open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amir-Kort

**Amir-Kort** *([[Çeçen dili|çeç]]. Iамир-Корт, Ӏаьмиран корта)* — Dağıstanın Kazbekov rayonu ilə Çeçenistan Respublikasının Nojay-Yurtov rayonu sərhəddində yerləşən dağ zirvəsi. Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 1061 metr;  Çeçen dilindən tərcüməsi Amir zirvəsi. 

## Haqqında

### Adı
Dağın adı mifik narta Amira ilə bağlıdır. Amira Çeçenistanın Prometeyidir. Amira Narta obrazı - Amirani - Gürcüstan mifologiyasına geniş şəkildə nüfuz etmişdir. 

### Tarixi
Amir-korta rayonunda monqol-tatar qoşunları ilə çeçenlər-auxovlular arasında gərgin döyüşlər baş vermişdir. Bu döyüşlərin gedişində sonuncunun köməyinə lak döyüş dəstələri gəlmişdir. Bu döyüşlərdə auxovlu rəhbər Yanbek həlak olmuşdur. Döyüşün nəticəsində monqol-tatar qoşunları böyük itkilər verərək döyüş meydanını tərk etmişdilər. 

## Həmçinin bax

* Tebulosmta

## İstinadlar
Ataykort

**Ataykort** (çeç. Atay-korta) — Çeçenistan Respublikasının Nojay-Yurtov rayonunda yerləşən dağ zirvəsi. 

## Haqqında
Dəniz səviyyəsindən 1471.6 metr hündürlükdə yerləşən dağ zirvəsidir. Bu dağ zirvəsi Alxan-Xutor Dattax, Bulqat-İrzu yaşayış məntəqələrindən və Planivuk silsiləsindən cənub-şərqdə yerləşir. Dağın qərb yamacına doğru Dattax çayına doğru uzanır. 

Ataykort dağının adı (çeç. Atay-korta) Atay nartasının adı ilə bağlıdır.  Burada əl dəyirmanı daşları qorunub saxlanılır.  Bu dəyirman daşlarından Atay, Dyura, Amir orstxoylular  - nartalar istifadə etmişdir.

## Ədəbiyyat

* *Сулейманов А. С.* Топонимия Чечни / Ред. Т. И. Бураева. — Грозный: ГУП "Книжное издательство", 2006. — 711 с. — 5000 экз. — .
* *Твёрдый А. В.* Кавказ в именах, названиях, легендах / Платонов И.. — Краснодар, 2008. — 432 с. — 4000 экз. — .

## İstinadlar
Aşenete

**Aşenete**  *(Aşanete ([[Çeçen dili|çeç]]. АшанетӀе)* — Çeçenistanın Nojay-Yurtov rayonunda yerləşən dağ zirvəsi. 

## Haqqında
Aşenete dağ zirvəsi Çeçenistan Respublikasının Nojay-Yurtov rayonunda yerləşən dağ zirvəsidir. Bu zirvə Benoy yassi və Aksay çayları arasında yerləşir. Çeçen dilində terrasa doğru mənasını verir. Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 1257 metrdir. 

Bu zirvəyə ən yaxın yaşayış məntəqələri Lem-Korts, Benoy-Vedeno və Darqodur.

Bu zirvədən qonşu dağlara möhtəşəm mənzərə açılır. Bu səbəbdən də Çeçenistan təbiətindən zövq almaq üçün həmin ərazini çoxlu turistlər ziyarət edir. Aşenete dağında birvaxtlar dağ xristianları - lam-krsitalar yaşamışdır. 

## Həmçinin bax
* Ataykort
* Tebulosmta 
* Amir-Kort

## İstinadlar
Laqo-Naki yaylası

**Laqo-Naki** (Laqonaki; ) — Adıgey Respublikası və Krasnodar diyarı sərhəddində yerləşən yayla. Yayla Qərbi Qafqaza aid olub mütləq hündürlüyü 2200 metrdir. Yaylanın orta hündürlüyü 2000 metrdir. Ümumi sahəsi 800&nbsp;km²-dir. Ərazi öz alp çəmənlikləri ilə tanınır.

## Ümumi məlumat
Yaylanın demək olar ki, əsas hissəsi Adıgey Respublikasının Maykop rayonu ərazsisinə daxildir. Çox kiçik şimal və qərb hissəsi, Kurjips çayı vadisi və Messo dağı yamacları Krasnodar diyarının Apşeron rayonu ərazisinə aiddir.

Apşeron rayonuna daxil olan ərazi istisna olmaqla bütün yayla Qafqaz qoruğuna daxildir. Yayla ərazisi 13 avqust 1992-ci ildə Adıgey hakimiyyətinin 234 nömrəli «Laqo-Naki otlaqlarının Qafqaz dövlət biosfer qoruğuna verilməsi haqqında» qərarına əsasən verilmişdir.

Yayla yamacında dağ-xizək turizm bazası yerləşir. Laqo-Nakidən № 30 saylı ümumrusiya turist marşrutu keçir. Əvvəllər bu marşrut «Ekoloji turizm marşrutu 1» adlanırdı. Yayla kənarlarında, çay vadilərdə relikt qarışıq meşələr mövcuddur.

Laqo-Naki yaylasında karst proseslər aktivdir. Ərazidə karst qıfları və mağaralar üstünlük təşkil edir. Bunlardan ən böyükləri Böyük və Kiçik Aziş mağaralarıdı.

## Coğrafiyası
Yayla iki silsilə arasında yerləşir: şərqdən onu *Kamennoe more* silsiləsi, qərbdən isə Messo silsiləsi əhatələyir. Cənub-qərbdən isə Fişt-Oşten dağ massivinə birləşir. Yayla yarım meyilli rifogen əhəng daşlı süxurlardan təşkil olunub. Yura dövrünə aid olan bu süxurlar iri və kişik çaylar vasitəsi ilə dar kanyonlara parçalanıb. Kanyonların hündürlüyü 10 metr və daha yüksəkdir. Ərazidə olan çox saylı kanyonlar və daş dənizləri ərazidə hərəkətin çətinləşməsinə səbəb olur. Laqo-Naki yaylasında Belaya (Kubanın qolu), Kurjips və Sisa çayları başlağıcını götürür. Bölgədə çoxlu termal bulaqlar mövcuddur. Bəzilərinin temperaturu +50 C yaxındır.

## Flora
Qafqaz rododendronu, alçaq boylu ardıc, qaymaqçiçəyi, unutmaməni, pişikotu, kəklikotu, şam, ağcaqayın, şümşad və fıstıq kimi bitkilər yayla üçün xarakterikdir.

## Fauna

## Ədəbiyyat

* *Лозовой С. П.* Лагонакское нагорье. — Краснодар: Кн. изд-во, 1984. — 160, [16] с.

## İstinadlar
Tbilisi Televiziya Qülləsi

**Tbilisi Televiziya Qülləsi** və ya **Tbilisi teleqülləsi** ( — Gürcüstanın paytaxtı Tbilisidə, televiziya, radio yayımı və mobil antenlərin yerləşdirilməsi üçün istifadə olunan çox məqsədli qüllə.

## Təsviri
Qüllə 1972-ci ildə köhnə televiziya qülləsinin əvəzinə inşa edilmişdir. 1955-ci ildə qurulan Gürcüstan Televiziya Mərkəzinin yurisdiksiyasına aiddir. Təbii yüksəklikdə (Mtatsminda Dağı) inşa edilmiş tikilidir.

Qeyri-adi bir formaya malikdir — qüllənin əsas gövdəsi iki "rekvizit" ilə birlikdə proyeksiya halında üçbucaq yaradır. Qüllənin hündürlüyü dağın səthindən 274,5 metr yüksəklikdədir. Dəniz səviyyəsindən hündürlük — 719,2 metrdir.

Hazırda teleqüllə Mtatsminda parkının ərazisində yerləşir. Televiziya qülləsi ukraynalı mütəxəssislərin layihəsinə uyğun olaraq inşa edilmişdir.

1991-ci ilin sonunda, qüllənin ətəyindəki strateji yüksəklik Gürcüstan vətəndaş müharibəsi zamanı şəhərə atəş açan silahlılar tərəfindən tutulmuşdu. Silahlılara qarşı atəş açdıqda teleqüllədə güllələrə tuş gəldi. Pulemyotdan atəşə tutulmasına baxmayaraq, televiziya qülləsi fəaliyyətini davam etdirdi.

