open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Daur kirpisi

**Daur kirpisi** () — Kirpilər fəsiləsinə aid kirpi növü.

## Xarici görünüş
Bu növ ölçülərinə görə elə də böyük deyildir. Rəngləri parlaq-qum, tünd-qonur rəngdə olur. Ölçüləri: uzunluğu 19,5—29 sm, quyruğu 25–37&nbsp;mm, çəkimisi isə yaşdan asılı olaraq 600—1400 q arasında dəyişir. Başı konusvari olub uzun çənəyə malikdirlər. Qulağı elə də byük deyildir. Uzunluğu isə 29–34&nbsp;mm-dir. Adi Kirpidən fərqli olaraq baş nahiyyəsində xətt yoxdur.

## Yayılması
Daur kirpiləri əsasən Zabaykal diyarının çöl, meşə çöl ərazilərində yayılmışlar onlars həmçinin Monqolustanın şimal-şərq və Çinin şimal ərazilərində yayılmışdır. Arellarının şimal sərhədi İnqoda və Şilka çayları hövzəsi və Çita ərazilərində yerləşir. Şərqdə sərhədləri Borşovoç və Nerçin dağları arasında yerləşən meşələrdir. Son zamanlar onların düzən ərazilər boyunca areallarını genişləndirməsi müşahidə edilir

## Həyat tərzi və qidalanması
Bu nön kirpilər bütün tip çöllərdə yaşaya bilirlər. Tozağacı və qarışıq meşələrin ətraflarında belə yayılırlar. Ysş və cinsdən asılı olaraq kirpilərin qida arealı 90 - 420 ha arasında dəyişir. Daur kirpiləri daimi gizlənc yerlərinə sahib deyillər. Çiskinli havalarda gündüz radələrində belə onları görmək olur.

Qidalanmasında əsasən böcəklər (Düzqanadlılar) üstünlük təşkil edir. Üstəlik daur kirpisi kiçik məməlilər (Dağsiçanları, Ochotona), yumurta və quş balaları, ilanlar (Suilanı), qurbağa (Monqol qurbağası), giləmeyvə (İtburnu, Dovşanalması) .

Payızın sonlarına yaxın kirpilər qidalanmanı sürətləndirirlər. Erkəklər qışlamağa dekabrın ikinci və ya üçüncü yarısında, dişilər isə sentyabrın ortaları gedirlər. Qışlama 200-245 gün davam edir. Bu zaman onlar çəkilərinin 30 % itirirlər. Qışlamadan isə tamamən aprel ayında qayıdırlar.

## Yayılması
Çütləşmə dövrü qışlamadan qayıdandan 10-15 gün sonra başlayır. Dişilər bala verməzdən əvvəl özlərinə yuva qazırlar. Bəzən isə digər məməlilərin yuvalarını genişləndirərək orada balalaylrlar. Tunelin uzunluğu 50—120 sm, eni 11—19 sm, hündürlüyü 7—12 sm-dir. Bslaların yerləşdiyi otaq isə 13-30 sm dərinlikdə yerləşir. Boğazlıq dövrü 37—40 gündür. Əsasən 1-8 arasında bala verə bilirlər. Yetkinlik dövrü 10-11 ayından başlayır. Orta ömür müddəti 4-6 ildir. Bənlənmə,şəraitində isə 7-8 il yaşaya bilirlər.

## Papulyasiyanın qorunması
Zabaykalın Cənub-Şərq ərazilərində sayları 550-650 min olaraq qiymətləndirilir. Zabaykal diyarının çöl sahələrində 10 ha əraziyə 1-1,5 baş kirpi düşür.

Onların həyat tərzinə antropogen təsirlər yüksəkdir. Ziyanvericilərə qarşı istifadə edilən zəhərlər, kənd təsərrüfatı texnikalarından atılan tullantılar, meşə və çöl yanğınları, insanlar tərəfindən saxlanılan itlər bu növün mövcudluğuna maneədir. Hazırda yırtıcılar onların təbii sayına təsir edir. Belə ki, canavar, tülkü, çöl qartalı kimi yırtıcılar tərəfindən ovlanılırlar. 1970-1990-cu illər ərzində saylarında azalma müşahidə edilmişdir. Hazırda onların ən böyük papulyasiyası Monqolustanda yaşayır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Rusiyanın onurğalı heyvanları: Daur kirpisi
* Daur kirpisinin foto şəkilləri
Azərbaycanda UNO müşahidə halları

**Azərbaycanda UNO müşahidə halları** — bu Azərbaycanda UNO görülməsi hallarının tamamlanmamış siyahısıdır.

## 1952
Xəzər əjdahası  Bakının Suraxanı rayonunda olması ehtimal olunan UNO bazasıdır.

## 2014
Qax rayonunun Fıstıqlı kəndi sakinləri işıq kütləsini və onun sonradan böyüyərək şaxələnməsini müşahidə ediblər.

## İstinadlar
Şərq qoralı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xüsusiyyətləri
Şərq qoralı bozumtul rəngə malikdir. Boğazı parlaq rəngə malikdir. Bel nahiyyəsindən tünd zolaq keçir.

## Yayılması
Bu canlılar əsasən Rusiyanın cənub-şərq meşələri (Xabarovsk diyarı və Primorsk diyarı), Çinin şimal-şərqi (Heylunszyan və Qirin), üstəlik Koreya yarımadası ərazisində rast gəlinir

## Həyat tərzi
Qorallar əsasən elə də böyük olamayan və sayları 4–6 baş olan qruplarda birləşirlər. Erkəklər yalquzaq olaraq yaşayırlar. Dişilər isə yay ayları balaları ilə birlikdə yaşayır. Qida arxasınca əsasən səhər və gecə saatlarında gedirlər. Əsasən ot, yarpaq və bitkilərin digər hissələri və növləri ilə qidalanır. Erkəklər zoopark şəraitində 17 il 8 ay müddətində yaşayır. Təbiətdə isə 5–6 il erkəklər, 8–10 il dişilər yaşayır.

Uzun məsafəli qaçışa dözümlü deyil. Bununla belə 2–3 metr tullana bilirlər. Qalınlığı 25–30 sm olan qar sahələrində qaçırlar. Qış ayları əsasən şibyə, gölələk, mamır ilə qidalanırlar. Sixote-Alin qoruğunda onlar ümumilikdə 268 növ bitkilərlə qidalanır.

## Çoxalması
Çütləşmə dövrü sentyabrdan noyabra qədər sürür. Bu zaman erkəklər adəti üzrə savaşırlar. Mayın sonları, iyunun əvvəlləri dişilər 1 və ya 2 bala verirlər. İlk bir ay balalar gizləndiyi yerdən heç yerə getmirlər, halbuki istəsələr istənilən yerə gedə bilərlər.

## Sayları
Çoxalma potensialları olsa da, ovlananların böyük hissəsi 0,5–1,5 ilinə təsadüf edir. Bu idə papiəulyasiyaya mənfi təsir edir. Saylarının azalmasında insan faktoru böyük rol oynayır. Ümumi saylarının 3–18 % arası canavar, yerdə qalan hissələri isə vaşaq, bəbir tərəfinfən ovlanılır.

### Qorunma statusu
Dəqiq sayları bilinmir. Rusiyanın şərqində saylarının cəmi 600–750 baş olması ehtimal edilir. Onların 90 % qoruq, yasaqlıq ərazilərində yaşayır.

Nadir qorunan növdür. Beynəlxalq qırmızı kitaba daxil edilmişdir. 1924-cü ildən Rusiya ərazisində ovuna qadağa qoyulmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Бобринский Н. А., Кузнецов Б. А., Кузякин А. П. *Определитель млекопитающих СССР.* Гос. изд-во "Советская наука", М., 1944. 440 с.
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World*. Johns Hopkins University Press, 1999, ISBN 0-8018-5789-9
* D. E. Wilson, D. M. Reeder: *Mammal Species of the World*. Johns Hopkins University Press, Baltimore 2005, ISBN 0-8018-8221-4

## Həmçinin bax
Anastasiya Davidova

**Anastasiya Davidova** — Rusiyalı sinxron üzgüçü. Anastasiya Davidova 2004, 2008 və 2012-ci illərdə 5 dəfə Olimpiya Oyunlarının qızıl medalını qazanmışdır. Anastasiya Davidova həmçinin 13 qat Dünya və 7 qat Avropa Çempionatının qızıl medalçısıdır.

