open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Obsidian

**Obsidian** - Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.			  

## Haqqında
Obsidian kimyəvi tərkibinə görə riolitlərə və digər turş süxurlara uyğun gələn, əsasən (65-75 %) silisium oksidindən ibarət qabıqvari sınıqları olan vulkanik şüşədir. Tünd – qara, tünd-qəhvəyi, tünd-boz rəngli obsidianlar ən geniş yayılmışdır. Həm müntəzəm, həm də xal-xal və dalğavari boyanmış obsidianlara rast gəlinir. Axırıncıların qeyri-müntəzəm boyanması onlarda incəsəpələnmiş hematitin olması ilə əlaqədardır. Çox kiçik qaz möhtəvilərinin olmasına görə cürbəcür bərq vuran tünd rəngli obsidian irizatsiya edən obsidian adlanır. İrizatsiya edən obsidian, adətən, qızılı, gümüşü, sədəfi, hərdənbir bənövşəyi, yaşıl, mavi və s. rəng çalarları ilə səciyyələnir. Birrəngli obsidianla yanaşı, həmçinin onun müxtəlif rəngli zolaqların növbələşməsi ilə fərqlənən zolaqlı növ müxtəlifliklərinə də rast gəlinir.  Tapıldığı mühüm yerlər: Qlas-Butts, Litl-Leyk, Qlas (ABŞ); Lipar adaları (İtaliya); İslandiya; Arteni, Qyadis (Ermənistan); Gürcüstan və b. Azərbaycan ərazisində Kəlbəcər rayonunda Keçəldağ irizatsiya edən obsidian yatağı yerləşir. 

## Tətbiqi
İrizatsiya edən obsidian zərgərlikdə məmulat daşı kimi istifadə edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* Obsidian
Mərmər oniksi

**Mərmər oniksi – Ca[CO<sub>3</sub>] -** Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən. 

## Haqqında
Kalsit və araqonitin sıx, yaxşı pardaxlanan işıqkeçirən, yaxud yarımşəffaf zolaqlı və konsentrik - zonal quruluşlu incə çalarlı sarı, çəhrayı, yaşıl, krem və qəhvəyi rəngli aqreqatları mərmər oniksi adlanır. Parıltısı tutqun parıltıdan şüşə və yağlı parıltıyadək dəyişir. Sərtliyi – 3-4. Sınıqları qeyri-hamardır. Çox vaxt gözəl tekstur rəsmləri olan bütöv kütlələri əhəngdaşları, əhəngli qumdaşları və travertinlərdə və s. layabənzər cisimlər və araqatlar, müxtəlif süxurların səthində örtüklər əmələ gətirir. Tez-tez mərmər oniksinin damarcıqlarına da rast gəlinir. Karst mağaralarında əhəngdaşları içərisində stalaktit və stalaqmitləri, bəzən mürəkkəb formalı aqreqatları müşahidə edilir. İri kütlələri isti mineral bulaqların məhsulu kimi kristallaşır. Tapılma yerləri çoxsaylıdır: Maskara (Əlcəzair); Alabastron (Misir); İran; Pakistan; Əfqanıstan; Karlük mağaraları (Türkmənistan); Qırğızıstan; Ağamzalı və Misxana (Ermənistan) və b. Azərbaycanda mərmər oniksi geniş yayılmışdır. Sirab (Naxçıvan MR) və Tərtər (Kəlbəcər rayonu) yataqları ilə yanaşı mərmər oniksinin əhəmiyyətli yığınları həmçinin Naxçıvan MR-nın (Bilav), Kəlbəcər (Konqur, İstisu, Keşdağ, Tutqun, Abdullauşağı) və Laçın (Xansef) rayonlarının təzahürlərində yerləşir. Naxçıvan MR-nın («Seyid mağarası») və Kəlbəcər rayonunun (İstisu-Tutqun sahəsi) bir sıra məntəqələrində mağara oniksinin təzahürləri məlumdur. 

## Tətbiqi
Yüksək dekorativ keyfiyyətli məmulat daşı kimi istifadə edilir. Nadir hallarda zərgərlikdə də tətbiq olunur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər
* THE GEMSTONE ONYX
VAX

***VAX*** – (Virtual Address eXtension) 1978-ci ildən 1990-cı ilədək keçmiş Digital Equipment Corporation şirkəti tərəfindən istehsal olunmuş 32-mərtəbəli minikompüterlərin populyar ailəsi. VAX sistemlərində bir neçə əməliyyat sistemi: OpenVMS, Ultrix, VAXeln və ya BSD UNIX işləyə bilər. Bəzi VAX maşınlarında bu gün də Linux, NetBSD və OpenBSD əməliyyat sistemləri işləyir.


Fayl:VAX780-5-Feb2015.JPG|300px|DEC VAX 11/780 - 5 kompüter
Fayl:VAX-11-750.jpg|VAX-11/750 minikompüter


## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
DEC Mikroprosessorları

VAX üçün proqram təminatı arxivi
Dominik Martişiak

**Dominik Martişiak** (9 iyul 2000-ci ildə Slovakiyada anadan olub) — Slovakiya Super Liqası təmsilçilərindən olan *Senitsa* klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Slovakiyalı futbolçu.

## Klub karyerası

### Senitsa
Martişiak Senitsa akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Martişiak öz peşəkar karyerasında debütünü 19 may 2017-ci ildə Spartak Trnava klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 93-cü dəqiqədə Adam Payeri əvəz etmişdir. Həmin görüşdə Senitsa liqa görüşündə rəqibinə 1-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Slovakiya Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
Aqraxan siyənəyi

**Aqraxan siyənəyi** () — siyənək cinsinin nümayəndəsidir.

## Yayılması
Orta və Şimali Xəzərin şərq hissəsindən, Volqa deltası qarşısında şirinləşmiş sahədən başqa Aqraxan siyənəyi Xəzərin hər yerində rast gəlinir.

## Morfoloji əlamətləri
D III-IV 13-15,A III 16-20 şüa olur. Qəlsəmə dişcikləri düzdür.Onların sayı 26-41,orta hsabla 32,2-dir.Bədəni nisbətən hündürdür,açıq rənglidir.Rostrum kütdür.Qəlsəmə qapağı gerisində adətən bir qara ləkə olur.Uzunluğu 29-33 sm-dir. Üzgəcləri ,başı,bel tərəfi az piqmentlənmişdir.Pulcuqları iri,nazik və tez qopandır. Üst çənə göz ortası şaqulinin arxasına keçir,alt çənə ya üst çənəyə bərabərdir,ya da yüngülcə irəli çıxır.Dişləri yaxşı inkişaf etmişdir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Şortəlimsu balığıdır,çaylara girmir,nisbətən istiliksevəndir.Orta Xəzərdə kütləvi gedişləri 13-14° temperaturda müşahidə edilir.Başlıca olaraq kilkələr və başqa balıqlarla qidalanan yırtıcıdır.Kürütökmədən sonrakı dövrdə daha intensiv qidalanır.Yem obyektləri ardınca hətta qışda da yerdəyişmələr edir.

## Çoxalması
3-4 yaşlarında cinsiyyət yetkinliyinə çatır.Kürüsü hissə-hissə yetişir,kürü tökməsi may-iyun aylarında suyun temperaturu 20° olduqda müşahidə edilir.Kürülərin sayı 49 mindən 370 minə qədər olub,orta hesabla 203 mindir.Kürü yarımpelagikdir,suyun dibyanı laylarında üzür.19-21° temperaturda inkişaf müddəti 37 saata yaxındır. Kürü tökdükdən sonra sürətlə qidalanmağa başlayır.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Böyük vətəgə əhəmiyyətinə malikdir.Brajnikov siyənəkləri arasında ikinci yeri tutur.Hazırda ehtiyatları və uyğun olaraq tutulması da aşağı düşmüşdür.Aqraxan siyənəyi ehtiyatlarının artırılması üçün başqa tədbirlərlə yanaşı çoxalma dövründə ovlamanı azaltmaq da vacibdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 76.
* Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966,  s. 74.

## Həmçinin bax
Kvadrat (film, 2017)

**Kvadrat ** () — rejissor Ruben Estlundun 2017-ci ildə çəkdiyi film. Qızıl Palma Budağı mükafatı laureatı (2017).
## Xarici keçidlər
*
Rəf (kompüter)

**Rəf** ()– kompüter və (və ya) şəbəkə avadanlıqlarını quraşdırmaq üçün metal konstruksiyadır. Taxçaların eni, adətən, 19 və ya 23 düym olur (19 düym = 48.26 sm, 23 düym = 58.42 sm).

**Rəfə quraşdırılmış** (en. rack-mounted) – standar enli metal karkasa, yaxud bölməyə quraşdırılmaq üçün düzəldilmiş avadanlıq elementidir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Ağcaqoşun çayı

**Ağcaqoşun** — Xocavənd və Ağcabədi rayonlarının ərazisindən axan çay (uz.32 km). Azərbaycan dilində rəng bildirən ağca (ağımtıl) və monqol dilində qoşun - "köcəbə" sözlərindən ibarətdir.

## Toponomik izah
Göyqoşun (Şamaxı r-nu), Təpəqoşun, Donuzqoşun (Qax r-nu, İlisu k.), Aşağı Qoşun, Bərkqoşun (Ağsu-r-nu, Ləngəbiz k.), İpək qoşun (Oğuz r-nu, Daşağıl k.), Qoşundağ (Ordubad r-nu), Qoşunlar dağı (Qəbələ r-n), Qoşunavar (Laçın rayonu), Koşunkar (Oğuz r-nu), Koşunlu (Ağsu r-n), Qutqaşen indiki (Qəbələ r-nu) " qışlaqda monqolca qoşun "koc" və s. toponimlərlə eynidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qarabağ Biblioqrafiya
Cennifer Parilla

**Cennifer Parilla** (d. 9 yanvar 1981; Nyuport-Biç, Birləşmiş Ştatlar) — Birləşmiş Ştatları təmsil edən batut gimnastı. Cennifer Parilla, 2000 və 2004-cü illərdə Birləşmiş Ştatları Olimpiya Oyunlarında təmsil edib.

## Karyerası
Cennifer Parilla, 2000-ci ildə Birləşmiş Ştatların bayrağı altında Avstraliyanın Sidney şəhərində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Yarışların təsnifat mərhələsində Parilla, 60.70 xal topladı və 12 idmançı sırasında 9-cu yeri tutaraq mübarizəni dayandırdı.

Cennifer Parilla növbəti dəfə Olimpiya Oyunlarına, 2004-cü ildə Yunanıstanın Afina şəhərində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında qatıldı. Bu səfər, yarışların təsnifat mərhələsində Parilla, 52.70 xal topladı və 16 idmançı sırasında 14-cü yeri tutaraq mübarizəni dayandırdı.

## İstinadlar
Akiko Furu

**Akiko Furu** (d. 18 iyul 1973; Kanazava, Yaponiya) — Yaponiyanı təmsil edən batut gimnastı. Akiko Furu, 2000-ci ildə Yaponiyanı XXVII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib.

## Karyerası
Akiko Furu, 2000-ci ildə Yaponiya bayrağı altında Avstraliyanın Sidney şəhərində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Yarışların finalında Furu, 35.30 xal topladı və 8 idmançı sırasında 6-cı yeri tutdu.

## İstinadlar
Vaqif Novruzov (botanik)

**Vaqif Novruzov** (; ) — Biologiya üzrə elmlər doktoru, Professor, AMEA-nın müxbir üzvü (2017).

## Həyatı
Vaqif Novruzov 1 iyul 1943-cü ildə Quba rayonunun Rustov kəndində anadan olub.

## Fəaliyyəti

### Elmi əsərləri
1. Флорогенетический анализ лишайников Большого Кавказа. и вопрсы ее охрана (Монография), Баку:Элм,1990,324 с.;

2. Biological varietes of plants in South Caucasus and their protection. Vienna (Austriya)2005

3. Анализ бриофлоры Гянджачайского бассейна. Журн: Естественные и технические науки" Москва, № 3(47). 2010, с.69–71.

4. Fitosenologiyanın (Geobotanika) əsasları (Dərslik), Bakı:Elm,2010,305 s.10.

5. Kiçik Qafqazın yüksək dağlığında qaya və tökün-tülərin zəngçiçəkliləri (Campanulaceae Juss.). AMEA Xəbərləri, Biologiya və tibb elmləri, cild 68, № 1, 2013, s35–39

6. The Seed Productivity of Some Plants in the Rock and Debrises of the High Upland of the Small Caucasus. EUROPEAN ACADEMIC RES- EARCH Vol. I, Issue 12/ March 2014 (5702–5711)Impact Factor: 3.1 (UIF) DRJI Value: 5.9 (B+)

7. Конспект лишайников Азербайджана.(Монография), Баку: Элм,2014,236 с

8. The anthropogenic dynamics and the preservation of vegetation of the Western region of Azerbaijan" Romania, İnternational Multidisciplinary Research Journal, European Academik Research, vol. I, Issue 11, February 2014.

9. The systematic analysis of moss families in Western part of Azerbaijan. International Conference Innovative Approaches to Conservation of Biodiversity. International Conference Innovative Approaches to Conservation of Biodiversity. Conference Program. October 2–4, 2016. Baku, Azerbaijan

10. Флорогенетическое значение анатомических признаков представителей сем. Rosaceae Азербайджана. Материалы XVII Международной научной конференции Биологическое разнообразие Кавказа и Юга России. Нальчик,2015,с.176–179

11. Flora biodiversity of the raines of the Kapaz mountion. Seab 2016. Symposium an euroasion bidisersity, abstract book. 23–27 may, 2016, Antalya, Türkiyə.

12. Genesis of the Flora of Specially Guarded Natural Areas — Geygel National Park, Eldarpinery, Garayazy and Korchay State Natural Reservations. International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences ISSN: 2319–7706 Volume 6 Number 2 (2017) pp. 95–99 Journal homepage: http://www.ijcmas.com

## İstinadlar
Cənubi Ural

**Cənubi Ural** —  Ural dağlarının cənubunda yerləşən və onun ən enli hissəsini təşkil edən silsilə. Silsilə Ufa çayı ilə Ural çayı arasında yerləşir. Qərbdən və şərqdən müvafiq olaraq Şərqi Avropa düzənliyi və Qərbi Sibir düzənliyi ilə əhatələnir. Şimaldan Orta Ural dağları ilə əhatələnir. 56° şimal enliyi sərhəd rolunu oynayır. Cənub sərhədi Qazaxıstanın Aktyobinski rayonu ərazisindən keçir.
 
Ən hündür zirvəsi: Yamantau dağı (1 640 m). Cənubi Ural 250&nbsp;km, uzunluğu isə 550&nbsp;km təşkil edir.

## İqlimi
Cənubi Ural kəskin kontinental iqlimə malikdir. Qışı soyuq, yayı isə istidir. Qışda Asiya antisiklonunun təsirinə məruz qalır. Qışda Sibirdə formalaşan hava, qışda isə Kara və Barens dənizləri üzərində formalaşan arktik hava kütlələri təsir göstərir. Üstəlik onun iqliminə təsir göstərən digər amil Qazaxıstan və Orta Asiya üzərində formalaşan tropik hava kütlələridir. İqlimin kontinentallığı şimal-qərbdən cənub-şərqə artır.

Qış (noyabrın ortasında — mart) — davamlı, sərt, aydın səmalı günlər. Külək və fırtılar müşahidə edilir. Orta aylıq temperatur yanvar ayında 22&nbsp;°C (minimal −45&nbsp;°C) olur. Bəzən Atlantik okeandan gələn siklonların hesabına sulu qar, yağış və dumana kimi təbii hadisələrin baş verməsinə səbəb olur. İlk qar oktyabrda yağır. Davamlılıq noyabrdan başlayır. Qar örtüyünün qalınlığı martda 40—80 sm olur.

Yaz (aprel — may) — sərin, donmalar. Dumanlı qarlı və yağışlı günlərlə yanaşı aydın havalar da müşahidə edilir. Qar örtüyü aprelin ortalarına qədər qalır. Bəzi illərdə hətta maya qədər qala bilir. Donmalar iyulun əvvəllərinə qədər müşahidə edilir

Yay (iyun — aqust) — mülayim isti havalar müşahidə edilir. İyul ayının orta temperaturu +19&nbsp;°C (maksimal +34&nbsp;°C) təşkil edir. Avqustda yağıntıların miqdarı azalır və aydın günlərin sayı artır. Ayın sonları donlar başlayır.

Payız (sentyabr — noyabrın birinci yarısı) — soyuq, yağmurlu və küləklərlə müşahidə edilən günlər. Yağıntılar əsasən yağış halında düşür.

İl ərzində küləklər qərb, cənub-qərb istiqanətdə axır. Əsasən yaz və yay ayları nüşahidə edilir. Küləyin gücü 1,3 — 4,3&nbsp;m/s-dır.

İllik yağıntının miqdarı 350 - 700—800&nbsp;mm arasında dəyişir.  Qar örtüyünün maksimal qalınlığı 50 sm-dir. Qar örtüyü 170 gün qalır.

## Hidroqrafiya

Cənubi Ural silsiləsinə aid olan çayların böyük qismi Xəzər dənizi hövzüsünə daxildir. Bircə silsilənin şimalından başlayan Uy və Miass çayları Ob çayına axır. Bunlar isə öz növbəsində Şimal Buzlu okeana aiddir. Silsilədən balayan çaylar:
* Ağidel (çay)
* Ural çayı
* Ufa çayı
* Sim çayı
* Samkara çayı
* Dyomka çayı
* Yoryozan çayı
* Ay çayı
* İnzer çalı
* Zilim çayı
* Lemeza çayı
* Nuquş çayı
* Uy çayı
* Miass çayı

## İstinadlar
Nataliya Karpenkova

**Nataliya Vladimirovna Karpenkova** () — Belarusu təmsil edən batut gimnastı. Nataliya Karpenkova, 2000-ci ildə Belarusu XXVII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib. Dünya Çempionatlarında 1 gümüş və 1 bürünc medal qazanan Nataliya Karpenkova, həm də Avropa Çempionatlarında 1 qızıl, 2 gümüş və 1 bürünc medala sahib olub.

## Karyerası
Nataliya Karpenkova, 2000-ci ildə Belarus bayrağı altında Avstraliyanın Sidney şəhərində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Yarışların finalında Karpenkova, 35.80 xal topladı və 8 idmançı sırasında 5-ci yeri tutdu.

## İstinadlar
Anna Doqonadze

**Anna Doqonadze** və ya tam adı ilə **Anna Doqonadze-Lilkendey** () — Almaniyanı təmsil edən Gürcüstan əsilli batut gimnastı. Anna Doqonadze, 2000, 2004, 2008 və 2012-ci illərdə Almaniyanı Olimpiya Oyunlarında təmsil edib. 2004 Afina Olimpiadasında qızıl medal qazanan Anna Doqonadze, həm də Dünya Çempionatlarında 3 qızıl, 4 gümüş və 6 bürünc medala sahib olub.

## Karyerası
### 2000 Sidney Olimpiadası
Anna Doqonadze, 2000-ci ildə Almaniya bayrağı altında Avstraliyanın Sidney şəhərində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Yarışların finalında Anna Doqonadze, 5 xal topladı və 8 idmançı sırasında sonuncu, 8-ci yeri tutdu.

### 2004 Afina Olimpiadası
Anna Doqonadze növbəti dəfə Olimpiya Oyunlarına, 2004-cü ildə Yunanıstanın Afina şəhərində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında qatıldı. Bu səfər, yarışların finalında Anna Doqonadze, 39.60 xal topladı və 8 idmançı sırasında 1-ci yeri tutaraq Olimpiya çempionu oldu.

### 2008 Pekin Olimpiadası
Anna Doqonadze üçüncü dəfə Olimpiya Oyunlarına, 2008-ci ildə Çinin Pekin şəhərində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında qatıldı. Bu səfər, yarışların finalında Anna Doqonadze, 18.90 xal topladı və 8 idmançı sırasında sonuncu, 8-ci yeri tutdu.

### 2012 London Olimpiadası
Anna Doqonadze sonuncu, dördüncü dəfə Olimpiya Oyunlarına, 2012-ci ildə Birləşmiş Krallığın London şəhərində baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarında qatıldı. Bu səfər, yarışların təsnifat mərhələsində Anna Doqonadze, 100.370 xal topladı və 16 idmançı sırasında 10-cu yeri tutaraq mübarizəni dayandırdı.

## İstinadlar
Arif Məmmədov (arxeoloq)

**Arif Məhəmməd oğlu Məmmədov** () — professor, arxeoloq alim.

## Həyatı
25 fevral 1961-ci ildə Goranboy rayonunun Qızılhacılı qəsəbəsində anadan olmuşdur.

1989–1994-cü illədə Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası;

1995–2004-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti;

2004–2014 Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu Sumqayıt filial.

AMEA Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanı; Ali Hərbi Dənizçilik Akademiyasının Fəxri fərmanı; Bərdə rayon İcra Hakimiyyətinin Fəxri fərmanı; Salyan rayon İcra Hakimiyyətinin Fəxri fərmanları ilə təltif olunmuşdur.

Hazırda AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunda şöbə müdiri vəzifəsində çalışır.

## Fəaliyyəti
Bərdədə aparılmış arxeoloji qazıntıların nəticələri orada 3000 illik şəhər mədəniyyətinin olduğunu sübuta yetirmişdir.

Gəncədə aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində Antik və İlk orta əsr şəhər yeri müəyyənləşdirilmişdir

Salyanda aparılmış arxeoloji qazıntılar nəticəsində Muğan – Babazanlı abidəsinin 2800 illiyi müəyyənləşdirilmişdir

**Gəncəbasar IV–XIII əsrlərdə (tarixi-arxeoloji tədqiqat)** namizədlik dissertasiyasının müdafiə etmişdir.

**Qoşqarçay və İncəçay hövzəsinin tarixi-arxeoloji tədqiqi (III – XVII əsrlər)** doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

6 müəlliflik şəhadətnamələrinin və patentinə sahibdir. İndiyədək 15-i xaricdə olmaqla, 115 əsəri çapdan çıxmışdır.

### Elmi əsərləri
* Qoşqarçay və İncəçay hövzəsinin tarixi-arxeoloji tədqiqi (III – XVII əsrlər)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* science.gov.az
Qvadelupa adası

**Quadelupa adası** () — vulkan mənşəli ada. İnzibati baxımdan Meksikanın Aşağı Kaliforniya ştatı Ensenada vahidliyinə daxildir. Adanın poç indeksi — 22997.

## Coğrafiya
Ada Aşağı Kaliforniya ştatı sahillərindən 241 km qərbdə yerləşir. Ensenada şəhərindən məsafə isə 400 km-dir. Ada iki vulkandan ibarətdir. Şimalında yerləşən vulkan daha gənc və hündürdür. Adanın uzunluğu (şimaldan cənuba) 35 km, eni 9,5 km təşkil edir. Ümumi sahəsi 244 km² bərabərdir. Adada bir sıra silsilələr vardır. Onların ən hündürü okean səviyyəsimdən 1298 metr gündürlüyə malikdir. Adanın şimalında yeləşir (Avqusta dağı) və 975 metr hündürlüyə malik dağ isə cənubundadır (El-Pikaço).

## Ekologiya
XIX əsrin əvvəllərində balina və suiti ovçusu olan ruslar adaya keçi gətirmişlər. Sonradan onlar adanın bütün bitki örtüyünü məhv etmişlər. Ada 1928-ci ilin 16 avqust tarixində milli park elan edilmişdir (bu Meksikanın ən qədim qoruğudur). Adadan keçilərin köçürülməsi tam olaraq 2005-ci ildə başa çatmışdır.

Adada yayılmış iri endemik canlılar:
* Qvadelupa dəniz pişiyi (*[[Arctocephalus townsendi]]*)
* *[[Salpinctes obsoletus guadalupensis]]*
* *[[Carpodacus mexicanus amplus]]*
* *[[Junco hyemalis insularis]]*

## Mənbə
* Quadelupa adasınln görüntüləri
* http://www.islandconservation.org/guadalupe.html
Qoşqar Sarıyev

**Qoşqar Sarıyev** (tam adı: **Sarıyev Qoşqar Nadim oğlu**; d. 1980 – ö. 30 may 2017, Qazax, Azərbaycan) — Azərbaycanlı futbolçu, karyerası boyu yalnız "Göyəzən"də çıxış etmiş, bu komandanın kapitanı olmuşdur.

## Karyerası
Qoşqar Sarıyev uzun illər "Göyəzən" futbol klubunda çıxış etmiş və komandanın kapitanı olmuşdur. Uzun illər bu komandanın heyətində I divizionla yanaşı, Premyer Liqa yarışlarında da oynamışdır. Hətta bir dəfə "Qəbələ"yə baxışa çağırmış; amma getməmiş, komandasına sadiq qalmışdır.

Səhhəti ilə əlaqədar futbolu tərk etmişdir.

## Həyatının son illəri
Futbolu tərk edəndən sonra yaşadığı Qazax rayonunun Xanlıqlar kəndində mağazada satıcılıq etmiş; doğma kəndində qablaşdırılan bulaq sularının satışı ilə məşğul olan mağazada işləmişdir.

## Vəfatı
Qoşqar Sarıyev 30 may 2017-ci ildə – 37 yaşında ikən vəfat etmişdir. Belə ki, ürək xəstəliyindən əziyyət çəkən Sarıyevin səhhəti mayın 30-da kəskin pisləşmiş; o, Qazax Müalicə Diaqnostika Mərkəzinə aparılarkən yolda vəfat etmişdir.

## Ailəsi
Ailəli olub, 2 övladı var. Onun həyat yoldaşı tibb bacısı işləyir.

## İstinadlar
Xunə

**Xunə** və ya **Xunəc** — vaxtilə Azərbaycanda yerləşmiş şəhər. Bu şəhər sonralar **Kağızkonan** (Kağızkünan), yəni "*kağız istehsal edənlər*" adını daşımışdır. Keçmiş ərazisi hazırda İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Miyanə şəhristanının Kağızkonan bəxşində yerləşir.

12–13-cü əsr coğrafiyaçısı Yaqut əl-Həməvi, Azərbaycanın ucqar hissəsində yerləşən Xunə şəhəri haqqında məlumat verərkən, onun Marağa ilə Zəncan arasında, Zəncandan iki günlük məsafədə yerləşdiyini qeyd etmişdir. Həmdullah Qəzvini isə Xunə ilə Ərdəbil arasında 7 fərsəx (39,79&nbsp;km) məsafənin olduğunu qeyd etmişdir.

Burada kağız istehsalına başlanandan sonra yerli əhali şəhərin adını "kağızqayıran, kağız buraxan yer" mənasında Kağızkunan adlandırmışdır. O zaman Azərbaycanın və ətraf bölgələrin inkişaf etmiş əsas şəhərləri Marağa, Xunəc, Miyanic (Miyanə), Ərdəbil, Təbriz, Mərənd, Naxçıvan, Bərdə, Gəncə və başqaları idi. Xunəc xaricə gedənlərin və xaricdən gələnlərin keçid yolu üstündə yerləşdiyinə görə yoxlanış məntəqəsi (gömrükxana) rolu oynayırdı. Bu yoldan keçənlər özləri ilə xaricə kağız da aparırdılar.

Satıcılarla və alıcılarla hər gün dolu olan Xunəc (Kağızkünan) bazarında kağız, qələm və s. ləvazimatlar da satılırdı. Yaxın və uzaq şəhərləri bir-biri ilə birləşdirən nəqliyyat yolları üstündəki poçt xanalar vasitəsilə təkcə məktub yox, kağız, kitab və s. tələbat malları da daşınırdı. Poçt yollarında bir-birini əvəz edən çaparlar vasitəsilə yüklərin bir poçtdan digərinə təhvil verilməsi və qəbulu imzalı, möhürlü sənədlə həyata keçirilirdi. Hər poçt məntəqəsinin öz çaparxanası vardı.

## Həmçinin bax
* Ərdəbil

## İstinadlar
Domlar

**Domlar** ("**Doma**" və ya "**Domi**" olaraq da adlandırılırlar; دومي‎‎ / ALA-LC: *Dūmī&#x202F;*,  / *Dūmrī&nbsp;*; Misir Ərəbcəsi: هناجره‎‎  *Hanagra&#x202F;*) — Orta Şərqdə, Şimali Afrikada, Qafqazda, Mərkəzi Asiyada və Hindistan yarımqitəsində yaşayan Hind-Ari etnosu.

## Mədəniyyət
Domların şifahi ənənələri var və mədəniyyət və tarixlərini, musiqi, poeziya və rəqslə ifadə edirlər. İlk olaraq qaraçıların bir budağı olduqlarına inanırdılar, lakin Domari dili üzərinə edilən son araşdırmalar, yəqin ki, VI əsrdə qaraçılarla müqayisədə Hindistan yarımqitəsindən ayrıldıqlarını göstərir.

Qaraçıların özlərini təyin etmələri üçün dünya səviyyəsində istifadə edilən adları, roman dilində də kişi mənasını verən "*Htom*" terminidir. Rom, Dom və Lom sözləri, VI əsrdə fərqli qaraçı xalqlarını təsvir etmək üçün istifadə edilirdi. Bir neçə qəbilələr Qərbi Avropaya qədər getmişdilər. Qərbi Avropadakılar Romlar, İran və Türkiyədə qalanlar isə Domlar adlandırmışdılar.

Müxtəlif Domari yarımqrupları arasında olan Qəvazilər, rəqsləri və musiqiləri ilə ən məşhur qrupdur.

## Yayılması
Ümumi əhalisi təxminən 2.2 milyondur. Əksəriyyəti Türkiyədə, Misirdə, İranda və İraqda yaşayır. Liviya, Tunis, Əlcəzair, Mərakeş, Sudan, İordaniya, Suriya və başqa Orta Şərq və Şimali Afrika ölkələrində daha kiçik həcmli dom icması mövcuddur. Azərbaycanda təxminən 1000-ə yaxın Dom yaşamaqdadır.

Domların ümumi sayları bilinmir çünki bəzi domlar əhali siyahıyalmalardan çıxarılmışdır və bəziləri isə öz milliyyətlərini adlandırarkən dom yerinə milli terminlərdən istifadə edirlər. İndiki vaxtda, daha böyük cəmiyyətlərinin suveren dillərini danışırlar, ancaq milli dilləri olan Domari, daha çox kiçik həcmli icmalar tərəfindən danışılır. İranlılar onlara "xaricilər" mənasını verən *qurbati* və ya *koul* adlandırılırlar.

İordaniyada Domlar/Qaraçıların böyük bir icması var. Tədqiqatçılar, "*etnik identikliklərini gizlədərək Ərəb irqçiliyi ilə uyğunlaşırlar*" deyirlər, çünki domların əsl identiklikləri aşkar olunduqda ərəb cəmiyyətinə qəbul edilməyəcəklər. İranda Dom əsilli bir başqa qrup da, Lorilərdir. Lorilər cənub-şərqi İranın Bəluc bölgələrində yaşayırlar.

## Mədəniyyətdə
Milliyətcə azərbaycanlı olan İran müğənnisi və aktrisası Ququş, "*Koeli*" adlı bir mahnı bəstələmişdir. Bu mahnıda İranın qaraçı xalqı olan domlardan bəhs edilir.

## Həmçinin bax
* Qaraçılar
* Bəluclar
* Türkmanlar
* Suriyada vətəndaş müharibəsi
* Hindistan yarımqitəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Dom Research Center  ()
* "The Gypsies of Jerusalem: the Forgotten People"   () Amoun Slim tərəfindən.
* Domari, The society of Gypsies in Jerusalem ()
* "The Gypsy People of Israel, Gaza & the West Bank"  () Valeri Novoselski tərəfindən
* "Evolving, educating: Israel's Gypsy community" () Royi Mandel tərəfindən
* "The Dom People and their Children in Lebanon" () Terre des Homms tərəfindən
Bərdic (şəhər)

**Bərdic şəhəri** — orta əsrlərdə Azərbaycanın şimalındakı mühüm şəhərlərdən biri də Bərdic idi.

Mənbələrin verdiyi məlumatdan məlum olur ki, Bərdic Bərdədən 14 fərsəx aralıda, Kür çayı sahilində mövcud olmuşdu.
Hüdudü’l-Aləm müəllifi Bərdicin rifah və nemətlər şəhəri olduğunu yazır.

Bərdə, Beyləqan kimi Arranın mərkəzi və qərb şəhərləri Kür çayı vasitəsilə dəniz ticarəti ilə məşğul olduğunu təxmin
etmək olar. Çünki İbn Hövqəl Kürün böyük və gəmilərin üzməsi üçün əlverişli çay olduğunu qeyd edir.

Bu qədim şəhərin adı mənbələrdə bəzən Bərzənc, Bərzənd və yaxud Bərdic kimi çəkilir. Tarixi faktlardan belə məlum olur ki, indiki Zərdab ərazisində mövcud olmuş bu şəhər X-XIII əsrin ən böyük şəhərlərindən biri imiş. X-XIII əsrlərdə bu şəhərə uzaq-uzaq ellərdən alış-verişə gələrmişlər. Bu şəhər tacirlərin qazanc yerlərindən biri imiş. O da qeyd olunur ki, həmin dövrdə bu şəhərin adı Təbriz, Dərbənd, Bərdə və digər böyük şəhərlər ilə yanaşı çəkilərmiş. Bərzəng şəhəri Zərdabın indiki Körpükənd kəndinin ərazisində olmuşdur.

## Həmçinin bax
* Əhməd ibn Harun əl-Bərdəi əl-Bərdici Azərbaycanlı hədis alimi
* Zərdab

## İstinadlar

http://www.ehlitevhid.com/kitab/Azeri-Alimleri.pdf
Visual Basic

**Visual Basic** – Microsoft şirkəti tərəfindən istehsal olunmuş (1991) proqram təminatının işlənib hazırlanması vasitəsi; proqramlaşdırma dili və gəlişdirmə mühitindən ibarətdir. Visual Basic öz ruhunu, üslubunu və qismən sintaksisini sələfi olan Basic dilindən alıb. Eyni zamanda Visual Basic obyekt-yönlü və komponent-yönlü proqramlaşdırma dillərinin elementlərini özündə birləşdirir. Özündən əvvəlki Windows proqramlaşdırma mühitlərindən fərqli olaraq, pəncərələri başlatmaq (INITIALIZE), hadisələri emal etmək, yaxud əməliyyat sistemi ilə qarşılıqlı əlaqədə olmaq üçün proqramçılar hər hansı ümumi kod yazmalı deyillər. Hazırkı versiyası Visual Basic. NET, yaxud VB. NET adlanır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Googlewhack

**Googlewhack <quql-vək>** – (slenq) Google sisteminin axtarış sətrində dırnaqdan istifadə etmədən iki “qanuni” söz yığıb yeganə nəticə almaqdan ibarət olan oyun. Bu oyunun son məqsədi ekranda axtarışın nəticəsi olaraq belə bir bildirişi görməkdir: Results 1-1 of 1. Belə sorğu “quqlvək” adlanır. Əgər tapılmış Googlewhack şəbəkədə dərc olunarsa, tezliklə o, böyük ehtimalla, bu kateqoriyaya aid olmayacaq, çünki bu söz birləşməsinə görə axtarış nəticələrinin sayı artacaq.

Hesab edilir ki, bu oyun Google sistemində nadir axtarış sorğularının araşdırılması zamanı Qeri Stok (Gary Stock) tərəfindən düşünülüb. Googlewhack 2002-ci ildə xüsusilə populyar idi. http://googlewhack.com  saytında ən məşhur “quqlvək”lərlə tanış olmaq olar (əlbəttə, onlar indi belə deyillər).

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Lena deltası

thumb|320px|Lena deltasının kosmosdan görünüşü

**[[Lena çayı|Lena]] deltası** — dünyanın ən böyük deltalarından biridir. Dültanın sahəsi 45 min km²-dir. Təqribi olaraq Laptevlər dənizi daxilinə 150 km daxil olmuşdur. Detla kiçik göllər, adalar və qollarla zəngindir. Dənizə yalnız üç qol dayanmadan suyunu çatdıra bilir: qərbi - Olenyokskaya, mərkəzi — Trofimovskaya və şərqi — Vısovskaya. Bu qolların hamısı gəmiçilik üçün yararlıdır. Ancaq 106 km uzunluğa malik Bıkovskaya qolu Tiksi buxtasına açılır. Burada isə Yakutiyanın dəniz qapısı olan Tiksi limanı yerləşir. Deltada Ust-Lenski qoruğu və Lena-Delta biosfer rezervi yerləşir. Onlar ümumilikdə 60 min. km² sahəni əhatə edir. Deltada böyük həcmdə su quşları yaşayır.

Lena deltasının şimalında Dunay adaları yerləşir.

Lena deltası ilk dəfə 1735-ci ilin avqustunda Vasili Vasileviç Pronçişevin rəhbərlik etdiyi Böyük Şimal Ekspedisiyasının Yenisey-Lena araşdırma dəstəsinin səyi ilə xəritəyə salınmışdır. 

## Ədəbiyyat
* Антонов В. С. Устьевая область реки Лены (гидрологический очерк). Л., 1967.107 с.
* Блохин Ю. Ю. О состоянии охоты на гусей в дельте Лены. Охрана угодий и использование охотничьих птиц. М., 1988. С. 51-60.
* Пуминов А. П. К истории речных долин в низовьях рек Лены и Оленек //Сборник статей по геологии Арктики. Л. — 1960. — №. 14. — С. 163—172.

## Mənbə
* Lena deltası 

## İstinadlar
Dunay adaları

**Dunay adaları** — Laptevlər dənizində yerləşən adalar qrupu. Lena deltasının şimalında qərarlaşır. Saxa ərazisinə daxildir. Sdalar qrupuna daxildir: Yeqorşa, Lepyeşkalabıt-Byelkyeye, Dunay-Arıta.

Arxipelaqın ən iri adası Dunay-Arıta adasıdır. Ada və bütün adalar qrupu Yenisey kazakı Konstantin Stepanoviç Dunayın şərəfinə adlandırılmışdır

Sovet dönəmində Dunay-Arıta adasında qütb stansiyası fəaliyyət göstərirdi. 
## İstinadlar
İndekslənmiş fayl

**İndekslənmiş fayl** ( ~ ru. индексированный файл ~ tr. dizinli dosya) – yazılarına erişmək üçün indeksi olan fayl. Belə faylda yazını tapmaq üçün öncə uyğun elementi indeks faylında tapmaq lazımdır. Orada yazını tanıdan (identifikasiya edən) açar sahəsi və onun məntiqi, yaxud fiziki ünvanı olur. Müxtəlif açarlar üzrə axtarışı asanlaşdırmaq üçün faylın bir neçə indeksi ola bilər. İndeksləmə mexanizmi yazılara birbaşa erişməni təmin edir və faylın ardıcıl gözdən keçirilməsində vaxt itkisindən qaçmağa imkan verir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
İndeks yarığı

**İndeks yarığı** ( ~ ru. индексное окно ~ tr.indeks deliği) – 5.25-düymlük disketin mərkəzi oturma deşiyinin yaxınlığında kiçik dairəvi deşik. O, birinci verilənlər sektorunun mövqeyini (yerini) göstərməklə disketin fırlanması zamanı oxuma-yazma əməliyyatlarının sinxronlaşmasını təmin edir. Bundan başqa, indeks yarığı yanlışlıqların aşkarlanmasına kömək edir. Məsələn, diskin oxuma-yazma başcığının tam keçidi (yolu) indeks yarığının xüsusi sensor ilə ölçülən keçid zamanın ikiqat qiyməti ilə üst-üstə düşməlidir. Disketdə lazım olan sektorun axtarış zamanını qiymətləndirmək üçün bu nisbətdən istifadə etmək olar. Əgər sektor indeks yarığının iki keçidindən sonra tapılmazsa, hesab edilir ki, sektor yoxdur və ya zədəlidir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Konstantin Krasuski

**Krasuski Konstantin Adamoviç** () — Professor, SSRİ EA-nın müxbir üzvü (1933).

## Həyatı
Krasuski Konstantin Adamoviç 1867-ci il sentyabrın 14-də Moskva vilayətinin Zaraysk şəhərində anadan olub. 1891-ci ildə Peterburq Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsini bitirib. 1902-ci ildə kimya üzrə magistr alimlik dərəcəsi, 1903-cü ildə professor elmi adı almışdır. 1902–1907-ci illərdə Varşava Universitetində professor kimi çalışıb, 1911-ci ildə Kiyev Universitetində kimya üzrə doktorluq dissertasiyası müdafiə edib, 1926-cı ildə Ukrayna SSR EA-nın, 1933-cü ildə isə SSRİ EA-nın müxbir üzvü seçilib. 1907–1912-ci illərdə Kiyev Politexnik İnstitutunda, 1913–1916-cı illərdə Kiyev Universitetində, 1916–1919-cu illərdə Xarkov Universitetində işləyib. 1929-cu ildə Azərbaycana dəvət olunub. 1929–30-cu illərdə Bakı Dövlət Universitetində, 1930–1937-ci illərdə Azərbaycan Sənaye İnstitutunda "Üzvi-kimya" kafedrasına rəhbərlik edib. 1935–1937-ci illərdə SSRİ EA Azərbaycan Filialının Kimya İnstitutunun təşkilatçısı və ilk direktoru olub.

## Elmi fəaliyyəti
K. Krasuskinin elmi fəaliyyətinin əsasını hipoxlorit turşusunun olefinlərə birləşmə qaydasının müəyyən edilməsi, üzvi oksidlərin iştirakı ilə gedən izomerləşmə reaksiyalarının öyrənilməsi, ammonyak və aminlərin üzvi oksidlərə təsirinin araşdırılması məsələləri təşkil edib. Onun tərəfindən müəyyən edilib ki, aminlər qeyri-simmetrik oksidlərə birləşən zaman hidrogen ən az olan yerə birləşir və nəticədə ikili aminospirt əmələ gəlir. Bu proses K. Krasuski qaydası adı ilə üzvi kimyada geniş istifadə olunur. Azərbaycanda üzvi kimya elminin inkişafında, elmi kadrların hazırlanmasında, üzvi kimya laboratoriyalarının təşkil edilməsində K. Krasuskinin böyük xidmətləri olub.

## Elmi əsərlər
K. Krasuski 60-dan artıq elmi əsərin müəllifidir.

## Təltiflər
K. Krasuski Azərbaycan SSR "Əməkdar elm xadimi" adına layiq görülüb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://kqkiamea.az/az/content/1
İndeksləmə

**İndeksləmə**( ~ ru. индексация ~ tr. indeksleme)– informasiyanın saxlanması və emalı sistemlərində: verilənlərin yerini göstərən informasiyalardan ibarət olan siyahının və ya cədvəlin (kitabın mündəricatı və ya əlifba göstəricisi kimi) yaradılması və istifadə olunması. Verilənlər bazasında: açarlardan (sözlər və ya sahələrin adlarından) istifadə etməklə verilənlərin aşkarlanması üsulu. Proqramlaşdırmada və informasiyanın emalında: təməl ünvan ilə birlikdə indekslənmiş ünvandan (sürüşmədən) istifadə olunması cədvəldə informasiyanın axtarışı üçün tətbiq olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
World Wide Web Conference

**The ACM Web Conference** (əvvəlki adı: **International World Wide Web Conference**; qısaca **WWW**) — Ümumdünya hörümçək torunun gələcək istiqaməti mövzusunda illik beynəlxalq akademik konfrans. İlk konfrans 1994-cü ildə İsveçrənin Cenevrə şəhərində, CERN-də Robert Kayo tərəfindən keçirilmiş və təşkil edilmişdir. Konfrans o vaxtdan bəri hər il Robert Kayo və həmkarı Cozef Hardin tərəfindən təsis edilən Beynəlxalq Ümumdünya Hörümçək Toru Konfransı Komitəsi (IW3C2) tərəfindən təşkil olunur. 2020-ci ildə "Web Conference" seriyası ACM SIGWEB tərəfindən dəstəklənən Hesablama Maşınları Assosiasiyası (HMA) ilə əlaqəli olmuşdur. Konfransın məkanı Şimali Amerika, Avropa və Asiya arasında dəyişir, onun tədbirləri adətən beş gün davam edir. Konfransın məqsədi "əsas təsir edici şəxslərin, qərar qəbul edənlərin, texnoloqların, bizneslərin və standartlar təşkilatlarının" həm davam edən işlərini, araşdırmalarını və fikirlərini təqdim edə, həm də bu sahədə ən bilikli insanlardan rəy ala biləcəkləri bir forum təmin etməkdir.

"Web Conference" seriyası onunla əlaqəli texnologiyaların standartlaşdırılması, qeyd olunan texnologiyaların cəmiyyətə və mədəniyyətə təsiri ilə bağlı müzakirə və debatlar üçün qlobal forum təmin etmək məqsədi daşıyır. Tərtibatçılar, tədqiqatçılar, internet istifadəçiləri, eləcə də kommersiya müəssisələri və təşkilatlar ümumdünya hörümçək torunun ən son yeniliklərini, həmçinin eTV və elektron biznes kimi digər prosesləri müzakirə etmək üçün konfransda bir araya gəlir. Konfransların mövzusuna adətən dərsliklər və seminarlar kimi müxtəlif tədbirlər, həmçinin əsas konfrans və internet tarixinin yaddaşına xüsusi yer ayrılması və xüsusi diqqətəlayiq hadisələr daxildir. Konfranslar IW3C2 tərəfindən "World Wide Web Consortium" (W3C), yerli təşkilat komitələri və texniki proqram komitələri ilə birgə təşkil olunur.

## Tarixi
Ümumdünya hörümçək torunun yaradıcısı Robert Kayo özü CERN daxilində, həmçinin 1991-ci ildə Texasın San-Antonio şəhərində və 1993-cü ildə Vaşinqtonun Sietl şəhərində "Hipermətn" kimi konfranslarda lobbiçilik etmişdir. O, 1993-cü ildə konfransdan qayıdan kimi Ümumdünya Hörümçək Toru Konfransı 1 adlı yeni konfrans elan etmiş və əslində bunu MSTM-nin "Mozaika və veb" layihəsindən 23 saat daha əvvəl etmişdir. MSTM əməkdaşı Cozef Hardin ilə Beynəlxalq Ümumdünya Hörümçək Toru Konfransı Komitəsini təsis etdikdən sonra onlar Cenevrədə növbəti konfransların keçirilməsinə qərar vermişdilər.

## Keçirilən konfranslar
Keçmiş və gələcək konfranslara daxildir:

## Həmçinin bax
* Ümumdünya hörümçək toru

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
İndeks nişanı

**İndeks nişanı** ( ~ ru. индексная метка ~ tr. indeks işareti) – mikrofişlərdə (MICROFICHE) mövqeyi göstərən işarə, adətən, xətt və ya ştrix. Adətən, proqram vasitəsilə formatlanan disklərdə: formatlama zamanı qoyulan və hər bir cığırın məntiqi başlanğıcını qeyd edən maqnit indikatoru (ünvan nişanı da adlandırılır).

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Akim Muxtarlı

**Akim Muxtarlı **() – Cərrah-travmatoloq, tibb elmləri üzrə fəlsəfə doktoru.

## Həyatı və fəaliyyəti
Akim Muxtarlı 10 sentyabr 1949-cu ildə Qərbi Azərbaycanın Sisian (keçmiş Qarakilsə) şəhərinin Comərdli kəndində anadan olub. 1976-cı ildə N.Nərimanov adına ADTU-i Uşaq cərrahı ixtisası ilə bitirmişdir. İlk əvvəl Sumqayıt şəhər təcili tibbi yardım xəstəxanasında uşaq cərrahı, Bakı-Almaniya hərbi hospitalında cərrah-travmatoloq, Bakıda Tibb Universitetinin M.Nağıyev adına Təcili tibbi yardım xəstəxanasında cərrahı xəstəliklər kafedrasında müəllim cərrah və İran İslam Respublikasında cərrah-travmatoloq və ginekoloq vəzifələrində çalışmışdır.

Akim Muxtarlı Azərbaycan tibb sahəsinə yeni üsullarını gətirərək yeniliklər etmişdir. Özü tərəfindən ixtira edilmiş, dünyada bərabəri olmayan, ultra səs aparatı vasitəsi ilə bir çox xəstəliklər — o cümlədən öd daşları, mədə xorası, bağırsaq xəstəlikləri, hemikoloektamiya, çat, siviş, uşağlığın fibroması, borunun və yumurtalığların xəstəlikləri, kriptarxizm, sünnət, bədxassəli şişlər, dəbəliklər, uşaq serebral iflici, mioteapiya ,meningit, onurğa, oynaq ağrıları və s. kimi xəstəliklərin müalicəsi təmin edilmişdir. Akim Muxtarlının müalicə metodları əsasən xalq təbabətində bitkilərdən alınan dəmləmələri,lasiyonlar,antiseptiklər, arı məhsullarına, gümüş suyuna əsaslanırdı. Alimin elmi işləri, elmi təqdiqatları və müalicə üsulları İran, Rusiya, Türkiyə, Amerika, Almaniya, İsrail və başqa ölkələrdə böyük maraqla qarşılanmışdır. O, dəfələrlə ölkəmizdə və xarici ölkələrdə elmi-konfranslarda iştirak etmiş, bir sıra xəstəxanalar və elmi instutlarla əməkdaşlıq etmişdir.

40 ildən artıq elmi və praktiki təcrübəsi olan Tibb Elmlər Namizədi və Fəlsəfə üzrə Tibb Elmləri Doktoru Akim Muxtarlı 26 may 2017-ci ildə 67 yaşında Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* "YASAMAQ GOZELDIR" AKIM MUXTARLI_CERRAH
* Akim Muxtarlı facebook səhifəsi
İndekslənmiş ardıcıl erişmə üsulu

**İndekslənmiş ardıcıl giriş üsulu** () – böyük verilənlər bazasında yazının axtarış müddətini azaltmaq üçün hər bir yazıya qarşı qoyulan unikal açardan istifadə edilməsi üsulu. Açar, yazıya müraciət etmək üçün onun istifadə olunan sahəsidir. Məsələn, firmanın əməkdaşlarının cədvəl siyahısında indeks olaraq sosial sığorta sisteminin fərdi nömrələrini istifadə etmək olar. ISAM-a uyğun olaraq, hər bir yazının açarı və yazıda digər verilənlərin göstəricisi ayrıca indeks faylında saxlanılır. Müəyyən yazını açarına görə tapmaq üçün proqram öncə çox da böyük olmayan açarların indeksli faylına baxır, sonra isə tapılmış açarın göstəricisindən istifadə etməklə digər verilənlərə keçir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* ISAM definition in PCMAG encyclopedia 
* Chapter 5 - Tree Indexes
Graphical Kernel System

**Graphical Kernel System (GKS)** – kompüter qrafikasının beynəlxalq standartı; Amerika Milli Standartlar İnstitutu (ANSI) və Beynəlxalq Standartlaşdırma Təşkilatı (ISO) tərəfindən rəsmən tanınır. GKS qrafik görüntülərin təsviri, manipilyasiyası, saxlanması və ötürülməsinin standart üsullarını proqramçıların ixtiyarına verən interfeysdir. GKS aparat deyil, tətbiqi səviyyədə fəaliyyət göstərir və ayrı-ayrı qurğularla deyil, “məntiqi işçi stansiyalarla” – giriş və çıxış qurğularının kombinasiyaları ilə (məsələn, klaviatura, siçan və monitor) işləyir. Bunun sayəsində görüntüləri müxtəlif qurğular vasitəsilə daxil etmək və çıxarmaq olar və onları heç bir çətinlik çəkmədən ötürmək olar. 1978-ci ildə buraxılmış GKS standartı ilkin olaraq ikiölçülü qrafiklərin emalı üçün nəzərdə tutlmuşdu; sonrakı GKS-3D modifikasiyasında üçölçülü qrafiklərlə işləmək imkanları yarandı. 

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Visual FoxPro

**Visual FoxPro** (VFP) — mərkəzində relyasiyalı verilənlər bazalarının idarəolunması sistemi olan obyekt-yönlü və prosedurlu proqramlaşdırma dili. Microsoft şirkəti tərəfindən işlənib hazırlanıb. Əsasında FoxPro proqramlaşdırma dili dayanır. dBase proqramlaşdırma dilinin bazasında hazırlanmış xBase dillər ailəsinə aiddir. Bu ailənin başqa üzvləri Clipper и Recital dilləridir.
FoxBASE adlı ilk versiyası 1984-cü ildə Fox Software şirkətində işlənib hazırlanıb. 1992-ci ildə Fox Technologies şirkəti Microsoft tərəfindən alındıqdan sonra, proqram məhsulunun yeni versiyaları önəmli dərəcədə dəyişdirilmiş və adına “Visual” önşəkilçi əlavə edilmişdir. Orijinal FoxPro proqramının sonuncu 2.6 versiyası DOS, Windows və Unix əməliyyat sistemlərində işləyirdi; Visual FoxPro 3.0 versiyası Mac OS və Windows, daha sonrakı versiyalar isə yalnız Windows tərəfindən dəstəklənirdi. Cari MS Visual FoxPro versiyası COM texnologiyasına əsaslanır.

* Visual FoxPro dilində proqram fraqmenti:
       ===================================
       Donluq.prg
       -----------------------------------
       SET ECHO        OFF
       SET SAFETY      OFF
       SET TALK        OFF
       SET SCOREBOARD  OFF
       SET DATE        FRENCH
       SET CENTURY     ON
       SET OLEOBJECT   ON
       PUBLIC path0, path1, path2, path3, path4, path5, ;
       pathres, pathimg
       path0   = "DATA\SETUP\DONLUQ\"
       path1   = "DATA\LIST\"
       path2   = "DATA\BASE\"
       path3   = "IMAGES\MAP\"
       path4   = "DATA\DBOUT\"
       path5   = "DATA\ARXIV\"
       pathres = SYS(5) + '\ARBAY\RESOURCE'
       pathimg = SYS(5) + '\ARBAY\IMAGES'
       DECLARE integer GetSystemMetrics IN Win32API;
       integer
       x = GetSystemMetrics(0)
       y = GetSystemMetrics(1)
       WITH _SCREEN
       .TitleBar    = 0
       .WindowState = 0
       .BorderStyle = 0
       .Top         = 0
       .Left        = 0
       .Width       = x
       .Height      = y
       .AutoCenter  = .T.
       ENDWITH

*

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Microsoft Visual FoxPro 9.0

Visual FoxPro tarixi
Nəticəçıxarma

**Nəticəçıxarma** ( ~ ru. вывод, умозаключение ~ tr. sonuç çıkarma) — müəyyən informasiyaya əsaslanaraq nəticə çıxarma prosesi, məsələn: "sərçənin lələkləri var, çünki sərçə quşdur, quşların isə lələkləri olur". Bu proses, adətən, ya formal məntiqin qaydalarının köməyilə, ya da müşahidələr toplusunun statistik ümumiləşdirilməsi yolu ilə gerçəkləşdirilir. Nəticəçıxarma bacarığı, nəticə maşını (INFERENCE ENGINE) əsasında qurulmuş ekspert sistemlərinin xassəsidir; sistem fərziyyələri biliklər bazasında (xüsusi verilənlər bazasında) toplanmış faktlarla tutuşdurur və fərziyyələrlə uzlaşan (təsdiq olunan) mövcud faktlara əsaslanaraq nəticə çıxarır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Infenrece example and definition
Nikolay Amosov

**Nikolay Amosov** () — Ukrayna cərrahı, tibb elmləri doktoru (1953), Ukrayna Elmlər Akademiyasının akademiki (1969), SSRİ Tibb Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü (1961).

## Həyatı
Nikolay Amosov 1913-cü il dekabrın 6-sı Rusiya Federasiyasının indiki Voloqda vilayətinin Olxov kəndində anadan olmuşdur. O, 1939-cu ildə Arxangelsk Tibb İnstitutunu, 1940-cı ildə isə Ümumittifaq Qiyabi Sənaye İnstitutunu bitirmişdir.

## Fəaliyyəti
Nikolay Amosov 1947–52-ci illərdə Bryansk vilayət xəstəxanasının cərrahiyyə şöbəsinin müdiri, 1952–54-cü illərdə Ukrayna Elmi-Tədqiqat Vərəm və Döş Cərrahiyyəsi İnstitutunun döş cərrahiyyəsi klinikasının rəhbəri, 1955–70-ci illərdə Kiyev Həkimləri Təkmilləşdirlmə İnstitutunda döş cərrahiyyəsi və anesteziologiya kafedrasının müdiri, 1983–88-ci illərdə Elmi-Tədqiqat Ürək-Damar Cərrahiyyəsi İnstitutunun rəhbəri vəzifəsində çalışmışdır. 1960-cı ildən eyni zamanda Ukrayna Elmlər Akademiyasının Kibernetika İnstitutunun biokibernetika şöbəsinin rəhbəri idi. Amosovun elmi əsərləri ürəyin, ağciyərin cərrahiyyəsinə, damar və qarın cərrahiyyəsinə, habelə bioloji və tibbi kibernetika məsələlərinə həsr edilmişdir.

## Mükafatları
* 1958-ci il — Ukrayna SSR əməkdar elm xadimi.
* 1973-cü il — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.
* 1961-ci il — Lenin mükafatı.
* 1968-ci il — Ukrayna SSR Dövlət mükafatı laureatı.

## Həmçinin bax
* Tibb
* Cərrahiyyə

## Xarici keçidlər
* Nikolay Amosov
* Амосов первым провел протезирование клапана на сердце

## İstinadlar
İnduktivlik

**İnduktivlik** () – enerjini maqnit sahəsi formasında saxlamaq bacarığı. İstənilən uzunluqlu məftil müəyyən səviyyəli induktivliyə malikdir; hörülmüş məftil ferromaqnit milə sarılmışsa, onun induktivliyi çox böyük olar. İnduktivlik vahidi Henridir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Vehicular Electronics Laboratory: Inductance Calculator''
Texniki xidmət

**Texniki xidmət** (, ru.сопровождение, поддержка, эксплуатация, техническое обслуживание)-proqram təminatının istismara verilməsindən sonra təkmilləşdirilməsi, optimallaşdırılması və aşkarlanan xətaların aradan qaldırılması prosesi. Müşayiətin gedişində proqramda aşkarlanmış xətaları və çatışmazlıqları düzəltmək, eləcə də proqram təminatının istifadəsini daha əlverişli etmək məqsədilə ona yeni funksiyalar əlavə etmək üçün proqramlarda dəyişikliklər edilir. Texniki xidmət proqramları kompüterin düzgün işlənməsinə nəzarət etmək və nasazlıqları aşkar etmək üçündür. Kompüterin işinə nəzarət etmək üçün müxtəlif üsullar mövcuddur. Bu üsullardan bəziləri kompüterin aparat vasitələri ilə, bəziləri aparat proqram vasitələri ilə, bəziləri isə proqram vəsitələri həyata keçirilir. Proqramla nəzarət test proqramları və xüsusi nəzarət proqramları vasitəsilə həyata keçirilir. Testlə yoxlama kompüterin və onun ayrı-ayrı blokıarının işini yoxlayan test- proqramlar vasitəsilə yerinə yetirilir. Test proqramları adətən kompüterin daimi yaddaş qurğusunda saxlanılır və kompüter elektrik şəbəkəsinə qoşulduqda avtomatik olaraq işə düşülür. Xüsusi nəzarət proqramları kompüterdə məsələləsin həlli üçün tətbiq olunan proqramların icrası zamanı əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş vəziyyətlərin, asılılıqların və məhdudiyyətlərin ödənilib-ödənilməməsini yoxlayır. Bütün hallrda nasazlıqların xarakteri, mənbəyi və bəzən də səbəbi haqqında ekrana və ya çapa məlumat xaric edilir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## İstinadlar

http://kayzen.az/blog/informatika/10865/sistem-proqram-t%C9%99minat%C4%B1.html
İnduksiya (məntiqi nəticə)

**İnduksiya ** () – xüsusidən ümumiyə, ayrı-ayrı müşahidələrdən ümumiləşdirməyə doğru məntiqi nəticə. İnduksiyada toplanmış təcrübə, yaxud eksperimentlərin nəticələrinə görə formalaşdırılmış mülahizələr çoxluğunun əsasında ümumi nəticə çıxarılır; bu zaman nəticənin özünün mütləq bilavasitə mülahizələrdəki informasiyalardan çıxacağı vacib deyil. Faktlardan ibarət olan verilənlər bazasının emalı zamanı ümumi qaydaların, meyllərin və korrelyasiyaların aşkarlanması məqsədilə induksiyadan istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Nəticəçıxarma maşını

**Nəticəçıxarma maşını** ( ~ ru. машина вывода ~ tr. sonuç çıkarma motoru) – süni intellekt sahəsində: ekspert sistemlərinin işində tətbiq edilən proseslərdən biri. Nəticə maşını ekspertiza sahəsindəki məlum faktları və qaydaları özündə saxlayır; sonradan ekspert sisteminin əsaslandığı nəticələri almaq üçün daxil edilən informasiya onun (nəticə maşınının) köməyilə bu faktlar və qaydalarla tutuşdurulur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://www.csit.narod.ru/subject/mopz/mopz_book.pdf