open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mahmud Məmmədquliyev

**Mahmud Əhməd oğlu Məmməd-Quliyev** () — Azərbaycan Respublikası xarici işlər nazirinin müavini, diplomat.

## Həyatı
Mahmud Əhməd oğlu Məmmədquliyev 1949-cu il fevralın 15-də Gəncə şəhərində anadan olmuşdur. 1972-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir. 1972–1974-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin müəllimi olmuşdur. 1974–1993 — Müxtəlif dövlət orqanlarında xidmət etmişdir. 1992–1993-cü illərdə Kommersiya Bankının idarə heyəti sədrinin müavini omuşdur.

1993-cü ildən indiyə kimi — Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirinin müavini, 1995–2000-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisin deputatı olmuşdur.

1996–2001-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Krallığında və eyni zamanda İrlandiya Respublikasında, İsveç və Norveç Krallıqlarındakı və Danimarka Krallığındakı Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri olmuşdur.

2019-cu ilin iyul ayında Mahmud Məmmədquliyev 2-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif olunub.

İngilis və rus dillərini bilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Nazir Müavinləri
AllMusic

**All Music Guide** Azərbaycan dilinə tərcümə olunduqda "bütün musiqilər üzrə qid" mənasını verir. Ən böyük onlayn musiqi verilənlər bazasıdır. All Media Guide təşkilatına aiddir. 1991-ci ildə Maykl Erlevayn tərəfindən yaradılmışdır.

Ensiklopediyanın portalı internetdə 1995-ci ildən fəaliyyət göstərir. Əsas informasiyalar musiqi janrları, musiqiçilər və musiqi qrupları, eyni zamanda musiqi albomları haqqındadır.

## Xarici keçidlər
* All Music Guide
* All Music Guide-in statistikası
Nizami Xudiyev

**Nizami Xudiyev** () — Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin I, II və III çağırış deputatı, filologiya elmləri doktoru, professor.

## Həyatı
Nizami Manaf oğlu Xudiyev 1949-cu il aprelin 1-də Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonunda anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun filologiya fakültəsini bitirmişdir. Filologiya elmləri doktoru, professordur. Əməkdar elm xadimi, "Qızıl qələm" mükafatı laureatıdır. 60-dan çox kitabın, 300-dən çox məqalənin müəllifidir. Rus və alman dillərini bilir.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Jurnalistlər İttifaqının üzvüdür. Lütfizadə adına Beynəlxalq Müasir Elmlər Akademiyasının və Nyu-York Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvüdür.

1970-ci ildən Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda müəllim, baş müəllim, dosent, professor, həmkarlar ittifaqı komitəsinin sədri, birinci prorektor işləmişdir. 1994–1996-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin rektoru olmuşdur. 1996-cı ildən Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Şirkətinin sədri, 2005–2006-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin sədri vəzifələrində çalışmışdır.

Yeni Azərbaycan Partiyası Siyasi Şurasının və İdarə Heyətinin üzvüdür.

Birinci və ikinci çağırış Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı olmuşdur.

2005-ci il noyabrın 6-da 56 saylı Xaçmaz kənd seçki dairəsindən deputat seçilmişdir. Milli Məclisin Elm və təhsil məsələləri daimi komissiyasının üzvüdür. Azərbaycan-Amerika Birləşmiş Ştatları, Azərbaycan-Belarus, Azərbaycan-Böyük Britaniya, Azərbaycan-Hindistan, Azərbaycan-Pakistan, Azərbaycan-Türkiyə parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarının üzvü olub.

Evlidir, 3 övladı var. Prezident İlham Əliyev Azərbaycan Respublikasının ictimai-siyasi həyatında fəal iştirakına görə Nizami Xudiyevə Prezidentin fərdi təqaüdünün verilməsi haqqında sərəncam imzalamışdır..

Nizami Xudiyev 23 may 2021-ci ildə böyrək çatışmazlığından vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Naqoya

**Naqoya** (yap. 名古屋) — Yaponiyanın Xonsyu adasında liman-şəhər. Tokay rayonunun iqtisadiyyatı Naqoya limanından asılıdır. Liman bir ildə 110 mln. ton yük mübadiləsi aparır.

## Əhalisi
Naqoya şəhəri Yaponiyanın ən sıx məskunlaşmış 4-cü şəhəridir. Əhalisinin sayı 2220738 (2006) nəfərdir.

## Turizm
Zəngin və qədim mədəni irsə malik şəhərin iqlimi çox əlverişli, əhalisi isə mehriban və qonaqpərvərdir. Şəhərin tanınmış yerlərindən Tokuqava muzeyini, Naqoya qəsrini, Botanika bağını, Hiqasiyama zooparkını, Hərbi-dəniz arsenalını, Atsuta sintoit məbədini, Nittaydzi ibadətgahını, Naqoya televiziya qülləsini, stansiyasını, Midlend meydanını, Toyota avtomobil muzeyini, Naqoya Noh teatrını və s. qeyd etmək olar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Everything2

**Everything2 (E2)** – Wiki texnologiyasına oxşar texnologiya vasitəsilə insan biliyinin bütün sahələrindən informasiyaları toplayan veb-sayt və onlayn cəmiyyətdir. İnternetdə fəaliyyət göstərən ən böyük ensiklopediyalardan biridir.

Everything2 (E2)-dən əvvəl, Neyt Oostendorp (Nate Oostendorp), tərəfindən, 1998-ci ildə Everything (E1)  saytı yaradıldı. Sayt Slashdot bloqu ilə sıx bağlı idi və bloq tərəfindən reklam olunurdu. E2 proqram təminatı E1 proqramına nisbətən daha funksionaldır. 13 noyabr 1999 və 2000-ci illərdə E1 saytındakı bütün informasiyalar E2-köçürülmüşdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*All Music Guide
*İnternet
*EOLSS
*Britannika

## Xarici keçidlər
*http://everything2.com/
Rasim Əliyev (memar)

**Rasim Həsən oğlu Əliyev** () — Azərbaycan memarı və rəssamı; Azərbaycan SSR əməkdar memarı (1979), Dövlət mükafatı laureatı, Beynəlxalq Memarlıq Akademiyasının həqiqi üzvü, Rusiya Memarlıq və İnşaat Akademiyasının həqiqi üzvü, Şərq Ölkələri Memarlıq Akademiyasının həqiqi üzvü.

## Həyatı
Rasim Əliyev 1934-cü il 16 iyul tarixində Gəncədə görkəmli ziyalı alim, akademik Həsən Əliyevin ailəsində anadan olmuşdur. 1952-1958-ci illərdə Azərbaycan Politexnik İnstitutunun memarlıq fakültəsində təhsil alıb. O, 1974-cü ildə Bakının Baş memarı təyin olunub və 14 il müddətində bu vəzifədə fəaliyyət göstərib.

18 iyul 2014-cü ildə Beynəlxalq Muğam Mərkəzində Rasim Həsən oğlu Əliyevin 80 illik yubileyinə həsr olunmuş mərasim keçirilmişdir. Tədbirdə memarın müxtəlif illərdə ərsəyə gətirdiyi memarlıq əsərlərinin fotosərgisi, eləcə də yağlı və sulu boya ilə çəkdiyi rəsm əsərlərinin sərgisi keçirilmiş, onun haqqında 2006-cı ildə çəkilmiş "Memar" filmindən fraqmentlər nümayiş etdirilmişdir. Tədbirdə yubilyara Azərbaycan Memarlar İttifaqının diplomu təqdim edilib.

## Mükafatları
R.Əliyev 2000-ci il 19 aprel tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin sərəncamı ilə "Şöhrət" ordeni, 2009-cu il 24 sentyabr tarixində Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə Azərbaycanda memarlıq sənətinin inkişafında xidmətlərinə görə "Şərəf", 2014-cü il 16 iyul tarixində isə "İstiqlal" ordeni ilə təltif edilib.

Rasim Əliyev 13 noyabr 2021-ci ildə 87 yaşında vəfat etmişdir.

## Fəaliyyəti

O, Naxçıvanda Hüseyn Cavidin qəbri üzərində memarlıq-xatirə kompleksinin, Heydər Əliyev adına Bakı Beynəlxalq və Naxçıvan Hava Limanlarının, Bakının bir neçə metro stansiyalarının, şəhərin əsas parklarının, Azərbaycanın Türkiyədəki Səfirliyinin binasının və digər memarlıq sahəsində özünəməxsusluğu və bənzərsizliyi ilə seçilən layihələrin müəllifi və həmmüəllifidir.

Paytaxtda mikrorayonların, Əhmədli qəsəbəsinin salınması onun adı ilə bağlıdır.

## Həmçinin bax
* Akademik Həsən Əliyevin oğludur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Səda — Memar Rasim Əliyevin doğum günüdür (16.07.2016)
* Memar Rasim Əliyevin kitabı təqdim edildi
Süleyman Tatlıyev

**Süleyman Bayram oğlu Tatlıyev** () — Azərbaycan ictimai-siyasi və dövlət xadimi, Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri (1985–1989), Azərbaycan Ticarət və Sənaye Palatasının prezidenti (1994–2014).

## Həyatı
Süleyman Bayram oğlu Tatlıyev 27 fevral 1925-ci ildə Qazax rayonunun Dağ Kəsəmən kəndində anadan olmuşdur. Orta məktəbin yuxarı sinfində oxuyarkən 1943-cü ildə hərbi xidmətə çağırılıb. Cəbhədə ağır yaralandıqdan sonra vətənə qayıdaraq, Qazax şəhər orta məktəbini, 1951-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Kimya fakültəsini bitirmişdir.

Əmək fəaliyyətinə 1951-ci ildə Qroznı Yeni Neftayırma Zavodunda mühəndis kimi başlamış və 1956-cı ilədək həmin vəzifədə işləmişdir.

1956–1961-ci illərdə Sumqayıt Sintetik Kauçuk Zavodunda sex rəisi, baş mühəndisin müavini, 1961–1963-cü illərdə Xalq Təsərrüfatı Şurası kimya idarəsinin şöbə müdiri, 1963-cü ildən Azərbaycan KP MK-nın Kimya və neft sənayesi şöbəsi müdirinin müavini, 1963–1964-cü illərdə Sov. İKP Zaqafqaziya Bürosu üzrə inspektor, 1964–1965-ci illərdə yenidən Azərbaycan KP MK-nın Kimya və neft sənayesi şöbəsi müdirinin müavini, 1965–1970-ci illərdə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin Kimya sənayesi idarəsinin rəisi, 1970–1978-ci illərdə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin İşlər idarəsinin müdiri, 1978–1985-ci illərdə Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini, 1985–1989-cu illərdə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin sədri, 1991-ci ildən "Nur" Xarici İqtisadi Assosiasiyasının prezidenti, 1994-cü ildən ömrünün sonuna qədər Azərbaycan Respublikası Ticarət və Sənaye Palatasının prezidenti vəzifələrində çalışmışdır.

Bir neçə çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin və SSRİ Ali Sovetinin deputatı seçilib. Süleyman Tatlıyev bir sıra orden və medallarla təltif edilib, o cümlədən müstəqil Azərbaycan Respublikasının ali mükafatı olan "Şöhrət" ordeninə layiq görülüb.

Azərbaycanın ictimai-siyasi və dövlət xadimi Süleyman Bayram oğlu Tatlıyev 9 mart 2014-cü ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Ticarət və Sənaye Palatasının prezidenti vəfat etdi.  qafqazinfo.az
Şamama Həsənova

**Şamama Həsənova** () — İki dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, Prezident təqaüdçüsü.

## Həyatı
Şamama xanım Həsənova 1923-cü il noyabrın 7–də indiki Füzuli rayonunun Arayatılı kəndində anadan olmuşdur. Gənc yaşlarından Füzuli rayonunun "1 May" kolxozunda əmək fəaliyyətinə başlayan Şamama Həsənova qazandığı nailiyyətlərə görə 1947-ci ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Ölkədə iki əllə pambıq yığımı hərəkatının təşəbbüsçüsü kimi o, böyük şöhrət qazanmış və bu hərəkatın geniş vüsət almasında mühüm rol oynamışdır. 1950-ci ildə onun əmək rəşadəti bir daha layiqincə qiymətləndirilmiş və Şamama Həsənova ikinci dəfə Əmək Qəhrəmanı adını qazanmışdır. O, sovet dövrünün ən yüksək adlarından biri olan Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adını iki dəfə qazanan nadir şəxsiyyətlərdən biri olmuşdur.

## Fəaliyyəti
1953-cü ildə Şamama Həsənova işlədiyi "1 May" kolxozunun sədri seçilmiş və qırx ilə yaxın həmin kolxoza rəhbərlik edərək, onun sovet dövründə respublikanın qabaqcıl pambıqçılıq təsərrüfatlarının birinə çevrilməsi üçün qüvvə və bacarığını sərf etmişdir. Şamama Həsənovanın işgüzarlığı və təşkilatçılıq qabiliyyəti sayəsində bu kolxoz respublikanın nüfuzlu təcrübə mübadiləsi mərkəzi kimi də məşhurlaşmışdır. Şamama xanım həmişə üzərinə düşən vəzifələri ləyaqətlə yerinə yetirmiş, rastlaşdığı problemlərin həlli yolunda əlindən gələni əsirgəməmiş və pambıqçılıq sahəsində çalışan qadınların əməyinin daha səmərəli təşkil olunması işinə öz töhfəsini vermişdir.

Şamama Həsənova şərəfli həyat yolu keçmişdir. Onun bütün ömrü respublikada pambıqçılığın inkişafı ilə bağlı olmuşdur. Azərbaycan kəndində qadınların pambıqçılıq sahəsində qazandığı uğurlarda onun zəhməti təqdirəlayiqdir. İşlədiyi illər ərzində özünü gözəl kənd təsərrüfatı mütəxəssisi, bacarıqlı təşkilatçı və qayğıkeş insan kimi göstərmiş Şamama Həsənova zəhmət adamları arasında dərin hörmət qazanmış, onun fəaliyyəti və şəxsiyyəti Azərbaycan qadınları tərəfindən örnək olaraq qəbul edilmişdir.

Şamama Həsənovanın ictimai fəaliyyəti də zəngin olmuşdur. O, 4–11-ci çağırışlar SSRİ Ali Sovetinin deputatı seçilmiş, 1960–1974-cü illərdə SSRİ Ali Soveti İttifaqlar Sovetinin sədr müavini olmuşdur. Dəfələrlə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilən Şamama Həsənova respublikanın bir çox nüfuzlu seçkili orqanlarının işində fəal iştirak etmişdir.
Gərgin əməyi yüksək qiymətləndirilən Şamama Həsənova pambıqçılıq sahəsində qazandığı nailiyyətlərə görə bir çox orden və medallarla təltif edilmiş, doğma kəndində onun tuncdan büstü qoyulmuşdur.

İki dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü Şamama Mahmudəli qızı Həsənova 2008-ci il sentyabrın 5–də ömrünün 85-ci ilində vəfat etmişdir.

## Xatirəsi
1973-cü ildə çəkilən "Şamama" adlı qısametrajlı sənədli televiziya filmi Şamama Həsənovanın həyat və fəaliyyətinə həsr olunmuşdur.

## İstinadlar
Zəminə Aslanova

**Zəminə Sərdar qızı Aslanova** () — Azərbaycan-sovet pambıqçısı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1980), Azərbaycan SSR pambıq ustası (1973), SSRİ Dövlət mükafatı laureatı (1976).

## Həyatı
Zəminə Aslanova 1960-cı ildən Sabirabad rayonundakı 26 Bakı komissarı adına kolxozun üzvü, 1963-cü ildən həmin kolxozda briqadir işləmişdir. 1976-cı ildə pambıqçılıq sahəsində yüksək əmək göstəriciləri əldə etmişdir. Kolxozçuların 3-cü Ümumittifaq qurultayının (1969, Moskva), həmçinin Sov.İKP 24 və Azərbaycan KP 28 və 29-cu qurultaylarının nümayəndəsi olmuşdur. Azərbaycan KP MK təftiş komissiyasının üzvü olmuşdur (1976). Azərbaycan SSR Ali Sovetinin (7, 8 və 9-cu çağırış) deputatı olmuşdur. 2 dəfə Lenin ordeni və medallarla təltif edilmişdir.

