open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ayşə bint Hüseyn

**Aişə bint Hüseyn** (; ) — İordaniya kralı I Hüseynin qızlarından biri.

1968-ci ildə Ammanda əkiz bacısı Zeyn ilə birlikdə dünyaya gəldi. Atası İordaniya kralı I Hüseyn, anası isə onun ingilis əsilli ikinci xanımı kraliça Muna əl-Hüseyndir. İlk təhsilini İordaniyadakı Amerikan məktəbində aldı. Ardından ABŞ-a göndərildi və 10 il boyunca burada təhsilini davam etdirdi. 1986-cı ildə Birləşmiş krallıqda hərbi akademiyaya daxil oldu və ertəsi il zabit ünvanı aldı. Bu akademiyaya daxil olan ilk Ön Asiyalı qadındır. Daha sonra Oksforddakı Pembrok Kollecində Ön Asiya tarixi və siyasəti ixtisası üzrə dərslər aldı. 2010-cu ildə Vaşinqtondakı Beynəlxalq Müdafiə Universitetində Strateji Təhülkəsizlik üzrə magistr dərəcəsi aldı.

İordaniya ordusunda general-mayor rütbəsinə yüksələn Aişə bint Hüseyn Ön Asiyada ilk peşakar qadın paraşütçüdür. Hal-hazırda İordaniyanın ABŞ səfirliyində müdafiə attaşesi olaraq fəaliyyət göstərir.

### Ailəsi
İlk evliliyi 1990-cı ildə Zeyd Sadəddin Cüməylə baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan 2 övladı doğulsa da, 2006-cı ildə boşandılar. Oğlu Aun Cümə də özü kimi Birləşmiş Krallıqdakı hərbi akademiyada təhsil almaqdadır.

* Aun Cümə (27 may 1992-)
* Muna Cümə (18 iyul 1996-)

İkinci evliliyi isə 27 yanvar 2016-cı ildə əslən misirli olan Kanadalı biznesmen Əşrəf Banayotiylə baş tutdu. Ancaq cəmi 6 ay sonra 2016-cı ilin iyulunda cütlük boşandı.

## İstinadlar
Zeyn bint Hüseyn

**Zeyn bint Hüseyn** (; ) — III İordaniya kralı I Hüseynin qızlarından biri.

1968-ci ildə Ammanda əkiz bacısı Ayşə ilə birlikdə dünyaya gəldi. Atası İordaniya kralı I Hüseyn, anası isə onun ingilis əsilli ikinci xanımı kraliça Muna əl-Hüseyndir. İlk təhsilini İordaniyadakı Amerikan məktəbində aldı. Ardından ABŞ-da yatılı məktəbə göndərildi və 1986-cı ildə məzun olub Ammana qayıtdı.

1990-cı illərdən etibarən xeyriyyəçiliklə məşğul olan Zeyn binti Hüseyn atasının istəyilə Ammandakı kral sarayının yetimxanaya çevrilməsində mühüm rol oynadı və sonralar bu dövlət qurumunun idarəçiliyini etdi.

### Ailəsi
3 avqust 1989-cu ildə Seyid Məcid əl-Salehlə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan 2 övladı doğuldu. Ancaq qızlarının ölümündən sonra bir qız uşağı övladlığa götürdülər.

* Cəfər əl-Saleh (9 noyabr 1990-), 2021-ci ildə Ayşə Yəhya Quta ilə evləndi.
* Cüməna əl-Saleh, körpə ikən vəfat etdi.
* Təhani əl-Şahva

## İstinadlar
Aliyə Tukan (İordaniya kraliçası)

**Aliyə Bahəddin Tukan** (; ) — İordaniya kralı I Hüseynin üçüncü xanımı, IV İordaniya kraliçası.

1948-ci ildə Qahirədə doğuldu. Atası diplomat Bahəddin Tukan, anası isə Hanan Haşimdir. Atası vaxtilə İordaniya kralı I Abdullahın yaxın sirdaşlarından biri idi və 1952-ci il konstitusiyasının hazırlanmasında yaxından iştirak etmişdi. Hətta  bir müddət İordaniyanın Birləşmiş Millətlər Təşkilatındakı ilk nümayəndəsi kimi də fəaliyyət göstərmişdi.

Atasının vəzifəsi səbəbilə tez--tez səyahət edən Aliyənin uşaqlıq illəri Misir, Türkiyə, London, ABŞ və Romada keçdi. İlk təhsilini Londonda alan Aliyə 1971-ci ildə Ammana köçdü və burada İordaniya Kral Hava Yollarında çalışmağa başladı. Bu vəzifədə ikən kral I Hüseynlə tanış oldu və kralın boşanmasından 3 gün sonra sarayda keçirilən qapalı bir məclisdə onunla 24 dekabr 1972-ci ildə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan 2 övladı dünyaya gəldi və 1976-cı ildə fələstinli bir qız uşağını övladlığa götürdülər.

* Həya bint Hüseyn (1974-)
* Əli ibn Hüseyn (1975-)
* Abir Muhaysen (1972-), 1976-cı ildə övladlıq götürülmüş fələstinli qız uşağı.

Onun səyləri nəticəsində, 4 aprel 1974-cü ildə çıxarılan qanunla qadınlara səsvermə və parlamentdə seçilmə hüququ verildi. Ancaq 1974-1989-cu illərdə İordaniyada parlament seçkiləri keçirilmədiyi üçün bu qanun qüvvəyə minmədi. 9 aprel 1977-ci ildə Amman hava məkanında baş verən helikopter qəzasında həlak oldu. Ölkənin cənubundakı xəstəxanaları təftişə yollanan Aliyə Tukanla birlikdə Səhiyyə naziri Məhəmməd əl-Bəşir və polkovnik-leytenant Məhəmməd Əlxas da bu qəzada vəfat etdi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Rana Husseini (2021). ''Years of Struggle – The Women’s Movement in Jordan''. Amman: Friedrich-Ebert-Stiftung. p. 19. ISBN 978-9923-759-33-2

### İstinadlar
Muanda Boeing 737 qəzası

**Muanda Boeing 737 qəzası** — 29 dekabr 2024-cü ildə Banqkok-Muan istiqamətində uçuş həyata keçirən Boeing 737–800 sərnişin təyyarəsi Muan Beynəlxalq Hava Limanında uçuş-enmə zolağından çıxaraq maneəyə çırpılıb. Göyərtədə olan 191 nəfərdən 189-u həlak olub.

Qəza 1997-ci ildə Quamda baş verən qəzadan sonra Cənubi Koreya təyyarəsi üçün aviasiya ilə bağlı ən ağır hadisə oldu.

## İstinadlar
Həmzə ibn Hüseyn

**Həmzə ibn Hüseyn** (; ) — III İordaniya kralı I Hüseynin oğullarından biri, taxt vəliəhdi.

1980-ci ildə Ammanda dünyaya gəldi. Atası İordaniya kralı I Hüseyn, anası isə onun dördüncü xanımı kraliça Nur əl-Hüseyndir. İlk təhsilini Ammanda aldıqdan sonra İngiltərədəki Harrou məktəbinə göndərildi. Daha sonra hərbi akademiyaya yazıldı və 1999-cu ildə buradan məzun olaraq İordaniyada ordusunda zabit olaraq xidmətə başladı. Həmin il atasının vəfatı ilə ögey böyük qardaşı II Abdullah taxta çıxdı. Həmzə ibn Hüseyn isə dərhal taxt vəliəhdi elan edildi. Ancaq bu ünvan 2004-cü ildə əlindən alındı və yalnız 5 il sonra 2009-cu ildə taxtın yeni vəliəhdi elan olundu.

Hal-hazırda briqada generalı rütbəsində olan Həmzə ibn Hüseyn 2006-cı ildə Harvard Universitetindən məzun oldu. Bir neçə dəfə qardaşı II Abdullahın xarici səfərlərində naib olaraq and içdi və dövlət idarəsini ələ aldı.

3 aprel 2021-ci ildə BBC, Həmzə ibn Hüseynin müxalif qüvvələrə yaxınlığı səbəb göstərilərək ev həbsinə alındığı xəbərini yaydı. 4 gün sonra kral II Abdullah tərəfindən verilən açıqlamaya əsasən, qardaşıyla arasındakı problemlər həll edildi və qardaşı Həmzə ibn Hüseynin "öz qoruması altında sarayında tutulduğunu" bildirdi.

2022-ci ilin aprelində isə Həmzə ibn Hüseyn şahzadə ünvanından əl çəkdiyini bəyan etdi. Bir ay sonra isə kral II Abdullah qardaşının yenidən göz altına alındığını bəyan etdi.

### Ailəsi
İlk evliliyi 29 avqust 2003-cü ildə qohumu Asim ibn Nayefin qızı Nur xanımla baş tutdu. Cütlüyün rəsmi toy mərasimi isə 27 may 2004-cü ildə Zəhran sarayında keçirildi. Cütlüyün bu nikahdan bir qızı dünyaya gəlsə də, 9 sentyabr 2009-cu ildə boşandılar.

* Həya bint Həmzə (18 aprel 2007-)

İkinci evliliyi isı 12 yanvar 2012-ci ildə Bəsmə Bəni Əhməd əl-Outumla baş tutdu. Cütlüyün bu nikahdan 6 övladı doğuldu.

* Zeyn bint Həmzə (3 noyabr 2012-)
* Nur bint Həmzə (5 iyul 2014-)
* Bədiyyə bint Həmzə (8 aprel 2016-)
* Nəfisə bint Həmzə (7 fevral 2018-)
* Hüseyn ibn Həmzə (8 noyabr 2019-)
* Məhəmməd ibn Həmzə (8 fevral 2022-)

## İstinadlar
Hökumə Əliyeva

**Hökumə Cəlil qızı Əliyeva** (qızlıq soyadı: **Nəsibli**; ) — azərbaycanlı böyük təyyarə bələdçisi, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.

## Həyatı və fəaliyyəti
Hökumə Əliyeva 8 avqust 1991-ci ildə Kəlbəcər rayonunda anadan olub. 1993-cü ildə kəndlərinin ermənilər tərəfindən işğal olunması səbəbilə Bərdə rayonunun Qaradəmirçi kəndində müvəqqəti məskunlaşıb. 1996-cı ildə isə Rusiyaya köçüb və Volqoqrad vilayətində bir müddət yaşamışdır. Hökumə burada 1-ci sinifdən 6-cı sinfə qədər şəhərin 78 nömrəli məktəbində təhsil alıb. Daha sonra ailəsi Gəncəyə köçüb və Hökumə burada təhsilini davam etdirib. Gəncə şəhərindəki V. Veysəlov adına 30 nömrəli tam orta məktəbi bitirdikdən sonra 612 bal toplayaraq Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinə daxil olub.

Hökumə Əliyeva öz təhsilini magistr və doktorantura pillələrində davam etdirmişdir. Atası Cəlil Alıyevin sözlərinə görə bu onun doktoranturasının son ili idi. 2016-cı ildən etibarən Azərbaycan Hava Yollarında əvvəlcə tərcüməçi kimi, sonralar isə təyyarə bələdçisi kimi işləməyə başlayıb. Atasının sözlərinə görə, o, bu uçuşdan sonra hüquqşünas kimi fəaliyyətini davam etdirəcəkdi.

### Şəxsi həyatı
Etibar Əliyev ilə evli idi.

## Ölümü

O, təyyarə qəzasında həlak olan ekipaj üzvlərindən biri idi. Aktau şəhərində qəzəya uğrayan AZAL-a məxsus təyyarədə böyük təyyarə bələdçisi kimi fəaliyyət göstərən Hökumə Əliyeva son dəqiqələrə qədər sərnişinləri sakitləşdirməyə çalışaraq "Hər şey yaxşı olacaq!" kəlmələri ilə məşhurlaşmışdır. Hökumə Əliyeva 29 dekabr 2024-cü ildə II Fəxri xiyabanda dəfn olunub.

## Təltif və mükafatları
Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin 29 dekabr 2024-cü il tarixli sərəncamı ilə Əliyeva Hökumə Cəlil qızı "Azərbaycan Hava Yolları" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinə məxsus "Embraer 190" tipli sərnişin təyyarəsi Bakı–Qroznı (Rusiya Federasiyası) reysini həyata keçirərkən baş vermiş qəza zamanı xidməti vəzifələrinin yerinə yetirilməsində, sərnişinlərin həyatının xilas edilməsində yüksək peşəkarlıq, şücaət və fədakarlıq göstərdiyinə görə ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

*  (29 dekabr 2024) — "Qızıl Ulduz" medalı (ölümündən sonra)
* Böyük humanizm göstərdiyinə görə Çingiz Aytmatov adına medal ilə təltif olunmuşdur.

## İrsi və xatirəsi
Rejissor və ssenarist Ziya Şıxlinski 2025-ci ildə Hökumə Əliyevanın həyatından bəhs edən "Hökumə — kədərim mənim" adlı qısametrajlı sənədli film çəkib. Filmin bədii rəhbəri Rasim Balayev, ssenari müəllifi və rejissoru Ziya Şıxlinski, operatoru Yuri Varnovskidir.

Əmək fəaliyyəti ilə bağlı əşyaları Milli Azərbaycan Tarix Muzeyinə verilib. 2025-ci lin avqustundan etibarən Samux rayon Alıuşağı kəndində digər materiallar ailəsinin evinin həyətində təşkil olunan ev-muzeyində sərgilənir.

Polşada adına təqaüd proqramı təsis edilib.

Qazaxıstanda istehsal olunan zirehli hərbi ambulansa adı verilib.

## İstinadlar
Haşim ibn Hüseyn

**Haşim ibn Hüseyn** (; ) — III İordaniya kralı I Hüseynin oğullarından biri, taxt vəliəhdi.

1981-ci ildə Ammanda dünyaya gəldi. Atası İordaniya kralı I Hüseyn, anası isə onun dördüncü xanımı kraliça Nur əl-Hüseyndir. İlk təhsilini Ammanda aldıqdan sonra ABŞ-a göndərildi. 1999-cu ildə məzun oldu və İordaniyaya qayıtdı. Həmin il atasının vəfatıyla böyük ögey qardaşı II Abdullah taxta çıxdı.

İordaniyada hərbi akademiyaya yazıldı. Burdakı təhsilini tamamladıqdan sonra yenidən ABŞ-a qayıtdı və öncə Dyuk Universiteti, ardından Corctaun Universitetlərində təhsilini davam etdirdi. 2005-ci ilin avqustunda məzun olub İordaniyaya qayıtdı. İordaniya Silahlı Qüvvələrində kapitan rütbəsilə bir çox rəsmi və dövlət vəzifələrində xidmət etdi.

### Ailəsi
6 yanvar 2006-cı ildə Səudiyyəli Fəhdəh Məhəmməd Əbunəyyanla nişanlandı və cütlük 15 aprel 2006-cı ildə evləndi. Bu nigahdan 5 övladı doğuldu.

* Həalah bint Haşim (6 aprel 2007-)
* Rayətəl-nur bint Haşim (4 iyul 2008-)
* Fatiməl-aliyə bint Haşim (5 noyabr 2011-)
* Hüseyn Heydər ibn Haşim (15 iyun 2015-)
* Məhəmməd əl-Həsən ibn Haşim (21 oktyabr 2019-)

## İstinadlar
İman bint Hüseyn

**İman bint Hüseyn** (; ) — III İordaniya kralı I Hüseynin qızlarından biri.

1983-cü ildə Ammanda dünyaya gəldi. Atası İordaniya kralı I Hüseyn, anası isə onun dördüncü xanımı kraliça Nur əl-Hüseyndir. İlk təhsilini Ammanda aldıqdan sonra ABŞ-a göndərildi. 1999-cu ildə atası vəfat etdi və ögey böyük qardaşı II Abdullah taxta çıxdı.

Ardından 2002-ci ildə İordaniyadakı hərbi akademiyaya daxil oldu. Ertəsi il burdakı təhsilini tamamladı və Vaşinqtona yollandı. Burada Amerikan Universitetində təhsilini davam etdirdi və 2007-ci ildə sosiologiya üzrə məzun oldu.

### Ailəsi
20 dekabr 2012-ci ildə biznesmen Zeyd Əzmi Mirzəylə nişanlandı. Cütlüyün toy mərasimi 22 mart 2013-cü ildə baş tutdu. Bu nigahdan bir oğlu dünyaya gəlsə də, cütlük 2017-ci ildə boşandı.

* Ömər Əzmi Mirzə (7 oktyabr 2014-)

## İstinadlar
Rayihə bint Hüseyn

**Rayihə bint Hüseyn** (; ) — III İordaniya kralı I Hüseynin qızlarından biri.

1986-cı ildə Ammanda dünyaya gəldi. Atası İordaniya kralı I Hüseyn, anası isə onun dördüncü xanımı kraliça Nur əl-Hüseyndir. İlk təhsilini Ammanda aldıqdan sonra Uelsə göndərildi. Ardından Edinburq Universitetində yapon dili ixtisası üzrə təhsil aldı. Daha sonra Yaponiyaya göndərildi və Ritsumekan Universitetində təhsilini davam etdirdi. 3 il boyunca burada yaşadı.

Ardından 2002-ci ildə İordaniyadakı hərbi akademiyaya daxil oldu. Ertəsi il burdakı təhsilini tamamladı və Vaşinqtona yollandı. Burada Amerikan Universitetində təhsilini davam etdirdi və 2007-ci ildə sosiologiya üzrə məzun oldu.

### Ailəsi
7 iyul 2020-ci ildə ingilis yazar Roald Dalın nəvəsi Ned Donovanla evləndi.

## İstinadlar
Nur əl-Hüseyn (İordaniya kraliçası)

**Liza Najip Hələbi** () və ya sonradan **Nur əl-Hüseyn** (; ) — İordaniya kralı I Hüseynin dördüncü xanımı, V İordaniya kraliçası.

1951-ci ildə Vaşinqtonda dünayaya gəldi. Atası xristian məzhəbli əslən suriyalı Najip Hələbi, anası isə əslən isveçli Doris Karlqustdur. Hələ 5 yaşında ikən valideynləri boşandı. İlk təhsilini Nyu-York və Kaliforniyada aldı. Ardından Prinston Universitetinə daxil oldu və 1974-cü ildə memarlıq üzrə təhsilini tamamladı. Ardından öncə Avstraliyada, ardından İranda şəhərsalma ilə məşğul olan inşaat-memarlıq şirkətində çalışdı. Siyasi səbəblərlə şirkətin fəaliyyəti dayandığı üçün Ammana köçdü və burada İordaniya Kral Hava Yollarında idarəçi olaraq çalışdı. Bu vəzifədə ikən üçüncü xanımı Aliyə Tukanın yasını tutan kral I Hüseynlə tanış oldu. Çox keçmədən münasibətləri yaxınlaşdı və cütlük 1978-ci ildə nişanlandı.

15 iyun 1978-ci ildə kral I Hüseynlə Ammanda evlənən Liza Hələbi İslamı qəbul etdi və adını ***Nur əl-Hüseyn*** olaraq dəyişdi. Kralın öncəki evliliyindən olan azyaşlı 3 uşağını da himayə edən Nur əl-Hüseynin bu nigahdan 4 övladı doğuldu.

* Həmzə ibn Hüseyn (1980-)
* Haşim ibn Hüseyn (1981-)
* İman bint Hüseyn (1983-)
* Rayihə bint Hüseyn (1986-)

Kral I Hüseyn 1999-cu ildə vəfat etdi və öncəki evliliklərindən doğulan oğlu II Abdullah taxta çıxdı. Nur-əl Hüseyn isə günlərini İordaniya, ABŞ və Birləşmiş krallıqda keçirir, bir çox beynəlxalq təşkilatla əlaqələrini davam etdirir.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Rana Husseini (2021). ''Years of Struggle – The Women’s Movement in Jordan''. Amman: Friedrich-Ebert-Stiftung. p. 19. ISBN 978-9923-759-33-2

### İstinadlar
Monstransiya

**Monstransiya**, **ostensori**, yaxud **ostensorium** — kilsələrdə nümayiş etdirilən və içərisində müqəddəs çörək olan qızıl və ya gümüş qab. Roma Katolik, Köhnə Katolik, Ali Lüteran və Anqlikan kilsələrində müqəddəs yevxaristiya adorasiyası (Müqəddəs Ayinə ehtiram — Katolik kilsəsində Yevxaristiya zamanı təqdis olunan Müqəddəs hostiyalara liturgik ehtiramın bir növü) və ya mübarək hostiyaların xeyir-duası zamanı xeyir-dua verilmiş sakramental, mübarək çörəyi kimi bəzi dindarlıq obyektlərinin altarda nümayiş etdirilməsi üçün istifadə edilən xüsusi qabdır. Həmçinin monstransiya, nadir hallarda, bəzi müqəddəslərin qalıqlarının ictimaiyyətə nümayişi üçün istifadə edilən qab da ola bilər. Belə bir mənada, bu müqəddəs tabernakl mənasına daha yaxındır. *Monstrance* sözü latın dilindəki "monstrare" sözündən, *ostensorium* sözü isə latın dilindəki "ostendere" sözündən götürülmüşdür. Hər iki termin "nümayiş" mənası verir və mübarək hostiyanın nümayişi üçün nəzərdə tutulmuş bir əşyanı göstərə bilər, lakin *ostensorium* yalnız bu mənanı ifadə edir.

## İstinadlar
Azərbaycan SSR qabaqcıl maarif xadimi

**Qabaqcıl maarif xadimi** — Azərbaycan SSR-də maarif sahəsində fərqlənənlərə verilən döş nişanı (fəxri ad).

## Tarixi və əsasnaməsi
"Qabaqcıl maarif xadimi" döş nişanı Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin 6 iyun 1944-cü il tarixli 1064 nömrəli qərarı ilə təsis edilmişdir.

Əsasnaməyə görə döş nişanı Azərbaycan SSR-in maarif və təhsil üzrə ixtisaslaşmış nazirliklərinin (komissarlıqların) tabeliyində olan müəssisələrdə və maarif şöbələrində çalışan işçilərə təqdim edilirdi. Bu mükafata məktəblərdə, uşaq bağçalarında, uşaq evlərində və məktəbdənkənar müəssisələrdə təlim tərbiyə işinin düzgün qurulması, maarif sahəsində kadr hazırlığı, siyasi-maarif müəssisələrinin (klublar, savadsızlığı ləğv edən məktəblər, qiraətxanalar, kitabxanalar və s.) fəaliyyətinin təşkili, eləcə də elmi-metodik və pedaqoji fəaliyyət sahəsində fərqlənənlər layiq görülürdülər.

"Qabaqcıl maarif xadimi" döş nişanı struktur və regional maarif şöbələrinin, habelə Naxçıvan MSSR-in maarif və təhsil üzrə ixtisaslaşmış nazirliklərinin (komissarlıqların) təqdimatına əsasən Azərbaycan SSR nazirinin (komissarının) əmri ilə verilir və müvafiq qaydada bu addan məhrum edilirdi. Döş nişanı döşün sağ tərəfinə taxılırdı.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan SSR əməkdar müəllimi
* Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi

## İstinadlar
Aleksandr Kalyaninov

**Aleksandr Georgiyeviç Kalyaninov** (; ) — Təyyarə pilotu, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.

## Həyatı
Aleksandr Kalyaninov 11 dekabr 1992-ci ildə Bakıda anadan olub. Milliyətcə rusdur. Uşaqlıqdan arzusu helikopter idarə edən atası kimi pilot olmaq idi. Atası Georgi Kalyaninov 2017-ci ildə vəfat edib.

Bakı Avropa Liseyinin fərqlənən şagirdlərindən biri olub. Keçmişdə aykido və boksla məşğul olurdu. Məktəb illərində həmyaşıdları arasında "*ağıllı və yaraşıqlı*" biri kimi tanınırdı. Milli Aviasiya Akademiyasına qəbul edilib. Orada 1 kurs oxuyub. Təhsilini daha sonra IZTECH-də davam etdirib. İngilis və fransız dillərini yaxşı səviyyədə bilirdi.

Kalyaninov 2021-ci ilin aprelində Ukrayna Dövlət Uçuş Akademiyasında (o zaman Ukrayna Milli Aviasiya Universiteti) oxuyarkən aviasiya nəqliyyatı üzrə magistr dərəcəsi alıb.

Anası Yelena (Lena) Kalyaninova "*oğlunun cəmi bir ildir ki, işə başladığını və işini çox sevdiyini*" deyib.

## Ölümü

2024-cü il dekabrın 25-də Azərbaycan Hava Yollarına məxsus Embraer 190 təyyarəsi Rusiya istehsalı olan Pantsir-S1 zenit raket kompleksi ilə vurulmuşdur. Hava gəmisinin kapitanı İqor Kşnyakin və ikinci pilot Aleksandr Kalyaninov idarəetmə sistemlərinin sıradan çıxmasına baxmayaraq, təyyarəni Xəzər dənizi üzərindən Aktau Beynəlxalq Hava Limanına yaxın əraziyə yönləndirmişlər. Qazaxıstanın Aktau şəhəri yaxınlığında qəza enişi zamanı təyyarə yerə çırpılmışdır. Təyyarənin göyərtəsində 67 nəfər olub: 62 sərnişin və 5 ekipaj üzvü. Qəza nəticəsində 29 nəfər sağ qalmışdır.

Aleksandr Kalyaninov qəza nəticəsində həyatını itirmişdir. 29 dekabr 2024-cü ildə II Fəxri xiyabanda dəfn olunub.

## Xatirəsi

* 2024-cü il Dekabr Qəhrəmanları: Azərbaycan hökuməti və Azərbaycan Hava Yolları tərəfindən Kşnyakin və komandasının xatirəsi xüsusi anım tədbirləri ilə yad edilmişdir.
* Aviasiya Muzeylərində Anım: Onun qəhrəmanlığı Azərbaycan Aviasiya Muzeyi və digər beynəlxalq aviasiya qurumlarında sərgilənəcəkdir.
* Ukraynanın Kropivnitskidəki Dövlət Uçuş Akademiyasının sinif otaqlarından birinə onun adına veriləcək.
* Ukraynada Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Aleksandr Kalyaninovun adına azərbaycanlı tələbələr üçün xüsusi təqaüd təsis olunacaq. Bu barədə Ukraynanın Azərbaycandakı səfiri Yuri Husyev məlumat verib.

## Təltifləri
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 29 dekabr 2024-cü il tarixli sərəncamı ilə Kalyaninov Aleksandr Georgiyeviç ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

*  (29 dekabr 2024) — "Qızıl Ulduz" medalı (ölümündən sonra)

## İstinadlar
Böyük Hippi (Platon)

**Böyük Hippias** və ya **Böyük İppias** () — Platonun gözəllik ideyasına həsr olunmuş dialoqu. Platonun ilk əsərlərinə istinad edir.

## Müəlliflik
"Böyük Hippias"ın müəllifliyi mübahisəlidir. Əvvəllər Platona aid edilən bəzi əsərlərin qeyri-mümkün olduğu müəyyən edilmişdir və akademik konsensus onun orijinallığına meyillidir, lakin əsərin müəllifliyi hələ də möhkəm şəkildə qorunmamışdır. Doroti Tarrant saxtakarlıq iddiasının əsas müdafiəçisidir. Bir sıra məqalələrdə ona qarşı çıxan Corc Maksimilian Antuan Qrubdur. Vilyam Keyt Çembers Qatri "*Yunan fəlsəfəsinin tarixi*" əsərində də onun həqiqiliyini müdafiə edir.

## İstinadlar
Lovğalıq

**Lovğalıq** — insanın öz məziyyətlərini, uğurlarını və digər keyfiyyətlərini hədsiz tərifləmək. Təkəbbürlü insan digərlərindən fərqlənmək və bəyənilmək üçün özünün bəzi xüsusiyyətləri ilə bilərəkdən lovğalanır. Lovğalanmaq uşaqlıqda demək olar ki, bütün insanlara xasdır. Sergey İvanoviç Ojeqov öz lüğətində lovğalanmağı "özünə məxsus olan bir şeyi, ləyaqətini həddindən artıq tərifləmək" olaraq təyin etmişdir.

## İstinadlar
Sokratın xatirələri

**Sokratın xatirələri** () — afinaəsilli qədim yunan yazıçısı və tarixçisi, komandir və siyasətçi Ksenofonun əsəri. Onlar Sokratın fəlsəfəsi haqqında əsas mənbələrdən biridir. 39 fəsildən ibarət 4 kitabdan ibarətdir. Sokratı ictimai rəydə islah etmək və onun haqsız yerə edam edildiyini sübut etmək məqsədilə yazılmışdır.

## Təsiri
Ksenofonun təsvir etdiyi Sokrat antik dövrdə təsirli olmuşdur və müxtəlif qədim düşüncə məktəblərinin Sokratdan necə istifadə etdiyini başa düşmək üçün vacibdir. Ksenofon tərəfindən təsvir edilən Sokratın özünü idarə etməsi onun Sokratın davamçısı Antisfen tərəfindən qurulduğu deyilən qədim kinizmi ruhlandırmaqdakı roluna uyğundur. Stoiklər dizayndan irəli gələn arqumentin Ksenofon versiyasından kifayət qədər istifadə etmişdilər.

## İstinadlar
Aleksey Losyev

**Aleksey Fyodoroviç Losyev** (; ) — SSRİ və Rusiya filosofu, filoloqu və kulturoloqu, XX əsrin rus fəlsəfi və dini fikrinin ən görkəmli simalarından biri.

## Karyerası
Losyev 1915-ci ildə ikili diplomla filologiya və fəlsəfəni bitirmişdir. Klassik filologiya üzrə müəllim vəzifəsinə hazırlaşmaq üçün Moskva İmperator Universitetində qalmışdır. 1916-cı ildə "Eros Platonda" adlı ilk məqaləsini nəşr etmişdir. 1917-ci il Fevral və Oktyabr inqilablarında Rusiyada tüğyan edəndə Losyev bütün vaxtını yazmağa və öyrənməyə sərf etmişdi. 1919-cu ildə anası tif səbəbilə vəfat etmişdir. Həmin il Losyevin "*Rus fəlsəfəsi*" adlı məqaləsi Rusiya mədəniyyətinin inkişafı ilə bağlı müxtəlif məqalələrdən ibarət alman dilində cilddə nəşr olunmuşdur. Losyev 1983-cü ilə qədər bu nəşrdən xəbərsiz idi. Losyevin ölümündən sonra nəhayət rus dilində nəşr edilmişdir.

## İstinadlar
Pifiya oyunları

**Pifiya oyunları** () — Olimpiyadadan sonra ikinci yeri tutan və dörd ildən bir Delfidə keçirilən dörd ümumellin aqondan biri. Onlar ilan Pifonun qalibi kimi Apollonun şərəfinə keçirilirdi.

## Tarixi
Rəqabət prinsipi qədim Yunanıstan cəmiyyətində böyük rol oynayırdı və yunanların bir çox fəaliyyət sahələrinə – siyasətə, ticarətə, idmana, incəsənətə və dinə nüfuz etmişdir. Ellinlərin milli özünüdərkini gücləndirməyə kömək edən aqonlarxüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. Barbarlara ümumellin oyunlarında iştirak etmək qəti qadağan edilmişdi.

Pifiya oyunları günəş işığı, harmoniya tanrısı, incəsənətin və muzaların hamisi Zevsin vəsiyyətini insanlara elan edən Apollonun şərəfinə keçirilirdi. Miflərə görə, bu oyunları Apollonun özü Pifon əjdahası üzərində qələbəsi şərəfinə təsis etmişdir. Qələbədən sonra Apollonun adına "Pifiya" epiteti əlavə edilmiş və onun Delfidəki məbədinin kahini Pifiya adını almışdır.

## İstinadlar
Forştadt

**Forştadt** () — şəhərin altştadtdan (şəhər mərkəzi) kənarda olan, lakin onunla sıx bağlı olan və sıx məskunlaşan, beləliklə də özünü forortdan (şəhərətrafı) fərqləndirən ərazisi.

## Bakı
Rusiya imperiyası dövründə Bakıda forştadt mövcud idi. Burada "Donanma kilsəsi" yerləşirdi. XIX əsrin sonlarına qədər Bakı forştadtında, demək olar ki, iki və daha çox mərtəbəli binalar mövcud deyildi.

## Vyana
Vyanada tarixi forştadt forortdan ayrı anlayış idi. Forştadt şəhər divarlarından kənarda yerləşirdi, lakin xəttli sədd daxilində, şəhərdən kənarda ikinci istehkam halqası idi. Şəhər divarları indiki Rinqştrasenin yerində yerləşirdi, xəttli sədd isə Gürtel xəttinə yer vermək üçün sökülmüşdür.

## İstinadlar
Dəniz Nazirliyi (Rusiya imperiyası)

**Dəniz Nazirliyi** — Rusiya imperiyası Silahlı Qüvvələrinin Rusiya İmperator Donanmasının hərbi nəzarətinin mərkəzi orqanı. 1802-ci ildə I Aleksandrın islahatları zamanı, Rusiya İmperiyasında nazirliklərin yaradılması zamanı Dənizçilik Nazirliyi Qüvvələri adı altında yaradılmışdır. Rusiya Hərbi Dəniz Qüvvələri Rusiya dövlətinin gücünün ən vacib tərkib hissəsi idi və silahlı qüvvələrin ən bahalı hissəsi idi.

## İstinadlar
İsidor Nikolski

**Mirtopolit İsidor** və ya əsl adı ilə **Yakov Sergeyeviç Nikolski** (; ) — Pravoslav Rus Kilsəsinin yepiskopu, Kiyev mitropoliti, sonra, 1 iyul 1860-cı ildən Novqorod, Sankt-Peterburq və Finlandiya mitropoliti, Müqəddəs Sinodun ilk üzvü. 1865-ci ilin iyul ayına qədər "Novqorod, Sankt-Peterburq, Estoniya və Finlandiya metropoliti" adlanırdı.

## İstinadlar
Estlyandiya

**Estlyandiya** və ya **Estlandiya** — müasir Estoniyanın şimal hissəsinin tarixi adı.

XIII əsrin əvvəllərində Qılıncdarlar Ordeninin alman cəngavərləri və Danimarka kralı II Valdemarın vassalları tərəfindən fəth edilmişdir. 1346-1561-ci illərdə Livoniya ordeninin bir hissəsi idi. Livoniya konfederasiyasının dağılmasından sonra İsveçin tərkibində olmuş, 1710-cu ildə Rusiya imperiyası tərəfindən fəth edilmişdir.

## İstinadlar
Qədim şəhər

**Qədim şəhər** və ya **tarixi mərkəz** — ümumi əhəmiyyətli ictimai bina və tikililərin cəmləşdiyi yaşayış məntəqəsinin (şəhər, kənd və s.) ərazisinin tarixən və planlaşdırma ilə müəyyən edilmiş hissəsi. Bu, bir qayda olaraq, şəhərin inkişafını əks etdirən və mədəni, memarlıq, sosial və siyasi keçmişindən xəbər verən ən qədim hissəsidir.

Müasir şəhər mərkəzi funksional mənada mərkəzidirsə, o zaman ərazi konsepsiyasına görə tarixi mərkəz bu yeri tutur.

## İstinadlar
Aleksi (Kiyev mitropoliti)

**Mitropolit Aleksi** və ya əsl adı ilə **Yelevferi (Simeon) Fyodoroviç Byakont** (; ) — Kiyev və Bütün Rusiyanın mitropoliti, yepiskop, dövlət xadimi, diplomat;. Kilsə liturgik mətnlərində "Moskvanın və bütün Rusiyanın müqəddəsi, möcüzəvi" adlanır.

Ölümündən 50 il sonra Aleksi müqəddəs kimi kanonlaşdırılmışdır. Onun relikləri 1431-ci ildə bərpa işləri nəticəsində Kremldəki Çudov monastırında tapılmış və Arxangel Mixail kilsəsinə yerləşdirilmişdir.

## İstinadlar
Rus Pravoslav Kilsəsinin Müqəddəs Sinodu

**Rus Pravoslav Kilsəsinin Müqəddəs Sinodu** (, **) — Arxiyepiskoplar Şuraları arasında olan dövrdə Rus Pravoslav Kilsəsinin rəhbər orqanı. Bu, Oktyabr inqilabından sonra ləğv edilmiş Müqəddəs İdarəetmə Sinodunu əvəz etmək üçün yaradılmışdır və ondan fərqlidir.

## İstinadlar
Panteleimon monastırı (Afon)

**Afon dağında Müqəddəs Panteleimon monastırı** (); **Rossikon** () və ya **Yeni Russik** () — Yunanıstanın Afon dağındakı 20 "hakim" monastırdan biri. Ənənəvi olaraq "rus" kilsəsi hesab olunurdu, baxmayaraq ki, sakinlərin tərkibinə görə o, yalnız XIX əsrin son rübündə, Birinci Dünya müharibəsinin başlanğıcına qədər Rusiya Müqəddəs Sinodunun və hökumətinin faktiki nəzarəti altında olan zaman tamamilə rus olmuşdur.

## İstinadlar
Prestol

**Prestol** () — bir xristian kilsəsində, qurbangahın ortasında yerləşən, yepiskop tərəfindən yevxaristiyanı qeyd etmək üçün təqdis olunan masa. Yunan kilsələrində buna "" – "Müqəddəs masa" deyilir.

## Məqsədi
Prestol yevxaristiya və mürün təqdis edilməsi üçün istifadə olunur. Altarın içərisinə girən zaman ruhanilər müqəddəs qurbangahı öpməlidirlər və adi insanlara qurbangara toxunmaq qadağandır.

## İstinadlar
206-cı Salyan piyada alayı

**İmperator Əlahəzrətləri Böyük Tsareviç Aleksey Nikolayeviçin varisi 206-cı Salyan piyada alayı** () — Rusiya İmperator Ordusunun piyada birliyi.

İş stajı 14 iyun 1805-ci ildir. Alayın bayramı 7 iyun, Ankira yepiskopu müqəddəs əzabkeş Feodotun günüdür. Bakıda dislokasiya edilmişdir.

15 avqust 1873-cü ildə II Aleksandrın əmri ilə "Donanma kilsəsi" 206-cı Salyan piyada alayının ehtiyaclarının qarşılanması üçün həmin hərbi idarənin tabeliyinə verilmişdir. Bu dövrdə kilsə Batalyon kilsəsi, sonralar Alay kilsəsi adlandırmışdır, baxmayaraq ki, şəhərdə hələ də Donanma kilsəsi adlanırdı. Əlavə olaraq, kilsə Dəniz kilsəsi və ya Köhnə dəniz kilsəsi adları ilə də xatırlanırdı.

## Komandirləri
* 30.04.1890–03.06.1895 — polkovnik Lev Vasiliyeviç Simonov
* 11.06.1895–05.06.1896 — polkovnik Mixail Dmitriyeviç Protasov
* 05.06.1896–22.01.1903 — polkovnik Arkadi Qriqoryeviç Mamvriyski
* 23.02.1903–23.02.1907 — polkovnik (22.06.1906-cı il tarixdən general-mayor) Meçislav Konstantinoviç Valter
* 11.10.1907–31.12.1913 — polkovnik Vasili Alekseyeviç Kvançxadze
* 13.12.1913–07.05.1915 — polkovnik (04.03.1915-ci il tarixdən general-mayor) Vasili Vasiliyeviç Zaytsev
* 07.05.1915–03.07.1915 — polkovnik Stefan Fyodoroviç Şimçenko
* 06.08.1915–14.10.1916 — polkovnik İvan Pavloviç Romanovski
* 24.10.1916–18.11.1917 — polkovnik İlya Aleksandroviç Qudzenko

## İstinadlar
II Aleksi (patriarx)

**Patriarx II Aleksi** () və ya əsl adı ilə **Aleksey Mixayloviç Ridiger** (; ) — Moskvanın və bütün Rusiyanın 15-ci Patriarxı, Rus Pravoslav Kilsəsinin primatı.

Sovet İttifaqının dağılmasından on səkkiz ay əvvəl, 1990-cı ildə Moskva Patriarxı seçilmişdir və o, postsovet dövrünün ilk Rusiya patriarxı olmuşdur.

## İstinadlar
Rusiya Dövlət İncəsənət və Sənaye Universiteti

**S. Q. Stroqanov adına Rusiya Dövlət İncəsənət və Sənaye Universiteti** () — Rusiyanın paytaxtı Moskvada incəsənət, sənaye, interyer dizayn, monumental, dekorativ və tətbiqi sənət sahəsində ali təhsil müəssisəsi. 1825-ci ildə yaradılmış, 1918-ci ildə ləğv edilmiş və 1945-ci ildə yenidən yaradılmışdır.

Universitet 5 peşə və 17 ixtisas üzrə rəssamlar hazırlayır: interyer və mebel dizaynı, dekorativ və mebel parçalarının inkişafı, dizaynın müxtəlif sahələri üzrə mütəxəssislər, tarixçilər və sənət nəzəriyyəçiləri, monumental rəssamlıq və heykəltəraşlar, metal, keramika və şüşə rəssamlığı, monumental rəngkarlığın, mebelin və bədii metalın bərpaçıları.

## İstinadlar
Ostrakon

**Ostrakon** və ya **ostrak** (, ) —  gil qabın qəlpəsi, həmçinin daha az yayılmış dəniz qabığı, yumurta qabığı, əhəngdaşı və ya şifer parçası.

Qədim Misirdə bahalı papiruslarla müqayisədə əlçatanlığına görə gil qırıntıları qeydlər, hesablamalar, qəbzlər və qısa məktublar üçün, Fivada və onun ətrafında əhəng daşının bol olduğu Edfuya qədər əhəngdaşı fraqmentlərindən istifadə olunmuşdur. Ostrakonlar bizə Yeni padşahlıq dövründən ərəb dövrünə qədər bütün dövrlərdən gəlib çatmışdır. Onların arasında bir çox məktublar və iş sənədləri var. Qədim şagirdlər məktəb ev tapşırıqlarını ostrakonlarda edirdilər. Ostrakonların üzərindəki mətn mürəkkəblə yazılmış və ya cızılmışdır.

## İstinadlar
Qadınlar Fesmoforiya festivalında

"***Qadınlar Fesmoforiya festivalında***" () — qədim yunan komediyaçısı Aristofanın komediyası. Əsərin hadisələri e.ə. 411-ci ildə Böyük Dionisiyada cərəyan edir. Daha sonra Aristofan eyniadlı başqa bir komediya yazmışdır, lakin bu, saxlanılmamışdır.

Tamaşanın diqqət mərkəzində kişilərin dominant olduğu cəmiyyətdə qadınların təxribatçı rolu, müasir şairlərin boşboğazlığı və adi bir afinalının həyasız vulqarlığı yer alır. Əsər həm də Aristofanın Qədim komediyanın əsas struktur elementlərini sərbəst şəkildə uyğunlaşdırması və onun əvvəlki işində müşahidə olunan anti-populist və müharibə əleyhinə şərhlərin olmaması ilə diqqət çəkir.

## İstinadlar
Fayaks

**Fayaks** () — qədim Afina natiqi və dövlət xadimi.

XX əsrin ortalarına qədər tarixşünaslıqda üstünlük təşkil edən fikirə görə, başqa bir siyasətçi Kleofont demaqoq Hiperbolun ostrakizmindən sonra radikal demokratik partiyanın liderinin yerini tutmuşdur. Bu siyasətçi e.ə. 417–415-ci illərdə baş tutmuş ostrakoforiya nəticəsində Afinadan qovulmuşdu. Plutarxın irəli sürdüyü ən populyar versiyaya görə, sürgünə namizədlər Niki və Alkibiad idi. Hər iki siyasətçi sui-qəsd tərtib etmişdilər və birtəhər öz tərəfdarlarını Hiperbolun qovulması üçün səs verməyə inandırmışdılar, lakin bu, epiqrafik məlumatlarla ziddiyyət təşkil edir. 2000-ci ildə arxeoloqlar bu səsvermədən 30 ostraka tapmağa nail olmuşdular. Biri Nikiyə, üçü Hiperbola, beşi Alkibiada və Fayaksa, 8-i isə Kleofonta aid edilmişdi. Buna baxmayaraq, aşkar edilmiş 30 ostraka ən azı 6,000 nəfərin iştirak etməli olduğu səsvermənin nəticələrini etibarlı şəkildə əks etdirə bilmir. Bununla belə, Kleofontun adının geniş formada yayılmış olması, alimlərin fikrinə görə, həmin dövrdə onun böyük siyasi təsirindən xəbər verə bilər. Versiyalardan birinə görə, o, demokratik partiyanın qeyri-rəsmi lideri statusu uğrunda Hiperbolun rəqibi olmuşdu. Bu ostrakaların başqa bir ostrakoforiyaya aid olduğu da irəli sürülmüşdür. Bu fərziyyəyə görə, Hiperbolun sürgün edilməsindən sonra yazılı mənbələrdə qeyd olunmayan başqa bir səsvermə keçirilmiş ola bilər. Hər halda, belə səsvermənin keçirilməsi hər zaman vətəndaşların heç birinin ölkədən qovulması mənasına gəlmirdi. 6 min dulusçuluq üçün lazımi kvorum olmadığı halda səsvermə uğursuz hesab edilirdi.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
*
Leney

**Leney** () — qədim Afinada teatr müsabiqəsi ilə müşayiət olunan Dionis festivalı.

İkinci ən əhəmiyyətli Dionis bayramı olan Leney Kənd Dionisisindən sonra Qamelion ayının 12-dən (yanvarın sonu) başlayaraq bir neçə gün qeyd edilirdi. Ad Dionisi kultuna (Bakxanklar) mənsub qadınları bildirən sözdən əmələ gəlmişdir. Lena ayı Yunanıstanda ən soyuq aydır və şərabın son təmizlənməsi üçün soyuğa ehtiyacı var. İoni dialektinin ərazisində Afina qamelionuna uyğun gələn ay adətən leney adlanırdı.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
*
Yunan tarixi (Ksenofon)

**Yunan tarixi** və ya **Ellenika** () — afinaəsilli qədim yunan yazıçısı və tarixçisi, sərkərdə və siyasətçi Ksenofonun əsəri. Əsər iki müxtəlif hissəyə bölünür.

Birinci hissə iki kitabdan ibarətdir. Onlar Peloponnes müharibəsinin son altı ilinin təsvirini verirlər. Ksenofon hekayəsinə yunan tarixçisi Fukididin "*[[Tarix (Fukidid)|Peloponnes müharibəsi tarixi]]*" əsərində təsvir etmədiyi tarixi hadisələrlə başlayır.

## İstinadlar
Metod (proqramlaşdırma)

**Metod** — obyekt yönümlü proqramlaşdırmada: hər hansı sinfə (CLASS), yaxud obyektə aid olan funksiya və ya prosedur. Prosedurlu proqramlaşdırmadakı prosedur kimi, metod hansısa əməliyyatı yerinə yetirmək üçün müəyyən sayda deyimlərdən (STATEMENT) ibarətdir, giriş arqumentləri yığınına və qaytarılan qiymətə malikdir. Metodları iki qrupa ayırırlar: sadə metodlar və statistik metodlar:

* sadə metodlar obyektin verilənlərinə (verilmiş sinfin konkret nüsxəsinə) erişə bilir
* statistik metodlar obyektin verilənlərinə erişə bilmir və onlardan istifadə etmək üçün verilmiş sinfin nüsxələrini yaratmağa gərək yoxdur.

Metodlar hər hansı sinfin obyektinin verilənlərinə çatmaq üçün interfeys təqdim edir. Metodun təqdim etdiyi giriş səviyyəsindən asılı olaraq, onları aşağıdakı növlərə ayırırlar:

* açıq (public) interfeys – verilmiş sinfin bütün istifadəçiləri üçün ümumi interfeys;
* qorunmuş (protected) interfeys – verilmiş sinfin bütün varisləri üçün daxili interfeys;
* qapalı (private) interfeys – yalnız verilmiş sinfin daxilindən erişməyin mümkün olduğu interfeys.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Ovidia

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Lechea

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əməköməcikimilər (yarımfəsilə)

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki yarımfəsiləsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Soyuq əllər, isti ürək

**Soyuq əllər, isti ürək** — 2013-cü ildən bəri hər il "Nargis" fondu tərəfindən Fəvvarələr meydanında keçirilən qış xeyriyyə yarmarkası. Layihənin ideya müəllifi Ülviyyə Rəhmanovadır (Mahmudova).

## Tarixi
İlk dəfə 17 dekabr 2013-cü ildə keçirilmiş xeyriyyə yarmarkasının məqsədi 3 saylı lal-kar internat məktəbinə maddi yardım göstərilməsi olmuşdur. Yarmarka 23 dekabr 2013-cü ildə sonlanmışdı.

## İstinadlar
Kaspiy FK

**Kaspiy Futbol Klubu** () — Qazaxıstanın Aktau şəhərini təmsil edən futbol klubu. Klubun adı Xəzər dənizinin qazax dilindəki adından () götürülüb. Klubun ən yaxşı ili 1996-cı il olub: onlar həmin il Qazaxıstan Premyer Liqasında 4-cü yeri tutub, həmçinin Qazaxıstan Kubokunun yarımfinalına çıxıblar. Klub 2001-ci ildən Birinci Liqada çıxış etmiş, yalnız 2019-cu il mövsümündən sonra yenidən Premyer Liqaya yüksələ bilmişdir.

## Tarix
"Kaspiy" 1979-1991-ci illərdə SSRİ İkinci Liqasında çıxış edib. Onlar 1992-ci ildə SSRİ dağıldıqdan sonra Qazaxıstan çempionatında çıxış ediblər. Klubun əldə etdiyi ən yaxşı nailiyyət 1996-cı ildə Premyer Liqada əldə etdiyi 4-cü yerdir.

2021-ci ildə klub rebrendinq etmiş, loqosu, klub rəngləri və idman forması dəyişdirilmişdir.

Klub tarixinin bombardiri 60-dan çox qola (19 aprel 2022-ci il tarixinə) imza atmış, klubun yetirməsi olan Almas Nurbergenoviç Armenovdur.

### Premyer Liqaya qayıdış
"Kaspiy" 2020-ci ildə 19 mövsüm sonra ilk dəfə Qazaxıstan Premyer Liqasına qayıtdı və baş məşqçi Srcan Blaqoyeviçin rəhbərliyi ilə onlar 10-cu yerdə yekunlaşdılar. Növbəti mövsüm, 2021-ci ildə, onlar Blaqoyeviçin rəhbərliyində 8-ci yerdə yekunlaşdılar və 31 dekabr 2021-ci ildə baş məşqçi olaraq Nikolay Kostov təyin edildi. 17 aprel 2023-cü ildə isə makedoniyalı mütəxəssis İqor Angelovski yeni baş məşqçi elan edildi.

## Adlar
* 1962: "*Trud" adı ilə* yaradılıb
* 1990: Klubun adı dəyişdirilərək *Aktau* adlandırılıb
* 1993 (iyul): Klubun adı dəyişdirilərək *Munaişi* adlandırılıb
* 1999: Klubun adı dəyişdirilərək *Aktau* adlandırılıb
* 2000: Klubun adı dəyişdirilərək *Manqistau* adlandırılıb
* 2002: Klubun adı dəyişdirilərək *Kaspiy* adlandırılıb

## Hazırki heyət

## Nailiyyətləri
* Qazaxıstan Birinci Liqası (1): 1994
* Qazaxıstan SSR Üst Liqası (1): 1978
* Qazaxıstan SSR Kuboku (3): 1964, 1977, 1978

## İstinadlar
2025-ci ildə Azərbaycan

**2025** — Azərbaycanda "Konstitusiya və Suverenlik İli".

## Siyasət

* Xarici İşlər naziri — Ceyhun Bayramov
* Daxili İşlər naziri — Vilayət Eyvazov
* Müdafiə naziri — Zakir Həsənov
* Müdafiə Sənayesi naziri — Vüqar Mustafayev
* Elm və Təhsil naziri — Emin Əmrullayev
* Mədəniyyət naziri — Adil Kərimli
* Səhiyyə naziri *—* Teymur Musayev
* Ekologiya və Təbii Sərvətlər naziri — *vakant*
* Fövqəladə Hallar naziri — Kəmaləddin Heydərov
* Gənclər və İdman naziri — Fərid Qayıbov
* Kənd Təsərrüfatı naziri — Məcnun Məmmədov
* Maliyyə naziri — Sahil Babayev
* Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat naziri — Rəşad Nəbiyev
* İqtisadiyyat naziri — Mikayıl Cabbarov
* Energetika naziri — Pərviz Şahbazov
* Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi naziri — Anar Əliyev
* Ədliyyə naziri — Fərid Əhmədov

## Hadisələr
### Yanvar
* 29 yanvar — Bələdiyyə seçkiləri

## Proqnozlaşdırılan və planlaşdırılan hadisələr
### May
* Azərbaycan 2025 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində

### Sentyabr
* 19–21 sentyabr — Azərbaycan Qran-prisi

## Vəfatlar
* 5 yanvar — Azər Baxşəliyev, aktyor
* 15 yanvar — Çimnaz Sultanova, aktrisa
* 4 fevral — Bəhram Çələbi, yazıçı

## Həmçinin bax
* 2025-ci ildə Azərbaycan mədəniyyətinin xronologiyası
* XXI əsr
* 2020-ci illər
* 2025

## İstinadlar
Ranunculus intermedius

*  — Ranunculus peltatus bitki növünün sinonimi.
*  — Ranunculus peltatus bitki növünün sinonimi.
*  — Ranunculus repens bitki növünün sinonimi.
*  — Ranunculus sardous bitki növünün sinonimi.
Ranunculus philonotis

*  — Ranunculus repens bitki növünün sinonimi.
*  — Ranunculus sardous bitki növünün sinonimi.
Onqon

**Onqon** — şamanist türklərin ilin müəyyən vaxtlarında ibadət etdikləri heykəllər (bütlər).

## Hazırlandıqları materiallar və hazırlanması
Onqonlar ağ dəmirdən, qoyun dərisindən, keçədən və odundan hazırlanırdı. Bir türk öldüyü zaman qohumları öz yurdlarında onun oduncaqdan böyük bir heykəlini düzəldirdilər. Müəyyən vaxtlarda ona ibadət edirdilər.

## Onqonlara ehtiram
Onqonlar ölmüş əcdadları təmsil edirdi. Onqonlar təmiz su ilə yuyular, hamıdan öncə onların önünə yemək qoyulardı. Onqonlara yemək verildikdən sonra verilən yeməyin bir qismi yerə səpilərdi.

## Onqonlardan bəhs edən müəlliflər

# Covanni Karpini
# Marko Polo
# Əbdülqadir İnan
# İbn Fədlan
# Villem Rubruk
# Adolf Erman

## İstinadlar
Rizantellakimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki yarımtribası.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Argentina (bitki)

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Haşim ibn Abdullah

**Haşim ibn Abdullah** (; ) — IV İordaniya kralı II Abdullahın oğullarından biri, taxt vəliəhdi.

2005-ci ildə Ammanda dünyaya gəldi. Atası, özüylə eyni gündə dünyaya gələn İordaniya kralı II Abdullah, anası isə kraliça Raniyadır. Orta təhsilini İordaniyada yatılı bir məktəbdə alan Haşim ibn Abdullah 2023-cü ildə məzun oldu. Həmin il valideynlərinin rəsmi İspaniya ziyarətində iştirak etdi. Daha öncə atasının rəsmi Misir və Bəhreyn ziyarətlərində də iştirak etmişdir.

Atasının yoxluğunda dövlət idarəsini ələ almaq məqsədilə 14 avqust 2023-cü ildə ilk dəfə naib olaraq and içdi. Hal-hazırda ABŞ-da Corctaun Universitetində təhsilini davam etdirən Haşim ibn Abdullah atasının İtaliya ziyarəti səbəbilə, 14 iyun 2024-cü ildə ikinci dəfə naib olaraq and içdi.

6 sentyabr 2021-ci ildə İordaniya Silahlı Qüvvələrinə ikinci dərəcəli leytenant rütbəsi ilə daxil oldu.

## İstinadlar
Səlma bint Abdullah

**Səlma bint Abdullah** (; ) — IV İordaniya kralı II Abdullahın qızlarından biri.

2000-ci ildə Ammanda dünyaya gəldi. Atası İordaniya kralı II Abdullah, anası isə kraliça Raniyadır. İlk təhsilini Amman Beynəlxalq Akademiyasında alan Səlma bint Abdullah 2018-ci ildə məzun oldu və daha sonra ABŞ-a göndərildi. Burada Cənubi Kaliforniya Universitetində arxeologiya üzrə təhsil aldı və 2023-cü ildə məzun oldu.

2017-ci ilin iyulunda atasının rəsmi Fransa ziyarətində iştirak etdi.

### Hərbi karyerası
2018-ci ildə Ammandakı Hərbi akademiyaya daxil oldu və bir neçə ay ərzində ilkin hərbi biliklər qazandı. 24 noyabr 2018-ci ildə keçirilən mərasimlə ikinci dərəcəli leytenant rütbəsiylə ordu sıralarına qatıldı. 2020-ci ildə İordaniya Silahlı Qüvvələrindəki ilk qadın jet pilotçusu olaraq qeydə alındı. 2023-cü ilin dekabrında birinci dərəcəli leytenant rütbəsinə yüksəldi.

## İstinadlar
Sfinqolipidoz

**Sfinqolipidozlar** ( sözündən götürülmüşdür) sfinqolipid metabolizmasının pozulması nəticəsində əmələ gələn lizosomal toplanma xəstəliklərinin, lipidlər xəstəlikləri (lipidozlar) sinfinə aid edilir. Bu qrupun əsas nümayəndələri Nimann-Pik xəstəliyi, Fabry xəstəliyi, Krabbe xəstəliyi, Qoşe xəstəliyi, Tay-Sachs xəstəliyi və metaxromatik leykodistrofiyadır. Bu xəstəliklər autosomal resessiv şəkildə ötürülən xəstəliklər hesab edilir. Bu xəstəliklərdən biri olan Fabri xəstəliyi X xromosomu ilə resessiv ötürülən, çox nadir rast gəlinən genetik xəstəlikdir.

## Epidemiologiya
Sfinqolipidoz xəstəliyinin rast gəlinmə tezliyi təxminən 10.000-də 1 olaraq müəyyən edilmişdir. Lakin bəzi əhali qruplarında, məsələn, Aşkenazi yəhudilərində bu nisbət əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir.

## Təsnifatı
Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatının onuncu reviziyasına görə aşağıdakı növləri ayırd edilmişdir:

* E75 Sfinqolipid mübadiləsinin pozulması və digər lipidlərin yığılması xəstəlikləri.
** E75.0 GM2 qanqliozidozuna aid edilən Sandhoff xəstəliyi, Tay-Sachs xəstəliyi, GM2 qanqliozidozuna aid edilən, yetkinlik yaşına çatmayanlarda olan NOS.
** E75.1 Digər qanqliozidozlar. Qanqliozidoz GM1, Mukolipidoz IV.
** E75.2 Digər sfinqolipidozlar. Fabry xəstəliyi. Qoşe xəstəliyi. Krabbe xəstəliyi. Nimann-Pik xəstəliyi. Farber sindromu. Metakromatik leykodistrofiya.

Bundan əlavə olaraq, aşağıdakılar da fərqləndirilir:

* **Qanqliozidozlar**:
** GM1 qanqliozidozu
** GM2 qanqliozidozu:
*** Tay-Sachs xəstəliyi (növləri ilə),
*** Sandhoff xəstəliyi.
* **Glikolipidozlar**:
** Fabri xəstəliyi,
** Krabbe xəstəliyi,
** metaxromatik leykodistrofiya.
* **Qlükoserebrozidozlar**:
** Qoşe xəstəliyi (alt növlərlə).
* **Fosfolipidozlar**:
** Nimann-Pik xəstəliyi (sfingomiyelin lipidozu),
** Farber xəstəliyi (keramidaza çatışmazlığı).

## Klinik təsviri
Əsasən qaraciyərdə, dalaqda, ağciyərlərdə, sümük iliyində və insan beynində müəyyən bir sfinqolipidin hüceyrədaxili yığılması nəticəsində müxtəlif əlamətlər meydana gəlir və bu əlamətlərin olması ilə xarakterizə olunur.

## Diaqnozu
Diaqnoz lizosom fermentlərinin fəaliyyətinin tam dəqiq öyrənilməsi nəticəsində təsdiqlənir.

## Müalicəsi
Müalicəsi üçün ferment əvəzedici terapiyası işlənib hazırlanmış və irəli sürülmüşdür.

## Proqnozu
Ferment əvəzedici terapiya, əsasən Fabry və Qoşe xəstəliyi olan xəstələrin müalicəsi üçün istifadə olunur (terapiyanın köməyi ilə bu tip sfinqolipidozlu insanlar yetkinlik yaşına qədər yaşayırlar). Bu xəstəliyin digər növləri isə adətən ölümcül olur. İnfantil növləri üçün yaşama müddəti 1 yaşdan 5 yaşa qədər, yetkinlik yaşına çatmayanlar üçün xarakterik olan gec başlamış və yavaş inkişaf edən formalarına tutulmuş xəstələr isə daha uzun yaşayırlar.

## Keçidlər
* Лизосомные болезни накопления

## İstinadlar
İlteber Almuş xan

**İlteber Almuş xan** () — Volqa (İdil) Bulqar dövlətinin hökmdarı, İslamı qəbul etmiş ilk türk hökmdarlardan biri.

## Həyatı
Hicri 308-ci ildə (Miladi 920–921) İslamı qəbul etmiş və Cəfər ibn Abdullah adını almışdır. Abbasi xəlifəsi Müqtədir Billaha beyət edərək, ondan məscid tikintisi, öz adına xütbə oxunması, İslamın təbliği və rəqib dövlətlərə qarşı kömək istəmişdir. Müqtədir Billah da onun bu istəyini qəbul etmişdir.

## Xarici görünüşü
İlteber Almuş xan cüssəli, çox kök, vahiməli və heybətli idi.

## İstinadlar
İman bint Abdullah

**İman bint Abdullah** (; ) — IV İordaniya kralı II Abdullahın qızlarından biri.

1996-cı ildə Ammanda dünyaya gəldi. Atası İordaniya kralı II Abdullah, anası isə kraliça Raniyadır. Hələ 3 yaşında ikən 1999-cu ildə babası I Hüseyn vəfat etdi və atası II Abdullah taxta çıxdı.

İlk təhsilini Amman Beynəlxalq Akademiyasında alan İman bint Abdullah daha sonra ABŞ-a göndərildi. Burada Corctaun Universitetində beynəlxalq münasibətlər üzrə təhsil aldı.

### Ailəsi
6 iyul 2022-ci ildə Venesuela əsilli biznesmen Cəmil Aleksandr Termiotislə (1994-) nişanlandığı elan olundu. Cütlüyün nigah mərasimi isə 12 mart 2023-cü ildə Beytül-Ürdün sarayında baş tutdu.

## İstinadlar
Rajva əl-Hüseyn

**Rajva əl-Saif** () və ya sonradan **Rajva əl-Hüseyn** (; ) — İordaniya taxt-tacının vəliəhdi Hüseyn ibn Abdullahın xanımı, İordaniya şahzadəsi.

1994-cü ildə ər-Riyadda dünyaya gəldi. Atası Səudiyyəli iş adamı Xalid əl-Saifdir. Anası Əzizə əl-Sudairi isə hazırkı Səudiyyə kralı Salman ibn Əbdüləzizin anasıyla eyni ailəyə mənsubdur. Orta təhsilini Riyadda tamamladıqdan sonra ABŞ-a göndərildi və burada 2017-ci ildə Sirakuz Universitetinin memarlıq fakültəsindən məzun oldu. Ana dili olan ərəbcəylə yanaşı, ingilis və fransız dillərini bilir.

### Ailəsi

17 avqust 2022-ci ildə İordaniya kral sarayından yayılan xəbərə görə, kral II Abdullah və kraliça Raniyənin böyük oğlu vəliəhd Hüseyn ibn Abdullahla nişanlanmışdır. Nişan mərasimi Rajvanın atasının Riyaddakı evində baş tutdu. Mərasimə İordaniya kralı və kraliçası, bəzi kral ailəsi üzvləri və əl-Saif ailəsindən bəzi şəxslər qatıldı. Cütlük 1 iyun 2023-cü ildə Ammandakı Zəhran sarayında evləndi. Cütlüyün ilk övladı İman bint Hüseyn isə 3 avqust 2024-cü ildə Ammanda dünyaya gəldi.

## İstinadlar