Cəbri notasiya (şahmat)

**Cəbri notasiya** — şahmat oyununda gedişləri qeyd etmək və təsvir etmək üçün standart üsuldur. Şahmat taxtasındakı hər xananı unikal şəkildə müəyyən etmək üçün koordinatlar sisteminə əsaslanır. Əksər kitablar, jurnallar və qəzetlər tərəfindən istifadə olunur. FİDE tərəfindən tanınan yeganə notasiya formasıdır.

"Cəbri notasiya" termini səhv adlandırıla bilər, çünki sistemin cəbrlə əlaqəsi yoxdur.

## Xanaların adlandırılması
Şahmat taxtasının hər xana ağların nöqteyi-nəzərindən unikal koordinat cütü — hərf və rəqəmlə müəyyən edilir. Xanalar adlanan kvadratların şaquli sütunları ağların solundan (vəzir cinahından) sağa (şah cinahına) kimi etiketlənir. Sıralar adlanan kvadratların üfüqi cərgələri lövhənin ağlar tərəfindən başlayaraq 1-dən 8-ə qədər nömrələnir. Beləliklə, hər kvadrat xana məktubunun unikal identifikasiyasına və ardınca sıra nömrəsinə malikdir. Məsələn, ağ şahın ilkin kvadratı "e1" olaraq təyin olunur.

## [[Şahmat fiqurları |Fiqurların]] adlandırılması
Hər bir fiqur növü (piyadalar istisna olmaqla) böyük hərflə müəyyən edilir. Şah üçün Ş, vəzir üçün V, top üçün T, fil üçün F və at üçün A hərflərindən istifadə edirlər. Başqa dillər tərəfindən fərqli başlanğıc hərflər istifadə olunur.

Şahmat ədəbiyyatında, xüsusən də beynəlxalq auditoriya üçün nəzərdə tutulmuş, dilə aid hərflər çox vaxt hamı tərəfindən tanınmış fiqur simvolları ilə əvəz olunur; məsələn, **Ac6** yerinə **♞c6** . Bu üslub Figurine Algebraic Notation (FAN) kimi tanınır. Unicode Müxtəlif Simvollar dəstinə FAN üçün lazım olan bütün simvollar daxildir.

## Gedişlərin notasiyası
Qısa cəbri notasiyada (SAN), fiqurnın hər bir gedişi fiqurnın böyük hərfi, üstəgəl təyinat kvadratının koordinatı ilə göstərilir. Məsələn, *Fe5 (fil e5-ə keçir), *Kf3 (at f3-ə keçir). Piyada gedişləri üçün piyadanı göstərən hərf istifadə edilmir, yalnız təyinat xanası verilir. Məsələn, *c5 (piyada c5-ə keçir).

### Götürmə
Bir fiqur ələ keçirdikdə, təyinat kvadratından dərhal əvvəl "x" işarəsi daxil edilir. Məsələn, *Fxe5 (fil e5-dəki fiquru vurur). piyada ələ keçirdikdə, piyadanı müəyyən etmək üçün piyadanın getdiyi xanadan istifadə edilir. Məsələn, *exd5 (e-xanadakı piyada d5-dəki fiqurunu vurur). Köhnə alman, rus və ya italyan nəşrlərində bəzən "x" əvəzinə iki nöqtə (:) işarəsi istifadə olunur, ya "x" hərfinin gedəcəyi yerdə (*F:e5) və ya sonunda (*Fe5:).

Keçiddə götürmə piyadanın ələ keçirilməsi, ələ keçirən piyadanın gediş xanası, "x", təyinat kvadratı (tutulan piyadanın kvadratı deyil) və (istəyə görə) tutulmanın keçiddə götürmə olduğunu göstərən "ep" şəkilçisi göstərilməklə göstərilir. Məsələn, exd6 ep

Şahmat Debütləri Ensiklopediyası (ECO) kimi bəzi mətnlərdə ələ keçirildiyinə dair hər hansı bir işarə yoxdur. (Məsələn, *Bxe5 əvəzinə Be5 ; exd6 və ya exd6 ep əvəzinə ed6) Bunu etmək birmənalı olduqda, piyadanın tutulması bəzən yalnız iştirak edən xanaları göstərməklə təsvir olunur (*exd və ya hətta *ed). Bu qısaldılmış formalara bəzən qısaldılmış cəbri qeyd və minimal cəbr qeydi deyilir .

### Bir neçə eyni fiqur bir xanaya gedə bilirsə

İki (və ya daha çox) eyni fiqur eyni xanaya keçə bildikdə, gediş edən fiqurun hərfini, ardınca (üstünlük azalan ardıcıllıqla) göstərilməklə unikal şəkildə müəyyən edilir:

# gediş xanası (əgər onlar fərqlidirsə)
# gediş rütbəsi (xanalar eynidirsə, lakin dərəcələr fərqlidirsə)

Nəzəri olaraq, əsəri müəyyən etmək üçün heç biri kifayət deyilsə, həm xananı, həm də gediş rütbəsini müəyyən etmək lazım ola bilər, lakin bu, praktikada demək olar ki, heç vaxt baş vermir, çünki bu, ən azı iki irəli sürülən fiqurnın (məsələn, üç vəzirin) zəruri olmasını tələb edir . Diaqramda hər iki qara top qanuni olaraq f8-ə keçə bilər, buna görə də d8-topun f8-ə gedişi **Tdf8** kimi aydınlaşdırılır. Hər ikisi a3-ə keçə bilən a-xanalarında ağ toplar üçün gediş edən fiqurnın dərəcəsini, yəni **T1a3 — ü** təmin etmək lazımdır .

h4-də ağ vəzirin e1-ə keçməsi vəziyyətində, digər ağ vəzirdən fərqləndirmək üçün nə rütbə, nə də sənəd kifayət deyil. Beləliklə, bu gediş **Vh4e1** yazılır .

Yuxarıda göstərildiyi kimi, ələ keçirmək üçün "x" daxil edilə bilər; **məsələn, əgər son hal tutma olsaydı**, **Vh4xe1** kimi yazılacaqdı .

### Piyadanın çevirilməsi
Piyada irəlilədikdə, irəli sürülən fiqur gediş qeydinin sonunda göstərilir, məsələn: **e8Q (piyada vəzirə çevrilir). Standart [[FİDE]] notasiyasında durğu işarələrindən istifadə edilmir; Portable Game Notation (PGN) və bir çox nəşrlərdə piyada irəliləməsi bərabərlik işarəsi ilə göstərilir **(e8=Q)**. Şahmat ədəbiyyatında istifadə edilən digər formulalara mötərizələr (məsələn, **e8(Q)**) və irəli cizgi (məsələn, **e8/Q**) daxildir.

=== Heç-heçə təklifləri ===
FIDE, rəqibin təklif etdiyi heç-heçə təklifləri "(=)" bərabərlik işarəsi ilə qeyd etməyi tövsiyə edir. Bu adətən nəşr olunan oyun xallarına daxil edilmir.

=== [[Qalaqurma]] ===
**0-0** (qısa qalaqurma) və **0-0-0** (uzun qalaqurma) xüsusi qeydləri ilə göstərilir. 0 rəqəminin yerinə O hərifidən də **(O-O və O-O-O)** istifadə edilir.

=== [[Şah (şahmat termini) |Şah]] ===
Rəqibin şahını nəzarət altına alan gedişə adətən "+" işarəsi əlavə olunur. Alternativ olaraq bəzən xəncər (†) və ya "ch" abbreviaturası istifadə olunur. Bəzi nəşrlər aşkar edilmiş şahı "dis ch" kimi abbreviatura ilə və ya xüsusi simvolla göstərir. İkiqat şah adətən şahla eyni şəkildə göstərilir, lakin bəzən xüsusilə köhnə şahmat ədəbiyyatında xüsusi olaraq "dbl ch" və ya "++" kimi təqdim olunur. ECO kimi bəzi nəşrlər hər hansı yoxlama işarəsini buraxır.

=== [[Mat (şahmat) |Mat]] ===
Gedişlərin sonunda şah mat standart FİDE notasiyasında və PGN-də "#" simvolu ilə təmsil olunur. Əvəzində adətən mate sözü işlədilir; arabir qoşa xəncər (‡) və ya qoşa artı işarəsi (++) istifadə olunur, baxmayaraq ki, padşah eyni vaxtda iki düşmən fiqursı tərəfindən hücuma məruz qaldıqda " ikiqat yoxlama "nı göstərmək üçün də istifadə olunur. Şahmat macOS şahmat proqramında " ≠ " (bərabər deyil işarəsi) ilə təmsil olunur. Rusiya və keçmiş SSRİ nəşrlərində tutmaların ":" işarəsi ilə göstərildiyi, mat "X" və ya "x" ilə də göstərilə bilər.

=== Oyunun sonu ===
1–0 qeydi ağların qalib gəldiyini, 0–1 qaraların qalib gəldiyini və ½–½ heç-heçəni göstərir. Məğlubiyyət halında, 0–0, ½-0 və 0-½ ballar da mümkündür. Əgər oyunçu(lar) defolt olaraq məğlub olubsa, nəticələr +/−, −/+ və ya −/− olur.

Çox vaxt oyunçunun necə qalib gəldiyi və ya uduzduğuna dair heç bir əlamət yoxdur (matdan başqa, yuxarıya baxın), ona görə də sadəcə olaraq 1–0 və ya 0–1 yazıla bilər ki, bir oyunçu vaxta nəzarət və ya məğlubiyyət səbəbindən təslim olub və ya uduzub . Eynilə, oyunun heç-heçə ilə bitməsinin birdən çox yolu var. Bəzən birbaşa məlumat "ağlar təslim olub" və ya "qaralar təslim olub" sözləri ilə verilir, baxmayaraq ki, bu notasiyanın bir hissəsi hesab edilmir, əksinə ətrafdakı hekayə mətninə qayıdışdır.

== Oxşar notasiyalar ==
Təsvir edilmiş standart (və ya qısa) cəbri notasiyadan başqa, digər oxşar notasiyalaradan da istifadə olunur:

=== Uzun cəbri notasiya ===
Tam/tam genişlənmiş cəbri notasiya kimi də tanınan uzun cəbr qeydində (LAN) həm başlanğıc, həm də son kvadratlar müəyyən edilir, məsələn: **e2e4** . Bəzən bunlar tire ilə ayrılır, məsələn, **Ab1-c3** , çəkilişlər isə **"x"**, məsələn, **Td3xd7** ilə göstərilir . Uzun cəbri notation daha çox yer tutur və çapda daha çox istifadə edilmir; lakin aydınlıq üstünlüyü var. Əsasən qısa cəbri notasiyadan istifadə edən bəzi kitablar əvvəllər təsvir edilən aydınlaşdırma formalarının əvəzinə uzun notasiyadan istifadə edir. Həm qısa, həm də uzun cəbri qeydlər FİDE reytinqli oyunlarında istifadə üçün məqbuldur.

Qrafik şahmat proqramlarının şahmat mühərrikləri ilə (məsələn, AI üçün) əlaqə yaratmasının ümumi üsulu olan Universal Chess Interface (UCI) standartı tərəfindən uzun cəbri qeyd forması (fiqur adları olmadan) də istifadə olunur .

=== ICCF rəqəmli notasiyası ===
Beynəlxalq yazışma şahmatında cəbri qeydlərdən istifadə çaşqınlığa səbəb ola bilər, çünki müxtəlif dillərdə fiqurlar üçün fərqli adlar (və buna görə də fərqli başlanğıc hərflər) istifadə olunur və bəzi oyunçular Latın əlifbası ilə tanış ola bilərlər . Beləliklə, poçt və ya e-poçt vasitəsilə gedişlərin ötürülməsi üçün standart ədədi koordinatlardan istifadə edərək kvadratları müəyyən edən və həm gediş, həm də təyinat kvadratlarını müəyyən edən ICCF rəqəmsal qeydidir . Məsələn, 1.e4 gedişi 1.5254 kimi göstərilir. Son illərdə yazışma oyunlarının əksəriyyəti e-poçt və ya poçt vasitəsilə deyil, on-line serverlərdə oynanılıb və bu, ICCF rəqəmli notasiyasından istifadənin azalmasına gətirib çıxarıb. PGN demək olar ki, bütün şahmat proqramları ilə işlənə bilər, həmçinin insanlar tərəfindən asanlıqla oxuna bilər. Məsələn, Əsrin Oyunu PGN-də aşağıdakı kimi təmsil oluna bilər:

=== PGN ===
Portativ Oyun Notasiyası (PGN) şahmat oyunlarının saxlanması üçün mətn əsaslı xana formatıdır, burada standart ingilis dili cəbri notasiyası və az miqdarda işarələmə istifadə olunur.

== Formatlama ==


Oyun və ya bir sıra gedişlər ümumiyyətlə iki üsuldan birində yazılır; iki sütunda, Ağ/Qara cütləri kimi, gediş nömrəsi və nöqtədən əvvəl:

**1. e4 e5**

**2. Af3 Ac6**

**3. Fb5 a6**

və ya üfüqi:

**1. e4 e5 2. Af3 Ac6 3. Fb5 a6**

Gedişlər şərhlər adlanan şərhlərlə kəsilə bilər. Oyun hesabı Qara gedişlə davam etdikdə , Ağ gedişin mövqeyini ellips (…) doldurur, məsələn:

**1. e4 e5 2. Af3**

Ağlar qara e piyadasına hücum edir.

**2… Ac6**

Qaralar eyni zamanda müdafiə edir və inkişaf edir.

**3. Fb5**

Ağlar [[İspan görüşü]]nü oynayır.

**3… a6'''

Qaralar Morfi müdafiəsini seçir.

## Annotasiya simvolları
Əsas məqalə: Şahmat annotasiya simvolları Texniki cəhətdən cəbri qeydin bir hissəsi olmasa da, aşağıdakılar annotatorlar tərəfindən tez-tez istifadə olunan bəzi simvollardır, məsələn, Chess Informant və Chess Openings Ensiklopediyasında gediş və ya mövqe haqqında redaksiya şərhi vermək üçün.

Seçilmiş simvol sadəcə olaraq gediş qeydinin sonuna əlavə olunur, məsələn, Soller Qambitində: 1.d4 e5?! 2.dxe5 f6 3.e4! Ac6 4. Fc4+

### Gedişlər üçün

### Mövqe üzrə

## Tarixi

Təsviri qeyd orta əsrlərdə Avropada adi hal idi. Müsəlman şahmatından götürülmüş cəbri şahmat qeydinin bir forması Avropada 12-ci əsr əlyazmasında "MS. Paris Fr. 1173 (PP.)". xanalar cari standart cəbri notasiyada olduğu kimi a -dan h -a qədər işləyir. Hərf olmadığı üçün fərqlənən 8-ci dərəcə istisna olmaqla, dərəcələr də hərflərlə təyin olunur. Sıralar tərs hərflərlə yazılır — 7-dən 1-ə qədər: k , l , m , n , o , p , q . Yalnız hərflərdən istifadə edən başqa bir qeyd sistemi Orta əsr şahmatının Rechenmeister Jacob Köbelin 1520-ci il tarixli Schachzabel Spiel kitabında görünür.

Cəbri qeyd müxtəlif formalarda və dillərdə mövcuddur və 1730-cu illərdə Philipp Stamma tərəfindən hazırlanmış sistemə əsaslanır . Stamma kvadratların müasir adlarından istifadə etdi (və rqankları ilk nömrələyən şəxs ola bilər), lakin o, p hərfindən istifadə etdi və piyada gedişləri üçün fiqur adının ilk hərfi əvəzinə p hərfindən və fiqurnın böyük orijinal xanaından ( A - H ) istifadə etdi. indi istifadə edildiyi kimi.
fiqur hərfləri 1780-ci illərdə Moses Hirschel tərəfindən təqdim edildi və Johann Allgaier Aaron Alexandre ilə birlikdə 1810-cu illərdə müasir tökmə notasiyasını inkişaf etdirdi.

Cəbr notasiyası ingilis dilində 1847-ci ildə Howard Staunton tərəfindən "Şahmatçının Əl Kitabı" kitabında populyarlaşdı . Staunton bu ideyanı alman müəlliflərinə, xüsusən də “Alexandre, Jaenisch və Handbuch [ des Schachspiels ] ”ə verir.

## İstinadlar