open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1917–1923-cü illər inqilabları

**1917-1923-cü illər inqilabları** — Rusiya inqilabının nailiyyətindən və Birinci Dünya müharibəsindən sonra yaranan iğtişaşlardan ilhamlanaraq dünya miqyasında baş vermiş olan siyasi iğtişaşları və silahlı üsyanları özündə cəmləşdirən inqilabi dalğa idi. Üsyanlar əsasən sosializm və ya anti-kolonializm xarakteri daşıyırdı. Bəzi sosialist üsyanları daimi sosialist dövlətləri yaratmağa nail ola bilməmişdir. Bu inqilabların Almaniya imperiyasının dağılması, Avstriya-Macarıstanın parçalanması və Osmanlı imperiyasının bölünməsi kimi gələcəkdəki Avropa siyasi mənzərəsinin formalaşmasında uzunmüddətli təsirləri olmuşdur.

Birinci Dünya müharibəsi nəticəsində milyonlarla əsgər səfərbər edilmiş, siyasi qüvvələr yenidən formalaşdırılmış və ictimai qarışıqlıqlar meydana gəlmişdir. Qarışıqlıqlardan sonra birbaşa inqilablar baş vermiş, kütləvi tətillər meydana çıxmış və bir çox əsgər üsyan qaldırmışdır. Rusiya imperiyasının çarı olan II Nikolay Fevral inqilabı zamanı taxtdan əl çəkməli olmuşdur. Bundan sonra Rusiyada qısamüddətli liberal müvəqqəti hökumət yaradılmış, lakin bu hökumət də, Oktyabr inqilabı zamanı bolşeviklər tərəfindən devrilmiş və bunun nəticəsində də qanlı Rusiya vətəndaş müharibəsi baş vermişdir. 1917-ci ildə bir çox fransız əsgəri üsyan qaldırmış və düşmənlə döyüşməkdən imtina etmişdir. Bolqarıstan çarlığında bir çox əsgər üsyan etmiş və bunun nəticəsində Bolqar çarı istefa verməli olmuşdur. Avstriya-Macarıstanda kütləvi tətillər və üsyanlar baş vermiş və nəticədə Habsburq monarxiyası süqut etmişdir. Almaniya imperiyasında baş vermiş Noyabr inqilabı Almaniya imperiyasının süqutu ilə nəticələnmişdir. İtaliyada da, bir neçə kütləvi tətil baş vermişdir. İrlandiya parçalanmış və bunun nəticəsində Azad İrland dövləti yaradılmışdır. Bundan başqa dünya miqyasında digər etirazlar və iğtişaşlar da baş tutmuşdur. Anadoluda Türkiyə dövlətinin yaranması ilə nəticələnmiş bir istiqlaliyyət müharibəsi baş vermişdir. İstiqlaliyyət müharibəsindən sonra Osmanlı sultanlığının ləğvi ilə Osmanlı sülaləsinin 623 illik hakimiyyətinə son qoyulmuşdur. 1923-cü il oktyabr ayının 29-da Türkiyədə islahatlarını həyata keçirən prezident Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi altında Respublika elan edilmişdir. Bunlar Anadoluda türk dövlətini, cəmiyyətini, iqtisadiyyatını və hökumətini tamamilə yeniləyən bir sıra inqilablar və siyasi proseslər idi.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Gerwarth, Robert. "The central European counter-revolution: Paramilitary violence in Germany, Austria and Hungary after the great war." *Past & Present* 200.1 (2008): 175–209. online

## Xarici keçidlər

* 1917-1923-cü illər arasında baş vermiş inqilabları nümayiş etdirən Avropa xəritələri, omniatlas.com.
Robert Kirşner

**Robert Kirşner** – () — amerikalı astronom, kosmos tədqiqatçısı. Harvard Universitetinin professoru, ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının və Amerika Fəlsəfə Cəmiyyətinin üzvü. Volf mükafatının qalibi. (2015-ci il)

## Həyat yolu

Robert Kirşner 1970-ci ildə Harvard Universitetinin astronomiya ixtisasını yüksək dərəcə ilə bitirmişdir. 1975-ci ildə isə Kaliforniya Texnologiya İnstitutunda astronomiya üzrə fəlsəfə doktoru dərəcəsini almışdır. 1974-1976-cı illərdə Kitt Pik Milli Rəsədxanasında işləmişdir. Doqquz il Miçiqan Universitetində dərs demişdir: 1976-1981-ci illərdə dosent, 1981-ci ildən 1985-ci ilə qədər professor və astronomiya kafedrasının müdiri kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1985-ci ildə Harvard Universitetinin Astronomiya kafedrasına keçmiş və bu günə kimi kafedranın professoru kimi fəaliyyət göstərir. 1990-1997-ci illərdə Astronomiya kafedrasının rəhbəri, 1997-ci ildən 2003-cü ilə qədər Harvard-Smitson Astrofizika Mərkəzinin Optika və IR şöbəsinin müdiri olmuşdur.

1992-ci ildə Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasına, 1998-ci ildə ABŞ Milli Elmlər Akademiyasına və 2005-ci ildə Amerika Fəlsəfə Cəmiyyətinə üzv seçilmişdir.

O, astronomik jurnallarda 250-dən çox resenziyalı məqalə dərc etmişdir ki bunlara "Ekstravaqant Kainat: Partlayan Ulduzlar, Qaranlıq Enerji və Sürətlənən Kosmos" (Princeton University Pres), 2002) aiddir.

Onun tələbələri Brayan Şmidt və Adam Riess&nbsp;"Fövqəladə uzaq ulduzların &nbsp;müşahidələri vasitəsilə Kainatın sürətlənən genişlənməsini kəşf etdiklərinə görə" 2011-ci ildə Fizika üzrə "Nobel" mükafatına (Sol Perlmutter ilə bərabər) layiq görülmüşdürlər.

## Mükafatları

* 2004-cü il — Caltech Görkəmli Məzunlar Mükafatı
* 2007-ci il — Qruber Mükafatı
* 2010-cu il — Çikaqo Universitetinin fəxri doktoru 
* 2011-ci il — Denni Hayneman Mükafatı (Amerika Fizika İnstitutundan Astrofizika üzrə)
* 2012-ci il — Guggenhaym Təqaüdü 
* 2014-cü il — ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının Ceyms Kreyqa Uotson&nbsp;Medalı
* 2015-ci il — Fundamental Fizika Mükafatı
* 2015-ci il — Fizika üzrə Volf Mükafatı (Ceyms Byorken ilə birlikdə)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
*Robert Kirshner's Home Page at Harvard
Bruney dilləri

[thumb|[Malay dili|Malay (Malay orfoqrafiyası|Latın və Javi yazısı), İngilis dili, Ənənəvi Çin simvolları|Ənənəvi Çin, Koreya və Ərəb dillərində Bandar Seri Bagavan daxil olun.]]
**Bruney dilləri** — Cənub-Şərqi Asiyada yerləşən Bruney Darüssəlamda danışılan rəsmi, yerli və icma dillərinin ümumi toplusudur. Ölkədə standart malay dili rəsmi statusa malik olsa da, burada bir neçə yerli və etnik azlıqlara məxsus dillər də geniş şəkildə istifadə olunur. Bundan əlavə, ingilis dili və çin dilləri də sosial, iqtisadi və təhsil sahələrində əhəmiyyətli yer tutur.
## Rəsmi dil
Bruneyin rəsmi dili standart malay dilidir. Bu dil Malayziya və İndoneziya ilə ortaq olan Malakka dialekti əsasında formalaşıb. Malay dili 1959-cu il Konstitusiyasının qəbul edilməsi ilə rəsmi status almışdır. Malay dili dövlət idarəçiliyində, təhsildə və qanunvericilikdə əsas ünsiyyət vasitəsi kimi istifadə olunur.

Bruneydə danışılan yerli malay dili — Bruney malay dili isə gündəlik ünsiyyətdə daha geniş yayılmışdır. Bu dialekt standart malay dilindən leksik və fonetik baxımdan fərqlənir və ölkə əhalisinin əksəriyyəti tərəfindən ana dili kimi istifadə olunur.

