open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Həzrəti-Zəhra məscidi

**Həzrəti-Zəhra Məscidi** – Naxçıvan şəhərinin Sarvanlar məhəlləsində ibadətgah və memarlıq ibadəsi. Xalq arasında "Heydər Məscidi" kimi tanınır. Məscidin heyətində qoyulmuş xatirə qraniti üzərindəki kitabədə onun tikilmə tarixi belə qeyd olunmuşdur: "Heydər Məscidi" Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri işləyərkən (1991-1993) möhtərəm Heydər Əliyevlə İran İslam Respublikasının "Bonyade Mostezəfan və Canbazane Enqelabe Eslami" fondunun prezidenti ağayı Mohsen Rəfiq Dust arasında 24 avqust 1992 il tarixdə Tehran şəhərində imzalanmış protokola əsasən Ayətulla Xamenei hyəzrətlərinin və Zati-aliləri Heydər Əliyevin himayəsi ilə tikilmişdir. Ümumi sah. – 6000 m²-dir. Məscidin böyük ibadət salonu (3300 m²) günbəzlə örtülmüşdür; hücrələri var. Bu möhtəşəm abidənin layihəsində Şərq Memarlıq ənənələrindən istifadə edilmişdir.

Məscid binasının tikintisi, xaricə açılan dərin həcmli baştağ eyvanları, oyma bəzəkləri, şəbəkələri, xüsusilə minbərdə aparılmış bəzək işləri, həmçinin ümumi quruluşu memarlıq həllinə görə diqqəti cəlb edir. Bu müqəddəs ocaqda eyni vaxtda min nəfər dini ayinləri yerinə yetirə bilər. Burada müqəddəs Qurani-Kərim öyrədilir, islami dəyərlər təbliğ edilir. Məsciddə mədrəsə və kitabxana da fəaliyyət göstərir. Məscidin təntənəli açılış mərasimi 1999 il oktyabr 10-da olmuşdur.

Mərasimdə Azərb. Respublikasının keçmiş Prezidenti  Heydər Əliyev böyük nitq söyləmişdir.

## Mənbə
Naxçıvan Ensiklopediyası. AMEA, 2002.
Gölbaşı dağı

**Gölbaşı dağı –** Babək rayonu ərazisində dağ (hünd. 1254,2 m). Naxçıvan dağarası çökəkliyinin şimal-şərq kənarında zirvə. Nəhəcir kəndindən 1,5&nbsp;km-dək cənub-qərbdədir. Alt Miosenin Qafqaz regiomərtəbəsinə aid Vayxır lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş kəsik konus formalı  yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-şərq cinahında müşahidə edilən Sirab sinklinalının şimal-şərq qanadında yerləşir. Zirvə hissəsindən submeridional istiqamətli, şimal-şərq yamacından isə şimal-qərbə uzanan fay-yerdəyişmələri keçir.  

**KƏLBAŞI DAĞI –** Babək rayonu ərazisində Gölbaşı dağının  yerli əhali arasında işlədilən digər adı
## Həmçinin bax:
* Ağdaban dağı
* Xarxat dağı
* Bərdidaş dağı
## İstinadlar
Gülümgülüm dağı

**Gülümgülüm dağı** – Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 2187,3 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Qazangöldağ yüksəkliyindən (3829,2 m) şimal-qərbə ayrılan Ağdağ qolunun cənub-qərbə istiqamətlənmiş Ələngəzdağ şaxəsinin qurtaracağında, Gilançayla Nəsirvazçayın suayırıcısında zirvə. Nəsirvaz kəndindən 0,8&nbsp;km qərbdədir. Alt Eosen yaşlı bazalt-andezit-dasit-riolit formasiyasına aid andezit-dasitlərdən təşkil ölünmüş və sönmüş vulkan boğazına cavab verən, cənub yamacı sıldırımlı, günbəzvari yüksəklikdir. Yamaclarında Alt Eosenin İpr mərtəbəsinə aid Kələki lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurları açılır. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentinin şimal-şərq cinahında müşahidə edilən Ələhi antiklinalının maqmatik kütlə ilə yarılmış tağ hissəsində yerləşir. Zirvə hissəsindən və yamaclarından şimal-şərq və şimal-qərb istiqamətli fay qırılması keçir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Devid Edvard Hyuz

**Devid Edvard Hyuz** () — məşhur amerikalı ixtiraçı

## Həyatı
Devid Edvard Hyuz 16 may 1831-ci ildə anadan olmuşdur.

## Teleqraf çap qurğusu

1853-cü ildən Hyuz teleqraf çap qurğusunun yaradılması ilə məşğul olmuşdur. Bu qurğunun təkmilləşdirilməsində ona Corc Felps (George May Phelps) kömək etmişdir. Hyuzun qurğusu 1856-cı ildə Massaçusetsdə Vorçester və Sprinqfild şəhərləri arasında əlaqə yaratmaq üçün tətbiq edilmişdir. Hyuz mikrofonun, induktiv tərəzinin və sonometrin də yaradıcısıdır. 1902-ci ildə London Kral Cəmiyyəti onun şərəfinə Hyuz medalını (The Hughes Medal) təsis etmişdir.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

## İstinadlar
Qlaukonit

**Qlaukonit** — mineral, (K,Ca,Na) (Al, Fe3+, Fe2+, Mg)2 [(OH)2 |Al0,35Si3,65O10]. K→H3O ilə, Si→Al-la əvəz olunur. Vərəqvari silikat. Monoklinik, psevdoheksaqonal. Ayrılma {001} üzrə mükəmməl. Aqreqat: incədənəvər, xırda pulcuqvari. Yaşıl, sarımtıl-yaşıldan rəngsizədək. Sərtliyi 2. Xüsusi çəki 2,4-2,95. Kəskin paramaqnitlidir. Heterogendir - montmorillonit qrupu və hidromika arasında keçid birləşmələrlə təmsil olunub. Bu komponentlərin nisbətindən asılı olaraq kimyəvi və fiziki xassələri dəyişir. Başlıca olaraq dəniz çökmələrində tapılır. Əhəng­­daşları, qumdaşları və alevrolitlərdə Fe3+və Fe2+ mineralları ilə assosiasiyada olur; allüvial və elüvial çökmələrdə çöl şpatı və başqa mineralları əvəz edir. Kation mübadiləsi qabiliyyətinə görə suyun duzsuzlaşdırılmasında və bəzi maddələrin rəngsizləşdirilməsində, habelə kalium - arqon üsulu ilə çökmələrin mütləq yaşını təyinində istifadə edilir. Növ müxtəlifliyi: seladonit, manqan-qlaukonit, marsyanskit, natrium-qlaukonit (3% Na2O).

## Mənbə
Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı:  679.
Qlaukofan

**Qlaukofan** — mineral, qələvi amfibol, Na2Mg3Al2[(OH,F)|Si4O11]2. Bəzən Mg Fe2+-lə və Al Fe3+-lə əvəz olunur. Qlaukofan -krossit-maqnezioribekit tam izomorf sırası mövcuddur. Qlaukofan aktinolitə və hornblendə keçid növləri müəyyən edilmişdir. Elementar özəyin ölçüləri ilə fərqlənən iki polimorf modifikasiyası məlumdur. Aqreqat: şüavi, lifli, sferolitik. Bozumtul-göy, qara; cizgisi mavi-boz. Qlaukofan başlıca olaraq, şistlər fatsiyasının metamorfizmə uğraması nəticəsində əmələ gəlir. Albitli metasomatitlərdə, dəmirli kvarsitlərdə rast gəlinir. Jadeitin hesabına əmələ gəlir. Növ müxtəlifliyi: qastaldit, psevdoqlaukofan.

## Mənbə
*
Mixail Popkov

**Mixail Daniloviç Popkov** () — sovet hərbi xadimi, General-polkovnik (1979). 1943-cü ildən Ümumittifaq Kommunist (bolşevik) Partiyasının üzvü; Sovet İttifaqının Kommunist Partiyasının MK-nin üzvlüyünə namizəd (1981–1990). Naxçıvan MSSR-dən SSRİ Ali sovetinin Millətlər sovetinin 11-ci çağırışdan deputatı (1984–1989).

