İnfinitizm

**İnfinitizm** — biliyin sonsuz səbəblər zənciri vasitəsilə əsaslandırıla biləcəyini irəli sürən baxış. Bu mövqe epistemologiyaya — fəlsəfənin bilikin mümkünlüyünü, mahiyyətini və əldə olunma yollarını araşdıran sahəsinə aiddir.

## Epistemoloji infinitizm
Qettiyerdən sonra “bilik” anlayışı artıq geniş şəkildə yalnız “əsaslandırılmış doğru inanc” kimi qəbul edilmir. Bununla belə, bəzi epistemoloqlar hələ də bilik anlayışının əsaslandırma şərtinə malik olduğunu düşünürlər. Əsaslandırmanın ənənəvi nəzəriyyələri (fundamentalizm və koherentizm) və həmçinin bəzi filosoflar sonsuz geriləməni etibarlı əsaslandırma forması hesab etmirlər. Onların fikrincə, əgər *A* *B* ilə, *B* isə *C* ilə və s. əsaslandırılırsa, onda aşağıdakı hallardan biri baş verməlidir:

# Zəncir müstəqil əsaslandırma tələb etməyən bir halqada bitməlidir (fundament),
# Zəncir məhdud sayda addımdan sonra dairəvi şəkildə özünə qayıtmalıdır (inam koherentliyə əsasən əsaslandırıla bilər),
# Və ya inanclarımız ümumiyyətlə əsaslandırılmır (bunu fəlsəfi skeptiklər irəli sürür).

Piter Devid Kleyn kimi filosofların müdafiə etdiyi infinitizm bu konsensusa meydan oxuyur və Pol Mozer (1984) və Con Post (1987) tərəfindən aparılmış tədqiqatlara istinad edir. Bu baxışa görə, əsaslandırılmış bir inancın sübut mənşəyi sonsuz və təkrarlanmayan olmalıdır. Bu isə Klein-in intuitiv cəhətdən inandırıcı hesab etdiyi iki prinsipin birləşməsindən irəli gəlir: “Dairəviliyin qarşısının alınması prinsipi” və “Özbaşınalığın qarşısının alınması prinsipi”.

### Dairəviliyin qarşısının alınması prinsipi (PAC)
PAC aşağıdakı kimi ifadə olunur: “Bütün *x*-lər üçün, əgər bir şəxs *S* *x* üçün əsaslandırmaya malikdirsə, onda bütün *y*-lər üçün, əgər *y* *S* üçün *x*-in sübut mənşəyindədirsə, onda *x* *S* üçün *y*-nin sübut mənşəyində ola bilməz”.

PAC bildirir ki, əsaslandırılmalı olan propozisiya öz sübut mənşəyinin üzvü ola bilməz. Bu prinsip əsaslandırmanın koherent nəzəriyyələri tərəfindən pozulur.

### Özbaşınalığın qarşısının alınması prinsipi (PAA)
PAA aşağıdakı kimi ifadə olunur: “Bütün *x*-lər üçün, əgər bir şəxs *S* *x* üçün əsaslandırmaya malikdirsə, onda *x* üçün *S*-yə əlçatan olan müəyyən bir səbəb *r₁* mövcuddur; *r₁* üçün isə *S*-yə əlçatan olan başqa bir səbəb *r₂* mövcuddur və s.”

PAA-ya görə, özbaşınalıqdan qaçmaq üçün hər hansı bir *x* propozisiyasının epistemik subyekt üçün əsaslandırılmış olması üçün subyektə əlçatan olan bir səbəb *r* mövcud olmalıdır. Bu səbəb də eyni əsaslandırma strukturunu tələb edir və bu proses *sonsuzadək* davam edir. Fundamentalist nəzəriyyələr özbaşınalıqdan yalnız bəzi propozisiyaların öz-özünü əsaslandırdığını iddia etməklə qaça bilirlər. Lakin əgər bir propozisiya öz əsaslandırmasıdırsa (məsələn, koherentizmdə olduğu kimi), onda o, öz sübut mənşəyinin üzvü olur və əsaslandırma strukturu dairəvi xarakter alır.

Bu baxışa görə, həm PAC, həm də PAA-nın birlikdə qəbul edilməsi skeptisizmdən başqa yeganə alternativ kimi infinitizmi saxlayır.

### Səbəblərin əlçatanlığı
Klein həmçinin “əlçatanlıq” anlayışına əsaslanır. Başqa sözlə, bir səbəbin əsaslandırma namizədi olması üçün subyektə əlçatan olması lazımdır. Səbəbin əlçatan olması üçün iki şərt yerinə yetirilməlidir: obyektiv və subyektiv.

Obyektiv əlçatan səbəb belə tərif olunur: “Bir inanc *r*, *p* üçün *S*-yə obyektiv olaraq əlçatandırsa, onda: **(1)** *r* kifayət qədər yüksək ehtimala malikdir və *r* verildikdə *p*-nin şərti ehtimalı kifayət qədər yüksəkdir; və ya **(2)** qərəzsiz və məlumatlı müşahidəçi *r*-ni *p* üçün səbəb kimi qəbul edərdi; və ya **(3)** *r* uzun müddətdə uyğun şəkildə müəyyən edilmiş insanlar qrupu tərəfindən qəbul edilərdi; və ya **(4)** *r* *S* üçün aydındır və *r* *p*-ni də *S* üçün aydın edir; və ya **(5)** *r* *S*-nin ən dərin epistemik öhdəlikləri ilə uyğun gəlir; və ya **(6)** *r* müvafiq danışıq presuppozisiyalarına cavab verir; və ya **(7)** intellektual cəhətdən fəzilətli bir şəxs *r*-ni *p* üçün səbəb kimi irəli sürərdi.”

Bu şərtlərdən hər biri obyektiv əlçatan səbəbi təsvir etmək üçün kifayətdir və infinitizmlə uzlaşır. Klein etiraf edir ki, sonda obyektiv əlçatanlığın düzgün xarakteristikası bu siyahının elementlərindən biri olmalıdır; lakin infinitizmin müdafiəsi çərçivəsində onun obyektiv əlçatan səbəblər haqqında tam işlənmiş nəzəriyyə təqdim etməsinə ehtiyac yoxdur. Obyektiv əlçatanlıq, işçi tərif kimi, subyektdən asılı olmayan, mövcud və həqiqətə yönəlmiş səbəb kimi başa düşülə bilər.

Subyektiv əlçatan səbəb isə belə ifadə olunur: “*S* *r*-yə müraciət edə bilməlidir.” Subyektiv əlçatanlıq obyektiv əlçatanlıqla müqayisədə daha sadədir. Subyekt səbəbi öz zehnində canlandıra və əsaslandırma prosesində ondan istifadə edə bilməlidir. Mahiyyət etibarilə, səbəb subyektin öz inancları ilə “düzgün şəkildə əlaqələndirilmiş” olmalıdır ki, subyektiv olaraq əlçatan sayılsın.

Həm obyektiv, həm də subyektiv baxımdan subyektə əlçatan olan səbəb infinitizmə (ən azı Klein-in mövqeyinə görə) əsaslandırma üçün namizəddir.

### İnfinitizmə etiraz
Klein infinitizmə qarşı irəli sürülmüş bir etiraza cavab verir.

Sonlu zəka etirazı (Con Vilyamsa aid edilir): İnsan zehni sonludur və məhdud tutuma malikdir. “Şüurlu şəkildə sonsuz sayda propozisiyaya inanmaq qeyri-mümkündür (çünki inanmaq vaxt tələb edir) və ‘şüursuz şəkildə’ sonsuz sayda propozisiyaya inanmaq da mümkün deyil, çünki namizəd inancların bəziləri ‘insan anlayışını aşır’.” Buna görə də, insan zehni sonlu olduğundan inanclarını əsaslandıran sonsuz səbəblər zəncirinə malik ola bilməz.

Kleyn qəbul edir ki, insan zehni sonludur və sonsuz sayda səbəbi ehtiva edə bilməz. Lakin onun fikrincə, infinitist subyektin faktiki olaraq sonsuz sayda səbəbə malik olmasını iddia etmir. “İnfinitist iddia etmir ki, hər hansı bir sonlu zaman kəsiyində biz şüurlu şəkildə sonsuz sayda düşüncəni nəzərdən keçirə bilərik. İddia edilən odur ki, elə sonsuz sayda propozisiya mövcuddur ki, müvafiq şərait yarandıqda onların hər biri şüurlu şəkildə düşünülə bilər.”

Beləliklə, bir inancın əsaslandırılması üçün sonsuz səbəblər zəncirinin faktiki olaraq zehində mövcud olması tələb olunmur; əsas olan odur ki, sonsuz səbəblər zəncirini təqdim etmək prinsipial olaraq mümkün olsun. Subyekt sorğu aparmağa məcbur olarsa və müvafiq səbəbə subyektiv çıxışı varsa, həmişə əvvəlki səbəbi əsaslandıracaq daha bir səbəb mövcud olacaqdır.

## Həmçinin bax
* Fallibilizm
* Finitizm
* Perspektivizm
* Reqress arqumenti
* Relativizm

## İstinadlar