open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Əsl krevetlər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan infradəstəsi.

## Biomorfologiyası
Krevetlər fəal hərəkətlərdən tutmuş tənəffüsə qədər müxtəlif funksiyaları yerinə yetirən çoxsaylı ətraflarla fərqlənən, kifayət qədər mürəkkəb bədən quruluşlu xərçənglərdir. Krevetlərin bədəni baş-döşdən və qarın hissədən ibarətdir. Baş-döşdə faset gözlər, antenalar da daxil olmaqla çoxlu ətraflar və gəzmə ayaqları yerləşmişdir. Gözlər saplaqlı olub müxtəlif istiqamətlərə dönə bilir və geniş görmə sahəsini təmin edir. Bığcıq antenalar qoxu, lamisə və kimyəvi hiss funksiyalarını yerinə yetirir. Müvazinət orqanı statositlər bığcıqların əsasında yerləşir. Bu xərçənglərdə 3 ön döş seqmenti başla birləşmişdir, növbəti 5 cüt arxa ayaqlar yerdəyişməyə xidmət edir. Birinci 2 cüt gəzmə ayaqları qısqaclıdır. Baş-döş karapaksla – zirehlə örtülmüşdür, onun kənarı qəlsəmələri üstdən örtür. Karapaksın ön ucu iti bizvarı dimdik – rostrumla qurtarır. Qarın hissədə xərçəngin üzməsinə və balalarını gəzdirib böyütməyə xidmət edən köməkçi ətraflar yerləşmişdir. Qarnın son seqmentinin ətrafları genişlənmiş lövhələr şəklində olub quyruq yelpiyi əmələ gətirmişdir. Krevet onu köməyi ilə kəskin təkanlı üzmə hərəkətləri edir. Erkəklərdə birinci cüt qarın ayaqları şəklini dəyişərək cütləşmə orqanına çevrilmişdir. Bədən yan tərəflərdən azca sıxılmışdır .

## Qidalanması
Növlərin qida spektri müxtəlifdir. Öz növbəsində krevetlərlə balıqlar, dəniz quşları və insanlar qidalanır, onlar bəzi parazit növlərinin aralıq sahibi ola bilər 

## Çoxalması
Karidlər yüksək cinsi məhsuldarlığı ilə seçilir (55 min – 1mln yumurta ). Bir erkək müxtəlif sayda dişi fərdi mayalaya bilər. Nəsilverimi uzun müddətlidir. 3-4 gündən mayalanmış yumurtalardan formalaşan gənc krevetlər tamamilə yetkin fərdlərlə eyni xüsusiyyətləri daşıyırlar. Onların ömrü 1-6 il təşkil edir .

## Yayılması
Çoxlu sayda fəsilələrə və cinslərə mənsub krevetlər faunası dünyanın bütün dənizlərində geniş yayılmış, krevet növlərinin dördə biri həm də şirin sularında yaşamağa uyğunlaşmışdır. Xəzər dənizində Palaemon cinsinin 2 növü qeyd edilmişdir. 2005-ci ildə Araz su anbarında aşkar olunmuş Palaemon elegans hazırda sututarın bütün sahələrində sayını və biokütləsini artırır .

## Təsnifatı
* *[[Alpheoidea]]*
* *[[Atyoidea]]*
* *[[Bresilioidea]]*
* *[[Campylonotoidea]]*
* *[[Crangonoidea]]*
* *[[Galatheacaridoidea]]*
* *[[Nematocarcinoidea]]*
* *[[Oplophoroidea]]*
* *[[Palaemonoidea]]*
* *[[Pandaloidea]]*
* *[[Pasiphaeoidea]]*
* *[[Procaridoidea]]*
* *[[Processoidea]]*
* *[[Psalidopodoidea]]*
* *[[Stylodactyloidea]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Səfiqulu bəy Şamlu

**Səfiqulu bəy Səfi** — Herat bəylərbəyi, şair.

## Həyatı
II Şah Abbas Mənuçöhr xanı 1662-ci ildə Qəndəhar hakimiliyindən azad edib onu təyin etdi. 1680-ci ildə Herat hakimi oldu.

Türkcə kiçik həcmli divanının əlyazması Tehran Universiteti Kitabxanasında saxlanan Səfiqulu bəy Səfi Məşhəd valisi, Herat bəylərbəyi vəzifələrini icra edib.

## Həmçinin bax
*Herat
*Herat bəylərbəyliyi

## İstinadlar
Norton Utilities

**Norton Utilities** – kompüteri konfiqurasiya etmək, optimallaşdırmaq və xidmət etmək üçün utilitlər toplusu. Peter Norton Computing və Symantec şirkətləri tərəfindən işlənib hazırlanıb. İlk versiyası 1982-ci ildə DOS 1.x. əməliyyat sistemi üçün buraxılıb. Bu paketə 14 utilit, o cümlədən təsadüfən silinmiş faylları bərpa etmək üçün populyar Unerase utiliti daxil idi. Üç disketdən ibarət bu paket 80 ABŞ dollarına satılırdı. 1991-ci ildə buraxılmış 6.0 versiyası DOS mühitində yerinə yetirilsə də Windows 3.x əməliyyat sistemi tərəfindən dəstəklənirdi. Sonuncu Symantec Norton Utilities 15.0 versiyası 2010-cu ilin dekabrında buraxılıb. Bu versiyaya Norton Speed Disk, Norton Disk Doctor, Norton UnErase, Registry Restore, Registry Defragmenter, Registry Cleaner, Disk Cleaner, Disk Defragmenter, Startup Manager, Service Manager, Restore Center, System Optimizer, Process Viewer və Performance Test kimi utilitlər daxildir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
*
Albaniyada futbol

**[[Albaniya]]da [[futbol]]** — Albaniya ərazisində ən məşhur və geniş yayılmış idman növüdür. İstər oyunçular və azarkeşlər bu oyunu sevir. Futbolun idarə edilməsi Albaniya Futbol Federasiyası balansındadır.

## Futbolun tarixi
Albaniyada futbol XX əsrdə meydana gəlmişdir. İlk oyun xristian misiyası tələbələri arasında Şkoderdə baş tutmuşdur. Oyun böyük məşhurluq qazanmışdır. 1919-cu ildə burada ilk futbol komandası «Vlazniya» olmuşdur. 1920-ci ildə «Tirana» klubu, 6 iyun 1930-ci ildə Albaniya Futbol Federasiyası təşkil edilmişdir. Federasiya 1932-ci ildə FİFA, 1954-cü ildə isə UEFA üzvü seçilmişdir.

Albaniyanın ilk çempionatı 1930-cu ildə təşkil edilmişdir. Bu çempionatda altı klub iştirak edirdi. İndiyənə qədər çempionatlarda «Dinamo» (Tirana), «Vlaziya», «Partizani», «Skenderbeu», «17 Nentori», «Flamurtari» və «Teuta» klubları iştirak edir. İkinci Dünya müharibəsi bitdikdən sonra futbol milli idman növünə çevrilmişdir. Oyunlar müəssisələr, məktəblər, kəndlər və şəhərlərində təşkil edilirdi. Müharibə sonrası təşkil edilən «Partizani» və «Dinamo» müvafiq olaraq Müdafiə və Daxili işlər Nazirlikləri tərəfindən təşkil edilmişdir. 1990-ci ildə qər klub pripeqal vəziyyətdə idilər. Digər klublardan oyunçular qəbul edə bilirdilər.

1991-ci ildə baş vermiş siyasi və iqtisadi dəyişikliklər sayəsində ölkə futbolçuları xaricə sərbəst şəkildə yol ala bilirlər. Futbolçuların təcrübəliləri əsasən  Yunanıstan, Balkan ölkələri, Qərbi Avropa və Rusiyaya transfer olunurdular. Hazırda 200 futbolçu xarici ölkələrdə fəaliyyət göstərir.

## Çempionatın sistemi
Albaniya çempionatı 4 liqə bölünür. Albaniya Superliqası 1930-cu ildə təşkil edilmişdir. Bura 12 komanda daxildir. Üstəlik Birinci, İkinci və Üçüncü liqaya sahibdir. Üçüncü liqa daha çox həvəskarlar liqasına bənzəyir. Ölkə çempionatının ən titullu klubu «Tiranadir» (24 titul).

## Kubok turnirləri
Albaniyada kubok turniri 1939-cü ildə təşkil edilmişdir. Kubokun sahibi Avropa liqasınının seçim turuna qatılır. Kuboka sahiblənmə baxımından «Partizani» klubu seçilir. Kubokun 15 qal qalibidir. 1989-cu ildə Albaniya Superkuboku təşkil edilmişdir. «Tirana» superkubokun rekordçusudur.

## Milli
Albaniya millisi ilk beynəlxalq görüşü Yuqoslaviyaya qarşı keçirtmişdir. Albaniya hələ 1932-ci ildə FİFA üzvü olmağına baxmayaraq loqistika problemləri səbəbindən 1934-cü ildə Dünya Çempionatına qatıla bilməmişdir. Dünya Çempionatının final mərhələdində yalnız 2016-cı ildə qatılmışdır. Qrup mərhələsində üçü görüş keçirmişdir. İlk qalibiyyətini isə Rumıniya ilə görüşdə əldə etmişdir (1:0).
## İstinadlar

## Mənbə
* UEFA 
* Albaniya çempionatının statistikası
Andryu Elefteriu

**Andryu Elefteriu** (8 noyabr 1997-ci ildə anadan olub) — İngiltərə Premyer Liqası təmsilçələrindən olan *Uotford* klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən Kipr əsilli peşəkar İngiltərə futbolçusudur.

## Klub karyerası

### Uotford
Elefteriu öz peşəkar karyerasında debütünü 21 may 2017-ci ildə mövsümün son oyununda Mançester Siti klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 39-cu dəqiqədə Darli Yanmaatı əvəz etmişdir. Həmin görüşdə Uotford rəqibinə 5-0 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Karyera statistikası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Vampirlə müsahibə (film)

**Vampirlə müsahibə** () — 1994-cü ildə Nil Cordan tərəfindən çəkilmiş və baş rolları Bred Pitt və Tom Kruzun oynadığı filmdir. Film Enn Raysın eyniadlı romanı əsasında çəkilmişdir. Filmin çəkilişinə 60 milyon ABŞ dolları sərf olunub. Lakin 223.7 milyon gəlir əldə edilib.

## Məzmun
Gənc bir jurnalist sirli bir insandan müsahibə almaq istəyir. Həmin insan isə 200 yaşında bir vampir olduğunu deyir. Jurnalist buna inanmadıqda bir neçə qeyri-adi hərəkət göstərir və jurnalisti vampir olduğuna inandırmağı bacarır. Müsahibə zamanı vampir həyat hekayəsini danışmağa başlayır:

Lui varlı bir gəncdir. Lakin bu yaxınlarda arvadını itirdiyindən özünü pis hiss edir, tez-tez içib sərxoş olur. Onun bu vəziyyətini görən vampir-Lestat onu özü kimi vampirə çevirir. Lakin Lui insanları öldürə bilmir. Vicdanı onu narahat edir. Bir müddət toyuqlarla qidalanır. Lakin bir dəfə valideynlərini itirmiş Klaudiya adlı balaca bir qızı dişləyir. Elə həmin dəqiqə də qızı öldürdüyünü düşünüb peşman olur və meşəyə qaçır. Luini pis vəziyyətdə görən Lestat qızın həyatını qorumaq üçün Klaudiyanı vampirə çevirməli olur. Klaudiya və Lui dostlaşırlar. Lakin zaman keçdikcə Lestata nifrət eləməyə başlayırlar. Bir gün Klaudiya Lestatı yaralayıb Lui ilə qaçır. Bir müddət Letat tərəfindən izlənilirlərsə də, canlarını qurtara bilirlər. Dünyanı gəzib özləri kimi insanları axtarırlar. Nəhayət uzun axtarışdan sonra onlar Armand adlı bir vampirlə tanış olurlar. Armand onları vampirlərin teatrına gətirir. Vampirlər Klaudiya və Luinin fikirlərini oxuyaraq onların Lestatı öldürdüklərini anlayırlar. Luini tabutda bağlayır, Klaudiyanı isə Günəş işığında yandırırlar. Armand Luini xilas edir. Lui Klaudiyanınn öldüyünü biləndə o bir vampirləri yandıraraq öldürür və Armandı tərk edərək yaxşı birisi olmağa çalışır. Müsahibə burda başa çatır. Jurnalist isə bu hekayədən xoşlandığını deyir və vampir olmaq istəyini bildirir. Lui isə jurnalistin onu başa düşmədiyini anlayır və çıxır gedir.

Vampir olmaq əbədiyyən yaşamaq və əbədi cavan qalmaq deməkdir: "Həyatın mənası bəzən nə vaxt öləcəyini bilməməkdir!"

## Rollarda

## İstinadlar
Yardım

**Yardım** *(help)* — diskdə saxlanılan və bir çox tətbiqi proqramlar tərəfindən istifadəçiyə kömək məqsədilə verilən informasiya; verilmiş proqramın istifadəsi üçün gərəkli olan məsləhətlərdən və ya göstərişlərdən ibarət olur. Yardım bilavasitə, yəni cari işi durdurmadan və çap sənədlərinə müraciət edilmədən alına bilər. Bəzi yardım sistemləri konteksdən-asılı (CONTEXT-SENSİTİVE HELP) adlandırılır, yəni konkret iş görmək üçün yardım istəyən istifadəçi məhz həmin mövzuya və ya situasiyaya uyğun informasiya alır. Yardım vasitələri sənədlərlə (DOCUMENTATİON) müqayisədə çox geniş olmasa da, onlar yeni başlayan istifadəçilərə gərəkli informasiyaları yaddaşlarında təzələməyə, daha təcrübəli mütəxəssislərə isə proqramın az istifadə edilən imkanlarının kiçik incəlikləri haqqında tez məlumat almağa imkan verir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Aparat kəsilməsi

**Aparat kəsilməsi** () – “diqqət yetirilməsi haqqında xahiş”; kompüterin aparat vasitələri və ya proqram təminatı tərəfindən mikroprosessor üçün hazırlanıb verilən siqnal. Bəzən tələ (TRAP) də adlandırılan kəsilmə mikroprosessoru məcbur edir ki, yerinə yetirilən əməliyyatı durdursun, özünün cari durumunu yadda saxlasın və idarəetməni xüsusi prosedura – xüsusi komandalar yığınını yerinə yetirən kəsilmələr emalçısına (INTERRUPT HANDLER) versin. Kəsilmələrə çoxlu səbəblər ola bilər: bunlar qurğuların xidmət üçün sorğusu, verilənlərin emalındakı xətalar, mümkün olmayan əməllərin yerinə yetirilməsinə cəhd və (nadir hallarda) yaddaşla bağlı yaranan problemlər və ya sistemin bəzi çox vacib komponentlərinin sıradançıxma təhlükələri ola bilər. Mikroprosessor bir çox mənbədən kəsilmə haqqında sorğu aldıqda onların emal olunma ardıcıllığı “çözmə” səviyyələrinin iyerarxiyasına görə müəyyən olunur. Proqram kəsilmə mexanizmindən istifadə etməklə əməliyyat sisteminin funksiyalarına, məsələn, faylların açılması, oxunması və qapadılması funksiyalarına müraciət edə bilər. Digər tərəfdən, kəsilmə, mikroprosessor ilə kompüter sistemini əmələ gətirən başqa elementlər arasında rabitə vasitəsidir. Əgər daimi kəsilmə sorğuları axını hər hansı kritik vəzəyyətdə işi çətinləşdirir və ya əngəlləyirsə, onda proqram kəsilməni müvəqqəti olaraq bloklaya bilər ki, nəticədə lazım olan zaman müddətində mikroprosessor üzərində vahid nəzarətə nail ola bilsin.

Aparat kəsilməsi ya klaviatura, disksürən və giriş-çıxış portları kimi xarici qurğular, ya da “daxildən” – mikroprosessor tərəfindən generasiya olunan kəsilmə növü. Qurğular xarici aparat kəsilmələri vasitəsilə kompüterin mikroprosessorunu onlara diqqət yetirməyə “çağırırlar”. Daxili aparat kəsilmələri mikroprosessor tərəfindən müəyyən hadisələrə nəzarət edilməsi üçün (məsələn, proqram sıfıra bölməyə cəhd etdikdə) generasiya olunur. Aparat kəsilmələri istənilən vaxt (məsələn, simvollar klaviaturadan alındıqda) və ya gözlənilən ardıcıllığa uyğun olaraq (kompüterin taymerindən gələn kəsilmələrdə olduğu kimi) baş verə bilər. Mikroprosessorun təcili sorğuları təcili olmayanlardan fərqləndirməsi üçün aparat kəsilmələrinə müxtəlif səviyyəli öncəliklər təyin olunur. Ən yüksək öncəlik maskalanmayan adlanan kəsilmənin olur; bu kəsilmə ciddi xəta (məsələn, yaddaşda nasazlıq) haqqında xəbər verir və dərhal xidmət göstərilməsini tələb edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Interrupts Made Easy
*Interrupts for Microchip PIC Microcontroller 
*IBM PC Interrupt Table
Daniel Batti

**Daniel Batti** () — İngiltərə təmsilçələrindən olan Hall Siti klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar İngiltərə futbolçusu.

## Klub karyerası

### Hall Siti
Batti öz peşəkar karyerasında debütünü 21 may 2017-ci ildə mövsümün son oyununda Tottenhem Hotspur klubuna qarşı oyunda etmişdir. Həmin görüşdə Hall Siti rəqibinə 1-7 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Karyera statistikası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Serb Respublikasında slovaklar

**[[Serb Respublikası]]nda [[slovaklar]]**  (, ) — Serb Respublikası ərazisində yaşayan və işləyən slovak əsilli icması. Hazırda slovaklar Serb Respublikasının rəsmi 12 milli azlıqları siyahısına daxildir. Onların hüquqlarını Serb Respublikası Milli Azlıqlar Soveti tərəfindən qorunur. 2013-cü il məlumatına respublika ərazisində 109 slovak yaşayır.

## Tarixi
Slovaklar Serb Respublikası ərazisində ilk slovaklar 1885-ci ilə meydana gəlmişdir: bu zaman 12 kəndli ailəsidən ibarət icma idi. Onlar Pivnise, Kovaçisa, Lyoba, Binqula və Baçki-Petovasdan insanlar gələrək Bielinada yerləşmişlər. Gəlmələr əsasən kənd təsərrüfatı ilə məşğul olurlar. Köçkünlər arasında ən məşhurlarından biri  XIX — əsrin sonları XX əsrin əvvəlləri bölgəyə gəlmiş İosip Senixradski olmuşdur. O, 1902-ci ildə Vielinada torpaq alaraq kənpiç zavodu inşa etdirmişdir. Slovak icması Yuqoslaviya Krallığı, Yuqoslaviya SFSR və Bosniya və Herseqovina ərazisində İkinci Dünya müharibəsisindən sonrada mövcud olmuşdur.

Serb Respublikası ərazisində slovak ailələri arasında ən məşhuru Şimonov ailəsidur. Mixail və Yuliya Şimonovlar ibtidai məktəbin inşası üçün torpaq ayırmışdılar. Mixail kral II Petr Karaqeorqieviçin sərəncamı ilə 30 dekabr 1937-ci ildə Bielina icmasının icrayyə komitəsinin rəhbəri seçilmişdir. Onun həyat yoldaşı Yuliana qızlar üçün Zork Karaqeorqieviç adına təhsil mərkəzi açmışdır. Prnyavor icmasının ərazisində 1895-ci ildə Sipar ailəsi köşk salmışlar. Onlar Drxle-Pole kəndindən, Bişça içmasından çıxmışdır. Onlar Palutinasda məskən salmışdırlar.

## Din
Serb Respublikası yaşayan skolvaklar katolikdirlər. Nova-Vese və Maçino-Brdo ərazilərində iki kilsəyə sahibdirlər.

## İcma
Serb Respublikasında böyük icma vardır. Onlar əsasən Banya Luka, Nova-Vese və Maçino-Brdo şəhərlərində yaşayırlar.

## Mənbə
* Савез националних мањина Републике Српске: Чеси 

## İstinadlar
Hipermedia

**Hipermedia** (*hypermedia*) – qrafikanın, səsin və videonun informasiyanın (adətən, assosiativ tipli) saxlanması və axtarışı sisteminə birləşdirilməsi. Hipermedia konsepsiyası (xüsusən, seçmə istifadəçinin nəzarət etdiyi interaktiv formatda) belə bir ideya üzərində qurulur ki, istifadəçiyə insan fikrinin işini paralelləşdirən işçi və təlim mühiti, yəni istifadəçinin bir mövzudan digərinə, sadəcə, ardıcıl (məsələn, əlifba sırası ilə) keçdiyi yox, istifadəçiyə mövzular arasında assosasiya qurmağa imkan verən mühit təklif etsin. Hipermedia mövzuları elə əlaqələniblər ki, istifadəçi lazım olan informasiyanı axtararkən bir mövzudan onunla əlaqəli olan digər mövzuya keçə bilər. Məsələn, naviqasiya sahəsində hipermedia-təqdimat astronomiya, quşların miqrasiyası (köçü), coğrafiya, peyklər və radarlar kimi mövzularla əlaqəli ola bilər. Əgər informasiya əsasən mətn şəklindədirsə, onda verilmiş məhsul hipermətndir; əgər videodan, musiqidən, animasiyadan və ya başqa elementlərdən istifadə olunursa, məhsul hipermediadır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Hipermətn

**Hipermətn** () – verilmiş mövzuların mətn massivlərində axtarışını təmin edən texnologiya. Axtarış, mətnə hipermətn istinadları (HYPERLİNK, LİNKS) adlanan xüsusi göstəricilərin daxil edilməsi yoluyla təmin edilir. İstinad, sənəddə seçdirilmiş elə söz və ya cümlədir ki, o, həmin sənədin başqa bir hissəsinə, yaxud başqa bir sənədə keçid yaradır və onu ekrana çıxardır. İstinadlar həm hipermətn sənədinin müəllifi, həm də istifadəçi tərəfindən qurula bilər və onlar ekranda, adətən, altcizgi, yaxud rənglə seçdirilir. Hipermətn termini 1965-ci ildə Amerika sosioloqu və filosofu Ted Nelson tərəfindən daxil edilib. Sonradan yaranan "hipermedia" termini ona mənaca yaxındır, lakin o, hipermətndə animasiya, səs və video kimi mətn olmayan komponentlərin də olmasını bildirir.

## Geri bağlantılar
Sayta aparan saytlardakı bağlantılar əksər axtarış motorları üçün ən vacib sıralama amildir. Buna görə, onlar qəbul edilən üzvi trafikin miqdarına təsir göstərir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Açar kadr

**Açar kadr** (keyframe,ключевой кадр, anahtar kare) — rəqəmsal videofilm faylında: tam görüntüdən ibarət olan və sıxılması yalnız kadrın içindəki artıq informasiyanın uzaqlaşdırılması yolu ilə həyata keçirilən kadr. Animasiya və ya hərəkət effektlərində: atributun dəyişilməsi zamanı onun yeni durumunu (məsələn, lazım olan hərəkət trayektoriyasının başlanğıcını və ya sonunu, materialın dəyişməsini və s.) qeydə almaq üçün yaradılan kadr.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı,467s.

## Xarici keçidlər
* http://video-sam.ru/keyframe.html
Halat toppuztikan

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 60–80 sm, gövdəsi ağımtıl keçəli, kifayət qədər nazik, şırımlı, düz və ya əsasından yüksələn, sadə və ya çox vaxt budaqlanan çoxillik ot bitkisidir. Yarpaqları kifayət qədər yumşaq, oturaq, yarımgövdə həcmini artıran olub, dəyirmi qulaqcıqlıdır, uzunsov, oyuqlu lələkvari kəsilmiş və ya üçkünclü və ya yumurtaşəkilli hissələri və bölümləri olan, nazik tikanlarla qurtaran lələkvari bölümlüdür, kənarları tikanlı kirpiklidir, üst tərəfdən yaşıl səpələnmiş qısa tüklü və vəziciklidir, alt tərəfdən sıx ağımtıl keçə tüklüdür; yuxarı yarpaqları tikanaoxşar dişlidir. Başcıq şarşəkillidir, diametri 3–4 sm-dir. Qının genişlənmiş yarpaqcıqları düz sonluğu ilə sivriləşmişdir, kənarları daraqlı kirpiklidir, onlardan lap aşağıdakılar bir qədər qısa saplaqlı vəziciklidir. İyul-avqust aylarında çiçəkləyir, avqust-sentyabr aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), Kür düz., KQ şimal, KQ mərkəzi, Nax. dağ., Lənk. dağ. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Meşə kənarında, otlu yamaclarda, alaqlı yerlərdə rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Parlaq әtirşah

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 15-35 sm, gövdəsi düz və yaxud əyilib qalxandır, yarpaqlar parlaq, çılpaq, qonurtəhər, daha sonra qızarandır. Kökətrafı yarpaqları uzun saplaq üzərindədir, aşağı gövdə yarpaqları görünüşünə görə böyrəkşəkillidir, hissələri əksinəyumurtaşəkillidir, yuxarı hissədə dəyirmiləşmiş və dayaz dairəvi dişlərə kəsilmişdir; yarpaq ayası üst tərəfdən və kənarlardan basıq tüklüdür, daha sonra qızarandır. Yalançı zoğları neştərvaridir, sivriləşmişdir. İkiçiçəkli çiçək saplağının uzunluğu 2-4 sm-dir, meyvə vermə dövründə əyilmiş şəkildə olur. Ləçəkləri çəhrayı rənglidir, əksinəyumurtaşəkilli-uzunsovdur, təpə hissədə dəyirmiləşmişdir. Meyvəsinin tayları arxa tərəfdə torvari qırışlıdır. Toxumları hamardır. Aprel-iyun aylarında çiçəkləyir, iyun-avqust aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda (Quba), BQ şərq, BQ qərb, Kür düz (qərb), KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ cənub, Lənk. dağ. Orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Çay sahilində, çaqıl daşlı, rütubətli və qaranlıq yerlərdə rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Üçdilim dağrazyanası

**Üçdilim dağrazyanası** — Hündürlüyü 50–150 sm, gövdəsi əsasında kökətrafı yarpaqların ölmüş qalıqlarından ibarət tünd nazik lifli qın geyinmişdir, düz, silindrik, nazik şırımlı, göyümtül rəngdədir, orta hissəsindən yuxarısı budaqlanmış çoxillik çılpaq ot bitkisidir. Kökü qalındır.

## Yarpaq
Kökətrafı yarpaqları uzun saplaq üzərindədir; yarpaq ayası üçər olub, iki-üç dəfə yarıya bolünmüşdür; hissələri iridir, uzunluğu 2,5–5 sm-dir, enli yumurtaşəkillidir, qaidə hissəsi ürəkşəkillidir, bütövdür, 3 bölümlüdür, kənarları seyrək və iri dişlidir; yuxarı yarpaqları oturaq, uzun şiş qınlıdır, daha az bölünmüşdür.

## Çiçək
Çətirləri uzunluğu (bar verən zaman) 8–12 sm olan (10) 15–20 ədəd uzunluğuna görə eyni olmayan şüalara malikdir. Ləçəkləri ağ rəngdədir. Qını 1–5 ədəd neştərvari tökülən yarpaqcıqlardan ibarətdir və ya yoxdur.

## Meyvə
Meyvələrinin uzunluğu 7–8 mm, eni 4 mm-ə yaxındır.

## Çiçəkləməsi
May-İyul

## Meyvə verməsi
İyul-Avqust

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəzi, Nax.dağ. (Şahbuz r.) Orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Meşə və kolluqlarda rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Meyvələrində efir yağı vardır.

## İstinadlar
Qallium arsenid

**Qallium arsenid** () — mikroelektronikada yüksək sürətli mikrosxemlərin hazırlanmasında istifadə olunan kimyəvi birləşmə. Qallium arsenid əsasında hazırlanmış mikrosxemlər onların silisiumdan olan analoqlarından sürətli işləyir, temperatur dəyişikliklərinə daha dözümlüdür, daha az enerji istifadə edir və radiasiyaya daha dayanıqlıdır. Superkompüterlərdə və hərbi məqsədlər üçün istifadə olunan kompüterlərdə də bu texnologiya əsas götürülüb.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Sosnovski baldırğanı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 1-1,5 m-ə qədər, gövdəsi dərin şırımlı, pərdəyəoxşar tükcüklərlə örtülmüş olan ikiillik və ya çoxillik hündür iri ot bitkisidir. Aşağı yarpaqları iridir, saplaq üzərində üçər bölünmüş seqmentlərlədir, nadir hallarda lələkvari bölünmüş 2 cüt seqmentlərin; yan seqmentləri yumurtaşəkillidir, kənarları qeyri-bərabərdir, 3-5 bölümlü yumurtavari iti dişli paylara kəsilmişdir, son seqmentləri dəyirmidir, 3 müstəqil yumurtavari bölümlü kəsilmiş dişli payları vardır; yuxarı yarpaqları qını genişləndiyinə görə kiçilmişdir. Yarpaqlar üst tərəfdən çılpaq, alt tərəfdən az yumşaq tükcüklərlə örtülmüşdür. Çətiri çoxşüalıdır, iridir. Sarğı yarpaqları və qın xətvari-sapşəkillidir, çətircikdən qısadır. Çiçəkləri ağ rənglidir, çətirdəki kənar çiçəklər böyümüşdür. Əksinəyumurtaşəkilli və yaxud ellipsvari olub, uzunluğu (7) 10–13 mm, eni 6–9 mm, arxa hissədə seyrək uzun tüklü, kənarları adətən qısa tikanabənzər tüklərlə örtülmüşdür. İyul-avqust aylarında çiçəkləyir, avqust-sentyabr aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq. BQ qərb. Orta və yuxarı meşə zolaqlarında.

## Yaşayış mühiti
Dərələrdə, meşənin kənarlarında və talalarda rast gəlinir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kermit

**Kermit(protokol)**-faylların ötürülməsi üçün asinxron rabitədə istifadə olunan protokol. 1981-ci ildə Kolumbiya Universitetində (ABŞ) Frank da Kruzo tərəfindən işlənib hazırlanıb. Başlıca olaraq informasiyanın mikrokompüterlər arasında ötürülməsi vasitəsi kimi nəzərdə tutulub. Kermit protokolundan telefon xətləri ilə rabitə üçün nəzərdə tutulmuş bir çox proqram paketlərində istifadə olunur. İnformasiya dəyişən uzunluqlu (adətən, 96 bayta kimi) bloklarla (paketlərlə) ötürülür və hər bir paket veriliş xətasına görə yoxlanılır. İdarəedici simvollar ASCII’nin standart çap simvollarına (32-dən 126-dək onluq kodlar) çevrilir və bu şəkildə adresat tərəfindən düzgün oxunacaq riski olmadan göndərilə bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı,465s.

## Xarici keçidlər
* http://www.kermitproject.org/kermit.html
* http://www.columbia.edu/kermit/
Intel 80486SL

**Intel486SL**(en. Intel486SL) — pi486DX mikroprosessorunun az enerji sərf edən və əsasən fərdi kompüterlərdə istifadə edilmək üçün nəzərdə tutulmuş modifikasiyası. i486DX’in xarakteristikalardan əlavə i486SL’də işçi gərginlik 3.3 V-dur (i486DX’də 5 V), 3.3 V və ya 5 V’luk RAM modulları və ISA adapterləri ilə, kölgə (shadow) yaddaş ilə işləyə bilir və xüsusi sistemin idarəedilməsi rejiminə (System Management Mode, SMM) malikdir. Intel şirkətinin SMM terminin ifadə etdiyi texnologiya mikroprosessora imkan verir ki, sistem məşğul olmadıqda və ya mərkəzi prosessorun intensiv istifadəsinin gərəkli olmadığı işi gördükdə sistemin bəzi komponentlərinin işini ləngitsin və ya dayandırsın və beləliklə, qurğuların xidmət müddətini uzatsın. Tut: i486DX, SHADOW MEMORY.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://www.chipdb.org/cat-sl-33-340.htm
Qocamtıl qaytarma

**Qocamtıl qaytarma** — Hündürlüyü 50 sm-ə qədər, gövdəsi düz qalxan, yarıdan yuxarısı budaqlanan yumşaq boztükcüklü olan çoxillik ot bitkisidir. Kökümsovu yalançı zoğların qonur rəngli qalıqları ilə örtülmüşdür.

## Yarpaq
Kökətrafı və aşağı yarpaqları uzun saplaq üzərindədir, barmaqvari bölünmüşdür, 5–7 ədəd yarpaqcıqlıdır; yuxarı yarpaqları qısa saplaq üzərindədir, 3–5 ədəd yarpaqcıqlıdır; yarpaqcıqlar uzunsov-əksinəyumurtaşəkillidir, qaidə hissəsinə doğru uzun pazvaridir, üst tərəfdən seyrək basıq tüklü, alt tərəfdən boz sıx keçə-tükləri vardır.

## Çiçək
Qocamtıl qaytarmanın çiçəkləri xırdadır, diametri 10–15 mm, çox nazik çiçək saplağı üzərində yerləşmişdir; ləçəkləri sarıdır, təpə hissədə azacıq girintiliçıxıntılıdır, kasa yarpaqlarından bir az uzundur.

## Meyvə
Qocamtıl qaytarmanın meyvələri uzununa qırışlıdır, kiçikdir; sütuncuğun uzunluğu meyvənin uzunluğu
qədərdir.

## Çiçəkləməsi
Qocamtıl qaytarma çiçəkləməsi iyun ayında baş verir.

## Meyvə verməsi
Qocamtıl qaytarmanın meyvə verməsi iyun-avqust aylarını əhatə edir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), Kür düz., KQ şimal, Nax. dağ., Lənk. dağ. Orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Qocamtıl qaytarmaya quru otlu yamaclarda, kolluqlarda, meşənin kənarlarında rast gəlinir.

## İstinadlar
* Eldar Şükürov. İsmayıllı rayonu meşə bitkilərinin bələdçi kitabı, Bakı 2016
Geymer

**Geymer** () və ya **oyunçu** — müntəzəm olaraq kompüter oyunları oynayan şəxs. Geymerlər və onların sevdikləri oyun proqramları kompüterlərin aparat təminatının imkanlarının genişlənməsində başqa istifadəçilərin tələblərindən daha çox təsirli olur.

## İstinadlar
Avropa meşəçətirotusu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 20–50 sm, gövdəsi düz, adətən tək və sadə olan çoxillik çılpaq ot bitkisi. Kökətrafı yarpaqları uzun saplaq üzərindədir, görünüşünə görə dəyirmi ürəkşəkillidir, barmaqvari 3–5 ədəd ayrı, daha iri orta dilimlidir; yan dilimləri enli pazvari əksinə yumurtaşəkillidir, qismən dərin üç bölümlüdür, kənarları dairəvi dişlidir, sivri ucluqla qurtaran dişləri vardır. Gövdə yarpaqları yoxdur və ya onlar az saydadır və az kəsilmişdir. Çətirləri xırdadır, qurtaracağı vardır, şüaların ucunda yerləşmişdir. Kasacığın dişləri bizşəkillidir. Ləçəkləri yumurtaşəkillidir, 1,5 mm-ə yaxındır, ağ və ya qırmızımtıl rəngdədir. Meyvələrinin uzunluğu 4–5 mm-dir, yumurtaşəkilli-şarşəkillidir, qısa tikanlarla sıx örtülmüşdür. May-iyul aylarında çiçəkləyir, iyul-avqust aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Samur-Şabran oval., BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ cənub, Lənk. dağ. Yuxarı dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Qaranlıq meşələrdə rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gücləndirmə

**Gücləndirmə** — Gücləndirici dövrəsində siqnalın amplitudunun artırılması. Desibel ilə və ya əmsal şəklində ifadə oluna bilər (gücləndirmə əmsalının 100 olması, siqnalın amplitudunun 100 dəfə artırılmasını bildirir). Bu termin gərginliyə, cərəyanın gücünə və ya gücə aid işlədilir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Qaz boşalma displeyi

**Qaz boşalma displeyi** *(ing.gas-discharge display, ru.газоразрядный дисплей)* — çox kiçik neon lampalarının birləşməsindən ibarət olan yastı-ekran displey növü. Neon üfüqi və şaquli elektrod qrupları arasından keçir ki, onlar da hər bir elektrod cütünün kəsişməsindəki pikseli işıqlandırmaq üçün fərdi yüklənə bilər. Sin: GAS-PLASMA DISPLAY.

*Qaz-plazma displeyi*' — (ing. *gas-plasma display*, ru.плазменный дисплей)

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Ostraya dağı

**Ostraya** — Böyük Qafqazın Baş Qafqaz silsiləsinda Azərbaycan (Qusar rayonu) və Rusiya (Dağıstan, Doqquzpara rayonu) sərhəddində yerləşən dağ. Dağın hündürlüyü 2914 metr təşkil edir.

## Coğrafiyası
Dağ ətəklərindən başlanğıcını götürən ən böyük çay Taircaldır. Qərb ətəklərindən naşlanğıcını götürən Ostraya çayı Samurçayın sol qolu olan Usuxçaya tökülür.

Dağın şimalında Qarakürə (Dağıstan), qərbində Qalacıq (Dağıstan) şərqində isə Sudur kəndi (Azərbaycan, Qusar rayonu).

## Mənbə
* Topoqrafik xəritə K-38-XXIV - 1 : 200 000

## Həmçinin bax
Dəlinmişyaraq oxlivə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 80 sm olan ikiillik çılpaq ot bitkisidir. Kökü yumurtaşəkilli və ya şarşəkilli qalınlaşmışdır. Gövdəsi düz, budaqlanmış, tinləri ensiz qanadlıdır. Kökətrafı yarpaqları saplaqlı, ikiqat və ya üçqat üçər-bölümlü yumurtavari; gövdə yarpaqları oturaq, yumurtavari, əsasında ürəkvari; yuxarı yarpaqları tamdır. Çətiri oturaq və ya saplaq üzərində, 6-10 ədəd şüalıdır. Ləçəkləri yaşılımtıl-sarı rənglidir. Sarğı və sarğıcıqları yoxdur. Meyvələri yumurtavari-şarvari, 3 mm uzunluqda, demək olar ki, qara, parlaq, qabırğalarının arası torvari qırışlıdır. Gövdə yarpaqları oturaqdır, yumurtaşəkilli, dərin ürəkşəkilli qaidəsi vardır, üçərdir, üçbölümlüdür, kənarları dəyirmi dişlidir; yuxarı yarpaqları bütövdür, gövdə həcmini artırandır. Qını yoxdur. May-iyun aylarında çiçəkləyir, iyun-iyul aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazın şərq və qərb hissələrində, Kiçik Qafqazın mərkəzi və cənub hissələrində, Naxçıvnda dağlıq, orta dağ qurşağına qədər yayılmışdır.

## Yaşayış mühiti
Qaranlıq dağ meşələrində və kolluqlarda rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Ədviyyat kimi istifadə olunur, yağının gözəl ətri vardır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kinesis ergonomik klaviaturası

**Kinesis ergonomic keyboard** ~ эргономичная клавиатура Kinesis ~ Kinesis ergonomik klavyesi ~ Kinesis ergonomik klaviaturası – işdə rahatlıq yaratmaq məqsədilə (məsələn, təkrarlanan rahat olmayan hərkətləri aradan qaldırmaqla) layihələndirilmiş klaviatura. Belə klaviaturanı proqramlaşdırmaq olar: əməliyyat sisteminin və ya tətbiqi proqramların imkanlarından istifadə etmədən klavişlərin təyinatını dəyişdirmək və onlara makros mənimsətməklə klaviaturanın öz yaddaşında saxlamaq olar.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
*Contoured keyboard page on the Kinesis site.
*Jamie Zawinski on keyboards and other ways of dealing with wrist pain.
*An in-depth review.
KVM açar

**KVM switch** ~ KVM-переключатель ~ KVM anahtar ~ KVM açar – (KVM – “keyboard, video, mouse” sözlərinin abreviaturası) bir dəst giriş-çıxış qurğularını bir neçə kompüter arasında kommutasiya etmək üçün nəzərdə tutulmuş qurğu.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı,       996 s.
Qant diaqramı

**Qant diaqramı** (, ) — Sütunlu diaqramın populyar növü. Əsasən layihələrin planını, işlərin qrafikini təsvir etmək üçün istifadə olunur. Layihələrin planlaşdırılması metodlarından biridir. Layihələrin idarəolunması üzrə həm masaüstü sistemlərdə, həm də veb-proqramlarda istifadə olunur. Diaqramın ilk formatı 1910-cu ildə Henri L.Qant (Henry Gantt, 1861–1919) tərəfindən işlənib hazırlanıb. İş planlaması tələb edən bir çox sektorda istifadə olunduğundan aktuallığını hələ də qorumaqdadır.

## Qant diaqramının strukturu
Qant diaqramı 2 əsas hissədən ibarətdir: görüləcək işlərin adlarının qeyd olunduğu hissə və görüləcək işlərin başlama ilə bitmə zaman aralığı. Zaman aralığı düzbucaqlı formasında təsvir olunur. Düzbucaqlının uzunluğu işin görülmə aralığı ilə uzlaşır. Belə ki, düzbucaqlı işin başlama tarixi və bitirilmə tarixi boyunca uzanır. 

Qant diaqramına örnək.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Klaviatura genişləndiricisi

**klaviatura genişləndiricisi** (keyboard enhancer) — klavişlərin basılma siqnalları daxil olduqca onları emal edən və bəzi klavişlərin və ya onların kombinasiyasının mənasını yenidən təyin edən proqram; klaviatura utiliti (KEYBOARD UTULITY), makro-proqram (MACRO PROGRAM) və ya makro-utilit (MACRO UTILITY) kimi də tanınır. Bu proqramlardan makrosların – klavişlər kombinasyalarının, siçanın hərəkətlərinin, menyu komandaları və ya müəyyən klavişlərə bağlanmış komandalar ardıcıllıqlarının yaradılması və saxlanması üçün də istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı,466s.
Maşın kodu

**Maşın kodu** - Assembler dilindən, yaxud C və ya Pascal kimi istənilən yüksək səviyyəli dildən translyasiyanın son nəticəsi; maşın kodu modu9clları mikroprosessor tərəfindən yüöklənən9 və yerinə yetirilən 1 və 06-ların ardıcıllığından ibarət olur. Maşın koduna 0həm də maşın dili (MACHINE LANGUAGE) deyilir, çünki o, kompüterlərin “başa düşdüyü” yeganə dildir (başqa proqramlaşdırma dillərinin hamısı insanların kompüteri spesifik məsələləri həll etməyə məcbur edə bilmələri üçün insan dilini strukturlaşdırmaq cəhdidir). Yüksək səviyyəli dildə yazılmış proqramları maşın koduna kompilyator-proqramlar çevirir (translyasiya edir)

8B542408 83FA0077 06B80000 0000C383

FA027706 B8010000 00C353BB 01000000

B9010000 008D0419 83FA0376 078BD98B

C84AEBF1 5BC3

n-ci Fibonaççi ədədini hesablayan maşın kodu

## Ədəbiyyat

İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Klaviş kodu

**Klaviş kodu** (key code, код клавиш, tuş kodu) —klaviaturada konkret klavişə mənimsədilən və onun basıldığını tanımaq üçün istifadə olunan unikal ədədi kod. Klaviş kodu klavişin üzərində olan nə hərf, nə rəqəm, nə simvoldur, nə də klavişi basdıqda generasiya olunan kod cədvəlinin elementidir; bu klavişin özünün xüsusi identifikatorudur. "Klaviş kodu" termini ən çox Apple Macintosh kompüterlərində istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı,467s.
M dili

**M dili ** - rəqəmli və analoq sxemlərin davranışını modelləşdirmək üçün proqramlaşdırma dili. Microsoft şirkətinin hazırladığı bu dil C dili üzərində qurulmuşdur və onun genişlənməsidir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Başdansovma

**Başdansovma** () – aparat vasitələrinin və ya proqram təminatının əsasən düzgün işləyən, ancaq konstruksiyası və ya dizaynı qəşəng olmayan, yaxud məntiqi cəhətdən az səmərəli olan elementi. Aparat vasitələrində: ümumiyyətlə, problemin qısamüddətli və ya ötəri həlli; çox zaman çeşidli yapışqan lentlər, ekstravaqant elektrik birləşmələri və qeyri-adi tərtibatla xarakterizə olunur. Proqram təminatında: "yanan" məsələnin həlli üçün pis layihələndirilmiş və ya düşünülmüş proqram; belə proqram təminatına yaradıcısından başqa kimsə çətin ki, xidmət edə və ya onu dəyişdirə bilsin.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Work-arounds, Make-work, and Kludges, Philip Koopman and Robert R. Hoffman
* World Wide Words: Kludge
Kerberos

**Kerberos** — açıq açarla autentifikasiya və şifrələmə texnologiyasının adı. 1980-ci illərin ortasında Massaçusets Texnologiya İnstitutunda (MIT) DES standartının bazasında yaradılıb. Qədim Yunan mifologiyasında yeraltı aləmin girişini qoruyan üçbaşlı köpək Kerberos adlanırdı.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 465 s.

## Xarici keçidlər
* http://web.mit.edu/kerberos/
* http://www.ixbt.com/comm/kerberos5.shtml
* http://www.oszone.net/4188/Kerberos
Bulavayo

**Bulavayo** () — Zimbabvenin cənub qərbində şəhər. Şimali Matabelelend əyalətinin inzibati mərkəzi eyni zamanda müstəqil əyalət statusu var.

## Əhalisi
Əhalisi 706,5 min nəfərdir (əhalisinin sayına görə Hararedən sonra ölkənin ikinci şəhəri; 2006).

## Coğrafiyası
Matabele platosunda, təqribən 1600 *m* yüksəklikdə yerləşir. Nəqliyyat qovşağı. Beynəlxalq aeroport. Bulavayo *ndebele* xalqının tarixi paytaxtıdır.

## Tarixi
1884-cü ildə müstəqil Matabelelendin sonuncu ali başçısı Lobenqula tərəfindən salınmışdır. 1880-ci illərin sonu – 1890-cı illərin əvvəllərində müstəmləkə ağalığı uğrunda müharibənin gedişində ingilis qoşunları tərəfindən tamamilə dağıdıl mışdır. 1894-cü ildə avropalı mühacirlər köhnə Bulavayodan cənubda düzxətli planı, Viktoriya üsulbunda evləri olan şəhərin tikintisinə başladılar.

## Memarlığı
Elm və texnologiya universiteti (1927) fəaliyyət göstərir. Şəhərdə Kütləvi (1896) və Milli (1943) kitabxanalar, təbiyyat tarixi (1901), dəmiryol (1972) muzeyləri, rəsm qalereyası, teatr mövcuddur. Xalq sənətkarlığı mərkəzidir. Hər il beynəlxalq ticarət yarmarkası keçirilir. Yeyinti, toxuculuq, əczaçılıq, dəri-ayaqqabı, kimya, ağacemalı sənayesi; maşınqayırma və metal emalı müəssisələri fəaliyyət göstərir. Mədənçıxarma rayonunun mərkəzidir (xromit, asbest, kömür, qızıl, qalay, mis, nikel). Bulavayonun 22 *km*-liyində yerləşən Son Dəmir dövrünə aid Khami yaşayış məskəninin xarabalıqları Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir. 

## Qalereya

Bulawayo City Hall.jpg|Bulavayo şəhər zalı
Bougainvillea, Bulawayo.jpg|Bugenvilla, Bulavayo evinin ətrafı
Petrea flowers, Bulawayo.jpg|Bulavayoda gül bağçasında Petreya gülü
Nesbittcastle2.jpg|Nesbit qalası


## Həmçinin bax
* Bulawayo dəmir yolu muzeyi

## İstinadlar
İnternetin Arxitekturası Şurası

**İnternetin Arxitekturası Şurası** və ya qısaca **IAB** () – internetin rəhbər orqanlarından biri. ISOC-un tərkibinə daxil olan bu qurum yeni protokolları, standartları, şəbəkənin inkişafı layihələrini, ünvanların verilməsi qaydalarını və s. təsdiq edir. İctimai əsaslarla fəaliyyət göstərir, ancaq IAB-ın üzvləri yalnız peşəkarlar və nüfuzlu şəxslər ola bilər. IAB IANA, IETF, IRTF komitələrinə (qruplarına) rəhbərlik edir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: "Bakı" nəşriyyatı, 2017, 996 s.

## Xarici keçidlər
* rəsmi saytı
Təhlükəsiz rejim

**Təhlükəsiz rejim** (safe mode) – kompüterin əməliyyat sisteminin diaqnostik rejimi. *Təhlükəsizlik rejimi* əməliyyat sistemi ilə bağlı bir çox problemlərin aradan qaldırılması üçün nəzərdə tutulub. Microsoft Windows, Mac OS X və Ubuntu kimi çağdaş əməliyyat sistemlərində *təhlükəsizlik rejimi* gerçəkləşdirilib (Mac OS X sistemində bu rejim "Safe Boot" adlanır). Mürəkkəb elektron qurğularda da belə bir rejim nəzərdə tutulur.
*Təhlükəsizlik rejimində* əməliyyat sisteminin funksionallığı məhdudlaşdırılır, ancaq problemlərin seçdirilməsi asanlaşır, çünki mahiyyətə uyğun olmayan komponentlərin əksəriyyəti “söndürülür”. Microsoft Windows əməliyyat sistemində *təhlükəsizlik rejimi* sistemin yüklənməsi zamanı **F8** klavişi vasitəsilə aktivləşdirilir. Standart "Safe Mode" variantı ilə bərabər, bu menyuda bir sıra digər təhlükəsiz rejimlər də mövcuddur:
* Safe Mode with Networking – Şəbəkə dəstəkli Təhlükəsiz rejimdir, şəbəkənin istifadəsi üçün lazım olan sürücü və xidmətləri yükləyir. İnternet və ya lokal şəbəkədən istifadə etməyə imkan verir.
* Safe Mode with Command Prompt – Əmr sətri ilə Təhlükəsiz rejimdir, adi rejim ilə eynidir, lakin standart qrafik mühit yerinə əmr sətrini (cmd.exe) işə salır.
* Enable VGA Mode – VGA rejimi, Windows-u 640x480 ekran keyfiyyəti ilə işə salır və cari sürücüdən istifadə edir (adi təhlükəsiz rejimi isə vga.sys sürücüsündən istifadə edir). Videoadapter və ekran parametrləri ilə yaranan problemləri həll etmək üçün istifadə olunur. 
* Debugging Mode - Xəta diaqnostikası rejimi, xətalar haqqında məlumatı kabel vasitəsilə xüsusi qurğuya ötürür. 
* Enable Boot Logging – Yüklənmə jurnalını aktivləşdir, bütün əməliyyatlar haqqında qeydləri Ntbtlog.txt adlı fayla qeyd edir. Bu fayl %SystemRoot% (əsas diskdə) qovluğunda yerləşir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
*[Təhlükəsiz refim (Safe mode)](http://ilkaddimlar.com/Windows-XP-Professional-emeliyyat-sisteminin-berpasi/374/Tehlukesiz-rejim-(Safe-mode))
*Təhlükəsiz rejim 
*Safe mode (Təhlükəsiz rejim)
LHARC

**LHARC** – faylların sıxlaşdırılması üçün sadə utilitdir. 1988-ci ildə *Haruyasu Yoshizaki* tərəfindən işlənib hazırlanmışdır. LHARC utuliti özünü arxivdən çıxaran icra faylları yarada bilir, yəni bir və ya daha artıq faylların tərkibini sıxlaşdırmaqla yanaşı, arxivə kiçik arxivaçma proqramı da əlavə olunur, bütün arxiv isə uzantısı EXE adlanan bir fayldan ibarət olur. Arxivi açmaqdan ötrü, sadəcə, arxivin adını yığmaq və onu çalışdırmaq yetərlidir. Sıxlaşdırılmış fayllar avtomatik olaraq arxivdən çıxarılacaq və diskdə ilkin vəziyyətləri və ilkin adları ilə yerləşdiriləcəkdir. Yəni sıxlaşdırılmış faylları açmaq üçün ayrıca proqram lazım olmayacaq.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Həmçinin bax
* Norton Utilities
Sülh ağacı (heykəl)

** "Sülh ağacı" ** abidəsi Bakı şəhərində yerləşir. Abidə 17 may 2015-ci il tarixdə üçüncü Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu çərçivəsində Dövlət Bayrağı Meydanının yaxınlığında, Yeni Bulvarın ərazisində qoyulmuşdur.

## Müəllif
“Sülh ağacı” abidəsinin müəllifi YUNESKO-nun “Sülh naminə incəsənət xadimi” Hedva Serdir.

## Quruluşu
Abidənin quruluşunda təbiətdən ilhamlanan sevgi və ümid dolu səmaya ucalan əllər təsvir olunub.

## Abidənin ideyası
“Sülh ağacı” xalqlar arasında anlaşma rəmzi kimi qəbul edilir, münaqişələri həll etməyi, dünyada sülhü yaymağı təbliğ edir. “Sülh ağacı”, həmçinin YUNESKO-nun tolerantlıq, sülh simvolu hesab olunur.

## İstinadlar

* "Sülh ağacı" abidəsinin açılış mərasimi
* 3-cü Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu çərçivəsində Bakıda “Sülh ağacı” abidəsinin açılış mərasimi olub
Maşından-asılı proqram təminatı

**Maşından-asılı** (, ) — müəyyən kompüterlə bağlı olan və onun spesifik və ya unikal xüsusiyyətini gerçəkləşdirən proqram və ya qurğu. Maşından-asılı proqramları, yaxud qurğuları başqa bir kompüterdə asanca (əgər, ümumiyyətlə, mümkündürsə) istifadə etmək olmur.

Maşından-asılı olan yüksək səviyyəli dillər maşının bütün imkanlarından tam istifadə etməyə, aydın və asanlıqla oxunan proqramlar yazmağa imkan verirlər. Bu dillərdə operatorlar və ifadələr istifadəçi üçün daha rahat şəkildə yazırlar. Onlara misal olaraq PL/M dilinin göstərmək olar. Bununla belə bu dillər konkret quruluşdan çox asılıdır və bu səbəbə görə praktikada geniş yayılmışdır.

Maşından-asılı olmayan yüksək səviyyəli dillərin yaxud alqoritmik dillərin tərkibində maşından asılı olan operatorlar iştirak etmir. Bu dillərə Alqol, Fortran, BASIC, Fokal, PL/1, Paskal və s. daxildir. Alqoritmik dillərin əsas üstünlüyü proqramçının yüksək əmək məhsuldarlığı, proqramların asanlıqla bir maşından digərinə keçirilməsi, proqramlardan asanlıqla istifadə etmək imkanının olmasıdır. Maşın dilində yazılmış xüsusi proqram-transiyator alqoritmik dildə təsvir edilən alqoritmin simvolik təsvirini emal edir və proqramı avtomatik olaraq maşın dilinə çevirilir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Kilo

**Kilo**- – metrik sistemində 1000-i bildirən önşəkilçi. Hesablama texnikasında hesablamalar 2-nin qüvvətlərinə əsaslanır, buna görə də kilo çox zaman 1024 (210) ədədini işarə etmək üçün istifadə olunur. Konkret mənanı doğru müəyyənləşdirmək üçün, adətən, kiçik “k”  hərfindən 1000-i böyük “K” hərfindən isə 1024-ü işarələmək üçün istifadə olunur. Məsələn, “km” 1000 metri, K və ya Kbayt isə 1024 baytı bildirir.

*Kilobit* (eng.kilobit (K, Kbit)) – bir min iyirmi dörd (1024) bitdir.

*Kilobit/saniyə* (eng.kilobits per second (Kbps)) – verilənlərin (şəbəkədə) ötürülməsinin, 1024 bit/san kəmiyyətinin misilləri ilə ölçülən sürəti; məsələn, Apple Talk lokal hesablama şəbəkəsində ən yüksək ötürülmə sürəti təxminən 230 kbit/s və ya 235520 bit/san olur.

*Kilobayt (Kb)* (engkilobyte (KB, K, Kbyte)).– 1024 baytdır.

*Kilohers (kHs)* (eng.kilohertz (kHz)) – rəqs tezliyinin ölçüsü; 1000 Hers’ə və ya bir saniyədə 1000 dövrə’yə ekvivalentdir.

*Kilovatt-saat* (eng.kilowatt-hour) – elektrik enerjisinin vahidi; 1000 vatt-saat’a bərabərdir.

*Kilobod* (eng.kilobaud) – bir min bod; rabitə kanalının buraxılış (daşıma) qabiliyyətinin ölçüsüdür.

*Kibi* (eng.kibi) – 210 qiymətini bildirmək üçün təklif olunmuş metrik önşəkilçi; kilo- önşəkilçisinin ikilik analoqudur.

*Kibibayt* (eng. kibibyte) – 1024 baytdır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Si prefikslər
Qamma testləmə

**Qamma testləmə** — *(ing.gamma testing, ru.гамма-тестирование)* -proqram məhsulunun satışa buraxılmasından öncə testlənməsinin üçüncü mərhələsi. Qamma testləmə mərhələsində yalnız sənədləşmə və qablaşdırma son şəkildə olmaya bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Arxa plan

**Arxa plan** və ya Fon (Background) — Ekranda üzərində simvolların təsvir olunduğu rəngdir; məsələn, ağ fonda qara simvollar. Həmçinin, arxa plan istifadəçinin birdəfəyə bir neçə proqram və ya sənədlə işləyə biləcəyi sistemdə: verilmiş anda açıq olan, ancaq aktiv olmayan pəncərədir. Bundan əlavə, arxa plan əməliyyat sistemlərində: mikroprosessorun vaxt bölgüsündə az öncüllüyü (prioriteti) olan, yəni öncəlikli olmayan, proses və ya məsələdir. İstifadəçi informasiyanın yenilənməsini tələb etmirsə, yaxud verilmiş məsələni öncəlikli rejimə keçirmirsə, fon prosesi (məsələn, çap və ya elektron poçtun daxil olmasının yoxlanması) çox zaman istifadəçi üçün görünməz olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.