Ordubad mədəniyyəti

**Ordubad mədəniyyəti** — Ordubad rayonunun və Ordubad şəhərinin mədəniyyəti. Ordubad şəhərinin Sərşəhər, Ambaras, Mingis, Varsan, Üçtürləngə məhəllələri orta əsrlər Müsəlman Şərqini xatırladır. Şəhərin məhəllələrinin ensiz və dolanbac olmasının səbəbi həm məskunlaşmanın sıx olması, həm də hücumlara qarşı məhəllələrin belə tikilməsidir. Evlərin həyətləri və divarları daş hasarlarla əhatələnir. Ordubadın inşaat mədəniyyəti, xüsusilə imarətləri həm özünəməxsusdur, həm də bir tərəfdən İran Azərbaycanı şəhərləri ilə oxşarlıq və bəzən də eynilik təşkil edir. Ordubad şəhərində Mədrəsə (XVII əsr), Cümə məscidi (XVII əsr), Hamam (XVI əsr), Buzxana (XIV əsr), Qeysəriyyə (XVI əsr) mövcuddur.

Ordubad və Təbriz şəhərlərinin məişət mədəniyyəti arasında hədsiz oxşarlıq mövcuddur. "Dağlar və bağlar diyarı" kimi tanınan Ordubad camaat arasında həm də "Bala Təbriz", "Təbrizin gül bağçası" adlandırılır. Təbrizdən 94 km şimal-qərbdə yerləşən Ordubad şəhərinin digər ərazilərdən daha çox Təbrizlə mədəni və məişət oxşarlığı coğrafi yaxınlıq və tarixi köçlərlə izah edilə bilər. Bəzən ordubadlılar cənuba köçmüş, bəzən də İran tayfaları Ordubada gəlib kəndlər salmışdır. Bu, Ordubadla Təbrizin məişət yaxınlığı və dialekt oxşarlığına səbəb olmuşdur. Ordubad və Təbrizin şəhərsalma mədəniyyəti, küçə və məhəllələri, evləri, həyətləri, daxili sahman, kəhriz, saqqaxana, buzxana, ziyarətgahlar, hamamlar, yollar, təndirlər, içki və yeməklərin hazırlanması, yetişdirilən meyvə sortları və s. iki şəhər arasında oxşarlıq, bəzən də eynilik təşkil edir.

XIX əsr–XX əsrin əvvəllərində Ordubadda həllaclıq, boyaqçılıq, toxuculuq, metalişləmə sənətləri mövcud idi. Qadınlar əsasən, namazlıqlar, xovlu xalçalar, duz torbaları, yun xovsuz zililər, məfrəş, xurcun, kilim və şəddə kimi xalça növləri toxuyurdu. Müasir dövrdə də şəhərdə bəzi sənətkarlıq sahələri (şəbəkəçilik, dülgərlik, misgərlik, toxuculuq və tikmə sənəti (mərfəc toxuculuğu) və s.) qismən mövcudluğunu davam etdirir.

Azərbaycan dilinin Ordubad dialekti bu dilin cənub qrupuna daxildir. Məmmədağa Şirəliyevin qruplaşdırmasında Ordubad dialekti Naxçıvan, İrəvan və Təbriz dialektləri ilə, Gerhard Dörferin qruplaşdırmasında Naxçıvan, İrəvan və Lənkəran dialektləri ilə, Lars Yohansonun qruplaşdırmasında Naxçıvan dialekti ilə birlikdə cənub qrupuna aid edilir. XIX əsrdə yaradılmış Əncüməni-şüəra məclisi bu dövrdəki Ordubad mədəni mühitinin inkişafı üçün xüsusi rol oynamışdır. Məclisin yaradıcısı Şıxəli Naib böyük ehtimalla Kəngərlilər sülaləsindən olan, Ordubad naibi Şeyxəli xan Kəngərlidir. 1831-ci ildə məclis təşkil edilərkən onun rəhbəri Qüdsi Vənəndi olmuşdur. Daha sonra isə bu məclisə Fəqir Ordubadi və Məhəmməd Tağı Sidqi rəhbərlik etmişdir.

Ordubad Tarix-Memarlıq Qoruğu 1979-cu ildə fəaliyyətə başlamış, 2024-cü ildə "Ordubad" Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu olaraq adlandırılmışdır. Ordubad Qoruğu Ordubad şəhərinin tarixi yerlərini əhatə edir, arxeoloji və memarlıq abidələri, ziyarətgahlar, qala, yaşayış evləri, kəhrizlər və digər daşınmaz tarix-mədəniyyət abidələri buna daxildir. 2006-cı ildə isə "Gəmiqaya" Tarix-Bədii Qoruğu yaradılmışdır.

## Mədəniyyət tarixi

### Arxeoloji tapıntılar

Ordubad şəhəri ərazisində ilk yaşayış məskəninin V–VI əsrlərə aid olması ehtimal dilir. Müasir Ordubad şəhərinin ərazisində geniş, orta əsrlərə aid yaşayış məskəni tapılmışdır.

"Naxçıvanın Qobustanı" adlandırılan Gəmiqayada isə 2 minə yaxın qayaüstü təsvir vardır. Gəmiqayanın ən qədim qayaüstü rəsmləri eramızdan əvvəl IV minillik–I minilliyin sonlarına aiddir ki, bu da müasir Azərbaycan ərazisində köçəri heyvandarlığın və yaylaq maldarlığının yaranması ilə üst-üstə düşür. Təsvirlər Naxçıvanda qədim insanların rituallarını və mənəvi həyatını, eləcə də onların iqtisadi həyatını, həyat tərzini, sənətkarlıq bacarıqlarını əks etdirir. Qrup şəklində olan rəsmlər əsasən su mənbələrinin yaxınlığında yerləşir. Bu cür rəsmlər Dəli bulağın şimal-şərqində müşahidə olunur. Bu mənbələrdən uzaqda rəsmlərə daha az rast gəlinir. Rayon ərazisindəki digər arxeoloji abidələr Xaraba-Gilan, Plovdağ, Muncuqlu-təpə, Xalı-keşan, Mərdangöl, Dəlmə, Sumbatan, Rəsul dərəsi, Dəmyələr, İlikli qaya abidələri və digərləridir.

Xarabagilan ərazisində ilk arxeoloji tədqiqatlar 1913-cü ildə Moskva arxeologiya cəmiyyətinin Qafqaz bölməsinin üzvü S. V. Ter-Avetisyan tərəfindən aparılmışdır. Xarabagilan yaşayış yerinin sistematik arxeoloji tədqiqinə 1976-cı ildə Naxçıvan arxeoloji ekspedisiyasının V. Q. Əliyevin rəhbərlik etdiyi Xarabagilan dəstəsi tərəfindən başlanılmışdır. Qazıntılar nəticəsində Kiran karvansarası aşkar edilmiş və onun şimal tərəfi təmizlənmişdir. Tikililərin memarlıq üslubu və əldə edilmiş külli miqdarda artefaktların stilistik analizi aşkar edilmiş kompleksin XII–XIII əsrlərə aid edilməsinə imkan vermişdir. 1977-ci ildə qazıntılar sitadel yaxınlığındakı şəhristanın ikinci məhəlləsində aparılmışdır. Bu qazıntılar nəticəsində yaşayış binaları üzə çıxarılmış və təmizlənmişdir. 1978-ci ildə həmin ərazidə qazıntıların genişləndirilməsi nəticəsinə evin daha yeddi otağı və ikinci mərtəbəyə aparan daş pilləkən, üç təndir və giriş tağı aşkar edilmişdir. Abidənin statiqrafiyasının tədqiqi nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, birinci mədəni təbəqə XIII–XIV əsrləri, ən aşağı mədəni təbəqə isə IX–XII əsrlərə aiddir. Statiqrafik məlumatlar abidə ərazisindən aşkar edilmiş sikkələr və saxsı materiallarının xarakterləri ilə də təsdiqlənmişdir. Bu ərazidə aşkar edilmiş yaşayış kompleksi, yaşayış məhəllələrinin sıxlığını və memarlıq xarakteri baxımından monqolların yürüşündən əvvəlki yaşayış evlərinin sıxıcı xarakterini aşkara çıxarmışdır. 1980-ci ildə AMEA Tarix İnstitutu tərəfindən təşkil edilmiş və Q. M. Aslanovun rəhbərlik etdiyi Xarabagilan ekspedisiyası şəhər ərazisində qazıntılara başlamışdır. Ekspedisiya üzvləri Xarabagilanın şəhər mərkəzində və yaxınlıqdakı Muncuqlutəpə nekropolunda qazıntılar aparmışdır. Ümumilikdə orta əsr şəhəri ərazisində 5000 m2 ərazidə qazıntı aparılmışdır. Bu tədqiqatlar nəticəsində çoxlu sayda yaşayış binaları, türbələr və karvansara aşkara çıxarılaraq təmizlənmişdir. Ekspedisiyanın Muncuqlutəpə nekropolunda üzə çıxardığı hurri möhürü və xəncəri, xarakterik tipli keramik qablar Xarabagilanın e.ə. VI–IV və e.ə. IX–VI əsrlərə aid mədəni təbəqəsini tədqiq etməyə imkan vermişdir.

Rus arxeoloqları tərəfindən Ordubadın qədim yaşayış məskənlərində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı Tunc dövrünə aid qalıqlar aşkar edilmişdir. Buraya IV əsrə aid döyüşçülərin məzarlarının aşkar edildiyi nekropol da daxildir. Bunlar əvvəlcə 1928-ci ildə yalnız döyüşçü kişilərin skeletləri kimi qiymətləndirilmişdir, lakin sonradan 2004-cü ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnologiya İnstitutu tərəfindən aparılan tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, skeletlərdən ən azı biri oxdan, oxlar və dəbilqə kimi silah-sursatı ilə birlikdə tapılmış qadın döyüşçüyə məxsusdur.

### Erkən tarixi

Ordubad şəhərinin adının türk (ordu) və fars (bad, yəni şəhər) sözlərinin birləşməsindən (ordu şəhəri) əmələ gəlməsinə görə, fikirləşilir ki, bu şəhər ya Ali Monqol xaqanlığı (1256-cı ildən əvvəl), ya da Elxani hakimiyyəti dövründə salınmışdır.

Ordubadın ən qədim abidəsi, şəhərdəki qədim qəbiristanlığın lövhələrindən birinin üzərində fars dilindəki, 824-cü ilə aid kufi yazısıdır. Bu yazı M. Xanikov tərəfindən aşkar edilmiş və o, 1851-ci ildə M. Arxangelski tərəfindən, onun üçün bu yazının qravürasının çəkildiyini yazmışdır. Lakin bu lövhə dövrümüzə qədər gəlib çatmamışdır. Artıq 1927-ci ildə V. M. Sysoyev Ordubad qəbiristanlığında bir dənə də olsun kufi yazısı tapmamışdır. Ordubadın qədim abidələri arasında XIX əsrin sonlarına qədər qalan qədim karvansara xarabalıqları var. O, Arasa-meydanın yanında yerləşirdi və oradan yeraltı keçid məşhur əfsanəyə görə, V əsrin əvvəllərində, xristianlığın yayılmasının ilk dövrlərində tikilmiş qədim kilsəyə aparırdı. Ordubadın bu günə qədər gəlib çatmış ən qədim abidələrindən biri Ordubad qəbiristanlığında 1357-ci ilə aid, üzərində ərəb-fars dini yazısı olan məzar daşıdır. 824-cü il məzar daşı ilə eyni qəbiristanlıqda tapılan bu məzar, İbn Sinanın müasiri olan Ordubad sakini Şeyx Əbu Səidə məxsus idi.

Tarixçi Xumar Vaidova qeyd edir ki, Ordubad haqqında ilk məlumatlar VII əsrə aiddir. Bu dövrdə Ordubad da daxil olmaqla bütün Zaqafqaziya Ərəb Xilafətinin hakimiyyəti altında idi və vahid Ərməniyyə əmirliyinin tərkibində birləşdirilmişdi. Ordubad xəlifələr tərəfindən təyin edilmiş əmirlər tərəfindən idarə olunurdu.

Ordubad Çin, Avropa və Hindistandan gələn karvanların keçdiyi mühüm ticarət şəhəri idi. Şəhərdən meyvə, kənd təsərrüfatı məhsulları və ipək ixrac olunurdu. Həmdullah Qəzvini XIV əsrin ortalarında Ordubad şəhərini Naxçıvan bölgəsindəki beş şəhərdən biri kimi, meyvə bağları ilə əhatə olunmuş və gözəl üzüm, taxıl və pambıq istehsal edən əyalət şəhəri kimi təsvir etmişdir.

### Səfəvi dövründən XIX əsrə qədər

Səfəvilər dövründən, Şah I İsmayılın hakimiyyətindən başlayaraq Ordubad kələntərlər tərəfindən idarə edilirdi. Ənənəyə görə, bu kələntərlər XIII əsr alimi Nəsirəddin Tusinin nəslindən gələnlərdən (Ordubadilər sülaləsi) təyin olunurdu.

XVI əsrə qədər Ordubad sənətkarlıq və ticarət mərkəzi idi. XVII əsrdə Ordubadçayın sol sahilində yeni ticarət mərkəzləri salınmışdır. Şəhərin inkişafı əsasən sağ sahildə getdiyi üçün qala əhəmiyyətini itirmişdir. XVII əsr II yarısında xarici siyasi sakitliyə görə şəhər həyatı inkişaf etmiş, müharibədən əziyyət çəkmiş sənətkarlıq və ticarət bərpa edilmişdir. Mədrəsələrin tikilməsi bu dövrdə baş vermişdir. XVII–XVIII əsrlərdə Ordubadın sağsahil ərazisində yeni ticarət mərkəzləri salınmışdır. Şah I Abbasın dövründə başlanan sakitlik dövrü nəticəsində sənətkarlıq və ticarətdən başqa, Ordubad şəhərində ədəbiyyat, mədəniyyət və bağçılıq da inkişaf etmişdir.

XVII əsrdən XIX əsrə qədər daxili və xarici vəziyyətə görə, Ordubadın sosial-iqtisadi bazası böyük bir inkişaf keçirməmişdir və bəzi dövrlərdə geriləmişdir. Şəhərin əsas məşğuliyyət sahələri bağçılıq, sənətkarlıq və ticarət olaraq qalmaqda idi. 1882-ci ildə şəhərdə və ətraf 62 kənddə 13 min 200 nəfər azərbaycanlı və 8 min 800 nəfər erməni yaşayırdı. Erməni kəndləri inkişafı və var-dövləti ilə tanınırdı. Ordubad şəhərinin özündə isə əsasən azərbaycanlılar yaşayırdı. Onlar bağçılıq və ipəkçilik ilə məşğul olurdular. Şəhərdə diqqətəlayiq, nəhəng bir çinar ağacı (Platanus orientalis) var idi. O dövrdə şəhərdə birsinifli şəhər məktəbi fəaliyyət göstərirdi.

1914–1916-cı illərdə fəaliyyət göstərən "Molla Nəsrəddin" jurnalında Məmməd Səid Ordubadinin əsərləri çap edilmişdir. Əvəz Sadıq Naxçıvanda dərc edilən "Şərq qapısı" qəzetində Ordubadi ləqəbi ilə öz yazılarını dərc etdirmişdir. 1932-ci ildən müxtəlif adlarla Ordubad qəzeti ("Ordubad fəhləsi", "Ordubad işçisi") çap edilir, qəzet hal-hazırda "El həyatı" adlanır.

Məhəmməd Tağı Sidqi tərəfindən Naxçıvan və Ordubadda müvafiq olaraq Məktəbi-tərbiyə (1894) və Əxtər (1892) məktəblərini təsis edilmişdir. Məmməd Səid Ordubadi hər iki məktəbdə, Hüseyn Cavid və Bəhruz Kəngərli isə Məktəbi-tərbiyədə oxumuşdur. 1923-cü ildə Naxçıvanda yaradılmış darülmüəlliminin (texnikumun) elə həmin ildə Ordubada köçürülməsi qərarı alınmışdır. Bu qərar ordubadlılar tərəfindən böyük sevinclə qarşılanmışdır. Əslən Ordubadlı olan Əvəz Sadıq "*Naxçıvan Darülmüəllimini Ordubadda*" və "*Qazanılmış böyük müvəffəqiyyət*" adlı məqalələrində ordubadlıların bu sevincini ifadə etmişdir. O, qeyd edirdi ki, Naxçıvan darülmüəllimi Naxçıvanda fəaliyyət göstərdiyi dövrdə tərəqqi edə bilməmiş, həm tədris, həm pansion işi nizamsız görülmüşdür. Sadıqa görə, Ordubadda isə bina, ləvazimat və kitabxananın olması bu işin təşkil edilməsi asanlaşdırır.

İncəsənət sahəsindəki ordubadlılar məşhur dram aktyoru Kazım Ziya, realist dram səhnəsinin qurucusu, Azərbaycan teatrının qurucularından, Azərbaycan Xalq Artisti Firuzə Əlixanovadır. Kazım Ziya adına Ordubad Xalq Teatrı 1964-cü ildə yaradılmışdır. Burada Əbdülrəhim bəy Haqverdiyevin "Bəxtsiz cavan", Üzeyir Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun", "Arşın mal alan", "Ər və arvad", Səməd Vurğunun "Fərhad və Şirin", Məmməd Səid Ordubadinin "Beş manatlıq gəlin", H. İbrahimovun "İtirilən sağlıq", Əkrəm Əylislinin "Vəzifə", A. Məmmədovun "Həmyerlilər" va s. tamaşaları nümayiş edilmişdir. Hər Novruz bayramı günlərində xalq teatrında "Xan oyunu" tamaşası göstərilir. 1989-cu ildə, yaradılmasına 25 illiyi ilə əlaqədar olaraq, Ordubad Xalq Teatrına Naxçıvan Muxtar Respublikasının "əməkdar kollektivi" fəxri adı verilmişdir.

## Kimlik məsələsi və mədəniyyətin xüsusiyyətləri

Ordubadlılar özlərinə "naxçıvanlı" demirlər. Bunun səbəbi Səfəvi hökmdarı Şah I Abbas dövründə baş verən hadisələrlə izah edilir. Şah I Abbas Ordubadı vergilərdən azad etmişdi. Ordubadlılar Naxçıvan bazarına gələndə onlara yoxlayanlara deyirdilər ki, biz naxçıvanlı deyilik, ordubadlıyıq. Şirin ləhcələrindən tanınan ordubadlılar da vergilərdən azad olurdu. Şah I Abbasın ordubadlıları vergidən azad etməsi ilə bağlı fərmanı Ordubadın Cümə məscidinin şərq qapısı üzərindəki daş lövhədə indiki dövrə qədər gəlib çatmışdır:

Ordubad və Təbriz şəhərlərinin məişət mədəniyyəti arasında hədsiz oxşarlıq mövcuddur. "Dağlar və bağlar diyarı" kimi tanınan Ordubad camaat arasında həm də "Bala Təbriz", "Təbrizin gül bağçası" adlandırılır. Təbrizdən 94 km şimal-qərbdə yerləşən Ordubad şəhərinin digər ərazilərdən daha çox Təbrizlə mədəni və məişət oxşarlığı coğrafi yaxınlıq və tarixi köçlərlə izah edilə bilər. Bəzən ordubadlılar cənuba köçmüş, bəzən də İran tayfaları Ordubada gəlib kəndlər salmışdır. Bu, Ordubadla Təbrizin məişət yaxınlığı və dialekt oxşarlığına səbəb olmuşdur. Ordubad və Təbrizin şəhərsalma mədəniyyəti, küçə və məhəllələri, evləri, həyətləri, daxili sahman, kəhriz, saqqaxana, buzxana, ziyarətgahlar, hamamlar, yollar, təndirlər, içki və yeməklərin hazırlanması, yetişdirilən meyvə sortları və s. iki şəhər arasında oxşarlıq, bəzən də eynilik təşkil edir.

Əslən ordubadlı olan Əbülfəz Elçibəyin siyasi idealları elçibəyçilik adlanır. Onun idealları demokratizm, cümhuriyyətçilik, sosial ədalət, azərbaycançılıq, türkçülük, Bütöv Azərbaycan ideyasının təbliği, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə bağlılıq və Türkiyəyə yaxınlıq ilə xarakterizə olunur. Elçibəyin hakimiyyətdən getməsi və vəfatından sonra müxtəlif Azərbaycan partiyaları, təşkilatları və siyasətçiləri elçibəyçilik ideologiyasına bağlı qalmışdır.

İran təsirinin üstünlük təşkil etdiyi, Azərbaycanın cənub bölgələrində dindarlığın yüksək səviyyəsi görünür. Masallı, Lənkəran və Ordubad bölgələri sovetdən əvvəlki və sovet dövründə Azərbaycanda mollalar və dini poeziya oxuyanlar yetişdirmək sahəsində əsas mərkəzlər olmuşdur.

## Dillər

### Azərbaycan dili və onun Ordubad dialekti

XIII–XIV əsrlər Azərbaycan leksikoqrafiya elminin qızıl dövrü olaraq səviyyələndirilir. Bu dövrə Ordubad rayonu ərazisində yerləşən Kiran şəhərinin Naxçıvanilər nəslinə aid Hinduşah Naxçıvaninin "Sihah əl-Əcəm" ("Əcəmin etibarlısı", "mötəbəri") əsəri və Məhəmməd Naxçıvaninin "Sihahül-fürs" leksikoqrafik əsəri aiddir. 1982-ci ildə İranda Qulamhüseyn Biqdili "Sihah əl-Əcəm" adı ilə bu fars-Azərbaycan türkcəsi lüğətini nəşr etdirmiş və lüğətin müəllifi kimi Hinduşah göstərilmişdir. Bundan sonra Hinduşahın müəllifliyi müzakirə mövzusu olmuşdur.

Azərbaycan dilinin Ordubad dialekti bu dilin cənub qrupuna daxildir. Məmmədağa Şirəliyevin qruplaşdırmasında Ordubad dialekti Naxçıvan, İrəvan və Təbriz dialektləri ilə, Gerhard Dörferin qruplaşdırmasında Naxçıvan, İrəvan və Lənkəran dialektləri ilə, Lars Yohansonun qruplaşdırmasında Naxçıvan dialekti ilə birlikdə cənub qrupuna aid edilir.

Ordubad dialektində rast gəlinən xüsusiyyətlər x-nın h-ya keçməsi (hortdan, hurcun), d, b, g, c səslərinin t, p, k, ç qarşılıqları ilə əvəzlənməsidir (kitap, məktəp, arvat). Digər xüsusiyyətlər r səsinin y-yə çevrilməsi (qəyə (qara), sayı (sarı), aytdamax (arıtdamaq)), cingiltili dz səsinin işlədilməsidir (zaxdza//zəxdza). Dz səsinin işlənməsi sabir-xəzər tayfalarının dil xüsusiyyəti ilə bağlı olması, iber-Qafqaz dillərinin təsiri və ya Azərbaycan dilində qıpçaq ünsürü olması kimi variantlarla izah edilmişdir. Digər Ordubad dialekti xüsusiyyəti qalın saitlərin incə saitlərə keçməsi hadisəsidir (məs.: qəzən, qərdəş, üşəxꞌ, ücə, ücüz və s.). Ordubad dialektində ahəng qanunu tez-tez pozulur. İ səsinin ilk hecada ü-yə çevrilməsi bülmax, büldür, bülici kimi sözlərdə özünü göstərir. Mənsubiyyət şəkilçisində y səsinin istifadəsi isə Ordubad dialektində əli:n//əliyin, ələ:, əliyi; əliyizin, əliyizə, əliyizi kimi sözlərin işlənməsinə səbəb olur.

Atanın anasına Ordubad dialektində "ağanənə" deyilir, ataya aba, kürəkənə giyəv deyilir. Ordubad ləhcəsində kömbə şəklində bişirilmiş çörək bəhsumat, bəyismat adlanır, xörək bişirilən saxsı qab isə çölməydir. Qapının cəftəsinə sürmə və ya mandal deyilir. Gədik Ordubad dialektində dağ aşırımı mənasına gəlir, yazı isə düzənlik, çöl mənasında işlənir. Oyma paltardır. Qoza isə bir sıra Azərbaycan dialektlərində olduğu kimi cəviz mənasındadır. Yoğun oxlov Ordubad dialektində vərdənədir. İri, nəhəng mənasında "azman" sözü işlədilir. Cılız sözü isə "arıq" mənasında işlədilir.

1950-ci ildə Azərbaycan Dil İnstitutu əməkdaşları Ordubada səfər edərək buranın dialekti ilə bağlı olaraq zəngin material toplamışdır. Teyyub Həmzəyev Ordubad rayonu şivələrini tədqiq etmişdir.

### Digər dillər

Xarabagilan qazıntıları zamanı şəhristanın VI məhəlləsindən aşkarlanmış üstü arami yazılı bir qulplu saxsı kuzə şəhərin mədəni həyatının öyrənilməsi üçün böyük əhəmiyyət təşkil edir. Kuzənin boğazından aşağı hissəsinə kimi gövdəsi mürəkkəblə yazılmış arami dilli yazılarla örtülmüşdür. Kuzənin üstü mineral duz qatı ilə örtülüb və həmin təbəqənin təmizlənməsi çətinlik yaratdığına görə yazının tam oxunması mümkün olmamışdır. Kuzə üzərindəki yazıları oxumağa çalışan İ. M. Dyakonov *"güc"*, *"cazibə"*, *"və insan həyatı üçün"*, *"bizə zülm etməsinə imkan vermə"* kimi söz və ifadələri oxumağa müvəffəq olmuşdur. İ. B. İbrahimov Dyakonovun oxuya bildiyi materiallara əsasən kuzə üzərindəki yazıların dua və ya lənət xarakteri daşıdığını qeyd edir.

Kilit dili Harzandi dialekti ilə sıx bağlıdır, tati dilinin sönmüş bir dialektidir. Kilit dili Azərbaycanın talış dili ilə sıx bağlı olan bir İran dialektidir. Bu dil, ehtimal ki, yalnız İranda rast gəlinən Tati dilinin bir dialektidir, xüsusən də Harzandinin alt dialekti sayıla bilər. Bu dil, Ordubad şəhərindən 12 kilometr cənub-qərbdə, eyniadlı Ordubad rayonunun Kilit kəndinin ətrafındakı kəndlərdə danışılırdı. 1950-ci illərdə hələ də bu dili ana dili saymayanlar tərəfindən ikinci dil kimi istifadə olunurdu.

Kilit kəndinin sakinləri şiə məzhəbinə mənsub idilər və onların dili digər yerli ləhcələrdən heç birinə bənzəmirdi. Lakin onların mənşəyi barədə çaşqınlıq mövcud olmuşdur. Onların erməni mənşəli və ya daha çox talış, tat, tacik və ya zərdüşt mənşəli ola biləcəyi qeyd edilmişdir. Zelinski bunu kürd, fars və ərəb dillərinin qarışığı hesab edirdi. Həsənov onu müəyyən dərəcədə İran dillərinə yaxın sayırdı. Lakin yalnız Zelinskinin materialları kilit dilinin müstəqil qrammatik quruluşa malik olduğunu və kök sözlərin əsas bazasına və İran dillərinin bütün tipik xüsusiyyətlərinə malik olduğunu anlamaq üçün kifayətdir. Mövcud materiallar da onun şimal-qərb İran dilləri qrupuna aid olduğunu müəyyən etmək üçün kifayət qədər əsas verir. Bu dilin yazılı ənənəsi yox idi. Zelinskinin sözlərinə görə, əvvəllər onlarla kənd bu dildə danışırdı, lakin sonradan kəndlilər üçün sadəcə başa düşülən bir dil olmuşdur və Azərbaycan dili bu dili əvəz etmişdir.

Zok dili və ya Aqulis–Mehri dili Hind-Avropa ailəsinə aid dil və ya dialektdir. Bu, bəzən Hind-Avropa ailəsinin müstəqil qolu olan erməni dilinin dialekti hesab edilir, lakin iki dil arasında o qədər fərqlilik var ki, zok dili ayrı bir dil kimi təsnif edilmişdir. Onun danışanları onu "zokeren" də adlandırırlar. Zok digər erməni dialektlərindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir və onun mənşəyi haqqında miflərə səbəb olmuşdur. Ümumi inanclardan biri budur ki, zoklar yarı erməni, yarı yəhudi tacirlərdən formalaşmış bir icmadır, öz bizneslərini kənar şəxslərdən gizlətmək üçün gizli dil yaratmışdılar. Buna baxmayaraq, reallıqda zoklar Azərbaycandan, Naxçıvandan olan yerli erməni icmasıdır. Zok dili müasir Azərbaycanın tərkibində olan Naxçıvanda danışılırdı. Naxçıvanın sonuncu erməniləri 1988-ci ildə Qarabağ münaqişəsinin bir hissəsi olaraq oranı tərk etmək məcburiyyətində qalmışdılar. Açaryanın məlumatına görə, 1935-ci ildə zok dilində danışan təqribən 10 min nəfər var idi. İndiki təxmin edilir ki, zok dilində danışanların sayı min nəfərdən də azdır. Ermənistan Milli Arxivinin məlumatına görə, 1988-ci ildə zok dilinin Paraka dialektində 50 nəfərdən az insan danışırdı. Zok dilinin sait sistemi onu digər erməni dialektlərindən fərqləndirən ən fərqləndirici xüsusiyyətdir.

## Ədəbiyyat

Ordubaddan XV əsrin sonlarında, Ağqoyunlu dövründə yaşamış Ziya Ordubadi, XVI əsrin əvvəllərində, Şah I İsmayılın dövründə yaşamış Ətiq Ordubadi, XVII əsrin II yarısında, Səfəvilər dövründə yaşamış Ağa Məhəmməd Muina Ordubadi çıxmışdır. Xacə Ətiq Ordubadi Şah I İsmayıl dəftərxanasında münşi vəzifəsində çalışmış, tuğrayi-şahi xəttini ixtira etmişdir. Farsdilli poeziya nümayəndələri Mirzə Sahib Ordubadi və İbrahim Ordubadi Böyük Moğol imperiyası dövründə Hindistanda yaşamış, hind poeziyasına xüsusi rəng qatmışdılar.

Yuxarı Əylis kəndindən olan Aqulisli Zəkəriyyə müxtəlif ölkələrə, o cümlədən İran, Hindistan, Rusiya və Türkiyəyə səyahətləri zamanı diqqətlə yazdığı səyahət jurnalları ilə tanınır. Onun yazılarında səfər etdiyi bölgələrin mədəni, sosial və iqtisadi şəraiti, habelə yerli adət-ənənələr, adət-ənənələr və inanclar haqqında müşahidələri haqqında nadir məlumatlar verilir.

XIX əsrdə yaradılmış Əncüməni-şüəra məclisi bu dövrdəki Ordubad mədəni mühitinin inkişafı üçün xüsusi rol oynamışdır. Məclisin yaradıcısı Şıxəli Naib böyük ehtimalla Kəngərlilər sülaləsindən olan, Ordubad naibi Şeyxəli xan Kəngərlidir. 1831-ci ildə məclis təşkil edilərkən onun rəhbəri Qüdsi Vənəndi olmuşdur. Daha sonra isə bu məclisə Fəqir Ordubadi və Məhəmməd Tağı Sidqi rəhbərlik etmişdir.

Əncüməni-şüəra məclisində nəzirəçilik, Sədi, Hafiz, Xəyyam, Nizami və Füzuli kimi şairlərin əsərlərinə nəzirə və bənzətmə yazmaq, bu mövzuda yarış keçirmək, həmçinin eyni mövzuda bir neçə şairin şeir yazması dəb halını almışdı. Vənəndi Qüdsi Salik Ordubadinin qəzəlinə çağatay dilindəki bənzətmə ilə cavab vermişdir:

Bu şeir həm də fars poeziyasına olan maraqdan türk poeziyasına olan marağa keçidin bir sübutudur. Əncüməni-şüəra məclisinin üzvləri Naxçıvan, Gəncə, Bakı, Qarabağ, Şamaxı, Dərbənd, Lənkəran, Üştibin, Sərab, Qaracadağ şairləri ilə əlaqələr saxlamış, bu mühitlərin əlaqə və inkişafında rol oynamışlar. Ordubad mühitinin əlaqələri digər Azərbaycan mühiti şəhərləri ilə nəzirəçilik, məktublaşma, mədhiyyə və tərifnamələr vasitəsilə inkişaf edirdi.

Məmməd Səid Ordubadi "Qanlı illər", "Dumanlı Təbriz" və "Qılınc və qələm" kimi əsərlərin müəllifidir. Əkrəm Əylislinin əsərləri isə SSRİ və dünya dillərinə tərcümə edilmişdir. Onun "Daş yuxular" əsərinin çap edilməsindən sonra Nobel Sülh Mükafatına namizəd göstərilməsi üçün dünyanın müxtəlif ictimai xadimləri tərəfindən rəsmi müraciət edilmişdir.

AMEA-nın Naxçıvan bölməsinin Əlyazmalar Fondunda qorunan ən qədim türkdilli əlyazma Əsgər ibn-Hüseyn bəy Ordubadinin sifarişi ilə katib Məşədi Hacı ağa Təbrizi tərəfindən üzü 1857-ci ildə köçürülmüş, Məhəmməd Füzulinin "Leyli və Məcnun" əlyazmasıdır. Bu əlyazmada 22 miniatür də vardır. Məhəmmədhəsən Ordubadinin həyatı və əsərləri, Salik Ordubadinin yaradıcılığı, Hatif İsfəhani Ordubadinin "Tibnamə" əsəri, Kazım Ordubadinin "Tibbə dair qeydləri", Kərbəlayı Kazım Ordubadinin "Sərfi-Mir" əsəri fond tərəfindən öyrənilmişdir. AMEA-nın Naxçıvan bölməsinin Əlyazmalar Fondunun əməkdaşı 2007-ci ildə M. Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutuna ezam olunmuş, burada olarkən o, 33 əlyazmanın mikrofilmini çəkmişdir. Bu əlyazmalar arasında Ordubaddan olanlar Ziya Ordubadi, Həlali Ordubadi, Fəqir Ordubadi, Qüdsi Vənəndi kimi şəxslərdir.

### Sufizm

Ordubad şəhərində sufizmin inkişafını göstərən mənbələrdən biri Əbu Səidin qəbrinin üstündəki kitabədir. Bu Əbu Səid Ön Asiyada sufizmin banilərində olan Şeyx Əbu Səid Əbül-Xeyr əl-Xorasaninin yeddinci nəslindəndir və onun adını daşıyır. Ehtimal edilir ki, Əbu Səidin Ordubadda xanəgahı olmuş və o, dərviş ordeninə rəhbərlik etmişdir.

Ordubad ədəbi mühitinin XIX əsr nümayəndələri getdikcə dini lirikadan təsəvvüf lirikasına keçmişdir. Əvvəlcə Həzrəti Əlini, Kərbəla müsibətlərini ağlayan Ordubad şairləri, sənət aləmindəki axtarışları nəticəsində Hüsni-mütləqin, ilahi eşqin tərənnümçüsü olmuşlar. Lirik-sufi qəhrəmana görə bütün yaradılış ilahi eşq və Hüsni-mütləqlə bağlıdır. Məsələn, Fəqir Ordubadinin aşiqi ilahi eşq mübtəlası bir mey və xərabat əhli idi. Fəqir öz divanını "Gülşəni-irfan", Salik isə "Gülşəni-bəhdət" adlandırmışdı. Xüsusilə Salikin lirik şeirlərinin çoxu panteist ruhlu aşiqanə qəzəllərdən ibarətdir. Salikin fikirlərinə görə, bütün kainat Tanrının gözəlliyinin ifadəsi idi və bunu ancaq aqillər dərk edə bilərdi. Salikin yaratdığı aşiq obrazı da ilahi gözələ qovuşmağa çalışan və Tanrı eşqinə düşən, həqiqət yolunun saliki idi. Gözəl ilə aşiq arasında əlaqə yaradan mürşid, saqi obrazı da Ordubad şairlərinin əsərlərində vacib yer tuturdu. Ordubad şairləri xüsusi saqinamələr ərsəyə gətirir, öz qəzəllərində saqi obrazları yaradırdılar. Fəqir və Salikin divan əlyazmalarındakı saqinamələri də bu baxımdan qiymətləndirilməlidir.

Əsərlərini lirik mövzuda qələmə alan Əhməd ağa Şəminin irfani qəzəllərində ilahi eşqin tərənnümü xüsusi yer tuturdu. Şairə görə, ilahi eşqin vəsfi dərgəhi-həqdə aşiqin əldə edəcəyi savabdır. Məşuqənin saçı ilə dara çəkilmək, onun vəhdət məkanını təvaf etmək mütləq-hüsnə qovuşmaq arzusunda olan dərdli aşiqin xoşbəxtliyidir. Yarının vəsfini görə bilmək Nəcəf və Məşhəd ziyarətindən üstündür.

Panteist eşqin tərənnümündə Ordubad şairləri Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin ideyalarına istinad edirdilər, beləliklə, onların islamın ədəbi mövzü azlığından təcrid olurdular. Çünki Şərq panteizmi ilahi ruha qovuşmaq təliminə baxmayaraq, islama etiraz edirdi. Çünki, o, Allahı təbiətdə, insanda axtarırdı, Allahı insan və təbiətlə birləşdirərək onların birliyini təbliğ edirdi. Şərq panteizminin yüksək hümanizm və bəşəri dəyərlərə söykənməsi, zülmə meydan oxuması səbəbi ilə, Ordubad şairlərinin ictimai ədalətsizliyə ilk etirazı məhz təsəvvüfçülükdən qaynaqlanmışdı.

### Aşıq sənətinin təsiri

Ordubadın Dəstə kəndindən olan Aşıq Abbas Təhri digər aşıqlar kimi Naxçıvanın bölgələrində olur, ədəbi mühitdə aşıq şeir üslubunu yayırdı. İrəvan mahalı (Sisyan və Darabas) və İran Azərbaycanından gələn aşıqlar Naxçıvanın bölgələrində, o cümlədən Ordubadda yerləşib burada aşıqlıq edirdilər.

XIX əsr Ordubad şairləri Şabran, Şərur və Naxçıvanın ətraf kəndlərində fəaliyyət göstərən aşıqlar ilə yaxın təmasda idilər. Qüdsi Vənəndi Şərur və Şahbuz bölgələrində olaraq, buraların gözəllərinə nəzm yazırdı. Vənəndi Şahbuzu qürbət diyar sayaraq, özünü qürbətə yar fərağı ilə düşən aşıq kimi xarakterizə etmişdir. Onun yazdığı gəraylıda XVII–XVIII əsrlər Azərbaycan məhəbbət dastanlarına xas xüsusiyyətlər mövcuddur. Bunlar poetik xüsusiyyətlər, xalq dili və aşıq şeirinə yaxın üslubdur. O, həmçinin monqol-tatar dövrünə aid mövzulardan qaynaqlanan aşıq sənəti nümunələrindən də istifadə etmişdir.

Ordubad ədəbi mühitində aşıq şeiri üslubunda yazan şairlər arasında Hacı Molla Hüseyn Bikəs xüsusi üslubu ilə seçilir. O, daha çox klassik üslubda və dini mövzularda yazsa da, aşıq şeirində də qələmini sınamışdır. Onun qoşmalarının dili anlaşıqlı, sadə, xalq dilinə yaxındır. Bu qoşmalarda real həyat eşqi təsvir edilir. Bikəsin qoşmalarının yazılış tərzi və bədii üslubu göstərir ki, o, xalq şeiri ənənələrindən və məhəbbət dastanlarından bəhrələnmişdir.

Fəqir Ordubadi və Məhəmməd Tağı Sidqinin yaradıcılığında digər şairlərlə müqayisədə aşıq şeirləri daha azdır. Fəqir "Nisbətdir" gəraylısı, "Arasında", "Ey gözəl" və "Qara göz" müxəmməsi və "Görünməz" qoşmasını yazmışdır. "Nisbətdir" əsərində həm aşıq gəraylılarının bədii üslubu, həm də təsəvvüf poeziyasının təsiri müşahidə edilir. Sidqi isə müxəmməslərini klassik üslubda yazmış, ancaq Fəqirlə müqayisədə daha anlaşıqlı bir dil istifadə etmişdir. Onun müxəmməslərində vəhdəti-vücud təriqətinin təsiri də hiss olunur.

XIX əsr Ordubad şairləri arasında aşıq tərzində yazan şairlərdən biri də Ordubadın ucqar Tivi kəndindən Aslanxan Gövhərdir. Onun klassik şeirləri yoxdur, ancaq qoşma, gəraylı, bayatı və müxəmməsləri dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Bu şeirlərində aşıq yaradıcılığının təsiri vardır. Onun təsvir etdiyi gözəllər real el qızları, məsələn Nərgiz adlı gözəldir.

Dəstədən olan Aşıq Abbas Dəhri isə Əncüməni-şüəra məclislərində iştirak edir, öz sazlı-sözlü şeirləri ilə məclisi gözəlləşdirirdi. O, həm klassik Azərbaycan aşıq yaradıcılığından, həm də XIX əsr Şahbuz aşıqlarından bəhrələnmişdir. Aşıq Abbas Dəhri Şahbuz və Şərur-Dərələyəz aşıqlarından fərqli olaraq, nəsihətamiz mövzulara daha çox yer vermişdir.

## Musiqi

Ordubad rayonunda musiqi folklorunun mətn və musiqi materiallarının müxtəlif interpretasiyalarına rast gəlmək mümkündür. Ordubad mərasim nəğmələri və tulum ifaçılıq mədəniyyəti buranın regional folklorunun xüsusiyyətlərini təşkil edir. Ordubadlı Kərim Naxçıvanın qədim aşığıdır, XVIII əsrdə yaşamışdır. Folklorşünas-alim Y. Səfərov Naxçıvan aşıq mühitini qruplara böləndə Ordubad-Culfa aşıq mühitini qeyd etmişdir.

Ordubad bölgəsində tulumla ifada milli rəqs havaları özünün metroritmik və iki səsli formada ifası ilə digər bölgələrin musiqisindən fərqlənir. Ordubadda həm də kütləvi yallı rəqslərini həm oxuyub, həm oynayan insanlar vardır. Ordubadın və kəndlərinin daxil olduğu folklor mühitində ifaçılıq mədəniyyətinin İran Azərbaycanı mühitinin musiqisi ilə yaxın cəhətləri vardır.

Ordubaddan toplanmış "Can gülüm", "Çömçəxatun", "Xanbəzəmə", "Qodu-qodu" mərasimlərinin ifaçılıq üslub tərzi, Naxçıvan şəhərində "Duvaqqapma" mərasimində ifa edilən mahnılar həm formaca, həm də ifa cəhətdən fərqlənir. "Can gülüm", "Çömçəxatun", "Xanbəzəmə" mərasim nəğmələrinə digər bölgələrdə rast gəlinmir. Bu onu göstərir ki, bu mahnılar Ordubadın folklor mühiti ilə sıx bağlıdır, bu ərazinin xüsusi cəhətlərindən xəbər verir.

Muğam musiqisi Ordubad rayonunda geniş yayılmışdır. Keçmiş dövrün toylarında qaval, tar, kamança (muğam üçlüyü) çalınırdı. 2023-cü ilin məlumatına görə, Ordubadda aşıq sənəti inkişaf etməmişdir.

## Məşğuliyyət sahələri

XIX əsr–XX əsrin əvvəllərində Ordubadda həllaclıq, boyaqçılıq, toxuculuq, metalişləmə sənətləri mövcud idi. İ. Şopenin məlumatlarına görə, buradakı sənətkarların çoxunu toxucular təşkil edirdi. Hər bir evin öz dəzgahı var idi. Qadınlar burada pambıq və bez parça toxuyurdular. Burada əsasən, namazlıqlar, xovlu xalçalar, duz torbaları, yun xovsuz zililər, məfrəş, xurcun, kilim və şəddə kimi xalça növləri toxunurdu. Unus kəndi sakinləri yundan çuval və palaz toxuyurdular. Qəza kəndlərində çoxlu bez toxucuları var idi.

Son əsrlərdə toxunan Ordubad parçalarının köhnə mövqeyini saxlaması xarici səyyahların fikirləri ilə sübut edilir. Parçanı basma qəliblərlə bəzəmək bir çox Azərbaycan şəhərində məşhur idi, o cümlədən Ordubad ustaları bu sahədə şöhrət qazanmışdı. XVIII əsrdə Ordubad ustaları müxtəlif metallardan ev əşyaları, zinət əşyaları hazırlayırdılar. Ordubadda həm də cecim toxuma sənəti geniş yayılmışdı.

Ordubad tarixən Böyük İpək Yolunun üzərində olmuş, ipək istehsalı mərkəzi olmuşdur. Ordubaddan Venesiyaya, Marselə, Amsterdama və s. Avropa şəhərlərinə ipək ixracı ilə bağlı məlumatlar vardır. İpəkçilik Ordubadın özündə, eləcə də Vənənd, Yuxarı Əylis, Gənzə, Cənnəb, Yuxarı Aza kəndlərində inkişaf etmişdi. Xanlıqlar dövrünün axırında Ordubadda 100 minə yaxın tut ağacı var idi, hansı ki bunların 10 mini Ordubad şəhərində əkilmişdir. XVI əsrdə Ordubad vacib ipəkçilik mərkəzi idi. Bu dövrdə evlərdə qadınlar ipək istehsal edirdi. Naxçıvan və Ordubadda qadınlar tuman, kişilər çaxçur adlanan ipək və yundan emal edilən paltarlar geyirdilər. Bu dövrdə ipəkdən corablar da hazırlanırdı. Ordubadda emal edilən Azərbaycan sazı, cəngi və ud kimi musiqi alətlərində ipəkdən hazırlanan boyalı iplər istifadə edilirdi. XIX əsrin birinci rübündə iki ipəksarıma müəssisəsi fəaliyyət göstərirdi. XX əsrdə Ordubad mədəni və iqtisadi inkişafına davam etmiş, bu dövrdə ipək istehsal müəssisələrinin böyük rolu olmuşdur.

Ordubad yaşayış binalarının qapılarında görülən qönçə, qurşaq, döycək və digər metal qapı ləvazimatı şəhər üçün özünəməxsusdur. Ordubad qapıları dözümlülüyü ilə fərqlənir və əsasən cəviz ağacından hazırlanırdı. Qapılarda qadınlar üçün zəncilbab, kişilər üçünsə taqqılbab olmaqla iki cür zəng olurdu. Beləliklə, taqqılbab və zəncilbabın səsinə görə, qapını kişi və ya qadının döydüyü bilinirdi.

Müasir dövrdə də şəhərdə bəzi sənətkarlıq sahələri (şəbəkəçilik, dülgərlik, misgərlik, toxuculuq və tikmə sənəti (mərfəc toxuculuğu) və s.) qismən mövcudluğunu davam etdirir.

### Bağçılıq

Ordubadın əsas təsərrüfat istiqaməti bağçılıq idi. XIV əsr tarixçisi Həmdullah Qəzvininin verdiyi məlumata görə o, Ordubad məhsullarını tərifləyirdi: "Ordubad bir qəsəbədir, çoxlu bağları var. Yaxşı üzümü, taxılı, pambığı var." Səfəvi tarixçisi İsgəndər bəy Münşi isə Ordubadı meyvə bağları ilə əhatə olunmuş iri şəhər adlandırırdı. XVII əsr müəllifi Məhəmməd Yəzdi də Ordubadın yerli bağları haqqında məlumat vermişdir.

XVII əsrdən sonra siyasi vəziyyətin düzəlməsi Ordubad bağ-park incəsənətinin inkişafına səbəb olmuşdur. Bağçılıq əvvəllər olduğu kimi Ordubad əhalisinin əsas məşğuliyyətlərindən biri olaraq qalırdı. Şəhərin genişlənməsi Ordubadçayın sol sahilində geniş yaşıllıqların inkişafına səbəb olmuş, Ordubad "bağ-şəhər"ə çevrilmişdi. Ordubadın daxil olduğu Naxçıvan xanlığının sakinləri şəhəri "yer üzərindəki cənnət" adlandırırdılar. Digər şəhərlər ilə müqayisədə Ordubad bağ-park sistemi daha yaxşı inkişaf etmişdi. XVIII əsr–XIX əsrin əvvəllərində Ordubadın landşaft sistemində bütün küçələrin uzunluğu boyunca iki-üç, bəzən isə dörd kiçik yaşıl sahələrin olması xarakterik idi. Zeynalabdin Şirvani Ordubadda çoxlu bağların, gözəl meyvələrin olması barədə məlumat verirdi.

Ordubad meyvələrinə görə, Cənubi Qafqazda birinci yerdə olmuşdur. Əvvəllər ordubadlılar meyvənin bir hissəsini satır, bir hissəsini isə Qaradağda (İran Azərbaycanı) taxıla dəyişirdilər. Ordubadın qurudulmuş meyvələri İrəvana, Tiflisə aparılırdı. Ordubadın bir sıra kəndlərində armud, şaftalı, ərik bağları var idi. Şəhərdə də bağçılıq yayılmışdı. Yerli Ordubad bağbanları çoxəsrlik təcrübəyə arxalanaraq, Ordubad və ətrafında bitən şaftalı sortları yetişdirmişdir. Bunlardan terelli, şerelli, salami qeyd edilə bilər. Bu sortlar digər Azərbaycan bölgələrində yetişdirilmir.

Ordubadda bağbanlar arasında bostanpozma adəti var idi. Məhsul yığımından sonra bağbanlar bir-birini qonaq çağırır, yola salarkən yetişdirdikləri məhsullardan pay verirdilər.





## Memarlıq

Ordubadın Sərşəhər, Ambaras, Mingis, Varsan, Üçtürləngə məhəllələri orta əsrlər Müsəlman Şərqini xatırladır. Bu məhəllələrin qapısı əvvəllər gecə vaxtı bağlanırdı. Şəhərin məhəllələrinin ensiz və dolanbac olmasının səbəbi həm məskunlaşmanın sıx olması, həm də hücumlara qarşı məhəllələrin belə tikilməsidir. Evlərin həyətləri və divarları daş hasarlarla əhatələnir.

Ordubadın inşaat mədəniyyəti, xüsusilə imarətləri həm özünəməxsusdur, həm də bir tərəfindən İran Azərbaycanı şəhərləri ilə oxşarlıq və bəzən də eynilik təşkil edir. Varlı evlərində bişmiş kərpic istifadə olunur, qapı və pəncərələrində şəbəkə sənət nümunələrinə rast gəlinir. Həyətli evlər olsa da, evin qapısı birbaşa çölə açılır. Üzərində girdə metal bəzəklər yerləşdirilən və ətrafında səkilər qoyulan qapılar Təbriz ənənəvi evlərini xatırladır. Səkkizguşəli dəhlizin tavanı günbəz şəklində olur, yerli dialektdə xərpiştə və ya xərpiçi adlandırılır. Dəhlizdə divarboyu taxçalar oyulur, buraya şəxsin sosial statusunu göstərən əşyalar yerləşdirilir. Həyətdə hovuz və təndirxana (təndirəsər) də olur. Evlər Şərq ənənələri ilə tikilməsinə baxmayaraq, burada Rusiya və Avropa ünsürlərinə də, xüsusili daxili sahmanda rast gəlinir.

Sadə camaata məxsus evlər birmərtəbəli olur, gəcxəc, çir kərpic, samanlı palçıq, dağdaşı, çaydaşı burada istifadə edilən səciyyəvi xammaldır. Əvvəllər dağlardan daşları araba ilə gətirib yandırır, yumurta sarısı, torpaq, qum qatıb palçıq tuturdular. Damlar isə tut ağacından pərdilərlə örtülür. "Tirpərdi" adlı düz tavan xalq yaşayış evləri üçün səviyyəvidir. Kəndlərdə evin girişi qəfxana adlanır. Əvvəllər burada qəhvə mədəniyyəti geniş yayıldığı üçün, mətbəxi əvəz edən bu dəhliz "qəhvəxana" sözündən qalmışdır. Evlərdə damda girdə işıq yeri qoyulur. Sovet dövründə aynabəndli evlər tikilmişdir. Girişdə qoyulan güzgü vasitəsilə evə kimin girdiyi ev sahibinə bəlli olurdu. Xalça, döşək və yastıqlar evin daxili sahmanında istifadə edilir, taxçalara samovar, sandıq, çini qablar, dulus məmulatları bəzək məqsədilə qoyulurdu. İşıqlandırma üçün fanus və lampadan, istiləndirmək üçün buxarıdan və digər vasitələrdən istifadə edilirdi.

Ordubad rayonunda kəhrizlər çoxdur və işləkdir. Ordubadlılar və təbrizlilər kəhrizə "qırxayaq" və ya "çeşmə" deyirdi. Çeşmə suyu üçün tağlı tunel boyunca daş pilləkənlərlə aşağı enmək lazımdır. Çeşmələr sərin olduğu üçün burada qarpız, qovun və digər meyvələr, yağ, pendir, qorma (qovurma) saxlanılır. XIX əsrin sonu–XX əsrin əvvəllərində usta Məhəmmədhəsən Ordubadda tanınmış kənkan (kəhriz qurularını arıtlayan şəxs) idi. XX əsrdə "professor Həmid" ləqəbli usta məşhur idi.

Ordubad şəhərində Mədrəsə (XVII əsr), Cümə məscidi (XVII əsr), Hamam (XVI əsr), Buzxana (XIV əsr), Qeysəriyyə (XVI əsr) mövcuddur. Ordubad məscidlərinin çoxu minarəsiz tikilmişdir, qarşılarında meydança və çinar ağacı vardır. Sərin saxlamaq üçün çinarın altında tikilən kiçik hovuz "saqqova" adlanır. Əksər məscidlərin həyətində çeşmə var. Məscidlərdə dini bayramlar, Aşura əzadarlığı keçirilir, məhərrəm ayında imam süfrələri açılır.

Ordubad Cümə məscidi isə əvvəlcə vali iqamətgahı kimi istifadə edilmiş, daha sonra məscidə çevrilmişdir. Məscidin planında xüsusi diqqət çəkərək tikilinin nüvəsini təşkil edən üçnefli mərkəzi ibadət zalı binanın ən qədim hissəsidir. Bina, qumdaşı ilə üzlənmiş hündür qaya üzərində inşa edilmişdir ki, bu da onun süni stilobat üzərində tikilməsi effektini yaradır. Nəticədə o qədər də hündür olmayan bina ətraf binalar arasında daha yüksək və təntənəli görünüş əldə etmişdir.

Ordubad şəhərində 3 hamam mövcuddur. Rayonda isə ən qədim hamamlar Gənzə hamamı (XV əsr), Nüsnüs hamamı (XIV–XV əsrlər), Darlənd hamamıdır (XV əsr). Hamamlar əsasən yeraltı tikilir, yumurta qarışığı və bişmiş kərpic qarışığı ilə hazırlanan palçıqla düzəldilirdi. Hamamlar iç-içə otaqlardan ibarətdir. Bunun səbəbi temperaturu uzun müddət ərzində saxlamaq, hamama girəndə istiliyi qəfildən hiss etməmək üçündür. Hamamın pilləkənləri ilə 3–4 m aşağı düşmək lazımdır. Əvvəlcə soyunub-geyinmə otağı, sonra isə dar keçidlərlə vacibixana, istixana, xəzinə və çimmə otağına keçmək mümkündür. Hamamı qızdırmaq üçün əvvəllər odun, daha sonra isə neft və dizel yanacağı istifadə edilirdi. Otaqları damı xərpiçi, yəni günbəz şəkillidir, tavanda gülcamlar (şüşəli pəncərələr) var. XX əsrdən elektrik istifadə olunur. Keçmişdə isə gülcamlar və neft lampası vasitəsilə hamamlar işıqlandırılırdı.

Ordubadın Yuxarı Əylis kəndində Müqəddəs Foma monastırı, Müqəddəs Şmavon kilsəsi, Müqəddəs Stefan kilsəsi, İlk Müqəddəs Tanrı anası kilsəsi, Müqəddəs Hakob-Hayrapet kilsəsi, Müqəddəs Vəftizçi İohann kilsəsi yerləşirdi. Aşağı Əylis kəndində isə Müqəddəs Stefan kilsəsi və Müqəddəs İşarə kilsəsi yerləşirdi. Ordubadda həm də 1829-cu ildə tikilmiş kilsə vardır.

## Təsviri incəsənət

Ordubaddakı memarlıq abidələrində istifadə edilən bəzək nümunələri monumental boyakarlıq sənətinin ənənəvi xüsusiyyətlərini saxlamışdır. Ordubadda Mir Əbdülrəhim bəy Qüdsinin evindəki portretlər müasir dövrə qədər gəlib çatmışdır, bu portretlər Şəkixanovların evindəki rəsm əsərlərinə bədii üslub xüsusiyyətlərinə görə oxşayır. Rəsmlər pəncərələrin yan divarında üz-üzə dayanmış kişi və qadın portretlərindən ibarətdir. Obrazın həlli, bədii ifadə vasitələri və etnoqrafik xüsusiyyətlərinə görə, bu əsərlər XVIII–XIX əsrin əvvəlləri üçün xarakterik olan divar rəsmlərini xatırladır.

Azərbaycan ərazisində qoyun və at heykəlləri (var-dövlət simvolu) Naxçıvan ərazisində, Dağlıq Qarabağda, Lənkəran rayonunda, Mil düzündə, Abşerona qədər bir sıra kəndlərin müsəlman qəbiristanlıqlarında mövcuddur, civar əhalisi tərəfindən bu heykəllərə ehtiram göstərilir və nisbətən yeni inanc və adətlərlə əlaqələndirilir. Belə qəbirdaşları Azərbaycanın bir sıra yerlərində, həmçinin Ordubadda tapılmışdır. XX əsrin 20-ci illərində Azərbaycanın arxeoloji xəritəsi üzərində iş zamanı V. M. Sısoev qeyd edir ki, Ordubadın, Danaqirtin və Abraqunisin kəndlərinin yerli sakinləri daş fiqurları qədim qəbiristanlıqlarda, dağlarda və digər yerlərdə tapırlar, onlara xüsusi məna yükləyir, çox vaxt onları olduqları yerdən aparır və yaxınlarının qəbirlərində yerləşdirirlər.

Usta Zeynal XIX əsrdə mahir nəqqaş olmuş, Ordubad, Təbriz və Tiflisdə bir sıra binanın dekorativ bəzəklərini işləmişdir. Naxçıvanda yerləşən xan sarayının və yaşayış binası, Bakıda Hacı Zeynalabdin Tağıyevin evi (indiki Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi), Ordubad şəhərinin "Malik İbrahim" qəbiristanlığındakı dağa bitişik "Qara pir"də işlədiyi naxış, XIX əsrin axırlarında İran şahının Ordubada gəlişi ilə əlaqədar "*Came*" məscidinin arxa divarına işlədiyi "*[[Aslan və Günəş|Şiri-xurşid]]*" gerbi də sənətkarın maraqlı yaradıcılıq nümunələrindəndir.

## Epiqrafiya

Ordubad şəhər qəbiristanlıqlarındakı qəbirüstü abidələr müxtəlif rəngli mərmərdən, bir hissəsi isə Ordubad üçün səciyyəvi olan yaşımtıl rəngli daşlardan hazırlanmışdır. Ordubad şəhər əhalisinə görə, yaşımtıl rəngli abidələr sufi təriqəti mənsublarına aid qəbirlərdir.

Kitabələrdə, xüsusilə qəbr kitabələrində insanlara güclü həyəcanlandırıcı və psixoloji təsir edən ayələr, hədislər və digər dini səciyyəli mətnlər qeyd edilir. Belə mətnlərdə dünyanın fani olması, bütün yaranmışların ölümə məhkum olması, o biri dünyanın və Allahın əbədi olması, Allaha inam, axirətə ümid və s. məsələlər insanlara aşılanır. Səfəvi şahlarının yeritdiyi şiəlik siyasətinə görə, qəbr kitabələrində 14 məsumun adı və digər məsələlər öz əksini tapır. Bu kitabələr orta əsr islam ideologiyasını, Səfəvilərin yeritdiyi şiə siyasətini öyrənmək üçün vacib mənbələrdir.

Memarlıq abidələrində, xüsusilə məzar xatirə abidələrində həm də islam dinin təsiri hiss olunan mənzum parçalara, kiçik şeirlərə rast gəlinir. Bu şeirlər xalq yaradıcılığından, orta əsr şairlərinin yaradıcılığından götürülmüş elegiya və mərsiyə şəkilli şeirlərdir. Bu əsər sahibləri arasında İslam dünyasının görkəmli nümayəndələri, həmçinin VIII–IX əsrlərdə yaşamış ərəb şairi Əbül-Ətahiyənin adı vardır. Bu abidələri yaradan şəxslər həm öz sənətlərinin ustası olmuş, həm də ərəb və fars dillərini, Şərq poeziyasını bilmişdir.

Ordubad şəhərinin kitabələri ərəb paleoqrafiyasına aid zəngin materila malikdir. Kitabələr nəsx, süls və ya süls elementli nəsx xətləri ilə həkk edilmişdir. XVIII əsrdən başlayaraq, Təbriz xəttatlıq məktəbinin yetirməsi Mirzə Əli Təbrizi tərəfindən yaradılmış nəstəliq xəttindən istifadə olunur. Ordubad şəhərində Təbriz memarlıq məktəbinə aid ustaların əl işlərinin mövcudluğu onu göstərir ki, Ordubadda digər ərazilərdən çıxmış ustalar da yaşamış və ya iki şəhər arasında güclü əlaqə olmuşdur.

Ordubad şəhər müsəlman epiqrafik abidələrinin çoxu şəhərin şərq tərəfindən yerləşən Məlik İbrahim qəbiristanlığına aiddir. Qəbiristanlığın ortasında yerləşən bina "Qaradağ məscidi", sonralar "Malik İbrahim məscidi", "Matəm evi" adlandırılmışdır.

## Geyim

Ordubad bölgəsində XIX–XX əsrin əvvəlllərində yayılmış uzunətək köynəklər "oyma" adlanırdı. İndiki dövrdə də Naxçıvan MR-də köynəklər "oyma" adlanır. Ordubad qadınları qurşağa çatan, qısa, düyməsiz, bütöv biçimli, nisbətən geniş olan çəpkən köynək üst geyiminə də üstünlük verirdi.

Naxçıvanda, xüsusilə Ordubadda qadın baş geyimi "kərkə", qoca qadınların geyindiyi qədim baş geyimi isə "dingə" adlanırdı. Kərkə kəsmə metal lövhələrlə və qaytanlarla bəzədilirdi. Dimgənin üstünə vurulan bəzəklər və zinət əşyaları sahibinin maddi vəziyyətinin göstərirdi. Yoxsul və ortabab ailələrin qadınları gümüşdən qabaqlıqdan və yun qarmaqdan, varlı ailələrin qadınları isə daha çox qızıldan və qismən gümüşdən hazırlanmış zinətdən (pərək, aypərək və s.) istifadə edirdi.

Ordubadda düzbucaqlı biçimli çarşab, məfrəş çarşab qadınlar tərəfindən istifadə edilirdi. Ordubadda əsasən "məfrəş çarşab" istifadə edilirdi. Xalq arasında bu çarşab "qutu çarşab", "madam məfrəş" və "keci məfrəş" adlandırılırdı. Madam məfrəşinin yanlarına güləbətin, zəncirə və məngulə düzülürdü. İkiqat düzəldilən məfrəşin orta tərəfində güləbətin bəndləri olurdu. Vənəndli 75 yaşlı Xalidə Muradovanın özünün geyim kolleksiyasında xırda kvadratları qara rəngdə olan madam məfrəş nümunəsi vardır. Ordubad zərgərliyində baş bəzəyinin xüsusi növü olan "araşqın" yaranmışdı.

Ordubad şəhəri iri sənətkarlıq mərkəzi kimi, başmaq hazırlanmasından məşhur idi. Burada hazırlanan başmaqlar elə "Ordubad başmağı" adı ilə məşhur idi. Ordubadın qoca sakinləri başmaqçı Ələkbər tərəfindən hazırlanan çəpiş başmaqları hələ də xatırlayır. Ordubadda oymayaxalı kişi çuxası "katibi" və ya "küləcə" adlandırılırdı.

Yuxarı Əylis kəndindən olan Lusik Aquletsi İrəvanda ənənəvi erməni paltarını müntəzəm olaraq geyinən sonuncu erməni olması ilə məşhur idi.

## Folklor və mifologiya

"*Allah səni bizə çox görməsin", "Allah amanında olasan", "[[Əli]] köməyin olsun", "Neynim, necə eliyim, demiyəsən", "Səni görüm ağbaxtlı olasan", "Gözlərin yol çəyhməsin", "Gözün əydın olsun", "Əli dadaa yetişsin*" kimi Ordubad alqışları məişət və dinlə bağlı yaranmış nümunələrdir. "*Qurban olum", "Canaa mən qurban", "Nənən sənə qurban kəsilsin*" ifadələri isə qədim mərasimlərlə bağlıdır. Məsələn, qədim dövrdə tayfa başçısının vəfat edəndə qul və xidmətçiləri ilə bir yerdə basdırılması bu ifadələrin qaynağı ola bilər.

Ordubadda "Boyaa ip tutmuyum, yəzıxsan" və ya "başaan əlləmə daşı düşməsin" qarğışlarında inkar şəkilçisinin işlədilməsi qarğış edilən şəxsə ölüm qismət olmasından imtina edir və qarğışları yüngülləşdirir. "*Öləsən, qəbruu üstündə ehsan plovu paylıyım*" qarğışı isə birbaşa yas mərasimində 3–4 gün plov paylanması ilə bağlıdır. Bəzi qarğışlar isə əvvəllər yayılmış xəstəliklərlə və ya müxtəlif xəstəliklərə aid edilən yaralarla bağlıdır: "Qara yara tutasan", "Gözləraa qərə su gəlsin", "Vurğun təpənnən vursun". Vurğun vurmanın əlaməti dodaq və dilin göyərməsi, kürəkdə qaralmadır ki, bu da infarkta uyğun gəlir. "*Ana-ata qarğışı, ölmək üzrə olan şəxsin qarğışı tutar*" kimi bir inanc da var. Digər Azərbaycan bölgələrində, məsələn, Qarabağda olduğu kimi Ordubadda da bayatı tipli qarğış və alqış nümunələrinə rast gəlinir.

Ordubadda istifadə edilən andlarda çörəyə, atanın qəbrinə, balanın canına, göydəki Aya, işığa and verilər. İslam dininin təsəvvürlərindən qaynaqlanan andlarda Allaha, Əliyə, peyğəmbərə, Kərbalaya, Ağa Həzrət Abbasa and içilir. Bunlar inandırıcılığı böyük olan, ağır andlardır. Gülüş doğuran andlar isə "Sən öləsən", "Başın haqqı", "Qonşum Ramazanın cəddi haqqı" kimi nümunələrdir. Məsələn, axırıncı anddakı "Ramazan" adı şərti xarakterlidir, müqəddəs və ya seyid deyil. Belə andlar inandırmağa çalışmır. Bu andlar daha çox şəxsin məsələyə gülməli, məcazi yanaşmasını göstərir.

Ordubadın ən qədim arxaik janrlarından biri də türkəçarədir. Qızılgüldən hazırlanmış gülqənd, dağdağan hovlası, büzövşə (bağayarpağı) yarpağı bunlara daxildir. Gülqəndin hazırlanması üçün qızılgüllə qənd əzilir, mixək və hel tökülüb qarışdırılır, qaranlıq yerdə saxlanılır. Çox qalsa, daha keyfiyyətli olur. Gülqənd bədənə sürtülür, daha sonra həmin adam isti hamama gedib oturur, beləliklə, bədənin bütün soyuqdəyməsi çıxır. Dağdağan hovlası bədəni gümrah edir, büzövşə yarpağı isə mədə-bağırsaqda soyuqdəymənin qarşısını alır.

Ordubadda istifadə edilən türkəçarə üsullarından biri də bitkilərdən çəkilmiş təbii sularla, yəni araqla edilən müalicədir. Beymadəran ərağı mədə-bağırsaq xəstəliyində, batrınc ərağı ürək xəstəliyində, şahtərə arağı isə yara tökmədə xeyirlidir.

### İnanclar və ovsunlar
Ordubadda qəcələ quşu qırıldayanda xəbər eşidəcəyinə inanılır: "*Qəcələ qırıldayanda qənd atallar ki, xeyir gətirsin*". Qəcələ quşu həyətə gələrsə uzaqda olan yaxın bir adamın gələcəyinə işarədir. Bayquş gələn evdə isə bəd xəbər olar. Bayquşun gəldiyi evə çörək və ayna qoyarlar. İnanca görə, "ikinci bayquş"u güzgüdə görən bayquşun ürəyi partlayıb ölər və beləliklə, o ev də bədlikdən xilas olar. Bu inanc Şəkidə də mövcuddur. Sağ gözün səyirməsi xeyirliyə, sol gözün səyirməsi isə uğursuzluğa işarədir. Bu münasibətlə səyrilən gözün üstünə qırmızı parça qoyub deyərlər: "*Mən səni sevindirdim, sən də məni sevindir*". Bu inanc "*[[Kitabi-Dədə Qorqud]]*"da da var. Dastana görə, Buğacın anası oğlunun başına gələn hadisəni məhz gözünün səyirməsi ilə başa düşür.

Ordubad inanclarına görə, "Gur-Gur Baba" adlanan mifoloji qəhrəman göylərdə yaşayır, ildırım çaxması, leysan, yağış, sel kimi təbiət hadisələrinə səbəb olur. Bu mifoloji qəhrəmana Ordubad və Kərkük türklərinin mifoloji inanclarında rast gəlinir. Kor kişi isə Ordubad mifologiyasında yuxu gətirən, yuxunu simvolizə edən varlıqdır. Yuxusu gələn insanlar Kor kişinin onları yaxaladığını iddia edərlər. Ordubadda həftənin günləri ilə bağlı inanclar da vardır. Bəzi günlərdə bir çox işlər qadağa edilir. Məsələn, cümə günü təndir salmazlar, şənbə günü qırxlı adam hamama getməz. Çörəklə bağlı inanca görə isə, çörək tikəsi üzü üstə düşəndə qonaq gəlir, arxası üstü düşəndə evdəki qonaq gedir. Ordubad inancına görə, aya ləkəsiz olanda baxarlar. Aya baxdıqdan sonra, qızıla, kişiyə və suya baxmaq müxtəlif mənaya gəlir. Qızıl bolluq-bərəkət, kişi hər zaman həyatında insana həmdəm olacaq bir kəsin olacağı, su isə həyat yolunun işıqlı olacağı deməkdir.

Ordubadda gözdəymə ilə əlaqədar inanclar vardır, gözdəymənin şər qüvvələrin işi olduğuna inanılır. Gözdəymə anlayışı burada gözvurma adı ilə əvəz edilir. "*Filankəs mənə göz vurdu*" ifadəsi mənfi mənada deyilir. Bunun qarşısını almaq üçün üzərlik salarlar. Üzərlik ovuc içində olmaqla, sağ əllə arışdırıraraq deyilər:

Ordubadda hər evdə üzərliksaldırma adəti tətbiq edilir. O, qurudulandan sonra qabığı təmizlənir, içindəki qara toxumlar götürülüb istifadə olunur. Ordubadda üzərlik çay formasında da içilir. Bu, ürək zəifliyi, baş ağrısı kimi problemlər üçün xeyirlidir, gözdəyməni daxildən təmizlədiyinə də inanılır. Ordubad folklor nümunələri kiçik struktur imkanları çərçivəsində böyük məna ifadə edir. Əsrlərin sınağından keçmiş bu nümunələr bu bölgənin insanlarının təxəyyülünün qeyri-adiliyindən xəbər verir.

### Mərasimlər

Ordubad toyları bir neçə gün davam edirdi. Burada birinci gün "Xalat", ikinci gün "Xına gecəsi", üçüncü gün "Toy", dördüncü gün "Toybeçə" adlanırdı. Toydan üç gün sonra təzə gəlinlə bəy qız evinə ayaqaçdıya gedirdi. Yeddinci gündə isə bütün qadın qohumlar yığışır, "yeddi hamam" adlandırılan mərasimlər keçirir, beləliklə, toy qurtarırdı.

Xına gecələri qız evində, oğlan evinin qadın nümayəndələrinin iştirakı ilə keçirilərdi, bu zaman məzəli oyunlar, aktyorları qadınlar olan kiçik tamaşalar göstərilərdi. Tamaşalar əsasən məişət mövzusunda idi, həyat yoldaşları, gəlin-qaynana, gəlin-baldız, günülər arasındakı münasibətlərlə bağlı idi. Qadınlardan bəziləri kişi paltarı geyinər, üzünə kömürlə bığ-saqqal çəkərdi. Elə onların görünüşü mərasimdə gülüş yaratmaq üçün kifayət idi. Tamaşalarda həmçinin mahnı, şeir oxunar, müxtəlif insanlar, məsələn, bölgənin tanınmış şəxsləri, hamının tanıdığı insanlar və heyvanlar təqlid edilərdi. Xına gecələrində xəsis və zalım qayınanalar, baldız-gəlin münasibətləri, qarımış (evlənməyib qocalmış) qızlar, tənbəl və pinti gəlinlər, çoxarvadlılıq, kişi zorakılığı, savadsızlıq əsas mövzu qrupları idi.

Ramazanın 15-ci günü Ordubadda xüsusi olaraq qeyd edilirdi. Bu gün uşaqlar evlərdən orucluq payı yığırdılar. O günün iftarı xüsusi zənginliklə açılırdı, nişanlı qızın ailəsi oğlan evini görməyə gedir, bəyə hədiyyələr verirdi. Naxçıvanın Ordubad bölgəsində Çömçəxatun mərasimində çömçəni qadın gəzdirərdi. Qadın xəmir yoğurar, əlini yumamış çömçəni qapılara aparardı. Ondan Çömçəxanımın nə istədiyi soruşulardı. O da deyərdi:

Çilə gecəsində Ordubad bölgəsində süfrəyə "q" səsi ilə başlayan 7 cürə çərəz qoyulmalı idi: məs., qarpız, qovun, qurut, qax, qoğal, qaysava, qoz. Hamam mədəniyyətinin Ordubad mərasimlərində xüsusi rolu mövcuddur. Novruz bayramında meydanda başlayan "Xanbəzəmə" mərasimi hamamda davam edirdi. Zahını 10 günlüyü hamamda keçirilirdi. İnanılırdı ki, cinlər hamamda toy edir. Buna görə də, bəd-nəzər və qorxudan qurtulmaq üçün qorxan şəxsin üzərinə hamamda su tökülər, istifadə edilən mis tasın (kasa) üstündə Quran ayələri olardı. Hamamdan çıxana "Səhhətlər olsun" deyilər və çay verilərdi.

Susəpən bayramı Ordubad bölgəsində yayın girməsi ilə əlaqəli keçirilir. Bu bayramda Günəşin qarşılanması və qurban kəsilməsi həyata keçirilir. Ordubad və Şahbuzda havanın soyuq olduğu, aprelin 15-ə kimi olan dövrü "kərnəbürt" (kərnəvurt) adlandırırlar. Ordubad və Şahbuzda birinci gün "bənəmiyə" adlandırılıb. Ordubaddakı Qeysəriyyə abidəsi isə zorxana olaraq istifadə edilmişdir.

Su çərşənbəsində ordubadlı qızlar bulaq başına səhənglə gedirlər və qayıdanda danışmırlar ki, arzuları yerinə yetsin. Həyət-bacada təmizlik işi görülür, bayram tədarükü hazırlanır. Qışdan qalan toz-torpaq təmizlənir. Novruzun rəzmi sayılan, səməni, paxlava və şəkərbura hazırlanır. Su çərşənbəsindən başlayaraq qızlara elçi düşərdilər və nişan olardı. Su çərşənbəsində suyun oyandığına inanılır. İnanılır ki, bu çərşənbədə suyun üstündən atlayan şəxslərin dərd-səri gedər. Su başında edilən niyyət qəbul olar. İlk çərşənbədə cücərdilən səməni Novruz bayramına qədər boy atar və süfrənin bəzəyinə çevrilər. Bayramdan 13 gün sonra səməni axar suya buraxılır, əgər səməni batmasa, o il bərəkətli və uğurlu olur. Digər adətlər yumurta boyamaq, papaqatdı, köməksizlərə yardım edilməsidir. İlaxır çərşənbəsi Ordubad, Təbriz və Urmiyada "Yeddi ləvin bayramı" adlanır, bu zaman bayram süfrəsinə yeddi ədəd, s ilə başlayan nemət qoyulur.

### Ziyarətgahlar və seyidlər

Ordubad rayonunda Dərə piri, Malik İbrahim piri, Baba Yaqub xanəgah-piri (Nüsnüs), Xanağa xanəgah-piri, Pir Məqsud piri, Sır Xanağa piri, Baba Yaqub piri (Dəstə), İmam ayağı piri, Pir-baba xanəgah-piri, Üstüpü piri, Vəlever piri mövcuddur. Baba Yaqub xanəgah-piri (Nüsnüs) və Xanağa xanəgah-piri sufizmlə əlaqədardır.

Malik İbrahimin Laçında dəfn edilmiş Məlik Əjdərlə qardaş olduğu fikirləşilir. Malik İbrahimin ziyarətgahında əvvəlcə kitabə olmuşdur. Kitabədə farsca şeir var idi:

Bu şeir Səfəvi hökmdarı Şah I Təhmasibin sarayında yaşamış Möhtəşəm Kaşaninin İmam Hüseynə yazdığı mərsiyədəndir, şeirə Təkeşiyi və Nüsnüs məscidlərinin divarlarında da rast gəlinir. Malik İbrahimin ziyarətgahının əvvəlcə sufilərin toplaşdığı xanəgah olduğu, İbrahim dəfn ediləndən sonra ziyarətgaha çevrildiyi fikirləşilir.

Ordubadın Dəstə kəndindəki Baba Yaqub pirində iki uşaq qəbri mövcuddur. Şifahi inanclara görə, zülmkar padşah seyid nəslindən olan Baba Yaquba zülm etmiş, o da iki nəvəsini götürərək İrandan Dəstə kəndinə gəlmişdir. Bu pirdə lampa yandırılır və inanca görə göy paltarlı atlı gözə görünürdü. Quraqlıq dövründə dəstəlilər Baba Yaqub pirinə doğru ayaqyalın yürüş edir, möminlər yağış yağdırmaq üçün müsəllaya çıxırdılar. Şifahi məlumatlara görə, Moskvada çalışan Kərəm adlı ordubadlı bu yeri yuxusunda görmüş, daha sonra onun vəsaiti ilə bura təmir edilmişdir. Zəvvarlar pirə gələndə zərihin məhəccəri üzərindən məzarın üstünə nəzir atırlar.

Eyniadlı kənddəki Vələvər pirində Museyi-Kazımin övladlarından birinin dəfn edildiyinə inanılır. İnanca görə, qəbrin sahibi Buğakar pirində dəfn edilən islam müqəddəsi ilə qohumdur. Kənd sakinlərinə görə, erməni-müsəlman davasında Vələvər kəndi yandırılsa da, pirə ziyan gəlməmişdir. Nüsnüs kəndində isə 40 kimsənə və Yalquz ağac piri yerləşir. 40 kimsənə pirinə Naxçıvan Muxtar Respublikasının digər yerlərindən, hətta Bakıdan zəvvarlar gəlir.

Ordubad əhalisinin fikrincə, Mir Əşrəf Mir Haşım oğlu Seyidov və övladları Sultan Seyyid Əhmədin nəslindəndir. Bu nəsil tarixən, hətta sovet dövründə Buğakar pirində toplanan nəzir-nizayların bir hissəsini Ordubada gətirib, yoxsul adamlara paylayardı. Bu vəsaitlə həm də Ordubadın məscidləri təmir edilərdi.

## Kulinariya

Ordubadlılar yayın son aylarında və payızda qışa azuqə hazırlayırlar. Bu məqsədlə qoyun ətində qovurma (qorma) hazırlanır. Həmin gün qohumlar çağrılaraq, "gəlin yeyin ki, qorma bassın" deyilir və beləcə yeməyə dəvət edilir. "Qorma bassın" ətin suyunu çəkməsi və öz yağının üstünə çıxması mənasındadır. Ətin bulyonu (işgənəsi) 7 qonşuya paylanır. Ordubadda çörək tədarükü də edilirdi. 3–4 aylıq müddət üçün lavaş bişirilir, gəmiricilərdən çörəyi qorumaq üçün onlar "üzümlük" adlanan arxa otaqlarda tavandan asılırdı. Yarma, noxud ləpəsi, əriştə, basdıq, alana kimi qidalar da qışa tədarük edilir.

Ordubadın ət yeməkləri qorma, kiftə (küftə-bozbaş), parça-bozbaş, cızlı, gupa, səbziqovurma, dolma növləri, kabablar, bitki tərkibli yeməkləri isə maş şovrası (maş şorbası), kükü, plov, noxud bozbaşı, lobya bozbaşıdır. Gupa adlı yemək Ordubadda qarın ətindən hazırlanırdı. Mal qarnı əl boyda kəsilir, içlik olaraq turşu, ləpə, düyü və ədviyyat qarışığı istifadə edilirdi. Yeməyin ağız hissəsi sapla tikilir, yağ-soğanda qızardılırdı.

Ordubad qutabı əsasən təndirdə hazırlanır. İçlik üçün pendir, soğan və göyərti istifadə olur, lavaş dördbucaqlı şəklində bükülür, təndirdə bişirilir. Yeməklərə ədviyyat olaraq, mərzə, qızılgül, sarıgül, ağ reyhan, ləpə, nanə əlavə edilir. Qəbul edilən içkilər gülab, şərbət, ayran, çay, batrınc arağı, beymədərən (boymadərən), bidmeşq (pışpışa arağı), nanə arağıdır.

Ordubadda şaftalıdan, armuddan və ərikdən "alana" adlı çərəz hazırlanır. Miyanpur isə Naxçıvanda, xüsusilə Ordubad bölgəsində hazırlanan çərəzdir. Qurudulmuş əriyin və şaftalının içinə qoz və badam ləpəsi qoyulur, meyvələr sapa düzülür. Bu çərəz qanazlığına, başgicəllənməyə, ümumi zəifliyə qarşı xalq təbabətində istifadə olunur. Ordubad dürməyi isə içliyində qoz ləpəsi, bal və darçından istifadə edilən, dürmək şəklindəki Ordubad şirniyyatıdır. Ordubad qayğanağı müxtəlif yeməklər ilə birlikdə qonaqlıqda təqdim edilir.

Səməni yeməyi ehsan məqsədilə hazırlanır və Fatimeyi Zəhra ehsanı hesab edilir. Hər evdə bu yemək hazırlanmır, çünki yemək hər evə düşmür. 2023-cü ilin məlumatına görə, Ordubad şəhərində bu yeməyi şəhər sakini Hacı Şərqiyyə Rəhimova hazırlayır. Ordubadda səməni bişirmə adətləri Təbriz, Quba kimi şəhərlərin adətləri ilə oxşarlıq təşkil edir. Digər mərasim yeməkləri zahıya verilən və yumurtadan bişirilən çilov, Aşura günü hazırlanan hədikdir. Novruz bayramında paxlava, cəvizli kükə və digər şirniyyatlar, həmçinin ordubadlıların "bombu" adlandırdığı çörək bişirilir. Son onilliklərdə şəkərpara da Novruz süfrəsi üçün hazırlanır. Sübh tezdən ordubadlılar səhər yeməyi (qəlyanaltı), təxminən 10:30-da ara çayı, günorta nahar, təxminən 15:30-da yenidən ara çayı, axşam isə şam yeyirlər.

## İrsin təbliği və qorunması

Ordubad Tarix-Memarlıq Qoruğu 1979-cu ildə fəaliyyətə başlamış, 2024-cü ildə "Ordubad" Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu olaraq adlandırılmışdır. Ordubad Qoruğu Ordubad şəhərinin tarixi yerlərini əhatə edir, arxeoloji və memarlıq abidələri, ziyarətgahlar, qala, yaşayış evləri, kəhrizlər və digər daşınmaz tarix-mədəniyyət abidələri buna daxildir. 2006-cı ildə isə "Gəmiqaya" Tarix-Bədii Qoruğu yaradılmışdır. Bundan başqa, Ordubadda Zəngəzur Milli Parkının bir hissəsi, Yusif Məmmədəliyevin ev-muzeyi və Məmməd Səid Ordubadinin ev-muzeyi yerləşir. Bundan başqa, Bakıda Məmməd Səid Ordubadinin ev-muzeyi və Yusif Məmmədəliyevin Memorial Muzeyi yerləşir.

Ordubad Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu Azərbaycanın dünya əhəmiyyətli memarlıq abidəsi, Gəmiqaya petroqlifləri və Kiran şəhəri isə dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidə siyahısına salınmışdır. 2001-ci ildə Ordubad Tarix-Memarlıq Qoruğu, 2024-cü ildə Gəmiqaya və Göygöl tarixi-mədəni və təbiət kompleksi Azərbaycanda UNESCO-nun Ümumdünya irsi namizəd siyahısına daxil olmuşdur.

1972-ci ildə Məmməd Səid Ordubadinin doğumunun 100 illiyi münasibətilə onun adına SSRİ poçt markası buraxılmışdır. 2019-cu ildə Ordubadın Cümə məscidi və Göygöl Azərbaycan poçt markasında təsvir edilmişdir.

2026-cı ilin fevralında "Ordubad" Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu ICESCO-nun İslam Dünya İrsi Namizəd Siyahısına daxil edilmişdir. Ordubadın bu siyahıya əlavə edilməsi 2026-cı ildə Azərbaycanda elan olunmuş "Şəhərsalma və Memarlıq İli"nə böyük töhfə kimi qiymətləndirilmişdir.

## Qalereya

Fayl:Sliver drachma of Darius I of Media Atropatene 1.JPG|Atropatena hökmdarı I Daranın (e.ə. 85–65) adından kəsilmiş və Xarabagilandan aşkarlanmış gümüş drahma, Azərbaycan Tarix Muzeyi
Fayl:Qoç heykəlli məzar daşı. Ordubad, Düylün kəndi.jpg|Qoç heykəlli məzar daşı. Ordubad, Düylün kəndi
Fayl:Ordubad woman.jpg|Ordubad qadını milli geyimdə
Fayl:A wedding party in Agulis in the 19th century.webp|1919-cu ildə Əylisdə xristian toyu


## Həmçinin bax
* Azərbaycan mədəniyyəti
* Naxçıvan Muxtar Respublikası mədəniyyəti
* Qasımov qardaşları — əslən ordubadlı olan, Bakı şəhərində tikilmiş binaların əksəriyyətinin tikintisini həyata keçirmiş "Qasımov qardaşları və K" şirkətinin sahibləri
* Əli Əkbər Naxçıvani — əslən ordubadlı olan, Azərbaycanda Bəhai dinini qəbul etmiş və təbliğatı ilə məşğul olmuş ilk şəxslərdən biri.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Həsənqızı, Almaz. "Qadınlar Tərəfindən Keçirilən Oyun Və Tamaşalar." İslam Coğrafiyasında Və Azərbaycanda Xalq Oyunları Və Meydan Tamaşaları, 2016, pp. 39–45.
* Azərbaycan kulinariyası ensiklopediyası Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, 168 səh.
* Mammadova, Ilhama. "Ordubad Rayonuna Etnoqrafik Səfərin Qısa Hesabatı." Azərbaycan Tarixşünaslığı. Elmi Əsərlər. 2024, Cild 85, № 1 85 N1) Metn 192 (1) (5), 2024.
* Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə I cild., Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb, 2007.
* Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə II cild., Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb, 2007, ISBN ISBN 5-17-033764-7.
* Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə III cild. (2007), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb.
* А. А. Гасанова. Сады и парки Азербайджана / Под ред. проф. Ф. М. Гусейнова. — Баку: Ишыг, 1996. — 304 с.
* "Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər". Elmi-ədəbi toplu, 2017/2 (51). Bakı, "Elm və təhsil", 2017, −204 səh.
* 
* Əzizov Elbrus İslam oğlu. Azərbaycan dilinin tarixi dialektologiyası: Dialekt sisteminin təşəkkülü və inkişafı. Dərs vəsaiti. 2-ci nəşri. Bakı: "Elm və təhsil" nəşriyyatı, 2016, 348 s.
* 
* Салаева Р. Д. Ордубад—истоки и формирование. — Баку: Элм, 1989. — 116 с.
* Фараджев А. С. Ордубад. Историко-экономический очерк. — Баку: Азербайджанской государственное издательство, 1970.
* Саламзаде, А. В. Архитектура Азербайдана XVI–XIX вв. Баку: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР. 1964.
* Naxçıvan Ensiklopediyası (I cild). Bakı. 2002. ISBN 5-8066-1468-9.
* Hacıfəxrəddin Səfərli. Ordubad şəhərinin müsəlman epiqrafikası abidələri. Bakı: MBM, 2009, 192 s.
* Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın məscid və ziyarətgahları. Naxçıvan: "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2018, 216 səh.
* Əsgər Qədimov. XIX əsr Ordubad ədəbi mühiti. Bakı, ADPU nəşriyyatı. 2010. 546 səh.
* Rasim Əfəndi. Azərbaycan incəsənəti Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, 160 səh. + 112 səh. (illüst.)
* N. R. Coşkunsu. XIX–XX ƏSRİN ƏVVƏLLƏRİNDƏ ORDUBAD ƏHALİSİNİN MƏİŞƏT VƏ MƏDƏNİYYƏTİNİN SPESİFİK XÜSUSİYYƏTLƏRİNƏ DAİR. İctimai və humanitar elmlər 10, № 2, 2024, səh. 78–86. https://doi.org/10.59849/3006-1342.2024.2.78
* Ибрагимов, Б. И. Средневековый город Киран (Ответственный редактор доктор исторических наук, профессор С. А. Плетнева). Баку-Москва: Московская типография № 12. 2000.
* Y. M. Babayev. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (XIII–XVIII əsrlər). Dərslik. Təkrar nəşr. Bakı, "Elm və təhsil", 2018, 760 səh.
* Gülru Necipoğlu, Cemal Kafadar, and Cornell H. Fleischer. Treasures of Knowledge: An Inventory of the Ottoman Palace Library (1502/3–1503/4) (2 vols) . Brill. 2019. səh. 1532. 2022-11-16 tarixində . İstifadə tarixi: 2024-02-17.
* Nuray Yadigar qızı Əliyeva. Naxçıvan dialekt və şivələrinin etnoqrafik leksikası. Naxçıvan: 2018, "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 201 səh.
* Hacıyeva, Nərgiz. Türk dillərində həftə adları. Bakı, AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu.. 2021. səh. 112–126.
* Fərman Xəlilov. Naxçıvanın elmi, ədəbi və mədəni mühiti: tədqiqlər. Naxçıvan "Əcəmi" Nəşriyyat və Poliqrafiya Birliyi, 2021, 216 s.
* 
* G. Məmmədova. Naxçıvanın musiqi folkloru. Bakı: 2012, ADPU-nəşriyyatı. 235 səh.
* Xeyirbəy Qasımov. Orta əsrlərdə Azərbaycan mədəniyyəti. Bakı, "Aspoliqraf", 2008, 448 s.
* Məmməd Adilov. Azərbaycan paleoqrafiyası. Bakı: Elm, 2009, 224 s.
* Məmmədağa Şirəliyev. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları. Bakı, "Şərq-Qərb", 2008, 416 səh.

## Əlavə oxu
*