open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ələkbər Əliyev (aktyor, 1975)

**Ələkbər Əliyev** (tam adı: *Ələkbər Hüseynbala oğlu Əliyev*; ) — Azərbaycanlı komediya aktyoru, rejissor, ssenarist, "Parni iz Baku" KVN komandasının və "Planet Parni iz Baku" KVN teatrının iştirakçısı və ssenari müəllifi.

## Həyatı
Ələkbər Hüseynbala oğlu Əliyev 29 dekabr 1975-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1981–1991-ci illərdə Mikayıl Müşfiq adına 18 nömrəli orta məktəbdə təhsil almışdır.

1994-cü ildən, Şən və Hazırcavablar Klubunun bir çox komandalarında iştirakçı olmuşdur. Aktyor və ssenarist kimi çempionluqların sayına görə Azərbaycanın rekord sahibidir. 1998-ci ilin KVN üzrə Azərbaycan çempionudur. Həmin ildə "Parni iz Baku" KVN komandasına dəvət almışdır. 2000-ci ildə "Parni iz Baku" KVN komandasının tərkibində "XX əsrin 10 ən güclü KVN komandaları" turnirinin qalibi olmuşdur. "Parni iz Baku" KVN komandasının ənənəvi aprel konsertlərinin ssenari müəllifidir.

## Yaradıcılığı
Ələkbər Əliyev 2000-ci ildən, aktyor və ssenarist kimi "Oqni Baku" KVN komandasının yaradıcılarından olub. KVN Birinci Liqasının finalçısı (2000) və Ukrayna Liqasının yarıfinalçısıdır (2001).

2007-ci ildən "Planet Parni iz Baku" KVN teatrının ssenari müəllifi və aktyorudur. Kollektivin bütün layihələrində fəal iştirak edir. O, cümlədən onlarla konsertlərdə, bədii filmlərdə, seriallarda, televiziya verilişlərində ssenari müəllifi, aktyor və icraçı prodüser kimi çalışıb.

Ələkbər Əliyev 2016-cı ildən Bakı Bələdiyyə Teatrının aktyorudur.

"Ər və arvad" serialını, "Ölülər XXI əsr" və "Ağanatiq" filmlərində maraqlı aktyor ifası ilə yadda qalmışdır. Ələkbər Əliyev ümumilikdə aktyor kimi 10-dan artıq filmdə rol almışdır.

Ələkbər Əliyev Azərbaycan və Rusiya televiziya kanallarının müxtəlif layihələrində də çalışmışdır.

## Filmoqrafiya
# Cin Dəyirmanovlarda (film, 2008) (bədii serial) (ssenari müəllifi və rol)
# Hörümçək toru (film, 2011) (bədii serial) (rol)
# Bir kəndin sevinci (film, 2012) (bədii serial) (ssenari müəllifi)
# "Ясмин" (сериал, 2013) Первый канал Россия (актёр, режиссёр)
# Восьмидесятые (сериал, 2012) СТС Россия (актёр)
# Ər və arvad (serial, 2016) (bədii serial) (ssenari müəllifi)
# Ölülər XXI əsr (film, 2016) (tammetrajlı bədii film) (ssenari müəllifi; kütləvi səhnələr üzrə rejissor; rol)
# Ağanatiq (film, 2017) (tammetrajlı bədii film) (quruluşçu rejissor)
# Yoxdu belə söhbət (film, 2017) (tammetrajlı bədii film) (rol)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Alakbar Aliyev is an actor and writer, known for Мяхялля в Москве (2004), Мяхялля (2003) and Ölüler XXI Asr (2016). See full bio "
* Алекпер Алиев — фильмы
* Son zamanlar bir çox rejisorlar film çəkməmişdən qabaq……"Ələkbər Əliyev"
SSRİ Ali Sovetində Azərbaycan SSR deputatları

SSRİ Ali Soveti — Sovet İttifaqının ən yüksək orqanı olub.

## Haqqında
Deputat 4 il müddətinə gizli səsvermə ilə, bərabər və birbaşa seçkilər ilə seçilir. SSRİ Ali Sovetinin deputatı hər bir vətəndaş (23 yaş çatmış) seçilə bilirdi.

İttifaq və Millətlər Soveti deputatlarının bərabər sayda ibarət idi.

İttifaq Sovetinə hər 300 min əhaliyə bir millət vəkili əsasında seçilirdi, Millətlər Sovetinə isə hər İttifaq Respublikasından 32 millət vəkili, hər Muxtar Respublikasından 11 millət vəkili, hər Muxtar Vilayətindən beş millət vəkili və hər Milli Bölgəsindən bir deputat seçilirdi.

SSRİ Ali Sovetinə fəhlələr, kolxozçulər, Sovet intilliqensiyası, mədəniyyət və incəsənət işçiləri, dövlət və partiya rəhbərləri seçilirdi.

Azərbaycan SSR-dən (Naxçıvan MSSR və Dağlıq Qarabağ MV ilə) İttifaq və Millətlər Sovetinə 1938–1991-ci illərdə cəmi 710 nəfər seçilib.

## Siyahı
Azərbaycan SSR

Naxçıvan MSSR

Dağlıq Qarabağ MV

## İstinadlar
* M. Musayev. Azărbaycanlı deputatlar SSRI Parlamentindă 1938–1988. Bakı-2002.
Pərvin Abıyeva

**Pərvin Abıyeva** () — teatr və kino aktrisası, Ən Yaxşı Aktrisa fəxri diplomu laureatı.

## Həyatı
Pərvin Abıyeva 17 oktyabr 1990-cı ildə anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetini bitirmişdir.

## Karyerası
İlk dəfə "Qarabağnamə" filminə çəkilmişdir. 2012-ci ildə isə "Həyat Varsa" serialına çəkilmişdir. 2013-cü ildə "Oğurlanmış arzular" teleserialında baş rol almışdır. 2014-cü ildə "İkinci Bahar" serialıdada baş rolda oynamışdır. 2015-ci ildə "Tufanlı Səma" serialında Anar Heybətovla baş rolda oynamışdır. Həmin il "Gecə Qonağı" filminı çəkilir. "Ay Brilliant" filmində çəkilir. Hal hazırda "Dəmir Qazan" və "Gecə Qonağı 2" filmlərinə çəkilir. 2017-ci ildə "Bacanaqlar" serialında Delya rolunu alır. Xənnas filminə çəkilir.

## Filmoqrafiya
# Həyat varsa... (serial, 2012-2014) rol: Kəmalə
# Qarabağnamə (film, 2012)
# İkinci bahar (serial, 2014) rol: Kəmalə
# 4.1 şəhər motivləri (film, 2015) (kinoalmanax) "Zabit Şərəfi" rol: Leyla
# Ay brilyant (film, 2015) rol: Şəms
# Oğurlanmış arzular (serial, 2013) rol: Aysel
# Gecə qonağı (film, 2015) rol: Zərifə
# Tufanlı səma (serial, 2015) rol: Səma
# Yarımdünya (film, 2015)
# Bir zamanlar Şəkidə (film, 2017)" () rol: Kəmalə
# Bacanaqlar. Şərikli Ev (serial, 2017) rol: Delya
# Dəmir qazan (film, 2017) (tammetrajlı bədii film) rol: Leytenant Sevda Abıyeva
# Gecə qonağı 2 (film, 2017) (tammetrajlı bədii film) rol: Zərifə
# Xənnas (film, 2017)
# Yanlış Anlama (film,2018)

## İstinadlar
Qovunlu

;Kəndlər

* Qovunlu (Aralıq)- 1728-ci ildə İrəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı [23, 70]. "Əhalisi Quzugüdənli Qarasu camaatındandır" (yenə orada).
* Qovunlu (Zarzəmin)- 1728-ci ildə İrəvan əyalətinin Zarzəmin nahiyəsində kənd adı [23, 123].
Kremer burnu

**Kremer burnu** () —  Belı adasında yerləşən, Şpitsbergen arxipelaqının və Norveçin ucqar şərq nöqtəsini təkil edir. 
Burun adı Valdemar Hilbert Kramerin (, 1884—1947) şərəfinə verilmişdir. O, 1925-ci ildə bu regionun dəniz dibini ölçmüşdür. 
## İstinadlar
Tess Oliveyra

**Tess Oliveyra** () — Braziliyanı təmsil edən su poloçusu.

## Karyerası
Tess Oliveyra, Braziliya yığmasının heyətində 2016-cı ildə Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Yeddinci pillə uğrunda görüşdə Çin yığmasına 5:10 hesabı ilə məğlub olan Braziliya yığması, Rio-de-Janeyro Olimpiadasını 8-ci pillədə başa vurdu.

