Aleksandr Qriboyedov

**Aleksandr Sergeyeviç Qriboyedov** () — rus dramaturqu, yazıçı, nasir, diplomat, dilçi, tarixçi, şərqşünas, pianoçu və bəstəkar. Dövlət müşaviri (1828). Qriboyedov daha çox rus teatrlarında tez-tez səhnəyə qoyulan "Ağıldan bəla" (1824) pyesi ilə tanınır. 

## Həyatı
### Erkən yaşları
Qriboyedov 1795-ci il yanvarın 4-də Moskvada Moskvada  zadəgan ailəsində anadan olub. Onun əcdadı Yan Qrjibovski () 17-ci əsrin əvvəllərində Polşadan Rusiyaya köçüb. Qriboyedov soyadı Qrjibovski soyadının bir növ tərcüməsidir. Çar Aleksey Mixayloviçin dövründə Fyodor Akimoviç Qriboyedov rütbəli katib idi və 1649-cu il Şura Məcəlləsinin beş tərtibçisindən biri idi.
* Atası- Sergey İvanoviç Qriboyedov (1761-1814), ehtiyatda olan mayor
* Anası- Anastasiya Fyodorovna (1768-1839)
* Bacısı- Mariya Sergeyevna Qriboyedova (Durnovo)
* Qardaşı- Pavel (körpəlikdə rəhmətə gedib)
* Həyat yoldaşı- Nina Aleksandrovna Çavçavadze (4 noyabr 1812- 28 iyun 1857)
Yaxınlarının dediyinə görə, Aleksandr uşaq ikən çox diqqətli və qeyri-adi inkişaf etmişdi. Onun Aleksandr Radişevin böyük qardaşı oğlu olduğu barədə məlumatlar var. 6 yaşında üç xarici dildə, gəncliyində isə altı, xüsusən də ingilis, fransız, alman və italyan dillərini mükəmməl bilirdi. Latın və qədim yunan dillərini çox yaxşı başa düşürdü. Ev təhsilini ensiklopedist İvan Petrosiliusun rəhbərliyi altında almışdır. 1803-cü ildə Qriboyedov Moskva Universitetinin internat məktəbinə göndərildi. 30 yanvar 1806-cı ildə Qriboyedov Moskva Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsinin tələbəsi olaraq qəbul edildi. Universitet dostu V.İ.Lıkoşinin xatirələrinə görə, Qriboyedov müəlliminin müşayiəti ilə mühazirələrdə iştirak edirdi və "uşaqlıqda... orta təhsil alırdı", bir il yarım oxuduqdan sonra 1808-ci ildə(13 yaşında) filologiya elmləri namizədi olur.  
Qriboyedov təhsil aldığı müddətdə zadəganların - Moskva Universitetinin tələbələrinin knyaz İvan Şerbatovun evində ədəbi məclislərində iştirak etdi, bura onun əmisi oğlu Mixail və Pyotr Çaadayevlər, onların müəllimi - şair Zaxar Burinski, Qriboyedovun Smolensk həmyerlisi İvan Yakuşkin və başqaları daxildir. Çaadayev qardaşları, Yakuşkin və Şerbatov ilə birlikdə Qriboyedov, sonradan özünün əsas universitet müəllimi adlandırdığı professor İohan Teofil Bul ilə fərdi şəkildə oxudu. Bulenin mühazirələri Qriboyedovun rus tarixinə marağını oyatdı və ədəbiyyatda onun “zövqünü və fikrini” formalaşdırdı. Həmin illərdəki universitet mübahisələri Qriboyedovun satirik istedadının ilk dəfə tətbiqinin mövzusu oldu: alman və rus professorları arasında rəqabət (xüsusən də keçmiş professorun zəbt etdiyi universitet kafedrasına iddialı olan Bule ilə Mixail Kaçenovski arasındakı mübarizə) idi. Qriboyedovun "Dmitri Dryanskoy" komediyasının süjetində əks olunub. 
Bule ilə dərindən araşdırmalar Qriboyedovun Moskva Universitetinə səfərlərini davam etdirməsinə səbəb oldu: 1810-1811-ci tədris ilində könüllü tələbə, 1811-1812-ci illərdə isə yenidən etik-siyasi (hüquq) fəlsəfə  fakültəsində fərdi işləyən tələbə kimi. Universitetdə oxuyarkən onun poetik istedadı da üzə çıxır və kiçik əsərlər yazmağa başlayır. O, professorlar Filip Kristian Reynhard, Kristian Yuliya Lüdviq Stelzer, Kristian fon Şlözer və Nikolay Sandunovun mühazirələrini dinləyib, dostu Vasili Şnayderdən latın dili dərsləri alıb, hüquq elmləri doktoru, elmi dərəcəsi almaq üçün imtahanlara hazırlaşır. O, elmlər namizədi elmi dərəcəsini aldı, riyaziyyat və təbiət elmləri üzrə təhsil almaq üçün universitetdə qaldı. Bu dövrün universitet dostları arasında Mixail Muravyov (sonralar Muravyov-Vilenski) və Aleksandr Panin də var idi. 1812-ci ilin iyulunda Qriboyedov, onu sürgündə olan Prussiya naziri, İmperator I Aleksandrın müttəfiqində Moskvada olan Henrix Freydrix von Steyn ilə tanış edən Bul ilə sonuncu dəfə görüşdü. 1812-ci ildə Napoleon tərəfindən başlanan müharibə onun planlarını dəyişir – o, kiçik zabit kimi müharibəyə yollanır və qraf Saltıkovanın alayına daxil olur. Müharibədən qayıtdıqdan sonra Peterburqa köçür, bir çox dekabristlərin, o cümlədən Puşkinin də çalışdığı Xarici işlər Kollegiyası idarəsinə işə düzəlir.
1818-ci ilin iyul ayında Qriboyedov rus missiyasının katibi kimi İrana göndərilir və burada iki il işləyir. Onun İranda yaşadığı həyat, əsərləri və gündəliklərində yer alır. 1819-cu ildə yanvar ayında İrəvana, oradan Təbrizə, sonra da Tehrana gedir və müddət ərzində fars və ərəb dillərini öyrənir. 1821-ci ildə İrandan qayıtdıqdan sonra Qafqaz generalı A. Yermolovun rəhbərlik etdiyi ordunun diplomatik katibi vəzifəsinə təyin edilir.
1826-cı ildə çar hakimiyyəti tərəfindən dekabristlərin işi üzrə həbs edilir. O, bütün məxfi sənədləri öncədən məhv edir və buna görə də günahı sübuta yetirilmədiyindən azadlığa buraxılır. Yenidən Qafqaza qayıdaraq diplomat vəzifəsində çalışır. 1827-ci ildə Türkiyə ilə İran arasında danışıqlarda vasitəçi kimi çıxış edir. 1828-ci ildə İranla imzalanan Türkmənçay müqaviləsinin hazırlanmasında iştirak edir. Bundan sonra isə o, İranda rəsmi səfir təyin edilir. Elə həmin ildə o, Rusiyanın Tehrandakı səfirliyində qətliam nəticəsində öldürülür və meyidi Tiflisə aparılır.
### Hərbi qulluq
Tələbəlik illərində ədəbiyyatla maraqlanan gənc ilk hekayələrini də elə o vaxtlar yazmağa başlamışdır. 1808-ci ildə universitetin fəlsəfə fakültəsinin ədəbiyyat şöbəsini, 1810-cu ildə isə hüquq şöbəsini bitirmişdir. Bu illərdə Moskva Universitetində əksəriyyəti yaxın gələcəyin dekabristləri olan bir çox azad fikirli gənclər- İ. D. Yakuşin, N. İ. Turgenev, S. P. Trubetskoy, A. Muravyov, N. M. Muravyov və başqaları təhsil alırdı. Yayda, 1812-ci il Vətən Müharibəsi zamanı, düşmən Rusiya ərazisində peyda olanda, onu yaratmaq üçün icazə alan qraf Pyotr Saltıkovun könüllü Moskva qusar alayına qoşuldu. Vəzifə yerinə gələndə özünü "ən yaxşı zadəgan ailələrindən olan gənc kornetlər" - Knyaz Qolitsın, Qraf Efimovski, Qraf Tolstoy, Alyabyev, Şeremetev, Lanski və Şatilov qardaşlarının yanında tapdı. Qriboyedov onların bəziləri ilə qohumluq təşkil edirdi. Daha sonra o, Stepan Nikitiç Beqiçevə yazdığı məktubda yazırdı: “Mən bu heyətdə cəmi 4 ay idim, indi isə 4-cü ildir ki, düz yola düşə bilmirəm”. Beqiçev buna belə cavab verdi:
"Lakin düşmən Moskvaya daxil olanda onlar təşəkkül tapmağa az qalmışdılar. Bu alay Kazana getmək əmri aldı və düşmənlər qovulduqdan sonra həmin ilin sonunda Brest-Litovska getmək, məğlub olmuş İrkutsk draqun alayına qoşulmaq."
8 sentyabr 1812-ci ildə kornet Qriboyedov xəstələndi və Vladimirdə qaldı. Ehtimallara görə, 1812-ci il noyabrın 1-dək xəstəlik səbəbindən alayın olduğu yerdə görünməmişdir.
1815-ci ilə qədər Qriboyedov süvari generalı Andrey Koloqrivovun komandanlığı altında kornet rütbəsində xidmət etdi. Qriboyedovun ilk ədəbi təcrübələri - "Brest-Litovskdan nəşriyyata məktub", "Ehtiyat süvarilər" esse və "Gənc həyat yoldaşları" komediyası (Kreuset de Lesserin "Le secret du ménage" fransız komediyasının uyğunlaşdırılması) - 1814-cü ilə aiddir. "Ehtiyat süvarilər" məqaləsində Qriboyedov tarixi publisist kimi çıxış etdi.
Koloqrivovun 1814-cü ildə 1-ci dərəcəli Müqəddəs Vladimir ordeni ilə təltif edilməsindən və 22 iyun bayramından sonra “Avropa bülleteni”ndə dərc olunmuş coşğulu lirik “Brest-Litovskdan nəşriyyata məktub” onun tərəfindən yazılmışdır ( 4 iyul) Brest-Litovskda, bu məsələ ilə bağlı süvari ehtiyatında.    
### Paytaxtda
1815-ci ildə Qriboyedov Sankt-Peterburqa gəlir və burada “Vətənin oğlu” jurnalının naşiri Nikolay Qrex və məşhur dramaturq Nikolay Xmelnitski ilə tanış olur. 1816-cı ilin yazında həvəsli yazıçı hərbi xidməti tərk etdi və yayda  "Lenora"burqerin balladasının pulsuz tərcüməsinin təhlili haqqında" məqaləsini dərc etdi - Nikolay Qnediçin Pavel Kateninin balladası haqqında tənqidi fikirlərinə cavab "Olqa”nı yazdı. Eyni zamanda, Qriboyedovun adı "Birləşmiş Dostlar" mason lojasının fəal üzvlərinin siyahısında görünür. 1817-ci ilin əvvəlində Qriboyedov "Du Bien" ("Yaxşı") mason lojasının yaradıcılarından biri oldu. 
1816-cı ilin martında Qriboyedov Dorpat Universitetinə getmək niyyəti ilə akademik karyeraya qayıtmağa cəhd etdi, lakin 9 iyul 1817-ci ildə əyalət katibi rütbəsi ilə Xarici İşlər Kollecində diplomatik xidmətə girdi, həmin il dekabrın 31-də isə tərcüməçi təyin edilib. Yazıçının həyatının bu dövrünə həm də onun Aleksandr Puşkin və Vilhelm Küxelbekerlə tanışlığı, “Lubochnıy teatrı” poeması üzərində işi (Mixail Zaqoskinin “Gənc həyat yoldaşları” tənqidinə cavab), “Tələbə” komediyaları (Pavel Kateninlə birlikdə) daxildir. ), “Güyan edilmiş vəfasızlıq” (Andrey Jandre ilə birlikdə Bartın “Les fausses infidelités” komediyasını yenidən canlandırdı, Jandre yalnız XII və XIII fenomenlərə sahib idi), “Öz ailəsi və ya Evli gəlin” (Aleksandr Şaxovski və Nikolay ilə həmmüəllif Xmelnitsky; Qriboyedov ikinci hərəkət üçün beş səhnə yazdı).
### Duel
1817-ci ildə Sankt-Peterburqda Zavadovskinin - Şeremetev və Qriboyedov - Yakuboviçin məşhur "dördlü dueli" baş tutdu. Qriboyedov Zavadovskoqoda yaşayırdı və məşhur Sankt-Peterburq balet artisti Avdotya İstomina ilə dost olduğu üçün tamaşadan sonra onu öz evinə (təbii ki, Zavadovskoqonun evinə) gətirir və o, iki gün orada qalır. Artıq gənc İstominanın iki yaşlı sevgilisi olan süvari mühafizəçisi Şeremetev onunla mübahisə edirdi və məzuniyyətdə idi, lakin geri qayıdanda ulan alayının cangüdəni Aleksandr Yakuboviçin korneti onu təhrik etdi. və Zavadovskini duelə azad etdi. Qriboyedov Zavadovskoqonun ikinci zabiti, Yakuboviç isə Şeremeteva oldu; hər ikisi də döyüşəcəklərinə söz verdilər. İlk olaraq Zavadovski və Şeremetev şlaqbaum keçiblər. Mükəmməl atıcı Zavadovski ilk atəş açan düşmənə qəzəbləndi və boynunu qaçıraraq onu səddinə çağırdı və Şeremetevi qarnından ölümcül yaraladı. Şeremetevi dərhal şəhərə aparmaq lazım olduğundan Yakuboviç və Qriboyedov döyüşlərini təxirə saldılar. Növbəti il, 1818-ci ildə Gürcüstanda baş verdi. Yakuboviç vəzifə yerinə yetirmək üçün Tiflisə köçürüldü, Qriboyedov da oradan keçərək İrana diplomatik missiya ilə yola düşdü. Qriboyedov sol əlindən yaralanıb. Məhz bu yaraya görə Tehrandakı Rusiya səfirliyinin dağıdılması zamanı dini fanatiklər tərəfindən öldürülən Qriboyedovun eybəcər hala salınmış meyitini sonradan müəyyən etmək mümkün olub.
## Yaradıcılığı

Ədəbi mövqe baxımından Qriboyedov (Yuri Tynyanovun təsnifatına görə) “gənc arxaistlər” adlandırılanlara aiddir: onun ən yaxın ədəbi müttəfiqləri Pavel Katenin və Vilhelm Kuxelbekerdir; Bununla belə, o, "Arzamas xalqı" tərəfindən də qiymətləndirilib, məsələn, Puşkin və Vyazemski və dostları arasında Pyotr Çaadayev və Faddey Bulqarin kimi müxtəlif insanlar var idi. 1815-ci ildə Aleksandr Sergeyeviç Marivauxun pyesini fransız dilindən tərcümə etdi və onu "Gənc həyat yoldaşları" adı ilə buraxdı. Malıy Teatrında tamaşaya qoyuldu və dramaturqun ədəbi və səhnə debütü oldu.
Hələ Moskva Universitetində oxuyarkən Qriboyedov şeirlər yazır (yalnız qeydlər bizə çatmışdır) və Vladislav Ozerovun "Dmitri Donskoy" - "Dmitri Dryanskoy" əsərinə parodiya yaratmışdır. 1814-cü ildə “Avropa bülleteni”ndə onun iki yazışması dərc olundu: “Ehtiyat süvarilər” və “Redaktora məktub”. 1815-ci ildə o, "Gənc həyat yoldaşları" komediyasını nəşr etdi - o dövrdə rus komediya repertuarını təşkil edən Fransız komediyalarının parodiyası. Müəllif çox məşhur olan "dünyəvi komediya" janrından istifadə edir - az sayda personaj və zəkaya vurğu ilə işləyir. Qriboyedov Jukovski və Qnediçlə rus balladası ilə bağlı polemikasına uyğun olaraq “Lenora”nın sərbəst tərcüməsinin təhlili haqqında” məqaləsini yazdı (1816).  1817-ci ildə Qriboyedovun "Tələbə" komediyası nəşr olundu. Müasirlərinin fikrincə, Katenin bunda az da olsa iştirak edib, əksinə komediyanın yaradılmasında onun rolu montajla məhdudlaşıb. Əsər polemik xarakter daşıyır, “gənc Karamzinistlərə” qarşı yönəlib, onların əsərlərini parodiya edir, sentimentalizm sənətkarının bir növüdür. Tənqidin əsas məqamı realizmin olmamasıdır.
Parodiya texnikası: mətnlərin gündəlik kontekstə daxil edilməsi, perifrastikanın şişirdilmiş istifadəsi (komediyada bütün anlayışlar təsviri olaraq verilir, heç bir şey birbaşa adlandırılmır). Əsərin mərkəzində klassik şüurun daşıyıcısı dayanır (Benevolski). Həyatla bağlı bütün biliklər kitablardan toplanır, bütün hadisələr mütaliə təcrübəsi ilə dərk edilir. “Gördüm, bilirəm” demək “oxudum” deməkdir. Qəhrəman kitab hekayələrini canlandırmağa çalışır; həyat ona maraqsız görünür. Qriboyedov daha sonra "Ağıldan bəla" filmində əsl reallıq hissinin olmamasını təkrarlayacaq - bu Çatskinin bir xüsusiyyətidir. 1817-ci ildə Qriboyedov Andrey Jandre ilə birlikdə "Xəyanətkarlıq" əsərinin yazılmasında iştirak etdi. Komediya Nikola Bartın fransız komediyasının uyğunlaşdırılmasıdır. Orada Çatskinin sələfi Roslavlev obrazı görünür. Bu, cəmiyyətlə ziddiyyət təşkil edən, tənqidi monoloqlar səsləndirən qəribə bir gəncdir. Elə həmin il Aleksandr Şaxovski və Nikolay Xmelnitski ilə birlikdə yazılmış "Öz ailəsi və ya evli gəlin" komediyası hələ də çox yetişməmiş və ya yaradılmışdır o dövrün daha təcrübəli yazıçıları ilə əməkdaşlıqda (Katenin , Şaxovskoy, Jandre, Vyazemski); "Ağıldan bəla"dan sonra yaranıb - ya ümumiyyətlə yazılmayıb (Böyük Şahzadə Vladimir haqqında faciə), ya da kobud qaralamalardan kənar tamamlanmayıb (knyazlar Vladimir Monomax və Fyodor Ryazanski haqqında faciə) [1], ya da yazılıb, lakin bir sıra şərtlərə görə müasir elm məlum deyil. Qriboyedovun sonrakı təcrübələrindən ən diqqət çəkəni “1812”, “Gürcü gecəsi”, “Redamist və Zenobiya” dramatik səhnələridir. Müəllifin bədii və sənədli əsərləri (esselər, gündəliklər, epistolyarlar) da xüsusi diqqətə layiqdir. Qriboyedova dünya şöhrəti yalnız bir kitabın sayəsində çatsa da, o, “Ağıldan bəla” üzərində işləyərkən yaradıcılıq gücünü tükənmiş “ədəbi bir sətir” hesab edilməməlidir. Dramaturqun bədii niyyətlərinin rekonstruktiv təhlili onda Vilyam Şekspirə layiq həqiqətən yüksək faciə yaradıcısının istedadını görməyə imkan verir və yazıçının nəsri Qriboyedovun ədəbi "səyahətlərin" orijinal müəllifi kimi məhsuldar inkişafına dəlalət edir.
### "Ağıldan bəla" komediyası

Onun oçerkləri və şeirləri elə də yaddaşlarda qalmasa da "Ağıldan bəla" komediyası Qriboyedovun yaradıcılığının ən məşhur nümunəsi hesab edilir. Bu əsər XIX əsrin 20-ci illərində Rusiyada azadlıq ideyalarının geniş yayılmasınnda mühüm rol oynamışdır. "Ağıldan bəla" misralı komediya təxminən 1816-cı ildə Sankt-Peterburqda düşünülmüş və 1824-cü ildə Tiflisdə tamamlanmışdır (son nəşr - Sankt-Peterburqda Bulqarinlə buraxılmış səlahiyyətli siyahı - 1828). Rusiyada 9-cu sinif məktəb kurikuluma daxil edilmişdir (sovet dövründə - 8-ci sinifdə).
“Ağıldan bəla” komediyası rus dramaturgiyasının və poeziyasının zirvəsidir. Parlaq aforistik üslub onun hamısının "sitatlara səpələnməsinə" kömək etdi. “Heç vaxt heç bir xalq bu qədər qamçılanmamışdı, heç bir ölkə bu qədər çamurda sürüklənməmişdir, ictimaiyyətin üzünə bu qədər kobud təhqir edilməmişdir və hələ heç vaxt daha tam uğur əldə edilməmişdir” (P. Çaadayev, in "Dəli üçün üzr istəmək"). 
Onun “Ağıldan bəla” əsəri 1862-ci ildə, İranda fanatiklərin əlində həlak olan Qriboyedovun özü bu dünyada 30 ildən çox olmayanda təhrifsiz və ixtisarsız nəşr olundu. Mükəmməl bir zamanda - dekabristlərin üsyanı ərəfəsində yazılmış pyes hökmdar rejimi pisləyən parlaq poetik kitabçaya çevrildi. İlk dəfə poeziya siyasətə bu qədər cəsarətlə və açıq şəkildə girdi. Siyasət isə təslim oldu” essesində “Aleksandr Sergeyeviç Qriboyedov” yazır. Ağıldan bəla” (“Gənclik” jurnalında müəllifin “Dünyanı şoka salan 100 kitab” rubrikasında) Yelena Sazanoviç. — Əlyazma şəklində tamaşa bütün ölkədə tirajlandı. Qriboyedov bir daha istehza ilə “Ağıldan bəla”yı komediya adlandırdı. Bu zarafatdır?! Təxminən 40 min nüsxə, əl ilə kopyalanır. Çarpıcı bir uğur. Bu, yüksək cəmiyyətə açıq bir şillə idi. Yüksək cəmiyyət isə komediyaya gülmürdü. O, silindi. Qriboyedov isə bağışlanmadı...”
Əsərdə dvoryan cəmiyyətinin içəridən çürüməsi prosesi və bu cəmiyyətin sütunları sayılan dvoryan-saray zadəganlığının mühafizəkarlığı, böyük rütbə sahiblərinin cəhaləti, mədəniyyətsizliyi, kübar aləminin vətənpərvərlik hissindən tamamilə məhrum olması, ümumi əxlaqi irinləmə, tipik məişət səhnələri və tipik surətlərlə inandırıcı bir formada əks etdirilmişdi.
## Ədəbiyyat
* Белинский В. Г., "Горе от ума", Полн. собр. соч. — Т. 3. — М., 1953.
* Гончаров И. А., "Мильон терзаний". Собр. соч. — Т. 8. — М., 1952.
* А. С. Грибоедов в воспоминаниях современников. — М., 1929.
* Пиксанов Н. К. Творческая история "Горя от ума". — М.-Л., 1928.
* Литературное наследство. — Т. 47–48 [Грибоедов]. — М., 1946.
* Мещеряков В. Жизнь и деяния Александра Грибоедова. — М.: Современник, 1989. — 478 с. Тираж 50 000 экз. ISBN 5–270–00965-X.
* Нечкина М. В. А. С. Грибоедов и декабристы. — 2-е изд. — М., 1951.
* Орлов В. Н. Грибоедов. — 2-е изд. — М., 1954.
* Петров С. А. С. Грибоедов. — 2-е изд. — М., 1954.
* А. С. Грибоедов в русской критике. — М., 1958.
* Попова О. И. Грибоедов — дипломат. — М., 1964.
* История русской литературы XIX в. Библиографический указатель. — М.-Л., 1962.
## Həmçinin bax
* Aleksandr Radişev
* Kondratiy Rıleev
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.kulis.az/news/4718
* "Ağıldan bəla" pyesini oxu
* Грибоедов в проекте фундаментальная электронная библиотека
* Неизвестный Грибоедов 
* Русский писатель-драматург и дипломат Александр Сергеевич Грибоедов 
* Александр Сергеевич Грибоедов 
* О гибели Грибоедова // Российский Архив: История Отечества в свидетельствах и документах XVIII–XX вв.: Альманах. — М., 2007. — Т. II–III.
* первое издание комедии "Горе от ума", 1833 г
* С. А. Фомичев. Грибоедов: Энциклопедия. СПб., 2007.
* Шапи Казиев. Имам Шамиль. ЖЗЛ. (Глава о Грибоедове на Кавказе и гибели его в Персии). М., Молодая гвардия, 2010
* "Горе от ума" на английском языке. Поэтический перевод Алика Вагапова. Псков 1998 г.