Bəhailikdə Allah

Bəhailikdə **Allah** anlayışı monoteistikdir. Allah əbədidir, yaradılmamışdır və bütün mövcudatın mənbəyidir. O, şüurludur, dərkedilməzdir, əlçatmazdır, bütün vəhylərin qaynağıdır, əzəli və əbədidir, hər şeyi bilən, hər yeri əhatə edən və qüdrətlidir. İnsan idrakının fövqünə və birbaşa çıxış mümkün olmayan olsa da, Allah sifətləri bütün varlıq dünyasında təzahür edir. Yaradılışın məqsədi isə, yaradanı tanımaq və ona sevgi bəsləməkdir. Allah öz iradə və məqsədini, məzhərlər adlanan şəxslər vasitəsilə bəşəriyyətə çatdırır, o kəslər ki, peyğəmbərlər və elçilərdirlər və tarixin əvvəlindən indiyə kimi öz dinlərini açıqlamaqla bunu həyata keçirirlər.

## Allah
Bəhai təliminə görə Allah təkdir və onun mahiyyəti fiziki dünya üçün tamamilə əlçatmazdır, odur ki, onun varlığı tamamilə dərkedilməzdir. Buna görə də, bütün tarix boyu insanlığın ortalığa çıxartdığı bütün Tanrı konsepsiyaları sırf insan ağlının təzahürüdür və Allahın mahiyyətini tamlıqla əks etdirmir. Allahın mahiyyəti dərkedilməz olsa da, insan Allahı onun məzhəri (peyğəmbəri) vasitəsilə tanıya bilər. Allahın məzhərləri ilahi sifətləri əks etdirirlər, onlar insanları hazırlayırlar ki, maddi həyat çərçivəsində öz ruhani aydınlanma məqsədinə yetişsinlər. İstənilən varlıq Allahın sifətlərindən (gözəllik, böyüklük, vericilik, möhtəşəmlik, dəyanətlilik və s.) heç olmasa birini əks etdirir, insan ruhunun potensialı isə onların hamısını əks etdirməyə qadirdir. 20-ci əsrin birinci yarısında Bəhai dininin rəhbəri olmuş Şövqi Əfəndi Allahı əlçatmaz, hər şeyi bilən, qüdrət sahibi, vahid və rasional bir varlıq kimi təsvir edir, həmçinin onun haqqında panteistik, antropomorfik və inkarnasiya (hülul) inanclarını doğru saymır.

### Allahın təkliyi
Bəhailər inanır ki, Allah konsepsiyasının xalqların mədəniyyətlərinə və dinlərinə görə fərqlənməsinə baxmayaraq, onlar bir və eyni varlığa istinad edirlər. Həmin fərqlər qarşılıqlı seçkin mədəniyyətlərin uyuşmaz konstruksiyalarının nəticəsi kimi yox, Müqəddəs vəhylərin göndərildiyi cəmiyyətlərin müxtəlif ehtiyaclarının məqsədyönlü təcəssümü kimi görünür. Heç bir din və oradakı Allah haqqında təsvir özünün ilkin sosial konteksti çərçivəsində digər dinlərdəkindən daha fərqli deyil. Bununla belə, nisbətən son dövrlərin dinləri daha kamil Allah konsepsiyası öyrədirlər, hansı ki, yerli, regional və qlobal səviyyədə ehtiyacların tədricən dəyişilməsi ilə meydana çıxmışlar. Beləliklə, bəhailər yer üzündəki çoxlu dinləri tək bir din kimi qəbul edirlər, o din ki, proqressiv şəkildə hər dövrdə o dövrün tələbatına uyğun olaraq nazil olmuşdur və gələcəkdə də yeni peyğəmbərlər vasitəsilə bu proses Allah tərəfindən şüurlu şəkildə davam etdiriləcəkdir. Bu mövzuda Bəhaullah yazır:

### Allahı tanımaq
Bəhai dininin təlimlərinə görə, Allah haqqında dəqiq konsepsiyanın ortaya çıxarılmasının mümkünsüzlüyü, Allahın hədsiz ali bir varlıq olması ilə bağlıdır. Bəhai anlayışlarına görə, biz Allahın sifətlərini tərif edərkən onu qüvvətli və sevgi dolu bir varlıq kimi təsəvvür edirik, lakin bilməliyik ki, bu zaman biz məsələyə özümüzün "qüvvət" və "sevgi" barədə məhdud anlayışımızla qiymət veririk. Bəhaullah deyirdi ki, Allahın sifət və keyfiyyətlərini qavramaq bizim öz potensialımıza müvafiqdir və Allahı birbaşa tanımaq isə mümkünsüzdür. O həmçinin deyirdi ki, Allahın tanınması Allahın özünü öz məzhərləri (peyğəmbərləri) vasitəsilə insanlığa açması ilə əlçatan olmuşdur və bizim Allahın tanımağımızın yeganə yolu onun məzhərləri (peyğəmbərləri) vasitəsilə mümkündür. Yəni, Allahı dərk etmək mümkün deyilsə də, onu tanımaq mümkündür.

Əbdül-Bəha Abbas bu barədə yazır:

### Şüurlu Allah
Bəhai yazıları şüurlu Allahdan danışarkən, onun bir persona kimi təqdim edir (hansı ki, düşünmək, sevmək kimi qabiliyyətləri var), lakin açıqca deyir ki, onun şəxsiyyəti bir insanla və ya fiziki bir forma ilə qarışdırılmamalıdır. Şövqi Əfəndi yazır:

Bəhai dininin təlimlərinə görə bir insan dua, təfəkkür, müqəddəs yazıların öyrənilməsi və insanlığa xidmət vasitəsilə Allahla daha yaxın əlaqəyə girə bilər. Əbdül-Bəha yazır:

## Allahın məzhərləri
Bəhailər inanırlar ki, Allah hər dövrdə bir çox yolla öz iradəsini ifadə edir, xüsusilə də, silsilə müqəddəs peyğəmbərlərini göndərməklə, hansı ki, bəhailər onları Allahın məzhəri və ya müqəddəs tərbiyəçilər adlandırırlar. "Məzhər" sözü, ərəbcədə "zahir" (izhar, zühur sözləri də bu sözdən törəyir) sözündən gəlir. Məzhər, yəni o şəxs ki, onun vasitəsilə Allah öz iradə və məqsədini insanlığa zahir edir. Allahın vəhyini nazil etməklə, bu məzhərlər yeni bir dini təlim ortaya çıxartmış olurlar. Allah haqqında anlayış insanlar üçün həmişə dərkedilməz olacaq və biz onun haqqında təsəvvürümzdə nə canlandırsaq bu bizim xülyamız olacaq, həqiqi Allah yox. Bunun yerinə bəhailər bu məzhərlərin təlimində və şəxsiyyətlərində təcəlli edən ilahi sifətlərə baxmağı, Allah haqqında biliyi onun vasitəsilə açmağı məqbul sayırlar. Bu ilahi sifətlər arasında "qüdrətli", "qüvvətli", "hər kəsi sevən", "mərhəmətli", "şəfqətli" və "cəlallı" və s. vardır. Məzhərlər Allahın özünün inkarnasiyası (hülulu) olmamaqla bərabər, Allahın sifətlərinin təcəlli etdiyi təmiz güzgü kimidirlər və bununla da Allahın xüsusiyyətlərini zahir etmiş olurlar. Bu müqəddəs məzhərlər vasitəsilə insanlar Allaha yaxınlaşa bilərlər və onlar vasitəsilə də Allahdan vəhy və hökmlər alırlar.

## Allahın adları
Bəhai yazıları Allaha tez-tez Qüdrətli, Qüvvətli, Müdrik, Bənzərsiz, Lütfkar, Yardım edən, Cəlallı və Hər şeyi bilən kimi müxtəlif ad və sifətlərlə müraciət edir. Bəhailər inanırlar ki, Allahın ən uca adı, dilimizdə birbaşa tərcüməsi olmasa da, "ən cəlallı, ən izzətli" mənasını verən, ərəbcədə "Əbha" adlandırılan addır. Əbha ərəbcədə "Bəha"nın üstünlük dərəcəsidir. Bəhailər salamlaşarkən "Allah`u-Əbha" (Allah ən cəlallıdır), Allahı çağırarkən "Ya Bəha`ul-Əbha" (Ey cəlallıların ən cəlallısı) deyirlər. Həmçinin "Bəha`u`llah" — Allahın cəlalı, izzəti və "bəhai" isə Bəhaullahın ardıcılı mənası daşıyır. Bəhailərin ibadətləri öz dillərində olsa da, məhz bu ifadələri onlar ərəbcədə olduğu kimi səsləndirirlər. Bundan başqa, bəhailər öz ölkələrində Allaha verilmiş digər adları işlətməkdə məhdudiyyət hiss etmirlər, məsələn Hindistanda "İşvar", Fransada "Dieu", İspaniyada "Dios", Rusiyada "Boq" və ya Türkiyədə "Tanrı".

Bəhailər inanırlar ki, Bəhaullah Allahın bütün adları və sifətlərinin təzahür etdiyi ən ali məzhərdir.

## İstinadlar