open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Premyer Liqada ilin gənc futbolçusu

**Peşəkar Futbolçular Assosiasiyası ilin gənc futbolçusu** (bəzən **PFA ilin gənc futbolçusu**, və ya sadəcə **ilin gənc futbolçusu**) mükafatı mövsümün 23 və ondan aşağı yaş üzrə futbolçular arasında ilin ən yaxşı göstəricilərinə malik gənc futbolçusuna təqdim edilən illik futbol mükafatıdır. Mükafat 1973/74 mövsümündən etibarən sahibinə təqdim edilir və qalib futbolçuların üzv olduqları həmkarlar ittifaqında həmçinin Peşəkar Futbolçular Assosiasiyasında (PFA) aparılan sorğu əsasında seçilir. İlk qalib "İpsviç Taun" klubunda oynamış Kevin Betti olmuşdur. Mükafatın hazırkı sahibi isə "Tottenhem Hotspur" klubunda çıxış edən Dele Allidir.

Baxmayaraq ki, mükafat İngiltərənin bütün futbol liqalarında oynayan futbolçular üçün seçiləbilən xarakter daşıyır amma bütün qaliblər yüksək liqalarda çıxış etmiş futbolçular olmuşdur. 2017-ci il daxil olmaqla yalnız Robbi Fauler, Rayan Qiqqz, Ueyn Runi və Dele Alli mükafatı bir dəfədən artıq qazana bilmişdir. Birləşmiş Krallığa daxil olmayan yanız 5 futbolçu mükafatı qazanmağa müvəffəq olmuşdur. Premyer liqa tarixində doqquz futbolçu ilin gənc futbolçusu mükafatıyla bərabər həmçinin PFA ilin futbolçusu adını da qazana bilmişdir.

Mükafata namizədlərin siyahısı aprel ayında dərc edilir və mükafatın qalibi bir neçə gün sonra baş tutacaq olan həmçinin digər Premyer Liqa xarakterli mükafatlarında təqdim edildiyi London qala gecəsində sahiblərinə təqdim edilir. Mükafatı qazanmış futbolçu bunu nüfuzlu bir qalibiyyət kimi qəbul edir çünki o, bunu peşəkar həmkarları hesabına qazanmış olur.

## Qaliblər
Mükafat 2017-ci ildə daxil olmaqla 40 müxtəlif futbolçuya 44 dəfə təqdim olunub. Siyahıda həmçinin bu mükafatla yanaşı İngiltərə futbolunun digər nüfuzlu mükafatları sayılan PFA ilin futbolçusu,(PPY) futbol yazarları assossasiyasının tərtib etdiyi ilin futbolçusu (FWA) və PFA azərkeşlərinə görə ilin futbolçusu (FPY) mükafatını qazanmış futbolçular işarə ilə göstərilib.

## Qaliblərin sinifləndirilməsi

### Ölkələr üzrə

### Klublar üzrə

## Qeydlər


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Peşəkar Futbolçular Assosiasiyasının rəsmi saytı
Anabar körfəzi

**Anabar körfəzi** — Laptevlər dənizinin cənub-qərbində yerləşir. Norvik yarımadası ilə materik arasında yerləşir. Cənub hissəsini Anabar buxtası təşkil edir. Materikin daxilinə 67&nbsp;km daxil olur. Eni 76&nbsp;km, dərinliyi 17 metrdir.

Buxtanın sahil əraziləri tundra bitkiləri ilə örtülüdür. Oktyabrdan iyula qədər səthi buzla örtülüdür. Körfəzə Pesçanaya, Xarıyalax, Samaskaskaya, Mus-Xaya çayları tökülür. Şərq sahilləri hamardır. Şərq sahilləri isə sıldırımlıdır və hündürlük 50 metrdir

Arktika araşdırmaçısı Eduard Toll Anabar körfəzində 1893-cü ildə araşdırma işləri aparmışdır

İnzibati cəhətdən Rusiyanın Yakutiya Respublikası ərazisinə daxildir.
## Qalereya

Анабарский залив (2).jpg|
Вид на Анабарский залив с полуострова Нордвик.jpg|
Устье реки Мус-Хая, Анабарский залив (3).jpg|


## İstinadlar
Qanlıquzey dağı

**Qanlıquzey dağı** – Babək rayonu ərazisində dağ (hünd. 1538,6 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Aracı yüksəkliyindən (3071,6 m) cənub-qərbə ayrılan Dibəkli qolunun  eyni istiqamətli Qırxlardağ şaxəsindən qərbə uzanan Qarabaş ayrılmasının cənub-qərbə yönəlmiş Sarıbulaq tirəsində zirvə. Sirabçayın sol sahilində, Sirab mineral su bulağından 3&nbsp;km şimal-şərqdədir. Orta Eosenin Barton mərtəbəsinə aid Orta Paradaş yarımlay dəstəsinin terrigen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş  günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin cənub-qərb cinahına aid Qaraqaya sinklinalının nüvə hissəsində yerləşir. Zirvə hissəsindən, həmçinin şimal-şərq və cənub-qərb yamaclarından fay və fay-yerdəyişmə qırılmaları keçir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bəhai təqvimi

**Bəhai təqvimi** — Bəhailikdə istifadə edilən bir təqvimdir. Təqvim 21 mart 1844-də qəbul edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lukas Lerager

**Lukas Lerager** (12 iyul 1993-cü ildə anadan olub) — Liqa 1 təmsilçilərindən olan Bordo klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Danimarka futbolçusu.

## Klub karyerası
Lerager *AB*, *Viborq* və *Zulte Varegem* klublarında bir müddət çıxış etmişdir. O, 2017-ci ilin iyun ayında Bordo klubu ilə dörd illik müqavilə imzalamışdır.

## Milli karyerası
O, bir müddət Danimarkanın gənclər millilərində çıxış etmişdir. Lerager 2017-ci ildə Danimarka milli futbol komandasında debüt etmişdir.

## Uğurları
### Klub
;Viborq
*Danimarka 1-ci Diviziyası: 2014–15

;Zulte Varegem
*Belçika Kuboku: 2016–17

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Nordvik buxtası

**Nordvik buxtası** — Laptevlər dənizinin cənub-qərbində, Taymır yarımadasının şərqində yerləşir. Materikin daxilinə 37&nbsp;km məsafədə uzanır. Eni 37&nbsp;km-dir. Maksimal dərinlik 39 metrdir. Buxta Xatanqa körfəzində Xara-Tumus və Norvik yarımadası arasında yerləşir.

Buxta 1739-cu ildə «Yakutsk» şlyupunda kəşf edilmişdir. "Şimal" mənasını verir.

1930-cu illərdə bura çoxlu burqıranlar toplanırdı. Şimal Dəniz yolu üzərində yerləşən Tiksi və Şmidt burnu qəsəbələrində hava limanları inşa edilmişdi. Nordvik qədəbəsi isə şəhər şəhərə çevrilməli idi.

## Mənbə
* Нордвикские записки 
* Nordvik
* сайт книги «Вокруг Нордвика…»
* страница Нордвика на сайте «Исчезнувшие города России и СССР»
Qarabağlar düzü

**Qarabağlar düzü** — Kəngərli rayonu ərazisində cənub-qərbə enən maili düzənlik. Naxçıvan dağarası çökəkliyinin Arazboyu düzənliklərindən biri. Qarabağlar kəndindən başlayaraq cənub-qərb istiqamətində genişlənir və Qıvraq qəsəbəsinədək davam edir. Cənubda Xok kəndinədək uzanır. Düzün zəif parçalanmış səthi Pleystosenin qitə molassından (allüvial-prolüvial, delüvial, delüvial-prolüvial əmələgəlmələr) təşkil olunmuşdur. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-qərb hissəsində, Xoy antiklinalından şimalda yerləşir.

## İstinadlar
Qarabaş dağı

**Qarabaş dağı** — Şahbuz rayonu ərazisində dağ (hünd. 1727,9 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Aracı yüksəkliyindən (3071,6 m) cənub-qərbə ayrılan Dibəkli qolunun  eyni istiqamətli Qırxlardağ şaxəsindən qərbə uzanan eyniadlı  ayrılmasının suayırıcısında zirvə. Şahbuzkənddən 3,5&nbsp;km cənub-qərbdədir. Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinin üst hissəsinə aid Alt Paradaş yarımlay dəstəsinin   terrigen-çökmə  süxurlarından təşkil olunmuş yastı təpəli günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin cənub-qərb cinahına aid Türkeş-Milax antiklinalının şimal-şərq qanadında yerləşir.

## Həmçinin bax
* Abdal (dağ)
* Cuğağıl dağı
* Bəzəkli dağı
* Bağırsaq dağı

## İstinadlar
Qaraburun dağı

**Qaraburun dağı** — Sədərək rayonu ərazisində dağ (hünd. 945,8 m). Naxçıvan dağarası çökəkliyinin şimal-qərbində, Sədərək düzünün şimal kənarındakı Bulaqbaşı silsiləsindən qərbə ayrılan eyniadlı qolun qurtaracağında zirvə. Sədərək kəndindən 4&nbsp;km şimal-qərbdədir. Orta Devonun Eyfel mərtəbəsinin orta və üst yarımmərtəbələrinə aid Danzik və Qurdqapısı lay dəstələrinin karbonat və terrigen-karbonat süxurlarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-qərb qurtaracağında Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin gömülmüş cənub-qərb cinahında cavan çöküntülər altından yer səthinə çıxan Dəhnə-Vəlidağ qalxımının şimal tektonik blokuna aid edilir və geoloji quruluşda  şimal-şərq istiqamətli fay qırılmaları ilə kiçik bloklara parçalanmış Heydərabad sinklinalının qərb qanadında yerləşir.  

## Həmçinin bax:
* Qız-gəlin dağı
* Abdal (dağ)
* Elti dağı
* Ağaverdi dağı
* Qapıcıq dağı

## İstinadlar
Qaraarana dağı

**Qaraarana dağı –** Culfa rayonu ərazisində dağ (hünd. 896,2 m). Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb ətəyində, Dəmirlidağ-Göydağ qolunun davamında yerləşən Darıdağ (Dağüstü) silsiləsinin cənub-qərb istiqamətli Qarayoxuş qolunun  qurtaracağında, Culfa şəhərindən 3&nbsp;km şimaldadır. Alt Miosenin Sakaraul regiomərtəbəsinə aid karbonat-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş yastı təpəli yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentinin cənub-qərb cinahına aid Darıdağ-Aza qalxımının geniş cənub-qərb qanadını mürəkkəbləşdirən ikincidərəcəli Ərəzin sinklinalının maili cənub-qərb qanadında yerləşir.

## Həmçinin bax:
* Ağdaban dağı
* Xarxat dağı
* Bərdidaş dağı
## İstinadlar
Kosebu körfəzi

thumb
**Kosebu körfəzi** — Çukot dənizində, Alyaskanın qərb sahillərində yerləşən körfəz. Uzunluğu 160&nbsp;km, eni 54&nbsp;km təşkil edir. Dərinliyi 13—25 metrdir. İlin böyük qismi buzla örtülü olur. Qabarma elə də böyük olmur (0,5 m). 1816-cı ildə rus ekspedisiyasının rəhbəri Otto Kosebu tərəfindən kəşf edilmişdir və onun adına adlabdırılmışdır.  
## İstinadlar
Ola Ayna

**Temitayo Olufisayo Olaoluva "Ola" Ayna** (8.10.1996) — Premyer liqa təmsilçilərindən olan Çelsi klubunda və İngiltərə U-20 millisində müdafiənin sağ cinahında çıxış edən peşəkar Nigeriya əsilli İngiltərə futbolçusu.

## İstinadlar
Zaydu Yussuf

**Zaydu Yussuf** (11 iyul 1999-cu ildə anadan olub) — Liqa 1 təmsilçilərindən olan Bordo klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Fransa futbolçusu.

## Klub karyerası
Yussuf Bordo klubu ilə inkişaf etmişdir. O, Liqa 1-də debütünü 30 noyabr 2016-cı ildə *Bastiya* klubuna qarşı oyunda etmişdir. Həmin görüşdə Bordo Bastiya ilə 1-1 hesabı ilə bərabərə qalmışdır.

## Şəxsi həyatı
Yussuf Fransada anadan olmuşdur. O, həmçinin Komor adaları vətəndaşıdır.

## Karyera statistikası

### Klub

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Soccerway Profile
* FFF Profile 
* L'Equipe Profile
* Fox Sports Profile
* LFP Profile
Erıkınmankın

**Erıkınmankın** - Çukot dənizində yerləşən dayaz körfəz. İnzibati cəhətdən Çukot Muxtar Dairəsinin İultinski rayonu ərazisinə daxildir. Öz növbəsində bir laqundur.
Laqun dənizin sahili boyunca uzanır. Ancaq ondan ensiz dillə ayrılır. Qərbdə Kanıqtokınmankı laqunu ilə birləşir. Laquna tökülən ən böyük çay Kıvekvın çayıdır. Laqunun Lonq boğazına çıxışı vardır. Körfəzə tökülən çaylar: Ozyornıy, Vivitqırkey, Kuul, Melkiy, Sovinnıy, Odnobokıy, Vyazıy.

Sularında ov gerçəkləşdirilir.

## İstinadlar
Sədərək (qədim yaşayış yeri)

**Sədərək yaşayış yeri** Araz çayının sol sahilində Naxçıvan MR eyni adlı kəndindən cənub-şərq tərəfə geniş bir ərazini əhatə edən orta əsr şəhərtipli iri yaşayış yeri. 

Abidə ərazisində kəşfiyyat xarakterli arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində daş və bişmiş kərpicdən inşa edilmiş yaşayış evlərinin qalıqları, külli miqdarda maddi mədəniyyət nümunələri aşkar edilmiş, yaşayış məskəninin su təchizatına dair maraqlı materiallar əldə olunmuşdur. Tapıntılar arasında şirli və şirsiz saxsı məmulat daha çoxdur. Buradan pəncərə şüşələrinin qırıqlarının tapılması da qeyd olunmalıdır. Arxeoloji kompleks Sədərək orta əsr şəhərtipli yaşayış yerinin IX-XVIII yüzilliklərdə mövcud olduğuna dəlalət edir .

## İstinadlar
Kaseqaluk

**Kaseqaluk** ()  — Çukot dənizində, Alyaskanın qərb sahillərində yerləşən körfəz. Çukot dənizindən ensiz sədd adalarlalə ayrılır. Dəniz sahili boyunca 200&nbsp;km məsafədə uzanır. 7 boğazla dənizə keçid edir. Sahilində Poynt-Ley yaşayış məntəqəsi vardır. Laquna Kukpovruk, Kokolik və Utukok çayları tökülür.

İnuit ad 1923-cü ildə ABŞ geologiya xidməti tərəfindən Kaseqarlik olaraq verilmişdir. 1929-cu ildə isə laqun müasir adını alır.

## İstinadlar
Rəhman Mustafayev

*Rəhman Mustafayev (polkovnik) — polkovnik
*Rəhman Mustafayev (diplomat) — Azərbaycan diplomatı.

## Həmçinin bax
*Rəhman
*Mustafayev
Rəhman Mustafayev (diplomat)

**Rəhman Sahib oğlu Mustafayev** () — azərbaycanlı diplomat. Azərbaycan Respublikasının Rusiya Federasiyasında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri (2024), Azərbaycan Respublikasının Niderland Krallığında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri (2022–2024)

## Həyatı
Rəhman Mustafayev 26 sentyabr 1963-cü ildə Bakı şəhərində anadan olub.

1980–1985-ci illərdə Moskva Dövlət Universitetinin Beynəlxalq İqtisadi Münasibətlər fakültəsində təhsil almışdır.

1985–1987-ci illərdə hərbi xidmətdə olmuşdur.

1993–1994-cü illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İcra Aparatında İnformasiya-analiz xidmətinin baş məsləhətçisi işləyib.

1994–1997-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Rusiyadakı səfirliyinin əvvəlcə üçüncü, sonra ikinci, ardınca birinci katibi işləyib.

1997–1999-cu illərdə Azərbaycan Respublikası Dövlət Əmlak Komitəsinin Xarici əlaqələr şöbəsinin müdiri olub.

2000–2006-cı illərdə Azərbaycan Respublikasının Rusiya Federasiyasındakı səfirliyində müşavir olub. 2006-cı ilin may-noyabr aylarında Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin birinci ərazi idarəsinin direktor müavini olub.

2006-cı ilin noyabrından 2009-cu ilədək Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin birinci ərazi idarəsinin direktoru olub.

İngilis, fransız, rus və ərəb dillərini bilir.

## Diplomatik fəaliyyəti
Rəhman Mustafayev Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 23 iyun 2017-ci il tarixli Sərəncamı ilə Yunanıstan Respublikasındakı və eyni zamanda Albaniya Respublikasında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri vəzifəsindən geri çağırılmışdır.

Azərbaycan Respublikasının Fransa Respublikasında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri (23 iyun 2017 – 17 oktyabr 2022).

Azərbaycan Respublikasının Niderland Krallığında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri çalışıb(17 oktyabr 2022 – 01 oktyabr 2024-cü i)l.

1 oktyabr 2024-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycan Respublikasının Rusiya Federasiyasında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri təyin edilib

## İstinadlar
Zub adası

**Zub adası** ("Diş" adası mənasında)  —  Frans-İosif Torpağı arxipelaqı daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayətinin Primorski rayonu ərazisinə daxildir.

Arxipelaqın mərkəzində, Bliss adasından 50 m aralıda yerləşir. Adadan 400 m şimalda isə Pritçett adası qərarlaşır. 
Uzunsov formaya malikdir. Uzunluğu 400 metr təşkil edir. Cənub-şərqində buxta yerləşir. Özünə məxsus formasına görə bu cür adlandırılmışdır. Yüksəklik yoxdur. Buzdan tam azaddır.

## Xəritə
*Xəritə
Məlahət Nəsibova

**Məlahət Nəsibova** () — 2009-cu ildə "azad və müstəqil mətbuat üçün cəsarətli və sarsılmaz mübarizəsinə" görə Norveçdə təqdim edilən Torolf Rafto xatirə mükafatına layiq görülən Azərbaycan jurnalisti və hüquq müdafiəçisi.

M.Nəsibova hazırda Azərbaycanda "Turan" informasiya agentliyində çalışır. O, həmçinin, Azadlıq Radiosunun müxbiri kimi çalışır və Naxçıvanda fəaliyyət göstərən Demokratiya və QHT-nin İnkişaf Resurs Mərkəzinin həmtəsisçisidir.

## Xarici keçidlər
* Məlahət Nəsibovanın məqaləsi 
* Oslo Azadlıq Forumu 

## İstinadlar
Bir aktyorun hekayəti. Məmmədrza Şeyxzamanov (film, 2014)

**Bir aktyorun hekayəti. Məmmədrza Şeyxzamanov** — rejissor Elvin Vəlimətovun 2014-cü ildə Azərbaycan Televiziyasında çəkdiyi sənədli film.

## Məzmun
Filmdə teatr və kino aktyoru, Azərbaycanın və SSRİ xalq artisti Məmmədrza Şeyxzamanovun xatirəsinə həsr olunur.

## Film haqqında
Filmdə "İblis", "Mahnı dağlarda qaldı", "Kreml saatı" teatr tamaşalarının, "Bəxtiyar", "Qızmar günəş altında", "Bir qalanın sirri", "Onu bağışlamaq olarmı?", "Leyli və Məcnun", "Böyük dayaq", "Əhməd haradadır?", "Liftçi qız", "Yeddi oğul istərəm...", "Nəsimi", "Qatır Məmməd", "Qızıl uçurum", "Əzablı yollar" filmlərinin kadrlarından istifadə olunur.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Ssenari müəllifləri:** Salar Aslanov, Müşfiq Hətəmov
:**Rejissor:** Elvin Vəlimətov
:**Montaj:** Nəriman Qasımov
:**Videomateriallar:** Fuad Əhmədov, Həsən Cəbrayılov
:**İnzibatçı:** Etibar Almazov
:**Rejissor assistenti:** Vüsal Əzimov, Ayxan Əhmədov
:**Musiqi tərtibatı:** Əliabbas Qasımov
:**Mətni oxuyan:** Ədalət Məmmədov
:**Redaktor:** Səyavuş Məmmədov

### Arxiv kadrlarda iştirak edən
:Məmmədrza Şeyxzamanov (aktyor, xalq artisti)
:Həbib İsmayılov (şəkil; kinorejissor, əməkdar incəsənət xadimi)
:Tofiq Kazımov (şəkil; teatr rejissoru və aktyoru, xalq artisti)
:Mehdi Məmmədov (şəkil; teatr rejissoru və aktyoru, xalq artisti)
:Ələsgər Şərifov (şəkil; teatr rejissoru)
:İlyas Əfəndiyev (şəkil; xalq yazıçısı)

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə
Qaradağ (dağ)

**Qaradağ** — Şahbuz rayonu ərazisində dağ (hünd. 1756,0 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Aracı yüksəkliyindən (3071,6 m) cənub-qərbə ayrılan Dibəkli qolunun eyni istiqamətli Qırxlardağ şaxəsindən qərbə uzanan Qarabaş ayrılmasının şimal yamacında zirvə. Külüs kəndindən 800 m cənubdadır.  Orta Eosenin Barton mərtəbəsinə aid Orta Paradaş yarımlay dəstəsinin terrigen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş şimal yamacı sıldırımlı yüksəklikdir. Yamaclarında lay dəstəsinin alt hissəsinə aid çöküntülər açılır. Düzəlmə səthi fraqmentidir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin cənub-qərb cinahına aid Külüs sinklinalının nüvə hissəsində yerləşir. Cənub-qərb yamacından qırışığın qanadını mürəkkəbləşdirən şimal-qərb istiqamətli fay qırılması keçir.

## Həmçinin bax
* Qapıcıq dağı
* Elti dağı
* Maparax
* Aqlar silsiləsi
* Ağsal dağı

## İstinadlar
Qaracalal-Qızılboğaz tirəsi

**Qaracalal-Qızılboğaz tirəsi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonu ərazisində alçaqdağlıq tirə. Naxçıvan çökəkliyinin şimal-şərq sərhədində, Naxçıvançayla Nəhəcirçay arasında 17&nbsp;km məsafəyə uzanır və Üst Oliqosen-Alt Miosenin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuşdur. Sirabçay və Qahabçayın vadiləri və qobuları ilə eninə kəsilərək bir-birindən təcrid edilmiş Qızılboğaz (1179,7 m), Misdağ (1270,6 m), Toydaş (1312,7 m), Qurddağ (1319,0 m), Qaracalar (1477,6 m), Nəhəcir (1807,3 m) və b. yüksəkliklərdən ibarətdir. Qaracalar və Nəhəcir zirvələri Alt Miosen yaşlı ekstruziv günbəzlərə uyğun gəlir. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-şərq kənarında yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qaradaş (dağ)

**Qaradaş** — Sədərək rayonu ərazisində dağ (hünd. 1213,8 m). Naxçıvan dağarası çökəkliyinin şimal-qərbində, Sədərək düzünün cənub-şərq kənarında, Araz çayının sol sahilində, Dəhnə-Vəlidağ tirəsinin şimal-qərb qurtaracağında zirvə. Sədərək kəndindən 7&nbsp;km-dək cənub-şərqdədir. Orta Devonun Jivet mərtəbəsinin üst hissəsinə aid Arpaçay lay dəstəsinin karbonat-terrigen çöküntülərindən ibarət yastı təpəli günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-qərb qurtaracağında Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin gömülmüş cənub-qərb cinahında cavan çöküntülər altından yer səthinə çıxan Dəhnə-Vəlidağ qalxımının mərkəzi hissəsini mürəkkəbləşdirən ikincidərəcəli Qaradaş-Bozdağ sinklinalının cənub-şərq qanadında yerləşir. Yamaclarında şimal-qərb və şimal-şərq istiqamətli fay və əks-fay qırılma pozulmaları izlənilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qarakəmər dağı

**Qarakəmər dağı** – Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 1153,7 m)*.* Zəngəzur silsiləsindən cənub-qərbə ayrılan Dəmirlidağ-Göydağ  qolunun Göydağ  zirvəsindən cənuba uzanan Gəvək şaxəsində zirvə. Gilançay kəndindən 1&nbsp;km-dək şimal-qərbdədir. Alt Eosenin İpr mərtəbəsinin orta hissəsinə aid Gilançay lay dəstəsinin terrigen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentində, eyniadlı əyilmənin cənub-qərb cinahına aid Qarakəmər sinklinalının nüvə hissəsində yerləşir.

## Həmçinin bax:
* Ağdağ (Ordubad rayonu)
* Cindağ (Ordubad)
* Almalıdağ

## İstinadlar
Qaraqaya dağı (Babək)

**Qaraqaya** **dağı –** Babək rayonu ərazisində dağ (hünd. 1438,0 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Aracı yüksəkliyindən (3071,6 m) cənub-qərbə ayrılan Dibəkli qolunun eyni istiqamətli Qırxlardağ şaxəsindən qərbə uzanan Qarabaş ayrılmasının cənub-qərbə yönəlmiş Sarıdağ tirəsində zirvə. Sirabçayın sağ sahilində, Sirab mineral su bulağından 2,3&nbsp;km şimal-şərqdədir. Orta Eosenin Barton mərtəbəsinə aid Orta Paradaş yarımlay dəstəsinin terrigen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qırılma zonasının Şahbuz seqmentinin cənub-qərb cinahına aid eyniadlı sinklinalın nüvə hissəsində yerləşir. Şimal-şərq və cənub-qərb yamaclarından fay və fay-yerdəyişmə qırılmaları keçir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qaraqaya dağı (Şərur)

**Qaraqaya dağı** – Şərur rayonu ərazisində, Dərələyəz silsiləsindən şimal-qərbə ayrılan Saraybulaq qolunun cənub-qərb istiqamətli Ağsal şaxəsinin qurtaracağında dağ (hünd. 1490,0 m). Zirvəsi Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinə aid Dərəlik lay dəstəsinin terrigen-çökmə, yamacları isə Üst Tabaşirin Kampan mərtəbəsinə uyğun gələn Gərməçataq lay dəstəsinin terrigen-karbonat süxurlarından təşkil olunmuş konusvari sıldırım yamaclı yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin şimal-şərq cinahında müşahidə edilən Ağsal sinklinalının nüvə hissəsində yerləşir. Şimal-şərq və cənub-qərb yamaclarında şimal-qərb istiqamətli fai qırılmaları izlənilir.

## Tarixi
2018-ci ilin may ayında Azərbaycan Ordusunun xüsusi təyinatlılarının əks hücumu nəticəsində dağ tam olaraq Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə keşmişdir. Dağın şimal ətəklərində yerləşən iki erməni postu nəzarətə götürülmüşdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qaraqaya dağı

* Qaraqaya dağı (Qax)
* Qaraqaya dağı (Yardımlı)
* Qaraqaya dağı (Babək)
* Qaraqaya dağı (Şərur)
* Qaraqaya dağı (Tovuz)
* Qaraqaya dağı (Ağdam)

## Həmçinin bax
* Qaraqaya
Vaqif Əliyev

* Vaqif Əliyev (aktyor) — Azərbaycan xalq artisti.
* Vaqif Əliyev (fizik) — Milli Elmlər Akademiyası Fizika İnstitutunun aparıcı elmi işçisi.
* Vaqif Əliyev (siyasətçi) — dövlət xadimi.

## Həmçinin bax
* Vaqif
* Əliyev
Haskel layihələri

**Haskel layihələri** — Antanta dövlətlərinin "Ermənistan" adlandırılan əraziyə ali komissar təyin etdikləri amerikalı polkovnik V. Haskel tərəfindən 1919 ilin sentyabrında hazırlanmış sənəd.

## Haqqında
Həmin sənəddə Amerika Birləşmiş Ştatlarının əlverişli strateji mövqedə yerləşən Naxçıvan bölgəsində möhkəmlənmək planları öz əksini tapmışdı. Layihədə Naxçıvan və Şərur-Dərələyəz qəzalarının əlahiddə bitərəf zona elan edilməsi və bu ərazidə Naxçıvan general-qubernatorluğunun yaradılması nəzərdə tutulurdu.

## Xarici keçid
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. İki cildə. I cild. Bakı: Lider nəşriyyatı, 2004

## Həmçinin bax
* Naxçıvan general-qubernatorluğu
* Şərur-Dərələyəz qəzası
* Naxçıvan qəzası

## İstinadlar
Daues adası

**Daues adası** — Frans-İosif Torpağı arxipelaqı daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayətinin Primorski rayonu ərazisinə daxildir. Adanın maksimal hündürlüyü 10 metrdir.

## Yerləşməsi
Arxipelaqın cənub-şərqində, Vilçek Torpağında yerləşən Hyofer burnundan 3 km aralıda yerləşir. Daues adasının ətrafında daha üç ada yerləşir: Derevyannıy (200 km şərqdə), Mak-Kulta və Tillo (cənub-qərbdə).

## Təsviri
Uzunsov formaya malikdir. Uzunluğu 1 km-dir. Buzdan tam azaddır. Yüksəklik yoxdur. Şərqində adanın ən hündür hissəsi yerləşir.

Ada avstraliyalı aramdırmaçı Con Kinq Devisin şərəfinə adlandırılmışdır.

## Xəritə
* Xəritə
Qarabağlar travertin yatağı

**Qarabağlar travertin yatağı** – Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində istismar olunan ən böyük travertin yataqlarından biri

Naxçıvan MR-də müxtəlif tərkibli, tikinti-quraşdırma işlərində böyük pay sahibi olan antibakterial keyfiyyətə malik travertin və mərmər daş məhsulları hazırda əsasən Kəngərli rayonunun Qarabağlar kəndindəki daş ocaqlarında çıxarılır.

Daş yatağında Almaniya və Türkiyə istehsalı olan texnikadan istifadə etməklə dağdan bloklar şəklində qaya parçaları qoparılır. Kəsilmiş daş parçaları yük avtomobillərinə yüklənərək Şahtaxtı dəmiryol stansiyasındakı vaqonlara daşınır, oradan da Naxçıvan şəhərindəki və Babək rayonunun Araz kəndindəki "Gəmiqaya Daş Məhsulları Kompleksi" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinə göndərilir. Burada həmin bloklar kəsilərək plitələr çıxarılır, üzlük daşlar hazırlanır, müxtəlif təyinatlı məhsullar halına gətirilir. Həmin məhsullar isə cilalandıqdan sonra tikinti obyektlərinə göndərilir. Böyük və kiçik ölçülü travertin plitələrdən istər binaların fasadlarının üzlənməsində, istərsə də həyətyanı sahələrin bəzədilməsində, evlərin daxilində istifadə edilir. Naxçıvan Muxtar Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyindən verilən məlumatda göstərilir ki, müəssisədə illik travertin istehsalının həcmi təxminən 180-200 min kvadratmetr təşkil edir. Bundan əlavə olaraq ildə təxminən 25-30 min kvadratmetr dekarativ(mozaik) daş məhsulları da istehsal edilir.
Onu da qeyd edək ki, müəssisənin istehsal etdiyi travertin daş məhsulları rəqabətədavamlı və ixracyönümlü məhsullardan biri hesab olunur. Hazırda müxtəlif çeşidli travertin daş məhsulları sifarişə uyğun olaraq, Bakı şəhərinə və Gürcüstan Respublikasına ixrac edilir.

## İstinadlar
Şahtaxtı travertini

**Şahtaxtı travertini** — Kremlin Qurultaylar sarayını, Ostankino televiziya mərkəzini, Moskva Dövlət Univeritetinin binasını bəzəmiş Naxçıvanın tikinti məhsulu. 
XX əsrin 60-70-ci illərində Naxçıvanda istehsal olunan travertinin şöhrəti bütün SSRİ miyasında geniş yayılmışdır.  Naxçıvan MSSR-in 50 illik yubileyi ilə əlaqədar nəşr olunmuş kitabda biz bu sətirləri oxuyuruq:

“Yalnız respublikamızın deyil, Sovet İttifaqının bir sıra nəhəng tikililərində Naxçıvanın Şahtaxtı travertinindən geniş istifadə olunur. Ulyanovsk şəhərindəki Memorial Kompleks, Moskva Dövlət Universitetinin binası, Kremlin Qurultaylar sarayı, Moskvadakı Naməlum əsgərin qəbri, Ostankino televiziya mərkəzinin, Qarşılıqlı İqtisadi Yardım Şurasının binası, Moskvadakı “Rossiya” mehmanxanasıvə bir çox başqa tikintilərin bəzək işlərində Şahtaxtı traveretinindən istifadə edilmişdir”. 

## Travertin yataqlarının istismarı tarixindən
Naxçıvan ərazisində ən böyük travertin yataqları Buzqov, Şahtaxtı, Qarabağlar ərazilərindədir. Şahtaxtı kəndindən 3 kilometr cənub-qərbdə yerləşən travertin yatağının istismarına hələ XX əsrin 60-cı illərində başlanılmışdır. 
Araşdırmalar göstərir ki, XX əsrin 80-ci illərində Azərbaycanda istehsal olunan travertin məhsulunun hamısı məhz Naxçıvanın payına düşürdü. Təkcə  1983-cü  ildə  istehsal  olunmuş  27,6  min  kubmetr  travertinin  10  min  kubmetri  Moskva,   Leninqrad,  Minsk,  Daşkənd  və  Soçi  şəhərlərinə  ixrac   olunmuşdur.  1985-ci  ildə  47,7  min  kubmetr  travertin  istehsal  olunmuş, həmin şəhərlərə travertin bloku ixracı daha da artmışdı.   

## Hazırda Naxçıvan Muxtar Respublikasında travertin istehsalı
Hazırda da muxtar respublikanın inkişaf edən sənayesində travertin istehsalı mühüm rol oynayır. İndi muxtar respublikada aparılan tikinti quruculuq işlərində tələbat əsasən yerli tikinti məhsulları hesabına ödənilir. 2011-ci ilin may ayından Vəlidağ stansiyasından Qarabörk stansiyasına qum-çınqıl, Şahtaxtı stansiyasından isə Naxçıvan və Qarabörk stansiyalarına travertin-mərmər bloklarının daşınmasına başlanılması bu istiqamətdə atılmış ən mühüm addımlardan biri olmuşdur. 
Bu gün muxtar respublikada binaların tikintisində, təmirində, dizaynında tikinti məhsullarına yaranan tələbatın yerli imkanlar hesabına ödənilməsi üçün muxtar respublikanın yerli istehsal müəssisələri işlərini günün tələbləri səviyyəsində qurublar. Travertin istehsalında "Gəmiqaya Daş Məhsulları Sənaye Kompleksi" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti mühüm rol oynayır. 2010-cu ildə yaradılmış bu müəssisə muxtar respublikada təbii sərvətlərdən daha səmərəli istifadə etməklə travertin və mərmər emalı üzrə ixtisaslaşmışdır. 
## İstinadlar
Naxçıvan məsələsi

Naxçıvan məsələsi - çar Rusiyasının Cənubi Qafqazı işğal etməsi prosesində və bundan sonrakı dövrdə erməniləri İrandan və Osmanlı imperiyası ərazilərindən kütləvi surətdə Azərbaycan torpaqlarına köçürməsi nəticəsində yaranmış beynəlxalq problem.

## Mahiyyəti və səbəbləri
İlk mənbələrin sübut etdiyi kimi, bugünkü Ermənistan dövləti tarixi Azərbaycan torpaqlarında yaradılmışdır. Bu torpaqlar Gülüstan müqavihsi (1813) və Türkmənçay müqaviləsi (/828) ilə Azərbaycanın şimal hissəsinin Rusiya tərəfindən işğalının başa çatmasından, İrəvan xanlığının ləğvindən sonra ermənilərə verilmişdi. Naxçıvan, Zəngəzur, Qarabağ ərazilərinə göz dikən ermənilərin əcdadları bu qədim yurda 1828 ilin martında Rusiyanın yaratdığı xüsusi komissiya tərəfindən köçürülmüş, 2 il içərisində Naxçıvana əvvəlcə 434, sonra 2285 ailə (10 mindən çox erməni) gətirilmişdi. Köçürmə kampaniyası çarizmin zorakılıq siyasəti nəticəsində baş tutmuşdu. Köçürmə siyasətinin reallaşmasından sonra tarixi Azərbaycan torpaqlarında məskunlaşan və "Dənizdən dənizə Böyük Ermənistan" xülyası ilə yaşayan üzüdönük məkrli erməni qəsbkarları ərazi iddialarına başladılar. Bu proses 20 əsrdə daha da genişləndi.

## Beynəlxalq problem kimi ortaya atılması
Ermənilərin təqsiri üzündən istər 20 əsrin əvvəllərində, istərsə də 1918-20 illərdə Naxçıvan, Şərur, Dərələyəz, Culfa və Ordubadda baş verən ictimai-siyasi hadisələr, ermənilərin azərbaycanlılara qarşı soyqırımı cinayətləri dəhşətli, faciəli şəkil aldı. Bunlar Cənubi Qafqaz sərhədləri çərçivəsindən çıxaraq, beynəlxalq aləmi düĢündürən mühüm bir problemə çevrildi.

Naxçıvan məsələsi 1918 ildə bir neçə dəfə Zaqafqaziya seymində, 1918-20 illərdə dəfələrlə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentində, Ermənistanın, Türkiyənin parlamentlərində, Təbriz bələdiyyə idarəsində, Maku xanlığında, Paris sülh konfransında (1919-20), 1919-20 illərdə ABŞ-nin Ermənistan və Naxçıvandakı nümayəndəliklərində, 1920-21 illərdə Azərbaycan Sovet Respublikası və Ermənistan Sovet Respublikasının inqilab komitələrində, 1921 il martın 16-da Rusiya Kommunist (bolşeviklər) Partiyasının siyasi bürosunda, 1920-21 illərdə Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası Xalq Komissarları Sovetində müzakirə olunsa da, Naxçıvanın əsl mənada tarixi taleyini - Azərbaycanın tərkibində muxtar respublika statusunu yalnız Moskva müqaviləsi (1921) və Qars müqaviləsi (1921) təsbit etdi. Moskva və Qars müqavilələrində Rusiya, Türkiyə, Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan dövlətləri Naxçıvanı Azərbaycanın tərkibində muxtar qurum kimi tanıdılar və buna beynəlxalq hüquqi təminat verdilər.

## Mənbə
* Gümrü, Moskva, Qars müqavilələri və Naxçıvanın taleyi (tərtib edən Ġ.Hacıyev), B., 1999.
Naxçıvanda Amerika general-qubernatorluğu

**Naxçıvanda Amerika general-qubernatorluğu** — Amerika Birləşmiş Ştatlarının Cənubi Qafqazda möhkəmlənmək və Naxçıvanı erməni nəzarətinə vermək üçün zəmin hazırlamaq məqsədilə yaratdığı hərbi inzibati idarəçilik forması.

Qafqazda nüfuz dairəsi qazanmağa çalışan ABŞ-nin əlverişli strateji mövqedə yerləşən Naxçıvan bölgəsində möhkəmlənmək planları Antanta dövlətlərinin Ermənistana ali komissar təyin etdikləri amerikalı polkovnik V.Haskelin 1919-cu ilin sentyabrında irəli sürdüyü "Haskel layihələri" adlandırılan sənəddə öz əksini tapmışdı. Layihədə Azərbaycan torpaqları olan Naxçıvan və Şərur-Dərələyəz qəzalarının əlahiddə bitərəf zona elan edilməsi və bu ərazidə Naxçıvan general-qubernatorluğunun yaradılması nəzərdə tutulurdu.

ABŞ-nin himayəsi altında Naxçıvana yiyələnməyə çalışan Ermənistanın daşnak hökuməti "Haskel layihələri"nin gerçəkləşməsi üçün canfəşanlıq göstərirdi. 1919-cu ildə ABŞ Azərbaycan ərazisinin bir hissəsini — Naxçıvan diyarını ələ keçirməyə cəhd göstərdi. Birləşmiş Ştatlar Cənubi Qafqaz, İran və Türkiyənin qovuşuğunda yerləşən Naxçıvana xüsusi hərbi-strateji əhəmiyyəti olan ərazi kimi baxırdı. V.Haskelin Azərbaycan və daşnak Ermənistanı hökumətlərinə göndərdiyi direktivdə göstərilirdi ki, Naxçıvan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti Azərbaycan xalqının, o cümlədən Naxçıvan əhalisinin mənafeyinə zidd olan bu layihələri qətiyyətlə rədd etdi və onların gerçəkləşməsinə imkan verməyəcəyini bildirdi.

Haskelin müavini polkovnik Ceyms Rey 1919-cu il oktyabrın 24-də Naxçıvana gəldi və Müsəlman Milli Şurası qarşısında V.Haskelin bəyanatını elan edərək, qubernatorluğun yaradıldığını, ABŞ ordusunun mühəndisi, polkovnik Edmund L.Dellinin ona başçı təyin olunduğunu bildirdi. Ermənistan-daşnak hökumətinin razılıqla qarşıladığı bu bəyanat Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin qəti etirazı və Naxçıvan əhalisinin ciddi müqaviməti ilə üzləşdi. Naxçıvan Milli Şurasının və bütün Naxçıvan əhalisinin təkidiylə Ceyms Rey qərarını dəyişməyə məcbur oldu. Delli Naxçıvanda general-qubernator kimi deyil, Antanta ali komissarı V.Haskelin nümayəndəsi kimi qaldı. 1920-ci ilin yanvarında sonuncu Amerika əsgəri Naxçıvan torpağını tərk etdi. Beləliklə, bölgə əhalisinin güclü müqaviməti və inadlı mübarizəsi, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin isə ciddi diplomatik səyləri bu növbəti təxribat aktının qarşısını vaxtında aldı və ermənilərin Naxçıvanı ABŞ-nin yardımı ilə ələ keçirmək niyyətini növbəti dəfə puça çıxardı.

## Mənbə
# Азербаиджанская Демократическая Республика (1918-1920). Внешняя политика (документы и материалы), Б: 1998
# Həsənov C, Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində (1918-1920-ci illər), B., 1993
# Musayev İ., Azərbaycanın Naxçıvan və Zəngəzur bölgələrində siyasi vəziyyəti və xarici dövlətlərin siyasəti (1917-1921-ci illər), B., 1996.
Qıtqın yaşayış yeri

**Qıtqın yaşayış yeri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasında arxeoloji abidədir

## Tarixi coğrafi yerləşməsi
Əlincə çayın sol sahilində, Culfa bölgəsinin Xanağa kəndindən şərqdə yerləşir. Sahəsi 17600 kv.m-dir.

## Mədəni təbəqə
Abidənin bəzi sahələrində qalınlığ 1 m-ə çatan mədəni təbəqənin üzəri açılmışdır. Yaşayış yerinin tikililəri əsasən çaydaşı, bişmiş kərpicdən hörülmüşdür. Toplanmış yerüstü arxeoloji materiallar əsasən şirli və şirsiz saxsı qab qırıqlarından ibarətdir.

## Tarixi dövrləşdirilməsi
Arxeoloji material Qıtqın yaşayış yerinin IX–XVIII əsrlərdə fəaliyyətdə olduğunu sənədləşdirir.

## Mənbə
Azərbaycan Arxeologiyası. Altı cilddə, VI cild. Bakı,"Şərq-Qərb", 2008, 632 s.

## İstinadlar
Ucadivar yaşayış yeri

**Ucadivar yaşayış yeri** — Ordubad-Naxçıvan şosesindən 7 km şimalda, Baş Dizə kəndindən 2 km aralıda, Gilançayın sağ sahilində yerləşir. Keçən əsrin 70-ci illərində abidənin ərazisindən kənd təsərrüfatı məqsədi ilə intensiv istifadə olunması, daha dəqiq desək, aparılmış dərin şum nəticəsində yaşayış yerinin mədəni təbəqəsi və bu məskənin qəbiristanlığı qismən dağıdılmışdır. Toplanmış yerüstü arxeoloji materiallar əsasən saxsı qab qırıqlarından ibarətdir. İlkin tədqiqatlar əsasında Ucadivar yaşayış yeri XII-XVI əsrlərə aid edilir.

Hazırda Ucadivar orta əsrlər yaşayış yerinə aid Sumbatan-Dizə Baş-Dizə yolunun qərb tərəfndə, dağın yamacında bir neçə qəbir abidəsi salamat qalmışdır. Əldə edilən keramika nümunələrinə və qəbir abidələrinə əsasən abidənin XII–XVI əsrlərə aid olduğunu ehtimal etmək olar. Buradan XX əsrin 40-cı illərində təsərrüfat işləri zamanı daş kitabə tapılmışdır.

## Mənbə
* İbrahimli B.İ. AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu Xaraba-Gilan arxeoloji ekspedisiyasının 2007-ci il hesabatı. AMEA AEİÇTBEA.
* Azərbaycan arxeologiyası. Altı cilddə, VI cild. Bakı,”Şərq-Qərb”, 2008, 632 s.
Viktor Ardisson

**Viktor Ardisson** (; ) — *Muy Vampiri* adı ilə tanınmış fransız məzar oğrusu və nekrofil.

## Həyatı

Viktor Ardisson 1872-ci ilin 5 sentyabr tarixində Fransanın cənub-şərqində yerləşən Le Muy şəhərində anadan olmuşdur. Gənclik illərində məzar qazmaqla ailəsini dolandırmağa çalışırdı. Gününü məzarlıqlarda keçirməsi səbəbindən, bir gün məzarlardan oğurluq etməyə qərar verdiyi təxmin edilməkdədir. Məzarlardan edilən oğurluqlarla yanaşı, xüsusi ilə gənc yaşlarda vəfat etmiş qadınların məzarlarına qarşı vəhşiliklər törətməsi ilə tanınmışdır.

Ardissonun psixoloji problemlərinin olduğu həbs edildikdən sonra üzə çıxmışdır. İfadəsində dağıtdığı məzarlardan çıxardığı cəsədlərlə danışdığını bildirmişdir. 1901-ci ildə Viktor Ardisson məzarların dağıdılması və cəsədlərin məzərlardan çıxarılması itthiamı ilə həbs edildi. Viktor Ardisson tarixə nekrofil və vampirlik meyilləri olan ilk qatil kimi düşmüşdür. Həyatının geri qalan hissəsini Pierrefeu-du-Var şəhərində yerləşən ruhi xəstəxanada keçirmiş, 1944-cü ilin 9 mart tarixində həmin xəstəxanada vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Mercier (Edmond), Dr., Belletrud (Michel), *Contribution to the Study of Necrophilia. The Case Ardisson*, Paris, G. Steinheil, 1906.
* Richard von Krafft-Ebing, *Psychopathia Sexualis* (twelfth edition), 1903.
Dövlət Statistika Komitəsi (Naxçıvan)

**Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi**-statistika sahəsində muxtar respublikada dövlət siyasətini və tənzimlənməsini həyata keçirən və muxtar respublikada sosial, iqtisadi, demoqrafik və ekoloji vəziyyət ilə bağlı rəsmi statistik məlumatları vahid metodologiya əsasında formalaşdıran mərkəzi icra hakimiyyəti orqanıdır.

## Haqqında
Komitə öz fəaliyyətində Azərbaycan Respublikasının və Naxçıvan Muxtar Respublikasının konstitusiyalarını və qanunlarını, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin və Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin fərman və sərəncamlarını, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin və Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərar və sərəncamlarını, Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələri və bu Əsasnaməni rəhbər tutur. Komitənin əsasnaməsi Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2009-cu il 06 iyul tarixli 169-III FR nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmişdir.

## Sədrlər
Hazırda Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin sədri Hüseyn Bağırovdur (siyasətçi, 1979). O, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədr əvəzi Azər Zeynalov tərəfindən 2023-cü il 7 aprel tarixindı bu vəzifəyə təyin edilib.

## İstinadlar
Derevyannıy adası

**Derevyannıy adası** — Frans-İosif Torpağı arxipelaqı daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayətinin Primorski rayonu ərazisinə daxildir. Adanın maksimal hündürlüyü 45 metrdir. Şimal-şərqdən cənub-qərbə uzanır. İri Vilçek Torpağının yaxınlığında yerləşir. 200 m qərbdə isə isə Daues adası qəralaşır.

## Xəritə
* Xəritə
Naxçıvan Muxtar Respublikası İnsan Hüquqları üzrə müvəkkili

**Naxçıvan Muxtar Respublikası İnsan Hüquqları üzrə müvəkkili (Ombudsman)**-Naxçıvanda Ali Məclis tərəfindən seçilən ombudsman.

## Tarixi
Naxçıvan Muxtar Respublikasında İnsan hüquqlarının müdafiəsi mexanizmləri təkmilləşdirilmiş və yeni təsisat - Ombudsman təsisatı yaradılmışdır.

30 dekabr 2005-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasına əlavələrin və dəyişikliklərin təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya qanunu qəbul edilmişdir. Həmin qanuna əsasən Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasına Naxçıvan Muxtar Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkilinin (Ombudsmanın) seçilməsi və onun statusu ilə bağlı əlavə və dəyişikliklər edilmişdir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin 20 fevral 2006-cı il tarixli üçüncü çağırış ikinci sessiyasında "Naxçıvan Muxtar Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili (Ombudsman) haqqında" Naxçıvan Muxtar Respublikası qanunu qəbul edilmişdir.

## Müvəkkillər
Naxçıvan Muxtar Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə müvəkkili Ülkər Bayramova, ilk dəfə 11 iyul 2006-cı il tarixdə keçirilən üçüncü çağırış Naxçıvan MR Ali Məclisinin üçüncü sessiyasında, ikinci dəfə 28 dekabr 2013-cü ildə dördüncü çağırış Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin səkkizinci sessiyasında bu vəzifəyə seçilib.

Hazırkı Naxçıvan Muxtar Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili (Ombudsman) **[[Günay Rzayeva]]** 16 iyul 2022-ci il tarixdə keçirilən altıncı çağırış Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin yeddinci sessiyasında bu vəzifəyə seçilib.

## Mənbə
* Naxçıvan Muxtar Respublikası İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkilinin rəsmi səhifəsi (Ombudsman) - http://ombudsman.nakhchivan.az
Əlahiddə Ümumqoşun Ordu

**Əlahiddə Ümumqoşun Ordu** — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Naxçıvan Muxtar Respublikasındakı xüsusi statuslu bölməsi.

## Tarix
1991-ci il sentyabrın 7-də Naxçıvan MR-nın yaranmış vəziyyətdən xilas edilməsi, ərazisini Ermənistan silahlı qüvvələrindən qorumaq, əhalini talan və qırğınlardan qurtarmaq məqsədilə Naxçıvan MR Ali Sovetinin sədri olan Heydər Əliyevin təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə Dövlət Müdafiə Komitəsi yaradıldı. Heydər Əliyevin 20 sentyabr 1991-ci il tarixli fərmanına əsasən leytenant Elman Abbas oğlu Abbasov Dövlət Müdafiə Komitəsinin sədri təyin edilmişdir.

1992-ci il sentyabrın 15-də isə Naxçıvan MR ərazisində birinci milli ordu birliyindən biri olan 705 saylı əlahiddə gücləndirilmiş motoatıcı briqada formalaşdı. 705-ci əlahiddə gücləndirilmiş motoatıcı briqanın uğurlu döyüş yolu olmuş və 21 may 1995-ci ildə motoatıcı diviziyaya statusu almışdır.

8 dekabr 1998-ci ildə isə motoatıcı diviziyanın bazasında 5-ci Ordu Korpusu yaradılmışdır.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin "Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi haqqında Əsasnamənin təsdiq edilməsi barədə" 18 dekabr 2013-cü il tarixli fərmanına əsasən, 5-ci Ordu Korpusunun əsasında Əlahiddə Ümumqoşun Ordu yaradılmışdır.

## Tibb müəssisələri
2021-ci il mayın 10-da Naxçıvan Qarnizonu Hospitalının açılışı olmuşdur. 2013-cü ildən Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun tabeliyinə verilən Naxçıvan Qarnizonu Hospitalı üçün inşa edilmiş yeni bina 5 mərtəbəlidir. Müasir tibbi avadanlıqla təchiz edilən 290 çarpayılıq hospital 1 stasionar şöbəni, 11 stasionar və 13 yardımçı bölməni əhatə edir.

## Komandanların siyahısı
}
|
|}

## Şəhidləri

Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun şəxsi heyətindən 79 hərbi qulluqçu 2020-ci ilin sentyabr-noyabr aylarında baş verən Qarabağ müharibəsi zamanı Füzuli-Xocavənd-Şuşa istiqamətində gedən hərbi əməliyyatlarda şəhid olub. Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun şəxsi heyətindən şəhid olanlardan 14 nəfəri zabit, 4 nəfəri gizir, 4 nəfəri çavuş, 57 nəfəri isə əsgərlərdən ibarət idi.

Şəhid olanlar sırasında Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun Xüsusi Təyinatlı Bölməsinin Komandiri Anar Əliyev və Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun Xüsusi Təyinatlı Bölməsinin Komandir müavini Nihad Babayev də var idi.

Şəhid olan 39 nəfərdən 2-i Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı adı ilə, 6-sı "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə, 25-i 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə, 39-u "Vətən uğrunda" medalı ilə, 4-ü "İgidliyə görə" medalı ilə, 16-sı "Hərbi xidmətlərə görə" medalı ilə, 39-u "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə, 30-u "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə, 32-si "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif olunub.

## İstinadlar

* Əlahiddə Ümumqoşun Ordu

## Xarici keçidlər
Nəbatat bağı (Naxçıvan)

**AMEA Naxçıvan Bölməsinin Nəbatət bağı** — AMEA Naxçıvan Bölməsinin Bioresurslar İnstitutunun tərkibində fəaliyyət göstərir.

## Tarixi
AMEA Naxçıvan Bölməsinin Nəbatət bağı 2003-cü ildə Babək rayonunun Şıxmahmud kəndi yaxınlığında salınmışdır. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbovun göstərişi ilə bu bağ Muxtar Respublikanınmuzeyləri siyahısına daxil edilmişdir.

## Statistik məlumatlar
Bağın təcrübə sahəsi 13,2 hektardır və sturukturuna uyğun olaraq təcrübə sahələrinə ayrılıb. Nəbatət bağında hər bir bitkinin xüsusiyyətləri tədqiq edilir, yayılma zonalarının xəritəsi tərtib olunur, mühafizə yolları müəyyənləşdirilir.

Burada dünyanın müxtəlif botaniki-coğrafi rayonlarından, o cümlədən, Azərbaycan florasından toplanılan ayrı-ayrı torpaq və iqlim xüsusiyyətlərinə malik 200-dən çox ağac, kol, meyvə, giləmeyvə, üzüm sortları, dekorativ bitkilər, tropik və subtropik bitki nümunələri, dərman və digər bitkilər əkilərək tədqiq olunur. Həmçinin Qafqaz, Aralıq dənizi, Cənub-Şərqi Asiya, Şimalı Amerika mənşəli bitkilər əkilərək introduksiya olunur.

Nəbatət bağına müxtəlif rayonların meyvə bağlarından və şəxsi təsərrüfatlardan qiymətli yerli meyvə sortları gətirilərək burada meyvə genefondu bağı yaradılıb. Bağda muxtar respublikanın yerli meyvə bitkiləri ilə yanaşı, tərəvəz və bostan bitkiləri genefondu da toplanılır ki, həmin nümunələr AMEA Genetik Ehtiyatlar İnstitutunun genbankında saxlanılır. Bağın ərazisində Nadir bitkilər kolleksiyası sahəsi də fəaliyyət göstərir. Burada Naxçıvan Muxtar Respublikanın və Azərbaycanın Qırmızı Kitabına daxil edilmiş 43 geofit bitki becərilir.
Bundan başqa, Gürcüstan, Türkiyə və Rusiya Botanika bağlarından gətirilən 68 ağac, kol və dekorativ bitkilərin növ tərkibi də öyrənilir. Bağda bir çox növlərin toxumlarından alınan cücərtilər üzərində müşahidələr aparılır.

## Mənbə
# Naxçıvan Bölməsinin Nəbatat bağı muxtar respublikanın canlı təbiət muzeyidir. 16.12.2016
Tumbul rayonu

**Tumbul rayonu** — 1920–1921-ci illərdə Naxçıvan SSR-in (Azərbaycan) inzibati ərazisinə daxil olmuş rayonlardan biri.

16 mart 1921-cü il tarixli bir sənədə görə Naxçıvan SSR-in Naxçıvan qəzasının tərkibinə daxil olan 3 rayondan biri olmuşdur.

## Tərkibinə daxil olan inzibati vahidlər
39 yaşayış məntəqəsini birləşdirən Tumbul rayonunun mərkəzi Tumbul kəndi idi. Bu rayona 4 qəsəbə 35 kənd daxil olmuşdur. Rayon ərazisində adı çəkilən Qaracakənd, Xaçaparaq, Qızıl-burun, Dərəşam, Baş-Başı, Volmuninskiy yaşayış məntəqələrinin bəziləri dağılmış, bəzilərinin əhalisi şəhər mərkəzlərinə və digər kəndlərə köçmüş, bəzilərinin isə adları dəyişdirilmişdir.

Tədiqatlar göstərir ki, ruslar tərəfindən "Baş-başı" kimi qeydə alınmış ərazi Naxçıvanın yerli əhalisi tərəfindən Boz-başlı adlandırılmışdır.

1921-ci ildə Tumbul rayonunun ərazisində iki Təzəkənd adlı kənd qeydə alınmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, bu kəndlərdən biri indiki Babək rayonunun Babək qəsəbəsidir. İkinci Təzəkənd isə Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində XX əsrin 70-ci illərinə qədər mövcud olmuşdur. Bu kənd Yamxana kəndi ilə Abbasabad qalasının arasında yerləşmişdir.

XX əsrin 70-ci illərində Araz su anbarının tikintisi ilə əlaqədar olaraq bu kənd su anbarının altında qalmışdır.

## İstinadlar
Eybə sultan

**Eybə Sultan**  — Ağqoyunlu dövlətində sərkərdə.

Uzun Həsənin əmisi oğlu Danə Xəlilin oğlu idi.

Eybə Sultanın qardaşı Yaqubcanı Fars hakimi olmuşdur.

Bir qardaşı Gözəl Əhməd Bayandur, digər qardaşı isə Nur Əli bəydir.

## Xarici keçidlər

* Qızılbaşlar tarixi Маммедов Т. М. Çap olunub: 1993
Şeyx Cühənnah oğlu

**Şeyx Cühənnah oğlu** — orta əsr intibah dövründə Naxçıvan memarlıq məktəbinin yetirdiyi ən görkəmli memarlardan biri.

Şeyx ibn Cühənnahın adı Ordubad bölgəsinin Azadkənd kəndindəki minarə üzərindəki kitabənin məlumatları əsasında elmi dövriyyəyə daxil olmuşdur. Hazırda həmin minarə yarımuçuq vəziyyətdə mövcud olsa da üzərindəki kitabə qalmamışdır.   

Kufi xətlə yazılmış həmin kitabəni XIX yüzilliyin ortalarında tədqiq edən rus şərqşünası və diplomatı N.V.Xanıkovun yazdığına görə kitabədə “Bənna Şeyx Cühənnah oğlu Naxçıvaninin əməlidir” sözləri yazılıbmış.   

Kitabədə tarix qalmasa da N.V.Xanıkov onu yazıldığı xəttin paleoqrafiya xüsusiyyətlərinə əsasən hicri təqvimi ilə VI yüzilliyə, abidəni sonralar tədqiq edən V.Sısoyev isə VIII yüzilliyə aid etmişdir . 

Şeyx ibn Cühənnah miladi təqvimi ilə XIV yüzillikdə yaşamış, Azadkənd minarəsini də həmin vaxt inşa etmişdir. 

## Mənbə
# Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: “Əcəmi” Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2017, 115 s.        

## İstinadlar
Qaraquş dağı

**Qaraquş dağı** — Kəngərli rayonu ərazisində dağ (hünd. 2600,5 m). Dərələyəz silsiləsinin suayrıcısında zirvə. Çalxanqala kəndindən 8 km-dək şimal-qərbdədir. Üst Triasın Karni və Nori mərtəbələrinə aid Tənənəm lay dəstəsinin dolomit və əhəngdaşılarından təşkil olunmuş yamacları sıldırımlı yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin cənub-şərq batım sahəsində müşahidə edilən Qaraquş antiklinalının şimal-şərq qanadında yerləşir. Zirvə hissəsi və yamaclarından şimal-qərb istiqamətli fay-yerdəyişmə qırılmaları keçir.

## Həmçinin bax
* Dərəşam dağı
* Xaşlıdağ
* Quşqayası
* Alçalıdağ
* Ziyarəttəpə dağı

## İstinadlar
Mak-Kulta adası

**Mak-Kulta adası**  —  Frans-İosif Torpağı arxipelaqı daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayətinin Primorski rayonu ərazisinə daxildir. Adanın maksimal hündürlüyü 50 metrdir.

## Yerləşməsi
Arxipelaqın cənub-şərqində, Vilçek Torpağında yerləşən Hyofer burnundan 2&nbsp;km aralıda yerləşir. Mak-Kulta adasının ətrafında daha üç ada yerləşir: Derevyannıy, Daues və Tillo.

## Təsviri
Uzunsov formaya malikdir. Uzunluğu 1&nbsp;km-dir. Buzdan tam azaddır. Yüksəklik yoxdur. Şərqində adanın ən hündür hissəsi yerləşir. Hündürlük 50 metrdir. Qərbində isə 21 metr yüksəkliyi olan qaya vardır.
## Xəritə
*Xəritə
Ağ kətanın sehri... Kamil Nəcəfzadə

***Ağ kətanın sehri... Kamil Nəcəfzadə *** qısametrajlı sənədli televiziya filmi rejissor Elvin Vəlimətov tərəfindən 2014-cü ildə çəkilmişdir. Film Azərbaycan Televiziyasında istehsal edilmişdir. Film kino rəssamı, Azərbaycanın xalq rəssamı, Dövlət Mükafatı laureatı Kamil Nəcəfzadənin 85 illik yubileyinə həsr olunur.

## Məzmun
Film kino rəssamı, Azərbaycanın xalq rəssamı, Dövlət Mükafatı laureatı Kamil Nəcəfzadənin 85 illik yubileyinə həsr olunur.

Kamil Nəcəfzadə 1948-ci ildə Ə. Əzimzadə adına Rəssamlıq məktəbini bitirdikdən sonra təhsilini Moskvada Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunda davam etdirir. 1955-ci ildən təhsilini bitirərək Bakıya qayıdır və "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında quruluşçu rəssam kimi fəaliyyətə başlayır. Kamil Nəcəfzadə kinofilmlərə verdiyi tərtibatlarla yanaşı, rəngkarlıq, qrafika və eləcə də teatr sənətində də öz sözünü demişdir.

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenarist: Sevda Ağazadə
Rejissor: Elvin Vəlimətov
Operator: Zaur Haşımov

## Rollarda
Zülfəli Adıgözəlov
Yaşar Hüseynli
Kazım Bağırov

## İstinadlar