open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Həsənqala (Xaçmaz)

**Həsənqala** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qusarçay kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kənd Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Yaşayış məntəqəsi Qusar rayonunun Həsənqala kəndindən köçmüş ailələrin məskunlaşması nəticəsində yarandığı üçün belə adlandırılmışdır.

Həsənqala kəndindəki qədim yaşayış məskəni ilk dəfə 1977-ci ildə aşkarlanıb. 2023-cü ildə Həsənqala kəndi ərazisində yerləşən “Həsənqala” təpəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı qiymətli tarixi maddi mədəniyyət nümunələri tapılıb. Aparılan qazıntı işləri zamanı erkən tunc dövrünə aid insan skeleti tapılıb. Maraqlı fakt odur ki, tapılan skeletin ayaq barmaqları olmayıb. Onun eramızdan əvvəl III minilliyə aid olduğu ehtimal olunur. Bundan əlavə arxeoloji qazıntılar zamanı ərazidən eramızdan əvvəl III minilliyə aid bəzəkli saxsı, sümükdən biz, döyüş daş baltası da aşkarlanıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Həsənqala döyüşü
* Həsənqala (Qusar)
Xanlıqoba

**Xanlıqoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Çarxı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Xanlıqoba kəndi Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Yaşayış məntəqəsi XIX əsrin ortalarında Quba rayonunun Qrız kəndindən ayrılmış ailələrin Xanlıq adlı ərazidə məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Həmin ərazi isə vaxtilə Quba xanlarına məxsus mulk yeri olmuşdur. Oykonim xanlıq və oba komponentlərindən düzəlib, "xanlara məxsus oba yeri" deməkdir.

## İstinadlar
Xanoba (Xocavənd)

**Xanoba** (əvvəlki adı: **Xnuşinak**) — Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonunun Xanoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 2 oktyabr 1992-ci ildən 10 noyabr 2020-ci ilə kimi Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olmuşdur. İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrinə əsasən imzalanmış 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq Xanoba kəndi Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin nəzarətinə keçmişdir. 19–20 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində yenidən Azərbaycan Respublikasının suverenliyinə qayıtmışdır.

## Toponimikası
Kənd Qarabağ xanlarına məxsus məntəqələrdən biri olmuş, XIX əsrin 20-ci illərində İrandan köçüb gəlmiş erməni ailələrinin məskunlaşmasından sonra Xnuşinak (erm. Xanoba) adlandırılmışdı. 1992-ci ildən kəndin keçmiş adı bərpa edilmişdir.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qarabağ silsiləsinin ətəyində yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.

## Təhsil
Kənddə təhsil müəssisəsi mövcud deyil.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Xəzərli

**Xəzərli** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Uzunoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Xəzərli Xacmaz rayonunun Üzünoba inzibati ərazi vahidində qəsəbə. Xəzər dənizi sahilində, Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Yaşayış məntəqəsi Böyük Vətən müharibəsindən sonrakı illərdə yaranmışdır. Xəzər dənizi sahilində salındığı üçün belə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Xuray (Xaçmaz)

**Xuray** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Seyidlikəndyeri kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimakası
Kənd Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Keçmiş adı Xurayqışlaq olmuşdur. Kəndin ərazisi əvvəllər Qusar rayonundakı Xuray kəndinə məxsus qışlaq olmuş, XIX əsrin ortalarında həmin kənddən gələn ailələr burada məskunlaşmışlar.

Qusar rayonunda da Xuray kəndi var.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Xuray (Qusar)
Həbibkənd

**Həbibkənd** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Yeni Həyat qəsəbə inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Həbibkənd kəndi Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Oykonim Həbib (ŞƏRQa.) və kənd sözlərindən düzəlib, "Həbibə məxsus kənd" mənasındadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Hülövlü

**Hülövlü** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Hülövlü kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 1,528 nəfərdir. Kəndin milli tərkibi azərbaycan türklərindən və dini tərkibi şiə müsəlmanlardan ibarətdir.

## Görüntülər

2015-07-18-0813 Hulovlu village, Khachmaz region, Azerbaijan.jpg|Yaşıl ərazilər


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
İdrisoba

**İdrisoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Köhnə Xudat kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
İdrisoba kəndi Qusar maili düzənliyindədir. Yaşayış məntəqəsi keçmişdə Qrız kəndindən olan İdris adlı Şəxsin obası olmuş, sonralar daimi yaşayış məntəqəsinə çevrilmışdir. Oykonim "İdrisə məxsus oba" mənasındadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
İlxıçı Həsən Əfəndi

**İlxıçı Həsən Əfəndi** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Niyazoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
İlxıçı kəndi Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Kəndin keçmiş adı **İlxıçı Həsən Əfəndi** olmuşdur. Quba xanları tərəfindən xanlığın qazısı Həsən Əfəndiyə bağışlanmış və vergilərdən azad edilmiş ilxıçı tayfasının məskunlaşdığı kənd olmuşdur. Sonralar oykonimin tərkibindəki Həsən Əfəndi komponenti atılmışdır;

## İstinadlar
Keymərəz

**Keymərəz** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qalağan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Köhnə Xaçmaz

**Köhnə Xaçmaz** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Müşkür kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Köhnə Xacmaz Samur–Dəvəçi ovalığındadır. 1900-cü ildə Biləcəri–Dərbənd dəmir yolu xəttinin çəkilişi ilə əlaqədar burada tikilən stansiyaya Xacmaz adı verilmişdi. Köhnə Xacmaz kəndi yeni yaradılmış stansiyadan əvvəl salındığı üçün belə adlandırılmışdır.

## Təhsil
Kənddə köhnə məktəb var idi. 2012-ci ildə yeni tikilən, 600 şagird yerlik Köhnə Xaçmaz kənd tam orta məktəbi istifadəyə verilib.

## İstinadlar
Köhnə Xudat (Xaçmaz)

**Köhnə Xudat** — Azərbaycan Respublikası Xaçmaz rayonu Köhnə Xudat kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kənddə məktəb, kitabxana, poçt idarəsi və bələdiyyə fəaliyyət göstərir. **Köhnə Xudat** kəndində 1200-yə yaxın insan yaşayır. Kənddə su fontanı var. **Köhnə Xudat** Samur–Dəvəçi ovalığında yerləşir. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Dərisitikanlılar

**** () —  aləminə aid heyvan tipi. 7000-ə qədər növü məlumdur.

Dərisitikanlılar dənizlərin dibində yaşayan və bədənləri beşşüalı simmetriyalı quruluşa malik olan heyvanlardır. Yetkin formaları şüalı, sürfələri isə ikiyan simmetriyaya malikdir. Bu, onu göstərir ki, onların əcdadı ikitərəfli simmetriyalı heyvanlar olmuşdur. ikinci bədən boşluğu (selom) yaxşı inkişaf etmişdir. Əsasən hərəkət funksiyası daşıyan su-damar və ya ambulakral sistemə malikdir. Bu sistem həmçinin tənəffüs, qismən ifrazat və başqa funksiyalar da yerinə yetirir. Daxili orqanlar bədən boşluğunda yerləşir.

