open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fitoremediasiya

**Fitoremediasiya** – yaşıl bitkilərdən istifadə etməklə axar suları, torpaqları, atmosfer havasını təmizləməyin kompleks metodlarıdır. Bu bioremediasiyanın daha ümumiləşmiş istiqamətlərindən biridir.

## Tarix
Axar suların- suvarılan sahələrin və filtrasiya sahələrinin təmizləməyin ilkin ən sadə metodları  bitkilərdən istifadəyə əsaslanmışdı. İlkin elmi tədqiqatlar 50-ci illərdə İsraildə keçirilmişdir, lakin metodun aktiv inkişafı yalnız XX əsrin 80-ci illərində baş vermişdır.

## Prinsip
Bitki  ətraf mühitə müxtəlif vasitələrlə təsir edir. Bunlardan əsas olanları aşağıdakılardır:
* rizofiltrasiya – köklər bitkilərin həyat fəaliyyəti üçün lazım olan suyu və kimyəvi elementləri sorur;
* fitoekstraksiya – bitkilərin orqanizmində təhlükəli çirkabların (məsələn, ağır metalların) yığılması;
* fitovolatilizasiya – bitki yarpaqları ilə suyun və uçucu kimyəvi elementlərin buxarlanması;
* fitotransformasiya:
* fitostabillilik -  kimyəvi birləşmələrin az hərəkətli və aktiv formaya keçirilməsi (çirkabların yayılma riskini azaldır);
* fitodeqradasiya – çirkabların orqanik hissəsinin bitkilərlə və simbiotik mikroorqanizmlərlə  deqradasiyası;
* fitostimulyasiya – təmizləmə prosesində iştirak edən simbiotik mikroorqanizmlərin inkişafının stimulyasiyası.
Çirkabların deqratasiyasında  mikroorqanizmlər əsas rol oynayır. Bitki  bir növ biofiltrdir və onlar üçün yaşayış mühiti yaradır (süxuru oksigenlə və  yumşaldıcı ilə təmin etmə). Bu proses sayəsində təmizlənmə qeyri vegetasiya dövründə də baş verir (yay fəslindən başqa), hərçənd onun intensivliyi müəyyən qədər aşağı düşür.
## Istifadə edilən bitki növləri
Fitoremediasiya üçün su bitkilərinin geniş spektri istifadə edilə bilər (hidrobotanik təmizlənmə), məsələn:
* qamış (Phragmiittes communiis)
* söyüd (Salix cinerea, Salix peuntandra)
* ryaska (Lemma sp.)
Hazırkı dövrdə hiperakkumulyatorların fəal tədqiqatları aparılır (məsələn, su qiasinti Eichhorniya crassipes artıq fitoremediasiyada tətbiq olunur), həmçinin bitkilərin qenetik modifikasiyasının imkanları da( üzvi maddələrin  məs.metilcivə və partlayıcı maddələrin deqradasiyasına cavabdeh olan bitkilərin bakterial genlərlə transformasiyası) tədqiq olunur
## Üstünlükləri
* In situ remediasiyasının aparılması imkanı;
* ənənəvi təmizləyici qurğularla müqayisədə aparılan işlərin nisbətən aşağı dəyəri;
* ətraf mühit üçün təhlükəsizlik;
* bitkilərin yaşıl kütləsindən qiymətli maddələrin (Ni, Au, Cu ) ekstraksiyasının nəzəri imkanı;
* təmizlik prosesinin monitorinq  olunma  imkanı;
* təmizliyin keyfiyyəti ənənəvi metodlardan geri qalmır, xüsusilə də axar suların kiçik həcmində (məsələn, kəndlərdə)
 
## İstinadlar
* M.D.S University, biotexnologiya fəkultəsinin elmi işçi, Priyanka Vyas; Aymer, Hindistan 
* Duckweed (ryaska)  istifadə təcrübəsi
Şimali Sakit okean cərəyanı

**Şimali Sakit okean cərəyanı (bəzən Şimali Sakit okean dreyfi olaraq adlandırılır)** —  Sakit okeanda 30-50° şm. enlikləri arasında qərbdən şərqə doğru yavaş axan isti okean cərəyanıdır.

## Xüsusiyyətləri
Şimali Sakit okean cərəyanı Sakit okeanın subarktik hissəsinin cənubu və subtropik hissəsinin şimal hissələri arasında formalaşır. Cərəyan Yaponiyanın sahillərindən şimala doğru davam edən Kurosio cərəyanının toqquşması və Sakit okeanın şimal-qərbində cənuba axan soyuq subarktik Oyaşio cərəyanından yaranır. Sakit okeanın şimal-şərqində Britaniya Kolumbiyasının cənubunda cənuba doğru axan Kaliforniya cərəyanı və şimala axan Alyaska cərəyanlarına bölünür.   

## Həmçinin bax
* Sakit okean
* Kamçatka cərəyanı
* Şərqi Avstraliya cərəyanı

## Xarici keçid
* Okean suyunun hərəkəti

## Ədəbiyyat
* The Great Soviet Encyclopedia, 3rd Edition (1970-1979)
* H. Freeland, What Proportion of the North Pacific Current Finds its Way into the Gulf of Alaska? Atmosphere-Ocean, November 2010 pp.321-330
Sulfolaşma reaksiyası

**Sulfolaşma reaksiyası** – üzvi birləşmələrin molekuluna sulfoqrupun daxil etmə prosesinə deyilir.

## Aromatik karbohidrogenlərin sulfolaşması
Aromatik karbohidrogenlərin sulfolaşması reaksiyasında əsasən sulfat turşusu, oleum və SO3 – dən istifadə olunur. Sulfat turşusu ilə sulfolaşma prosesi dönən prosesdir:
* ArH + H2SO4 → ArSO2OH + H2O
Aromatik karbohidrogenlərin sulfolaşması aromatik nüvədə tipik elektrofil əvəzetmə reaksiyasına aiddir. Reaksiya həm buxar, həm də maye fazada həyata keçirilir (həlledicilər: SO2, ССl4 və s.). Reaksiya ilkin turşuda olan və sulfolaşma reaksiyası zamanı alınan su ilə tormozlanır.
Güman edilir ki, aromatik nüvəyə birbaşa təsir edən agent SO2OH+ ionudur.
* 2H2SO4 ←→HSO4- + H3SO4+←→HSO4- + SO2OH + H2O
Sulfat turşusunun iştirakı ilə aparılan sulfolaşma prosesində əlavə məhsulların miqdarı çox az olur və əsasən də onun oksidləşdirici təsiri ilə müəyyən olunur.

## Aromatik birləşmələrin oleumla reaksiyası
Aromatik birləşmələrin oleumla reaksiyası iki mərhələdə baş verir.
Birinci mərhələ artıq olan sulfat anhidridinin çevrilməsi baş verir.
* ArH+ H2SO4+SO3 ←→ ArSO2OH+H2SO4
Bu reaksiya dönməyən və yüksək ekzotermikdir. Onun istilik effekti oleumun qatılığından asılıdır və 20% –li oleum üçün 180 kCoul/mol təşkil edir.
İkinci sulfolaşma mərhələsində sulfat turşusu iştirak edir.
Sərbəst sulfat anhidridi ilə sulfolaşma dönməyən prosesdir və üzvi sintezin ən ekzotermiki reaksiyalarından hesab olunur
* ArH + SO3←→ ArSO2OH
Aromatik karbohidrogenlərin oleumla sulfolaşma mərhələsi və onların sərbəst SO3 ilə reaksiyasının birinci mərhələsi karbohidrogenə SO3 – ün təsiri ilə aralıq p — və σ- komplekslərinin əmələ gəlməsi ilə baş verir.
Reaksiya ArH və SO3 – ə görə birinci dərəcəli olub ani halda baş verir. Oleum və SO3 iştirakı ilə sulfolaşma prosesində sulfat turşusu iştirakı ilə sulfolaşma prosesindən fərqli
olaraq çoxlu sayda yan reaksiyalar da baş verir. Bu agentlərin yüksək aktivliyi aromatik nüvəyə ikinci sulfoqrupun aşağıda göstərilən tipik sxem üzrə daxil olmasına imkan verir:

* C6H6 + SO3→C6H5SO2OH→m-C6H4(SO2OH)2	

Oleum və SO3–iştirakı ilə sulfolaşma prosesində bir qədər də sulfonlar alınır:

* 2ArH + 2SO3 ←→ ArSO2Ar+ H2SO4
Belə reaksiya benzolun sulfolaşması zamanı xüsusilə nəzərə çarpır, lakin alkilbenzollarla reaksiya zamanı bu reaksiya cüzi dərəcədə baş verir. Digər yan reaksiya sulfoturşu anhidridinin əmələ gəlməsi ilə gedir və onun çıxımı da SO3–ün artıqlığında artır.

## Mənbə
* Şaxpələngöva. B. Ş., Səlimova. N. Ə. Əsas üzvi və neft — kimyaı sintezinin texnologiyası. Baki, 2013, s 280–284
* Шехтер.Ю. Н.,Крейн. С.Э.,Тетерина.Л. Н. Маслорастворимые поверхностно- активные вещества. Москва, Химия, 1978, 304 с.

## İstinad
İnsan hüquqları heykəli

**İnsan Hüquqları heykəli** () və ya **İnsan Hüquqları abidəsi** () — Türkiyənin paytaxtı olan Ankara şəhərində yerləşən heykəl.

## Haqqında
Heykəl 1990-cı ildə heykəltaraş Mətin Yurdanur tərəfindən bürüncdən hazırlanmışdır. Heykəl, Ümumdünya insan hüquqları bəyannaməsini oxuyan bir qadını təsvir edir. Heykəl sonuncu dəfə 2010-cu ildə yenilənmişdir. 2017-ci ildə heykəl hökumət tərəfindən mitinqlərin qarşısını almaq üçün barrikadaya alınmışdır.

## Həmçinin bax
* Akdəniz heykəli

## İstinadlar
Lizyö

**Lizyö** ( ) — Fransanın şimal-qərbində yerləşir. Normandiya regionunun Kalvados departamentinə daxildir. Əyalətin o cümlədən də kantonun mərkəzidir. Lizyö Oj torpağının əsas tarixi şəhərlərindən biri sayılır. Əhalisi 20881 nəfərdir (2014).

## Tarixi
Keçmiş dövrlərdə Lizyö qədim Hall qəbiləsinin paytaxtı olmuşdur. Bu haqda Sezar öz yazılarında qeyd edir (Hall döyüşləri). Şəhər indiki Lizyö şəhərindən 3 km cənub-qərbdə yerləşirdi. Ərazisi isə 200 hektar idi. Orta əsrlərdə Lizyö əsas müharibə mərkəzlərindən olmuşdur.
Lizyöyə sonradan maraq XX əsrdə Tereza tərəfindən olmuşdur. O burada monarx olmuş, çoxlu binalar tikdirmişdir

## Görməli yerləri
* Müqəddəs Terezanın bazilikası
* XVIII əsrə aid Ot Duane divarları
* Müqəddəs İakova kilsəsi

## İqtisadiyyatı
Əhalisi əsasən aşağıdakı sahələrdə işləyir:
* Kənd təsərrüfatı — 0,3 %
* Sənaye — 12,1 %
* Tikinti — 4,3 %
* Ticarət və nəqliyyat — 47,1 %
* Dövlət xidməti — 36,1 %

## Qaleriya
* Национальный институт статистики
* [Результаты муниципальных выборов 2014 года](http://www.interieur.gouv.fr/Elections/Les-resultats/Municipales/elecresult__MN2014/(path)/MN2014/014/014366.html)

## İstinad
* Национальный институт статистики
* [Результаты муниципальных выборов 2014 года](http://www.interieur.gouv.fr/Elections/Les-resultats/Municipales/elecresult__MN2014/(path)/MN2014/014/014366.html)
Folkston

**Folkston** – Böyük Britaniyanın əsas liman şəhərlərindən biridir. İngilis dilində adı Kentdir. Şepuey rayonun mərkəzi hissəsidir.

## Coğrafiyası
Duvrdan 11 km cənub-qərbdə yerləşir. və Kale şəhərləri ilə sıx əlaqələri var.

## Tarixi
1971-ci ildə "Britaniyanın döyüş muzeyi" açıldı.
1933-cü ildə ölkə dünya ölkəri arasında şahmat üzrə 5-ci yeri tutdu.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Kent Battle of Britain Museum — официальный сайт (англ.)
#  Olimpbase: Chess Olympiad 1933 (англ.)

## Xarici keçidlər
Meydston

**Meydston və ya Meydstoun** — Böyük Britaniyada şəhər.

## İqtisadiyyatı
Kent qraflığının əsas sənaye və ticarət mərkəzidir

## Əhalisi
Əhalisi 2001-ci ilin məlumatına əsasn 113 min nəfərdir.

## Coğrafiyası
Şəhər Miduey çayı sahilində yerləşir. London və Duvr şəhərləri arasındadır.

## Görkəmli şəxsiyyəti
* Morfill, Uilyam Riçard (1834—1909) — ingilis Oksford universitetinin professoru

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Citypopulation.de
Merəç (Baymak)

**Merəç** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Baymak rayonunda yerləşən kənd. Kənd Merəç kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
* rayon mərkəzindən (Baymak): 12&nbsp;km,
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Sibay stansiyası): 57&nbsp;km.
Tanalık çayının sahilində yerləşir.
## Əhali

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Официальный сайт Баймакского района Башкортостана 
* Историческая справка по указанному населенному пункту на сайте Историко-краеведческого портала Ургаза.ру
Vankuver bayrağı

**Vankuver bayrağı** (, ) – Kanadanın Britaniya Kolumbiyası əyalətinin Vankuver şəhərinin bayrağı. Robert Uatt tərəfindən dizayn edilmiş bayraq, 17 may 1983 tarixində şəhər şurası tərəfindən qəbul edilmişdir.

Bayraqda şəhərin gerbi ilə qızıl qalxanla örtülü olan şevrondan ibarətdir. Şəhərin gerbi kəsişən balta və freskalı bir tacdan ibarətdir. Ağ və mavi dalğalar, Sakit okeanı və şəhərin ətrafındakı çayları simvolizə edir.

## Xarici keçidlər
* 
* Vankuver şəhərinin simvolları
* 

## Həmçinin bax
* Toronto bayrağı
Turizm sənayеsi müəssisələri

**Turizm sənayesi müəssisələri**— turistlərə xidmətlə məşğul olan, amma turizmə birbaşa aidiyyəti olmayan və iqtisadiyyatın başqa sahələrinə şamil edilən firmalardır.

## Turkorporasiyalar
Turist korporasiyaları bir qayda olaraq müxtəlif istiqamətli çoxlu sayda turist firmalarını özündə birləşdirir. Korporasiyalar, firmaların ümumi fəaliyyətdə işgüzar iştirakı şərti ilə, könüllülük əsasında xırda turist firmalarının — turoperatorların və turagentlərin birləşdirilməsi yolu ilə yaradılır. Korporasiyalar turist xidməti göstərməkdən əlavə, öz fəaliyyətlərini əsasən turizmlə əlaqəli sahələr istiqamətində də genişləndirirlər: onlar nəqliyyat müəssisələrinin, mağazalar şəbəkəsinin və ictimai-iaşə təşkilatlarının, turist ləvazimatı istehsal edən müəssisələrin, bankların, sığorta cəmiyyətlərinin və s. sahiblərinə çevrilirlər.

## Mehmanxana kompleksləri
Yerləşdirmə və turistlərə xidmət üzrə iri mərkəzlərdir. Yerləşdirmə xidməti ilə yanaşı təklif edilən xidmətlər əsasən, qidalanmanın, mehmanxanada yaşayanlar üçün nəqliyyat biletlərinin alınması və əyləncə proqramlarının təşkili, taksi sifarişi və avtonəqliyyatın kirayə edilməsi, simpozium və toplantılar keçirilməsi üçün yer (zal) ayrılması, ticarət, mədəni-sağlamlıq və əyləncə xidmətlərindən və s. ibarətdir. Mehmanxana biznesində iflasa uğramamaq üçün yollar axtarmaq məcburiyyəti qarşısında qalan, pərakəndə halda fəaliyyət göstərən mehmanxanalar birləşirlər. Belə birliklərin yaradılması aşağıdakı şərtlər əsasında həyata keçirilir:

* Hər bir iştirakçının maliyyə müstəqilliyinin saxlanılması şərti ilə "könüllü mehmanxana şəbəkəsi" kimi yaradılan birliklər şəklində.
* Nisbətən xırda firmaların iri firmalar tərəfindən ilhaq edilməsi (udulması) yolu ilə. Təbii ki, bu zaman kiçik firmalar öz maliyyə və hüquqi müstəqilliklərinin bir hissəsini itirirlər.
* Hər hansı bir firma tərəfindən vahid layihəyə əsasən çoxlu sayda mehmanxana komplekslərinin inşa edilməsi yolu ilə.
* Birliyin son iki növü çox vaxt "mehmanxana şəbəkəsi" adlanır.
Miduey çayı

**Miduey çayı** — İngiltərə çayıdır. Kent və Şərqi Susseks qraflığının ərazisindən keçir. Şirness şəhəri yaxınlığında Temza çayına tökülür. Hövzəsinin sahəsi 2409&nbsp;km² (930 mil²).

