open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kamran mirzə Qovanlı-Qacar

**Kamran mirzə Nasirəddin şah oğlu Qovanlı-Qacar** () — Nasirəddin şahın oğlu, Qacarlar dövlətinin hərbi, sonra baş naziri

## Həyatı
Kamran mirzə Nasirəddin şah oğlu 22 iyul1856-cı ildə Tehran şəhərində anadan olmuşdu. Mükəmməl saray təhsili almışdı. Sonra Avropada təhsilini davam etdirmişdi.

1861-ci ildən Paşa xan Əminilmülkün himayəsində, Tehran hakimi Firuz mirzə Nüsrətüddövləni əvəz edir. 1867-ci ildə Nasirəddin şah Xorasana səfər edərkən on bir yaşlı Kamran mirzəni öz yerinə qoydu. On üç yaşında Kamran mirzə artıq Naibüssəltənə tituluna layiq görüldü. Həmin il ona Əmiri — Kəbir ləqəbi də verildi. Bundan sonra Nasirəddin şahın bütün səfərlərində onun yerinə taxta əyləşirdi. Sonra Nəsrəddin şah Tehran (1860–1861 və 1875–1876-cı illərdə), Qəzvin, Gilan (1878–1884-cü illərdə), Mazandaran (1878–1884-cü illərdə), Dəmavənd, Firuzkuh, Qum, Kaşan, Savə, Məlayer, Tuysərkan, Nəhavənd, Astarabad, Şahrud, Bəstam, Damğan, Simnan əyalətlərinin idarə olunmasını Kamran mirzəyə tapşırmışdı.

Kamran mirzə bütün İran qoşunlarına komandanlıq etmişdi. O, eyni zamanda Tehran və İranın digər əyalətlərinin hakimi idi. Hərbi nazir olmuşdu. (1869–1873, 1884, 1896 və 1906–1909-cu illər). Baş nazir vəzifəsini icra etmişdi. (1909-cu idə)
1880-ci ildə Mirzə Hüseyn xan Mürşirüddövlə hərbi nazir vəzifəsindən uzaqlaşdırıldıqdan sonra Kamran mirzə onu əvəz etmişdi.

Nasirəddin şahın üç oğlu — Müzəffərəddin, Sultan Məsud mirzə Zilliüsultan və Kamran mirzə üç ayrı- ayrı arvaddan doğulmuş, xasiyyətləri başqa — başqa idi. Zillüssultan zalım idi və Kamran mirzə onu sevmirdi. Məmmədhəsən xan Etimadüssəltənə öz "Xatirat"ında bu ədavət barədə ətraflı bəhs etmişdi.
1889-cu ildə Nəsrəddin şahın Avropaya üçüncü səfərindən sonra Kamran mirzəyə sərhəng-sərtib-tümən (on min nəfərlik orduya) və Nasirəddin şahın ölümünə qədər əmir noyani (100 min nəfərlik orduya komandan) təyin edilir. Kamran mirzə on ildən sonra — 1908-ci ildə yenidən hərbi nazir təyin olunmuş və tezliklə (1909-cu il) həmin vəzifədən uzaqlaşdırılmışdır.

O, qardaşı nəvəsi Əhməd şahın dövründə (1916-cı il) Xorasana hakim təyin olunmuş və cəmi bir il orada hakim olmuşdur. Tehrana qayıdıb, ömrünün sonunadək istefada olmuşdu. Камран mirzə 1928-ci ildə 75 yaşında vəfat etmiş, Nasirəddin şahın məqbərəsində dəfn edilmişdi.

Kamran mirzə Sürurəddövlə xanımla ailə qurmuşdu. Fətəli mirzə, Sultan Malik mirzə, Sultan Səlim mirzə adlə oğulları, Məsumə xanım, Zəhra xanım adlı qızları vardı.

## Mükafatları
Kamran mirzə Qovanlı-Qacar İranın 2-ci dərəcəli "Əqdəs", 1-ci dərəcəli "Şiri-Xurşid", Rusiyanın "Müqəddəs Andrey", "Aleksandr Nevski", "Müqəddəs Stansilav", "Ağ Qartal", 1-ci dərəcəli "Müqəddəs Anna", Avstriyanın "Leopold" ordenlərı ilə təltif edilmişdi.

## Mənbə
* 

## Həmçinin bax
* İran

## Xarici keçidlər
Məhabad

**Məhabad** və ya **Soyuqbulaq** — İranın Qərbi Azərbaycan ostanında şəhər.

Məhabad şəhəri Tehrandan 873 km aralı, Urmiyadan 100 km cənubdadır. Məhabadın iqlimi, dağlıq zonası olduğundan soyuqdur. Düzənlik və meşələrdə hava mülayimdir.

## Əhalisi
2006-cı ildə aparılmış siyahıya almanın açıqlanmış yekunlarına əsasən Məhabad şəhərinin 135,780 nəfər əhalisi vardır .

## Görməli yerləri
* Bir neçə tarixi mağaralar — Urartu dövrünə aid;
* Median (orta əsr) şəhəri;
* Əhəməni Dara zirzəmisi;
* Məhabadın cənub-qərbində Bedargöl — Sultan mavzoleyi..

## Mənbə

## Həmçinin bax
* Azərbaycan
* Bakı
* Təbriz
Rəşt

**Rəşt** () — İranın Gilan ostanında yerləşən şəhər, Rəşt şəhristanının mərkəzi. 2011-ci ildə aparılmış əhalinin siyahıya alınmasının yekunlarına görə əhalisi 639.951 nəfərdir.

İran tarixi ərzində Rəşt sərhəd şəhəri olaraq qaldı və onun tarixi ləqəblərindən biri də "dār al-marz" (Sərhəd diyarı) idi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ənzəli

**Ənzəli** və ya **Bəndər-i Ənzəli** ()(Pəhləvilər sülaləsi dövründəki adı - **Bəndər-i Pəhləvi**) — İranın Gilan ostanında yerləşən şəhər, Bəndər Ənzəli şəhristanının inzibati mərkəzi. 2006-cı ildə aparılmış əhalinin siyahıya almasının açıqlanmış yekunlarına əsasən əhalisi 110643 nəfərdir

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Encyclopaedia İranica :Anzali

## Həmçinin bax
Rəşt şəhristanı

**Rəşt şəhristanı** () — İranın Gilan ostanının 16 şəhristanından biri və bu ostanda inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Rəşt şəhəridir. 2006-cı ildə aparılmış siyahıya almanın yekunlarına əsasən əhalisi 857 606 nəfərdir.

## Rəşt şəhristanının bəxşləri

## Rəşt şəhristanının şəhərləri

## Rəşt şəhristanının kəndistanları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Talış şəhristanı

**Talış şəhristanı** və ya **Təvaleş şəhristanı** (keçmiş adı **Həştpər şəhristanı**) (farsca:(شهرستان تالش (طوالش) - İran İslam Respublikasında Gilan ostanında 16 şəhristandan biri. Şəhristanın inzibati mərkəzi Həştpər şəhəridir.

## Ərazi

## Əhali
:* Rəsmi olaraq Astara şəhristanının əhalisi :
::* 1996 s.a. əsasən 180,485 nəfər 
::* 2006 s.a. əsasən 179,499 nəfər
:::*Şəhər əhalisi 50,150 nəfər
:::*Kənd əhalisi 129,349 nəfər 
### Etnik tərkib
Əhali əsasən tatilərdən (Azərbaycan Respublikasında yaşayan farsdilli tatlardan fərqli) və talışlardan, qismən azərbaycanlılardan və giləklərdən ibarətdir. Təvaleşin bir çox şəhərlərində Azərbaycandan kütləvi immiqrasiya nəticəsində gilək və talış dilləri öz mövqelərini sürətlə itirirlər.
*Asalem bəxşində əsasən talışlar, qismən azərbaycanlılar yaşayırlar. Buradakı talışlar Kərgənrud və Talışdulabda danışılan talış dialektərinə çox yaxın bir dialektdə danışırlar. Bölgədə yaşayan azərbaycanlılar şiə məzhəbində, talışlar isə sünni məzhəbindədirlər.

## Bəxşlər
:*Mərkəzi (Talış) bəxşi
::* əhali : 85,258 nəfər (2006 s.a.)
:::* şəhər əhalisi : 41,486 nəfər (2006 s.a.)
:::* kənd əhalisi : 43,772 nəfər (2006 s.a.)
:*Asaləm bəxşi
::* əhali : 39,089 nəfər (2006 s.a.)
:::* şəhər əhalisi : 3,347 nəfər (2006 s.a.)
:::* kənd əhalisi : 35,742 nəfər (2006 s.a.)
:*Həviq bəxşi
::* əhali : 30,348 nəfər (2006 s.a.)
:::* şəhər əhalisi : 2,718 nəfər (2006 s.a.)
:::* kənd əhalisi : 27,630 nəfər (2006 s.a.)
:*Kərgənrud bəxşi
::* əhali : 24,804 nəfər (2006 s.a.)
:::* şəhər əhalisi : 2,599 nəfər (2006 s.a.)
:::* kənd əhalisi : 22,205 nəfər (2006 s.a.)

## Şəhərlər
:* Mərkəzi (Talış) bəxşində :
::* Həştpər şəhəri
:::* Əhalisi :
::::*1996 s.a. əsasən 33,640 nəfər
::::*2006 s.a. əsasən 41,486 nəfər
:* Asaləm bəxşində :
::* Asaləm şəhəri
:::* Əhalisi :
::::*2006 s.a. əsasən 3,347 nəfər
:* Həviq bəxşində :
::* Həviq şəhəri
:::* Əhalisi :
::::*2006 s.a. əsasən 1,237 nəfər
::* Çubar şəhəri
:::* Əhalisi :
::::*2006 s.a. əsasən 1,481 nəfər
:* Kərgənrud bəxşində :
::* Lisar şəhəri
:::* Əhalisi :
::::*2006 s.a. əsasən 2,599 nəfər

## Dehestanlar
:* Mərkəz (Talış) bəxşinin kəndistanları :
::* Saheli-e Cokəndan kəndistanı
::* Kuhestani-e (Dağlıq) Talış kəndistanı
::* Tularud kəndistanı
:* Həviq bəxşinin kəndistanları :
::* Həviq kəndistanı
::* Çubər kəndistanı
:* Kərgənrud bəxşinin kəndistanları :
::* Lisar kəndistanı
::* Xotbesəra kəndistanı
:* Əsalem bəxşinin kəndistanları :
::* Əsalem kəndistanı
::* Xalesəra kəndistanı
::* Xərcgil kəndistanı
## İstinadlar
Məhəmmədəli bəy Məxfi

**Məhəmmədəli bəy Məşədi Əsədulla bəy oğlu Vəliyev**  — azərbaycanlı şair, titulyar müşavir, Məclisi-ünsün üzvü. "Əhvalati-Qarabağ" əsərinin müəllifi. 

## Həyatı və yaradıcılığı
Məhəmmədəli bəy Məşədi Əsədulla bəy oğlu 1832-ci ildə Şuşada anadan olub. Atası Məşədi Əsədulla bəy Hacı Həsənəli bəy oğlu Vəliyev Şuşada tacir kimi tanınıb. İbtidai təhsilini atasından aldıqdan sonra təhsilini mədrəsədə davam etdirib. Şuşa qəza məktəbində isə rus dilini öyrənir. Şamaxı, Tiflis, İrəvan və Şuşada qəza idarələrində məmur kimi fəaliyyət göstərib. Mülki xidmətə tərcüməçiliklə başlayan o, öz xidmətində quberniya katibi çinindən titulyar müşavir çininə qədər yüksəlib. 

Məhəmmədəli bəy həm də şair olub. Məxfi təxəllüsü ilə şeirlər yazıb. Füzuli ədəbi məktəbinin nümayəndəsi olan o, eyni zamanda, Molla Pənah Vaqifin ədəbi irsindən də təsirlənib. Mir Möhsün Nəvvab, Məhəmməd ağa Müctəhidzadə və digərləri öz əsərlərində ondan bəhs ediblər. XIX əsrin ikinci yarısında Xurşudbanu Natəvanın evində təşkil olunmuş "Məclisi-üns"-ün üzvü olub. Əkinçi qəzetinin Qarabağ üzrə müxbiri olub.

1888-ci ildə yazılmış "Əhvalati-Qarabağ" əsəri "Baharlı" təxəllüsü ilə yazılıb. Orxan Baharlı 2001-ci ildə  "Əhvalati-Qarabağ" əsərinin müəllifi haqqında" adlı məqaləsində müxtəlif faktlarla "Baharlı" təxəllüsü ilə bu əsəri yazanın Məhəmmədəli bəy Məxfi olması qənaətinə gəlib. Əsərinin əvvəlində onun yazılma səbəbi və mündəricatı qeyd olunub. Burada əsərin 12 fəsildən ibarət olacağı yazılsa da, yeganə əlyazması Matenadaranda olan "Əhvalati-Qarabağ"ın üç fəsli yazılıb. Əsərdə Qarabağ tarixindən daha çox onun memarlıq abidələri, tarixi şəxsiyyətləri, adət-ənənələri, etnoqrafik xüsusiyyətləri haqqında yazılıb. 

Məhəmmədəli bəy Məxfi 1892-ci ildə vəfat edib.

## Həmçinin bax
* Baharlı oymağı
* Vəliyevlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Əhvalati-Qarabağ - Məhəmmədəli bəy Məxfi
Pireney yarımadası

**Pireney yarımadası** (digər adı **İberiya yarımadası**, , , , , , , , , , ) — Avropanın cənub-qərbində yerləşən və İspaniya, Portuqaliya, Andorra, Cəbəllütariq və Fransa ərazisinin kiçik bir hissəsini əhatə edən yarımada. Şərq və cənub-şərqdən Aralıq dənizi, şimal, qərb və cənub-qərbdən Atlantik okeanı ilə əhatə olunmuşdur. Yarımadanın şimal hissəsi Biskay körfəzinin sahilində yerləşir. Şimal-şərqindən Pireney dağları keçir və yarımadanı Avropanın qalan hissəsindən ayırır. Sahəsinə görə (582 860 km²) Avropada ikinci ən böyük yarımadadır.

## Həmçinin bax
* Kreus burnu

## İstinadlar
Hacı Abbas Agah

**Hacı Abbas Hacı Məhərrəm oğlu Hüseynov** () — şair, II gildiya tacir.

## Həyatı
Hacı Abbas Hacı Məhərrəm oğlu 1841-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini atasından almışdı. Sonra mədrəsə də təhsilini davam etdirmişdi. Ticarətə məşğul olmuş, II gildiya dərəcəsini almışdı.

Hacı Abbas Şuşa ədəbi mühitində tanınmış şairlərdən idi. Agah təxəllüsü ilə ruhsar şeirlər qələmə alırdi. Şəhərdə fəaliyyət göstərən "Məclisi-üns" ədəbi yığnaqı onun evində qərar tuturdu.

O, 1892-ci ildə vafat edib.

Əli adlı oğlu vardı. Oda Mühərrir təxəllüsü ilə şeir yazmışdı.
 
## İstinadlar

## Mənbə

* Ənvər Çingizoğlu. "Şuşa" qəzeti, 2007.

## Xarici keçidlər
25-ci kadr

**25-ci kadr** — videoya əlavə kadrların qoyulması vasitəsi ilə insanın altşüuruna  təsir etməyin metodikasıdır. Bu ifadənin müəllifi, Ceyms Vikeri bu cür təsirin mövcudluğu sübut edən eksperementlərinin nəticələrini özü saxtalaşdırdığını etiraf edib. 1958-ci ildə Amerikan Psixoloqlar Birliyi rəsmi olaraq 25-ci kadrın psixoloji effekti olduğunu inkar edib.

İddia insan gözünün saniyədə 24 kadrdan çox  görə bilmədiyində əsaslanır. Əslində isə, 25-ci kadr insan tərəfindən görünə bilər və beləliklə gizli deyil.

Daha geniş mənada **hiss olunmaz ismarış** () və ya **stimul** () şəxsin şüurlu qavrayış həddinin altına təsir edən hər hansı həssas stimuludur. 2012-ci ildə aparılan funksiyanal maqnit rezonans tomoqrafiya (fMRT) araşdırması göstərib ki, hiss olunmaz stimullar, ondan xəbərsiz olan iştrakçıların müəyyən beyin hissələrini aktivləşdirir.

61 iştrakçı ilə aparılan eksperement göstərib ki, hədəfli ''prayminq'' iştədən, içki brendin adını hiss olunmaz ismarışlar iştrakçıların həmin *praym* edilən mallarnan bağlı davranışa təsir edə bilər. Eyni zamanda, həmin eksperimenti izah edən akademik məqalə Vikarinin iddialarını "fantaziya" adlandırır.

## Qanunilik

### ABŞ

1957-ci ildə ABŞ Federal Rabitə Komissiyası (FCC) bəyan edib ki, onun Rabitə Aktının 303 bölməyə əsasən müəyyən hiss olunmaz ismarışları kontrol etməyə haqqı var. Halbuki, bu haqq ancaq yayımçılara qarşı həyata keçirilə bilər.

### Rusiya

Rusiyada reklamda 25-ci kadr və hiss olunmaz ismarışların başqa növləri qanuna ziddir.

### Ukrayna

Ukraynanın *Televiziya və radio yayımı haqqında* qanunu *televiziya və radio proqramlarında və yayımlarında insanın altşüüruna təsir edən və/və ya onların sağlamlıq durumuna zərərli təsir edən gizlədilmiş salmaları* qadağan edir.

## İstinadlar
Mirzə Sadıq Piran

**Mirzə Sadıq İmanxan oğlu Piran** () — şair, xanəndə.

## Həyatı
Mirzə Sadıq İmanxan oğlu 1822-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. Əslən Dizaq mahalının Rəfəddinli kəndindəndir. İbtidai təhsilini molla yanında almışdı. Sonra mədrəsədə təhsilini davam etdirmişdi. Savadlı olduğundan dolayı mirzə ünvanı daşıyırdı. Gözəl səsi vardı. Arabir toylarda oxuyurdu. Mirzə Sadıq 1893-cü ildə vəfat edib.

Mirzə Sadıq şair idi. Piran təxəllüsü ilə ofsunlayıcı şeirlər qələmə alırdi. "Məclisi-üns" ədəbi yığnağın üzvü idi. Bu məclisin üzvləri təxəllüs seçərkən onun qabağında təntənəli surətdə and içirdilər.

Mir Möhsün Nəvvab, Məhəmməd ağa Müctəhidzadə və başqa təzkirəçilər, tədqiqatçılar ondan bəhs etmişlər. Mir Möhsün onun haqqında yazır: "Mirzə Sadıq İmanxan oğlu Qarabağın Şuşa şəhərindəndir. Farsca savadı var. İndi səksənə yaxın yaşı var. Cavanlığının əvvəlində xanandə olub. İndi mərhum Mehdiqulu xanın qızı Xurşidbanu bəyimin dərgahında, onun səxavəti sayəsində güzəran keçirir".

## Yaradıcılığı

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Mirzə Sadıq Piran, Bakı, "Soy" dərgisi, 2012.
* Mir Möhsün Nəvvab. Təzkireyi-Nəvvab. Bakı: 1998, 560 səh.
İsmayıl bəy Daruğa

**İsmayıl bəy Mirzə Allahqulu bəy oğlu Axundov** () — şair, Əhməd Ağdamskinin qaynatası.

## Həyatı
İsmayıl bəy Mirzə Allahqulu bəy oğlu 1840-cı ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini atasından almışdı. Sonra mədrəsə də təhsilini davam etdirmişdi. Şərq dillərini bilirdi. Qəza idarəsində işləmiş, bir müddət şəhər bazarının darğası olmuşdu.

Şuşa şəhərinin darğası idi, ona görə də "Daruğə" təxəllüsü götürmüşdü. Məclisi-üns üzvlərindən olmuşdur. İsmayıl bəy Daruğə 1891-ci ildə vəfat edib.

İsmayıl bəy erməni silahlılarına qarşı vuruşmuş, şəhər camaatını müdafiə etmişdi. Tarixçi Mir Möhsün Nəvvab yazır: "Bu qovğa qalxarkən müsəlman bazarında olan erməni sövdəgər və sənətkarları qorxuya düşüb, dükanları bağladılar. Onların bəzisi dükanların içərisində gizləndilər, bəziləri isə müsəlman evlərinə pənah gətirdilər. Müsəlmanlar onlara pənah gətirən erməniləri hörmətlə qarşılayaraq evlərində gizlədib mühafizə etdilər. Elə ki, gecə oldu, bazar darğası (polisi) İsmayıl bəy müsəlman bazarındakı dükanlarda gizlənmiş erməniləri ordan çıxarıb, dükanları bağladı, onları isə evlərinə aparıb orda saxladı".

İsmayıl bəy Hüsniyyə xanım Mirzə Məmməd qızı Mirzəyeva ilə ailə qurmuşdu. Rəhilə xanım adlı qızı varı.

İsmayıl bəy şair idi. Daruğa təxəllüsü ilə könüloxşayan şeirlər yazırdı. Mir Möhsün Nəvvab "Təzkireyi-Nəvvab" adlı əsərində ondan bəhs etmişdir.

## Mənbə
* Mir Möhsün Nəvvab. 1905–1906-cı illərdə erməni-müsəlman davası. Bakı,1998
* Poetik Məclislər. Toplayanı və tərtib edəni: Nəsrəddin Qarayev. Bakı,1987
* Ənvər Çingizoğlu. Axundovlar, "Soy" dərgisi, 10 (18) 2008.

## İstinadlar
Ənzəli şəhristanı

**Ənzəli Şəhristanı** — İran İslam Respublikasının Gilan ostanında inzibati ərazi vahidi. Şəhristanın inzibati mərkəzi Ənzəli şəhəridir. 2006-cı ildə aparılmış siyahıyaalmanın yekunlarına əsasən şəhristanda 133 134 nəfər əhali yaşayır. Əhalisi əsasən giləklərdən ibarətdir.

## İstinadlar
*Encyclopaedia İranica :Anzali
Mirzə Həsən Yüzbaşov-Qarabaği

**Mirzə Həsən bəy Alı yüzbaşı oğlu Qarabaği** — şair.

## Həyatı

Mirzə Həsən bəy Alı yüzbaşı oğlu 1841-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini atasından almışdı. Sonra  mədrəsə də təhsilini  davam etdirmişdi.Savadlı olduğundan dolayı mirzə ünvanı daşıyırdı. Ticarətlə məşğul idi. O, 1904-cü ildə vəfat edib.

Mirzə Həsən bəy Səadət xanımla ailə qurmuşdu. Xəlil bəy, Qasım bəy adlı oğulları vardı.

Mirzə Həsən bəy şair idi. Öz adı ilə könül açan şeirlər qələmə almışdı. Mir Möhsün Nəvvab ona "Kaşif" təxəllüsünü vermiş, lakin o bunu qəbul etməmişdi.  Məhəmmədəli Tərbiyət onu Kaşif təxəllüsü ilə oxucu önünə çıxarmışdı.  "Məclisi-üns" ədəbi yığnağın üzvü idi. Mir Möhsün Nəvvab, Məhəmməd ağa Müctəhidzadə və başqa təzkirəçilər, tədqiqatçılar ondan bəhs etmişlər.

## Yaradıcılığı
## Mənbə
*''' Mirzə Həsən Qarabaği Yüzbaşov, Seçilmiş əsərləri,  Bakı, "Şuşa"  2000, 184 səh. 
*Ənvər Çingizoğlu, Yüzbaşovlar, "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2010, №6, səh.3-8.
Eynək

**Eynək**, **gözlük** və ya **çeşmək** — insanın gözlərinin qarşısında saxladığı, müxtəlif üsullarla bərkidilən bir cüt linza və ya digər şəffaf materialdan hazırlanan lövhəciklər.

Eynəklərin müxtəlif təyinatları vardır:
* Optik eynəklər
* Günəş eynəkləri
* Üzgüçülər üçün eynəklər
* Sürücü eynəkləri
* Yüksək müdafiəli eynəklər
* "Xameleonlar"
* Şaxtaçılar üçün eynəklər
* 3 ölçülü film eynəyi və s.

Adi gün eynəkləri orta qurşağın tələblərinə cavab verən yay eynəkləridir. Yüksək müdafiəli eynəklər isə ilk növbədə hündür dağlıq ərazi, qütbarxası ərazilər, ozon anomaliyalı regionlar üçün nəzərdə tutulub. Onlar həm yay, həm də qış mövsümü üçün vacibdir.

## Optik eynəklər
Optik eynəklər görmə qabiliyyəti zəif olan insanlar üçün nəzərdə tutlur. Yaxındangörməni səpici linzalı eynək, uzaqdangörməni isə toplayıcı linzalı eynək taxmaqla aradan qaldırırlar.
İlk eynək elə optik eynək olmuşdur. O 1280-ci ildə italyada ixtira olunmuşdur və bu ixtiranın müəllifi Salvinio delli Armati olmuşdur. Əşyaların daha yaxşı görünməsini təmin edirdi. Həmçinin ilk eynəklər dəstəksiz idi.

## Günəş eynəkləri

Gün eynəklərinin elə kateqoriyası var ki, xüsusi olaraq, sürücülər, idmanın su və qış növləri ilə məşğul olanlar üçün nəzərdə tutulub. Bu polyarlaşmış linzalı eynəklərdir. Onlar təkcə ultrabənövşəyi şüaları deyil, həm də islanmış yola, qar və suyun üzünə düşən işıq şəfəqlərini də neytrallaşdırırlar. Məhz belə eynəklərdən həm dənizdə, həm də qarlı dağlarda istirahət zamanı istifadə edə bilərsiniz.

Eynək seçərkən ən əsas prinsip müxtəlif modellər arasından özünüzə ən rahatını tapmaqdır. Gün eynəkləri almazdan əvvəl göz həkiminə müraciət edin. Əgər sizin görmə qabiliyyətinizdə problemlər varsa o, sizə düzgün diopteriyalı gün eynəyi seçməkdə kömək edər.

## "Fotoxrom"
Fotoxrom şüşələr çox zərifdir. Onlar göz üçün rahatlıq və optimal müdafiə yaradaraq, işıqlandırmadan asılı olaraq, tünd rəngdən açıqa, açıq rəngdən isə tündə dəyişirlər. Fotoxrom şüşələrinin tündləşdiyi zaman rəngini öncədən seçmək mümkündür yəni şüşə tündləşdikdə qara, boz, qəhvəyi və.s kimi rəng seçmək mümkündür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://az.med.az/2009/04/03/eyn601kl601r.html
Heydərqulu xan Kəngərli

**Heydərqulu xan Kəngərli** ( ? - 1763) — Naxçıvan xanı.

## Həyatı

Nadir şah Əfşar əyanlarının sui-qəsdi nəticəsində öldürüldükdən (1747) sonra kəngərli tayfa başçısı Heydərqulu xan Kəngərli şahın naibi Ağahəsəni hakimiyyətdən uzaqlaşdırıb, özünü Naxçıvanın müstəqil xanı elan etdi. O, xanlığı möhkəmlətmək, xəzinənin gəlirini artıran ticarəti, həmçinin sənətkarlığı inkişaf etdirmək məqsədilə bir sıra tədbirlər həyata keçirdi: xanlıqda və şəhərlərdə rabitə vasitələrini qaydaya saldı, köhnə körpülərin təmir olunması, yenilərinin inşası haqqında əmr verdi.

Naxçıvan xanlığının hərbi gücü az olduğundan Heydərqulu xan Kəngərli daha qüdrətli xanlıqlara arxalanmağa çalışırdı. Bu məqsədlə qarabağlı Pənahəli xanla müttəfiq oldu, onunla və gürcü çarları ilə birlikdə 1752-ci ildə Şəki xanı Hacı Çələbiyə qarşı yürüşdə iştirak etdi.

Uğursuz qurtaran bu yürüşdən sonra Heydərqulu xan Kəngərli xanlığın iqtisadiyyatını tənzimləməklə məşğul oldu. Ölümündən sonra yerinə Hacı xan Kəngərli keçdi.

## İstinadlar
Əbdüssəməd bəy Aşiq

**Əbdüssəməd bəy Məhəmməd bəy oğlu Sarıcalı-Cavanşir** () — şair, Məhəmməd bəy Aşiqin oğlu.

## Həyatı
Əbdüssəməd bəy Aşiq 1845-ci ildə Şuşa qəzasının Mehri sahəsinin Zəngilan kəndində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini molla yanında almışdı. Sonra mədrəsədə təhsilini davam etdirmişdi. Ordubad şəhərindəki məktəbdə rus dilini öyrənmişdi. Özəl mülkünü idarə etməklə güzəran keçirirdi. 1890-cı ildə alman tədqiqatçı Qustav Radde ilə öz mülkündə görüşmüşdü:

Əbdüssəməd bəy Şirinbəyim xanım Zal bəy qızı Səfiyarbəyova ilə ailə qurmuşdu. Cavad bəy, Xosrov bəy adlı oğulları vardı.

Əbdüssəməd bəy atasının təxəllüsü Aşiqlə ürək oxşayan şeirlər yazırdı. "Məclisi-üns" ədəbi yığnağın üzvü idi. Mir Möhsün Nəvvab, Məhəmməd ağa Müctəhidzadə və başqa təzkirəçilər, tədqiqatçılar ondan bəhs etmişlər. Dövrünün bir çox şairləri ilə yazışmaları qalıb. Ən çox İskəndər bəy Rüstəmbəyov və Mir Mehdi Xəzani ilə müşairələri var.

## İstinadlar


## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu. Behbudovlar. Bakı: Mütərcim, 2008, 164 səh.

## Həmçinin bax
* Məhəmməd bəy Aşiq
Bədəl bəy Bədəlbəyli

**Bədəl bəy Bəşir bəy oğlu Bədəlbəyli** () — müəllim, Zaqafqaziya (Qori) Müəllimlər Seminariyasının məzunu, Əfrasiyab Bədəlbəyli və Şəmsi Bədəlbəylinin atası, Fərhad Bədəlbəylinin babası.

## Həyatı
Bədəl bəy Bəşir bəy oğlu 1875-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur.

İbtidai təhsilini molla yanında almışdı. Sonra şəhər real məktəbində oxumuşdu. Bədəlbəylilər nəslinin qocaman nümayəndəsi Bədəl bəy Bədəlbəyli xalq maarifçisi idi. Zaqafqaziya (Qori) Müəllimlər Seminariyasını bitirdikdən sonra o, bir müddət Şuşada müəllimlik etmişdi. Lakin Bədəl bəyin pedaqoji fəaliyyəti XX əsrin əvvəllərindən Bakı şəhəri ilə bağlı olub. Belə ki, o, 35 il fasiləsiz rus-müsəlman məktəbində müdir vəzifəsində çalışmışdı. O, xalq kütləsi daxilində maarifçiliyin, təhsilin vacibliyini və gərəkliyini açıqlayırdı. Bununla bərabər Bədəl bəy mədəni-maarif və xeyriyyə cəmiyyəti kimi fəaliyyət göstərən "Nicat" cəmiyyətinin ən fəal üzvü olmuşdu. Dahi bəstəkar Üzeyir bəy Hacıbəylinin xalası oğlu Bədəl bəy özünü aktyor kimi də dəfələrlə sınamışdır. O, "Leyli və Məcnun" operasında Məcnun, İbn Salam obrazlarını böyük məharətlə ifa etmişdir.

Bədəl bəy Bədəlbəyli 12 sentyabr 1932-ci ildə vəfat edib.

## Nəsil şəcərəsi

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Bədəlbəylilər (Miriyevlər), "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2009, № 5, səh.34–48;
* Ənvər Çingizoğlu, Qarabağda maarif,	Bakı:	Zərdabi LTD,	2013,	288 səh.

## İstinadlar
Aşağı Ağcakənd

**Aşağı Ağcakənd** (əvvəlki adı: **Şaumyanovsk**) — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun Aşağı Ağcakənd qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı ilə Goranboy rayonunun Şaumyanovsk qəsəbəsinin tarixi adı özünə qaytarılaraq Aşağı Ağcakənd qəsəbəsi adlandırılmışdır.

## Toponimikası
1938-ci ildən 1992-ci ilədək Şaumyan adlandırılmışdır. Qarabağ yaylasında yerləşən Ağcakənd yaşayış məntəqəsinin adının qarşılığıdır.

## Tarixi
Sovetlər dönəmində, 1938-ci ildə Goranboyun sözügedən hissəsi ayrılaraq, mərkəzi Aşağı Ağcakənd olmaqla, ətraf kəndlərlə birlikdə ayrıca rayon elan edilmişdi. Elə o illərdə Aşağı Ağcakəndin adı 26-lardan biri olan erməni Stepan Şaumyanın adına Şaumyan adlandırılmışdı. 1991-ci ildə keçirilən Halqa əməliyyatından sonra Azərbaycan SSR Ali Sovetinin qərarı ilə Şaumyan rayonu ləğv edildi və həmin ərazi yenidən Goranboya birləşdirildi.

1992-ci ilin iyun ayında Ermənistanın işğalçı qoşunları tərəfindən işğal edilmiş qəsəbə bütünlüklə yandırılsa da, bir müddət sonra Azərbaycan ordusu tərəfindən geri alınmışdır. Aşağı Ağcakənddə bərpa işləri indiyə qədər davam edir.

Hazırda Xocalı köçkünləri Aşağı Ağcakənddə və ona yaxın kəndlərdə məskunlaşdırılıb. Xocalı Rayon İcra Hakimiyyəti də burada yerləşir. Odur ki, ərazinin inzibati idarəçiliyi Xocalı rəsmilərinə aiddir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qaraçayın (Goran çayının yuxarı axarı) sahilində, dağlıq ərazidə yerləşir. Ərazisi təbii relyefinə görə turizmin inkişafı üçün əlverişli və iqtisadi potensiala malik ərazi kimi seçilmiş, burada turizm-istirahət mərkəzi yaradılmışdır.

## Əhalisi
Aşağı Ağcakənd qəsəbəsinin Sovet dövründə əhalisi çox olmuşdur. Erməni işğalından və qarətindən sonra əhali xeyli azalmışdır. İndi Aşağı Ağcakənd qəsəbəsində cəmi 209 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Qəsəbədə təsərrüfat inkişaf etməkdədir. Əsasən taxılçılıq, kartofçuluq və meyvəçilik üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.lent.az/news.php?id=15439 
* http://www.anl.az/down/medeniyyet2008/mart/medeniyyet2008_mart_18.htm

## Həmçinin bax
Ehsan xan Kəngərli

**Ehsan xan Kəngərli** və ya **Ehsan xan Naxçıvanski** () — Çar-Rus ordusunda general-mayor, Naxçıvanın sonuncu xanı Kəlbəli xan Kəngərlinin oğlu, tam süvari qoşunu generalı İsmayıl xan Naxçıvanskinin, Kəlbəli xan Naxçıvanskinin və Qönçəbəyimin atası. Naxçıvanski soyadından istifadə etmiş ilk Kəngərli nümayəndəsi.

## Hərbi fəaliyyəti
Ehsan xan Kəngərli 1826–1828-ci illər Rusiya–İran müharibəsi zamanı Abbasabad qalası qarnizonunun hərbi rəislərindən biri, İran ordusunda sərhəngi (polkovnik) olmuşdur. Sonradan o, rusların tərəfinə keçmiş və qalanın alınmasında onlara kömək göstərmişdir. Tarixi mənbələrə görə, Ehsan xan Kəngərli naxçıvanlılardan və ruslardan ibarət on minlik qoşuna başçılıq etmişdir.

İlk dövrlərdə çar hökuməti Azərbaycanın digər xanlıqlarında olduğu kimi, Naxçıvanda da eyni siyasət yeridir və xanlıqdaxili muxtariyyət hüququ verirdi. Azərbaycan xanlıqlarını öz torpaqlarına qatdıqdan sonra, yerlərdə xan üsul-idarəsi komendant idarəsi ilə əvəz olundu. Lakin Naxçıvanın idarəsi rus ordusunun polkovniki rütbəsini almış Ehsan xana tapşırıldı. Azərbaycanın şimalı Rusiyaya birləşdirildikdən sonra general-mayor rütbəsi alan Ehsan xan Kəngərli İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının, Ordubad dairəsinin səlahiyyətli nümayəndəsi kimi Türkmənçay müqaviləsini (1828) imzalamış, xanlıq ləğv edildikdən sonra Naxçıvan əyalətinin ilk naibi təyin olunmuşdur. Ehsan xan abadlıq, quruculuq işlərinə, dünyəvi təhsilə böyük diqqət yetirirdi. Çeşməbasar kəndində çeşmələr qazdırmış, Ərəzin kəndinin yaxınlığındakı təpədən keçən tunel vasitəsilə Nehrəm kəndinə su gətirtmiş, Naxçıvanda ilk rus-tatar (Azərbaycan) qəza məktəbi açdırmışdı. Naxçıvan xanlığını əvvəlki qanunlarla idarə etməklə yanaşı, Ehsan xan rus dövlətinin qanunlarına tabe olmağa məcbur idi. Ehsan xanın "xidmətini" səmimiyyət kimi qəbul edən Rusiyanın hakim dairələri ona etibar edirdilər.

1840-cı ildə süvari dəstəsinə başçılıq etmək şərti ilə naiblikdən imtina etmişdir. 23 may 1831-ci ildə II dərəcəli "Müqəddəs Anna" ordeni ilə təltif edilmişdir. Abbasqulu ağa Bakıxanov və Aleksandr Qriboyedov İrana gedərkən Ehsan xan Kəngərlinin Xan dikindəki sarayında qonaq olmuşlar. A. S. Qriboyedov "İrəvan yürüşü" yol qeydlərində bu barədə bəhs etmişdir. 1846-cı ildə vəfat edib.

## Naxçıvanskilər

## İstinadlar
Aleksandra Fyodorovna

**Aleksandra Fyodorovna** (; ) — II Nikolay Romanovun həyat yoldaşı.

## Şəkilləri

Fayl:Alexandra Fyodorovna LOC 01137u.jpg|
Fayl:Alexandra Fyodorovna (Bondarevsky, 1907).jpg|


## Həmçinin bax
* II Nikolay və Aleksandra Fyodorovnanın toyu

## İstinadlar
III Aleksandr

**III Aleksandr** ()— Romanovlar sülaləsinin üzvü, 1881–1894-cü illərdə Rusiya imperiyasının imperatoru.
Təmsil etdiyi hökumətə qarşı çıxmış və rus millətçiliyini dəstəkləmişdir.

## Həyatı
Çar I Nikolayın nəvəsi, vəliəhd şahzadə Aleksandr Nikolayeviçin (II Aleksandr) ikinci oğlu idi. Qardaşı vəliəhd şahzadə (1855-dən sonra) Nikolay Aleksandroviçin 1865-ci ildə ölümünə qədər vəliəhd olmağı xəyal kimi düşünən Aleksandr, şahzadə olarkən dövrünün hersoqlarına verilən ilk və orta təhsilini almağa başladı. Yalnız 1865-ci ildə vəliəhd olarkən, rus dövlət adamı K. P. Pobedonostsev tərəfindən yetişdirilməyə başlandı. Qardaşı Nikolay, ölümündən əvvəl nişanlısını Danimarkalı şahzadə Daqmarın (Ortodoks olduqdan sonra Mariya Fyodorovna) Aleksandr ilə evlənməsini istəmişdi. Bu istəklə razılaşan Aleksandr və Daqmarın çox xoşbəxt bir evlilikləri oldu.
Aleksandr, vəliəht olarkən atası ilə müxtəlif mövzularda razılaşmamağa başladı. Bu münaqişə, Franız-Alman döyüşü zamanı zirvəyə çatdı. Aleksandr fransızları; Çar isə almanları dəstəklədi. Almanlardan xoşu gəlməyən Aleksandr, Pebodonostsevdən aldığı təhsillə bağlı olaraq ifrat millətçi və dindar Ortodoks olmuşdu. Ona lağ edən atasına məhəl qoymayan Aleksandr, 1877–1878 Osmanlı-Rus müharibəsində Rus ordusunun sol qanadına rəhbərlik etdi. Amma Rusiyanın ələ keçirdiyi əraziləron çoxu, alman kansleri Otto fon Bismarkın rəhbərliyindəki Berlin Konqresində itirilərkən o, xəyal qırıqlığına uğradı və buna görə də almanları bağışlamadı.

Çar II Aleksandr, 1881-ci il 13 mart tarixində Loris-Məlikov konstitusiyasını imzaladığı gün, Xalqın İradəsi təşkilatının həyata keçirdiyi bombalı sui-qəsd zamanı ölərkən, ertəsi gün Aleksandr, III Aleksandr adı ilə çar oldu. İlk işi atasının imzaladığı konstitusiyanı ləğv etmək oldu. Buna görə də Rusiya, Qərbin sözdə liberalizmi ilə deyil, Ortodoks dəyərləri ilə xilas ola bilərdi.

Aleksandrın əsas qayəsi; dili, dini, idarə forması bir olan bir ölkə yaratmaq idi. Bu məqsədlə; alman, polşa, fin, uyğur və qırğız əsilli insanlara rus dilini və rusca təhsil keçən məktəbləri məcburi olaraq qəbul etdirdi, yahudilərə təzyiq göstərdi və mərkəzdən uzaqda yerləçən, alman, polşa və isveç təşkilatlarının qalıqlarını aradan qaldırdı.

Xarici əlaqələrdə sülh tərəfdarı olan Aleksandr, buna baxmayaraq almanlardan razı deyildi. Ancaq yenə də bu ölkə ilə yarana biləcək ziddiyyətdən yayındı. Hətta Almaniya, Avstriya və Rusiyanın daha əvvəl qatıldığı "Üç İmperatorluq" ittifaqını qısa müddətlik canlandırdı. Ancaq xüsusilə II Vilhelmin hakimiyyətinin ilk illərində Almaniya daha soyuq münasibət göstərdi.

1894-cü il noyabrın 1-də ölümündən sonra taxta Rusiyanın son çarı olan oğlu II Nikolay keçdi.

## İstinadlar
Telekinez

**Telekinez**- heç bir kontakt olmadan uzaqdan-uzağa predmetlərə təsir göstərmək qabiliyyəti, ekstrasensor qavrayış forması. Bugünkü gündə bu sahədə Uri Geller, V.Avdeyev, N.S.Kulaqina və b.-nın adı xüsusilə məşhurdur. İngiltərəli U.Gellerin qabiliyyəti dünyanın bir sıra ölkələrinin laboratoriyalarında araşdırılıb, müxtəlif ağır predmetləri baxışının gücü ilə hərəkət etdirməsi beynəlxalq telekanallarla nümayiş etdirilib. SSRİ-də bənzər effektlər marksizm-leninizmlə ziddiyyət təşkil etdiyindən şarlatanlıq, fırıldaqçılıq kimi qəbul edilərək, bu tipli effektlər, qabiliyyətlər üzərində alimlərin tədqiqat aparmasına, məqalə çap etdirməsinə imkan verilməmiş, əksinə, bu cür qabiliyyəti olan şəxslərin əleyhinə mütəmadi məqalələr dərc etdirilmişdi.

*Bu cür hücum obyektlərindən biri, o vaxt nisbətən az tanınan Ninel Sergeyevna Kulaqina adlı fenomenal qabiliyyətli bir qadın idi. Onun qabiliyyətini şübhə altına alan, onu şarlatanlıqda ittiham edən bu cür məqalələrdən ikisi ("İnsan və qanun" jurnalı, N9/1986, N6/1987) ilə əlaqədar Kulaqina 1988-ci ildə məhkəməyə müraciət etmiş və SSRİ kimi bu tip məsələlərə qarşı qatı skeptik olan bir ölkənin məhkəməsini udmuşdu. Belə ki, o, məhkəmənin göndərişi ilə təşkil olunmuş 900 elmi personaldan ibarət rəsmi ekspertizada baxışının gücü ilə şüşə altında qoyulmuş çarxı fırlanmağa, 553 qr. ağırlığında şüşə qrafini hərəkət etməyə məcbur etmişdi. Nəticədə, elmi dairələrin rəsmi qənaəti əsasında məhkəmə onun qabiliyyətinin hələ elmə məlum olmayan effekt olduğunu rəsmi şəkildə təsdiqləmişdi.

*Bu kateqoriyadan daha bir şəxs – V.İqnatenkodur. O, telekinezə bənzər qabiliyyət olan "astral karate" fenomeni ilə məşhurdur. Belə ki, heç bir kontakt olmadan uzaqdan-uzağa insanlara zərbə endirə bilir.

## Mənbə
* Cabbar Məmmədov, Diplomatik psixologiya

## Həmçinin bax
*Teleport

*İndiqo uşaqlar

*Rasputin

*Cadugərlər

## Xarici keçidlər
*"Google" rəsimləri

*"YouTube"də videoya bax !
Musa İslamov

**İslamov Musa İsa oğlu** - filologiya elmləri doktoru, professor.

## Həyatı
Musa İslamov 1923-cü ildə anadan olmuşdur. Baş Göynük kənd orta məktəbini bitirdikdən sonra 1944-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin fılologiya fakültəsinə daxil olmuş, 1949-cu ildə həmin fakültəni fərqlənmə diplomu ilə qurtarmışdır. 1954-cü ildə Azərbaycan EA Nizami adına Ədəbiyyat və Dil İnstitutunun əyani aspiranturasına qəbul olunmuş və 1961-ci ildə "Nuxa dialekti" mövzusunda namizədlik, 1973-cü ildə isə "Türk dillərində əvəzliklər" mövzusunda doktorluq dissertasiyalarını uğurla müdafiə etmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
Musa İslamov 100-dən çox elmi məqalənin və bir çox monoqrafiyanın müəllifidir. Rəhbərliyi altında 9 nəfər namizədlik, 2 nəfər isə doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. Redaktorluğu və iştirakı ilə "Azərbaycan dilinin dialektoloji atlası" və ikicildlik "Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti" hazırlanıb çap edilmişdir. Sovet hökuməti dövründə "SSRİ-dəki türk dillərinin dialektoloji atlası" adlı ümumittifaq mövzusunun Azərbaycan üzrə icraçısı və Qafqaz zonası üzrə rəhbəri seçilmiş, SSRİ EA Ədəbiyyat və Dil, eləcə də Azərbaycan Ali və Orta İxtisas Təhsili Nazirliyi nəzdində Elmi-Metodik Şuranın, Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu və BDU-nun İxtisaslaşdırılmış Doktorluq Müdafıə Şurasının üzvü olmuşdur. Otuz ildən artıq İ.Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda Azərbaycan dialektologiyası şöbəsinin müdiri işləmiş, Azərbaycan dialektologiyasınm müxtəlif problemləri üzrə dəyərli tədqiqat işləri aparmışdır.

Musa İslamov 2000-ci ildə vəfat etmişdir.

## Mənbə
* Alim və ziyalılar. Bakı: Bakı Universiteti Nəşriyyatı, 2002, 582 səh.
Antipapa

**Antipapa** - Katolik kilsəsinin qanuni hesab etmədiyi Roma papası. Orta əsrlərin bəzi dövrlərində papa taxtında eyni zamanda bir-biri ilə ədavət aparan bir neçə papa otururdu; bunlar müxtəlif kilsə və dünyəvi dairələrin nümayəndələri idi. Sonradan yalnız biri qanuni sayılır, qalanları isə Antipapa elan edilirdi. Rəsmi kilsə Antipapaları tanımasa da, onların mövcudluğu ilə hesablaşmağa məcubur idi və illik rəsmi məlumat kitablarında pontifiklər siyahısı verilərkən, onların da adları göstərilirdi. Katolik kilsəsinin tərtib etdiyi həmin papalar siyahısında 30-dan çox Antipapa adı mövcuddur; onların birincisi - müqəddəs İppolit (217-235), sonuncusu V Feliks (1436-1449) olmuşdur. 

## Antipapaların siyahısı

## İstinadlar
Fərman İsmayılov

**İsmayılov Fərman Qəhrəman oğlu** () — fəlsəfə elmləri doktoru, professor, Bakı Dövlət Universitetinin professoru.

## Həyatı
Fərman İsmayılov 1936-cı ildə Şəki rayonunun Baş Göynük kəndində anadan olmuşdur. Orta təhsilini Baş Göynük kəndindəki Gülarə Göylüqızı adına məktəbdə almışdır.

1956-cı ildə M. F. Axundov adına Azərbaycan Pedaqoji Dillər İnstitutunun ingilis dili fakültəsinə daxil olmuş, 1962-ci ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Ali məktəbi qurtardıqdan sonra Elmi Şuranın qərarı ilə "İngilis dilinin qrammatikası" kafedrasında müəllim saxlanılmış, 1965-ci ildə EA-nın Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun (AMEA-nın Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitutu) aspiranturasına qəbul olunmuşdur. 1970-ci ildə Azərbaycan EA-nın Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun Elmi Şurasında müasir Qərb fəlsəfəsi üzrə "Fəlsəfə və ali dil (Linqvistik analiz fəlsəfəsinin metodoloji prinsiplərinin tənqidi)" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. Həmin dissertasiya Azərbaycanda XX əsr Qərb fəlsəfəsi tarixinə həsr edilmiş ilk əsərdir.

Onun fəaliyyətinin böyük hissəsi M. F. Axundov adına Dillər İnstitutu ilə əlaqədardır; orada müəllim, baş müəllim, 1973-cü ildən dosent işləmişdir. 1970-ci ilin oktyabrında həmin institutun partiya komitəsinin katibi seçilmiş, müxtəlif fəxri fərmanlar almış, iki dəfə Nəsimi rayonuna deputat seçilmişdir. 1972-ci ildə "İdrak nəzəriyyəsi və linqvistik analiz" mövzusunda doktorluq dissertasiyası Tbilisi Dövlət Universitetinin Elmi Şurasında təsdiq edilmişdir. 1978-ci ilin martında BDU-nun fəlsəfə kafedrasına dosent seçilmişdir.

1996-cı ilin iyununda Azərbaycan Respublikası EA-nın Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun nəzdindəki D.004.06.01 İxtisaslaşdırılmış Elmi Şurası dissertasiya müdafiə etmədən fəlsəfə elmləri doktoru alimlik dərəcəsi verilməsi haqqında yekdilliklə qərar qəbul etmişdir. Bu qərar da Ali Attestasiya Komissiyası tərəfindən təsdiq edilmişdir.

Müdafiədən sonra "İdrak nəzəriyyəsi və linqvistik analiz" kitabı çapdan çıxmışdır.

"XX əsr Qərb fəlsəfəsinin tarixi" adlı iki cilddən ibarət əsərin birinci cildi Təhsil Nazirliyi tərəfindən ali məktəblər üçün dərs vəsaiti kimi qəbul edilmişdir.

BDU-nun Şəki filialı yarandığı gündən F. İsmayılov onun direktoru və eyni zamanda humanitar elmlər kafedrasının müdiri olmuşdur. 1997-ci ilin mayında BDU-nun böyük Elmi Şurasında, habelə filialın nəzdində fəaliyyət göstərən namizədlik müdafıəsi üzrə İxtisaslaşdırılmış Elmi Şuranın üzvü, fılialın Elmi Şurasının sədri olmuşdur.

Müasir Qərb fəlsəfəsinə dair Azərbaycanda ilk elmlər doktorudur.

9 noyabr 2018-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## Əsas elmi əsərlərin adları
# "Antikommunizm və insan problemi" (Bakı, 1978);
# "Müasir pozitivizm (tarixi-tənqidi oçerk)" (Bakı, 1979);
# "Müasir burjua fəlsəfəsinin böhranı (neopozitivizm və ekzistensializm)" (Bakı, 1981);
# "Müasır Qərb fəlsəfəsi" (Bakı, 1991);
# "XX əsr fəlsəfəsinə dair oçerklər" (Bakı, 1992);
# "İnsan və dünya" (Bakı, 1994);
# "Klassik psixoanalizin əsasları" (Bakı, Azərbaycan Milli Ensiklopediyası NPB, 2003. — 348 s.)

## Mənbə
* Alim və ziyalılar. "Bakı Universiteti Nəşriyyatı", Bakı, 2002, 582 səh.
Visente Blasko İbanyes

**Visente Blasko İbanyes** (; ) — ispan yazıçısı.

## Həyatı
Visente Blasko İbanyesin "Apokalipsisin dörd atlısı" (1916), "Bizim dəniz" (1918) romanlarında Birinci Dünya müharibəsi təsvir edilir. Bəzi hekayələri ("Qatar tüfeylisi", "Dənizdə" və s.) Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuşdur. Valensiya əsərləri arasında "Xutor" və "Kurtizanka Sonnika"dır. "Qan və qum" romanında matadorun həyatı və eşqi təsvir edilir.

## İstinadlar
Şeyx Şəhabəddin Mahmud Əhəri

**Şeyx Şəhabəddin Mahmud Əhəri** () — təsəvvüf alimi, "Şəhabilik" təriqətinin banisi.

## Həyatı
Şeyx Şəhabəddin Mahmud Əhəri Azərbaycanın tanınmış ariflərindəndir. İlk təhsilini Molla Həsən Əhəridən alıb. Sonra Təbriz şəhərinə yollanıb "Vəhdətiyyə Sürxab" mədrəsəsində oxuyub. Bu mədrəsədə üç dəfə qırxgünlük riyazət edəndən sonra Socasa gedib Şeyx Rüknəddin Məhəmməd Sücasinin müridliyini qəbul etmişdi. Mükəmməl təhsildən sonra mürşidindən təriqət şeyxliyinin icazəsini alaraq Əhərə qayıtmışdı.

Şeyx Şəhabəddin Mahmud mürşidinin qızı Xədicə Sultan xanımla həyat qurmuşdu. Şeyx Əli adlı oğlu vardı.

## Fəaliyyəti
Şeyx Şəhabəddin Mahmud Əhəri təriqət başçılığında ən ulu dərəcə olan "qütb" dərəcəsinə çatmışdı. Onun yaratdığı "Şəhabiyyə" təriqətinin sorağı bütün şərqə yayılmışdı. Çoxlu müridlər, yol-təriqət ərənləri yetişdirmişdi. Sonradan məşhur olan şagirdlərinin arasında "Xəlvətiyyə" təriqətinin banisi,  Şeyx Zahid Gilaninin mürşidi Şeyx Cəlaləddin Rumiin, "Mövləviyyə" təriqətinin yaradıcısı, Balə Həsən Benislinin mürşidi Şeyx Müinəddin Əsvabin, "Biramiyyə" təriqətinin yaradıcısı Baba Fərəc Vayqanlının adları var.

## Türbəsi
Əhər şəhərinin mənzərəli guşəsində Şeyx Şəhabəddin Mahmud Əhərinin türbəsi var.

## Mənbə

*''' Ənvər Çingizoğlu, Qarşı yatan Qaradağ, Bakı, "Ozan", 1998, 192 səh.
شرح حال شیخ شهاب، موزه ادب و عرفان اهر، ۱۳۸۶ *
‎

سیری در احوال و آثارشیخ شهاب الدین محمود اهری عارف قرن هفتم،حسین دوستی،انتشارات مهرعلی،1377

## Həmçinin bax

*Qaradağ vilayəti
*Sufizm
Farmakologiya

**Farmakologiya** (yun. *pharmakon* – dərman və *logos* – elm) — Dərman maddələrinin orqanizmə təsiri haqqında elm.

## Ümumi farmakologiya anlayışları
***Dərman vasitələri*** — xəstəliklərin diaqnostikası, profilaktikası, müalicəsi üçün istifadə edilən bioloji və farmakoloji fəallığa malik müxtəlif mənşəli (bitki, heyvan, sintetik, mineral, biotexnoloji) maddələr, xammal və onların dərman formalarıdır.

***Farmakoloji vasitələr*** — klinik tədqiqatın obyekti olan, farmakoloji fəallığı müəyyən edilmiş dərman formasında maddələr və ya maddələrin qarışığıdır; "aptek təşkilatları" — apteklər, aptek anbarları, aptek məntəqələri, aptek köşkləridir.

"Azərbaycan Respublikası dərman vasitələrinin dövlət reyestri" (bundan sonra "Reyestr") – müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən istehsalına və tətbiqinə icazə verilən və qeydiyyata alınan dərman vasitələrinin siyahısıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Free books for doctors — Farmacology books 
* Prof. Dr. N. M. Öktel — Farmakoloji (ders kitabı). Ankara, 1965.

## Həmçinin bax
* Beynəlxalq Farmakologiya İttifaqı
* Əczaçılıq (Farmasevtika)
Ergenekon (təşkilat)

**Ergenekon** — Türkiyədə terrorçuluq fəaliyyəti göstərməkdə ittiham olunan gizli təşkilat.

20 oktyabr 2008-ci ildə başlanan məhkəmə prosesində keçmiş general Vəli Kiçik və İşçi Partiyasının lideri Doğu Pərinçəkin də aralarında olduğu 194 şəxs terror təşkilatı qurmaqda, onu idarə etməkdə və xalqı hökumətə qarşı üsyana təhrik etməkdə ittiham olunur.

## Xronologiya
* 12 iyun 2007-ci il Istanbul Ümraniyə məhəlləsində "Ergenekon" terror təşkilatı istintaqı müddətinin başlanmasına səbəb olan bir şikayət xəbərini qiymətləndirən polisin bir gecəqondu evində apardığı axtarışlarda 27 ədəd əl qumbarası ələ keçirilmiş və 2 nəfər həbs olunmuşdur.

* 16 iyun 2007-ci il İstanbul Ümraniyədə 27 əl qumbaranın tapılması ilə bağlı aparılan istintaqda təqaüddə olan ehtiyat-zabit Mahmud Öztürk`ün kompüterlərindən ələ keçən sənədlərdə "Ergenekon" şəbəkəsi və detalları üzə çıxdı. İş adamı Kuddisi Okkır həbs olunmuşdur.

* 26 iyun 2007-ci il Əskişəhir vilayətində təqaüddə olan bir kapitan həbs olundu çoxlu sayıda silah və partlayıcı maddə ələ keçirilmişdir.

* 27 iyul 2007-ci il Ergenekon terror təşkilatı istintaqı daxilində yazıçılar Ərgün Poyraz Ümid Oğuztan təqaüddə olan mayor Oqtay İldırım təqaüddə olan leytenant Bəkir Öztürk mafiya lideri Sədat Pəkər idealist hərəkatın keçmiş lideri Taner Ünal vəkil Fuad Turqut Kuvvayı Milliyyə 19-cuu Dərnəyi sədri Hüseyin Görüm təqaüddə olan mayor Fikrət Əmək həbs olunmuşdur.

* 21 yanvar 2008-ci il 6 ayrı bölgədə Ergenekon terror təşkilatı istintaqı daxilində aparılan əməliyyatlarda təqaüddə olan tuğgeneral Vəli Kiçik vəkil Kamal Kərinçsiz jurnalist Gülər Kömürcü Türk Ortodoks Patrikxanası sədri Sevgi Erenerol təqaüddə olna polkovnik Fikri Karadağ ilə Susurluk iddiası hökmlüsü Sami Xoşdan Drej Əli ləqəbi ilə tanınan Əli Yasak daxil 63 nəfər həbs olunmuşdur.

* 22 mart 2008-ci il İstanbul və Ankarada baş polis idarələri əməkdaşlarının Ergenekon terror təşkilatı istintaqı daxilində apardıqları əməliyyatlarda İşçi Partiyası sədri Doğu Pərinçək respublika qəzeti sahibi İlxan Səlçuq İstanbul Universiteti keçmiş rektoru Kamal Ələmdaroğlu Milli Kanal nümayəndəsi Fərid İlsever İşçi Partiyası sədr müavni Nusret Senem daxil 13 nəfər həbs olunmuşdur.

* 26 fevral 2008-ci il Ergenekon terror təşkilatı istintaqı daxilində aparılan əməliyyatlarda Professor doktorlar Emin Gürses Ümid Sayın Hayrettin Erteki jurnalist Vedat Yenerer Şaxta Baba Şurası Dərnəyi sədri Müəmmər Karabulut həbs olunmuşdur.

* 1 iyul 2008-ci il Ergenekon terror təşkilatı istintaqı çərçivəsində keçmiş generallar Şənər Əruyğur Xurşut Tolon jurnalist Mustafa Balbay daxil 16 nəfər həbs olunmuşdur.

* 23 iyul 2008-ci il İstanbul və Koniyada Ergenekon terror təşkilatı istintaqı çərçivəsində aparılan əməliyyatlarda İstanbul Universiteti Meşə Fakultesi Öyrətim üzvü Uçkun Geray Gəmi Mühəndisləri Odası Təmsilçisi Yusif Buldur İşçi Partiyası üzvü Nuran Gökdəmir Əhməd Akgül və Mövlüd Sungur daxil 24 nəfər həbs olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* Yüksəkova dəstəsi

## İstinadlar
Əmir Ərşad

**Əmir Ərşad** (tam adı:*Sam xan Rüstəm xan oğlu Hacıəlili*; ) — sərkərdə.

## Həyatı
Sam xan Rüstəm xan oğlu XIX yüzilin sonlarında Qaradağ vilayətinin Üzümdil mahalının Ovxara kəndində anadan olmuşdu. Mükəmməl ailə təlim-tərbiyasi almışdı. Atası Rüstəm xan Qaradağın böyük maliklərindən, Hacıəlili elinin başçısı idi. Onun vəfatından sonra elə böyük oğlu Məhəmmədhüseyn xan Sərdar Əşair rəhbərlik etdi. Əmir Ərşad da onun sərkərdəsi idi. Cənubi Azərbaycan valisi Nizamülmülk qardaşları Təbrizə çağırıb hökumətə xidmət etməyə dəvət edir. Onlara şan-şöhrətli ləqəblər verib Qaradağa yola salır.

Əmir Ərşad Qaradağın dağınıq xanlarını birləşdirməyə çalışırdı. İpə-sapa yatmayan Hacı Rəhim xan Çələbiyanlı ilə dəfələrlə vuruşub, onu Qaradağdan kənarlaşdırmağa müvəffəq olmuşdu.

1920-ci ildə İrana mühacırət edən ünlü yazıçı Cəlil Məmmədquluzadə və onun xanımı Həmidə xanım Məmmədquluzadə bir müddət Əmir Ərşadın qonağı olmuşdu. Əmir Qaradağda "Molla Nəsrəddin" jurnalına mətbəə açacağını boyun olmuşdu. C. Məmmədquluzadə Təbrizə getmək istədiyini bildirib bu təklifdən boyun qaçırmışdı.

Təbriz hadisələri Vüsuqdövlə hökumətinin süqutunu doğurdu. İngilislərin himayəsi ilə təşkil olunmuş Müşirüddövlə hökumətinin başlıca vəzifəsi "Azadıstana" son qoymaq idi. İngilislərin məsləhəti ilə Müxbirüssəltənə Azərbaycana vali təyin еdildi. Bunların hər ikisinə İran cəmiyyətində müəyyən loyal münasibət var idi, hətta Şеyx də onlar haqqında pis fikirdə dеyildi. Lakin o, Müxbirüssəltənəni qarşılamadı və onu Alaqapıya buraxmadı. Təbrizə qoşunla dеyil, pul və siyasətlə gələn Müxbirüssəltənə tədricən narazı qüvvələri, şəhər yaxınlığındakı kazakları, milli hökumətə tabе olmayan Qaradağda həbs olunan Sədrari Əşayirin qardaşı Əmir Ərşadı öz tərəfinə çəkə bilmişdi. Baxmayaraq ki, kazak alayının başçısı və Əmir Ərşad öz hərəkətlərinə görə Şеyxdən üzr istəmişdi və milli hökumətə qarşı olmayacağını bildirmişdilər. Müxbirüssəltənə şəhrivərin 21-də (sеntyabrın 11 -də) gizli şəkildə kazak başçıları ilə görüşüb Təbrizin tutulma planını müzakirə еtdi.

1922-ci ildə Azərbaycan kəndlərinə hücum edən, xalqın ev-eşiyini dağıdan Şəkkak əşirətinin başçısı İsmayıl ağa Simitqoya qarşı müdafiəyə qalxan Əmir Ərşad vurub onu Azərbaycandan bayıra atmışdı. Döyüşlərin birində qəfil güllədən dünyasını dəyişmişdi.

## Ailəsi
Əmir Ərşad Hacıyə İsmət xanımla ailə qurmuşdu.Nüsrətulla xan adlı oğlu vardı.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Qarşı yatan Qaradağ, Bakı, "Ozan", 1998, 192 səh. 
* Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.
Abdal yurdu

Orta çağda Qarabağda Abdal adlı üç yurd yerı vardı. Bunlardan biri Dizaq nahiyəsinda, indiki Cəbrayıl rayonunun Yuxarı Xələfli kəndinin yerində, ikincisi və üçüncüsü Vərəndə nahiyəsində yerləşirdi. İkinci Abdal yurdu hazırkı Ağdam rayonunun Abdal kəndidir. Ücüncü Abdal yurdu isə Günümüzdəki Füzuli rayonunda yerləşən Qacar kəndinin bir məhəlləsi idi. Maraqlıdır ki, Qacar elinin böyük qollarından biri Abdallı adlanırdı. Abdal adının qədim bir tarixi var. Bu ada Altaydan Anadoluya qədər, türklərin məskunlaşdıqları hər yerdə rast gəlmək mümkündür.

Abdal qədim türk tayfasının adıdır. Bu tayfa Ağ hun tayfasının adını əks etdirir. Əsasında abdal tayfasının adı duran etnotoponimlər də geniş yayılmışdır. Abdal tayfasının başqırdlarda, qaraqalpaqlarda, qazaxlarda və türkmənlərdə olması da məlum faktdır. Ağdam rayonunda yerləşən Abdal kəndi haqqında Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində verilmiş məlumatda göstərilir ki, "Suriyalı tarixçi Zaxari Ritor (VI yüzil) Şimali Qafqazda Hun əyalətində yaşayan müxtəlif tayfalar arasında türkdilli abdel tayfasının da adını çəkir. Akad. V. V. Bartold abadel/abdal tayfasını hun tayfası sayır. Qazaxlarda, qaraqalpaqlarda, türkmənlərdə və Türkiyədə də abdal adlı tayfa qeydə alınıb. Mənbələrdə Heftal, Heptal, Eftal kimi qeyd edilən etnonim abdal adının müxtəlif fonetik formalarıdır. Alban tarixçisi Movses Kalankatlı Albaniyada yaşayan abdal tayfasının adını çəkir. Onun yazdığına görə heptallar (abdallar) Makedoniyalı İsgəndər dövründə (e.ə. IV yüzil) buraya köçürülmüşlər. Hər halda abdal tayfasının Qafqaz Albaniyasında eradan əvvəl yaşaması ehtimal olunur".

Abdal əsaslı etnotoponimlər Azərbaycan və Ermənistan ərazisindən başqa RF-nin Başqırdıstan respublikasında, Türkmənistanda da yayılmışdır. Ordubad rayonundakı Abdal dağ adı, XIX yüzildə Şimali Qafqazın Ter əyalətində Abdal dağı toponimlərindəki abdal sözü qədim türk tayfasının adını əks etdirir. Göründüyü kimi abdal əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealı olduqca genişdir. Ermənistanda Abdal adlı bir neçə toponim vardı. Abdal-Abovyan rayonunda kənd adı, Yuxari Abdallar — 1728-ci ildə İrəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı, Abdallar — İrəvan xanlığının Karpibasar mahalında kənd adı, Abdallar Ulya kənd adı, Avdal, Avdallar kənd adları, Avdalağa qala adı qeydə alınmışdır. Avdal Ulya etnotoponimindəki Ulya komponenti ərəb dilindən olub yuxarı mənasındadır.

Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində Azərbaycanın Ordubad rayonunda Abdal adında dağ, Tovuz rayonunda isə kənd olması haqqında məlumat verilir. Bundan başqa Qubadlıda Abdalanlı, Oğuzda Abdallı kəndləri də vardır.

Abdal adı harda olur-olsun türk kökündən gəlir.

## Mənbə

* Ənvər Çingizoğlu. Abdal yurdu. "Soy" dərgisi, 10 (18), 2008.