Tbilisi teleqülləsi hazırda televiziya, radio yayımı və mobil antenlərin yerləşdirilməsi üçün istifadə olunur. Müxtəlif televiziya şirkətləri — həm dövlət birinci kanalı, həm də müstəqil "Rustavi-2", "9-cu kanal", "İberiya", "Kavkasia" onun xidmətindən istifadə edirlər. "Ayeti" şirkəti də burada yerləşir. Şirkət Rusiya və digər xarici şirkətlərdən gələn siqnalların paylanması üzrə ixtisaslaşmışdır.

## Yanğın
1994-cü ilin oktyabrında 100 metr yüksəklikdə yanğın baş vermişdir. Yanğın yalnız siqnal ötürücü cihazdan antenə gələn kabellər tamamilə yandıqda dayandı. Yanğın nəticəsində televiziya yayımı bir gündən çox kəsildi, lakin ötürücü qurğu demək olar ki, zədələnmədiyindən teleyayım tez bir müddətdə bərpa edildi.

## Maraqlı faktlar
Tbilisi Televiziya Qülləsindən tele-radio və mobil operatorlara xidmətlə yanaşı, bəzən sosial layihələrdə də istifadə olunur. Belə ki, teleqüllə tez-tez müxtəlif ölkələrin bayraqlarının rəngləri ilə işıqlandırılır. Teleqüllə tez-tez Azərbaycan Respublikasının əlamətdar bayram günlərində Azərbaycan bayrağının rənglərinə boyanır. 2021-ci il mayın 28-də Tbilisinin əsas simvollarından biri olan televiziya qülləsi Azərbaycan bayrağının rəngləri ilə işıqlandırılmışdır. Televiziya qülləsi Azərbaycanın Respublika Gününün 103-cü ildönümü münasibətilə bəzədilmişdir. Həmən günün axşam saatlarından etibarən teleqüllə göy, qırmızı və yaşıl rənglərdə işıq saçmağa başlayıb. Həmçinin 18 oktyabr 2021-ci ildə Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpasının 30-cu ildönümündə də televiziya qülləsi Azərbaycan bayrağının rənglərində işıq saçmışdır.

## İstinadlar
Baloy-Lam

**Baloy-Lam** *([[Çeçen dili|çeç]]. Baloyn-Lam, hərf. "Baloylular dağı"; Baloylam)* — Çeçenistanın Açxoy-Martanov rayonunda dağ zirvəsi. 

## Haqqında
Osuxi çayı, Qexi çayının sol qolu və Ağ Şalaji çayları arasında yerləşən bu dağ zirvəsi dəniz səviyyəsindən 2029,9 metr yüksəklikdə yerləşir.   

Baloyn-Lam dağında iki yüksəklik vardı: Taşi-Kort xəritələrində Bokxa-Taş-Korta və Joma-Taş-Korta.  

Rəvayətə görə, Baloylam dağında döyüşkən çeçen etnik icması baloy meydana çıxmışdır. Hazırda bu çeçen tayplarının nümayəndələri Rusiyanın Qroznı, Arqun, Qudermes kimi şəhərlərində, Rusiyanın Psedax, Beerdakel, Kurçaloy, Qeldarana, Tsotsin-Yurta, İlasxan-Yurta, Oysxara, Türkiyənin Çardaq və İstanbul şəhərlərində, İraq, İordaniya və Suriya ərazisində yaşayırlar. 

## Ədəbiyyat

* *Сулейманов А. С.* Топонимия Чечни / Ред. Т. И. Бураева. — Грозный: ГУП "Книжное издательство", 2006. — 711 с. — 5000 экз. — .
* «Чеченцы: история и современность» / Составление и общая редакция Ю.А. Айдаева. — Москва: Мир дому твоему, 1996. — 352 с. — .
* *Антология.* «Чеченская Республика и чеченцы. История и современность». — Москва: Наука, 2006. — 576 с. — .
* *Ахмадов Я. З.* Очерк исторической географии и этнополитического развития Чечни в XVI—XVIII веках. Благотворительный фонд поддержки чеченской литературы. — Грозный: Благотворительный фонд поддержки чеченской литературы, 2009. — 422 с. — .

## Həmçinin bax

* Ataykort
* Tebulosmta 
* Amir-Kort
* Aşenete

## İstinadlar
Banduk

**Banduk** *([[Çeçen dili|çeç]]. БӀен-дукъ; çeçen. bIo — "qoşun" + duk— "silsilə" sözlərindən)* — Çeçenistan Respublikasının Şatoy rayonunda dağ zirvəsi.

## Haqqında
Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 1359 metrdir. Banduk dağı dəniz səviyyəsindən 1342 metr yüksəkliklərdə, yaxud da ətraf ərazidən 306 metr hündürlükdə yerləşir. Ətəyində dağın eni 4,5 km-dir. Ən yaxın yaşayış məntəqələri: Zona, Yarış-Mardı, Daçu-Borzoy, Ulus-Kert, Şatoy.

Banduk dağı ətrafındakı ərazilər şimal-qərbə doğru təpəlik, cənub-şərqə doğru dağlıqdır. Rayonun ən yüksək zirvəsi Banduk silsiləsidir. Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 1771 metrdir. Banduk dağından cənuba doğru 8,2 km-dir. Dağların əhalisi təxminən hər kvadrat kilometrə görə 31 nəfərdir. Banduk dağının ətrafındakı ərazilər praktiki olaraq tamamilə qarışıq meşələrlər örtülüdür.

Çeçen tədqiqatçı-diyarşünas, pedaqoq və xalq şairi A. S. Süleymanovun fikrincə dağların adı Bandukdur. Çeçencə "БӀен-дукъ" adlanır və Qoşun silsiləsi kimi tərcümə edilir. Bu silsilə Çantı-Arqun çayının sağ sahili boyunca yerləşir. Cənubdan şimala doğru dağın qərb yamacı boyunca Arqunun dik sahili üzərində yerləşir, Şatoy-Qroznı yolundan keçir. Daçu-Borzoyadan Şen-duk silsiləsinə ordan Şatoy kəndinə doğru yol gedir. 3 yaşayış məntəqəsini birləşdirir: Yuxarı Çolxan-çu, Aşağı Çolxan-çu və TsӀom.

## Ədəbiyyat
* *Сулейманов А. С.* Топонимия Чечни / Ред. Т. И. Бураева. — Грозный: ГУП "Книжное издательство", 2006. — 711 с. — 5000 экз. — .

## Həmçinin bax
* Baloy-Lam
* Ataykort
* Tebulosmta
* Amir-Kort
* Aşenete

## İstinadlar
Tumsoy-Lam

Tumsoy-Lam (çeç. Tumsoyn lam) — Çeçenistan Respublikasının İtum-Kali və Şatoy rayonlarının sərhəddində Arqun vadisində yerləşən dağ zirvəsi. 

## Haqqında
Böyük Qafqaz dağlarının şərq hissəsində Martan və Arqun çaylarının arasında yerləşən bu Tumsoy-Lam dəniz səviyyəsindən 2072 metr, digər məlumatlara görə 2074 metr yüksəklikdə yerləşir. Adının mənası Tumsoylular dağı kimi tərcümə olunur. Əsas vadinin əks tərəfində, yaylada və azmeylli yamaclarda şimala doğru Tumsoy-lam silsiləsindən şərqə doğru - Martan çayının mənbəyindən Arqun çayına qədər yerləşir. Silsilənin uzunluğu 11 km-dir. Şimal-şərqə doğru Borzoy, Tumsoy kəndləri, cənubda isə Enista, Xurika və Basxa kəndləri üzərində ucalır. 

Bu dağ "İmperator Rusiya Coğrafiya Cəmiyyəti"nin Qafqaz bölməsində xatırlanır: 

## Tarixi
3 avqust 1873-cü ildə Tumsoy-Lam dağından rus naturalist, statistik və etnoqraf N.K.Zeydlits yol salmışdır. Pagirevin göstəricisində Tumsoy aulu və Tumsoy-Lam dağının adı qeyd olunub. 

Tumsoy-Lam dağının yamacında yaşayış qülləsi var. Tumsohy-axk çayının dik sahilində yüksəlir. Tumsoy qülləsinin təxminən 5 metr hündürlüyü var. Taypu Tumsoya aiddir. XVI əsrdə tikilmişdir. 

Vatan-Kortda - Tumsoy-Lama dağının şərq qolunda Vatan-Kort məzarlığı var. Tumsoy kəndindən cənuba doğru (1,5 km yüksəklikdə) Arqun çayına doğru uçurumun kənarında daş qutulardan ibarət məzarlıq var. 1964-cü ildə bir daş qutu tarixçi V.B.Vinoqradov və M.X.Oşayev tərəfindən açıldı.  Adət və inventar üzrə məzarlığın Borzoya (Bu adda kənd var) aid olduğu müəyyən edildi və XIII-XIV əsrlərə aid olan bu məzar, həm də həmin tayfaya, Borzoya aiddir. 

Məzarın yaxınlığında, onun ərazisində "Vatan-Kort məskəni" məntəqəsinin qalıqları var. 

Bu qalıqlar 1964-cü ildə V.B.Vinoqradov və M.X.Oşayev tərəfindən tədqiq olunub. 

2019-cu ildə Çeçenistanda "Tumsoy-Lam 2019" adlı Festival keçirilmişdir.  

## Həmçinin bax

* Baloy-Lam
* Ataykort
* Tebulosmta 
* Amir-Kort
* Aşenete

## İstinadlar
Nuzqar Bakayev

**Nuzqar Bakayev** (, ) — Cənubi Osetiya publisisti, şair, müəllim, siyasətçi və ictimai xadim. 4-cü çağırış Cənubi Osetiya Parlamentinin deputatı (2004–2009). Cənubi Osetiya Respublikası Yazıçılar Birliyinin üzvü.

## Bioqrafiyası
25 sentyabr 1934-cü ildə Gürcüstan SSR-in Bakatikau kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. 1941-ci ildən Bakatikauda bir ibtidai məktəbdə oxuyur. Orta təhsilini 1953-cü ildə Ziulet kəndində orta məktəbdə almışdır. 1953-cü ildə Cənubi Osetiya Pedaqoji İnstitutunun (bu gün — Cənubi Osetiya Dövlət Universiteti) osetin dili və ədəbiyyatı şöbəsinə daxil olur. Ali təhsil aldıqdan sonra Tsxinvali rayonunda səkkiz illik Vilda məktəbində rus dili və ədəbiyyatı müəllimi işləyir.

1961-ci ildən Dmenis səkkizillik məktəbində osetin dili və ədəbiyyatı müəllimi işləyir. 1963–1979-cu illərdə Verxnı Çars kəndindəki səkkiz illik, Korkula kəndində orta məktəb, Valitikau kəndində səkkiz illik və Sarabuk kəndində səkkiz illik məktəbdə direktorluq etmişdir. 1979-cu ildən "Fidiueq" ədəbi jurnalının tənqid və jurnalistika şöbəsinin redaktoru, Tsxinvalidəki "İrıston" kitab nəşriyyatının baş redaktoru və "İrıston" nəşriyyatının direktoru vəzifələrində çalışır. Respublika "Vestnik" jurnalının baş redaktoru olur. SSRİ Yazıçılar Birliyinə üzvü qəbul olunur.

Siyasi fəaliyyətlə məşğul olur. Osetiya "Stır Nıxas" hərəkatına qatılır (sədr müavini olur). 2004-cü ildə Birlik partiyasından Cənubi Osetiya Parlamentinə seçilir. 2009-cu ildə parlamentdəki müddətinin sonuna qədər Mədəniyyət, Təhsil, Elm, Din və Media Komitəsinin sədri vəzifəsində çalışır.

Nuzqar Bakayevin 14-dən çox şeir toplusu nəşr olunmuşdur. 1957-ci ildə ilk kitabı olan "Sevgi mahnıları" və 1960-cı ildə ilk şeir toplusu "Yaz səhəri" nəşr edilir. Üstəlik bir neçə şeir toplusunu nəşr etdirmişdir. Sonuncu Qapalı məktub kolleksiyası 1990-cı ildə nəşr edilmişdir. "Osetiya xalqının oğlu" toplusunda Cənubi Osetiyanın ilk müdafiə naziri Valeri Xubulovun həyatı ilə bağlı məlumatlar öz əksini tapır.

30 dekabr 2014-cü ildə Cənubi Osetiya Prezidenti Leonid Tibilovun əmri ilə "Osetiya ədəbiyyatının inkişafına böyük şəxsi töhfəsinə, uzun illər səmərəli yaradıcılıq fəaliyyətinə görə" Cənubi Osetiya Respublikasının Fəxri Fərmanı ilə təltif edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Н. Бакаев: "Литература отличается от факта на величину души писателя"

## Ədəbiyyat
* Бибоева И. Г., Казиты М. Р. Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 395–396, ISBN 978-5-7534-1499-01
Hacı-Murad Muquyev

**Hacı-Murad Muquyev** () — sovet yazıçısı.

## Bioqrafiyası
Hacı-Murad Muquyev Çernoyarskaya kəndində bir osetin-kazak ailəsində anadan olmuşdur. Tiflisdə realnı və ticarət məktəbində oxuyur. Sonra hərbi süvari məktəbinə daxil olur və 1914-cü ildə orabı bitirir. Yasavul rütbəsi ilə Birinci Dünya müharibəsinin Qafqaz və İran cəbhələrində iştirak etmişdir.

1917-ci ilin sentyabrından 1918-ci ilin iyununadək Aleksey Gegeçkorinin Qırmızı Qvardiya dəstəsinin hərbi mütəxəssisi olur. 1918-ci ildə gələcək yazıçı Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvlüyünə qəbul edilir.

Vətəndaş müharibəsi zamanı Qırmızı Orduda xidmət edir. 1918-ci ilin iyunundan 1919-cu ilin fevralınadək Qorsk Atçılıq Diviziyasının dəstə komandiri olur. 1919-cu ilin mart-sentyabr aylarında XI Ordunun təbliğat şöbəsinin müdiri, 1919-cu ilin sentyabrından 1920-ci ilin sentyabrınadək XI Ordunun qərargahının siyasi agentliyinin və kəşfiyyatının rəhbəri olur. 1920-ci ilin yanvarında Kizlyar rayonu istiqamətində yaralanır. 1920-ci ilin sentyabrından 1921-ci ilin mayınadək Qafqaz Cəbhəsi qərargahının kəşfiyyat rəisi işləyir. May 1921 və noyabr 1923-cü illər arası Xüsusi Qafqaz Ordusunun hərbi kəşfiyyat agenti olur. 1923-cü ilin noyabrından 1924-cü ilin dekabrınadək Batumi istehkam rayonunun kəşfiyyat rəisi vəzifəsini icra edir.

1924-cü ilin dekabrında ordudan tərxis edilir. Mədəni-maarif müəssisələrində çalışır. 1941-ci ildən Yazıçılar Birliyinin üzv olur.

Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısı olur. 1941-ci ilin iyun-sentyabr aylarında Hərbi Dəniz Qüvvələrinin 62-ci Döyüş Aviasiya Briqadasının qəzetinin təlimatçısı işləyir. Krımın müdafiəsində iştirak edir. Sonra Qərb və Stalinqrad cəbhələrində vuruşur. 14 yanvar 1943-cü ildə sol çiynindən ağır yaralanır. 1944-cü ilin martına qədər Qırmızı Ordu Dəniz Muzeyinin ikinci şöbəsinin müdiri olaraq xidmət edir. 1944-cü ilin mart ayından Donanmanın Dəniz Nəşriyyatında ədəbi məsləhətçi işləyir. 1945-ci ilin dekabrında polkovnik-leytenant rütbəsi ilə ordudan tərxis edilir.

3 noyabr 1968-ci ildə Moskvada vəfat edir. Moskvadakı Donskoye qəbiristanlığında dəfn edilir.

## Yaradıcılığı
Yazıçı yaradıcılıq karyerası ərzində yüzdən çox əsər ərsəyə gətirçişdir: şeirlər, hekayələr, oçerklər, məqalələr. Şimali Qafqaz dağlılarından bəhs edən "Vəhşi Terek" romanının müəllifidir. Müəllif əsərlərində Vətəndaş və Böyük Vətən müharibəsi mövzusuna toxunur. "Dəclə sahillərinə" hekayəsində, yazarın özünün də iştirak etdiyi 1916-cı ildə Bağdada qarşı kazak kampaniyası təsvir edilmişdir.

