Vasili Vereşşagin

**Vasili Vasilyeviç Vereşşagin** (, ) — məşhur rus batal rəssamı və ölkə xaricində də məşhur olan ilk rus rəssamlarından biri. Onun rəsmlərinin bəzilərinin özünəməxsus gözəlliyi, əsərlərinin çoxunun ictimaiyyətə təqdim olunması və sərgilənməsini önləmişdir.

## Həyatı

### İlk illəri və təhsili
Vereşşagin 1842-ci ildə Novqorod vilayətində Çerepovets də anadan olmuşdur. Onun atası torpaq sahibi olan əsilzadə, anası isə tatar əsilli idi. 8 yaşı olarkən Çarski Seloya göndərilir və burada Aleksandr Kadet korpusuna daxil olur. Üç il sonra Peterburqa Dəniz Kadet korpusuna göndərilir və 1858-ci ildə ilk səfərinə çıxır. O, Danimarka, Fransa və Misirə doğru yola çoxan Kamçatka freqatında xidmət edir.

Vereşşagin, dəniz məktəbindən məzun olduqdan sonra dərhal rəsm çəkməyə başlamaq üçün hərbi xidmətdən ayrılır. İki il sonra, 1863-cü ildə Peterburq Akademiyası ona *"Aşiq Ulyssesin Qətli"* adlı rəsminə görə medal verir. 1864-cü ildə Jan-Leon Jeromun yanında işləmək üçün Parisə getsə də, burada istədiyi kimi təhsil ala bilməmişdir.

### Mərkəzi Asiya səyahətləri
1866-cı ildə Paris Salonunda, Məzmurlarda dua edən ''Duxoborlar'' rəsmi sərgilənir. Növbəti il, general Konstantin Kaufman Türküstana etdiyi səfərdə Verşagini də özü ilə dəvət edir. Ona kiçik leytenant rütbəsi verildi. 2–8 iyun 1868-ci ildə Səmərqəndin mühasirəsində göstərdiyi qəhrəmanlığa görə Müqəddəs Georgi ordeni (4-cü dərəcə) ilə təltif edilir. 1868-ci ildə Peterburqa, 1869-cu ildə Parisə, həmin ilin sonların Peterburqa və 1869-cu ildə Sibir üzərindən Türküstana gedir.  1871-ci ildə Münhendə özünə bir atelye açır. 1873-cü ildə Londonda Kristal Sarayda öz əsərlərini nümayiş etdirən sərgi açır. 1874-cü ildə Peterburqda təşkil edilən sərgidə onun keçmiş, indiki və gələcək bütün fatehlərə həsr edilmiş *"Müharibənin ucaldılması"* və dostları tərəfindən tərk edilmiş rus əsgərlərinə həsr edilmiş *"Arxada qalanlar"* əsərləri rus ordusunu alçaldır bəhanəsi ilə sərgiyə qəbul edilmədi. 1874-cü ilin sonlarında Himalay dağları, Hindistan və Tibeti əhatə edən bir səfərə çıxaraq iki il ərzində səyahət edir. 1876-cı ilin sonlarında Parisə geri qayıdır.

### Rus-Türk müharibəsi
1877–1878-ci illərdə Rus-türk müharibəsinin başlaması ilə Vereşşagin Parisdən ayrılır və rus ordusunda xidmət etməyə başlayır. Şipka keçidi döyüşlərində və qardaşının öldürüldüyü Plevna döyüşlərində iştirak edir. Ruse yaxınlığında Dunay çayını keçməyə hazırlaşarkən ağır şəkildə yaralanır. Müharibənin sonlarında Yeşilköydə general Mixail Skobelevin katibi kimi fəaliyyət göstərir.

## Yaradıcılığı
Rus-türk müharibəsindən sonra Vereşşagin, müharibə rəsmlərini tez bir zamanda ərsəyə gətirdiyi və özünə köməkçilər götürdüyü Münhen şəhərinə köçür. Rəsmlərdəki sensasiyalı mövzular və onların didaktik məqsədləri, yəni müharibənin dəhşətini göstərərək sülhün inkişaf etdirilməsi, 1881-ci ildə Parisdə, daha sonralar isə London, Berlin, Drezden, Vyana və digər şəhərlərdə rəsim sərgilərində nümayiş etdirilməsinə və əsasən rəsm əsərləri ilə maraqlanmayan kütlənin marağını cəlb etməsinə səbəb oldu.

Vereşşagin, Britaniya Hindistanında bir çox imperatorluq səhnələrini təsvir edir. Onun 1876-cı ildə çəkdiyi "Caypura gedən Uels şahzadəsinin rəsmi mərasimi" adlı rəsm əsəri dünyanın üçüncü böyük rəsm əsəri kimi qəbul edilir. 1882–1883-cü illər arasında yenidən Hindistana qayıdır. Onun çəkdiyi üç rəsm əsəri böyük mübahisələrə səbəb olur: birincisi Romada edamın təsvir olunduğu *"Romalılar tərəfindən çarmıxa çəkilmə (1887)"*, ikincisi sipahilərin topla güllələnməsinin təsvir edildiyi "İngilislərin Hindistan üsyanını yatırması" əsəri, üçüncüsü isə "Peterburqda nihilistlərin edamı" əsəri idi. Vereşşagini tənqid edənlər Hindistan üsyanının yatırılmasında istifadə olunan topla güllələnmə üsulunun sadəcə 1857-ci il üsyanı zamanı yarandığını, lakin rəssamın 1880-ci illərin müasir əsgərlərini təsvir edib və bu edam üsulunu o zamana uyğunlaşdırdığını bildirirlər. 1887-ci ilin dekabr ayında Vereşşagin Amerika İncəsənət Federasiyasının jurnalında çıxan yazısında, "başqa bir üsyan olsa ingilislər yenə bu üsuldan istifadə edəcəklər" deyə özünü müdafiə etdi.

XIX əsrin sonlarına doğru, Vereşşagin sadəcə Rusiyada deyil, ölkə xaricində də məşhurluq qazanmışdı və adı Avropa və Amerika mətbuatının səhifələrindən əskik olmurdu. Müharibəni bir bayram kimi təsvir edən rəsm əsərlərindən fərqli olaraq, Vereşşagi, ilk əsərlərindən müharibənin dəhşətli olmağını təsvir edirdi. Vereşşagin bildirirdi:

1882-ci ildə Berlindəki Vereşşagin sərgisi alman dəniz marşalı Helmut Karl Bernhard von Moltke tərəfindən ziyarət olunur. Vereşşagin Moltkeni *"Müharibənin ucaldılması"* adlı əsərinin önünə gətirir. Əsər marşalın düşüncələrinin qarışmasına səbəb olur. Moltke sərgini ziyarət etdikdən sonra, alman əsgərlərinin sərgiyə gəlməsini qadağan etdi. Avstriya müharibə naziri də eyni addımı atdı və rəssamın avstriyalı zabitlərin Vyanadakı 1881-ci il sərgisindəki rəsmləri pulsuz görmələrinə icazə verilməsi fikrini də qəbul etmədi.

Rusiyada, Vereşşaginin əsərlərinin nümayişi və rus ordusunu alçaldır bəhanəsi ilə kitablarının çoxaldılması və satılması qadağan edildi. Bundan təsirlənən rəssam əsərlərindən üçünü yandırır: *"Unudulmuş əsgər"*, *"Mühasirə olunanlar"* və *"Qovalayıb içəri girənlər"*.

1884-cü ildə Suriya və Fələstinə edilən səyahət, ona Əhdi-Cədidlə maraqlanmaq şansı verdi. Verşaginin əsərləri, o zamanlar həqiqi fiqur kimi düşünülən İsa Məsih haqqında canlandırdığı nağıllara görə mübahisə obyektinə çevrildilər. İsanın təsvirinin həddən artıq kobud və həddən artıq semit obrazı daşıdığı söylənilirdi.

Vereşşaginin 1893-cü ildə Moskvada Napoleonun Rusiyaya hücumunu təsvir edən rəsmini çəkdiyi və kitabını yazdığı "1812" seriyasının Tolstoyun "Hərb və Sülh" əsərinə təsir etdiyi düşünülür. 

## Son illəri
Vereşşagin, 1894–1895-ci illərdə I Çin-yapon müharibəsi ərəfəsində Uzaq Şərqdə idi və 1900-cü ildə Boksçular üsyanı zamanında Mancuriyada rus hərbi dəstələri ilə birlikdə idi. 1901-ci ildə Filippinə, 1902-ci ildə ABŞ və Kubaya, 1903-cü ildə Yaponiyaya gedir. Rus-yapon müharibəsi əsnasında admiral Stepan Makarov tərəfindən Makarovun admiral gəmisi Petropavlovska dəvət olunur. Petropavlovsk 13 aprel 1904-cü ildə Port Artura qayıdarkən iki mina ilə toqquşur və batır. Admiral Makarov və Vereşşagin də daxil olmaq üzrə şəxsi heyətin böyük hissəsi həlak olur. Vereşşaginin son işi ola, admiral Makarovun rəhbərlik etdiyi müharibə toplantısını təsvir etdiyi rəsm, zərər görmədən ələ keçirilir.

## İrsi
Perm diyarındakı, Vereşşagino qəsəbəsinə və 1978-ci ildə sovet astronom Lüdmila Zuravlyova tərəfindən kəşf edilən kiçik bir asteroidə 3410 Vereşşagin adı verilmişdir.

*"[[Müharibənin apofeozu]]"* əsəri çex ağır metal qrupu olan Arakainin Farao albomunun örtük fotosu üçün istifadə olunmuşdur.

## Qalereya

Winners, by Vasily Vereshchagin (1878).jpg|Qaliblər
Wassilij Wassiljewitsch Wereschtschagin 002.jpg|Gözlənilməz hücum
After the attack. Plevna, 1877-1878.jpg|Hücumdan sonra
1878 Vereshchagin Schlachtfeld am Schipkapass anagoria.JPG|Şipka ərazisi
Artlib gallery-13875-o.jpg|Məğlubiyyət. Dua
Vereshchagin Napoleon near Borodino.jpg|Borodino yüksəkliklərində Napoleon, 1897
Перед атакой. Под Плевной.jpg|Plevna, hücumdan əvvəl. 1881
Apotheosis.jpg|Müharibənin apofeozu
1878 Vereshchagin Schlachtfeld am Schipkapass anagoria.JPG|Şipka-Şeynovo. Skobelev Şipkada
V. Vereshchagin. Brahmi temple in Udaipur.jpg|Udaypurda hindu məbədi, 1874—1886
Василий Верещагин Самарканд.jpg|Səmərqənd, 1869
Араб на верблюде.jpg|Dəvə üzrəində ərəb, 1869-1870
Бания (торговец). Бомбей.jpg|Baniya (tacir). Mumbay, 1874-1876
Афганец.jpg|Əfqan, 1867-1868
Бухарский солдат (сарбаз).jpg|Buxara döyüşçüsü (sərbaz), 1873
Бхил (Бхилы - одно из горных племен Декана).jpg|Bxil, 1884
В горах Алатау.jpg|Alatau dağlarında. 1869-1870
В покоренной Москве.jpg|Fəth edilən Moskvada ("Kremldə edam"), 1887-1888
Высматривают.jpg|Müşahidə, 1873
Гималаи вечером.jpg|Himalay axşamları, 1875
Гималайский пони.jpg|Himalay ponisi, 1875
Всадник-воин в Джайпуре.jpg|Caypurda atlı döyüşçü, 1881
Вид Крымских гор.jpg|Krım dağlarının görünüşü
Два еврея.jpg|İki yəhudi, 1883-1884
Главная улица в Самарканде с высоты цитадели ранним утром.jpg|Səhərin erkən saatlarında qala yüksəkliyindən Səmərqəndin əsas küçəsinin görünüşü, 1869-1870
Горный ручей в Кашмире.jpg|Kəşmirdəki dağ çayı, 1875
Двери Тимура (Тамерлана).jpg|Əmir Teymur qapısı, 1872
Два ястреба (Башибузуки).jpg|İki şahin(Başıbozuklar), 1878-1879
Японка.jpg|Yapon qadını, 1903
Священник парс.jpg|Pars rahibi. Mumbay, 1874-1876
Икона Николы с верховья реки Пинеги.jpg|Nikolun ikonası, 1894
Мавзолей Тадж-Махал.jpg|Tac Mahal muzeyi, 1874-1876
Мулла Рахим и мулла Керим по дороге на базар ссорятся.jpg|Molla Rəhim və molla Kərim bazara gedən yolda, 1873
Киргизские кибитки на реке Чу.jpg|Çu çayı üzərindəki qırğız çadırları, 1869-1870
Wassilij Wassiljewitsch Wereschtschagin 001.jpg|Bayram geyimlərində dərvişlər, 1869-1870
Садовая калитка в Чугучаке.jpg|Çuquçakda bağ qapısı, 1869-1870
Калмыцкая молельня.jpg|Kalmık ibadətgahı, 1869-1870
Богатый киргизский охотник с соколом.jpg|Zəngin qırğız ovçu şahin ilə, 1871
Vasily Vasilevich Vereshchagin, The Spy.jpg|Casus
Василий В. Верещагин - Aдъютант.jpg|Adyutant
Верблюд во дворе караван-сарая.jpg|Karvansarayın həyətində dəvə
Дутарист.jpg|Dutarist
Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg|Kalmık laması
Киргиз.jpg|Qırğız
Кочевая дорога в горах Алатау.jpg|Alatau dağlarında köçəri yolu
Мавзолей Гур-Эмир. Самарканд.jpg|Əmir Teymur mavzoleyi, Səmərqənd
Нищие в Самарканде.jpg|Səmərqənddəki arıçılar
Перекочевка киргизов.jpg|Qırğız köçü
Развалины китайской кумирни. Ак-Кент.jpg|Çin məbədinin qalıqları. Ağ-kənd
Wassilij Wassiljewitsch Wereschtschagin 003.jpg|Müharibə haqqında
Смертельно раненный.jpg|Ölümcül yaralı
У дверей мечети.jpg|Məscidin qapısında
Узбекская женщина в Ташкенте.jpg|Daşkənddə özbək qadın
В турецкой покойницкой .jpg|Türk morqu. 1877-1878-ci illər müharibəsində türk morqu


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Pleshakov, Constantine. "The Tsar's Last Armada-The Epic Voyage to the Battle Of Tsushima." (2002).
* Verestchagin, Vassili. (1887).  ''Vassili Verestchagin, painter, soldier, traveler; autobiographical sketches'' (F. H. Peters, translator). London, R. Bentley & Son. OCLC 1097646
* Kowner, Rotem (2006). "Historical Dictionary of the Russo-Japanese War". Scarecrow. 620pp. 
* Leonard D. Abbott, "Verestchagin, Painter of War." *The Comrade* (New York), vol. 1, no. 7 (April 1902), pp. 155–156.
* Art Institute of Chicago, *Works of Vassili Verestchagin: an Illustrated, descriptive catalogue and two appendixes to the catalogue Realism and Progress in Art by Verestchagin*.
* W. T. Stead, "Vassili Verestchagin: Character Sketch," *Review of Reviews* (London), vol. 19 (January 1899), frontispiece, 22–33.

## Xarici keçidlər
* Prominent Russians: Vasily Vereshchagin
* Vereshchagin page at Olga's Gallery
* Vasily Vereshchagin: horrors of war through artist’s eyes
* Vereshchagin's lost paintings