Zəminə Aslanova 23 iyun 2019-cu ildə vəfat etmişdir.

## Mənbə
* 

## İstinadlar
Xaldan

**Xaldan** — Azərbaycan Respublikasının Yevlax rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində kənd.

## Tarixi
Xaldan Yevlax rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Kürsahili düzənlikdədir. Keçmiş adı Ərəş (qədim Ərəş şəhərinin xarabalığı Xaldan yaxınlığındadır) olmuşdur. Ərəş oykonimi ərəb dilindəki "qala, tikili" mənalı Ərəş sözündən hesab edilir. Xaldan adı ilk dəfə XIX əsrin 20-ci illərində çəkilir. Mənbələrin məlumatına görə, 1827-ci ildə Cənubi Azərbaycanın Urmiya mahalından köçüb gəlmiş və özlərini xalde adlandıran aysor ailələrindən bir qismi burada məskunlaşdıqdan sonra Ərəş həm də Xaldan adlanmağa başladı. Oykonim xald etnonimindən, cəmlik və məkan bildirən -an şəkilçisindən düzəlib, "xaldlar yaşayan yer" deməkdir.

## Təhsil
1972-ci ildə Xaldan kənd orta məktəbi ilə Ukraynanın Kirovoqrad vilayətindəki Boqdanovka kənd orta məktəbi arasında yaranmış ənənəvi dostluq əlaqələrinə həsr olunan "Ürək dostluğu" filmi çəkilmişdir.

## İstinadlar
Orxan Gəncəbay

**Orxan Gəncəbay** () — Türkiyə müğənni və aktyoru.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Orxan Gəncəbayın şəxsi saytı
Müstəqil Puerto Riko Partiyası

**Müstəqil Puerto Riko Partiyası** (;  (PIP); 20 oktyabr 1946-cı ildə yaradılmışdır. Mənzil qərargahı Puerto-Rikonun San Juan şəhərində yerləşir.  Partiyanın sədri Ruben Berriosdur. Partiya Puerto-Riko hakimiyyətinə müxalif mövqedə durur. PIP marksizmi qəbul etməyən sosialist partiyasıdır. 1999-cu ildə partiya liderləri, xüsusilə də Ruben Berrios ABŞ-nin ölkədəki silahlı qüvvələrinə qarşı etirazlar keçiriblər.

## Partiyanın əsas liderləri
* Ruben Berrios
* Manuel Rodríguez Orellana
* Fernando Martín
* María De Lourdes Santiago
* Juan Dalmau Ramírez
* Prof. Edwin Irizarry Mora
* Roberto Iván Aponte
* Dr. Luis Roberto Piñero
* Victor García San Inocencio
* Jorge Fernandez Porto
* Jessica Martínez
* Dr. Gilberto Concepción de Gracia

## Xarici keçidlər
*www.independencia.net/ingles/welcome.html
Bilal Əliyev

**Bilal Əliyev** () — Azərbaycan müğənnisi; Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti (2000), Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2009).

## Həyatı
Bilal Şahşirin oğlu Əliyev 18 noyabr 1959-cu ildə Salyan rayonunun Kür Qaraqaşlı kəndində anadan olub.

Bilal Şahşirin oğlu Əliyev 1982-ci ildə Asəf Zeynallı adına Musiqi Texnikumunun xanəndə fakültəsinə daxil olmuş, 1986-cı ildə texnikumu müvəffəqiyyətlə bitirmişdir. Əmək fəaliyyətinə həmin ildən R. Behbudov adına Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrında vokalçı vəzifəsi ilə başlamışdır. 1990-cı ildən 1993-cü ilədək "Tərəqqi" mühəndis-kompüter mərkəzində, "İlkin" studiyasında vokalçı vəzifəsində çalışıb. 1993-cü ildən R. Behbudov adına Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrında vokalçı kimi fəaliyyət göstərir.

O, Türkiyənin Ankara, İstanbul, Kırıkkale və digər şəhərlərində keçirilən festivallarda, Avstriyanın Vyana şəhərində, Rusiya Federasiyasının bir çox şəhərlərində, Ukraynanın Kiyev şəhərində keçirilən "Azərbaycan Məd Almaniyanın yenidən birləşməsinin X ildönümünə həsr olunmuş EKSPO–2000 sərgisinin rəsmi dəvəti ilə Almaniyada, Azərbaycan Respublikasının Avropa Şurasına qəbul edilməsinin I ildönümü münasibətilə Fransanın Strassburq şəhərində keçirilən tədbirlərdə öz məlahətli səsi ilə Azərbaycan musiqisini yüksəklərə qaldırmışdır.

Son illərdə B. Əliyev Almaniyanın Mayns şəhərində və Moskvada "Azərbaycan Mədəniyyəti günləri"ndə, Yekaterinburqda Novruz Bayramı ilə əlaqədar keçirilən tədbirlərdə iştirak etmiş, Azərbaycan musiqisini tərənnüm etmişdir.

Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetini bitirmişdir.

2000-ci ilin oktyabr ayından Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə "Əməkdar Artist" fəxri adına layiq görülmüşdür.

Bilal Əliyevə Azərbaycan prezidentinin 28 oktyabr 2000-ci il tarixli Fərmanı ilə Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafındakı xidmətlərinə görə "Əməkdar artist", Azərbaycan prezidentinin 2 iyul 2009-cu il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan musiqisinin inkişafındakı xidmətlərinə görə "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adları verilmişdir.

## İstinadlar
Viruslar

**Virus** ( — "zəhər") — ən sadə canlı orqanizmdir. Çox vaxt canlı yox, yarı-canlı orqanizm olaraq qəbul edilir. 1892-ci ildə D. İ. İvanovski sübut edib ki, bu kiçik hissəciklər asanlıqla kiçik məsamələrdən keçə bilirlər. Ona görə bunlara viruslar və ya süzülən viruslar adı verildi. Əksər viruslar irsi materialdan və qoruyucu örtük olan kapsiddən təşkil olunmuşdur.

Ensefalit, qızılca, quduzluq, tütün mozaikası və s. RNT tərkibli viruslardır.

Virusların xaricdən örtən zülal örtüyü kapsid adlanır.

Virusun RNT-si zülal örtüyünün (yəni kapsidin) içərisində yerləşir.

Viruslar həm prokariot, həm də eukariot mikroorqanizmlərdən bir sıra əlamətlərinə görə fərqlənirlər ki, bunlar aşağıdakı əlamətlərdir:
* 1. Viruslar ancaq bir tipli nuklein turşusuna (DNT ya da RNT) sahibdirlər.
* 2.Hüceyrə quruluşu yoxdur.
* 3. Böyümə və ikiyə bölünmə qabiliyyətinə malik deyillər.
* 4. Xüsusi metabolik sistem yoxdur.
* 5. Öz tərkib hissəsinin hesabına deyil, sahib hüceyrənin hesabına çoxalır.
* 6. Xüsusi zülalını sintez etmək üçün sahib hüceyrənin ribosomundan istifadə edir.
* 7. Genetik parazitdir. Viruslar ekosistemdə demək olar ki, hər yerdə mövcuddurlar. Virusları mikrobiologiyanın bir bölməsi olan **[[virusologiya]]** öyrənir. Virusların sahib hüceyrədən kənar forması **virion**lar kimi adlanır. Virus hissəcikləri adətən 2, yaxud 3 hissədən ibarət olur:
* 1. Genetik informasiyanı daşıyan DNT, yaxud RNT-dən təşkil olunmuş genetik material
* 2. Bəzi hallarda genləri əhatə edən protein qatı
* 3. Proteinləri əhatə edən lipid təbəqəsi. Bütün viruslar Vira aləmi altında birləşdirilir. Tərkibində olan nuklein turşusunun tipinə görə 2 yarım aləmə ayrılır: DNT tərkibli viruslar və RNT tərkibli viruslar. RNT tərkibli viruslar riboviruslar, DNT tərkibli viruslar isə dezaksiriboviruslar kimi tanınırlar.

