Əbülfət Vəli

**Əbülfət bəy Məmmədhəsən  bəy oğlu  Vəliyev** (1871-1918) — azərbaycanlı aktyor.

## Həyatı
Əbülfət bəy Məmmədhəsən bəy oğlu 1871-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olub. Şuşa realnı məktəbini bitirmişdi. Əbülfət Vəli yüksək istedadlı, mütərəqqi düşüncəli bir aktyor, bacarıqlı rejissor və təşkilatçı idi; xalq arasında teatr sənətinin təbliği sahəsində böyük əhəmiyyətə malik iş görürdü.

XIX əsrin sonlarından başlayaraq 1918-ci ilə qədər Azərbaycan teatrının göstərdiyi tamaşaları Əbülfət Vəlisiz təsəvvür etmək qeyri-mümkündür. Həmin illərin dövri mətbuatı məlumat verir ki, Əbülfət Vəli teatr truppasının, demək olar ki, bütün tamaşalarında iştirak etmiş, müxtəlif, bir-birindən həm janr, həm də xaraktercə fərqlənən obrazlar yaratmış, gənc, həvəskar aktyorların yetişməsində böyük zəhmət çəkmiş, eyni zamanda da bir rejissor kimi gərgin fəaliyyət göstərmişdir. Məşhur faciə aktyorumuz Hüseyn Ərəblinskinin istedadının üzə çıxarılmasında, onda mütərəqqi ideyalara meylin güclənməsində Əbülfət Vəlinin də böyük xidməti olmuşdur. H. Ərəblinskinin bir sənətkar kimi yetişməsində Əbülfət Vəlinin təsiri həmişə duyulmuşdur.

Əbülfət Vəli və Hüseyn Ərəblinski həmişə yekdil olmuşlar. Qəzet səhifələrində "Ərəblinski, Ə. Vəli… cənabları "Nicat" cəmiyyətindən üz döndərib yeni teatr truppası yaradıblar", "…Ə. Vəlizadə, Ərəblinski birgə tamaşa göstərdilər", "Bu tamaşada Ərəblinski və Ə. Vəli yerli həvəskarlarla birlikdə çıxış etdilər" və s. yazılar, tamaşalar haqqındakı məqalələr, xatirələr sübut edir ki, Azərbaycan səhnəsinin bu iki görkəmli sənətkarı həmişə birgə fəaliyyət göstərmişlər. Ancaq sonralar onlar bir-birindən ayrılmışlar. H. Ərəblinskinin həyatı, yaradıcılığı və sənəti haqqında bir sıra tədqiqatlar aparıldığı, məqalələr yazıldığı halda, Əbülfət Vəlinin fəaliyyəti nədənsə tamamilə unudulmuşdur, halbuki bu iki peşəkar aktyor arasındakı fikir və sənət birliyini görkəmli dramaturq və teatr xadimi Ə. B. Haqverdiyev də görmüş, duymuş, özünün "Sənət qurbanı" və "Ac həriflər" adlı əsərlərində onların surətini yaratmışdır.

## Fəaliyyəti
Əbülfət Vəli faciə aktyoru idi. Rolları rəngarəngliyi ilə seçilirdi. O, qısa bir vaxt ərzində Xəlil ("Hacı Qara"), Cahangir bəy ("Müsibəti Fəxrəddin"), Şah Təhmas, Cavad, Ədhəm və Heydər Şahmar bəy ("Ev tərbiyəsinin bir şəkli"), Dəli Şizavat, Dobçinski ("Müfəttiş"), İkinci İrakli və Murtuzaqulu xan ("Ağa Məhəmməd şah Qacar"), Əbudiyab ("Əbül-üla"), Cənnətəli ("Dəmirçi təbib"), Cəfər ("Qaranlıqla işıq"), Gavə ("Dəmirçi Gavə"), Abdulla ("Dağılan tifaq"), Dayı ("Bahadır və Sona"), ("Bəxtsiz cavan"), Dağıstan qəhrəmanı ("Qafqaz gülü"), Məşədi Kərim ("Pulsuzluq"), fon Moor ("Qacaqlar"), Niyaz bəy ("Dilin bəlası") və s. kimi rəngarəng rollar oynamışdır. Sənətşünaslıq doktoru Cəfər Cəfərovun dediyi kimi, Əbülfət Vəli çox yapışıqlı bir aktyor idi. Tamaşalarda əsas rollarla yanaşı, ikinci, hətta, bəzən üçüncü dərəcəli rollarda da çıxış edər, həmişə də bəyənilərdi.

1911-ci ildə göstərilmiş "Nadir şah" tamaşası (Nadir şahı Ərəblinski, Cavadı isə Cahangir Zeynalov oynamışdır) Əbülfət Vəlinin ən yaxşı quruluşlarından sayılır. Burada onun aktyor sənətkarlığı daha çox fərqlənirdi. Təsadüfi deyil ki, həmin tamaşadan sonra mətbuat səhifələrində Əbülfət Vəli "Qafqazın ən müqtədir aktyorlarından biri" kimi qeyd edilir, onun "bacarıqlı oyunu", "istedadlı ifası", "qüvvətli çıxışı" haqqında yazılar verilirdi. Ə. Vəlinin "parlaq oynadığı Gavə", "yaxşı ifa etdiyi Həsən" ("Qəzavət"), Xəlil bəy ("Bəxtsiz bala"), "nümunəvi artist kimi səmimiyyətlə yaratdığı "Murtuzaqulu" ("Ağa Məhəmməd şah Qacar") rolları və digər obrazları haqqında tez-tez müsbət rəylər eşidilirdi. "Azərbaycan" qəzeti yazırdı: "Gavə rolunda tamaşaçıların vücudunu Vəli kimi lərzəyə salan hansı artistdir? "Əlmənsur"-dakı Həsən rolunu oynayan artistlərin hamısı yenə də Vəlini təqlid etmirlərmi? Nadir şahın Ədhəm və Heydər kimi hiyləgər vəzirlərini Vəli kimi yaradan kimdir? Şillerin qoca qraf Maksimilyan rolunda hansı artist Vəli qədər təsir bağışladı?"

Azərbaycan  aktyorlarının  Lənkarana  ilk  qastrolu  zamanı  Əbülfət  Vəli  truppanın  rejissorluğunu  etmişdir;  sonrakı  qastrol  tamaşalarında  da  truppanın  müdiri,  rejissoru  olmuş,  teatrın  yaradıcı  və  təşkilati  işində   çalışmışdır.

Əbülfət Vəli N. Nərimanovun "Dilin bəlası" əsərinin tamaşasındakı Niyaz bəy rolunda da böyük müvəffəqiyyətlə çıxış etmişdir. Aktyor öz yaradıcılıq üslubuna uyğun olaraq obrazın müsbət cəhətini şişirtməkdən qorxmamış və bu yolla mütərəqqi ideyalarla tərbiyələnmiş: namuslu, təvazökar, xeyirxah bir insan surəti yaratmışdı.

Nəriman  Nərimanovun  "Nadir  şah"  əsərində Cavad  rolunu  oynayan  Əbülfət  Vəlinin  yaratdığı  obraz  əsərin  müəllifi tərəfindən bəyənilmiş,  ona  heyran  olduğunu  bildirmişdir. Sonralar  N.Nərimanov  Tiflis  səhnəsində  Cavad  rolunu  oynamağa  hazırlaşan  M.Mərdanova  obrazın  xarakter  xüsusiyyətlərindən  danışarkən  Ə.Vəlinin  bu  roldakı  ifa  tərzini  nəzərdə  tutmuş,  aktyora  bir  sıra  məsləhətlər  vermişdi. Ə.Vəlinin   qüvvətli,  yapışıqlı  ifasını  alqışlayan   "İrşad"  qəzeti (26  noyabr 1906-cı il)  yazırdı  ki,  "...Cavad – Əbülfət  Vəli  cənabları  layiqincə  rollarını  bilmələri  ilə  binöqsan  oynadı".

Ə. Vəlinin "Nadir şah" əsərinin tamaşasında yaratdığı Nadirin dayısı Cavad obrazı bu baxımdan diqqəti daha çox cəlb etmişdi. Həcmcə kiçik olan bu rol Əbülfət Vəlinin ifasında məzmunu və mahiyyəti etibarilə çox əhəmiyyətli idi. Aktyor obrazın ifasında tamaşanın ideyasını, mübarizə pafosunu xeyli qüvvətləndirirdi.

1907-ci  ildə  Ə.B.Haqverdiyev  və  H.Ərəblinskinin   rejissorluğu  ilə  göstərilmiş  "Ağa  Məhəmməd  şah  Qacar"  əsərinin  tamaşasında  Əbülfət  Vəli   əvvəl  Murtuzaqulu  xan  rolunu,  sonrakı  tamaşalarda  isə   İkinci  İrakli  surətini  yaratmışdır.  İlk  dəfə  3  dekabr  1907-ci  ildə  göstərilmiş  "Ağa  Məhəmməd  şah  Qacar"    tamaşası  görünməmiş  bir  müvəffəqiyyətlə  keçmişdi.  Əbülfət  Vəli   H.Ərəblinski  ilə  birlikdə  tamaşanın  tam  hazırlıqla  keçməsi  üçün  çalışmışdı.  O, özü  qrimlənir,  digər  aktyorların  da  qrimlənməsinə, geyiminə  kömək  edir, səhnənin  qaydaya  salınmasına  nəzarət  edirmiş.  Tamaşanın  üstün  cəhətlərindən  biri  qüvvətli  aktyor  ifası  idi  ki,  burada  Əbülfət  Vəlinin   Murtuzaqulu  xan   rolundakı  çıxışı  xüsusi  qeyd  edilməlidir.

İnqilab Kərimov  Əbülfət  Vəli  haqqında  yazdığı  "Realist  və  humanist  sənətkar"  adlı  məqaləsində  ("Ədəbiyyat  və  incəsənət"  qəzeti,  1  fevral  1969-cu  il)  göstərmişdir:   "Bu  vaxta  qədər  Ə.Vəlinin  vəfat  etdiyi  il  məlum  deyildi,  onun  "harada  isə  itkin  düşdüyü"  fikri  söylənilirdi.  İndi  isə  dəqiqləşdirilmişdir  ki,  Ə.Vəli  1918-ci  il  dekabr  ayının  3-də  Göyçay şəhərində  vəfat  etmişdir.  "Azərbaycan"  qəzeti  artistin  vəfatı  münasibəti  ilə  həmin  tarixli  nömrəsində  başsağlığı  vermişdir".

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan teatrının salnaməsi (1850-1920). (toplayanı, tərtib edəni və izahların müəllifi: Qulam Məmmədli). (I hissə). Bakı: Azərnəşr, 1975
* İnqilab Kərimov. Realist  və  humanist  sənətkar.    "Ədəbiyyat  və  incəsənət"  qəzeti,  1  fevral  1969-cu  il.
* İnqilab Kərimov.  Əbülfət  Vəli.  Azərbaycan  Elmlər  Akademiyasının  Xəbərləri.  Ədəbiyyat,  dil  və  incəsənət  seriyası, 1970, № 2. 
* İnqilab Kərimov. Azərbaycan-Türkiyə teatr əlaqələri. Bakı, 2000. 
*''' Ənvər Çingizoğlu, Baharlı oymağı, "Soy" dərgisi, 6 (14) 2008.
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Şərq tarixi: Baharlılar.(I kitab. Bakı, 2013) 
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Şərq tarixi: Baharlılar.(Ensiklopedik məlumat kitabı) (II kitab. Bakı, 2013)
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Mirzə Vəli bəy ocağı (sələfləri, xələfləri). Bakı, 2015
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Xanlar xanı Bayram xan (sələfləri, xələfləri). Bakı, 2015
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Əlişəkər bəy nəslinin tarixi şəxsiyyətləri. Bakı, 2015
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Mirzə Vəli bəy və onun nəslinin tanınmış övladları. "Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri" (Doqquzuncu buraxılış). Bakı, 2014
* Орхан Закироглы (Бахарлы). Вершина творчества. “Kaspi” qəzeti, 16-23  mart  2013-cü il, №  10 (26) 
## Həmçinin bax
* Vəliyevlər
* Baharlı oymağı
* Azərbaycan mədəniyyəti
* http://www.tezadlar.az/haber-1465-Azrbaycanin-teatr-fdaisi---bulft-by-Vli.html 
* http://www.medeniyyet.az/new/?name=content&content=15228