open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dəmiraparançay

**Dəmiraparançay** — Türyançayı əmələ gətirən əsas qollardan (aşağı hissəsində Qaraçay da adlanır) biridir.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 69&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 596&nbsp;km²-dir. Başlanğıcını Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacının 3850 m hündürlüyündən götürür. İllik axımın 40-60%-ni yeraltı sular təşkil edir. Orta illik su sərfi 3,10 kub m/san-dir. Axımın 26%-i yazda, 35%-i yayda, 23%-i payızda, 16%-i isə qışda keçir. Tez-tez güclü sel hadisələri müşahidə olunur. İntensiv suvarma dövründə suyunun bir hissəsi Türyançaya və Göyçay çayına axıdılır. Suvarma işlərində geniş istifadə olunur.

## Tarixi
Dəmiraparançay Qəbələ rayonu ərazisində çay. Türyan çayının sol qoludur. Mənbəyini Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacından (3850 m. yüksəklikdən) alır, bir hissəsi Türyan, digər hissəsi Göyçay çaylarına axıdılır. Tez-tez çayda sel hadisələri baş verir. Çay Qəbələ şəhəri yaxınlığında Xan yolu adlı yerdə qədimdə mövcud olmuş dəmir körpünü dağıtdığına görə belə adlandırılmışdır. Yerli əhali arasında Körpüaparan, Fil dərəsində Vəndamçaya birləşdikdən sonra Fil çayı adlanır. Şəki və Qusar rayonlarında da eyniadlı çaylar vardır.

## Mənbə
* Dəmiraparançay

## Həmçinin bax
Türyançay

**Türyançay** -  Kürün sol qolu. Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacından axaraq, süni kanal vasitəsilə Kürə tökülür. Qəbələ, Ucar, Ağdaş və Zərdab rayonları ərazisindən axır.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 180&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 1840&nbsp;km²-dir. Başlanğıcını Bazardüzü dağın cənub-qərb yamacından (3680 m) alır. Başlıca qolları -soldan Tikanlı (uzunluğu 56&nbsp;km), Bum (uzunluğu 51&nbsp;km), sağdan isə Nəzər (uzunluğu 34&nbsp;km), Qala.(uzunluğu 42&nbsp;km) çaylarıdır. Axımı qar (18%), yağış (21%) və yeraltı (61%) sulardan əmələ gəlir. Yaz-yay aylarında qar suları, payız fəslində isə yağış suları çayda böyük daşqınlar əmələ gətirir. Daşqın dövründə (aprel-iyul aylarında) illik axımının 50-60%-i keçir. Çayda ən az su sərfi yanvar ayında müşahidə edilir.Çayın orta illik sərfi 15,8 kub m/san-dir. Bunun da 30%-i yazda, 25%-i yayda, 24%-i payızda, 21%-i isə. qışda keçir. İntensiv suvarma dövründə (iyul-avqust aylarında) illik axımının 12%-i axıdılır. 
Asılı gətirmələrin illik həcminə körə Turyançay Böyük Qafqaz çayları sırasında müstəsnalıq təşkil edir. Belə ki, asılı gətirmələrin orta çoxillik sərfi 49,7 kq/san və ya orta hesabla Şirvan düzünə bir ildə 2 milyon tona qədər lil aparır. Güclü yağışlar zamanı bu miqdar kəskin surətdə artır.

Bozdağ silsiləsindən aşağı Türyançay bir çox qollara ayrılır. Suyu suvarma kanallarına axıdılaraq Ucar, Ağdaş və Zərdab rayonlarının əkin sahələrinin suvarılmasında geniş istifadə edilir. Tez-tez güclü sel hadisələri baş verir.

Çayın üzərində SES tikilmişdir.

## Mənbə
* Türyançay (çay)

## Həmçinin bax
Viləşçay

**Viləşçay** — Yardımlı və Masallı rayonlarından axıb Qızılağac körfəzinə tökülür. İranın Mazandaran vilayətinin Kelar- dəşt mahalinda oxşar adlı Velaşt gölü var.

## Ümumi məlumat
Talışın ərazisindən axan ən uzun çaydır. Uzunluğu 115&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 935&nbsp;km²-dir. Başlanğıcını Talış silsiləsinin Quludaş zirvəsindən (2203 m) alır. Yuxarı axımında Peştəsər, orta axımında isə Alaşar-Burovarsilsilələrini çəpinə keçir və çox dərin və dar dərələr əmələ gətirir. Axırıncı 25&nbsp;km məsafədə Lənkəran düzənliyindən axır. Başlıca qolları, sağdan Şərətük (uzunluğu 29&nbsp;km), soldan Mətəli (uzuluğu 21&nbsp;km) çaylarıdır. Bilavasitə Xəzər dənizinə tökülən çaydır.

Suyun çox hissəsini yağış (70%), qismən də yeraltı (20%), qar (10%) sulardan alır. Orta illik su sərfi 5,47 kub m/san-dir. Axımın 45%-i yazda, 6%-i yayda, 25%-i payızda, 24%-i isə qışda keçir. Yaz və payız fəsilində güclü yağışlar çayda böyük daşqınlar əmələ gətirir. Daşqın oktyabr ayından başlayıb maya kimi davam edir.

Çayın orta illik asılı gətirmələr sərfi 4,87 kq/san, lillənməsi isə 900 q/kub m-dir. Suyu hidrokabonatlı-kalsiumlu olmaqla 500-1000mq/l minerallaşmaya malikdir.

Viləşçayın hövzəsində dəri, yel xəstəliklərinin müalicəsi üçün yararlı bulağı vardır.

Çayın suyundan suvarma işlərində istifadə edilir.

Viləşçay okean səviyyəsindən  aşağıda Xəzər dənizinə tökülür. Uzunluğu , orta meyilliyi isə 16,60-dir. Dağlıq ərazidə dərəsi mürəkkəb morfoloji xüsusiyyətə malikdir. Çay əsasən yağış və qismən də yeraltı sularla qidalanır. İllik orta axımı (Şıxlar kəndi) 4,5 m3/san təşkil edir. İllik axımın 16%-i qış fəslinə, 39% yaza, 17%-i yaya, 28%-i isə payıza düşür. 

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## Mənbə
* Viləşçay
Ksenofobiya

**Ksenofobiya** — əcnəbi qorxusu, nifrəti anlamında olub, yunanca ξένος (*xenos* - əcnəbi) ve φόβος (*phobos* - qorxu) kəlmələrinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. İnsanın əcnəbilərdən ya da başqa bir şəkildə özündən fərqli olan insanlardan qorxmasına və nifrət etməsinə verilən addır.

İrqçilik da bəzən Ksenofobiyanın bir növü olaraq tanınır. Fantastikada dünyadan kənar varlıqlardan qorxma anlamını da verir.

Amerikan Psixoloqlar Birliyinin "Ruhi Xəstəliklərin Diaqnozu ve Statistikası Əl kitabı"na görə  bu fobiya, fobiyanın səbəbi ilə qarşı qarşıya qalan xəstənin həddindən artıq depresiyaya  düşməsinə imkan yaradır. Ksenofobiyanın iki növü vardır.

Birincisi bir toplumun içində olan amma o toplumun bir parçası sayılmayan bir qrupa qarşı hiss edilən qorxudur. Bu qrup bir çox hallarda köçkünlər ya da qaçqınlar olur, lakin bəzən yüz illər bir arada olunan bir qrup da ola bilər. Ksenofobiyanın bu növü ən pis halda soyqırım kimi vəhşi və təcavüzkar hərəkətlərə səbəb ola bilər.

İkincisi isə ümumiyyətlə mədəniyyət fərqlilikləridir — bu vəziyyətdə qorxunun səbəbinin, əcnəbi sayılan mədəni fərqlilikləridir. Bütün mədəni xarici təsirlərə məruz qalmaqdandır. Ancaq mədəni  ksenofobiya umumilikdə bəlli şeylərə yönəlmişdir, başqa dillərdən gələn sözlər, içində yaşanılan toplum tərəfindən mənimsəməyə başlanmış hadisələr kimi. Nadir hallarda insanlara qarşı bir hücuma çevrilər lakin, mədəni və ya dil baxımından saflaşdırma kimi siyasi kampanyalarla da nəticələnə bilər.

