open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lekif

**Lekif** () - ən çox yayılmış qədim-yunan uzunsov formalı, kiçik ayaqlı, hündür qulplu qab. Lekifləri e.ə.VI əsrin əvvəlindən keramikadan istehsal etməyə  başladılar.

Əvvəllər ritual məqsədlərlə istifadə olunub. Zeytun yağı doldurulmuş lekifi ölü ilə birgə dəfn edirdilər. Qəbri ziyarət edən qohumlar digər əşyalarla bərabər qəbr üstünə bir lekif zeytun yağı gətirərdilər. 

Adətən lekiflər müxtəlif mifoloji süjetlərlə bəzədilirdi.
Əvvəllər dini ayinlərdə zeytun yağının saxlanması üçün istifadə olunan lekiflər sonralar məişətdə geniş istifadə olunub.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Keramika
*Azərbaycanda bədii keramika sənəti
*Oynoxoya
*Riton

## Xarici keçidlər
* В.Д. Блаватский. История античной расписной керамики. Издательство Моск.Университета. 1953
* "Attic Lekythoi from Lydian Territory in the Inventory of Akhisar Archaeological Museum"
Karlizm hərəkatı

**Karlizm hərəkatı** (; ) — İspaniya krallığına rəhbərlik edən Burbon ailəsinin alternativ qolunu qurmağı hədəfləyən siyasi hərəkat.

Burbon ailəsinə mənsub İspaniya kralı VII Ferdinand 4 dəfə evlənməsinə baxmayaraq, oğul varisi yox idi və dünyaya gələn 4 övladından yalnız iki qız uşağı - İzabella və Luiza yetkinlik yaşına çata bilmişdi. Bu səbəblə 1830-cu ilin mayında bir dövlət fərmanı nəşr etdirdi. Bu fərmana əsasən, artıq monarx soyundan gələn qadınların da taxt hüququ var idi. Əslində bu məzmunlu fərman daha öncəki tarixlərdə - 1789-cu ildə korteslər birliyi tərəfindən qəbul edilmişdi ancaq heç vaxt qüvvəyə minməmişdi. VII Ferdinandın bu fərmanı qüvvəyə gətirməsiylə, hər iki qızı da varis olan qardaşı İnfant Karlosun önünə keçdi. Bu isə etirazlarla qarşılandı.

VII Ferdinandın 29 sentyabr 1833-cü ildə vəfat etməsiylə ölkədə taxt mübarizəsi başladı. Bir tərəfdən 3 yaşlı qızı II İzabella anası Mariya Kristinanın naibəliyi altında taxta çıxarıldı. Digər yandan isə qardaşı İnfant Karlos bu səltənəti tanımaqdan imtina edərək taxtın həqiqi varisi olduğunu bildirdi. 1 oktyabrda ''V Karl'' adıyla səltənətini elan etdi və iqtidar tərəfindən aparılan təzyiqlər səbəbilə Portuqaliyaya qaçdı. Beləcə, bu tarixdən etibarən ölkədə hakimiyyət uğrunda 2 cəbhə arasında mübarizə başladı və bu mübarizə 1936-cı ildə başlayan Fransisko Franko diktaturasına qədər davam etdi. Bu müddət ərzində İspaniya taxtı üzərində haqq iddia edən iddiaçılar aşağıdakılardır:

* İnfant Karl Mariya İsidro (1833-1845), ***V Karl''' adıyla''
* [[Karlos Luiz de Burbon]] (1845-1861), ***VI Karl** adıyla''
* [[Xuan Karlos de Burbon]] (1861-1868), ***III Xuan*' adıyla*
* [[Karlos de Burbon]] (1868-1909), ***VII Karl** adıyla*
* [[Ceymi de Burbon]] (1909-1931), ***III Ceymi** adıyla*
* [[Alfonso Karlos de Burbon]] (1931-1936), ***I Alfonso Karlos** adıyla*

== Mənbə ==

=== Ədəbiyyat ===

* Paul Preston (2013). *The Spanish Holocaust: Inquisition and Extermination in Twentieth-Century Spain*. London: HarperCollins. p. 64. ISBN 978-0-00-638695-7
* Payne, Stanley G. (1987). *T he Franco Regime, 1936–1975''. University of Wisconsin Press. p. 189. ISBN 978-0-299-11070-3

### İstinadlar
Eucyclogobius newberryi

**Eucyclogobius newberryi** — ABŞ-nin Kaliforniya sahillərində axar, bataqlıq və çayların laqunlarında yaşayan yerli bir "goby" növü. Bu növ Kaliforniyanın altı yerli "goby" növündən biridir. Bu növ 1994-cü ildən bəri ABŞ-nin "Təhlükədə Olan Növlər Qanunu" ilə qorunur.

## Təsvir

"Eucyclogobius newberryi" kiçik bir balıqdır, adətən 5 sm (2 düym) uzunluğundan çox olmur. Bədəni uzunsov və küt quyruqludur. Rəngi ləkəli boz, qəhvəyi və ya zeytun rənglidir. Bu balıqlar, bir çox balıq kimi, kontur kölgələnməsi nümayiş etdirir və üst tərəfdən bir qədər daha tünd ləkəlidir. Birinci bel üzgəcinin üst hissəsi şəffaf və ya krem rənglidir, ikinci bel üzgəci isə birincidən daha uzundur və anal üzgəcə yaxın ölçüdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kanaletes fəvvarəsi

**Kanaletes fəvvarəsi** (ispan: *Fuente de Canaletas*) — İspaniyanın Barselona şəhərinin mərkəzi küçəsi olan Ramblanın yuxarı hissəsində yerləşən fəvvarə.

Bu fəvvarə XIX əsrin 30-cu illərdən bəri Barselona FK-nın futbol matçlarından sonra klub azarkeşlərinin toplaşdığı "sevimli məkan" sayılır. Həmin dövrdə azarkeşlər şəhərin idman qəzeti olan "La Rambla"nın redaksiyasından nəticələri öyrənmək üçün məhz bu fəvvarənin qarşısına toplaşırdılar. Redaksiyanın girişindəki lövhədə həmin günün oyun nəticələri yazılırdı.

Ənənəyə görə, Kanaletes fəvvarəsindən su içən şəxs Barselonaya geri dönəcək. Fəvvarənin adı şəhərin şimal divarından (XIV əsrə aid) götürülüb. 

## Tarixi
Fəvvarənin yaranma tarixi XVIII əsrə aiddir. Lakin XIX əsrdə Barselonanın qala divarları söküləndə, fəvvarə də dağıdıldı.

1888-ci ildə Barselona Şəhər Şurası həmin yerdə yeni fəvvarənin inşasına qərar verdi. Bu fəvvarə şəhərin dörd müxtəlif yerində quraşdırılması planlaşdırılan lampa-fəvvarə layihəsinin bir hissəsi idi. Daha sonra layihə genişləndirildi və ümumilikdə on dörd fəvvarə inşa olundu. Beləliklə, hazırki Kanaletes fəvvarəsi isə 1892-ci ildə inşa edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Fəvvarənin tarixi (UB.es-dən).
Killer

**Muzdlu qatil**, **killer** ( - "qatil") —  şəxsi motivlərə görə deyil, mükafat qarşılığında və ya sifarişlə qətl törədən şəxs. Bəzən *peşəkar qatil* olaraq da adlandırılır.

## Ümumi tendensiyalar
Sifarişli qətl kifayət qədər geniş yayılmış qətl növüdür, çünki bu, sifarişçiyə yaxşı alibi təqdim etməyə imkan verir: cinayət zamanı o, izdihamlı yerdə, çox vaxt şahidlərin iştirakı ilə cinayət yerindən uzaqda ola bilər. Eyni zamanda, cinayəti törədən şəxsin (killer) adətən nə qurban ilə, nə də sifarişçi ilə birbaşa əlaqəsi yoxdur ki, bu da belə qətlin təhqiqatı prosesini xeyli çətinləşdirir. Bundan əlavə, sifarişçi qatil işə götürməklə, nədənsə qorxduğu, istəmədiyi və ya edə bilməyəcəyi, xüsusən də qurbanla əlaqəsi olduğu halda, qətli şəxsən törətmək zərurətindən azad olur.

Sifarişli qətl törətmiş killer özü də bəzən tapşırığı yerinə yetirdikdən sonra da öldürülür ki, sifarişçinin kim olduğunu göstərə bilməsin. Eyni səbəbdən cinayətkarın özü adətən sifarişçi ilə bilavasitə tanış olmur, qətli törədən vasitəçinin və ya təşkilatçının köməyindən istifadə edir. Peşəkar killer snayperdən və ya partlayıcıdan istifadə edərkən, adətən, heç bir iz qoymur və ya cinayət yerində ümumiyyətlə olmur ki, bu da onu tapmağı xeyli çətinləşdirir.

Qurbanın yaxın məsafədən qatil tərəfindən öldürülməsi halında (məsələn: tapançadan, pulemyot tapançadan və ya avtomatdan atəş) qatillər qurbanın əminliklə öldürülməsini təmin etmək üçün qondarma nəzarət atışını - qurbana yaxınlaşaraq, başında ucsuz-bucaqsız vurmağa çalışırlar. Çox vaxt qurbanı öldürmək üçün istifadə olunan silah (snayper tüfəngi, tapança, pulemyot və s.) qatil tərəfindən atəş açdığı yerə və ya cinayət yerindən qaçmağa başlayanda atılır.

Muzdlu qatil adətən seriyalı qatildən fərqlənir, baxmayaraq ki, sonuncu muzdlu fəaliyyət göstərə bilər (məsələn, Tomas Krim, Donald Qaskins ) və bir neçə sifarişli qətl törətmiş qatil qanuni olaraq seriyalı qatilə (Charles Nicoletti, Salvatore Riina) bərabərdir.

Qəzetdəki elan vasitəsilə qatilin tapıldığı hallar var, tez-tez alleqorik şəkildə - məsələn, Amerikanın Soldier of Fortune jurnalında elan kimi: "*İş axtarıram... keçmiş ABŞ Ordusunun [[Xüsusi təyinatlılar|Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin əsgəri]] ... [[Vyetnam müharibəsi]] veteranı, Amerikada və xaricdə döyüş əməliyyatları apara bilən şəxs* ."

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Murder-for-Hire: Web Hits of a Deadly Kind (FBI)
Tilapia

**Tilapia** — Təxminən yüz növü əhatə edən "cichlid" balıqlarının ümumi adı.

## Etimologiya

"Tilapia" adı "cichlid" cinsi olan "Tilapia"-dan gəlir. Bu ad özü isə ya Tsvana dilində "balıq" mənasını verən "tlhapi" sözündən, ya da Aristotelin qeyd etdiyi bir balığa istinad edən yunan sözü "tilon" ilə "uzaq" mənasını verən "apios" sözünün birləşməsindən yaranmışdır. Şotlandiyalı zoolog Endryu Smit bu cinsi 1840-cı ildə adlandırmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Maralyansarov

**Maralyansarov** — Azərbaycan Respublikasının ərazisində bir neçə yaşayış məntəqələrinin adı:
* Maralyansarov — Ağdərə rayonunda kənd.
* Maralyansarov — Tərtər rayonunda keçmiş kənd.

## Həmçinin bax
* Sarov
Poliçan

**Poliçan** () — Albaniya Respublikasında şəhər və bələdiyyə.

## Yerləşməsi
Albaniyanın cənub-mərkəzi hissəsində yerləşən Poliçan şəhəri dəniz səviyyəsindən 256 metr yüksəklikdə yerləşir. Osum çayının yaxınlığında yerləşməsi səbəbindən şəhərdə Aralıq dənizi iqlimi hakimdir. Şəhər ətrafı təpələrlə əhatə olunmuşdur ki, bu da onun adının mənşəyini izah edir. Şəhərin əsas məhəllələri arasında Plirez, Pronovik, Kalluc, Poligon, Lavdar və şəhər mərkəzi qeyd olunur.

Bələdiyyə kimi, 2015-ci ildə keçirilən inzibati islahat nəticəsində Poliçan, Terpan və Vertop bələdiyyələrinin birləşməsi ilə yaradılmışdır. Yeni bələdiyyənin mərkəzi Poliçan şəhəridir. 2011-ci il siyahıyaalınmasına əsasən, bələdiyyənin ümumi əhalisi 10,953 nəfərdir, bunun 4,318 nəfəri əvvəlki Poliçan bələdiyyəsinin ərazisində yaşayırdı. Bələdiyyənin ümumi sahəsi 272,20 km2 təşkil edir.

## Tarixi
Poliçan şəhəri 1960-cı illərdə Albaniya Kommunist hökuməti tərəfindən silah və sursat istehsalı üçün sənaye mərkəzi kimi inşa edilmişdir. Uzun müddət ərzində şəhər "gizli şəhər" kimi tanınmış və sənaye fəaliyyəti barədə məlumatlar məhdudlaşdırılmışdır.

1978–1991-ci illər arasında şəhər siyasi səbəblərlə Skrapar qəzasının tərkibinə daxil edilmiş, lakin daha sonra yenidən Berat qəzasına qaytarılmışdır.

