Radiasiya xəstəliyi

**Radiasiya xəstəliyi** canlı orqanizimdə (məsələn, insanda) müxtəlif növ ionlaşdırıcı şüalara məruz qalma nəticəsində yaranan və zərərli şüalanmanın növündən, onun dozasından, şüa mənbəyinin yerindən, dozanın paylanma vaxtından asılı olaraq bir sıra simptomlarla  xarakterizə olunan xəstəlikdir. Radiasiya xəstəliyinin ağır fəsadı immun çatışmazlığıdır ki, bunun nəticəsində  infeksiyalar qanyaradıcı orqanların işində pozuntular əmələ gətirir və daxili orqanların fəaliyyətini pozaraq çoxlu orqan çatışmazlığına  səbəb olur.
Radiasiya xəstəliyini ionlaşdırıcı şüalanmanın yaratdığı yerli radiasiya xəsarətləri ilə qarışdırmaq olmaz (məsələn: radiasiya reaksiyası, radiasiya yanığı, radiasiya dermatiti (L58, L59), radiasiya xorası, radiasiya hepatiti, radiasiya pnevmoniti (J70.0), radiasiya ağciyər fibrozu (J70.1), radiasiyadan sonrakı kifoz (M96.2), radiasiyadan sonrakı skolioz (M96.5), radiasiya çənənin osteonekrozu (K10. 2), ağız boşluğunun radiasiya selikli qişası (K12.3), radiasiya qastroenteriti və kolit (K52.0), radiasiya proktiti (K62.7), radiasiya sistit (N30.4) və s. ). Müəyyən bir vəziyyətdə ionlaşdırıcı şüalanmaya məruz qalma səbəbindən yaranan digər patologiyalar üçün ICD-10 kodundan  əlavə W88, Y63.2, Y63.3, Z57.1 kodları da təqdim edilir.
İnsanlarda şüa xəstəliyirad ioaktiv maddələrin bədənə tənəffüs edilmiş hava, mədə-bağırsaq traktı, dəri və selikli qişalar, həmçinin inyeksiya vasitəsilə xarici  və ya daxili şüalanma nəticəsində yaranır.
Radiasiya xəstəliyinin ümumi klinik təzahürləri, əsasən,  qəbul edilən ümumi şüalanma dozasından asılıdır. Vahid zaman ərzində məruz qalınan şüalanma dərəcəsindən asılı olaraq  kəskin şüa xəstəliyi (qısa müddət ərzində yüksək doza) və yaxud da xroniki şüa xəstəliyi (hüceyrələrdə uzun müddət ərzində az miqdarda  dozanın yığılması nəticəsində) inkişaf edir.
 
## Kəskin radiasiya xəstəliyi
Kəskin şüa xəstəliyi (KŞX) - qısa müddət ərzində 1 Gy-dən (100 rad) çox dozanın vahid təsiri nəticəsində əmələ gəlir. 1 Gy-ə qədər (100 rad)  olan dozaların təsiri bədəndə yüngül dəyişikliklərə səbəb olur ki, bu da xəstəlikdən əvvəlki period hesab olunur. 1 Gy-dən yüksək olan dozalar əsasən qanyaradıcı orqanların zədələnməsinə gətirib çıxarır ki,  bu da öz növbəsində kəskin şüa xəstəliyinin sümük iliyi və ya bağırsaq formalarını əmələ gətirir. 10 Gy-dən yüksək  dozalarla birdəfəlik şüalanma tamamilə öldürücü hesab olunur. 

## Xroniki radiasiya xəstəliyi
Xroniki şüa xəstəliyi (XŞX) bədənin ümumilikdə  0,7-1 Gy-ə qədər arta bilən, qısa müddət ərzində 0,1-0,5 Gy/gün dozada, davamlı və ya fraksiyalaşdırılmış şüalanması nəticəsində inkişaf edir. Xroniki şüa xəstəliyinin unikallığı ondan ibarətdir ki, aktiv şəkildə yayılaraq toxumalarda hüceyrə yenilənməsinin intensiv prosesləri ilə əlaqədar toxuma təşkilinin morfoloji bərpası imkanı uzun müddət qalır. Bu zaman  sinir, ürək-damar və endokrin sistemlər kimi sabit sistemlər xroniki radiasiyaya məruz qalmasına  kompleks funksional reaksiyalar və kiçik degenerativ dəyişikliklərin son dərəcə yavaş artması ilə cavab verir.
Xroniki şüa xəstəliyi ilk dəfə 1950-ci illərdə Mayak İstehsalat Birliyinin işçiləri və Teça çayının sahilyanı yaşayış məntəqələrinin sakinləri arasında öyrənilmiş və diaqnozu qoyulmuşdur.

XŞX-nin şiddətinə görə təsnifatı:
* I  yüngül  forması – qanın tərkibində  kiçik dəyişikliklər, ürək-damar sistemində və mədə-bağırsaq traktında funksional geri dönüşü mümkün olan  dəyişikliklər, bədənin erkən yaşlanmasına səbəb olur;
* II  orta  forması - qan şəkilində mütərəqqi dəyişikliklər, ürək-damar sistemində, mədə-bağırsaq traktında, endokrin orqanlarda ciddi  dəyişikliklər, ölümlə nəticələnə bilən  yoluxucu  ağırlaşmalar;
* III ağır forması  - bədənin bütün orqan və sistemlərində mütərəqqi dönməz dəyişikliklər, alopesiya. Ölüm yoluxucu ağırlaşmalar səbəbindən baş verir.
Məqalədə insanlarda standart şüalanma halları təsvir edilmişdir. Digər məməlilər də kəskin və xroniki radiasiya xəstəliyindən əziyyət çəkirlər, lakin radiasiya xəstəliyinə səbəb olan şüalanma dozaları məməlilərin növlərinə uyğun olaraq dəyişir.
Bir neçə il ərzində 0,1-0,5 Zv ümumi dozada ionlaşdırıcı şüalanmaya xroniki məruz qalma bəzi şəxslərdə makroorqanizmin qeyri-spesifik müqavimətinin azalması ilə özünü göstərir və əhali qruplarının epidemioloji , yəni stoxastik müayinəsi zamanı aşkar edilir. İldə 0,3 Zv-dən yüksək olan dozalarda kataraktaların meydana  gəlməsi tezliyi artır. Aşağı dozalar nəticəsində  yaranan stoxastik təsirlər ümumi summar  dozalardan asılıdır və müəyyən bir radiasiya dozasına hər bir fərdin reaksiyası eyni deyildir, lakin eyni radiasiya dozasına məruz qalanların   şüalanma sahələrindəki fərqlər, şüalanma zamanı funksional vəziyyət , orqanizmlərin müxtəlif radiomüqavimətlərinin müqayisəsi nəticəsində rast gəlinmə tezliyində (insanlarda meydana gəlməsinə əsasən) artım qeydə alınmışdır.

### Vahid xarici şüalanma təsiri nəticəsinə görə xroniki radiasiya xəstəliyi
Xəstəlik adətən şüalanmanın başlanmasından 2-5 il sonra özünü göstərir. Klinik və morfoloji təzahürlər yavaş-yavaş inkişaf edir və tədricən irəliləyir. 1,0-1,5 Gy-ə qədər olan ümumi dozada xəstəlik inkişaf etmir , 1,0-1,5-dən 4-5 Gy- ə qədər olan  dozada isə  xəstəliyin yüngül və  ya orta ağır formaları meydana gəlir.  Şüalanma dozasının 4-5 Gy-dən çox  olan ümumi miqdarında xəstəliyin ən ağır dərəcəsi  formalaşır. Ağırlıq dərəcəsinə görə xroniki şüa xəstəliyinin yüngül (1),  orta (2) və ağır (3)   formaları fərqləndirilir.
Xəstəliyin üç mərhələsi var :
1. Xəstəliyin formalaşma dövrü. Xroniki şüa xəstəliyinin əsas sindromları dəri (dəridə distrofik dəyişikliklər, saç tökülməsi), nevroloji və hematoloji (aplastik anemiya və hemorragik təzahürlər) əlamətlərdir. Cinsiyyət vəzilərinin hipofunksiyası xarakterikdir.
2. Bərpa müddəti.
3. Uzunmüddətli fəsadlar və nəticələr dövrü.

Bəzi müəlliflər bu mərhələlərə beynin ilk funksional pozğunluqları ilə xarakterizə olunan mərhələni də  əlavə edirlər.

Yüngül forma zamanı  sümük iliyində və digər orqanlarda cüzi dəyişikliklər müşahıdə olunur, şüalanmanın dayandırılmasından 7-8 həftə sonra orqanizmin tam sağalması baş verir. Orta formada əsas qeydə alınan  hemorragik sindrom (ən çox qanaxmalar qarın, döş qəfəsi və daxili bud dərisində olur), hipoplastik anemiya, dəri və selikli qişanın , həmçinin nazofarenks və yuxarı tənəffüs sisteminin  atrofik dəyişiklikləridir. 
Xəstəlik uzun müddət, illərlə davam edir və inkişafı  qeyri-spesifik amillər (infeksiya, həddindən artıq  iş) tərəfindən təhrik edilir. Adətən, radiasiya tam kəsildikdən sonra orqanizmin tam bərpası  baş vermir. Xəstəliyin ağır formalarında sümük iliyi sindromu (aplastik anemiya) birinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb edir, xəstəlik davamlı şəkildə proqressivləşir və hemorragik və ya yoluxucu ağırlaşmalar nəticəsində ölümlə başa çatır.

## Radiasiyanın uzunmüddətli təsiri
Radiasiyanın uzunmüddətli təsirləri bir dəfə məruz qalmadan sonra və ya xroniki məruz qalma nəticəsində uzun müddət ərzində (bir neçə ay və ya il) meydana çıxan somatik və stoxastik təsirlərdir.
Özündə aşağıdakıları cəmləşdirir
* reproduktiv sistemdə dəyişikliklər;
* sklerotik proseslər;
* radiasiya kataraktı;
* immun xəstəlikləri;
* radiokarsinogenez;
* insan ömrünün qısalması ;
* genetik və teratogen təsirlər

Uzunmüddətli nəticələrin iki növü ayırd edilir: somatik -  məruz qalmış şəxslərin özlərində inkişaf edən və genetik yəni, irsi xəstəliklər - şüalanmış valideynlərin övladlarında inkişaf edən.
Somatik uzunmüddətli nəticələrə  ömrün qısalması, bədxassəli şişlər  və katarakt daxildir. Bundan əlavə, şüalanmanın uzunmüddətli təsiri dəridə, birləşdirici toxumada, böyrəklərin və ağciyərlərin qan damarlarında şüalanmış sahələrin sıxılması və atrofiyası, elastikliyin itirilməsi ,fibroz və skleroza səbəb olan digər morfofunksional pozğunluqlar şəklində nəzərə çarpır ki,bura  hüceyrələrin sayının azalması və fibroblastların disfunksiyasını ehtiva edən proseslər kompleksi də aid edilir.
Şüalanmanın somatik və genetik olaraq ayırd edilməsi ixtiyari bir haldır, belə ki, bu, hansı hüceyrələrin şüalandığından, yəni bu zərərin hansı hüceyrələrdə baş verdiyindən asılıdır - somatik və ya embrion. Hər iki halda da genetik sistemlər zədələnir və nəticədə orqanizmdə yaranan zədələr irsən ötürülə bilir. Birinci halda, onlar  somatik mutagenez konsepsiyasında birləşərək  orqanizmin  daxili toxumalarında ötürülür, ikinci halda isə həm də  şüalanmış şəxslərin nəslində müxtəlif mutasiyalar şəklində meydana gəlir.
Orqanizm radiasiyaya məruz qaldıqdan sonra radiasiyanın  dozasından  asılı olaraq deterministik və stoxastik radiobioloji təsirlər əmələ gəlir. Deterministik təsirlərdən fərqli olaraq stoxastik təsirlər, məsələn, kanserogenezin təzahürü üçün müəyyən bir doza təsbit edilməmişdir. Radiasiya dozasının artması yalnız bu təsirlərin baş vermə tezliyinin  artmasına səbəb olur. Radiasiya xəstəliyinin diaqnozu əsasən qan testləri vasitəsilə qoyulur. Şüalanmadan sonra özünü göstərən ən etibarlı hematoloji göstərici leykositlərin, xüsusən də limfositlərin sayının kəskin azalmasıdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Романцев Е. Ф. и др. — Молекулярные механизмы лучевой болезни. М., «Медицина», 1984.
* Киреев П. М., Лучевая болезнь, М., 1960.
* Гуськова А. К., Байсоголов Б. Д., Лучевая болезнь человека (Очерки), 1971.
* Москалев Ю. И. Отдаленные последствия ионизирующих излучений — М., «Медицина», 1991
* И. Я. Василенко. Биологическое действие продуктов ядерного деления. Отдаленные последствия поражений. Радиобиология. — М., 1993.
* И. Я. Василенко, О. И. Василенко. Биологическое действие продуктов ядерного деления. М., Бином, 2011, 384 с.
* Ю. Г. Григорьев. Отдаленные последствия биологического действия электромагнитных полей. Рад. биол. Радиоэк. 2000, 40, № 2, 217
* 
* 
* 
* 
* *Буртовая Е. Ю., Кантина Т. Э., Белова М. В., Аклеев А. В.* Когнитивные нарушения у лиц, подвергшихся радиационному воздействию в период пренатального развития // Научная статья, ФГБУН «Уральский научно-практический центр радиационной медицины ФМБА России», Челябинск / Журнал неврологии и психиатрии им. С. С. Корсакова. 2015. 115 с. (илл. 4). С. 20-23.
* ГОСТ Р 22.11.04-2014 «Безопасность в чрезвычайных ситуациях. Безопасность жизнедеятельности населения на радиоактивно загрязненных территориях. Требования к информационной работе с населением. Основные положения».

## Xarici keçidlər
* hospital.playland.ru // Подробное описание лучевой болезни