open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Proletarski rayonu (Rostov-na-Donu)

**Proletarski rayonu** () Rostov-na-Donu şəhəri ərazidə yerləşən, 1929-cu ildə təsis edilən rayon. Rayon Naxçıvan-na-Donu, Aleksandrovskaya, Berberovski ərazilərinin birləşdirilməsi nəticəsində meydana gəlmişir.

## Tarixi
14 noyabr 1779-cu ildə II Yekatterinanın əmri ilə Krımdan köçmüş erməniləri Müqəddəs Dimitri Rostovski qalası yaxınlığında şəhər salınmasına göstəriş verir. Krım xanlığından köçmüş xristianlar Don çayının aşağı axarlarında Nor-Naxçıvan şəhərini salırlar.

1782-cü ildə Nor-Naxçıvan şəhərində 4 min insan yaşayırdı. 1828-ci ilin fevralında şəhər rəsmi olaraq  Rusiya imperiyasına daxildir. Şəhər rəsmi «Naxçıvan-na-Donu» olaraq adlandırılır. Burada şəhər ticarəti inkişaf edir. 1825-ci ildə şəhərdə 33 fabrik vardı.

Rostov şəhəri ilə Naxçıxan-na-Donu şəhəri arasında sərhəd gedikcə bilinmirdi. XX əsrin 20-ci illərində Donun paytaxtı olan Rostovda 350-min nəfər yaşayırdı. 28 dekabr 1928-ci ildə iki şəhər burləşdirilərək Rostov-na-Donu olaraq adlandırılır. 1929-cu ildə Naxçıvan-na-Donu şəhərinin ərazisində Rostov-na-Donu şəhərinin ən böyük rayonu olan  Proletarnı rayonu təşkil edir.

## İqtisadiyyat
Naxçıvan-na-Donu şəhərinin təsərrüfatı Proletarnski rayonuna dövr edilmişdir. Burada minlərlə irili-xırdalı təsərrüfat sahələri fəaliyyət göstərir. Təsərrüfat sahələrinin böyük əksəriyyətini xırda biznes, otuz ikisi isə iri biznes təsərrüfatlarıdır. Burada işçilər daimi və stabil işlərlə təmin olunurlar.

Rayonda fəaliyyət göstərən şirkətlər: «Rastovqazoaparat», «Empils», «Kolfa», «Rodtov un zavodu», «Don konditer fabriki», «Rostov oyuncaqları», «Krasnı Aksay», «Rostşamkonbinat». Şəhərin kommunal infrastruktur təşkilatları: Sukanal, Şəhərelektrikşəbəkısi, Şəhərqaz, Elektro əlaqə.

## Mədəniyyət
Rayon ərazisində ümumilikdə 150 tarixi tikili vardır. Onların böyük əksəriyyəti modern, borokko və klassizm stilində inşa edilmişdir.

Proletarski rayonunda yerləşən tarixi abidələr: Yeqor Krasilnikovun binası, Naxçıvan Şəhər Teatrı, Qayrabetovların binası, Luseqev Popovun bunası. M. Qorki adına Rostov Akademik Dram teatrı, Saqirov villası, Keçekyan villası.

## İstinadlar

## Mənbə
* Пролетарский район Ростова-на-Дону
Çarındağ

**Çarındağ** — Azərbaycan (Qəbələ rayonu) və Rusiyanın (Dağıstanın Doqquzpara rayonu) sərhədlərində yerləşən Baş Qafqaz silsiləsinin dağ zirvəsi. Hündürlüyü 4079,5 metrə bərabərdi.

Azərbayacanın ən hündür altıncı zirvəsidi.

## Coğrafi xüsusiyyətləri
Çarındağ Bazardüzü və Raqdan ilə birlikdə Baş Qafqaz silsiləsinin zirvələr sırasında durur. Dağın yamaclarında Çarun yaylası yerləşir. Dağın qolu 6&nbsp;km uzunluğunda kanyon əmələ gətirib. Qoldan qərbdə uzunluğu 5&nbsp;km bərabər olan Mullar kanyonu var. Kanyonda 7–8 m yıxılma yüksəkliyi olan iki şəlalə yerləşir. Dağın zirvəsi üzrə Azərbaycan Respublikasının Rusiya Federasiyası ilə dövlət sərhədi keçir,

## İstinadlar
Bleona Qereti

**Bleona Qereti** () — ABŞ müğənnisi.

## Albomlar
* 1997 Kam Qejfin Tim
* 1999 Nese Me Do Fort
* 2001 S'me Behet Vone
* 2002 Ik Meso Si Dashurohet
* 2003 Ti Nuk Di As Me Ma Lyp
* 2005 Greatest Hits
* 2005 Boom Boom
* 2007 Mandarin

## İstinadlar
Köhnə Türk buxtası

**Köhnə Türk buxtası** — Azov dənizi, Taqanroq körfəzinin şimal sahillərində yerləşən heç zaman donmayan buxta. Buxta Taqanroq şəhəri yaxınlığında, Petruşino şəhər tipli qəsəbənin sahilində yerləşir. Buxta materikin daxilinə 1,25&nbsp;km daxil olur. Onun eni çıxacaqda 5,8&nbsp;km təşkil edir. Körfəzin şimal sahillərində, mərkəzi şəhər çimərliyi yerləşir. Çimərlik 2,4&nbsp;km sahil xəttinə sahibdir. Buxtanın sahəsi 4,1&nbsp;km², sahil xəttinin uzunluğu isə 8,63&nbsp;km təşkil edir.

## Tarixi
Buxta sahilində aparalılan arxioloji araşdırmalar onun zəngin tarixə malik olmasını aşkarlamışdır. Burada həm yunan-roma dönəminə aid tapıntllar aşkarlanmışdır. Xüsusi ilə Bizans imperiyasının  təpələrinə aid qalıqlar üstünlük təşkil edir. Orta əsrlərin xüsusi ilə XI-XIII əsrlərində burada gur inkişafın olmasını müəyyən etmək mümkündür. 27 iyul 1696-cı ildə I Pyotr Taqanroq burunda qalanın inşasının mümkünlüyünü müəyyən etmək məqsədi ilə sahilə yan almışdır. Buxtanın sahilində yerləşən ərazi rusların gəlişi ilə bir zamam sonra Almiralitsloy slobodka adlanmışdır. XVIII əsrin sonları isə bölgədə flaqman binası, poçt ofisi və müxtəlif elamalatxanalar fəaliyyət göstərirdi. 1920-ci illərdə iri balıqçılıq təsərrüfatlarına sahib olan Polikarp Markoviç Roçeqov, Kornili Alekseyeviç Martoviski və A. İ. Boudon kimi sahibkarlarım balıqçəlıq artelləri vardı. Bir müddət sonra təsərrüfatlar milliləşdirilmişdir. 1930-cu illərdə bu təsərrüfatların bazasında Taqanroq balıqtəmizləmə zavodu istifadəyə verilmişdir.

Таганрог старая турецкая бухта.jpg|Köhnə Türk buxtası inqilabdan öncəki açıqca

## İstinadlar
Kirovski rayonu (Rostov-na-Donu)

**Kirovski rayonu** () Rostov-na-Donu şəhəri ərazidə yerləşən, 1936-cı ildə təsis edilən rayon. Rayon ərazisində istər Cənub Federal Dairəsinin istərsə Rostov vilayətinin inzibati binaları, iri iqtisadi və ticarəti şirkətlər həmçinin iri iri mədəniyyət mərkəzləri yerləşir.  
## Tarixi
Rayonun tarixi taleyi onunla bağlıdır ki, rayon Rostov-na-Donu şəhərinin əsas hissəsində təşkil edilmişdir. Məhs burada 1749-cu ildə şəhərin əsası qoyulmuşdur. Burada təbii su mənbəyi olmuşdur ki,  ondan hətta I Pyotr belə içmişdir. Rayon ərazisində yerləşən Sedov küçəsi Rostov-na-Donu şəhərinin ən böyük və mərkəzi küçələrindən olmuşdur.

Ərazi şəhər tarixinin bir çox mühüm hadisələrinə sahidlik etmişdir. Artıq XVIII əsr Rostov güclü müdafiə və ticarət şəhəri funksiyasını oynayırdı. Buradan xaricə kənd təsərrüfatı malları, dəmir məmulatları ixrac edilirdi. Rusiyanın cənubunda mühün ticarət limanlarından olmuşdur. 1857-ci ildə şəhərdə ilk sənaye müəssisəsi yaranmışdır.

## İqtisadiyyat
Kirovski rayonunda 40 bank təşkilatına aid ofis fəaliyyət göstərir: «Çentr-İnvest», «Yuq-Zapadnı bank», «Stela-Bank» və b. Üstəlik burada 913 ticarət, 263 ictimai qidalanma və 274 ictimai xidmət obyektləri vardır.  
Rayonda fəaliyyət göstərən iri şirkətlərdən «Donski Tabak» bütün Rudiya ərazisinfə uğurlu fəaliyyət göstərən şirkətlərdəndir.

## Mədəmiyyət
Zəngin mədəni irsə sahib rayon onu göz bəbəyi kimi qoruyur. Burada Musiqili teatr, Vilayət filormoniyası, Vilayət Diyarşunaslıq muzeyi, Don ictimai kiyabxanası, Buverestnik kinoteatrı, kino evi kimi iri mədəni obyektlər fəaliyyət göstərir. Şəhərdə böyük şöhrət tapmış «Briz» və «Volna» hovuzları vardır. Şəhərin ən görməli yerlərindən biri Qazetnı küçəsindəki ictimai ayaqyoludur.

### Təhsil
Rayon ərazisində çoxlu ali təhsil ocaqları vardır. Misal Rostov Dövlət Universiteti, Novorassiysk Dövlət Dənizçilik Akademiyyası və s. Burada 10 məktəb və 18 məktəbəqədərki müəssisə fəaliyyət göstərir.

### Arxitekturası
Kirovski rayonu özünün unikal memarlıq xüsusiyyətləri ilə seçilir. Burada çoxlu sayda çoxlu sayda mədəni, arxitektur və tarixi abidələr vardır. Onların böyük əksəriyyəti XIX əsrə aiddir. 2003-cü ildən yaşayış mələllələrinin modernləşdirilməsi xətti götürülmüşdür. Bu nəyinki qəzalı binaların aradan qaldırılmasına həm də infrastrukturun yaxşılaşdırılmasına imkan verəcəkdir. 
## İstinadlar

## Mənbə
* Кировский район Ростова-на-Дону
PAC MFI-17 Mushshak

**Super Mushshak** (Urduca: **سپر مشاق** ) Pakistan istehsalı MFI-17 "Mushshak" təlim təyyarəsinin təkmilləşdirilmiş variantı. "Pakistan Aeronautical Complex" şirkəti tərəfindən dizayn olunub və istehsal olunur. İstehsalına 1995-ci ildən başlanılıb.

“Super Mushshak” xarici asqıda 300 kq yük götürmə qabiliyyətinə malikdir. Bu təlim təyyarəsi hərbi aerodomlar olmayan, əvvəlcədən uçuş üçün hazırlanmayan istənilən əraziyə eniş edə bilir və təhlükəsizlik standartlarına tam cavab verir. 4-5 saat havada qalmaq imkanına malikdir. Bu üstünlüklərinə görə, təyyarədən hava patrul xidmətinin təşkilində istifadə etmək də mümkündür. “Super Mushshak” əsas versiyadan fərqli olaraq, ABŞ-nin “Lycoming” şirkətinin daha güclü mühərrikinə, daha müasir panelə və kabin kondisionerinə malikdir.

Təyyarəyə istənilən silahı və kameraları inteqrasiya etmək imkanı mövcuddur. Müasir və təhlükəsiz olan təyyarə ilkin təlim-tədris və uçuş proqramının tələblərinə tam uyğundur.

Təyyarənin avionika və idarəetmə sistemləri mürəkkəb deyil. Bunun sayəsində gənc pilotlar təyyarəni öyrənməkdə və istismarını qısa müddətdə mənimsəyə bilir. Öz sinfində olan digər təyyarələrlə müqayisədə “Super Mushshak”ın pilotaj imkanları daha yüksəkdir. İlkin təlimlər zamanı ən çətin mənimsənilən uçuş mərhələlərindən olan təyyarənin havaya qalxması və aerodroma enməsi prosesi “Super Mushshak”ın köməyi ilə kifayət qədər sadələşir. Təlimatçılar üçün bu təyyarənin üstün keyfiyyətlərindən biri də oturacaqların yanaşı olmasıdır. Bunun nəticəsində təlimatçı gənc pilotun fəaliyyətini daha rahat müşahidə edə bilir və buraxdığı nöqsanlara vaxtında müdaxilə etmək imkanı qazanır. Uçuşlar daha aşağı sürətlə yerinə yetirilir ki, bu da öyrənən heyətdə səmtləşmənin aparılmasını, uçuş zonalarının öyrənilməsini, diqqətin paylanmasını rahatlaşdırır və uçuş vərdişlərinin daha da yaxşı inkişafına zəmin yaradır.

## İstifadəçiləri

### Hərbi istifadəçilər

* 
* : 52
* : 300
* : 26
*  
* : 20
* : 14
* : 8
* : 8
* 

### Mülki istifadəçilər
* 
* : 1

## Xüsusiyyətləri

### Ümumi xarakteristikaları
* **Ekipaj:** 2-3 nəfər
* **Uzunluğu:** 7.15 m
* **Qanad uzunluğu:** 8.85 m
* **Hündürlüyü:** 2.60 m
* **Qanad sahəsi:** 11.9 kv.m
* **Boş çəki:** 760 kq
* **[[Maksimum uçuş çəkisi|Maksimum qalxma ağırlığı]]:** 1,250 kq
* **Güc təminatçısı:** 1 ədəd Textron Lycoming IO-540 V4A5 6 silindrli mühərrik, 260 A.G.
* **Pərləri:** 1 ədəd McCauley və ya Hartzell

### Uçuş göstəriciləri
* **Maksimum sürət:** 268&nbsp;km/s
* **Məsafə:** 814&nbsp;km
* **Enmə sürəti:** 96&nbsp;km/s
* **Havada qalma müddəti:** 4 saat 15 dəqiqə
* **Uçuş tavanı:** 6,705 m
* **Dırmanma sürəti:** 8.6&nbsp;m/s

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələri
* Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri
* Pakistan Hərbi Hava Qüvvələri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Pakistan Aeronautical Complex - Super Mushshak
* Super Mushshak factsheet
* FAS.org factsheet
Koyt Toome

**Koyt Toome** (;  3 yanvar 1979, Tallin, Estoniya) — Estoniya müğənnisi və aktyoru. O, Estoniyanı 1998 və 2017 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmişdir.

## Həyatı
Koyt Toome 3 yanvar 1979-cu ildə Estoniyanın paytaxtı Tallin şəhərində anadan olmuşdur. Koyt bir oğul və iki qız atasıdır. Koytin əmisi İndrek Toome 1988-ci ildən 1990-cı ilə kimi Estoniyanın Baş naziri olmuşdur.
 
## Musiqi karyerası
Koyt Toome musiqi prodüseri Mikk Tarqo tərəfindən 1994-ci ildə musiqi məktəbində aşkarlanmışdır. Koyt üçün musiqi karyerası yaratmağı planlaşdıran prodüser həmin musiqi məktəbində eyni zamanda Sirli Hiius adlı istedadlı bir ifaçı aşkar edərək, Koyt və Sirlidən ibarət Code One adlı pop duet yaratmışdır. Code One həmin illərdə Estoniyada bir neçə hit mahnılar ifa etmişdir.

Koyt Toome Estoniyanı Böyük Britaniyanın Birminhem şəhərində keçirilən 1998 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmişdir. İfa etdiyi "Mere Lapsed" adlı mahnı ilə ölkəsinə müsabiqənin final mərhələsində 12-ci yeri qazandırmışdır. Həmin ildə müğənni əsasını özünün bəstələdiyi mahnılardan təşkil edilən debüt albomunu təqdim etmişdir. Koytin indiyədək ümumilikdə beş studiya albomu işıq üzü görmüşdür. Onun sonuncu albomu olan "Kaugele siit" 2010-cu ilin mart ayında satışa buraxılmışdır.

2007-ci ildə Koyt partnyoru Kertu ilə birlikdə Estoniyanın *Tantsud tähtedega* rəqs yarışmasında qələbə qazanmışdır.

Koyt Estoniyada musiqi ilə yanaşı həm də aktyorluqla da məşhurdur. O bir çox filmlərdə müxtəlif personajları səsləndirmiş və eyni zamanda musiqili teatrlarda da çıxışlar etmişdir.

Koyt Toome Estoniyanın ERR telekanalının Avroviziya 2017 üçün təşkil etdiyi *Eesti Laul 2017* müsabiqəsində Laura Poldvere ilə birlikdə duet şəklində ifa etdiyi "Verona" mahnısı ilə qələbə qazanmışdır. Beləliklə Koyt və Laura həmin mahnı ilə Estoniyanı Ukraynanın paytaxtı Kiyevdə keçirilən 2017 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmək hüququ qazanmışdır. Onlar 11 may tarixində baş tutan müsabiqənin ikinci yarımfinal mərhələsində 17-ci nömrə altında səhnə almışdırlar. Nəticədə isə duet yarımfinalda 85 xalla 14-cü yeri tutaraq, finala adlaya bilməmişdir.

## Diskoqrafiya
### Sinqllar
* "Valged ööd" (Qetter Yaani ilə duet) (2011)
* "Talveöö" (Qetter Yaani və Karl Madis ilə) (2011)
* "Rannamaja" (Qetter Yaani ilə duet) (2014)
* "Verona" (Laura Poldvere ilə duet) (2017)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Taqanroq kombayn zavodu

**Taqanroq kombayn zavodu** — Rusiyaya məxdus olan Taqanroq şəhərində yerləşən maşınqayırma zavodu. Onun bazasında 1997-ci ildə Taqanroq avtomobil zavodu hazırlanmışdır. 
## Zavodun adı
* 1915 - 1922 — **Rus-Baltik mərmi zavodu**
* 1922 - 1925 — **Taqanroq mexanika zavodu**
* 1925 - 19?? — **Taqanroq instrumental zavodu**
* 19?? - 1948 — **C. Stalin adına № 65 Taqanroq instrumental zavodu** 
* 1948 - 1986 — **Taqanroq kombayn zavodu**
* 1986 - 1993 — MMC **Taqanroq kombayn zavodu**
* 1993 — ASM **Taqanroq kombayn zavodu**

## Tarixi

### Taqanroqda zavodun inşası
1915-ci ildə Rus-Baltik gəmi inşası və mexanikası səhmdar cəmiyyəti Taqanroq şəhərondə 177 desyantin torpaq sahəsi alır. Səbəb isə Tallinin almanlar tərəfindən işğal olunma təhlükısi idi. Zavodun təməli üçün ilk addımlar 15 oktyabr 1915-ci ildə atılmışdır.

Vətəndaş müharibəsi general Pyotr Nikolayeviç Krasnov tərəfindən burada güllə sexi fəaliyyət göstərirdi. 1918-ci ilin noyabrında gün ərzində 300000 güllə hazırlanırdı..

### Zavodun hazır ki vəziyyəti
2007-ci ildən zavod faktiki olaraq öz ənənəci istehsalını dayandırmışdır. 2011-ci ildə zavodun rəsmi saytında burada konbaynların istehsalının dayanması barədə rəsmi məlumat yazılmışdır. 2013-cü ildə isə istehsalın dayandırılması barədə məlumat verilmişdir. 2013-cü ildə zavidun səhmləri Moskva birjasında satılır. 
## Buraxılan məhsullar
* Artileriya mərmisi (1916)
* Silah patronu (1918)
* Mikrometrlər, plitələr və s. (1925)
* Traktorlar üçün hissələr (1933)
* Qayıq mühərikkləri (1935)
* TİZ motisiklləri (1935-1942)
* Kombayn Staniles-4 (1947, konstruktur: Mixail Andreeviç Pustıqin
* Özü yeriyən qurğusu SM-75 Taqanrojes (1965-19??)
* SK-3 kombaynları (1958, konstruktur. Xanaan İzakson)
* SK-4 kombaynları (1962)
* SK-6 «Kolos» kombaynları 
* SK-6-II «Kolos» kombaynları  (1971—1984)
* SKPR-6 «Kolos» kombaynları (1971—1979)
* SKQD-6 «Kolos» kombaynları (1980—1984)
* KS-6 kombaynları
* KZS-3 «Rus» (1993—2002)

## Zavodun direktorları
*  20?? hal-hazırda — Roman Romanoviç Petrenko 
*  2002 - 20?? — Vadim İrmieviç İnataev 
*  1997 - 2002 — Yevgeni Aleksandroviç Strukov 
*  1996 - 1997 — Yevgeni Aleksandroviç Strukov (Arbitraj idarəçi)
*  1995 - 1996 — Anatoli Nikolayeviç İvanov 
*  1984 - 1995 — Aleksandr İliç Gerasimenko 
*  1979 - 1984 — Nikolay Aleksandroviç Feoktistov 
*  1975 - 1979 — Gennadi İvanoviç Çernov 
*  1961 - 1975 — Nikolay Vladimiroviç Lutay
*  1954 - 1961 — Aleksandr Matveeviç Merkulov 
*  1952 - 1954 — Yegeni Alekseeviç Skuundov
*  1951 - 1952 — Nikolay Androviç Şerdakov 
*  1944 - 1951 — Nason Şmuroviç Abelev 
*  1943 - 1944 — Matvey Markoviç Meksin
*  1937 - 1941 — Konstantin Aleksabdroviç Aqapov
*  1936 - 19?? — S. A. Sokolovski

...

*  1921 - 1922 — Pyotr Qeoqieviç Moskatov 

## Mənbə
* Официальный сайт ОАО «Таганрогский комбайновый завод»
* Жанна Лабутина. «Новейшая история страны, которой нет…»

## İstinadlar
Tan Çjunyi

**Tan Çjunyi** (; ) — Çin şahmatçısı, qadınlar arasında beynəlxalq qrosmeyster (2009), şahmat üzrə qadınlar arasında keçmiş dünya çempionu.

## Şahmat karyerası
2000 və 2001-ci illərdə İspaniyanın Oropesa-del-Mar şəhərində keçirilmiş 10 yaşadək qızlar arasında dünya çempionatında qızıl medal qazanıb. 2002-ci ildə Yunanıstanın İraklion şəhərində keçirilmiş 12 yaşadək qızlar arasında dünya çempionatında birinci olub.

2008-ci ilin avqust-sentyabr aylarında Rusiyanın Nalçik şəhərində keçirilmiş Şahmat üzrə qadınlararası dünya çempionatının ikinci raundunda İsveç təmsilçisi Pia Kramlinqə 0.5–1.5 hesabı ilə məğlub olub.

2011-ci ildə Çinin Şençjen şəhərində keçirilmiş Yay Universiadasında qızıl medal qazanıb. 2012-ci ildə Portuqaliyanın Gimaraynş şəhərində keçirilmiş tələbələr arasında şahmat üzrə dünya çempionatında qalib olub. 2013-cü ildə Çinin Usi şəhərində keçirilimiş 3-cü "China Women Masters" turnirində 9 oyundan 6.5 xal toplayaraq birinci olmuşdur. 2014-cü ildə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Şarja şəhərində keçirilmiş qadınlar arasında blits üzrə Asiya çempionatında qızıl medal qazanıb.

2015-ci ilin may ayında Çinin Sinxua şəhərində keçirilmiş Çin Şahmat Çempionatında rəqiblərini üstələyərək ölkə çempionu olub. Növbəti ayda Çinin Sişan şəhərində keçirilmiş 5-ci "China Women Masters" turnirində iştirak edib və 9 oyundan 7 xal toplayaraq birinci olub. 2015-ci ilin avqustunda Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Əl-Əyn şəhərində keçirilmiş sürətli şahmat (rapid) üzrə Asiya çempionatında qızıl medal qazanıb. Tan Çjunyi 1 dekabr 2015-ci ildə Çinin Tayçjou şəhərində nokaut sistemi əsasında keçirilmiş 1-ci "Çin şahmat kraliçası" turnirinin final görüşündə Ju Venjuna qalib gələrək çempion olmuşdur.

2016-cı ildə Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində keçirilmiş 42-ci Ümumdünya Şahmat Olimpiadasında dördüncü lövhədə hamıdan çox xal toplamaqla fərdi göstəricilərinə görə qızıl medal qazandı.

2017-ci ildə İranın paytaxtı Tehran şəhərində keçirilmiş şahmat üzrə qadınlar arasında dünya çempionatında qızıl medal qazanıb. O, finalda Ukrayna şahmatçısı Anna Muzıçuka qalib gəlib. Həlledici görüşdə 4 partiyada hesab bərabər olub — 2:2. Tan Çjunyi rəqibini tay-breykdə 1,5:0,5 hesabı ilə üstələyib.

O, şahmat tacı uğrunda 2018-ci ilin may ayında baş tutmuş qarşılaşmada həmyerlisi Tszyuy Ventszyuna 10 partiyadan ibarət matçda 4,5:5,5 hesabı ilə məğlub olaraq dünya çempionu titulunu qoruya bilməyib.

## Çin şahmat liqası
Tan Çjunyi Çin şahmat liqasında (ÇŞL) "China Mobile Group Chongqing Company Ltd" şahmat klubunda oynayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* FIDE Chess profili
* Tan Zhongyi. Chess-DB.com 
* Tan Zhongyi . Chessgames.com 
* Tan Zhongyi. 365Chess.com
Verona (mahnı)

**Verona** — Estoniyanın 2017 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindəki mahnısı.

Koyt Toome və Laura Pıldvere dueti "Verona" mahnısı ilə Estoniyanı Ukraynanın paytaxtı Kiyevdə keçirilən Avroviziya 2017-də təmsil etmişdir. Mahnı Estoniyalı bəstəkar Sven Lıhmus tərəfindən yazılmışdır. Mahnının eyni zamanda italyan dilində səslənən versiyası da mövcüddür.

## İstinadlar
Apiterapiya

**Apiterapiya** (lat. apis – arı + terapiya) – arı zəhəri və onun məhsullarından istifadə etməklə müalicə. Apiterapiya arı zəhərinin iltihaba və ağrıya qarşı, həmçinin desensibilizasiya təsirinə əsaslanır. Onun təmizlənmiş preparatları daxilə (tablet şəklində) qəbul olunur, dəriyə sürtülür, inhalyasiya edilir. Müəyyən bioloji aktiv nöqtə və zonaları bilavasitə arı sancdıqda, təsiri daha effektiv olur. Apiterapiyadandan nevrolgiya, işias, xroniki artrit və artroz, bronxial astma, miqren, ləngsağalan yaralar, tromboflebit, obliterasiyalı endarteriit, ocaqlı dazlıq, irit və iridosiklit, xroniki adneksit zamanı istifadə edilir. Göz, dəri, sinir sistemi və s. xəstəliklər zamanı metabolik proseslərin stimulyasiyası üçün arının həyatı fəaliyyət məhsulları olan propolis, arı südü, tozcuq dəmləmə, tablet, məlhəm, quru maddə (apilak) və s. şəklində işlədilir. Apiterapiya qaraciyər, böyrək, mədəaltı vəzi, diabet, şişlər, vərəm, ürək çatışmazlığı, qan xəstəlikləri, infeksiyalar, kəskin arıqlama, psixi xəstəliklər zamanı əks göstərişdir.

## İstinadlar
Leninski rayonu (Rostov-na-Donu)

**Leninski rayonu** () Rostov-na-Donu şəhəri ərazidə yerləşən, 1936-cı ildə təsis edilən rayon. Rayon ərazisində ticarət və istehsalat müəssisələrinin yerləşdiyi, əhalisi sayı 80 min olan rayon. Rayon 1920-ci ildə təhciz edilmişdir. Bu zaman rayonun adı Temernis olmuşdur. Leninin ölümündən sonra rayon Leninski olaraq adlandırılmışdır. 1937-ci ildə Leninski rayonunun Temeris çayından digər tərəfində yerləşən ərazisində Jeleznadirojnı rayonu təşkil edilmişdir.

## İqtisadiyyat
Rayon ərazisində fəaliyyət göstərən müəssisə və təşkilatların sayı 5450 təşkil edir. Rayonun əsas müəssisələrinin sayı 22-dir: "Rostov çorək kombinatı", "Donskaya koja", "Donski kerpiç", "Aqat" zavodu, "Rostovbumaqa", "Rostovenerqo" və başqaları.

## Təhsil
Lenin rayonu Rostov-na-Donu şəhərində təhsil qaxımdam əhəmiyyətli yer tutur. Burada 5 ali təhsil mərkəzi vardır: Rostov Dövlət Arxitektura İnstitutu, Şimali-Qafqaz dövlət xidməti akademiyası və s. Üstəlik 5 kollec fəaliyyət göstərir ki, burada da nəqliyyat, kino, rabitə, informatika sahəsində mütəxəsislər hazırlayır.

## Mədəniyyət
Leninski rayonu nəhəng mədəniyyət məkəzlərinə sahibdir. Rayon ərazində 268 arxitektur, tarixi və mədəni abidələr vardır.

## Küçələri
* Bolşaya Sadonya küçəsi
* Bereqovaya küçəsi
* Bondarenko küçəsi
* Bratski xiyabanı
* Budyonnovski prospekti
* Qazetnı xiyabanı
* Qaydara küçəsi
* Dolomonov xiyabanı
* Zayavkin küçəsi
* Kataev küçəsi
* Krasnoarmeyskaya küçəsi
* Maksim Qorki küçəsi
* Markov küçəsi
* Meçnikov küçəsi
* Moskovskaya küçəsi
* Podletkov küçəsi
* Poçtnaya küçəsi
* Puşkinskaya küçəsi
* Semaşko küçəsi
* Seramifoviç küçəsi
* Siver prospekti
* Soqlasiya küçəsi
* Solyano enişi
* Stanislav küçəsi
* Temernis küçəsi
* Filimonovskaya küçəsi
* Xalturinski xiyabanı
* Çerepaxina küçəsi

## İstinadlar

## Mənbə
* Ленинский район Ростова-на-Дону
Nazim Məmmədov

* Nazim Məmmədov (rejissor) (1934—2004) — Azərbaycanlı rejissor.
* Nazim Məmmədov (fizik) (d. 1953) — Azərbaycanlı alim, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru.
* Nazim Məmmədov (bioloq) (d. 1958) — Bioloq.
* Nazim Məmmədov (iqtisadçı) (d. 1963) — İqtisadçı, Milli Məclisinin deputatı.
* Nazim Məmmədov (general-leytenant) (1951—2022) — dövlət xadimi.

## Həmçinin bax
* Nazim
* Məmmədov
Bişonlar

**Bişonlar** – cırtdan, uzun tüklü it cinsləri qrupu. Bişonların vətəni Aralıq dənizi ölkələridir; oradan zadəganların pərəstiş etdiyi obyektə çevrilərək bütün dünyaya yayılmışlar.

## Məlumat
Müxtəlif ölkələrin hökmdarları bişonları bir-birinə hədiyyə etmiş və onlardan oxşar əlamətləri olan yerli cırtdan cinslər yetişdirilmişdir. Bu cür beynəlxalq seleksiya nəticəsində müasir bişonlar formalaşmışdır. Şən, nəvazişli, ağıllı, sahibinə sadiq bişonlar çox ünsiyyətlidir. Bişonların əksəriyyəti tükünü tökmür, lakin müntəzəm qulluq tələb edir. Bişonlar
uzun ömürlüdür, 17–18 il yaşayır. *Mal-tabolonaları* (malteze) qrupda ən qədim cinsdir. Əsli dəqiq məlum deyil. Maltezeyəbənzər itlər Qədim Misirlilərin, yunanların və romalıların başdaşıları və saxsı qabların üzərində təsvir olunmuşdur.

1882-ci ildə Böyük Britaniyada rəsmi status almışdır. Cidov hündürlüyü 25 sm, kütləsi 3–4 kq-dır. Tükləri ağappaq, uzun, düz, sallanan, ipək kimi yumşaq, tif tiksizdir. Fransa bolonkası XIV əsrdə Fransada maltezenin pudel ilə çarpazlaşdırılmasından alınmışdır. Tüklərinin dalğalı olması pudeldən keçən irsi əlamətdir. Rusiyaya ilk dəfə XVIII əsrdə gətirilmişdir. Həmin bişonlar II Yekaterinaya hədiyyə kimi göndərilmişdir. Başının xarakterik yumru forması qırxılmaqla alınır. Tükləri uzun, tiftiyi az inkişaf etmiş və yumşaqyunlu bolon-yezlər Bişonların italyan növlərindən biridir. Ağ rəngli bolonyezlər daha çox yayılmışdır.

Koton-de-tulearın vətəni Madaqaskardır. Tükləri pambığı xatırladır. Rən gi ağ, bəzən açıq sarı və qara xalları olur. Havana bişonu Kubaya ispanlar tərəfindən gətirilmiş bişonlardan törəyib. Tükü çox və müxtəlifquruluşludur. Rəngi açıq-sarı, gümüşü, qara və s. olur. Amerika Birləşmiş Ştatlarında məşhur olan Kay-leo cinsi Kaliforniyada yetişdirilmişdir. Tükü uzun, sıx, düz və ya dalğalı, belindən tağla ayrılmışdır. Rəngi ağ-qara, qızılı-ağ, qaradır. Cins qrupu statusunda ilk rəsmi standartı 1966-cı ildə təsdiq edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Havana iti

## İstinadlar

## Mənbə

* 
* 

## Xarici keçidlər
Bohemiya şüşəsi

**Bohemiya şüşəsi** () — Şimali və Cənubi Çexiyada geniş yayılmış sənətkarlıq məmulatı. XIV–XV əsrlərdən məlumdur. XVI əsrin sonunda İmperator II Rudolfun saray ustası şüşənin oyma texnikasını kəşf etdikdən sonra Bohemiya şüşəsinin istehsalı sürətlə artdı.

XVII əsrin II yarısında, barokko dövründə dərin təraşlama üsulu ilə işlənən Bohemiya şüşəsi Çexiya bülluru adı ilə istehsal olunurdu. XVIII əsrin əvvəllərində Bohemiya ustalarının ornamental və fiqurlu oymalarla naxış vurduğu şüşə məmulatlar Avropanın şüşə istehsalına təsir göstərdi. Müasir Bohemiya şüşəsi üçün, ənənəvi təraşlama və qravürovka üsulları ilə yanaşı, plastik ifadə formaları axtarışı, işıq, rəng və faktura obyektlərindən istifadəetmə səciyyəvidir.

## Mənbə
*
Laura Pıldvere

**Laura Pıldvere** (;  30 avqust 1988, Tartu, Estoniya) — Estoniya müğənnisi. O, Estoniyanı Suntribe qrupunun üzvü kimi 2005 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində və Koyt Toome ilə birlikdə 2017 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmişdir.

## Həyatı
Laura Pıldvere 30 avqust 1988-ci ildə Estoniyanın Tartu şəhərində anadan olub. Laura 2014-cü ildə eston musiqiçi Coel-Rasmus Remmel ilə ailə həyatı qurmuş və 2016-cı ildə cütlük ayrılmışdır.

## Musiqi karyerası
Lauranın musiqi karyerası 2005-ci ildə Estoniyanın ERR telekanalının Avroviziya üçün təşkil etdiyi milli seçim turu *Eurolaul 2005*-də iştirakı ilə başlamışdır. Milli seçim turunda Laura ifa etdiyi "Moonwalk" mahnısı ilə ikinci yeri tutsa da, o yarışmanın qalibi "Suntribe" qrupunun üzvü olaraq Ukraynanın paytaxtı Kiyevdə keçirilən Avroviziya 2005-də Estoniyanı təmsil etmək hüququ qazanmışdır. İfa etdikləri "Let's Get Loud" adlı mahnı ilə müsabiqənin yarımfinal mərhələsində 20-ci yerdə qərarlaşan qrup final mərhələsinə adlaya bilməmişdir.

Laura eyni zamanda "Sunflowers" mahnısı ilə 2007-ci ildə Estoniyanın Avroviziya üçün seçim turunda iştirak etmiş və nəticədə üçüncü yeri tutaraq, məğlub olmuşdur. Həmin ilin sentyabr ayında Lauranın *Muusa* adlı debüt albomu işıq üzü görmüşdür. Daha sonra ifaçı ABŞ-nin Boston şəhərində yerləşən Berkli musiqi kollecində təhsil almağa başlamış və bir müddət musiqi karyerasına fasilə verməli olmuşdur.

2009-cu ildə Laura yenidən ölkəsini Avroviziyada təmsil edə bilmək məqsədilə Estoniyanın Avroviziya üçün seçim turunda iştirak etmişdir. İfa etdiyi "Destiny" mahnısı yarışmada üçüncü yeri tutaraq, məğlub olmuşdur. Həmin ildə ifaçının *Ultra* adlı ikinci studiya albomu işıq üzü görmüşdür.

2011-ci ildə Lauranın *Sädemeid taevast* adlı yığma albomu pərəstişkarlarına təqdim edilmişdir. Albomda müğənninin 2005-ci ildən 2011-ci ilədək ifa etdiyi bütün mahnılar yer almışdır.

O, 2016-cı ildə bir daha Estoniyanı Avroviziyada təmsil edə bilmək üçün "Supersonic" mahnısı ilə Estoniyanın milli seçim turunda iştirak etmiş və nəticədə ikinci yeri tutaraq, növbəti dəfə məğlubiyyətə uğramışdır.

2017-ci ildə Laura Pıldvere Estoniyanın ERR telekanalının Avroviziya 2017 üçün təşkil etdiyi *Eesti Laul 2017* müsabiqəsində Koyt Toome ilə birlikdə duet şəklində ifa etdiyi "Verona" mahnısı ilə qələbə qazanmışdır. Beləliklə Laura və Koyt həmin mahnı ilə Estoniyanı Kiyevdə keçirilən 2017 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmək hüququ qazanmışdır. Onlar 11 may tarixində baş tutan müsabiqənin ikinci yarımfinal mərhələsində 17-ci nömrə altında səhnə almışdırlar. Nəticədə isə duet yarımfinalda 85 xalla 14-cü yeri tutaraq, finala adlaya bilməmişdir.

## Diskoqrafiya

### Albomlar

### Sinqllar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aplit

**Aplit** ( – sadə) — xırda və ya narın dənəli, nadir hallarda porfirvarı ağ, açıq boz, sarımtıl və ya çəhrayı rəngli (ümumiyyətlə açıq rəngli) minerallardan – xırda izometrik kvars və çöl şpatlarından ibarət maqmatik damar (dayka) süxuru. Aplitlərə azqalınlıqlı daykalar və damarcıqlar şəklində qranit və qranitoid kütlələrində, bəzən isə onlardan kənarda ətraf süxurların çatlarında rast gəlinir. Apltlərdə cüzi miqdarda rəngli minerallar – maqnetit, mikalar, bəzən qələvi piroksenlər və amfibollardan başqa aksessor mineral kimi muskovit, bəzən qranat və turmalin, adi aksessor minerallar – maqnetit, ortit, həmçinin apatit və bir çox başqa nadir minerallar (ksenotim, xrizoberill, aleksandrit, topaz, anataz və s.) var. Mikrostrukturu aplit və ya panidiomorf dənəvərdir; dənələrinin forması çox halda qeyri-düzgün üçbucaqlı və ya qeyri-düzgün dairəvidir. Tərkibinə və yatım şəraitinə görə Aplit dayka və damarcıqları maqmanın qalıq turş ərintisinin intruziv kütlələrin və ətraf süxurların çatlarına nüfuz edərək kristallaşıb bərkiməsi nəticəsində əmələ gəlir. Belə ərintilər həmişə su və digər uçucu komponentlərlə zəngin olduğundan maqmanın soyuması zamanı həmin komponentlərin ərintidən ayrılması onun kristallaşmasını sürətləndirməklə yanaşı xırda dənəli strukturun əmələ gəlməsinə səbəb olur; qalıq ərinti qapalı şəraitdə kristallaşdığı zaman peqmatitlər əmələ gəlir.

Sinonimləri – qranitin, qranomazanit, xaplit; növləri – qranit-aplit, qranodiorit-aplit, diorit-aplit, kvarslı diorit-aplit, kvarslı monsonit-aplit, monsonit-aplit, plagioqranit-aplit, kvarslı siyenit-aplit, siyenit-aplit, tonalit-aplit. Azərbaycan ərazisində aplitlərə ən çox Kiçik Qafqazın Gədəbəy, Daşkəsən, Qabaqtəpə, Üçtəpə, Dəlidağ, Mehri-Ordubad və s. intruzivlərin qranitoid kütlələrində təsadüf olunur.

## İstinadlar
Aşağı Qanlıca

**Aşağı Qanlıca** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasındı, indi Düzkənd (Axuryan) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 17 km məsafədə, Gümrü-Amasiya yolunun 12 kilometrliyində yerləşir. 1937-ci ilə kimi Leninakan rayonunun tabeliyində olmuşdur. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 26.IV.1946-cı il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Vahramabad qoyulmuşdur.

## Toponimi
Toponim türk mənşəli qanlı etnoniminə -ca şəkilçisinin artırılması əsasında əmələ gəlmişdir. Toponimin əvvəlindəki "aşağı" sözü fərqləndirici əlamət bildirir.Qədim türk mənşəli Qanlı (əsli Kanqlı) tayfasının adındandır. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

## Əhalisi
1878-ci ildə əhalisi qovulduqdan sonra kənddə ermənilər yerləşdirilmişdir. Ermənilər buraya 1828–29-cu illərdə Türkiyədən köçürülmüşdür.

## İstinadlar
Böyük Keyti

**Böyük Keyti** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan)
rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 18&nbsp;km məsafədə yerləşir. 1937-ci ilə qədər Leninakan rayonunun tabeliyində olmuşdur. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. Kəndin digər adı Keyti, Kaytı olmuşdur.

Toponim türk dilində «meşəsiz dağ yamacının gün düşən tərəfi» mənasında işlənən kət və fərqləndirici əlamət bildirən «böyük» sözlərindən əmələ gəlmişdir. Orotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 26.IV.1946-cı il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Keti qoyulmuşdur.

## Toponimikası
Böyük Kəti kəndi yerli əhali içərisində Keyti də adlanmışdır. XIX əsrdə İrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında Keyti (digər adı Şorçala) kəndi, həmin qəzada və Azərbaycanın Cavanşir qəzasında Kətidağ, Qars əyalətinin Qağızman dairəsində Kətitəpə, Batum əyalətinin Batum dairəsində Kədikənd, Kutaisi quberniyasının Şoropan qəzasında Kedis-Tava dağı, həmin quberniyanın Raçin qəzasında Kedis-Ubani kəndi, Dağıstan əyalətinin Andi dairəsində Keydi kənd adları ilə mənaca eynidir.

## Əhalisi

## İstinadlar
Jeleznodorojnı rayonu (Rostov-na-Donu)

**Jeleznodorojnı rayonu** () Rostov-na-Donu şəhəri ərazidə yerləşən, 1937-ci ildə təsis edilən rayon. Rayonun ərazisi 69,0&nbsp;km² təşkil edir.

## Tarixi
Rayon ərazisində ilk yaşayış məntəqəsi hələ çoxdan mövcud idi. 1747-ci ildə Don çayının sağ sahilində, Temernik çayının aşağı axarında Qnilovski stanisası inşa edilmişdi.
1864-cü ildə bölgədən dəmir yolu çəkilmişdir. Stansiya və yaşayış məntəqəsi 1937-ci ildə rayon olaraq təsis edilmişdir. Rayonun adı isə onun ərazisindən keçən dəmir yolu ilə əlaqəlidir.

## Əhalisi
Rayonun ümumi əhalisinin hər üçündən biri təqayütçüdür.

## İqtisadiyyat
Rayonun iqtisadiyyatın mühüm yeri Şimali-Qafqaz dəmir yolları tutur. Bu şirkətin balansında Elektrovozremont zavod, "Moryak", "Don-qips" və s. Son zamanlar rayon ərazisində müasir şirkətlər meydana gəmişdir. Onları hətta XXI əsrin şirkətlərindən biri hesab etmək mümkündür. Bunlara misal kimi "Aston", "Yuq Rusi", "Praymeri-Don". Hazırda rayonda irili-xırdalı 2708 şirkət fəaliyyət göstərir.

## Mədəniyyət
Rayon ərazisində Kumjen memorialı qoyulmuşdur. Burada həm də bütün Rusiya ərazisinin ən böyük botanik bağı yerləşir. Onun artıq 75 yaşı tamam olmuşdur. Vitali İosifoviç Sobino adına park isə əlli illiyini qeyd edir. Onun ərazisində Qlinki adına musiqi məktəbinin təməli atılmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Железнодорожный район Ростова-на-Дону
Arıxvəli (Şörəyel)

**Arıxvəli** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan) rayonunda
kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 24&nbsp;km məsafədə yerləşir. 1937-ci ilə kimi Leninakan rayonunun tərkibində
olmuşdur. «İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim türk mənşəli arıq etnonimi ilə Vəli şəxs adından əmələ gəlmişdir. «Arıq (Arıx) tayfasından olan Vəliyə məxsus kənd» mənasını ifadə edir. Etnotoponimdir. Quruluşca
mürəkkəb toponimdir.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 21.X.1967-cı il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Lernut qoyulmuşdur.

## Əhalisi

## İstinadlar
Qonaqqıran

**Qonaqqıran**, **Şirak** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Düzkənd (Axuryan) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 16 km məsafədə yerləşir. 1937-ci ilə kimi Leninakan rayonunun tabeliyində olmuşdur. "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə Qonaqqıran kimi, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Qonax Qran formasında qeyd edilmişdir.1728-ci ilə aid mənbədə Şirakel nahiyəsində kənd adı kimi qeyd olunur

## Toponimi
Toponim qədim türk dilində "dayanacaq", "istirahət yeri" mənasında işlənən qonaq sözü ilə, "düşərgə", "maldarların müvəqqəti dayanacaq yeri" mənasında işlənən kuren //kran sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 2. III.1940-cı il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Şirak qoyulmuşdur. (erməni tarixçiləri Şirak adının qədim türk mənşəli etnonim olduğunu hələ bilmirlər). Türk dillərində *kunak, konak* "dayanacaq", "istirahət yeri" və kuren "hərbi düşərgə" (bax: Itqİran) sözlərindən ibarətdir. XIX əsrdə Şimali Qafqazda Kuban əyalətinin Maykop dairəsində Kunaq-Tau (dağ adı) və Kunak-təpə, Zaqatala dairəsində Kunax-Ay (dağ və çay adı), Batum əyalətinin Batum dairəsində Qonaq-Çir (çay adı) toponimlərilə mə'naca eynidir. Orta əsrlərdə Sürməlidən cənub-şərqdə Kunak qalası (İndi Türkiyədə "Qaraqala" adı ilə qalır) adlı qala vardı

## Əhalisi
1878-ci ildə Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir

## İstinadlar
İlxıyabı

**İlxı yabı** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (sonra Axuryan) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 9 km cənub-şərqdə yerləşir. 1937-ci ilə kimi Leninakan rayonunun tərkibində olmuşdur. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində, erməni mənbələrində İlxıabi formasında qeyd edilmişdir.

## Toponimi
Toponim ilxı sözü ilə Azərbaycan dilidə at mənasında işlənən yabı sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. "At ilxısı olan yer, at ilxısı yer yanında salınan kənd" mənasını bildirir. Zootoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.
Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 26. IV.1946-cı il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Ayqabats qoyulmuşdur. 1946-cı ildə kənd ermənicə Haykabats adlandırılmışdır. XIX əsrə aid ədəbiyyatda kəndin adı. "Ilxı Abi" kimidir. "Ilxı Abi", yə'ni Abı adlı şəxsə məxsus at ilxısının saxlandığı yerin adını əks etdirir.

## Əhalisi
Kəndin köklü sakinləri azərbaycanlılar olmuşdur. 1828-ci ildən sonra azərbaycanlılar tarixi-etnik torpaqlarından qovulmağa başlamışdır. 1830-cu ildə Türkiyənin Basin vilayətindən köçürülən ermənilər burada yerləşdirilmişdir. İndi ermənilər yaşayır. 1878-ci ildə Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir

## İstinadlar

:Kateqoriya:Şörəyel kəndləri
:Kateqoriya:Ermənistandakı Azərbaycan kəndləri
Daharlı

**Daharlı** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi (Düzkənd) Axuryan rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 15 km məsafədə yerləşir. 1937-ci ilə kimi Leninakan rayonunun tərkibində olmuşdur. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

## Toponimi
Toponim qoraqoyunlu türk tayfasının bir qolu olan duharlı etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 7. XII.1945-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Getk qoyulmuşdur. Mənbədə Dağarlı. Əsli Dağarlı. XIX əsrin sonlarına aid mə'lumatda bu qəzada üç Dağarlı kəndi qeyd olunmuşdur. Dağarlı yaylasının adındandır.

## Əhalisi
1878-ci ildə kəndin azərbay-canlı əhalisi çıxarılmış və Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir

## İstinadlar
Dərbənd (kənd)

**Dərbənd** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan)
rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 15 km məsafədə yerləşir. 1937-ci ilə kimi Leninakan rayonunun
tabeliyində olmuşdur. "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə qeyd edilmişdir.

Toponim fars dilində "keçid, boğaz, sədd, sərhəd bölgələri, dağlar arasından çətinliklə keçilən
yer" mənasında işlənən dər və bənd sözlərindən əmələ gəlmişdir. Relyeflə bağlı yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 26. IV.1946-cı il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Karmrakar
qoyulmuşdur.

## Əhalisi

## İstinadlar
Yasovul (Şörəyel)

**Yasovul**, **Hovuni** — İrevan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan) rayonunda kənd.İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 18 km məsafədə yerləşir. 1728-ci ilə aid mənbədə Şirakel nahiyəsində kənd adıdır. "Başqa adı Ağkilsə-Qədim" (yenə orada). 1937-ci ilə kimi Leninakan rayonunun tərkibində olmuşdur. "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə qeyd edilmişdir..

## Toponimi
1588-ci ilə aid mənbədə Qarabağ sancağının "Incərud aranında" (yə'ni "Incərud qışlağında") Yasaul adlı tayfanın yaşaması qeyd olunur. Səfəvilər dövründə fərmanı yaxud qanunu həyata keçirən şəxs yasavul adlanırdı. Yasavul (əsli monqolca yasaul) həm də məclis və mərasimlərin rəisi idi. Toponim "Şah fərmanını yerinə yetirən şəxs" mənasında işlənən yasavul sözündən əmələ gəlib "yasavula məxsus kənd" mənasını bildirir. Antropotoponimdir. Sadə toponimdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 7. XII.1945-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Hovuni qoyulmuşdur.

## Əhalisi
1878-ci ildə əhalisi qovulmuş və Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir

## İstinadlar
Kiçik Kəpənək

**Kiçik Kəpənək** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Düzkənd (Axuryan)
rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 11 km məsafədə yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. 1937-ci ilə kimi Leninakan rayonunun tərkibində olmuşdur.Erm. SSR AS RH-nin 7.Xll.1945-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Hovit qoyulmuşdur.

## Toponimi
Toponim qədim türk dilində "yapınçı" mənasında işlənən kəpənək sözündən əmələ gələn kəpənəkçi etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir (etnonimin tərkibində -çi şəkilçisi toponim yaradıcılığında ixtisar edilib). "Kiçik" fərqləndirici əlamət bildirir. Etnotoponimidir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

## Əhalisi
1878-ci ildə əhalisi qovulmuş və Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir 1945-ci ildə kənd ermənicə Hovit adlandırılmışdır. XIX əsrin 40-cı illərində Böyük Kəpənəkçi kəndindən yaranmış məntəqədir.

## İstinadlar
Yuxarı Qanlıca

**Yuxarı Qanlıca** - İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan)
rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 14&nbsp;km məsafədə yerləşir. 1937-ci ilə kimi Leninakan rayonunun tərkibində olmuşdur.

Toponim fərqləndirici əlamət bildirən yuxarı sözü ilə qanlı qədim türk tayfasının adına -ca şəkilçisinin qoşulması əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 26.lV.1946-cı il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Marmaşen qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kəndin köklü sakinləri azərbaycanlılar olmuşdur. Onlar 1828-ci ildə deportasiya olunmuş, 1828-30-cu illərdə Türkiyədən köçürülən ermənilər burada yerləşdirilmişdir. İndi ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Kiçik Kəti

**Kiçik Kəti** - İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Düzkənd (Axuryan)
rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 22&nbsp;km məsafədə yerləşir. 1937-ci ilə kimi Leninakan rayonunun
tabeliyində olmuşdur. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim fərqləndirici əlamət bildirən «kiçik» sözünün türk dilində «dağın gün düşməyən
tərəfi» mənasında işlənən kət (kat) sözünə birləşməsi əsasında əmələ gəlmişdir. Orotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 26.X.1946-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Lernantsk, 21.X.1967-cı il fərmanı ilə yenidən dəyişdirilib Pokraşen (Kiçik kənd) qoyulmuşdur.

## Əhalisi

## İstinadlar
Ocaqqulu

**Ocaqqulu** - İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Düzkənd (Axuryan)
rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 7&nbsp;km məsafədə yerləşir. 1937-ci ilə kimi Leninakan rayonunun
tabeliyində olmuşdur.

Toponim şəxs adı əsasında əmələ gəlmişdir. Antropotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 26.IV.1946-cı il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Arapi qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Burada 1897-ci ildə 6 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. XX əsrin əvvəllərində azərbaycanlılar deportasiya olunmuşdur. İndi ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Molla Musa

**Molla Musa** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Düzkənd (Axuryan)
rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 12&nbsp;km cənubda, Gümrü şəhərindən 5&nbsp;km qərbdə, Arpaçayın sağ
sahilində yerləşir. 1937-ci ilə kimi Leninakan rayonunun tabeliyində olmuşdur.

Toponim Molla Musa şəxs adı əsasında formalaşmışdır. Antropotoponimdir. Quruluşca sadə
toponimdir.

Kəndin adı 1920-ci ildə dəyişdirilib Musakan qoyulmuşdur. Bir daha Erm. SSR AS RH-nin 26.
IV. 1946-cı il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Voskeask adlandırılmışdır.

## Əhalisi
Kənddə 1886-cı ildə 462 nəfər, 1897-ci ildə 591 nəfər, 1904 - cü ildə 671 nəfər, 1914 - cü ildə 762 nəfər yalnız azərbaycanlılar yaşamışdır.

Azərbaycanlılar qarapapaqlar adı ilə verilir.

1918-ci ildə azərbaycanlılar soyqırımına məruz qalaraq deportasiya olunmuş, xaricdən (Türkiyədən) köçürülən ermənilər burada yerləşdirilmişdir. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra sağ qalan kənd sakinləri öz evlərinə dönə bilmişdir. Burada 1922-ci ildə 16 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1923-1924 - cü illərdə azərbaycanlılar kənddən çıxarılmışdır. İndi ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Hacı Nəzər

**Hacı Nəzər** - İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan)
rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 14&nbsp;km cənub-qərbdə yerləşir. Kəndin adı erməni, rus mənbələrində «Hacı Nəzər qulu» kimi də göstərilir.

Toponim Hacı Nəzər şəxs adı əsasında əmələ gələn antropotoponimdir. Kənd Hacı Nəzər adlı
şəxs tərəfindən salınmışdır. Quruluşca sadə toponimdir.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 3.l.1935-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Kamo qoyulmuşdur.

## Əhalisi

## İstinadlar
Toparlı

**Toparlı** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Düzkənd (Axuryan)
rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 12 km şimalda, Şirak kanalının qırağında yerləşir. Erməni mənbələrində Taparlı kimi də qeyd edilir. 31 dekabr 1937-ci ilə qədər Leninakan rayonunun inzibati ərazi bölgüsünə daxil olmuşdur.

## Toponimi
Toponim "yığcam", "toplu" mənasında işlənən toparlı sözü əsasında əmələ gəlmişdir. Relyef əsasında yaranmışdır. Quruluşca sadə toponimdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 7. XII.1945-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Hatsik qoyulmuşdur.1945-ci ildə kənd ermənicə Hatsik adlandırılmışdır. Taparlı kəndin əsasını qoymuş tayfanın adıdır.

## Əhalisi
1878-ci ildə azərbaycanlı əhalisi qovulmuş və ermənilər yerləşdirilmişdir..

## İstinadlar
Carcur

**Carcur** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan) rayonunda kənd.

## Tarixi

## Əhalisi

## İstinadlar
Çilovxanlı

**Çilovxanlı** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan) rayonunda kənd.

## Tarixi
İrəvan-Gümrü yolunun yanında, Gümrü şəhərindən 6,5 km qərbdə yerləşir. Kəndin başqa adı mənbələrdə Çilovxan, Çlovxanlı, Çlovxan, Celoxan kimi də göstərilir. XVIII əsrdə Qarabağda Ibrahim xana məxsus mülklərdən biri də "Cilovxan" adlanırdı.Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 7. XII.1945-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Beniamin (erməni generalmayoru Qalstyanın adı) qoyulmuşdur.

## Toponimi
Toponim muğanlı tayfasından olan çilovxanlı nəsil adı əsasında əmələ gəlmişdir. Patronim toponimdir. Quruluşca sadə loponimdir.

## İstinadlar
Azim Müzəffərov

**Müzəffərov Azim Ələkbər oğlu** () — 1982-1984-cu illərdə SSRİ -nin Əfqanıstanda apardığı müharibənin iştirakçısı olmuş azərbaycanlıdır.

## Həyatı
Müzəffərov Azim Ələkbər oğlu 01.01.1960-cı ildə Qərbi Azərbaycanın (Ermənistan SSR ) Qafan rayonunun Gərd kəndində anadan olmuşdur. 1968-ci ildə Qafanda baş vermiş güclü zəlzələdən sonra ailəsi ilə birlikdə Abşeron rayonunun Saray  qəsəbəsinə köçmüşdür. 1975-ci ildə Saray qəsəbəsinin hal-hazırda onun adını daşıdığı 2 №-li məktəbin 8-ci sinfini nümunəvi davranış, əla və yaxşı qiymətlərlə bitirmişdir. 1975-ci ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı M. Ələkbərov adına Saray qəsəbə 1№-li orta məktəbin 9-cu sinfinə qəbul olunub, 1977-ci ildə  müvəffəqiyyətlə bitirmişdir. Həmin il Azərbaycan Pedaqoji Xarici Dillər İnstitutu  ( hal-hazırda Azərbaycan Dillər Universiteti ) qəbul olmuşdur. 1982-ci ildə universiteti İngilis və alman dilləri ixtisası üzrə tam kursu bitirmişdir. Qısa bir müddətdə təyinatla Qərbi Azərbaycanın Qafan rayonunda müəllim işlədikdən sonra könüllü olaraq Hərbi xidmətə getmişdir. 1984-cü il 8 mart tarixində hərbi xidmətinin bitməyinə 2 gün qalmış , ƏDR –da öz beynəlmilləl borcunu yerinə yetirərkən qəhrəmancasına həlak olmuşdur. Orta məktəb illərində şeir yazmağa başlamışdır. Ölümündən sonra 1992-ci ildə  ailəsinin dəstəyi ilə “Ürəyimdə sözüm vardı” adlı seçilmiş şeirlərindən ibarət kitabı nəşr olunmuşdur. 

## Təltif və mükafatları
1984-cü il 13 avqust tarixində SSRİ Ali sovetinin №762-XI qərarı ilə “Qırmızı Ulduz “ ordeni layiq görülmüşdür.

9 noyabr 1988-ci il tarixli ,  Əfqanıstan Demokratik Respublikası tərəfindən "Beynəlmiləlçi döyüşçüyə minnətdar əfqan xalqından" medalı ilə təltif olunub.

## İrsi
Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 26 noyabr 1987-ci il tarixli, 418 nömrəli qərarı ilə Saray 8-illik məktəbinə Azim Ələkbər oğlu Müzəffərovun adı verilmişdir.

## Mənbə
* "Ulduz " jurnalı  №1,  Yanvar 1985-ci il, İSSN 0134-5222, səh. 30
* "Ulduz" jurnalı  №2,  Fevral 1990-cı il, İSSN 0134-5222 , səh. 44-47

## İstinadlar