## Xarici keçidlər
* Ksenofobiya və Türkiyə 
* G.Gürkan Öztan Türkiyədə Ksenofobiya ve misyonerlik, *Radikal*, 26 Fevral 2007.
Folklor

**Xəlqiyyat** (köhn. azərb. خلقيات) və ya **Folklor** ( – *xalq biliyi*) — xalqların şifahi poetik yaradıcılığı. Folklorun tarixi ilk insan məskənlərinin meydana çıxmasına gedib çatır.

Folklor şifahi ənənədə mövcud olan bilikdir. Etnosun hər cür fiziki və mənəvi təcrübəsi folklorda şifahi ənənə vasitəsilə reallaşan elmi biliklərdir. Folklor elmini peşəkar elmdən fərqləndirən ən başlıca keyfiyyət folklor biliklərinin şifahi ənənəyə müncər olunması, şifahiliyin bütün mövcudluq prinsiplərini özündə əks etdirməsi ilə müəyyənləşir.

Folklor janrları arxaik və çağdaş janrlar kimi iki yerə bölünür. Arxaik folklor janrlarında sınamalar, ovsunlar, fallar, andlar, dualar, alqışlar və qarğışlar geniş yer tutur. Ancaq bu bölgü şərtidir, folklor yaranma prosesi bütün tarix boyu getdiyindən, bu janrlara da müntəzəm olaraq yeni-yeni örnəklər əlavə olunur.

Bağlı olduğu hadisə və ya proses baxımından mərasim folkloru, əmək nəğmələri ayırd edilir. Mərasim folklorunun özü də mövsüm mərasimlərini, müxtəlif təbiət hadisələri ilə bağlı olan mərasimləri, məişət mərasimini, o sıradan toy və yas mərasimlərini əhatə edir.

## Folklor nümunələri
* Sayaçı söz
* Holavar
* Oxşama
* Layla
* Nanaylar
* Tırınqılar
* Bayatı
* Qaravəlli
* Atalar sözü
* Alqışlar
* Qarğışlar
* Məsəllər
* Qoşma
* Gəraylı
* Tapmaca
* Ağı
* Vedovil
* Nağıl
* Əfsanə
* Mif
* Dastan

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan folkloru
* Uşaq folkloru
* Ailə folkloru

## Xarici keçidlər
* Asif Hacılı. Mifopoetik təfəkkür fəlsəfəsi. B., 2002 
* Asif Hacılı. Axısqa türk folkloru. B., 1998 
* Asif Hacılı. Bayatı poetikası. B., 2000 
* Sədnik Paşa Pirsultanlının yaradıcılığı geniş araşdırılıb 
* Şifahi xalq ədəbiyyatının tədrisi prosesində folklor nümunələrindən istifadənin imkanları
* *Sərxan Xavəri, Səfa Qarayev, [[Hikmət Quliyev]]*. MÜASİR TƏLİM TEXNOLOGİYALARININ TƏTBİQİNDƏ FOLKLORDAN İSTİFADƏNİN NƏZƏRİ ASPEKTLƏRİ. Journal of “HISTORY OF SCIENCE” (ISSN: 2790-0029), 2021, Cild 2, Say 1, Sıra 3. ss.62-70
Dəbil kilsə məclisi

**Dəbil kilsə məclisi** 506-ı ildə Dvin (Dəbil) şəhərində çağırılıb. Bu yığıncaqda erməni, alban və gürcü iyerarxiyaları Bizans hakimlərinin unional, yəni diofizitlərlə monofizitləri sazişə çağıran siyasətini müdafiə etdilər. 551-ci ildə erməni kilsəsi kimi alban kilsəsi də Bizans kilsəsi ilə əlaqələrini kəsərək, hüquqi cəhətdən avtokefal kilsə oldu. Bu ölkələrdə monofizit cərəyanı Sasanilərin fəal köməyi sayəsində qələbə çaldı. Sasanilər həqiqi,ardıcıl xristianları təqib etməyə və öz ölkələrindəki rəsmi kilsə ilə mübarizə aparan müxtəlif təriqətləri müdafiə etməyə başlamışdılar. Gürcü kilsəsi isə özünün əvvəlki platformasında-mötədil xalkidonçuluqda qalmaqda davam edirdi. 551-ci ildən başlayaraq alban katolikosluğunun patriarxları “Albaniyanın, Çolanın, Lpinanın katolikosu” adını daşıyırdı.

## Həmçinin bax
*Aluen kilsə məclisi
*Partav kilsə məclisi
*Qafqaz Albaniyası
*Alban Həvvari Kilsəsi
Buğa (bürc)

Buğa  —  Zodiak bürclərindən biri. Şimal Yarımkürəsinin bürclərindən olub qışda görünür. Ən parlaq ulduzu Əldebarandır. Qərb tərəfdən Qoç, şərq tərəfdən Əkizlər, şimaldan Persey və Arabaçı, cənub şərqdən Orion, cənub qərbdən Balina və Eridan ilə qonşudur.

## Xarici keçidlər
Bürcə və ulduzlara on-line burada baxa bilərsiz - İNTERNET-TELESKOP
Vulkan krateri

**Vulkan krateri** (  sözündən götürülmüşdür) — yer kürəsi] və digər nəhəng səma cisimlərinin səthi üzərində, bir neçə səbəbdən yaranan relyef forması. Bunlardan ən əsasları vulkanik dağlar üzərində yerləşən vulkan aktivliyi nəticəsində yaranan kraterlər və kiçik-xırda səma cismlərinin səthə düşməsindən yaranan kraterlər — zərbə kraterləri (meteor kraterləri).

## Haqqında
**Vulkan krateri**- (, ) (yun. krater-kasa, piyalə) –vulkan konusunun zirvəsində və ya yamacında əmələ gəlmiş qıf yaxud kasa şəkilli çökəklik. Köndələn kəsimi nadir halda −2, −2,5 km-dən böyük , dərinliyi isə bir neçə on metrdən yüz metrlərə qədər olur. Vulkan kraterinin dibində maqma ocağından qalxan lava və başqa vulkan məhsullarının yer üzünə çıxması üçün bir və ya bir neçə ağız yerləşir.

Tycho_crater_on_the_Moon.jpg|Ay səthində meteor krateri
Barringer Meteor Crater, Arizona.jpg|Yer səthində meteor krateri (Arizona krateri) 
La_Cumbre_-_ISS.JPG|Vulkan krateri (Fernandina)
Mount Cameroon craters.jpg|Vulkan krateri (Cameroon)


## Həmçinin bax
* Fasiya və Qalıq üsulu
* Fiksizm
* Fiordlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Vulkan krateri pilotsuz təyyarə ilə çəkildi
Bəzzeyn qalası

**Bəzzeyn qalası** — Qərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan ərazisi) Qafan rayonu ərazisində qala.

Qalanın adı hazırda ermənilər tərəfindən dəyişdirilərək David-bek (Davudbəy) qoyulmuşdur. Davud bəy 1722–1728-ci illərdə bu ərazidə türklərə qarşı vuruşan xristianlara başçılıq edib. İndi David-bek adı ilə dünyaya təqdim olunan Bəzzeyn qalası əslində Ərəb xilafətini lərzə gətirən Xürrəmilər hərəkatının rəhbəri Babəkin əsas sığınacaqlarından biri olub. Xilafət ordusu lə Babəkin qoşunu arasındakı son döyüşün də Güney Azərbaycanda, Qaradağ mahalının Kəleybər qəsəbəsi yaxınlığındakı Bəzz qalası yaxınlığında deyil, Qafandakı Bəzzeyn qalası yaxınlığında olduğu fikri bəzi tarixçilər tərəfindən irəli sürülür. Onlar öz fikirlərini belə izah edirlər ki, bu döyüşdə məğlub olan Babək çox da uzağa qaça bilməzdi və tarixi mənbələr də Babəkin Qarakilsə rayonunun Ağdüz kəndindəki Şəkki qalasında sığınacaq tapdığını göstərir.

Qala Oxçu çayının sağ və sol sahilində salınmış qalalardan ibarət olduğuna görə ərəblər bu qalanı Bəzzeyn (iki Bəzz) adlandırıblar. Bu isə Bəzzeyn və Bəzz qalalarının hər ikisinin də Babəkin strateji əhəmiyyətli dayaq məntəqələri olduğunu göstərir.