## Coğrafiyası
 Çayın suyundan 1746-cı ildən istifadə edilməyə başlanılmışdır. Çay kənarında taxılçılıq, meyvəçiliyik və yem bitkiləri əkilir. Çayın suyundan səmərəli istifadə edilməsi üçün kanallar çəkilir. 1746-cı ildə bu kanal Tonbricə kimi, 1828-ci ildə isə Li kəndinə qədər çatır.

## Tarixi
Çayın ətrafında aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı burada daş, tunc və dəmir dövrünə aid əşyalar aşkar edilmişdir.
İkinci Dünya müharibəsi dövründə burada Miduey döyüşü olmuşdur. Bu döyüş romalılarla britaniyalar arasında olmuşdur.

## Qaleriya

## Həmçinin bax
* Temza
* İngiltərə

## Ədəbiyyat
* Brokqauza və Efrona ensiklopedisiyası: 86 tom — СПб.: 1890–1907.
Somali cərəyanı

**Somali cərəyanı** — Hind Okeanın qərbində Somali və Oman sahillərində hərəkət edən və Atlantik okeanındakı Qolfstrim cərəyanına bənzəyən soyuq okean cərəyanıdır.

## Xarakteristikası
Somali cərəyanına mussonlar tərəfindən çox təsir göstərilir və okeanın qərb sərhəddində baş verən yeganə böyük yüksəliş sistemidir. Axım tərəfindən yüksəldilən su başqa bir yüksəlmə sistemi ilə birləşir və okeanda ən məhsuldar ekosistemlərdən birini yaradır.

Somali cərəyanı cənub-qərb musson və şimal-şərq mussonları təsirlənən mövsümi dəyişikliklər ilə xarakterizə olunur. İyun-sentyabr aylarında isti cənub-qərb mussonları sahil sularını şimal-şərqə doğru hərəkət etdirərək, sahil sularını yüksəldir. Yüksəlmiş su Ekman nəqliyyatı ilə dənizdən keçirilir və açıq dənizdəki yuxarıya doğru səthə gətirilən su ilə birləşir. Dar aşağı səviyyəli olan Findlater atmosfer hava axını, həmçinin, cənub-qərbi musson dövründə inkişaf edir və Somali ve Oman sahillərinə paralel olaraq Hind okeanı boyunca diaqonal zərbələrə səbəb olur. Nəticədə, küləyin sağında Ekman nəqliyyatı yaradılır. Hava axınının mərkəzində su nəqli maksimaldır, sağa və sola doğru azalır. Hava axınının solunda mərkəzə doğru axına nəzərən daha az su hərəkəti var, üst qatda divergensiya yaranır və yüksəliş hadisəsinə baş verir. Bu sahil yüksəlişi ilə açıq okean yüksəlişinin birləşməsi böyük bir yüksəlişə səbəb olur. Dekabrdan fevral ayına qədər baş verən şimal-şərq mussonu, Somali cərəyanının tərsinə çevrilməsinə səbəb olaraq sahil sularını cənub-qərb istiqamətində hərəkət etdirir. Soyuq hava səth suyunun soyumasına səbəb olur və dərin qarışdırma meydana gətirir, səthə zəngin qida maddələrini gətirir.

## Həmçinin bax
* Hind okeanı
* Dəniz cərəyanları
* Somali

## İstinadlar
Abjitçay

**Abjitçay** — Azərbaycan Respublikasının Balakən rayonu ərazisində çay.

## Toponimikası
Abjitçay Qanıxçayın qoludur. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, çayın adı İran mənşəli ab (su, çay) və jət (qatran) sözlərindən ibarət olub "qatranlı çay" mənasındadır. Qədim türk yazılı abidələrində xristianların xeyir-dua mərasimi "abijik/abişik" adlanır. Ehtimal olunur ki, abjit sözü rayonun ərazisində tarixi məlum olmayan qədim məbəd və ibadətgahla bağlıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://haqqinda.az/Tariximiz
Xeyir Ola (veriliş, 2008)

## Məzmun
Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti Aygün Kazımovanın aparıcılığı ilə ATVdə həftəiçi 5 gün yayımlanan əyləncəli musiqili verilişdir. Aygün Kazımovailə birlikdə Samir Piriyev, Elvin Abdullayev, Azər Axşamda aparıcılıq etmişdir.

## Xeyir Ola (1-ci sezon)
Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti Aygün Kazımovanın aparıcılığı ilə ATVdə həftəiçi 5 gün yayımlanan əyləncəli musiqili verilişdir. Aygün Kazımovailə birlikdə Samir Piriyev, Elvin Abdullayev, Azər Axşamda aparıcılıq etmişdir. Veriliş 1-ci sezonda 209 dəfə canlı yayımda olmuşdur. Aygün Kazımova verilişdə 627 qonaq qəbul etmişdir. Aygün Kazımova bu sezonda 218 mahnı ifa etmişdir. Onlardan 11-i yeni mahnı idi. Bu sezonda ən gərgin anlardan biri Sərxan Kərəmoğlunun Flora Kərimovaya qarşı etdiyi hörmətsizliyə dözməyərək onu efirdən qovmuşdur.

## İstinadlar
Avisennit

**Avisennit** — mineral, Ti2O3

## Haqqında
Avisennit - Habitus. Kubik. Ayrılması qeyri-mükəmməl. Rəngi qonuru və bozumtul-qara. Parıltısı güclü, metalabənzər. Sərtliyi 3-5. Xüsusi çəkisi 10,36. Fe - karbonat damarlarının oksidləşmə zonasında tapılır.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.

## İstinadlar
Bilal Əhməd

**Bilal Əhməd** (tam adı: *Bilal Mahmud oğlu Əhməd*; ) — Türk İşçi Teatrı və Azərbaycan Dövlət Dram Teatrının ilk baş rejissoru və direktoru, Əməkdar artist, dramaturq, yazıçı, tərcüməçi, teatr və kino xadimi, aktyor.

## Həyatı
Bilal Əhməd 1884-cü ildə Bakının Pirşağı kəndində dünyaya gəlib. Atası Kərbəlayı Mahmud öz dövrünün məşhur həkimi olub. Anası Çeşmi xanım isə adlı-sanlı "*Məmməd Səfi*" nəslindən idi. İlk təhsilini mollaxanada alan Bilal Əhməd ərəb-fars dillərini mükəmməl öyrənir. Daha sonra o, Bakı gimnaziyasına qəbul olur və 1907-ci ildə gimnaziyanı fərqlənmə ilə bitirir. Gimnaziyada oxuduğu illərdə rus və alman dillərini öyrənir. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Bilal Əhməd Azərbaycan hökuməti tərəfindən Leninqrad (Sankt-Peterburq) İncəsənət İnstitutuna oxumağa göndərilir.

Repressiya qurbanı olan Bilal Əhməd 1937-ci ildə həbs olunur. Heç bir günahı olmadığı üçün doqquz aydan sonra onu həbsxanadan buraxırlar. Həbsxanadan çıxdıqdan sonra sənətdən uzaqlaşır və başqa işdə işləməyə başlayır. Lakin NKVD tərəfindən daimi nəzarətdə olan Bilal Əhməd, işlədiyi yerdə ermənilər tərəfindən boynuna şər atılaraq yenidən həbs olunur. On il həbs cəzasına məhkum olunan Bilal Əhməd 1944-cü ildə Gəncə həbsxanasında ciyər xəstəliyindən vəfat edir.

## Ailəsi
O, Leninqradda Mariya Vasilyevna adlı ziyalı bir xanımla ailə həyatı qurur. Bu izdivacdan bir qız övladı olur. Qızı Gülxanım Cənubi Osetiyada, Sxinvalidə yaşayıb. Uzun müddət orada məktəb direktoru işləyib.

## Fəaliyyəti
Ailədə səkkiz uşaq olan Bilal gimnaziyada oxuduğu illərdə imkansızlıqdan işləməyə məcbur olur və Orucov qardaşlarının mətbəəsində işə başlayır. Mürrəttib ixtisasına yiyələnir. O vaxt Süleyman Məlikov, Qulam Məmmədli, Hacıməmməd Qafqazlı, Ağabəy Mahmudov və b. Bilal Əhmədlə birlikdə "*Kaspi*" mətbəəsində işləmişlər. Hüsxətti gözəl olan Bilal Əhməd dram əsərlərinin üzünü köçürür. suflyorluq və artislik edir. Sankt-Peterburqda institutu bitirdikdən sonra 1924-cü ildə Bakıya qayıdan Bilal Əhməd Türk İşçi Teatrına işə girir. Bilal Əhməd bu teatrda əvvəlcə artist, sonra ədəbi hissə müdiri, ən nəhayət, teatrın direktoru vəzifəsinə qədər yüksəlir. 1933-cü ildə Türk İşçi Teatrı xüsusi qərar ilə Gəncəyə köçürülür. Lakin Bilal Əhmədi bacarıqlı bir teatr təşkilatçısı kimi Şəkiyə - Dram Teatrını yaratmağa göndərirlər. 1933-cü ildə yenidən Bakıya qayıdan Bilal Əhməd Azərbaycan Dram Teatrına baş rejissor və direktor təyin edilir.

O, həm də tərcüməçi kimi fəaliyyət göstərib. Qoqolun, Çexovun, Qriboyedovun və b. əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə edib. 1925-ci ildə Abbas Mirzə Şərifzadənin rejissorluğu ilə çəkilmiş "*Bismillah*" filmində Bilal Əhməd aparıcı rollardan biri olan Əhməd rolunda çəkilib. Bilal Əhməd Azərbaycan kinosunun yaradıcılarından biri olub. Teatrda və kinoda xidmətləri nəzərə alınaraq Bilal Əhməd o dövr üçün yüksək ad sayılan *Əmək qəhrəmanı* (indiki *[[Əməkdar artist]]*) adına layiq görülmüşdür. Bilal Əhmədin ədəbi irsi Azərbaycan Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət arxivində mühafizə olunur.

## Həmçinin bax
* Vüqar Əhməd
* Almaxanım Əhmədli

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bilal Əhməd (Əhməd Bilal)-130 illiyi "Space" radiosu
Tomas Deniad

**Tomas Deniad** (,  31 avqust 1971, Nant, Fransa) — Hücumçu mövqeyində oynamış olan keçmiş Fransa futbolçusu.

## Xarici keçidlər
* 
* '''Tomas Deniad''' Footballdatabase.eu-da
Özünü Tanıt (veriliş, 2015)

## Məzmun
"Ozünü Tanıt" teleşousu, Böyük Britaniyada populyar "Got Talent" telelayihəsinin rəsmi şəkildə alınmış Azərbaycan versiyasıdır.

Bu layihə 2005-ci ildə yaranıb və bu verilişdə, yaşından asılı olmayaraq bütün iştirakçılar oz unikal bacarıqlarını nümayiş etdirə bilər- muğənnilik, rəqs, akrobatik hərəkətlər, döyüş növləri və s. Qeyd edək ki, bu layihə Rusiyada "Minuta Slavı", Turkiyədə isə "Yetenek Sizsiniz" adı ilə yayımlanır. 2014-cü ilin hesabatına görə, 58 ölkə bu layihənin lisenziyasını əldə edib. Azerbaycanda isə bu şounun rəsmi lisenziyası Kaspi Global MMC şirkəti terəfindən əldə edilib. Bu layihə, Ginnesin rekordlar kitabına da ən məşhur veriliş kimi düşüb. "Özünü Tanıt" ATVdə Şamxal Həsənlinin prodüserliyi ilə dünyaca məşhur "Got Talent" verlişinin Azərbaycan versiyasıdır. Münsiflər heyətinə Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti Aygün Kazımova, Azərbaycan Respublikasının Xalq artistii Murad Dadaşov və reper ABD Malik daxildir.

## Birinci Sezon (2015)
Birinci sezonun qalibi Elxan L Mefisto ləqəbi ilə tanınan illüziyaçı Elxan Məmmədovdur.

Elkhan L Mefisto 1-ci çıxışı

Elkhan L Mefisto zəng

Elkhan L Mefisto 2-ci çıxışı — Final

## Həmçinin Bax
* Rəsmi Facebook Səhifəsi
* Rəsmi Saytı 
* Rəsmi Youtube Kanalı

## İstinadlar
Aykinit

**Aykinit ** — mineral, PbCuBiS3

## Haqqında
Aykinit — Rombik. Kristalları uzun sütunvaridan iynəvariyədək. Aqreqat dənəvar və druzlar. Boz rəngli. Cizgisi bozumtul-qara, parlaqdır. Parıltısı metallik. Sərtliyi 2–2,5. Xüsusi çəkisi 7,1. Mənşəyi Pb, Zn, Au, W, U hidrotermal yataqlarında, vollastonitli skarnlarda.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.

## İstinadlar
Çərmədağar

**Çərmədağar** -  Azərbaycan Respublikasının Abşeron rayonu ərazisində dağ.

## Toponimikası
Çərmədağar Abşeron rayonu ərazisində dağ.
Qanlıgölün cənub qərbindədir. Hündürlüyü 1379 m. Çərmə (toponimik termin kimi "duman zolağı") və dağar
(dahar sözünün yerli tələffüz forması olub, "daşlıq"; "alçaq, yastı dağ"
deməkdir) komponentlərindən düzəlmiş bu oronim "dumanlı dağ" mənasındadır.
## Həmçinin bax
* Abşeron rayonu
## Xarici keçid
http://www.gsaz.az
## İstinadlar
Daniel Rolland

**Daniel Rolland** (11 noyabr 1944, Noyer, Fransa) — Hücumçu mövqeyində oynamış olan keçmiş Fransa futbolçusu, baş məşqçisi.

## İstinadlar
2-ci Mokas (Baymak)

**2-ci Mokas** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Baymak rayonunda yerləşən kənd. Kənd Mukas kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Baymak): 49&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (1-ci Türkmən): 16&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Sibay stansiyası): 8&nbsp;km.
## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (100%) üstünlük təşkil edir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
   
* 
* Официальный сайт Баймакского района Башкортостана 
* Историческая справка по указанному населенному пункту на сайте Историко-краеведческого портала Ургаза.ру
Talıb Tale

**Talıb Tale** (*Talıb Ələsgər oğlu Ələsgərov*; ) — Azərbaycan müğənnisi, ifaçı, söz yazarı, bəstəkar və rejissor.

## Həyatı
Talıb Tale 1981-ci il 16 fevralda Göyçə mahalının Ağkilsə kəndində, Aşıq Ələsgərin ocağında dünyaya göz açıb. Ailədə dörd uşaqdırlar. Talıb ailənin 3-cü övladıdır.

Azərbaycanlıların Ermənistandan köçürülməsi nəticəsində 1988-ci ildə doğulduğu kənddən ailəsi ilə birlikdə Göygöl rayonuna köçmüşdür.

### Təhsili
Göygöl rayonundakı Səməd Vurğun adına 3 nömrəli orta məktəbə daxil olmuş və əla qiymətlərlə orta məktəbi bitirmişdir. Ali təhsilini isə Bakı Dövlət Universitetinin Sosial elmlər və psixologiya fakültəsində almışdır.

1997-1998-ci illərdə Gəncə şəhərindəki "Araz" hazırlıq kursunu bitirmişdir.

## Musiqiçilik fəaliyyəti
Talıb Tale sazda ifa etməyi bacarır. Aşıq Ələsgərin "Tellərin" şeirinə yeni aranjımanda musiqi bəstələyib və ifa edib. Talıbın oxuduğu bəzi mahnıların söz və musiqiləri özünə aiddir.

## Təltif və mükafatları
1998-ci ildə "Yeniyetmələr arasında keçirilən kinqboksinq üzrə respublika çempionatı"nda birinci yerə layiq görülmüşdür.

2017-ci ilin oktyabr ayında keçirilən "Maşın" realiti-şousunun 15-ci "sürəti"ndə qalib olmuşdur.

## Ailəsi
Talıb Tale evlidir. 

İslam Ələsgərin nəvəsi, Aşıq Talıbın nəticəsi, Aşıq Ələsgərin kötücəsidir.

## İstinadlar
Kurosio cərəyanı

**Kurosio cərəyanı** — Sakit okeanın şimal-qərb hissəsində şimala doğru axan isti okean cərəyanıdır. Cərəyan Atlantik okeanda Qolfstrim cərəyanı ilə oxşardır və Sakit okeanın şimal axınının bir hissəsidir. Qolfstrim kimi güclü bir qərb sərhəd axımıdır.

## Fiziki xüsusiyyətləri
Kurosio cərəyanı Luson adası, Filippin adaları və Tayvanın şərq sahillərindən başlayır və Şimali Sakit okean cərəyanının şərqə doğru birləşdiyi Yaponiyanı keçib, şimal-şərqə doğru axır. Cərəyan Qolfstrim cərəyanının analoqudur və isti, tropik suyu şimala doğru qütb bölgəsinə daşıyır. Cərəyan bəzən *Qara axım* kimi tanınır — kurosionun ingilis dili tərcüməsidir və suyunun dərin mavisinin bir mənbəyidir — və həmçinin, "Yaponiya cərəyanı" (日本 海流 *Nihon Kairyū*) kimi də tanınır.

Yaponiyanın cənubundakı Kurosio yolu hər günü bildirilməkdədir. Cərəyanın həmsərhədləri şimalda Şimali Sakit okean cərəyanı, şərqdə Kaliforniya cərəyanı və cənubda Şimali Passat cərəyanıdır. Kurosio cərəyanının isti suları dünyanın ən şimal mərcan rifi olan Yaponiyanın mərcan riflərini qoruyur. Yapon dənizinə daxil olan qolu Tsuşima cərəyanı (対 馬海 流 *Tsushima Kairyū*) adlanır.

## Həmçinin bax
* Kamçatka cərəyanı
* Şimali Sakit okean cərəyanı
* Yaponiya

## Xarici keçidlər
* Asiya
* Okean suyunun hərəkəti

## İstinadlar
Tomas Bradvardin

**Tomas Bradvardin** (; 1300 – 1349) — İngilis riyaziyyatçısı və ilahiyyatçısıdır; ən böyük maraq doğuran "Nəzəri həndəsə" əsərində o, ulduzşəkilli çoxbucaqlılar, izoperimetriya məsələlərinə baxmışdır; ilk dəfə riyazi mənada "irrasional" terminini işlətmişdir.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Oyaşio cərəyanı

**Oyaşio cərəyanı**— Oxot və ya Kuril cərəyanı kimi tanınan Oyashio (親 潮, "Parental Tide"), Sakit okeanın şimal hissəsinin qərbində cənuba axan və saat əqrəbinin əksinə fırlanan soyuq okean cərəyanıdır.

## Xüsusiyyətləri
Oyaşio cərəyanının suları Şimal Buzlu okeanında meydana gəlir və Berinq boğazından cənuba doğru Berinq dənizinə keçərək, Şimal Buzlu okeanın soyuq sularını Sakit okeana və Oxot dənizinə daşıyır. Yaponiyanın şərq sahillərində Kurosio cərəyanı ilə toqquşur və Şimali Sakit okean dreyfini yaradır. Qida maddələri ilə zəngin olan Oyaşio cərəyanı dəniz canlılarını bəsləyən, bəsləyən ana rolu ilə məcazi olaraq adlandırılmışdır.

Cərəyanın Rusiyanın Uzaq Şərq ərazilərinin, xüsusilə Kamçatka və Çukotun iqliminə mühüm təsiri var, harada ki, ağac artımının şimal sərhədi on dərəcəyə qədər cənuba daxili Sibirə hərəkət edir. Oyaşio cərəyanının suları soyuq suyun tərkibində olan yüksək miqdarda qida maddələrinə görə dünyada ən zəngin balıqçılıq sahəsindən birini formalaşdırır. Bununla yanaşı, Oyashio cərəyanı Vladivostokun buz dövründə isti liman olmağa və buzqıran gəmilərinin qışda açıq qalmasını tələb edir. Buna baxmayaraq, bu, Oxot dənizindən balıqların məhsuldarlığına nisbətən az təsir göstərir, çünki böyük dalğalar donmanın asanlıqla baş verməsini imkan vermir.

## Həmçinin bax
* Sakit okean
* Kurosio cərəyanı
* Alyaska cərəyanı

## İstinadlar
Serapis məbədi

**"Serapis məbədi"** — üzərində yer qabığının dəyişməsini əks etdirən izlərin həkk olunduğu müşahidə edilən İtaliyanın Neapol şəhərinin yaxınlığındakı kiçik Possuoli şəhərciyində yerləşən qədim sütunlar. 

***Serapis*** – Misir və Yunanıstan dini təsəvvürlərinin qarışıb birləşməsi nəticəsində yaranan Misir ellinizminin bir səcdəgahıdır. O, ölən və dirilən təbiəti təcəssüm etdirirdi.

Neapolitan körfəzi yaxınlığında yerləşən məşhur məbədin dağıntıları – üç hündür özül üzərində yerləşmiş möhkəm sütunlar indiyə kimi qalmışdır. Bəziləri bunun məbəd, bəziləri isə adi bir bazar olduğunu qeyd edir. Qədim zamanlarda bazarlar elə tikilirdi ki, onlar məbədə bənzəyirdi.

Müxtəlif illərdə çəkilmiş şəkillərdəki sütunlar bir-birindən kəskin surətdə fərqlənir. Bəzilərini su basmışdır, bəziləri isə suyun üzərindən yüksəlmişdir. Burada suyun səviyyəsinin dəyişməsi ancaq son illərdə deyil, əvvəllər də olmuşdur. Artıq min illərdir ki, Dünya okeanı səviyyəsinin yüksəlməsi ənənəsi davam etməkdədir. Deməli, məsələ, Dünya okeanında deyil, yer qabığının növbələşən yüksəlməsi və enməsi nəticəsində tikinti altında yerin titrəyişləridir.

Alimlər geoloji, arxeoloji və tarixi məlumatlar əsasında "Serapis məbədi"nin tarixini bərpa etmişlər. Onlara bu ərazidə yerin titrəyiş əyrisini qurmaq müyəssər olmuşdur. Bu əyri – sonralar yer qabığının titrəyişli hərəkətlərinin öyrənilməsi elminin əsasını təşkil etmişdir. Bu nəzəriyyəyə görə, yüksəlmə hökmən enmə ilə əvəz olunur: sanki bərk yer nəfəs alır.

## Possuoli şəhərciyi
"Serapis məbədi"nin yerləşdiyi Possuoli şəhərciyi tamamilə unikal bir yerdə yerləşmişdir. Buradakı düzənliklər vulkanik bölgədir. Lap yaxında Vezuvi yüksəlir. Possuolinin yerində on minlərlə il əvvəl yüksək vulkanik dağ olmuşdur. Amma 33 min il əvvəl güclü püskürmə baş vermiş və qüvvətli partlayışdan sonra burada çox da dərin olmayan çalalar əmələ gəlmişdir. Çalalardakı torpaq elə indi də istidir, ayağı ayaqqabıdan belə yandırır və bəzi yerlərdən boğucu qazlar çıxır. Fleqrey odlu sahəsinin bütün ərazisi (İtaliyada Neapolun qərbində vulkanik rayon) böyük bir vulkanın ağız hissəsidir. Bu vulkanın yalnız konusu yoxdur və püskürmür. Amma yaşayır. Nəfəs alması ilə isə daim öz varlığını xatırladır. Onun "sinəsində" yerləşən hər şey bu nəfəsin taktına uyğun olaraq qlxır və enir. Bu, dağ və düzənlik olan vulkan əraziləri üçün səciyyəvi hadisədir.

## İstinadlar
Kaliforniya cərəyanı

**Kaliforniya cərəyanı**— Sakit okeanda Şimali Amerikanın qərb sahilləri boyu cənub istiqamətində axan soyuq okean cərəyanıdır.

Cərəyan Britaniya Kolumbiyasının cənubundan başlayır və Kaliforniya yarımadasının cənubunda sona çatır. Şimali Amerikanın sahil zonalarına təsirinə görə şərqi sərhəd axımı hesab olunur. Həmçinin, cərəyan yüksək təzyiq sahələrinin 5 əsas cərəyanlarından biridir. Digərləri Peru cərəyanı, Kanar cərəyanı, Bengel cərəyanı və Somali cərəyanıdır. Kaliforniya cərəyanı Sakit okeanın şimal kütləsinin əhatə edən böyük bir dönən su axımıdır.

## Həmçinin bax
* Sakit okean
* Kaliforniya yarımadası
* Dəniz cərəyanları

## Xarici keçid
* Okeanda suyun hərəkəti

## Ədəbiyyat
* Mann, K. H.; Lazier, J. R. N. (2006). ''Dynamics of Marine Ecosystems: Biological-Physical Interactions in the Oceans'' (3rd ed.). Blackwell Publishing. pp. 166–167, 194–204. . doi:10.1002/9781118687901.
* Lee, Mike (June 18, 2011). "Is global warming changing California Current?". *U-T (San Diego Union Tribune)*. Retrieved June 20, 2011.

* Carina Stanton. Warmer oceans may be killing West Coast marine life. *Seattle Times*. 13 July 2005. Retrieved 22 March 2008.
* Schwing, M. R., Mendelssohn, R., Bograd, S. J. 2003. El Nino Impacts of the California Current Ecosystem. Report produced by NOAA Fisheries, Southwest Fisheries Science Center. 1–8.
Lobnor gölü

alt=Lobnor gölünün peyk şəkli|thumb|353x353px|Lobnor gölünün peykdən görüntüsü
**Lobnor gölü** (, ) (Monqol dilindən "Lob Gölü" mənasını verən) — Çin Xalq Respublikasında Sintszyan Uyğur Muxtar Rayonunun cənub-şərq hissəsində Təklə-məkan və Qumdağ səhraları arasında yerləşən duzlu göl. 780 metr dəniz səviyyəsindən yuxarıdadır.

Bir zamanlar Aral dənizi kimi iri bir göl olmuşdur. Sonradan insan fəaliyyəti nəticəsində sahəsi kiçilmiş, suyu daha da şorlaşmışdır.

## Tarixi
Tarim çayı və Şule çayının da daxil olduğu göl sistemi tarixi keçmişdə 10,000&nbsp;km2-i keçən qədim buzlu Tarim gölünün qalığıdır. Hidroloji cəhətdən qapalı hövzədir. 1928-ci ildə gölün sahəsi 3,100&nbsp;km2 olmuşdur. Ancaq, göl ona tökülən axına maneə törətmiş barajların tikintisi nəticəsində qurumuşdur və yalnız kiçik mövsümi göllər və bataqlıqlar yarana bilir. Qurumuş Lobnor gölü hövzəsi qalınlığı 30 sm-dən 1 m-ə qədər olan bir duz qatı ilə örtülmüşdür. Lobnor nüvə sınaq sahəsi olaraq istifadə edilmiş və 1990-cı illərin ortalarından potaş kəşf edildikdən bu yana, eyni zamanda ərazidə genişmiqyaslı mədən əməliyyatı da aparılır.

## Araşdırma
1860-ci ildə Lobnor gölünü tapmaq məqsədi Sun imperiyasının qərb sərhədlərini alman coğrafiyaçısı Ferdinand fon Rixthofen keçir. O ancaq şoranlaşmış sahəni aşkarlaya bilir. Ondan sonra Nikolay Prejivalski Tarim çayı hövzəsini tətqiq edir. 1876-ci ildə Prejivalski İli çayı ilə gedərək Tyan-Şan dağlarına və Tarim çayına keçir və nəhayət Lobnor gölünə çatır. Göldən cənubda isə Altın-Dağ silsiləsini aşkarlayır.
## Nüvə sınaqları
* 1964-ci ildə Lobnor gölündə ilk nüvə sınağı çeçirilmişdir. Bu layihə «596» gizli adla həyata keçirilmişdir. Elə həmin ildən gölün dibi nüvə poliqoni kimi istifadə edilmişdir.
* 1967-ci ildə Çin göldə ikinci nüvə sınağını həyata keçirmişdir. Sınaq səmada həyata keçirilmişdir. 
* 1996-cı ildə göldə 45-ci nüvə sınağı keçirilmişdir.
## Həmçinin bax
* Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu

## Mənbə
* Lobnora səyahət 
* Göllər və digər su hövzələri

## İstinadlar
Bobbi Makferrin

**Bobbi Makferrin** (; doğ. 11 mart 1950) — Amerika caz müğənnisi və dirijoru, 10 dəfə "Qremmi" mükafatı laureatı.

## Həyatı
Bobbi Makferrin 1950-ci il martın 11-də Manhettendə (Nyu-York), opera müğənnisi Robert Makferrin və müğənni Sarah Koperin ailəsində anadan olub. Uşaqlıqdan musiqini sevən Makferrin ilk olaraq klarnetdə, sonra isə fortepianoda ifa etməyi öyrənib. Vokalçı kimi 1977-ci ildə debüt edib və növbəti ildən "Astral Project" kollektivində oxumağa başlayıb.

Musiqiçinin həyatında 1980-ci ildə Playboy Caz Festivalında onun vokal debütünü təşkil edən komediyaçı Bill Kosbi ilə tanışlıq mühüm rol oynayıb. Musiqiçinin ilk albomu ("Bobby McFerrin") 1982-ci ildə çıxıb. Onun 1984-cü ildə çıxan növbəti albomu ("The Voice") heç bir musiqi aləti olmadan yazılan ilk caz albomu olub. Makferrin 1988-ci ildə ifa etdiyi və iki nominasiya üzrə "Qremmi" mükafatına layiq görülmüş *"[[Don't Worry, Be Happy]]"* mahnısı ilə dünya şöhrəti qazanıb.

## Şəxsi həyatı
Makferrin 1975-ci ildən Debbi Qrinlə evlidir, üç övladı var.

## Diskoqrafiya
**Bobby McFerrin* (1982)
**The Voice* (1984)
**Spontaneous Inventions* (1986)
**Elephant's Child* (1987)
**Simple Pleasures* (1988)
**Bobby's Thing* (1988)
**How the Rhino Got His Skin / How the Camel Got His Hump* (1990)
**Medicine Music* (1990)
**Play* (1992)
**Hush* (1992)
**Many Faces of Bird* (1991)
*"The Siamese Cat Song" (1991)
**Somewhere over the Rainbow* (1993)
**Sorrow Is Not Forever* (1994)
**Paper Music* (1995)
**Bang! Zoom* (1995)
**The Mozart Sessions* (1996)
**Circlesongs* (1997)
**Beyond Words* (2002) 
**Konzert für Europa - The Schönbrunn Concert* (2004)
**Live in Montreal* (DVD, 2005)
**VOCAbuLarieS* (EmArcy, 2010)
**Spirit you all* (2013)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rəsmi saytı 
*
Aşağı İzris (Baymak)

**Aşağı İzris** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Baymak rayonunda yerləşən kənd. Kənd Kolsora kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
* rayon mərkəzindən (Baymak): 46&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Kolsora): 1&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Sibay stansiyası): 89&nbsp;km.
Kənd Samkara çayının sahilində yerləşir.
## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (100%) üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Официальный сайт Баймакского района Башкортостана 
* Историческая справка по указанному населенному пункту на сайте Историко-краеведческого портала Ургаза.ру
İynə burnu cərəyanı

**[[İynə burnu]] cərəyanı** və ya **Aqulyas cərəyanı** — Hind okeanının cənub-qərbindən keçən isti dəniz cərəyanı. İki okean arasında sərhəd zonasından başlayır. Afrikanın şərq sahilləri boyunca cənubdan şimala istiqamətlənir. Cənubi Ekvatorial cərəyanının qərb qolunu təşkil edir. Ensiz olması sürətinin yüksəkliyinə səbəb olur (bəzən sürəti 2 m/s çatır).

## Mənbə
* İynə burnu cərəyanı
Aminonitrillər

**Aminonitrillər** (aminokarbon turşularının nitrilləri) ümumi formulu H2NRCN olan üzvi birləşmələrdir.

## Xassələri
* Maye və bərk halda olan maddələrdir;
* suda pis, üzvi həlledicilərdə isə yaxşı həll olurlar;
* yandırıcıdırlar, toksikidirlər.
Onlar üçün aminlərə və nitrillərə məxsus xassələr xarakterikdir. Məsələn, aminturşularadək H2NRCOOH hidroliz etmək, diaminlərə H2NRCH2NH2 reduksiya olunmaq, amin qruplarının alkilləşməsi.

## Alınması
Aminonitrillərin əsas alınma üsulları:
# ammonyakın və ya aminlərin hidroksinitrillərə
# doymamış nitrillərə təsiri,
# dinitrillərin reduksiyası
# onların Torp-Siqlerə görə tsiklləşməsi

:: \mathsf{RCH(OH)CN + B \xrightarrow[]{NH_3} RCH(NH_2)CN}

:: \mathsf{CH_2\text{=}CHCN + B \xrightarrow[]{RNH_2} RNHCH_2CH_2CN}

:: \mathsf{NC\text{-}R\text{-}CN \xrightarrow[]{H_2, N_2} NC\text{-}R\text{-}CH_2CN}

## Tətbiqi
Aminonitrillər — aminturşuların, vitaminlərin, dərman maddələrinin, yuyucu vasitələrin, monomerlərin laboratoriyada və sənayedə sintezi üçün ilkin maddələr və aralıq məhsullarıdır. Məsələn, ε-kaprolaktamın sintezində ε-aminokapronitrilin hidrolizindən istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* Зильберман Е. Н., Реакции Нитрилов, М., 1972.
* Taylor E. C., Mekillop A., The chemistry of cyclic enaminonitriles, N. Y., 1970.
Cənubi Passat cərəyanı

**Cənubi Passat cərəyanı** və ya **Cənubi Ekvatorial cərəyanı** — passat küləklərinin hakim olduğu ərazilərdən keçən isti dəniz cərəyanı. Bu dəniz cərəyanı dünya okeanında daima şərqdən qərbə doğru istiqamətdə əsir. Passatlar Cənub yarımkürrəsinin tropik enliklərində hakimdir. 

Cərəyan Sakit okeanda Cənubi Amerika sahillərinə yaxın (Qalapaqos adaları) istiqamətdən başlayır və Yeni Qvineya və Avstraliya sahillərinə doğru istiqamətlənir. 

Cərəyanın şimal sərhədi qışda 3 dərəcə cənub enliyi, yayda isə 1 şimal enliyinindən keçir. Sakit okeanın qərb sahillərində şərqə yönəlir. Buna səbəb isə Ekvatorial əks cərəyanıdır. Onun bir qolu Şərqi Avstraliya cərəyanıdır. 

## Cərəyanın fiziki xüsusiyyətləri
* Cərəyanın fiziki sürəti gün ərzində 24 - 80 mildir. Orta göstərici 40 mil.
* Suyunun temperaturu — 32° 
* Duzluğu — məlumat yoxdur.

## Mənbə
* Okean cərəyanları
Mais Süleymanov

**Mais Kazım oğlu Süleymanov** - Azərbaycanlı alim, Bakı Dövlət Universitetinin Elmi fəaliyyətin təşkili və innovasiyalar Mərkəzinin direktoru, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor.

## Həyatı
1953-cü il may ayının ikisində Azərbaycan Respublikasının Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Ali təhsilini Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Fizika fakültəsində almışdır. Hal-hazırda Bakı şəhərində yaşayır. Uzun müddət Pakistanın paytaxtı olan İslamabad şəhərində *COMSATS* İnformasiya Texnologiyaları İnstitutunun Fiziki fakültəsində fəaliyyət göstərmişdir.

## Fəaliyyəti
1975-ci ildən Moskva vilayətinin Duna şəhərində yerləşən Birləşmiş Nüvə Tədqiqatları İnstitutunun (BNTİ) Yüksək Enerjilər Laboratoriyasında əmək fəaliyyətinə başlamışdır. 1980-ci ildə BNTİ-də fizika-riyaziyyat elmləri üzrə namizədlik, 2000-ci ildə isə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 2001-2003-cü illərdə Çex Respublikası Elmlər Akademiyasının Nüvə Fizikası İnstitutunda, 2003-2006-cı illərdə isə yenidən BNTİ-də mütəxəssis alim kimi çalışmışdır. O, beynəlxalq nüfüzlu jurnallarda dərc olunmuş 250-dən çox elmi əsərin müəllifidir. Onun elmi rəhbərliyi ilə 5-dən çox mütəxəssis fəlsəfə doktoru alimik dərəcəsinə layiq görülmüşdür.

### Mükafatları
* Azərbaycan SSR Lenin komsomolu mükafatı (1982)
* Comsats İnformasiya Texnologiyaları İnstitutunun tədqiqatda məhsuldarlığa görə diplomları
* REA jurnallarında ən yaxşı məqalələrə görə Beynəlxalq Akademik Nəşriyyat şirkətinin   Elm/İnterperiodika mükafatı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ''COMSATS'' İnformasiya Texnologiyaları İnstitutunun Fiziki fakültəsi
Arif Quliyev (hüquqşünas)

**Arif Quliyev** — Ukrayna Milli Aviasiya Universiteti Beynəlxalq Əlaqələr İnstitutu Beynəlxalq Hüquq kafedrasının professoru. 

## Həyatı
Arif Quliyev 1952-ci il iyul ayının dördündə Bərdə rayonunun Böyük Qacar kəndində anadan olmuşdur. Ali təhsilini Bakı Dövlət Universiteti, Bakı Ali Partiya məktəbi, Ukrayna Prezidenti yanında dövlət idarəçilik Akademiyasında almışdır. Hal-hazırda Ukraynanın Kiyev şəhərində yaşayır. Ukrayna Milli Aviasiya Universiteti Beynəlxalq Əlaqələr İnstitutu Beynəlxalq Hüquq kafedrasının professorudur.

## Fəaliyyəti

### Əsas elmi nailiyyətləri
"Beynəlxalq terrorizmlə mübarizədə prezidentlik institutu: Ukrayna və Azərbaycan Respublikası qanunvericiliklərinin müqayisəli-hüquqi təhlili" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmiş və bu sahədə terrorizmlə mübarizənin beynəlxalq-hüquqi tənzimlənməsi mexanizminin kompleks öyrənilməsinə, terrorizmlə mübarizə sahəsində prezident institutunun fəallaşdırılması modelinin milli xüsusiyyətləri və xarakter cəhətlərinin açılmasına dair elmi məqalələr yazaraq tədqiqatlar aparmışdır. Hüquq elmləri doktoru, dövlət idarəçiliyi elmləri namizədi. 2 ixtisaslaşma elmi şurasının və 3 elmi məqalələr jurnalı redaksiya heyətinin üzvüdür.

Ukrayna (özəl) elmlər akademiyasının akademikidir.

### Mükafatları
* Ukraynanın Əməkdar Təhsil işçisi;
* Azərbaycan Respublikası "Tərəqqi" medalı; "Ukraynanın müstəqilliyinin 25 illiyi" medalı və s.

### Elmi, elmi-pedaqoji və digər fəaliyyəti haqqında məlumat
* Xarici əlaqələr hüququ, Beynəlxalq Humanitar Hüququ, Beynəlxalq təşkilatlar hüququ, Diplomatik və konsulluq xidməti, Diplomatik protokol və etiketi və b. fənnlərin tədrisi;
* 5 monoqrafiya, 2 dərslik, 2 tədris vəsaiti, 150 –dən çox elmi və publisistik məqalə müəllifi;
* Ukrayna-Azərbaycan dostluq körpüsü Beynəlxalq nominasiyasının laureatı, Ukrayna və Beynəlxalq jurnalistlər ittifaqının, Azərbaycan Jurnalistlər birliyinin, Ukrayna hüqüqşünaslar Assosiyasının həqiqi üzvüyəm. Ukrayna Mədəniyyət və Turim Nazirliyi tərəfindən "Mədəniyyət və İncəsənət sahəsində nailiyyətlərə görə" Fəxri nişanı və Fəxri Fərmanlarla təltif olunmuşdur. Diplomatik rütbəsi vardır. "Ukrayna Azərbaycanlı alimləri elmi şurası" və "Xalq diplomatiyası institutu" ictimai təşkilatlarına rəhbəlik edir. 

## Həmçinin bax
* Mais Süleymanov

## İstinadlar
Vilyam Barton

**Vilyam Barton** (; ) — amerikan botaniki, heraldikaçı. Çarls Tomsonla birlikdə ABŞ gerbinin dizayneri.

## Həyatı
Vilyam Barton 11 aprel 1754-cü ildə Filadelfiyada anadan olmuşdur.

ABŞ Konqresi onu 1782-ci ildə "Böyük Amerika Milli Möhürü"nə təklif verməsi üçün seçmişdir. Beləliklə o, 13 pilləli piramidanın üstündə göz parıldayan və çevrəsinə latınca "Annuit Coeptis" () ilə "Novus Ordo Seclorum" () yazılmış emblemi hazırlayaraq təhvil vermişdir.

21 oktyabr 1817-ci ildə Lankasterdə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*A Memoir of the Life of William Barton, A.M.
*Barton's report on his design for the Great Seal
Vulkan külü

**Vulkan külü** (, ) — vulkan partlayışı ilə sıyıq və bərk lavaların xırdalanmış və toz halına salınmış məhsulları. Toz və qum hissəciklərindən (diametri 2mm-ə qədər) təşkil olunur.

## Həmçinin bax
* Vulkan
* Fiordlar

## İstinadlar
Vulkan qaymaları

**Vulkan qaymaları** (, ) — vulkan boğazından atılan və kraterin divarlarını təşkil edən süxurlardan ibarət, ən böyük (> 1m) qaymalar. Bəzən şlak qabığı ilə örtülür.

## Həmçinin bax
# Vulkan boğazı
# Vulkan bombası
# Vulkan krateri

## İstinadlar
Vulkan qurşaqı

**Vulkan qurşaqı** (, ) — yer səthində bir neçə min kilometrlərlə xətti uzanan, vulkanizmin inkişafı ilə səciyyələnən zona. Cavan qırışıqlıq və tektonik cəhətdən fəal vilayətlər üçün səciy-yəvidir.

## Həmçinin bax
* Vulkan boğazı
* Vulkan bombası
* Vulkan krateri

## İstinadlar
Vulkan landşaftı

**Vulkan landşaftı** (, ) — müasir və qədim vulkan relyef formalarının geniş inkişaf etdiyi ərazi.

## Həmçinin bax
* Vulkan boğazı
* Vulkan bombası
* Vulkan krateri

## İstinadlar
Vintqanad

**Vintqanad**- şaqüli qalxıb-enən uçuş aparatı. Vintqanadda qaldırıcı qüvvəni kombinə edilmiş aparıcı sistem (bir və ya iki aparıcı vintdən və qanaddan ibarət) yaradır. Vintqanad vertolyotda olduğu kimi aparıcı vintlərin köməyi ilə qalxıb-enir; üfüqi istiqamətdə sürətin artırılması isə həm aparıcı vintlər, həm də hərəkətvericilər vasitəsilə əldə edilir. Hərəkətverici kimi təyyarə vintlərindən, yaxud reaktiv mühərriklərdən istifadə olunur. Vintqanad aerodinamik sükanların effektiv hərəkətə başladığı sürətə çatandan maksimal uçuş sürətinədək (500 km/saat-dan yüksək) adi təyyarə kimi uçur. Bu zaman sürətin kvadratına mütənasib artan qaldırıcı qüvvədən (qanadın) istifadə edilir ki, bu da maksimal uçuş sürətində uçuş çəkisinin 75-90 %-nə çatır. Havayaqalxma və yerəenmə rejimlərində Vintqanadın idarəetmə sistemi vertolyotda oluduğu kimi, irəli uçuş rejimində isə həm təyyarə və həm də vertolyotdakı kimidir. XX əsrin 50-ci illərinin sonunda ingilis firması "Feyri" tərəfindən bir reaktiv aparıcı vinti və iki dartıcı hava vinti olan "Rotodayn" Vintqanadı yaradıldı. Onun uçuş kütləsi 17700 kq, uçuş sürəti isə 312 km/saata qədər idi. Bu vaxt SSRİ-də iki aparıcı vinti və hər biri 4300 kv.m (5900 a.q.) gücündə iki turbovintli mühərriki olan Ka-22 Vintqanadı (N.İ.Kamovun konstruksiyası ilə) hazırlandı (uçuş kütləsi 37 m). 1961-ci ildə Vintqanadda 8 dünya rekordu qazanılmışdır. Ayrı-ayrı uçuşlarda Vintqanadın sürəti km/saata çatmışdır. Sonralar "Lokhid" firması tərəfindən yaradılan eksperimental XH-51A Vintqanadında 486 km/saat rekord uçuş sürəti əldə edilmişdir. Həmin VinTqanad əsasında 1965-ci ildə hazırlanan AH-56A "Çayen" markalı hərbi Vintqanad 4-pərli "Yarımsərt" aparıcı vint, itələyici vint və vertolyotdakı kimi konpensasiyaedici quyruq vinti ilə təchiz olunmuşdur. 2500 kv.m (3400 a.q.) gücündə turbovintli mühərrikin ("Ceneral elektrik" firması) tətbiqi maksimal uçuş kütləsində (7700 kq), maksimal uçuş sürətində (408 km/saat) çatmağa imkan verdi. Vintqanadın gələcəkdə daha da təkmilləşdirilməsi nəticəsində sürətini kreyser uçuş sürətinə-600 km/saata çatmaq və yükqaldırma qabiliyyətini 20-m-a çatdırmaq mümkün olacaqdır. Vintqanad vertolyotdan sürətlə uçur, lakin konstruksiyası nisbətən mürəkkəb və ağırdır.

## İstinadlar

* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası X cilddə II cild, Bakı, 1978-ci il, 485-ci səh.
Vulkan massivi

**Vulkan massivi** (, ) — bir neçə kiçik vulkanın bir- birinə çox yaxın yerləşməsi zamanı əmələ gəlir.

## Həmçinin bax
* Vulkan boğazı
* Vulkan bombası
* Vulkan krateri

## İstinadlar
Vulkan morfostrukturları

**Vulkan morfostrukturları** (, ) — endogen proseslər nəticəsində əmələ gəlib, morfoloji quruluşunda vulkan məhsulları dəqiq təzahür olunan yer səthinin nisbətən iri formaları. V. m. mənşəyinə görə intruziv, effuziv və ekstruziv tiplərə bölünür.

## Həmçinin bax
* Vulkan boğazı
* Vulkan bombası
* Vulkan krateri

## İstinadlar
Vulkan nunatakı

**Vulkan nunatakı** (, ) — cavan lava axınları ilə əhatələnmiş qədim vulkan süxur-larının çıxıntısı. Etna rayonunda "dagalə", Havay adaları rayonunda "kurikə"adlanır. Lava pəncərəsinin sin.

## Həmçinin bax
* Vulkan boğazı
* Vulkan bombası
* Vulkan krateri

## İstinadlar
Bastiya

**Bastiya** — Korsika regionunda əsas ticarət şəhəridir. Yuxarı Korsika departamentinində yerləşir. Əhalisi 42,9 min nəfərdir (2005). Bastiya adanın ən ucqar nöqtəsi Kors burnunun sahillərində yerləşməklə, Korsikanın əsas iqtisadi mərkəzi hesab edilir. Aralıq dənizi iqlim tipinə malik olub, qışda temperatur-8°С , yayda isə 23°С olur (bəzən illik orta temperatur 15°С). İllik yağıntıların miqdarı isə illik-700&nbsp;mm-dir.

## Bastiyanın ətrafı
Ənənəvi olaraq yay fəslində şəhər əhalisi-şəhərdən 16&nbsp;km aralıda Bastiyanın cənubuna La-Manş sahillərinə gəlirlər. Sahillər şam meşələri ilə əhatə olunub. Bura plajlarda restoranlar çoxluq təşkil edir. Ancaq demək olar ki, dəniz sahilləri çirklənmişdir. Sahilyanı ərazilər şəhər əhalisinin yaşayış yerləri ilə pulsuz plajlar arasında bölünür. Biquliya laqunu Korsikanın ən böyük köçəri quşların məskunlaşdığı yer olub, Bevinka və Holo çaylarının suları ilə qidalanır. Yay aylarında qamışlıqlarda müxtəlif növ quşlar yuva salırlar.

## Qalereya

Fayl:Port de bastia couche soleil 2005.jpg
Fayl:Corse-04526-bastia façade.jpg
Fayl:VP-nuit.jpg
Fayl:Citadelle Bastia.jpg


## Xarici keçidlər
*  Bastia (Liman)

## Həmçinin bax
* Korsika boğazı
* La-Manş boğazı

## Mənbə
**Городецкая И. Л., Левашов Е. А. * Бастия // Русские названия жителей: Словарь-справочник. — М.: АСТ, 2003. — С. 42. — 363 с. — 5000 экз. — .
* Бастия // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.