open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tatar (Qubadlı)

**Tatar** — Azərbaycan Respublikasının Qubadlı rayonunun Tatar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 25 may 1991-ci il tarixli, 123-XII saylı Qərarı ilə Qubadlı rayonunun Tatar kəndi Xocahan kənd Sovetindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Tatar kənd Soveti yaradılmışdır. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 2020-ci ildə işğaldan azad olunub.

## Toponimikası
Oykonim özündə türk tayfalarından olan tatarların adını əks etdirir. Erkən orta əsrlərə aid Orxon–Yenisey yazılı abidələrində də tatarların adı çəkilir. Tatar etnonimi ilk dəfə VI–IX əsrlərdə Baykal gölündən cənub-şərqində köçəri həyat sürən monqol tayfalan arasında qeydə alınmışdır. XIII əsrdə monqol işğalları dövründə tatarların adı avropalılara da məlum oldu. Həmin bu dövrdən başlayaraq monqol işğal Ian zamanı Azərbaycana gəlmiş tatarlann bir qismi burada məskunlaşdılar. Monqol tarixinin tədqiqatçısı Rəşid-əd-Din monqol yürüşlərində türkdilli tayfaların iştirakından danışarkən Qafqazda tatar etnoniminin iştirakı ile 14 toponim qeyd edir. Keçən əsrin əvvəllərində Zəngilan rayonunda Tatar Kosalar, Zəngilan və Bərdə rayonlarında Tatarkənd adlı yaşayış məntəqələri olmuşdur. Tatar qayası (Qax rayonunun Armudlu kəndi), Tatar qaya (Laçın rayonu, Haqnəzər kəndi), Tatarlılar yaylağı (Laçın rayonu, Alxaslı kəndi), Tatar dərəsi (Zəngilan rayonu, Vejnəli kəndi; Cəbrayıl rayonu, Kürdlər kəndi), Tatar düzü (Cəbrayıl rayonu, Nüsüs kəndi) və başqaları məlumdur. Dağıstanın Dərbənd rayonunda Tatarxankənd kəndi, Rusiyanın Novosibirsk vilayətində Tatarsk adlı şəhər, Krımın Baxçasaray və Simferopol rayonlarında Tatarköy, Tatar Osman, Tatarıstanın Əlki rayonunda Tatar Suiksu, Tatar Şəpkəse adlı yaşayış məntəqələri qeydə alınmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd dağətəyi ərazidə yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qubadlı Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
CanAz TV

**CanAz TV** (tam adı: *Can Azərbaycan Televiziyası*) — Türkiyədə yaşayan azərbaycanlıların televiziya kanalı.

Türkiyədə yaşayan azərbaycanlılar "Can Azərbaycan Televiziyası" adlı telekanalı 2010-cu ilin yanvarında yaradıblar.

Telekanalın verilişləri əvvəlcə yalnız internet, 2010-cu ilin sonunadək peyk (Türksat peyki) vasitəsilə yayımlanmışdır. Türkiyədə yaşayan azərbaycanlıların yaratdığı telekanal dünyada yaşayan azərbaycanlıların televiziyasıdır.

"CanAz" TV əsasən milli–mədəni dəyərlərə üstünlük verir. Televiziya milli mədəniyyətimizin yaşaması, yayılması, tanınması və inkişaf etməsini qarşısına məqsəd qoyub.
2010-cu il fevralın 1-dən yayıma başlayacaq telekanalın fəaliyyətini www.canaz.tv internet saytından izləmək mümkündür.

## Mənbə
* Türkiyədə "Can Azərbaycan Televiziyası" adlı telekanal fəaliyyətə başlayacaq

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
Xaricdəki Azərbaycan futbolçularının siyahısı

Xaricdəki Azərbaycan milli futbolçuların görə siyahı.

## Əvvəllər

#Vəli Qasımov**Rusiya**“Spartak” (1992), “Dinamo” (1992)**İspaniya**“Real Betis”
#Samir Ələkbərov**İsrail**
#Rəşad Sadıqov**Türkiyə**
#Şahin Diniyev**Rusiya****İsrail**
#Nazim Süleymanov**Rusiya**“Alaniya” (1992 - 1996), “Jemçujina” (1997, 1998)
#Emin Ağayev**Rusiya**
#Kamal Quliyev**Ukrayna**
#Aleksandr Jidkov**Rusiya**
#İqor Ponomaryov
#İlqar Qurbanov**Türkiyə**
#Ramal Hüseynov**Türkiyə**
#Ramiz Məmmədov
#Elxan Həsənov
#İbrahim Həsənbəyov**Rusiya**
#Saşa Yunisoğlu**Polşa**
#Narvik Sırxayev**Rusiya**“Anji” (2000, 2001), “Lokomotiv” (2002, 2003, 2004), “Terek” (2005)
#Lev Mayorov**Rusiya**“Çernomorets” (1995 - 2001, 2003)
#Vyaçeslav Lıçkin**Rusiya**“Dinamo” (Stavropol, 1992), “Tümen” (1998)
#Qurban Qurbanov**Rusiya**“Fakel” (2000, 2001)
#Deni Qaysumov**Rusiya**MOİK (1995, 1997), “Terek” (2005)
#Arif Əsədov**Rusiya**“Spartak” (Vladiqafqaz, 1994), “Tümen” (1998)

## Hazırda

#Vaqif Cavadov (Tvente; Niderland)
#Mahir Şükürov (Anji; Rusiya)
#Anatoli Ponomaryov (Orduspor; Türkiyə)
#Vitali Kovalyov (Kartalspor; Türkiyə)
#Branimir Subaşiç (Kocaelispor; Türkiyə)
#Leandro Qomeş (Amerikano; Braziliya)
#Rey Məmmədbəyli (OH Leuven; Belçika)
#Vüqar Əsgərov (Jelgava; Latviya)
#Oğuz Aytan (Nurnberq; Almaniya)
#İsgəndər Cəlilov (ÇSKA; Rusiya)
#Ruslan Mahmudov (Dinamo; Rusiya)
#Adil İbrahimov (Ximki; Rusiya)
#Dəmir Sadiqov (Amkar; Rusiya)
#Seyran Məmmədov (Lokomotiv; Rusiya) - 14 yaş
#Məmməd Məmmədli (Dukla Praqa; Çexiya) - 12 yaş
#Emin Mahmudov (Saturn; Rusiya) - 17 yaş
#Hacı Novruzov (İdman Akademiyası; Rusiya) - 20 yaş
#Mirzağa Hüsyenpur (Rostov; Rusiya) - 19 yaş
#Ruslan Səfərov (Avanqard; Rusiya) - 30 yaş
#Rustam Abasov (Lada Tolyatti; Rusiya) - 18 yaş
#İlyas Quliyev (Rubin-2; Rusiya) - 20 yaş
#Elvin Səfərli (Utrext; Niderland) - 14 yaş
#Ruslan Məhərrəmli (Lşksele; İsveç)
#Qeysar Ələkbərzadə (Kazakmys; Qazaxıstan)
#İlqar Tanrıverdiyev (Vetra; Litva) - 20 yaş
#Real Əliyev (Levadia; Estoniya) - 19 yaş
#Ramiz Məmmədov (Kalev; Estoniya) - 24 yaş
#Eldar Rəsulov (Maaq; Estoniya)
#Cem Fələk (Ayntraxt; Almaniya)
#Orxan Həsənli (Metallurq Donetsk; Ukrayna) 8 avqust 1994

## Həmçinin bax

* Azərbaycan futbolçularının siyahısı

## Mənbə

* Avropada çıxış edən azərbaycanlı futbolçular
* Rusiya Premyer Liqasında qol vuran azərbaycanlı futbolçular

## İstinadlar
Aşıq Qəmbər

**Aşıq Qəmbər** — Şair Qasım bəy Zakirin müasiri və yaxın dostu olan aşıq.

Aşıq Əsədin xalq şeiri üslubunda yazdığı bir sıra lirik və satirik əsərləri vardır.

## İstinadlar
Renate Linqor

**Renate Linqor** () — qadın futbolu üzrə dünya və Avropa çempionu, Olimpiya oyunlarının mükafatçısı

## Həyatı

Renate Linqor Almaniyanın Karlsrue şəhərində doğulub.

## Karyerası

### Klub karyerası

O, futbol oynamağa 1981-ci ildə "SV Blankenloch" klubunda başlayıb, 1983-cü ildən "Karlsrue SC" klubunun gənclərdən ibarət komandasında çıxış edib. Almaniya Bundesliqasında peşəkar karyerasına 14 yaşında "SC Klinge Seckach" klubu ilə müqavilə imzaladıqdan sonra başlayıb. Almaniyanın bir sıra aparıcı klublarından təklif almasına baxmayaraq, o, adıçəkilən klubda 1997-ci ilə qədər çıxış edib. Həmin il Renate Linqor "FFC Frankfurt" klubunda mərkəz yarımmüdafiəçi mövqeyində oynamağa başlayıb. Linqor 2 dəfə UEFA Kubokunun qalibi (2002, 2006), 5 dəfə Almaniya çempionu (1999, 2001, 2002, 2003, 2005), 5 dəfə Almaniya Kubokunun qalibi (1999, 2000, 2001, 2002, 2003) olub. 2007-2008-ci il mövsümündən sonra futbolçu karyerasını başa vurub.

### Milli karyerası

1995-ci ildə Almaniya milli komandasına dəvət olunan Renate Linqor buna qədər Almaniyanın 20 yaşlı futbolçulardan ibarət yığmasının tərkibində 19 oyunda meydana çıxıb. 2006-cı ildə Marta (Braziliya) və Kristin Lilli (ABŞ) ilə bərabər Dünyada İlin Ən Yaxşı Qadın Futbolçusu adına Renate Linqorun da namizədliyi irəli sürülüb. Linqor Milli komandada 2 dəfə dünya çempionu (2003, 2007), 2 dəfə Avropa çempionu (2001, 2005) və 2 dəfə Yay Olimpiya Oyunlarının bürünc mükafatçısı (2000, 2004) olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Dünya və Avropa çempionu Bakıya gəlir
Yuri Nikulin

**Yuri Nikulin** (tam adı: *Yuri Vladimiroviç Nikulin*, ; ) — SSRİ və Rusiya aktyoru, SSRİ xalq artisti (1973).

## Həyatı
Yuri Nikulin 1921-ci ildə Smolensk quberniyasının Demidov şəhərində anadan olmuşdur. Atası Vladimir Andreyeviç siyasi maarif fakültəsini bitirmiş və Demidovdakı dram teatrında işə düzəlmişdi. Orada onun anası da aktrisa kimi çalışırdı. Yuri Nikulinin ailəsi 1925-ci ildə Moskvaya köçür. Bununla əlaqədar o, yeddinci sinifdən etibarən başqa məktəbdə oxumalı olur. 1939-cu ildə o, orduya çağırılır və zenit artilleriyasında xidmət edir. 1946-cı ildə serjant Yuri Nikulin ordudan tərxis olunur. Müharibə zamanı o, "İgidliyə görə", "Leninqradın müdafiəsinə görə", "Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalları ilə təlif olunmuşdu.

Müharibə başa çatdıqdan sonra Yuri Moskva sirkinin yanındakı klounada studiyasına daxil olur. Studiyanı bitirdikdən sonra, o zaman qeyri-adi və məşhur kloun olan Karandaşın yanında köməkçi işləyir. Bu zaman Yuri Nikulin Mixail Şuydinlə tanış olur. Onlar uzun müddət partnyor kimi çıxış edirdilər. Beləliklə, onlar xasiyyətcə ayrı-ayrı adamlar olmalarına baxmayaraq, Nikulin-Şuydin dueti yarandı. 1983-cü ildə Mixail Şuydinin ölümündən sonra o, sirkin direktoru vəzifəsində çalışır. Bütövlükdə Yuri Vladimiroviç ömrünün 50 ilini sirkdə işləməklə keçirmişdi.

1949-cu ildə Y. V. Nikulin Tatyana Pokrovskaya ilə tanış olur və tezliklə onlar ailə həyatı qururlar. 14 noyabr 1956-cı ildə bu izdivacdan oğulları Maksim dünyaya gəlir.

## Yaradıcılığı

Yuri Vladimiroviç Nikulin bir çox sevilən rus filmlərində maraqlı obrazlar yaradır. Onun iştirakı ilə çəkilən ən tanınmış kinokomediyalar sırasında "Brilyant əl", "12 stul", "Qocalar, quldurlar" və s. filmlər var.

Yuri Nikulin Leonid Qaydayın filmlərindən tanınan məşhur 3 personajdan (Qorxaq, Axmaq və Çoxbilmiş) Axmaq rolunu canlandırmışdı. Həmin o 3 personaj geniş tamaşaçı kütləsinə "Araq çəkənlər", "Köpək Barbos və qeyri-adi qaçış" ("Tam ciddi"), ""I" əməliyyatı və Şurikin başqa macəraları", "Qafqaz əsiri və ya Şurikin yeni macəraları" filmlərindən tanışdır.

Yuri Vladimiroviç Nikulin 21 avqust 1997-ci ildə ürək əməliyyatından sonra vəfat etmişdir.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar
.

## Xarici keçidlər
* 
* "Heç vaxt alçaq insanlardan qisas almayın" — Yuri Nikulin
Traktat

**Traktat** (yun. *traktus* - mühakimə) — antik dövrdən başlayaraq müəyyən mövzuda yazılan elmi əsərlər. Ənənəvi olaraq ədəbiyyat nəzəriyyəsi və fəlsəfəyə aid əsərlər də belə adlandırılmışdır.

Eyni sözdən yaranmış "traktovka" termini də rus dili vasitəsilə Azərbaycan dilinə keçmişdir. Bu termin ədəbi əsəri yozmaq, mənalandırmaq, şərh etmək mənasında işlənir. Orta əsrlərdə traktatları nəzmlə yazmaq ənənəsi var idi, bunlar poetik traktatlar adlanırdı. Sayılırdı ki, şeir dili ağılın daha yüksək və zərif ifadə formasıdır.

## Mənbə

## Xarici keçidlər
*Modern History Sourcebook: Tracts for the Times 1833-1841: Listing
Monoqrafiya

**Monoqrafiya** – müasir ədəbiyyatşünaslığın əsas formalarından biridir. Monoqrafiyalar müəyyən mövzuya, problemə və ya ədəbi şəxsiyyətin, alimin yaradıcılığına həsr edilən elmi əsərdir. Elmi dərəcə almaq üçün yazılan namizədlik və doktorluq dissertasiyaları da monoqrafiyanın bir forması sayıla bilər. Mono qədim yunan dilində tək vahid deməkdir.  

## İstinadlar
Təzkirə

**Təzkirə** (zikr – ərəbcə yada salma) — Şərqdə sufi mürşidlər, ustad ədib və sənətkarlar, onların əsərləri və bioqrafiyası haqda məlumatlar verən əsərlərdir. Bu forma şərqdə ərəb və fars dillərində yazılırdı və müasir ədəbiyyat tarixlərinə uyğun bir forma idi. Təzkirəçi ədibin doğum və vəfat yerini və tarixini göstərir, məzarını nişan verirdi. Həmçinin ədibin əsərləri və onların qısa məzmunu şərh edilir, şeirlərindən misallar verilirdi. Şərq ədəbi təzkirəçiliyi yığcam və ensiklopedik xarakter daşımışdır.

## İstinadlar
Mənim gözəl xanımım (film)

**"Mənim gözəl xanımım"** () — rejissor Corc Kyukorun filmi.

## Məzmun
Məşhur professor Henri Hiqqins öz dostu ilə savadsız bir adama – küçədə gülsatan işləyən Elizaya təhsil, danışıq və yüksək davranış qaydalarını öyrətməyi barəsində mərc gəlir. Və onu əsl xanım edəcəyinə söz verir. Parlaq yumor, məzəli vəziyyətdə tamaşaçıların gözü qabağında Zoluşka şahzadəyə çevrilir. Heç vaxt evlənməyəcəyini qət etmiş qəhrəman isə aşiqə çevrilir.

## Film haqqında
* Film "Oskar", BAFTA, "Devid di Donatello", "Qızıl qlobus" mükafatlarına layiq görülmüşdür.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
: **Ssenari müəllifi:** Alan Cey Lerner
: **Rejissor:** Corc Kyukor
: **Operator:** Harri Stredlinq
: **Bəstəkar:** Frederik Lou
: **Prodüser:** Cek Uorner

### Rollarda

## İstinadlar
Cinas

*'Cinas*
formaca eyni, lakin mənaca müxtəlif omonim sözlərdən yaradılır.

Bu qafiyə növü orta əsr sufi qəzəliyyatında geniş yayılmışdı və
fars dili vasitəsilə Azərbaycan dilinə və poeziyasına da keçmişdi.

Eşqindən anun bu könülüm olmadı xalı,
Andan bərü ki, gördü gözüm, olmadı xalı.
("Qazı divanı")


Bu beytin birinci misrasında xali sözü "ayrı, uzaq", ikincidə isə
"xal" mənasındadır. Burada biz təmiz cinas görürük. Amma poeziyada
sınıq cinaslardan da geniş istifadə olunur. Bu halda mürəkkəb qafiyənin
forma eyniliyi bir-iki artıq həriflə sınır:


Pir müşg edəlüm zülfün ilə şamı bu gecə,
Ələ alalumlə"li mey aşamı bu gecə.
("Qazi Divanı")


Burada üç tərkibli cinas ikinci misradakı artıq "a" səsi ilə sınmış
olur.

Xalq şeirində cinas qafiyə geniş yayılmışdır. Aşıqlar cinaslı qoşmaya
xüsusi təcnis adı vermişlər ki, bu da cinas qafiyələrlə qafiyələnmiş
qoşma deməkdir. Aşıqlar arasında cinaslı qoşma demək ən çətin yarışdır.
Burada formaca eyni, amma mənaca müxtəlif sözləri təkcə tapmaq yox,
həm də qafiyə kimi işlətmək böyük sənətkarlıq sayılır.


Geyibdi qəddinə yar alacanı,
At müjgan oxunu, yarala canı.
İstər Ələsgərdən yar ala canı,
Tökəndə zülflərin, a yana, yana.
(Aşıq Ələsgər)


Xalq poeziyasında cinaslı qoşmanın məna, forma baxımından çoxlu
növləri fərqləndirilir. Cinaslı qoşmada dil baxımından yazılı ədəbiyyata,
klassik şeirə bağlılıq qüvvətli olur. Çoxlu cinaslar yaratmaq üçün hətta
Aşıq Ələsgər kimi bir sənətkar da ərəb və fars sözlərindən qafiyə kimi
geniş istifadə etmişdir. Ələsgərdə cığalı, dodaqdəyməz, dodaqdəyməz
cığalı, müstəzad təcnis kimi cinas növləri işlənmişdir.

## İstinadlar
Ətirşah

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Azərbaycanda əsasən bəzək bitkisi kimi becərilir. Avropaya XVII əsrdə gətirilib. Vətəni Cənubi Afrikadır. Dünyada 400-dən çox növü məlumdur. Bu növlər arasında xoşətirli "pelarqonium rozeum" növü diqqəti cəlb edir. Buna xalq arasında ətirşah deyilir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əli Cavan

**Əli Cavan** (, ; ) — azərbaycan əsilli amerikalı fizik və ixtiraçı. 1959-cu ildə Bell Telephone Laboratories-də qaz lazerinin konsepsiyasını təklif edən ilk şəxs idi. Kiçik U. R. Bennett və D. R. Herriott ilə iş birliyində inşa etdiyi uğurlu bir prototip 1960-cı ildə göstərildi. Elmə verdiyi digər töhfələr kvant fizikası və spektroskopiya sahələrində olmuşdur.

## Həyatı və karyerası
Əli Cavan 1926-cı ildə Təbrizdə İran azərbaycanlıların ailəsində doğulmuşdur. Bir il Tehran Universitetinin fizika fakültəsində oxumuşdur. 1948-ci ildə ABŞ-yə köçmüşdür. o, 1949-cu ildə Nyu-Yorkdakı Kolumbiya Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsini bitirmişdir. Elmi araşdırmalara hədsiz marağı olan Əli Cavan 1954-cü ildə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almışdır. 1958–61-ci illərdə Bell-Telefon laboratoriyalarında işləmişdir. 1960-cı ildən Massaçusets Texnologiya İnstitutunda işləyir. Əli Cavanın tədqiqatları kvant elektronikası və onun tətbiqi, habelə lazer elektroskopiyası sahələrinə aiddir. Qeyri-xətti spektroskopiyanın əsasın qoymuşdur. 1960-cı ildə qaz lazerini Amerika alimləri U. Bennet və C. Erritonla birlikdə təklif etmişdir. Lazerin güclənmə mərkəzində lazerin daxilolma gərginliyinin enmə rezonansı hadisəsini U. Bennet və C. Lembornla birlikdə kəşf etmişdir. 1966-cı ildə mod kəsişmələrinin effekti nəzəriyyəsini yaratmış və bunu 1969-cu ildə müşahidə etmişdir.

1970-ci ildə işıq hərəkəti tezliklərinin ölçülməsində mütləq hərəkəti və qeyri xətti flyuressensiyaların metodlarını işləmişdir. O, həm də spektral xəttlərinin basılmada daralmasını kəşf etmişdir. O, "Qaz lazerin optik cihazlarında və elmi işlərdə qeyri-paralel istifadə edilməsi" adlı fundamental araşdırmalarına görə 1975-ci ildə Amerika Optik Cəmiyyəti tərəfindən ən yüksək mükafata layiq görülmüşdür. 1993-cü ildə isə alimə nüfuzlu Albert Eynşteyn mükafatı verilmişdir.

Avrasiya Akademiyasının birinci üzvüdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Hal-hazırda yaşayan yüz dahi

## Xarici keçidlər
Qırqovul

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Növləri
* Adi qırqovul (*[[Phasianus colchicus|P. colchicus]]*)
* Yapon qırqovulu (*[[Phasianus versicolor|P. versicolor]]*)

Azərbaycanda yayılan yaşlı fərdlərin qanadının uzunluğu 22–25 sm, kütləsi 0,8–1,3 kq-dır. Quyruğu uzun, ucuna tərəf tədricən nazikləşir. Lələk örtüyü erkəklərdə yaşıl, qırmızı, narıncı, qarışıq əlvan və metal parlaqlı, dişilərdə az parlaq bozumtul rəngdədir. Dimdiyi möhkəm olub üst hissəsi aşağıya doğru bir az əyridir; qanadı qısa və enlidir. Ön Qafqaz, Şimali Qafqaz, Volqa çayının deltası, Orta və Mərkəzi Asiyadan tutmuş Primorye və Cənub-Şərqi Çinə qədər yayılmışdır. 30-a yaxın coğrafi forması var. Azərbaycanda düzənliklərdən dağətəklərinə qədər əlverişli yerlərdə: su hövzələrinə yaxın meşələrdə, kolluqlarda, mədəni landşaftlarda yaşayır. Yerdə düzəltdiyi yuvaya 8–18 yumurta qoyur. Yalnız dişisi 24–25 gün kürt yatır. Oturaq həyat keçirir. Toxum, bitki, giləmeyvə, cücülər və onurğasız heyvanlarla qidalanır. Qiymətli ov quşudur. Son illərdə sayı çox azaldığından ovlanması qadağan edilib. Azərbaycanda Əyricə Dövlət Damazlıq qırqovul yetişdirmə məntəqəsində yetişdirilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağlarotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Botaniki təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Uzunsov, qarşı-qarşıya düzülmüş yarpaqları var. Çiçəkləri qırmızı, uzun sünbülvaridir. Meyvəsi qutucuqdan ibarətdir, açıq-qəhvəyi rəngli toxumları isə uzunsov-yumurta şəklindədir. İyun-iyul aylarında çiçəkləyir.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda 6 növü yayılıb. 

## İstifadəsi
Tibdə dərman məqsədilə bir növündən istifadə edilir. Bitki çiçək açan dövrdə toplanır, açıq havada qurudulur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qırxbuğum

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 15–40 sm olan birillik ot bitkisidir. Gövdələri düz və ya açılmışdır. Yarpaqları enli lansetvari, gövdədən bitənlər daha iridir. Çiçəklərinin rəngi yaşıl, qıraqları isə ağ, çəhrayı və ya al qırmızıdır, meyvəsi üç tərəfli ovalvaridir. May-oktyabr (dekabr) aylarında çiçəkləyir və meyvə verir.

## Mənşəyi və yayılması
Qırxbuğum boreal coğrafi tipinin qolarktik sinfinə aiddir. Rusiya, Orta Asiya və Qafqazda yayılmışdır. Azərbaycanda qırxbuğum Abşeron, Qobustan, Diabar, Lənkəran Muğanı, Kür-Araz və Lənkəran ovalıqları, Kür düzənliyi, Böyük Qafqazın Quba massivi, Kiçik Qafqazın mərkəzi rayonları, Lənkəran və Naxçıvanın dağlıq hissəsində yayılmışdır. Arandan yuxarı dağ qurşağına kimi (dəniz səviyyəsindən 2300 m qədər) bitir.

## Ekoloji qrup və bitdiyi yerlər
Kserofitdir, dağ-kserofit və alaq bitkilik tiplərində rast gəlir. Əsasən daşlı yamaclarda, yol kənarlarında və baxımsız olan yerlərdə sərilmiş kiçik ləkələr əmələ gətirir.

## Kimyəvi tərkibi
Kumarin, flavonoid, efir yağları, C vitamini və antosianlarla zəngindir.

## Təsiri və tətbiqi
Qırxbuğum farmakopeyaya daxil olan ofisinal dərman bitkisidir. Elmi, praktiki, eksperimental, Tibet, Çin və xalq təbabətində, eləcə də homeopatiyada və farmakologiyada geniş tətbiq edilir. Əsasən mədə və onikibarmaq bağırsaq xoraları, dizenteriya, öd kisəsi, böyrək, sidik kisəsi, qaraciyər, ağciyər vərəmi, dəri, malyariya xəstəlikləri, şişlər, podaqra, babasil, qanaxmalar zamanı istifadə olunur. Antioksidant, antihelmint, fitonsid, sidikqovucu, hərarəti salan, hipotenziv, qansaxlayıcı, büzücü, damargenişləndirici, şualanmadan qoruyucu, iltihab proseslərinə qarşı və s. təsirə malikdir.

## Əks təsirləri
Hamiləlik dövründə istifadəsi ziyandır.

## İstifadə olunan hissələri
Müalıcə məqsədi ilə bitkinin yerüstü hissəsi, yarpaqları və toxumları istifadə edilir.

## İstifadə formaları
Cövhərlər.

## Digər faydalı xüsusiyyətləri və istifadəsi
Yol otunun yerüstü hissəsi çiçəkləmədən əvvəl bişmiş halda qida kimi istifadə olunur. Çox vaxt qurudulur və qışda dovğaya əlavə olunur. Bundan başqa qırxbuğumlu plovun hazırlanmasında da istifadə olunur. Ev quşları üçün yem, eləcə də boyaq bitkisidir.

## Yayılması
BQ qərbi, BQ şərqi, BQ Quba sahəsinin rayonlarında yuxarı dağ qurşağından alp qurşağına kimi yayılmışdır. Subalp və alp çəmənlərində bitir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mirzəcamallı

**Mirzəcamallı** (*digər tarixi adları *'Türkman**, **Tərəkəmə**'') – [[Azərbaycan|Azərbaycan Respublikası]]nın [[Füzuli rayonu]]nun Mirzəcamallı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

== Tarixi ==
Mirzəcamallı obası [[Hacılı camaatı]]na qatılan obalardan biri idi. XVIII yüzildə **Türkman**, XIX yüzildə **Tərəkəmə''' adlanırdı. 1842-ci ildən bəri Qarabağ xanlığının baş vəziri Mirzə Camal bəy Məhəmmədxan bəy oğlu Hacılı-Cavanşirin adıyla bağlıdır.

1823-cü ilə aid mənbədə yazılır: Türkman obası, orda nökərlər, bağbanlar və çobanlardan ibarət 12 tüstü var. Burda 3 tüstü var ki, Mirzə Xanməmmədə məxsusdur.

1842-ci ildə Mirzəcamallı obasında 21 tüstü qərar tuturdu. 1849-cu ildə Mirzəcamallı obasında 35 tüstü yaşam sürürdü. 1863-cü ildə Mirzəcamallı obasında 34 tüstü köç-düşlə məşğul olurdu. 1873-cü ildə Mirzəcamallı obasında 41 tüstü vergi ödəyirdi. 1886-cı ildə Mirzəcamallı obasında 43 tüstü qeydə alınmışdı. Göstərdiyimiz tüstü saylarına bəy və ruhani ailələri daxil deyil.

9 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir. Fizuli aeropurtu buradadır.

## Toponimikası
Köndələnçayın sahilində, dağətəyi ərazidədir.

Yaşayış məntəqəsi Qarabağ xanları nəslindən olan vəzir və tarixçi Mirzə Camal Cavanşirə (təqr. 1773–1853) məxsus ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmış va onun adı ilə adlanmışdır.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyəti kənd təsərrüfatı-əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq olub.

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Füzuli Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Qazı Əhməd bəy Məhəmmədbəyov

**Qazı Əhməd bəy Məhəmmədbəyov** və ya **Xanbaba bəy Məhəmmədbəyov** () () — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin, İttihad Partiyasının və İttihad fraksiyasının üzvü, Yusifbəyli hökumətinin üzvü

## Həyatı

Novorossiya İmperator Universitetində hüquq təhsil alıb.

1877–1878-də Rusiya imperiyasına qarşı qalxan Samur-Axtı üsyanına başçılıq etmişdir.

Zaqafqaziya Seymi Müsəlman fraksiyasının və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasınən üzvü olub.

Əvvəllər Müsavat Partiyasının, daha sonra isə İttihad Partiyasının üzvü olmuşdur. 14 aprel 1919-cu ildə İttihad Partiyasının sədr müavini seçilmişdir.

Qazı Əhməd bəy 1919-cu ilin iyunundan rus dilində çıxan "İttihad" qəzetinin redaktoru olmuşdur.

1920-ci ildə məhkəmədə hakim kimi işləyib.

## Adı
İki adı olmuşdur: *Qazı Əhməd rəsmi adı və Xanbuba ev adı.* 

Bəzi mənbələrdə Batum konfransının üzv siyahısında Əhməd bəy Canbaba adlı şəxsin adı da qeyd olunub. Ədalət Tahirzadə bu şəxsin Qazı Əhməd bəy olduğunu söyləyir. Çünki Qazı Əhməd bəyin ikinci adı Xanbaba olmuşdur.

Bəzən Qazı Əhməd bəyin adında "bəy" titulu istifadə olunmaya bilər, həmçinin adı və soyadı müxtəlif cür yazıla bilər : "Qazıəhməd", "Xanbaba", "Canbaba", "Babaxan", "Qazı Əhməd", "Məmmədov"; "Məmmədbəyov" və ya "Məhəmmədbəyov".

## Mənbə
* 
* 

### İstinadlar
Məmmədəli bəy Səlimbəyov

**Məmmədəli bəy Səlimbəyov** () — Nicat cəmiyyətinin sədri, həkim.

## Həyatı

Məmmədəli bəy Səlimbəyov 1877-ci ildə Bakı şəhərində doğulmuşdu.
 
## Fəaliyyəti

"Nicat"cəmiyyətinə növbə ilə Məmmədəli bəy Səlimbəyov (1906-1907), Həsən bəy Ağayev (9 mart-12 noyabr1907), Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (12 noyabr 1907-17 dekabr 1913), eyni zamanda Qasım Qasımov, İsa bəy Aşurbəyov və Əlimərdan bəy Topçubaşov rəhbərlik etmişlər. Cəmiyyətin 1916- cı ildə böyük qalmagala səbəb olmuş və sonradan nəticələri ləğv olunmuş illik yığıncağında Murtuza Muxtarov cəmiyyətin fəxri sədri seçilmişdir.

Məmmədəli bəy Səlimbəyov 1906-cı ildə Müəllimlərin qurultayında 9 avqustda "Diş ağrısı və onun müalicəsi" adlı mühazirə oxumuşdu.

*Dindirmə protokolu, Sənəd № 24.*

1918-ci il, 5 dekabr. Bakı şəhəri. Azərbaycan Hökuməti yanında Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 307 və 443-cü maddələrinə uyğun olaraq zərərçəkən qismində dindirdiyi aşağıda adı çəkilən şəxs göstərmişdir: Məmmədəli bəy Səlimbəyov, diş həkimi, 41 yaşlı, Bakıda Mixaylovskaya küçəsi, №- 11 ünvanda, Aşumovun evində yaşayıram.

1918-ci i mart qırğınları vaxtı mən tələbəmlə birlikdə öz mənzilimdə idim. Bazar ertəsi günü səhər saat 6-da mən kabinetdəki pəncərəyə yaxınlaşdım və küçədə silahlı erməni əsgərlərinin kütləsini gördüm; mənə aydın oldu ki, şəhərdə bolşeviklər deyil, ermənilər hücuma keçiblər və bir müsəlman kimi məni ölümcül təhlükə gözləyir. Elə oradaca, mən tüfənglə silahlanmış Stepan Lalayevin Ermansın aptekinin yanında durduğunu gördüm, biz şəxsən tanış olmasaq da, bir-birimizi üzdən tanıyırdıq. S.Lalayev də məni pəncərədə gördü və sol əlini yuxarı qaldıraraq barmağı ilə məni hədələdi. Səhər saat 11-də ermənilər mənim mənzilimin giriş yolunu dağıtmağa başladılar, oranı dağıtdıqdan sonra giriş qapısını sındırmağa çalışdılar. Qapının bir hissəsi sındırılmışdı, lakin qapının zənciri basqınçılara mənzilə soxulmağa mane olurdu və bunun sayəsində mən və tələbəm salamat qaldıq. Elə həmin gün küçədən mənim mənzilimə 4 atəş açıldı və telefon xətti zədələndi. Gecə biz evin zirzəmisində gizləndik. Bura başqa sakinlər də yığışmışdılar və biz burada gecə yarıyadək qaldıq, gecə saat 12-dən isə Nusembaumun bu evin 4-cü mərtəbəsində yerləşən mənzilində olduq. Çərşənbə axşamı mən səhər saat 4-də durdum və bütün günü, həmçinin ertəsi, çərşənbə günü, mühəndis Qaysın mənzilində gizləndim. Çərşənbə axşamı səhər saat 4-də ermənilər yenidən mənim mənzilimə gəlmiş, linglər və baltalar ilə qapımı sındırmış, evə girmiş və hər şeyi dağıtmışlar. Mənim əmlakım evdən aparılmış, mebel isə məhv edilmişdir. Mən altı səhifədə əmlakımın ətraflı siyahısını təqdim edirəm və onun işə əlavə olunmasını xahiş edirəm. Əmlakımın ümumi dəyəri 309.200 rubl təşkil edir və bu məbləğin mənə ödənilməsini xahiş edirəm. Oxundu. İmza. M.Səlimbəyov. Komissiya üzvləri: Məmməd Xan Təkinski, А.Kluge (imzalar).

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Duçe

**Duçe** (, italyanca tələffüzü: [ˈduːtʃe]) — italyan dilində "rəhbər" mənasını verən və latın dilindəki "dux" (tələf. *duks*) sözündən götürülən titul.

1860-cı ildə İtaliyanın birləşdirilməsi dövründə Cüzeppe Qaribaldiyə şamil edilmiş, lakin onun bu titulu rəsmi şəkildə qəbul etməməsi səbəbindən sonrakı dövrlərdə istifadə edilməmişdir.

Bu titul 1915-ci ildə Birinci Dünya müharibəsi vaxtı rəsmi olaraq İtaliya kralı III Viktor Emmanuel, həmçinin 1920-ci ildə, tanınmamış Fiume Respublikasının rəhbəri olan məşhur italyan şairi Qabriele d'Annunsio tərəfindən istifadə edilmişdir,

lakin "duçe" titulu ilk növbədə 1925-ci ildə özünü "Il Duce" elan edən Benito Mussolini və faşizmlə assosiasiya olunur. Bu səbəbdən hazırda italyan dilində "rəhbər" sözünü ifadə etmək üçün başqa sözlərdən və daha çox ingilis dilindəki "leader" sözündən istifadə edilir.
Zadir Rzayev

**Zadir Rza oğlu Rzayev** () — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin generalı, keçmiş sovet ordusunun 18110 saylı hərbi hissəsinin bazasında yaradılmış ilk hərbi hissə komandiri.

## Bioqrafiyası

### 1937–1958: Uşaqlıq və gənclik illəri
Zadir Rzayev 1937-ci ilin oktyabrın 10-da Lənkəran rayonunun Şürük kəndində anadan olub. Orta təhsili İkinci Dünya müharibəsi dövrlərinə təsadüf etdiyindən təhsil almasında böyük çətinliklər yaranıb. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Bakı şəhərinə gəlib. 1955-ci ildə Azərbaycan Pedaqoji Universitetin fizika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olsa da ailə vəziyyəti ağır olduğundan təhsilini yarımçıq qoyub. 1958-ci ildə sənədlərini geri götürərək o vaxtkı Bakı Ali Ümumqoşun Komandirlər Məktəbinə təqdim edib və qəbul olub.

### 1958–1971: Bakı Ali Ümumqoşun Komandirlər Məktəbi
1958–1962-ci illərdə Bakı Ali Ümumqoşun Komandirlər Məktəbini qırmızı diplomla bitirdikdən sonra leytenant rütbəsi alaraq 5 il Almaniyada yerləşən Sovet Silahlı Qüvvələrinin tərkibində xidmətə göndərilib. Yüksək hərbi göstəricilərinə görə o, Zaqafqaziya Hərbi Dairəsində — Ermənistanın Gümrü şəhərinə hərbi xidmətini davam etdirməyə göndərilib. Gümrü şəhərində xidmtə etdiyi hərbi hissədə əvvəlcə taborun qərargah rəisi, az sonra isə tabor komandiri olub.

### 1971–1991: M. F. Frunze adına Hərbi Akademiya
Ermənistanda xidmət edə-edə 1971-ci ildə Moskvada M. F. Frunze adına Hərbi Akademiyaya daxil olub və 1975-ci ildə oranı bitirib. Daha sonra Zaqafqaziya Hərbi Dairəsində 1988-ci ilədək alay komandirinin müavini kimi çalışıb. 1988-ci ildə ordudan tərxis olunub. Bakı şəhərinə azərbaycanlı zabit kadrlarını yetişdirmək üçün BDU-nun hərbi kafedranın müdir müavini vəzifəsinə göndərilib. Burada polkovnik rütbəsi alan Zadir Rzayev kafedra rəisi vəzifəsinə təyin olunub. İlk dəfə ona BDU-da Zaur kimi müraiət olunur və sonradan el arasında bir çox şəxslər onu Zadir yox məhz Zaur adı ilə tanıyıb.

### 1991–1993: Qarabağ müharibəsi
1991-ci oktyabrın 9-da bilavasitə özününun şəxsi təşəbbüsiylə yaratdığı "I batalyon" kimi tanınan, Azərbacan Silahlı Qüvvələrinin ilk N saylı hərbi briqadasının komandiri kimi Qarabağ döyüş bölgəsinə getmişdir. 1992-ci ildə Ağdərənin 12, Laçının 40 kəndinin azad edilməsinə, eləcə də korpus komandiri kimi Beyləqan və Füzuli istiqamətində uğurlu əks-hücum əməliyyatına rəhbərlik etmişdir. Yüksək sərkərdəlik məharətinə və döyüş bacarığına görə 1992-ci il oktyabrın 19-da Əbülfəz Elçibəyin fərmanı ilə general-mayor rütbəsinə layiq görülüb. Həmin ilin noyabrında Bakıya çağırılaraq II korpusun komandir müavini vəzifəsinə, 1993-cü il iyunun 16-da isə Cəbhə komandanı, müdafiə nazirinin I müavini vəzifəsinə təyin olunub.

1993-cü il avqustun 29-da Beyləqan yolunda müəmmalı səbəblərdən avtomobil qəzasına düşərək, başından ağır xəsarət almış və 3 ay hərbi hospitalda müalicə olunmuşdur.

29 yanvar 2010-cu il tarixdə Zaur Rzayev 72 yaşında uzun sürən ağır xəstəlikdən sonra vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Lobya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Azərbaycanda istifadə olunan yalnız atlı, piyada və maş (xırda) lobyalardır. Maş lobyadan yaşıl halda adətən yemək üçün istifadə olunmur. Bunun qurudulmuşundan lobya-plov bişirilir. Eyni zamanda xəmir xörəklərinə yəni, əriştəyə, xingala tökür, tutmac adlanan yemək hazırlayırlar. Bundan başqa soğan suyu deyilən xörəyi də xırda lobyadan bişirirlər. Atlı, piyada və sair lobyalardan həm yaşıl, həm də quru halında istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Paxlalı bitkilər

**Paxlalı bitkilər** (lat. *Fabaceae*) — qida məhsulu. Araşdırmalar dünyanın ən faydalı qida məhsullarının qabıqlı meyvələr və paxlalı bitkilər olduğunu müəyyən edir.

## Görünüşü

Paxlalı bitkilər bunlardan noxud, lobya, mərcimək, soya daha çox istehsalat əhəmiyyətlidir. Paxlalı bitki toxumları xaricdən sərt örtüyə malikdirlər. Paxlalı bitkilərdə zülal 30% və daha çox (tərkibinə görə bu zülallar çox qiymətlidirlər. Çünki əvəzedilməz aminturşulara malikdirlər), karbohidratlar 60% qədər, yağlar 2% qədər, (soya dənlərində isə yağ 2%, karbohidratlar 30 %, zülallar 40%) təşkildir.

Paxlalı bitkilər onunla xarakterizə olunur ki, onların toxumları qabıq içərisində olur. İnsanların yeyə bildiyi əsas paxlalılar; alfalfa (qara yonca), noxud, ağ lobya, qırmızı lobya, qara lobya, mərcimək, lupin, araxis, soya. Dünyada, xüsusən aralıq dənizi bölgəsi mətbəxində paxlalılar həmişə əsas qida olub. Paxlalı bitkiləri bəşəriyyət qədim zamanlardan yetişdirir. Misirlilər daha çox mərciməyə üstünlük veriblər. Bununla belə, lobyanı misirlilər də, yunanlar da, romalılar da lazımınca qiymətləndirməyiblər. Qara və qırmızı lobya yalnız Amerika kəşf olunduqdan sonra Avropaya gətirilib. Soya ilk paxlalı bitkidir ki, bizim eradan əvvəl 2852–2737-ci illərdə yaşamış çin imperatoru Şen Nunqun kitablarına düşüb. Onlarda Çinin 5 müqəddəs bitkisinin adı var: düyü, soya, buğda, yulaf, darı.

## Əhəmiyyəti və mənfi xüsusiyyəti
Paxlalı bitkilər həm artıq çəkidən xilas olmağa, həm də xərçəng xəstəliyinə tutulmaq riskinin sıfıra endirilməsinə kömək edir. Paxlalı bitkilər lifli strukturlarına görə, toxluq hissi yaradır və artıq çəkidən xilas olmağa kömək edir.

Paxlalı bitkilərin mənfi xüsusiyyətləri onların gec bişməsidir. (90–120 dəqiqə) bişmə müddətini azltmaq üçün bəzi dənlərin (noxud, mərcimək) toxum qatı təmizlənir, bu proses bişmə müddətini 2 dəfə azaldır. Buğda ümumi kimyəvi tərkibə və qida dəyəri aşağıdakı cədvəldə öz əksini tapmışdır. Revan

Dünya florasında paxlalı bitkilər — Fabaceae fəsiləsi 600-dən artıq cinsi, 12000-dən artıq növü əhatə edir. Bu növlər əsasən ot, ağac və kollardan ibarət olub, yer kürəsinin hər yerində yayılıb.

Fəsiləyə daxil olan növlərin içərisində qida, dərman əhəmiyyətli, boyaq, aşı, bəzək, nektar təbiətli faydalı bitkilərin geniş spektrinə rast gəlmək olar. Bu faydalı bitkilərdən biri də şirinbiyandır.

Dənli-paxlalı bitkilərin məhsulu zülalla zəngin olduğundan, onlar, ərzaq, yem və texniki məqsədlər üçün becərilir. Soyanın yaşıl kütləsinin bir yem vahidində 217, yem paxlasında 218, lərgədə 201, göy noxudda 175 qr həzm olunan protein olur. Soyanın dənindəki bir yem vahidində 223, lüpində 245, göy noxudda 158, gülüldə 186, lərgədə 210, yem paxlasında 211 qr həzm olunan protein vardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.express.com.az/second.asp?id=12605
Azərbaycan milli futzal çempionatı

**Azərbaycan milli futzal çempionatı** — Azərbaycanın peşəkar futzal klublarının çıxış etdiyi güclülər dəstəsidir.

## Çempionlar
{| class="wikitable sortable"
|-
! Mövsüm 
! Qalib
|-
| 1994|| Neftçi Bakı PFK 
|-
| 1995 || Azadə 
|-
| 1996|| Avtomobilçi 
|-
| 1997/1998|| Avtomobilçi 
|-
| 1998/1999|| Azərneftyanacaq 
|-
| 1999/2000 || Azərneftyanacaq
|-
| 2000/2001 || Turan Air
|-
| 2001/2002 || Turan Air 
|-
| 2002/2003 || Tribut 
|-
| 2003/2004 || Turan Air 
|-
| 2004/2005 || Araz Naxçıvan
|-
| 2005/2006 || Araz Naxçıvan
|-
| 2006/2007 || Araz Naxçıvan
|-
| 2007/2008 || Araz Naxçıvan
|-
| 2008/2009 || Araz Naxçıvan
|-
| 2009/2010 || Araz Naxçıvan 
|-
| 2010/2011 || Araz Naxçıvan
|-
| 2011/2012 || Araz Naxçıvan
|-
|2012/2013 || Araz Naxçıvan
|-
|2013/2014 || Araz Naxçıvan
|-
|2014/2015 || Xəzər Adaları
|-
|2015/2016 || Araz Naxçıvan
|-
|2017/2018 || Araz Naxçıvan
|-

## Həmçinin bax
* Azərbaycan milli futzal kuboku

## Xarici keçidlər
*
Adi gəlincik

**** ya sovsar () —  cinsinə aid heyvan növü.
Gəlincik dələkimilər fəsiləsinin ən kiçik nümayəndəsidir. Gəlincik yırtıcıdır. Bədəninin uzunluğu 21-26 sm, quyruğunun uzunluğu 2-5 sm, çəkisi isə 70-105 qramdır.  Bədəni azca uzunsovdur. Sıx və qısa xəzə malikdir. Tükü yayda sarımtıl-boz, qışda isə boz rəngdə olur. Döş və qarın tükləri ağ rəngdədir. Başı kiçik, üzü nisbətən enlidir.

Azərbaycanın hər yerində bu heyvana təsadüf olunur. Dağətəyi meşəlik və kolluqlarda sayca daha çoxdur. Düzənliklərdə də çox yayılmışdır. Əsasən daşlıq yerlərdə yaşayır.

## Mənbə
Azərbaycan milli futzal kuboku

**Azərbaycan milli futzal kuboku** — Azərbaycanda hər mövsüm futzal üzrə keçirilən yarış.

## Qaliblər

## Həmçinin bax
* Azərbaycan milli futzal çempionatı

## Xarici keçidlər
*
Qarağat

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
  
## Ümumi
25-30 dərəcə şaxtaya və 30-40 dərəcə istiyə dözən, bol və sabit məhsul, tez bar verən qiymətli çoxbudaqlı kol bitkisidir. Qarağat üzüm kimi çoxillik meyvədir. Xəstəlik və ziyanvericilərə qarşı çox dözümlüdür. Əsasən qələm və kök vasitəsi ilə çoxalır. Qarağat mayda çiçəkləyir. Xırda yaşılımtıl çiçəkləri şivlərdə tək saplaqda yerləşir. Meyvəsi iyul-avqustda yetişir. Meyvəsi yumru və ya oval formalıdır. Meyvələrinin rəngi yaşıl, sarı, ağ, qırmızı, tünd qırmızı, qara olur. Dadı şirin, turşməzə, qabığı nazik və incətüklüdür. Çoxlu xırda toxumları vardır. Hazırda qarağatın bir çox mədəni sortları yetişdirilmişdir.

3 növə ayrılır: qara qarağat (ribes nigrum), qırmızı qarağat (ribes rubrum) və ağ qarağat (ribes aureim). Qırmızı qarağatın yayılmış sortlarından Qırmızı Versalski, Qırmızı Hollandiya, Krasnıy krest, Məhsuldar Feya, Zamok Xautona, Qırmızı çutovka və s. göstərmək olar. Ağ qarağatın sortlarından Ağ Bulonski, Ağ versalski, Ağ Hollandiya və Yuterborq misal göstərilə bilər. 150 qram qırmızı qarağatda 40, qara qarağatda isə 79-80 milliqram "C" vitamini var. Qarağat meyvələrinin tərkibində şəkərin miqdarı 16,2-18, ümumi turşunun miqdarı isə 1,8-3 faizdir. Qarağatın tərkibində 13,5% şəkər, 2% üzvi turşu, 1% pektinli maddə, 54 mq% C, 0,25 mq% P, B qrupu vitaminləri və karotin vardır. 0,2-0,7% mineral maddə vardır ki, bunun da əsasını fosfor, mis, dəmir, kalium, natrium, kalsium və maqnezium təşkil edir.

Qırmızı və ağ qarağatın tərkibində orta hesabla 6,7-8,2% şəkər, 2,6-3,8% turşu, 20-45 mq% C vitamini, 0,19-0,26% pektin maddələri, 0,24-2,38% protopektin, 0,41% pentozan, 3,88% sellüloza, 0,11% aşı və boya maddəsi, 0,20-0,91% azotlu maddələr vardır. Azərbaycanda 2 növü yabanı halda bitir. Lənkəran, Şəki, Zaqatala rayonlarının meşəliklərində yayılmışdır. Həmçinin həyətyanı sahələrdə də kifayət qədər əkilib, becərilir.

Qarağat təzə halda yeyilir, mürəbbə, konfityur, kompot, jele, marmelad, konfet və karamel üçün içlik və şərab hazırlamaq üçün sərf edilir. Qış üçün qarağatı qurudur, sirkəyə qoyur və əzib şəkərlə 1:2 nisbətinə qarışdırırlar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tərxun

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Avrasiya və Şimali Amerikada vəhşi təbiətdə geniş yayılmışdır və kulinariya və tibbi məqsədlər üçün becərilir.

## Botaniki təsviri
Çoxillik ədviyyəli bitkilərdəndir. Yerüstü hissəsi kolşəkillidir. Bütün bitki çılpaq, hamar, yaşıldır. Gövdələri düz dayanan, tək və ya bir neçə ədəddir, hündürlüyü 20–150 sm, buğumlu, az budaqlıdır. Yarpaqları bütöv, xətvari-neştərvari və ya xətvaridir, uzunluğu 1,5–8 sm, eni 1–10 mm-ə çatıb, aşağı gövdə yarpaqları 3 hissəlidir. Səbətləri çoxsaylı, şarşəkilli, sallaq, eni 2,5–4 mm, gövdənin və budaqların ucunda salxımlarla yığılmış və süpürgəvari hamaşçiçək əmələ gətirir.

Təzə tərxunda 0,1–0,5%, qurudulmuşunda isə 0,2–0,8% efir yağı vardır.

Tərxun bitkisi soyuğa davamlıdır, qışı yaxşı keçirir, 10–13 °C temperaturda belə normal inkişaf edir. Əkildiyi yerdə 8–10 il və daha çox inkişaf edərək məhsul verir, lakin tərəvəz bitkisi kimi tərxunu 4–5 ildən artıq eyni sahədə saxlamaq məsləhət görülmür. Çünki bundan artıq saxlandıqda məhsuldarlığı aşağı düşür, zəif inkişaf edir.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeronda dənizkənarı yamaclarda, qayalıqların ətəyində bitir. İyuldan-avqusta qədər çiçəkləyir. Meyvələri avqustda yetişir. Tоxum və yeraltı zoğlarla çoxalır. Həmçinin Gəncə və ətraf ərazilərdə yetişdirilir.

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
** 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
** 
* 
** 
** 
** 
** 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağakərim Şərifov (teatrşünas)

**Ağakərim Şərifov** () — teatr tarixçisi, tədqiqatçı, Azərbaycan Teatr Muzeyinin direktoru.

## Həyatı
Ağakərim Şərifov Cəfər Cabbarlı adına Azərbaycan Dövlət Teatr Muzeyinin (1934) yaradıcısı və ilk direktoru olub. O, 1923-cü ildən Teatr Texnikumunda dərs deyib. 1926-cı ildə texnikumun ilk məzunlarının köməyi ilə birinci sərgini açıb. Sərgi Tağıyev teatrının foyesində açılıb və sərginin materialları kimi Sidqi Ruhullanın arxivindən istifadə olunub. Sərgidə Mirzə Cəlil, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Cəfər Cabbarlı, Əziz Şərif iştirak edib. 1927-ci ildə Dövlət Muzeyində Teatr şöbəsi açılıb. 1934-cü ildə isə dövlət teatr muzeyi müstəqil fəaliyyət göstərməyə başlayıb. 1935-ci ildə muzeyə Cəfər Cabbarlının adı verilib. İlk illərdə muzeyin ekspozisiya zalı fəaliyyət göstərib.

Ağakərim Şərifov 1942-ci ilədək muzeyə rəhbərlik edib.

* Tanınmış aktyor Hacıbaba Şərifovun qardaşıdır.

## Həmçinin bax
Leonid Qayday

**Leonid İoviç Qayday** (; ) — sovet kinorejissoru, ssenaristi və aktyoru, SSRİ xalq artisti (1989), İkinci Dünya müharibəsinin iştirakçısı.

## Həyatı
Leonid Qayday 1923-cü ildə Amur vilayətində anadan olmuşdur. Onun atası İov İsidoroviç Qayday (1886–1965) dəmiryolunda çalışmışdır. Leonidgil ailədə üç uşaq idilər; ondan başqa qardaşı Aleksandr və bacısı Avqust da var idi. Leonid Qayday ilk təhsilini İrkutskda yerləşən dəmiryol məktəbində almışdır.

Daha sonra o, İkinci Dünya müharibəsində iştirak edir. Müharibədə yaralanan Leonid orduya yararsız hesab olunur. 1947-ci ildə o, İrkutsk vilayətinin dram teatrının teatr studiyasında təhsil alır, işıqçı və aktyor kimi çalışmağa başlayır.

1949–1955-ci illdərdə rejissorluq fakültəsində təhsilini davam etdirmişdir. Filmlərinin ssenarisini demək olar ki, həmişə Qayday özü yazırdı. Bu filmlərdəki bir çox frazalar xalqın dilində zərb-məsələ çevrilmişdi. Onun "Brilyant əl" kinokomediyası prokatda birinci yer tutmuşdur. 1970-ci illərdə daha çox rus klassiklərinin (İlf, Petrov, Bulqakov, Qoqol) əsərlərini ekranlaşdıran Qayday 1981–1988-ci illərdə "Fitil" kinojurnalı üçün müxtəlif maraqlı süjetlər çəkir.

L. İ. Qayday Nina Qrebeşkova ilə ailə həyatı qurmuşdu.

Leonid İoviç Qayday 19 noyabr 1993-cü ildə Moskvada vəfat etmişdir.

## Filmoqrafiya

## İzlə
Sovet filmləri

## İstinadlar
Xanlar Haqverdiyev

**Xanlar Məmməd oğlu Haqverdiyev** () — müğənni (lirik-dramatik tenor). Azərbaycan SSR (1956) və Türkmənistan SSR (1939) əməkdar artisti.

## Həyatı
Xanlar Məmməd oğlu Haqverdiyev 1906-cı il sentyabr ayının 25-da indiki Ağdam rayonunun Seyidli kəndində, bəy ailəsində anadan olmuşdur.

1928-ci ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının (indiki AMK) Vokal şöbəsinə daxil olmuş, professor H. Speranskidən rus və Avropa musiqisini, Seyid Şuşinskidən isə klassik Azərbaycan muğamlarının incəliklərini öyrənmişdir.

1929-cu ildə Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrına xorda oxumaq üçün qəbul edilmişdir. Ona "Əsli və Kərəm" operasında Sofi rolu, Hüseynqulu Sarabski (Kərəm) kimi sənətkarın tərəf müqabili olmaq tapşırılmışdır.

1932–1933-cü illərdə Türkmənistanda Azərbaycan Dövlət Opera və Dram Teatrı yaradılmışdır. Aşqabad Azərbaycan Teatrının inkişafında bir çox sənətkarlarla yanaşı görkəmli aktyor Rza Əfqanlının, opera müğənnisi Xanlar Haqverdiyevin də rolu olduqca böyük olmuşdur. O, türkmən xalqının rəğbətini qazanmışdır. Məhz bunun nəticəsi olaraq müğənninin əməyi yüksək qiymətləndirilmiş, 1939-cu ildə ona "Türkmənistan SSR-in Əməkdar artisti" fəxri adı verilmişdir.

Xanlar Haqverdiyev 1959-cu ildə Moskvada Azərbaycan incəsənəti və ədəbiyyatı ongünlüyündə iştirak etmiş, "Sevil", "Koroğlu" operalarında çıxış etmişdir.

Teatr incəsənəti sahəsində fəaliyyətinə və zəhmətkeşlər qarşısında mədəni xidmətlərinə görə 1956-cı ildə ona "Azərbaycan SSR Əməkdar artisti" fəxri adı verilmişdir.

Xanlar Haqverdiyev Azərbaycan Teatr Cəmiyyətinin üzvü idi.

Lirik-dramatik tenor səs tembrinə malik olan Xanlar Haqverdiyev Məcnun, İbn Salam ("Leyli və Məcnun" — Ü. Hacıbəyli), Kərəm ("Əsli və Kərəm" — Ü. Hacıbəyli), Şah İsmayıl, Əlyar ("Şah İsmayıl", "Nərgiz" — M. Maqomayev), Qərib ("Aşıq Qərib" — Z. Hacıbəyli), aşıq ("Şahsənəm" — R. Qlier) və s. partiyalar ifa etmişdir.

Musiqili səhnə sənətini inkişaf etdirmək sahəsində göstərdiyi xidmətlərinə görə o, dəfələrlə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət heyətinin, keçmiş Sovet İttifaqı respublikalarının fəxri fərmanları ilə təltif edilmiş, "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalına layiq görülmüşdür.

1962-ci ilin dekabr ayında Xanlar Haqverdiyev təqaüdə çıxsa da, bir neçə il yenidən opera teatrında fəaliyyət göstərmiş, gənc müğənnilərin yetişməsində yaxından kömək etmişdir.

Xanlar Haqverdiyev 1980-ci il dekabr ayının 5-də vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Provitaminlər

**Provitaminlər** (yun. pro — əvvəl, əvəzinə + vitaminlər) — orqanizmdə vitaminlərə çevrilə bilən birləşmələr. Belə ki, bitki hüceyrələrindən ayrılan A provitamini, yaxud karotin, heyvan hüceyrələrində A qrupu vitaminlərinə, erqosterinə və onun törəmələri olan D qrupu vitaminlərinə (kalsiferollara) çevrilir.

## İstinadlar
Preformizm

**Preformizm** — orqanizmlərin cinsiyyət hüceyrələrində rüşeymin inkişafını və ondan əmələ gələn orqanizmin əlamətlərini qabaqcadan müəyyən edən maddi strukturların olması haqqında təlim. 19 əsrin ikinci yarısında mayalanma və hüceyrə bölünməsi (mitozun) proseslərinin, həmçinin inkişaf mexanikasının öyrənilməsi preformizmin mahiyyətinin aydınlaşdırılmasına imkan verdi və orqanizm hissələrinin tamamilə yenidən törənməsi barədəki təlimin əsassız, qeyri-qənaətbəxş olduğunu aydın sübut etdi.

## İstinadlar
Prjevalski atı

**Prjevalski atı** () — atlar fəsiləsini  cinsinə aid otyeyən təkdırnaqlı məməli heyvan. Mərkəzi Asiyada ilk dəfə N. M. Prjevalski (1879) təsvir etmişdir. Kəkilsiz, yalının dik və qısa, quyruğunun və həmçinin başının böyük olması, eləcə də dözümlülüyü ilə ev atlarından fərqlənir. Erkəklərinin bədəninin uzunluğu 2,3 m-dək, süysününün hündürlüyü 1,3 m-dək olur; dişiləri bir qədər kiçikdir. Cunqariya səhralarında yaşayırdı. Avropanın, Amerikanın bir sıra zooparklarında olan atlar əsl atların yeganə vəhşi növüdür. 5—20 fərddən ibarət sürülərlə yaşayırdı. Ev atları ilə cütləşdirildikdə məhsuldar nəsil verir.
## İstinadlar
Karakol

**Karakol** () — Qırğızıstan Respublikasında şəhər. İssıkkul vilayətinin mərkəzi. Avtomobil yolları qovşağı. Yeyinti və yünkül sənayesi var. Tikinti materialları istehsal olunur. 1869-cu ildə salınmışdır.

## İstinadlar
Stereometriya

**Stereometriya** (yun "stereos" — həcmi, "metreo" — ölçürəm) — həndəsənin fəzanı öyrənən bölməsi.

Fəzada əsas fiqurlar nöqtə, düz xətt və müstəvidir.

Planimetriyadan fərqli olaraq stereometriyada düz xətlərin daha bir qarşılıqlı vəziyyəti — çarpaz düz xətlər mövcuddur. Planimetriyada müstəvi üzərində olan fiqurların xassələri öyrənildiyi halda, streometriyada fəza fiqurlarının xassələri öyrənilir. Stereometriyaya aid məsələlər demək olar ki müxtəlif planimetriyanın qanunları mövcud olan müstəvilərə baxılma yolu ilə həll edilir.

## Stereometriyanın aksiomları
* Fəzada müstəvi mövcuddur. Hər bir belə müstəvi üzərində planimetriya aksiomları doğrudur.
* Əgər iki müxtəlif müstəvinin bir ortaq nöqtəsi varsa, onda bu müstəvilər ortaq düz xəttə malikdirlər və onların bütün ortaq nöqtələri bu düz xətt üzərində yerləşir.
* Fəzada ixtiyari iki nöqtə arasındakı məsafə onların yerləşdiyi hər hansı müstəvi üzərində ölçülməsindən asılı olmayaraq eyniir.
* Əgər iki müxtəlif düz xəttin ortaq nöqtəsi varsa, onda bu düz xəttlərdən yalnız və yalnız bir müstəvi keçirmək olar.

## İstinadlar
Azot dövranı

Azot bütün canlıların toxumalarında mövcud olan ən əsas elementlərdən biridir. Atmosferin 78%-ni təşkil etdiyi halda havadakı azot insanlar və heyvanlar tərəfindən birbaşa qəbul edilmir. Azot ehtiyacının təmin edilməsində ən mühüm vəzifəni bakteriyalar həyata keçirir.

Azot dövranı havadakı azot qazı (N2) ilə başlayır. Bəzi bitkilərdə yaşayan bakteriyalar havadakı azotu ammonyaka (NH3) çevirirlər. Başqa növdən olan bakteriyalar isə ammonyakı nitrata (NO3) çevirirlər (havadakı azotun ammonyaka çevrilməsində ildırımlar da mühüm rol oynayır).Sonrakı mərhələdə nitrat yaşıl bitkilər kimi qidasını özü hazırlayan canlılar tərəfindən udulur. Öz qidalarını özləri hazırlaya bilməyən insan və heyvanlar ancaq bu bitkiləri yeyərək azot ehtiyaclarını təmin edirlər.

İnsanlar və heyvanlardakı azotun yenidən təbiətə qayıtması isə bu canlıların tullantıları və ölülərinin bakteriyalar tərəfindən parçalanması nəticəsində həyata keçir. Bakteriyalar bu işi görərkən sadəcə təmizlik etmir, eyni zamanda azotun əsas mənbəyi olan ammonyakı da yenidən üzə çıxarırlar. Ammonyakın bir qismi başqa bakteriyalar tərəfindən karbona çevrilərək yenidən havaya qarışır, digər qismi isə başqa növ bakteriyalar tərəfindən nitrata çevrilir. Bunlardan bitkilər faydalanır və dövran beləcə davam edir.

Diqqət etdikdə bu dövranda sadəcə bakteriyaların olmamasında belə həyatın sonunu gətirəcəyini başa düşmək olur. Çünki bakteriyalar olmadan bitkilər karbon ehtiyaclarını təmin edə bilməyəcək və məhv olacaqlar. Bitkilərin olmadığı bir mühitdə isə, əlbəttə, həyatdan bəhs etmək olmaz.