Bəzzeyn qalasını qorumaq və ətrafı müşahidə etmək üçün yaxın ərazilərdə bir neçə kiçik qalacıq da inşa edilmişdi. Onlardan biri Darvaza (bəzi mənbələrdə Kilid) adlanan qaladır. Bəzzeyn qalasına hücum zamanı bu qala Afşin, Əbu Səid və Buğa əl-Kəbirin orduları tərəfindən dəfələrlə dağıdıldığından dövrümüzə xarabalıqları çatmışdır.

Bəzzeyn qalasından 2,5 km aşağıda Oxçu çayının sahilində, Xüstub və Gəzbel dağlarının arasındakı dərin, dar dərədə isə Çiraxor qalası yerləşir. Çiraxor qalasının əsas funksiyası isə Darvaza qalasını qorumaq olmuşdur.

## İstinadlar
Dairəvi türbə (Urmiya)

İranın Urmiya şəhərindəki 1184-cü il tarixli Dairəvi türbə öz ümumi quruluşu etibarilə Marağadakı dairəvi türbəni xatırlatsa da, bu abidə daxili planı etibarilə Marağadakı türbədən fərqlidir. Türbənin daxili dördbucaqlı günbəzlə örtülü türbələrdən gələn bir quruluşdadır.türbənin daxilinin belə həll edilməsi görünür ki, günbəzli türbələrdən gələn ənənəvi təsirin nəticəsidir. Bu təsir özünü türbənin xarici görünüşündə də göstərir.burada türbənin giriş portalı türbənin daxili həcminə tabe deyil. Həm hündürlüyü, həm eni, əm də dərinliyi etibarilə türbənin kompozisiyasında baştağ özü əsas yer tutur. Türbənin silindrik gövdəsi bürcvari xüsusiyyətini itirmişdir.
Fobiya

**Fobiya** (yunanca  φόβος — fobos (qorxu)) — təşviş və qorxu hissləri, həmçinin müxtəlif vegetativ əlamətlərlə müşayiət olunan haldır. Tez-tez müşahidə edilirsə təşviş pozuntuları adlanan müxtəlif növ nevrozlar təzahürü kimi təyin edilir. Fobiya dayanıqlı şəkildə qorxunun yaranmasıdır. Onun çox sayda mənbələri vardır. Çox qəribə fobiyalar vardır: pelidofobiya — keçəllərdən qorxmaq, alektrofobiya — toyuqlardan qorxmaq, triskaidekafobiya — 13 rəqəmindən qorxmaq, fobofobiya — qorxmaq qorxusu  və s.

Göstəriciləri - ürək döyünməsi, baş gicəllənməsi, tərləmə, titrəmə, tənginəfəslik, ürək bulanması, əzələlərdə gərginlik, əllərin və ayaqların keyiməsi.

Üç yerə bölünür:
*1.Aqorafobiya — küçə, meydan, bazar, teatr, kino, tünel və sair bu kimi yerlərdən qorxurlar. Çox vacib olduqda belə yerlərə ailə və dostları ilə gedirlər.
*2.Spesifik fobiya — heyvanlardan (özü də təkcə yırtıcı yox, həm də ev heyvanlarından), yüksəklikdən, qapalı və açıq mühitlərdən, təyyarəyə və liftə minməkdən qorxurlar. 
*3.Sosial fobiya — daha çox ictimai yerlərdə yeməkdən, danışmaqdan və ya yazmaqdan, həmçinin ictimai nəqliyyatdan istifadə etməkdən, qonaq qəbul etməkdən, əl-ələ görüşməkdən qorxurlar.

Fobiyalar müxtəlif yaşlarda başlaya bilər. Geniş yayılmış əsəb pozuntularıdır: fobiyalardan əhalinin 15-18%-i əziyyət çəkir.
Fobiyaların aşkar edilməsində Zanqın özünüqiymətləndirmə təşviş cədvəli istifadə edilir.

Müalicəsi psixoterapiya yolu ilə mümkündür. Bəzən dərman preparatlarının köməyi ilə də müalicə oluna bilirlər.

## Fobiyaların siyahısı

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan dilində online təşviş və fobiyalar testi
* Psixi Sağlamlıq: Azərbaycanın məlumat-məsləhət saytı
* Fobiyalar

## İstinadlar
TRT Avaz

**Avaz** – TRT-nin Balkanlar, Qafqaz və Orta Asiyada verilişləri yayımlanan ortaq türk kanalı. Altı dildə (Azərbaycan dili, qazax dili, qırğız dili, özbək dili, türkmən dili, türk dili) iyirmi dörd saat ərzində yayımlanan kanalda türk dövlətlərinin öz dilində türk xalqlarının tarixi haqqında filmlər, verilişlər nümayiş etdirilir. Bundan başqa, türk mədəniyyəti, adət-ənənəsi bu kanal vasitəsilə dünyaya çatdırılır.

## Loqoları

Fayl:TRT_AVAZ.jpg|21 mart 2009-21 mart 2012 tarixləri arasında istifadə etdiyi loqo
Fayl:TRT AVAZ loqosu (2012-).png|22 mart 2012-20 mart 2014 tarixləri arasında istifadə etdiyi loqo


## Xarici keçidlər
* http://www.trtavaz.net.tr
* http://www.trtazerbaycan.com/international/newsDetail.aspx?HaberKodu=bb6049bf-add2-418b-ba6c-4077e9b11593
* http://anspress.com/nid107944.html
TRT 3

**TRT 3** — Türkiyənin televiziya kanalı.

TRT 3 kanalının əsas məqsədi əsasən tamaşaçılarına idman yeniliklərini çatdırmaqdır. Kanalın verilişləri müəyyən saatlarda TRT-QAP və TBMM TV ilə yayımlanır. Əksəriyyətlə idman proqramları olmaqla, təlim, mədəniyyət və musiqi proqramları ilə xəbərlərdən ibarətdir. Reklamlar da proqramlar arasında yer tutur. Həmçinin, bu kanalda, həftə ərzində hər gün müəyyən vaxtlarda, Türk vətəndaşlarının gündəlik həyatlarında ənənəvi olaraq istifadə etdikləri dil və ləhcələrdə mədəniyyət, xəbər və musiqi proqramları aparılır.
TRT-3’ün yayım mərkəzi Ankara Televiziyasıdır.

## TBMM TV
**TBMM TV** və yaxud bilinən digər adı ilə **Meclis TV**, Türkiyə Böyük Millət Məclisi ilə bağlı məlumatlarla TBMM İclaslarını canlı yayımlayan, TRT 3 ilə eyni tezlikdə yayımlanan bir televiziya kanalı.

## TRT GAP
TRT-QAP verilişləri, Şərqi və cənub-şərqi Anadolu Bölgələrində yaşayan əhalinin istəklərinə cavab verən və bölgə xüsusiyyətlərinə görə hazırlanan təlim, mədəniyyət, bədii film, musiqi proqramları ilə xəbərlərdən ibarətdir. Reklamlar da proqramlar arasında yer tutur.

TRT-QAP verilişləri, TRT-3 proqram kanalından TRT-3 və TBMM-TV ilə müəyyən saatlarda efirdə olur.

TRT-QAP-ın yayım mərkəzi Ankara Televiziyasıdır.

## İstinadlar

## loqoları

Şəkil:TRT 3 logosu.png|TRT 3-ün 2009-2011 arası istifadə edilən loqo
Şəkil:TRT 3 Spor logosu.png|TRT 3-ün 2011-2014 arası istifadə edilən loqo
Şəkil:TRT GAP logosu.png|TRT gap-ın 2009-2014 arası istifadə edilən loqo
Şəkil:TRT 3 Spor logo (2022).svg|TRT 3-ün indiki loqosu
Şəkil:TRT GAP logo.svg|TRT gap loqosu
TRT Xəbər

**TRT Haber** TRT tərəfindən qurulan xəbər kanalıdır. 18 mart 2010-cu il tarixində yayıma başlamışdır. Kanal qurulana yaxın TRT 2 bağlandı. Yayım saatını əsasən xəbər verilişləri təşkil edir. 18 noyabr 2013-cü il tarixində "HD" yayıma başlamış və **[[16:9]]** formatlı yayıma keçmişdir.

