open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Faiz dərəcəsi svopu

**Faiz dərəcəsi svopu** () —  maliyyə bazarlarında istifadə olunan bir növ maliyyə vasitəsidir və adətən iki tərəf arasında müqavilə şəklində həyata keçirilir.Bu müqavilə ilə tərəflər, müəyyən bir müddət ərzində faiz ödənişlərini mübadilə edirlər. Ümumiyyətlə, faiz svopu bir tərəfin sabit faiz, digər tərəfin isə dəyişkən faiz ödənişi etməsinə imkan verir. Bu tip müqavilə, əsasən faiz dərəcələrinə əsaslanan riskləri idarə etmək və ya müxtəlif maliyyə ehtiyaclarını qarşılamaq məqsədilə istifadə olunur.

## Haqqında
Maliyyə müəssisələri, şirkətlər və digər iri iqtisadi subyektlər faiz dərəcəsi svoplarından istifadə edirlər. Məsələn, bir şirkət sabit faizlə borc götürmüşsə və faiz dərəcələrinin azalacağına inanırsa, dəyişkən faizlə borc almaq istəyir.Bu zaman faiz dərəcəsi svopu müqaviləsi bağlamaqla, sabit faiz ödənişlərini dəyişkən faizlə əvəz edə bilər və faiz dərəcələrindəki endirimlərdən faydalana bilər. Əksinə, dəyişkən faiz dərəcəsindən qorunmaq istəyən bir şirkət, sabit faiz ödəmək üçün faiz dərəcəsi svopu tətbiq edə bilər.

Faiz dərəcəsi svopları, yalnız düzgün risk idarəetməsi ilə istifadə edildikdə faydalıdır. Çünki bu müqavilə riskləri də özündə daşıyır. Məsələn, dəyişkən faizlə müqavilə bağlayan tərəf,bazar faiz dərəcələrinin yüksəlməsi nəticəsində daha çox ödəmək məcburiyyətində qala bilər. Bununla belə, faiz dərəcəsi svopları maliyyə idarəetməsini çevikləşdirərək, tərəflərə faiz dərəcələrindəki dəyişikliklərə qarşı strategiyalar hazırlamağa imkan verir.

## Kotirovkalar və bazarın qurulması
IRS-lərin (faiz dərəcəsi swaplarının) bazar yaratma prosesi çoxsaylı tapşırıqları əhatə edən mürəkkəb bir fəaliyyətlər silsiləsidir; interbank bazarlarına istinadla əyri qurulması, fərdi törəmə müqavilələrin qiymətləndirilməsi, kredit, nağd və kapitalın risk idarəedilməsi. Bu sahələrdə lazım olan ixtisaslar arasında riyazi təhlil, kvantitativ analiz və hesablamalar,  qazanc və zərərlər üzərində ciddi və təşkilatlı yanaşma, həmçinin maliyyə bazar məlumatları və qiymət qəbul edən analizləri haqqında ahəngdar psixoloji və subyektiv qiymətləndirmə yer alır.Bazarların zamanla həssas olması, təzyiqli bir mühit yaradır. Bazar yaratmanın səmərəliliyini və davamlılığını artırmaq məqsədilə çoxsaylı alətlər və texnikalar hazırlanmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
*
* Richard Flavell (2010). ''Swaps and other derivatives'' (2nd ed.) Wiley. 
* Miron P. & Swannell P. (1991). *Pricing and Hedging Swaps*, Euromoney books. 

## Xarici keçidlər
*Glossary - Interest rate swap glossary
*Investopedia - Spreadlock - An interest rate swap future (not an option)
*Basic Fixed Income Derivative Hedging - Article on Financial-edu.com.
*Hussman Funds - Freight Trains and Steep Curves
*Historical LIBOR Swaps data
*"All about money rates in the world: Real estate interest rates", *WorldwideInterestRates.com*
*Interest Rate Swap Calculators and Portfolio Management Tool
*G4 LIBOR Swap Calculator
*Pricing and Trading Interest Rate Derivatives by J H M Darbyshire
* Understanding Derivatives: Markets and Infrastructure Federal Reserve Bank of Chicago, Financial Markets Group
*Bank for International Settlements - Semiannual OTC derivatives statistics
Azdobrolyot

**Azdobrolyot** — 1923-cü ildə Azərbaycanda və Gürcüstanda mövcud olan və uçuşlar həyata keçirən Azərbaycan SSR-nin hava nəqliyyatı şirkəti (Dobrolyotun filialı). 1924-cü il üçün ümumi Azərbaycan kataloqunda aviaşirkətin təsviri belə qeyd olunub:

1 dekabr 1923-cü il şirkətin son təşkilati formalaşma tarixi kimi göstərilir, lakin fəaliyyəti 1923-cü ilin yazında başlamışdır, həmin vaxt Yunkers-Dessau Hava Xidmətləri Cəmiyyəti Yunkers Ju-13 RR-ECA təyyarəsi ilə (əvvəlki alman qeydiyyatı D 194–1922-ci ildə Aviakultura-da uçmuşdur) sınaq uçuşuna başlamışdır. Təyyarədə pilot German Yuterbok, Junkers Flugzeugwerke nümayəndəsi Vilhelm Şmit və sovet pilotu V. Koretski olmuşdur. Uçuş Moskva-Tehran marşrutu üzrə həyata keçirilmişdir. Orldə yanacaq doldurmuş və Kürskdə xizək şassisini təkər şassisi ilə əvəz etmiş ekipaj Xarkov, Rostov-na-Donu, Vladikavkaz vasitəsilə hərəkət etmiş və 27 mart 1923-cü ildə Tiflisə çatmışdır. Oradan Bakıya uçmuş, sonra İran sərhədini keçmiş, Xəzər sahilindəki Ənzəli şəhərində eniş etmiş və 12 aprel 1923-cü ildə Tehranda uçuşu tamamlamışdır. Geri qayıdanda təyyarə Bakıdakı "Muğmelstroy" müəssisəsinə (Muğan Meliorasiya Tikinti İdarəsi) satılmışdır.

Azdobrolyot əvvəlcə aviasiyanın populyarlaşdırılması və təyyarələrin alınması üçün pul yığmaqla məşğul olmuşdur. 1923-cü ilin yayında Junkers Flugzeugwerke şirkətinə bir Junkers Ju-13 sifariş edilmişdir. Onun çatmasını gözləyərkən Muğan Meliorasiya Tikintisi (Muğmelstroy) satın alınmış təyyarəni, hələ də Junkers aviakompaniyasına verilmiş RR-ECA qeydiyyatını saxlamış şəkildə, Azdobrolyotun istifadəsinə vermişdir.

1923-cü ilin yayında "Bakinski raboçi" qəzeti ilk uçuş haqqında yazmışdır:

8 avqust 1923-cü ildə "Bakinski raboçi" qəzeti Azdobrolyotun "Junkers" təyyarəsinin Bakıdan Tiflisə və geri ilk uçuşu haqqında məlumat vermişdir. Bir neçə gün sonra sifariş edilmiş təyyarə çatmış və Azdobrolyot üçün nəzərdə tutulmuş RR-ASA qeydiyyat adını almışdır. Bu təyyarə də Tiflisə, həmçinin Qafqazın digər nöqtələrinə, əsasən Azərbaycanın qəza mərkəzlərinə uçuşlar həyata keçirməyə başlamışdır. Bakı ilə Tiflis arasında müntəzəm sərnişin əlaqəsi yaratmaq planlaşdırılmışdı, lakin hökumətin qərarı ilə Azdobrolyot Tiflis mərkəzli Zakavia aviakompaniyasına birləşdirilmişdir. Zakavianın təsisçiləri sırasına "Muğmelstroy", "Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi" və "Azneft" daxil olmuşdur. 1924-cü ilin yanvar ayından Zakavianın uçuşları başlayandan sonra Azdobrolyot fəaliyyətini dayandırmışdır.

## İstinadlar
Effektiv faiz dərəcəsi

**Effektiv faiz dərəcəsi** () —  kreditin və ya investisiyanın həqiqi gəlirliliyini və ya dəyərini əks etdirən göstərici. Effektiv faiz dərəcəsi adətən illik əsasda ifadə edilir və investisiyaların gəlirliliyini və ya borclanmanın dəyərini daha dəqiq göstərir. Bu göstərici, xüsusilə maliyyə müqayisələri zamanı fərqli ödəniş şərtləri olan maliyyə alətlərini obyektiv qiymətləndirmək üçün vacibdir. EFD, formalaşmış faizlərin birgə təsirini nəzərə aldığı üçün real xərclər və gəlirlər barədə daha dəqiq məlumat verir.