Dərisitikanlılar tipi 5 sinfə bölünür: dəniz ulduzları, dəniz lalələri, ofiurlar, dəniz kirpiləri və holoturilər. Xəzər dənizində və Azərbaycanın digər sularında yaşamır. Dərisitikanlılar  sırf  dəniz  heyvanlarıdır. Bu tipə aid olan heyvanlar bədən formasının quruluşuna  və  müxtəlifliyinə  görə lap qədim vaxtlardan diqqəti cəlb etmişdir. Bu  heyvanlara  dərisitikanlıların  adının verilməsi və öyrənilmə tarixi qədim yunanlarla bağlıdır. Bir çox zooloqlar onları qurdlara, bir qismi isə bağırsaqboşluqlulara  aid edirdilər. 1847 –ci ildə Frey və Leykart dərisitikanlıların  şüalı heyvanlardan, xüsusilə  bağırsaqboşluqlulardan  fərqini  izah  edərək, müstəqil bir tipə ayırdılar.  Dərisitikanlılar  ikinciağızlı  heyvanlardır. Bu xüsusiyyətinə  görə onlar əvvəl təsvir olunan ilkağızlılardan fərqlənir və  xordalılara  yaxınlaşırlar. Onlar heyvanat aləmi içərisində yüksək quruluşlu formalar hesab olunur. Bununla belə dərisitikanlılar yetkin mərhələdə şüalı simmetriyaya malikdir. Lakin şüalı simmetriyaya  malik olan sadə quruluşlu heyvanlarda  şüalı simmetriya ilkin olduğu halda, dərisitikanlılarda bu xüsusiyyət sonradan qazanılmışdır.  Dərisitikanlıların dəri örtüyü iki qatdan: ektodermal mənşəldən epidermis və onun altında  yerləşən mezodermal mənşəli kutis qatından ibarətdir. Dərisitikanlılar üçün  səciyyəvi xüsusiyyətlərdən biri onlardan əhəngli lövhələrdən ibarət bütöv zireh əmələ gətirir. Bu örtükdə  xaricə çıxa bilən çoxlu miqdarda əhəngli iynələr var. Bu xüsusiyyətlərinə görə  də  tipə **dərisitikanlılar** adı  verilmişdir.

## Şəkillər

Plectaster decanus.jpg|*Plectaster decanus* dəniz ulduzu
Linckia.jpg|*Linckia sp.* dəniz ulduzu
Strongylocentrotus franciscanus.jpg|*Strongylocentrotus franciscanus* dəniz kirpisi 
Mellita longifissa.jpg|*Mellita longifissa* yastı dəniz kirpisi
Reef2589.jpg|*Ophionereis reticulata* ilanquyruğu
Three-Rowed Sea Cucumber.jpg|Голотурия *Isostichopus badionotus*
Cucumaria miniata.jpg|[[Кукумария|*Cucumaria miniata* holoturisi
Ptilometra_australis_Passion_Flower_feather_star.jpg |*Ptilometra australis* dəniz laləsi


## Təsnifatı
Dərisitikanlılar tipi Echinodermata
* *Pelmatozoa* yarımtipi
**  *Carpoidea* sinfi
**   sinfi
**  *Blastoidea* sinfi
** 
**  *Edrioasteroidea* sinfi
* *Eleutherozoa* yarımtipi
**  *Ophiocistia* sinfi
**  sinfi
**  sinfi
**  sinfi
**  sinfi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Meşəli (Xaçmaz)

**Meşəli** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Nabran kənd inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## İstinadlar
Mehrəliqışlaq

**Mehrəliqışlaq** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Hülövlü kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Şərur-Dəvəçi ovalığında yerləşir. Oykonim "Mehrəliyə məxsus qışlaq" mənasındadır. Yaşayış məntəqəsi Quba rayonunun Əlig kəndinin sakini Mehrəli adlı şəxsə məxsus keçmiş qışlaq yerində salındığı üçün belə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
 

## Mənbə
*
Manafoba

**Manafoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Çinartala kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin 27 dekabr 2002-ci il tarixli 415-IIQ saylı qanunu ilə Manafoba kəndi Qusarçay kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, Çinartala kəndi mərkəz olmaqla, Çinartala kənd inzibati ərazi dairəsinə verilmişdir.

## Əhalisi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Maşıoba

**Maşıoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qımılqışlaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
XIX əsrin axırlarında yaranmış Maşı–oba kəndinin əsası Hacı Məhəmməd oğlu Əhməd bəy tərəfindən qoyulmuşdur. Kənd sıx meşələrlə əhatəli olduğundan Meşə–oba adlanıb. Sonradan Maşı–oba kimi sənədləşib. Buna səbəb həmin sənədləri tərtib edənlərin rus və digər millətlərdən olmasıı olub. 1980-ci illərə kimi kəndin köçürülməsi (Xruşov planına əsasən) nəzərdə tutulduğundan inkişafı üçün heç bir tədbir görülməyib. Kənd tarixi kurqanlarla əhatə olunub. Kəndin ərazisində Tunc dövründən (e.ə. IV minilliyin  sonlarından II minilliyin sonuna kimi davam etmişdir) qalma yaşı 2500-3000 il olan iki kurqan mövcuddur. Həmin kurqanlarda Tunc dövrünə aid dulusçuluq sənətinə dair əşyalar tapılmışdır.

Kəndin əhalisi əsasən ceklilərdən, tatlardan, qırızlardan və ləzgilərdən ibarətdir.

## İstinadlar
Maqsudkənd

**Maqsudkənd** —  Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Susayqışlaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Samur–Dəvəçi ovalığında yerləşir. Oykonim Maqsud (ş.a.) və kənd coğrafi termindən ibarətdir. Yerli məlumata görə, yaşayış məntəqəsini Maqsud adlı şəxs saldığı üçün belə adlandırılmışdır. Oykonimin etnotoponim olması da mümkündür. Maqsudkənd kəndi öz füsunkar təbiəti ilə göz oxşayır. Yamyaşıl meşəsi, soyuq bulaqları və gözəl havası insanda xoş hislər oyadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Ləcət (Xaçmaz)

**Ləcət** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Ləcət kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Qalereya


Xaçmaz rayonu Ləcət kəndi (63230).jpg|
Xaçmaz rayonu Ləcət kəndi (40250).jpg|
Xaçmaz rayonu Ləcət kəndi.jpg|


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Laman (Xaçmaz)

**Laman** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qaraçı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kənd Qaraçay və Caqacuq çaylarının arasında yerləşir. Qaraçayın cənubunda Caqacuq çayının şimal hissəsində yerləşir. Kəndin içərisindən, mərkəzdən şərqdə Bakı–Yalama dəmir yolu keçir. Laman kəndinin cənub–şərqində kəndə məxsus meşə yer alır. Qaraçay Laman kəndini Ustacəlli kəndindən, Caqacuq çayı isə Laman kəndini Çarxı kəndindən ayırır. Kəndin şərq hissəsində Laman kənd məscidi yerləşir. Əhalisini azərbaycan türkləri təşkil edir və kəndin əhalisinin böyük çoxluğu şiə müsəlmandır. Laman kəndinin tarixi dəqiq bilinmir. Laman kənd qəbirsanliğında qədim dövrlərə aid məzarlar aşkar edilmişdir. Laman kəndi Xaçmaz rayonundan cənub–şərqdə yerləşir. Kənd Bakı–Gəndob–Yalama yolundan təqribən 1 km aralıda yerləşir. Laman kəndi 2 hissədən ibarətdir : Şimali Laman – Ustacəlli və Cənubi Laman. Şimali Lamanı Cənubi Lamandan Qaraçay ayırır.

