open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Harri Potter və Azkaban Məhbusu (film musiqisi)

***“[[Harri Potter və Azkaban Məhbusu (film, 2004)|Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]]: Original Motion Picture Soundtrack”*** - 25 may 2004-cü ildə satışa çıxarılmış albom. Film musiqisinin müəllifi Con Vilyamsdır. Film musiqisinə iki əsas mövzu daxildir: *"Window to the Past"* və *"Double Trouble"*, digər musiqilər isə digər filmlərdə də istifadə olunmuşdur. Digər iki məşhur mövzu isə zaman çevirici və Sirius Blekin Harrini izləməsini təsvir etmək üçün istifadə olunmuş musiqilərdir. Film musiqisi “Abbey Road Studios”, Londonda yazılmışdır. “Billboard 200” hit-paradında 68-ci yerdə debüt edən albom “Top Soundtracks Chart”da üçüncü yerə yüksəlmişdir.

Albom “Ən Yaxşı Orijinal Film Musiqisi”  nominasiyasında Oskar mükafatına, “Vizual Mediada Ən Yaxşı Musiqi” nominasiyasında Qremmi mükafatına və “İlin Ən Yaxşı Orijinal Film Musiqisi” nominasiyasında Dünya Film Musiqisi Mükafatına namizəd göstərilmişdir.
## Kompozisiyaların siyahısı

## Kompozisiya detalları
### Double Trouble

Bu mövzu Con Vilyams tərəfindən filmin istehsalı ərəfəsində yazılmışdır, çünki, bəstəkar Hoqvartsa geri qayıdan uşaqların isti qarşılanmalı olduqlarını düşünürdü. Mövzunun mətni Şekspirin “*[[Maqbet]]*” əsərindən götürülmüşdür. Musiqi London Oratoriya Məktəbi tərəfindən ifa olunmuşdur.

### Forward to Time Past

Bu mövzu Hermiona və Harrinin keçmişə qayıtmaq üçün zaman çeviricidən istifadə etməsi zamanı istifadə olunur. Musiqi boyu eşidilən saat tıqqıltısı vaxtın keçməsini xatırladır. Musiqidə dörd əsas not üzərində qurulan motiv təkrarlanır, daha sonra səslənən taxta nəfəsli alətlər hərəkət hissi yaradır.

### The Dementors Converge

Bu musiqi Harrinin Sirius Bleki Dementorlardan qorumağa çalışması səhnəsində istifadə olunur. Bu mövzu simlilərin həzin ifası ilə başlayır, lakin, musiqi inkişaf etdikcə Vilyams pikkoloları işə salır və uzun notlar təzyiq hissi yaradır. Kuliminasiya məqamında litavrların ritmini xorun səsi müşayiət edir və bu ifa musiqinin tempini zəiflədərək arfaların ifasına keçir. Simlilər musiqini başqa istiqamətə yönəldir və burada Con Vilyamsın “Patronus Light” mövzusundan istifadə olunur.

### Finale

Bu mövzu daha çox “*[[Harri Potter və Alov Qədəhi (film, 2005)|Harri Potter və Alov Qədəhi]]*” filminin treyler musiqisi kimi məşhurlaşmışdır.

## Tənqidçilərin mövqeyi

Albom film musiqisi tənqidçiləri tərəfindən əsasən yaxşı qarşılanmışdır. "MovieCues"-dan Arçi Vott albomu qiymətləndirərək qeyd edir ki, *"2004-cü ilin ən yaxşı film musiqisi albomlarından biridir və Con Vilyams pərəstişkarları onun istənilən filmə yazdığı musiqini dinləməyə şad olurlar."*

## İstinadlar
Konstruksiya

*Konstruksiya (texnika) — maşın hissələrindən ibarət toplum.
*Konstruksiya (qrammatika) — Qrammatikada simvolik vəhdətdir.
*Konstruksiya (tikinti) — Tikililərə hissələrin daxilini təsvir edir.
* Konstruksiyaetmə — qurğuların layihələndirilməsi.
Mirzə Mahmud xan Maqsudlu

**Mirzə Mahmud xan Maqsudlu** — Qacar ordusunun sərkərdəsi.

## Həyatı

Mirzə Mahmud xan Maqsudlu Astrabadda anadan olmuşdu. Maqsudlu elindəndir. Abbas mirzə Qovanlı-Qacarın yanında xidmət etmişdi.

1828-ci ilin sentyabrında Naibüssəltənə Abbas mirzə Həsən xanı və Mirzə Mahmud xanı İrəvana Sərdarabad qalasının mühafizəsi üçün göndərdi. General İ. V. Paskeviç onu mühasirəyə aldı və qala şərq tərəfdən süquta uğradı. Həsən xan düşmənə əsir olmamaq üçün qala divarlarından kənara çıxıb, İrəvana hücum edib, düşməni qovdu. General İ. V. Paskeviç Sərdarabadı zəbt etdikdən sonra İrəvana tələsdi, on iki gün gecə – gündüz aramsız döyüşdən sonra İrəvanı tutdu. Yenilməz sərkərdə Sarı Aslan Həsən xan bu dəfə əsir düşdü. General İ.V Paskeviç Qasım xanı, Fətəli xanı, Sübhanqulu xanı, Sarı Aslanı, Mirzə Mahmud xan Maqsudlu Astarabadı və Həmzə xan Əzanini özü ilə Tiflisə gətirdi. Feldmarşal İ. V. Paskeviç onlarla əsir kimi yox, sərkərdələrə layiq hörmət və ehtiramla davrandı. 1828-ci il fevralın 10-da Türkmənçay müqaviləsi bağlandı və onun on üçüncü maddəsinə əsasən hər iki tərəfdən olan əsirlər öz ölkələrinə qaytarıldı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Konstruksiyaetmə

**Konstruksiyaetmə** - texniki problemlər üçün  təbiət elmlərindən məlum olan biliklər əsasında  verilmiş material, texnoloji və  iqtisadi məhdudiyyətlər daxilində optimal həll yollarını tapmaq üçün görülən əqli və yaradıcılıq fəaliyyəti. Konstruksiyaetmə fəaliyyəti məhsulun formasını və onun iqtisadi səmərəliliyini təyin edən başlıca amildir.

## Təsnifatı

Konstruksiyaetmənin dörd növü vardır:
*Yeni konstruksiyanın yaradılması: yeni, dəyişilmiş və ya yeni tapşırığa uyğun verilmiş sistem üçün həll prinsipinin işlənməsi,
*Konstruksiyanın uyğunlaşdırılması: məlum texniki sistemin malik olduğu quruluşda başqa tapşırığa uyğunlaşdırılması.
*Konstruksiya variantların  yaradılması: verilmiş texniki sistemin ölçülərini və quruluşunu dəyişməklə yeni variantların yaradılması. Funksiya və həll konsepti qalır.
*Konstruksiyanın prinsipinin dəyişdirilməsi: bu, variant layihələndirilməsinin xüsusi halıdır. Texniki sistemin quruluşu saxlanılaraq yalnız onun müəyyən elementlərinin ölçüləri dəyişdirilir. 
 
Konstruksiyaetmə prosesi sintez, nəzarət və seçmə mərhələlərindən təşkil olunur. Konstruksiyaetmə prosesini transaparent və  anlaşılan formada təsvir etmək üçün standartlaşdırılmış konstruksiya üsullarından istifadə edilir.

## İstinad
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.
Konstruktor

**Konstruktor** - mövcud material və resurslardan istifadə edərək son məhsulun layihələndirilməsi ilə məşğul olan mühəndislik ixtisasıdır. Məsələn, taxta emal və mebel istehsalı konstruktoru, metal konstruksiyalar konstruktoru və i.a.

Konsruktor kimi adətən mühəndislər və ya uyğun təhsilə malik texniklər çalışırlar. Onlar müəssisələrin konstrukisya şöbələrində və ya planlama şöbələribndə işləyirlər. Onlar çox vaxt cizgiçəkənlər ilə birgə işləyir və ya onların işlərini koordinasiya edirlər. Əvvəllər konstruktorlar cizgi taxtasında işləsələr də son zamanlar CAD sisitemlərinin tətbiqi ilə kompüterdə konstruksiyaetmə geniş yayılmışdır.

