Əhvali-ruhiyyə

**Əhvali-ruhiyyə** — davamlı psixi proseslər üçün emosional fon formalaşdıran, aşağı intensivliyə malik kifayət qədər uzunmüddətli emosional proses. Əhvali-ruhiyyə adətən affektlərdən]], hisslərdən və duyğulardan fərqlənir. Emosional tona görə bərabər (eytimik), aşağı (hipotimik), yüksək (hipertimik), narahat və s. ola bilər. Əhval-ruhiyyə aydın şəkildə müəyyən edilə bilən hallar kimi də çıxış edə bilər: sıxıntı, narahatlıq, qorxu, kədər, iztirab və ya ehtiras, eyforiya, sevinc və s.).

## Terminin mənası və sərhədləri
Əhval-ruhiyyə insanın bütövlükdə həyat vəziyyətinə münasibətini ifadə edən emosional proses kimi başa düşülür. Adətən əhval-ruhiyyə sabit və uzunmüddətli, eləcə də aşağı intensivlikdədir. Əks halda, bu, əhval pozğunluğunun əlaməti ola bilər.

Mütəxəssislər "*əhvali-ruhiyyə*" anlayışı ilə "*[[duyğu]]*", "*[[affekt]]*", "*[[emosiya]]*" və "*yaşantı*" anlayışlarını fərqləndirirlər:

* *[[Duyğu|Duyğulardan]]* fərqli olaraq, əhval-ruhiyyənin obyektlə əlaqəsi yoxdur: onlar heç kimə və ya heç bir şeyə münasibətdə deyil, bütövlükdə həyat vəziyyətinə münasibətdə yaranır. Bu baxımdan, əhval-ruhiyyə hisslərdən fərqli olaraq ambivalent ola bilməz.
* *[[Affekt|Affektlərdən]]* fərqli olaraq, əhval-ruhiyyə praktiki olaraq heç bir xarici təzahürlərə malik ola bilməz, vaxt baxımından əhəmiyyətli dərəcədə uzun və güc baxımından daha zəifdir. 
* *[[Emosiya|Emosiyalardan]]* fərqli olaraq əhvali-ruhiyyə uzun müddət davam edir və daha az intensivliyə malikdir.
* *Yaşantılar* adətən emosional proseslərin yalnız subyektiv psixi tərəfi kimi başa düşülür, fizioloji komponentlər bura daxil deyil.

## Əhval-ruhiyyəyə təsir edən amillər

### Yuxu çatışmazlığı
Yuxunun çətin anlaşılan fenomen olmasına baxmayaraq, əhval-ruhiyyə ilə də əlaqəsi var. Çox vaxt yuxu çatışmazlığı səbəbindən bir insan çox əsəbi, qəzəbli, Stresə meylli və daha az enerjili olur. “Tədqiqatlar göstərib ki, hətta qismən yuxusuzluq belə əhval-ruhiyyəyə nəzərəçarpacaq dərəcədə təsir göstərir. Pensilvaniya Universitetinin tədqiqatçıları müəyyən ediblər ki, bir həftə ərzində hər gecə 4,5 saat yatan subyektlər daha çox stresli, qəzəbli, kədərli və zehni cəhətdən yorğun özlərini hiss edirlər. Subyektlər normal yuxuya qayıtdıqda, əhvallarının dramatik şəkildə yaxşılaşdığını bildirdilər". Ümumiyyətlə, axşam yönümlü insanlar səhər yönümlü insanlarla müqayisədə daha aşağı enerji səviyyələri ilə yanaşı, artan gərginliyə malik olurlar.

Bununla belə, bəzi hallarda yuxusuzluq, paradoksal olaraq, enerji və canlılığın artmasına, həmçinin əhval-ruhiyyənin yaxşılaşmasına səbəb ola bilər. Bu təsir daha çox "gecə bayquşları" adlanan axşam davranışı olan insanlarda və depressiyadan əziyyət çəkən insanlarda özünü göstərir. Bu səbəbdən yuxusuzluq bəzən əsas depressiv pozğunluğun müalicəsi kimi istifadə olunur.

### Qidalanma
Tərəvəz, meyvə, ət, balıq və bütün dənli qidaların olması ilə səciyyələnən ənənəvi pəhriz nümunələri, emal edilmiş qidalar, şəkər tərkibli qidalar və pivə ilə qidalanmadan fərqli olaraq, qadınlarda depressiv pozğunluq pozğunluqları və ya distimiya (əhval pozğunluğu) və narahatlıq pozğunluqlarının inkişaf etməsi ehtimalının aşağı olması ilə əlaqələndirilir.   

### Üz ifadəsi
Tədqiqatlar göstərir ki, təbəssüm kimi üz emosiyalarının könüllü ifadəsi bədəndə təbəssüm zamanı xoşbəxtlik kimi faktiki hiss olunan emosiyaların nəticəsi kimi təsirlər yarada bilər. Pol Ekman və onun həmkarları üzlərdəki emosiyaların ifadəsini tədqiq edərək, xüsusi emosiyalar və bəzi üz əzələlərinin hərəkəti arasında əlaqə yaratdılar. Hər bir baza duyğusu müəyyən bir üz ifadəsi ilə əlaqələndirilir. Üzdəki duyğuların ifadəsindən yaranan həssas rəy emosional hissin yaranmasına kömək edir. Məsələn, özünüzü xoşbəxt hiss etmək istəyirsinizsə gülümsəyin. Üzünüzdə emosiyaların ifadə edilməsi, qəzəb və ya xoşbəxtlik kimi özünüz haqqında hisslərinizə böyük təsir göstərir ki, bu da öz növbəsində əhvalınıza təsir edir. Ekman kəşf etdi ki, bu duyğuların ifadəsi universaldır, onlar ən müxtəlif mədəniyyətlərdə də tanınır.

## Xüsusiyyətləri
Əhval-ruhiyyə insan həyatının ümumi tonusunu müəyyən edir. Bu, subyektin şəxsi tərəflərinə, onun əsas dəyərlərinə təsir edən təsirlərdən asılıdır. Müəyyən bir əhval-ruhiyyənin səbəbi həmişə həyata keçirilmir, lakin həmişə oradadır. Uzun müddət davam edən pis əhval depressiyaya səbəb ola bilər.

Əhvalda fizioloji komponentin olması (hər hansı bir emosiyada olduğu kimi) onu bədəndəki sırf fizioloji proseslərin təsirinə məruz qoyur. Belə təsirin ən məşhur nümunələrindən biri premenstrual sindromdur.

Əhval-ruhiyyə insanların və hadisələrin qiymətləndirilməsinə, həmçinin fəaliyyətin mümkün nəticələrinin fərz edilməsinə və qiymətləndirilməsinə təsir göstərir. Beləliklə, "pis" əhval-ruhiyyədə olan insan "yaxşı" əhval-ruhiyyədən daha çox riskləri qiymətləndirməyə meyllidir.

Vladimir Levinin fikrincə, "asılılıqdan azad olan əhval-ruhiyyə özü yaxşı olur: şən deyilsə, hətta; sevinməsə də, sakit olur".

## İstinadlar