## İstinadlar
Qaraçaycek

**Qaraçaycek** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Aşağı Zeyid kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Azərbaycan Respublikası Xaçmaz rayonunun cənub qərbində əsası IX əsrin sonları XX əsrin əvvəli əsası Quba rayonu Cek kəndindən köçmüş bir neşə ailə tərəfindən qoyulmuş bir kənddir. 150 ildən artıq tarixə malik olan 560 nəfər əhalinin məskunlaşdığı Qaraçaycek kəndi rayon mərkəzi Xaçmazdan 14&nbsp;km-lik məsafədə yerləşir.Əhalisi Azərbaycan Türklərindən ibarətdir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*55 SAYLI XAÇMAZ ŞƏHƏR SEÇKİ DAİRƏSİ ÜZRƏ SEÇİCİLƏRİNİN DAİMİ SİYAHISI
Qusarçay (Xaçmaz)

**Qusarçay** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qusarçay kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Yollar
19 dekabr 2014-cü ildə səkkiz min nəfər əhalinin yaşadığı 6 yaşayış məntəqəsini birləşdirən Xaçmaz rayonunun Qusarçay–Pirquluoba–Yeni Həyat avtomobil yolunun tikintisi məqsədilə Azərbaycan Respublikasının 2014-cü il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ehtiyat fondundan Xaçmaz Rayon İcra Hakimiyyətinə 4,0 (dörd) milyon manat ayrılması üçün Azərbaycan Respublikası Prezidenti sərəncam imzalamışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qobuqıraq

**Qobuqıraq** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Hülövlü kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Din
Kənddə Qobuqıraq kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Qaracəlli

**Qaracəlli** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Əhmədoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası

## Mədəniyyəti
### Təhsil
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2 fevral 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə Xaçmaz rayonu Qaracəlli kənd 96 şagird yerlik modul tipli tam orta məktəbin quraşdırılması üçün 425 000 manat vəsait ayrılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Qaraçı (Xaçmaz)

**Qaraçı** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qaraçı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Kənddə yaşayanların sayı 785 nəfər olmaqla, azərbaycanlılardan ibarətdir.

## Təhsil
Kənddə məktəb var. Lakin qəzalı vəziyyətdədir. Sonra isə sökülüb yenisi tikilmişdir. 

## İstinadlar
Qaraqurdlu

**Qaraqurdlu** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qaraçı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Qaracik Zeyid

**Qaracik Zeyid** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Aşağı Zeyid kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Xaçmaz rayonunun Qaracik Zeyid kəndi məskulaşma tarixi XVIII əsrə təsadüf edən qədim kəndlərdən biridir. Kənddə ilk məskunlaşma Naxçıvanın Qaraçuq mahalından gəlmə əhali tərəfindən olmuşdur. Daha sonra bu ərazidə 1874-cü ildə Quba rayonunun dağlıq Zeyid kəndindən bir qrup əhali məskunlaşmışdır. Bu səbəbdən də kənd Qaracik Zeyid kimi adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Molyusklar

**** () —  aləminə aid heyvan tipi.Xaricdən çanaq ilə örtülmùşdür

Molyuskaların bədəni üçqatlı çanaq içərisində yerləşir. Bədən manti adlanan nazik dəri ilə örtülür. Manti hüceyrələrinin ifraz etdiyi mayedə olan kalsium duzlarından çanaq əmələ gəlir. Heyvanın bədəni ilə manti arasında manti boşluğu vardır. Bədən üç hissədən – baş, gövdə və ayaqdan ibarətdir. Molyuskalar həzm, ifrazat, qan-damar, tənəffüs və sinir sisteminə malikdir.
Molyuskaların bir hissəsi quruda, əksəriyyəti isə şirin sularda, dənizlərdə və okeanlarda yaşayır.

Hazırda 130000 növü məlumdur. Onlardan Xəzərdə 118 növü qeyd edilmişdir. *[[Mytilaster lineatus]]* növü Xəzərə 1928-ci ildə Qara dənizdən gəmilərlə gəlmişdir. Gəmilər Xəzərə Batumi şəhərindən dəmir yolu ilə gətirilmişdir. Dəniz suyunun təmizlənməsində süzgəc kimi mühüm rolu vardır. Bioloji örtüklərin əmələ gəlməsində böyük əhəmiyyətə malikdir. 1959-cu ildə Şimali Xəzərdə Hypanis colorata ilbizi qeydə alınmışdır. Bu növ Xəzərə Azov dənizindən gəlmişdir. 1939–1940-cı illərdə rus alimi L. A. Zenkeviç rəhbərliyi altında Xəzərə Abra ovata iqlimləşdirilmişdir. Bu növ də Xəzərə Azov dənizindən gətirilmişdir. Hazırda abra ilbizinə dənizin bütün sahələrində rast gəlinir və bentik heyvanlar arasında biokütləcə mühüm rol oynayır. Abra ilbizi nərə və uzunburun balıqların qidasında mühüm rol oynayır. Cerastoderma ilbizi də geniş yayılmışdır. Xəzərdə onun 2 növü var (C.rhombodies, C.isthmicum) vardır. Ehtimal ki onlar Xəzərə Xvalın dövründə Qara dənizdən gəlmişlər. Xəzərdə dreyssena ilbizi də geniş yayılmışdır. Molyuskalar yosunlar və üzvi çürüntülərlə qidalanırlar, özləri isə balıqların qidasında mühüm rol oynayırlar.

## Təsnifatı
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  *[[Rostroconchia]]*

## Şəkillər

Octopus2.jpg|Osminoq
Nautilus.jpg|Sədəf ilbizi
Shells01.jpg|Müxtəlif ilbiz çanaqları


## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Həmçinin bax
Qaradağlı (Xaçmaz)

**Qaradağlı** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Hülövlü kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsi mənşəcə Səfəvilərin hakimiyyət uğrunda mübarizəsində böyük rol oynamış qızılbaşların Qaradağlı tayfasının məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Tayfa isə öz adını Cənubi Azərbaycanın Qaradağ mahalının adından almışdır. Səfəvilər hakimiyyətə keçdikdən sonra Qaradağlılar müxtəlif ərazilərə yayılmışlar. Qaradağlı adlı kəndlər də məhz həmin tayfaya məxsus ailələrin etnik adını əks etdirir. XX əsrin 30-cu illərinədək Laçın rayonunun Güləbird kəndi yaxınlığında da Qaradağlı adlı kənd olmuşdur. Bu kəndin adı Sarı Aşığın bir bayatısında çəkilir. XX əsrin 60-cı illərinədək Ermənistan ərazisində Qaradağlı adlı kənd qeydə alınmışdır.

## Qaradağlı məscidi
Məscid XIX əsrin ortalarına aiddir. Məscid düzbucaqlı formada olub, yerdən gümbəzədək hündürlüyü 12 m-dir. Həyatyanı sahəsi 150 m²-dir. Daxili sahəsi 8x9 m ölçüdə, döşəmədən tavanadək olan hündürlüyü isə 3 m-dir. Qübbəsi metaldır.  

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Qadaşoba

**Qadaşoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qımılqışlaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Şıxlı (Xaçmaz)

**Şıxlı** (əvvəlki adı: **Krasnı Xutor**) — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Uzunoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 12 iyun 2018-ci il tarixli, 1190-VQ saylı Qərarı ilə Xaçmaz rayonunun Uzunoba kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Krasnı Xutor kəndi Şıxlı kəndi adlandırılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Süngərlər

**** () —  aləminə aid heyvan tipi. 

8000-ə yaxın növü təsnif edilib. Əksər növləri dənizdə yaşasalar da, bəzi nümayəndələri (məsələn, gölsüngəri) Antarktidadan başqa digər materiklərin daxili sularında rast gəlinir.

Süngərlər çoxhüceyrəli heyvanların ən ibtidai nümayəndələridir. Bədən iki hüceyrə qatından: xarici-ektoderma və daxili entodermadan ibarətdir. Bu qatlar arasında isə ayrı-ayrı hüceyrələr səpələnmiş, quruluşsuz xüsusi maddələrdən ibarət olan qatmezoqley yerləşir.

Süngərlər qadiəsi ilə əşyaya yapışır, ağız isə yuxarı yönəlir. Bədən divarı çoxlu nazik məsamələrə malikdir. Süngərlərin bədəni asanlıqla qırılır və ya ovulur. Bədən ölçüsü bir neçə millimetrdən 2 m-ə qədər və daha böyük, rəngi sarı, yaşıl, qırmızı, qəhvəyi, narıncı, bəzən də bənövşəyi olur.

Süngərlərin skeleti kirəc, silisium və buynuz maddəsindən ibarətdir.

Süngərlər suda həll olmuş oksigenlə tənəffüs edir. Bədən daxilinə və kanallara daxil olmuş su axını yaxında yerləsmiş hüceyrələri və mezoqleyi oksigenlə təchiz edir.

Dənizdə və şirin sularda yaşayırlar. Dənizin dibində oturaq həyat kecirirlər. 5000 növü məlumdur. Xəzər dənizdə 3 forması olan bir növü vardır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kirpikli qurdlar

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.

Bu sinfin nümayəndələri adətən sərbəst yaşayan yırtıcı formalardır, nadir hallarda parazit və quruda yaşayanlarına rast gəlinir. Dəri örtüyü çox sayda vəzilərlə təchiz olunmuş kirpikli və ya qamçılı epitelidən ibarətdir. Parazit növlərdən fərqli olaraq, turbellarilərin ixtisaslaşmış xüsusi fiksasiya orqanı və mürəkkəb həyat tsikli yoxdur. Kirpikli qurdların 3500 növü məlumdur. Onların çoxu dənizlərdə və şirinsularda, az hissəsi isə quru üzərində nəm yerlərdə, torpaqda rast gəlir, nadir hallarda ektoparazitlik edən formaları mövcuddur. Kirpikli yastı qurdların əsasən də planarilərın bədəni yastılanmış oval və ya uzunsov formadadır. Bədənin ön ucunda hiss orqanları – gözlər, statosist, qoxu (iybilmə) çuxurları yerləşir. Müxtəlif növlərdə bədən ölçüləri müxtəlifdir, yəni həm mikroskopik, həm də 30-40 sm uzunluğa malik olan formalara rast gəlinir. Adətən planarilər bədən əzələsini yığmaqla sürünərək hərəkət edirlər.

Xəzərdə 29 növü qeyd edilmişdir; Caspius, Anaperus sulcatus, Oliqochoerus bakuensis, Caspioplana pharynqosa və s. Bu qurdların əksəriyyəti Orta və Cənubi Xəzərdə yaşayır. Lənkəran və Ənzəli limanlarındakı dirəklər üzərində endemik növ olan Pentacoelum caspium qeyd edilmişdir.
 
## Təsnifatı
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Trematodlar

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.

Trematodlar daxili parazitlərdir. Bədənin önündə ağız sormacı və ondan bir qədər geridə qarın sormacı yerləşir. Ağız sormacı qidalanmağa və yapışmağa, qarın sormacı isə ancaq yapışmağa xidmət edir. Trematodlar şübhəsiz ki, kirpikli qurdlardan, xüsusən də düzbağırsaqlılardan başlanğıc götürmüşlər. Hər iki sinfin sinir sisteminin quruluşu oxşardır və eyni plan əsasında qurulmuşdur. Bununla yanaşı, bağırsaqlarının quruluşu, trematodların sürfələrinin kirpikli olması bunu bir daha təsdiq edir.

Trematodlar sürfə mərhələsində ilbizlərdə, cinsi yetkin mərhələdə isə onurğalı heyvanlarda və insanda parazitlik edir.

## Təsnifatı
* Yarımsinif: Aspidogastrea
** Fəsilə: Aspidogastridae — Multicalycidae — Rugogastridae — Stichocotylidae
* Yarımsinif: Digenea
** Fəsilə:Anenterotrematidae — Apocreadiidae — Aporocotylidae — Fellodistomidae — Mesocoelidae — Microphallidae — Opecoelidae — Renicolidae

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Athesmia kassimovi
* Echinochasmus petrowi
* Echinostoma azerbaidjanica
* Brachylecithum petrowi
* Adoleskari
* Himasthla schachtachtinskoi
Planarilər

**Planarılər** () — yastı qurdların kirpikli qurdlar sinfinə aid fəsilə.

## Xarici quruluşu və həyat tərzi
Planarinin bədəni yastı və uzusov olub, kirpikİərlə örtülüdür. Onun uzunluğu 1, 5-3 sm-dir. Bədənin ön ucunda iki çıxıntı və onun da yanında bir cüt göz yerləşir.  Gölməçələrdə və durğun sularda yaşayır.  Ona su altında olan cisimlərin üzərində, sualtı ağacların yarpaqları altında və ya gövdələrində rast gəlmək olar.

## Hərəkəti
Planari epiteli qatının üzərindəki kirpikİərin hərəkəti, əzələlərin yığılıb-açılması vasitəsilə müxtəlif cür hərəkət edir.

İkitərəfli simmetriya. Planarinin bədəni boyunca ortadan bir müstəvi keçirsək, onun hər iki yanı-bədənin sağ və sol tərəfi bir-birinin güzgüdə əksi kimi gorünər. Belə quruluşa ikitərəfli simmetriyalı quruluş deyilir. Yastı qurdların və bunlardan yüksəkdə dayanan heyvanların demək olar ki, əksəriyyətində ikitərəfli simmetriya vardır.

