open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Əbülfət Cavadov

**Əbülfət Kalvalı oğlu Cavadov** () — Biologiya elmləri doktoru, professor. Tədris Elmi‑İstehsalat Kompleksi ‑ Dövlət Universitetinin Mtsensk filialının kimya, ekologiya və yer quruluşu kafedrasının müdiri və professoru.

## Həyatı
Cavadov Əbülfət Kalvalı oğlu 1956-cı il iyunun 12-də Azərbaycan Respublikasının Xanlar rayonunun (indiki Göygöl rayonu) Ziyadlı kəndində anadan olub. 1979-cu ildə S. Ağamalıoğlu adına Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu (indiki Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti) bitirib və Şəki quşçuluq sovxozuna işləməyə göndərilib. Lakin quşçuluq sovxozunda baş baytar ştatının ləğvi ilə əlaqədar olaraq Ə. Cavadov işə götürülməyib və Azərbaycan Respublikası Quşçuluq Sənayesi idarəsi rəhbərliyinin icazəsi ilə RSFSR-in qeyri-qaratorpaq zonasına ixtisası üzrə işləməyə gedib və Kaluqa vilayətinin Jukov rayonunun "Zarya" kolxozunda baş veterinar işləyib. İşdə yüksək göstəricilərə görə kolxozun və Jukov rayonunun rəhbərliyi Ə. Cavadovun Ümum-Rusiya Elmi-Tədqiqat Kənd Təsərrüfatı Heyvanlarının Fiziologiyası, Biokimyası və Qidalanması İnstitutunda gələcək işinə və təhsilinə mane olmayıb.

Ə. Cavadov 1982-ci ildən baş veterinar, 1984-cü ildən Ümum-Rusiya Elmi-Tədqiqat Kənd Təsərrüfatı Heyvanlarının Fiziologiyası, Biokimyası və Qidalanması İnstitutunda birləşdirici mübadilə laboratoriyasında baş veterinar işləyib. Ə. Cavadov "Rasionda yemin fiziki forması ilə əlaqədar buzovların orqanizmində fosfolipidlərin mübadiləsi" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını yazıb və 1986-cı ildə müdafiə edib. Ə. Cavadov 1987-ci ildə Sumı Kənd Təsərrüfatı İnstitutuna (Ukrayna) işə dəvət edilib. 2000-ci ilədək Sumı Dövlət Aqrar Universitetinin daxili qeyri-yoluxucu xəstəliklər və farmakologiya kafedrasının dosenti vəzifəsində işləyib və doktorluq dissertasiyasının müdafiəsinə hazırlaşıb. 2000–2009-cu illərdə Orlov Dövlət Aqrar Universitetinin terapiya, cərrahiyyə və mamalıq kafedrasının professoru və müdiri vəzifələrində işləyib. Ə. Cavadov 2001-ci ildə Ümum-Rusiya Elmi-Tədqiqat Kənd Təsərrüfatı Heyvanlarının Fiziologiyası, Biokimyası və Qidalanması İnstitutunda "fiziologiya" ixtisası üzrə biologiya elmləri doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün dissertasiya müdafiə edib.

## İstinadlar
Azərbaycan xalçası (film, 2009)

***Azərbaycan xalçası*** qısametrajlı sənədli filmi rejissor Şamil Əliyev tərəfindən 2009-cu ildə çəkilmişdir. "Yaddaş" Sənədli Filmlər Studiyasında istehsal edilmişdir. Film Azərbaycan xalçaçılıq mədəniyyəti, Azərbaycanda xalçaçılığın tarixi, Azərbaycan xalçalarının dünya mədəniyyətinə təsiri, Azərbaycan xalçaçılıq məktəbləri haqqında geniş məlumat verir.

## Məzmun
Film Azərbaycan xalçaçılıq mədəniyyəti, Azərbaycanda xalçaçılığın tarixi, Azərbaycan xalçalarının dünya mədəniyyətinə təsiri, Azərbaycan xalçaçılıq məktəbləri haqqında geniş məlumat verir.

## Festivallar və mükafatlar
*Kann Beynəlxalq kinofestivalının qısametrajlı filmlər müsabiqəsi (2009)
*Sardiniyada (İtaliya) V Beynəlxalq Qısametrajlı Filmlər Festivalı (2010)
*Moskva "Etnoqrafik kino günləri" festivalında "Maddi mədəniyyətin ən yaxşı obrazı" diplomu
*"Xarkov yasəməni" Beynəlxalq qısametrajlı filmlər festivalı

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenarist: Aydın Talıbzadə
Rejissor: Şamil Əliyev
Operator: Nizami Abbas
Prodüser: Cavid İmamverdiyev

Operator assistenti: İsmayıl Qasımov

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2009-cu ilin Azərbaycan filmləri
2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Rza Bəşirov

**Rza Ənvər oğlu Bəşirov** () — Professor, Şərqi Aralıq Dənizi Universitetinin incəsənət və elm fakültəsinin dekanı.

## Həyatı
Rza Bəşirov 1960-cı il mayın 16-da Bakı şəhərində anadan olub. 1982-ci ildə S.M.Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) tətbiqi riyaziyyat fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 1982–1984-cü illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Kibernetika İnstitutunda işləyib. 1984–1986-cı illərdə Moskvada SSRİ EA-nın hesablama riyaziyyatı şöbəsində təcrübə keçib. 1990-cı ildə M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetində "Yenilənən çoxkaskadlı kommutasiya şəbəkələrinin tikintisi" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını uğurla müdafiə edib. Sonra Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Kibernetika İnstitutunda işə başlayıb. 1990-cı ildən baş elmi işçi, 1991-ci ildən isə Kibernetika İnstitutunda laboratoriya müdiri olub. 1990–1993-cü illərdə Bakı Dövlət Universitetinin riyazi kibernetika kafedrasında dərs deyib. 1993-cü ildən Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətində yerləşən Şərqi Aralıq Dənizi Universitetində işləyir. 1997-ci ildə R.Bəşirov riyaziyyat kafedrasının müdiri, 2000-ci ildə Elmi-Tədqiqatlar İnstitutunun direktoru olub. 2011-ci ildə onun təşəbbüsü ilə "İnformasiya Sistemləri" magistr proqramının əsası qoyulub. 2010-cu ildə R.Bəşirova professor elmi dərəcəsi verilib. 2010-cu ildən incəsənət və elm fakültəsinin dekanıdır. 2011-ci ildən
öz təşəbbüsü ilə qurulan biologiya elmləri kafedrasına rəhbərlik edir.

## İstinadlar
Tahir Cəfərli

**Tahir Cəfərli** (*Cəfərli Tahir Barat oğlu*; ) — Rusiya alimi və həkimi; Tibb elmləri namizədi. “Doktor Vizus” Tibbi Oftalmoloji Mərkəzin baş həkimi. "I dərəcəli Hippokrat ordeni" laureatı.

## Həyatı
Cəfərli Tahir Barat oğlu 1970-ci il martın 24-də Bakıda anadan olub. 1986-cı ildə 223 nömrəli orta məktəbi bitirib, N.İ.Piroqov adına 2-ci Moskva Dövlət Tibb İnstitutunun müalicə fakültəsinə qəbul olunub. Göz xəstəlikləri kafedrası yanında elmi dərnəkdə fəal iştirak edib, tələbə elmi konfranslarında daim çıxış edib, Lenin ordenli 2-ci Moskva Dövlət Tibb İnstitutunun həvəsləndirici diplom və fərmanları ilə təltif olunub.

T.Cəfərli 1993-cü ildə Rusiya Dövlət Tibb Universitetinin (Moskva) müalicə fakültəsini əla qiymətlərlə bitirib. 1993-1995-ci illərdə Rusiya Dövlət Tibb Universitetinin göz xəstəlikləri kafedrasında klinik ordinaturada “göz xəstəlikləri” ixtisası üzrə təhsil alıb. 1995-ci ildə həmin kafedrada da “göz xəstəlikləri” ixtisası üzrə aspiranturada oxuyub.

T.Cəfərli 1993-1995-ci illərdə paralel olaraq Rusiya Dövlət Tibb Universitetinin normal anatomiya kafedrasının tədris laboratoriyasının müdiri işləyib. 1995-ci ildə “Buynuz qişası regenerasiyasının yeni stimulyatoru - 2 faizli betamesil mazı gözün ön şöbəsi xəstəliklərinin müalicəsində” mövzusunda dissertasiya müdafiə edib. Elə həmin il ona tibb elmləri namizədi elmi dərəcəsi verilib.

1995-ci ildən bu günədək N.İ.Piroqov adına Rusiya Milli Tədqiqat Tibb Universitetinin göz xəstəlikləri kafedrasının böyük elmi işçisidir, 1997-ci ildən isə “Oko-Eksimer” (“Doktor Vizus”) Görmə Korreksiyası Tibbi Oftalmoloji Mərkəzin baş həkimidir. “Doktor Vizus” Oftalmoloji Mərkəzi Moskva Oftalmoloji Klinik Xəstəxanasının bazasında yerləşir. “Doktor Vizus” Mərkəzi Rusiya Diplomdansonrakı Təhsil Tibb Akademiyası tərəfindən himayə olunur.

T.Cəfərli tərəfindən görmə orqanının müxtəlif patologiyalarında 30 mindən çox unikal lazer əməliyyatı aparılıb. Qlaukoma və yüksək ambliopiyanın müəllif müalicə metodu hazırlanıb, RF-nin 6 patenti, şəhər səhiyyəsi üçün sosial proqramların və texnologiyaların hazırlanmasında iştirakına görə Moskva Hökumətinin 2 qrantı əldə edilib.

Onun rəhbərliyi ilə “Doktor Vizus” Tibb Mərkəzi Moskvanın aparıcı oftalmoloji müəssisələrindən birinə çevrilib.

T.Cəfərli Rusiya Dövlət Tibb Universiteti və Rusiya Diplomdansonrakı Tibb Akademiyasının göz xəstəlikləri kafedralarında tələbələr və kursantlarla aktiv pedaqoji iş aparır.

## Təltif və mükafatları
O, I dərəcəli Hippokrat ordeni, “Sankt-Peterburqun 300 illiyi şərəfinə” yubiley medalı, “Admiral N.Q.Kuznetsovun 100 illiyi” yubiley medalı, RF Prezidenti və Moskva Hökumətinin fəxri fərmanları, RF FTB və Müdafiə Nazirliyinin, Rusiya Dövlət Tibb Universitetinin və Rusiya Tibb-Texnika Elmləri Akademiyasının fərmanları ilə təltif edilib.

## İstinadlar
Pakistan–Türkiyə münasibətləri

**Pakistan–Türkiyə münasibətləri** — Pakistan İslam Respublikası və Türkiyə Respublikası arasındakı mövcud ikitərəfli münasibətlər.

Pakistan dövləti Ankara şəhərində səfirlik, İstanbulda baş konsulluq və İzmirdə fəxri konsulluq səviyyəsində təmsil olunur. Eyni zamanda Türkiyə dövləti də İslamabad şəhərində səfirlik, Kəraçi şəhərində baş konsulluq, Lahor, Pişəvər, Sialkot və Feysəlabad şəhərində fəxri konsulluq səviyyəsində təmsil olunur. 2016-cı ildə imzalanmış birgə kommunikeyə əsasən Pakistan və Türkiyə ikitərəfli əlaqələrini strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəltmək barədə razılıq əldə etmişdir.

Tərəflər arasındakı əlaqələr hər iki dövlət müstəqillik əldə etməzdən əvvəlki tarixə gedib çıxır. Belə ki, hələ Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi zamanı Britaniya Hindistanının şimal-qərb bölgəsində yaşayan müsəlmanlar türklərə maliyyə yardımı göndərmişdir. Pakistan və Türkiyə dərin mədəni, tarixi və hərbi əlaqələrə malikdir. Hal-hazırda bu əlaqələr iqtisadi sahələrdə də inkişaf etməkdədir. Türkiyə hökuməti Pakistanın Kəşmir məsələsindəki mövqeyini dəstəkləyir. Türkiyə, həmçinin Pakistanın Nüvə Təchizatçıları Qrupuna üzvlüyünü də dəstəkləyir.

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Pakistan Parlamenti olan Milli Assambleyanı üç dəfə ziyarət etmiş ilk xarici dövlət başçısıdır. 2016-cı ilə olan məlumata əsasən Ərdoğan indiyə qədər Pakistana 7 dəfə ziyarət etmişdir. Pakistan və Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri arasında imzalanmış müqaviləyə əsasən Pakistan tərəfi öz istehsalı olan 52 ədəd Super Mushshak təlim təyyarələri ilə təchiz edəcək. Bu təyyarələrin türk pilotların əsas təlim təyyarəsi olacağı gözlənilir.

İki dövlət arasında imzalanmış azad ticarət müqaviləsinə əsasən tərəflər arasındakı ticari əlaqələr 2020-ci ilə qədər 10 milyard ABŞ dolları həcmində olacaq. Pakistan və Türkiyə arasındakı hərbi əlaqələrə hər iki ölkənin Hərbi Dəniz qüvvələri arasında baş tutmuş təlimləri də misal göstərmək olar. Pakistan Kipr və Qarabağ kimi vacib məsələlərdə Türkiyənin mövqeyini dəstəkləyir. Pakistan Ermənistanın dövlət müstəqilliyini tanımayan yeganə BMT üzvüdür və bu ölkə ilə diplomatik əlaqələri yoxdur. Türkiyə də Kəşmir məsələsində Pakistanın tutduğu mövqeni dəstəkləyir və Hindistanın nəzarəti altında olan Kəşmir bölgəsində müsəlman əhalinin hüquqlarının tapdalandığını bəyan edir. Ümumilikdə, hər iki ölkə arasında müdafiə və diplomatiya sahəsində olduğu kimi iqtisadi münasibətlər də hər il inkişaf etməkdədir.

## Həmçinin bax
* Pakistan
* Türkiyə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Turkey-Pakistan Security Relations since the 1950s
Yam adaları

**Yam adaları** —  Oxot dənizində, Şelixov körfəzində yerləşən elə də böyük olmayan arxipelaq. Pyaqin yarımadasından şərqdə qərarlaşır. İnzibati cəhətdən Rusiya Federasiyası Maqadan vilayəti ərazisinə daxildir

Yam arxipelaqına aşağıdakı adalar daxildir:
Matıkil adası - Yam adaları qrupuna daxil olan ön böyük ada. Sahəsi 8,7&nbsp;km², hündürlüyü 697 m təşkil edir. Adada dəniz şirlərinin (Eumetopias jubatus) yatağı vardır. Üstəlik adada bir çox dəniz quşları yuva qurur. Flora baxımından örtüyü zəngin deyildir.

Atıkan adası - arxipelaqın cənub-şərqində yerləşir. Sahəsinə görə Yam adalarının ikinci böyük adasıdır.

Baran adası - arxipelaqın cənub-qrbində yerləşir. Sahəsinə görə Yam arxipelaqının üçüncu böyük adasıdır.

Katemalyo adası,

Kokonse adası  -  Matılkin adasından cənub-qərbdə yerləşir.

Yam adalarının sahilləri bütün Pyaqin yarımadası ətrafı ərazilərə xas formaya malikdir. Sahilləri sıldırımlıdır. Bəzi hissələrdə gilli çimərliklər vardır. Onların çoxu qabarma zamanı suyun altında qalır. Qabarma və çəkilmələr güclü axınlarla müşahidə edilir. Burada axının sürəti 10&nbsp;km/s çatır. Hətta zəif küləklər zamanı belə dalğaların hündürlüyü 5—6 metrə çatır. Qabarma və çəkilmə amplitudu 6—8 metrdir. Bu baxımdan bölgə suları gəmiçilik üçün olduqca təhlükəlidir. Ən əsas isə kiçik gəmilərin hərəkəti mümkünsüzdür. Bura il ərzində 450&nbsp;mm yağıntı düşür.

Bitki örtüyü baxımdan əsasən ot bitkiləri yayılmışdır. Burada onlarla ot növü müəyyən edilmişdir. Arxipelaqin ən böyük adsı ilan Matlkil adasında maksimal hündürlük 700 metrə qədərdir. Bu adada dağ tundra bitkiləri yayılmışdır.

Arxipelaqda Şimali Sakit okeanın ən böyük dəniz quşları koloniyası yerləşir. Onların ümumi sayı 10 milyon başı keçir. Burada Təmizçilər (Uria aalge, Uria lomvia, Aethia cristatella, Aethia pusilla, Aethia psittacula, eynəəkli təmizçi, Fratercula cirrhata, Sakit okean kütdimdiyinə aid iki növ), qağayılar (Sakıtokean dəniz qağayısı və Rissa tridactyla),  həmçinin Berinq qarabatdağı və Fulmarius glacialis kimi növlər yayılmışdır. Bura Ağılsızlara aid 1 milyonluq koloniya yaşayır. Matıkil adasında dəniz şirlərinin yatağı yerləşir. Bu Oxot dənizində yerləşən ən şimal yataqdır.

