open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
191 (ədəd)

**Yüz doxsan bir** — say sistemində ədədlərdən biri. Yüz doxsandən sonra,  yüz doxsan ikidən əvvəl gəlir.

## Riyaziyyatda

### Əsas hesablamalarda
* ** Yüz doxsan bir ədədi** —tək ədəddir və eyni zamanda sadə ədəddir.

### Say sistemində

## Elmdə

## Dində

## İnam və etiqadlarda

## Digər sahələrdə

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
194 (ədəd)

**Yüz doxsan dörd** — say sistemində ədədlərdən biri. Yüz doxsan üçdən sonra,  yüz doxsan beşdən əvvəl gəlir.

## Riyaziyyatda
### Əsas hesablamalarda
* ** Yüz oxsan dörd ədədi** — cüt ədəddir və eyni zamanda mürəkkəb ədəddir.
Addım

**Addım** — çox qədim vaxtlardan bu günə qədər xalq arasında geniş işlənən və təxminən 1 m-ə bərabər uzunluq ölçüsü vahididir. 

## Ümumi məlumat

Çox güman ki, qədim insanlar yeriyərkən addımlarını saymağa başlamış və sonra da bundan ölçü vahidi kimi istifadə etmişlər. Bəlkə də insanların istifadə etdikləri ilk uzunluq ölçü vahidi elə addım olmuşdur. Bu gümanın gerçək hesab olunması üçün hər cür əsas vardır. 

İstər Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında, istərsə də klassik yazılı ədəbiyyatda addım sözünə tez-tez rast gəlinməsi də ondan uzunluq ölçüsü vahidi kimi xalq arasında geniş şəkildə istifadə olunduğunu göstərir: "Eni də az olsa, on beş-iyirmi addım var". 

On addım kənarda yatmayır təkə, 
Gəzinir oylağa baş çəkə-çəkə.
 
Addım təkcə Azərbaycanda deyil, digər türk xalqlarında da işlənmişdir (Türkdilli xalqlardan bəziləri addıma qədəm deyirlər. Bu söz Azərbaycanda da işlənir. Evə gələn gəlinə də, qonağa da "qədəmi sayalı olsun" - deyirlər). 

Addım haqqında ayrı-ayrı ədəbiyyatlarda verilən bilgilər bəzən bir-birinə yaxın olsalar da, onların arasında kəskin fərqlənmələr də vardır. Bəzilərində 1 addımın təqribən 28,8 sm-ə, digərlərində 12 min addımın 1 fərsəngə bərabər olduğu göstərilir. 1 fərsəng 6 km-dirsə, burada 1 addım 0,5 m olur. Başqa bir ədəbiyyatda "1 addımın insanın boyunun yarısına bərabər olduğu" göstərilir. Bu, Azərbaycanda işlənən addımın ölçüsünə uyğun gəlir. Qədim insanın boyunun 2 m-ə yaxın olduğu (bu gün də belə ucaboylu insanlar var) nəzərə alınsa, onun yarısı 1 m olur. Elə buna görədir ki, bu gün Azərbaycanda xalq arasında addım 1 m-ə bərabər götürülür. 
Dayaz çayları keçmək üçün hər metrdən bir iri daş qoymaqla düzəldilən addamaslar da addım sözündən yaranmışdır, çünki burada suya düzülən daşların arası təxminən 1 addım olur.

## Mənbə

'''Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 454. ISBN 978-9952-34-152-2

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Dominikan Respublikası bayrağı

**Dominikan respublikasının bayrağı** — Dominikan Respublikasının Dövlət bayrağı

Dominikan Respublikası bayrağı günümüzdəki halı ilə 1863-cü ildən bu yana istifadə olunur.

Bayraq, mavi, qırmızı və ağ rənglərdən ibarətdir. Üfüqi və şaquli olaraq bayrağı dörd bərabər parçaya bölən ağ xaç, ölkənin müstəqillik mübarizəsi əsnasında həyatını itirən xalqını simvollaşdırma etməkdədir. Qırmızı rəng azadlıq döyüşü əsnasında axan qanı, mavi isə daimi azadlığı ifadə edir.

Ölkənin rəsmi orqanları tərəfindən istifadə edilən bayrağında, ölkənin gerbi tam ortada iştirak etməkdədir.
Kosovo bayrağı

**Kosovo bayrağı** — bayraq mavi fonda 6 ulduzdan və onun altındakı Kosovo xəritəsindən ibarətdir. Altı ulduz ölkədə yaşayan altı etnik qrupu, o cümlədən türkləri təmsil edir. Türklərdən başqa digər etnik qruplar; Albanlar, serblər, qoranlar, qaraçılar və bosniyalılar. Müstəqilliyin elan edilməsi ilə yeni Kosovo bayraqlarının çoxu Türkiyədə istehsal olundu. Öz ölkəsinin xəritəsini daşıyan Kipr Respublikasının bayrağından sonra ikinci bayraqdır.

Kosovo və Kosovo bayrağı dünyanın bir çox ölkəsi tərəfindən tanınmır.

## İstinadlar
Gavalıkimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki yarımfəsiləsi.

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

## Cinsləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
191 (dəqiqləşdirmə)

*191 — il
*191 (ədəd) — ədəd
*191 — Şuşa rayonunun 1 aprel 2013-cü ilə qədərki telefon kodu. (yeni kod: 26)
*E.ə. 191 — il
*NGC 191A —
Rubus arcticus

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Yayılması
Bitki Şimal yarımkürəsinin soyuq və mülayim zonalarında yayılmışır. Meşələrdə, çəmənliklərdə, çay kənarında, bataqlıqlarda və tundrada, dəniz səviyyəsindən 1200 m yüksəkliyə qədər ərazilərdə inkişaf edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yapışqanyarpaq böyürtkən

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Sinonimləri
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
** 
** 
** 

## Yarımnövləri
** 
** 
** 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Monqolustan bayrağı

**Monqolustan bayrağı** — Monqolustanın Dövlət bayrağı 12 fevral 1992-ci ildə qəbul edilmiş olan qanun layihəsi ilə qəbul edilmişdir.1949-cu ildəki *[[Monqolustan Xalq Respublikası]]nın* bayrağına olduqca oxşayan bayrağın köhnə bayraqdakından tək fərqi sosialist quruluşu göstərən *Ulduz* işarəsinin götürülmüş olmasıdır.

Monqolustan bayrağının rəngləri müvafiq olaraq üç bərabər şaquli sütuna, qırmızı - mavi - qırmızıya bölünür. Bayrağa baxan şəxsin sağında qalacaq şəkildə qırmızı sütunun ortasında Soyombo adı verilən milli emblem vardır. Bu nişan alov, günəş, ay, yer, su və Taijitunun həndəsi təsvirlərindən ibarətdir.

## Qalereya

Fayl:Flag of Mongolia (1911-1921).svg|Boqd Xanədanlığının bayrağı
Fayl:Flag of the People's Republic of Mongolia (1921-1924).svg|1921-1924-cü illərdə Monqol Kommunist İnqilabçıların bayrağı
Fayl:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|1924-1940-cı illərdə Monqolustan Xalq Respublikasının bayrağı
Fayl:Flag of the People's Republic of Mongolia (1945-1992).svg| 1940-1992-ci illərdə Monqolustan Xalq Respublikasının bayrağı
Banks itburnusu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Vətəni Çindir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 6–8 m olan həmişəyaşıl, budaqları nazik, tikansız dırmanan koldur. Yarpaqları 3–5, bəzi hallarda 7 ədəd olub, teli neştərşəkilli, yumurtavari və ya uzunsov, parıldayandır, əsas damar boyu tüklü yarpaqcıqları vardır. Saplağı nazik, uzunluğu 3 sm-dir. May ayından başlayaraq avqustun axırına qədər çiçəkləyir. Meyvəsi xırda, kürəkşəkillidir.

## Ekologiyası
Şaxtaya az davamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Abşeronda dekorativ bitki kimi üstüörtülü balkonları, çardaqları örtmək üçün istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çin qızılgülü

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Çin, Şərqi Himalayda, Nepal, Hindistan və Pakistanda, Avropada, Kiçik Asiyada və Yaponiyada yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 1–2 m, gövdəsi düz dayanan koldur. Budaqları bənövşəyi-qonur, kəsiyində yumru, təxminən iynəsizdir. Yarpaqları mürəkkəb, uzunluğu 5-11 sm, yalançı zoğları saplaqla bitişik, kənarları bütöv, vəzicikli-tükcüklü, ucu bizdir. Çiçəkləri sadə (5 ləçəkli), yarımçoxləçəkli və ya çoxləçəkli, 2-5 olmaqla qruplarla yerləşmiş, bəzən tək, bir az ətirli və ya qoxusuz, diametri 4-5 sm-dir. Çiçək saplaqları 2,5-6 sm, təxminən çılpaq və ya vəzicikli-tükcüklü, çiçək altlıqları 1-3, xətvari, çılpaq, kənarları vəzicikli və ya bütöv armudvari, çılpaqdır. Kasayarpaqları 5, yumurtavari, bəzən yarpaqvari formalı, kənarları bütöv və ya bir az lələkvari-pərli, bəzən bütövdür. Ləçəkləri qırmızı, çəhrayı, ağ və ya bənövşəyi çalarlı, əks-yumurtavari, ucu oyuqludur. Meyvələri qırmızı, çılpaq, yumurtavari və ya armudvari formalı, diametri 1-2 sm-dir.

## Ekologiyası
Münbit torpaqlarda daha yaxşı bitir. Rütubətə istiyə davamlıdr. Sərt şaxtalarda yerüstü hissələri məhv olur.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqaz və Naxçıvan MR-da təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Çiçəkləri və meyvələri Çin təbabətində qalxanabənzər vəzinin xəstəliklərinin müalicəsində istifadə edilir. Çin qızılgülü Pekinin simvollarından biridir. Dekorativ kol bitkisidir, otaqlarda becərilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Rosa dumalis

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Skandinaviya, Avropada yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 3 m-dək olan koldur. Budaqları qövsvari əyilmiş, iynələri çox vaxt qeyri-bərabər, əsasən zoğlarda oraqvari əyilmişdir. Yarpaqları iri, uzunluğu 15-20 sm, yalançı zoğları yaxşı inkişaf etmiş, uzunluğu 10–12&nbsp;mm, eni 4–5&nbsp;mm, çılpaqdır. Xırda yarpaqları 7, bəzən 5 və ya 9, ellips- yumurtavari formada, sadə dişlidir. Alt tərəfdə tükcükləri və vəzcikləri yoxdur, açıq və ya göyümtüldür. Çiçəkləri parlaq çəhrayı, tək, bəzən az çiçəkli çiçək qruplarında yerləşir, çiçək saplağı çox qısadır, əsasən yetişmiş meyvənin uzunluğuna çatmır, çılpaq və hamardır. Kasayarpaqları ensiz, lələkvari çıxıntılı, çiçəklədikdən sonra yuxarıya qalxmış və təxminən birləşəndir, yetişmiş meyvələrin üzərində qalır. Dişicik ağızcığının başı iri, təxminən oturaq, ağ tükcüklüdür. Hipanti oval, şarşəkilli-yumurtavari, çılpaq və hamardır, meyvəcikləri qozaşəkillidir.
 
## Ekologiyası
Torpağa tələbkar deyildir. Daşlı çınqıllı yamaclarda bitir. Quraqlığa, işığa, günəşə davamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan MR-da təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Qrup əkinlərində istifadəsi məqsədyönlüdür. Vitaminli bitki kimi təsərrüfatda istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İyli itburnu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Avropada, Kiçik Asiya, İran və Əfqanistanda yayıılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Orta boylu, 1,5-2 m, bəzi hallarda 50-60 sm-ə qədər hündürlüyə və uzun qəhvəyi rəngli qövsvarı əyilmiş budaqlara malik koldur. Qopartikanları düz, bizvarı, bəzi hallarda oraqvarı əyilmişdir, qılcıq şəklində olanı da vardır. İyun və iyul aylarında çiçək açır. Çiçəkləri çoxləçəklidir, tək və ya iki-üç ədəd yerləşərək azçiçəkli çiçək qrupuna toplaşmışdır. Ləçəkləri parlaq sarı rəngdə, içəri hissəsi sarımtıl-qırmızıdır, xoşa gəlməyən iyə malikdir. Meyvəsi kürə şəklində, qırmızı rəngdə olub, enli, uzun tüklü boğazcığa malikdir.

## Ekologiyası
Meşədə açıq yamaclarda, dağ çaylarının sahillərində tək və ya kiçik qruplarla bitir. Əsasən kölgəli və nəm yerlərdə rast gəlinir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqaz və Naxçıvan MR-da təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Tərkibində efir yağı vardır. Yaşıllşdırmada istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sinqapur bayrağı

**Sinqapur bayrağı** — Sinqapurun rəsmi dövlət simvollarından biri. İlk dəfə 1959-cu ildə Sinqapur Britaniya İmperiyasına daxil olduğu dövrdə təsdiq edilib. İkinci dəfə 8 avqust 1965-ci ildə həmin bayraq müstəqil dövlətin rəmzi kimi qəbul edilib.

Sinqapurun dövlət bayrağı 2 bərabər üfüqi zolaqdan ibarətdir: qırmızı və ağ. Qırmızı zolağın solunda aypara və 5 ulduz şəkli təsvir olunub. Sinqapurun bayrağını hazırlayan şəxs To Çin Çaedir. 1965-ci ildə rəsmi olaraq ölkənin milli bayrağı kimi qəbul edilib. Qırmızı rəng insanların ümumi qardaşlığını və bərabərliyini təmsil edir. Ağ rəng paklıq və yaxşılıq rəmzidir. Aypara şəkli gənc və inkişaf edən milləti tərənnüm edir. 5 ulduz isə Sinqapurun ideallarıdır: demokratiya, sülh, inkişaf, ədalət və bərabərlik. Ölçüsü 2:3 nisbətindədir.
Göyümtül qızılgül

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Şimal yarımkürəsinin subtropik vilayətlərində, Afrikada yayılmışlar.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 10 m-dək, yeraltı zoğlu və ya zoğsuz, yarpağını tökən və ya yarım həmişəyaşıl düz dayanan, qövsvari əyilmiş və ya sürünən gövdəsi olan kol və ya liandır. Gövdəsinin, bəzən yarpaqların saplaqlarında müxtəlif formlı və ölçülü tikanları olur. Yarpaqları növbəli, qeyri bərabər - lələkvari mürəkkəb, yalançı zoğlu, bəzən sadədir. Çiçəkləri ikicinsli, aktinomorf, diametri 1,5-8 (10) sm, qalxanvari və ya süpürgəvari çiçək qruplarına yığılmış və ya təkdir. Hipantiləri şarşəkilli, yumurtavari və ya ellipsvari, oxlu, yuxarı hissəsində vəziciklidir, toxumadan inkişaf etmiş nektarlı diski vardır. Kasa yarpaqları (4) 5 ədəd, yarpaq şəkilli, kənarları bütö və ya lələkvarı bölünmüş, meyvələrdə qalan və ya (bəzən hipantinin yuxarı hissəsi ilə) töküləndir. Ləçəkləri 4-5 ədəd sarı, ağ, çəhrayı və ya qırmızıdır. Erkəkcikləri çoxsaylı, tozluqları iki yuvalıdır. Meyvəyarpaqları çoxsaylı, oturaq və qısa ayaqlarda, hipantinin  dibində və içəri divarlarının aşağı hissəsində yerləşmiş, tükcüklüdür, bir yuvalı, biranatrop toxum rüşeymi vardır. Meyvəsi qoza meyvəciklərdən ibarət olan sinarodidir. 

## Ekologiyası
Əsasən mülayim və isti iqlimli ərazilərdə yayılmışdır. Quraqlığa, istiyə davamlıdır. Torpağa tələbkar deyildir. 
 
## Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan MR-nın Culfa rayonunda təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
R.canina və R.dumalis itburnularının hidridləşməsi nəticəsində yaranmışdır. Çox geniş becərilir, bağ və parklarda istifadə edilir və çox saylı sortları vardır.    

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çoxçiçəkli itburnu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Albaniya, Belçika, İngiltərə, Danimarka, Finlandiya, Fransa, İrlandiya, İsveçrə, İspaniya, Bosniya və Herseqovina, Monteneqro, Xorvatiya, Serbiya, Portuqaliya, Norveç, Polşa, Estoniya, Latviya və Litva, Rusiya, Belarus, Almaniya, Ukrayna, Gürcüstan, Ermənistan, Türkiyədə yayılmışdır. İlk dəfə Britaniya botaniki Ceyms Edvard Smit tərəfindən 1813-cü ildə təsvir edilmişdir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 0,5-1,5 m olan, gövdəsi iynələrlə  örtülmüş, yarpağı tökülən koldur. Yarpaqları mürəkkəb, oval və ya ellipsvari formalı, yumşaq, cüt dişli, boz-yaşıl rənglidir, alt tərəfi vəzicikli tükcüklərlə örtülmüşdür, növbəli yerləşir. Yarpaqların ətri qatranlıdır. İyun-iyulda çiçəkləyir. Çiçəkləri iri, tək və ya 2-3 ədəd çiçək qrupuna yığılmış, ləçəkləri dişli, rəngi çəhrayı və ya açıq bənövşəyidir. Meyvəsi vəzicikli-tükcüklü, şarşəkilli, qırmızı rəngli qozadır. Xromosomların  sayı - 2n=28
 
## Ekologiyası
Quru, qayalı yamaclarda, otlaqlarda, meşə kənarında rast gəlinir. 
 
## Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan MR-da təbii halda yayılmışdır. 

## İstifadəsi
Dekorativ bitki kimi becərilir. Meyvələrindən mürəbbə hazırlanır.  

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Liberiya bayrağı

**Liberiya bayrağı** — Liberiyanın dövlət bayrağı ABŞ bayrağını xatırladır, bayraqda 11 zolaq (6 qırmızı və 5 ağ) və göy fonda ağ ulduz vardır. 

Liberiyanın bayrağı rəsmi olaraq, 1847-ci ildə qəbul edilib. Bayrağın 11 zolağı Liberiyanın müstəqillik bəyannaməsindəki imzaların sayı ilə eynilik təşkil edir. Qırmızı rəng cəsurluğu, ağ rəng isə mənəvi əsasları təmsil edir. Ağ rəngli beşguşəli ulduz Afrika materikində ilk müstəqil dövləti və qulların azadlığını tərənnüm edir. Mavi rəngli kvadrat isə Afrika materikinin və qardaşlığın rəmzidir. Dünya ticarət donanmasında ən çox Liberiyanın bayrağından istifadə olunur. Səbəb isə bu bayrağın istifadəsinə görə ticarət gəmilərindən ucuz rüsum haqqının alınmasıdır.
Liviya bayrağı

**Liviya bayrağı** — Afrika ölkəsi olan Liviyanın  24 dekabr 1951-ci ildə ilk dəfə istifadə olunan bayrağı, 27 fevral 2011-ci ildə rejimin dəyişikliyindən sonra Liviya hökumətinin Milli keçid Şurası tərəfindən yenidən istifadə verildi.

Bayraq, 1951-1969 illəri arasında istifadə edilən Liviya Krallığı bayrağı ilə eynidır. Mülki müharibədən əvvəl istifadə edilən düz yaşıl zəmindən ibarət bayraq Muəmmər Qəddafi rejiminin dayandırılması ilə ləğv edildi.

## Tarix

File:Flag of Libya (1951).svg|Liviya Birləşmiş Krallığın bayrağı24 dekabr 1951 — 7 noyabr 1969
File:Flag of Libya (1969–1972).svg|Liviya Ərəb Respublikasının bayrağı7 noyabr 1969 — 31 dekabr 1971
File:Flag of Libya (1972–1977).svg|Liviya Ərəb Respublikasının bayrağı1 yanvar 1972 — 11 noyabr 1977
File:Flag of Libya (1977-2011).svg|Böyük Liviya Ərəb Sosialist Xalq Cəmahiriyyəsinin bayrağı11 noyabr 1977 — 3 avqust 2011
File:Flag of Libya.svg|Liviya Dövlətinin bayrağı3 avqust 2011
Asena

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şimali Makedoniya bayrağı

**Şimali Makedoniya bayrağı** — Şimali Makedoniya Respublikasının dövlət bayrağı. Bu, səkkiz fərqli şüaları olan sarı günəşin təsvirindən ibarət qırmızı parçadır. Bayraq Şimali Makedoniyanın dövlət himni ilə oxunan "azadlığın yeni günəşi"ni () təmsil edir. Miroslav Qrçev tərəfindən hazırlanmış bayraq 1995-ci ildə qəbul olunmuşdur.
Malta bayrağı

**Malta bayrağı** — Maltanın Dövlət bayrağı

## Malta bayrağı haqqında
Maltanın hazırkı bayrağı 1964-cü ildən bəri öz halını dəyişmədən saxlayıb. Lakin bu ildən əvvələdək Maltanın bayrağı bir çox dəyişikliklərə məruz qalıb. Buna səbəb isə Maltanın uzun illər İngiltərə Krallığının müstəmləkələrindən biri olması idi. Bugünkü bayrağın eninin və uzunluqlarının nisbəti 2:3-dür.

## Maltanın keçmiş bayraqları
alt=|left|thumb|19-cu əsr Malta Tac Koloniyasının bayrağı
alt=|left|thumb|Malta Tac Koloniyasının bayrağı (1875-1898)
alt=|left|thumb|Malta Tac Koloniyasının bayrağı (1898-1923)
alt=|left|thumb|Malta Tac Koloniyasının bayrağı (1923-1943)
alt=|left|thumb|Malta Tac Koloniyasının bayrağı (1943-1964)
alt=|left|thumb|Qeyri-rəsmi Malta bayrağı (1943-1964)
FİFA Klublararası Dünya Çempionatı 2001

**FİFA Klublararası Dünya Çempionatı 2001** — 2001-ci ildə İspaniyada keçirilməsi planlaşdırılmış, lakin baş tutmamış ikinci turnir.
Xaqan

**Xaqan** () — erkən orta əsrlərdə bir çox türkdilli xalqlarda dövlət başçısının titulu.

"Xaqan" termininə ilk dəfə çin salnamələrində rast gəlinir. Sonralar Kiyev knyazları da bu titulu qəbul etdilər. Monqol imperiyası dövründə isə bu titul "imperator" mənasında işlədildi. Monqol imperiyasında **Qağan** şəklində idi.

## İstifadəsi
Bu titula ilk dəfə qədim çin mənbələrində rast gəlinir. Onlar III yüzillikdə yaşayan syanbilərin ulu xanını belə adlandırırlar. 402-ci ildə jujanlar hun titulu olan şanyünün əvəzinə xaqanı qəbul etmişdilər. 551-ci ildə avarlar və göytürklər bu titulu jujanlardan aldılar. Göytürk xaqanlığı çökdükdən sonra digər türk xalqları — xəzərlər, uyğurlar, qarluqlar, kiməklər və qırğızlar xaqan titulundan istifadə etdilər. Qərb mənbələrində isə "caganus" kimi latınlaşdırılmışdır.

Osmanlıda *Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn *(torpaqların və dənizin xaqanı) titulu mövcud idi. Çində Li Şimin dövründə Birinci Göytürk xaqanlığı dağıldıqdan sonra imperatorlar özlərinə "Tian Kehan" yəni "Səma xaqanı" deməyə başladılar.

İbn Rustanın yazdıqlarına əsasən X əsrdə rus hökmdarları xaqan adlanırdı: I Vladimir, II Svyatoslav, I Yaroslav xaqan adlanırdı.

## İstinadlar

## Mənbə
* Дренетюркские языки и литературы. Главная редакция восточной литературы издательства "Наука", 1986. С. 56–58.
* Modern Enciclopedia of Russian and Soviet History. Vol. 15.
* Новосельцев А. П. К вопросу об одном из древнейших титулов русского князя // История СССР, 1982, № 4. С. 150–159;
* Трубецкой Н. С. О туранском элементе в русской культуре.
* Трубецкой Н. С. История. Культура. Язык. М., 1995. С. 141–162.
*
Qırğız xaqanlığı

**Qırğız xaqanlığı** — 831-ci ildə Ötüken və ətrafını ələ keçirərək Mərkəzi Asiyada qurulan türk dövləti. Hökmdarları xan titulu daşıyırdı.

## Tarixi

### İlk dövlət
Qırğızların bilinən ilk hökmdarları Bars xaqan adı ilə bilinən İnanc Alp Bilgədir. Tabğaclar və Türkeşlərlə İkinci Göytürk xaqanlığına qarşı ittifaqa qoşulmuşdu. 710–711-ci illərdə Tonyukuk, Kül Tigin və Bilgə xaqanın ordusuna məğlub olaraq öldürüldü. Övladları daha sonra Çinə səfir kimi getdilər.

### İkinci dövlət
Qırğızlar 820-ci ilədək Göytürk xaqanlığı və Uyğur xaqanlığına tabe olsalar da İnal Ajonun özünü xaqan elan etməsindən sonra müstəqil yaşamağa başladılar. 839-cu ildə uyğur əyanlarından Bağa Sanqunun Ajoya pənah gətirməsi və dəstək tələb etməsindən sonra 100.000 nəfərlik Qırğız ordusu Ordu-Balıq şəhərini ələ keçirdi və yandırdı. Taihe xatun əsir götürüldü.

Ajonu əvəz edən Alp Solaqay xaqan uyğurlara qarşı müharibəni davam etdirməyi qərara aldı. Anhsi və Beşbalıq şəhərlərini Qoço Uyğur idikutluğunun hakimi Bilgə Pan Tiginin əlindən aldı. Dövlətin sərhədlərini Mançuriyaya qədər genişləndirdi.

845-ci ildə Çenmin xaqan Tan sülaləsi imperatoru Vuçonq tərəfindən rəsmən tanınmışdı.

847-ci ildə hakimiyyətə keçən oğlu İnvu Çenmin xaqan isə II Hsüançonq tərəfindən tanınmışdı.

## İstinadlar

## Mənbə
* Бартольд В. В. Киргизы: Исторический очерк. Фрунзе, 1927.
* Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. I., М.; Л. 1950.
* Козьмин Н. Хакасы: Историко-этнографический и хозяйственный очерк Минусинского края. — Иркутск, 1925.

## Xarici keçidlər
Franşe dovşanalması

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Vətəni Qərbi Çindir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 2 m olan və ildə təxminən 15 sm boy atan koldur. Yarpaqları qalın, 2-3 sm uzunluğunda, parlaqdır, aşağı hissədə sıx sarımtıl tükcüklərlə örtülmüşdür. İyulda çiçəkləyir. Meyvələri oktyabr ayında tam yetişir, çoxtoxumlu, yumurtavari formalı, narıncı-qırmızı rənglidir, uzunluğu 5-7 mm-dir. Mülayim keçən qışda giləmeyvələri kolların üzərində yaza qədər qalır.

## Ekologiyası
İsti, günəşli yerlərdə yaxşı bitir. Kəskin keçən qışdə kök boğazına qədər donur.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeronda geniş şəkildə park və bağların salınmasında, şəhərlərin yaşıllaşdırılmasında istifadə edilir.

## İstifadəsi
Bal verən bitkidir. Tək və qrup əkinlərində, daşlıq yerlərdə yaşıllaşdırma işlərində çox əlverişlidir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çəhrayı dovşanalması

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Təbii halda Pakistanda, İranda, Hindistanda daşlı-qayalı sahələrdə yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Kolun hündürlüyü 2 m-dək, seyrək çətirli və elastik, qonur, parlaq zoğludur. Yarpaqları yumurtavari və ya ellipsvari, uzunluğu 5 sm-dəkdir. Çiçəkləri şaxələnmiş ləçəkli, çəhrayı, sıx qalxanlarda yerləşir. Meyvələri tutqun qırmızı, 7 mm-dək, çəyirdəkləri 2-dir. Çəhrayı dovşanalması hər il may-iyunda çiçəkləyir, sentyabrda meyvə verir, toxumlarını özü səpir. Uzunömürlüdür, 30–40 il yaşayır.

## Ekologiyası
Soyuğa və quraqlığa davamlı, işıqsevən, torpağa tələbkar deyil. Duza, toza, qaza davamlıdır. Zərərverici və xəstəliklərə az yoluxur.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeron və yarımadaya yaxın yerlərdə, park və bağlarda geniş şəkildə becərilir.

## İstifadəsi
Çiçəkləmə və meyvəvermə dövründə çox dekorativdir. Müxtəlif şəhər əkinlərində geniş istifadə etmək üçün tövsiyə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Söyüdyarpaq dovşanalması

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Çinin qərbində, Avropada təbii halda bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 5 m-əqədər, sallaq budaqlı, həmişəyaşıl koldur. Yarpaqları neştərvari-ellipsvari və ya uzunsov-ellipsvaridir, ucu itidir, uzunluğu 3-8 sm, eni isə 2 sm-dir. Üst səthi tünd yaşıl rəngli, qırışlıdır. 30-100 ədəd ağ rəngli çiçəkləri, diametri 3-5 sm olan qalxanvari çiçək qrupunda yerləşir. Vegetasiyası aprel ayından başlayaraq oktyabr ayına qədər davam edir. May ayında çiçəkləyir, meyvəsi sentyabrda yetişir və şaxtalara qədər kolun üzərində qalır. Meyvələri yumru formalı, alqırmızı rəngli, 0,5 sm uzunluqda olub, 2-3 toxumludur. Qeyd olunan növün sürünən söyüdyarpaq dovşanalması (Cotoneaster salicifolius f.repens) forması da məlumdur. Bu hündürlüyü 70 sm, çətrinin diametri 240 sm olan sürünən koldur.

## Ekologiyası
Şaxtaya, quraqlığa davamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Bağ və parklarda, yaşıllaşdırmada istifadə üçün yararlıdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Üfüqi dovşanalması

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Təbii şəraitdə Krımda, Qafqazda, Sibirdə, Orta və Mərkəzi Avropada, Monqolustanın şimalında, Himalayda, Çində yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 2-3 m-ə çatan, dəyirmi çətirli, yarpağını tökən, çox budaqlı koldur. Cavan budaqları tükcüklərlə örtülüdür. Ağac yaşlandıqca bu tükcüklər hamar və parlaq olur. Yarpaqları yarımdairəvi və ya enli-oval şəkilli olub, diametri 2-5 sm-dir, üst səthi tünd-yaşıl, hamar, alt səthi isə boz keçətükcüklüdür. May ayında çiçəkləyir. Çiçəklər ağımtıl-çəhrayıdır, 2-4 ədəd olmaqla aşağı əyilmiş salxım çiçəkqrupuna yığılmışdır. Meyvələri tünd-qırmızı rəngli, çəyirdəkmeyvədir, avqust ayında yetişir.

## Ekologiyası
Bitki torpağa tələbkar deyil, lakin əhəngli torpaqlarda daha yaxşı bitir. Şaxtaya, quraqlığa davamlı koldur.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Güclü inkişaf etmiş kök sisteminə görə torpağın bəkidilməsi üçün yararlıdır. Yaşıllaşdırmada istifadə üçün əlverişlidir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tamkənaryarpaq dovşanalması

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Təbiətdə Baltikyanı ölkələrdən Şimali Qafqaza qədər olan ərazilərdə bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Düz dayanan, çox budaqlı, hündürlüyü 2 m-ə qədər olan, yumru çətirli, yarpağı tökülən koldur. Cavan zoğları tüklü olur, sonradan çılpaqlaşır. Yarpaqları uzunluğu 5 sm olub, enli-yumurtavari formadadır, üstü tünd yaşıl, parlaq, hamar, alt tərəfi isə bozdur. Çiçəkləri çəhrayı-ağ rənglidir, 2-4 ədəd sallaq salxımlarda yerləşir. May-iyun ayında çiçəkləyir, meyvələri avqust ayında yetişir. Meyvələri alqırmızı, diametri 1 sm-ə qədərdir. Meyvələri payızın axırına qədər ağacda qalır. Toxum və qələmlə çoxalır.

## Ekologiyası
İşıqsevən, quraqlığa və istiyə davamlı bitkidir, günəşli yerlərdə bitir. Torpağa az tələbkardır, əhəngli torpaqlarda yaxşı inkişaf edir. Qışa yüksək davamlılığı ilə fərqlənir.

## İstifadəsi
Yaşıllaşdırmada dekorativ qrupların və canlı hasarların yaradılmasında istifadə edilir. Mədəni şəraitdə 1656-cı ildən becərilir. Yaşıllaşdırmada geniş istifadə olunur.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqaz (BQ) Quba, BQ şərq, BQ qərb, Kiçik Qafqaz (KQ) şimal, KQ cənub, KQ mərkəzi, Naxçıvan dağları, Lənkəran dağları. Yuxarı dağ vəhündürlüyü 2200 m-ə qədər olan subalp qurşağında, bəzən orta və aşağı dağ qurşaqlarında; bəzi yerlərdə alp qurşağının aşağı zolağına keçir.

## Yaşayış mühiti
Daşlı qayalı yamaclarda, işıqlı meşələrdə meşənin yuxarı kənarında, kollar arasında rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dağınıqcətirli dovşanalması

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Vətəni Cənubi-Şərqi Çindir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 1-2 m olan, sıxbudaqlı, dağınıq çətirli koldur. Yarpaqları kiçik, dairəvi, iti ucludur, kənarları azca dişlidir, qalın, səthi parlaqdır. Çiçəkləri xırdadır, qalxanvari salxımlarda yerləşir. May ayında çiçəkləyir, meyvələri sentyabr-oktyabrda yetişir.

## Ekologiyası
Abşeronun torpaq-iqlim şəraitinə davamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeron şəraitinə davamlıdır.

## İstifadəsi
Çiçəkləmə və meyvəvermə vaxtı dekorativ görünür. Park və bağların salınmasında istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Osteomeles

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## Növləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Crataegus apiifolia

*  — Crataegus monogyna bitki növünün sinonimi.
*  — Crataegus marshallii bitki növünün sinonimi.
*  — Crataegus viridis var. viridis bitki yarımnövünün sinonimi.
*  — Crataegus × macrocarpa nothovar. macrocarpa bitki yarımnövünün sinonimi.
Yalançı yemişan

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
İran, Türkiyə və Gürcüstanda yayılıb.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 10-12 m, gövdəsinin diametri 20 sm, yarpağı tökülən ağacdır. Oduncağı ağır, bərk, cod və möhkəmdir. Budaqları bozdur, cavan budaqları çılpaq olub, tünd qırmızıdır, üzərində 1, 5 sm uzunluğunda tikanlar yerləşir. Yarpaqları parlaq, açıq yaşıl rəngdədir, cavan yarpaqları azca tüklü, yaşlı yarpaqları isə çılpaqdır. Çiçəkləyən budaqların alt yarpaqları pazşəkilli, qısa saplaqlı, üç bölümlü, kənarları dişli, yuxarı hissəsi enli yumurtavari, uzunluğu 5-8 sm-dir. Çiçəkləməyən budaqların yarpaqları daha iri, əsas hissəsindən geniş pazşəkilli olub, 5-7 bölümlüdür. Çiçək qrupu 7-13 mm uzunluğunda, çiçək sapalğının üzərində yerləşir, çılpaqdır, diametri 8 sm-dir. Çiçəklərin diametri 2 sm-dir, kasayarpaqları yumurtavari iti ucludur, ətirlidir.Böyük, sulu və ətli meyvələri xoş dadlıdır. Şarvari, tünd qırmızı, 1-18 mm diametrində olmaqla, içərisində 2-5 iri toxumu vardır, çox vaxt birləşir.

## Ekologiyası
İstiyə, quraqlığa davamlıdır. Torpağa tələbkar deyildir. Kolluqlarda və yamaclarda bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan MR-da təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Kiçik əşyalar düzəltmək üçün istifadə edilir. Meyvələrindən mürəbbə hazırlanır və qurudulur. Meyvələri və çiçəkləri xalq təbabətində ürəyin tonuslandırıcı vasitəsi kimi və yüksək qan təziqinin müalicəsində çay və ya məhlul kimi istifadə edilir.

