Nikolay Karamzin

**Nikolay Mixailoviç Karamzin** (, (12.12.1766-22.5.1826) — rus tarixçisi, yazıçısı, şairi.

## Həyatı

Tale onu lap uşaqlıqdan tarix yazmağa hazırlayırdı. O, Simbirskdə mülkədar ailəsində doğuldu. Puqaçov üsyanının vahiməsindən ailəsi ilə birlikdə qaçıb gizlənməli oldu. Parisdə Böyük Fransa inqilabının (1789-1794) şahidi ola bildi.

1812-ci ilin təslim olunmuş Moskvasının xiffətini çəkdi və 1825-ci ilin 14 dekabrın şaxtalı meydanında xəstələndi (Bu xəstəlik onu qəbrə apardı). Hər biri nəsillər tərbiyə etməli olan bu böyük hadisələr bir ömrə sığışa bildi.

"Zavallı Liza" əsərinin müəllifi yazıçı Karamzin şeiri də, nəsri də, jurnalistikanı da bir yana qoyub tarixi araşdırmağa keçir. Aleksandr Puşkin onun fövqəladə tarixçilik istedadı barədə dedi: "Amerikanı Kolumb kəşf etdiyi kimi, Qədim Rusiya da Karamzinlə kəşf edildi".

Karamzin türk-tatar ovlağı olan qədim türk yurdu Simbir əyalətinin Karamzinka kəndində 1766-cı ilin dekabrın 1-də anadan olmuşdur. Onun soyadının kökü elə Karataev, Karakozov, Karatiqin familiyalarında olduğu kimi o qədər də çətin hiss olunmur; türk "kara" (böyük, güclü, mötəbər) sözü açıq-aşkar görünməkdədir.

Ulu babaları Kara Murza sərkərdə olub. Onun adı Kara Murza - Karamza "Karamzin" (in şəkilçi) soyadını yaratmışdır. Lakin ailədə artıq həmin qədimi babanı unutmuşdular. Karamzinlər öz nəsillərini 16-cı əsrdə yaşamış Semyon Karamzindən başlayırdılar. Onun oğlu Dmitri Semyonoviç Karamzin Vasili İuyskinin vaxtında
Moskva altında, Suzdal və Kasımovda xidmət aparmışdı.

Karamzinin anası da məşhur ailədən idi. Qızlıq soyadı Pozuxina olan anası onu doğarkən ölmüşdü. Oğul anasını şeirlərində yad edirdi: "Sən mənə həyat verib, özün getdin. Həyatımın ilk çağında tale mənə dağ çəkdi".

Karamzin iki dəfə evlənmişdi; hər dəfə də onu sevən qadınla, ləyaqətli insanla tale onu görüşdürürdü. İlk qadını Liza bir uşaq doğub dünyanı tərk etmişdi; yazıçı onun obrazını "Rus səyyahının məktubları"nda, şeirlərində, povestlərində yaratmışdı. Onunla çox xoşbəxt idi. Tale ona 2-ci qadını bəxş edəndə onun sınıq könlünə sanki məlhəm qoydu; o Rusiyanın varlı dövlət adamı knyaz Vyazemskinin qızı idi. Bu qız qeyri-qanuni hesab olunsa da, öz gözəlliyi, cazibəsi ilə hamını heyran qoymuşdu. Çoxları onu yerdə, insanlar arasında yaşayan mələk hesab edirdi. Ağıllı, mərifətli, gözəl Yekaterina yazıçıya dərhal "hə" deyir, onun yetim qızına da analıq edir. Karamzinin həm də bununla maddi vəziyyəti düzəlir. Get-gedə onun evi Moskvanın ən mədəni, ən gur yığıncaq yerinə çevrilir. Heç kəsin salonu onun evi ilə rəqabət apara bilməzdi. Ən ağıllı, vacib söhbətlər burada olurdu. Axı hər cəmiyyətdə adamı məclisə, nahara, şama dəvət edərlər və burada insan yeyib-içə, şənlənə bilər, rəqs edər və s. amma söhbət - bax bu hər yerdə olmaz, hər yerdə baş tutmaz. Həm də ədibi o zaman qonaq çağırarlar ki, ona məhz sahəsilə bağlı işləri düşüb, eynən xəstə üstünə təbib çağırılan kimi. Amma Karamzin özü gözəl söhbət adamı idi. Təmkinlə, maraqla, həm də müxtəlif mövzularda söhbəti qururdu. Təkcə ana tarixdən söz düşəndə və söhbət vətənin müqəddəratına yönələndə o elə ilhamla, coşqun tərzdə danışırdı ki, sanki dava edirdi.
## Yaradıcılığı

Karamzin əvvəlki tarixçilərin fikir və rəylərini saf-çürük edir, xüsusən Şerbatovun rəyi əlinə keçərkən özündən çıxır: Şerbatovun tatarların (həm də monqolların) döyüşdə üstünlüklərini, hərb sənətinə məharətini qeyd etməsini Karamzin qəbul edə bilmir, özü əlavə edib göstərirdi ki, qədim ruslar nə mərdlikdə, nə də qırıb-çatmaq sənətində heç bir avropalı xalqdan geri qalmamışdı. Fəqət knyazlar bir-birini qəbul etmədiyindən hərbi uğursuzluqlar da onları daim izləmişdir.

Çar özü onun tarixdən yazdığı işin az qala hər səhifəsindən xəbər tuturdu; az qala bütün mədəni Rusiya onun tarix yazmağa girişdiyini bilirdi. O da
bacardığından artıq rusun kökünü-rişəsini münbit torpağın dərinliklərinə çəkdikcə çəkirdi.

Yazıçıya yaxın olan məmurlar gələcəkdə onu gözləyən mükafat və təltiflərə eyham vururdular. O isə bundan inciyərək: "mükafat azadlığı qandallayır, mükafat şəxsiyyəti özünə qul edir, onu həqiqətdən yan keçməyə vadar edir". Elə çarla (I Aleksandrla) görüşündə ilk dəfədəcə mənalı-mənalı qeyd
etmişdi: "II Yekaterina sevirdi ki, onunla sərbəst danışsınlar". Çarla dostluğu başlayır. İmperatorun bacısı şahzadə Yekaterina Pavlovna tarixçilərin, ədəbiyyatçıların hamisi kimi hərəkət edib onu qubernator təyin etdirmək istəyirdi. Karamzin etiraf edir: belə olduqda ya pis qubernator, ya da pis tarixçi olacağam. Çar ailəsi onun başına fırlansa da o dostluqda sərhəddi keçmir; qoy başqalarının başı hərlənsin bundan.

Bütün monastırlarda hifz olunan salnamələr çarın icazəsi ilə onun əli altında idi. Öz şagirdləri və köməkçiləri ilə gecə-gündüz işləyir. Yenə də özündən narazı qalır: "vaxt qaçır, mənim "tarixim"sə iməkləyir - deyə yarızarafat, yarıciddi gileylənirdi.

Tarixi isə təkcə imperator oxumurdu. Bütün saray, yazıçının dostları onun yazıb, yuxudan ayıltdığı tarixə dalmışdılar. Yazıçı ən yaxın dostlarının məclisində Jukovskiyə, Batyuşkova, Turgenevə, Bludova, Uvarova... özü oxuyurdu. Dinləyicilər bədii əsərə qulaq asırmış kimi huş-guşla onu dinləyirdilər.

1812-ci il. Vətən müharibəsi başlayır. Yazdığı "Tarix"i yarıda qoyub cəbhəyə könüllü getmək istəyir; həqiqi müharibə meydanlarına can atır. Qohumu Moskva şəhərinin general-qubernatoru qraf Rastopçin onu saxlayır: "Hara? Müharibə özü bura gəlir" - deyə onu soyutmağa çalışır. Moskvadan ən axırıncı çıxanlardan olur. Onun köçünün qiyməti daşıdığı tarixi mənbələrdə, çoxlu əlyazmalarda idi. Can atırdı gözüylə gördüyü müharibəni təsvir etsin, amma xronoloji ardıcıllıqla gəlib 16-cı əsrin başlanğıcına çatmışdı. Rus qoşunları Parisə daxil olur, savaş bitir. Karamzin də Ostafyevdə tarixi ələk-vələk edib yazmağa davam edir. Ostafyev arvadının atası Vyazemskinin mülki idi. Şair Pyotr Vyazemski isə onun qaynı Karamzini saraya dəvət edirlər. O isə Moskvadan ayrılıb qopa bilmir. Yeni şəhərlə - Peterburqla onunku tutmur. Yeni paytaxtda özünü elə hiss edir ki, sanki heç
Rusiyada deyil, "hər an çuxon danışığı eşidirəm" (Çuxon rusların finlərə verdiyi həqarətli addır). Lakin paytaxta yavaş-yavaş öyrəşir. Bu sevgisinə də haqq qazandırır, öz bildiyi şəkildə: "Burada padşahı, imperatriçanı və Neva çayını sevirəm" deyir.

Beləliklə, 1816-cı ildə Peterburqa yerləşən yazıçı bir daha dönüb Moskvanı görmədi. Ömrünün sonuna kimi (1826) Peterburqda yaşadı. İmperatorun Yaylaq sarayında (Çarskoe Seloda) yaşayırdı. Kabinetini təkcə gəzintiyə görə tərk edirdi, bu zaman da dəftəri qurşağında olurdu. Çar ona bu barədə
də sərbəstlik vermişdi: "yalnız Karamzin çəmənliyi tapdayıb gəzə bilər". Karamzin yeni aldığı arvadından iki dəfə böyük idi. Bu qadın əzəmətli
insan idi. O, həqiqətən yazıçıya tale payı, könül ərməğanı idi. Mənən də nə qədər gözəl, lakin susqun, ciddiyyətli bir xanım idi. Sükut dolu baxışları sanki bülbül ləhcəsindən də mənalı və atəşli idi. Əgər danışa bilsəydi, bir az söhbətcil, danışqan olsaydı... Axı ölümcül yaralanan Puşkin son nəfəsdə yalnız onu görməyi arzulayır, dalınca adam göndərir. Məhz ona özü üçün dua etməyi xahiş edir...

Karamzin sarayda yaşayır, bura öz evi kimi çox rahatdır. Özünü öz boşqabında hiss edir. Arvadı çarla rəqs edir. Söz-söhbət doğur. Müdrik Karamzin
çalışır, bu ət ürpədən və əttökən hadisələrə barmaqları arasından baxsın. Cavan arvadı hər ilin tamamında bir uşaq doğurdu. Peterburqda zarafatdan
qalmırdılar: "Karamzin illəri təzə uşaqla və Rusiya tarixinin təzə cildləri ilə sayır" - deyirdilər.

22 mayda isə artıq böyük tarixçi yox idi. Xalq işə inanırdı ki, Karamzin sağ olsaydı dekabristlərin edamına yol verməyəcəkdi. Bəlkə də... Amma o özü onlardan əvvəl ölüb bu dünyanı tərk etdi. İndi onun və arvadının qoşa məzarı Aleksandr-Nevski xiyabanındadır.

"Mən təkcə tarixlə məmnunam", deyən Karamzin 12 cildlik "Rus dövlətinin tarixi" kitabını Romanovların tarixinə qədər (1613) işləyib çatdıra bildi.

## Əsərləri
*История государства Российского (12 томов, до 1612 года, библиотека Максима Мошкова)
*  Стихотворения
* http://az.lib.ru/k/karamzin_n_m/
* Николай Карамзин в Антологии русской поэзии
* Карамзин, Николай Михайлович "Полное собрание стихотворений". Библиотека *ImWerden.*(См. на этом сайте и другие произведения Н. М. Карамзина.)
* Карамзин, Николай Михайлович "Письма Ивану Ивановичу Дмитриеву" 1866 — факсимильное переиздание книги
* "Вестник Европы", издаваемый Карамзиным, факсимильное pdf воспроизведение журналов.
* Николай Карамзин. Письма русского путешественника, М. "Захаров", 2005, информация об издании ISBN 5-8159-0480-5
* Н. М. Карамзин. Записка о древней и новой России в её политическом и гражданском отношениях
* Письма Н. М. Карамзина. 1806—1825 гг.
*  Карамзин Н. М. Письма Н. М. Карамзина к Жуковскому. (Из бумаг Жуковского) / Примеч. П. А. Вяземского // Русский архив, 1868. — Изд. 2-е. — М., 1869. — Стб. 1827—1836. 

## Ədəbiyyat
* ''Карамзин, Николай Михайлович — Биография. Библиография. Высказывания'' 
* * [[Ключевский В.О.]]* Исторические портреты (О Болтине, Карамзине, Соловьёве). М., 1991. 
* *[[Лотман, Юрий Михайлович|Юрий Михайлович Лотман]].* "Поэзия Карамзина"
*  ''Погодин М. П.'' Мое представление историографу. (Отрывок из записок). // Русский архив, 1866. — Вып. 11. — Стб. 1766—1770. 
*  ''Сербинович К. С.'' Николай Михайлович Карамзин. Воспоминания К. С. Сербиновича // Русская старина, 1874. — Т. 11. — № 9. — С. 44-75; № 10. — С. 236—272. 
*  ''Сиповский В. В.'' О предках Н. М. Карамзина // Русская старина, 1898. — Т. 93. — № 2. — С. 431—435. 
* *[[Смирнов А.Ф.]]* Книга-монография "Николай Михайлович Карамзин" ("Российская газета, 2006")
* *[[Смирнов А.Ф.]]* вступительная и заключительная статьи в издании 4-х томника Н. М. Карамзина "История государства Российского" (1989)
* ''Сорникова М. Я.'' "Жанровая модель новеллы в „Письмах русского путешественника" Н. М. Карамзина" 
* ''Серман И. З.'' Где и когда создавались "Письма русского путешественника" Н.&nbsp;М.&nbsp;Карамзина // XVIII век. СПб., 2004. Сб.&nbsp;23. С.&nbsp;194—210. pdf

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qədim və yeni Rusiya haqqında qeydlər

## Xarici keçidlər
* '''Карамзин Николай Михайлович. Деятельность, книги'''
* '''Бедная Лиза. Карамзин Н. М.'''.  
* Памятник Н. М. Карамзину в усадьбе Остафьево 
* Карамзин в Остафьево 
* "История государства Российского" Н. Карамзина в истории и культуре России