Yazıçının bəzi əsərlərində detektiv komponenti vardır. "Xanım Barkın kuklası" hekayəsi, bəzi baxışlara görə bu janra daxha yaxındır.

## Mükafatlar
"Şərəf nişanı" ordeni (05/03/1963);

"Döyüş xidmətlərinə görə" medalı (30.04.1945);

digər medallar

## İstinadlar
Lyudviq Çibirov

**Lyudviq Çibirov** (; ) — Sovet və Cənubi Osetiyalı siyasətçi, tarixçi, publisist, Cənubi Osetiya Respublikasının ilk prezidenti (1996–2001).

## Bioqrafiyası
19 noyabr 1932-ci ildə Gürcüstan SSR, Cənubi Osetiya Muxtar Vilayətinin Tsxinvali rayonunun Zar kəndində anadan olmuşdur. Tsxinvalidəki 2 nömrəli orta məktəbi bitirir. 1956-cı ildə Kosta Xetaqurova adına Şimali Osetiya Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Tarix fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə sonlandırır. Etnoqraf, tarix elmləri doktoru (1978-ci ildən), professor (1981-ci ildən), Cənubi Osetiya Dövlət Pedaqoji İnstitutunun rektoru olur.

## Siyasi fəaliyyət
1993-cü ilin oktyabrından Cənubi Osetiya Respublikası Ali Şurasının sədri, ölkənin başçısı olur. 16 may 1996-cı ildə Lyudviq Çibirov və Gürcüstan Respublikasının Prezidenti Eduard Şevardnadze Moskvada Gürcüstan-Osetiya münaqişəsinin Tərəfləri arasında Təhlükəsizliyin Təmin Edilməsi və Qarşılıqlı Etimadın Gücləndirilməsi Tədbirləri haqqında Memorandumu imzalayır. Bu sənəd tərəflərin məqsədlərinə çatmaq üçün güc tətbiq etməkdən imtina etmələrini təsdiqləyir.

10 noyabr 1996-cı ildə Cənubi Osetiyanın ilk Prezidenti seçilir. 2001-ci ildə prezident seçkilərində Eduard Kokoytıya məğlub olur.

## Mükafatları
2008 — Rusiya Federasiyasının əməkdar elm xadimi.

18 noyabr 2007 — Dostluq ordeni (Cənubi Osetiya).

21 noyabr 2012 — Cənubi Osetiya Respublikasının Əməkdar Elm Xadimi — tarixi Qafqazşünaslığın inkişafına verdiyi böyük töhfəyə, Osetiya xalqının etnologiyası, tarixi və mədəniyyəti sahəsində görkəmli elmi nailiyyətlərinə görə.

19 dekabr 2012 — Şərəf ordeni (Cənubi Osetiya) — Cənubi Osetiya Respublikasının dövlətçiliyinin formalaşmasına və möhkəmlənməsinə verdiyi böyük şəxsi töhfəsinə, fəal ictimai-siyasi və elmi-pedaqoji fəaliyyətinə və 80 illik yubileyi ilə əlaqədar.

## Elmi fəaliyyəti
Osetinşunas. Osetin və rus dillərində 160-dan çox elmi əsərin müəllifidir. Əsərləri Osetin xalqının və Qafqazın digər xalqlarının etnoqrafiyası, tarixi və mədəniyyəti mövzusuna həsr olunmuşdur.

Əsas əsərlər:

* "Osetiya xalqı evi",
* "Osetin xalqının kənd təsərrüfatı təqvimi",
* "Osetinlərin mənəvi mədəniyyətinin ən qədim təbəqələri",
* "Vaso Abayev ilə görüşlər",
* "Osetiya və osetinlər haqqında Qafqazın dövri mətbuatı"
* "Osetin xalq bayramları" (Vladiqafqaz, 1998).
2003-cü ildən bəri Lüdviq Çibirovun rəhbərlik etdiyi müəlliflər qrupu olan Osetin xalqının Universal Folklor və Etnoqrafik Ensiklopediyası üçün materiallar toplayır və məqalələr yazır. 2013-cü ildə onun rəhbərliyi altında Osetiya Etnoqrafik Ensiklopediyasının təqdimatı olur. Lüdviq Çibirov layihənin müəllifi, baş redaktoru və işçi qrupunun rəhbəri olmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Список основных работ
* Людвигу Чибирову исполнилось 75
* Южная Осетия: Эдуард Кокойты наградил первого Президента Южной Осетии
Böyük Txaç dağı

**Böyük Txaç** () — Adıgey Respublikası və Rusiyanın Krasnodar diyarı sərhəddində yerləşən dağ massivi. Massiv Qərbi Qafqaza aid olub, Malaya Laba və Belaya çaylarının suayrıcında yerləşir. Böyük Txaç massivinin bir hissəsi Adıgey Respublikasının ərazisinə daxildir. Bu ərazi "Böyük Txaç" təbiət parkına aid olub 1999-cu ildən UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil olunub. Adıgey Nazirlər Kabiteninin 19 yanvar 1998-ci il, № 21 sərəncamına əsasən ərazinin qorunması rejimi aşağıdakı kimidir: Adıgey ərazisindəki Novoproladnıy kəndi, Krasnodar diyarında isə Uelovoy qəsəbəsidir.

## Adlanması
Adıq dilindən sözün tərcüməsi: "Tıxaç" — "Allah, Tanrı". Hərfi tərcüməsi "ТхьакI" — "Əbədi cavan Tanrı". C. Kokovun fikrinə görə  — "Tanrının torpağı" deməkdir.

## Ümumi məlumat
Txaç massivi geomorfoloji baxımdan tipik kuest (qeyri-simmetrik tirələr) relyeifdir. Onun şimal yamacı yastı olub otlaq landşafta malikdir. Cənub və qərb yamacı dik olub qayalıqlardan təşkil olunub. Massiv üçün xarakterik silueti belədir: assimetrik cənub və şimal yamacları. Böyük və Kiçik Txaç zirvələri yaxınlıqdakı yaşayış məntəqələrindən yaxşı görsənir. Böyük Txaç massivinin əsas dik divar hissəsinin uzunluğu 10–12 km-dir. Divarın hündürlüyü 100–300 metr arasında dəyişir.

Böyük və Kiçik Txaç yerli əhali arasında həm də Böyük və Kiçik Lısaya adı ilə də adlandırılır. Bu coğrafi toponimi daha çox yaşlı əhali bilir. Massivi qərbdən Saray çayının hövzəsi, qərbdən isə Xodz çayının hövzəsi əhatələyir. Böyük Txaç zirvəsi ilə çayların yatağı arasında qalan hündürlük təxminən 1 km-dir.

Bölgənin orta illik temperaturu Kişa meteoroloji stansiyası yaxınlığında (1500 m) +6.9 °C-dir. Yağıntıların illik miqdarı 854 mm-dir. Noyabr-dekabr aylarında yağıntı qara halında düşür. Qar örtüyü bəzən aprel ayına kimi qalır.

Massiv Ön dağlıq silsiləsinə aid olub Kazaçıy Piket (1184 m), Böyük Txaç (2368 m), Kiçik Txaç (2238 m), Açeşbok (2486 m), Aqiqe (2311 m) və Sunduki (2200 m) zirvələri var.

## İstinadlar
Betlemi pilləkəni

**Betlemi pilləkəni** () — Gürcüstanın paytaxtı Tbilisinin tarixi mənzərəli yerlərindən biri. Qədim Tbilisidə tövsiyə olunan turizm marşrutuna daxildir. Pexainski və ya Vifliyem nərdivanları kimi də adları vardır.

Adını Zemo Betlemi kilsəsi və Qızlar üçün monastırdan almışdır. Belə ki, Lado Asatiani küçəsindən (Beqlar Axospireli küçəsindən Qudiaşvili meydanına yolun davamı kimi) hər iki dini ibadətgaha yol gedir. Betlemi pilləkəninin 120 pilləsi vardır.

## Tarixi

Vilayət memarı T.Belyin layihəsinə görə 1850-ci ildə Tiflis Ticarət Cəmiyyəti hesabına inşa edilmişdir. Əvvəllər bu pilləkənin yerində kiçik çığır keçirdi. İlkin layihədə pilləkənlərin sütunun dayandığı damın bütün uzunluğu boyunca üst-üstə düşməsi planlaşdırılırdı, lakin sonradan bu layihə həyata keçirilmədi. Həmçinin ilkin layihəyə görə, pilləkənlərin üzərinin dam ilə örtülməsi nəzərdə tutulurdu, lakin şəhər üçün bu pilləkəni pulsuz tikən Tiflis ustaları (sexlər, emalatxanalar) bu fikri qəbul etmədilər və onu lazımsız saydılar. Tiflis şəhər rəhbərliyi sonda Tiflis sənətkarlarının qərarı ilə razılaşmağa məcbur oldu.

Pilləkənin tikintisini yerli sənətkarlar həyata keçirmişdirlər. Onun tikintisində buna görə yerli daşdan istifadə olunmuşdur. Plləkənin nərdivanlarının sayı 120 ədəddir. Pilləkən özü hündürlüyün formasına uyğun olaraq, bir neçə yerdə döngəyə malikdir. Tikildiyi illərdən bu günümüzə qədər pilləkən bir neçə dəfə təmir olunmuşdur. Pilləkənin ətrafında müxtəlif tikililər, xüsusən yaşayəş evləri yerləşir. Hazırda pilləkən Tbilisi şəhər turist marşurutuna daxildir.

Plləkən tikildikdən sonra o pilləkənin sonunda olan Zemo Betlemi kilsəsinin şərəfinə Betlemi pilləkəni adını almışdır. Betlemi yəhudi dilində olduğundan, bəzən pilləkənə idiş dilində Vifliyem nərdivanlarıda deyilirdi. Lakin sonradan bir neçə dəfə onun adı dəyişmişdir. Gürcüstan SSR dövründə piləkənə müxtəlif adlar verilmişdir. 1923-cü ilə qədər, Petxainski yüksəlişi kimi şəhərin baş planında əksini tapmışdır. 1923–1940-cı illərdə Məşədi Əzizbəyovun şərəfinə Əzizbəyov küçəsinin adı ilə adlandırılmışdı. Yalnız 1990-cı ildə pilləkənin əvvəlki adı özünə qaytarılmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Свириденко О. Н. Тбилиси за неделю. Путеводитель. — С. Петербург: Своё издательство, 2015. 174 с. ISBN 977-5-4386-0854-7
* Артём Синцов Грузия пешком. Самые интересные прогулки по Грузии. Москва: Издательство "Эксмо", 2018. 256 с. ISBN 978-5-04-090136-4

## Xarici keçidlər
* Видеопрогулка
* Betlemi Street-Stairs | ბეთლემის ქუჩა-კიბე
* Betlemi Street, Old Tbilisi — ბეთლემის ქუჩა, ძველი თბილისი (Tbilisi, Georgia)
Qafqaz diyarı

**Qafqaz diyarı** — XVIII əsrdən başlayaraq Rusiya imperiyasının hakimiyyəti altında olan Qafqaz adlı təbii-coğrafi ərazinin rəsmi adıdır.

1844–1882-ci illərdə Qafqaz diyarının (eyni zamanda Qafqaz Hərbi Dairəsi qoşunlarının komandiri və bütün Qafqaz (Kuban və Terek) kazak qoşunlarının hərbi əmri atamanı vəzifələrini tutdu) başında Qafqaz canişini dayanırdı. 1882–1905-ci illərdə Qafqazdakı mülki birləşmənin baş komandanı, 1905–1917-ci illərdə yenidən qubernator oldu. Qafqaz diyarının mərkəzi Tiflis şəhəri idi. Canişinin iqamətgahı burada yerləşirdi.

## Coğrafiyası
Qafqaz diyarı Qara (Azovla) və Xəzər dənizləri (Qafqaz və ya Ponto-Xəzər bərzəx) ilə (46½-38½ ° Ş. Və 37 ° 20'-50 ° 20 'Şərqdə. Qrinviçdən) cənubda Türkiyə və İran ilə, şimalda Avropa Rusiyası ilə (Həştərxan vilayəti və Don Kazak vilayəti) həmsərhəd idi.

### Şimal sərhəddi
Bölgənin şimal sərhədi, Yei çayının Azov dənizinin Taqanroq körfəzinin Yey limanına birləşməsindən başlayaraq, bu çay üzrə keçirək, Kugo-Ye çayı, orta Yeqorluq, Manıç gölü, qərb və şərq Manıç-Qudila çayları və Kumski enişi və ya Kultuk olaraq bilinən Xəzər dənizinin körfəzinə axan Heyduk çayı xətti boyunca keçir.

### Cənub sərhədi
Qafqaz diyarının cənub sərhədi Rusiyanın Türkiyə və İranla dövlət sərhədi ilə üst-üstə düşürdü. Qərbdə, Qara dəniz sahilində, Kol-mış burnundan 26 dərəcə Batumi şəhərindən cənub-qərbdə; cənubdan və cənub-şərqdən Ponti silsiləsi boyunca gedərək Çorox çayı üzərindən Artvin ətrafından, Olta şəhərinin üstündəki Olty-çay, Saganlug silsiləsi boyunca uzanır. Araz və Fərat (Murad-çay) hövzələrini ayıran Egri-dağ və ya Şah-iol-dağ silsiləsindəki Kesa-dağ zirvəsinə daxil olur. Adı çəkilən silsilənin üzəri boyunca B istiqamətinə doğru gedən Türkiyə ilə sərhəd Böyük Ağrı dağıın zirvəsindən keçir və Kiçik Ağrı dağ arasındakı şəhərə (Sərdar-Bulak) enir. Qafqazla Türkiyə arasındakı sərhədin ümumi uzunluğu 521 min km-dir.

## İnzibati bölgüsü
Qafqaz diyarına aşağıdakı quberniyalar, vilayət və rayonlar daxil idi:
* Stravropol quberniyası
* Terek vilayəti
* Kuban vilayəti
* Qara dəniz vilayəti (Rusiya imperiyası)
* Kutaisi quberniyası
* Tiflis quberniyası
* Suxum dairəsi
* İrəvan quberniyası
* Bakı quberniyası
* Yelizavetpol quberniyası
* Qars vilayəti
* Zaqatala dairəsi
* Dağıstan vilayəti

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Национальные окраины Российской империи: становление и развитие системы управления. — М., 1998.
* Кавказский край. Кутаисское генерал-губернаторство // Военно-статистическое обозрение Российской империи. — Генеральный штаб, 1858. — Т. 16, Ч. 5.
Suqan silsiləsi

**Suqan silsiləsi** — Mərkəzi Qafqazda, Kabardin-Balkariya və Şimali Osetiya ərazisində yerləşən dağ silsiləsi. Silsilə Çereka-Balkarriya hövzəninin qərbində, Urux hövzəsinin şərqindədir. Cənubdan isə silsiləni Karasu çayının hövzəsi əhatə edir. Dağ silsiləsinin ümumi uzunluğu 23 km-dir. Baş Qafqaz silsiləsinin şimalında yerləşən Yan silsilənin bir hissəsi hesab olunur. Silsilənin şimal yamacı Kabardin-Balkariya Respublikasının ərazisinə aiddir. Suqan zirvəsi və silsilənin cənub yamacı Şimali Osetiya ərazisinə daxildir. Baş Qafqaz silsiləsi Suqan silsiləsi ilə Ştulinski boyunu ilə birləşir. Bu ərazidən Qeze-Tau Baş Qafqaz silsiləsinə ayrılır.

Silsilənin qərbindən şərqinə doğru zirvələrin hündürlüyü öncə qalxır, sonra isə enir:Gülçi-Tau (4447 m), Suqan (4487 m), Sunqabaşı (4481 m), Naxaşbita (4439 m), Suqatı (4300 m).

Suqan silsiləsindən şimala doğru tirələr ayrılır. Onların zirvələri əsas silsilənin zirvələrindən yetərincə alçaqdır. Şimala doğru uzanan beş tirə dərələr və vadilər əmələ gətirir. Onları hündürlükləri şimala doğru tədricən azalır. Şimal tirələri Qayalı silsilə ilə sərhəddir. Suqan silsiləsi ilə Qayalı silsilə arasında çox da hündür olmayan bir çox aşırımlar yerləşir.

## Müasir buzlaşma

Buzlaşma əsasən silsilən şimal yamaclarını əhatə edir. Cənub yamaclarında isə çox kiçik ölçüyə malik buzlaqlara rast gəlinir. Onlar son illər demək olar ki, öz ölçülərin yetərincə itiribdir. Cənub yamacında olan ən böyük buzlaqlar Axsuu, Cənubi Suqan və Doppax buzlağıdır. Bunların hər üçü eyni zirvədə formalaşıb.

Şimal yamaclarında durum fərqlidir. Burda buzlaqların ölçüləri daha böyük və daha uzundur. Bunlardan ən böyüyü Gülçi buzlağıdır. O eyni adlı vadidə yerləşir. Şimali Suqan və Psıqansuu buzlağı Psıqansuu çayı vadisindədir. Silsilənin şərq hissəsində buzlaq yoxdur.

## Marşrutlar

Cənub yamacı alpinistlər tərəfindən daha çox öyrənilib. Burda çətinliyinə görə 1B-dən 5B kateqoriyasına qədər onlarca marşrut var. Şimal yamacı isə buzlaqlar və sərt qayalıqlara görə daha çətindir. Bölgə həm də sərt iqlim xüsusiyyəti ilə də diqqəti cəlb edir. Fəth olunan marşrutlar çətinliyinə görə 4–5-ci kateqoriyaya aiddir.

## Ədəbiyyat
* Северный Кавказ / под. ред. Е. П. Маслова. — М.: Гос. Изд-во Геогр. Лит-ры, Институт географии (Академия наук СССР), 1957. — 507 с.
* Москва "Физкультура и спорт" 1976
* Наумов А. Ф. Н34 Караугом, Дигория, Цей (Центральный Кавказ), М., "Физкультура и спорт", 1976. 200 с. с ил.

## İstinadlar
Böyük Bermamıt

**Böyük Bermamıt** (устар. **Бермамыт, Бермамут,** карач. — **Уллу-Бурмабут**) —  Böyük Qafqaz sisteminin (Şimali Qafqaz bölgəsi) şimal yamacındakı Qayalı silsiləsində dağ zirvəsi. Qaraçay-Çərkəz Respublikasının, Maloqaraçayevsk rayonunda, Xasaut kəndindən 3&nbsp;km aralıda yerləşir. Dəniz səviyyəsindən 2592.3 m yüksəklikdədir.
## Adı
XIX əsrin sonlarında Rusiya imperiyasının cənubunun ətraflı xəritələrindən birində -"Qafqaz bölgəsinin beş verstli xəritəsin"də, həmçinin D.D.Paqirevin "Qafqaz bölgəsinin beş verstlik xəritəsinə əlifba sırası ilə ..." (1913) əsərində, dağın adı "Böyük" və ya "Kiçik" izah edilmədən yalnız Bermamıt kimi göstərilmişdir. Aleksandr Selivanovun Böyük Sovet Ensiklopediyasındakı "Terek vilayəti" (1903) məqaləsində oronim başqa cür - Bermamut olaraq göstərilmişdir. *Burmabut* qaraçayca "bükülmüş uçurum" mənasını verir.

## Ümumi məlumat
Böyük Bermamıt, Kuma və Malka çayı hövzələrinin yuxarı su hövzəsində yerləşən Qayalı silsiləsinin dağlarından biridir. Böyük Bermamıt dağının dəniz səviyyəsindən hündürlüyü, 1983-cü il ölçülərinə görə 2592,3 m-dir. Dağın zirvəsində dövlət geodeziya şəbəkəsinin məntəqəsi var. Zirvə düz şəkilli zirvəyə malikdir. İlin isti aylarında zirvəyə xırda heyvandarlıqla məşğul olan çobanlar qalxırlar. Yerli əhalinin zirvə ətrafında yaylaq sahələri vardır. Üstəlik zirvəyə aparan yolun rahat olması, yay və yaz aylarında oraya turist axınına səbəb olur.
## Tarixi
Böyük Bermamıt dağı XIX əsrin sonlarından bəri müxtəlif xəritələrdə göstərilmişdir, lakin o dövrdə bu bölgənin topoqrafik tədqiqatının dəqiqliyi olduqca aşağı səviyyədə idi. 1913-cü ildə D.D.Paqirevin "Qafqaz bölgəsinin beş verstlik xəritəsinə əlifba sırası ilə ..." əsəri nəşr olundu. Burada Böyük Bermamıt 42-30 uzunluğunda və 43-45 enində (koordinatların müasir təqdimatından fərqli olaraq, bu göstəricidə uzunluq eni qabaqlayırdı və Qrinviçdən deyil, Avropa ilə Amerikanı ayıran meridiandan hesablanmışdı) təyin olundu. "Qafqaz bölgəsinin beş verstli xəritəsində" dağın - 8501 fut hündürlüyü üçün ölçü məlumatları olduqca dəqiq göstərilmişdir (Rusiyada bir fut 0,3048 metrə bərabər idi, Böyük Bermamıtın hündürlüyü təxminən 2591 metr olaraq ölçülmüşdü).
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
## Xəritələr
* 
* 
*
Tamilla Haşımova

**Tamilla Haşımova** *(d. [[7 noyabr]] [[1939]] - [[17 oktyabr]], [[2021]], [[Moskva]], [[Rusiya|RF]])* —  Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti, "Qızıl qələm" mükafatı laureatı.

## Haqqında
T.Haşımova Bakı şəhərində, görkəmli teatr rejissoru, Xalq artisti Məhərrəm Haşımovla Xalq artisti Rahilə Ginzburqun ailəsində anadan olub.

Tamilla Haşımova uzun illər Azərbaycan Dövlət Televiziyasında müxtəlif vəzifələrdə çalışıb. Televiziyanın “Dostluq” baş redaksiyasına rəhbərlik edib, onlarla maraqlı verilişin, proqramların və sənədli filmlərin ərsəyə gəlməsində iştirak edib. O, həmçinin gənc rejissor və redaktorlar nəslinin yetişməsinə əhəmiyyətli töhfə verib. Hazırda onun yetirmələri təkcə Azərbaycanda deyil, xarici ölkə telekanallarında da uğurla fəaliyyət göstərirlər.

Azərbaycan televiziyasının inkişafında göstərdiyi xidmətlərə görə “Əməkdar jurnalist” fəxri adına layiq görülən Tamilla Haşımova Prezidentin fərdi təqaüdçüsü idi.

T.Haşımova musiqi və musiqiçilər haqqında sənədli filmlər çəkmiş, televiziya verilişləri hazırlamışdır. Bakıda anadan olmuş görkəmli violançelist və dirijor Mstislav Rastropoviçə həsr edilmiş "Slavanın beş günü", "Ustad sinfi” filmləri, ABŞ-da yaşayan digər həmyerlimiz, pianoçu Bella Davidoviç və onun oğlu skripkaçı, dirijor Dmitri Sitkovetski haqqında çəkilmiş "Darıxdığım şəhər" filmi, dünya şöhrətli Azərbaycan müğənnisi Rəşid Behbudovdan "Estradanın əlifbası", Qara Qarayev musiqisinin İrlandiya orkestrinin ifasından bəhs edən "Qara Qarayev ilə Balfast görüşü", həmçinin görkəmli xoreoqraf İqor Moiseyevə həsr edilmiş qısametrajlı "Ömrə bərabər qostrol” filmləri onun yaradıcılıq uğurlarıdır.

T.Haşımova həmçinin keçmiş Sovetlər İttifaqının "Dostluq" konsert studiyasında aparıcı estrada ifaçılarından Alla Puqaçova, keçmiş bakılı Larisa Dolina, İrina Ponarovskaya, Nani Briqvadze və başqaları haqqında silsilə verilişlər hazırlamışdır. Tamilla xanım Haşımova Azərbaycan musiqisini xarci ölkələrdə yorulmadan təbliğ edir.

Tanınmış televiziyaçı, Əməkdar jurnalist, 2002-ci ildən Prezident təqaüdçüsü Tamilla Aşumova uzun sürən xəstəlikdən sonra Moskva şəhərində vəfat edib.

## Həmçinin bax
Məhərrəm Haşımov

## İstinadlar
Morula

**Morula** — Morula (lat. Morus: tut), möhkəm bir top içərisində 16 hüceyrədən (blastomerlər adlanır) ibarət olan erkən mərhələli bir embriondur. 

Bir morula bir blastokistdən fərqlənir ki, morula (gübrələmədən 3-4 gün sonra) kürə formalı 16  hüceyrədən ibarət bir kütlədir, blastokistdə (döllənmədən 4-5 gün sonra)  içərisində boşluq vardır daxili hüceyrə kütləsi. Bir morula, toxunulmaz və implantasiya edilməsinə icazə verilsə, nəticədə blastokist halına gələcək. 

Morula, tək hüceyrəli ziqotdan başlayaraq, erkən embrionun bir sıra bölünmə bölmələri tərəfindən istehsal olunur. Embrion 16 hüceyrəyə bölündükdən sonra tuta bənzəməyə başlayır və bu səbəbdən morula adlandırılır . Döllənmədən bir neçə gün sonra, morulanın xarici hissəsindəki hüceyrələr, desmosomların və boşluq birləşmələrinin əmələ gəlməsi ilə sıx bağlanır və demək olar ki, fərqlənmir. Bu proses sıxılma kimi tanınır. Xarici və içəridəki hüceyrələr fərqli olaraq trofoblasta (xaricində) və daxili hüceyrə kütləsinə (içərisində) atalar əmələ gəlir. Trofoblast hüceyrələrindən natrium ionlarının aktiv nəqli və suyun osmozu nəticəsində morulanın daxilində bir boşluq əmələ gəlir. Bu, blastosist kimi tanınan boş bir hüceyrə topu ilə nəticələnir.  Blastokistin xarici hüceyrələri ilk embrion epiteli (tropektoderm) olacaqdır. Ancaq bəzi hüceyrələr içəridə qalacaq və daxili hüceyrə kütləsinə  çevriləcək və pluripotentdir. Məməlilərdə (monotremlər istisna olmaqla), daxili hüceyrə kütləsi nəticədə "uyğun embrionu", tropektoderm isə plasentanı və ekstra embrional toxumaları meydana gətirəcəkdir. Ancaq sürünənlərin fərqli bir daxili hüceyrə kütləsi  var. Mərhələlər uzanır və dörd hissəyə bölünür.
## İstinadlar
Kuma çayı

**Kuma çayı** (,, , ) — Şimali Qafqazda çay. Uzunluğu 802 km, hövzəsi 33,5 min km²-dir. Kuma çayının əsas qolları: sağ qoları — Podkumok, Zolka, Darya; sol qolları — Surkul, Suxoy və Sulu Karamık, Tomuzlovka, Buyvola çaylarıdır.

## Etimologiyası
Çayın adı əsasən türkcə "kum" sözündən("qum") əmələ gəlmişdir. Kuma çayı şağı axarlarında, həqiqətən də qumların arasından axır. XI–XIII əsrlərdə Kumanların ərazisi boyunca axırdı, buna görə də bəziləri çayın adını Kumanların öz adı ilə-"Kumanlar" ilə eyniləşdirirlər.
Başqa etimologiyaya görə ortaq türkcə **Küm** (, , ) adlanan bu çayın adı yenisey türkcəsindən **[[Yenisey|Kəm]]** ("çay") sözündən gəlir.

## Xarakteristikası
Kuma, Qaraçay-Çərkəz Respublikasının Resp şərqində, Skalisti silsiləsinin şimal yamacından qaynaqlanır. Mineralnıye Vodıya qədər Kuma çayı bol sulu dağ çayıdır. Çay düzənliyə çıxmaqla bir çox yeriklə ilə sakit xarakter qazanır. Xəzər ovalığına girərkən Kuma çayı Neftekumsk şəhərində bir qayda olaraq, Xəzər dənizinə tökülənə qədər bir neçə qola bölünür.

Çay əsasən atmosfer yağıntıları ilə qidalanır. Suvorovskaya kəndi yaxınlığında çayın orta illik su sərfi 10–12 m³/s-dir. Kuma çayının suyu hədsiz çox bulanıqdır. Çayın suyundan Terek-Kum və Kum-Manıç kanalları vasitəsilə suvarmada çox geniş istifadə olunur. Orta və aşağı axınlardakı axın Otkaznenskoye su anbarı (Otkaznoe kəndi yaxınlığında) tərəfindən tənzimlənir. Çayın suyu yay aylarında azalır.

Çayın suyu noyabrın sonu — dekabrın əvvəlində donur, martın əvvəlinə qədər davam edir. Keçmişdə yüksək bahar daşqınları Kuma çayı üçün xarakterik idi. Nəticədə ətraf ərazilərə ciddi ziyan dəyirdi.

## Ətrafındakı qəsəbələri
Qeyd olunan yaşayış məntəqələri: Suvorovskaya kəndi, Mineralnıye Vodı şəhəri, Aleksandriyskaya kəndi, Krasnokumskoye kəndi, Soldato-Aleksandrovskoye kəndi, Zelenokumsk şəhəri, kənd, Arxanqelskoye, Praskoveya kəndi, Budyonnovsk şəhəri, Levokumskoye kəndi, Neftekumsk şəhəri 10 mindən çox əhalisi olan Kumada yerləşir. Burada 350 mindən çox əhalisi olan bir neçə onlarla kiçik yaşayış məntəqəsi də vardır. Bu yaşayış məntəqələrini üzərindən ümumilikdə 50-yə yaxın körpü salınmışdır.

## İstinadlar
Liberty Bank (Gürcüstan)

**Azadlıq Bankı** (, *libert'i banki*), əvvəllər **Gürcüstan Xalq Bankı** ( , *sak'art'velos sakhalkho banki*), Gürcüstanda özəl bir bankdır, 2017-ci ilin iyun ayına olan vəziyyətə görə 5,6% bazar payı ilə ölkənin aktivləri arasında üçüncü yerdədir. Gürcüstanda ən böyük filial şəbəkəsinə malikdir.

## Tarix
Liberty Bank, 1994-cü ildə özəlləşdirilən və 2002-ci ildə "Gürcüstan Xalq Bankı" olaraq adlandırılan dövlətə məxsus "AgroMretsvBank"-ın varisidir.

Gürcüstan Xalq Bankı, Gürcüstanda ən böyük müştəri xidməti şəbəkəsinə sahib idi. Georq Qoquadzenin rəhbərliyi altında bank ölkə daxilində 210 filial açdı. Qoquadzenin strategiyası ölkə daxilində geniş əhatə dairəsi yaratmaq olduğundan, bank pensiya və digər sosial müavinətlərin verilməsi hüquqları üzrə dövlət tenderini qazana bildi. Qoquadzenin Xalq Bankında icra əməliyyatının son ili olan 2008-ci ilin sonunda bankın bütün Gürcüstan əhalisinin təxminən 30%-ni təmsil edən 1,5 milyon müştərisi vardı.

2009-cu ilin sentyabr ayında Gürcüstanın keçmiş Baş naziri Lado Qurqenidze və Rumıniya maqnatı Dinu Patriciunun yeni qurulan Liberty Investments Holding BV şirkəti tərəfindən səhmlərinin 91,2%-i satın alındı və bankın adı Liberty Bank olaraq dəyişdirildi.

2017-ci ildə Liberty Bank, Niderland Krallığının qanunları əsasında qurulan və təşkil edilən European Finacial Group BV şirkəti Bankdakı səhm payının 74,64%-ni satın aldığı nəzarət dəyişikliyini elan etdi. Bankın əsas mənfəət sahibləri İrakli Ruxadze (ABŞ Vətəndaşı), Ben Marson (Böyük Britaniya vətəndaşı) və İqor Alekseevdir (ABŞ Vətəndaşı).

