open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hidayət Rüstəmov

**Hidayət Rüstəmov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
19 avqust 1970-ci ildə Ağdam rayonunun Xıdırlı kəndində anadan olmuşdur. Burada orta məktəbi bitirən Hidayət daha sonra Ağdam 50 saylı texniki-peşə məktəbində təhsilini davam etdirir. 1988-1990-cı illərdə Sovet Ordusunda hərbi xidmətdə olmuşdur. 1991-ci il Ağdam rayonu Daxili İşlər Şöbəsinin post–patrul alayına daxil olur.

## Döyüşlərdə iştirakı
Vətənimizin cəsur övladı qaynar döyüşlərə girərdi. Şərəfli döyüş yolu keçən Hidəyət bu yolda çox yürüyə bilmədi. 23 dekabr 1991-ci il erməni işğalçıları Meşəli kəndinə hücum edərək ağılasığmaz vəhşiliklər törədirdilər. Boş evlərin birini özünə istehkam seçən cəsur polis çavuşu Hidayət qəfil sərrast atəşlərlə erməni quldurlarının xeyli qüvvəsini məhv etdi. Murdar erməni faşistləri evə od vurdular. Qorxunun nə olduğunu bilməyən Azərbaycan döyüşçüsü son nəfəsinə qədər vuruşdu və qəhrəmancasına həlak oldu.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 8 oktyabr 1992-ci il tarixli 264 saylı fərmanı ilə Rüstəmov Hidayət Eldar oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Ağdam rayonunun Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.

## Həmçinin bax
* Birinci Qarabağ müharibəsi
* Erməni terrorizmi
* Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü

## Mənbə
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 245.

## İstinadlar
Hikmət Muradov

**Hikmət Muradov** (tam adı: **Hikmət Oqtay oğlu Muradov **; ) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
23 yanvar 1969-cu ildə Bakı şəhərində doğulmuşdur. 1976–1986-cı illərdə 190 saylı orta məktəbdə təhsil almışdır. Həmin il Krasnokustk Mülki Aviasiya Məktəbinə daxil olur. 1991-ci ildə buranı fərqlənmə diplomu ilə bitirir. Daha sonra Hikmət Yevlax hava yollarında ikinci pilot kimi fəaliyyətə başlayır.

## Döyüşlərdə iştirakı
Hikmət AN-2 təyyarəsi ilə dəfələrlə müharibə gedən əraziyə uçuşlar etmişdi. O, döyüşçülərimizə ərzaq, silah-sursat daşınmasında misilsiz işlər görmüşdü. Cəsur pilot əfsanəvi uçuşlarla hamını heyran qoyurdu… 1991-ci il 29 oktyabr Xocalı rayonunun Xanabad kəndi ərazisində onun idarə etdiyi AN-2 təyyarəsi ermənilər tərəfindən güclü raket atəşinə məruz qalır. Hikmət heyətlə həlak olur.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 25 noyabr 1992-ci il tarixli 337 saylı fərmanı ilə Muradov Hikmət Oqtay oğlu ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.

Vaxtilə oxuduğu 190 saylı məktəbdə onun barelyefi vurulub.

## Ədəbiyyat
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 214.

## İstinadlar
Müdafiə (dəqiqləşdirmə)

Bu sözün aşağıdakı mənaları vardır:
* Müdafiə — hərbi əməliyyatlar növü.
* Müdafiə — nəyinsə hücumdan qorunması və ya düzgün sayılan mövqenin isbat edilməsi.
* Müdafiə (şahmat)

## Həmçinin bax
* Mülki müdafiə
* Müdafiə Nazirliyi (dəqiqləşdirmə)
Nataliya Seleznyova

**Nataliya İqoryevna Seleznyova** (; ) — Sovet və Rusiya teatr və kino aktrisası, Rusiyanın xalq artisti (1996) .

## Həyatı

Nataliya Seleznyova 19 iyun 1945-ci ildə Moskva şəhərində anadan olmuşdur. 1966-cı ildə Şşukin adına teatr məktəbini bitirmiş və satira teatrının aktrisası olur. 6 yaşında Sovet Ordusu tearının tamaşasında baş rollardan birini ifa etmişdir. Kinoda isə 1953-cü ildən fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. Seleznyovanın ən böyük kino uğuru isə kinorejissor Leonid Qaydayın məşhur ""I" əməliyyatı və Şurikin başqa macəraları" kinoalmanaxındakı Lida obrazı olmuşdur.

Bundan sonra o, Qaydayın daha iki filmində maraqlı obrazlar yaratmışdır. Şəxsi həyatına gəldikdə isə, Nataliya Seleznyova 1968-ci ildə çəkilən "Xəlifə leylək" filmində tanış olduğu aktyor Vladimir Alekseyeviç Andreyevlə ailə qurmuşdur. 1969-cu ildə onların oğlu Yeqor dünyaya gəlmişdir.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar

## Mənbə
* Наталья Селезнёва на сайте Московского академического театра сатиры 
* Любимая актриса Леонида Гайдая

## Xarici keçidlər
*
Ozoda Nursaidova

**Ozoda Nursaidova** (; ) — Özbəkistan müğənnisi.

## Həyatı
Ozoda Nursaidova 9 oktyabr 1974-cü ildə Özbəkistanda , Daşkənd vilayətinin Toytəpə qəsəbəsində doğulmuşdur .

Filmografiya
* Tartib (baş rol)
* Keragimsan (2009) Ozoda Nursaidova (kameo)

## Mahnı albomları

### Begim (1997)
Albomdakı mahnılar :
* 01 -ALLA BOLAM (1997)
* 02 -BEGIM (1997)
* 03 -ETMASMIDIM (1994)
* 04 -LILA-LILA (1997)
* 05 -MUGULCHAI NAWO (1996)
* 06 -MUHABBAT KAYDASAN (1997)
* 07 -OTAJON (1995)
* 08 -QOSH OSTIDA YOR KUZINGIZ (1995)
* 09 -UNUTING ZOLIM (1997)

### Ketma (2000)
Albomdakı mahnılar :
* 01 -BALADI (arabcha)
* 02 -JONIM JONINGA GURBON (2000)
* 03 -KETMA
* 04 -ONAJONIM URNINI (2000)
* 05 -OYDIN-OYDIN KECHALAR (2000)
* 06 -TOSHKENT YIGITLARIM
* 07 -YOGASIS

### Asrasin (2001)
Albomdakı mahnılar :
* 01 -Shirin-Shirin
* 02 -Jon Uzbegim Elim
* 03 -Duet
* 04 -Asrasin
* 05 -Alam
* 06 -Dewona (Remix)
* 07 -Sowchilar
* 08 -Bor-Borawer
* 09 -Oliftagina
* 10 -Didam
* 11 -Hasadguylar
* 12 -Anor-Anor
* 13 -Begim
* 14 -Ketma

### Endi man ketaman (2002)
Albomdakı mahnılar :
* 1. BALE
* 2. BEWAFO
* 3. DEME DEMA
* 4. ENDI MAN KETAMAN
* 5. GADONING DUSHMANI
* 6. GAYNONA
* 7. GIZGONAMAN
* 8. KECHALAR
* 9. LIRIK LIRIK
* 10. OY NECHUN
* 11. SEN BULMASANG
* 12. SINFDOSHLAR
* 13. YOLGIZIM ONAM

### Ishq Sharobi (2003)
Albomdakı mahnılar :
* 01 -Ishg Sharobi
* 02 -Yor-Yor
* 03 -Sen Bulmasang Boshgasi
* 04 -Hato Gilibsan
* 05 -Dunyo
* 06 -Yoningda Uzim
* 07 -Kungil
* 08 -Unut
* 09 -Buydogim
* 10 -Ya Begu-Begu
* 11 -Gurgaman
* 12 -Otalarning Oridan
* 13 -Bor-Bor
* 14 -Gol-Gol
* 15 -Meni Sew

### Orzularim (2004)
Albomdakı mahnılar :
* 01 -AFSONAMAN
* 02 -ANDIJONLIK
* 03 -AVRAMA
* 04 -EHTIYOTJIM BOR
* 05 -ESHQU SHENOHTE
* 06 -GOZAL KECHALARDA
* 07 -KANDIRAMASSIN BENI
* 08 -KARVON
* 09 -NOZNI FARQI BOR
* 10 -ONAM
* 11 -ORZULARIM
* 12 -QAINISINGILAR
* 13 -SEVGILIM

### Kechagimas (2006)
Albomdakı mahnılar :
* 01 -BAGRI KENG
* 02 -CHIMILDIK
* 03 -CIGAN
* 04 -HOLOS
* 05 -ITALIANO
* 06 -KECHAGI EMAS
* 07 -KETMA
* 8 -KUROLICHA
* 09 -MAVLO
* 10 -MAYHONA
* 11 -PORTA KALA
* 12 -QUDA
* 13 -SINMADIM ONA
* 14 -SUHANI
* 15 -TUY GULHONI

### Tinglanmagan qushiqlar (2010)
Albomdakı mahnılar :
* 01 -Anally (2007)
* 02 -Assalam (2007)
* 03 -Bitsin urush
* 04 -Divanni Remix
* 05 -Hilol (2004)
* 06 -Oldingdan Oqqan Suvni (2005)
* 07 -Omonat (2003)
* 08 -Qushigimga Tegmanglar (2004)
* 09 -Sahardan Yodimdasan (2008)
* 10 -Shekaste (2005)
* 11 -Uvol (2004)
* 12 -Uzbekistan (2006)

### Tinglanmagan qushiqlar (2018)
Albomdakı mahnılar :

* Ya habibi

## Video klipləri
* Yor yor
* Shirin
* Onajonim
* Qaynona
* As salam
* Sen bulmasang
* Sevgilim
* Shekaste
* End Instrumental
* Suhane

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
* Биография Озоды Нурсаидовой 
* Все песни Озода нурсаидова 

## İstinadlar
Müdafiə

**Müdafiə** — Silahlı Qüvvələrin müdafiə xarakterli hərbi əməliyyatlarını nəzərdə tutan fəaliyyəti. Rəqibin hücumunun qarşısını almaq, strateji əraziləri, mövqeləri və obyektləri əldə saxlamaq və hücuma keçmək üçün şərait yaratmaq üçün istifadə edilir.

Müdafiə rəqib mövqelərin atəş zərbələrinə atəş zərbələri (nüvə muharibəsində nüvə zərbələri) ilə cavabı, quru, hava və dənizdən hücumun qarşısının alınmasını, düşmənin mövqeləri ələ keçirməsinin qarşısının alınmasını və hücuma keçən canlı qüvvə və texnikasının darmadağın edilməsini nəzərdə tutur.

Müdafiə strateji, taktiki və operativ əhəmiyyətli ola bilər. Müdafiə əvvəldən hazırlanır və ya düşmən tərəfin hücumu zamanı təşkil edilir. Müdafiə əks tərəfin hücumunun qarşısının alınması ilə yanaşı hücum elementlərini də özündə birləşdirir. Bu əks cavabın verilməsi, əks hücumun həyata keçirilməsi, düşmənin mövqelərinin və bazasının dağıdılması və onun fəallığının aşağı salınması formasında ola bilər.

Qədim dövrdə və orta əsrlərdə müdafiə üçün qalalardan və qəsrlərdən istifadə edilirdi. XIV—XV əsrlərdən etibarən orduların odlu silahlarla təchiz edilməsi ilə əlaqədər səhra müdafiə istehkamlarının qurulmasına başlandı. Torpaq istehkamlardan rəqibə atəş açmaq və onun atəşindən qorunmaq üçün isifadə edilirdi. XIX əsrin ortalarında lüləli və uzaq məsafədən atəş açan silahların meydana gəlməsi ilə müdafiə işi təkmilləşdirilməyə başlandı. Bunun üçün ilk növbədə qoşunların arxa cəbhədə yerləşdirilməsi təşkil edildi.

## Müdafiənin tipləri
* ümumqoşun
* havadan müdafiə
* raket əleyhinə
* kosmik silahlardan müdafiə
* tank əleyhinə
* artilleriya əleyhinə
* gəmi əleyhinə
* digər tiplər
Nistaqm

**Nistaqm** (yun. nystagmos — mürgü, mürgüləmə) — göz almasının qeyri-iradi, ardıcıl, ritmik hərəkəti.

Bu hərəkətlər üfüqi, şaquli, dairəvi və diaqonal olur. Sağlam adamlarda da, məsələn, kresloda fırlandıqda, hərəkətdə olan qatara baxdıqda və s. ola bilər. Vestibulyar aparatın (labirintin), dəhliz-ilbiz sinirinin zədələnmələrindən, görmə itiliyinin anadangəlmə zəifliyindən və s.-dən patoloji nistaqm baş verir. Fizioloji nistaqm göz almasını tez-tez yana çevirdikdə, qulağı soyuq, yaxud ilıq su ilə yuduqda olur.

## İstinadlar
Fəxrəddin Cəbrayılov

**Fəxrəddin Mövsüm oğlu Cəbrayılov** () — Azərbaycan hərbçisi, general-mayor (2014), Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Baş İnspeksiyasının sabiq rəisi, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı (1995), Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı.

## Həyatı
Fəxrəddin Mövsüm oğlu Cəbrayılov 12 avqust 1958-ci ildə Ermənistan SSR-in Gorus şəhərində anadan olmuşdur. Orta təhsilini Culfada almışdır. 1975-ci ldə Bakı Ali Ümumqoşun Komandirlər Məktəbinə daxil olur. 1979-cu ildə təhsilini başa vurur. Onu təyinatla Almaniyada yerləşən Sovet Ordusuna qrup komandiri göndərirlər.

1984-cü ildə fəaliyyətnini Zaqafqaziya Hərbi Dairəsində davam etdirir. Vətənə dönəndən sonra Bakı şəhəri Nəsimi rayon Hərbi Komissarlığında çalışmağa başlayır. 1986-cı ildə Ali Zabitlər Kursunu bitirir. 1992-ci il Müdafiə Nazirliyində Beynəlxalq Əlaqələr İdarəsində müqavilələrin imzalanması şöbəsinin rəisi vəzifəsinə təyin edilir. 1992-ci il "N" saylı taborun komandiri vəzifəsinə təyin olunur.

1993-cü ildə Beyləqan rayonunda vəziyyət olduqca pis idi. Fəxrəddinin hazırladığı plana əsasən onun taboru döyüşlərə girdi buradakı erməni yaraqlıları tam məhv edildi və xeyli silah sursat ələ keçirildi. 1994-cü ildə Füzuli rayonunda və Kəlbəcər rayonunda gedən döyüşlərdə yenidən düşməni ağır itkilərə məruz qoydular.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı ilə 1994-cü ilin oktyabr ayında "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 4 aprel 1995-ci il tarixli 307 saylı fərmanı ilə polkovnik Cəbrayılov Fəxrəddin Mövsüm oğlu "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Fəxrəddin Cəbrayılov 1996-cı ildən Qaradağ rayonunda Hərbi Komissarlıqda çalışmışdır. 2013-cü ilin oktyabr ayında Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Baş İnspeksiyasının rəisi vəzifəsinə təyin edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı 24 iyun 2014-cü ildə ilə Fəxrəddin Cəbrayılova general-mayor ali hərbi rütbəsi verilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 22 avqust 2017-ci il tarixli Sərəncamı ilə Fəxrəddin Cəbrayılov hərbi geyim formasını daşımaq hüququ verilməklə Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrində həqiqi hərbi xidmətdən ehtiyata buraxılmışdır.

Ailəlidir, üç övladı var.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 54–55.
* Life.Az. [[Müdafiə Nazirliyində kadr dəyişiklikləri edilib.
*Zakir Həsənov vəzifəyə gətirdiyi rəisləri işdən qovdu– Şok SİYAHI (Yenilənib)
Nyuton halqaları

**Nyuton halqaları** — bərabərenli interferensiya zolaqları.

Nyuton halqaları işığın sferik səth ilə müstəvi səth arasındakı dəyişənqalınlıqlı mühitdən qayıtması, yaxud keçməsi nəticəsində yaranır. Bu hadisəni ilk dəfə 1675-ci ildə İ.Nyuton təsvir etmişdir. Müşahidə monoxromatik işıqla aparıldıqda ardıcıl növbələşən qaranlıq və işıqlı halqalar sistemi alınır. Ağ işıqla müşahidə zamanı Nyuton halqaları rəngli olur.
Hikmət Nəzərli

**Hikmət Nəzərli** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Xocalı soyqırımı şəhidi.

## Həyatı
7 mart 1966-cı ildə Bakı şəhərində doğulmuşdur. 1973-cü ildə Xətai rayonundakı 27 saylı məktəbə getmiş sonra atasının iş yerini dəyişməsi ilə əlaqədar Daşkəndə köçmüşdür. 1982-ci ildə yenidən Bakıya qayıdır. 1984-cü ildə hərbi xidmətə çağırılımışdır. Gürcüstanda hərbi xidmətdə olan Hikmət 1986-cı ildə ordudan tərxis edilir. O, DİN-nin yanğından mühafizə idarəsinə işə qəbul olunur.

## Döyüşlərdə iştirakı
Ağdam rayonunda Umudlu kənd sakinlərinə kömək edərkən yaralanır müalicə olunduğdan sonra isə yenidən cəbhəyə üz tutur. 1992-ci il 25 fevral Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin Xocalıda vəhşilikər törətdikləri zaman Hikmət idarə etdiyi maşınla ermənilərə müqavimət göstərərək dinc əhalinin buradan çıxmasına şərait yaradırdı.

Bu döyüşdə xeyli erməni əsgərini öldürən Hikmət son anda döyüşçü dostları ilə meşəyə çəkilir sonrakı taleyi barədə heç bir məlumat yoxdur.

## Ailəsi
Ailəli idi, bir övladı var.

Azərbaycan Respublikasının müdafiə nazirinin müavini, general Baba Nəzərlinin oğludur.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 9 sentyabr 1992-ci il tarixli 178 saylı fərmanı ilə Nəzərli Hikmət Baba oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 230.

## İstinadlar
Anosmiya

**Anosmiya** (an – inkar şəkilçisi + yun. όσμή – qoxu hiss etmə) —  qoxu hissinin olmaması, qoxubilmə qabiliyyətinin azalması - hiposmiya da ola bilər. 
Bu xəstəlik adətən qoxubilmənin bütünlüklə itirilməsi ilə müşahidə olunur. Lakin bir neçə əşyanın iyini bilməmək kimi hallarla da rastlaşılır. Səbəbləri arasında yuxarı tənəffüs yollarının infeksiyası, burun polipləri, hipotireodizm, Levi cisimcikli demensiya, alın payının şişi, Epilepsiya, Parkinson xəstəliyi, Alsheymer xəstəliyi və s. ola bilər. Anosmiya anadangəlmə və qazanılma olur. Qazanılma burunun selikli qişasında xəstəliklə əlaqədar dəyişiklik olduqda, zökəmdə, bəzən böyrək və bağırsaq xəstəliklərində müşahidə olunur.

## İstinadlar
Anuriya

**Anuriya** (yunanca *an* — inkar bildirir, *uron* — sidik) — sidiyin ayrılmaması xəstəliyi, sidikliyə sutka ərzində 50 ml-dən az sidik daxil olması vəziyyəti. Anuriya çox vaxt kəskin böyrək çatışmazlığı nəticəsində baş verir.

## Mexanizm
İnkişaf mexanizminə görə: 

* prerenal (böyrəkdənkənar)
* renal (böyrək)
* postrenal (ekskretor, o cümlədən sidik yollarının mexaniki tutulması ilə əlaqədar obturasion) anuriya olur.

Yeni doğulmuşlarda böyrək inkişaf etmədikdə və ya tək olan böyrəyi cərrahi yolla kənar etdikdə arenal (böyrəyin olmaması ilə əlaqədar) anuriya baş verir.

**Prerenal anuriya** böyrəklər qanla yaxşı və ya tam təchiz olunmadıqda, çoxlu qan itirdikdə inkişaf edir.

**Renal anuriya** böyrəklərin müxtəlif toksinlərlə zədələnməsində, yaxud kəskin nefritdə baş verir.

**Postrenal anuriya** sidik axarları şişlə sıxışdırıldıqda, yaxud onlar iki tərəfdən daşla tutulduqda olur; bəzən güclü qıcıqlandırıcı (soyuq su və s.) reflektor anuriya yaradır.

Anuriya zamanı təcili tədbirlər görülməsi tələb olunur, çünki əks halda 3–4 gün keçdikdən sonra uremiya inkişaf edə bilər. Anuriya diaqnozu sidiklikdə sidiyin olmamasına və uremik intoksikasiya əlamətlərinə görə qoyulur. Müalicəsi: prerenal və renal anuriyada hemodializin aparılması, postrenal anuriyada sidiyin hərəkətinə mane olan səbəbin aradan qaldırılması. 

## İstinadlar
Atlantium

**Atlantium** və ya **Atlantium İmperiyası** — Avstraliyada, Sidney şəhərində Corc Krukşenk adlı radio aparıcısının evinin ərazisində qurduğu dövlət

Kral II Corc ləqəbi götürən radio aparıcısı yeni "dövləti" "Atlantium" adlandırmışdır. Artıq öz "dövlətinin" valyutasını da çap etdirən Kral II Corc bu fikrə hələ 1981-ci ildə düşdüyünü deyir.1981-ci ildə dövlət qurulur. Anası ona 15 yaşında deyib ki, dünyanın gedişatını bəyənməsən, öz dövlətini qur: *"Öncə siyasi partiya yaratmağı düşündüm. Ancaq sonra bu fikrimdən vaz keçərək, iki bacım oğlu ilə dövlətimi qurdum"*.

"Atlantium"u heç bir dövlət tanımasa da, onun 110 ölkədə 1300 vətəndaşı var. "Atlantium"un mavi, sarı və narıncı rənglərdən ibarət öz bayrağı da var.

Sərhədsiz ölkələrin bəşəriyyətin gələcəyində önəmli rol oynayacağına inandığını bildirən Kral II Corc 2011-ci ildə tac qoyma mərasimi keçirəcəyini bildirir.

## Mənbə
* Evində dövlət quran adam 

## Xarici keçidlər
* www.atlantium.org
Sofulu (Qazax)

**Sofulu** — Azərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun Barxudarlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycanın Ermənistan ərazisindəki 4 eksklav ərazisindən biridir.

## Tarixi
29–30 iyun 1990-cı il tarixlərində Sofulu kəndi Ermənistan SSR ərazisindən erməni silahlıları tərəfindən atəşə tutulmuşdur. Kənddə yerləşdirilmiş sovet qoşunları buna reaksiya verməmişdir.

Kənd 4 gün mühasirədə qaldıqdan sonra 27 aprel 1992-ci ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir.

## Toponimikası
Yaşayış obyekti sofulu tayfasının adı ilə bağlıdır. Sofulular keçmişdə yayı indiki Ermənistanın Sisyan rayonunda, qışı isə Qarabağda keçirirdilər. Sonralar onlann oturaq həyata keçmələri ilə bağlı Azərbaycanda bir neçə Sofulu kəndi meydana gəldi.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 182 nəfər əhali yaşayır. Əhalinin 80 nəfəri kişilər, 102 nəfəri qadınlardan ibarətdir.

### Tanınmış şəxsləri
* Vilayət Hacıyev (d. 1950) — Azərbaycan filoloqu, tərcüməçi, dosent, Azərbaycan Dillər Universitetinin  Tərcümə fakültəsinin dekanı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikasi Qazax Rayon İcra Hakimiyyəti. Bələdiyyələr
Xeyrımlı

**Xeyrımlı** (*keçmiş adları *'Dil Xeyrımlı** və **Deli Xeyrımlı***) — [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Qazax rayonu]]nun Aşağı Əskipara kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

== Tarixi ==
Kənd 8 mart 1992-ci ildə [[Ermənistan Silahlı Qüvvələri]] tərəfindən işğal edilmişdi. 

19 aprel 2024-cü il tarixində Azərbaycan Respublikası və Ermənistan Respublikası arasında sərhəddə Azərbaycan Respublikası Baş nazirinin müavini Şahin Mustafayevin və Ermənistan Respublikası Baş nazirinin müavini Mqer Qriqoryanın sədrliyi ilə Azərbaycan Respublikası ilə Ermənistan Respublikası arasında dövlət sərhədinin delimitasiyası üzrə Dövlət Komissiyası və Ermənistan Respublikası ilə Azərbaycan Respublikası arasında dövlət sərhədinin delimitasiyası və sərhəd təhlükəsizliyi məsələləri üzrə Komissiyanın səkkizinci görüşü keçirilib. Görüşdə Qazaxın [[Bağanıs Ayrım]], [[Aşağı Əskipara]], Xeyrımlı, [[Qızılhacılı (Qazax)|Qızılhacılı]] kəndlərinin Azərbaycana geri qaytarılması barədə razılıq əldə edilib.
24 may 2024-cü il tarixində [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Azərbaycan Dövlət Sərhəd Xidməti]] tərəfindən nəzarətə götürülüb'''.'''

== Toponimikası ==
Xeyrımlı (oykonim, sadə). [[Gəncə-Qazax düzənliyi]]ndədir.

Keçmiş adı ***Dil Xeyrımlı*** və ***Deli Xeyrımlı**' variantlarında qeyd olunmuşdur. Tədqiqatçılara görə, oykonim əvvəllər *Deli Xeyrımlı* tayfasının, və ya *deli* və *xeyirli* adlı iki etnonimin birləşməsindən düzəlmiş, sonralar bu etnonimlərdən birincisi ixtisara uğramışdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 290 nəfər əhali yaşayır. Əhalinin 134 nəfəri kişilər, 156 nəfəri qadınlardan ibarətdir.

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikasi Qazax Rayon İcra Hakimiyyəti. Bələdiyyələr

## İstinadlar
Barxudarlı

**Barxudarlı** — Azərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun Barxudarlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycanın Ermənistan ərazisindəki 4 eksklav ərazisindən biridir.

## Tarixi
29–30 iyun 1990-cı il tarixlərində Barxudarlı kəndi Ermənistan SSR ərazisindən erməni silahlıları tərəfindən atəşə tutulmuşdur. Kənddə yerləşdirilmiş sovet qoşunları buna reaksiya verməmişdir.

Kənd 4 gün mühasirədə qaldıqdan sonra 27 aprel 1992-ci ildən Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir.

## Toponimikası
"Barxudar" şəxs adından və "-lı" şəkilçisindən əmələ gəlmiş toponim hesab olunur. Barxudar (Bərxudar) Bəy Ənis XVI əsrin ikinci yarısı, XVII əsrin əvvəllərində yaşamış Azərbaycanın məşhur top tökmə ustası olmuşdur. Səfəvilər dövlətində ona "Topçubaşı" ləqəbi və vəzifəsi verilmişdir. XVII əsrin əvvəllərində Səfəvi-Osmanlı müharibələri dövründə Təbriz, İrəvan, Gəncə və başqa şəhərlərin mühafizəsində istifadə edilən iri qaladağıdan toplar Barxudarın başçılığı ilə hazırlanmışdı. Oykonim həmin hadisələrin nəticəsi kimi də meydana çıxa bilər. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, kəndi "barxudarlı" nəslinə mənsub ailələr saldığına görə belə adlanmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd dağətəyi ərazidədir.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin əhalinin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 421 nəfər əhali yaşayır. Onlardan 203 nəfəri kişilər, 218 nəfəri qadınlardan ibarətdir.

### Tanınmış şəxsləri
* Hacıkərimov Şirin Qasım oğlu — Azərbaycan Respublikası Ali Soveti və Milli Məclisinin deputatı, DİN və MTN-də yüksək vəzifələrdə xidmət etmişdir, polkovnik;
* Musayev İsgəndər Musa oğlu — uzun illər kənd məktəbinin direktoru olmuşdur, riyaziyyatçı;
* Musayev Nazim İsgəndər oğlu (1947) — SSRİ İdman ustası, Rusiya Federasiyası Kurçatov AES-də məsul vəzifələrdə çalışmışdır;
* Musayev Musa İsgəndər oğlu (1955–2018) — kənd təsərrüfatı elmləri namizədi, tanınmış güləşçi, SSRİ İdman Ustası, Azərbaycan Milli Aviasiya Akademiyasının professoru, İdman kafedrasının müdiri;
* Musayeva Mənsurə İsgəndər qızı — elmlər namizədi, Azərbaycan Milli Aviasiya Akademiyasının dosenti.
* Yunusov *Xanlar Həmzə oğlu* *—* Professional məşqçi, Azərbaycan SSR - nin və SSSR -in yunan-roma üzrə çempionu. Dünya çempionu Həmzə Yunusovun məşqçisi və atası.
* Yunusov Həmzə Xanlar oğlu — Yunan-Roma güləşçisi, Alpaqut üzrə 2 qat dünya çempiyonu, MMA və Grappling üzrə beynalxalq turnirlərin qalibi.                  

İsmayilov Mahal Mahmud oğlu 1949 cu ildə Qazax rayonunun Barxudarlı kəndində anadan olmuşdur. Sərbəst güləş üzrə SSRİ idman ustasdır. Uzun müddət Böyük-Kəsik dəmir yolu stansiyasının rəisi vəzifəsində işləyib və digər qurumlarda da rəis və direktor vəzifəsində işləyib, Barxudarlı kəndinin müdafiyəsində düşmənlərə qarşı aktiv mücadilə aparmışdır.

İsmayılov Məcid Mahmud oğlu (1925–1998) — Böyük vətən müharibəsində iştirak etmiş çoxlu orden və medallarla təltif edilmişdir. Müharibədən sonra Qazax rayon icrayə komytəsində ümumi şöbə müdiri vəzifəsində işləmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Azərbaycan Respublikasi Qazax Rayon İcra Hakimiyyəti
Aşağı Əskipara

**Aşağı Əskipara** — Azərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun Aşağı Əskipara kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Aşağı Əskipara yaşayış məntəqəsi Coğaz çayının sahilində, Qazançı dağın ətəyindədir.
Kənd 14 iyun 1992-ci ildən Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdi.

## Tarixi
* Kəndin tarixinin Albaniya dövlətinin yaranma tarixi ilə üst-üstə düşdüyü təxmin edilir. Yəni eramızdan əvvəl 3. minilliyi əhatə edir. Bunu kənddə yerləşən alban kilsəsi də sübut edir.
* 19 aprel 2024-cü il tarixində Azərbaycan Respublikası və Ermənistan Respublikası arasında sərhəddə Azərbaycan Respublikası Baş nazirinin müavini Şahin Mustafayevin və Ermənistan Respublikası Baş nazirinin müavini Mqer Qriqoryanın sədrliyi ilə Azərbaycan Respublikası ilə Ermənistan Respublikası arasında dövlət sərhədinin delimitasiyası üzrə Dövlət Komissiyası və Ermənistan Respublikası ilə Azərbaycan Respublikası arasında dövlət sərhədinin delimitasiyası və sərhəd təhlükəsizliyi məsələləri üzrə Komissiyanın səkkizinci görüşü keçirilib. Görüşdə Qazaxın Bağanıs Ayrım, Aşağı Əskipara, Xeyrimli, Qızılhacılı kəndlərinin Azərbaycana geri qaytarılması barədə razılığa gəlinib.
* 24 may 2024-cü il tarixində Azərbaycan Dövlət Sərhəd Xidməti tərəfindən nəzarətə götürülüb**.**

## Toponimikası
Aşağı Əskipara oyk., mür. Coğas çayının sol sahilində, Qazançı dağının ətəyindədir. Oykonim kəndin coğrafi mövqeyi ilə bağlı yaranmışdır. "Əskipara yaşayış məntəqəsinin aşağı hissəsi" deməkdir. Əskipara isə Köhnəkənd oykoniminin sinonimidir.

## Mədəniyyəti
* Kənddə XVI əsrə aid dəyirman və VI–VII əsrə aid alban kilsəsi vardır.

## Əhalisi
Aşağı Əskipara kəndinin əhalisi 1317 nəfərdir. Əhali kənd işğal olunmamışdan əvvəl, əsasən, maldarlıq və əkinçiliklə məşğul olurdular. İşğaldan sonra isə Qazax rayonunun müxtəlif hissələrində məskunlaşmışdırlar.

## Görkəmli şəxsləri
* Aqil Musayev — (1974–1994) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı. "Qızıl Ulduz" medalı ilə təltif olunmuşdur.
* Qaratel Hacımahmudova — (1948–1992) — "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə təltif olunmuş Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.
* Camal Əhmədov — (1928–1999) — Pedaqoji elmləri doktoru, professor.
* Tahir Məhərrəmov — (1916–2013) — filologiya elmləri doktoru, professor.
* Məhərrəm Əhmədov (1954) — Dövlət xadimi.

## Həmçinin bax
* Qazax rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikasi Qazax Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Qızılhacılı (Qazax)

**Qızılhacılı** — Azərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun Fərəhli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Qızılhacılı kəndi Qarabağ müharibəsi dövründə Ermənistan Ordusu tərəfindən tam işğal olunub və dağıdılıb. Hal-hazırda kəndin böyük hissəsi işğaldan azad olunub, lakin kəndin bir hissəsi hələ də cəbhə xəttində yerləşir. 2010-cu ilin yanvar ayında Ermənistan Silahlı Qüvvələri daha bir vəhşilik törədərək gecə zamanı kənd qəbiristanlığını dağıdıblar. Təqribən 30 məzar tamamilə dağıdılıb. Bir gün əvvəl dəfn edilən bir nəfərin məzarının üzərinə isə taxtadan hazırlanmış xaç işarəsi qoyulub. Kənd 11 may 1992-ci ildən Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdi.

19 aprel 2024-cü ildə Azərbaycan Respublikası və Ermənistan Respublikası arasında sərhəddə Azərbaycan Respublikası Baş nazirinin müavini Şahin Mustafayevin və Ermənistan Respublikası Baş nazirinin müavini Mqer Qriqoryanın sədrliyi ilə Azərbaycan Respublikası ilə Ermənistan Respublikası arasında dövlət sərhədinin delimitasiyası üzrə Dövlət Komissiyası və Ermənistan Respublikası ilə Azərbaycan Respublikası arasında dövlət sərhədinin delimitasiyası və sərhəd təhlükəsizliyi məsələləri üzrə Komissiyanın səkkizinci görüşü keçirilib. Görüşdə Qazaxın Bağanıs Ayrım, Aşağı Əskipara, Xeyrimli, Qızılhacılı kəndlərinin Azərbaycana geri qaytarılması barədə razılıq əldə edilib.

24 may 2024-cü ildə Azərbaycan Dövlət Sərhəd Xidməti tərəfindən nəzarətə götürülüb**.**

## Toponimikası
* Qızılhacılı oyk., L, mür.
* Goranboy r-nunun eyniadlı i.e.v.-də kənd. Düzənlikdədir;
* Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Yaşayış məntəqəsinin adı qızılhacılı tayfasının adındandır.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 266 nəfər əhali yaşayır. Əhalinin 127 nəfəri kişilər, 139 nəfəri qadınlardan ibarətdir.

## Həmçinin bax
* Qazax rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikasi Qazax Rayon İcra Hakimiyyəti. Bələdiyyələr
* Qazaxın işğal altındakı kəndindən eksklüziv reportaj

## İstinadlar
Orta Salahlı

* Orta Salahlı (Ağstafa) — Azərbaycanın Ağstafa rayonunda kənd.
* Orta Salahlı (Qazax) — Azərbaycanın Qazax rayonunda kənd.
* Orta Salahlı bələdiyyəsi — Azərbaycanın Qazax rayonunda bələdiyyə.
Orta Salahlı (Qazax)

**Orta Salahlı** — Azərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun Orta Salahlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Qazax rayonunun qədim Salahlı kəndi 1867-ci ildə iki inzibati vahidə Yuxarı Salahlı və Aşağı Salahlı kəndlərinə  bölünmüşdür. 1922-ci ildə hər iki kənddən ayrılan evlər hesabına yeni məkanda Orta Salahlı kəndi yaradıldı.

Azərbaycanın müxtəlif rayonlarında yerləşən Salahlı kəndləri mənşəcə Qazax mahalının Salahlı eli ilə bağlıdırlar:
* Salahlı (Ağstafa) — Azərbaycanın Ağstafa rayonunda qəsəbə.
* Salahlı (Samux) — Azərbaycanın Samux rayonunda kənd.
* Salahlı (Zərdab) — Azərbaycanın Zərdab rayonunda kənd.
* Salahlı (Yevlax) — Azərbaycanın Yevlax rayonunda kənd.
* Salahlı Kəngərli — Azərbaycanın Ağdam rayonunda kənd.

Qeyd etmək lazımdır ki, Kür qırağında yerləşən qədim Salahlı kəndinin adı 19-cu əsrin sonlarından ara-sıra rast qəlinən, qeyri-rəsmi olaraq, Qıraq Salahlı şəklində də işlənmişdir.

## Toponimikası
Orta Salahlı oyk., mür. Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Yaşayış məntəqəsi Aşağı Salahlı və Yuxarı Salahlı kəndlərinin arasında yerləşdiyi üçün oykonimin əvvəlinə orta sözü əlavə olunmuşdur.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin əhalinin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 1594 nəfər əhali yaşayır. Əhalinin 803 nəfəri kişilər, 791 nəfəri qadınlardan ibarətdir.

## Həmçinin bax
* Qazax rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikasi Qazax Rayon İcra Hakimiyyəti. Bələdiyyələr

## İstinadlar
Abbasbəyli (Qazax)

**Abbasbəyli** — Azərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun Alpout kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Sərhəd kəndi olduğundan vaxtaşırı atəşə məruz qalır.

## Toponimikası
Kənd Gəncə–Qazax düzənliyindədir. Keçmiş adı Daharbəylidir. Yaşayış məntəqəsi XIX əsrdə Dəmirçilər kəndinin abbasbəyli adlı nəslinə mənsub ailələr tərəfindən salınmışdır.

## Təhsil
Kənddəki ibtidai məktəb binası 1970-ci ildə tikilmiş, hazırda isə qəzalı vəziyyətdədir. Məktəbin yerləşdiyi ərazi Ermənistan ordusu postlarının açıq hədəfindədir. Cəmi iki sinfi olan bu məktəbdə 11 şagird oxuyur (2015).

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kommuna (icma)

**Kommuna** ( — icma) — ortaq ideya ətrafında birləşən və ümumi maraqlara, mülkiyyətə, ehtiyatlara, daha radikal kommunalarda isə ortaq gəlirə və iş yerinə sahib insanların birlikdə yaşamağa qərar verdikləri icma növüdür. Bir çox müasir kommunalarda ortaq qərarların qəbulu, qeyri-ierarxik struktur və ekoloji həyat tərzi də böyük əhəmiyyət kəsb edir.

İlk kommunalar Qədim Roma dövründə yaranmışdır. Böyük Fransa inqilabı dövründə kommunalar özünüidarə funksiyasını yerinə yetirmiş, şəhər-kommunalar orta əsrlərdə Şimali İtaliya və Şimali Fransa şəhərlərinin idarəçiliyində mühüm yer tutmuşlar.
Hüseynbəyli

* Hüseynbəyli (Bərdə) — Azərbaycanın Bərdə rayonunda kənd.
* Hüseynbəyli (Füzuli) — Azərbaycanın Füzuli rayonunda kənd.
* Hüseynbəyli (Qazax) — Azərbaycanın Qazax rayonunda kənd.
* **Hüseynbəyli** — İrəvan qüberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indiki Kəvər (Kamo) rayonu ərazisində kənd.
* Hüseynbəyli (Çaypara) — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Çaypara şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Hüseynbəyli (Füzuli)

**Hüseynbəyli** — Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun Mirzəcamallı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Füzuli rayonunun Hüseynbəyli kəndi dəqiqləşdirmə qaydasında Mirzəcamallı kənd Sovetinin tərkibində rayonun yaşayış məntəqələri siyahısına daxil edilmişdir. 1993-cü ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. 9 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Araz çayının sol sahilində, Mil düzündə yerləşir.

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyəti kənd təsərrüfatı, əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq olub.

## Həmçinin bax
* Füzuli rayonu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cəfərli (Qazax)

**Cəfərli** — Azərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun Cəfərli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kənd 1999-cu ildə yaradılmışdır. Cəfərli kəndi Ağstafa çayının sahilində, Gəncə-Qazax düzənliyində yerləşir. Yaşayış məntəqəsi sarıxanlı tayfasının cəfərli tirəsinin və Kosay tayfasının bir qolu məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

## Toponimikası
* Cəfərli oyk, sadə.
* Ağsu r-nunun Kəndoba i.ə.v.-də kənd. Şirvan düzündədir;
* Cəlilabad r-nunun Astanlı i.ə.v.-də kənd. Burovar silsiləsinin ətəyindədir. Yaşayış məntəqələri muğanlı tayfasının cəfərli tirəsinin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır;
* İmişli r-nunun eyniadlı i.ə.v.-də kənd. Mil düzündədir. Yaşayış məntəqəsi sarıxanlı tayfasının cəfərli tirəsinin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır;
* Gədəbəy r-nunun Əliismayıllı i.ə.v.də kənd. Şahdağ silsiləsinin ətəyindədir. Keçmiş adı Mollacəfərlidir. Yaşayış məntəqəsinin XIX ərin sonlarında Kiçik Qaramurad kəndindən köçüb gəlmiş Molla Cəfər adlı şəxs tərəfindən salındığı haqqında məlumat verilir;
* Dağətəyi ərazidədir. Yaşayış məntəqəsi qazaxların qafarlı tayfasının bir qolu olan cəfərli elinin və Kosay tayfasının bir hissəsinin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Etnotoponimdir.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin əhalinin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 1133 nəfər əhali yaşayır. Əhalinin 562 nəfəri kişilərdən, 571 nəfəri qadınlardan ibarətdir.

## Görkəmli şəxsləri
* İsə Almazov (1977–2014) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin giziri. 2014-cü ilin 1-3 avqust tarixləri arasında Azərbaycan-Ermənistan təmas xəttində baş verən döyüşlər zamanı şəhid olub, ölümündən sonra "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" III dərəcəli medalı ilə təltif edilib.
* Arif Mustafayev (d.1938) — Azərbaycan etnoqrafı, tarix elmləri doktoru, professor. BDU Tarix fakültəsi nəzdində “Azərbaycanın Maddi-Mədəniyyət tarixi” ETL-in müdiri (1989-2001), 2001-ci ildən hal-hazıradək «Azərbaycanşünaslıq» ETM-in Arxeoloji və Etnoqrafik tədqiqatlar bölməsinin müdiri vəzifəsində çalışır.

## Həmçinin bax
* Qazax rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikasi Qazax Rayon İcra Hakimiyyəti. Bələdiyyələr

## İstinadlar
Yulduz Usmanova

**Yulduz Usmanova** () — Özbəkistan müğənnisi. Özbəkistan Respublikasının xalq artisti.

## Həyatı

## Filmografiya

### Filmlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Юлдуз Усманова, официальный сайт
XBT-10 sinfinin siyahısı

**[[XBT-10|XBT −10]]** — Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatının 10-cu yenidən işlənmiş variantı.

XBT-10 hər biri xəstəliyin vəziyyəti və kodu olan yarımbölmələrdən təşkil olunmuş 21 bölmədən ibarətdir.
* I sinif. Bəzi infeksion və parazit xəstəliklər
* II sinif. Yeniyaranmışlar
* III sinif. Qan, qan əmələgətirən orqanlar və immun mexanizminə cəlb edilmiş orqanların finksiyasının pozulması
* IV sinif. Endokron sisteminin, qidalanma və maddələr mübadiləsinin pozulması xəstəlikləri
* V sinif. Psixi pozğunluq və davranışlardakı pozğunluq
* VI sinif. Sinir sistemi xəstəlikləri
* VII sinif. Göz və göz aparatı xəstəlikləri
* VIII sinif. Qulaq və məməyəoxşar çıxıntı xəstəlikləri
* IX sinif. Qan dövranı sistemi xəstəlikləri
* X sinif. Tənəffüs sistemi xəstəlikləri
* XI sinif. Həzm orqanlarının xəstəlikləri
* XII sinif. Dəri və dərialtı hüceyrələrin xəstəlikləri
* XIII sinif. Sümük-əzələ sistemləri və birləşdirici toxumaların xəstəlikləri
* XIV sinif. Sidik-cinsiyyət sistemi xəstəlikləri
* XV sinif. Hamiləlik, doğum və doğumdan sonrakı dövr
* XVI sinif.
* XVII sinif.
* XVIII sinif.
* XIX sinif.
* XXI sinif.

## İstinadlar
Şahzoda

**Zilola Bahodır qızı Musayeva** (, ) — özbək müğənni və aktrisa.

2014-cü ildə Şahzodanın Qaynana () klipində Nəsibə Zeynalovanın yaratdığı "Qayınana" obrazı yer alıb.

## Filmləri
* "Tohir va Zuhra yangi talqin" (Zuhra) (2000)
* "Sevinch" (Nargiza) (2004)
* "Xavfli burilish" (Shahzoda) (2004)
* "Sarvinoz" (Sarvinoz) (2004)
* "Voy dod sumalak" (Zilola) (2006)
* "Fotima va Zuhra" (Zuhra) (2006)
* "Zumrad va Qimmat" (Zumrad) (2007)
* "Majruh" (Sevara) (2010)
* "Nafs" (Shahzoda, Ulug'bek Qodirov) (2011)
* "O Maryam, Maryam" (Maryam) (2012)
* "Sharofatxonning kelinlari yoxud navro′z muborak" (Shahzoda) (2016)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Shahzoda — Qaynona (Official video)
*Шахзода. Rəsmi sayt 
*Rəsmi sayt — Yangiliklar
Qayıbovlar

**Qayıbovlar** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması
Bu soyun babası Məhəmmədxan ağa Veysəlli-Otuzikidir. Onun İmamverdi bəy, Məhəmmədəli bəy adlı oğlanları vardı. Məhəmmədxan ağanın ikinci oğlu Məhəmmədəli bəy Qarabağın həm savadlı, həm də seçmə-saytal zadəlarından idi.

Mirzə Məhəmmədəli ağanın Qayıb bəy adlı oğlu vardı. Qayıb bəy Veysəlli obasında doğulmuşdu. İlk təhsilini atasından almışdı. Sonra Təbriz şəhərinə yollanmış, molla-müctəhidlərin yanında ali təhsil görmüşdü. Sonra Şuşa şəhərinə dönmüş, İbrahimxəlil xanın divan işləri ilə ilgilənmişdi. Vəzarətdə çalışırdı. Molla ünvanı ilə çavlanırdı. Molla Qayıb bəyin törəmələri Qayıbov soyadını daşıyırdılar. Onun Həsən bəy, Qasım bəy adlı oğulları vardı.

Tanınmış maarif xadimi, müdrik el ağsaqqalı Məmməd Murtuza bəy oğlu Məmmədov ata tərəfdən Mirzə Məhəmmədəli bəy Molla Həsən bəy oğlu Qayıbovun nəticəsi, Pəri xanımın nəvəsidir.

AMEA-nın müxbir üzvü, fəlsəfə elmləri doktoru, professor Zakir Məmmədov ana tərəfdən Qayıbovlar soyundandır. Onun ana babası Murtuza bəy Mirzə Məhəmmədəli bəy Qayıbovun nəvəsidir.

Tədqiqatçı-jurnalist Orxan Zakiroğlu (Baharlı) Mirzə Məhəmmədəli bəy Qayıbovun qızı Pəri xanım Qayıbovanın kötücəsidir.

Tibb elmləri doktoru, professor Arif Mustafayev Mirzə Cavad bəy Qayıbovun nəticəsidir.

## Soyun məşhur nümayəndələri
* Mirzə Cavad bəy Qayıbov — Azərbaycan həkimi, Mirzə Məmmədqulu Təbibin oğlu.
* Mirzə Məmmədqulu Təbib — şair, həkim.
* Məsum bəy Qayıbov — çar ordusunun zabiti, general-mayor.
* Mirzə Məhəmməd bəy Qayıbov
* Mirzə Əli bəy Qayıbov — Qarabağ bəyi, din xadimi.
* Mirzə Cəfər bəy Qayıbov — Qarabağ bəyi, dini məhkəmə işlərinə baxan ruhani, şəriət hakimi, Cəbrayıl qəzasının qazısı, Mirzə Məhəmmədəli bəy Qayıbovun oğlu.
* Mirzə Hüseyn bəy Qayıbov — Qarabağ bəyi, həkim, Mirzə Məhəmmədəli bəy Qayıbovun oğlu.
* Məmmədəli bəy Qayıbov — azərbaycanlı aktyor, tərcüməçi, jurnalist.
* Qayıb Qayıbov — hərbi həkim, mayor. Mirzə Hüseyn bəy Qayıbovun nəvəsi.
* Fərid Qayıbov — Azərbaycan Respublikasının gənclər və idman naziri, Qayıb Qayıbovun nəvəsi.

## Şəkillər

Mirza Mammadgulu Qayibov.png|Mirzə Məmmədqulu Təbib — xəttat, həkim, şair   
Şəkil:Mirzə Cavad bəy Qayıbov.jpg|Mirzə Cavad bəy Qayıbov — xəttat, həkim
Şəkil:Mirzə Cavad bəy Qayıbov01.jpg|Mirzə Cavad bəy Qayıbov nəvəsi ilə


## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu. Məhəmmədxan ağanın törəmələri (Qayıbovlar). "Soy" dərgisi, 1 (4), 2005.
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Veysəlli oymağı və Məhəmmədxan ağa nəsli. I kitab. Bakı, 2016
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Məhəmmədxan ağa nəslinin tarixi şəxsiyyətləri. Bakı, 2015
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Qayıbovlar nəslinin tanınmış həkim övladı. "Bütöv Azərbaycan" qəzeti, 5–11 sentyabr 2012-ci il. № 30 (162)
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Qarabağlı Qayıbovlar. "Yeniləşən Azərbaycan" qəzeti, 17–25 may 2013, № 17 (127)

## Həmçinin bax
Silahlı Qüvvələr

**Silahlı qüvvələr** — dövlətin hərbi təşkilatı. Dövlətin suverenliyini və ərazi bütövlüyünü hücumlardan və müharibədən daima qorumaq üçün mövcud olan zəruri dövlət təsisatı. Dövlətin dayaq sütunlarından biri sayılır. Müxtəlif qoşun növlərinə aid olaraq həqiqi və ehtiyat hərbi hissələrdən ibarət olur.
İlham Əliyev (hərbçi)

**İlham Müzəffər oğlu Əliyev** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
5 may 1961-ci ildə Gədəbəy rayonunda anadan olub. Orta məktəbi 1978-ci ildə bitirdikdən sonra 1980-ci ildə hərbi xidmətə çağırılıb. 1982-ci ildə ordudan tərxis olunduqdan sonra Gədəbəy rayonunda Kommunal Təsərrüfatı İdarəsində, sonra isə İsmayıllı rayonunda mexanikləşdirilmiş dəstədə çalışmışdır. 1983-cü ildə onu DİN-nin təyinatı ilə İsmayıllı rayon DİŞ-nə qəbul edirlər. Bir müddətdən sonra işini Gədəbəy rayon DİŞ-nin mühafizə bölməsinə dəyişirlər. İ. Əliyev 1985-ci ildə Bryansk Xüsusi Orta Milis Məktəbinə daxil olur. 1987-ci ildə Gədəbəy rayonunda sahə müvəkkili, Gəncə şəhər DİŞ-də sahə müfəttişi, sonra isə cinayət-axtarış bölməsində əməliyyatçı vəzifələrində çalışır. O, rəhbərlik tərəfindən dəfələrlə mükafatlandırılmış, "Mükəmməl polis" döş nişanına layiq görülmüşdür.

### Şəxsi həyatı
Ailəli idi. Bir övladı var.

## Döyüşlərdə iştirakı
Qazax rayonunun Aşağı Əskipara kəndi od-alov içində yanırdı. Ermənistanla həmsərhəd olan bu kənd fasiləsiz olaraq erməni yaraqlıları tərəfindən atəşə tutulurdu. İlham 11 nəfərlik dəstə ilə məktəbin binasını özünə mövqe seçir, quldurların kəndə soxulmasına mane olur. Düşmən ağır itki verməsinə baxmayaraq geri çəkilmək istəmir, kəndi mühasirəyə almağa çalışırdı. Artıq məktəb də təhlükə altında idi. İlham yoldaşlarını xilas etmək üçün düşməni özünə cəlb etdi. Vəziyyət anbaan çətinləşirdi. O, qarın nahiyəsindən ağır yaralandı. Onu Qazax rayon xəstəxanasına çatdırsalar da, artıq gec idi.

19 avqust 1990-cı il leytenant İlham Əliyev Qazax rayonunun Əskipara kəndində şəhid olub. Gədəbəy rayonunda dəfn edilib.

## Təltif və mükafatları
*  — "Qırmızı Ulduz" ordeni
*  — "Mükəmməl polis" döş nişanı

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 6 iyun 1992-ci il tarixli 831 saylı fərmanı ilə leytenant İlham Müzəffər oğlu Əliyev ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.
*  (6 iyun 1992) — "Qızıl Ulduz" medalı (ölümündən sonra)

## İrsi və xatirəsi
* Gədəbəy şəhərindəki 1 saylı orta məktəb onun adını daşıyır. Məktəbin önündə büstü qoyulmuşdur.
* 2013-cü ildə onunla yanaşı Gədəbəy rayonundan olan digər üç Milli Qəhrəman — İsgəndər Aznaurov, Məzahir Rüstəmov və Aytəkin Məmmədovun həyat və döyüş yollarından bəhs edən "Alınmaz qalanın qəhrəmanları" sənədli-bədii filmi çəkilmişdir.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 84.

## İstinadlar
Mərifət Nəsibov

**Mərifət Əhməd oğlu Nəsibov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
22 may 1972-ci il Qazax rayonunun Məzəm kəndində anadan olmuşdur. 1979-1989-cu illərdə Qazax rayon kənd məktəbində təhsil almışdır. 1990-cı il hərbi xidmətə çağırılır. Sovet ordusunda xidmət edir və 1 ildən sonra Vətənə qayıdır. Mərifət könüllü olaraq Milli Orduya yazılır və onun cəbhə həyatı başlayır.
 
## Döyüşlərdə iştirakı
İlk gündən qorxmazlığı, mərdliyi cəbhədə ona hörmət qazandırmışdı. Döyüşlərdə ön cərgədə olar, rəşadətlə vuruşardı. 1992-ci il 28 yanvarda Mərifətin son döyüşü oldu. Qazax rayonunun Quşçu Ayrım kəndində gedən qanlı döyüşdə qəhrəmancasına həlak oldu.

## Ailəsi
Evli deyildi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 7 iyul 1992-ci il tarixli 833 saylı fərmanı ilə Nəsibov Mərifət Əhməd oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Qazax rayonunun Məzəm kəndində dəfn edilmişdir.

## Xatirəsi
Qazax rayonundakı Heydər Əliyev adına parkda onun adına bulaq tikilmişdir.

2013-cü ildə onunla yanaşı Qazax rayonundan olan digər iki Milli Qəhrəman - Rafiq Alıcanov və Şamoy Çobanovun həyat və döyüş yollarından bəhs edən "Qartal yuvası" sənədli-bədii filmi çəkilmişdir.

2015-ci ildə Qazax və Ağstafada doğulub boya-başa çatmış üç igidin — Mərifət Nəsibov, Rafiq Alıcanov və Şamoy Çobanov haqqında “İZ Production” studiyası tərəfindən “Ölümə qənşər” adlı bədii-sənədli film çəkilmişdir. Ekran əsərində onların döyüş yolundan söz açılıb, yaxın dostlarının, ailə üzvlərinin və qohumlarının xatirələrinə yer verilib.

## İstinadlar
 

## Ədəbiyyat
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 227.
* “Ölümə qənşər”: Milli Qəhrəmanlara həsr olunmuş sənədli filmin təqdimatı: [Gəncə şəhərində] //Mədəniyyət.- 2015.- 5 avqust.- S.4.
Bubon taunu

**Bubon taunu** — taunun insanlarda ən çox təsadüf edilən forması.

Taun — daşıyıcıları siçanlarda parazitlik edən bitlər olan Yersinia pestis bakteriyası tərəfindən törədilən kəskin təbii bakterial mənşəli xəstəlikdir. Kəskin təhlükəli infeksiya hesab edilir. İnkubasiya dövrü 2-6, nadir hallarda isə 1-12 gün olur.

## İstinadlar
Sarısu gölü

**Sarısu gölü** — Azərbaycan Respublikasının ən böyük gölü olub, İmişli və Sabirabad rayonları ərazisində Kür çayının sahili boyunca şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru 22 km uzanan və bir-biri ilə əlaqəli dörd göldən biri olmaqla, çay-dərə eroziya mənşəlidir, nisbətən böyük göllər sırasına daxildir, şirinsuludur. Suyunu əsasən Şərbətqobu vasitəsilə Ağ göldən, yeraltı və yağıntı sularından alır, Kür çayına axını var. Azərbaycanda göllərin sahəsinə görə sıralamasında Xəzər dənizindən sonra ikincidir.

Sarısu gölünün sahilboyu ərazisini qamışlıq və bataqlıq təşkil edir. Suyun həcmi təqribən 60 min m³, orta dərinliyi 1 m, maksimal dərinliyi 6 m, orta eni 3 km təşkil edir. Göl akvatoriyasının açıq hissələrində dərinliklər 1–3 m, sahilə yaxın hissələrində 0,1–0,9 m arasında dəyişir. Bəzi illərdə (1976-cı ildə) Kür çayının daşqın suları gölün həcmini 3–5 dəfə artırıb. Göldə suyun həcminin artması əsasən yaz və payız aylarında müşahidə olunur. Ötən illə müqayisədə cari ildə suyun səviyyəsi təqribən 40% azalmışdır. Sarısu gölündə buz hadisələrinin orta çoxillik davamiyyəti 23 gündür və sahil buzu formasındadır. Gölün səthi bəzi illərdə buzla örtülür, davametmə müddəti 11 gündür.

Sarısu gölünün faunası əsasən balıqlardan (çəki, sazan, karp, vobla), heyvanlardan (çöl donuzu, bataqlıq donuzu) ibarətdir. Bundan başqa burada olan əlverişli şərait hər il 300–350 min müxtəlif növ quşların (ördək, qaşqaldaq, qaz, sultan toyuğu, qarabatdaq, boz vağ) qışlamasını təmin edir. Gölün ərazisində Allahmədətli yaşayış məntəqəsinin yaxınlığında fəaliyyət göstərməyən balıq vətəgələri və XVI–XVII əsrlərə aid olan qəbiristanlıq vardır.

Sarısu gölünü şimaldan Kür çayı, yaşayış məntəqələrindən isə avtomobil yolu kimi istifadə olunan torpaq bənd ayırır, bu da gölün yaşayış məntəqələrindən axıdılan tullantılarla çirklənməsinin qarşısını alır. Gölün cənub istiqamətdən çirklənməsinə səbəb ətraf ərazilərdə neft çıxarılması (Muradxanlıneft) zamanı əmələ gələn neft-mədən sularının gölə axıdılmasıdır. Sarısu gölünün şərqdən Kür çayına axını Muradbəyli yaşayış məntəqəsi yaxınlığında tikilmiş hidroloji qurğu (suburaxıcı) vasitəsilə tənzimlənir.

Gölün suyu zəif qələvi xarakterlidir. Spesifik iyi yoxdur, şəffaflığı ayrı-ayrı nöqtələrdə müxtəlifdir. Asılqan maddələrin miqdarı orta qiymətlə 66 mq/l-dir. Su nümunələri kağız filtrdən yaxşı süzülür. Suyun oksigenlə doyma faizinin yüksək olması isə onun kimyəvi vəziyyətinin qənaətbəxş olduğunu göstərir. Göl üzrə ümumi minerallaşma yüksəkdir. Suyun codluğu YVQH-dən bir necə dəfə çoxdur. Su yüksək minerallaşmaya və codluğa malik olsa da ümumilikdə kimyəvi xarakteristikasına görə təmiz su sinfinə aiddir.

## Mənbə
* Azərbaycanın çayları, gölləri və su anbarları 
* Səth sularının çirklənmə vəziyyəti 

## Xarici keçidlər
2011

## Hadisələr
* Azərbaycan Respublikasında "Turizm ili".
* 1 yanvar
** Estoniya avro pul vahidinə keçir, Avro Bölgəsinin 17-ci üzvü olur.
** Macarıstan Avropa Birliyi Şurasının sədri oldu.
* 3 yanvar
** Arnold Şvartsenegger Kaliforniya ştatın qubernator yerini buraxıb.
* 4 aprel — Cartoon Network (Türkiyə) Loqosunu dəyişmişdir.
* 11 fevral – Misirdə uzun sürən etirazlardan sonra ölkə prezidenti Hüsnü Mübarək istefa verir.
* 11 mart – Yaponiyada 8.9 bal gücündə dağıdıcı zəlzələ baş verir. Zəlzələ nəticəsində sunami fəlakəti yaşanır, Fukusima atom stansiyasında qəza baş verir.
* 15 sentyabr — Moskvada Müslüm Maqomayevin Mədəni-Musiqi İrsi Fondunun dəstəyilə hazırlanmış Müslüm Maqomayevin abidəsinin təntənəli açılış mərasimi olmuşdur
* 24 oktyabr — Azərbaycan Respublikası ilk dəfə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvü seçilmişdir.
* 31 oktyabr — Dünya əhalisinin sayı 7 milyard olmuşdur.
* 14 fevral – saat 21:00-da Azərbaycanın yeni televiziya kanalı olan "Mədəniyyət" kanalı işə başlamışdır.
* Azərbaycan Respublikası ilə Avropa İttifaqı arasında strateji enerji əməkdaşlığına dair memorandum imzalanması.
* 2011-ci il Hindistan iğtişaşları

## Doğumlar

## Vəfatlar
* 23 yanvar – Valid Sənani – jurnalist
* 1 fevral – Rüfət Mehdiyev – müğənni
* 10 yanvar- Məşədibaba-Azərbaycanlı qəzəlxan,meyxanaçı
* 4 mart – Elçin Həmidov – Azərbaycan aktyoru.
* 23 mart – Elizabet Teylor – məşhur Hollivud aktrisası.
* 30 mart – Lüdmila Qurçenko – Sovet və rus aktrisası, estrada müğənnisi.
* 9 aprel – Sidni Lümet – Hollivud kino rejissoru, ssenarist, prodüser, aktyor.
* 11 aprel – Yakov Kostyukovski – Sovet dramaturqu və ssenaristi.
* 23 aprel – Anar Məmmədxanov – Azərbaycanın ictimai xadimi, millət vəkili.
* 3 may – Ceki Kuper – Amerika aktyoru, televiziya rejissoru və prodüseri.
* 12 may – Vaqif İbrahimoğlu – Azərbaycanın novator teatr rejissoru.
* 9 iyun – Pavel Vinnik – Sovet və Rusiya aktyoru.
* 23 iyun – Piter Falk – Amerika aktyoru.
* 29 iyun – Kamil Nəcəfzadə – Azərbaycan kino rəssamı.
* 23 iyul – Emi Vaynhauz – britaniyalı musiqiçi və bəstəkar.
* 28 sentyabr – Alfredo Pyeroni, İtalyan jurnalist, müəllif və siyasi Müsahib idi. 
* 29 sentyabr – Tatyana Lioznova – Sovet və Rusiya kinorejissoru.
* 24 noyabr – Elxan Qurbanov – Azərbaycan aktyoru.
* 14 dekabr – Qədir Rüstəmov – Azərbaycanın xalq artisti, xanəndə.
* 16 dekabr – Firəngiz Əhmədova – Azərbaycan müğənnisi.
* 24 dekabr – Yohannes Hesters – tanınmış aktyor və estrada müğənnisi.
* 13 iyul - Yaşar Səlimov -  fizika-riyaziyyat elmləri doktoru (1988), professor (1989).
* 5 aprel — Barux Semyuel Blamberq,  Amerika həkimi, genetik, Nobel mükafatı laureatı.

## İstinadlar