Şimali Avropa xalq musiqisi

**Şimali Avropa xalq musiqisi**, xüsusilə Skandinaviya olmaqla, Şimali Avropa ölkələrinin bir sıra ənənələrini əhatə edir. Şimali Avropa ölkələrinə İslandiya, Norveç, İsveç, Danimarka və Finlandiya daxildir.

Bu ölkələrin müxtəlif bölgələri bir sıra ortaq ənənələri paylaşsalar da, onların bir çoxu zamanla xeyli fərqlənmişdir. Mədəni oxşarlıqlarına görə Finlandiya, Estoniya, Latviya və Şimali-qərbi Rusiya bir qrupa, Norveç, İsveç, Danimarka, İslandiya və Farer adaları isə başqa bir qrupa daxil edilə bilər. Qrenlandiyanın inuit mədəniyyəti isə özünəməxsus musiqi ənənələrinə malikdir və eyni zamanda Skandinaviya mədəniyyətindən təsirlənmişdir. Finlandiya həm Baltikyanı ölkələrlə, həm də Skandinaviya ölkələri ilə bir çox mədəni oxşarlıqlara malikdir. İsveç, Norveç, Finlandiya və Rusiyada yaşayan Saamilər (Fin-uqor xalqı) özünəməxsus mədəniyyətə malikdirlər və qonşu mədəniyyətlərlə də əlaqələri vardır.

## Skandinaviya musiqisi
Dultsimer və fidel Skandinaviyada ən xarakterik musiqi alətləridir. Norveçdə isə səkkiz və ya doqquz simli Hardanger fideli də geniş yayılmışdır. Qammaldans, harmonika və akkordeonla ifa olunan və XIX–XX əsrin əvvəllərində İsveç və Norveçdə populyar olan bir rəqs musiqisi növüdür.

Balladalar oxunaraq ifa edilən dairəvi rəqslər Şimali Avropanın xalq ənənələrinin tarixi hissəsidir. Bu ənənəni bu günə qədər qoruyub saxlayan yeganə yer Farer adalarıdır, lakin bəzi bölgələrdə yenidən canlandırılmışdır. İslandiya isə paralel kvintlər və orqanum kimi artıq başqa heç bir Şimali Avropa ölkəsində rast gəlinməyən qədim musiqi ənənələrini qoruyur.

Qrenlandiyanın inuit əhalisi öz musiqi ənənələrinə malikdir, lakin bunlar kalattuut (Qrenlandiya polkası) kimi Şimali Avropa musiqisindən təsirlənmiş üslublarla qarışmışdır.

Finlandiya uzun müddət İsveçin hakimiyyəti altında olmuşdur, buna görə də Finlandiya mədəniyyətinə İsveç mədəniyyəti güclü təsir göstərmişdir. Finlandiyada yaşayan isveçlilər və İsveçdə yaşayan finlər bu iki mədəniyyətin qarışığı olan ənənəvi və yeni xalq musiqisi ifaçılarının yetişməsinə səbəb olmuşdur. Məsələn, Stsea Yansson və Qyallarhorn (fin0isveç ifaçıları) və Norrlotar və Y.P.Nyustryoms (isveç-fin musiqiçilər) bu sahədə tanınır.

Baltik regionunda psalterilər (simli çalğı alətləri) geniş yayılmışdır. Bunlar arasında Finlandiyada kantele, Estoniyada kannel, Litvada kanklės, Latviyada kokles və Şimali-qərbi Rusiyada krilovidnye qusli yer alır. Keçmişdə Estoniyada yaşayan isveçlilər arasında yayılan yaylı lira (isveçcə *taqelharpa*, estonca *talharpa* və ya *hiiurootsi kannel*, fincə *jouhikko* və ya *jouhikantele*) isə XX əsrdə demək olar ki, yox olmuş, lakin son dövrlərdə yenidən dirçəlmişdir. XIX əsrdə Baltikyanı ölkələrə xarici musiqi alətləri və üslubları daxil olmuş və nəticədə ziņģe (Latviya xalq mahnıları) kimi yeni üslublar meydana gəlmişdir.

## Saami musiqisi
Saamilər Norveç, İsveç, Finlandiya və Rusiyanın şimal-qərb bölgələrində yaşayırlar. Onların ənənəvi musiqi alətləri zərb alətləri və fleyta olmuşdur, lakin müasir dövrdə müxtəlif alətlərdən istifadə edilir. Joik – qafiyəsiz, müəyyən struktura malik olmayan xalq mahnısı – Sami musiqisinin ən xarakterik formasıdır.

## Baltik-Fin xalq musiqisi

Baltik-Fin xalq musiqisi, həm Şimali Avropa xalq musiqisi, həm də Baltikyanı xalq musiqisi ilə üst-üstə düşən bir musiqi kateqoriyasıdır.

Finlandiyanın musiqi ənənələri əsasən Baltik-Fin xalqları (Rusiya və Estoniyada yaşayan finlər) ilə bağlıdır. Runik oxuma (runo-mahnılar) bu xalqların yaşadığı bütün ərazilərdə geniş yayılmışdır. Estoniya və Finlandiya milli dastanları – *Kalevipoeg* (Estoniya) və *Kalevala* (Finlandiya) – bu runik mahnılar əsasında formalaşmışdır. Eston runik mahnıları fin versiyası ilə eyni əsas quruluşa malikdir: səkkiz hecalı sətirlərdən ibarətdir, melodiyalar nadir hallarda diatonik gammanın ilk beş notunu aşır və qısa frazalar enən melodik cizgilərlə seçilir.

## Müasir dövrdə istifadəsi
Son dövrlərdə Şimali Avropa xalq musiqisi filmlər, televiziya şouları və video oyunlar üçün fon musiqisi kimi geniş istifadə olunur. Populyar TV şouları, məsələn, *Taxt-tac oyunları*, və *Müharibə allahı* kimi video oyunlarda Şimali Avropa xalq musiqisinin elementlərindən istifadə edilmişdir.

## Istinadlar