Alban kilsəsi (Buzovna)

**Alban kilsəsi** — Bakı şəhərinin Buzovna qəsəbəsinin, Nəsrani məhəlləsində yerləşən XIII-XIV əsrlərə aid edilən xristian məbədi. Abşeronluların ona "Tərsa piri", Buzovna sakinlərinin "Nəsrani piri" adlandırdıqları abidə Nəsrani məhəlləsində yerləşdiyindən, xalq arasında ona bu cür ad veriblər. 

"Butulka piri" adı ilə də tanınan pirin tarixi, deyilənə görə, II-III əsrdən Qafqaz Albaniyası dövrünə gedib-çıxır. Bəziləri də, abidənin erməni kilsəsi olduğunu söyləyirlər.

1937-ci ildən 1952-ci ilə qədər abidənin bir yarısı sökülüb. Pirin ortasında qəbirin olduğu iddiaları da vardır. Amma qəbirin kimə məxsus olduğu heç kimə bəlli deyil. Hazırda görünən gümbəz həmin qəbirin tam ortasına düşür.

15 il bundan öncə kənddə yaşayan ağsaqqalların kənd camaatına danışdığına görə, o vaxt insanlar gəlib həmin məzarın başına fırlanaraq dilək diləyirmiş. Eyni zamanda burada 1987-ci ilə qədər kilsə zənginin olduğu da deyilirki, həmin zəng də naməlum şəxslər tərəfindən sökülərək oğurlanıb.
## Tarixi
Bəzi tarixçilər Pirin əslində burda qədimdə yaşayan Günəş kultuna xidmət edənlərin bizə miras qoyduğu tikilidir. Günəş kultu Azərbaycanın ən qədim kultlarındandır. Bu kult tunc dövründə çox böyük tərəqqi tapmışdır.

Bəziləri də abidənin tarixinin IX əsrə aid olduğunu da vurğulayırlar. Ötən əsrin 30-cu illərində Alban kilsəsinə qarşı dağıdıcı siyasət yürüdülməsi nəticəsində abidə daöıdılıb. Əvvəllər burada böyük zəngul olub. Lakin 1935-ci ildə zəngulu sökülərək satılıb. Abidənin baxımsızlığı kilsənin tədricən dağılmasına, divarlarının sıradan çıxmasına səbəb olub".

Pirin memarlıq quruluşuna fərqlidir. Qədim Günəş kultunun üzvləri 50 sağ tərəf, 50 sol tərəf, 30 aşağı tərəf, 19 nəfər başda, 1 nəfər əsas kahin durmaqla ibadət, ayinlər üçün məbədlər tikirdilər. Deyilənə görə, bu məbədin tutumu 150 nəfər təşkil edib. Bundan irəli gələrək də buranın Günəş kultuna aid olması qənaətinə gəlmək olar.

Tikilinin içini tədqiq edəndə ibadət edilən yerin birbaşa Günçıxana baxması burda ayinlərin Günəşə aid olmasını təsdiq edir. Ağsaqqallar da buranın qədimdə "Günəş piri", "Günəş evi" kimi adlandırıldığını da deyirlər. XIX əsrə aid rus arxeoloqların da yazılarında buranın "Şəms qəbri" adlanması faktına da rast gəlinib.

Xristianlıq yayılandan sonra, Azərbaycana gələn missionerlər içərisində müqəddəs İlya və Andrey də olub. Onlarla birgə xristianlar Buzovna ərazisində məskunlaşmışlar. Ona görə də bura Nəsrani məhəlləsi, tikili isə Nəsrani kilsəsinə çevrilib.

Azərbaycanda islam dini yayılandan sonra abidənin müsəlmanlaşması prosesi başlayıb. Tikili üzərində müxtəlif dövrlərdə müəyyən dəyişikliklər olub. Buna görə də burda iki kitabə yaradılıb. Onların birində 1706-cı il tarixi həkk olunmuşdur. Digər kitabədə isə binanın hicri təqvimi ilə 885-ci ildə (1480-1481), Şirvanşah I Xəlilullahın hakimiyyəti dövründə Tənvər Tumanşah oğlu tərəfindən bərpa edilməsi haqda məlumat vardır. Lakin hazırda bu kitabələr də ordan oğurlanıb və harada saxlanıldığı bilinmir.
### Dini inanclar
XVIII əsrdən etibarən çoxları bu yeri müqəddəs bilib, bura nəzir gətirib, parça, dəsmal, yaylıq bağlayıb, dilək tuturlar. Eyni zamanda xalq arasındakı inanca görə, burada "butulka" (şüşə) sındırmaq da vacibdir. Belə düşünülür ki, hər diləyə görə şüşə qab sındıran şəxsin diləkləri həyata keçir. Deyilənə görə, butulka pirinə övladı olmayanlar, qorxanlar, xəstəliyi olanlar da pənah gətirir. Bu gün dəbu pir qəribə də olsa, bir çox insanların inanc yeridir. 

Bolşeviklər buranı işğal edənə qədər belə adət olub. Qədim yəhudi və nəsrani inancına görə, ölkələrindən kənarda yaşayanlar hər şənbə-bazar günü istirahət edirdilər, gəlirdilər bura saxsı qablarda içkilər içirdilər, sonradan onu burda sındırırdılar. Bu ənənə onunla bağlı idi ki, saxsı qabı sındıran şəxs gələn il öz torpağına, ata yurduna geri dönməyə niyyət edir və and içirdi. Məhz bu adət sonradan müsəlmanlar tərəfindən qorxunu götürmək, niyyət tutmaq kimi başa düşülür və bu günə qədər də buranı pir hesab edib gəlib butulka qırır, ip bağlayıb, divara mismar vururlar.

Kənd sakini deyir ki, hər il buradakı sınmış şüşələr maşınla daşınır. Amma heç bir ay keçməmiş pir əvvəlki vəziyyətinə düşür.

## Hazırki vəziyyəti
Bu pir hazırda dağılıb. Onun yerində yalnız xarabalıqları və iki sökük tağ qalıb.
## Qalereya

A view of the lower entrance.jpg|Məbədin aşağı girişinin görünüşü
Surviving arch pillars.jpg|Sağ qalmış tağ sütunları
The destroyed part of the temple.jpg|Məbədin dağılmış hissəsi
The top of the arch.jpg|Məbədin sağ qalmış tağının üst hissəsi
The unbreakable walls of the church.jpg|Məbədin sağ qalmış sağ divarı
The undamaged part of the temple.jpg|Dağılmamış tağın mərkəzi hissəsi
Alban kilsəsi (Buzovna).jpg|Məbədin kənardan görünüşü


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Qarışıq tarixi olan “Butulka piri”
* 
*