## Hesablanması
Effektiv faiz dərəcəsi illik mürəkkəb faizlə hesablanır. Effektiv dərəcə aşağıdakı şəkildə hesablanır, burada *r* effektiv illik dərəcəni, *i* nominal dərəcəni, *n* isə ildəki mürəkkəbləşmə dövrlərinin sayını ifadə edir (məsələn, aylıq mürəkkəbləşmə üçün 12):

:  r \ = \ \left(1+\frac{i}{n}\right)^n - 1

Məsələn, aylıq mürəkkəbləşmə ilə 6% nominal faiz dərəcəsi 6.17% effektiv faiz dərəcəsinə bərabərdir. Aylıq mürəkkəbləşmə zamanı 6% dərəcəsi hər ay üçün 6%/12 = 0.005 olaraq hesablanır. Bir il sonra ilkin kapital (1 + 0.005)¹² ≈ 1.0617 faktoru ilə artır. Qeyd etmək lazımdır ki, mürəkkəbləşmə tezliyi artdıqca gəlir də artır.

## Həmçinin bax
* Real faiz dərəcəsi
* Daxili gəlir dərəcəsi

## İstinadlar
Samir Vəliyev (siyasətçi)

**Samir Əhməd oğlu Vəliyev** (22 sentyabr 1972, Bakı) — Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin VII çağırış deputatı, hüquq elmləri doktoru və professor

**Həyatı**

Vəliyev Samir Əhməd oğlu 22.09.1972-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub.

1980−1990-cı illərdə Bakı şəhəri 39 saylı tam orta məktəbi qızıl medalla bitirib.

1995-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Beynəlxalq hüquq və beynəlxalq münasibətlər fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

1995–1998-ci illərdə AMEA-nın Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun aspirantı olub.

2004-cü ilin fevral–iyun ayları arasında İPEX proqramı çərçivəsində George Vaşinqton Unversitetində (ABŞ) tədqiqatçı olub. 2004–2006-cı illərdə Corciya Dövlət Universiteti (ABŞ) ilə Odlar Yurdu Universitetinin birgə proqramı çərçivəsində Biznesin idarə olunması üzrə magistr dərəcəsi alıb.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Yanında Ali Attestasiya Komissiyası tərəfindən 07.01.2000-ci il Hüquq üzrə elmlər namizədi, 26.01.2007-ci ildə Hüquq üzrə elmləri doktoru elmi dərəcəni, 06.04.2010-cu ildə Dosent, 22.06.2012-ci ildə Professor elmi adını alıb.

100-ə yaxın elmi məqalənin, 10 monoqrafiya və 4 dərsliyin müəllifidir. Azərbaycan Respublikasının prezidenti cənab İlham Əliyevin həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş "Bəsirətin Zəfəri" adlı kitabının müəllifidir.

Ailəlidir, 3 övladı var. İngilis və Rus dillərini sərbəst bilir.

**Fəaliyyəti**

1996–1997-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin " Qanunçuluq " jurnalının redaktoru, Beynəlxalq Hüquq Əməkdaşlığı İdarəsinin aparıcı mütəxəssisi vəzifələrində çalışıb.

1997–2014-cü illərdə Odlar Yurdu Universitetində Tədris işlər üzrə Prorektor, 2014-cü ildən hal — hazıradək Beynəlxalq münasibətlər və Turizm Kafedrasının müdiridir. Eyni zamanda 1998-ci ildən "BSB" Tam Orta İnnovasiyalar Məktəbinin İdarə Heyətinin Sədridir.

2014–2018-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirinin müşaviri, İlk peşə və orta ixtisas təhsili şöbəsinin müdiri, Akkreditasiya və Nostrifikasiya İdarəsinin rəis müavini vəzifələrində çalışıb.

2018–2020-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyində Müşavir vəzifəsində çalışıb.

2020–2024-cü illərdə Yeni Azərbaycan Partiyasının Nərimanov Rayon təşkilatının Sədri vəzifəsində çalışıb.

**Parlament**

2024-cü il 1 sentyabr tarixində keçirilən Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin VII çağırış deputat seçkilərində Yeni Azərbaycan Partiyasının namizədi olaraq 20 saylı Nərimanov ikinci seçki dairəsindən deputat seçilmişdir.

Samir Vəliyev Milli Məclisdə Müdafiə, təhlükəsizlik və korrupsiya ilə mübarizə komitəsi və Elm və təhsil komitəsinin üzvüdür.

Eyni zamanda, Azərbaycan-Portuqaliya parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupunun rəhbəridir.

**Təltifləri**

2024-cü ilin dekabr ayında Samir Vəliyev Azərbaycan Respublikasının Minatəmizləmə Agentliyinin (ANAMA) 25 illik yubiley medalı ilə təltif olunub.
EIBOR

**EIBOR** ( — Əmirliklərin Banklararası Təklif Faiz dərəcəsi) — BƏƏ Mərkəzi Bankı tərəfindən hər gün dərc olunan baza faiz dərəcəsidir.

## Hesablama və təkrar müddətləri
2015-ci il 29 may tarixindən etibarən fiksinq hər iş günü, şənbə günləri istisna olmaqla, BƏƏ vaxtı ilə saat 11:00-da həyata keçirilir. Fiksinq dərəcəsi, hər bir təkrar müddəti üçün ən yüksək iki və ən aşağı iki göstərici istisna olmaqla, töhfələrin orta dəyəri əsasında hesablanır.

2013-cü il 10 dekabr tarixindən etibarən aşağıdakı təkrar müddətləri hesablanır:

* Overnayt
* 1 həftə
* 1 ay
* 3 ay
* 6 ay
* 12 ay

## İştirakçı banklar
2017-ci ilin yanvarına aşağıdakı banklar EIBOR-a töhfə verir:
* Abu Dhabi Commercial Bank
* Commercial Bank Of Dubai
* EmiratesNBD
* Birinci Körfəz Bankı
* HSBC Bank Middle East
* MashreqBank
* Əbu Dabi Milli Bankı
* Füceyrə Milli Bankı
* RAKBANK
* Standard Chartered Bank
* Birlik Milli Bankı
* Ərəb Bank

## İstinadlar
NotebookLM

**NotebookLM** — istifadəçilərə sənədləri ilə qarşılıqlı əlaqə qurmaqda kömək etmək üçün süni intellektdən, xüsusən də Google Gemini-dən istifadə edən Google Labs tərəfindən hazırlanmış onlayn tədqiqat və qeyd aparma aləti. O, istifadəçilər tərəfindən yüklənmiş məzmun əsasında xülasələr, izahatlar və cavablar yarada bilər. Buraya həmçinin sənədləri müzakirə, podkast formatında ümumiləşdirən "Audio İcmallar" daxildir. Məhsulu yaradan komandaya Stiven Conson və məhsul meneceri Raiza Martin daxildir.

NotebookLM ilk olaraq 2023-cü ildə "Project Tailwind" olaraq istifadəyə verilib. Google onu "virtual tədqiqat köməkçisi" kimi təsvir edir. Mətn fayllarına əlavə olaraq, NotebookLM PDF-ləri, Google Sənədləri, vebsaytları və Google Slaydları emal edə bilir. 2024-cü ilin sentyabrında buraxılan "Audio İcmallar" funksiyası mürəkkəb sənədləri podkast tipli audio fayllara çevirmək qabiliyyətinə görə medianın diqqətini çəkmişdi. 2024 Spotify Wrapped bu xüsusiyyətdən fərdi dinləmə vərdişlərinin podkast tərzində fərdiləşdirilmiş icmallarını yaratmaq üçün istifadə etmişdi.

Əvvəlcə tədqiqatçılar üçün nəzərdə tutulmuş NotebookLM həm də şirkətlər və tələbələr tərəfindən istifadə edilməyə başlanmışdır. 2024-cü il oktyabrın ortalarında Google NotebookLM-nin "eksperimental" nişanını ləğv etdi. 2024-cü ilin dekabrında Google, NotebookLM Plus adlı ödənişli NotebookLM versiyasını müəssisələrə və ödənişli Gemini abunəçilərinə təqdim etməyə başladı.

## İstinadlar
Qaratala kənd məscidi

**Qaratala kənd məscidi** — Qax rayonunun Qaratala kəndi ərazisində yerləşən məscid.

## Tarixi
Azərbaycanda yerləşən tarixi azad camaatlıq olan Car-Balakənin məscid üslubuna uyğun tikilmiş Qaratala kənd məscidinin faktiki tikilmə tarixi və memarı məlum olmasa da məscidin tikilmə tarixi XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvələrinə aid edilir.

## Yerləşimi və hazırkı vəziyyəti
Məscid Qaratala kəndinin əsas girişindən 400 metr içəridə, kənddən keçən çayın kənarında və giriş istiqaməti əsas götürüldüyündə yolun solunda yerləşir. Məscid hazırda ibadətə açıq deyil və dağılmaq təhlükəsi ilə üz-üzədir. Dəfələrlə aiddiyatı qurumlara xəbər verilsə də məscid rekonsturkasiyası yönündə heç bir fəaliyyət icra olunmayıb. Beləliklə, 100 ildən çox tarixə malik olan məscid təmir ediləcəyi və yenidən ibadətə açılacağı günü gözləyir.

## Həmçinin bax
Qaratala kəndi

## İstinadlar
Nabi (qrup)

**Nabi** (, &nbsp;— "peyğəmbər", "seçilmiş" sözündən) — Fransız incəsənət qrupu, Pol Serüzyenin rəhbərliyi ilə 1888-ci ildə Parisdə "Pol Qogenin simvolik sintetikizminin məhsuldar inkişafı" məqsədilə yaradılmışdır. Nabilər XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Fransız post-impressionizminin və simvolizminin istiqamətlərindən biri olmuşdur.

## Haqqında
Qrupun adını parnas məktəbinin nümayəndəsi və simvolist şair Anri Kazalis fikirləşmişdir. Qrupa rəssamlar Moris Deni, Emil Bernar, Pyer Bonnar, Ker-Ksavyer Russel, Jan Eduard Vüyar, Pol Serüzye, Etien Terrüs, qrafik və rəssam Feliks Valloton, keşiş və rəssam Yan Verkade, rəssam, yazıçı və rəssam Anri-Qabriel İbel və başqaları daxil idi.  Qrupun ideya rəhbərləri Pol Serüzyer və Moris Deni olmuşdur. Bernar, Verkade, Deni və Serüzyer daha əvvəl Pontaven qəsəbəsində Qogen ilə birlikdə çalışmışdılar. Daha sonralar qrupa Pol Ranson, heykəltəraş Aristid Mayol (həmin dövrdə həm də rəssamlıq ilə məşğul idi), macar rəssam Yojef Ripp-Runay, heykəltəraş Jorj Lakomb, danimarkalı rəssam Mogen Ballin qoşulmuşdur. Dostlar təxminən on il birlikdə çalışmışdılar. Nabilərin son sərgisi 1899-cu ildə Parisdə keçirilmişdir.

Nabilərin incəsənətinin əsası Pol Qogenin sonrakı üslubu və Pont-Aven qrupunun kluazonizmidir. Rəssamlar təsviri simvolizmin özünəməxsus variantını yaratmışdılar. Onların yaradıcılığı ədəbi simvolizmə yaxın olsa da, rəngin üstünlüyü, xətlərin plastikası, formaların dekorativ ümumiləşdirilməsi, ritmlərin yumşaq musiqiliyilə, müxtəlif etnik mədəniyyətlərin sənət motivlərinin – Fransız xalq sənəti, Yapon qravürası, Afrika heykəltəraşlığı, İtalyan “primitivləri” — səth tərzində stilizasiyası ilə xarakterizə olunur.

Rəssamları spiritizm, dini fəlsəfəyə maraq, musiqi, poeziya və Şərqin ezoterik təlimlərinə olan meyil birləşdirirdi. Həmin illərdə Parisdə E. Şürenin *“Böyük İthaf Edilmişlər”* (1899) kitabı populyar idi. Hər şənbə günü “Nabi” üzvləri Monparnas bulvarındakı Ranson və onun həyat yoldaşı Mari-Fransuanın mənzilində toplanırdılar. Ransonun emalatxanası “məbəd” adlanırdı. Rəssamlar ekzotik geyimlər geyinirdilər. Ranson qrupun üzvləri üçün *“gizli adlar”* fikirləşmiş və onların qarşısında xüsusi tikilmiş *“peyğəmbər geyimində”* çıxış edirdi. “Peyğəmbərlər” arasında qədim yunan, yəhudi və mason simvolizminə aid oyunlar məşhur idi.

## İstinadlar
Məhəmmədbağır Niknam

**Məhəmmədbağır Niknam** () — şair, yazıçı, 21 Azər hərəkatının iştirakçısı və repressiya qurbanı.

Tudə Partiyasının və Azərbaycan Demokrat Firqəsinin üzvü olub. "Şairlər məclisi"nin yaradılmasında iştirak edib. Azərbaycan Milli Hökuməti dağıldıqdan sonra şah qoşunları tərəfindən güllələnib.

## Haqqında
Məhəmmədbağır Niknam 1921-ci ildə Təbrizdə anadan olub. Beş yaşında ikən atası dünyasını dəyişdiyi üçün dayısının himayəsində böyüyüb. Nizami mədrəsəsini bitirib. 1939-cu ildə hərbi xidmətə çağırılıb. Yaradıcılığa hərbi xidmətdə ikən başlayıb. Hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra Təbriz kibrit karxanasındakı işinə geri qayıdıb. Tudə Partiyasına daxil olub. Təbrizdə çap olunan "Azərbaycan", "Vətən yolunda", "Yeni Şərq" qəzetlərində yazıları və şeirləri dərc olunub. 1945-ci il yanvarın 3-də "Vətən yolunda" qəzetinin nəzdində yaradılmış "Şairlər məclisi"nin yaradılmasında iştirak edib. 1945-ci ildə Tudə Partiyasından çıxaraq Azərbaycan Demokrat Firqəsinə üzv olub. 1945-ci il noyabrın 20-də Təbrizdə Ərk teatrında Azərbaycan Xalq Konqresi fəaliyyətə başladı. Məhəmmədbağır Niknam da Azərbaycan Xalq Konqresində nümayəndə kimi iştirak edib. 1945-ci il dekabrın 12-də Azərbaycan Milli Hökuməti qurulduqdan sonra, Həmkarlar Təşkilatında işləməyə başlayıb.

1946-cı il dekabrın 11-dən etibarən İran ordusu iri şəhərlərə girməzdən əvvəl bu şəhərlərdə ərbabların quldur dəstələri eləcə də mülki geyimli jandarmalar qırğınlar törətməyə başladılar. Bu dəstələr Tehran radiosu tərəfindən "İran vətənpərvərləri" adlandırılırdılar. Dəstələrin əsas məqsədi demokratların məhv edilməsi və şah qoşununun şəhərlərə girişini təmin etmək idi. Təbriz və Azərbaycanın digər şəhərləri talana və qırğınlara məruz qaldılar. Azərbaycan Milli Hökuməti süqut etdi. Minlərlə insan həbs olundu. Baş verən qırğınlarda ADF üzvləri, fədailər eləcə də tanınan şairlərdən Əli Fitrət, Sədi Yüzbəndi və Cəfər Kaşif qətlə yetirildilər. 1946-cı il dekabrın 14-də ABŞ və Böyük Britaniya tərəfindən dəstəklənən İran ordusu Təbrizə daxil oldu. Bundan sonra da qırğınlar və talan davam etdi. Hökuməti ələ keçirən şah qoşunları bölgədə qırğınlar törətdilər. Bu hadisələrdə Məhəmmədbağır Niknam da Təbrizdə öz evinin qarşısında şah qoşunları tərəfindən güllələnib.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Kannabinoid arteriti

**Kannabinoid arteriti** (tibdə **kannabislə əlaqəli arterit** kimi də tanınır) kannabinoidin qəbulu nəticəsində yaranan, periferik arteriyaların iltihablanmamış trombozu ilə xarakterizə olunan xəstəlikdir. Xəstəliyin daha çox inkişaf etməsi işemiyaya və toxuma nekrozuna səbəb olur.

Kannabinoid arteriti olduqca nadir rast gəlinən bir xəstəlikdir. Xəstəliyin diaqnozu ilk dəfə 1960-cı ildə qoyulmuşdur. 1960-cı ildən 2022-ci ilə qədər olan müddətdə bütün dünyada yalnız 55 kannabinoid arteriti hadisəsinə rast gəlinmişdir. Buna görə də kannabinoid arteriti hələ də istisna diaqnozlara aid edilir.

## Etiopatogenez
Müəyyən edilmişdir ki, kannabinoid arteritinin inkişafında etioloji faktor çətənənin istifadəsidir. Xəstəlik çətənədən az miqdarda istifadə edən insanlarda, intensiv və uzun müddət istifadə edən insanlardakı kimi inkişaf edir. Patogenezinin əsas səbəbi tetrahidrokannabinolun (Δ9-THC) vazokonstriktor təsiridir.

## Klinik təsviri
Xəstəlik özünü distal ətrafların işemiyası, venoz tromboz, Reyno fenomeni, periferiyada arteriyaların pulsasiyasının olmaması və sonuncu mərhələdə isə yüksələn nekroz kimi göstərir. Nekrozun başlamasından bir neçə gün və ya həftə əvvəl xəstələr əl və ayaq barmaqlarında göyərmənin olduğunu qeyd edirlər. Daha sonra isə həmin təsirlənmiş toxuma nahiyələrində dözülməz ağrılar müşahidə edilir və xəstənin yerişində kəskin pozulmalar meydana gəlir.

## Diaqnostikası
Kannabinoid arteritinin diaqnostikası üçün anamnez toplamaq və fiziki müayinə üsullarından əlavə, qan, sidik və saçın toksikoloji testlərindən istifadə etmək məsləhət görülür (bu analizlər bədəndə kannabinoidlərin və onların metabolitlərinin olub-olmamasını təsdiqləyirlər). Ətrafların arterioqrafiyası zədələnmiş damarları aşkar etməyə imkan verir. Bu, damarların müxtəlif hissələrinin tıxanmalarını aşkar etməyə imkan verir. Bütün digər patologiyaları istisna etmək üçün biokimyəvi və immunoloji qan testləri aparılır.

## Diferensial diaqnostika
Kannabinoid arteriti Bürqer xəstəliyinə bənzəyir və onları bir-birindən fərqləndirməyi bacarmaq lazımdır (baxmayaraq ki, bəzi müəlliflər kannabinoid arteriti bu xəstəliyin formalarından biri hesab edirlər). Kannabinoid arterit və Buerger xəstəliyi arasındakı əsas fərq damar divarının iltihabının olmamasıdır. Tibdə arterial medianın orta dərəcədə iltihabı ilə müşayiət olunan kannabinoid arteritin tək bir halı təsvir edilmişdir. Bundan əlavə, diaqnostika zamanı obliterasiya edən endarterit, diabetik angiopatiya və otoimmün kimi xəstəliklər də istisna edilməlidir.

## Müalicəsi
Bu xəstəliyin müalicəsi üçün ən əhəmiyyətli məqam xəstənin daha çox çətənə istifadəsini dayandırmasıdır. Kannabinoid arteritin konservativ müalicəsi prostaglandinlərin, antikoaqulyantların, antiplatelet agentlərinin, analjeziklərin və antibiotiklərin istifadəsini əhatə edir. Hiperbarik oksigenləşmə də mümkündür. Bu müalicə nekrozun inkişafını dayandıra bilər, lakin zədələnmiş toxumanı bərpa etmək mümkün deyildir. Cərrahi müalicə nekrotik toxumanın amputasiyasını əhatə edir.

## İstinadlar
Laşana Linç

**Laşana Raşeda Linç** ( ; ) — ingilis aktrisası. O, daha çox ABC dram serialındakı “Still Bound” (2017) və “Kapitan Marvel” (2019) filmindəki pilot Mariya Rambo, “Çılğınlıqların çoxlu aləmi” filmində Doktor Strenc (2022) və "Çaqqalın günü" serialında Byanka rolu ilə tanınır.

## Bioqrafiya
27 noyabr 1987-ci ildə Londonda anadan olub, Yamayka mənşəlidir. O, Londonda ArtsEd dram məktəbində təhsil alıb.

Aktrisa kimi karyerasına 2007-ci ildə A Purely English Murder serialının bir hissəsində oynayaraq başlayıb.

2019-cu ildə Kapitan Marvel  filmində pilot Mariya Rambo rolunu oynadı və bunun üçün "Ən Yaxşı Aktrisa"  kateqoriyasında Screen Nation Mükafatlarına namizəd oldu.

2021-ci ildə Ceyms Bondla bağlı No Time to Die filmi ekranlara çıxdı, filmdə Laşana yeni agent 007 Nomi rolunu oynadı.

## Seçilmiş filmoqrafiya

* Kapitan Marvel (2019)
* Ölməyə vaxt yoxdur (2021)
* Doktor Strenc: Dəliliklərin multikainatında (2022)
* Çaqqalın günü (2024)

## İstinadlar
DeepSeek

**DeepSeek** (Çin: 深度求索; pinyin: Shēndù Qiúsuǒ) — süni intellektin inkişafında ixtisaslaşan Çin şirkəti və böyük dil modelləri ailəsidir.
## Haqqında
Şirkət Hançjouda yerləşir, Çinin High-Flyer hedcinq fondu tərəfindən təsis edilib və dəstəklənir. DeepSeek öz modellərini açıq mənbə kimi təqdim edib. DeepSeek-V3 2024-cü ildə Qwen və ChatGPT kimi digər dil modellərinə rəqib kimi göstərilib. DeepSeek-R1-in 2025-ci ilin yanvarında buraxılması qlobal texnoloji səhm qiymətlərinin kəskin azalmasına və süni intellekt investisiyalarının yenidən qiymətləndirilməsi ilə bağlı müzakirələrə səbəb olub.
## Həmçinin bax
* ChatGPT
* Lianq Venfenq

## İstinadlar
Ayşə Sərfinaz xanım

**Ayşə Sərfinaz xanım** (; ) — 31. Osmanlı sultanı Əbdülməcidin xanımlarından biri.

1837-ci ildə Tokatda dünyaya gəldi. Əsl adı Ayşə olub, atası Osman bəy abxaz əsilli Lah ailəsinə, anası Zəliha xanım isə Tapşin ailəsinə mənsubdur. Rəna xanım adlı bir bacısının olduğu bilinir. Dövrün bir çox saray xanımları kimi, onun da saraya necə alındığı bilinmir. Ancaq saray təlim-tərbiyəsi aldığı və adının *Sərfinaz* olaraq dəyişdirildiyi bilinir.

1851-ci ildə Sultan Əbdülməcidlə nigahlanaraq altıncı iqbal kimi hərəmə alındı. Bu nigahdan 3 övladı dünyaya gəlsə də, bunlardan yalnız biri yetkinlik yaşına çata bildi.

* Osman Səfiəddin Əfəndi (9 iyun 1852 - 2 iyul 1855)
* Bədiha Sultan (1 oktyabr 1857 - 12 iyul 1858)
* Səlim Süleyman Əfəndi

İlk övladının dünyaya gəlişinin ardından 1853-cü ildə dördüncü, 1854-cü ildə üçüncü, 1856-cı ildə ikinci iqballığa yüksəldi. Sultan Əbdülməcidin ən sevimli xanımı idi. Hətta sultan tərəfindən ona sonradan Ulduz sarayına çevrilən Ulduz köşkünü hədiyyə edilmişdi. Qərb musiqisini sevən Ayşə Sərfinaz xanım öz köşkündə qərb musiqiləri ifa edən 2 musiqiçi qrupunu himayə edirdi. Digər yandan saray daxilində olduqca sərbəst hərəkət edirdi və etdiyi bütün hərəkətlərə Sultan Əbdülməcid tərəfindən göz yumulurdu. Bu səbəblə sultanın digər xanımları, hətta qızları da bundan istifadə edərək tez-tez şəhərə çıxır, araba gəzintilərinə qatılırdılar. Bu isə sultanın və hərəmin nüfuzunun şəhər əhalisi gözündə azalmasına səbəb oldu.

1855-1856-cı illərdə *Kiçik Fəsli* olaraq anılan erməni bir gənclə eşq yaşadığı barədə İstanbulda şayələr gəzməyə başladı. Gənc sevgilisinə gizlicə külli miqdarda pul xərcləyən Ayşə Sərfinaz xanım saray xəzinəsinə xeyli ziyan vurmuşdu. Şayələrin artmasının ardından erməni gənc yaşadığı məhəllədə bıçaqlanaraq öldürüldü. Beləcə hadisə ört-bas edilsə də, Ayşə Sərfinaz xanımın hərəmdəki nüfuzu öncəki kimi olmadı.

Ayşə Sərfinaz xanımın hədsiz məsrəfləri və alış-verişi isə dövrün siyasi xadimləri və saray əyanları tərəfindən də tənqid olunurdu. Üstəlik, saray xəzinəsindən onun üçün ayrılan aylıq maaşdan əlavə bir çox erməni və yəhudi bankirlərdən də borclar almışdı. Bu borclarının da saray tərəfindən ödənilməsi isə dövlət xəzinəsini çətin vəziyyətə saldı.

Bütün bu hadisələr, ardından isə Sultan Əbdülməcidin vəfat etməsi nəticəsində gözdən düşən Ayşə Sərfinaz xanım 1861-ci ildə oğluyla birlikdə Ortaköydəki köşklərdən birinə göndərildi və Dolmabağça sarayına girişi qadağan olundu. Qalan ömrünü övladıyla birlikdə burada yaşayan Ayşə Sərfinaz xanım Sultan Əbdülhəmid səltənətində bağışlandı və bir neçə dəfə bəzi saray mərasimlərinə dəvət olundu. Hətta, Ayşə Osmanoğlunun xatirələrinə görə, bu saray mərasimlərində Ayşə Sərfinaz xanım Sultan Əbdülhəmidin analığı Pərəstu Qadınəfəndinin yanında əyləşir, sultan tərəfindən hörmətlə qarşılanırdı.

9 iyun 1905-ci ildə yaşadığı Ortaköy köşkündə vəfat edən Ayşə Sərfinaz xanım Yəhya Əfəndi məzarlığına dəfn olundu.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* *[https://www.proquest.com/docview/2607267038 Emine Naciye Sultan’ın hayatı (1896-1957)]*. Neval Milanlıoğlu. Yüksek Lisans Tezi. TC Marmara Üniversitesi. İstanbul 2011

### İstinadlar
Əminə Cavidan xanım

**Əminə Cavidan xanım** (; ) — Osmanlı şahzadəsi Səlim Süleyman Əfəndinin xanımlarından biri.

1862-ci ildə Bursada dünyaya gəldi. Atası ilk türk rəssamlarından olan hərbçi Tofiq Paşadır. Anası isə Misir valisi Kavalalı Mehmed Əli Paşanın oğlu İsmayıl Kamil Paşanın övladlıq aldığı qız uşaqlarından və sonralar Sultan Əbdülməcidlə qısa bir evliliyi olan Bəzmiara xanımdır. Anasının sarayla olan mübahisəli keçmişi və yenidən evlənməsi səbəbilə, Sultan Əbdüləziz tərəfindən valideynləri Bursaya sürgün edilmiş, Əminə Cavidan xanım da bu səbəblə Bursada dünyaya gəlmişdir.

Ancaq sürgündə çox qala bilməyən cütlük tezliklə boşandılar və atası Tofiq Paşa İstanbula qayıtdı. Çox keçmədən də 1866-cı ildə vəfat etdi. Anası Bəzmiara xanım isə qızını Qahirə sarayından tanıdığı Zeynəb xanıma övladlıq verərək Qahirəyə qayıtdı. Zeynəb xanım Misir valisi Kavalalı Mehmed Əli Paşanın qızı idi və evli olduğu Yusif Kamil Paşa sədarətə doğru yüksələn güclü dövlət adamlarından biri idi.

Paşanın köşkündə böyüdülən Əminə Cavidan xanım mükəmməl saray tərbiyəsi aldı. Analığı Zeynəb xanım tərəfindən mənsub olduğu Kavalalı ailəsindən biriylə evləndirilməsi düşünülürdü. Ancaq o əsnada Sultan Əbdülməcidin Sərfinaz xanımdan doğulan oğlu Süleyman Əfəndi tərəfindən görülüb bəyənildi. Nəticədə 1886-cı ildə Süleyman Əfəndiylə nigahlanan Əminə Cavidan xanımın bu nigahdan övladı olmamışdır. Üstəlik, anasının kimliyi qısa zamanda Sultan Əbdülhəmidə bildirildi və bu səbəblə, sultanın etirazıyla bir il sonra cütlük boşandı.

Cütlüyün bir-birini çox sevdiyini və məcbur qalaraq boşandığını bilən Sultan Əbdülhəmid qızın dərhal başqasıyla evləndirilməsini tələb edir. Bu səbəblə, Əminə Cavidan xanım dərhal Qahirədəki analığı Zeynəb xanımın yanına göndərildi və burada Kavalalı İsmayıl Davud Paşanın oğlu Hüseyn Kamil bəylə evləndirildi. 2 fevral 1891-ci ildə evlənən cütlüyün bu nigahdan 2 övladı dünyaya gəlsə də, çox keçmədən boşandılar. Əminə Cavidan xanım dayəlik edərək yaşamağa davam etdiyi Misirdə vəfat etdi. Ancaq qalan həyatı və ölüm tarixiylə bağlı məlumat yoxdur.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* *[https://www.proquest.com/docview/2607267038 Emine Naciye Sultan’ın hayatı (1896-1957)]*. Neval Milanlıoğlu. Yüksek Lisans Tezi. TC Marmara Üniversitesi. İstanbul 2011

### İstinadlar
Fatma İqbal xanım

**Fatma İqbal xanım** (; ) — Osmanlı şahzadəsi Səlim Süleyman Əfəndinin xanımlarından biri.

1871-ci ildə Sakaryanın Adapazarı ilçəsində doğuldu. Abxaz əsilli bir ailəyə mənsub olsa da, yetərli məlumat yoxdur. Dövrün digər saray xanımları kimi, onun da saraya qədərki həyatı haqqında məlumat yoxdur. 12 may 1893-cü ildə Sultan Əbdülməcidin oğullarından Süleyman Əfəndiylə evləndirildi. Cütlüyün bu nigahdan bir oğlu dünyaya gəldi.

* Mehmed Əbdülhəlim Əfəndi

1909-cu ildə ərinin ölümüylə dul qaldı və övladıyla birlikdə qaynı Sultan Rəşad tərəfindən himayə edildi. Yeganə övladı Əbdülhəlim Əfəndi uzun illər Avropada təhsil aldı və ardından başlayan Birinci Dünya Müharibəsində cəbhədən cəbhəyə göndərildi.

3 mart 1924 tarixli TBMM qərarı ilə digər Osmanlı sülaləsi üzvləri kimi, oğlu da ailəsini alaraq Parisə yollandı. Sürgündə İstanbuldan ayrılmayan Fatma İqbal xanım 20 noyabr 1932-ci ildə Beşiktaşdakı evində vəfat etdi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* *[https://www.proquest.com/docview/2607267038 Emine Naciye Sultan’ın hayatı (1896-1957)]*. Neval Milanlıoğlu. Yüksek Lisans Tezi. TC Marmara Üniversitesi. İstanbul 2011

### İstinadlar
Şin Çheho

**Şin Çheho** () — Koreyalı muxtariyyət tərəfdarı fəal, tarixçi, anarxist, millətçi və Koreya etnik millətçi tarixşünaslığının (민족 사학, minjok Sahak) banisi. Şimali və Cənubi Koreyada ona çox böyük hörmət bəsləyirlər. Onun yazdığı iki əsər — 1908-ci ildə yazılmış "Tarixin Yeni Oxunuşu" (Doksa Sillon) və 1931-ci ildə nəşr olunmuş "Cosenun erkən tarixi" müasir Koreyada millətçi tarixşünaslığın əsas əsərləri kimi qəbul edilir.

O, müasir koreyalıların və mancuriyalıların Koreya və Mancuriyanın tarixi sahibi olduğu fikrini əsaslandırmağa çalışırdı. O, Koreya mifologiyasını da öyrənmişdi. Çində sürgündə olarkən Şərqi Anarxist Assosiasiyasına qoşulmuş, muxtariyyət və anti-imperializm tərəfdarı məqalələr yazmışdır. Onun anarxist fəaliyyəti 21 fevral 1936-cı ildə həbs edilərək həbsxanada ölümünə səbəb olmuşdur.

## İstinadlar
Balıqcıq

**Balıqcıq** — balıq tutmaq üçün qarmağa bağlanan metal lövhəcik. Bir çox balıq ovu növlərində yırtıcı balıqların diqqətini yem kimi cəlb etməyə hesablanmış süni vasitə. Adətən qarmağa bənd edilən balıqcıq öz forması, rəngi, titrəyişli hərəkəti, işığı əks etdirməsi və digər xüsusiyyətləri ilə yırtıcı balıqların potensial qida rasionuna daxil olan xırda canlıları imitasiya edir. Nəticədə vəhşi balıqlar onları potensial şikar bilərək udmağa çalışırlar ki, bu zaman qarmağa ilişirlər.
 
Balıqcıqdan aldadıcı vasitə kimi bir çox balıq ovu növlərində istifadə edilir: tilovla balıq ovunda, trollinq metodlu balıq ovunda və s.

thumbnail|Balıqcıq
Balıqcıqlar metal və ya plastik lövhə formasında, silikon balıq, həşərat, cücü şəklində ola bilər. Su səthində yaşayan həşəratları imitasiya etmək üçün üzən balıqcıqlar da olur. Son illərdə suyun dərinliyində balıqların diqqətini cəlb etmək üçün LED lampalı balıqcıqlardan da istifadə edilir.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Julia Bergmann

**Julia Bergmann** () — Braziliya qadın milli voleybol komandasında və Sultanlar Liqasının peşəkar komandalarından biri olan Türk Hava Yollarında spiker kimi çıxış edən braziliyalı peşəkar voleybolçu. Əvvəllər Avotol/Toledo, Abel/Havan/Brusque, Georgia Tech və Türk Hava Yollarında oynamışdır.

## Karyera
*  Avotol/Toledo (2015–16)
*  Abel/Havan/Brusque (2016–18)
*  Georgia Tech (2019–23)
*  Türk Hava Yolları (qadın voleybol klubu) (2023-*davam edir*)

## Nailiyyətlər

### Milli komanda
* 2019 FIVB Voleybol Qadınlar Millətlər Liqası - ikinci yer
* 2022 FIVB Voleybol Qadınlar Millətlər Liqası - ikinci yer
* 2023 Cənubi Amerika Qadın Voleybol Çempionatı - Çempionat
* 2024 Yay Olimpiya Oyunları - üçüncü yer

## İstinadlar
Dareytlər

**Dareytlər** () — qədim Atropatena dövlətinin əhalisini təşkil edən tayfalardan biri.

## Yerləşməsi
"Tarixin atası" Herodot dareytlərin kaspilər, pavsiklar və pantimatlarla birgə Əhəmənilər dövlətinin XI-ci satraplığında yaşadıqlarını söyləyir.

Herodotdan başqa bu tayfa haqda Klavdi Ptolemey xəbər verir ki, onların torpaqları Midiyanın böyük hissəsini əhatə edir.
Digər antik müəlliflər, məsələn Bizanslı Stefan, çox ehtimal ki, həmin tayfanı daritlər kimi qeyd edirlər.

## Həmçinin bax
* Matienlər
* Əhəmənilər dövləti

## Ədəbiyyat
1. И. Алиев. Очерк истории Атропатены. Баку. 1989

2. Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. AMEA A. A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. I cild. Bakı. 1998

3. Р. Меликов. Этническая картина в период ахеменидского владычества (VI–IV вв.до н.э.). Баку: Нурлан.2003

## İstinadlar
Vsemirnaya illüstrasiya

***Vsemirnaya illüstrasiya*** () — Herman Hoppe tərəfindən təsis edilən və 1869-1898-ci illərdə Sankt-Peterburqda nəşr olunan həftəlik rusca jurnal.

## Arxa planı və müəllifləri
Orta dərəcədə liberal nəşr olaraq, Avropanın "The Illustrated London News", "Die Gartenlaube" və "Le Monde Illustre" kimi jurnallarından nümunə götürərək, 1878-ci ildə 11 min tirajla Rusiyada öz dövrünün ən məşhur illüstrasiyalı jurnalına çevrilmişdir. Başlanğıcda mətn yardımçı rolunu oynayırdı, daha çox təfərrüatlı, yüksək keyfiyyətli illüstrasiyalar üçün şərh funksiyasını yerinə yetirirdi, lakin tədricən məqalələr daha da inkişaf etdirildi və dərinləşdirildi. 1889-cu ildə "Trud" adlanan ayrıca ədəbi, iki həftədə bir nəşr olunan belletristika bölməsi yaradıldı.

## İstinadlar
Matinyon sarayı

**Matinyon sarayı** (fr. *hôtel Matignon*) — Fransa hökumətinin baş nazirinin rəsmi iqamətgahıdır və Parisin 7-ci dairəsində Varenne 57 küçəsində yerləşir.

## Tarixi
Sarayın tarixi 1719-cu ildə Şahzadə de Tenqri Sen-Jermen şəhərinin kənarında Sena çayı sahilində torpaq sahəsi aldıqdan sonra başlayır.
1722-ci ildə memar Kurton sarayın layihəsini işləyib hazırladı və tikintiyə başladı.
Maliyyə çatışmazlığı səbəbindən yarımçıq qalan iqamətgahı III Jak de Qoyon-Matinyona satdı.
Saray 1725-ci ildə tikildi.
IV Jak Monako Knyazlığının taxtını miras alana qədər orada yaşadı.
18-ci əsrin ortalarında Matinyon sarayında onun gəlini Marie Katerina Brinole-Sale yaşayırdı, o, burada sonradan əri olan Konde şahzadəsi ilə gizli görüşdü.

Matinyonlardan sonra saray, XVIII Lüdovik onu II Lui-Filippin bacısı Orleanlı Batilda ilə Yelisey sarayına dəyişməzdən əvvəl Taleyran və Napoleon da daxil olmaqla bir neçə dəfə sahibini dəyişdirdi.
Onun qardaşı qızı, Orleanlı Adelaide (I Lui-Filippin bacısı) sarayda rahibələri yerləşdirdi, sonra onu varlı bir amerikalıya icarəyə verdi.
İkinci İmperiya dövründə saray maliyyəçi Raffaele Ferrari, Hersoq de Galliera tərəfindən alınıb.
Onun dul arvadı, məşhur xeyriyyəçinin vəsiyyətinə əsasən, saray Avstriyanın Parisdəki səfirliyinə çevrilmək üçün Avstriya-Macarıstanın mülkiyyətinə keçdi.
Birinci Dünya müharibəsi illərində Matinyon sarayı düşmən dövlətin mülkiyyəti kimi milliləşdirildi.

1935-ci ildə saray restavrasiya edilərək Fransa hökumətinə təhvil verilib.

## İstinadlar
Nalandil xanım

**Nalandil xanım** (; ) — 31. Osmanlı sultanı Əbdülməcidin xanımlarından biri.

1823-cü ildə Anapada dünyaya gəldi. Əslən ubıx olub, Çıpaq Natiq bəyin qızıdır. Dövrün bir çox saray xanımları kimi, onun da saraya necə alındığı bilinmir. Ancaq saraya alındıqdan sonra Tərbiyə xanım (ö. 1902) adlı bir bacısını yanına aldırdığı, bu bacısının sonrakı illərdə hərəm xəzinədarı olduğu və Xəlil bəy adlı biriylə evləndirildiyi bilinir.

1851-ci ildə Çırağan sarayında Sultan Əbdülməcidlə nigahlanaraq dördüncü iqbal kimi hərəmə alındı. Həmin ilin dekabrında ilk övladı Sənihə Sultanı, 1853-cü ildə oğlu Mehmed Əbdüssəmədi, 1855-ci ildə isə kiçik qızı Şəhimə Sultanı dünyaya gətirdi. Ancaq övladlarından yalnız böyük qızı yetkinlik yaşına çata bildi.

* Sənihə Sultan
* Mehmed Əbdüssəməd Əfəndi (20 mart 1853 - 5 may 1855)
* Şəhimə Sultan (1 mart 1855 - 21 may 1857)

1852-ci ildə üçüncü, 1853-cü ildə ikinci və 1854-cü ildə baş iqballığa yüksəldi. 1861-ci ildə Sultan Əbdülməcidin vəfatının ardından qızı Sənihə Sultanla birlikdə Fəriyyə sarayına göndərildi və çox keçmədən 1865-ci ildə burada vərəm xəstəliyi səbəbilə vəfat etdi. Cənazəsi Yeni məsciddə dəfn olundu.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Sakaoğlu, Necdet (2008). *Bu Mülkün Kadın Sultanları: Vâlide Sultanlar, Hâtunlar, Hasekiler, Kandınefendiler, Sultanefendiler*. Oğlak Yayıncılık. ISBN 978-6-051-71079-2
* Alderson, Anthony Dolphin (1956). ''The Structure of the Ottoman Dynasty''. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-22522-2

### İstinadlar
Lianq Venfenq

**Lianq Venfenq** (; d.1985) — Çinli sahibkar, High-Flyer hedcinq fondunun həmtəsisçisi və süni intellekt şirkəti DeepSeek-in təsisçisi və baş direktoru. Çində AI sahibkarlığına həsr olunmuş ilk yüksək riskli kəmiyyət investoru hesab edilir.
## Haqqında
O, 1985-ci ildə Quandun əyalətinin Zhanjiang şəhərində anadan olub. Atası ibtidai sinif müəllimi olub.

Liang Zhejiang Universitetində iştirak edib, burada elektrik mühəndisliyi ixtisası üzrə təhsil alıb və 2006-cı ildə məzun olub. 2007-ci ildə Liang informasiya və kommunikasiya mühəndisliyi üzrə magistr təhsilinə başlamış və burada kompüter görmə tədqiqatı üzrə ixtisaslaşmışdır.

2008-ci ildə kollecdə oxuyarkən Liang və sinif yoldaşları maliyyə bazarları haqqında məlumat toplamaq üçün bir komanda yaratdılar. O, həmçinin maşın öyrənməsindən istifadə edərək kəmiyyət ticarəti üzrə komandasının işinə rəhbərlik etmişdir. O zaman 2007-2008-ci illərin maliyyə böhranı özünün pik həddində idi.

Frank Wang-ın Lianqı DJI-yə dəvət etdiyi barədə şayiələr var. Lakin süni intellektin dünyanı dəyişəcəyinə inanmasına baxmayaraq, Lianq öz biznesinə başladı.

Liang Wenfeng 2010-cu ildə magistr dərəcəsini bitirmişdir. Onun dissertasiyasının adı belə idi: “Aşağı qiymətli PTZ kameralarına əsaslanan hədəf izləmə alqoritmlərinin tədqiqi”.

## Həmçinin bax
* DeepSeek
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vaşinqtonda CRJ700 qəzası

**Vaşinqtonda CRJ700 qəzası** — 29 yanvar 2025-ci ildə Amerika Hava Yolları 5342 reysi ilə uçuş həyata keçirən Bombardier CRJ701ER təyyarəsinin Birləşmiş Ştatlar Ordusuna məxsus UH-60L Black Hawk helikopteri ilə toqquşması.

Toqquşmadan sonra hər iki nəqliyyat vasitəsi Potomak çayına düşüb və qəzadan sağ qurtulan olmayıb. Təyyarənin göyərtəsində 64 nəfər (60 sərnişin və 4 ekipaj üzvü), helikopterdə isə 3 ekipaj üzvü olub.

## İstinadlar
Nərgiz xanım

**Nərgiz xanım** (; ) — 31. Osmanlı sultanı Əbdülməcidin xanımlarından biri.

1830-cu ildə Anapada dünyaya gəldi. Əslən çərkəzlərin natuhay qoluna mənsub olub, Albora bəy və Dadusə xanımın qızıdır. Dövrün bir çox saray xanımları kimi, onun da saraya necə alındığı bilinmir. Ancaq saraya alındıqdan sonra Mahrinur və Münəvvər adını alan 2 bacısını yanına aldırdı. İbrahim bəy və Hüseyn bəy adlı 2 qardaşı isə dövlət xidmətinə alındı və kaymakam rütbəsinə qədər yüksəldi.

1847-ci ildə Çırağan sarayında Sultan Əbdülməcidlə nigahlanaraq dördüncü iqbal kimi hərəmə alındı. Ertəsi il yeganə övladı olan Mehmed Fuad Əfəndini (7 iyul 1848 - 28 sentyabr 1848) dünyaya gətirdi. Ancaq körpə yalnız 2 ay yaşaya bildi. Vərəm xəstəliyindən əziyyət çəkən Nərgiz xanımın oğlunun vəfatından sonra səhhəti pisləşdi və yalnız bir ay sonra - 26 oktyabr 1848-ci ildə vəfat etdi. Bəzi mənbələrdə isə ölüm tarixi 26 oktyabr 1858 olaraq göstərilir. Cənazəsi Yeni məsciddə Rəfiyə Sultan türbəsinə dəfn edilmişdir.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Sakaoğlu, Necdet (2008). *Bu Mülkün Kadın Sultanları: Vâlide Sultanlar, Hâtunlar, Hasekiler, Kandınefendiler, Sultanefendiler*. Oğlak Yayıncılık. ISBN 978-6-051-71079-2
* Alderson, Anthony Dolphin (1956). ''The Structure of the Ottoman Dynasty''. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-22522-2

### İstinadlar
Şahəndə xanım

**Kezban Marşanya** və ya sonradan **Şahəndə xanım** (; ) — son Osmanlı sultanı Sultan Vahidəddinin xanımı Nazikəda Qadınəfəndinin nədimələrindən biri, Abxaz əsilzadəsi.

1895-ci ildə Sivasda dünyaya gəldi. Abxaz əsilzadəsi olan Əbdülqadir Həsən bəyin və Mövludə İnalpanın qızı olub, əsl adı Kezbandır. Özündən başqa İsmayıl, Əli və Rəşid adlı 3 qardaşı, Pakizə (1883-1955) və Xədicə (1891-1955) adlı 2 bacısının olduğu bilinir. Hələ uşaq yaşlarında İstanbula göndərildi və o əsnada vəliəhd Vahidəddin Əfəndiylə evli olan bibisi Nazikəda Qadınəfəndinin himayəsinə verildi. Bacılarından Pakizənin adı *Mislimələk* olaraq dəyişdirildi və 1898-ci ildə Sultan Əbdülhəmidin oğullarından Əbdülqadir Əfəndiylə evləndirildi. Digər bacısı Xədicənin adı isə *Aşubican* olaraq dəyişdirildi. Öz adı isə *Şahəndə* olaraq dəyişdirildi və bacısı Aşubicanla birlikdə bibisinin xidmətinə alındı. Sonrakı illərdə bacısı evlənərək saraydan ayrılsa da, Şahəndə xanım heç vaxt evlənmədi və uzun illər Nazikəda Qadınəfəndinin nədiməsi olaraq Osmanlı sarayında xidmət etdi.

Sultan Vahidəddin 17 noyabr 1922-ci ildə taxtdan çəkilərək ölkədən qaçsa da, ailə fərdləri İstanbulda qaldı. Şahəndə xanım isə Nazikəda Qadınəfəndinin digər xidmətçiləriylə birlikdə Fəriyyə sarayında həbs olundu. 3 mart 1924 tarixli TBMM qərarı ilə digər Osmanlı sülaləsi üzvləri kimi Nazikəda Qadınəfəndi də sürgünə göndərildi. Şahəndə xanım isə bir müddət daha İstanbulda göz həbsində tutuldu və ardından azadlığa buraxıldı. Ancaq azad edildiyi gün saraya yaxın biri olduğu ifşa edildi və İstanbul küçələrinin birində bıçaqlandı. Ağır yaralanan Şahəndə xanım bir neçə gün sonra - 15 mart 1924-cü ildə vəfat etdi. Cənazəsi Əyyubsultan məzarlığına dəfn olundu.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Açba, Leyla (2004). *Bir Çerkes prensesinin harem hatıraları*. L & M. ISBN 978-9-756-49131-7
* Aredba, Rumeysa; Açba, Edadil (2009). *Sultan Vahdeddin'in San Remo Günleri*. Timaş Yayınları. ISBN 978-9-752-63955-3

### İstinadlar
Rümeysa Aredba

**Xədicə Aredba** və ya sonradan **Rümeysa** **Xeyridil Aredba** (; ) — son Osmanlı sultanı Sultan Vahidəddinin xanımı Nazikəda Qadınəfəndinin nədimələrindən biri, Abxaz əsilzadəsi.

1873-cü ildə Abxaziyanın Adler rayonunda dünyaya gəldi. Abxaz əsilzadəsi olan Xəlil bəy Aredbanın qızı olub, əsl adı Xədicədir. Özündən başqa Əminə (30 may 1872 - 18 mart 1945) və Pakizə (1876-1943) adlı 2 bacısının olduğu bilinir. Hələ 3 yaşında ikən bacıları Əminə və Pakizə, əmisi qızları Dəryal, Rümeysa, Naciyə, Fatma, Əminə və Kamilə ilə birlikdə Cəmilə Sultanın nədiməsi olan bibisi Suzidil Xatunun yanına göndərildi. Bacılarından Əminənin adı *Aliyə Nazikəda* olaraq dəyişdirildi və 6 iyul 1886-cı ildə Sultan Əbdüləzizin oğullarından İzzəddin Əfəndiylə evləndirildi. Digər bacısı Pakizə xanım isə Əsad bəy adlı biriylə evləndirildi. Əmisi qızlarından Kamilənin adı ''Məzidə'' olaraq dəyişdirildi və 2 fevral 1885-ci ildə Sultan Əbdülhəmidlə evləndirildi. Digər əmisi qızı Dəryal xanım 4 iyun 1886-cı ildə Sultan Əbdülhəmidin oğullarından Səlim Əfəndi ilə evləndirildi. Digər əmisi qızı Əminənin adı *[[Əminə Nazikəda Qadınəfəndi|Nazikəda]]* olaraq dəyidirildi və 8 iyun 1885-ci ildə vəliəhd Vahidəddin Əfəndiylə evləndirildi.

Əmisi qızı Nazikəda xanımın vəliəhd Vahidəddin Əfəndiylə evlənməsinin ardından onun baş nədiməsi olaraq Çırağan sarayına köçürülən Rümeysa xanım heç vaxt evlənmədi və uzun illər Nazikəda Qadınəfəndinin nədiməsi olaraq Osmanlı sarayında xidmət etdi. Sultan Vahidəddin 17 noyabr 1922-ci ildə taxtdan çəkilərək ölkədən qaçsa da, ailə fərdləri İstanbulda qaldı. Rümeysa xanım isə Nazikəda Qadınəfəndinin digər xidmətçiləriylə birlikdə Fəriyyə sarayında həbs olundu. 3 mart 1924 tarixli TBMM qərarı ilə digər Osmanlı sülaləsi üzvləri kimi Nazikəda Qadınəfəndi də sürgünə göndərildi. Rümeysa xanım da onunla birlikdə İtaliyanın San-Remo qəsəbəsinə sürgünə getdi. Sürgün illərində yaşadığı və gördüklərini yazıya alan Rümeysa xanımın bu yazıları ölümündən sonra xatirat olaraq nəşr edildi.

Sultan Vahidəddinin 16 may 1926-cı ildə San-Remoda vəfatının ardından burada onunla birlikdə olan saray xidmətliləri sərbəst buraxıldı və Rümeysa xanım həmin ilin sonlarında İstanbula geri döndü. Ancaq çox keçmədən - 1927-ci ildə İstanbulda xərçəng xəstəliyi səbəbilə vəfat etdi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Açba, Leyla (2004). ''Bir Çerkes prensesinin harem hatıraları''. L & M. ISBN 978-9-756-49131-7
* Açba, Harun (2007). *Kadın efendiler: 1839-1924*. Profil. ISBN 978-9-759-96109-1

### İstinadlar
Dəstur əl-müluk

**Dəstur əl-Müluk** ((*[[Fars dili|fars.]]* *دستور الملوک; [[Azərbaycan dili|azərb]]. Hökmdarlar üçün Nizamnamə*) — Məhəmməd Rəfi Ənsarinin farsca yazdığı Səfəvilər dövlətinin idarəçiliyindən bəhs edən XVIII əsrə aid tarixi əsər.

## Əsərin strukturu
Dəstur əl-Müluk əsəri Səfəvilər dövlətinin inzibati və maliyyə-vergi quruculuğunu əks etdirir. XVIII əsr müəllifi Mirzə Səmianın "Təzkirət əl-müluk" əsəri ilə müqayisədə bu əsərdə bürokratik aparatın nümayəndələrinin vəzifələri, məmurların məvaciblərinin ödənilməsi sistemi, nizami, qeyri-nizami qoşunun xüsusiyyətləri, vergi sistemi və sair daha ətraflı təsvir edilir, bu Səfəvilər dövlətinin nümunəsində sosial qurumların inkişafını daha ətraflı öyrənməyə imkan verir. Müəllifin öz əsərini başa çadrıbı çadırmadığı məluim deyil, amma, o, girişdə bildirir ki, əsər 15 fəsil və nəticədən ibarətdir. Amma əsərin 7 fəsli və 12 şərhi bəllidir.

I Fəsildə məqbərələrin və sairlərin mollabaşılarının, həm də paytaxt İsfahan şəhərinin müqəddəs şəriətinin ülamələrinin və din xadimlərinin vəzifələrini aydınlaşdırır. Bu fəsil 10 bölmədən ibarətdir.

II Fəsil yüksəkdərəcəli rütbə daşıyan və ehtiram edilən əmirlərin vəzifələri haqqında olub giriş və 15 bölmədən ibarətdir.

III Fəsil müqərrəbülxaqan (xaqanın yaxını) və alicah (yüksəkdərəcəli) titulu daşıyanlara həsr olunub hər biri müvafiq olaraq 5, 2, 11 bölmədən ibarət olan 3 hissədən ibarətdir.

IV Fəsil bəzi məmurların, vəzirlərin, ağsaqqalların və digərlərinin vəzifələri haqqındadır. Xüsusilə də xaqanın yaxını titulunu daşımayanlardan bəhs edirdi. Bu fəsil 16 bölmədən ibarətdir.

V fəsil Hökmdarın yaxınlarının məşğuliyyəti və vəzifələri haqqında olub 6 hissədən ibarətdir.

VI fəsil dəftərxana qulluqçuları, katiblər, vəzirlər və başqalarının vəzifələri haqqqındadır.4 hissədən ibarətdir.

VII fəsil hökmdar katibliyinin funksiya və qazancları barədədir. Şərhlər bölməsində isə eşikağası vəzifəsindən musiqi və rəqsə nəzarət edənlərə qədər ayrı-ayrı vəzifələrə şərh verilmişdir.

## Əsərin başqa dillərə tərcümələri
Əsər Azərbaycan, rus və ingilis dillərinə tərcümə edilib. Əsərin rus dilinə tərcüməsinin müəllifi Vildanovadır. O 1991-ci ildə tərcüməyə şərhlərlə birlikdə əsəri Daşkənddə çap etdirmişdir. Əsərin Azərbaycanca nəşri Mahal Qacarın tərcüməsi və Ənvər Çingizoğlunun şərhləri və giriş sözü ilə çap edilib. Əsərin ingilis dilinə ilk tərcüməsi 2002-ci ilə təsadüf edir. Marçinovskinin nəşri Kuala-Lumpurda işıq üzü görüb. 2007-ci ildə Villem Flor və Məhəmməd Faqfuri tərəfindən ingiliscə tərcüməsi məlumdur.

## Həmçinin bax
* Məhəmməd Rəfi Ənsari

## İstinadlar
Sarıtorpaq

**Sarıtorpaq** – aşağıdakı mənalarda gələ bilər:
## Yerlər
* Sarıtorpaq məhəlləsi – Azərbaycanın Şamaxı şəhərində tarixi məhəllə.
* Sarıtorpaq məhəlləsi – Azərbaycanın Şəki şəhərində tarixi məhəllə.
## Musiqi
Sarıtorpaq şikəstəsi
## Torpaqşünaslıq
* Sarı torpaqlar – torpaq tipi.
Məhəmməd Rəfi Ənsari

**Məhəmməd Rəfi Ənsari** — Həzrəti peyğəmbərin ənsarlarından olan Abdulla ibn Cabir-Ənsari (?-692) soy kökündən olan Səfəvi tarixçisi, dövlət xadimi.

## Həyatı
Məhəmməd Rəfi Ənsari Səfəvilər dövründə də müəyyən nüfuz sahibi olan Ənsarilər nəslindən idi. Həzrəti peyğəmbərin ənsarlarından olan Abdulla ibn Cabir-Ənsari (?-692) soyun kökənində dayanır. Bu soyun nümayəndələri Səfəvilər məmləkətinin müxtəlif yerlərində, o cümlədən paytaxt İsfahanda yaşayırdılar. Bu soyun nümayəndələri Mirzə Salman Cabiri-Ənsari Şah Sultan Məhəmməd Xudabəndə dövründə (1578–1587) baş vəzir (vəzir-e əzəm) vəzifəsində çalışmışdı.

Məhəmməd Rəfi Ənsari, vəya birbaşqa formada Rəfiəddin Məhəmməd Cabiri kimi tanınan tarixçi 1715-ci ildə baş vəzir Fətəli xan Dağıstanlının sahibi-rəqəmi, yəni xüsusi katibi olana qədər 1709–1710 və 1715-ci illərdə İsfahan şəhərinin kələntəri olmuşdur. Onu kələntərlik vəzifəsində — 1716–1717-ci illərdə oğullarından biri — Mirzə Məhəmməd Əli Caberi əvəz etmişdir. Məhəmməd Rəfi Ənsari xüsusi katiblik vəzifəsində oğlu — İsfahan kələntəri Mirzə Rəbiə ilə birlikdə 1720-ci ilin dekabrın ortalarında Şah Sultan Hüseyn qarşı sui-qəsd cəhdində günahlandırılıb baş vəzir tərəfindən həbs edilənə qədər qalmışdır. Buna baxmayaraq əfqanların İsfahan şəhərini işğal etməsindən sonra yenidən vəzifələndirilmişdir. O, 1722-ci ildə Əfqan Mahmudun baş vəzirinin sahibɪ-rəqəmi təyin edilmişdi. Oğullarından Mirzə Əhməd isə İsfahan kələntəri təyin edilmişdi. 1722-ci ilin noyabrında digər oğlu Məhəmməd Əli Şiraz vəziri təyin edilmişdi. 19 iyul 1723-cü ildə isə Məhəmməd Rəfi Ənsari mustovfi-ye məmalik təyin edilib.

## Həmçinin bax
* Dəstur əl-müluk

## İstinadlar