open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pica asirensis

**Pica asirensis** (*Asir sağsağanı*) — Həmçinin "Ərəbistan sağsağanı" kimi tanınan, Səudiyyə Ərəbistanına endemik olan və yüksək təhlükə altında olan sağsağan növü.

## Təsvir

Asir sağsağanı təxminən 45-60 sm uzunluğunda və 240 qram ağırlığındadır. Başı, boynu, beli, sinəsi və ayaqları qara rəngdədir. Çiyinləri və qarnı isə ağ rəngdədir. Quyruğu qara rəngdədir və tünd bürünc-yaşıl metalik parıltıya malikdir. Avrasiya sağsağanı ilə müqayisədə Asir sağsağanının dimdiyi daha uzun, lələkləri daha tünd və gözləri daha qara rəngdədir. Səsləri fərqlidir və kəskin, yüksək tonlu çağırış səsləri olur. Erkək və dişi fərdlər arasında böyük fərq yoxdur, lakin gənc Asir sağsağanları yetkinlərdən daha solğun olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yunis–Varon sindromu

**Yunis–Varon sindromu** (*YVS*) — Son dərəcə nadir olan, avtosomal resesiv irsiyyətlə keçən və çoxsaylı sistemləri əhatə edən, doğuşdan gələn sindrom. Bu sindrom sümük sistemi, ektodermal toxuma, ürək və tənəffüs sisteminə təsir edir. İlk dəfə "Kolumbiya Milli Universiteti"nin tədqiqatçıları Emilio Yunis və Humberto Varon tərəfindən təsvir edilmişdir.

## Genetika

Bu sindrom avtosomal resesiv olaraq irsən keçir. FIG4 genini kodlayan bir neçə mutasiya Yunis–Varon sindromunun səbəbi olaraq tapılmışdır. Bu mutasiyalardan bəziləri zülal funksiyasının tamamilə itirilməsinə, digərləri isə yüksək qorunan residu bölgələrində amin turşusu dəyişikliklərinə səbəb olur. Bütün FIG4 mutasiyaları Yunis–Varon sindromuna səbəb olmur; bəzi mutasiyalar Charcot–Marie–Tooth xəstəliyinin müxtəlif formalarına, Amyotrofik lateral skleroz 11-ə və iki tərəfli temporo-okkipital polimikrogiriyaya səbəb olur.
Yunis–Varon sindromuna tutulan xəstələr FIG4-də zərərli mutasiyaların homozigot, kompozit homozigot və ya kompozit heterozigot vəziyyətində olurlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Anthus petrosus

**Anthus petrosus** (*Avropa qaya pipiti*) — Motacillidae fəsiləsinə aid kiçik bir oxuyan quş növü.

## Taksonomiya

"Motacillidae" fəsiləsi çaydaçılar, antlar və uzunayaqları əhatə edir. Bu qrupun ən böyük hissəsi "Anthus" cinsinə aid pipitlərdir, adətən qəhvəyi lələkləri olan quruda yaşayan həşərat yeyən quşlardır. Onların oxşar görünüşləri taksonomik problemlər yaradıb; "Avropa qaya pipiti" və "sarıqarın pipit", 1998-ci ilə qədər su pipitinin yarımnövləri hesab edilirdi. Avropa qaya pipiti, çəmən, qırmızıboğaz və çəhrayı pipitlər ilə yaxından əlaqəlidir.
Bu növ ilk dəfə 1798-ci ildə ingilis təbiətşünası Corc Monteqyu tərəfindən təsvir edilmişdir. "Anthus" adı Böyük Plini tərəfindən çəmənliklərdə yaşayan kiçik bir quşa verilmişdir, "petrosus" isə latınca "qayalı" mənasını verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Troglodytes troglodytes

**Troglodytes troglodytes** (*Avrasiya kol quşu*) — Çox kiçik bir həşəratyeyən quş, "Troglodytidae" fəsiləsinin Avrasiya və Afrikada (Məğrib) rast gəlinən yeganə növü.

## Taksonomiya

Avrasiya kol quşu 1758-ci ildə İsveçli təbiətşünas Karl Linney tərəfindən "Systema Naturae" əsərində təsvir edilmişdir. Elmi adı olan "troglodytes" qədim yunan dilində "deşik sakinləri" mənasını verir və quşun həşərat ovlamaq və ya qışlamaq üçün deşiklərə və yarıqlara girən vərdişinə istinad edir. "Troglodytes" cinsinin taksonomiyası hazırda müəyyən deyil, çünki son molekulyar tədqiqatlar göstərir ki, "Cistothorus" və "Thryorchilus" cinsləri "Troglodytes" kladına daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sebastes serriceps

**Sebastes serriceps** — Şərqi Sakit okeanda yaşayan dəniz şüaüzgəcli balıq növü.

## Taksonomiya

"Sebastes serriceps" ilk dəfə 1880-ci ildə Amerikalı ixtioloqlar David Star Cordan və Çarlz Henri Gilbert tərəfindən "Sebastichthys serriceps" kimi təsvir edilmişdir. Növün tip lokaliteti Kaliforniyanın Santa Katalina və Santa-Barbara bölgələri kimi göstərilmişdir. Bəzi mənbələr bu növü "Sebastocarus" monofiletik yarımcinsi daxilində təsnif edir. Növün xüsusi adı olan "serriceps", "dişli" mənasını verən serri və "baş" mənasını verən "ceps" sözlərinin birləşməsidir. Bu ad, başın üstündəki güclü tikanlara istinad edir ki, bu da başa dişli görünüş verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cırtdan Reks

**Cırtdan Reks** — 1984-cü ildə Floridada texaslı Monna Berryhill tərəfindən yaradılmış ev dovşanı növü. Reks mutasiyası XIX əsrdə Fransada yaranmışdır və resessiv bir genə malikdir. Bu gen tüklərin bədəndən düz deyil, xarəyə doğru çıxmasına və qoruyucu tüklərin alt xəzin uzunluğuna və ya bir qədər daha uzun olmasına səbəb olur.

## Standartlar

Yarışlar üçün Cırtdan Reks dovşanının yuvarlaq bir beli, yaxşı inkişaf etmiş və dolğun çiyinləri, orta hissəsi və arxa hissəsi olmalıdır. Başı yaxşı dolğun olmalı və qısa bir boyun üzərində oturmalıdır, qulaqları isə 3,5 düymdən çox olmamalıdır. Orta incə sümüklərə və nisbətən qısa ayaqlara malik olmalıdırlar. Tük son dərəcə sıx, düz və dik olmalıdır. Hamar və elastik olmalı, çox yumşaq və ya ipək kimi olmamalıdır. Tük uzunluğu 1/2 düym ilə 7/8 düym arasında olmalıdır. İtirilmiş dırnaqlar dovşanın yarışdan kənarlaşdırılmasına səbəb ola bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Triaenodon obesus

**Triaenodon obesus** (Ağüzgəc rif köpəkbalığı) — Carcharhinidae fəsiləsinə aid olan bir köpəkbalığı növü və öz cinsinin yeganə nümayəndəsi.

## Taksonomiya
Triaenodon obesus ilk dəfə 1837-ci ildə alman təbiətşünası Eduard Rüppell tərəfindən *Carcharias obesus* kimi təsvir edilmişdir. 1837-ci ildə Johannes Müller və Friedrich Henle bu növü *Triaenodon* cinsinə aid etdilər. Bu cinsin adı yunan dilində "üçdişli" mənasını verən *triaena* və "diş" mənasını verən odon sözlərindən götürülüb. Bu köpəkbalığına həmçinin blunthead shark, light-tip shark, reef whitetip shark və whitetip shark kimi adlar da verilir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lanius corvinus

**Lanius corvinus** (Sarıdimdik alaçöhrə) — Alaçöhrə fəsiləsinə aid olan iri ölçülü quş növü.

## Taksonomiya
Bəzən *"uzunquyruq alaçöhrə"* adı ilə də tanınsa da, bu adlandırma qarışıqlığa səbəb ola bilər, çünki tropik Cənubi Asiyada yaşayan *"Lanius schach"* növü də eyni adla tanınır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Setophaga tigrina

**Setophaga tigrina** (*Mey burnu kolluqquşu*) — Parulidae ("Yeni Dünya" kolluqquşu) növü.

Bu növ Şimali Amerikanın şimalında yetişir. Onun yetişmə arealı cənubi Kanadanın ən qərb hissələri, Böyük Göllər bölgəsi və Yeni İngiltərə istisna olmaqla hər yeri əhatə edir. Köçəri quşdur, Vest-Hinddə qışlayır. Bu növ, oktyabr 2013-cü ilə qədər Britaniyada iki qeyd olmaqla, Qərbi Avropada çox nadir bir köçəridir.