## Yerli dillər
Bruneydə yaşayan yerli icmaların dilləri də ölkənin dil mənzərəsinin ayrılmaz hissəsidir. Bu dillər əsasən ölkənin qeyri-malay etnik azlıqları tərəfindən istifadə olunur:

### Belait dili
Belait dili Bruneyin Belait bölgəsində danışılır. Avstroneziya dillər qrupuna aiddir və hazırda nəsli kəsilməkdə olan dillər siyahısındadır. Gənc nəsillər arasında istifadəsi azalmışdır.

### Dusun dili
Dusun dili əsasən Tutonq bölgəsində Dusun xalqı tərəfindən istifadə olunur. Bu dil də təhlükə altında olan dillərdən sayılır və daha çox yaşlı nəsil tərəfindən danışılır.

### Kedayan dili
Kedayan dili, Bruney malay dilinə yaxın olan başqa bir dialekt kimi qəbul edilir. Bu dil Sabah və Saravak bölgələrində də danışılır.

### Murut dili
Murut dili Bruneydə az sayda insan tərəfindən istifadə olunur. Bu dil Murut etnik azlığına mənsub şəxslər arasında qorunur.

## İcma dilləri
### İngilis dili
Bruneydə ingilis dili ikinci mühüm dil sayılır. Təhsil sistemində geniş istifadə olunur və bəzi sahələrdə əsas tədris dili funksiyasını daşıyır. Eyni zamanda turizm, biznes və texnologiya sahələrində də geniş yayılmışdır.

### Çin dilləri
Çin mənşəli əhali arasında aşağıdakı dillər istifadə olunur:

* Mandarin
* Hokkien
* Kanton

Bu dillər daha çox ailə içində və icma tədbirlərində danışılır. Çin məktəblərində və mədəniyyət mərkəzlərində də istifadə olunur.

### Ərəb dili
İslam dininin dövlət dini olduğu Bruneydə ərəb dili əsasən dini tədris və ibadət məqsədilə öyrədilir və istifadə olunur. Məscidlərdə, dini məktəblərdə və Quran kurslarında ərəb dili öyrədilir.

### Dil siyasəti
Bruney hökuməti malay dilini milli identikliyin əsası kimi görür və onun qorunması və təşviqi üçün tədbirlər həyata keçirir. Eyni zamanda ingilis dilinin də beynəlxalq aləmdə rəqabətə davamlılıq baxımından öyrənilməsi təşviq olunur.  Yerli dillərin qorunması üçün isə bəzi mədəni layihələr mövcuddur, lakin bu dillərin əksəriyyəti təhlükə altındadır.

## Həmçinin bax
* Malay dili
* Bruney
* İngilis dili
* Avstroneziya dilləri
## İstinadlar
Sentyabr üsyanı

**Sentyabr üsyanı** () —  1923-cü ilin sentyabr ayında Bolqarıstanda baş vermiş silahlı xalq qiyamı. Üsyan Bolqarıstan Kommunist Partiyası (BKP) tərəfindən təşkil edilmiş və ölkədəki hərbi-faşist diktaturasına qarşı yönəlmişdi. Üsyan 9 iyun 1923-cü ildə general Aleksandr Tsankovun rəhbərliyi ilə həyata keçirilən çevriliş nəticəsində hakimiyyətə gələn hərbi rejimin tətbiq etdiyi sərt tədbirlərə qarşı bir reaksiya idi.

## Tarixi
1923-cü ilin iyun ayında Bolqarıstanda general Aleksandr Tsankovun rəhbərliyi ilə hərbi çevriliş baş verdi və bu çevriliş nəticəsində ölkədə hərbi-faşist diktaturası quruldu. Yeni rejim solçu qüvvələrə qarşı sərt tədbirlər gördü, bu da ölkədə siyasi gərginliyin artmasına səbəb oldu. Sentyabr üsyanı 1923-cü ilin sentyabr ayında başladı. Üsyan Bolqarıstanın müxtəlif bölgələrində, xüsusilə kənd yerlərində geniş vüsət aldı. Üsyançılar yerli hakimiyyət orqanlarını ələ keçirməyə və yeni rejimə qarşı müqavimət göstərməyə çalışdılar. Lakin hökumət qüvvələri üsyanı qəddarlıqla yatırdılar.

Sentyabr üsyanı uğursuzluqla nəticələndi.  Üsyanın yatırılması zamanı minlərlə insan həlak oldu və ya həbs edildi. Bu hadisə Bolqarıstan tarixində solçu qüvvələrə qarşı həyata keçirilən ən sərt repressiyalardan biri kimi tanınır.

## İstinadlar

## Biblioqrafiya
*
*
*
*
*
* 
* 
* 

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
*  (point of view of Bulgarian Communist Party leaders)

## Xarici keçidlər
* Query of a social democrat deputy in the National Assembly regarding the terror around Lom in September 1923 
* Folk song about the massacre of rebels in Gorna Gnoynitsa 
* Commentary of data of the German embassy and a conversation with Aleksandar Tsankov
Konqur

**Konqur** ( — «qəhvəyi dağ», ) — Pamirin Çin hissəsində Sintszyan-Uyğur muxtar rayonu ərazisində yerləşən Konqurmuztağ silsiləsində dağ massivi.
Konqur (7649 m), Konqurtube (7530 m) və Muztağ-Ata (7546) zirvələri Konqurmuztağ silsiləsinin ən yüksək zirvələridir.

Konqur Muztağ-Ata dağının şimalında və Qarakul gölünün şimal-şərqində yerləşir.
Massiv uzaqda olduğuna görə avropalılar tərəfindən yalnız 1900-cü ildə aşkar edilmişdir.
Lakin Pakistan və Çini birləşdirən Karakorum şossesinin tikintisindən sonra Konqur daha əlçatan oldu.

Konqura ilk səfər 5 iyul 1981-ci ildə Chris Boningtonun başçılıq etdiyi İngilis ekspedisiyası tərəfindən edildi.
Konqurtyube 1956-cı ildə E.A. Beletskinin rəhbərlik etdiyi Sovet-Çin ekspedisiyası çərçivəsində fəth edildi.

Bu zirvələr bir-birindən 10 km məsafədədir və 6750 m hündürlüyündə yəhərlə ayrılır.
Dağın zirvəsi buzla örtülmüşdür.
Konqurun şimal yamacı Qarayalak buzlağının mərkəzi və şərq qollarını qidalandırır.
Çimgen buzlaqının mərkəzi qolu Konqurun cənub yamacından aşağı axır və zirvənin şərq divarındakı uşqunlar bu buzlağın şimal qolunu qidalandırır.
Karayalak və Çimgen təkcə Çin Pamirində ən uzun deyil (uzunluqları müvafiq olaraq 18,3 km və 21,3 km), həm də ən aşağı dillərə (2750 və 3080 m) malikdir.
Hər iki buzlaqda sahil morenlərinin uzun otlu cibləri var.
Bu ciblərdən otlaqları birləşdirən cığırlarla keçir və burada tez-tez çoban yurdlarını görmək olar.
Konqurun yamacları əsasən çılpaqdır; zirvənin şimal və cənub-şərqində, aşağı qurşaqda dərələr boyu kol bitkiləri var: ardıc (arça), xostək, çaytikanı.
## İstinadlar
Ave Maria (Şubert)

**Ellenin üçüncü mahnısı** (, həmçinin Ellens Gesang III, D. 839, Op. 52, No. 6, 1825) – avstriyalı bəstəkar Frans Şubert tərəfindən 1825-ci ildə bəstələnmiş mahnıdır. Bu əsər Şubertin yeddi mahnıdan ibarət Op. 52 silsiləsinin altıncı hissəsini təşkil edir. Bu mahnılar Valter Skottun 1810-cu ildə yazdığı məşhur epik-poetik əsəri "Göl qızı" (The Lady of the Lake) əsasında bəstələnib.

Bu mahnı Şubertin ən məşhur əsərlərindən biri hesab olunur. Əsər ilkin formada Ellenin Məryəm Anaya dualar oxuduğu nəğmə kimi bəstələnmişdir. Sonralar çox vaxt "Ave Maria" adı ilə ifa olunub. Bu ad latınca "Salam, Məryəm" duasının adıdır və nəğmənin ilk sözləridir. Bu əsər adətən musiqi baxımından sadələşdirilmiş aranjimanlarla və orijinal mətndən fərqli müxtəlif sözlərlə ifa olunmuş və səsyazmaları edilmişdir. Bu nəğmə dua xarakteri daşıyır və məzmunca Məryəm Anaya müraciəti ehtiva edir. Ferens List bu əsəri fortepiano üçün üç müxtəlif versiyada aranjiman etmişdir.

## İstinadlar
Valualı Anna (Burbon hersoginyası)

**Valualı** **Anna** (; ) — Fransa kralı XI Lüdovikin qızı, Burbon hersoginyası.

1461-ci ildə Fransa kralı XI Lüdovik və onun ikinci xanımı Savoyyalı Şarlottanın ilk övladı olaraq dünyaya gəldi. 1468-ci ildə Lorreyn hersoquyyla nişanlansa da, sonrakı tarixlərdə nişan pozuldu və 3 noyabr 1473-cü ildə Anna Burbonlu Pyotrla evləndirildi. Cütlüün bu nigahdan 2 övladı dünyaya gəlsə də, bunlardan biri uşaq yaşda vəfat etdi.

* Karl (1476-1498)
* Suzanna (1491-1521)

Atasının 1483-cü ildə vəfatının ardından 13 yaşlı kiçik qardaşı VIII Karl taxta çıxdı. Anna və əri II Pyotr onun adına 8 il boyunca dövlət işlərini ələ aldı. Qardaşını Bretan hersoginyası Anna ilə evləndirərək Bretan bölgəsini Fransa krallığına ilhaq elədi. 1491-ci ildə naibəliyi başa çatdı və ailəsiylə birlikdə öz mülkünə geri döndü.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 

### İstinadlar
Doktor Livsi (Xəzinə adası, 1988)

**Doktor Livsi** () — 1988-ci ildə Sovet İttifaqında Kievnauçfilm studiyası tərəfindən istehsal edilmiş "Xəzinə adası" () adlı animasiya filmindəki personajdır. Robert Luis Stivensonun 1883-cü ildə nəşr olunmuş eyniadlı romanının adaptasiyası olan bu film, Doktor Livsini orijinal əsərdəki ciddi və rasional həkim obrazından fərqli olaraq, həmişə gülümsəyən, optimist və enerjili bir xarakter kimi təqdim edir. Bu fərqli təsvir, 2020-ci illərdə internet memləri vasitəsilə qlobal miqyasda populyarlıq qazanmasına səbəb olmuşdur.

## Personaj haqqında
Animasiya filmində Doktor Livsi, daim gülümsəyən, yoluxucu gülüşə sahib, cəsur və ağıllı bir həkim kimi təsvir olunur. O, təkcə tibbi bilikləri ilə deyil, həm də qılınc və odlu silahlarla döyüş bacarıqları ilə seçilir. Film boyunca, piratlara qarşı mübarizədə strateji planlar qurur və dostlarına sadiqliyini nümayiş etdirir.

Doktor Livsinin xarakteri, Sovet dramaturqu Leonid Slutskiyinin prototipi əsasında yaradılmışdır. Rusiyalı aktyor Yevgeni Papernıy, bu obrazı səsləndirərkən Slutskiyinin səsini parodiya etmiş və rejissor David Çerkasskiy bu yanaşmanı təsdiqləmişdir.

Film boyunca Doktor Livsi, Cim Hokins və Squire Trelouni ilə birlikdə Kapitan Flintin xəzinəsini tapmaq üçün səyahətə çıxır. O, piratlara qarşı mübarizədə liderlik edir, yaralıları müalicə edir və strateji planlar qurur. Məşhur səhnələrdən birində, piratlara qarşı mübarizə apararkən, eyni zamanda çiçək qoxlayaraq sakitliyini qoruyur.

## Populyarlıq
Doktor Livsi, 2020-ci illərdə internet memləri vasitəsilə yenidən populyarlıq qazanmışdır. Xüsusilə 2022-ci ilin avqust ayında, TikTok istifadəçisi "weirdyunus" tərəfindən "Why Not" adlı fonk musiqisi ilə müşayiət olunan "Doktor Livsi Gəzintisi" adlı video viral olmuşdur. Bu video, Twitter və digər sosial media platformalarında geniş yayılmış və Dr. Livsini "Sovet dövrünün Gigachad"ı kimi tanıtmışdır.

Bundan əlavə, "Dr. Livsinin Gülüşü" və "Qaranlıq Livsi" kimi mem formatları da yaranmışdır. "Qaranlıq Livsi", filmdəki personaj dosyesindəki ciddi fotoşəkil əsasında yaradılmış və internet istifadəçiləri tərəfindən müxtəlif qorxulu hekayələrlə müşayiət olunmuşdur.

Dr. Livsinin bu fərqli təsviri və internet memləri vasitəsilə qazandığı populyarlıq, Sovet animasiyasının qlobal miqyasda tanınmasına səbəb olmuşdur. O, internet mədəniyyətində pozitivlik, cəsarət və özünəinam simvolu kimi qəbul edilir. Hətta bəzi mənbələrdə, Doktor Livsi "Sovet dövrünün Giqaçad"ı kimi təsvir olunur.

Bu populyarlıq ilə personaj 2020, 2021 və 2022-ci illərdə İnternet memlarının məşhur qəhrəmanına çevrilir.

## İstinadlar
Pyotr Dyaçenko

**Pyotr Qavriloviç Dyaçenko** və ya *Petro Dyaçenko* (; ) — Rusiya imperiyası və daha sonra Ukrayna Xalq Respublikasının hərbi xadimi, Ukrayna millətçi hərbi lideri. O, həmçinin İkinci Dünya müharibəsi dövründə Nasist Almaniyasının tərəfində SS sıralarında xidmət etmiş ukraynalı anti-kommunist idi.

## Həyatı
Pyotr Dyaçenko 1895-ci ildə Rusiya imperiyasının Çerniqov quberniyasına bağlı Berezna kəndində anadan olmuşdur. O, ukraynalı pravoslav bir ailədə böyümüşdür. 1914-cü ildə Birinci Dünya müharibəsi başlayanda Rusiya imperiyasının ordusuna çağırılmış və cəbhəyə göndərilmişdir. Cəsarətli xidməti sayəsində bir neçə dəfə mükafatlandırılmış, o cümlədən Müqəddəs Qeorgi xaçı ilə təltif edilmişdir. Müharibə zamanı zabit rütbəsinə yüksəlmiş və süvari qoşunlarda xidmət etmişdir.  1917-ci ildə Rusiya imperiyasında Fevral inqilabı baş verdikdən sonra Dyaçenko Ukrayna milli hərəkatına qoşuldu və Ukrayna Xalq Respublikasının ordusunda xidmətə başladı. O, əsasən süvari birliklərin təşkilində və bolşeviklərə qarşı mübarizədə iştirak etmişdir. 1919–1920-ci illərdə Petlyura tərəfdarı olan Ukrayna ordusunun tanınmış komandirlərindən birinə çevrildi. Sovet-Ukrayna müharibəsi dövründə bir neçə döyüşdə fərqlənmişdir və Polşa–Sovet müharibəsi çərçivəsində Polşa ilə Ukrayna arasında bağlanmış ittifaqın iştirakçısı olmuşdur.

### Emiqrasiya dövrü
1920-ci ilin sonlarında Ukrayna Xalq Respublikasının məğlubiyyətindən sonra Dyaçenko Polşaya, daha sonra isə Fransaya mühacirət etdi. Burada o, digər ukraynalı mühacirlərlə birlikdə Ukrayna azadlığı ideyasını yaşatmaq üçün təşkilatlarda çalışdı.

