Lüləburqaz döyüşü

**Lüləburqaz Döyüşü** (və ya Qaraağac Döyüşü, Pınarhasar Döyüşü) (Bolqar dilində: Битка при Люле-Бургас (Bitka pri Ljule-Burgas) Birinci Balkan müharibəsi zamanı, 29 oktyabr – 2 noyabr 1912 tarixlərində Bolqarıstan çarlığı ilə Osmanlı İmperiyası ordusu arasında baş vermiş döyüşdür. Döyüş nəticəsində Bolqar ordusu qəti qələbə qazandı, Osmanlı ordusu isə ağır məğlubiyyətə uğradı. Bu döyüş, Kumanovo Döyüşü, Qırxkilsə Döyüşü və İmroz Dəniz Döyüşü ilə birlikdə, Osmanlı İmperiyasının Birinci Balkan Müharibəsini itirməsinə səbəb olan ən mühüm döyüşlərdən biri hesab edilir. Eyni zamanda, Birinci Balkan Müharibəsi zamanı ən böyük və ən genişmiqyaslı iştirakçı qüvvələri olan döyüşlərdən biridir.

## Müharibədən əvvəl vəziyyət
### Bolqar Ordusu
Osmanlı ordusunun taktiki və logistik səhvləri nəticəsində Qırxkilsə döyüşünü qazanan Bolqarıstanın 1-ci və 3-cü orduları Qırxlarəlini ələ keçirdi. Osmanlı Ordusu nizamsız şəkildə Lüləburqaz istiqamətinə geri çəkilməyə başladı. Eyni zamanda Bolqarıstanın 2-ci ordusu Ədirnəni tamamilə mühasirəyə aldı. Bununla birlikdə, Bolqar ordusu Osmanlı torpaqlarına yürüş edib Qırxkilsə Döyüşündə üç gün fasiləsiz döyüşdüyündən yorulmuşdu. Bu səbəbdən Bolqar komandirlər arxada başqa Osmanlı qüvvələrinin ola biləcəyini düşündüyü üçün qaçan əsgərləri süvari qüvvələri ilə təqib etmədilər, yalnız Qırxkilsə və yaxın kənd və qəsəbələri ələ keçirmək, Ədirnədəki taborların şərq ordusu ilə əlaqəsini kəsməklə kifayətləndilər. Bu vəziyyət Osmanlı ordusunu toplu məhv olmaqdan və ya daha ağır itkilərdən qorumuşdur. Qırxkilsədə toparlandıqdan dərhal sonra Bolqarıstanın 1-ci və 3-cü orduları 25 oktyabrdan etibarən yenidən Lüləburqaz istiqamətində irəliləməyə başladı. General Nazlimovun komandası altında olan Bolqar süvari diviziyası Ədirnə-İstanbul yolu boyunca irəliləyərək 25 oktyabrda Babaeskiyə heç bir müqavimətlə qarşılaşmadan daxil oldu. Ertəsi gün, 27 oktyabrda Saleh Paşa komandasındakı Türk süvari diviziyası ilə Bolqar süvariləri arasında Lüləburqazın qərb hissəsində döyüşlər başlandı. Yenə süvarilərinin arxasından 26 oktyabrda irəli hərəkətə keçən Bolqar piyadə diviziyaları, üç günlük yürüşdən sonra yalnız 28 oktyabrda Lüləburqaz mövqelərində Osmanlı əsgərləri ilə üz-üzə gəldilər.

Bolqar ordusu, Osmanlıların əksinə, ordu-kolordu-tümen sistemi ilə deyil, ordu-böyük tümenlər şəklində təşkil olunmuşdur. Bolqar ordusunun bu quruluşu müasir bir təşkilat hesab edilməsə də, müasir silahlar, avadanlıqlar və təcrübəli əsgər və zabit qüvvəsi vasitəsilə bu çatışmazlığı kompensasiya edə bilirdi. Bununla yanaşı, Osmanlı ordusu müasir tərzdə təşkil olunmuş olsa da, bu struktur üçün imperiyaya yardım edən hərbi heyət hələ işi tamamlaya bilməmişdi və Balkan Müharibəsi başladığından orduda bir çox sahələrdə problemlər mövcud idi.

Müharibəyə başkomandan olaraq qatılan Bolqarıstan Baş Qərargah Rəhbəri İvan Fiçevin komandasındakı və alt səviyyədə general Vasil Kutinçev və Radko Dimitriyevin rəhbərliyi altında olan 1-ci və 3-cü Bolqar orduları, 107386 piyadə, 116 pulemyot, 360 top və əlavə olaraq süvari alaylarından ibarət idi. Birliklərin piyada baxımından Osmanlılardan az olmasına baxmayaraq, top və pulemyot baxımından üstünlük sahibi idilər, logistika xətləri yaxşı təşkil edilmişdi və əsgərlərin hazırlığı tam idi. Qırxkilsə Döyüşündə qələbə qazanmaq onlara ruh yüksəkliyi vermişdi. Həmçinin, artilleriya və silahların təminatı tam şəkildə həyata keçirilmişdi. Bolqar orduları aşağıdakı qüvvələrdən ibarət idi:

**Bolqarıstanın 1-ci Ordusu, General Vasil Kutinçev komandasında**: 
* 1-ci Sofiya Diviziyası; 
* 10-cu Müvəqqəti Diviziya;
* 10-cu Süvari Alayı.

Qıxkilsə Döyüşündən sonra, Bolqarıstan 1-ci Ordusu 3-cü Piyada Diviziyası kimi güclü bir diviziyasını mühasirəyə alınmış Ədirnədən Osmanlılara yardım məqsədli hücum ehtimalına qarşı arxada saxlamışdı. Bu qərar ordunu xeyli zəiflətdi.

**Bolqarıstanın 3-cü Ordusu, General Radko Dimitriyev komandasında**:

* 4-cü Breslav Piyada Diviziyası (Diviziya generalı Kliment Boyadziyev);

* 5-ci Tuna Piyada Diviziyası (Diviziya generalı Pavel Hristov);

* 6-cı Vidin Piyada Diviziyası (Diviziya generalı Pravoslav Tenev);

* 8-ci Süvari Alayı;

* 3 ədəd topçu taboru.

Bolqar Ordusunun bu döyüşdəki ən güclü diviziyaları bu orduda yerləşirdi.

Bolqar Ordusunun planı sadə idi. Bolqarıstanın 3-cü Ordusu cəbhədən hücuma keçərək qarşısındakı Osmanlı diviziyalarını (1-ci və 2-ci Şərq Orduları) geri çəkilməyə məcbur edəcəkdi. Daha zəif olan Bolqarıstanın 1-ci Ordusu isə Bolqar sol cinahından (cənubdan) dolanma əməliyyatına başlayaraq Osmanlı 1-ci Şərq Ordusunu gerilədəcək, Osmanlı xətlərini arxadan mühasirəyə alacaq və mühasirəyə düşən Osmanlı qüvvələri ya məhv ediləcək, ya da geri çəkilməyə məcbur ediləcəkdi. Bununla yanaşı, Bolqar Ordusu qeyri-adi bir şəkildə bütün süvari qüvvələrini cinahlarda və ya ön xətlərdə deyil, piyada və artilleriya taborlarının arxasında, cəbhə arxasında, mərkəzdə yerləşdirmişdi. Bu yerləşdirmə ilə döyüş zamanı çətin vəziyyətə düşən və ya dolanma əməliyyatı aparılması lazım olan cinaha süvari alaylarını operativ şəkildə göndərərək Osmanlı ordusunu daha da çətin duruma salmaq hədəflənirdi. Bir növ, dəyişən vəziyyətə uyğun olaraq süvarilər vasitəsilə döyüşə və müharibə planlarına çeviklik qazandırmaq prinsipi qəbul edilmişdi. Bolqar komandirlərinin bu addımı döyüşün sonrakı mərhələlərində böyük üstünlüklər təmin etmişdir. Döyüş zamanı bolqarlar süvari alaylarını Osmanlı 1-ci Ordusunu cənubdan dolanmaq üçün istifadə etmişlər.

### Osmanlı Ordusu

Osmanlı ordusunun 1-ci, 2-ci və 4-cü korpusları 25 oktyabr günü Lüləburqaz istiqamətində, şəhərin yaxınlığında coğrafi baxımdan müdafiə üçün ən əlverişli xətt hesab edilən Lüləburqaz–Pınarhasar xətti boyunca müdafiə mövqelərinə cəmləşdirildi. Bu vaxt Şərq ordusuna, itirilmiş və Ədirnədə mühasirədə qalan diviziyalara yaxın ərazilərdən müəyyən sayda təchizat və əlavə birliklər göndərilməyə başlandı. Lakin gətirilən bu qüvvələr əsasən nizami birliklər deyil, daha çox təcrübəsiz ehtiyatda olan əsgərlərdən ibarət idi. Baş komandan vəkili Nazim Paşa 25 oktyabrda yola çıxaraq 26 oktyabrda Çərkəzkəndə çatdı. Şərq Ordusunun qərargahı Çorluda yerləşirdi. Nazim Paşa əvvəlcə ordunun Ergenə çayına qədər geri çəkilməsi əmrini versə də, sonradan fikrini dəyişərək Lüləburqazda yeni bir döyüşün aparılması və Bolqar Ordusunun burada qarşılanması qərarını verdi. Digər korpus komandirləri Nazim Paşa ilə eyni mövqedə olsalar da, Şərq Ordusunun komandanı Birinci Ferik Abdullah Paşa, Baş Qərargah rəisi və korpus komandirləri ilə razı deyildi. Onun fikrincə, müdafiə üçün əlverişli digər xətt olan Çorlu xəttinə bütün birliklər çəkilməli və müdafiə döyüşü burada aparılmalı idi. Bunun üzərinə Abdullah Paşa Nazim Paşanın yanına gedərək Şərq Ordusu komandanlığından istefa vermək istədi, lakin istefası qəbul edilmədi. Nazim Paşa 27 oktyabr günü Lüləburqaz xəttinin müdafiə olunması barədə qəti əmr verdi. Beləliklə, Osmanlı Ordusu döyüşün təşkilində gecikdi və vaxt itkisinə məruz qaldı. Osmanlı ordusunun yaşadığı digər vaxt itkisi isə, Abdullah Paşanın istefasının qəbul edilməməsindən sonra cəbhəyə qayıdarkən, Nazim Paşanın Şərq Ordusunun yenidən strukturlaşdırılması barədə verdiyi əmr oldu. Bu əmr nəticəsində yetişən ehtiyatda olan diviziyaları ilə birlikdə Şərq Ordusu 1-ci Şərq Ordusu və 2-ci Şərq Ordusu olmaqla iki hissəyə bölündü və iki gün ərzində yenidən təşkil edildi. Şərq Ordusunun komandanı Abdullah Paşa da daxil olmaqla bir çox komandan bu vəziyyəti yalnız 28 oktyabrdan sonra öyrənə bildi, həmin tarixdə isə Bolqarlar artıq ön hücumlara başlamışdılar. Nazim Paşanın bu əmri həm vaxt itkisinə, həm də ordu daxilində idarəetmə qarışıqlığına səbəb oldu, bu vəziyyət döyüşdə ən çox Bolqar Ordusunun xeyrinə işlədi. Bununla yanaşı, Osmanlı ordusu gələn əlavələrlə birlikdə 126000 əsgər, 96 pulemyot və 342 topa, həmçinin 3500 nəfərlik süvari qüvvəsinə malik idi. Əsgər sayına görə Osmanlılar üstün olsalar da, top və pulemyot baxımından Bolqarlar üstün idi. Üstəlik, Osmanlı alaylarının böyük hissəsi, Qırxkilsə Döyüşündə olduğu kimi, ehtiyatda olan əsgərlərindən ibarət idi və nizami əsgər təchizatı kifayət qədər həyata keçirilə bilməmişdi. Digər tərəfdən, əlavə olaraq göndərilən 17-ci və 18-ci korpuslar 28 sentyabr tarixinə qədər cəbhəyə tam şəkildə çata bilməmişdilər.

**Nazim Paşa Osmanlı Ordusunu aşağıdakı şəkildə təşkil etmişdi:** Onun tabeliyində hər iki orduya əmr verəcək olan Birinci Ferik Abdullah Paşa dayanırdı.
# **Şərq Ordusu** - Abuk Əhməd Paşanın komandanlığı altında 3 korpus və 1 süvari diviziyasından ibarət idi.
* I Korpus: 2-ci (natamam alaylı) Piyada Diviziyası, 3-cü Piyada Diviziyası, 1-ci Müvəqqəti Piyada Diviziyası, Uşak ehtiyat Diviziyası
* II Korpus: 4-cü (natamam alaylı) Piyada Diviziyası, 5-ci Piyada Diviziyası, Kastamonu ehtiyat Diviziyası
* IV Korpus: 12-ci (natamam alaylı) Piyada Diviziyası, İzmit ehtiyat Diviziyası, Çanaqqala ehtiyat Diviziyası
Bundan əlavə, bu ordunun tabeliyinə “müstəqil süvari diviziyası” verilmişdi.
# **Şərq Ordusu** - Həmdi Paşanın komandanlığı altında 3 korpus və 1 süvari diviziyasından ibarət idi.
* III Korpus (Mahmud Muxtar Paşanın komandanlığında): 7-ci (natamam alaylı) Piyada Diviziyası, 8-ci (natamam alaylı) Piyada Diviziyası, 9-cu (natamam alaylı) Piyada Diviziyası, Konya ehtiyat Diviziyası, Amasya ehtiyat Diviziyası.
* XVII Müvəqqəti Korpus: Samsun ehtiyat Diviziyası, Ereğli ehtiyat Diviziyası və Trabzon ehtiyat Diviziyasından ibarət idi.
* XVIII Müvəqqəti Korpus: Yozqat ehtiyat Diviziyası, Ankara ehtiyat Diviziyası və Aydın ehtiyat Diviziyasından təşkil olunmuşdu.
Bundan əlavə, “5-ci yüngül süvari alayı” da bu ordunun ixtiyarına verilmişdi.

Təşkilatlanma ilə yanaşı, Nazim Paşa Abdullah Paşanı kənarda qoyaraq onun yerinə baş komandan kimi özü bir hərbi əməliyyat planı hazırlamışdı. Abdullah Paşa bu plandan yalnız 28 oktyabrda bolqar hücumu başladığı vaxt cəbhəyə qayıtdıqda xəbər tuta bildi. Nazim Paşanın hazırladığı əməliyyat planı belə idi: *1-ci Ordu cənubda bolqar ordusunu məşğul edib onu mövqe döyüşlərinə cəlb edərkən, 2-ci Ordu Pınarhasar istiqamətində hücuma keçəcək və düşməni (Bolqarıstanın 3-cü Ordusunu) geri çəkilməyə məcbur edəcək, daha sonra isə Bolqarıstanın 1-ci Ordusunu mühasirəyə alacaqdı. Alternativ olaraq, Bolqarıstanın 1-ci Ordusu Osmanlı Şərq 1-ci və 2-ci ordularının mühasirəsi ilə çətin vəziyyətə salınaraq 3-cü Ordu kimi geri çəkilməyə məcbur ediləcəkdi.* Bununla belə, bütün bunlar Osmanlı 1-ci Ordusunun nə qədər müddət tab gətirə biləcəyindən asılı idi. Bolqarıstanın 1-ci Ordusunun gücü zəifləsə də, yenə də güclü iki diviziyaya malik idi və onun mənəvi ruhu son dərəcə yüksək idi. Üstəlik, 1-ci Ordu tərkibində fəaliyyət göstərən diviziyaların əksəriyyəti Qırxkilsə döyüşündə xeyli sayda top və sursatı cəbhədə tərk etdiklərindən, bu qədər qısa müddətdə kifayət qədər artilleriya ilə təmin olunmadıqları üçün bu baxımdan olduqca zəif vəziyyətdə idilər.

Digər bir problem isə birliklər arasında rabitənin qırılması idi. Belə ki, Osmanlı dövlətinin xəbərlaşma və təminat xətləri olduqca pis vəziyyətdə idi, bu da iki ordu arasında koordinasiyasızlığa səbəb olmaqla yanaşı, ordunun daxilindəki diviziyalar arasında belə əlaqənin zəif olmasına gətirib çıxarmışdı. Nəticədə əməliyyatlar faktiki olaraq müxtəlif komandirlər tərəfindən idarə olunurdu. Döyüş zamanı Nazim Paşanın birbaşa tabeliyində iki ordunun komandanı olmalı olan Birinci Ferik Abdullah Paşa faktiki olaraq yalnız Osmanlı 1-ci Ordusunu idarə edə bilmiş, Abuk Əhməd Paşa isə yalnız öz korpusunu rəhbərlik etmək məcburiyyətində qalmışdır. Osmanlı 2-ci Ordusunun bütün əməliyyat rəhbərliyini isə Hamdi Paşa deyil, ön cəbhə xətlərində yerləşən 3-cü Korpusun komandanı Mahmud Muxtar Paşa həyata keçirmək məcburiyyətində qalmışdır.

Bununla yanaşı, Qırxkilsə döyüşündə Osmanlı ordusunun Qırxlarəlini itirməsi nəticəsində Əhməd Muxtar Paşanın başçılıq etdiyi Osmanlı hökuməti 28 oktyabr tarixində istefa verdi. Bu hökumətin yerinə Kamil Paşa hökuməti quruldu və həmin hökumətdə də Nazim Paşa müdafiə naziri və baş komandan vəkili vəzifələrini qoruyub saxladı.

## Döyüş
### 28 oktyabr

28 oktyabr 1912-ci il tarixində, Kırklareli döyüşündən beş gün sonra mövqenin cənub cinahında bolqar ordusunun hücumları, süvari döyüşləri, mərkəzdə isə Qaraağac bölgəsində Şövkət Turqut Paşanın 2-ci Korpusuna aid bəzi piyada qüvvələri ilə bolqar piyadaları arasında əhəmiyyətsiz toqquşmalar baş verdi. Həmin gün istefası qəbul edilmədiyinə görə yenidən vəzifəsinin icrasına qayıdan Abdullah Paşa, yoxluğu müddətində 1-ci, 2-ci və 4-cü korpusların bir ordu halında birləşdirilərək 4-cü Korpusun komandanı Abuk Əhməd Paşanın tabeliyinə verildiyini və onun bu vəzifəni müvəqqəti icra etdiyini gördü. Abdullah Paşa yenidən komandanlığı öz əlinə aldı. Abdullah Paşa Vizedə yerləşən 3-cü Korpusla birlikdə Vize bölgəsini müdafiə etməyi, arxadan gəlməkdə olan 17-ci Ehtiyat Korpusunu isə ehtiyatda saxlamağı planlaşdırırdı. Halbuki Baş Komandan Vəkili Nazim Paşa 3-cü Korpusu və arxadan yetişən 17-ci və 18-ci ehtiyat korpuslarını şimalda toplayaraq “İkinci Ordu” adı ilə yeni bir ordu yaratmış və onun komandanlığına 18-ci Redif Korpusunun komandanı Həmdi Paşanı təyin etmişdi. Abdullah Paşa ikinci bir ordunun yaradıldığını və bu 2-ci ordunun hücum vəzifəsi daşıdığını yalnız bir müddət sonra öyrənə bildi. Rabitə vasitələrinin azlığı və logistikanın olmaması səbəbindən bu ordu ilə Abdullah Paşa yalnız böyük çətinliklə əlaqə yarada bilirdi. Bundan əlavə, Abdullah Paşanın komandanlığı altındakı ordunun həm ərzağı, həm də sursatı az idi. Bu səbəbdən onun 2-ci ordunu idarə etməsi üçün də heç bir real imkan mövcud deyildi. Bolqarlar isə məhz Osmanlı ordusunun yenidən təşkil olunduğu bir vaxtda hücuma keçərək Osmanlı qüvvələrini hazırlıqsız tutmuş oldular.

Bununla belə, Osmanlı 2-ci Ordusunun hissələri Vize və Qırxlarəli yaxınlığında olsalar da, taborlar hələ də cəbhəyə çatmağa çalışırdı və tam şəkildə cəbhəyə yerləşə bilməmişdilər. Osmanlı 1-ci və 2-ci orduları arasında isə bir boşluq mövcud idi və Osmanlı qüvvələri bu boşluğu bağlamağa çalışırdılar.

### 29 oktyabr

29 oktyabrda şimalda general Dimitriyevin Üçüncü Ordusu, cənubda isə general Kutinçevin Birinci Ordusu hücuma keçdi. Döyüşlər Qaraağac sahəsində 2-ci Türk Korpusu, cənubda isə Lüləburqaz ətrafında 4-cü Türk Korpusu bölgəsində xüsusilə şiddətli oldu. 4-cü korpus Qırxkilsə döyüşündə çoxlu sayda topunu itirmişdi və artilleriya dəstəyi zəif idi. Sonradan gələn artilleriya bölmələri isə yaxşı mövqelənmiş bolqar artilleriyası qarşısında heç bir təsir göstərə bilmədi. Osmanlı artilleriya atəşi bolqar artilleriyasının atəşi qarşısında son dərəcə zəif qaldı. Bolqar süngü hücumları ilə Bolqarıstanın 4-cü və 6-cı diviziyaları Osmanlı ordusunu geri çəkilməyə məcbur etməyə başladılar. Qaraağacı ələ keçirən bolqarları yalnız böyük çətinliklə dayandırmaq mümkün oldu. 4-cü Korpus isə xüsusilə Bolqarıstanın 6-cı Ordusunun hücumu və 1-ci Ordunun da bu hücuma qoşulması nəticəsində Lüləburqazı əlində saxlaya bilməmək vəziyyətinə düşdü. Bolqarlar, Türk 1-ci Ordusunun sağ cinahında Lüləburqazda 4-cü Korpusun çətin vəziyyətdə olduğunu anlayaraq bütün ağırlıqlarını həmin bölgəyə yönəltdilər. Türk və bolqar süvari diviziyalarının da qatıldığı hücum və əks-hücumlarla davam edən döyüşlər hər iki tərəf üçün ağır itkilərə səbəb oldu.

Bu arada, Osmanlı 1-ci və 2-ci orduları arasındakı boşluqdan istifadə edən Bolqarıstanın 5-ci Diviziyası Pınarhasardan rahatlıqla Çonqara (Cevizkənd) istiqamətinə irəlilədi və ətrafdakı Osmanlı birliklərini asanlıqla geri çəkilməyə məcbur etdi. Osmanlı 1-ci və 2-ci orduları müharibənin başlanğıcında parçalanmış və şimaldan mühasirə olunma təhlükəsi ilə üzləşmişdi. Buna cavab olaraq, 2-ci ordudan 18-ci Korpusa Çonqara (Cevizkənd) istiqamətində irəliləmə əmri verildi və bu korpus Bolqarıstanın 5-ci Diviziyasını qarşılayaraq döyüşə başladı. Eyni zamanda, Osmanlı 2-ci Ordusuna bağlı 17-ci Korpusa sürətlə Müsellimə irəliləmə əmri verildi ki, Bolqar 5-ci Diviziyasının irəlilədiyi boşluğu doldursun. 3-cü Korpus isə Pınarhasar istiqamətində, digər korpusların önündə irəliləməyə başladı. Saat 15:00-da Bolqarıstan 5-ci Diviziyası 4 taboru ilə 3-cü Korpusa hücum etdi. Bolqarların təsirli artilleriya atəşi və süngü hücumlarına baxmayaraq, Osmanlı əsgərləri hələ səngər belə qazmamışdılar, lakin Mahmud Muxtar Paşa 3-cü Korpusu ilə dirəniş göstərərək xəttlərini qorumağı bacardı. Bolqar ordusu hücum nöqtəsindən geri çəkildi. Hamdi Paşa ön cəbhə ilə əlaqə qura bilmədiyindən, faktiki olaraq 2-ci Ordu da Mahmud Muxtar Paşanın rəhbərliyi altında hərəkət edirdi. Bu cəbhədə də iki tərəf axşama qədər amansız döyüşdü.

Günün yekununda isə cəbhənin cənubunda Bolqarıstan Ordusu, şimalında isə Türk Ordusu hücum vəziyyətində idi. Cənubda Türk Ordusu, şimalda isə Bolqar Ordusu çətin vəziyyətə düşmüşdü. Şimal və cənubda, bütün cəbhədə baş verən bu qanlı toqquşmalar axşam qaralığınadək yağış altında davam etdi. Hər iki tərəfin əsgərləri isə pis hava şəraitində baş verən bu çətin döyüşlərdə yorğunluqdan tükəndilər. Bu arada, Bolqar general heyəti şimalda ordularının çətin vəziyyətdə olduğunu və Türk hücumlarının onları çətin vəziyyətə sala biləcəyini qiymətləndirdi, lakin yenə də hücumların cənubda davam etməsinə və şimal hissədəki birliklərin hazırda dəstək almadan müqavimət göstərməsinə qərar verdilər. Cənub cəbhəsində irəliləyişlərini sürətləndirmək və Osmanlı 1-ci Ordusunu daha da çətin vəziyyətə salmaq üçün süvari alaylarını cənuba, Lüləburqaz yaxınlığında yerləşən Osmanlı 4-cü Korpusunun arxadan mühasirə olunması və geri çəkilməsinin təmin edilməsi məqsədilə göndərdilər. 29 oktyabr gününün ən önəmli hadisəsi isə Bolqar qərargah heyətinin Osmanlı cəbhəsinin genişliyini (təxminən 50 km, həmin dövrün şəraitində arabayla 10 saatlıq məsafə) və döyüş xəttini öyrənməsi oldu.

### 30 oktyabr

30 oktyabrda döyüş səhər tezdən yenidən eyni qaydada başladı. Yəni şimalda Türklər, cənubda isə Bolqarlar hücumlarını davam etdirdilər. Cənubda, Lüləburqaz bölgəsində Əhməd Abuk Paşanın 4-cü Korpusu bir qədər geri çəkilsə də, müdafiədə hələ də çətinlik çəkirdi. Nazim Paşa düşmənin geri çəkilməkdə olduğunu düşünərək bir dəfə də müdaxilə etdi və 1-ci Ordunun hücuma keçib itirilmiş mövqeləri geri alması əmri verildi. Bolqarıstan 1-ci Ordusu və 3-cü Ordudakı 4-cü və 6-cı diviziyalara isə bütün qüvvələri və ehtiyat bölmələri ilə Osmanlı qüvvələrinə hücum edərək 29 oktyabrda həyata keçirilə bilməyən gözlənilən cəbhə yarma əməliyyatını icra etmək tapşırıldı. Nazim Paşanın hücum əmrləri Osmanlı 1-ci Ordusunu daha da çətin vəziyyətə saldı. Bu arada 4-cü korpusa yönələn Bolqar süvariləri mövqeləri mühasirəyə almağa çalışırdı. Lüləburqaz Bolqarların əlinə keçdi. Mərkəzdə Şövkət Turqut Paşanın 2-ci Korpusunun Qaraağacdakı mövqeləri də yarılmaq üzrə idi. Nəticədə, az sonra Uşak ehtiyat Diviziyası məğlub vəziyyətdə geri çəkilməyə başladı. Toplarının çoxunu Qırxlarəlidə geri çəkilməsində itirən 1-ci Korpus da tamamilə çətin vəziyyətə düşdü. Korpus Komandanı Ömər Yavər Paşa müdafiəni davam etdirə bilməyəcəyini bildirirdi. Qırxlarəli qələbəsi ilə mənəvi ruh yüksəkliyi qazanmış Bolqar əsgərlərinin indi daha atılqan və cəsur olduğu müşahidə olunurdu. Vəziyyət cənubda Osmanlılar üçün getdikcə təhlükəli bir hal aldı, saat 16:00 radələrində 2-ci Ordunun Qaraağacdakı Bolqar 6-cı diviziyasına qarşı hücumları uğursuz oldu. Türkbəy kəndi yaxınlığındakı Bolqar hücumu isə dayandırıla bilməz hala gəlmişdi. 1-ci və 2-ci korpus komandirləri Abdullah Paşaya vəziyyətin çıxılmaz olduğunu raport etdilər. Bu arada Nazim Paşa da davamlı olaraq müdaxilə edərək 1-ci Ordudan hücum və dirəniş tələb edirdi. Öz komandasındakı üç korpusun da mövqeyini saxlaya bilmədiyini görən 1-ci Ordu Komandanı Abdullah Paşa, Osmanlı xəbərlaşma və logistika xətlərinin pozulmuşluğu səbəbindən şimaldakı 2-ci Ordunun Pınarhasar hücumu barədə də düzgün məlumat ala bilmirdi. Bundan əlavə, günorta saat 15:40 radələrində 4-cü Korpusun geri çəkilməyə başladığı və müdafiə düzəninin itdiyi xəbəri gəldikdə, başqa çıxış yolu qalmadı. Abdullah Paşa, Qırxlarəli uğurundan sonra ikinci dəfə 30 oktyabr 1912-ci il gecəsi saat 23:00-da yenidən “geri çəkilmə” əmri verdi. Hər üç korpus arxada yerləşən Soğucaq Dərəsinin şərqinə çəkiləcəkdi.

Mahmud Muxtar Paşanın 17-ci ehtiyat Korpusu olmaqla, güclü Bolqarıstan 5-ci Tuna Piyada Diviziyasının müqavimətinə baxmayaraq Pınarhasar yaxınlarına qədər irəliləmişdi. 18-ci ehtiyat Korpusu isə Vize bölgəsinə çatmışdı. Çonqaradan Bolqar 5-ci Diviziyası geri çəkilməyə məcbur olmuş və Pınarhasara qarşı hücumlarına baxmayaraq geri çəkilirdi. Bolqar ordusuna gələn raportlarda vəziyyətin, xüsusilə 5-ci Diviziya üçün kritik olduğu bildirilib. Baş Komandan Vəkili Nazim Paşa, xəbər aldığı 1-ci Ordu Komandanı Abdullah Paşanın geri çəkilmə qərarını təəccüb və qəzəb ilə qarşılamışdı: "Həmdi Paşanın 2-ci Ordusu irəliləyərkən 1-ci Ordunun geri çəkilməsini qətiyyən qəbul etmirəm" deyirdi. Həqiqətən də general Radko Dimitriyev və baş komandanlıq, Pınarhasar bölgəsində başlayan və uğurla irəliləyən Türk hücumları qarşısında tərəddüd içində idi. Bu vəziyyətdə ertəsi gün cənubdakı uğurlu hücumlarını dayandırıb müdafiəyə keçərək arxadan gələcək ehtiyat qüvvələrini gözləmək niyyətində idilər. Lakin cənubdakı Abdullah Paşa qüvvələrinin geri çəkilməyə başlaması vəziyyəti dəyişdirdi. Artıq, Türk ordusu şimalda irəlilədiyi üçün cənubdakı uğurlu hücumlarını dayandırmağa heç bir səbəb qalmamış, təhlükə aradan qaldırılmışdı. Bu gün döyüş baxımından bir dönüş nöqtəsi idi. 1-ci Ordu bir az daha dözə bilsə və mövqeyi qoruya bilsəydi, döyüş Osmanlı ordusunun qələbəsi ilə başa çatacaq halda idi, amma vəziyyət Bolqar Ordusu xeyrinə dönmüşdü.

### 31 oktyabr
Birinci Ordunun 30–31 oktyabr gecəsi geri çəkilməsi, tam qaranlıqda yenə böyük bir qarışıqlıq içində başladı. Xüsusilə Qırxkilsə döyüşündə olduğu kimi, ehtiyat əsgərləri böyük bir panikaya düşdü. Lakin Osmanlı Ordusu üçün əsl böyük fəlakət, bu geri çəkilmə əməliyyatının 31 Oktyabr səhəri eyni vaxta təsadüf edən bolqar hücumları ilə üzləşməsi oldu. Osmanlı müdafiə xətti Qaraağac kəndindən bolqarlar tərəfindən yarıldı. Saat 8:30-da Bolqarıstan 6-cı diviziyasının hücumu, eyni anda geri çəkilən I tabor ilə üst-üstə düşdü, eyni vəziyyət II taboru da Bolqarıstan 4-cü diviziyasının hücumuna məruz qalanda yaşandı. Bu hücumlar nəticəsində davamlı döyüşlər baş verdi və I tabor Tatarlıya, II tabor isə Topçukəndə qədər bolqarlar tərəfindən geri itələndi. Birinci Ordunun Qaraağacdakı (II tabor) xətti bolqarlar tərəfindən yarıldı. Ehtiyat diviziyalarının panikaya düşməsi ilə geri çəkilmə qısa müddət sonra qaçış və dağılma şəklini aldı, həyəcan havası yenidən birlikləri əhatə etdi. O qədər ki, 1-ci və 2-ci taborların çökməsi ilə hələ müqavimət göstərən 4-cü tabor düşmənin yan hücumları və bolqar süvarisinin arxa xəttlərə keçməsi ilə daha da çətin vəziyyətə düşdü və Paşakəndə geri çəkilməyə çalışsa da, dağılmağa başladı. Əsgərlər Lüləburqaz–Çorlu yoluna doğru qaçmağa başladılar. Birinci orduda firar halları sürətlə artdı. Abdullah Paşa geri çəkilmə nöqtəsində ordunu dayandırmağa çalışsa da, bu fayda vermədi.

Buna baxmayaraq, Şimalda 2-ci Ordu uğurlu bir əməliyyat aparırdı. Bolqarıstan 5-ci diviziyasının bütün hücumları geri çəkildi, diviziya ağır itkilər verdi və Pınarhasaradək irəlilədi. 3-cü Ordu Pınarhasarı geri almağı bacardı. Bolqarlar qismən hücumlar edərək şimal ordusunu dayandırmağa çalışırdılar. Lakin Mahmud Muxtar Paşa bu hücumlara diqqətini yönəltmişkən, 1-ci ordunun vəziyyəti ona çatdı. Vəziyyətin fəlakət olduğunu və Bolqarıstan 4-cü diviziyasının sərbəst qaldığını, özlərinə hücum təhlükəsi yarandığını anlayan Mahmud Muxtar Paşa, Pınarhasardan sonrakı hücumları dayandırdı və 4-cü diviziyanın hücumuna qarşı Çonqrada müdafiə xətti qurmaq üçün süvari alaylarını ora göndərdi, müstəqil süvari alayını isə Pınarhasardan təcili olaraq Cevizkəndə yönəltdi. Nəticədə Osmanlı 2-ci Ordusu hücum vəziyyətindən müdafiə vəziyyətinə keçmək məcburiyyətində qaldı.

Həmin vaxt isə Bolqarıstan 3-cü diviziyası da Bolqar Ordusuna yardım etmək üçün bir hissə taborlarını Lüləburqaza doğru yönəltdi.

### 1 noyabr

31 Oktyabrdan 1 Noyabr tarixinə keçən gecə Nazim Paşa və Abdullah Paşa 1-ci Ordunun qalan birliklərini toplamağa çalışsalar da, panika və firar edən əsgərlərin vəziyyəti çox pis idi. Orduda yalnız 30–35 min nəfərlik bir qoşun qalmışdı. Bununla belə, Dimitriyev qazandıqlarını qorumağı üstün tutdu, bu məqsədlə digər diviziyaların irəlilədikləri mövqeləri qorumasını təmin etdi, həmçinin kömək olaraq gələn Bolqarıstan 3-cü diviziyasına bağlı bir hissə taborların Bolqar 4-cü diviziyasına yardım etməsini təmin etdi və 4-cü və 5-ci diviziyaların 2-ci Orduya hücum etməsini seçdi. Bu taktika ilə 1-ci ordunu və ümumilikdə Osmanlı ordusunu böyük bir fəlakətdən xilas etdi. 1-ci Ordunun taborları artıq dayandırıla bilməyəcək şəkildə geri çəkilirdi. O qədər ki, Bolqarıstan 6-cı diviziyasının səbrsiz komandiri mövqeyində qalmaq əvəzinə Tatarlar kəndinə daxil olmağı seçdiyi zaman, Türk 1-ci taboru artıq bu mövqelərini tərk etmişdi.

Şimalda geri çəkilən və darmadağın olan Osmanlı 1-ci Ordusunun vəziyyətindən güc götürülərək, Bolqarıstan 5-ci diviziyasına, Osmanlı 3-cü Ordu və 17-ci ehtiyat Ordu üçün gecə qarşı hücumu və Osmanlı xətlərinin qırılması əmri verildi. Bu diviziyanın gecəyə qarşı hücumu Osmanlılar tərəfindən geri götürüldü və Bolqar diviziyası ağır itkilər verdi, hərbçilərinin 75%-i döyüş meydanında həlak oldu. Səhər saatlarında Bolqarıstan 4-cü diviziyasına Çonqradakı 2-ci və 18-ci Osmanlı Ordularına hücum əmri verildi, bu qarşı hücumda Osmanlılar tərəfindən çökdürüldü. Osmanlı 2-ci Ordusu uğurla və dağılmadan xətlərini qorudu. Bunun ardınca Mahmud Muxtar Paşa Samsun ehtiyat Diviziyası ilə Bolqarıstana qarşı hücuma keçdi. Gecə boyu döyüşlər davam etdi, lakin saat 17:00-a yaxın Osmanlı 2-ci Ordusunun topçularının sursatları tükəndi və yeni sursat tələb olunurdu. Mahmud Muxtar Paşa Nazim Paşaya teleqrafla hücumların çökdürüldüyünü və xətlərin qorunduğunu bildirdi. Lakin Osmanlı 1-ci Ordusu artıq demək olar ki, döyüşdən çıxmışdı. Sərbəst qalan və hücumu geri püskürdülən Bolqar 4-cü diviziyasının təkrar hücumu ilə yanaşı digər Bolqar diviziyaları şimala yönələrək bu ordunu mühasirəyə almaq təhlükəsi yaradırdı. Bolqarlar 2-ci Ordunun geri çəkiləcəyini əvvəlcədən hesablamışdılar. Mahmud Muxtar Paşanın əməliyyatı davam etdirmək istəyi ilə razılaşmayaraq Nazim Paşa geri çəkilmə əmri verdi. Bununla belə, Osmanlı 2-ci Ordusunun 1 Noyabrda mövqelərini qoruması və müqavimət göstərməsi, Bolqarların diqqətini buraya yönəldərək 1-ci Ordunun daha da ağır nəticələrə uğramasını əngəllədi.

### 2-3 noyabr
Mahmud Muxtar Paşa verilən əmrə əsasən, son qalan sursatları da istifadə edərək topçuların qoruması altında qüvvələrini nizamlı şəkildə geri çəkdi. Bu geri çəkilmə zamanı Osmanlı 2-ci Ordusu ciddi itki vermədi və geri çəkilmə mümkün qədər nizamlı həyata keçirildi. Buna baxmayaraq, bəzi əsgərlər panikaya düşdü və firarların qarşısı alına bilmədi, həmçinin, əsgərlərlə birlikdə mülki əhali də yerlərini, yurdlarını tərk edərək İstanbul istiqamətinə köçürdü və buna görə də qarışıqlıq yarandı. Lakin Bolqarlar taktiki çətinliklərlə üzləşdiklərindən və həmçinin sis və yağışı uğurla istifadə edən 2-ci Ordunun geri çəkilməsinin qarşısını ala bilmədilər, əks-hücum əməliyyatı keçirə bilmədilər. 2–3 Noyabr gecəsinə qədər davam edən mərhələli geri çəkilmə nəticəsində 2-ci Ordu bütün qüvvələrini Vizenin şərqinə çəkməyi bacardı.

3 Noyabr axşamı Osmanlı tərəfindən geri çəkilməni izah edən bir təbliğat elan edildi:
Döyüşün taleyi heç vaxt hər yerdə eyni anda uğur gətirə bilməz. Döyüşü qəbul edən bir xalq onun bütün nəticələrini də qəbul etməyi bacarmalıdır. Yəni, uğur xəbərlərinə qarşı həddindən artıq sevinc göstərməməli, məğlubiyyətlərdən isə təşvişə və pessimizmə düşməməlidir. Məsələn, dörd dövlətə qarşı aparılan bu müharibədə Osmanlı ordusu İşkodra və Yanya istiqamətlərində qəhrəmanlıqla müqavimət göstərdi, lakin Vize və Lüləburqaz bölgəsində yerləşən şərq ordusu müdafiə xəttini Çatalca istiqamətinə köçürməyi uyğun bildi. Təbii ki, vətənin maraqlarını qorumaq və onu xilas etmək üçün mövcud bütün imkanlarla əzmlə çalışmaqda qərarlıyıq.


Osmanlı ordusu qəti bir məğlubiyyətə uğramışdı. İtkiləri 22000 ölü və yaralıya çatmışdı, bu itkilərin ən çoxu 1-ci Şərq Ordusunda baş vermişdi. Bundan əlavə, döyüş meydanında 45 top qoyub getdilər və 2000-dən artıq əsgər Bolqarların əsirinə düşdü.

Bolqar Ordusunun da itkiləri ağır oldu. Ümumilikdə 20162 zərər (o cümlədən 2534 ölü) verildi və bu itkilərin əksəriyyəti Osmanlı 2-ci Ordusuna qarşı aparılan döyüşlərdə Bolqar 3-cü Ordusu tərəfindən verildi.

## Döyüşdə tərəflərin xətaları

Döyüşdə hər iki tərəfin itkiləri ağır olsa da, xüsusilə Osmanlı 2-ci Ordusunun Mahmud Muxtar Paşa komandasındakı 3-cü Ordunun uğurlu və yüksək performans göstərməsinə baxmayaraq, bu döyüş bütün müharibə boyunca Osmanlı ordusunun qarşısındakı ordudan daha çox əsgərə sahib olduğu nadir döyüşlərdən biri olmasına rəğmən, Osmanlılar döyüşü uduzmuşdular. Osmanlıların döyüşü uduzmasının səbəbləri aşağıdakılar hesab edilir:
* Əvvəla, Osmanlı Ordusunun rabitə xətləri və logistika sistemi çox zəif vəziyyətdə idi. Üstəlik, Qırxlarəli Döyüşündən dərhal sonra ordunun təşkilatlanması və müdafiə üçün qərar verilməsi lazım idi, lakin vaxtında lazımi qərar qəbul edilmədi və ordu Bolqar hücumundan dərhal əvvəl qısa müddətdə yenidən təşkil olunmağa çalışıldı. Bu isə Bolqar ordusunun işini asanlaşdırdı. Belə ki, 2-ci ordunun hücumları Bolqar 1-ci və 3-cü ordularından fərqli olaraq koordinasiyalı deyildi və bir-birlərinin əməliyyatlarından gec xəbər tutmuşdular. O qədər ki, 1-ci Ordu komandanı Abdullah Paşa, bəlkə də vaxtında Osmanlı 2-ci Ordusunun əməliyyatının uğurlu olduğunu öyrənsəydi, geri çəkilmə əmri verməyəcək, bir müddət daha dözərək döyüşün fərqli istiqamətdə inkişaf etməsini təmin edə bilərdi. Bununla belə, bu döyüşün itirilməsinin səbəbləri yalnız bundan ibarət deyildi.
* Yeni yaradılmış 2-ci ordunun diviziyaları geridə olduğu nəzərə alınaraq, bu diviziyalar yetişənə qədər müdafiə və hücum strategiyası hazırlanmalı idi, lakin bunun edilməməsi də bir səhvdir. Buna baxmayaraq, Osmanlı 2-ci Ordusu uğurlu bir döyüş aparmışdır.
* Başqa bir Osmanlı ordusu səhvi isə vaxtında həyata keçirilməyən təşkilatlanmadan əlavə, orduda əmr-komanda zəncirinin vəziyyəti ilə bağlıdır. Abdullah Paşanın xatirələrində qeyd etdiyi kimi, Nazım Paşa, özü, Həmdi Paşa – bu 3 komandan və onların verdiyi bir-birindən fərqli əmrlər orduda qərarsızlığa və diviziyalarda qarışıqlığa səbəb olmuşdur. Bu isə Bolqarların bu vəziyyətdən yararlanmasına imkan yaratmışdır. Bundan başqa, Mahmud Muhtar Paşa kimi bəzi məlumatlı zabitlər olsa da, orduda təhsilsiz və pis təchizatlı əsgərlər, həmçinin az sayda təcrübəli və bilikli zabitlərin olması başqa bir problemdir. O qədər ki, bəzi Osmanlı alaylarını bu döyüşdə yalnız 2 zabit idarə etmək məcburiyyətində qalmışdır. Bu zabit azlığı və təcrübəsizlik Osmanlı ordusu üçün böyük problem yaratmışdır.
* Digər tərəfdən, xüsusilə 1-ci ordunun diviziyaları Qırxkilsə döyüşündə toplarını və sursatlarının bir hissəsini itirmiş diviziyalardan ibarət idi və əsgərləri mənəvi cəhətdən ruhsuz idi. Aradan keçən qısa müddətdə bu ordulara lazım olan sursat, top və digər təchizat tam olaraq təmin edilməmişdi. İtkilər tamamilə bərpa edilməmişdi. Bu isə həmin diviziyaların hücumda çətinlik çəkməsinə, sursatsız qalmasına, ağır itkilərə məruz qalmasına və topçu dəstəyi olmadan döyüşə girməsinə səbəb olmuşdur.
* Yenə də, Osmanlı ordusunun Pınarhasar hücumu tələsik planlanmış və qısa müddətdə diviziyaların hazır vəziyyətə gətirilməsi tələb olunan bir əməliyyat olmuşdur ki, bu da problemlərə səbəb olmuşdur. Hücumlar əsasən ehtiyat əsgərlərindən ibarət, təcrübəsiz qüvvə ilə həyata keçirilmişdir. Əgər düzgün müdafiə döyüşü aparılsaydı, bəlkə də bu döyüş Osmanlılar tərəfindən qazanıla bilərdi. Buna baxmayaraq, Eriksonun qeyd etdiyi kimi, Mahmud Muxtar Paşanın güclü liderlik bacarığı sayəsində bu qüvvələri faktiki olaraq idarə etməsi və dəfələrlə ordunun diviziyalarını dağılma mərhələsindən çıxarıb xilas etməsi və uğurlu hücum həyata keçirməsi təqdirəlayiqdir. Bu, göstərir ki, Türk ordusu güclü lider və düzgün idarəçilik ilə hərəkət edərək uğur qazana bilər və yaxşı rəhbərlik altında ehtiyat əsgərləri ən azı mövqelərini qorumağı bacara bilər. Məsələn, 1 Noyabrda 1-ci Ordunun çöküşü nəticəsində iki tərəfdən hücuma məruz qalan 2-ci Ordu buna baxmayaraq həmin gün hücumları dayandıraraq mövqelərini qorumuş və 1-ci Ordunun əksinə nizamlı şəkildə geri çəkilmişdir. Bütün döyüş boyu 2-ci Ordu faktiki olaraq Mahmud Muxtar Paşa tərəfindən uğurla idarə olunmuşdur. Lakin 1-ci Ordunun təəssüf ki, pis vəziyyəti bu döyüşün itirilməsinə səbəb olmuşdur.
* Həmçinin, xüsusilə Osmanlı ordusunda əsgərlər bu döyüşdə ac, kasıb və çətin şəraitdə mübarizə aparmışdır. Komandanlar da ac vəziyyətdə idi və orduda tam mənəvi çöküntü hökm sürürdü. Osmanlı logistikasının pis vəziyyəti və mənəvi əzginlik əsgərlər arasında panikanın və qarışıqlığın qarşısını almağa imkan verməmiş, xüsusilə 30 və 31 Oktyabr tarixlərində Osmanlı ordusunda dağıntılara səbəb olmuşdur. Geri çəkilmə zamanı qaçan əsgərlərlə yanaşı, planlı geri çəkilmənin Bolqar hücumları ilə üst-üstə düşməsi qısa müddətdə bir ordunun çöküşünə yol açmışdır.

Bolqar ordusu isə döyüşə yüksək mənəviyyatla başlamışdır. 1-ci və 3-cü ordular koordinasiyalı şəkildə hərəkət etmiş, hücumlarını həyata keçirmiş və bu, Osmanlılara qarşı uğurun yolunu açmışdır. Həmçinin, Bolqar ordusu döyüş boyunca bir çox bölgədə təşəbbüsü əlində saxlamışdır.

* Lakin Bolqar ordusunun əməliyyat planlamasında da bu döyüşdə səhvlər mövcud olmuşdur. Xüsusilə hücum planı sadə şəkildə hazırlanmış və Osmanlılar tərəfindən asanlıqla təxmin edilə biləcək tərzdə həyata keçirilmişdir. Əgər Osmanlı 1-ci Ordusu Bolqar hücumlarına bir qədər daha uzun müddət müqavimət göstərsəydi, müdafiəni təşkil etmək üçün bir neçə gün daha vaxtı olsaydı və ya Bolqar ordusu 1–2 gün daha gözləyib gec hücum etsəydi, bəlkə də bu döyüşdə hər şey Bolqar ordusunun xeyrinə deyil, əksinə zərərinə çevrilə bilərdi. O qədər ki, 29–30 Oktyabr tarixlərində Bolqar Ordusu generalları Osmanlı müqaviməti qarşısında bir ara ümidsizliyə düşmüş və hətta hücumları dayandırıb əlavə qüvvələrinin gəlməsini gözləməyi müzakirə etmişdilər. İstənilən “yarma” əməliyyatı tam olaraq həyata keçirilə bilməmişdir. Bu isə Bolqar Ordusunun taktiki baxımdan səhvlərini göstərir.
* Bolqar Ordusunun digər bir səhvi isə 31 Oktyabrda çökmüş 1-ci Ordunu təqib etməyərək mövqeləri qorumağı seçməsidir. Bu ehtiyatlı davranış müəyyən dərəcədə haqlı səbəblərə əsaslansa da, Osmanlı 1-ci və 2-ci Ordusunu məhv olmaqdan xilas etmişdir. Qırxkilsə Döyüşündə də eyni səhv təkrarlanmışdır. Əgər Bolqar ordusu geri çəkilən, qaçan Osmanlı qüvvələrini təqib etsəydi, Osmanlı ordusu daha ağır itkilər verəcəkdi və bəlkə də Çatalca Döyüşündə Bolqar ordusuna müqavimət göstərə biləcək qüvvə qalmazdı. Bu halda, bəlkə də Bolqar Ordusu İstanbula çətinlik çəkmədən girəcək və tarixinin axarını dəyişdirəcəkdi. Bu da Bolqar ordusunun başqa bir səhvidir.

## Nəticə
Bu döyüşdən sonra, 2 Noyabrda dayandırıla bilməyən, qaçan Osmanlı əsgərləri və ordu səbəbindən Nazim Paşa Osmanlı qüvvələrini Çatalca istiqamətinə geri çəkmək məcburiyyətində qaldı. Bolqar irəliləyişini yavaşlatmaq üçün arxada döyüş meydanında 1 süvari alayı və kiçik bir birlik saxlanıldı. Osmanlı ordusu irəliləyən Bolqar Ordusu ilə Birinci Çatalca Döyüşünü apardı, lakin Bolqar Ordusu burada dayandırıldı. Lakin Bolqarlar ələ keçirdikləri ərazilərdən çıxarıla bilmədilər. Şərqi Trakyanın böyük hissəsi və müharibənin sonrakı mərhələlərində İstanbul istisna olmaqla, əksər ərazilər Bolqar ordusunun əlinə keçdi. Osmanlı ordusu Ruməliyə əsgər göndərmək imkanını itirdi. Nəticədə, Qərbi Trakya, Makedoniya və Albaniya itirildi. Osmanlı hökuməti bir müddət sonra atəşkəs istədi, lakin görüşlərdən nəticə əldə edilə bilmədi. Edirnə uzun bir mühasirədən sonra 1913-cü ilin martında Bolqar Ordusunun əlinə keçdi. Şərqi Trakyadan Lüləburqaz Döyüşü nəticəsində qaçan əhali İstanbulda toplaşdı. Sağlamlıq şəraiti pis olduğundan orduda və əhalidə epidemiyalar baş qaldırdı. Osmanlı hökuməti dəfələrlə dəyişdi. Bu, Ehtiyat və Tərraki partiyasının bütün imperiya idarəsini ələ keçirməsinə səbəb olacaq Babəli Dərbənin yolunu açdı. **Nəticədə döyüşlər bir müddət daha davam etdi və 1913-cü ilin iyununda London müqaviləsi Osmanlı İmperiyası tərəfindən imzalanaraq Lüləburqaz, Qırxkilsə və Edirnə Bolqarıstan Çarlığına verildi. Bu ərazilər yalnız 2-ci Balkan döyüşü zamanı geri alına bildi.**

## Qeydlər
*A.* Abdullah Paşa, 28 Oktyabr günü öyrəndiyi bu əməliyyat planı qarşısında ümidsizliyə qapılmışdı. 28 Oktyabrdan 29 Oktyabra keçən gecə, həm 3-cü Ordu Komandanı, həm də kabinetdə Dəniz Naziri vəzifəsini icra edən Mahmud Muxtar Paşaya bir teleqraf göndərmişdir. Qırxkilsə döyüşünə də istinad edərək teleqrafında belə yazmışdır: *“Oradakı əsgərin vəziyyətini gördünüz buradakı əsgərlər də eyni vəziyyətdədir. Bu əsgərlə döyüşə davam etmək və vətəni müdafiə etmək mümkün deyil. Daha pis bir vəziyyətə düşməmək üçün məsələnin diplomatik yolla həll olunması məqsədilə, sizin də üzvü olduğunuz Vəkillər Məclisi yanında zəruri təşəbbüsləri göstərməyinizi xahiş edirəm".*

Mahmud Muxtar Paşa da bu döyüşü qazanmaq istəsə də ümidsiz idi və Abdullah Paşanın fikrinə qatılırdı. O, Abdullah Paşanın teleqrafını baş nazirlik məqamına eyni məzmunla belə göndərmişdir: *“Abdullah Paşanın dünənki teleqrafı tamamilə doğrudur. Dünən vaxtım olsaydı, əsgərlərimizin Çatalca xəttinə çəkilməsinin zəruriliyini sizə sübut edərdim. Həqiqətən də işə yenidən başladıq, lakin gələcəkdən ümidli deyiləm”*. Bu sənədlər belə Osmanlı ordusu və komandirlərinin döyüşə necə bir mənəvi vəziyyətdə qatıldıqlarını göstərir.

*B.* Döyüş zamanı 1-ci Ordu Komandanı Yavər Paşa ilə əmrindəki 2-ci Diviziya Komandanı Osman Paşa arasında aşağıdakı teleqraf mübadiləsi buna nümunə göstərilə bilər:

*Osman Paşa: “Mən, Prens Əziz Paşa və əsgər hərbçilərimiz peçenye belə tapa bilmədik. Əsgərlərin halına Allah rəhm etsin.”<br>
*Yavər Paşa: “Paşa qardaşlar, mən və mənimlə birlikdə olanlar bu gün heç nə yemədiyimiz kimi, Lüleəburqazda bir dilim çörək tapa bilmədik. Əsgərlər burada da eyni vəziyyətdədir. İnşallah yaxşı olar.”*
*Osman Paşa: “İnşallah”.**

*C.* Fransız “Matin” qəzetinin müxbiri Sebhanə Lausan, *“Hastanın Baş Ucunda”* adlı əsərində o günləri belə təsvir edir:

*“Lüləburqaz Döyüşü dörd gündür davam edirdi. Bu dörd gün ərzində döyüşlər davam etdiyi halda, Türk Ordusu Komandanı Abdullah Paşa qərargahı olan Saqqız kəndində kiçik bir evdə qapalı qalmışdı..."*
*"...Abdullah Paşanın zabitləri qarğıdalı köklərini dırnaqları ilə qazıyaraq, az miqdarda unla bişirib komandanlarına verirdilər..."*
*"...175000 nəfərlik qüvvənin komandanının yeməyə çörəyi yox idi… Bu, yaralı və xəstə korteji deyildi… Can çəkənlərin korteji arxasında, palçıq dəryası boyunca bağırsaqlarını torpağa boşaldan iki bükülü kölgələr görünürdü...”.*
Yazar əlavə edir ki, Abdullah Paşa da açlıq çəkirdi və Smit Bartlet adlı bir müxbirin gətirdiyi konservlər ona kömək etmişdir:
*"Osmanlı Ordusu Komandanı yemək tapa bilmədiyi kimi, ordusundan da xəbər ala bilmirdi. Deyilə bilər ki, döyüşün davam etdiyi dörd gün ərzində nə baş verdiyini heç bilmirdi. Ordusunun sağ qanadı harada idi, bunu yalnız təxminən bilirdi. Lakin həmin dəhşətli mübarizənin heç bir mərhələsini tam olaraq öyrənməmişdi. Heç bir zaman bir əmrlə döyüşə təsir edə bilməmişdi. Komandana xəbər çatdırmaq üçün göndərilən bir neçə süvari ya heç nə görməmiş, öyrənməmiş, ya da geri dönməmişdi. Döyüş cəbhəsi 50 kilometrlik bir genişlikdə idi. Bu döyüş xətti ilə əlaqə saxlamaq üçün Abdullah Paşanın əlində nə telefon, nə telqraf, nə də radiotelefon var idi. Nə avtomobil, nə də təyyarə sahibi idi".*
Yazar bundan sonra Şövkət Paşa komandasındakı 2-ci Ordunun 24 saatdır heç nə yemədiyini vurğulayır və belə davam edir:
*"31 Oktyabr axşama doğru Osmanlı Ordusu demək olar ki, sel kimi geri çəkilirdi. Orada ordu adından, ovalıqlardan, səhralardan Çatalca istiqamətinə axıb gedən qaçanlardan başqa heç nə qalmamışdı. Topçular toplarını və sursat sandıqlarını qoyub gedirdilər. Piyada əsgərlər tüfənglərini atırdılar".*
*D.* Zabit Yüzbaşı Nihad bəy *“Balkan Müharibəsində Çatalca Döyüşləri”* adlı əsərində 30–31 Oktyabr gecəsi Osmanlı Ordusunun vəziyyəti haqqında belə yazır:
*“Şərq Ordusu, əslində, 30 Oktyabr saat 10:30-da yalnız bir ovuc ac, sursatsız, pərişan qrupdan ibarət idi. Pınarhasar–Vize ətrafındakı "ordu" adlanan bu qəribə kütlə isə dayandırıla bilməyəcək şəkildə dağılmışdı. Bu vəziyyəti düzəldə, xeyrinə dəyişə biləcək bir ehtiyat qüvvə də ortada yox idi. Lüləburqaz stansiyasında düşmənə çoxlu ərzaq və sursat qoyulmuşdu ordunun fəlakətinə ərzaqsızlıq və sursatsızlıq xüsusilə təsir etdi. Başlayan yağışlar isə fəlakəti tamamladı. Ordu tam bir xaosa çevrildi. Çoxlu material, toplar və avadanlıq sahəyə səpələnmişdi. Şərq Ordusu ciddi bir düşmən hücumuna məruz qalmadan, kəşfiyyatsızlıq və məlumatsızlıq səbəbindən, “gəlir, gedir” xəbərləri arasında çaşqınlıq içində idi və nəhayət tamamilə dağıldı”.*
Nihad bəy davam edir və Bolqar ordusunun taktiki səhvlərini də belə izah edir:
*“Bolqar ordusuna gəlincə, döyüş başdan sona qədər onlar tərəfindən də uğurla idarə edilməmişdi və vəziyyətə hakim ola bilməyərək təsadüfi döyüşlər aparılmışdı”.*

*E.* O dövrdə Osmanlı ordusunu təlim keçirməyə çalışan Alman zabitlər də müşahidəçi kimi Osmanlı ordusunun təşkilat komissiyası ilə birlikdə idilər. Mahmud Muxtar Paşanın qərargahında xidmət edən Alman Minbaşı Hocvekter, Vizedən Pınarhasara, yəni cəbhəyə doğru yollanır. Minbaşı, vəzifəsi ilə getdiyi İstanbuldan qayıdır. Xatirələrində o fəlakətli dağılış səhnəsini belə təsvir edir:

*"Təxminən min metr irəlidə bizə doğru gələn çox geniş qaraltılar görürük. Öküzləri sürən arabacı daha irəli getmək istəmir. Gecə vaxtı bir polis əsgərinə atımı verərək Çərkəz kənd istiqamətinə göndərmişdim ki, geridə qalmış və Muxtar Paşa tərəfindən telefonla irəli çəkilməsi xahiş edilən bir sursat karvanını gətirsin. Buna görə də atsız idim və arabanın üstündə otururdum. Vəziyyət aydın idi: fövqəladə bir şeylər baş verirdi. Amma nə olduğunu soruşanda hamı qışqırır, səslər bir-birinə qarışırdı. Əsgərlərimizin hamısı qaçmışdı, arabaçı geri döndü. Bu ən düzgün hərəkət idi, çünki bu palçıqlı yollarda geri qaçan kütlələrin arasına girə bilməzdik. Beləcə təxminən bir saat onlarla birlikdə sürükləndik, minlərlə adam yanımızdan keçdi. Bir arabaçının canını qurtarmaq üçün necə çabaladığını ilk dəfə görürdüm. Mənimlə olan süvari yüzbaşısı bunu görmürdü, səsimi ona çatdıra bilmirdim, gurultudan eşidilmirdi. Nəhayət, arabaçım da qaçdı. Əsgərlər yüngülləşmək üçün tüfənglərini arabama qoyurdular, heç olmasa yerə atmaq istəmirdilər. Öküzlər palçığın içində arabəni öz-özünə çəkirdilər. Bir çaya çatdıq. İzdiham dərin suyun üzərindəki tək taxta körpünün qarşısında yığılmışdı, hamı bir-birini sağa-sola itələyib qabağa keçmək istəyirdi, dəhşətli bir qarışıqlıq yaranmışdı. Mənim öküzlərim birbaşa çaya girdi, onlara istiqamət verə bilmədim. Arabadan tullandım, bu vaxt araba da aşdı, digərləri də dayandı. Süvari yüzbaşısı canını qurtarmaq üçün qaçdı. Yanımda qalması üçün ona qışqırıram, amma o, "qalsam nə olacaq?" deyə cavab verir. İndi mən, heyvanlaşmış halda qaçan insanların arasında, palçığın ortasında tərk edilmiş vəziyyətdəyəm. Zabitlərə və əsgərlərə paşalarının əşyalarını götürmələri üçün yalvarıram, amma heç kim məni dinləmir. Bir əsgərin qaçmaq üçün bir saka (su) arabasından balaca, dəyərsiz, zəif bir heyvanı açıb apardığını gördüm. Dərhal ağlıma bir fikir gəldi: əsgərdən atı istədim. Mən yüyənlərdən yapışanda məni sinəmdən itələdi. Ona əşyaları aparmaq üçün köməyə ehtiyacım olduğunu anlatdım. Amma canı təhlükədə olduğu üçün bunu anlaya bilməzdi. Bir məcidiyyə, iki türk lirəsi verdim, onda heyvanı verdi. O qədər islanmış və üşümüşdüm ki, güclə minə bildim. Bir əsgər özü minmək üçün qəfildən məni atdan çəkməyə başlayanda, yəqin ki, artıq yarım saatlıq yol getmişdim. Bu arada qılıncımı da çəkib aldı. Təəssüf ki, tapancam da daha əvvəl itmişdi. Bir saatın içində Saraya çatdım. Oradakı jandarmdan kömək görəcəyimi ummuşdum. Hamı qaçmışdı, artıq heç nə edə bilməzdim. Kütləvi fərarilik davam edirdi. Hər şeyin itirildiyini görürdüm. 1-ci Korpusun bir hissəsi də buradan keçirdi. Axşam oldu, artıq özümü düşünməli idim. Yəhərsiz atla yoluma davam edib Çərkəz kənd şosesinə çatdım. Müharibə qorxusunu yaxından tanıyırdım. Sanki aşmaq istəyirmiş kimi bir əsgər önümdə yerə yıxıldı, sağa-sola bir az diyirləndi. Məlum oldu ki, ölü imiş artıq yük sayıldıqları və canlıların qaçıb qurtulmasına mane olduqları üçün ölülər arabadan atılırdı. Qabarmış çayın soyuq, sarı suyuna göbəyə qədər girmək lazım gəlirdi. Qışqıra-qışqıra qaçan yerli əhali kilometrlərlə uzanan karvanlar təşkil edirdi. Saatlar keçdi, gecə oldu və yağış hələ də dəhşətli yağırdı”.*

## İstinadlar