open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İndira Hacıyeva

**İndira Hacıyeva** (tam adı: *İndira Niyazi qızı Hacıyeva*; ) — 2021-ci il noyabrın 29-dan Azərbaycan Respublikası Gənclər və idman nazirinin müavini.

## Həyatı
İndira Niyazi qızı Hacıyeva 1960-cı il iyulun 15-də Bakı şəhərində anadan olub.

1977-ci ildə məktəbi qızıl medalla bitirib. 1982-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin fizika fakültəsini, 1988-ci ildə isə Moskva Ali Komsomol Məktəbində ali idarəetmə kursunun məzunu olub.

1982–1984-cü illərdə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Təbii Ehtiyatların Kosmik Tədqiqatları İnstitutunda mühəndis kimi çalışıb.

1992–1993-cü illərdə İndira Hacıyeva Bakı Dövlət Universitetində mühəndis, "SIAR-BAKI JV" sosioloji tədqiqatlar müəssisəsində analitik təhlil üzrə mütəxəssis (1993–1995 və 1998–1999), Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətində baş mütəxəssis (1999–2000) və İctimai təşkilatlar və siyasi partiyalarla iş şöbəsinin müdiri (2000–2001) vəzifələrində işləmişdir.

Daha sonra Azərbaycan Respublikasının Gənclər, İdman və Turizm Nazirliyinin Usaq və Gənclərlə is üzrə şöbəsində baş təlimatçı, sektor müdiri (2001–2006), Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İcra Aparatının Regional idarəetmə və yerli özünüidarəetmə orqanları ilə iş şöbəsində baş məsləhətçi (2006–2007), Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman Nazirliyinin Gənclərlə iş şöbəsində baş məsləhətçi, sektor müdiri, şöbə müdiri (2008–2021) vəzifələrində çalışıb.

## Siyasi fəaliyyəti
İndira Hacıyeva 1984–1986-cı illərdə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Komsomol komitəsi katibinin müavini, 1986–1988-ci illərdə 26 Baki Komissarı adına rayon komsomol komitəsində təlimatçı, katib və I katib vəzifələrində, 1988–1989-cu illərdə Ümumittifaq komsomolunun Mərkəzi Komitəsində (Moskva) təlimatçı, 1989–1991-ci illərdə Azərbaycan komsomolunun Mərkəzi Komitəsinin katibi vəzifələrində çalışıb.

İndira Hacıyeva bir müddət Azərbaycan Demokratik Sahibkarlar Partiyası üzvü olmuşdur. 1995-ci il parlament seçkilərində partiyanın poporsional seçki üzrə vahid namizədlər siyahısında altıncı sırada olmuşdur. ADSP proporsional seçkilərdə 142 323 səs (ümumi səslərin 4%-i) toplayaraq 8%-lik səs həddini keçə bilməmiş, İndira Hacıyeva isə deputat seçilə bilməmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin 29 noyabr 2021-ci il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası gənclər və idman nazirinin müavini vəzifəsinə təyin edilib.

## Makafatları
* "Dövlət qulluğunda fərqlənməyə görə" medalı (08.02.2011)
* Azərbaycan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyinin 10 illiyi (2005–2015) Azərbaycan Respublikasının yubiley medalı (15.12.2015)
* 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni (22.06.2016)

## İstinadlar
Eqq adası

**Eqq adası** (, ;) — Aleut adaları qrupuna, Foks adalarına daxil olan ada. İnzibati baxımından Alyaska ştatı ərazisinə daxildir.
Unalaşka adasının şərq ucunda və Sedanka adasının şimal-şərq ucundan çox uzaqda yerləşir. Aleut adalarının ən şərq adasıdır. Ada 1.259 km² ərazini əhatə edir və yaşayış yoxdur.

Onun əsl adı leytenant Qavril Sarıçev tərəfindən verilmiş Yaiçnı (Yumurtalı) adı olur. Çağdaş ada rus dilindən tərcüməsidir.

Onun indiki adı İmperator Rusiya Hərbi Dəniz Qüvvələrinin leytenantı Qavril Sarıçev tərəfindən verilmiş rus adının tərcüməsidir. Sarıçev onu "Ostrov Yaiçnoy", yəni "Yumurta adası" adlandırıb.

## İstinadlar
Pribılov adaları

**Pribılov adaları**  () — Berinq dənizində dörd vulkanik adad an ibarət olan arxipelaq. İnzibati cəhətdən ABŞ-nin Alyaska ştatının bir hissəsidir. Adaları kəşf edən rus səyyahı Qabriel Pribılovun şərəfinə adlandırılmışdır. 
## Coğrafiya
Adalar Unalaşka adasından 320&nbsp;km şimalda və materikdən təxminən eyni məsafədə cənub-qərbdə yerləşir. Ən böyük adaları:

* Müqəddəs Paul adası - 104&nbsp;km²,
* Müqəddəs Georgi adası - 90&nbsp;km².
Müqəddəs Paul adasının yaxınlığında yaşayış olmayan qayalar vardır:

* Otter adası - 0,67&nbsp;km²,
* Uolrus adası - 0,20&nbsp;km².
Adaların ümumi sahəsi 194,436&nbsp;km²-dir. 2000-ci il siyahıyaalınmasına əsasən, Müqəddəs Georgi və Müqəddəs Paul adalarında 684 nəfər yaşayır. 
## Tarix
1768, 1769, 1770 və 1771-ci illərdə dənizçi Qavrila Pribılov Mixail Nevodçikovun komandanlığı altında Berinq dənizində və Şimali Sakit Okeanda ekspedisiyada iştirak edir. Ekspedisiyadan qayıdan Pribılov qeydlər edir, bu qeydlər imperatriça II Yekaterinanın diqqətini çəkir Orada bildirildi ki, səyahət zamanı Pribilov Aleut adalarından birində şamanın ağzından bir əfsanə eşidir. 30 oktyabr 1771-ci ildə Pribılov II Yekaterina ilə görüşür və özü ona pişiklərin hekayəsini danışaraq, əfsanəni niyə etibarlı hesab etdiyini izah edir. Pribılovu dinlədikdən sonra imperatriça bir ekspedisiya təchiz etməyi əmr edir, bunun açıq-aydın məqsədi Nevodçikovun Berinq dənizində kəşflərini davam etdirmək və genişləndirmək istəyi idi. Əslində suitilərin bol tapıldığı adaları axtarmaq istəyi olur. 1773-cü ilin yazında Pribılov Petropavlovsk-Kamçatskini tərk edərək ekspedisiyasına başlayır. Ekspedisiya nəticəsiz başa çatır. İkinci ekspedisiya, birincisi kimi, uğursuzluqla sonlanır. Üçüncü, dördüncü, beşinci və bir çox başqaları eyni nəticə ilə bitir. 1786-cı ilin yazının sonunda Pribılov on səkkizinci dəfə dənizə çıxır. O, qeydlərində həmin ilin dənizə açılma baxımından xüsusilə duman səbəbindən çətin keçdiyi bildirilir. Dənizə açılmanın 22-ci günündə nəhayət, suitilərin uğultusunda boğulan bir ada aşkarlanır.

Məlumdur ki, adalarda uzun müddət dəniz dəniz samurlarının böyük bir populyasiyası var idi. Populyasiya sonradan ovçular tərəfindən tamamilə məhv edilir. 1811-ci ildən bəri adalarda dəniz samurlarına rastlanılmır.

Əvvəlcə adalarda yaşayış olmamışdır, lakin xəzlərə olan tələbat səbəbindən Dəniz pişikləri ovlayan aleutlar orada məskunlaşmağa başlayır. 1867-ci ildə Alyaskanın satışı ilə birlikdə adalar Rusiyadan ABŞ-yə keçir. 1870-1890-cı illərdə ABŞ hökuməti adaları Alyaska Kommersiya Şirkətinə icarəyə verir; 1890-cı ildən 1910-cu ilə qədər Şimali Amerika kommersiya şirkəti adalarda xəz hasilatı üzərində monopoliyaya sahib olur.

1911-ci ildə ABŞ, Kanada, Rusiya və Yaponiya dəniz pişiklərinin mühafizəsi haqqında Konvensiyanı imzalayırlar. Üstəlik bu regionda balıq ovuna məhdudiyyət qoyulur. ABŞ-nin 1966-cı il qanununa əsasən Pribılov adalarında suiti ovlamaq orada yaşayan aleutlardan başqa hamıya qadağandır.

1980-ci ildən bəri adalar Alyaska Dəniz Milli Qoruğuna daxil edilmişdir.

## İstinadlar
Puatye döyüşü

**Puatye döyüşü** — 1356-cı ildə Fransa ve İngiltərə arasında baş vermişdir. Döyüş yüzillik müharibədə ingilislərin üstünlüyü ilə nəticələnmişdir. Bu müharibədən sonra ingilislər Fransanın şimal-qərb torpaqlarını ələ keçirdilər və bu döyüş nəticəsində Fransa dövləti zəifləmişdir. Bu müharibədə Fransızların məğlub olması 2 il sonrakı Jaklar (Jakeriya) üsyanının səbəblərindən biridir. Fransız kralı əsir düşmüşdür

## İstinadlar
Kompüter elmləri

**Kompüter elmləri** —hesablama, avtomatlaşdırma və informasiya mövzularını öyrənən elmdir. Kompüter elmləri özündə nəzəri (alqoritmlər, hesablama nəzəriyyəsi, informasiya nəzəriyyəsi və s.) və tətbiqi (kompüter hissərəinin və proqram təminatının yaradılması) sahələri birləşdirir. Kompüter elmləri akademik tədqiqat sahəsi hesab olunur və proqramlaşdırmadan fərqlidir.
Yukon adası

**Yukon adası** () — Alyaska körfəzinin (Sakit Okeanın şimal-şərqində) bir hissəsi olan Kuk Körfəzinə daxil olan Kaçemak körfəzində yerləşən ada. İnzibati cəhətdən ABŞ-nin Alyaska ştatının Kenay borosuna aiddir.
## Coğrafiya
Yukon adasının şimaldan cənuba olan eni 2,25&nbsp;km, şərqqən qərbə olan uzunluğu 1,9&nbsp;km, sahəsi isə təqribən 2,5&nbsp;km²-dir. Maksimal hündürlüyü dəniz səviyyəsindən təxminən 150 metrdir (1964-cü ildə güclü zəlzələ nəticəsində təxminən 60 santimetr aşağı düşmüşdür). Materiklə minimum məsafə təxminən 1,3&nbsp;km-dir. Yukon ətrafında bir neçə kiçik, eyni zamanda yaşayış olmayan adalar vardır: Hesket (cənub-qərbdə təqribən 650 m), Koen (şimal-şərqdə təqribən 900 m). Boğazın qarşı tərəfində, 12 kilometr şimalda, yerli standartlara görə olduqca böyük olan Homer şəhəri yerləşir (təxminən 5000 əhalisi vardır). Oradan müntəzəm olaraq Yukona dəniz taksiləri axışır. Səbəb adanın yaxınlığında boş vaxtlarını kayakla keçirmək istəyənlərin çox olmasıdır.

Yukon adası tamamilə meşə ilə örtülüdür və daimi əhalisi yoxdur. Adada ən çox yayılmış ağaclar sitxin küknarı və suqadır. 
## Tarix
Ada əhəmiyyətli arxeoloji dəyərə malikdir. Orada tarixdən əvvəlki sakinlərin çoxsaylı izləri aşkar edilmişdir. Bu cür ilk kəşflər 1924-cü ildə, adada yüzlərlə il əvvəl burada yaşamış qadının qalıqları tapılan zaman edilir. 1930-cu illərdə məşhur etnoloq, antropoloq və arxeoloq Frederika de Laquna Yukon adasında böyük tədqiqatlar aparmış, onun işi Alyaskanın tarixinin öyrənilməsinə mühüm töhfə vermişdir. 29 dekabr 1962-ci ildə ada Alyaskanın Milli Tarixi Abidələri siyahısına daxil edilmiş və “ABŞ-nin Milli Tarixi Abidəsi” statusunu almış, 1966-cı ildə isə Tarixi Yerlərin Milli Reyestrinə daxil edilmişdir. 1970-ci illərdə adanın kiçik bir hissəsində tədqiqat mərkəzinin açılması planlaşdırılırdı, lakin bu ərazidə tezliklə yeni arxeoloji tapıntılar edilir. Buna görə də təxminən 280 m² sahəsi olan mərkəz, öz fəaliyyətinə yalnız 1991-ci ildə başlamışdır. Burada 50-60 nəfərlik qruplar növbə ilə işləyir. 
## İstinadlar

## Mənbə
* Официальный сайт исследовательского центра острова Юкон
Əfqanlar

**Əfqanlar** (Hind: *Aphgan*, Fars: *Efgan* və Puştu: *Əfqan)* Əfqanıstan vətəndaşlarına verilən ad. Bununla belə, "Əfqan" sözü konkret olaraq hər hansısa bir etnik qrupu ifadə etmir; Puştunlar Əfqanıstanın ən böyük etnik qrupu hesab olunurlar. Onlar təxminən ölkə əhalisinin 42%-ni təşkil edirlər. Taciklər 27%, həzaralar 9%, özbəklər 9%, aymaqlar 4%, türkmənlər 3%, bəluclar isə 2% təşkil edirlər. Puştu dili və fars dilinin Dəri ləhcəsi Əfqanıstanda ən çox danışılan dillərdirlər. Bu iki dil də ölkənin rəsmi dilləri hesab olunur.

## Həmçinin bax
* Əfqanıstan əhalisi

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı
* {{sfn whitelist|CITEREFFikratUmar2008

## Xarici keçidlər

* 
* Afghan News
Kqalema Motlante

**Kqalema Motlante** () — Cənubi Afrika Respublikasının və Afrika milli konqresinin keçmiş vitse-prezidenti. Cənubi Afrika Respublikasının ilk tsvana dilli prezidenti.

## Həyatı
1977–1987-ci illərdə Robben ada həbsxanasında 10 il həbs cəzası çəkib.

1992–1997-ci illərdə Mədənçilər Milli İttifaqının baş katibi;

1997–2007-ci illərdə Afrika milli konqresinin baş katibi;

2007-ci il tarixindən Afrika milli konqresinin vitse-prezidenti;

20 may 2008-ci ildə Cənubi Afrika Parlamentinin deputatı və CAR-ın portfelsiz naziri;

25 sentyabr 2008-ci ildən 9 may 2009-cu ilə qədər Cənubi Afrika Respublikasının prezidenti;

9 may 2009-cu il tarixində CAR prezidenti Yaqub Zuma oldu, Motlante vitse-prezident oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Биография на сайте президента ЮАР 
* Биография на сайте sahistory.org.za
Norbulinka

**Norbulinka** () — 1754-cü ildə Tibetin Lhasa şəhərində salınmış saray və parkdır. 1780-1959-cu illərdə Dalay Lamaların yay iqamətgahı olub. 1959-cu ildə XIV Dalay Lama Tibeti tərk etmək məcburiyyətində qalıb. 2001-ci ildə "Potala sarayının tarixi ansamblı"na daxil edilib və YUNESKO-nun Ümumdünya İrsi obyektidir. Norbulinka sarayı VII Dalay-lama tərəfindən tikilmiş, inzibati və dini mərkəz kimi xidmət etmişdir.

Norbulinka Sarayı Lhasanın qərb hissəsində, Potala sarayından cənub-qərbdə yerləşir. Norbulinka 36 akr ərazini əhatə edir və Tibetin ən böyük süni parkı hesab olunur.

Yay və payız aylarında Norbulinka da daxil olmaqla Tibetdəki parklar rəqs, mahnı, musiqi və şənliklərlə əyləncə mərkəzlərinə çevrilir. Norbulinkada hər il "Qatıq Festivalı" keçirilir.

1950-ci ildə Tibetin işğalı zamanı saray kompleksindəki bir sıra binalara ziyan dəyib. Binaların təmiri, bağların və göllərin bərpası kimi yenidənqurma işləri 2003-cü ildə ÇXR hökumətinin təşəbbüsü ilə həyata keçirilib.

## Həmçinin bax
Potala sarayı
## İstinadlar
Qala neft yatağı

**Qala neft yatağı** — Abşeron yarımadasının şərq hissəsində, Bakı şəhərinin 32 km-liyində, Binə, Mərdəkan və Qala kəndlərinin arasında yerləşən neft yatağı.

Yatağın geoloji quruluşunda Abşeron, Akçaqıl mərtəbələri və Məhsuldar qat çöküntüləri öyrənilmişdir. Bir neçə quyuda Pont mərtəbəsinin (üst hissəsi) çöküntüləri də açılmışdır. Yataq assimetrik braxiantiklinal qarışıqla əlaqədardır. Qarışıq tektonik pozulmalarla mürəkkəbləşmişdir. Cənub-şərq periklinalın oxu yaxınlığında Köhnə Qala və Türkan sahələri var. Qala neft yatağı sahəsində sənaye əhəmiyyətli neft-qaz yatağı ilk dəfə 1932-ci ildə kəşf edilmişdir. Burada Məhsuldar qatın bütün dəstələri ("Fasilə"dən başqa), Köhnə Qala, Türkan sahələrində isə yalnız Qırmakialtı və Qala dəstələri neftlidir.

Qala yatağından çıxan neft xalq arasında müalicədə geniş istifadə olunur. Sahəsi 864 hektardır. Yataq "Azneft" İB-nin H.Z.Tağıyev adına Neft və Qazçıxarma İdarəsi tərəfindən istismar olunur. Yer səthinə qaz çıxışlarının təzahürü burada karbohidrogen yığımlarının olmasını təsdiqləyib. İlk dəfə burada aparılan kəşfiyyat işləri 1887-ci ilə təsadüf edir. Burada Sorokin və Simenoviç ilk kəşfiyyat işləri aparb, onların ardınca Şeqren (1891-ci il) və D.V.Qolubyatnikov bu işi davam etdiriblər. Qazma işlərinə 1904-cü ildə başlanılıb. 1904-1917-ci illərdə Nobel firması tərəfindən dərinliyi 64, 642 və 861 metr olan 3 ədəd quyu, Bekendorf tərəfindən dərinliyi 51, 317, 401, 526, 535 metr olan 5 ədəd quyu, "Xəzər-Qaradəniz" cəmiyyəti tərəfindən Qala gölü sahəsində qaz çıxışları olan sahədə dərinliyi 1188 metr olan 1 ədəd quyu qazılıb və müsbət nəticələr alınıb. Bura qədər aparılan işlər kəşfiyyatın I mərhələsi olub. Kəşfiyyatın II mərhələsi 1924-cü ilə təsadüf edir. Qolubyatnikov Qala yatağını neftlilik cəhətcə Suraxanı yatağı ilə müqayisədə birinci hesab edib. Onun təklifi əsasında qaz çıxışları olan sahəyə quyuların qazılmasına başlanılır. 1932-ci ildə 20 saylı quyu 705-740 metr dərinlikdən gündəlik 400-500 ton hasilatla neft fontanı vurur. Bununla da yatağın sənaye əhəmiyyətli işlənilməsinə başlanılıb. Beləliklə, Qala yatağının neftliliyi təsdiq olunduqdan sonra yataqda istismar işlərinə start verilir. Yataq üzrə maksimum hasilat 1938-ci ildə 4439 min ton olub. İşlənmənin əvvəlindən yataqda 1517 quyu qazılıb və bu quyulardan 58,4 milyon ton neft, 9,7 milyard kubmetr qaz çıxarılıb. Qala yatağında çıxarılan neftdən hələ qədim zamanlardan məişətdə istifadə olunmuşdur. Burada 600-700 metr dərinlikdən B və C horizontundan (laylarından) çıxarılan ağ neft-kerosin məişətdə həm yanacaq kimi, həm də müalicə məqsədi ilə istifadə olunmuşdur. Sovet dövründə də köhnə quyulardan bu kerosini çıxararaq istifadə edərdilər.

## İstinadlar

## Mənbə
*
Tanrının dili (kitab)

**Tanrının dili** — Amerikalı bioloq Frensis Kollinsin bestseller kitabı.

## Kitab

Adətən inancı qeyri-müəyyənlikdə, elmi də insanı maddi tərəfindən başqa, heç bir mənası olmayan həyatla məhdudlaşdırmaqda ittiham edirlər. Beləliklə, iki əks qütb kimi təqdim olunan elm və mənəviyyat arasında barışmaz "müharibə" yaranır.

“Tanrının dili” kitabında elm və din arasındakı düşmənçiliyin yorğun stereotiplərini inkar edən Frensis Kollins oxucularını həm inancı, həm də rasionallığı əhatə edən biliyin vəhdətini tapmağa çağırır.

Həm inanclı, həm aqnostik, həm də ateist üçün yazılmış bu kitab sübut edir ki, ağrı və əzabların ortasında qərar tapmış insan, məntiqi addımlardan yayınmadan iman gücünə istinad etməklə sıxıntılardan qurtula bilər. Kollinsin inanc yolundakı şübhələrlə mübarizədən bəhs edən şəxsi hekayəsi də xüsusi maraq doğurur.

Bizi əhatə edən dünyaya baxışımızı formalaşdıracaq çoxsaylı yaradılış möcüzələri ilə tanış olmaq istəyirsinizsə, bu kitab mükəmməl seçimdir.

## Müəllif

Amerikanın tanınmış genetika alimi, fəlsəfə doktoru Frensis Kollins ˝Tanrının dili˝ əsərində bütün subyektiv yanaşmaları bir kənara qoyaraq ˝bir alim inanclı ola bilərmi?˝ və ya ˝inanclı insanın elmi qəbul etməsi etiqadı ilə ziddiyyət təşkil edirmi?˝ suallarına səmimiyyətlə cavab verməyə çalışır.

ABŞ Milli Səhiyyə İnstitutlarının rəhbəri, Amerikanın iki ən yüksək təltifindən biri olan Prezident Azadlıq medalı, Templeton mükafatı da daxil olmaqla bir çox medal və mükafatların, fəxri adların sahibi, dəyərli elmi əsərlərin müəllifindən elm və inancın sazişi barəsində əsər, sözsüz ki, xüsusi çəkiyə sahibdir.

Əsərin daha bir özəlliyi müəllifin uzun və keşməkeşli yollar qət etdikdən sonra bu kitabı qələmə almasıdır. Uzun illər özünü bütünlüklə elmə həsr etmiş və heç bir etiqadı qəbul etməyən Frensis Kollins məhz elm sahəsində dərin araşdırmalar apardıqdan sonra inancla elmin bir-birini təkzib deyil, əksinə, təsdiq etməsi qənaətinə gəlir.

“Tanrının dili” kitabı dünyanın aparıcı alimlərindən birinin öz inancı barədə güclü və təsirli bir etirafıdır. Sahilin hər iki tərəfində dayanmış biri kimi Frensis Kollinsin çoxcəhətli, maraqlı təhlilləri oxucuları düşünməyə vadar edəcək.

## Tərcümə

Kitab 2021-ci ildə Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş, Qədim Qala nəşriyyatında 248 səhifədə, 60/84 ölçüsündə nəşr edilib.

## Həmçinin bax

* Elm və din
* Bəs Yaradan ölmüşdü?
* Onlar Allaha inanırdılar (50 Nobel mükafatçısı)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Tanrının dili
Timur Frunze

**Timur Frunze** (tam adı Timur Mixayloviç Frunze; ; , Xarkov) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (16 mart 1942, ölümündən sonra), qırıcı təyyarəçi, leytenant, Böyük Vətən müharibəsi itirakçısı. Hərbi işlər üzrə xalq komissarı Mixail Frunzenin oğlu. 1938-ci ildən ÜİLKGİ üzvü.

## Həyatı
Timur Frunze Kaçinsk hərbi aviasiya məktəbini bitirmiş (1941), Moskva ətrafında döyüşlərdə və şimal-qərb cəbhəsində gedən vuruşmalarda iştirak etmişdir. Staraya Russa yaxınlığında 8 düşmən qırıcı təyyarəçisi ilə qeyri-bərabər döyüşə girən Timur Frunze iki təyyarə vurub salmış, özü də həlak olmuşdur.

Leytenant Frunze hərbi mərasimlə Krestsı qəsəbəsinin Yamski qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 16 mart 1942-ci il tarixli "Qızıl Ordunun rəhbər heyətinə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı verilməsi haqqında" qərarı ilə "komandanlığın döyüş tapşırıqlarını nümunəvi şəkildə yerinə yetirdiyinə və bu zaman şücaət və qəhrəmanlıq nümayiş etdirdiyinə" görə ölümündən sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanı fəxri adına layiq görülmüşdür.

Müharibədən sonra, 1950-ci illərdə bacısı Tatyananın istəyi ilə məzarı Moskvadakı Novodeviçye qəbiristanlığına köçürülmüşdür.

## Mükafatları
* Sovet İttifaqı Qəhrəmanının "Qızıl Ulduz" medalı (ölümündən sonra) — 16 mart 1942
* "Lenin" ordeni

## Xatirəsi
* Xarkov şəhərində Frunze rayonu (1973-cü ildən), 2016-cı ildən — Nemışlyanski rayonu
* Veliki Novqorod şəhərində Timur Frunze-Olovyanka küçəsi. Küçədə məlumat lövhəsi də quraşdırılıb.
* Krestsı qəsəbəsində Timur Frunze küçəsi.
* Lipetsk şəhərində Timur Frunze küçəsi.
* Moskvada Timur Frunze küçəsi (keşçiş Tyoplı dalanı).
* Tver şəhərində Timur Frunze küçəsi.
* Staraya Russa şəhərində Timur Frunze küçəsi. Küçədə büstü də qoyulub.
* Moskva vilayətinin Jukovski şəhərində Timur Frunze küçəsi.
* Qırğızıstanın Bişkek şəhərində Timur Frunze küçəsi.
* Adı 161-ci qırıcı aviasiya polkunun 1-ci eskadrilyasının siyahısına əbədi olaraq qeyd edilmişdir.
* Artekdəki Qəhrəmanlar xiyabanında büstü qoyulmuşdur. Adı həm də Artekdəki "Lazurnı" düşərgəsinin ərazisində qoyulmuş "Onlar arteklilər idi" abidəsinə qeyd edilmişdir.
* Volqoqrad şəhərindəki 2 saylı "Sozvezdie" internat məktəbinin həyətində heykəli qoyulmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Герой Советского Союза Тимур Михайлович Фрунзе. — : Воениздат, 1955. — 13 с.
* *Александров В. Е.* Тимур — сын Фрунзе: повесть. — М.: Воениздат, 1979. — 333 с.
* *Вязинин И.Н.* «… Дети Отчизны одной». — : Лениздат, 1989. — С. 83-90. — ISBN 5-289-00323-1

## Mənbə
* 

## Xarici keçidlər
* 
* КВВАУЛ. Выпуск 1941 г. Летчик-качинец Фрунзе Тимур Михайлович. №917
* Soviet Fighter Aces of 1936—1953 years
*
Atıkan adası

**Atıkan adası** — Oxot dənizinə aid olan Şelixov körfəzinin cənub hissəsində yerləşən ada. İnzibati cəhətdən Rusiyanın Maqadan vilayəti ərazisinə daxildir. Yams adalarında ikinci ən böyük adadır.

## Toponim
SSRİ-nin Şimal-Şərqi Toponimik lüğətinə görə, Atıkan adı even dilindən olan "qoca qadın", "nənə" sözlərindən yaranmışdır.

## Coğrafiya
Matıkil adasının miniatür surətidir. Şəffaf divarları və sıldırım talusu olan qayalı zirvəli tirələr sudan səthə çıxır. Silsilə şimal-qərbdən cənub-şərqə yönəldilmişdir, yamaclar dənli və mamır bitkiləri ilə örtülmüşdür. Adanın cənub ucunda dərin, geniş bir mağara vardır. Onun yaxınlığında avtomatik mayak quraşdırılmışdır. Dənizdən adaya eniş çox təhlükəlidir, praktiki olaraq çimərliklər yoxdur.

Pyaqin yarımadasından və Udaça körfəzindən təxminən 17,2 kilometr şərqdə yerləşir. 11 kilometr qərbdə Yam adalarından olan Baran adası qəraralaşır. Atıkana eniş praktiki olaraq mümkün deyil.

Ən yüksək yeri 384 metrdir. Qonşu akvatoriyasının dərinliyi 67–70 metrdir.

Adada təxminən 15.000 cüt ağılsız, 4.000 cüt üçbarmaqlı qağayı , 25.000 cüt Uria lomvia və Uria aalge yuva qurur. Maqadan Təbiət Qoruğunun Yam adaları bölməsinin bir hissəsidir.

## İstinadlar
Baran adası

**Baran adası** — Oxot dənizinə aid olan Şelixov körfəzinin cənub hissəsində yerləşən ada. İnzibati cəhətdən Rusiyanın Maqadan vilayəti ərazisinə daxildir. Yam adalarında ikinci ən böyük adadır.

## Coğrafiya
Pyaqin yarımadasından və Udaça körfəzindən təxminən 6,2 kilometr şərqdə yerləşir. 3,2 kilometr qərbdə Yam adalarından olan Katemalyo adası qəraralaşır. Barana eniş praktiki olaraq mümkün deyil.

Ən yüksək yeri 193 metrdir. Qonşu akvatoriyasının dərinliyi 58–65 metrdir.

Adada təxminən 2.000 cüt ağılsız, 2.000 cüt üçbarmaqlı qağayı , 20.000 cüt Uria lomvia və Uria aalge yuva qurur. Maqadan Təbiət Qoruğunun Yam adaları bölməsinin bir hissəsidir.

## Həmçinin bax
* Baydukov adası

## İstinadlar
Kokonse adası

**Kokonse adası** — Oxot dənizinə aid olan Şelixov körfəzinin cənub hissəsində yerləşən ada. İnzibati cəhətdən Rusiyanın Maqadan vilayəti ərazisinə daxildir. Yam adalarına daxildir.

## Coğrafiya
Təxminən bərabər ölçüdə iki bir-birindən 120 metr məsafədə yerləçən adadan ibarətdir. Onlar Pyaqin yarımadasındakı Pyaqin burnindan təxminən 15 kilometr şərqdə yerləşirlər. Yam adalarının ən böyüyü Matıykildən 1,5 kilometr şimal-şərqdə yerləşir. Kokonsey enmə praktiki olaraq mümkün deyil.

Ən yüksək yeri 35 metrdir. Qonşu akvatoriyasının dərinliyi 14–61 metrdir.

Adada təxminən 150 cüt eynəkli təmizçi yuvası vardır. Adadakı dəniz quşlarının ümumi sayı 15.000-dir.

## İstinadlar
Məhsul yerləşdirmə

**Məhsul yerləşdirmə** (, hərfi tərcümə *məhsulun yerləşdirilməsi*) — filmlərdə, televiziya proqramlarında, kompüter oyunlarında, musiqi kliplərində, kitablarda, illüstrasiya və rəsmlərdə qəhrəmanların istifadə etdiyi rekvizitlərin əsl kommersiya analoquna malik olmasından ibarət olan gizli reklamın qəbulu. Ən çox reklam edilən məhsulu, onun loqosunu birbaşa nümayiş etdirməklə yanaşı, məhsulu müsbət mənada qeyd etməkdə də özünü göstərə bilər. Peşəkar ədəbiyyatda məhsulun yerləşdirilməsi adətən PP abbreviaturası ilə qeyd olunur.

2006-cı ilin aprelində *[[Broadcasting & Cable]]*, reklam verənlərin üçdə ikisinin məhsul yerləşdirməsindən istifadə etdiyi statistikasını açıqladı, bunun 80%-i televiziya proqramlarından gəlir.

Məhsulun yerləşdirilməsində bir neçə əsas komponenti ayırmaq adətdir: mənbə (müştəri şirkət), mesaj (PP-nin növləri və növləri nəzərdə tutulur), kanal (hər hansı bir televiziya məhsulu), alıcı (seçilmiş kanalın hədəf auditoriyası).

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Березкина О. П.* Product Placement. Технология скрытой рекламы. — Спб.: Питер, 2009. — 208 с. ISBN 978-5-388-00351-5.
* *Иванова А. А.* Правовые особенности применения product placement на территории РФ. Электронный научный журнал *«Медиаскоп».* Выпуск № 2 2011 г.
* *Кончаловский А. С.* Низкие истины. Изд. Совершенно секретно. 1999. ISBN 5-89048-057-X.
* *Киселёва П .* Product placement по — русски . М ., 2008.
* *Тернер К. Дж.* Проникновение товарных образов в художественный замысел: исторический контекст развития Product Placement // *Галисиан М.-Л.* Product placement в средствах массовой информации: Новые направления в теории и практике маркетинга, Тенденции развития и эволюция этики. An Amedia Book, Et Cetera Production. — M., 2004.

## Xarici keçidlər

* Product placement в советском кино. Описание явления.
* В чем состоит специфика скрытой рекламы в российских кинофильмах и книгах
* Продакт-плейсмент коммерциализирует искусство, 18.05.2010
* Product Placement в кино (PP)
Taşilunpo

**Taşilunpo** (; ) — Şiqatse şəhər rayonunda yerləşən ÇXR-in Tibet Muxtar Vilayətindəki ən böyük Buddist monastırlarından biridir. Monastır 1447-ci ildə o dövrdə şəhər mərkəzinə yaxın bir təpədə tikilmişdir. Monastırın tam adı Tibet dilində hərfi mənada "bütün xoşbəxtlik və rifah burada toplanıb" deməkdir.

## Tarixi

Taşilhunpo monastırı ənənəvi olaraq Dalay Lamadan sonra Geluq məktəbinin ikinci ən mühüm iyerarxı- tulku olan Pançen-lamanın iqamətgahıdır. Pançen-lama budda Amitabhanın emanasiyasıdır.

Taşilunpo, ölümündən sonra Birinci Dalay-lama kimi tanınan Sonqkapanın şagirdi Gendun Dubpa tərəfindən təsis edilmişdir; tikinti üçün vəsaiti zadəgan tibetlilər toplamışdılar. Monastır Dördüncü Pançen-lama Lobsanq Çokyi Qyaltsen tərəfindən əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirilmişdir. Taşilunpo məhz onun dövründə Pançenlərin (onların çoxu monastırın genişlənməsinə və möhkəmlənməsinə töhfə verdi) məskəni oldu.

Taşilunpoda Birinci Dalay-lamanın və bir neçə Pançen-lamanın qalıqları olan dəfn əstupları var. Ən böyük əstupa 1666-cı ildə Dördüncü Pançen-lama üçün ucaldılıb, onun dövründə monastır indiki görkəmini alıb. Bu 11 metrlik əstup xalis qızıldan hazırlanıb və qiymətli daşlarla bəzədilib. Səkkizinci Pançen-lamanın əstupu da öz əzəmətinə görə çoxlarından geri qalmır.

Taşilunpo həm də Tibetin ən böyük 26 metr hündürlüyündə budda Mayitreyanın heykəli ilə də məşhurdur. Onu hazırlamaq üçün 279 kq qızıl, demək olar ki, eyni miqdarda gümüş, 116 ton bürünc, 40-dan çox almaz və 1000 mirvari istifadə edilib.

Bu otaqda döşəmədə qiymətli daşlardan hazırlanmış böyük svastika görmək olar.

İndi Taşilumpo monastırında Pekin tərəfindən tanınan On Birinci Pançen-lama Qyaltsen Norbu yaşayır. Eyni zamanda, Dalay-lama kimi tanınan Gendun Çoki Nima Çin hakimiyyətinin "himayəsi altındadır"; O, faktiki olaraq həbs edilib və 1995-ci ildən onun olduğu yer açıqlanmayıb.

1972-ci ildə Hindistanda, Tibetin Karnataka şəhərindəki Bilakuppe qəsəbəsində başqa bir Taşilunpo monastırı açıldı, ona da reinkarnasiya etmiş Onuncu Pançen-lamanın axtarış komissiyasının nümayəndələri rəhbərlik edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
"Qaranlıq, dünyanın sonu gəlir" deyənin sonu çatdı — ARAŞDIRMA
Osman Öcalan

**Osman Öcalan** () — Türk-Kürd PKK üzvü.

## Həyatı
Öcalan 15 noyabr 2021-ci ildə Kürdüstan bölgəsinin Ərbil şəhərində 63 yaşında COVID-19-dan vəfat edib.

## İstinadlar
Suren Ayvazyan

**Suren Baxşiyeviç Ayvazyan** (; ) — erməni şair, yazıçı, jurnalist və tərcüməçi.

## Həyatı
Suren Baxşiyeviç Ayvazyan 1915-ci il yanvarın 9-də Zəngəzur qəzasının (indiki Ermənistanın Sünik mərzi) Xınzırək kəndində anadan olmuşdur. 1934-cü ildə Gorus pedaqoji məktəbini bitirmiş, Xanazax kəndində müəllim olaraq çalışmışdır. 1942-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirmişdir. Böyük Vətən müharinəsində iştirak etmişdir. 1945-ci ildən Azərbaycan KP MK-nin Bakıda erməni dilində çıxan orqanı "Kommunist" qəzetində çalışmışdır. 1953-cü ildən İrəvanda yaşamışdır.

20 may 1981-cü ildə İrəvan şəhərində vəfat etmiş, doğma kəndində bastırılmışdır.

## Yaradıcılığı
1937-ci ildən çap olunur. İlk hekayələr toplusu "Yarımçıq xalça" (1947), "Xoradzor" (1951) Bakıda nəşr olunmuşdur. "Dərələrin səsi", "Səssiz lalələr", "Kanyonda", "Kədər" və başqa hekayələrində incə psixoloji təhlillərlə qəhrəmanların daxili aləmini açır. "Dağlılar" (1955), "Vicdan" (1957), "Həyat mənə yar ol" (1962), "Sabahınız xeyir" (1964) və s. romanların müəllifidir. "Ermənilərin taleyi" (1966) tarixi romanında XVIII əsrdə erməni xalqının yaşam mübarizəni təsvir etmişdir. Onun bir sıra əsərləri rus, ukrayn, eston və Azərbaycan dillərinə tərcümə edilmişdir.

Suren Ayvazyan Cəlil Məmmədquluzadənin hekayə və pyeslərini Azərbaycan dilindən erməni dilinə çevirmişdir ("Əsərləri" ("Երկեր"). Yerevan: Haypethrat, 1958; "Əsərləri" ("Երկեր"). Yerevan: Hayastan, 1966).

## Əsərləri

* Անավարտ գորգը (Yarımçıq xalça). Bakı: Azərnəşr, 1947;
* Խորաձորցիք (Xoradzor). Bakı: Azərnəşr, 1951;
* Ճակատագիրն հայոց (Ermənilərin taleyi). Yerevan: Hayastan, 1966;
* Həyat mənə yar ol. Bakı: Azərnəşr, 1967;
* Dərələrin səsi. Bakı: Gənclik, 1972;
* Bizim günəşli dağlar. Bakı: Gənclik, 1975;
* Судьбы армян. Москва: Советский писатель, 1976.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* [ԱՅՎԱԶՅԱՆ Սուրեն Բախշիի](https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/349) // Հայկական Սովետական Հանրագիտարան. հ․ 1, էջ 349.
Atom Qarışqa

**Atom qarışqa** — 1965-ci ildə Hanna-Barbera tərəfindən yaradılan cizgi film obrazı. Cizgi film 1990-cı və 2000-ci illərdə yenidən "Cartoon Network" və "Boomerang"da yayımlanmışdır.

## Bioqrafiya
Atom qarışqa kompüter və idman avadanlığı kimi əşyalarını yerləşdirdiyi yuvasında yaşayan super qəhrəman qarışqadır. Əsas qabiliyyətləri uçmaq, süper sürət, inanılmaz güc və dözümlülükdür. "Yuxarıya, Atom Qarışqa" onun şüarıdır. O, ona tapşırıqlar verən polis rəisiylə tez-tez əlaqə saxlayır. Başlanğıcda Hovard Morris tərəfindən, daha sonrakı bölümlərdə isə Don Messik tərəfindən səsləndirilmişdir.

Atom Qarışqanın bəzi missiyaları Betmenin missiyalarını parodiya edir. Polislər əksər polis işlərini tez-tez Atom Qarışqaya həvalə etdiklərindən izləyicilərə bacarıqsız və yetərsiz olaraq təqdim olunurlar.

Atom qarışqa, macəralarında dəli professor Von Qimmik, Vəhşi Birə (o da Don Messik tərəfindən səsləndirilmişdir) və s. kimi təkrarlanan mənfi personajlarla mübarizə aparır.

## Səslər
* Hovard Morris — Atom Qarışqa (1-ci sezonda) və Maskıl boss rolunda;
* Don Messik — Atom Qarışqa (2-ci sezonda), Vəhşi Birə, Cənab Muto və aparıcı rollarında;
* Con Stefenson — aparıcı;
* Allan Melvin — Maskıl, əlavə səslər;
* Ted Kassidi — açılış spikeri.

## İstinadlar
Antoni Flu

**Antoni Flu** (; ) — ingilis filosofu. O, analitik təfəkkür məktəbinə sadiqliyi və din fəlsəfəsi ilə bağlı fəaliyyəti ilə tanınır.

Flu keçmişdə ateizmin güclü tərəfdarı idi və Allah haqqında dəlil olana qədər ateizmin qəbul edilməsi lazım olduğunu müdafiə edirdi. O, həmçinin ölümdən sonra həyata inamı, şər probleminin azad iradə ilə həllini və Allah anlayışının mənasını tənqid etmişdir. Lakin 2004-cü ildə deizmə qayıtdığını elan etdi. Bundan sonra o, Roy Abraham Varqesenin töhfələri ilə "Bir Tanrı var: Dünyanın ən məşhur ateistinin fikrini necə dəyişdirdi" kitabını nəşr etdi. Kitab nəşr edildikdən sonra New York Times-da Flüunun əqli qabiliyyətlərini itirdiyini və orijinal müəllifin Varqes olduğunu iddia edən bir məqalə dərc olundu. Məsələ hələ də mübahisəlidir, bəzi müəlliflər, o cümlədən PZ Myers və *Richard Carrier* iddiaları dəstəkləyir, digərləri isə (Flu daxil olmaqla) bunu rədd edir.

Flyu Oksford, Aberdin, Keele və Ridinq Universitetlərində və Torontodakı York Universitetində dərs deyib. O, "Real Scotsman yoxdur" səhvini təqdim etməsi və Maykl Dammettlə mübahisə etməsi ilə tanınır.

## İstinadlar
Eynəkli təmizçi

**Eynəkli təmizçi** () — Təmizçilər fəsiləsinə aid dəniz quşu.

## Təsvir
Bədəninin uzunluğu təqribən 38 sm-dir. Ayaqları qırmızı, dimdiyi qaradır. Heç bir yarımnövü yoxdur.

## Yayılması
Sakit okeanın şimal-şərqində, Oxot dənizində, Rusiyanın Kuril adalarında və Yaponiyanın Hokkaydo adasında yayılmışdır.

Eynəkli təmizçinin arealı Sakitokean təmizçisinin arealı ilə üst-üstə düşür, lakin sonuncu daha şimala nüfuz edir.

## Davranış
Səhər və günortadan sonra aktivdir. Quşlar sahilə yaxın, 15–20 m-dən çox olmayan dərinliklərdə qidalanır. Balalar əsasən balıq, onayaqlı xərçəngkimilər və çoxilliklərlə qidalanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Harrison, Peter (1991). *Seabirds An Identification Guide* 
* Птицы России
Nilrep adası

**Nilrep adası** —  İnzibati cəhətdən Rusiyanın Maqadan vilayəti ərazisinə daxildir. Oxot dənizinə daxil olan Vnutrennaya körfəzinin şimalında yerləşir.

## Toponim
SSRİ-nin Şimal-Şərqinin Toponimik lüğətində - Nilreb (Nilrep). Bu ad Böyük Vətən müharibəsi illərində geoloqlar tərəfindən verilmişdir və “Berlin” sözünün əksidir.

## Coğrafiya
Ada Vnutrennaya körfəzin şimal-şərqində, Tayqonos yarımadasının qərb sahilindən təxminən 500 metr məsafədə, şimalda Enalvatena və cənubda Kaliyaçqın çaylarının mənsəbləri arasında yerləşir.

Qonşu akvatoriyasının dərinliyi 7-22 metrdir.

## İstinadlar
Talan adası

**Talan adası** — Oxot dənizinin şimal hissəsində yerləşən ada. Ada Tauy körfəzinin qərb kənarında, Maqadandan təxminən 100 km məsafədə yerləşən qayalı ərazidir. O Naqaev buxtasının sahilindən üfüqdə aydın axşamlarda görünür. Rusiyaya aiddir. Sahəsi təxminən 2,5 km²-dir. Onun zirvəsini qayalı silsilələr və bataqlıq çəmənlikləri olan yumşaq bir yayla tutur. Talanın üç tərəfində (cənub, qərb və şərq) hündürlüyü 150 m-ə çatan sıldırımlı qayalıqlar var. Sahilin çox hissəsi kiçik körfəzlərlə kəsilmiş və qayalarla haşiyələnmişdir. Şimal-qərb hissəsində daşlı sahil zonasının yarımdairəsi ilə əhatə olunmuş şirin su gölləri olan alçaq çəmənlik terrası vardır.

Orta illik hava temperaturu -2,3 ° C; yanvarın temperaturu -15,8 ° C, avqust ayının temperaturu + 10,6 ° C olur. Yayda cənub-qərb küləkləri üstünlük təşkil edir. Üstəlik günorta saatlarında təhlükəli dalğanı sürətləndirən yerli küləklər tez-tez baş verir.

Ada Oxot dənizinin şimal hissəsindəki ən böyük quş koloniyalarından birinə sahib olması ilə tanınır. Koloniyada quşların ümumi sayı 1,8 milyon başa çatır. Quşlar hər gün təxminən 200 ton balıq və dəniz onurğasızları ilə qidalanır. Adada 147 quş növü vardır. Əsasən köçəri, qısa bir dayanma və istirahət üçün bu torpaq parçasından istifadə edilir. Yuvalayan faunaya cəmi 21 növ daxildir, onlardan 11-i koloniyada yaşayan dəniz quşlarıdır. Ada həm də Ağçiyin dəniz qartalı və şahi kimi nadir növlərə ev sahibliyi edir. Bitki örtüyü, əsasən ətraf mühitin quş nəcisləri ilə əhəmiyyətli nitrifikasiyası şəraitində yaşamaq üçün uyğunlaşmış 120 növ damarlı bitkidən ibarətdir.

Motıkley və Tauy körfəzi sularının sərhədindəki adanın yaxınlığında 3-9 q/m³ zooplankton bolluğu sahəsi vardır. Bu da balıqları həmin əraziyə cəlb edir. Yaxınlıqdakı sularda ümumilikdə 19 fəsildən 32 balıq növünə rast gəlinir.

Talan adası federal təbiət abidəsidir. 
## Mənbə
* Андреев А. В., Голубова Е. Ю., Китайский А. С. Колонии морских птиц острова Талан: разрешающая сила постоянства //Природа. — № 10. — 2002.
* Остров Талан
* Дорогой И. В. Мимо острова Талана // «Колымский тракт» 06.06.2001
Bove Notr-Dam kilsəsi

Bove Notr-Dam kilsəsi və ya Bovedəki Ən Müqəddəs Teotokos Kafedralı (frans: Cathédrale Notre-Dame de Bayeux) — Bove şəhərində yerləşən Bove yeparxiyasının kafedralıdır. Roman üslubunun və Norman Qotikasının xüsusiyyətlərini özündə birləşdirən XI–XV əsrlərə aid memarlıq abidəsidir. Bove Notr-Dam kilsəsi möhtəşəm şəkildə mühafizə edilib saxlanılan orta əsr binaları kompleksinin ayrılmaz hissəsidir ki, buraya yepiskop sarayı, kitabxana, qəbul zalı və s. daxildir.

## Tarix
Qall-Roma dövründə indiki kafedralın yerləşdiyi yerdə Augustodurum şəhərinin forumu yerləşirdi. Bove yeparxiyası III əsrdə yaradılıb və burada Merovinqlər dövründə kafedral tikilib. Binaya ciddi ziyan vuran yanğından sonra Boveli II Hüqo (1015–1049) eyni yerdə yeni kafedral tikmək qərarına gəldi. Hüqo Odonun varisi (1049–1097) dövründə məbədin tikintisi başa çatdırıldı. 14 iyul 1077-ci ildə yeni bina Normandiya hersoqu və İngiltərə kralı Normandiyalı Vilyamın iştirakı ilə təqdis olundu.

Əsas fasadın (vestibülün) məbədi və qüllələri XI əsr Romanesk kafedral kilsəsindən salamat qalmışdır. XII əsrin əvvəllərindən kafedralda yalnız XV əsrdə əsas qüllənin qülləsinin tikintisi ilə başa çatmış tikilinin ayrı-ayrı hissələrinin yenidən qurulması və bərpası üzrə davamlı işlər aparılmışdır. Bu andan etibarən kafedral son görünüşünü almışdır.

1230-cu ilə qədər bir sıra sırf Norman dekorativ elementləri ilə seçilən qotik xorlar inşa edilmişdir. 1244–1255-ci illərdə əsas nefin yuxarı hissəsi, 1260–1280-ci illərdə transept yenidən tikilmişdir. Orijinal Romanesk korpusuna bir çox qotik elementlər əlavə edilmişdir. XIII–XIV əsrlərdə kafedrala tədricən yan qotika kilsələri əlavə edildi. Bundan əlavə, transeptin cənub portalı və yüksək mərkəzi qüllə sonrakı qotik mənşəlidir. Kafedral ansamblının digər binaları əsasən XV əsrdə tikilmişdir.

1563-cü ildə Fransadakı dini müharibələr zamanı kafedral Hugenot qoşunları tərəfindən dağıdılmışdır.

## İstinadlar
Yaqublu (Abaran)

**Yaqublu ** (**Təzə Kələş.**) — İrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında,  kənd.  1918-ci ildə əhalisi qovulduqdan sonra kənd dağılmışdır.

## Tarixi
İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Abaran rayonu ərazisində kənd.
Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. Kəndin digər adı Təzə Kələş olmuşdur.
Kənddə 1897-ci ildə 120 nəfər, 1908-ci ildə 200 nəfər, 1914 - cü ildə 213 nəfər, 1916-cı ildə
208 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ildə kənd erməni təcavüzünə
məruz qalaraq yerli sakinləri -azərbaycanlılar tarixi-etnik torpaqlarından qırğınlarla deportasiya
edilmişdir. 1920-ci ildə kənd ləğv edilmişdir. İndi xaraba kənddir.

## Əhalisi

## İstinadlar
Bad Qandersxaim

**Bad Qandersheim** (alm: Bad Gandersheim, Aşağı alman dilində: Ganderssen) — Almaniyada, Aşağı Saksoniya əyalətində yerləşən şəhər.

Northeim rayonunun bir hissəsidir. Əhalisi 10313 nəfərdir (31 dekabr 2010-cu ildə). 9.049 km² ərazini əhatə edir. Rəsmi kodu – 03 1 55 001.

## İstinadlar
Xain Bizans

**Xain Bizans** — Qani Müjdənin ssenarisini yazdığı və rejissorluğunu üstləndiyi 21 yanvar 2000-ci il çıxış tarixli türk parodiya filmi. Filmdə Mehmet Əli Ərbil, Demet Şener, Cem Davran, Hande Ataizi, Sümer Tilmaç, Ayşəgül Aldinç, Yılmaz Köksal, Nursəli İdiz kimi ustad aktyor və aktrisalar yer alır.

## Mövzu
Film kenquru hücumları və quraqlıq üzündən vətənləri Avstraliyadan Fransaya köç edən Nacaroğullarının qabaqlarına çıxan itin bələdçili ilə Anadoluya gəlmələriylə başlayır. Bu dönəmdə Anadolu Şərqi Roma imperatorluğu hakimiyyəti altındadır.

İmperator İlletyus bir yuxu görür və bunu kahinə yozdurur. Kahin imperatora illər sonra bu gün doğulan bir nacar oğlan uşağının əliylə öləcəyini xəbər verir. Buna görə də İlletyus nacarların yeni doğulan bütün oğlan uşaqlarının öldürülməsini əmr edir. Bizans əskərlərinin hücumu əsnasında əşirətin rəisi Süper qazi uşaqların və qadınların gizlənməsini əmr edir. Arvadı həmin gün doğulan üçəm oğullarını çaya buraxır. İllər sonra uşaqlar böyüyür. Biri Şərqi Romanın varisi olur; biri obada, digəri isə çayda yaşayır.

## Aktyorlar

* Mətmət Əli Ərbil - İmperator İlletyus
* Demet Şənər - VI Emmanuel
*Dem Davran - Yetiş Bəy, Gavur Bəy (Markus Antonyus), Gedər Bəy
*Sümər Tilmaç - Süper Qazi
*Ayşəgül Aldinç - Teodora
*Nurseli İdiz - Helena
*Hande Ataiz - Mağdurə Xatun
*Yılmaz Köksal - Şəpətçioğlu
*Cengiz Kiçikayvaz - Smitis
*Suad Sunqur - Doşvan Bəy
*Günay Karacaoğlu - Anaç Xatun
*Ümid Oxur - Teodorakis
*Belma Canciyər - Ərəb bacı
*Kərəm Atabəyoğlu - Brut
*Cem Karaca - Saz aşığı
*Baykal Kənd - Mehmanxana sahibi
*Mətin Şəntürk - Saray mühafizəçisi
*Çəncan Gülərüz - Lombelikus
*Cezmi Basqın - Hacı Mataryus Çələbi
*Kərəm Kupaçı - şeypurçu
*Kayhan Yıldızoğlu - Nostradamus (Nosti)
*Fərdi Atunər - Nacar kəndlisi
*Nəcmi Yapıçı - Bizans əskəri
*Şevket Süha Tezəl - Bizans əskəri
*Engin Qoç - Bizans əskəri
*Nur subaçı - spiker, nəql edən, nağılçı
Dövlət Müdafiə Komitəsi (SSRİ)

**Dövlət Müdafiə Komitəsi** () — Böyük Vətən müharibəsi illərində yaradılmış, SSRİ-də bütün tam hərbi, siyasi və iqtisadi gücə malik olan fövqəladə idarəetmə orqanı. SSRİ Dövlət Müdafiə Komitəsinin yaradılmasının müsbət əhəmiyyəti var idi: müharibənin ilk günlərinin çətin şəraitində işğalçılara qarşı mübarizədə SSRİ rəhbərliyinin gücünü və qətiyyətini nümayiş etdirdi. DMK-nin əsas məqsədi ölkəni təhlükəli düşmənə qarşı durmağa və qalib gəlməyə qadir olan hərbi qüvvəyə çevirmək idi.

DMK qərarları bütün vətəndaşlar, təşkilatlar və dövlət orqanları üçün məcburi idi. DMK-nə Ümumittifaq Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin baş katibi və SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin sədri vəzifələrində də çalışmış İosif Stalin rəhbərlik edirdi. Sonradan o, Ali Ali Komandanlıq Qərargahının (10 iyul 1941-ci ildən) və SSRİ Xalq Müdafiə Komissarlığının (19 iyul 1941-ci ildən) sədri vəzifəsini tutdu.

## Ədəbiyyat
* Государственный комитет обороны СССР. Постановления и деятельность. 1941–1945 гг. Аннотированный каталог. В 2-х тт. Т. 1: 1941–1943. М.: Политическая энциклопедия, 2015. 1222 с.
* Горьков Ю. А. Государственный Комитет Обороны постановляет (1941–1945). — М.: Олма-Пресс, 2002. — 575 с. — ISBN 5-224-03313-6.
Martin Koster

**Martin Gert Koster** () — Niderland aşağı sakson dilinin Drent ləhcəsində yazan və yaradıcılıq edən niderlandlı yazıçı. Əsasən nasir olan Koster, həm də şeirlər yazır və onları kitab şəklində çap edib. O, həmçinin niderland və ingilis dillərindən drent ləhcəsinə müxtəlif əsərləri və məqalələri tərcümə edir. Drent ləhcəsindəki Roet adlı ədəbi jurnalın yaradıcılarından biridir. 2021-ci ildə Niderland hökuməti, nəsli kəsilməkdə olan Drent ləhcəsini qorumaq və zənginləşdirmək üçün göstərdiyi səylərə görə, Kosteri Оran-Nassaus ordeni ilə təltif etdi.

## İstinadlar
Kolin Makloren

**Kolin Maklaurin** (ing. *Colin Maclaurin*; ) — şotland riyaziyyatçısı olub.

## Həyatı
1698-ci ilin fevralında Kilmodanda anadan olub, 14 iyun 1746-cı ildə Edinburqda vəfat edib. İstedadlı Kolin 11 yaşında Qlazqo Universitetinə daxil olub. O 19 yaşında İsa Marischal Kollecində riyaziyyat professoru oldu. 1719-cu ildə Lanadakı Qəzəb Cəmiyyətinin üzvü seçildi. Bu zaman o, Nyutonla tanış oldu. Nyutonun məsləhəti ilə 1725-ci ildə Edinburq Universitetində riyaziyyat professoru təyin edildi. O, Leonard Eyler və Daniil Bernulli ilə birlikdə 1740-cı ildə Fransa Elmlər Akademiyasının gelgit hadisələri ilə bağlı açdığı esse müsabiqəsində qalib gəldi. Yakobinlər 1745-ci ildə Edinburqu mühasirəyə alıb şəhəri ələ keçirdikdən sonra İngiltərəyə qaçdı. Növbəti il ​​Edinburqa qayıtdı və bir neçə ay sonra xəstələndiyi üçün öldü.

Maclaurin, 1720-ci ildə yazdığı Geometria Organica (Üzvi Həndəsə) və Ümumi Təhsilin Təsviri əsərində; O, Nyutonun “Təbiət fəlsəfəsinin riyaziyyatının prinsipləri” kitabındakı teoremlərə oxşar teoremlər irəli sürdü. Onun adını daşıyan konusların istehsalının idarə edilməsini inkişaf etdirdi. O göstərdi ki, üçüncü və dördüncü dərəcəli əyrilərin bəzi növləri iki hərəkət edən bucağın kəsişməsi ilə çəkilə bilər. Digər tərəfdən, bəzi tənqidlərə cavab vermək üçün yazdığı "Fluxions haqqında traktat" adlı əsərində fırlanan homojen maye kütləsinin ala biləcəyi sabit formaların fırlanan ellipsoidlər olduğunu sübut etmişdir. Bu ellipsoidlər indi Maklaurin ellipsoidləri adlanır. Yenə bu əsərində o, ilk olaraq maksimum və minimumlar arasında fərq nəzəriyyəsini irəli sürdü.

## İstinadlar
Xose Rizal

**Xose Rizal** (*José Protacio Rizal Mercado y Alonso Realonda*; ) — Filippin şairi və yazıçısı, müstəqillik uğrunda mübarizənin öncülü idi.

O, yazıları və çıxışları ilə xalqının milli kimliyinə töhfələr verən yenilikçi, uzaqgörən bir qəhrəmandır. Onun əslən ispan dilində olan "Noli Me Tangere" və "El Filibusterismo" romanları İspan hökmranlığı altında müstəmləkə həyatını təsvir edir və Filippin məktəblərində tədris olunur.

## İstinadlar
Çkalov adası

**Çkalov adası** — Oxot dənizinin Saxalin körfəzində, Çastya laqununu dəniz məkanından ayıran ada. Materik sahilindən 5,5 kilometr məsafədə yerləşir. Əvvəllər adanın adı Udd adası adlanırdı. Sonradan ada əfsanəvi pilot Valeri Çkalovun (1904–1938) şərəfinə dəyişdirilmişdir. İnzibati cəhətdən Rusiyanın Xabarovsk diyarının bir hissəsidir. Ada 17 km uzunluğa və 1 km enə sahibdir.

Hazırda adada daimi əhali yoxdur.

## Tarix
Ada əvvəlcə Udd adlanırdı. SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 1936-cı il fərmanı ilə 1936-cı il iyulun 22-də təyyarəçi ekipajla birlikdə bu adada fasiləsiz uçuş zamanı eniş edən sovet pilotu Valeri Çkalovun şərəfinə adlandırılmışdır. Marşrut — Moskva — Frans İosif Torpağı — Şimal Torpağı — Petropavlovsk-Kamçatski. ANT-25 təyyarəsi 9374 km məsafəni enişsiz qət edərək havaya qalxdıqdan 56 saat 20 dəqiqə sonra sahildə toran və dumanlı şəraitdə yerə enir. Üç nəfərdən ibarət ekipaj — Valeri Çkalov, Georgi Baydukov və Aleksandr Belyakov — yerli sakin Fetinya Andreevna Smirnovanın evində gecələyir. Yenidən havaya qalxmaq üçün uzunluğu 500 metr olan uçuş-enmə zolağı tikmək lazım gəlir. Çkalovun enişinin xatirəsinə adada abidə ucaldılır.

2006-cı ildə bu uçuşun 70 illiyi şərəfinə Anatoli Kvoçurun nəzarəti altında olan Rusiya Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus Su-30 eyni marşrutla uçuş edir.

2011-ci ildə uçuşun 75-ci ildönümü şərəfinə Aleksandr Şerbakov və Andrey Borisevski Moskva — Çkalov adası marşrutu üzrə 28 gün ərzində 9272 km məsafəni delta uçuşlu iki ultra yüngül təyyarə ilə qət etmişlər.

## Fauna
Ada qaradöş qumluqca, qaraboyun qumluca, ortaboy əyridimdik, adi sahildəyişən, kiçik oxcüllüt kimi quşlar yuvalayır. Adanının sahil sularında Ağ balinalar üzür.

## İstinadlar
Cənubi Koreyada irqçilik

**Cənubi Koreyada irqçilik**, xüsusən də Cənubi Koreya mediyası tərəfindən geniş yayılmış sosial problem kimi tanınıb.

2000-ci illərdən bəri Cənubi Koreyaya immiqrasiyanın artması irqçiliyin daha açıq ifadələrini, eləcə də bu ifadələrin tənqidini katalizlədi. Qəzetlər tez-tez immiqrantlara qarşı minimum əmək haqqından aşağı əməkhaqqı verilməsi, onların əmək haqqının tutulması, təhlükəli iş şəraiti, fiziki zorakılıq və ya ümumi təhqir kimi formalarda ayrı-seçkilik halları barədə məlumat vermiş və onları tənqid etmişlər.

2017–2020 Dünya Dəyərləri Sorğusunda, sorğuya qatılan 1245 Cənubi Koreyalının 15,2%-i qonşu kimi fərqli irqdən birinin olmasını istəmədiklərini bildirdi. Bu, 2010–2014-cü illər Dünya Dəyərləri Sorğusu ilə müqayisədə kəskin azalma deməkdir. Sorğuda iştirak edən 1200 Cənubi Koreyalının 34,1%-i başqa irqdən olan birini qonşu kimi görmək istəmədiklərini qeyd edib. 2010–2014-cü illər sorğusunda 44,2% "immiqrantları/xarici işçiləri" qonşu kimi istəmədiklərini bildirdi. 2017–2020-ci illər üzrə hesabata görə bu rəqəm 22,0%-ə düşüb.

İrqçi münasibət daha çox digər Asiya ölkələrindən və Afrikadan olan immiqrantlara, daha az isə "həddindən artıq mehriban rəftar" kimi təsvir edilənləri qəbul edə bilən Avropalı, ağdərili Şimali Amerikalı, Ağ Cənubi Amerikalı və Ağ Avstraliyalı mühacirlərə qarşı ifadə edilir. Qarışıq irqli uşaqlar, Çinli Koreyalı və Şimali Koreyalı mühacirlərlə bağlı ayrı-seçkilik də bildirilmişdir. Müsəlmanlara qarşı irqçilik və ayrı-seçkilik (immiqrantlar və ya əcnəbi işçilərdir) eyni zamanda bir çox koreyalıların müsəlmanları potensial "terrorçu qrup" kimi qəbul etmələri ilə əlaqədardır. Bu mənfi fikirlər Koreyada İslamofobiyanın yayılmasının artması və Koreya mediasında müsəlmanların və İslamın təmsil olunmasından qaynaqlanır.

İrqi Ayrı-seçkiliyin Bütün Formalarının Ləğvi haqqında Beynəlxalq Konvensiyasının hesabatına görə, sənədsiz miqrant uşaqlar Cənubi Koreyalı həmkarlarının istifadə etdiyi bir çox hüquqlardan məhrumdurlar. Qaçqınların statusunu müəyyən etmək üçün istifadə edilən proses "qaçqınları qorumaq üçün deyil, onları kənarda saxlamaq üçün" nəzərdə tutulub. Miqrant işçilərə yalnız köhnə işəgötürənlərinin icazəsi ilə işlərini dəyişməyə icazə verilir. Kənd təsərrüfatı sektorunda, kiçik biznesdə və məişət xidmətlərində çalışan miqrant işçilər işlərinin müvəqqəti xarakterinə görə ayrı-seçkiliyə ən çox həssasdırlar.

## İstinadlar
Almaniya Cənub-Qərbi Afrikası

**Almaniya Cənub-Qərbi Afrikası** () — 1884–1919-cu illərdə Almaniya İmperiyasının müstəmləkəsi olduğu dövrdə indiki Namibiya dövlətinin adıdır.

Birinci Dünya müharibəsi zamanı Cənubi Afrika Respublikasının qoşunları alman qüvvələrini məğlub edərək regionu ələ keçirdirlər. Bunun ardınca 1921-ci ildə Millətlər Liqasının qərarı ilə region Cənubi Afrikanın mandatına keçdi.

## İstinadlar
Hadamar

Hadamar, Almaniyada Hessen əyalətində yerləşən şəhərdir. Əhalisi 31 dekabr 2010-cu ilin statistikasına görə 12,246 nəfərdir.

## İstinadlar