open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çənəsizlər

**** () —  aləminin  tipinin  yarımtipinə aid heyvan infratipi.

## Xarakteristikası
Çənəsizlərə həm qazıntı halında tapılan, həm də müasir onurğalılar aiddir. Bu heyvanların xordası bütün ömur boyu qalaraq bədənə dayaq durur. Çənəsizlərin çox az nümayəndələrində fəqərələr əmələ gəlməyə başlayır. Kəllə qutusu qığırdaqdandır. O, beyni altdan və yanlardan əhatə edir. Bəzi qazıntı nümayəndələrində bu qutu qismən sümükləşmişdir. Kəllə skeletinin visseral hissəsi qəlsəmə qövslərindən ibarət olub qəlsəməətrafı toru əmələ gətirir. Bəzi qazıntı formalar nəzərə alınmazsa bu tor beyin qutusu ilə əlaqədar olmur. Adından göründüyü kimi, bu heyvanların çənələri yoxdur, ağız dəyirmi və ya üçkünc olub, sorucu ağızönü qıfın dibində yerləşir. Qoxu hissəsi təkdir, xaricə bir dəliklə açılır (keçmişdə yaşamış müxtəlif qalxanlılarda qoxu kisələrinin və burun dəliklərinin cüt olduğu güman edilir). Daxili qulaq bir, bəzən iki yarımdairəvi kanaldan ibarətdir. Quyruq üzgəci nisbətən yaxşı inkişaf edib, bir-iki bel üzgəci var, cüt üzgəcləri yoxdur. Qəlsəmə arakəsmələrinin sayı 720 olur, qəlsəmə kisələri də əmələ gəlir. Bu kisələrin daxili səthi entoderma qatı ilə örtülür, onların daxili qəlsəməlidir (adı da buradandır).

Çənəsizlər primitiv kəlləsizlərdən ordovikin sonu silurun əvvəllərində ayrılıb. Bu dövrün qazıntı qalıqlarında çənəsizlərə aid dəridə örtük sümüklərinin qalıqları tapılıb. Silurun axırları və devon dövründə yaxşı dəri skeleti olan çənəsizlər formalaşıb. Bunları keçmişdə yaşamış qalxanlılara və hazırda yaşayan çənəsizlərə ayıraraq hərəsini sərbəst sinif kimi göstəriblər. 

Çənəsizlərin əmələ gəlməsi və təkamülü tam aydın deyil. Lakin güman edilir ki, çənəsizlər onurğalıların əcdadlarının dənizlərdən şirin sulara keçdiyi dövrün əvvəllərində, dənizlərin və körfəzlərin dayazlıqlarında, çay mənsəblərində axın olmayan yerlərdə formalaşıb. 

Çənəsizlərin çoxu keçmişdə yaşayıb ölüb gediblər. 

Əvvəllər devon dövründə nəsli kəsilmiş *[[Ostracodermi]]* sinfini də çənəsizlərə aid edirdilər. 

## Təsnifatı
Müasir çənəsizlərin sistemi aşağıdakı kimidir:
* Çənəsizlər – Agnatha bölməsi
*  sinfi
* Minoqalar – Petromyzones yarımsinfi
* Miksinlər – Myxini yarımsinfi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Akkad dili

**Akkad dili** – Mesopotamiya və Assuriyanın qədim yerli əhalisinin dilidir. E.ə. III minillikdə Orta-aşağı və Aşağı Mesopotamiyada şumer dili ilə bərabər yayılmışdır. E.ə. II minillikdə Dəclə çayının sahilboyu-nun və Mesopotomiyanın bütün əhalisi assiriya dilindən istifadə etmişlər. Diaxronoloji və coğrafi baxımdan akkad dilləri 5 dialektə bölünür: köhnə akkad (E.ə. III minillik), köhnə Vaviliyon və köhnə Assiriya (b.e.ə. II minillik), yeni vavilion (e.ə. 10–5-ci əsrlər), yeni assiriya (E. ə. 10–7-ci əsrlər), Vavilyondan sonrakı dövr (E.ə. IV minillik və bizim eranın I minilliyi).

Yazısı gil lövhələr üzərində sözlü-hecalı mixi işarələrdir. İlk yazılı abidələri e.ə. XXV minilliklərə təsadüf edir.
Pulcuqlular

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

Bu dəstəyə Yer kürəsinin hər tərəfinə yayılmış 3 yarımdəstə daxildir: Kərtənkələlər (), İlanlar () və Amfisbenlər ()

## Təsnifat
İlanlar və ikiyerişlilər bir birinə yaxın cinsləri əhatə edən yarımdəstələrdir. Kərtənkələlər isə pulcuqluların rəngarəng növlərin daxil olduğu yarımdəstəsidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Zirehli balıqlar

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.

## Maraqlı fakt
380 milyon il bundan əvvəl Materpiscis zirehli balığı məlum olan ən qədim diri doğan orqanizm hesab olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qəlsəməçənəlilər

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.

## Haqqında
Qəlsəməçənəlilər köpək balığına bənzəyən nəsli kəsilmiş balıqlardır. Akantodlar bədəni, köpək balıqlarından fərqli olaraq, bir-birinə sıx birləşən qanoid tipli zirehəbənzər pulcuqlarla örtülü­dür. Gec silur – gec perm.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Başıxordalılar

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan yarımtipi. 

Nümayəndələri dəniz dayazlıqlarında qum içərisində yaşayır. Bunların bədəni yanlardan yastılaşıb, ağzı bığcıqlarla əhatə olunub. Xorda bütün bədən boyu uzanır, hətta sinir borusundan qabağa çıxır. Ona görə də bunlara başıxordalılar deyilir. Nümayəndəsi neştərçədir.

30 növlə təmsil olunmuşdur. Xarakterik nümayəndəsi dənizin qumlu, dayaz yerlərində, dibdə yaşayan neştərçədir (Branchiostoma lanceolatum). Uzunluğu 8 sm-ə qədərdir. Neştərçələrdə baş, beyin, çənə, ürək olmur. Əsas skeleti xorda təşkil edir, ayrıcinsiyyətlidir. Mayalanma suda baş verir. Neştərçələr filtrator orqanizmlərdir. Qida kirpikciklərin hərəkəti ilə ağız dəliyinə yönəldilir və onun vasitəsilə su axını ilə birlikdə sorulur. Neştərçələr fitoplankton, şaxəbığcıqlı xərçənglər, infuzorlar, diatom yosunlar, ibtidai xordalılar və onurğasızların sürfələri ilə qidalanır. Azərbaycan faunasında bu canlılar qeyd edilməmişdir.

## Təsnifat
* Asymmetronidae fəsiləsi
* Neştərçələr (*Branchiostomidae*) fəsiləsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Neştərçələr (fəsilə)

**Neştərçələr** () — Başıxordalılar () və ya kəlləsizlər () yarımtipinə aid olan yeganə fəsilə. ( Fəsilənin az-çox tanınmış nümayəndəsidır.
Ural

**Ural** — Fin və ya qədim Türk dilində "aydın gecə" mənasını ifadə edir.

* Ural dağları — Ukrayna, Rusiya, Qazaxıstan və Qırğızıstanın ərazisində olan dağ silsiləsi.
* Ural çayı — Şərqi Avropada çay. Rusiya və Qazaxıstandan keçib Xəzər dənizinə tökülür.
* Ural Federal Dairəsi — Rusiya Federasiyası federal dairələrindən biri.
* Ural dilləri — fin-uqor və samodi dillərini birlşdirən dil ailəsi.
* Ural nefti —
* Ural Avtomobil Zavodu —
* URAL nəqliyyat markası — Rusiyada maşın.
* Ural (Krasnodar vilayəti) —
* FC Ural — Sverdlovski vilayətində futbol klubu.
* Ural (kompüter) —
* Ural (Əbyəlil) —
* Ural (Baymak) —
* Ural (Uçalı)
* URAL Ticarət Evi —
Ural çayı

**Ural** - Şərqi Avropada çay. Rusiya, Qazaxıstan ərazilərindən keçib Xəzər dənizinə tökülür. Uzunluğu 2.428&nbsp;km, hövzəsi 237.000&nbsp;km². Mənsəbi Xəzər dənizi sayılır və illik axım 8,1&nbsp;km3.Qışda donur , yayda isə daşır.Səbəbi:Qışda mənbəyindəki buzlaqların əriməsidir.
Zirehsizlər

**Zirehsizlər** (lat. *Lissamphibia*) — Suda-quruda yaşayan onurğalılar yarımsinfi. Hazırda yaşayan bütün suda-quruda yaşayanlar bu yarımsinfə aiddirlər.

Hazırda 3 dəstəsi mövcuddur:
* Quyrusuzlar dəstəsi.
* Quyruqlular dəstəsi.
* Ayaqsızlar dəstəsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Quyruqsuzlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi. 5600-dən artıq(bəzi mənbələrə görə 2100-ə yaxın) növü var.

## Maraqlı məlumatlar
• Hələ XVIII əsrdə italyan alimi L. Qalvani şimşək çaxanda qurbağaların ayaq əzələlərinin yığılıb açılmasını müşahidə etmişdi. Sonralar bu müşahidədən elektrikin təsirinin öyrənilməsində istifadə edilmişdir.

• Məşhur rus fizioloqu İ. M. Seçenov (1862) ilk dəfə qurbağa üzərində baş beynin reflekslər əmələ gəlməsində rolunu öyrənmişdir.

• Şimali Amerikada bəzi qurbağaların səsi bir neçə kilometrlikdən eşidilir. Onların səsi öküz səsinə oxşadığı üçün öküz qurbağa adlandırılır.

• Kamerunda qoliaf adlı qurbağa yaşayır. Bütün dünyada ən iri hesab edilən bu qurbağanın kütləsi 3 kq 300 qr, gövdəsinin uzunluğu isə 32 sm-dir.

• Avstraliyada bəzi qurbağa növləri kürünü xaricə tökür, kürü mayalandıqdan sonra onları udur və qarnında yetişdirir, qarnında yumurtadan çıxır, sonra ana qurbağa çıxmış qurbağaları xaricə tökür. Bu müddətdə ana qurbağa qidalanmır.

• Ağaca dırmaşan qurbağanın zəhəri tünd və təsirlidir. Cənubi Amerika ovçuları pələng və maral ovlarkən həmin zəhərdən istifadə edirlər. Braziliyada, Peruda, Qvineyada yaşayan üçzolaqllı qurbağalar öz törəmələrinə qəribə qulluq edir. Gölməçə quruyan kimi balaları anasının bədəninə zəli kimi yapışır. Ana onları su olan yeni gölməçəyə köçürür.

• Cənub yarımkürəsində Borneo, Yava və Sumatra adalarında uçan qurbağalar yaşayır. Onlar adi qurbağalardan fərqlənmir. Barmaqları xeyli uzun olub, araları xüsusi pərdə ilə birləşir, bu da onların bir ağacdan başqasına atılmasına kömək edir.

• Amerika alimi B. Vitkon kokon qurbağasından alınan zəhərin tərkibini öyrənə bilmişdir. Kokon qurbağasının uzunluğu 2–3 sm, çəkisi təxminən 1 qr-a yaxındır. Orta hesabla 100 qurbağadan 1 mq təmiz zəhər almaq mümkündür. Təmizlənmış kokon zəhəri neytrotoksin zəhərindən 50 dəfə, dəniz xiyarından alınan zəhərdən 500 dəfə, yapon fuqa balığından teradoksindən 10 dəfə, hətta ən qüvvətli kimyəvi zəhər olan natrium sianiddən min dəfə təsirlidir. Farmakoloji tədqiqata əsasən, kokon zəhərinin təsiri kurere zəhərinə uyğun olduğu müəyyən edilmişdir. Alimlərin fikrincə, zəhər mərkəzi sinir sisteminə təsir edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Agalychnis lemur
Suda-quruda yaşayan quyruqlular

**Quyruqlular** ( və ya ) — Suda-quruda yaşayanlar sinfnə aid 3 dəstədən biri.

## Təsnifat

* Quyruqlular 
** *Cryptobranchoidea* yarımdəstəsi
*** Gizliqəlsəməlilər fəsiləsi (*Cryptobranchidae* Fitzinger, 1825)
*** Küncdişlər fəsiləsi (*Hynobiidae* Cope, 1860)  
** *Sirenoidea* yarımdəstəsi
*** Sirenlər fəsiləsi (*Sirenidae* Gray, 1825)
** *[[Salamandroidea]]* yarımdəstəsi
*** Ambistomlar fəsiləsi (*Ambystomatidae* Hallowell, 1856)
*** Amfiumlar fəsiləsi (*Amphiumidae* Gray, 1825) 
*** Ağciyərsiz salamandralar (*Plethodontidae* Gray, 1850) fəsiləsi
*** Nəhəng ambistomlar fəsiləsi (*Dicamptodontidae* Tihen, 1958) 
*** Əsl salamandralar) fəsiləsi (*Salamandridae* Gray, 1825) 
*** Proteylər fəsiləsi (*Proteidae* Gray, 1825)
Suda-quruda yaşayan ayaqsızlar

**Suda-quruda yaşayan ayaqsızlar** () — onurğalı heyvanların Suda-quruda yaşayan sinfinə daxil olan dəstə. Ayaqsızlar suda-quruda yaşayanların cəmi 170 növünü özündə birləşdirən ən kiçik dəstəsidir.

## Təsnifatı
*  fəsiləsi
*  fəsiləsi
*  fəsiləsi
*  fəsiləsi
*  fəsiləsi
## İstinadlar
* Werner Himstedt: *Die Blindwühlen*. — ISBN 3-89432-434-1
Asisidlər

**Asisidlər** () — Tunikalılar yarımtipinə aid sinif.

## Təsnifatı
*Aplousobranchia yarımsinfi
*Phlebobranchia yarımsinfi
*Stolidobranchia yarımsinfi
Tekor kilsəsi

**Tekor kilsəsi** (həmçinin *Müqəddəs Sarkis kilsəsi*, *Müqəddəs Təslis kilsəsi*) - Türkiyə Cümhuriyyəti, Qars ilinin Ani şəhər xarabalığı yaxınlığında yerləşən Digor kəndi ərazisində V əsrdə aid edilən qədim bazilika.

Kilsə, 1912-ci ilə kimi ilkin görünüşünü qoruya bilsə də, həmin il baş verən zəlzələ nəticəsində böyük bir hissəsi dağılaraq məhv olmuşdur. O dövrdə kilsənin qübbəsi, damı və Cənub divarı çökmüşdür. 1936 - cı ildə baş verən başqa bir zəlzələ isə binanın yrdə qalan hissəsinin dağılması ilə nəticələnmişdir. Dövrümüzə isə abidədən yalınız bəzi divar qalıntıları çatmışdır.

Kilsənin Şimal girişi üzərindəki kitabədə binadan "*Müqəddəs Sarkisin bu şəhidliyi*" deyə bəhs edilməsi və şahzadə Sahak Kamsarakan tərəfindən inşa etdrilməsi məlumdur. Bu şahzadənin adnın çəilməsi binanın inşa tarixini 480-ci ilə qədər aparıb çıxarır. Kilsənin kitabəsi tarixdə məlum olan ən qədim erməni dilində olan yazı olub və anlaşılmaz bir şəkildə aşağıdan yuxarı yazılmışdır.

Bina həmçinin bilinən ən qədim qübbəli erməni kilsəsidir. İlk öncə tədqiqatçılar binanın xristianlıqdan əvvəlki paqan dinlərə aid bir məbəd olduğunu, sonra isə apsis və qübbə əlavə edilərə kilsəyə çevrildiyini iddia edirdilər. Hətta bəzi alimlər bu əlavələri yeddinci əsrə əlavə edir və binanın son görünüşünü bu dövrdə qazandığını düşünürdülər. Lakin sonrakı araşdırmaçılar kilsənin düzbucaqlı quruluş içində xaçvari düzənləmə şəklində planlaşdırıldığını bildirdilər.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Binanın qübbəsi dörd filayağı sütun üzərində yüksəldilmişdi və qəribə bir planlaması vardı. Həmçinin künc kəmərləri olmamışdır və qübbəyə dayaq əmələ gətirən alt hissə dörd pəncərəylə deşilmiş piramida şəklində imiş.

Kilsənin ilk olaraq dör giriş var imiş - Cənub və Qərbdə bir, Şimalda isə iki. Daha sonrakı dövrdə isə bir Qərb və bir Şimal girişi saxlanılaraq digər girişlər qapadılmışdır. Bu qapılar at nalı şəklində kəmərlərin üstündə durduğu iki basdırılmış sütunla əhatələnmişdir. Bu sütunların küt başı oyma yarpaq naxışları ilə bəzədilmişdir.

Kilsənin böyük kilsələri daha sonrakı dövrdə kiçildilmişdir. Bir çoxları binada bu dəyişiklərin Baqratilərin hakimiyyəti dövründə baş verdiyini iddia edirlər.

Apsisin hər iki tərəfində uzun otaqlar vardır. Bu otaqların divarları, bu dövrün ilk erməni kilsələrində də rastlanan şəkildə Cənub və Şimal cəbhələrindən bayıra doğru genişlənir. Kilsənin Şimal - Şərq tərəfində binanın divarın bayır hissəsində yonulmuş, böyük ehtimalla vaftiz mərasimlərinin keçirilməsi üçün nəzərdə tutulan  bir yarımdairəvi niş də vardır.

## Mənbə
* Tekor kilsəsi

## Həmçinin bax
* Erməni memarlığı
Həsənqala

*Həsənqala (Qusar) — Azərbaycanın Qusar rayonunda kənd.
*Həsənqala (Xaçmaz) — Azərbaycanın Xaçmaz rayonunda kənd.
Köhnə Xudat

* Köhnə Xudat (Xaçmaz) — Azərbaycanın Xaçmaz rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Köhnə Xudat (Qusar) — Azərbaycanın Qusar rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Köhnə Xudat qazmalar — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Qıraqlı (Xaçmaz)

**Qıraqlı** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Çinartala kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Təhsil
Kənddə yeni məktəb tikilib istifadəyə verilmişdir.

## Din
Kənddə Qırağlı kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Bora-Bora

thumb|300px|left|Bora-Bora adası
**Bora-Bora adası** - Sakit Okeanda Fransanın xarici ümumiliyində adadır. Ada təxminən 230 kilometr şimal-qərbi, laqun ilə və maneəli mərcan rifinin əhatə edilir. Adanın mərkəzində iki pikə, Pahia iki Dayağına və Otemanu-ya, 727 metrdə ən yüksək nöqtəyə qalxan nəsli kəsilmiş vulkanın qalıqlarıdır. Taiti dildə adanın orijinal adı Pora Pora kimi daha yaxşı verilə bilər, "Əvvəl Apardı" bildirərək ; erkən transkripsiya 18-cidə tapdı və 19-cu əsr hesabları, Bolabolla-dır və ya Bollabolla-dır.
Əsas tənzimləmə , Vaitape adanın qərbi tərəfindədirlər, əsas kanalın qarşısında laquna. Adanın məhsulları əsasən məhdudlaşdırılır, nə tarixən olan kopra üçün iqtisadi əhəmiyyətdən dənizdən və hindqozu ağaclardan əldə edilə bilər. 2007 avqust siyahıyaalması ərzində, adada əhali təxminən 8 880 əhali var idi. 

## Xarici keçidlər
* Bora-Bora adası
* Bora-Bora adasının peykdən çəkilmiş şəkli (1,1 MB)
Katakomba

**Katakomba** (İtalyanca сatacomba, latınca catacumba)-yeraltı sərdabə.Sərdabə (ərəb dilində zirzəmi) yeraltı qəbirlərə, türbələrə deyilir. Katakomba və sərdabələrə əksər xalqların mədəniyyətində rast gəlinir.

## Həmçinin bax
*Qədim Misir
İştar

**İştar** ( İştar,  İstar,  Aştoret,  Astarta; Anunit, Nana, İnana) — Akkad mifalogisında bir tanrıça, ilahə. Şumer mifalogiyasındakı İnannadan törəmişdir..

İnanna Utu/Şamaşın əkiz bacısıdır, Nanna/Sinin qızıdır. Enlilin dünyasında ilk doğan qadındır. Ona verilen ilk adlar Şumercə ikən, ikincilər Akkadlar tərəfindən bu tanrılara verilən adlardır. Assur panteonunun üçüncü baş tanrısı İştar (şumerlərin İnannasıdır) ilahəsi olmuşdur. O Assurun zövcəsi kimi təsəvvür olunurdu. Onun məbədləri Arbela və Ninovada yerləşirdi. Ona savaş ilahəsi kimi ibadət edilirdi. Eyni zamanda o fahişələrin himayəçisi və qaranlığın çariçası olmuşdur. Hesab olunurdu ki, o qoşunun önündə gedir və döyüşlərin nəticəsini həll edirdi. Assurlular onun düşmən üzərinə od yağdırmasına inanırdılar və hətta onu odlu geyimdə təsvir edirdilər. İştar həm də dan ulduzunun tanrısı kimi tanınmışdı və onu ulduz kimi təsəvvür edirdilər. Geniş mənada onu göyün ilahəsi kimi də qəbul edirdilər.

Assurun, Mesopotamiyanın və ümumiyyətlə qədim dünyanın tədqiqatçıları yazırlar ki, İştar ilahəsinə ibadətlər əxlaqsızlıqla müşayiət edilirdi.

İştarın şərəfinə keçirilən bayramlar zamanı insanlar özlərini döyür, zədələr yetirir, hətta axtalayırdılar. Bu azqınlığı İştar kultunun kahinələri qızışdırırdılar. Onlar erotik rəqslər ifa edərək, bayram şənliklərinə gələn kişi və qadınları yoldan çıxarmağa çalışırdılar və özləri də bu əməlləri edirdilər. Ümumiyyətlə əxlaqsızlıq bütün Mesopotamiyanı bürümüşdü. Qədim yunan tarixçisi Herodot (e. ə. 484–425-ci illərdə yaşamışdır) yazırdı ki, Babildə doğulan hər bir qadın heç olmasa həyatında bir dəfə Iştar məbədinə gəlməlidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
The Gift / Angels

**The Gift / Angels** – Gregorian qrupunun 2003 – cü ildə çıxardığı cüt sinql. Sinql Masters Of Chant Chapter IV albomundan çıxarılmış yeganə sinqldır. Cüt sinqlın mahnılarından biri sözləri və musiqisi Carsten Heusmanna aid olan "*The Gift*" mahnısı, digəri isə sözləri və musiqisi Robbie Williamsa aid olan "*Angels*" mahnısıdır. Onu da qeyd edək ki, Williams "Angels" mahnısını özü üçün yazmış və ifa etmişdir. Gregorian qrupu tərəfindən mahnının ifa edilməsi isə artıq mahnıya ikinci dəfə olunan müraciətdir.

## Xarici keçidlər
*  The Gift klip izlə
*  Angels klip izlə
*  Angels Byblos konsertində canlı ifa
*  Angels Lyublyana konsertində canlı ifa
Samurçay (dəqiqləşdirmə)

* Samurçay — Azərbaycanın şimal-şərqində ən iri çaylardan biri.
* Samurçay (Xaçmaz) — Azərbaycanın Xaçmaz rayonuda kənd.
Ağarəhimoba

**Ağarəhimoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qımılqışlaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Adının mənası
"Ağarəhimoba" sözü etnotoponimdir. Kəndin adı 1917-ci ildə *"Ağarəhim"* şəklində qeydə alınmışdır.

