Analitik–sintetik fərq

**Analitik–sintetik fərq** əsasən fəlsəfə sahəsində istifadə olunan semantik bir fərqləndirmədir və təklifləri (xüsusilə müsbət mövzu–xəbər mühakimələrini) iki növə ayırmaq üçün tətbiq olunur: **analitik təkliflər** və **sintetik təkliflər**. Analitik təkliflər yalnız mənalarına görə doğru və ya yanlış olur, sintetik təkliflərin doğruluğu isə (əgər varsa) onların mənasının real dünya ilə münasibətindən asılıdır.

Bu fərq ilk dəfə İmmanuel Kant tərəfindən irəli sürülsə də, zamanla əhəmiyyətli dərəcədə yenidən işlənmiş və müxtəlif filosoflar terminlərdən çox fərqli mənalarda istifadə etmişlər. Bundan əlavə, bəzi filosoflar (xüsusilə Uillard van Orman Kuayndan başlayaraq) analitik cəhətdən doğru olan təkliflərlə sintetik cəhətdən doğru olan təkliflər arasında ümumiyyətlə aydın bir fərqin olub-olmadığını sual altına almışlar. Bu fərqləndirmənin mahiyyəti və faydalılığı ilə bağlı mübahisələr müasir dil fəlsəfəsində bu gün də davam edir.

## Kant

### Anlayışın daxilolması
Filosof İmmanuel Kant “analitik” və “sintetik” terminlərindən təklifləri iki növə ayırmaq üçün istifadə edir. Kant analitik–sintetik fərqi ilk dəfə *[[Saf ağlın tənqidi]]* əsərinin Giriş hissəsində (1781/1998, A6–7/B10–11) təqdim edir. O, diqqətini yalnız müsbət mövzu–xəbər mühakimələrinə yönəldir və “analitik təklif” və “sintetik təklif” anlayışlarını aşağıdakı kimi müəyyən edir:

# *analitik təklif*: xəbər anlayışı mövzu anlayışının daxilində olan təklif
# *sintetik təklif*: xəbər anlayışı mövzu anlayışının daxilində olmayan, lakin onunla əlaqəli olan təklif

Kantın tərifinə görə analitik təkliflərə nümunələr:

* “Bütün subaylar evli deyildir.”
* “Bütün üçbucaqların üç tərəfi vardır.”

Kantın öz nümunəsi:

* “Bütün cisimlər uzanmışdır”: yəni onlar məkanda yer tutur (A7/B11).

Bu ifadələrin hər biri müsbət mövzu–xəbər mühakiməsidir və hər birində xəbər anlayışı mövzu anlayışının daxilindədir. “Subay” anlayışı “evli olmamaq” anlayışını ehtiva edir; “üçbucaq” anlayışı isə “üç tərəfli olmaq” anlayışını özündə daşıyır və s.

Kantın tərifinə görə sintetik təkliflərə nümunələr:

* “Bütün subaylar təkdir.”
* “Ürəyi olan bütün canlıların böyrəyi vardır.”

Kantın öz nümunəsi:

“Bütün cisimlər ağırdır”: yəni onlar cazibə qüvvəsinə məruz qalır (A7/B11).

Əvvəlki analitik təkliflərdə olduğu kimi, bu ifadələr də müsbət mövzu–xəbər mühakimələridir. Lakin bu hallarda mövzu anlayışı xəbər anlayışını ehtiva etmir. “Subay” anlayışı “tək olmaq” anlayışını daxil etmir; “tək olmaq” “subay” anlayışının tərifinin bir hissəsi deyil. Eyni vəziyyət “ürəyi olan canlılar” və “böyrəyi olmaq” anlayışları üçün də keçərlidir; hətta ürəyi olan bütün canlıların böyrəyi olsa belə, “ürəyi olan canlı” anlayışı “böyrəyi olan” anlayışını özündə daşımır.

Beləliklə, fəlsəfi problem ortaya çıxır: “Dil mənanı ötürmək üçün istifadə olunur” ifadəsi hansı növ təklifdir?

### Kantın versiyası və ''a priori''–''a posteriori'' fərqi

Kant *[[Saf ağlın tənqidi]]* əsərinin Giriş hissəsində analitik və sintetik təkliflər arasındakı fərqi başqa bir fərqlə — ''a priori'' və ''a posteriori'' təkliflər arasındakı fərqlə — müqayisə edir. O, bu terminləri aşağıdakı kimi müəyyənləşdirir:

* *a priori təklif*: əsaslandırılması təcrübəyə söykənməyən təklif. Belə bir təklif təcrübə ilə yoxlana bilsə də, onun əsası təcrübədən qaynaqlanmır. Buna görə də, o, məntiqi baxımdan zəruridir.
* *a posteriori təklif*: əsaslandırılması təcrübəyə söykənən təklif. Belə təkliflər təcrübə ilə təsdiqlənir və təcrübəyə əsaslanır. Buna görə də, onlar məntiqi baxımdan təsadüfidir (kontingentdir).

*A priori* təkliflərə nümunələr:

* “Bütün subaylar evli deyildir.”
* “7 + 5 = 12.”

Bu təkliflərin əsaslandırılması təcrübədən asılı deyil: bütün subayların evli olmadığını, yaxud  olduğunu müəyyən etmək üçün təcrübəyə müraciət etməyə ehtiyac yoxdur. (Əlbəttə, Kantın da qəbul etdiyi kimi, “subay”, “evli olmamaq”, “7”, “+” və s. anlayışlarını başa düşmək üçün müəyyən təcrübə tələb olunur. Lakin burada Kantın istifadə etdiyi *a priori*–*a posteriori* fərqi anlayışların *mənşəyinə* deyil, təkliflərin *əsaslandırılmasına* aiddir. Anlayışlara artıq sahib olduqdan sonra, təcrübə zəruri olmur.)

*A posteriori* təkliflərə nümunələr:

* “Bütün subaylar bədbəxtdir.”
* “Masalar mövcuddur.”

Bu təkliflərin hər ikisi *a posteriori*dir: onların hər hansı əsaslandırılması fərdi təcrübəni tələb edir.

Analitik–sintetik fərqlə *a priori*–*a posteriori* fərq birlikdə dörd növ təklif yaradır:

* analitik *a priori*
* sintetik *a priori*
* analitik *a posteriori*
* sintetik *a posteriori*

Kant üçüncü növü — analitik *a posteriori* təklifləri — açıq-aşkar ziddiyyətli hesab edərək istisna edir. Bu növü kənarlaşdırdıqdan sonra, o, yalnız qalan üç növü epistemoloji çərçivəsinin tərkib hissəsi kimi müzakirə edirqısalıq naminə bunlar müvafiq olaraq “analitik”, “sintetik *a priori*” və “empirik” və ya “*a posteriori*” təkliflər adlandırılır. Bu üçlük mümkün olan bütün təklifləri əhatə edir. Analitik və *a posteriori* təkliflərə dair nümunələr artıq verilmişdir; sintetik *a priori* təkliflərə isə Kant riyaziyyat və fizika sahəsindən olan təklifləri misal göstərir. 

### Analitik təkliflərin dərk edilməsinin asanlığı
Kantın *[[Saf ağlın tənqidi]]* əsərinin Giriş hissəsindəki arqumentlərinin bir hissəsi analitik təkliflərə dair biliklərin necə mümkün olduğunu izah etməyə yönəlmişdir. Kantın fikrincə, analitik bir təklifi bilmək üçün təcrübəyə müraciət etməyə ehtiyac yoxdur. Bunun əvəzinə, sadəcə mövzunu götürmək və “ziddiyyət prinsipi”nə uyğun olaraq ondan tələb olunan xəbəri çıxarmaq kifayətdir (B12). Analitik təkliflərdə xəbər anlayışı mövzu anlayışının daxilində yerləşir. Buna görə də, analitik bir təklifin doğru olduğunu bilmək üçün yalnız mövzu anlayışını təhlil etmək lazımdır. Əgər xəbər anlayışı mövzunun daxilində aşkar edilərsə, mühakimə doğrudur.

Məsələn, “Bütün subaylar evli deyildir” ifadəsinin doğru olub-olmadığını müəyyən etmək üçün təcrübəyə müraciət etməyə ehtiyac yoxdur. Sadəcə mövzu anlayışına (“subaylar”) baxmaq və “evli olmamaq” xəbər anlayışının onun daxilində olub-olmadığını yoxlamaq kifayətdir. Həqiqətən də, “evli olmamaq” “subay” anlayışının tərifinin bir hissəsidir və buna görə də onun daxilindədir. Beləliklə, “Bütün subaylar evli deyildir” təklifi təcrübəyə müraciət edilmədən doğru olaraq bilinə bilər.

Buradan Kant iki nəticə çıxarır: birincisi, bütün analitik təkliflər *a priori*dir; analitik *a posteriori* təkliflər mövcud deyil. İkincisi, analitik təklifləri necə bildiyimizi anlamaqda heç bir çətinlik yoxdur; çünki onların doğruluğunu müəyyən etmək üçün sadəcə anlayışlarımıza müraciət etmək kifayətdir.

### Metafizikanın mümkünlüyü
Analitik *a posteriori* təkliflərin mümkünlüyünü istisna etdikdən və analitik *a priori* təkliflərə dair bilikləri necə əldə etdiyimizi izah etdikdən sonra, Kant sintetik *a posteriori* təkliflərə dair biliklərin necə mümkün olduğunu da açıqlayır. Bu halda yalnız bir sual açıq qalır: sintetik *a priori* təkliflərə dair biliklər necə mümkündür? Kant bu sualın son dərəcə mühüm olduğunu vurğulayır, çünki onun fikrincə bütün elmi biliklər (xüsusilə Nyuton fizikasına və riyaziyyata aid biliklər) sintetik *a priori* təkliflərdən ibarətdir. Əgər sintetik *a priori* təkliflərin hansının doğru olduğunu müəyyən etmək mümkün deyilsə, o halda metafizika bir elm sahəsi kimi mümkün deyil. *[[Saf ağlın tənqidi]]* əsərinin qalan hissəsi sintetik *a priori* təkliflərə dair biliklərin mümkün olub-olmadığını və necə mümkün olduğunu araşdırmağa həsr olunmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* Boghossian, Paul. (1996). "Analyticity Reconsidered". *Nous*, Vol. 30, No. 3, pp.&nbsp;360–391.
* 
* 
* Kant, Immanuel. (1781/1998). *The Critique of Pure Reason*. Trans. by P. Guyer and A.W. Wood, Cambridge University Press .
* Rey, Georges. (2003). "The Analytic/Synthetic Distinction". *The Stanford Encyclopedia of Philosophy*, Edward Zalta (ed.).
* 
* 
* Quine, W. V. (1951). "Two Dogmas of Empiricism". *Philosophical Review*, Vol.60, No.1, pp.&nbsp;20–43. Reprinted in *From a Logical Point of View* (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1953).
* 
*