open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Haqana

**Haqana** () — 1920–1948-ci illər arasında Britaniya Fələstinində yəhudi əhalisinin əsas sionist yarımhərbi təşkilatı. Bu, 1948-ci ildə ləğv edilmiş və İsrail Müdafiə Qüvvələrinin fundamentinə çevrilmişdir.

Əvvəllər mövcud olan milislərdən yaradılan Haqananın ilkin məqsədi yəhudi yaşayış məntəqələrini ərəb hücumlarından qorumaq idi. Təşkilat Britaniya mandatı dövründə Fələstindəki yəhudi icmasına cavabdeh olan rəsmi dövlət orqanı olan Yəhudi Agentliyinin nəzarətində idi. İkinci Dünya müharibəsinin sonuna qədər Haqananın fəaliyyəti orta səviyyədə idi. Qrup Polşadan gizli hərbi dəstək almışdır. Haqana Ox dövlətlərinin Şimali Afrikadan Fələstinə hücum etməsi halında britaniyalılarla əməkdaşlıq etməyə çalışmışdır.

İkinci Dünya müharibəsinin sona çatması və Birləşmiş Krallığın yəhudi immiqrasiyasına qoyulan məhdudiyyətləri aradan qaldırmaqdan imtina etməsi ilə Haqana Britaniya hakimiyyətinə qarşı təxribatçı fəaliyyətə keçmişdir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı 1947-ci ildə Fələstinin bölünmə planını qəbul etdikdən sonra Haqana Fələstin yəhudiləri arasında ən böyük döyüş qüvvəsinə çevrilmiş və vətəndaş müharibəsi zamanı ərəb qüvvələri üzərində qələbə əldə etmişdir. İsrailin müstəqillik əldə etməsindən və 1948-ci ildə Ərəb-İsrail müharibəsinin başlamasından qısa müddət sonra Haqana ləğv edilmiş və dövlətin rəsmi ordusuna çevrilmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Official Haganah website
* ''The Haganah'', from the Jewish Virtual Library
* ''Lexicon of Zionism: Haganah'' (Israeli Ministry of Foreign Affairs)
* ''The Haganah: History of the Israeli Underground Defense force'', by the ZIIC
* From Hashomer to the Israel Defense Forces Armed Jewish Defense in Palestine, by Me'ir Pa'il
Elçin Nəbiyev

**Elçin Nəbiyev** () — azərbaycanlı hərbçi–şturman, polkovnik. Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin baş şturmanı, A. R. Hərbi Hava Qüvvələrinin və Hava Hücumundan Müdafiə Qoşunlarının (HHQ & HHMQ) qərargah rəisi vəzifəsinin icraçısı, Azərbaycan Ali Hərbi Təyyarəçilik Məktəbində rəis, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı.

İlk və yeganə azərbaycanlı olaraq Sovet vaxtı MiQ-31 qırıcı təyyarəsində uçuşlar həyata keçirib.

Elçin Nəbiyev sonra könüllü olaraq Azərbaycan Ordusuna dönərək Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı olub. İkinci Qarabağ müharibəsində də, onun təcrübəsindən istifadə olunub. Hətta birinci müharibədə Nəbiyevin olduğu qırıcı ermənilər tərəfindən vurulub. Vurulmuş vəziyyətdə həmin təyyarəni aeroporta endirib. Müharibə zamanı ön cəbhədə düşmənin koordinatlarını və atəş nöqtələrini artilleriya və aviasiyaya ötürüb. Sonralar Mİ-24 və Mİ-8 helikopterinə şturman kimi keçid alıb.

44 günlük İkinci Qarabağ müharibəsində uğurlu əməliyyatların tərtibində müəlliflərdən, ön cəbhədə məxfi qərargahda birbaşa iştirakı olan Azərbaycanın gizli qəhrəmanlarından biridir.

30 noyabr 2021-ci ildə Qaraheybət aviasiya poliqonunda helikopter qəzasında həlak olub. Dövlət Sərhəd Xidmətinin hadisə ilə bağlı rəsmi açıqlamasında ehtiyatda olan polkovnikin *"işçi Nəbiyev"* kimi qeyd olunması Azərbaycan mediasında birmənalı qarşılanmayıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Şəki Ensiklopediyasında — Elçin Nəbiyev
*
Udemy

**Udemy **— istifadəçilərə istədikləri sahədə profesional müəllimlər tərəfindən dərs almağı təmin edən onlayn platforma. 

Udemy 40 milyondan istifadəçiyə və 65-dən çox dildə 50 min müəllimə sahibdir. Platformada 480 milyondan çox video mövcuddur. 180-dən çox ölkədə xidmət göstərir.

Platformada 2021-ci ildə 155 mindən çox onlayn kurs mövcud idi.

## İstinadlar
Alisa Battenberq

**Şahzadə** **Alisa Viktoriya Yelizaveta Yuliya Mariya** (; ) — Battenberq sülaləsindən olan alman şahzadəsi.

Kraliça Viktoriyanın nəticəsi olan Şahzadə Alisa Vindzor qalasında dünyaya gəldi və Britaniya, Almaniya və Maltada böyüdü. Hessen şahzadəsi olaraq dünyaya gəldi və doğuşdan eşitmə qabiliyyəti zəif idi. 

6 oktyabr 1903-cü ildə Darmştadtda Yunanıstan kralı I Georqun oğlu Şahzadə Endryu ilə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan 5 övladı doğuldu.

* Şahzadə Marqarita (1905-1981)
* Şahzadə Teodora (1906-1969)
* Şahzadə Sesilya (1911-1937)
* Şahzadə Sofiya (1914-2001)
* Şahzadə Filipp (1921-2021)

Yunanıstan kral ailəsinin sürgün edildiyi 1917-ci ilədək Yunanıstanda yaşadı. Qısa müddət sonra ölkəyə qayıtsa da, Birinci Dünya müharibəsindən sonra məğlubiyyətin baş təqsirkarı kimi əri Şahzadə Endryu görüldü. Beləcə, 1935-ci ilədək ikinci dəfə sürgün edildi.

Bu ikinci sürgün onun səhhətini pisləşdirdi. 1930-cu ildə şizofreniya diaqnozuyla İsveçrədəki sanatoriyalardan birinə qapadıldı. Bu tarixdən etibarən ərindən ayrı yaşadılar və əri qalan ömrünü Parisdəki məşuqələriylə keçirdi. Uzun müalicələrin ardından səhhəti nisbətən yaxşılaşdı və Yunanıstana qayıtdı. Bu tarixdən etibarən xeyriyyə işləriylə məşğul oldu. İkinci Dünya müharibəsi illərində Afinada yaşadı və yəhudi mühacirləri qorudu. Bu səbəblə Dünya xalqları ədalətliləri siyahısına alındı.

1967-ci ildə Yunanıstanda baş verən inqilabın ardından Afinadan alındı və oğlu Şahzadə Filippin dəvətiylə Bukingem sarayına gətirildi. Ömrünün  son 2 ilini burada yaşadı. 1988-cii ldə cənazəsi doğulduğu Vindzor qalasından çıxarıldı və vəsiyyətinə əsasən, Qüdsdəki rus pravoslav kilsəsinə dəfn olundu.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (The official biography by Vickers is the only English-language book-length biography of Princess Alice.)
* 
* 

### İstinadlar
Sergey Kozlov

* Sergey Kozlov (yazıçı)
* Sergey Kozlov (dövlət xadimi)
* Sergey Kozlov (siyasətçi)
* Sergey Kozlov (həkim)

## Həmçinin bax
* Sergey
* Kozlov
Ferdinand Mariya (Bavariya kürfürstü)

**Ferdinand Mariya** () () — Bavariya kürfürstü. Atası ilk Bavariya kürfürstü Maksimilyan, anası isə Müqəddəs Roma imperatoru II Ferdinandın qızı Avstriyalı Mariya Annadır.