## Tarixi
Kəndin yerləşdiyi ərazi əvvəllər Quba rayonunun Cek kəndinə aid qışlaq yeri olmuşdur. Bu ərazidə kəndin yaranması XIX əsrin ortalarına təsadüf edir. Həmin vaxt ceklilərin bir hissəsi bu əraziyə köçərək, burada daimi məskunlaşmışdırlar. Nəticədə də qışlaq kəndə çevrilmişdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Məzarçayın sahilindədir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisinin etnik tərkibini "Şahdağ xalqları"ndan biri olan ceklilər təşkil edir.

## Həmçinin bax
*Cek

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Ağçay (Xaçmaz)

**Ağçay** (əvvəlki adı: **Vasilyevka**) — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Niyazoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı ilə Xaçmaz rayonunun Vasilyevka kəndi Ağçay kəndi adlandırılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağaşirinoba

**Ağaşirinoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Çinartala kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Ağaşirinoba kəndi Qusar çayının sahilində, Samur–Dəvəçi ovalığındadır. XIX əsrin ortalarında Qrız kəndinə məxsus qışlaq yerində salınmışdır. Oykonim Ağaşirin (Şəxs adı) və oba (el, birlik, nəsil) sözlərindən düzəlib, "Ağaşirinə məxsus el, nəsil" deməkdir.

## İstinadlar
Ağaverdioba

**Ağaverdioba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qusarçay kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Ağaverdioba kəndi Samur-Dəvəçi ovalığındadır. Kənd XIX əsrin 11 yarısında Qrız kəndinin sakini Ağaverdi adlı şəxsin oba yerində salınmışdır. Oykonim "Ağaverdiyə məxsus oba, el" deməkdir.

## İstinadlar
Qımılqışlaq

*Qımılqışlaq (Quba) — Azərbaycanın Quba rayonuda kənd.
*Qımılqışlaq (Xaçmaz) — Azərbaycanın Xaçmaz rayonuda kənd.

## Həmçinin bax
* Qışlaq
* Qızıl Qışlaq
Qusarçay (dəqiqləşdirmə)

**Yaşayış məntəqələri**
* Qusarçay (Xaçmaz) — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonuda kənd.
* Qusarçay bələdiyyəsi — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunda bələdiyyə. 

**Digər**
* Qusarçay — Azərbaycanın Qusar, Quba və Xaçmaz rayonları ərazisindən axıb Xəzər dənizinə tökülən çay.

## Həmçinin bax
* Qusar (dəqiqləşdirmə)
Pirili

*Pirili (Ağstafa) — Azərbaycanın Ağstafa rayonunda kənd.
*Pirili (Kürdəmir) — Azərbaycanın Kürdəmir rayonunda kənd.
Topalhəsənli

**Kəndlər**
*Topalhəsənli (Göygöl) — Azərbaycanın Göygöl rayonunda kənd.
*Topalhəsənli (Kürdəmir) — Azərbaycanın Kürdəmir rayonunda kənd.

## Həmçinin bax
*Topalhəsənli bələdiyyəsi
Axtaçı

* **[[Sabirabad rayonu]]**
* Axtaçı — Sabirabad rayonunun Şəhriyar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
* Axtaçı Muğan — Sabirabad rayonunun Güdəcühür kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
* Yuxarı Axtaçı — Sabirabad rayonunun Qasımbəyli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

* Digər
* Axtaçı Şirvan — 
* Axtaçı (Kürdəmir) — Kürdəmir rayonunda kənd.
* Axtaçı Qarabucaq — Kürdəmir rayonunun Axtaçı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
* Axtaçı (Həmədan)
Şahsevən

* Şahsevən (Kürdəmir) — Azərbaycanın Kürdəmir rayonunda kənd.
* Şahsevən (Ağcabədi) — Azərbaycanın Ağcabədi rayonunda kənd.
* Birinci Şahsevən — Azərbaycanın Beyləqan rayonunda kənd.
* İkinci Şahsevən — Azərbaycanın Beyləqan rayonunda kənd.
* Şahsevən Təzəkənd — Azərbaycanın Ağcabədi rayonunda kənd.
* Şahsevən (Tuzxurmatu) — İraqın Səlahəddin mühafazasının Tuzxurmatu qəzasının Tuzxurmatu nahiyyəsində kənd.
Atakişili

**Atakişili** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Atakişili kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Atakişili oyk. Şirvan düzündədir. XIX əsrin ortalarında maldarlıqla məşğul olan atakişili nəslinə mənsub ailələrin burada məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Etnotoponimdir. Bu etnonimlə bağlı 1933-cü ildə Ağcabədi r-nunda Atakişibəyli, 1917-ci ildə Quba qəzasında Atakişiqazma adlı yaşayış məntəqələri qeydə alınmışdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 5680 nəfər əhali yaşayır.

## Təhsil

Kənddə Kürdəmir rayonu M.Əzimov adına Atakişili kənd tam orta məktəbi fəaliyyət göstərir.

## İqtisadiyyatı
* Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı–əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Kürdəmir rayonu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti
Bağman

**Bağman** (əvvəlki adı: **Bağban**) — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Böyük Kəngərli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 1 sentyabr 2004-cü il tarixli 727-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Kürdəmir rayonunun Böyük Kəngərli kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Bağban kəndi Bağman kəndi adlandırılmışdır.

## Toponimikası
Kəndin keçmiş adı Barlıdır. XIX əsrin ortalarında elatlar tərəfindən salınmışdır.

## Tarixi

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 546 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı — əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
Bala Kəngərli (Kürdəmir)

**Bala Kəngərli** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Cəyli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
* Bala Kəngərli oyk., mür.
* Tərtər r-nunun Dəmirçilər i.ə.v.-də kənd. Qarabağ düzündədir. XIX əsrdə Kəngərli kəndindən ayrılmış ailələr tərəfindən salınmış, nisbətən kiçik olduğuna görə belə adlandırılmışdır;
* Keçmiş adı Çılpaq Kəngərli (Çılpaq adlanan yerdə salındığı üçün) olmuşdur. Etnotoponimdir. "Kəngərli yaşayış məntəqəsinin nisbətən kiçik hissəsi" deməkdir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 274 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
* Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı–əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Kürdəmir rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Axtaçı (Kürdəmir)

**Axtaçı** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Axtaçı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Şirvan düzündədir. Kəndin keçmiş adı Axtaçı Yekəqurşaqlı olmuşdur. 1933-cü ildə həmin i.ə.v.-də Axtaçı–binə adlı başqa bir kənd də qeydə alınmışdır. Etnooykonimdir. Axtaçı "atabaxan, mehtər" deməkdir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 449 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı–əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Axtaçı Qarabucaq

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti
Carlı

**Carlı** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Carlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Carlı oykonimdir. Şirvan düzündədir. Zaqatala r-nunun Car kəndindən köçüb gəlmiş ailələr tərəfindən salındığı üçün belə adlandırılmışdır.

## Din
Kənddə "İmam Hüseyn" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 1289 nəfər əhali yaşayır.

### Tanınmışları
* Aşıq Əhməd Rüstəmov

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı–əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Kürdəmir rayonu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti
Çərtəyəz

**Çərtəyəz** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Mollakənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
kəndin əsasını kəndin hörmətli sakini hamının sevimlisi Amilə qoymuşdur.

## Toponimikası
Kür çayının sahilində, Şirvan düzündədir. Oykonim çərt (mənbələrdə "suvarılma üçün xüsusi qurğu") və yəz (yazı sözünün təhrif olunmuş forması olub, "çöl, düzən" mənasındadır) komponentlərindən düzəlib, "suvarılma üçün qurğusu olan çöl" deməkdir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 574 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
* Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı–əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Kürdəmir rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Cəyli

**Cəyli** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Cəyli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Cəyli oykonimdir. Şirvan düzündədir. Boz Ulus tayfalarından cəklərin adı ilə əlaqələndirilir və etnotoponim hesab edilir. Azərbaycan dilinin bəzi dialektlərinde isə cey sözü "tayfa, nəsil" mənasında işlənir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1567 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı–əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Din
Kənddə Cəyli kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## Həmçinin bax
* Kürdəmir rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Çöhranlı

**Çöhranlı** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Çöhranlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Şirvan düzündədir. Yerli əhalinin verdiyi məlumata görə, vaxtilə burada çoxlu ceyran sürüləri olduğundan kəndin adı Çeyranlı imiş, sonralar təhrif olmuşdur. Əslində, kəndin adı Çöküranlı olmalıdır. Oykonim çökür (biçilmiş taxılın yerdə qalan hissəsi), -an (məkan bildirən şək.), -lı (şək.) komponentlərindən düzəlib. Güman ki, kənd vaxtilə biçilmiş taxıl zəmisinin və ya biçənəyin yerində salınmışdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1243 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
* Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı–əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Kürdəmir rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Nax-Dağıstan dilləri

**Nax-Dağıstan dilləri** — Qafqaz dillərini bir qolu və ya qrupu. Əsasən Çeçen, İnquş və Dağıstan respublikalarında, qismən də Azərbaycan və Gürcüstan Respublikalarında yayılmışdır. 2,3 milyona yaxın daşıyıcısı vardır. Fonoloji sistem 3-10 sait və 35-45 samit fonemdən ibarətdir.

## Sinifləşdirmə
* **[[Nax dilləri|Nax qolu]]**
** Vaynax klasteri
*** Çeçen dili
*** Qalançoj şivəsi
*** İnquş dili
** Batsb dili
* **[[Avar-əndi-tsez dilləri|Avar-əndi-tsez qolu]]**
** Avar-əndi alt qolu
*** Avar dili
*** **[[Andi dilləri|Andi qrupu]]**
**** Andi dili
**** Axax dili
**** Qarati dili
**** Botlix dili
**** Qodoberi dili
**** Bağvalal dili
**** Tindi dili
**** Çamalal dili
** **[[Tsez dilləri|Tsez (Dido) alt qolu]]**
*** Qərbi tsez qrupu
**** Tsez dili
**** Xvarşi dili
***** İnxokvari dili
**** Hinux dili
*** Şərqi tsez qrupu
**** Bejta dili
**** Hunzib dili
* **[[Lak dili]]**
* **[[Dargi dilləri|Dargi qolu]]**
** Şimali dargi qrupu
*** Şimal-qərbi alt qrupu
**** Aquşa dili,
***** o cümlədən ədəbi dargi dili
**** Muhi dili
**** Tsudaxar dili
**** Qapşıma-Butrı dili
*** Huraxi dili
*** Mureqa-Qubden dili
*** Qadar dili
*** Muira dili
** Megeb qrupu
*** Megeb dili
** Cənub-şərqi dargi qrupu
*** Sirxi dili
*** Amux-Xuduts dili
*** Kunki dili
*** Sanji-İtsari dili
** Çıraq qrupu
*** Çıraq dili
** Qaytaq qrupu
*** Yuxarı qaytaq dili
*** Aşağı qaytaq dili
** Köbəçi-Aştı qrupu
*** Köbəçi dili
*** Aştı dili
* **[[Ləzgi dilləri|Ləzgi qolu]]**
** Şərqi ləzgi qolu
*** Ləzgi dili
*** Tabasaran dili
*** Ağul dili
** Qərbi ləzgi qolu
*** Rutul dili
*** Saxur dili
** Cənub ləzgi qolu
***Buduq dili
***Qrız dili
**Xınalıq dili
***Arçin dili
**  Haput dili
***Udi dili
*** Ağvan dili (ölü)
*** Əlik dili
*** Yergüc dili
***Cek dili

Avar-andiy-didoy dilleri
Kartvel dilləri

**Kartvel dilləri** (gür.: g.ə. ქართველური ენები, l.ə. **kartveluri enebi**) — Cənubi Qafqazın qərbində əsasən Gürcüstanda yayılmş dil ailəsi. Əvvəllər elmi ədəbiyyatda səhvən Qafqaz dil ailəsinin tərkibinə daxil edilmişdir, hazırda özlüyündə müstəqil dil ailəsi olduğu linqvistiklər tərəfindən təsdiqlənmişdir. Bu dil ailəsinin tərkibinə gürcü (və ya *kart dili*), meqrel (laz və meqrel dilləri birlikdə *zan* və ya *kolx* dili adlanır), laz (və ya *çan*) və svan dilləri daxildir. Qrammatik yaxınlıqlarına və leksik fərqliliklərinə görə bu dillərin dördü də qohum hesab olunsa da üç əsas qrupa ayrılırlar: şimali kartvel qrupu-svan dili, zan qrupu-meqrel və laz dilləri və cənubi kartvel qrupu-gürcü dili. Gürcü dili onlarla ləhcəyə və yüzlərlə şivəyə sahibdir. Zan qrupu bəzən bir dil, lazca və meqrelcə isə onun ləhçələri hesab edilirlər. Şimali kartvel qrupunu təşkil edən svan dili özlüyündə dörd ləhcəni ehtiva edir: yuxarıbal, aşağıbal, laşx və lentex ləhcələri hazırkı Gürcüstan Respublikasının şimalında dağlıq bölgədə dar ərazidə İnqura və Tsxenis-Tsxali yüksəklikləri arasında yayılmışdır, bütün ləhcələri bir-birindən xeyli ölçüdə fərqlənir. Yalnız gürcü dilinin yazısı vardır. Kartvel dil ailəsinə aid dillərin ən qədim yazı nümunəsi V əsrdə Qüdsdə inşa edilmiş kilsənin üzərində tapılmışdır. Bu yazı qədim gürcü dilində yazılmışdır. Bu dildə olan yazılara V–XI əsrlərdə inşa edilmiş abidələrin üzərində təsadüf edilir. Fonoloji sistemində 6–7 sait və 28–30 samit fonemin olduğu göstərilir. SSRİ–də 1970-ci il siyahıyaalınması zamanı kartvel dillərində danışan bütün əhali "gürcü" adıyla siyahıya alınmışdı, qeydə alınmış 3.245.300 nəfər etnik "gürcü"dən 3.193.491 nəfəri öz millətinin dilini ana dili olaraq göstərmişdi.

## Xarici keçidlər
*  Подробная характеристика картвельских языков
* Внутренняя классификация картвельских языков

## İstinadlar
Odbədənlər

**Odbədənlər** () — salplar sinfinə aid dəstə (digər sistemə görə Tunikalılar yarımtipinə aid sinif).

## Təsnifat
* *[[Pyrosoma]]* cinsi
* *[[Propyrosoma]]* cinsi
Meqrel dili

**Meqrel dili** - Kartvel dillərindən biridir. Gürcüstanın qərbində yayılmışdır. 400 minə qədər daşıyıcısı vardır. İki dialektə bölünür: senak və samurzakan-zuqdid. Hallanma paradiqmində 9 hal mövcuddur. Nominativ quruluşlu dildir. Yazısız dildir.
Laz dili

**Laz dili, Çan dili** — Lazların ana dili, Kartvel dil ailəsinə daxildir. Türkiyənin şimal-şərqində Qara dəniz sahilində və Gürcüstanın Sarpi kəndində yayılmışdır. Üç dialektə bölünür: atin, arxav və xop. Leksik tərkibində türk dillərindən keçmə sözlər üstünlük təşkil edir. Yazısız dildir.

## Say
Laz dili Megrel dili ilə birlikdə Kolx və ya Zan dili adlandırılan dilin iki böyük dialektini əmələ gətirir . Laz dilində danışanlar Türkiyədə əsasən Rizə ilinin Pazar, Ardeşen, Çamlıhemşin və Fındıqlı ilçələrində, Artvin ilinin Arxavi, Hopa və Borçka ilçələrində yaşayırlar . 2012-ci ilədək Türkiyə Cümhuriyyətində 14 dəfə (1927, 1935, 1940, 1945, 1950, 1955, 1960, 1965, 1970, 1975, 1980, 1985, 1990, 2000 illərdə) əhalinin siyahıya alınması həyata keçirilmiş və 1927-1985-ci illər arasında aparılmış siyahıya almalarda əhaliyə bildikləri dillərə ("ana dili" və "bildiyim ikinci dil") dair suallar verilmişdir . Nəticələri elan olunmuş ən son siyahıya almaya (1965-ci il) əsasən Türkiyədə ana dili və ikinci dil olaraq gürcücə danışanların sayı 79.264 (ana dili olaraq 34.330 nəfər , ikinci dil olaraq 44.934 nəfər) nəfər , lazca danışanların sayı isə 81.165(ana dili olaraq 26.007 nəfər , ikinci dil olaraq 55.158 nəfər) nəfər olmuşdur (1965-ci ildə Türkiyənin ümumi əhalisi 31,391,421 nəfər idi) . 1945-ci ilin siyahıya alma yekunları ilə (Türkiyənin ümumi əhalisi 18.790.174 nəfər, ana dili olaraq lazca danışanlar 46.987 nəfər, ikinci dil olaraq lazca danışanlar 4.956 nəfər) 1965-ci ilin siyahıya alma yekunları müqayisə edilərkən (1945-ci ildə ana dili və ikinci dil olaraq lazca bilənlər 51.943 nəfər idi və bu ölkə əhalisinin 0.2764%-inə bərabər idisə, 1965-ci ildə iki göstəriciyə görə lazca bilənlər 81.165 nəfər və ya ölkə əhalisinin 0.2585%-i qədər idi) laz dilli əhalinin asimilyasiya olduğunu görülür . Bu səbəbdən dolayı 1965-ci ildən 47 il sonra Türkiyədə nə qədər insanın lazca bildiyinə və özünü laz hesab etdiyinə dair nisbi daha dolğun təxminlər irəli sürmək çətindir .

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Laz Dili Enstitüsü
Salplar (sinif)

**Salplar** ( və ya *Salpae*) — Tunikalılar yarımtipinə aid sinif. Adətən okean səthi sularında  qidalanırlar (bir neçə yüz metr dərinliyə qədər).

Bitki planktonu ilə qidalanırlar. Bəzi balıqların və dəniz tısbağalarının qidasını təşkil edir.
## Qalereya

Fayl:Salpenkette.jpg|Salplar zənciri
Fayl:Salp.jpg|İnsan və salplar
Küpəcələr

**Küpəcələr** () — Tunikalılar yarımtipinə aid sinif (digər bir sistemə görə Thalliacea sinfinə aid dəstə).
Dənizdə koloniya halında yaşayan heyvanlar.

Tropik dənizlərdə plankton kimi yaşayır. 

2 cinsi və bir neçə növü var.
İber dili

**İber dili** — Cənubi Avropanın və Aralıq dənizi adalarında yayılmış genetik mənsubiyyəti müəyyənləşdirilməmiş dillərinin ümumi adı. Bu dillərin içərisində yalnız bask dili canlı dil kimi mövcuddur. Bir sıra yazılı abidələri məlumdur.
Svan dili

**Svan dili** — Kartvel dillərindən biri, svanların ana dilidir. Daşıyıcıları əsasən Gürcüstanda yaşayırlar. Ethnologue 1978-ci ildə gerçəkləşmiş IX nəşrində svan dilində danışanların ümumi sayını 35 min nəfər təxmin etmişdir.. Bütün svanlar gürcü dilini bilirlər.

Dilin əlifbası yoxdur.

## İstinadlar
Abaza dili

**Abaza dili** — abazaların dili. Abxaz-adıq dillərindən biridir. Əsasən Qaraçay-Çərkəzdə yayılmışdır. Bu dildə 30 mindən çox adam danışır. İki əsas dialektə bölünür: tapanta və aşxaraua (şkaraua). 1932–33-cü illərdə latın qrafikası əsasında yazısı hazırlanmışdır. 1938-ci ildən isə kiril əlifbasına keçmişdir.

## Orfoqrafiya
1938-ci ildən bəri abaza dilində aşağıda göstərilən kiril əlifbasından istifadə eolunur.

## İstinadlar
Apendikularilər

**Apendikularilər** () — xordalılar tipinin tunikalılar yarımtipindən dəniz plankton orqanizmləri sinfi. Apendikularilər okeanlarda və dənizlərdə yaşayır. Əksər növləri bir neçə mm böyüklükdə yumurtavarı gövdədən və ondan bir neçə dəfə uzun quyruqdan ibarətdir. Quyruq oxu boyunca yanlardan iki ədəd ipşəkilli əzələsi olan xorda keçir. Dərinsu növlərində gövdənin uzunluğu 2,5–5 sm-ə, quyruğu isə 7 sm-ə çatır. Ağzı xaricə açılan cüt qəlsəmə yarığı ilə udlağa keçir. Həzm sistemi qida borusundan, mədədən və qısa bağırsağdan ibarətdlir. Udlaq üzərində beyin qanqlisi yerləşir; buradan bütün bədən boyu sinir kötüyü uzanır. Ürək mədənin altında yerləşir; qanın hərəkət istiqaməti hər neçə dəqiqədən bir dəyişir. Mayalanma xaricidir; suda inkişaf edən yumurtalardan sürfələr çıxır. Appendikularilərin ifraz etdiyi selikdən heyvanın gizlənə bildiyi şəffaf həlməşikli evcik formalaşır.Evciyin önündə qatılaşmış selikdən tor pəncərə, arxasında isə ifrazat dəliyi yerləşir. Quyruğun güclü hərəkəti suyun ön dəlikdən arxa dəliyə axmasını və evciyin suda hərəkətini təmin edir, sudakı üzvi hissəciklər isə torun üzərində qalır (Appendikularilər onunla qidalanır). Bir neçə saatdan sonra evciyin toru zibillənir və Appendikulyarilər onu tərk edərək yenisini qurur. 60-dək növü var. 

## İstinad
Makedoniya adı uğrunda mübahisə

**Makedoniya adı uğrunda mübahisə** — Yunanıstan və Şimali Makedoniya arasında uzun müddət davam etmiş mübahisə. Bunun səbəbi odur ki, Yunanıstanın ən qədim bölgələrindən biri də *Makedoniya* adlanır. Afina öz qonşusundan ölkəyə elə bir ad verməyi tələb edirdi ki, bu, gələcəkdə Yunanıstan ərazisinə yarana biləcək iddialara şərait yaratmasın.

BMT-nin vasitəçiliyi ilə bu ölkələr arasında aparılan danışıqlar 2008-ci ildə Yunanıstanın Makedoniyanın NATO-ya üzv qəbul olunmasına qarşı çıxdıqdan sonra dayandırılmışdır.

2010-cu ildə rəsmi Afina keçmiş Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikasının tərkibində olmuş Makedoniyanın "Şimali Makedoniya" adlandırılmasına razı olduğunu bəyan etmişdir. Bu fikri Yunanıstanın xarici işlər nazirinin birinci müavini Dimitris Droustas bildirmişdir. Rəsmi Afina əks təqdirdə Yunanıstanın Makedoniyanın Avropa İttifaqına və NATO-ya üzvlüyə qəbul edilməsinin qarşısını bundan sonra da alacağını bəyan etmişdir.

Yunanıstanın təzyiqləri nəticəsində ölkənin adı BMT-də **Keçmiş Yuqoslaviya Makedoniya Respublikası ** (**FYROM**) () kimi qəbul edilmişdi. 12 iyun 2018-ci ildə Makedoniya və Yunanıstan hökumətləri 27 illik ad mübahisəsinə son qoymaq üçün ilkin razılığa gəlmişdirlər. Bu danışıqlar ölkənin **Şimali Makedoniya Respublikası** () adlandırılması ilə nəticələnmişdir.

## Mənbə
*"Cəmiyyət və Din" qəzeti. Bakı, 8-14 aprel 2010, № 13 (048), səh. 4.
*Igor Janev,  Legal Aspects of the Use of a Provisional Name for Macedonia in the United Nations System, AJIL, Vol. 93. no 1. 1999.

## İstinadlar
Zulu dili

**Zulu dili** — () Bantu dillərindən biridir. Cənubi Afrika Respublikasında və Zimbabvedə yayılmışdır. 7 milyona qədər daşıyıcısı vardır. Nedebe, kvabe, lala dialektlərinindən ibarətdir. Zimbabvedə nedebe dialekti şona dialekti ilə bərabər etniklərarası ünsiyyət dili kimi fəaliyyət göstərir.

Etnoloqa görə, Şona dilindən sonra ikinci ən geniş danışılan Bantu dilidir.

## İstinadlar
Adıq dili

**Aşağı Adıqca** (КӀахыбзэ; КӀах Адыгэ псалъэ) — Abxaz-adıq dillərindən Adıq dilinin (Адыгэ псалъэ) bir dialektidir. Adıgey Respublikasında, Lazarev və Tuapse bölgələrində və Krasnodar vilayətində yayılmışdır. Şərqi Avropanın yerlisi Adıq dilinin digər əsas dialekti isə Yuxarı Adıqdır (Kabarda-çərkəz).

Aşağı Adıq dialektindən 120 mindən artıq adam ünsiyyət vasitəsi kimi istifadə edir. Aşağı Adıq dili əsas ağızları arasında temirgoi, abadzex, bjeduq və şapsuq kimi boyların ağızları tapılar. Temirgoi, bu dilaketin ədəbi standartıdır.

Ədəbi dil intensiv şəkildə inkişaf edir.

## Həmçinin bax
* Adıgey ədəbiyyatı

## İstinadlar
Xınalıq dağı

**Xınalıq dağı** — Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunda, Baş Qafqaz silsiləsində dağ. Baş Qafqaz silsiləsindən şimal
istiqamətində ayrılan qolun zirvəsidir.

Qudyal çayı və onun sağ qolu Ağçayın mənbə hissəsi buradadır.

Hündürlüyü 3730 metrdir.

Yura dövrünün gilli şistləri və qumdaşılarından təşkil olunmuşdur.

## Adlanması
Dağ adını ərazidəki eyniadlı yaşayış məntəqəsindən - Xınalıq kəndindən almışdır.

## İstinadlar
Hədik

thumbnail|Hədik
thumbnail|Hədiyin bişirilməsi
**Hədik** — Mərasim və mövsümi səciyyəli milli yemək növü.

Əvvəlcədən islağa qoyulmuş buğda və qarğıdalını qazana töküb üzərinə su əlavə edib bişirirlər. Buğda bişib açıldıqdan (çatladıqda) sonra qazana lobya, noxud (yarıbişmiş), lərgə, mərcimək tökülür. Hədik süfrəyə verilərkən yanına qoz ləpəsi də qoyulur. Adətən uşaq ilk dişini çıxardıqda bişirilir və qonum-qonşuya paylanır. Məhərrəmlik zamanı (aşura günü), həmçinin payız və qış aylarında çərəz məqsədi ilə də bişirilir.

## Həmçinin bax
*Hədik 

## Mənbə
*

## Xarici keçidlər
*"YouTube"da Hədiyin qarışdırılması.
Şahdağ platosu

**Şahdağ platosu** və ya **Şahdağ yastanı** — Böyük Qafqazda plato.

Yan silsiləsinin Azərbaycan Respublikası ərazisində ən yüksək hissəsi. Qusar çayının dərəsi ilə Qızılqaya platosundan ayrılır. Yura və Təbaşir sistemlərinin çöküntülərindən təşkil olunmuşdur. Hündürlüyü 4243 metrə (Şahdağ zirvəsi) qədərdir. Alp və subalp çəmənlikləri, 1 kv. km-dən çox sahəsi olan buzlaqları var.

## Mənbə
*"Şahdağ platosu" məqaləsi. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, X cild, Bakı, 1987, səh. 476.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Şahdağ (zirvə)
Eumetazoylar

**Eumetazoylar** və ya **əsl çoxhüceyrəlilər** () — Əsl çoxhüceyrəli struktura malik bütün növlərin daxil olduğu heyvanların alt aləmi.

Bura daxil olan heyvanların bədəni öz quruluşu və əhəmiyyətinə görə müxtəlif olan çoxlu miqdarda hüceyrədən təşkil olunmuşdur. Bu hüceyrələrin bir qismi qidanı həzm etməyə, başqa bir qismi hərəkət etmək üçun xidmət edir, bəziləri bədən örtüyünü, yəni dərini əmələ gətirir, müəyyən hüceyrələr bədəndə toplanan zərərli maddələri xaricə çıxarmaq işində iştirak edir və s.

Belə hüceyrələr orqanizmdən ayrılıqda yaşaya bilməz, onların həyatı heyvanın bədənində olan bütün hüceyrələrin birgə fəaliyyətindən asılıdır.

## Təsnifat
* Bağırsaqboşluqlular (*Coelenterata*) tipi
* İkitərəflisimmetriyalılar (*Bilateria*) tipidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bağırsaqboşluqlular

**** () —  aləminə aid heyvan bölməsi. 

## Ümumi xarakteristika
Bağırsaqboşluqlular yalnız su və əksər hallarda dəniz həyat tərzi keçirirlər. Onların bəziləri sərbəst üzən, sayca çox olan bəzi formaları isə oturaq və dibə yapışan heyvanlardır. Onların oturaq formaları polip, sərbəst üzənləri isə meduzalardır. Bu tipə 9000-ə qədər növ daxildir. Tipin səciyyəvi əlaməti isə bağırsaq boşluğunda və bədənində dalayıcı hüceyrələrin olmasıdır.

## Xarici quruluşu
Bağırsaqboşluqların quruluşu radial şüalı simmetriya ilə xarakterizə olunur. Bədəndə boylama istiqamətində bir əsas ox müəyyən edilir ki, onun da ətrafında radial qayda da müxtəlif orqanlar yerləşmişdir. Radial simmetriyanın sırası təkrarlanan orqanların sayından asılıdır. Oturaq həyat tərzi keçirirlər. Oturaq heyvanlarda bir qütb adətən yapışmağa xidmət edir.

Bədən quruluşu iki qatdan ibarətdir. İki rüşeym lövhəsi-ektoderma və endoderma formalaşır. Ektoderma və endoderma mezoqley qatı ilə ayrılmışdır. Bağırsaqboşluqların bədəni ən sadə halda bir tərəfi açıq kisəyə bənzəyir. Ektodemada olan dalayıcı hüceyrələr yalnız bu tipə aid canlılara aiddir.

## Daxili quruluşu
:*Həzm sistemi* — entoderma ilə döşənmiş kisənin boşluğunda qidanın həzm prosesi gedir, dəlik isə ağız rolunu oynayır. Ağız, adətən qidanı tutmağa xidmət edən bir və ya bir neçə qolcuqla əhatə olunmuşdur. Həzm olunmamış qida qalıqları bədəndən ağız dəliyi vasıtəsilə kənar edilir. Qolcuqlar arasında yerləşən tək dəlik həm ağız, həm də anus dəliyi rolunu onayır.
:*Tənəffüs* — bütün bədən səthi ilə gedir.
:*Sinir sistemi* — sinir hüceyrələri ektodermada bütün bədən boyu yayılmışdır. Qıcıqlanma və refleks qabiliyyəti vardır.
:*Çoxalması* — qeyri-cinsi (tumurcuqlanma) və cinsi yolla çoxalır.

## Azərbaycanda yayılması
Xəzər dənizində 5 növü yaşayır: *Cordylophora caspia* sahil zonasında 85 m qədər dərinlikdə yaşayır. *Bougainvillia meqas* növünün koloniyası şaxələdir və bir necə polopdən ibarətdir. Moerisia pallasi-nin iki cür koloniyası vardır,onların biri substratda, o birisi isə planktonda yaşayır. *Moersia maeotica* polipləri dənizin dibində oturaq həyat keçirirlər. Onlar həm koloniya və həm də sərbəst yaşayırlar. *Blackfordia virginisa* həm polip, həm də meduzoid formasına malikdir. Xəzərə 1962-ci ildə gəlmişdir.

## Təsnifatı
Bağırsaqboşluqlar tipinə 3 sinif aiddir.
* Hidroidlər (*Hydrozoa*)
* Sifoid meduzaları (*Scyphozoa*)
* Mərcan polipləri *[[Anthozoa]]*

Bağırsaqboşluqluların 2 qatı var.
# ektoderma
# endoderma

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İkitərəflisimmetriyalılar

**** () —  aləminin alt bölməsi.

## Təsnifat
* İlkağızlılar (*Protostomia*) yarımbölməsi
* Sonağızlılar (*Deuterostomia*) yarımbölməsi
** Dərisitikanlılar (*Echinodermata*) tipi
** Çənəsiqıllılar (*Chaetognatha*) tipi
** Ksenoturbellidlər (*Xenoturbellida*) tipi
** Yarımxordalılar (*Hemichordata*) tipi
** Xordalılar (*Chordata*) tipi
*** Başıxordalılar (Cephalochordata) yarımtipi
*** Tunikalılar (Tunicata və ya Urochordata) yarımtipi
*** Onurğalılar (Vertebrata və ya Craniata) yarımtipi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kabarda-çərkəz dili

**Kabarda çərkəz** və ya **Yuxarı Adıq dili** (*Адыгэбзэ* və ya *Къэбэрдей Адыгэбзэ*) — Abxaz-adıq dillərinden Adıq dilinin (Адыгэ псалъэ) bir dialektidir.

Yuxarı Adıqca, Adıqların Kabardey ve Besleney klanları tərəfindən danışılmaqdadır. Bu klanlar özləri öz dillərini "adıq dili" adlandırırlar. Şərqi Avropanın yerlisi Adıq dilinin digər əsas dialekti ise Aşağı Adıqcadır (КӀахыбзэ).

## Mənbə
* ASE, V cild, Bakı, 1981-ci il, səh. 197

## İstinadlar
Əli Babayev

**Əli Baba oğlu Babayev** — İkinci Dünya müharibəsi dövründə İtaliyadakı partizan hərəkatının fəal iştirakçısı. "Hərbi şücaətinə görə" gümüş medalı laureatı.

## Həyatı və fəaliyyəti
Əli Baba oğlu Babayev 1910-cu ildə Naxçıvanda anadan olmuşdur. 1938-ci ildən Kommunist Partiyasının üzvü olmuşdur. 1940-cı ildə Sovet Ordusuna çağrılmışdır. 1942-ci ildə faşistlər tərəfindən əsir götürülmüşdür.

1943-cü ilin noyabrında Əli Babayev İtaliyanın şimalında yerləşən Udine şəhərindəki əsir düşərgəsindən bir qrup hərbi əsirlə, İtalyan kommunistlərinin köməyi ilə düşərgədən qaçmışdır.
25 mart 1944-cü ildən italyan partizanlarına qoşulub, Pyotto (Piotto) ləqəbi ilə tanınmışdır. Sovet ordusunun hərbi əsirlərindən ibarət Çapayev batalyonunu yaratmış və komandiri olmuşdur. Çapayev batalyonunda Əli Babayevdən başqa Oruc adlı azərbaycanlı da xidmət etmişdir.

Əli Babayev İkinci Dünya müharibəsi dövründə İtaliyadakı partizan hərəkatında fəal iştirak etmiş, Harribaldi adına batalyonun komandiri olmuş, döyüşlərdəki igidliyinə görə İtaliyanın "Hərbi şücaətə görə" gümüş medalı ilə təltif olunmuşdur.

1951-ci ilin yanvarında Bakıda Azərbaycan legionunun üzvü kimi həbs edildi və həmin ilin noyabrında hərbi məhkəmə tərəfindən vətən xaini ittihamı ilə əmlakı müsadirə olunaraq 15 il azadlıqdan məhrum edildi. Stalinin ölümündən sonra əfv edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Азербайджанские	партизаны времен Второй	мировой: неизвестные герои
İlkağızlılar

**** () —  aləminə aid heyvan altbölməsi.

## Təsnifatı
### I hipotez
* Ecdysozoa (*Ecdysozoa*) tipüstü
** Yumru qurdlar (*Nematoda*) tipi
** Onixoforlar (*Onychophora*) tipi
** †Lobopodlar (*Lobopodia*) tipi
** Qılqurdlar (*Nematomorpha*) tipi
** Xortumbaşlar (*Cephalorhyncha*) tipi
** Ərincəklilər (*Tardigrada*) tipi
** Buğumayaqlılar (*Arthropoda*) tipi
* Spirallılar (*Lophotrochozoa*) tipüstü
** Molyusklar (*Mollusca*) tipi
** Nemertinlər (*Nemertea*) tipi
** Həlqəvi qurdlar (*Annelida*) tipi
** Briozoylar (*Bryozoa*) tipi
** Çiyinayaqlılar (*Brachiopoda*) tipi
** Kisəvarilər (*Echiura*) tipi
** Trubkalılar (*Phoronida*) tipi
** Sipunkulidlər (*Sipuncula*) tipi
* *[[Platyzoa]]* üst tipi
** Yastı qurdlar (*Plathelminthes*) tipi
** Qarnıkirpiklilər (*Gastrotricha*) tipi
** Qnatostomulidlər (*Gnathostomulida*) tipi
** Mikroçənəlilər (*Micrognathozoa*) tipi
** Rotatorilər (*Rotatoria*) tipi
** Cycliophora  tipi
** Tikanbaşlılar və ya başıtikanlılar (*Acanthocephala*) tipi
** Entoprocta tipi
* *[[Acoelomorpha]]* .

### II hipotez
* Yastı qurdlar (*Plathelminthes*) tipi
* Qarnıkirpiklilər (*Gastrotricha*) tipi
* Qnatostomulidlər (*Gnathostomulida*) tipi
* Mikroçənəlilər (*Micrognathozoa*) tipi
* Rotatorilər (*Rotatoria*) tipi
* Tikanbaşlılar  (və ya  başıtikanlılar) (*Acanthocephala*) tipi
* Yumru qurdlar (*Nematoda*) tipi
* Xortumbaşlar (*Cephalorhyncha*) tipi
** Qılqurdlar (*Nematomorpha*) sinfi
** Priapulidlər (*Priapulida*) sinfi
** Kinorinxlər (*Kinorhyncha*) sinfi
** Lorisferlər (*Loricifera*) sinfi
* Coelomata
** Trochozoa
*** Cycliophora tipi
*** Entoprocta tipi
*** Molyusklar (*Mollusca*) tipi
*** Sipunkulidlər (*Sipuncula*) tipi
** ?Buğumlular Articulata
*** Kisəvarilər (*Echiura*) tipi
*** Həlqəvi qurdlar (*Annelida* (*Pogonophora* da daxildir)) tipi
** Panarthropoda
*** Onixoforlar (*Onychophora*) tipi
*** Ərincəklilər (*Tardigrada*) tipi
*** Buğumayaqlılar (*Arthropoda*) tipi
** Tentaculata
*** Briozoylar (*Bryozoa*) tipi
*** Trubkalılar (*Phoronida*) tipi
*** Çiyinayaqlılar (*Brachiopoda*) tipi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dayıkazımlı

**Dayıkazımlı** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Mehdili kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 1 sentyabr 2004-cü il tarixli 727-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Kürdəmir rayonunun Dayıkazımlı kəndi Axtaçı kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, Mehdili kəndi mərkəz olmaqla, Mehdili kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsi keçmişdə Şirvan düzündə yaşamış dayikazımlı nəslinin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Etnotoponimdir.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Şirvan düzündə yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 788 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı — əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax