open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ABŞ-nin İraq və Suriyada aviazərbələri (fevral, 2024)

**2024-cü ildə ABŞ-nin İraq və Suriyada aviazərbələri** — 2 fevral 2024-cü ildən başlayaraq Birləşmiş Ştatlar Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən həyata keçirilən, İraq və Suriyada yerləşən İranın İnqilab Keşikçiləri və İranın dəstəklədiyi milis qruplarını hədəf alan bir sıra aviazərbələr. Hücum "İraqda İslam Müqaviməti" tərəfindən bir həftə əvvəl İordaniyadakı ABŞ əsgərlərini hədəf alan və üç ABŞ hərbçisinin ölümünə səbəb olan PUA hücumuna cavab olaraq həyata keçirilmişdir.

## Zəmin
7 oktyabr 2023-cü ildə HƏMAS–İsrail müharibəsinin başlamasından bəri İran tərəfindən dəstəklənən milis qrupları İraq, İordaniya və Suriyada yerləşən ABŞ bazalarına 170-dən çox hücum həyata keçirmişdir. Bu hücumlar onlarla hərbçinin yaralanması ilə nəticələnmişdir. 28 yanvar 2024-cü ildə "İraqda İslam Müqaviməti" tərəfindən həyata keçirilən "Shahed 136" PUA-sı ilə həyata keçirilən hücumda İordaniyada yerləşən ABŞ bazası olan 22-ci Qüllədə 3 ABŞ əsgəri həlak olmuş və 47 nəfər yaralanmışdır.

## İstinadlar
Saxta bayraq əməliyyatı

**Saxta bayraq əməliyyatı** — faktiki məsuliyyət mənbəyini gizlətmək və günahı başqa tərəfə yükləmək məqsədilə edilən hərəkət. "Saxta bayraq" termini ingilis dilində () XVI əsrdə kiminsə sədaqətinin qəsdən təhrif edilməsi mənasını verən ifadə kimi yaranmışdır. Termin məşhur olaraq dəniz müharibəsində bir gəminin öz həqiqi kimliyini gizlətmək üçün neytral və ya düşmən ölkənin bayrağını qaldırması hiyləsini təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir. Bu taktika əvvəlcə dəniz quldurları və kaperlər tərəfindən digər gəmiləri aldatmaq üçün onlara hücum etməzdən əvvəl onlara yaxınlaşmağa icazə vermək üçün istifadə edilmişdir. Daha sonra beynəlxalq dəniz qanunlarına uyğun olaraq dəniz müharibəsi zamanı məqbul bir təcrübə hesab edilmişdir, bir şərtlə ki, hücum edən gəmi hücum başlayan kimi öz həqiqi bayrağını nümayiş etdirsin.

İndiki dövrdə bu termin özlərinə qarşı hücumlar təşkil edən və hücumları düşmən xalqlar, ya da terrorçular kimi göstərən ölkələri əhatə edir. Beləliklə, hücuma məruz qalan millətə daxili repressiya və ya xarici hərbi təcavüz üçün bəhanə yaradılır.

## Rusiyanın Ukraynaya hücumunda
2022-ci ilin yanvar və fevral aylarında Qərb dövlət qurumları Rusiyanın Ukraynada saxta bayraq əməliyyatından istifadə edəcəyini proqnozlaşdırmışdı. 24 fevralda Rusiyanın Ukraynaya hücumu ərəfəsində Rusiya hökuməti dezinformasiya kampaniyasını gücləndirmişdi. Bu zaman Rusiya dövlət mediası Ukrayna qüvvələrinin Rusiyaya hücum etdiyini göstərmək məqsədilə hər saat saxta bayraqlar yayırdı. Dezinformasiya xarakterli videoların bir çoxu keyfiyyətsiz və həvəskar formada idi, uyğun olmayan metadatada səhv tarixlər göstərilirdi. "*[[Bellingcat]]*" tədqiqatçılarının və digər müstəqil jurnalistlərin sübutları Donbasda iddia edilən hücumların, partlayışların və evakuasiyaların Rusiya tərəfindən təşkil edildiyini göstərmişdir.

## Həmçinin bax
* Casus belli
* Dövlət terrorizmi
* 2023-cü ildə İsrailə hücumların inkarı

## İstinadlar
SSRİ-də Krımın transferi

**SSRİ-də Krımın transferi** — 1954-cü ildə Sovet İttifaqında Ali Sovetin Rəyasət Heyətinin Krım vilayətinin Rusiya SFSR-dən Ukrayna SSR-ə keçməsini nəzərdə tutan inzibati tədbiri.

Sovet İttifaqının tərkibində olduğu müddətdə Krımda əhali dəyişikliyi baş vermişdir. İkinci Dünya müharibəsi zamanı Krım tatarlarının almanlarla guya əməkdaşlıq etməsi nəticəsində bütün Krım tatarları sovet rejimi tərəfindən deportasiya edilmiş və yarımadaya başqa xalqlar, əsasən də ruslar və ukraynalılar köçürülmüşdür. Müasir ekspertlər qeyd etmişdilər ki, deportasiya Dardanel boğazına çıxmaq və tatarların türk etnik qohumlarının olduğu Türkiyədə ərazilər əldə etmək və ya azlıqları Sovet İttifaqının sərhəd bölgələrindən çıxarmaq ilə bağlı planın bir hissəsi idi.

Deportasiya zamanı 8,000-ə yaxın Krım tatarı vəfat etmiş, on minlərlə insan isə ağır sürgün şəraiti səbəbindən sonradan həlak olmuşdur.

19 fevral 1954-cü ildə vilayət Rusiya SFSR-nin tərkibindən Ukrayna SSR-in yurisdiksiyasına verilmişdir. Buna səbəb kimi "iqtisadiyyatının ayrılmaz xarakteri, ərazi yaxınlığı, Krım vilayəti və Ukrayna SSR arasında sıx iqtisadi və mədəni əlaqələr", Pereyaslavl müqaviləsinin bir hissəsi olaraq Ukraynanın Rusiya ilə birləşməsinin 300 illiyi göstərilmişdir.

## Rusiyanın Krımı anneksasiyası
2014 Ləyaqət inqilabından sonra Sevastopol və Krım əraziləri Rusiya Federasiyası tərəfindən ələ keçirilmişdir. Anneksasiya Krım əhalisinin 96%-nin "Bəli" deyə səs verdiyi referendumdan sonra rəsmiləşdirilmişdir. Bu addım Ukrayna hökuməti tərəfindən qınanmış və Krımı Ukraynanın bir hissəsi kimi tanımaqda davam edən BMT dövlətlərinin əksəriyyəti tərəfindən məhəl qoyulmamışdır.

## Həmçinin bax
* Krım tarixi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Fərat İslam Azadlıq Cəbhəsi

**Fərat İslam Azadlıq Cəbhəsi** (; ) — Suriya davətəndaş müharibəsi zamanı fəal olan Suriya üsyançı ittifaqı. Qrup 2014-cü ilin sonundan etibarən fəaliyyət göstərməmişdir.

## Əlaqədar qruplar
* Əhfad əl-Rəsul Briqadaları
* Allah Yolunda Cihad Briqadası
* Şəhid Əbu Furat Batalyonları
* Liva əl-Fəth əl-Mubin
* Mənbic Şəhidlər Briqadaları
* Ənsar və Dəvət Şəhidləri Briqadaları
* Səhabələrin Ardıcılları Briqadası
* Saleh Banner Briqadaları
* Allahın Nuru İslam Cihad Batalyonu
* Əbuzər Gəffari Batalyonu
* İslam Qılıncı Batalyonu
* İslamın Şəfəqi Batalyonu
* Rəqqə Şəhidlər Batalyonu
* Azad Rəqqə Batalyonu
* 212 Hava Hücumundan Müdafiə Batalyonu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Euphrates Islamic Liberation Front Facebook page
DARVO

**DARVO** ("inkar et, hücum et, qurbanı və cinayətkarı əvəz et" sözlərinin akronimi; ) — seksual cinayətkarlar kimi qanunsuzluq edənlərin davranışlarına görə cavabdeh olmalarına cavab olaraq göstərə biləcəkləri reaksiya. Bəzi tədqiqatçılar bunun psixoloji zorakılıq törədənlərin ümumi manipulyasiya strategiyası olduğunu göstərir.