İngilis adı, Corc Ordun, sonradan Aleksandr Vilson tərəfindən təsvir edilən nümunəni topladığı Nyu-Cersidəki Mey burnundan ilhamlanıb. Bu növ, 100 il ərzində Meydə bir daha qeydə alınmadı, baxmayaraq ki, indi orada nadir bir köçəri kimi tanınır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mollakamallı (dəqiqləşdirmə)

**Mollakamallı** — Azərbaycanda toponim və xalça:

* Mollakamallı — Şabran rayonunda kənd.
* Mollakamallı xalçaları — xalça.
Lora Junot

**Lora Junot** () — fransız yazıçısı və memuaristi. 

## Bioqrafiya
Lora Junot Korsikada keçmiş idarəçi Marten de Permonun və Bizans imperatorlarının nəslindən olan Demetrius Komninin bacısı Panoria Komninin qızı idi. Komninlər sülaləsi əslində Trabzon imperiyasının son yunan sülaləsi idi. Dul qaldığı dövrdə 
ona gənc Napoleon Bonapart evlilik təklifi etmişdi- ən azı qızı Lora bunu özünün məşhur "Memuarlar və tarixi xatirələr" əsərində belə qeyd etmişdi. Permontlar Bonapartların uzaq qohumları idi; Napoleonun atası onların evində vəfat etmişdi. Permon ailəsi Parisə köçdü və Bonapart Yakobin diktaturasının süqutundan sonra onların evinə baş çəkirdi. 

1800-cü ildə on altı yaşlı Lora Napoleonun köməkçisi Juno ilə evləndi. O, dərhal Parisin ali cəmiyyətinə daxil oldu və gözəlliyi, zəkası və qeyri-adi davranışları ilə məşhurlaşdı. Birinci konsul ona "petite peste" (şeytan qız) ləqəbini verdi, lakin həm ona, həm də Junoya dostcasına münasibət göstərərək onlara bol hədiyyələr verirdi.  Bu isə madam Junoya onun haqqında xatirələrində istehzalı və hətta böhtançı təsvrilər yazmağa mane olmurdu.  

O, ərini 1806-cı ildə Lissabona müşayiət etdi və burada dəbdəbəli həyat tərzi sürdü. Bu səbəbdən Parisə qayıdan Junot borclara batmışdı və bütün səylərinə baxmayaraq, onların miqdarını azaltmaq mümkün olmadı.  1807-ci ilin sonunda madam Junot yenidən Portuqaliyanın paytaxtında ərinə qoşuldu.

1814-cü ildə Napoleonun əleyhdarlarına qoşuldu. O, bir müddət Metternixlə yaxın oldu. 1815-ci ildə Lora Junot bir müddət Romada yaşadı və orada sənət adamlarının mühitində oldu. Parisə qayıtdıqdan sonra o, ictimai həyat sürməyə çalışsa da, ərinin ölümündən sonra milyon dollarlıq borcla qaldı. Hersoginya bütün əmlakını satdı, kiçik bir müavinət aldı, Versalda məskunlaşdı və ədəbi işlə məşğul oldu. Orada, 1825-ci ildə hersoginya ilə Balzakın bacısı Lora Syurvil tanış oldu və o, qardaşını Lore d'Abrantes ilə tanış etdi. Hersoginya gənc yazıçının sevgilisi oldu.

Məhz Balzak Lora Junota xatirələrini yazmaq ideyasını verdi və bu işdə ona kömək etdi. Xatirələr 1831-1834-cü illərdə Parisdə 18 cilddə çap olundu və dəfələrlə təkrar nəşr olundu.

## Vəfatı
Lora Junot ömrünün son illərini ehtiyac içində keçirdi və 1838-ci ildə qocalar evində vəfat etdi.

## Ədəbiyyat
* А. Моруа. Прометей, или Жизнь Бальзака. — М.: Пресса, 1992, ISBN 5-253-00562-5
* Энциклопедия Британника
* Robert Chantemesse, *Le Roman inconnu de la duchesse d’Abrantès*, Paris, Plon, 1927
* Henri Malo, *Les Années de bohême de la duchesse d’Abrantès, avec six portraits*, Paris, Émile-Paul Frères, 1927
* Henri Malo, *La Duchesse d’Abrantès au temps des amours*, Paris, Émile-Paul Frères, 1927
* Nicole Toussaint du Wast, *Laure Junot, duchesse d’Abrantès*, Paris, Fanval, 1985
* Бенцони, Жюльетта Марианна

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* ''Memoirs of the Duchess d’Abrantès (Madame Junot)'' by Laure Junot, duchess d’Abrantès, 1832, (J.& J. Harper, NY).
Alay vadisi

**Alay vadisi**— Qırğızıstanın Oş vilayətində Pamir-Alay dağ sistemi daxilində dağarası çökəklikdir.
Qərbdən şərqə doğru Alay və Trans-Alay silsilələri arasında 150 km uzanaraq Pamiri (cənubda) Hisar-Alaydan (şimalda) ayırır.
Eni 8 ilə 25 km arasında, sahəsi təxminən 1700 km².
Hündürlük qərbdə 2240 m-dən şərqdə 3536 m-ə qədərdir (Tonmurun aşırımı).
## Coğrafiyası
Alay vadisinin böyük əksəriyyəti Qızılsu çayı hövzəsinə aiddir.
Qızılsu çayı Tonmurun aşırımının qərbində Trans-Alay silsiləsinin buzlaqlarından başlayır və Alay vadisindən qərbə, Tacikistana axır.
Alay vadisinin kiçik şərq hissəsi Şərqi Qızılsu çayının hövzəsinə aiddir.
Bu çay Trans-Alay silsiləsindəki eyniadlı buzlaqdan axır və şərqdə Çinə axır.

Alay vadisi çox mənzərəlidir.
Onun çoxlu yüksək dağ otlaqları var. 
Vadinin şərq hissəsinin otlaqlarında ot xüsusilə sıx və hündürdür.

Vadinin üzərindən 3000-3500 metr yuxarı qalxan Trans-Alay silsiləsinin möhtəşəm divarı heyrətamiz mənzərə yaradır.
Trans-Alay silsiləsinin ətəklərində otla örtülmüş qədim morenlərdə saysız-hesabsız mavi göllər parlayır.

Alay vadisinin nəqliyyat mərkəzi onun şərq hissəsində yerləşən Sarı-Taş kəndidir.
Şərqi Pamir magistral yolu (Oş-Xoroq yolu) şimaldan cənuba Sarı-Taşdan keçir .
Şimalda Pamir şossesi Alay silsiləsində Taldıq aşırımından (3615) aşağı enir.
Cənubda Bərdoba kəndinin arxasından bu magistral Trans-Alay silsiləsində Qızılart aşırımına (4280) qalxır.
Sarı-Taş kəndindən şərqdə Qırğızıstan-Çin sərhədindəki Erkeş-Tam keçid məntəqəsinə yol gedir.
Sarı-Taşdan qərbə başqa bir yol ayrılır ki, bu da böyük Sarı-Moqol və Kaşkasu kəndlərini keçərək Daraut-Kurqan rayon mərkəzinə aparır.
Daraut-Kurqandan o yana, bu yol Qızılsu boyunca qərbə doğru davam edərək Tacikistana gedir.
Alay vadisinə çatmağın ən asan yolu Oş şəhərindəndir.
Alay vadisinin yolları alpinistlər və turistlər tərəfindən Kiçik-Alay, Qərbi Trans-Alay, Mərkəzi Trans-Alay (o cümlədən Lenin zirvəsi ərazisi), Şərqi Trans-Alay (Kurumdı ərazisi daxil olmaqla) dağlarına getmək üçün geniş istifadə olunur.
Oşdan Alay vadisi vasitəsilə Pamirə də çatırlar.
Nəhayət, İrkeştam aşırımı ilə Konqur və Muztağ-Ata bölgəsindəki Kaşqar dağlarına (Çin Pamiri) daxil ola bilərsiniz.

Alay vadisinin əsas əhalisini qırğızlar təşkil edir.
Bununla belə, Sarı-Moqol kəndi pamirlilərdən ibarətdir, Dağlıq Bədəxşan Muxtar Vilayətinin inzibati yurisdiksiyasındadır və hətta Xoroqdan ərzaq və istehlak malları ilə təmin olunur.

Bir qayda olaraq, Alay vadisində sərhəd zonası rejimi qüvvədədir.
Buna görə də turistlər və alpinistlər vadiyə getməzdən əvvəl ora daxil olmaq üçün vəsiqə almalıdırlar.

Alay vadisində 15 arxeoloji obyekt aşkar edilmişdir: daş dövrünə aid yerlər, yaşayış məskənləri, Tunc və Dəmir dövrlərinə aid məzarlıqlar, petroqliflər və mağara.
Alay vadisi Fərqanə vadisi ilə Pamir arasında yerləşir.
İpək Yolunun bir hissəsi Kaşqarın (müasir Çin ərazisi) ticarət mərkəzindən başlayaraq Alay vadisindən keçirdi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı
* Сахарова О. Д. Алайская долина: Физико-географическая характеристика. Фрунзе: КиргизГосиздат, 1959.
* Н. Леонов. Впервые в Алай. Путешествие А. П.Федченко в 1871 году. М: Детгиз, 1951.
Vora FK

**Vora FK** () — Albaniyada futbol klubu. Albaniyanın Tirana bölgəsində olan Vore şəhərini təmsil edir. Klub 2009-cu ildə yaradılıb və hazırda Albaniya Superliqasında iştirak edirlər.

## Tarixi
"Vora Futbol Klubu" 2009-cu il sentyabrın 7-də Albaniyanın Vore şəhərində təsis edilmişdir. Klubun əsas məqsədi gənc futbolçuların inkişafına dəstək olmaq və yerli istedadları ön plana çıxarmaq olmuşdur. İlk illərdə aşağı liqalarda mübarizə aparan "Vora FK", zamanla infrastrukturunu və oyun səviyyəsini inkişaf etdirərək, Albaniya futbolunun üst səviyyələrinə yüksəlmişdir.

2011–12 mövsümündə 3-cü liqada (IV divizion) çempion olaraq Albaniyanın İkinci Liqasına (III divizion) yüksəlmişdir.

2017–18, 2019–20 və 2022–23 mövsümlərində İkinci Liqada çempion olaraq Birinci Liqaya (II divizion) yüksəlir.

2024–25 mövsümündə Albaniya Birinci Liqasında birinci yeri tutaraq, tarixində ilk dəfə olaraq Albaniya Superliqasına (I divizion) yüksəlir. Bu mövsümdə Vora FK 32 oyunda 24 qələbə, 4 heç-heçə və 4 məğlubiyyətlə 76 xal toplayaraq çempion olmuşdur. Komanda 55 qol vurmuş və 23 qol buraxmışdır.

## Məşqçilər
* Gerald Cani (1 avqust 2015 – 30 iyun 2022)
* Artan Mergyuşi (20 iyul 2022 – 25 oktyabr 2023)
* Klodian Arberi (30 oktyabr 2023 – 10 mart 2024)
* Endri Zyarri (11 mart 2024 – 30 iyun 2024)
* Aryan Bellay (1 iyul 2024 – indiki)

## Satdion
"Vora FK" ev oyunlarını "Vore İdman Meydanı" () stadionunda keçirir. Stadion 2022-ci ilin noyabrında açılmışdır və 1,000 tamaşaçı tutumuna malikdir. Stadionun inşası Albaniya Futbol Federasiyası, hökumət və Vora Bələdiyyəsinin birgə maliyyə dəstəyi ilə həyata keçirilmişdir.

## Uğurları
**Albaniya Birinci Liqası:**

* Çempion(1): 2024–25

**Albaniya İkinci Liqası:**

* Çempion (3): 2017–18, 2019–20, 2022–23

**Albaniya Üçüncu Liqası:**

* Çempion (1): 2011–12

## İstinadlar
Barista

**Barista** — Espresso hazırlamağı bacaran, bu xidməti təklif edən və ümumiyyətlə bu işi bilən insanlara deyilir. Barista sözü italyan dilindən götürülmüş və söz barmen sözündən ilhamlanaraq yaradılmışdır. İtaliyada kişi baristalara baristi, qadın baristalara isə bariste deyilir.

Baristanın vəzifələrinə qəhvə dənələrini anlamaq, qəhvə maşınlarından istifadə etməyi bacarmaq, problemləri həll etmək, qəhvə maşınlarının gündəlik təmizlənməsi və onlara texniki xidmətlərin göstərilməsi daxildir.

## İstinadlar
Rozetka (dekor)

**Rozetka**, **Rozet** ya da **Gül bəzəyi** — stilizə çiçək formasında olan dairəvi bəzək motivlərinə verilmiş ümumi addır. Rozetkalar əsasən həndəsi formalar, spirallar və müxtəlif çiçək motivləri ilə bəzənmişdirlər. Gül pəncərələrin hazırlanmasında rozetkalardan istifadə edilir.

Beşli rozetka dekorları üçün "pənc" terminindən istifadə edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ermənistan Dəmir Yolları Muzeyi

**Ermənistan Dəmir Yolları Muzeyi** () — Ermənistanın paytaxtı olan İrəvan şəhərində yerləşən və Ermənistanın dəmir yolları tarixinə həsr olunmuş dəmir yolu muzeyidir.

Ermənistan Dəmir Yolları Muzeyi 31 iyul 2009-cu ildə Ermənistanda dəmiryol operatoru olan və Rusiya Dəmir Yollarına məxsus Cənubi Qafqaz Dəmir Yolu (SCR) Şirkəti tərəfindən İrəvan Dəmiryol Stansiyasının binasında açılmışdır. Baş mühəndis Sergey Arutyunyanın sözlərinə görə, muzeyin açılışı hər il qeyd edilən Beynəlxalq Dəmir Yolu Gününə — 2009-cu il avqust ayının 2-nə təsadüf etməli idi.

Muzey 1896-cı ildən başlayaraq müasir dövrümüzə qədər inkişaf yolu keçmiş Ermənistan dəmir yollarının tarixindən bəhs edir. Muzeydə hər biri dəmir yolu tarixinin müəyyən bir dövrünü özündə əks etdirən 10 ekspozisiya zalı mövcuddur. Ekspozisiyada Ermənistanın dəmir yolu xətlərinin tikintisinə dair tarixi sənədlərin surətləri, köhnə qatarların fotoşəkilləri, köhnə və müasir qatarların maketləri və dəmir yolu avadanlıqları nümayiş etdirilir. Ekspozisiyada nümayiş etdirilən materialların bəziləri Rusiya Dəmir Yollarının hədiyyələridir.

Muzeydən girişi olan yaxınlıqdakı bağda daha böyük eksponatlar nümayiş etdirilir. Bu bölmədə 1930-cu illərə məxsus İsveç istehsalı seriya nömrəsi 3а705-46 olan parovoz və əvvəllər Qafqaz Dəmir Yolu xəttinin tikintisi prosesində istifadə edilmiş əşyaların yığıldığı vaqon, sərnişin stansiyasındakı relsin üstündə saxlanılır. SSRİ dövründə dəmir yolu muzeyi fəaliyyət göstərmirdi, yalnız o vaxtkı xətlərin birində saxlanılmış vaqonun bir hissəsində müxtəlif əşyalardan ibarət kiçik bir sərgi mövcud idi. 2009-cu ildə muzey açılışı edildikdən sonra bu sərgidə nümayiş etdirilən əşyalar muzeyin zallarından birinə köçürülmüşdür.

Muzey bazar ertəsindən cümə gününə qədər həftə içi hər gün saat 10:00-dan 17:00-a qədər ziyarətçilər üçün açıqdır. Nümayiş etdirilən eksponatların izahı erməni və rus dillərindədir. Muzey 2015-ci ildən etibarən “Muzeylər gecəsi” beynəlxalq tədbirində iştirak edir.

## Qalereya


David of Sasun Yerevan.jpg|İrəvan Dəmiryol Stansiyasının binası
Հայաստանի երկաթուղու թանգարան (17).jpg|Muzeyin giriş hissəsi
Հայաստանի երկաթուղու թանգարան (15).jpg|Ermənistandakı dəmir yolu stansiyalarının maketleri
Հայաստանի երկաթուղու թանգարան (1).jpg|"Vardan Zoravar" zirehli qatarının maketi
Հայաստանի երկաթուղու թանգարան (14).jpg|Lokomotiv maketi
Հայաստանի երկաթուղու թանգարան(7).jpg|Stansiyada istifadə edilən ləvazimatlar 
Armenian Railways Museum locomotive Эш705-46 + coach - 2018-05-18 - Andy Mabbett - 12.jpg|1930-cu illərdən qalmış, seriya nömrəsi 3а705-46 olan lokomotiv 


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Website
Ficedula hypoleuca

**Ficedula hypoleuca** (*Avropa ala milçəkqapanı*) — "Köhnə Dünya" milçəkqapanları fəsiləsinə aid kiçik bir oxuyan quş növü.

## Yarımnövlər

* "F. h. hypoleuca" – nominal yarımnöv, Skandinaviya və Mərkəzi Avropada yayılıb.
* "F. h. iberiae" – İberiya yarımadasında yayılıb.
* "F. h. tomensis" – Şərqi Avropa və Rusiyada yayılıb.

## Təsvir

Bu quş 12-13,5 sm uzunluğundadır. Çoxalma dövründə erkək fərdlər əsasən üstdən qara, altdan ağ rəngdə olur, böyük ağ qanad ləkəsi, ağ quyruq yanları və kiçik alın ləkəsi var. İberiya yarımnövü ("F. h. iberiae") daha böyük alın ləkəsinə və açıq belə malikdir. Çoxalma dövründə olmayan erkəklər, dişilər və cavan fərdlər qara rəng əvəzinə açıq qəhvəyi rəngdə olur və digər "Ficedula" milçəkqapanları ilə qarışdırıla bilər.
Quşun dimdiyi qara rəngdədir və uçan həşəratları tutmaq üçün xarakterik geniş, lakin iti formaya malikdir. Bu növ həmçinin palıd yarpaqları arasında tırtılları ovlayır və gilələrlə qidalanır. Buna görə də, daha erken yaz miqrantıdır və səsi yaz aylarında palıd meşələrinin xarakterik səsidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dmitri Qritsay-Perebeynos

**Dmitro Qritsay** (; ) — Ukrayna əsilli sovet hərbi xadimi, general-leytenant, İkinci Dünya müharibəsinin görkəmli iştirakçılarından biri. Cəbhə komandiri kimi bir sıra uğurlu döyüş əməliyyatlarına rəhbərlik etmiş, 1943-cü ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.

## Həyatı və fəaliyyəti
Dmitro Qritsay 1907-ci il aprelin 1-də o dövrdə Rusiya imperiyasının tərkibində olan Ukraynada, kəndli ailəsində dünyaya gəlmişdir. Erkən yaşlarında əkinçiliklə məşğul olmuş, daha sonra hərbi sahəyə maraq göstərmişdir. 1920-ci illərin sonlarında Sovet ordusuna daxil olaraq hərbi təhsil almağa başlamışdır. 1929–1932-ci illərdə müxtəlif hərbi məktəblərdə təhsil almış, artilleriya və piyada qoşunlarında xidmət etmişdir. Qritsay xidmət etdiyi dövrdə yüksək intizamı və peşəkarlığı ilə seçilmişdir. 1939–1940-cı illərdə Qış müharibəsi kimi tanınan Sovet-Fin müharibəsində iştirak etmişdir. Bu müharibə zamanı o, alay komandiri kimi fəaliyyət göstərmiş və ilk dəfə real döyüş şəraitində rəhbərlik bacarığını nümayiş etdirmişdir. 

### İkinci Dünya müharibəsi
1941-ci ilin iyun ayında Almaniyanın SSRİ-yə hücumu ilə başlayan Böyük Vətən müharibəsində Qritsay aktiv iştirak etmişdir. O, əsasən cənub və qərb cəbhələrində xidmət etmiş, müxtəlif tank və piyada diviziyalarına rəhbərlik etmişdir. Onun rəhbərliyi altında olan bölmələr Kursk döyüşü, Dnepr çayı üzərində keçirilən əməliyyat və Berlinə yürüş kimi əsas döyüşlərdə iştirak etmişdir.  Xüsusilə 1943-cü ildə həyata keçirilən hücum əməliyyatları zamanı göstərdiyi şücaətə görə "Sovet İttifaqı Qəhrəmanı" fəxri adına layiq görülmüşdür. 1944-cü ildə general-mayor, daha sonra isə general-leytenant rütbəsinə yüksəlmişdir. Komandanlıq etdiyi hissələr Ukraynanın azad olunmasında və Almaniya ərazisində son döyüşlərdə mühüm rol oynamışdır.

### Vəfatı
Müharibənin başa çatmasından sonra 1945-ci ilin dekabrında Berlin şəhərində vəfat etmişdir. Onun ölümü müxtəlif versiyalarla izah edilir: bəzi mənbələr xəstəlik səbəbindən öldüyünü, digərləri isə müəmmalı şəraitdə həyatını itirdiyini bildirir. 

## Mükafatları
* Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (1943)  
* Lenin ordeni  
* Qızıl Ulduz medalı
* Qırmızı Bayraq ordeni  
* Vətən müharibəsi ordeni (I və II dərəcə)

## Həmçinin bax
* Sovet İttifaqı Qəhrəmanları siyahısı
* İkinci Dünya müharibəsi

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Ryszard Torzecki.* "Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej — Warsz., 1993. — ISBN 83-01-11126-7.
* *Чуев Сергей.* Украинский легион. — М., 2006.
* Довідник з історії України. / За ред. Підкови І. З., Шуста Р. М., Інст. історичних досліджень Львівського нац. унів. ім. Івана Франка. — К: «Генеза», 2001.

## Xarici keçidlər
*Biography on Ukrainian military portal
Qızılgül pəncərəsi (memarlıq)

**Qızılgül pəncərəsi** — xüsusilə də qotika üslubunda tikilmiş olan kilsələrdə daş kürəklər və ornamentlərlə hissələrə ayrılmış yuvarlaq pəncərələrə verilən addır. Adətən əsas qapının üstündə yerləşən bu pəncərələr, vitraj sənətinin ən rəngarəng işlərinin tətbiq olunduğu yer olub, kafedralların ən maraqlı hissələrindən biri hesab olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Digital photographs of stained glass windows (Medieval and later) from French cathedrals, taken by Painton Cowen et al. from York Digital Library (YODL) collection 
* therosewindow.com Painton Cowen's website, with many good images of rose windows
* Tips & Tricks to Gothic Geometry  – How to design a rose window
* Chartres Rose Window Geometry
* Wagon Wheel Rose Windows of the Medieval Norman Cathedrals of Puglia – Photos
*
İlliriya dini

**İlliriya dini**, qədim İlliriyalıların (e.ə. II minillik – e.ə. I əsr) inanclarını, tanrılarını və dini ayinlərini əhatə edən politeist sistem idi.

Din barədə olan yazılı mənbələr çox azdır. Onlar əsasən şəxsi və yer adlarından və klassik mənbələrdə olan bir neçə kiçik məlumatdan ibarətdir.

## Yayılma coğrafiyası
İlliriya dillərində danışan və ən azı eramızdan əvvəl 8-ci əsrdən eramızın 7-ci əsrinə qədər Balkan yarımadasının qərbinin bir hissəsində məskunlaşan tayfalar qrupu olan İlliriya xalqları arasında yayılmışdır. İlliriyalılar, təbiət hadisələrinə və fövqəltəbii güclərə inanan, müxtəlif tanrılara sitayiş edən və totemik simvolları ilə tanınan bir xalq idi. Onların dini sistemi, qonşu Yunan, Roma və Trak mədəniyyətlərinin təsiri ilə formalaşmış və zənginləşmişdir.

İlliriya dini, sonrakı dövrlərdə Alban xalqının folklorunda və inanclarında izlərini saxlamışdır. Bəzi tanrı və tanrıçaların adları və xüsusiyyətləri, Alban mifologiyasında və xalq inanclarında öz əksini tapmışdır.

## Mifologiya və inanclar
İlliriyalılar, təbiət hadisələrinə və fövqəltəbii güclərə inanan bir xalq idi. Onlar, sehrlərin gücünə, bəd nəzərə və qoruyucu amuletlərin təsirinə inanırdılar. Ən əhəmiyyətli totemlərdən biri ilan idi. İlan, məhsuldarlığın simvolu və ocağın qoruyucusu hesab olunurdu.

## Tanrılar və ilahələr
İlliriyalıların panteonu müxtəlif tanrı və tanrıçalardan ibarət idi. Əsas tanrılar arasında:

**Enyi**: Səmadan, ildırımdan və məhsuldarlıqdan məsul olan baş tanrı. O, tez-tez ildırım çaxan və araba sürən bir fiqur kimi təsvir olunurdu.

**Anzotika**: Sevgi, gözəllik və məhsuldarlıq tanrıçası. O, tez-tez qu quşları və delfinlərlə birlikdə təsvir olunurdu.

**Armatus**: Müharibə tanrısı. Zireh geyinmiş və nizə və ya qılınc tutmuş bir döyüşçü kimi təsvir olunurdu.

**Vidasus**: Bitki örtüyü və məhsuldarlıq tanrısı. O, tez-tez buynuzlu baş geyimi ilə təsvir olunurdu.

**Çana**: Ölüm və axirət tanrıçası. O, tez-tez fənər tutaraq, ölülərin ruhlarını axirətə aparan bir bələdçi kimi təsvir olunurdu.

## Dini ayinlər
İlliriyalılar, müxtəlif dini ayinlər və mərasimlər keçirirdilər. Bu ayinlərdə tanrılara qurbanlar təqdim olunur, dualar oxunur və müxtəlif rituallar icra olunurdu. Onlar, həmçinin, təbiət hadisələrini və mövsüm dəyişikliklərini qeyd edən festivallar təşkil edirdilər.

## Məbədlər
İlliriyalılar, tanrılarına ibadət etmək üçün müxtəlif məbədlər və müqəddəs yerlər tikmişdilər. Bu yerlər, tez-tez təbiətin gözəl və təsirli məkanlarında yerləşirdi. Məbədlərdə tanrı heykəlləri yerləşdirilir və dini ayinlər icra olunurdu.

## İstinadlar
Pilon

**Pilon** ( “qapı, giriş”):

*Kəsilmiş piramida (planda düzbucaqlı) formasında olan qülləyə oxşayan tikilidir. Qədim Misir məbədinin dar girişinin hər iki tərəfində pilonlar inşa edilmişdir. (Orta padşahlıqdan məlumdur, təxminən e.ə. 2050 - e.ə. 1700).

*Bəzi tipli konstruksiyalarda (məsələn, yeraltı metro stansiyalarında) düz və ya tağlı döşəmələr üçün dayaq kimi xidmət edən və ya asma körpülərdə əsas (daşıyıcı) trosları dəstəkləyən böyük en kəsiyə sahib olan sütunlardırlar.

*Sarayların, parkların və digər yerlərin ərazisində olan giriş hissələrinin kənarlarında dayanan nəhəng balaca sütunlar (ən çox klassik memarlıqda yayılmışdır).
*Müasir tikintidə pilon uzadılmış en kəsiyi olan, tərəf nisbəti *b/a < 4* və ya *h<sub>et</sub>/b > 4* olan düzbucaqlı dəmir-beton sütundur. Dirəklərə həmçinin tərəf nisbəti *2,5* ≤ *b/a* ≤ *4* olan şaquli (və ya maili) yükdaşıyan elementlər də daxildir, burada *b* — ən böyük en kəsiyinin, *a*  — isə ən kiçik en kəsiyinin ölçüsüdür.

Eyni dirəklərdən ibarət olan bir sıra **pilonad** adlanır.

## İstinadlar
Dita e Veres

**Dita e Veres** və ya **Yay Günü** () — Albanların qədim politeist inanclarına əsaslanan və hər il 14 mart tarixində qeyd olunan bahar bayramı.

Bu bayram, təbiətin oyanışı, günəşin güclənməsi və həyatın yenilənməsini simvolizə edir. Ənənəvi olaraq, bu gün yazın başlanğıcı və ilin yeni dövrünün başlanğıcı kimi qəbul edilir.

## Tarixi
Dita e Veres bayramı, Albanların qədim politeist inanclarını və təbiətə olan hörmətini əks etdirən bir bayramdır. Bu bayram, təbiətin yenilənməsi, ailə və dostluq bağlarının gücləndirilməsi və mədəni irsin qorunması baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Dita e Veres bayramının kökləri qədim İlliriyalıların təbiətə və məhsuldarlığa əsaslanan inanclarına dayanır. Əfsanəyə görə, təbiət və meşələrin tanrıçası olan Zana yalnız, bu gün, 14 martda məbədindən çıxar və təbiətin oyanışı barədə insanları müjdələyərdi.

Ənənəvi Alban təqvimində bu tarix yazın başlanğıcı və ilin yeni dövrünün başlanğıcı kimi qəbul edilir.

Muasir dövrdə Dita e Veres bayramı, Albaniyanın müxtəlif şəhərlərində, xüsusilə Tirana və Elbasanda geniş şəkildə qeyd olunur. Bələdiyyələr tərəfindən konsertlər, sərgilər, idman yarışları və digər mədəni tədbirlər təşkil olunur.

## Ənənəvi rituallar və simvollar

### Verore (qırmızı-ağ bilərzik)
Verore, qırmızı və ağ ipdən hazırlanmış bilərzikdir və Dita e Veres bayramının əsas simvollarından biridir. Bu bilərzik yazın başlanğıcını və yaxşı arzuları simvolizə edir. Ənənəyə görə, bu bilərzik ilk qaranquş görüldükdə çıxarılır və ağac budağına asılır ki, quş onu yuva qurmaq üçün istifadə etsin.

### Ballokumya
Ballokumya, əsasən Elbasan şəhərinə xas olan və Dita e Veres bayramında hazırlanan xüsusi bir şirniyyatdır. Bu, qarğıdalı unu, yağ, şəkər və yumurtadan hazırlanır və ənənəvi olaraq mis qabda yoğrularaq bişirilir.

### Yumurta suyu ilə gözlərin yuyulması
13 mart gecəsi evlərdə yumurta qaynadılır və onun suyu ilə səhər gözlər yuyulur. Bu ritualın insanı pisliklərdən qoruduğuna və sağlamlıq gətirdiyinə inanılır.

### Ziyarət və pikniklər
14 mart səhəri ailələr və dostlar bir-birini ziyarət edir, şirniyyatlar və yeməklər paylaşılır. Günün ortasında isə ailələr və dostlar təbiətə çıxaraq pikniklər təşkil edir, bu da birlik və yenilənməni simvolizə edir.

## Regional fərqliliklər

### Elbasan
Elbasan şəhəri Dita e Veres bayramının ənənəvi mərkəzi hesab olunur. Burada bayram böyük miqyasda qeyd olunur, küçələr bəzədilir, konsertlər və karnavallar təşkil edilir.

### Skrapar və Luşnye
Bu bölgələrdə uşaqlar evdən-evə gəzərək mahnılar oxuyur və rəngli yumurtalar alırlar. Ayrıca, "anak" adlı xüsusi bir piroq hazırlanır və axşam saatlarında tüstü ilə pisliklərdən təmizlənmək üçün tonqallar yandırılır.

### Tropoya
Tropoya bölgəsində insanlar müqəddəs sayılan məzarları ziyarət edir və dualar edirlər. Bu, məhsuldarlıq və rifah üçün edilir.

## İstinadlar
Besa

**Besa** — Alban mədəniyyətində dərin köklərə malik olan və "şərəf sözü", "etibar", "sözə sadiqlik", "güvən" kimi tərcümə olunan bir anlayışdır. Bu, Albanların ənənəvi adət qanunu olan "Kanun"da əsas prinsiplərdən biri kimi yer alır.

## Etimologiya və tarixi
"Besa" sözü, qədimdən bəri Alban cəmiyyətində əhəmiyyətli yer tutmuşdur. Bu anlayış, insanın verdiyi sözə sadiq qalmasını və bu sözün müqəddəsliyini ifadə edir. "Besa" sözü, Latınca "fides" (etibar) ilə eyni kökdən gəlir və bu da onun qədim mənşəyini göstərir. Bu söz həmçinin Yunan dilinə də "mpesa" () kimi keçmişdir kimi keçmişdir.

Tarix boyunca "besa", Alban cəmiyyətində müxtəlif siyasi və hərbi hadisələrdə birləşdirici rol oynamışdır. Məsələn, 1878-ci ildə Prizren Liqasının yaradılmasında və 1912-ci ildə Osmanlı hökumətinə qarşı üsyanlarda "besa" anlayışı əsas rol oynamışdır.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı, Albaniyada yaşayan və sığınan yəhudilər, "besa" anlayışı sayəsində qorunmuşdur. Alban ailələri, yəhudiləri gizlədərək və onlara yeni kimliklər verərək, onların həyatını xilas etmişdir. Bu, "besa"nın insanlıq və qonaqpərvərlik dəyərlərini necə təcəssüm etdirdiyini göstərir.

Bu gün də "besa", Alban cəmiyyətində əhəmiyyətini qoruyur. Qan davalarının qarşısının alınmasında və ictimai barışın təmin olunmasında "besa" mühüm vasitə kimi istifadə olunur. Məsələn, 1970-ci ildə Monteneqroda keçirilən "Beslidhya e Malesise"() tədbirində, ailələr qan davalarına son qoymaq üçün "besa" vermişdir.

"Besa", Alban mədəniyyətində və cəmiyyətində dərin köklərə malik olan bir anlayışdır. Bu, yalnız bir söz və ya vəd deyil, həm də bir həyat tərzi və etik prinsipdir. Tarix boyunca və bu gün də "besa", Alban xalqının birliyini, şərəfini və insanlıq dəyərlərini təcəssüm etdirir.

## Əbədiyyatda Besa
"Besa" anlayışı, Alban ədəbiyyatında və incəsənətində də geniş yer alır. Sami Fraşerinin 1874-cü ildə yazdığı "Besa yahut Ahde Vefa" () adlı pyesində, "besa"nın şərəf və sədaqət anlayışları ilə necə əlaqələndirildiyi göstərilir. Həmçinin, İsmayıl Kadarenin "Doruntina" romanında da "besa" əsas mövzulardan biridir.

Alban xalq ədəbiyyatında "besa" ilə bağlı bir sıra məşhur deyimlər mövcuddur:

* "Besa e shqiptarit nuk shitet pazarit." (Albanın şərəfi bazarda satılmaz.)
* "Shqiptaret vdesin dhe Besen nuk e shkelin." (Albanlar ölər, amma sözlərini pozmazlar.)
* "Besa e shqiptarit si purteka e arit." (Albanın şərəfi qızıl qədər dəyərlidir.)

## İstinadlar
Albaniya komiksləri

**Alban komiksləri** () — Albaniyada və Kosovoda inkişaf etmiş, xüsusilə 20-ci əsrin sonlarından etibarən daha da tanınan vizual ədəbiyyat formasıdır. Bu sahə, siyasi və mədəni dəyişikliklər fonunda formalaşmış və müxtəlif dövrlərdə fərqli istiqamətlərdə inkişaf etmişdir.

## Tarixi
Alban dilində komikslərə “stripa” deyili. Bu söz ingilis dilindən serb-xorvat dilinə, oradan da alban dilinə keçib.

Albaniyada komikslərin inkişafı, əsasən, sosialist realizm dövründə başlamışdır. Bu dövrdə "Hosteni", "Fatosi", "Pionieri", "Yllkat", "Ylli" və "Nentori" kimi jurnallar nəşr olunmuş və bu nəşrlərdə karikatura və illüstrasiyalar vasitəsilə komikslərin təməli qoyulmuşdur.

1990-cı illərin əvvəllərində kommunist rejiminin süqutundan sonra, Albaniyada komikslər sahəsində yeni inkişaf mərhələsi başlamışdır. Bu dövrdə, 2014-cü ildə Mədəniyyət Nazirliyinin təşəbbüsü ilə ilk milli qrafik roman müsabiqəsi təşkil edilmişdir.

1997-1998-ci illərdə Kosovoda komiks məktəbi mövcud idi və Soros Fondu tərəfindən maliyyələşdirilirdi, lakin müharibənin başlaması səbəbindən bağlanır.

Komikslər hazırda "Rilindja" qəzetində dərc olunur, məhdud tirajla Priştinanın ərazilərindən birində "Stripdepot" qəhvəxanasında və "Dit'e Nat" kafesində satılır. "Stripedpot" qəhvəxanasının yaradıcısı Petrit Selimidir.

Alban komiksləri, siyasi və mədəni dəyişikliklər fonunda inkişaf etmiş və bu gün də müxtəlif sənətkarların və layihələrin təşəbbüsü ilə inkişafını davam etdirir. Bu sahə, Albaniyada və Kosovoda vizual ədəbiyyatın mühüm bir hissəsini təşkil edir.

## Müəlliflər
Albaniyada bir çox məşhur komiks müəllifləri var. Bunlardan bəziləri aşağıdakılardır:

* Agim Sulay: Albaniyanın Vlora şəhərində doğulan Agim Sulay, Albaniyada tanınmış karikaturaçı və illüstratordur. O, "Hosteni" jurnalında fəaliyyətə başlamış və daha sonra beynəlxalq səviyyədə tanınmışdır. Hal hazırda İtaliyada yaşayır və fəaliyyətini İtaliyada davam etdirir.
* Qani Yakupi: Kosovada doğulan Qani Yakupi, komiks müəllifi və jurnalistdir. Onun əsərləri arasında "El Comandante Yankee" və "Retour au Kosovo" kimi qrafik romanlar yer alır
* Şpend Bengu: Şpend Bengu, Albaniyada komikslərin inkişafında mühüm rol oynamış sənətkardır. O, 1997-ci ildə universitet proqramlarına komiksləri daxil etmiş və 2014-cü ildə ilk milli qrafik roman müsabiqəsini təşkil etmişdir.
* Şpend Kada: Kosovoda doğulmuş komiks müəllifidir.

## Nəşr və layihələr
1990-cı illərdə Kosovoda "Strip Arti" və "Hapi Alternativ" kimi jurnallar nəşr olunmuş və yerli komiks mədəniyyətinin inkişafına töhfə vermişdir. Müxtəlif dövrlərdə "Rilindja", "Rrota", "Hareja" adlı komiks jurnalları dərc edilmişdir.

Balkan ölkələrində komikslərin tarixini və müasir inkişafını əks etdirən bir təşəbbüs olan "CAN for Balkans" layihəsi Albaniyada da tətbiq olnmuşdur. Bu layihə çərçivəsində Albaniyada sərgilər təşkil olunmuş və yerli sənətkarların əsərləri nümayiş etdirilmişdir.

## İstinadlar
Elis Baumqartner

**Elis Baumqartner** (; ) — amerikalı tədqiqatçı, tarixçi, fəlsəfə doktoru, Cənubi Kaliforniya Universitetinin müəllimi, "Cənubdan azadlığa doğru. Meksikaya qaçış və Vətəndaş müharibəsinə gedən yol" kitabının müəllifi. Bolton-Katter mükafatının laureatı.
## Həyatı
Yel Universitetinin tarix-bakalavr üzrə təhsilini əla qiymətlərlə başa vurmuşdur. Oksford Universitetində Latın Amerikası tədqiqatları üzrə magistr dərəcəsinə yiyələnmiş və həmin universitetdə Rodsa təqaüdçüsü olmuş və Yel Universitetində tarix üzrə fəlsəfə doktoru dərəcəsini almışdır. Harvard Universitetində və Cənubi Kaliforniya Universitetində 2021–ci ildən professor köməkçisi kimi çalışmışdır. Amerika Tarixi jurnalında yazıları dərc olunmuşdur. 

Onun ilk kitabı "South to Freedom" Nyu York Times jurnalı redaktorunun seçimi olmuş və Los Anjeles Times Book mükafatına layiq görülmüşdür. Həmin kitabı Devid Blayt yüksək dəyərləndirmişdir. Bu kitabı ərsəyə gətirmək üçün müəllif 3 ölkənin 28 arxivində çalışmışdır.

## İstinadlar
Roman Şuxeviç

**Roman Şuxeviç** (, təxəllüsü olan **Tur** və **Taras Çuprinka** ilə də tanınır; ) — ukraynalı hərbi xadim və siyasətçi, Ukrayna Üsyan Ordusunun (UÜO) ali baş komandanı, Ukrayna Millətçiləri Təşkilatının (OUN) fəal üzvü. O, İkinci Dünya müharibəsi zamanı və sonrakı illərdə Ukraynanın müstəqilliyi uğrunda aparılan silahlı mübarizənin əsas simalarından biri olmuşdur.

## Bioqrafiyası
Roman Şuxeviç 1907-ci il iyunun 30-da Lvov şəhərində, o vaxt Avstriya-Macarıstan imperiyasının tərkibində olan ərazidə anadan olmuşdur. Orta təhsilini tamamladıqdan sonra Lvov Politexnik İnstitutunda mühəndis ixtisası üzrə ali təhsil almışdır. O, tələbəlik illərindən etibarən ukrayna millətçi təşkilatlarında iştirak etmiş, "Plast" adlı skaut təşkilatının üzvü olmuşdur. 1920–1930-cu illərdə Şuxeviç Ukrayna Millətçiləri Təşkilatına (OUN) qoşulmuş və təşkilatın silahlı qanadında fəaliyyət göstərmişdir. 1930-cu illərin sonlarında Polşa və Sovet hakimiyyətlərinə qarşı bir sıra gizli əməliyyatlarda iştirak etmişdir. 1941-ci ildə Almaniya SSRİ-yə hücum etdikdən sonra Şuxeviç almanlarla əməkdaşlıq etmiş və "*Nachtigall*" batalyonunun komandirlərindən biri olmuşdur. Lakin daha sonra Ukraynanın müstəqilliyi uğrunda Almaniyaya qarşı da mövqe sərgiləmişdir. 1943-cü ildə Ukrayna Üsyan Ordusunun (UÜO) baş komandanı təyin edilmişdir. Onun rəhbərliyi altında UÜO həm Almaniya, həm də Sovet qüvvələrinə qarşı mübarizə aparmışdır.

### Vəfatı və irsi
Şuxeviç uzun illər Sovet xüsusi xidmət orqanlarının təqibi altında olmuşdur. 1950-ci il martın 5-də Lvov vilayətinin Bilohorsça kəndində NKVD ilə toqquşma zamanı həlak olmuşdur. Roman Şuxeviç Ukraynada milli qəhrəman kimi qəbul olunsa da, onun fəaliyyəti beynəlxalq aləmdə mübahisəli qiymətləndirilir. Bəzi tədqiqatçılar onu almanlarla əməkdaşlıqda, digərləri isə antisovet müqavimətin simvolu kimi qiymətləndirirlər.

2007-ci ildə Ukrayna prezidenti Viktor Yuşşenko tərəfindən ona "Ukraynanın Qəhrəmanı" fəxri adı verilmiş, lakin bu qərar sonradan məhkəmə tərəfindən ləğv edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Ukrayna Üsyan Ordusu
* Ukrayna Millətçiləri Təşkilatı
* Ukrayna İkinci Dünya müharibəsində

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Isayuk, O. *[http://www.istpravda.com.ua/articles/2015/03/5/147628/ Death of Roman Shukhevych: on the film and outside it]*. Ukrainska Pravda. 5 March 2015 [in Ukrainian]
* Viatrovych, V. *[http://www.istpravda.com.ua/articles/2012/03/10/76031/ In search of the Shukhevych's burial. In reality it is still not found]*. Ukrainska Pravda. 10 March 2012 [in Ukrainian]
I Vəlid

**Vəlid ibn Əbdülməlik** və ya **I Vəlid** (*tam adı: Əbül-Abbas əl-Vəlid ibn Əbdilməlik ibn Mərvan ibn Həkəm əl-Üməvi əl-Qureyşi*; ; ) — Əməvilərin 6-cı, Mərvanilərin 3-cü xəlifəsi.

## Bioqrafiyası
Mədinə də anadan olub. Savadı az olsa da, lakin tikintiyə böyük həvəsi var idi. O, eyni zamanda Peyğəmbər məscidini genişləndirmiş və bəzəmişdir. Onun dövründə Əndəlüs və Türkistan fəth edildi. Nitqi qüsurlu olan Vəli, qrammatikanı öyrənməyə çalışsa da, müvəffəqiyyət qazana bilmədi. Atasının dövründə bir neçə dəfə Bizansa qarşı döyüşlərdə iştirak etmiş, Həcc ziyarəti də etmişdir.

Rəvayət olunur ki, hər üç gündən bir Quranı xətm edərdi. Ramazan ayında on yeddi dəfə Quran oxuyub bitirdiyi nəql olunur.

İbn Əbi Əblə onun haqqında demişdir: *"Allah Vəlidi rəhmət etsin, Vəlid kimi kim ola bilərdi! O, Hindistanı və Əndəlusu fəth etdi, mənə gümüş kasalar verərdi ki, onları qarilərə paylayım."*Zalım və sərt olsa da, xilafət işlərini yerinə yetirirdi. Fəqihləri, yetimləri, xəstələri və zəifləri himayə edər, işlərini nizama salardı. İbn Əsakir onun həyatını geniş şəkildə nəql etmişdir. O, hicri 96-cı ildə, 51 yaşında vəfat etmişdir. Qəbri Bab əs-Sağir qəbiristanlığındadır. Onun haqqında *"Tarixi-Dəməşq"*də və digər mənbələrdə uzun tərcümeyi-hal qeyd olunmuşdur.

## İstinadlar
Rafiq Cəlilov

**Cəlilov Rafiq Əsgər oğlu** — Azərbaycanlı dövlət xadimi və iqtisadçı.

## Həyatı
Cəlilov Rafiq Əsgər oğlu 1963-cü il 13 yanvar tarixində anadan olmuşdur. 1984-cü ildə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu iqtisadçı ixtisası üzrə bitirmişdir.

## Karyerası
1984–1989-cu illərdə Ukrayna Respublikasının "Krivorojstal" metallurgiya kombinatında nəzarət-təftiş brosunun rəisi vəzifəsində çalışmışdır. 1990-cı ildən Xəzər Dəniz Gəmiçilik İdarəsində, özəl sektorda, Azərbaycan Respublikası İqtisadi İnkişaf Nazirliyində və Azərbaycan Respublikası Dövlət Əmlakının İdarə Edilməsi üzrə Dövlət Komitəsində müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır.

## Dövlət vəzifələri
* 14 fevral 2006-cı il tarixli Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Dövlət Əmlakının İdarə Edilməsi üzrə Dövlət Komitəsinin sədrinin müavini vəzifəsinə təyin edilmişdir.
* 10 iyul 2009-cu il tarixli Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsinin sədrinin müavini vəzifəsinə təyin edilmişdir.
* 13 may 2020-ci il tarixli Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinin rəisinin müavini vəzifəsinə təyin edilmişdir.
* 14 sentyabr 2021-ci il tarixli Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Cəlilabad Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifəsinə təyin edilmişdir.

## İstinadlar
Crooked Lake Park (Florida)

**Crooked Lake Park** — ABŞ-ın Florida ştatının Polk dairəsində yerləşən siyahıyaalma üzrə müəyyən olunmuş yaşayış məntəqəsidir (CDP). Bu məntəqə ABŞ-27 magistral yolunun kənarında, Warner Universitetinin qarşısında yerləşir. 2020-ci il siyahıyaalmasına əsasən əhalisi 1,893 nəfər təşkil edir. Bu ərazi Lakeland–Winter Haven metropoliten statistik bölgəsinə daxildir. Crooked Lake Park 27°49′54″ şimal enliyi və 81°35′24″ qərb uzunluğu koordinatlarında yerləşir. ABŞ Siyahıyaalma Bürosuna əsasən, yaşayış məntəqəsinin ümumi sahəsi 1.84 km²-dir (0.71 kvadrat mil), bunun 1.78 km²-si quru, 0.06 km²-si isə su sahəsidir.

## Demoqrafiya

2000-ci il siyahıyaalmasına əsasən, CDP-də (Siyahıyaalma üçün təyin olunmuş ərazi) 1,682 nəfər əhali, 645 ev təsərrüfatı və 472 ailə yaşayırdı. Əhalinin sıxlığı kvadrat kilometrə görə 1,159.7 nəfər (kvadrat milə görə 3,004 nəfər) idi. Ərazidə orta sıxlığı kvadrat kilometrə görə 522.6 vahid (kvadrat milə görə 1,354 vahid) olan 758 yaşayış evi mövcud idi. CDP əhalisinin irqi tərkibi belə idi: 91,56% Ağdərili, 4,28% Afrika mənşəli amerikalı, 0,65% Yerli amerikalı, 0,36% Asiyalı, 2,08% digər irqlərdən, 1,07% isə iki və ya daha çox irqə mənsub olanlardan ibarət idi. Hər hansı bir irqə mənsub olan İspan və ya Latın amerikalılar əhalinin 5,83%-ni təşkil edirdi.

645 ev təsərrüfatından 27,0%-ində 18 yaşdan aşağı uşaqlar yaşayırdı, 60,6%-i evli cütlüklərdən ibarət idi, 8,4%-ində isə həyat yoldaşı olmayan qadın başçı vardı. 26,7% ailə olmayan təsərrüfatlar idi. Bütün ev təsərrüfatlarının 22,5%-i fərdi şəxslərdən ibarət idi və 14,1%-ində 65 yaş və yuxarı tək yaşayanlar var idi. Orta ev təsərrüfatı ölçüsü 2.47 nəfər, orta ailə ölçüsü isə 2.84 nəfər idi.

Əhali yaş qruplarına görə belə bölünmüşdü: 21,8% – 18 yaşdan aşağı, 12,5% – 18–24 yaş, 22,4% – 25–44 yaş, 22,0% – 45–64 yaş, 21,3% – 65 yaş və yuxarı. Orta yaş 40 il idi. Hər 100 qadına 84.0 kişi düşürdü. 18 yaş və yuxarı qadınlara isə 82.1 kişi düşürdü.

CDP-də bir ev təsərrüfatının orta gəliri $35,804, bir ailənin orta gəliri isə $42,404 idi. Kişilərin orta gəliri $26,125, qadınların isə $22,075 idi. CDP üzrə adambaşına düşən gəlir $18,731 təşkil edirdi. Ailələrin 3,0%-i və ümumi əhalinin 5,3%-i yoxsulluq həddindən aşağı yaşayırdı. Bunların içində 18 yaşdan aşağı olanların 4,6%-i yoxsul idi, 65 yaş və yuxarı olanlar arasında isə yoxsul yox idi.
Yaşayış məntəqəsi yaxınlığında yerləşən Crooked Lake gölü bölgənin əsas təbii sərvətlərindəndir. Göl balıqçılıq, çayqayıqla gəzinti və üzgüçülük üçün əlverişlidir. Bundan əlavə, ərazidə yerləşən Crooked Lake Prairie Preserve adlı təbiət qoruğu 2,000 akrdan çox ərazini əhatə edir. Burada nadir bitki və heyvan növləri ilə qarşılaşmaq, quş müşahidəsi və gəzinti üçün imkanlar mövcuddur. Crooked Lake Park güclü icma ruhuna malik, sakit və təhlükəsiz yaşayış məntəqəsidir. Burada ailələr, təqaüdçülər və gənc ailələr üçün əlverişli şərait yaradılıb. Göl sahilindəki evlər istirahət evləri kimi də istifadə olunur.

## Mənbələr
* ABŞ Siyahıyaalma Bürosu
* İngilis dilində məqalə
Məhəmməd ibn Qasım

**Məhəmməd ibn Qasım ibn Məhəmməd ibn əl-Həkəm Əbi Əqil əs-Səqafi** (; ) — Sind bölgəsini ələ keçirən Əməvi sərkərdəsi.

## Bioqrafiyası
Taif və ya Bəsrədə doğulub. O, Əməvi xilafətində mühüm siyasi fiqur olmuş Həccac ibn Yusif ilə qohum idi (bəzi mənbələrə görə bacısı oğlu). Bu əlaqə onun erkən yaşlarından etibarən orduda yüksəlməsinə şərait yaratdı. Zəkası və hərbi qabiliyyəti ilə seçilən Məhəmməd ibn Qasım cəmi 17 yaşında olarkən Sind səfərinə başçılıq etmək üçün seçilmişdi. Hindistanın Sind bölgəsinin fəthi, əsasən, Ərəb tacirlərinin Hind okeanında qarət olunması və müsəlman qadınların əsir alınması ilə başlamışdı. Bu hadisə xilafətin rəhbərliyində hiddətə səbəb oldu və Həccac ibn Yusif, gənc Məhəmməd ibn Qasımı bölgəyə ekspedisiya göndərdi. 711-ci ildə başlanan bu yürüşdə o, dəniz sahili boyu irəliləyərək Dabul (indiki Mumbay yaxınlığı), daha sonra isə Debal, Niron (indiki Heydərabad) və Multan kimi şəhərləri ələ keçirdi. Hind şahzadəsi Dahirin ordusu ilə döyüşlərdə uğurlar qazandı və onu məğlub etdi.

Fəth etdiyi torpaqlarda Məhəmməd ibn Qasım yerli əhaliyə qarşı mülayim siyasət yürüdürdü. Buddist və hindulara müəyyən dini azadlıqlar tanıyırdı və İslamı zorla yaymağa çalışmırdı. Bu yanaşma onun bölgədə möhkəmlənməsini asanlaşdırdı. İdarəetməsində ədalətə və nizam-intizama önəm verirdi. Bu da ona həm yerli müsəlman əsgərlər, həm də qeyri-müsəlman yerli əhali arasında nüfuz qazandırmışdı.

Lakin siyasi çəkişmələr onun taleyini dəyişdi. Həccac ibn Yusifin ölümündən sonra yeni xəlifə II Valid (və ya Süleyman ibn Əbdülməlik) tərəfindən sarayda aparılan intriqalar nəticəsində Məhəmməd ibn Qasım 715-ci ildə geri çağırıldı və həbs olunaraq işgəncə ilə öldürüldü. Onun ölümü həm müsəlamlar, həm də qeyri-müsəlmanlara arasında dərin hüznlə qarşılandı. Məhəmmədin ölümündən sonra Sind bölgəsində Əməvilərin nüfuzu zəiflədi.

Məhəmməd ibn Qasım əs-Səqafi İslam tarixində gənc yaşında qazandığı böyük uğurları, Hindistanın İslamlaşmasında oynadığı rolu və ədalətli idarəçiliyi ilə xatırlanır. O, həm də İslam dünyasının şərqə doğru genişlənməsində mühüm addım sayılan Sind fəthinin simvoludur.

## İstinadlar
Dmitri Klyaçivski

**Dmitro Semenoviç Klyaçivski** (; ) — ukraynalı hərbi xadim və siyasi fəal, Ukrayna Üsyan Ordusunun (UÜO) ilk baş komandanı, Ukrayna Millətçiləri Təşkilatının (OUN) üzvü. O, İkinci Dünya müharibəsi zamanı Ukraynanın müstəqilliyi uğrunda silahlı mübarizənin öncül fiqurlarından biri kimi çıxış etmişdir.

## Bioqrafiyası
Dmitro Klyaçivski 1911-ci il noyabrın 4-də Zbaraj şəhərində (o vaxt Avstriya-Macarıstan imperiyası, indi Ukraynanın Ternopol vilayəti) anadan olmuşdur. Gənc yaşlarından ukrayna millətçi hərəkatlarına qoşulmuşdur.Lvov Universitetində hüquq təhsili almış, tələbəlik illərində Ukrayna Millətçiləri Təşkilatına (OUN) üzv olmuşdur. 1930–1939-cu illərdə Polşa hakimiyyəti tərəfindən bir neçə dəfə həbs edilmiş, siyasi fəal kimi təqib olunmuşdur. İkinci Dünya müharibəsi zamanı OUN-un silahlı qanadının təşkili və inkişafında mühüm rol oynamışdır.

1943-cü ildə o, Ukrayna Üsyan Ordusunun (UÜO) ilk baş komandanı təyin edilmiş və "Klim Savur" təxəllüsü ilə fəaliyyət göstərmişdir. Onun rəhbərliyi altında UÜO-nun strukturlaşdırılması və Sovet-Alman qüvvələrinə qarşı geniş müqavimət təşkil olunmuşdur.

Klyaçivski həmçinin Volın bölgəsindəki polyak əhalisinə qarşı zorakılıqların təşkilində ittiham olunur. Bu hadisələr tarixçilər arasında mübahisəli şəkildə qiymətləndirilir və "Volın qırğını" kimi tanınır.

Dmitro Klyaçivski 1945-ci il fevralın 12-də SSRİ-nin NKVD qüvvələri ilə döyüş zamanı Ukraynanın Rivne vilayətində həlak olmuşdur.

Ukraynada o, milli qəhrəman kimi təqdim olunur və bir çox küçə və abidələr onun adını daşıyır. Lakin onun fəaliyyəti beynəlxalq aləmdə və xüsusilə Polşa tarixşünaslığında mübahisəli mövzudur.

## Həmçinin bax
* Ukrayna Üsyan Ordusu
* Ukrayna Millətçiləri Təşkilatı
* Volın hadisələri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*  How many soldiers were in Ukrainian Insurgent Army? Historishna Pravda (3 December 2010)