Boralday kurqanları

**Boralday kurqan nekropolu** () — Almatı şəhərinin şimal-qərbində yerləşən erkən dəmir dövrünə aid 47 kurqandan ibarət kompleksdir. Qəbir abidələri sak və uysun tayfalarına aiddir.  Kompleks ilk dəfə 1956-cı ildə arxeoloq Ağeyeva tərəfindən elmi şəkildə təsvir edilmiş və qeydə alınmışdır.
## Yerləşməsi

Boralday kurqan nekropolu Boralday kəndinin cənub-şərq kənarında, Böyük Almatinka çayının yüksək sol sahilində yerləşir. Məzarlığın uzunluğu 3 km, eni isə 800 metrdir.
Məzarlığın cənubindan Böyük Almatı kanalı keçir. Kompleksin sahəsi 430 hektardır.

## Arxeoloji kompleksin tərkibi
Nekropol cənub-qərb, şimal-şərq silsiləsində yerləşən 47 Sak və Uysun kurqanından ibarətdir. Hündürlüyü 14 metr, diametri 100 metr olan ən böyük kurqan nekropolun mərkəzində yerləşir. Bəzi kurqanların hündürlüyü 5-6 metr, diametri 60-80 metrdir. Orta ölçülü kurqanların hündürlüyü 3 metr, diametri 30-40 metrdir. Kiçik ölçülü kurqanların hündürlüyü isə 1-1,5 metr, diametri 10-20 metrdir.

1990-cı illərin əvvəllərində kurqan qismən də olsa itmişdi. Karxanaları nekropolun yaxınlığında olan Burunday kərpic zavodu, buradakı gil ehtiyatlarından istifadə edirdi. Nekropolun 60 hektarlıq ərazisində xeyli gil ehtiyatının olduğu məlum idi. Zavod səlahiyyətlilərə, kurqanların ilkin qazıntılarının xərclərini ödəyəcəyi qarşılığında ona gil ehtiyatları olan nekropolun bir hissəsini ayırmaq təklifini etdi. Arxeologiya İnstitutu müqavilə bağlamağa hazır olsa da, lakin başqa bir tənzimləyici orqan olan *Kazproektrestavratsiya İnstitutu* buna qarşı çıxdı. Geoloqlar sübut etdilər ki, gil təkcə məzarlıqlarda tapılmır və kərpic zavodu karxanaları nekropoldan bir qədər uzaqlaşdırıldı. Bu gün Burunday kurqanları kompleksi Almatı yaxınlığında topoqrafiyasını və landşaftını qoruyub saxlayan yeganə abidədir.

Boralday kurqanlarının tarixi erkən dəmir dövrünün əvvəllərinə və saklara aid edilir. Mərkəzində daş ocaq olan qədim sak yaşayış məskənlərinin maketləri var.

Yaşayış sahəsi yemək bişirmək və sənətkarlıq olmaqla bir neçə sahəyə bölünüb. Qış üçün taxıl, arpa və digər ehtiyatların saxlanması üçün yerlər də var.

## "Boralday Sak kurqanları" Arxeoloji Parkı
Almatı akimatının 28 mart 2006-cı il tarixli 1/185-390 saylı qərarı ilə kurqanların olduğu ərazidə açıq səma altında muzey yaratmaq Almatı Muzeyinin yurisdiksiyasına verilmişdi. "Boralday Sak kurqanları" arxeoloji parkı "Qazax xalqının köçəri memarlıq və məişət abidələri" etnoparkı kimi fəaliyyət göstərməlidir.

Tanınmış qazax arxeoloqu Baypakovun fikrincə, müasir muzeyin yaradılması zərurəti çoxdan keçib, çünki bu gün o kurqanlar alaq otları ilə örtülmüş kurqanlardır. Onun fikrincə, Macarıstan və Cənubi Koreyadakı analoji muzeylərin təcrübəsindən istifadə etmək lazımdır ki, buraya gələn insanlar dincələ, tarixi görə və tarixə toxuna bilsin. O qeyd edir ki, arxeologiya həmçinin iqtisadiyyata söykənən elmdir. Abidələrdə nəinki qazıntı, tədqiqat işləri aparılmalı, kurqanlar haqqında dissertasiya işləri yazılmalı, həmçinin yeni kəşflərlə turizmin inkişafına şərait yaradılmalıdır.

2016-cı ildə Almatı Muzeylər Assosiasiyasının elmi katibi M.M.Nurpeysov inkişafın əsas istiqamətinin ekopark ideyası olduğunu açıqladı. Kurqanların yerləşdiyi parkın mərkəzi hissəsində landşaftın mümkün qədər qorunub saxlanılması ilə ətrafda kiçik bağların olması nəzərdə tutulurdu.

2017-ci il 27 may tarixində parkda keçirilən mədəniyyət festivalı çərçivəsində, buraya gələn ziyarətçilər *Taksay 1* kurqanında tapılmış “Sarmatiya kahininə” aid qızıl zinət əşyalarını və sak mədəniyyətinə aid maddi mədəniyyət nümunələrini həqiqətən görə bildilər. Ziyarətçilər parkın ərazisinin abadlaşdırılması məqsədilə aparılan təmizlik işlərində də iştirak ediblər..

## Statusu
10 noyabr 2010-cu ildə Almatı şəhərinin yerli əhəmiyyətli tarix və mədəniyyət abidələrinin yeni Dövlət siyahısı təsdiq edildi, eyni zamanda bu məsələ ilə bağlı bütün əvvəlki qərarlar qüvvədən düşdü. Bu qərar Borolday kurqanlarının yerli əhəmiyyətli abidə statusunu qoruyub saxladı. Mühafizə zonalarının sərhədləri 2014-cü ildə təsdiq edildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Boralday sak kurqanları