Adadovşanı

**Adadovşanı**, **evdovşanı** və ya sadəcə **dovşan** () — məməlilər cinsindən və dovşanlar fəsiləsindən olan ev heyvanı.

## Xüsusiyyətləri

### Dovşanlardan fərqi
Adadovşanı dovşanlardan aydın şəkildə fərqlənirlər — onlar kor doğulurlar, kürk örtüyündən məhrum olurlar və yuvada böyüyürlər. Dovşanlar isə əksinə açıqgözlü doğulurlar və xəz örtükləri olur. Amerikan dovşanı istisna olmaqla bütün ev dovşanları yeraltı yuvalarda yaşayırlar. Yerüstü yerlərdə yaşadıqda isə, çox zaman dərin və mürəkkəb yerlər seçirlər. Ev dovşanları adətən qruplardan kənarda yaşamır. Adadovşanı ümumiyyətlə digər dovşanlardan daha böyükdür, qulaqları daha uzundur və onların kürklərində qara nöqtələr var. Həmçinin digər dovşanlar hələ də tam əhliləşdirilməmişdir — onlar tez-digər vəhşi heyvanlar kimi çıxış edirlər.

### Anatomik xüsusiyyətləri
Adadovşanlarının böyük, oval bədənləri var. Uzunluğu 10 sm-dən artıq olan böyük qulaqları yırtıcılar kimi uyğunlaşmasına misal ola bilər. Ev dovşanlarının uzunluğu və çəkisi 20 sm uzunluğundan və 0.4 kq ağırlığından və 50 sm-dək və çəkisi 2 kq-dək olur. Ev dovşanlarının kürkü, ümumiyyətlə, uzun və yumşaq, qəhvəyi, boz və tünd rəngli rənglərlə işlənir. Qısa quyruq böyük miqdarda qəhvəyi kürk (Amerika dovşanlarının üstündə ağ) ilə örtülmüşdür.

Adadovşanlarının böyük, güclü arxa ayaqları var. Ön ayaqları üzərində beş barmaq, arxa ayaqlarında dörd barmaq vardır. Barmaqlar pəncələrlə sona çatır. Ev dovşanları — barmaqla hərəkət edən heyvanlardır; barmaqlarının uclarına dirənirlər.

Adadovşanlarının yumşaq damağının üstündə yerləşən bir qırtlaq qapağı olduğundan (udduqları istisna olmaqla), burunla nəfəs almaları məcburidir. Adadovşanlarının bir-birinin ardınca bir araya gələrək iki ədəd incisor dəsti var. Bu əsasda onlar gəmiricilərdən fərqlənə bilərlər. Karl Linney əvvəlcə gəmiricilər sinfinə dovşan və gəmiriciləri birləşdirdi. Sonradan ayrıldılar, əksinə, çoxlu oxşarlıqlar konvergent təkamülün nəticəsidir. Ancaq son DNT testləri və ortaq bir atanın kəşf edilməsi, dovşan və gəmiricilərin ortaq mənşəli olduğuna dair fikirlərini təsdiqlədi, buna görə də indi tez-tez ümumi takson olan Gəmiricilərdə birləşdi.

Adadovşanları bağırsaq həzminə sahibdirlər. Həzm prosesinin çox vaxt yoğun və kor bağırsaqda baş verir. Ev dovşanlarının kor bağırsağı mədəsinin təxminən 10 qatından ibarətdir və yoğun bağırsaq ilə birlikdə onların mədə-bağırsaq traktının təxminən 40% -ni təşkil edir. Kor bağırsağın unikal muskulturası ev dovşanlarının bağırsaq traktının elyaflı materialı daha asan digestible maddənin ayırmalarına imkan verir; lifli maddə nəcis kimi çıxır, daha çox qidalanma isə mükəmməl zəncirlə doludur və cecotroph kimi çıxır. Sekotrof dovşanların sağlamlığı üçün zəruri olan böyük miqdarda minerallar, vitaminlər və zülallar ehtiva edir. Onlar qidalanma ehtiyaclarını təmin etmək üçün sekotrof yemək; mükəmməl membran bağırsaqlarda daha çox həzm üçün qida maddələrinin mədənin asidik mühitindən keçməsinə imkan verir. Bu proses dovşanların ehtiyac duyduqları qidaları öz qidalarından çıxarır.

Adadovşanlar qurban heyvanlardır, buna görə də həmişə ətraf mühitə baxırlar. Potensial bir təhlükə ilə qarşılaşdıqda, dovşan dondura bilər və araziyi araşdırmağa başlaya, sonra yer üzündə pəncələrlə sərt vuraraq özünə gələnləri xəbərdar edir. Adadovşanları çox geniş bir fikir sahəsinə sahibdir və bunun əhəmiyyətli bir hissəsi başlarının üstündəki yerin ümumi nəzərinə verilir.

Adadovşanları yırtıcılardan qaçırlar, bir ziqzaq tərzində atlayaraq bir maneralar edirlər; dovşan tutulduğu halda, arxa ayaqları ilə güclü bir vuruş təmin edir. Dovşanların təsirli bir şəkildə əzilməsinə imkan verən güclü, güclü dişlər də qaçmağa kömək edir.

## Taksonomiyası
Adadovşanları və dovşanlar əvvəllər 1912-ci ilə qədər *[[Gəmiricilər|Rodentia (gəmiricilər)]]* kimi, daha sonra yeni qaydada *[[Lagomorpha]] (dovşankimilər)* kimi təsnif olunmuşdular.

Fayl:BRACHYLAGUS IDAHOENSIS.jpg|*Brachylagus Idahoensis*
Fayl:Sumatran Striped Rabbit Recontruction.jpg|*Nesolagus netscheri*Sumatra adadovşanı*(Model)*
Fayl:Oryctolagus cuniculus Tasmania 2.jpg|*Oryctolagus cuniculus*Avropa adadovşanı*(Feral Tasmanian specimen)*
Fayl:Amami rabbit Stuffed specimen.jpg|*Pentalagus furnessi*Dırmanan dovşan*(Taxidermy specimen)*
Fayl:Taxidermied romerolagus diazi.JPG|*Romerolagus diazi*Vulkan adadovşanı*(Taxidermy specimen)*



Fayl:Southern swamp rabbit baby.jpg|*Sylvilagus aquaticus*Bataqlıq adadovşanı*(Juvenile)*
Fayl:What's Up Doc.jpg|*Sylvilagus audubonii*Səhra adadovşanı
Fayl:Sylvilagus bachmani 01035t.JPG|*Sylvilagus bachmani*Kol adadovşanı
Fayl:Eastern Cottontail.JPG|*Sylvilagus palustris<br>hefneri*Lower KeysBataqlıq adadovşanı


* *[[Brachylagus]]* cinsi
** *Brachylagus idahoensis*
* *[[Bunolagus]]* cinsi
** Bushman rabbit, *Bunolagus monticularis*
* *[[Lepus]]* cinsi
* *[[Nesolagus]]* cinsi
** *Nesolagus netscheri*
** *Nesolagus timminsi*
* *[[Ochoronidae]]*
* *[[Avropa adadovşanı|Oryctolagus]]* cinsi
** *Oryctolagus cuniculus*
* *[[Dırmanan dovşan|Pentalagus]]* cinsi
** Amami rabbit / Ryūkyū rabbit, *Pentalagus furnessi*
* *[[Poelagus]]* cinsi
** *Poelagus marjorita*
* *[[Prolagidae]]* cinsi
* *[[Romerolagus]]*
** *Romerolagus diazi*
* Genus *[[Sylvilagus]]*
** *Sylvilagus aquaticus*
** *Sylvilagus audubonii*
** *Sylvilagus bachmani*
** *Sylvilagus brasiliensis*
** *Sylvilagus cunicularis*
** *Sylvilagus dicei*
** *Sylvilagus floridanus*
** *Sylvilagus graysoni*
** *Sylvilagus insonus*
** *Sylvilagus mansuetus*
** *Sylvilagus nuttallii*
** *Sylvilagus palustris*
** *Sylvilagus transitionalis*

## Yaşama yeri və yayılma arealı
Adadovşanlarının yaşayış sahələri talalar, meşələr, çəmənliklər, çöllər və su-bataqlıq əraziləri əhatə edir. Adadovşanları qruplar şəklində yaşayır və ən məşhur növlər, yeraltı yuvalarda yaşayan və tez-tez böyük bir sistemə daxil olan vəhşi dovşan ("Avropa adadovşanı" kimi tanınır).

Bütün dünya yaşayan adadovşanlarının yarıdan çoxu Şimali Amerikada yaşayır. Adadovşanları həmçinin cənub-qərbi Avropa, Cənub-Şərqi Asiya, Sumatra, Yaponiyanınbəzi adalarıdır; eləcə də Afrika və Cənubi Amerikanın bəzi hissələrini əhatə edir. Adadovşanları müxtəlif növ quşların təmsil olunduğu Avrasiyanın əksər hissəsində tapılmır.

Cənubi Amerikada adadovşanları böyük amerikan mübadiləsi nəticəsində ortaya çıxdı. Bu qitənin əksər hissələrində yalnız bir növ adadovşanı təmsil olunur — tapetlər (onlara "Braziliya" və ya "meşə dovşanları" da deyilir). Eyni zamanda, Cənubi konusunun əksəriyyətində də adadovşanlarına rast gəlinmir.

## Ev dovşanı
Ev dovşanı vəhşi (Avropa) adadovşanının əhliləşdirilmiş növüdür. İnsanıar həm ev heyvanları, həm də ət, dəri və yun formasında, eləcə də laboratoriya işlərində təcrübəli heyvanlardan istifadə edir. Dovşanların bir çox cinsi var. Dovşan yetişdirən heyvandarlıq sənayesi dovşan yetişdirilməsi adlanır.

## Adadovşanı laboratoriya heyvanı kimi
Adadovşanı, eksperimental araşdırmada istifadə edilən ən çox istifadə edilən laboratoriya növlərindən biridir. Adadovşanının bədəni mikroblar, viruslar və fiziki amillər də daxil olmaqla bioloji maddələrin təsirinə çox həssasdır, buna görə də tibb və bioloji sənayedə terapevtik və profilaktik preparatlar hazırlamaq və sınaqdan keçirilir. Adadovşanlarında dərman və immunobioloji preparatların istehsalında pirojeniklik tədqiqatları aparılır.

Laboratoriya heyvanları, ağ siçan, siçovul və qvineya donuzcuqları ilə yanaşı, adadovşanı da antivirus vaksinlərin antigen fəaliyyətini göstərmək üçün istifadə olunur və quşlar oftalmik üsulların inkişafı və qiymətləndirilməsində eksperimental bir obyektdir.

## Adadovşanı incəsənətdə

### Ədəbiyyatda
* Adadovşanı qardaşı — Coel Çentler Harrisin "Rimus dayının nağılları"ndan personaj
* Amerikan yazıçısı Con Apdaykın "Dovşanlar haqqında roman" sikli
* Vinni-Pux nağılında adadovşanı seriyası
* Ağ dovşan — Luis Kerrollun "Alisa möcüzələr ölkəsində" nağılında personaj
* Fazil İsgəndərin "Adadovşanı və boalar" povesti
* Beatriks Potterin "Dovşan Piter" adı altında seriyası
* Riçard Adamsın "Gəmi təpəsi" romanı vəhşi adadovşanına həsr olunub.

## Həmçinin bax
* Dovşanlar
* Avropa adadovşanı
* Evcil dovşan

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* American Rabbit Breeders Association 
* House Rabbit Society 
* RabbitShows.com 
* The (mostly) silent language of rabbits 
* World Rabbit Science Association 
* The Year of the Rabbit  – slideshow by Life magazine 
* House Rabbit Society- FAQ: Aggression