Günəş fırtınası (1859)

**1859-cu ilin Günəş fırtınası** — 28 avqust 1859-dan 2 sentyabr 1859-a qədər baş vermiş astronomik hadisədir.

Çilidən yenicə uzaqlaşmış Cənub Xaç gəmisinin heyəti qəribə bir hadisəni heç vaxt unutmamışdılar. Günorta 13.30 radələrində birdən–birə hər tərəf qırmızı rəngə boyanır. Sanki göydən qirmizi rəngdə dolu yağır. Gəminin heç bir cihazı işləmir, kompas yerində fırlanır. Elə bil onlar qan dənizində üzürdülər, buludlar da qan rəngində idi. Həmin vaxt Yer kürəsinin bütün bölgələrində teleqraf sistemlər sıradan çıxmışdı. Göy qübbəsinin üçdən iki hissəsi qırmızı rəngə boyanmışdı. Günlərlə informasiya sistemləri işləmədi. İdarələr və kommunikasiya şəbəkələri şok vəziyyətində idi. Təsəvvür edin ki, indiki dövrdə günlərlə internet sistemi işləmir, tele-radio kosmik peykləri işləmir, Yer kürəsinin bütün bölgələrində heç bir məlumat almaq və ya ötürmək mümkün deyil.

Bunu o vaxt heç kim anlaya bilməmişdi, təkcə bir nəfərdən başqa. Bu həvəskar astronom Riçard Karrinqton idi. O Redhildə (Redhill, Surrey) özəl rəsədxanada Günəş ləkələri öyrənirdi. Bir gün əvvəl o Günəş çox nəhəng bir ləkənin (ölçüləri Yerin ölçülərindən on dəfə böyük) əmələgəldiyini görmüşdü. Bu ləkədən çox nəhəng bir alov buludunun qalxdığını da görmüşdü. Onun belə tezliklə Yerə çatacağını isə o bilmirdi. Odur ki, əvvəlcədən o heç kimə bir söz deməmişdı. İndi astronomlar Günəş tufanlarını yaxşı izləyə bilirlər. Günəşin aktivliyi artan zaman onun səthindən bəzən nəhən plazma buludu ayrılır və kosmik fəzada böyük sürətlə yayılır. Bu plazma buludu Yerə çatan zaman onun atmosferində güclü maqnit həyacanlanmaları yaradır və Yerdə bütün radio, tele və peyk sistemlərini sıradan çıxarır. Məsələn, 1989-cu ildə Kvebek Su elektik stansiyasının işi dayandığından Kanadanın şimal hissəsi zülmətə bürünmüşdü. Buna səbəb Günəş tufanı olmuşdu. Günəş tufanları nəticəsində 2003-cü ildə Yaponiyanın hava məlumatı yayan ən böyük süni peyki sıradan çıxmışdı. İndiyə qədər baş verən Günəş tufanları 1859-cu ildə baş verən tufandan demək olar ki, yüz dəfələrlə zəif hesab edilir.

## Tarixi
Carrington hadisəsi günəş maksimumundan bir neçə ay əvvəl baş verdi, günəş fəaliyyətinin yüksəldiyi dövr, günəş dövrü 10

### Geomaqnit qasırğası
1–2 sentyabr 1859-cu ildə ən böyük geomaqnit qasırğalarından biri (yerüstü maqnitometrlər tərəfindən qeydə alındığı kimi) baş verdi. Fırtınanın gücünün təxminləri (Dst) −0,80 ilə −1,75 µT arasında dəyişir.
Geomaqnit qasırğasının 150 milyon kilometr (93 milyon mil) səyahət etmək üçün 17,6 saat çəkərək birbaşa Yerə doğru hərəkət edən böyük bir tac kütləsi atılması (CME) tərəfindən başladığı güman edilir. Tipik CME-lərin Yerə çatması bir neçə gün çəkir, lakin güman edilir ki, bu CME-nin nisbətən yüksək sürəti əvvəlki CME nəticəsində mümkün olub, bəlkə də 29 avqustda ətrafdakı günəşin "yolunu təmizləyən" böyük aurora hadisəsinin səbəbi Carrington Tədbiri üçün külək plazması.

### Günəş alovu
Sentyabrın 1-də günortadan əvvəl ingilis həvəskar astronomları Riçard Kristofer Karrinqton və Riçard Hodqson müstəqil olaraq günəş parlamasının ilk müşahidələrini qeyd etdilər. Carrington və Hodgson, Kral Astronomiya Cəmiyyətinin Aylıq Bildirişlərində yan-yana nəşr olunan müstəqil hesabatlar tərtib etdilər və Kral Astronomiya Cəmiyyətinin 1859-cu ilin noyabrında keçirilən iclasında hadisənin rəsmlərini nümayiş etdirdilər.
Şotland fiziki Balfour Stewart tərəfindən Kew Rəsədxanasının maqnitometr qeydində müşahidə edilən geomaqnit günəş alovu effekti ("maqnit toxunuşu") və ertəsi gün müşahidə edilən geomaqnit qasırğası səbəbindən Karrinqton günəş-yer əlaqəsindən şübhələnirdi. 1859-cu il geomaqnit qasırğasının təsirləri haqqında dünya miqyasında hesabatlar Carrinqton və Stüartın müşahidələrini dəstəkləyən amerikalı riyaziyyatçı Elias Loomis tərəfindən tərtib edilmiş və nəşr edilmişdir.

## Təsir
### Avroralar
Auroralar dünyanın hər yerində, şimal yarımkürəsində, Karib dənizinə qədər cənubda göründü. ABŞ-dəki Qaya dağları üzərindəki aurora o qədər parlaq idi ki, parıltı qızıl mədənçilərini oyatdı, onlar səhər olduğunu düşündükləri üçün səhər yeməyi hazırlamağa başladılar. ABŞ-nin şimal-şərqində yaşayan insanlar qütb işığında qəzet oxuya bilirdilər. Avrora qütblərdən cənub-mərkəzi Meksika, ref>

 Kvinslend, Kuba, Havay, Yaponiyanın cənubu və Çin kimi aşağı enlik ərazilərində və hətta çox yaxın olan aşağı enliklərdə göründü. ekvator, məsələn, Kolumbiyada.

3 sentyabr 1859-cu il şənbə günü Baltimore American and Commercial Advertiser xəbər verdi:
Cümə axşamı gecəsi təsadüfən çölə çıxanlar auroral işıqların daha bir möhtəşəm nümayişinin şahidi olmaq fürsəti əldə etdilər. Bu fenomen bazar günü gecəsi nümayişə çox bənzəyirdi, baxmayaraq ki, bəzən işıq mümkünsə daha parlaq, prizmatik çalarlar isə daha müxtəlif və qəşəng olurdu. İşıq bütün qübbəni bürüdü, görünür, parlaq bir bulud kimi görünürdü, onun vasitəsilə daha böyük böyüklükdəki ulduzlar qeyri-müəyyən şəkildə parlayırdı. İşıq dolu olan aydan daha böyük idi, lakin onun dayandığı hər şeyi əhatə edən təsvirolunmaz yumşaqlıq və incəlik vardı. Saat 12 ilə 1 arasında, ekran tam parlaqlıqda olanda, bu qəribə işığın altında dincələn şəhərin sakit küçələri həm gözəl, həm də tək bir görünüş təqdim edirdi.

1909-cu ildə Avstraliya qızıl mədənçisi C. F. Herbert öz müşahidələrini Perth Daily News-a yazdığı məktubda təkrarladı:

Mən Rokewood qəsəbəsindən (Viktoriya) təxminən dörd mil aralıda, Rokvudda qızıl qazırdım. Mən və çadırdan bayıra baxan iki yoldaşım təxminən saat 19 radələrində cənub səmasında böyük əks-səda gördük və təxminən yarım saatdan sonra demək olar ki, təsvirolunmaz gözəllik mənzərəsi ortaya çıxdı:
Cənub səmalarından ağla gələn hər rəngdə işıqlar yayılırdı, bir rəng sönərək yerini digərinə vermək üçün mümkünsə əvvəlkindən daha gözəl, çaylar zenitə yüksəlir, lakin oraya çatanda həmişə zəngin bənövşəyi olur və həmişə qıvrılırdı. dəyirmi, açıq bir səma zolağı buraxır, bu da dörd barmağın qol uzunluğunda tutulması kimi təsvir edilə bilər.
Zenitdən şimal tərəfi də gözəl rənglərlə işıqlandırılırdı, həmişə zenitdə yuvarlaqlaşır, lakin cənub və şimal rəngləri həmişə uyğun gəldiyi üçün sadəcə cənub ekranının reproduksiyası hesab olunurdu.
Bu, heç vaxt unudulmayacaq bir mənzərə idi və o zaman qeydə alınmış ən böyük aurora hesab olunurdu … . Rasionalist və panteist təbiəti ən incə paltarında görür, ilahi immanensiyanı, dəyişməz qanunu, səbəb və nəticəni tanıyırdı. Xurafatçılar və fanatiklər dəhşətli xəbərlərə malik idilər və bunun Armageddonun və son dağılışın xəbəri olduğunu düşünürdülər.

### Teleqraflar
Bütün Avropa və Şimali Amerika teleqraf sistemləri sıradan çıxdı, bəzi hallarda teleqraf operatorlarına elektrik şoku verdi. Teleqraf dirəkləri qığılcımlar atırdı. Bəzi teleqraf operatorları enerji təchizatını ayırmalarına baxmayaraq mesaj göndərməyə və qəbul etməyə davam edə bilərdi.
Bəzi teleqraf xətləri teleqraf operatorunun enerji təchizatı ilə əlaqəni davam etdirməyə imkan vermək üçün elektromaqnit sahəsindən kifayət qədər geomaqnit induksiya cərəyanı yarada bilmişdir. 1859-cu il sentyabrın 2-nə keçən gecə Boston və Portlend, Men şəhərləri arasında Amerika Teleqraf Xəttinin iki operatoru arasında aşağıdakı söhbət baş verdi və Boston Traveler qəzetində xəbər verildi:
Boston operatoru (Portland operatoruna): "Lütfən, on beş dəqiqə ərzində batareyanızı [enerji mənbəyini] tamamilə kəsin."

Portland operatoru: "Bunu edəcək. İndi əlaqəsi kəsilib."

Boston: "Mənimki əlaqə kəsilib və biz auroral cərəyanla işləyirik. Yazılarımı necə qəbul edirsiniz?"

Portlend: "Batareyalarımızı işə salmaqdan daha yaxşıdır. — Cərəyan yavaş-yavaş gəlir və gedir."

Boston: "Mənim cərəyanım bəzən çox güclü olur və biz batareyalar olmadan daha yaxşı işləyə bilərik, çünki aurora alternativ olaraq batareyalarımızı neytrallaşdırır və artırır, bəzən rele maqnitlərimiz üçün cərəyanı çox güclü edir. Tutaq ki, biz batareyalar olmadan işləyirik. bu bəladan təsirlənirlər".

Portlend: "Yaxşı. İşlə davam edimmi?"

Boston: "Bəli. Davam et."
Söhbət iki saata yaxın davam etdi və heç bir batareya gücündən istifadə etmədən və yalnız avroranın yaratdığı cərəyanla işlədi və dedilər ki, [kim tərəfindən?] bu, bir və ya iki sözdən çox olan ilk dəfə idi. bu şəkildə nəql edilmişdir.

## Oxşar hadisələr
Ümumilikdə daha az şiddətli fırtınalar 1921-ci ildə (bu, bəzi tədbirlərlə müqayisə oluna bilərdi) və 1960-cı ildə, radionun geniş yayılmasının bildirildiyi zaman baş verdi. 1989-cu ilin martında baş verən geomaqnit qasırğası Kvebekin böyük ərazilərində elektrik enerjisini kəsdi. 23 iyul 2012-ci ildə "Karrinqton-sinif" günəş super fırtınası (günəş alovu, tac kütləsinin atılması, günəş EMP) müşahidə edildi, lakin onun trayektoriyası Yer kürəsini çox az keçdi.

2013-cü ilin iyun ayında Lloyd's of London və Amerika Birləşmiş Ştatları yerləşən Atmosfer və Ətraf Mühitin Tədqiqatları (AER) tədqiqatçılarının birgə müəssisəsi Carrington Tədbirindən əldə edilən məlumatlardan istifadə edərək, oxşar hadisənin indiki vaxtda təkcə ABŞ-yə olan qiymətini 0,6 ABŞ dolları dəyərində hesablamışdır. 2,6 trilyon, o zaman bu, illik ÜDM-in təxminən 3,6%-15,5%-nə bərabər idi.

Digər tədqiqatlar ağac halqalarında karbon-14 və buz nüvələrində berilyum-10-da (digər izotoplar arasında) böyük günəş alovlarının və CME-lərin imzalarını axtardı. Böyük bir günəş fırtınası imzası eramızın 774–775-ci illəri və eramızın 993–994-cü illəri üçün tapıldı. 775-də saxlanılan karbon-14 səviyyələri, günəşin fəaliyyətinin normal dəyişməsindən təxminən 20 dəfə, Karrinqton hadisəsindən isə 10 və ya daha çox dəfə bir hadisənin baş verdiyini göstərir. Eramızdan əvvəl 7176-cı ildə baş vermiş hadisə, bu proxy məlumatlarına əsaslanaraq hətta eramızın 774–775-ci illərində baş vermiş hadisəni də keçmiş ola bilər..

Günəş alovlarının fizikasının daha böyük superməşəllərinkinə bənzəyib-oxşamadığı hələ də aydın deyil. Günəş böyüklük və fırlanma sürəti kimi mühüm yollarla super məşəllər əmələ gətirdiyi məlum olan ulduz növlərindən fərqlənə bilər.

## Başqa sübutlar
Etibarlı müşahidələrdən əvvəl keçmiş günəş fırtınalarının tarixini yenidən qurmaq üçün nazik nitratla zəngin təbəqələri olan buz nüvələri təhlil edilmişdir. Bu, günəş enerjisi hissəciklərinin azot ionlaşdıraraq, azot oksidinin və digər oksidləşmiş azot birləşmələrinin istehsalına gətirib çıxaracağı və qarla birlikdə çökmədən əvvəl atmosferdə çox seyreltilməyəcəyi fərziyyəsinə əsaslanırdı.

1986-cı ildən başlayaraq bəzi tədqiqatçılar Qrenlandiya buz nüvələrindən əldə edilən məlumatların Karrinqton hadisəsi də daxil olmaqla fərdi günəş hissəcikləri hadisələrinin sübutunu göstərdiyini iddia etdilər. Bununla belə, daha yeni buz nüvəsi işi bu şərhə ciddi şübhələr qoyur və göstərir ki, nitrat sünbülləri çox güman ki, günəş enerjisi hissəcikləri hadisələrinin nəticəsi deyil, meşə yanğınları kimi yerüstü hadisələrlə bağlı ola bilər və məlum olan digər kimyəvi imzalarla əlaqələndirilir. meşə yanğınları. Qrenlandiya və Antarktida nüvələrində nitrat hadisələri üst-üstə düşmür, buna görə də onların proton hadisələrini əks etdirdiyi fərziyyəsi indi ciddi şübhə altındadır ref>

## Mənbə
* Timeline: The 1859 Solar Superstorm