İnsan ürəyi

**Ürək** (;  – *kardia*) — döş qəfəsinin orta döş xəttindən solda yerləşir. Təxminən aid olduğu insanın yumruğu böyüklüyündə əzələvi üzv. Ürəkətrafı ciblərlə – ürək kisəsilə əhatə olunmuşdur. Ürək kisəsinin daxilində bir neçə millilitr həcmində qan plazması xassəli maye vardır ki, bu da ürək işlərkən onun ətraf toxumalarla sürtünməsinin qarşısını alır. Ürək qanın damarlarda cərəyanını təmin edir. Onun işi əsasən mexaniki hadisə olub, sorma və itələmə hərəkətlərindən ibarətdir. Qan dövranı sistemində hərəkətverici qüvvə olan ürək daim arteriyalara qan vurmaq funksiyası daşıyır. Ürəyin forması yaş, cins, bədən quruluşu, sağlamlıq və patologiya kimi amillərdən asılıdır. Heç bir uşaq boş boşuna ürəyi araşdırmaz de görüm Bialogiya yoxsa Təbiət?

## Ümumi məlumat

İnsan ürəyi yastılaşmış konusabənzər əzələvi bir üzv olub, döş qəfəsində, ağciyərlərin arasında asimmetrik bir vəziyyətdə yerləşmişdir. Bunun iki ucu, iki səthi və iki kənarı vardır; enli ucu – əsası – () yuxarı, sağ və dala; sivri ucu – zirvəsi – () aşağı, sola və qabağa baxır; beləliklə ürəyin boylama oxu çəp istiqamətdə, yuxarıdan aşağı sağdan-sola və arxadan önə doğru gedir. Ön döş-qabırğa səthi – () çıxıqdır və döş sümüyü ilə III–VI qabırğa qığırdağına soykənmişdir. Aşağı diaftaqma səthi – () əksinə olaraq yastılaşmışdır və diafraqmanın vətər mərkəzinə söykənmişdir. Bunların üzərində mədəciklərarası şırım – () vardır. Şırımların aşağı ucları ürək zirvəsinin sağ tərəfində bir-birilə birləşərək bir oyma' – () əmələ gətirirlər. Ön mədəciklər arası şırımda ürəyin sol tac arteriyası və dal şırımda sağ tac arteriyası yerləşir. Bunlardan başqa ürəyin xarici səthinin yuxarı hissəsində köndələn istiqamətdə gedən tac şırım – () vardır. Ürək xaricdən ön və dal mədəcikarası və köndələn şırımlar vasitəsilə dörd hissəyə (kameraya) bölünür: yuxarı hissələrinə sağ və sol qulaqcıq – () və aşağı hissələrinə sağ və sol mədəcik – () deyilir.
* Sağ qulaqcıq sol qulaqcıqdan qulaqcıqarası arakəsmə – () və sağ mədəcik sol mədəcikdən mədəcik arası arakəsmə – () vasitəsilə ayrılmışdır; lakin sağ qulaqcıq sağ mədəcik ilə və sol qulaqcıq sol mədəcik ilə () adlanan dəliklər vasitəsilə birləşir.
* Ürəyin əsasını arxa tərəfdən qulaqcıqlar və tərəfdə aorta ilə ağciyər kötüyü, zirvəsini – sol mədəciyin aşağı ucu, () adlanan sol küt kənarını – sol mədəciyin sol tərəfi və sağ sivri kənarını – () – sağ mədəciyin sağ tərəfi təşkil etmişdir. Ürəyin əsası dördbucağa bənzəyir; bunun yuxarı və sağ bucağında yuxarı boş vena – (), aşağı sağ bucağında aşağı boş vena – () sağ qulaqcığa açılır; bunlardan bir az sola sağ yuxarı və aşağı ağciyər venaları – () və ürək əsasının sol kənarında sol yuxarı və aşağı ağciyər venaları – () sol qulaqcığa açılırlar. Burada ürəkdən çıxan və ürəyə daxil olan damarlar ürəyin seroz qişası (epikard) ilə əhatə olunmuşdur.
* Sağ mədəcikdən ağciyər kötüyü () vasitəsilə kiçik qan dövranı və sol mədəcikdən aorta vasitəsilə böyük qan dövranı başlayır. Bunların başlanan yerində () adlanan dəliklər vardır. Qulaqcıq-mədəcik dəlikləri, ağciyər kıtüyü dəliyi və aorta dəliyi qapaqlarla tutulmuşdur. Sağ qulaqcıq və sağ mədəcik arasındakı qapağa sağ qulaqcıq-mədəcik qapağı və ya üçtaylı qapaq – (), sol qulaqcıq və sol mədəcik arasındakına sol qulaqcıq-mədəcik qapağı və ya ikitaylı qapaq – (), ağciyər kötüyü dəliyində olan qapağa ağciyər kötüyü qapağı – () aorta dəliyində olan qapağa aorta qapağı – () deyilir. Bunların hamısı büküş şəklində iki səfhədən təşkil olaraq ürəyin daxili təbəqəsindən (endokarddan) əmələ gəlmişdir. Qulaqcıq-mədəcik qapaqlarını təşkil edən endokard səfhələrinin arasında bir qat lifli birləşdirici toxuma vardır. Bu qapaqlar qulaqcıq və mədəcik arasındakı dəlikləri əhatə edən lifli halqalara – () bağlanmışdır.
* Üçtaylı qapaq ilə ikitaylı qapaq qulaqcıqlar ilə mədəciklər arasında yerləşərək qanın mədəciklərdən qulaqcıqlara qayıtmasına, ağciyər kötüyü və aorta qapaqları aqciyər kötüyünün və aortanın başlanan uclarında yerləşərək qanın geriyə – mədəciklərə (yəni ağciyər kötüyündən sağ mədəciyə və aortadan sol mədəciyə) qayıtmasına mane olur.
* Ürəyin divarları üç qişadan təşkil olunmuşdur: daxili qişa – endokard – (), orta əzələ qişası – miokard – () və xarici seroz qişa – epikard – (). Qulaqcıqların divarı mədəciklərdən nazikdir; çünki bunların vəzifəsi qanı venoz sistemdən alıb ancaq mədəciklərə (yaxın məsafəyə) verməkdir. Sol mədəcik qanı böyük dövrana vurduğu üçün təbii ki onun işi çoxdur. Odur ki, sol mədəciyin divarları, öz vəzifəsinə uyğun olaraq, sağ mədəciyin divarlarından təxminən üç dəfə qalındır. Qulaqcıqların dal hissəsi geniş olub tam mənada qulaqcıq boşluğunu təşkil edirlər; qabaq hissələri isə çıxıntı halında olun qulaqcıq seyvanı – () adını alırlar. Bunların daxili səthində daraqlı əzələlər – () olur. Mədəciklərin divarları bir o qədər də hamar deyildir; bunların daxili səthində bir çox ətli atmalar – (), məməyəbənzər əzələlər – () vardır. Məməyəbənzər əzələlərin zirvələrindən nazik vətər telləri – () başlayaraq, yuxarıda göstərilən taylı qapaqların kənarlarına bağlanırlar və mədəciklər sistola edərkən qapaqlar örtüldüyü zaman məməyəbənzər əzələlərin fəaliyyəti nəticəsində gərginləşib onların qulaqcıqlara doğru açılmalarına mane olurlar. Beləliklə məməyəbənzər əzələlərin və onlardan başlayan vətər tellərinin olduqca əhəmiyyəti çoxdur. Ətli atmaların əhəmiyyəti mədəcik divarlarını həddindən artıq gərginləşmədən mühafizə etməkdir.

## Sağ qulaqcıq

**Sağ qulaqcıq** – () ürək əsasının qabaq və sağ tərəfini işğal etmişdir və özü də kub şəklindədir. Bunun yuxarı divarına yuxarı boş venanın dəliyi (ağzı) – () və arxa divarını aşağı boş venanın dəliyi (ağzı) – () açılır. Bunların arasında arxa divar üzərində xüsusi bir qabarcıq – () vardır. Bu qabarcıq embrional dövrdə yuxarı boş venadan gələn qanın axınını sağ mədəciyə doğru yönəldir və müəyyən dərəcədə Yuxarı və aşağı boş venalardan gələn qan axınlarının bir-birinə toqquşmasına mane olur. Sağ qulaqcığın ön hissəsi çıxıntı şəklində olur və sağ seyvanı – () təşkil edir. Bu, üçbucaq şəklində olub sağ tərəfdən orta əsasını əhatə edir və ağ ciyər kötüyünün sağ tərəfinə keçir; daxili səthində daraqlı əzələlər – () vardır. Bunlar yuxarıda çəp istiqamətdə durmuş hüdudi daraq – () üzərində tam olurlar. Hüdudi daraq sağ qulaqcığın xarici səthində olan hüdudi şırıma – () uyğundur.
* Sağ qulaqcığın sol divarını qulaqcıqlar arası arakəsmə – () təşkil etmişdir. Bu arakəsmənin sağ səthində (yəni sağ qulaqcığa baxan səthində) oval çuxur – () vardır. Bu çuxurun yerində embrional dövrdə dəlik – () olur. Belə ki, embrionda sağ qulaqcıq sol qulaqcıq ilə birləşir. Döl anadan olandan sonra həmin dəlik tutulur və əvəzində oval çuxur əmələ gəlir. Oval çuxur yuxarı və qabaq tərəfdən büküş (haşiyə) – () vasitəsilə əhatə olunmuşdur. Bu büküş aşağı boş venanın ağzının aşağı kənarına doğru gedərək onun qapaqcığı ilə – () birləşir. Bu qapağın və yuxarıda göstərilən büküşün embrional dövrdə artıq dərəcədə əhəmiyyəti vardır. Çünki bunların vasitəsilə aşağı boş venadan gələn qanın axını sağ qulaqcıqdan sol qulaqcığa yönəldilir. Döl anadan olandan sonra həmin büküşlərin əhəmiyyəti itir.
* Sağ qulaqcıq aşağı tərəfdən sağ qulaqcıq-mədəcik dəliyi – () vasitəsilə sağ mədəcik ilə birləşir. Bu dəliyin şəkli girdə və bir az uzunsovdur və diametri 4 sm-dir.
* Yuxarı və aşağı boş venalardan başqa sağ qulaqcığa bir də ürəyin tac cibi – () və ürəyin kiçik venalarının dəlikləri (ağızları) – () açılır. Ürəyin tac cibi aşağı boş vena ağzı ilə sağ qulaqcıq-mədəcik dəliyinin arasında yerləşir və endokard təbəqəsindən əmələ gəlmiş kiçik bir qapaqcıq – () vasitəsilə əhatə olunmuşdur. Bu qapağın əhəmiyyəti bundadır ki, qulaqcıq sistola edərkən tac cibi örtərək qanın ürəyin xüsusi venalarına doğru qayıtmasına mane olsun.

## Sağ mədəcik

**Sağ mədəcik** – () üçbucaqlı piramidaya bənzəyir; bunun əsəsı sağ qulaqcığa və zirvəsi aşağı doğru baxır. Sağ mədəcikdən ağciyər kötüyü başlandığı üçün iki hissəyə bölünür; dal hissəsi tam mənada mədəcik boşluğunu təşkil edərək sağ qulaqcıq ilə rabitədə olur; qabaq hissəsi isə konusa ya qıfa bənzədiyi üçün () adlanır. Bunlar bir-birindən əzələvi bir daraq – () vasitəsilə ayrılmışdır. Quruluş cəhətcə konusun fərqi bundadır ki, burada ətli atmalar yoxdur, divar hamardır. Sağ mədəcik divarlarınada bir çox ətli atmalar – () və üç ədəd məməyəbənzər əzələ – () vardır. Məməyəbənzər əzələlərdən biri ön və yan tərəfdə, digəri arxa və yan tərəfdə və üçüncüsü içəri tərəfdə (mədəciklər arası arakəsmədə) yerləşmişdir; bunlardan başqa bəzən bir neçə əlavə məməyəbənzər əzələlər də təsadüf olunur.

Sağ qulaqcıq-mədəcik dəliyi sağ qulaqcıq-mədəcik qapağı ya üçtaylı qapaq (trikuspidal qapaq) – () ilə örtülmüşdür. Bunu təşkil edən tayların biri öndə – (), digəri dal tərəfdə – () və üçüncü içəri tərəfdə – () olur. Bunların şəkli üşbucağa bənzəyir: əsasları qulaqcıq-mədəcik dəliyini əhatə edən lifli halqaya – () və kənarları ilə zirvələri vətər telləri – () vasitəsilə mədəcik divarına və ya məməyəbənzər əzələlərə bağlanmışdır.

