open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ən ölümcül aviasiya qəzaları və insidentlərinin siyahısı

**Ən azı 50 nəfərin ölümü ilə nəticələnən aviasiya qəzaları və olaylarının siyahısı** — məqaləsinə ticari sərnişin və kargo uçuşları, hərbi sərnişin və kargo uçuşları, yaxud bir hadisədə ən azı 50 nəfərin həlak olduğu ümumi aviasiya qəzaları və insidentləri daxildir.

Terorist və ya digər hücumlar da daxil olmaqla 539 belə hadisə baş verib. Bunlardan 198-i ən azı 100 ölüm, 33-ü ən azı 200 ölüm, 8 qəza ən azı 300 ölüm, 4 qəza isə ən azı 500 nəfərin ölümü ilə nəticələnib. 1923-cü ildən (ilk belə qəza və hadisəsi 50-dən çox adamın ölümü ilə nəticələnib) bu günə kimi, yeddi qitədə və üç böyük okeanda 571 təyyarə bu qəzalardan qaça bilməmiş və bütün qəzalarda ümumilikdə 56 min 669 nəfər həyatını itirmişdir.

## Tarixi
17 dekabr 1903-cü ildə Rayt qardaşlarının qabaqcıl uçuşundan beş il sonra, 17 sentyabr 1908-ci il, Tomas Selfric, Virciniya ştatının Fort Myer şəhərində Rayt Model A-nın nümayişi zamanı Orville Rayt ilə sərnişin kimi uçarkən motorlu uçuşun ilk ölümü oldu. 1909-cu ildə Eugène Lefebvre motorlu bir təyyarəni idarə edərkən həlak olan ilk şəxs oldu, ilk ölümcül havada toqquşma isə 19 iyun 1912-ci ildə Fransanın Douai yaxınlığında baş verdi və hər bir təyyarənin pilotu öldü. Bu ilk aviasiya ölümlərindən sonra ölümcül təyyarə qəzalarının miqyası təyyarələrin ölçüsü və tutumu ilə mütənasib olaraq artmışdır.
Bir ildə bir aviaşirkətin iştirakı ilə ən çox ölüm halı 2014-cü ildə baş verib, o zaman 537 nəfər (ehtimal ki, dağıntılar aşkar olunmayıb, ölənlərin sayı tam təsdiq edilməyib) Malaysia Airlines MH370 təyyarəsinin yoxa çıxması və dörd ay sonra Malaysia Airlines MH17 reysinin qəzaya uğraması nəticəsində baş verib. Tarixdə hər hansı aviasiya qəzasında ən çox ölüm hadisəsi 1977-ci ildə iki Boeing 747 təyyarəsinin uçuş-enmə zolağında toqquşması nəticəsində 583 nəfərin öldüyü Tenerife hava limanında baş vermiş qəzada baş verib. Havada toqquşma nəticəsində ölənlərin çoxu 12 noyabr 1996-cı ildə Hindistanın Yeni Dehli şəhərinin qərbində, Çarxi Dadridə havada toqquşma zamanı Səudiyyə Ərəbistanı Hava Yollarına məxsus Boeing 747–100B təyyarəsinin Dehlidən Səudiyyə Ərəbistanının Dhahran şəhərinə toqquşması nəticəsində baş verib. Qazaxıstan Hava Yollarına məxsus İlyushin İl-76-nın Çimkənddən Dehliyə uçması nəticəsində hər iki təyyarədə olan 349 nəfərin hamısı həlak olub. 11 sentyabr 2001-ci ildə Dünya Ticarət Mərkəzində American Airlines Flight 11 və United Airlines Flight 175-in qəsdən qəzaya uğraması, uçuşlarda olan 157 nəfərin ölümündən əlavə, 2606 nəfərin yerüstündə ölümünə səbəb oldu.
2012-ci ildə Boeing 1959–2011-ci illər arasında dünya üzrə kommersiya reaktiv təyyarə qəzaları ilə bağlı araşdırma yayımladı, 1798 qəza, 603-ü ölümcül olaraq təsnif edildi ki, bu da göyərtədə 29025 ölüm və əlavə 1173 yerüstü və ya qeyri-kommersiya təyyarəsi ilə toqquşma nəticəsində həlak olub. Boeing təhlili tədqiqat dövrünün sonuna doğru kommersiya aviasiya qəzalarında ölüm nisbətlərinin azaldığını göstərir.

## Əlavələr üçün meyarlar

## Siyahı üçün açar sözlər

## İstinadlar
Böyük Tiqan qəbiristanı

**Böyük Tiqan qəbiristanı** () — Rusiya Federasiyasının Tatarıstan Respublikasında Alekseyev rayonunun Böyük Tiqan kəndi yaxınlığında yerləşən arxeoloji abidə.

## Tarixi
1974-cü ildə aşkar edilmiş Böyük Tiqan qəbiristanı Şərqi Avropada VIII əsrin sonu – IX əsrin birinci yarısına aid qədim macarlara məxsus ilk tədqiq olunmuş nekropoldur.

Burada ölülər çoxsaylı dəfn avadanlığı – silahlar, bəzək əşyaları, qoşqu ləvazimatı və at sümükləri, gümüş dəfn maskaları ilə birlikdə dəfn olunmuşdur.

Macarlara aid analoji IX-X əsrlər dəfn yerləri Dunayda da məlumdur. Bu, macarların IX əsrdə Uralyanı və Volqaboyundan qərb istiqamətində köçməsini təsdiq edir.

## Həmçinin bax
*Böyük Tarxan qəbiristanı

## İstinadlar
Roman Heydərov

**Roman Heydərov** (d. 24 yanvar 1999) — Azərbaycanlı karateçi. Roman Heydərov, 2017-ci ildə baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında qızıl medal qazanıb.

Roman Heydərov Səudiyyə Ərəbistanının paytaxtı Ər-Riyadda keçirilən VI İslam Həmrəyliyi Oyunlarında kata növündə bürünc medal qazanıb

## Karyerası
Roman Heydərov yeniyetmə və gənclər arasında dünya kubokunun qalibi olub. O, həmçinin Avropa çempionatının ikiqat bürünc medalçısıdır.

Roman Heydərov, 2017-ci ildə Azərbaycan bayrağı altında IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarına qatıldı. Kata yarışlarında çıxış edən Roman Heydərov, finalda görüşündə, Türkiyə nümayəndəsi Mehmet Yakanı 3:2 hesabı ilə məğlub etdi və IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının qızıl medalına sahib oldu.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan 2017 İslam Həmrəyliyi Oyunlarında

## İstinadlar
Kultaban gölü

**Kultaban gölü** () — Başqırdıstan Respublikası Baymak rayonu ərazisində yerləşən göl. Göl Sibay şəhərindən 10&nbsp;km cənubda yerləşir. Uzunluğu — 3,5&nbsp;km, maksimal eni — 2,2&nbsp;km təşkil edir. Düzlu göl, qarışıq qidalanmaya malikdir. Şimal-qərb və cənub bölgələri bataqlıqlaşmişdır. Suyu hidrokarbonat-natriumludur.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
*
Rəhim Rəhimov (nazir)

**Rəhim Kərəm oğlu Rəhimov** () — Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin sədri, Culfa rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi.

## Həyatı
Rəhim Rəhimov 1920-ci ildə Naxçıvan MR Şərur rayonunun Qıvraq kəndində anadan olub. 1941-ci ildə Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun fizika-riyaziyyat şöbəsini bitirib. 1941–1942-ci illərdə Naxçıvan MR-in Qarabağlar kənd orta məktəbində müəllim işləyib, hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra isə Nehrəm kənd orta məktəbinə direktor təyin olunub. 1944-cü ildə Azərbaycan KP MK-nın nəzdində birillik partiya məktəbinə oxumağa göndərilib. Sonra Azərbaycan KP-nin Naxçıvan Vilayət Partiya Komitəsində təlimatçı, Culfa rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi və Naxçıvan Vilayət Partiya Komitəsinin Təbliğat və təşviqat şöbəsinin müdiri vəzifələrində (1945–1948) çalışıb. 1948–1959-cu illərdə Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin sədrinin birinci müavini və Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin sədri vəzifələrində işləyib. 1949–1952-ci illərdə Sov. İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbində təhsil alıb.

1959–1961-ci illərdə Ümumittifaq Kənd Təsərrüfatının İqtisadiyyatı Elmi Tədqiqat İnstitutunun aspiranturasında oxuyub. 1962-ci ildə iqtisad elmləri namizədi alimlik dərəcəsi alıb.

1959-cu ilin mart ayında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəhim Rəhimovu xalq maarifi naziri təyin edib. 1961-ci ilin fevralına qədər bu vəzifədə çalışıb, respublikamızda elmin və təhsilin inkişafı üçün əhəmiyyətli işlər görməyə nail olub.

1961–1981-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Plan Komitəsində kollegiya üzvü və şöbə müdiri kimi fəaliyyət göstərib. Sonralar Azərbaycan Texnologiya Universitetinin rektoru (1981–1986), Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti nəzdində Xalq Təsərrüfatını İdarəetmə İnstitutunun rektoru (1986–2001) olub. 2001-ci ildən ömrünün sonuna qədər Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində kafedra müdiri vəzifəsində çalışıb.

Naxçıvan MSSR, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin (IV çağırış) və SSRİ Ali Sovetinin (V çağırış) deputatı olub. Azərbaycan KP MK-nın üzvü seçilib. Azərbaycan Texnologiya Universitetinin və Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti nəzdində Xalq Təsərrüfatını İdarəetmə İnstitutunun yaradılmasında Rəhim Rəhimovun xüsusi əməyi vardır.

Əzmkarlığı, dəqiqliyi, işgüzarlığı ilə fərqlənən Rəhim Rəhimov "Böyük Vətən müharibəsi", "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordenləri və 10-dan artıq medalla təltif olunub. SSRİ Təhsil Nazirliyi və Azərbaycan SSR-in Təhsil Nazirliyi tərəfindən Fəxri fərmanlara layiq görülüb.

1999-cu ildə Azərbaycan Ziyalılar Cəmiyyətinin "İlin fəxri ziyalısı" diplomu ilə təltif edilib. Respublika Ağsaqqallar Şurasının üzvü olub.

Azərbaycan SSR-in əməkdar iqtisadçısı, professor Rəhim Rəhimov 2009-cu ildə vəfat edib.

## İstinadlar
Nemət Novruzov

**Nemət Hüseyin oğlu Novruzov** - Azərbaycan SSR sovxozlar naziri, Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin sədri.

## Haqqında
Nemət Novruzov 1908-ci ildə anadan olmuşdur. Bakı Zaqafqaziya Pambıqçılıq İnstitutunda, Kirovabad Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda və Bakı Ali Partiya Məktəbində təhsil almışdır. İş fəaliyyətinə mexanik kimi başlamışdır. Daha sonra mühəndis olara çalışan Nemət Novruzov, 1942-ci ildə Avtomobil Təmiri Zavodunun direktoru olmuşdur.

## Siyasi fəaliyyəti
Nemət Novruzov 1943-cü ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasına üzv olmuşdur. 1944-1946-cı illərdə Azərbaycan SSR Xalq sovxozlar komissarının birinci müavini işləmişdir. Daha sonra Azərbaycan KP-də şöbə müdiri, Azərbaycan SSR Pambıqçılıq nazirinin müavini olmuşdur. 1952-ci ildə Azərbaycan SSR Dövlət nəzarəti nazirinin birinci müavini təyin olunmuşdur.

Nemət Novruzov 1953-1955-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Nazirlər Sovetinin sədri, 1955-1957-ci illərdə Azərbaycan SSR Sovxozlar naziri vəzifələrində çalışmışdır.

## Mənbə
* 

### İstinadlar
Sevgiylə, Vinsent

**Sevgiylə, Vinsent** () — başdan-ayağa kətan üzərində yağlı boya ilə çəkilmiş ilk tammetrajlı cizgi filmi. 
## Məzmunu
Film Vinsent van Qoqun həyatının son günlərindən və indiyədək sirli qalan ölümündən bəhs edir.
## Film haqqında
* Rejissoru Dorota Kobiela və Hyu Velçman olan filmin yaranmasında 115 rəssam iştirak edib.
* "Sevgiylə, Vinsent"in büdcəsi 5.5 milyon ABŞ dolları təşkil edir. 
* Filmin dünya premyerası 12 iyun 2017-ci ildə "Annesi Beynəlxalq Animasiya Filmləri Festivalı"nda baş tutub.

## Səsləndirmə
* Robert Qularçik — Vinsent van Qoq
* Duqlas But — Arman Rulen
* Cerom Flinn — Pol Qaşe
* Sirşa Ronan — Marqarita Qaşe
* Helen Makkrori — Luiza Şevalye
* Kris O'Daud — poçtalyon Rulen
* Con Seşns — Tanqinin atası
* Eleanor Tomlinson — Adelin Ravo
* Eyden Tyorner — qayıqçı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi veb-saytı
* 
* Vinsent Van Qoq haqqında animasiya filmi
*  "Sevgiylə, Vinsent" filminin rəsmi treyleri
Kuldıbay gölü

**Kuldıbay gölü** () — Başqırdıstan Respublikası Uçalı rayonu ərazisində yerləşən, Aslaevo kəndindən şimalda, Kutantau ərazisində yerləşən göl. Sahəsi 215 hektardır.

Kuldıbay yaxınlığında Uskul, şimalında isə Yansıktı gölü yerləşir.

Göldə çoxlu sayda balıq növü yaşayır. Balıqların sayı balıqçılıq sənayesinin inkişafı üçün yetərlidir.

## Mənbə
* Başqırdıstan göllərinin sayı 

## İstinadlar
Balamet Balametov

**Balamet Yüzəhməd oğlu Balametov** () — Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin sədri, Qusar Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi, Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri.

## Həyatı
Balamet Balametov 1907-ci ildə Əniq kəndində anadan olmuşdur. Bakıda neft mədənlərində fəhlə olaraq çalışmış, daha sonra Rustov kəndində kitabxanada işləmişdir.

Bakı Ali Partiya Məktəbində və Zaqafqaziya Kommunist Kənf Təsərrüfatı Məktəbində təhsil almışdır. 1949-cu ildə Ümumittifaq Kommunist (bolşevik) Partiyası yanında Ali Partiya məktəbini bitirmişdir.

## Siyasi fəaliyyəti
Balamet Balametov Qusar Rayon Zəhmətkeş Deputatları Sovetinin İcraiyyə Komitəsinin sədr müavini olmuşdur.

Təhsilini tamamladıqdan sonra, 1938-ci ildə Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Xalq Komissarları Sovetinin sədri vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 1942-ci ildən Qusar Rayon Partiya Komitəsinin 1-ci katibi, 1947-ci ildən Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Nazirlər Sovetinin sədri vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

SSRİ Ali Sovetinin III çağırış, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin II, Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin isə I, II və III çağırışlarının deputatı olmuşdur.

2 dəfə "Lenin" ordeni (biri 25.02.1946) və "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (27.04.1940) ilə təltif olunmuşdur.

## Mənbə
* 

### İstinadlar
Teymur Əliyev

**Teymur Mahmud oğlu Əliyev** () — Azərbaycan inqilabçısı və dövlət xadimi, Qazaxıstan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədr müavini, Qazaxıstan MSSR Xalq Komissarları Sovetinin sədr müavini, Almatı Şəhər Sovetinin sədri, Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti yanında Dövlət Plan Komitəsinin sədri, Azərbaycan SSR xalq maliyyə komissarı, Naxçıvan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri, Azərbaycan SSR xalq xarici ticarət komissarı, Azərbaycan SSR Ali İnqilab Tribunalının sədri.

## Həyatı
Teymur Mahmud oğlu Əliyev 1896-cı ildə Şuşada doğulmuşdur. 1916–1917-ci illərdə Göyçay qəzasında müəllim işləmişdir. 1917–1918-ci illərdə Kazan Universitetində təhsil alsa da, təhsilini tamamlaya bilməmişdir.

1919-cu ildən Qızıl Ordu sıralarına qatılmışdır.

Teymur Əliyev 1917-ci ildə Göyçay Sovetinin sədri olmuşdur.

1919-cu ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Xalq Maarifi Nazirliyində katib işləmişdir.

Aprel işğalından sonra Teymur Əliyev 1920–1921-ci illərdə Ali İnqilab Tribunalının rəhbəri olmuşdur.

27 noyabr 1920-ci ildə çevrilmə və birləşmə yolu ilə Xalq Xarici Ticarət Komissarlığı təsis edildi və Teymur Əliyev komissar vəzifəsinə təyinat aldı. 1922-ci ilədək bu vəzifədə çalışmışdır.

Teymur Əliyev 1922-ci ildən 27 fevral 1923-cü il tarixinədək Naxçıvan Xalq Komissarları Sovetinin sədri olmuşdur.

O, 1927–1930-cu illərdə xalq maliyyə komissarı olmuşdur. 1930–1931-ci illərdə isə Xalq Komissarları Soveti yanında Dövlət Plan Komitəsinin sədri işləmişdir.

Teymur Əliyev 1932–1933-cü illərdə SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi yanında Ümumittifaq Kommunal Təsərrüfat Şurası Rəyasət Heyətinin üzvü, Plan İdarəsinin rəisi olmuşdur.

1933-cü ilin mart ayından sentyabr ayınadək Almata Şəhər Sovetinin sədri olmuşdur. 1933-cü ilin oktyabr ayından 1937-ci ilin mart ayınadək Qazaxıstan Xalq Komissarları Soveti sədrinin birinci müavini olmuşdur.

Teymur Əliyev 1937-ci ilin iyun ayınadək Azov-Qara Dəniz Diyar Kommunal Təsərrüfat İdarəsinin rəisi olmuşdur.

### Həbsi və ölümü
Teymur Əliyev 4 iyun 1937-ci ildə SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı tərəfindən 58-ci maddə üzrə Rostovda həbs edilmişdir. O, Azərbaycanda antisovet, əks-inqilabi, burjua-millətçi təşkilatda iştirak etməkdə, təxribat və casusluqla məşğul olmaqda ittiham olunmuşdur. 21 aprel 1938-ci ildə güllələnmişdir. Nəşi Moskva vilayətinin Kommunarka şəhərində dəfn olunub.

Teymur Əliyev ilə bağlı 1956-cı ildə bəraət qərarı çıxmışdır.

## Xatirəsi
Bakıda Atatürk və Azadlıq prospektlərini birləşdirən və "Milyonerlər məhəlləsi" olaraq tanınan küçə onun adına olub. 2012-ci ildə küçənin adı dəyişdirilərək Xalq şairi Məmməd Arazın adı verilib.

## İstinadlar
RTP

**Rádio e Televisão de Portugal** və ya **RTP** 1935-ci ildə Portuqaliyada yaradılmış bir dövlət radio və televiziya quruluşu. 1935-ci ildə RDP adına yayımına başlamış, 1955-ci ildə RTP adına yayımına başlamışdır. 1959-cu ildə Avropa Yayım İttifaqına tam üzv oldu.
Hiakinfin ölümü

**Hiakinfin ölümü** () — Jan Brok tərəfindən 1801-ci ildə tamamlanmış rəsm əsəridir. Əsər Puatye şəhərindəki San-Krua muzeyində sərgilənir. Brokun ən məşhur əsəri olan tabloda məşhur roma şairi Ovidin *"[[Metamorfozlar]]"* əsərindən səhnə təsvir edilmişdir. Əsərdə ölmüş Hiakinfin sevgilisi olan yunan tanrısı Apollon tərəfindən qucaqlanması göstərilmişdir. Onların qarşısında Apollon tərəfindən atılmış və Hiakinfin ölümünə səbəb olmuş disk vardır. Hiakinfə aşiq olan Zefir, onu Apollona qısqandığı üçün qərb küləyi vasitəsiylə diski Hiakinfə yönləndirmişdir. Hiakinfin qanının töküldüyü yerdən sünbülçiçək çıxmışdır.

## Təsviri
Rəsmdə qırmızı arxalığı və lirası ilə seçilən Apollon huşunu itirmiş Hiakinfin bədənini qucaqlayaraq saxlayır. Apollonun ayağı qarşısında Hiakinfin ölümünə səbəb olmuş disk vardır. Zefir qərb küləyi ilə Apollonun arxalığını uçurur. Onlarının ayaqları yanında sünbülçiçək çıxmışdır. Arxada bir qrup ağac, su hövzəsi və dağ vardır.

## Tarixi
"Hiakinfin ölümü" 1801-ci ildə Paris Salonunda sərgilənmişdir. 1814-cü ildə əsər ikinci dəfə Paris Salonunda 155 nömrəsi altında *"Hiakinfin tapılması"* adı ilə sərgilənmişdir. Daha sonra baron Horece Demarçay (1813–1866) tərəfindən alınmış əsər, 1899-cu ildə onun dul xanımı tərəfindən Puatye muzeyinə bağışlanmışdır. Həmin tarixdən sonra əsər müxtəlif yerlərdə sərgilənmişdir.

* 1974-cü il – *"Daviddən Delakruaya, 1774–1830 Fransız rəssamlığı"* sərgisi çərçivəsində Paris, Detroyt, Nyu-Yorkda sərgilənmiş, 16 nömrəsi ilə Robert Rozenblumu kataloquna daxil edilmişdir.
* 1975 – *"Məsumluq axtarışında"* sərgisi, Merilend Universitetinin Sənət Qalereyası
* 1989 – *"Baranın ölümü"* sərgisi, Avinyon, Kalvet muzeyi
* 1997 – *"Əlvida Berlin"* sərgisi, Berlin, Homoseksualizm muzeyi
* 2002 – *"Hisslərin doğulması, Romantizmin təməli"* sərgisi, Paris, Musiqi şəhəri
* 2006 – *"Amerika rəssamları Luvrda"* sərgisi, Paris, Luvr muzeyi.

## Təsirləri
Hiakinfin ölümü mövzusuna bir çox rəssamlar tərəfindən müraciət edilmişdir.
* **Brokdan əvvəl:**
** Bizo (Boizot), 1745-ci il Salonu, No. 133
** Bencamin Vest, onun rəsmi 1794–1801-ci illərdə Parisdə sərgilənmiş və Brok onu görmüşdür. Hazırda əsər Suortmor kollecində saxlanılır.
* **Brokdan sonra:**
** Blondel, tarixsiz, Baron Martin muzeyi, Qre, Fransa
** Jirode, təxminən aid edilir, İncəsənət muzeyi, Anqule, Fransa
** Kallamard, heykəl, 1812–1814
** Bosio, heykəl, 1817, Luvr muzeyi, Paris, Fransa

## Mövzu təhlili

Şarl Pol Landon 1802-ci il Paris Salonu üçün yazdığı təsvirdə əsəri aşağıdakı mətnlə təhlil edir:

## İstinadlar
Əuşkul gölü

**Əuşkul gölü** () — Başqırdıstan Respublikası Uçalı rayonu ərazisində yerləşən göl. Gölə Şardatma çayı tökülür. Uy çayının hövzəsində yerləşir. Şimal-qərbdə 643,7 metr hündürlüyü olan zirvə yerləşir.

Sahəsi — 2,24&nbsp;km, uzunluğu — 2,1&nbsp;km, eni — 1,4&nbsp;km, orta dərinliyi — 1,85&nbsp;km, həcmi — 4,14 mln km, su toplayıcı sahəsi — 7,54&nbsp;km. Əuşkul gölü 413 metr dəniz səviyyəsindən hündürdə yerləşir.

Gölün təktonik mənşəyə malikdir. Kasaya bənzər yatağa sahibdir. Dibi hamardır.

Yağış suları ilə qidalanır.
Sahil əraziləri daşlı bir çöldən, ağcaqayın meşlərindən ibarətdir. Gölün qərb sahilindən Auştau dağı (dəniz səviyyəsindən 645 metr, göldən 230 metr yüksəklikdə) yerləşir. Göl sahillərində yaşma materialına rast gəlinir.

## Etimalogiyası
Gölün adı başqırd sözü olan «Əuşkul Atauzı» kəlməsindən törəmişdir — əyri göl.
## Mənbə
* 
* http://uraloved.ru/mesta/bashkiriya/ozero-aushkul
* http://nashural.ru/Mesta/aushkul.htm
IP təhlükəsizliyi

**IP təhlükəsizliyi** (Internet Protocol Security (IPsec))-– IP protokolu ilə ötürülən verilənlərin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün protokollar toplusu. 
## Əsas məqsədi
Hesablama prosesində İnternet Protokolu Təhlükəsizliyi (IPsec) bir şəbəkədən göndərilən məlumat paketlərini təsdiqləyən və şifrləyən bir şəbəkə protokolu paketidir. İnternet Protokolunun təhlükəsizliyi (IPsec) İnternet Protokolu (IP) şəbəkələri üzərindəki ünsiyyəti qorumaq üçün kriptoqrafik təhlükəsizlik xidmətlərindən istifadə edir.
IP-paketlərin autentifikasiyasını, tamlığının yoxlanmasını və/və ya şifrlənməsini həyata keçirməyə imkan verir. IPSec-ə İnternet şəbəkəsində açarların təhlükəsiz mübadiləsi üçün protokollar da daxildir. Əsasən VPN-lərin yaradılması üçün istifadə edilir.
## Tarixi
1980-ci illərin sonlarında ABŞ NIST İnternet üçün bir sıra təhlükəsizlik protokolu hazırlamışdır. Bunlardan biri, Layer-3 (SP3) Təhlükəsizlik Protokolu Motorola tərəfindən satılan IP şifrləmə cihazlarında tətbiq edilmişdir. ESP SPF protokolunun birbaşa törəməsidir. 1995-ci ildə isə İPsec rəsmi olaraq təsdiq olunub.
## Təhlükəsizlik arxitekturası
IPsec paketi açıq standartdır. IPsec, müxtəlif funksiyaları yerinə yetirmək üçün aşağıdakı protokollardan istifadə edir
*Şəxsiyyət tanınması başlıqları
*Hərtərəfli Təhlükəsizlik Yükü
*Təhlükəsizlik Birlikləri
## Kriptoqrafik alqoritmlər
IPsec ilə istifadə üçün müəyyən edilmiş kriptoqrafik alqoritmlər aşağıdakılardan ibarətdir:

HMAC-SHA1 / SHA2 orijinallıq üçün
TripleDES-CBC Gizlilik üçün 
AES-CBC Məxfilik üçün
AES-GCM, məxfiliyin və autentifikasiyanın səmərəli şəkildə təmin edilməsi üçün

## Ədəbiyyat
*İmamverdiyev Y.N, "İnformasiya təhlükəsizliyi terminlərinin izahlı lüğəti", 2015,“İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı,160 səh.
Ammonoidealar

**Ammonoidealar** (*Ammonoidea*) – mühüm biostratiqrafik əhəmiyyəti olan qırılmış mollüskları əhatə edən yarımsinif. Əksər ammonitlərin qabıqları bir müstəvi üzərində yerləşən, bir-biri ilə təmasda olan və müxtəlif dərəcədə bir-birini örtən bir neçə dolaqdan ibarətdir. Belə qabıqlar üçün monomorf qabıq termini işlətmək məqsədəuyğundur. Ontogenezin müxtəlif mərhələlərində borucuqların yerləşmə forması müxtəlif olan ammonitlər üçün heteramorf qabıqlar xarakterikdir. Monomorf ammonoideaların qabıqlarının müxtəlifliyi, dolaqların bir-birini örtmə dərəcəsi və kəsiyinin forması ilə müəyyən olunur. İnvolyüt qabıqlardan (tam örtülmə) başlamış yarıminvolyüt (qismən örtülmə), evolyüt (son dolaq ancaq axırdan əvvəlki ilə təmasda olur) qabıqlaradək bütün keçid formalar müşahidə olunur. Yetkin ammonoidea qabıqlarının ölçüləri 2–3 sm-dən 30–40 sm-dək, müstəsna hallarda isə ammonit-nəhənglərin diametri 2 m çatır. Dolaqların təmas xəttləri tikiş adlanır. Qabığın orta hissəsində hər iki tərəfdə yerləşən oyuq-göbək adlanır. Qabıqların səthi hamar və relyefli (bəzəkli) olur. Formasından asılı olmayaraq ammonitlərin qabıqları, digər yarımsiniflərdə olduğu kimi, bir sıra kameralara bölünür. Yaşayış kamerası 0,5–2 dolağı əhatə edə bilər. Qısa kisə şəkilli və ya uzun soxulcan şəkilli yumşaq bədən əzələlər vasitəsilə yaşayış kamerasının arxa tərəfinə birləşir. Fraqmokonun kameraları qazla (hava), bəziləri isə maye ilə (hidrostatik) dolurmuş. Sifon dar, adətən qarın və bəzən (gec devon Clymeniida nümayəndələrində) kürək tərəfə yaxın yerləşir. Qısa septal borucuqları arxaya (paleozoy ammonoideyalərində) və irəliyə (mezozoy nümayəndələrində) səmtlənmişdir. Ammonoidealar əsas əlamətlərindən biri arakəsmə xətlərinin quruluşudur. Arakəsmələrin büzməli kənarı ilə qabıq arasında mürəkkəb birləşmə xəttində bir-birinə nisbətən əks istiqamətə yönəlmiş yəhər və qanad (pər) adlanan əyrilər ayrılır. Zamanca bir-birini əvəz edən dörd tip belə xətt ayrılır: aqoniatit (D), qoniatit (D-P), seratit (C3- T, K2), ammonit (T-K). Ammonoidealar dəstələrə bölünməsi qanad xəttinin quruluşuna, qabıqların ontogenez və filogenezdə dəyişilib mürəkkəbləşməsinə, həmçinin sifonun vəziyyətinə əsaslanır. Ammonoidealar 7 dəstəyə ayrılır: Agoniatitida (D-K), Goniatitida (D2-P), Clymeniida (D3), Ceratitida (P-T), Phylloceratida (T-K), Lytoceratida (T3-K), Ammonitida (J-K). Ammonoidealar arxistratiqrafik qrupudur. Bu orqanizm kompleksləri əsasında ümumi stratiqrafik bölgünün ən kiçik bölgüsü — zona ayrılır, regional və regionlararası korrelyasiyası aparılır. Devon — üst təbaşir.

## Həmçinin bax
* Biostratiqrafiya
* Mollüsklar
* Ontogenez

## Mənbə
*
Səlim Qasımov

**Səlim Qasım oğlu Qasımov** () — Azərbaycan-sovet mühəndisi və dövlət xadimi, Azərbaycan SSR yerli sənaye komissarı və naziri (1938–1953, 1953–1956), Azərbaycan SSR Sənət Kooperasiyası idarə heyətinin sədri (1956–1957).

## Həyatı
Səlim Qasımov 1907-ci ildə Bakı qəzasının Ramana kəndində neftçi Qasım Qasımovun ailəsində anadan olmuşdur. 1915-ci ildə kənd məktəbinə daxil olmuş, 4 ildən sonra, 12 yaşında məktəbi dayandırıb işləməyə məcbur olmuşdur. 1921-ci ildə o, Ramanada mexaniki emalatxanada tornaçı şagirdi işləməyə başlamışdır. Bu illərdə o, Lenin komsomolu sıralarına qoşulmuş, emalatxananın komsomol bürosunun üzvü seçilmişdir. 1924-cü ildə axşam növbəsi işçi fakültəsinə girmiş, burada akademik komissiyanın üzvü, qrup rəhbəri olmuşdur. İşçi fakültəsini bitirdikdən sonra o, neft mühəndisi olmaq üçün 1928-ci ildə Moskvaya gedərək akademik Qubkin adına Moskva Neft İnstitutunda təhsil almış, qrup rəhbəri və istehsalat təcrübəsi keçən qrupun başçısı olmuşdur. 1932-ci ildə institutu bitirdikdən sonra Bakıya qayıdaraq Budyonnı adına neftayırma zavodunda işə başlamış, ilk aylarda zavod laboratoriyasının mühəndisi, sonra laboratoriyanın müdiri, neftayırma qurğusunun mühəndisi və qurğunun briqadiri vəzifələrində çalışmışdır. 1935-ci ildə zavodun partiya komitəsinin və mühəndis-texniklər bölməsi bürosunun üzvü seçilmişdir.

1935-ci ildə Səlim Qasımov Sovet Ordusunda hərbi xidmətə çağırılmış və Qırmızı bayraqlı  sıralarına keçirilmişdir. Bir il sonra Uzaq Şərqdən Bakıya qayıdaraq yenidən Budyonnı adına zavodda işləməyə başlamışdır. 1937-ci ilin may ayında SSRİ Xalq Ağır Sənaye Komissarlığının əmri ilə Frunze adına kükürd turşusu zavodunun, 1937-ci ilin sonlarına yaxın isə Caparidze adına neftayırma zavodunun direktoru təyin edilmişdir.

Səlim Qasımov uzun illər Azərbaycan SSR yerli sənayesi nazirinin müavini və yerli sənaye naziri (1938-ci ildən), ömrünün sonlarına yaxın isə Azərbaycan SSR Sənət Kooperasiyası idarə heyətinin sədri vəzifələrində işləmişdir. O, 1927-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü olmuş, SSRİ Ali Soveti və Azərbaycan SSR Ali Sovetinə deputat seçilmiş, Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü olmuşdur.

Səlim Qasımov 26 iyul 1957-ci ildə vəfat etmişdir.

### Ailəsi
Valideynləri — Qasım Qasımov, Hörmət Qasımova

Həyat yoldaşı — Ağaxanım Qasımova

Övladları — Müslüm, Kərim, Vaqif, Rəfiqə, Rafiq, Ramiz və Rauf

## Təltifləri
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni — 27 aprel 1940
* "Şərəf nişanı" ordeni — 25 fevral 1946
* "Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı
* "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Amfibollar

**Amfibollar** - minerallar

## Haqqında
Amfibollar lentvari quruluşlu metasilikatlardır. Lentlər silisium oksidi tetraedrlərinin piroksen zəncirlərilə sonsuz cütləşməsindən ibarətdir. Onlar kation və mütləq (OH)-1 ionları ilə birləşirlər. Amfibollar quruluşu ionların əvəz olunmasının böyük müxtəlifliyinə imkan verir. Buna görə amfibollar kimyəvi tərkibi çox dəyişkən olub, ümumi düsturu X2-3Y5Z8 O22 (OH)2. Monoklinik (qlaukofan, maqneziumribekit-ribekit, rixterit, katoforit-maqneziumkatoforit, ekermanit-arfvedsonit). Kimyəvi tərkibin müxtəlifliyinə baxmayaraq, amfibollar əksər xassələrinə görə oxşardır: habitus prizmatikdən iynəvariyədək. Ayrılması prizma üzrə ~ 124° bucaqla mükəmməldir. Sərtliyi 5-6. Xüsusi çəki 2,85-3,6. Amfibollar maqmatik, metamorfik və metasomatik süxurlarda geniş yayılmışlar.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
İbrahim Əsədullayev

**İbrahim Muxtar oğlu Əsədullayev** () — Azərbaycan SSR xalq daxili ticarət komissarı (1937–1938), SSRİ Ali Sovetinin (millətlər palatası) I çağırış deputatı.

## Həyatı

#### Repressiyalara uğraması
Stalin və Bağırov repressiyalarının qurbanı olmuşdur. 1938-ci ilin iyul ayında "Ehtiyatda olan sağ-troskiçi mərkəzinin əksinqilabi milliyətçi təşkilatının" rəhbərindən biri olduğu ittihamı ilə həbs olunmuşdur. İttiham əvvəldən axıra kimi Mir Cəfər Bağırovun başçılıq etdiyi Azərbaycanın o zamanki ali hakimiyyəti və onların əlaltıları tərəfindən saxtalaşdırılmışdır. Bu iş üzrə keçən başqa məhbuslar kimi işgəncələrə məruz qalaraq ittihamı etiraf etməyə məcbur edilmişdir. Ancaq başqa məhbuslarla birlikdə 1939-cu ildə öncəki ifadələrindən imtina etmişdi. Bundan sonra işi üzrə bir neçə dəfə istintaq aparılmışdır. Nəhayət 1941-ci ildə məhkəmənin hökmü ilə əmlakının müsadirə edilməsi ilə10 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmişdir. 1946-cı ildə həbs düşərgəsində vəfat etmişdir. 1955-ci ildə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kolleqiyasının qərardadı ilə bəraət edilmişdi. Keçdiyi istintaq işi və adı Bağırov və onunla əlbir olanların məhkəmə hökmünün mətnində xatırlanmışdır.

## Ədəbiyyat
* Aydın Əlizadə. Azərbaycanda dövlət terroru: əksinqilabçı milliyətçi təşkilatın işi (1938–56). 
* *Смирнов Н.* Рапава, Багиров и другие. Антисталинские процессы 1950-х гг.. — АИРО-XXI, 2014. — С. 123–124. — 380 с. — .

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* “Ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əksinqilabi milliyətçi təşkilatı” rəhbərlərinin işi
Çimnaz Aslanova

**Çimnaz Aslanova** (tam adı: *Çimnaz Əbdüləli qızı Aslanova*; ) — Azərbaycan dövlət və ictimai xadimi, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin I–IV çağırış deputatı.

## Həyatı
Çimnaz Aslanova 1904-cü ildə Bakının Mərdəkan kəndində anadan olmuşdur. 1932-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunu, 1948-ci ildə isə Moskvada Ali Partiya Məktəbini bitirmişdir. On altı yaşından Azərbaycanda savadsızlığın ləğvi uğrunda mübarizəyə qoşulmuşdur.

## Fəaliyyəti
* 1938–39-cu illər — Bakı xalq maarifi şöbəsinin müdiri
* 1939–43-cü illər — Azərbaycan SSR İbtidai və Orta Məktəb İşçiləri Həmkarlar İttifaqı Mərkəzi Komitəsinin sədri
* 1943–48-ci illər — AK(b)P MK-da məktəblər şöbəsinin müdiri
* 1951–52-ci illər — Azərbaycan SSR maarif nazirinin müavini
* 1952–56-cı illər — AK(b)P MK-da qadınlar arasında iş aparan şöbənin müdiri
* 1956–58-ci illər — Partiya orqanları şöbəsi müdirinin müavini
* 1958-ci ildə — Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyəti mükafat şöbəsinin müdiri
* 1946–58-ci illər — SSRİ Ali Soveti Millətlər Soveti sədrinin müavini, SSRİ Ali Sovetinin (1–4-cü çağırış) deputatı olmuşdur.

## Mükafatları
* "Lenin" ordeni
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

## Həmçinin bax
* Azərbaycan SSR Ali Sovetinin I çağırış deputatlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://education.gender-az.org/index_az.shtml?id_main=2&id_sub=3&id_sub_sub=38
Buz qalağı (coğrafiya)

**Buz qalağı** — çay yatağının və ya sulu horizontun donması zamanı yeraltı və ya səth sularında təzyiqin azalması sayəsində çay suyunun və ya səthə çıxan yeraltı suyun lay-lay donması nəticəsində əmələ gələn, buz qatı.

## Həmçinin bax
* Örtük buzlağı (coğrafiya)
* Örtük buzlaşması (coğrafiya)

## İstinadlar
Əyyub Hüseynov

**Əyyub Müseyib oğlu Hüseynov** () — azərbaycanlı rəssam, pedaqoq, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1980), Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü.

## Həyatı

Əyyub Hüseynov 2 sentyabr 1916-cı ildə Xok kəndində anadan olmuşdur. İlk ixtisas təhsilini 1930–1935-ci illərdə Bakıda fəaliyyət göstərən Azərbaycan Rəssamlıq Texnikumunda almışdır. 1935–1941-ci illərdə Tiflis Rəssamlıq Akademiyasında təhsil almışdır.

Ali təhsilini bitirdikdən sonra o, Naxçıvana qayıdaraq bir müddət Naxçıvan Dövlət Dram Teatrında quruluşçu rəssam işləmişdir.

Ə. Hüseynov 1948-ci ildə Naxçıvandan Bakıya köçür. Burada bir vaxtlar təhsil aldığı Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində dərs deməklə yanaşı, müstəqil yaradıcılıqla məşğul olur. Belə ki, 1948-ci ildən ömrünün sonunadək burada dərs deyən Əyyub Hüseynov 1956–1965-ci illərdə məktəbin direktoru vəzifəsində çalışmışdır.

1949-cu ildən Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü olmuş, uzun müddət ittifaqın partiya komitəsinin sədri seçilmşdir. Üç çağırışda rayon deputatı olmuşdur. Uzun illər Azərbaycan Rəssamlıq Fondunun nəzdində bədii şuranın üzvü və sədri seçilmişdir.

Əsərləri Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi, Azərbaycan Respublikasının Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət Arxivi, Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyası, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının fondunda, şəxsi kolleksiyalar və özünün emalatxanasında saxlanılır.

Əyyub Hüseynov 17 aprel 1998-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı

Əyyub Hüseynovun yaradıcılığı əsasən üç dövrə bölünür. Birinci dövr 1930–1950-ci illəri əhatə edir. Bu dövr onun sənət fəaliyyətinə başladığı erkən dövr kimi qiymətləndirilir. İkinci dövr yaradıcılığının məhsuldar dövrü olan 1960–1980-ci illərdir. 1980–1990-ci illər isə üçüncü dövrdür ki, artıq bu dövr yaradıcılığının yetkin dövrü kimi qiymətləndirilir.

Naxçıvan Dövlət Dram Teatrında çalışdığı dövrdə o, tanınmış rəssam Şamil Qazıyevlə bir çox tamaşaların bədii tərtibatını və geyim eskizlərini hazırlamışdır. Bu dövrdə rəssam Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin "Pəri-cadu", Səməd Vurğunun "Fərhad və Şirin", Osman Sarıvəllinin "Babək", Abdulla Şaiqin "Vətən", Nağı Nağıyevin "Polad", Əbülfəz Abbasquliyevin "Günəş doğur" və s. pyeslərə bədii tərtibat vermiş və geyim eskizləri çəkmişdir.

## Xatirəsi

Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən 2006 və 2016-cı illərdə rəssamın 90 və 100 illik yubileylərinə həsr olunmuş sərgilər təşkil olunmuşdur. 2018-ci ildə Nizami Kino Mərkəzində Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin sifarişi ilə Əyyub Hüseynovun həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş "Avtoportret" sənədli filminin təqdimatı keçirilmişdir.

## Mükafatları

* "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı — 18 dekabr 1980
* "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı — 9 iyun 1959

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Moritc Paş

**Moritc Paş** (; 1843 – 1930) — Alman riyaziyyatçısıdır; ilk dəfə həndəsənin aksiomatik əsaslarını tədqiq etmişdir; tərtib aksiomlar qrupunu işləyib hazırlamışdır; sonralar onun adını daşıyan aksiomu (1822-ci il) vermişdir.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Fridrix Şur

**Fridrix Şur** (; 1856 – 1932) — Alman riyaziyyatçısıdır; əsas işləri həndəsəyə, çevirmələr qrupuna aiddir; sabit əyriliyə malik Riman fəzası üzrə işlərin müəllifidir.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kyakuk syaye

**Kyakuk syaye** (*Ququşka çay*; , , *кәкүк*—"ququşka",*сәй, чәй*—"çay") — yazın gəlişinə həsr olunmuş, Başqırd mərasim bayramı.

## Tarixi
Kyakuk siyaye adının başlanğıcı islamdan öncəki inanclara əsaslanır. Belə ki, ölənlərin ruhlarının quşlara çevrilməsi inancının mövcud olması.

## Ənənələri
Kyakuk siyaye yaz və yay mövsümündə keçirilir, belə ki, aprel ayından iyul ayına kimi. Bayramın təşkilatçısı bayramın qaydalarını bilən yaşlı qadın olur. Bəzi rayonlarda onu yulbars adlandırırlar. Yulbarslar qısa qollu, qırmızı üstü sikkələrlə bəzədilmiş paltar geyinirlər. Onların başına 2 dəsmal atılır, onlardan birinin ucunda mis dəyirmi lövhələr olur və o kürəyə qədər düşür, digəri isə şal ilə bağlanır. Şalın üzərindən isə tüllü papaq taxılır. Adətən təşkilatçılar bayramın keçirilmə tarixi quşun gəlmə vaxtı ilə eyni olsun. Bayram günü bəzəkli geyinmiş uşaqlar və qadınlar dağın yamacında, çayın sahilində bəzən isə evlərinin qarşısında toplanırlar. Çay süfrələri üçün bəzi yemeli şirniyyatlar da gətirirlər. Uşaqlar ağacların köklərinə süd və qatıq tökürlər, yumurta basdırırlar və ağacların budaqlarına qırmızı lentlər bağlayırlar. Yaşlı qadınlar isə ağacların yuxarılarına baxaraq dualar edirlər. Dualar ona görə edilir ki, qəbilələrin və dünyanı sülh əhatə eləsin. Sonra uşaqlar ocaq qalamaq üçün odun hissələri toplayırdılar. Qadınlar çay hazırlayana kimi cavan gənclər milli rəqslər oynayırdılar. Yaşlı qadınlar çay süfrəsində kukuşka haqqında əfsanələr, nağıllar danışırdılar. Çay süfrəsindən sonra arzular tutulur, fala baxılır və kukuşkanın səsinə qulaq asılırdı. Bəzən bayramdan qalan yemekləri dağların üzərinə tökürdülər bu quşlara və təbiətə qarşı olurdu və əminəmanlıq üçün edilirdi.
Mavi balina (oyun)

**"Mavi balina"** () — Rusiyada ortaya çıxan şəhər əfsanəsi. İddialara görə, oyun 50 təlimatdan ibarətdir və son təlimatda oyunçudan intihar etməsi istənilir.

Bu məsələ ilə bağlı məlumatın KİV-lərdə yayılması əxlaqi təşviş ilə nəticələnmişdi.

## Tarixi
2013-cü ildə "VKontakte" sosial şəbəkəsində *F57* adlı bir "ölüm qrupu" fəaliyyət göstərməyə başlamışdı. Bu oyunun səbəbindən ilk intihar 2015-ci ildə qeydə alınmışdır.

Oyunu universitetdən qovulmuş psixologiya fakültəsinin keçmiş tələbəsi Filip Budeykinin yazdığı məlumdur. Oyun səbəbindən *"ən azı 16 uşağı intihara təşviq etmək"* günahından həbs olunan Budeykin, *"cəmiyyəti bioloji zibillərdən təmizləmək"* məqsədilə bu oyunu yaratdığını bildirmişdir. O, intihara meyilli şəxslərdən ibarət 8 müxtəlif qrup yaratmaqda ittiham edilmişdir.

Rusiyanın "Novaya" qəzetinin çap etdiyi iddiasına görə, 2015-ci ilin noyabr ayından 2016-cı ilin aprelinə qədər 130 gənc bu oyunun təsirindən intihar etmişdir.

## Mədəni təsir

İstifadə edilən şantaj sistemindən "Qara ayna" () teleserialının "Sus və rəqs et" () adlı bölümündə istifadə olunduğu ortaya çıxıb. Həmin filmdə veb kameradan çəkilən gizli gönüntülərin yayımlama təhdidi edən hakerlər qurbanları müxtəlif cinayətlər törətməyə məcbur edirdilər.

## İstinadlar
Lenin rayonu (Ufa)

**Lenin rayonu** (, ) — Rusiyanın subyektlərindən biri olan Başqırdıstan Respublikasının paytaxtı Ufa şəhərinin yeddi şəhər rayonundan biri. Lenin rayonu Ufa şəhərinin qərb hissəsində yerləşir.

## Coğrafiya
Rayon, öz yaşayış məntəqələrinin Ağidel çayının hər iki sahilində yerləşdiyi faktı ilə fərqlənir. Əsas sahə Ağidel çayının sağ sahilində Nijeqorodka, Ağidel çayının sol sahilində isə Zaton yerləşir. Rayonun cənubunda Dyoma rayonu, şərqində Oktyabr və Sovet rayonları, qərbində isə, Ufa şəhər dairəsinin sərhədləri yerləşir. Rayonun sahəsi 70,9 km²-dir.

## Tarixi
1936-cı ildə Ufa şəhərinin bir hissəsi kimi, Arxiyereyku, Zaton, Nijeqorodka, Jeleznodorojnıy, Pristanski və digər tarixi inzibati vahidləri ehtiva edən Lenin rayonu yaranmışdır. Lenin rayonu Ufa şəhərərinin ən qədim inzibati rayonlarından biridir. Rayon yaranan zaman, Ufa əhalisinin 40%-i, yəni 91,200 nəfər rayonda yaşayırdı. Rayon uzun müddət Başqırdıstan Respublikasının paytaxtının həyatında təşkilatçı rolunu oynamışdır çünki, bütün bələdiyyə orqanları və qurumları burada yerləşirdi. Böyük Vətən müharibəsi zamanı rayonun ərazisinə 20,000-dən çox şəxs evakuasiya olunmuşdu. Rayonda bir yığma zavodu, bir rabitə avadanlığı zavodu və aşağı gərginlikli avadanlıq üçün bir zavod var idi.

## Əhali

## Sənaye
Rayonda, ANK Başneft ASC, "Başqırdenerqo" ASC, Gəmiqayırma zavodu MMC, FSUE "Ufa Ümumi İstehsalat Birliyi", "Ufa Molniya Tədqiqat və İstehsalat Müəssisəsi" ASC, Ufa Kontrakt və Plitə İşləri ASC, "Başqırdıstan İstehsalat Birliyi" MMC, "Ufa Boya və Lak-Boya Zavodu" ASC, Belarus Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin "F.E Dzerjinski adına Nəşriyyat Evi", "Ufa Protez-Ortopedik Müəssisəsi" FSUE, "Qızıl əsr" Ufa Spirt və Vodka fabriki, "Başqırd Neft Daşıması Şirkəti" ASC və "Başavtotrans" Dövlət Unitar Müəssisəsi yerləşir.

## Həmçinin bax
* Kalinin rayonu (Ufa)
* Dyoma rayonu (Ufa)
* Kirov rayonu (Ufa)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Lenin rayonu Ufa İcra Hakimiyyətinin rəsmi saytında
Oktyabr rayonu (Ufa)

**Lenin rayonu** (, ) — Rusiyanın subyektlərindən biri olan Başqırdıstan Respublikasının paytaxtı Ufa şəhərinin yeddi şəhər rayonundan biri. Oktyabr rayonu Ufa şəhərinin həm mərkəz, həm də cənub-şərq hissəsində yerləşir.

## Coğrafiya
Mövcud olduğu illərində rayon iki dəfə sərhədlərini dəyişmişdir. Birincisi 1986-cı ildə (Sipaylovo yaşayış məntəqəsinin çox intensiv tikintisi rayon əhalisini kəskin şəkildə artırdı, bu səbəbdən Oktyabr rayonunun bir hissəsini Sovet və Ordjonikidzeyə köçürülməli oldu), ikincisi isə 1992-ci ildə (Başqırdıstan Respublikasının Ufa rayonundakı Naqayevski kənd şurası dörd yaşayış məntəqəsini təqdim etmişdir. Bunlar Naqayevo, Jilino, Zinino və Naqayevski kordon idi). Müasir Oktyabr rayonunun ərazisi 13,613 hektardır.

## Tarixi
23 mart 1976 tarixində RSFSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin qərarı əsasında Ufa şəhəri Sovet, Kalinin və Ordjonikidze rayonları yaradılmışdır. Yeni rayonların yaradılması paytaxtın kapitalının inkişafı və əhalinin artması ilə əlaqədar idi.

## Əhali

## İqtisadiyyat
Rayonda, Rusiyada və MDB-də ən böyük aviasiya müəssisələrindən biri olan "Ufa Alət İstehsalı Sənayesi Birliyi" (UAİSB), "Ufa Promsviyaz Zavodu" ASC,
"Ufa Dəri Emalı Fabriki" ASC, "Ufa Kibrit" ASC, "Başlesprom" Ufa Neft Emalı və Mexanika Zavodu ASC, "Başqırd Qranit" MMC, Aviaspetsmontaj ASC, Lesoholdinqovaya şirkətinə aid olan Ufa Kontrplak Dəyirmanı ASC, "Böyük Panel Evlərin Tikintisi" ASC, "Baştransgaz", "Qazprom" ASC, "Başqırdenerqo" UGES, "Başqırdenerqo" şirkətinin "Enerqostroyremont" müəssisəsi, Başqırdnerqo ATP, UPATP-1-ın № 6 sütunu, № 1 Ufa Çorəkxanası, "İremel" Şərab və Vodka Zavodu və "Amstar" Pivə Zavodu yerləşir.

Rayonun quruluşunun başlanğıcından və formalaşma dövründən sonra Oktyabr rayonunda ticarət obyektlərinin kəskin çatışmazlığı baş verdi. 1987-ci ildə Başqırdıstan Respublikasının ən böyük ticarət mərkəzi olan "Başkiriya" açılmışdır. Bu unikal binada supermarket, "№ 1 Bazar" ərzaq bazarı, iaşə müəssisələri, mağaza, butik və restoran yerləşir. 1990-cı ildə Sipaylovo ticarət və bazar kompleksi (geyim bazarı) fəaliyyətə başlamış, 2010-cu ildə isə fəaliyyəti dayanmışdır. 2005-ci ildə Sipaylovskinin müasir 3 mərtəbəli ticarət və xidmət kompleksinin tikintisi başa çatmışdır.

## İdman
Rayonda yerləşən Rusiyanın qısa yol mərkəzlərindən biri olan "№ 1 Sdyusşor" yerləşir. Məktəbin məzunları arasında beynəlxalq səviyyəli Rusiya idman ustaları arasında, Semyon Elistratov, Ruslan Zaxarov, Emil Karneyev, Bulat Valiullin, Vyaçeslav Kurqinyan, Yuliya Çaçina, Dimitri Şumilov, Sovet dövründə yaşamış olan tanınmış idmançılar arasında isə, Andrey Maksimov, Albert Timerbulatov və Ramil Bəşirov var.

## Həmçinin bax
* Lenin rayonu (Ufa)
* Dyoma rayonu (Ufa)
* Kirov rayonu (Ufa)

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Oktyabr rayonu Ufa İcra Hakimiyyətinin rəsmi saytında
Uzunkul gölü

**Uzunkul gölü** () — Başqırdıstan Respublikası Uçalı rayonu ərazisində, Cənubi Uralda, Uzunkul kəndi yaxınlığında yerləşən göl.  
Rusiyanın Xüsusi Qorunan Təbii Ərazilərindən olan Kulbaş bataqlığı Uzunkul gölü şimal hissəsisəndən başlayır.

Taşyar dağından (545,3 ) şərqdə yerləşir.

Göldə çoxlu sayda balıq növü yaşayır. Balıqların sayı balıqçılıq sənayesinin inkişafı üçün yetərlidir.

## Mənbə
* Göl xəritədə
* Gölün şəkilləri  — www.panoramio.com

## İstinadlar
Danil Quliyev

**Danil Piri oğlu Quliyev** () — Bakı Ali Partiya Məktəbinin rektoru, Azərbaycan SSR ali və orta ixtisas təhsili naziri (1970–1971), Azərbaycan SSR Ali Sovetinin IX çağırış deputatı.

## Həyatı
Danil Piri oğlu Quliyev 1923-cü ildə Bakının Əmircan kəndində anadan olub.

1940-cı ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutuna daxil olub.

1941-ci ilin avqustunda sovet ordusu sıralarına çağırılıb. Bakı Hərbi Piyada Məktəbinə daxil olan Danil Quliyev hərbi texnikanın sirlərini mənimsəyib. Hərbi məktəbi bitirib leytenant rütbəsi ilə 416-cı diviziyanın tərkibində tankvuran taqımın komandiri kimi döyüşlərə başlayıb, 402-ci, 216-cı diviziyaların tərkibində 1946-cı ilə kimi ordu sıralarında olub.

O, "Qafqazın müdafiəsinə görə", "Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalları, "Qırmızı Bayraq" ordeni və digər döyüş medalları ilə təltif olunub.

## İstinadlar
Müslüm Məmmədov (nazir)

**Müslüm Rəcəb oğlu Məmmədov** () — Bakı Şəhər Nəsimi Rayon PK‑nın birinci katibi, Azərbaycan SSR xalq təhsili naziri (1988–1989).

## Həyatı
Müslüm Məmmədov 1931‑ci ildə İsmayıllı rayonunun Lahıc qəsəbəsində anadan olub. 1949‑cu ildə ADU‑nun tarix fakültəsinə daxil olub. 1950‑ci ildə MDU‑ya köçürülüb. 1954‑cü ildə Mixail Vasilyeviç Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini bitirib.

Müslüm Məmmədov Astraxan bazarda (indiki Cəlilabad) əmək fəaliyyətinə başlayıb, müəllim, rayon xalq maarifi şöbəsinin inspektoru (1957–1958), Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin əməkdaşı (1960–1962), Azərbaycan KP MK‑nın təbliğat və təşviqat şöbəsinin mühazirəçisi, mühazirəçilər qrupunun rəhbəri (1962–1963) vəzifələrində çalışıb. 1963‑cü ildə Sovet İttifaqı KP MK yanında İctimai Elmlər Akademiyasının aspiranturasına daxil olub. 1966‑cı ildə tarix elmləri namizədi alimlik dərəcəsi alıb.
1966–1969‑cu illərdə Azərbaycan KP MK Aparatında işləyib, Bakı Şəhər Nəsimi Rayon PK‑nın birinci katibi (1969–1975), Məşədi Əzizbəyov adına Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunda partiya tarixi kafedrasında baş müəllim, dosent, kafedra müdiri əvəzi (1976–1988) işləyib. "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordeni və medalla təltif olunub. Bir müddət Azər baycanın xalq təhsili naziri (1988–1989), Bakı Şəhər PK‑nın birinci katibi (1989–1991) vəzifələrində çalışıb.

Müslüm Məmmədov 1999‑cu ildə vəfat edib.

## İstinadlar
Aditilər

**Aditilər** — Günəş kultu ilə bağlı olan veda allahları (Mitra, Surya, Savitar, Vivasvat, Varuna, İndra və başqaları) qrupu. Aditinin (sanskritcə -nəhayətsiz) oğulları sayılır. sonradan Vişnu allahı onlardan ən mühümü olmuşdur. Vedalarda Aditilər göylərin hökmdarı, xaosun əleyhdarı və kosmik nizamın (rita) qoruyucuları kimi təsəvvür edilir.

## Həmçinin bax
* Aditi

## İstinadlar
Ablana

**Ablana** — Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş qədim şəhər. Yunan coğrafiyaşünası Ptolemeyin "*Coğrafi təlimnamə*" əsərində Kürün şimal qollarından biri ilə Alban çayı arasında yerləşdiyi qeyd edilmişdir. Yeri müəyyən olunmamışdır.

## İstinadlar
Həlimə Abdullayeva

**Abdullayeva Həlimə Yusif qızı** () — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1950). 1950-ci ildə Şəmkir rayonunda üzümçülük sahəsində yüksək nailiyyətlər əldə etmişdir. Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni ilə təltif olunmuşdur.

## Mənbə
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. I cild. Bakı, 2009, səh.39.
Gülzar Abdullayeva

**Abdullayeva Gülzar Rza qızı** () — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1948). 1947-ci ildə pambıqçılıq sahəsində yüksək nailiyyətlər əldə etmişdir. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin (IV–V çağırış) deputatı olmuşdur.

## Mənbə
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. I cild. Bakı, 2009, səh.39.
Baltas rayonu

**Baltas rayonu** () — Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Rayonun inzibati mərkəzi Starobaltas kəndidir.
## Coğrafi yerləşməsi
Rayonun ərazisi 1598&nbsp;km² təşkil edir. İqlimi mülayim kontinentaldır. Ərazisindən Bıstrıy Tanıp çayı axır. Ərazisində əsasən boz meşə və qara torpaqlar geniş sahə tutur. Enliyarpaqlı meşələr ərazisinin 21,6 % təşkil edir. Bölgədə neft (Şavyadinskoye, Stepanovski), gil (Baltaçevskoye, Yakşeevskoye, Seytyakovskoye) yataqları vardır.

## Tarix
Baltas rayonu 20 avqust 1930-cu ildə Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikası kantonları ləğv edərək yerində 48 rayon təşkil etməsi ilə təsis edilmişdir.

## Əhali

Ümumrusiya siyahıya alınmasına Başqırdıstan Respublikası Baltas rayonu ərazisin milli tərkibi: başqırdlar — 51,1 %, tatarlar — 31,2 %, marilər — 12,6 %, ruslar — 2,5 %, udmurtlar — 2,3 %, digər millər — 0,3 %.

**Siyahıya alınmaya görə milli tərkib:**

## İnzibati-ətazi vahidləri
Rayonda 15 kənd inzivati vahidliyinə 79 yaşayış məntəqəsi daxildir.

## İqtisadiyyat
Ərazisinin böyük hissəsi kənd təsərrüfatına cəlb olunmuşdur. Taxılçılıq, kartof yetişdirilməsi, südlük-ətlik maldarlıq və donuzçuluq inkişaf etmişdir. Rayon ərazisindən Buraevo — Starobalts — Yuxarı Tatışlı magistralı keçir.

## Sosial sfera
Rayon ərazisində 57 ümumtəhsil mərkəzi, 19 orta məktəb, peşəkar uçilişi, 30 kütləvi kitabxana, 43 klub, 6 xəstəxana, A. P. Çexov adına və "Şafronova" müalicəvi mərkəzi fəaliyyət göstərir. Burada tatar dilində "Baltas tannarı"  adlı qəzet buraxılır.

## Mənbə
* Rayon administrasiyası 

## İstinadlar
Adana konfransı

**Adana konfransı** (30–31 yanvar 1943) — Türkiyə və Böyük Britaniya dövlətlərinin başçıları İsmət İnönü və Vinston Çörcillin iştirakı ilə Adana şəhərində keçirilən konfrans. 1943-cü ildə Kasablanka konfransında Türkiyənin müttəfiq ölkələrlə birgə Almaniyaya qarşı hərbi əməliyyatlarda iştirakının strateji cəhətdən zəruriliyi müzakirə olunmuş, bununla əlaqədar U. Çörçill Türkiyəyə gəlmişdi. Aparılan danışıqlara və bütün səylərə baxmayaraq Böyük Britaniya Türkiyənin müharibəyə qoşulmasına nail ola bilməmişdir.

## Mənbə
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, I cild, Bakı,2009, səh. 81
Alp Tipli Buzlaq

**Alp Tipli Buzlaq** — sadə dərə buzlağı, müasir mərhələdə geniş yayılmış iri dağ-dərə buzlaq tipi olub, dağ sirkindən dərə boyu aşağı enir. Buzlağın birinci (qidalanma) hissəsi iqlim qar xəttindən yuxarıda, ikinci (ərimə) hissəsi isə aşağıda yerlışir.

## Həmçinin bax
* Alp qırışıqlığı
* Alp qurşağı

## İstinadlar
Sədrəddinzadə Sadiq Mehmed Əfəndi

**Sədrəddinzadə Sadiq Mehmed Əfəndi** (d. 21 dekabr 1630 — ö. 11 noyabr 1709) — Osmanlı alimi, şair və şeyxülislamı.

## Həyatı
21 dekabr 1630 tarixində İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Atası IV Mehmed dönəminin üləmalarından olan Sədrəddinzadə Feyzullah Əfəndidir. İlk təhsilini Uzun Həsən Əfəndi və Kürd İshaq Əfəndidən alan Sadiq Mehmed Əfəndi ardından Qaraçələbizadə Mahmud Əfəndinin dərslərini aldı. Daha sonra 1657–1678-ci illər ərzində müxtəlif mədrəsələrdə müdərrislik etdi. Ardından 1680-ci ilin mayından 1681-ci ilin avqustunadək Hələb qazısı olaraq fəaliyyət göstərdi. 1685-ci ilin iyununda Qahirə qazısı seçildi və 1,5 il bu vəzifədə qaldı.

1693-cü ilin aprelində Anadolu başqazısı, 1694-cü ilin iyununda isə Rumeli başqazısı seçildi. 22 iyun 1694-cü ildə Əbusəidzadə Feyzullah Əfəndinin yerinə şeyxülislam seçildi. Şeyxülislamlığı əsnasında II Əhməd vəfat etmiş, yerinə II Mustafa padşah olmuşdu. Yeni padşah lələsi Seyid Feyzullah Əfəndini Ədirnədən İstanbula gətirtmişdi və onun şeyxülislam olacağı haqqında şaiyələr gəzirdi. Nəhayət, Sədrəzəm Sürməli Əli Paşanın da tərtibiylə 20 mart 1695-ci ildə Sadiq Mehmed Əfəndi vəzifədən alındı.

12 il boyunca dövlət işlərindən əlini çəkən Sadiq Mehmed Əfəndi yaşlılığını bəhanə gətirsə də, 1 fevral 1707 tarixində 78 yaşında ikən ikinci dəfə şeyxülislamlığa gətirildi. Yaşlılığı səbəbilə heç bir iş görə bilmədi. III Əhmədin qızı Xədicə Sultanın cənazə namazını səhvən bayram namazı şəklində qıldırmış, bu bəhanə göstərilərək 25 yanvar 1708 tarixində vəzifədən alındı. 11 noyabr 1709 tarixində İstanbulda vəfat edən Sadiq Mehmed Əfəndi Fındıqlı səmtindəki məscidin həyətinə dəfn olunmuşdur.

## Mənbə
* Şeyhî, Vekāyiu’l-fuzalâ, II, 313–315;
* Devhatü’l-meşâyih, s. 77–78;
* İlmiyye Salnâmesi, s. 495;
* Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, III/2, s. 488; IV/2, s. 457, 458;

## İstinadlar