## Mənbə
* Dieter Albrecht: *Maximilian I. von Bayern 1573–1651*, München (Munich) 1998, ISBN 3-486-56334-3
* Marek, Miroslav. "Complete Genealogy of the House of Wittelsbach"

## İstinadlar
Toğrul

**Toğrul** — kişi adı.

* Toğrul Erat
* Toğrul Əsgərov
* Toğrul Musayev
* Toğrul Nərimanbəyov
* Toğrul (Böyük Səlcuq hökmdarı)
* **[[Toğrul Hacıyev]]**
:* Toğrul Hacıyev (əsgər, 1991)  
:* Toğrul Hacıyev (əsgər, 1996)
II Maksimillian Emanuel (Bavariya kürfürstü)

**II Maksimilyan Emanuel** () () — Bavariya kürfürstü. Atası Bavariya kürfürstü Ferdinand Mariya, anası isə Savoyyalı Henretta Adelayddır.

## Mənbə

* Storrs, Christopher (1999). *War, Diplomacy and the Rise of Savoy 1690-1720*. Cambridge University Press. ISBN 0521551463
* Spencer, Charles (2005). *Blenheim: Battle for Europe*. Phoenix. ISBN 0-304-36704-4
* Ludwig Hüttl: *Max Emanuel. Der Blaue Kurfürst 1679–1726. Eine politische Biographie.* Munich: Süddeutscher Verlag, 1976. ISBN 3-7991-5863-4
* Marcus Junkelmann: *Kurfürst Max Emanuel von Bayern als Feldherr.* Munich: Herbert Utz Verlag, 2000. ISBN 3-89675-731-8
* Claudia von Kruedener (23 March 2020). *Kurfürstin Therese Kunigunde von Bayern (1676–1730): und ihre Friedenspolitik in europäischen Dimensionen Zwischen Papst und Kaiser*. Verlag Friedrich Pustet. pp.&nbsp;61–. ISBN 978-3-7917-7281-3
* Evelyne Bechmann (17 September 2014). *Die Frauen der Wittelsbacher: Ein Frauenbild vom Mittelalter bis in die Gegenwart*. BoD – Books on Demand. pp.&nbsp;38–. ISBN 978-3-7357-8187-1
* Peter Wilson (1 November 2002). *German Armies: War and German Society, 1648-1806*. Routledge. pp.&nbsp;68–. ISBN 978-1-135-37053-4
* Derek Mckay; H.M. Scott (19 September 2014). *The Rise of the Great Powers 1648 - 1815, p.74 -*. Routledge. ISBN 978-1-317-87284-9
* Michael Robertson (2009). *The Courtly Consort Suite in German-speaking Europe, 1650-1706*. Ashgate Publishing, Ltd. pp.&nbsp;175–. ISBN 978-0-7546-6451-2
* Reginald de Schryver (1996). *Max II. Emanuel von Bayern und das spanische Erbe*. P. von Zabern. ISBN 978-3-8053-1621-7

## İstinadlar
III Maksimilian İosif (Bavariya kürfürstü)

**III Maksimilyan Jozef** () () — Bavariya kürfürstü. Atası Bavariya kürfürstü və Müqəddəs Roma imperatoru VII Karl, anası isə Müqəddəs Roma imperatoru I Jozefin qızı Avstriyalı Mariya Amaliyadır.

## Mənbə

* Paul Bernard. *Joseph II and Bavaria: Two Eighteenth Century Attempts at German Unification.* Hague: Martin Nijoff, 1965, p.&nbsp;40

## İstinadlar
Volden Universiteti

**Volden Universiteti** —  ABŞ-nin Minnesota ştatında yerləşən özəl ali təhsil müəssisəsi.

Bakalavr, magistratura və doktorantura dərəcələrində tədris aparan universitet, 2021-ci ilin avqustundan etibarən "Adtalem Global Education" şirkətinə məxsusdur.

## Elmi strukturu
Volden Universiteti beş kollecdən ibarətdir:

* Riçard V. Rayli Təhsil və Liderlik Kolleci
* İdarəetmə və Texnologiya Kolleci
* Səhiyyə Elmləri Kolleci
* Tibb bacısı kolleci
* Sosial və Davranış Elmləri Kolleci

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi internet saytı
Koordinatları:
Ahsən Əroğlu

**Ahsən Əroğlu** ()-Türk aktrisa

## Həyatı
27 oktyabr 1994-cü ildə Çorluda doğulan Ahsən Əroğlunun ailəsi Bolqarıstan köçərisidir. Egey Universiteti Bədən Tərbiyəsi və İdman fakültəsini bitirib və aktyorluq təhsilini Sahne 3MOTA-da alıb. 

Karyerasına atdığı ilk addım 2015-ci ildə *Bir Modern Habil Qabil Hekayəsi* serialında canlandırdığı *Zəhra* obrazıdır. Bu serialdan sonra o, Möhtəşəm Yüz il: Kösəm,  *Ana*, *Qızlarım üçün*, *İstanbullu gəlin* kimi seriallarda iştirak etmişdir. 

2019-cu ildə ilk başrolu olduğu *Quzğun* serialında *Qumru Cəbəci* rolunu ,2020-2021-ci ildə *Menecerimə zəng et* serialında *Dicle* başrolunu canlandıraraq Qızıl Kəpənək mükafatının Ulduzu Parıldayanlar Mükafatına layiq görülür.

## Filmoqrafiya
### Televiziya
*2015-*Bir Modern Habil Qabil Hekayəsi*-*Zəhra* 
*2015-2016-*Möhtəşəm Yüz İl:Kösəm*-*Mələki xatun*
*2016-2017-*Ana*-*Duru Günəş*
*2017-2018-*Qızlarım üçün-*Suna Yılmaz*
*2018-2019-*İstanbullu gəlin-*Yaz Boran*
*2019-*Quzğun*-*Qumru Cəbəci*
*2020-2021-*Menecerimə zəng et*-*Diclə Ərtəm*

### Kino
*2018-*Titanium*
*2018-*Zomerbroeders*-*Burcu*
*2019-*Aylin*-*Aylin*
*2020-*Last Hours of Eve*-27
*2020-*Sardunya*-Gizəm*

===İnternet===
2022-*Mərvə Kült*-*Mərvə*-[[Netflix]]

===Teatr===
2021-*Ağacdakı qız-DasDas

## İstinadlar
Lüdovik (Savoyya hersoqu)

**Lüdovik** () () — Savoyya hersoqu. Atası ilk Savoyya hersoqu və antipapa VIII Amadeus, anası isə Fransa kralı II Conun nəvəsi Burqundiyalı Mariyadır.

## Mənbə
* Fletcher, Stella (2000). The Longman Companion to Renaissance Europe, 1390–1530. Pearson Education Limited.
* Grendler, Paul F. (2017). The Jesuits and Italian Universities, 1548–1773. The Catholic University of America Press.
* Hand, Joni M. (2013). Women, Manuscripts and Identity in Northern Europe, 1350–1550. Routledge.
* Ward, A. W.; Prothero, G. W.; Leathes, Stanley, eds. (1911). The Cambridge Modern History. The Macmillan Company.

## İstinadlar
IX Amadey (Savoyya hersoqu)

**IX Amadeus** () və ya **Xoşbəxt Amadeus** () — Savoyya hersoqu. Atası Savoyya hersoqu Lüdovik, anası isə Kipr kralı Yanoşun qızı Annadır.

## Mənbə
* Vester, Matthew (April 1, 2013). *Sabaudian Studies: Political Culture, Dynasty, and Territory (1400–1700)*. Truman State University Press. ISBN 9781612480947
* Bunson, Matthew; Bunson, Margaret; Bunson, Stephen (2003). *Bunson, Matthew and Bunson, Stephen. "Amadeus IX of Savoy",* Our Sunday Visitor's Encyclopedia of Saints*, OSV Publishing, 2003*. ISBN 9781931709750
* Hand, Joni M., *Women, Manuscripts and Identity in Northern Europe 1350–1550*, Routledge, 2017, ISBN 9781351536530

## İstinadlar
V Feliks (Antipapa)

**VIII Amadeus** () və ya **V Feliks** () () — ilk Savoyya hersoqu. Atasının vəfatının ardından hələ 8 yaşında ikən Savoyya qrafı, anası isə taxt naibəsi elan olundu. 1416-cı ildə Müqəddəs Roma imperatoru Sigismund tərəfindən hersoqluğa yüksəldi. 1439-cu ildə IV Yevqenə qarşı papalıq iddia edərək özünü Roma papası elan etdi və *V Feliks* adıyla bu iddiasını davam etdirdi. Roma tarixinin son antipapası olaraq qəbul edilir.

Ancaq sonrakı illərdə öncə hersoqluqdan, daha sonra isə papalıqdan çəkildi və qalan ömrünü kilsəyə qapanaraq keçirdi.

## Mənbə

* Andenmatten, B.; Paravicini Bagliani, A. (ed.) (1992). *Amédée VIII-Félix V, premier duc de Savoie et pape (1383-1451). Colloque international, Ripaille-Lausanne, 23-26 octobre 1990*. Lausanne 1992. (in French)
* Hildesheimer, E. (1970). "Le Pape du Concile, Amédée VIII de Savoie," *Annales de la Société des Lettres, Sciences et Arts des Alpes-Maritime*, 61 (1969-1970), pp.&nbsp;41–48. (in French)

## İstinadlar
Vasilkov döyüşü

**Vasilkov döyüşü** — Vasilkov aviabazasının və eyniadlı şəhərin ələ keçirilməsi uğrunda Rusiya Silahlı Qüvvələri və Ukrayna Silahlı Qüvvələri arasında 26 fevral tarixində başlamış döyüş.

## Arxa plan
Fevralın 26-da səhər tezdən rus paraşütçüləri Vasilkov aviabazasını ələ keçirmək üçün Kiyevdən bir qədər cənubda yerləşən Vasilkov şəhərinə eniş etməyə başlayıblar. Enişdən az sonra şəhərə nəzarət uğrunda şiddətli döyüşlər başlayıb. Rus desantlar ilə ukraynalı müdafiəçilər arasında şiddətli döyüşlər gün boyu davam edib.

Saat 01:30-da Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahı iddia edib ki, Ukraynaya məxsus Su-27 qırıcısı desantları daşıyan Rusiyaya məxsus İlyuşin İL-76 təyyarəsini vurub.

## İstinadlar
I Karl (Savoyya hersoqu)

**I Çarlz** () və ya **Cəngavər Çarlz** () () — Savoyya hersoqu, Kilikiyanın, Yerusəlimin və Kiprin de-yure kralı. Atası Savoyya hersoqu IX Amadeus, anası isə Fransa kralı VII Çarlzın qızı Valualı Yolandadır.

Böyük qardaşı I Filibertin qanuni varis buraxmadan ani vəfatı səbəbilə, 1482-ci ildə 14 yaşında ikən Savoyya hersoqu oldu. 1485-ci ildə keçmiş Kipr kraliçası Şarlotta tərəfindən rəsmi varis elan olundu. Kiprli Şarlotta onun əmisi Lüdovikin həm dayısı qızı, həm də ikinci xanımı idi və 1464-cü ildə ögey qardaşı II Ceymsə məğlub olaraq ölkədən qaçmışdı. Ancaq hələ də taxt iddiasını davam etdirirdi. Krallıq Venesiya Respublikası tərəfindən işğal edilsə də, Savoyya sülaləsi de-yure olaraq öz taxt iddialarını davam etdirdilər.

Ancaq I Çarlz da qardaşı kimi gənc yaşında vərəm xəstəliyi səbəbilə vəfat etdi. 1485-ci ildə Milan hersoqu I Françesko Sforzanın nəvələrindən Blanşla evləndi və cütlüyün 2 övladı doğuldu:

* Savoyyalı Yolanda Luiza
* Savoyyalı Çarlz Amadeus

## Mənbə
* Boase, Roger (2017). Secrets of Pinar's Game: Court Ladies and Courtly Verse in Fifteenth-Century Spain. Vol. 1. Brill.
* Denieul-Cormier, Anne (1969). A Time of Glory: The Renaissance in France, 1488–1559. Doubleday.
* Hand, Joni M. (2013). Women, Manuscripts and Identity in Northern Europe, 1350–1550. Ashgate.
* Hill, George (1948). A History of Cyprus. Vol. The Frankish Period, 1432–1571. Cambridge University Press.

## İstinadlar
II Karl (Savoyya hersoqu)

**II Çarlz** () () — Savoyya hersoqu, Kilikiyanın, Yerusəlimin və Kiprin de-yure kralı. Atası Savoyya hersoqu I Çarlz, anası isə Milan hersoqu I Françesko Sforzanın nəvələrindən Blanşdır. Atasının ani vəfatının ardından, hələ 1 yaşında ikən Savoyya hersoqu, anası isə taxt naibəsi elan olundu. Ancaq hələ 6 yaşında ikən yatağından düşərək öldüyü qeyd edilir. Hersoqun uşaq yaşda vəfat etməsinin ardından Savoyya sülaləsinin taxta ən yaxın kişi üzvü olan II Filipp (I Lüdovik və Kiprli Annanın üçüncü oğlu) səltənəti ələ aldı. Ancaq olduqca yaşlı olan II Filipp taxt iddiasını gücləndirmək məqsədilə sələfinin bacısı Yolandanı böyük oğlu Filibertlə evləndirdi.

Onun 6 illik qısa səltənətində Fransa kralı VIII Çarlz İtaliyanı və Neapolu işğal etdi. Bu səfər üçün fransız ordusunun hersoqluğun ərazisindən keçməsinə icazə verildi.

## Mənbə
* Sabaudian Studies: Political Culture, Dynasty, and Territory (1400–1700), ed. Matthew Vester,(Truman State University Press, 2013), 6.
* Michael Mallett and Christine Shaw, The Italian Wars, 1494–1559, (Pearson Education Limited, 2012), 6.

## İstinadlar
II Filipp (Savoyya hersoqu)

**II Filipp** () və ya **Torpaqsız Filipp** () () — Savoyya hersoqu. Atası Savoyya hersoqu Lüdovik, anası isə Kipr kralı Yanoşun qızı Annadır.

Savoyya hersoqluğu böyük qardaşı IX Amadeusun şəcərəsindən davam edirdi. Ancaq onun nəvəsi II Çarlz 6 yaşında vəfat etmiş, sülalənin taxta ən yaxın kişi namizədi olaraq II Filipp səltənəti ələ aldı. Buna baxmayaraq taxt sırasında qardaşının şəcərəsinə mənsub bəzi qadın nümayəndələr buna qarşı çıxdılar. Taxt iddiasını gücləndirmək məqsədilə sələfinin bacısı Yolandanı böyük oğlu Filibertlə evləndirdi. Ancaq çox keçmədən II Filipp vəfat etdi.

## Mənbə
* Cholakian, Patricia Francis; Cholakian, Rouben Charles (2006). Marguerite de Navarre. Columbia University Press.
* Hand, Joni M. (2016). Women, Manuscripts and Identity in Northern Europe, 1350–1550. Routledge.
* Jackson-Laufer, Guida Myrl (1999). Women Rulers Throughout the Ages: An Illustrated Guide. ABC-CLIO.
* Kemp, Martin (2006). Leonardo Da Vinci. Oxford University Press.
* Knecht, R. J. (1982). Francis I. Cambridge University Press.
* Vester, Matthew, ed. (2013). Sabaudian Studies: Political Culture, Dynasty, and Territory (1400–1700). Truman State University Press.

## İstinadlar
II Filibert (Savoyya hersoqu)

**II Filibert** () və ya **Yaraşıqlı Filibert** () () — Savoyya hersoqu. Atası Savoyya hersoqu II Filipp, anası isə Burbonlu Marqaritadır.

1496-cı ildə atası II Filipp gözlənilmədən Savoyya hersoqu olmuşdu və taxt iddiasını gücləndirmək məqsədilə varisi olan 16 yaşlı oğlu Filiberti sələfinin 9 yaşlı bacısı Yolanda ilə evləndirmişdi. Yolanda Savoyya hersoqu I Çarlzın qızı və onun şəcərəsindən gələn ən böyük varis idi. Atasının qısa səltənəti və ölümünün ardından Filibert taxta çıxdı. Ancaq 2 il sonra xanımı Yolanda vəfat etdi və Filibertin taxt iddiası zəiflədi. Bu səbəblə Filibert Avropanın böyüyən gücü Habsburqlara yaxınlaşmağa başladı. Siyasi məqsədlərlə 1501-ci ildə Müqəddəs Roma imperatoru I Maksimilyanın qızı Marqarita ilə evləndi.

II Filibert 1504-cü ildə plevrit səbəbilə geridə varis buraxmadan vəfat etdi. Bu səbəblə taxta ögey qardaşı Çarlz çıxarıldı.

## Mənbə
* Hand, Joni M. (2013). Women, Manuscripts and Identity in Northern Europe, 1350–1550. Ashgate Publishing.
* Scott, John Beldon (2003). Architecture for the Shroud, Relic and Ritual in Turin. University of Chicago Press.
* Ward, A. W.; Prothero, G. W.; Leathes, Stanley, eds. (1934). The Cambridge Modern History. Vol. XIII. Cambridge at the University Press.

## İstinadlar
III Çarlz (Savoyya hersoqu)

**III Çarlz** () və ya **Yaxşı Çarlz** () () — Savoyya hersoqu. Atası Savoyya hersoqu II Filipp, anası isə Klaudin Brosdur.

1536-cı ildə bacısı oğlu olan Fransa kralı I Fransisk tərəfindən hersoqluq işğal olundu və III Çarlz ölkədən qaçmağa məcbur oldu. Qalan ömrünü sürgündə keçirmişdir.

## Mənbə
* John Roger Paas, The German Political Broadsheet, 1600–1700: 1600–1615, (Otto Harrassowitz, 1985), 67.
* Michael Mallett and Christine Shaw, The Italian Wars, 1494–1559, (Pearson Educational Limited, 2012), 230–231.

## İstinadlar
Çernobıl təcrid zonası

**Çernobıl təcrid zonası** () - 1986-cı ilin 26 aprel tarixində baş vermiş Çernobıl faciəsindən sonra Çernobıl AES-i və Pripyat şəhərinin ərazilərində yaradılmış xüsusi bölgə. 

## İstinadlar
Emmanuil Filibert (Savoyya hersoqu)

**Emanuel Filibert** () və ya **Dəmirbaş** () () — Savoyya hersoqu. Atası Savoyya hersoqu III Çarlz, anası isə Portuqaliya kralı I Manuelin qızı Portuqaliyalı Beatrisdir. Anası Müqəddəs Roma imperatoru V Karlın həm baldızı, həm də xalası qızı idi. Bu səbəblə gənc yaşlarından etibarən V Karlın ordusunda Fransaya qarşı müharibədə xidmət etməyə başlamışdı. 1553-cü ildə atasının vəfatıyla Savoyya hersoqluğuna yüksəlsə də, bütün mülkləri fransızlar tərəfindən işğal edilmişdi və 1536-cı ildən bəri bütün ailəsi sürgündə yaşamaqda idi. Bu səbəblə torpaqlarını geri almaq ümidiylə Habsburqlara xidmət etməyə davam etdi. Üstəlik, 1555–1559-cu illərdə Habsburqların Hollandiyadakı hakimi olaraq fəaliyyət göstərmişdir. Bu vəzifədə ikən ispanların şimali Fransaya etdiyi hücumlara şəxsən rəhbərlik etdi. 1559-cu ildə tərəflər arasında bağlanan sülhlə bütün mülklərini geri aldı. Sülhün şərtlərinə əsasən, Fransa kralı II Henrinin bacısı Marqaritayla evləndirildi.

Dayısı olan I Henrinin vəfatının ardından Portuqaliya taxtı uğrunda taxt iddiasını irəli sürsə də, müttəfiqi II Filippin Portuqaliya ilə İspaniyanı birləşdirməsiylə bu iddiasından əl çəkdi. Hersoqluğun paytaxtını 1562-ci ildə Şamberidən Turinə köçürdü.

## Mənbə
* Leathes, Stanley; Prothero, G. W.; Ward, Sir Adolphus William, eds. (1964). Cambridge Modern History. Vol. 1. Cambridge University Press.
* Vester, Matthew, ed. (2013). Sabaudian Studies: Political Culture, Dynasty, & Territory, 1400–1700. Truman State University Press.

## İstinadlar
Kiyevin kabusu

**Kiyevin kabusu** () — 24 fevral 2022-ci ildə Kiyev döyüşlərində Rusiyaya məxsus 6 döyüş təyyarəsini vuran ukraynalı hərbi pilota verilən ləqəb. Bu, böyük ehtimalla bir şəhər əfsanəsidir.

MiQ-29 pilotu olan Kiyevin xəyaləti Rusiyanın Ukraynaya hücumunun ilk 30 saatında Kiyev üzərində 2 Su-35. 2 Su-25, 1 Su-27 və 1 MiQ-29 təyyarəsini vurmuşdur. Ukrayna Müdafiə Nazirliyi bildirmişdir ki, əgər bu hərbi pilot haqqında deyilənlər təsdiqlənsə, Kiyevin xəyaləti işğalda Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin sıralarına vuruşan ən təcrübəli hərbi pilotlarından biri ola bilər. Ukraynanın eks-prezidenti Petro Poroşenko sonradan bir hərbi pilotun fotosunu paylaşaraq onun gerçək bir şəxsiyyət olduğunu qeyd etmişdir.

## İstinadlar
Artsax çarlığı

**Artsax çarlığı** () —  əsasən orta əsrlərdə Sünik və Arsak quberniyalarının, Utik quberniyasının Girdman kantonu, eləcə də Ayrarat quberniyasının Məzaz və Varajnunik kantonu ərazisində mövcud olmuş qeyri-müstəqil erməni çarlığı. 

Müasir erməni mənbələrində bura **[[Xaçın knyazlığı|Xaçın]]** adlandırılır. Bununla belə, albanəsilli şahzadə, sonuncu Xaçın knyazı Həsən Cəlalın dövründə Xaçının ərazisi sonralar mövcud olmuş Dağlıq Qarabağın bütün ərazisini, eləcə də onun qərbində, cənubunda və şimalındakı bir çox bitişik torpaqları əhatə etdiyinə görə bu knyazlıq Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının separatçı rejiminin adına uyğunlaşdırılaraq Artsax çarlığı kimi tanıdılmışdır. 

Erməniəsilli Amerika tarixçisi Robert Hyusenin iddialarına əsasən Artsax çarlığı 13-cü əsrin əvvəllərində gürcü, sonra isə monqol hökmranlığını qəbul etsə də, öz suverenliyini qoruyub saxlamışdır. Onun iddiasına əsasən buranın hökmdarları Elxani hökmdarı Arqun xan tərəfindən Həsən-Cəlalın (1214–1261) öldürülməsindən sonra çar titullarını itirsə də, XVI əsrdən etibarən Xəmsə məliklikləri və Sünik Kaşatağ məlikliyindən ibarət olmuş Süniki 19-cu əsrin əvvəllərinə qədər idarə etmişlər.

## Həmçinin bax

* Artsax
* Sünik knyazlığı
* Qafqaz Albaniyası
* Azərbaycan tarixi
* Dağlıq Qarabağ tarixi

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Robert H. Hewsen . *Orta əsr erməni mədəniyyətində "Arc'ax çarlığı" (Pensilvaniya Erməni Mətnləri və Tədqiqatları Universiteti)* . Thomas J. Samuelian və Michael E. Stone (red. ) Çiko, Kaliforniya: Scholars Press, 1984.ISBN&nbsp; .
I Karl Emmanuil

**I Çarlz Emanuel** () və ya **Böyük** () () — Savoyya hersoqu. Atası Savoyya hersoqu Emanuel Filibert, anası isə Fransa kralı I Fransiskin qızı Marqaritadır.

## Mənbə
* Storrs, Christopher (1999). *War, Diplomacy and the Rise of Savoy 1690–1720*. Cambridge University Press. ISBN 0521551463
* Vester, Matthew, ed. (2013). *Sabaudian Studies: Political Culture, Dynasty, & Territory, 1400–1700*. Truman State University Press

## İstinadlar
I Viktor Amadey

**I Viktor Amadeus** (, ) — Savoyya hersoqu. Atası Savoyya hersoqu Çarlz Emanuel, anası isə İspaniya kralı II Filippin qızı Ketrin Mişeldir.

## Mənbə
* Storrs, Christopher (1999). *War, Diplomacy and the Rise of Savoy 1690–1720*. Cambridge University Press. ISBN 0521551463

## İstinadlar
Vitali Skakun

**Vitali Vladimiroviç Skakun** (; ) — Ukrayna hərbi qulluqçusu, matros, Ukrayna Qəhrəmanı (2022), kontr-admiral Mixail Ostroqradski adına 35-ci əlahiddə dəniz piyada briqadasının əlahiddə batalyonunun mühəndis-istehkam bölməsinin istehkamçısı.