Lifli halqa – () lifli birləşdirici toxumadan təşkil olaraq qulaqcıq-mədəcik dəstəsi – () keçən yerdən başqa tamamilə qulaqcıqların əzələ qişasını mədəciklərin əzələ qişasından ayırır. Lifli halqanın yan ucları bir qədər qalınlaşaraq üçbucaq şəklini alırlar və () adlanırlar.

Ağciyər kötüyünün sağ mədəcikdən başlanan ucu, yəni ağciyər kötüyü dəliyi ağciyər kötüyü qapağı – () ilə tutulmuşdur. Bu qapaq üç aypara qapaqcıqdan təşkil olunmuşdur; bunlardan biri ön tərəfdə – (), digəri sağ tərəfdən – () və üçüncüsü sol tərəfdən – () yerləşmişdir. Aypara qapaqcıqlar dəliyi örtərkən cib şəklini alırlar; bu ciblərə ağciyər kötüyü cibləri – () deyilir. Qapaqcıqların çıxıq səthləri mədəciyə və basıq səthləri damara doğru baxır. Hər aypara qapağının azad kənarlarının ortasında kiçik bir düyüncük – () vardır, bununyan tərəfində qapaqcığın azad kənarları nazik bir halda qalaraq aycıq – () adlanır. Mədəcik sistola edərkən ağciyər kötüyü qapağı açılıb qanı ağciyər kötüyünə buraxır; aypara qapaqcıqların ortasında yuxarıda göstərilən düyüncüklər olduğu üçün onlar, tamamən damarın divarına söykənmir; beləliklə mədəciyin diastolası zamanı damarda olan qan artıq təzyiq ilə aypara qapaqcıqların ciblərinə dolur, nəticədə bunlar bir-birinə yaxınlaşaraq ağciyər kötüyü dəliyini möhkəm qapayırlar; ayparalar yaxınlaşdıqda onların nazik kənarları (aycıqları) bir-birinə sıxılaraq qanın damardan mədəciyə qayıtmasına mane olur.

## Sol qulaqcıq
Sol qulaqcıq – () ürəyin ən dal hissəsini işğal edib arxa tərəfdən qida borusuna və öndən aortaya söykənmişdir. Bunun ön hissəsi sol seyvan – () arxadan ınə doğru gedərək ağciyər kötüyünü sol tərəfdən əhatə edir. Sol qulaqcığa yuxarı tərəfdən ağciyər venalarının dəlikləri (iki cüt) – () açılır;

Embrional dövrdə ağciyər venası tək olur, bu damar həər ağciyərdən bir şaxə qəbul edir. Bunların da hər biri iki şaxədən təşkil olunur. Sonradan ağciyərin ümumi venası yavaş-yavaş genələrək sol qulaqcığın divarını əmələ gətirir, on görə onun kökləri qulaqcığa yaxınlaşır və nəticədə sol qulaqcığa açılan damarların miqdarı çoxalır (dördə çatır).

aşağı tərəfdə o, sol qulaqcıq-mədəcik dəliyi – () vasitəsilə sol mədəciklə birləşir. Bu dəlik ovala bənzəyir və sağ tərəfdəkindən dar olur.

Sol qulaqcığın sağ divarında (qulaqcıqlararası arakəsmədə) oval çuxura uyğun nahiyə embrional dövründə büküş şəklində olur və oval dəlik qapaqcığı – () ya arakəsmə orağı – () adlanır. Döl anadan olandan sonra sol qulaqcıqda təzyiq artdığı üçün bu qapaqcıq – () ilə bitişir və oval dəliyi qapayır.

## Sol mədəcik

Sol mədəcik – () ürəyin sol və arxa hissəsini tutaraq sivriləşmiş ellipsə bənzəyir; sağ mədəcikdən uzun və ensizdir; divarlari təxminən üç dəfə qalındır, daxili səthində olan ətli atmaların miqdarı çox, ensiz həm də bir-birinə sıxdır. Məməyəbənzər əzələlər – () mədəciyin ön və arxa divarlarında olurlar. Mədəciklərarası arakəsmənin – () çıxıq səthi sağ mədəciyə tərəf olduğu üçün sol mədəciyin eninə kəsiyi ovala bənzəyir; bu arakəsmənin yuxarı hissəsində əzələ elementləri yoxdur; odur ki, buna zarlı hissə – () və mədəciklərarası arakəsmənin yerdə qalan hissəsinə əzələvi hissə – () deyilir. Sol qulaqcıq-mədəcik dəliyi sol qulaqcıq-mədəcik qapağı, ya ikitaylı qapaq (mitral qapaq) – () ilə və aorta dəliyi aorta qapağı – () ilə tutulmuşdur.

İkitaylı qapaq sol qulaqcıq-mədəcik dəliyini əhatə edən lifli halqadan () başlayaraq vətər telləri vasitəsilə sol mədəciyin ön və yuxarı divarlarında olan məməyəbənzər əzələlərə bağlanmışdır. Bu qapaq iki taydan ibarətdir; ön tay – () və arxa tay – (). Ön tay dal taydan böyükdür və özü də qabaqda və sağ tərəfdə yerləşərək sol qulaqcıq-mədəcik dəliyini aorta dəliyindən ayırır. Ön və dal tayların arasında bəzən əlavə kiçik taylara da təsadüf olunur.

Aorta qapağı – () ağciyər kötüyü qapağı kimi üç aypara qapaqcıqdan ibarətdir. Bunlardan biri – () arxada, ikinci – () sağda və üçüncüsü – () solda yerləşmişdir. Bunların hamısı ağciyər kötüyünün eyniadlı qapaqcıqlarından qalın və möhkəmdir və üzərində olan düyüncüklər və aycıqlar () yaxşı gözə çarpırlar.

Aorta dəliyini örtən aypara qapaqcıqların ciblərinə aorta cibləri – () deyilir. Sağ və sol aorta ciblərindən ürəyi qidalandıran tac arteriyalar – () başlayırlar.

## Ürək divarlarının quruluşu
Ürək üç qişadan təşkil olunmuşdur:

### Daxili qişa
Ürəyin daxili qişası – endokard – () nazik və şəffaf birləşdirici toxuma zarından təşkil olunmuş və daxili səthi endotel ilə örtülmüşdür. Bunun qalınlığı müxtəlif dir (təxminən 20 mikrondan 500 mikrona qədərdir). Endokardın birləşdirici toxuma zarı elastiki və kollegen liflərdən və birləşdirici toxuma hüceyrələrindən ibarətdir.

Endokard ürəyin daxili səthində olan bütün çuxurluqları və hündürlükləri örtərək damarlar sahəsində onların intima qişasına keçir. qulaqcıqların endokardı mədəciklərindəkindən qalındır və tərkibində elastik liflərin miqdarı çoxdur. Qulaqcıqlardan mədəciklərə və mədəciklərdən damarlara keçərkən endokard qulaqcıq-mədəcik, ağciyər kötüyü və aorta qapaqlarını əmələ gətirir. Sol mədəciyin endokardı sağ mədəciyinkindən qalındır.

### Əzələ qişası

Ürəyin əzələ qişası miokard – () ürəyin qalın, qüvvətli və əhəmiyyətli qişasıdır. Miokard miofibrillərin xasiyyəti cəhətcə eninə zolaqlı əzələlərdən hesab olunmasına baxmayaraq, quruluş və fizioloji cəhətcə onlardan (sklet əzələlərindən) tamamilə ayrılır. Miokard sklet əzələlərindəki kimi dəstələr əmələ gətirməyib, əksinə şaxələnirlər və bir-birilə birləşirlər; odur ki, ürək əzələsi ümumiyyətlə, top (simplast) şəklini alır. Fizioloji cəhətcə ürək əzələsi qeyri-iradidir və ritmik yığılmaya malikdir. Mədəciklərdə, ətli atmalarda və məməyəbənzər əzələlərdə əzələ lifləri artıq dərəcədə bir-birilə çarpazlaşaraq kələflər əmələ gətirirlər və özləridə endokarda yaxın təbəqələrdə çox vaxt sıx olurlar. Miokardı təşkil edən əzələ lifləri arasında zəif diferensasiya etmiş Purkinye liflərinə təsadüf olunur. Miokard ürək divarı qalınlığının 7/10-ni təşkil edir.

Qulaqcıqların əzələ qişası iki qatdan təşkil olunmuşdur: səthi və dərin. Səthi əzələ qatı köndələn əzələ liflərindən ibarət olub, hər iki qulaqcığı əhatə edir. Dərin qat hər qulaqcıq nahiyəsində müstəqildir, ilgəyəbənzər və həlqəvi liflərdən ibarətdir. Qulaqcıqlar sistola etdikdə həlqəvi liflər yığılaraq, büzücü əzələ kimi, venaların ağzını möhkəm sıxırlar və nəticədə qulaqcığın sistolası zamanı qanın venalara qayıtmasına mane olurlar.

Mədəciklərin əzələ qişası üç qatdan ibarətdir: səthi-boylama, orta-həlqəvi və dərin boylama qat.

Bunların gördüyü iş qulaqcıqlarınkından olduqca artıqdır; qulaqcıqların vəzifəsi ağciyərlərdən və bədəndən qanı alıb mədəciklərə verməkdir; mədəciklərin vəzifəsi isə onlara gələn qanı sağ tərəfdə kiçik dövrana və sol tərəfdə böyük dövrana verməkdir. Sol mədəciyin divarı soğ mədəciyin divarından üç dəfə qalındır (sol mədəciyin divarının qalınlığı 10–15 *mm*, sağ mədəciyin isə 3–5 *mm*-ə bərabərdir). Bunun səbəbi mədəciklərin vəzifəsindən, gördükləri işdən aslıdır. Sol mədəcik qanı böyük dövrana (uzaq məsafəyə) və sağ mədəcik kiçik dövrana (yaxın məsafəyə) yeritdiyi üçün, təbii ki, sol mədəcik sağdan qüvvətli olmalıdır.

Səthi qatın əzələ liflərinin ürək zirvəsində burulmasından ürək burulqanı – () əmələ gəlir. Dərin boylama qatı təşkil edən liflər səthi boylama qat liflərinin məbədi olub, yuxarıya doğru qayıdırlar və yenə də lifli halqalara bağlanırlar. Orta həlqəvi əzələ qatı hər mədəcikdə müstəqildir və özü də həlqəvi liflərdən təşkil olub səthi və dərin qatların arasında yerləşmişdir. Həlqəvi qat xüsusən sol mədəcikdə inkişaf etmişdir.

Mədəcikarası arakəsmənin qurluşuna gəldikdə orada da üç qata rast gəlinir: sağ, sol və orta qat. Sağ qat sağ mədəciyə, sol qat sol mədəciyə və orta qat hər ikisinə aiddir.

Qulaqcıqlarla mədəciklərin əzələ qişaları qulaqcıq-mədəcik dəstəsi – () vasitəsilə bir-birilə rabitədədirlər.

### Ürəyin aparıcı sistemi

Ürəkdə əzələ liflərindən başqa zəif diferensasiya etmiş ilk embrional ürək borusu qalığına təsadüf olunur. Buna ürəyin aparıcı sistemi deyilir. Bu sistem morfoloji qurluşca sinir toxumasından ayrılır və ürəyin daxilində olan sinir elementləri və miokard ilə sıx rabitədə olur.

Ürəyin aparıcı siiteminə cib ya cib-qulaqcıq (sinir) düyünü, qulaqcıq-mədəcik (sinir) düyünü və qulaqcıq-mədəcik dəstəsi aiddir.

Cib-qulaqcıq (sinir) düyünü – () (Kisin və Flyakın cib-qulaqcıq düyünü) sağ qulaqcıqda yuxarı boş venanın ağzı ilə –  arasında hüdudi şırım daxilində yerləşmişdir; uzunluğu 1–2 *sm* və eni 3–5 *mm* bərabərdir. Bu düyün bir tərəfdən ürəyə gələn sinir elementlərilə və digər tərəfdən qulaqcıqların əzələ qişası ilə rabitədədir və özü də onların ritmik təqəllüsünü tənzim edir.

Qulaqcıq-mədəcik (siniri) düyünü – (), (ya Aşof-Tavar düyünü) 5 *mm* uzunluğunda və 2–3 *mm* enində olub tac cibi ağzı ilə üçtaylı qapağın arakəsmə tayının əsası arasında yerləşmişdir.

Qulaqcıq-mədəcik dəstəsi – (), (ya His dəstəsi) ümumi kötük – () vasitəsilə qulaqcıq-mədəcik düyünündən başlayaraq sağ və sol lifli halqaların arası ilə və mədəcikarası arakəsmənin zarlı hissəsinin arxa kənarı ilə aşağı doğru gedir və iki ayaqcığa bölünür: sağ – () və sol – (). Ümumi kötüyün uzunluğu təxminən 1 *sm*-dir. Sağ ayaqcıq mədəcikarası arakəsmənin sağ tərəfilə gedərək Purkinye lifləri vasitəsilə məməyəbənzər əzələlərdə, ətli atmalarda və mədəcik divarının əzələ liflərində tamam olur. Sol ayaqcıq mədəcikarası arakəsmənin sol tərəfilə gedir və sağ ayaqcıq kimi məməyəbənzər əzələlərdə qurtarır.

Qulaqcıq-mədəcik dəstəsi vasitəsilə qulaqcıqlar ilə mədəciklər bir-birilə rabitədə olurlar.

### Ürəyin seroz qişası və ürək kisəsi
Ürəyin xarici qişası seroz qişası – seroz ürək kisəsinin visseral səfhəsi (epikard) – () əzələ qişasını xaricdən örtmüşdür və onunla sıxı rabitədədir. Bu qişa nazik birləşdirici toxuma təbəqasindən ibarətdir.

Ürək kisəsi – perikard – () konus şəklində olub əsası diafraqmanın vətər mərkəzinə bitişmişdir və zirvəsi yuxarıda ürəyin əsasında olan damarlarla rabitədədir. Bu iki təbəqədən təşkil olunmuşdur: xarici lifli təbəqə – lifli ürək kisəsi – () və daxili seroz təbəqə – seroz ürək kisəsi – (). Xarici lifli təbəqə sərt birləşdirici toxumadan təşkil olunaraq qonşu üzvlərlə rabitədədir. Daxili seroz təbəqə iki səfhəyə bölünür: xarici pariyetal səfhə – () və daxili visseral səfhə, yaxud epikard – (). Bu səfhələr arasındakı boşluq – ürək kisəsi boşluğu – () adlanır. Bu boşluq az miqdarda – 50–60 *sm³* seroz maye – () ilə dolu olur.

Ürək kisəsi topoqrafik cəhətcə dörd hissəyə bölünür:
1. döş-qabırğa hissəsi – ()
2,3. sağ və sol orta divar hissəsi – ()
4. onurğa hissəsi – ()

## Ürəyin və ürək kisəsinin qan və limfa damarları və sinirləri

Ürək qalxan aortanın soğanağından başlayan bir cüt tac arteriyalar () iləqidalanır və ürəyin divarlarından toplanan venoz qan ürək venaları – () vasitəsilə tac cib – () nahiyəsində sağ qulaqcığa tökülür.

Tac arteriyalar aorta soğanağından (aypara qapaqcıqların azad kənarlarından aşağı) başladıqları üçün sol mədəciyin sistolası zamanı onların ağızları aypara qapaqcıqlar vasitəsilə qapanır; arteriyaların özləri isə ürək əzələsinin təqəllüsü nəticəsində sıxılırlar. buna görə ürək sistola zamanı zəif qidalanır, tac arteriyalara qan diastola zamanı (onların ağızları açıq olarkən) daxil olur.

Tac arteriyaları inkişaf dərəcəsindən asılı olaraq ürəyin qidalanması üç cür: 1) hər iki tac arteriyaların bərabər dərəcədə inkişaf etməsi hesabına, 2) çox inkişaf etmiş sağ tac arteriya hesabına, 3) əksinə çox inkişaf etmiş sol tac arteriya hesabına (M. S. Lisitsin) olur.

Tac arteriyaları ürək divarlarına üzvdaxili şaxələr verirlər (R. A. Bardina);  – qulaqcıqlara,  – qulaqcıq seyvanlarına,  – mədəciklərə və i.  – ürək arakəsmələrinə gedir. bunlar miokard daxilinə girərək, onun qatlarına müvafiq şaxələr verirlər, əzələ dəstələrini müşayiət edərək bir-birilə anastomozlaşırlar və eyni surətdə məməyəbənzər əzələləri – (), hətta qulaqcıq-mədəcik qapaqlarını qan ilə təchiz edirlər.

Ürəyin üzvdaxili venalarına gəldikdə qeyd etmək lazımdır ki, böyük arteriyalar tək, kiçikləri isə cüt venalar ilə müşayiət olurlar.
Ürəkdə limfa üç növ limfa kapillyar toruna: subendokardial, intramiokardial və sub epikardial tora toplanır. Ürəyin fəaliyyəti zamanı limfa subendokardial tordan ikinci tora və buradan da üçüncü (subepikardial) tora və nəhayət mədəciklərarası şırımlarda yerləşmiş aparıcı limfa damarlarına axır; bu damarlar da ön və dal orta-divar, nəfəs borusu ətrafı və bronx-ağciyər limfa düyünlərinə açılırlar.

Ürək kisəsi döş qəfəsinin daxili arteriyasından çıxan , vasitəsilə qidalanır və venoz qan  vasitəsilə daşınır.

Rus alimi akademik İ. P. Pavlov "Ürəyin mərkəzdən qaçan sinirləri" adlı doktorluq dissertasiyasında (1893) ilk dəfə ürəyin fəaliyyətini tənzim edən dörd növ mərkəzdən-qaçan sinirləri eksperiment vasitəsilə kəşf etmişdir; həmin sinirlər yavaşıdıcı, sürətləndirici, zəifləşdirici və qüvvətləndirici sinir liflərindən ibarətdirlər.

Ürək sinirlərini iki sistendən alır: simpatik və parasimpatik. Simpatik liflər () yuxarı orta boyun-döş qəfəsi (ulduzabənzər) və döş qəfəsi qanqlionlarından və parasimpatik liflər () azan sinirdən gəlir. Ürəyə gedən simpatik sinirlər qıcıqlandıqda ürəkdöyünmə və oyanıcılıq artır, naqillik sürətlənir, yığılma qüvvəsi artır və reflektor faza uzanır. Azan sinir qıcıqlandıqda isə əksinə ürəkdöyünmə və oyanıcılıq azalır, naqillik zəifləşir, yığılma qüvvəsi azalır və reflektor faza qısalır. Azan sinir vasitəsilə ürəyə hissi və vazomator sinir lifləri də gedir.

Ürəyə gedən sürətləndirici simpatik sinir liflərinə (), azan sinir ilə gedən tormozlayan liflərə () və damar genəldici və aortadan qanın təzyiqini azaldıcı liflərə () deyilir.

Yuxarıda göstərilən sinirlər döş qəfəsinə daxil olub, bir -birinə artıq miqdarda anastomozlar verirlər və ürəyin üzərində xüsusi kələf – () əmələ gətirirlər. Bu kələf iki hissəyə bölünür: səthi, dərin. Ürəyin səthi kələfi – () bir az sol tərəfdə aorta qövsünün və ağciyər kötüyünün qabaq səthlərində yerləşir, burada cüt qanqlion – () təsadüf olunur.
Ürəyin dərin kələfi – () səthi kələfdən sağa və bir az yuxarı olur. Bu kələf əvvəlincidən böyük və sıxdır.

Ürək kisəsi döş aortası kələfindən, ürək kələfindən, birinci döş qanqlionundan, diafraqma və azan sinirlərdən çıxan sinir liflərilə innervasiya olunur.
Ürək kisəsində az miqdarda seroz maye mövcuddur.

## Ürəyin topoqrafiyası və fiksasiya aparatı

Ürək döş boşluğunda sağ və sol plevra kisələrinin arasında ön orta divarın aşağı nahiyyəsində diafraqmanın vətər mərkəzi üzərində ürək kisəsinin daxilində çəp istiqamətində yerləşmişdir.

Ürəkdə olan dəliklərin (qapaqların) proyeksiyası belədir.
# () döş sümüyünün sağ yarısının dalında V və III sol döş-qabırğa oynaqlarini bir-birilə birləşdirən xət üzərində yerləşir.
# () yuxarıdakı dəlikdən nisbətən bir az dərində həmin xətt üzərində proyeksiya edilir.
# () III qabırğa qığırdağının döş ucu səviyyəsində olur.
# () ağciyər kötüyü dəliyindən bir az dala, aşağı və sağdadır və döş sümüyünün sol kənarında, III sol qabırğa qığırdağının döş ucu səviyyəsinə uyğundur.

Ürəyi fiksasiya edən bağlar bunlardır:
# Yuxarı döş-ürək kisəsi bağı – 
# Aşağı döş-ürək kisəsi bağı – 
# Onurğa-ürək kisəsi bağı – 
# Diafraqma-ürək kisəsi bağı – 

## Ürəyin inkişafı

Ürəyin mayasını embrional dövrdə mezoblastın visseral səfhəsinin hüceyrələrindən əmələ gəlmiş bir cüt endotelial ilk ürək boruları (endokardial kisəciklər) təşkil edirlər; həmin səfhənin ürəyi təşkil edən hissəsinə ürək səfhəsi deyilir. Beləliklə, ilk dəfə ürəyin mayası cüt, özü də boru şəklində olub bədən boşluğuna doğru arxaya enərək xaricdən mezoblastın visseral səfhəsinin qalan hissələrilə örtülür.

Mezoblastın yan səfhələri bir-birinə yaxınlaşdığı üçün yuxarıda göstərilən borular da əvvəlcə bir-birinə yaxınlaşır və sonra birləşərək tək bir boru və ya boşluq – son ürək borusu (bir kameralı ürək) əmələ gətirir. Bu boşluq əvvəlcə plazma ilə dolu olur və sonra yavaş-yavaş qan elementləri əmələ gəlməyə başlayır. Ürək boruları birləşərkən onları xaricdən örtən splaxnoplevra ürək borusunun ventral və dorzal səthlərində bir-birinə yaxınlaşır və nəticədə ventral (ön) və dorzal (arxa) ürək çözləri () əmələ gəlir. Bunların vasitəsilə ürək ilk bədən boşluğunun ön və arxa divarlarına təsbit olunur.

Ürək diferensiasiya etdikcə ön çöz itir, arxadakı isə qalır, ilk ürək borusundan – endokard inkişaf edir. Beləliklə, ilk dəfə bir kameralı ürək hasil olur. Ürək borusu müxtəlif hissələrində qeyri bərabər uzununa inkişaf etdiyi üçün "S"-ə bənzər ilgək şəklini alır, bunun qabaq hissəsinə arterial hissə və dal hissəsinə venoz hissə deyilir. Arterial hissənin mabədi arterial kötük – () adlanır, venoz hissə isə göbək-çöz venalarını – () qəbul edir. Ürək inkişaf etdikcə arterial hissə kaudal (quyruq) tərəfə və venoz hissə kranial (baş) tərəfə yaxınlaşır. Bunların hüdudu bir şırım vasitəsilə ayrılır, beləliklə, bir kameralı ürək iki kameraya bölünür, arterial hissədən ümumi mədəcik, venoz hissədən ümumi qulaqcıq hasil olur. İlk dəfə bunlar bir-birinə ümumi dəlik – () vasitəsilə birləşir. Sonralar qulaqcığın yan tərəfindən ciblər əmələ gələrək arterial kötüyü əhatə edirlər; bunlardan gələcəkdə sağ və sol qulaqcıq seyvanı () əmələ gəlir.

Get-gedə ürək inkişaf etdikcə ümumi qulaqcıq və mədəcik sağ və sol hissələrə ayrılır. Əvvəlcə qulaqcığın yuxarı və arxa divarında bir orqanabənzər arakəsmə – () (qulaqcıqlararası arakəsmə) əmələ gəlir, arakəsmə aşağı doğru gedərək ümumi qulaqcığı iki hissəyə ayırır, belə ki, boş venaların açılan yeri sağ tərəfə və ağciyər venalarının açılan yeri sol tərəfə düşür, beləliklə ümumi qulaqcıqdan sağ və sol qulaqcıq əmələ gəlir. Embrional dövrdə bu arakəsmə tam olmur. Onun üzərində oval dəlik – () qalır. Bu dəlik döl anadan olandan sonra tutularaq yerində oval çuxur – () hasil olur.

Qulaqcıqlararası arakəsmə ilə bərabər ümumi mədəciyin zirvəsi nahiyəsində də bir arakəsmə əmələ gəlir; mədəcik və ya aşağı arakəsmə – () deyilir. Bu araksmə aşağıdan yuxarı doğru gedərək ümumi mədəciyi sağ və sol hissəyə ayırır və yuxarıda qulaqcıqlararası arakəsmə ilə birləşir. Ürəyin xarici səthində mədəcikarası arakəsməyə müvafiq olaraq –  adlanan şırımlar hasil olur.
* **Ürəyin inkişafını əks etdirən təsvirlər**


Şəkil:Gray461.png|Ürək borusu
Şəkil:Gray462.png|"S"-ə bənzər forma almış ürək borusu
Şəkil:Gray464.png|Ürək kameralarının diferensasiyası
Şəkil:Gray465.png|Sağ və sol qulaqcıq və mədəciklərin, ilkin və aşağı arakəsmələrin formalaşması
Şəkil:Gray466.png|Sağ və sol qulaqcığın formalaşması
Şəkil:Gray467.png|ilkin və aşağı arakəsmələrin daha da inkişaf etməsilə qulaqcıq-mədəcik keçidlərinin formalaşması
Şəkil:Gray468.png|aorta kötüyünün, aşağı və yuxarı boş venaların (Küvye axacaqları)formalaşması
Şəkil:Gray469.png|Qulaqcıqlararası və mədəciklərarası arakəsmələr ilə bərabər arterial kötükdə də üçüncü bir arakəsmənin –  əmələ gəlmə sxemi
Şəkil:Gray470.png|Qulaqcıqlararası və mədəciklərarası arakəsmələr ilə bərabər arterial kötükdə də üçüncü bir arakəsmənin –  formalaşması
Şəkil:Gray472.png|Döldə formalaşan ürək qan-damar sistemi
Şəkil:Gray476.png|Döldə venoz sistemin formalaşması
Şəkil:Gray471.png|ağciyər kötüyünün aortadan ayrılması

Qulaqcıqlararası və mədəciklərarası arakəsmələr ilə bərabər arterial kötükdə də üçüncü bir arakəsmə –  əmələ gəlməyə başlayır, bu arakəsmə yuxarıdan aşağı doöru gedərək arterial kötüyü aortaya və ağciyər kötüyünə bölür bə aşağı tərəfdə mədəcikarası arakəsmə ilə birləşdiyi yerdə mədəciklər xeyli müddət bir-birilə  adlanan dəlik vasitəsilə birləşmiş qalırlar. sonradan bu dəlik tutulur və bu nahiyə  adlanır.

Arakəsmələrin əmələ gəlməsi embrionun bir azlığından başlayıb yeddi həftəliyində qurtarır, beləliklə. bu dövrdə ürək dörd kameradan ibarət olur. Ürək şəklinin əmələ gəlmə prosesi embrional dövrün üç aylığında tamam olur.

Embrional dövrdə sağ qulaqcığa venoz cib – () açılır. Bu cibə üç cüt vena açılır: 1) Küvye axacaqları – ( BNA), 2) göbək müsariqə venaları – () və 3) göbək venaları – (). Embrional həyatın beşinci həftəliyində venoz cib artıq dərəcədə genəlir, belə ki, bunun divarı – sağ qulaqcıq divarına çevrilir, ancaq təkcə venoz cibin sol ucu (sol Küvye axacağı açılan yeri) qalır, buna tac cibi – () deyilir. Venoz cibin sağ qulaqcığa açılan yerində iki qapaqcıq olur – (), bunlardan sol tərəfdəki itir və sağ tərəfdəkindən aşağı boş vena qapaqcığı – ( və tac cib qapaqcığı – () hasil olur.

Ürəyin inkişafı prosesinin pozulması nəticəsində bəzi variantlar əmələ gəlir: bütün həyat boyu oval dəliyin və arterial (Botal) axacağın açıq qalması (adətən ağciyər kötüyü yalnız  adlanan axacaq vasitəsilə aorta qövsü ilə birləşmiş qalır, anadan olandan sonra bu axacaq obliterasiya olub (qapanıb) arterial bağa – () çevrilir)- anadangəlmə ürək nöqsanı – () və ürəyin yerdəyişməsi – (). Axırıncı növ variant adətən digər üzvlərin yerdəyişməsi () ilə bir yerdə olur. Belə hallarda ürəyin zirvəsi sağda, sağ mədəciklə sağ qulaqcıq – solda, sol mədəciklə sol qulaqcıq – sağda, aorta qövsü – sağda və boş venalar – solda olur. Ürəyin adi vəziyyətinə  deyilir.

İki zirvəli ürək6 belə halda ürək zirvəsində olan oyma çox dərin olur. Qulaqcıq-mədəcik qapaqlarında tayların miqdarının çoxalması. Aypara qapaqlarda ayparaların azalıb ya çoxalması (2 ya 4 ədəd olması). Nadir hallarda ürəyin yoxluğuna () təsadüf edilir.

Çox nadir hallarda beş kameralı ürəyə – iki mədəcikli və üç qulaqcıqlı ürəyə – ( ya üç mədəcikli və iki qulaqcıqlı ürəyə – () təsadüf edilir.

Topoqrafik cəhətcə ürəyin anadangəlmə yerdəyişməsinə – ektopiyasına təsadüf olunur; məsələn, ürəyin diafraqmada əmələ gəlmiş dəlikdən qarın boşluğuna keçməsi – ürəyin qarın ektopiyası ya ürəyin ağız boşluğundan xaric olması – ürəyin boyun ektopiyası.

## Ürəyin iş sikli və ürək tonları

Normal ürək ritmik və fasiləsiz vurma və ya yığılma qabiliyyərinə malikdir. Ürəyin yığılmasına sistola, açılmasına və ya boşalmasına isə diastola fazası deyilir. Bir ürək iş sikli üç fazadan ibarətdir:

**1.** Qanla dolmuş qulaqcıqların yığılması, qanın açıq ürək qapaqcıqlarından mədəciklərə ötürülməsi (bu zaman mədəciklərin əzələləri boşalmış vəziyyətdə olurlar), qulaqcıqların yığılması ona açılan venaların mənfəzini daraltmış olur ki, bu da qanın geriyə qayıtmasının qarşısını alır.

**2.** Mədəciklərin yığılması qulaqcıqların əzələlərinin boşalması ilə müşayiət olunur. Mədəciklərlə qulaqcıqları ayıran üçtaylı və ikitaylı qapaqcıqlar qapanaraq qanın qulaqcıqlara qayıtmasının qarşısını almış olurlar. Bu zaman əksinə olaraq aorta və ağciyər arteriyası qapaqcıqları açılmış olurlar. Mədəciklərin yığılması qanı bilavasitə aorta və ağciyər arteriyalarına qovmuş olur.

**3.** Diastola fazası və ya fasilə – tam ürək əzələlərinin boşalması və ya bu orqanın bir anlığa istirahəti kimi başa düşülə bilər. bu fasilə zamanı venalardan qan qulaqcıqlara qismən də isə mədəciklərə axmış olur. Yeni sikl başlarkən qulaqcıqlarda qalmış qanın yenidən mədəciklərə ötürülməsilə sikl təkrarlanmış olur.

Ürəyin bir sikl iş müddəti 0,85 saniyəyə bərabərdir ki, bunun da 0,11 saniyəsi qulaqcıqların, 0,32 saniyəsi mədəciklərin yığılmasının, 0,4 saniyəsi isə diastolanın yəni fasilənin payına düşür. Normada insanın bir dəqiqədə ürək sikli 70-dir. Beləki,
sakit halda ürək dəqiqədə 60–70 dəfə döyünür. Vurğuların tezliyi 60 dan aşağı olduqda bu hal bradikardiya, 90 dan artıq olduqda isə taxikardiya adlanır.

Ürəyin işi nəticəsində əmələ gələn səslərə ürək tonları deyilir:
1. Sistolik ton – alçaq, bir qədər kar, davamlı (0,14 san.) olub, ikitaylı və üçtaylı qapaqların cırpılaraq qapanmasından və onların vətər tellərinin gərilməsindən yaranmış olur.
2. Diastolik ton – qısa (0,11 san.), yüksək olub, aorta və ağciyər kötüyü qapaqlarının (aypara qapaqların) cırpılaraq qapanmasından yaranmış olur.

## Ürəyin yaş və fərdi xüsusiyyətləri
İnsan ürəyinin çəki, həcm və ölçü cəhətcə postembrional inkişafı bir çox müəlliflər tərəfindən müayinə olunmuşdur. Yenidoğulmuşun ürəyi sağ və sol qulaqcıqlar arasında olan oval dəliyinin olması, boç vena qapağının yaxşı inkişaf etməsi və ağciyər kıtüyü ilə aorta qövsü arasında arterial axacağın olması ilə xarakterizə olunur.

Ürəyin ölçüləri – onun uzunu, eni və qalınlığı bərabər dərəcədə artmır; ürək eninə və qalınlığına nisbətən uzununa sürətlə böyüyür, buna görə uşaq böyüdükcə ürək ölçülərinin nisbəti və forması dəyişir. Elə də ürəyin çəkisi yaşa dolduqca bərabər dərəcədə artmır.

Yenidoğulmuşun ürəyinin mütləq çəkisi 23–37 qrama bərabərdir. Ürəyin çəkisi səkkiz aylıqda – iki dəfə, 2–3 yaşında üç dəfə, 5 yaşında dörd dəfə, 16 yaşında on bir dəfə anadan olana nisbətən artmış olur. Qeyd edirlər ki. 5 yaşından 10–12 yaşına qədər ürəyin böyüməsi ləngiyir, nisbi çəkisi azalır və yalnız 10–12 yaşından sürətlə inkişafa başlayır və 14–17 yaşında adi hüduduna çatır.

Zelgeymin verdiyi məlumata görə ürəyin çəkisi 20 yaşından 70 yaşına qədər yavaş-yavaş artır. 70 yaşından sonra ürək atrofiya olmağa başladığı üçün, çəkisi azalır, ölçüləri kiçilir və dəlikləri genəlir. Böyüklərdə norma olaraq bədən çəkisilə ürək çəkisinin nisbəti bir o qədər dəyişmir: bədənin çəkisi artdıqca ürəyin çəkisi də artır.

Yenidoğulmuşlarda diafraqma yuxarıda olduğu üçün ürək təxminən böyüklərə nisbətən bir qabırğaarası sahə yuxarı olur. Ürəyin boylama oxu üfüqi səth ilə 20°-yə bərabər sivri bucaq təşkil edir, yəni böyüklərə nisbətən üfüqi səthə xeyli yaxın olur. Döş qəfəsi ölçülərinin ürək ölçülərinə olan nisbəti başqa olduğuna görə ürəyin zirvəsi 4 yaşınadək sol məmə cizgisindən sola, 5–6 yaşında məmə cizgisi üzərində və 13–14 yaşında böyüklərdəki kimi həmin cizgidən sağa təyin edilir. 8–9 aylıqdan sonra uşağın gəzməsilə (üfüqi istiqamətə keçməsilə) ağciyərin və döş qəfəsinin inkişafı ilə və diafraqmanın aşağı enməsilə əlaqədar olaraq ürək aşağı və sağa doğru yerini dəyişərək, köndələn vəziyyətdən çəp vəziyyətə keçir.

Forma cəhətcə yenidoğulmuş uşağın ürəyi böyüklərinkindən seçilir; bu da başlıca olaraq ürək hissələrinin hələ tam inkişaf etməməsindən asılıdır. Yalnız 6 yaşından sonra uşağın ürəyi böyüklərin ürəyinə bənzəyir.

Yenidoğulmuş uşaqlarda arteriyalar nisbətən geniş olur, bunun nəticəsində uşaqların qan damarlarında qanın təzyiqi az və miqdarı çox olur. Büluğ dövründə ürək sürətlə inkişaf edir, aorta isə ona nisbətən zəif böyüyür, onurğa artıq dərəcədə uyununa böyüdüyü üçün aorta boyuna dartılır və nəticədə daralır, beləliklə, aortada büluq dövründə fizioloji daralma əmələ gəlir, fəqət bu daralma sonralar itir. Ürəyin dincəlməsi- Ürək qanın hərəkətini tənzimləyən yorulmaz bir mühərrikdir. Adətən, qulaqcıqların yığılması ilə oraya toplanmış qanı mədəciklərə (0,1 saniyə), mədəciklər yığılaraq (0,3 saniyə) qanı damarlara qovur. Bundan sonra ürək boşalma vəziyyətində (0,4 saniyə) olur. Ürək dövri olaraq öz işini təkrar edir. Yəni ümumilikdə ürək 7saniyə istirahətdə olur.

## Həmçinin bax

* Kardiologiya
* Exokardioqrafiya
* Qulaqcıqlararası çəpərin qüsuru
* Mədəciklərarası çəpərin qüsuru
* Ağciyər arteriyasının daralması

* Fallo tetradası
* Mitral qapaq çatışmazlığı
* Süni ürək
* Süni qan dövranı aparatı

* Aorta koronar şuntlama
* Eyzenmenger sindromu
* Kardiogen şok

## İstinadlar

## Mənbələr

* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı – 1979
* Atlas of Human Cardiac Anatomy – Endoscopic views of beating hearts – Cardiac anatomy
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
* Anatomy: Embryologie 

## Xarici keçidlər
* Ürək-damar sistemi 
* Diabet saytı 
* Akademiya saytı-Ürək 

## Animasiyalar
* Ürəyin iş siklini göstərən animasiya
* 3D döyünən ürək animasiyası
* 2D diaqrammalı döyünən ürək animasiyası (ing.) 
* Ürək tonları və küyləri (ing.)