## Həyatı
* 1924-cü il 11 noyabrda Kaluqa vilayətinin Yuxnovski rayonunun Astapova-Sloboda kəndində anadan olub. Milliyətcə rusdur.
* 1943-cü ildə Xarkov hərbi-siyasi məktəbini, 1950-ci ildə V. İ. Lenin adına hərbi-siyasi akademiyanı, 1966-cı ildə isə SSRİ Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahının hərbi akademiyasını bitirib.
* 1942-ci ilin martından Qırmızı Ordu sıralarında Böyük Vətən Müharibəsinin iştirakçısı olur. 185-ci ehtiyat atıcı alayda hərbi xidmətə başlamış daha sonra ön cəbhədə 766-cı atıcı alayın, Qərb cəbhəsinin 217-ci atıcı diviziyasının 49-cu ordusunun tərkibində xidmətə cəlb olunub.
* 1942-ci ilin avqustundan Qretnya rayonunda alman qoşunlarının qarşısının alınmasında iştirak edir.
* 1942-ci ilin noyabrından Popkov həmin vaxt Daşkənddə yerləşən Xarkov hərbi-siyasi məktəbində təhsil almağa göndərilir.
* 1943-cü ilin aprelindən Qırmızı Orduda partiya-siyasi işlərinə cəlb olunur. Belqradda Çöl cəbhəsinin 28-ci qvardiya atıcı diviziyası tərkibində leytanant rütbəsi ilə döyüşür.
* 2-ci Belarus cəbhəsinin 33-cü ordusu tərkibində Belarusun azad edilməsində iştirak edib.
* 1980–1989-cu illərdə Quru qoşunlarının siyasi şöbəsinin rəisi — Hərbi Şuranın üzvü olub.
* 1989-cu ildən təqaüdə çıxıb.
* Silahlı Qüvvələrin ehtiyatda olan zabitləri Milli Assossasiya birliyinin redaksiya-nəşriyyat qrupuna rəhbərlik edir.
* "Zabit qardaşlığı" fondunun İdarə Heyətinin sədridir.

## Ailəsi
Atası — Daniil Filippoviç də Böyük Vətən Müharibəsinin iştirakçısı olub. 1941-ci ilin iyulun sonunda Yelneydə gedən döyüşdə ağır yara alır, 1943-cü ilin yazında isə Volxovski cəbhəsində Mqa stansiyasında gedən döyüşlərdə həlak olur.

## Mükafatları
Doqquz ordenlə təltif olunub: Lenin ordeni, Oktyabr inqilabı, iki dəfə "Qırmızı Döyüş Bayrağı", iki dəfə Vətən Müharibəsi, 2 dəfə Qırmızı Ulduz ordenləri, 35 medalla, o cümlədən də "Şücaətə görə" medalı" (1943) ilə təltif olunub. Kaluqa vilayətinin Yuxnov şəhərinin fəxri vətəndaşıdır. 23 avqust 2023-cü ildə vəfat edib. Troyekurov qəbiristanlığı'nda dəfn olunub.

## İstinadlar
Kilit dili

**Kilit dili** — bu ölmüş dil Hind-Avropa dil ailəsinin İran dil qrupunun şimal-qərb alt qrupunda sinifləndirilmişdir. Adını XX əsrin əvvəllərinə qədər mövcud olmuş Naxçıvanın Kilit sahəsi Ordubad rayonunun Kilit kəndindən gəlir. Kilit dili indi ölmüş İran dil qrupu Aşarın nəslindən və müasir talış dilinin ən yaxın qohumu idi.

Bu dildən istifadə Sovet dönəmində kəskin olaraqda azalmışdır. 1992-ci ildə Dağlıq Qarabağ müharibəsinin başlaması ilə birlikdə kəndin Ermənistan respublikası ilə sərhəd ərazidə yerləşməsi və ermənilərin etdikləri basqınlar nəticəsində kənd əhalisinin digər ərazilərə köçməsi bu dilin tamamilə yox olmasına gətirib çıxarmışdır.
Kilit

**Kilit** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunda kənd.

## Coğrafi mövqeyi
Rayonun mərkəzindən 16&nbsp;km cənub şərqdə, Naxçıvan-Bakı dəmir yolunun sol tərəfində, Zəngəzur silsiləsinin ətəyindədir.

## Tarixi
Zaqafqaziya MİK-in 1929-cu il 18 fevral tarixli qərarına əsasən Ordubadın Qorçevan kəndində Naxçıvan MSSR-in 9 kəndi sırasında əkin yerləri və otlaqları ilə birlikdə qanunsuz olaraq Ermənistan SSR-ə birləşdirildi. Bundan əlavə Qorçevan ermənilərin hələ 1921-ci ildən icarəyə götürdükləri, 1923-cü ildən zorakılıqla sahibləndikləri Kilit kəndi torpaqlarının bir hissəsi də bu respublikaya qatıldı. 1992-ci ildə erməni silahlı quldurlarının basqınları nəticəsində əhalisi Ordubad rayonunun müxtəlif yerlərinə köçmüşdür. Hər tərəfdən sıldırım yamaclı dağ və dərələrlə əhatə olunan Kilit kəndinin cənub şərqində karst mağarası mövcuddur (mağaranın dəhliz və salonlarında stalaktik və stalaqmitlər var). Mağaraların girəcəyində aşkar edilmiş mədəni təbəqə qalıqları onların qədim insan məskənləri olduğunu göstərir. Kilit yaxınlığında Ül dərəsi adlı yerdə orta əsrlərə aid yaşayış yerinin qalıqları və qəbir abidələri aşkar edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Kilit mağarası

## İstinadlar
Qrossulyar

**Qrossulyar -** mineral uqrandit və qrossulyar — hidroqrossulyar seriyalarına mənsub olan qranat; Ca3Al2[SiO4]3. Adətən, qarışığı andradit komponenti olur. Rəngsiz, qızılımtıl — sarı. Xüsusi çəki 3,6. a=11,851A0; n = 1,734–1,780. Xırda dənələri izotropdur, iri kristalları çox vaxt anizotrop olur; sektorial ikil müşahidə edilir. Termiki və regional dəyişilmiş kalsium-karbonatlı süxurlar üçün səciyyəvidir. Kalsiumlu metasomatozun məhsulu. Bəzən metamorflaşmış bazaltların boşluqlarında tapılır. Növ müxtəlifliyi: hessonit, vanadiumlu qrossulyar və b.

## Mənbə
Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.
MT-LB

**MT-LB** (rusca:**М**ногоцелевой **Т**ягач **Л**егкий **Б**ронированный) — Sovet istehsalı amfibiya tipli zirehli personal daşıyıcıdır. İstehsalına ilk dəfə 1960-cı illərin sonunda başlanmışdır. Bu texnika qərb ölkələrində **M1970** adı ilə tanınır.

## Döyüş tarixçəsi
* 1979-1989: Əfqanıstan müharibəsi (SSRİ)
* 1980-1988: İran-İraq müharibəsi (İraq)
* 1991: Körfəz müharibəsi (İraq)
* 1988-1994: Qarabağ müharibəsi (Azərbaycan, Ermənistan)
* 1992: Dnestryanı müharibəsi
* 1994-1996: Birinci çeçen müharibəsi (Rusiya, Çeçenistan)
* 1999-2009: İkinci çeçen müharibəsi
* 2003-2011:İraq müharibəsi
* 2008: Rusiya-Gürcüstan müharibəsi
* 2014: Donbass müharibəsi
* 2014: İraq vətəndaş müharibəsi

## İstifadəçilər

### Hazırkı istifadəçilər
* 
* 
* : 40+. Zirehli kəşfiyyat maşını kimi istifadə olunur.
* : 66.
* : 812.
* : Yalnız Strela-10 hava hücumundan müdafiə vasitəsi kimi istifadə olunur.
* : Məhdud sayda.
* : 367 MT-LBV.
* : 80.
*  İraq: 61.
* : 200.
* : 10 (2010-cu ildə Polşadan alınıb).
* : 11
* : 62
* : 67
* : 352.
* : 8.
* : 1,493 ədəd hazırda istifadə olunur. 5,000-dən çoxu ehtiyatda saxlanılır.
* : 2,090.
* : OPFOR əməliyyatlarında istifadə olunur.

### Keçmiş istifadəçilər
*  Çexoslovakiya: Çexiyaya təhvil verilib.
* : 721 ədəd Bolqarıstan istehsalı MT-LB, 32 ədəd SNAR-10 və 36 ədəd Strela-10.
* : Başqa dövlətlərə satılıb.
* : Strela-10 və SNAR-10.
* 
*  İsveç: 460. (Finlandiyaya satılıb)
*  Xorvatiya: 6 ədəd SNAR-10.

## Həmçinin bax
* Piyadanın döyüş maşını
* BMP-1
* BMP-2
* BMP-3
*Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri
*Azərbaycan Quru Qoşunları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Urmis

**Urmis** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Üstüpü kənd inzibati ərazi vahidində kənd. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Üstüpü kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Urmis kəndi rayonun ərazi vahidləri uçot məlumatından çıxarılmışdır.

## Coğrafi mövqeyi
Dağətəyi ərazidədir.

## Adının mənşəyi
Oykonim türk dillərindəki ur/or (biçin, biçmək) və miz (düz, çöl) komponentlərindən düzəlib, "biçilən çöl, biçənək" mənasındadır. Kəndin ərazisində biçənək olduğu üçün belə adlanırdı. Bir başqa ehtimalla toponim rumlu mənasında izah edilir.

## Tarixi
XIX əsrdə - çar Rusiyası dövründə Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indiki Ermənistanın Sisyan rayonunda) kənd adı olub. İrmis kimi də xatırlanır. 1918-ci ildə kəndin əhalisi qovulmuş və Osmanlıdan gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir. 1946-cı ildə kənd ermənicə Artaşat adlandırılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Portret... Bəstəkar Faiq Sücəddinov (film, 2017)

**Portret... Bəstəkar Faiq Sücəddinov** — rejissor Elnurə Kazımovanın 2017-ci ildə Azərbaycan Televiziyasında çəkdiyi sənədli film.

## Məzmun
Filmdə görkəmli bəstəkar, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi Faiq Sücəddinovun 70 illik yubileyinə həsr olunur.

## Film haqqında
Filmdə bəstəkar Faiq Sücəddinovun əsərlərindən, Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri QSC-nin arxiv materiallarından istifadə edilmişdir.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Ssenari müəllifi:** Elnurə Hüseynova
:**Rejissor:** Elnurə Kazımova
:**Operator:** Adil Abbasov
:**Montaj:** Yaqub Həsənov
:**Səs rejissoru:** Ceyhun Ağayev
:**Assistentlər:** Mikayıl Əjdəroğlu, Qafur Sədiyev
:**Səs operatoru:** Əliabbas Qasımov
:**Qrafika:** Vəfa Bağırova
:**Mətni oxuyan:** Gülşən Əkbərova
:**İnzibatçı:** Məlahət Əhməd
:**Redaktor:** Yaqub Əlioğlu
:**Filmin direktoru:** Sahib Heybətov
:**Musiqilərindən istifadə edilən bəstəkar:** Faiq Sücəddinov

### Rollarda
:Etibar Məmmədov
:Aysel Əliyeva

### Filmdə iştirak edən
:Faiq Sücəddinov (bəstəkar)

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə
You'll Think of Me (Elvis Presley song)

**You'll Think of Me** musiqisi 1969-cu ildə Elvis Presli tərəfindən ifa edilmiş və From Memphis to Vegas / From Vegas to Memphis adlı albomuna daxil etmişdir.

Musiqi ilk dəfə 1969-cu ilin avqust və ya sentyabr aylarında lentə alınmışdır. 1970-ci ilin dekabr ayının 1-də isə "Suspicious Minds" / "You'll Think of Me" musiqiləri Elvisin əvvəlki 9 musiqisi ilə birlikdə yenidən buraxılmışdır.

## İstinadlar
Adelaid adası

**Adelaid adası** — Frans-İosif Torpağı arxipelaqı daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayətinin Primorski rayonu ərazisinə daxildir.

Ən hündür nöqtəsi 48 metr təşkil edir və adanın cənub-şərqində yerləşir.

## Yerləşməsi
Ada arxipelaqın şimal-şərqində, Sars boğazı sularında yerləşir. Ağ Torpaq adaları qrupuna daxildir. 3,5 km şimal-şərqdə Yeva-Liv adası, 3,3 km cənubda isə Freden adası yerləşir.

## Təsviri
Dairəvi formaya malikdir. Diametri 2 km-dir. Üzəri buzla örtülüdür. Frityof Nansenin anasının şərəfinə adlandırılmışdır.

## Xəritə
* Xəritə
Portuqaliya Qızıl Topu

**Portuqaliya Qızıl Topu** (portuqal dilində: **A Bola de Ouro**) futbol mükafatı Portuqaliya idman qəzeti sayılan "**A Bola**" tərəfindən hər il Portuqaliya Premyer Liqasında ən yaxşı oyun sərgiləmiş futblçuya təqdim edilən mükafatdır. Mükafatın ilk sahibi isə 1991-ci ildə artq futbolu tərk etmiş əfsanəvi Eysebio olmuşdur. Mükafatın təqdim olunduğu ilk mövsümündə, bu karyerası parlaq olmuş futbolçuya təqdim edilmişdir. Lakin 1991-ci ildən sonra mükafat liqanın ən yaxşı futbolçusuna təqdim edilməyə başladı.

## Qaliblər
2001 - 2008-ci illər aralığında mükafat təsis edilməmişdir.

### 1991-2000
}
|- style="background:#EEEEFF"
| align="center"|1992|| Vitor Baiya ||  || Portu || Qapıçı ||align="center"| || 
|-
| align="center"|1993 || Joao Pinto ||  || Benfika || Hücumçu || align="center"| ||
|- style="background:#EEEEFF"
| align="center"|1994|| Luiş Fiqu ||  || Sportinq Lissabon || Yarımmüdafiəçi || align="center"| ||
|-
| align="center"|1995 || Dominquş ||  ||Portu || Hücumçu || align="center"| || 
|- style="background:#EEEEFF"
| align="center"|1996|| Joao Pinto ||  || Benfika ||Hücumçu || align="center"| ||
|-
| align="center"|1997 || Mario Jardel ||  ||Portu || Hücumçu || align="center"| || 
|- style="background:#EEEEFF"
| align="center"|1998|| Mario Jardel ||  || Portu || Hücumçu || align="center"| || 
|-
| align="center"|1999 || align="center"| - || align="center"| - || align="center"| - || align="center"| - || align="center"| || align="center"|
|- style="background:#EEEEFF"
| align="center"|2000 || Jorje Koşta ||  || Portu ||Müdafiəçi ||  align="center"| ||
|}

### 2009 - 2012

## Qeydlər

:A.&nbsp; It was a career award.
:B.&nbsp; In 1999 the Portuguese Golden Ball was not awarded.

## İstinadlar
Kosovo və Metohiya muxtar vilayəti

**Kosova ve Metohiya muxtar vilayəti  **(serbcə Аутономна Покрајина Косово и Метохија */ Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija*; , qısa olaraq— **Косме́т** (**Kos**ovo və **Met**ohiya sözlərindən) — Serbiyada inzibati vahid. 2006-cı ildə Serbiya və Çernoqoriya və 2003-cü ildə Yuqoslaviya Federal Respublikasının dağılmasından əvvəl həmin dövlətlərdə Serbiya tərkibində muxtariyyət kimi gedirdi. 1990-cı ildə Kosovo sosialist muxtar diyarının dağılmasından sonra yarandı. Faktiki olaraq Kosovo və Metohiyanın ərazisinin böyük hissəsinə 1990-cı ildən de-fakto mövcud olan və qismən tanınan Kosovo Respublikası nəzarət edir.

## İnzibati bölgüsü
Kosova ve Metohiya muxtar vilayətin sahəsi 10 939&nbsp;km², bu Serbiyanın ümumi ərazisinin 12,4% -ni təşkil edir. Kosovo Respublikasının inzibati bölgüsü 7 dairədən ibarətdir, muxtar vilayəti isə ondan fərqli olaraq 5 dairəyə bölünüb: Kosovo (3 117&nbsp;km² və 10 bələdiyyə), Peç (2 450&nbsp;km² və 5 bələdiyyə), Prizren (1 910&nbsp;km² və 4 bələdiyyə), Mitroviça dairəsi (2 050&nbsp;km² və 6 bələdiyyə), Kosovo-Pomoravski dairələri (1 412&nbsp;km² və 4 bələdiyyə). Vilayətin tərkibində 1449 yaşayış məntəqəsi yerləşir. Onlardan 26-sı şəhər tipli yaşayış məntəqələridi.
Fayl:Kosovski district.gif|Kosovo dairəsi
Fayl:Pecki district.gif|Peç dairəsi
Fayl:Prizrenski district.gif|Prizren dairəsi
Fayl:KosovskoMitrovacki district.gif|Mitroviça dairəsi
Fayl:KosovskoPomoravski district.gif|Kosovo-Pomoravski dairəsi


## İstinadlar
Sayğaqlar

**Sayğaqlar** () — əsl antiloplar alt dəstəsinə daxiı olan bioloji cins. Pleystosen epoxası (2 milyondan 10 min il öncəyə qədər) dövründə Avrasiyanın şimalı, Britaniya adaları qərbi, Kanadanın şimal-qərb bölgəsinin savanna və çöl ərazilərində yayılmışdırlar. Hazırda bir-birindən arslı yayılmış bir nrcə populyasiya şəklində Mərkəzi Asiyanın çöl və yarımsəhra ərazilərində yayılmışlar.

Cinsə bir nəsli kəsilmiş və bir müasir növ daxildir:
* Sayğaq (*Saiga tatarica*) — hazırda iki yarımnövə aid 5 təcrid olunmuş populyasiya qalmışdır:
:: *S. tatarica tatarica* — Rusiya və Qazaxıstan ərazisində dörd populyasiya;
:: *S. tatarica mongolica* — olduqca azsaylı polulyasiya Monqolustanın şimal-qərbində yerləşir;
:: *S. tatarica binagadensis*  — Orta Pleystosen dönəmində Azərbaycanda iqlimin quraqlaşması ilə əlaqədar nəsli kəsilmişdir.

* Pleystosen sayğağı (*Saiga borealis*)  — qədim, hazırda nəslikəsilmiş növ. İki yarımnövə bölünürdülər:
:: *S. borealis borealis* — Şərqi Sibir və Alyaska
:: *S. borealis prisca* — Avropa, Ural və Qərbi Sibir

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
Baryshnikov G. and Tikhonov A. 1994. Notes on skulls of Pleistocene saiga of northern Eurasia. Historical Biology, Volume 8, Issue 1–4, pages 209–234. http://www.informaworld.com/smpp/content~db=all~content=a907599269
Çexiyada ilin futbolçusu

**Çexiyada ilin futbolçusu** (çex dili:Fotbalista roku) mükafatı hər il Çexiya Futbol Assossasiyası tərəfindən (FA ČR) təqdim edilir. Seçiləbilmə faktoru həm Çexiyada həm də onun hüdudları kənarında çıxış edən çex futbolçulara qədər uzanır. Mükafat ilk dəfə 1965-ci ildə Çexoslovakiya sahibinə təqdim edilmişdir. O zaman ilk qalibi "Slovan Bratislava"nın formasını geyinən Yan Popluqar olmuşdur.

2012-ci ildə keçirilən təqdimetmə mərasimində Petr Çex altıncı dəfə qalib olmaqla İvo Viktorun rekordunu təzələmişdir.  Belə ki o, 1968-ci ildən 1976-cı ilə qədər Çexoslovakiya daxilində təsis edilmiş bu mükafatı 5 dəfə qazanmağa müvəffəq olmuşdur.
## Qaliblər
Mükafatı 1996-cı ildə birlikdə 2 futbolçu qazanmışdır.

## İstinadlar
Yelena Parxomenko

**Yelena Parxomenko** (d. 11 sentyabr 1982; Bakı, Azərbaycan) — Azərbaycanı təmsil edən voleybolçu. Yelena Parxomenko, Azərbaycan yığmasının heyətində 2006-cı ildə baş tutan Dünya Çempionatında 13-cü yeri, 2014-cü ildə baş tutan Dünya Çempionatına isə 15-ci yeri tutub.

## Həyatı
Yelena Parxomenko 11 sentyabr 1982-ci ildə Azərbaycanın Bakı şəhərində anadan olub. Yelena Parxomenkonın bacısı, Oksana Kurt da voleybolçudur və Azərbaycan yığmasında çıxış edib.

## Karyerası
Yelena Parxomenko, 2005-ci ildə Azərbaycan yığması ilə birgə Xorvatiyada baş tutan Avropa Çempionatına qatıldı. Yarışların bürünc medal uğrunda görüşündə Azərbaycan yığması, Rusiya yığmasına 0:3 hesabı ilə məğlub oldu və Avropa Çempionatını 4-cü yerdə başa vurdu.

Yelena Parxomenko daha sonra, 2006-cı ildə Yaponiyada baş tutan Dünya Çempionatına qatıldı. Yarışlarda, 4 dəfə qalib gələn, 5 dəfə isə məğlub olan Azərbaycan yığması, Dünya Çempionatını 24 yığma sırasında 13-cü yerdə başa vurdu.

Yelena Parxomenko bir ildən sonra, 2007-ci ildə Belçika və Lüksemburqda baş tutan Avropa Çempionatına qatıldı. Yarışlarda, 1 dəfə qalib gələn, 7 dəfə isə məğlub olan Azərbaycan yığması, Avropa Çempionatını 16 yığma sırasında 12-ci yerdə başa vurdu.

Yelena Parxomenko üçüncü dəfə Avropa Çempionatına, 2009-cu ildə Polşada baş tutan yarışda qatıldı. Yarışlarda, 1 dəfə qalib gələn, 7 dəfə isə məğlub olan Azərbaycan yığması, Avropa Çempionatını 16 yığma sırasında 12-ci yerdə başa vurdu.

Yelena Parxomenko dördüncü dəfə Avropa Çempionatına, 2011-ci ildə İtaliya və Serbiyada baş tutan yarışda qatıldı. Yarışların pley-off mərhələsində Azərbaycan yığması, Niderland yığmasına 1:3 hesabı ilə məğlub oldu və Avropa Çempionatını 16 yığma sırasında 9-cu yerdə başa vurdu.

Yelena Parxomenko sonuncu, beşinci dəfə Avropa Çempionatına, 2013-cü ildə Almaniya və İsveçrədə baş tutan yarışda qatıldı. Yarışlarda, bütün 3 oyunda məğlub olan Azərbaycan yığması, Avropa Çempionatını 16 yığma sırasında 15-ci yerdə başa vurdu.

Yelena Parxomenko daha sonra, 2014-cü ildə İtaliyada baş tutan Dünya Çempionatına qatıldı. Yarışlarda, 4 dəfə qalib gələn, 5 dəfə isə məğlub olan Azərbaycan yığması, Dünya Çempionatını 24 yığma sırasında 15-ci yerdə başa vurdu.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan 2015 Avropa Oyunlarında

## İstinadlar
Biqa vadisi

**Biqa vadisi** ( *Wādī l-Biqā‘*) — Livanın şərqində yerləşən vadi. Romalılar dövründə önəmli kənd təsərrüfatı sahəsi kimi istifadə edilən vadi, bu gün də Livanda eyni məqsədlər üçün istifadə edilir. Paytaxt Beyrut şəhərindən 30&nbsp;km qərbdə yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Zöhrə Cuya

**Zöhrə Cuya**()—İran müğənnisi.

## Həyatı
Zöhrə Cuya İranın Xorasan ostanının Məşhəd şəhərində anadan olub. Atası əslən Əfqanıstanın Herat şəhərindəndir. Anası isə İranlıdır. Ulu babaları Azərbaycan türklərindəndir. Azərbaycanca "Ay işığında", "Dağları duman alanda" mahnılarını oxuyur.

