Əlcəzairdə xristianlıq

Xristianlıq Şimali Afrikaya Roma dövründə gəldi. Tarixçi Teodor Mommzenin fikrincə, indi Aralıq dənizi sahilində olan Əlcəzair beşinci əsrdə tamamilə xristian torpağı idi. Əlcəzairin görkəmli bərbər xristianı, xristianlığın mühüm müqəddəsləri olan Müqəddəs Avqustin (və onun anası Müqəddəs Monika) idi. Xristianlığın təsiri vandal basqınlarının xaotik dövründə azaldı, lakin sonrakı Bizans dövründə gücləndi. 7-ci əsr ərəb istilalarından sonra xristianlıq tədricən yox olmağa başladı.

Hazırda Şimali Afrikada əsasən müsəlmanlar məskən salıb: islam Əlcəzair, Liviya, Mərakeş və Tunisin dövlət dinidir. Digər inancların tətbiqi və ifadəsi qanunla təmin edilsə də, eyni qanunvericilik bazası azlıqların dinlərini fəal şəkildə öz dinlərini tətbiq etmək cəhdlərini, hətta kilsələr tikmək və ya təmir etmək hüququnu vermir. Xristianlığı qəbul edənlər səlahiyyətli orqanlar tərəfindən araşdırıla və axtarışa verilə, həmçinin cəzalandırıla bilər. Son illərdə Şimali Afrika müsəlmanları arasında xristianlığı qəbul edənlərin sayının artdığına dair bəzi sübutlar var, baxmayaraq ki, hökumət bir çox hallarda heç bir vətəndaşın şəxsiyyət vəsiqələrində dini islamdan başqa bir dinə dəyişdirməyəcək. Buna baxmayaraq, xristianların ümumi sayı bu ölkələrin əhalisinə nisbətən çox aşağı olaraq qalır. 2009-cu ildə Əlcəzairdə xristianların sayı 2%-dən az idi. Eyni sorğuda Birləşmiş Millətlər Təşkilatı ölkədə 100.000 katolik və 45.000 protestantın olduğunu bildirdi. Xristianlar Əlcəzairdə dini azlıq olsalar da, Fransa hakimiyyəti dövründə tikilmiş kilsələrə hələ də rast gəlmək olar.

Xristianlığı qəbul edənlər daha çox Kabiliyada, xüsusən də Tizi-Uzuu vilayətində yaşayırlar. Tizi-Uzuda xristianların nisbətinin 1% ilə 5% arasında olduğu təxmin edilir. Xristianlar bəzən dini motivli hücumlara məruz qalırlar. 2015-ci ildə aparılan araşdırmaya görə, Əlcəzairdə 380.000 müsəlman xristianlığı qəbul edib. 1996-cı ildə Vəhran yepiskopu Pyer Klaveri terrorçular tərəfindən öldürüldü. Bu qətl tiberinli trappistlərin yeddi rahibinin və altı rahibənin qətlindən qısa müddət sonra baş verdi. Bu terror aktı 1990-cı illərdə Əlcəzair Vətəndaş Müharibəsi zamanı, ümumiyyətlə Qara Onillik kimi tanınan ümumi zorakılıq tendensiyasının bir hissəsi idi. Bu müddət ərzində 100.000–200.000 əlcəzairli həyatını itirdi.

## Tarixi (Katolik)

### Ərəb işğalından sonra yerli xristianlıq

Konvensional tarixi baxış ondan ibarətdir ki, eramızın 647–709-cu illəri arasında islam Əməvi Xilafətinin Şimali Afrikanı fəth etməsi Şimali Afrikada bir neçə əsr ərzində xristianlığa son qoymuşdur. Üstün olan fikir ondan ibarətdir ki, Şimali Afrika kilsə-monastır ənənəsinin əsas sütununa malik deyildi və indiki Tamazqada kilsənin məhv edilməsinə töhfə verən donatist bidətləri də daxil olmaqla bidətlərin nəticələrindən əziyyət çəkirdi.

Bununla belə, bununla razılaşmayan yeni cərəyan ortaya çıxdı. Xristian inancının eramızın 700-cü ilə qədər ərəb istilasının başa çatmasından sonra Tripolitaniyadan (indiki Liviyanın qərbi) indiki Mərakeşə qədər bölgədə bir neçə əsr ərzində davam etdiyinə dair məlumatlar var. Xristian icması 1114-cü ildə Əlcəzairin mərkəzi Qala şəhərində qeydə alınıb. Həmçinin eramızın 850-ci ilindən sonra Karfagen şəhərinin kənarındakı xristian müqəddəslərinin məzarlarına dini ziyarətlər və müsəlman İspaniya xristianları ilə dini əlaqələrə dair dəlillər var. Bundan əlavə, bu dövrdə Avropada qəbul edilmiş təqvim islahatları Tunisin yerli xristianları arasında yayıldı, Roma ilə əlaqə olmasaydı, bu mümkün olmazdı.