Akronimdən göründüyü kimi, ümumi addımlar aşağıdakılardır:

# İstismarçının istismarın baş verdiyini inkar edir;
# Sübutlarla qarşılaşdığı halda istismarçı şəxs zorakılığa məruz qalan şəxsə (və/və ya şəxsin ailəsinə və/yaxud dostlarına) təcavüzkarı öz hərəkətlərinə görə məsuliyyətə cəlb etməyə cəhd etdiyi üçün hücum edir;
# İstismarçı tərəf, əslində, vəziyyətin qurbanı olduqlarını iddia edir, bununla da qurban və cinayətkarın mövqelərini dəyişdirilir. Bu, çox vaxt təkcə qurban rolunu oynamaq yox, həm də qurbanı günahlandırmaqdan ibarətdir.

## İstinadlar
Anna Kovalenko

**Anna Nikolayevna Kovalenko** (; ) — Ukrayna siyasi xadimi, aktivisti və jurnalisti. Kovalenko 13 oktyabr 2020-ci il tarixindən 4 avqust 2021-ci il tarixədək Çerniqov vilayətinin qubernatoru olmuşdur. O, bundan əvvəl 29 avqust 2019-cu ildən 10 sentyabr 2019-cu ildə istefaya gedənə qədər Ukraynanın xalq deputatı vəzifəsində çalışmışdır. Kovalenko "Xalqın Xidmətçisi"nin üzvüdür.

4 sentyabr 2019-cu ildən 22 aprel 2020-ci ilə qədər Kovalenko Ukrayna Prezidentinin Ofisinin rəhbərinin müavini olmuşdur.

## İstinadlar
Federal fondlar

**Federal fondlar** () — Federal Ehtiyat Banklarında həmişə mövcud ehtiyat qalıqları.

Fed fondları kommersiya bankları və iri korporasiyalar tərəfindən bir-birinə kredit vermək üçün, ilk növbədə, bir gecədə (overnight, overnayt kreditləri) geniş istifadə olunur. “Federal fondların dərəcəsi, Federal Ehtiyat Sisteminin () — üzvü olan bankların bir-birinə bir gecəlik kredit vermə dərəcəsidir.”

ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi federal fondların dərəcəsini təyin etsə də, bir gecəlik kredit qiymətləri bazarın müəyyən etdiyi kimi dəyişir.

## İstinadlar
Mentalist

**Mentalist** () — 23 sentyabr 2008-ci ildən 18 fevral 2015-ci ilə qədər CBS kanalında yayımlanan Amerika televiziya serialı. İngilis yazıçısı və rejissoru Bruno Heller tərəfindən yaradılmışdır, o, eyni zamanda icraçı prodüserdir. Serial yeddi mövsüm və cəmi 151 seriyadan ibarətdir.

## Süjeti
Baş qəhrəman Patrik Ceyndir (Saymon Beyker), əla mentalist, praktik psixoloq və manipulyator, bir vaxtlar özünü "ekstrasens" və "uzaqgörən" kimi göstərirdi. Ceyn müxtəlif ağır cinayətlərin açılmasında ABŞ-ın Kaliforniya Təhqiqat Bürosuna (CBI) kömək edir, lakin Patrikin CBI ilə əməkdaşlığının əsas səbəbi baş qəhrəmanın həyat yoldaşı və qızını cinayətdən beş il əvvəl öldürən Qanlı Con (, həmçinin *Qırmızı Con*) ləqəbli seriyalı qatili tutmaq istəyidir.

Ceyn xüsusi agentlər Kimble Ço, Veyn Riqsbi, Qreys van Pelt və onların müdiri Teresa Lissabonun daxil olduğu CBI Departamentinin məsləhətçisidir.

Altıncı mövsümün doqquzuncu epizoduna qədər olan hər bir epizodun başlığında (pilot istisna olmaqla) "qırmızı", "qanlı" sözləri və ya hansısa şəkildə qırmızı rənglə əlaqəli başqa sözlər var ki, bu da Ceynin əsas düşməninə istinad edir.

## İstinadlar
Karin-Pəhləvilər

**Karin-Pəhləvilər** () və ya **Karin sülaləsi** (; , **; , ) — Parfiya və Sasani imperiyalarının hakimiyyəti dövründə İranın Yeddi Böyük Evindən biri. Sülalənin iqamətgahı Ekbatandan (indiki Həmədan, İran) təxminən 65 km cənubda yerləşən Nəhavənddə idi. Karin-Pəhləvilərin üzvləri Sasani imperiyasının dörd əsrlik tarixinin müxtəlif dövrlərində onun inzibati strukturunda diqqətəlayiq rütbələrə malik idilər.

## Mənşəyi
Karin-Pəhləvilər Karinvənd sülaləsi də adlanmışdır. Onlar özlərinin folklor fiquru və eyni dərəcədə mifik Dəmirçi Kavenin oğlu Karindən törədiyini iddia etmişdilər. Onların tarixi mənşəyi ola bilər ki, Arsakların nəslindəndirlər.

## Spahbedləri
* Suxra (525–550-ci illər)
* Karin (550–600-cü illər)
* Alanda (600–635-ci illər)
* Valaş (650–673-cü illər)
* Bir neçə Karen şahzadəsi (673–765)
* Vandad Hormozd (765–815-ci illər)
* Vəndad Səfan (765–800-cü illər)
* Karin ibn Vandad Hormozd (815–816)
* Məzyar (817-ci il)
* Vinda-Ümid (800–820-ci illər)
* Bəvənd hakimiyyəti (817-ci il)
* Quhyar (817–823-cü illər)
* Məzyar (h. 823–839/840)
* Quhyar (839-cu il)

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Kamsarakan

**Kamsarakan** () — erməni zadəgan ailəsi, Karin-Pəhləvilər sülaləsinin qolu. Karinlər İranın Yeddi Böyük Evindən biri olmuşdur və Parfiya mənşəli idi.

## İstinadlar
Rüstəm Ömərov

**Rüstəm Ənvər oğlu Ömərov** (, ; ) — Ukrayna siyasətçisi, biznesmeni, investoru, xeyriyyəçisi və Ukraynanın keçmiş müdafiə naziri. Ömərov müsəlmandır və Krım tatarıdır.

Ömərov Avropa Şurası Parlament Assambleyasında daimi nümayəndə heyəti rəhbərinin keçmiş müavini, Krım Tatar Milli Qurultayının nümayəndəsi və Krım Tatar Milli Məclisinin sədri Mustafa Qırımoğlunun müşaviridir. 2020-ci ilin dekabrından Ömərov həm də Krım Platforması diplomatik təşəbbüsünə həmsədrlik edir.

2023-cü ilin sentyabrında Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsi fonunda Ukrayna Prezidenti Vladimir Zelenski Umerovu Aleksey Reznikovun yerinə Ukraynanın müdafiə naziri təyin etmişdir.

## İstinadlar
Sergey Surovikin

**Sergey Vladimiroviç Surovikin** (; ) — Rusiya hərbçisi, ordu generalı. 2023-cü ilin sentyabrından Müstəqil Dövlətlər Birliyinin (MDB) Müdafiə Nazirləri Şurası yanında Hava Hücumundan Müdafiə üzrə Koordinasiya Komitəsinin rəhbəri vəzifəsində çalışır.

Surovikin 2017-ci ildən 2023-cü ilin avqustuna qədər Rusiya Aerokosmik Qüvvələrinin baş komandanı olmuşdur. O, Vaqner qiyamı ilə əlaqəli olduğu iddiası ilə Vladimir Putin tərəfindən vəzifəsindən azad edilmişdir. SSRİ– Əfqanıstan müharibəsi, Tacikistanda vətəndaş müharibəsi, İkinci Çeçenistan müharibəsi və Rusiyanın Suriyada vətəndaş müharibəsinə hərbi müdaxiləsi veteranıdır. O, 2022-ci ilin oktyabrından 2023-cü ilin yanvarına qədər Rusiyanın Ukraynaya hücumunda bütün Rusiya qüvvələrinin komandanı və müavini olmuşdur. 2023-cü ilin yanvarından 2023-cü ilin avqustuna qədər komandir müavini olaraq xidmət etmişdir.

## İstinadlar
Suriya milliyyətçiliyi

**Suriya milliyyətçiliyi**, həmçinin **pansuriya milliyyətçiliyi** və ya **pansuriyaçılıq** — "Böyük Suriya" kimi tanınan mədəni və ya siyasi bir varlıq kimi Suriya regionu milliyyətçiliyi.

Bu, Suriya Ərəb Respublikasının hakim Ərəb Sosialist Bəəs Partiyasının rəsmi dövlət doktrinası olan ərəb milliyyətçiliyindən fərqlidir. Bu, 1946-cı ildə Fransanın mandat idarəçiliyinə müvəffəq olmuş müasir Suriya dövlətinin mövcudluğundan əvvələ aiddir. Bu termin ərəbcə *əş-Şam* () kimi tanınan Suriyanın tam müəyyən edilməmiş Levant regionuna aiddir.

İndiki Suriya Ərəb Respublikası hökumətinə qarşı mübarizə aparan bəzi Suriya müxalifət qüvvələri Əsəd rejiminin Bəəsçi narrativlərinə etiraz edərək "Qızıl əsrə" geri dönmək məqsədilə tarixi Suriya milliyyətçiliyinin güclü tərəfdarlarıdır. Azad Suriya Ordusu Suriyada vətəndaş müharibəsi zamanı öz bayraqlarına və hərbi geyimlərinə milliyyətçi nişanların simvollarını daxil etmişdir.

## Həmçinin bax
* Bərəkətli hilal

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*
Sergey Korniyçuk

**Sergey Petroviç Korniyçuk** (; ) — Ukrayna hərbçisi. O, 27 mart 2020-ci ildə Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi təyin edilmişdir. Korniyçuk 28 iyul 2021-ci ildə Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi vəzifəsindən azad edilmişdir.

## İstinadlar
Attaullah Tarar

**Attaullah Tarar** (; ) — Pakistan siyasətçisi və hüquqşünası. O, Şahbaz Şərifin dövründə federal nazir statusu ilə Pakistan baş nazirinin daxili işlər və hüquqi işlər üzrə xüsusi köməkçisi vəzifəsində çalışmışdır. O, həmçinin 2022-ci ildə o vaxtkı Pəncab Baş naziri Həmzə Şahbaz Şərifin kabinetində Pəncab hökumətinin sözçüsü və Pəncabın daxili işlər naziri vəzifələrində çalışmışdır. O, Pakistan Müsəlman Liqasının (N) baş katibinin müavinidir.

## İstinadlar
Gennadi Jidko

**Gennadi Valeryeviç Jidko** (; ) — Rusiya hərbçisi, Rusiya Silahlı Qüvvələrinin general-polkovniki idi. O, 2017-ci ildə Suriyaya göndərilən Rusiya qüvvələrinin qərargah rəisi vəzifəsində xidmətinə görə Rusiya Federasiyasının Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Bu tapşırıqdan sonra Jidko Şərq Hərbi Dairəsinə komandanlıq etmiş və Rusiya Silahlı Qüvvələrinin Baş Hərbi-Siyasi İdarəsinə rəhbərlik etmişdir.

2022-ci ilin may ayının sonlarında Jidkonun Rusiyanın Ukraynaya hücumu zamanı ordu generalı Aleksandr Dvornikovu əvəz edərək rus qoşunlarına rəhbərlik etdiyi bildirilmişdir. 2022-ci ilin oktyabrında onu Ukraynadakı Rusiya qüvvələrinin yeni komandanı olaraq ordu generalı Sergey Surovikin əvəz etmişdir.

## İstinadlar
Aleksandr Dvornikov

**Aleksandr Vladimiroviç Dvornikov** (; ) — Rusiya hərbçisi, ordusu generalı. O, Rusiyanın Suriyaya hərbi müdaxiləsinə və Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsinə komandanlıq etmişdir.

1978-ci ildə Sovet Ordusu sıralarına qatıldıqdan sonra Dvornikov otuz il ərzində sovet, sonra isə Rusiya ordusu sıralarında yüksəlmişdir. 2015-ci ildə Rusiyanın Suriyaya hərbi müdaxiləsi zamanı Rusiya Silahlı Qüvvələrinin komandiri olmuşdur. Həmin vaxt Çeçenistanda əvvəlki kimi hərbi kampaniyalarının sərt aparılması ilə bağlı şöhrət qazanmışdı.

2022-ci ilin aprelində Dvornikov 2022-ci ilin mayında general-polkovnik Gennadi Jidko ilə əvəzlənənə qədər 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya hücumu zamanı hərbi əməliyyatlara cavabdehlik daşımışdır.

## İstinadlar
Güzgüdə ittiham

**Güzgüdə ittiham** (həmçinin **güzgü siyasəti**, **güzgü təbliğatı**, **güzgü təsviri təbliğatı** və ya **güzgü arqumenti** adlanır) — adətən nifrət nitqinin qızışdırılması kontekstində istifadə edilən bir texnika. Burada insan özü üçün olan niyyətləri və/yaxud həyata keçirmə prosesində olan hərəkətləri yalandan rəqiblərinə aid edir. Bu, dehumanizasiya ilə yanaşı, məsələn, Holokost və Ruanda soyqırımılarında olduğu kimi soyqırımın həyata keçirilməsinə töhfə verən soyqırımına təhrikin dolayı və ya üstüörtülü formalarından biri kimi göstərilmişdir. Güzgüdə ittiham kollektiv özünümüdafiəyə müraciət etməklə fərdi qətlin müdafiəsinə özünümüdafiə olaraq yanaşmaq kimi, soyqırıma haqq qazandırmaq üçün istifadə olunur.

## İstinadlar
Qurban rolunu oynamaq

**Qurban rolunu oynamaq**, həmçinin **qurban kartı** və ya **özünü qurban vermə** — başqalarına qarşı istismara haqq qazandırmaq, başqalarını manipulyasiya etmək, kopinq, diqqət axtarmaq və ya diffuziya kimi müxtəlif səbəblərə görə qurbanlığın uydurulması və ya şişirdilməsi. Bunu dəfələrlə edən şəxs **peşəkar qurban** kimi tanınır.

## İstismarda
Zorakılıq edənlər tərəfindən oynanılan qurban rolu belə olur:

* Dehumanizasiya — istismarın başqa bir şəxsin (adətən qurbanın) pis davranışına əsaslandığını iddia edərək diqqəti sui-istifadə aktlarından yayındırmaq.
* Qurbanın istismarını dəstəkləmək və ya ona imkan vermək üçün yardım almaq məqsədilə başqalarından rəğbət istəmək yolu ilə istismarçı gücə və nəzarətə qruminq (proksi istismar kimi tanınır).

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Anthony C. Mersino, Emotional Intelligence for Project Managers; The People Skills You Need to Succeed (2012) p. 60 and p. 43

## Xarici keçidlər
* ''Booknotes'' interview with Charles Sykes on ''A Nation of Victims: The Decay of the American Character'', November 29, 1992
Qurbanı günahlandırmaq

**Qurbanı günahlandırmaq** və ya **viktimbleyminq** () — cinayətin, qəzanın, xəstəliyin və ya hər hansı bir zorakılığın qurbanının ona qarşı törədilmiş pozuntuya və ya baş vermiş bədbəxtliyə görə təqsirli və ya qismən təqsirli bilinməsi hadisəsi. Tipik olaraq, qurbanın günahlandırılması irqçi, cinsiyyətçi və sinifçi bəyanatlar şəklində olur. Buna baxmayaraq, bu mövqe bu cür dözümsüzlük növlərindən asılı olmayaraq mövcud ola bilər və bəzi ölkələrdə hətta ən az-çox rəsmi xarakter daşıyır.

Viktimologiya çərçivəsində qurbanı günahlandırmaq pozitivist yanaşma üçün metodoloji ilkin şərtdir, digər məsələlərlə yanaşı, postsovet viktimologiyasında qəbul edilir. Xarici viktimologiyada bu yanaşmaya qurbanın müdafiəsinə əsaslanan yanaşma qarşı çıxır.

## İstinadlar
Səfəvilər imperiyasında yezuitlər

**Səfəvilər imperiyasında yezuitlər** — Səfəvilər imperiyasında mövcud olmuş Yezuit Ordeni. XVI əsrdə İran körfəzinə çatan ilk Avropa missionerləri xristian Yezuit Ordeni idi. Hindistanın Qoa şəhərində yezuit missiyasının qurucusu Fransisk Ksaveri Hollandiya Respublikasından olan Qaspar Barzeusu rəhbər seçmişdi. Barzeus 1549-cu ildə Hörmüz adasına gəlmiş və gələn ili çoxlu hesabatlar yazmaqla keçirmişdir. O və əsgərləri adada olarkən Hörmüzün açıq dini mühitindən faydalanaraq sərbəst fəaliyyət göstərirdilər.