## Loqoları

Fayl:TRT Haber logosu.png|18 mart 2010-18 noyabr 2013 tarixləri arasında istifadə etdiyi loqo
Fayl:TRT Haber loqo 2013.png|18 noyabr 2013-23 sentyabr 2020 tarixləri arasında istifadə etdiyi loqo
Fayl:TRT Haber Eylül 2020 Logo.svg|23 sentyabr 2020 tarixindən etibarən istifadə etdiyi loqo


## Qardaş kanallar
*TRT 1
*TRT 2
*TRT 3
*TRT Kurdî
*TRT Avaz
*TRT Belgesel
*TRT Çocuk
*TRT Arabi
*TRT Müzik
*TRT Spor
*TRT Türk

## Xarici keçidlər
*TRT Haber | Web
*TRT Haber | Facebook
*TRT Haber | Twitter
*TRT Haber | Google+
*TRT Haber | Pinterest
TRT İnt.

**TRT İnt** (TRT International) — TRT-nin 2009-cu ilə qədər xarici ölkələr üçün nəzərdə tutulmuş televiziya kanalı. 1990-cı ildə "TV5" adıyla qurulmuş, 1992-ci ildə isə "TRT İnt Avrasya" adını almışdır. Lakin daha sonra iki kanal biri-birindən ayrılaraq "TRT İnt" adlandırılmışdır. TRT verilişlərindən başqa "Uçan Türk", "Avustralya Postası", "Aydın Bakışı" kimi özünəməxsus proqramlar yayımlamışdır.
"TRT İnt"in formatı dəyişdirilərək İngilis, İspan, Fransız, Ərəb, Fars, Rus, Çin və digər dillərdə yayımlanan bir kanal kimi yenidən qurulması planlaşdırılır.

## Qardaş kanallar
* TRT 1
* TRT 3
* TRT 4
* TRT Çocuk
* TRT Türk
TRT 4

TRT-4-ün məqsədi, müxtəlif təlim proqramları ilə uşaqların təlimlərinə dayaq olmaq, tamaşaçılara musiqimizdən nümunələr çatdırmaqdır.

TRT-4 verilişlərində orta məktəb şagirdləri ilə ali təhsil tələbələri üçün dərslər deyilir. Bundan savayı mədəniyyət, musiqi və əyləncə proqramları çatdırılır. Reklamlar da proqramlar arasında yer tutur.

TRT-4-ün yayım mərkəzi Ankara Televiziyasıdır.

Hal-hazırda TRT 4 kanalının 2008-ci ildə yayını durdurulmuş, TRT Çocuk kanalı ilə əvəz olunmuşdur.

## İstinadlar
Janna Friske

**Janna Friske** () — Rusiyalı estrada müğənnisi, kinoaktrisa və fotomodel. "Blestyaşie" qrupunun keçmiş solisti (1996-2003)

## İstinadlar
Əlincəçay

**Əlincəçay** — Azərbaycan Respublikası, Culfa rayonunda çaydır.

Çay Araz çayının sol qolu, Naxçıvan MR-in üçüncü əsas çayıdır.

## Ümumi məlumat
Əlincəçay Xəznədərəçayla Ləkətağsuçayın irləşməsindən əmələ gəlir. Başlanğıcını Qırxlar dağından şimal-qərbdə, 2800 metr yüksəklikdən götürüb 695 m yüksəklikdə, Gülüstan kəndi yaxınlığında Araza tökülür. Uzunluğu 61,6&nbsp;km, sutoplayıcı sahəsi isə 600&nbsp;km²-dir.

Dərəsi yuxarı axında bir qədər dar və dərin, orta və aşağı axında isə geniş və dayazdır.

Araza qovuşduğu yerdə dayaz yarğanla axır. Əsas qolları Xoşkeşinçay, Zoğalçay, Xəznədərəçay və Gəvikçaydır.

## Qidalanması
Əsasən yeraltı, qar, qismən də yağış suları ilə qidalanır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

Culfa rayonu
Gəncəçay

**Gəncəçay** yaxud **Gəncə çayı** — Azərbaycanda çay. Başlanğıcını Kiçik Qafqazdan götürür və Kür çayına tökülür.

## Ümumi məlumat
Gəncəçay Kiçik Qafqazın Murovdağ silsiləsinin şimal yamacından axmağa başlayır. Çayın mənsəbi 2814 m yüksəklikdədir. Gəncəçay Kürə mənsəbindən 720 km yuxarıda tökülür. Gəncəçayın uzunluğu 99 km, hövzəsinin sahəsi 752 km2-dir. Çayın 9 qolundan 5-i sağ, 4-ü isə sol qoludur.

Hövzə cənubda yerləşən bol yağıntılı alp çəmənliklərdən şimalda yerləşən az yağıntılı quru çöl və yarımsəhra çöllərinə qədər uzanır. Çayın hövzəsi cənubdan şimala doğru enli və uzunsovdur. Murovdağ silsiləsi boyu Tərtərçayla, qərbdən Qoşqarçayın hövzəsi, şərqdən isə Kürəkçayın hövzəsi ilə həmsərhəddir. Çayın hövzəsinin orta eni 7,8 km, orta yüksəkliyi isə 119 m-dir. çayın tam düşməsi 2744 m, çayın orta meyilliliyi 27,7%, çay şəbəkəsinin sıxlığı 0,64 km/km2-dir.

Gəncəçay yaz gursulu rejim fazalı çay qrupuna aiddir. Gursululuq adətən mart ayından iyun ayınadək davam edir. Gursulu rejim fazasının orta çoxillik davamiyyəti 137–150 gündür. Gursulu rejim fazasının başlamasının orta tarixi Gedamışda 17 mart, Zurnabadda 9 mart, Alaxançallıda 20 mart, qurtarma tarixi isə müvafiq olaraq 4–6 avqustdur. Gəncəçayın qolu olan Zivlənçayda isə gursululuq 133 gün davam edir. Orta başlama tarixi 17 mart, qurtarma tarixi isə 28 iyuldur. Çayın sol qolu Dəstəfurçayda gursululuq 131 gün davam edir, gursulu rejim fazasının orta çoxillik başlanması 6 mart, qurtarma tarixi isə 15 iyuldur.

Gəncəçayın qidalanmasında qar suları 32%, yeraltı sular isə 44% təşkil edir. Yaz gursulu fazasında illik axım həcminin 60%-dən çoxunu təşkil edir. Avqust, oktyabr, bəzən noyabr aylarında qisamüddətli daşqınlar yaranır. əsas çay və onun qolları üzərində 5 hidrometrik məntəqə var.

## Gəncəçayın qolları

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları
* Gəncə bulvarı
Girdimançay

**Girdimançay** — Kürün sol qolu. İsmayıllı, Ağsu və Kürdəmir rayonları ərazisindən axır.

## Ümumi məlumat

Uzunluğu 88 km, hövzəsinin sahəsi 727 km²-dir. Başlanğıcını Baş Suayırıcı silsiləsində Babadağ aşırımının 1 km cənub-şərqindən (2900 m) alaraq süni kanal vasitəsilə Kürə tökülür. İllik axımı qar (24%), yağış (39%) və yeraltı (37%) sulardan əmələ gəlir. Orta illik su sərfi 4,20 ml/san-dir. Axımının 36%-i yazda, 25%-i yayda, 24%-i payız-da, 15%-i isə qışda keçir. İntensiv suvarma dövründə (iyul, avqust aylarında) keçən axım illik axımın 15%-ni təşkil edir. Çayda ən çox su yaz-yay daşqını dövründə müşahidə edilir. Daşqın dövründə keçən su sərfi orta illik su sərfindən 15–20 dəfə çox olur. Çayda ən az su (4–6%) yanvar-fevral aylarında keçir. Çayın asılı gətirmələr sərfi 10,6 kq/san, orta lillənməsi isə 2500 q/kub m-dir. Suyu sulfatlı-natriumlu olmaqla minerallaşması 500--.1000 mq/l, orta minerallaşması isə 560 mq/l-dir.

Qaraməryəm yaylası qarşısında çay bir neçə qola ayrılıb Şirvan düzünə çıxır və əkin sahələrinin suvarılmasından geniş istifadə edilir. Çayda tez-tez küclü sellər baş verir.

## Toponimikası
İsmayıllı, Ağsu və Kürdəmir rayonları ərazisində çay. Kürün sol qoludur. Baş Qafqaz silsiləsinin, Babadağın c. yamaclarından (2900 m. yüksəklikdən) başlanıb, Qaraməryəm yaylası qarşısında bir neçə qola ayrılır və Şirvan düzünə çıxır. Aşağı axınında suyu kanalla Ağsuçaya axıdılır. Çayda sel hadisələri olur. Hidronim erkən orta əsrlərdə mövcud olmuş, Qafqaz Albaniyasının tərkibinə daxil olan Girdiman tarixi vilayətinin adındandır.