## Əzələləri
Planarinin bədəni xaricdən kirpikİərlə örtülmüşdür. Dəri birqatlı epitelidən ibarətdir. Epitelinin altında halqavarı və uzununa əzələlər yerləşmişdir. Əzələlər dəri örtüyünə sıx bitişmiş və dəriəzələ kisəsi əmələ gətirmişdir.
Bundan əlavə heyvanın bel tərəfindən qarın tərəfinə doğru uzanan topa halında əzələlər də vardır. Əzələ sistemi heyvanın müxtəlif istiqamətli hərəkətlər etməsini təmin edir.
## Qidalanması
Planari yırtıcı heyvandır. O,kiçik su hey-vanları ilə qidalanır. Ağız bədənin orta hissəsində yerləşir.
Ağız udlağa, o isə bağırsağa keçir. Bağırsaq kor qurtarır. Ağız həm qidanın udulmasına, həm də həzm olunmamış bərk qida qalıqlarının xaric olunmasına xidmət edir.
## Tənəffüsü
Planarinin xüsusi tənəffüs orqanı yoxdur. O, suda həll olmuş oksigeni bütün bədən səthi ilə qəbul edir.
Planarinin ifrazat sistemi bədənin yanlarında yerləşən iki ədəd ifrazat borusundan və bunlardan çıxan kapillyarlardan ibarətdir. Kapillyarların sərbəst ucu ulduzvari hüceyrə ilə qurtarır. Bu hüceyrələr bədəndə əmələ gələn lazımsız maddələri toplayıb borucuqlara axıdır, oradan isə onlar xaric edilir. Bu cür ifrazat sistemi protonefridi adlanır.
Sinir sistemi. Bir cüt sinir düyünü və onlardan çıxan iki sinir sütunundan ibarətdir. Sinir sütunları arasında köndələn sinir atmaları vardır.
## Çoxalması
Planari hermafroditdir. Bədənin ön hissəsində oval şəklində iki yumurtalıqda yumurta hüceyrələr, qovuqcuq şəkilli çoxlu saylı toxumluqda isə spermatozoidlər yetişir. Mayalanma baş verir. Yumurtalar xaricə tək-tək deyil, ümumi qabıqla əhatə olunmuş topa halında çıxarılır.

## Regenerasiya
Hidrada olduğu kimi, planaridə də regenerasiya qabiliyyəti vardır, başqa sözlə, bədənin itirilmiş hissəsini bərpa etməyə malikdir.
## Mənbə
http://melumat.xazar.com/idx/164/1153/article/YASTI-QURDLAR-T304P304.html
Zuxuloba (Xaçmaz)

**Zuxuloba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Yalama kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Müşkür (Xaçmaz)

**Müşkür** (əvvəlki adı: **Pavlovka**) — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Müşkür kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Xaçmaz rayonunun Pavlovka kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Pavlovka kəndi Müşkür kəndi, Pavlovka kənd inzibati ərazi vahidi Müşkür kənd inzibati ərazi vahidi adlandırılmışdır.

## Tarixi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Müşviq (Xaçmaz)

**Müşviq** (əvvəlki adı: **Zaliyevka**) — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Müşkür kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Xaçmaz rayonunun Müşkür kənd inzibati ərazi vahid tərkibindəki Zaliyevka kəndi Müşviq kəndi adlandırılmışdır.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsini XIX əsrin sonlarında Rusiyadan köçürülmüş ailələr salmışlar. Oykonim Zalilar etnotoponiminin ruscaya tərcüməsidir.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Samur–Dəvəçi ovalığında yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Müzəffəroba

**Müzəffəroba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Müşkür kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Təhsil
Kənddə məktəb var. Lakin qəzalı vəziyyətdə olması səbəbindən yeni məktəb binasının təməli qoyulub. Kənddə 180 yerlik ikimərtəbəli yeni məktəb binası inşa olunur.

## İstinadlar
Nağıoba

**Nağıoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Dədəli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.Yaşayış məntəqəsini XVlll əsrin ortalarında Quba rayonunun Qrız kəndindən olan Nağı adlı bir şəxs keçmiş qışlaq yerində salmışdır. Əhalisi əsasən qrızlılardan ibarətdir.

## İstinadlar
Nərəcan

**Nərəcan** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Nərəcan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Rəvayətə görə Şəki (Nuxa) rayonunun (hal hazırda Qəbələ rayonunun ərazisində yerləşən Mıxlı qovaq kəndindən) bir qrup əhali Xaçmaz tərəfə gəlmiş (gəlməklərinin səbəbi oradaki mübahisəli həyatları olub) və təqribən indiki Nərəcan kəndi ərazisində durmuşlar. Türk dilində nərə-yəni hara deməkdir. Elə kəndin adida oradan gəlir. Yəni haracan (nərəcan). 1905 və 1918-ci ildə kənd ərazisinə ermənilər basqın etmişdir. Bir çox evləri yandırmışlar və bir çox vəhşiliklər etmişlər.

## Mədəniyyəti
Kənd ərazisində 2 məscid var. Həmçinin burada fəaliyyət göstərməyən klub da var.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Xaçmaz və Xudat şəhərləri arasında Qusarçay çayının sağında yerləşir.

## Əhalisi
Əhalinin əksəriyyəti yerli, həmçinin burada başqa millətlər də var (tat, söbülü və s.). Əhali hamısı müsəlmandır.

## İqtisadiyyatı
Kənd ərazisində kifayət qədər mağaza (məişət, ərzaq, tikinti materialları), çayxana, un fabriki, 2 aptek, 2 qəssabxana, bərbərxana və s. var. Həmçinin burada kənd əhalisinə məxsus olan bağlar da var.

## Təhsil
Burada 2009-cu ildə yeni məktəbin açılışı olub. Məktəb şəhid Cəbiyev Cavidin adını daşıyır. Məktəbin hər il təqribən 30 məzunu olur və hər il təqribən 10 məzun ali məktəblərə qəbul olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Niyazoba

**Niyazoba** (əvvəlki adı: **Nizovaya**) — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Niyazoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı qərarı ilə Xaçmaz rayonunun Nizovaya kəndi Niyazoba kəndi adlandırılmışdır.

## Tarixi və Coğrafiyası
Niyazoba kəndi, Xaçmaz rayonunda, Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşir. Tarixi məlumatlara əsasən, kəndin salınması məsələsi ilə bağlı çeşidli fikirlər mövcuddur. Bir sənəddə Niyazoba kəndinin Sasani dövlətinin şahı I Yəzdəgird tərəfindən (399-421-ci illər) salındığına dair ehtimallar irəli sürülmüşdür.

Kəndin adı "Niyaz" (şəxs adı) və "oba" komponentlərindən ibarətdir, "Niyaza məxsus oba" mənasını ifadə edir. Lakin tarix boyu adında dəyişikliklər olmuşdur. Əvvəllər "Nizobat" və "Nizovye" kimi adlandırılan kəndin adı daha sonra "Nizovaya" şəklində işlənmişdir ki, bu da "aşağı" mənasını verir. 1830-1840-cı illərdə Rusiyadan buraya köçürülmüş rus ailələrinin məskunlaşması nəticəsində yaşayış məntəqəsinin adı "Nizovaya" olmuşdur. Lakin 1992-ci ildə kəndin adı "Niyazoba" adlandırılmağa başlamışdır. Bu dəyişikliklər kəndin tarixi və mədəniyyəti ilə bağlı tədqiqat və araşdırmaların əksini yansıdır.

Kənd XIII əsrdə monqollar, şimaldan isə köçərilər (İrandilli tayfa) tərəfindən dağıdılmışdır.

XIV-XIX əsrlərdə kənd Niyazabad liman şəhəri kimi fəaliyyət göstərib və Quba xanlığının ən əhəmiyyətli limanı olmuşdur.

XVII əsrdə Niyazobada 40 məhəllə, 40 kiçik məscid, böyük cümə məscidi, hamamlar və böyük bazar var idi. Kənddə hazırlanan ipək parçaları, xalçalar və digər dəb məhsulları ilə birlikdə Şərq və Qərb ölkələrindən gətirilmiş müxtəlif mallar satılırdı. Niyazobadan ixrac olunan məhsullar öz limanı ilə birləşərək ticarət yollarında ən önəmli mərhələlərdən biri halına gəlmişdir. Bu dövrdə kənd, ticarət və mədəniyyət mərkəzi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Xaçmaz rayon mərkəzindən 14&nbsp;km şərqdə, Xəzər dənizi sahilində yerləşir.

1636-cı ildə burada olmuş alman filosofu və coğrafiyaşünası Adam Oleari, kənd haqqında "Описание путешествия в Московию и через Московию в Персию и обратно" adlı kitabında yazmışdır.

XVIII əsrdə Niyazoba kəndi Dərbənd xanlığının tərkibində yer alırdı.

1977-ci ildə kənddə XIV-XV əsrlərə aid xəzinə aşkar edilmişdir.

Statistik məlumatlara əsasən, 2009-cu ildə kənddə 1428 nəfər yaşayırdı. Lakin son illərdə demografiya və yaşayış şəraitində dəyişikliklər olmuş olabilir, buna dair əlavə məlumatlar əldə etmək əhəmiyyətlidir.

## Mədəniyyəti
Kənddə 1 orta məktəb, xəstəxana, Mədəniyyət evi, poçt şöbəsi fəaliyyət göstərir.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisi əsasən əkinçilik və maldarlıq, həmçinin bağçılıq, bostançılıq ilə məşğul olur.

## Nəqliyyat
On iki min nəfər əhalinin yaşadığı 12 yaşayış məntəqəsini birləşdirən Xaçmaz–**Niyazoba**–Əbilyataq–Qarğalıq avtomobil yolunun tikintisi məqsədilə Azərbaycan Respublikasının 2019-cu il dövlət büdcəsinden avtomobil yollarının tikintisi və yenidən qurulması üçün nəzərdə tutulmuş vəsaitin 15,4 milyon manatı Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinə ayrılmisdi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pirquluoba

**Pirquluoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Pirquluoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Yollar
19 dekabr 2014-cü ildə səkkiz 8000 nəfər əhalinin yaşadığı 6 yaşayış məntəqəsini birləşdirən Xaçmaz rayonunun Qusarçay–Pirquluoba–Yeni Həyat avtomobil yolunun tikintisi məqsədilə Azərbaycan Respublikasının 2014-cü il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ehtiyat fondundan Xaçmaz Rayon İcra Hakimiyyətinə 4,0 (dörd) milyon manat ayrılması üçün Azərbaycan Respublikası Prezidenti sərəncam imzalamışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Sabiroba

**Sabiroba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Nərəcan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Samurçay (Xaçmaz)

**Samurçay** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Nabran kənd inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## İstinadlar
Səlimoba

**Səlimoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Yalama kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Qalereya


Səlimoba in 2024 (15370).jpg|
Səlimoba in 2024.jpg|


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Sibiroba

**Sibiroba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Dədəli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Dədəli inzibati ərazi vahidində kənd. Yaşayış məntəqəsini XIX əsrdə Quba qazasının Qrız kəndindən çıxmış ailələr oba kimi salmışlar.

## İstinadlar
Susayqışlaq (Xaçmaz)

**Susayqışlaq** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Susayqışlaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Susayqışlaq kəndi Xaçmaz rayonunun coğrafi şərayitinə görə yüksək məhsuldarlıqlı torpaq sahələri ilə zəngin kənddir. Sovet ittifaqı dövründə kənd ərazizində "Ukrayna" sovxozu adı altında, zəngin kənd təsərrufatı, maldarlıq və bağçılıqla məşğul olan bir neçə kəndi özündə birləşdirən ərazi vahidliyi idi. Kənd Sovetliyi və Sovxoz direktorluğu kənd ərazisində yerləşirdi. Sovxoz ərazi vahidliyinə Maqsud kənd, Şollar, Pərdiqıran kimi kəndləri özündə birləşdirirdi.

## Mədəniyyəti
Kəndin 11 illik orta təhsil məktəbi, uşaq bağçası, tibb məntəqəsi, zəngin kitabxanası var.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd ərazisi əsasən sıx meşə zolaqlar, təbii bulaqlar, çoxlu sayda artezian su quyuları ilə zəngindir. Kənd əlverişli sahədə yerləşir. Kəndin yaxıınlığında Bakı — Yalama şossesi və Bakı–Yalama dəmiryol xətti keçir. Xudat şəhəri ilə 3 km məsafədədir. susay kendinin yasi bilinmeyen qebirsanligi vardir kendin qedim mescidi var Kənd Samur–Dəvəçi ovalığındadır.

## Əhalisi
Susay kəndinin əhalisi min nəfərdirdən artıqdır.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisi əsasən bağçılıq, kənd təsərrufatı, əkinçilik ilə məşğuldur. Kənd təsərrufatı mallarının əsasən pomidor, xiyar, soğan, sarmısaq, kartof, qarğıdalı, lobya kimi növləri geniş yayılıb, Giləmeyvələrdən çiyələk, moruq, böyürtkən, qarağat sahələri də bir sıra ərazilərin illik əkin yerlərinə çevrilib, Bağçılıq sahəsini əsasən, fındıq, qoz, alma, armud, gavalı, zoğal, nar, gilas, albalı, üzümçülük təşkil edir. Əkinçilik sahəsinin əsasını buğda və arpa təşkil edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sərkərli

**Sərkərli** (əvvəlki adı: **Borispol**) — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Yergüc kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı ilə Xaçmaz rayonunun Borispol kəndi Sərkarlı kəndi adlandırılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri 

## Həmçinin bax
Şərifoba

**Şərifoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Uzunoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 18-ci əsr Quba qəzasının Qrız kəndindən ayrılmış oba tərəfindən əsası qoyulmuşdur. Əhalisinin tərkibi əsasən qrızlılardan ibarətdir.

## İstinadlar
Üçşaxəlilər

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan dəstəsi.

Bu qrupun xarakterik əlaməti üçbarmaq bağırsaqlardır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yalama

**Yalama** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Yalama kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Din
Kənddə Yalama kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Vələmir

**Vələmir** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun İstisu qəsəbə inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Uzunoba (Xaçmaz)

**Uzunoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Uzunoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Etnik mənşə – Quba, Qrız – qrızlılar.

## Təhsil
Kənddə məktəb var. Lakin qəzalı vəziyyətdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Uzunoba kəndi. Kəpəz TV, 10.12.2013
Turist (Xaçmaz)

**Turist** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Nabran kənd inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## Tarixi
Turist qəsəbəsi düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsi 1965-ci ildə burada turist bazasının yaranması ilə əlaqədar belə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Yeni Həyat (Xaçmaz)

**Yeni Həyat** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Yeni Həyat qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## Yollar
19 dekabr 2014-cü ildə səkkiz min nəfər əhalinin yaşadığı 6 yaşayış məntəqəsini birləşdirən Xaçmaz rayonunun Qusarçay–Pirquluoba–Yeni Həyat avtomobil yolunun tikintisi məqsədilə Azərbaycan Respublikasının 2014-cü il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ehtiyat fondundan Xaçmaz Rayon İcra Hakimiyyətinə 4,0 (dörd) milyon manat ayrılması üçün Azərbaycan Respublikası Prezidenti sərəncam imzalamışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Yataqoba

**Yataqoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Uzunoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Əhalisi Quba rayonunun Qrız kəndindən XVII əsrdə buraya köç etmişdir. Kənd Qusarçay çayının sağ sahilində yerləşir, əhalisinin əksəriyyəti qrızlılar az sayda ləzgilər və tatlardır. Kənddə 120-dən çox yaşayış evi var.

## İstinadlar
Yeni Sudur

**Yeni Sudur** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Pirquluoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 510 nəfərdir. Burada azərbaycanlılar, ləzgilər, buduqlular, xınalıqlılar yaşayır. Əhalisi dağ kəndlərindən köçüb gəlmədir. Ləzgilər Qusar rayonunun kəndlərindən, buduqlular Quba rayonunun Buduq kəndindən və xınalıqlılar Xınalıq kəndindən köçüb gəlmələrdir.

## İqtisadiyyatı
Əhali əsasən, kənd təsərrüfatı və maldarlıqla məşğul olur. Meyvəçilik də geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Şollar (kənd)

**Şollar** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Susayqışlaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi

## Şollar suyu
 
Tağıyevin maliyyə dəstəyi ilə Vilyam Harleyn Lindleyin mühəndisliyi ilə Bakının içməli suyu Şollardan çəkilmişdir.

## İstinadlar
Arzu (Xaçmaz)

**Arzu** — Azərbaycanın Xaçmaz rayonunun Hacıəlibəy kənd inzibati-ərazi dairəsində qəsəbə.

## Tarixi
1963-cü ilə qədər Quba rayonunun tərkibində olmuşdur. Həmin ildən Xaçmaz rayonuna birləşdirilmişdir.

## Əhalisi
2009-cu il siyahıyaalınmasına görə əhalinin sayı 1249 nəfərdir.

## Təhsil
2 mərtəbəli və 220 yerlik məktəb tikildi.

## Səhiyyə
Qəsəbədə səhiyyə ocağı yoxdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Aşağı Ləgər (Xaçmaz)

**Aşağı Ləgər** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Köhnə Xudat kənd inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Ckalov adına sovxozun 5-ci Şöbəsi yanında yaranmış bu kənd 1965-ci ildən Aşağı Ləgər qəsəbəsi adlandırılmışdır.

## İstinadlar
İstisu (Xaçmaz)

**İstisu** (əvvəlki adı: **Müqtədir**) — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun İstisu qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 12 iyun 2018-ci il tarixli, 1190-VQ saylı Qərarı ilə Xaçmaz rayonunun Müqtədir qəsəbə inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Müqtədir qəsəbəsi İstisu qəsəbəsi adlandırılmış, Müqtədir qəsəbə inzibati ərazi dairəsi İstisu qəsəbə inzibati ərazi dairəsi hesab edilmişdir.

## Əhalisi

## İstinadlar
Sahillər

**Sahillər**  — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Seyidlikəndyeri kənd inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## İstinadlar
Kərpic

**Kərpic** — Düzbucaqlı paralelepiped şəklində olan və tikintidə işlədilən material.

Hazırda kərpicin əsas 2 növündən istifadə edilir: qırmızı kərpic və silikat kərpic. Qırmızı kərpic yanmış gildən düzəldilir. Silikat kərpic isə qum və sönməmiş əhəngin qatışığından düzəldilir.

Kərpic hələ keçmiş zamanlardan — X-XII əsrlərdən etibarən tikinti materialı kimi geniş yayılıb. Hazırda tarixi abidələr kimi qorunan orta əsrlərə aid binaların əksəriyyətinin tikintisində kərpicdən istifadə olunduğu məlum faktdır. Bu tikinti materialının uzunömürlülüyü imkan verir ki, müasir tikintilərdə də ondan geniş istifadə olunsun.
Xortumlular

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

Bu dəstəyə daxil olan məməlilərin əsas özəllikləri xortumun olmasıdır. Ətrafları uzun, sütunvarı, pəncəsi beş, yaxud dördbarmaqlıdır. Boynu qısa, başı az hərəkətlidir. Çox inkişaf etmiş üst dodaq və burun bitişib hərəkətli xortum əmələ gətirir.

Hindistan filləri və Afrika filləri cinslərinin daxil olduğu fillər (*Elephantidae*) xortumluların yeganə müasir fəsiləsidir. Xortumlulara aid digər iki mastodontlar (*Mammutidae*) və mamontlar (Mammuthus) fəsilələrinin bir neçə min il bundan əvvəl nəsli kəsilib.

## Fəsilələri
* *[[Jozaria]]* †
* Anthracobunidae †
* Moeritheriidae †
* Euproboscidea
: Numidotheriidae †
: Barytheriidae †
: Deinotheriidae †
: Stegodontinae †
: Elephantiformes
:: Phiomiidae †
:: Palaeomastodontidae †
:: Hemimastodontidae †
:: Mammutidae †
:: Euelephantoidea
::: Choerolophodontidae †
::: Amebelodontidae †
::: Gnathabelodontidae †
::: Gomphotheriidae †
::: Elephantidae

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Prometazoylar

**** () —  aləminin alt bölməsi.

Çoxhüceyrəli heyvanların süngərlər və lövhəcikkimilər tiplərinin daxil olduğu alt aləmidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Parazoylar

**** () —  aləminə aid heyvan yarımaləmi.

## Həmçinin bax
* Aqnotozoylar
* Eumetazoylar

## Həmçinin bax
Trichoplax adhaerens

***' () —  aləminin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Bu tipə yalnız [[çoxhüceyrəlilər|çoxhüceyrəli]] heyvanlar içərisində ən pirimitivi olan ***Trichoplax adhaerens**' növü aiddir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Lövhəcikkimilər tipi
Dalayıcılar

**** () —  aləminə aid heyvan tipi. Suda yaşayırlar. Tipə daxil olan növlərin əksəriyyəti dənizlərdə, bir qismi isə şirin sularda yaşayır. 11000-ə yaxın növü qeydə alınıb.

Xarakterik numayəndələri meduzalar, mərcanlar və hidralardır. Knidarialar sırf su heyvanları olub başlıca olaraq normal-dəniz hövzələrində, abissala qədər bütün dərinliklərdə məskunlaşmış; bəziləri şor və şirin su hövzələrində yaşayır. Knidarialar dalayıcı və ya gicitkan adlanan xüsusi kapsullar var. Bu kapsullar zəhərli maye dolmuş, içərisində sap dolağı olan boşluqdan ibarətdir. Bu saplar xaricə atılır, müxtəlif heyvanları yaralayır və iflic halına salır. Knidarialar aktiv yırtıcılardır. Knidarialar üçün bir çox hallarda ikitərəfli simmetriya elementləri ilə mürəkkəbləşmiş radial simmetriya səciyyəvidir. Knidarialar həqiqi çoxhüceyrəlilər arasında sadə orqanizmlər hesab olunur. Lakin onlarda 4–5 funksional sistem (həzm, əzələ, cinsi, əsəb və adi skelet) vardır. Bu heyvanlarda birdeşikli (ağız) böyük qastral boşluğun olması, əvvəllər onlara *Coelenterata* (bağırsaqboşluqlular) adının verilməsinə səbəb olmuşdur. Knidarialar başqa heyvanlarda məlum olmayan xüsusi (ikili) həyat tsikli ilə səciyyələnir. Eyni fərddə iki yaşayış formasının (polipoid və meduzoid) bir-birini əvəz etməsi ilə səciyyələnən nəsl dəyişkənliyi (metagenez) müşahidə olunur. Polipoid nəsli oturaq (bentos) həyat tərzi keçirərək tək və ya tumurcuqlanma və ya bölünmə yolu ilə (qeyri-cinsi çoxalma) yaranan kolonial orqanizmlərlə təmsil olunmuşdur. Poliplərin üzvi (xitin və ya protein) yaxud karbonat tərkibli (karbonat-xitin və b. kombinasiyalı) skeletləri olur. Müasir Knidarialar üç sinifə bölünürlər: hidroidlər (*hydrozoa*), stsifoidkimi (*Scyphozoa*) və mərcanlar (*Anthozoa*). Qazıntı Knidarialar arasında sistematik vəziyyəti mübahisəli olan bir neçə qrup, o cümlədən protomeduzalar (*Protomedusea*, Vend — Ordovik1) və hidrokonozoa (*Hydroconozoa*, Kembri – Təbaşir) ayrılmışdır. Bəzi alimlər protomeduzaları şərti olaraq, *Scyphozoa* sinifinə aid edirlər. Vend – müasir.

## Sinifləri
* Hidroidlər (*Hydrozoa*)
* Sifoidlər (*Scyphozoa*)
* Mərcan polipləri (*Anthozoa*)
* Yumrumeduzlar (*Cubozoa*)
* Polipodilər (*Polypodiozoa*)
* Polipmeduzlar (*Staurozoa*)

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Həmçinin bax
Dəmirçi (dəqiqləşdirmə)

* Dəmirçi — metalların döyməklə hazırlanması ilə məşğul olan şəxs.

## Kəndlər
* Dəmirçi (Masallı) — Azərbaycanın Masallı rayonunda kənd.
* Dəmirçi (Sədərək) — Azərbaycanın Sədərək rayonunda kənd.
* Dəmirçi (Şamaxı) — Azərbaycanın Şamaxı rayonunda kənd.
* Dəmirçi (Miyanə)
* Dəmirçi (Nəqədə) — 
* Dəmirçi (Sayınqala) —
* Dəmirçi (Məlikan)
* Dəmirçi (Həştrud)
* ‎Dəmirçi-i Süfla (Germi)
* Dəmirçi-i Ülya (Germi)
* Dəmirçi (Zəngibasar) Qərbi Azərbaycanın Zəngibasar rayonunda bir kənd. 
;Oxşar
* Kiçik Şöllü Dəmirçi — 
* Böyük Şöllü Dəmirçi —

## Həmçinin bax
* Dəmirçilər
Gizliboyun tısbağalar

**Gizliboyun tısbağalar** () — tısbağalar dəstəsinin ən böyük yarımdəstəsi.

Gizliboyun tısbağalara 6 fəsilə aiddir. Bura 148 növ daxildir ki, bu da bütün tısbağaların 2/3-si deməkdir.

## Təsnifatı
* Kayman tısbağaları (*Chelydridae*) fəsiləsi
* Lilli tısbağalar (*Kinosternidae*) fəsiləsi
* Meksika tısbağaları (*Dermatemydidae*) fəsiləsi
* Böyükbaş tısbağalar (*Platysternidae*) fəsiləsi
* Şirinsu tısbağaları (*Emydidae*) fəsiləsi
* Quru tısbağaları (*Testudinidae*) fəsiləsi
* Geoemydidae

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Arbatan

*Arbatan (Salyan) — Azərbaycanın Salyan rayonunda kənd.
*Arbatan (Şərur) — Azərbaycanın Şərur rayonunda kənd.
*Arbatan (Mərənd)
## Həmçinin bax
* Atbatan 
* Arbat
Tilsizlər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan infrasinfi. İnfrasinfə 57 növü əhatə edən 5 dəstə daxildir:

* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qızılı yosunlar

**** () —  aləminin  tipinə aid xromist sinfi.

Xəzər dənizində iki növü məlumdur;
* *[[Dinobryon baltikum]]* koloniya halında yaşayır. 
* *[[Dinobryon sertularia]]* koloniyası kolşəkilli olur və dənizin müxtəlif yerlərində yaşayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çənəsiqıllılar

**** () —  aləminə aid heyvan tipi. 

## Haqqında
Çənəsiqıllılar sırf dəniz heyvanları olub, 140-a qədər növü məlumdur. Böyük əksəriyyəti plankton həyat tərzi keçirir. Dib həyat tərzi keçirən, yosunların, daşların arasında yaşayan növləri də vardır. Sürətlə hərəkət etmələrinə və bədənlərinin uzunsov olmasına görə çənəsiqıllıları dəniz oxları da adlandırırlar. Bədənləri 0.5-9 sm ölçüdə olub, şəffafdır. Bədənlərinin ön hissəsində tip üçün xarakterik olan – qıllarla təchiz olunmuş ağız aparatı yerləşir. Çənəsiqıllılar bu aparat vasitəsilə öz şikarını ovlayırlar. Çənəsiqıllılar ikinci bədən boşluğuna malik heyvanlardır. Onlarda selom yaxşı inkişaf etmişdir. Bədən 3 şöbəyə ayrılır. Baş, gövdə və quyruq. Həzm sistemi qıllarla təchiz olunmuş ağızdan, əzələli udlaqdan, və bədən boyu uzanan bağırsaqdan ibarətdir. Çənəsiqıllılardə nəin ki, bir çox orqanlar olmur, hətta onların tənəffüs, qan-damar və ifrazat sistemləri də yoxdur. Çənəsiqıllılar hermafrodit heyvanlardır və ancaq cinsi yolla çoxalırlar . Yumurtalıqlar gövdədə, toxumluqlar isə quyruq hissədə yerləşir. Yumurtanın bölünməsi radial tipdədir. Onlarda mezoderma və selom teloblastlardan inkişaf etmir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yarımxordalılar

**** () —  aləminə aid heyvan tipi.

Əvvəllər xordalıların yarımtipi hesab olunurdu. Xordayabənzər orqanın (notoxordanın) olması, qəlsəmə yarıqlarının inkişafı və embrioial inkişafın bəzi xüsusiyyətləri bunları birləşdirir. Lakin xordalılardan fərqli olaraq yarımxordalıların bədəni 3 hissədən: xortum və ya baş lövhəsindən, boyunluqdan və bədəndən ibarətdir. Müasir bağırsaqtənəffüslülər, lələkqəlsəməlilər sinfi və qazıntı halında tapılan qraptolitlər sinfi yarımxordalılara aiddir.

## Təsnifatı
* Bağırsaqtənəffüslülər (*Enteropneusta *) sinfi
* Lələkqəlsəməlilər (*Pterobranchia*) sinfi
* Qraptolitlər sinfi (Nəsli kəsilib)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xenoturbella

**** () —  aləminin  tipinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi. 2 dənizdə yaşayan qurdşəkilli növü var.

## İstinadlar

## Həmçinin bax