Adanın nominal hökmdarı Turanşah da daxil olmaqla, bir çox müsəlman Barzeus tərəfindən vəftiz olunmuşdur. Hindistana gedərkən Hörmüzdən keçən Səfəvi diplomatının qızı və həyat yoldaşı da daxil olmaqla, bir neçə tanınmış şəxs də onun səyi nəticəsində xristianlığa keçmişdir. O, həmçinin məscidləri kilsəyə çevirməyə və yəhudilərin Hörmüzdə qalmasını qadağan etməyə cəhd göstərmişdir. Buna görə də hakim Səfəvi şahı I Təhmasibin (hak. 1524–1576) və yerli əhalinin qəzəbinə məruz qalmışdır. 1568-ci ildə yezuitlər dözülməz iqlim və onların dini çevriliş kampaniyasına yaxşı reaksiya verməyən əhali səbəbindən Hörmüzü tərk etmişdilər.

Yezuitlər bir neçə onillikdən sonra İrana qayıtmışdılar. Səfəvilərin o dövrdəki paytaxtı İsfahana çatan ilk xristian missionerləri olmaq üçün könüllü olaraq onlar Moğol Hindistanındakı bazalarını tərk etmişdilər. Səfəvi hökumətinin süqutundan sonra İranda yezuitlərin fəaliyyəti ilə bağlı çox az şey məlumdur.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Matthee, Rudi (2008). "Jesuits in Safavid Persia". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica, Volume XIV/6: Japan IV. Iranians in Japan–Jobbāʾi. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 634–638. .
Məmməd Məmmədzadə

**Məmməd İbrahim oğlu Məmmədzadə** () — Azərbaycan zootexniki və dövlət xadimi, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1949), Salyan Rayon Zəhmətkeş Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin IV çağırış deputatı.

## Həyatı
Məmməd İbrahim oğlu Məmmədzadə 1914-cü ildə Salyan şəhərində anadan olmuşdur. Orta məktəbdə oxuyarkən, 1927-ci ildə komsomol üzvü olmuşdur. 1932-ci ildə Salyan Pedaqoji Məktəbini bitirmiş və 1935-ci ilədək Salyanda yeddiillik məktəbdə məktəbdə müəllim işləmişdir. 1935-ci ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutuna daxil olmuş, 1940-cı ildə buranın Zootexnika fakültəsini bitirdikdən sonra Astraxanbazar rayonunda baş zootexnik işləmişdir.

Böyük Vətən müharibəsi başlanan zaman Məmməd Məmmədzadə Fəhlə-Kəndli Qırmızı Ordusu tərkibində SSRİ-nin bir sıra şəhərləri, habelə Varşava və Berlin uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak etmişdir. Həmin illərdə "Qırmızı ulduz" ordeni, "Qafqazın müdafiəsinə görə", "Varşavanın azad edilməsinə görə", "Berlinin alınmasına görə" və "1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalları ilə təltif edilmişdir. 1946-cı ildə ordudan tərxis edildikdən sonra öz işinə qayıtmış, 1948-ci ilədək Masallı rayonunda baş zootexnik işləmiş, 1948-ci ildə isə Masallı Rayon Zəhmətkeş Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin Kənd təsərrüfatı şöbəsinin müdiri təyin edilmişdir.

SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1 iyul 1949-cu il tarixli Fərmanına əsasən 1948-ci ildə yüksək miqdarda tütün məhsulunun əldə edilməsindəki nailiyyətlərinə görə Məmməd Məmmədzadəyə "Lenin" ordeni və "Oraq və çəkic" qızıl medalı təqdim edilməklə "Sosialist Əməyi Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Məmməd Məmmədzadə sonrakı illərdə Salyan Rayon Zəhmətkeş Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri, Salyan Kənd Təsərrüfatı Texnikumunun, Şirvan Dövlət Qoruğunun direktoru və başqa vəzifələrdə çalışmışdır. 1974-cü ildən ittifaq əhəmiyyətli təqaüdçü olmuşdur.

## İstinadlar
Bradford (dairə, Pensilvaniya)

**Bradford** () — ABŞ-ın Pensilvaniya ştatında dairə. Rəsmi olaraq 21 fevral 1810-cu ildə yaradılmışdır. 2010-cu ildə əhalinin sayı 62,622 nəfər idi.

## Coğrafiyası
ABŞ Siyahıyaalma Bürosunun məlumatına görə, dairənin ümumi sahəsi 3,006,993 km2-dir ki, bunun 2,981,093 km2 quru, 25,900 km2 və ya 0,890% sudur.

## İstinadlar
Vayominq (dairə, Pensilvaniya)

**Vayominq** () — ABŞ-ın Pensilvaniya ştatında dairə. Rəsmi olaraq 4 aprel 1842-ci ildə yaradılmışdır. 2010-cu ildə əhalinin sayı 28276 nəfər idi.

## Coğrafiyası
ABŞ Siyahıyaalma Bürosunun məlumatına görə, dairənin ümumi sahəsi 1.048.951 km2-dir ki, bunun da 1.028.231 km2 quru və 20.720 km2 və ya 1,880% sudur.

## İstinadlar
Vaşinqton (dairə, Pensilvaniya)

**Vaşinqton** () — ABŞ-ın Pensilvaniya əyalətindəki dairə. Rəsmi olaraq 28 mart 1781-ci ildə yaradılmışdır. 2010-cu ildə əhalinin sayı 207,820 nəfər idi. Adını ABŞ-ın ilk prezidenti Corc Vaşinqtondan almışdır.

## İstinadlar
Kolonial mentalitet

**Kolonial mentalitet** və ya **müstəmləkə zehniyyəti** — insanların müstəmləkəçilik nəticəsində hiss etdikləri etnik və ya mədəni aşağılığın, yəni başqa bir qrup tərəfindən müstəmləkə edilməsinin daxililəşmiş münasibətidir. Bu, müstəmləkəçinin mədəni dəyərlərinin mahiyyət etibarı ilə özününkindən daha üstün olduğu inamına uyğun gəlir. Termin postkolonial alimlər tərəfindən dekolonizasiyadan sonra keçmiş koloniyalarda mövcud olan müstəmləkəçiliyin nəsillərarası təsirlərini müzakirə etmək üçün istifadə edilmişdir. Tarixi müstəmləkə təcrübələrində ideoloji hökmranlığı formalaşdırmaq üçün əməliyyat konsepsiyası kimi istifadə olunur. Psixologiyada müstəmləkəçilik zehniyyəti müstəmləkəçiliklə üzləşmiş populyasiyalarda kollektiv depressiya, narahatlıq və digər geniş yayılmış psixi sağlamlıq problemləri hallarını izah etmək üçün istifadə edilmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 
*
Bler (dairə)

**Bler** () — ABŞ-ın Pensilvaniya ştatında dairə. Rəsmi olaraq 26 fevral 1846-cı ildə yaradılmışdır. 2010-cu ildə əhalinin sayı 127 089 nəfər idi.

## Coğrafiyası
ABŞ Siyahıyaalma Bürosunun məlumatına görə, dairənin ümumi sahəsi 1.364.931 km2-dir, bunun 1.362.341 km2-i quru, 2.590 km2-i və ya 0,250%-i sudur.

## İstinadlar
Seyci Ozava

– Yaponiya dirijoru. Boston Simfonik Orkestrı, eləcə də, Yeni Yaponiya Filarmonik Orkestrı, San-Fransisko Simfonik Orkestrı, Toronto Simfonik Orkestrı və Nyu-York Metropolitan Operasındakı çıxışlarına görə tanınır. O, Qərbdə məşhurluq əldə edən ilk yapon dirijor hesab olunur.

## Həyatı və karyerası
1935-ci ildə Mancuriyanın Şenyan şəhərində yapon ailədə doğulmuşdur. Ozava Yaponiyada böyümüş və pianoçu olmağı arzulamışdır. Lakin liseydə oxuyarkən oynadığı bir reqbi maçı zamanı barmağının zədələnməsi dirijorluğa yönəlməsinə səbəb olmuşdur.

Yaponiyada məktəb təhsili başa çatdırdıqdan sonra dirijor olmaq üçün Avropaya yollanmışdır. 1959-cu ildə Fransanın Bezanson şəhərində gənc dirijorlar üçün keçirilmiş müsabiqədə ilk mükafatını qazanmışdır. O, Avstriya dirijoru Herbert fon Karayan və ABŞ dirijoru Leonard Bernstayndan dirijorluq dərsləri almışdır. 1961-ci ildə Ozava Nyu-York Filarmonik Orkestrının köməkçi dirijoru olmuşdur. 1978-ci ildə Çin hökuməti tərəfindən dəvət olunmuş və Çin Mərkəzi Simfonik Orkestrı ilə işləmişdir.

Ozava 1973–2002-ci illərdə Boston Simfonik Orkestrının dirijorluğunu etmiş və orkestr tarixində ən uzunmüddətli dirijor olmuşdur. 2002-ci ildə Vyana Filarmonik Orkestrının Nyu-York Günü konsertində dirijorluq edən ilk yapon şəxs olmuşdur. 2002–2010-cu illərdə Vyana Dövlət Operasının musiqi direktoru olmuş və Vyana Filarmonik Orkestrının fəxri üzvlüyünə qəbul edilmişdir.

Yaponiyada isə 1980-ci illərdə müəllimi Hideo Saytonun xatirəsi üçün Sayto Kinen Orkestrını qurmuşdur. Naqano prefekturasının Matsumoto şəhərində baş tutan illik festivalda mütəmadi olaraq çıxış etmişdir. Yeni Yaponiya Filarmonik Orkestrının dirijor laureatı olmuşdur. 2005-ci ildə İsveçrənin Cenevrə şəhərində Seyci Ozava Beynəlxalq Akademiyasını qurmuşdur.

### Ölümü
Ozava 2010-cu ildə qida borusu xərçəngi səbəbilə əməliyyat olunmuş və həyatının qalan illərində sağlamlıq problemləri yaşadığı üçün səhnədən çəkilmişdir. 6 fevral 2024-cü ildə Tokioda yerləşən evində ürək çatışmazlığı səbəbilə ölmüşdür.

## Mükafat və təltiflər
Ozava Harvard Universitetinin fəxri doktorantura dərəcəsini əldə etmişdir. Sayto Kinen Orkestrı tərəfindən 2013-cü ildə ifa olunan "Uşaqlar və sehrlər" operasındakı çıxışına görə 2016-cı ildə "Qremmi" mükafatını qazanmışdır.

## Şəxsi həyatı
Gur saçları Ozavanın fərqləndirici fiziki xüsusiyyəti kimi tanınmışdır. O, modelyer Hanae Mori və yazıçı Haruki Murakami ilə dostluq etmişdir. Murakami ilə birlikdə "Tamamilə musiqi haqqında" adlı kitab yazmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Seyci Ozavanın fotoları
Mövləvi (din)

**Mövləvi** () — Mövlanə, molla və ya şeyx kimi müsəlman din alimlərinə və ya üləmalarına verilən islami şərəf və hörmət terminidir.

Mövləvi sözü ərəbcə mövla sözündəndir. Mövləvi ümumiyyətlə yüksək ixtisaslı İslam alimi deməkdir. Çox vaxt mövləvi bütün mədrəsə təhsilini bitirmişdir. Daha çox fars dünyasında (İran və Əfqanıstan), Orta Asiya, Cənubi Asiya, Cənub-Şərqi Asiya və Şərqi Afrikada istifadə olunur.

Bundan əlavə, Mövləvi mövləvilik təriqətinə mənsub olan dərviş və ya müriddir.

## İstinadlar
Mövlanə (din)

**Mövlanə** () — İslamda din baxımından lider sayılan və ya İslam elmlərində uğur qazanmış şəxslərə verilən addır. Xüsusilə Hindistan yarımadasında İslam alimləri və dini liderlər üçün tez-tez istifadə olunsa da, Qərbi Asiyada çox istifadə edilmir. Türk və fars ədəbiyyatında tez-tez Cəlaləddin Rumini xatırlamaq üçün istifadə olunur və buna görə də bu şəxsin adının bir hissəsi və ya özünəməxsus ləqəbi və ya ünvanı kimi yanlış anlaşılır. Mövla sözündən əmələ gələn bu söz "mövlamız" və ya "ağamız" mənasındadır. Afrikadakı digər dillər kimi, suahili də sözü orijinal ərəb mənşəsindən götürsə də, onu daha ümumi mənada istifadə edir. Bu dildə söz ümumiyyətlə öz icması tərəfindən hörmət edilən və iş görən insanlara verilir. Dini vurğu daşımaq məcburiyyətində deyil, dünyəvi kontekstdə də istifadə edilə bilir.

## İstinadlar
Naməlum qadın (rəsm)

**"Naməlum qadın"** () — rus rəssamı İvan Kramskoyun (1837–1887) 1883-cü ildə çəkdiyi və Dövlət Tretyakov Qalereyasının kolleksiyasının bir hissəsi olan rəsm əsəri. Rəsmin ölçüsü 75,5×99 sm.

Aleksandr Blokun eyniadlı şeirinə görə portret tez-tez səhvən "*Yad qız*" () adlandırılır.

## Əsərin məzmunu
Kətan Aniçkov sarayının pavilyonları yaxınlığında, Nevski prospektində açıq ekipajda oturan gənc qadını təsvir edir. Sağda, onun arxasında, Aleksandrinski teatrını görmək olar. Qadın 1880-ci illərin ən son dəbinə uyğun geyinib. O, tüklü məxmər papaq, xəz və lentlərlə bəzədilmiş palto, manşet və nazik dəri əlcək taxıb. Görünüş möhtəşəm, sirli və bir az kədərlidir."Onun geyimi zərif yüngül lələklərlə işlənmiş "Fransisk" şlyapası, ən yaxşı dəridən hazırlanmış "İsveç" əlcəkləri, samur xəzi və mavi atlas lentlərlə bəzədilmiş "Skobelyev" paltosu, manşet, qızıl bilərzikdir ki, bütün bunlar 1880-ci illərin bahalı zəriflik iddiasında olan qadın kostyumunun dəbli detallarıdır. Ancaq bu, yüksək cəmiyyətə mənsub olmaq demək deyildi, əksinə — yazılmamış qaydalar kodeksi rus cəmiyyətinin ən yüksək dairələrində modaya ciddi riayət etməyi istisna edirdi"."Naməlum qadın" İvan Kramskoyun ən əhəmiyyətli və məşhur əsərlərindən biri hesab olunur. Rəssam kətana belə ad verməklə ona sirr və intriqa aurası vermişdir. Rəssam "Naməlum qadın" obrazının məzmununun ideya-bədiilik tərəfində portret və tematik rəsm əsərinin kəsişməsində dayanan bir əsər yaratmağa müvəffəq olmuşdur.

2013-cü ildə "3D rəsm" layihəsi çərçivəsində Çarskoye selo gözətçi tövlələrinin həyətində "Naməlum qadın" rəsminin Aleksandr Taratınov tərəfindən yaradılmış heykəltaraşlıq reproduksiyası quraşdırılmışdır.

## Prototiplər

"Naməlum qadın" hələ də rəssam sirri olaraq qalır. Məktublarında və gündəliklərində o, naməlum xanım haqqında heç bir söz işlətməyib.

Şəklin qəhrəmanının prototipinin zadəgan Bestujev ilə evlənən Kursk kəndli qızı Matryona Savvişna olduğu barədə təsdiqlənməmiş bir əfsanə var (onun öz adı göstərilmir və bu da hekayənin əfsanə xarakterini təsdiqləyir). Kramskoy onunla Sankt-Peterburqda tanış olub və gözəlliyinə məftun olub. Amma Duşan Fridrixin Praqadakı şəxsi kolleksiyasında eyni qadının daha dəqiq təsvir olunduğu eskiz var.

Tədqiqatçıların, məsələn, sənətşünas Çijovanın versiyaları var ki, "Naməlum qadın" rəsmi əslində şahzadə Yuryevskayanın (İmperator II Aleksandrın ikinci, morganatik arvadı) portreti imiş (yalnız imperatorun ölümündən sonra rəssam ilkin plandan uzaqlaşıb). Lakin bu versiya şübhəli görünür: rəsm imperator II Aleksandrın ölümündən və şahzadə Yuryevskayanın xaricə getməsindən iki il sonra yaradılıb. O vaxta qədər məhkəmədə çox yüksək vəzifə tutan Kramskoy, çətin ki, növbəti imperator III Aleksandrın dövründə rüsvay olmuş bir adamın portretini yaratsın.

Rəsmdə əslən Qusardan olan ləzgi qadınının təsvir olunduğu versiyası da var.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* "Неизвестная" в базе данных проекта "Моя Третьяковка"
Qanun layihəsi

**Qanun layihəsi** — qanunverici orqan tərəfindən qəbul edilmək və ya referendum üçün təklif olunan qanunun mətni olan sənəd.

## Həmçinin bax

* Bill
Orconikidze (Beyləqan)

**Orconikidze** — Azərbaycan Respublikasının Beyləqan rayonunun Birinci Şahsevən kənd inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## Tarixi

## İstinadlar
İmam Rza türbəsi

**İmam Rza türbəsi** — ( (Hərəme İmam Rza) İranın Məşhəd şəhərində yerləşir. Orada cəfəri şiələrin 8-ci rəhbəri İmam Rza dəfn edilib.

## Tarixi
Cəfəri şiələrin inancına görə, İmam Rza orada Abbasi xəlifəsi Məmunun əmrinə əsasən zəhər verilərək sui-qəsdə uğradılıb və buna görə də bu məkan "Məşhəd əl-Rza" (Rzanın şəhid edildiyi yer) adlandırılıb.
IX əsrin sonlarına yaxın qəbrin üzərində günbəz tikilmiş və ətrafında çox sayda tikililər meydana gəlmişdir. 1000 ildən çox müddət ərzində bu məkan dəfələrlə dağıdılmış və yenidən inşa edilmişdir. Hal-hazırda Məşhəddəki İmam Rza hərəmi cəfəri şiələrin 8-ci imamı Rzanın məqbərəsinin də daxil olduğu bir kompleksdir. Kompleksin daxilində muzey, kitabxana, məzarlıq, məscid və mədrəsə var. Bu gün hərəm və içindəki muzey İranın ən geniş mədəni və incəsənət sərvətini, xüsusən əlyazma kitablar və rəsm əsərlərini özündə cəmləyib. Məşhəd çox böyük dini əhəmiyyətinə görə həm də ziyarət məkanıdır. Belə bir deyim var: "Varlı Məkkəyə gedər, kasıb isə Məşhədə." Belə ki, Məkkəni ziyarət edənlərə "Hacı" deyilirsə, Məşhədə, xüsusən də İmam Rza hərəminə ziyarətə gedib-gələnlərə "Məşhədi" deyilir. Həmçinin şəhər əhalisinə də "Məşhədi" deyirlər. Hesablamalara görə, hər il 20 milyondan çox insan Məşhədə ziyarətə gəlir. Ümumiyyətlə, bu məkan cəfəri şiələr üçün İrandakı ən müqəddəs məkan sayılır və bəzən dünya üzrə 3-cü ən böyük şiə hərəmi hesab edilir.

## Həmçinin bax
* Fatimə-i Məsumə türbəsi
* Bibiheybət məscidi
* Nardaran məscidi
* Şah Əbdüləzim türbəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İmamverdi

**İmamverdi** — ad.
	
* İmamverdi Əliyev — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
* İmamverdi Əbilov — azərbaycanlı ədəbiyyatşünas-alim
* İmamverdi İsmayılov (siyasətçi) — azərbaycanlı dövlət xadimi
* İmamverdi Mirzə — Qacar şahzadəsi.
* İmamverdi Məhəmmədhəsənov — kolxozçu, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.
* İmamverdi Bağırov — Azərbaycan aktyoru, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1964).
* İmamverdi Həmidov — Azərbaycan alimi
* İmamverdi Qəmbərov — Azərbaycan jurnalisti
Qorumaq öhdəliyi

**Qorumaq öhdəliyi** ( — soyqırım, müharibə cinayətləri, etnik təmizləmə və insanlığa qarşı cinayətlərin qarşısının alınması ilə bağlı dörd əsas narahatlığı həll etmək üçün 2005-ci il Ümumdünya Sammitində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası tərəfindən təsdiq edilmiş qlobal siyasi öhdəlik. Doktrina son iki onillikdə yekdil və əsaslı beynəlxalq norma kimi qəbul edilir.

Qorumaq öhdəliyi prinsipi suverenliyin bütün əhalini kütləvi vəhşilik cinayətlərindən və insan hüquqlarının pozulmasından qorumaq məsuliyyətini daşıdığı əsas müddəaya əsaslanır. Prinsip beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə, xüsusən də suverenlik, sülh və təhlükəsizlik, insan hüquqları və silahlı münaqişə ilə bağlı hüququn əsas prinsiplərinə hörmətə əsaslanır. R2P-nin üç sütunu var:

# **Sütun I: Dövlətin müdafiə öhdəlikləri** – "Hər bir dövlət öz əhalisini soyqırımdan, müharibə cinayətlərindən, etnik təmizləmədən və insanlığa qarşı cinayətlərdən qorumağa borcludur"
# **Sütun II: Beynəlxalq yardım və potensialın gücləndirilməsi –** Dövlətlər bir-birinə müdafiə öhdəliklərində köməklik göstərəcəklərini öhdələrinə götürürlər.
# **Sütun III: Vaxtında və qətiyyətli kollektiv reaksiya -** Əgər hər hansı bir dövlət öz müdafiə öhdəliklərində "açıq-aşkar uğursuzluğa düçar olarsa", o zaman dövlətlər əhalini qorumaq üçün kollektiv tədbirlər görməlidir.

Dövlətlər arasında Qorumaq öhdəliyi ilə bağlı razılaşma olsa da, üçüncü sütunun praktikada tətbiqi ilə bağlı davamlı mübahisələr var. Qorumqa öhdəliyi vəhşi cinayətlərin qarşısını almaq və mülki şəxsləri onların baş verməsindən qorumaq üçün artıq mövcud olan tədbirlərin (məs, vasitəçilik, erkən xəbərdarlıq mexanizmləri, iqtisadi sanksiyalar və VII fəsil səlahiyyətləri) tətbiqi üçün çərçivə təmin edir. Qorumaq öhdəliyi çərçivəsində gücdən istifadə etmək səlahiyyəti yalnız Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasına aiddir və son həll yolu hesab olunur.

Qorumaq öhdəliyi xüsusən də Liviya, Suriya, Sudan, Keniya və Ukrayna kimi ölkəyə xas situasiyalar kontekstində müxtəlif aktorlar tərəfindən prinsipin həyata keçirilməsi ilə bağlı xeyli müzakirələrin mövzusu olmuşdur.

## İstinadlar
İlyas (ad)

**İlyas** — ad.

* İlyas Əfəndiyev
* İlyas Ərdəbili
* İlyas Bazna
* İlyas Tapdıq
* İlyas Tərxan
* İlyas İsmayılov
Hüccətülislam

**Hüccətülislam** () — şiə dini titullarından biri, Ayətullah və Böyük Ayətullah ilə birlikdə, Ayətullahdan aşağı bir rütbə, təxminən Xristianlıqda yepiskopa bərabərdir.

Başlanğıcda bu titul yalnız böyük müctəhidlərə verilirdi, lakin 1920-ci illərin ortalarından etibarən Ayətullah rütbəsi böyük müctəhidlər arasında yayıldıqca orta səviyyəli İslam alimləri üçün də istifadə olunmağa başlanmışdır.

Hücətülislam titulunu əldə etmək üçün hauza fiqh, kəlam, hədis, təfsir, fəlsəfə və ərəb ədəbiyyatının öyrənilməsini əhatə edən ali teoloji təhsil kursunu bitirmək lazımdır. Tələbə bu fənləri mənimsədikdən sonra hüccətülislam rütbəsinə layiq görülür və o, müctəhid ola bilər.

## Ən məşhur hüccətülislamların siyahısı
* Məhəmməd Hatəmi
* Muhsin Kadivar
* Məhəmməd Cavad Bahonar
* Əli Yunisi
* Mohseni-Ecey Qulam Hüsseyn
* Məhəmməd Reyşahri
* Əli Fallahian
* Mehdi Kərrubi
* Müqtəda əs-Sədr
* Seyid Həsən Nəsrullah

## Həmçinin bax
* Əbu Hamid əl-Qəzali — Sünni ilahiyyatçı və filosof. O, sünnilərdən Hüccətülislam fəxri adını almışdır.

## İstinadlar
Mister Olimpiya 1970

**Mister Olimpiya 1970** — Bodibildinq üzrə ən populyar yarışın sayca altıncısı.  (IFBB) təşkilatçılığı ilə 1970-ci ilin sentyabrında Nyu-York şəhərində,  binasında keçirilmişdir.

## Nəticələr
Bu dəfə ki, yarışmada artıq 23 yaşlı avstriyalı Arnold Şvartsenegger  üç qat Mister Olimiyanın qalibi  üçün ciddi rəqib idi. Gərgin keçən yarışmada hakimlər yekun qərar verməkdə çətinlik çəkirdi. Sonda Arnold Serjioyaya dönərək dedi:  — «Serjio biz ikimiz də yorulmuşuq, artıq bəsdir». Serjio onunla razılaşdı və əlini yelləyərək səhnəni tərk etdi. Arnold isə özünü qalib kimi göstərərək səhnədə dayandı. Bu durum hakimlərə yekun qərar çıxarmaq üçün bir növ əsas verdi ki qələbəni Arnold Şvartseneggerə versinlər.

Arnold Şvartsneggerin bu yarışdakı ilk qələbəsi idi və o ardıcıl beş Mr. Olimpiyanı (1971-1975), daha sonra 1980-cı ildə yeddinci Mr. Olimpiyanı qazanaraq 10 il (1991-ci ilə kimi) bu rekordu qoruyub saxlaya bildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Mr. Olympia
Diobendi

**Diobendi** (, , ,  )  —  Hindistanın Diobend şəhərindəki Darul-Ulum Diobend məktəbindən yaranan Hənəfi İslam hərəkatına verilən termindir. O ilk növbədə Hindistan, Pakistan, Əfqanıstan və Banqladeşdə yerləşir və son zamanlarda Böyük Britaniya və Cənubi Afrikaya yayılıb.

Hərəkat Şah Vəliyullah Dəhləvi (1703-1762) adlı Nəqşibəndi aliminin mənəviyyatından ilhamlanaraq, 1867-ci ildə Britaniya hakimiyyətinə qarşı uğursuz üsyandan on il sonra əsası qoyulmuşdur. Diobend mədrəsələri Taliban və Ceyşi-Məhəmməd kimi qrupların formalaşmasında təsirli olmuşdur.

## Həmçinin bax
* Şah Vəliyullah Dəhləvi
* Nəqşibəndilik
## İstinadlar
Böyük Ayətullah

**Böyük Ayətullah** (, ) — Şiəlikdə dini ad. Bu titulu İslam hüququnda (fiqh) və metodologiyada (üsul) yüksək məqamlara çatmış və fətva (müəyyən məsələlərdə şəriət rəyləri) vermək hüququ olan şiə üləmaları daşıyırlar. Böyük Ayətullah Mərceyi-təqlid ("nümunə model") titulunu daşıyır.

“Böyük Ayətullah” titulunu Əli Xamenei (İran), Sadiq Şirazi (İran), Məkarim Şirazi (İran), Əli Sistani (İraq) və bir sıra digər din xadimləri daşıyır. Böyük Ayətullahın mütləq ictihad etmək hüququ vardır. Başqa sözlə desək, o, dini normaları subyektiv dərk etməsinə əsaslanaraq, ictimai münasibətlərin bütün sahələrində yeni davranış qaydaları formalaşdıra bilir.

## Ədəbiyyat

* *Wilfried Buchta*. Schiiten. — Hugendubel, München u. a. 2004. — ISBN 3-7205-2491-4, (*Diederichs Kompakt*).
* *Heinz Halm*. Die Schia. — Darmstad: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1988. — ISBN 3-534-03136-9.
İmperativ (fəlsəfə)

**İmperativ** (,  — əmr edirəm) — tələb, əmr, qanun.

Kantın "Praktik zəkanın tənqidi" əsərinin meydana çıxması ilə *imperativ* şəxsi prinsipdən (maksima) fərqli olaraq universal etibarlı reseptdir; öhdəliyi ifadə edən qayda (bu və ya başqa cür hərəkət etməyə obyektiv məcburiyyət).

**Hipotetik imperativ** yalnız müəyyən şərtlər daxilində etibarlıdır; Kateqorik imperativ qeyd-şərtsiz, sarsılmaz öhdəliyi ifadə edir, davranışda əməl edilməli olan forma və prinsipi müəyyən edir.

**Kateqorik imperativ** və ya əxlaqi *imperativ* Kant tərəfindən belə formalaşdırılır: "Elə hərəkət edin ki, istənilən vaxt iradənizin maksimumu universal qanunvericilik prinsipinə çevrilsin". Başqa bir mənbədə isə qeyd olunur ki, Kateqorik imperativ İ. Kantın terminologiyasında qeyd-şərtsiz imperativ formada mənəvi borcdur .

## İstinadlar
Ferdi Tayfur

**Ferdi Tayfur** () – türkiyəli müğənni, oyuncu, rejissor, şair, bəstəkar, yazıçı və müsəlman iş adamı, Türkiyənin ən uğurlu və məşhur simalarından biri. Musiqi və oyunculuq dünyasında 30-dan çox musiqi və film albomu olsa da, 1982-ci ildə Ferdifon Müzik musiqi şirkətini qurdu. O, həmçinin 2009-cu ildə İmran Sənayesinə daxil olub. Arabesk Kralı (türkcə: Arabesk'in Kralı) türk xalqı tərəfindən ona verilən məşhur bir tituldur. Onu Fərdi Baba olaraq də tanıyırlar. Sorğuya görə, 2021-ci ildə Türkiyənin ən populyar musiqi siması adını məşhur televiziya proqramı olan Şarkılar Bizi Söylər qazanıb. Həmçinin Türkiyə musiqisi'nin qurucularından və qabaqcıllarından biridir.

## Ölümü
Tayfur 2024-cü il dekabrın 15-də Marmarisdə xəstəxanaya yerləşdirilib. Daha sonra dekabrın 16-da Antalyadakı özəl xəstəxanalardan birinə köçürülən Muratpaşa burada göbələk infeksiyası səbəbindən sinus əməliyyatı keçirib. O, 2 yanvar 2025-ci ildə saat 19.38-də qaraciyər və böyrək çatışmazlığının müalicəsi üçün aparıldığı xəstəxanada vəfat edib.

4 yanvar 2025-ci il tarixində Atatürk Mədəniyyət Mərkəzində Tayfur üçün anım mərasimi keçirilib. Barbaros Hayrettin Paşa məscidində qılınan cənazə namazından sonra Yeniköy qəbiristanlığında anası Şerife Turanbayburtun məzarının yanında dəfn edildi.

## Kitabları
* 2003: *Şekerci Çırağı* (roman)

* 2008: *Yağmur Durunca* (roman)

* 2013: *Bir Zamanlar Ağaçtım* (roman)

* 2014: *Paraşütteki Çocuk* (roman)

## İstinadlar
Baş Müfti

**Baş Müfti** — bir dövlətin bölgə müftilərinin başçısıdır. Məqam erkən müasir dövrdə Osmanlı İmperiyasında meydana gəlib və sonralar bir sıra müasir ölkələrdə qəbul edilib. Baş Müfti adətən dövlət tərəfindən təyin olunan şəxsdir. Baxmayaraq ki, bəzi müasir ölkələrdə o, kollektiv və ya seçkili vəzifə tutur.

Müftilər İslam hüququna (şəriətə) dair məcburi olmayan rəy (fətva) vermək səlahiyyətinə malik olan İslam hüquqşünaslarıdır. Osmanlı İmperiyasında 15-ci əsrdə əvvəllər müstəqil alim kimi fəaliyyət göstərən müftilər dini qurumların və alimlərin ierarxik bürokratiyasına inteqrasiya etməyə başlamışlar. XVI əsrin sonlarında hökumətin təyin etdiyi İstanbul müftisi şeyxülislam titulu ilə bu iyerarxiyaya cavabdeh olan baş müfti kimi tanınırdı. Şeyxülislam dini məsələlərdə sultana məsləhət vermək, dövlət siyasətini qanuniləşdirmək, hakimlər təyin etmək kimi bir sıra funksiyaları yerinə yetirirdi. Osmanlı İmperatorluğunun dağılmasından sonra müsəlman dünyasının bir çox ölkəsində baş müftilik vəzifəsi qəbul edilmiş və əksər hallarda hökumət siyasətlərinə dini dəstək vermək rolunu oynayır.

## İstinadlar
Erkan Özerman

**Erkan Özerman** () — Türk prodüser, təşkilatçı, "Best Model of Turkey" və "Best Model of the World" gözəllik yarışmalarının qurucu prezidenti.

## Həyatı
2022-ci ildə mədəaltı vəzi xərçənginə tutulub və xəstəlik qaraciyərinə keçib. 13 fevral 2024-cü il tarixində müalicə aldığı xəstəxanada vəfat edib.

## İstinadlar
Levi Strauss

**Levi Strauss** (ing. ; anadan olarkən **Löb Strauß** (*Löb Ştraus*), alm. //; ) — alman əsilli, milliyətcə yəhudi olan amerikalı iş adamı, sənayeçi, ixtiraçı, məşhur "Levi Strauss" və ya "Levi's" brendinin yaradıcısı. İşgüzar şəriki Ceykob Devis ilə birlikdə cins parça materialını icad etmişdir. İlk dəfə cins istehsal edən "Blue jeans" (mavi cins) fabrikinin qurucusudur.

Onun yaratdığı Levi Strauss & Co. şirkəti 1853-cü ildə San-Fransiskoda (Kaliforniya) fəaliyyətə başlamışdır.

## Həyatı

## Karyerası
20 may 1873-cü ildə L. Strauss və Rusiya İmperiyasindan olan emiqrant Ceykob Devis mis pərçimli şalvar üçün patent alırlar. Elə birinci il Strauss 21000 cüt mis pərçimli şalvar və gödəkçə satır.

## Vəfatı, vərəsə və irsi
Levi Strauss 26 sentyabr 1902-ci ildə vəfat etmişdir. Evli olmadığı üçün "Levi Strauss & Co." şirkəti qohumlarına keçmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Makedoniyalı İsgəndərin məzarı

**Makedoniyalı İsgəndərin məzarı** bir neçə tarixi məlumatda təsdiqlənir, lakin onun indiki dəqiq yeri hələ də sirr olaraq qalır. Makedoniyalı İsgəndər Babildə vəfat etdikdən sonra cəsədi əvvəlcə hərbi rəhbərlərindən biri olan I Ptolemey tərəfindən Memfisdə dəfn edildi. Daha sonra II Ptolemeyin cənazəni İsgəndəriyyəyə köçürdüyü və məzarın, burada ən azı Son Antik dövrə qədər qaldığı məlumdur. Tarixi mənbələrdə Yuli Sezar, Kleopatra və Oktavian Avqust və digər önəmli şəxslərin, antik dövrdə İsgəndəriyyədə İsgəndərin məzarını ziyarət etdikləri qeyd olunur. Lakin məzarın sonrakı taleyi məlum deyil və 4-cü və ya 5-ci əsrlərdə dağıdılmış olma ehtimalı var. 19-cu əsrdən bəri İsgəndərin İsgəndəriyyədəki məzarının yerini müəyyən etmək üçün yüzdən çox rəsmi cəhd edilmişdir.

## Arxa plan
Kurtius Rufus və tarixçi Yustinin dediyinə görə, İsgəndər ölümündən bir müddət əvvəl Sivədəki Amon məbədində dəfn edilməsini xahiş edib. Çünki İsgəndər Amonun oğlu kimi xatırlanmasını və qəbul edilməsini istəyirdi və əsl atasının yanında dəfn olunmaq istəməmişdi. İsgəndərin cəsədi Siciliyalı Diodorun dediyinə görə, bədənə bərkidilmiş döyülmüş qızıl tabuta qoyulmuşdu. Tabut haqqında Strabonun və Kurtius Rufusun da tarixçələrində bəhs olunur. Ehtimal olunur ki, sonradan eramızdan əvvəl 89–90-cı illərdə qızıl tabut əridilmiş və şüşə və ya büllur tabutla əvəz edilmişdir.

İsgəndərin ölmüş bədəninə sahib olmaq Perdikka, I Ptolemey və I Selevk Nikator arasında əsas müzakirə mövzusu olmuşdu və kim tərəfindən sahiblənəcəyi müzakirənin əsas predmetinə çevrilmişdi. Beləliklə İsgəndərin Sivada dəfn olunmaq arzusu yerinə yetirilmədi. Eradan əvvəl 321-ci ildə Makedoniyaya qayıdarkən, İsgəndərin cəsədi olan cənazə arabası Suriyada, İsgəndərin həm də əsas sərkərdələrindən biri və cangüdəni olmuş I Ptolemey tərəfindən qaçırıldı. Eradan əvvəl 322-ci ilin sonu və ya 321-ci ilin əvvəllərində I Ptolemey cəsədi Misirə göndərdi və orada İsgəndər hökumətinin mərkəzi olan Memfis şəhərində dəfn edildi. I Ptolemey İsgəndərin cəsədinə sahib olduğu halda, digər əsas silahdaşları Perdikka və Eumen İsgəndərin zirehinə, tacına və kral əsasına sahib idilər.

İsgəndəriyyəni ziyarət edən Plutarxın dediyinə görə, Katanyalı Payton və Selevk, kahindən İsgəndərin cəsədinin İsgəndəriyyəyə göndərilib-göndərilməyəcəyini soruşmaq üçün Serapeumə göndərilib və kahin müsbət cavab verib.

## İstinadlar
Makiavelizm

**Makiavelizm** — hədəfə çatmaq üçün ediləcək hər bir hərəkətin düzgün hesab edildiyi fəlsəfə.

*Makiavelizm* aşağıdakıları ifadə edə bilər:

* Realizm
* Makiavelizm (siyasət) — Nikkolo Makiavellinin ehtimal olunan siyasi fəlsəfəsi.
* Makiavelizm (psixologiya) — soyuq və manipulyasiya davranışına yönəlmiş psixolojik xüsusiyyət
Mark Libbi

**Mark Libbi** (; ) — amerikalı diplomat, Amerika Birləşmiş Ştatlarının Azərbaycandakı səfiri (2024-cü ildən).

## Erkən həyatı və təhsili
Əslən Yeni İngiltərədən olan Mark Libbi Tufts Universitetində bakalavr dərəcəsi almışdır. O, həmçinin Fransanın Paris şəhərindəki Institut des Etudes Politiques Sciences-Po-da təhsil alıb. Milli Hərbi Kolleci fərqlənmə diplomu ilə bitirərək magistr dərəcəsi qazanmışdır.

## Karyerası
Libbi nazir-müşavir rütbəsi ilə Ali Xarici İşlər Xidmətinin üzvüdür. O, hazırda Vaşinqtonda, Milli Hərbi Kollecdə ABŞ Dövlət Departamentinin fakültə müşaviri vəzifəsində çalışır. Əvvəllər o, ABŞ-ın Brüsseldəki missiyasında missiya rəhbərinin müavini və müvəqqəti işlər vəkili kimi fəaliyyət göstərib. Libbi Varşava, Nassau, Nikosiya və Bağdad da daxil olmaqla xaricdə bir neçə bölgədə xidmət etmişdir. Vaşinqtonda o, Dövlət Departamentinin Əməliyyat Mərkəzində nəzarətçi və daha sonra Böhranların İdarə Edilməsi üzrə direktor müavini vəzifəsində çalışıb. Dövlət Departamentində digər vəzifələrə Mərkəzi Avropa İşləri Ofisində direktor müavini, Cənubi Avropa İşləri Ofisinin Direktoru və Xarici Xidmət İnstitutunda Orientasiya Direktoru daxildir.

### Azərbaycanda səfir kimi fəaliyyəti
25 may 2022-ci ildə prezident Co Bayden Libbinin ABŞ-ın Azərbaycandakı səfiri vəzifəsinə namizədliyini irəli sürüb. Onun namizədliyi ilin sonunda başa çatdı və 3 yanvar 2023-cü ildə Baydenə qaytarıldı.

Prezident Bayden həmin gün Libbinin namizədliyini yenidən irəli sürdü. Onun namizədliyi ilə bağlı dinləmələr 13 iyun 2023-cü ildə Senatın Xarici Əlaqələr Komitəsində keçirildi. Komitə 13 iyul 2023-cü ildə onun namizədliyi barədə müsbət qərar verdi. Onun namizədliyi 8 noyabr 2023-cü ildə ABŞ Senatı tərəfindən səsvermə yolu ilə təsdiqləndi. 2024-cü il yanvarın 18-də Mark Libbi etimadnaməsini Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə təqdim etdi.

## Şəxsi həyatı
Libbi polyak və fransız dillərini bilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Səfir Mark Libbi
Trifolium altissimum

*  — Melilotus altissimus bitki növünün sinonimi.
*  — Trifolium douglasii bitki növünün sinonimi.
*  — Trifolium beckwithii bitki növünün sinonimi.