1941-ci ildə Almaniyanın SSRİ-yə hücumu zamanı Dyaçenko Alman ordusu ilə əməkdaşlığa başladı. O, almanların yaratdığı və ukraynalı könüllülərdən ibarət hərbi hissələrin təşkilində iştirak etdi. 1943–1945-ci illərdə SS-ə bağlı Ukrayna Azadlıq Ordusu (Ukrainskaya Osvoboditelnaya Armiya – УОА) çərçivəsində fəaliyyət göstərdi. Onun rəhbərlik etdiyi süvari dəstələr anti-partizan əməliyyatlarında iştirak etmiş və Qızıl Orduya qarşı döyüşlərdə yer almışdır.

### Müharibədən sonra
İkinci Dünya müharibəsinin sonlarında Dyaçenko Amerika Birləşmiş Ştatlarına köçdü. O, burada ukraynalı mühacir cəmiyyətinin fəal üzvü oldu, Ukrayna müstəqilliyi ideyasını təbliğ edən təşkilatlarla əməkdaşlıq etdi. Həyatının son illərində Filadelfiya şəhərində yaşamış, Ukrayna tarixini araşdıran yazılar və xatirələr qələmə almışdır. 1965-ci il aprelin 23-də vəfat etmişdir.

## İrsi
Dyaçenkonun fəaliyyəti bu gün də mübahisə doğurur. Bir tərəfdən, o, Ukrayna milli azadlıq hərəkatının cəsarətli nümayəndəsi kimi qeyd olunur, digər tərəfdən isə Nasist Almaniyası ilə əməkdaşlığı və SS sıralarında xidmət etməsi səbəbilə tənqid edilir. Bununla belə, bir çox mühacir ukraynalı dairələrdə o, "qəhrəman süvari" kimi xatırlanır. Onun həyat yolu Ukraynanın XX əsr tarixindəki mürəkkəb geosiyasi vəziyyətin bariz nümunəsidir.

## Həmçinin bax
* Ukrayna Xalq Respublikası
* Stepan Bandera

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Petro Dyachenko
*
Eksklüziv İqtisadi Zona

**Eksklüziv İqtisadi Zona** — (İng. Exclusive economic zone (EEZ)) Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dəniz hüququ Konvensiyasına uyğun olaraq, dövlətin su və külək enerjisi də daxil olmaqla dəniz ehtiyatlarının kəşfiyyatı və istifadəsində xüsusi hüquqlara malik olduğu dəniz əraziləridir.

Türkiyə bu müqaviləni 121-ci maddəyə görə heç vaxt imzalamamışdır:

Dəniz hüququ haqqında Konvensiyaya əsasən insanların yaşaması üçün yararsız olan və ya özlərinin iqtisadi həyatı olmayan riflər istisna olmaqla, bütün adalar ərazi sularında  kontinental şelf və **Eksklüziv İqtisadi Zona** yaratmaq hüququna malikdir.

## Tərifi

Eksklüziv İqtisadi Zona ölkənin ərazi sularının ölçüldüyü əsas xəttdən dənizə və ya okeana doğru 200 dəniz mili (370 km) uzanır. Bu qaydanın istisnası isə ölkələrin Ekskluziv İqtisadi Zonalarının üst-üstə düşdüyü, yəni digər sözlə desək, dövlətin sahil sularının ölçülməyə başladığı əsas xətdən etibarən digər ölkəyə məxsus dəniz sərhədinə qədər 400 dəniz mili (740 km) məsafənin olmadığı hallarda meydana çıxır. Belə bir vəziyyət yarandıqda isə   Eksklüziv İqtisadi Zona ilə  dövlətlərin dəniz sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi ilə müəyyən edilir.

## Eksklüziv İqtisadi Zona + Ümumi Sahəyə görə ölkələrin sıralanması
Bu siyahıda asılı ərazilər (yaşanmayan torpaqlar daxil olmaqla) suveren dövlətlərə bağlı olaraq göstərilmişdir, lakin Antarktida üzərində olan iddiaları əhatə etmir.

**EİZ + ÜSƏ**: Eksklüziv İqtisadi Zona (EİZ) ilə Ümumi Sahə Ərazisinin (ÜSƏ) cəmi.
 

## İstinadlar
Siyasət Alıyev

**Siyasət İdris oğlu Alıyev** () — Azərbaycan hüquqşünası, Azərbaycan Respublikası Hərbi prokurorunun birinci müavini — Hərbi prokurorun səlahiyyətlərini icra edən (2000–2003).

## Həyatı
Siyasət İdris oğlu Alıyev 25 dekabr 1954-cü ildə Ermənistan SSR Basarkeçər rayonunun Canəhməd (Günəşli) kəndində anadan olmuşdur. 1982-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsini bitirmişdir.

Siyasət Alıyev 1983-cü ildən Əsgəran rayon prokurorunun köməkçisi, 1989-cu ildən isə DQMV Prokurorluğunda böyük müstəntiq vəzifəsində çalışmışdır. 1991-ci ilin sonlarında Ağdamda xidməti ezamiyyətdə olarkən ermənilər tərəfindən bıçaqlanmış, müalicə olduqdan sonra Naxçıvan Muxtar Respublikası Sədərək rayonunun prokuroru vəzifəsinə keçirilmişdir. Daha sonra, 1992-ci ildən Xanlar rayon prokurorunun köməkçisi, 1993-cü ildən Samux rayon prokurorunun müavini, 1995-ci ildən Gəncə şəhəri Nizami rayon prokurorunun müavini vəzifələrində işləmişdir. Daha sonra Gədəbəy rayonunun prokuroru kimi təyin olunmuş, 1996-cı ildən Qusar rayonunun, 1999-cu ildən isə Xaçmaz rayonunun prokuroru vəzifələrində çalışmışdır.

Siyasət Alıyev 2000-ci ildə Azərbaycan Respublikası Hərbi prokurorunun birinci müavini təyin edilmiş və həmin tarixdən 2003-cü ilin aprel ayınadək hərbi prokurorun səlahiyyətlərini icra etmişdir. 2001-ci ildə Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyasının üzvü təyin olunmuşdur.

Siyasət Alıyev 2012-ci ildə son yaş həddi ilə əlaqədar olaraq prokurorluq orqanlarından təqaüdə çıxaraq Dövlət Miqrasiya Xidmətində Təşkilat-Nəzarət Baş İdarəsinin rəis müavini (əvəzi) və attestasiya komissiyasının üzvü təyin edilmişdir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 17 mart 2014-cü il tarixli Sərəncamı ilə "Miqrasiya orqanlarında qulluqda fərqlənməyə görə" medalı ilə təltif olunmuşdur.

Ailəlidir, 2 övladı var.

## İstinadlar
Daxildəki ada

***Daxildəki Ada*** () — ssenari müəllifi və rejissoru Rüfət Həsənov olan 2020-ci il Azərbaycan komediya-dram filmidir. Yeni İran Filmləri Festivalında () Beynəlxalq Münsiflər Heyəti Mükafatını alıb və Azərbaycanı 94-cü Akademiya Mükafatlarında Ən Yaxşı Beynəlxalq Bədii Film nominasiyası üzrə təmsil edib.

## Rollarda

* Orxan Ata — Seymur Tahirbəyov
* Vidadi Həsənov — Xanlar Tahirbəyov
* Rafiq Əzimov — Baba
* Elşən Cəbrayılov — İdman naziri

## Həmçinin bax

* Ən yaxşı xarici film üzrə Oskar mükafatına təqdim edilən Azərbaycan filmləri

## İstinadlar
Monarxizm

**Monarxizm** — monarxın ali səlahiyyətlərə malik olan dövlət başçısı olduğu bir idarəetmə forması hesab edilən monarxiyanı müdafiə edən siyasi doktrinadır. Bu siyasi doktrinanı müdafiə edən şəxsə monarxist deyilir.

Monarxizm, hər hansı bir sülalə və ya liderdən asılı olmayaraq bu formada olan hökuməti müdafiə edən bir fikirdir. Müəyyən bir sülalənin hakimiyyətinin müdafiəsinə isə royalizm/səltənətçilik deyilir. Tarixi baxımdan kral tərəfdarları ilə mübarizə aparanlara “respublikaçılar” deyildiyinə görə, monarxizmə qarşı çıxanlara da hal-hazırda respublikaçı deyirlər. Ölkədən ölkəyə dəyişikliklər nümayiş etdirmiş olsa da, ümumi olaraq götürüldükdə bir ölkədə monarxizmin əksi bir sülaləni dəstəkləmək, onun hakimiyyət başına qayıtmasını istəmək və ya taxtda oturan hər hansı bir şəxsin kral/sultan kimi dəstəklənməsi, taxtda oturan şəxsə qarşı hakimiyyət iddiası edərək çıxanın ətrafına tərəfdarlar cəmləməsi yaxud taxtdan salınmış bir şəxsin geri qayıtmasını istəmək formasında ola bilər.

## Monarxiyalar

### Mövcud monarxiyalar
Monarxizm və royalizm arasındakı fərqi aydınlaşdırmaq üçün Birləşmiş Krallığın nümunəsini göstərmək kifayətdir. İngiltərə vətəndaş müharibəsi royalizmin bir nümunəsidir və respublikaçılar ilə kral tərəfdarları arasındakı bu müharibədə müəyyən bir kral (I Karl) və bir sülalə dəstəklənmişdir. Ancaq monarxizm Birləşmiş Krallığın bir monarx, tək bir hökmdar tərəfindən idarə edilməli olduğu fikrini müdafiə edir. Müasir dövrdə Birləşmiş Krallığı idarə edən Vindzorlar sülaləsinə rəğbət bəsləyən və monarxiyanı dəstəkləyən əhəmiyyətli bir sosial baza mövcuddur.

### Ləğv edilmiş monarxiyalar

Türkiyədə və ya əvvəllər hökmranlıq etdiyi coğrafiyalarda yenidən Osmanlı dövlətini yaratmaq arzusunda olan qruplar olduğu kimi, Osmanoğlu nəslindən olan hər hansısa bir hökmdarın yenidən hakimiyyət başına gəlməsi fikirini müdafiə edən kiçik bir qrup da mövcuddur. Bunların hamısı royalist/səltənətçi kateqoriyası altında birləşdirilir. Monarxistlər isə nümunə göstərilən ölkə üçün ən yaxşı idarəetmə formasının monarxiya olacağı fikrini müdafiə etsələrdə, bunun məhz Osmanlı sülaləsi olub-olmaması onlar üçün mühüm deyildir. Onlar üçün mühüm olan idarəetmə formasının monarxiya olmasıdır. Oxşar bir forma Mərkəzi Avropada, xüsusilə Habsburqlar sülaləsini hakimiyyət başında görmək istəyənlərlə Polşada olduğu kimi, Polşada monarxizmi müdafiə edənlərin taxt-tacı həmin sülaləyə təklif etməsi  arasında müşahidə oluna bilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər

* Всероссийский Монархический Центр (официальный сайт)
* Сайт Российский Имперский Союз-Орден в Европе
* Российский Имперский Союз-Орден
* Сайт «Легитимист»
* Российское имперское движение
* Украинский Традиционалистический клуб
* Сайт «Русское Самодержавие»
Luan (müğənni)

**Ann Edvij Mariya Peşer** (; ) — **Luan Emera** () və ya sadəcə **Luan** () səhnə adı ilə çıxış edən Fransa müğənnisi və aktrisası. "Avroviziya 2025" mahnı müsabiqəsində Fransanı təmsil etmiş və finalda 7-ci yeri tutmuşdur.

## Həyatı
Ann Peşer Pa-de-Kale departamentində yerləşən Enen-Bomon şəhərində anadan olmuşdur. Atası Jan-Pyer Peşer polyak-alman əsilli fransız, anası İzabel Pinto dos Santos Portuqaliyada anadan olmuş braziliyalıdır. Annın dörd doğma bacı-qardaşı var.

Luan 2008-ci ildə "*Direct 8*" Fransa teleşirkətinin təşkil etdiyi "*L'École des stars*" mahnı müsabiqəsində iştirak etmişdir.

### Şəxsi həyatı
Luan müğənni Florian Rossi ilə münasibətdədir. 2020-ci ilin martında Esmi adlı qızı anadan olmuşdur.

## Fəaliyyəti
### The Voice: la plus belle voix
Peşer debütünü 2013-cü ildə "*The Voice: la plus belle voix*" yarışmasının ikinci mövsümündə etmişdir. Dinləmələr zamanı Uilyam Şellerin "Un homme heureux" mahnısını ifa etmiş və münsiflərin dördü də (Floran Panyi, Cenifer, Lui Bertinyak, Qaru) ona tərəf dönmüşdür. O, Lui Bertinyakın komandasını seçmişdir. Onun "görmədən dinləmələr" mərhələsindəki çıxışı 16 fevral 2013-cü ildə yayımlanmışdır.

23 mart 2013-cü ildə "qarşıdurmalar" mərhələsində Peşer rəqibi Diana Espirlə çıxış edərək, *Ednaswap*ın "Torn" mahnısını (daha çox Natali İmbrulyanın ifasında tanınır) təfsir etmişdir. Canlı dinləmələr zamanı Peşer Mişel Leqranın "*Les moulins de mon cœur*" mahnısı ifa etmiş və səsvermə nəticəsində növbəti mərhələyə keçmişdir. 27 aprel 2013-cü ildə Cepsenin "*Call Me Maybe*" mahnısını oxuyandan sonra onu münsif ustadı xilas etmişdir. Növbəti raundda Ann Peşer Con Lennonun “Imagine” mahnısını ifa etmişdir. Müğənni layihəni yarımfinalda, Karla Bruninin "*Quelqu'un m'a dit*" mahnısını oxuyandan sonra digər yarımfinalçının hesabında 76, Peşerin hesabında 74 xal olduğu üçün tərk etmişdir.

Luan da daxil olmaqla, layihənin bütün yarımfinalçı və finalçıları Fransa üzrə "Səs" turunda iştirak etmişdir.

### "Səs" layihəsindən sonra
Luanı "Səs" layihəsində kəşf edən Erik Lartiqo onu "Belye ailəsi" filminə çəkmişdir. O, filmdə kar ailənin eşitmə qabiliyyəti olan yeganə üzvü – 16 yaşlı Paulanı ifa etmişdir. Personaj "*Je vole*" də daxil olmaqla, Mişel Sardunun bir sıra mahnılarını oxuyur. Bundan sonra aktrisa "Ən ümidverici aktrisa" nominasiyasında 40-cı "Sezar" kino mükafatına namizəd olub.

5 fevral 2015-ci ildə Cessi Ceyin Parisdəki konsertindən qabaq çıxış etmişdir.

İlk studiya albomu olan "*Chambre 12*" 2 mart 2015-ci ildə işıq üzü görmüş və böyük müvəffəqiyyət qazanmışdır. Onun "*Avenir*" sinqlı fransız çartlarında liderlik etmişdir.

2017-ci ildə onun ifası "*It Won’t Kill Ya*" trekində səslənmişdir.

1 sentyabr 2021-ci ildə "*Pokemon 25*" üçün "*Game Girl*" mahnısını hazırlamışdır.

30 yanvar 2025-ci ildə Bazeldə keçiriləcək "Avroviziya 2025" mahnı müsabiqəsində Fransanı Luanın təmsil edəcəyi elan olunmuşdur. İfa etdiyi "Ana" mahnısı mərhum anasına həsr olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nina Petrıkina

**Nina Petrıkina** (; ) — fərdi proqramda çıxış edən Estoniya fiqurlu konkisürəni. Avropa çempionu (2025), "Skate America" Qran Prisinin bürünc mükafatçısı (2023), üçqat Estoniya çempionu (2022, 2023, 2025).

Petrıkina Avropa çempionatında qızıl medal qazanan ilk estoniyalı fiqurlu konkisürəndir.

29 mart 2025-ci il etibarilə, Beynəlxalq Konkisürmə İttifaqının reytinqində 11-ci yerdə qərarlaşıb.
## Həyatı
Nina Petrykina 2008-ci ildən konki sürməyə başlayıb. İlk məşqçisi Svetlana Varnavskaya olub. Onun rəhbərliyi altında 2016-cı ilin fevral ayında Estoniya Uşaq Çempionatında iştirak edib. İyirmi dörd iştirakçının mübarizə apardığı turnirdə Petrıkina bürünc medal qazanıb.

O, 2017-ci ilin sonunda böyüklər arasında ölkə çempionatında debüt edib və burada yeddinci yeri tutmağı bacarıb. Eyni mövsümdə o, gənclər arasında ölkə çempionatında iştirak edib. Qısa proqramda o, qoşa lutsda səhvə yol verərək üçüncü yeri tutub. O, sərbəst hərəkət proqramını yerinə yetirdikdən sonra bu mövqeyini qoruyub saxlaya bilib.

2018/2019 mövsümündə Nina Petrıkina ilk dəfə "Junior Grand Prix"də iştirak edib. O, orada həm də qalib olub. Nina Petrıkina beynəlxalq turnirlərdə iki bürünc medal qazanıb. Milli səviyyədə, bir il əvvəl olduğu kimi, o, eyni anda iki kateqoriyada yarışıb. Böyüklər və yeniyetmələr arasında, hər iki fənn üzrə nəticələrini yaxşılaşdırmağa nail olub. Yeniyetmələrin Çempionatında o, gümüş medal qazanıb, Böyüklər Çempionatında isə podiumun bir addımlığında bitirib.

Növbəti mövsüm Nina Petrıkina gənclər səviyyəsində yarışmağa davam edib. Onun üçün yeni qısa proqramı Olimpiya və Dünya Çempionatının iştirakçısı, buz rəqsi üzrə dəfələrlə Estoniya çempionu Taavi Rand tərəfindən yaradılıb. Petrıkina rus xoreoqrafı İlya Averbuxla birlikdə Kraliçanın "Həyatımın sevgisi" mahnısı üçün sərbəst proqramı üzərində işləyib. O, Qran Prinin iki mərhələsində yeni əsərlərini təqdim edə bilib. Beləliklə, Latviyada sərbəst skeytdə və ümumi xallarda (166,83) şəxsi nailiyyətlərini təkmilləşdirməklə yanaşı, altıncı yeri tuta bilib. Hər il keçirilən Estoniya çempionatında o, Fiqurlu Konkisürmə Federasiyasının qərarı ilə böyüklər arasında dünya çempionatı üçün milli komandaya daxil edilmiş Eva-Lotta Kiibusu geridə qoyaraq, ölkənin vitse-çempionu adını qazanıb. Bununlada Petrıkina gənclər arasında dünya çempionatında mübarizə aparmaq hüququ qazanıb.

Nina Petrıkina 31 yanvar 2025-ci ildə Tallində keçirilən fiqurlu konkisürmə üzrə Avropa çempionu olub.

Martın 28-də Bostonda keçirilən fiqurlu konkisürmə üzrə dünya çempionatında Nina Petrıkina 196,67 xal toplayaraq qadınların təkbaşına konkisürmə yarışlarında səkkizinci yeri tutub.
## Proqramları

## İdman nailiyyətləri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Nina Petrıkina Beynəlxalq Konkisürmə İttifaqının rəsmi saytında.
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin VI çağırış deputatlarının siyahısı

**Azərbaycan SSR Ali Sovetinin altıncı çağırışı** 1963-cü ildən 1967-ci ilədək fəaliyyət göstərmişdir. Yeddinci çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinə seçkilər 1963-cü il martın 17-də keçirilmişdir. Ali Sovetə cəmi 345 deputat seçilmişdir.

Ali Sovetin sədri — Məmməd Arif (Dadaşzadə), müavinləri — Cəmil Cavanşir, Vasili Boldırev,  və Şəfiqə Məmmədəliyeva. Rəyasət Heyətinin sədri — Məmməd İsgəndərov, müavinləri — Muşeq Ohancanyan və Səkinə Əliyeva.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan SSR Ali Soveti
Stiltia isabella

**Stiltia isabella** (*Avstraliya pratinkolu*) — "Glareolidae" fəsiləsinə aid quş növü.

## Təsvir

"Stiltia isabella" uzun ayaqları, uzun və iti qanadları və qısa əyri dimdiyi olan orta ölçülü incə bir sahil quşudur. Uzunluğu 19–24 sm, qanadları arası məsafə 50–60 sm, çəkisi isə 55–75 qramdır. Cinsiyyətlər bir-birinə bənzəyir, lakin çoxalma və qeyri-çoxalma lələkləri fərqlidir. Çoxalma lələklərində baş, boyun, sinə və üst hissələr qum rəngli-qəhvəyidir. Qanadları iti və qara, göz ətrafında qara zolaq var. Çənə və boğaz ağ, sinə qum rəngli-qəhvəyidir. Dimdiyi parlaq qırmızı, qara əsaslı, gözləri tünd qəhvəyidir. Ayaqları və dırnaqları boz və ya qaradır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Gymnocephalus cernua

**Gymnocephalus cernua** — Həmçinin "Avrasiya ruffesi" və ya "papa" kimi tanınan, Avropa və şimali Asiyanın mülayim iqlimli bölgələrində tapılan şirin su balığı.

## Təsvir

"Gymnocephalus cernua"-nın rəngləri və işarələri "walleye" balığına bənzəyir. Bel hissəsi zeytun-qəhvəyindən qızılı-qəhvəyiyə qədər dəyişir, yanları daha açıq rəngdədir və alt tərəfi sarımtıl-ağ rəngdədir. Ruffe 25 sm (9.8 düym) uzunluğa qədər çata bilər, lakin adətən bu ölçünün yarısı qədər olur. Ölçüsünə görə çox aqressiv balıqdır. Ruffenin həmçinin böyük, tikanlı bir bel üzgəci var ki, bu da yırtıcılar üçün xoşagəlməz ola bilər. Üst tərəfdə iki üzgəci var: ön üzgəc sərt və iti tikanlara, arxa üzgəc isə yumşaq tikanlara (şüalara) malikdir. Ruffeni tanımaq üçün ən aşkar xüsusiyyətlər onun böyük, davamlı bel üzgəci və yüngülcə aşağıya əyilmiş ağzıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Histrio histrio

**Histrio histrio** — "Sargassum balığı", "Anglerfish" və ya "qurbağa balığı", "Antennariidae" fəsiləsinə aid olan dəniz şüaüzgəcli balıq növü. "Histrio" cinsinin yeganə növüdür.

## Taksonomiya

"Histrio histrio" ilk dəfə 1758-ci ildə Karl Linney tərəfindən "Systema Naturae"-nin 10-cu nəşrində rəsmi şəkildə təsvir edilmişdir və onun tip lokaliteti Sarqas dənizi kimi göstərilmişdir. 1813-cü ildə Yohan Qotelf Fişer fon Valdheym yeni bir cins, Histrio, təklif etmiş və "Sargassum" balığını bu cinsin tip növü kimi təyin etmişdir. "Histrio histrio", "Antennariidae" fəsiləsi ilə birlikdə, ən yaxın şəkildə dərin su qurbağa balığı (Nudiantennarius subteres) ilə əlaqəlidir. Bəzi mütəxəssislər bu cinsi "Antennariidae" fəsiləsinin "Antennariinae" yarımfəsiləsinə aid edirlər. Lakin "Fishes of the World"in 5-ci nəşri "Antennariidae" fəsiləsi daxilində yarımfəsilləri tanımır və ailəni "Lophiiformes" dəstəsinin "Antennarioidei" yarımdəstəsinə aid edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mimus gundlachii

Mimus gundlachii (Bahama sığırçını) — "Mimidae" fəsiləsinə aid bir quş növü. Bu quş Baham adalarında, Kubada, Yamaykada və Törks və Kaykos adalarında yaşayır və bəzən Floridaya qədər gedib çıxır.

## Təsvir

Bahama sığırçını 28 sm uzunluğunda olub, çəkisi 57 ilə 85 qram arasında dəyişir, orta çəki isə 66,8 qramdır. Nominal yarımnövün yetkin fərdlərinin üzü ləkəlidir və açıq rəngli qaş xətti var. Üst hissələri boz-qəhvəyi rəngdədir və başdan belə qədər tünd zolaqlara malikdir. Quyruq lələklərinin kənarları ağ rəngdədir. Alt hissələri açıq boz rəngdədir, üst döşündə zəif zolaqlar, yan tərəflərində isə daha qabarıq zolaqlar var. Cavan fərdlər bənzərdir, lakin alt hissələrində daha sıx ləkələr var. "M. g. hillii" yarımnövünün belindəki zolaqlar daha qabarıqdır və quyruq lələklərindəki ağ rəngli ucları daha böyükdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mixail Elizarov

**Mixail Elizarov** (, ) — müasir rus yazıçısı, musiqiçi və ssenaristdir. O, postmodernizm və maqik realizm cərəyanlarının nümayəndəsi kimi tanınır və 2008-ci ildə "Kitabxanaçı" romanı ilə Rusiya Buker mükafatına layiq görülmüşdür.

## Həyatı və təhsili
Mixail Elizarov 1973-cü ildə Ukraynanın İvano-Frankovsk şəhərində anadan olmuşdur. 1996-cı ildə Xarkov Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirmişdir.

2001–2003-cü illərdə Almaniyanın Hannover şəhərində kino məktəbində televiziya rejissorluğu üzrə təhsil almışdır. 2003–2007-ci illərdə Berlində yaşamış və fəaliyyət göstərmişdir.

## Ədəbi yaradıcılığı
Elizarovun ədəbi fəaliyyəti 2000-ci illərin əvvəllərində başlamışdır. Onun ilk əsəri olan "Dırnaqlar" (2001) hekayə toplusu tənqidçilər tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş və Andrey Belovo mükafatının finalçısı olmuşdur.

2003-cü ildə nəşr olunan "Pasternak" romanı isə mübahisələrə səbəb olmuşdur. Bu əsərdə Boris Pasternak demon kimi təsvir edilmiş və bu, tənqidçilər arasında fikir ayrılığına yol açmışdır.

Elizarovun ən məşhur əsərlərindən biri olan "Kitabxanaçı" (2007) romanı 2008-ci ildə Rusiya Buker mükafatına layiq görülmüşdür. Bu əsərdə sovet dövrünün unudulmuş yazıçısı Dmitri Qromovun kitablarının mistik gücə malik olduğu və bu kitablar uğrunda oxucular arasında mübarizələrin baş verdiyi təsvir olunur.

2010-cu ildə nəşr olunan "Cizgi Filmləri" romanı və 2012-ci ildəki "Biz 17 il siqaret çəkməyə çıxdıq" hekayə toplusu da oxucular və tənqidçilər tərəfindən maraqla qarşılanmışdır.

2019-cu ildə Elizarov "Torpaq" adlı yeni romanını nəşr etdirmişdir. Bu əsər 2020-ci ildə "Milli Bestseller" mükafatına layiq görülmüş və "Böyük Kitab" mükafatının finalçısı olmuşdur.

## Musiqi yaradıclığı
Ədəbi fəaliyyətinə paralel olaraq, Elizarov musiqi ilə də məşğul olur. O, öz üslubunu "bard-punk-şanson" kimi təsvir edir və 2020-ci ilə qədər 11 albom buraxmışdır.

## Əsərləri
* "Nəsr" (2000)
* "Dırnaqlar" (2001)
* "Pasternak" (2003)
* "Qırmızı lent" (2005)
* "Kitabxanaçı" (2007)
* "Kublar" (2008)
* "Cizgi Filmləri" (2010)
* "Burattini. Faşizm keçdi" (2011)
* "Biz 17 il siqaret çəkməyə çıxdıq" (2012)
* "Torpaq" (2019)

## Mükafatları
* Rusiya Buker mükafatı (2008) – "Kitabxanaçı" romanı üçün
* "Milli Bestseller" mükafatı (2020) – "Torpaq" romanı üçün
* NOS mükafatı, "Oxucu seçimi" nominasiyası (2014) – "Biz 17 il siqaret çəkməyə çıxdıq" hekayə toplusu üçün

## İstinadlar
Parq (müğənni)

**Pargev Vardanyan** (;) — erməni müğənni. "Avroviziya 2025" mahnı müsabiqəsində Ermənistan təmsilçisi. Finalda 20-ci yerə çıxmışdır.

## Şəxsi həyat
2024-cü ildən Pargev Vardanyan Nana Vardanyan ilə evlidir.

## Diskoqrafiya
### Mini-albomlar

### Təkli mahnılar

## İstinadlar
Hemitripterinae

**Hemitripterinae** — "Skorpena" formalı balıqlar fəsiləsi olan "Agonidae"nin yarımfəsiləsi. "Dəniz quzğunları" və ya "yelkənüzgəcli skorpinlər" kimi tanınır.

## Taksonomiya

Dəniz quzğunları yarımfəsiləsi olan "Hemitripterinae" ilk dəfə 1872-ci ildə amerikalı bioloq Teodor Gill tərəfindən taksonomik qrup kimi təqdim edilmişdir. Bu qrup "Cottoidea" üst ailəsi daxilində "Hemitripteridae" fəsiləsi kimi təsnif edilmişdir, lakin 21-ci əsrdə aparılan filogenetik təhlillər bu qrupu "Agonidae" fəsiləsi daxilində yerləşdirmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pempheridae

**Pempheridae** (*Süpürgə balıqları*) — Kiçik, tropik dəniz (bəzən şor sulu) şüaüzgəcli balıqlar fəsiləsidir. Qərbi Atlantik okeanı və Hind-Sakit okean regionunda yayılmış bu ailə iki cinsdə təqribən 26 növü əhatə edir. Bir növ (Pempheris xanthoptera) Yaponiyada qida məqsədi ilə ovlanır və dadına görə yüksək qiymətləndirilir. Süpürgə balıqları bəzən dəniz akvariumlarında saxlanılır.

## Cinslər

Pempheridae ailəsinə aşağıdakı cinslər daxildir:
* "*Parapriacanthus*" (Steindachner, 1870)
* "*Pempheris*" (Cuvier, 1829).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ammomanes deserti

**Ammomanes deserti** (*Səhra torağayı*) — Mərakeşdən Hindistanın qərbinə qədər olan səhra və yarımsəhra ərazilərində çoxalan quş növü.

## Taksonomiya və sistematika

Əvvəlcə səhra torağayı "Alauda" cinsinə aid edilsə də, sonradan "Ammomanes" cinsinə köçürülüb. Digər adlarına "səhra ispinoz torağayı" və "qum torağayı" daxildir.

## Yayılması və yaşayış mühiti

Səhra torağayına Mavritaniya, Qərbi Sahara və cənubi Mərakeşdən şərqdə Çad və Somalidən cənub-qərbi Asiyaya qədər, həmçinin Hindistanın qərbinə qədər olan ərazilərdə rast gəlinir.
Bu növ köçəri deyil və əsasən quru, daşlıq ərazilərdə lokal hərəkətlər edir. Düz qumlu ərazilərdən qaçınır və həmişə şaquli elementləri olan dağınıq relyefdə rast gəlinir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Carduelis carduelis

**Carduelis carduelis** (*Avropa qızılquşu*) — Finçlər fəsiləsindən olan kiçik bir quş. Avropa, Şimali Afrika, Qərbi və Mərkəzi Asiyaya xasdır.

## Təsvir

Çoxalma dövründə olan erkək qızılquşun üzündə qırmızı rəngdə ləkələr olur və gözlərin ətrafında qara nişanlar yerləşir, başı isə qara və ağdır. Arxa və yan hissələr qəhvəyi və ya qoz rəngindədir. Qara qanadlarda geniş sarı zolaq mövcuddur. Quyruq qaradır. Erkək və dişi qızılquşlar çox oxşar görünür, amma dişilər üzlərində azca qırmızı rəng sahəsinə malikdirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Larus argentatus

**Larus argentatus** (*Avropa gümüşü qağayısı*) — 66 sm (26 düym) uzunluğa qədər böyüyə bilən iri bir qağayı növü.

## Taksonomiya

Onların elmi adı latın dilindən gəlir. "Larus" sözü qağayı və ya digər iri dəniz quşlarına aid edilir, "argentatus" isə "gümüşlə bəzədilmiş" mənasını daşıyır.
Gümüşü qağayı və kiçik qarabel qağayıların taksonomiyası mübahisəlidir. Müxtəlif mənbələr iki ilə səkkiz növ arasında fərqli fikirlər irəli sürür. Bu qrup Şimal Yarımkürəsində halqa şəklində yayılıb. Əksər bitişik populyasiyalar bir-biri ilə çarpazlaşır, lakin bitişik terminal populyasiyalar çarpazlaşmır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aulostomus

**Aulostomus** (*Trompet balıqları*) — "Aulostomidae" fəsiləsinə aid olan və yalnız bir cinsdən ibarət olan üç növ dəniz balığı.

## Taksonomiya

Bu balıqlar "Syngnathiformes" dəstəsinə daxildir və dəniz atları ilə yaxından qohum olan "Fistulariidae" fəsiləsinin növləri ilə oxşar quruluşa malikdirlər. Trompet balıqlarının adı, yunanca "aulos" (flüt) və "stoma" (ağız) sözlərinin birləşməsindən yaranıb, çünki bu balıqlar boru şəklində uzun burunlara malikdirlər. "Flutemouth" (flüt ağız) adı da bu ailə üçün istifadə olunur, lakin bu ad daha çox "Fistulariidae" fəsiləsinə aid olan növlər üçün işlədilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Holland Lop

Holland Lop — 1979-cu ildə Amerika Dovşan Yetişdiriciləri Assosiasiyası (ARBA) tərəfindən tanınan asıq qulaqlı evcil dovşan növü. ARBA tərəfindən müəyyən edilən maksimum çəkisi 1,8 kq olan Holland Lop ən kiçik asıq qulaqlı növlərdən biridir. Holland Loplar ABŞ və Birləşmiş Krallıqda ən məşhur dovşan növlərindən biridir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Etmopterus spinax

**Etmopterus spinax** — Etmopteridae ailəsinə aid olan köpəkbalığı növü. Şimal-Şərq Atlantik Okeanında ən çox rast gəlinən dərin dəniz köpəkbalıqlarından biridir.

## Taksonomiya
Etmopterus spinax ilk dəfə 1758-ci ildə İsveçli təbiətşünas Karl Linney tərəfindən *Squalus spinax* adı ilə təsvir edilmişdir. Daha sonra bu növ Etmopterus cinsinə aid edilmişdir. Xüsusi epiteti spinax, köpəkbalığının sərt və tikanlı bel üzgəclərinə istinad edir. Bu növün ümumi adı, qarın hissəsinin qara rənginin bədənin qalan hissəsindən kəskin şəkildə fərqlənməsindən yaranıb, sanki bir parça məxmər kimi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Jack

**Jack** dinamik antropometrik modelləşdirmə sistemi — insan bədəninin hərəkət və pozalarını virtual mühitdə təhlil etmək və simulyasiya aparmaq üçün istifadə olunan qabaqcıl proqram təminatı.

## Tarix
“Jack” sistemi 1980-ci illərdə Pensilvaniya Universiteti (University of Pennsylvania) tərəfindən hazırlanmışdır. Əvvəlcə hərbi və kosmik tədqiqatlar üçün yaradılan bu sistem, sonradan müxtəlif sənaye sahələrində geniş tətbiq olunmağa başlanmışdır. 1990-cı illərdə “Jack” proqramı Siemens Digital Industries Software tərəfindən alınıb və inkişaf etdirilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cecropis rufula

**Cecropis rufula** (Avropa qırmızıbel qaranquşu) — Hirundinidae fəsiləsinə aid kiçik, oxuyan quş növü.

## Taksonomiya
Cecropis rufula ilk dəfə 1835-ci ildə holland zooloqu Konrad Yakob Temmink tərəfindən *"Hirundo rufula"* adı ilə təsvir edilmişdir. "Rufula" epiteti latınca "qırmızımtıl" mənasını verir. Bu növ əvvəllər şərq qırmızıbel qaranquşu ("Cecropis daurica") növünün yarımnövü hesab edilirdi. Lakin morfoloji və genetik fərqlər əsasında ayrı növ kimi tanındı. Avropa qırmızıbel qaranquşu monotipikdir, yəni heç bir yarımnövü yoxdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
NetOwl

**NetOwl** — təbii dil emalı (NLP) və məlumat çıxarışı (Information Extraction, IE) sahələrində inkişaf etmiş bir proqram təminatı.
Bu alət, böyük verilənlər bazalarını təhlil etmək, mətnlərdən strukturlu məlumatları çıxarmaq və istifadəçilərə məlumatları təqdim etmək üçün hazırlanmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kipunci

**Kipunnci** (***Rungwecebus kipunji***) — Həmçinin *yayla manqabeyi* kimi tanınan, Tanzaniyanın yayla meşələrində yaşayan Əntərmeymunu (Köhnə Dünya meymunu) növü.

Bu növ 2003-cü ilin dekabrında və 2004-cü ilin iyulunda Vəhşi Təbiəti Mühafizə Cəmiyyəti, Corciya Universiteti və Conservation International (Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Cəmiyyəti) tərəfindən müstəqil şəkildə kəşf edilmişdir və 1984-cü ildən bəri kəşf edilən ilk yeni Afrika meymun növüdür.

Əvvəlcə Lophocebus cinsinə aid edilsə də, genetik və morfoloji məlumatlar göstərdi ki, bu növ Lophocebus cinsindəki digər manqabeylərdən daha çox pavianlara (Papio cinsi) yaxındır. Alimlər daha sonra onu **Rungwecebus** adlı yeni bir cinsə aid etdilər, bu ad Runqve dağının şərəfinə verilmişdir.

Kipunci 1923-cü ildə Allenopithecus nigroviridisdən (Allenin bataqlıq meymunundan) bəri kəşf edilən ilk yeni meymun cinsidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Trachypithecus leucocephalus

**Trachypithecus leucocephalus** — Çinin Quanqsi bölgəsi üçün endemik olan və "kritik təhlükədə" olan bir Kolobinae növü.

## Taksonomiya
Əvvəllər bu növ Vyetnam üçün endemik olan *Cat Ba lanqurunun* (T. poliocephalus) yarımnövü hesab edilirdi. Onun taksonomiyası əvvəllər qeyri-müəyyən idi; *François lanqurunun* (T. francoisi) qismən albinistik populyasiyası, François lanqurunun yarımnövü, etibarlı bir növ (T. leucocephalus) və ya yarımnöv (T. poliocephalus leucocephalus) kimi qiymətləndirilirdi. Çunqzuo və Fusui qraflığındakı ağbaş lanqur populyasiyaları növün digər hissələrindən əhəmiyyətli genetik fərqlər nümayiş etdirir və buna görə də onların təkamül baxımından əhəmiyyətli vahidlər kimi qəbul edilməsi təklif edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Məhərrəm Qafarov

**Qafarov Məhərrəm Allahverdi oğlu** - Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin Penitensiar Xidmətin rəis müavini, ədliyyə general-mayoru.

## Həyatı
Məhərrəm Qafarov 19.09.1959-cu il tarixdə Gədəbəy rayonunda anadan olub.

1985-2016 illərdə Daxili İşlər orqanlarında müxtəlif məsul və rəhbər vəzifələrdə çalışıb.

11.10.2016-cı il tarixdə Azərbaycan Respublikası ədliyyə nazirinin əmri ilə Ədliyyə Nazirliyinin Penitensiar Xidmətin rəis müavini vəzifəsinə təyin edilib.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin  20 noyabr 2018-ci il tarixli 713 nömrəli Sərəncamı ilə ona ədliyyə general-mayoru ali xüsusi rütbəsi verilib.

## İstinadlar