Mərkəzi kontragent

**Mərkəzi kontragent** () —  maliyyə bazarlarında, xüsusən də qiymətli kağızlar, derivativlər və digər maliyyə alətlərinin ticarətində iştirak edən bir qurumdur. CCP əsasən alıcı və satıcılar arasında vasitəçi kimi çıxış edir, hər iki tərəfin maliyyə öhdəliklərini təmin edərək ticarət əməliyyatlarının təhlükəsizliyini və sabitliyini artırır.

## Əsas funksiyaları
CCP hər bir əməliyyatda satıcı üçün alıcı, alıcı üçün isə satıcı kimi çıxış edir. Bu yanaşma əməliyyat tərəfləri arasında riskləri minimuma endirir. CCP ticarət tərəflərinin öhdəliklərini yerinə yetirə bilməmə riskini azaltmaq üçün müvafiq zəmanətlər (məsələn, girovlar, kapital yastıqları) tələb edir. Tərəflərin qarşılıqlı öhdəliklərini ümumiləşdirərək yalnız xalis məbləği hesablayır və ödəmələrini buna əsasən tənzimləyir. Bu yanaşma əməliyyat xərclərini və resurs tələblərini azaldır. CCP hər bir ticarət iştirakçısından müəyyən miqdarda başlanğıc marjası və dəyişkən marja tələb edir. Bu girovlar riskin təminatı rolunu oynayır. CCP vasitəsilə həyata keçirilən əməliyyatlar daha şəffaf olur və sistematik risklərin qarşısını alır.

## Mərkəzi kontragentin iş mexanizmi
Satıcı və alıcı arasında bazarda ticarət müqaviləsi bağlanır və CCP vasitəçi kimi prosesə daxil olur. Hər iki tərəfdən girov tələb edilir. Bu girov, tərəflərdən biri öhdəliklərini yerinə yetirə bilmədikdə CCP-nin müdaxilə edə bilməsi üçün istifadə olunur. CCP bütün əməliyyatları xalisləşdirir və yalnız ödənilməli məbləği hesablayır. CCP alıcıdan ödənişi qəbul edir və bu məbləği satıcıya köçürür.

## Mərkəzi kontragentin üstünlükləri
Tərəflər arasında etibar problemi aradan qaldırılır, çünki CCP əməliyyata zəmanət verir. Maliyyə sistemində zəncirvari uğursuzluq riskinin qarşısını alır. Netləşdirmə vasitəsilə maliyyə əməliyyatları daha effektiv şəkildə idarə olunur. CCP-lər ticarət əməliyyatları haqqında daha ətraflı məlumat toplayaraq şəffaflıq təmin edir.

### Çətinliklər və risklər
Əgər mərkəzi kontragent öz öhdəliklərini yerinə yetirə bilməzsə, bu, maliyyə bazarlarında ciddi problemlərə səbəb ola bilər. Bütün əməliyyatların bir CCP-də cəmlənməsi sistematik riskləri artırır. Müştərilər üçün girov təminatının yüksək olması likvidlik problemlərinə səbəb ola bilər. Beynəlxalq əməliyyatlarda müxtəlif hüquqi və tənzimləmə çərçivələri çətinlik yarada bilər.

## Tənzimləmə və standartlar
Mərkəzi kontragentlərin fəaliyyəti beynəlxalq tənzimləmə çərçivələri və standartları ilə müəyyən edilir. Bu çərçivələrə daxildir:

* Basel III standartları: Kapital və likvidlik tələblərini artırmaq.
* IOSCO prinsipləri: İnfrastruktur təminatçıları üçün əsas standartlar.
* Avropa Bazarı İnfrastrukturu Tənzimləməsi (EMIR): CCP-lər üçün Avropa Birliyində tətbiq olunan tənzimləmə.

## Mərkəzi kontragentlərin rolu 2008-ci il maliyyə böhranında
2008-ci il qlobal maliyyə böhranı zamanı derivativ ticarətində CCP-lərin əhəmiyyətinin olmaması ciddi problemlərə səbəb oldu. Böhrandan sonra, G20 ölkələri, bütün standartlaşdırılmış derivativ müqavilələrinin CCP-lər vasitəsilə ticarət edilməsini tövsiyə etdi. Bu qərar CCP-lərin maliyyə bazarlarında sistematik risklərin azaldılması üçün vacib bir qurum olduğunu bir daha vurğuladı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Central counterparties: what are they, why do they matter and how does the Bank supervise them?, Bank of England, Quarterly Bulletin, Q2 2013
* Central counterparty clearing: History, innovation, and regulation Chicago Fed
* The EU’s third-country CCP proposals — when is clearing not so clear?, Deloitte, 19 June 2017
* Central Counterparties Risk Assessment and News Services
* The Economics of Central Clearing: Theory and Practice, ISDA Discussion Papers Series Number One - May 2011
* R Cont (2015) The end of the waterfall: default resources of central counterparties, Journal of Risk management in Financial Institutions, Henry Stewart Publications.
* R Berndsen (2021) Fundamental questions on central counterparties: A review of the literature, Journal of Futures Markets, vol. 41(12), Wiley.