Azərbaycan dövlətçiliyi

**Azərbaycan dövlətçiliyi** və ya **Azərbaycan dövlətçilik ənənələri** — azərbaycanlıların və Azərbaycan kimliyini qəbul edənlərin dövlətçiliyi.

## Tarixi-mədəni arxa plan

### Azərbaycanda mövcud olmuş dövlətlərin idarəetmə sistemi

Şirvanşahlar dövlətində Şirvanın vəziri — Şirvanşahın iltifatı ilə olsa da, dövlətin tam səlahiyyətli hakimi idi. Vəzirlərin hakimiyyəti, ilk növbədə, məmur təbəqəsinin nümayəndələri üçün bəxşiş mənbəyi idi. Əhalidən vergi yığmaq icazəsini (daman) vəzir verirdi. Bakı qalasındakı Cümə məscidi minarəsinin bünövrə daşındakı farsca kitabəyə görə Şirvanda, ehtimal ki, XI–XII əsrlərdə Şamaxıda, XIII–XIV əsrlərdə isə Bakıda vəzirlər divanı (divan əl-vüzəra) mövcud olmuşdur. Sultan Məhəmməd Olcaytunun (1304–1316) yarlığının mətnindən ibarət olan bu kitabədə Bakıdakı divan xatırlanır.

Quba xanlığında irsi idarəçilik, yəni monarxiya rejimi mövcud idi. Monarxiyanın başında qeyri-məhdud qanunverici, məhkəmə və icra hakimiyyətinə malik xan dayanırdı. Hakimiyyət atadan böyük oğula keçirdi. Xan hakimiyyəti həm icra formasında, həm də feodal hüququnun yardımı ilə məhkəmə formasında həyata keçirilirdi. Hüquq qeyri-rəsmi səciyyə daşıyırdı. Onun mənbəyi şəriət, ilk növbədə Quran idi. Hüququn digər, daha az vacib olmayan mənbəyi yerli adətlər idi. Xanın istədiyi şəxslərə torpaq, yaxud torpaqdan alınan gəliri bağışlamaq hüququ vardı. Xanın yanında "*Divanxana*" və yaxud "*Xan şurası*" mövcud idi. Divanxana məşvərətçi orqan idi. Burada mühüm dövlət məsələləri: hərb və sülh vergilərin təyin olunması və toplanması, itaət göstərməyən bəylərə divan tutulması və onların əmlakının müsadirə olunması, mühüm cinayət işləri və digər dövlət əhəmiyyətli məsələlər nəzərdən keçirilirdi. Divanxanada ən yüksək vəzifələr vəzir, divanbəyi, qalabəyi, xəzinəağası, qoşunnavis, fərrasbaşı idi.

Qarabağ xanlığını tam müstəqil hakimiyyətə malik olan "*[[xan]]"* idarə edirdi. Qarabağ xanlığında "*[[Divan (idarə)|divan]]"* yaxud "*divanxana"* fəaliyyət göstərirdi. Divanxanalara qeyri-məhdud hüquqa malik olan xanlar başda olmaqla yüksəkvəzifəli şəxslər və xanın köməkçiləri rəhbərlik edirdilər. Qarabağ xanlığında "*[[vəzir]]*" divanxanada mühüm rol oynayırdı. Vəzir adətən xanın ən sədaqətli və inanılmış adamlarından təyin edilirdi. Vəzir həm savadlı, həm də geniş dünyagörüşünə malik olmalı idi. Xanlıq divanxanasında yüksək vəzifə daşıyanlardan biri də "divanbəyi" idi. Bu rütbəni müəyyən ruhanilər icra edirdilər və divanbəyilər həm də "*[[qazı]]*" adlandırılırdılar.

### Azərbaycanlıların etnik qrup və millət kimi formalaşması

XI–XIII əsrlərdə Səlcuqlar və Elxanilər dövründə oğuz tayfalarının Şərqi Zaqafqaziya və İran Azərbaycanına gəlişi ilə Azərbaycan xalqı formalaşmağa başlamış və bu proses XV əsrin sonlarına qədər davam etmişdir.

İran mədəniyyəti və tarixini öyrənən İranika Ensiklopediyasına görə, Azərbaycan türkləri Səfəvilər dövlətinin qurucuları idi. Səfəvi imperiyasında Azərbaycan dili hakimiyyətin, sarayın, qızılbaş hərbi təşkilatının və dini liderlərin dili, dövləti idarə edən sülalənin ana dili idi.

XVIII əsrdə Əfşar dövlətinin parçalanmasından sonra Azərbaycan xanlıqları dövrü yarıməsrlik Azərbaycan müstəqilliyi dövrü (Əfşar, Zənd və Qacarlardan asılılığın olmaması və ya qismi asılılığın olması) olmuşdur. Bu xanlıqları idarə edənlər türk mənşəli sülalələr idi.

Tiflisdə yaşayan müsəlman ziyalıları arasında 1879-cu ildən başlayaraq "Azərbaycan dili" dil adı yayılmış, onlar bu dildə danışanları "azərbaycanlı" adlandırmışdır. "Azərbaycanlı" adının tətbiqində birinci səbəb istifadə edilən müsəlman kimliyinin düzgün hesab edilməməsi idi. İkinci səbəb isə ziyalıların fikrinə görə, azərbaycanlıların Volqa və Krım tatarlarından və Osmanlı türklərindən fərqli bir mədəniyyət, adət-ənənə və dilə malik olması idi.

### Digər xalqların dövlətçiliyində iştirak

Azərbaycanlı-türkmənlər həm İran fars dili və mədəniyyətində, həm də dil və mənşə baxımından bağlı olduqları Osmanlı türk mədəniyyətində dominant olduqları üçün iki mədəniyyət arasında elçi rolunu oynamış, xüsusilə Osmanlı ali saray mədəniyyətinin yaranmasına rəhbərlik etmişdir. Osmanlı vəziri Çandarlı Əli Paşa klassik İslam qanunlarını, saray yaşayış ədəbini, bürokratiya üsullarını, qulam sistemini, maliyyə metodlarını, azərbaycanlı-iranlı bürokratlarının köməyi ilə tətbiq edərək Osmanlının dövlət idarəsində və saray həyatında islahatlar həyata keçirmişdi. Osmanlı hökmdarları Orta Asiya və Azərbaycanda türk və fars dillərini bilən münşi, şair və alimləri öz paytaxtına çəkmək üçün fədakarlığa hazır idi. Səfəvi şahı I İsmayıl dövründə (h.i. 1501–1524) isə ölkədən qaçan Ağqoyunlu bürokratları Osmanlı dövlətinə sığınmışdı. Osmanlının Səfəvilər imperiyasındakı zəfərləri nəticəsində türk və azərbaycanlı şəxsi heyət Osmanlının hərbi elitasına daxil olmuşdur.

## Dövlətçilik tarixi

### AXC və Araz Türk Cümhuriyyəti

1918-ci ilin may ayının 28-də Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin də daxil olduğu bir qrup azərbaycanlı ziyalı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yarandığını elan edərək, Rusiyanın bir əsr davam edən müstəmləkəçiliyinə son qoymuşdur. Bununla da Azərbaycanın həm dövlət, həm də millət kimi başlanğıcı qoyulmuşdur (azərbaycanlıların XV əsrin sonlarında etnik qrup olaraq formalaşması ilə qarışdırılmamalıdır).

Müstəqil dövlətin mühüm atributlarından biri olan dövlət dili məsələsi yenicə yaranmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin diqqət mərkəzində idi. Cümhuriyyət Hökuməti 1918-ci il 27 iyun tarixli qərarı ilə o zaman "türk dili" adlanan Azərbaycan dilini dövlət dili elan etmişdir. Həmin qərar Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri ilə Azərbaycanın ikiyə bölünməsindən sonra ana dilinin dövlət dili kimi işlədilməsinə aid ilk sənəddir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin ilk təsis iclası 1918-ci ilin dekabr ayının 7-də Bakıdakı Tağıyev qız məktəbində keçirilmişdir. Azərbaycan parlamentinin qanunvericilik və mərkəzi dövlət orqanlarını formalaşdırmaq, onların səlahiyyətini müəyyən etmək funksiyasından başqa bu və ya digər orqanın hesabatını dinləyib, onlar haqqında müvafiq qərar qəbul etmək, eləcə də ali dövlət nəzarətini həyata keçirmək funksiyaları var idi. Parlament iclaslarının gündəliyindən xeyli hissəsi bu məsələlərə həsr edilmiş və bu barədə xüsusi qərarlar qəbul olunmuşdu.

Azərbaycan Cümhuriyyətinin fəaliyyəti dövründə ölkənin idarəçiliyi ilə bağlı bütün məsələlər Böyük Nazirlər Şurasının iclaslarında kollegial şəkildə müzakirə və həll olunur, müvafiq qərarlar qəbul edilirdi. Böyük Nazirlər Şurasında ölkənin idarə olunması ilə bağlı bütün məsələlərə — dövlət quruculuğu, iqtisadiyyat, sənaye, kənd təsərrüfatı, maliyyə, ümumiyyətlə, bütün təsərrüfat sahələri üzrə işlərin təşkilinə, elmin, təhsilin, mədəniyyətin və s. yenidən qurulmasına baxılırdı. Ölkənin xarici siyasəti, onun müdafiəsi və s. məsələlər məhz Böyük Nazirlər Şurasının iclaslarında geniş müzakirə edilir və müvafiq qərarlar qəbul olunurdu.

### Azərbaycan SSR və Naxçıvan MSSR

1937–1995-ci illərdə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasında dövlət hakimiyyətinin ali və yeganə qanunverici orqanı Azərbaycan Ali Soveti idi. Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti 1946-cı il martın 28-də Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə yaradılmışdır. Bu dövrədək orqan Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti (1920–1946-cı illərdə mövcud olmuş qurum) adlanmışdır. Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti Azərbaycan SSR Ali Sovetinin hər çağırışının birinci sessiyasında təşkil edilirdi. Nazirlər Sovetinin tərkibinə Nazirlər Sovetinin sədri, onun birinci müavini, müavinləri, Azərbaycan SSR nazirləri, dövlət komitələrinin sədrləri, Azərbaycan SSR Konstitusiyasının 48-ci maddəsində göstərilmiş digər mərkəzi idarələrin rəhbərləri, Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin sədri (vəzifəsinə görə) daxil edilirdi. Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti Azərbaycan SSR Ali Soveti, onun sessiyaları arasındakı dövrdə isə Ali Sovetin Rəyasət Heyəti qarşısında məsul olur və hesabat verirdi.

Sovet dövründə Azərbaycanın sovet ordusu tərəfindən işğal edildiyi 28 aprel tarixi bayram günü kimi qeyd edilmişdir. 1991-ci ilin 26 aprelində Bakı Ali Partiya Məktəbində "*Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulması: milli dövlətçilik və sosial tərəqqinin dialektikası*" adlı elmi-nəzəri konfrans keçirilmişdir. Konfransın açılışında filoloq, tarix elmləri namizədi R. Q. Ağayev qeyd etmişdir ki, bu konfrans 28 aprel gününün yeni elmi baxışla öyrənilməsinə başlamağa həsr olunmuşdur. Filosof, akademik Əfrand Daşdəmirov burada qeyd etmişdir:

Tarixçi Cəmil Quliyev öz məruzəsində 28 may 1918-ci il və 28 aprel 1920-ci il tarixlərini vahid prosesin hissələri kimi qiymətləndirmiş, Azərbaycan Demokratik Respublikasının Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının yaradılmasına şərait yaratdığını qeyd etmişdir. Digər bir tarixçi, akademik Əlisöhbət Sumbatzadə öz çıxışında vurğulamışdır ki, AXC dövründə həyata keçirilən suverenlik və dövlətçilik ideyaları Sovet dövründə möhkəmləndirilmiş və inkişaf etdirilmişdir, buna görə də 28 may və 28 aprel Azərbaycan xalqının tarixində layiqli yer tutmalıdır.

### Azərbaycan Respublikası və Naxçıvan MR

1991-ci ilin oktyabr ayının 18-də Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti Dövlət Müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktını qəbul etmişdir. 1991-ci il dekabrın 30-da isə Konstitusiya Aktı ümumxalq səsverməsi və referendum yolu ilə təsdiq edilmişdir. Bu akt Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin təmin edilməsi üçün hüquqi əsas yaratmış və ölkə öz dövlət müstəqilliyini bütün dünyaya bəyan etmişdir. Konstitusiya aktında Azərbaycan Respublikası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hüquqi varisi elan edilmişdir:

Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti Azərbaycan Milli Şurasının 1918-ci il mayın 28-də qəbul etdiyi İstiqlal Bəyannaməsinə, Azərbaycan Respublikasının demokratik prinsiplərinin və ənənələrinin varisliyinə əsaslanaraq və "Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin bərpası haqqında" Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 1991-ci il 30 avqust tarixli Bəyannaməsini rəhbər tutaraq bu Konstitusiya Aktını qəbul etmiş və müstəqil Azərbaycan Respublikasının dövlət quruluşunun, siyasi və iqtisadi quruluşunun əsaslarını təsis etmişdir. 21 dekabr 1991-ci ildə Alma-Ata bəyannaməsinin imzalanması nəticəsində keçmiş sovet dövlətləri bir-birinin ərazi bütövlüyünü və mövcud sərhədlərin toxunulmazlığını tanımışdır.

2023-cü il sentyabrın 19-da Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi rayonunda törədilən genişmiqyaslı təxribatların qarşısının alınması və Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının tərk-silah edilərək Qarabağdan çıxarılması, həmin ərazilərdə Azərbaycan Respublikası Konstitusiyası quruluşunun bərpa edilməsi məqsədilə antiterror əməliyyatına başlanmışdır. Sentyabrın 20-də başa çatmış əməliyyat nəticəsində Azərbaycan Ordusu Azərbaycan Respublikasının suverenliyi tam bərpa etmişdir. Bu tarix Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2024-cü il sentyabrın 19-da imzaladığı "Azərbaycan Respublikasında Dövlət Suverenliyi Gününün təsis edilməsi haqqında" sərəncamına əsasən Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd edilir.

2025-ci ildə Türkiyəli tarixçi, professor İlbər Ortaylı Azərbaycanın xarici siyasəti və diplomatiyasının sanki 1000 ildir ki, qurulduğunu qeyd etmişdir: "*Azərbaycan xarici əlaqələrdə, diplomatik münasibətlərdə çox yüksək səviyyədədir. Mən onlara valeh olmuşam. Sanki həmin əlaqələr min ildir ki, qurulub. Mən buna məəttəl qalmışam*".

## Azərbaycan dövlətçiliyinin təbliği və tətbiqi
Moskva muzeyində saxlanılan səfir süfrəsi diplomatik ənənənin bir ünsürü idi. Bu süfrə masa üçün yox, hədiyyələri bükmək üçün istifadə olunurdu. Səfir süfrələri kişilər tərəfindən tikilirdi, qızıl saplardan tikmə prosesində istifadə olunur və qadın əlinin toxunuşundan sapın guya solduğu düşünülürdü.

2024-cü ildə BƏƏ Hökumət İnkişafı və Gələcəyi naziri Uhud Əl-Rumi Azərbaycanın inkişaf modelinin başqa ölkələrə ilham verdiyini qeyd etmişdir. 2025-ci ildə ŞƏT tədbirləri çərçivəsində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə görüşən Çin lideri Si Tsinpin Azərbaycanın suveren inkişaf modelini dəstəklədiyini demişdir.

Azərbaycanın Dost Agentliyinin təcrübəsi Moldova tərəfindən öyrənilmiş, DOST modelinə əsasən Moldovanın müxtəlif regionlarında pilot layihələr icra edilmişdir. 2025-ci ildə Serbiya ilə imzalanmış müqaviləyə əsasən, Azərbaycan Xüsusi Təyinatlıları Serbiya hərbçilərinə təlim keçmişdir.

2025-ci ildə Bakıda keçirilən III Beynəlxalq Statistika Forumunda Özbəkistan Milli Statistika Komitəsinin sədri Behzod Hamrayev bəyan edib ki, Azərbaycanın statistika sahəsindəki təcrübəsi Özbəkistan tərəfindən siyahıyaalmanın təşkilində, anketlərin və metodologiyanın işlənib hazırlanmasında, statistikanın inkişafına dair ilk strategiyanın yaradılmasında istifadə edilmişdir. Macarıstan isə Azərbaycanla bu sahədə təcrübə mübadiləsinə hazır olduğunu, Azərbaycanın göstəricilərin rəqəmsal təhlili praktikasını istədiklərini qeyd etmişdir. 2025-ci ilin noyabrında Qırğızıstan həmkarlar ittifaqlarının nümayəndələrinin Azərbaycanın Əmək və Sosial Münasibətlər Akademiyasının İxtisasartırma və Kadrların İnkişafı Mərkəzində təşkil edilən informasiya təhlükəsizliyi, süni intellekt və əmək hüquqlarına dair təlimlərdə iştirak edəcəyi elan edilmişdir.

Azərbaycan Ədliyyə Nazirliyinin Ədliyyə Akademiyası ilə Qazaxıstan Respublikası Ali Məhkəmə Şurası yanında Ədalət Akademiyası arasında imzalanmış Əməkdaşlıq memorandumuna əsasən, 2025-ci ilin dekabrında Qazaxıstandan olan hakimliyə namizədlər üçün Azərbaycanda təcrübə proqramı keçirilmişdir. Onlar Azərbaycan məhkəmə sisteminin fəaliyyəti ilə tanış edilmişdir. Namizədlər həm də Azərbaycan məhkəmələrində və ASAN xidmətdə olaraq onların işi ilə yaxından tanış edilmişdir.

2026-cı ilin martında elan edilmişdir ki, Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin maliyyə dəstəyi ilə Mədəniyyətlərarası Dialoq naminə Qlobal İttifaqın "*Mədəniyyətlərarası dialoqun Azərbaycan modeli: maarifləndirmə və yeni alətlərin yaradılması*" layihəsi həyata keçiriləcək. Layihə Bakı və Gəncədə təşkil olunacaq, mədəniyyət işçiləri, ictimai təşkilatların nümayəndələri və gənclər üçün silsilə təlim proqramları təqdim olunacaq. Məqsəd mədəniyyətlərarası dialoq, beynəlxalq mədəni əməkdaşlıq və multikulturalizm sahəsində bilik və bacarıqların artırılmasıdır. İştirakçıların özlərini sınaması üçün "Multikulturalizm üzrə özünüqiymətləndirmə aləti" təqdim ediləcək, "Mədəniyyətlərarası dialoqun dəstəklənməsi üzrə bəyanat" təşəbbüsü təqdim ediləcək.

### ASAN xidmət

2024-cü ildə Bakıda keçirilən COP29 çərçivəsində Azərbaycan hökuməti ilə BMT arasında "Töhfə sazişi" imzalanmışdır. Sazişin əsas məqsədi Azərbaycanın ASAN xidmətinin BMT xətti ilə 4 qitədə tətbiq və təşviq edilməsi, dövlətlərin göstərdiyi xidmət vasitəsilə vətəndaş hüquqlarının reallaşdırılması və yeni texnologiya və innovasiyanın tətbiq edilməsi ilə bağlı tədbirlərin keçirilməsidir.

Azərbaycanın ASAN xidmət mərkəzi 2025-ci il məlumatına görə, 25-dən çox ölkəyə ixrac edilib. Ruminiya rəsmiləri ASAN xidmətin ölkədə tətbiqi üçün 2024-cü ildə Azərbaycanla müqavilə imzalayıb. 2025-ci ildə Kolumbiya, Ruanda, Qvineya-Bisau və Somali rəsmiləri ASAN xidməti öz ölkələrində tətbiq etmək üçün Azərbaycanla müqavilə imzalayıblar. Efiopiyada 2025-ci ildə ASAN xidmət modeli əsasında "MESOB" dövlət xidməti mərkəzi açılıb. Efiopiya bu mərkəzə görə Azərbaycana təşəkkür edərək, belə mərkəzlərin sayını artırmağı planlaşdırdığını qeyd edib. Pakistan da ASAN xidmət modelini ölkə daxilində tətbiq edir.

2026-cı ilin martında "Azərbaycan Respublikası Hökuməti ilə Qvineya Respublikası Hökuməti arasında Qvineya Respublikasında "ASAN xidmət" modelinin tətbiqi ilə bağlı əməkdaşlığa dair Saziş" imzalanmışdır. Sazişə görə, "ASAN xidmət" təcrübəsi Qvineyada tətbiq ediləcək, qvineyalı dövlət işçilərinin ASAN xidmətdə təcrübə keçməsi və azərbaycanlı ekspertlərin təcrübəsini öyrənməsi təşkil ediləcək.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Halil İnalcık (2011). Has-Bağçede ʿAyş u Tarab: Nedimler, Şairler, Mutribler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
* 
* Mostashari, Firouzeh, On the religious frontier: Tsarist Russia and Islam in the Caucasus, New York, 2006
* 
* 28 апреля 1920 года — историческая веха в летописи Азербайджана, Бакинский рабочий,, — № 82 (22107), 1991
* 
* 
* 
*