## Həyatı
Vitali Skakun 19 avqust 1996-cı ildə Ternopol vilayətinin Berejanı şəhərində anadan olmuşdur.

Berejanı şəhəri 3 nömrəli ümumtəhsil məktəbini, 20 nömrəli Lvov Ali peşəkar məktəbini (2017) və "Lvov Politexnikası" Milli Universitetini bitirmişdir.

Rusiyanın Ukraynaya hücumu zamanı 24 fevral 2022-ci ildə kontr-admiral Mixail Ostroqradski adına 35-ci əlahiddə dəniz piyada briqadasının əlahiddə batalyonunun mühəndis-istehkam bölməsinin istehkamçısı, matros Vitali Skakun Xerson vilayətində rus qoşunlarına aid tank kolonunun hərəkətinin qarşısını almaq üçün Geniçesk avtomobil körpüsünü partladan zaman həlak olmuşdur.

26 fevral 2022-ci ildə Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenskinin sərəncamı ilə matros Vitali Skakun ölümündən sonra "Ukrayna Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* *Белякова, И.* Виталик, дитя, как??? Что рассказали в Бережанах о Герое Виталие Скакуне, который взорвал мост вместе с собой // 20 минут Тернополь. — 2022. — 25 fevral.
* Украинский морпех погиб при подрыве Генического моста // Azadlıq radiosu. — 2022. — 25 fevral.
* *Моргун, И.* Героически погиб: уроженец Тернопольщины взорвал мост, чтобы остановить врага  // Общественное Новости. — 2022. — 25 fevral.
* МОН выражает соболезнования по поводу смерти украинского пехотинца Виталия Скакуна // mon.gov.ua. 25 fevral 2022-ci il.
Fransisk (Savoyya hersoqu)

**Fransisk** () () — Savoyya hersoqu. Atası Savoyya hersoqu Viktor Amadeus, anası isə Fransa kralı IV Henrinin qızı Kristinadır.

Atasının ani vəfatının ardından, hələ 5 yaşında ikən Savoyya hersoqu, anası isə taxt naibəsi elan olundu. Ancaq cəmi bir il sonra qızdırmalı xəstəlik səbəbilə öldüyü qeyd edilir. Ölümündən sonra taxta 4 yaşlı kiçik qardaşı Çarlz Emanuel çıxdı və anası naibəliyə davam etdi.

## Mənbə

* Storrs, Christopher (1999). *War, Diplomacy and the Rise of Savoy 1690–1720*. Cambridge University Press. ISBN 0521551463
* Merlini, Carlo (1938). *Ambienti e Figure di Torino Vecchia*. Turin

## İstinadlar
II Karl Emmanuil (Savoyya hersoqu)

**II Çarlz Emanuel** () () — Savoyya hersoqu. Atası Savoyya hersoqu Viktor Amadeus, anası isə Fransa kralı IV Henrinin qızı Kristinadır.

Atasının ani vəfatı və azyaşlı qardaşı Fransiskin cəmi 1 illik qısa səltənətinin ardından, hələ 4 yaşında ikən Savoyya hersoqu oldu. Eynilə qardaşı kimi, azyaşlı olması səbəbilə 1648-ci ilədək səltənət anası Kristina tərəfindən idarə edildi. Hətta bu tarixdən sonra da anası 1663-cü ildəki ölümünədək səltənətdə söz sahibi olmuş, Çarlz Emanuel eyş-işrət dolu həyat yaşamışdır.

## Mənbə

* Storrs, Christopher (1999). *War, Diplomacy and the Rise of Savoy 1690–1720*. Cambridge University Press. ISBN 0521551463
* Oresko, Robert (2004). "Maria Giovanna Battista of Savoy-Nemours (1644-1724): daughter, consort, and Regent of Savoy". In Campbell Orr, Clarissa (ed.). *Queenship in Europe 1660-1815: The Role of the Consort*. Cambridge University Press. pp.&nbsp;16–55. ISBN 0-521-81422-7

## İstinadlar
II Viktor Amadey (Savoyya hersoqu)

**II Viktor Amadeus** () () — Savoyya hersoqu və Sardiniya kralı. Atası Savoyya hersoqu Çarlz Emanuel, anası isə Savoyyalı Mariya Jannadır.

Atasının ani vəfatının ardından, hələ 9 yaşında ikən Savoyya hersoqu, anası isə taxt naibəsi oldu. Fransa kralı XIV Lüdovik bölgədəki fransız təsirini gücləndirmək məqsədilə kiçik hersoqun gələcəkdəki evliliyini planlaşdırmaq niyyətində idi. Ancaq yetkinlik yaşına çatan Viktor Amadeus fransız təsirindən çıxdı və 1684-cü ildə yazdığı əmrlə Fransa yönümlü anasını dövlət idarəsindən tamamilə uzaqlaşdırdı.

İspaniya səltənəti uğrunda gedən taxt mübarizəsinə qoşulan Viktor Amadeus 1713-cü ildə Siciliya krallığını ələ keçirdi ancaq çox keçmədən bu ünvanını Sardiniya kralı olaraq dəyişməli oldu.

## Mənbə
* Symcox, Geoffrey (1983). *Victor Amadeus II: absolutism in the Savoyard State, 1675–1730*. Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-520-04974-1
* Storrs, Christopher: *War, diplomacy and the rise of Savoy, 1690–1720*, Cambridge University Press, 1999, 
* Ragnhild, Marie Hatton (1997). *Royal and republican sovereignty in early modern Europe*. Cambridge University Press. ISBN 0-521-41910-7
* Oresko, Robert (2004). "Maria Giovanna Battista of Savoy-Nemours (1644–1724): daughter, consort, and Regent of Savoy". In Campbell Orr, Clarissa (ed.). *Queenship in Europe 1660–1815: The Role of the Consort*. Cambridge University Press. pp. 16–55. ISBN 0-521-81422-7

## İstinadlar
III Karl Emmanuil

**III Çarlz Emanuel** () () — Savoyya hersoqu və Sardiniya kralı. Atası Savoyya hersoqu Viktor Amadeus, anası isə Fransa kralı XIII Lüdovikin nəvəsi Orleanlı Anna Mariyadır.

Saray ənənələrinə uyğun olmayan evliliyi səbəbilə skandala səbəb olan atasının taxtdan çəkilməsiylə, gözlənilmədən Savoyya hersoqu və Sardiniya kralı oldu. Ancaq Şamberidəki qəsrində iqamət etməyə başlayan atası çox keçmədən dövlət işlərinə müdaxilə etməyə başladı və oğlunu bacarıqsızlıqla ittiham etdi. Ətrafına topladığı dəstəkçiləriylə yenidən taxtı ələ keçirmək cəhdinin ardından, atasını Rivoli qalasına həbs etdirdi. Çox keçmədən atası burada vəfat etdi.

## Mənbə
* Huberty, Michel; Giraud, Alain; Magdelaine, F. and B. (1985). L'Allemagne Dynastique, Tome IV – Wittelsbach. France: Laballery. pp. 82, 141, 166, 202, 273, 310–311. ISBN 2-901138-04-7
* Raggi, Giuseppina (2019). "The Lost Opportunity: Two Projects of Filippo Juvarra Concerning Royal Theaters and the Marriage Policy between the Courts of Turin and Lisbon (1719–1722)". *Music in Art: International Journal for Music Iconography*. **44** (1–2): 119–137. ISSN 1522–7464

## İstinadlar
III Viktor Amadey (Savoyya hersoqu)

**III Viktor Amadeus** () () — Savoyya hersoqu və Sardiniya kralı. Atası Savoyya hersoqu Viktor Amadeus, anası isə Hesseli Poliksenadır.

## Mənbə
* Bertolotti. Davide:*Istoria della R. Casa di Savoia*, Antonio Fontana, 1830, p 289
* Morselli. Mario: *Amedeo Avogadro, a scientific biography*, Springer, 1984, p 6
* Botta, Carlo: *Storia d'Italia dal 1789 al 1814*, 1837, Torino, p 105

## İstinadlar
Uilyam Horatio Pauel

**Uilyam Horatio Pauel** () — Amerikalı teatr və kino sənətçisi.

Broadway səhnəsində uğurlu karyerasından sonra 1922-ci ildə Sherlock Holmes filmində kiçik bir rol ilə sinemaya addım atır. MGM ulduzu olaraq, Myrna Loy ilə birlikdə on dörd filmdə oynayıb. *The Thin Man (1934)*, *My Man Godfrey* (1936), *Life with Father* (1947) adlı filmlərdəki performansı ilə 3 dəfə Ən yaxşı kişi roluna görə Oskar mükafatına namizəd göstərilib. O, təqaüdə çıxmasının 30-cu ilində, 1984-cü ildə Palm Springsdə ürəyinin dayanması səbəbilə 91 yaşında vəfat etdi.