Əlmüvəhhidilər və əlmürabilər müsəlman fundamentalist rejimləri hakimiyyətə gəldikdə yerli xristianlıq təzyiqə məruz qaldı və qeydlər Tunisin yerli xristianlarının islamı qəbul etmələrini tələb etdi. Eramızın 1150-ci illərində Əl-Qeyrəvan şəhərində xristian sakinləri və bir yepiskop haqqında məlumatlar var, bu əhəmiyyətli bir hesabatdır, çünki bu şəhər eramızın 680-ci illərində ərəb müsəlmanları tərəfindən fəth edildikdən sonra onların inzibati mərkəzi olaraq təsis edilmişdir. Mzabda yerli xristian əhali 11-ci əsrə qədər mövcud oldu. 14-cü əsrə aid Katolik Kilsəsi arxivlərindəki bir məktub göstərir ki, Şimali Afrikada dörd yepiskopluq var idi ki, bu da ərəblərin işğalı zamanı mövcud olan dörd yüzdən çox yepiskopluqdan kəskin azalma idi. Bərbər xristianları 15-ci əsrin birinci rübünə qədər Tunis və Tunisin cənubundakı Nəfzava şəhərlərində yaşamağa davam etdilər.

### Fransız müstəmləkəçiliyi dövründə xristianlığın bərpası

1838-ci ildə Əlcəzair Yeparxiyası qurulduqda, Fransanın işğalından sonra Əlcəzairdə Katolik Kilsəsi yenidən bərpa edildi. 1 iyun 1960-cı ildə Əlcəzairdə aparılan son siyahıyaalmaya görə, Əlcəzairdə 1.050.000 qeyri-müsəlman mülki şəxs (əsasən katolik) var idi. 130.000 Əlcəzair yəhudisi də daxil olmaqla bu, ümumi əhalinin 10 faizini təşkil edirdi.

Fransa hakimiyyəti altında Əlcəzairin katolik əhalisinin sayı bir milyondan çox idi. Ölkə dörd yeparxiyaya, o cümlədən bir arxeparxiyaya bölündü:
* Əlcəzair Roma-Katolik Baş Yeparxiyası
** Konstantin Roma-Katolik Yeparxiyası
** Vəhran Roma-Katolik Yeparxiyası
* Laquat Roma-Katolik Yeparxiyası *(Birbaşa Müqəddəs Taxt-Taca tabedir.)*

Fransa hakimiyyəti dövründə xristianlıq assimilyasiya vasitəsi kimi istifadə olunurdu. Fransız müstəmləkəçiləri müasirləşmə forması olaraq müsəlman əhalisini xristianlığı qəbul etməyə cəhd edirdilər. Əlcəzairlilərin dinə əsaslanan vətəndaşlıq hüquqlarını təmin etmək üçün qanunlar qəbul edildi. 1870-ci il "Qaymaq" Fərmanı müsəlman Əlcəzairlilərə tam vətəndaşlıq statusunu rədd edərkən yerli xristian və Əlcəzairin yəhudi sakinlərinə tam vətəndaşlıq verirdi. Bu qanuna görə çox az sayda əlcəzairli xristian oldu. Fransız müstəmləkəçiliyi dövründə qurulan dinə əsaslanan vətəndaşlıq bölgüsü, müstəmləkəçilikdən sonrakı illər ərzində Əlcəzairdəki azlıq dinlərinin mövqeyinə təsir edəcək qruplar arasında düşmənçiliyə səbəb oldu.

### Müstəqillikdən sonra xristianlıq
1962-ci ildə Əlcəzair müstəqil olduqdan sonra təxminən 800.000 fransız vətəndaşı olan *"qara ayaqlılar"* Avropa Fransasına təxliyə edildi. Təxliyə edilənlərin əksəriyyəti xristian və ya yəhudi idi. Təxminən 200.000 fransız vətəndaşı olan əlcəzairli Əlcəzairdə qalmağı seçdi. Fransız vətəndaşlığı olan insanların sayı onilliklər ərzində azalmağa davam etmişdir. 1965-ci ildə təxminən 100.000, 1960-cı illərin sonunda isə təxminən 50.000 nəfər idi.

Müsəlman əhalinin prozelitasiyası əvvəlcə qəti şəkildə qadağan edildi; sonralar qadağa daha az qüvvətli şəkildə tətbiq olundu, lakin az sayda dönüşüm baş verdi. Əlcəzairdə qurulan bir neçə Roma-Katolik missiyaları əsasən xeyriyyəçilik və yardım işlərində, məktəblərin, emalatxanaların və xəstəxanaların yaradılması və yeni müəssisələr üçün kadrların hazırlanması üzərində işləyirdi. Bu təşkilatların missionerlərinin bir qismi müstəqillik əldə etdikdən sonra ölkədə qalıb, əhalinin yoxsul təbəqələri arasında işləyirdilər. 1980-ci illərin əvvəllərində Roma-Katolik əhalisinin sayı təxminən 45.000 idi, onların əksəriyyəti fransız və ya italyanlarla evlənmiş əcnəbilər və ya əlcəzairlilər idi.

Müstəqillik əldə etdikdən sonra islam fundamentalizminin yüksəlişi müşahidə olunur. 1996-cı ildə Vəhran yepiskopu Pyer Klavinin qətli islam ekstremist terrorçuları tərəfindən xristian icmasına qarşı zorakılıq aktı idi.

## Protestantlıq
Daha mühafizəkar hesablamalara görə, Əlcəzairdə protestantların sayı təxminən 45.000 nəfərdir. Bununla belə, 2015-ci ildə aparılan araşdırmaya görə, Əlcəzairdə 380.000 müsəlman xristianlığı qəbul edib. Bu kiçik əhali ümumiyyətlə hökumətin müdaxiləsi olmadan öz inancını həyata keçirir, lakin təqib halları qeydə alınıb. Missioner qruplara hökumətin müdaxiləsi olmadan humanitar fəaliyyət göstərməyə icazə verilir, o şərtlə ki, təmkinli olsunlar və açıq şəkildə təbliğat aparmasınlar. 2006-cı ildən müsəlmanlar arasında missionerlik fəaliyyəti beş ilə qədər həbslə cəzalandırıla bilər. Əlcəzair Protestant Kilsəsi Metodist Kilsəsi və İslahat Kilsəsi tərəfindən yaradılmış, təxminən 10.000 üzvü olan birləşmiş kilsədir. Əlcəzair Protestant Kilsəsi ölkədə rəsmi olaraq tanınan iki xristian təşkilatından biridir. BXK-ə görə, xristianların əksəriyyəti özlərini qorumaq üçün evlərdə görüşür. Ölkənin Dini İşlər Naziri evangelist kilsələri "təhlükəli" adlandırıb.

2017-ci ilin noyabr ayından etibarən Əlcəzair Protestant Kilsəsinin üzvləri olan 17 kilsə Əlcəzair hakimiyyəti tərəfindən bağlanıb və bu bağlanmalara qeyri-müsəlmanların ibadətinə dair Milli Komissiyadan icazənin olmaması ilə əsaslandırılıb. Əlcəzair Protestant Kilsəsinə görə, bu Komissiya həmişə evangelist protestant icmalarına hər hansı icazə verməkdən imtina edib.

İnsan Hüquqları Komissiyasının 2018-ci ilə aid son hesabatında komitənin qeyri-müsəlman fəaliyyətlərinin kriminallaşdırılması, kilsələrin bağlanması və Ramazan bayramını keçirməyən insanlara qarşı hücum və hədə-qorxu ilə bağlı narahatlığı ifadə olunub.

Bundan əlavə, Dini Etiqad və Etiqad Azadlığı üzrə Xüsusi Məruzəçi BMT-nin müxtəlif digər Xüsusi Məruzəçiləri ilə birlikdə Əlcəzair hökumətinə iki məktub göndərib. 4 oktyabr 2018-ci il tarixli birinci məktubda "xristian azlıq üzvlərinin üzləşdiyi inzibati və məhkəmə maneələri" ilə bağlı narahatlıq ifadə edilir, ikinci məktubda isə 2 dekabr 2020-ci il tarixli məktubda "inzibati bağlanma kampaniyası" qeyd olunur. Əlcəzair hökumətinin "Əlcəzairdəki protestantların vəziyyəti ilə bağlı iddiaların yalan və əsassız olduğunu" bildirdiyi iki hissədən ibarət ikinci məktuba cavab verildi.

Bununla belə, müxtəlif müştərək QHT və beynəlxalq təşkilatların, o cümlədən Dünya Evangelist Alyansı və Ümumdünya Kilsələr Şurasının bəyanatları Əlcəzair hökumətini dini azlıqların hüquqlarına dair hüquqi bazanı hüquq sahəsində beynəlxalq öhdəliklərinə uyğunlaşdırmağa çağırmağa, din və ya inanc azadlığına, bütün protestant kilsələrinin yenidən açılmasına icazə verməsinə və ayrı-ayrı xristianların əqidələrini qorumağa çağırmasına çağırır.

Əlcəzairdəki protestant məzhəblərinə aşağıdakılar daxildir:
* Allahın Məclisləri
* Əlcəzair Protestant Kilsəsi
* Evangelist Baptist Missiyası
* Evangelist Sahara Missiyası
* Genişürəkli Qardaşlar
* Qardaya Bibliya Missiyası
* Qurtuluş Ordusu
* Medei Evangelist Missiyası
* Misir Anqlikan Yeparxiyası
* Misir Evangelist Kilsəsi (Nil Sinodu)
* Roland Missiyası
* Sahara Evangelist Missiyası
* Şimali Afrika Missiyası
* Yeddinci günün adventistləri

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər