Tatarlar

**Tatarlar** (öz adları ) (digər adları: **Qazan / Kazan tatarları**, **Volqa tatarları**, **Volqaboyu tatarları**) ― türk xalqlarından biri.

Əsasən Rusiyanın Avropa hissəsinin mərkəzi vilayətlərində — xüsusilə Tatarıstan Respublikasında, Volqaboyu və Uralətrafı ərazilərdə — və Rusiyanın digər bölgələrində (məsələn Sibirdə) və şəhərlərində, ondan başqa həmçinin Qazaxıstanda və digər Orta Asiya ölkələrində, Çinin Sintszyan Uyğur Muxtar Rayonunda (tarixi Şərqi Türkistan bölgəsi) yaşayırlar. Keçmiş SSRİ-nin bir çox bölgələrində milli icmaları vardır.

Danışdıqları tatar dili, türk dilləri ailəsinin qıpçaq dilləri qoluna daxildir.

Keçmişdə İdil (Volqa) Bulqar dövləti və Qazan xanlığı kimi dövlətləri olub, lakin 1552-ci ildə Rus Çarlığı tərəfindən Qazan xanlığı və onun paytaxtı Qazan şəhərinin işğalı və xanlığın darmadağın edilməsindən bəri Rusiyanın tərkib hissəsi olublar.

## Adlanmaları

### İndiki tatarlar
Tatarların hazırda özlərini "**tatarlar**" (**татарлар**) adlandırmalarına, və başqaları tərəfindən də məhz *tatar* olaraq adlanmalarına baxmayaraq, keçmişdə (təxminən 19-cu əsrədək) onlar özlərini aşağıdakı adlarla adlandırırdılar:

* "Möselmannar" (мөселманнар), yəni "*[[müsəlman]]lar*" (Qeyd: təxminən azərbaycanlıların özlərini keçmişdə bəzən sadəcə "müsəlman" adlandırmaları kimi)

* "Qazanlılar" (казанлылар), yəni "*[[Kazan|Qazan şəhəri]] / [[Qazan xanlığı]] sakinləri, qazanlılar*"
* "Bulğarlar" (булгарлар), yəni "*[[bulqarlar]]*" (Qeyd: müasir slavyan xalqı olan bolqarlarla səhv salınmamalıdır)
* "Törklər" (төркләр), yəni "*[[türklər]]*" (Qeyd: təxminən azərbaycanlıların özlərini vaxtilə əsasən "türklər" adlandırmaları kimi; Anadolu/Türkiyə türkləri ilə səhv salınmamalıdır) (bu ad bəzən həmçinin başqırdlara da şamil olunurdu)

### "Tatar" adı
Rusiya İmperiyası zamanı ruslar imperiya ərazisindəki ***bütün*** türk xalqlarını (*o cümlədən [[azərbaycanlılar]]ı da*) öz aralarında və rusdilli rəsmi sənədlərdə "*<u>tatar</u>*" (elmi ədəbiyyatda bəzən "türk-tatar") adıyla qeyd edirdilər. Bununla belə, ruslar bu sözü bir çox türk xalqının adlanmasında da istifadəyə yeritdilər.

"Tatar" adını ruslar həmin zamanlarda azərbaycanlılara* (Закавказские татары, yəni "[[Cənubi Qafqaz|Zaqafqaziya/Cənubi Qafqaz]] tatarları"; və ya Адербейджанские татары, yəni "[[Azərbaycan|Aderbeydjan/Azərbaycan]] tatarları"), [[qumuqlar]]a (Дагестанские татары, yəni "[[Dağıstan]] tatarları"), [[noqaylar]]a (Ногайские татары, yəni "noqay tatarları"), [[qaraçaylılar]] ilə [[balkarlar]]a (Горские татары, yəni "dağlı tatarlar"), [[altaylılar]]a (Алтайские татары, yəni "[[Altay dağları|Altay]] tatarları"), [[xakaslar]]a (Абаканские татары, yəni "[[Abakan]] tatarları"; Минусинские татары, yəni "[[:ru:Минусинская котловина|Minusinsk]] tatarları"; Енисейские татары, yəni "[[Yenisey]] tatarları"; Áчинские татары, yəni "Aça tatarları"<small>(bölgədəki Aça çayının adından)</small>), [[şorlar]]a (Кузнецкие татары, yəni "[[Kuznetsk]] tatarları"), [[Çulumlar|çulımlar]]*'a (Чулымские татары, yəni "Çulım tatarları"), və bir neçə digər türk xalqlarına şamil edirdilər (nadir hallarda isə "tatar" qavramı hətta qeyri-türk toplumları üçün də istifadə edilə bilərdi, məsələn monqoldilli xalqlardan biri olan buryatlar üçün "братские татары" (yəni "brat tatarları" ["brat" sözü burada "buryat" adının rus dilindəki köhnə yazılışını əks etdirir]) ifadəsi istifadə olunurdu.

Belə şəkildə də indiki zamanda sadə dillə "tatar" adlanan, Tatarıstanın əsas əhalisi olan tatarları ruslar "Volqa tatarları" (волжские татары), "Volqaboyu tatarları" (приволжские татары), "Qazan/Kazan tatarları" (Казанские татары) kimi ifadələrlə adlandırırdılar. Bu adlar indi də bəzən dəqiqləşdirmə (məsələn, tarixi mövzularda) və aydınlaşdırma lazım olduğu hallarda (məsələn, krım tatarlarından ayırd etmək üçün) istifadə olunurlar.

#### Müasir dövrdə "tatar" adını daşıyan və (və ya) istifadə edən digər xalqlar
'
Müasir dövrdə, əvvəllər "tatar" adlanan türk xalqlarının çoxusu artıq belə adlanmasalar da, bəzi türk xalqlarının adlarında (indiki tatarların özlərindən başqa) hələ də "*tatar*" ifadəsi keçir, məsələn: krım tatarları (özlərini "*qırımtatarlar*", "*tatarlar*" adlarıyla yanaşı həmçinin "qırımlar", "qırım türkler" də çağırırlar) və sibir tatarları (özlərini "*sıbırtatarlar*" adıyla yanaşı həm də (əsasən) "sıbırlar" çağırırlar; bəzi mütəxəssislər sıbırları gah sadəcə indiki tatarların bir qolu, gah da müstəqil bir türk xalqı hesab edirlər) hələ də müasir dövrdə bu cür adlanırlar.

Bundan başqa, müasir dövrdə Sibirdə yaşayan bir neçə türk xalqının endoetnonimi (xalqın özünü adlandırması, xalqın öz-özünə verdiyi ad) də artıq "tatar" sözündən ibarətdir. Beləcə, müasir xakaslar özlərini adətən "*tadar*" (тадар) və "*tadarlar*" (тадарлар), şorlar özlərini bəzən "*tatar-kiji*" (татар-кижи), "*tatar*" (татар), "*tadar-kiji*" (тадар-кижи) və "*tadar*" (тадар), çulımlar özlərini bəzən "*tatarlar*" (татарлар) və "*çulım tatar*" (чулым татар), teleutlar özlərini bəzən "tadar" (тадар) və "tadar-kiji" (тадар-кижи) adlandırırlar.

## Sayları
2002-ci il siyahiya alınmanın nəticələrinə görə, Rusiyada sayları 5,554,600 nəfərdir. Tatarlar Rusiya əhalisinin 3,83 %-ni təşkil edirlər, və say etibarı ilə ölkənin ruslardan sonra ikinci ən böyük xalqıdırlar.

## Dinləri
Dini inanclarına görə sünni-müsəlmanlarıdır. Kiçik bir qrupları xristianlığın pravoslav qoluna sitayiş edir, kryaşenlar (tatarca kirəşennər) adlanırlar.

## Dil

Tatarlar türk dillərinin qıpçaq qoluna qrupuna aid olan tatar dilində danışırlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Волжская Булгария 
* Tatarlar, Vokruq Sveta Ensiklopediyası
* Ensiklopediya 

## Həmçinin bax

Əfqanıstan tatarları