open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saday Budaqlı

**Saday Budaqlı** () — Azərbaycanlı yazıçı, tərcüməçi. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Qazax şöbəsinin katibi (1989-1993), Azərbaycan Dövlət Radiosunda baş redaktor (1993-2009), Maksim Qorki adına Ümumittifaq Mükafatı, Moskvada nəşr edilən "Nedelya" həftəlik məcmuəsinin laureatı, "Drujba Narodov" jurnalının "İlin ən yaxşı hekayəsi" mükafatını alıb (1982). 2009-cu ildə Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin "Qızıl Kəlmə" mükafatına layiq görülüb.

## Həyatı
Saday İsmayıl oğlu Budaqlı 1955-ci il noyabrın 13-də Qazax rayonunda anadan olub. 1984-cü ildə M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu bitirib.

## Fəaliyyəti
1984-1989-cu illərdə "Yazıçı" nəşriyyatında redaktor işləyib. 1989-1993-cü illərdə Yazıçılar İttifaqının Qazax şöbəsinin katibi olub. 1993-2009-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Radiosunda baş redaktor vəzifəsində çalışıb. Povest və hekayələrdən ibarət kitabları Bakıda və Moskvada Azərbaycan və rus dillərində çapdan çıxıb. Hekayələri ingilis, yapon, litva, türk və başqa dillərə də tərcümə olunub.

## Kitabları
1984-cü ildə Moskvada "Uduş" adlı kitabı işıq üzü görüb. 1985-ci ildə Bakıda "Döngə" adlı kitabı çapdan çıxıb. 1987-ci ildə "Çat" adlanan yeni kitabıyla oxucuların görüşünə gəlib. 2000-ci ildə Moskvada "Torpaq" adlı kitabı nəşr edilib.

2015-ci ildə Nazirlər Kabineti yanında Tərcümə Mərkəzi yazıçı-tərcüməçi Saday Budaqlının 60 yaşının tamamı münasibətilə nasirin "Yolüstü söhbət" kitabını nəşr edib.

Kitabda yazıçının "Zədə" romanı, povestləri, 1990–2000-ci illərdə yazdığı hekayələri toplanıb.

"Yolüstü söhbət" Saday Budaqlının latın qrafikasında nəşr olunan ilk kitabıdır.

## Uğurları
Moskvada çıxan "Uduş" kitabına görə M. Qorki adına Ümumittifaq Mükafatına layiq görülüb. Moskvada nəşr edilən "Nedelya" həftəlik məcmuəsinin laureatıdır. 1982-ci ildə "Drujba Narodov" jurnalının "İlin ən yaxşı hekayəsi" mükafatını alıb. 2009-cu ildə M. Bulqakovun "Master və Marqarita" romanının Azərbaycan dilinə uğurlu tərcüməsinə görə  Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin "Qızıl Kəlmə" mükafatına layiq görülüb.

## Tərcümələri
Saday Budaqlı Mixail Bulqakovun "Master və Marqarita" romanını, Yasunari Kavabata və Migel Delibesin seçilmiş əsərlərini, "Latın Amerikası romanı" və Kazuo İşiquronun "O günlərdən qalanlar" kitabını, Nikolay Xomiçin "Sərdabənin sirri" romanını Azərbaycan dilinə çevirib. O, həmçinin, Qabriel Qarsiya Markes, Mario Varqas Lyosa, Xuan Karlos Onetti və Kamilo Xose Sela kimi müəlliflərin əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yer canavarı

**Yer canavarı** () — Kaftarlar fəsiləsindən yırtıcı məməli heyvan növü.

Xarici görünüşünə görə yer canavarı kaftara bənzəsə də, rəngi və anatomik xüsusiyyətlərinə görə onları asanlıqla ayırd etmək olur. Yer canavarının bədəninin uzunluğu kaftardan 2 dəfə kiçik olub 55-95 sm arasında dəyişir. Quyruğunun uzunluğu 20-30 sm, süysününün hündürlüyü 45-50 sm-dir. Yetkin fərdlərin kütləsi mövsümdən və qidadan asılı olaraq 8-14 kq olur.
Xallı kaftar

**Xallı kaftar** () — Kaftarlar fəsiləsindən yırtıcı məməli heyvan növü. Ön ayaqları uzun arxa ayaqları isə nisbətən daha qısadır. Çənələri çox güclüdür. Kaftarlar fəsiləsinin ən güclü növüdür.
Əsl ördəklər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan yarımfəsiləsi.

Yarımfəsiləyə daxil olan quşlar qısa boyunlarına nəzərən orta və çox da böyük olmayan ölçülərdə olur. Rəng çalarları müxtəlifdir. Növlərinin çoxunda qanadlarında simmetrik olaraq göy rəngli xallar var. Yayın ikinci yarısı, payızın əvvəllərində erkək və dişiləri xarici görünüşcə bir-birindən demək olar ki, fərqlənmirlər. Çoxalma dövründə rənglərində dəyişikliklər yaranır. Belə ki, erkəklərin rəng çalarları daha parlaq görünür. Tük tökmə ildə iki dəfə, yayda tam olaraq, payızda isə hissə-hissə baş verir. Tük tökmə zamanı iri ləlklər də tökülür ki, bu da quşların bir müddət uça bilmıəmısinə səbəb olur.

Bu quşlar əsasən su bitkilərinin vegetativ hissələri, ot toxumları, eləcə də həşəratlar və molyusklarla qidalanırlar.

## Təsnifatı
* **Anatinae** yarımfəsiləsi
** Triba 
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
** Triba 
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
** Triba 
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi
***  cinsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağac ördəyi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

Ağac ördəkləri tropik və subtropik qurşaqlarda yayılmışdır. Xallı ördəklər Yeni Qvineya, Sulavesi, Mundinao, Kiçik Zond adaları, Bismark arxipelaqında yaşayır. Burada səyyah ördəkləri də görmək olar. Onlar Şimali Avstraliya, Filippin, Yava və Kalimantan adalarında, Kiçik Zond və Molukk adalarında, Yeni Qvineya və Yeni Britaniyada məskunlaşıblar. Çəhrayıayaq ördəyin vətəni Cənubi və Şərqi Avstraliyadır.

## Növləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Proteobakteriyalar

**Proteobakteriyalar** — Bakteriyaların 1534 növünü, başqa sözlə məlum olan növlərinin təqribən 1/3-ni özündə birləşdirən qrupu..

## İstinadlar
Səmədabad bələdiyyəsi

* Səmədabad bələdiyyəsi (Yevlax) — Yevlax rayonunda bələdiyyə.
* Səmədabad bələdiyyəsi (Biləsuvar) — Biləsuvar rayonunda bələdiyyə.
* Səmədabad bələdiyyəsi (Goranboy) — Goranboy rayonunda bələdiyyə.
Alqayıt

**Xəlilov Alqayıt Bayram oğlu** () — Azərbaycanlı aşıq, el şairi.

## Həyatı
Aşıq Alqayıt 28 noyabr 1939-cu ildə Göyçə mahalının Daşkənd kəndində anadan olmuşdur. Anası Seyid Maral Seyid Bayramın qızıdır. Orta məktəbi həmin kənddə bitirdikdən sonra 1963-cü ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Tarix-filologiya fakültəsinə qəbul olmuş və 1967-ci ildə həmin institutun Dil və ədəbiyyat şöbəsini bitirmişdir. 1967-ci ildən 1972-ci ilə qədər Daşkənd kənd orta məktəbində müəllimlik etmişdir. 1972-ci ildə "Mingəçevir işıqları" qəzetində işləməyə dəvət olunmuş və 1974-cü ilə qədər burada fəaliyyət göstərmişdir. 1974-cü ildə yenidən Göyçə mahalına qayıtmış və Basarkeçər (11 iyun 1969-cu ildən Vardenis) rayonunda çap olunan "Bolluq uğrunda" və "Vardenis" qəzetlərində çalışmışdır. 1979-cu ildən Göygöl rayonunda məskunlaşmış, Göygöl rayon mədəniyyət evində aşıqlar ansambılının bədii rəhbəri kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1996-cı ildən ömrünün axırına qədər Bakı şəhərində yaşamışdır və özünəməxsus yaradıcılığını davam etdirmişdir.

Aşıq Alqayıt 2013-cü il yanvarın 12-də Xırdalan şəhərində vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı
Tərlan Göyçəlinin "Göyçə aşıq məktəbi" (1998) kitabında Alqayıtın həyatı və yaradıcılığı haqqında geniş məlumat verilmişdir (səh.209–213).

Alqayıtın həyatı və yaradıcılığı haqqında 2007-ci ildə Sərraf Şiruyənin "Hər görüş bir xatirədir" kitabında da ətraflı məlumat verilmişdir (səh.116–124).

## Əsərləri
* Qalx ayağa Azərbaycan (2000).
* Yaralı qartal. Bakı: "Hərbi nəşriyyat", 2006.
* Seyid Bayram ocağı (2007).
* Analı dünyam. Bakı: "Hərbi nəşriyyat", 2011.
* Gəlməliydi, gəldi də! Bakı: Zərdabi Nəşr, 2024.

## İstinadlar

## Mənbə

* Araz Yaquboğlu. Daşkənd aşıqları və şairləri. Bakı: "Nurlan", 2008.
Çil-çil ördək

**Çil-çil ördək** () — qazkimilər dəstəsinin ördəklər fəsiləsinə aid çil-çil ördəklər yarımfəsiləsinin yeganə nümayəndəsi.

Tünd rəngdə olub, parlaq lələklərə sahibdir. Növün əsas xüsusiyyəti bütün bədəni boyunca ağ çillərin olmasıdır.

Orta hesabla, ördəyin uzunluğu 50-60 sm, qanadlarının uzunluğu 75-85 sm, kütləsi 800-1000 q-dır.
Xəstə Bayraməli

**Xəstə Bayraməli** (; ) — Azərbaycanlı şair.

## Həyatı
Xəstə Bayraməli 10 iyul 1899-cu ildə Göyçə mahalının Nərimanlı kəndinə anadan olub. Çox erkən yaradıcılığa başlayıb. Sinəsində yeddi oğul dağı gəzdirən qeyri-adi həyatı, qısa, lakin mənalı ömrü taleyin amansızlıqları ilə üzləşib.

Zəngin yaradıcılığı, epik-lirik poema səpgili hekayətləri, əruz vəznində yazdığı qəzəlləri, beşlikləri, doqquzluqları ilə Göyçə ədəbi mühitini aşıq relsindən çıxarıb və ona yeni bir ab-hava gətirib. Yazılı ədəbiyyatla şifahi xalq ədəbiyyatı arasında möhtəşəm bir körpü salıb. O, çox nadir sənətkardır ki, qəzəllərini və hekayətlərini xanəndələr, sözlərinə yazılan bəstəkar mahnılarını müğənnilər, qoşmalarını, gəraylılarını, təcnislərini, müxəmməslərini, divanilərini aşıqlar oxuyur.

Bir neçə mövzuda yazdığı silsilə şeirlərinə xanəndələrin, müğənnilərin ifasında yazılan audio-kassetlər bütün Şərq aləminə yayılıb. Şairin "Durnalar" şeirinə yazılan bəstəkar mahnısının çox maraqlı alınan klipi məzmununa görə böyük maraq doğurub. Onun Azərbaycanda, qardaş Türkiyədə və İranda dərc olunan kitabları milyonlarla poeziya həvəskarının stolüstü saxlancına dönüb.

1987-ci ildə "Yazıçı" nəşriyyatında buraxılan "Mənim Göyçəm" adlı şeirlər kitabı neçə illər ərzində öz populyarlığını saxlayır. 2003-cü ildə Cənubi Azərbaycanın Təbriz şəhərindəki "Əxdər" nəşriyyatında fars əlifbası ilə dərc edilən "Mənim Göyçəm" kitabı da o taylı ellərimizin böyük marağına səbəb olub.

2008-ci ildə "Nərgiz" (Bakı) nəşriyyatında Xəstə Bayraməlinin öz misrası ilə ad alan böyük tirajlı "Mən ulu Göyçəmin şair oğluyam" ünvanlı kitabı da geniş oxucu kütləsinin və mütəxəssislərin maraq dairəsindədir.

Bunlardan əvvəl və sonra da bir çox almanaxlarda şairin əsərləri özünəməxsus yer tutmuşdur.

Hələ sağlığında onun bütün həyatı canından əziz bildiyi doğma Göyçəsinə olan erməni təzyiqləri ilə mübarizələrdə keçib. Və bununla yanaşı möhtəşəm Göyçə epopeyasını yaradıb.

1952-ci ildə vətənpərvər şair, son dərəcə xeyirxah insan Xəstə Bayraməli ana yurdu Nərimanlı kəndində vəfat edib.

14 aprel 1995-ci ildə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında ulu Göyçənin qüdrətli söz ustadı, şair Xəstə Bayraməlinin 95 illik yubileyi keçirilmişdir.

## Ailəsi
Tədqiqatçı-jurnalist Maşallah Xudubəyli Xəstə Bayraməlinin oğludur.

Pərviz Həbib oğlu Səmədov isə Xəstə Bayraməlinin nəvəsidir.

## Əsərləri
# Mənim Göyçəm. Bakı: Yazıçı, 1987.
# Mənim Göyçəm (fars əlifbası ilə). Təbriz: Əxdər, 2003.
# Mən ulu Göyçəmin şair oğluyam (şeirlər). Bakı: Nərgiz, 2008. 156 səh. (Toplayanı və tərtib edəni: Maşallah Xudubəyli)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Oliver Tvist (film, 2005)

**Oliver Tvist** (Oliver Twist) — macəra filmidir. Rejisoru Roman Polanskidir. Film 2005-ci ildə işıq üzü görmüşdür. Çarlz Dikkensin "Oliver Tvistin macəraları" romanı əsasında ekranlaşdırılmışdır.

## Əsərin məzmunu
Bir yetimxanada dünyaya gələn Oliver Tvistin həyatı təsvir edilməkdədir.

Oliver Tvist bir yetimxanada dünyaya gəlir. Yetimxana müdiri bəy Bumble, ona adını qoyar. Uşaqlığını qadın Mann' ın yanında keçirər. 11 yaşındaykən bəy Sowerberyin yanına övladlıq verilər. Bəy Sowerbery cənazə işləriylə məşğul olan biridir. Oliver burada özünü xoşbəxt hiss etməz və evdən qaçar. Yeddi günlük yorucu bir səfərdən sonra Londona gəlir. Ac və yorğun olan oliver Londonda Jack Dawkıns ilə tanış olar. Jack Oliverə kömək edər, qalması üçün onu öz qaldığı yerə gətirər. Burada Fagın və yoldaşlarıyla tanış olar. Bu Oliverin həyatındakı dönüş nöqtəsidir. Fərqində olmadan oğru şəbəkəsinin içində özünü tapmışdır. Bir gün Dawkıns oğurluq edərkən Oliver çaxnaşmaya qapılar, qaçmağa başlar.

Dəsmalının oğurlandığını anlayan Brownlow, Olıverdən şübhələnər və onu tutar. Oliver bütün həyatını Brownlowa izah edər. Brownlow ona yazığı gəlir və ailəsini tapa bilməsi üçün kömək edəcəyinə söz verər. Oliverin dürüst biri olub olmadığını anlamaq üçün Brownlow onu bir kitabçıya yüklü bir pulla kitab almak üçün göndərərər. Yolda Fagının yoldaşı olan William Sikes onu qaçırar və Fagına gətirər. Fagın, Oliveri tamamilə ələ keçirə bilmək üçün cinayət törətməsi lazım olduğunu bilməkdədir. Bunun üçün Williamın edəcəyi bir soyğuna Oliverin də qatılmasını istər. Oğurluğun edildiyi gecə Oliver pəncərədən içəri girərkən evin xidmətçisi tərəfindən vurular. William və yoldaşları qaçmağa başlar. Oliveri evin yaxınlarındakı bir xəndəyə buraxıb oradan uzaqlaşarlar. Oliver iki gün sonra özünə gəldiyində, yarı huşsuz şəkildə ən yaxındakı evə gedər. Bura iki gün əvvəl soyulan evdir. Ev xalqı dr Losbornu çağırar. Dr. Losborn Oliverin həyat hekayəsini dinlər və ona kömək etmək üçün əlindən gələni edər. Etdiyi araşdırmalar nəticəs(n)i Oliverin zadəgan birinin oğulu olduğunu və özünə böyük bir mirasın qaldığını öyrənər. Oliver üçün bütün pis günlər geridə qalmışdır. Artıq hər şey yoluna girmişdir. Xoşbəxt bir həyat onu gözləməkdədir.

## Əsərin əsas fikri
Həyat nə qədər çətin olursa olsun; inandıqdan və həyata dörd əllə sarıldıqdan sonra aşılmayacaq maneə yoxdur. Bu gün olmazsa da sabah hər şey yoluna girəcək.

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt 
* Rəsmi sayt
Taraxacum sect. Taraxacum

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Taraxacum sect. Taraxacum hündürlüyü 30 sm-ə çatan çoxillik ot bitkisidir. Kökləri yuxarı hissədə şaxələnən kökümsovdan ibarət, kiçik şaxəli olub, qalınlığı 2 sm, uzunluğu 60 sm-ə çatır. Yarpaqları çılpaq və ya orta damarla aşağı tərəfdə az toraoxşar tüklüdür, uzunsov, əksinə, yumurtaşəkilli, küttəhər, oyuqlu-dişlidir və yaxud enli və ya dar, üçkünc, sivriləşmiş, tamkənarlı və ya uzun dişli, arxaya yönəlmiş dilimlərə qismən dərin qayıqşəkilli kəsilmişdir. Çiçək oxu yarpaqlardan uzundur, düz, çılpaq və ya çiçəkləmə dövründə tüklüdür. Qın yarpaqları təpə hissədə qabarıq deyil, xaricdə yerləşənlər qismən enli xətvaridir, aşağı qatlanmışdır, daxildə yerləşənlər isə xətvaridir. Dilcikşəkilli çiçəklər açıq və ya tutqun-sarı rəngdədir, bir qədər qın yarpaqlarından uzundur. Toxumları açıq-qəhvəyi rənglidir, uzunluğu 3–3,5mm-dir, yalnız təpə hissəsində qısa piramidalı olub, sivri-qabarıqdır buruncuğu nazikdir, 3–4 dəfə toxumdan uzundur kəkili ağ rəngdədir, 2–2,5 dəfə buruncuqdan qısadır. Aprel-iyun aylarında çiçəkləyir, may-iyun aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazın Quba sahəsində və qərbində, Kiçik Qafqazın mərkəzində, orta və subalp qurşaqlarında bitir.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə, talalarda, çəmənlərdə rast gəlinir.

## Təbabətdə
Qurudulmuş kökləri iştahasızlığı, qəbizliyi aradan qaldırır və ödqovucu dərman kimi işlədilir. Köklərindən alınan qatı cövhərdən həb hazırlanır.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bəhram Nərimanov

**Bəhram Əhməd oğlu Nərimanov** () — akrobat, Əməkdar bədən tərbiyəsi və idman xadimi. Azərbaycan Gimnastika Federasiyasının vitse-prezidenti.

## Həyatı
1959–1972-ci illərdə Azərbaycan yığma komandasının baş məşqçisi olub.

1960–1972 və 1994–2000-ci illərdə Azərbaycan İdman Akrobatikası Federasiyasının sədri vəzifəsində çalışıb. Azərbaycan Gimnastika Federasiyasının vitse-prezidenti olub.

80-dan çox elmi məqalənin müəllifi idi.

Bəhram Nərimanov 10 iyun 2010-cu ildə 77 yaşında vəfa edib.

## Təltifləri
Azərbaycanda idman akrobatikası üzrə ilk SSRİ idman ustası adını alıb.

06.04.2001-ci ildə "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar
Radio

**Radio** (lat. *radio* — şüalandırıram, şüa buraxıram; *radius* — şüa) — kütləvi informasiya vasitəsi olub, naqilsiz əlaqənin bir növüdür. Radiosiqnalların ötürülməsi və qəbul edilməsi prosesini təmin edən qurğu vasitəsilə təmin edilir. Bu qurğu radioqəbuledici adlanır. Radioəlaqənin iş prinsipi radioötürücü və radioqəbuledici qurğular arasında əlaqə yaradılmasına əsaslanır.

Radionun geniş yayılma səbəbi onun yığcamlığıdır. Bu o deməkdir ki, radionu çox rahatlıqla bir yerdən başqa yerə daşımaq olur. İstər istirahət vaxtı, istər sükan arxasında və istərsə də küçədə gəzərkən radioya qulaq asmaq insanlar üçün xoş olur. Radioda əsas əyləncə növü kimi musiqi və xəbərlərə qulaq asırlar. Eyni zamanda radio-tamaşalar, radio-tədris də geniş yayılmışdır.

## Tarixi
1985-ci ildə çap olunmuş 1984 təqdimatında Ceyms Klerk Maksvell elektromaqnetizm nəzəriyyəsini təklif edir və işıq, radio və rentgen şüalarının sərbəst fəzada yayılan elektromaqnit dalğalarının növü olduğunu riyazi sübutlarla göstərir. 

1886 və 1888-ci illər arasında Henrix Rudolf Hers elektromaqnit dalğalarını fəzada şüalandıraraq Maksvellin elektromaqnit nəzəriyyəsini təsdiq edən təcrübənin nəticələrini çap etdi. 

Bu ixtiradan sonar bir sıra alimlər Hers dalğalarını (bu tip elektromaqnit dalğaları üçün radio sözünün istifadəsi 20 il çəkdi) göndərmək və qəbul etməklə bağlı təcrübələr apardılar.
Radionun ilk ixtiraçılarından biri Eduard Brenlinin (Édouard Eugène Désiré Branly) əsas kəşflərindən biri radiokonduktorun yaradılmasıdır. Brenli "radio" termininin də müəllifidir.

Radionun ixtiraçılarından biri də italiyalı radiotexnik və sahibkar, Qulyelmo Markoni (Guglielmo Marchese Marconi) hesab edilir. 1909-cu ildə o, "simsiz teleqrafiya sahəsindəki xidmətlərinə görə" fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Fizika
* Səs
* Radio Studio 54 Network
* Radio rabitə
* Televiziya
* Radiorabitənin prinsipləri
Hüseyn Rəhmanov

**Hüseyn Əlipaşa oğlu Rəhmanov** () — Azərbaycanın siyasi və dövlət xadimi.

## Həyatı
H. Rəhmanov 1902-ci ilin dekabrında Bakıda dənizçi ailəsində anadan olmuşdur. O, ilk təhsilini rus-tatar (Azərbaycan) məktəbində almış, 1918-ci ildə isə I Bakı kişi gimnaziyasında oxumuşdur.

H. Rəhmanov əmək fəaliyyətinə 1919-cu ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Xarici İşlər Nazirliyində kuryer kimi başlamışdır. 1920-ci ildə bir neçə ay Bakı soveti yanında rayon ərzaq komitəsinin evlər idarəsinin təşkilində çalışan H. Rəhmanov könüllü olaraq ordu sıralarına gedir. Sonra o, əsgərlikdən hərbi məktəbə oxumağa göndərilir. H. Rəhmanov 1920–1921-ci illərdə Azərbaycan hərbi məktəbinin kursantı olmuşdur. O, kursant olmasına baxmayaraq, Azərbaycanda antisovet qüvvələrə qarşı mübarizədə iştirak etmişdir. 1921–1924-cü illərdə o, Maştağa və Şəhər rayon komsomol komitələrinin təşkilat şöbəsinin müdiri, Balaxanı-Sabunçu rayon komsomol komitəsinin katibi, Bakı şəhər komsomol komitəsinin təbliğat-təşviqat şöbəsi müdirinin müavini işləmişdir

Həsən Rəhmanovun qardaşı, Aza Rəhmanovanın əmisidir.

## Siyasi fəaliyyəti
1924–1926-cı illərdə H. Rəhmanov Azərbaycan Kommunist Gənclər İttifaqı Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi vəzifəsində çalışmışdır. H. Rəhmanov iki ilə yaxın – 1926–1929-cu illərdə Zaqafqaziyada Ölkə Komsomol Komitəsinin birinci katibi olmuşdur.

1928-ci il mayın 17-də Moskvada ÜİLKGİ Mərkəzi Komitəsinin plenumu çağırılmışdır. Plenum H. Rəhmanovu ÜİLKGİ MK bürosunun üzvü və 4 katibindən biri seçmişdir. Bir ildən sonra – yəni 1929-cu ilin aprelində isə o, ÜİLKGİ MK ikinci katibi təsdiq edilmişdir.

1929–1930-cu illərdə H. Rəhmanov Azərbaycan KP MK-nın üçüncü katibi vəzifəsini aparmışdır. Bu zaman o, Azərbaycanda əksinqilabi çıxışların – Şamxor ruhanilərinin "Şamxor imamı", Qarabağ üsyanlarının yatırılmasında, qrupbazlıq işinin ləğvində yaxından iştirak etmişdir. H. Rəhmanov 1930–1933-cü illərdə Qazaxıstan Həmkarlar İttifaqında, Moskvada ÜİMHİS-da müxtəlif vəzifələrdə çalışmış və Qırmızı Professorlar İnstitutunda təhsil almışdır. O, 1933-cü ilin aprelində Bakıya göndərilmiş və burada Azərbaycan Kommunist Partiyası MK-nın üçüncü katibi, dekabrında isə Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri vəzifəsinə irəli çəkilmişdir. H. Rəhmanov bu ali vəzifədə ömrünün axırına – 1937-ci ilin sonuna qədər çalışmışdır.

1935-ci ildə Azərbaycan SSR-nin 15 illiyi qeyd edilən günlərdə respublikanın iqtisadi və mədəniyyət sahəsində əldə etdiyi müvəffəqiyyətlərdə böyük xidmətlərinə görə H. Rəhmanov "Lenin" ordeninə layiq görülmüşlür.

H. Rəhmanov repressiyaya məruz qalmış və 1937-ci ildə həbs edilərək 1938-ci ildə güllələnmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Musa Qasımlı, Cavid Hüseynov. Azərbaycanın baş nazirləri. Bakı, 2005
Alpout bələdiyyəsi

* Alpout bələdiyyəsi (Bərdə) — Bərdə rayonunda bələdiyyə.
* Alpout bələdiyyəsi (Qazax) — Qazax rayonunda bələdiyyə.
* Alpout bələdiyyəsi (Goranboy) — Goranboy rayonunda bələdiyyə.
* Alpout bələdiyyəsi (Göyçay) — Göyçay rayonunda bələdiyyə.
* Alpout bələdiyyəsi (Ucar) — Ucar rayonunda bələdiyyə.

## Həmçinin bax
* Alpout
Hüseynbəyli bələdiyyəsi

* Hüseynbəyli bələdiyyəsi (Bərdə) — Bərdədə bələdiyyə
* Hüseynbəyli bələdiyyəsi (Qazax) — Qazaxda bələdiyyə
Yarpaqlı mamırlar (sinif)

**** () —  aləminin  şöbəsinə aid bitki sinfi.

Yarpaqlı mamırlar sinfi mamırların 95 %-ni əhatə edən böyük sinfidir. Bu sinfə demək olar ki, dünyanın hər yerində bitən 11500-ə yaxın növ daxildir.

## Təsnifatı
Əvvəllər *Bryopsida* qrupuna bütün mamırlar aid edilirdi. Hazırda bu, bir qədər məhdudlaşdırılıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Astaraçay

**Astaraçay** — Azərbaycan Respublikasının İranla dövlət sərhədində çay.

Astaraçay Astara rayonundan axıb Xəzər dənizinə tökülür. Uzunluğu 38&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 242&nbsp;km²-dir. Başlanğıcını Talış silsiləsində, Şindanqalası dağından (1817 m yüksəklikdən) alır. Alaşa kəndi yanında qovuşan İstisu Astaraçayın əsas qolu hesab olunur. Astaraçay bu hissədən mənsəbə qədər olan məsafədə Azərbaycanla İran arasında dövlət sərhədi təşkil edir.

Çayın illik axımının 70%-ni yağış suları, 22%-ni yeraltı sular, 8%-ni isə qar suları təşkil edir. Yaz aylarında çayda güclü daşqınlar olur. Daşqın dövründə illik axımın 80-85%-i keçir. Suvarmada istifadə edilir. Astara şəhəri Astaraçayın mənsəbindədir.

Adını ərazidəki eyni adlı bulaqdan almışdır. Hidronim ast (aşağı, çökək, dərə) və ara/ura (yer, su, çay, bulaq) sözlərindən düzəlib, "dərədə bulaq, çökək yerdən çıxan su" mənasındadır.

## İstinadlar
 

## Mənbə

*Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti. II cilddə. Bakı: 2007, I cild, səh.51.

## Xarici keçidlər

* Azərbaycan çayları
Şahlar Şükürov

**Şahlar Əvəz oğlu Şükürov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
17 may 1952-ci ildə Kəlbəcər rayonunun Zülfüqarlı kəndində anadan olmuşdur. Məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutuna daxil olmuşdur. 1972-ci il təhsilini başa vurur və hərbi xidmətə çağırılır. Ordudan tərxis edildikdən sonra Ucar rayonu Daxili İşlər Şöbəsində çalışır. 1986-cı ildə Rostov Ali Polis Akademiyasını bitirmişdir. Zərdab rayonunda rəis müavini vəzifəsində çalışan Şahlar mayor rütbəsi almışdı.

## Döyüşlərdə iştirakı
O, tez–tez döyüş bölgələrinə gedər torpaqlarımızın bütövlüyü uğrunda qaynar döyüşlərə atılardı. 1990-cı il 11 iyul Tərtər–Kəlbəcər yolu ilə hərəkət edən maşın karvanı erməni işğalçılarının hücumuna məruz qaldı burada son nəfəsinəcən vuruşan Şahlar qəhrəmancasına həlak oldu.

## Ailəsi
Ailəli idi, iki övladı yadigar qalıb.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 8 oktyabr 1992-ci il tarixli 264 saylı fərmanı ilə Şükürov Şahlar Əvəz oğlu ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Kəlbəcər rayonunun Zülfüqarlı kəndində dəfn edilib.

Zərdab rayonunda adına küçə var. Buradakı məktəblərdən biri onun adını daşıyır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Eldar Həsənli. "Dünya mənim qəfəsimdi" kitabı (Azərnəşr-2001), Zirvələşən ömür (poema) səh.8–51
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 231.

## Xarici keçidlər
*
Sərdar Səfərov

**Sərdar Mədəd oğlu Səfərov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Sərdar Səfərov 12 avqust 1960-cı ildə Kəlbəcər rayonunda anadan olmuşdur. 1977-ci ildə burada məktəbi bitirmiş və kolxozda işləmişdir. 1979–1981-ci illərdə hərbi xidmətdə olmuşdur. 1987-ci ildə SSRİ-nin Kaunas Xüsusi Milis Məktəbini bitirir. 1991-ci ildə Vətənə dönür və Qusar rayonunda sahə müvəkkili işləməyə başlayır.

## Xilaskar qəhrəman
1991-ci il 25 sentyabr erməni terrorçuları Əsgəran rayonu ərazisində "QAZ-53" markalı sərnişin avtomobilinə hücum etmişdilər. Buraya göndərilən istintaq qrupunun müstəntiqi Sərdar Səfərov idi. Hadisə yerindən qayıdan istintaq qrupu Xankəndi yaxınlığında erməni yaraqlılarının hücumuna məruz qaldılar. Sərdar yoldaşlarını xilas edərək qəhrəmancasına həlak oldu. Kəlbəcər rayonunda dəfn edilmişdir.

## Ailəsi
Ailəli idi, ölümündən üç ay sonra bir qızı dünyaya gəlmişdi.

## Xatirəsi
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 8 oktyabr 1992-ci il tarixli 264 saylı fərmanı ilə Sərdar Mədəd oğlu Səfərov ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

2022-ci ildə Sərdar Səfərovun barelyefinin açılışı olub.

## Həmçinin bax
* Birinci Qarabağ müharibəsi
* Ağdaban soyqırımı
* Erməni terrorizmi
* Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü

## Mənbə
*Elbrus Şahmar "Şah İsmayıl qartalları" Bakı-1996. ("Bilmək olmaz bu dünyanın işini, Bəlkə bir də görüşmədik, ya qismət." oçerki) səh.34-37.
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 261.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Sərdar Səfərov (EL TV - 21.12.2014) — YouTube saytı
Yunis Nəcəfov

**Yunis Nəcəfov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
31 avqust 1967-ci ildə Kəlbəcər rayonunda anadan olmuşdur. 1975-ci ildə Xanlar rayonunda məktəbə getmişdir. 1985-ci ildə Goranboy rayonunda məktəbi bitirmişdir. Yunis Bakı Hərbi Ali Komandirlər Məktəbinə daxil olur daha sonra isə Çelyabinsk Tank Məktəbində təhsilini davam etdirir. 1989-cu ildə leytenant rütbəsi alır və qulluğa başlayır. 1990-cı il 20 Yanvar hadisəsi ilə bağlı çıxışlarına görə hərbdən uzaqlaşdırılır. Vətənimizin cəsur oğlu bütün bunlara baxmayaraq sınmır, əksinə o daha ciddi mübarizə aparmağa başladı.

## Döyüşlərdə iştirakı
1991-ci il könüllü olaraq Qarabağ cəbhəsinə gələn Yunis "N" saylı bölüyə komandir təyin edildi. Yunis bir neçə şəhər və rayonlarda şərəfli döyüş yolu keçmişdir. O, Kərkicahan, Malıbəyli kəndlərinin, Şuşa şəhərinin müdafiəsində xüsusilə fərqlənmişdi. Daha sonra müharibəyə döyüşçülər hazırlamaq məqsədilə Bakıya göndərilir. Lakin Laçın və Şuşa erməni hücumlarına məruz qalan zaman yenidən cəbhəyə dönür. Baş leytenant Nəcəfov Yunis 24 avqust 1992-ci il Vəng kəndinin azad olunması uğrunda gedən döyüşlərdə qəhrəmancasına həlak oldu.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 7 dekabr 1992-ci il tarixli 350 saylı fərmanı ilə baş leytenant Nəcəfov Yunis İsa oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Goranboy rayonunun Qarqucaq kəndində dəfn edilib.

Goranboy rayonunda və Biləcəri qəsəbəsində büstü qoyulub.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 225.
Enterobakteriyalar

***Enterobakteriyalar*** () — Proteobakteriyalar şöbəsinə aid bakteriya fəsiləsi.

## Fəsiləyə ain cinslərin siyahısı
* *[[Alishewanella]]*
* *[[Alterococcus]]*
* *[[Aquamonas]]*
* *[[Aranicola]]*
* *[[Arsenophonus]]*
* *[[Azotivirga]]*
* *[[Blochmannia]]*
* *[[Brenneria]]*
* *[[Buchnera]]*
* *[[Budvicia]]*
* *[[Buttiauxella]]*
* *[[Cedecea]]*
* *[[Citrobacter]]*
* *[[Dickeya]]*
* *[[Edwardsiella]]*
* *[[Enterobacter]]*
* *[[Erwinia]]*
* *[[Escherichia]]*
* *[[Ewingella]]*
* *[[Grimontella]]*
* *[[Hafnia]]*
* *[[Klebsiella]]*
* *[[Kluyvera]]*
* *[[Leclercia]]*
* *[[Leminorella]]*
* *[[Moellerella]]*
* *[[Morganella]]*
* *[[Obesumbacterium]]*
* *[[Pantoea]]*
* *[[Pectobacterium]]*
* *[[Photorhabdus]]*
* *[[Plesiomonas]]*
* *[[Pragia]]*
* *[[Protey (bakteriya)|Proteus]]*
* *[[Providencia]]*
* *[[Rahnella]]*
* *[[Raoultella]]*
* *[[Salmonella]]*
* *[[Samsonia]]*
* *[[Serratia]]*
* *[[Shigella]]* (ən çox tanınmış nümayəndəsi — *[[Shigella dysenteriae]]*dir)
* *[[Sodalis]]*
* *[[Tatumella]]*
* *[[Trabulsiella]]*
* *[[Wigglesworthia]]*
* *[[Xenorhabdus]]*
* *[[Yersinia]]*
* *[[Yokenella]]*
Skelet

**Skelet** (**qəfəsə**, **ələngə**) — canlı orqanizmlədə dayağı təmin edən bioloji sistem. Daha geniş mənada qeyri bioloji sistemlərin də əsas dayağı ola bilər. Məsələn, körpülərdə və binalarda da skelet mövcuddur.

## Növləri
Skeletlər əsasən 3 qrupa bölünür: xarici (ekzoskelet), daxili (endoskelet) və maye (hidroskelet).

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* İnsan skeleti
Psixolinqvistika

**Psixolinqvistika** (psycholinguistics) – psixologiya və linqvistikanın (dilçiliyin) vəhdətindən yaranmış elm sahəsi. Linqvistika nitqin təşkilini dil qanunlarına uyğun olaraq öyrənir. Psixolinqvistika isə nitqin yaranması prosesinə, nitqin qavranmasına və doğma dillə xarici dilin necə dərk olunmasına müraciət edir. Psixolinqvistika nitqi ilk öncə psixoloji fenomen kimi öyrənən dilçilik sahəsidir. Psixolinqvistikaya görə dil danışanın və dinləyənin, yazanın və oxuyanın daxili dünyası qədər mövcud bir faktordur. Bu sahə "ölü" dilləri öyrənmir, çünki bu zaman qədim yazılarla yanaşı həmin dilləri yaradan cəmiyyətin psixi dünyası gəlib çatmayıb.

Psixolinqvistikanı qismən linqvistika və qismən də psixologiya kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Bu, dili, nitqi öyrəndiyinə görə linqvistikaya və dili müəyyən aspektdən – psixoloji fenomen kimi öyrəndiyinə görə psixologiyaya aid olan kompleks elmdir.

Psixolinqvistika təxminən 50 il bundan öncə ABŞ-də yaranmışdır. Psixolinqvistika termininin özü 1950-ci illərdə ABŞ-də artıq yaranmaqda olan yeni istiqaməti xarakterizə etmək üçün istifadə olunmuşdur. Bu terminin yaranma tarixi 1953-cü il hesab olunur ki, sosial elmlər üzrə aparılan araşdırmaların nəticələrinin müzakirəsi üçün İndiana universitetində universitetlərarası seminar təşkli olunmuşdur.

Psixolinqvistikanın öyrəndiyi sahələrə aiddir:

*Nitqin yaranması. Nitqin yaranmasının mərhələli xarakteri. Daxili nitqin növləri. Nitq mülahizəsinin böyük və kiçik proqramları.
*Nitqin qavranması. Nitq söyləmənin formasının qavrayışı və məzmunla mənanın konstruksiyası. Nitq qavrayışının mərhələli xarakteri. Mətnin real həqiqətləri əks etdirmə vasitəsi kimi qavrayışı.
*Dilin ontogenezi. Anadangəlmə/qazanılmış dil qabiliyyəti. Dil qabiliyyətinin formalaşmasının ilkin şərtləri. Doğma və xarici dillərin öyrənilməsi zamanı yaranan fərq. Ontogenez biliyinin ümumiləşdirilməsinin formalaşdırılması.
*Nitqi ünsiyyət. Fəaliyyət, ünsiyyət, kommunikasiya və dilin nisbəti. Fəal ünsiyyət sxemi. Ünsiyyətin əlavə modellərin köməyi ilə təsviri. Ünsiyyət prosesinin modeli.

Nitq prosesi təkcə bioloji deyil, eyni zamanda psixoloji faktor olub insanı xarakterizə edir. Yəni daha sadə desək, əgər ünsiyyətdə olduğumuz insanın nitqinə, tez-tez işlətdiyi ifadələrə fikir versək, o zaman həmin insanın xarakteri, onun düşüncəsi haqqında düzgün nəticələr çıxara bilərik
Mensa

**Mensa** — "Mensa"nın əsasını 1946-cı ildə Rolland Berrill və Lans Var qoymuşdur. "Mensa" sözünün latın dilində hərfi mənası "masa"dır. Bu təşkilat milliyyətindən, yaşından, siyası baxışlarından, təhsilindən və cəmiyyətdəki statusundan asılı olmayaraq hamının bərabər hüquq və imkanlara malik olduğu cəmiyyətdir. Burada yeganə tələb – yüksək İQ göstəricisidir.

İlkin məqsəd bütün irqi və dini mövhumatdan azad qeyri-siyasi bir cəmiyyət yaratmaq idi. Cəmiyyət özünəbənzər istedada malik insanlarla ünsiyyətdə olmaq və müxtəlif ictimai və mədəni həyatda iştirak etmək məqsədilə intellekti ən yüksək olan 2% əhalini burada toplayır.

Mensa-nın üç əsas məqsədi var: 
:bəşəriyyətin xeyrinə olacaq yüksək insan intellektinin aşkar olunması və dəstəklənməsi;
:intellektin təbiətinin, xarakteristika və tətbiqinin araşdırılmasına imkan yaratmaq;
:öz iştirakçıları üçün stimullaşdırıcı intellektual mühitin yaradılması.

Mensa üzvlərinə yüksək İQ göstəricisindən başqa tələb qoyulmur. Göstərici bəzi testlərə görə 132, digərinə görə 148 ola bilər. Bəzi testlər isə ümumiyyətlə İQ göstəricilərindən istifadə etməyə də bilər. Əsas odur ki, göstərici 98%-in göstərdiyindən çox olsun.

Hazırda burada dünyanın 100 ölkəsindən 100 minə yaxın insan cəmləşib. Mensanın bölmələri Antarktidadan başqa bütün qitələrdə 40 ölkədə mövcuddur. Mensa üzvlərinin yaşları çox müxtəlifdir. Bu göstərici 4 yaşdan 94 yaşa kimi dəyişsə də, əsas hissənin yaş diapazonu 20-49 arası dəyişir.

Mensaya daxil olan ən gənc uşağın – Eliza Tan Robertsin 2 il 4 ay və 14 günlük yaş həddində İQ göstəricisi 156 idi. 2019 ilin may ayında The Bucks Beraldın yazdığına görə artıq gənc mensalı Albert Eynşteyn və Stiven Hokinq IQ-sundan 2 bal artıq toplayan 11 yaşlı Tara Şarifi oldu. Onun IQ göstəricisi 162 bal ilə qiymətləndirildi.

Stanford-Binet testinin maksimal 160 balından daha çox qiymətləndirilir.

## Xarici keçidlər
*  (alternative URL)
* Map of Mensa National Groups
* CBS video on Mensa (part1) 
* CBS video on Mensa (part2) 
*https://www.bucksherald.co.uk/news/people/aylesbury-s-brainiest-child-11-year-old-scores-highest-possible-mark-in-mensa-iq-test-1-8936488
Frustrasiya

**Frustrasiya** – ( — "yalan", "uğursuzluq", "əsasız gözləmə", "fikirlərin qarışması") — insanın öz həyatı məqsədlərinə çatmasına maneçilik törədən real və xəyali maneələrlə üzləşdiyi zaman düşdüyü  psixi vəziyyət.

İnsan həyatda istədiyinə nail olmadıqda, istədiyi mövqeyə çatmadıqda onda narazılıq hissləri yaranır, lakin bu zaman şüur və fəaliyyət sabit, dəyişməz qalır, pozulmur. Lakin insan elə məqamlarla, elə maneələrlə qarşılaşır ki, bütün bunlar onun arzularını, xəyallarını və istəklərini ürəyində qoyur. Bu zaman yaranmış mənfi emosional psixoloji vəziyyət insanın şüur və fəaliyyətini pozur. İnsanın narazılıq və təmin olunmamaq səviyyəsi onun dözüm səviyyəsindən yüksək olur. İnsan həyatda mənfi qiymətləndirilərkən, onun müqəddəs hesab etdiyi hisslərinə, duyğularına təcavüz olunması, ona qarşı edilən haqsızlıq onda frustrasiya halını gücləndirə bilər. Bunun nəticəsində insanda qəzəb, nifrət, küskünlük, özünü itirmək kimi vəziyyətlər yaranır.

İnsanda dərin psixi sarsıntılar törəyir, xarakterində dəyişikliklər yaranır. İnsanın davranışında özünə inamsızlıq, ruh düşkünlüyü müşahidə olunur, ciddi nevrozlar baş verir.

İnsan frustrasiya vəziyyətindən yalnız özündə böyük inam hissini aşılamaqla, çətinliklərdən çıxmağın düzgün və səmərəli yollarını axtarıb tapmaq, qiymətləndirmək və həyata keçirməklə çıxa bilər.

## Ədəbiyyat
* The frustration–aggression hypothesis. Miller, N.E. Psychological Review. Vol 48(4), Jul 1941, 337–342. 
* J.A.C. Brown, The Social Psychology of Industry (Baltimore, Md.: Penguin, 1954), pp. 253–54. 
* Н. Д. Левитов. Фрустрация как один из видов психических состояний 

## İstinadlar
İllüminatlar

**İlüminatlar** (i — ziyalılar, biliklilər və s.) — 1776-cı ildə Almaniyanın İngolstadt şəhərində kabbalistik hüquqşunas Adam Veispaut və Baron von Knigge tərəfindən yaradılan gizli təşkilat. İlluminati İngilis dilində "Aydınlanmış Olanlar" mənasını verir. Təşkilat fəaliyyət göstərdiyi müddət ərzində fanatizm, Katolik kilsəsi və dövlət məmurlarına qarşı mübarizə aparmışdır.

Bavariya illüminatları birliyinin əsası 1776-cı il may ayının 1-də İnqulştat universitetində professor Adam Veshaut tərəfindən qoyulub. Birliyi maariflənməyin zoğu kimi xarakterizə eləmək olardı.

Ordenin yaradıcısı Veyshaupt deizmin (Tanrını dünyanın yaradıcısı hesab edən, lakin onun təbiətə və cəmiyyətə təsirini inkar edən dini və fəlsəfi cərəyan) məşhur tərəfdarı idi. Orden deizmin yayılmağına təsir göstərirdi. İllüminatların əsas məqsədi insanlığın mükəmməlləşdirilməsi və yuksəldilməsi idi. Veysqaupt qeyd edirdi ki, insan öz təbiətincə pis deyil. Doğumdan hər bir insana verilən azadlıq və bərabərlik alınmışdır. Buna görə də, əgər insan sosial institutların təsirindən çıxıb, öz həyatına ağıl, bilik və vicdanla özü rəhbərlik eləsə problemləri öz-özünə həll ediləcək. Maarifləndirmək məqsədinə çatmaq üçün o, bütün mümkün variantlara əl atmışdı.

İllüminatların ideyası kilsəyə qarşı idi. Bəlkə də, illüminatların yaradılması yezuitlər tərəfindən tərbiyə olunan Veyshauptun kilsəyə qarşı mübarizəsindən doğmuşdu. Roma papası XIV Kliment 1773-cü ildə Yezuit ordeninini qadağa edən qanun vermişdi.

İllüminatların qısa zaman içində üzvlərinin sayının çoxalması hökumətin diqqətini cəlb edir. Bu zaman Orden daxilində qarşıdurma yaranır. Onun təməlini skandallar, yalanlar sarsıtmağa başlayır.

Veyshaupt Ordendə öz avtoritetinin qaldırılmasında və onun daxilində nizam-intizamın bərpa olunmasında çox əziyyət çəkir. 1784-cü ildə Veyshaupt və onun sağ əli olan baron Kniqqe ilə konflikti Kniqqenin Ordeni tərk eləməyinə gətirib çıxartır.

Fon Kniqqe Veyshauptun sərhədsiz gücündən narazı idi. Onu qeyd eləmək lazımdır ki, Ordenin inkişafında Fon Kniqqenin əvəzsiz rolu olmuşdur. Veyshaupt isə Kniqqenin həddən artıq mistika və okkultizmə meyllənməsinə qarşı idi. Bir çox axtarışlardan və qadağa qoyulmuş ideoloji ədəbiyyat növü, ilüminatlar, sirli cəmiyyət kimi əvvəlcə dövlət, sonra isə kilsə tərəfindən qadağan olundu. Buna baxmayaraq, illüminatlar yenə bir müddət öz fəaliyyətlərini dayandırmadılar. 1787-ci ildə Ordendə yığılma cinayət hesab olundu və cəzası başın kəsilməsi oldu. Bu Ordenin indiki dövrdəki fəaliyyəti haqda heç bir məlumat yoxdu.

Veyshaupt 1830-cu ilə kimi, yəni öz ölümünə qədər sürgündə yaşamış və illüminatları müdafə üçün mübahisələr aparmışdır.

1896-cı ildə Orden rəsmi olaraq Drezdendə yenidən yaradılır. İndi bir neçə təşkilat var ki, onlar özlərini Veyshauptun ideyalarının davamçıları kimi qələmə verir.

## Həmçinin bax
* Kabbala
* Masonluq
* Məbəd cəngavərləri
İşıq ili

**İşıq ili** - işığın 1 il ərzində getdiyi yoldur. Daha dəqiq desək, Beynəlxalq Astronomiya İttifaqının (IUA) qəbul etdiyinə görə işıq ili, işığın vakuumda (boşluqda) heç bir qravitasiya təsiri olmadan 1 Yulian (365,25 gün) ili ərzində keçdiyi yoldur.

İşığın adi sürəti isə təxminən saniyədə 300 min kilometrə bərabər olduğu nəzərə alınsa, onun 1 ildə getdiyi yol 10 trilyon kilometrə bərabərdir (1 işıq ili=10 trilyon kilometr).

Daha dəqiq işıq ili bərabərdir:

9 460 730 472 580 800 metrə  (9 460 730 472 580,8 kilometrə)

9 460 730 472 580,8 kilometrə

63241,1 astronomik vahidə

0.306601 parsekə

Qarabozov
Sansara

**Sansara** – və ya **samsara** ( – *keçid*, *yenidəndoğum ardıcıllığı*) hərfi mənada "sonsuz, əbədi dərbədərlik". Bu anlayışla canlı varlığın gah yüksəklərə qalxdığı, gah da uçuruma düşdüyü ruhi dünya başa düşülür. Bu, sonsuz davam edən doğulma, qocalma, əzab və ölüm proseslərinin simvolik göstərilməsidir. Sansara Hinduizm, Buddizm, Sikxizm kimi dxarmik dinlərin əsas anlayışlarından biridir.

İnsanların əhəmiyyətli hissəsi ruhların köçməsinə inanır. Onlar o ideyanı bölüşdürür ki, həyat – sadə təbiətdə maddələr mübadiləsindən, mövcudatdan daha yüksək səviyyədə təkrarlanan yenidəndoğulma zənciridir. Hindistanda bu dövranı Sansara Çarxı adlandırdılar və onu insandan başqa heç bir digər canlının qıra bilməyəcəyi tilsimli dövr kimi təsəvvür etməyə başladılar. İnsan isə yalnız öz ağlı-dərrakəsi ilə bu dövrü qıra və maddi dünyanın qoyduğu bütün məhdudiyyətlər torundan azad ola bilər.

Sansara – hər saniyədə dəyişən beş məcmunun kombinasiyasının bölünməz zənciridir və bu fasiləsiz dəyişiklik zənciri sonsuz uzun müddət ərzində baş verir. Budda deyirdi ki, birinci momenti — zəncirin başlanğıcını görmək mümkün deyil. Bir həyat sansara zəncirinin cüzi bir hissəsidir. Əzabla bağlı həqiqəti bütöv miqyasda dərk etmək üçün təkcə bu kiçicik fraqmenti deyil, sansaranın daha böyük hissəsini görmək lazımdır.

Fəlsəfi məktəblərdə Sansara qeyri-əlverişli vəziyyət hesab edilir və insanın daim ondan çıxmağa can atması tələb edilir.
Atribusiya (psixologiya)

**Atribusiya** bir sosial psixologiya nəzəriyyədir. İlkin formasında Amerika psixoloqu Fris Hayder (Fritz Heider) tərəfindən 1944–46-cı illərdə təqdim edilmişdir və insanların, özlərinin və başqalarının davranışlarını necə qəbul etdiklərini, hansı səbəblərlə bağladıqlarını izah edir. Teoriya 60-cı illərdə Harold Kelley, Edward E. Jones və Lee Ross tərəfindən inkişaf edilmişdir.

Atribusiya nəzəriyyəsinə görə əgər şəxsin davranışı başqalarının həmin situasiyadakı davranışından fərqlənirsə, lakin şəxsin bu və ya başqa tipli situasiyalardakı davranışına bənzəyirsə biz onun hərəkətlərini daxili (internal) faktorlarla, xüsusiyyətlərlə, meyllərlə izah edirik. Əgər şəxsin davranışı başqalarının həmin situasiyadakı davranışına bənzəyir, lakin şəxsin bu və ya başqa tipli situasiyalardakı davranışından fərqlənirsə onda biz onun hərəkətlərini xarici (eksternal) faktorlarla, situasiyanın təsiri ilə izah edirik.

Məsələn, peşəkar fəaliyyəti zamanı kolleqasının tənqidi ilə üzləşən və bu irada çox sərt reaksiya verən bir şəxs təsəvvür edək. Əgər bu şəxs əvvəllər də işinə tutulan iradlara kəskin mənfi münasibət göstəribsə, biz onun son situasiyadakı hərəkətini onun tənqidə barışmaz münasibəti və bəlkə də işində inkişafa nail olmaq istəməməsi ilə, səbirsiz olması ilə, başqa sözlə onun personal xüsusiyyətləri ilə izah edirik.
Lakin əgər, həmin şəxs əvvəllər ona tutulan iradlara müsbət yanaşıbsa, səbirlə öz pozisiyasını izah edibsə, tənqid doğru olduqda işində düzəliş edibsə, bu şəxsin son situasiyadakı hərəkətini biz onun öz işində keyfiyyətə nail olmaq üçün bacardığını etdiyi halda istədiyi nəticəni ala bilməməsi ilə və ya tənqidin doğru olmaması ilə, başqa sözlə, xarici faktorlarla izah edirik.

## Mənbə
* Heider, Fritz. (1958). *The Psychology of Interpersonal Relations*. New York: John Wiley & Sons.
* Colman, Andrew. (2001). Oxford Dictionary of Psychology. Oxford University Press
* Майерс, Девид. (2001). Социальная Психология. Попурри
Panspermiya

**Panspermiya** - Yerdə həyatın digər planetlərdən "həyat toxumlarının" gətirilməsi nəticəsində yarandığı haqda hipotez.

1865-ci ildə alman alimi G. Rixter tərəfindən təqdim olunmuş və sonradan G. Golmgelts və S. Arrenius tərəfindən dəstəklənmişdir.

Panspermiaya əsasən, dünya fəzasında səpələnən həyat toxumları bir səma cismindən digərinə meteoritlər vasitəsilə və ya işığın təsiri altında ötürülürlər.

Bu hipotez haqqında, Apallon-12 missiyasının üzvləri tərəfindən aya enmiş Serveyer-3-də tapılan yerli mikroorqanizmlər tapılandan sonra daha çox danışmağa başladılar.
Sərbəstdüşmə təcili

Düşən cisim - heç bir şey ilə dəstəklənmir (yəni sərbəst düşür) və yer üzərinə qravitasiya gücü ilə çəkilir. Qravitasiya - Yerin digər cisimləri özünə çəkmə gücüdür.

Havanın müqaviməti olmadan cisimlər ilk dəfə Qalileyin ortaya çıxardığı sərbəstdüşmə qanununa əsasən yerə düşür.
Cisim nə qədər çox müddət sərbəstdüşmədə olarsa onun düşmə sürəti bir o qədər də artır.Sərbəst düşən bir cismin sürətlənməsi saniyədə 9,8 metrə bərabərdir.Bu o deməkdir ki,cisimin sürəti sərbəstdüşmədə olduğu hər 1 saniyədə 9,8 m/san artır.Düşmənin ilk saniyəsində isə onun sürəti 9,8 m/san-yə bərabərdir.

Hava qatlarından keçən cisim isə bu proqreslə sürət yığa bilmir.Bu halda cisim yalnız müəyyən sürəti yığır.

Havanın müqavimətinə görə cismin sürətinin müəyyən limit olur. Yəni müəyyən bir hava müqavimətində cisim yalnız o müqavimətə əsasən müəyyən sürəti yığa bilir. Bu hətta ağır cisimlərə belə aid olur.Düşmənin əvvəlində onlar müəyyən bir düşmə sürət alırlar yalnız onların düşmə sürəti artdıqca havanın müqavimətidə artır ki,bu da,onlara sürət limiti qoyur.Yəni sonda müqavimətin gücü qravitasiyanın gücünə bərabər olur və bundan sonra cisim artıq sürət yığa bilmir. O öz "son sürət"inə çatır və bundan sonra düşmənin sonuna kimi sürəti dəyişmir.

## İstinadlar
Kremasiya

**Kremasiya** - ölmüş şəxsin dini mənsubiyyətinə və milli adət və ənənələrə uyğun olaraq, dəfndən əvvəl meyitin xüsusi sobalarda yandırılması prosesi. Krematoriya binalarında icra edilən proses nəticəsində vəfat etmiş şəxsin cəsədi 70-80 dəqiqə müddətində 900-1.200 dərəcəlik temperaturda yandırılmaqdadır.

Kremasiya ayrı-ayrı xalqlarda müxtəlif təsəvvürlərlə özünü göstərirdi. Odur ki, mütəxəssislər dəfn mərasimini nəinki etnoqrafik nöqteyi-nəzərdən, eyni zamanda dəfnetmə üsulu (inqumasiya və ya kremasiya), dəfnetmə tipi (tək, cüt, kollektiv), qəbirüstü abidənin forması, dəfnetmə zamanı və ondan sonrakı ritual hərəkətlər, qəbir avadanlığı, ölünün vəziyyəti və digər nöqteyi-nəzərdən təqdim etmişlər.

Kremasiya, yəni insanın meyitinin yandırılması hələ qədim dövrlərdən mövcud imiş. Bu, Homerin "İliada" əsərində də öz əksini tapmışdır. Sondakı dövrlərdə də ayrı-ayrı ölkələrdə çoxlu sayda belə nümunələr olmuşdur. Hindistanda, Çində, İndoneziyada, Birmada və s.
Təzəkənd bazilikası

**Təzəkənd bazilikası** – Ağcabədi rayonunun Təzəkənd kəndi ərazisində yerləşən VI əsrə aid alban kilsəsinin xarabalıqlarıdır.

## Tarixi
Mxitar Qoşnın *"[[Alban salnaməsi]]"*ndə Alban katalikosu Lazar haqqında yazarkən göstərir ki, "o, Baqməcdə (Bərdə və Beyləqan arasında yer) Hazarapatı (kəndini) və Müqəddəs Pantaleon kilsəsini tikdirmişdir. O, bunları Allah-təaladan ona vəhy gələndən sonra bina etmişdir." Təzəkənd bazilikasının həmin Pantaleon kilsəsinin olduğu fikri var.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Bina, plan baxımından iki cüt sütunla bölünmüş üçnefli bazilikadır. Bina yaxşı yonulmuş daş və kərpicdən inşa edilmişdir. Abidənin uzunluğu 16,5 metr, eni isə 9,2 metrdir. Binanın şərq tərəfində səcdəgah absidaları və yanlarda keşiş cübbələrinin saxlandığı yer vardır. Orta nefin eni 5 metr, yan neflərin eni isə 2,1 metrdir. Əgər səcdəgah absidası orta nefin sonluğu idisə, düzbucaqlı formalara malik olan keşiş cübbələrinin saxlandığı yerlə yandakı neflər başa çatırdı.

Bazilikanın döşəməsi bişmiş kərpicdən hazırlanmışdır. Qapı oyuğu qərb tərəfdə yerləşirdi. Səcdəgah absidası nalşəkilli formaya malik idi. Bir-birindən 2 metrlik məsafədə yerləşən sütunlar da çaydaşından tikilmişdir.

Bazilikanın səcdəgahının qarşı hissəsinin təmizlənməsi zamanı aydın olmuşdur ki, səcdəgah hissəsi neflərin döşəməsindən 45 santimetr ucada yerləşir. Bazilika ərazisində tapılmış saxsı materiallarına əsasən bu abidəni V–VI əsrə aid edirlər. Amaras monastırındakı bazilikadan fərqli olaraq Təzəkənd bazilikasının apsidası düzbucaqlı içinə daxil edilməmişdir.

## Tədqiqi
Məbədin qalıqları 1963-cü ildə aşkara çıxarılmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Cəlayir bələdiyyəsi

* Cəlayir bələdiyyəsi (Ağsu) — Ağsu rayonunda bələdiyyə.
* Cəlayir bələdiyyəsi (Qax) — Qax rayonunda bələdiyyə.
* Cəlayir bələdiyyəsi (Cəlilabad) — Cəlilabad rayonunda bələdiyyə.
Əmircan bələdiyyəsi (dəqiqləşdirmə)

* Əmircan bələdiyyəsi (Suraxanı) — Suraxanıda bələdiyyə
* Əmircan bələdiyyəsi (Qax) — Qaxda bələdiyyə
Kələntər Kələntərli

**Kələntər Şıxkərim oğlu Kələntərli** (20 mart 1933 – 22 noyabr 2012) — Azərbaycan şairi, publisisti, dramaturqu.

## Həyatı
Kələntər Kələntərli 1933-cü ildə mart ayının 20-də Qusar rayonunun Sudur kəndində kolxozçu ailəsində anadan olmuşdur.
Atasını erkən yaşlarından itirən K.Kələntərli burada orta məktəbin 7-ci sinfini bitirdikdən sonra 5 il kolxozda işləmişdir. Sonra o,
1950-1954-cü illərdə Quba Pedaqoji Texnikumunda təhsil almağa başlamışdır. Azərbaycan şairi Səməd Vurğunla məhz bu illərdə tanış olmuşdur. 1954-1958-ci illərdə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun Ədəbiyyat fakültəsində təhsil almışdır. Lakin ağır, çətin ailə vəziyyətinə görə ali təhsili başa vura bilməmiş və dördüncü kursdan çıxıb işləməyə məcbur olmuşdur.

## Fəaliyyəti

1959-cu ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Kitabxanasında şöbə müdiri, 1960-cı ildə "Mübariz keşikdə" qəzetində şöbə müdiri,
1961-1962-ci illərdə "Azərbaycan gəncləri" qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi vəzifəsində işləmişdir. K.Kələntərli 1962-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. 1963-1964-cü illərdə Natəvan klubunun direktoru olmuşdur. 1966-1968-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında Incəsənət şöbəsinin redaktoru, 1984-1986-cı illərdə "Qızıl Şərq" mətbəəsində korrektor, 1990-1992-ci illərdə "Amal" qəzetində şöbə müdiri işləmişdir.

K. Kələntərli 1959-cu ildən 1966-cı ilin axırına kimi, "Azərbaycan gəncləri" qəzetinin Sabir adına Kitabxanada təşkil etdiyi "Ədəbi məclisin" rəhbəri olub. İndi respublikamızda həm şair, həm yazıçı, həm də filoloq kimi məşhurlaşmış onlarla adam – o cümlədən, F. Kərimzadə, S. Məmmədzadə, Ə. Hacızadə, İ.  Məlikzadə, F. Qoca, M. Süleymanlı,F. Sadıq, S. Rüstəmxanlı, İ. İsmayılzadə, Ə. Salahzadə, T. Abdin, Q. Köçərli, S. Sərxan, R. Rövşən və başqaları həmin ədəbi məclisin yetirmələri hesab olunur. Onların yetişməsində, mətbuatda çıxış etmələrində şairin böyük xidməti var. K. Kələntərli həmin illərdə ədəbiyyatın ən yaxşı təbliğatçısı hesab olunurdu. Sonra o, 1967-ci ildən 1973-cü illərə kimi Respublika "Bilik" Cəmiyyətinin daimi mühazirəçisi kimi Azərbaycanın rayonlarında M.P. Vaqif, M.Ə.Sabir, C.Cabbarlı, S. Vurğun, R.Rza, Ə. Kərim və başqa sənətkarlar haqqında, ümumiyyətlə poeziya ilə bağlı maraqlı mühazirələr oxumuş, dinləyicilərin rəğbətini qazanmışdır.

## Yaradıcılığı

1993-cü ildən Azərbaycan Respublikası Dövlət Televiziya və Radio verilişləri şirkətində radionun Ləzgi Redaksiyasının Baş redaktoru vəzifəsində çalışır. Əsərlərini Azərbaycan və ləzgi dilində yazır. Bədii yaradıcılığa 50-ci illərdən başlamışdır. Şeirləri, poemaları, ədəbi-tənqidi və publisist məqalələri "Azərbaycan", "Qobustan", "Ulduz" və s. jurnallarda, eləcə də qəzetlərdə müntəzəm çap olunur. "Dağlar silkələndi", "Şöhrət axtaran xanım" və "Lənət şeytana, yaxud belə-belə işlər" mənzum pyesləri xalq teatrında tamaşaya qoyulmuşdur.

"Şuşam geri alınmasa" və "Ağ atlı oğlan" poeması xüsusilə diqqəti cəlb edir. 2006-cı ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin Sərəncamı ilə "Tərəqqi" medalına layiq görülmüşdür.

## Xarici keçidlər
*Kələntər Kələntərlinin xatirəsinə. '''youtube.com''' izlə

## Mənbə