Vilayətin adı isə Girdiman qalasının adından alınmışdır. Tədqiqatçıların ehtimalına görə, bu qala İsmayıllı rayonunun Talıstan kəndi yaxınlığında, Ağçayın sahilində, sıldırım qaya üzərində yerləşən Cavanşir qalasıdır. Fələki ġirvani (XII əsr) bu qalanı Girdimanqala adlandırmışdı. Erməni mənbələrində Qardman kimi adı çəkilən bu əyalət Uti nahiyəsinin 6 əyalətindən biri olub, Girdiman hökmdarlığının mərkəzi idi. Bəzi tədqiqatçılar toponimin İran mənşəli karta(qala) sözündən və məkan bildirən -man şəkilçisindən olduğunu söyləyirlər.

## Mənbə
* Girdimançay

## Xarici keçidlər
Gilançay

**Gilançay** — Araz çayının sol qolu. Ordubad rayonundan axır.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 53&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 426&nbsp;km²-dir. Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb yamacından (2700 m) başlayır. Boğazyurd və Qaranlıqdərə çaylarının birləşməsindən əmələ gəlir. Yerli əhali çayı (Sağarsu qolu qovuşana qədər) Əyriçay adlandırır. Sululuğuna görə Naxçıvan Muxtar Respublikasının üçüncü çayı hesab edilir. Başlıca qolları, soldan Sağarsu, Naservançay, Para-ğaçay (hövzəsində dəmir filizi çıxarılır), sağdan Arxadərə çaylarıdır.
 
Çayın illik axımının 48%-i qar, 12%-i yağış, 40%-i isə yeraltı sularından əmələ gəlir. Yaz-yay aylarında qar suları hesabına daşqınlar olur. Daşqın zamanı illik axımının 60-70%-ə qədəri axır. Orta illik su sərfi 3,10 kub m/san-dir. Bunun 60-70%-i yaz-yay, 15-20 %-i isə payız-qış fəsillərində axır. İntensiv suvarma dövründə (iyul, avqust aylarında) illik axımının 10-15%-i keçir. Orta illik asılı gətirmələr sərfi 0,44 kq/san, orta lillənməsi isə 141 q/kub m-dir. Suyu hidrokarbonatlı-kalsiumlu, orta minerallaşması 300-500 mq/l-dir. Çayda tez-tez dəhşətli sel hadisələri müşahidə olunur.

Gilançaydan suvarma işlərində geniş istifadə edilir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## Mənbə
* Gilançay
Gorançay

**Gorançay** — Kürəkçayın sağ qolu.Trayektoriyası Göygöl və Goranboy rayonları ərazisindən keçir.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 81 km, hövzəsinin sahəsi 441 km²-dir. Başlanğıcını Murovdağ silsiləsinin ən yüksək zirvələri olan Gamışdağ və Murovdağ arasındakı 3100 m yüksəklikdən alır. Xarxaput kəndi yaxınlığında iki qola ayrılır. Bunlardan biri Qaraçay, digəri Gorançay adlanır. Qaraçinar kəndinə kimi hər iki qol bir-birinə paralel axır.Sonradan Qaraçay istiqamətini dəyişir və geniş suvarma şəbəkəsi vasitəsilə əkin sahələrinə verilir.

Gorançayın resursu qar (37%), yağış (42%) və yeraltı (51%) sulardan əmələ gəlir. Orta illik su sərfi 1,96 kub m/san-dir. Bunun 30%-i yazda, 42%-i yayda, 18%-i payızda, 10%-i isə qışda sərf edilir. İntensiv suvarma dövründə (iyul-avqust aylarında) illik axımının 20%-indən istifadə edilir. Çayda yaz daşqını mart ayının axırlarında başlayıb iyul ayının axırına kimi davam edir.

Orta illik asılı gətirmələr sərfi 0,18 kq/san, lillənməsi 90 q/kub m-dir. Suyu orta minerallaşmaya (300–500 mq/l) malik olmaqla hidrokarbonatlı-kalsiumludur.

Gorançayın suyundan Goranboy, aşağı axımında isə Yevlax rayonlarının əkin sahələrinin suvarılmasında geniş istifadə edilir. Gorançay üzərində kiçik bir Su Elektrik Stsnsiyası da tikilmişdir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## Mənbə
* Gorançay
Gilgilçay

**Gilgilçay** — Quba, Şabran və Siyəzən rayonları ərazisindən axaraq Xəzər dənizinə tökülən çay.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 72 km, hövzəsinin sahəsi 800 km²-dir. Başlanğıcını Gülumdostu dağın yamacından (1880 m) alır. Axımı əsasən yağış (51 %), qismən isə qar (27%) və yeraltı (22%) sulardan əmələ gəlir. Yaz və yayın əvvəlində yağışlar çayda qısa muddətli və yüksək səviyyəli daşqınlar əmələ gətirir. Bu zaman illik su həcminin 60–65%-i axır. Çayın orta illik su sərfi 0,80 kub m/san-dir. Bunun 50%-i yazda, 16%-i yayda, 20%-i payızda, 14%-i isə qaşda keçir. Suyu sulfatlı-natriumlu olmaqla orta minerallaşması 900 mq/l-dir. Hövzəsində isti və soyuq mineral bulaqları var. Gilgilçaydan suvarma işlərində istifadə edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Gilgilçay
Hocazsu

**Hocazsu, Hocazsuçay, Hoçaz çayı** — Həkəriçayın sağ qoludur. Laçın rayonu ərazisindən axır. Mənbəyini Qarabağ vulkanik yaylasından (3000 m) alır. Yuxarı axımında İldırımsu, aşağı axınında Qaranlıqçay adlanır. Çay öz başlanğıcını Hocaztəpə dağından alır.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 63 km, hövzəsinin. sahəsi 414 kvadrat km-dir. Axımı əsasən qar (35%), yeraltı (55%), qismən də yağış (20%) sularından əmələ gəlir. Çayın orta illik su sərfi 6,59 kub m/san.-dir. Bunun çox hissəsi yaz (35%), yay (30%), az hissəsi isə payız (20%) və qış (15%) fəsillərində keçir. İntensiv suvarma dövründə (iyul-avqust aylarında) illik axımının 15–17%-i axıdılır. Hocazsuçaydan suvarma işlərində istifadə edilir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Hocazsuçay
Xonaşençay

**Xocavəndçay** - Xocavənd və Ağcabədi rayonlarından axıb, Orconikidze adına kanala çatmamış quruyan çay.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 62&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 234&nbsp;km²-dir. Başlanğıcını Qarabağ yaylasından (1440 m) alır. Axımı əsasən yağış sularından əmələ gəlir. Yaz fəslində yağış suları çayda kiçik daşqınlar əmələ gətirir. İllik axımının 75-80%-i bu zamanlar keçir. Çayda ən az su sərfi iyul - avqust aylarında olur. Xonaşençaydan suvarma işlərində istifadə edilir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## Mənbə
* Xonaşençay
Katexçay

**Katexçay** () — Qanıxçayın (Alazançayın) sol qoludur. Zaqatala rayonu ərazisindən axır.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 54&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 620&nbsp;km²-dir. Başlanğıcını Baş Qafqaz silsiləsindəki Quton dağından (3659 m) alır. Çay sağdan Verketel (uzunluğu 10&nbsp;km) Murovçay (uzunluğu 12&nbsp;km), kimi iki kiçik qol qəbul edir. İllik axımının 25%-ni qar, 22%-ni yağış, 53%-ni isə yeraltı sular əmələ gətirir. Şəki-Zaqatala bölgəsindən axan çaylar arasında ən çox sululuğa malik olması ilə fərqlənir. Çayın orta illik su sərfi 9,64 kub m/san-dir. Bunun 65%-i ilin isti (mart, avqust aylarında) və 36%-i ilin soyuq (sentyabr, fevral aylarında) keçir. Yayda və payızda yağan yağışlar nəticəsində çayda su artır. Bu zaman illik axımın 25-35%-i, qış fəslində isə 10-12%-n keçir. Qar və yağış suları hesabına çayda daşqın əmələ gəlir. Daşqın apreldə başlayıb, iyun ayının axırına kimi (100-120 gün) davam edir. Belə küclü daşqınlar tez-tez sel xarakteri alır. Ən küclü sel 1964-cü ilin avqust ayınıi 19-da olmuşdur.

