Arktik quduzluq virusu

**Arktik quduzluq virusu** Alyaskanın, Kanadanın, Qrenlandiyanın və Rusiyanın arktika bölgələrində yayılan quduz lissavirusun bir ştamıdır. İsveçdə və Norveçin materik hissəsində 100 ildən artıqdır ki, bu virusa rast gəlinməmişdir. Lakin, Svalbardda virusa yoluxma halı qeydə alınmışdır. 1989-cu ildən bəri Finlandiyada virusa yoluxma halı aşkar edilməmişdir. Arktika tülküsü virusun əsas yayılma mənbəyi hesab edilir.

Arktik quduzluq virusu Rhabdoviridae ailəsinə və Lyssavirus cinsinə aid edilir. Arktika quduzluğu virusun dörd quduz genotipindən biridir. Bu genotiplərin hər biri meyvə və həşərat yeyən yarasalar, tülkü və digər vəhşi heyvanların bədənində yaşayır.

## Kəşf tarixi
Arktika ərazisində quduzluğun ilk halları 1859-cu ildə Qrenlandiyada qeydə alınmışdır. 1867-ci ildə xəstəlik Kanadanın arktika bölgələrində, 1886-cı ildə İsveçdə və 1887-ci ildə Alyaskada aşkar edilmişdir. 1916-cı ildə müəyyən edilmişdir ki, xizək itlərində müşahidə olunan xəstəliyin əlamətləri ilə qütb tülkülərində müşahidə olunan əlamətlər arasında oxşarlıq vardır. 1945-1947-ci illərdə aparılan araşdırmalarda xəstəliyi yaradan virus aşkar edilmişdir. SSRİ-də virusa ilk dəfə 1954-1956-cı illərdə Yamalo-Nenets Muxtar Dairəsində rast gəlinmişdir. 1959-cu ildə virus Qrenlandiyada aşkar edilmişdir.

Daha sonra, 1980-ci illərdə virus Norveçin Şpitsbergen adaları ərazisində və Rusiyanın Kola yarımadasında qeydə alınmışdır.

## Epidemiologiya
Arktika ölkələrində yayılan quduzluq virusları ilə Hindistanda yayılan quduzluq virusları arasında filogenetik əlaqə vardır. Hindistan arktik quduzluq virusu Arktika nəslinə aiddir. Bu nəsil Hindistanın çox hissəsinə yayılmışdır. Filogenetik analiz və Bayes metodları vasitəsilə hind virusları son 40 il ərzində ortaq əcdaddan törəmişdirlər. Arktik-AL xətti son 200 il ərzində yaranmışdır ki, bu da Kanadaya daxil olma dövrü ilə üst-üstə düşür.

Qütb tülküləri uzun məsafələrə miqrasiya etdiklərinə görə, virus üçün əlverişli daşıyıcılar hesab edilirlər. Bu isə, öz növbəsində, quduzluq virusunun yayılmasına səbəb olan amillərdən biridir. Bununla belə, onlarda populyasiya sıxlığı aşağıdır. Virusun yayılması üçün ən əlverişli dövr qütb tülkülərinin köç etməyə başladığı payız dövrüdür. Ən yüksək populyasiya sıxlığına da sırf bu dövrdə rast gəlinir. Qütb tülkülərində cütləşmə dövrləri də virusun yayılması üçün əlverişlidir. Tədqiqatçılar arasında qütb tülkülərinin aşağı populyasiya sıxlığı dövründə virusun yayılması məsələsi həll olunmamış qalır. Mümkün səbəblər arasında virusun uzunmüddətli ifrazı və inkubasiya dövrü, şaxtalı hava şəraitində virusun uzun müddət yaşaması vardır. Bu səsəblərdən asılı olaraq qütb tülkülərinin digər nümayəndələrinə də ötürülməsinə imkan verir.

Xəstəliyin digər daşıyıcıları şimal maralı, suiti, boz suiti, qütb ayıları, canavarlar, yenot itləri və qırmızı tülkülərdir. Son iki tip daşıyıcılardan fərqli olaraq, digərlərinə virus yalnız vaxtaşırı təsir edir. Yenot itləri, qırmızı tülkü və qütb tülküləri arktika quduzluğu virusunun aktiv daşıyıcılarıdır.

## Klinik təsviri
Laboratoriya tədqiqatlarına görə müəyyən edilmişdir ki, virusun inkubasiya dövrü səkkiz gündən altı aya qədər davam edir. Klinik təzahürlər zamanı heyvanların davranışı kəskin şəkildə dəyişir. Bu zaman onlarda qorxu hissi olmur, aqressivləşirlər. Beyin fəaliyyətində də köklü pozğunluqlar müşahidə olunur. Xəstəliyin son mərhələsi iflic və ölümlə sonlanır. Klinik olaraq müəyyən edilmişdir ki, ölüm simptomların başlanmasından bir və ya iki gün sonra baş verir.

İnsanlar arasında da arktika quduzluğu virusuna yoluxma halı müəyyən edilmişdir. Lakin, insanlara virusun yoluxması tülkülər vasitəsilə yox, xəstə itlər vasitəsilə olmuşdur. Buna görə də, insanların Arktika quduzluğu virusuna daha az həssas olduğuna dair fikirlər irəli sürülmüşdür. Bunun başqa bir izahı, inuitlərdə quduzluğa qarşı təbii immunitetin olmasıdır.

## Nəzarət
Quduzluğa yoluxma hallarına nəzarət, müəyyən ərazilərdə xəstəliyin yayılmasının minimuma endirilməsi və virusun yayılmasının dayandırılmasıdır. Arktikada bu cür tədbirlərin həyata keçirilməsi bir çox amillər, o cümlədən ərazinin böyüklüyü və infrastrukturun olmaması ilə çətinləşir.

Quduzluq virusu ilə mübarizə üçün istifadə edilən müasir peyvəndlər Arktika şəraitində çox təsirli deyildir. Xəstəliyin yayılması ilə mübarizə üçün ağızdan qəbul edilən peyvənddən istifadə olunur. Bu peyvənd yemlə qarışdırılmış şəkildə qida ilə birlikdə heyvanlara verilir. Bu üsul əvvəllər effektiv hesab edilməsə də, Finlandiya, Kanada və Alyaska ərazisində özünü sübut etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*