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Təpəcikli yemişan

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Təbii halda Şimali Amerikada çayların kənarındakı təpəciklərdə, quru yamaclarda və seyrək meşələrdə yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 5-8 m olan ağacdır. Budaqlarının üzərində seyrək halda 3-7 sm uzunluğunda tikanlar yerləşir. Yarpaqları tərs yumurtavari və ya ellipsvaridir. Uzunluğu 3-9 sm, eni isə 2-5 sm-dir, iti uclu və ya kütdür. Budaqlarının hər iki tərəfi zəif tükcüklüdür. Meyvəsi dairəvi, qəhvəyi-qırmızı rəngdədir. Toxumla çoxaldılır.

## Ekologiyası
Münbit torpaqlarda yaxşı bitir. İstiyə, kölgəyə davamlı olub, rütubət sevəndir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Yaşıllaşdırmada geniş ərazilərdə istifadə edilməsi məqsədyönlüdür.

## Yarımnövləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mahmızlı yemişan

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Vətəni Şimali Amerikanın Şərq hissəsidir. Yemişanın bu növü 1656-cı ildən Rusiyada mədəni halda becərilir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 6-10 m-ə, eni 6-8 m-ə çatan, sallaq budaqlı, xoruzun mahmızına bənzər tikanları, enli-yumru, əyri, şaxəli çətiri olan kol və ya balaca ağacdır. Yarpaqları uzunsov, yumurtaşəkilli, uzunluğu 8-10 sm, eni 4-5 sm-ə qədərdir, ayanın üst səthi parlaq tünd-yaşıl, alt səthi açıq-yaşıl, kənarı sivridişlidir.

Çiçəkləri ağ, diametri 2 sm-ə qədərdir, 15-20 ədəd olmaqla qalxan çiçək qrupuna yığılmışdır. Meyvələri al-qırmızı, çəyirdək meyvədir, sentyabrın üçüncü ongünlüyündə yetişir, bütün qış dövründə budaqların üzərində qalır. Payızda al-qırmızı şarşəkilli meyvələri və qırmızı, sarı yarpaqları bitkiyə çox dekorativ görünüş verir.

## Ekologiyası
Bitki quraqlığa, şəhər şəraitinə yaxşı dözür, soyuğa davamlı deyil.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Digər növlərə nisbətən budanması bitkinin dekorativ görünüşünü itirir. Dekorativ formaları vardır: iynəsiz (f.inermis); ensiz yarpaqlı (f.salicifolia) – xətvari-lansetvari yarpaqlı (f.lanciofolia); parlaq (f.splendens). Mahmızlı yemişan hündür, keçilməz canlı hasarların salınması üçün yararlıdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pazşəkilli yemişan

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Çin, Yaponiya və Tayvanda geniş yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 5 m, çətrinin diametri 3 m olan ağacdır. Çətiri kürəvi və ya yumurtavari formada olur. Budaqlarında nazik tikanlar yerləşir. Yarpaqların kənarı tam, yumurtavaridir, üstü çılpaq, parlaqdır. Çiçəkləri ağ rənglidir, sıx, çətirvari çiçək qrupuna toplanmışdır. Kasa yarpaqcıqları və ləçəkləri 5-dir. Yumurtalıq 1–5 meyvə yarpaqcığından əmələ gəlmişdir. 1–2, az-az hallarda 3–5 yuvalıdır. Çiçək yatağı bir qədər qapalı və meyvə yarapqcıqlarına bitişikdir. Meyvəsi iri olub, qırmızı rənglidir. Toxumla çoxaldılır. Aprel ayında çiçəkləyir, toxumları sentyabr ayında yetişir.

## Ekologiyası
Şaxtaya və quraqlığa davamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Respublikanın bəzi bölgələrində mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Park və bağlarda yaşıllaşdırmada istifadəsi mümkündür.
Ballı bitkidir. Meyvələri ətlidir, dadı xoşagələndir, kisel, kompot hazırlanır, qurudulub-döyülmüşündən isə şirin çörək bişirilməsində istifadə edilir. Həmçinin meyvələrindən qəhvə surroqatı, cavan yarpaqlarından xoş təmli və yorğunluğu çıxaran çay içkisi hazırlanır. Qabığı, yarpağı və zoğlarından boyaq kimi də istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yelpikvari yemişan

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Təbiətdə növün arealı Şimali Amerikanın şimal-şərqi rayonlarını - Kvebekdən Pensilvaniyayadək olan əraziləri əhatə edir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 6 m-dək olan, çoxgövdəli ağacdır. Budaqları yuxarı qalxan, qonur, zoğları çılpaq, bozumtuldur, kiçik budaqları isə əyridir. İynələri çoxsaylı, möhkəm, bir az əyilmişdir, uzunluğu 3-10 sm-dir. Yarpaqları enli- yumurtavari və ya rombvari, ucu biz, bünövrəsi enli və ya ensiz, xırda dişli, 4-6 cüt yelpikvari yayılan, dərin olmayan pərli, cüt dişciklidir. Uzunluğu 3-7 sm, eni 2,5-6 sm, bəzi zoğlarda uzunluğu 9 sm, eni 8 sm, üstü yapışıq tükcüklü, sonradan çıxıntılı və ya çılpaq olub, alt tərəfi də çılpaqdır. Saplaqların uzunluğu 1-4 sm, yalançı zoğları xətvari-lansetvari, vəzicikli-tükcüklü, tez töküləndir. Çiçək qrupları 8-12 çiçəkli, oxu zəif tükcüklüdür. Ağ ləçəkli və xətvari-lansetvari çiçəklərin diametri 1,5-2 sm olub, uzun çiçək saplaqlarında yerləşir. Kasayrpaqları vəzicikli-dişli, çılpaqdır, çiçəklədikdən sonra əyilir, erkəkcikləri 5-12, çəhrayı tozluqludur, sütuncuqları 3-5 ədəddir. Meyvələri ellipsvari, parlaq qırmızı, uzunluğu 8-12 mm, sarımtıl unlu şirəli lətlidir. Çəyirdəkləri 3-5, uzunluğu 6-7 mm, arxa tərəfdə 1-3 buğumludur. Mayda çiçəkləyir. Sentyabr-oktyabrda meyvələri yetişir. Yelpikvari yemişan C.macrosperma və C.chrysocarpa növlərinin hibrididir. 

## Ekologiyası
Soyuğa davamlıdır. Çay vadilərində bitir.  

## Azərbaycanda yayılması
Gəncədə, Bakıda, Qəbələdə və s. yerlərdə park və bağlarda təsadüf edilir. 
 
## İstifadəsi
1830-cu ildən mədəni şəraitdə becərilir, yaşıllaşdırılmada dekorativ bağçılıqda geniş istifadə olunur. 
  
## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qarameyvəli yemişan

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Təbii şəraitdə Qərbi Avropada yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 7 m-ə çatan dəyirmi çətirli ağacdır.Cavan zoğları aşağıya doğru sallanır, üzərində qısa tikanlar vardır. Yarpaqları yumurtavari və ya dəyirmi-yumurtavaridir, iti uclu, üstdən tünd yaşıl, alt hissəsi isə açıq yaşıl rəngli, zəif tükcüklüdür, uzunluğu 4-9 sm, еni isə 3-6 sm-dir. Qaidəsi еnli pazvari və ya bölümlüdür. Yarpaq saplağı ayadan 2-3 dəfə qısadır. Kənarları qеyri bərabər dişlidir. Çiçəkləri ağ və ya çəhrayı rəngli, diamеtri 15 mm-ə qədərdir, sıх, tüklü hamaşçiçək qrupuna yığılmışdır. Çiçək saplağı qısadır, еrkəkcikləri sarı tozcuqlarla örtülmüşdür. Mеyvələri şarvari, diamеtri 10-12 mm-dir, qara, üzərində göy ləkələri vardır. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Mеyvəsi avqustda yеtişir.

## Ekologiyası
Çay boyu kolluqlarda bitir. Rütubətsevən, istiyə, soyuğa davamlıdır.  

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın bəzi bölgələrində park və bağlarda mədəni şəraitdə becərilir.
 
## İstifadəsi
Dеkorativ görünüşə malikdir. Yaşıllaşdırmada istifadəsi əlvеrişlidir.  

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şərq yemişanı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Türkiyə, Azərbycan, Gürcüstan, Ukrayna, Albaniya, Siciliya, İspaniya və Şimali Qafqazda daşlı-qayalıq ərazilərdə bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 5 m-ə çatan, tikanlı, al-qırmızı, qonur, boz budaqlara malik kol və ya ağacdır. Yarpaqları 3 və ya 7 dilimli, uzunluğu еnindən 3-4 dəfə çoхdur, yayda rəngi-tünd yaşıl, payızda isə narıncı-qırmızıya çalır. Çiçəkləri ağ, al qırmızıdır, 12–15 mm uzunluqda olub, may-iyun aylarında çiçəkləyir. Mеyvələri şarşəkilli və ya bir az oval, diamеtri 10 mm-ə çatan çəyirdəkmеyvədir, sеntyabr-oktyabr aylarında yеtişir, uzun müddət ağacın üzərində qalır.

## Ekologiyası
Bitki soyuğa, quraqlığa davamlıdır. Torpağa tələbkar deyildir, qayalıqlarda daha yaxşı bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kiçik Qafqaz, Talış və Naxçıvan MR-da təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Bitki 200-300 il yaşamaqla 10 yaşından sonra mеyvə vеrir. Bir ağacdan 5-10 kq mеyvə yığılması yaхşı göstərici hеsab еdilir. Yеmişan plantasiyalarında hər hеktarda 600-ə qədər bitki əkilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Crataegus wattiana

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Əfqanıstanın və Pakistanın endemik bitkisidir. ABŞ-ın Vaşinqton ştatında becərilir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 5 m-ə çatan, qəhvəyi və ya boz gövdəyə, kürə və ya yumurtavari, bəzən assimmеtrik çətirə malik ağacdır. Yarpaqları növbəli yеrləşir, ayanın kənarı dilimli və ya bölümlüdür, səthi göy-yaşıl, çılpaq, bəzən qısa tükcüklərlə örtülüdür. Budaqların üzərindəki tikanlar qoltuq tumurcuqlarının şəkildəyişməsi olub, uzunluğu 2-sm-dir. Tumurcuqlar yumurtavari, dəyirmi, konusvari və ya uzunsov olub, 2-10 mm uzunluqdadır. Çiçəkləri ağdır, qalхan, bəzən sadə çətir çiçək qrupuna toplanaraq budaqların zirvəsində yеrləşir, may-iyun aylarında çiçəkləyir. Mеyvələri şarşəkilli, sarı, qırmızı və ya qaramtıl, 1-5 toхumlu giləmеyvədir, avqustda yеtişir.
   
## Ekologiyası
İstiyə, soyuğa, küləyə davamlııdır.  

## Azərbaycanda yayılması
Gəncədə, Zaqatalada həyətyanı sahələrdə  və parklarda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Qrup və tək əkinlərdə, qoruyucu mеşə zolaqlarının salınmasında istifadə еdilə bilər.        

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pirakanta

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Daryarpaq pirakanta

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Vətəni Cənubi Çindir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 4 m-ə çatan, budaqları iynəli koldur. Yarpaqlarının uzunluğu 5 sm-ə qədər olub, ensiz-uzunsovdur, əsasən, küt uclu, kənarları bütöv, üstü əvvəlcə tüklü olub, sonradan çılpaqlaşır. Çiçəklərinin diametri 0,8 sm-dir və ağ rənglidir. Meyvələrinin diametri 0,6-0,8 sm olub, şar şəkillidir, narıncı və ya qırmızı rəngdədir. Toxumla çoxaldılır.

## Ekologiyası
Quraqlığa davamlı, torpağa tələbkar deyildir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir. Bakı Nəbatat bağında introduksiya edilib.

## İstifadəsi
Bütün qış ərzində bitkinin üzərində qalan meyvələri bitkiyə dekorativ görünüş verir. Parklarda tək və qrup əkinlərində, canlı çəpərlərin salınmasında geniş istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dişli pirakanta

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Vətəni Şərqi Asiya və Hindistandır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 4–6 m olan, tikanlı, dağınıq budaqlı, həmişəyaşıl və ya yarım həmişəyaşıl koldur. Yarpaqları növbəli, neştərvaridir, uzunluğu 2–5 sm, kənarları dişli, çılpaq, üstü parlaq yaşıl rəngli, qısa saplaqlıdır. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri ağ rənglidir, mürəkkəb qalxanvari çiçək qrupunda yerləşir. Meyvələri xırda, alma şəkilli, qırmızı və ya narıncı rənglidir, oktyabr-noyabr aylarında yetişir. Toxumla çoxaldılır. Bitkini budadıqda müxtəlif forma vermək olur.

## Ekologiyası
Quraqlığa, istiyə, soyğa davamlı bitkidir. Torpağa tələbkar deyildir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Tək, qrup halında, canlı çəpərlərin salınmasında çox effektlidir. Xüsusilə payızda narıncı-qırmızı meyvələrlə örtüldükdə çox dekorativ olur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Chaenomeles cathayensis

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Vətəni Çindir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 3 m, çətirinin diametri 1,8 m olan iri koldur. Zoğları boz-qonur rənglidir, uzunluğu 2 sm-ə çatan iynələrlə əhatə olunmuşdur. Yarpaqları neştərvari və ya xətvari-neştərvaridir, yazda tünd alqırmızı və ya qonur rəngli, yayda tünd yaşıl rəngli olub, parlaqdır. Alt tərəfi açıq və az tüklüdür, uzunluğu və eni isə 1-3,5 sm-ə qədərdir. Yarpaqlarının kənarları dişlidir. Mayın axırından iyunun ortalarına qədər hər il çiçəkləyir. Çiçəklərinin diametri 3-4 sm-ə qədərdir, 2-3 ədədi çiçək qrupuna yığılmışdır, çəhrayı rənglidir. Meyvələri iridir, diametri 5 sm-ə qədər olub, yumurtaşəkilli formalıdır, sentyabrın ortasında yetişir. 4-5-ci ildə çiçəkləyir və meyvə verir. Toxumla və qələmlə çoxaldılır. Toxumların cücərməsi 29%-dir.

## Ekologiyası
İşıqsevən bitkidir. Qışa davamlılığı aşağıdır. Soyuq qışda cavan budaqları donur və yazda çiçəkləmə müşahidə edilmir.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeronun park və bağlarında geniş şəkildə istifadə olunur.

## İstifadəsi
Mülayim iqlimli zonalarda bəzi şəhərlərin yaşıllaşdırılmasında istifadə edilir. Meyvələri turş olub, ətlidir. Mürəbbə, kampot, kisel, jele və s. hazırlanmasında istifadə olunur. Oduncağı qonur və ya çəhrayımtıl-qonur rəngli olub, üst oduncaq qatında illik halqaları aydın görünür.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yapon xenomelesi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Vətəni Yaponiyadır. Çin və Avropada da becərilir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 3 m-ə qədər olan qollu-budaqlı koldur. Budaqları əlifi-yaşıl rəngdə, çılpaq, tikanları 1–1,5 sm uzunluğundadır. Yarpaqları 3–8 sm uzunluğunda olub, yumurtavari və ya uzunsov yumurtavaridir; uc hissədə itiləşmiş, əsasına doğru tədricən daralan, kənarı iti mişardişlidir. Yazda qırmızımtıl, sonralar hər iki tərəfdən çılpaq olub, üstdən parıltılı, tünd yaşıl rəngli, alt tərəfdən açıq rəngli, dekabr ayınadək ağacın üzərində qalır. Saplağı 6–12 sm uzunluqdadır. Çiçəkyanlığı tumurcuqşəkilli olub, kənarları dişlidir. Çiçəkləri 2–6 ədəd olmaqla keçən ilki zoğlardakı çiçək saplağında yerləşir, 5 sm-dək diametri olan al qırmızı, çəhrayı və ya ağ taclıdır. Kasacığı zəngvarı, tamkənarlı, kasayarpaqcıqlıdır. Sütuncuğu bir qayda olaraq çılpaqdır. Çiçəkləməyə yarpaqlamadan qabaq başlayır, meyvələri dəyirmi, yumurtaşəkilli olub, yaşıl sarı rəngli, xallı xırda nöqtəlidir. Meyvəsi sentyabr-oktyabr aylarında yetişir, 2–3 yaşlarında meyvə verməyə başlayır.

## Ekologiyası
Günəşə, işığa davamlı, münbit torpaqlarda yaxşı bitir. Sərt şaxtalardan əziyyət çəkir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Mülayim iqlimli zonalarda bəzi şəhərlərin yaşıllaşdırılmasında istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Giləmeyvəli alma

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Yabanı halda Şərqi Sibirin cənubunda, cənub-şərqində, Mançjuriyada və Şimali Çində bitir. 

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 5-10 m-ə çatan, yumru, sıx çətirli, çılpaq, nazik zoğlara malik ağacdır. Yarpaqları ellipsvari və ya yumurtavari, uzunluğu 8 sm, eni 4-4,5 sm, kənarları xırda dişli, ayanın üst səthi parlaq, çılpaq, ucu bizdir. Çiçəkləri ağ, diametri 3,5 sm-ə qədərdir. Meyvələri şarşəkilli, xırda, diametri 1 sm-ə qədər, uzun meyvə saplağına malik, qırmızı və ya sarıdır. Ağacda uzun müddət qalır. 
 
## Ekologiyası
Soyuğa, quraqlığa davamlıdır, budanmanı yaxşı keçirir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir.
 
## İstifadəsi
Bu növ bağ-parkla tək və qrup əkinlərində, canlı hasarlarda istifadə etmək üçün çox qiymətlidir. Çoxsaylı dekorativ formaları vardır.    
  
## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gavalıyarpaq alma

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Vətəni Şimali Çindir. Təbii halda Avropa və Asiyada geniş yayılmışdır. Mədəni şəraitdə 1750-ci ildən becərilir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 10 m-dən çox olan dekorativ ağacdır. Ağacın budaqları açıq-qonur və ya qırmızı rənglidir, enli, yumru çətir əmələ gətirir. Yarpaqları yumurtaşəkilli, ellipsvari və ya uzunsovdur, ucu biz, kənarları xırda dişlidir, əvvəl tüklü olub, sonradan çılpaqlaşır, parlaq tünd-yaşıl rənglidir, uzunluğu 10 sm-ə, eni isə 5-6 sm-ə çatır. Çiçəklərinin diametri 3 sm-ə yaxındır, ağ, bəzən çəhrayı rənglidir, 5-6 ədədi bir yerdə olmaqla çətirşəkilli çiçək qrupunda yerləşmişdir. Meyvələrin diametri 3 sm-ə çatır, şarşəkillidir, sarı və ya qırmızı rəngdədir.

## Ekologiyası
Almanın bu növü quraqlığa davamlıdır, yüngül qumsal torpaqlarda yaxşı bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Lənkəranda, Qubada, İsmayıllıda həyətyanı sahələrdə mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Yaşıllaşdırmada tək, qrup və xətvari əkinlərdə istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qəşəng alma

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Qəşəng alma dekorativ bitki kimi Yaponiya və Çində çox qədimdən becərilir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 8-9 m-ə çatan ağacdır. Budaqları qırmızımtıl-qəhvəyidir. Yarpaqları enli yumurtaşəkilli, oval və ya uzunsov-yumurtaşəkillidir, ucu sivriləşmişdir, göyümtül-yaşıl rəngdədir, əsası enli pazşəkillidir, kənarı xırda mişardişlidir. Yarpağın uzunluğu 8 sm-dir. Vegetasiya dövrü aprelin axırından sentyabrın əvvəllərinə qədər davam edir. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri ağımtıl-çəhrayı və ya açıq-qırmızıdır, 5-8 ədədi çətir çiçək qrupuna yığılmışdır. Meyvələri avqustda yetişir, şarşəkilli, qırmızı və ya sarıdır, diametri 2,5 sm-ə qədərdir. Meyvənin üzərində kasayarpaqlarının qalığı saxlanılır.

## Ekologiyası
Qışa orta dərəcədə davamlıdır, sərt şaxtaları, yazda isə hava şəraitinin kəskin dəyişməsini pis keçirir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Meyvələrinə görə çox dekorativdir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Meşə alması

**** () — aləminin dəstəsinin fəsiləsinin cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Rusiyanın Avropa hissəsində və Qafqaz meşələrində geniş yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 15 m-ə çatan ağac və ya kol bitkisidir. Yarpaqları iri, enli ellipsvari, uzunluğu 10 sm, ayanın üst səthi tünd-yaşıl, hamar, alt səthi açıqdır. Saplağın uzunluğu 5 sm-dir. Çiçəkləri ağ və ya çəhrayı, ətirli, diametri 4 sm olmaqla çətirşəkilli salxımlara yığılmışdır. Meyvələrinin diametri 3 sm, yaşılımtıl-sarı, turşdur.

## Ekologiyası
Soyuğa, quraqlığa davamlı bitkidir.

## Azərbaycanda yayılması
İsmayıllı, Quba, Qəbələ, Zaqatala və Balakəndə həyatyanı sahələrdə geniş istifadə olunur.

## İstifadəsi
Yarpaqlarının qurluşuna, çiçəklərinin rənginə görə bir-birindən fərqlənən müxtəlif dekorativ formaları vardır: sallaq budaqlı, meyvələri toxumsuz, yeməli; çoxləçəkli (f.plena) çoxsaylı, çoxləçəkli çiçəkli; qızılı (f. aurea) – sarı-alabəzək yarpaqlı; qırmızı meyvəli (f.purpurea) – effektli tünd qırmızı meyvəli; cənnət (f.paradisiaca) – cırtdan formaları olur. Mədəni şəraitdə tək və qrup əkinlərində, canlı hasarların salınmasında istifadə edilir. Bəzi sortları peyvənd kimi tətbiq edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax