open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İctimaiyyət

**İctimaiyyət** müəyyən meyarlara (sahə, zaman, münasibətlər, vs.) görə bir-birinə yaxın olan bir sosial qrupdur.

İnsan ictimaiyyətlərində niyyətlər, inanclar, tərcihlər, imtiyazlar, tələblər və risk kimi faktlar ictimaiyyətin birliyi üzrə təsir göstərə bilər.

## Ədəbiyyat
*Əliquliyev R.. Şükürlü S., Kazımova S. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan terminlər. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.

## Həmçinin bax
* Cəmiyyət
Seyit Sertçelik

**Seyit Sertçelik** — Moskva və Sank-Peterburqdakı dövlət arxivləri¬nə daxil olan və ermənicə bilən ilk Türkiyəli tarixçi, Ankara Universitetinin Ümumi tarix üzrə professoru, AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun fəxri doktoru. 

## Həyatı

## Fəaliyyəti

* 1964-cü ildə Bolunun Gerede ilçəsində anadan olub. 
* 1991-ci ildə Ankara  Universitetinin Dil və Tarix-Coğrafiya Fakültəsinin Tarix bölməsinin elmi əməkdaşı oldu.   
* 1991-ci ildə Özbəkistan Respublikasının Fərqanə Dövlət Universitetində qonaq müəllim kimi 6 ay pedaqoji fəaliyyətlə məşğul oldu.  
* 1993-cü ildə Antalyada təşkil edilən birinci Türk Dünyası Qurultayında iştirak edib. 
* Moskva və Sank-Peterburqdakı dövlət arxivlərinə daxil olan və ermənicə bilən ilk Türkiyəli tarixçi kimi erməni məsələsi ilə bağlı Rusiyanın 8 arxiv və kitabxanasında uzun illər elmi tədqiqat aparmışdır.  
* 2009-cu ildə Ankara Universitetində Ümumi tarix üzrə professor vəzifəsinə yiyələnmişdir. 
* 2012-ci il 24 oktyabr Azərbaycan-Türkiyə qardaşlıq əlaqələri tarixinin araşdırılmasında böyük xidmətlərinə görə AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun fəxri doktoru adına layiq görülüb.

## Həmçinin bax
*İsmayıl Seragəldin

## Xarici keçidlər
* Prof. Dr. Seyit Sertçelik 

## İstinadlar
Örnək (informatika)

**Örnək (nüsxə)**(ing. instance ~ ru. экземпляр ~ tr. örnek) – obyekt-yönlü proqramlaşdırmada: verilmiş sinfin obyektlər çoxluğu içərisində konkret obyekt; məsələn, List sinifinin mylist obyekti yaradılarkən (yəni onun üçün yaddaş ayrılarkən) List sinfinin örnəyi (nüsxəsi) əmələ gəlir. Sistemdə, adətən, müxtəlif obyektlərin çoxlu nüsxələri fəaliyyət göstərir. Bir sinfin bütün nüsxələri eyni əməliyyatlar toplusuna sahib olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Verilənlərin sıxlaşdırılması

**Verilənlərin sıxlaşdırılması** (; ; ) — verilənlərin ötürülməsində, verilənlər bazasının idarəedilməsi sistemlərində, faksimil rabitəsində, proqramların və verilənlərin disklərdə saxlanmasında, informasiyanın daha səmərəli ötürülməsi və ya saxlanılması məqsədilə onların "s*ıxılması*". Sıxlaşdırmanın ən məşhur üsullarından biri olan açar sözlərin kodlaşdırılmasında tez-tez rast gəlinən hər bir söz (məsələn, "*the*" və ya "*here*") ikibaytlı nişan ilə əvəz edilir; nəticədə mətn faylında hər bir belə sözə görə bir və ya daha artıq bayta qənaət edilir. A. Lempel’in və İ. Ziv’in işləyib hazırladıqları sıxlaşdırma üsulunda bütün artıq verilənlərin uzaqlaşdırılması nəzərdə tutulur. Verilənlərin sıxlaşdırılmasının müasir proqram və aparat vasitələrinin praktiki olaraq hamısı Lempel-Ziv alqoritminə (*LEMPEL-ZIV CODING*) əsaslanır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Həmçinin bax
* Verilənlərin ötürülməsi protokolları
* Verilənlər
* Verilənlər tipi

## İstinadlar
Mum lövhələr

* Eramızdan əvvəl 7-ci əsrdə Qədim Romada yazı yazmaq üçün **mum lövhələrdən** istifadə edilirdi. İçəri tərəfi mumla örtülən bu lövhələr taxtadan və ya fil sümüyündən hazırlanırdı və mumun üzərində stilos adlanan metal çubuqla hərflər cızılırdı. Mum lövhələrdən 1500 ildən artıq zaman müddətində istifadə edilmişdir. 

Eramızdan əvvəl 2-ci əsrdə '''perqament''' papirusu tədricən sıxışdırıb çıxarmışdır. Materialın adı onun ilk dəfə hazırlandığı Perqam şəhərinin adından götürülmüşdür.  Perqament aşılanmış qoyun, dana və ya keçi dərisindən hazırlanırdı. Papirusdan fərqli olaraq perqamentdən geniş istifadə olunmasının səbəbi onun üzərində suda həll oluna bilən mürəkkəblə yazılmış yazını silib, yenisini yazmaq imkanının olması idi. Bundan başqa, perqamentin hər iki üzünə yazı yazmaq mümkün idi.

## Gil lövhələr
*E.ə. 7-ci əsrdə informasiyanın saxlanması üçün **gil lövhələrdən** istifadə edilirdi. Yaş lövhələrin üzərinə yazı yazdıqdan sonra onları sobada bişirirdilər. Bu gil lövhələr dünyada ilk kitabxanaların əsasını təşkil edirlər. Bu kitabxanalardan ən məşhuru Nineviyada 30 minə yaxın mixi yazı löhhələrinin saxlandığı Aşşurbanipal kitabxanasıdır.

## Ədəbiyyat
*R.Əliquliyev, P.Salmanova. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları, 2013, 169 s.
Meşəsizləşdirmə

**Meşəsizləşdirmə** — meşə torpaqlarının meşə örtüyü olmayan torpaqlara, məsələn, tarlalar, əkin sahələri, otlaqlar, şəhərlər, çöllər və s. çevrilməsi prosesi. Ən çox meşə qırılması tropik tropik meşələrdə baş verir. İndiki dövrdə Yer kürəsinin təxminən 31%-i meşələrlə örtülüdür. Bu, kənd təsərrüfatının genişlənməsindən əvvəl mövcud olan meşə örtüyündən üçdə bir azdır. Bu itkilərin yarısı keçən XX əsrdə baş tutmuşdur.

Meşəsizləşdirmənin əsas səbəbi meşələrin tutduğu ərazilərin başqa məqsədlər üçün köçürülməsi, xüsusən meşələrin qırılması və əkin sahələri üçün yandırılmasıdır. Meşəsizləşdirmənin digər əsas problemi meşəsalmanın olmamasıdır. Bundan əlavə, meşələr qasırğalar, meşə xəstəlikləri, iqlim dəyişikliyi kimi təbii səbəblərə görə məhv ola bilərlər. Buna baxmayaraq, meşəsizləşdirmənin əsas səbəbi də insan fəaliyyətidir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* *A Natural History of Europe* – 2005 co-production including BBC and ZDF
* Runyan, C.W., and D'Odorico, P. (2016) *Global Deforestation*, Cambridge University Press, New York.
* Whitney, Gordon G. (1996). *From Coastal Wilderness to Fruited Plain : A History of Environmental Change in Temperate North America from 1500 to the Present*. Cambridge University Press. 
* Williams, Michael. (2003). *Deforesting the Earth*. University of Chicago Press, Chicago. 
* Wunder, Sven. (2000). *The Economics of Deforestation: The Example of Ecuador*. Macmillan Press, London. 
* FAO&CIFOR report: Forests and Floods: Drowning in Fiction or Thriving on Facts? 
* 
* 
* 
* Parry, J. (2003). Tree choppers become tree planters. Appropriate Technology, 30(4), 38–39. Retrieved 22 November 2006, from ABI/INFORM Global database. (Document ID: 538367341).
* Hillstrom, K & Hillstrom, C. (2003). Africa and the Middle east. A continental Overview of Environmental Issues. Santabarbara, CA: ABC CLIO.
* Williams, M. (2006). Deforesting the earth: From prehistory to global crisis: An Abridgment. Chicago: The university of Chicago Press.
* 

## Xarici keçidlər

* Global map of deforestation based on Landsat data
* JICA-JAXA Forest Early Warning System in the Tropics: JJ-FAST (FOREST GOVERNANCE INITIATIVE)- JICA-JAXA
* Old-growth forest zones within the remaining world forests
* EIA forest reports: Investigations into illegal logging.
* EIA in the USA Reports and info.
* Cocaine users are destroying the rainforest - at 4 square metres a gram The Guardian
* "Avoided Deforestation" Plan Gains Support – Worldwatch Institute
* OneWorld Tropical Forests Guide 
* Some Background Info to Deforestation and REDD+
* General info on deforestation effects 
* Deforestation and Climate Change
*
Cirona

**Girona** (rəsmi olaraq və ''kat'': **Girona**; *[[İspan dili|isp]]*: Gerona) — İspaniyanın Kataloniya muxtariyyətində şəhər. Barselona şəhərindən təxminən 100&nbsp;km məsafədə yerləşən şəhərin 2018-ci il məlumatlarına əsasən yüz mindən artıq əhalisi mövcuddur. Girona, katalon əsilli insanların ən sıx yaşadığı şəhərlərdən biridir.

## İstinadlar
Jumper

**Jumper ~ перемычка ~ atlatıcı ~ atqı **- elektron sxemin müxtəlif kontaktlarını birləşdirmək yolu ilə aparat vasitələrinin köklənməsi ( konfiqurasiyasının dəyişdirilməsi) üçün kiçik çəngəl, yaxud tellər. Bax: *DIP SWITCH*.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. “Bakı” nəşriyyatı, 2017, 996 s.
Keçid komandası

**Keçid komandası** — Komandaların icra ardıcıllığını pozan prossesor komandası. Komanda yarı-proqramlarla əlaqəyə girmək üçün şərti bəyanatları, dövrələri təşkil edir.
## Həmçinin bax
* IF deyimi (şərt deyimi)

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. “Bakı” nəşriyyatı, 2017, 996 s.
Lamer

**Lamer** (en. lamer) – (*slenq*) kompüter texnologiyalarından o qədər də yaxşı baş çıxarmayan istifadəçi ("lame" ingilis dilində "axsaq", "şikəst" deməkdir). Peşəkar kompüterçi haqqında işlədildiyindən, bu termin təhqiredicidir. Tez-tez bu sözdən "haker", "kompüter qurusu" anlayışlarına qarşılıq kimi istifadə olunur. Rus dilində çox zaman "lamer" sözünün əvəzinə, "təcrübəsiz adam" mənasını verən "çaynik" sözü işlədilir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Çeyildağ palçıq vulkanı

**Çeyildağ palçıq vulkanı** — Ceyrankeçməz depressiyasının qərbində, Çeyildağ qəsəbəsindən 1 kilometr şimal-qərbdə eyniadlı dağın qərb hissəsində yerləşən palçıq vulkanı.

## Ümumi məlumat
Palçıq vulkanı enlik istiqamətində uzanıb, mütləq yüksəkliyi 286 metrə çatır. Vulkanın kraterinin diametri 250–300 metr olub, şimaldan nisbi yüksəkliyi 2–3 metr olan qədim valla əhatə olunur. Vulkanın yamaclarını radial istiqamətdə uzanan və kraterdən ətraflara doğru genişlənən çoxlu miqdarda yarğan kəsib parçalayır. Bu yarğanların bir qrupu Küdrüdərənin sağ qolunu təşkil edib, vulkanın şimal, şimal–qərb yamaclarını parçalayır. Onun cənub yamacını parçalayan yarğanlar isə Çeyil yarğanının sol qolunu təşkil edir. Palçıq vulkanı tektonik cəhətdən eyniadlı antiklinalın tağ hissəsində uyğun gəlir. Vulkan relyefdə geniş yastan yaradıb, Çeyildağ (252 metr) yüksəkliyindən bir qədər şərqdə başlayıb qərbdə Zəhərdağa (677 metr) kimi davam edir. Geoloji ədəbiyyatda palçıq vulkanının ən böyük püskürmələrindən biri 1870-ci ildə baş verdiyi qeyd olunur.

## Relyefi
Çeyildağ palçıq vulkanın müasir relyefi arid-denudasiya və eroziya-denudasiya proseslərinin nəzarəti altında formalaşır. Yamaclarda həmçinin gilli karst formaları inkişaf etmişdir. Gilli karst formaları Küdrüdərə boyu daha çox yayılmışdır. Bu relyef formaları ən çox qədim brekçiyalar üzərində inkişaf edir.

## Landşaftı tipləri
Çeyildağ palçıq vulkanı və onun ətraf sahələrində brekçiyaların yaşından və yamacların səmtindən asılı olaraq müxtəlif landşaft kompleksləri formalaşmışdır. Cavan brekçiya axınları, qrifon, sopka və salzalar sahəsində relyefin çox cavan olması sayəsində bitki örtüyü əmələ gələ bilməmişdir. Vulkan yamaclarında partlayışla əlaqədar olaraq yaranmış çat blokları üzərində seyrək gəngiz, efemer, çoxlu miqdarda göl çuxurlarında isə şoranlıq yaranmışdır. Zəif parçalanmış vulkan yamaclarında cavan brekçiyalar üzərində gəngiz, efemer, parçalanmamış vulkan yamaclarında yovşan, gəngiz landşaftı formalaşmışdır.

## Bitki örtüyü
Vulkan yamaclarının səmtindən, brekçiyaların yaşından, parçalanma dərəcəsindən asılı olaraq burada yayılmış bitki örtüyü ayrı-ayrı sahədə bir-birindən fərqli məhsuldarlığa malikdir. Cənub yamacda bitki örtüyü gəngiz və yovşandan, qismən efemerdən ibarətdir. Vulkanın şimal, şimal-şərq səmtidəki yamaclarda ən çox yovşan, efemer, gəngiz inkişaf etmişdir. Palçıq vulkanı və onun ətraf landşaft komplekslərindən qış və yaz otlaqları kimi istifadə olunur. Burada landşaftın fəsillər dəyişməsi aydın müşahidə olunur. Bütün landşaft kompleksləri yaz və payızda efemerlərin inkişafı ilə əlaqədar olaraq daha zəngin görkəm alır. Yayda isə bitki örtüyü yovşan, gəngiz və şorangədən ibarət olur.

## Həmçinin bax
* Ceyrankeçməz
* Torağay palçıq vulkanı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Palçıq vulkanları yeni turizm zonaları ola bilər
Qalina Bıstrova

**Qalina Bıstrova** () — Yüngül atletika üzrə üç qat Avropa çempionu, Əməkdar idman ustası.

## Həyatı
Qalina Doljenkova atasının sərhədçi kimi xidmət etdiyi Naxçıvan şəhərində anadan olub. Atası 1941-ci ildə cəbhəyə gedib, iki ildən sonra səhhəti ilə əlaqədar onu azad ediblər və Pyotr ailəsi ilə birgə Qorkiyə köçüb. Kanabensk rayonunda Qalina yeddi sinif bitirib, sonra isə valideynlərindən gizli olaraq Bədən Tərbiyəsi Texnikumuna daxil olub. Sonradan onun həyat yoldaşı olan Vasili Moiseyeviç Bıstrovun rəhbərliyi ilə yüngül atletika ilə məşğul olub. 1953-cü ildə onların oğlu Sergey anadan olub. Bıstrova karyerasını bitirdikdən sonra məşqçi kimi çalışıb. 50-ci illərdə onun çanağ bud oynağında kəskin ağrılar başlayıb və həkimlər ona osteoartroz diaqnozunu qoyub. 1972-ci ildə həyat yoldaşı və oğlu Volqoqrad şəhərinə köçüb, sonra Qalina özü də oğlunun yanına köçüb.

## Karyera
Qalina Melburn Olimpiadasında 80 metr məsafəyə maneələrlə qaçışda dördüncü olub, bununla da avstraliyalı bürünc mükafatçısı Norma Trauerlə eyni vaxt nümayiş edib. İki il sonra Avropa çempionatında Bıstrova iki qızıl medal qazanıb — beşnövçülük və 80 metr məsafəyə qaçışda. Qalina Romada Olimpiya oyunlarında 80 metr məsafəyə maneələrlə qaçış finalında yenə iştirak edib və 5-ci olub. 1962-ci ildə Avropa çempionatında o yenidən beşnövçülük üzrə qızıl medal qazanıb. Özünün son olimpiadasında Bıstrova maneələrlə qaçış finalına çıxa bilməyib, amma əvəzində beşnövçülük üzrə bürünc medal qazanıb.

## Həmçinin bax
* Yüngül atletika

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Galina Bystrova
Junction

**Junction  ~  переход  ~  kavşak   ~  keçid  **-iki və daha artıq elektron qurğunun birləşdiyi hər hansı nöqtə.Yarımkeçiricilərdə: istənilən iki tipli yarımkeçirici  ( məsələn,  N-  və  P- tipli yarımkeçiricilər ) arasında kontakt.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. “Bakı” nəşriyyatı, 2017, 996 s.
Valeh Həsənov

**Valeh Həsənli** (*Valeh Bilal oğlu Həsənli*; ) — film direktoru.

## Həyatı
Valeh Həsənli 12 mart 1956-cı ildə Cəbrayıl rayonunun Həsənli kəndində anadan olub.

1995-ci ilin mart ayından Azərbaycantelefilmdə film direktoru vəzifəsində çalışır.

## Filmoqrafiya
# Odlu məmləkət (film, 1998)
# Onlar Bakıda dost olublar (film, 1975)
# Çinarlı şəhərin generalları. Birinci film (film, 1999)
# Abbas və Gülgəz (film, 2000) (sənədli serial) (AzTV)-direktor
# İsmixan Rəhimov (film, 2000)
# İmamverdi Əbilov (film, 2001)
# Vulkanla üz-üzə (film, 2001)
# Atəşgah (film, 2001)
# Padarçöl (film, 2002)
# Ağ rəngin musiqisi (film, 2003)
# Koroğlu (film, 2003)
# Qədim Gəncə (film, 2003)
# Mirzə Fətəli Axundov Adına Kitabxana (film, 2003)
# Akademik Yusif Məmmədəliyev (film, 2005)
# Tariximizin keşiyində (film, 2011)
# Dahi azərbaycanlı (film, 2013)
# Türkün ulusu. Xəlil Rza Ulutürk (film, 2015)
# Zamanla yaşayan sənətkar. Cahangir Zeynalov (film, 2016)
Junk e-mail

**Junk  e- mail  ~  “макулатурная ”  почта  ~  önemsiz e-posta  ~  önəmsiz e-poçt    **- Bax: SPAM.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. “Bakı” nəşriyyatı, 2017, 996 s.
Əqli keyfiyyət

**Əqli keyfiyyət** – şəxsiyyətin idrak obyektinə, məsələlərin həllinə yanaşma tərzini xarakterizə edən, nisbətən davamlı və mühüm xüsusiyyəti. Hər şəxsin fikri fəaliyyəti həm alınan nəticə, həm də məsələni həlletmə üsulunun səmərəliliyi ilə müəyyən edilir və ağılın keyfiyyəti, yaxud əqli keyfiyyətdə fərdi fərqlər adlanır. Əqli keyfiyyətə əqlin genişliyi, dərinliyi, çevikliyi, təfəkkürün müstəqilliyi və s. daxildir.

## Ədəbiyyat
R.Əliquliyev, S. Şükürlü, S. Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları,  2009, 201 s.

## Xarici keçidlər
 Intelligence quotient 

 What is IQ? What is intelligence?
Məmməd Cəfərov

* Məmməd Cəfərov (əmək qəhrəmanı) — Sosialist əməyi qəhrəmanı (1949).
* Məmməd Cəfərov (kimyaçı) — professor.
* Məmməd Cəfərov (alim) — ukraynalı alim, tibb elmləri doktoru, professor.
* Məmməd Cəfərov (aktyor) — Azərbaycan aktyoru, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1964).

## Həmçinin bax
* Məmməd
* Cəfərov
Plavnikovıye adaları

**Plavnikovıye adaları** — Kara dənizində, Taymır yarımadası sahillərində yerləşən adalar qrupu. Qrupa iki iri ada daxildir — Kruqlı adası və Pestsovı adası. Bundan əlavə axripelaqa daxildir: Podkov, Severnıy Plavnikovıe, Utinıy, Kosterin, Baranov, Nosatıy və başqaları. Ada relyefi zəif təpəlidir. Ən hündür zirvəsi Kruqlaya dağıdır (75 m). İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarı ərazisində yerləşir.
Yonca yoğunayağı

**Yonca yoğunayağı** () — Buğumayaqlılar tipinin Pərdəqanadlılar dəstəsinin Yoğunayaqlılar fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Yetkin yonca yoğunayağı 2&nbsp;mm böyüklükdə həşəratdır. Bədəni qara rəngli olub, ayaqlarının baldır və pəncələri sarıdır. Bığcığı 8 buğumludur. Əsas buğum o birilərinə nisbətən xeyli uzundur. Saplaqlı qarıncığa malikdir. Qarıncıq yumurtavarıdır, parlaqdır. Qanadları şüşə kimi şəffafdır və kənarlarında külli miqdarda tükcüklər vardır. Yumurtası olduqca kiçik (0,04&nbsp;mm uzunluqda, 0,02&nbsp;mm enində) olub, ovalvarı, yarımşəffaf və saplaqlıdır. Sürfəsi ağ rəngli və ayaqsızdır. Yaxşı inkişaf etmiş qəhvəyi rəngli üst çənələrə malikdir. Uzunluğu 1,5–2&nbsp;mm-dir.

## Həyat tərzi
Bu həşərat yoncadan başqa, üçyarpaq yonca və xəşəmbüllə də qidalanır. Yonca yoğunayağı sürfə fazasında mədəni və yabanı yonca toxumları daxilində qışlayır. Bu sürfələr yazda toxum daxilində pup halına keçir. Həmin puplardan aprel ayının ikinci və üçüncü ongünlüklərində yetkin fərdlər çıxmağa başlayır. Onlar toxumların qabığını girdə halda gəmirərək xaricə çıxır və müxtəlif bitki çiçəklərinin nektarı ilə qidalanır. Bir müddət keçdikdən sonra dişi yoğunayaqlar süd yetişmə dövründə olan paxlalı bitkilərin paxlalarına tək-tək yumurta qoyur. Bu məqsədlə dişilər yumurtaqoyanları vasitəsilə paxlanın qabığını deşir və yumurtalarını toxumların üzərinə tökür. Hər bir dişi yoğunayaq 16-65 yumurta qoya bilir. Yumurtanın rüşeym inkişafı 3-5 günə başa çatır və əmələ gələn sürfələr həyatının sonuna qədər bir toxumla qidalanır və başqasına keçmir. Sürfələrin bir qisminin diapauza halına keçməsi ilə əlaqədar olaraq heç bir nəsil inkişafını tam başa vurmur. Sürfələr yalnız gələn ilin yazında inkişafını davam etdirir.

## Yayılması
Azərbaycanda yonca əkilən bütün rayonlarda yonca yoğunayağı geniş yayılıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
DB bağlayıcısı

**DB bağlayıcısı** (en. DB connector), (ru. DB-разъём), (tr. DB bağlaç) – kompüterə informasiyanın ardıcıl və paralel giriş-çıxışını təmin etmək məqsədilə istifadə olunan bir neçə növ bağlayıcıdan (*konnektordan*) biri.

DB (*DATA BUS*) hərflərindən sonra gələn ədəd həmin bağlayıcının xətlərinin (naqillərinin) sayını göstərir. Məsələn, DB-9 bağlayıcısında, onun kontaktlarına bərkidilmiş doqquz ayrıca xətt olur, ancaq, adətən, onların heç də hamısı istifadə olunmur. DB bağlayıcılarının ən geniş yayılmış növləri bunlardır: *DB-9, DB-15, DB-19, DB-25, DB-37 və DB-50*. 

 
## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı,  996 s.

## Həmçinin bax
*Data
*Verilənlər tipi
Yonca çiçək ağcaqanadı

**Yonca çiçək ağcaqanadı** () — Buğumayaqlılar tipinin İkiqanadlılar dəstəsinin Fır əmələ gətirən ağcaqanadlar fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Yetkin ağcaqanad 2&nbsp;mm böyüklükdə olub, uzun qırmızımtıl bədənə malikdir. Qarıncığında tutqun rəngli köndələn zolaqlar vardır. Xortumu qısadır. Duyğu orqanları 4 buğumludur. Bığcıqlar uzundur. Qnadları bədənə nisbətən iridir. Pəncələri beş buğumludur. Dişilərin yumurta qoyanları uzun olub ucları şişdir. Sürfəsi ağ, yaxud da limon rəngindədir.

## Həyat tərzi
Torpaqda sürfə fazasında qışlayır. Yazda qışlama yerində puplaşma gedir. Aprel ayından başlayaraq bu puplardan yetkin ağcaqanadlar uçur və yumurtalarını bu dövrdə hələ yaşıl olan qönçələrin daxilinə qoyur (hər bir qönçə daxilinə 50-yə qədər). Bir qönçədə 2-14 sürfəyə təsadüf edilir. Yumurtadan çıxan sürfələr çiçəklərin daxili ilə qidalanır ki, nəticədə fır əmələ gəlməyə başlayır. Belə çiçəklərdə qapalı şişkinlik əmlə gəlir, onların kasaları saralır, meyvə başlanğıcları isə qısalaraq şişir. Qidalanması başa çatan sürfələr fırları tərk edib, torpağa düşür və onun üst səthində puplaşır.
                                                                              
## Yayılması
Yonca çiçək ağcaqanadı Avropa, Asiya, Pribaltika ölkələrində, Ukrayna, Rusiyanın Avropa hissəsində, Orta Uralda və Moldovada, Azərbaycanda isə Tovuz və Ucar rayonlarında geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çıxartmaq

**Çıxartmaq** – **1.** müəyyən seçim qaydalarına əməl etməklə hər hansı böyük qrupdan sistemli olaraq elementlərin uzaqlaşdırılması və ya onların təkrarlanması. Proqramlaşdırmada çıxatmaq dedikdə, hansı simvolların uzaqlaşdırılmasını, hansıların isə saxlanmasını müəyyənləşdirən maskadan (şablondan) istifadə etməklə bir simvollar yığınından başqa birinin alınması nəzərdə tutulur.

**2.** Disketin və ya bənzər yaddasaxlama qurğusunun kompüterdən uzaqlaşdırılması. 

**3.** Disketin, CompactFlash kartın, yaxud başqa yaddasaxlama qurğusunun uzaqlaşdırılması haqqında kompüterə göstəriş vermək. Eject əməli kompüterə verilənlərin qurğuya yazılmasını dərhal dayandırmağı bildirir. Bu zaman qurğu daşıyıcını fiziki olaraq çıxarda da bilər, çıxartmaya da.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 253 s.
Qutunun xaricində düşünmə

**“Qutunun xaricində düşünmə”** - *thinking outside the box* – (jarqon); fərqli, qeyri-standart düşünmə mənasına gələn metafor. Bu ifadə çox zaman yeni, yaradıcı düşüncəyə aid edilir. Terminin mənşəyi məşhur “doqquz nöqtə” məsələsi ilə bağlıdır: 1970/80-ci illərdə idarəetmə üzrə məsləhətçilər öz müştərilərinə həlli qeyri-standart düşüncə tələb edən həmin məsələni təklif edirdilər. “Doqquz nöqtə” məsələsində məqsəd qələmi kağızdan ayırmadan və eyni yerdən ikinci dəfə keçməməklə verilmiş 9 nöqtəni dörd və ya daha az düz xəttlə birləşdirməkdir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Xarici yaddasaxlama qurğusu

**Xarici yaddasaxlama qurğusu** – kompüterin sistem blokunun xaricində yerləşən verilənlər daşıyıcısı (məsələn, maqnit diskləri və lentləri). Daha formal olaraq, prosessorun yalnız giriş-çıxış kanalları vasitəsilə əlaqədə ola bildiyi yaddaş.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 253 s.
Ecazkar qadın (film musiqisi)

***Wonder Woman*** 2017-ci ildə çıxarılmış eyni adlı filmin musiqi albomudur. Film musiqisi Rupert Qreqson-Vilyams tərəfindən bəstələnmiş və aranjiman edilmişdir. Albom 2 iyun 2017-ci ildə WaterTower Music leyblı tərəfindən çıxarılmışdır.

3 noyabr 2016-cı ildə Böyük Britaniyalı film bəstəkarı Rupert Qreqson Vilyams film musiqisinin yazılması üçün layihəyə cəlb edilmişdir. Sonradan ona Tom Hou, Pol Munsi və Endryu Kaçinski də qoşulmuşdur. Musiqi albomu filmlə eyni gündə CD, Dijital və vinil formatlarında çıxarılmışdır.

Avstraliya müğənnisi Sia, İngiltərə musiqiçisi Labirintlə birlikdə film üçün *“To Be Human”* adlı mahnı ifa etmişdir. Mahnının müəllifləri Florens Uelş və Rik Nouelsdir.

## Kompozisiyaların siyahısı

## Alboma daxil olmayan film musiqiləri

Filmədə istifadə olunmuş bəzi musiqilər, musiqi albomuna daxil edilməmişdir. 
* Almanların bal səhnəsində İohann Ştrauss tərəfindən yazılmış və Berlin Simli alətlər Kvarteti tərəfindən ifa edilmiş *"Schatzwalzer Op. 4"* istifadə olunmuşdur. 
* Klifford Qrey və Net Eyer tərəfindən yazılmış, Edqar Trevor və Sesil Kuper tərəfindən ifa edilmiş Let's Have Another Party kompozisiyasından *"Another Little Drink Wouldn't Do Us Any Harm"* mahnısı
* Fred Qadfri və Uil Letters  tərəfindən yazılmış, Ella Retford tərəfindən ifa edilmiş *"Molly O'Morgan"* mahnısı
* Cek Cadc və Harri Vilyams tərəfindən yazılmış *"It's a Long Way to Tipperary"* mahnısı
* Jan Rodor və Vinsent Skotto tərəfindən yazılmış, Lüsyen Delil tərəfindən ifa edilmiş *"Sous les ponts de Paris"* mahnısı
* Edvard Lokton və Alan Mürrey tərəfindən yazılmış, Yuen Bremner tərəfindən ifa edilmiş *"I'll Walk Beside You"* mahnısı
* Robert Börns tərəfindən yazılmış və Yuen Bremner tərəfindən ifa edilmiş *"Green Grow the Rushes, O"* mahnısı

## Hir paradlarda

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt
Kaştanki adası

**Kaştanki** — Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir.

## Yerləşməsi
Şimal Torpağı arxipelaqına daxil olan Oktyabr İnqilabı adasından 700 m şimal-şərqdə, Qırmızı Ordu boğazının şərqində yerləşir. Ada qərbdən şərqə 2,4 km məsafədə uzanır. Eni 500 m təşkil edir. Adada maksimal hündürlük 8 metrdir. Buzdan tam azad ola bilir. Burada çay və göl yoxdur.

## Xəritə
* Xəritə
Yonca kök yumrusu uzunburunu

**Yonca kök yumrusu uzunburunu** () — Buğumayaqlılar tipinin Sərtqanadlılar dəstəsinin Uzunburun böcəklər fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
3–6 mm uzunluqdadır. Qısa, yoğun xortuma malikdir. Böcəyi uzunsov ovalvarıdır. Əksər hallarda bədənləri kül rəngindədir. Yumurtası ovalvarı olub, açıq sarı rənglidir. Uzunluğu 0,4&nbsp;mm, eni təxminən 0,3&nbsp;mm-dir. Sürfəsi ağ və ya çirkli-ağ rəngdə olub. Başı qonurdur. Ayağı yoxdur. Bədəninin üzərində seyrək tükcüklər vardır. Uzunluğu 5–6&nbsp;mm-dir. Pupu sarımtıl, yaxud çirkli-ağ rəngdədir. Sərbəstdir. İnkişafının axırında gözləri və çənələri tünd rəngdə olur.

## Həyat tərzi
Böcək yetkin halda yonca köklərinin dibində, torpağın üst səthində kəsəklər altında, və torpaq yarıqlarında qışlayır. Erkən yazda-martın axırlarında onlar qış yuxusundan oyanır və hələ yonca cücərməmiş sahələrə yayılır. Böcəklər yoncanın ilk vegetasiya dövründən başlayaraq onun cücərtiləri ilə qidalanır. Bəzən onun yerüstü hissəsini tamamilə yeyə bilir. Adi hallarda yoncanın uc hissələri və yarpaqları ilə qidalanır. Bir az keçdikdən sonra erkək böcəklərlə dişi  böcəklər cütləşir və sonra dişi fərdlər yumurta qoymağa başlayır. Yumurtalar yonca bitkisinin kök boğazı yanına qoyulur. Hər bir dişi böcək 1500-ə qədər yumurta qoya bilir. Böcəklərin məhsuldarlığı qidalnma şəraitindən, havanın temperaturundan və rütubətlindən xeyli asılıdır. Ümumiyyətlə Sitona cinsinin nümayəndələri quraqlıq sevən həşəratdır. Yumurtalar qoyulduqdan 2-3 gün sonra qaralmağa başlayır və bir müddətdən sonra onlardan kiçik sürfələr çıxır. Yenicə çıxan sürfələr çox mütəhərrikdir. Onlar dərhal torpağa girir, yoncanın kökünü, kök yumrusunu və əmici telləri gəmirir. Bu zaman çökəkciklər və şırımlar əmələ gəlir. Bir sürfə bir kök yumrusunu yedikdən sonra başqasına keçir. Beləliklə o, yaşadığı müddət ərzində bir neçə kök yumrusu ilə qidalanır. İri yaşlı sürfələr kök yumrularını tamamilə yeyə bilir. Sürfələr əsasən torpağın 10-20 sm dərinliyində olur. Bəzən onlara 50 sm dərinlikdə də təsadüf edilir. Sürfələrin inkişafı 30-40 günə başa çatır. Sonra onlar torpaq içərisndə puplaşmağa başlayır. Pup 8-12 gün müddətində inkişafını bitirir. Pupdan çıxan cavan böcəklər bir müddət torpaq altında sakit halda qaldıqdan sonra torpağın üstünə çıxır və bitkilərin yarpaqlarını, qönçələrini və böyümə nöqtələrini gəmirir.Yonca kök yumrusu uzunburun böcəyi sürfələrinin fəaliyyəti nəticəsində azotla zəngin olan kök yumruları zədələnir və məhv olur. Bu isə yoncada yaşıl kütlənin əmələ gəlməsini zəiflədir və məhsulun azalmasına səbəb olur. Kök yumrularının kütləvi məhv olması nəticəsində pambıq növbəli əkinində yonca bitkisi öz əhəmiyyətini itirir.

## Yayılması
Rusiya (Tümen, Kurqan, Omsk, Tomsk, Novosibirsk, Kemerovsk vilayəti, Altay), Qafqaz, Orta Asiya, Qazaxıstan, Mərkəzi və Şimal-Şərqi Avropada, Azərbaycanda isə yonca bitkisi əkilən bütün rayonlarda yayılıb.
 
## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kartoteka

**Kartoteka** [yun. theke – yeşik] – müəyyən sistem üzrə yığılmış kartoçkalar.

Kartoteka sözü digər mənalarda da işlənə bilir:

* Müəyyən sistem üzrə yığılmış kartoçkaları saxlamaq üçün xüsusi yeşiklər;
* Hər hansı bir məlumatlar və ya materiallar yazılmış kartoçkaların sistematik toplusu (məsələn, elmi-tədqiqatlar üçün), həmçinin kartoçkaların saxlandığı yeşiklər və otaqlar.

## Ədəbiyyat
* R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. "Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər", Bakı, "İnformasiya Texnologiyaları", 2009, 201 s.

## Xarici keçidlər
Kartoteka
Verilənlərin ötürülməsi avadanlığı

**Verilənlərin ötürülməsi avadanlığı** (en. Data Communications Equipment / Data Circuit-terminating Equipment), (ru. аппаратура передачи данных), (tr. veri iletişim donatımı) – RS-232-C ardıcıl birləşməsi vasitəsilə qoşulan iki növ aparat təminatından biri; ikinci növ isə terminal avadanlıq və ya DTE’dir. DCE daxil olmuş informasiyanı DTE’dən qəbul edir və, adətən, giriş siqnalını əsil adresata verməmişdən öncə müəyyən şəkildə çevirməklə aralıq qurğu kimi fəaliyyət göstərir.

Məsələn, xarici modem DCE qurğusudur; o verilənləri kompüterdən (*DTE*) qəbul edir, onları modulyasiya edir, sonra isə bu verilənləri telefon xətti ilə ötürür. Rabitə sistemlərində DCE qurğusu olan RS-232-C, verilənləri 2-ci xətlə qəbul edir, 3-cü xətlə göndərir, DTE qurğusu isə verilənləri 3-cü xətlə qəbul edir, 2-ci xətlə göndərir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Həmçinin bax
*Verilənlərin ötürülməsi
*Verilənlərin ötürülməsi protokolları
*Verilənlər
*Verilənlər tipi
Bekus-Naur forması

**Bekus-Naur forması** (**BNF**; ) – formal dillərin sintaksisini təsvir etmək üçün metadil; Con U.Bekus (John W.Backus) və Piter Naur (Peter Naur) tərəfindən ALGOL dilinin təsvirində təklif olunub. Aşağıdakı dilin  elementinin tərifi verilib:
 ::=  |  
 :: =  |  
 :: = 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 
 ::= + | –

Bu misalda  və  terminal adlandırılan aktual simvollar terminləri ilə təyin edilir; “|” simvolu alternativ variantı göstərir, yəni  ya “+”, ya da “–” qiyməti ala bilər; “::=” simvolu “kimi təyin olunur” anlamını verir. Künc mötərizələrinə alınmış adlara (məsələn, ) metadəyişənlər (METAVARIABLES) deyilir. Metadəyişən terminal simvollar və başqa metadəyişənlər, o cümlədən zərurət olduqda özü vasitəsilə təyin edilir (də olduğu kimi).

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Evtektika

**Evtektika** — iki və ya bir neçə komponentin qarışığından ibarət olan və bu maddələrin mümkün bütün qarışıqlarından komponentləri eyni vaxtda ayrılaraq ən aşağı temperaturda kristallaşan ərinti. Evtektika təşkil edən sülb fazalar kimyəvi element fərdləri və ya minerallar ola bilər. Bərk fazaların sayına görə ikiqat, üçqat və i.a. evtektika ayrılır.

Evtektika həm də ərimə qabiliyyətini göstərən diaqramda iki və ya bir neçə minerallın (komponent) ən tez əriyən qarışığına müvafiq gələn yeganə nöqtədir. Bu nöqtədə ərinti eyni vaxtdə kristallaşan komponentlərlə doymuş olur və evtektik quruluş əmələ gətirir.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.
Xan-Banax teoremi

## Teorem
Tutaq ki, p  funksionalı E 
həqiqi xətti fəzasında təyin olunmuş bircins qabarıq funksional, 
f  isə müəyyən  L \subset E  xətti altfəzasında təyin olunmuş və 
istənilən  x \in L  ünsürü üçün 
f(x)\leq p(x)
şərtini ödəyən həqiqi xətti funksionaldır. Onda f funksionalını 
bütün E fəzasında təyin olunan və istənilən  x\in E  ünsürü üçün  
F(x)\leq p(x)
şərtini ödəyən F  həqiqi xətti funksionalına davam etdirmək olar.

## İsbatı
f  funksionalının hər bir x\in D(f^{\prime})  ünsürü üçün 
f^{\prime}(x)\leq p(x)  bərabərsizliyini ödəyən bütün f^{\prime} xətti davamları 
çoxluğunu  F_{p}  ilə işarə edək. Burada   D(f^{\prime}) f^{\prime}  funksionalının 
təyin oblastıdır. f^{\prime}_{1},f^{\prime}_{2}\in F_{p}  funksionallarından f^{\prime}_{2}
funksionalı f^{\prime}_{1}-in davamı olduqda bunu  f^{\prime}_{1}  şəklində 
ifadə edək. Onda 
F_{p}   bu münasibətə nəzərən qismən nizamlanmış çoxluq olar.  Əgər  F_{p}^{\prime}-lə F_{p}-nin (xətti) nizamlanmış hissəsini işarə etsək,  \bigcup\limits_{f^{\prime}\in F_{p}}D(f^{\prime}) çoxluğunda təyin olunan və hər bir  x\in D(f^{\prime}), f^{\prime}\in F^{\prime}_{p} üçün   f_{0}(x)=f^{\prime}(x) kimi verilən  f_0 funksionalı F_{p}^{\prime}  çoxluğunun yuxarı sərhəddi olacaqdır. Bu da onu göstərir ki, F_{p} çoxluğu Sorn lemmasının  şərtlərini ödəyir. Onda bu lemmaya görə F_{p}  çoxluğu F  maksimal ünsürünə malikdir. Asanlıqla görmək olar ki, f  maksimal funksionalının təyin oblastı bütün E  oblastı ilə üst-üstə düşür. Əks halda f  funksionalının D(F) təyin oblastından münasibətini ödəməklə davam etdirmək olardı. Bu isə  F-in maksimal ünsür olmasına zidd olardı.  Bununla teorem isbat olundu.

## Ədəbiyyat

1. Ə.H.Əhmədov. Xətti analizin üç prinsipi. Dərs vəsaiti. Bakı: «Bakı Universiteti» nəşriyyatı, 2008,  112 s.

2. Elşar Qurban oğlu Orucov. Tətbiqi funksional analizin elementləri: Bakı “BDU nəşriyyatı”, 2008, 234 səh. 

3. А.Н.Колмогоров, С.М.Фомин. Элементы теории функции и функционального анализа. М., 1988 г

4. Л.А.Люстерник, В.И.Соболев. Элементы функционального анализа. М., 1965г.

5.Л.В.Канторович, Г.П.Акилов. Функциональный анализ в нормированных пространствах.М., 1959 г.

6.М.Рид, Б.Саймон. Методы современной математической физики, т.1.Функциональный анализ, 1977 г.

7.В.А.Треногин. Задачи и упражнения по функциональному анализу.М., 1984 г.

8.Ə.Həbibzadə. Funksional analiz. Bakı, 1988

## Həmçinin bax
Математический анализ, функциональный анализ
Tumurcuq çəhrayı ağcaqanadı

**Tumurcuq çəhrayı ağcaqanadı** () — Buğumayaqlılar tipinin İkiqanadlılar dəstəsinin Fır əmələ gətirən ağcaqanadlar fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Yetkin dişi fərdləri qonur-qara kürəkciyə və nəhayətindən nazilən yoğun çəhrayı rəngli qarıncığa malikdir. Gözləri başın əsas hissəsini tutur. Bığcığı təsbehvarı olub, 14 buğumludur. Qanadları şəffafdır və seyrək qara tükcüklərlə örtülmüşdür. Uzunluğu 1,5–2&nbsp;mm-dir. Yumurtası siqar formasındadır, şəffaf və parlaqdır, çəhrayıdır. Uzunluğu 0,3 mm, eni isə 0,88 mm-dir. Axırıncı yaşda olan sürfələr moruq, yaxud çəhrayı rəngində olur. İrəli tərəfdən xeyli nazilmiş və üzərində kiçik ziyilciklər vardır. Uzunluğu 1,5-2,2 mm-dir. 

## Həyat tərzi
Tumurcuq çəhrayı ağcaqanadı inkişafının sürfə fazasında, möhkəm torpaqdan düzətdiyi nazik yuvacıq içərisində torpağın üst səthində qışlayır. Öyrənilmişdir ki, qışlayan sürfələrə 5 sm dərinlikdə 75,5%; 6-10 sm-də 17,8%; 11-15 sm-də isə 5,7 %-ə qədər təsadüf edilir. Qışlama qida bitkilərinin ətrafında olur. Beləliklə, ağcaqanadın əsas qışlama yerləri yoncalıqlar və yabanı yonca olan istifadəsiz sahələrdir. Yazda yonca bitkisi cücərməyə başlayan dövrdə yuvacıq daxilində qışlamış sürfələr pup halına keçir. Pup öz inkişafını bitirdikdən sonra onlardan yetkin ağcaqanadlar uçur. Puplardan uçan yetkin ağcaqanadların cinsi məhsulları yetişmiş olur. Buna görə də onlar dərhal yumurta qoymağa başlayır. Milçək öz yumurtasını yonca gövdəsinin yuxarı hissələrinə tökür. Yumurtalardan çıxan sürfələr dərhal tumurcuqların və çiçək qruplarının içərisinə girir. Hər bir tumurcuq içərisində 13-ə qədər sürfə ola bilir. Tumurcuqlar və çiçək qrupları daxilində sürfələrin inkişafı 10-12 günə başa çatır. Sonra onlar qidalanmalarını bitirərək torpağa düşür və onun üst səthində yuvacıq düzəldir. İkinci və sonrakı nəslin inkişafı da birinci nəsildə olduğu kimi gedir. Beləliklə, respublikamızın aran rayonlarında tumurcuq çəhrayı ağcaqanadının 6-7 nəsil verdiyi ehtimal edilir. Zərərvericinin inkişafında mühit amillərinin olduqca böyük rolu vardır. Ağcaqanadlar sakit və isti havada fəal olur. Yağışlar yetkin fərdlərin islanması və torpağa yapışmasına, quru və həddindən artıq isti havalar isə onların geyiməsi və hərəkətsiz olmasına səbəb olur. Hava və torpaqda zərəverici üçün müvafiq rütubət olmadıqda onların kütləvi məhv olmasına şərait yaranır. Tumurcuq çəhrayı ağcaqanadı bitkinin çiçək qrupunu, gövdəsini və onların budaqlarını, eləcə də böyümə nöqtəsini zədələdiyindən bitki çiçək qrupu vermir, çiçəkləmir və məhsulsuz olur.

## Yayılması
Tumurcuq çəhrayı ağcaqanadı Azərbaycanın Tovuz və Ucar rayonlarında geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Cəm temperatur

Aqrometeorologiyada ərazinin istilik potensialını və kənd təsərrüfatı bitkilərinin istiliyə olan təlabatını ifadə etmək üçün **cəm temperatur**lardan istifadə edilir. İlk dəfə olaraq Reomyur 1734-cü ildə bitkilərin istiliyə olan təlabatını cəm temperaturlar göstəricisi ilə vermişdir.

## Fəal [[temperatur]]
Keçmiş SSRİ- də iqlimin termik ehtiyatlarını kənd təsərrüfatı məqsədləri üçün qiymətləndirərkən Q. T. Selyaninov ilk dəfə 100C- dən yuxarı temperatur cəmlərindən istifadə etmiş və belə temperaturları fəal temperaturlar adlandırmışdır. Onlar kənd təsərrüfatı bitkilərinin fəal vegetasiya dövründə istiliklə təminat göstəricisidir. Müəyyən hədlərdən yuxarı fəal temperatur cəmləri histoqram üsulu ilə hesablanır.

## Effektiv temperatur
Bitkilərin istiliyə olan təlabatı effektiv temperaturlar cəmi vasitəsilə də ifadə olunur. Belə temperaturlar cəmi orta sutkalıq temperaturdan hər bir bitkinin bioloji minimumuna uyğun temperaturun çıxılaraq toplanması ilə alınır. Respublikamızda bir çox bitkilər üçün belə temperaturlar cəmi bütövlükdə vegetasiya dövrü və onun ayrı- ayrı hissələri üçün Ə. C. Əyyubov tərəfindən hesablanmışdır. Belə temperaturlar cəmi də orta aylıq temperaturun illik gedişi qrafikinə əsasən hesablanır.

## Həmçinin bax
* temperatur
* Temperatur inversiyası

## İstinadlar
Komissiya

**Komissiya** — () – xüsusi tədbirlər üçün hazırlanmış müvəqqəti heyət.

Komissiya sözü digər mənalarda da istifadə olunur:

* Müəyyən iş görən dövlət idarəsi;
* Xüsusi tapşırıq;
* Bir tərəfin ikinci tərəf qarşısında öz adından, lakin komitent üçün üçüncü tərəflə əqd bağlayacağı haqqında öhdəlik götürdüyü müqavilə;
* Nisbətən məhdud, müvəqqəti, fərdi problemlərin araşdırılması və həlli, tövsiyələrin işlənib hazırlanması, təhqiqatların aparılması üçün məxsusi yaradılan qrup, orqan;
* Müəyyən məsələnin həlli üçün səlahiyyətləri olan daimi və ya müvəqqəti kollegial orqan.

## Ədəbiyyat
* R. Əliquliyev, S. Şükürlü, S. Kazımova. "Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər", Bakı, "İnformasiya Texnologiyaları", 2009, 201 s.

## Xarici keçidlər
Komissiya
Əsas

**Əsas**
#bünövrə, özül, bina, təməl;
#başlıca, ən mühüm, zəruri. Məsələn, əsas səbəb, əsas məsələ;
#bir hərəkətin və s.-nin düzgünlüyünü, gerçəkliyini izah edən, əsaslandıran, ona haqq qazandıran, ağlabatan ciddi səbəb, bəhanə, dəlil, sübut;
#adətən cəm şəklində: əsaslar – hər hansı bir elmin başlıca müddəaları, prinsipləri, elementləri. Məsələn, kimyanın əsasları, nəzəri mexanikanın əsasları;
#qrammatikada sözün, sözdəyişdirici şəkilçidən qabaq gələn başlıca (sadə, düzəltmə və ya mürəkkəb) hissəsi.

## Ədəbiyyat
R.Əliquliyev, S. Şükürlü, S. Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.

## Xarici keçidlər
*   Перевод на английский
Asproparthenis punctiventris

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici quruluşu
Yetkin forması bozumtul-qonur olmaqla, bədəninin üzəri boz rəngli tükcüklərlə örtülmüşdür. Böcəyin xortumu kütdür, zirvəsi azacıq genişlənmiş və üzərində aydın görünən uzununa gedən şişkinlik vardır. Bığcıqları dirsəkvarıdır və özləri də başın əsasından irəliyə doğru yönəlmişdir. Döş qalxancığının səthi hamar olmayıb, qırışıqlıdır və üzərində nöqtələr yerləşir. Qanadların nəhayətləri halqavarıdır. Hər bir qanadüstlük üzərində nöqtələrdən ibarət 10 cərgə zolaq vardır. Qanadı üzərində çəpinə istiqamətdə qara rəngli qırıq xətlərədn təşkil edilmiş zolaq keçir. Hər bir qanadüstünün qurtaracağında iki ağ rəngli nöqtə vardır. Erkək fərdlər dişilərdən ön ayaqlarının quruluşuna görə seçilir. Böcəklərin uzunluğu 1,2-1,4 sm, eni 0,4-0,6 sm-dir. Yumurtası ovalvarı, sarımtıl ağ rəngdədir. Sürfəsi ağdır, ayaqsızdır və qövsvarı bükülmüşdür. Başı qonurdur. Baş qalxancığının hər iki tərəfindən kənarları iti olan qaşığa bənzər üst çənələr çıxır. Sürfələr bu çənələrlə çuğundurun kökünü gəmirib, onunla qidalanır. Yetkin sürfələrin uzunluğu 30 mm-ə çatır.

## Həyat tərzi
Böcək fazasında torpağın üst qatında qışlayır. Yazda həmin qatda 10-12oC temperatur əmələ gələn zaman onlar qış yuxusundan oyanır, torpaq üzərinə qalxır, təpəçiçəklilər fəsiləsinə mənsub olan bitkilərlə qidalanır, sonra isə çuğundur cücərtilərinə keçir. Böcəklər çuğundur yarpaqlarının ayasını və saplaqlarını yeyir və beləliklə, cücərtilərin kütləvi məhv olmasına səbəb olur. Bu müddət ərzində böcəklər uçmur, daim torpaq üzərində hərəkət edir və onların cinsiyyət məhsulları yetişir. Hava şəraitindən asılı olaraq 15-30 gündən sonra onlar uçurlar. Bu zərərvericinin uçuşu üçün günəşli və isti havalar əlverişlidir. Uçuşdan sonar dişi böcəklər yumurta qoymağa başlayır. Yumurtalar cücərtilərin kökləri ətrafına torpağın üst səthində böcəyin xortumu ilə düzəldimiş çökəkciyə qoyulur. Hər bir cökəkciyə bir yumurta yerləşdirilir. Bir dişi böcək bütün həyatı boyu orta hesabla 200-ə qədər yumurta qoya bilir. Qoyulmuş yumurtalardan 7-10 gündən sonra sürfələr çıxmağa başlayır. Sürfələrin iki üç ay müddətində inkişaf edib 5 yaş keçirir. Bu müddətdə onlar çuğundur kökləri ilə qidalanır, orada çökəkciklər əmlə gətirir və nəticədə bitkilərin əksəriyyətinin quruyaraq tamamilə məhv olmasna səbəb olur. Qurumayan bitkilər isə zəifləyir, sısqalaşır və onların məhsulunda şəkərin faizi azalır. Sürfələrin inkişafı qurtardıqdan sonra torpaq yuvacıqları içərisində puplaşır. Təxminən iki həftədən sonra puplardan çıxan böcəklər torpaq üzərinə çıxmır və oradaca qışlayır. İl ərzində bir nəsil verir.

## Yayılması
Şimali Qafqaz, Qərbi Sibir regionlarında, Azərbaycanda isə çuğundur əkilən bütün rayonlarda yayılıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kolosovıx adası

**Kolosovıx adası** — Kara dənizində, Taymır yarımadası sahillərində yerləşən, Minin şxeri arxipelaqına daxil olan ada. Sahil xətti güclü şəkildə parçalanmışdır. Ada iki hissədən ibarətdir və onlar bərzəxlə birləşir. Şərqində elə də böyük olmayan göl vardır. Buradan çay başlayır. Materikdən Taymır boğazı ilə ayrılır. Boğaz iki metr enə malikdir. İlin 8 ayı buzla örtülü olur. Daimi əhalisi yoxdur. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarı ərazisində yerləşir.

## İstinadlar
Mirzə Məhəmmədhəsən

* Mirzə Məhəmmədhəsən xan Həkiməddövlə
* Mirzə Məhəmmədhəsən Şirazi
* Mirzə Məhəmmədhəsən xan Həmədani
* Mirzə Məhəmmədhəsən Fələkzadə Şirvani
* Mirzə Məhəmmədhəsən (xanəndə)

## Həmçinin bax
* Məhəmmədhəsən
Avtoreferat

**Avtoreferat** (lat. *refero* – bildirmək.)
* elmi əsərlərin, məsələn, dissertasiyaların müəllif tərəfindən yazılmış xülasəsi;
* elmi-tədqiqat əsərlərinin (məsələn, namizədlik, doktorluq dissertasiyasının) qısa məzmununun müəllif tərəfindən əlyazma hüququnda ifadə edilməsindən ibarət elmi iş (risalə). Avtoreferat Ali Attestasiya Komissiyasının (AAK-ın) müəyyən etdiyi elmi-texniki tələblərə uyğun yerinə yetirilməlidir. Belə ki, onun həcmi (necə çap vərəqindən olması), forması və məzmunu AAK-ın təsdiq edilmiş əsasnaməsi ilə müəyyən edilir;
* bir elmi əsərin müəllifinin özü tərəfindən yazılmış xülasəsi.

## Ədəbiyyat
Əliquliyev R. M., Şükürlü S. F., Kazımova S. İ., Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər // Bakı. İnformasiya Texnologiyaları nəşriyyatı. 2009. 201 s.
Arqument

**Arqument** ― yönəldilmə və nəticəçıxarmadan ibarət bir sıra təsdiq cümlələr (mühakimələr).

**Məişət dilində arqument** (sübut) — məntiq mühakiməsi, hansı ki ya ayrıca, ya da digərləri ilə birlikdə müəyyən bir ifadənin (tezisin) həqiqiliyini sübut etmək məqsədilə istifadə olunur. Bir tezisin doğru hesab edilməsi üçün, düzgün məntiqi hökmlərin köməyi ilə tezisi sübut etmək üçün kifayət edən bütün arqumentlər özündə həqiqi məlumatları ehtiva etməlidir.

Arqument dedikdə, adətən müəyyən bir mövzu üzrə fikir irəli sürmək və ya hansısa mövqeyi dəstəkləmək üçün gətirilən məntiqi sübut və ya izah nəzərdə tutulur. Arqumentin əsas məqsədi qarşı tərəfi müəyyən bir baxış bucağının düzgünlüyünə inandırmaq və ya müzakirədə güclü mövqe nümayiş etdirməkdir.

;Arqumentin tərkib hissələri:

	1.	Tezis: Müdafiə edilən əsas fikir və ya iddia. Məsələn, “Təhsil cəmiyyətin inkişafı üçün ən vacib amildir.”

	2.	Dəlil: Tezisi dəstəkləmək üçün gətirilən faktlar, nümunələr və ya məntiqli sübutlar. Məsələn, təhsil almış insanların işsizlik səviyyəsinin aşağı olması ilə bağlı statistikalar.

	3.	İzah: Dəlilin tezislə necə əlaqəli olduğunu izah edən şərh.

	4.	Nəticə: Arqumentin yekunlaşdırıldığı hissə. Burada irəli sürülən fikir qətiyyətlə təsdiqlənir.	

;Güclü arqument qurmaq üçün ipucları:

	•	Faktlara əsaslanma: İddianı dəstəkləmək üçün obyektiv sübutlar istifadə edilir.

	•	Məntiqli olma: Fikirlər arasında əlaqə düzgün qurulmalıdır.

	•	Duyğulara təsir: Bəzi mövzular üçün emosional təsir arqumentini daha güclü edə bilər.

	•	Qarşı arqumentləri nəzərə alma: Mübahisədə əks tərəfin arqumentlərini analiz edib onlara cavab vermə mövqeyi gücləndirə bilir.

Arqumentlər müzakirə, debat və ya inandırma məqsədli mətnlərdə geniş istifadə olunur.
Aspekt

**Aspekt** – görünüş, baxış.

* Əşya, hadisə və anlayışlara münasibət, nöqteyi-nəzər.
* Hadisənin perspektivi.
* Nəzəri baxış, nəzəri nöqtə.
* Tədqiq olunan predmet, hadisə və ya anlayışın müəyyən baxımdan nəzərdən keçirilməsi, təhlili.
* Predmetin, hadisənin bir cəhəti, onun başqa predmet və hadisələrlə münasibətinin, yaxud əlaqəsinin bir forması.
* Bu və ya digər obyektə müəyyən elm nöqteyi-nəzərindən yanaşma. Məsələn, fəlsəfi aspekt, iqtisadi aspekt və s.
* Aspekt (coğrafiya)

## İstinadlar
Tixius

**Tixius** () — Buğumayaqlılar tipinin Sərtqanadlılar dəstəsinin Uzunburun böcəklər fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Tixiuslar 2–3 mm böyüklükdə olmaqla, bədənləri və qanadlarının üzəri sıx sarı və qızılı pulcuqlarla örtülmüşdür. Böcəklərin xortumu nazik və xeyli uzundur. Sürfələri çirkli-ağ rəngdədir. Ayaqsızdır. Başın rəngi sarı ilə qəhvəyi arasında dəyişir. Müəyyənləşdirilmişdir ki, Azərbaycanda toxumluq yonca bitkisinə üç növ tixius: sarı (Tychius flavus Beck.), kürən (Tychius femoralis Bris.) və fır (Tychius medicaginis Bus.) böyük zərər vurur.

## Həyat tərzi
Yonca tarlalarında bu zərərvericilər torpağın 5-15 sm dərinliyində böcək fazasında qışlayır. Böcəklər mart ayında qışlama yerlərindən çıxmağa başlayır və onlar havalar bir az isindikdən sonra qidalanır, əsasən yarpaqları, gövdələri yeyir, bəzən isə qönçə və çiçəkləri də zədələyir. Bir müddətdən sonra böcəklərin cinsi məhsulları yetişir. Bu proses, adətən, yoncada yaşıl paxlaların əmələgəlmə dövrünə düşür. Onlar yumurtasını paxla boşluğuna qoyur. Əvvəlcə kürən, 5-6 gündən sonra isə sarı tixius yumurta qoymağa başlayır. Böcəklərin daxilində yumurtalar tədricən yetişdiyinə görə yumurtaqoyma müddəti xeyli uzanır. Bir paxla daxilində 1-5 yumurta qoyulur. Yumurtalardan çıxan sürfələr paxla daxilindəki toxumlarla qidalanaraq inkişaf edir və böyüyür. Hər bir sürfə ömrü boyu 2-7-yə qədər toxum yeyə bilir. Toxumların mum yetişmə dövründə sürfələr torpağa keçir və orada 7-9 gün müddətində pup fazasına keçir. Pup dövrü 9-11 gün çəkir, sonra onlardan çıxan böcəklər qışlamaq üçün torpaqla qalır. Böcəklər yoncadan əlavə başqa bitki sahələrində də qışlaya bilir. Yoncanın qönçələmə dövründə həmin böcəklər başqa sahələrdən yonca tarlalarına keçir.

## Yayılması
Avropa, Ön Asiya, Çin, Pribaltikanın şimalında, Qafqazda, Qərbi Sibirdə regionlarında, Orta Asiya və Cənubi Qazaxıstanda yayılıb. Azərbaycanda isə yonca əkilən bütün rayonlarda yayılıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax