Midiya (bölgə)

**Midiya** (Qədim Fars dilində: M*ā*da, Orta Farsca: Mad), Güney Azərbaycanın (indiki iranda) orta və cənub bölgəsindəydi və Midiya Dövlətinin siyasi və mədəni mərkəzi olaraq tanınırdı.  Əhəmənlər dövründə indiki Azərbaycan, Cənubi Azərbaycanı, Urmiya və Rəşt, Sari, Simnan əhatə edirdi.Əhəmənlər hakimiyyəti altındakı Satrap olaraq, şimalda Dağıstanın cənubuna qədər uzanan daha geniş bir bölgəni əhatə edərdi. Ancaq Böyük İsgəndərin müharibələrindən sonra şimal hissələr ayrıldı və Atropaten adlandırıldı, qalan bölgəsiysə Kiçik Midiya olaraq tanındı.

**Madaylar**, **mataylar**, **madalılar** və ya **midiyalılar** (q. fars **', , ,  ''Maday'') – [[mannalar]]dan sonra [[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycan]]da ikinci dövlət qurumunun əsasını qoymuş müasir [[Azərbaycan türkləri]]nin etnogenezində mühüm rol oynamış tayfalardan biridir. Azərbaycan xalqının formalaşması prosesində madaylar başqa türk etnosları ilə qaynayıb qarışdı. Onların birbaşa varisləri [[Cənubi Azərbaycan]]da türk dilində danışan Madabad, Madi, Mahnabad, Mehni ([[fars dili]]nin təsiri ilə d səsi h səsinə keçmişdir) və başqa kəndlərdə yaşamaqdadır . [[Savalan]]da indi əhalisi türkdilli Madya kəndi vardır.

== Etimologiyası ==

Madayların adı tarixi mənbələrdə ilk dəfə **Mādāi** – **Mātāi** şəklində [[Assur]] və [[Urartu]] mətnlərində xatırlanmışdır. Əksər iranşünaslar madayları irandilli xalq hesab edirlər. Prof. Q. Qeybullayev qeyd edir ki, bəzi müəlliflər isə midiyalı və maday anlayışlarını qarışdıraraq bütün midiyalıların İrandillilər olmasını yazmışlar. Hətta qədim fars dilində İrandilli tayfaların dialektlərinə mənsub olan, lakin o zamankı rəsmi fars dilindən fərqlənən dialekt sözlərini midizmlər adlandıraraq madayların İrandilli olmasını göstərən faktlar kimi göstərmişlər. Bununla da Maday etnosunu [[Azərbaycan türkləri]]nin soykökündən ayırmış, nəticədə Midiya dövləti İran mənşəli etnosun dövləti kimi səciyyələndirilmişdir. Lakin [[Qiyasəddin Qeybullayev|Q. Qeybullayev]] qeyd edir ki, bu fikirdə dolaşıqlıq açıq – aşkar görünür: ''"Midiyalılar deyilərkən Midiya imperiyasında yaşayan əhali nəzərdə tutulursa, əlbəttə, orada İrandillilər – müasir [[farslar]]ın, [[kürdlər]]in, [[talışlar]]ın, [[giləklər]]in, [[tatlar]]ın və b. ulu əcdadları da vardı. Lakin bütün dövrlərdə türkmənşəli Midiya dövlətinin, farsmənşəli [[Əhəmənilər]] və [[Sasanilər]] dövlətlərinin ərazilərində heç vaxt İrandilli əhali əksəriyyət təşkil etməmişdir. Əgər İrandillilər mənasında ― Midiyalı dedikdə, Maday etnik adını daşıyanları nəzərdə tuturlarsa, bu doğru deyil və real tarixi faktlar qarşısında qondarma fikir kimi görsənir."''

Madayların Azərbaycanda həm etnik, həm də mədəni cəhətdən [[mannalar]]ın varisi olmaları danılmazdır. Manna ərazisində bəzi türkmənşəli şəxs adlarının İran dilləri əsasında izah edilməsi nəticəsində belə nəticə çıxarmışlar ki,  artıq er. əv. IX əsrdə Mannada İrandilli əhali də yaşayırdı. [[İqrar Əliyev]] [[Atropatena]]nın tarixinə dair əsərində E.A. Qrantovskiyə istinad edərək [[Manna]]da kifayət qədər İrandilli ünsürlərin olduğunu yazmışdır. Onun fikrincə Atropatenanın əhalisi əsasən İrandilli idi. Odur ki, S.Qasımova III – VII əsrlərdə Cənubi Azərbaycanda ''"qədim İran Midiya dialektləri"'' ifadəsini işlətmişdir. [[Cənubi Azərbaycan]] ərazisində əhalinin İrantipli azəri dilində danışması fikri də bununla bağlıdır.

X əsr ərəb müəllifi [[Yəqubi]]nin Azərbaycanda yaşaması haqqında məlumata əsaslanırlar: "Azərbaycanın şəhər və mahallarının əhalisi əcəm azəriləri ilə [[Babək]]in olduğu [[Bəzz qalası|əl – Bəzz şəhərinin]] sahibləri qədim Cavidanilərin qarışığıdır". Q. Qeybullayev qeyd edir ki, bu məlumatda [[atropatenlilər]]in hamısının azəri dilində danışması göstərilmir. Sübut olunmuşdur ki, [[azəri dili]]nə aid materiallar Cənubi Azərbaycanın şimal – şərq kuncünə – [[Ərdəbil mahalı]]na aiddir. Həm də qeyd olunur ki, bu dildə məlumatlar XIV əsrə qədər gəlir, halbuki XIV əsrdə [[Cənubi Azərbaycan]] ərazisində əhalinin İranmənşəli dildə danışdığını demək yalnız elmi naşılıqdır. Heç olmasa ona görə ki, artıq bu zaman Azərbaycan ədəbi dili mövcud idi.

== Tarixi ==
[[Şəkil:Azərbaycan ərazisində tayfalar (e.ə. VI-IV əsrlər).jpg|thumb|250px|left|Eramızdan əvvəl VI-IV əsrlər [[Azərbaycan]] xəritəsində madayların yaşadığı ərzilər]]
[[Şəkil:Moll, Herman. Caspian Sea, Terky, Derbent, Astracan. 1736.jpg|thumb|175px|right|XVIII əsrin xəritəsində. [[:en:Herman Moll]]]]
Midiyalıların ölkəsi [[İran]]ın şimal-qərbində, indiki [[İran Azərbaycanı]], Kürdistan və Kermanşahin bir hissəsində yerləşirdi.[[Assur]] mənbələrində ''Maday'' və ''Matay'' kimi bu etnosun adı ilk dəfə er. əv 843-cü ildə çəkilir. Maday və Matay müəyyən bir etnosun həqiqi və köklü adıdır. [[Qafqaz albanları|Alban]] tarixçisi [[Musa Kalankatlı]] da bu xalqın adını ''Maday'' kimi yazmışdır.. Er. əv. 519-cu ilə aid [[Bisütun]] qaya yazısının mixi əlifba ilə farsca mətnində Mada (sonda – y səsini ifadə edən mixi işarə yox idi) kimidir.

Qədim [[yunanlar]] bu xalqın adını ''Medo'', [[latınlar]] ''Mido'' kimi tələffüz etdiklərinə və belə də yazdıqlarına görə, Maday etnosunun və onun adı ilə adlanmış Maday ölkəsinin adı tarixə təhrif olunmuş şəkildə – [[Midiya]] kimi daxil olmuşdur.

Maday, Matay etnosunun er. əv. IX əsrə (dəqiqi er. əv. 835-ci il) aid asur mənbələrində [[farslar]]la (Parsua, Parsumaş) eyni vaxtda çəkilməsi əsasən belə bir fikir yaranmışdır ki, onların hər ikisi Ari mənşəli idi və  er. əv. II minilliyin sonlarında [[İran]] ərazisinə gəlmişlər.

İlk vaxtlarda əsasən Kizilbunda ([[Cənubi Azərbaycan]] ərazisində indiki Qızıl-Üzən) çayının hövzələrində yaşamış Maday tayfası [[Assuriya]] ilə bir neçə əsr qanlı toqquşmalardan sonra, er. əv. 673-cü ildə öz dövlətini yaratmışdır. Er. əv. 612-ci ildə çar [[Kiaksar]]ın vaxtında Maday dövləti [[skiflər]]in köməyi ilə təcavüzkar Asur dövlətinə son qoymuş, ərazisini özünə qatmış və bu münasibətlə tarixdə ilk dəfə ikibaşlı qara qartal emblemini öz ağ bayrağı üzərində həkk etmişdir.

Paytaxtı [[Ekbatan|Akbatan]] (indiki [[Həmədan]] ərazisində) adlanmış bu dövlət Yaxın Şərq ölkələrinin tarixində böyük rol oynamışdır: Maday dövləti er. əv. 624-cü ildə farsların ölkəsini tutmuş, qəsbkar [[Assuriya]] və [[Urartu]] dövlətlərinə də həmişəlik son qoymuş və imperiyaya çevrilmişdir. Eradan əvvəl 550-ci ildə yerli sülalə süqut etmiş və hakimiyyət [[farslar]]a keçmişdir.

Tarixşünaslıqda əvvəllər hakim olmuş baxışa görə midiyalılar [[Ari]] mənşəli olmaqla er. əv. II minilliyin axırlarında ya [[Orta Asiya]], ya [[Qafqaz]] tərəfdən [[İran]] yaylasına gəlib məskunlaşmışlar. Buna görə də Maday etnonimini və Midiya tayfalarının adlarını, [[Manna]] və [[Midiya]] ərazisində bəzi toponimləri və şəxs adlarının [[Avesta dili|Avesta]], [[Qədim hind dili|qədim hind]] və [[Qədim fars dili|qədim fars]] dilləri əsasında izahına təşəbbüs göstərilmişdir.

Maday (Matay) əvvəlcə müstəqil bir böyük tayfanın, sonra tayfa ittifaqının və er. əv. 673-cü ildən dövlətin və ölkənin adıdır. Deməli, Maday həm etnonim, həm də etnotoponimdir. [[Midiya]] dövləti yaranandan sonra Maday etnonimi bu dövlətin əhatə etdiyi ərazidə həm madayların, həm də başqa dillərdə danışan tayfaların ümumiləşdirilmiş midiyalı adına çevrilmişdir. Son araşdırmalar Maday, Matay etnosunun iranmənşəli yox, türkmənşəli olduğunu göstərmişdir.

Maday etnik adını daşıyanların türkmənşəli olması fikrini təsdiqləyən faktlardan biri indiyədək [[Qazaxıstan]]da Matay, Atalıq-Matay, Kapçaqay Matay,Göncə-Matay, [[Tuva]]da hələ XIII əsrdə Madı (türk dillərində a-ы əvəzlənməsi səciyyəvi haldır), Madı-qoşun və Mat , [[Sibir]]də və Altayda Maadı, Madar və Maxtar (Mada, Mata və türkmənşəli tayfaların, məsələn, [[Əfşarlar|avşar]], [[Avarlar|avar]], [[Bulqarlar|bolqar]], [[Qacarlar|qacar]], [[Kəngərlilər|kəngər]], [[Xəzərlər|xəzər]] və b. adları üçün səciyyəvi ar,ər- kişi, igid, döyüşçü sözlərindən) tayfalarının mövcud olmasıdır.

[[Elam dili]]ndə bu etnonim və etnotoponim həm Matape (Matay etnonimindən və elamca cəm bildirən – pe şəkilçisindən), həm də Maktape (Maqtay adından və pe-şəkilçisindən) adlanmışdır  və deməli, müvafiq olaraq bu adlar Mata (y)lar və Maktaylar, yaxud Maqtaylar deməkdir.

=== Mənbələrdə madaylar və farsların fərqləndirilməsi ===

Madayların mənşəyini  subut edən başqa faktlar da vardır. Bu antik mənbələrdə Maday və Pars (fars) etnosları arasında etnik fərqlərə aid məlumatlardır.

Bir asur mənbəyində ''qüdrətli madaylar'' ifadəsi işlədilir və onlar [[arilər]]dən fərqləndirilir.

[[Herodot]]un əsərində və [[Bisütun]] qaya yazısında Maday və Pars etnosları qarşı-qarşıya qoyulur və bir-birinə düşmən etnoslar kimi göstərilir. Herodot yazır ki, [[Midiya]] çarı [[Deyok]]un oğlu [[Fraorta]] [[farslar|parsların]] üstünə getmiş və ***düşmənini özünə tabe etmişdir***. Həmin məlumatda Herodot yazır ki, Midiya çarı Fraorta atası Deyokdan sonra təkcə midiyalılar üzərində hakimiyyətlə kifayətlənmədi və farsların üstünə hücum edərək onları tabe etdi. ***Bu iki xalqa*** (madaylar və farslar müstəqil xalqlar kimi qeyd olunur) yiyələndikdən sonra çar [[Asiya]]nın başqa xalqlarının üstünə getdi.

Midiya tayfalarından biri olan [[maqlar]] sonuncu Midiya çarı [[Astiaq]]a demişlər: Əgər o (yəni, Maday dövləti) bu fars oğluna ([[Fars ostanı|Persia]] əyalətinin hakimi [[II Kir|Kir]] nəzərdə tutulur) keçsə biz midiyalılar da qul olacayıq, [[farslar]] bizə yadellilər kimi alçaq nəzərlə baxacaqlar.

Fars əyanlarından biri Qobriiy deyir: İndi farsların üzərində hökmdar midiyalı maqdır.

[[Herodot]] yazır ki, fars çarları öz bacılarına da evlənirlər. Məsələn, fars çarı [[I Kambiz]] bacıları Roksana və Atossa ilə evlənmişdi. Herodot oradaca qeyd edir ki, bu farsların dini əqidəsindən irəli gəlir. Lakin [[Manna]] və [[Midiya|Maday]] çarlarında bu adətə meyl heç bir mənbədə qeyd olunmur. Ümumiyyətlə, [[türk xalqları]]nda qədimdən nikah ciddi ekzoqam idi. 
[[Şəkil:PLATE2BX.jpg|thumb|250px|right|Midiya əyanlarının sonradan farslar tərəfindən mənimsənilmiş paltar tipləri]]
Herodot yazır ki, midiyalıların farslardan fərqli öz paltar formaları var və farslar da bu paltarı onlardan qəbul etmişlər.

Herodot Pars çarı [[Kserks]]in [[Afina]]ya hücumundan danışarkən yazır ki, ordunun silahı [[Midiya]] silahlarıdır, fars yox. Prof. Q. Qeybullayev isə vurğulayır ki, buradan aydın olur ki, farslar və midiyalılar silah növlərinə görə də fərqlənirdilər.

Herodot yazır ki, [[Əhəməni imperiyası|Əhəmənilər dövləti]]ndə [[farslar]] vergilərdən azaddır, lakin məsələn, X satraplığa aid akbatanlılar (midiyalılar) və [[saklar]] ildə 450 talant vergi verirlər.

Herodot qeyd edir ki, [[farslar]] ölüləri quşlara və heyvanlara qoyurlar. Bu adətin madaylarda olmaması onları arilərdən fərqləndirən xüsusiyyətlərdən biridir.

Yunan müəllifi [[Ksenefont]] (er. əv. V əsr) yazır ki, farslar midiyalılardakı geyim, paltar və xalçalardan istifadə adirlər. Qeyd edilməlidir ki, xalça toxuculuğu mənşəcə qədim [[türklər]]ə mənsubdur. [[Altay]]da xalça qalıqları er. əv. I minilliyə aid kurqanlardan aşkar edilmişdir. [[Cənubi Azərbaycan]]da [[Təbriz xalçaçılıq məktəbi|Təbriz xalçaları]] İran xalçası adı ilə məşhurdur.

[[Strabon]] yazır: "Deyildiyinə görə, midiyalılar ermənilərin və elə ondan əvvəl fars hökmdarlarının və adətlərinin baniləridir". Başqa yerdə həmin müəllif qeyd edir ki, farsların işğalı (yəni Midiyada hakimiyyəti ələ almaları) nəticəsində [[farslar]]ın adətləri ilə midiyalıların adətləri eynidir. Daha sonra bu müəllif belə bir məlumat verir: "Ən cəsur adamın çar seçilməsi qədim  Midiya adətidir".Farslar və madaylar eyni etnosun hissələri olmamasını göstərən faktlardan biri də [[Strabon]]un farslarda dövləti idarə qaydalarının Midiya mənşəli olmasını qeyd etməsidir.

Alban tarixçisi [[Musa Kalankatlı]] [[Yafət]]in nəslinin şəcərəsini verdikdə Yafətin oğlanları içərisində Qomer (yəni [[kimmerlər]], dəqiqi qamərlər), Maday (madaylar), Maqoq ([[skiflər|işkuzlar]]), Yavan, Tubal, Meşek, Tiras və Het adlarını çəkir, lakin nə [[Ari]], nə [[farslar|Pars]] adını göstərmir. Deyilənlərdən görünür ki, Maday etnik adını daşıyanlar Pars (Ari) etnik adını daşıyanlardan etnik mənsubiyyətcə fərqli idilər. Əlbəttə, ümumi mənada [[Midiya]] dövlətində yaşayan İranmənşəli hər bir adam, o cümlədən fars da midiyalı idi, çünki [[Midiya]] ərazisində yaşayırdı.

== Toponimləri ==

Midiya toponimlərinin çoxu er. əv. IX əsrin 80-ci illərindən er. əv. VII əsrdə [[Midiya]] dövlətinin yaranmasına qədər qonşu [[Assuriya]] çarlarının [[Manna]] və Midiya tayfalarının ərazilərinə vaxtaşırı qarətçi hərbi səfərləri haqqında yazdırdıqları salnamələrdə çəkilir. Semit mənşəli [[assur dili]]nin qrammatika qaydalarına uyğun surətdə yazıldıqlarına görə (məsələn, k, n, r, ş səslərinin qoşalaşdırılması, adların sonunda adlıq hal şəkilçisi kimi u səsinin əlavə edilməsi, v səsinin olmadığına görə onun m səsi ilə, ç və c səslərinin olmadığına görə onların s və z səsləri ilə verilməsi, adların sonlarındakı y səsinin düşümü və s.) toponimlərin yerli tələffüz formalarını dəqiq bərpa etmək çətin olmuşdur.

Midiya toponimlərinin çoxu Qərbi Avropanın bir sıra iranşünaslarının, Azərbaycanda [[İqrar Əliyev|İ. H. Əliyevin]], [[Gürcüstan]]da Q. A. Melikişvilinin, [[Rusiya]]da [[İqor Dyakonov|İ. M. Dyakonovun]] və E. A. Qrantovskinin əsərlərində İran dilləri əsasında şərh olunmuşdur. Lakin sonrakı dövrlərdə aparılan hərtərəfli elmi tədqiqatlardan sonra mannalar və onların birbaşa etnik və mədəni varisi olan madayların türk mənşəli olması fikri irəli sürülmüşdür. İlk dəfə [[Yusif Yusifov|Y. B. Yusifov]] tərəfindən  söylənilmiş bu fikir daha sonra prof. [[Qiyasəddin Qeybullayev|Q. Qeybullayev]] tərəfindən  müdafiə olunmuşdur.

[[Manna]] və [[Midiya]]da er. əv. I minillikdə çəkilən toponimlərin bəziləri indiyədək az fonetik dəyişikliklərlə qalmaqdadır: Uşkaya – Üskiyə; Kullar – Kullar; Urimzan – Urmu; Kizilbunda – Qızılözən; Sanqi – Səhəng; Kundur – Qotur; Astabene – Üştibin, Uauş – Yaş və b.

== Şəxs adları ==
[[Şəkil:Azeri carpet Dord fesil.jpeg|thumb|300px|right|[[Təbriz xalçaçılıq məktəbi]]nə məxsus "Azərbaycan" adlı xalçanın mərkəzində maday zadəganları təsvir edilmişdir]]

[[Manna]] və [[Midiya]] dövlətləri yaranmazdan əvvəl onların ərazilərində xırda çarlıqlar mövcud idi. Er. əvvəl IX əsrdən başlayaraq [[Assur]] çarlarının bu ölkələrə qarşı qarətçi hərbi səfərləri barədəki salnamələrində çoxlu şəxs adları qeyd olunmuşdur. Midiyalıların İrandilli olması konsepsiyasına uyğun olaraq bir sıra Qərbi Avropa və rus tarixçiləri bu adların əksəriyyətini İran dilləri vasitəsilə izah etməyə çalışmışlar. Lakin sonradan aparılan araşdırmalar  Midiya adlarının əsasən türkmənşəli olduğunu göstərmişdir. Maraqlıdır ki, Manna və Midiya adlarının bir hissəsi [[Şumer dili]] əsasında izah olunur. Bu heç də həmin xalqların sonrakı [[şumerlər]] olduğu demək olmasa da bəzi şumer allahlarının adlarının [[Mannalar|mannalı]] və midiyalı şəxs adlarında iştirak etməsi də faktdır.

***[[Qaumata|Q a u m a t a]]*** (er. əv. 519-cü il). Fars hakimiyyətinə qarşı üsyan qaldırılmış və çarlığı ələ almış midiyalı [[Maqlar|maq]]ın adı. [[Bisutun]] qaya yazısının qədim farsca variatında Qaumata, babilcə variatında Qumata kimi qeyd olunmuşdur. Adın qədim farsca yazılışında həmin dilin qrammatik qanunlarına uyğun "u" səsi əlavə olunmalıdır. Məsələn, həmin qaya yazısında [[Midiya]] toponimləri olan Payşibat və Sakabat qalalarının adları Payşiyaubad və Sakayaubat kimi yazılmış və deməli, hər iki toponimdə "u" səsi artırılmışdır. Deməli, Qaumata kimi yazılmış ad əslində Qamata olmaqla türkcə qam – şaman, həkim, qabaqcadan xəbər verən, yozucu və ata – nəsildə və ailədə başçı sözlərindəndir. Ad şamanların başçısı ,  şaman ata mənasındadır.Adın bu etimologiyasını ilk dəfə prof. [[Firudin Cəlilov|F.Cəlilov]] təklif etmişdir.  V əsrin erməni tarixçisi [[Moisey Xorenli]] I əsr hadisələrindən danışarkən [[Ermənistan]]da Paskam (yazılışı ermənicədir) şəxs adını çəkir. Bu ad türkcədir, ona görə ki, həmin müəllif Paskamın nəslindən Türk (ermənicə yazılışda Tork) adlı şəxsi qeyd edir və onu kobud cizgili, hündür boylu, yöndəmsiz, yastı burunlu, batıq gözlü, dəhşətli baxışlı, nəhəng bədənli, və qüvvətli kimi xarakterizə edir. Bu da monqoloid irqə mənsub adamın xarici görünüşünün təsviridir. Ona görə Paskam türkcə Baş qam mənasını verir. [[Hunlar]]da Eşkam (Dost qam), [[Krım]]da [[Bospor çarlığı]]nda er.əv. III əsrdə üsyan qaldırmış skif Samvak (yazılışı qədim yununcadır, türkcə kam, qam – şaman və bak – bəy, tayfa başçısı sözlərindən; [[azərbaycanlılar]]da Qambay şəxs adı bu sıraya aid edilə bilməz, çünki mənşəcə himayəçi, hami, müdafiəçi mənalarında monqollarda Qombo şəxs adının fonetik formasıdır), [[Kitabi Dədə Qorqud]]da ''Qamxan'', orta əsrlərdə ''Türkmənistan''da [[Təsəvvüf|sufi]] şeyx ''Seyid- Ata'' şəxs adları ilə müqayisə olunur.

[[Herodot]]un əsərində [[Midiya]] yer və şəxs adlarının hamısı təhrifə uğramış formalardadır. Herodot yazır ki, onun məlumatçıları (informantları) [[farslar]] olmuşlar.. Deməli, farsca olmayan adlar [[fars dili]]nə uyğunlaşdırılmış şəkildə tələffüz olunmalı, Herodot isə farsın tələffüzündə eşitdiyi adları [[yunan dili]]nə uyğun tərzdə yazmalı idi.

***[[Deyok|D e y o k]]*** (er. əv. VIII əsr) Asur mənbəyində Dayaukku. Asur dilində "k" səsi qoşalaşdırılmışdır. Əsl forması Dayauk olmuşdur. İ. M. Dyakonov bu adın qədim farsca dahuyi – ölkə, tayfa ittifaqi ([[fars dili]]ndə dəh – kənd sözünün qədim forması) və -k şəkilçisindən ibarət olduğunu yazmışdır, lakin düşünməmişdir ki, ölkə, tayfa ittifaqı sözü heç vaxt şəxs adına çevrilə bilməz. Ad şumercə da – (Allahın) qərarı ilə və uku – övlad, varis ([[Qədim Türk dili|qədim türkcədə]] də uk – varis, oğul, nəsil sözlərindən ibarətdir. Ad Allahın qərarı ilə doğulmuş övlad mənasındadır.

***[[Kiaksar|K i a k s a r]]*** [[Midiya]] çarı (er. əv. 625-584). Kiaksar [[Manna]] və Midiya ərazisinə arasıkəsilməz basqınlar və qarətçi – hərbi səfərlər keçirmiş təcavüzkar [[Assur]] çarlığına son qoymuş şəxsdir. Kiaksar şəxs adının əsl formasını bərpa etmək çətinlik yaratmışdır. [[Herodot]] fars məlumatçısından eşitdiyi adı qədim yunan dilinə uyğun surətdə yazmışdır. Er.əv. 519-cü ilə aid [[Bisutun]] qaya yazısında bu ad ''Huvaxştra'' Asur mənbələrində bir neçə midiyalının adında satar komponenti nəzərə çarpır: Satarpay, Satarpanu, Sataret və b. Ona görə də ''Kuvaksatar'' şəxs adındakı satar komponentinin türkcə şat – vəliəhd, şahzadə və ər – kişi, igid, döyüşçü sözlərindən ibarət olduğunu güman edilir . XVIII əsrdə [[Xivə xanlığı]]nın aid arxiv sənədlərində [[qaraqalpaqlar]]da 9 nəfər Sadır şəxs adı çəkilir. İ.M.Dyakonov və E.A.Qrantovski adlarda satar sözünü qədim fars mənşəli ''hşatra'' – hakimiyyət sözünün asurca yazılışı sayır  və bunun əsasında Maday etnosunun [[Ari]] mənşəli (fars mənşəli) olduğunu yazırlar. Lakin yuxarıda deyilənlər bu fikrin yanlış olduğunu göstərmişdir.  [[Orta Asiya]]da sak çarlarından biri Saksatar (bu adı er.əvvəl II əsr müəllifi [[Polien]] çəkir) şəxs adı məlumdur. Adın birinci komponenti Şərqi hun xaqanı [[Mete]]nin oğlu Kiek (yazılışı çincədir, Kuyak, Kuvak kimi də oxuna bilər) və [[Çingiz xan]]ın nəvəsi Quyuk xanın ([[1205]]- [[1248]]) adlarında da vardır. Kiaksar (Huvaxştra) şəxs adının dəqiq mənasını müəyyən edilməmişdir. Əgər bu ad məhz [[Herodot]]un yazdığını kimi səslənmişsə, onu [[şumer dili]]ndə kiak – sevimli sözündən və Sar (Şar) – Aşur allahının adından ibarət olduğunu və (allahı) sevimlidir mənasını verdiyini ehtimal etmək olar. Belə halda Kiaksar [[Midiya]]da [[teofor ad]]lardandır.

***[[Astiaq|A s t i a q]]***. [[Midiya]]nın axırıncı çarı Astiaq madayların tarixində qara səhifə açmış şəxslərdəndir. Onun öz sərkərdəsi [[Harpaq]]a (əslində Arpaq) qarşı ədalətsiz münasibəti (oğlunu öldürüb ətini atasına yedizdirməsi) Harpaqın Astiaqa qarşı vuruşan fars ordusunun tərəfinə keçməsinə və bununla da Herodotun rəşadətli kişilər adlandırdığı midiyalılardan hakimiyyətin [[farslar]]a keçməsinə səbəb olmuşdur. Herodotun Astiaq kimi yazdığı ad er. əv. 519-cu ilə aid Bisütun qaya yazısının farsca versiyasında ''İştivequ'', [[Babil dili|babilcə]] versiyasında ''İştimequ'' (bu dildə v səsi yox idi) formalarındadır. [[İqrar Əliyev|İ. H. Əliyev]] bu adı [[Elam]] mənşəli saymış və elamca ''İştu'' allahının adının əks etdirdiyini yazmışdır. Həqiqətən də Midiyada ondan əvvəl İşteluku və İştesuku şəxs adları məlumdur. Lakin o, adın ikinci hissəsini izah edə bilməmişdir. Qeyd edilməlidir ki, qaya yazısının farsca versiyasında da adın sonunda u səsinin yazılması göstərir ki, bu səs, adətən, asur dilində adların sonuna əlavə olunan u adlıq hal şəkilçisi deyil. Ehtimal ki, ad Elam mənşəli ''İştu'' allahının adından və şumercə be şəkilçisindən və gu – mənimdir sözlərindən ibarət olmaqla İştu (allahı) mənimdir mənasındadır. Bəlkə də Elam mənşəli İştu (yaxud hurritcə İştu parlaq) allahının adından, şumercə be – hökmdar, bəy, cənab və ku – mənimdir sözlərindən ibarətdir. Ad hökmdar İştu allahım mənasındadır.

***[[Harpaq|H a r p a q]]***  Çar [[Astiaq]]ın qohumu, Maday ordusunun komandanı. Adın əvvəlinə h səsi əlavə olunmuşdur. Şumercə ara, ərə – qul (məbəd təsərrüfatında işləri qul), ba – bağışlamaq və ku – qismət, pay sözlərindən ibarət [[teofor ad]] olub (Allah) qul payı bağışladı mənasındadır. Er. əv. 713-cü ilə aid asur mənbəyində çəkilən midiyalı ''Arbaku'' adının eynidir.

***[[Mazares|M a z a r e s]]*** [[Harpaq]]dan qabaq [[Midiya]] ordusunun komandanı olmuş Midiyalı şəxsin adı. Şumercə mez – ər, kişi, və ere – qul sözlərindən ibarət olmaqla (Allahın qulu, kişisi) mənasındadır. Sondakı s [[yunan dili]]ndə əlavə olunmuş şəkilçidir.

***[[Mandana|M a n d a n a]]*** Çar [[Kiaksar]]ın qızının adı. Şumercə Man – mən, da – (Allahın) qərarı ilə və Ana (Göy allahı) sözlərindən ibarət teofor addır. Mən  Göy allahının qərarı ilə mənasındadır.

***[[Artember|A r t e m b e r]]*'''. Midiyalı bir zadəganın adıdır. Əksər tədqiqatçılar art komponentinə görə, İranmənşəli ad sayırlar. Ehtimal ki, hürritcə ardi – pay, qismət, pay, şumercə am – bu, budur və par – parladı, işıqlandı sözlərindən ibarət olmaqla teofor addır. Təxminən Bu (yəni doğulmuş körpə allah tərəfindən verilmiş) paylayan paydır mənasındadır.

Manna və Midiyada şəxs adlarının çoxusu şumer mənşəlidir. Q.Qeybullayev qeyd edir ki, bunun səbəbini izah etmək çətindir. Müxtəlif mülahizələr irəli sürmək olar. Birincisi, çoxminillik qarşılıqlı əlaqələr nəticəsində şumerin teofor şəxs adları mannalara və madaylara da keçmişdir; Qeyd edilməlidir ki, bu adlar akkadlarda, elamlarda və urartulularda da bu və ya digər dərəcədə vardır. İkincisi, mannaların və madayların ulu əcdadları olan kutilər və lulubelər mənşəcə şumerlərlə eyni etnik kökə mənsubdur. Üçüncüsü, şumerlərin bir hissəsi mannaların və madayların əcdadlarına qarışmışdır. Ümumi nəticə budur ki, şumerlər, kutilər, lulubelər, nisbətən sonra gəlmiş kaslar və kaspilər türk mənşəli etnoslar idilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Midiya
* Mannalar
* Azərbaycan türkləri