Arxipelaqın yerləşdiyi bölgədər Pyaqin cərəyanı keçir. Pyaqin yarımadası və Koni yarımadası sahilləridə, həmçinin Yam adları sahillərində əsl suitilərə aid 3 (ləkəli suiti, halqaşəkilli suiti, adi saqqallı suiti) və qulaqlı suitilərə aid olan bir növ yayılmışdır. Balinakimilərə aid 3 növü müşahidə etmək mümkündür.

Yam adaları və ətrafı Maqadan qoruğu ərazisinə daxildir.

## Xəritə
* O-56-VI
Bruney əhalisi

thumb|Bruney əhalisinin artım qrafiki

**Bruney** — əhalisi əsasən malayyalılardan ibarət Cənub-Şərqi Asiya ölkəsidir. Ümumən əhalisinin 87%-ni bruneylilər(o cümlədən malayyalılar – 37%, dayaklar – 26%, çinlilər – 15%, koreyalılar – 9%) təşkil edir; qalanları Malayziyadan, İndoneziyadan, Filippindən, Hindistandan gəlmələr, həmçinin ərəblər və ingilislərdir.  

Bruney əhalisinin sayı daima artır (1981-ci ildə 192,8 min nəfər; 1999-ci ildə 330,7 min nəfər). Əhalinin artımı (2002-ci ildə 2,4%, 2005-ci ildə 1,9%) təbii dinamikanın və əmək qabiliyyətli əhalinin miqrasiya axınının nəticəsidir. Doğum səviyyəsi (2005-ci ildə hər 1000 nəfərə 19,0 nəfər) ölüm səviyyəsini (hər 1000 nəfərə 3,4 nəfər) xeyli üstələyir; fertillik göstəricisi 1 qadına 2,3 uşaqdır. Uşaq ölümü 1000 nəfər diri doğulan uşağa 12,6 nəfərdir. Xarici miqrasiyaların saldosu müsbətdir– hər 1000 nəfərə təqr. 3,5 miqrant (2005). Gəlmələrin əksəriyyəti Cənub-Şərqi Asiyadan və Çindəndir. Əsasən, kişilərin immiqrasiyası əhalinin cinsi strukturunda balansın xeyli pozulmasına gətirib çıxarmışdır: hər 100 qadına orta hesabla 109 kişi düşür. 
left|thumb|Əhalinin yaş tərkibi 

Əhalinin tərkibində 15 yaşınadək uşaqların xüsusi çəkisi 28,6% (2005), yaşlıların (65 yaş və ondan yuxarı) – 3,0%, əmək qabiliyyətli insanların isə 68,4% təşkil edir. Gözlənilən orta ömür müddəti 74,8 ildir (kişilərdə – 72,4, qadınlarda – 77,4). Uşaq ölümünün göstəricisi: Hər doğulan 1000 nəfərə 12,69 ölüm. Kişilər - 15,19Ş qadınlar - 10,07 (2009 ). Əhalinin orta sıxlığı 1 km²-də 73 nəfərdir (2005). Məskənlərin çoxu ölkənin içərilərində, əsas nəqliyyat yolları olan dəniz sahilində və çay dərələrində yerləşir. Əhalinin  2/3-si Bruney-Muara paytaxt distriktində (1 km²-də 440 nəfərdən çox) cəmləşmişdir. Temburonq distriktində əhali seyrəkdir (1 km²-də 8 nəfər). Ölkə əhalisinin 3/4-ü şəhərlərdə yaşayır. Şəhər əhalisi ümumi əhalinin 79%-ini təşkil edir. (2009). Şəhər əhalisinin illik təbi artımı : 2,8% -dir (2005-2010). Ən iri şəhəri Bəndar-Səri-Bəqavandır (290,1 min nəfər, 2010). Digər şəhərləri: Kuala-Belayt, Seria və Tutonqdur.

İqtisadiyyatda çalışan 152 min nəfərdən (2003; təqr. 60%-i əcnəbilərdir) sənayedə təqribən 2/3-si, xidmət sahəsində 1/3-i, k.t., meşə təsərrüfatı və balıqçılıqda təqribən 3%-i çalışır. İşsizlər 5% təşkil edir. Dindarların əksəriyyəti müsəlmandır (67%-i); 13%-i buddistlər, 10%-i xristianlar və 10%-i ənənəvi dini etiqadlarını saxlayanlardır.  

## Mənbə

## İstinadlar
Ağamirzə Bəşirov

**Ağamirzə Ənvər oğlu Bəşirov** () — Fizika‑riyaziyyat elmləri doktoru, professor. Şərqi Aralıq Dənizi Universitetinin riyaziyyat kafedrasının professoru.

## Həyatı
Bəşirov Ağamirzə 1954-cü il mayın 9-da Azərbaycan Respublikasının Salyan rayonunda anadan olub. 1976-cı ildə S. M. Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) mexanika-riyaziyyat fakültəsini bitirib və sonra Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Kibernetika İnstitutunun aspiranturasına qəbul olunub. 1980–1992-ci illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Kibernetika İnstitutunda kiçik, böyük və aparıcı elmi işçi işləyib. 1981-ci ildə Ukrayna Elmlər Akademiyasının Riyaziyyat İnstitutunda "Ehtimallar nəzəriyyəsi və riyazi statistika" ixtisası üzrə namizədlik dissertasiyasını, 1991-ci ildə Kiyev Dövlət Universitetində eyni zamanda iki ixtisas — "Riyazi kibernetika" və "Ehtimallar nəzəriyyəsi və riyazi statistika" ixtisasları üzrə fizika-riyaziyyat elmləri doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün dissertasiyasını uğurla müdafiə edib.

## İstinadlar
Torişima (İzu adaları)

**Torişima adası** () — vulkan məşəlli ada, İzu adalarına qrupuna dazildir. İnzibati cəhətdən Tokio perfekturasına daxildir. Tokiodan cənubda yerləşir. Fudzi-Hakone-İdzu milli parkı ərazisinə daxildir. Adada yaşayış yoxdur (2012).

## Tarixi
Ada yapoon balıqçılarına Torişima adı ilə tanınırdı. Bu Edo dövrünətəsadüf edir. Rus xəritələrində isə ada «Üç Təpə adası» adı ilə tanınırdı. Onu ilk dəfə rus dənizçisi Zaxar İvanoviç Ponafidin 1819—1820 illər səyahəti zamanı xəritəyə salmışdır. Bir müddət sonra ada İvan Fyofroviç Kruzenşetrn tərəfindən onu ilk kəşf edənin şərəfinə adlandırılmışdır. Adada yaşayış Nakaxama Manjiro və onun dörd yoldaşı balıq tutarkən qayıqları qayalara çırpılmış və onlar adda qalmalı olmuşlar. Onları amerikan balina ovu həyata keçirən  «Cob Xaulend» gəmisi xilas etmişdir. Bu gəminin kapitanı Ulyam Uitfild olmuşdur. Bir müddət sonra yazışı Akira Yoşimira araşdırma zamanı 15 qəza faktı müəyyən etmişdir. Meydzi dövründə adada əhali yerləşdirilmişdir. Buradan Quano toplanılırdı. Burada ağkürək albatroslar yuva qururdular. 1898-ci ildə Torişima Bonin adalarına daxil edilir. 1901-ci ildə isə Hatidzyoşima adalarına daxil olur. 1902-ci ildə adada yaşayan 150 nəfər vulkan püskürməsi nəticəsində həlak olmuşdur. Ondan sonra adada daimi yaşayış yoxdur. Hazırda inzibatı baxımdan Tokio paytaxt dairəsinə daxzildir.

1930-cu illərdə ada ilə Yamaşina Ornitolojy instutu maraqlanmağa başlayır. 1933-cü ildə adada cəmi 50 baş ağkürək albatros müəyyən edilir. 1947-ci ildə Yaponiya meteorologiya agentliyi adada stansiya təşkil edir. 1 noyabr 1950-ci ildə ada quş yasaqlığı elan edilir. 10 may 1965-ci ildə isə quş yasaqlığına çevrilir. Adaya ancaq alimlər buraxılır. Üstəlik ada ətrafında güclü dalğalar və təbii buxtaların olmaması səbəbində bura yan almaq çətindir.Alımlər adaya adətən helikopterlə gəlirlər.

## Coğrafiyası
Ada Filippin dənizində yerləşir. Tokio ilə arasında məsafə 600&nbsp;km-dir. Adadan 76&nbsp;km şimalda isə Sofu qayası yerləşir. Ada dairəvi formaya malikdir. Su altı vulkanın konusunu təşkl edir. Sonuncu püskürmə və seysmiklik 2002-ci ildə müşahidə edilməmişdir. Yaponiya meteoroloji agentliyinə görə pulkanın aktivliyi «А» sinfinə aiddir. Adanın ən hündür nöqtəsi İodzan dağıdır (394 m). Sahil xəttinin uzunluğu 6,5&nbsp;km, sahəsi isə 4,79&nbsp;km²-dir.

## Qalereya

Fayl:Torishima 07.jpg | 
Fayl:Torishima 07 02.jpg |
Fayl:Tori-Shima Island of Izu-Islands Aerial photograph.2001.jpg |
Fayl:Torishima 07 03.jpg | 


## İstinadlar

## Mənbə
* Yaponiya mrtrologiya agentlyinin xəritəsi
Mardin qalası

**Mardin qalası** — Türkiyənin ən böyük qalalrından biri olan Mardin qalasının başqa bir adı "Qartal yuvası" dır. Mardin qalası tarixi boyunca 20-dən çox sivilizasiyaya və onlarla ölkəyə ev sahibliyi etmiş böyük bir tarixi xəzinəsidir.

## Tarixi
Mardin şəhərinin böyük sahəsinin dayandığı şəhərin yuxarı hissəsində möhkəm bir yerdir. Subari, Şumer, Babil, Mitans, Süryan, Fars, Roma, Bizans, Əməvi, Abbasi, Hamdanilər, Səlcuqlular, Artuklu, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, Səfəvilər və Osmanlı dövründə mövcudluğunu saxlamış çox önəmli bir mədəniyyət parçasıdır. 330-cu ildə günəşə ibadət edən Şad Buxari adlı bir kral gəlib Mardin qalasında qalmışdır. Xəstə olan kral qalada yaşayıb yaxşılaşınca, bir qəsr tikdirir və 12 il həyatını bu qlada davam etdirir. Sonra öz məmləkəti olan Fars və Babildən olan çoxlu əsgər və mülki məmurları gətirdib onlar üçün Mardində yaşayış məskəni saldırır. Əhalinin təsiri ilə 424-cü ilə qədər qalada çox böyük bir inkişaf gedir. Sonradan qalada vəba xəstəliyinin yayılması əhalinin məhv olmasına səbəb olur və 542-ci ilinə qədər Mardin qalsı istifadə olunmamışdır.

975–976 Hamdan bin Hamdan Həsən Nəsir əl Devle Bin Abdullah bin Ham bu təbii daşıyıcıyı minlərlə ildir hakim mövqedə saxlamışdır. Qala dəniz səviyyəsindən min metrə qədər yüksəklikdə yerləşir. Qalanın bəzi yerləri sərt qayalıqlar üzərində inşaa edilibdir. Çox böyük bir insanın çıxması ehtimalının olduğu yerlərdə, istifadə etməklə qurulmuş bir divar var. Qalanın cənub hissəsindəki bir divar hələ də qalır. Yaşayış yeri olaraq istifadə edilən qalıqlar qala qarşısında müşahidə edilir. Evliya Çələbi yazırdı ki, qala anbarları ərzaq və döyüş sursatı ilə dolu idi. 19-cu əsrin birinci yarısında mövcud olan divarlarına indi yalnız bəzi yerlərdə rast gəlmək mümkündür. Bir neçə dəfə mühasirə alınmışş qala, su ehtiyatlarının və ərzaq anbarların dolu olması ilə Əmir Teymurun qoşunlarına müqavimət göstərə bilmişdir.

Qalanın altı qapısı mövcuddur. Bunlar; qərbdən Diyarbəkir qapısı, şərqdən Savur qapısı, cənubdan Babı Şövt, şimal-şərqdən Bab-i Hamara, cənub-şərqdən Babı Zeytun, cənubdan Babı Cedid (yeni qapı). Bu qapıların möhkəmliyi qalanın uzun illər işğal edilə bilməmisində çox əhəmiyyətli rol oynamışdır. Mardin qalasının şöhrəti çox şairlərə ilham qaynağı olmuşdur. Gecələr cənub tərəfdən Mardin qalasının möhtəşəm görünüşünə baxan biri, dağın ətəklərində parıldayan minlərlə işığı göyün ulduzları olmasını düşünər.

## İstinadlar
* | MEŞHUR MARDİN KALESİ
* |Türkiye'nin en güzel 18 kale ve sarayı
Cahidə (teleserial, 1989)

**"Cahidə"** — 1989-cu ildə TRT 1-də yayımlanmış 5 hissədən ibarət teleserial. Türkiyə kino aktrisası; türk kinosunun ilk qadın ulduzu, ilk qadın kinorejissoru və ilk qadın prodüseri olmuş Cahidə Sonkuya həsr olunmuşdur.

## İstinadlar
Kalsium hidroksid

**Kalsium hidroksid** (Ca(OH)2) — kristal ağ rəngli toz halında olan maddə. Qüvvətli əsasdır. Suda zəif həll olur.

## Trivial adları
* Sönmüş əhəng
* Əhəng südü
* Əhəng suyu

## Alınması
Kalsium oksidin( sönməmiş əhəng) su ilə qarşılıqlı təsirindən alınır və reaksiya istiliyin ayrılması ilə gedir:
* CaO + H2O → Ca(OH)2+Q

## Xassələri
Kalsium hidroksid qələvilərin bütün reaksiyalarına daxil olur:
 
* Ca(OH)2 + H2SO4 → CaSO4  +2H2O
* Ca(OH)2 + SO3 → CaSO4 +H2O
* Ca(OH)2  + CO2    →    CaCO3  + H2O
* Ca(OH)2  + Na2SO3  → CaSO3    +2NaOH
Əgər 520-580ºC-yə qədər qızdırılsa parçalanaraq kalsium oksidə çevrilir:
* Ca(OH)2 →CaO + H2O
Güclü əsas kimi suda kalsium kationuna və hidroksid anionuna tam dissosiasiya edir:  
*Ca(OH)2←→ Ca2+ + 2OH−

## Tətbiqi
Kalsium hidroksidin çox geniş tətbiq sahəsi vardır.Su təsislərində yeraltı suların təmizlənməsində, kağız istehsalında, qida sektorunda, suyun codluğunun aşağı salınmasında, ağardıcılarda, betonun hazırlanmasında istifadə olunur.

## Təhlükəsizliyi
Tənəffüs sistemini təhriş edərək öskürək, nəfəs darlığına səbəb olur.Kalsium hidroksid uzun müddət dəriyə təmas edərsə dərini aşındıraraq ciddi yanıqlara səbəb ola bilər.

## Mənbə
* Химическая энциклопедия. - Т.2. - М.: Советская энциклопедия, 1990. - С. 297-298
* N.A.Verdizadə, K.Ə.Quliyev, Ə.Z.Zalov, Ş.Ə.Quliyev. Kimya kursu. Bakı 2010. s.342

## İstinadlar
Lubanq adası

**Lubanq adası** () — Cənubi-Çin dənizində Filippin adalarına məxsus ada.

## Coğrafiyası
Bu ada Mindoro adasından 20 km şimal-qərbdə, Filippinin paytaxtı Manila şəhərindən isə 115 km cənub-qərbdə yerləşir. Mənşəyinə görə vulkanik olub, sıx meşəliklərlə örtülüdür. Onun yaxınlığında yerləşən üç ada ilə Ambil (2010-cu ildə 1882 nəfər), Kabra (2010-cu ildə 2839 nəfər), Qolo ilə həmçinin sahilboyu riflərlə birlikdə Lubanq adaları qrupunu yaradır. Adanın uzunluğu-30 km, eni isə- 8,5 km-dir. Adanın ər iri şəhəri də Lubanq adlanır, onun şimal-qərbindədir. Ən hündür nöqtəsi isə dəniz səviyyəsindən 417 m hündürlükdə olan Maunt-Qoatinq dağıdır. 2010-cu ilin statistik məlumatlarına görə adada 28 000 adam yaşayır. Sahəsi isə 185 km²-dir.

## Tarixi
Bu adada ilk insanlar 30 000 il əvvəl məskunlaşmışlar. Onun yerli əhalisi visaya xalqlarıdır. Belə ki, 1974-cü ildə İkinci Dünya müharibəsindən qaçaraq cəngəlliklərdə gizlənmiş yapon gizli kəşfiyyatçısı Onoda Xiro tapılmışdır. Belə ki, o düşünmüşdür ki, müharibə hələ bitməyib.

## İstinadlar
#  *Republic of the Philippines. National Statistics Office.* Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities Based on 1990, 2000, and 2010 Censuses  (недоступная ссылка — ''история'') (April 2012). Проверено 4 апреля 2012. (недоступная ссылка)
# **↑** Landor, Arnold Henry Savage (1904). ''The Gems of the East: Sixteen Thousand Miles of Research Travel Among Wild and Tame Tribes of Enchanting Islands'', p. 10. Harper & Bros., New York. OCLC 1688191
Romblon adası

**Romblon adası** ()-Filippin adalarına daxildir.

## Coğrafiyası
Romblon əyalətinə daxil olan üç iri adadan biridir. Digər iki iri ada isə Sibuyan və Tablasdı Eyni adlı inzibati ərazi vahidinə daxildir. Sahəsi-83,33 km², əhalisi isə 2010-c u ilin statistik məlumatlarına görə-37 544 nəfər, 2015- 38758 nəfərdir. Bu ada Sibuyan dənizinə daxil olub, Luzon adalar qrupuna daxildir. Uzunluğu-15&nbsp;km-dir. Filippinin paytaxtı Maniladan-270&nbsp;km məsafədədir.

## Həmçinin bax
* Filippin
* Lubanq adası

## İstinadlar
# **↑** Municipality/City: ROMBLON (Capital). National Statistics office of the Philippines (2010).   21 января 2013 года.
# **↑** См. Ромблон в словаре по Филиппинам
Biliran

**Biliran adası** (, )- Filippin adalarına daxildir.

## Coğrafiyası
Şərqi Visayi regionuna daxildir. Leyte adasından bir neçə km məsafədə yerləşən. İnzibati paytaxtı Naval şəhəridir. Biliran ölkənin kiçik bir əyalətlərindəndir. 1992-ci ildə Leyte əyalətinə daxil idi. Sahəsi-555,5 km² (ölkənin ən balaca 4-cü adasıdır). Əsas Biliran adasından başqa bir neçə adanı da özündə birləşdirir. Belə ki, onlardan Maripipi və bir çox başqa məskunlaşmamış adaları göstərə bilərik. Adanın əsas hissəsini dağlar təşkil edir. Əyalətin ən hündür nöqtəsi Suiro dağıdır (1300 m). Həmçinin burada yeganə tarixi püskürməsi 1939-cu ildə olan Biliran vulkanıdır.

## Əhalisi
2010-cu ilin statistik göstəricilərinə əsasən adanın əhalisi 161 760 nəfər olmuşdur. Əhalinin 58%-i varay dilində danışır. Həmçinin burada sebuan və taqal dillərində də danışırlar.

## İnzibati ərazi bölgüsü
8 inzibati vahidə bölünür.
* Almeriya
* Biliran
* Kabukqayn
* Kaibiran
* Kulaba
* Kavayan
* Maripipi
* Naval

## Həmçinin bax
* Lubanq adası 
* Romblon adası 
* Filippin

## İstinadlar
# **↑** Официальный сайт острова (англ.) Архивировано из первоисточника 14 апреля 2013
Misir əyaləti

**Misir əyaləti** — Osmanlı imperiyasının əyalətlərindən biri.

## Misir bəylərbəyləri

## Mənbə
Malein anhidridi

**Malein anhidridi** (sis-etilen-1,2-dikarbon turşusunun anhidridi) – formulu C4H2O3 olan üzvi birləşmədir. Təmiz halda ağ rəngli, romb şəkilli şəbəkəli, kristal maddədir.

## Sintezi
Benzolun və digər aromatik birləşmələrin, həmçinin butanın oksidləşməsindən alınır.
* 2 CH3CH2CH2CH3 + 7 O2 → 2 °C2H2(CO)2O + 8 H2O

## Fiziki xassələri
Malein anhidridinin ərimə temperaturu 325.85 K, qaynama temperaturu 475 K-dır. Suda malein turşusunun alınması ilə, asetonda, benzolda, toluolda, xloroformda və s. həlledicilərdə həll olur.

## Alınması
1970-ci ildə malein anhidridinin 90% benzoldan, qalan hissəsi əsasən neftin butan-butilen fraksiaysından istehsal olunmuşdur. 1980-ci il üçün benzoldan alınan malein anhidridinin miqdarı 81,3%-ə təşkil etmişdir. Malein anhidridinin istehsalında benzolun sərfinin azalması əsasən onun zəhərli (kanserogen) olması, istehsal həcminin azalması və qiymətinin artması ilə bağlıdır. Malein anhidridinin istehsal texnologiyasının əsasında benzolun, n-butan və ya n-butenlrəin qaz fazada oksidləşməsi prosesi durur. Bütün oksidləşmə prosesləri ekzotermik proseslərdir və ayrılan böyük miqdar istiliyin kənarlaşdırılması tələb olunur.
Sənaye miqyasında malein anhidridinin istehsalında butan-butilen fraksiyasından əlavə təmiz butandan da istifadə edilir.
Malein anhidridi doymamış poliefirlərin istehsalında monomer kimi geniş tətbiq olunur və məhz strukturlaşa bilən poliefirlər olan tələbat malein anhidridinin istehsalının genişlənməsini müəyyən edir. Malein anhidridinin xammal kimi digər tətbiq sahələrindən biri alkid oliqomerlərinin istehsalı prosesidir və bu monomerdən istifadə etməklə yüksək sıxlıqlı alkid örtükləri alınır. Bundan əlavə, malein anhidridi tetrahidrofuran, armaturlaşdırılmış plastiklər, kənd təsərrüfatında istifadə olunana kimyəvi preparatların alınmasında tətbiq olunur.
Sənaye miqyasında malein anhidridinin istehsalında butan-butilen fraksiyasından əlavə təmiz butandan da istifadə edilir.

## Kimyəvi xassələri
Malein anhidridinin kimyəvi xassələri son dərəcə müxtəlifdir, bu onun yüksək reaksiyaya girmə qabiliyyəti və iki funksional qrupunun olması ilə əlaqədardır.
* Su ilə qarşılıqlı təsirindən malein turşusu alınır, sis-HO2CCH=CHCO2H. Spirtlərlə qarşılıqlı təsirindən natamam efirlər alınır, məsələn, sis-HO2CCH=CHCO2CH3.
* Malein anhidridi Dils-Alder reaksiyalarında cox akiv dienofildir.
* Malein anhidridi, həmçinin, tetrahidrofuranın istehsalı üçün istifadə edilir.

## Mənbə
* http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0376.html
* ↑ Merck Index of Chemicals and Drugs, 9th ed.
Cəlalzadə Mustafa Çələbi

**Cəlalzadə Mustafa Çələbi** (d. 1491, Kastamonu - ö. 1567, İstanbul) — I Süleyman dönəmində yaşamış Osmanlı dövlət adamı və tarixçisi.

## Mənbə
Xlorsulfon turşusu

**Xlorsulfon turşusu**(ClSO3H)−sulfat turşusunun monoxloran-hidrididir. Kəskin iyli, ağır və havada tüstülənən mayedir.

## Alınması
Hidrogen xloridlə kükürd trioksidinin qarşılıqlı təsirindən alınır:
* HCl + SO3→ ClSO3H
Və ya qatı sulfat turşusuna fosfor-pentaxlorid ilə təsir etməklə də almaq olar:
* H2SO4 +PCl5→ ClSO3H +POCl3+ HCl

## Xassələri
Xlorsulfon turşusu duzlar əmələ gətirmir. Su ilə qarşılıqlı təsirdə olaraq xlorsulfon turşusu hidrolizə uğrayır :
* ClSO3H + H2O → H2SO4+ HCl
Xlorsulfon turşusu güclü sulfolaşdırıcı reagentdir. Aromatik birləşmələrnən sulfolaşma 2 mərhələdə gedir və sulfoxloridlər alınır:
* ArH+ ClSO3H ↔ ArSO3H +HCl
* ArSO3H + ClSO3H ↔ ArSO2Cl + H2SO4
Spirtlərin xlorsulfon turşusu ilə sulfatlaşdırılması prosesi otaq temperaturunda böyük sürətlə gedir:
* ClSO3H+ROH → HCl+ ROSO2OH

## Tətbiqi
Boya, yuyucu, dərman maddələrinin alınmasında və üzvi sintezdə istifadə edilir.

## Təhlükəsizliyi
İnsan orqanizminə təsir etmə dərəcəsinə görə ikinci təhlükəli sinfə aid edilir, təhlükəli maddələr sırasına daxildir. Zəhərləyici və boğucu təsirə malikdir. Polad qablarda saxlayır və daşıyırlar.

## Mənbə
* Ə. B. Əliyev. Qeyri-üzvi kimya. Bakı 2007.s 191.
* Реми Г. "Курс неорганической химии" М.: Иностранная литература, 1963
Lobio

**Lobio** (gürcü. ლობიო, Lobio) - gürcü yeməyidir. Əsas tərkibi lobya təşkil edir. 
Lobio əsas nar soku ilə birlikdə daha dadlı olur. Zaqafqaziya xalqları içərisində ən sevimli yeməkdir. 
## Tarixi
Qədim zamanlardan Gürcüstanda ən məşhur yeməkdir. Əsasən sünbülçiçəyi meyvəsindən istifadə olunur. XVII əsrdən hazırlanmağa başlanılmışdır. 
## Hazırlanması

Taxıl fıstığından hazırlanan yeməyin əsası xüsusi bir şəkildə hazırlanır. Lobya 12 saat soyuq suda saxlanılır, sonra isə 2-3 dəfə suyu dəyişilir. Sonra ilıq su ilə yuyulur və bişirilməyə başlanılır. İsti odda 10-15 dəqiqə və bu proses 2-3 dəfə təkrar edilir. Sonra yenidən odu azaldırıq və bişənə qədər yəni suyu quruyana kimi bişiririk.  
Lobionun bir neçə növü var.Xüsusi dadı olsun deyə ona soğan, sarımsaq, sirkə və s. əlavə edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçid
* ЛОБИО — душа Кавказа

## Ədəbiyyat
* *Киладзе, Елена Сергеевна.* Практическая энциклопедия грузинской кухни: история, традиции, рассказы, рецепты. — М.: АСТ, 2011. — 255 с. — .
Viktor Saneyev

**Viktor Danilovi Saneev** () — sovet yüngül atletikidir. Tarixdə 3 dəfə olimpiya çempionu olub. SSRİ-də yaxşı idmançısı olub (1968).
Lenin mükafatı (1972), Oktyabr revulasiyası (1980) və Dostluq ordeni (1976) mükafatları almışdır.

## İdman tarixi
1956-cı ildə Qantiadida öz karyerasına başlamışdır (Abxaziya, Gürcüstan). Suxumidə yaşamış və Akopa Samveloviça Kerselyana onun treniri olmuşdur. 
Üç dəfə olimpiya çempionu olmuşdur (1968, 1972, 1976). 1980-cı ildə Olimpiya çempionatında gümüş mükafatı almışdır. Altı dəfə Avropa çempionu olmuşdur (1970-72, 1975-77) Креер В. А. Ищу единомышленников. — М.: Физкультура и спорт, 1972..  
Hal-hazırda Sidneydə yaşayır.

## Dünya rekordu
* Üç dəfə tullanmaq 17 m 23 sm — 17 oktyabr 1968 il, Mexoki, Meksika
* Üç dəfə tullanmaq 17 m 39 sm — 17 oktyabr 1968 il, Mexoki, Meksika
* Üç dəfə tullanmaq 17 m 44 sm — 17 oktyabr 1968 il, Suxumi, SSRİ
## İstinadlar
Lovozer gölü

**Lovozer gölü-**Murmansk əyalətində sahəsinə görə dördüncü iri göldür.

## Coğrafiyası
Kola yarımadasının mərkəzində yerləşir. Qərb hissəsində Lovozer dağlıq massivi ilə əhatələnib. Tundra təbii zonası daxilindədir. Barens dənizi hövzəsinə aid edilir. Barens dənizi ilə Voroney çayı vasitəsilə birləşir. Hansı ki, bu çay da başlanğıcını məhz bu göldən götürür. Suyun səviyyəsi il ərzində 1 metri keçmir.

## Etimalogiyası
Saamlara görə sözün əvvəlində olan Lu-güclü göl mənasını verir.

## Həmçinin bax
* Rusiya

## İstinadla
*Ловозеро* — статья из Большой советской энциклопедии.
The Shin

**The Shin** — (gürcü dilində. შინ, *(Şin)* — «Ev yolu») gürcü və alman jazz triosudur. Jazz və etno-jazz ifa edir. Musiqiçilərin özləri "iber-qafqaz jazz" stilində çalmağı öyrəniblər. The Shin vətənində ən populyar jazz musiqi qrupudur. 1994-cü ildə Almaniyada yaşamış və işləmişdir. 1998-ci ildə bu musiqi qrupu yaranmışdır. Bir neşə jazz festivallarının laureatı olmuşdur. 1992-ci ildə Zaza Miminoşvili Gürcüstanda ən yaxşı gitaraçı kimi mükafatlandırıldı.

Qrup üzvləri: Zaza Mininoşvili (gitaraçı), Zurab Qaqnidze (bas-gitara, vokal), Mamuka Qaqanidze (vokal, perkusiya, gitaraçı)    
## Avrovideniya 2014
Mariko Ebralidze ilə qrup Gürcüstanda "Avrovideniya 2014"-da "Three Minutes to Earth". 
## Diskoqrafiya
* 1995 il — *ADIO Shin*
* 1999 il — *Tseruli*
* 2003 il — *Ibero-Caucasian Style*
* 2005 il — *Many Timer*
* 2006 il — *EgAri*
## Xarici keçid
* Официальный сайт группы
Sartlan gölü

**Sartlan gölü-** Rusiya ərazisində Barabins düzənliyində Novosibir ərazisində yerləşir. Novosibirdə sahəsinə görə üçüncü göl hesab edilir və Barabinsk və Zdvinsk rayonları ərazisində yerləşir. Dəniz səviyyəsindən 110 metr hündürlükdə yerləşir. Sahəsi-238&nbsp;km²-dir.

## Toponomikası
Sartlan adı bəzi məlumatlara görə "surtan" sözündən götürülmüşdür.

## Coğrafiyası
Gölə bir neçə kiçik çay tökülür. Çayın bolsulu dövründə Sarayka çayı ondan başlanğıc götürür. Sahilləri qamışlarla örtülüdür. Gölün dibi çamurdur. Səviyyənin sürəti-1,7 m-dir. Göldə duzun səviyyəsi aşağıdır. Qidalanmasında qar suları əsas yer tutur. Oktyabr ayının sonu, noyabr ayının əvvəllərindən donur, aprelin sonu, mayı əvvəllərində isə göldə buzlar əriyir. Buzun ən qalın dövrü mayda −1,2 metrdir. Yayda göldə suyun temperaturu- 28,7&nbsp;°C.-dir.

## Bitki və heyvan aləmi
Göldə çoxlu balıq növlərinə rat gəlinir. Bir çox balıq növlərinin burada yetişdirilməsi də aparılır. Qamışlar, yosunlar gölün ətrafında geniş yayılıb. 1989-cu ildə orada 50,2 мln kl./l idi.

## Yaşayış məntəqələri
Ən iri yaşayış məntəqələri-Karmakladır. Bundan əlavə başqa yaşayış məntəqələri- Novoqrebenşikov, Petropavlov, Malışevo.

## Həmçinin bax
* Rusiya

## İstinadlar

# *Сартлан* — статья из Большой советской энциклопедии. Иллюстрированный атлас "Охота, рыбалка, туризм — Новосибирская область". — овосибирск: Издательство
# "Арта", 2004. — 128 с. — 
# **↑** *Ермолаев В. И.* Особенности фитопланктона озёр юга Западной Сибири // Антропог. изм. экосистем мал. озёр: (причины, последствия, возможность упр.): Матер. Всес. совещ., Ленинград, 27–29 марта, 1990. — С.-Петербург, 1991. — Кн. 2. — С. 229–232. — ISSN 1561–7114
# **↑** Юксовско-Сартланская болезнь // Малая медицинская энциклопедия: В 6 т. — М.: Медицинская энциклопедия, 1991–1996.
Ləkə (komiks)

***Ləkə*** – Fuad İsayevin yazdığı və çəkdiyi, Rəsul Həsənovun isə dizayneri olduğu, 2017-ci ilin noyabr ayında nəşr edilmiş Azərbaycan komiksi. Komiks Azərbaycan Respublikası Müəllif Hüquqları Agentliyindən qeydiyyatdan keçmiş ilk komiksdir.

## Məzmun
"Ləkə" komiksi fövqəltəbii güclərə malik azərbaycanlı bir şəxsin macəraları haqqındadır. Qəhrəman Royal Babayevdir. Komiksdə hadisələr Bakıda cərəyan edir. Əsər 16 yaşdan yuxarı oxuyucular üçün nəzərdə tutulub.

## İstehsal
Komiksin müəllifi Fuad İsayev Beynəlxalq münasibətlər fakültəsinin tələbəsidir. 3 ildir ki, "Ləkə"-nin üzərində işlədiyini deyir:
 

*Ləkə* bəzi mənbələrdə Azərbaycanın "ilk komiksi" olaraq göstərilir, fəqət, bundan əvvəl 2015-ci ildə bir qrup şəxs "Külək adam" adlanan komiks hazırlayıb. Lakin ortaya çıxan maddi çətinliklər onları bu işə fasilə verməyə vadar edib.

## İstinadlar
Baharlı mağarası

**Baharlı (Baharden)** — Türkmənistan ərazisində karst mağarası. Mağara Axal vilayətinin  Baharlı şəhərindən 19&nbsp;km cənub-şərqdə, Aşqabad şəhərinin 120&nbsp;km-də, Kopetdağ dağlarının şimal ətəklərində yerləşir.

## Kəşf olunma tarixi
Mağara artıq XVIII əsrdən məlumdur.  Mağara və daxilində olan göl haqqında ilk elmi məlumat 1886-cı ilə təsadüf edir. 1896-cı ildə yerli qəzetlərin birində mağara və göl haqqında geniş məlumat çap edilmiş və o vaxtdan bu ərazi aşqabadlıların sevimli məkanına çevrildi. 1976-cı ildə mağara geoloqlar tərəfindən araşdırılmış, sonralar isə Aşqabad speleoloqları mağaranı tədqiq etmiş. V.H. Dublyanski mağaranı geniş təsvir etmiş

## Ümumi məlumat
Mağara Koy silsiləsində, Duqun dağı ətəyində yerləşir. Mağara girişindən 800 metr aralı, dərin dərə ilə Koy çayı axır. Bu çay mağara daxilindəki göl suyunun yer səthinə çıxışıdır. Beş girişi olan mağara əsas böyük əhəngdaşlı zaldan ibarətdir. Zal 55 metr dərinlikdə yerləşir. Eni 50 metr, uzunluğu 250 metr və hündürlüyü 26 metrdir. Mağara dibi meyillidir və çoxlu qırıntı məhsullarından və müxtəlif orqanizimlərə məxsus quanodan ibarətdir.. Mağaranın cənub-şərqində yer altı Kou-Ata gölü yerləşir. Gölün uzunluğu 75 metr, eni isə 23 metrdir. Dərinliyi 14 metr olan gölün sahəsi 3000 м²-dir. Suyun həcmi — 6,5 min м³-dir. Gölün suyu yetərincə yüksəkdir (37°С) və mineralaşma dərəcəsi azdır. Ortalama 2,63 q/l suda silisium turşusu (147 mq/l), stronsium (50,6 mq/l) və sulfid turşusu (10,5 mq/l) var. Ümumən 25 element aşkar olunmuş. Mağara havası yetərincə sulfid turşusu buxarı ilə doymuş. Nisbi rütubətlənmə 100 % yaxındır.

Mağara ölkə üzrə tanınmış istirahət mərkəzi hesab olunur. Mağara girişindən gölə qədər beton pilləkənlər mövcuddur. Xüsusi yerlərdə geniş müşahidə meydançaları qurulmuş. Elektriklə təchiz olunmuş mağaraya ekskursiyalar təşkil olunur. Qayıqla göldə üzmək mümkündür.«Koy-Ata» gölünün adı türkmən dilindən tərcümədə "mağaranın atası" mənasını verir. Göldə çimmək orqanizimə müsbət təsir göstərir və qan dövranını yaxşılaşdırır. Son on illikdə gölün su səviyyəsi yetərincə yüksəlmiş.

## Faunası
Mağara daxilində yarasa, gəmircilər, göyərçin, daşğqarğası, dra-dra göycəqarğa və yaşayaır. Həmçinin onurğasızların 50 növünə mağara daxilində rast gəlinib. Orqanizimlərin qalıqları 1300 m² sahəyə, 670 м³ həcmə malikdir.

## İstinadlar
Azərbaycan milli qəhrəmanları (film, 2010)

***Azərbaycan milli qəhrəmanları*** sənədli serialı 2010-cu ildə "Salnamə" sənədli filmlər studiyasında istehsal edilmişdir. Serial canlarını vətən uğrunda qurban verərək Azərbaycan Milli Qəhrəmanı adına yüksələn igid Azərbaycan oğullarından bəhs edir.

## Məzmun

## Filmin heyəti

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2010-cu ilin Azərbaycan filmləri
2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları (kitab)
Ləkə

*Ləkə (teleserial, 2014) – 2013-cü il istehsalı Azərbaycan filmi.
*Ləkə (komiks) – 2017-ci il istehsalı Azərbaycan superqəhrəman komiksi.
Qaraman əyaləti

**Qaraman əyaləti** — Osmanlı imperiyasının əyalətlərindən biri.

## İstinadlar

## Mənbə
* Hüseyniklioğlu A. Karaman Beylerbeyliği'nde konar-göçer nüfus (1500-1522). Doktora tezi. Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2008, XLI+533 s.
Azərbaycan mətbəxi: Dadsonrası dad (film, 2015)

***Azərbaycan mətbəxi: Dadsonrası dad*** filmi rejissor Şamil Nəcəfzadə tərəfindən 2015-ci ildə çəkilmişdir. "Yaddaş" Sənədli Filmlər Studiyasında istehsal edilmişdir. Filmdə qədim mədəniyyətə mailik bir ölkə kimi Azərbaycan mətbəxinin tarixi, çeşidliliyi və zənginliyindən bəhs olunur.

## Məzmun
Filmdə qədim mədəniyyətə mailik bir ölkə kimi Azərbaycan mətbəxinin tarixi, çeşidliliyi və zənginliyindən bəhs olunur. Eyni zamanda Azərbaycanın oturuşmuş kulinariya ənənələrinin ilkin yaranma və formalaşma ehtimallarına aydınlıq gətirilir.

Orta əsrlər Şərq rəssamlarının miniatürləri, Avropa rəssamlarının qravüraları, tarixçi və səyahətçilərin Azərbaycan haqqında tarixi faktları, vətənimizin flora və faunasının təsviri filmdə estetik və vizual həmahənglik yaradır. Bütün bunlar isə təsdiq edir ki, Azərbaycan mətbəxi dünyada ən zəngin mətbəxlərdən biridir.

Ekran əsərinin əsas ideyası təkcə Azərbaycan mətbəxinin zənginliyi deyil, onun tarixi, hətta fəlsəfəsi barədə məlumat verməkdir. Mətbəximizə aid çoxsaylı tarixi sənət nümunələrinin yer aldığı bu film tamaşaçılara xalqımızın mənəvi irsi ilə yaxından tanış olmaq imkanı yaradır.

Ekran əsəri Azərbaycanın mədəni irsinin, mətbəx mədəniyyətinin, iqtisadi və mədəni potensialının dünyada təbliği və xarici turistlər üçün Azərbaycanın cəlbediciliyini göstərmək baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenarist: Şamil Nəcəfzadə
Rejissor: Şamil Nəcəfzadə
Operator: Nizami Abbas
Prodüser: Cavid İmamverdiyev
Bəstəkar: Cahangir Zülfüqarov

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2015-ci ilin Azərbaycan filmləri
2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Məmməd Cəfərov (kimyaçı)

**Məmməd Cəfərov** (*Cəfərov Məmməd Xanhüseyn oğlu*; d. 1957. Qaçaqkənd, Neftçala rayonu, Azərbaycan SSR, SSRİ) — Rusiya alimi; K.İ.Skryabin adına Moskva Dövlət Veterinar Təbabət və Biotexnologiya Akademiyasının parazitologiya və heyvanların invazion xəstəlikləri kafedrasının professoru.

## Həyatı
Cəfərov Məmməd Xanhüseyn oğlu 1957-ci il oktyabrın 24-də Azərbaycan Respublikasının Neftçala rayonunun Qaçaqkənd kəndində anadan olub. 1982-ci ildə S.M.Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) kimya fakültəsini “kimya” ixtisası üzrə əla qiymətlərlə bitirib. Elə həmin ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının (indiki Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası) Fiziki Kimya və Kataliz İnstitutunun məqsədli aspiranturasına qəbul olunub və aspirantura təhsilinin bütün dövrü üçün SSRİ Elmlər Akademiyasının Fizioloji Aktiv Maddələr İnstitutunun təbii maddələrin tədqiqinin struktur və nəzəri yolları laboratoriyasına göndərilib.

M.Cəfərov 1982-1985-ci illərdə SSRİ Elmlər Akademiyası M.M.Şemyakin adına Bioüzvi Kimya İnstitutunun steroidlər kimyası laboratoriyasında təcrübə keçib. 1988-ci ildə kimya elmləri namizədi elmi dərəcəsini almaq üçün M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin kimya fakültəsində “C/D bağlanmasının “ikimərkəzli dövretmə” vasitəsilə steroidlərin izomerləşməsinin rentgenostruktur tədqiqi” mövzusunda dissertasiya müdafiə edib.

1986-1991-ci illərdə elmi işçi vəzifəsində çalışıb. 1990-cı illərdə müxtəlif təşkilatlarda konsultant, kommersiya bölməsinin rəhbəri işləyib, LBO monokristallarının istehsalı və kardiotonik steroidlərin tam sintezi üzrə laboratoriya yaradıb.

M.Cəfərov 2005-ci ildən K.İ.Skryabin adına Moskva Dövlət Veterinar Təbabət və Biotexnologiya Akademiyasının üzvi və bioloji kimya kafedrasında dosent işləyib, 2014-cü ildən isə həmin akademiyanın parazitologiya və heyvanların invazion xəstəlikləri kafedrasının professorudur. Eyni vaxtda НТС-nin üzvü olub, “Elmi-mühəndislik problemləri mərkəzi” RİT-də biotexnologiyalar və əczaçılıq şöbəsinin rəisi, Rusiya Elmlər Akademiyası N.D.Zelinski adına Üzvi Kimya İnstitutunun aparıcı elmi işçisidir.

Hazırda geniş təsir spektri olan yeni veterinar və dərman vasitələrinin hazırlanması üzərində işləyir.

M.Cəfərov 65-dən çox elmi və tədris-metodik işlərin, o cümlədən “Steroidlər. Quruluşu, alınması, xüsusiyyətləri və bioloji əhəmiyyəti, təbabətdə və baytarlıqda tətbiqi” (S.Y.Zaytsevin və V.İ.Maksimovun həmmüəllifliyi ilə, 2010) dərs vəsaitinin müəllifidir. Bu kitab yazılarkən müəllif steroidlərin kimya və biologiyasını yığcam və anlaşıqlı dildə verməyə çalışıb, təbiətin steroid birləşmələrinin tibbdə, baytarlıqda, habelə kənd təsərrüfatında əhəmiyyətini göstərməyə çalışıb. Bundan başqa, M.Cəfərov ixtiralarına görə 4 patentin sahibidir.

## İstinadlar
Rüstəm Paşa karvansarası

thumb|305px|right|Rüstəm Paşa karvansarası (2014)

**Rüstəm Paşa karvansarası** — Ədirnədə XVI əsrə aid karvansara. Osmanlı sultanı I Süleymanın kürəkəni Sədrəzəm Rüstəm Paşanın sifarişi ilə Memar Sinan tərəfindən şəhər mərkəzində inşa olunmuşdur.

## Haqqında
Şəhər mərkəzində yerləşən karvansara 1560–1561 tarixlərində inşa edilmişdir. İnşaatında kərpic və kəsmə daşlardan istifadə edilmiş karvansaranın ön cəbhəsində isə 21 dükan və 2 qapı yerləşir.

İkimərtəbəli olan karvansara 2 hissədən ibarətdir. Önündəki meydanı nisbətən böyük olan sol tərəfdəki hissə Memar Sinan tərəfindən inşa olunmuşdur. İki meydan arasındaki keçidlə bir-birinə bağlanan karvansaranın daxilində köşk formasında bir məscidi də olmuş ancaq bu məscid 1877–1878 Osmanlı-Rus müharibəsi əsnasında dağıdılmışdır.

## Mənbə
Qara Əhməd Paşa külliyəsi

**Qara Əhməd Paşa külliyəsi** — İstanbulda XVI əsrə aid külliyə. Osmanlı sultanı I Süleymanın sədrəzəmlərindən Qara Əhməd Paşa tərəfindən inşası başladılan, ancaq paşanın edamından sonra sədarətə gələn Rüstəm Paşa tərəfindən tamamlanan külliyənın memarı Memar Sinandır. Külliyə məscid, mədrəsə, məktəb, çeşmə və türbədən ibarətdir. İnşaatı 21 iyul 1555 tarixində başlamış, ancaq çox keçmədən 29 sentyabrda Əhməd Paşa edam edilmişdir. Bu səbəbdən inşası bir müddət gecikmiş, ancaq 1558-ci ildə külliyənin inşası Rüstəm Paşanın sifarişi ilə davam etdirilmişdir. 25 mart 1565 tarixində külliyənin inşası tamamlanmışdır.

## İstinadlar
Azərbaycan motivləri (film, 2008)

**Azərbaycan motivləri** — rejissor Ziya Şıxlinski tərəfindən 2008-ci ildə çəkilmiş qısametrajlı sənədli filmi. "Yaddaş" Sənədli Filmlər Studiyasında istehsal edilmişdir. Film­də Azər­bay­can şai­ri Nizami Gəncəvi döv­rün­dən bu gü­nü­mü­zə qə­dər olan klas­sik sə­nət­kar­la­rın əsər­lə­ri­nin ek­ran hə­ya­tı ya­şa­ma­sı və mu­si­qi­lər­də səs­lən­di­ril­mə­si əsas ola­raq gös­tə­ril­miş­dir. 2008-ci ildə Aşqabadda “Türkmənistan və dünya kino prosesi” beynəlxalq kinofestivalında film Xüsusi mükafat almışdır.

## Məzmun
Film­də Azər­bay­can şai­ri Nizami Gəncəvi döv­rün­dən bu gü­nü­mü­zə qə­dər olan klas­sik sə­nət­kar­la­rın əsər­lə­ri­nin ek­ran hə­ya­tı ya­şa­ma­sı və mu­si­qi­lər­də səs­lən­di­ril­mə­si əsas ola­raq gös­tə­ril­miş­dir. Bu­ra­da Müslüm Maqomayevin "Şah İs­ma­yıl" ope­ra­sı­nın ya­ran­ma ta­ri­xin­dən be­lə söz açı­lır.

Qobustan, İçərişəhər, Atəşgah, İn­cə­sə­nət Mu­ze­yi, Şir­van­şah­lar Mu­ze­yi və di­gər mən­zə­rə­li, ta­ri­xi əhə­miy­yət kəsb edən abi­də­lər film bo­yu təq­dim olu­nur. Ey­ni za­man­da, Gəncə, Şəki, Naxçıvan, Qazaxla bağ­lı gö­rün­tü­lər də fil­mə da­xil olun­muş­dur. Bu böl­gə­lə­rin ta­ri­xi­ni əks et­di­rən abi­də­lə­rə üs­tün­lük ve­ril­miş­dir.

Film­də Azər­bay­ca­nın klas­sik mu­si­qi­çi­lə­ri­nin Qara Qarayevin, Üzeyir Hacıbəyovun, Fikrət Əmirovun əsər­lə­rin­dən is­ti­fa­də olun­muş­dur. Ey­ni za­man­da, iki pia­no­çu­nun ifa­sın­da gö­zəl mu­si­qi nöm­rə­lə­ri də səs­lən­di­ri­lir. Vaqif Mustafazadə­nin kadr ar­xa­sı "Dü­şün­cə" və Murad Hüseynovun ifa­sın­da "Sa­rı gə­lin" əsər­lə­ri təq­dim olu­nur.

## Festival və mükafat
2008-ci ildə Aşqabadda “Türkmənistan və dünya kino prosesi” beynəlxalq kinofestivalında film Xüsusi mükafat almışdır.

## Filmin üzərində işləyənlər
:**Ssenarist:** Rəhman Bədəlov
:**Rejissor:** Ziya Şıxlinski
:**Operator:** Adil Abbas
:**Prodüser:** Cavid İmamverdiyev

## İstinadlar