Panqafqazizm

**Panqafqazizm** və ya **panqafqazçılıq** — milli xarakter daşıyan bir sıra siyasi hadisələrin və proseslərin ümumi adı olub, məqsədi yerli Qafqaz xalqlarını birləşdirməkdir. Birliyin ideoloji əsası coğrafi əvvəlcədən müəyyənləşmə, genetik qohumluq, müxtəlif mədəni yaxınlıq və beynəlxalq şəraitlə əsaslandırılır. Qafqazdilli xalqlar üçün əlavə arqument onların region daxilində etnolinqvistik mənsubiyyətinin avtoxtoniyasıdır.

Panqafqazizm Qafqazın etnik, dini və mədəni müxtəlifliyi, tez-tez baş verən regional münaqişələr mane olub. Rusiyada vətəndaş müharibəsi dövründə tarixən məşhur olan pan-qafqazçılıq Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Gürcüstan və çeçen mücahidlərinin xarici siyasətinin bir hissəsini təşkil edib.

Tarixən müxtəlif Qafqaz dövlətlərinin inteqrasiyası cəhdlərinin qısamüddətli olub və uğursuzluqla bitib. Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası Gürcüstanın digər partiyalarla barışmaz xarici siyasət fikir ayrılıqlarına görə onu tərk etməsi ilə dağılıb. Gürcüstanı oxşar regional quruma inteqrasiya etmək üçün sonrakı cəhdlər Sovet rəhbərliyində böyük siyasi böhrana səbəb oldu, çünki gürcü bolşevikləri bunu müstəqilliklərini məhdudlaşdırmaq cəhdi hesab edirdilər. 1990-cı illərdə Gürcüstan prezidenti Zviad Qamsaxurdiya Qafqazın yerli xalqları arasında regional ittifaqın tərəfdarı idi. Lakin o, tezliklə devrildi, ona görə də “qafqazlılıq" ideyasının həyata keçirilməsi, heç vaxt ideya səviyyəsindən və ya xəyali layihələrdən kənara çıxmadı.

## Tarixi
### Antik dövr və orta əsrlər

İberiya, Kolxida və Qafqaz Albaniyası Baş Qafqaz silsiləsi ətəklərində ilk dövlətlərdir. Onların hər birində polietnik faktor vardır. Antik müəlliflərə görə, Qafqaz Albaniyasında 26 müxtəlif tayfa yaşayırdı. Əksər tədqiqatçılar bu tayfaların Şərqi Qafqazın avtoxton xalqları olması ilə razılaşırlar. İber krallığının tarixində Farnavasilər sülaləsini taxt-taca yüksəldən və onunla ilkin olaraq nikah bağlayan qonşu tayfalar mühüm rol oynamışdır. Beləliklə, Gürcüstanın yarı əfsanəvi padşahlarından biri olan I Saurmaq, Dzurdzuk qızından doğulmuş və yarı Nax idi. Erkən orta əsrlərdə xristian missiyası zamanı İberiya Krallığı silsiləyə qədər irəlilədi və burada yerli əhalini gürcüləşdirdi.

Həmçinin Kolxida Çarlığının Kartvel tayfaları arasında mənbələrdə Adıgey-Abxaz Apsilsləri və Abazqlar aydın şəkildə xatırlanır. Gürcü rekonkistası zamanı Meqrelo-Çan və Adıge-Abxaz əhalisinin, həmçinin VIII əsrdən İberiyadan olan qaçqınların birgə yaşadığı Abxaziya çarlığı böyük rol oynadı. Gürcü kralı və abxaz şahzadəsinin oğlu III Baqrat X əsrdə birləşmiş Gürcüstanın ilk kralı oldu. Gürcüstan özünün qızıl dövrü olan XII əsrində (Qurucu Daviddən çariça Tamaraya qədər) Qafqazın şimal yamacına birbaşa təsir göstərmişdir ki, bu da Şimali Qafqaz dağlarında bir sıra memarlıq və yazılı abidələrlə bağlıdır. Orta əsr Gürcüstanının adıq-abxaz tayfalarının məskunlaşdığı Cigeti və ya Kaxeti və Hereti kimi qeyri-kartvel bölgələri də məlumdur ki, onların dağlarında Akademik Nikolay Marrdan başlayaraq bir sıra qafqazlı alimlərə görə Nax-Dağıstan dilləri qrupu xalqları da yaşayırdı. qədim zamanlarda danışılır. Digər məsələlər arasında, tarixi yaddaşda Şimali Qafqaz etnik qruplarının əksəriyyəti ilə Osetiya, Çeçenistan, İnquşetiya, Kabardin-Balkar, Qaraçay-Çərkəz tarixinə də bilavasitə bağlılıq tapıla bilən Qafqaz Alaniyası kimi qəbilə polietnik protofeodal birliyi bunun göstəricisidir.

### Yeni dövr

Əksər müstəmləkə xalqları kimi qafqazlılar, xüsusən də indiyədək birləşməyən dağlılar XVIII-XIX əsrlərdə imperializm dövründə qarşılıqlı inteqrasiya nümayiş etdirməyə başladılar. Bu, Rusiya imperiyasının Qafqazda genişlənməsi və silsilə Rusiya-Qafqaz müharibələri ilə birbaşa bağlıdır. XVIII əsrin sonlarında imperiya hakimiyyətinin qurulmasına qarşı çıxan Böyük Qafqazın dağlı xalqları adi parçalanmış mövcudluq formalarında ona müqavimət göstərməyin mümkünsüzlüyünü getdikcə daha çox dərk edirdilər. Birləşməyə ehtiyac var idi. Şimali Qafqazın çoxmillətli tayfalarının birləşməsi prosesinin banisi daha çox Şeyx Mənsur adı ilə tanınan Aldıdan olan çeçen Uşurma hesab edilə bilər. Çar Rusiyasına qarşı müqavimət vasitəsinə çevrilməli olan dağlıları ilk dəfə o, birliyə çağırdı.

Vasili Potto "Qafqaz müharibəsi" əsərində bu haqda belə yazırdı: "1785-ci ildə Qafqazda Şeyx Mənsur adı ilə tanınan sirli bir adam peyda oldu və o, yarı-siyasi, yarı-dini Məhəmmədi təliminin əsasını qoydu və bu təlim sonradan “müridizm” adlanan bir təlimə çevrildi".

Mənsur Qafqaz dağlılarını bir teokratik dövlətdə birləşdirmək məqsədinə çatmadı. Buna baxmayaraq, o, ardıcıllarının təməlini qoydu. Artıq XIX əsrdə Dağıstanda yaranan müridizm hərəkatı Uşurmanın nəzəri prinsipləri əsasında tarixdə görünməmiş ümumqafqaz dövləti qurmaq praktikasına keçdi. Bu dövlət tarixdə Şimali Qafqaz imamlığı kimi tanınır. Dağlılar dövlət quruculuğunda və müstəmləkəçilərə qarşı uğurlu döyüşlərdə maksimum nəticələrini Şeyx Şamilin dövründə əldə etdilər. 1840-1860-cı illərdə Dağıstan, Çeçenistan və Çərkəzdə imamətin naibləri var idi. Üstəlik, Qafqazın hər yerindən ayrı-ayrı müridlər imamətə qoşulurdular. R.A.Fadeyev "Qafqaz müharibəsinin altmış ili" əsərində bu haqda bunları yazırdı: "*Müridizm bütün şərq tayfalarını bir xalqda birləşdirdiyindən, dağlı cəmiyyətləri hansı tərəfdən zərbə vursalar da, eyni dərəcədə hiss edən bir orqanizmin hissələrinə çevrildilər; qəbilə kimliyi artıq yarıdan əriyib siyasi birliyə çevrilmişdi. Ümumi bir hakimiyyətə tabe olaraq, sərhədlərini qorumaq üçün bölgənin bir bölgəsindən digərinə izdihamlı şəkildə köçürdülər, yalnız öz aralarında məhsul mübadiləsi aparmağa məcbur oldular, çünki dağətəyi ərazilər onlara bağlı olduğundan, dağlılar artıq qismən bir dövlətin vətəndaşı olmuşdular*".

Çeçenistan və ona bitişik Dağıstanın dağlıq hissəsi ilə təmsil olunan Şərqi Qafqaz Şamilin imaməti dövründə ayrılmaz, vahid siyasi məkan idi. Bu ərazidən kənarda, anklav yalnız Trans-Kuban Çərkəzinin dağlıq daxili hissəsində - Abadzexiyada yerləşirdi, burada çox vaxt dağıstanlı naib Maqomed Amin başçılıq etdiyi daimi bir çərkəz naibi var idi. Şeyx Şamilin səlnaməçisi Məhəmməd Tahir əl-Karaxi "Şamilin qazavatlarında dağ qılınclarının parıltısı" əsərində bu haqda yazırdı: "Bu ona görə idi ki, çərkəzlər davamlı olaraq bir-birinin ardınca İmama məktublar göndərir, ondan xahiş edirdilər ki, öz sistemlərini gücləndirmək, düşmənlər və onların əleyhdarları ilə mübarizəni gücləndirmək üçün onların yanına gəlsin".

Professor Maqomedovun yazdığı kimi, “*Bu dövlət dağ birliyi ideyası ilə hopmuşdur - o, milli ziddiyyətləri və ya ziddiyyətləri heç bir formada bilmir, heç bir fanatizm olmadan öz vətəndaşlarının Allah və qanun qarşısında tam bərabərliyinə əsaslanır. Şamil öz siyasətində azadlıq mübarizəsində müxtəlif dinlərin birgə mövcud ola biləcəyini əməldə nümayiş etdirdi*”. Qara dəniz çərkəzləri bu müharibə zamanı Britaniya imperiyası və Polşa emissarları timsalında Avropa həmrəylik qüvvələri ilə uzunmüddətli əlaqə saxlamışlar. Avropanın ziyalı dairələri Qafqaz dağlılarının əsas problemini başa düşürdülər: birliyin olmaması. Ona görə də Şimali Qafqaz müqaviməti mühitində avropalı emissarların əsas koordinasiya işi xalqların və tayfaların bu parçalanmasına qarşı mübarizəyə yönəlmişdi. Bu barədə David Ukvart "Çərkəzlərə Məktub"da yazırdı: "Qoy hər vilayətə çatsın - mollalar, bəylər, ağsaqqallar camaatı yığıb içini oxusunlar, izah etsinlər, beləliklə, Qara dənizdən Xəzər dənizinə qədər eyni sözləri bir yerdə oxuyub, bir ümumi adla - Çərkəzlə çağırıldığınızı eşidərək həz alasınız".

Lord Palmerston və ya Şahzadə Çartari kimi bir çox müasirləri kimi diplomat və publisist Ukvart Şimali Qafqazı vahid geosiyasi qurum və dirçəldilmiş Gürcüstan, Ermənistan və Tatar xanlıqlarının (Azərbaycan) birliyinə bitişik dağlıların perspektivli konfederasiyası kimi görürdü. Bununla belə, ənənəvi sosial-iqtisadi inkişaf mərhələsində olan Qafqazın dağlıları üçün Yeni Dövrün maarifçi respublikası modeli o qədər də uyğun deyildi. Onlar üçün daha təbii olan imamət modeli XIX əsrdə Şimali Qafqaza daha uğurla inteqrasiya olundu.

## Müasir dövr
### XX əsr

20-ci əsrin əvvəllərində Şimali Qafqazda Avropa maarifçiliyinin təsiri altında və Rusiya dövlətinin təsisatları vasitəsilə Qafqaz regionu müasir dünya inteqrasiya olmağa başalmış, iqtisadi münasibətlər formasının kapitallaşması, istehsalın sənayeləşməsi və əhalinin urbanizasiyası baş verdi ki, bu da milli burjuaziyanın və ziyalıların meydana gəlməsinə səbəb oldu. Kiçik də olsa, dağlı xalqları arasında milliləşmə meylləri nəzərə çarpmağa başladı. Rusiyada baş verən fevral və oktyabr inqilabları və ondan sonrakı vətəndaş müharibəsi zamanı bütün tarixi qanunlara əsaslanaraq Şimali Qafqaz dağlıları, çar rejimindən müstəqillik uğrunda mübarizədə çoxəsrlik təcrübəyə malik olan və inqilabdan əvvəlki rejimdə torpaq aclığı yaşayan, dağılan və yenidən qurulan imperiyada baş verən hadisələrə biganə qala bilməzdi. Cəmiyyət bu tarixi inkişaf mərhələsində Şimali Qafqazın yerli əhalisi arasında ilk dəfə olaraq onların maraqlarını beynəlxalq münasibətlərdə standart olan siyasi, iqtisadi və hüquqi kateqoriyalarla fəaliyyət göstərən Avropa təfəkkürünə malik insanlar müdafiə edə bilərdi.

Rusiyada 1905–1907-ci illər inqilabından sonra Şimali Qafqazın dağ xalqlarının nümayəndələri Rusiya imperiyası I Dövlət Dumasına daxil oldular. Artıq 1917-ci ilin yazında Şimali Qafqaz Dağlılar İttifaqının nümayəndələrinin dilindən Rusiya daxilində federallaşmaya doğru ilk dəfə Müvəqqəti Hökumətə təklif verildi. Təklif sürənlər arasında dağlıların ümumi adı altında yerli əhalinin, əsasən Terek (Adıqlar, Kabardalılar, Çərkəzlər, Balkarlar, Osetinlər, Çeçenlər, İnquşlar, Terek Qumuqlar), Dağıstan (dağlıq Dağıstan xalqları, Xəzər kumukları), eləcə də Kuban-Kubanq bölgələrinin burjuaziya ziyalıları, həmçinin Abazinlər, Qaraçaylılar, Qara dəniz bölgələri (Adıq-Şapsuqlar) və Suxumi (Abxazlar), Zaqatala dairəsi (Zaqafqaziya Dağıstanlıları) dağlıları var idi. Oktyabr ayında Dağlılar İttifaqının kursu Sankt-Peterburqdan ayrılmağa dəyişdi. 1917-ci ilin dekabrında Terek-Dağıstan hökuməti dağlıların, kazakların və Terek, Dağıstan və ona bitişik bölgələrin bəzi aran xalqlarının (Noqaylar, Kalmıklar, Qafqaz türkmənləri) siyasi elitasının birliyi kimi formalaşdı. Kazaklar ilə münasibətlərdəki gərginliyə görə 1918-ci ilin mayında dağlı hökuməti ayrıca Dağlılar Respublikasının müstəqilliyini elan etdi. Şimali Qafqaz ziyalılarının və burjuaziyasının xalq adından hərəkət etmək üçün səlahiyyətlərin verilməsində bu debütü bir çox cəhətdən ənənəvi cəmiyyətdə nüfuzlu qrup olan ruhanilərlə qarşıdurmaya səbəb oldu. Məhz o zaman 
1917-ci ilin avqust-sentyabrında And kəndində olan And Konqresində şəriət tərəfdarları ilə dünyəvi konstitusiyanın tərəfdarları arasında Şimali Qafqaz müqavimətinin diskursunda parçalanma baş verdi.

Rusiyada 1917-ci ilin fevral-oktyabr inqilabları və ondan sonrakı vətəndaş müharibəsi dövründə Dağlılar İttifaqı konstitusiyanı rəsmiləşdirməyə və Rusiya imperiyasının Şimali Qafqazlıların məskunlaşdığı keçmiş ərazilərin yenidən təşkili üçün proqram tərtib etməyə, beynəlxalq aləmdə özünü tanıtmağa nail oldu. Dağlılar İttifaqının Zaqafqaziya hökuməti ilə birgə işi, daha sonra isə Dağlı hökumətinin Gürcüstan və Azərbaycan respublikaları ilə daha sıx əməkdaşlığı, eləcə də Ermənistanla dolayı diplomatik əlaqələri gənc Qafqaz dövlətlərinə Almaniya imperiyası və ittifaq ölkələri ilə danışıqlarda, xüsusən də Trabzon, Batumi, Almaniya, Bustro, və Bustronq konfranslarının nəticəsi olaraq ümumi diplomatik cəbhə kimi çıxış etməyə imkan verdi. Almaniya imperiyası və Üçlər ittifaqı Kuban kazak hökumətini, Qafqazda yeni dövlətlərin, o cümlədən Dağlılar Respublikasının suverenliyini tanıdı. Birinci Dünya müharibəsində Üçlər ittifaqının məğlubiyyəti Antantanın artıq Almaniya və Osmanlı imperiyalarının müttəfiqi kimi baxdıqları (Ermənistan istisna olmaqla) bu dövlətlərin diplomatik statusunu çətinləşdirdi. Bununla belə, ingilislər və fransızlar Dağlı Respublikasını və onun müttəfiqlərini tanımaq istiqamətində addımlar atdılar. O zaman Ağ ordu ilə Qırmızı Ordu arasında açılan Şimali Qafqaz hərbi əməliyyatlar bölgəsi, Terek kazakları ilə vaynaxlar arasında gedən mübarizə fonunda Şimali Qafqaz respublikasının strukturlarının inteqrasiyasının yenicə başlandığı ərazilərə faktiki olaraq Dağlı hökumətinin nəzarətini təhlükə altına aldı. Məhz o vaxt dağlıların hökuməti öz paytaxtı olan Vladiqafqazı tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Buna baxmayaraq, Tapa Çermoyev, Pşemaxo Kotsev, Cəfərov, Uzun-Hacı Saltinski, Saqaip-mula və digər Şimali Qafqaz liderlərinin başçılıq etdiyi dağlılar 1918-ci ildə Lazar Biçeraxovun Dağıstana hücumlarını dəf edə bildilər. Bununla da Dağlı hökuməti ilə Dağıstan və Çeçenistanda və böyük hakimiyyətə malik olan Şeyxülislamlar arasında müəyyən konsensus əldə olundu. Bu uğur həm də Şimali Qafqazlıların tərəfində İsmayıl Berkök və İzzət Paşa kimi etnik Çərkəz Osmanlı hərbiçilərinin iştirakı sayəsində əldə edildi.

Sever sülh müqaviləsi imzalandıqdan az sonra Qafqazda yerləşdirilmiş Osmanlı qoşunları Türkiyəyə qayıtdı. Təxminən eyni vaxtda Tapa Çermoyev və dağlı hökumətinin digər görkəmli xadimləri Paris Sülh Konfransına yollanaraq Qafqazı tərk etdilər. Leo Kerselidzenin başçılıq etdiyi Gürcüstanın sonrakı hərbi dəstəyi və Azərbaycanın humanitar yardımı Şimali Qafqaz Dağlılarının Müdafiə Şurasına 1919-cu ildə Ağ Orduya qarşı müqavimət göstərməyə imkan verdi və Denikinin öz respublikasının işğal olunmuş ərazilərində möhkəmlənməsinə mane oldu. Lakin həmin ilin yayında respublika hökumətini dağıdan Xəlilovun başçılıq etdiyi dağıstanlı keçmiş çar zabitləri tərəfindən edilən çevrilişdən sonra diplomatik missiya ilə yola düşmüş Çermoyu əvəz edən dağlıların baş naziri Kotsev Temir-Xan-Şuradakı iqamətgahını tərk etməli oldu.

Ağqvardiyaçılara qarşı dağlı müqavimətində gürcü siyasətçilərdən biri Leo Veşapeli gürcülərin dağlı birliyi haqqında “Volnıy Qorets” qəzetinin 6 oktyabr 1919-cu il 4-cü sayında belə danışırdı: "*Qafqazın bütün xalqları qrupundan gürcülər və dağlılar əsl “qafqazlılar”, yalnız Qafqazda mövcud olan irq və dildirlər*".

Dağıstanın Anton Denikinin könüllü ordusundan azad edilməsinə rəhbərlik edən Şeyxülislam və Şimali Qafqaz və Dağıstan Müdafiə Şurasının sədri Əli-Xacı Akuşinski yazırdı]: "Qafqaz dağlılarının bir neçə nəslin qanı ilə müqəddəsləşdiyi müstəqillik ideyası düşmənlərimizə nə qədər real görünsə də, dağ xalqları üçün ölüm-dirim məsələsidir. Dağlıların əsrlərdən bəri müstəqillik arzusu Qafqaz dağlarında sülh və əmin-amanlıq naminə həyata keçirilməlidir".

Sonra Şimali Qafqaz dövlətinin qurumları vəziyyəti vaxtında öz əllərinə ala bilmədilər. Bolşeviklərin Şimali Qafqazda məskunlaşmasına və respublikanın mərkəzi orqanı kimi ləğv edilmiş Dağlı hökumətini əvəz edən Dağlıların Müdafiə Şurasında ikinci çevriliş həyata keçirməyə imkan verdilər. Yalnız Vətəndaş müharibəsinin sonunda Kotsevin (İnaluk Dişniyskinin hökuməti yanında) başçılıq etdiyi Müdafiə Şurası ilə müttəfiq olan Şimali-Qafqaz əmirliyi 1920-ci ilə qədər, Əmir Uzun Hacı ölənə qədər davam etdi. Sonra bolşeviklərin hökumət məmurlarını və dağlıların ruhanilərini həbs edib edam etmək kampaniyası zamanı Sovet hakimiyyəti ilə barışmayan Şimali Qafqaz liderləri Gürcüstana, Qızıl Ordu tərəfindən işğal edildikdən sonra isə Türkiyə və Avropaya mühacirət etmiş, burada hökumətin sürgündə fəaliyyətinə dəstək verməyə çalışmışlar.

SSRİ-nin dağılmasından sonra Dağlı Respublikanın tarixindən ruhlanan Şimali Qafqaz siyasətçiləri Qafqaz Dağlı Xalqları Konfederasiyasını (QDXK) yaratdılar. Nümayəndələri QDXK-da oturan, çesen nümayəndələr müstəqil Çeçen İçkeriya Respublikasının yaradıldığını elan edərkən onun liderləri konstitusiyaya uyğun olaraq Dağlı Respublikasına varisliyini göstərdilər.

## XXI əsr
Vahid Qafqaz ideyası bu ideyanı 2010-cu ildə BMT Baş Assambleyasında təqdim edən Gürcüstan Prezidenti Mixail Saakaşvili tərəfindən hazırlanmışdır.

2022-ci il oktyabrın 29-da Kiyevdə məqsədi Qafqaz xalqlarını birləşdirib Rusiyadan ayırmaq olan “Qafqaz İttifaqı” siyasi təşkilatının ilk konfransı keçirilib. Konfransda çeçen mühacirətinin, Dağıstan Milli Mərkəzinin nümayəndələri və ukraynalı deputatlar çıxış ediblər. Təşkilatın baş qərargahı Brüssel və Kiyevdə yerləşir.
## Qafqaz xalqlarının ümumi cəhətləri
### Mifoloji və əfsanəvi

Gürcü salnaməsi - Kartlis tsxovrebada yazılana görə, Gürcüstanda və onun yaxınlığında yaşayan Qafqaz xalqları öz mənşəyini ümumi əfsanəvi ataya - Nuhun nəvəsi Tarqamosa bağlayan bir neçə əfsanəvi qardaşdan törəyiblər: "*Əvvəlcə qeyd edək ki, ermənilərin, kartvellilərin, ranların, movakanların, erlərin, lakların, minqrellilərin və kavkasyalıların, bütün bu qohumların Tarqamos adlı bir atası var idi. Bu Tarqamos Nuhun oğlu Yafətin nəvəsi Tarşın oğlu idi*".

### Genetik və geneoloji
Xarakterik Qafqaz alt qrupları olan yerli Qafqaz populyasiyaları üçün əsas haploqruplar G2, J1 və J2 Avropa və Qərbi Asiyanın Eneolit ​​dövrünə aiddir. Qafqazlılar arasında nəzərəçarpacaq faizə malik olan xarakterik alt qruplara malik qalan haploqruplar çox vaxt Böyük Çöllüyün Tunc və Dəmir dövrlərinə, çox güman ki, erkən Hind-Avropalılara və İskitlər-Sarmatlar etnik qrupuna - R1a, R1b, Q-ya aid olunur.
### Linqvistik
Qafqazın yerli xalqlarının əksəriyyəti regiondan kənarda rast gəlinməyən təcrid olunmuş dil ailələrinə aiddir. Ona görə də elmdə Qafqaz üçün avtoxton hesab olunurlar. Dil qohumluğunun yoxlanılması Qafqaz dillərinin vahid ailəsinin mövcudluğunu göstərən kifayət qədər dəlil tapmasa da, artıq minilliklər boyu yaxın ərazidə mövcud olmuş Şimali Qafqaz və Kartvel dillərinin ən azı dil birliyindən danışmaq olar.
### Mədəni

Qafqaz xalqları bütün Qafqaz dağlıları üçün universal olan mədəni xüsusiyyətlərə malik olan vahid mədəni qrup təşkil edir: oxşar məhsuldar təsərrüfat (terraslı kənd təsərrüfatı, yaylaçılıq), ictimai təşkilatlanma formaları (kübar respublikalar və hərbi demokratik dövlətlər), tayfaçılıq, aul mülkiyyəti, sənətkarlıq istehsalı, Müxtəlif qüllələr memarlığı - Svan qülləsi, Osetiya memarlığı, çeçen, inquş qüllələri, qanuni adətlər etik prinsiplər və davranış normaları, fəzilət idealları, şifahi şərəf məcəllələri (xəbzə, konaxəllə, əzdel və s.), müqayisəli folklor irsi (dastan, musiqi, rəqslər), monoteizmdən əvvəlki inancların ümumi elementləri, dini sinkretizm, silah və silahların oxşar növlərinə qarşı vahid adət və s.

Professor A.Y.Şadjenin fikrincə “Qafqazlılıq “qafqazlının simasını” müəyyən edən “xüsusi” bir şeyi təşkil edən super-etnik-spesifik bir fenomendir. Bu anlayış həm də Qafqazın həyat tərzini, adət-ənənələrini, adət-ənənələrini, mənəvi dəyərlərini və s. Bütün bunlar birlikdə ümumaqafqaz təfəkkürü formalaşdırıb..

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
*