## Konstruktorların fəaliyyəti

Adətən konstruktorlar öz tapşırıqlarını sənaye dizaynerlərindən və marketoloqlardan alırlar. Tapşırığın yerinə yetirilməsində sifarişçiərin texniki verilənləri razılaşıdırılmış texniki sənədin əsas hissəsini təşkil edir. Konstruksiyalar istehsalın texnoloji imkanlarına, materialın əldolunması, işçilərin ixtisasına, qablaşdırma və çatdırma imkanlarına uyğun gəlməlidir.

Konstruktorun işi faktiki olaraq məmulun infrmasiya modelinin işlənməsi və istehsal üçün konstruksiya sənədlərinin tərtibini də əhatə edir. Bunun üçün konstruktor məmu konstruksiyası üçün müxtəlif variantlar işləməli, əlverişli variantı əsaslandırmalı, yığma cizgisini tərtib etməli və hissələrin spesifikasiyasını hazırlamalıdır. 
Hissələrin tərtibi və texniki cizgilərin yoxlanması, həçinin material və müsaidələr haqqında məlumatların cizgilərə daxili onların işlərinin tərkib hissəsidir.

## Məşhur konstruktorlar
*Verner fon Braun- Raketçi
* Oskar Barnack – Fotoaparat
* Karl Bens – Avtomobil
* Hubert Çeçil But – Tozsoran
* Tixo Brahe (Astronom) – astronomik cihazlar
* Rudolf Dizel – Diezel mühərriki
* Qotlib Daymler – Avtomobil
* Gustav Eyfel – Eyfel qülləsi
* Henrich Focke – Təyyarələr
* Nathanael Herreshoff – Yelkənli qayıqlar
* Alfred Jenş – Güzgü teleskopu
* Sergey Korolyov – Raketlər
* Vilhelm Maybax – Avtomobil
* Villi Messerşmitt – Təyyarələr
* Nikolaus Otto – Otto mühərriki
* Ferdinand Porşe – Avtomobil
* Aleksey Tupolev – Təyyarələr
* Leonardo da Vinçi – Uçma qurğuları, silahlar
* Heints Waaske – Fotoaparat
* Ferdinand Graf fon Seppelin – Hava gəmisi
* Feliks Wankel - Vankel mühərriki
* Huqo Yunkers – Təyyarələr

## İstinadlar
Silindr başlığı

**Silindr başlığı** - daxili yanma mühərriklərində mühərrik blokunun üst hissəsinə bərkidilir. Silindr bloku yanma kamerasını yuxarıdan qapadığından, o yuxarıdan yüksək temperatura məruz qalır. Buna görə də, silindr blokunun soyudulmasına əhəmiyyət verilir. 
Şaquli quruluşlu mühərriklərdə silindr bloku qazın verilməsi üçün sorma və xaricetmə klapanlarını, onların idarəetmə sistemini (paylayıcı val) özündə yerləşdirir. Əlavə olaraq bu bloklarda alışdırma şamları (Otto mühərrikində) və ya püskürtmə ucluqları (Dizel mühərriki) quraşdırılır. Dolayı yolla püskürtmə sisteminə malik dizel mühərriklərində silindr blokunda əlavə yanma kamerası və közərtmə şamları olur. Kiçik mühərriklərdə silindr bloku kompakt hazırlandığı halda, böyük mühərriklərdə əlavə olaraq aralıq silindr blokundan istifadə edilir. Silindr bloku ilə mühərrik bloku arasında kipləşdirici aralıq qatı qoyulur və onlar boltlarla bir-biri ilə möhkəm bağlanır. Silindr bloklar mühərrikin növündən asılı olaraq çuqun və ya aliminiumdan  hazırlanır.

## İstinad
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.
Qazpaylayıcı mexanizm

**Qazpaylayıcı mexanizm**- daxili yanma mühərriklərinin silindrlərinə karbüratordan gələn qaz qarışığının vaxtında paylanması və iş prosesində yaranan qazların xaric edilməsinə xidmət edir. Bu, silindrlərin sorma və xaricetmə klapanalarının paylayıcı valın dirsəkləri ilə idarəsi sayəsində yerinə yetirilir. Paylayıcı val, dirsəkli valla dişli qayış və ya zəncir ötürməsinin köməyi ilə əlaqələndirilərək onunla sinxronlaşdırlmış hərəkət icra edir.

## Təsnifatı
Qazpaylayıcı mexanizm paylayıcı valın vəziyyətindən asılı olaraq iki növə bölünürlər:
* Yuxarıda (silindr başlığında) yerləşmiş vallı,
* Aşağıda (mühərrik blokunda) yerləşmiş vallı.

Şəkildə üst hissədə yerləşmiş qazpaylayıcı mexanizm təsvir edilmişdir. Paylayıcı val iş tsiklinə uyğun dirsəkli valdan aldığı fırlanma hərəkəti zamanı dönərək dirsəkləri ilə klapanları ardıcıl olaraq itələyir. Klapanın geriyə qayıtması mexanizmdə quraşdırılmış güclü yayların hesabına baş verir. Paylayıcı val ya bir başa klapanın başında yerləşmiş itələyiciyə, ya da ox ətrafında dönən lingdən istifadə edilir. İkinci quruluş daha çox altda yerləşmiş paylayıcı valldan istifadə zamanı tətbiq olunur.
Dördtaktlı mühərriklərdə klapanlar yüksək temperaturda işləyir. Bunun təsirindən yaranan deformasiyaların qazpaylayıcı mexanizmin işləməsinə təsirini azaltmaq üçün çox vaxt klapandöndərən mexanizmdən istifadə olunur. Böyük mühərriklərdə isə klapanlar soyudulur.

## Mənbə
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.
Ula (Muğla)

**Ula** Muğla ili'nin 13 ilçesinden birisi və ilçenin rəhbərlik mərkəzi olan şəhər.

## İstinadlar
Dünya uşaq ədəbiyyatı kitabxanası (50 cildlik)

**Dünya uşaq ədəbiyyatı kitabxanası** — Gənclik Nəşriyyatı tərəfindən 1982-1990-cı illər arasında dərc olunan, Azərbaycan dilində (kiril əlifbası ilə) 50 cildlik uşaq kitabları seriyası.

## Kitabların siyahısı

## Mükafatlandırma
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 24 sentyabr 1991-ci il tarixli, 351 nömrəli Fərmanı ilə "Dünya uşaq ədəbiyyatı kitabxanası"nın nəşrində fəal iştirak etmiş işçilərinin bir qrupuna Azərbaycan Respublikasının aşağıdakı fəxri adları verilmişdir:

;"Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi"
Orucov Hidayət Xuduş oğlu — "Gənclik" nəşriyyatının baş redaktoru.

;"Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi"
#Aslan Şahvələd oğlu Quliyev — 26 Bakı komissarı adına mətbəənin direktoru;
#Çingiz Əli oğlu Əliyev — "Gənclik" nəşriyyatının redaksiya müdiri;
#Məsudə Eyvaz qızı Zeynalova — "Gənclik" nəşriyyatının redaksiya müdiri;
#Qurbanəli Əliağa oğlu Məmmədov — Azərbaycan Respublikası Dövlət Mətbuat Komitəsi nəşriyyatlar idarəsinin rəisi;
#Nadir Hacıməmməd oğlu Rəhimov — "Gənclik" nəşriyyatının keçmiş bədii rəhbəri, "Şərq-Qərb" nəşriyyatının baş rəssamı;
#Reyhan Ələkbər qızı Salamova — pensiyaçı, "Gənclik" nəşriyyatının keçmiş tərcüməçi-redaktoru;
#Nəriman Veysəl oğlu Süleymanov — "Gənclik" nəşriyyatının böyük texniki redaktoru;
#Tənzilə Qərif qızı Cəmilova — "Gənclik" nəşriyyatının tərcüməçisi;

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 24 sentyabr 1991-ci il tarixli, 358 nömrəli Fərmanı ilə "Dünya uşaq ədəbiyyatı kitabxanası"nın nəşrində fəal iştirak etmiş işçilərinin digər bir qrupuna isə '''Azərbaycan Respublikasının Azərbaycan Respublikasının Fəxri fərmanı''' ilə təltif edilmişdir:
#Tahir Müseyib oğlu Ağayev — 26 Bakı komissarı adına mətbəənin çapçısı.
#Xədicə Həsənağa qızı Əhmədova — "Gənclik" nəşriyyatının makinaçısı.
#Rəfael Fərzulla oğlu Gözəlov — 3 nömrəli Bakı kitab mətbəəsinin sex rəisi.
#Svetlana Goyüş qızı Musayeva — "Gənclik" nəşriyyatının şöbə müdiri.

## İstinadlar
Dünya uşaq ədəbiyyatı kitabxanası

*Dünya uşaq ədəbiyyatı kitabxanası (50 cildlik) — Azərbaycan Respublikası Dövlət Mətbuat Komitəsinin Azərbaycan dilində 50 cildlik nəşri.
*Dünya uşaq ədəbiyyatı kitabxanası (100 cildlik)
Təşkilati Məxsusə

**Təşkilati Məxsusə** (, *Teşkilât-ı Mahsusa*) — Osmanlı imperiyasında, daha dəqiq İttihat və Tərəqqi kabinetinə tabe olan təşkilat. Fəaliyyət sahəsinə kəşfiyyat-diversiya propaqanda və dövlətin rəsmi olaraq edə bilməyəcəyi (sui-qəsdlər, şantaj və s.) işlər daxildir. Təşkilat qeyri-rəsmi olaraq ilk dəfə 1911-ci ildə Trablusgarp müharibəsində fəaliyyət göstərmişdir. 1913-cü ilin 18 noyabrında isə rəsmi olaraq yaradılmışdır. Təşkilatın hərbi qanadını Süleyman Əsgəri bəy,İdeoloji əsaslarını isə Dr. Nazim və Bahaeddin Şakir bəy formalaşdırmışdır. 1914-cü ilin 4 avqust tarixində isə Təşkilat "Umûr-ı şarkiye dairesi" adı altında Hərbi Nazirliyin nəzarət şöbəsinə daxil edildi. Birincisi dünya müharibəsində bu təşkilat Mərakeş, Tunis, Liviya, Balkanlar, Qafqaz, İran və Hindistan kimi coğrafiyalarda əməliyyatlar həyata keçirmişdir. Təşkilatın 4 rəhbəri olmuşdur: Süleyman Əsgəri bəy,Xəlil Qut Paşa,Cavad Çobanlı Paşa və gənc tunislilər hərakatının rəhbəri Əli Başhampa.1918-ci ilin 8 oktyabrında Tələt Paşa hökumətinin istefası ilə rəsmi olaraq "Umûr-ı şarkiye dairesi" də ləğv edilmişdir. Lakin buna baxmayaraq Türkiyə istiqlal müharibəsində bu təşkilatın üzvləri müxtəlif qruplar yaradaraq( Mim-Mim qrupu,Karakol cəmiyyəti və s.) qələbənin qazanılmasında rol oynamışdır.  B

## İstinadlar
Axuraçay

**Axuraçay** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda çay.

## Haqqında
Axura çayı Şərqi Arpaçayın sol qoludur. Mənbəyini Keçəltəpə dağından, 2460 metr yüksəklikdən alır. Qabaqlıçay da adlanır. Üzərində Axura körpüsü vardır. Mənbələrdə axur/akur/akuru sözləri "əhatə olunmuş, bəndə salınmış; sakit, səssiz, yavaş, sərbəst" mənalarını ifadə edir. Çayın ikinci adı da həmin mənaya uyğun gəlir.

## Mənbə
* Azərbaycan toponimləri, iki cilddə, I cild, Bakı, 2007
Xış

**Xış** — şumlamada istifadə olunan kənd təsərrüfatınin aləti. Torpağın asan şumlanmasını təmin edən, dəmir xışın ucu, bir qayda olaraq küt üçbucaq formasında olub, burnu nazik və ensiz, küpü isə enli və qalın olurdu, lakin hansı növ torpaq sahəsinin şumlanmasından, yaxud hansı bitki növü üçün şum ediləcəyindən asılı olaraq, xış gavahınları böyük və ya kiçik olurdu. Bundan əlavə, gavahınların ucunun oval və yaxud iti olması ilə də onlar bir-birindən seçilirdi.

Bir qayda olaraq gavahın sifarişlə yerli dəmirçilərə düzəltdirilirdi.

## Azərbaycanda xış növləri
Azərbaycanda istifadə olunmuş xışlar quruluş və formalarına görə, bir sıra məhəlli xüsusiyyətlərə malik olmuşlar. Bunların ən təkmil növü "ulamalı xış", "qollu xış", "çatma xış", "işkilli xış" və s.adlarla tanınmışdır. Xışın bu növlərinə Azərbaycanın, demək olar ki, əksər etnoqrafik bölgələrində rast gəlinirdi.

Ulamalı xış Şəki-Zaqatala, Qarabağ, Naxçıvan bölgələrində, xüsusilə, geniş yayılmışdır. Ulamalı xışın qolu, adətən, onun bazısına calaq əlavə etməklə düzəldilirdi. Bazı calağı Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində "ulama", "çilə", "çatma", "məsənə", "uzatma" və s. adlandırılırdı. Xışın bu növü çox vaxt elə həmin adlarla da fərqləndirilib tanınırdı.

Ulamalı xış, adətən, kötüyünün arxadan "qulaqlı", dəstəyinin iki əlcəkli düzəldilməsi və metal qılınca malik olması ilə fərqlənirdi. Xışın qılıncı torpağı kəsmək, qulaqları torpaq layını çevirmək məqsədi güdür, onun qoşa dəstəyi isə alətin sanballığını tənzimləməyə xidmət edirdi. Ulamalı xış nisbətən təkmilləşmiş şum aləti olub, torpağı daha yaxşı şumlayırdı. Belə xışlardan dağavar və dəmyə torpaqların şumlanmasında daha çox istifadə edilirdi. Adətən, ona iki, üç, bə’zən isə dörd boyun öküz qoşulardı.

Çəltikçilik təsərrüfatında istifadə edilən xış yüngül və kiçik ölçülü olması ilə fərqlənirdi. Suvarılan torpaqların şumlanması nisbətən çətin olduğundan qaim torpağı kəsmək üçün xışların qoluna həm də "qılınc" bərkidilirdi. Bundan əlavə xışın kötüyündə "qulaq" adlanan ayaq yeri düzəldilirdi. Torpağı dərin şumlamaq üçün dəstəçi (majgəl) ayağı ilə arabir həmin "qulağı"n üstündən aşağı basırdı. İkinci il təkrar əkilən çəltik sahəsi nisbətən yüngül xışla şumlanırdı. Xalq arasında çəltik gərinin şumlanması əməliyyatı "gərvanlama" adlandığından xışın bu növünə, adətən, "gərvan xış" da deyilirdi.

## Həmçinin bax
* Kotan
* Cüt

## İstinadlar
Aşıq Xosrov Məhəmmədoğlu

**Aşıq Xosrov Məhəmmədoğlu (Kolanlı)** — XX-XXI əsr Azərbaycan aşığı.

## Həyatı
Aşıq Xosrov Məhəmmədoğlu (Səfərov)  1938-ci il  fevralın 5-də (qeyri-rəsmi məlumata görə 1936-cı ildə) Ağdam rayonunun Kolanlı bölgəsinin Qalayçılar kəndində anadan olub. Aşıq Məhəmməd Kolanlının oğlu və sonuncu şagirdidir.

1984-cü ildə Bakıda keçirilən Aşıqlar qurultayının nümayəndəsi olub.

Ağdam rayonunun işğalından sonra Bərdə rayonunda yaşayıb.

## Yaradıcılığı
Erkən yaşlarından atası ilə aşıq məclislərinə gedən Aşıq Xosrov "Misri", "İrəvan çuxuru", "Qəhrəmani", "Ayaq cəlili", "Orta cəlili", "Ayaq divani", "Məhəmməd Hüseyni" havalarını ifa edərmiş. Ustad Aşıq Xaspolad Gülablı ilə aşıq məclisləridə, el şənliklərində birlikdə iştirak edib. Həmçinin Gəncəli Qədir, Aşıq Cavad Hüseyn, Aşıq Mayis və b. ilə dostluq edir. Onun bu sənətdə püxtələşməsində Gəncə aşıqlarının xüsüsi rolu olub.

Aşıq Xosrov Məhəmmədoğlu (Kolanlı) təkcə ifaçı aşıq yox, həm də yaradıcı aşıqdır. Bu ustad aşığın çoxlu şeirləri olsa da, yaradıcılığının çox hissəsi köçkünlük vaxtı itib-batmışdır. Yaradıcılığında Azərbaycan aşıq şerinin klassik ənənələri (təbiət təsviri, məhəbbət lirikası, yurd həsrəti, vətən nisgili) davam etdirilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* '''Aşıq Xosrov Kolanlı - Qəhrəmani''' - ''youtube.com''
Vəl

**Vəl** — Azərbaycanın etnoqrafik bölgələrində geniş yayılmış universal döyüm aləti. Vəl ağır və möhkəm oduncaqlı ağacdan, əsasən, palıddan düzəldilirdi. Yerli iqlim şəraitindən, taxıl növünün bəlimindən və qoşqu qüvvəsindən asılı olaraq, vəlin tay və qoşa olmaqla, quruluşca iki növünə təsadüf olunurdu.

Vəl taylarının uzunluğu təxminən 1,5–1,7 m-ə qədər, eni 60–70 sm, qalınlığı isə 7–8 sm olurdu. Döyüm prosesini sürətləndirmək və məhsuldar etmək üçün vəlin işlək alt hissəsində açılmış gəzlərə xırda daş parçaları pərçimlənirdi. Bəzən bu daşları xırda metal parçaları ilə də əvəz edirdilər. Bu isə döyüm prosesini xeyli tezləşdirməyə imkan verirdi.

Vəlin qabaq hissəsi bir qədər yuxarıya doğru qatlanmış vəziyyətdə düzəldilirdi. Bunun sayəsində vəlin xırmanda hərəkəti nizama salınır və küləşin topalanıb bir yerə yığılmasının qarşısı alınırdı. Vəlin qabaq hissəsində "vəlbənd" adlanan düzbucaqlı formalı xüsusi çıxıntı düzəldilirdi. Vəli boyunduruğa qoşmaq üçün vəlbəndin kənarlarında kərt açılırdı. Vəlbəndə keçirilən ip və ya zəncir vasitəsilə vəl boyunduruğa birləşdirilirdi.

Vələ, adətən, tək at və ya bir boyun öküz qoşulardı. Taxıl döyümündə vaxtilə daş vəldən də istifadə olunmuşdur. Daş vəl, əsasən, bazalt daşından hazırlanırdı. Onun uzunluğu təxminən 70–80 sm, eni 50–60 sm, qalınlığı 18–20 sm, ağırlığı isə 70–80 kq-a qədər olurdu.10 Əsasən, dağavar bölgələrdə işlənən daş vəlin girdə növünə də təsadüf olunurdu. Qabırğalı formada yonulmuş girdə vəli hərəkət etdirmək üçün onun hər iki başında oyuq açılırdı. Daş vəlin ağac çərçivəsinin ox rolunu oynayan çıxıntıları həmin oyuqlara keçiriləndən sonra o, boyunduruq və ya gərdənbəndə qoşulurdu.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Carcar
Aşıq Məhəmməd Kolanlı

**Aşıq Məhəmməd Kolanlı** — XX əsr Azərbaycan aşığı.

## Həyatı
Aşıq Məhəmməd Kolanlı (Səfərov) 1903-cü ildə Ağdam rayonunun Kolanı bölgəsinin Qalayçılar kəndində anadan olub. Qarabağ aşıq mühitinin ustad aşıqlarındandır. 1942-ci ildə İkinci Dünya müharibəsinə yollanmış, 1944-cü ildə yaralanaraq cəbhədən qayıtmışdır. Aşıq Xosrov Məhəmmədoğlunun atasıdır.

Aşıq Məhəmməd Kolanlı 1977-ci ildə vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı
Aşıq Məhəmməd Kolanlı ustad aşıq kimi 25 dastanı ("Abbas və Gülgəz", "Şah İsmayıl və Gülgəz", "Məhəmməd və gürcü qızı", "Alıxan və Pəri xanım", "Dilsuz və Xəzangül", "Əmrah", "Novruz və Qəndab", "Valeh və Zərnigar" və b.) sinədən bilmiş, 16 şagirdi (Boyəhmədli Aşıq Mustafa, Aşıq Möhübbət (Kor Möhübbət), Sırxavəndli Aşıq Yunis, Papravəndli Aşıq Əli Mirzəyev, böyük oğlu Kərəm, kiçik oğlu Aşıq Xosrov, Aşıq Hüseyn Məmmədov və b.)  olmuşdur.

Ustad sənətkar öz həyatından bəhs edən "Məhəmməd və Şahandaz" dastanını yaratmışdır.

## İstinadlar
Nilufər Rəhmani

**Nilufər Rəhmani** (; d. 1992) — 2001-ci ildə "Taliban"ın devrilməsindən sonra Əfqanıstanın ilk qadın pilotu.

## Həyatı
Uşaqlığından pilot olmaq istəyən Nilufər pilot təhsili almaq üçün ilk olaraq ingilis dilini öyrənib. 2010-cu ildə 18 yaşı olarkən Əfqanıstan Hərbi Hava Qüvvələrinə daxil olub və 2012-ci ildə pilot təhsilini başa vurub. Qadın olduğu üçün ona ölü və yaxud da yaralı əsgərləri daşıması qadağan edilib. Lakin o, bir dəfə qadağanı pozsa da, buna görə cəza almayıb.

Nilufər Rəhmani 2001-ci ildə "Taliban"ın devrilməsindən sonra Əfqanıstanın ilk qadın pilotu olub. Özü və ailəsi bir neçə dəfə "Taliban"dan ölüm təhdidləri alsa da hazırda Əfqanıstan Hərbi Hava Qüvvələrində çalışır.

## Mükafatları
*ABŞ Dövlət Departamenti tərəfindən "Beynəlxalq Qadın Cəsarət Mükafatı"na () layiq görülüb.
*Almaniyanın "Bild" qəzeti tərəfindən 2015-ci ildə dünyanın ən gözəl və ən cəsur qadın pilotunu seçilib.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
Tamilla Abbasova

**Tamilla Rəşid qızı Abbasova** (; ) — Rusiyanın tanınmış velosipedçisi, Rusiyanın əməkdar idman ustası.

## Həyatı
Tamilla Abbasova 1982-ci il dekabrın 9-da Moskvada anadan olub. Velosiped sprinti üzrə 2004-cü il Yay Olimpiya Oyunlarının və 2005-ci il Dünya Çemionatının gümüş mükafatçısıdır. Dəfələrlə Avropa çempionu olan Abbasova Rusiyanın əməkdar idman ustasıdır.

Azərbaycanlı idmançı dini inanc baxımından baptistdir.

## İstinadlar
Çəltik

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Çəltik qabığı çıxarılmamış düyüdür. Çəltik əhəmiyyətli dənli taxıl bitkisi olmaqla ərzaq, yem və texniki məqsədlər üçün becərilir. Çəltikdən sənayedə, maldarlıqda və mətbəxdə geniş istifadə olunur.

Çəltik Yer kürəsində əkin sahəsinə görə bütün bitkilər arasında ikinci yeri tutur və yer kürəsi əhalisinin beşdə ikisini qidalandırır.

Azərbaycanda çəltik əkinçiliyinə görə üç zonaya bölünür.
* Lənkəran-Masallı zonası,
* Şəki-Zaqatala zonası,
* Quba-Xaçmaz zonası.

Çəltiyin hər hektardan orta hesabla məhsuldarlığı 35–40 sentner, aqrotexniki xidmətin yüksək aparıldığı sahələrdə 50–60 sentner və daha artıq olur.

Çəltik iki yarımnövə bölünür. Birinci yarımnövdə dən uzunluğu ilə, ikinci yarımnövdə isə qısa yumruluğu ilə fərqlənir. Respublikamızda çəltiyin "Ağ-qılçıq", "Sarı-qılçıq", "Uzros", "Ağ-ənbərbü", "Sədri", "Krosnodar" kimi növləri rayonlaşdırılıb. Şəki-Zaqatala zonası üçün "Ağ-qılçıq", "Sarı-qılçıq", "Uzros" növləri daha məhsuldardır və iqlim şəraitinə uyğundur.

Çəltik istilik sevən bitkidir. Çəltiyin tam cücərmədən kollanmasının axırına qədər olan dövr 30–32 günə başa çatır. Kollanmanın sonundan çiçəklənmənin axırınadək 22–25 gün çəkir. Səpinin qurtarması ilə məhsulun yetişməsi 115–135 gündə başa çatır. Çəltik iki üsulla — toxum səpilməsi və şitillə əkilir. Relyefi düz olan, sututar ləkləri iri olan sahələrdə toxumsəpən texnikalar ilə səpinin keçirilməsi daha məqsədəuyğundur. Şəki-Zaqatala zonası üçün əl ilə səpin aparılması təcrübədə özünü doğruldub. Bu qaydada aparılan səpində toxumlar torpaqda qida sahəsinə bərabər paylanır və toxum itkisinə yol verilmir, qənaət olunur. Səpin zamanı toxumlar 1,5–2 santimetr dərinliyinə basdırılmalıdır. Çəltiyin şitil üsul ilə yetişdirilməsi əsasən Lənkəran zonasında tətbiq edilir. Çəltik şitili xüsusi şitilliklərdə (tumçarlarda) yetişdirilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Beynəlxalq Elmi Tədqiqat Çəltik İnstitutu
Enver Yücel

**Ənvər Yücəl** () — türk iş adamı, müəllim, təhsilçi və sahibkar.

Türkiyədə və xaricdə təhsil xidməti göstərən Bahçeşehir Uğur Təhsil Qurumlarının İdarə Heyətinin sədridir; həmçinin Uğur Hazırlıq, Uğur Yayınları, Uğur Karyera Mərkəzi, Uğur Dershaneleri, Bahçeşehir Məktəbləri, Bahçeşehir Kollecləri Elm və Texnologiya Liseyi, Uğur Məktəbləri, Bahçeşehir Universiteti, BAU International University Washington DC, BAU International University Berlin, Bahçeşehir Kipr Universitetinin banisidir.

## İstinadlar
Şahzadə Regent boğazı

**Şahzadə Regent boğazı** - Kanada Arktik arxipelaqına daxil olan Samersel adasını Baffin Torpağı adasına daxil olan Broder yarımadasından ayırır. Şimalda Lankaster boğazı, cənubda isə Butiya körfəzi ilə birləşir. Eni şimalda 64&nbsp;km, cənubda 105&nbsp;km təşkil edir. Boğaz daxilində heç bir ada yoxdur. Kanadanın Nunavut vilayyəti ərazisində yerləşir.

## Mənbə
* Geographic names - Prince Regent Inlet, Canada
Avdalar

**Avdalar** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında kənd, türk mənşəli toponim.

## Tarixi
Avdalar İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Ellər (Kotayk, Abovyan) rayonunda kənd adıdır. Rayon mərkəzindən 23&nbsp;km məsafədə, İrəvan şəhərindən 11–12&nbsp;km şimalda yerləşir. Kəndin digər adı «Abdalar»dır.

Toponim abdal türk tayfasının adına cəmlik bildirən -ar şəkilçisinin artırılması ilə əmələ gəlmişdir. «Abdallara, abdal tayfalarına mənsub kənd» mənasını bildirir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

Ermənistan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 4 aprel 1946-cı il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Hatsavan (çörək qəsəbəsi) qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Əhalisi yalnız azərbaycanlılardan ibarət olan bu kənddə 1873-cü ildə 59 nəfər, 1886-cı ildə 112 nəfər, 1897-ci ildə 115 nəfər, 1904-cü ildə 131 nəfər, 1914-cü ildə 194 nəfər, 1916-cı ildə 192 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır. 
 
1918-ci ildə azərbaycanlılar erməni soyqırımına məruz qalaraq deportasiya olunmuş, 1918-1919-cu illərdə Türkiyənin Van əyalətindən köçürülən ermənilər burada yerləşdirilmişdir. İndiki Ermənistanda Sovet hökuməti qurulandan sonra sağ qalan kənd sakinləri öz yurdlarına dönə bilmişdir. Ermənilərlə yanaşı burada 1922-ci ildə 29 nəfər, 1926-cı ildə 7 nəfər, 1931-ci ildə 6 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1948-1949-cu illərdə azərbaycanlılar Azərbaycana köçürülmüşdür. İndi ermənilər yaşayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*

## Həmçinin bax
Avşar (Vedibasar)

**Avşar** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Vedi (Ararat) rayonunda kənd.

## Tarixi
Avşar kəndi rayon mərkəzindən 7 km cənub-şərqdə, Vedi çayından ayrılan arxın yanında yerləşir.
1590-cı il tarixli "İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftərin"də Avşar kəndi, 1728-ci il tarixli "İrəvan əyalətinin icmal dəftər"ində Əfşaryerli formasında, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Avşar kimi qeyd edilmişdir.

## Toponimiyası
Mənbədə "Avşar-Yerli" kimidir. Digər adı — Kəl-Balavan . 1918-ci ildə kəndin əhalisi qovulmuş və Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişlər. 1928-ci ildən sonra geri qayıtmış azərbaycanlılar 1949–1950-ci illərdə Azərbaycana köçürülmüşlər . Səlcuq oğuzlarının Avşar tayfasının adını əks etdirir. Bu tayfanın adı Mahmud Qaşqarlının (XI əsr) və Fəxrəddin Mübarəkşahın (XIII əsr) əsərlərində Afşar, Rəşid əd Dinin (XIV əsr) və Əbülqazi Xan Xivəlinin (XVII əsr) əsərlərində Avşar kimidir. XIV–XVII əsrlərdə Anadoluda bu etnonimin hər iki forması vardı (bax: "Türk dünyası tarixi" dərgisi, İstanbul, 1996, № 119). XVI əsrdə Səfəvilər dövlətinin Qızılbaş tayfalarından biri kimi bu tayfanın adı yalnız Əfşar kimidir. XV–XVI əsrlərdə bu tayfanın bir hissəsi qızılbaşlara qoşulduğuna görə Səfəvi şahları onlara Azərbaycanda və Ermənistanda ərazilər vermişdilər . (Türkiyədə Avşar adlı 86 kənd vardır (34, 409).

Toponim "çevik və ovçuluğu sevən" mənasını verən avşar oğuz tayfasının adı əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 13 tatar ailəsi, 42 kişi, 38 qadın, cəmi 80, 1873-cü ildə 886, 1886-cı ildə 1059, 1897-ci ildə 1164, 1904-cü ildə 1094, 1914-cü ildə 1203, 1916-cı ildə 1160 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır.

1918–1919-cu illərdə azərbaycanlılar ermənilər tərəfindən qırğınlarla qovulmuşlar. Xaricdən köçürülən ermənilər bu kənddə yerləşdirilmişdir. 1920-ci ildə indiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra kənddən qovulmuş azərbaycanlılardan sağ qalanları doğma kəndlərinə qayıtmışlar. 1920-ci ildən sonra kənddə azərbaycanlılarla yanaşı ermənilər də yaşamışdır. Burada 1922-ci ildə 420 nəfər azərbaycanlı 322 erməni, 1926-cı ildə 533 nəfər azərbaycanlı, 317 erməni, 1931-ci ildə 608 nəfər azərbaycanlı, 327 erməni yaşamışdır.

1930-cu ildən Qaranlıq (Martuni), Sisyan, Sevan, Basarkeçər (Vardenis) rayonlarından bura xeyli sayda ermənilər köçürülüb yerləşdirilmişdir.

Z. Qorqodyanın "1831–1931-ci illərdə Sovet Ermənistanının əhalisi" (İrəvan, 1932) kitabında göstərilir ki, 1831–1916-cı illərə kimi Avşar kəndində yalnız azərbaycanlılar yaşamışdır.

Lakin "Ermənistan və ətraf vilayətlərin toponimlər lüğəti" əsərində bu fakt təhrif edilərək kənddə azərbaycanlıların yaşadığı göstərilmir. Həmin kitabda 1831–1916-cı illərdə kənddə yalnız ermənilərin yaşadığı qeyd edilir.

Azərbaycanlılar 1948–1953-cü illərdə SSRİ Nazirlər Sovetinin qərarlarına əsasən zorla Azərbaycana köçürülmüşdür. İndi burada yalnız ermənilər yaşayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağörən (Dərəçiçək)

**Ağörən**, **Ağverən** — İrəvan quberniyasının Yeni Bəyazid qəzasında, indiki Axta (Razdan) rayonunda kənd, türk mənşəli toponim.

## Haqqında
Ağörən kəndi İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indiki Axta (Razdan) rayonunda Dəllər çayının sahilində, Zəngi çayının sağ sahilində, Zəncirli dağının ətəyində, Ərzəkənd kəndindən 10&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşirdi. «İrəvan əyalətinin icmal dəftər»ində qeyd edilmişdir. Erməni mənbələrində Ağverən kimi qeyd edilir.

Əhalisi yalnız azərbaycanlılardan ibarət bu kənddə 1831-ci ildə 22 nəfər, 1873-cü ildə 243 nəfər, 1886-cı ildə 302 nəfər, 1897-ci ildə 307 nəfər, 1908-ci ildə 416 nəfər, 1914-cü ildə 762 nəfər, 1916-cı ildə 390 nəfər yaşamışdır. 1918-ci ildə azərbaycanlılar ermənilər tərafindən qovulmuşlar. İndiki Ermənistanda Sovet hakimiyyəti qurulandan sonra azərbaycanlılar öz doğma kəndlərinə qayıda bilmişlər. Kənddə 1922-ci ildə 64 nəfər, 1926-cı ildə 93 nəfər, 1931-ci ildə 129 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1926-cı ildə bu kənddə ermənilər yerləşdirilmişdir. 1966-cı ildə azərbaycanlılar bu kənddən zorla Azərbaycana köçürülmüş, kənd ləğv edilərək istirahət zonasına çevrilmişdir.

Toponim türk dilində «rəng» mənasında işlənən ağ sözü ilə (torpağın süxurunun rəngini bildirir) qədim türk dilində «uçulmuş, dağılmış, xaraba» mənasında işlənən örən sözünün birləşməsindən əmələ gəlib, «kiçik xarabalıq yanında olan kənd» mənasını verir.

«Türklər sahib olduqları ölkələrin adlarını dəyişdirmədikləri kimi, qədim zamanlardan qalma kənd və ya şəhər xarabalıqlarının yaxınlarında yerləşdikləri zaman bu xarabalara örən və ya viran adlarını vermişlər. Bu adlara ya mənsub olduqları əşirətlərin (tayfaların), oymaq və ya obanın adını, ya da torpağın rənginə görə ağ, qara, qızıl kimi sifətlər əlavə edərək yeni adlar yaratmışlar». Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

## Mənbə
*İbrahim Bayramov. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri.Bakı,2002
*İrəvan əyalətinin icmal dəftəri (araşdırma, tərcümə, qeyd və əlavələrin müəllifləri: Z.Bünyatov və H.Məmmədov (Qaramanlı), Bakı, «Elm», 1996, 184 səh.
*Радлов В.В. Опыт словарья тюркских наречий, т.l, ч. 1-2, СПб, 1893, 1914 стр.; т ll, ч.1-2, СПб, 1899, 1814 стр. т lll, ч.1-2, СПб, 1905, 2204 стр.; т.lV, ч. 1-2, СПб, 1911, 2230 стр. 
*Necdet Sevinç. Gaziantep'te yer adları ve türk boylan, aşiretleri, türk oymakları. - Türk dünyası araştırmaları, 1983,№ 26,s.1-38.
Spiş qəsri

**Spiş qalası** (, , ) - Slovakiyanın şərqində yerləşən və Mərkəzi Avropanın ən böyük qalalarından biri. Qala Spiş regionunda Jehra kəndində, Spişke-Podqrad şəhərinin üstündə yerləşir. Spiş qalası 1993-cü ildən Spişka Kapitula və Sent Martin kafedralı, Spişke Podqrad və Jehra kəndi ilə birlikdə YUNESKO-nun Dünya irsi siyahısındadır. Sahəsinə görə Avropanın ən böyük qalalarından biridir (41,426 m²).

## Tarixi

Spiş qalası XII əsrdə daha əvvəl salınmış qalanın yerində tikilmişdir. Spiş qalası Macarıstan Krallığında Şepes qraflığının inzibati, iqtisadi, siyasi və mədəni mərkəzi idi. 1464-cü ilə qədər Macarıstan krallarına məxsus olmuşdur. Daha sonra qala Zapolya ailəsinə (1464-1528), Turzo ailəsinə (1531-1635), Çaki ailəsinə (1638-1945), sonda Çexoslovakiya və Slovakiya (1945-h.h.) dövlətinə aid olmuşdur.

XIII əsrin ikinci yarısında qalada Roman memarlığında istehkamlı daş qala, ikimərtəbəli saray və Roman-qotika üslubunda bazilika tikilmişdir. Qalanın xaricində ikinci tikili XIV əsrdə hazırlanmışdır və qalanın sahəsi iki dəfə artmışdır. Qala XV əsrdə yenidən bərpa olunmuş və 3-cü qala xaricində tikili salınmışdır. Qotika tərzindəki ibadətgah isə təxminən 1470-ci ildə əlavə olunmuşdur. Qalanı Zapolya ailəsi qotika üslubuna salmışdır və buranı daha rahat hala salmışdır. Qalanın sonuncu sahibləri olan Çaki ailəsi XVIII əsrin əvvəllərində qalanı tərk etmişlər, çünki onu artıq rahat hesab etmirdilər. Onlar Spişko Qrov və Jehra kəndləri yaxınlığındakı Hadqovtse kəndindəki yeni tikdirdikləri qalaya köçmüşdürlər.

## Tənəzzül və yenidənqurma

1780-ci ildə qalada yanğın baş vermişdir. Yanğına səbəb olan hadisə məlum olmasa da, bu haqda bir neçə fərziyyə var. Bir fərziyyəyə görə Çaki ailəsi vergiləri azaltmaq üçün qalanı qəsdən yandırmışdır. Digər fərziyyəyə görə yanğına ildırım səbəb olmuşdur. Üçüncü fikrə görə isə bir neçə əsgərlərin qalanı yandırmasıdır. Nə olursa olsun, yanğından sonra qala tərk edilmiş və xarabalığa çevrilməyə başlamışdır. XX əsrin ikinci yarısında qalada yenidənqurma işləri həyata keçirilmiş və arxeoloji tədqiqatlar aparılmışdır. Təmir olunan hissələr və işgəncə alətləri Spiş muzeyinin tərkib hissəsidir.

## Qalereya

Spis Castle Unesco.JPG
Szepes légifotó.jpg
Spissky Hrad.jpg
Spis Castle weapon collection.JPG
Spiš Castle 10.jpg
Spiš Castle 37.jpg
Spis Castle courtyard 01.JPG


## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər

*Spiş qalası haqqında məlumat
*Qalanın tarixçəsi
Ding

**Ding** — çəltiyi qılafdan təmizləmək üçün nisbətən geniş yayılmış döyüm alətlərdən biri. Azərbaycanda tarixən dingin ayaq və əl dingi olmaqla iki əsas növü yayılmışdır.

Ding yerli ustalar tərəfindən palıd, qoz, şabalıd və möhkəm oduncaqlı ağac növlərindən hazırlanırdı. Ayaq dinginin qabaq hissəsində girdə çala, arxa hissəsində bir cüt qol olurdu. Ding ağacı ox vasitəsilə həmin qolların arasına salınır və təpmə yolu ilə qaldırılıb-endirilirdi. Dibəyin dişli dimdiyi çalaya doldurulmuş çəltiyə dəydikcə onu qılafdan ayırıb təmizləyirdi.

Çəltiyi vaxtı ilə su dingi vasitəsilə də döyüb təmizləmişlər. Bu tip dinglər Azərbaycanın bütün çəltikçilik bölgələrində geniş yayılmışdı. Quruluşuna və istehsal gücünə görə su dingi ayaq dingindən fərqlənirdi. Su dingi nov, pər (su çarxı), şapalaqlı ox, ding qolu, döyəc və 5-6 ədəd
girdə çaladan ibarət düzəldilirdi.

Dinglərin çarxına birləşdirilmiş ox fırlandıqca onun üzərindəki şapalaqlar dingin qollarına toxunaraq onları müəyyən qədər yuxarıya qaldırıb buraxırdı. Beləliklə, qollar zərblə aşağı enib ding çalasındakı çəltik dənlərinin qabığını çıxarırdı. Su dingləri, adətən, 4-6 qollu düzəldilirdi. 

## İstinadlar
Ağxaç

**Ağxaç** - İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indi Paşalı (Əzizbəyov, Vayk) rayonunda kənd, türk mənşəli toponim
## Haqqında
Ağxaç kəndi İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indi Paşalı (Əzizbəyov, Vayk) rayon mərkəzindən 12&nbsp;km cənub-şərqdə, Horadiz (Qaradüz) kəndinin yaxınlığında yerləşirdi. Burada 1831-ci ildə 37 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır. XIX əsrin 50-60-cı illərində kəndə ermənilər köçürüldükdən sonra qarışıq kəndə çevrilmişdir. Kənddə ermənilərlə yanaşı, 1873-cü ildə 140 nəfər, 1886-cı ildə 195 nəfər, 1897-ci ildə 242 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1904, 1914, 1916-cı illərdə siyahıyaalmada azərbaycanlı və erməni əhalisi qarışıq şəkildə göstərilmişdir. 1918-1919-cu illərdə azərbaycanlılar erməni təcavüzünə məruz qalaraq deportasiya olunmuşdur. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra azərbaycanlıların müəyyən qismi doğma torpaqlarına dönə bilmişdir. Burada 1926-cı ildə 12 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1928-1929-cu illərdə azərbaycanlılar kənddən sıxışdırılıb çıxarılmışdır. 1930-cu ildən burada yalnız ermənilər yaşayır.

Toponim, türk dilinə «kiçik, balaca» mənasında işlənən ağ sözü ilə Azərbaycan dilində «qoyun, mal yatağı» mənasında işlənən arxac sözünün təhrifi əsasında yaranan xaç sözündən əmələ gəlmişdir. Kəndin qədim adı Ağarxac olmuş, zaman keçdikcə Ağxaç formasını almışdır. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

## Mənbə
*İbrahim Bayramov. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri.Bakı,2002
*Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti, I c., Bakı, «Elm», 1966, 595 səh.
*Радлов В.В. Опыт словарья тюркских наречий, т.l, ч. 1-2, СПб, 1893, 1914 стр.; т ll, ч.1-2, СПб, 1899, 1814 стр. т lll, ч.1-2, СПб, 1905, 2204 стр.; т.lV, ч. 1-2, СПб, 1911, 2230 стр.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Məkrli: 3-cü fəsil

**Məkrli: 3-cü fəsil** () — rejissor Leiq Uannelin lentə aldığı 2015-ci il ABŞ istehsalı olan qorxu və triller filmi.

## Rollarda
* Dermot Mulroney — Sin Brinner
* Stefani Skott — Quinn Brinner
* Anqus Sampson — Tuker
* Leiq Uannell — Speks
* Lin Şaye — Eli Rainer
* Aşton Moio — Hektor
* Stiv Kaulter — Karl
* Ele Kits — Lilit
* Hayley Kiyoko — Maqqi
* Maykl Reid Makkay — Nəfəs ala bilməyən adam
* Tet Berney — Aleks
* Enn Berqsted Yordanova — Qonşu
* Amaris Devidson — Tibb işçisi
* Anna Ross — Ölü yeniyetmə Cunki
* Fil Abrams — Mel
* Teylor Con Smith
* Ruben Qarfias — Ernesto
* Anthoni Roqers
* Cosef Bişara — Dodaq boyalı üzlü adam

## İstehsal prosesi
12 sentyabr 2013-cü ildə verilən xəbərə görə Leiq Uannel filmə rejissorluq edəcək. Əvvəlki seriyaların rejissoru olmuş Ceyms Vann eləcə də Ceyson Blum və Orel Peli bu dəfə prodüser kürsüsündə əyləşəcəklər. Əvvəlki seriyaların davamı olacaqmı sualına gəlincə rejissor Caş Lambertin (Patrik Vilson) eləcə də onun ailəsinin yeni filmdə olmayacağını açıqladı. Rejissorun sonuncu seria yaxşı olmalı sonluqla bitdi və onun davamını gətirməyə ehtiyac yoxdu. 13 noyabr 2013-cü ildə Focus Features və Stage 6 Films filmin 29 may 2015-ci ildə nümayiş olunacağını bildirdilər.

11 mart 2014-cü ildə Screen Rant üçüncü filmin Lambertin ailəsindən deyil, lakin başqa ailədən və yeni hekayədən bəhs olunacağı xəbərini verdi. Yeni filmdə də Elisi və onun köməkçilərini görmək olacaq.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Filmin rəsmi saytı 
*
Amağu

**Amağu** () — İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indi Keşişkənd (Yeğeqnadzor) rayonunda kənd, türk mənşəli toponim.

## Haqqında
Amağu kəndi İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasındə, indiki Keşişkənd (Yeğeqnadzor) rayonunun mərkəzindən 10–12&nbsp;km şərqdə, Arpaçayın sol qolu olan Amağu çayının yaxınlığında yerləşirdi.

Kəndin adı ilk dəfə X əsrə aid mənbələrdə çəkilir. Monqollar tərəfindən xarabalığa çevrildikdən sonra kənd XIV-XV əsrlərdə yenidən bərpa edilmişdir. Kəndin yaxınlığında iki məbəd vardır ki, onlardan biri 1221-cı ildə tikilmişdir. «İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Amagu, ya Ağuan - ağuam (Ağvan) toponiminin bir variantıdır, ya da həmin ərazidəki Ağu kəndindən fərqləndirmək üçün Aqu toponiminin önünə «am» sözü artırılmaqla əmələ gəlmişdir.

Toponimin ikinci tərəfi aqu sözü ilə bağlıdır. Aqu (ağu) qədim türk dilində «səxavətli, əliaçıq» mənasını ifadə edir. Tatar alimi Q.F.Səttarov aqu sözünün qədim türk dilində ümumi isim kimi işlənərək «səxavətli, alicənab, comərd» mənasını ifadə etdiyini qeyd edir. Yuxarıda deyilənlərdən ehtimal etmək olar ki, Amağu toponimi «səxavətli, əliaçıq, comərdlər ölkəsi, yurdu» mənasını ifadə edir.

## Əhalisi
Əhalisi yalnız azərbaycanlılardan ibarət olan bu kənddə 1831-ci ildə 31 nəfər, 1873-cü ildə 198 nəfər, 1886-cı ildə 240 nəfər, 1897-ci ildə 354 nəfər, 1904-cü ildə 350 nəfər, 1914-cü ildə 385 nəfər, 1916-cı ildə 510 nəfər, 1919-cu ildə 135 nəfər yaşamışdır. 1918-ci ildə kənd sakinləri erməni təcavüzünə məruz qalaraq 1918-1919-cu illərdə deportasiya olunmuşdur. Yalnız indiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra kənd sakinlərindən sağ qalanlar ata-baba yurdlarına dönə bilmişdir. Burada 1922-ci ildə 97 nəfər, 1926-cı ildə 104 nəfər, 1931-ci ildə 131 nəfər, 1959-cu ildə 385 nəfər, 1970-ci ildə 526 nəfər, 1979-cu ildə 491 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1988-ci ilin noyabr ayında kənd sakinləri Ermənistan dövləti tərəfindən tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya olunmuşdur. İndi ermənilər yaşayır.

Dərələyəzin 2 kilometrliyində yerləşən Amağu kəndindəki Anabad məbədinin divarında Oğuz xanın oğulları ilə bir yerdə barelyefi var. Rəşidəddin Fəzlullahın (1247-1318 – tarixçi, həkim, dövlət xadimi – red.) “Oğuznamə”sini çap edəndə, bu şəklə orada da rast gəlmişik. Demək, monastırın divarında belə bir şəkil var, həm də onlar qıyıq gözlü təsvir edilib.

## Mənbə
*İbrahim Bayramov. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri.Bakı,2002
*İrəvan əyalətinin icmal dəftəri (araşdırma, tərcümə, qeyd və əlavələrin müəllifləri: Z.Bünyatov və H.Məmmədov (Qaramanlı), Bakı, «Elm», 1996, 184 səh.
*Quqasyan V.L. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər - Azərbaycan filologiyası məsələləri, Bakı, «Elm», 1983,səh.35-62. 
*Радлов В.В. Опыт словарья тюркских наречий, т.l, ч. 1-2, СПб, 1893, 1914 стр.; т ll, ч.1-2, СПб, 1899, 1814 стр. т lll, ч.1-2, СПб, 1905, 2204 стр.; т.lV, ч. 1-2, СПб, 1911, 2230 стр

## İstinadlar
Liberlandiya

**Liberlandiya** və ya **Azad Liberlandiya respublikası** () — Xorvatiya və Serbiya arasında, Dunay çayının qərb sahilində yerləşən, yaradılması Vit Yedliçka tərəfindən 13 aprel 2015-ci ildə elan edilən virtual dövlət.

## İstinadlar
Angersak

**Angersak** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Aştarak rayonunda kənd, türk mənşəli toponim.

## Haqqında
Angersak kəndi İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Aştarak rayonunun mərkəzindən 6–7 km şimal-qərbdə yerləşirdi. 1590-cı il tarixli "İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri"ndə Ənqurik formasında, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Angersak kimi qeyd edilmişdir. Yerli əhali kəndə Ənirsək deyirdi. Əhalisi yalnız azərbaycanlılardan ibarət olan bu kənddə 1873-cü ildə 133 nəfər, 1886-cı ildə 140 nəfər, 1897-ci ildə 162 nəfər, 1908-ci ildə 209 nəfər, 1914-cü ildə 221 nəfər, 1916-cı ildə 188 nəfər, 1919-cu ildə 202 nəfər yaşamışdır. 1920-ci ildə kəndin sakinləri erməni soyqırımına məruz qalaraq tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya olunmuşdur. 1925–1959-cu ilə kimi yezdi-kürdlər yaşamışdır. 1959-cu ildə kənd ləğv edilmişdir. İndi xaraba kənddir

Toponim türk və monqol dillərində "xəndək, səngər", "çatlamış yer", "dərə, dar dərə, vadi", "uzaq sahil" mənalarında işlənən anqar sözündən və türk dilində "dağın ətəyi, dağın dibi", "çay ağzı, mənsəb", "uzunsov əyri, dayaz dərə", "arxın başlanğıcı" mənasında işlənən saqa//saxa sözündən əmələ gəlmişdir. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

## Mənbə
* İbrahim Bayramov. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri. Bakı,2002
* İrəvan əyalətinin icmal dəftəri (araşdırma, tərcümə, qeyd və əlavələrin müəllifləri: Z. Bünyatov və H. Məmmədov (Qaramanlı), Bakı, "Elm", 1996, 184 səh.
* Мурзаев Э. М. Словарь народных географических терминов, М., "Мысль", 1984, 653 с.
Aralıq Kolanlı

**Aralıq Kolanlı** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Üçkilsə (Eçmiədzin) rayonu kənd, türk mənşəli toponim.

## Haqqında
Aralıq Kolanlı kəndi İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Üçkilsə (Eçmiədzin) rayonun mərkəzindən 6&nbsp;km cənub-qərbdə, Alagöz dağının qərb tərəfində yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Aralıx formasında  qeyd edilmişdir. Erməni mənbələrində kəndin adı həm Aralıq, həm də Aralıq Kolanlı formalarında qeyd edilir.

Əhalisi yalnız azərbaycanlılardan ibarət olan bu kənddə 1831-ci ildə 284 nəfər, 1873-cü ildə 676 nəfər, 1886-cı ildə 701 nəfər, 1897-ci ildə 886 nəfər, 1904-cü ildə 768 nəfər, 1914-cü ildə 887 nəfər, 1916-cı ildə 772 nəfər, 1919-cu ildə 1118 nəfər yaşamışdır. 1919-cu ilin sonunda kəndin sakinləri erməni təcavüzünə məruz qalaraq qırğınlarla deportasiya olunmuşdur. Kəndə xaricdən köçürülən ermənilər yerləşdirilmişdir. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra kəndi tərk etmiş azərbaycanlılardan sağ qalanlar ata-baba torpaqlarına qayıda bilmişdir. Burada ermənilərlə yanaşı, 1922-ci ildə 224 nəfər, 1926-cı ildə 248 nəfər, 1931-ci ildə 294 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarları ilə kənddə yaşayan azərbaycanlılar 1948-1949-cu illərdə tarixi-etnik torpaqlarından zorla Azərbaycana deportasiya olunmuşdur.

1986-cı ildə çap edilmiş «Ermənistan və ətraf vilayətlərin toponimlər lüğəti»ndə burada yaşayan azərbaycanlı əhali erməni əhalisi kimi göstərilir. Guya, burada elə tarixən ermənilər yaşamışdır. Bu, erməni saxtakarlığının bir formasıdır.

Toponim Azərbaycan dilində «orta, iki yerin arası, ara» mənasında işlənən aralıq sözü ilə mənsubluq bildirən -lı şəkilçisinin qəbul etdiyi kolanı türk tayfa adı əsasında əmələ gəlib «aralıqda kolanı tayfasına aid kənd» mənasını ifadə edir. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Kəndin adı əvvəlcə dəyişdirilib Aralıq, sonra Ermənistan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 25 yanvar 1978-ci il fərmanı ilə yenidən dəyişdirilib Qriboyedov qoyulmuşdur.

## Mənbə
*İbrahim Bayramov. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri. Bakı, 2002. 
*İrəvan əyalətinin icmal dəftəri (araşdırma, tərcümə, qeyd və əlavələrin müəllifləri: Z.Bünyatov və H.Məmmədov (Qaramanlı), Bakı, «Elm», 1996, 184 səh.
*Пагирев Д.Д. Алфавитный указатель к пятиверстной карт Кавказского края, Тифлис, Типография К.П.Казловского, 1913,530 с.
Kostanay vilayəti

**Qostanay vilayəti** () — Şimalı Qazaxıstan regionda vilayət.

Qazaxıstanın Aqtöbe, Karağandı, Aqmola və Şimalı Qazaxıstan vilayətləri, Rusiyanın isə Orenburq, Çelyabinsk və Kurqan vilayətləri ilə həmsərhəddir.

## İnzibati bölgüsü

## İstinadlar