## İstinadlar
Azərbaycan Dəmiryol İşçilərinin Peşə Bayramı Günü

**Azərbaycan Dəmiryol İşçilərinin Peşə Bayramı Günü** — Azərbaycan Respublikasında hər il 13 oktyabrda qeyd olunan dəmiryol nəqliyyatının bütün işçilərinin peşə bayramı.

Dəmiryol işçilərinin peşə bayramı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Sərəncamı ilə 2005-ci ildən qeyd olunur. 13 oktyabr tarixinin bayram günü seçilməsinin izahı sərəncamda bu günün "Müstəqil Azərbaycan dəmir yolunun təşkilatı günü" olduğuna görə verilir.

Azərbaycan Dəmiryol İşçilərinin Peşə Bayramı Günündə, ənənəvi olaraq, dövlət rəhbərliyi dəmiryol işçilərini peşə bayramı münasibətilə təbrik edir, ən çox fərqlənmiş dəmiryolçular isə dövlət mükafatları, xatirə hədiyyələri, pul mükafatları və təşəkkürlərlə təltif olunur.

İldən asılı olaraq altı-bazar günlərinə düşmürsə, Azərbaycan Dəmiryol İşçilərinin Peşə Bayramı Günü qeyri-iş günü hesab edilmir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycanın dövlət bayramları və xüsusi günləri

## Xarici keçidlər
* Dəmir yolu işçilərinin peşə bayramı günü qeyd olundu 
* Azərbaycan Nəqliyyat Nazirliyinin rəsmi saytı
* Azərbaycan Dəmir Yolları QSC-nin rəsmi saytı
28 iyun (teleserial, 2016)

**28 iyun** — bədii serial. Rejissor Elmir Süleymanov tərəfindən 2016-cı ildə ekranlaşdırılmışdır. Film Xəzər televiziyasında istehsal edilmişdir. Filmdə əsas rolları Xanım İbrahimova, İlqar Cahangirov, Qurban İsmayılov, Hikmət Rəhimov və Kəmalə Mehdiyeva ifa edirlər.

## Məzmun
2006-cı il. 3 dost ova çıxırlar, lakin özləri ov olurlar. Müəmmalı şəkildə kimsə onların üçünü də yaralayır. Xəstəxanaya çatdırıldıqdan sonra həmin gecə növbətçi olan tibb universitetinin tələbəsi Aysel (Xanım İbrahimova) təcrübəsizlikdən xəstələrdən birinə (İlqar Cahangirov) dozadan artıq iynə vurur və xəstə keçinir. Aysel isə həbs olunur...

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenarist: Gülay Hüseynova, Zafer Kayim
Rejissor: Elmir Süleymanov
Operator: Cavanşir Ağayev, Ramin Bəşirov
Prodüser: Sarvan Zamanov
Rəssam: İqbal Əliyev, Nailə Əliyeva

## Rollarda
Xanım İbrahimova — Aysel
İlqar Cahangirov — Azər
Qurban İsmayılov — Müzəffər
Hikmət Rəhimov — Ramil
Kəmalə Mehdiyeva — Tamilla
İlham Əsədov — Yalçın
Aysel Nəsirzadə — vəkil
Asya Atakişiyeva — Qumru
Adəm Orucov — Camal həkim
Ülfət Bəşir — Ayda
Xuraman Əliyeva — Günay
Rövşən Məmmədov — Eldar
Corc Qafarov — Famil
Elçin Əfəndi — Kamil
Böyükxanım Əliyeva — Səriyyə nənə
Elvin Əhmədov — Kamran
Pərvanə Qurbanova — Şəfiqə

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2016-cı ilin Azərbaycan filmləri
2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Amsterdam adası (Şpisbergen)

**Amsterdam adası** () — Qərbi Şpisbergen adasının şimal-şərqində yerləşən kiçik ada.

## Tarix
Adanı ilk dəfə Villem Barens 1596-cı ildə kəşf etmişdir. 1614-cü ildə adanı hollandlar ələ keçirmişdir. Öz adını bu dövrdə almışdır. 1619-cu ildə adada yerləşən burunda balina ovu bazası inşa edilir. Ətrafında Smerenburq qəsəbəsi salınır. 1640-cı ildən təsərrüfat səngiyir. 1660-cı ildə yaşayış məntəqəsi tərk edilir. 1973-cü ildə yaşayış məntəqəsinin xarabalığı Nordvest-Şpisbergen milli parkı ərazisinə daxil edilmişdir.

## İstinadlar
V-1 (raket)

**V-1 uçan bomba** () — Faşist Almaniyası tərəfindən İkinci Dünya müharibəsinin sonlarına doğru müttəfiq qüvvələrinə qarşı istifadə edilən idarəolunan raketdir.

V-1 Faşist Almaniyası tərəfindən 1939-cu ildə Peenemünde Ordu Tədqiqat Mərkəzində hazırlanmağa başlamışdır. Hazırlanma dövründə bu raketin kod adı "Cherry Stone" olmuşdur. Müharibə dövründə Almaniya tərəfindən işğal edilmiş Fransa və Hollandiya sahillərində yerləşən ərazilərdən atılan V-1 raketləri əsasən London şəhərinin bombardman edilməsi zamanı aktiv istifadə edilmiş, nəticədə şəhərə çox böyük ziyan dəymişdir.
37-ci ilin "Koroğlu"su (film, 2013)

***37-ci ilin "Koroğlu"su*** qısametrajlı sənədli televiziya filmi rejissor Mirsadıq Ağazadə tərəfindən 2013-cü ildə çəkilmişdir. Film "Carçı film" (İctimai televiziya)də istehsal edilmişdir. Film dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun məşhur "Koroğlu" operasının yazılma tarixindən bəhs edir.

## Məzmun
Film dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun məşhur "Koroğlu" operasının yazılma tarixindən bəhs edir.

Koroğlu» — beş pərdəlik operadır. Bu opera Hacıbəyovun yaradıcılığının zirvəsini təşkil edir. Azərbacan opera sənətinin incilərindən sayılan bu operada Üzeyir bəy ilk dəfə olaraq klassik opera formasına riayət edərək bitkin ariyalar, kütləvi xor səhnələri, müxtəlif ansambllar, balet nömrələri, reçitativlər yaratmışdır. «Koroğlu» operası ilk dəfə 1937-ci il aprelin 30-da Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında tamaşaya qoyulub.

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenarist: Müsəllim Həsənov
Rejissor: Mirsadıq Ağazadə
Operator: Manaf Quliyev

## İstinadlar
Norton Commander

DOS üçün məşhur fayl-menecer olan **Norton Commander** amerikalı proqramçı Con Souxa (John Socha) tərəfindən yaradılmışdır. 
Proqram Piter Nortonun (Peter Norton) rəhbərlik etdiyi, sonradan “Symantec” şirkətinə satılmış “Peter Norton Computing” şirkəti tərəfindən istifadəyə verilmişdir.

## Ədəbiyyat
*Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: “İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

## Xarici keçidlər
Norton Commander-in inkişaf tarixi

Windows üçün Norton Desktop
Məhəmməd xan Qaraxani

**Məhəmməd bin Nəsr bin Əli xan Qaraxani** - 
Qərbi Qaraxanilər dövlətinin  xaqanı. 1032. ildə qohumu Yusif Qadir xanın ölümündən sonra hakimiyyətə gəlmişdir.
Qaraciyərin piy infiltrasiyası

Yağların, yağa bənzər maddələrin mübadiləsində qaraciyərin çox böyük rolu vardır. Qaraciyərdə əmələ gəlmiş
fosfolipidlər başqa toxumalara neytral yağlara nisbətən asan daşınır və triqliseridlərin sintezinə sərf edilir.
Fosfolipidlərin sintezinin pozulması lipidlərin qaraciyərdən digər orqanlara daşınmasını çətinləşdirir. Bu isə
qaraciyərin piy infiltrasiyası və ya distrofiyası adlanan patoloji halın əmələ gəlməsinə səbəb olur. Normal halda qaraciyərin
ümumi çəkisinin 5 %-ni yağlar təşkil edir. Lakin piy infiltrasiyası zamanı onların miqdarı 40-60 %-ə çatır.
Piy infiltrasiyası qaraciyərin bütün əsas funksiyasını zəiflədən patoloji prosesdir. Lesitinlərin miqdarının artması bu
prosesin qarşısını alır.
Azərbaycanda vergi işçilərinin peşə bayramı günü

**Azərbaycanda vergi işçilərinin peşə bayramı günü** hər  il 11 fevral tarixində keçirilir. Bayram Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin fərmanı ilə 2005-ci ildən keçirilir. 2000-ci il fevralın 11-də Azərbaycan Respublikasının Vergilər Nazirliyi yaradılmışdır, buna görə də bayram məhz bu günə salınmışdır.

## Qanunvericilik bazası
Ölkə iqtisadiyyatının inkişafında və dövlət büdcəsi gəlirlərinin formalaşmasında vergi xidməti işçilərinin mühüm rolunu nəzərə alaraq bu peşə bayramı Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin sərəncamı ilə 2005-ci ildə təsdiq olunub.

## İstinadlar


## Həmçinin bax
* Azərbaycanın dövlət bayramları və xüsusi günləri

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Vergi xidməti işçilərinin peşə bayramı günü
* Vergi Xidməti işçiləri peşə bayramlarını qeyd edirlər
* Azərbaycan Respublikası Vergilər Nazirliyinin rəsmi səhifəsi
Qacaranın açarı

**"Qacaranın açarı" abidəsi** (yerli azərbaycanlılar tərəfindən: **Ayı heykəli**; ) — Ermənistan Respublikasının cənubunda, Sünik mərzinin Qafan və Qacaran şəhərlərini birləşdirən avtomobil yolunun solunda, Oxçuçayın sağ sahilində qaya üzərində yerləşən abidə.

## Tarixi
1966-cı ildə Qafan-Qacaran avtomobil yolunun solunda, Oxçuçayın sağ sahilində qaya üzərində ucaldılan abidənin müəllifi heykəltaraş *Marat Nuricanyan*dır. Abidə respublika əhəmiyyətli olub, Qafanın tarixi-mədəni daşınmaz abidələri siyahısındadır.

## Təsviri
Oxçuçayın sahilində qaya üzərində yerləşmiş ağzında açar tutan ayı heykəli bərəkətli Zəngəzur torpaqlarını və onun uğrunda döyüşmüş zəngəzurluları simvolizə edir. Azərbaycanlı yerli sakinlər tərəfindən də **"Ayı heykəli"** adıyla tanınan abidə Qafan şəhərinin əsas simvollarından biridir.

## İstinadlar
Gığı dərəsi

**Gığı dərəsi** (bəzən **Qaravun dərəsi**;  *Geğva dzorum*) — Ermənistan Respublikasının cənubunda, Sünik mərzinin qərbində vaxtilə azərbaycanlıların kompakt məskunlaşdığı Qazangölçay boyunca uzanan vadi, dərə.

1965-ci ildə Gığı dərəsində 840 təsərrüfat (ailə), 4884 nəfər əhali yaşayıb, 1988-ci ildə təsərrüfatların sayı 650-yə, əhalinin sayı isə 2657 nəfərə qədər enib.

Keçmiş Qafan rayonu ərazisində yerləşən dərəni Naxçıvan MR-ının Ordubad rayonundan Zəngəzur silsiləsi ayırır.

## Adı
Dərə adını eyniadlı Gığı kəndindən alır. Toponim türk mənşəli *kiği - kiğili* etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir. Toponim erməni dilinə kalka edilərək **Geği** () şəklində işlədilir.

Zəngəzurun aran kəndlərindən *Gığı dərəsi*nə yaylağa gələn azərbaycanlılar dərəni **Qaravun dərə** adlandırsalar da, Gığı dərəsinin yerli camaatı eyni adla Gərd kəndi yaxınlığındakı yaylaqları adlandırıblar.

## İnzibati vahid kimi
SSRİ yarananda milli məsələyə ciddi fikir verilmiş, qaçqınların əksəriyyəti öz yerlərinə qayıtmış və o vaxt Gığı dərəsinə Qafan rayonunun daxilində, **"Gığı Nim rayonu"** statusu verilmişdir. *Gığı Nim rayonu*nun rəhbəri isə əslən naxçıvanlı olan, Qafanda mis mədənində fəhlə işləyən *Abbas Həmidov* olmuşdur. Sonralar bu inzibati struktur ləğv olunmuş, ancaq az-az hallarda **Gığı Nim rayonu** sözü işlədilmişdir.

## Kəndləri






## Yaylaqları
Dağlarında on min hektarlarla yaylaq olan *Gığı dərəsi* qədim vaxtlardan bəri otluluq və bol sululuğuna görə Zəngəzurun aran kəndlərinin əhalisini və Qarabağ ellərini özünə çəkib. Həmin yaylaqlarda bir çox elin, kəndin öz adına yaylağı olub, son vaxtlara kimi həmin adlarla adlandırılıb. Yaylaqların əksəriyyətində yaylaq vaxtı dünyadan köçənlərin dəfn edildiyi qəbiristanlıqlar da olub.

Cəbrayıl, Füzuli elləri Acıbac kəndindən yuxarıda Sarıdərə çayının başında yerləşən Harami yaylaqlarına gələrdilər. Həmin ərazidə eyniadlı böyük *Harami qəbiristanlığı* da yerləşib. Azərbaycanlıların Qafan rayonu ərazisindən deportasiyasına kimi ermənilərin qadağalarına baxmayaraq Cəbrayıl rayonunun Hovuslu, Horovlu (Horavlı), Şahvəlli (Şahvəlili), Qovşud (Qovşudlu), Mahmudlu, Çərəkən fermaları Harami yaylaqlarına gəliblər.

Dərədə Qubadlı rayonunun Xanlıq, Zilanlı, Mahrızlı (Marfuzlu), Xocahan, Məmər, Hal, Qazyan, Qarağac, Çərəli, Göyyal, Fərcan kəndlərinin, Zəngilan rayonunun Məmmədbəyli, Ağalı, Zərnəli, Alıbəyli, Hüseynbəyli, Hacallı, Yeməzli, Ağbiz (Ağbis), Qaraqoyunlu, Seyidlər və başqa kəndlərinin adı ilə adlanan yaylaqlar da olub.


**Gığı dərəsi yaylaqlarının adları:**

## Qeydlər




## İstinadlar
Limpopo çayı

**Limpopo** — Afrika qitəsində çay.

## Təsviri

Adının etimologiyası məlum deyildir. Burlar onu «timsah çayı» adlandırırdılar. Səbəb burada çoxlu timsahın olmasıdır.

Vitvatersrand dağlarından başlayır və Pretoriyanın cənubundan axır. Moqali dağlarını keçir və Mariko çayı ilə birləşir.
1600&nbsp;km məsafədən sonra Hind okeanına (Delaqoa körfəzi) tökülür.

Mariko və Krokodayl çaylarının birləşməsindən əmələ gəlir. Çayda çoxlu sayda astana vardır. Bu səbəbdən ziqzaqvarı axır. Bir neçə ölkənin ərazisindən axır. Çayın uzunluğu 1750&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 440 000&nbsp;km² təşkil edir. Ən böyük qolu Elefantes çayıdır. Çaydan şimal-şərqdə Kyuger Milli Parkı yerləşir.

Limpopo mənsəbdən Nuanesi çayına birləşən hissəyə qədər naviqasiyaya yararlıdır (32° ş. u.)
## İstinadlar

## Mənbə
*Climate change implications for water resources in the Limpopo River Basin
*Green and blue water accounting in the Limpopo and Nile Basins
*Limpopo Watercourse Commission (LIMCOM) www.limcom.org 
*Limpopo River Awareness Kit 
*FROC - Reference frequency of occurrence of fish species in South Africa
Şah xatun

**Şah xatun** və ya **Aka xatun** Qaraxani xatunu. Atası Qaraxanilər dövlətinin hökmdarı Yusif Qadir xan idi.

## Həyatı

### İlk evliliyi
Şah xatunun atası Yusif Qadir xanın salığında Sultan Məsud Qəznəvi ilə nişanlandı. Amma 1032.ildə atasının vəfatı ilə nikahın vaxtı uzandı. 1032–1034. illərdə Qəznəvi elçiləri Qaşqardakı Qaraxanilər sarayını ziyarət etdilər və 1034. ildə nikah bağlandı.

### İkinci evliliyi
Sultan Məsud Qəznəvinin ölümündən bir neçə il sonra 1064. ildə Böyük Səlcuq İmperiyasının sultanı Alp Arslan ilə evləndi. Bu evlilik Qaraxanilər dövləti və Böyük Səlcuq İmperiyası arasındakı ilk qohumluq münasibəti idi.  

## İstinadlar
Bhumislər

Bhumislər - Hindistanın Bihar ştatının cənubundakı Çhota-Naqpur yaylasında, həmçinin Madhya-Pradeş ştatında yaşayan mundalar qrupundan xalq.

## Haqqında
Bhumislərin sayı 500 min nəfərdən çoxdur (1995). Mundari dilinin dialektində danışırlar, onların arasında hind və benqal dilləri də geniş yayılmışdır. Dindarların təqribən 90 faizi indiuzm dininə sitayiş edir, ənənəvi etiqadları da qalmaqdadır. Xeyir və şər ruhların (bongi), müqəddəs ağac və heyvanların, Günəş və Ayın kultları yayılmışdır.

Bhumislərin əsas ənənəvi məşğuliyyətləri tədricən xış əkinçiliyi ilə əvəz olunan toxa əkinçiliyidir. Onlar həmçinin ovçuluq, balıqçılıq, yığıcılıqla məşğul olur, zənbil və həsir hörürlər, muzdla işləyirlər. Ata xətti ilə qohum olan nəsillərə bölgü, totemizm, gəlinə görə ödəmə, evlənməmiş gənclər (oğlanlar və qızlar üçün ayrı-ayrılıqda) üçün evlər qalmaqdadır. Kəndləri kiçikdir. Evləri karkas sütunlu, bir və yaxud ikikameralı olur, damı küləş, yarpaq və kirəmitlə örtülür.

Kişi geyimləri: bel sarğısı, şalvar, köynək, çalma, qadın geyimi qısa saridir.

Əsas yeməkləri ət, balıq, darı, qarğıdalı, paxlalı bitkilərdir.

## Mənbə
*Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. IV cild. Bakı,2013. səh.9
Robin Nikolls

**Robin Nikolls** (d. 8 may 1990) — Birləşmiş Krallığı təmsil edən su poloçusu. Robin Nikolls, Birləşmiş Krallığ yığmasının heyətində 2012-ci ildə baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarına qatılıb.

## Karyerası
Robin Nikolls, 2012-ci ildə Birləşmiş Krallığ yığması ilə birgə XXX Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Yarışların 1/4 final mərhələsinin görüşündə İspaniya yığmasına 7:9 hesabı ilə məğlub olan Birləşmiş Krallığ yığması, XXX Yay Olimpiya Oyunlarını 8-ci yerdə başa vurdu.

## İstinadlar
Avtomobil istehsalına görə ölkələr siyahısı

**Avtomobil istehsalına görə ölkələr siyahısı**. Beynəlxalq Avtomobil İstehsalçıları Təşkilatı (BAİT)-na və 2016-cı ildən olan məlumatlara əsasən Avtomobil istehsalına görə ölkələr siyahısı.
Bu rəqəmlərə sərnişin avtomobilləri, yüngül kommersiya vasitələri, mikroavtobuslar, yük maşınları və avtobuslar.

## Xarici keçidlər

* 

## İstinadlar
Biafadalar

Biafadalar, biafarlar - tendalar qrupundan xalq.
## Haqqında
Biafadalar Qvineya-Bisaunun cənub-şərqində və Bijaqos adalarında, həmçinin Qvineyanın şimal-şərqində yaşayırlar. Sayları 80 min nəfərdir (1995).
Bidyoqolara, balantelərə, bolalara, mankanyalara, papellərə və başqa xalqlara qohumdurlar. Biafada dilində danışırlar, portuqal dilinin kreol variantı da yayılmışdır. Ənənəvi dini etiqadlarını saxlayırlar, xristianlar da var. 

Əsas məşğuliyyətləri adalarda balıqçılıq, kontinental bölgələrdə talalarda toxa əkinçiliyi (çəltik, qarğıdalı, kökümeyvəlilər, tərəvəz, meyvə) və yığıcılıqdır (yabanı yağlı palmanın meyvələri və s.). Əsasən donuz yetişdirirlər, davar və qaramal da saxlayırlar. Dairəvi planlı hörmə, kiçik komalarının konusvari damı ot və yarpaqlarla örtülür. Poligin ailələrdə hər arvadın öz koması var.

Təbii liflərdən hazırlanan ənənəvi bel sarğıları və yubkalar tədricən Avropasayağı geyimlə əvəz olunur. Yeməkləri, əsasən, bitki mənşəlidir: sıyıqlar, qarğıdalı və düyü horraları, kökümeyvəlilərdir. Tərəvəz souslarından və və ədviyyatdan geniş istifadə edirlər. Sahilyanı ərazilərdə və adalarda balıq əsas əsas ərzaq növlərindən biridir. Ət nadir hallarda yeyilir.

Əsas sosial-iqtisadi özək böyük, çox vaxt poligin ailədir. Ailələr, ağsaqqallar tərəfindən idarə olunan ata xətti ilə qohum strukturlar əsasında formalaşır. Nikah patrilokaldır. Eyni əcdaddan törəyən və ata xətti ilə qohum olan bir neçə ailə ümumi ad daşıyan ekzoqam nəsil təşkil edir. Kiçik kəndlər (tabanka) başçılar tərəfindən idarə olunur.

Biafadalarda əcdadların və təbiətin kultlatı saxlanılır, magiya, cadugərlik, həmayillər və s. geniş yayılmışdır.

## Mənbə
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV cild, Bakı,2013, səh.14 
* Андрианов Б. В. Тенда // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1998.
* Кальщиков Е. Н. Биафада // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1998.
* Ольдерогге Д. А. Языки и письменность народов Африки // Народы Африки / ред. Д. А. Ольдерогге, И. И. Потехина. М.: Академия наук СССР, 1954.
## Xarici keçidlər
*
Daewoo Motors

**Daewoo Motors** — Cənubi Koreyanın 1982-ci ildə yaranmış avtomobil istehsalçısı olan şirkəti. Daewoo Group şirkətinin daxilində idi. Şirkət 2001-ci ildə əsas aktivlərini General Motorsa satır və 2002-ci ildə ləğv olunur.

## Tarixi
Şirkət 1937-ci ildə National Motors adı ilə yaranmışdır. Daha sonra 1962-ci ildə şirkət Saenara Motors kimi adlanır. 1965-ci ildə şirkət Shinjin Motorsa çevrilir. 1972-ci ildə şirkət General Motors Korea (GMK) kimi adlanmağa başlayır. 1976-cı ildə şirkət Saehan Motors kimi adlandırılır. 1982-ci ildən etibarən isə şirkət Daewoo Motors kimi adlandırılır və 2002-ci ilə kimi fəaliyyət göstərir.

Daewoo Motors-un ilk maşını 1986-cı ildə istehsal olunmuş Daewoo Racer olur. Bu maşın Opel Kadett E maşınının əsasında yaradılmışdı. 1994-cü ildə kimi bu maşın istehsal edildi. 1994–1997-ci illərdə isə Daewoo Nexia maşını istehsal edildi. Daewoo Nexia Daewoo Racer və Opel Kadett E maşınlarının əsasında hazırlanmışdı. Özbəkistanda UzDaewooAuto şirkətinin nəzdində və digər ölkələrdə də Daewoo Nexia hal-hazırda da istehsal edilir.

Bundan başqa Daewoo Espero, Nubira, Lanos, Matiz, Leganza maşınları da istehsal olunurdu.

## Həmçinin bax
* Daewoo
* GM Daewoo
* UzDaewooAuto
Biaklar

**Biaklar**, *biak-numforlar*, *numforlar*, *nuforlar*, *maforlar* (İndoneziya dilində oranq-biaklar) — Şərqi İndoneziyada (Papua əyalətinin Biak- Numfor dairəsi; Yeni Qvineya adasının şimal-qərb sahilləri, Çendravasih körfəzindəki Biak, Numfor və s. adalar) Avstroneziya xalqı.

## Haqqında
Biakların sayı 80 min nəfərdir (2013). Cənubi Halmahera və Qərbi Yeni Qvineya xalqları qrupuna daxildir. Avstroneziya dillərinin Qərbi Yeni Qvineya qoluna aid biak dilində (biak və numfor ləhcələri, coxlu dialektləri var) danışırlar. Yazıları latın qrafikası əsasındadır, onların arasında İndoneziya dili də yayılmışdır. Biakların 90%-dən çoxu xristiandır.

Ənənəvi məşğuliyyətləri balıqçılıq, dəniz vətəgələri, dənizçilik, gəmiqayırma, ticarətdir. Yeni Qvineyanın şimal-qərbində ticarət əlaqələrinə nəzarət edən Bialkar dəniz quldurları kimi məlum idilər. Ənənəvi sənətkarlıq sahələri dəmirçilik və zərgərlikdir.

## İstinadlar
Daewoo Nexia

**Daewoo Nexia**&nbsp;— Cənubi Koreyanın Daewoo kompaniyası tərəfindən hazırlanan avtomobil. Avtomobil 1984–1991-ci ildə istehsal olunmuş Opel Kadett E avtomobilinə əsaslanmışdır. 1996-cı ildən etibarən Özbəkistanın Asaka şəhərində istehsal olunur. Avtomobil MDB məkanından populyardır. 500000-dən çox avtomobil istehsal edilib.

## Nexia I

Daewoo Nexia&nbsp;— Opel Kadett E-nin əsasında yaradılmışdır və 1994-cü ildən etibarən istehsal olunur. Model Cənubi Koreyada Daewoo Cielo adı ilə satılırdı. Cənubi Koreya ilə yanaşı Daewoo Nexia 1996-cı ildən etibarən Daewoo-nun xarici filiallarında da istehsal olunmağa başlandı. 1998-ci ilə kimi Rostovda (Rusiyada) da Daewoo Nexia istehsal olunurdu. Hazırda model yalnız Özbəkistanın Asaka şəhərində istehsal olunur.

Avtomobil sedan kuzovludur. Hazırda avtomobil iki əsas komplektasiyalarda satılır: baza GL və genişləndirilmiş GLE. GLE versiyada dekorativ təkər qabaqları, atermal şüşələr, bəzək bamperləri və s. vardır. Avtomobil kondisionerlə təchiz olunmuşdur və bəzi modellərdə sükanın hidrogücləndiricisi var. 1996-cı ildən 2002-ci ilə kimi 1,5 L G15MF mühərriki ilə avtomobil təchiz olunmuşdur.

2002-ci ildə maşının özbək versiyasında ilk restaylinq olur. Nəticədə kuzov və mühərrik dəyişdirilir. Avtomobil A15MF mühərriki ilə təchiz olunur. Avtomobilin bu versiyası 2008-ci ilə kimi istehsal olunur.

## 2008-ci ilin restaylinqi

2008-ci ildə UzDaewoo kompaniyası modelin restaylinqini etdi. Əsasən maşının qabaq və arxa bamperləri, optika, salon yeniləndi. Maşın Chevrolet Lanos maşının A15SMS mühərriki ilə və Chevrolet Lacetti avtomobilinin F16D3 mühərriki ilə təchiz olundu.

## Nexia II

2015-ci ildən etibarən Daewoo Nexia avtomobilinin adı dəyişdirilərək Ravon Nexia oldu. Bununla yanaşı maşının dizaynı dəyişdirildi və Chevrolet Aveo T250 maşının dizaynına əsaslandı.

## Qalereya

Şəkil:1995-1997 Daewoo Cielo GL 3-door hatchback 02.jpg| 3 qapılı hetçbek
Şəkil:Daewoo Cielo.JPG|
Şəkil:Daewoo Nexia rear1.jpg|
Şəkil:Daewoo Nexia rear 20071228.jpg|
Bolqarıstan prezidentlərinin siyahısı

[thumb|200x200px|[Bolqarıstan Prezidentinin ştandardı]]
**Bolqarıstan prezidentlərinin siyahısı** — 1908-ci ildə Osmanlı İmperiyasından müstəqilliyini qazanan Bolqarıstanın, dövlət başçılarının siyahısı. Bolqarıstan Prezidenti, Bolqarıstan Silahlı Qüvvələrinin Ali Baş Komandanıdır. Bolqarıstan Prezidenti vəzifəyə, Bolqarıstan Konstitusiyasının müvafiq maddələri ilə təyin olunur.

2017-ci ilin 22 yanvar tarixindən vəzifəni Rumen Radev icra edir.

## Prezidentlərin siyahısı

## İstinadlar
Pilkomayo çayı

**Pilkomayo çayı**() və ya **Araqvay** () — Cənubi Amerikada çay. Boliviya, Paraqvay və Argentina ərazilərindən axır.

Çayın mənbəyi And dağlarının şərq ətəklərində yerləşir. İlk əvvəl cənub-qərb istiqamətində axır. Boliviya ərazisindən keçən hissədə uzunluğu 836 km, daha sonra isə Paraqvay və Argentina sərhəddindən axır. Asunson rayonu yaxınlığında Paraqvay çayına tökülür.

Hövzəsinin sahəsi 270 km² təkil edir ki, buradada 1,5 milyon insan yaşayır.

Keçua dilindən tərcümədə "*Quşlu çay*" mənasını verir.

## Mənbə
* Río Pilcomayo
* Río Pilcomayo
Rio-Qrande çayı (Boliviya)

**Rio-Qrande** () və ya () — Boliviya ərazisindən axan, Mamore çayının sol qolunu təkil edən çay. Uzunluğu 1438&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 102 600&nbsp;km² təşkil edir.

Rio-Keyn və Rio-San-Pedro çaylarının 3693 hündürlükdə birləşməsindən əmələ gəlir. mənsəbi isə 174 metrdir və Mamore çayına tökülür. Boliviyanın ən iri çaylarından biri olmaqla yanaşı dünyanın ən uzun 100 çayı siyahısına daxildir.

## İstinadlar
92-ci ilin qarı

***92-ci ilin qarı *** qısametrajlı sənədli filmi rejissor Gültəkin Nəriman tərəfindən 2014-cü ildə çəkilmişdir. Film Bakı Şəhəri İcra Hakimiyyəti Kino Xidməti İdarəsində istehsal edilmişdir. Film 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən Rusiyanın 366-cı motoatıcı alayının iştirakı ilə Xocalı şəhərini işğal edərkən, etnik azərbaycanlılara qarşı baş vermiş soyqırım — Xocalı soyqırımından bəhs edir.

## Məzmun
Film 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən Rusiyanın 366-cı motoatıcı alayının iştirakı ilə Xocalı şəhərini işğal edərkən, etnik azərbaycanlılara qarşı baş vermiş soyqırım — Xocalı soyqırımından bəhs edir. Xocalı faciəsi 200 ildən artıq bir müddətdə ermənilər tərəfindən azərbaycanlılara qarşı müntəzəm olaraq həyata keçirilən etnik tənzimləmə və soyqırımı siyasətinin davamı və ən qanlı səhifəsidir.

Xocalı soyqırımı nəticəsində 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i qoca və qarı olmaqla, 613 Xocalı sakini qətlə yetirilib, 8 ailə tamamilə məhv edilib, 25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq valideynlərindən birini itirib. Düşmən gülləsindən 76-sı uşaq olmaqla, 487 nəfər yaralanıb. 1275 nəfər əsir götürülüb. Girov götürülənlərdən 150 nəfərinin, o cümlədən 68 qadın və 26 uşağın taleyi bu günədək məlum deyil.

Filmdə qanlı gecənin şahidlərinin ifadələri də yer almışdır. Film Xocalı faciəsinin 22-ci ildönümünə həsr olunmuşdur.

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenarist: Gültəkin Nəriman
Rejissor: Gültəkin Nəriman
Operator: Elman Nəbiyev
Prodüser: Natiq Əliyev

## İstinadlar
Artsak

* Arsak — Cənubi Qafqazda yerləşmiş tarixi vilayət.
* Artsak (mahnı) — 1999-cu ilin erməni mahnısı.
* Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası
Təkdam

* Təkdam (Masallı) – Azərbaycan Respublikasının Masallı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Təkdam (Kəlbəcər) – Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Təkdam (Meşkinşəhr) –
* Təkdam (Germi)
Qıcıqlanma və enerjidən asılılıq

**Qıcıqlanma və enerjidən asılılıq**- İstənilən canlı orqanizm ətraf mühitlə qırılmaz surətdə bağlıdır.

## Ümumi məlumat
Məlumdur ki, təbiətdə canlı orqanizmlər mühitin əlverişsiz amillərinin təsirinə daima məruz qalırlar. Həmçinin ətraf mühitdən özünə zəruri olan maddələri çıxarırlar. Təkamül prosesində canlı orqanizmlərdə qıcıqlanma yəni xarici təsirlərə seçmə reaksiyası yaranmış və möhkəmlənmişdir. Ətraf mühit şəraitinin hər-hansı dəyişikliyi orqanizmdə qıcıqlanma yaradır. Orqanizmin xarici qıcıqlandırıcılara cavab reaksiyası onun həssaslığının göstəricisi rolunu oynayır. Bundan başqa,canlı orqanizmlər enerjidən asılılıq qabiliyyətinə də malikdirlər. Enerjinin daxil olması üçün açıq olan bu sistemlər yalnız  onlara kənardan fasiləsiz olaraq enerji və materiya daxil olduğu şəraitdə dayanıqlıdır. Canlı orqanizm ətraf mühitdən enerji və materiya qəbul etdiyi müddətdə mövcuddur (yaşayır). 

## Xarici keçidlər
* Həssaslıq

## Həmçinin bax
* Ətraf mühit

## İstinadlar
Optimum qanunu

**Optimum qanunu** — hər-hansı ekoloji amilin orqanizmlərə müsbət təsir göstərdiyi bir hədd.

## Ümumi məlumat
Optimum — ekoloji amilin müsbət təsir gücü verilmiş orqanizmdir. Ekoloji amilin çatışmazlığı kimi izafi təsiri də fərdlərin həyatında mənfi nəticələrə səbəb olur. Belə ki, ekoloji amilin maksimal və minimal qiymətləri böhran nöqtələri adlanır. Böhran hədlərindən kənarda orqanizmlər mövcud olmayıb, hətta məhv olur. Ekoloji amilin böhran həddinə yaxın qiymətləri isə pessimum adlanır. Böhran nöqtələri arasındakı dözümlülük həddinə konkret ekoloji amilə görə orqanizmin valentliyi deyilir. Növün mühit amillərinin dəyişkənliyinə uyğunlaşma dərəcəsi orqanizmlərin plastikliyi və ya ekoloji valentliyi adlanır. Ekoloji valentlik ekoloji amillərin elə bir diapazonu ilə ifadə olunur ki, bu diapazonda verilmiş növ normal həyat fəaliyyətini saxlaya bilir. Bu diapazon nə qədər geniş olarsa, ekoloji valentlik də bir o qədər yüksək olar. Ekoloji plastikliyə həm ayrıca bir ekoloji amilə, həm də ekoloji amillər kompleksinə münasibət kimi yanaşmaq olar.

## Evri
Orqanizmlər abiotik amillərə münasibətinə görə valentliyinin geniş olması amilin adının əvvəlinə *"evri"* sözünü əlavə etməklə göstərilir. Məsələn: * evriterm (temperatura plastik);
* evrifot (işığa plastik);
* evrihiqroskop (nəmliyə plastik);
* evrioyk (məskunlaşma yerinə plastik);
* evrifaq (qidaya plastik) və s.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ekologiya, ətraf mühit, insan

## Həmçinin bax
* Biosenoz
İldırım Cəfərov

**İldırım Şirin oğlu Cəfərov** — Əməkdar aqronom.

## Həyatı
23 fevral 1921-ci ildə Ağdam rayon *Xındırıstan* kəndində anadan olmuşdur.1929-cu ildə Xındırıstan ibtidai məktəbinə getmiş,1937-ci ildə isə Paşabəyli kənd yeddiillik məktəbini bitirərək Stalin adına Ağdam Pedoqoji Məktəbinə qəbul olmuşdur.1939-cu ildə həmin məktəbi bitirərək Maarif nazirlyinin göstərişi ilə Ağcabədi rayonunun Salmanbəyli kənd məktəbinə göndərilərək müəllimlik fəaliyyətinə başlamışdır.1943-cü ildə orduya çağırılmışdır.1948-ci ildə Azərbaycan Pedoqoji İnstitutunun tarix fakültəsinin qiyabi şöbəsinə qəbul olmuş, institutu bitirdikdən sonra Xındırıstan kənd orta məktəbinin direktoru təyin edilmişdir. Layiqli müəllimlik fəaliyyətinin qiyməti olaraq "Qabaqcıl maarif xadimi" adına layiq görülmüşdür. Rayonda ve elecede respublikada sayılıb-seçilən ağsaqqallardan olmuş İldırım Cəfərov neçə-neçə ictimai heyata atılmış gəncin məsləhət yeri olmuşdur, bu gündə onun tövsiyələri, məsləhətləri dillərdə səslənir. Rayon Ağsaqqallar şurasının sedri seçilmişdir və ömrünün sonunadək ictimai işlərdə, rayon tədbirlərində yaxından iştirak etmişdir.2004-cü il yanvarın 20-sində vəfat etmişdir.

Övladları Svetlana, Aybəniz, Eldəniz, Ceyhun, Afət və Zülfiyyə,14 nəvəsi,17 nəticəsi və 2 kötücəsi var.

## Fəaliyyəti
1960-cı ildə Ağdam Rayon Partiya Komitəsinə çağırılır və o adlı-sanlı bir kəndin itmiş şöhrətinin özünə qaytarılması üçün Xındırıstan kəndinə kolxoz sədri təyin edilir. Onun fəaliyyətinin ilk dövrlərindən başlayaraq Xındırıstan kəndi sürətlə abadlaşır, çiçəklənirdi. Beləki kənddə Məişət xidməti evi, Xındırıstan kənd xəstəxanasının binası, ticarət mərkəzi, hamam binası, poçt binası, Xındırıstan ərazi nümayəndəliyinin binası, artezian quyularının istismarı idarəsinin binası, aptek, Texniki peşə məktəbinin binası, uşaq bağçası, od dəyirmanı, Xındırıstan kənd orta məktəbinin binası, qonaq evi, Böyük Vətən müharibəsibəsində həlak olanların xatirəsinə ucaldılmış abidə, Heydər bulağı və koperativ yaşayış evləri tikilərək əhalinin istifadəsinə verildi.

## Mükafatları
Müxtəlif illərdə"1941–1945-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbə"medalı,"1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində əmək rəşadətinə görə" medalı, Böyük Vətən müharibəsində qələbənin20 illiyi,30 illiyi,40 illiyi və 70 illiyi medalları,"Əmək veteranı"medalı, Üç dəfə "Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni"liə, bir dəfə"Oktyabr İnqilabı"ordeni ilə təltif edilmişdir. Gəncə Kənd Təsərrüfatı Akademiyasının aqronomluq fakültəsini bitirmiş İldırım Cəfərov 1981-ci ildə respublikanın "Əməkdar aqronomu"fəxri adı verildi.1986-cı ildə isə "Lenin ordeni" ilə təltif edilir.

## Ədəbiyyat
* *Baxşeyiş Abbasoğlu*. **Ömrün şöhrət tacı**."Şuşa" nəşriyyatı-Bakı-2001-ci il-240səh.

## Fotoqalereya
Adron atomu

**Adron atomu** – mənfi yüklənmiş adronlu (π- -, κ-- mezonlar, antiproton və s.) mezoatom.
Adron atomları-kulon cazibəsi hesabına müsbət yüklənmiş nüvənin mənfi adronu tutub saxlayan atomabənzər sistemdir. Pion (π-), kaon (κ-), antiproton və hiperon atomları müşahidə olunmuşdur. A.a.-nın öyrənilməsi həm adron və həm də nüvə (adronun kütləsi və maqnit momenti, nüvədə maddənin paylanması, adron və nüvənin polyarlaşması), həmçinin onların qarşılıqlı təsiri (nüvənin adronu səpməsi və udması) haqqında məlumat verir.

A.a. maddədə mənfi adronun yavaşıması ilə yaranır. Adron atom tərəfindən tutulur və baş kvant ədədi n›(m\m4)½ olan yüksək həyəcanlanmış hal yaranır, adronun kütləsi, elektronun kütləsidir. Atomun həyəcanlanması çoxsaylı, ardıcıl oje-keçidlər və adronun rentgen şüalanması ilə müşayiət olunan bir səviyyədən digərinə elektrik dipol keçidləri hesabına aradan qalxır. Bu zaman dairəvi orbitlərin məskunlaşması üstünlük təşkil edir. Adron halı n-nin kiçik qiymətlərinə çatanda güclü qarşılıqlı təsir effektləri əhəmiyyətli olur, bu isə adronun nüvə tərəfindən tutulmasına səbəb olur. Rentgen şüalanması ilə müşayiət olunan adron keçidinin baş verdiyi atom səviyyələri əsasən atomlardakı adi elektron səviyyələri təbiətinə malikdirlər. Onların vəziyyəti təxminən pion atomları üçün Kleyn-Qordon tənliyinin və ya Dirak tənliyinin həlli ilə təsvir olunur. Adronun kütləsi elektronun kütləsindən çox böyük olduğundan n‹5–6 hallarında adron ən dərin elektron örtüyünün daxilində yerləşir; burada nüvə sahəsinin ekranlanması zəifdir, yəni hidrogenə bənzər sistem alınır (ekranlama ilə əlaqədar düzəlişlər yalnız böyük n -lərdə əhəmiyyətlidir). Cüzi düzəlişlər nüvə ölçülərinin sonlu olması və vakuumun polyarlaşmasına görə yaranır.

## İstinadlar
* Бакенштосс Г. "Пионные атомы", пер. с англ., "УФН", 1972, т.107, с.405;
* Бетти С.Дж. "Экзотические атомы", "ЭЧАЯ", 1982, т.13, с.164;
* Шапиро И. С. "Ядра из барионов и антибарионов", "УФН", 1978, т.125, с.577;
Diskretlik

**Diskretlik (''fasiləlilik'')** — Yerdə həyat diskret formalarda təzahür edir.

## Ümumi məlumat
Ümumiyyətlə orqanizm və ya bioloji sistem (növ, biogeosenoz) təklənmiş və ya fəzada məhdudlanmış halda mövcuddur. Belə ki, onlar öz aralarında sıx əlaqə və qarşılıqlı fəaliyyətdə olan, funksional bütövlük yaradan hissələrdən ibarətdir. Məsələn, istənilən növün fərdlərdən, fərdlərin orqanlardan, orqanların isə ayrı-ayrı toxuma və hüceyrələrdən təşkil olunması bizə məlumdur. Belə ki, orqanizmin quruluşunun diskretliyi onun struktur nizamlılığının əsasıdır. Bu isə, aşınmış struktur elementlərinin (molekul, ferment, hüceyrə və s.) onların yerinə yetirdikləri funksiyanı dayandırmadan yenisi ilə əvəzlənməsi yolu ilə daim özünübərpaya imkan yaradır.

## Həmçinin bax
* Biosenoz

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Abi-Dərdə türbəsi

**Abi-Dərdə türbəsi** — Azərbaycan Respublikasının cənub-şərq bölgəsinin tanınmış ziyarətgahlarından biri. Abi-Dərdə Yardımlı rayonunun Ləzran və Ərsilə kəndləri arasında, Ərsilə kəndinə məxsus açıq ərazidə yerləşir. Türbə Abuzərə, Abudərzə, Abidərzə, Abazərdə, Abuzərə və Abidərdə adları ilə tanınır. Yerli sakinlər isə türbəni daha çox Abi-Dərdə (Abidərdə) adlandırır.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Abi-Dərdə türbəsi dairəvi quruluşlu olmaqla bişmiş kərpiclə hörülmüş və günbəzlə örtülmüşdür. Türbənin arxasında hamar sahədə torpaq içərisində itib batmış köhnə qəbiristanlıq da mövcuddur. Türbənin içərisindəki məzarın baş tərəfində yarı sınmış daşın üzərində bütöv olmayan ərəb qrafikalı yazı həkk edilmişdir

## Tarixi
Türbənin kitabəsi olmadığından orada uyuyan şəxsin kimliyi və türbənin tikilmə tarixi haqqında dəqiq fikir söyləmək çətindir. Səidəli Kazımbəyoğlu Abi-Dərdə türbəsində uyuyan şəxsin Məhəmməd peyğəmbərin ən yaxın adamlarından biri olduğunu qeyd etmişdir. O, türbə haqqında məlumat verərkən yazmışdır: "Peyğəmbərlərin sonuncusu Həzrət Məhəmmədin dörd yüz yeddi nəfər olan nəcib və məşhur əshabələrindən biri də Əbudərdə adlı müqəddəs ruhlu bir şəxsdir. Onun dəfn olunduğu məqbərə Ucarud mahalının Ərsilə kəndində (indiki Yardımlı rayonunun ərazisi) yerləşir. İndiki dövlətin yüksəkrütbəli adamları həmin məkanın adını dəyişib Üçtuği-Sefidəşt adlandırmışdılar (əsər 1869-cu ildə yazılmışdır). O, ətrafda yaşayan əhalinin bu müqəddəs məqbərəyə çox böyük inamları var" . Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Mirnağı Nəzərlinin qənaətinə görə, türbədə dəfn olunan şəxs Dördüncü rəşidi xəlifəsi və Birinci imamımız Həzrəti Əli ibn Əbu Talibin səhabələrindən biri olan Əbu Dərdaildir . Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı "Ömür kitabı"nda türbəni Abidərzə kimi göstərməklə, mütəxəssislərin onu hürufi müridlərindən (XIV–XV əsrlərdə yayılmış təlim) birinə aid etdiklərini yazır" . Tədqiqatçı-jurnalist Gülməmməd Məmmədzadə abidənin X–XI əsrlərdə yaşamış Ərdəbilin ən böyük sufi mütəfəkkiri, təriqət şeyxi, Azərbaycan filosof və səyyahı Əbu Zürə Əbdülvahab ibn Məhəmməd ibn-Əyyubiyə məxsus olduğunu söyləmişdir .

Abi-Dərdə türbəsində dəfn olunanaın kimliyi məlum olmasa da, oradakı məzarın ziyarət edildiyinə əsaslanıb onun üləma, kəramət sahibi və ya müqəddəs şəxsə məncub olduğunu söyləmək olar. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasında türbə Abidərdə adı ilə tarixi abidə kimi qeyd olunmuş və XIV–XV əsrlərə aid olduğu ehtimal edilir. 2008-ci ilin yayında Yardımlı rayonu ərazisində arxeoloji tədqiqatlar zamanı ekspedisiya üzvləri Abi-Dərdə türbəsini XIII–XIV əsrlərə aid etmişlər.

## Bərpası və mühafizəsi
Türbə ilkin forması saxlanmaqla 1985 və 2000-ci illərdə təmir olunub. Yardımlı şəhər sakini Hacı Sabir İsmayılovun şəxsi vəsaiti hesabına 2011-ci ildə ziyarətgahın yanında istirahət otağı və 17 metr uzunluğunda məscid tikilmişdir. Abi-Dərdə ən çox ziyarət olunan pirlərimizdən biridir, buraya müxtəlif yerlərdən insanlar ziyarətə gəlir. Abi-Dərdə türbəsi 4471 invertar sayı ilə XIV əsrə aid yerli əhəmiyyətli memarlıq abidəsi kimi dövlət qeydiyyatına alınaraq mühafizə olunur.

## İstinadlar

## Mənbə
* http://zirve.info/region/2914-ab-drd-trbs.html
Limitləyici amillər qanunu

**Limitləyici (məhdudlaşdırıcı) amillər qanunu** — ekologiyanın fundamental qanunlarından biri.

## Qanunun kəşfi
Üzvi kimyaçı, aqrokimyanın banilərindən biri Y.Libix (1803–1873) bitkilərin 1840-cı ildə mineral qidalanma nəzəriyyəsini irəli sürmüşdür. O, müəyyən etmişdir ki, bitkilərin inkişafı kifayət qədər olan kimyəvi  element və maddələrdən (amillərdən) başqa,eyni zamanda çatışmayan element və maddələrdən də asılıdır. Öz tədqiqatları nəticəsində Libix *"minimum"* qanununu formalaşdırmışdır.

## Qanunun əhəmiyyəti

Qanuna görə, optimal kəmiyyətindən daha çox kənara çıxan amil orqanizm üçün daha əhəmiyyətlidir. Ona görə də, ekoloji şəraiti proqnozlaşdırarkən və ya ekspertiza həyata keçirilərkən, orqanizmin həyatındakı ən zəif həlqəni müəyyən etmək çox əhəmiyyətlidir. Verilmiş konkret anda orqanizmin yaşaması məhz minimal (və ya maksimal) səviyyədəki amildən asılıdır. Başqa zaman kəsiyində digər amillər də məhdudlaşdırıcı ola bilər. Öz həyatı ərzində canlı orqanizmlər onların həyat fəaliyyətinə təsir göstərən ən müxtəlif limitləyici amillərə məruz qalır.

## Qanunun tətbiqi
Qanun kənd təsərrüfatı praktikasında daim nəzərə alınır. Almaniyalı kimyaçı Yustus Libix müəyyən etdi ki, mədəni bitkilərin məhsuldarlığı ilk növbədə torpaqda ən az miqdarda olan qidalandırıcı maddələrdən (mineral elementlər) asılıdır. Məsələn, torpaqda fosforun miqdarı tələb olunan miqdarın 20%-i qədər, kalsium isə normanın 50%-i qədər olarsa, fosfor çatışmazlığı limitləyici amil olacaqdır. Bu halda torpağa ilk növbədə fosfor tərkibli gübrələr verilməlidir. Suyun və ya azotun izafi miqdarda olması dəmir çatışmazlığını əvəz etmir. Bu qanuna görə minimal miqdarda olan maddələri artırmaq lazımdır. Məsələn, məlumdur ki, insanın sağlamlığı orqanizmdə çox cüzi olan səciyyəvi maddələrlə müəyyən olunur. Əgər bu maddələrin miqdarı minimum həddən az olarsa, insan vitamin və ya mikroelementlər qəbul etməklə bu çatışmazlığı aradan qaldırmalıdır.

## Xarici keçidlər
* Mühəndis ekologiyası

## Həmçinin bax
* Minimal tələb və ya Libix qanunu

* Biosenoz

## İstinadlar
Diafraqma (anatomiya)

**Diafraqma** (,  arakəsmə mənasını verir) — tək əzələ olub, döş qəfəsini qarın boşluğundan ayırır. Tənəffüsün təmin edilməsində mühüm rola malik olan bu əzələvi arakəsmə ağciyərlərin gərilməsində mühüm rol oynayır. Onun hüdudları alt qabırğanın aşağı kənarı ilə məhdudlaşır. Eninəzolaqlı əzələ liflərindən təşkil olunmuş diafraqma qarın əzələ sisteminə aiddir. Dafraqmaya məməlilərdə və timsahlarda rast gəlinir. Dafraqma təkamül nəticəsində formalaşaraq tənəffüs sistemini daha da mükəmməlləşdirmişdir.
Diafraqma qurluşca kümbəzəbənzər struktur olub, əzələ və fibroz toxumalardan təşkil olunmuşdur. Onun qübbələri yuxarı, döş qəfəsi boşluğuna baxır və bir növ onun döşəməsini təşkil edir. Kümbəzin aşağısı isə qarın boşluğunun damını təşkil etmiş olur. Diafraqmanın ortası vətərlərdən kənarları isə əzələ liflərindən təkil olunmuşdur.
Adətən diafraqmanın sağ qübbəsi IV, sol qübbəsi isə V qabırğaarası sahə səviyyəsindədir. Nəfəsalma zamanı bu qübbələr 2–3 sm aşağıya enmiş olur.
Diafraqma qabırğaarası sahələrdə sağ və sol dafraqma-qabırğaarası ciblərini—sinuslarını, öndə ortada isə divararalığı ilə birlikdə diafraqma-divararalığı cibini — sinusunu təşkil etmiş olur.

## Dəlikləri




## Funksiyaları
* Tənəffüs funksiyası: diafraqmanın döş əzələləri ilə birlikdə hərəkəti nəticəsində nəfəs alma və nəfəs vermə aktları baş verir ki, nəticə etibarilə ağciyərlərə havanın daxil olması və ondan xaric olması təmin edilmiş olur.
* Hemodinamik funksiyası: diafraqmanın döş əzələləri ilə birlikdə hərəkəti qarın boğluğunda təzyiqin artması və əksinə döş qəfəsində təzyiqin düşməsi aşağı boş vena ilə axan qanın ürəyin sağ qulaqcığına sovrulub tökülməsinə yardım etmiş olur.
* Alimentar funksiyası: qidanın qida borusu ilə hərəkət etməsini təmin etməklə yanaşı onun mədədən geri qayıtmasını (reflüksü) əngəlləmiş olur.
* İstinad funksiyası: qarın və döş qəfəsi orqanlarının bir birinə münasidətdə yerlərini nizamlayır. Diafraqma əzələsinin tonusu qarın orqanlarının döş qəfəsi boşluğuna soxulmasının qarşısını almış olur.

## Həmçinin bax
* Diafraqma yırtığı
* Diafraqma iflici
Cənub Qaz Dəhlizi

thumb|right|300px|Cənub Qaz Dəhlizinin xaritəsi
**Cənub Qaz Dəhlizi** — Cənubi Qafqaz qaz boru kəmərini (Bakı-Tbilisi-Ərzurum) genişləndirmək, həmçinin Türkiyədə TANAP qaz kəmərinin tikintisini və Avropada TAP qaz kəmərini genişləndirilməsi üzrə layihədir. Bu layihə çərçivəsində hasil ediləcək təbii qaz Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə, Yunanıstan, Bolqarıstan, Albaniya ərazisindən və Adriatik dənizinin dibindən keçməklə İtaliyaya qədər 3500 kilometrdən artıq uzanan boru kəmərləri vasitəsilə çatdırılacaq.

İlk qazın 2018-ci ilin sonlarında Gürcüstan və Türkiyəyə təchiz edilməsi planlaşdırılır. Avropaya isə qaz təchizatının Azərbaycanda dənizdə ilk qaz hasil edildiyi vaxtdan bir ildən bir qədər çox müddət keçdikdən sonra gerçəkləşəcəyi gözlənilir. 
Cənub Qaz Dəhlizi boru kəməri sistemi elə layihələndirilib ki, gələcəkdə mümkün əlavə qaz həcmlərinin təchiz edilə bilməsi üçün onun ötürücülük gücü öz ilkin ötürücülük gücünün iki misli qədər artırıla bilər.

## Layihənin məqsədi
Cənub Qaz Dəhlizi layihəsinin məqsədi “Şahdəniz” qaz-kondensat yatağının tammiqyaslı işlənməsi, bu zaman hasil ediləcək təbii qazın genişləndiriləcək Cənubi Qafqaz Qaz Boru Kəməri (CQBK) və yeni tikiləcək TANAP və Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) vasitəsilə Türkiyə və Cənubi Avropaya ixracını təmin etməkdir. Layihənin əsas məqsədi Avropaya qaz tədarükünün təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və artırılmasıdır.

## Əsas şirkətlər
Müxtəlif layihələrdə iştirak edən əsas şirkətlər: Axpo (İsveçrə), BOTAŞ (Türkiyə), BP (Böyük Britaniya), Enagás (İspaniya), Fluxys (Belçika), LUKoyl (Rusiya), Naftiran Intertrade (Iran), Petronas (Malayziya), SOCAR (Azərbaycan), Statoil (Norveç), Total (Fransa) və TPAO (Türkiyə).

## İstinadlar