open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Azov hərbi donanması

**Azov hərbi donanması** () — Çar Rusiyası, Rusiyada vətəndaş müharibəsi, sonradan isə SSRİ-nin Azov dənizində əməliyyatlar üçün nəzərdə tutulmuş donanmasına verilən ad.

## Tarixi
### Çar Rusiyası
Rusiya-Osmanlı müharibəsi zamanı çar I Pyotr tərəfindən Azov donanması yaradılmışdır. Bu donanma rus nizami hərbi donanmasının əsasını qoymuşdur.

### Vətəndaş müharibəsi
Azov hərbi donanması 1920-ci ilin martında Rusiyada vətəndaş müharibəsi zamanı yenidən yaradılmışdır. Ağqvardiyaçı və müdaxiləçilərə qarşı vuruşmuşdur. Pyotr Vrangelin qoşunlarının məğlub edilməsində mühüm rolu olmuşdur. 1921-ci ildə ləğv edilmmişdir.

### İkinci Dünya müharibəsi
Azov hərbi donanması 1941-ci ildə yenidən təşkil olunmuşdur. İkinci Dünya müharibəsi zamanı 1941-1942-ci illərdə baş tutmuş Kerç-Feodosiya desant əməliyyatında, 1943-cü ilin avqust-sentyabr aylarında baş tutmuş Cənub cəbhəsinin hücum əməliyyatında, 1943-cü ilin oktyabrında baş tutmuş Kerç-Eltigen desant əməliyyatında və s. əməliyyatlarda iştirak etmişdir. 1944-cü ildə Azov hərbi donanması əsasında Dunay hərbi donanması yaradılmışdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* А — Бюро военных комиссаров / [под общ. ред. А. А. Гречко]. — М. : Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1976. — 637 с. — (Советская военная энциклопедия : [в 8 т.] ; 1976—1980, т. 1).
* Азовская военная флотилия // Великая Отечественная война, 1941—1945 : энциклопедия / под ред. М. М. Козлова. — М. : Советская энциклопедия, 1985. — С. 43. — 500 000 экз.
* Карпов А. Н., Коган В. Г. Азовский флот и флотилии. — Таганрог: Сфинкс, 1994. — С. 296.
* Лебедев А. А. У истоков Черноморского флота России. Азовская флотилия Екатерины II в борьбе за Крым и в создании Черноморского флота (1768—1783 гг.) — СПб.: Гангут, 2011. — 832 с. — ISBN 978-5-904180-22-5
* Красная Азовская флотилия. Сборник воспоминаний моряков-азовцев, участников гражданской и Великой отечественной войн. Составитель А. Е. Черцов. — Донецк, Книжное издательство, 1962.
* Азовская флотилия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Azovboyu yüksəklik

**Azovboyu yüksəklik** () — Ukraynanın cənub-şərqində yüksəklik. Hündürlüyü 326 metrə qədərdir (Mogila-Belmak). Səthi, əsasən, löss çöküntüləri ilə örtülüdür. Cənub qaratorpaqları geniş sahə tutur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Бондарчук В. Г. Геоморфологія УРСР. — Х. : Радянська школа, 1949. — 246 с.
* Дмітрієв М. І. Геоморфологія УСРР. — Х. : Радянська школа, 1936.
* Заставний Ф. Д. Географія України. У 2-х кн / Ред. M. П. Парцей. — Л. : Світ, 1994. — 472 с. — ISBN 5-7773-0043-8.
* Стецюк В. В. Екологічна геоморфологія України: навчальний посібник. — К. : Видавничий дім «Слово», 2010. — 367 с.
* Рельєф України. Навчальний посібник / Ред. Стецюк В. В. — К. : Видавничий дім «Слово», 2010. — 688 с.
* Цись П. М. Геоморфологія УРСР. — Л., 1962.
* (рос.) Шнюков Е. Ф., Чекунов А. В., Вилов О. и др. Природа Украинской ССР. Геология и полезные ископаемые. — К. : Наукова думка, 1986. — 184 с.
* (рос.) Маринич А. М., Пащенко В. М., Шищенко П. Г. Природа Украинской ССР. Ландшафты и физико-географическое районирование. — К. : Наукова думка, 1985. — 224 с.
* (рос.) Геоморфология Украинской ССР / Под общ. ред. И. М. Рослого. — К. : Вища школа, 1990. — 287 с.
Asiya-Sakit okean Şurası

**Asiya-Sakit okean Şurası** () və ya sadəcə **AZPAK** — Uzaq Şərqdə və Sakit okeanın qərb hissəsində məhəlli siyasi-iqtisadi ittifaq. 1966-cı ilin iyununda Seulda yaradılmışdır. 1975-ci ilin əvvəlində şuraya keçmiş Cənubi Vyetnam, Yaponiya, Avstraliya, Yeni Zelandiya, Tailand, Filippin, Cənubi Koreya və Laos daxil idi. AZPAK formal olaraq məhəlli iqtisadi, mədəni və ictimai əməkdaşlığı inkişaf etdirmək məqsədi ilə yaradılmışdır. Azərbaycan sovet mənbələri iddia edir ki, AZPAK əslində, "Asiya sosialist ölkələrinə və ümumiyyətlə, Cənub-Şərqi Asiya və Uzaq Şərqdə milli azadlıq hərəkatına qarşı yönəlmiş siyasi ittifaqdır". Təşkilat üzvlərinin əksəriyyəti Qərb ölkələrinin müxtəlif qruplaşmasında iştirak etmişdir. Onlar müxtəlif müqavilə, sazişlə ABŞ və Birləşmiş Krallıq ilə əlaqəli olmuşlar. Malayziya 1973-cü ildə AZPAK-dan çıxmaq haqqında qərar qəbul etmiş, Cənubi Vyetnam süquta uğramışdır. Bunun ardınca AZPAK-ın fəaliyyəti praktiki olaraq iflic vəziyyətinə düşmüşdür.

## İstinadlar
Qaramanoğlu Bədrəddin İbrahim bəy

**Qaramanoğlu Bədrəddin İbrahim bəy** (d. 1297 - ö. 1344) — Qaramanoğulları bəyliyinin bəyi.

Atası Qaramanoğlu Mahmud bəydir. Atasının 1312-ci ildə vəfatının ardından qardaşı Musa bəy taxta çıxdı. Ancaq çox keçmədən İbrahim bəy qardaşına qarşı ayaqlandı və 1318-ci ildə Məmlüklərin dəstəyiylə bəyliyi ələ keçirdi. Qardaşıyla uzun müddət taxt mübarizəsi aparsa da, 1332-ci ildə mülayim təbiətli digər qardaşı Xəlil bəyin lehinə taxtdan çəkildi. Ancaq Xəlil bəy 8 illik qısa səltənətinin ardından vəfat etmiş, nəticədə İbrahim bəy yenidən bəyliyi ələ almışdır. Ölüm tarixi dəqiq bilinməsə də, 1343-cü ildə Kilikya-Erməni çarlığına hücum etdiyi, bu səfərin ardından vəfat etdiyi ehtimal olunur.

## Mənbə

* Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: *Türkiye tarihi Cilt I*, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 p 245
Ailə tərbiyəsi

**Ailə tərbiyəsi** — ailənin böyük üzvlərinin və ailə həyat tərzinin uşağa müntəzəm, məqsədəuyğun təsiri.

## Vəzifələri
Ailə tərbiyəsinin əsas və ümumi vəzifəsi uşaqları mövcud ictimai şəraitdə həyata hazırlamaq, daha məhdud və konkret vəzifəsi isə onlara ailə şəraitində şəxsiyyətin normal şəkildə formalaşması üçün zəruri olan bilik, bacarıq və vərdişlər aşılamaqdır. Ailə tərbiyəsinin məqsəd və vasitələri ictimai-iqtisadi quruluşdan, mədəniyyətin inkişaf səviyyəsindən asılıdır. Ailə tərbiyəsi, adətən, ailənin mənsub olduğu ictimai təbəqənin ideologiyası, əxlaqı və qarşılıqlı münasibətlər sistemi üzərində qurulur. Ailə tərbiyəsi böyüklərin özünütərbiyəsi, onların xarakterində uşaqlara səmərəli pedaqoji təsir göstərə bilən keyfiyyətlərin formalaşması ilə sıx bağlıdır. 

## Sosialist ideologiyada
Azərbaycan sovet mənbələrinə görə, antaqonist sinifli formasiyalarda ailə tərbiyəsi sinfi xarakter daşıyır, dinin və mühafizəkar ənənələrin təsirinə məruz qalır. Ailə tərbiyəsinin məzmun, vasitə və metodlarında burjua cəmiyyəti və ailə-məişət münasibətlərindəki antaqonizmi əks etdirən dərin ziddiyyətlər meydana çıxır. Hakim sinif uşaqlarının çoxunda ailə tərbiyəsi prosesində eqoizm, varlanmaq ehtirası inkişaf edir ki, bu da uşaqlarla böyüklər arasında dərin münaqişələrə səbəb olur, çox vaxt uşaqlarda valideynlərinə qarşı nifrət doğurur. Proletar ailələrində fəhlələrin sinfi şüurlu artdıqca inqilabi ideyalar ailə tərbiyəsində daha dərindən nüfuz edir. Elmi sosializm ideyalarının təsir gücləndikcə kollektivizm, proletar beynəlmiləlçiliyi, istismarçılara nifrət, ictimai fəallıq və zülmə qarşı mübarizə tərbiyəsi başlıca əhəmiyyət kəsb edir; bu, zəhmətkeş uşaqları mütilik ruhunda tərbiyə etməyə çalışan hakim ideologiyaya qarşı ardıcıl mübarizədə həyata keçirilir.

Sosializm cəmiyyətində azad tərbiyənin məqsədi şəxsiyyətin hərtərəfli – əqli, əxlaqi, estetik, fiziki inkişafının bünövrəsini qoymaq, uşaqları əməyə alışdırmaq, onların sosialist birgəyaşayış qaydalarını başa düşmələrinə və bu qaydalara əməl etmələrinə yardım göstərmək, müstəqil yaradıcılıq fəaliyyətinə marağını inkişaf etdirməkdir. Azad tərbiyənin müvəffəqiyyətli aillənin böyük üzvlərinin ailə münasibətlərində kommunist əxlaqi prinsiplərini rəhbər tutması, qarşılıqlı cəmiyyət, həssaslıq atmosferi yaratması, uşaqlara tələblərində yekdil və təmkinli olması, onları müntəzəm sürətdə böyüklərin əmək və ictimai maraq mühitində cəlb etməsi kimi zəruri şərtlərlə bağlıdır. Uşağın fəaliyyətini ardıcıl sürətdə istiqamətləndirmək, dünyagörüşünü genişləndirməkdə ona yardım göstərmək, uşağın maraqlandığı və bilməli olduğu hadisələrin mahiyyətini ciddi və düşünülmüş şəkildə izah etmək kimi əxlaqi keyfiyyətləri aşılamaq, uşağı ədəbiyyat və incəsənət əsərləri ilə tanış etmək, bədən tərbiyəsi və idmanla məşğul olmağa həvəsləndirmək və s. ailə tərbiyəsinin əsas vasitələridir.

## İstinadlar
Qaramanoğlu Ələddin Xəlil bəy

**Qaramanoğlu Ələddin Xəlil bəy** (ö. 1340) — Qaramanoğulları bəyliyinin bəyi.

Atası Qaramanoğlu Mahmud bəydir. Qardaşı İbrahim bəyin taxtdan çəkilməsinin ardından 1332-ci ildə Qaramanlı bəyi oldu. Aktiv hərbi fəaliyyətlərdə iştirak etməyib, bəyliyin sosial həyatını yaxşılaşdırmağa çalışdı. 8 illik bəyliyi dönəmində bəyliyin müxtəlif yerlərində məscid və bir çox sosial obyektlərin inşasıyla məşğul oldu. 1340-cı ildə vəfat etdi.

## Mənbə

* Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: *Türkiye tarihi Cilt I*, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 p 245
Qaramanoğlu Günəri bəy

**Qaramanoğlu Günəri bəy** (ö. 17 aprel 1300) — Qaramanoğulları bəyliyinin bəyi.

Atası bəyliyin banisi Kəriməddin Qaraman bəydir. Qardaşı Mehmed bəyin 1277-ci ildə monqollar tərəfindən edamından sonra bəyliyi ələ aldı. Ancaq 1383-cü ildə bəyliyi monqol və Səlcuqluların tabeliyində çıxara bildi. Belə ki, Abaqa xanın ölümüylə Anadoluda siyasi boşluq yaranmış, Günəri bəy bir neçə dəfə Konyaya hücum edərək şəhəri darmadağın etmişdir. Ancaq 1287-ci ildə Erməni-Kilikiya çarlığına aid Tarsus şəhərinə hücum etməsiylə, Səlcuqlu və monqolların dəstəyini alan ermənilər bəyliyin mərkəzi Qaramanı işğal etdi. Şəhər yandırıldı və ardından Günəri bəy yenidən Səlcuqlu tabeliyini qəbul etdi. 1294-cü ildə Alaiyə liman şəhərini geri aldı.

17 aprel 1300-cü ildə vəfat etdi.

## Mənbə

* Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: *Türkiye tarihi Cilt I*, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 p 245
Ayaqyalınlar üsyanı

**Ayaqyalınlar üsyanı** () — 1639-cu ildə Fransanın Normandiya regionunda böyük xalq üsyanı. Başçıları yarıəfsanəvi Ayaqyalın Jan idi. Üsyana çox ağır vergilər və ümumiyyətlə, feodal zülmü səbəb olmuşdu. "Ayaqyalınlar"ın ictimai və siyasi ideologiyası dəqiq deyildi. Yoxsul şəhər əhalisi və kəndlilərdən ibarət üsyançılar dövlət vergilərindən boyun qaçırır, varlıların mülklərini, vergi idarələrini dağıdırdılar. "Ayaqyalınlar" Normandiyanı tutmuşdular. Üsyan Fransanın bir çox əyalətində geniş əks-səda doğurmuşdu. Üsyanı hökumət qoşunu yatırmışdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Pierre Carel, *Une émeute à Caen sous Louis XIII et Richelieu (1639) : la révolte des Nu-Pieds en Basse-Normandie*, Caen, E. Valin, 1886 ;
* Madeleine Foisil, *La Révolte des nu-pieds et les révoltes normandes de 1639*, Paris, PUF, 1970 ;
* Jean-Louis Ménard, *La Révolte des nu-pieds en Normandie au XVIIe siècle*, Paris, Dittmar, 2005 ;
* Boris Porchnev, *Les Soulèvements populaires en France de 1623 à 1648*, S. E. V. P. E. N., Paris, 1963 ; reprinted as *Les soulèvements populaires en France au XVIIe siècle*, Groupe Flammarion, Paris, 1972.
*  *[http://gallica.bnf.fr/document?O=N011631 Mémoires du président Bigot de Monville sur la sédition des nu-pieds et l’interdiction du parlement de Normandie en 1639]*, Rouen, Métérie, 1876
*
Eduard Ayanyan

**Eduard Melikoviç Ayanyan** (; ; ) — SSRİ hərbçisi, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, fizika-riyaziyyat elmləri namizədi.

## Həyatı
Eduard Melikoviç Ayanyan 24 mart 1919-cu ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ərazisində, indiki Göygöl rayonunun Çaykənd kəndində anadan olmuşdur. Erməni əsillidir. 1941-ci ildən Sovet Ordusunda xidmət etməyə başlamışdır. İkinci Dünya müharibəsində əvvəlcə zenit artilleriyası vzvoduna, sorra isə batareyasına komandirlik etmişdir. Baş leytenant Ayanyan Stalinqrad, Kursk, Xarkov, Kiyev və Budapeşt uğrunda döyüşlərində iştirak etmişdir. 1943-cü ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvüdür.

1953-cü ildən SSRİ Elmlər Akademiyası Mexanika Problemləri İnstitutunda elmi işçi olmuşdur. 1-ci dərəcəli "Vətən müharibəsi" və "Qırmızı ulduz" ordenləri ilə təltif olunmuşdur. 15 may 1945-ci ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. 26 fevral 1994-cü ildə Rusiyanın paytaxtı Moskva şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Амирханян М. Д. Армяне — Герои Советского Союза. — Ер., 2005. — 202 с. — ISBN 99930-4-342-7.
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь. — М.: Военгиз, 1987. — Т. 1.
* Золотые Звезды Азербайджана. — Б., 1975.
* Саркисян С. Т. Энциклопедия Арцах-Карабаха. — СПб., 2005. — 312 с. — ISBN 5-9676-0034-5.

