open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Taş Rabat

**Taş Rabat** — Qırğızıstanın Narın vilayətinin Atbaşı rayonunda qədim karvansara.

## Tarixi
Taş Rabat karvansarası Böyük İpək yolunun yaxınlığında, Fərqanə vadisi ilə İssık-Kul gölünü birləşdirən strateji əhəmiyyətli bir məkanda yerləşdiyi üçün burada insanlar lap qədim dövrlərdən məskunlaşmağa başlamışdılar, amma sərt iqlimə malik olan bu yerdə yaşayan insanların bu gün də öz nəhəngliyi və möhtəşəmliyi ilə hamını heyran qoyan qalanı hansı məqsədlər üçün inşa etdikləri hələ də bir sirr olaraq qalmaqdadır. İş orasındadır ki, Qobi səhrasından Xəzər dənizinədək uzanan böyük bir ərazidə böyük daşlardan istifadə etməklə tikilən bu qalanın analoqu yoxdur.

Taş Rabat karvansarası elə inşa edilib ki, günəş çıxanda onun 4 tərəfini eyni zamanda işıqlandırır. Daşlara düşən günəş işığı otaqlarda valehedici qəribə bir mənzərə əmələ gətirir. Bir sözlə, qala divarlarına düşən günəş şüaları otaqların isidilməsində bir enerji, istilik mənbəyi rolunu oynayır. Qalanı tədqiq edən alimlər bu günə kimi qədim memarların bu qala daşlarından otaqların isidilməsi üçün necə enerji mənbəyi kimi istifadə etmələrinin sirrini aça bilməyiblər. Nə qədər qəribə olsa da qalanın bəzi yerlərində bərpa işləri aparıldıqdan sonra məlum olub ki, istifadə edilən yeni daşlar artıq istilik mənbəyi rolunu oynaya bilmirlər. Tədqiqatçıların son araşdırmaları göstərir ki, bayırda 30 dərəcəyədək şaxta olduqda belə otaqlarda müsbət 10–18 dərəcə istilik olur. Şaxta 40 dərəcəyə çatanda isə otaqları isitmək üçün buxarı tipli isitmə sistemindən istifadə edilib. Onu da deyək ki, qala düzbucaqlı formada inşa edilib. Onun uzunluğu 35,7 metr, eni isə 33,7 metrdir. Qalada 20 kiçik və bir böyük günbəz var. Günbəzlərin inşasında yerli əhali tərəfindən qanca adlandırılan inşaat materialından (əhəng və gilin qarışığının yandırılmasından əldə edilən material) istifadə edilib. Qala daxilində müxtəlif istiqamətlərə uzanan yeraltı yollar və zindan var. Qala divarlarının üzərində on müdafiəçi üçün gözətçi məntəqələri olub. Onların qalıqları bu günə kimi də qalır. Bu qala doğrudanmı müdafiə məqsədi üçün inşa edilib? Bu suala tədqiqatçılar cavab tapa bilmirlər. Çünki qala elə yerdə yerləşib ki, oranı hücumla ələ keçirmək, sadəcə olaraq, mümkün deyil. Belə ki, qala keçilməz qayalıqlara sığınıb və ətrafı da keçilməz bataqlıqdır. Ora yalnız yaz aylarında getmək olur.

Tanınmış tədqiqatçı alim və tarixçi Çokan Vəlixanovun fikrincə, qala Şeybani hökmdarı Abdullah xan tərəfindən XVI əsrdə inşa edilib. Yerli əhali arasında dolaşan əfsanələrə görə isə dünyanı su basarkən qədim insanlar bu qalanı inşa edərək orada yaşayıblar. Qaya ətrafındakı daş üzərində qədim Suriya dilində tapılan yazı da qalanın yaşının eramızın əvvəllərinə gedib çıxdığını ehtimal etməyə imkan verir. Bu qalanın ilk dövrlərdə xristianlığın yayılması üçün inşa edildiyi də ehtimal edilir, lakin qalanın olduqca yüksək memarlıq ənənələrinə uyğun şəkildə tikilməsi və təbii vasitələrdən istifadə etməklə otaqların isidilməsi sirr olaraq qalmaqdadır.
Co Freyzer

**Co Freyzer** () - 70-ci illərin tanınmış boksçusu. Məhəmməd Əli ilə aralarında olan rəqabət dünya boks tarixinin ən güclü çəkişməsi hesab olunur.Freyzerlə Əlinin arasında baş tutan Filippinin paytaxtı Manilada keçirilən 3-cü döyüş isə illər keçməsinə baxmayaraq hələ də bütün dünyada hər kəs tərəfindən ən böyük boks qarşılaşması olaraq qəbul edilməktədir,qarşılaşma "Manilada Triller" adı ilə boks tarixinin qızıl səhifəsinə çevrildi. Məhəmməd Əli ilə 1971-ci ildə baş tutan görüşdə ilk matçı qazanmış və həmin məğlubiyyət Məhəmməd Əlinin peşəkar karyerasındakı ilk məğlubiyyəti olmuşdur. Peşəkar boks karyerası 1965-1976-cı illər aralığında baş tutmuş Freyzer 1981-ci ildə bir döyüş üçün yenidən rinqlərə qayıtmışdır.

Smokin Co ləqəbi ilə tanınan Freyzer 1964-cü ildə Tokioda keçirilən Olimpiya Oyunları zamanı çıxış etdiyi ağır çəkidə bütün rəqiblərini məğlub edərək qızıl medala sahib olmuşdur. 1971-ci ilin 8 martında Manhettendə Məhəmməd Əli ilə baş tutan görüş Əsrin döyüşü adını almış və dünya tarixində ən çox izləyici marağına səbəb olmuş boks qarşılaşması olmuşdur. Freyzerin karyerası ərzində keçirdiyi 37 görüşün 32 görüşü qələbə ilə 4 görüş isə məğlubiyyətlə başa çatmışdır. Əldə edilən qələbələrin 27 si nokautla nəticələnmişdir. Co Freyzer 2011-ci ilin 7 noyabr tarixində yaşadığı Pensilvaniya ştatının Filadelfiya şəhərində vəfat edib.
Kento Masuda

**Kento Masuda** ( (Katori İyun 29, 1973 doğulan, Chiba, Yaponiya) — nyu eyc və caz üslublarında ifaçılıq edən yapon pianoçu və bəstəkar. St. Sylvester ordeni Knights olan "Maestro". Masuda də Qeydiyyatın Arts & Milli Elmlər Akademiyasının (Recording Academy) üzvüdür və Kawai beynəlxalq bir aparıcı pianist.

## diskoqrafiya
* 1992 *Wheel of Fortune*
* 1995 *Fouren*
* 1998 *Myojyow*
* 1999 *Memories*
* 2000 *Music Magic*
* 2003 *Hands*
* 2006 *GlobeSounds*
* 2010 *Light Speed+*
* 2012 *All in the Silence*
* 2014 *Loved One*
* 2021 *KENTOVERSE*

## biblioqrafiya
* Kento MasudaAllmusic
* Kento MasudaMusicBrainz
Binnenxof

**Binnenxof** () - Haaqanın mərkəzində bina kompleksi, hansındakı əsas ştat yerləşir(Niderland parlamenti) və baş nazirin binası yerləşir. Binnenxofla yanaşı bir neçə müxtəli muzeylər və tarixi abidələr vardı ki, bunlardan biri Mauritsx şəkil qalereyasıdır.

## Tarixi

Tarixi 1230-cu ilə qədər gedib çıxır. Həmin zaman Hollandiya qrafı IV Floris torpaq sahəsi aldı və bunu nəticəsində Haaqa şəhəri inkişaf etdi. Onun oğlu II Villem 1247-ci ildə ov qalası tikdirdi. Ondan sonra isə nəvəsi V Floris memar Qerarda van Leydenin layihəsi əsasında Ridderzalı tikdirdi (Niderl. Rıtsarskiy zal)
Hələ bu zaldan 1815-ci ildə istifadə olunmağa başlandı. 1992-ci ildən aşağı palata binanı müasir binaya köçürdü. Onun qalalarında birini baş nazirin işçi binası kimi istifa edirlər.

## Ridderzal

Ridderzal öz binasını üçkünclü fasadla qonaqlıq stilində təqdim edir və yanlarda iki qala vardır. Girişin üstündə böyük dairəvi pəncərə vardır. XVI əsrin sonlarında Morits Oranskiy riderzalı Hollandiya ştathalterinin binası etdi. İndi riderzal ticarət binagüzarlığı kimi istifadə edilir. İki palatalı parlament vaxtında monarxın çıxışlarına hər ikisi bu binada qulaq asırdılar.
Hudzon boğazı

**Hudzon boğazı**    (Skandinaviyadan cənubda yerləşir)-Şimal Buzlu okeanında yerləşən Kanada ərazisində Baffin Torpağı adasını (cənub) Labrador yarımadasını (şimal) ayırır. Boğaz Labrador dənizini daxili Foks və Hudzon körfəzi, cənub-şərqdə isə Unqava körfəzi ilə birləşir. Boğaz akvatoriyasında Mill, Solsberi, Hottingem, Çarlz, Biq-Aylənd, Botton, Rezolyuşen, Edzell, Digges, Qudvin adaları yerləşir. Uzunluğu 800&nbsp;km, eni şərqdə 115&nbsp;km, qərbdə 240&nbsp;km təşkil edir. Dərinliyi 115–704 m-dir. Qabarma 12 m təşkil edir. Fırtınalar müşahidə edilir. Boğaz 4 ay gəmiçilik üçün açıq olur. Boğaz 1610-cu ildə onu üzüb keçən Henri Hudzonun şərəfinə adlandırılıb.

## İstinad
Kumu muzeyi

**Kumu muzeyi** () — Estoniyanın paytaxtı Tallin şəhərində yerləşən incəsənət muzeyi. Muzey Baltikyanı ölkələrdə ən böyük, Şimalı Avropada isə ən böyük incəsənət muzeylərindən biridir. Bura Estoniya İncəsənət Muzeyinin 5 qolundan biridir və əsas ofisləri buradadır.

Muzeydə həm daimi, həm də müvəqqəti sərgilər təşkil olunur. Əsas kolleksiyası sosialist realizminə aid və XVIII əsrdən bu yana tarixlənən əsərləri əhatə edir.

Kumu sözü eston dilindəki "Kunstimuuseum" (incəsənət muzeyi) sözünün abrivaturasıdır. Muzeyin memarı 1994-cü bu haqqı müsabiqə yolu ilə qazanmış fin memar Pekka Vapuvuoridir. 2003–2006-cı illərdə tikilmişdir. Tikili Lasnamae təpəsinin əhəng yamacında uğurla qurulmuş və qədim Kadriorq parkının yanında yerləşdirilmişdir.

2008-ci ildə Avropa Muzey Forumu tərəfindən muzey İlin Muzeyi mükafatını qazanmışdır.

## Mərtəbələr
* Yeraltı mərtəbə: Kadrioq parkını girişi, kafe, tamaşaçı zalı.
* 1-ci mərtəbə: Lasnamaqi avtoparkına giriş, terras, məlumat, qarderob, tualetlər, böyük tamaşaçı zalı, kitabxana, kitab dükkanı, restoran. Müvəqqəti sərgilər üçün yer.
* 2-ci mərtəbə: XVIII əsrdən İkinci dünya müharibəsinə qədərki zaman müddətinə aid olunan eston əsərlər.
* 3-cü mərtəbə: 1945–1991-ci illərə aid eston incəsənəti əsərləri.
* 4-cü mərtəbə: 1991-ci ildən günümüzə aid əsərlər. Müvəqqəti sərgilər.

## Tarixi
Estoniya İncəsənət Muzeyi 17 noyabr 1919-cu ildə qurulmasına baxmayaraq, daimi bir binaya ilk dəfə 1921-ci ildə köçmüş və bu bina XVIII əsrdə tikilən Kadriorq sarayı olmuşdur. Lakin 1929-cu ildən bu saray prezident iqamətgahı kimi istifadə olunmağa başlanmışdır.

1946-cı ildə saraya qayıdana qədər Estoniya İncəsənət muzeyi bir neçə bölməyə ev sahibliyi etmişdi. 1991-ci ildə Kadriorq sarayı təmir işləri üzündən başlanmışdır, belə ki SSRİ-dən asılı olduğu zaman saray baxıma möhtac qalmışdı. İlin sonunda Estoniya Respublikası Ali Şurası Estoniya İncəsənət muzeyi üçün yeni tikili üçün zəmanət verməyə qərar almışdır. Yeni bina tikilib qurtara qədər Estoniya İncəsənət muzeyinə Tallinin qədim hissəsində yerləşən Tompea təpəsindəki Estoniya Zadəgan Evi ev sahibliyi etməli idi. Orada ilk sərgi 1 aprel 1993-cü ildə açılmışdır. Bu binadakı sərgilər 2005-ci ilin oktyabrında bağlanmışdır. 2000-ci ilin yayında Kadriorq binası yenidən istifadə verilmiş, lakin bu dəfə Estoniya İncəsənət muzeyinin əsas binası olmamış, sadəcə bir şöbəsi kimi fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. Hazırda Kadriorqda xarici əsərlər sərgilənir.

2006-cı ildə Kumu muzeyi fəaliyyətə başlamışdır.

## Qalereya

Fayl:Johann Köler - Eva pärast pattu langemist.jpg|Yohan Köler, *Günaha düşmək ərəfənsindən sonra* (1883)
Fayl:Paul Raud Maastik taraga.jpg|Paul Raud, *Hasarla mənzərə* (1906-1911)
Fayl:K magi norra maastik1908-10.jpg|Konrad Maqi, *Norveç təbiəti* (1908-1910)
Fayl:TheLastSigh.jpg|Amandus Adamson, *Gəminin sonuncu ahı* (1899)


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rəsmi sayt
* Muzeyin modeli
Fərid Əhmədov

**Fərid Turab oğlu Əhmədov** () – Azərbaycan Respublikasının ədliyyə naziri (2024-cü ildən), III dərəcəli dövlət ədliyyə müşaviri, Rəqəmsal inkişaf və nəqliyyat nazirinin müavini (2022–2024), Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat nazirinin müşaviri (2021–2022), Azərbaycan Universitetinin rektoru (2015–2017), BMT-nin İnsan Hüquqları Komitəsinin üzvü, hüquq elmləri üzrə fəlsəfə doktoru.

## Həyatı
Fərid Əhmədov 14 iyul 1979-cu ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1996-cı ildə Bakı şəhəri 43 saylı liseyi bitirmişdir.

Bakı Dövlət Universitetinin Beynəlxalq hüquq fakültəsində bakalavr (2000) və magistr (2002) təhsili almışdır. 2004-cü ildə Böyük Britaniyanın Esseks Universitetində, "British Chevening" təqaüdü ilə beynəlxalq insan hüquqları ixtisasını fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

2009-cu ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasında dissertasiya işini müvəffəqiyyətlə müdafiə edərək Ali Attestasiya Komissiyasının qərarı ilə hüquq üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür. 2017-ci ildə İngiltərənin Oksford Universitetinə "Weidenfeld" təqaüdü ilə daxil olaraq doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

2016-cı ildə Oksford Universitetində hüquq elmləri üzrə fəlsəfə doktorluğu elmi dərəcəsi almışdır.

Beynəlxalq hüquq sahəsində nüfuzlu elmi nəşrlərdə dərc edilmiş monoqrafiya, bir sıra elmi və publisistik məqalələrin müəllifidir.

Azərbaycan, rus və ingilis dillərini bilir.

## Fəaliyyəti
Hüquqşünaslıq fəaliyyətinə 2000-ci ildə Ədalət Hüquq Firmasında başlamış, 2004–2006-cı illərdə Konstitusiya Məhkəməsinin Aparatında, 2006–2007-ci illərdə Milli Məclis Aparatında müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır.

Bakı Dövlət Universitetində, Oksford Universitetində, ADA Universitetində hüquq sahəsi üzrə elmi-pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuş, 2015–2017-ci illərdə Azərbaycan Universitetinin rektoru, 2017–2020-ci illərdə "Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı" QSC-nin Baş direktorunun müavini vəzifələrində işləmişdir.

2021-ci ildə Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat nazirinin müşaviri, 2022-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə rəqəmsal inkişaf və nəqliyyat nazirinin müavini vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 2023-cü ildən 2024-cü ilin fevralınadək BMT-nin İnsan hüquqları komitəsinin üzvü, ümumi məruzəçisi və büro üzvü olaraq fəaliyyət göstərmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2024-cü il 27 fevral tarixli Sərəncamı ilə Ədliyyə naziri vəzifəsinə təyin olunmuşdur. Aprelin 2-də prezidentin müvafiq sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Əfv Məsələləri Komissiyasının tərkibinə əlavə olunub.

27 fevral 2026-cı ildə yeni yaradılan Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf Şurasına üzv təyin olunub.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan ədliyyə nazirlərinin siyahısı

## İstinadlar
Mak-Klintok boğazı

**Mak-Klintok boğazı**  -Şimal Buzlu okeanında yerləşən, Kanada ərazisində Viktoriya (ada)sını Uels Şahzadəsi adasından ayıran boğaz. Kanadanın şimal-qərbində yerləşir. Boğazın şimalında Vaynavunt-Melvill, cənubunda Viktoriya boğazı, cənub-şərqdə Larsen körfəzi və Franklin boğazı ilə birləşir. Eni 105 – 209 km, uzunluğu 274 km təşkil edir. Adı qütb araşdırmaçısı Frensis Leanold Mak-Klintokun şərəfinə adlandırılmışdır. Şimalda dərinliyi 300 m, cənubda 120 m təşkil edir.

## İstinad
Qara qutu (kibernetika)

**Qara qutu** — dəqiq elmlərdə (kibernetika, sistem texnikası) işləmə mexanizmi çox mürəkkəb olan texniki sistemin halını təsvir etmək üçün tətbiq olunan abstrakt modeldir. Sistemin daxili strukturu bu halda nəzərdən atılır, yalnız onun xarici durumu araşdırılır. Qara qutu müəyyən funksiyaları icra edir, giriş (İnput) və çıxış parametrləri (Output) ilə təsvir olunur.  
Sistem nəzəriyyəsində qara qutu araşdırılarkən yalnız onun giriş (həyacanlandırma) və çıxış (reaksiya) parametrləri arasındakı əlaqə öyrənilir. Bu parametrlər arasında mövcud olan əlqə xarici təsirlər də nəzərə alınmaqla riyazi üsulların tətbiqi ilə modelləşdirilə bilirlər. Yəni girişinə verilən siqnallara onun reaksiya verməsi bu modellər əsasında qabaqcadan deyilə bilir. Bu üsul maşınqayırmada çoxlu sayda faktorların təsiri altında işləyən texnoloji proseslərin araşdırılmasında geniş tətbiq olunur.

Məsələn, torna ilə emalda kəsmə parametrləri ilə (İnput: pəstahın dövrlər sayı, veriş, kəsmə dərinliyi və s.)  pəstahda alınan səthin təmizliyi (Output: kələkötürlük, dəqiqlik, forma, sağlamlıq və s.) arasındakı asılılığı kəsmə prosesində səthin əmələgəlmə mexanizmini araşdırmadan riyazi üsullarla modelləşdirmək olur. Burada  eksperimentlərin statistik planlanmasından geniş istifadə olunur.

## Mənbə
*Росс Эшби У. Глава 6. Черный ящик // Введение в кибернетику = An Introduction to Cybernetics. — Издательство иностранной литературы, 1959. — С. 127-169. — 432 с.
Emil Hüseynov cinayəti

**Emil Hüseynov cinayəti** - Rusiya Federasiyasının Yekaterinburq şəhərində etnik zəmində baş vermiş cinayət hadisəsi. Cinayət nəticəsində sabiq Azərbaycanlı futbolçu Emil Hüseynov Tiqran və Andranik Çiçakyan qardaşları tərəfindən qətlə yetirilmişdir.

## Arxa plan

Emil Hüseynov 1988-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Futbolçu karyerası ərzində Neftçi və fəaliyyətini dayandırmış Karvan və Abşeron kulbarında çıxış edib. Futbol ilə bağlı olan karyerasını başa vurduqdan sonra Emil sahibkarlıq ilə məşğul olmaq üçün Rusiyaya yollanır. Hadisə də 2015-ci ilin 20 aprel tarixində Emil Hüseynovun yaşadığı Yekaterinburq şəhərinin Alpinistov küçəsində yerləşən *Azərbaycan mətbəxi restoranının* qarşısında baş verib.

Emil Hüseynov dostları ilə birlikdə kafedə əyləşib. Dostlar Azərbaycan musiqisi sifariş ediblər. Kafedə Azərbaycan musiqisi çalındıqdan sonra qonşu stolda oturan ermənilərdən biri Emil Hüseynova bayıra çağırır. Bu zaman hər iki tərəfdən şəxslər çölə çıxaraq mübahisə ediblər. Söhbət əsnasında Tiqran Cicakyan adlı erməni əlindəki bıçağı Emil Hüseynovun ürəyinə sancıb. Bu zaman digər ermənilər də Emili bıçaqlamağa başlayırlar.

Hadisəni törədən şəxslər hadisə yerindən qaçaraq uzaqlaşıblar. Rusiya Daxili İşlər Nazirliyi tərəfindən hadisənin səhərisi gün Rusiya Federasiyası Cinayət Məcəlləsinin 105.1-ci  (qəsdən adamöldürmə ) maddəsi ilə cinayət işi başlanıb və hadisədən bir gün sonra şübhəli şəxs qismində 6 nəfər saxlanılıb. Saxlanılan şəxslərdən 5 nəfərinin milliyətcə erməni olduqları müəyyənləşdib. Hadisənin əsas iştirakçılarından olan  Tiqran və Andranik Çiçakyan qardaşlarıda saxlanılan şəxslər arasındadır.

21 aprel 2015-ci ildə Rusiya Federasiyası Daxili İşlər Nazirliyi Regional şöbəsinin qarşısında toplaşan 1000-ə yaxın Azərbaycanlı hadisənin obyektiv araşdırılmasını və cinayətkarların cəzalandırılması ilə bağlı yürüş keçiriblər.

## Məhkəmə prosesi
13 iyul 2016-cı ildə baş tutan məhkəmə prosesində Yekaterinburq şəhər Məhkəməsi Azərbaycanlı futbolçu Emil Hüseynovu qətlə yetirməkdə şübhəli bilinən milliyətçə Erməni olan MMA qarışıq döyüş üzrə idman ustası Tiqran Çiçakyana hökm oxuyub. Prokurorun Çiçakyana 13 il həbs istəməsinə baxmayaraq Yekaterinburq şəhər Məhkəməsi Çiçakyana cəzasını ciddi rejimli cəzaçəkmə müəssisəndə çəkmə şərti ilə 9 il həbs verib.

## İstinadlar
Kələkötürlük

**Kələkötürlük** - texniki səthdə baza uzunluğunda kiçik addımlarla yaranan forma xətaları toplusu olub, səthin profil kəsiyində ideal həndəsi formadan meyillənmə kimi müxtəlif parametrlərlə səciyyələndirilir. Onlar mexaniki emal və ya başqa təsirlər nəticəsində yaranan kiçik məsafəli səth nahamarlıqlarıdır. İSO 1302-yə görə verilmiş baza uzunluğunda profil aşağıdakı parametrlərlə təsvir olunur.

Orta xətt profili iki hissəyə elə bölür ki, profil boyunca materialla dolu (Ao) və boş sahələr (Au) bir-birinə bərabər olur. Maksimal profil hündürlüyü (Rmax) ən dərin çökəklik və zirvəyə toxunan xəttlər arasındakı məsafədir. Maksimal profil dərinliyi (Rm) profilin orta xəttindən aşağıdakı ucqar nöqtəsinə qədər olan məsafədir. Meyillənmənin orta ədədi qiyməti Rz verilmiş uzunluqda 5 ən hündür və 5 ən dərin profil qiymətlərinin ədədi ortasıdır:
R_z=\left( \sum_{i=1} ^5 |H_{i\ max}| + \sum_{i=1} ^5 |H_{i\ min}| \right)/ 5 \,\! 
 
Kələkötürlüyün orta ədədi qiyməti isə Ra ilə işarə olunur. O, verilmiş baza uzunluğunda profilin orta qiymətdən bütün meyillənmələrinin orta ədədi qiyməti kimi təyin olunur: 
R_a=\frac{1}{l} \int\limits_{l}^{0} \left[ y_i \right]\, dx \,\!

Səthin kələkötürlüyünün texniki cizgidə göstərilməsi də standartlaşdırılıb. Burada səthi kifayət qədər səciyyələndirmək üçün lazım olan parametrlər verilir. Çox vaxt səth üzərində Ra–nın qiyməti əlavə göstərilir. Xüsusi emal üsulu ilə hazırlanmalı olan səthlərdə bu üsulun baş hərfi də verilir.

## Mənbə
*Əliyev, R.R. Maşınqayırma leksikonu. Bakı: Apostroff, I hissə, 2012.427 s.
*Анурьев В. И. Справочник конструктора-машиностроителя: В 3 т. / Под ред. И. Н. Жестковой. — 8-е изд., перераб. и доп.. — М.: Машиностроение, 2001.
Peleqi adaları

**Peleqi adaları** (;) — Aralıq dənizində Tunis ilə Malta arasında yerləşən adalar qrupu. Peleqi adalarına üç ada daxildir: Lampedusa, Linosa və Lampione adaları. Adaların idarə mərkəzi və əsas adası Lampedusa adasıdır. İtaliyanın ərazisi hesab olunan Peleqi adalar qrupu Siciliya bölgəsinin tərkibinə daxildir.

## İstinadlar
Alpert Tibb Məktəbi

**Alpert Tibb Məktəbi** () — Braun Universitetində tibb proqramını həyata keçirən təhsil müəssisəsi

## Tarixi
1811-ci ildə yaradılmışdır.

1991-ci ildən məktəb **Braun Tibb Məktəbi** adlandırılır.

2007-ci ildə iş adamı Uorren Alpert məktəbə 100 milyon dollar vəsait yardım edir. Bunun qarşılığında məktəbin adı dəyişdirilərək **Uorren Alpert Tibb Məktəbi** olur.

## Fəaliyyəti
Hazırda bu məktəb Amerikanın ən rəqabətli məktəblərindəndir. Məktəbə qəbul olmaq istəyənlərin yalnız 2%-dən aşağısı müsabiqədən uğurla keçir.

Məktəbdə hüceyrə biologiyası, fiziologiyası, biokimya, qidalanma, immunologiya və genetika, mikroskopik anatomiya, ümumi patologiya, neyrobiologiya, patofiziologiya, neyrofarmokologiya, mikrobiologiya, epidemiologiya, endokrin patofiziologiya, kardiologiya, nefrologiya, pulmonologiya, gematologiya, qastroenterologiya və s. elmlər öyrədilir.

Burada 4 il təhsil aldıqdan sonra tələbələr bakalavr diplomu alır və avtomatik olaraq təhsilini MD (latın dilindən "Medicinae Doctor" - tibb doktoru) dərəcəsi almaq üçün davam etdirir. Ümumilikdə, tibbi təhsil burada 8 ildir. Məktəb MD/PhD/MPH və tibb doktoru /MPP dərəcələri təklif edir.

## Mərkəz və hospitalları
Alpert Tibb Məktəbinin nəzdində Providens Tibb Mərkəzi və Rod Aylend, Miriam, Memorial, Batler, Emma Pendlton Bradli, Qadın və Uşaq hospitalları fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
* Brown University Laboratories for Molecular Medicine
* Brown Medicine Magazine
* Program in Liberal Medical Education
* Lifespan Partners
* Care New England Health System
Bel (alət)

thumb|right|200px|Müxtəlif formalı bellər
thumb|left|150px|Qazma beli

**Bel** — dünyada geniş yayılmış kənd təsərrüfatı aləti.
Bel aləti tətbiq sahəsindən və coğrafi yerdən, torpağın keyfiyyətindən asılı olaraq müxtəlif forma və quruluşa malik əmək alətlərindəndir.

Ən’ənəvi qalaqlı bellər bir qayda olaraq, təpkəncli (bir saplı) düzəldilirdi. Forma etibarilə onlar xış gavahınını xatırladırdı. Bu tip bellər, əsasən, Azərbaycanın düzənlik rayonlarında, xüsusilə bağ-bostan kimi kiçik torpaq sahələrinin bellənməsində və çəltik zəmilərinin əkilib becərilməsində daha çox tətbiq olunurdu.

Torpaq layının dərin qatlarını qazıb çevirə bildiyindən yumşaq torpaq sahələrini əkmək üçün «qalaqlı bel» bir növ xış və ya kotanı əvəz edirdi. Belin bu növü «şum beli» adlanır. Şumlama əməliyyatını yaxşı yerinə yetirə bilmək üçün onun qalağının sağ və ya sol küncləri «təpkən» adlanan qulaqcıqla tamamlanırdı.
Bellərin zavodda kütləvi istehsal olunduğundan «zavod», yaxud «rus» beli XX əsrdə geniş yayıldı.

## Azərbaycan ərazisində bel alətinin növləri
Quba-Xaçmaz bölgəsi əhalisi arasında bel «qazqır bel», «Quba beli», «Dərbənd beli», «ləzgi beli», Şirvanda «Navahı beli», Şəki-Zaqatala bölgəsində «Gülüstan beli», «Qarabağ beli», Naxçıvanda «Şərur beli», «Naxçıvan beli», Lənkəran-Astara bölgəsində «şuxm (şum) beli», «əyri bel», «xiling» və b. adlarla məlum idi.

Bunların hamısı tipoloji cəhətdən qalaqlı bel qrupuna aid edilir. XIX əsrin ikinci yarısından etibarən Azərbaycanın bir sıra bölgələrində «təpkəncli» dəmir
bellər istifadə olmağa başlamışdır.

## İstinadlar
Bəyaz gecələr (povest)

**Bəyaz gecələr** (, *Belıye noçi*) — Rusiya yazıçısı Fyodor Dostoyevskinin 1848-ci ildə yazıb çap etdirdiyi qısa roman. Dostoyevski bu əsəri gənclik illərinin dostu, şair A. N. Pleşeyevə həsr edib.

## Məzmun
"**Bəyaz Gecələr**" — dahi rus yazıçısı Fyodor Dostoyevskinin 1848.ci ildə nəşr olunmuş qısa bir romanıdır. Kitabda adsız bir xəyalpərəstin 4 gecə və bir səhərdən ibarət 5 günü ələ alınır. Əsər məktub şəklində yazılıb və qəhrəmanın öz dilindən nəql olunur. Belə ki, xislətcə utancaq və xəyalpərəst olan gənc, Peterburqun bəyaz gecələrinin birində Nastenka adlı bir qızla tanış olur və qarşılıqlı bir-birlərinə öz həyatlarını nağıl edirlər. Lakin həqiqətdən çox öz xəyal dünyasında yaşayan gənc bu qısa müddətli görüş gecələrində belə tənhalığından qurtulur və sonu onun üçün uğursuz alınsa belə, arzuladığı xoşbəxtliyə nail olur. Odur ki, kitab bu cümlə ilə yekunlaşır: "Məgər bir anlıq belə bir xoşbəxtlik bütöv bir ömür üçün kifayət deyilmi ?"

## Personajlar
* Xəyalpərəst — baş obraz, 26 yaşı var
* Nastenka
* Nastenkanın kor nənəsi
* Fyokla — nənənin qulluqçusu
* Matryon — xəyalpərəstin qulluqçusu

## İstinadlar
Ölü evdən qeydlər

**Ölü evdən qeydlər** () — Fyodor Dostoyevskinin 1862-ci ildə nəşr olunan romanı.

"Ölü evdən qeydlər" Dostoyevski yaradıcılığında və dünyagörüşündə dönüş nöqtəsidir. Bu əsəri Dostoyevski onillik fasilədən, Sibir sürgünündən qayıtdıqdan sonra yazmışdır. 1849-cu ildə yazıçı Petraşevskinin dərnəyində iştirakına və orada V. Q. Belin-skinin "Qoqola məktub"unu oxuduğuna görə digər sosialist-utopistlərlə birlikdə həbs edilmişdi. Məhkəmə ona dərnəyin fəalları sırasında ölüm hökmü çıxarmış və onun icrasına bir neçə dəqiqə qalmış hökm çar tərəfindən dəyişdirilərək Sibirə sürgünlə əvəz edilmişdi. Özünün çox da uzaqda olmayan ölüm anlarını yaşayan gənc ədib cəzanın dörd ilini Omsk şəhərinin həbsxanasında, qalan altı ilini isə Sibirdə keçirmişdi.

"Ölü evdən qeydlər" əsəri yazıçının məhz Omsk həbsxanasındakı həyatını və təəssüratlarını əks etdirir və real faktlar əsasında yazılmışdır. Müdhiş cinayətlər törətmiş məhbuslarla ünsiyyət onun dünyagörüşünə ciddi təsir etmişdir.

## İstinadlar
Süleyman Abdullayev (xanəndə)

**Süleyman Cümşüd oğlu Abdullayev** vəya **Dədə Süleyman** () — Azərbaycan xanəndəsi, Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti (2012). Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü (2002)

## Həyatı

* Süleyman Cümşüd oğlu Abdullayev 1939-cu il fevral ayının 14-də Füzuli rayonunun Qoçəhmədli kəndində anadan olmuşdur.
* 1959-cu ildə istedadlı musiqiçilər sorağıyla Füzuli rayonuna gələn böyük xanəndə Seyid Şuşinski, Süleyman Abdullayevin səsini yüksək qiymətləndirmiş və o, peşəkar təhsil almaq üçün Bakıya dəvət edilmişdir.
* 1960–1964-cü illər ərzində S. Abdullayev ADMM-də Seyid Şuşinskinin sinfində bütün muğam dəsgahlarını tam şəkildə öyrənmişdir.
* 1964-cü ildən Süleyman Abdullayev Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti kimi fəaliyyətə başlamış, xalq çalğı alətləri ansamblları ilə çalışmışdır.
* 1969-cu ildə Türkiyənin İstanbul şəhərində keçirilən ümumdünya festivalının qalibi olmuşdur.
* Seyid Şuşinskinin ənənələrini yaşadan xanəndə, eyni zamanda, özünəməxsus ifaçılıq üslubu, oxuma tərzi, bir çox muğamların yadda qalan təfsiri ilə tanınır.
* Süleyman Abdullayev zəngin tembrli, yüksək tessituralı səsə malik xanəndədir. O, ifa etdiyi muğamda sözün düzgün tələffüzünə, qəzəlin mənasının dinləyiciyə çatdırılmasına çalışır.
* Süleyman Abdullayevin ifasında "Segah", "Dəşti", "Çahargah", "Şur" muğam dəsgahlarının lent yazıları AzTR Fonduna daxil olmuşdur.
* Xanəndə oxuduğu muğamlarda klassik şairlərin — Füzulinin, S. Ə. Şirvaninin, Vahidin qəzəllərinə müraciət edərək, xüsusilə vətən haqqında şeirlərə üstünlük verir. Öz sənəti ilə böyük bir elin müdrik ağsaqqalı kimi sevilən xanəndə xalq tərəfindən "Dədə Süleyman" deyə çağırılır.
* Həsən bəy Zərdabi adına Dünya Azərbaycanlıları Xeyriyyə Cəmiyyətinin "Qızıl səs" medalına layiq görülmüşdür.
* 23 oktyabr 2022-ci ildə şəkər xəstəliyindən vəfat edib. Müşfiqabad qəbiristanlığında dəfn olunub.

## Mükafatları

* 02.10.2002 ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb
* 2012-ci il sentyabr ayının 14-də Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafındakı xidmətlərinə görə Abdullayev Süleyman Cümşüd oğluna "Əməkdar artist" fəxri adı verilmişdir.

## Ədəbiyyat
* "Əlamətdar və tarixi günlər təqvimi"- Azərbaycan Milli Kitabxanası, 2013.

## İstinadlar
Moskva Triumfal Darvazası

**Moskva Triumfal Darvazası** () – 1834-1838-ci illərdə V. P. Stasovun layihəsi əsasında Rusiya-Osmanlı müharibəsinin (1828-1829) qələbə ilə nəticələnməsi şərəfinə Sankt-Peterburqda inşa edilmiş triumfal arkadır. Abidə Moskovski və Liqovski prospektlərinin arasında yerləşən Moskva darvazası meydanında yerləşir.
 
## Tarixi

1936-cı ildə Moskva darvazası şəhər mərkəzinin cənuba, Hökumət Evi qarşısındakı Moskva meydanına köçürülməsi məqsədilə Moskva darvazasının demontaj olunmasına başlanmışdır.

Bu layihə çərçivəsində Moskva darvazasının yerində planlaşdırılan parkın  salınması  nəzərdə tutulmuşdu.

1959-1960-cı illərdə darvaza tarixi-memarlıq abidəsi kimi 1936-cı ilin layihəsi əsasında əvvəlki yerində bərpa olunmuşdur (memarlar E. N. Petrova və İ. Q. Kaptsyuq).

1965-ci ildə Moskva darvazası qarşısındakı meydana Moskva meydanı adı verilmişdir. 1968-ci ildə isə meydanın tarixi adı bərpa olunaraq Moskva darvazası meydanı adlandırılmışdır.

1961-ci ildə inşa edilmiş və vestibülü meydanda yerləşən metro stansiyası da “Moskva darvazası” adlanır.



Fayl:Московские триумфальные ворота,.jpg|Abidənin profil görünüşü
Fayl:The Rainbow Moscow Triumphal Gate In Saint-Petersburg.jpg|Sankt-Peterburq prayd həftəsi çərçivəsində Göyqurşağı bayrağının rənglərinə boyanmış Moskva darvazası
Fayl:Moscow Triumphal Gates top.jpg|Sütunların kapitelləri



## İstinadlar

 
## Ədəbiyyat
* Гусаров А.Ю. Памятники воинской славы Петербурга. — СПб, 2010. — ISBN 978-5-93437-363-5.
## Xarici keçidlər
*
Kation

**Kation** (yun. κατά káta "aşağı" və ἴον ion "gedən") müsbət yüklənmiş iondur. Elektrolizdə müsbət yüklənmiş ionlar həmişə katoda tərəf hərkət etdiyindən, onlara Kation adı verilmişdir. Bu atom və molekulaların elektron verməsi və ya Hidrogen ionu H+ alması nəticəsində yaranır.

Duzlar həmişə kation və anionların birləşməsindən ibarətdir.

Müxtəlif yüklü kationalar arasında baş verən elektron dəyişməsi Qapon düsturu ilə təsvir olunur. Kationların kimyvi təsdiqi üçün tətbiqi analitikaya aid laboratoriya cihazları, həmçinin sadə kolbalar tətbiq edilirlər.

## Birləşmiş kationlar
Birləşmiş kationalar aid misallar:
* NH4+ (Ammonium]]-Ion)
* H3O+ (Oksonium]]-Ion)
* [NO]+ (Nitrosilbrləşməsi-Kation)

## Sadə kationların birləşməsi
* Na → Na+ + 1e−
: Natrium atomundan elektron verməsi nəticəsində sadə yüklənmiş Natriumionu yaranır. Tomda mənfi yükün az olması səbəbindən müsbət yüklər üstünlük təşkil edirlər.
* Mg → Mg2+ + 2e−
: İki elektronun verməsi nəticəsində maqnezium atomundan iki dəfə müsbət yüklənmiş maqnezium ionu yaranır.
* Al → Al 3++ 3e−
: Alüminium 3 elektron verməsindən sonra üç dəfə müsbət yüklənmiş iona çevriir.

## Mənbə
* Qarayev, Z. Qeyri-üzvi kimya. Bakı: Maarif, 1983, 436s.
Emmanuil Vitorqan

**Emmanuil Vitorqan** — Rusiyanın xalq artisti (1998).

## Həyatı
1939-cu il dekabrın 29-da Bakı şəhərində anadan olmuşdur.

## Fəaliyyəti
Leninqrad Dövlət Teatr, Musiqi və Kinematoqrafiya İnstitutunun aktyorluq fakültəsini bitirdikdən sonra Leninqrad Dövlət Dram və Komediya Teatrında çalışmışdır.

Yaradıcılığına 100-dən artıq bədii filmdə yaratdığı maraqlı obrazlar da daxildir.

## Mükafatları
* Xalq artisti;
* "Fəxri mədəniyyət işçisi".

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bakıda Emanuil Vitorqanın "Hər şeyə görə sənə təşəkkür edirəm" adlı konserti olub
* Vitorqan ailəsi Bakı səhnəsində
Henniq Brand

**Henniq Brand** ( — Alman əlkimyaçısı. Məhz onun 1669-cu ildə ilk dəfə fosforu kəşf etdiyi güman olunur.
Otuzillik müharibə vaxtı sıravi əsgər kimi xidmət göstərən Brand sonradan bu sənətin onun üçün təhlükəli olduğunu hesab etmiş və həkim olmaq qərarına gəlmişdi. Bir sıra əlkimyaçılar ətrafında dolanaraq bu sahənin sirrlərinə dərindən bələd olsa da, varlı himayədarı olmadığından bu işi də atıb ticarətlə məşğul olmağa başlayır. Qısa zaman ərzində kifayət qədər uğurlu tacirə çevrilən Brand qazandığı vəsait hesabına elmi təcrübələr üçün lazımi avadanlıqlar alaraq yenidən əlkimya sahəsinə qayıdır. Bu sahədə onun qarşına qoyduğu əsas hədəf, dövrün bir çox əlkimyaçılarının da arzusu olan fəlsəfə daşı (*metaldan qızıl düzəltmək üçün lazımi olan reaktiv*) hazırlamaqdı.

Məhz bu sahədə təcrübələr apararkən Brand təsadüfən fosfor elementini kəşf edir. Brand metalı qızıla çevirmək üçün lazım olan ilkin maddənin insan sidiyində olduğuna inanırdı. Belə ki, təcrübələrindən birində kazarmadan bir neçə çəllək insan sidiyi əldə edən Brand onu iki dəfə distillə etmiş və nəticədə yaranan siropa bənzər mayeyə *ölü baş* adını vermişdi. Daha sonra alim bu qarışığa qum və kömür əlavə edərək ocaqda qızdırmış və nəticədə qaranlıqda işıq saçan ağ tozun yarandığını müşahidə etmişdi.

Yaranan elementi fəlsəfi daş zənn edən alim ona fosfor, yəni işıqsaçan adını vermişdi. Bundan sonra alınan maddəni qızıla çevirmək istəyən Brandın bütün təcrübələri uğursuzluqla nəticələnir və sonda bunun baş tutmayacağını anlayan alim fosforun özünü satmaqla pul qazanmaq qərarına gəlir. Fosfor cəmiyyətdə böyük maraq oyatdığından alim onun alınma texnologiyasını heç kimə deməz və onu qızıldan da baha qiymətə satardı. Lakin sonradan bu sirri çox saxlaya bilməyəcəyini anlayan Brand fosforun alınma texnologiyasını 200 talerə Drezdenli kimyagər Krafta satmışdı. Henniq Brand 1710-cu ildə doğulduğu Hamburq şəhərində vəfat etmişdir.
İnduksiya

**İnduksiya** ( – vadaredici)

*ayrı-ayrı faktlardan və ya xüsusi təsadüflərdən ümumi nəticələri çıxarmaqla mühakimə yürütmək üsulu, deduksiyanın əksi; 
*fizikada maqnit sahəsində hərəkət edərkən və ya ətrafında maqnit sahəsi dəyişərkən hər hansı bir naqildə elektrik cərəyanının yaranması; 
*mətndə tək-tək hallarda ümumi nəticəyə gəlmə, məntiqi hökm, faktları ümumiləşdirmək üsulu.
*Elektromaqnit induksiyası — Maqnit sahəsinin təsirindən elektrik sahəsinin yaranması.
*Elektrostatik induksiya — Elektrik sahədə yüklərin yerini dəyişməsini təsvir edir.

## Ədəbiyyat

*Əliquliyev R.. Şükürlü S., Kazımova S. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan terminlər. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Elektrostatik induksiya

**Elektrostatik induksiya** — xarici elektrik sahəsinin təsirindən cismdə məxsusi elektrostatik sahəsinin yaranma hadisəsidir. Hadisə keçirici cismin daxilində yüklərin yenidən paylanması, həmçinin keçirici olmayan cismlərdə daxili mikrostrukturanın qütbləşməsi ilə şərtlənir. Xarici elektrik sahəsi cismin yaxınlığında elektrik sahəsinin induksiyası sayəsində ciddi təhrif oluna bilər.

## Keçiricilərdə elektrostatik induksiya
Xarici elektrik sahəsinin təsirindən yüksək elektrik keçiriciliyinə malik metallarda yüklərin yenidən paylanması o vaxta qədər davam edir ki, cismin daxilindəki yüklər xarici elektrik sahəsinin təsirini daha kompensasiya edə bilməsin. Bu zaman keçirici cismin qarşı tərəflərində əks istiqamətdə yükləniş (induksiya olunmuş) yüklər yaranır.

Keçiricilərdə elektrostatik induksiya onların yüklənməsi üçün istifadə olunur. Əgər naqil torpaqla əlaqəlndirilsə, və ona əks qiymətdə yüklənmiş cism yaxınlaşsa (toxunmadan), onda elektronların bir hissəsi torpağa keçəcək, naqildə isə onların cüzi hissə qalacaq. Torpaqla əlaqəni kəssək və yükü cismi uzaqlaşdırsaq onda naqil müsbət yüklü qalacaq. Eyni hal naqili torpaqla əlaqələndirmədən aparılsa, onda yüklü cism götürüldükdən sonra naqilə induksiya olunmuş yüklər yenidən paylanacaq və onun bütün hisssi neytral olacaq.

## Mənbə
Nəsirov, V., Aslanlı, G. Elektrik. Ümumi fizika kursu: ali məktəb tələbələri üçün dərs vəsaiti. Bakı: Adiloğlu, 2002. 339 s.
Fəlsəfə daşı

[thumb|right|250px|[Henniq Brand fəlsəfə daşını tapmaq üçün öz laboratoriyasında işləyərkən.]]

**Fəlsəfə daşı** () - Əlkimya elminə görə toxunduğu hər bir nəsnəni qızıla çevirə bilən daş. Kimya elminə görə isə hər hansısa bir maddəni qızıla çevirmək mümkün deyil. Bunun təməl səbəbi isə qızılın bir kimyəvi birləşmə yox kimyəvi element olmasıdır. Fəlsəfə daşnının əldə edilə bilməsi üçün orta əsrlərdə bir çox formullar hazırlanmış və sınaqlar həyata keçirilmişdir. Keçirilən sınaqların uğursuzluqla nəticələnməsinə baxmayaraq modern kimya elmi həmin araşdırmalar nəticəsində böyük inkişaf mərhələsi keçmişdir. Əlkimyaçılar keçirilən hər yeni sınağın ardından elmə məlum olmayan yeni-yeni elementlər kəşf etmişdilər. Alman əlkimyaçı Henniq Brandın fəlsəfə daşını tapmaq üçün keçirdiyi təcrübələr zamanı  fosfor elementini kəşf etməsi buna misal göstərilə bilər. Fəlsəfə daşını Nikolas Flamelin kəşf etdiyi düşünülür.
Milli Okeanoqrafiya Mərkəzi (Sauthempton)

thumbnail|right|Milli Okeanoqrafiya Mərkəzi
**Milli Okeanoqrafiya Mərkəzi** () — Sauthempton Universitetinin elmi-tədqiqat müəssisələrindən biri

## Tarixi
Milli Okeanoqrafiya Mərkəzi Sauthempton Universiteti tərəfindən dəniz dibinin, səviyyəsi, sahil tədqiqatları və s. öyrənilməsi məqsədilə xüsusi tikilmiş mərkəzdir. 1995-ci ildə açılmışdır.

## Gəmiləri
thumbnail|"RRS Discovery" gəmisi
Mərkəzdə elmi-tədqiqat məqsədlərinə xidmət edən "RRS Discovery", "RRS Ceyms Kuk" gəmiləri mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
* National Oceanography Centre
* University of Southampton
* NERC
* Proudman Oceanographic Laboratory
Vadden dənizi

**Vadden dənizi** — (, , , Frysk: *Waadsee*) Şimal dənizinin cənub-şərq hissəsi olub, Avropa qitəsinin şimal-şərq sahilləri ilə ilə Friz adaları arasında yerləşir. Vadden dənizi Niderlandın cənub-qərbində yerləşən Den-Helder şəhərindən Danimarkanın Esbyerq dəniz limanına qədər təxminən 500&nbsp;km məsafədə uzanır və onun cəmi sahəsi 10000&nbsp;km²-ə qədərdir, lakin bəzi mənbələrə görə isə dənizin sahəsi 8000&nbsp;km²-dir. O, Niderland daxilində Eysselmer körfəzindən 1927–1932-ci illərdə tikilmiş Afslyutdeyk magistralı ilə ayrılmışdır. Dəniz özünün biomüxtəlifliyi ilə seçilir. Dənizin Hollandiya və Almaniyaya aid olan hissələri 2009-cu ildə, Danimarka hissəsi isə 2014-cü ildə UNESCO-nun Ümumdünya irsi Siyahısına daxil edilmişdir. Vadden dənizi sahil xətləri insanlar tərəfindən ən çox dəyişdirilmiş dənizlərdən biridir. Vadden dənizinin sahillərində çoxlu dambalar və bəndlər tikilmişdir. Bu bəndlərin üzərində şose yolları və dəmir yolları inşa edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Secretariat of The Trilateral Cooperation on the Protection of the Wadden Sea
* Wadden Sea Forum
* Germany Travel 
* The official tourism site of Denmark
* Tourism in the Netherlands
Rusiya Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutu

**Rusiya Elmlər Akademiyasının Şərqünaslıq İnstititutu** () və ya qısaca **REAŞİ** — Asiya və Şimali Afrikanın kompleks şəkildə öyrənilməsi sahəsində Rusiya Elmlər Akademiyasının elmi–tədqiqat institutu. İnstitutun direktoru tarix elmləri doktoru, professor, REA–nın müxbir üzvü Vitali Vyaçeslavoviç Naumkindir.

İnstitut 1960–1970–ci illərdə Asiya Xalqları İnstitutu adlanırdı. 2007–ci ildə institutun Sankt–Peterburq şöbəsi əsasında Şərq Əlyazmaları İnstitutu təşkil edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* REA Şərqşünaslıq İnstitutunun rəsmi veb saytı
Təhsil (kitab)

**Təhsil** () — Əbülhəsən Bəhmənyar tərəfindən yazılmış kitab.

Əbülhəsən Bəhmənyarın şəxsi kitabxanası olmuşdur. Kitabxanada əsas yeri onun öz əsərləri tuturdu. Bu kitablardan "Təhsil” kitabı, "Məntiqə dair zinət kitabı", "Gözəllik və səadət” kitabı, "Metafizika elminin mövzusu", "Mövcudatın mərtəbələrinə dair traktat" və s. göstərmək olar. "Təhsil” kitabı müəllifinə nəinki yaşadığı ərazidə, hətta başqa ölkələrdə də şöhrət qazandırmışdır. 8 əsr əlyazma halında olan bu kitab ilk dəfə 1971-ci ildə Tehranda ərəb dilində nəşr olunmuşdur.

Əsərin həcmi 900 səhifədir. Əsər ərəb və fars dillərinə tərcümə edilmişdir. Farsca nüsxələrindən biri Özbəkistanda Biruni adına Şərqşünaslıq İnstitutunda, bir nüsxəsi isə İranda Milli Şura Məclisinin (MŞM) kitabxanasında saxlanılır.

## Haqqında

"Təhsil" əsəri Bəhmənyarın yaradıcılığında xüsusi yer tutur. Filosof bu əsəri dayısı Əbu Mənsur Bəhram ibn Xürşid ibn İzədyara ithaf etmişdir. Onun ərəb dilində orijinalının müxtəlif illərdə köçürülmüş əlyazma nüsxələri Rampur, Tehran, İstanbul, Vatikan, Qahirə, London və Beyrut şəhərlərinin kitabxanalarının əlyazma fondlarında saxlanılmaqdadır. "Təhsil" ilk dəfə 1971-ci ildə Tehranda nəşr edilmişdir.

## Tədqiqi
Zakir Məmmədov tədqiqatlarına qədər Bəhmənyarın "Metafizikanın mövzusu" və "Mövcudatın mərtəbələri" adlı kiçik həcmli iki traktatı məlum idi. Tədqiqatçı filosofun geniş həcmli "Təhsil" əsərinin varlığını aşkara çıxarmışdır. Onun əlaqədar təşkilatlara çox saylı müraciətləri hesabına həmin traktat Azərbaycana gətirilmişdir. Alim "Təhsil" əsərini ilk dəfə olaraq tam halda tədqiqata cəlb etmişdir. "Təhsil" fəlsəfi biliklərin öyrənilməsində lazımlığına və məşhurluğuna görə hələ o dövrdə ərəb dilində olan orijinalından fars dilinə tərcümə edilmişdir. Bu sərbəst tərcümənin XVII əsrdə köçürüldüyü güman edilən bir əlyazması Özbəkistan Elmlər Akademiyasının Biruni adına Şərqşünaslıq İnstitutunun Əlyazmalar Fondunda saxlanılır.

Əlyazmada əsərin ünvanı "Dünyanı göstərən cam" ("Came cahan – noma") kimi tanınmış, "Kəmaləddinə töhfə kitabı" yazılmışdır. Burada müəllifin adı çəkilmir, ancaq bir yerdə belə ifadə işlədilir: *" “Dünyanı göstərən cam” kitabı nəinki "Təhsil" kitabı üslubundadır, hətta özü tərcümədir"*.

Əsərin farsca başqa bir əlyazma nüsxəsi İranda Milli Şura Məclisi Kitabxanasında saxlanılır. "Təhsil" fars dilində Tehranda (1983), rus dilində Bakıda (1983, 1986) nəşr edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* 

## Xarici keçidlər
Narşərab

**Narşərab** — Azərbaycan mətbəxinin milli kulinariya markası hesab olunan, adından göründüyü kimi nar şirəsindən hazırlanmış, adətən balıq və ət yeməklərində xüsusən kababda ədviyyat kimi istifadə olunan sous ya qatran. Narşərab sayəsində yeməklər yüngül turşməzə dad verirlər. Geniş tətbiqini tapmış narşərab xüsusi qablaşdırılmış şəkildə satılır. Əlbəttə ev şəraitində hazırlanmış narşarablar öz rəng və tam xüsusiyyəti ilə daha da seçilirlər. Ev şəraitində hazırlanmış narşərablar tərkibində konservant və rəng qatışıqlarının olmaması ilə seçilirlər. Nar meyvəsinin malik olduğu keyfiyyətlər: yüksək miqdarda vitamin C, meyvə turşuları, antioksidləşdiricilər tam şəkildə narşərabda da öz əksini tapmışdır.

## Tərkibi
Narşərabın tərkibi əsasən nar meyvəsinin tərkibi ilə eynidir. Bura 10 % limon turşusu və 45 % şəkər daxildir. Qatrana əlavə olaraq keşniş, reyhan, darçın, dəfnə yarpaqları bəzən qara və qırmızı istiot da qatılır.

## Hazırlanması

Turş və şirinlik dərəcəsindən asılı olaraq götürülmüş (ənənəvi narşərabı üçün turş nar meyvəsindən istifadə etmək lazımdır.) müvafiq növ nar təmizlənərək dənələri bir qazana yığılır. Adətən 15 kq nardan 1 litr, təxminən 1 kq nar dənələrindən isə 250–300 ml narşərabı almaq mümkündür. Qazan od üstündə vaxtaşırı qarışdırılaraq nar dənələri əzilir. Bu zaman qarışdırmaq üçün taxta qaşıqlardan istifadə edilir. Metal qaşıq istifadə edilərsə bu zaman nar turşusu metal ilə reaksiyaya girə bilər. Dənələrdən ayrılmış tumlar ağardıqda qazan addan götürüb süzülür. Süzülmüş şirə təzədən qazanda oda qoyularaq 130–150 dərəcə isidilmiş sobada bəkməz halına gələnə qədər 5 saat bişirilir. Şirənin yanmaması üçün onu vaxtaşırı qarışdırmaq lazımdır. Qatran alınan ya qatılaşana qədər (şirə 20 %-ə qədər buxarlandırılır) onu qaynadırlar və hazır olana yaxın odu söndürüb üzərinə bir qədər duz əlavə edirlər. Narşərab bişdikdən sonra soyudulub şüşə qablara boşaldılır. Uzun müddət istifadəyə yararlı olması üçün işıq düşməyən və sərin bir yerdə saxlanılmalıdır.

## İstifadə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Narşərab nədir? 
* AZƏRBAYCAN MƏTBƏXİ NARŞƏRAB
* Narşərab yerli 0.250ml şüşə
Əmiraslanov

**Əmiraslanov** — Azərbaycanda daha çox işlədilən soyad.

* Azər Əmiraslanov — Prezident Administrasiyasının Aqrar siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri.
* Əhliman Əmiraslanov — cərrah–onkoloq, tibb elmləri doktoru, professor, AMEA-nın həqiqi üzvü.
* Əli Əmiraslanov — geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, professor, SSRİ EA-nın müxbir üzvü.
* Tapdıq Əmiraslanov — Əməkdar müəllim.
* Tahir Əmiraslanov — Azərbaycanın Milli Kulinariya Mərkəzinin (MKM) prezidenti, "Kulina" jurnalının baş redaktoru .
* Möhbalı Əmiraslanov — Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 1-ci müavini (1951–1954)
* Sərdar Əmiraslanov — Azərbaycan respublikasının fəxri mədəniyyət işçisi 
* Fərid Əmiraslanov — Mədəniyyət sahəsi üzrə tədqiqatçı, Musiqiçi, Müəllim, araşdırmaçı Jurnalist
* Emin Əmiraslanov — futbolçu.
* Abdulla Əmiraslanov — Rəssam
* Tarıqulu Əmiraslanov

## Həmçinin bax
* Əmiraslan
* Əmiraslanlı
Qarum

**Qarum** — Qədim Romada yeməklərin dadlandırılması üçün istifadə edilmiş yemək sousu. Balıq sousu olaraq bilinən qarumun cinsi aktivliyi yüksəldən afrodizyak tərkibli olduğu ehtimal edilməkdədir. Qədim Romada daha geniş yayılmasına baxmayaraq, qarumdan Qədim Yunanıstanda da istifadə edilmişdir. Əsasən tuna və ilan balqılarının daxili orqanlarının duzlanması ilə hazırlanan qaruma şərab, sirkə, qara istiot, yağ və duz kimi əlavələr edilirdi. Qarum təkcə yeməklərin hazırlanmasında yox eyni zamanda dərman və dərinin cavan saxlanılması üçündə istifadə edilmişdir.
Argentina dənizi

**Argentina dənizi** — () Cənubi Amerika materikinin sahillərində, şelf zonasında yerləşmiş dənizdir.

## Coğrafiyası
Argentina dənizi Atlantik okeanının cənub-qərb hissəsində yerləşmişdir və onun sahəsi 1,000,000 km² olmaqla dünyanın ən böyük dənizlərindən biridir. Orta dərinliyi 1205 m, ən dərin yeri isə 2224 m-dir.

## İstinadlar
Siqmoid funksiyası

**Siqmoid funksiyası** — Qrafiki "S" hərfinə bənzəyən riyazi funksiya. Riyazi dillə ifadə etsək, siqmoid funksiyanın təyin oblastı bütün həqiqi ədədlər çoxluğu olub (x \in \Reals), törəməsi həmişə sıfırdan böyükdür: f'(x) > 0; yalnız bir əyilmə nöqtəsi var, yəni funksiyanın ikinci tərtib törəməsi yalnız bir dəfə sıfırlanır: \forall x, \exist! f''(x) = 0.

Gompertz funksiyasını da bu formalı funksiyalara misal göstərmək olar. Gompertz funksiyasının da əyrisi siqmoiddir.

Siqmoid funksiyalardan olan loqistik funksiyanın qiymətlər oblastı (0; 1) aralığıdır. x \to -\infty olduqda funksiyanın qiyməti sıfıra, x \to \infty olduqda isə birə yaxınlaşır:S(t) = \frac{1}{1 + e^{-t}}.Loqistik funksiyadan başqa arktangens(\mathrm{arctg}\,), hiperbolik tangens(\tanh), xəta funksiyası(\operatorname {erf}\,) da oxşar xassəli qrafikə malik olduğu üçün siqmoid funksiyalardan hesab olunur.

Əsasən Süni Neyron Şəbəkələrində neyronların aktivləşdirilməsində istifadə olunur. Həmçinin normal paylanma, statistikada istifadə olunur.
## Xarici keçidlər
Severni Velebit Milli Parkı

**Severni Velebit Milli Parkı** () — Xorvatiyada yerləşən və adını Xorvatiyanın ən böyük dağı olan Velebit dağından alan milli park. Velebit dağının ətrafındakı təbiətin müxtəlifliyinə görə 1999-cu ildə bu ərazi milli park statusu almış və sentyabrdan fəaliyyət göstərməyə başlamışdır.

Velebit dağının özü təbiət parkı statusuna malikdir. Velebit dağının cənub hissəsində isə Paklenitsa Milli Parkı yerləşir.

## Haqqında

Milli park qorunur və ziyarətçilərin ancaq təyin olunmuş marşrutlar üzrə hərəkətinə icazə verilir. Milli parkda iki botanika qoruğu vardır: Visibaba və Zavişan-Balinovaç-Velika botanika qoruğu. Visibaba botanika qoruğunda Xorvatiyanın endemik növlərindən olan *Sibiraea altaiensis* bitir. İkinci botanika qoruğunu dağ bitkiləri ilə zəngindir. Ərazidə farmakoloq Fran Kuşan tərəfindən 1967-ci ildə qurulmuş Velebit botanika bağı yerləşir.

Alpinizm üçün imkanları vardır və bir çox dağ cığırı yerləşir. Ən çox tanınan cığır Premuşiç cığırıdır. Bu cığır 1933-cü ildə onu salan meşəbəyi Antu Premuşiçin şərəfinə adlandırılmışdır. Bu cığır milli parkın ən gözəl hissələrindən keçir. Milli parkda bir çox zirvə yerləşir, bu zirvələrdən Adriatik dənizində yerləşən adaları (Paq, Rab, Qoli otok, Priviç və Krk adaları) görmək mümkündür.

Hündürlüyü 1.676 metr olan Zavişan zirvəsi buradadır. Bu zirvə Xorvatiyanın meteoroloji stansiyası kimi istifadə olunur.

## Qalereya

Uvala Veliki-Lubenovac NVelebit Croatia.jpg
Uvala-Duboki-Dol NVelebit Dinarides Croatia.jpg
Veliki-Lubenovac Uvala NatPark-NVelebit Dinarides Croatia 3.jpg
Veliki-Lubenovac Uvala NatPark-NVelebit Dinarides Croatia 5.jpg
Uvala-Mirovo NVelebit Dinarides Croatia.jpg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Xorvatiya TN 
* Rəsmi sayt
* EDEN mükafatı