Boçkai üsyanı

**Boçkai üsyanı** — Transilvaniya zadəganı və knyazı İştvan Boçkainin () rəhbərliyi ilə Habsburq monarxiyasının Macarıstandakı mərkəzləşdirici və katolikləşdirici siyasətinə qarşı baş vermiş silahlı üsyan. Bu üsyan Macarıstan və Transilvaniyada dini azadlıqların və yerli zadəgan hüquqlarının qorunması məqsədilə aparılmış və Vyana müqaviləsi (1606) ilə nəticələnmişdir.

II Rudolf protestantları təqib edirdi və varlı macar zadəganları xəyanətdə yalan yerə ittiham olunmuşdu. Boçkai üsyanı təşkil etdiyi zaman macar hərbi hayduklarını qoşulmağa inandırdı, nəticədə imperiya qoşunlarını və xarici muzdlu əsgərləri məğlub etməyi bacardı. Macar zadəganları, əsgərlər və kəndlilər (azlıqlar da daxil olmaqla) Boçkainin hayduk ordusuna qoşuldular. Onu Osmanlı imperiyası, Krım xanlığı, Moldaviya və Transilvaniya dəstəkləsə də, o, osmanlıların Vyananı mühasirəyə almasının qarşısını almışdır. Boçkai Transilvaniya və Macarıstanın knyazı elan olunmuşdur, lakin Habsburq monarxiyası və Osmanlı imperiyasına qarşı tam macar müstəqilliyinin mümkün olmadığını qəbul edirdi. O, tərəfdarları üçün siyasi yol açmışdır: müstəqil Transilvaniyanın qorunması və Macarıstanın birləşməsi üçün potensial baza kimi saxlanılması.

Boçkai üsyanı Macarıstanda və Transilvaniyada dini tolerantlıq və zadəgan muxtariyyətinin müdafiəsi baxımından mühüm hadisə sayılır. Bu üsyan Habsburqların Macarıstanda mərkəzləşdirici siyasət aparmaq imkanlarını zəiflətdi və protestant cərəyanların qorunmasına töhfə verdi. Eyni zamanda, bu üsyan gələcəkdəki kuruts üsyanlarının (XVII–XVIII əsr) ideoloji və siyasi əsasını təşkil etmişdir.

## Arxa fon
XVI əsrin ikinci yarısında Macarıstan torpaqları üç yerə bölünmüşdü: Kral Macarıstanı – Habsburqların nəzarətində, Osmanlı Macarıstanı – Osmanlıların birbaşa idarə etdiyi ərazilər, Transilvaniya knyazlığı – Osmanlıya vassal, lakin daxili muxtariyyətə malik dövlət. Bu bölgü Habsburq və Osmanlı imperiyaları arasında daimi müharibələrə səbəb olurdu. Xüsusilə Uzun Türk müharibəsi (1593–1606) dövründə Habsburq orduları Macarıstan və Transilvaniya ərazilərində ciddi dağıntılar törətmişdi.

Habsburq imperatoru II Rudolf (r. 1576–1612) Katolik İslahatı çərçivəsində Macarıstanda protestantlara qarşı təzyiqləri artırmış, Transilvaniya və Şərqi Macarıstandakı protestant zadəganları və kəndlilər mərkəzi hakimiyyət tərəfindən sıxışdırılmışdır. Vergilərin artırılması və zadəganların siyasi hüquqlarının məhdudlaşdırılması da narazılıqları artırmışdı.

## Üsyanın başlanması və gedişi
1604-cü ildə Boçkai öz ordusunu toplamağa başlamışdır. Onun qüvvələrinə çoxlu sayda protestant zadəgan, kəndli və keçmiş Osmanlı vassalları qoşulmuşdur. Boçkai həm də hayduk adlanan silahlı kəndli döyüşçüləri ətrafında toplamışdır və qısa müddət ərzində Macarıstanın şərq hissəsinə nəzarət etməyə başlamışdır. Boçkai Osmanlılarla diplomatik əlaqə quraraq onların siyasi dəstəyini almışdır. Osmanlılar Boçkaini Transilvaniya knyazı və Macarıstan kralı kimi tanımışdır. Bu, Habsburqlar üçün ciddi təhdid olmuşdur.

## Nəticəsi
1606-cı ildə Habsburqlar Boçkai ilə danışıqlara məcbur oldular. Nəticədə Vyana müqaviləsi imzalandı. Bu müqaviləyə əsasən:

* Protestantlara dini azadlıq verildi
* Zadəganların hüquqları və mülkiyyətləri bərpa olundu
* Boçkai Transilvaniyanın və Şərqi Macarıstanın knyazı kimi tanındı
* Habsburq məmurlarının bölgəyə müdaxiləsi məhdudlaşdırıldı

Eyni ildə Habsburqlarla Osmanlılar arasında Jitvatorok müqaviləsi də bağlanaraq Uzun Türk Müharibəsinə son qoyuldu.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Bánlaki, József: A magyar nemzet hadtörtenelme. I–XXII. Volume, Budapest, 1928–1942 Grill Károly Könyvkiadó Volume XV
*Basta György hadvezér levelezése és iratai.[Giorgio Basta military leader's letters and documents]. II. Volume. 1602-1607 Editor and translator: Dr. Veress, Endre. Budapest, 1913. Akadémiai Kiadó 974 p
*Benda, Kalman: Bocskai 1557–1606. First edition 1942, Second edition 1993. Budapest
*Benda, Kalman: Habsburg-abszolutizmus és rendi ellenállás a XVI–XVII. században(The Habsburg absolutism and the resistance of the Estates in Hungary in the XVI-XVII centuries) Tankönyvkiadó, Bp., 1975
*Benda Kálmán–Kenéz Győző: Barbiano generális jelentése a Bocskai-szabadságharc első hónapjairól. In: Hajdu Bihar megyei muzeumok kozlemenyei 19.szam. Hajduk a magyar történelemben II. Debrecen 1972. 5-29. p 
*Benda Kálmán–Péter Katalin: Az országgyűlések a kora újkori magyar történelemben; MTA Történettudományi Int–OPI, Bp., 1987 
*Benda Kalman:Bocskai szabadsagharc. Budapest, 1955, 159 p
*Bocskai István levelei(Letters of Istvan Bocskai) (1992)
* 
* 
*Istvánffy, Miklós Historianum de rebus Ungaricis libri. 1622 (Nicolai IsthuanfI Pannoni Historiarum de rebus Vngaricis libri 34, Antoni Hierati, 1622
*Nagy László: Hajdúvitézek. Bp. 1986. 160-161
*Nagy Laszlo: Bocskai es kora. Tanulmanyok a Bocskai szabadsagharc 400 adik evfordulojara. Martin optik kiado, Budapest, 2005. 114p
*
* Nagy, Laszlo(editor): Iratok Bocskai István és kora történetéhez. Debrecen 2005.  257 p[Documents the time of István Bocskai and his contemporaries. A plenty of letter what connect to Bocskai uprising from 45 p some in Latin]
* 
*p Sinkovics(editor) :Magyar Történeti Szöveggyűjtemény&#91;History text about the Hungarian History 1526-1790&#93;1526-1790. I. Volume. Editor Istvan Sinkovics.  Szeged 1968. Tankönyvkiado. 554.
*Szerecz Miklós: Vitézség tükrei. Zrínyitől Rákócziig. – kézirat