open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Messye cisimləri

**Messye cisimləri** — Şarl Messye orjinalı 1771-ci ildə yayımlanan, Dumanlıq və ulduz qrupları (Catalogue des Nébuleuses et des Amas d'Étoiles") kataloqundakı səma cisimləridir. Bu kataloqun hazırlanma məqsədi, özü kimi kometa həvəskarlarına və digər astronavtlara, dəyişməyən göy cisimləri ilə hərəkətli göy cisimlərinin ayırd edilə bilməsinə kömək etməkdir. Bu katoloq, M1 olaraq adlandırılmış Xərçəng dumanlığından, Andromedanın yanındakı kiçik eliptik bir qalaktika olan M110-a qədər astronomik olaraq ən önəmli göy cismlərini ehtiva etməkdədir.

## Kataloq

## Həmçinin baxın
Şarl Messye

**Şarl Messye** ( ) — fransız astronom.

1774-cü ildə dumanlıqlar və ulduz topaları kimi 45 dərin kosmos cismindən ibarət olan bir kataloq dərc etdi. Bu kataloqun hazırlanma məqsədi, özü kimi kometa həvəskarlarına və digər göyüzü müşahidəçilərinə, dəyişməyən göy cisimləri ilə hərəkətli göy cisimlərinin ayırd edilə bilinməsinə köməklik etməkdi.

1781-ci ildə 110, "Messier cisimlərini" əhatə edəcək formada genişləndirildi. M1-dən M110-a qədər bu cismlər, günümüzdə hələ də yüksək nisbətdə istifadə edilməkdədir.

Bu katoloq, M1 olaraq adlandırılmış Xərçəng dumanlığından, Andromedanın yanındakı kiçik eliptik bir qalaktika olan M110-a qədər astronomik olaraq ən önəmli göy cismlərini ehtiva etməkdədir. Messier marafonlarında həvəskar kosmonavtlar, çoxluqla şərtlərin daha uyğun olduğu mart ayında, bu 110 göy cismini günbatışından gündoğuşuna qədər keçən bir gecə içərisində müşahidə etməyə çalışarlar.

Aydakı Messier krateri və 7359 Messier meteoru, onun şərəfinə adlandırılmışdır.

## Həmçinin baxın
* Messier cisimləri
** Messier 88
** NGC 4321
** NGC 5194
## İstinadlar
Sultan Qafarzadə

**Sultan Əsədulla oğlu Qafarzadə** () — Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üçüncü katibi, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin sədri, Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi, Azərbaycan Kommunist Partiyası Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi, Azərbaycan Kommunist Partiyası Bakı Şəhər Komitəsinin üçüncü katibi, Azərbaycan Kommunist Partiyası Oktyabr Rayon Komitəsinin birinci katibi.

## Həyatı
Sultan Qafarzadə 1908-ci il tarixində Bakı şəhərində doğulmuşdur. Əmək fəaliyyətinə Pionerlər Evinin rəhbəri kimi başlamışdır.

## Siyasi fəaliyyəti
Sultan Qafarzadə aktiv şəkildə Komsomolda fəaliyyət göstərmişdir. O, 1925–1931-ci illərdə Komsomol təşkilatlarında rəhbər vəzifələrdə çalışmışdır. Bakı, Şamaxı, Quba qəza komsomol komitələrində katib, Ümumittifaq Lenin Kommunist Gənclər İttifaqı Dağıstan Vilayət Komitəsinin katibi vəzifələrində çalışmışdır.

Sultan Qafarzadə 1927-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü olmuşdur.

Sultan Qafarzadə bir müddət Zaqatala MTS-nin siyasi şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır. Sultan Qafarzadə daha sonra Azərbaycan Kommunist Partiyası Zaqatala, Qax, Qaryagin, Kürdəmir və Xaçmaz rayon komitələrində katib, Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsində məsul vəzifələrdə çalışmışdır. O, 1939-cu ildən Azərbaycan Kommunist Partiyası Oktyabr Rayon Komitəsinin birinci katibi, Azərbaycan Kommunist Partiyası Bakı Şəhər Komitəsinin üçüncü katibi, 1940-cı ildən Azərbaycan Kommunist Partiyası Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi, 1941-ci ildən Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsində kadrlar üzrə katib, Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi, 1944-cü ildən isə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin sədri vəzifəsində çalışmışdır.

Sultan Qafarzadə II çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı olmuşdur. O, 513 nömrəli Təzəkənd seçki dairəsi üzrə III çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir.

## Təltifləri
Sultan Qafarzadə 27 aprel 1940-cı il tarixində "Lenin" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

## İstinadlar
Mahmud Əliyev

* Mahmud İsaq oğlu Əliyev — Azərbaycan SSR xarici işlər naziri (1944–1958), Azərbaycan SSR səhiyyə naziri (1950–1953)
* Mahmud İsmayıl oğlu Əliyev — Azərbaycan SSR meliorasiya və su təsərrüfatı naziri (1980–1988)

## Həmçinin bax
* Mahmud (ad)
* Əliyev
Qəzənfər Cəfərli

**Qəzənfər Musa oğlu Cəfərli** () — Azərbaycan-sovet partiya və dövlət xadimi, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin sədri (1959).

## Həyatı
Qəzənfər Musa oğlu Cəfərli 1920-ci ildə Gəncədə bağban ailəsində anadan olmuşdur. Elə həmin il atası vəfat etmiş və o, müəllimlik edən qardaşının himayəsində qalmışdır. 1937-ci ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra Qəzənfər Cəfərli Azərbaycan Dövlət Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinə qəbul olmuş, 1941-ci ildə oranı bitirmişdir. Təhsil aldığı illərdə Bakı məktəblərində müəllim vəzifəsində də işləmişdir. Texnika elmləri namizədi elmi dərəcəsini, dosent elmi adını almışdır.

Böyük Vətən müharibəsi başlanan zaman Qəzənfər Cəfərli Sovet Ordusu sıralarına qatılmış, zenit-topçu hərbi məktəbini bitirərək vzvod komandiri və batareya komandiri kimi Volxov, Leninqrad, Birinci Ukrayna cəbhələrində, Polşa, Çexoslovakiya, Macarıstan və başqa ölkələrdə vuruşmuşdur. Sovet Ordusu sıralarında o, əvvəlcə Kommunist Partiyası üzvlüyünə namizəd, 1943-cü ilin aprelindən isə partiyanın üzvü olmuşdur. Elə həmin illərdə batareyanın partiya təşkilatçısı, polk partiya bürosunun üzvü seçilmişdir.

Müharibədən sonra Qəzənfər Cəfərli ordu sıralarından tərxis olunaraq ÜİK(b)P Mərkəzi Komitəsi yanında partiya nəzarəti komissiyasının Azərbaycan SSR üzrə müvəkkil köməkçisi, sonra isə məsul nəzarətçi vəzifəsində işləmişdir. 1947-ci ilin mayında Azərbaycan KP MK aparatında təlimatçı, sonra isə partiya, həmkarlar ittifaqı və komsomol orqanları şöbəsinin bölmə müdiri vəzifələrinə təyin edilmişdir.

Qəzənfər Cəfərli 1949-cu ilin yanvarında Azərbaycan Kommunist Partiyası Dəstəfur Rayon Komitəsinin birinci katibi seçilmişdir. O, bir il yarımdan çox bu rayona rəhbərlik etmiş, 1950-ci ilin sentyabr ayında  oxumağa getmişdir. 1953-cü ildə təhsilini bitirdikdən sonra Qəzənfər Cəfərli Azərbaycan KP MK-nın partiya, həmkarlar ittifaqı və komsomol orqanları şöbəsi müdirinin müavini, 1954-cü ilin iyununda isə həmin şöbənin müdiri təyin edilmişdir. O, 1957-ci ilin yanvar ayından Azərbaycan KP MK bürosunun üzvü olmuş, 1958-ci ilin iyul ayında Azərbaycan KP MK katibi seçilmişdir.

Qəzənfər Cəfərli 25 mart 1959-cu ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin sədri seçilmişdir. O, bu vəzifədə həmin ilin 25 noyabrına qədər işləmişdir.

## Təltifləri
* "Aleksandr Nevski" ordeni — 29 aprel 1945
* 1-ci dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordeni — 27 iyun 1944
* "Döyüş xidmətlərinə görə" medalı — 17 fevral 1944
* "Leninqradın müdafiəsinə görə" medalı
* "Praqanın azad edilməsinə görə" medalı
* "1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Dyoma rayonu (Ufa)

**Dyoma rayonu** (, ) — Rusiyanın subyektlərindən biri olan Başqırdıstan Respublikasının paytaxtı Ufa şəhərinin yeddi şəhər rayonundan biri. Dyoma rayonu Ufa şəhərinin cənub-qərbində, Ağidel çayının sol sahilində, Dyoma çayının mənsəbində yerləşir. Rayonun adı, rayonda başlayan Dyoma çayından götürülüb. Rayonun ərazisində Rusiyanın ən iri dəmir yolu stansiyalarından biri olan, Dyoma stansiyası yerləşir.

## Coğrafiya
Rayonun şimalında Lenin rayonu, qərbində Kirov rayonu, şərqində və cənubunda isə, Ufa şəhər dairəsinin sərhədləri yerləşir. Rayonun sahəsi 56,37 km²-dır.

## Tarixi

6 mart 1944 tarixində RSFSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı İlə, Dyoma qəsəbəsinə rayon statusu verilmişdir. Qəsəbənin yaranması və inkişafı, rayonun ərazisindən keçən dəmiryolu nəqliyyatı ilə bağlıdır. 1887-ci ildə Samara-Zlatoust dəmir yolunun tikinti layihəsinə əsasən, üç trans-boşaltma yolundan və şpallar emprenye zavodundan ibarət idi. Böyük Vətən müharibəsi dövründə Dyoma rayonunda yerləşən dəmir yolu qovşağının əhəmiyyəti çoxalmışdı. Polad şəbəkəsinin işçiləri Üçüncü Reyx üzərində qələbəyə layiqli bir töhfə vermişdilər. 1941-ci ildə Dyoma rayonunda qurulan 112-ci Başqırd Atlı diviziyası müharibədə çox böyük bir müvəffəqiyyət göstərmişdir. 1940-cı illərdə işləyən kəndin sahəsi təxminən 17,000 m², əhalisi isə 5 min nəfər idi. Demək olardı ki, əhalinin hamısı öz şəxsi evlərdə yaşayırdı. Ümumi sahəsi 10,500 m² olan 700 ev və bir neçə iki mərtəbəli binalar var idi.

## Əhali

2002-ci ildə keçirilən Ümumirusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, rayonun əhalisi 53,089 nəfərdir, bunlardan 34,800 nəfər əmək qabiliyyətli və işsiz, 25,100 nəfəri əmək qabiliyyətli və işlidir. Məktəbə şagirdlərinin sayı 5,519 nəfər, təqaüdçülərin sayı isə 12,313 nəfərdir.

2002-ci ildən 2010-cu ilə qədər Dyoma rayonun əhalisi 11,217 nəfər və ya 21.1% artmışdır ki, bu da Ufa şəhərinin bütün rayonlarındaki, ən böyük əhali artımıdır.

## İqtisadiyyat
Rayonun xarakterik xüsusiyyətlərindən biri Ufa şəhərinin kommunal sistemindən olan muxtariyyətidir. Bunlara qazanxanalar, təmizləyici qurğular və iki su anbarı daxildir. Dyoma-Zaton su kəmərinin işə salınması, rayonda kütləvi yaşayış binalarının tikintisinə başlamağa imkan verir.

Rayonda əhəmiyyətli istehsal, elmi və texniki iş potensialı var. İqtisadiyyatın əsas şöbəsi dəmiryolu nəqliyyatıdır.

## İdman
29 nömrəli idman məktəbində güləş və döyüş sinifləri var idi. 104-cü sinif məzunu olan Reqina Uralovna Şarafütdinova, Rusiya kuboklarında güləş üzrə 48 kq-a qədər çəki kateqoriyasında iştirak edir.

## Həmçinin bax
* Ufa şəhər dairəsi
* Kalinin rayonu (Ufa)

## Qeydlər



## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Dyoma rayonu Ufa İcra Hakimiyyətinin rəsmi saytında
Zərərli Proqramların Testləşdirilməsi Standartları Təşkilatı

**Zərərli Proqramların Testləşdirilməsi Standartları Təşkilatı (Anti-Malware Testing Standards Organization)** — zərərli proqramların test edilməsi metodologiyalarının keyfiyyətini, uyğunluğunu və obyektivliyini yüksəltmək məqsədilə 2008-ci ildə yaradılmış beynəlxalq qeyri-kommersiya təşkilatıdır.

## Məqsədlər
Təşkilat hazırda AMTSO saytına əsasən aşağıdakı vəzifələri göstərir:
* Zərərli proqramlar və əlaqədar məhsulların sınaqdan keçirilməsi ilə bağlı müzakirələr üçün formun təmin olunması
* Zərərli proqramlar və əlaqədar məhsulların sınaqdan keçirilməsi üçün obyektiv standartlar və ən yaxşı təcrübələri inkişaf etdirmək və dərc etmək.
* Zərərli proqramlar və əlaqədar məhsulların sınaqdan keçirilməsi ilə bağlı məsələlərin öyrənilməsi və məlumatlandırılmasının təşviqi.
* Standartlara əsaslanan test metodologiyalarına yardım etmək üçün alətlər və resursların təmin edilməsi.

## İş fəaliyyəti
Təşkilat, AMTSO -nun xaricində müvafiq sənədləri birbaşa geniş saxlanılmasını təmin edən bir səhifə də daxil olmaqla, test üçün bəzi potensial faydalı resurslar yaratmışdır.

## Xarici keçidlər
* AMTSO main site
* Twitter account
* AMTSO blog 
* Facebook page

## Ədəbiyyat
* İmamverdiyev Y. N, "İnformasiya təhlükəsizliyi terminlərinin izahlı lüğəti", 2015,"İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı,160 səh.
Qara siçovul

**Qara siçovul** () — gəmiricilər dəstəsinin Siçanlar fəsiləsinə () aid məməli növüdür.

## Xarici görünüşü
Bir sıra morfoloji əlamətlərinə görə boz siçovuldan fərqlənir. Quyruğu həmişə bədənindən uzun olur. İrəli qatlanmış girdə qulağı gözünü örtür. Bədəninin uzunluğu 190, quyruğu 228&nbsp;mm-ə qədərdir. Sifəti ensizdir. Quyruğu sıx tüklərlə örtülmüşdür. Qulağının uzunluğu 28, arxa pəncəsi 41&nbsp;mm-dir. Çəkisi 250 q-a çatır.
Xəzinin rəngi belində saf-qaradan bəzən yaşılımtıl-metal parıltılı noxudu-boz-qonura qədər, qarnında isə qara-bozdan sarımtıl-ağa qədər dəyişir.

## Yayılması
Demək olar ki, bütün dünyada yayılmışdır. Cənubi Asiya, Malay arxipelaqı adaları və Aralıq dənizi ətrafı isə onun qədim yaşayış vilayətləridir. Arealın Zaqafqaziya hissəsində bir çox şəhərlərdə və başqa yaşayış məntəqələrində başlıca olapraq dəmir, şose və su yolları boyunca rast gəlinir. Dəyişkənliyi öyrənilməmişdir. Azərbaycanda qara siçovulun vəhşi populyasiyaları yarımsəhra və aran meşələrinin ayrı-ayrı sahələrini tutur (Lənkəran ovalığı, Alazan- Əyriçay vadisi, Kür-Araz ovalığının kiçik bataqlaşmış massivləri).

## Həyat tərzi
Aran meşələrində geniş yayılmış, ancaq lokal məskunlaşan və azsaylı, yarımsəhrada isə nadir növdür. Qara siçovul boz siçovuldan daha az hidrofildir. Yabanı təbiətdə yuvalar qazır, ağac koğuşlarında yaşayır və ya budaqlardan kürəşəkilli yuvalar qurur.						

## Çoxalması və yaşama müddəti
Boz siçovula nisbətən daha az intensiv çoxalır. Təbii şəraitdə yaşayan heyvanlarda artıq oktyabrda boğaz dişilərin sayının kəskin azalması müşahidə edilir. İldə 2-3 nəsil verir, hər nəsildə orta hesabla 6 bala olur. Ölüm faizi 91-97 % olub, təbiətdə yaşama müddəti 1 ildir. Qapalı şəraitdə 4 ilə qədər yaşayır.

## Qidalanması
Meyvələr, pöhrələr və qabıqla qidalanır. Boz siçovulla müqayisədə heyvani yem az rol oynayır.	

## Sayı və insan üçün əhəmiyyəti
Qara siçovul geniş yayılmış və çoxsaylı növdür. İnsanın təsərrüfat fəaliyyəti bu növü sığınacaqlarla, qida ilə və məskunlaşma imkanı ilə təmin etməklə onun geniş yayılmasına səbəb olmuşdur. Bununla bərabər, son 200 ildə qara siçovulun Avropanın mülayim qurşağındakı arealı kəskin kiçilmiş və parçalanmışdır. Hesab edilir ki, boz siçovul qara siçovulu sıxışdırır. 
Vurduğu ziyan boz siçovulda olduğu kimidir. Xüsusən narinci və limon plantasiyalarında ağacların gövdələrini, budaqlarını zədələyir, meyvələrin lətini yeyir.

## Ədəbiyyat
* Azərbaycan faunası. X cild. Məməlilər. Bakı, Elm nəşriyyatı, 1978
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. III cild, Onurğalılar.Bakı, Elm nəşriyyatı, 2004.

## Xarici keçidlər
* http://animaldiversity.org/accounts/Rattus_rattus/
* http://www.iucnredlist.org/details/19360/0

## İstinadlar
Cəbrayıl Hüseynov (aqronom)

**Cəbrayıl Muxtar oğlu Hüseynov** () — akademik, aqrar elmlər doktoru (1947), professor (1948).

## Həyatı
Hüseynov Cəbrayıl Muxtar oğlu 1913-cü il yanvarın 16-da Şəki şəhərində doğulmuşdur.
C. Hüseynov Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun Aqronomluq fakültəsini bitirmişdir (1934).
C. Hüseynov aqrar elmlər namizədi (1939) və aqrar elmlər doktoru (1947) dərəcəsini, professor (1948) elmi adını almışdır.

## Elmi naliyyətləri
AMEA-nın müxbir üzvü (1949), həqiqi üzvü (1961) seçilmişdir. Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda və Azərbaycan ET Pambıqçılıq İnstitutunda baş elmi işçi işləmişdir (1936). Ümumittifaq Elmi Tədqiqat Gübrələmə və Aqrotorpaqşünaslıq İnstitutunun aspirant olmuşdur (1936–1939). SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan Torpaqşünaslıq sektorunda baş elmi işçi (1940), Torpaqşünaslıq və Aqrokimya Bölməsində direktor işləmişdir (1944–1945). Azərbaycan SSR EA Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutunun ilk direktoru olmuş (1945) və bu vəzifədə 1952-ci ilə kimi çalışmışdır. ADU-nun Biologiya fakültəsinin professoru olmuşdur (1969). 1963-cü ildə yenidən İnstitutun direktoru vəzifəsinə seçilmiş və ömrünün axırına kimi (1974) bu vəzifədə çalışmışdır.

## İş fəaliyyəti
Respublikada mineral və üzvi gübrələrin, o cümlədən, fosfor gübrəsinin istehsal sahəsində alimin mühüm tədqiqatları olmuşdur. Onun təklifi ilə Sumqayıt şəhərinin neft sənayesinin tullantısı olan işlənmiş sulfat turşusundan superfosfat istehsal zavod tikilmişdir. C. Hüseynov ilk dəfə neft sənayesinin tullantısı olan turş qudronlu superfosfat istehsal edilməsinin nəzəri əsaslarını vermiş, onun bilavasitə istehsal, tətbiq edilməsinə nail olmuşdur. 1958–1963-cü illərdə akademik C. Hüseynov neft emalı sənayesi tullantılarından alman neft-boy maddəsi (NBM) nəinki respublikamızda, həm də dünya miqyasında geniş marağa səbəb olmuşdur. Bu təsərrüfat əhəmiyyəti nəzərə alınaraq NBM o illərdə respublikamızın əkinçilik sahələrində müxtəlif kənd təsərrüfatı bitkiləri əkinində (127 min hektar) fəal üzvi həlledici maddə kimi istifadə edilmişdir. Son tədqiqatları əsasən neft sənaye tullantılarından alınmış yeni üzvi-mineral gübrələrin, eləcə də respublikada böyük ehtiyatı olan bitumlu süxurun və yanar şistin kənd təsərrüfatında geniş tətbiqinə həsr edilmişdir.

## Mükafatları
C. Hüseynov 200 elmi əsərin, o cümlədən, 6 monoqrafiya və 12 müəlliflik şəhadətnaməsinin müəllifidir. Onun rəhbərliyi altında 50-dən artıq fəlsəfə doktoru elmlər doktoru elm aləminə vəsiqə almışdır.

C. Hüseynov SSRİ Dövlət Mükafatı almış (1950), 2 dəfə "Şərəf nişanı" ordeni (1943,1951), 5 müxtəlif medalla təltif edilmişdir.

Akademik Cəbrayıl Hüseynov 1974-cü ildə Bakıda vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Üst Dudkinski adası

**Üst Dudkinski** — Ufa şəhərinin Kirovski rayonu ərazisindən axan Ufa çayının yatağında yerləşən ada. Çayın sağ sahilinə yaxın yerləşir. Adada yaşayış yoxdur. Ufa kanat yolu və bərə ilə adaya yan almaq mümkündür.

## Təsviri
Ada meşə ilə örtülüdür. Qərb və şimal-qərb sahilləri dərin, qalan sahilllər isə bataqlıqlaşmışdır. Ərazisində hansısa tikili yoxdur. Ancaq cənub sahilinin daxilinə doğru kiçik çəmənlik vardır.

Şimal-qərb hissəsinə yaxın bir allüvial adacık yerləşir. O demək olar ki, kiçik qum dənəciklərindən təşkil edilmişdir və qeyri-rəsmi olaraq Cənnət adası adlanır. Quraq illərdə Üst Dudkinski adası ilə birləşir. Yay aylarında isə burada dayaz bir boğaz əmələ gəlir. İyul və avqust ayları adalara gediş asanlaşır.

## Adı
S. Sininkonun «Qədim və yeni Ufa» ensiklopediyasına əsasən adanın iki adı vardır.

## Mənbə
* Блог Сергея Синенко
İttifaq Partiyası (Tatarıstan)

**Tatar Milli Azadlıq ''İttifaq'' Partiyası** (, ) 1990-cı ilin aprel ayında Tatarıstan MSSR-da əsası qoyulan siyasi partiya. 3 yanvar 1992-ci il tarixində rəsmi olaraq qeydiyyatdan keçmişdir. İttifaq Tatarıstanda yaradılmış ilk qeyri-kommunist partiya olaraq tarixə keçmişdir. Bu ad Çar Rusiyasının parlamentində (Duma) müsəlman partiyası olmuş İttifaqi-əl-Müslimin partiyasının şərəfinə verilmişdir.

Partiya aşağıdakı vəzifələri yerinə yetirməyi qarşısına məqsəd qoymuşdur:
* Tatar xalqının dirçəlişi;
* Tatar dövlətçiliyinin bərpası;
* Tatar dövlətinin beynəlxalq birlik tərəfindən tanınması.

Partiyanın lideri Fəvziyə Bayramovadır. O, bu partiyaya 20 ildən daha çox müddətdir ki, rəhbərlik etməyə davam edir. İttifaq Partiyasının mətbu orqanı 1993–1998-ci illər aralığında fəaliyyət göstərmiş "Altın Urda" qəzeti olmuşdur.

## Həmçinin bax
* Tatarlar
* İttifaqi-əl-Müslimin

## İstinadlar
Avlakogen

**Avlakogen** — platforma bünövrəsini kəsən iri yarıqlarla hüdudlanmış, yüksək mütəhərrikli, xətti çökək.

## Haqqında

Uzunluğu bir neçə 100&nbsp;km, eni 10&nbsp;km-lərlədir; adətən yaxınlıqda yerləşən geosinglinallarla sıx əlaqədə olur. Avlakogen təşkil edən çökmələr böyük qalınlıqlı (1000 m-ərlə) olub, adətən mürəkkəb qırışıqlar əmələ gətirir. Formasiya tərkibinə görə avlakogen miogeosinklinallara yaxındır. Sadə (sadə sinklinal quruluşlu qrabenlər) və mürəkkəb (qırışıqlıq sistemləri) avlakogen ayrılır. Eninə (qapalı) avlakogen bir tərəfi platformada tamamlanan (məsələn: Dnepr-Donets avlokogeni), digər tərəfi isə platforma sərhədindən kənara çıxan strukturlar və iki tərəfə çıxan – yəni platformanı başdan-başa kəsib keçən strukturlar (məsələn: Şimal Amerikada Uaçita sistemi) daxildir. Avlakogen platformanın müxtəlif inkişaf mərhələlərində, adətən, erkən inkişaf mərhələsində əmələ gəlir. Məsələn: Şərqi Avropa platformasında erkən avlakogen rifeydə, gec avlakogen isə Orta-Gec Paleozoyda əmələ gəlmişdir.

## Yaxın terminlər
* Qraben-sinekliz
* Tafrosinekliz
* Tafrogeosinklinal
* Zevqogeosinklinal

Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.

## İstinadlar
Musa Cəlilin heykəli (Kazan)

**Musa Cəlilin heykəli** — tatar şairi, XX əsr tatar ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Musa Cəlilin Kazan şəhərində yerləşən heykəli. Abidə 1966-cı ildə 1 May meydanında ucaldılmışdır.

Abidə Kazan Kremlinin cənub fasadının yazınlığında, Şəhər Duması bə Tatarıstan Respublikasının Milli Muzeyi ilə üz-bəüz yerləşir. Heykəlin yerləşdiyi ərazinin yaxınlığında 1894-1918-ci illərdə çar II Aleksandrın heykəli olub.

Heykəlin açılışı 3 noyabr 1966-cı ildə olub və Musa Cəlilin anadan olmasınn 60-illiyinə həsr olunub. Abidə kompleski üç əsas hissədən ibarətdir: meydança-stilobatdan, heykəlin özündən və qranit divardan. Müəllifləri heykəltaraş Vldimir Siqal və memar Lev Qolubovskidir.

1974-cü ildə Musa Cəlilin heykəli Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasıın dövlət tərəfində qorunan abidələr siyahısına daxil edilmişdir.

## İstinadlar
Hadi Takdaş

**Hadi Takdaş** (; əsl adı ; ) — tatar şair və dramaturq. Tatar Sovet poeziyasının banilərindən biri.

## Yaradıcılığı

### Poemaları
* "Gizli silahlar"
* "İtmiş gözəllik"
* "Kamil"
* "Əsr və dəqiqə", V. İ. Leninə həsr olunmuşdur (1924-cü il)
* "Alsu"
* "Sevgi peşmançılığı"
* "Gələcəyə məktublar" (tamamlanmadı)

## Həmçinin bax
* Şair
* Dramaturq

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Хади Такташ — Стихи на русском языке
* Хади Такташ. Биобиблиографический справочник
Örtük buzlağı

**Örtük buzlağı** (, ) — buzlağın morfoloji təsnifatından biri, adətən yüksəklikləri tutan (örtən), geniş kömbəvari buz kütləsi. Ölçülərindən asılı olaraq Ön buzlağı: 1) İslandiya tipli buzlaq-iri, orta və kiçik (50 km-ə qədər)olu; 2) Buzlaq qalxanı-linza quruluşunda buzlaq kütləsi, forması buzlaqaltı relyefdən asılı olmayıb, maksimal yüksəkliyi qurunun daha yüksək yerinə deyil, buzlağın mərkəzində yerləşir; 3) buzlaq örtüyü-buzlaşma sahəsi, bir neçə buzlaşma mərkəzinin qovşağında əmələ gəlir. (Antarktida buzlaq örtüyü).

## Həmçinin bax
* Buzlaq

## İstinadlar
Tazi Qizzat

**Tazi Qizzat** (, tam adı **Тази́ Калиму́ллович Гизза́т (Гиззату́ллин)** (); (15 aprel 1895 — 7 may 1955) - tatar dramaturq. Tatarıstan MSSR-nın (1939) və Rusiya SFSR-nın əməkdar incəsənət xadimi.

## Yaradıcılığı
Ümumilikdə, T. Qizzat 37 pyes yaratmışdır. Onlardan bəziləri aşağıdakılardır:
* "Qığılcım" (1934)
* "Bişbulek" (1938)
* "Müqəddəs tapşırıq" (1946)
* "Eqoizm qurbanı" (1950) və digərləri.

Tazi Qizzat, həmçinin Sergey Mixalkov və Aleksandr Korneyçukun əsərlərini tatar dilinə tərcümə etmişdir.

Dramaturq-klassik Tazi Qizzatın əsərləri tatar dramaturgiyasının inkişafına mühüm töhfə vermişdir.

## Mükafatları
* "Şərəf nişanı" ordeni (1939)
* Tatarıstan MSSR əməkdar incəsənət xadimi (1939)
* RSFSR əməkdar incəsənət xadimi (1940)

## Xarici keçidlər
* zur.ru Вечер Елабуги 
* kazved.ru Казанские Ведомости
Öndağ düzənliyi

**Öndağ düzənliyi**- dağların ətəyinə söykənən, əmələgəlməsi və inkişafı onlarla bağlı olan, düzənlik. Aydın müşahidə edilən meyilliyə malik olub, akkumulyativ və ya denudasion mənşəli ola bilər.

## Həmçinin bax
* Düzənlik (coğrafiya)

## İstinad
Örtük buzlaşması

**Örtük buzlaşması** (, ) — buzlağın morfoloji tipi, forması yer səthinin relyefindən yox, buzun qidalanmasının və sərfinin paylanmasından asılıdır. Buzun hərəkəti qanunauyğun olaraq mərkəzi hizzədən kənarlara doğru baş verir. Qar xəttinin ovalığın səviyyəsinə, tək-tək halda platovarı yüksəklik səviyyəsinə düşən sahələrdə Örtük buzlaşması əmələ gəlir. Buzlağın kənarı quruda yaxud dənizdə qurtara bilər, sonuncu halda sərfin müəyyən hissəsi aysberqlərin parçalamnası hesabına baş verir. Örtük buzlaşması ölçüsünə görə buzlaq günbəzinə və buzlaq qalxanına, morfologiyasına görə-çıxarılma (ayrılma) buzlağında və şelf buzlağıma ayrılır.

## Həmçinin bax
* Örtük buzlağı (coğrafiya)
* Buzlaq

## İstinadlar
Örtük (coğrafiya)

**Örtük** — Geologiyada böyük sahə tutan və kifayət qədər qalınlığı olan hər hansı törəməni ifadə etmək üçün işlədilən termin (Lava örtüyü, üstəgəlmə örtüyü, moren örtüyü, çöküntü örtüyü və s.).

## Həmçinin bax
* Örtük buzlağı (coğrafiya)
* Örtük buzlaşması (coğrafiya)

## İstinadlar
Süyümbikə minarəsi

**Süyümbikə minarəsi** (, ) — Kazan Kremlinin ərazisində yerləşən qüllə. İtaliyada yerləşən məşhur Piza qülləsi kimi Süyümbikə minarəsi də "Yıxılan qüllə"lərdəndir. Hal-hazırda Süyümbikə minarəsi şimal-şərq istiqamətinə əyilib. Onun ucunun şaquli xəttindən məsafəsi təxminən 2 m təşkil edir.

## Tarixi
Süyümbikə minarəsi salınma tarixi indiyənə kimi naməlum olaraq qalır. Bəzi alimlər minarəni XVII—XVIII əsrlərə aid olduğunu söyləsələrdə, digərləri onun XVI əsrin ikinci yarısında inşa olunduğunu bildirirlər. Bəzi alimlər isə (məsələn, Nikolay Zaqoskin) Süyümbikə minarəsi Kazan xanlığı dövründə, yəni 1552-ci ilə qədər, ucaldılmasının tərafdarıdılar.

Minarənin inşaası barədə heç bir tarixi sənəd dövrümüzə qədər gəlin çıxmayıb. Kazanın XVI—XVII əsrlərdə idarəsi haqqda olan sənədlər 1701-ci ildə Moskva yanğını nəticəsində yanmışdır, Kazan xanlığı dövrünə aid tatar sənədləri isə Kazan şəhərinin işğalı nəticəsində məhv olmuşdular.

1730-cu ildə Süyümbikə minarəsinin ucunda ikibaşlı qartal heykəli ucaldılır. 1918-ci ildə minarə tatar müsəlman icmasına verilir və ikibaşlı qartal aypara ilə əvəzlənir, lakin 1930-cu ildə dövlətin dinə qarşı olan siyasəti nəticəsində aypara yığışdırılır və yalnız 1980-ci illərin axırlarında, yenidənqurma dövründə, bərpa edilir.

Yazılı mənbələrdə ilk dəfə 1777-ci ildə qeyd olunur.

## Əfsanələr
Süyümbikə minarəsi haqqında bir neçə əfsanə dolaşır. Onlardan biri qüllənin 1549-cu ildə Söyümbikə adlı qadın hökmdar tərəfindən vəfat etmiş əri Səfa-Gərayən şərəfinə ucaldığını söyləyir. Digəri isə qüllənin 1552-ci ildə çar İvan Qroznı tərəfindən və Söyümbikənin xahişi ilə ucaldığını söyləyir. Əfasənə görə İvan Qroznı Söyümbikə ilə evlənmək istəyir, ancaq Süyümbikə özünü minarənin yeddinci qatından atır.

## Ədəbiyyatda
1907-cu ildə Məcid Qafuri Süyümbikə minarəsi haqqında eyniadlı şer bəsləyir.

## İstinadlar
Nuranə Əliyeva (karateçi)

**Nuranə Əliyeva** (d. 21 avqust 1992; Bakı, Azərbaycan) — Azərbaycanlı karateçi. Nuranə Əliyeva, 2017-ci ildə baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında bürünc medal qazanıb.

## Həyatı
Nuranə Əliyeva 21 avqust 1992-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. O, ali təhsilini Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasında alıb.

## Karyerası
Nuranə Əliyeva, 2017-ci ildə Azərbaycan bayrağı altında IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarına qatıldı. -50 kiloqram çəki dərəcəsində çıxış edən Nuranə Əliyeva, bürünc medal uğrunda görüşdə, İndoneziya nümayəndəsi Srunita Sukatendeli 1:1 hesabı ilə məğlub etdi və IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının bürünc medalına sahib oldu.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan 2015 Avropa Oyunlarında
* Azərbaycan 2017 İslam Həmrəyliyi Oyunlarında

## İstinadlar
Fəridə Abıyeva

**Fəridə Abıyeva** (d. 20 mart 1995; Bakı, Azərbaycan) — Azərbaycanlı karateçi. Fəridə Abıyeva, 2017-ci ildə baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında qızıl medal qazanıb.

## Həyatı
Fəridə Abıyeva 20 mart 1995-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Fəridənin ailəsində heç kim idmanla məşğul olmayıb. 2000-ci ildə millət vəkili, karate üzrə dünya və Avropa çempionu Ülvi Quliyev Bakıda karate məktəbi yaradır. Fəridənin atası idmana olan marağını diqqətə alaraq 5 yaşında onu Ülvi Quliyevin məktəbinə yazdırır.  6 yaşında olan zaman Xırdalanda təşkil edilən oğlanların klublararası respublika çempionatını birinci kimi başa vurur. Təxminən 5 il ancaq oğlanlarla yarışan Fəridə, 10 yaşından öz həmcinsləriylə məşqlərə başlayır.

O, 2013-cü ildə Bakı Dövlət Universitetinin filalogiya fakültəsinə daxil olub, 2017-ci ildə buradan məzun olur.

## Karyerası
Fəridə hazırda Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi qulluqçusudur. O, sərhəd ordusunun leytenantı, Sərhədçi İdman Mərkəzinin zabit məşqçisidir. Fəridə Avropa Oyunlarında medalsız qalsa da, bu yarışdan dərhal sonra Dövlət Sərhəd Xidmətinin rəhbəri, general-polkovnik Elçin Quliyev yarışdan sonra burda çıxış etmiş bütün karateçiləri qəbul edir. Fəridəyə isə kiçik leytenant rütbəsi verilir. 2016-cı ilin mayında komanda yarışında Azərbaycan millisinin heyətində Avropa çempionu olan Abıyevanın rütbəsi oktyabrda leytenantlığa yüksəldilir.

Fəridə Abıyeva, 2017-ci ildə Azərbaycan bayrağı altında IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarına qatıldı. -61 kiloqram çəki dərəcəsində çıxış edən Fəridə Abıyeva, finalda görüşündə, İran nümayəndəsi Rozita Əlipurkeşkaalesaadı 3:0 hesabı ilə məğlub etdi və IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının qızıl medalına sahib oldu.Mükafatlandırılma mərasimində isə gənc karateçinin boynundan qızıl medalı məhz ölkə prezidenti asır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan 2015 Avropa Oyunlarında
* Azərbaycan 2017 İslam Həmrəyliyi Oyunlarında

## İstinadlar
Kiçik Ulukul

**Kiçik Ulukul** — Ufa şəhərinə daxil olan Kirov rayonu Ataevka kəndi, Ataevskaya küçəsinin şimalında yerləşir. 
## Ədəbiyyat
* Синенко С. Г. Уфа старая и новая. — Уфа: Государственное республиканское издательство «Башкортостан», 2007. — 272 с. — 3000 экз.
Ağdəniz heykəli

**Ağdəniz heykəli** () – İlhan Koman tərəfindən 1980-ci ildə hazırlanmış heykəl. Heykəl ilk öncə Böyükdərə küçəsində qoyulmuşdu.

## Haqqında
Ağdəniz heykəli İstanbulun ən tanınmış heykəllərindən biridir. Bir-birinə eyni uzunluqda, 12&nbsp;mm qalınlığında 112 metal lövhənin yan-yana gətirilməsi ilə yaranan qadın təsvirindən ibarətdir. İnsan qucaqlaşmasını təsvir edərkən heykəltəraşın Aralıq dənizini xatırlaması səbəbi ilə adının *"Akdəniz"* (türk dilində Aralıq dənizi üçün işlədilir) olduğu ifadə olunur. Kağız kəsmə-qatlama üsulu ilə hazırlanan heykəl 4,5 ton ağırlığındadır. Əsər heykəltəraşı İlhan Komana 1981-ci ildə Sədaf Simavi Fondu Təsviri İncəsənət Mükafatını qazandırmışdır.

## Yerləşdirilməsi

*Halk Sigorta* (daha sonra *Yapı Kredi Sigorta*) şirkətinin sifarişi ilə hazırlanan heykəl əvvəlcə şirkətin Böyükdərə küçəsində yerləşən binasının qabağına yerləşdirilmişdi. 2005-ci ildə İlhan Komanın sərgisinə görə bir müddət Qalatasaray meydanına yerləşdirilən heykəl daha sonra *Halk Sigorta* şirkətinin *Yapı Kredi Sigorta* şirkətinə çevrilməsindən sonra Beşiktaş səmtinin Levent rayonundakı şirkət binasının qabağına qoyulmuşdur. 2014-cü ildə İsrailin Qəzzəyə hücum etməsinə etiraz etmək məqsədilə yaxınlıqdakı İsrail səfirliyi önündə etiraz aksiyası keçirən etirazçılar tərəfindən məhv edilmişdir. Bu hadisədən sonra Ədirnə xalqı heykəlin Ədirnəyə gətirilməsi üçün imza kampaniyası başlatmış, Antalyanın Muradpaşa ilçəsi də heykəlin Aralıq dənizi regionunda olmalı olduğunu əsas gətirərək heykələ ev sahibliyi etmək üçün müraciət etmişdi.

2017-ci ildə heykəl İstiqlaliyyət küçəsində yenicə inşa edilmiş Yapı Kredi İncəsənət Binasının üçüncü mərtəbəsində küçədən görünəcək vəziyyətdə yerləşdirilmişdir.

## İstinadlar
Pitevoe gölü (Ufa)

**Pitevoe gölü** — Ufa şəhərinə daxil olan Kirov rayonu ərazisində yerləşən şirinsulu göl. Uzunluğu 70 m, maksimal eni 20 m təşkil edir. Göl boyunca elektrik xətti keçir. Gölün sahilləri çəmən və kolluqlar basmışdır.

## İstinadlar
Böyük Çeremşan

**Böyük Çeremşan** — Rusiya Federasiyasının Tatarıstan Respublikasında, Samara və Ulyanovsk vilayətlərində çay. Volqanın sol qolu.

Uzunluğu 336 km, hövzəsinin sahəsi isə 11,5 min km2-dir.

Buqulma-Belebey yüksəkliyindən başlanır, Kuybışev su anbarına tökülür.

Əsas qolları Böyük Sulça və sağdan Kiçik Çeremşandır.

Əsasən, qar suları ilə qidalanır.

Mənsəbində ortaillik su sərfi 36,1 m3/san-dir.

Noyabrın axırlarından aprelin ortalarınadək donmuş olur.

Volqa üzərində SES-in tikilməsi ilə əlaqədar aşağı axını Dimitrovqrad şəhərinədək su altında qalmışdır.

## İstinadlar
Böyük Tarxan qəbiristanı

**Böyük Tarxan qəbiristanı** () — Rusiya Federasiyasının Tatarıstan Respublikasında Tetüş rayonunun Böyük Tarxan kəndi yaxınlığında Volqa çayının sağ sahilində arxeoloji abidə.

## Tarixi
Qəbiristan 1939–1941-ci illərdə aşkar edilmişdir.

Abidənin tədqiqinə 1950-ci ildə başlanılmış, 1957 və 1960-cı illərdə tədqiqat işləri davam etdirilmişdir.

Məzarlıq 358 torpaq qəbirdən ibarətdir.

Tədqiqatçılar Böyük Tarxan qəbiristanının VII əsrin sonu – VIII əsrin əvvəllərində Donboyundan Orta Volqaboyuna köçən bulqar əhalisinə məxsus olduğunu ehtimal edirlər. Bu, Orta Volqaboyunda Azovyanı bulqarlara məxsus ən erkən abidələrdən biridir.

Qəbiristanda tapılmış Sasani draxması, Ərəb xilafəti dövrünə aid Xarəzm tipli sikkə, Abbasilərə aid dirhəm qırığına əsasən məzarlıq VIII əsrin II yarısı – IX əsrin I yarısına aid edilir. Abidədən tapılan maddi mədəniyyət nümunələri içərisində gil qablar (əksəriyyəti küp formasındadır) üstünlük təşkil edir. 79 dəfn yerindən at, qoyun, ehtimal ki, inək sümükləri tapılmışdır. Dəfn avadanlığı gil qablardan başqa, metal silahlar, qoşqu ləvazimatı, əmək alətləri, bəzək və bəzi məişət əşyalarından ibarətdir. Əmək alətləri arasında bıçaq, oraq, mismar, suvand, biz, iynə və s. vardır. Silahlar dəmir nizə və ox ucluqları, qılınc, qoruyucu vasitələrin qalıqları ilə təmsil olunur. Bəzək əşyaları az saydadır. Onların arasında sırğa, muncuq, sinəbənd və toqqalar, üzüklər, qolbaqlar və tunc güzgü var. Muncuqların kimyəvi analizi nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, onlar Bizansda və Şimali Qafqazda istehsal olunmuşdur. Qəbiristanda Orta Ural və Yuxarı Kamayanı mədəniyyətləri üçün səciyyəvi olan məmulatlara da rast gəlinmişdir. Bəzi dəfn yerlərindən dairəvi oturacaqlı, yaxud kasavarı keramika aşkar olunmuşdur. Bir sıra tədqiqatçılar bu keramikanın Uralaşırı və Qərbi Sibirin uqor abidələrinə oxşar olduğunu ehtimal edirlər.

## Həmçinin bax
*Böyük Tiqan qəbiristanı

## İstinadlar
Sultan Kösen

**Sultan Kösen** () — Dünyanın ən uzun boylu adamı.

## Həyatı
Sultan Kösen 10 dekabr 1982-ci ildə Türkiyənin Mardin şəhərində anadan olub. Ginnesin Rekordlar Kitabına görə dünyanın ən uzun canlı insanıdır. Boyunun uzunluğu 2,51 metrdir. Eyni zamanda, yerin "ən böyük əllərinə" 27,5 sm və "ən böyük ayaqlara", 36 sm ölçüyə malikdir. Sultan Kösen 60 ölçülü ayaqqabı geyinir. 

Boyun həddindən artıq uzun olması hipofiz vəzi tərəfindən ifraz olunan böyümə hormonu vasitəsilə baş verirən şiş ilə əlaqələndirilir. Gəzmək üçün qoltuq ağacından istifadə edir. Kösen üç qardaşı, bir bacısı və ailəsi ilə yaşayır. Ailə üzvlərinin hündürlüyü normal ölçüdədir. Boyunun uzunluğu və təsərrüfat işləri ilə məşğul olması ilə əlaqədar orta məktəbi tam oxumamışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*| The Tallest Man: Sultan Kosen 
*| SULTAN KÖSE'YE AKM'DE YOĞUN İLGİ
Antrapogen dövr

**Antropogen Dövr** — Stratiqrafik şkalanın son sistemi və Yerin geoloji tarixinin son dövrü, hazırda davam edir. A.d. üzvi aləmin inkişafında mühüm dəyişikliklər baş vermişdir ki, bu da insan cəmiyyətinin yaranması və inkişafıdır. Müddətinə görə bərabər olmayan iki hissəyə bölünür: Pleystosen və Holosen. Keçmiş sovet geoloji ədəbiyyatlarında Dördüncü dövr (sisitem) kimi işlədilir və başlanğıc 0,7 mln.il qəbul edilmişdir. Dördüncü dövr ərzində Yer səthi, bitki və heyvanat aləmi müasir görkəmini almışdır. İnsanın yaranması və təşəkkülü bu dövrlə əlaqədardır. Yer səthinin çox hissədə xüsusən şimal yarım kürəsində nəhəng qitə buzlaşmalarının inkişafı səciyyəvidir. Bu dövrdə yer qabağında güclü tektonik hərəkətlər baş vermiş, xüsusilə bu hərəkətlər Avrasiyanın alp qırışıqlıq qurşağında, Sakit okeanın kənarlarını əhatə edən cavan qırışıq strukturlarda, Mərkəzi və Orta Asiyanın dağ sistemlərində intensiv vulkanizmin təzahürü ilə özünü göstərmişdir. Qurunun səthində müxtəlif mənşəli (buzlaq, delivüal, allüvial, prolüvial, göl, eol və b.) kontinental çöküntülər üstünlük təşkil edir. Bu çöküntülərin mütləq yaşını təyin etmək üçün paleomaqnit üsullardan istifadə edilir.

## Həmçinin bax
* Abrazion düzənlik
* Abrazion qalıqlar

## İstinadlar
Hüseyn Musayev

**Hüseyn Məmməd oğlu Musayev** () — dövlət xadimi, Azərbaycan Dövlət Aqrar Universitetinin direktoru (1932–1934), repressiya qurbanı.

## Həyatı
Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti 1932–1934-cü illərdə instituta 3-cü direktor kimi rəhbərlik etmişdir.

1889-cu ildə Şamaxıda anadan olmuş, pedaqoji məktəbi bitirmiş, müxtəlif təhsil ocaqlarında müəllim, maarif şöbəsinin müdiri, Xalq Maarif Komissarı, Naxçıvanda Xalq Komissarlar Sovetinin sədri işləmişdir.

AKTİ-də direktor işlədiyi dövrdə onun təşəbbüsü ilə bir neçə yeni fakültə və kafedra yaradılmışdır. 1933-cü ildə Gəncədə fəaliyyət göstərən 4 kənd təsərrüfatı təmayüllü ali məktəbin Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun tərkibində birləşdirilməsinin təşəbbüskarı olmuş, burada 6 fakültə: tarlaçılıq, meyvə-tərəvəzçılik, zootexniklik, baytarlıq, kənd təsərrüfatının mexanikləşdirilməsi və hidromeliorasiya fakültələri yaradılmışdır.

1937-ci ilin əvvəlində Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun direktoru təyin olunmuş, həmin ilin sonlarında repressiya olunmuş, 1943-cü ildə Bakıya qayıtmış, 1954-cü ilədək uşaq evlərinə rəhbərlik etmiş, 1955-ci ildə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyasının qərarı ilə bəraət qazanmışdır.

1956-cı ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rektorlarımız
Akif Əliyev

* Akif Əliyev (kimyaçı) — Kimyaçı, elektrokimya ixtisası üzrə kimya elmləri doktoru, professor.
* Akif Əliyev (geoloq) — geologiya-minerologiya elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Dövlət Mükafatı laureatı.

## Həmçinin bax
* Akif
* Əliyev
Antropogen eroziya

**Antropogen eroziya** — İnsanın səmərəsiz təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində torpaqların və ana süxurların səth suları vasitəsilə sürətlə dağılması.

## Həmçinin bax
* Antropogen relyef
* Antropogen landşaft

## İstinadlar
Arid Səhra

**Arid Səhra** — tropik və ya subtropik qurşaqların zonal səhra tipi, passatlar zonasına məxsusdur. Çox cüzi miqdarda, bəzən bir neçə ildə bir dəfə düşən atmosfer çöküntüləri son dərəcə qeyri-müntəzəm düşür.

## Həmçinin bax
* Arid iqlim
* Arid relyef

## İstinadlar
Böryən rayonu

**Böryən rayonu** () — Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
Rayonun inzibati mərkəzi Starosubxanqul kəndidir. Yaşayış məntəqəsi Ufadan 340&nbsp;km aralıda yerləşir.
## Coğrafiyası
Böryən rayonu Cənubi Uralın mərkəzində yerləşir. 4442&nbsp;km² əraziyə sahibdir. Rayonun ərazisi şərqdə su ayırıcı Uraltau, qərbdə isə Kalu silsiləsi əhatələnir. Ərazisindən Ağidel, Nuquş çayları axır. Barit, tikinti daşları, dam örtükləri, kərpic xammallı, qum, dolomit, maqnezit yataqları geoloji cəhətdən kifayət qədər dədqiq öyrənilməmişdir.

## Tarix
Böryən rayonu 20 avqust 1930-cu ildə Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikası kantonları ləğv edərək yerində 48 rayon təşkil etməsi ilə təsis edilmişdir. 1954-cü ildə rayon təşkil olunmayan Magnitogorsk vilayətinə qatılmalı idi.
## Əhali

	
; Milli tərkib
Ümumrusiya siyahıya alınmasına görə Başqırdıstan Respublikası Böryən rayonu ərazisin milli tərkibi: başqırdlar — 96,2 %, ruslar — 2,1 %, tatarlar  1,3 %, digər millər — 0,4 %.
; Demoqrafiya
2010-cu ildə Böryən rayonu Başqırdıstan Respublikasında təbii artıma görə birinci yeri tutmuşdur. Hər 1000 nəfərə 10,9 nəfər düşürdü.

## İnzibati-ətazi vahidləri
Ziançurinski ayonunda 13 kənd inzibati vahidliyinə 34 yaşayış məntəqəsi daxildir.
## İqtisadiyyat
Relyefi səbəbindən əazisinin 41,3 min ha əkinə yararlıdır (rayon ərazisinin 9,3 %). Yem tədarükü və arıçılıq sahələri inkişaf etmişdir. 
208,1 min ha ərazisi meşələrdən ibarətdir. Rayonun ərazisinin əhəmiyyətli hissəsini Başqırd qoruğu və "Şulqan-Taş" tutur.

## Sosial sfera
Rayon ərazisində 34 ümumtəhsil mərkəzi, 17 orta məktəb, incəsənət məktəbi, peşə uçilişi, 23 kütləvi kitabxana, 20 klub, 3 xəstəxana fəaliyyət göstərir. Burada başqırd dilində «Tan» adlı qəzet buraxılır.
## Tanınmış sakinləri
* Samat Maqadeeviç Qabidullin — tanınmış şair, jurnalist.
* Əhməd Muxametvaleeviç Süleymanov — Başqırd alimi və folklorşünas.
* Bayazıt Baynazarov - Başqırdıstan Respublikası əməkdar artisti.
* Rayman İşbayev — Başqırdıstan Respublikası əməkdar artisti.

## İstinadlar

## Mənbə
* RAYONUN RƏSMİ SAYTI
Perm başqırdları

**Perm başqırdları** ()— Perm diyarının ərazisində yaşayan başqırdların etnik qrupu. Onlar bölgənin yerli xalqlarından biridir. Bu etnik qrup nümayəndələrinin dili Başqırd dilinin şimal-qərb dialektinə aiddir.
## Tarixi
Antropologiyanın mövcud məlumatlarına görə, Samoed qəbilələri  Başqırdların fiziki tipinin formalaşmasında böyük rol oynamışdır. Tulva çayının toponimiyası Başqırdıstanın şimal-qərbi ilə paraleldir. Burada yerləşən Xarin tayfaları Samoed substratını təhdid etdikdən sonra Kuşnarenkov və Çili tərəfindən möhkəmləndirildi. Bu proses bölgənin hidronimlərindəki izlənilə bilər. Məsələn Samoyed sözü "bu" ("su") və Bui çayı adı, habelə hidronimlər XVIII-XIX əsrin sənədlərində saxlanılır.
Bəzi alimlərin fikrincə, türk tayfaları bu bölgələrə 9-cu əsrin əvvəllərində daxil olmamışdır. Qaynininlilərin qonşuları başqırd tayfaları olan Uran və Tanıp idi.
## Ədəbiyyat
* *Асфандияров А. З.* История башкирских сёл Пермской и Свердловской областей. Уфа, 1999. Т8.
* *Асфандияров А. 3.* Кантонное управление в Башкирии (1798—1865 гг.).  Уфа: Китап, 2005.
* *Асфандияров А. З.* История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009.
* Башкиры. История, культура, этнография. Атлас. 2007.
* Башкиры-гайнинцы: история и современность. — Уфа: Китап, 2012. — 264 с. 
* *Кузеев Р. Г.* Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. М., 1974.
* *Кульбахтин Н. М.* Из истории гайнинских башкир. Уфа, 1996.
* Тулвинские татары и башкиры: этнографические очерки и тексты. Пермь, 2004.
* *Хотинец В. Ю.* Этнопсихологический анализ особенностей развития гайнинских башкир. Барда, 1999.
* *Шумилов Е. Н.* Гайнинские (Бардымские) башкиры Пермской области // Ватандаш, № 9, 2004.
* *Шумилов Е. Н.* Татары и башкиры Западного Урала. Пермь, 2008.
* *Юсупов Р. М.* Антропологическая характеристика современных башкир-гайнинцев // Урал-Алтай: через века в будущее. Уфа, 2008. Т. 2.

## Demoqrafiya

## İstinadlar
Aral Tipli Sahil

***Aral Tipli Sahil*** — Eol relyef formalarını örtən dəniz inqressiyası nəticəsində ənələ gələn dəniz sahil tipi. Sahil xətti çoxlu miqdarda adalar, yarımadalar, körfəz və limanlarla kəsilərək, girintili-çıxıntılıdır.

## Həmçinin bax
* Aralıq dənizi
 
* Aral dənizi

## İstinadlar
Arid relyef

**Arid relyef** — Səhralarda, yarımsəhralarda və quru çöllərdə səhra aşınmasının, eol fəaliyyətinin, səthi yuyulmanın, müvəqqəti axımların eroziyası və b.təsiri ilə yaranmış relyef formalarının məcmu.

## Həmçinin bax
* Arid iqlim

## İstinadlar
Yusif Tahirov

**Yusif Paşa oğlu Tahirov** () — Quba Qəza İcraiyyə Komitəsinin sədri, Azərbaycan Kommunist Partiyası Naxçıvan Vilayət Komitəsinin katibi, Göyçay Dairə İcraiyyə Komitəsinin sədri, Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun 5-ci direktoru, repressiya qurbanı

## Həyatı
Yusif Tahirov 1883-cü ildə indiki Türkmənistanda anadan olmuşdur. İlk təhsilini Krasnovodsk şəhər məktəbində almış, sonrakı təhsilini Orenburq kadet korpusunda davam etdirmişdir. Ali təhsilini Xarkov Texnologiya İnstitutunun mexanika bölməsində, daha sonra Xarkov Universitetinin hüquq fakültəsində almışdır.

1919-cu ildə Bakıya köçmüşdür. Bakıda Kredit işləri idarəsində inspekto vəzifəsində çalışmışdır.

1937-ci ildə repressiya qurbanı olmuş, sonralar bəraət verilmişdir.

## Siyasi-ictimai fəaliyyəti
Aprel işğalından sonra Azərbaycan Xalq Ərzaq Komissarlığında istehlak cəmiyyətləri şəbəkəsinin Qusar Sahə Ərzaq İdarəsinə sədrlik etmişdir.

Bir müddət Quba Qəza İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsində işləmişdir.1923-cü ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası Naxçıvan Vilayət Komitəsinin katibi vəzifəsinə təyin edilmişdir. 1926-cı ildə ona respublikada yeni yaradılan kənd təsərrüfatı kooperativinə — "Göybirliyi" İttifaqına başçılıq etmək tapşırılmışdır. 1928-ci ildə Göyçay Dairə İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsinə seçilmişdir.

Daha sonralar "Kolxozsentrin" sədri, Yağ Trestinin direktoru, "Azsovxoztrestin" Heyvandarlıq idarəsinin rəisi və direktoru müavini vəzifələrində işləmişdir.

Yusif Tahirov 1935-ci ildən 1936-cı ilin dekabr ayınadək Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun direktoru vəzifəsində çalışmışdır.

Dəfələrlə Azərbaycan, Zaqafqaziya və Ümumittifaq Mərkəzi İcraiyyə Komitələrinin və yerli partiya-sovet orqanlarının tərkibinə seçilmişdir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Kommunist Partiyası Naxçıvan Vilayət Komitəsi

## Xarici keçidlər
* ADAU rektorları haqqında bioqrafik məlumatlar
Con Maykl Bişop

**Con Maykl Bişop** (; ) — Amerika molekulyar bioloqu, virusoloq, Nobel mükafatı laureatı (1989, H. Varmusla birlikdə).

## Fəaliyyəti
Harvard Universitetini bitirmişdir (1962). 1960-cı illərin ortalarından Kaliforniya Universitetində (San-Fransisko) laboratoriyaya başçılıq edib, 1972-ci ildən professorudur. Əsas işləri onkogenezin hüceyrə mexanizmlərinə, onkogenlərin mənşəyi, strukturu və funksiyalarına aiddir. Xərçəng xəstəliyinin müxtəlif təsirlərdən (virus, fiziki və kimyəvi kanserogenlər) baş verə bilən genetik dəyişikliklərin nəticəsi olduğunu sübut etmişdir (H. Varmus və fransız alimi D. Steelenlə birlikdə).

## Həmçinin bax
* Nils Dalen
* Heyke Kamerlinq Onnes

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bioqrafiyası
Bizerta

**Bizerta** Bənzərt (ər. ) — Tunisin şimalında, Bizerta azad iqtisadi zonasında şəhər. Bizerta vilayətinin inzibati mərkəzi.

## Əhalisi
Əhalisi 115 min (2005). Nəqliyyat qovşağı.

## Coğrafiyası
Aralıq dənizində port (*[[filiz]] xammalı, [[neft]] məhsulları, [[sement]], həmçinin [[zeytun yağı]] və s. kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracı*).

## Tarixi
Bizerta qədim (*e.ə. 9-cu əsr*) Finikiya məskəninin yerində salınmış, sonralar Hippon-Diarritus (Hippo Diarrhytus) adlı Roma şəhəri olmuşdur. 698-ci ildən Əməvilərin tabeliyində olmuş, Bənzərt adlandırılmışdır. 1535–72 -ci illərdə İspaniyanın hakimiyyətinə keçmişdir. Fransa protektoratı olduğu dövrdə (1881–1956) Fransanın HDQ-nin bazası olmuşdur (*[[1963]]-cü ildə təxliyə edilmişdir)*. Finikiya və Roma məskənlərinin qalıqları saxla nılmışdır.

## Memarlığı
Bizertanın köhnə hissəsini (*Zarzuna adlanan ənənəvi məğrib şəhəri*) yeni hissədən kanal (1891-ci ildə qazılmışdır) ayırır. Fort-Sidi-Salem içqalası (*[[1573]], [[1968]]-ci ildə teatr kimi yenidən tikilmişdir*), Yusef-Dey fəvvarəsi (1642), 8-bucaqlı minarəsi olan məscid (1652) Bizertanın orta əsr memarlıq abidələrindəndir. 20 əsrin 2-ci yarısından Bizerta fransız memarlarının (*A. Demene, B. Zerfüss, J. Marme*) 1948-ci ildə tərtib etdikləri plana əsasən yenidən qurulmuşdur. 20-ci əsrin memarlıq abidələri: Müq. Aleksandr Nevski kilsəsi (1938); vitrajlarla bəzədilmiş Notr-Dam-de-Frans bazilikasının yerləşdiyi baş meydan (*[[1954]]; J. Le Kutyor, mühəndis B. Lafay*); konqres binası (*[[1965]] O.K. Kakub*). 7 noyabr Universitetinin elmlər fakültəsi; Okeanoqrafiya muzeyi var.

## Sənayesi
Neft emalı, metallurgiya, yeyinti (*əsasən, [[zeytun yağı]] istehsalı*) sənayesi müəssisələri fəaliyyət göstərir. Tərsanə; sement zavodları var. İri bədii sənətkarlıq mərkəzidir (əsasən, xalçaçılıq, krujeva -toxuma, metalişləmə).  

## Həmçinin bax
* Tunis şəhəri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Orient ensiklopediyası
Bazel Hartabil

**Bazel Hartabil** (; ) – Suriya və Fələstin əsilli açıq kod proqram-təminatçısı, aktivist.

Azad proqram təminatı və azad internet şəbəkəsinin genişlənməsi istiqamətində fəaliyyət göstərən Hartabil 2012-ci ilin 15 mart tarixində Suriya vətəndaş müharibəsinin ildönümündə hökumət qüvvələri tərəfindən Dəməşq şəhərində həbs edilərək Adra həbsxanasına salınmışdır. Həbs oldunduğu tarixdən 2015-ci ilin 3 oktyabr tarixləri arasında naməlum yerə aparılaraq, hərbi məhkəmə tərəfindən mühakimə olunduğu ehtimal edilməkdədir. 2015-ci ilin 7 oktyabr tarixində Human Rights Watch və digər 30 beynəlxalq təşkilat tərəfindən Hartabilin harada saxlanılması ilə bağlı açıqlama yayımlandı.

2015-ci ilin 11 noyabr tarixində isə Bazel Hartabilin gizli şəkildə edam olunması ilə bağlı iddialar ortaya atıldı. 2017-ci ilin avqust ayında yoldaşının facebookda yazılmış statusa əsasən Bazel 2015-ci ildə həbs olunduqdan dərhal sonra rejim gücləri tərəfindən edam edilmişdir. 1981-ci ilin 22 mayında Suriyanın paytaxtı Dəməşq şəhərində anadan olan Hartabil Azad proqram təminatı sahəsində mütəxəssisə çevirlməyi bacarmışdı. Creative Commonsun Suriya üzrə rəhbəri olan proqramçı Mozilla, Vikipediya və Openclipart kimi layihələrə də öz dəstəyini vermişdir.

## İstinadlar