Çoxillik asılı gətirmələr sərfi 0,79 kq/san, lillənməsi isə 70 q/kub m-dir. Asılı gətirmələrin çox hissəsi (50-70%-i) may, iyun aylarında keçir. Suyu hidro-karbonatlı-kalsiumlu olmaqla orta minerallaşması 150 mq/l ilə (mənbədə) 300-500 mq/l (mənsəbdə) arasında dəyişir. Katexçaydan Alazan-Əyriçay dərəsi daxilində suvarma işlərində geniş istifadə edilir. Masex kəndi yaxınlığında çayın üzərində HES qurulmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Katexçay

## Xarici keçidlər
Künkütçay

**Küngütçay** — Əyriçayın sağ qoludur. Şəki rayonu ərazisindən axır.

Əyriçayın sağ qoludur. Mənbəyini Saylaxan dağının yamacından (3200 metr yüksəklikdən) alır. Aşağı axarında (Alazan-Əyriçay vadisində) suvarma üçün geniş istifadə edilir. Çay keçmiş Küngüt (indiki Yuxarı Küngüt) kəndinin adı ilə adlanmışdır. Kəndin adı isə XIII əsrdə monqolların işğallarında iştirak etmiş kingit tayfasının adını əks etdirir. Etnotoponimdir.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 52 km, hövzəsinin sahəsi 365 km²-dir. Başlanğıcını Saylaxan dağından (3190 m) alır. Axımı qar, yeraltı və qismən də yağış sularından əmələ gəlir. Suyunun çox hissəsi (50–60%) yaz-yay aylarında keçir.

Küngütçayın aşağı axımında suvarma işlərində istifadə edilir.

## Mənbə
* Küngütçay 

## Həmçinin bax
Kürmükçay

**Kürmükçay** — Əyriçayın sağ qoludur. Qax rayonu ərazisindən axır.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 55 km, hövzəsinin sahəsi 562 km²-dir. Başlanğıcını Böyük Qafqazın cənub yamacından — Dağıstan sərhəddindən (2880 m) alır. Künaxaysu və Hamamçayın birləşməsindən əmələ gəlir. Axımı, əsasən yeraltı (54%) qar (38%) və qismən də yağış .(18%) sularından əmələ gəlir.

Çayın orta illik su sərfi 4,36 kub m/san-dir. Yaz, yay fəsillərində illik axımının 45–50%-i, payız, qış fəsillərində isə 10–15%-i keçir.

Yazda qar, yayda, payızda isə yağış suları çayda daşqın əmələ gətirir. Yaz daşqını martın axırında başlayıb iyun ayının axırlarııa kimi (100–120 gün) davam edir. Yay aylarında küclü yağışlar çayda dəhşətli sel hadisələrinə səbəb olur. Suyunun orta lillənməsi 500–1000 q/kub m olmaqla hidrokarbonatlı- kalsiumludur. Orta minerallaşması 150 mq/l ilə (mənbədə) 300–500 mq/l (mənsəb) arasında dəyişir. Alazan-Əyriçay dərəsi daxilində çay bir çox qollara ayrılaraq əkin sahələrinin suvarılmasında istifadə edilir.

Kürmükçayın Günaxaysu qolu üzərində HES qurulmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Kürmükçay 

## Xarici keçidlər

* Çar Nikolayın tikdirdiyi 125 yaşlı körpü niyə BAĞLANDI? – Rəsmi AÇIQLAMA
Qaraçay (çay, Quba)

**Qaraçay** — Quba və Xaçmaz rayonları ərazisindən axıb Xəzər dənizinə tökülən çay.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 93&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 417&nbsp;km²-dir. Başlanğıcını Baş Qafqaz silsiləsinin şimal-şərq yamacının 2900 m hündürlüyündən götürür. Samur-Dəvəçi ovalığı daxilində bir neçə qola ayrılır. İllik axımının 18%-ni yağış, 32%-ni yeraltı və 50%-ni qar suları təşkil edir. Yaz-yay aylarında qar suları çayda güclü daşqınlar əmələ gətirir. Çayda ən az su sentyabrdan fevrala kimi olan dövrdə müşahidə olunur.
 
Çayın orta illik su sərfi 2,35 kub m/san-dir. Axımın 27%-i yazda, 42%-i yayda, 20%-i payızda, 11%-i isə qışda keçir. Suyu çox bulanıqdır. Orta illik asılı gətirmələr sərfi 12,0 kq/san, lillənməsi isə 5660 q/kub m-dir.

Qaraçayın aşağı axımından suvarma işlərində geniş istifadə olunur. Birinci Nügədi və Alıc kəndi yaxınlığında çayın üzərində HES tikilmişdir.

## Mənbə
* Qaraçay 

## Həmçinin bax
Göytəpəçay

**Göytəpəçay**  - Cəlilabad rayonu ərazisindən axır.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 50&nbsp;km, Hövzəsinin sahəsi 213&nbsp;km²-dir. Mənbəyi Burovar silsiləsindən (800) başlayır. Başlıca olaraq yağış (75-80%), qismən də yeraltı (10-15%) sulardan əmələ gəlir. Payız və yaz fəsillərində yağış suları çayda küclü daşqın yaradır. Daşqın dövründə çayın illik axımının 85-90%-i keçir. Ən az sulu dövrü iyul və avqust aylarıdır. Suyu xloridli-natriumlu olmaqla orta minerallaşması 500-1000 mq/l-dir. Çaydan suvarmada istifadə olunur.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## Mənbə
* Göytəpəçay
Həsənsuçay

**Həsənsu çayı**  - Kürün sağ qoludur. Ermənistandan və Azərbaycanın Ağstafa rayonu ərazisindən (25&nbsp;km məsafədə) axır.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 71&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 352&nbsp;km²-dir. Başlanğıcını Murquz silsiləsinin şimal yamacından (2660 m) alır. Axımı qar (20%), yağış (32%) və yer-altı (48%) sulardan əmələ gəlir. Yağış suları çayda böyük daşqınlar əmələ gətirir. Çayın orta illik su sərfi 2,16 kub m/san-dir. Bunun da 45%-i yazda, 30%-i yayda, 15%-i payızda, 10%-i isə qışda keçir. İntensiv suvarma dövründə keçən axım illik axımının 10-12%-ni təşkil edir. Suyu az (93 mq/kub m) lillənməyə malikdir. Orta illik asılı gətirmələr sərfi 0,13 kq/san-dir. Çayın suyu orta minerallaşmaya (300-400 mq/l) malik olmaqla hidrokarboiatlı-kalsiumludur.
 
Həsənsuçaydan suvarma işlərində geniş istifadə edilir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## Mənbə
* Həsənsuçay
Qoşqarçay

**Qoşqarçay**  - Kürün sağ qoludur. Daşkəsən, Göygöl və Samux rayonları ərazizsindən axır.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 76&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 798&nbsp;km²-dir. Murovdağ silsiləsinin şimal yamacından axan Hamamçay və Xoşbulaq çaylarının birləşməsindən əmələ gəlir. Mənbəyi Şamamçay qolunun başladığı yerdə, 3368 m yüksəklikdə yerləşir. Başlıca qolları soldan Quşçu (uzunluğu 11&nbsp;km), Zəngil (uzunluğu 17&nbsp;km), Xeyrə (uzunluğu 24&nbsp;km), sağdan Xaç-bulaq (uzunluğu 11&nbsp;km), Ziyarət (uzunluğu 10&nbsp;km) və Sarısu (uzunluğu 11&nbsp;km) çaylarıdır.

İllik axımının 45%-i yağış, 30%-i qar,25%-i isə yeraltı sulardan əmələ gəlir. Yağış sulardan əmələ gəlir.Çayda əsas daşqın yazda olur, davamiyyət orta hesabla 90-100 gün çəkir. Bu dövrdə illik axım həcmindən 20-25 dəfə çox olur.Daşqından sonra azsulu dövrü başlayır. Bu dövrdə illik axımının 8-10%-i keçir.İkinci azsulu dövr qış aylarında müşahidə edilir.

Orta illik su sərfi 3,41 kub m/san-dir.Axımının çox hissəsi yaz və yay aylarında keçir.İntensiv suvarma dövründə illik axımın 10-12%-i axıdılır.

Çayın orta illik asılı gətirmələr sərfi 0,11kq/san, lilənməsi isə 320q/kub m olur,bunun da çox hissəsi (50-70%)may-iyun aylarında keçir.Suyu orta minerallaşmaya (300-500 mq/l) malik olmaqla hidrokarbonatlı-kalsiumludur.

Çayın suyundan kənd təsərrüfatı və sənaye sahələrində geniş istifadə edilir.Üzərində HES qurulmuşdur.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## Mənbə
* Qoşqarçay
Quruçay (Xaçmaz)

**Quruçay** — Quba və Xaçmaz rayonları ərazisindən axıb Xəzər dənizinə tökülür.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 77 km, hövzəsinin sahəsi 220 km²-dir. Başlanğıcını Baş Qafqazın Yan silsiləsindən — Susay-Qrız yolu üstündəki aşırımdan (2550 m) alır. Yuxarı axımında Susayçay, düzənlikdə isə Mazarçay adlanır.

Çayın illik axımı yağış, yeraltı və qismən də qar sularından əmələ gəlir.

Orta illik su sərfi 0,90 kub m/san-dir. İllik axımının 60–70%-i yaz-yay, 20–30%-i isə payız-qış fəslində keçir. Çaydan bütün axımı boyu suvarma işlərində geniş istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ləkərçay

**Ləkərçay**  - Lənkərançayın sağ qoludur. Lerik və Lənkəran rayonları ərazisindən axır.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 84&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 98&nbsp;km²-dir. Mənbəyi Talış silsiləsinin cənub-şərq hissəsindən (2000 m) başlayır. Axımı bilavasitə yağış sularından əmələ gəlir. Çayda ən böyük su daşqını payız və qış fəsillərində müşahidə edilir. İllik axımının təxminən 55-60%-i bu fəsillərdə keçir. Ən az su sərfi iyul-avqust aylarında olur.
 
Ləkərçayın aşağı axımından suvarma işlərində istifadə edilir. Ləkərçay, Ləmərçay da adlanır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## Mənbə
* Ləkərçay
Lənkərançay

**Lənkərançay** — Lerik və Lənkəran rayonları ərazisindən axıb Xəzər dənizinə tökülən çay.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 81 km, hövzəsinin sahəsi 1080 km²-dir. Başlanğıcını Talış dağları silsiləsinin Gömür-Göydağ (2493 m) mənbəsinin şərq yamacından götürür. Orta və yuxarı axımında Vəzəru, Dübür, Lerikçay, Bəşərüçay qolu qovuşandan sonra Lənkərançay adlanır. Başlıca qolları, sağdan Kəncəbərü (uzunluğu 44 km), Veriçay (uzunluğu 16–17 km), Bəşərü (uzunluğu 38 km), soldan isə Alaşa (uzunluğu 16 km) çaylarıdır. Çayın uzunluğu 81 km-dir.

Axımı əsasən yağış (70%), qismən də yeraltı (20%), qar (10%) sularından əmələ kəlir. Orta illik su sərfi 13,0 kub m/san-dir. Bunun 45%-i payızda, 30%-i yazda, 4%-i yayda, 21%-i isə qışda keçir. İntensiv su-varma dövründə (iyul-avqust) illik axımının Z-5%-i axır. Orta hesabla ildə Xəzər dənizinə 120 min tona qədər lil aparır. Suyu xloridli-natriumlu olmaqla minerallaşması 500–1000 mq/l-dir. Onun sağ qolları şimal-şərq, ana yatağı isə cənub-şərq istiqamətində axır. Bütün qolları Peştəsər silsiləsini düz bucaq altında kəsib keçir. Əsas yataq Burovar silsiləsini də kəsir. Çayın illik su sərfi Sifidor kəndi yaxınlığında 8,07 m3/san, Lənkəran şəhəri yaxınlığında isə 12 m3/san-dir. 

Lənkərançayın suyu suvarma işlərinə və Lənkəran şəhərinin su təchizatına sərf olunur.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## Mənbə
* Lənkərançay
Pritça

**Pritça** - kiçik və orta həcmli nəsr nümunəsi, ədəbi janr.

Pritçada fikir üstüörtülü şəkildə, mətnaltı, dolayısıyla oxucuya çatdırılır.

Pritça kiməsə, nəyəsə ünvanlana, müraciət oluna, yaxud da təhlil, araşdırma səciyyəsi daşıya bilər

Dzen pritçası insanlara doğru yolu və müdrikliyə düşünməli olduğun şəkildə başa salır.
Qış Olimpiya Oyunları

**Qış Olimpiya Oyunları** — "Ağ Olimpiadalar" adlanan ilk yarışlar 1924-cü ildə Fransanın Şamoni şəhərində keçirilib. Burada 16 ölkənin 293 idmançısı medallar uğrunda mübarizə aparıb. İndiyədək sayca 22-ci Qış Olimpiya Oyunları keçirilib.

Proqrama daxil olan əsas idman növləri:

* Xizəksürmə idmanı
* Buzüstü hokkey
* Fiqurlu konkisürmə
* Bobsley
* Konkisürmə idmanı

## Olimpiadaların keçirildiyi yerlər
Esse

** Esse** — ən çox ədəbiyyatda istifadə olunur. Kiçik və ya orta həcmdə olan, bir çox elmi sahəyə müraciət olunan nəsr janrı. Esse fransız sözü olub, mənası sınaq, təcrübə, oçerk deməkdir. Tənqid və ədəbiyyatşünaslığın müəyyən bir problemi sərbəst surətdə izah etməsi ilə fərqlənən janrı.

Daha çox ədəbiyyatda istifadə olunur. Essedə məqsəddəki fikri bildirmək üçün fəlsəfi ifadə, yanaşma, təhlildən istifədə edilir.
 
Ədəbiyyatşünaslıq, avtobioqrafik, biografik məqalələr, psixoloji, tarixi, politoloji, siyasi və başqa təhlillər əsasən **esse** janrı üzərində qurulmuşdur.

Esse problemin sərbəst şəkildə qoyuluşudur. Essenin müəllifi seçdiyi problemi (ədəbi, etik, fəlsəfi və s.) təhlil və izah edərkən ifadə tərzinin sistemli, ardıcıl gəldiyi nəticələrin əsası, hamı üçün eyni dərəcədə  məqbul olması qayğısına qalmır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan ədəbiyyatı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rövşən Yerfinin esseləri
Cənub okeanı

**Cənub Okeanı** və ya **Antarktik okean** — Yerin 5 okeanından biri hesab edilir. Antarktida qitəsini əhatə edir. Bu okeanın sahəsi 20 327 min km² (okeanın şimal sərhəddi cənub eninin 60 dərəcəsindən keçir), ən böyük dərinliyi (Cənubi Sandviç novu) 8428 m-dir.

Antarktida ətrafında 13 dəniz var: Ueddell dənizi, Skotia dənizi, Bellinshauzen dənizi, Ross dənizi, Amundsen dənizi, Deyvis dənizi, Lazarev dənizi, Riser-Larsen dənizi, Kosmonavtlar dənizi, Birlik dənizi, Mouson dənizi, Dürvil dənizi, Somov dənizi. Okeanın əsas adaları: Kergelen adası, Cənubi Şetland adaları, Cənubi Orkney adaları. Antarktik şelfi 500 metr dərinliyə qədərdir.

Dünya Hidroqrafiya Təşkilatının 2000-ci il qərarına əsasən, dünya okeanı beş okeana bölünüb. Həmin qərara əsasən, 60 dərəcə cənub paralelindən Antarktidaya qədər olan sular Cənub Okeanına aid edilir, ancaq bu qərar həmin vaxt təsdiq edilmir. 1953-cü il okean təsnifatında Cənub okeanı anlayışı yoxdur.

Cənub okeanı 8 iyun 2021-ci ildə Beynəlxalq Coğrafiya Cəmiyyəti tərəfindən rəsmən tanınmışdır.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əflatun Saraçlı

**Məmmədov Əflatun Yunis oğlu** (Əflatun Saraçlı) () – şair, tərcüməçi, ədəbiyyatşünas.

## Həyatı
Əflatun Saraçlı 1936-cı il dekabr ayının 5-də Gürcüstan Respublikası Bolnisi rayonun Saraçlı kəndində anadan olmuşdur. 1944–1952-ci illərdə kənd səkkizillik məktəbində, 1952–1956-cı illərdə isə Borçalı (Marneuli) Pedaqoji Məktəbində təhsil almışdır.

1956-cı ildə Tbilisi Dövlət Pedaqoji İnstitutunun tarix-filologiya fakültəsinə daxil olmuş, 1961-ci ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirərək həmin institutun Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi kafedrasında laborant və müəllim vəzifələrində işləmişdir.

1961-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyası Nizami adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutuna kiçik elmi işçi vəzifəsinə qəbul olunmuş, 1967-ci ildə "Azərbaycan uşaq mətbuatında ədəbiyyat məsələləri" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.

1969-cu ildən baş elmi işçi vəzifəsində işləyən Ə. Məmmədov 1984-cü ildə "XIX əsrin sonu–XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan bədii nəsrinin inkişaf problemləri" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edərək filologiya elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almışdır. 1984-cü ildən həmin institutun aparıcı elmi işçisi, sonra isə ömrünün sonuna kimi şöbə müdiri vəzifəsində çalışmışdır.

Azərbaycanın tanınmış ədəbiyyatşünas alimlərindən olan Əflatun Saraçlının yüzlərlə elmi məqaləsi və kitabları nəşr olunmuşdur. "Azərbaycan bədii nəsri" , "Abdulla Şaiq", "Zeynalabdin Marağalı", "Azərbaycan yazıçıları Cümhuriyyət dönəmində" və s. monoqrafiyaları ona böyük şöhrət qazandırmışdır.
Azərbaycan Yazarlar Birliyinin üzvü professor Əflatun Saraçlı həm də şair kimi tanınmışdır. O, ədəbi yaradıcılığa ötən əsrin 50-ci illərində başlamışdır. Bir çox şeirləri dillər əzbəri olan şairin ilk şeri 1956-cı ildə "Stalin yolu" adlı rayon qəzetində işıq üzü görmüşdür. Onun "Borçalı Harayı" adlı şeirlər toplusu çap olunmuşdur.

Əflatun Saraçlı tərcüməçi kimi də səmərəli fəaliyyət göstərmiş, Azərbaycan-gürcü ədəbi əlaqələri, xüsusilə gürcü ədəbiyyatının orijinaldan tərcüməsi sahəsində çox mühüm işlər görmüşdür. M. Cavaxişvilinin "Günahsız Abdulla", "Ləmbəli" əsərlərini, S. S. Orbelianinin "Uydurmanın hikməti" əsərini, "Bir sinədə iki ürək" (gürcü şairlərinin Azərbaycan mövzusunda şeirləri), gürcü poeziyasından ibarət "Kür Araza qovuşur" kitablarını Azərbaycan oxucusuna təqdim etmişdir.
Onun haqqında "Əflatun Saraçlı" adlı kitab (müəllifi professor Ş. Vəliyevdir) nəşr olunmuşdur.

Azərbaycan-gürcü ədəbi-mədəni əlaqələri sahəsindəki xidmətlərinə görə Gürcüstan Respublikasının  ilə təltif olunmuşdur.

2008-ci il yanvarın 22-də Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## Mənbə
* Fikrət Süleymanoğlu. Borçalı Saraçlısı. Bakı,2009
Olcaytu Xudabəndə türbəsi

**Olcaytu Xudabəndə Türbəsi** - İranın Sultaniyyə şəhərində yerləşən, planda səkkiztərəfli həcmi, əzəmətli plastik quruluşu, daxili bəzəkləri və cəsarətli mühəndis quruluşuna görə Azərbaycanın orta əsrlər memarlığında çox mühüm əhəmiyyətə malik türbə. XIV əsrə aid Azərbaycan memarlıq abidəsi.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Tədqiqatçılar türbənin əsas günbəzinin ətrafında yerləşən, bir növ kontrfors vəzifəsini daşıyan minarə şəkilli qurğuları və mərkəzi günbəzin ikiqat quruluşunu diqqətlə öyrəniblər. Günbəzin ikiqat quruluşundakı diqqəti cəlb edən cəhət bu ikiqatın arakəsmə şəklindəki qurğularla bir-birinə bağlanmasdır.

Çox sonra İtaliyada intibah dövründə təsadüf etdiyimiz bu quruluş, bəzi tədqiqatçıların, xüsusən O.Şirazinin dediyinə görə məhz Olcaytu Xudabəndə məqbərəsi ilə əlaqədardır. Olcaytu Xudabəndə məqbərəsi ilə Mərvdəki Sultan Səncər türbəsinin kompozisiya quruluşu və ümumi dekorativ həlli tamamilə fərqli olsa da, mənşə etibarilə onlar arasında müəyyən əlaqə vardır. Bu əlaqə xüsusən Sultan Səncər türbəsinin günbəzini əhatə edən tağlı eyvan quruluşu ilə Olcaytu Xudabəndə məqbərəsindəki mərkəzi günbəzin ətrafındakı minarəni xatırladan dayaqların ideya etibarilə eyni olmasında görünür. Olcaytu Xudabəndə türbəsinin daxili bəzəklərində gəcdən oyma və kaşı ilə örtülmüş son dərəcə zəngin təsvirləri olan ornament quruluşu diqqəti cəlb edir.

Türbənin səkkizvəchli korpusu səmərəli işıq-kölgə oyunu yaradan çoxmərtəbəli stalaktit karnizlə tamamlanmışdır. Günbəzin təməli açıq oxvari sıratağlarla əhatə olunmuşdur. Onun küncləri günbəzin həcmini çalarlandıran, öncə firuzəyi kaşı ilə zəngin şəkildə bəzədilmiş bitkin minarələrlə qabardılmışdır. Memar, nəhəng mərkəzi - günbəz qurğusunun ifadəli surətini yaratmaqla, eyni zamanda günbəzin tağparasız ucaldılması işini asanlaşdırmış və onun çəkisini azaltmışdır. Olcaytu türbəsi Ön Şərq ölkələrinin günbəzli türbələri arasında önəmli yer tutur.

Tağbənd qurmanın ən mühüm nailiyyətlərindən biri Olcaytu Xudabəndə günbəzidir. Tikilinin nəhəng ellipsşəkilli günbəzi (hündürlüyü 20 m, diametri 25,5 m) Florensiyadakı Santa Mariya del Fiore baş kilsəsinin günbəzini ötüb keçmişdir. Onun konstruksiya həllində qotika üslubunu xatırladan   Günbəd-i-Surx və Mömünə xatun türbələri konstruksiyalarında qeydə alınmış xüsusiyyətlər nəzərə çarpır.

## Şəkillər

Fayl:Soltaaniyeh-Dome-01.jpg|Olcaytu Xudabəndə türbəsi
Fayl:Soltaniyeh_interiors.jpg|Türbənin interyerində kaşıyla kufi xəttiylə yazılmış naxış


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 

## Həmçinin bax
* Sultan Məhəmməd Xudabəndə Olcaytu xan
Qanlıtəpə

**Qanlıtəpə** — Şəmkir rayonu ərazisində,Şəmkir çayının  sol sahilində, çayın Kürə töküldüyü yerin yaxınlığında qədim yaşayış yeridir. Hündürlüyü 10-12 metr, diametri 170-180 metr olan piramida formalı təpənin üstündə salınıb.Arxeoloji qazıntılar zamanı e.ə. III – b.e. V əsrlərinə aid maddi-mədəniyyət nümunələri tapılıb. Həmçinin ərazidən küp qəbirlər də aşkarlanıb.

## İstinadlar
Qanlı töyrə yaşayış yeri

**Qanlı töyrə** — Qazax şəhərindən 3 km Şimal-Qərbdə Eneolit və son Tunc dövrlərinə aid abidə.

Uzunmüddətli yaşayış nəticəsində yaranmış təpənin hündürlüyü 4 metrdir. Qanlı töyrədə yaşayış Neolit dövründə (e.ə. V-IV minilliklər) başlamışdır. Maddi-mədəniyyət qalıqları Şomutəpə mədəniyyəti üçün xarakterikdir. Tunc dövrünün sonlarında (e.ə. II minillik) Qanlı töyrə yenidən yaşayış yeri olub. Bu dövrün arxeoloji materialları Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinə aiddir.