open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saksoniya ördəyi

**Saksoniya ördəyi**  ()— Ördəklər fəsiləsinə aid ev quşu növü. 
## Ümumi məlumat
Saksoniya ördəyi Almaniyanın mənşəli ev ördəyi cinsidir. Bu cins 1930-cu illərdə Saksoniyada yetişdirilmişdir, lakin İkinci Dünya müharibəsi səbəbilə yalnız 1957-ci ildə rəsmi tanınmışdır.

Saksoniya ördəyi 1930-cu illərdə Saksoniya Azad Dövlətinin Xemnits şəhərində Albert Franz tərəfindən Alman Pekin, Mavi Pomeraniya və Ruan ördəklərinin çarpaz yetişdirilməsi nəticəsində yaradılmışdır. Bu cins ilk dəfə 1934-cü ildə Xemnits-Altendorf sərgisində nümayiş etdirilmişdir. İkinci Dünya müharibəsi zamanı orijinal quşların demək olar ki, hamısı itirilmişdir. Müharibədən sonra Franz qalan quşlardan yenidən yetişdirməyə başlamışdır.

Saksoniya ördəyi 1957-ci ildə Şərqi Almaniyada, 1958-ci ildə isə Qərbi Almaniyada rəsmi tanınmışdır.&hairsp; Bu cins 1965-ci ildə İsveçrəyə, 1968-ci ildə isə Fransaya aparılmışdır. Saksoniya ördəyi 1982-ci ildə Birləşmiş Krallıqda tanınmışdır. 1984-cü ildə David Holderread tərəfindən ABŞ-a idxal edilmişdir və 2000-ci ildə Amerikan Quşçuluq Assosiasiyasının Mükəmməllik Standartı-na daxil edilmişdir.

2013-cü ildə Almaniyada ümumi sayı 1173 fərd olmuşdur. Şimali Amerikada bu cins Amerikan Heyvandarlıq Növləri Qoruma Təşkilatı tərəfindən "təhlükə altında" kimi qeydə alınmışdır.

## Xüsusiyyətləri
Saksoniya ördəyi ağır bir cinsdir. Erkəklərin çəkisi təxminən 3,5 kq, dişilər isə 3,0 kq çəkiyə malikdir. Bu cins əzələli və sıx lələklərə malikdir. Fiziki olaraq Saksoniya ördəyi Silver Appleyard cinsinə bənzəyir. Başı oval və orta böyüklükdədir. Saksoniya ördəyinin dərin və geniş döşü var, bu da quşun belində genişlənir və quyruğa doğru uzanır. Qarın hissəsi geniş və dolğundur, sərgi tipli Ruen ördəklərində görünən kəllik inkişafı yoxdur. Bədən üfüqi ilə təxminən 25° bucaq altında daşınır.

Saksoniya ördəyinin yalnız bir rəng növü var, açıq mavi yaşılbaş. Erkəklərin boz-mavi başı, ağ boyun halqası və qırmızı və ya şabalıd rəngli döş lələkləri var. Dişilər isə zəngin, açıq bej rəngindədir və üzlərində hər tərəfdə iki ağ zolaq var, biri göz üstündə, digəri isə gözdən dimdiyə doğru. Həm erkək, həm də dişi fərdlərin sarımtıl dimdiyi və narıncı ayaqları var, lakin standart tünd sarı rəngi tələb edir.

Saksoniya ördəyi yaxşı qidalanır&hairsp;və yetişdirilməsi asandır.

Saksoniya ördəyi iki məqsədli bir cinsdir, həm yumurta, həm də ət istehsalı üçün yetişdirilir. Dişi ördəklər ildə təxminən 80 və ya 100 yumurta verir. Yumurtalar ağ rənglidir və hər birinin çəkisi təxminən 80 qramdır.
## Qalereya

Fayl:PEO100 0899 Kopfstudie der Sachsenenten.jpg|Erkək də dişi Saksoniya ördəyi
Eier Sachsenenten blau-gelb Brala 08.05.2016 11-46-32 08.05.2016 11-46-32.2016 11-46-32.jpg|Yumurtaları


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kampbell ördəyi

**Kampbell ördəyi** və ya **Xaki Kampbell** ()— Ördəklər fəsiləsinə aid ev quşu növü. 
## Ümumi məlumat
Kampbell ördəyi Böyük Britaniya mənşəli ev ördəyi cinsidir. Bu cins XX əsrin əvvəllərində İngiltərənin Qlosterşir şəhərinin Uley bölgəsində yetişdirilmişdir. 1898-ci ildə ictimaiyyətə təqdim edilmiş, Haki rəngli növü isə 1901-ci ildə tanıdılmışdır.

Adel Kampbell adlı xanım 1887-ci ildə quşçuluqla məşğul olmağa başlamış və daha sonra yüksək yumurta verimi olan bir Hind qaçış ördəyi almışdır. Bu ördək Kampbell ördəklərinin yaradılmasının əsasını təşkil etmişdir. Adel Kampbell öz sözlərində bildirir ki, "Onları yaratmaq üçün Ruan, Hind qaçış ördəyi və Vəhşi ördəyin müxtəlif cütləşmələrindən istifadə edilmişdir". Nəticədə yüksək yumurta verimi olan ördəklər əldə edilmişdir. Kampbell cinsi 1898-ci ildə ictimaiyyətə təqdim edilmişdir. Daha cəlbedici bej rəngli ördək yaratmaq cəhdi ilə Adel Kampbell əlavə çarpaz cütləşmələr etmişdir. 1901-ci ilin yanvar ayında ictimaiyyətə təqdim edilən yeni rəngli növ, Adel Kampbellə Britaniya ordusunun formasını xatırlatdığı üçün bu yeni rəng formasına Haki Campbell ördəyi adı verilmişdir.

## Xüsusiyyətləri
Kampbell ördəkləri üç rəng növündə ola bilər, haki, tünd və ağ. Onlar Yaşılbaş, Ruan və Hind qaçış ördəklərinin çarpaz cütləşməsi nəticəsində yetişdirilmişdir. Haki Kampbell erkəkləri əsasən haki rəngindədir, başı isə tünd rəngdədir və yaşılbaş ördəklərdə olan ağ boyun halqası yoxdur. Haki Kampbell dişiləri isə bədənin tamamını örtən xaki rəngli lələklərə malikdir.

Kampbell ördəklərinin yumurta istehsalı ən effektiv yumurta verən toyuq növlərini belə üstələyir. Bu cins ildə orta hesabla 300 yumurta verir. Mülayim bir "ördək şüurlu" mühitdə saxlandıqda həftədə olduqca çox sayda yumurta verirlər.

Kampbell ördəkləri təxminən 7 aylıq olanda yetkinlik yaşına çatır. Kampbell ördəkləri nadir hallarda başqa ördəklərin balalarını çıxarır, lakin çox əlverişli şəraitdə böyük bala qruplarını birlikdə çıxara bilirlər. Bu cinsdə yüksək yumurta verimi üçün çoxalma instinkti seçici şəkildə zəiflədilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kall ördəyi

**Kall ördəyi** — Ördəklər fəsiləsinə aid ev quşu növü. 
## Ümumi məlumat
Kall ördəyi kiçik ev ördəyi cinsinin tarixi bir növüdür. Bu cinsin mənşəyi Niderlandda yaranmışdır və onun ilk təsvirləri XVII əsrdən qalmışdır. Kall ördəyi digər ördək növlərinə bənzəyir, lakin onlardan daha kiçikdir, yumru başı və çox qısa dimdiyi var. Dişi ördəklər çox danışqan və səsli olur, uzaqdan eşidilən kəskin və yüksək səsli çağırışa malikdirlər.

Keçmişdə Kall ördəkləri vəhşi ördəkləri tələyə cəlb etmək üçün "tələ ördəyi" kimi istifadə edilirdi.

Bu cinsin ilk qeydləri Niderlanddan olub, burada onlar "tələ ördəyi" kimi istifadə edilirdi. Yüksək səsli və fərqli çağırışları digər ördəkləri tələyə cəlb etmək üçün istifadə edilirdi. Daha sonra ovçular Kall ördəklərini digər ördək növlərini ov məsafəsinə cəlb etmək üçün bağlayırdılar. Bu cinsin ilk növbədə Uzaq Şərqdən gəldiyi güman edilsə də, Niderlanda necə gətirildiyinə dair heç bir qeyd yoxdur. Digər bantam ördək növlərinin XVII əsrdə Niderlanda idxal edildiyi məlumdur və Van Gink 1932-ci ildə "*The Feathered World"də yazır ki, "Hollandiya kapitanlarının Yaponiyadan idxal etməsi ehtimalı var. Xüsusən də Kall ördəyinin tipi adi [[Avropa]] ördək tipindən çox fərqlidir və onlar bu qədər saf növ kimi yetişdirildiyinə görə çox qədim bir cins olmalıdır*."
Kall ördəyi 1850-ci illərdə Britaniya adalarına gətirilmişdir.

## Xüsusiyyətləri
Kall ördəkləri kiçik ördəklərdir, çəkisi təxminən 800 qramdır, erkəklər 100 qram daha ağır, dişilər isə 100 qram daha yüngül ola bilər. Niderlandda təxminən iyirmi rəng növü tanınır. Böyük Britaniyada "British Waterfowl Association" və "Poultry Club of Great Britain" tərəfindən də təxminən eyni sayda rəng növü tanınır. ABŞ-da boz və ağ rəngli növlər 1874-cü ildə Amerikan Quşçuluq Assosiasiyasının ilk Mükəmməllik Standartı-na daxil edilmişdir. 1977-2007-ci illər arasında altı digər rəng növü əlavə edilmişdir.

## Avstraliya Kall ördəyi
2011-ci ildə nəşr olunan Avstraliya Quşçuluq Standartlarının ikinci nəşrində Avstraliya Kall ördəyi Avropa Call ördəyindən fərqli bir cins kimi təsvir edilmişdir. Bu cinsin lələk rəngləri fərqlidir və bədən ölçüsü bir qədər daha böyükdür. Bu cinsin Cənubi Avstraliyada ev yaşılbaş ördəklərində mutasiya nəticəsində yaranması iddia edilir.
## Qalereya

Fayl:Cute little call duck.jpg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Histrionicus histrionicus

**Histrionicus histrionicus** — Ördəklər fəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Histrionicus histrionicus kiçik dəniz ördəyidir. Növün elmi adı latınca "histrio" sözündən gəlir, mənası "aktyor" deməkdir. Digər adlarına rəngli ördək, totem dirəyi ördəyi, qaya ördəyi, buzlaq ördəyi, dağ ördəyi, ağgöz dalğıc, cırıldaqçı, lordlar və xanımlar və mavi zolaq daxildir.

1747-ci ildə ingilis təbiətşünası Corc Edvards "A Natural History of Uncommon Birds" əsərinin ikinci cildində Histrionicus histrionicusun təsvirini və şəklini daxil etdi. O, ingilis dilində "The Dusky and Spotted Duck"  adını istifadə etdi. Edvards özünün əl ilə rənglənmiş oyma şəklini Şərqi Kanadanın Nyufaundlendindən Londona gətirilmiş qorunmuş nümunə əsasında hazırlamışdı. 1758-ci ildə isveçli təbiətşünas Karl Linnaeus "Systema Naturae" əsərinin onuncu nəşrini yeniləyərkən harlequin ördəyini ördəklər, qazlar və qu quşları ilə birlikdə Anas cinsinə daxil etdi.

## Təsviri
Yetkin erkək fərdlərin rəngli və mürəkkəb lələk naxışları var. Baş və boyun tünd boz-mavi rəngdədir, gözün qabağında böyük ağ aypara işarəsi var, bu işarə kəkiyinə qədər uzanır, gözün arxasında kiçik yumru nöqtə və boyunun yan tərəfində daha böyük oval ləkə var. Başın üstündən keçən qara bir zolaq var, hər iki tərəfdə qəhvəyi ləkələr var. Qara haşiyəli ağ yaxalıq başı döşdən ayırır. Bədən əsasən daha açıq boz-mavi rəngdədir, yan tərəfləri qəhvəyidir. Qara haşiyəli ağ zolaq döşü şaquli olaraq yan tərəflərdən ayırır. Quyruq qara, uzun və itidir. Qanad güzgüsü metalik mavi rəngdədir. Daxili ikinci dərəcəli lələklər ağdır və qatlandıqda bel üzərində ağ işarələr yaradır. Dimdik boz-mavi, gözlər isə qırmızımtıldır.
## Qalereya

Fayl:Hen Harlequin duck (Histrionicus histrionicus) sitting on a rock in the Barnegat Inlet, New Jersey, USA.jpg
Fayl:Histrionicus histrionicus drake Barnegat (cropped).jpg
Fayl:Harlequin ducks.jpg
Fayl:Histrionicus histrionicus MWNH 1024.JPG


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Toughest of Birds, Dressed Up as a Clown article at Smithsonian Migratory Bird Center
* Harlequin Duck Species Account – Cornell Lab of Ornithology
* Harlequin Duck - ''Histrionicus histrionicus''  - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* eNature.com – Harlequin Duck
* Harlequin Duck Population Monitoring in the Strait of Georgia, British Columbia
* Harlequin Duck, Histrionicus histrionicus 
* Harlequin Duck: Wildlife Notebook Series from Alaska Department of Fish and Game
Hind qaçış ördəyi

**Hind qaçış ördəyi** — Ördəklər fəsiləsinə aid ev quşu növü. 
## Ümumi məlumat
Ev ördəyi növü olan Hind qaçış ördəyi pinqvinlər kimi dik dayanır və yeriş zamanı yan-yana əyilərək yeriyirlər. Bu ördəklər İndoneziyanın Lombok, Yava və Bali adalarında yetişdirilmişdir. Bu ördəklər uçmur və nadir hallarda yuva qurub öz yumurtalarını inkubasiya edirlər. Onlar əsasən qaçır və ya gəzir, tez-tez yumurtalarını olduqları yerdə buraxırlar. Yumurta istehsalı ildə 173-dən çox yumurta ilə ölçülmüşdür, daha yüksək rəqəmlər də iddia edilsə də, etibarlı dəlillər olmadan bu rəqəmlər təsdiqlənmir. Bu cins Qərb ölkələrinə XIX əsrdə gətirilmişdir və o vaxtdan bəri müxtəlif rənglərdə yetişdirilmişdir.

Hind qaçış ördəklərinin çəkisi 1,4 ilə 2,3 kq arasında dəyişir. Boyları kiçik dişilərdə 50 sm, daha uzun erkəklərdə isə təxminən 76 sm arasında dəyişir. Dik duruş, digər ev ördəyi növlərindən fərqli olaraq, onların çanaq qurşağının quyruğa daha yaxın olması ilə əlaqədardır. Bu quruluş xüsusiyyəti onların digər ördək növləri kimi yan-yan yerinə yeriməsinə və ya qaçmasına imkan verir, onlar uçmur. Hind qaçış ördəklərinin uzun, pazşəkilli başı var. Dimdik başla hamar şəkildə birləşir və dimdiyin ucundan kəllənin arxasına qədər mümkün qədər düz olur. Baş, digər ördək növlərinə nisbətən daha yastıdır. Bu effekt onlara dinamik bir görünüş verir, bu da cinsin xüsusiyyətidir. Gözlər başın yuxarı hissəsində yerləşir. Hind qaçış ördəklərinin uzun və incə boyunları var ki, bu da bədənlə hamar şəkildə birləşir. Bədən uzun, incə, lakin yumru görünüşlüdür.

Bu cins yüksək yumurta istehsalı ilə tanınır, lakin bu barədə təxminlər geniş şəkildə dəyişir. "The Livestock Conservancy" ildə "250-dən çox yumurta" rəqəmini göstərir, lakin bu rəqəm dəlillərlə dəstəklənmir. 1912-1914-cü illərdə Amerika yetişdiriciləri tərəfindən fərdi ördəklərin ildə 300-ə qədər yumurta verdiyi iddia edilmişdir. 2021-ci ildə Buxarest Kənd Təsərrüfatı və Baytarlıq Elmləri Universitetində yetişdirilən Hind qaçış ördəklərinin orta hesabla ildə 173,74 yumurta verdiyi qeyd edilmişdir. Bu rəqəm Kampbell ördəyi üçün 189,77 və Pekin ördəyi üçün 120,42 olaraq ölçülmüşdür.

Hind qaçış ördəkləri Şərqi Hindistan arxipelaqından (İndoneziya) olan evcil su quşlarıdır. Onların təsvirləri təxminən 1000-ci ildən Yava adasındakı daş heykəllərdə tapılmışdır. 1856-cı ildə təbiətşünas Alfred Russel "Wallace The Malay Archipelago" əsərində İndoneziyanın Lombok adasındakı ördəklərin "pingvinlər kimi dik yeridiyini" qeyd etmişdir.

## Qalereya

Fayl:Ducks (6337601928).jpg
Fayl:Penggembala Bebek (detail).jpg
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Eenden in een sawa TMnr 60032098 (cropped).jpg
File:Indian runner ducks.JPG
File:Tunnel of ducks.jpg


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*  
*  
*  
* 
* 

## Xarici keçidlər
Spatula cyanoptera

**Spatula cyanoptera** — Ördəklər fəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Spatula cyanoptera Şimali və Cənubi Amerikanın qərb hissəsində rast gəlinən ördək növüdür. Bu kiçik bir fitçalanma ördəyidir, erkəkləri parlaq qırmızımtıl lələklərə, dişiləri isə daha solğun qəhvəyi lələklərə malikdir. Bataqlıqlarda və göllərdə yaşayır və əsasən bitkilərlə qidalanır.

Yetkin erkək fərdlərin başı və bədəni darçını-qırmızı rəngdədir, beli qəhvəyi, gözləri qırmızı və dimdiyi tünd rəngdədir. Yetkin dişi fərdlərin bədəni ləkəli qəhvəyi, başı açıq qəhvəyi, gözləri qəhvəyi və dimdiyi boz rəngdədir. Dişi maviqanad ördəyinə çox bənzəyir, lakin ümumi rəngi daha zəngindir, göz ətrafı və göz xətti daha az müəyyəndir. Dimdiyi daha uzun və daha enlidir. Cavan erkək fərdlər dişi darçını ördək və ya maviqanad ördəyinə bənzəyir, lakin gözləri qırmızıdır. Uzunluqları 41 sm, qanad aralığı 560 mm və çəkisi 400 qramdır. İldə iki dəfə lələk dəyişir və ilk ilində üçüncü lələk dəyişməsi baş verir.

Onların çoxalma mühiti ABŞ-nin qərbində və Kanadanın cənub-qərbində yerləşən bataqlıqlar və göllərdir. ABŞ-nin şərq sahillərinə nadir hallarda səfər edirlər. Bir cavan erkək ördək Ontario ştatının Grimsbi şəhərində müşahidə edilmiş və qərbi Kanada xaricində nadir olması səbəbilə turistlərin diqqətini cəlb etmişdir. Darçını ördək adətən hər il yeni cütlük seçir. Onlar köçəridir və əsasən Cənubi Amerikanın şimalında və Karib hövzəsində qışlayır, adətən maviqanad ördək qədər uzağa köç etmirlər. Bəziləri Kaliforniya və cənub-qərb Arizonada qışlayır. Cənubi Amerikanın And dağlarında darçını ördəyin iki yarımnövü yaşayır. Kiçik ölçülü "S. c. cyanoptera" yarımnövü Perunun sahilində və cənubi Argentinada dəniz səviyyəsindən aşağı yüksəkliklərdə (
File:Anas cyanoptera1.jpg|DişiSpatula cyanoptera
File:Cinnamon Teal Pair.jpg|Erkək və dişi Spatula cyanoptera
File:Cinnamon Teal male RWD2.jpg|Erkək Spatula cyanoptera
File:Anas cyanoptera 2.jpg|Suda üzən Spatula cyanoptera


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tarentola angustimentalis

**Tarentola angustimentalis** (*Şərqi Kanar gekonu* və ya *Kanar divar gekonu*) — "Phyllodactylidae" fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü. Bu növ Kanar adalarının şərq hissəsinə endemikdir. Onun təbii yaşayış mühitlərinə mülayım kolluqlar, Aralıq dənizi tipli kolluqlu bitkilər, qayalıq ərazilər, qayalıq sahillər, qumlu sahillər, mərcanlı bataqlıqlar, əkin sahələri, otlaqlar, plantasiyalar, kənd bağları və şəhər əraziləri daxildir.

## Təsvir

"Tarentola angustimentalis" burnunun ucundan kloakaya qədər təxminən 8 sm (3 düym) uzunluğa qədər böyüyə bilir və quyruğu da oxşar uzunluqdadır. Bu, möhkəm və dolğun bir gekondur, başı və bədəni dorsaldan yastıdır, qısa yanlara doğru uzanan ayaqları var və ümumi görünüşünə görə Mavr gekonuna bənzəyir. Ayaqlarının barmaqlarında yapışqanlı pərdələr var və bunlar ən geniş hissədədir. Hər ayağın üçüncü və dördüncü barmaqlarında güclü dırnaqlar var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mareca sibilatrix

**Mareca sibilatrix** — Ördəklər fəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Mareca sibilatrix bədən uzunluğu 46–56 sm (18–22 düym), qanadları arası məsafəsi isə 75–86 sm (30–34 düym) arasındadır. Qanad uzunluğu təxminən 25 sm (9,8 düym), çəkisi isə təxminən 800 qram (28 unsiya) təşkil edir.
Bu quşun başında parlaq yaşıl-mavi rəngli başlıq və qara uclu mavi-boz rəngli dimdiyi var. Yanaqları və alnı ağ, gözləri tünd qəhvəyi rəngdədir və ağ qulaq ləkəsi var. Boynu və başın arxa hissəsi qara rəngdədir. Sinəsi qara və ağ zolaqlı, qanad lələkləri isə boz və ağ rəngdədir. Erkəklərin yan tərəfləri pas rəngində, dişilərin isə açıq qəhvəyi rəngdədir. Ayaqları və pəncələri boz rəngdədir.
Bu ördək növündə cinsi dimorfizm nisbətən zəifdir. Erkəklər adətən bir qədər böyük və ağır olur, lələkləri daha parlaq və başlığın parıltısı daha güclüdür. Bu xüsusiyyətlərdən başqa, iki cinsi fərqləndirmək çətin ola bilər. Cavan fərdlər yetkin quşlara bənzəyir, lakin yan tərəflərindəki pas rəngi zəifdir və ya tamamilə yoxdur.

## Yayılması və yaşayış mühiti
Bu ördək Cənubi Amerikanın cənub hissəsində, şirin su göllərində, bataqlıqlarda, dayaz laqunlarda və yavaş axan çaylarda yaşayır. Səyyah fərdlər Cənubi Corciya, Cənubi Orkney və Cənubi Şetland adalarında müşahidə edilmişdir.
Əsasən Argentina, Uruqvay və Çilidə çoxalır. Çoxalma ərazisinin şimal sərhədi Argentinada 36°Cənub enliyi, Çilidə isə 40°Cənub enliyində yerləşir. Folklend adalarında da seyrək halda çoxalır. Qışda cənub-şərqi Braziliyaya miqrasiya edir.

Mareca sibilatrix yaşayış mühitindən asılı olaraq müxtəlif davranışlar nümayiş etdirir. Omnivordur, əsasən su bitkiləri və otlarla, bəzən isə sahil yosunları ilə qidalanır.
Bu monoqam növ cənub yarımkürəsində yaz aylarında, sentyabr və dekabr arasında çoxalır. Cütlüklər çox kiçik çoxalma ərazilərində yaşayır və yuvalarını otların arasında və ya kolların altında qurur. Dişi 8–10 ağ və ya krem rəngli yumurta qoyur. Təxminən 24–25 günlük inkubasiya müddətindən sonra balalar yumurtadan çıxır. Ata fərd balaların böyüdülməsində kömək edir, lakin balalar tük döşəndikdən sonra ailəni tərk edir. Qapalı şəraitdə Filippin ördəyi (Anas luzonica) ilə hibridləri qeydə alınıb.
## Qalereya

File:Chiole Wigeon.JPG|Dişi
File:Chiloe wigeon 2.jpg
File:Anas sibilatrix -Puerto Natales, Patagonia, Chile -family-8 (1).jpg
File:Zürich - Seefeld - Zürichhorn IMG 8475.JPG
File:Mareca sibilatrix MHNT.ZOO.2010.11.32.5.jpg


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Kolbe, Hartmut; *The Ducks of the World*, Ulmer Verlag 1999, 
* Woods, A, Woods, R: *Atlas of Breeding Birds of the Falkland Islands*, Anthony Nelson, Shorpshire 1997, 

## Xarici keçidlər

* Anas sibilatrix videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* Sea World
Acanthodactylus erythrurus

**Acanthodactylus erythrurus** (*Tikanayaqlı kərtənkələ*) — "Lacertidae" fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü. Bu növ şimal-qərbi Afrika və Pireney yarımadasına endemikdir. "Lacertidae" fəsiləsinin ən sürətli üzvü hesab olunur. Onun ümumi adı, arxa ayaqlarının barmaqlarında daraq kimi düzülmüş tikanlara istinad edir.

## Təsvir
"Acanthodactylus erythrurus"un rəngi və ləkələrinin naxışı son dərəcə dəyişkəndir. Nəticə etibarilə, zooloqlar zaman-zaman bu cür dəyişiklikləri ayrı növlər kimi təsnif etmişlər. "Acanthodactylus erythrurus" orta ölçülü bir kərtənkələdir və maksimum ölçüsü 227 mm-dir. Onun ikinci və üçüncü supraokulyarları uzundur, birinci və dördüncü isə parçalıdır. Supraokulyar və supraciliar bölgələr arasında bir və ya iki sıra qranul pulcuqlar var. Böyük başı və yumru və ya iti burun hissəsi var. Güclü bədənə malikdir, lakin Keyp Ririn şimalındakı Atlantik sahil ərazilərində digər populyasiyalara nisbətən daha incə quruluşa malikdir. "Lineomaculatus" yarımnövündə dorsal pulcuqlar çox incədir, lakin kərtənkələ populyasiyasının digər hissələrində, xüsusilə ön bölgədə, dorsal pulcuqlar o qədər də incə deyil.

## Həmçinin bax
* Acanthodactylus boskianus

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Iberolacerta aranica

**Iberolacerta aranica** (*Aran qaya kərtənkələsi*) — "Lacertidae" fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü.

## Təsvir

"Iberolacerta aranica" orta ölçülü bir kərtənkələdir. Erkəklər quyruq daxil olmaqla 62 mm (2.4 düym), dişilər isə 67 mm (2.6 düym) uzunluğa qədər böyüyə bilir. Arxa hissəsi boz rəngdədir, bəzən qəhvəyi və ya zeytun rəngli ola bilir. Bəzi erkəklərin arxa hissəsi parlaq metalik yaşıl rəngdədir. Bəzən arxa hissənin ortasında incə tünd bir xətt görünə bilər. Arxa hissənin hər iki tərəfində tünd ləkələrdən ibarət bir xətt uzanır və bəzən quyruğa qədər davam edir. Bədənin ön yarısında arxa və yan tərəflər arasında sərhəddə iki qeyri-müntəzəm kənarlı, açıq rəngli uzununa zolaq inkişaf etmişdir. Hər yan tərəfdə geniş, tünd qəhvəyi və ya qara rəngli bir zolaq şəqqədən quyruğun yaxın hissəsinə qədər uzanır. Alt tərəfi ağ rəngdədir, lakin işıqdan asılı olaraq zəif mavi və ya yaşıl rəngli ola bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Anas castanea

**Anas castanea** — Ördəklər fəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Anas castanea Avstraliya üçün endemikdir. Bu növ 1974-cü il "Milli Parklar və Vəhşi Təbiət Qanunu" ilə qorunur.

Anas castanea 1838-ci ildə ingilis təbiətşünası Tomas Kempbell Eyton tərəfindən "Mareca castanea" binominal adı ilə təsvir edilmişdir. Növün xüsusi epiteti olan "castanea" latın dilində "şabalıdı rəngli" və ya "şabalıdı-qəhvəyi" mənasını verən "castaneus" sözündən götürülmüşdür.

Ağacdələnlər, qazlar və qu quşlarını özündə cəmləşdirən "Anatidae" fəsiləsinə aid mitoxondrial DNT ardıcıllıqlarını müqayisə edən geniş molekulyar filogenetik tədqiqat göstərdi ki, şabalıdı fitçalan İndoneziyaya endemik olan Sunda fitçalanı (Anas gibberifrons) ilə qohum növdür.

Anas castanea boz fitçalandan daha tünd və bir qədər böyük ölçüdədir. Erkək fərdlərin başı fərqli yaşıl rəngdədir və bədəni xallı qəhvəyi rəngdədir. Dişi fərdlərin başı qəhvəyi, bədəni isə xallı qəhvəyi rəngdədir. Dişi fərdlər görünüş etibarilə boz fitçalana demək olar ki, bənzəyir. Dişi şabalıdı fitçalan yüksək səslə, tez-tez təkrarlanan "gülüş" kimi səslənən 9 və ya daha çox "vak-vak" səsi çıxarır.

Anas castanea monoqam cütlüklər əmələ gətirir və çoxalma mövsümündən kənarda da birgə qalırlar. Yuva yerini qoruyur və balalar çıxdıqdan sonra onlara qayğı göstərirlər. Yuvalar adətən su üzərində, təxminən 6-10 metr yüksəklikdə ağac oyuqlarında yerləşir. Bəzən yuvalar su yaxınlığındakı ot dəstələri arasında yerdə də qurula bilər. Balalar bir gün ərzində yumurtadan çıxır və üzməyə və yeriməyə hazır olur.

## Qalereya

Female Chestnut Teal duck.jpg|Dişi
Kastanienente Anas castanea 0505261.jpg
Kastanienente Anas castanea 0505262 Ausschnitt.jpg
Kastanienente Anas castanea weibchen 0505261.jpg
Chestnut Teal 1.jpg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
American Birding Association

**Amerika Quşçuluq Assosiasiyası** () — 1969-cu ildə əsası qoyulmuş, Kanada və ABŞ-də istirahət məqsədilə quşçuluqla məşğul olan qeyri-kommersiya təşkilatıdır. O, "Şimali Amerikada ciddi quşçuluq üçün standart daşıyıcı" adlanır.

## İstinadlar
Iberolacerta bonnali

**Iberolacerta bonnali** (*Pireney qaya kərtənkələsi*) — Lacertidae fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü. Bu növ Pireney dağlarına endemikdir və yalnız yüksək yüksəkliklərdə yaşayır, yalnız yay aylarında fəal olur.

## Təsvir

Pireney qaya kərtənkələsinin burundan kloakaya qədər olan uzunluğu (SVL) 6 sm-ə (2.4 düym) qədər böyüyür, quyruğu isə təxminən SVL-nin iki qatıdır. Arxa hissəsi boz-qəhvəyi rəngdədir, bəzən tünd işarələrlə incə şəkildə naxışlanır, lakin əhəmiyyətli zolaqlar yoxdur. Yan tərəflər tünd rəngdədir, bəzən zəif açıq rəngli naxışlar ola bilər. Alt tərəfi ağ, boz və ya yaşıl rənglidir.

## Coğrafi yayılması və yaşayış mühiti

Pireney qaya kərtənkələsi Fransa və İspaniyada Pireney dağlarında 1,700 ilə 3,000 metr (5,600 ilə 9,800 fut) yüksəkliklərdə tapılır. Onun təbii yaşayış mühitləri əhəng daşı, şist və slanets ərazilərindəki qayalıq qayalar və daşlı yamaclarıdır. Tez-tez alp çəmənliklərinə yaxın qayalarda və dağ çayları və buzlaq gölləri yaxınlığında tapılır. Yalnız yay aylarında qısa bir müddət ərzində fəal olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Feliks Novikov

**Feliks Aronoviç Novikov** (; ) — sovet və rus memarı, pedaqoq, memarlıq nəzəriyyəçisi. RSFSR-in memarlıq sahəsində Dövlət Mükafatı laureatı (1967) və SSRİ Dövlət Mükafatı laureatı (1975). SSRİ-nin xalq memarı (1991), memarlıq elmləri doktoru, professor.

## Həyatı
1927-ci il avqustun 3-də Bakıda, yəhudi ailəsində anadan olub. Atası Aron Lvoviç Novikov (Fuks, 1898–1986), Baksovetin kommunal təsərrüfat şöbəsi müdirinin müavini və Bakıda iri-bloklu tikinti trestinin müdiri olub, 1935-ci ildə Moskvaya köçdükdən sonra "Qosqrajdanstroy" trestinin 2-ci kontorunun rəis müavini işləyib, 1938-ci ildə repressiyaya məruz qalıb, 5 il İTL cəzasına məhkum edilib. Anası isə dramaturq, nəsr yazıçısı, SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü olub, ərinin həbsi sonrası məcburi psixiatrik müalicə üçün həbsxana tipli Kazan xəstəxanasına göndərilib; böyük qardaşı Anton (Oktaviy, 1923–1941) 1941-ci ildə orduya çağırılıb və həmin il vəfat edib.

1930-cu ildə ailə Tiflisə, 1935-ci ildə isə Moskvaya köçüb, burada o, 1944-cü ildə Moskva Memarlıq İnstitutuna daxil olub və 1950-ci ildə təhsili fərqlənmə diplomu ilə bitirib. Lev Meleqi, Leonid Pavlov və İvan Sobolevin tələbəsi olub.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Рябушин А.* Феликс Новиков / Новые горизонты архитектурного творчества. 1970—1980-е годы.&nbsp;— М.: Стройиздат, 1990.&nbsp;— 327 с.&nbsp;— ISBN 5-274-00839-9.
* 
* *Новиков&nbsp;Ф.&nbsp;А.* Образы советской архитектуры.&nbsp;— Москва : Кучково поле Музеон, 2021.&nbsp;— 316 с., ил.&nbsp;— ISBN 978-5-907174-57-3.
* Berkovich, Gary. Reclaiming a History. Jewish Architects in Imperial Russia and the USSR. Volume 4. Modernized Socialist Realism: 1955—1991. Weimar und Rostock: Grunberg Verlag. 2022. С. 53. .
İvatsuki Ninqyo Muzeyi

– Yaponiyanın Saytama prefekturasının eyniadlı şəhərində, tarixi İvatsuki bölgəsində yerləşən muzey. İvatsuki bölgəsinin ninqyo (insan kuklaları) mədəniyyətinə həsr olunmuşdur. Muzey **Ninpaku** ləqəbi ilə tanınır.

## Tarixi
İvatsuki tarixən ninqyo istehsalına görə tanınmış yerlərdən biridir. Muzeyin tikilməsi ilk dəfə 1960-cı illərdə təklif olunsa da, yerli icma ilə fikir ayrılıqları üzündən layihə baş tutmamışdır. 19 noyabr 2017-ci ildə muzeyin tikintisinə start verilmişdir və tikintisi 1.867.320.000 yenə baş gəlmişdir. Muzey 22 fevral 2020-ci ildə açılmışdır. Yaponiyada kuklalara həsr olunmuş ilk ictimai muzeydir. Saytama şəhərində Dizayn–Tik (DB) metodu ilə tikilmiş tikili xüsusiyyətini daşıyır. 2025-ci ildə muzeyi ziyarət edənlərin sayı 200 mini keçmişdir.

## Ekspozisiya
Muzey binası birmərtəbəlidir və İvatsuki rayonunun keçmiş inzibati binasının ərazisində tikilmişdir. İvatsuki bölgəsinin ninqyo mədəniyyətinə və tarixinə həsr olunmuşdur. Muzeyin məqsədi ninqyo kuklalarını yığmaq, mühafizə etmək və tədqiqatını təşkil etməkdir. Muzeyin kolleksiyasına 5500-dən çox material daxildir. Burada XVIII əsrə aid olan Qoşo Ninqyo, hina kuklaları və döyüşçü ninqyoları sərgilənir. Muzey kolleksiyasının 70%-i kukla tədqiqatçısı və rəssam Tekiho Nişizavanın kolleksiyası əsasında formalaşmışdır. Muzeydə restavrasiya şöbəsi fəaliyyət göstərir və kuklaların bərpası ilə məşğul olur.

Muzeydə üç sərgi zalı, kolleksiya zalı, kafe, suvenir dükkanı yerləşir. Birinci sərgi zalında kuklaların hazırlanması prosesinə həsr olunmuşdur və burada alətlər sərgilənir. İkinci sərgi zalında kuklalar sərgilənir. Üçüncü sərgi zalı müvəqqəti sərgilər üçün nəzərdə tutulub və hər il 4 sərgiyə ev sahibliyi edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Gallotia stehlini

**Gallotia stehlini** (*Qran Kanariya nəhəng kərtənkələsi*) — "Lacertidae" fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü. Bu növə Kanar adalarında rast gəlinir.

## Etimologiya

Növün xüsusi adı olan "*stehlini*", İsveçrəli paleontoloq Hans Georq Stehlinin şərəfinə verilmişdir. Stehlin növün holotip nümunəsini toplamışdır.

## Təsvir

"G. stehlini" quyruq daxil olmaqla 80 sm (31 düym) uzunluğa qədər böyüyə bilir. Bu, "Lacertidae" fəsiləsinin ən iri reptillərindən biridir. Növ müxtəlif boz, qəhvəyi və qırmızı rənglərdə ola bilir. Dişilərdən fərqli olaraq, erkəklər iri yanaqlara, güclü başa və ümumilikdə daha böyük bədən kütləsinə malikdir.

## Coğrafi yayılması və yaşayış mühiti

"G. stehlini" İspaniyanın Kanar adalarından Qran-Kanariyaya endemikdir, lakin Fuerteventura adasına introduksiya edilmişdir.
"G. stehlini"nin təbii yaşayış mühitlərinə mülayım kolluqlar, Aralıq dənizi tipli kolluqlu bitkilər, qayalıq ərazilər, qayalıq sahillər və otlaqlar daxildir. Bu növ dəniz səviyyəsindən 1,850 metr (6,070 fut) yüksəkliyə qədər olan ərazilərdə tapıla bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
LVMH

**LVMH** (LVMH Moët Hennessy • Louis Vuitton S.A.) olaraq qısaldılmışdır, Fransız holdinq şirkəti və lüks mallar sənayesində dünyanın ən böyük şirkətlərindən biridir. Qrupa tanınmış brendlərə malik 60-a yaxın törəmə şirkət daxildir; bu şirkətlər çox vaxt ana şirkətdən asılı olmayaraq idarə olunur. Qrup şampan istehsalçısı Moët & Chandon və aparıcı konyak istehsalçısı Hennessy və nəhayət (1987) Louis Vuitton moda evi ilə birləşməsindən sonra yaradılmışdır.

Qrupun baş ofisi Parisdə yerləşir. Təxminən 77.000 işçisi var və Euronext birjasının CAC 40 indeksində qeyd olunub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Официальный сайт
Gallotia simonyi

**Gallotia simonyi** (*Simoni nəhəng kərtənkələsi*) — Kanar adalarından İerro adası və yaxınlıqdakı Roke Çiko de Salmor adacığına endemik olan iri bir divar kərtənkələsi növü.

## Təsvir
Bu növ çox möhkəm quruluşa malikdir. Burun açılışları rostral, birinci supralabial və postnasal ilə təmasdadır. Beş supralabial adətən subokulyardan əvvəl yerləşir. Böyük temporal pulcuqlar, sayları 25 ilə 81 arasında dəyişir. İki çox böyük supratemporal pulcuq var. Maseterik və timpanik pulcuqlar mövcuddur, lakin kiçikdir. Yaxalıq 10 ilə 17 pulcuqdan ibarətdir və dişlidir. 80–103 dorsal pulcuq var, kiçikdir və bədənin mərkəzində yerləşir. Ventral pulcuqlar demək olar ki, kvadrat formasındadır və 18–22 uzununa sırada yerləşir.

Yetkin fərdlər qara rəngdədir, ayaqları və quyruğu daha açıq rəngdədir, dodaqlar və temporal bölgədə bəzi açıq rəngli ləkələr var. Bədənin yan tərəflərində altı ilə səkkiz sarı ocelli var, bəzən altında ikinci bir sıra da ola bilər. Ocellilər erkəklərdə dişilərdən daha böyük və daha çoxdur. Qarın hissəsi tünd qəhvəyi rəngdədir, xarici ventral pulcuqlar və qarın hissəsinin arxa hissəsi bir qədər daha açıqdır. Submaksilyar qara rəngdədir, gular bölgəsində açıq ləkələr və uzununa tünd zolaqlar var. Cavan fərdlər yetkinlərdən daha açıq rəngdədir, arxa hissənin ön tərəfi qəhvəyi-qırmızı, arxa hissəsi isə boz-qəhvəyi rəngdədir. Onların da arxa hissəsində çoxsaylı ocellilər var: sarı, yaşıl və ya mavi rəngli.

## Həmçinin bax
* Gallotia
* Gallotia simonyi machadoi
* Gallotia simonyi simonyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Gallotia caesaris

**Gallotia caesaris** (*Byotger kərtənkələsi*) — "Lacertidae" fəsiləsinə aid olan bir divar kərtənkələsi növü. Bu növ Kanar adalarına endemikdir. İki tanınmış yarımnövü var.

## Etimologiya

Növün xüsusi adı olan "*caesaris*", alman malakoloqu Sezar Rudolf Byotgerin şərəfinə verilmişdir. Sezar Rudolf Byotger, alman herpetoloq Oskar Byotgerin qardaşı oğlu idi.

## Coğrafi yayılması və yaşayış mühiti

"G. caesaris" qərbi Kanar adalarından İerro və La Qomeraya məxsusdur. Qonşu adalar olan Tenerife və La Palmada onun yaxın qohumu olan "Gallotia galloti" ilə əvəz olunur. "G. caesaris" insanlar tərəfindən Portuqaliyaya aid Madeyra adasına introduksiya edilmişdir.
"G. caesaris"in üstünlük verdiyi təbii yaşayış mühitləri qayalıq ərazilər, kolluqlar və meşələrdir. Bu növ dəniz səviyyəsindən 1,500 metr (4,900 fut) yüksəkliyə qədər olan ərazilərdə tapıla bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bottega Veneta

**Bottega Veneta** — İtalyan lüks moda evidir. Onlar İtaliyanın Milan şəhərində yerləşirlər. Onlar geyim, çanta, ayaqqabı, aksesuar, zərgərlik və ətirlər istehsal edirlər.

Brend 2001-ci ilin fevralından Keringə məxsusdur. 2023-cü ildə Bottega Venetanın satışları 1,6 milyard avroya çatıb.

Bottega Veneta 1966-cı ildə Viçenzada Michele Taddei və Renzo Zengiaro tərəfindən təsis edilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Официальный сайт Bottega Veneta
Burun arakəsməsinin hematoması

**Burun arakəsməsinin hematoması** burun arakəsməsini zədələyən, selikli qişa altına qan sızması nəticəsində hematomanın yaranması ilə müşayiət olunan bir xəstəlikdir. Əgər hematoma infeksiyalaşarsa, sonradan abses əmələ gələ bilər. Burun arakəsməsi hematomasının yaranma səbəbi çox zaman travmalar olur.
Burun arakəsməsinin hematoması burun arakəsməsinin qığırdağı ilə onun üstündə yerləşən perixondrium (qığırdaqüstü toxuma) arasında qan toplanmasıdır (burun arakəsməsinin qığırdaq hissəsinin en kəsiyinə uyğun nahiyə). Hematoma, burun arakəsməsinin qığırdağını onu qidalandıran selikli qişadan ayırır və bu da ciddi, daimi fəsadlara gətirib çıxarır.

Arakəsmə qığırdağının öz qan dövranı yoxdur və bütün qida maddələri ilə oksigeni yalnız perixondriumdan alır. Müalicə olunmayan arakəsmə hematoması arakəsmənin dağılıb deformasiyaya uğramasına səbəb ola bilər və təcili olaraq hematomanın boşaldılması (drenaj) tələb olunur. Arakəsmə hematomasının gecikmiş diaqnostikası və ya müalicəsi nəticəsində eğərvari burun deformasiyası deyilən vəziyyət yarana bilər.
Bu hala daha çox uşaqlarda rast gəlinir. Çünki onların burun arakəsməsi daha qalın, selikli qişası isə daha elastik olur.

## Klinika
Burun tənəffüsünün kəskin şəkildə çətinləşməsi, burun arakəsməsində abses olduğu hallarda isə bədən temperaturunun yüksəlməsi, baş ağrısı müşahidə olunur. Ön rinoskopiya zamanı parlaq qırmızı rəngli, yumşaq, kisəşəkilli çıxıntılar nəzərə çarpır. Burun arakəsmə qığırdağının irinli əriməsi zamanı, burun sümüyünün arxa hissəsinin çökməsi qeydə alınır.

## Müalicə
Hematoma zamanı qanın sorulması və burunun sıx tamponadası aparılır. Absesin olduğu hallarda isə geniş şəkildə açılır və burun boşluğu tamponlanır, antibiotiklə müalicə (antibiotikoterapiya) tətbiq olunur. Burnun arxa sümüyünün çökməsi cərrahi yolla (plastik əməliyyatlar, qığırdaq köçürülməsi və s.) aradan qaldırılır.

## İstinadlar
Rafael Qrossi

Rafael Mariano Qrossi (, 29.01.1961) — Argentinalı siyasətçi və 3 dekabr 2019-cu ildən Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (BAEA) baş direktorudur. O, əvvəllər Argentinanın Avstriya, Sloveniya, Slovakiya və Vyanada yerləşən beynəlxalq təşkilatlarda səfiri vəzifəsində çalışıb (2013–2019).

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyin (AEBA) Baş direktoru Rafael Qrossini qəbul edib.
## Həmçinin bax
* Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentlik
* Məhəmməd Əl-Baradei

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Spondiloz

**Spondiloz** (yunanca *spondylos* — fəqərə mənasını verir. Sinonimi isə deformasiyaedici spondilozdur) onurğa sütununun anatomik strukturlarının tədricən köhnəlməsi və qocalması ilə müşayiət olunan involyusion (geri dönməz yaşla bağlı) bir prosesdir. Bu zaman fibröz halqanın ön və ya yan hissələrinin xarici liflərində distrofiya (qidalanma pozğunluğu), Öz elastikliyini (turqorunu) saxlayan pulpoz nüvənin təzyiqi altında həmin hissələrin qabarıqlıq (protruziya) yaratması, ön uzununa bağın (ligamentin) ətrafında duzların toplanması və sümüyə çevrilməsi (ossifikasiya), onurğa sütununun ön və yan hissələri boyunca kənar sümük çıxıntılarının (osteofitlərin) əmələ gəlməsi kimi dəyişikliklər meydana gəlir. Yuxarıda sadaladığımız dəyişikliklər yalnız ön və yan hissələrdə baş verir, onurğanın digər sahələrinə isə yayılmır.

## Təsviri
Spondiloz zamanı uzun müddət ərzində fəqərəarası diskin hündürlüyü qorunur və onurğa kanalının elementləri arasında anatomik-topoqrafik münasibət pozulmur. Buna görə də spondiloz ilk mərhələlərdə heç bir klinik əlamət göstərmir.

Daha ağır mərhələlərdə isə ağrılar, onurğanın hərəkətliliyində məhdudiyyət, tez yorulma və müvafiq onurğa nahiyəsinin hərəkətsizliyi müşahidə olunur.
Spondiloz zamanı oynaqlarda sümük toxuması artır, osteofitlər, yəni, əlavə sümük çıxıntıları əmələ gəlir. Bu sümük çıxıntıları zamanla qonşu fəqərəyə doğru uzanır və eyni zamanda həmin qonşu fəqərədən də oxşar bir çıxıntı inkişaf edir. Bəzi hallarda sümük əmələgəlməsi birbaşa fəqərəarası diskin səviyyəsində başlayır. Xüsusilə ağır hallarda fəqərələr bir-biri ilə birləşə bilir, bu isə qan damarlarına, sinirlərə, əzələ toxumasına və yaxınlıqdakı orqanlara zərər verir.

Osteofitlərin böyüməsi orqanizmin müdafiə və kompensasiya reaksiyası kimi qiymətləndirilir. Bu isə öz növbəsində yeni sümük törəmələri travma nəticəsində oynaqlarda yaranmış çatları "doldurmaq" məqsədi daşıyır.

Spondiloza kişilərdə (80%) və qadınlarda (60%) 50 yaşdan sonra eyni nisbətdə rast gəlinir. Ancaq onun ilk əlamətlərinə 20–30 yaşları arasında da rast gəlinə bilər.

## Səbəbləri
Spondilozun yaranma səbəbləri aşağıdakılar ola bilər:
Hipodinamiya və aşağı fiziki aktivlik (yəni az hərəkətli həyat tərzi), xroniki soyuqlama, yaşla bağlı dəyişikliklər, ağır fiziki yüklənmələr, maddələr mübadiləsinin pozulmaları (metabolik pozğunluqlar), boyun fəqərələrinin osteoxondrozu (bu zaman oynaqlara düşən təzyiq artır və fəqərələrdə yeyilmə baş verir), onurğa travmaları və ya deformasiyaları, düzdabanlıq (ploskostopie), endokrin sistem xəstəlikləri (məsələn, şəkərli diabet, qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri və s.).

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Чепой В.&nbsp;М.&nbsp;Воспалительные и дегенеративные заболевания позвоночника, с. 212, М., 1978
Padakasih dağı

**Padakasih dağı** —  Bandunq şəhərini əhatə edən bir sıra kiçik dağlardan biri. O, şəhərin qərbində, məhz Cimahi şəhəri ilə Qərbi Bandunq rayonu arasındakı sərhəddə yerləşir.

Dağın yanındakı təpənin ətəyində Cituncunq kəndi yerləşir. Şimalda Cihapitdən Canqkoraha qədər Cibeberi Batucacar və ya Cimareme ilə birləşdirən və əksinə bir yol uzanır. Bu dağın şərqində Qacah Lanqu dağı adlı bir təpə var. Qərbdə başqa bir təpə də var ki, yerlilər onu Ladar dağı adlandırırlar, onun üzərində ladar var. Keçmişdə Padakasih dağı Qədim Bandunq gölünün qərb və şərq tərəflərini ayıran bir sıra sərt qaya vulkanlarından biri idi. Bütün dağ silsiləsi Puncaksalam dağı, Pasir Kamuninq, Pasir Kalapa, Lalakon dağı, Pasir Malanq, Selakau dağı, Laqadar dağı, Padakasih dağı, Jatinunqqal dağını əhatə edir və Bohonq dağında bitir.

Briqief idman kompleksi gözəl və təravətləndirici təbiət mənzərələri təqdim edən Padakasih dağında yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçid
*  
*  
*
Gallotia galloti

**Gallotia galloti** (*Gallot kərtənkələsi*) — ümumi adları ilə "Gallot kərtənkələsi", "Tenerife kərtənkələsi" və "Qərbi Kanar kərtənkələsi", "Gallotia" cinsinə aid olan bir divar kərtənkələsi növü. Bu növ Kanar adalarından Tenerife və La Palmaya endemikdir. Cinsinin digər iri növlərindən fərqli olaraq, "G. galloti" çox yayılmış bir heyvandır. Dörd tanınmış yarımnövü var.

## Təsvir

"G. galloti" növünün erkəkləri dişilərdən daha iridir, güclü erkəklər 40 santimetr (16 düym) uzunluğa çata bilir (burundan quyruğa qədər). "G. galloti palmae" yarımnövünün erkəkləri maksimum 30 santimetr (12 düym) uzunluğa çatır. Bütün yarımnövlərin yetkin erkəkləri baş və yan tərəflərində xarakterik açıq mavi ləkələrə malikdir, bəzən bədənində mavi nöqtələr də olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Gallotia bravoana

**Gallotia bravoana** (*La Qomera nəhəng kərtənkələsi*) — Kanar adalarından biri olan La Qomera adasında tapılan bir divar kərtənkələsi növü.

## Taksonomiya və sistematika

Alman zooloq R. Hutterer öz elmi təsvirində La Qomera adasından tapılan subfosil qalıqlarını iki yarımnöv kimi təsnif etdi: "Gallotia simonyi bravoana" və "Gallotia simonyi gomerana". Bischoff (1998) bu iki yarımnövü sinonimləşdirərək tək bir takson kimi qəbul etdi.
Barbadillo və digərləri (1999) bu taksonu növ statusuna yüksəltdilər və bravoana adını qəbul etdilər. Nogales və digərləri (2001) növ statusu ilə razılaşdılar, lakin Gallotia gomerana adından istifadə etdilər. Beynəlxalq Zooloji Nomenklatura Komissiyasının qərarına əsasən, "gomerana" "bravoana"-nın kiçik sinonimi hesab olunur. Bununla belə, bu növün ayrı bir növ kimi tanınması birmənalı deyil. Ehtimal ki, G. simonyi onun ən yaxın yaşayan qohumudur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şiş antigeni

**Şiş antigenləri** xərçəng hüceyrələri tərəfindən istehsal olunan və orqanizmdə immün cavab doğura bilən antigenlərdir. Bu xüsusiyyətlərinə görə, şiş antigenləri xərçəngin immunoterapiyasında əsas hədəf obyektlərdən biri hesab olunur. Bundan əlavə, bu antigenlər xərçəngin diaqnostikasında müəyyən edilən onkomarkerlərdən biridir.

Orqanizmdə şiş antigenləri xərçəng hüceyrələrinin dəyişmiş genomu nəticəsində yaranır. Bu dəyişikliklər nəticəsində orqanizm üçün yad olan gen məhsulları və ya yalnız embrional inkişaf dövründə mövcud olan zülallar meydana çıxa bilər. Bu yad məhsullar hüceyrənin sitoplazmasında, səthində, həmçinin xarici hüceyrə mühitində yerləşə bilər.

## Kəşf tarixi
İlk şiş antigeni MAGEA1 (melanoma antigen family A, 1) 1991-ci ildə Brüsseldə yerləşən Lüdvig Xərçəng Tədqiqatları İnstitutunda Pyer van der Brüggen və həmkarları tərəfindən kəşf edilmişdir.

O vaxtdan bəri 2000-dən çox müxtəlif şiş antigeni müəyyən edilmişdir.

Xərçəngin müalicəsi üçün ideal olan antigen yalnız şiş hüceyrəsinin özündə istehsal olunan, onun daxilində və ya səthində yerləşən və maksimum miqdarda ifadə olunan antigen hesab olunur.

Bir sıra şiş antigenlərinə qarşı terapevtik monoklonal anticisimlər hazırlanmışdır.

## Antigen və inkişaf etmiş monoklonal antikor nümunələri
* HER2/neu — bu antigen süd vəzi karsinoması ilə xəstələnən qadınların təxminən 20%-ində aşkar olunur.,
Anticisim: TrastuzumabAnticisim: Trastuzumab

* EGFR — yoğun bağırsaq karsinomalarının 80%-də müəyyən edilir.
Anticisim: Setuksimab

* VEGF — metastaz vermiş kolorektal (yoğun bağırsaq) karsinomasının antigenidir.
Anticisim: Bevasizumab

* CAMPATH-1 antigeni — xroniki limfoleykoz xəstəliyində ifadə olunur.
Anticisim: Alemtuzumab

* HLA-DR — kəskin limfoblast leykoz, xroniki limfoleykoz və Qodjkin olmayan limfomalar zamanı aşkar edilir.
Anticisim: Apolizumab

## Ədəbiyyat
* G. Parmiani u. a.: ''Unique human tumor antigens: immunobiology and use in clinical trials.''  In: *J Immunol* 178, 2007, S. 1975—1979. PMID 17277099 (Review)

## İstinadlar
Cineraria coronata

*  — Senecio junceus bitki növünün sinonimi.
*  — Senecio coronatus bitki növünün sinonimi.
Senecio glacialis

*  — Doronicum glaciale subsp. glaciale bitki yarımnövünün sinonimi.
*  — Senecio candollei bitki növünün sinonimi.
*  — Senecio wedglacialis bitki növünün sinonimi.
Senecio orientalis

*  — Senecio doria bitki növünün sinonimi.
*  — Senecio pseudoorientalis bitki növünün sinonimi.
*  — Senecio doronicum subsp. orientalis bitki yarımnövünün sinonimi.
*  — Senecio macedonicus subsp. macedonicus bitki yarımnövünün sinonimi.
Senecio amphibolus

*  — Senecio dryophyllus bitki növünün sinonimi.
*  — Senecio kolenatianus bitki növünün sinonimi.
Braqi

**Braqi** — Skandinav mifologiyasında şeir, müdriklik və natiqlik tanrısı. O, german-skandinav mifologiyasında olan tanrılar arasında sözün, poeziyanın və ədəbi sənətinin himayədarı sayılır. Braqi adətən Odin və Friqin oğlu kimi təsvir edilir. Həyat yoldaşı İdun, tanrılara əbədi gənclik bəxş edən sehrli almaların qoruyucusudur. Braqi, həm skaldların ilham mənbəyi, həm də Valhallada döyüşçüləri natiqliyi ilə ruhlandıran tanrı kimi tanınır.

## Etimologiyası
Braqi adının etimologiyası qədim skandinav dilində olan *bragr* sözündən gəlir. Bu sözün əsas mənası "şeirin ən ali forması", həm də "mükəmməllik', "natiqlik" və "qəhrəmanlıq" kimi tərcümə olunur. Beləliklə, Braqi adı yalnız sənətini deyil, həm də hikməti və təsirli danışıq bacarığını da ifadə edir.

Əsrlər boyunca şairlər və yazıçılar öz sənədlərini Braqi ilə əlaqələndirmişlər. Skald ənənəsində "bragr-madr" ifadəsi "ən yaxşı kişi, seçilən qəhrəman" mənasında işlədilib ki, bu da Braqinin adının həm ədəbi, həm də etik dəyər daşıdığını göstərir.

## Fiziki təsviri
Braqi adətən uzun, bığlı, müdrik, görkəmli yaşlı kişi kimi təsvir olunur. Onun bədəni runlarla örtülüb. Bu runlar şeir, sehr və hikmətin sirrini daşıyan müqəddəs yazılar sayılırdı. Runlarla ötürülmüş bədən təsviri Braqinin sözlərlə möcüzə yaratmaq gücünə işarədir.

Bəzi rəsmlərdə və təsvirlərdə o, lira və ya başqa musiqi aləti ilə göstərilir. Bu isə onun poeziya və musiqi ilə bağlılığını gücləndirir. Valhalla səhnələrində Braqi tez-tez əlində şərab qədəhi ilə döyüşçüləri qarşılayan, onlara şeirlər və hikmətli sözlərlə ölümsüzlük bəxş edən tanrı kimi təsvir olunur.

## Mifologiyada rolu
Braqi, əsasən Valhallada öz rolu ilə tanınır. O, Odinin sarayına gələn döyüşçüləri qarşılayır və onlara şeirləri ilə ilham verir. Beləliklə, o, yalnız əyləncə deyil, həm də ruhani təlim və natiqlik gücü ilə qəhrəmanlıq ruhunu qoruyur.

Braqi həmçinin skald ənənənin tanrısıdır. Skaldlar şeir vasitəsilə tarixi hadisələri, qəhrəmanlıq dastanlarını və dini mərasimləri qoruyurdular. Onların sənəti Braqi ilə müqəddəsləşdirilmiş sayılırdı.

Onun həyat yoldaşı İdunun almaları tanrılara əbədi gənclikd bəxş edirdi. İki tanrı arasındakı bağ, şeir və gəncliyin, müdriklik və həyatın simvolik birləşməsi kimi ifadə olunur.

## Mədəniyyətə təsiri
Braqi obrazı günümüzdə də skandinav mədəniyyətində böyük əhəmiyyətə malikdir. Norveç və İsveçdə şeir və ədəbiyyat mükafatları onun adı ilə bağlıdır. "Brageprisen" — Norveçdə verilən ən yüksək ədəbi mükafatlardan biridir və tanrının adını daşıyır.

Müasir ədəbiyyat və sənətdə Bragi ilham və yaradıcılığın rəmzi kimi təqdim olunur. Onun adı romanlarda, musiqi əsərlərində, hətta video oyunlarda tez-tez işlədilir. Skandinav ölkələrində poeziya festivalları zamanı tanrının adı tez-tez xatırlanır.

## İstinadlar
Teoman Duralı

**Teoman Duralı** (; 7 fevral 1947, Zonquldak — 6 dekabr 2021, İstanbul) — O, türk filosofu, mütəfəkkiri və akademikidir. O, fəlsəfə tarixi, təbiət fəlsəfəsi, dilçilik, siyasi fəlsəfə və müharibə fəlsəfəsi kimi sahələrdə çoxlu kitab və məqalələr yazmışdır. O, ilk Cümhuriyyət dövründə milli kimliyin dünyəvi və pozitivist əsaslı qurulmasına qarşı tənqidi yanaşma inkişaf etdirən mühüm mütəfəkkirlərdəndir. İstanbul Universitetində fəlsəfə və biologiya təhsili almışdır.

Teoman Duralı türk fəlsəfi ədəbiyyatında mühüm yer tutur və fəlsəfə tarixi, sivilizasiya fəlsəfəsi, biologiya fəlsəfəsi, etika, tarix və siyasi fəlsəfə daxil olmaqla müxtəlif sahələrdə orijinal əsərlər yaratmışdır. O, həm bir ziyalı kimi, həm də tarixi faktları ilə Türkiyənin müasir tarixindəki dönüş nöqtələrini orijinal bir perspektivlə sənədləşdirən bir mütəfəkkir kimi önə çıxır. Dilə, mədəniyyətə, fəlsəfəyə və fərdi məsələlərə dərindən yanaşması onun əsərlərini həm akademik, həm də tarixi baxımdan əhəmiyyətli edir. Onun Google Akademik səhifəsinə istinadlar çoxdur.

## İstinadlar
Nəsr ibn Asim

**Nəsr ibn Asim ibn Əmr əl-Leysi əl-Bəsri** (; ) — ilk dəfə mushəflərə nöqtələmə sistemini gətirən tabiin nəslinə mənsub qrammatik.

## Bioqrafiyası
Həyatı haqqında kifayət qədər məlumat yoxdur. "Düəli" və "Bəsri" nisbələri ilə çağrılmışdır. Bəsrəli nisbəsi ilə tanınması nəzərə alındıqda, onun Bəsrədə yetişdiyi, həyatını burada keçirdiyi və tədris fəaliyyətini burada davam etdirdiyi söylənə bilər. Əbül-Əsvəd əd-Düəlidən qiraət və nəhiv sahələrində bəhrələndi. Nəhivdə Yəhya ibn Yamərdən də bəhrələndiyi deyilmişdir. Ömər, Xalid ibn Xalid əl-Yəşkuri, Malik ibn Huveyris, Yəhya ibn Yamər, Əbu Bəkrə və başqalarından hədis rəvayət etdi. Nəsr ibn Asimdən Abdullah ibn Əbu İshaq əl-Hədrami ilə Əbu Əmr ibn Əla ərz yolu ilə qiraət öyrənmiş, Bişr ibn Ubeyd, Humeyd ibn Hilal əl-Ədəvi, Qətadə ibn Diamə və Malik ibn Dinar kimi şəxslər ondan hədis rəvayət etmişlər. Tabiin nəslinin fəqihlərindən olan Nəsr ibn Asimin, vəfat tarixi ilə bağlı olaraq Xəlifə ibn Xəyyat *"[[Kitabüt-Təbəqat|ət-Təbəqat]]"* əsərində "80-dən (699) sonra" ifadəsini işlətmiş, *"ət-Tarix"* əsərində isə onun adını hicri 80 ilə 90-cı illər arasında vəfat edənlər arasında göstərmişdir. Yaqut onun hicri 89-cu ildə (708) Bəsrədə öldüyünü qeyd etdikdən sonra ölüm tarixini hicri 90-cı il olaraq da göstərmişdir. Zəhəbi isə yalnız bu tarixin hicri 100 (718–719) ildən əvvələ təsadüf etdiyini deməklə kifayətlənmişdir.

## Quranın nöqtələnməsi
Həccacın göstərişi ilə, bir-birinə bənzəyən hərfləri ayırd etmək üçün nöqtələməni ilk dəfə o tətbiq etmişdir. Hər beş və on ayə sonlarında qoyulan təhmis və təşir işarələri də onun tərəfindən tətbiq edilmişdir. Həmçinin, mənbələrdə mushəflərin hərəkələnməsini ilk dəfə onun başladığı qeyd edilsə də, bu işi Əbül-Əsvəd əd-Düəlinin həyata keçirdiyi barədəki fikirlər daha geniş yayılmışdır.

## Hədis elmindəki yeri
Nəsai onu "siqa" adlandırmış, İbn Hibbanın *"[[əs-Siqat]]"* əsərində onun bioqrafiyasına yer vermişdir. Onun rəvayət etdiyi iki hədisdən birinə Buxarinin *"Rəfül-yədeyn fis-salat"* adlı kitabı ilə Tirmizinin *"əs-Sünən"*i istisna olmaqla *"[[Kütübi-sittə]]"*də, digər hədisinə isə Əbu Davud ilə İbn Macənin *"əs-Sünən"*lərində yer verilmişdir.

## Həmçinin bax

* Bəsrə dilçilik məktəbi

## İstinadlar