Anastasiya Davidova 2005-ci ildə "Dostluq" ordeninə, 2009-cu ildə "Şərəf" ordeninə, 2012-ci ildə isə "Vətənə xidmətə görə" 4-cü dərəcəli ordenə layiq görülmüşdür.

## Həyatı

Anastasiya Davidova 2 fevral 1983-cü ildə Rusiyanın Moskva şəhərində anadan olmuşdur. Anastasiya Davidova 2000-ci ildən idman ilə məşğul olur.

## Karyerası

Anastasiya Davidova birinci uğurunu 2000-ci ildə qazandı. O Finlandiyanın Helsinki şəhərində Avropa Çempionatında qızıl medal qazandı. 1 ildən sonra isə o 2001-ci ildə Dünya Çempionatında qızıl və gümüş medal qazandı. Elə həmin ildə Berlində karyerasında 3-cü dəfə Avropa Çempionu adını qazandı. 2003-cü ildə Anastasiya Davidova Barselonada Dünya Çempionatında daha 2 qızıl medal qazandı və 3 qat Dünya Çempionu oldu. 2004-cü ildə Anastasiya Davidova birinci dəfə Yay Olimpiya Oyunlarında iştirak etdi. Anastasiya Davidova Yunanıstanın Afina şəhərində keçirilən duet və komanda yarışlarında qızıl medal qazandı. Elə həmin ildə o həmçinin İspaniyanın Madrid şəhərində Avropa Çempionatında 2 qızıl medal qazandı.

Anastasiya Davidova 2005-ci ildə Kanadanın Monreal şəhərində keçirilən Dünya Çempionatında 3 qızıl medal qazandı. 1 ildən sonra isə o 2006-cı ildə Avropa Çempionatında Budapeştdə 2 qızıl medal qazandı. 2007-ci ildə Anastasiya Davidova Avstraliyanın Melburn şəhərində Dünya Çempionatında daha 2 qızıl medal qazandı və ümumi olaraq Dünya Çempionatlarında 8-ci zəfərini qazandı.

2008-ci ildə isə o XXIX-cu Yay Olimpiya Oyunlarında iştirak etdi. Anastasiya Davidova 4 il əvvəl Afinada qazandığı uğuru təkrarladı. O yenə də duet və komanda yarışlarında qızıl medal qazandı və 4 qat Olimpiya çempionu oldu.

Pekində Olimpiya Oyunlarında sonra Anastasiya Davidova 2009-cu ildə Romada və 2011-ci ildə Şanxay Dünya Çempionu oldu. 2012-ci ildə isə o sonuncu dəfə Yay Olimpiya Oyunlarında iştirak etdi. Anastasiya Davidova Böyük Britaniyanın London şəhərində baş tutan XXX-cu Yay Olimpiya Oyunlarında yalnızca komanda yarışlarında qızıl medal qazandı. Bu medal onun idman karyerasında sonuncu medal oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Anastasiya DAVİDOVA
Vilyoy su anbarı

**Vilyoy suanbarı**  — Rusiyanın Yakutiya Respublikası ərazisində yerləşən su anbarı. Anbar Lena çayının əsas qollarından biri olan Vilyoy çayı üzərində inşa edilmişdir. Su anbarı inzibati cəhətdən Yakutiya ilə Krasnoyarsk diyarı ərazilərində yerləşir. Anbar Aşağı Tunqus çayından 80 km aralıda yerləşir.

## Əsas məlumat
Su anbarı 1965-1967-ci illərdə Viyoy çayının qarşısıns bənd atılması sayəsində yaranmışdır. Su anbarı inşa edildikdən sonra  2,3 min. ha torpaq sahəsi suyun altında qalır. Üstəlik burada 50 tikili suyun dibinə qərq olmuşdur.  
Su snbarı 246 metr okean səviyyəsindən hündürdə qərarlaşır. Anbarın sahəsi 2 360 km²-dir. Su anbarının hündürlüyü maksimal dərinliyi 70 metrdir. Orta dərinliyi cəmi 17 metrdir. Səviyyəsi yağıntılardan asılı olaraq dəyişir. Su anbarının uzunluğu 470 km, eni isə 18 km-dir. 

Su anbarının illik su tutumu 20 km³-dir. Suanbarının ümumi tutumu 40,4 km³-dir. 

## İqtisadi əhəmiyyəti
Su anbarının əsas əhəmiyyəti çayda suyun mövsümü və illik axının tənzimlənməsidir. Anbar su təhçizatında istifadə edilir. Su anbarı üstəlik gəmiçilikdə və balıqçılıqda istifadə edilir. Çayın il boyu aşağı axarlarında gəmiçilik üçün əlverişli şəraitin yaradılmasında mühüm rol oynayır. Su anbarının önünda su anbarı fəaliyyət göstərir. Bununla da böyük gücə malik enerji istehsal edilir.

## 2008 il
2008-ci ilik iyul-avqust ayları güclü yağıntıları yağmışdır. Bu zaman anbara 38 km³ su daxil olmuşdur. Anbarda daşqının baş verməsinin qarşısını almaq məqsədi ilə anbardan 23 km³ su buraxılmışdır. Əslinə qalsa normadan artıq su buraxılışı qar yağan zaman müşahidə edilsədə bu böyüklükdə su kütləsi qısa zaman anbara daxil olmamışdır.

## İstinadlar


## Mənbə
* Fotoalbom: Yakutiya, Vilyoy suanbarı.
Ağaoğlan Xəlilov

**Ağaoğlan Ağanəbi oğlu Xəlilov** () — Azərbaycan alimi. "Xəlilov açarı" 1956-cı ildə Ağaoğlan Xəlilov tərəfindən yaradılıb və Azərbaycanın neft mədənlərində uğurla sınaqdan keçirilib.

## Həyatı
Ağaoğlan Xəlilov Bakı şəhəri, Əmircan kəndində anadan olmuşdur. 1931–1935-ci illərdə Derjinski adına zavodda çilingər işləmşdir. Bauman adına Moskva Texniki Universitetini bitirmişdir. 1962-ci ildə Ümumittifaq Elmi Tədqiqat İnstitunun neft layihə bürosuna dəvət almışdır. İşləri dəfələrlə beynəlxalq sərgilərdə nümayiş etdirilmişdir.

## Həmçinin bax
* "Xəlilov açarı"

## İstinadlar
Xəlilov açarı

thumb

**Xəlilov açarı** — neft və qaz quyularının yeraltı təmirində nasos-kompressor borularını (diametri 20-dən 132 mm-dək) bağlamaq və açmaq, həmçinin APR tipli mexaniki açarlarla birgə işlənməsi üçün nəzərdə tutulan alət.

## Haqqında
Alət ilk dəfə 1956-cı ildə Azərbaycan alimi A.A.Xəlilov tərəfindən yaradılıb və Azərbaycanın neft mədənlərində uğurla sınaqdan keçirilib.

Xəlilov açarlannın təyinatı montaj və demontaj işləri, quyularda qaldırma-endirmə əməliyyatları zamanı nasos-kompressor borularının açılması və bağlanması, həmçinin APR tipli mexaniki açarlarla birgə işlənməsi üçündür.

Xəlilov açarlarının modelləri: KX 48/73; 73/89; 89/114; 114/127; 127/132

## İstinadlar


## Həmçinin bax
* Ağaoğlan Xəlilov
Beynəlxalq Tərcüməçilər Günü

**Beynəlxalq Tərcüməçilər Günü** — tərcüməçilərin peşə bayramıdır.

## Bayram haqda
Çoxsaylı peşə bayramlarından biri də Beynəlxalq Tərcüməçilər Günüdür. Beynəlxalq Tərcüməçilər Federasiyasının (FİT) qərarı ilə bu bayram 1991-ci ildən etibarən hər il sentyabrın 30-da qeyd edilir.

Bu tarixin seçilməsi təsadüfi deyildir: Bibliyanı (Vulqatı) latın dilinə tərcümə etmiş və ənənəyə görə tərcüməçilərin hamısı hesab olunan İeronim Stridonski 420-ci il sentyabrın 30-da vəfat etmişdir. Çox zəngin intellekt sahibi olmuş çılğın xarakterli bu şəxs çoxlu səyahət etmiş, cavanlığında Müqəddəs Torpağı ziyarət etmişdir.

Sonradan dörd il ərzində Halkid səhrasında tərkidünya dərviş kimi ömür sürmüşdür. Burada yəhudi və haldey dillərini öyrənmişdir. Özünün dediyinə görə bu dövrdə onun ətrafında canlı qismindən yalnız əqrəb və vəhşi heyvanlar olmuşdur. Səhrada yaşadığı dövrdə bir neçə dəfə Qiyamət Gününün çatmasını bildirən şeypur səsləri eşitmişdir. Qərbi Avropa rəssamları onu çox vaxt başının üstündə şeypur çalan mələkləri dinləyən vəziyyətdə təsvir edirlər.

386-cı ildə İeronim Vifleyemdə məskunlaşır. Burada uzun illər boyu Bibliyanı (Əhdi-Ətiqi və Əhdi-Cədidi) latın dilinə tərcümə edir. 11 əsrdən sonra Trident kilsəsi məhz bu tərcüməni Müqəddəs yazının (Vulqatın) rəsmi latın mətni elan etmişdir. Bundan əlavə, İeronim “qlaqolitsa” deyilən qədim slavyan əlifbasının banisi hesab edilir.

Geniş yayılmış bir rəvayətə görə, İeronim şirin pəncəsinə batmış bir tikanı çıxarandan sonra şir onun vəfalı dostu olmuşdur. Müqəddəs İeronimin saysız-hesabsız şəkillərində o, hücrədə əyləşərək yazı yazan alim kimi təsvir edilir. Vəfalı dostu şir də onun yanındadır.

Tərcüməçilər bayramının populyarlığı ilbəil artır. Hər il bu münasibətlə açıqcalar buraxılır.

Müxtəlif illərdə Tərcüməçilər Günü müxtəlif devizlər altında qeyd edilmişdir: “Tərcümə çoxdilliliyin və mədəni müxtəlifliyin əsasıdır”, “Tərcüməçinin öz peşəsi və cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti”, “Dillər çoxdur, peşə - bir”, “Birlikdə işləyirik” və s. Aleksandr Sergeyeviç Puşkin tərcüməçiləri obrazlı şəkildə “Tərəqqinin poçt atları” adlandırırdı. Babil qülləsinin dağıdıldığı vaxtdan tərcüməçi peşəsinin bütün bəşəriyyətin həyatında çox böyük əhəmiyyəti var, hərçənd bunu bəzən hiss etmirik.

## Mənbə
* 1
Qarasuçay

;Azərbaycanda
* Qarasuçay (Goranboy) — Goranboy rayonu ərazisində çay. Kür çayının qoludur;
* Qarasuçay (Qəbələ) — Qəbələ rayonu ərazisində çay. Türyançayın qoludur;
* Qarasuçay (Laçın) — Laçın rayonu ərazisində çay. Ağoğlançayın qoludur;
* Qarasuçay (Oğuz) — Oğuz rayonu ərazisində çay.
* Qarasuçay (Şəmkir) — Şəmkir rayonu ərazisində çay. Kür çayının qoludur;
* Qarasuçay (Zaqatala) — Zaqatala rayonu ərazisində çay. Qanıxçayın qoludur;
* Qarasuçay (Zərdab) — Zərdab rayonu ərazisində çay.
* Qarasuçay (Ucar) — Ucar, Kürdəmir, Sabirabad, Əli Bayramlı rayonlarında Kür çayının qədim yatağı ilə axan çay.
* Qarasuçay — Araz çayının cənubundan qəbul etdiyi qol da Qarasu adlanır.

;İranda
* Qarasuçay (Ərdəbil) — İranın Şərqi Azərbaycan ostanında çay.

## Həmçinin bax
* Qarasu
Yusif xan Ərfəi

**Yusif xan Ərfəi** (1891 - 1926) — İran jandarmasının zabiti.

## Həyatı
Yusif xan Ərfəi 1891-ci ildə Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. İlk təhsilini doğma şəhərində almışdı. Sonra Osmanlı dövlətinə, İstanbul şəhərinə yollanmışdı. Orta və hərbi təhsilə bu şəhərdə yiyələnmişdi. 1913-cü ildə Osmanlı ordusunda naib (leytenant) kimi xidmət etmişdi. Birinci Dünya müharibəsi dövründə müxtəlif rütbələrlə döyüşmüşdü. Osmanlı cəbhələrində "Qızıl Ay" cəmiyyətində rəşadət və şücaət göstərmişdi. Almaniya qərargahı tərəfindən Dəmir xaç ordeni ilə təltif olunmuşdu. Osmanlı ordusunda sərvan (kapitan) rütbəsinə qədər yüksəlmişdi.

Yusif xan Ərfəi 1919-cu ildə artilleriya zabiti kimi vətənə dönmüşdü.İran jandarmasında xidmətə başlamışdı. 1921-ci ildə yavər (mayor) rütbəsinə layiq görüldü.

Yusif xan Ərfəi Təbriz ordusu yarandıqdan sonra topxana rəisi vəzifəsinə təyin edildi. Sərhəng (polkovnik) rütbəsi ilə Urmiya qoşununa da rəhbərlik etdi. 1925-ci ildə Üşnəviyyə hissəsinə rəis göndərildi. 1926-cı ildə Salmas kazarmasında baş verən üsyanda həmin hissənin rəisi idi. Güllə ataşi ilə qətl edildi.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu,  Qacarlar dövrünün hərbçiləri,  Bakı, "Mütərcim", 2013. 334 səh.

## Həmçinin bax
* İran jandarması
Simlyansk su anbarı

**Simlyansk su anbarı** — Don çayı üzərində yerləşən su anbarı. İnzibati cəhətdən Volqoqrad və Rostov vilayətləri ərazisində yerləşir. Tikinti işləri 1948-ci ildə başlanmışdır. Tiktinti işləri 1952-ci il Simlyansk şəhəri yaxınlığında çayın qarşısına atılan bənd sayəsində yaradılmışdır. Su anbarının tam su ilə doldurulması 1953-ci ilə təsadüf edir. Su anbarının illik su axını 29–18 m³ təşkil edir.

Su anbarının ümumi su tutumu 23,85 km³ təşkil edir. Bunun isə 11,5 km³ faydalı su ehtiyatıdır. Su anbarının səthinin sahəsi 2 700 km²-dir. Anbarın ən enli hissəsi 38 km, maksimal dərinliyi isə 30 metrdir

Su anbarının 67% Volqoqrad, 33 % isə Rostov vilayəti ərazisində yerləşir. Su anbarına 10 çay tökülür. Orta çoxillik du sərfiyyatı 650 m³/s təşkiledir. Aşağı Fon çsyına buraxılış 400 – 450 m³/s-dir.

## İnşa edilmə məqsədi

# Volqa-Don kanalında naviqasiyanın təminatına görə.
# Bölgə ərazisin suvarılan torpaqlarının suvarılması istiqamətində.
# Simlyansk SES-nın tikintisi ilə bölgənin elektrik enerjisinə olan tələbatın ödənilməsində istifadə edilməsi.

## Su basma ərazisi
Su anbarının tikintisi ilə əlaqədar 263,6 min. ha-dlr. Bu sahənin 9,6 min hektarı bağça və bostan, 0,7 min hektar bağ və üzümlük, 30,1 min hektar ərazi isə meşə və kolluqlardan ibarətdir. Su anbarı tikintisi zamanı 164 kənd və Kalaç-na-Donu şəhərinin bir hissəsi suyun altında qalmışdır. Ümumilikdə 13 716 nəfər köçürülməli olmuşdur. Ümumilikdə 1 644 tikili su altınfa qalmışdır. Anbarın su ilə doldurulması zamanı Xəzərlərə məxsus olan qala-şəhər (Sarkel) suyun altında qalmışdır.

## İstifadəsi
Su anbarı irriqasiyada mühüm rol oynanır. Anbardan Volqoqrad istiqamətində Don magistral su kanalı çəkilmişdir. Su kanalı öz növbəsində 2 km³ su ötürmə qabiliyyətinə malikdir. Mühüm limanları: Volqodonsk, Kalaç-na-Donu. Su anbarının yaxınlığında Rostov AES yerləşir.

## Ekoloji nəticələri
Su anbarının tikintisi Azov dənizinə tökülən suyun tənzimlənməsi dənizin suyunun şorluğunun artmasına səbəb olur. Əgər Don çayının məbsəbində suyun duzluğu 10,5 ‰, Kerç boğazında 11,5 ‰ olduğu halda su anbarı tikildikdən sonra suyun duzluğu 13 ‰ olmuşdur.

## İstinadlar
Seminariya

**Seminariya** — Orta səviyyəli təhsil ocağı.

fransız sözü olub təlim-tərbiyə müəssisəsi deməkdir. İlk dəfə 1684-cü ildə Fransanın Reyms, daha sonra 1695-ci ildə Almaniyanın Halle şəhərində yaradılmışdır. Tarixə nəzər salsaq, seminariya Qərbi Avropada və Rusiyada xüsusi orta ixtisas məktəblərindən biri olub və əsasən dini təhsil verib. Sonralar ibtidai sinif müəllimi hazırlamaq üçün seminariyalar yaradılıb. Rusiyada ilk müəllimlər seminariyası XVIII əsrin axırlarında – 1779-cu ildə Moskvada açılmışdır. 1876-cı ildə yaradılmış Qori Seminariyası Zaqafqaziyada, o cümlədən Azərbaycanda təhsilin, elm və mədəniyyətin inkişafına güclü təsir göstərmişdir.
Şirəli Məmmədov

**Şirəli Nəsirzadə Məmmədov** () — texnika elmləri doktoru (1948), professor, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü (1968).

## Həyatı
Şirəli Məmmədov 1904-cü ildə hazırkı Naxçıvan MR Ordubad rayonunun Dəstə kəndində anadan olmuşdur. Ali təhsilini 1930-cu ildə Moskva Dağ-Mədən Akademiyasında Dağ-mədən mühəndisi ixtisası üzrə almışdır.

## Əmək fəaliyyəti
Şirəli Məmmədov Maqnitoqorsk filiz mədənində işləmiş, Culfa "Soyuzmərgümüş" kombinatının rəisi olmuşdur. Moskva Dağ-Mədən İnstitutunun filiz yataqlarının işlənilməsi kafedrasına rəhbərlik etmişdir. Böyük Vətən müharibəsi illərində "Naxduzfiliz"in baş mühəndisi vəzifəsində işləmişdir. 1950–1953-cü illərdə Zaqafqaziyada ən iri filiz-mədən kompleksinin Daşkəsən Dağ-Mədən Kombinatının tikintisinə rəhbərlik etmişdir.

1953–1954-cü illərdə Bakı Dövlət Universitetinin elmi işlər üzrə prorektoru, 1956–1959-cu illərdə isə geofizika kafedrasının müdiri olmuşdur. 1959–1961-ci illərdə Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Ali və Orta İxtisas Təhsili Komitəsinin sədri vəzifəsini icra etmişdir. 1965–1970-ci illərdə Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunun faydalı qazıntı yataqlarının işlənilməsi kafedrasının müdiri olmuşdur. 1958-ci ildən 1984-cü ilə qədər Geologiya və Geofizika İnstitutu) dağ-mədən işləri sektoruna rəhbərlik edərək Azərbaycanda dağ-mədən elminin əsasını qoymuş və onun yaradıcısı olmuşdur.

## Elmi fəaliyyəti
Şirəli Məmmədov dağ-mədən süxurlarının partlayışla dağıdılması, filiz və qeyri-filiz yataqlarının işlənməsi, şaxta üsulu ilə neftin çıxarılmasının, filiz yataqlarının işlənməsinin yeraltı sistemlərinin təsnifatı üzrə mühüm nəzəri və təcrübü əhəmiyyəti olan elmi tədqiqatları yerinə yetirmişdir. Onun faydalı qazıntıların işlənməsi sistemi üzrə fundamental əsərləri dağ-mədən elmini çox zənginləşdirmişdir.

O, ali təhsil müəssisələrinin dağ-mədən fakültəsi tələbələri üçün azərbaycan dilində ilk dəfə yazılmış dərsliklərin və dərs vəsaitlərinin müəllifidir. 220-dən çox elmi əsəri, o cümlədən 23 monoqrafiyası dərc olunmuşdur. Faydalı qazıntıların işlənməsi üzrə çox sayda mütəxəssislər hazırlamışdır.

1938-ci ildə "Böyük filiz yataqlarının işlənilməsi zamanı kameralararası kütlələrin qoparılması məsələlərinə dair" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1948-ci ildə Moskvada Əlvan Metallar və Qızıl İnstitutunda "Filiz yataqlarının işlənməsinin yeraltı sistemlərinin seçilməsinin əsas prinsipləri" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1959-cu ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, 1968-ci ildə isə həqiqi üzvü seçilmişdir. 1970–1982-ci illərdə Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunun faydalı qazıntıların işlənilməsi kafedrasının professoru olmuşdur.

## Ölümü
Şirəli Məmmədov 1984-cü ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## Mükafatları
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (1946)
* "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı (1939)
* "Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı (1945)
* "Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı (1945)
* "Əmək veteranı" medalı (1977)

## İstinadlar
Elmar Qasımov (cüdoçu)

**Elmar Qasımov** — Halk ləqəbli Azərbaycanlı cüdoçu. Elmar Qasımov Avropa Çempionatının gümüş və bürünc medalçısıdır. 2009-cu ildə Ermənistanın İrəvan şəhərində keçirilən Gənclərin Avropa Çempionatının qızıl medalçısıdır. Azərbaycanı 2012-ci ildə XXX-cu Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi və 7-ci yeri tutdu.
2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi və gümüş medal qazandı və Azərbaycan xalqı ona bu medallara görə təşəkkür edir.

## Həyatı
Elmar Qasımov 2 noyabr 1990-cı ildə Azərbaycanın Xırdalan şəhərində anadan olmuşdur. Elmar Qasımov 2000-ci ildən idman ilə məşğul olur. Elmar Qasımov Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin məzunudur.

## Karyerası
Elmar Qasımov birinci uğurunu 2007-ci ildə qazandı. O 20 yaşadək Azərbaycan Çempionatında gümüş, 23 yaşadək Azərbaycan Çempionatında isə bürünc medal qazandı. Həmin il o həmçinin Azərbaycan Çempionatında 3-cü oldu. 2008-ci ildə isə o artıq beynəlxalq yarışlarda iştirak etdi. Elmar Qasımov 20 yaşadək Dünya Çempionatında 7-ci yeri tutdu. 1 ildən sonra isə Elmar Qasımov 2009-cu ildə bütün Azərbaycana tanındı. O Ermənistanın paytaxtı İrəvan şəhərində keçirilən Gənclərin Avropa Çempionatında qızıl medal qazandı və onun şərəfinə İrəvanda Azərbaycanın Dövlət Himni səsləndirildi.

Elmar Qasımov 2015-ci ildə Tbilisi və Samsun Qran-Prisində qızıl, Qindgao, Jeju və Tokio Qran-Prisində isə bürünc medal qazandı. O həmin il həmçinin Azərbaycanı I Avropa Oyunlarında təmsil etdi. Həmin yarışların açılış mərasimində Elmar Qasımov Azərbaycanın bayraqdarı idi. Elmar Qasımov 100 kq. çəki dərəcəsində I Avropa Oyunlarında uğursuz çıxış etdi. O 1/16 final mərhələsində Portuqaliyalı Jorge Fonsecaya ipponla məğlub oldu.

Elmar Qasımov 2016-cı ildə Rusiyanın Kazan şəhərində Avropa Çempionatında 5-ci yeri tutdu.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan 2012 Yay Olimpiya Oyunlarında
* Azərbaycan 2016 Yay Olimpiya Oyunlarında

## İstinadlar
Arif Mustafayev

**Arif Məhərrəm oğlu Mustafayev** () — tanınmış uşaq cərrahı, tibb elmləri doktoru, professor.

## Həyatı

Arif Mustafayev 1942 ildə anadan olmuşdur.

Arif Mustafayev 1965 ildə Azərbaycan Tibb İnstitutunun Müalicə-profilaktika fakültəsini bitirmişdir.

Arif Mustafayev Azərbaycan Tibb İnstitutunun Pediatriya fakültəsinin dekanı (1986–1990), Bakı şəhərinin baş uşaq cərrahı (1984–1990) işləmişdir. O, 1986 ildən ömrünün sonuna kimi Azərbaycan Tibb Universitetinin Uşaq cərrahlığı kafedrasının professoru işləmişdir.

Arif Mustafayevin anası Rəhilə xanım Mirzə Cavad bəy Qayıbovun nəvəsidir.

Arif Mustafayev fizioloq alim, professor Məhərrəm Mustafayevin oğludur.

Arif Mustafayev 2005 ildə Bakıda vəfat etmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
Arif Mustafayevin respublikamızda uşaq cərrahlığının tədqiqində və inkişafında xidmətləri vardır. O, 2 dərs vəsaitinin, 6 monoqrafiyanın, 10 metodik tövsiyənin, 120 çox elmi məqalənin müəllifi olmuşdur. Publisistik kitabların da müəllifidir.

Arif Mustafayev "Cərrahi müdaxilələr zamanı böyrəküstü vəzin funksional vəziyyəti" mövzusunda namizədlik dissertasiyası (1969), "Yanıq şokunun patogenetik əsaslandırılmış müalicəsi" mövzusunda doktorluq dissertasiyası (1985, Moskva) müdafiə etmişdir.

Arif Mustafayev "Səhiyyə əlaçısı" və qızıl medalla təltif olunmuşdur.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu. Məhəmmədxan ağanın törəmələri. "Soy" dərgisi, 1 (4), 2005.
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Veysəlli oymağı və Məhəmmədxan ağa nəsli. I kitab. Bakı, 2016
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Məhəmmədxan ağa nəslinin tarixi şəxsiyyətləri. Bakı, 2015

## Həmçinin bax
* Qayıbovlar
* Mirzə Məmmədqulu Təbib
* Mirzə Cavad bəy Qayıbov
Andipsara (ada)

**Andipsara** (deyilir Antipsara, Antipixara, , т.е. "Psarla üzbəüz yerləşib") — Yunanıstanda Egey dənizinə daxil olan kiçik, insan məskunlaşmamış adalardan biridir. Ada Şərq Sporadı arxipelaqına daxildir. Daha çox əhali məskunlaşan Psar adasından 2,4 km məsafədə yerləşmişdir. Psar adaları, Andipsara adası, həmçinin Xios (Psardan 14,2 km cənub-şərqdə) və kiçik İnusses adası (Xiosdan 6 km şərqdə) birlikdə Yunanıstan Respublikasının Xios prefekturasını təşkil edir.

## Coğrafiya
Andispara (Andipixara) adası Egey dənizin şərqində yerləşmişdir. Sahəsi təxminən 4 km²-dir. Dəyirmi formaya malikdir. 2011-ci il əhalinin siyahıya alma məlumatlarına görə adada insan məskunlaşmayıb. Ən yüksək zirvəsi Psili-Raxi dağıdır. Dağ dəniz səviyyəsindən 130 m hündürlükdə yerləşib. Ada qum təpələrindən və daş təpələrindən təşkil olunub. Bitki örtüyü kasaddır. Aralıq dəniz iqlimi hökm sürür. Şimaldan və qərbdən əlçatmaz qayalıqlarla örtülüdür.

İnsan məskunlaşmadığı üçün ada bir sıra quşların yuvasına çevrilib.

## Tarixi
Arxeoloji qazıntılar göstərir ki, adada hələ qədim Yunan və Roma dövrlərində insanlar məskunlaşmışlar. Amma adanın əhalisi orta əsrlər dövründə kəskin şəkildə azalmışdır. Bunun əsas səbəbləri meşələrin kəsilməsi və içməli su ehtiyatının azalması olmuşdur. Bunula belə, Osmanlı və Bizans dövründə adada liman tikilmişdir. Lakin bu yazılı şəkildə qeydə alınmamışdır. Yunan əhalisin kökü 1824-cü ildə baş verən Psarins qətliyamı zamanı türklər tərəfindən kəsilmişdir. Həmin vaxt Psar adasının əhalisinin 90%-i məhv edilmişdir. İki il sonra isə Xios qətliyamı baş vermişdir. Yunan əhalisinin qalıqları adada aşkar edilmişdir. Adanın şərq sahilində Müqəddəs Yohan kilsəsi (Άγιος Ιωάννης) hələ də qalmışdır. Avqust ayında zəvvarlar tərəfindən ziyarət olunur.

## Turizm
Adaya yayda qonşu Psar adasından xeyli miqdarda turist və zəvvar gəlir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Общая информация об Андипсаре 
* Гнездование птиц на островах Псара и Аниспара 
* Новая энциклопедия Греции. 1973 г., том 6, с. 130.
Vanikoro adası

**Vanikoro adası** () — kiçik dağlıq adadır və Sakit okeanın qər sahilindəki adaların toplusundan yaranıb. Santa-Krus — Yeni Hebrid adaları qövsünə aiddir. İnzibati cəhətdən Solomon adaları dövlətinin Temotu əyalətinin ərazisinə daxildir. Vanikoro adası Utupua adasından təxmini 40 kilometr şimal-qərbdə, Tikopia adasından isə 140 kilometr cənub-şərqdə yerləşmişdir.

## Coğrafiya
Adanın ümumi sahəsi 173,2 km² təşkil edir. adanın yaxınlığında Teanu, Nomianu, Nanunqa və Manieve adaları yerləşmişdir. Nanunqa adasından başqa digər adalar vulkan mənşəli adalardır. Sıx bitki örtüyü olan ada mərcan rifi qrupu ilə əhatə olunmuşdur. Ən yüksək nöqtəsi *Mbaqne dağıdır* (923 m).

### Geologiya
Vanikoro adası da yaxınlıdakı adalar kimi Pliotsen və Pleystosen epoxalarında yaranmışdır. Adanın əsasını bazalt qatı təşkil edir. Vulkanitin dəqiq yaşı təyin edilməmişdir. Vanikoro adası da Santa-Krusun başqa adaları kimi Avstraliya və Sakit okean plitəsinin toqquşması nəticəsində yaranmışdır. Uzaq keçmişdə adada vulkanların fəallığı müşahidə olunmuşdur. Hal-hazırda adada yerləşən vulkanlar sönmüş vulkanlardır. Ancaq zaman keçdikcə onların səthi eroziyaya məruz qalır.

## Tarixi
Ada haqqında məlumatlar yalnız XVIII–XIX əsrlərdə avropalılara məlum olmuşdur. Adanı fransız səyahətçi Jan Fransua de Laperuz öz ekspedisiyası zamanı kəşf etmişdir. Səyahətçinin komandanlığı altında hər iki fransız gəmisi 1788-ci ildə Vanikoro adası sahilindəki riflərdə qəzaya uğramışlar. Laperuzun ekspedisiyasından sağ qalanlar Jülyo-Sezar Dümin-Dirvilin komandanlığı altında 1828-ci ildə növbəti ekspedisiya zamanı adanı aşkar etmiş və burada itkin düşmüşlər. Yerlilərin məlumatlarına görə, son dörd matros 1825-ci ildə vəfat etmişlər.

Vanikoro adasının adı Jül Vernin "20 000 lye su altında" əsərində xatırlanır.

## Əhalisi
Adada az sayda əhali məskunlaşmışdır. Əhalinin sayı təxminin 1293 nəfər (2009-cu il) təşkil edir. Əhalinin əksəriyyəti melaneziyalılardan təkil olunmuşdur. Adada həmçinin tikopiya dilində danışan 200 nəfər polineziyalı yaşayır.

## İqtisadiyyat
Yerli sakinlərin əsas məşğuliyyəti balıqçılıq və əkinçilikdir. Ada daima yaxınlıqdakı adalarla əlaqə saxlayır.

## Ədəbiyyat
* Острова Ваникоро упоминаются в 19 главе, Части I романа Жюля Верна "20000 лье под водой".
* Hackman, B. D., Dennis, R. A., Lai, J. B. (1977): Vanikolo geological map sheet 1:50,000, published by Geological Surveys Division of the Ministry of Natural Resources, Honiara, Solomon Islands.
* Jean-François de Lapérouse: Zu den Klippen von Vanikoro. Weltreise im Auftrag Ludwigs XVI. 1785–1788. Nach Lapérouses Tagebüchern aufgezeichnet von M. L.-A. Milet-Mureau, übersetzt, bearbeitet und herausgegeben von Klaus Fischer. Verlag Neues Leben, Berlin 1987, ISBN 3-355-00540-1

## İstinadlar
Ələşrəf xan Bayandur

**Ələşrəf xan Lütfəli xan oğlu Bayandur** (?-?)—Qacarlar dövründə bir neçə şəhərin hakimi.

## Həyatı
Ələşrəf xan Lütfəli xan oğlu  Cənubi Azərbaycanın Gərrus şəhərində anadan olmuşdu. Bayandur boyuna mənsubdur. Hələ Ağqoyunlular dövründən bəri Gərrusda məskunlaşmışdılar. Ulu babaları da bu bölgəni idarə edirdilər. O, mükəmməl mədrəsə təhsili almış, dövrünün savadlı şəxslərindən sayılırdı. Qacar şahlarına xidmət etmişdi. Əmir Müəzzi Gərrusi kimi tanınırdı.

Ələşrəf xan Bayandur İsfahan, Kaşan, Kürdüstan əyalətlərinin, Ərdəbil vilayətinin və Gərrus bölgəsinin hakimi olmuşdu.

Ələşrəf xan Bayandur Məhəmmədəli şah Qacarın hakimiyyəti dönəmində Ərdəbilin hakimi idi. Məşrutə hərəkatında fəal iştirak etmişdi. Seyid Əhməd Kəsrəvi onun və Qulaməli Bayandurun atası Ələkbər xan haqqında məlumat verir. Digər müəllif İsmayıl Rain də Ələşrəf xan və qardaşı Əmini-Dərbar Ələkbər xan haqqında söhbət açır.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.

## Həmçinin bax
* Qulaməli Bayandur

## İstinadlar
Kanuan adası

Kanuan ("can — ah — wan" kimi tələffüz olunur) Qrenadinlərdə Sent Vinsent və Qrenadinə aid bir adadır. Yalnız 5,6 km (3,5 mil) x 2 km (1,25 mil) ölçüdə və 7,6 km² səthə malik kiçik bir adadır. O, Sent Vinsent adasından təxminən 40 km (25 mil) cənubda yerləşir. Əhalisi təxminən 1700 nəfərdir.

Adanın Atlantik sahili boyunca sədd rifləri keçir. Adanın ən hündür nöqtəsi Royal dağıdır. Adanın cənub tərəfində iki körfəz, Parlaq və Dostluq körfəzləri yerləşir.

## Populyar mədəniyyətdə
Ada (aynalı və 180 dərəcə döndərilmiş olsa da) 2013-cü ildə Grand Theft Auto Online video oyununda uydurulmuş Cayo Perico adasının əsasını təşkil edir.

## İstinadlar
Tbilisi metropoliteni

**Tbilisi metropoliteni** () — Gürcüstanın  Tiflis şəhərində yerləşən metro xətti. SSRİ tikinti nazirliyi tərəfindən hərbi və mülki məqsədlər naminə inşa edilmişdir. Tikintisində 2500 nəfər iştirak edir. 

İstifadəyə ilk dəfə 11 yanvar 1966-cı ildə istifadəyə verilmişdir. SSRİ-də Moskva, Peterburq və Kiyev metrolarından sonra dördüncü olmuşdur.

2000 ildə Vaşa-Pşavela metro stansiyasının tikintisi ilə metronun uzunluğu 26,3 kilometrə çatır. İki xətdən ibarətdir. Ümumilikdə 23 stansiyadır.

Qafqazın Bakı metropolitenindən sonra ikinci ən böyük metropolitenidir. Üçüncü isə İrəvan metropolitenidur.  
2010-cu ilə qədər metroda jeton tətbiq edilirdi. Hazırda plastik kartlardan istifadə edilir. Metro xətti 6:00 - 24:00 arası işləyir. İnterval 2,5 dəqiqədir.

Elan və xəbərdarlıqlar gürcü və ingilis dillərində verilir.

Tbilisi metropoliteni «Tiflis Nəqliyyat Kompaniyası» nəzdində fəaliyyət gödtərir.

## Açılış xronologiyası
11 yanvar 1966: Didube — Rustaveli

6 yanvar 1967: Rustaveli — 300 Araqveli

5 may 1971: 300 Araqveli — Samqori

15 sentyabr 1979: Sadquris Moedani — Delisi

9 noyabr 1985: Samüori — Varketili

16 noyabr 1985: Didube — Quramişvali

28 noyabr 1985: Qrmaqele

7 noyabr 1989: Quramişvali — Axmetelis teatrı

2 aprel 2000: Delisi — Vaja-Pmaveli

## Xətt və stansiya

### Xətt

### Stansiyalar

Hazırda Tbilisi metropoliteninində hər stansiyada 5 vaqon yerləşə bilər. Lakın rəhbərlik yalnız dörd vaqondan istifadə edir.

2008—2009 illərdə metro stansiyaların yenidən üurulması və təmiri təşkil olunmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Tbilisi metropoliteninin rəsmi saytl 
* Tbilisi metropoliteninin tarixi 
*  urbanrail.net
* Тбилисский метрополитен на сайте Дмитрия Аксёнова 
* Tbilisi metropoliteni 
* meta.metro.ru
* metrosoyuza.net
* Схема путевого развития Тбилисского метрополитена
*  metroschemes.narod.ru
*  st. Rustaveli
Baba dağı (Şimali Makedoniya)

**Baba dağı** () — **Pelister** və ya **Peristeri** ən yüksək zirvəsinin adı ilə daha çox tanınan Makedoniya Respublikasının Pelaqoniya Statistik Regionunda yerləşən dağ. Pelister zirvəsi Bitola şəhərindən müşahidə olunur. Pelisterdən başqa digər zirvələr Dva Qroba  (2514 metr), Veternika  (2420 metr), Muza (2350 metr), Rzana (2334 metr), Şiroka (2218 metr), Kozji Kamen (2199 metr), Qrima (2198 metr), Qolema Çuka (2188 metr), Belavoda (2.179 metr), Kirkodur (2.155 metr). Baba massivi regionda yerləşən çayları parçalayır, buna görə də çaylar ya Adriatik, ya da Egey dənizinə doğru axır.

Pelister Milli Parkının florasına beş iynəyarpaqlı şam ağacı daxildir. ün unikal növlərinə hal-hazırda Balkan yarımadasının yalnız bir neçə dağında rast gəlinir. Bu ərazinin faunasına aşağıdakılar daxildir: ayı, Avropa cüyürü, boz canavar, qarapaça, maral, çöldonuzu, dovşan, qartalın bir neçə növü, kəklik, dolaşa və Makedoniya Palaqoniyasının endemik canlısı olan qızılxallı balıq.

Pelister Mavrovodan sonra Makedoniya Respublikasında ikinci ən böyük və ən qədim milli parkdır. Bura ölkədə məşhur xizək kurortuna görə Ohrid, Prespa, Dojran, Popova Şapka və Kruşevo ilə yanaşı aparıcı turizm zonalarının biridir.

Pelister zirvəsindən Palaqoniya vadisinə —Prespa gölünə, Nidje dağına, Qaliçitsa dağına və Yakupisa dağ silsiləsinə açılan mənzərə var. Pelister həmçinin Balkanlarda yerləşən ən cənub dağlardan biridir. Pelister "Pelisterin Gözü" adlandırılan iki dağ gölü ilə də tanınır. *Böyük göl* 2,218 metr, *Kiçik göl* isə 2,180 metr dəniz səviyyəsindən yüksəklikdə yerləşir. Buradan bir çox çaylar öz mənbələrini götürür. Pelister Milli Parkında iqlim müxtəlifdir.

Pelister dağında televiziya ötürücüsü də yerləşir.

## Həmçinin bax
*Pelister Milli Parkı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* "Pelister Vrh, Makedoniya" Peakbagger'də
Dalya Qribauskayte

**Dalya Qribauskayte**(Dalia Grybauskaitė) — Siyasətçi və iyul 2009-cu ildən 2019-cu ilədək Litva Respublikasının 9-cu Prezidenti olmuşdur. Litva Respublikasının ilk qadın prezidenti olan Qribauskayte, daha əvvəl xarici işlər nazirinin müavini, maliyyə nazirliyi və maliyyə proqramlaşdırma və Avropa Birliyi komissiyasının üzvü vəzifələrində çalışıb.

## Həyatı
Dalya Qribauskayte 1 mart, 1956-cı ildə Litva Respublikasının Vilnüs şəhərində anadan olmuşdur. Leninqrad Dövlət Universitetinin ekonomika fakültəsində oxuyub. Universiteti 1983-cü ildə bitirən Qribauskayte elə o il də Vilnüsə qayıdıb. Qayıtcağın da o, Litva Elmlər Akademiyasında çox ilginc bir işə düzəlib. Bununla yanaşı, o, 1983–1990-cı illərdə Vilnüs Ali Partiya Məktəbində müəllim işləyib. Qribauskayte 1988-ci ildə Moskvada Sov. Kommunist Partiyası MK yanındakı İctimai Elmlər Akademiyasında namizədlik dissertasiyasına yiyələnib. 1990–1091-ci illərdə Vilnüs Ekonomika İnstitutunda elmi katib işləyib. 1991–1993-cü illərdə Litva Respublikasının Beynəlxalq İqtisadi Əlaqələr Nazirliyi Avropa Departamentinin müdiri işləmişdir. Qribauskayte 1991–2009-cu illərdə Avropa Birliyi Azad Ticarət Müqaviləsi qüvvəyə minəndə Litva Respublikasını təmsil edib. Yardım Koordinasiya Komitəsinə sədrlik edib. Qısa bir müddət sonra, Aİ — Litva Missiya Fövqəladə və Səlahiyyətli Naziri seçilib. Orada, Aİ Avropa Sazişi üçün əvvəl müzakirəçisi müavini və Brüssel Milli Yardım Koordinasiya nümayəndəsi kimi çalışıb.

AB-də qazandığı uğurlarına görə, "The Wall Street Journal" 2004-cü ildə Qribauskayteni Marqaret Tetçerə bənzədərək "dəmir ledi" adlandırıb. "European Voice" həftəliyi 2005-ci ildə Qribauskayteni AB büdcəsi ilə bağlı reforma çalışmalarına görə "İlin komissarı" adlandırıb. 2008-ci ildə Qribauskayte Litvada "İlin qadını" adlandırılıb. Bu, Qribauskayte Litva hökumətininin iqtisadi siyasətini kəskin tənqid etdiyi vaxtlarda olub.

## Prezidentliyi
Dalya Qribauskayte 26 fevral 2009-cu ildə rəsmən prezident seçkiləri üçün namizədliyini açıqlayıb. Seçki 17 may 2009-cu ildə həyata keçirilib. Qribauskayte 68,18% səs ilə seçkilərdə qələbə qazanaraq yalnız Litva Respublikasının ilk qadın prezidenti deyil, prezident seçkilərində ən böyük fərqlə səs qazanan insan olub. 2014-cü ildə o, ikinci dönəm prezident seçilib.

## Şəxsi həyatı
Dalya Qribauskayte evli deyil. Övladı yoxdur. Əvvəllər Litvanın "sarı" mətbuatda şayiələr onun qeyri-ənənəvi seksual oriyentasiyası barədə yazırdı, o özü bu şayiələri təkzib etdi http://www.nedelia.lt/news-lt/8639-gribauskajjte-u-nee-tradicionnaja-seksorientacija.html.
Karate üzrə qara kəmərə sahibdir.
Litva dili ilə yanaşı, ingilis, polyak, rus dilini bilir, həm də fransızca anlayır.

## İstinadlar
Kodori çayı

**Kodori** və ya **Kodor** ( [Kudrı],  [Kodori]) — Gürcüstanın şimalında Abxaziya ərazisindən axır. Çay Suxum şəhərindən 20&nbsp;km cənub-şərqdə Qara dənizə tökülür.

Kodori çayı öz başlanğıcını Qafqaz silsiləsinin Naxar aşırımına yaxın ərazidən götürür. Sərhəddə Qaraçay və Qrandra yerləşir. İki dağ çayı olan Saken və Qrandra çaylarının birləşməsindən əmələ gəlir. Saken Kodorinin ən böyük qoludur.

Sağdan Klıç çayını qəbul edir. Burada çay ensiz və gözəl mənzərəli dərədən axır. Kodor çayı bu istiqamətdə qərbdən cənuba dönur. Adzqara çayı Kodorun cənuba istiqamətləndiyi yerdə birləşir. Çay Bafqaz dağlarından düzənliyə çıxdığı yerdə geniş konus əmələ gətirir. Çay gətirmə konusundan cənub-qərbə istiqamətlənir. Düzənliyə endikdən sonra isə çay əsasən meşəlik ərazilərdən axaraq Qara dənizə tökülür.

Kodor çayı öz növbəsində dağ çayıdır. Onun ümumi uzunluğu 170 kilometr təşkil edir. Yuxarı axarlarda əsasən dağlıq ərazilərdən axan çay dərin dərələr əmələ gətirir. Bu hissədə Cedisvik silsiləsi ona paralel uzanır. Çayın axdığı yerdə meşəliklər geniş ərazi tutur. Axdığı ərazilərdə məskunlaşma olduqca azdır.

Kodor çayının axdığı yerdə daş yola malik olan Kluxor aşırımı yerləşir. Hansı ki, buradan Çerkessk şəhərinə yol vardır.

Çayın adı ilə SSRİ-də yelkənli gəmi istifadəyə verilmişdir. Bu gəmi «Kapitan Qrantın axtarışında» adlı kinun çəkilişində istifadə edilmişdir. C
Çayın axdığı dərə uzun zaman Gürcüstan və Abxaziya (Rusiyanın dəstəyi ilə) arasında döyüş meydanı olmuşdur. 90-cı illərin əvvəllərində dərə Gürcüstan ordusunun əlində qalmışdı. 2008-ci ilin 8 avqustunda başlanan növbəti müharibə zamanı Rus hərbiçilərinin fəstəyi ilə Kodor dərəsi Abxaziyanın nəzarətinə keçmişdir.

## İstinadlar
Hündür podokarp

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Avstraliyada Cənubi Uelsin şərqində və Kvinslenddə bitən bitki. 

## Botaniki xarakteristikası
Hündürliyi 30–36 m-ə qədər və gövdəsinin qalınlığı 1,5 m-ə qədər olan, qonur və ya tünd-qonur qabıqlı, orta ölçülü və ya iri, həmişəyaşıl ağacdır. Yarpaqları neştərvaridir, uzunluğu 5-15 sm  və eni 6–18 mm-dir. Mikrostrobilləri xırdadır, spiral şəklində yerləşmiş çoxsaylı xırda mikrosporofillərdən ibarətdir və hərəsində 2 mikrosporangi vardır. Meqastrobil reduksiyaya uğramışdır və toxum qabığı ilə əhatə olunmuş bir toxum rüşeymindən ibarətdir. Bəzən toxum qabığı tamamilə olmur. Mayda iyulda çiçəkləyir. Erkək strobilləri ensiz-silindirik, sırğavari, uzunluğu 3 sm olub, təxminən oturaqdır. Dişi qozaları saplaqlı, tək, azsaylı qabıqlıdır, yarpaq qoltuğunda yerləşir. Meyvələri al-qırmızıdır, göy mum çöküntüsü ilə örtülmüş, ətlidir. Diametri 2-2,5 sm-dir. Hər meyvədə diametri təxminən 1 ədəd oval və ya kürəşəkilli toxum yerləşir, ətli meyvələri yeməlidir. Oduncağından  mebel istehsalında istifadə edilir. 

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda Abşeronda, Lənkəranda yaşıllıqlarda rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İntibah humanizmi

Qərbi Avropanın humanist yazıçıları daha ədalətli quruluş arzulayırdılar. Belə humanistlərdən biri ingilis yazıçısı Tomas Mor (1478-1535) idi. O, hüquqşünas idi. 1516-cı ildə "Ən yaxşı dövlət quruluşu və yeni Utopiya adası haqqında qızıl kitab" nəşr etdirdi. Kitabda xüsusi mülkiyyət olmayan "Utopiya" adası təsvir edilir. Tomas Mor bu cəmiyyəti qurmağın yolunu bilmirdi. Ona görə də, sonralar həyata keçilməz arzunu utopiya ("olmayan yer") adlandırdılar.

Fransanın humanist, satirik yazıçısı Fransua Rable (14941553) "Qarqantua və Pantaqruel" kitabında kral və mənasız müharibələri ifşa etmişdir.
XVI əsrin sonunda ingilis xalqı teatrı çox sevirdi. Londonda 10-a qədər teatr var idi. Kraliça Yelizaveta tez-tez teatra gəlirdi.

İngilis yazıçısı Uilyam Şekspir (1564-1616) 37 faciə, komediya, tarixi dram yazmışdır. Onun "Hamlet", "Otello", "Kral Lir" və s. əsərləri indi də dünyanın müxtəlif səhnələrində oynanılır. Şekspirin qəhrəmanları hər cür əzaba dözür, mübarizədən çəkinmirlər. Dahi ispan humanist yazıçısı Migel Servantes (1547-1616) çətin həyat yolu keçmişdir. "Don Kixot" romanı onu bütün dünyada məşhur etmişdir. Don Kixot ədaləti bərpa etmək uğrunda mübarizə aparır. Lakin o, karvansaranı qəsr, saray, qoyun sürüsünü düşmən hesab edərək, gülüş doğururdu.
Obuda adası

**Obuda adası** və ya **Buda adası** — bəzi mənbələrdə Hajogyari adası olaraq keçərlidir. İnzibati cəhətdən Budapeştin III rayonu ərazisində yerləşir. Əsas istirahət zonslarından biridir. Dunay çayında yerləşən ən böyük adadır. Hər ilin avqust ayında adada Siget Festifalı keçirilir.

## Coğrafiyası
Çay Dunay çayının yatağında yerləşir. Dunay çayının 1651–1654-cü kilometrliyi arasında yerləşir. Sahəsi 108 hektardır. Adanın uzunluğu 2750 metrdir. Çayın 1653 kilometrliyində adanın maksimal eni 500 metr təşkil edir. Obuda adası qərb hissədən sahildən 70–80 metr aralıda yerləşir. Adanın mimal hissəsində Ujest dəmir yolu körpüsü vardır. Cənubunda yerləşən Buda körpüsü adanı çayın sahilinə birləşdirir.

## Tarix
Ada ilk əvvəllər romalılar qala inşa etmişlər. Burada 6000-lik roma ordusu yerləşirdi. Sonradan qala ətrafında şəhər meydana gəlir. 106-cı ildə şəhər əhalisinin sayı 40.000 keçmişdir. 409-cu ildə Romalılar sahəsi tərk etmişlər. Hal-hazırda belə bu xaravaləqları görmək olar. Bura meşəli ovçuluq bölgəsi olmuşdur. 17-ci əsrdə ada mülkiyyət olarq Zici ailəsinə keçir. Ada ərazisində yerləşən romalılara aid divarlar 1836-cı ildə aşkar edilmişdir.

Adanın sahəsinin iyirmi səkkiz hektar ərazisi limandanın balansına veilir. Adanın qalan hissəsi kənd təsərrüfatı istifadəsi üçün aytılır. Uzun müddət adaya giriş yalnız bərə ilə təmin edilirdi. İlk daimi körpü 1858-ci ildə inşa edilmişdir.

1900-cü ildə Around Hajógyári "Böyük Ada" adlanırdı. Adanın cənubunda yerləşən bütün şirkətlər sonradan köçürülüb.

1960-cı ildə inşasına başlanan körpü 1967-ci istifadəyə verilir. 1973-cü ildə 9 May Parkının balansına torpaq sahəsi ayrılır.

Adanın məşhurlaşmasında Siget Festivalı böyük rol oynanır. Kommunist hökumətinin süqutundan sonra musiqiçilərin fikri olaraq musiqi festivalının keçirilməsi irəli sürülür. Festival 1993-cü ildən başlayır. 1996-cı ildən 2001-ci ilə qədər festivalın əsas sponsoru Pepsi şirkəti olduğundan festival Pepsi Siget adlandırılmışdır. 2002-ci ildən ("ada festivalı") Siget Festivalı adlanır.

Yaxın gələcəkdə adada ümumi xərci 1,5 milyard dollar hotel və istirahət kompleksinin tikintisi planlaşdırılır. 2012-ci ilə beynəlxalq konsorsium tərəfindən hazırlandığından Avropada ən böyük olacaqdır. Yeni kompleks 3500 nəfəri qəbul edə biləcək konfrans mərkəzi, üç-beş ulduzlu otellər, Amerika sayağı kazino oyunları çox müxtəlif növ əyləncələr təqdim ediləcəkdir. Kompleksin ümumi daxili sahəsi 32,000 m² olmaqla adanın ümumi sahəsinin 10% təşkil edir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Hajógyári Island Events Hall
* Shipyard Island
* Dream Island
Yədulla Bayandur

**Yədulla Ələkbər xan oğlu Bayandur** (1913, Tehran - 1942, Ənzəli) — İranın Hərbi-Dəniz qüvvələrinin zabiti.

## Həyatı
Yədulla Ələkbər xan oğlu Bayandur 1913-cü ildə Tehran şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai və orta təhsilini doğma şəhərində almışdı. Sonra Hərbi-Dəniz qüvvələrinin məktəbində oxumuşdu. Məktəbi leytenant rütbəsi ilə tamamlayaraq Xəzər dənizində xidmətə başlamışdı. Vəzifəsində yüksələrək gəmi komandiri olmuşdu. Almaniya təyyarələri tez-tez İran səmasında görünür, bəzi yerləri bombalayırdılar. 1942-ci ildə baş verən belə hücumların birində Yədulla Bayandurun gəmisi sıradan çıxarıldı. Özü isə əbədi gözlərini yumdu.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qulaməli Bayandur
Uqra Milli Parkı

**Uqra Milli Parkı** () — mərkəzi Rusiyada, Kaluqa vilayətində, Uqra çayı dərəsində yerləşən milli park. Milli park Rusiyanın səciyyəvi təbiətini qorumaq məqsədilə 10 fevral 1997-ci ildə qurulmuşdur. 2002-ci ildə biosfer qoruğu elan olunmuşdur. Milli park baş qərargahı Kaluqa şəhərində yerləşir.

## Coğrafiya

Milli parkın sahəsi 986,245 km2 təşkil edir. Uqra Milli Parkı 3 ərazini cəmlənmiş 7 bölgəni əhatə edir.
* Şimal hissədə Smolensk vilayəti ilə sərhəddə Uqra dərəsi yerləşir və dərə axınla üzü aşağı Kurovskoye kəndinə qədər uzanır. Bu hissə Cerjinski, İznoskovski və Yuxnovski rayonları arasında qalır.
* Cənub hissədə Jizdra çayının dərəsi yerləşir və dərə çayın mənsəbinə qədər uzanır. Bu hissə inzibati cəhətdən Kozelski və Peremişlski rayonlarının tərkibinə daxildir.
* Ən kiçik hissə olan Vorotinsk eyniadlı kəndi və Babininski ilə Peremişlski rayonlarının tərkibinə aiddir.

Milli parkda yaşayan məməlilərə sığır, çöldonuzu, Avropa cüyürü, Avropa qunduzu, ondatra aiddir. Milli parkın göllərində yaşayn vıxuxol nəsli təhlükədə olan növlərdəndir.

## Turizm
Milli parkın çayları kayakinq idmanı ilə məşğul olanlar arasında məşhurdur.

Uqra Milli Parkı tarixi ərazidə yerləşir. Burada bir sıra tarixi abidələri görmək olar (məsələn, Optina monastırı). 1480-ci ildə bu ərazidə Moskva knyazlığı ilə Qızıl Orda arasında tarixə Uqra görüşü adı ilə düşmüş qarşıdurma baş vermişdir.

## Qalereya

FvImageОптина Пустынь ggh.jpg
Чёрно-белое утро.JPG
Угра9.jpg
Угра.jpg
Туманный островок.JPG
The Ugra river.jpg
Занавес поднимается.JPG


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*