## Həyatı
1892-ci ildə Pittsburqda anadan olan Uilyam Pauel, Nettie Manila və mühasib işləyən Horatio Uarren Pauelin yeganə övladı idi. 1907-ci ildə gənc Uilyam ailəsi ilə birlikdə Missuri ştatının *Kanzas Siti* şəhərinə köçdü və dörd il sonra Mərkəzi Liseyi bitirdi.

## Ölümü
Pauel təqaüdə çıxdıqdan təxminən 30 il sonra, 5 mart 1984-cü ildə 91 yaşında ürək çatışmazlığından Palm Springsdə, Kaliforniyada vəfat etdi. O, *Kaliforniya ştatının Katedral şəhərindəki Səhra Memorial Parkında* üçüncü həyat yoldaşı *Diana Lyuis* və yeganə övladı, oğlu *Uilyam Devid Pauelin* yanında dəfn edilib.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əskişəhər Azərbaycanlılar Dərnəyi

**Əskişəhər Azərbaycanlılar Dərnəyi** - Türkiyənin Əskişəhər şəhərində fəaliyyət göstərən diaspor təşkilatı, azərbaycanlılar dərnəyi.
Üç çizgi jurnalının təsisçisi.2015-ci ildə Xocalı soyqırımının 23-cü ildönümü ilə əlaqədar olaraq ilk dəfə Əskişəhərin Muttalib bölgəsində 613 ağac əkərək Xocalı Soyqırımı Xatirə Ormanının salınmasının təşəbbüskarı. Türkiyədə Əbülfəz Elçibəyə aid təşkil olunan ilk mədəni layihənin təşkilatçısı. 

## İstinadlar
NATO sammiti

**NATO sammiti** () —  Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatına (NATO) üzv ölkələrin dövlət və hökumət başçılarının təşkilatın strateji istiqamətini qiymətləndirmək və müəyyən etmək, habelə yeni Baş katibin seçilməsi qaydalarını təsdiq etmək üçün vaxtaşırı baş tutan görüşü. Sammitlərin yeri və vaxtı Şimali Atlantik Şurası tərəfindən müəyyən edilir.

1949-cu ildə NATO-nun yaranmasından bu yana otuzdan çox NATO sammiti keçirilmmişdir. Sonuncu müntəzəm sammit 2019-cu ilin dekabrında Şimali Makedoniya Respublikasının ittifaqa qoşulmaq qərarına gəldiyi zaman Londonda baş tutmuşdur.

## İstinadlar
Şimali Atlantik Şurası

**Şimali Atlantika Şurası** (, *NAC*) — Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatının (NATO) əsas siyasi orqanı. Bu, üzv ölkələrin daimi nümayəndələrindən ibarətdir. Şimali Atlantik Şurası Şimali Atlantika müqaviləsinin 9-cu maddəsinə uyğun olaraq yaradılmışdır və NATO-da səlahiyyətləri birbaşa müqavilədən irəli gələn yeganə qurumdur.

Şimali Atlantika müqaviləsi Şimali Atlantik Şurasına müxtəlif siyasi funksiyaları yerinə yetirmək üçün köməkçi orqanlar, o cümlədən müqavilənin digər hissələrini həyata keçirmək üçün müdafiə komitəsi yaratmaq hüququ vermişdir. Şimali Atlantika Şurası 1952-ci ildən daimi iclasdadır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
*
Praqada NATO sammiti (2002)

**Praqada NATO sammiti** — 20–22 noyabr 2002-ci il tarixlərində Çexiyanın paytaxtı Praqa şəhərində keçirilmiş sammit. Bu, NATO-ya üzv ölkələrin dövlət və hökumət başçılarının təhlükəsizlik məsələlərinə dair rəsmi qərarlar qəbul etmək üçün bir araya gəldiyi XVI NATO sammiti idi.

Mətbuat konfransında ABŞ-nin o vaxtkı prezidenti Corc Buş "istəklilərin koalisiyası" ilə birlikdə Səddam Hüseynin "silahsızlaşdırılacağı"nı elan etmişdir.

## İstinadlar
Usta Bob

**Usta Bob** () — HIT Entertainment, HOT Animation və SD Entertainment üçün Kit Çapman tərəfindən yaradılmış Britaniya animasiyalı uşaq televiziya serialıdır.

## Məzmun
## İstinadlar
Avro-Atlantik Tərəfdaşlıq Şurası

**Avro-Atlantik Tərəfdaşlıq Şurası** (AATŞ; , *EAPC*) — NATO ilə Avropada və Asiyanın Avropa periferiyasında yerləşən qeyri-NATO ölkələri arasında münasibətləri yaxşılaşdırmaq üçün yaradılmış çoxtərəfli forum. Burada dövlətlər əməkdaşlıq etmək və bir sıra siyasi və təhlükəsizlik məsələlərini müzakirə etmək üçün bir araya gəlirlər. AATŞ 29 may 1997-ci ildə Portuqaliyanın Sintra şəhərində nazirlərin görüşündə yaradılmışdır. Bu, 1994-cü ildə yaradılmış Sülh Naminə Tərəfdaşlıq (SNT) ilə birgə fəaliyyət göstərir.

## Üzvlər

50 üzvdən 28-i NATO üzvü, 22-si isə tərəfdaş ölkədir. Tərəfdaş ölkələr bunlardır:

***6** Soyuq Müharibə dövründə kapitalist iqtisadiyyatı olan, lakin hərbi cəhətdən neytral qalan ölkə:
**
**
**
**
**
**
***12** keçmiş SSRİ ölkəsi:
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
***4** keçmiş Yuqoslaviya ölkəsi:
**
**
**
**

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* History of NATO – the Atlantic Alliance - UK Government site
* EAPC Security Forum 2007 in Ohrid, Macedonia
İlan adası döyüşü

**İlan adası döyüşü** () - Rusiyanın Ukraynanı istila etməsinin ilk günündə Rusiya Silahlı Qüvvələri ilə Ukrayna Silahlı Qüvvələri arasında Qara dənizdə yerləşən Zmeinı adasında baş vermiş döyüş.

## Arxa plan

Qara dənizdə yerləşən və Ukraynaya mənsub olan İlan adası inzibati cəhətdən Odessa vilayətinin Kiliyski rayonu ərazisində yerləşir. Rumıniyanın su sərhədlərinə yaxın ərazidə yerləşən ada uzun müddət Rumıniya və Ukrayna arasında fikir ayrılığına səbəb olmuş və tərəflərdən hər biri adanın özünə aid olduğunu elan etmişdir. 

Adanı əhatə edən ərazi suları 2004-cü ildən 2009-cu ilə qədər Rumıniya və Ukrayna tərəfindən növbəti dəfə mübahisələndirilmiş, o zaman Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi adanı əhatə edən suların Rumıniyaya verilməsi ilə bağlı qərar çıxarmışdır. 

Ukrayna 2007-ci ildə İlan adasının yaşayış üçün əlverişli ada statusunu sübut etmək və mübahisədə əlini gücləndirmək üçün adanın yeganə yaşayış məntəqəsi olan Beloe qəsəbəsini salmışdır. Adada yerləşən Beloe qəsəbəsi rəsmi statusa malikdir və burada poçt, muzey və ayrıca bank fəaliyyət göstərir. 2007-ci ildə adada provaslav kilsəsinin tikintisi planlaşdırılmışdır. 

2021-ci ilin avqustunda Ukrayna ətrafında Rusiya qüvvələri cəmləşdiyi bir vaxtda Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski adada mətbuat konfransı keçirdi və o, dedi: *Bu ada, bütün ərazimiz kimi, Ukrayna torpağıdır və biz onu müdafiə edəcəyik. bütün gücümüzlə.*

### Hücum

2022-ci ilin 24 fevral tarixində Rusiyanın Ukraynanı istila etməsinin ilk günündə Ukrayna Dövlət Sərhəd Xidməti yerli vaxtla təxminən saat 18:00-da İlan adasının Rusiya Hərbi Dəniz Qüvvələrinin gəmiləri tərəfindən hücuma məruz qaldığını elan etdi. "Moskva" kreyseri və patrul kateri Vasili Bıkovun göyərtələrindən ada ağır atəşə tutuldu. Rus hərbi gəmisi özünü təqdim etdikdən sonra Ukrayna əsgərlərinə təslim olmalarını əmr edir və əvəzində səsgücləndiricidən ''Rus döyüş gəmisi, dur s*k*d*r burdan'' () formasında cavab alır.

### Reaksiyalar

## İstinadlar
Gürcüstan Milli Legionu

**Gürcüstan Milli Legionu** (; ) - Donbass müharibəsinin gedişatında yaradılmış və əsasən etnik gürcülərdən təşkil olunmuş yarımhərbi birləşmə. Gürcüstan Milli Legionu rəsmi olaraq Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin, Ukrayna QQ-na daxildir və 2014-cü ilin may ayında *Rusiya təcavüzünə qarşı durmaq* məqsədi ilə təşkil edilib. 

Legiona veteran gürcü zabiti Mamuka Mamulaşvili komandanlıq edir. Gürcüstan Milli Legionunun bir çox döyüşçüsü Birinci Çeçenistan müharibəsinin iştirakçısı olmuş etnik çeçenlərdir.

## Yaranması
 
## İstinadlar
Karl Feliks (Savoyya hersoqu)

**Çarlz Feliks** () () — Savoyya hersoqu və Sardiniya kralı. Atası Savoyya hersoqu Viktor Amadeus, anası isə İspaniya kralı V Filippin qızı Mariya Antuanetta Ferdinandadır.

## Mənbə
* S. Costa di Beauregard, Unhomme d'autrefois, Paris 1877, p. 274
* Rosario Romeo, *Dal Piemonte sabaudo all'Italia liberale*. Torino, Einaudi, 1963, p. 33
* F. Lemmi, *La politica estera di Carlo Alberto nei suoi primi anni di regno*, Firenze 1928, p. 93.
* G. Manno, *Biografia di S. A. R. il duca del Genevese poscia re C. F., in Note sarde e ricordi*, Torino 1868, p. 288

## İstinadlar
Xerson döyüşü (2022)

**Xerson uğrunda döyüşlər** — Rusiya Silahlı Qüvvələrinin Ukraynanın Xerson vilayəti ərazisində 24 fevral 2022-ci ildə başlayan və davam edən hücumudur. Martın 3-dən noyabrın 11-dək şəhər Rusiya tərəfindən işğal edildi, 2022-ci ilin noyabrında rus ordusu şəhərdən geri çəkildi, Xerson noyabrın 11-də Ukrayna Silahlı Qüvvələri tərəfindən azad edildi.

## Hücum
Rusiya prezidenti Vladimir Putinin Ukraynada "xüsusi hərbi əməliyyat" elan etməsindən az sonra Rusiya Hərbi Hava Qüvvələri Krım ərazisindən Xerson vilayətinin bir sıra şəhərlərindəki hədəflərə qanadlı və ballistik raketlər atmağa başlaydı. Daha sonra Rusiya aviasiyasının dəstəyi ilə Rusiya silahlı qüvvələri Novaya Kaxovka, Geniçesk,  Melitopolu işğal edərək Xersona yaxınlaşaraq tədricən Xerson vilayətinin dərinliklərinə daxil olmağa başladılar. 

Fevralın 24-də axşam rus qoşunları Antonovski körpüsünə nəzarəti ələ keçirmək üçün Xersonu işğal etməyə cəhd etdilər ki, bu da ruslara Dnepr çayı üzərindən Nikolayevin mühüm nəqliyyat mərkəzinə doğru strateji keçid imkanı verəcək. Ukraynanın mexanikləşdirilmiş qüvvələri körpünü qoruya bildi və rusları şimala doğru növbəti ən yaxın Dnepr keçidinə, fevralın 25-də rusların tutduqları Novaya Kaxovka şəhərinə doğru irəliləməyə məcbur etdi. Daha sonra, fevralın 25-də rus qoşunları Antonovski körpüsünü işğal etdilər. Bu obyekt uğrunda döyüş son dərəcə şiddətli kimi təsvir olunur..

Xerson meri İqor Kolıxayevin sözlərinə görə, fevralın 26-na keçən gecə Ukrayna hava qüvvələrinin Rusiyanın zirehli mövqelərinə endirdiyi zərbə rusları körpüdən keçərək Dnepr çayının şərq tərəfinə çəkilməyə məcbur edib.

Fevralın 26-da günortadan sonra Xerson Vilayət Dövlət Administrasiyasının rəhbəri Gennadi Laxuta Ukrayna ordusunun Xersona keçidə nəzarəti itirdiyini və bunun ruslara böyük itkilər verdiyini bildirdi.

## İstinadlar
Xarkov döyüşü (2022)

**Xarkov uğrunda döyüşlər** () — Rusiya Silahlı Qüvvələrinin Ukraynanın Xarkov şəhəri və ona bitişik ərazilərdə nəzarəti ələ keçirmək məqsədilə apardığı hərbi əməliyyatlar.

## Hərbi əməliyyatlar
Fevralın 24-də Moskva vaxtı ilə saat 6:00 radələrində Xarkov da daxil olmaqla, Ukrayna ərazilərində silsilə partlayışlar, o cümlədən Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin strateji obyektlərinə bir sıra raket və bombardman hücumlar baş vermiş, bu aerodromlar və komanda məntəqələri, Xarkov vilayətinin Çuguev şəhərindəki hərbi aerodromun dağıdılmasına səbəb olmuşdur. Təxminən eyni vaxtda ağır texnika və artilleriyadan istifadə etməklə Xarkov vilayəti ərazisində Rusiya-Ukrayna sərhədinin genişmiqyaslı keçidi başlandı. Günorta saatlarında Xarkov metrosu sığınacaq elan edildi və orada hərəkət dayandırıldı. FSB-nin məlumatına görə, saat 13:00-a qədər Ukrayna sərhədçiləri təslim olaraq və ya içəriyə çəkilərək sərhəd rayonlarını tərk ediblər. Saat 16-da Xarkovla dəmir yolu əlaqəsi dayandırıldı və saat 18-də komendant saatı tətbiq olundu.

Bir sıra KİV-in məlumatına görə, fevralın 24-də günorta saatlarında rus bölmələri Xarkovu bloklamaq üçün əməliyyata başladılar. Smerch MLRS istifadə edərək şəhərin və onun ətrafının, eləcə də qonşu şəhərlərin atəşə tutulması barədə məlumatlar var idi. Ukraynanın Fövqəladə Hallar üzrə Dövlət Xidməti atışma ilə bağlı məlumatı təsdiqləyib.

Günorta saat 13-ə yaxın Rusiya ordusunun ilk bölmələri Xarkova yaxınlaşdı, döyüş başladı, bu zaman Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahının məlumatına görə, Rusiya tərəfi dörd tankı, Silahlı Qüvvələr isə itirdi. Ukrayna ordusu hələ də şəhərə hücumu dayandıra bildi.

Fevralın 27-də səhər saatlarında rus qoşunları bir neçə istiqamətdən şəhərə daxil oldular.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kiyev döyüşü (2022)

**Kiyev uğrunda döyüşlər** — Rusiyanın Ukrayna istilasından sonra, 2022-ci il fevralın 25-də başlayan Rusiya Silahlı Qüvvələrinin Ukrayna Silahlı Qüvvələrinə qarşı Kiyev istiqamətində hərbi əməliyyatları.

## Döyüş

### 25 fevral
Fevralın 25-də səhər saatlarında Ukrayna əsgəri paltarı geyinmiş üç rusiyalı diversant Obolon rayonuna daxil olub. Bu şimal rayon Ukrayna Parlamentinin toplaşdığı Ali Radanın binasından təxminən 6 mil (9,7 km) məsafədədir. Üç diversant Ukrayna qüvvələri tərəfindən öldürülüb. Səhər saatlarında Ukraynaya məxsus Su-27 qırıcısı yaşayış binasına çırpılaraq şəhərin üzərində vuruldu.

Gün ərzində şəhərin bir neçə məhəlləsində atəş səsləri eşidildi; Ukrayna rəsmiləri atəşin rus qoşunları ilə toqquşma nəticəsində baş verdiyini bildiriblər.

Kiyevin meri Vitali Kliçko əlinə silah alıb döyüşəcəyinə söz verib. Qardaşı Vladimir də aylar əvvəl ehtiyatda olan əsgərlərə qoşularaq eyni fikirləri ifadə etdi.

Rusiya silahlı qüvvələri Kiyevin Hostomel qəsəbəsində yerləşən Antonov hava limanına yerləşdirilib. Antonov hava limanında döyüşün bir hissəsi olaraq hava limanına nəzarət iki dəfə ələ keçirdi. Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski Kiyev xalqını Rusiyanın hücumuna molotov kokteyli ilə cavab verməyə çağırıb. Vətəndaşlara 18 min silah paylanılıb. Adətən ehtiyatda saxlanılan Ərazi Müdafiə Qoşunları da işə salınıb.

Fevralın 25-nə keçən gecə Kiyevdə güclü atışma olub. Ukrayna silahlı qüvvələri 60-a yaxın rus diversantını öldürdüyünü iddia edir.

### 26 fevral
Fevralın 26-da səhər saatlarında rus artilleriyası şəhəri 30 dəqiqədən çox atəşə tutdu. Eyni zamanda, Ukrayna qüvvələri Troyeşçinanın şimal-şərq məhəlləsində elektrik stansiyasına hücumu dəf etdilər; BBC hücumun "şəhəri elektrik enerjisindən məhrum etmək cəhdi" ola biləcəyini irəli sürdü. Ağır döyüşlər də mərkəzi Şuliavka məhəlləsindəki Kiyev Zooparkının yaxınlığında baş verdi, burada Ukrayna qüvvələri Peremohy prospektində ordu bazasını müdafiə etdi. Döyüşlər Kiyevin digər küçələrində də gedirdi. Sakinlərə pəncərələrdən və eyvanlardan uzaq olmaları barədə xəbərdarlıq edilib.

Zelenskinin sözlərinə görə, Ukrayna qüvvələri Rusiyanın hücumunu dəf etməyə müvəffəq olub və şəhəri və ətraf iri şəhərləri nəzarətdə saxlamaqda davam edib. Komendant saatı saat 17:00-dan səhər 8-ə qədər uzadıldı və pozucular "Rus diversant və ya kəşfiyyat qrupları"nın bir hissəsi hesab edilir.

Britaniya Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, Rusiya qüvvələrinin əsas hissəsi Kiyevin mərkəzindən 19 mil (31 km) aralıda idi.

Ukrayna Ərazi Müdafiə Qüvvələri könüllülərin səfərbər edilməsinə cavabdehdir. Ukraynanın daxili işlər naziri Denis Monastırski bəyan edib ki, Kiyevdə könüllülərə 25 000-dən çox avtomat, 10 milyona yaxın güllə, reaktiv yaylım atəşi sistemləri və atəş qurğuları verilib.

### 27 fevral
Fevralın 27-də səhər tezdən Kiyevdə rus diversantları ilə bəzi toqquşmalar olub. Yerli rəsmilər səhərə kimi Kiyevin tam olaraq Ukrayna qüvvələrinin nəzarətində olduğunu iddia ediblər.

## İstinadlar
Burqundiyalı Mariya (Savoyya hersoqinası)

**Burqundiyalı Mariya** () () — İlk Savoyya hersoqu və antipapa VIII Amadeusun xanımı, Savoyya hersoqinası. Atası Burqundiya hersoqu Cəsur Filipp, anası isə Flandriya qrafinyası Marqaritadır.

Hələ 7 yaşında ikən 10 yaşlı Savoyya qrafı VIII Amadeusla nigahlandı. Cütlüyün toy mərasimi isə 1401-ci ilin mayında baş tutdu. Ərinin 1416-cı ildə hersoqluğa yüksəlməsiylə o da qrafinyalıqdan hersoqinalığa yüksəldi.

## Mənbə

* Suckale, Robert; Crossley, Paul (2005). *Prague: The Crown of Bohemia, 1347-1437*. Metropolitan Museum of Art. p.&nbsp;16. ISBN 9781588391612
* Richard Vaughan, *Philip the Bold: The Formation of the Burgundian State*, (The Boydell Press, 2005), 53

## İstinadlar
Kiprli Anna

**Kiprli Anna** (; ) () — Savoyya hersoqu Lüdovikin xanımı, Savoyya hersoqinası. Atası Kipr kralı Yanoş, anası isə onun ikinci xanımı Burbonlu Şarlottadır.

9 avqust 1431-ci ildə bağlanan sazişlə Savoyya hersoqluğunun varisi Şahzadə Amadeusla nişanlansa da, cəmi 20 gün sonra vəliəhd anidən vəfat etdi. Ancaq tərəflər arasında əlaqələri qırmamaq üçün Anna 1 yanvar 1432-ci ildə bağlanan yeni sazişlə hersoqun ikinci oğlu və yeni varisi Lüdoviklə nişanlandı. Cütlüyün toy mərasimi 12 fevral 1434-cü ildə Şamberidə keçirildi və bir neçə ay sonra — 7 noyabrda hersoq oğlunu naib təyin edərək dövlət işlərindən uzaqlaşdığını elan etdi. Buna baxmayaraq V Feliks adını alıb antipapa seçildiyi tarixədək (1440) hersoqluğun idarəsindən rəsmi şəkildə əl çəkmədi.

Əri Savoyyalı Lüdovik isə ədəbiyyatla məşğul olur, hersoqluğun idarəsini xanımına həvalə etmişdi. Tez-tez əyləncələr tərtibləyən Annanın dəbdəbəli həyatı bir çox kəndlinin və əsilzadənin etirazına səbəb olmuşdu. Bütün bu məsrəflərin qarşılanması üçün Anna qızları üçün mühüm evlilik planları tərtiblədi. 1451-ci ildə 10 yaşlı qızı Şarlottanı Fransa taxtının vəliəhdi Lüdoviklə evləndirdi.

11 noyabr 1462-ci ildə Cenevrədə vəfat etdi.

## Mənbə
* https://www.jstor.org/stable/3048365

## İstinadlar
Lüdovik (Kipr kralı)

**Lüdovik** () () — Kipr kralı. Atası Savoyya hersoqu Lüdovik, anası isə Kipr kralı Yanoşun qızı Annadır.

Doğum tarixi və uşaqlıq illəriylə bağlı yetərli məlumat yoxdur. Haqqındakı ilk məlumata görə, 14 dekabr 1444-cü ildə Stirlinq qalasında Şotlandiya kralı I Ceymsin qızı Anabellayla evlənmişdir. Ancaq cütlüyün toy mərasimi heç vaxt baş tutmadı. Belə ki, 1458-ci ildə nikah ləğv edilmişdir.

7 oktyabr 1458-ci ildə Lüdovik Kipr kraliçası Şarlottayla evləndi və Kipr kralı oldu. Ancaq çox keçmədən xanımıyla birlikdə adadan qaçmağa məcbur oldular və qalan ömürlərini Romada keçirdilər.

## Mənbə

* Hill, George (1948). A History of Cyprus. Vol. III: The Frankish Period, 1432–1571. Cambridge University Press.
* Ward, A.W.; Prothero, G.W.; Leathes, Stanley, eds. (1911). The Cambridge Modern History. Vol. XIII. Cambridge University Press

## İstinadlar
Savoyyalı Şarlotta

**Savoyyalı Şarlotta** (; ) () — Fransa kralı XI Lüdovikin ikinci xanımı, Fransa kraliçası. Atası Savoyya hersoqu Lüdovik, anası isə Kipr kralı Yanoşun qızı Annadır.

## Mənbə
* Joachim W. Stieber, *Pope Eugenius IV, the Council of Basel and the Secular and Ecclesiastical Authorities in the Empire*, (E. J. Brill, 1978), 254
* Sharon L. Jansen, *Anne of France: Lessons For My Daughter*, ed. Jane Chance, (Boydell & Brewer, 2004), 2–3
* Richard Vaughan, *Philip the Good*, (The Boydell Press, 2010), 353

## İstinadlar