## Albomları
* *Persian Nights: Traditional Folk Music from Iran* (1995), Koch International
* *Journey To Persia* (1998), Koch International
* *Music of the Persian Mystics* (2003), Arc
* *Afghan Music* (2010), Arc — with Ustad Hossein Arman
* *Ensemble [[Əfqanıstan|Əfqan]]*
* *Essence Of Love*

## Xarici keçidlər
* Zəhra Cuyanın rəsmi saytı

## Həmçinin bax
Laqranj və Eyler baxımları

Bütöv mühit mexanikasında hərəkətinin öyrənilməsinin iki üsulu – Laqranj və Eyler üsulları var. Mühitin hərəkətinin öyrənilməsinin Laqranj baxımı fərdiləşdirilmiş hissəciklərin hərəkətinin izlənməsi ilə bağlıdır. Yəni bu baxımda, öz yerləşməsini dəyişən konkret hissəciyin mexaniki xassələrin dəyişməsi izlənilir. Riyazi nöqteyi nəzərdən Laqranj baxımı müşahidəçi koordinatlardan istifadə etməsi ilə əlaqədardır və bu koordinatlar  },  y^1 , y² , y³ Laqranj koordinatları adlandırılır.
Eyler baxımına əsasən fəzanın qeyd olunan nöqtəsində müəyyən vaxtlar yer tutan mühit nöqtələrinin mexaniki xassələrinin dəyişməsi izlənilir. Bu xassələr və onların dəyişməsi fəzanın qeyd olunan nöqtəsinə şamil olunur. Riyazi nöqteyi nəzərdən Eyler baxımı izləyici koordinat sisteminin koordinatlarından tədqiqatda istifadə etməsi deməkdir. Ona görə izləyici x^1 , x² , x³ koordinatlar Eyler koordinatları adlanır.
Çimpe qalası

**Çimpe qalası** — XIV əsrin ortalarında Osmanlı ordusu tərəfindən fəth edilən, Balkan torpaqlarının cənub-şərqində Gelibolu yarımadasında yerləşən bir qaladır. 1352-ci ildə Osmanlı ordusu tərəfindən fəth edilmişdir. XIV əsrin ortalarında Osmanlı türklərinin Çimpe qalasını alaraq Rumeliyə keçişi Balkanların tarixində olduqca əhəmiyyətli bir dönüş nöqtəsi olmuşdur. Sənədlərdə qalanın adı "Cinbi", "Çinpi" olaraq da keçir.

## Qalanın Fəth
İmperator Kantakuzenosun tələbi ilə 1352-ci ildə Süleyman Paşa komandasındakı iyirmi min nəfərlik Türk qoşunu Rumeliyə keçmiş, mühasirəyə altındakı Ədirnə ilə burada əsir olan imperatorun oğlunu xilas etmişdir. Kantakuzenos, Orxan bəydən yardım qüvvəsi istəyərkən bunun müqabilində Gelibolu yarımadasında bir qala verməyi öhdəsinə götürdüyü üçün Süleyman Paşa ertəsi il Anadoluya qayıdarkən Gelibolu yaxınlığındakı Çimpe qalasına bir miqdar əsgər qoymuşdur. İki il sonra, böyük strateji əhəmiyyəti olan Gelibolunu işğal etmiş və beş il ərzində Frakiyanın cənub bölgəsini fəth edərək, Anadoludan əsgər və əhali gətirib yerləşdirmişdilər. Beləliklə, qısa zamanda Avropa yaxasında güclü bir köprü-başı qurmuşdular. Bu köprü-başı, Osmanlıların Avropada Vyana önlərinə qədər yayılan imperiyalarının başlanğıcıdır. 1329–1344-cü illərdə İzmirdən donanması ilə Frakiyaya dəniz yürüşləri edən Aydınoğlu Umur Bəy, Balkan qoşunlarını hazırlayan ilk böyük qazi bəydir. 1357–1359-cu illər ərzində Anadoludan Rumeli köçürmələr davam edəcərək, Rumeli ucu güclənəcəkdir. Orxan bəyin Süleyman üçün Bolayırda tikdiyi imarətə məxsus 1360-cı il tarixli vakfiyədə bu bölgədə türkcə adlar daşıyan bir çox kəndlərin qurulmuş olduğunu görürük.

Bəzi tarixçilər və tarix qaynaqları, Orxan bəyin oğlu Süleyman Paşanın Ədirnəni əhatə edən Bolqar və Serb qüvvələrini pozaraq Şərqi Romaya kömək etməsi nəticəsində qalanın hədiyyə edildiyi ifadə edilmişdir. Bu hadisə ilə Osmanlı dövləti ilk dəfə Rumeli yaxasında bir qala fəth etmişdir. Orxan Bəy Çimpe qalasını Balkanlarda hərbi baza kimi istifadə etmişdir.

## Xarici keçidlər

* http://www.eokul-meb.com/cimpe-kalesinin-osmanli-devleti-tarafindan-alinmasinin-onemi-60610/

## İstinadlar
* http://tarih.tumders.com/cimpe-kalesinin-alinmasi.html
Damyen Rays

**Damien Rice** () — İrland əsilli müğənni, söz yazıçısı və bəstəkardır. Musiqi karyerasına 90-cı illərdə Juniper ilə başlamışdır. Qrupla ilk albomunu çıxardıqdan sonra qrupdan ayrılmış və solo fəaliyyətinə başlamışdır.

The Blower's Daughter, Cannonball, Volcano, Woman Like a Man, Lonely Soldier, Rootless Tree, 9 Crimes sinqlləri məşhurdur.

## Albomları
* *[[O (Damien Rice album)|O]]* (2002)
* *[[9 (Damien Rice album)|9]]* (2006)
* *[[My Favourite Faded Fantasy]]* (2014)

## İstinadlar
Smit Uilloubi

**Smit Uilloubi** (Smith Willoughby; ) — ingilis mühəndis-elektriki.

## Həyatı
Smit Uilloubi (Smith Willoughby) 6 aprel 1828-ci ildə anadan olmuşdur.

## Fəaliyyəti
İngilis mühəndis-elektrik Smit Uilloubi (Smith Willoughby) Uilloubi televiziyanın ilk tədqiqatçılarından hesab edilir, belə ki, o, 1873-cü ildə ilk televiziya sistemlərində istifadə olunan selenin fotoötürmə effektini kəşf etmişdir.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R. M., Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

## İstinadlar
Mahlon Lumis

**Mahlon Lumis** (; ) — yer atmosferində yüklü təbəqələrin olması ideyasına əsaslanaraq simsiz rabitə və elektrik enerjisi istehsal edən sistem təklif etməklə tanınan amerikalı diş həkimi və ixtiraçı.

## Həyatı
Mahlon Lumis 26 iyul 1826-cı ildə Amerikanın Nyu-York şəhərində anadan olmuşdur.

## Fəaliyyəti
Mahlon Lumis simsiz teleqrafiyanın ilk tədqiqatçılarından biridir. Lumis 1872-ci ildə naqilsiz əlaqə üçün dünyada ilk patenti almışdır. Təəssüflər olsun ki, onun aparatlarının çertyojları günümüzə qədər saxlanmayıb.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
Danimarka coğrafiyası

**[[Danimarka]]** –** **Şimali Avropada yerləşən Skandinaviya ölkəsi. Danimarka Yutlandiya yarımadası və Baltik dənizindəki bir neçə adadan ibarətdir. Bu ərazini Danimarka Arxipelaqı olaraq da adlandırılar. Ölkənin ümumi ərazisi 42,931 km<sup>2</sup>-dır. Danimarka 56° şimal enliyində və 10º şərq uzunluğunda yerləşir. Danimarka, İsveçin cənub-qərbində, Norveçin cənubunda və Almaniyanın şimalında yerləşir.

## Sərhədləri
Danimarka həm Baltik həm də Şimal dənizi ilə 7,500 kilometrlik sahil xətti vasitəsilə sərhəddir. Danimarkanın tək quru sərhədi, Almaniyanın Şlezviq-Holşteyn vilayətindədir. Bu sərhədin uzunluğu 68 kilometrdir.

## Fiziki coğrafiyası
Danimarka, Baltik dənizini Şimal dənizi ilə birləşdirən Skagerrak və Kattegat boğazlarına nəzarət edir.

Sahəsi, Almaniya ilə sərhəd olan Yutlandiya yarımadasının çoxunu əhatə edir. Ölkənin qərbində Şimali dənizi, şərqində isə Baltik dənizi yerləşir. Danimarka təxminən 406 adadan (78-də yaşamaq mümkündür) ibarət olan Danimarka Arxipelaqı, qərb adaları (Fyun (), İxoy (), Tausiq () və Lanqeland ()) və şərq adaları (Zelandiya (Sjælland), Möen, Falster, Lolland (Laaland) və Börnhölm) olaraq iki qrupa bölünürlər. Qrinlandiya və Farer Adaları, Danimarkanın muxtar vilayətləridir

Ölkənin ümumi sahəsi (Baltik dənizindəki Börnhölm adası da daxil, ancaq Farer Adaları və Qrinlandiya istisna olmaqla),  43.094&nbsp;km²-dir. Bu sahəsinin 29.766&nbsp;km²-i Yutlandiya yarımadasına düşür. Yutlandiya yarımadası Danimarkanın tək quru sərhədindən 300 kilometr şimala uzanır.

### Relyefi
Ölkənin ərazisində yerləşən ən köhnə torpaqlar Mezozoy dövründən qalmışdır. O dövrlərdə, Cənubi Skandinaviya masifini əhatə edən geniş bir dəniz var idi. Bu səbəbdən Danimarka, Skandinaviya ölkələrindən geoloji olaraq fərqli bir ölkədir.

### Çaylar, göllər və sahillər
Danimarkanın çayları qısadır. Onlardan ən uzunu Quden çayıdır (149 kilometr). Buna görə Danimarka çaylarında su elektrik stansiyası qurmaq olmaz. Danimarka relyefinin əksəriyyəti düz ərazidən ibarət olduğuna görə, çoxlu sayda göl yaranmışdır.

Danimarkanın 7,500 kilometrlik bir sahil xətti var.

Kiçik Kəmər boğazı, Yutlandiya yarımadasının Fyon adasından ayırır. Boğazın cənub-şərqində, Lanqeland Adası yerləşir. Danimarkadakı Böyük Kəmərin şərqində, paytaxt Kopenhageni ehtiva edən Zelandiya adası yerləşir.

Yutlandiya yarımadasının şimalında bir neçə dərin boğazlar mövcuddur. Bunların ən uzunu Limford və Mariyager Fyord boğazlarıdır. Danimarkanın şərq sahilində, Baltik dənizində ölkəyə aid olan 443 ada yerləşir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan coğrafiyası
* Serb Respublikasının coğrafiyası

## İstinadlar

### Mənbə
* 

## Xarici keçidlər

* Avraam Orteliyus tərəfindən, “Theatrum orbis terrarum" adlı atlasda Danimarkanı xəritəsi . Danimarkanın nəşr edilmiş ilk xəritəsi.
Vilyam Ostin Bört

**Vilyam Ostin Bört** (William Austin Burt; ) — amerikalı ixtiraçı.

## Həyatı
Vilyam Ostin Bört 1792-ci il iyun ayının 13-də Amerikanın Massachusetts ştatının Worcester əyalətinin Petersham şəhərində anadan olmuşdur. 1699-cu ildə atalarının ABŞ-yə köç etmişdi. O, doqquz uşağın beşincisi idi. Onun atası Şotlandiyalı və İngilis soyundan idi. Zəif iqtisadiyyatdan ötəri ailə ferması 1802-ci ildə satılmış və ailəsi Freehold, Nyu-York şəhərinə köçmüşdü. 1803-cü ildə ailə Nyu-Yorkun Broadalbin şəhərinə köçdü.

## Fəaliyyəti
1829-cu ildə amerikalı ixtiraçı Vilyam Ostin Bört (William Austin Burt) tərəfindən Müasir printerlərin prototipi olan İlk çap maşını yaradılmışdır. Bu maşınlar görmə qabiliyyətindən məhrum olan şəxslər üçün nəzərdə tutulmuşdu. Amerikalı ixtiraçı Vilyam Ostin Börtü "çap maşınının atası" adlandırırlar. Belə ki, 1829-cu ildə Bört ilk çap maşınını yaratdığına görə patent almışdır. O, işləmə qabiliyyətinə malik ilk gəmilərin dənizdə mövqeyini təyin etmək üçün nəzərdə tutulmuş günəş kompasını da kəşf etmişdir.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R. M., Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

## İstinadlar
Nəbi qalası

Culfa rayonunun Gal kəndindən şimal-şərqdə, İlandağın şimal yamacında, sıldırım qayalarla əhatə olunmuş orta əsrlərə aid İlandağ yaşayış yerinin əhalisi arasında yayılmış adı "Nəbi qalası"dır. Bu abidədə 1991–ci ildə kəşfiyyat xarakterli tədqiqat işləri aparılmışdır. 

Qalanın ətrafı möhrədən tikilmiş divarlarla əhatə edilmişdir. Mədəni təbəqənin qalınlığı 0,5 m – dən 1 m - ə çatır. Yerüstü materiallar əsasən gil qab qırıqlarından (çəhrayı rəngli küpə, kasa tipli qablar) ibarətdir. İlandağ yaşayış yerinin XI – XVIII əsrlərə aid olması güman edilir. Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Elnur Kəlbizadə bu ərazinin orta əsr mənbələrində, o cümlədən Həmdullah Qəzvininin xatırladığı dörd Naxçıvan qalasından biri olan Tağmar qalası olması fikrini irəli sürmüşdür. 

## İstinadlar
Təkliflər hesabı

**Təkliflər hesabı** — riyazi məntiqin təkliflər üzərində əməlləri öyrənən bölməsidir. Təkliflər üzərində əsas əməllər bunlardır: konyuksiya, dizyunksiya, implikasiya, inkar və s. Sadə təkliflər üzərində bu əməllərin köməyi ilə mürəkkəb təkliflər qurulur.

Təkliflər hesabında mürəkkəb təkliflərin doğruluğuna sadə təkliflərin doğruluğunun funksiyası kimi baxılır.

O cümlədən, nəticə çıxarmaq qaydası, yəni doğru təklifdən düzgün qərar qəbul etmək qaydalarına baxılır. Bu da isbat nəzəriyyəsini analiz etməkdir.

## Ədəbiyyat
1. M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.

2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I–X cild, Bakı 1976–1987.
Mövqeli say sistemi

**Mövqeli say sistemi** — rəqəmin qiyməti onun mövqeyi ilə müəyyənləşdirilən say sistemidir. Yəni eyni bir rəqəm bu say sistemində, yazıldığı mövqedən asılı olaraq, müxtəlif qiymətlər alır.

Mövqeli say sistemi nümunə olaraq indi çox geniş yayılmış onluq say sistemini demək olar.

Kompyüterlərin işlədiyi ikilik, səkkizlik, 16-lıq say sistemləri, qədim Babilistanda işlədilmiş 60-lıq say sistemi də mövqeli say sistemlərinə aid nümunələrdir.

Onluq say sistemi qədim Hindistanda meydana gəlmişdir. Bizim hal-hazırda işlətdiyimiz rəqəmlər (onluq say sistemi) Avropaya ərəblər vasitəsilə keçmişdir. Buna görə bu rəqəmləri ərəb rəqəmləri adlandırırlar.

## Ədəbiyyat
* M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov. Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı: 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
Eduar Leon Skott de Martenvil

**Eduar Leon Skott de Martenvil** (; ) — fransız naşir, kitabxanaçı və kitab ticarətçisi.

## Həyatı
Eduar Leon Skott de Martenvil 25 aprel 1817-ci ildə Parisdə anadan olmuşdur.

## Fonoavtoqraf

Eduar Leon Skott de Martenvil 1853-cü ildə dünyada ilk səsyazma cihazı olan fonoavtoqraf qurğusunu kəşf etmişdir.

## Patenti
25 mart 1857-ci ildə Fransa hökuməti Skotta kəşf etdiyi fonoavtoqraf qurğusu üçün patent vermişdir. Məhz bu qurğunun konstruksiyası əsasında sonradan fonoqraf və qrammofon yaradılmışdır.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R. M., Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

## İstinadlar
İkilik-onluq ədəd

## İkilik-onluq ədəd
**İkilik-onluq ədəd** (Binary-coded decimal) — yuvarlaqlaşdırma və çevirmə xətalarından qaçmaq üçün onluq ədədi ikilik şəklində göstərən kod. Onluq ədədlərin hər bir rəqəmi o birilərindən ayrıca ikilik ədədlə kodlaşdırılır. 0-dan 9-a hər bir onluq simvol dörd bitlə ifadə olunur; asan oxunması üçün bu 4-mertebəli qrupların arasında boşluq qoyulur. Məsələn, 12 ədədi BCD sistemində 0001 0010 kimi, 96 ədədi isə 1001 0110 kimi göstərilir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Cəlallı (Sadiqov). *İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti*. 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Katarxey

**Katarxey** və ya **Katarxey eonu** — təxminən 4.6 milyard il əvvəl Yerin yaranması ilə başlamış, Yer tarixinin 4 eonundan ilki. 2016-a qədər Beynəlxalq Stratiqrafiya Komissiyası ( və ya *ICS)* bu statusu qeyri-rəsmi olaraq xarakterizə etmişdir. Bu termini ilk əvvəl 1972-ci ildə geoloq Preston Klod Yerdəki ən qədim qayalara qədərki dövrü adlandırmaq üçün işlətdi. Daha sonra Brian Harland bu dövrü adlandırmaq üçün "Priskon dövrü" (-qədim) ifadəsini təklif etdi. Digər köhnə mənbələrdə bu eon Pre-arxey (arxeydən əvvəl) olaraq adlandırılıb.

## Süxurlar
20-ci əsrin son onilliklərində geoloqlar Qərbi Qrenlandiyadan, Kanadanın şimal-qərbindən və Qərbi Avstraliyadan Katerxeyə məxsus bir neçə süxur qalığı aşkarladılar. 2015-ci ildə Qərbi Avstraliyada 4,1 milyard illik qayalıqlarda "biotik həyat qalıqları" olaraq təsnif edilən karbon minerallarının izləri tapıldı.

## Atmosfer və okeanlar
Yer kürəsini meydana gətirən materialda çox miqdarda su vardı. Su molekulları meydana gəlməsi zamanı daha az kütləyə sahib olsaydı, Yerin cazibə qüvvəsindən daha asanlıqla qurtula bilərdi. Kosmik sürət səbəbindən hidrogen və heliumun daima (bu günə də) kosmosa axdığı düşünülür.

Qədim planetin bir hissəsinin Yerin bir və ya iki böyük bölgəsinin əriməsinə səbəb ola biləck proses, Ayı meydana gətirən toqquşma nəticəsində dəyişdiyi düşünülür. Bununla birlikdə,maddə bu toqquşma ilə buxarlanmalı, gənc planetin ətrafında süxur tərkibli buxar atmosferi yaratmalı idi. Bu buxar, ehtimal ki,  iki min il ərzində yoğunlaşıb, hidrogen və su buxarından ibarət atmosfer yaratdı. Maye sudan ibarət okeanlar  səth istiliyinə baxmayaraq mövcud idi, çünki ağır CO<sub>2</sub> atmosferinin səbəb olduğu 27 atmosferdən yuxarı bir atmosfer təzyiqində su hələ də maye halında olur.

Zirkonlar üzərində aparılan tədqiqatlar maye suyun 4.4 milyard il əvvəl, Yer meydana gəldikdən çox qısa müddət sonra mövcud olduğunu aşkara çıxardı. Bunun üçün bir atmosferin olması tələb olunurdu. Yerin soyuması təxminən 4.4 ilə 4.1 milyard il arasındakı bir dövrü əhatə edir.

2008-ci ilin sentyabr ayında Avstraliyanın Katarxey mənşəli süxurlarında aparılan araşdırma, 4 milyard il əvvəl (Yer yaranmasından təxminən 600 milyon il sonra) tektonik pltələrin mövcudluğuna işarə edən dəlillər tapdı. Əgər bu həqiqətdirsə, Yer kürəsinin isti, əridilmiş bir səthə və dəm qazı ilə dolu atmosferə sahib olduğu dövrdən bugünkü kimi olmasına keçid dövrünü təxminən 4.0 milyard il əvvəl olduğunu demək olar. Tektonik plitələrin və okeanların hərəkətləri çox miqdarda karbon qazını sıxışdıraraq, istixana təsirini azaldır və daha sərin səth istiliyinə, bərk süxurların meydana gəlməsinə və bəlkə də həyatın yaranmasına səbəb olur.

## Həmçinin bax

* Yerin tarixi
* Prekembri dövrü

## Xarici keçidlər

* Palaeos.org: Katarxey eonu
* Paleontologiya.az: Geoloji dövrlər və paleontologiya
* Katarxey (xronostratiqrafiya cədvəli)

## İstinadlar
Kembri dövrü

**Kembri dövrü** — davamiyyəti 85 mln. ilə yaxındır. Bu dövrdə karbonat, silisium, fosfat mineral sekresiyalı skeletli heyvanların kütləvi şəkildə meydana gəlməsi müşahidə edilir ki, bu da kembri biotunu vend biotundan kəskin fərqləndirir. Kembridən başlayaraq foraminiferlərin aqqlütiniv skeletləri rast gəlinir. Kembri dövrü ərzində demək olar ki, hazırda mövcud olan heyvanların bütün tipləri, o cümlədən xordalılar meydana gəlmiş, arxeosiatlar isə yalnız bu dövrdə yaşamışdır. Onlarla bir yerdə hidrokonozoa, trilobitlər, xırda qastropodalar, hiolitlər, qıfılsız braxiopodalar, dərisitikanlılar, sianobiontlar və bəzi yosunlar, həmçinin sistematik vəziyyəti aydın olmayan qruplar, xüsusən akritarxilər geniş yayılmışdır. Orta kembridə ilk qraptolitlər (stereostolonatlar) və konodontlar meydana gəlmişdir. Arxiosiatlar kembriyəqədərki rifquran sianobiontları (stromatolitlər) əvəz etmiş ilk rifquran heyvanlar olmuşdur. Kembri biotunun əksəriyyəti dəniz və sahil-dəniz hövzələrində məskunlaşmışdır. Bu zaman ilk yerüstü onurğasız heyvanlar (qurdlar və çoxayaqlılar) meydana gəlmiş, onlarla birlikdə yerüstü süxur qatlarında bakteriyalar və göbələklər yaşamaqda davam etmişdir. 

## Mənbə
*
Pavel Şillinq

**Pavel Lvoviç Şillinq**(; ) — diplomat, şərqşünas.

## Həyatı
Pavel Lvoviç Şillinq 5 aprel 1786-cı ildə Raveldə (İndiki Tallin) anadan olmuşdur. O, 1812–1814-cü müharibə zamanı döyüşlərdə iştirak etmişdir. O, Sumy 3-cü alayının kapitanı idi. 1814-cü ildə "İgidliyə görə" Hərbi Merit yazısı ilə Sankt Vladimir ordeni və qılınc ilə təltif edilmişdir.

25 iyul 1837-ci ildə Sankt Peterburqda vəfat etmişdir

## Fəaliyyəti

O, 21 oktyabr 1832-ci ildə Sankt-Peterburqdakı mənzilində kəşf etdiyi teleqraf aparatını quraşdırmışdır. Şillinq qədim çin və tibet əlyazmalarını toplamaqla, Asiya xalqlarının tarixi və dilləri üzərində tədqiqatlar aparmaqla da məşğul olmuşdur.

25 iyul 1837-ci ildə Sankt Peterburqda vəfat etmişdir.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R. M., Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

## İstinadlar
Kimberlit

**Kimberlit** — porfir quruluşlu ultraəsasi süxur kimberlit eruptiv hipabissal brekçiya olub, tərkibində müxtəlif möhtəvilər içərisində, habelə həmişə dərinlik mənşəli pirop saxlayan ultraəsasi süxurlar (pirop peridotitləri, bəzən pirop olvinit və piroksenitləri) iştirak edir. Möhtəvilərin varlığı kimberlit fərqləndirici əlaməti olub, kimberlit maqmasının böyük dərinlikdə yaranmasını və onun sürətlə qalxaraq hipabissal şəraitdə kristallaşmasını göstərir. Pirop peridotitlərin qırıntılarına nisbətən onların ayrı-ayrı mineralları (olivin, pirop, ilmenit, xrom-diopsit, floqopit və bəzən almaz) daha çox yayılmışdır. Qırıntıların miqdarına görə massiv, brekçiyavari kimberlit, kimberlit brekçiyası və tufları fərqləndirilir. Kimberlit sementi, mineral tərkibi olivin və floqopitin fenokristallarından, dəyişilmiş olivin, piroksen, floqopit, perovskit, maqnetit, bəzən montiçellit və apatitin xırda dənələrindən, habelə serpentinitləşmiş və karbonatlaşmış şüşəvari əsas kütlədən təşkil olunmuşdur. Piroksen kimberlit içərisində fenokristal əmələ gətirmir, yalnız əsas kütlədə mikrolitlər şəklində rast gəlinir. Hazırda yalnız yuxarıda göstərilən əlamətləri kompleks şəklində özündə birləşdirən süxurlar kimberlit adlandırılır. Kimberlit almazın köklü mənbəi hesab olunur. Dünyanın almazlı əyalətlərində kimberlit partlayış "trubkalarını" doldurur və daykalar şəklində rast gəlir. Kimberlit ən çox Yakutiyada, Cənub və Mərkəzi Afrikada yayılmışdır. Şimal Afrikada, Hindistanda, Çexiyada da kimberlit məlumdur. 

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Katagenez

**Katagenez** — Yer qabığında aşağı təzyiq və temperatur şəraitində baş verən kimyəvi və fiziki-kimyəvi proseslərin genetik tiplərindən biri. Çöküntü süxurların diagenezdən sonrakı və metamorfizmdən əvvəlki mərhələsinə uyğundur. Bu terminin daha dəqiq anlayışını vermiş Vassoyeviçə (1957, 1962) görə, katagenez diagenezdən sonra, metagenezdən əvvəl gəlir. Sonuncunu o, əsl metamorfizm adlandırır.

## Mərhələlər
Katagenez 3 mərhələyə ayırılır:
* Protokatagenez
* Mezokatagenez
* Apokatagenez.

## Mezokatagenez
Mezokatagenezi 3 yarımmərhələyə bölür. Straxova (1960) görə, katagenez mərhələsi diagenez mərhələsindən sonra və protometamorfizm mərhələsindən əvvəl gəlir. Bu mərhələdə artan təzyiq altında çöküntü süxurların sıxlaşması və dayanıqlı, xüsusilə terrigen və qismən autigen komponentlərinin qismən dəyişməsi ilə səciyyələnir. Katagenez mərhələsində 2 yarım mərhələ ayrılır: erkən-terrigen və gilli süxurlarda dəyişilməyən gil maddəsinin varlığı, gec isə dəyişilmiş gil maddəsinin olması və təzyiq altında qırıntı dənələrinin həllolma quruluşu ilə səciyyələnir. Katagenez mərhələsi üçün normal, metamorfizmə uğramamış çöküntü süxurlar səciyyəvidir. 
Katagenez mərhələsi üzvi maddələrin diagenez mərhələsindən sonra keçdikləri prosesdir. Katagenez prosesi, V.A. Sokolova görə 20–250 °C arasında baş verir. Yuxarı temperatur həddinin qiyməti bəzən 300–350°C-yə çatır. Təzyiq isə bu temperatur intervalında orta hesabla 30–100 MPa arasında dəyişir. Katagenez prosesinin başlama dərinliyi geotermik qradiyentdən və yuxarıda qeyd edilən başqa amillərdən asılıdır. Platforma ərazilərində geotermik qradiyent 2–5°C/100 m, geosinklinal ərazilərdə isə, xüsusilə, tektonik fəal rayonlarda, bu göstərici daha yüksək olur. Cənubi Xəzər hövzəsində geotermik qradiyentin orta qiyməti 2,1°C/100 m müəyyən edilmişdir.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Tək-lövhəli kompüter

**Tək-lövhəli kompüter**(single-board computer,“одноплатная” вычислительная машина,)-yalnız bir lövhədən ibarət olan və, adətən, əlavə lövhələrin quraşdırılması üçün imkanı olmayan kompüter. Sənayedə birbaşa avadanlığa bərkidilmiş tək-lövhəli kompüterlərdən tez-tez istifadə olunur.Masaüstü personal kompüterindən fərqli olaraq, tək board lövhəli kompüterlər tez-tez periferik funksiyaları və genişləndirilməsi üçün genişləndirilməsi yuvalarına etibar etmirlər. Tək lövhəli kompüterlər geniş diapazonlu mikroprosessorlar istifadə edərək tikilmişdir. Kompüter hobbiçiləri tərəfindən hazırlanmış sadə dizaynlar tez-tez statik RAM və aşağı qiymətli 8 və ya 16 bit prosessorları istifadə edir.Kompüter-on-modul sistemin genişləndirilməsi üçün daşıyıcı qurğunun, ştampın və ya arxa plana yerləşdirilən bir-tək lövhəli kompüterin növüdür.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 781 s.
## Xarici keçidlər
*http://www.linuxjournal.com/article/5768
*http://linuxgizmos.com/ringing-in-2015-with-40-linux-friendly-hacker-sbcs/
Bit-yönlü protokol

## Bit-yönlü protokol
**Bit-yönlü protokol(bit-oriented protocol)**– verilənlərin ötürülməsinin simvol sətrləri kimi yox, bitlərin arasıkəsilməz axını kimi aparıldığı protokol. Ötürülən bitlər hər hansı simvollar toplusunun simvolları kimi məzmun daşımadığından bit-yönlü protokolda idarəetmə üçün ehtiyat simvollardan deyil, bitlərin xüsusi ardıcıllığından istifadə edilir. Bit-yönlü protokola misal olaraq Beynəlxalq Standartlaşdırma Təşkilatının (INTERNATIONAL ORGANIZATION FOR STANDARDIZATION, ISO) müəyyənləşdirdiyi HDLC (High-Level Data Link Control) protokolunu göstərmək olar.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Tək dəqiqlikli

**Tək dəqiqliklikli** (single-precision,с одинарной точностью, tek duyarlıklı) — sürüşkən nöqtəli ədədin, adətən, proqramlaşdırma dili tərəfindən təklif olunan iki, yaxud daha çox variant içərisində ən kiçik dəqiqliyi olan tipi. Həqiqi dəqiqlik proqramlaşdırma dilindən və həmin dilin kompilyatorundan asılı olaraq dəyişir və sürüşkən nöqtəli ədədlərin emal olunub-olunmamasından asılı olur. Tək dəqiqlik FORTRAN dilində REAL kimi, C, C++, C#, Java və Haskell dillərində float kimi, Delphi (Pascal), Visual Basic və MATLAB dillərində single kimi tanınır. Ancaq Python, Ruby, PHP və OCaml dillərində float, Octave dilinin 3.2-dən aşağı versiyalarında isə single ikiqat dəqiqlikli ədədləri göstərir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 781 s.
Bit müstəvisi

**Bit müstəvisi**– kompüter qrafikasında: birlikdə pikselin rəngini göstərən çoxqatlı bit toplusunun bir “qatı”; Ənənəvi olaraq pikseli göstərən bitlər ardıcılllığı yaddaşın bir baytında saxlanılır. Bit müstəvilərində isə pikselin bütün bitləri yaddaşın müxtəlif sahələrində saxlanılır; götüntünün hər bir pikselinin birinci informasiya biti bir sahədə (müstəvidə, qatda), ikinci bitlər qrupu başqa sahədə və s. saxlanılır. Bir bit müstəvisi vasitəsilə iki rəngi (adətən, ağ və qara), iki bit müstəvisi vasitəsilə dörd rəngi və s. göstərmək olar.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.