RNT tərkibli viruslara aşağıdakı qrupları misal göstərmək olar: Ortomyxoviridae (qrip virusları), Paramyxoviridae (buraya qızılca, epidemik parotit və digər viruslar daxildir), Rhabdoviridae (quduzluq, vezukulyar stomatit və s.), Retroviridae (QİÇS virusu və s.), Picornaviridae (enteroviruslar, A hepatit virusu və s.), Reoviridae (reoviruslar, rotoviruslar) və digərləri.

DNT tərkibli viruslar qrupuna isə Poxviridae (məs: təbii çiçək virusu, çiçək vaksini virusu və b.), Herpesviridae qrupu (sadə herpes, su çiçəyi, sitomeqaliya virusları və s.), Hepadnoviridae (insanın B hepatit virusu), Adenoviridae (insanın adenovirusları), Parvoviridae (adenoassosiyalaşmış viruslar) və digər qruplar daxildir.

Virusları spiralvari və sferik formalardan başlamış müxtəlif mürəkkəb quruluşlara qədər geniş miqyasda dəyişirlər. Ümumiyyətlə, virusların orta ölçüsü bakteriyaların orta ölçüsünün təxminən yüzdə birinə bərabərdir.
Hüceyrə nüvəsi

**Nüvə, hüceyrə nüvəsi** — ibtidailərdə, çoxhüceyrəli heyvan və bitkilərdə tərkibində xromosomlar və onun həyat fəaliyyəti məhsulları olan hüceyrənin sitoplazma ilə yanaşı zəruri tərkib hissəsi. Hüceyrələrdə nüvənin olması və ya olmamasına görə bütün orqanizmlər (viruslar istisna) eukariotlara va prokariotlara bölünür. Hüceyrənin irsi informasiyasının əsas hissəsi nüvədədir. Xromosomlardakı genlər bir çox hüceyrə və orqanizmlərlə irsi informasiyaların keçirilməsində başlıça rol oynayır. Nüvə sitoplazma ilə daim və sıx qarşılıqlı əlaqədədir. Genetik informasiyaları zülal sintezi mərkəzlərinə keçirən vasitəçi molekullar burada sintez olunur. Beləliklə, nüvə bütün zülalların sintezini və bunların vasitəsilə hüceyrədəki bütün fizioloji prosesləri idarə edir. Buna görə də eksperiment yolu ilə alınan nüvəsiz hüceyrələr və fraqmentlər həmişə məhv olur; belə hüceyrələrə nüvə köçürdükdə onların həyat fəaliyyəti bərpa olunur. Nüvəni ilk dəfə çex alimi Y. Purkine (1825) toyuğun yumurta hüceyrəsində, bitki hüceyrələrində nüvəni ingilis alimi R. Braun (1831–1833), heyvan hüceyrələrində isə alman alimi T. Şvann (1838–39) təsvir etmişlər. Hüceyrədə nüvə tək olub, onun mərkəzinə yaxın yerləşir, sferik, yaxud ellipsşəkilli qovuqcuğa bənzəyir.

Nüvələr strukturuna görə homojen, dənəvər, sapvarı və torvarı, funksiyasına görə interofaz və mitotik olur. Nüvələrin forması adətən hüceyrənin formasından asılıdır. İki və çoxnüvəli hüceyrələr adətən sitoplazma bölünmədən nüvənin bölünməsi, yaxud bir neçə birnüvəli hüceyrənin birləşməsi yolu ilə əmələ gəlir.

Nüvənin ölçüsü 1 mkm-dən 1 mm-dək olur. Nüvənin möhtəviyyatı nüvə şirəsidir; onun içərisində xromatin, nüvəciklər və s. yerləşir. DNT-də kodlaşdırılan genetik informasiyalar və həmçinin RNT-nin zülal sintezində iştirak edən digər tiplərindən olan molekullar nüvə xromatinində hesablanır. Təbiətdə nüvələrin müxtəlif tiplərinə rast gəlmək olur: nəhəng nüvələr, kompakt nüvələr və s. Nüvələrin əsas bölünmə üsulu mitozdur.

Nüvənin forma və ölçüsü hüceyrənin forma və ölçüsündən asılıdır. Nüvə əksərən şar və ellips formasında, az hallarda isə linzavarıdır. Nüvənin böyüklüyü orqanizmlərin növündən və hüceyrələrinin yaşından asılıdır. Hüceyrə böyüdükcə nüvə də irililəşir. Hüceyrələrdə nüvələrin sayı müxtəlif olur. Normal halda əksər hüceyrələrin bir nüvəsi olur. Bunlar birnüvəli hüceyrələr adlanır. İki, üç və hətta yüzlərlə nüvəli hüceyrələr də var. Məsələn, infuzor tərlikdə iki, onurğalı heyvanların qaraciyərində, sümük iliyində və əzələ hüceyrələrində onlarca nüvə olur.

## Mənbə
Daxili İşlər Nazirliyi

* Daxili İşlər Nazirliyi (Azərbaycan) — Azərbaycanda ictimai qaydanın və ictimai təhlükəsizliyin təmin edilməsi, cinayətlərin qarşısının alınması və açılmasından məsul olan dövlət qurumu.
* Daxili İşlər Nazirliyi (Gürcüstan) — Gürcüstanın dövlət hüquq-mühafizə orqanı.
* Daxili İşlər Nazirliyi (Türkiyə) — Türkiyə Cümhuriyyəti yanında fəaliyyət göstərən və ümumiyyətlə təhlükəsizlik və ictimai asayiş və vilayət idarəsindən məsul olan nazirlik.
* Daxili İşlər Nazirliyi (Vyetnam) —  Vyetnamda dövlət idarəçiliyinin təşkilati strukturu, yerli hökumət təşkilatları, inzibati sərhədlərin idarə edilməsi, vəzifəli şəxslər, dövlət qulluqçuları və dövlət qulluqçuları, QHT-lər, dövlət arxivləri və dövlət xidmətlərinin dövlət idarəsinə cavabdeh olan nazirlik.
* Daxili İşlər Nazirliyi (İspaniya) — İspaniya hökumətinin ictimai təhlükəsizlik, konstitusiya hüquqlarının müdafiəsi, hüquq-mühafizə orqanlarının komandanlığı, milli təhlükəsizlik, immiqrasiya işləri, həbsxanalar, mülki müdafiə və yol hərəkəti təhlükəsizliyinə cavabdeh şöbə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Arxeylər

**Arxeylər** — canlı orqanizmlərin 3 aləmüstündən (digərləri eukariotlar və bakteriyalar) biri, təkhüceyrəli prokariotlar qrupu. Arxeylər əvvəlcə səhvən bakteriya sayılmış və *arxebakteriya* adını almışdır.

## Ümumi
Prokaryot və eukaryot orqanizmlərin xüsusiyyətlərini daşıyırlar. Ümumiyyətlə, ekstrim canlılar olaraq bilinirlər. Əsasən metan-sintezedici orqanizmlərdir. 1990-cı ildə kəşf olunmuşlar və bakteriyalara aid edilmişlər.

Arxeylər, əsasən, 4 qrupa bölünür: metanogen, qalofil, termofil və psixofil olanar. Metanogen (metan sintezedici) arxeylər metan (CH4) əmələ gətirən arxeylərdir.

## İstinadlar
İnsan xromosomları

Hüceyrələrdə bölünmə vaxtının xaricindəki müddətlərdə DNT uzun və dairəvi şəkil alır. Bu şəkilə "Xromatin ağ" deyirlər. Bölünmə səhifələrində xromatin ağ qısalır ve qalınlaşır. Beləcə xromosomu meydana gətirir. Xromosomun içində DNT ve protein mövcuddur. Xromosomların şəkli, böyüklüyü ve ədədi hər cürü üçün fərqlı və sabitdir. Eyni xromosom ədədinə sahib olma iki orqanizmin bir-birinə bənzəməsini gərəkdirmir. Orqanizmlərın bənzərliyi fərqliliyi ve inkişaf etmişliyi xromosom ədədinə deyil DNT'dəki bəzi düzülüşlərlə bağlıdır.

İnsanda 46 ədəd xromosom mövcuddur. Bunlarda mövcud olan nukleotid ədədləri belədir:

## Mənbə


## Xarici keçidlər
*http://www.ncbi.nlm.nih.gov/genome/seq/
*http://www.accessexcellence.org/RC/VL/GG/human.html

## Həmçinin bax
* Xromosom
Şükürbəyli (Füzuli)

**Şükürbəyli** — Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun Aşağı Seyidəhmədli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Kəndin keçmiş adı Əyrili olmuşdur. Yaşayış məntəqəsi əvvəllər Əyrili adlı sahədə salınmış, sonralar yerini dəyişmişdir. Yeni ərazidə kəndin əsasını qoymuş Şükürbəyin adı ilə adlandırılmışdır.

## Tarixi
Şükürbəyli Füzuli şəhərinin işğalından 5 gün sonra — 1993-cü il avqustun 28-də Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. İşğaldan sonra kənd 4 ay müddətində talan edilib. 1994-cü il yanvarın 4-dən 5-nə keçən gecə Azərbaycan ordusunun hücum əməliyyatı ilə Füzulinin işğaldan azad edilən yaşayış məntəqələrindən biri Şükürbəyli olub.

7.12.1999-cu il tarixli 771-IQ nömrəli "Bələdiyyələrin əraziləri və torpaqları haqqında" Qanunun ilkin versiyasının "Füzuli rayonu" bölməsinə əsasən yaradılan 18 bələdiyyədən biri də Füzuli rayonunun Şükürbəyli bələdiyyəsi olub.

Beynəlxalq Qızıl Xaç və Qızıl Aypara Federasiyası Füzuli rayonunda "Bərpa və Vətənə Qayıdış Proqramı" çərçivəsində 1999–2001-ci illərdə rayonun bu kəndində dağılmış evləri bərpa etmiş və köçkün ailələrin geri qayıtması üçün şərait yaratmışdı.

18.11.2024-cü il tarixli 50-VIIQ nömrəli Qanunun 18-ci hissəsinə əsasən: *"18. Füzuli rayonu üzrə: 18.4. [[Aşağı Yağlıvənd bələdiyyəsi|Aşağı Yağlıvənd]], [[Kərimbəyli bələdiyyəsi (Füzuli)|Kərimbəyli]], [[Şükürbəyli bələdiyyəsi|Şükürbəyli]] və [[Zobucuq bələdiyyəsi|Zobucuq]] bələdiyyələrinin əhatə etdiyi [[Birinci Zobucuq]], [[İkinci Zobucuq]], [[Üçüncü Zobucuq]], [[Dördüncü Zobucuq]], [[Beşinci Zobucuq]] qəsəbələrində və [[Aşağı Yağlıvənd]], [[Kərimbəyli (Füzuli)|Kərimbəyli]], [[Şükürbəyli (Füzuli)|Şükürbəyli]] kəndlərində [[Kərimbəyli bələdiyyəsi (Füzuli)|Kərimbəyli bələdiyyəsi]]"* yenidən təşkil edilib.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Quruçay ilə Köndələnçay arasında, düzənlikdə yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyəti kənd təsərrüfatı — əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq olub.

## Həmçinin bax:

* Füzuli rayonunun Şükürbəyli bələdiyyəsi
* FÜzuli rayonunun Kərimbəyli bələdiyyəsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ələkrəm Hümbətov

**Ələkrəm Ələkbər oğlu Hümbətov** () — 1992–1993-cü illərdə Azərbaycan Müdafiə nazirinin müavini. 1993-cü ildən qondarma Talış-Muğan Muxtar Respublikasının prezidenti və Talış-Muğan böhranının əsas səbəbkarı. 2004-cü ildən Hollandiyada mühacirətdə yaşamışdır. Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü əleyhinə, milli maraqlarına zidd olan mövqeyinə və Ermənistan Respublikası ilə sıx əlaqələrinə görə Azərbaycan vətəndaşlığından çıxarılmışdır.

## Həyatı
Ələkrəm Hümmətov 1948-ci ildə Lerikdə anadan olub. Azərbaycan Politexnik İnstitutunu bitirmiş, daha sonra Lənkəranda avtonəqliyyat müəssisəsinin direktor müavini işləmişdir.

Azərbaycan Xalq Cəbhəsı Partiyasının təsisçilərindən biri və idarə heyətinin üzvü olmuşdur. Onun təşəbbüsü ilə AXCP-nin Lənkəran şöbəsi, talışların kompakt yaşadığı 7 rayona muxtariyyət verilmə iddiası qaldırmışdır. 1990-cı ildə Azərbaycanda anti-Sovet iğtişaşları zamanı yanvar ayında Lənkəranda 10 gün şəhərin başında qalmışdır. 1990-cı ilin avqustundan 1991-ci ilin dekabrına kimi Azərbaycan Sosial Demokrat Partiyasının üzvü olub.

Ələkrəm Hümmətov 1993-cü ilin avqustunda ölkədə mövcud olan gərginlikdən sui-istifadə edərək Cənubda yerləşdirilmiş hərbi hissələri, icra aparatlarını və hüquq-mühafizə orqanlarına tabeliyi ələ keçirib. Daha sonra Azərbaycanın tərkibində "Talış-Muğan Respublikası"nın yaradıldığını elan edib və mərkəzi hakimiyyətlə güc mövqeyindən dialoq aparmağa cəhd göstərib.

1993-cü il 17 avqust tarixində Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin qəbul etdiyi qərarda deyilir ki, Ələkrəm Hümmətov ələ keçirdiyi silahlı qüvvələrdən istifadə edib Lənkəran, Astara, Masallı, Lerik, Yardımlı, Cəlilabad və Biləsuvar rayonlarının əhalisini təzyiq altında saxlayıb, onlara qarşı qanunsuz hərəkətlərə yol verib. Bununla kifayətlənməyərək dövlət orqanlarına hədə-qorxu gəlib, onları özünə tabe olmağa məcbur edib.

Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin 12 fevral 1996-cı il tarixli hökmü ilə ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasına məhkum edilmiş, Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 3 sentyabr 2004-cü il tarixli 119 nömrəli Fərmanı ilə əfv olunmuşdur.

2005-ci ildə Azərbaycan vətəndaşlığından çıxarılıb.

2013-cü il sentyabrın 24-də İrəvana Talış-Muğan Respublikasının prezidenti kimi səfər edərək İrəvan Dövlət Unversitetinin iranşünaslıq kafedrasında talışşünaslıq üzrə magistr pilləsinin açılışını edib və daha sonra işğal altında olan Dağlıq Qarabağa səfər edərək Xankəndində yerləşən universitetlərin birində çıxış edib.

22 dekabr 2022-ci ildə Hollandiyada xəstəlik səbəbindən vəfat edib.

## Şəxsi həyatı
Ailəli idi və iki oğlu var idi. Həyat yoldaşı Südabə Rəsulovanın dediklərinə görə nə özü, nə də oğulları talış dilində bilmədiyi üçün ailədə Azərbaycan dilində danışılıb.

## İstinadlar
Helmut Kol

**Helmut Kol** (; ) 1982–1998-ci illərdə Almaniyanın kansleri olmuşdur. 1990-cı il 3 oktyabrda birləşmiş Almaniyanın ilk kansleri olub.

## Həyatı
Helmut Kol 3 aprel 1930-cu ildə Bavariyada anadan olur və O Ludwigshafendə böyüyür. 1950-ci ildə Frankfurt Universiteti Hüquq Fakültəsinə daxil olur, 1951-ci ildə Heydelberq Universitetinə keçir və tarixi və sosial-siyasi elmləri öyrənir. 1956-cı ildə Universiteti bitirdikdən sonra Kol Heydelberq Universitetinin Alfred Veber adına İnstitutunda tədqiqat işçisi kimi çalışmışdır. 1958-ci ildə "1945-ci ildən sonra Pfalçanın siyasi inkişafı və partiyaların dirilişi" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir.
1960-cı ildə Helmut Kol 1948-ci ildən bəri tanış olduğu tərcüməçi Hannelore Renner ilə evlənir və iki oğlanları dünyaya gəlir. 5 iyul 2001-ci ildə, 68 yaşında, alergiyadan ciddi şəkildə xəstələnən Hannelore Kol, özünü öldürür..

8 may 2008-ci ildə 78 yaşındakı Helmut Kol ikinci dəfə evlənir. Seçdiyi 43 yaşındakı iqtisadçı Mayke Rihter, O 1994-cü ildən 1998-ci ilə qədər Federal Konfransın iqtisadi şöbəsində işləyir. Və Helmut Kol 16 iyun 2017-ci ildə dünyasını dəyişir..

## Fəaliyyəti
Helmut Kol məktəbdə Xristian Demokratik Birliyinə qoşulmuş, 1946-cı ildə doğma Lüdviqshafendə "Gənclik Birliyi"nin həmtəsisçisi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Universitetdə təhsil alırkən Helmut Kol siyasətlə məşğul olmağa başlamışdır. 1953-cü ildə Reynland-Pfaltsda Xristian-Demokrat Birliyinin idarə heyətinin üzvü olub, 1954-cü ildə Reynland-Pfaltsda "Gənclik Birliyi" şöbəsinin sədr müavini seçilmişdir, 1955-ci ildə Reynland-Pfaltsda Xristian-Demokrat Birliyinin idarə heyətinə qatıldı. 1959-cu ildə Helmut Kol Lüdviqshafen şəhərində Xristian-Demokrat Birliyi regional şöbəsinin sədri vəzifəsini icra etdi, 1960–1969-cu illərdə Lüdviqshafen şəhər şurasında Xristian-Demokrat Birliyi fraksiyasına rəhbərlik etmişdir. 1963-cü ildə Kol Reynland-Pfaltsını Landtağ şəhər fraksiyanın sədri təyin edilib,

## Həmçinin bax
* Hayko Maas
* Angela Merkel

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Almaniyanın sabiq kansleri 
*  Helmut Kol
Əkrəm Zeynalov

**Əkrəm Zeynalov** (16.12.1941, Quba şəhəri, Azərbaycan SSR, SSRİ — ?) — Azərbaycan Tibb Universitetinin professoru (1990), əməkdar elm xadimi; Azərbaycan Jurnalistlər İttifaqının üzvü.

## Həyatı
Əkrəm Zeynalov 16 dekabr 1941-ci ildə Quba şəhərində anadan olmuşdur.

1960-cı ildə Quba Kənd Təsərrüfatı texnikumunu fərqlənmə diplomu ilə bitirərək, "Qızıl Quba" qəzetində korrektor, Azərbaycan LKGİ Quba rayon komitəsində təlimatçı vəzifəsində çalışmışdır.

1964-cü ildə ordudan tərxis olunduqdan sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsinə daxil olmuş və oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Bir müddət "Təşviqatçı" jurnalındada çalışmışdır. Eyni zamanda 1969-cu ildən N. Nərimano adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitunun tarix kafedrasında saat hesabı dərs demiş, 1973-cü ildə isə müsabiqə yolu ilə kafedranın baş müəllimi seçilmişdir. Pedoqoji fəaliyyətlə yanaşı o, universitetin "Tibb kadrları uğrunda" qəzetinin redaktoru, İctimai peşələr fakültəsinin dekanı, universitet partiya komitəsinin katibi işləmişdir.

Ə. Zeynalov 1979-cu ildə namizədlik, 1990-cı ildə Moskvada doktorluq dissertasiyasını müvəffəqiyyətlə müdafiə etmişdir. Onun doktorluq dissertasiyası Böyük Vətən müharibəsi mıvzusuna həsr edilmişdi. Ə. Zeynalov 1990-cı ildə professor vəzifəsinə seçilmişdir. Onun Böyük Vətən müharibəsi mövzusuna həsr edilmiş 3 monoqrafiyası nəşr edilmişdir. Onların içərisində "Sınaq illəri" monoqrafiyası xüsusi ilə seçilir.

O, eyni zamanda 3 dərslik, 5 dərs vəsaiti, 300-dən çox elmi məqalə müəllifidir. Professor Azərbaycan Televiziyası ilə vətənpərvərlik ruhunda tariximizin müxtəlif problemlərinə həsr edilmiş mövzularla da çıxışları yaddaşlarda qalır.

Ə. Zeynalovun "Azərbaycan tarixi" kitabı ingilis dilində nəşr etdirilmişdir.

Ə. Zeynalov elmi kadrların yetişməsində də böyük rol oynamışdır. Onun rəhbərliyi altında 3 doktorluq, 12 namizədlik dissertisiyası yerinə yetirilmişdir.

Ə. Zeynalov, eyni zamanda Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının doktorluq və namizədlik dissertasiyaları üzrə ixtisaslaşmış Müdafiə Şurasının uzun müddət üzvü olmuşdur.

Əkrəm Zeynalov uzun illər Tibb Universitetinin "Azərbaycan tarixi" kafedrasına rəhbərlik etmişdir.

## Filmoqrafiya
* Aqil Əliyev. Böyük alim, böyük insan (film, 2007)

## Məqalələri
* Ə. Zeynalov, "Azərbaycan tarixşünaslığına yeni töhfə", Təzadlar.- 2009.- 5–7 mart.- S.10. http://www.anl.az/down/meqale/tezadlar/tezadlar_mart2009/71323.htm

## Mənbə
* F. N. Məmmədov, "Şərəfli ömrün səhifələrini vərəqləyərkən", Təbib qəzeti.
Surxay Musayev

**Surxay Novruz oğlu Musayev** () — professor (1992), "əməkdar həkim" (2000), Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi (20 sentyabr 2010)

## Həyatı
Surxay Musayev 1951-ci il fevralın 1-də Samux rayonunun (o zamanlar Xanlar rayonu) Füzuli kəndində anadan olmuşdur. 1967-ci ildə Samux rayon M. Ə. Sabir adına orta məktəbi bitirmişdir. Bir il sovxozda fəhlə işləmişdir.

1968-ci ildə N. Nərimanov adına Azərbaycan Tibb institutunun (indi universitet)pediatriya fakültəsinə daxil olmuş, 1974-cü ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

1974–1977-ci illərdə Azərbaycan Tibb Universitetinin I-uşaq xəstəlikləri kafedrasnda həkim, 1977–1985-ci illərdə assistent, 1986–1992-ci illərdə dosent vəzifəsində işləmiş, 1992-ci ildən professor vəzifəsində işləyir.

Eyni zamanda 1974–82-ci illərdə universitet komsomol təşkilatına, 1983–88-ci illərdə universitet partiya komitəsinə, 1994–2010-cu illərdə universitet həmkarlar ittifaqı komitəsinə rəhbərlik etmişdir. 1985-ci ildə namizədlik, 1992-ci ildə doktorluq disserasiyası müdafiə etmişdir.

150-dən çox elmi əsırin müıəllifidir. Rəhbərliyi altında 5 elmlər namizədi hazırlanmış, 4 nəfər gənc tədqiqatşı namizədlik dissertasiyası üzərində işləyir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamları ilə 2000-ci ildə "əməkdar həkim",2010-cu ildə "Əməkdar elm xadimi"adina layiq görülmüşdür.

2010-cu ilin aprel ayından Azərbaycan Respublikası Prezidenti cənab İ. Əliyevin Sərəncamı əsasında yaradılmış Azərbaycan Tibb Universitetinin Tədris-terapevtik Klinikasının direktoru vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

## Filmoqrafiya
* Aqil Əliyev. Böyük alim, böyük insan (film, 2007)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ƏMƏKDAR ELM XADİMİ, PROFESSOR SURXAY MUSAYEV HAQDA SƏNƏDLİ XATİRƏ FİLMİ
Frans Şubert

**Frans Piter Şubert** () – Avstriya bəstəkarı. 1 fevral 1797-ci ildə doğulub.. 6000-ə yaxın Leyder (Leider), səkkiz tamamlanmış simfoniya, məşhur "Tamamlanmamış simfoniya", liturgik musiqi, opera və çoxsaylı kamera və solo piano musiqisinin müəllifidir. O, xüsusilə orginal melodiyalı və harmonik musiqisi ilə məşhurdur.

## Filmoqrafiya
* Ölüm və qız (film, 1994) / Death And The Maiden

## Mahnıları
* Ave Maria (Şubert)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hüseynqulu Bağırov

**Bağırov Hüseynqulu Seyid oğlu** — Azərbaycan Respublikasının sabiq Ekologiya və Təbii Sərvətlər naziri (2001-2018), Azərbaycan Respublikasının sabiq Ticarət naziri (2000-2001).

## Həyatı
Hüseynqulu Bağırov 17 dekabr 1955-ci ildə  dünyaya gəlib. 1978-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini bitirib. Təhsil aldığı dövrdə K.Marks təqaüdçüsü olub. 1983-1985-ci illərdə Moskva şəhərində elmi fəaliyyətlə məşğul olub. 1996-cı ildə Nyu-York şəhərində Maunt Sent Vinsent kollecinin dil kurslarını bitirib. 1998-ci ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarının Fulbrayt Assosiasiyasının təqaüdü ilə mükafatlandırılıb və İndiana Universitetində tədqiqatçı-professor vəzifəsində çalışıb, eyni zamanda, Universitetin Dil Mərkəzində təhsil alıb. 1990-cı ildə keçmiş SSRİ Təhsil Nazirliyinin Kollegiyasının qərarı ilə professor elmi adını alıb.

## Fəaliyyəti

1978-1983-cü illərdə Təhsil Nazirliyində, sonra isə komsomol orqanlarında çalışıb. 1985-1992-ci illərdə Zaqafqaziya Komsomol və Ali Partiya məktəblərində müəllim vəzifəsində işləyib. 1990-cı ildən Gənclər İnstitutuna, 1992-ci ildən Qərb Universitetinə rəhbərlik edib. 2000-2001-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Ticarət Naziri vəzifəsində işləyib. 2001-ci ildən 2018-ci ilə qədər Azərbaycan Respublikasının Ekologiya və Təbii Sərvətlər naziri olmuşdur. 2005-ci ildə Azərbaycan Respublikası Hava və Ekstremal İdman Növləri Federasiyasının Prezidenti seçilmişdir.

2008-ci ildə onun başçılığı ilə ilk Azərbaycan-Antarktida ekspedisiyası Bakıdan yola düşmüşdür.

2015-ci il dekabr ayının 16-da Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Şöhrət ordeni ilə təltif edilmişdir.

## Ailəsi

* Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri və Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin I katibi işləmiş Mircəfər Bağırovun qardaşının nəvəsidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi
Qaşdar Əliyev

**Qaşdar Əliyev** () — Azərbaycan Respublikasının əməkdar təbiəti mühafizə işçisi (1992), SSRİ XTNS laueratı, akademik Həsən Əliyev mukafatcısı; Azərbaycan Təbiəti Mühafizə Cəmiyyəti Mərkəzi Şurasının üzvü; Naxçıvan Muxtar Respublikası Şahbuz Rayon Müharibə, Əmək, Hüquq-Mühafizə və Silahlı Qüvvələr Veteranları Şurasının məsul katibi, Jurnalistlər Birliyinin üzvü.

## Həyatı
17 oktyabr 1941-ci ildə Naxcıvan MSSR-in Şahbuz rayonunun Kecili kəndində anadan olmuşdur.

1960-cı ildə Naxcıvan Kənd Təssərüfatı Texnikumunu, 1968-ci ildə AKTİ-un aqranomluq fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

1969–1972-ci illərdə Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Tərəvəzçilik İnstitutunun əyani aspiranturasında təhsil almışdır.

Əmək failiyyəti Şahbuz rayonu ilə bağlıdır. 2 il kolxoz aqranomu, 9 il rayon kənd təsərrüfatı idarəsində baş aqranom, 5 il həmin idarənin rəisi, Aqrar sənaye birliyinin sədri, rayon icraiyyə komitəsinin sədr müavini, 12 il kənd təssərrüfatı işciləri həmkarlar ittifaqı rayon təşkilatının katibi və sədri işləmişdir. Dövri mətbuat və radio-televiziya üçün zəngin yaradıcılıq yolu keçmişdir.

21 mart 2016-cı ildə vəfat etmişdir.

## İctimai fəaliyyəti
Azərbaycan və Ümumittifaq Həmkarlar Təşkilatının Bakı və Moskva, ATMC V və VI, Azərbaycan Veteranlarının III qurultayların numayəndəsi olub.

## Ailəsi
Cənnət Əliyevin böyük qardaşıdır.

4 oğlu və nəvələri var.

## Filmoqrafiya
* Böyük ömrün 7 anı (film, 2007)
* Təbiətin xilaskarı (film, 2007)
* (Naxcıvan tv səhər ovgatı)
* (Naxcıvan tv Ömür gatarı)
* (Aztv Ovgat Səyyarə Səyyaf)
* (Xəzər tv Könül dünyamız)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qaşdar Əliyev. "Bir kəndin ağrılı hekayəti". Xalq qəzeti.- 2012.- 22 iyun.- S. 5.
İmpuls

**İmpuls** – Cismin kütləsi ilə sürəti hasilinə bərabər olan kəmiyyətə deyilir.
: \vec\mathbf{p}= m\vec{v}
: Burada \vec\mathbf{p} (BS – də vahidi \frac {kq \cdot m} {san}) impuls, m (BS – də vahidi kq) cismin kütləsi və v (BS – də vahidi \frac {m} {san}) cismin sürətidir.
: İmpuls vektorial kəmiyyətdir və sürət istiqamətində yönəlir. İmpulsun, Qüvvə impulsu kimi növüdə var.

## Qüvvə impulsu
Qüvvə F ilə onun \Delta \mathbf{t} təsir müddətinin hasilinə bərabər olan kəmiyyətə **qüvvə impulsu** deyilir. Cismin impulsunun dəyişməsi qüvvə impulsuna bərabərdir.
: \Delta\vec\mathbf{p}= m\vec{v}-m\vec{v}_0= \vec\mathbf{F}\Delta\mathbf{t}
: Qüvvə impulsunun tapılmasının bəzi tətbiqlərinə baxaq:
a) Cismin əvvəlki və sonrakı impulsları bir düz xətt üzrə eyni istiqamətdə yönəldikdə;
: \Delta \mathbf{p}= \mathbf{mv_2-mv_1}
b) Cismin əvvəlki və sonrakı impulsları bir düz xətt üzrə əks istiqamətdə yönəldikdə;
: \Delta \mathbf{p}= \mathbf{mv_2+mv_1}
c) Cismin perpendikulyar istiqamətdə səth ilə elastik toqquşarsa,
: \Delta \mathbf{p}= \mathbf{2mv}, plastiki toqquşarsa \Delta \mathbf{p}= \mathbf{mv} olar.
d) Ümumi halda, yəni \mathbf{p_1} və \mathbf{p_2} müxtəlif istiqamətlərdə olarsa,
: \Delta \mathbf{p} -nin qiyməti kosinuslar teoreminə görə tapılır:
: \Delta\mathbf{p}= \sqrt{p_1^2+p_2^2-2p_1p_2\cos\alpha}
: Burada \mathbf{\alpha} - \mathbf{p_1} və \mathbf{p_2} vektorları arasındakı bucaqdır deyildir

* təkan, səbəb, stimul;
* fiziologiyada qeyri-iradi hərəkət;
* mexanikada hərəkət prosesində əldə olunan orta əhəmiyyətə malik qüvvə;
* elektronikada elektrik cərəyanının sürətli və qısa müddətli sıçrayışı;
* hər hansı bir hərəkəti doğuran daxili səbəb, təkan. Məsələn, yaradıcılıq impulsu. İradə impulsu.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R.. Şükürlü S., Kazımova S. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan terminlər. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Əjdər Xanbabayev

**Əjdər Xanbabayev** () — Azərbaycan jurnalisti. O, Azərbaycan SSR Mətbuat İşləri üzrə Dövlət Komitəsi sədrinin müavini, "Azərnəşr" nəşriyyatının və "Yazıçı" nəşriyyatının direktoru olmuşdur. Xanbabayev SSRİ dövründə Heydər Əliyevi dəstəklədiyinə görə 1990-cı ildə Azərbaycan SSR DTK əməkdaşları tərəfindən öldürülmüşdür.

## Qətli

1990-cı ilin mayında Əjdər Xanbabayevin qətlini təşkil etməkdə ittiham olunmuşdur. Xanbabayev Bakıda, Azərbaycan Rus Dram Teatrının binası yaxınlığında şəxsi avtomobilində güllələnmişdi. İstintaqın məlumatına görə, zərərçəkmiş şəxs Azərbaycan KP MK-nın keçmiş birinci katibi Heydər Əliyevin tərəfdarlarından biri və onun respublikaya qayıtmasının təşkilatçılarından olmuşdur. Azərbaycan SSR hakimiyyət orqanları onun qayıdışını istəmirdilər və Xanbabayev Azərbaycan SSR DTK-nın operativ nəzarəti altında idi. Azərbaycan Prokurorluğunun məlumatına görə, əməliyyat nəzarətinin təşkilatçıları DTK-nın 3 saylı idarəsinin rəisi, polkovnik-leytenant Vladimir Mirzoyev və Azərbaycan SSR DTK-nın 5-ci şöbəsinin rəisi, 3 saylı idarə rəisinin müavini, polkovnik-leytenant Sadıx Əliyev olmuşdur. Cinayət işinin materiallarına görə, onlar DTK sədri Vaqif Hüseynovun birbaşa göstərişlərini yerinə yetirmişdir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* 30 May - Əjdər Xanbabayevin qətlə yetirildiyi dəhşətli gün…
* Əjdər Xanbabayevin anım günü keçirilib
* Ömürlük məhbus ilginc faktlar açıqladı
* KEÇMİŞ BAŞ PROKUROR BAKIDAKI KİLLERLƏRDƏN DANIŞIB
Nemət Pənahlı

**Nemət Əhəd oğlu Pənahlı** () — siyasətçi, Azərbaycan Milli Dövlətçilik Partiyasının sədri, Azərbaycan Milli Azadlıq Hərəkatının simalarından biri.

## Həyatı
Nemət Pənahlı 1962-ci ildə Naxçıvan MSSR-də anadan olub.

## Siyasi fəaliyyəti
O, Meydan hərəkatında və ardınca Azərbaycan Milli Azadlıq Hərəkatında iştirak edib. 1993–1995-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Aparatında çalışıb.

1995-ci il parlament seçkilərində Nemət Pənahlı sədri olduğu Azərbaycan Milli Dövlətçilik Partiyasının poporsional seçki üzrə vahid namizədlər siyahısında 1-ci sırada olmuşdur. AMDP proporsional seçkilərdə ümumi səslərin 1,20%-ni toplayaraq 8%-lik səs həddini keçə bilməmiş, Nemət Pənahlı isə deputat seçilə bilməmişdir.

Bir müddət fəal siyasətdən uzaqlaşan Nemət Pənahlı 2010-cu il noyabrında 7-də keçirilən parlament seçkisində 15 saylı Yasamal birinci seçki dairəsindən deputatlığa namizədliyini irəli sürmüş, lakin seçkiyə bir həftə qalmış namizədliyini geri götürmüşdür.

Azərbaycan Milli Dövlətçilik Partiyasının sədri olmuşdur.

## Həbsi
2011-ci ilin yanvar ayında silahdan və ya silah qismində istifadə edilən əşyaları tətbiq etməklə xuliqanlıqda müqəssir bilinərək, 6 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmiş, 17 mart 2016-cı ildə prezident İlham Əliyevin imzaladığı əfv sərəncamı ilə əfv edilmişdir.

## İstinadlar
Səfa Mirzəyev

**Səfa Abbas oğlu Mirzəyev** () — Azərbaycan hüquqşünası və ictimai-siyasi xadimi, hüquq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi Aparatının rəhbəri (1997–2022), 1-ci dərəcə dövlət müşaviri, Azərbaycan Respublikasının əməkdar dövlət qulluqçusu (2006).

## Həyatı
Səfa Abbas oğlu Mirzəyev 1952-ci il mayın 12-də anadan olub.

Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universitetinin) Hüquq fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

1978–1990-cı illərdə Bakı Dövlət Universitetində müəllim, baş müəllim, dekan müavini və dosent vəzifələrində çalışıb. Hüquq üzrə fəlsəfə doktorudur.

1990–1992-ci illərdə SSRİ Konstitusiya Nəzarəti Komitəsində komitə üzvü kimi fəaliyyət göstərib.

1992-ci ildən Milli Məclis Aparatında işləyir. Ali Sovet Katibliyinin hüquq təminatı və nəzarəti şöbəsinin müdiri, katibliyin rəisi, baş katibi, Milli Məclis Katibliyinin rəhbəri olub.

6 fevral 1997-ci ildən Milli Məclis Aparatının rəhbəri idi.

1995-ci ildə Azərbaycan Respublikasının yeni konstitusiya layihəsini hazırlayan komissiyanın üzvü olmuşdur.

Azərbaycan Respublikasında dövlət qulluğunda səmərəli fəaliyyətinə görə 22 iyun 2006-cı ildə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar dövlət qulluqçusu" fəxri adı, 11 may 2012-ci ildə "Şöhrət" ordeni, 11 may 2022-ci ildə isə 2-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilmişdir.

13 may 2022-ci ildə Milli Məclisin Aparat rəhbəri vəzifəsindən azad edilib. O, son yaş həddi ilə əlaqədar təqaüdə göndərilib.

Səfa Mirzəyev 22 iyul 2024-cü ildə vəfat edib. II Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

## Kitabları
* Mirzəyev S. A. Qanunçuluq və hüquq qaydaları. Bakı, 1980.

## İstinadlar
Hadi Rəcəbli

**Hadi Musa oğlu Rəcəbli (Rəcəbov)** () — Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin I–V çağırış deputatı (1995–2020), Əmək və Sosial Siyasət Komitəsinin sədri, siyasi elmlər doktoru, professor.

## Həyatı
Hadi Musa oğlu Rəcəbli 1947-ci il oktyabrın 25-də Lənkəran rayonunun Viravul kəndində anadan olmuşdur. Moskva Yeyinti Sənayesi İnstitutunun texnologiya fakültəsini və Bakı Ali Partiya məktəbini bitirmişdir. 1963-cü ildən Lənkəran çörək zavodunda fəhlə, mühasib, texnoloq, iqtisadçı işləmişdir. 1971-ci ildən Lənkəran Şəhər Komsomol Komitəsinin ikinci katibi, 1972-ci ildən birinci katibi, 1978-ci ildən "Bakinski raboçi" qəzetinin xüsusi müxbiri, 1980-ci ildən Lənkəran Şəhər İcraiyyə Komitəsinin sədri olmuşdur. 1981-ci ildən Azərbaycan KP MK-nın inspektoru, 1983-cü ildən Şəki Şəhər Partiya Komitəsinin birinci katibi, 1989–1995-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetində referent, aparıcı mütəxəssis, bölmə müdiri, şöbə müdirinin müavini, şöbə müdiri vəzifələrində çalışmışdır.

Ehtiyatda olan mayor olmuşdur. 9 kitabın və 220-dən çox elmi-publisistik məqalənin müəllifidir. Azərbaycanda ilk siyasi elmlər namizədidir.

Yeni Azərbaycan Partiyası Siyasi Şurasının üzvü olmuşdur. On birinci çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin, birinci, ikinci, üçüncü, dördüncü və beşinci çağırış Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı seçilmişdir.

17 aprel 2024-cü ildə vəfat edib. İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

## Təltifləri
* "Əmək igidliyinə görə" medalı (1976),
* "Əmək rəşadətinə görə" medalı (1977),
* "Şərəf" nişanı (1986),
* "Şöhrət" ordeni (2007),
* İkinci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni (2017) ilə təltif edilmişdir.

## Ailəsi
Evlidir, 4 övladı, 10 nəvəsi var. Bakı Slavyan Universitetinin sabiq rektoru Nurlana Əliyeva ilə qudadır.

## Mənbə
Media forum. Hadı Rəcəbli "Şöhrət" ordeni ilə təltif olunub. 
* H. M. Rəcəblinin "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası prezidentinin fərmanı.
* Yeni Milli Məclisdə Şəkini təmsil edəcək 4-cü deputat, telefonu və ürəyi açıq olan şəxs — Hadi Rəcəbli.

## İstinadlar