Konkistador

**Konkisador** — ( — *"fəth edən"*) — XV əsrin sonu – XVI əsrlər dövründə Amerikanın müstəmləkələşdirilməsi zamanı Yeni Dünya ərazilərini fəth edən ispan və ya portuqal işğalçısı, Amerikanın fəthi — konkistanın iştirakçısıdır. Konkistador-kəşfçilərin liderləri isə *[[adelantado]]* adlandırılırdı.

## Tarixi icmal
Adətən konkistadorlar kasıbləşmiş ispan cəngavərləri (yəni *idalqo* və *kabalyero-*lər) idi. Müasir tarix elmi onların meydana çıxmasını şərtləndirən əsas amillər kimi bunları göstərir: Rekonkistanın başa çatması, İspaniya tacının siyasi və iqtisadi maraqları (Konkistanın son dövründə), zadəganlığın birləşməsi və ən başlıcası — mənimsənilməsini tələb edən yeni torpaqların kəşf edilməsi.

Avropadan uzaqda olması da mühüm rol oynayırdı: belə ki, təşəbbüskar ispan həm kral hakimiyyətindən (məsələn, XVI əsrin əvvəllərində tac xeyrinə ödənişlərlə bağlı vəziyyətdən), həm də kilsə nəzarətindən nisbətən azad olurdu. İspan inkvizisiyasının "yeni xristianları" təqib etməsi yəhudi mənşəli nəslin nümayəndələrini — marranları da Yeni Dünyaya ekspedisiyalara qoşulmağa məcbur edirdi.

Ən məşhur konkistador rəhbərləri sırasına Ernan Kortes (Meksika), Fransisko Ernandez de Kordova (Yukatan sahilləri), Fransisko de Montexo (Yukatan bütövlükdə), Xuan de Qrixalva (Meksika), Fransisko Pisarro (Tahuantinsuyu), Dieqo de Almaqro (Panama boğazı, Peru və Çili), Vasko Nunyes de Balboa (Cənubi Amerikanın Sakit okean sahilləri), Dieqo Velaskes de Kuelyar (Kuba), Pedro de Valdiviya (Çili), Pedro de Alvarado (Mərkəzi Amerika), Qonsalo Ximenes de Kesada (Kolumbiya), Ernando de Soto (Missisipi), Fransisko de Orelyana (Amazon hövzəsi), Lope de Aqirre (Eldoradonun axtarışları) daxildir.

Konkistadorların əsas məqsədlərindən biri naməlum dünyada yeni torpaqların və sərvətlərin axtarışı və ələ keçirilməsi idi. Onların işğal yürüşləri və ekspedisiyaları Qvatemala, Peru, Tahuantinsuyu, Kolumbiya, Çili, Honduras və Sakit okean sahillərində aparılan kampaniyaları əhatə edirdi.

Maliyyələşdirmə əsasən kabalyerosun öz vəsaiti hesabına aparılırdı, demək olar ki, heç bir dəstək almadan və tez-tez İspaniya kral sarayının istəklərinə zidd olaraq həyata keçirilirdi. Bu səbəbdən, həmçinin kifayət qədər könüllülərin olmaması, ərzaq və silah çatışmazlığı səbəbindən, adelantado hərbi dəstələri adətən azsaylı olurdu. Məsələn, XVII əsr Meksikalı kreol tarixçi Fernando de Alva Iştlilşoçitlinin məlumatına görə, Ernan Kortes 1521-ci ildə Verakruzdan asteklərin paytaxtı Tenotçitlanı fəth etmək üçün 540 piyadadan və 40 süvaridən ibarət dəstə ilə yola çıxmışdı, tlaşkaltək müttəfiq hindiləri saymaqla. Fransisko Pisarro isə 1531-ci ildə İnka imperiyasına daxil olduqda yalnız 180 nəfər və 37 atla özündə qüvvə toplamışdı. Meksikalı tarixçi Xose Duranın fikrincə, "tamamilə başa düşüləndir ki, konkistadorları yalnız bir neçə min əsgərdən ibarət idi, bəlkə də on min nəfər qədər" və argentinalı tarixçi Rudjeri Romano konkistadorların sayını maksimum 4–5 min nəfər kimi qiymətləndirir.

Əsas və təməl üstünlük zirehlə örtülmüş cəngavər atlı qüvvələrinin və atəşli silahların mövcudluğu idi. Bu, konkistadorlara hind kəndlərinə uğurlu hücumlar etməyə imkan verirdi. Yerli əhali atları və cəngavərləri gördükdə panikaya düşür və onları bütövlükdə tək bir varlıq kimi qəbul edirdi. Fəthedicilərə əhəmiyyətli köməyi isə əvvəlcə imperiyalar yaradan xalqlar tərəfindən istila olunmuş və təzyiq altında saxlanılmış yerli hind qəbilələri göstərirdi; məsələn, məhz tlaşkalkteklerin sədaqəti 1521-ci ildə Kortesə asteklər tərəfindən geri alınmış torpaqları yenidən ələ keçirməyə kömək etmişdi.

Əgər Mərkəzi və Cənubi Amerikadakı yüksək inkişaf etmiş yerli dövlətlər konkistadorlar tərəfindən nisbətən "asanca" fəth edilirdisə, siyasi baxımdan daha az "sivilizasiya olunmuş", lakin etnik baxımdan daha möhkəm birləşmiş Amerika yerli xalqları tez-tez onlara effektiv müqavimət göstərirdi. Məsələn, 1528-ci ildə adelantado Panfilo de Narvaez Florida yerliləri tərəfindən məğlub edilmiş və öldürülmüşdü. 1527–1535-ci illər arasında digər konkistador Fransisko de Montexo iki dəfə Yukatanın yerli qəbilələri qarşısında məğlub olmuş və yalnız 1546-cı ildə onun oğlu bölgədə tam möhkəmlənə bilmişdi. 1542-ci ildə Eldorado axtarışına çıxmış Fransisko de Orelyananın dəstəsi dəfələrlə Amazon meşələrinin qəbilələri ilə qarşılaşmış, lakin onlarla heç bir döyüşdə əhəmiyyətli qələbə qazana bilməmişdi.

Bir çox konkistadorlar — həm sıravi əsgərlər, həm də dəstə komandirləri — sonradan müxtəlif kral hədiyyələri, o cümlədən titullar və torpaqlar ilə mükafatlandırılmışdılar; məsələn, Kortesə markiz titulu verilmişdi. Onlara həmçinin vergilər və koloniyaların idarəsi ilə bağlı müxtəlif imtiyazlar verilmişdi. Bundan əlavə, yeni məskunlaşanlara torpaq sahələri tanınmışdı və konkistadorların nəslindən olanlar orada demək olar ki, müstəqil sahibkar kimi yaşayır, formal olaraq isə vitse-krala və ya general-kapitanın hakimiyyətini qəbul edirdilər.

III Filipin (1598–1621) dövründən etibarən Amerikanın bu torpaq sahibi aristokratiyası, eləcə də çoxsaylı şəhər və bələdiyyələrin () yerli sakinləri sistemli təzyiqlərə məruz qalmağa başladı: üstünlük bütün hallarda Köhnə Dünyadan olan, İspaniyada doğulmuş şəxslərə () verilirdi. Koloniyaların özbaşına ticarət etməsini, yerli istehsal gəmilərdən istifadə etməsini, müəyyən bitkiləri yetişdirməsini və hətta bəzi malları yalnız öz tələbatı üçün istehsal etməsini qadağan edən bir sıra qeyri-populyar qanunlar qəbul edilmişdi. Bu sistem, kreol nəsilinin nüfuzlu hissəsinə qarşı, əsasən məmur bürokratiyası tərəfindən zorakılıqla müşayiət olunurdu və XIX əsrin əvvəllərində İspaniyadan zəngin koloniyaların ayrılmasına gətirəcək üsyanların zəminini hazırladı. Konkistadorların qədim ailələri bu dövrdə mərkəzi hakimiyyətə (metropoliya) qarşı mübarizəyə rəhbərlik edən bir çox liderlər yetişdirmişdi.

## Konkistadorların tarixi və bədii ədəbiyyatda təsviri

Birinci fikir konkistadorun obrazını təmizləyir; bu halda o, xristian dünyagörüşünü daşıyan və kifayət qədər savadlı missiyoner kimi təsvir olunur, "vəhşi" xalqları maarifləndirir, onları Avropa sivilizasiyasının nailiyyətləri ilə tanış edirdi. Bir vaxt hətta yerli əhalinin insanlığını inkar edən mövqe mövcud idi (Las Kasas ilə Sepulveda arasında mübahisə, Las Kasas İspan kolonistlərinin yerli əhali üzərində törətdiyi vəhşiliklərə qarşı mübarizəsi ilə məşhurdur). Məsələn, İnes de Suarezin Arauakanlar tərəfindən mühasirəyə alınmış Santyagonun divarlarında təsviri, Xose Mersedes Orteqa tərəfindən çəkilmişdir və Çilinin Milli Tarix Muzeyində sərgilənir.

İkinci fikir isə konkistadorları tamamilə mənfi işıqda təqdim edir: onları qızıl və sərvət üçün amansız "qırğınçılar", zorakılar və macəraçılar kimi göstərir, yalnız öldürmək və talan etmək bacarığına malikdirlər. Bu baxış ən aydın şəkildə məşhur ingilis yazıçı H. R. Haqqardın 1893-cü ildə yazdığı "Montezumanın Qızı" tarixi-macəra romanında öz əksini tapır; romanda Kortesin Meksikada astek imperiyasını fəth etməsi təsvir olunur.

Heç bir baxış tam obyektiv sayılmır, baxmayaraq ki, hər iki tərəfi dəstəkləyən arqumentlər mövcuddur, çünki yeni torpaqların fəthinə can atan insanlar arasında müxtəlif tiplər var idi: sadə talançılar, humanist xristianlar, amansız inkvizitorlar və səmimi altruistlər.

İtaliyalı bədii yazıçı Emilio Salqarinin 1904-cü il tarixli "Od adamı" macəra romanında baş qəhrəman, portuqaliyalı konkistador Alvaro de Korrea, 1535-ci ildə gəmi qəzasından sonra Braziliya meşəsində öz yoldaşları ilə birlikdə əvvəlcə yerli kannibalların hücumuna məruz qalır, lakin sonradan 30 il əvvəl sülhsevər tupinamba qəbiləsinə yerləşmiş ispan Dias Karteqo ilə görüşür və onun köməyi ilə hindilərlə sülh yolu ilə əlaqə qurur.

Amerikalı yazıçı Hovard Lavkraftın Zeliya Bişop ilə birgə yazdığı fantastik hekayəsi "Təpə"də (ing. *The Mound*, 1930) baş qəhrəman

1928-ci ildə Oklahomada orta əsr əlyazması tapır; əlyazma 1545-ci ildə ispan konkistadoru Panfilo de Zamakona-i-Nunyesin hind təpəsi vasitəsilə yeraltı dünyaya səyahətini təsvir edir.

Sovet ədəbiyyatında konkistadorlar və onların İnka imperiyasını fəth etməsi mövzusuna ilk dəfə tarixçi və yazıçı Y. M. Svet müraciət etmiş, 1964-cü ildə "Uşaq ədəbiyyatı" nəşriyyatında "Son İnka" adlı tarixi povesti nəşr etdirmişdir. Müasir Rusiya ədəbiyyatında diqqət çəkən əsərlərdən biri tanınmış tarixçi və filoloq, Latın Amerikası ədəbiyyatı üzrə mütəxəssis Andrey Kofmanın 2003-cü ildə Moskva şəhərində çap olunan tarixi-macəra romanı "Tierra adelante!"dır; müəllif bir neçə elmi və populyar elmi kitabın da müəllifidir və konkistadorların yürüşlərini öyrənib.

İspan fəthinin və kolonial dövrün müasir Latın Amerikasında mənasının yenidən qiymətləndirilməsi konkistanın ayrı-ayrı aspektlərinə yeni maraq oyatmışdır. Bu maraq bir sıra yazıçıların yaradıcığında əksini tapmış, xüsusilə Çili klassiki İzabel Alyendenin "Ruhumun İnesi" () (2006) romanında özünü göstərmişdir. Romanda Petro de Valdivianın yoldaşı olan "konkistador qadın" İnes de Suarezin həyatı təsvir olunur. 2020-ci ildə bu əsər Çili və İspaniyanın kino sənətkarları tərəfindən ekranlaşdırılmışdır.

## İstinadlar