Din və dövlətin ayrılması

**Din və dövlətin ayrılması** — dini təşkilatlar ilə milli dövlət arasındakı münasibətlərdə siyasi məsafəni müəyyən edən fəlsəfi və hüquqi anlayış.

Bir cəmiyyətdə din ilə mülki dövlət arasındakı siyasi ayrılığın dərəcəsi, mütəşəkkil din və dövlət arasındakı düzgün münasibəti müəyyən edən hüquqi strukturlar və yayılmış hüquqi rəylər vasitəsilə müəyyən edilir. "Məsafə saxlama" prinsipi () iki siyasi təşkilatın bir-birinin nüfuzundan asılı olmayan təşkilatlarla qarşılıqlı əlaqədə olduğu bir münasibət təklif edir. Dünyəvilik prinsipinin sərt şəkildə tətbiq olunduğu Fransa ilə yanaşı, Danimarka və Böyük Britaniya kimi sekulyar cəmiyyətlərə malik ölkələrdə rəsmi bir dövlət dininin konstitusion şəkildə tanınması hələ də davam edir.

Din və dövlətin ayrılmasına həmçinin dövlət ilə kilsə (dini təşkilatlar) arasındakı münasibətlərdə dövlətin kilsə işlərinə müdaxilədən imtinasını, vətəndaşların hər hansı bir dinə etiqad etməyə məcbur edilməsindən azad olmasını və kilsəyə məxsus dövlət funksiyalarının olmamasını nəzərdə tutan prinsip kimi də tərif vermək mümkündür.

## Konseptual mahiyyəti

Bu anlayış dini təşkilatlar ilə milli dövlət arasındakı münasibətlərdə siyasi məsafəni müəyyən edən fəlsəfi və hüquqi bir konseptdir. Bu, dünyəvi bir dövlətin yaradılması və dini təşkilatlar ilə dövlət arasındakı rəsmi əlaqələrin dəyişdirilməsi yolu ilə dinin dövlət idarəçiliyindəki dominantlığından məhrum edilməsi mənasına gəlir.

## Tərif variantları

Müxtəlif ensiklopedik mənbələrdə bu termin fərqli aspektlərdən şərh olunur:
* **[[Böyük Sovet Ensiklopediyası]]:** Dövlətin kilsənin daxili işlərinə müdaxiləsini rədd edən, kilsənin dövlət idarəçiliyində iştirakından imtinanı və vicdan azadlığını ön plana çəkən prinsip kimi təqdim edir.
* **Ateist lüğəti:** Dövlətin daxili dini işlərə müdaxilə etməməsi ilə yanaşı, vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının (doğum, nikah və s.) kilsənin səlahiyyətindən alınmasını və hərbi kapellanlıq institutunun ləğvini bu prosesin əsas hissəsi sayır.

## Tarixi və dini baxışlar

Din və dövlətin ayrılması prosesi tarix boyu ciddi müqavimətlərlə də qarşılaşmışdır. Məsələn, Roma Papası XII Piy bu prinsipi pisləyərək, dövlətin yalnız Yaradana məxsus olan "mütləq muxtariyyəti" mənimsəməyə çalışdığını iddia edirdi. O, dövlətin özünü mənəviyyatın və həyatın son məqsədi kimi təqdim etməsini "Allaha qarşı özbaşınalıq" kimi qiymətləndirirdi.

## Sovet dövründə təbliğat və dinin ayrılması

SSRİ-də dinin dövlətdən ayrılması yalnız hüquqi bir akt deyil, həm də genişmiqyaslı ateist təbliğatının bir hissəsi idi. 1920-ci illərin mətbuatında, xüsusən də "Krokodil" kimi satirik jurnallarda dərc olunan karikaturalar dövlətin kilsəyə qarşı qətiyyətli mövqeyini nümayiş etdirirdi.

Bu dövrün əsas xüsusiyyətləri:
* Siyasi qadağa: Karikaturalarda təsvir olunduğu kimi, dövlət kilsənin istənilən ad altında (islahatçı və ya ənənəvi) siyasi sistemə və dövlət idarəçiliyinə daxil olmaq cəhdlərini "qıfıllanmış qapı" ilə qarşılayırdı.
* İdeoloji mübarizə: Din "köhnə dünya"nın qalığı kimi təqdim olunur və elmi ateizm dövlət səviyyəsində təşviq edilirdi.
* Mülkiyyətin müsadirəsi: 1918-ci il dekabr dekreti ilə kilsə mülkiyyəti dövlət xeyrinə müsadirə olunmuş və dini təşkilatların hüquqi şəxs statusu ləğv edilmişdi.

## Azərbaycanda vəziyyət

Azərbaycan dünyəvi dövlətdir. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 18-ci maddəsinə əsasən, din dövlətdən ayrıdır və bütün dini etiqadlar qanun qarşısında bərabərdir. Dövlət təhsil sistemi də dünyəvi xarakter daşıyır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* 
* Feldman, Noah. "Religion and the Earthly City", *Social Research*, Winter 2009, Vol. 76 Issue 4, pp.&nbsp;989–1000
* Tomas Jeffersons Journal
* 
* Taylor, Charles. "The Polysemy of the Secular", *Social Research*, Winter 2009, Vol. 76 Issue 4, pp.&nbsp;1143–1166
* Temple, William, Abp. *Christianity and the State*. London: Macmillan and Co., 1928.
* Whitman, James Q. "Separating Church and State: The Atlantic Divide", *Historical Reflections*, Winter 2008, Vol. 34 Issue 3, pp.&nbsp;86–104
* McGowan, Barry, "How to Separate Church & State: A Manual from the Trenches", Hufton Mueller, LLC. (2012). 
* Stone, Geoffrey R., "The World of the Framers: A Christian Nation?", *UCLA Law Review*, 56 (October 2008), 1–26.

## Xarici keçidlər

* History of the Separation of Church and State in America
* 
* Churches Are Not Exempt from State Licenses by Richard R. Hammar
* Campaign Activities by Richard R. Hammar
* Geoffrey R. Stone, ''The World of the Framers: A Christian Nation?'', 56 '''UCLA L. Rev.''' 1 (2008).