open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fakültə

**Fakültə** (,  - "mümkünat, qabiliyyət") — ali məktəblərdə tələbə, magistr hazırlığını və ali təhsildən sonrakı ixtisas artırmanı həyata keçirən elmi- tədris və inzibati struktur.

Fakültələrdə bir qayda olaraq bir və ya bir neçə yaxın ixtisaslar üzrə mütəxəssis hazırlığı aparılır. Fakültələr həmçinin onların tərkibində olan kafedraların elmi- tədqiqat fəaliyyətinə də rəhbərlik edirlər.

## Dünya universitetlərində kafedra analoqları
Dünyanın bir çox ölkə universitetlərində fakültələr mövcuddur. Ancaq bəzi universitetlərdə onlar departament, institut və kollec də adlana bilərlər.

## Həmçinin bax
* Təhsil
* Universitet

## İstinadlar
Boeing

**Boeing** () — ABŞ mərkəzli, dünyanın aparıcı aviasiya və aerokosmik şirkətlərindən biri. Eyni zamanda reaktiv kommersiya və hərbi təyyarələrin ən böyük istehsalçılarından biridir. Ayrıca, Boeing rotorlu təyyarə, elektron və müdafiə sistemləri, raketlər, peyklər, raket atıcı qurğular və inkişaf etmiş informasiya və kommunikasiya sistemləri dizayn və istehsal edir.

NASA-nın əsas xidməti təminatçısı kimi, Boeing Aerokosmik Gəmi və Beynəlxalq Aerokosmik Stansiyanı (The Space Shuttle and International Space Station) idarə edir. Şirkət həmçinin çoxsaylı hərbi və kommersiya hava dəstək xidmətləri təşkil edir. Boeing-in dünyanın 90-dan çox ölkəsində müştəriləri var və satış həcminə görə ABŞ-in ən böyük ixracatçılarından biridir.

## Müdafiə, aerokosmik və təhlükəsizlik xidmətləri
14 iyul 2010-cu ildə Boeing dörd gün dayanmadan uça bilən və hidrogenlə işləyən kəşfiyyat təyyarə prototipini təqdim etdi. "Phantom Eye" adlanan təyyarə 20 min metr yüksəklikdən uça bilir. 96 saat havada qala bilən təyyarə hər biri 150 at gücünə sahib 2,3 litrlik dörd silindirli iki motorla təchiz olunmuşdur. 

Boeing Şirkətinin ən çox istifadə olunan təyyarələrindən biri də Boeing 747-400 təyyarəsidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Boeing rəsmi saytı

## Həmçinin bax
* Boinq 787
* Boeing B-52 Stratofortress
* Boeing E-6 Mercury
Çala gölü

**Çala gölü** – Bəndovan Dövlət Təbiət Yasaqlığının və Şirvan Dövlət Təbiət Qoruğunun ərazilərində yerləşir. Çala gölünün sahəsi 100 hektardan çoxdur və onun dərinliyi 0,3-1,0 metrə çatır. Göldə qamış və digər su bitkiləri yaxşı inkişaf etmişdir. Gölün köçəri su-bataqlıq quşları üçün çox böyük əhəmiyyəti vardır. Göl Qızılqaz, Flaminqo gölü olaraq da adlanır.

Böyük və Kiçik Çala (Qızılqaz) gölləri XX əsrin 50-ci illərində Salyan su toplayıcı kanalının yaranması nəticəsində əmələ gəlmişdir. Göllərinin 60-65%-ni təşkil edən qarğı və qamışlıqların əsas sakinləri sufərəsi, adi təqibçi, kiçik təqibçi, cırtdan təqibçi və qamışlıq fərəsidir. 

Azərbaycanın bir çox gölü kimi bu göl də kanal suyu ilə (Şirvan kanalının) qidalanır. Susevər bitkilərin, xüsusilə də pambığın əkin sahələrinin kiçilməsi səbəbindən irriqasiya kanallarının suyunun səviyyəsi kəskin surətdə aşağı düşmüş, buna görə də gölə axan sular azalmışdır. 1990-cı illərin əvəllərindən Salyan su toplayıcı (Yenikənd) kanalına suyun vurulmasının dayandırılması ilə əlaqədar olaraq göllərə su daxil olmamış və 1999-cu ilin yayında sahəsi 4 min hektardan çox olan göllər qurumuşdur. Bu, ekosistemdəki bitki və heyvanlara mənfi təsir göstərmişdir. Su-bataqlıq quşları buranı tərk etmişlər. Ancaq köç vaxtı hər dəfə onun üzərindən uçub keçərkən quşlar gölü axtararaq dövrə vurmuşlar. 

Sonralar "Salyanoyl" neft şirkəti Baş Şirvan kollektorundan gölə kanal çəksə də, kanalın qurtaracağı gölün dibindən hündürdə qaldığından, göl su ilə ancaq qış aylarında qismən dolmuş, yayda isə yenidən qurumuşdur. 

2002-ci ildə Dövlət Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi tərəfindən göllərə suyun vurulması bərpa edilmişdir. 2003-cü ilin yanvarında Böyük və Kiçik Çala göllərində 2390, Xəzər dənizi sahil zolağında isə 4983 fərd su-bataqlıq quşu qeydə alınmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin Bax
* Şirvan dövlət təbiət qoruğu
* Bəndovan Dövlət Təbiət Yasaqlığı
Kosmik stansiya

**Kosmik stansiya** və ya **orbital stansiya** — Yer kürəsinə yaxın orbitlərdə insanların kosmik fəzada uzunmüddətli elmi tədqiqatlar, kəşfiyyatlar, Yer səthi və atmosferinin müşahidəsi, astronomik müşahidələr aparması üçün nəzərdə tutulmuş kosmik aparat.

Orbital stansiyaya müxtəlif heyətlər xidmət göstərdiyi üçün kosmik nəqliyyat gəmiləri vasitəsilə ona vaxtaşırı kosmonavtlar və müvafiq yüklər daşınır. Pilotla idarə olunan ilk belə orbital stansiya 1971-ci ildə SSRİ tərəfindən buraxılmış "Salyut" orbiyal stansiyasıdır. 1973-cü ildə ABŞ-nin "Skayleb" orbital stansiyası orbitə çıxarıldı.

Orbital stansiyadakı avadanlıqlar bilavasitə kosmonavtların iştirakı ilə, eləcə də avtomatik rejimdə işləyə bilir. Bu da ondan bir çox elmi və tətbiqi məsələlərin (astrofiziki tədqiqatların, fiziki-texniki və tibbi-bioloji eksperiadentlərin, meteoroloji müşahidələrin aparılması s.) həlli üçün istifadə etməyə imkan verir.

## Kosmik stansiyalar
*  Salyut orbital stansiyaları
** Salyut-1 (DOS-1, 1971)
** DOS-2 (1972) — orbitə çıxmamışdır
** Salyut-2 (OPS-1, 1973) — Almaz proyektinin bir hissəsi.
** Kosmos-557 (DOS-3, 1973) — nəzarət itirilib
** Salyut-3 (OPS-2, 1974–1975), Almaz proyektinin bir hissəsi.
** Salyut-4 (DOS-4, 1974–1977)
** Salyut-5 (OPS-3, 1976–1977), Almaz proyektinin bir hissəsi.
** Salyut-6 (DOS-5–1, 1977–1982)
** Salyut-7 (DOS-5–2, 1982–1991)
*  SkyLab (1973–1979)
*   Mir (Salyut-8, DOS-6, 1986–2001)
*  Beynəlxalq Kosmik Stansiya (1998-ci ildən) — 16 dövlətin kondominiumu
*  Genesis — ABŞ-nin Bigelow Aerospace şirkətinə məxsusdur.
** Genesis I (с 2006)
** Genesis II (с 2007)
Opossumlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

Bədəninin uzunluğu 8—50 sm, quyruğu 9—53 sm-dir. Bədəni qısa və yumşaq tüklərlə, bəziləri isə qılanlı uzun tüklərlə örtülüdür, Şimali və Cənubi Amerikada yayılmışdır. 65 növü əhatə edən 12 cinsi var. Meşələrdə və kollu cənkəlliklərdə yaşayır. Boğazlıq dövrü 12—16 gündür; 18 bala doğur. Balalarını 70 gün kisədə gəzdirir. Cücüyeyən və ya hərşeyyeyəndir. Ətindən istifadə edilir.

## Cinsləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Nitrat turşusu

**Nitrat turşusu** (HNO3) – birəsaslı, qüvvətli turşu.

Adi şəraitdə rəngsiz mayedir. Kimya sənayesinin ən mühüm məhsullarından biridir. Susuz Nitrat turşusunun sıxlığı 1,522 q/sm3-dir, —41°C-də donur, 86°C-də qaynayır. Su ilə istənilən nisbətdə qarışır və azeotrop qarışıq əmələ gətirir.

İki kristalhidratı məlumdur: HNO3·H2O və HNO3·3H2O. Susuz nitrat turşusu davamlı deyildir, adi temperaturda işıqda parçalanaraq oksigen çıxarır (4HNO3=4NO2-2H2O + O2). Nitrat turşusu qüvvətli oksidləşdiricidir, kükürdü sulfat turşusuna çevrilincəyə qədər oksidləşdirir, yalnız qızıla, tantala və platin fəsiləsinin bəzi metallarına təsir etmir. Metallarla reaksiyaya girib azot 2-oksid çıxarır. Durulaşdırılmış nitrat turşusunda asan həll olan bəzi metallar, məsələn, dəmir, xrom, alüminium, metalın səthində qoruyucu oksid təbəqəsi əmələ gətirdiyi üçün qatı nitrat turşusuna qarşı davamlıdır. Bu xüsusiyyət qatı nitrat turşusunu polad qablarda saxlamağa və daşımağa imkan verir. Qatı nitrat turşusu ilə xlorid turşusunun qarışığına (1:3) zərhəl (çar arağı) deyilir. O hətta qızılı və platini də həll edir. Üzvi birləşmələr nitrat turşusunun təsirildən oksidləşir və ya nitrolaşır   (nitro qrupu—NO2+ üzvi birləşmədə hidrogenin yerini tutur). Nitrat turşusunun duzları nitrat, Na, K, Ca və NH4+ duzları isə həm də şora adlanır.

Nitrat turşusu XIII əsrdə kalium şorasını zəy, dəmir kuporosu və gil ilə birgə qızdırmaqla alınırdı. XVII əsrin ortalarından etibarən o sənayedə kalium və ya natrium şorası ilə qatı sulfat turşusundan alınmağa başlandı. İndi ammonyakın hava oksikeni ilə katalitik oksidləşdirilməsi yolu ilə istehsal olunur. Nitrat turşusu, əsasən, azot gübrəsi, kombinə edilmiş gübrə, partlayıcı maddə (trinitrotoluol və s.) və üzvi boya istehsalında işlədilir.

Üzvi sintezdə qatı nitrat turşusu ilə sulfat turşusunun qarışığından (nitrolayıcı qarışıq) geniş istifadə edilir. Kimya sənayesində (sulfat və fosfat turşuları istehsalında) və metallurgiyada hər il külli miqdarda nitrat turşusu sərf olunur. Nitrat turşusunun buxarları ilə nəfəs almaq zəhərlənməyə səbəb olur. Dəriyə və paltara düşdükdə (xüsusən qatı nitrat turşusu) yandırır. Sənaye binalarının havasında (N2O5-ə görə hesaoladıqda) nitrat turşusu-nun miqdarının 50 mq/m3-dən artıq olmasına icazə verilmir. Qatı nitrat turşusu üzvi maddələrə toxunduqda yanğına və partlayışa səbəb olur.
Saxsıdagüllər xalçaları

** Saxsıdagüllər xalçaları** — Qarabağ tipinin Şuşa qrupuna daxil olan xovlu xalça.

## Ümumi məlumat
Qarabağ tipinin Şuşa qrupuna daxil olan və "Saxsıdagüllər xalçası" adı ilə məşhur olan bu xalçalar XIX əsrin II yarısında Şuşada yaradılan sənət əsərləri hesab olunur. Yaradılma tarixinə və bədii və texnoloji xüsusiyyətlərinə görə bu xalçalar "Bağçadagüllər xalçası"nı xatırladır və hətta müəyyən dərəcədə onun bənzəridir.

1750-ci illərin əvvəllərində Qarabağ xanı Pənahəli xan Şuşa şəhərini saldırdı. Şəhər ilk vaxtlar Pənahabad adlandırıldı və uzun illər Qarabağ xanlığının paytaxtı oldu. XVIII əsrdə Qarabağ xalçaçılıq məktəbi Şuşada cəmlənmişdir. XVIII əsrdə Şuşada klassik çeşnili xalçalarla yanaşı, Rusiyadan, eləcə də Avropadan gətirilmiş məcməyi, ətirli sabun, çit və digər müxtəlif məişət əşyaların üzərindən götürülmüş naxışlardan yeni xalça kompozisiyaları — "Bağçadagüllər", "Saxsıdagüllər", "Bulud" və s. çeşnilər toxunurdu. Qarabağ xalçalarının rəng — boyaq palitrası olduqca zəngindir. Bu palitra Qarabağ təbiətinin bütün rənglərinin ən zərif çalarlarını özündə əks etdirir. Qədim dövrlərdən Azərbaycan xalçalarının ara sahə yerliyi ənənəvi olaraq qırmızı rəngdə işlənmişdir. Müxtəlif bitkilərlə yanaşı, orta əsrlərdən burada rənglər cür — bəcür həşaratlardan alınmışdı. Onların içərisində qırmızı rəng almaq üçün ən geniş yayılmışı koşenildir. Xalq arasında ona "qırmız böcəyi", "qurd qırmız", "palıd cücüsü" deyilirdi.

## Bədii analiz

## Texniki xüsusiyyətlər

## Həmçinin bax
* Qarabağ xalçaları
* Qasımuşağı xalçaları
* Qoca xalçaları
* Qubadlı xalçaları

## Mənbə
* Saxsıdagüllər xalçası
Səlcuq Universiteti

**Səlcuq Universiteti** — 1975-ci ildə Konyada fəaliyyətə başlayan dövlət universiteti.
## Tarixi
### 1955-1962-ci illərdə
Konyada universitetin açılması 1955-ci ildə gündəmə gəlmişdir. Bu tarixdə Türkiyə Böyük Millət Məclisində universitetlə bağlı qanun layihəsi hazırlanıb. Qanun layihəsini deputatların yarıdan çoxu imzalasa da, Milli Təhsil Komissiyasından keçməyib.
### 1962-1977-ci illərdə
1962-ci ildə Konya, Türkiyə Respublikası Təhsil Nazirliyinə bağlı Səlcuq Təhsil İnstitutu və Ali İslam İnstitutu ilə universitetə ​​sahib olmaq yolunda ilk böyük addımı atdı. Daha sonra bu addımı gücləndirmək və inkişaf etdirmək məqsədi ilə 1968-ci ildə Konyada universitetin yaradılması və davam etdirmə dərnəyi yaradıldı. Nəhayət, bugünkü Mühəndislik və Memarlıq fakültəsinin özəyini təşkil edən Mühəndislik və Memarlıq Kollecci yaradıldı. Binası, sinif otağı, işçi heyəti və büdcəsi olmasa da, 1970-1971-ci tədris ilində Uşaqların Müdafiəsi Agentliyinə (Gəzi Liseyi) aid binada xidmətə başlayan bu kollec, 5 iyul 1971-ci il tarixli və 1418 saylı qanunun 9-cu maddəsinə əsasən Konya Dövlət Memarlıq və Mühəndislik Akademiyası adını aldı. 

### 1982-hal-hazırda
1982-ci il Səlcuq Universiteti üçün sıçrayış ili oldu. 20 iyul 1982-ci il tarixində 41 saylı Qanun Fərmanı ilə universitetin nüvəsini təşkil edən Fənn və Ədəbiyyat fakültələri birləşdirilərək Fənn-Ədəbiyyat fakültəsi qurulmasına, Səlcuq Ali Müəllimlər Məktəbinin Təhsil fakültəsinə çevrilməsinə, Konya Dövlət Mühəndislik-Memarlıq Akademiyasının Mühəndislik-Memarlıq fakültəsinə çevrilməsinə, Konya Ali İslam İnstitutunun İlahiyyat fakültəsi çevrilməsinə, Hüquq, Tibb, Kənd Təsərrüfatı və Baytarlıq fakültəsinə çevrilməsinə, Səhiyyə, Elm və Sosial Elmlər İnstitutların qurulmasına, Xarici Dillər Məktəbi ləğv edilərək Konya Peşə Məktəbinə çevrilməsinə, Niğdədə Niğdə Peşə Məktəbinin yaradılmasına, Qız İncəsənət Ali Müəllim Məktəbinin Qızlar üçün İncəsənət Təhsili Kollecinə, Niğde Təhsil İnstitutunun Ali Təhsil Məktəbinə çevrilməsinə qərar verildi. 41 saylı Qanun Fərmanı ilə eyni zamanda 8 fakültə, 4 kollec və 3 institut səviyyəsinə çatmışdır.

## İstinadlar
Eldar Məcidov

**Eldar Məcidov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Məcidov Eldar Tofiq oğlu 26 avqust 1965-ci il Bakı şəhərində dünyaya göz açmışdır. 1972-ci ildə Yasamal rayon 52 saylı məktəbin birinci sinfinə getmiş 1982-ci ildə bu məktəbi bitirmişdir. 1983-cü ildə orduya çağırıan Eldar hərbi xidmətini Almaniya Demokratik Respublikasında keçirir. 1985-ci ildə ordudan tərxis olunur. 1989-cu ildə Azərbaycan İncəsənət İnstituna imtahan verir və mədəni-maarif fakültəsinə daxil olur. Ermənilərin Dağlıq Qarabağda törətdikləri vəhşiliklərə dözə bilməyən Eldar könüllü olaraq cəbhəyə getməyi qərara alır.

## Döyüşlərdə iştirakı
Eldar Məcidov 9 may 1992-ci ildə "N" saylı hərbi hissəyə qeyd olunur və cəbhəyə yola düşür. O, cəbhədə tezliklə öz şücaətini göstərmişdi. Yaralıların və mülki əhalinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində müstəsna xidmətləri olmuşdur. 15 may 1992-ci il Şuşa rayonunun Zarıslı kəndində döyüşlər gedirdi. Bu döyüşdə Eldar rəşadətlə vuruşurdu yoldaşlarını xilas edərkən sağ ayağından yaralanır onu Qubadlı xəstəxanasına çatdırsalar da, çoxlu qan itirdiyindən Eldarın həyatını xilas etmək mümkün olmadı.

## Ailəsi
Ailəli idi, bir övladı yadigar qalıb.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 16 sentyabr 1994-cü il tarixli 202 saylı fərmanı ilə Eldar Tofiq oğlu Məcidova ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.

Yaşadığı binanın önünə xatirə lövhəsi vurulub.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 182.

## İstinadlar

*  Məcidov Eldar 
*  Eldar Məcidov
Sığın

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Fəsiləyə daxil olan ən iri növ hesab olunur. Erkəyinin bədəninin uzunluğu 3 metrdək, süysününün hündürlüyü 2,3 metrədək, kütləsi 570 kq-dək olur. Dişisi erkəkdən nisbətən kiçikdir. Ayaqları uzun, dırnaqları ensiz və itidir. Başı uzun, burnu donqar, ətli üst dodaqı sallaqdır. Quyruqu qısadır. Erkayinin kürəşəkilli buynuzu var, dişisi buynuzsuzdur. Avropanın Polşadan şərqdə olan meşə zonasında və Asiyada yayılmışdır. Sığınlar sərt şaxtalı, qarlı hava şəraiitinə, meşə-bataqlıq ərazilərinə yaxşı uyğunlaşır.

Sığınlar Tək-tək, yaxud 5-8, yaxud 20-dək fərddən ibarət qrup halında yaşayır. Qışda söyüd, ağcaqovaq, quşarmudu, şam və s. ağacların qabığını, yayda isə ot yeyir. May-iyunda 1-2 bala doğur. Qiymatli ov heyvanıdır. Əti, dərisi istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Protozoylar

**** () —  domeninə aid heterotrof qidalanmaya malik olan birhüceyrəli və ya kolonial eukariotlar aləmi.

Protozoylar birhüceyrəli, eukariot canlılardan ibarət polifiletik bir qrupdur. Onlar ya azad yaşayan, ya da parazitik olur və əsasən başqa mikroorqanizmlər və ya üzvi tullantılar kimi üzvi maddələrlə qidalanırlar. Tarixən protozoalar "birhüceyrəli heyvanlar" kimi qəbul olunurdu.

## Təsnifatı
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* incertae sedis
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** incertae sedis
::* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dişicik

**Dişicik** () — çiçəkli bitkilərdə çiçəyin mühüm orqanlarından biri.

Dişicik çiçək yatağının ortasında olub üç hissəyə bölünür: yumurtalıq (bir, yaxud bir neçə yumurtaçıqlı), ondan ayrılan sütuncuq (adətən, bir və ya bir neçə) və tozlanma vaxtı tozcuğu tutan ağızçıq. Müxtəlif bitki növlərində dişiciyin forma və quruluşu müxtəlifdir. Bəzi bitkilərdə sütuncuq inkişaf etmir və ağızcıq bilavasitə yumurtalığın üstündə oturur. Dişiciyi əmələ gətirən meyvə yarpaqçığının miqdarına və onların bitişməsi xarakterinə görə yumurtalıq biryuvalı, ikiyuvalı və çoxyuvalı olur. Mayalandıqdan sonra yumurtacıqdan toxum, yumurtalıqdan isə meyvə inkişaf edir. Yumurtalığı örtülü olan dişiciyin əmələ gəlməsi bitkilərin təkamülündə mühüm mərhələdir. Bu, çiçəkli bitkilərin dünyada sürətlə artmasına və onların əvvəllər daha çox yayılmış ali sporlu və çılpaqtoxumlu bitkiləri sıxışdırıb azaltmasına səbəb olmuşdur.

## Xarici keçidlər
Rektor

**Rektor** ( — idarə edən, rəhbər) — ali məktəbin rəhbəri. Dirçəliş dövründə çoxsinifli məkəblərin baş müəllimləri və müdirləri rektor adlanırdı.

Fransada tədris dairəsinin ("Akademiya") rəhbəri də rektor adlanır.

## Həmçinin bax
* Təhsil
* Ali məktəb

## İstinadlar
Özəl mülkiyyət

**Xüsusi mülkiyyət**, həmçinin **şəxsi mülkiyyət** və ya **özəl mülkiyyət** — hüquqi və fiziki şəxsin malik olduğu, nəzarət etdiyi, istifadə etdiyi, gəlir götürdüyü və sərəncan verdiyi torpaq, kapital və digər mülkiyyət. Həm daşınan, həm daşınmaz, həm də əqli mülkiyyət özəl mülkiyyət ola bilər. Onun dövlət mülkiyyətindən fərqi dövlətə, icmaya deyil, məhz konkret sahibə malik olmasıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dövlət dini

**Dövlət dini** həmçinin **rəsmi din** — rəsmi statusu müvafiq dövlət tərəfindən təsdiq edilmiş din. Dövlət dini olmayan dövlətləri dünyəvi və ya sekulyar dövlətlər adlandırırlar.

## Dövlət dininin atributları

## Müasir dövrdə vəziyyət
Harvard Universitetinin 2000-ci ilə olan məlumatlarına görə 188 dövlətdən 75-i bu və ya digər dini özlərinin rəsmi dini elan etmiş, 113 ölkənin isə rəsmi dini olmamışdır.

## Rəsmi dini olan dövlətlər

### Xristianlıq

#### Katoliklik
# Argentina
# Vatikan (teokratiya)
# Dominikan Respublikası
# Kosta-Rika
# Lixtenşteyn
# Malta
# Monako
# Salvador
# San-Marino
# İsveçrə (bəzi kantonları)

#### Protestantlıq

##### Kalvinizm
# Şotlandiya. İngilis monarxı bu kilsənin başçısı yox, yalnız üzvüdür.
# İsveçrə (bəzi kantonları)

##### Lüteranlıq
# Danimarka
# İslandiya
# Norveç
* Finlandiyada kilsə və dövlət arasında münasibətlər xüsusi razılaşmalar ilə tənzimlənir. Kilsənin fəaliyyətinə dair xüsusi qanunvericilik mövcuddur. Kilsə xüsusi kilsə vergisi yığmaq hüququna malikdir (dövlət strukturlarının köməkliyi ilə könüllülük prinsipi əsasında toplanır). Amma hüquqi baxımdan Finlandiya Kilsəsi dövlət kilsəsi deyil.
* İsveçdə İsveç Kilsəsinin rəhbərinin kral olmasına baxmayaraq 2000-ci ildən kilsə dövlətdən ayrı fəaliyyət göstərir.

#### Anqlikanlıq
# İngiltərə. Uelsin və Şimali İrlandiyanın dövlət kilsələri yoxdur.

#### Pravoslavlıq
# Yunanıstan
# Finlandiya. Finlandiyada pravoslav kilsəsinin statusu lüteran kilsəsinin statusu ilə analojidir.

Şərqi Avropanın bir çox ölkəsində pravoslav kilsəsinin xüsusi statusu qanunverici sənədlərlə təsbit edilmişdir, bununla belə bu dövlətlərdə "dövlət dini" söz birləşməsi işlənmir. Harvard Universitetinin tədqiqatlarında belə dövlətlər dövlət dini olan dövlətlər siyahısına aid edilir:
:* Gürcüstan. Gürcüstan konstitusiyasının 9-cu maddəsində yazılıb: "dövlət Gürcü pravoslav kilsəsinin Gürcüstanın tarixində oynadığı müstəsna rolu qəbul edir, bununla belə dini inancların tam azadlığını, kilsənin dövlətdən ayrı olduğunu elan edir. ".

### İslam
# Banqladeş
# İraq
# Pakistan
# Yəmən

#### Sünnilik
# Əlcəzair
# Əfqanıstan
# Bəhreyn
# Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri
# Bruney
# Fələstin
# İndoneziya
# İordaniya
# Komor adaları
# Liviya
# Maldiv adaları
# Mavritaniya
# Mərakeş
# Misir
# Qətər
# Səudiyyə Ərəbistanı
# Somali
# Sudan
# Tunis

#### Şiəlik
# İran (teokratiya)

#### İbadilik
# Oman

### Buddizm
# Butan
# Laos
# Kamboca
# Tayland
* Şri-Lankada ölkə konstitusiyası buddizmə "aparıcı yer" versə də, buddizm dövlət dini kimi tanınmayıb.

## Xüsusi variantlar
* Albaniya dünyada 1967-ci ildən ateizmin qanunvericiliklə təsbit edildiyi yeganə ölkə idi. 1991-ci ildə konstitusiyadakı bu müddəa çıxarılmışdır.
* XX əsrdə dövlət dini induizm olan yeganə ölkə Nepal idi. Amma bu ölkə parlamentinin qərarı ilə 2006-cı ildə ləğv edilmişdir.

## Tarix

### Qədim Dünyanın dövlət dinləri

### Orta Əsrlər dövrünün dövlət dinləri

### Yeni Dövrün dövlət dinləri

## Həmçinin bax
* Dünyəvi dövlət

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Правовой статус традиционных религий. Мировой опыт 
* Государственные органы, регулирующие взаимоотношения государства и религиозных объединений в странах мира
Mobil telefon jammeri

**Passiv Jammer:**
Jammer-Siqnal kəsici (siqnal qarışdırıcı, siqnal pozucu) , qarşılıqlı sistemdə aradakı əlaqəni pozmaq üçün yaradılmış cihaz. Müasir texnikada alıcını (əksəriyyətlə radio) hədəfləyən qüvvətli bir ötürücü.

Siqnalın daşınma şəkli ən sıx elektromexaniki dalğa olmaq üzrə səs, işıq (UV-dən IR-yə qədər) də ola bilər. Alıcının həssas olduğu bant aralığında yüksək gücdə siqnalı qəbul edərək alıcının giriş nötəsinin bütün bant üçün təzyiqlənməsini təmin edir və alıcını “karlaşdırar”. Siqnal boğucu, alıcıda seçicilik və həssaslıq xüsusiyyətlərini hədəf alır. Q faktoru yüksək alıcılar bu cür maneə törətmələrə qarşı daha müqavimətlidirlər.

Əsasən aşağıdakı yerlərdə tətbiq olunur:

* İctimaiyyətdə yüksək səslə radio-tv dinləmələrinə maneə törətmək.
* Kino, konsert, teatr kimi cib telefonlarının istifadəsinin qadağan olunduğu mühitlərdə nizamı təmin etmək üçün.
* Uzaqdan idarə edilən alətlərin işinə maneə törədilməsi.
* Uzaqdan idarə edilən bombaların əvvəlcədən atılması ya da bloklanması.
* Binanın xaricində istifadə edilərək elektronik sipər olaraq istifadə edilməsi (iç ünsiyyətin gizlənməsi) .
* Təhlükəsizlik kameralarına maneə törədilməsi (lazer ya da elektromexanik sahə ilə).
* Polislərin sürət radarına maneə törətmək.
* Əsgəri ya da vətəndaş radarları maneə törətmə (Hərbi mühitlərdə qarşı tərəfin ünsiyyətinə maneə törətmək.)
* Mikrofonlara maneə törətmək (səs ilə).

**Aktiv Jammer**
RF ilə işləyən cihazları uzaqtan siqnal göndərərək təsir edən sistemdir. Başqa sözlə aktiv hala gətirən. Əsasən, maşınların uzaqdan pultla bağlanması anı işə salınar və ötürücüləri pozar. Nəticədə maşının qapısı bağlanmaz. Daha çox oğurluq məqsədilə istifadə olunduğu üçün satışı qadağandır. Qiyməti isə olduqca bahadır. Amma bununla belə artıq bir çox ölkələrdə maşın oğurluqları bu alətlər vasitəsilə həyata keçirilir. Buna görə mütəxəssislər bildirilər ki, maşınlarınızı uzaqdan pultla bağlayarkən qapının bağlandığından əmin olun.
Cem Yılmaz

**Cem Yılmaz** () — Türkiyəli komediya ustası, aktyor, karikaturaçı rəssam, ssenarist və rejissor.

## Həyatı
Cem Yılmaz 23 aprel 1973-cü ildə İstanbulda anadan olmuşdur. Sənət həyatına 1992-ci ildə "Leman Kültür Merkezi"ndə başlamış, Leman karikatura jurnalında (Leman Dergisi) karikaturçu rəssam olaraq çalışmışdır. "Leman Kültür Merkezi"ndə yumoristik çıxışları ilə məşhurlaşdıqdan sonra karyerasını "Beşiktaş Kültür Merkezi"ndə davam etdirmişdir. Hazırda Türkiyənin ən məşhur komediya ustalarından biridir.

## Filmoqrafiya

## Mənbə
* Cem Yılmaz — KinoTap.com
Şəmkirçay

**Şəmkirçay** - Kürün sağ qoludur. Gədəbəy və Şəmkir rayonları ərazisindən axır.  Başlanğıcını Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacından götürür və Kür çayına qovuşur.

## Ümumi məlumat

Uzunluğu 95&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 1170 kvadrat km-dir. Sarısu və Ağdaşsu çaylarının birləşməsindən əmələ gəlir. Şamxorçay adını bu qollar qovuşandan sonra alır. Sarısu qolunun başlandığı sahə (Hindaldağın cənub ətəyi, hündürlüyü 3200 m) çayın mənbəyi hesab edilir. Başlıca qolları, sağdan Sarısu (uzunluğu 12&nbsp;km), Qoşqar (uzunluğu 18&nbsp;km), Şəmkir (uzunluğu 25&nbsp;km), Əmiravan (uzunluğu 19&nbsp;km), soldan isə Ağdaşsu (uzunluğu 11&nbsp;km), Murquz (uzunluğu, 11&nbsp;km) çaylarıdır.

Axımı yeraltı (45%), qar (35%) və yağış (20%) sularından əmələ gəlir. Yaz, yay fəsillərində qar suları çayda daşqınlar əmələ gətirir. Daşqın mart ayından başlayaraq iyun, iyul aylarına qədər (100-120 gün) davam edir. Bu dövrdə keçən axım orta illik axımdan 40-50 dəfə artıq.olur. Şamxorçay, Tərtərçay və Ağstafaçay müstəsna olmaqla, Kiçik Qafqazın şimal-şərq hissəsinin ən sulu çayıdır.

Çayın orta illik su sərfi 8,37 kub m/san-dir. Bunun da. 40%-i yaz, 35%-i yay, 15%-i payız, 10%-i isə qışda keçir. Orta illik asılı gətirmələr sərfi 2,0 kq/san, lillənməsi isə 250 q/kub m-dir. Çayın suyu orta mineral-laşmaya (300-500 mq/l) malik olmaqla hidrokarbonatlı-kalsiumludur.

Çaydan suvarma işlərində istifadə. edilir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## Mənbə
* Şamxorçay
Eldar Xəlilov

**Eldar Xəlil oğlu Xəlilov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Mart hadisələri şəhidi.

## Həyatı
Eldar Xəlilov 19 avqust 1976-cı il Qərbi Azərbaycanın Zəngibasar rayonunun Zəngilər kəndində anadan olmuşdur.

1983-cü ildə Zəngilər kəndində ibtidai təhsilinə başlamış, 1988-ci ildə Ermənistanda yaşayan azərbaycanlıların deportasiyası  nəticəsində ailəsi ilə birlikdə Bakı şəhərində məskunlaşmışdır. Ardınca təhsilini 96 və 252 saylı tam orta məktəblərdə davam etdirmiş, Bakıda yerləşən 10 saylı texniki–peşə məktəbini bitirmişdir.

Subay idi.

## Hərbi xidməti
29 sentyabr 1994-cü ildə Sabunçu rayon Hərbi Komissarlığı tərəfindən Milli Ordu sıralarına çağırılmışdır.

### Mart hadisələri
1995-ci il mart hadisələri zamanı dövlətə tabe olmayan silahlı dəstənin zərərsizləşdirilməsi zamanı qəhrəmancasına şəhid olmuşdur. Eldar Xəlilov Şəhidlər xiyabanında dəfn edilmişdir.

## Təltifləri

* Azərbaycan Respublikası prezidentinin 4 aprel 1995-ci il tarixli 307 saylı fərmanı ilə Xəlilov Eldar Xəlil oğlu ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

## İrsi
Bakının Bakıxanov qəsəbəsindəki küçələrdən biri Milli qəhrəmanın adını daşıyır.

## Ədəbiyyat
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 132.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Xəlilov Eldar 
* Eldar Xəlilov
Bismark arxipelaqı

**Bismark arxipelaqı** (Əvvəllər Yeni Britaniya) — Melaneziya və Sakit okeanda Yeni Qvineyadan şimal-şərqdə yerləşən adalar qrupu.

1616-cı ildə hollandlar V.Sxauten və Y.Lemer tərəfindən kəşf olunmuşdur. 1884-cü ildən Almaniyanın koloniyası olmuş və Bismarkın adı ilə adlandırılmışdır.

Papua-Yeni Qvineya dövlətinin bir hissəsidir. İki böyük adadan - Yeni Britaniya və Yeni İrlandiya və bir neçə digər adadan ibarətdir.

Sahəsi 49,700 min km²-ə yaxındır. Əhalisi ümumi sayı 218000 nəfər (1966) olan melaneziylər və papuaslardır. Böyük adalarda hündür dağları var. Kiçik adaları vulkan və mərcan mənşəlidir.

Arxipelaqın ərazisində kokos palması, banan, şəkər qamışı, tütün, pambıq becərilir.

Balıqçılıq və mirvari çıxarma əhalinin əsas məşğuliyyətlərindəndir.
Burustan

**Burustan** () — İran İslam Respublikasının Ərdəbil ostanında kənd. Burustan Kövsər şəhristanının Firuz bəxşinin Zərəcua kəndistanında yerləşir.

2006-cı ildə aparılmış əhalinin siyahıya alınmasının nəticələrinə görə kəndin əhalisi 486 nəfər (kişilər: 221 nəfər - qadınlar: 265 nəfər) olmuşdur. Kənddə 101 ailə yaşayır.

## Coğrafiyası
Ərdəbildən ? km cənub-qərbdə, Givi şəhərindən ? km cənub-qərbdə, 37° 35' 26.43" şimal enində və 48° 07' 52.22" şərq uzunluğunda, dəniz səviyyəsindən 1665 m yüksəklikdə yerləşir.

## İqtisadiyyatı
Kənd sakinlərinin əsas məşğuliyyəti əkinçilik və heyvandarlıqdır.

## Əhali və dil
Kəndin əhalisi azərbaycanlılardır və Azərbaycan dilində danışırlar.

## Təhsilin vəziyyəti
Kənddə ibtidai məktəb fəaliyyət göstərir.

## Din
Burustanın əhalisinin 100% müsəlmandır və hamısı şiə təriqətinə (İsnə Əşəriyyə) məxsusdur.

## İstinadlar
Disseminasiya

**Disseminasiya** –  səpmək; səpələnmək mənasını daşıyır.

Patoloji prossesin geniş yayılması və ya xəstəlik törədicisinin orqanlara, sistemlərə və yaxud bütün bədənə səpələnməsi ya yayılmasıni ifadə edir.
Yoluxucu xəstəliklərdə məsələn vərəmdə disseminasiya – proqressiv faza olub, törədici mikrobun lokal ocaqdan bütün orqan və sistemlərə səpələnməsini izah edir.

## İstinadlar
Emil Braginski

**Emil Veniaminoviç Braginski** (rus. *Эмиль (Эммануэль) Вениаминович Брагинский*; ) — ssenarist.

## Həyatı
Emil Veniaminoviç Braginski 19 noyabr 1921-ci ildə Moskvada anadan olmuşdur. 1953-cü ildə Moskva hüquq institutunu bitirmişdir. Kinossenarist kimi ilk işi 1955-ci ildə olmuşdur. 1963-cü ildən Emil Braginskinin kinorejissor Eldar Ryazanovla fəaliyyəti başlanır. Bu əməkdaşlığın ilk bəhrəsi 1966-cı ildə ekranlara çıxan "Avtomobildən qorun" filmi olur. Bu filmin uğurundan sonra yaranan "Uğur ziqzaqı", "Qoca quldurlar", "İtalyanların Rusiyada qeyri-adi sərgüzəştləri", "Qəribə təsadüf və ya həmişə təmizlikdə", "İşdə məhəbbət macərası", "Qaraj" kimi filmlər də onların birlikdə işinin nəticəsi idi…

Emil Braginski 26 may 1998-ci ildə vəfat etmişdir.

## Filmoqrafiya
#Avtomobildən qorun (film, 1966)
#İtalyanların Rusiyada ağlasığmaz macəraları (film, 1973)
#Qəribə təsadüf və ya həmişə təmizlikdə (film, 1975)
#İşdə məhəbbət macərası (film, 1977)
#Qaraj (film, 1979)
#İki nəfərlik vağzal (film, 1982)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qapı venası

**Qapı venası ya qaraciyərin qapı venası** —  qarin boşluğunda olan tək üzvlərdən (kiçik çanaq üzvlərindən başqa) venoz qanı qaraciyərə daşıyır; bu damarı təşkil edən başlıca köklər üçdür: yuxarı çöz (müsariqə) venası — , aşağı çöz (müsariqə) venası —  və dalaq venası — . Qapı venası yolda ıdlük venasını və mədə venalarını qəbul etdikdən sonra —  ilə bərabər qaraciyərə daxil olur; əvvəlcə qaraciyər qapısında iki (sağ və sol) şaxəyə —  bölünür. Sağ şaxəsi qaraciyərin sağ payına və sol şaxəsi kvadrat və quyruqlu paya şaxəciklər verdikdən sonra sol paya daxil olur. Qaraciyər-onikibarmaq bağırsaq bağını keçərkən qaraciyər arteriyası ilə ümumi öd axacağı arasında və onların dalında yerləşir, belə ki sağdan sola doğru əvvəlcə ümumi öd axacağına, ondan bir az sola və dala qapı venasına və ən solda qaraciyər arteriyasına rast gəlinir. Qapı venasının sağ və sol şaxələri qaraciyər parenximasına daxil olaraq, onda paycıqarası venalar —  adlanan şaxələrə bölünürlər. bunlar paycıqların arası ilə gedərək onlara daxil olurlar və kapillyar toruna keçirlər. Bu kapillyar torda qapı venası və qaraciyər arteriyası ilə gələn qan qarışır.

Paycıqların mərkəzində kapillyarlar toplaşaraq mərkəzi venaları —  təşkil edirlər, bunlar da bir yerdə toplaşaraq 3–4 qaraciyər venasını —  əmələ gətirirlər. beləliklə qapı venası vasitəsilə qarın boşluğunun tək üzvlərindən (mədədən, dalaqdan, Mədəaltı vəzidən, bağırsaqlardan və ödlükdən) gələn venoz qan qaraciyərdə kapillyar sisteminə keçdikdən sonra (şəkərin artığı qlikogen halında qaraciyər hüceyrələrində qaldıqdan sonra) qaraciyər venalarına toplanır və onların vasitəsilə aşağı boş venaya axır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı — 1979
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
* Yuxarı boş vena
* Aşağı boş vena
* Ağciyər venaları
* Göbək venası
* Ümumi qalça venası
Demet Akbağ

**Demet Akbağ** () — Türk kino, teatr, serial və komediya aktrisası.

## Həyatı
Demet Akbağ 23 noyabr 1959-cu ildə İzmirdə anadan olmuşdur. Teatr karyerasına İzmir Atatürk Liseyində oxuyarkən başlamışdır. Yılmaz Ərdoğanla baş rolllarını paylaşdığı "Bir Demet Tiyatro" tamaşası ilə məşhurlaşmışdır. Beşiktaş Kültür Mərkəzinin (BKM) ən məşhur ulduzlarından biridir.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar
Nikolay Kryukov (aktyor)

**Nikolay Nikolayeviç Kryukov** (; ) — Sovet teatr və kino aktyoru, RSFSR-in əməkdar artisti (1991).

## Həyatı
Nikolay Kryukov 1915-ci ildə Tver quberniyasında anadan olmuşdur. Bir müddət "Sevkabel" zavodunda çalışmışdır. 1935-ci ildə M.Qorki adına Leninqrad Böyük dram teatrı studiyasını bitirmişdir. Leninqrad, Tbilisi, Riqa kimi şəhərlərin teatrlarında müxtəlif həcmli rollar ifa etmişdir. 1958-ci ildən "Lenfilm" kinostudiyasının aktyoru kimi çalışmağa başlamışdır. Kinoda fəaliyyəti onu daha çox məşhurlaşdırmışdır. İlk ən çox tanınan obrazı "Sonuncu qarış" filmində ifa etdiyi təyyarəçi Ben Esli rolu olmuşdur. Aktyor bu rola görə Ümumittifaq kinofestivalında ilin Ən yaxşı kişi roluna görə mükafat əldə etmişdir.

Nikolay Nikolayeviç Kryukov 1993-cü ildə Sankt-Peterburqda vəfat etmişdir.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* 
* ''Могилы знаменитостей. Николай Николаевич Крюков''
Taxipnoe

**Taxipnoe** () — tənginəfəslik deməkdir. Dəqiqəlik tənəffüsün sayının normadan artıq olmas ilə xarakterizə olunur. Normada insan bir dəqiqə ərzində 15–16 dəfə nəfəs alıb-verir. Tənəffüsün sayının 15–16 sikldən artıq olması taxipnoe adlanır. Bir neçə səbəbdən irəli gələ bilir. Bu və digər patoloji proseslər zamanı orqanizmin oksigenə olan təlabatı ödəmək üçün meydana çıxan bir kompensator haldır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Funda Arar

**Funda Arar** () — anadolu rock, pop rock və "Türk sanat müziği" müğənnisidir.

## Həyatı
İbtidai məktəbi Ankarada başlayan məktəbi atasının işi ilə əlaqədar Muğla və Adapazarında tamamlayan Funda Arar 1992-ci ildə İstanbul Teknik Üniversitesi, Türk Musikisi Devlet Konservatuarına daxil olub. Sənətçı Febyo Taşel ilə evlidir.

## Musiqi Kariyerası

## Albomları
* 1999: *[[Sevgilerde (albom)|Sevgilerde]]*
* 2001: *[[Sevgiliye (albom)|Sevgiliye]]*
* 2002: *[[Alagül (albom)|Alagül]]*
* 2003: *[[Sevda Yanığı (albom)|Sevda Yanığı]]*
* 2006: *[[Son Dans (albom)|Son Dans]]*
* 2008: *[[Rüya (albom)|Rüya]]*
* 2009: *[[Zamanın Eli (albom)|Zamanın Eli]]*
* 2011: *[[Aşkın Masum Çocukları (albom)|Aşkın Masum Çocukları]]*

## Video klipləri
* Kaldırımlar
* Aysel
* Sonu Yok Bu Aşkın
* Sevgiliye
* Seni Düşünürüm
* Alagül
* Seninim
* Belki Bir Gün
* Arapsaçı
* Affet
* Sevda Yanığı
* Yangın Yeri
* Roman
* Haberin Var mı?
* Aşksız Kal
* Kırık Düşler
* Özledim
* Karartma Günleri
* Benim İçin Üzülme
* Camdan Kalp
* Karaya Vuran Gemiler Gibi
* Bu Sabah Güneş Doğmuyor
* Beni Benle Böyle
* Senden Öğrendim
* Yak Gel
* Geçmez Yara
* Geceler

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Funda Ararın rəsmi saytı 
* Funda Ararın rəsmi saytı
Canpolad Rzayev

**Canpolad Rzayev** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
1968-ci il 26 fevral Ağdam rayonunun Çuxurməhlə kəndində anadan olmuşdur. Burada Əhmədavar kənd orta məktəbini bitirmişdir. 1988-ci ildə hərbi xidmətə çağırılan Canpolad raket qoşunlarında xidmət etdi və leytenant rütbəsi almışdı. Qarabağ müharibəsi başlayanda o, könüllü olaraq vətənə döndü.

## Döyüşlərdə iştirakı
Xramort, Xanabad, Əsgəran, Qarakənd uğrunda gedən döyüşlərdə rəşadətlə vuruşurdu. 26 fevral 1992-ci il Xocalıdan gələn xəbər ona yaman təsir etmişdi. Erməni vəhşiləri Xocalı şəhərində Rusiyaya məxsus 366-cı moto-atıcı alayla birlikdə dinc sakinləri vəhşicəsinə öldürür, uşaqların, körpələrin başlarını kəsir, evləri yandırırdılar. Bu xəbəri alan Canpolad tankına oturaraq Qaraqaya kəndinə üz tutdu. Burada xeyli erməni quldurunu sərrast atəşlərlə məhv edən cəsur döyüşçü yüzlərlə dinc sakinin mühasirədən çıxmasına şərait yaratdı. Hər tərəfdən atəşə məruz qalan Canpolad döyüş meydanında qəhrəmancasına həlak oldu.

## Ailəsi
Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə Ağdamda yaradılmış könüllü özünümüdafiə dəstələrindən "Qarabağ şahinləri" batalyonunun rəhbəri olmuş Qatır Məmməd ləqəbli Rzayev Yaqub Ələsgər oğlunun övladı idi. Evli idi, iki övladı qalıb.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 7 iyun 1992-ci il tarixli 833 saylı fərmanı ilə Rzayev Canpolad Yaqub oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Ağdam şəhərinin Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 248.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Canpolad Rzayev
*  Canpolad Rzayev
Pirlər

**Pirlər** — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun Pirlər kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Xocalı rayonunun Xramort kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Xramort kəndi Pirlər kəndi, Xramort kənd inzibati ərazi vahidi Pirlər kənd inzibati ərazi vahidi adlandırılmışdır. İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrinə əsasən imzalanmış 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq Pirlər kəndi Rusiya Sülhməramlı Qüvvələrinin nəzarətinə keçmişdir. 19–20 sentyabr 2023-cü il tarixində Qarabağda həyata keçirilən lokal antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycanın nəzarətinə keçib.

## Toponimikası
Oykonim Xram (yarğan) və art (arxa tərəf, aşırım) komponentlərindən düzəlib, "yarğanın arxa tərəfi" deməkdir.

## Tarixi
1993-cü ildən Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olub.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd dağ ətəyi ərazidə yerləşir.

## Əhalisi
2005-ci ildə Dağlıq Qarabağda keçirilən əhalinin siyahıyaalmasına əsasən Pirlər kəndinin əhalisi 403 nəfər təşkil edirdi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Eldar Tağızadə

**Eldar Abdulla oğlu Tağızadə** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Eldar Tağızadə 1963-cü il 6 sentyabr Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1970–1980-ci illərdə Nəsimi rayonundakı 164 saylı məktəbdə təhsil almışdır. Məktəbi bitirən Eldar Bakı Dövlət Universitetinə daxil olur və 1985-ci il buranı fərqlənmə diplomu ilə bitirir. Daha sonra polis olmaq istəyən Eldar Səbail rayon polis idarəsində çalışmağa başlayır. 1989-cu ildə Sverdlovsk şəhərində kurs keçir və baş leytenant rütbəsini alır. Tağızadə Eldar Daxili İşlər Nazirliyi (Azərbaycan)ndə əməliyyat müvəkklili vəzifəsində çalışırdı.

## Döyüşlərdə iştirakı
Cəsur polis işçisi tez-tez cəbhəyə gedir və girovların azad edilməsində iştirak edirdi. Eldarın sayəsində neçə–neçə insan girovluqdan azad edilmişdi. 1991-ci ildə ona kapitan rütbəsi də verilmişdi. Onu DİN-nin Terrorizmə və Banditizmə Qarşı Mübarizə İdarəsinin rəis müavini təyin edirlər. 3 iyun 1992-ci il Tağızadə yenidən Qarabağa göndərildi.

Döyüş zamanı "Şaka" ləqəbli təhlükəli qatili zərərsizləşdirmək lazım idi. O, polis işçilərinə atəş açaraq gizlənmişdi, Eldar onun gizləndiyi binaya daxil olur, polis kapitanının silahsız olduğunu görən namərd Şaka qəfil olaraq Eldarın sinəsinə atəş açır cəsur polis qəhrəmancasına həlak oldu.

## Ailəsi
Ailəli idi, iki övladı qalıb. Anası Zemfira Tağızadə Vera Şiryenin bacısı qızıdır. Bakı Dövlət Universitetinin dosenti vəzifəsində çalışmış, "Şəhid övladları və şəhid anaları" xeyriyyə mərkəzinə rəhbərlik etmişdir.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 3 sentyabr 1992-ci il tarixli 162 saylı fərmanı ilə Tağızadə Eldar Abdulla oğlu ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.

Təhsil aldığı 164 saylı orta məktəb qəhrəmanımızın adını daşıyır.

Bakı şəhərinin küçələrindən biri onun adını daşıyır.

## Həmçinin bax
* Birinci Qarabağ müharibəsi
* Erməni terrorizmi
* Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü

## Mənbə
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 273.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Tağızadə Eldar 
*  Eldar Tağızadə
Çətən

**Çətən** – eyni diametrli qamış və ya ağac çubuğundan hazırlanmış məhsul. Çətən "çətmək" sözündən yaranıb, mənası "bağlamaq" deməkdir. Bəzən onu alaçıqlarda çox istifadə edildiyi üçün "çığ" da adlandırırlar. 

## Ümumi məlumat

Çətən adətən eyni ölçülü qamış və ya ağac çubuğundan hazırlanır. Bu çubuqlar yan-yana qoyularaq həm qıraqdan, həm də uzunluğundan asılı olaraq ortadan bir və ya bir neçə dəfə sadə ip vasitəsilə bir-birinə bərkidilirdi. Bu texnikada hazırlanmış məhsul dik vəziyyətdə alaçığın alt hissəsini bərkitmək məqsədilə istifadə edilirdi. Azərbaycanda adətən iki cür çətən mövcud olmuşdur:
*Saya. Saya çətənlər üzərində heç bir bəzək elementi olmurdu və o sırf məişət məqsədləri üçün hazırlanırdı.
*Naxışlı. Naxışlı çətənlər döşəmə, alaçıqdakı divar, arakəsmə, bəzən də pərdə kimi məqsədlərə xidmət edirdi.

## Hazırlanma qaydası
Keçən ildən qalmış quru qamışları yaz fəslində yığıb, təmizləyirlər. Yığılan qamışlar üzəri təmizləndikdən sonra çətən hazırlayan ustanın istəyinə görə ölçülənir, kəsilib şəkillənir və adətən qoyun yunundan alınmış ip vasitəsi ilə hörülüb bir-birinə bağlanır. İstər bəzək üçün, istər də müəyyən məqsədlər üçün istifadə olunan çətənin üzəri təbii şəkildə bitkilərdən əldə edilmiş boyalarla naxışlanır. Qədimdən çətəndən alaçıqların örtülməsi, bəzədilməsində geniş istifadə olunurdu. Çətən insanların sağlamlıqlarının keşiyində də dayanırdı. Onlar nəmişlikdən yarana biləcək xəstəlikləri önləmək üçün yaşadıqları yeri tamam qamışla örtüb, yerə çətən (həsir) döşəyirdilər. Bundan başqa, çətən indi də interyerdə dekor kimi istifadə olunan çox nəfis sənət növüdür.

Çətən üzərində naxış vurmaq üçün əsasən iki üsuldan istifadə edirdilər. Birinci üsul ondan ibarətdir ki, naxış çubuqların ayrı-ayrı hissələrini müəyyən bir qaydada yandırmaq vasitəsilə yaradılırdı. Digər üsulla çubuqların ayrı-ayrı sahələri bir-bir müxtəlif rəngli saplarla dolanır və beləliklə, müxtəlif rəngli və təsvirli kompozisiyalar əmələ gəlirdi. Belə çətənlərin hazırlanmasında həm yun, həm də ipək saplardan istifadə olunurdu. Çətən istehsalının əsas mərkəzləri Azərbaycanın şimal-qərb zonası və Muğan əraziləridir. Bu texnikada hazırlanmış məhsul bəzən dik vəziyyətdə çəpər düzəltmək məqsədilə istifadə edilərdi.

## Mənbə
Vərni xalçası

**Vərni** — mifik dünya, əfsanələr aləmini xatırladan, xovsuz xalçalar növünə aid xalçalar.

## Ümumi məlumat
Xovsuz xalçalar növünə aid olan Vərni xalçalarının istehsalının əsas mərkəzləri Ağcabədi, Bərdə (Ləmbəran) və Cəbrayıldır.

Vərni Qarabağ, Naxçıvan, İrəvan və Qazax-Borçalı bölgələrində geniş yayılmışdır.

Bəzən Muğanda toxunmuş vərnilərə də rast gəlmək mümkündür. Mürəkkəb sarıma üsulu ilə toxunduğuna görə "Vərni" xalçalarının üzərində mürəkkəb naxışlar qoymaq mümkün olurdu. Orta əsrlərdə ornamental naxışlarla zərif hazırlanmış yüksək keyfiyyətli parçalar "perni" və ya "berni" adlandırılırdı. O zamanlar şahlar bayram günlərində və xüsusi təntənəli günlərdə bu parçalardan libas geyinərdilər. Hesab olunurdu ki, bu libası onlara cənnətdən Cəbrayıl adlı mələk gətirmişdir və buna görə də onunla ehtiyatla davranırdılar. Fərz etmək olar ki, sonrakı dövrlərdə ornamental naxışlı, zərif toxunuşlu "Vərni" xalçaları məhz həmin "perni" və ya "berni" adlanan parçalardan toxunmuşdur və adı da bununla bağlıdır. "Verni" xalçaları xalçaçılar tərəfindən "As-tan" adlandırılan 2 hissədən hazırlanır. Bu söz "astar" sözünün qısaldılmış formasıdır. Qarabağ vərniləri bir neçə nümunədə toxunur. Onların içərisində ən məşhur olanının kompozisiyası bir – birinn yanında yerləşdirilmiş səkkizəbənzər böyük elementlərdən ibarətdir. Bu mürəkkəb və orijinal element mifoloji səciyyə daşıyır. O, Uzaq Şərq və türk xalqlarının tarixi əfsanələrində və eposlarında, təsviri və dekorativ incəsənətində tez – tez rast olunan əjdahanı ifadə edir. Həm qədim dövrlərdə, həm də orta əsrlərdə  Orta Asiyanın, Yaxın Şərqin və türklərin tətbiqi və dekorativ incəsənətində istifadə olunan səkkizəbənzər element suyu ifadə edirdi və rəmzi və sehrli məna daşıyırdı.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* Vərni
Elxan Zülfüqarov

**Elxan Zülfüqarov** () — Azərbaycan kəşfiyyatçısı, Kapitan, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Elxan Zülfüqarov 29 iyun 1954-cü ildə Füzuli rayonunun Üçbulaq kəndində anadan olmuşdur. 1969-cu ildə Bünyad Sərdarov adına 1 saylı məktəbin səkkizinci sinfini bitirmişdir. Daha sonra Yevlax rayonunda orta təhsilini davam etdirmişdir. 1971-ci ildə texnikuma daxil olmuşdur. 1972-ci ildə hərbi xidmətə çağırılmışdır. 1974-cü ildə Ukrayna SSR-də xidmətini başa vurmuş və yarımçıq qalmış təhsilini davam etdirmişdir. 1975-ci ildə təyinatla Novosibirsk şəhərinə göndərilmişdir. Milis işçisi olaraq fəaliyyətə başlamış, baş leytenant rütbəsi almışdır.

## Döyüşlərdə iştirakı
1988-ci ildə Qərbi Azərbaycandan azərbaycanlıların deportasiya edildiyini və Qarabağ hadisələrinin başlandığını bilən kimi Azərbaycana qayıtmışdır. 1992-ci ildə könüllü olaraq Milli Orduya qoşulmuşdur. Laçın, Qubadlı, Zəngilan, Füzuli rayonlarında gedən döyüşlərdə iştirak etmişdir.

Onu "Edik" kimi tanıyan ermənilər başına mükafat qoymuşdular. 40-dan çox hərbi əməliyyatda iştirak etmişdir. Qısa müddətdə ona kapitan rütbəsi verilmiş və kəşfiyyat qrupunun komandir müavini vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

Erməni, rus dillərini səlis bildiyi üçün ən mühüm məlumatlar əldə etməyi bacarırdı. 4 yanvar 1994-cü ildə kəşfiyyat zamanı əldə etdiyi məlumatlar sayəsində 19 kənd azad edilmiş, düşmənin onlarla canlı qüvvəsi məhv edildikdən sonra saysız silah-sursat, ağır hərbi texnika ələ keçirilmişdir.

Elxan Zülfüqarov 5 yanvar 1994-cü ildə Şükürbəyli kəndi uğrunda gedən döyüşlər zamanı qəhrəmancasına şəhid olmuşdur.

## Ailəsi
Ailəli idi, dörd övladı qalıb.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 16 sentyabr 1994-cü il tarixli 203 saylı fərmanı ilə Zülfüqarov Elxan Qaçay oğlu ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 280.

## Xarici keçidlər
*  Zülfüqarov Elxan 
*  Elxan Zülfüqarov
Elşad Yəhyayev

**Elşad  Yəhyayev** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
5 may 1966-cı ildə Şəki şəhərində doğulmuşdur. 1973-cü ildə Şəkidəki 12 saylı məktəbə getmişdi. 1977-ci ildə ailələri ilə Bakıya köçürlər. 1983-cü ildə Xətai rayonundakı 56 saylı orta məktəbi bitirir. 1984–1986-cı illərdə hərbi xidmətdə olmuşdur. 1987-ci ildə Saratov Ali Hərbi Komandirlər Məktəbinə daxil olur. 1991-ci ildə leytenant rütbəsi ilə Vətənə dönür. Bu zaman artıq Birinci Qarabağ müharibəsi başlamışdı.

## Döyüşlərdə iştirakı
Elşad könüllü olaraq DİN-ə müraciət edir və onu "N" saylı hissəyə taqım komandiri təyin edirlər. Cəsur komandir Sırxavənd, Naxçıvanlı, Papravənd kəndlərində gedən döyüşlərdə iştirak edir. Ermənilərə öz şücaətini göstərən döyüşçü xeyli qulduru məhv etmişdi. Naxçıvanlı kəndində qaynar döyüşlər gedirdi ermənilər ağır itki verdilər və geri çəkildilər…Elşad bu döyüşdə xeyli düşməni məhv etmişdi lakin qəfil snayper gülləsi onun gənc ömrünü qırdı 20 iyun 1992-ci il o, qəhrəmancasına şəhid oldu.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 8 oktyabr 1992-ci il tarixli 264 saylı fərmanı ilə Yəhyayev Elşad Məmmədhənifə oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.

Şəki rayonundakı 12 saylı məktəb qəhrəmanımızın adını daşıyır.

Bakı şəhərindəki 56 saylı orta məktəbdə isə onun büstü qoyulub.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Birinci Qarabağ müharibəsi
* Erməni terrorizmi
* Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü

## Mənbə
Elbrus Şahmar "Şah İsmayıl qartalları" Bakı-1996. ("Elşad kimi oğlu olan ağlamaz" oçerki) səh.51-54.

## Xarici keçidlər
*  Yəhyayev Elşad 
* Milli Qəhrəman Elşad Yəhyayevin doğum günüdür