## Müşahidə Şurası
* Müşahidə Şurasının sədri — İrakli Ruxadze
* Müşahidə Şurasının üzvü — Mamuka Sereteli
* Müşahidə Şurasının üzvü — Murtaz Kikoria
* Müşahidə Şurasının üzvü — Maqda Maqradze
* Müşahidə Şurasının üzvü — Beka Qoqiçaişvili

## Rəhbərlik
* Baş icraçı direktor — Vasil Xodeli
* Baş direktor müavini, Baş Maliyyə Direktoru — Vaxtanq Babunaşvili
* Baş direktor müavini, Risk Direktoru — David Abaşidze
* Baş direktor müavini, Baş Əməliyyat Direktoru — Tea Leşkaşeli
* MSME Bankçılıq Direktoru — Vazha Menabde

## Xarici linklər
* Liberty Bank (rəsmi veb sayt)
* Gürcüstan banklarının siyahısı

## İstinadlar
Qartopu (seksual fəaliyyət)

**Qartopu,** yaxud **qar yağışı** — bir şəxsin ağzına aldığı spermanı əksər hallarda öpüşərək başqa birisinin ağzına ötürdüyü seksual fəaliyyətdir.

## Tarix və yayılımı
Termin olaraq əvvəllər sadəcə gey və biseksual kişilər üçün istifadə olunurdu. 2004-cu ildə Nyu-York lgbt qrup tədbirlərində 1200-dən çox gey və biseksual kişini araşdıran araşdırmaçılar təqribi 20% seqmentin ən az bir dəfə qartopu etdiklərini müəyyən ediblər.

## İstinadlar
Zaxari Çiçinadze

**Zaxari İqnatoviç Çiçinadze** (həmçinin Zakariya Çiçinadze, ; ) — Gürcü tarixçi, yazıçı və nəşriyyatçısı. Əsərləri Mtatsmindeli təxəllüsü ilə nəşr edilmişdir.

## Həyatı
Atası İqnat Çiçinadze - Xotevi kəndindən idi (indi Raça-Leçxumi və Aşağı Svanetinin Ambrolaur bələdiyyəsi). O, gənc ikən evləndiyi Tiflisə gəlmişdi.

Zaxari ailənin sonuncu, on beşinci övladı idi. Tiflis məktəblərində oxumuş və iki dəfə sinif yoldaşı ilə dalaşdıqdan və riyaziyyatdan zəif nəticə göstərdiyi üçün ordan xaric edilmişdi. Valideynlər oğlunun məktəbdən məzun olmasını istəyirdilər və onu başqa təhsil müəssisələrinə göndərmək arzusunda idilər, amma Zaxari oxumağa marağını itirərək məktəbi birdəfəlik tərk etdi. Sonradan özünü təhsillə məşğul oldu. 13 yaşında əmək fəaliyyətinə tütün fabrikində başladı, sonra oteldə, sonra kitab anbarında işə düzəlmişdi. Kitab anbarında oxumağa həvsi yarandı. Bu gələcəkdə ona qadağan olunmuş ədəbiyyatın əlçatan olduğu senzura komitəsində kiçik bir vəzifə tutmağa imkan verdi.

## Naşir kimi fəaliyyəti

Tarixə maraq göstərərək 1872-ci ildən nəşr olunmağa başlayaraq, gürcü ədəbiyyatı tarixi və çap kitabları haqqında məqalələr yazmağa başladı. 1869-cu ildə təsadüfən küçədə məşhur gürcü şairi, naşiri və ictimai xadimi Sergey Mesxi (1845-1883) ilə görüşdü və ondan "Droeba" qəzetinin əməkdaşı olmaq dəvəti aldı. Zakari artıq bu qəzetə abunə olmuş və onun sadiq oxucularından idi.

1875-ci ildən Çiçinadze gürcü kitablarını nəşr etməyə başladı. Öz kitab mağazasını açır, bazarda köşk qoyraq kitab satır. Gürcüstanın müxtəlif bölgələrinə çox səyahət edir və Gürcü ədəbiyyatını hər tərəfdən, o cümlədən Acarıstan və Samtsxedəki müsəlman gürcülər arasında satır, yayır və təbliğ edir.

Çiçinadze yüzlərlə qədim tarixi gürcü əlyazmalarını, salnamələrini və sənədlərini, xalq əfsanələrini, şeirlərini, nağıllarını toplayıb nəşr etdirirdi. Gürcüstanın tarixi və mədəniyyəti haqqında çox şey yazmış, o cümlədən səkkiz cilddə nəşr olunan "Kartlis tsxovreba" ("Kartli Həyatı"), David Sarajişvili, Giorgi Kartvelişvili, neft sənayesi Zubalaşvilinin iki cildlik tərcümeyi -halını və Zubalaşvili nəslinin nümayəndələri - məşhur xeyriyyəçilər haqda sər nəşr etmişdir.

Siyasi baxışlarında sosialistlərə rəğbət bəsləyən Çiçinadzenin Tiflisdəki kitab mağazasını İosif Stalin də daxil olmaqla inqilabçı düşüncəli gənclər tez-tez ziyarət edirdi.

Zaxari Çiçinadze 1931-ci ildə vəfat etmişdir. O Mtatsminda Panteonunda dəfn olunub.

## Xatirəsi
Tiflisdə bir küçə Çiçinadzenin adını daşıyır.

## Əsərləri
* Gürcüstandakı Gürcü Yəhudiləri / Zakaria Çichinadze; [Hazırlayın ed. və sonra., s. 80-96, V. Çikovani]. - Tbilisi: B. və., 1990 (səhv 1904). - 96 səh.
* Gürcü mənbələrinə görə Osetiya tarixi (ikinci nəşr) Nəşriyyat: Tsxinval, 1993, 169 s.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Рыцарь грузинской книги
Vi Ha-cun

**Wi Ha-joon** (5 avqust 1991) — Cənubi Koreyalı  aktyor və modeldir. Ən çox "Gonjiam: Haunted Asylum (2018)" və "Midnight" (2021) filmlərindəki rolları, həmçinin Something in the Rain (2018), Romance Is a Bonus Book (2019), 18 Again (2020) və sonuncusu ona beynəlxalq şöhrət gətirən Kalmar oyunu filmlərindəki rolları ilə tanınır.

## Filmoqrafiya
### Film

### Televiziya serialları

### Veb serialları

## Diskoqrafiya
### Sinqllar

## Mükafatlar

## İstinadlar
Timofey Qrunin

**Timofey İvanoviç Qrunin** (2 fevral 1898, Mokşan, Penza quberniyası — 19 avqust 1970, Moskva) — sovet linqivist-türkoloqu. Filologiya elmləri namizədi (1944). Dosent (1951).

## Həyatı

Timofey İvanoviç Qrunin 2 fevral 1898-ci ildə Rusiya imperiyasının Penza quberniyasının Mokşan kəndində anadan olmuşdu. Orta təhsilini doğma yurdunda almışdı. Sonra 1927-ci ilədək Moskva Şərqşünaslıq İnstitutunda oxumuşdu. Aqafangel Krımskinin tələbəsidir. 

Timofey Qrunin 1927-ci ilin noyabr ayından 1930-cu ilin payızınadək Kiyev şəhərində, Şərqşünaslıq kursunda türk dilindən dərs demişdi. Ümumukraina Şərqşünaslar sssosiyasının üzvü olmuşdu.   

Timofey Qrunin 19 avqust 1970-ci ildə Moskva şəhərində vəfat edib.

## Əsərləri
* Тюркские языки: элементарная грамматика и новый алфавит. — Киев, 1930 (на украинском языке);
* Половецкоязычные документы Киевского Центрального архива древних актов. — М., 1944;
* Учебное пособие по турецкому языку. — М., 1949 (совместно с Е. Травкиным);
* Учебное пособие по турецкому языку: Для 3-го года обучения. — М., 1952 (совместно с Ф. П. Гайдаровым и В. А. Шаниным);
* Памятники половецкого языка XVI в. // Академику В. А. Гордлевскому к его 75-летию: Сборник статей. — М., 1953. С. 90-97;
* Учебное пособие по турецкому языку: Для 2-го года обучения. — М., 1954;
* Имя прилагательное в тюркских языках: (На материалах турецкого языка) // Вопросы языкознания. 1955. № 4. С. 55-64;
* Сборник тематических текстов на турецком языке для старших курсов. — М., 1958 (совместно с П. С. Аровиной);
* Документы на половецком языке XVI в.: (Судебные акты Каменец-Подольской армянской общины). — М., 1967 (транскрипция, перевод, предисловие, комментарии).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər