open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rəhim Əliyev

**Əliyev Rəhim Nadir oğlu** — tənqidçi, nasir, 1983-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, filologiya elmləri doktoru (1996).

## Həyatı
Rəhim Əliyev 1950-ci il noyabrın 6-da Bakı şəhərinin yaxınlığındakı Ramana qəsəbəsində anadan olmuşdur. Burada 198 saylı orta məktəbi bitirdikdən sonra ADU-nun filologiya fakültəsində təhsil almışdır (1968–1973). 1973–1975-ci illərdə Sovet ordusunda zabit rütbəsində moto-piyada hissəsində hərbi qulluqda olmuşdur.

Y. Qarayevin "Səhnəmiz və müasirlərimiz" adlı kitabına yazdığı ilk mətbu rəyi 1973-cü ildə "Azərbaycan gəncləri" qəzetində dərc edilmişdir. Bundan sonra dövri mətbuatda ədəbi-tənqidi məqalələri vaxtaşırı çıxır. Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda laborant (1975–1976), "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi (1976–1978), tənqid və ədəbiyyatşünaslıq şöbəsinin müdiri (1978–1985), Azərbaycan EA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu Cənubi Azərbaycan şöbəsinin böyük elmi işçisi olmuşdur (1988–1991). 2020-ci ildən həmin şöbənin müdiridir.

Azərbaycan Respublikası Prezident Aparatında məsləhətçi, Teleradio şirkətində sədr müavini işləmişdir (1990–1991), C. Cabbarlı fondunun sədri seçilmişdir (1994-cü ildən). "1970-ci illər lirikasının inkişaf meylləri" mövzusunda namizədlik (1983), "C. Cabbarlının yaradıcılıq təkamülü: metod, üslub, janr" mövzusunda doktorluq (1996) dissertasiyası müdafiə etmişdir. Azərbaycanda 90-cı illər xalq hərəkatı dövründə ictimai-siyasi hadisələrin təhlilinə həsr olunmuş məqalələrlə çıxış etmişdir. Hazırda Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda Cənubi Azərbaycan şöbəsinin baş elmi işçisidir (1996-cı ildən).

Ədəbi tənqid, nəsr və publisistika ilə məşğul olur. 2001-ci ildən türkdilli hürufi mətnlərinin tədqiqi ilə məşğuldur. "Ədəbiyyat nəzəriyyəsi" kitabında dilin yazıdan törəmə olması barədə nəzəriyyə irəli sürmüşdür. Bu kitabda sözün semiotik işarə nəzəriyyəsi ədəbiyyat nəzəriyyəsinə də tətbiq edilir.

## Əsərləri
# Poeziyanın təbiiliyi. Bakı: Yazıçı, 1982, 96 səh.
# Göndərilməmiş məktub (nəsr). Bakı: Gənclik, 1984, 147 səh.
# Cəfər Cabbarlının yaradıcılıq təkamülü. Bakı: Yazıçı, 1989, 236 səh.
# Bütövlənməyən borc (nəsr). Bakı: Sabah, 1995, 270 səh.
# Dilimiz, ədəbiyyatımız, tariximiz. Bakı: Elm, 1997, 260 səh.
# Nəsimi və klassik dini üslubun təşəkkülü. Bakı: 2006, 362 səh.
# Taleyin sözü. Bakı: 2008, 485 səh.
# Ədəbiyyat nəzəriyyəsi . Bakı: "Mütərcim", 2008. 360 səh.
# Sözün mifi. Bakı: Mütərcim, 2011, 175 səh.
# Ədəbiyyat nəzəriyyəsi. Bakı: Qanun, 2012.
# Zülmətdə çəhrayı, hekayələr, Alatoran, Bakı,2014, s.297.
# Cavidannamə. Monoteizmin dördüncü kitabı, Alatoran yayınları, Bakı, 2016. 141 s.
# Qoşulub qaçmayan qız, roman, Alatoran yayınları, Bakı, 2017, 295 s.
# Nəsimi nədən ənəlhəq dedi, Bakı, Mütərcim, 2020, 151 s.
# Tağ Ev, roman, Bakı, Alatoran yayınları, 2022, 540 s.
# Yeni Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi oçerkləri, Bakı, KEA poliqrafiya, 2024, 427 s.

## İstinadlar
Səhra

**Səhra** — bitki örtüyünün və heyvanlar aləminin kasadlığı ilə səciyyələnən düzən səthli landşaft növüdür. Çox quraqlıq, isti havanın gündəlik və illik temperaturu kəskin fərqlənən, illik yağıntısı 250 mm-dən aşağı, buxarlanma yağıntıdan xeyli çox, güclü külək əsən, daimi axan çayları olmayan, çox seyrək bitki örtüyü olan ərazi.

Səhraların iki növü mövcuddur: Qum səhraları və buz səhraları.

Qum səhralarında vahələrə (oazislərə) də rast gəlinir. Vahələr suyun səthə yaxın yerlərdə toplanmasından əmələ gəlir. Bitkilər bu yerlərdə bitir, bunu nəticəsində vahə yaranır.

## Xüsusiyyətləri
Səhranın əmələ gəlməsinin ən başlıca səbəbi yağıntının buxarlana biləcək sudan 7–30 dəfə az olmasıdır. Səhranın özünəməxsus iqlimi vardır. Göy üzü aylarla buludsuz olur. Maksimum temperatur +49,5°, +58°-yə çatır, gün altında qumun səthi 90° qızır, illik temperatur amplitudası 90°, gündəlik 30°-yə qalxır. Orta Asiya səhralarında yağıntının illik miqdarı 60–150 mm, Mərkəzi Asiya (Təklə-Məkan) 9 mm, tropik səhralarda isə hər yerdə 100 mm-dən azdır.

Şimali Afrika və Ərəbistan səhralarında bir neçə il ərzində yağış düşməyən yerlər də vardır. Səhraların zəbt etdiyi ərazi bütün qurunun təqribən 30%-ni tutur. Səth quruluşuna görə səhralar qumlu, daşlı, gilli və şoranlı səhralara bölünür. Qarlı səhralar da mövcuddur (Antarktida və Arktikada). Ən məşhur səhra Afrikanın demək olar ki bütün şimalını əhatə edən Saxara səhrasıdır. Dünyanın ən iri duzlu səhrası Salar-De-Uyuni səhrasıdır.

İsti səhralarda temperatur gündüz +50 °C-dən yuxarı, gecə isə 0 °C-dən aşağı ola bilər.

Səhralarda illik yağıntının miqdarı çox aşağı olur.

Amerika səhralarında ən çox rast gəlinən bitki kaktusdur.

## Azərbaycanda vəziyyət
Azərbaycan Respublikası üçün səhralar xarakterik deyil. Burada səhraya yaxın landşaft fraqmentləri Abşeron yarımadasında, Kür-Araz ovalığında, Naxçıvan-nın Araz boyu ərazisində təsadüf edilir.

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax
* Barxan
Katarsis

**Katarsis** - yunancadan gəlmə olan katarsis, təmizlənmə kimi mənalandırıla bilər. Termin kimi yaranma səbəbi pyeslərdə, ən çox da faciələrdə əsərin sonluğunun tamaşaçı, izləyicilərdə məzmununa görə bir saatlıq, yaxud bir neçə günlük  yaratdığı təsirlə təmizlənmə, xeyirxahlıq, peşimançılıq, öz-özünə pak insan olma, günahlardan arınma sözü verilməsi kimi izah olunur.

Faciə janrı ilə daha yaxından əlaqədar olması, bu janrda baş qəhrəman(lar)ın ölümü, əbədi yox oluşu, bir daha geri qaıtmaması fikrinin ən itkin şüurlara belə təsir etməsidir.

*
*
Qaragözlülər

**Qaragözlülər** — əsasən İranın Həmədan ostanında yaşayan türkdilli tayfa. Azərbaycan türklərinin etnoqrafik qruplarından biridirlər. Danışıqlarında Azərbaycan türkcəsinin cənub dialektlərindən istifadə edirlər.

## Sayları və məskunlaşmaları
Qaragözlülər İranın Həmədan  vilayətində yaşayırlar, hətta Azərbaycan Respublikasının Zəngilan və Şabran rayonlarında da Qaragözlü adlanan kəndlər vardır. Onlardan bir hissə İranın Fars əyalətində Qaşqaylar arasında yaşamaqdadır. Qaragözlülər aşıqlı, hacılı, xudabəndli və özbəkli tirələrinə bölünməkdədir. XIX əsrin birinci yarısında Qaragözlülərin sayı təxminən 12 min nəfər təşkil etməkdə idi. 1840-1841-ci illərdə Həmədanda bu tayfadan olan 15 min insan yaşamaqda idi. Onların sayı sürətlə artaraq 1888-ci ildə 60 min nəfərə çatdı. Onlar əsasən Əcəm İraqında, Qəzvində və Həmədanda yaşamaqda idilər. 1912-ci ildə  Həmədan vilayətində olan 270 kənddən 95 faizində Qaragözlülərin aşıqlı, hacılı və xudabəndli tirələri yaşamaqda idi.  

Azərbaycanın bir çox bölgəsində, məsələn Cənubi Azərbaycanın Qaragözlü (Miyandoab/Qoşaçay şəhristanında) və Qaragözlü (Əhər şəhristanında) kəndlərində, Qərbi Azərbaycan (indiki Ermənistan)dakı Qaraiman kəndində, habelə Siyəzən (Qaragöz (Siyəzən)) və Zəngilan (Qaragöz (Zəngilan)) rayonlarındakı "Qaragöz" kənd adları kimi toponimlər də bu tayfa ilə bağlıdır.

## Tarix
Səlcuqların dövründə Ön Asiyaya gəldikləri güman olunur. Qaragözlülərin özlərinin əcdadı kimi Qaraqoyunlu hökmdarlarını götürməkdədirlər. Onların adı tarixdə ilk dəfə XVI əsrdə Qızılbaş tayfalarından biri kimi çəkilir. Tayfanın oynadığı rol XVIII əsrdə daha da gücləndi və mənbələr bu tayfanın adını daha tez-tez çəkməyə başladılar. Qaragözlülər Ağa Məhəmməd xan Qacar ali hakimiyyət uğrunda mübarizəyə başladığı andan onu dəstəkləmişdilər. Buna görə də, Ağa Məhəmməd xan hakimiyyəti ələ aldıqdan sonra Qaragözlülərin başçısını Həmədan hakimi təyin etdi. Qaragözlülərin tayfa başçılarından biri olan Məhəmmədhüseyn xan Qaragözlü Ərdəlan bəyliyinin ləğvi üçün təşkil edilmiş yürüşdə də iştirak etmişdi.

## Məşğuliyyətləri
Qaragözlülər əsasən maldarlıqla məşğul olurlar.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Qarakübər

**Qarakübər** — Ağcabədi rayonu ərazisində, Üzeyirkənddən 4&nbsp;km Şimalda e.ə. VI-II əsrlərə aid abidə. Qazıntılar zamanı qədim yaşayış yeri  və onun nekropolunun (20 ha) sahəsi müəyyən edilmişdir.

Qarakübər yaşayış yerindən dik basdırılmış təsərrüfat küpləri (hündürlüyü 160-165 sm, diametri 80-85 sm), saxsı qab qırıqları - xüsusən qırmızı boyalı qab qırıqları, qara rəngli üstü sığallanmış və üzəri üçbucaq formalı basma naxışlı gil camlar, küpə qırıqları ,dən daşları və s. tapılmışdır.

Yaşayış yerinin Şimal kənarındakı nekropolda yalnız küp qəbirlər açılmışdır (üfüqi qoyulmuş küplərin ağızı müxtəlif istiqamətdədir). Küplərdə sklet bükülü, sağ və ya sol böyrü üstə kəllə isə küpün ağızına doğru yerləşdirilib.Küpün içərisi və ətrafında qırmızı və qara rəngli gil cam, dolça, lüleyin, küpə,sərnic, nehrə, bəzək əşyaları (şüşə muncuqlar və hilal şəkilli sırğalar) və s. qoyulmuşdur. Əldə edilən materialların Orta Asiya, Yaxın Şərq,Kiçik Asiya, Aralıq dənizi sahili materiallar ilə müəyyən uyğunluğu var. Qarakübər tapıntıları Qaratəpə (Ağcabədi), Qızılvəng (Naxçıvan MR), Vardanlı (Oğuz) və Mingəçevirin ilk antik dövr abidələrinin materialları ilə yaxındır. Abidənin son dövrü Yaloylutəpə mədəniyyəti ilə səciyyələnir.
Qarasu qalası

## Ümumi məlumat
Naxçıvan MR,Şərur rayonu,Gümüşlü qəsəbəsi yaxınlığında e.ə. II minilliyə və I minilliyin əvvəllərinə aid qala. Sahəsi 5 ha-dır. Terraslarda salınmış möhtəşəm qala divarları ilə iki hisəyə ayrılır. Aşağı terraslardakı hissənin iri daşlardan tikilmiş divarı var. İçqala (Narınqala) 50–60 metr aralıda dağdadır. Divarı kiçik daşlarla tikilib. Qalanın daxilində yonulmuş daşdan tikilmiş bina qalıqları var. Qarasu qalası Azərbaycanın qədim siklopik tikililərinə daxildir. Qalanın daxilində qayalıqda bir neçə su hovuzu da qazılıb. Arxeoloji qazıntılar zamanı qaladan dən daşları, obsidian və çaxmaqdaşından lövhələr, gil qablar, tunc bilərziklər və Erkən Dəmir dövrünə aid ox ucluqları tapılıb. Boyalı Qablar mədəniyyəti üçün səciyyəvidir.

## İstinadlar
Buğurt qalası

**Buğurt qalası** — Şirvanşahlar dövründə istifadə olunmuş, hazırda xarabalıqları qalan istehkam.

## Coğrafi mövqe
Qala Şamaxı şəhərindən 20&nbsp;km şimal-qərbdə Qəleybuğurt kəndi yaxınlığındakı dağın zirvəsində yerləşir. Qala yerləşən dağı cənubdan Qız qalası və Cəngi dağları, şərqdən Tənə dağı və Alçalı pir meşəsi, şimaldan Ülgüc dağı, qərbdən Qaladərəsi əhatə edir.

## Şirvanşahlar dövründə
Nə zaman tikildiyi bilinmir. Qala hələ Monqol işğalları dövründə şirvanşahın sığınacaq yeri olub. Şirvanşah Keyqubad və Kavus dövründə də istifadə olunmuşdur. 1509-cu ildə I Şah İsmayıl Şirvana hücum edəndə Şirvanşah Şeyxşah Buğurt qalasında müdafiə olunmuşdu. 1518-ci ildə Səfəvi qoşunları Əlqas mirzə Səfəvinin başçılığı ilə Şirvana hücum etdi. Buğurt qalasına çəkilən Şahrux və vəkil Hüseyn bəy bir neçə ay Səfəvilərə müqavimət göstərə bildilər. Həmin dövrdə Şirvanşahların xəzinəsi də Buğurt qalasında saxlanırdı.

## Səfəvilər dövründə
İskəndər Münşünün yazdığına görə bu müharibələr zamanı həm Gülüstan, həm də Buğurt qalası Təhmasibin əmri ilə dağıdılmışdır. Lakin Abdulla xan Şirvan bəylərbəyisi olan zaman türk sultanı Süleyman Qanuninin Şirvana yürüşü zamanı türk qoşunlarının başçısı Qasım bəy Buğurt qalasından hərbi müdafiə məntəqəsi kimi istifadə etməsi bu iddianın səhv olduğunu göstərir. Qaladan XVII əsrin sonlarına kimi istifadə olunub.

## İstinadlar


## Həmçinin bax
Şətəl qalası

Azərbaycan ərazisində salınmış və geniş tədqiq olunmuş orta əsr şəhər qalalarından biri də Şətəl qalasıdır. Qala, Goranboy rayonunun Rəhimli kəndi ərazisində yerləşirdi. Şəhər yerinin uzunluğu 7&nbsp;km,eni 6&nbsp;km olmaqla, dəniz səviyyəsindən 200–250&nbsp;km yüksəklikdə yerləşir. Şəhərin ərazisi bütövlükdə 40 hektardan çox olub. Şəhər ərazisində ilk arxeoloji tədqiqat işlərini tarix elmləri doktoru Arif Məmmədov aparmışdır. Tədqiqat nəticəsində məlum olmuşdur ki, qala III-V əsrlərdə kiçik yaşayış məntəqəsi olmuşdur. Bərdə və Gəncə şəhərlərini birləşdirən əsas qədim karvan yolunun üstündə yerləşdiyinə görə VI-IX əsrlərdə şəhər xeyli böyümüş, X-XII əsrlərdə və XIII əsrin əvvəllərində özünün ən gur inkişaf dövrünü yaşamışdır. XIII əsrdə monqolların hücumu zamanı qala ciddi müqavimət göstərdiyindən dağıdılmışdır.

Şəhər adının etimologiyası müxtəlif cür izah olunur. Bəzi müəlliflərin fikrincə Şətəl həmin toponimin dilimizdə bu gün işlədilən variantıdır. Şadlıq, xoş əhvali-ruhiyyə anlamını daşıyır. Bu sözün ən qədim fonetik oxşarına eramızdan 3 min il əvvəl mövcud olmuş Elam dilində təsadüf edilir. Qədim Elamda dini ocaqlardan, səcdəgahlardan biri Şati adlanmışdır. Digər bir variantda isə Şətəl adını bu yerə ərəblərin nadinc, tabe olmayan mənasında verdikləri söylənilir. Şəhərin müxtəlif mənbələrdə Şatal, Şatar, Ştur adlandırılması isə sadəcə olaraq müəlliflərin səhvidir.

Şəhər ərazisində A.Məmmədovun başçılığı ilə 1988-ci ilin dekabr ayında arxeoloji qazıntılar aparılmışdır. Tədqiqat zamanı V-VIII əsrlərə aid edilən mədəni təbəqənin qalınlığı 1 metrdən 1,5 metrə qədər olduğu müəyyənləşdirilmişdir. Tapılan materiallar əsasən sümüklərdən və şirsiz saxsı məmulatından ibarətdir. IX-XII əsrlərə aid edilən təbəqənin qalınlığı 1,7-2 metr olub. Qazıntı zamanı divar qalıqları da aşkar edilmişdir. Divarların bünövrəsi çay daşından, divarlar özləri isə əhəng daşı və bişmiş kərpicdən hörülüb. Otaqların divarına üzlük çəkilib, döşəmələri şirlənib. İkinci təbəqədən saxsı bardaq, duzqabı, çıraq, sərnic, kasa və s. bu kimi saxsı məmulatı, dəmirdən düzəldilmiş bıçaq, dəryaz, mismar, mis üzük, daşdan hazırlanmış kirkirə və s. tapılıb.

Şəhərin giriş qapısının qalanın Şimal-Şərq tərəfində yerləşdiyi və eninin 3,5 metr olduğu qazıntı zamanı müəyyən edilmişdi. Şətəl şəhər qəbristanlığında olan qəbirlərin (uz.2,15, en.0,55 metr) kənarları kərpiclə hörülmüşdür. Ölülər isə Qərbdən Şərqə doğru dəfn edilib.

1231-ci ildə Gəncədə Xarəzmşahlar dövlətinin məmurlarına qarşı Usta Bəndərin başçılığı altında üsyan başlayır. Akademik Ziya Bünyadov göstərir ki, Xarəzmşah Cəlaləddin katibi Ən-Nəcəvini Usta Bəndərlə danışığa göndərir və bu danışıqlar Şətəl şəhərində keçirilir.

## Həmçinin bax
Qarabulaq kurqanları

**Qarabulaq kurqanları** — Füzuli şəhərindən 1-1,5&nbsp;km şimal-şərqdə, Köndələnçayın sağ sahilində orta və son tunc və erkən dəmir dövrünə aid qəbir abidələr.

Qarabulaq kurqanlarında iyirmiyə qədər kurqan qalmışdır. Onlardan beşini 1896-cı ildə rus arxeoloqu A.A.İvanovski tədqiq etmişdir. Kurqanların ikisində ölüyandırma ənənəsinin izlərinə təsadüf olunub. Digər iki kurqanda daş qutu qəbirlər aşkar edilib. Qəbirlərdən tunc bəzək əşyaları, silahlar və gil qablar tapılıb. Qəbilə başçısına aid edilən V kurqan daha zəngindir. Uzunluğu 10 metr, eni və dərinliyi 2 metr olan bu kurqanda qəbilə başçısının skletindən başqa daha iki sklet, tunc, qızıl və sümükdən bəzək əşyaları, tunc və daş silahlar, gil qablar və dəvə skleti də tapılıb. 1965-ci ildə Qarabulaq kurqanlarının yerləşdiyi ərazidə orta tunc dövrünə aid qəbirlər də aşkarlanıb. Qarabulaq kurqanları Qaraköpəktəpə qədim yaşayış yerinə aid olub.

## İstinadlar
Qaraçı karvansarası

**Miəcik, Dərvişlər** və ya **Qaraçı karvansarası** — Abşeron rayonunun Səngəçal qəsəbəsi yaxınlığında, Miəcik ərazisində orta əsrlərə aid memarlıq abidəsi.

## Tarix
Qədim Bakı-Şamaxı karvan yolunun üstündədir. XIX əsrdən karvan yolunun ticari əhəmiyyətini itirməsi ilə əlaqədar olaraq Qaraçı karvansarası istifadəsiz qalıb. Sonralar köçəri qaraçılar vaxtaçırı burada məskən saldıqlarından yerli əhali karvansaranı Qaraçı karvansarası adlandırıb.Mənbələrdə isə abidə Miəcik karvansarası adlanır.

Karvansarada qonaq və xidmətçilər üçün otaqlar, təsərrüfat binaları var. Qaraçı karvansarası əhəng daşından tikilib. Karvansaranın darvazası üzərindəki kitabədə Şirvanşah Xəlilullah adı yazılıb. Kitabənin paleoqrafiyası  və Şirvanşahın titullarına əsasən onun II Xəlilullah (1524-1535) olduğunu söyləmək olar.

## Vəxəziyyəti

Ətrafında daş karxanaları və zibilxanalar var. Dağılmaq təhlükəsi mövcuddur, hazırda qəzalı vəziyyətdədir. Divarlarda çatlar, dağıntılar var.

2018-ci ildə A.R. Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinin mətbuat katibi Fariz Hüseynov Oxu.Az-ın sorğusuna cavab olaraq bildirib ki,  karvansara abidəsi Qobustan Milli Tarixi-Bədii Qoruğunun tərkibinə veriləcək.

## Həmçinin bax
* Azərbaycandakı karvansaraların siyahısı
* Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Çöl adamı - Sanqaçal, Karvansara - 21.03.2021 (AZTV)
SSRİ Futbol Federasiyası Kuboku

**SSRİ Futbol Federasiyası Kuboku** — 1986–1990-cı illərdə SSRİ Futbol Federasiyası tərəfindən futbol klubları arasında təşkil olunmuş turnir. İngiltərədə və Fransadakı Liqa Kuboklarının analoqu hesab olunur.

## Bütün finallar

## İstinadlar
Çöl

**Çöl** — Əsasən düzənliklərdən və alçaq təpəliklərdən ibarət olan çöl zonası Yer səthində meşə zolağından cənuba doğru başlayır.

Bu, əsasən kserofil və mezokserofil ot bitkilərinin yayıldığı meşəsiz ərazidir. Çöllərə qara və şabalıdı torpaq növləri səciyyəvidir. Bitki örtüyü əsasən ağ ot, dovşanotu və digər dənli bitkilərdən ibarətdir. Heyvanlar arasında çöllərdə gəmiricilər daha geniş yayılmışdır. Çöl zonası əsasən mülayim iqlim qurşaqlarında yerləşir.

Bu ərazilərin tipik heyvan növlərinə mülayim və subtropik enliklərdə yaşayan antilop, dəvə, sürünənlərdən kərtənkələ və ilan, həşəratlardan isə əqrəb aiddir.

Çöllərdə ot örtüyü üstünlük təşkil edir..

## Həmçinin bax
* Meşə
* Savanna
* Səhra

## İstinadlar
Hezarfən Əhməd Çələbi

**Hezarfən Əhməd Çələbi** (; ) — XVII əsrdə Osmanlı imperiyasında yaşadığı güman edilən müsəlman türk alimi.

## Ümumi məlumat
Hezarfən Əhməd Çələbinin düzəltdiyi qanadlarla Abbas ibn Firnasdan sonra uçmağı bacaran ilk insan olduğu deyilsə də, onun haqqında yeganə məlumat Səyahətnamədə var. 1623–1640-cı illər arasında IV Sultan Muradın hakimiyyəti dövründə uçma konstruksiyasını reallaşdırdığı üçün, həmçinin dərin elminə görə xalq arasında Hezarfən olaraq adlandırıldığı deyilir. Hezar fars mənşəli söz olub, 1000 deməkdir. Hezarfən isə "elmli", yəni "çox şeyi bilən adam" mənasını verir.

Hezarfən Əhməd Çələbinin uçmaqla bağlı çalışmalarında Leonardo Da Vinçidən çox əvvəl bu mövzuda sınaqlar aparan, 10-cu əsrdə yaşamış müsəlman türk alimlərindən biri olan İsmayıl Cövhəridən ilhamlandığı deyilir. Cövhərinin əldə etdiyi nəticələri araşdıran və öyrənən Çələbi quşların uçuşunu tədqiq edərək tarixi uçuşundan əvvəl hazırladığı qanatların möhkəmliliyini ölçmək üçün Ox meydanında sınaqlar apardığı güman olunur.1632-ci il küləkli havada Qalata qülləsindən quş qanadlarına bənzəyən bir vasitə ilə özünü boşluğa buraxan və uçaraq Bosforu keçib 3358 metr kənarda Üsküdarda Doğancılara eniş etdiyi güman edilən Hezarfən Əhməd Çələbi türk aviasiya tarixinin ən diqqət çəkən adamlarından biridir. Bu uçuş haqqında sənədlər indiyə qədər sadəcə Övliya Çələbinin Səyahətnaməsində yer alır. Övliyə Çələbi əsərində bunları yazıb:

## Həmçinin bax
* Qalata qülləsi
* 

## İstinadlar
Təpə

**Təpə** — dağdan kiçik olan yüksəlmiş ucalıqlara deyilir.

Təpə bir nisbi addır və bir ucalıği dağ və ya təpə adlandırmaq, yerdən yerə fərqlidir.

Təpə hündürlüyü 200 metrə qədər olan yüksəkliklərə deyilir. Bir çox şəhərlər təpələr üzərində salınmışlar.

## Xarici keçidlər
Muxaxçay

**Muxaxçay** (digər adı Qaraçay) — Qanıxçayın sol qolu. Zaqatala rayonu ərazisindən axır.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 56&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 572&nbsp;km²-dir. Başlanğıcını Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacından (2800 m) alır. Başlıca qolları, sağdan Qaraağacçay (uzunluğu 27&nbsp;km) və Sabınçay, (uzunluğu 12&nbsp;km) çaylarıdır. Axımı qar, yeraltı və qismən də yağış sularından əmələ gəlir. Suyunun çox hissəsi (50-60%) yaz-yay aylarında keçir, çayda tez-tez sel hadisələri baş verir.

Muxaxçaydan suvarma işlərində istifadə edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Muxaxçay 

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları
Tikanlıçay

**Tikanlıçay** — Türyançayın əmələ gətirdiyi qollardan biridir. Qəbələ rayonundan axır.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 56 km, hövzəsinin sahəsi 125 km²-dir. Başlanğıcını Bazardüzüdağın cənub-qərb hissəsindən (3680 m) alır. Tikanlı kəndindən sonra çay iki müstəqil qola ayrılır. Sağ qol cənub-qərb istiqamətindən axır. Nəzərçay və Qalaçay (Ağçay) qovuşandan Sonra Türyançay adını alır. Sol qolu Durudaşçay adlanır və Bumçayla birləşir. İllik axımının 10–20%-ni qar, 20–35%-ni yağış, 50–60%-ni isə yeraltı sular təşkil edir. Mütləq hündürlüklərinin yüksək olması, kəskin parçalanma, çılpaq sahələrində genişliyi (50,8 km2), sərt yamaclar və dar dərələr geomorfoloji proseslərin intensivliyinə və sel ocaqlarının yaranmasına şərait yaradır. 

Yazda qar, payızda yağış suları çayda daşqın əmələ gətirir. Yaz daşqını zamanı illik axımının 40–60%-i, payız daşqını zamanı isə 15–20%-i axır. Bəzi illərdə daşqınlar güclü sel hadisələrinə çevrilir.

Çayın orta illik su sərfi 3,20 kub m/san olur, bunun 26%-i yaz, 45%-i yay, 21 %-i payız, 8%-i isə qış fəslində keçir. İntensiv suvarma dövründə illik axımının 15–20%-i axıdılır.

Tikanlıçaydan suvarma işlərində geniş istifadə edilir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## Mənbə
* Tikanliçay
Vəlvələçay

**Vəlvələçay** - Quba və Xaçmaz rayonlarından axıb Xəzər dənizinə tökülür.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 98&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 629&nbsp;km²-dir. Böyük Qafqazın şimal-şərq hissəsindən axan Cimi və Babaçay çaylarının birləşməsindən əmələ gəlir. Mənbəyini Babadağın şimal yamacından (2940 m) alır. İllik axımının 26%-ni yağış, 40%-ni yeraltı və 34%-ni qar suları təşkil edir. Orta illik su sərfi 3,52 kub m/san-dir. Axımın 40%-i yazda, 30%-i yayda, 20%-i payızda, 10%-i isə qışda keçir. Suyu hidrokabonatlı-kalsiumlu olmaqla 150-300 mq/l minerallaşmaya malikdir.
 
Suyunun bir hissəsi Samur-Abşeron kanalına axıdılır. Üstündə SES və su qovşağı tikilmişdir, suvarma işlərində istifadə edilir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Vəlvələçay
Zabuxçay

**Zabuxçay** — Həkəriçayın sağ qolu. Azərbaycanda, Laçın rayonu ərazisindən axır.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 51&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 527&nbsp;km²-dir. Mənbəyi "Kiçik Qafqazın Qızıltəpə  dağından (3036 m) başlayır. Yuxarı axımında Ağoğlan, orta axımında isə Minkəndçay adlanır. Axımı qar, yağış və yeraltı sularından əmələ gəlir. Yaz-yay aylarında qarın əriməsi nəticəsində çayda daşqınlar yaranır. Aprel — iyun aylarında illik axımının 60–65%-i keçir. Axımında yeraltı suların miqdarı çox (50–55%) olduğundan yay aylarında nisbətən sulu olur. Çayın orta illik su sərfi 4,37 kub m/san-dir. Ən çox su sərfi may, ən azı isə yanvar ayında müşahidə edilir. Zabuxçaydan suvarma və dəyirmanların işlədilməsində geniş istifadə edilir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Zabuxçay
Zəyəmçay

**Zəyəmçay** — Kürün sağ qoludur. Şəmkir və Gədəbəy rayonları ərazisindən axır.

## Ümumi məlumat

Uzunluğu 90&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 942&nbsp;km²-dir. Şahdağ silsiləsinin şimal yamacından axan Şəkərbəy və Çətindərə çaylarının birləşməsindən əmələ gəlir. Mənbəyi Şəkərbəy qolu başlayan yerdə, 2020 m yüksəklikdə yerləşir.
 
Zəyəmçay, Qaramuradçaya qovuşana qədər şimaldan cənuba doğru, sonra istiqamətini kəskin şəkildə dəyişib qərbə, Çətindərə çayının  qolu ilə  qovuşandan sonra isə cənub-şərq istiqamətinə doğru axır. Ağbaşlar kəndinə qədər olan məsafədə çay dərin və dar dərələrlə coşqun axır. Aşağı hissədə yatağı genişlənir və Yanıxlı kəndindən başlayıb,düzənlik sahəyə çıxır. Burada bir sıra qollara ayrılır. Yuxarı axımında çaya soldan Bacanka (uzunluğu 25&nbsp;km), Çətindərə (uzunluğu 24&nbsp;km), Kiçik Qaramurad (uzunluğu 11&nbsp;km); sağdan isə Kilisəlisu (uzunluğu 14&nbsp;km), Babaçay (uzunluğu 26&nbsp;km) kimi qollar qarışır.

Axımı yeraltı (45%), yağış (35%) və qar (20%) sularından əmələ gəlir. Mart-iyun aylarında qarın əriməsi nəticəsində böyük daşqınlar əmələ gəlir. Bu aylarda çayın illik axımının 60-70%-i axır.

Çayın orta illik su sərfi 6,30 kub m/san və ya bir ildə Ən çox axımı yaz və yay aylarında olur. İllik axımın 40%-i yazda, 35%-i yayda, 15%-i payızda, 10%-i isə qışda keçir.

Zəyəmçay Kürə ildə orta hesabla 22 min tona qədər asılı gətirmələr aparır. Kuclü daşqın zamanı hədsiz lillənməyə (7125 q/kub m) uğrayır. Orta lillənməsi 134 q/kub m-dir. Suyu hidrokarbonatlı-kalsiumlu olmaq-la orta minerallaşmaya (300-400 mq/l) malikdir.

Suvarma işlərində Zəyəmçaydan geniş istifadə edilir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## Mənbə
* Zəyəmçay
Arx

thumb|200px
[thumb|200px|right|[Qubada sulama məqsədli arx]]
**Arx** ya da **[[kanal]]** — insan əli ilə düzəlmiş, sulama ya da nəqliyyat məqsədi ilə istifadə edilən su yollarıdır. Axma sürəti çox olmayan çaylar keçmişdən günümüzə dək həmişə nəqliyyat üçün istifadə edilmişdilər. Bu çayların bir-birlərinə yaxınlaşdığı yerlərdə kanallar açılmaq surətiylə nəqliyyat daha da asan hala gətirilmişdir.

Suyu mənbədən sahəyə axıtmaq üçün dayaz suvarma kanalı. Arxlardan, əsasən, Cənubi Qafqazda, Orta Asiya və Qazaxıstanda, Yaxın və Orta Şərq ölkələrində geniş istifadə olunur; səhra və yarımsəhra zonaları şəraitində sahələr il boyu Arxların öz axını ilə suvarılır. Arxlar daimi və müvəqqəti olur. Daimi Arxlar şəbəkəsinə əsas (magistral) və paylayıcı Arxlar daxildir. Magistral Arx mənbədən (çay, göl və s.) götürdüyü suyu paylayıcı Arxlara verir. Su paylayıçı Arxlar vasitəsilə əkin sahələrinə, oradan da müvəqqəti Arxlarla suvarma zolaqlarına axıdılır. 

## Tarixi
Arxların çəkilməsinin tarixi çox qədimdir. Hələ eramızdan 4400 il əvvəl Misirdə Nil çayı vadisində və e.ə. 3-cü minillikdə Çində əkinçilikdə istifadə üçün Arxlar çəkilmişdi. 3 min il əvvəl qədim Xarəzm dövlətində suvarma Arxlarından istifadə olunmuşdur. Azərbaycanda e.ə. 1-ci minilliyin ortalarından geniş süni suvarma sistemi mövcud idi. Bu dövrdə Muğan və Qarabağ düzlərində çoxlu Arxlar çəkilmişdir. Naxçıvan ərazisində qədim tarixi olan Fərhad arxının izləri indi də qalır. Antik və orta əsr mənbələrində Azərbaycan ərazisində Kür və Araz çaylarından suvarma Arxlarının çəkildiyi barədə məlumat verilir. Mil düzündə çəkilmiş Govurarx 4–6 əsrlərə aid edilir. Kanal-arx sisteminə daxil olan müasir Arxlarda su sərfinin tənzimi və suyun bölüşdürülməsi üçün hidrotexniki qurğular tətbiq edilir. Su itkisini azaltmaqdan ötrü Arxların dibi və divarları beton və s. materiallarla bərkidilir.

Bilinən ən əski arx miladdan əvvəl təxminən 4000-li illərdə Mesopotamiya da düzəlmişdir. əski zamanların ən uzun kanalı isə Böyük Çin arxıdır. 1794&nbsp;km uzunluğundakı arx İmperator Yang Guangı Beijing və Hangzou arasında daşımaq üçün düzəldilmişdir. Proyekt rəsmi olaraq 605 ilində başlamış olsa da ilk təməlləri miladdan əvvəl 486 ilində atılmışdır. Amerikanların açdığı Panama arxı yer üzündəki ən əhəmiyyətli arxlardandır.

## Xarici keçidlər
Körfəz

**Körfəz** — okeanın və ya dənizin quruya çox daxil olmuş, lakin okeanla sərbəst əlaqəsi olan hissəsidir. Sakit okeanda – Alyaska, Kaliforniya, Atlantik okeanında — Qvineya, Meksika, Müqəddəs Lavrenti, Biskay, Fin, Riqa, Botnik, Fandi, Hind okeanında – Benqal, Böyük Avstraliya, Iran, Ədən, Oman, Şimal Buzlu okeanında – Hudzon, Ob.

Dənizlərdən fərqli olaraq, suyunun xassələrinə, axınlarına və orada yaşayan canlılara görə okeanlardan az fərqlənir. Bəzi dənizləri səhvən körfəz, bəzi körfəzləri isə dəniz adlandırmışlar. Əslində Meksika körfəzi dəniz, Qırmızı dəniz isə körfəz adlandırılmalıdır. Çünki Meksika körfəzinin suyunun fiziki-kimyəvi xüsusiyyətləri və üzvi aləmi onu dəniz adlandırmağa imkan verir.
Yaylaq

**Yaylaq** — mal–qaranın yay zamanı otarıldığı ərazi, yer. Maldarlıq meydana gəldikdən sonra yaylaqlardan geniş istifadə olunur. Azərbaycanda yaylaqların əksəriyyəti dəniz səviyyəsindən orta hesabla 2800 m-ə qədər yüksəklikdədir. Böyük və Kiçik Qafqaz dağlarındakı alp və subalp çəmənlikləri qoyunçuluğun qədim yaylaqları sayılır. Yaylaq həm də sərinliyinə görə yay istirahəti üçün əlverişli olan dağ yeridir. Azərbaycanda təqribən 6 minillik tarixi olan yaylaqlardan indi də geniş istifadə olunur.

Yaylaq Azərbaycanda geniş yayılmış müvəqqəti yaşayış məskənlərindən biridir. 

Yaylaqlar, adətən, yüksək dağlıq yerlərdə, alp çəmənliklərində yerləşir. İlin 3-4 ayını yaylaqlarda keçirən maldar elatlar burada alaçıq və dəyələrdə yaşayırdılar. Yaylaqlara köçmə və yurdsalma qaydalarında, əsasən, su mənbələrinə yaxınlıq və otlaq qayğıları, həmçinin qohumluq münasibətləri üstün yer tuturdu. Qohum ailələrin bir neçə il dalbadal düşdükləri yurd yerləri yaylaqlar ailə başçısının, bəzən də onların təmsil etdikləri kəndlərin adları ilə adlanırdı. (Əmirəhmədin yurdu, Nəbi yurdu, Eldar yaylağı və s.)

## Mənbə
* ASE, V cild, Bakı, 1981, səh. 50
Xalatala

**Xalatala** — Azərbaycan Respublikasının Balakən rayonunun Xalatala kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Qabaqçölün tərkibində olan 6 kənddən biridir. Əhalisi avarlardan ibarətdir.

## Tarixi
Alazan-Əyriçay çökəkliyindədir. Oykonim avar dilindəki xala (uzun) və Azərbaycan dilindəki tala (meşəliklə əhatə olunmuş açıq sahə) komponentlərindən düzəlib, "uzun tala" mənasındadır. Keçən əsrdə Ermənistan ərazisində də Uzuntala adlı kənd qeydə alınmışdır.

## Əhalisi
Əhalisi avarlardan ibarətdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Balakən Rayonu 
* http://www.azstat.org/region/az/005_1.shtml 
* Balakən Rayonu
Şönhauzen

**Şönhauzen** - Almaniyada Elba çayı üzərində kiçik şəhər.

Almaniyanın Ştendal rayonuna daxildir. 2006-cı ilin məlumatına əsasən əhalisinin sayı cəmi 2008 nəfərdir. Ərazisinin sahəsi 45,76&nbsp;km²-dir.

1998-ci ildən Şönhauzen şəhərində Bismark müzeyi fəaliyyət göstərir.

## Həmçinin bax
* Otto fon Bismark

## Xarici keçidlər
* Şönhauzen şəhərinin rəsmi saytı
Hektor

**Hektor** (yun. *Ἕκτωρ*) — (e.ə.270-ci il) yunan mifologiyasına görə qüdrətli sərkərdə, Troyanın qoruyucusu, Troya çarı Pryamın oğlu olmuşdur.
Hektor adı ilk olaraq yunan mifologiyasının əsas mənbəyi sayılan Homerin "İliada" dastan poemasında xatırlanır. Poemaya əsasən Troya çarının böyük oğlu olub, Kiçik Asiyada qeyri adi qüvvəyə və ən qüdrətli orduya malik olmuş, onillik Troya müharibəsinin əsas qəhrəmanlarından biridir. O. bütün həyatını Troyanı yadelli düşmənlərdən qorumağa sərf etmişdir.

Hektor Poemada tək cəsur cəngavər kimi deyil eyni zamanda qayğıkeş oğul, qardaş, ata və sevgidolu həyat yoldaşı kimi də təsvir edilmişdir. O, tanrıların qayğıları ilə əhatə olunmuş bir qəhrəmandır. Poemaya əsasən onun həyatı, qələbələri, məğlubiyyəti və ölümü tanrıların vermiş olduqları qərarlara bağlıdır.

Zevsin troyalılara qələbəni hədiyyə etməsindən narahat olan Hera hadisələrin gedişinə mane olmaq qərarına gəlir. Zevsin könlünü aldıqdan sonra onu şirin yuxuya verərək, özü Poseydonun yanına gələrək ondan axeylilərə kömək etməyi tapşırır. Ayaksın atmış olduğu nəhəng daş Hektoru ağır yaralamış olur. Yuxudan ayılan Zevs vəziyyətdən xəbər tutaraq Heranın hadisədən xəbərsiz kimi özünü aparmasına baxmayaraq onu geriyə Olimpə göndərir və qardaşı Poseydondan dərhal Troyadan uzaqlaşmasını tələb edir. Sonra Zevs Apollondan Hektarın gücünü təkrar özünə qaytarmağı tapşırır. Bundan sonra Hektor və troyalılar axeylilərin gəmilərinə hücuma keçmiş olurlar. Patrokol bu an Axillesdən troyalıları geri oturtmaq üçün döyüşə qatılmaq iznini alır. Patrokol Axilles sayağı qiyafətilə döyüşə girərək troyalıları geri çəkilməyə vadar edir, lakin Partokol Axillesin göstərişini unudaraq hücumu davam etdirir və şəhərə daxil olmağa cəhd göstərir. Bu zaman tanrı Apollon onu arxadan vuraraq yerə sərir və bu zaman Hektor ona ölümcül zərbəni endirmiş olur. Hektor onun dəbilqəsini çıxardarkən rəqibinin Axilles olmadığını görüb məyus olur. Axilles Patrokolun qisasını almaq üçün Hektorla təkbətək döyüşdə onu öldürür və cəsədini at arabasına bağlayaraq Troya divarları altinda sürüyür. On iki gün keçdikdən sonra Zevs Fetida vasitəsilə Axillesə onun bu hərəkətinin tanrıları narazı saldığını catdiraraq, Hektorun cəsədinin troyalılara qaytarmasını tələb edir. Bundan sonra Axilles hüzuruna gəlmiş çar Pryama oğlunun cəsədini qaytarmış olur.

## Mənbə
* Греческая Мифология, Катерина Серви, EKDOTİKE ATHENON, Афины 2007 ISBN 960-213-378-3, ISBN 978-960-213-378-1
* Софиа Сули, Греческая Мифология, Издателство Михалис Тубис А. О., 1995 ISBN 960-540-118-5
* Panaghiotis Christou, Katharini Papastamatis, Griechische Mythologie, 2008 ISBN 978-88-476-2283-8

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Quşçu (Şamaxı)

**Quşçu** — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Quşçu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kənd Şamaxı rayonunun Quşçu bələdiyyəsinə aiddir.

## Toponimikası
Oykonim türkdilli quşçu tayfasının adı ilə bağlıdır. Tədqiqatçıların fikrincə, Azərbaycan ərazisində bu tayfanın məskunlaşması nəticəsində yaranmış bir sıra başqa toponimlər  vardır: Quşçu dağı (Şamaxı və Daşkəsən rayonları), Quşçu yol ayrıcı (Laçın rayonu), Quşçu qalası dağı (Laçın rayonu), Quşçular dağı (Xocavənd rayonu, Dağdöşü kəndi), Quşçunun yalı (Gədəbəy rayonu, Göyəli kəndi). Eyni zamanda bu topokomponent Orta Asiya (xüsusilə Türkmənistan), Ermənistan, Gürcüstan, Şimali Qafqaz, Türkiyə və Cənubi Azərbaycan ərazisində də yayılmışdır. Ermənistan ərazisindəki quşçu etnonimi ilə bağlı yer adları (sonuncu 1946-cı ildə ləğv olunub) dəyişdirilmişdir. XIX əsrdə Qafqazda quş komponentli 38 toponim qeydə alınmışdır. Quşçu etnonimi ilə bağlı toponimlərin erkən orta əsrlərdə meydana çıxması güman edilir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Ləngəbiz silsiləsinin yamacında yerləşir.

## Əhalisi
1919-cu il tarixində ermənilər tərəfindən 600 evlik Quşçu kəndində 192 kişi, 115 qadın, 25 uşaq öldürülmüşdür.

Hazırda əhali sayına görə rayonun ikinci böyük kəndidir.

Kənd əhalisi 4800 nəfərdir ki, onunda 2460 nəfəri kişi, 2340 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.

## İqtisadiyyatı
Əhali əsəsən kənd təsərrüfatı, əkinçilik və maldarlıqla məşğul olur.

## İstinadlar

 

## Həmçinin bax
* Quşçu tayfası
Landtaq

**Landtaq** (alm. *Land* - torpaq, *Tag* - yığıncaq) — Almaniya və Avstriyanın inzibati bölgü vahidi olan torpaqların parlamenti, eyni zamanda Lixtenşteyn Knyazlığının parlamenti.
Tom və Cerri

**Tom və Cerri** () — ABŞ-nin Vilyam Hanna və Cozef Barberanın 1940–2001-ci illərdə Cartoon Network studiyasında istehsal olunan qısa və tammetrajlı cizgi filmləri seriyası. Vilyam Hanna və Cozef Barbera tərəfindən yaradılmışdır. Əhvalatın mərkəzində pişik Tom və siçan Cerrinin rəqabəti durur. Tom və Cerrinın başqa digər personajları arasında məhəllə pişiyi Baç, Spayk, Tayk, siçan balası Taffi, ördək balası Kvaker və sarı bülbüldür.

## Tarixi
Tom və Cerri ilk dəfə 1940-cı ildə Vilyam Hanna və Cozef Barbera yaradılmışdır. İlk seriya "Puss gets the boss" adlandırılmışdır və bu seriyada obrazlara ad verilməmişdir. İlk seriya çox bəyənilmiş və bunun ardından Hanna və Barbara obrazlara ad verməyi qərar almışdır. Onlar müsabiqə keçirmiş və bu müsabiqədə Con Carrın təklif etdiyi "Tom and Jerry" adı qalib gəlmişdir. Con Carr 50 dollar mükafat aldı. Bundan sonra 13 seriya çəkildi ve bunlardan yeddisi Akademiya mükafatına layiq gürüldü.

1960-cı ildə Tom və Cerri cizgi filmi Gene Deitch və Vilyam L. Sneyder tərəfindən hazırlanmağa başladı. Bu illərdə hazırlanan seriyalar tamaşaçıların qəzəbinə səbəb oldu. Çünki dialoqlar tezləşdirilmiş, musiqilər azalmış və obrazların rəngi daha solğun hala gəlmişdi.

1963-cü ildə Tom və Cerri Çak Conz tərəfindən hazırlanmağa başladı. Obrazlar əvvəlki vəziyyətinə qaytarıldı. Kiçik dəyişikliklər tamaşaçıların xoşuna gəldi. Belə ki, Cerrinin gözləri və qulaqları böyüdüldü Tomun bığları azaldıldı.

1965-ci ildə TV-də yayımlanmaya başlayan Tom və Cerridə bu dəfə böyük dəyişikliklər edildi. Ən böyük dəyişiklik üzü görünməyən ev sahibi Mammi arıq bir qadına çevrildi.

Son olaraq 1986-cı ildə cizgi film MGM studiyası tərəfindən alındı və TBS, TNT və Cartoon NetWork kimi kanallarda yayımlanmağa başladı.

Tom və Cerrinin bu günə qədər 6 uzun filmi və 114 qısa filmi olmuşdur.

## Silinən səhnələr
Çizgi filmdə uşaqlara mənfi təsir göstərə biləcək partlamalardan sonra obrazların üzünün qaralması, Mamminin siçanlardan qorxaraq stola çıxması və obrazların siqaret çəkdiyi səhnələr bir çox ölkədə silinmişdir.

Həmçinin 1-ci sezonun son seriyasında Tom və Cerri dəmir yolunda dayanaraq intihar etməyə cəhd etmiş və seriya orda bitmişdir. Seriyanın nəyə görə belə bitdiyi hələ də açıqlanmamışdır.

## Həmçinin bax
* Tom və Cerri: Film
* Tom və Cerri

## Xarici keçidlər
Hafiz Süleymanov

**Hafiz Süleymanov** () — Türkiyənin tanınmış ağır atleti. İndiyədək iki dəfə dünya çempionu, beş dəfə isə Avropa çempionu titulunu qazanıb.

## Həyatı
Hafiz Süleymanov 1967-ci il sentyabrın 20-də Sumqayıt şəhərində anadan olub. Orta təhsilini də Sumqayıtda alıb. 1982-ci ilin oktyabr ayında Sumqayıt şəhərində "Polad" idman klubunda ağır atletikaya başlayıb. 1985-ci ildə gənclər arasında SSRİ çempionu olub. 1986-cı ildə hərbi xidmətə yollanıb. Hərbi xidmətdə idmançı olduğu üçün Moskvada-ÇSK-da keçib və əsas fəaliyyətlərinə orada başlayıb.

## Fəaliyyəti
1986-cı ildə gənclər arasında Avropa çempionu olub. Dünya 3-cülüyünü qazanıb. Yenidən 1987-ci ildə gənclər arasında Avropa çempionu və dünya ikincisi olub. Həmin il gənclər arasında dünya çempionatında qızıl medal qazanıb. 1989-cu ildə böyüklər arasında Dünya və Avropa çempionluğunu qazanıb.

1989-cu ildə Ağır Atletika üzrə Dünya Çempionatında iştirakından sonra Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasını tərk edib və Türkiyəyə köçüb. O, Türkiyəni təmsil edən dövrdə ilk medalını 1990-cı ildə Macarıstanın paytaxtı Budapeştdə keçirilən Ağır Atletika üzrə Dünya Çempionatında 56 kq çəki dərəcəsində qazanıb. Təəssüf ki, o, ağır atletlərin qarşılıqlı mübarizəsi zamanı qolunu sındırdı. Hafiz Süleymanov Dünya və Avropa çempionatlarında müxtəlif medallar qazanıb, 1991-ci ildə Polşanın Vladıslovovo şəhərində keçirilən Ağır Atletika üzrə Avropa Çempionatında 56 kq çəki dərəcəsində və 1997-ci ildə Xorvatiyanın Riyeka şəhərində keçirilən Ağır Atletika üzrə Avropa Çempionatında 64 kq çəki dərəcəsində iki dəfə Avropa çempionu olub.

Hafiz Süleymanov iki dəfə Olimpiadalarda, 1992-ci ildə İspaniyanın Barselona və 1996-cı ildə ABŞ-nin Atlanta şəhərində iştirak edib. Ancaq heç bir müvəffəqiyyətə nail ola bilmədi.

1998-ci ildə Finlandiyanın Lahti şəhərində keçirilən Ağır Atletika üzrə Dünya Çempionatında 9-cu yerdə qərarlaşdı. daha sonralar 1999-cu ildə İspaniyanın La-Korunya şəhərində keçirilən Ağır Atletika üzrə Avropa Çempionatında və 1999-cu ildə Yunanıstanın Afina şəhərində keçirilən Ağır Atletika üzrə Dünya Çempionatında uğursuz münarizələri təkrarlandığı üçün Türkiyə Ağır Atletika Federasiyası onu milli komandadan uzaqlaşdırdı. Hafiz Süleymanoğlu bu zaman Azərbaycana dönəcəyini bildirdi.

## Qalereya

Hafiz Süleymanovun Rəcəb Tayyib Ərdoğanla görüşü.jpg|İstanbul Bələdiyyəsinin o zaman ki,sədri və hal-hazırda Türkiyə Respublikasının 12-ci prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanla görüşü.
Hafiz Süleymanovun Turqut Özalla görüşü.jpg|Türkiyə Respublikasının 8-ci prezidenti Turqut Özalla görüşü.
Hafiz Süleymanovun Naim Süleymanoğlu ilə görüşü.jpg|Ağırlıq qaldırma üzrə 3 dəfə olimpiya, 6 dəfə dünya çempionu Naim Süleymanoğlu ilə görüşü.


## Həmçinin bax
* Ağır atletika

## Xarici keçidlər
* Hafiz Süleymanov 

## İstinadlar
Nizami Paşayev

**Nizami Paşayev** () — Azərbaycanı təmsil edən ağır atlet və məşqçi, Dünya və Avropa Çempionatlarının qalibi.

## Karyerası
Karyerasının birinci illərində Nizami Paşayev gənclər arasında Avropa Çempionatlarında qızıl medallara sahib oldu.

Nizami Paşayev 2000-ci ildə Azərbaycanı Sidney şəhərində (Avstraliya) baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi. Nizami Paşayev ümumi nəticədə 356.5 (155.0+202.5) nəticə ilə olimpiadanı 12-ci pillədə başa vurdu.

2001-ci ilin aprelində Nizami Paşayev Trençin şəhərində Avropa Çempionatının qalibi oldu. Həmin ilin noyabrında Nizami Paşayev Antalya şəhərində Dünya Çempionatını gümüş medalla başa vurdu. 2002-ci ildə isə Nizami Paşayev Antalya şəhərində Avropa Çempionatının bürünc medalına sahib oldu, Polşanın Varşava şəhərində isə Dünya Çempionatının qalibi oldu.

Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin 10.10.2002-ci il tarixli 797 nömrəli Fərmanına əsasən Azərbaycan idmanında xidmətlərinə görə Nizami Xanəli oğlu Paşayev "Tərəqqi" medalı ilə təltif edildi.

2004-cü ildə Nizami Paşayev Azərbaycanı Afina şəhərində (Yunanıstan) baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi. Nizami Paşayev birdən qaldırma mərhələsində hər üç cəhdində ştanqın öhdəsindən gələ bilmədi və turniri nəticəsiz başa vurdu.

Nizami Paşayev 2005-ci ildə Qətərin Doha şəhərində baş tutan Dünya Çempionatında növbəti dəfə qızıl medalın sahibi oldu. Nizami Paşayev həm də həmin ilin aprelində Səudiyyə Ərəbistanıda baş tutan  Birinci İslam Həmrəyliyi Oyunlarını bürünc medalla başa vurdu. Bir il sonra, 2006-cı ildə isə Polşada Avropa Çempionatının qalibi oldu. Amma bir müddət sonra ondan götürülən dopinq-testin analizinin müsbət nəticə verməsi sabəbilə Nizami Paşayev qızıl medaldan məhrum edildi və 2 il müddətinə cəzalandırıldı.

2008-cü ildə Nizami Paşayev Azərbaycanı Çində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi. Nizami Paşayev ümumi nəticədə 396 (181+215) nəticə ilə olimpiadanı beşinci pillədə başa vurdu. Bununla belə 2016-cı ilin avqustunda Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi (IOC) ağır atletlərin turnirində çıxış edən Nizami Paşayevdən 2008-ci il Olimpiya Oyunlarında götürülən dopinq-testin analizinin müsbət nəticə verməsi barədə rəsmi məlumat verdi. Məlumata əsasən Nizami Paşayev olimpiada da mübarizə apardığı gün onun qanında qadağan olunan dehidroxlormetiltestosteron (turinabol) preparatı tapıldı. Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi (IOC) İntizam Komissiyasının qərarına əsasən Nizami Paşayevin nəticələri ləğv edildi.

Nizami Paşayev 2009-cu ildə Cənubi Koreyanın Koyan şəhərində baş tutan Dünya Çempionatının qalibi oldu. Amma bir neçə il sonra ondan götürülən dopinq-testin analizinin müsbət nəticə verməsi sabəbilə Nizami Paşayev qızıl medaldan məhrum edildi.

Karyerasını başa vurduqdan sonra Nizami Paşayev məşqçi olaraq çalışdı. 2012-ci il London Olimpiadasında ağır atletlərdən ibarət Azərbaycan yığmasının məşqçisi oldu.

## İstinadlar
Epiqraf

**Epiqraf** ( — "yazı")     —    Başlıq, ideya yönümü, kimi tanımlaya biləcəyimiz epiqraf, elmi-bədii, siyasi-iqtisadi, ictimai-psixoloji – yəni təfəkkür dünyasını əhatə edən kitab, məqalə, araşdırma, məktub, gündəlik və b. yazı məhfumlarının başlığında, yaxud başlıqlarında hər hansı bir düşüncə adamının qısa fikri kimi işlədilir.

İşlədildiyi nümunəni, yön, fikir, ideya baxımdan, əhatə edir, ilkin anlayış, məqsədi nəzərdə tutur.

**Epiqraf** – [yun. epigraphe – yazı] 1)ədəbiyyatda əsərin və ya onun bölmələrinin başlıqlarından sonra yazılan sözlər; zərbiməsəl, hikmətli söz; 2)qədim yunanlarda: kitabə, abidə (qəbir daşları) üzərində yazı; 3)bir əsərin və ya onun ayrı-ayrı hissələrinin (fəsillərinin) başında mövzunun xarakterini və inkişafını göstərən qısaca mətn: cümlə, zərbi-məsəl, hikmətli söz və s.

## Xarici keçidlər

## Ədəbiyyat
*R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Prussiya krallığı

**Prussiya krallığı** () — 1701–1918-ci illərdə mərkəzi Avropanın şimal və şərq hissəsini əhatə edən ərazilərdə mövcud olmuş müstəqil dövlət. Bu krallığa daxil olan ərazilər:

* Baltik dənizi sahillərindəki ərazilərin bir qismi daxildir ki, orta əsrlərdə bu ərazilər Şərqi Prussiya adlanırdılar.
* Brandenburq ərazisini əhatə edən və 1701-ci ildən başlayaraq almanların hakimiyyəti altına keçir.

## Yaranması
XVII əsrdə Brandenburq və ətraf ərazilərin Hohentsollernlərin əlinə keçdikdən sonra müasir Prussiya dövləti meydana çıxdı. Hohentsollernlər Brandenburqda 1417-ci ildən hökmranlıq edirdilər. 1618-ci ildə Brandenburq kurfyurstu vərəsə kimi Prussiya hersoqluğuna sahib oldu. Prussiya protestant reformasiyasına qədər tevton cəngavərlərinə məxsus idi, bir zamanlar Tevton ordeninin baş sahibi Hohentsollern ailəsinin üzvü olmuşdu və protestantlığa keçdikdən sonra ordenin torpaqlarını "dünyəviləşdirmiş", özünü isə irsi hersoq elan etmişdi. Hersoqluq Prussiyasının dili və mədəniyyəti alman dili və alman mədəniyyəti idi.

## Ərazisi
Pomeraniya və Brandenburq Müqəddəs Roma imperiyasının şərq tərəfdəki axırıncı torpaqları idi. Bundan sonra şərqə getdikcə o vaxtlar Prussiya kimi tanınan region gəlirdi. Buradakı aborigen xalqlar prussiyalılar və ya borussiyalılar adlanırdı, litvalılara qohum idilər, lakin almanların və polyakların təsiri altında yoxa çıxmışdılar. Qərbi Prussiyada polyaklar çoxluq təşkil edirdi, bu region 50 mil (80 km) genişliyində olmaqla Pomeraniyanı Şərqi Prussiyadan ayırırdı, sonralar bura polyak dəhlizi kimi məşhurlaşmışdı. Şərqi Prussiya və ya Prussiya hersoqluğu tevton cəngavərlərinin tarixi torpaqları idi. Səlib yürüşü etmiş bu orden üç əsr əvvəl yerli xalqları xristianlaşdırmışdı.

## Sosial quruluşu
Şərqi Avropanın hər yerində olduğu kimi Prussiyada da təhkimçilik yayılmışdı. Şərqi Prussiyada kəndlilərin vəziyyəti Polşadakı ilə eyni idi. Prussiya hökmdarları əmin idilər ki, öz kəndlilərinə göstəriş vermək adətlərini özləri ilə gətirməklə, yunkerlərdən yaxşı ordu zabitləri əldə etmək olar. Bütün ordularda azlıq təşkil edən burjuaziya zabitləri Prussiyada tam nadir hal hesab olunurdu. Zabit sinfini qoruyub saxlamaq üçün qanunvericilik "kübar" torpaqlarını satmağı qadağan edirdi. Siniflər mülkiyyətin mübadilə olunmayan formalarına sahib olmaqla dondurulurdu. İstənilən qaydada burjuaziya sinfi müstəqillik istəyinə az sahib idi. Almaniyanın qədim şəhərlərinin bir neçəsi Prussiyada idi. Prussiya orta sinfi varlı deyildi, özəl mülkiyyətə malik olmaqla onlar güclü deyildilər. Orta sinif dövlətə xidmət etməklə ordudan qorxu hiss edirdi.

## Prussiya kralları

* I Fridrix
* I Fridrix Vilhelm
* II Fridrix
* II Fridrix Vilhelm
* III Fridrix Vilhelm
* IV Fridrix Vilhelm
* I Vilhelm
* III Fridrix
* II Vilhelm

## İstinadlar
Kansler

**Kansler** (alm. *Kanzler*, ing. *Chancellor*) — Almaniyada və Avstriyada hökumət başçısı (Bundeskansler).

## Ədəbiyyat
* Шепелёв Л.Е. Чиновный мир России: XVIII—начало XX вв. СПб: «Искусство-СПб», 1999. 479 с.
Oğuz

**Oğuz** (əvvəlki adı: **Vartaşen**) — Azərbaycan Respublikasının Oğuz rayonunun Oğuz şəhər inzibati ərazi dairəsində şəhər, Oğuz rayonunun inzibati mərkəzi. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Vartaşen rayonunun Vartaşen şəhəri Oğuz şəhəri adlandırılmışdır.

## Tarixi
Vartaşenin çoxdan qurulduğu, Bejanov tərəfindən sübut edildiyi kimi, bir çoxu kəndin yanında olduğu kimi, qədim kurqan və qəbiristanlıqlardır. Vartaşen və Nic qəsəbələri, əfsanələrə görə, qədim dövrlərdə Kür çayının cənubundakı qədim erməni Utik vilayətində məskunlaşmış Utievlər və ya biri üçün doğma yerlər idi.

1722-ci ildə I Pyotrun Qafqaz ekspedisiyası zamanı ona ünvanladığı bir məktubda özlərini "Ağvanlar" adlandırdılar. 1807-ci ildə Şəki xanı Cəfər Kuli Xanın (azərbaycanlı) rus olduğu Vartaşen və Nici ermənilərə verəcəkdi, rus çarı I Alexander–a bir məktub yazdı:
1824-cü il Şəki əyalətinin kameral təsvirinə əsasən Kərimli kəndində (indiki Oğuz şəhərində) 657 təsərrüfatda 3153 nəfər əhali yaşayırdı ki, onların da 1646 nəfərini kişilər, 1507 nəfərini isə qadınlar təşkil edirdi.

## Əhalisi
1 yanvar 2013-cü il tarixli məlumata əsasən əhalisi 6,891 nəfər olsa da.2019-cu ilin məlumatına görə 7,400 nəfərdən artıq şəhərdə yaşayır.

1819-cu il üçün Şəki vilayətinin təsviri Vartaşenin "Tatar" (Azərbaycan) kəndini göstərir.

Vartaşen məktəbinin keçmiş müdiri Mixail Bejanov "Qafqazın yerlərini və tayfalarını təsvir etmək üçün materiallar toplusu" kitabında Udinlərin Vartaşen və Nic kəndlərində yaşadıqlarını və bir çox "tatar" (yəni Azərbaycan) sözlərini özündə cəmləşdirən Dağ dilində danışdıqlarını qeyd edir.

1908-ci il üçün "Qafqaz təqvimi" nə görə kənddə 1090 erməni, 629 rus və 35 azərbaycanlı (tatar) yaşayırdı.

1921-ci il Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Siyahıyaalmasına görə Vartaşendə 1262 nəfər yaşayırdı, Udilər üstünlük təşkil edən milliyyət idi.

Azərbaycanın 1999-cu il siyahıya alınmasına görə Oğuz bölgəsində 104 Udin yaşayırdı və 2009-cu ilədək 74 Udin qaldı.

## İqtisadiyyat
Şəhərdə xalçaçılıq inkişaf etmişdir, qida sənayesi müəssisələri, asfalt zavodu var. Tütün yetişdirən sovxoz.

## Coğrafiya
Oğuz Şəkinin şərqində, şəhərin şərqdən və qərbdən sərhədləri olan Qafqaz silsiləsinin cənub yamacının ətəyində, demək olar ki, 594 m yüksəklikdə yerləşir; hamar bir düzənlik cənuba uzanır. Şəhərin şərq tərəfində, bir çox döngə düzəldən Eljigan çayı əsas silsilədən çıxır.

## İdman
Şəhərdə bir döyüş sənəti məktəbi var – aikido.

## Qardaşlaşmış şəhərlər
* Nova Qoritsa — 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax