Verilənlərin pozulması

**Verilənlərin pozulması** () — məlumatların saxlanması, ötürülməsi və ya emalı zamanı onların struktur və məzmun bütövlüyünün itirilməsi nəticəsində yararsız hala düşməsi prosesi. Bu hadisə nəticəsində fayllar oxuna bilməz, proqramlar işləməz və ya verilənlər təhrif olunmuş formada təqdim oluna bilər. Verilənlərin pozulması həm texniki nasazlıqlar, həm də insan səhvləri səbəbindən baş verə bilər. Verilənlərin pozulmasının əsas səbəblərinə avadanlıq nasazlıqları, elektrik kəsintiləri, sabit disk zədələnməsi, yaddaş modullarının səhvləri, proqram xətaları və zərərli proqram təminatı daxildir. Şəbəkə üzərindən ötürülən məlumat paketlərinin itirilməsi və ya bit səviyyəsində dəyişməsi də pozulmaya gətirib çıxara bilər. Pozulmuş məlumat analitik nəticələrin səhv olmasına, sistemlərin dayanmasına və maliyyə itkilərinə səbəb olur. Kritik sənədlərin və ya verilənlər bazalarının zədələnməsi hüquqi və əməliyyat risklərini artırır.

## Haqqında

Verilənlərin pozulması () informasiya texnologiyalarında məlumatların bütövlüyünün itirilməsi hadisəsidir. Bu hadisə məlumatların saxlanma, ötürülmə və ya emal mərhələlərinin istənilən nöqtəsində baş verə bilər. Pozulma nəticəsində fayl strukturları dəyişir, bitlər səhv oxunur və nəticədə məzmun ya tamamilə oxunmaz olur, ya da təhrif edilir. Səbəblər çoxşaxəlidir: avadanlıq nasazlığı, proqram xətaları, insan faktoru, elektrik kəsintisi və zərərli proqram təminatı. Bəzən pozulma tək bir bitin dəyişməsi ilə məhdudlaşır, bəzən isə  bütün verilənlər bazasının yararsız hala düşməsinə səbəb olur. İnformasiya sistemləri böyüdükcə və şəbəkələr genişləndikcə, bu risklər daha da artır. Pozulmanın təsiri əməliyyat fasilələri, maliyyə zərərləri və hüquqi məsuliyyət kimi ciddi nəticələrə gətirə bilər. Müasir təşkilatlar üçün bu problem həm daxili, həm də bulud əsaslı mühitlərdə aktualdır. Araşdırmalar göstərir ki, hətta kiçik miqyaslı səhvlər uzunmüddətli arxiv məlumatlarının etibarlılığına təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən məlumat bütövlüyü idarəetmə strategiyalarının hazırlanması vacib hesab olunur.

## Səssiz pozulma
“*Silent*” və ya səssiz pozulma, məlumatın zədələnməsinə baxmayaraq sistemin bunu dərhal aşkar etməməsi halını təsvir edir. Bu vəziyyət xüsusilə təhlükəlidir, çünki istifadəçilər məlumatı etibarlı hesab edərək ondan istifadə etməyə davam edirlər. Səssiz pozulma tez-tez yaddaş modullarında baş verən bit səhvləri və ya sabit diskdəki gizli sektor zədələnmələri ilə əlaqələndirilir. Əksər hallarda bu zədələnmə uzun müddət sonra, məsələn, arxiv faylı açılarkən üzə çıxır. Məlumat bazalarında səssiz pozulma səhv analitik nəticələrə və səhv qərarlara gətirib çıxara bilər. Bu tip hadisələrdə mənbə səhvini tapmaq çətinləşir, çünki ilkin qeyd və ya log faylları düzgün görünə bilər. ECC () yaddaş və RAID strukturları səssiz səhvləri müəyyən qədər azalda bilər, lakin tam qoruma təmin etmir. Elmi tədqiqatlarda və maliyyə sistemlərində səssiz pozulma nəticələrinin təsiri daha kritik olur. Bu səbəbdən məlumatların dövri yoxlanması və təsdiqlənməsi böyük əhəmiyyət daşıyır. İdarəçilər üçün ən yaxşı təcrübə müntəzəm bütövlük testlərinin aparılmasıdır. 

## Əks tədbirlər
Verilənlərin pozulmasının qarşısını almaq və riskləri minimuma endirmək üçün çoxsəviyyəli tədbirlər mövcuddur. Ən əsas addım müntəzəm ehtiyat nüsxələrinin yaradılmasıdır ki, bu da qəfil itkilərdə məlumatın bərpasına imkan verir. Hash və checksum alqoritmləri məlumatın hər ötürülmə və ya saxlanma mərhələsində bütövlüyünü yoxlamağa imkan verir. ECC yaddaş modulları və RAID konfiqurasiyaları bit səhvlərini avtomatik aşkar və qismən düzəldə bilir. Elektrik kəsintilərinə qarşı UPS və sabit enerji mənbələri tətbiq olunur. Proqram təminatında isə transaksiyaların jurnal yazılışı () və atomik əməliyyatlar pozulma riskini azaldır. Bulud xidmətləri üçün çox bölgəli replikasiya və coğrafi ehtiyat nüsxə strategiyaları məsləhət görülür. Təşkilatlar üçün təhlükəsizlik siyasətləri, müntəzəm auditlər və avtomatlaşdırılmış monitorinq sistemləri də vacibdir. Həmçinin, işçi heyətinin məlumat idarəetmə üzrə təlimi insan faktoru ilə bağlı səhvləri minimuma endirir. Sənaye standartlarına uyğunluq (məsələn, ISO/IEC 27001) əlavə etibarlılıq təmin edir. Bu tədbirlərin birlikdə tətbiqi məlumatların uzunmüddətli qorunmasını gücləndirir.

## Həmçinin bax
* Verilənlərin bərpası
* Verilənlərin təmizlənməsi
* Ehtiyat nüsxələmə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* SoftECC: A System for Software Memory Integrity Checking
* A Tunable, Software-based DRAM Error Detection and Correction Library for HPC
* Detection and Correction of Silent Data Corruption for Large-Scale High-Performance Computing
* End-to-end Data Integrity for File Systems: A ZFS Case Study
* DRAM Errors in the Wild: A Large-Scale Field Study
* A study on silent corruptions, and an associated paper on data integrity (CERN, 2007)
* End-to-end Data Protection in SAS and Fibre Channel Hard Disk Drives (HGST)