## Xarici keçidlər
* Аянян Эдуард Меликович. Сайт "Герои страны".
Ayqun müqaviləsi

**Ayqun müqaviləsi** — 16 may 1858-ci il tarixində Rusiya ilə Çin arasında Ayqun şəhərində imzalanmış müqavilə. Ayqun müqaviləsinə görə Arqun çayının Amura töküldüyü yerdən Amurun ağzınadək Amurun sol sahili Rusiyaya keçmişdir. Ussuri çayınadək Amurun sağ sahili Çində qalmışdır. 1860-cı il Pekin müqaviləsinə əsasən Ussuri çayından dənizədək ərazi də Rusiyaya keçmişdir. Ayqun müqaviləsinə görə Amur, Ussuri və Sunqari çaylarıda yalnız rus və Çin gəmilərinin işləməsinə icazə verilmişdir. Ayqun müqaviləsini 2 iyun 1858-ci ildə Çin boqdıxanı və 8 iyun 1858-ci ildə Rusiya hökuməti təsdiq etmişdir. Rusiya ilə Çin arasında sərhəd qəti olaraq 1860-cı il Pekin müqaviləsi ilə müəyyən edilmişdir. Bu müqavilə Ayqun müqaviləsini və 1858-ci ildə imzalanmış Tyanszin müqaviləsini təsdiq etmiş, Ussuri çayı sərhəd müəyyən olmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Айгунский договор 1858 // А — Анкетирование. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005. — С. 309. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 1). — ISBN 5-85270-329-X.
* Текст Айгунского договора.
* *Волынец Алексей* «Россия и Китай: первая попытка военного союза. Как две континентальные империи пытались „дружить“ против европейцев»
Ayğır

**Ayğır** — yetkin erkək at. Cinsi yetişkənliyinə bir il-ilyarımlıqda çatır, lakin döllük məqsədilə 3 yaşından istifadə olunur. Bir mövsüm ərzində hər ayğıra əl üsulu ilə cütləşdirmədə 35–40, ilxıda cütləşdirmədə 20–25, süni mayalandırmada 500-dək madyan ayrıla bilər. Cavan ayğıra cütləşmək üçün birinci il normanın yarısı qədər, ikinci ildən isə tam norma ilə madyan ayrılır. Yaxşı yemlənən və düzgün istifadə olunan ayğırı 16–18 il cütləşdirmək olar. Döl götürmək üçün, adətən, cins ayğırlardan istifadə edilir. Damazlığa yaramayan ayğır 2–3 illikdə axtalanıb işlək at kimi istifadə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Update on sheath cleaning, with how-to video link
3M

**3M Company** — mərkəzi ABŞ-də yerləşən konqlomerat.

## Haqqında
Şirkət 13 iyun 1902-ci ildə amerikalı 5 biznesmen tərəfindən ABŞ-nin Minnesota ştatında qurulmuşdur. Şirkət yapışdırıcılar, abraziv materiallar, qoruyucu əşyalar, tibbi məhsullar və avtomobil məhsulları da daxil olmaqla 60 mindən çox məhsul istehsal edir. Mərkəzi ofisi Minnesota ştatının Maplevud şəhərində yerləşir. Şirkətin 65-dən çox ölkədə ofisi var. Ümumilikdə 29 beynəlxalq şirkət və 35 şirkət labarotoriyalarından ibarətdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ayazaxtarma

**Ayazaxtarma** və ya **Gicəkiaxtarma** — Azərbaycanda palçıq vulkanı. Şamaxı rayonu ərazisində, Qobustanda, Gicəki dağındadır. Nisbi hündürlüyü 45–50 metrdir. Brekçiyanın sahəsinə (3,100 hektar) və həcminə görə Ayazaxtarma Azərbaycanda ən iri palçıq vulkanlarındandır.

## Haqqında
Ayazaxtarma palçıq vulkanı Çeyildağ qəsəbəsindən 24 km qərb-şimal-qərbdə yerləşən, uzunluğu 3 km və eni 2 km olan yüksəklik şəklindədir. Vulkanın şərq hissəsində oval krater sahəsi ayrılır. Vulkanın səthi kiçik dayaz dərələr, hünsürlüyü 2 m və eni 5-6 m olan ik krater bındli yastı düzənliyi təmsil edir. Vulkanın yüksəkliyi 50-60 m-dir. Palçıq vulkanı axımı qərb istiqamətində izlənilir. Vulkanın yamacları dik, çoxsaylı yarğanlarla kəsilmişdır. Brekçiyanın yayılma sahəsi 3155-ha-ra çatır, qalınlığı isə 60 km təşkil edir.
Vulkan Giçəkaxtarma antiklinalının iri oxu uzunu tektonik qırılma ilə mürəkkəbləşən cənub-şərq  periklinalına aiddir. Qırılma üzrə strukturu çimal qanadı şaquli amlitudası 100 m-dən 600-m-ə qədər olmaqla yuxarı qalxıb. 
Ayazaxtarma-vulkanın adında "ayaz" sözü bitki örtüyünün kasalığını bildirir. 

## Həmçinin bax
* Qızmeydan palçıq vulkanı
* Güzdək Bozdağı palçıq vulkanı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* AYAZAXTARMA
* Ayazaxtarma palçıq vulkanı öyrənilir
Ayazqala

**Ayazqala** () — Özbəkistanın Qaraqalpaqıstan muxtar respublikası ərazisində II–IV əsrlərə aid xarabalıq kompleksi. Bürclü qala divarları olan üç istehkamı var. 1937-ci ildə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı burada Kuşan padşahlığı dövrünə aid bina qalığı, saxsı məmulatı, əmək alətləri, silah, bəzək şeyləri, sikkə və s. tapılmışdır. Ayazqaladan XI–XIII əsrlərdə də istehkam kimi istifadə edilmişdir.

## İstinadlar
Mələk (roman)

**Mələk** — Qaraqanın 2015-ci ildə nəşr olunan kitabı.

## Məzmun
Qaraqanın yeni romanı sayca dördüncü əsəridir. Mələk adlanan bu əsər Fantastik-drama janrında yazılıb. Əsərdə Azərbaycan reallığı, əsl sevgi və onun acı nəticələri, paxıllıq, kin, nifrət, acgözlük və şəhvət hisslərinin ətrafında baş verən hadisələr oxucunu yeni, sərt həqiqətlərlə dolu bir dünyaya aparır. Gözəl bir qadın cildində bir oğlanın damına düşən mələk və onun taleyindən danışılır.

## İstinadlar
Rasim Tağıyev

**Rasim Hümmət oğlu Tağıyev** () — ədəbiyyatşünas, tənqidçi, mətnşünas, biblioqraf, 1976-cı ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, filologiya elmləri namizədi (1967).

## Həyatı
1938-ci il iyunun 25-də Azərbaycanın Ağcabədi rayonunun Xəlfərəddin kəndində kolxozçu ailəsində anadan olmuşdur. Xəlfərəddin kənd orta məktəbini bitirdikdən sonra ADU-nun filologiya fakültəsində təhsil almışdır (1955-1962). Azərtədrisnəşrdə, Azərnəşrdə korrektor olmuşdur (1962-1964), Azərbaycan EA Nizami adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun aspiranturasında təhsilini davam etdirmişdir. “Azərbaycan sovet ədəbiyyatının inkişafında “İnqilab və mədəniyyət” jurnalının rolu (1932-1934-cü illər)” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. İnstitutda kiçik elmi işçi (1967-1973), baş elmi işçi vəzifələrində işləmişdir (1973-1987).
## Fəaliyyəti
1956-cı ildən ədəbi fəaliyyətə başlamışdır. Dövri mətbuatda vaxtaşırı çıxış etmiş, mətnşünaslıq və biblioqrafiya sahəsində ciddi fəaliyyət göstərmişdir: Məmməd Aranlının “Cəbhə gündəliyi” (B., Gənclik, 1975), Əli Nazimin “Seçilmiş əsərləri” (B., Yazıçı, 1979), Nikolay Tixonovun “ Azərbaycan dəftəri” (B., Yazıçı, 1979), Hənəfi Zeynallının “Seçilmiş əsərləri” (B., Yazıçı, 1983) kitablarını tərtib edib ön söz yazmışdır. “Azərbaycan” jurnalı biblioqrafiyası (1923-1972-ci illər)” (B., Elm, 1973), “M. S. Ordubadi (1872-1972)” (B., Elm, 1975) biblioqrafiyası onun zəhmətinin bəhrəsidir. “Azərbaycan sovet ədəbiyyatşünaslığı (1920-1975-ci illər)” (B., Elm, 1983) monumental biblioqrafiyasının müəlliflərindən biridir. Azərbaycan KP rayon komitəsinin mühazirəçilər qrupunun ədəbiyyat və incəsənət bölməsinin rəhbəri olmuşdur. (1970-1974), respublika “Bilik” cəmiyyətində ədəbiyyat və incəsənət üzrə elmi-metodiki şuranın katibi ( 1974-1977), şura sədrinin birinci müavini (1977-ci ildən) olmuşdur. Azərbaycan gənc müxbirlərinin II və III respublika toplanışlarına nümayəndə seçilmişdir (1959-1960). Mətbuatda fəal çıxış etdiyinə görə Azərbaycan LKGİMK-nın (1960), Azərbaycan SSR “Bilik” cəmiyyətinin (1971), AHİŞ-in (1974) fəxri tərifnamələrini almışdır.
## Əsərləri
#“Ədəbi-bədii tənqid və müasir sovet ədəbiyyatının aktual problemləri”. B., Elm, 1974, 56 səh., 1.000 nüs.
#“Salman Mümtaz”. B., Elm, 1974, 44 səh. 500 nüs.
#“Azərbaycan qadını-50”. B., İşıq, 1974, 2.500 nüs.
#“Dostluq telləri”, B., Elm, 1975, 74 səh., 1.000 nüs.
#“Süngüyə çevrilmiş qələm”, B., Elm, 1977, 82 səh., 100 nüs.
#“Azərbaycan” jurnalı və “Azərbaycan sovet ədəbiyyatının aktual problemləri (1923-1976-cı illər)”, B., Elm, 1977, 235 səh., 2000 nüs.
#“Azərbaycan sovet dramaturgiyasının banisi”, B.,1979, 82 səh., 1.500 nüs.
#“Keçilmiş yol (şərikli)”, B., Elm, 1984, 106 səh., 2.000 nüs.
#“Xatirələrdə yaşayanlar”, B., Azərnəşr, 1985, 332 səh., 30 000 nüs.
#“Azərbaycan” jurnalının biblioqrafiyası (1928-1973), B., Elm, 1973, 604 səh., 1.500 nüs.
#“Məhəmməd Səid Ordubadi (1872-1972)”, Biblioqrafiya, B., Elm, 975, 140 səh., 1.900 nüs.

## İsrtinadlar
İmam Rza məscidi (Bakıxanov)

**İmam Rza məscidi** — Sabunçu rayonunun ən böyük məscidlərindən biridir.
## İmam Rza məscidi
### Tarixi
İmam Rza məscidinin təməli 1993-cü ildə qoyulmuş, 2008-ci ildə tam başa çatdırılmışdır. Məscid 1997-ci ildə əhali tərəfindən tikilib.

Binə ağsaqqallarının müraciətləri əsasında Heydər Əliyev Fondu İmam Rza məscidinin yenidən qurulması missiyanı öz üzərinə götürmüş, ibadət evi 2013-cü il iyunun 6-da istifadəyə verilmişdir. Azərbaycanın birinci xanımı, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti, Xəzər rayonundan Milli Məclisin deputatı Mehriban Əliyeva və qızı Arzu Əliyeva açılışda iştirak etmişlər.

### Haqqında
İmam Rza məscidinin təməli 1993-cü ildə qoyulmuş, 2008-ci ildə tam başa çatdırılmışdır. Göstəricilərinə görə, Sabunçu rayonu rayonunun ən böyük məscidlərindən biridir. Qoşa minarəsinin hündürlüyü 32 metrdir. Mehrabın qarşısında Qurani-Kərimdən ayələr yazılmışdır. İbadət zalı təxminən 400 kvadratmetr olan məsciddə eyni vaxtda 500 nəfərin namaz qılması üçün bütün zəruri şərait yaradılmışdır.

## İstinadlar
Dipa Nusantara Aidit

**Dipa Nusantara Aidit** () — İndoneziya kommunist siyasətçisi.

## Həyatı
Dipa Nusantara Aidit 30 iyul 1923-cü ildə anadan olmuşdur. O, İndoneziya mütərəqqi gənclər hərəkatında iştirak etmiş, 1943-cü ildən İndoneziya Kommunist Partiyasının (İKP) üzcü olmuşdur. İstiqlaliyyət uğrunda mübarizədə iştirak etdiyi üçün 1945-ci ildə Yaponiya, sonra isə Birləşmiş Krallıq və Niderland hərbi orqanları tərəfindən həbs edilmişdir. 1947-ci ildən İKP MK-nın, 1948-ci ildən İKP MK Siyasi Bürosunun üzvü, 1951-ci ildən İKP MK katibi, 1954–1959-cu illərdə MK-nın Baş katibi, 1959-cu ildən İKP MK sədri olmuşdur. Aidit 1959-cu ildən Ali Məsləhət Şurasının üzvü, 1961-ci ildən Müvəqqəti Xalq Konqresi sədrinin müavini 1962-ci ildən İndoneziya hökumətində nazir idi. Aiditin başçılıq etdiyi İKP nümayəndə heyəti 1959-cu ilin fevralında Azərbaycanda olmuşdur. Nümayəndə heyəti Bakı və Sumqayıtın bir sıra sənaye müəssisəsində fəhlələrlə görüşmüşdür. 1965-ci ildə "30 sentyabr hadisələri"ndən sonra Aidit hökumət qüvvələri tərəfindən öldürülmüşdür.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 
* Melvin, Jess (2018) *The Army and the Indonesian Genocide: Mechanics of Mass Murder* Routledge, UK 
* 
* Robinson, Geoffrey B. (2018) *The Killing Season: A History of the Indonesian Massacres, 1965–66* Princeton University Press 
* 
*
Aydın (şəhər)

**Aydın** (əvvəlki adı: **Gözəlhasar**/; qədim adı **Trall**/) — Türkiyənin cənub-qərbində şəhər. Aydın ilinin inzibati mərkəzi. Avtomobil yolları qovşağıdır. Yeyin sənayesi müəssisələri var. Meyvə ixrac edilir. Aydın ilində mis, dəmir və mərgmüş filizləri, liqnit yataqları var.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 
* Blue Guide, Turkey, The Aegean and Mediterranean Coasts (), pp.&nbsp;353–54.
* Richard Talbert, Barrington Atlas of the Greek and Roman World (), p.&nbsp;61.

## Xarici keçidlər

* 
* Aydın Nazilli 
* Ancient Coins of Tralles at wildwinds.com 
* Newspaper "Aydin", 1874- .  Bilingual Greek and Turkish (arabic script) . Aydin, 1875
Ayın külrəngi işığı

**Ayın külrəngi işığı** — Ay səthinin Günəş işığı düşməyən hissəsinin zəif işıldaması. Təzə Aydan əvvəl və sonra müşahidə olunur. Yerdən əks olunan Günəş şüalarınn Ayın qaranlıq hissəsini işıqlandırması ilə izah edilir. Ayın külrəngi işığının öyrənilməsi nəticəsində Yerin şüaqaytarma qabiliyyətinin dəyişməsi təyin edilir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Ford, E. B., Turner, E.L. & Seager, S. (2001) ``Characterization of extrasolar terrestrial planets from diurnal photometric variability* Nature, Volume 412, Issue 6850, pp. 885–887. [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=2001Natur.412..885F&link_type=PREPRINT&db_key=AST link] and [https://dx.doi.org/10.1038/35091009 preprint]
* Seager, S., Turner, E. L., Schafer, J., & Ford, E. B. (2005) ``Vegetation's Red Edge: A Possible Spectroscopic Biosignature of Extraterrestrial Plants*  Astrobiology, Volume 5, Issue 3, pp.&nbsp;372–390.  (link and preprint)
*
Librasiya

**Librasiya** ( — "rəqsetmə") — Ayın öz mərkəzi ətrafında zahiri rəqsi. Bu zaman Ayın diski üzərindəki ləkələr gah bu, gah da digər tərəfə hərəkət edir. Ayın librasiyasının növləri:

* Parallaktik — 1° olub, müşahidə istiqamətinin dəyişməsindən alınır.
* Enlik üzrə — ən çox qiyməti 6°41′ olub, Ayın ırlanma oxunu onun orbit müstəvisinə meyilli olmasından alınır.
* Uzunluq üzrə — ən çoxu 7°45′ olub, Ayın öz oxu ətrafında bərabər, Yerin ətrafına isə qeyri-bərabər sürətlə ırlanmasından alınır.
* Fiziki (həqiqi) — 2′ olub, Ayın Yerə tərəf olan diametriin onun orta diametrindn uzun olması və Yeirn cazicə qüvvəsinin Ayı həmişə özünə tərəf çevirməyə cəhd etməsi nəticəsində alınır.

## İstinadlar
Aydın (dəqiqləşdirmə)

* Aydın (opera) — opera.

;Yaşayış məntəqələri 
* Aydın (şəhər) — Türkiyədə şəhər.
* Aydın ili — Türkiyədə il.
* Aydıntəpə — yeraltı şəhər.

## Həmçinin bax
* Aydın
Böyük Rəsədxanalar proqramı

**Böyük Rəsədxanalar** — NASA-nın dörd kosmik teleskopun buraxılması proqramı, eləcə də onların ümumi adıdır. Böyük rəsədxanalar proqramın əvvəlində ölçü və qiymət baxımından təxminən eyni idi və hamısı astronomiyaya mühüm töhfələr verib. Rəsədxanaların hər biri elektromaqnit spektrinin özünə aid bölgəsini tədqiq etmişdir (və ya tədqiq edir). Hal-hazırda Spitzer öz işini tamamladıqdan sonra dörd teleskopdan ikisi işləyir.

## Kosmik teleskop proqramları

### [[Habbl teleskopu|Habbl]]
Habbl görünən diapazonda və spektrin yaxın ultrabənövşəyi bölgəsində müşahidələr üçün kosmik teleskopdur. 1990-cı ildə istifadəyə verilib. 1997-ci ildə teleskop təkmilləşdirildi və infraqırmızı diapazonun yaxın sahəsinə həssaslıq qazandı. Əvvəlcə teleskopu orbitdən çıxararaq Yerə qayıtmaq planlaşdırılırdı, lakin bunu etməməyə qərar verilir. Teleskopun texniki xidməti 2009-cu ilə qədər davam etdi. O vaxta qədər STS-125 missiyası çərçivəsində teleskopda müəyyən təmir işləri aparılmış, avadanlıqlar dəyişdirilmiş, Geniş Sahə Kamerası 3 () quraşdırılmışdır.

### Kompton
Kompton — qamma-şüaları rəsədxanadır (Compton Gamma Ray Observatory). 1991-ci ildə Atlantis gəmisinin göyərtəsində buraxılıb (missiya STS-37). Rəsədxana 2000-ci il iyunun 4-də orbitdən çıxarılıb: bundan əvvəl, 1999-cu ilin dekabrında onun giroskoplarından biri sıradan çıxmışdı. Teleskopun hələ də işləməsinə baxmayaraq, NASA qərara gəlir ki, başqa bir giroskop sıradan çıxarsa, teleskopu təhlükəsiz şəkildə Yerə qaytarmaq mümkün olmayacaq. Buna görə də teleskop orbitdən çıxarılaraq Sakit okeanda batırılır.

### Çandra
Çandra — rentgen rəsədxanasıdır. 1999-cu ildə Kolumbiya kosmik gəmisinin göyərtəsində buraxılıb.

### [[Spitzer Kosmik Teleskopu|Spitzer]]
Spitzer infraqırmızı teleskopdur. 2003-cü il avqustun 25-də orbitə buraxılıb və buraxılış zamanı dünyanın ən böyük infraqırmızı teleskopu idi. 2009-cu ildə onun soyuducu maddə ehtiyatı bitir, lakin teleskop qismən işlək vəziyyətdə qalır. 30 yanvar 2020-ci ildə missiya başa çatır, elmi avadanlıq qışlama rejiminə () keçir. Bu, dörd Böyük Rəsədxanadan yeganə biridir ki, kosmik gəmilərdən birində orbitə buraxılmayıb

## Qalereya

Şəkil:Hubble Space Telescope (27946391011).jpg|«Habbl»
Şəkil:Cartoon CGRO.jpg|«Kompton»
Şəkil:Chandra X-ray Observatory inside the Space Shuttle payload bay.jpg|«Çandra»
Şəkil:Spitzer space telescope.jpg|«Spitzer»


## Birgə fəaliyyətləri

Böyük Rəsədxanaların kosmosda olması onların müşahidə imkanlarını genişləndirməklə yanaşı, həmçinin onların işi əlaqələndirilir və bu, onlara daha çox məlumat almağa imkan verir.

Əməkdaşlığa bir nümunə rentgen və qamma-şüa mənbələrinin müşahidəsidir. "Kompton" və "Çandra" çox yüksək açısal qətnaməyə malik deyil və mənbənin dəqiq koordinatlarını təyin etmək üçün "Habbl" istifadə olunur.

Bundan əlavə, məlum olan ən uzaq qalaktika — GN-z11,"Habbl" və "Spitzer"in birgə işi nəticəsində kəşf edilib.

## İstinadlar
Müqəddəs Xristofor

**Müqəddəs Xristofor** () — əfsanəyə görə zaman səyyahlarına kömək edən papaz. 

## Haqqında
Xristianlıqda müqəddəs qəbul edilən Xristofor günlərin birində bir uşağa çayı keçməkdə kömək edir. Belində daşıdığı uşağın çəkisi getdikcə artanda, Xristofor uşağın kim olduğunu öyrənmək istəyir. İlahiyyatçılara görə Xristofor həmin anda dünyanın yükünü öz çiyinlərində hiss edirdi. Həmin uşaq İsa idi. Bu əfsanəyə görə "daşıyıcı" mənasında Xristofor adını almışdır. 

## Anım günləri

* Xristoforun Avropa Katolik kilsəsində 25 iyul anım günüdür.
* Xristoforu protestantlar isə 24 iyulda anır.

## Mənbə

* Michael Schneider: *Die Christophorus-Legende in Ost und West: das Leben aus dem Glauben und seine bildhafte Darstellung in der frühchristlichen und abendländischen Tradition.* Köln: Koinonia-Oriens 2005.
* Jakob Lorber: *Jugend Jesu, Das Jakobus-Evangelium*, 11. Auflage, 552 Seiten, gebunden, Beilage: Jakobus-Evangelium (Berlenburger Bibel).
Xəyyam (pyes)

***Xəyyam*** — Azərbaycan dramaturqu Hüseyn Cavid tərəfindən 1935-ci ildə yazılmış faciə. Bu, orta əsr fars şairi, riyaziyyatçısı, astronomu və filosofu Ömər Xəyyama həsr olunmuşdur. Əsər ilk dəfə 1963-cü ildə Bakıda nəşr edilmişdir. "*Xəyyam*" faciəsi 1970-ci ilin martında Bakı şəhərində yerləşən Azərbaycan Dram Teatrının səhnəsində tamaşaya qoyulmuşdur.

## Tarixi
Azərbaycan dramaturqu Hüseyn Cavid "*Xəyyam*" pyesini 1935-ci ildə yazmışdır. Buna əlavə olaraq, pyes həmin il Azərbaycan SSR Ədəbi Əsərlər Müsabiqəsində III yerə layiq görülmüşdür. Hüseyn Cavid pyesin məzmununu Ermənistan SSR-nin paytaxtı olan İrəvan şəhərində yaşayan dostuna göndərmişdir. Uzun müddətdən sonra, 1957-ci ildə Hüseyn Cavidin qızı Turan Cavid İrəvan şəhərində bu pyesi taparaq Bakı şəhərinə gətirmişdir. Pyes ilk dəfə 1963-cü ildə, Bakı şəhərində yerləşən "*[[Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı|Azərnəşr]]*" nəşriyyatında çap olunmuşdur.

12 mart 1970-ci ildə Məşədi Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrının səhnəsində SSRİ xalq artisti, professor Mehdi Məmmədovun rejissorluğunda tamaşaya qoyulmuşdur. Tamaşanın bədii tərtibatını və eskizlərini rəssam Elçin Məmmədov tərtib etmiş, musiqisini isə Azərbaycan SSR xalq artisti, SSRİ Dövlət mükafatı laureatı Cahangir Cahangirov bəstələmişdir. Tamaşada rolları Mehdi Məmmədov, Şəfiqə Məmmədova, Həsən Turabov, Məmmədrza Şeyxzamanov, İsmayıl Osmanlı və başqaları ifa etmişlər.

## İstinadlar
Ayka

**Ayka** () — Macarıstanın Vesprem medyesində şəhər. Alüminium kombinatı, böyük İES var. Şüşə və odadavamlı kərpic istehsal olunur. Yaxınlığında boksit və qonur kömür çıxarılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Aerialphotgraphs of Ajka
* Extinct volcano locality
Ayon-Oros

* Ayon-Oros (yarımada) — Yunanıstanda yarımada.
* Ayon-Oros (körfəz) — Egey dənizinin bir hissəsi.
* Afon (bəzən **Ayon-Oros** da adlanır) — Yunanıstanın Halkidiki yarımadasından Egey dənizinə tərəf uzanan 3 dar və uzun yarımadan biri.
Ayon-Oros yarımadası

**Ayon-Oros** və ya **Agion-Oros** ( – müqəddəs dağ) — Yunanıstanda yarımada. Xalkidiki yarımadasının şərq çıxıntısıdır. Meşələri, bağları və üzümlükləri var. Cənub qurtaracağı çoxlu monastırı olan Afon dağıdır.

## İstinadlar
Aypetri

**Aypetri** (, ; ) — Krım dağlarının əsas tirəsində zirvə. Qara dənizə tərəf, Alupka rayonuna düşən hissəsi sıldırımlıdır. Hündürlüyü 1,231 metrdir. Əsasən, əhəngdaşıdan ibarətdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Воронцов Е. А. Ай-Петри — Большой каньон: Путеводитель-справочник / Обложка художника П. Чистилина; Фотографии Г. Зеленина. — Симферополь: Крым, 1964. — 64 с. — 23 000 экз.
* Юрий Шутов. // «Семь километров под землёй». Ялта.

## Xarici keçidlər
* 
*
Başqa bir xoşbəxtlik (roman)

**"Başqa bir xoşbəxtlik"** - Mark Levi tərəfindən yazılmış roman.
## Məzmun
Filadelfiya. 2010-cu ilin ilk yaz günü, həyatının 30 ilini dəmir barmaqlıqlar arasında keçirən Aqata cəzasının bitməsinə bir neçə il qalmış həbsxanadan qaçır. Amma niyə?
Kampusun yaxınlığındakı yanacaqdoldurma məntəqəsində o, gizlicə Millinin maşınına oturur və heç bir şey anlatmadan ona dediyi yerə sürməsini əmr edir. Bir saniyə içində Millinin müntəzəm ritmli və nizamlı həyatı darmadağın olur. Aralarında iyirmi il yaş fərqi olan bu iki qadın çıxdıqları uzun yol boyu bir-biriləri ilə yaxından tanış olmağa çalışır, hətta sirlərini, arzularını belə ­paylaşırlar.
ABŞ-nın ştatlarında keçən 5 günlük yol... Bu səyahət zamanı görüşdükləri hər bir insan Aqatanın sirli həyatına bir az daha aydınlıq gətirir. Sonradan Milli isə bu qadınla görüşünün təsadüfi olmadığından ­şübhələnir.
## İstinadlar
*
Bir göz qırpımı (roman)

**"Bir göz qırpımı"** - Fransız yazıçısı Ann Filip tərəfindən yazılmış monoloq.
## Məzmun
Ann Filipin kitabının üslubunu təyin etmək çətindir. Bu nə povestdir, nə xatirə, nə də lirik gündəlik. Bu, vəfat etmiş ərin xəyalına müraciətlə söylənən monoloqdur, son söhbətdir. Bu, sevən qadın qəlbinin naləsi, əsl məhəbbətin nə olduğunu bilən bir insanın könül çırpıntılarıdır.

İnsan kitabı oxuduqca özünü, sevən bir qadının düşüncə selində hiss edir, onun yaşadığı iztirabları, sevincləri anbaan yaşayır.

Ann Filipin ürək dağlayan bu sözləri bizə əsl sevginin nə olduğunu bütün çılpaqlığı ilə göstərir:

“Sənə on gözlə baxmaq istəyirdim, hərəkətlərini, baxışlarını gözlərimə yığırdım. Gülümsəyirdim ki, sənin təbəssümünü görüm; əlini öpürdüm ki, əlimi necə öpdüyünə bir də baxım. Özüm-özümü arxayın edirdim ki, bunlar heç vaxt yadımdan çıxmayacaq. İstərdim əlinin yerləri bədənimdə həmişəlik qalsın, mənim çəkdiyim sığallar isə sənin bədənini çürüməyə qoymasın...
## İstinadlar
*
Qriqori Ayrapetyan

**Qriqori Mixayloviç Ayrapetyan** () və ya **Qurgen Mamikonoviç Ayrapetyan** (; ) — erməni əsilli SSRİ hərbçisi, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, podpolkovnik.

## Həyatı
Qriqori Mixayloviç Ayrapetyan 18 fevral 1914-cü ildə Rusiya imperiyasının Yelizavetpol quberniyasında, indiki Azərbaycanın Tərtər rayonu ərazisində yerləşən Lüləsaz kəndində anadan olmuşdur. O, 1936-cı ildən Sovet Ordusunda xidmət etmişdir. Ayrapetyan 1940-cı ildə SSRİ–Finlandiya müharibəsində iştirak etmişdir. O, İkinci Dünya müharibəsində illərində Qafqaz döyüşündə, Korsun–Şevçenko və Yassı–Kişinyov əməliyyatlarında iştirak etmişdir. Ayrapetyan Budapeştədək döyüş yolu keçmişdir. O, 1942-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvüdür. Ayrapetyan 1952-ci ildə M. V. Frunze adına Hərbi Akademiyanı bitirmişdir. O, 1959-cu ildə ordudan buraxılmışdır. Ayrapetyan ardınca Ermənistan SSR Nazirlər Soveti yanında Arxiv İdarəsində işləmişdir.

## Təltif və mükafatlar
Qriqori Ayrapetyan 7 aprel 1940-cı ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. O həmçinin, "Qırmızı bayraq" ordeni, 2 "Qırmızı ulduz" ordeni və medallarla təltif olunmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Герой Советского Союза младший лейтенант Г. Айрапетян. Я — командир штурмовой группы // Бои в Финляндии: Воспоминания участников. Ч. 2. — М.: Воениздат, 1941. — С. 256–261.
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87–95382.
Jurnalistlərin Beynəlxalq Həmrəyliyi Günü

**Jurnalistlərin Beynəlxalq Həmrəyliyi Günü** () — Hər il sentyabrın 8-də dünya üzrə qeyd olunan jurnalistlərin, repartyorların və müxbirlərin beynəlxalq həmrəyliyi günü.

Jurnalistlərin Beynəlxalq Həmrəylik Günündə bütün dünyada konfranslar, qurultaylar keçirilir, burada müxtəlif ölkələri təmsil edən jurnalistlər toplanır. Bu bayram toplantılarında təcrübə mübadiləsi ilə yanaşı, bəzən hətta təhlükəli olan zəhmətləri müqabilində mükafatlarla təltif edilirlər. 1958-ci ildə Rumıniyanın paytaxtı Buxarestdə keçirilən Beynəlxalq Jurnalistlər Təşkilatının IV Konqresində bununla bağlı qərar qəbul olunub.
## Tarixi
Dünya mediası üçün əlamətdar sayılan bu tarix 1943-cü il sentyabr ayının 8-də hitlerçilər tərəfindən qətlə yetirilmiş çexiyalı jurnalist Yulius Fuçikin xatirəsinə həsr olunub. 
BMT tərəfindən təsis edilmiş bayram sadəcə peşə bayramı kimi qeyd olunmur, bu gün bütün jurnalistlər özlərini həmrəy və birlik içində hiss edirlər.
## Həmçinin bax
* Beynəlxalq Jurnalistlər Federasiyası
## İstinadlar
Səyavuş (pyes)

**Səyavuş** — Azərbaycan şairi və dramaturqu Hüseyn Cavidin 1932–1933-cü illərdə yazdığı, "Şahnamə" poemasının süjetlərindən birinin təsvir edildiyi əfsanəvi-tarixi (xalq-qəhrəmanı), beş pərdəli faciə (şeirlə-dram). Əsər böyük fars şairi Firdovsinin 1000 illiyinə həsr edilib. 1934-cü ildə pyes nəşr olunub. Bu əsərlə özünü peşəkar rejissor kimi göstərən İsmayıl Hidayətzadə tərəfindən səhnəyə qoyulub.

## Süjeti
Hüseyn Cavid "Səyavuş" faciəsini Firdovsinin "Şahnamə" eposundakı "Səyavuş və Südabə" dastanının motivləri əsasında qələmə alıb. Pyesin baş qəhrəmanı Siyavuşdur. Tamaşanın mərkəzində insanın son məqsədi, xoşbəxtlik, həyatın mənası haqqında dərin fəlsəfi düşüncələrə sadiq olan gənc Siyavuşun taleyi dayanır. Əsərdə H.Cavidin məqsədi Firdovsinin "Səyavuş və Südabə" dastanında qələmə aldığı bütün epizodları başqa bir şəkildə verib. O, şahların zülmü, Südabənin qeyri-əxlaqi eşqi, Gərsivəzin hiyləğərliyi, şahların cəmiyyətdəki zalım mövqeyi və s. məsələləri qabartmaq, öz bəşəri ideyalarını qabarıq bir şəkildə ifadə edib. Pyesdə obrazlar silsiləsi belə verilib: Kavus və Südabə-nifrət qaynağı, rəqqasə və Kosa-şər qüvvələrin təmsilçiləri, Gərsivəz-hiyləgərliyin ifadəsi, Piran-sülhün carçısı, şahlar-zülmkarların hamisi. H.Cavid öz əsərində Firdovsidən gələn əsas motivləri saxlayıb. Siəyavuş pak və atasına sadiq bir şahzadə kimi təsvir olunur. Analığının hər cür fitnə-fəsadı onu yolundan döndərə bilmir. Əsərdə Kavusun müharibəyə rəvac verməsi, Gərsivəzin kin və küdurəti epizodları önə çəkilib.

Əsərdə dramatik hadisələr pyesin əsas ünsürlərindən olsa da, H.Cavid onları müxtəsər və yığcam bir şəkildə təqdim edib. Siyavuş xalqın qəhrəmanlıq adət-ənənələri əsasında tərbiyə alıb, "Ədalətli ol" əhdinə əməl edir, xalqın mənafeyini müdafiə edir. Nə İranda, nə də Turanda həqiqəti və ədaləti tapa bilməyən Siyavuş həqiqətin ancaq despotizmlə mübarizədə olduğunu anlayaraq həlak olur.

Tənqidçilər Siyavuşu "Şərq Hamleti" adlandırırdı. Qeyd olunurdu ki, əsərdə müəllif "qədim fars və Turan saraylarının bütün ədəbsizliyini ifşa etməyə çalışır, kəndli üsyanlarını zəif göstərməyə çalışır".

## Qalereya

Fayl:Ulvi Rajab as Siyavush.jpg|Ülvi Rəcəb Siyavuş rolunda. Azərbaycan Dram Teatrı. 1934-cü il. Rejissor Hüseyn Hidayətzadə, rəssam. V.İvanov.
Fayl:Abbas Mirza Sharifzade as Siyavush.jpg|Abbas-Mirzə Şərifzadə Siyavuş rolunda.
Fayl:Siyavush in 1934.png|Səyavuş pyesinin 1934-cü il quruluşu.


## Həmçinin bax
* Əsrimizin Siyavuşu — Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin əsəri.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Hüseyn Cavidin Dram əsərləri
* Hüseyn Cavidin "Səyavuş"u O, Firdovsidə qabarıq verilmiş mifoloji süjetlərə, obrazlara yer verməyib
Mirzə Cəbrayıl

**Mirzə Cəbrayıl** (  ; 1822, Ştul, Kyurinski rayonu, Dağıstan vilayəti, Rusiya İmperiyası - 1902, Dərbənd, Dağıstan vilayəti, Rusiya İmperiyası ) - XIX əsr ləzgi əsilli Azərbaycan şairi, Mirzə Kərimin qardaşı.

## Həyatı
Mirzə Cəbrayıl 1822 -ci ildə Ştul kəndində anadan olmuşdur. O, şair Mirzə Kərimin qardaşıdır. Yaraqdan olan məşhur alim Məhəmmədin mədrəsəsində elm almışdır. Şairin ailəsi Dərbəndə köçdükdən sonra Dərbənd məktəbində müəllim işləmişdir. 1902 -ci ildə orada vəfat etmişdir   .

## Yaradıcılığı
Mirzə Cəbrayıl *“Süpehri”* təxəllüsü ilə mərsiya, qoşma, gəraylı, məsnəvi janrlarında çoxlu şeirlər yazmışdır  . O, *“Böyək” əsərini* 19-cu əsrin ikinci yarısında Dağıstanda ağcaqayın yetişdirilməsinin faciəvi nəticələrinə həsr etmişdir. Cəmiyyət müxtəlif peşələrin nümayəndələrindən ibarətdir: dülgər, şumçu, çoban, dərzi, alim, müəllim, müğənni, hamam qulluqçusu, saç ustası, satıcı, həkim. Hamısı varlanmaq istəyərək işini atıb çılğınlaşır  .

## İstinadlar
Dəniz duası

**Dəniz duası** — Xalid Hüseyninin 2018-ci ildə nəşr olunan kitabı.

## Məzmun
Ay işığına bələnmiş dəniz sahilində səhərin açılmasını və qayığın gəlməsini gözləyən bir ata uyumaqda olan körpə oğlunu əzizləyir, nəvaziş göstərir. Ötüb keçən uzun yay günlərini, Suriyadakı baba ocağındakı evlərini ona xatırladır, həyətdə sübhün havasında titrəyən zeytun ağaclarının xışıltısını, keçi mələrtisini, mətbəxdən gələn qab-qacaq səslərini yada salır. Nigaran ata yatan oğluna Homs şəhərinin qarışıq, izdihamlı küçələrini, məscidini, bazarını xatırladır, sonra bomba səslərindən baş götürüb qaçdıqlarını nağıl edir.
Gün doğandan sonra evlərindən didərgin düşmüş o insanlar götürə bildikləri pal-paltarları ilə yeni sığınacaq, təzə məskən axtarışında qorxunc dəniz səfərinə çıxacaq.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Xalid Hüseyninin rəsmi veb-saytı 
* Dəniz duası kitabı
İmam Rza məscidi (Xəzər)

**İmam Rza məscidi** — Xəzər rayonunda yerləşən məscid.
## İmam Rza məscidi
### Tarixi
İmam Rza məscidi 1990-2005-ci illərdə əhalinin təşəbbüsü və birbaşa iştirakı ilə inşa edilmişdir.

### Haqqında
İmam Rza məscidi 1990-2005-ci illərdə əhalinin təşəbbüsü və birbaşa iştirakı ilə inşa edilmişdir. Lakin ibadət evi qəzalı vəziyyətə düşdüyündən yenidənqurma işlərinin aparılmasına ehtiyac yaranmış, Binə ağsaqqallarının müraciətləri əsasında Heydər Əliyev Fondu bu missiyanı öz üzərinə götürmüşdür.

Məscidin hasarı tamamilə sökülərək yenidən tikilmiş, darvaza və metal barmaqlıqlar dəyişdirilmiş, binanın və hündürlüyü 21 metr olan minarənin günbəzləri tamamilə sökülərək yenidən quraşdırılmışdır. Qapı və pəncərələr dəyişdirilmiş, divar və tavanda bəzək-tərtibat işləri aparılmışdır. Məsciddə eyni vaxtda 230 nəfərin ibadət etməsi üçün bütün zəruri şərait yaradılmışdır.

İmam Rza məscidi 2013-cü il iyunun 6-da yenidənqurmadan sonra istifadəyə verilmişdir. Azərbaycanın birinci xanımı, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti, Xəzər rayonundan Milli Məclisin deputatı Mehriban Əliyeva və qızı Arzu Əliyeva açılışda iştirak etmişlər.

## İstinadlar
#https://scwra.gov.az/az/view/objects/62
#https://mehribanaliyeva.preslib.az/media-ae405266c1.html
#https://heydar-aliyev-foundation.org/az/content/view/53/2700/Mehriban-Aliyeva-attended-the-opening-of-Imam-Rza-Mosque-in-Bina-settlement-of-Baku-after-reconstruction-/en/content/%2Faz%2Fcontent%2Frss
Bald and Bankrupt

**Bald and Bankrupt** () — **Benjamin Riç** () və ya **Mister Bold** () kimi tanınan britaniyalı videoblogerin apardığı ingilis və rusdilli yutub kanalı. 2018-ci ilin iyun ayında açılmış kanalda əsasən postsovet məkanı və Hindistan yarımqitəsi ölkələrindən bəhs olunur. 2022-ci ilin mart ayına olan göstəriciyə əsasən 3,48 milyon abunəçiyə və 489 milyon baxışa malikdir.

2019-cu ilin iyul ayında podkast zamanı yutub-bloger PewDiePie bildirib ki, Bald and Bankrupt onun sevimli yutub kanalıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Article on Bald and Bankrupt in Lunik IX by MARTINA BEŇOVÁ of Noizz Aktuality dated 24/07/19
Qəribə şeylər (1-ci mövsüm)

ABŞ istehsalı ''Qəribə şeylər'' *(Stranger Things)* serialının ilk mövsümü 15 iyul 2016-cı ildə Netflix platformasında yayımlanmışdır.

## Mövzu

Haukins Milli labaratoriyasında "Tərs dünya"ya keçid portalı yaranır. Bu keçiddən gələn məxluq Uill Bayers və Barbara adlı iki uşağı qaçırdır. Uillin anası Coys və qəsəbənin polis müdürü Cim Hopper uşaqları axtarmağa başlayırlar. Həmçinin 11 ləqəbli telekinez kiçik qız labaratoriyadan qaçır və Uillin dostlarına - Mayk, Dastin və Lukasa Uilli tapmaqda kömək edir.

## Rollarda

### Baş rollar

* Vaynona Rayder - Coys Bayers rolunda
* David Harbor - Cim Hopper rolunda
* Fin Vulfhard - Mayk Viler rolunda
* Milli Bobbi Braun - On bir (EI) rolunda 
* Geyt Matarazzo - Dastin Henderson rolunda
* Kaleb Maklaflin - Lukas Sinkler rolunda
* Natali Dayer - Nansi Viler rolunda
* Çarli Haton - Conatan Bayers rolunda
* Kara Buono - Karen Viler rolunda
* Metyu Modin - Martin Brenner rolunda

### Köməkçi rollar

* Noa Şnapp - Uill Bayers rolunda
* Co Kerri - Stiv Harrinqton rolunda
* Şannon Purser - Barbara Holland rolunda
* Ross Partric - Loni Bayers rolunda
* Co Çest - Ted Viler rolunda
* Mark Stecer - Qəribə məxluq rolunda
* Rob Morqan - polis Povell rolunda
* Con Paul Reynolds - polis Kallahan rolunda
* Randall Havens - Skott Klark rolunda
* Aimi Mullins - Terri İves rolunda
* Katerina Dayer - Conni Freyzr rolunda
* Piyton Uiç - Troy rolunda
* Keyd Cons - Ceyms rolunda
* Çester Raşinq - Tommi rolunda
* Çelsi Talmec - Kerol rolunda
* Anniston Prays - Holli Viler rolunda
* Kris Sullivan - Benni Hammond rolunda
* Tobia Yelinek - baş agent rolunda
* Susan Şalhob Larkin - Florens (Flo) rolunda

## Epizodlar

* Epizod 1 - "Uill Bayersin yoxa çıxması"

Dostlarından ayrılıb evə qayıdan Uill yolda qəribə məxluq görür. Həmin məxluq dövlətə məxsus labaratoriyadan qaçan canavardır.

* Epizod 2 - "Mepl küçəsindəki qəribə məxluq"

Lukas, Mayk və Dastin meşədə rastlaşdıqları qızla danışmağa cəhd edirlər. Coysa qəribə telefon zəngi gəlir

* Epizod 3 - "Milad bayramınız mübarək"

Nansi Barbı axtarmağa başlayır və Conatanın nə axtardığını öyrənir. Coys Uillin elektrik vasitəsilə danışdığına inanır.

* Epizod 4 - "Cəsəd"

Uillin ölümü ilə razılaşmayan anası Coys oğlu ilə əlaqə yaratmaq istəyir. Üç dost On birə səliqəli geyim geyindirirlər. Nansi və Conatan birlikdə axtarışa başlayırlar.

* Epizod 5 - "Birə və akrobat"

Hopper gizlicə labaratoriyaya girir. Nansi və Conatan Uilli qaçırdan məxluqla qarşılaşırlar. Üç dost isə müəllim Klerkdən digər formaya keçməyin yolunu öyrənirlər.

* Epizod 6 - "Canavar"

Conatan qaranlıqda Nansini axtarır. Həmçinin Stiv də Nansini axtarır. Hopper və Coys labaratoriyada baş verənlərin həqiqiliyini öyrənirlər.

* Epizod 7 - "Küvet"

On bir Uilllə əlaqə qurmağa çalışır. Lukas pis adamların gəldiyini deyir. Nansi və Conatan fotoaparatla çəkilmiş şəkildəki məxluqu polisə göstərirlər.

* Epizod 8 - "Baş aşağı"

Uill "Tərs dünya"dan çıxarılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Maşınqayırma və Kimya Sənayesi Müəssisəsi

Maşınqayırma və Kimya Sənayesi Anonim Cəmiyyəti (qısaca MKS), 15 mart 1950-ci ildə Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin hər cür silah, sursat, raket bütün növ avtomobil və texnika ehtiyaclarını təmin etmək olan və Milli Müdafiə Nazirliyinə tabe olan müdafiə sənayesi sahəsində fəaliyyət göstərən dövlət müəssisəsi kimi yaradılmışdır. MKS 3 iyul 2021-ci il tarixdən Maşınqayırma və Kimya Sənayesi Səhmdar Cəmiyyəti haqqında 7330 saylı Qanunla səhmdar cəmiyyətə çevrilmişdir.

Təşkilatın əsasları Fateh Sultan Məhəmməd tərəfindən yaradılmış artilleriya istehsalı zavoduna əsaslanır. Təşkilat dünyanın 40-dan çox ölkəsinə məhsullarını ixrac etməyi bacarmışdır. 2020-ci ildə təşkilatın mənfəəti ₺925.788.800-ə çatdı və beləliklə də bu onu ən gəlirli dövlət sənaye təşkilatları arasında ilk üçlüyə çıxarmışdır. Ən son 2020-ci ildə MKS Təşkilatı, Türkiyənin 100 ən böyük sənaye təşkilatından biri olaraq 90-cı yerdə olmuş və həmçinin Türkiyənin müdafiə sənayesi təşkilatları arasında 4-cü, dövlət sənaye təşkilatları arasında isə 7-ci sırada yer almışdır.

## İstinadlar
Albert Mustafayev

**Albert Mustafayev** () — tanınmış tişə ustası, əməkdar rəssam. 1956–1960-cı illərdə isə SSRİ Rəssamlıq Akademiyası nəzdində İlya Repin adına Leninqrad Boyakarlıq, Heykəltaraşlıq və Memarlıq İnstitutunda təhsil alıb.

1966-cı ildən Azərbaycan Politexnik İnstitutunun Təsviri sənət kafedrasında assistent, müəllim kimi fəaliyyət göstərib. 1975–2020-ci illərdə Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun Təsviri incəsənət kafedrasında baş müəllim, dosent, daha sonra isə professor vəzifələrində çalışıb. Bakıda "Bəhram Gur əjdahanı öldürür" fontan-kompozisiyasının həmmüəllifidir.

## Bioqrafiyası
Albert Zaman oğlu Mustafayev 26 yanvar 1931-ci il tarixdə Nuxada anadan olub. 4-cü sinfə qədər Nuxada rus məktəbində oxuyub. Ailəsinin Bakıya köçməsi ilə əlaqədar olaraq orta təhsilini Bakıda davam etdirib. Sonra Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq Məktəbində, 1956–1960-cı illərdə isə SSRİ Rəssamlıq Akademiyası nəzdində İlya Repin adına Leninqrad Boyakarlıq, Heykəltaraşlıq və Memarlıq İnstitutunda təhsil alıb.

Albert Mustafayev Bakıda və bölgələrdə bir sıra heykəltaraşlıq nümunələri yaradıb. Bakıda "Bəhram Gur əjdahanı öldürür" fontan-kompozisiyasının həmmüəllifi, Nizami Kino Mərkəzinin baş fasadındakı Nizami Gəncəvi, Şuşada, Molla Pənah Vaqifin məqbərəsində qoyulmuş Vaqifin heykəlinin müəllifidir. O, həmçinin fotoqraf kimi də fəaliyyət göstərib, ötən əsrin 60–70-ci illərində görkəmli şəxsləri fotokameranın yaddaşına köçürüb.

Heykəltaraş 1982-ci ildə Azərbaycan SSR-ın "Əməkdar rəssam"ı fəxri adına layiq görülüb. 2015-ci ildə Azərbaycan Fotoqraflar Birliyi tərəfindən "İlin ən yaxşı fotoqrafı" Fəxri fərmanı ilə təltif edilib. 26 yanvar 2021-ci il tarixdə heykəltaraşlıq sahəsində uzunmüddətli səmərəli fəaliyyətinə görə Albert Mustafayev "Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomu" ilə təltif edilib.

## İstinadlar