## İqtisadiyyatı
Şəhərin iqtisadiyyatı əsasən silah sənayesinə əsaslanırdı. Lakin 1990-cı ildə kommunist rejiminin süqutu ilə bu sahədə istehsal azalmışdır. Hazırda şəhərdə kiçik pivə zavodu fəaliyyət göstərir. Kənd təsərrüfatı sahəsində buğda, qarğıdalı, lobya və tərəvəz yetişdirilir. Ətraf təpələrdə isə zeytun, şabalıd, qoz, əncir, albalı və üzüm becərilir. Üzüm əsasən rakı istehsalı üçün istifadə olunur. Şəhərdə 0.5 km² sahəsi olan istixana da mövcuddur.

## İstinadlar
E-flat major simfoniyası (Çaykovski)

**E-flat major simfoniyası** () — Pyotr İlyiç Çaykovskinin 1892-ci ildə bəstələməyə başladığı, lakin tamamlamadığı simfonik əsəridir. Bəzi musiqi tarixçiləri bu əsəri bəstəkarın "Yeddinci simfoniyası" kimi də adlandırırlar. Çaykovski bu simfoniyanı əvvəlcə proqramlı simfoniya kimi planlaşdırmış və insan həyatının mərhələlərini təsvir etməyi məqsəd qoymuşdu. Lakin sonradan bu ideyadan imtina etmiş və əsəri yarımçıq qoymuşdur. Bəstəkarın ölümündən sonra əsərin bəzi hissələri digər kompozisiyalarda istifadə olunmuş, daha sonra isə müxtəlif musiqiçilər tərəfindən tamamlanaraq ifa edilmişdir.

## Tarixi
Çaykovski E-flat major simfoniyasının üzərində 1891-ci ildə Amerikaya səfərindən qayıdarkən işləməyə başlamışdır. 1892-ci ilin may ayında Klin şəhərindəki yeni yay iqamətgahında əsərin ilk və son hissələrini tez bir zamanda eskizləmişdir. Lakin dekabr ayında əsərə qayıtdıqda, ona qarşı soyuqluq hiss etmiş və simfoniyanı tamamlamamaq qərarına gəlmişdir. Bəstəkar bu simfoniyanı "iradə gücü ilə yazılmış bir əsər" adlandırmış və onunla emosional bağ qura bilmədiyini bildirmişdir.

E-flat major simfoniyası, Çaykovskinin yaradıcılığında maraqlı bir mərhələni əks etdirir. Bəstəkarın bu əsəri tamamlamaması və sonradan onun hissələrinin müxtəlif formalarda istifadə olunması, musiqi tarixçiləri və tədqiqatçılar üçün maraqlı bir araşdırma mövzusudur. Əsərin müxtəlif versiyaları və onların ifaları, Çaykovskinin musiqi irsinin zənginliyini və çoxşaxəliliyini göstərir.

Çaykovski simfoniyanın bəzi hissələrini sonralar digər əsərlərində istifadə etmişdir. Onlar aşağıdakılardır:

**Piano Konserti №&nbsp;3, Op. 75:** Simfoniyanın ilk hissəsi əsasında bəstəkar tərəfindən birhissəli piano konserti kimi yenidən işlənmiş və 1894-cü ildə nəşr edilmişdir.

**Andante və Final, Op. posth. 79:** Simfoniyanın digər iki hissəsi Çaykovskinin tələbəsi Sergey Taneyev tərəfindən piano və orkestr üçün işlənmiş və 1897-ci ildə nəşr olunmuşdur.

## Bərpa
1951–1955-ci illər arasında sovet bəstəkarı Semyon Boqatıryov Çaykovskinin eskizləri və digər materialları əsasında simfoniyanı tamamlamışdır. Bu versiyanın premyerası 7 fevral 1957-ci ildə Moskva Vilayət Filarmoniyası Orkestri tərəfindən, Mixail Terianın dirijorluğu ilə baş tutmuşdur. Əsər 1961-ci ildə nəşr olunmuşdur.

2005-ci ildə Çaykovski Fondu tərəfindən rus bəstəkarı Pyotr Klimova sifariş edilmiş ikinci bir bərpa tamamlanmışdır. Bu versiyanın ilk ictimai ifası Moskvaya yaxınlığında yerləşən Çaykovski Dövlət Ev-Muzeyində, Rusiyanın Simfonik Orkestri tərəfindən, dirijor Tomomi Nişimoto rəhbərliyi ilə həyata keçirilmişdir.

Boqatıryovun tamamladığı versiya dörd hissədən ibarətdir:

1. Allegro brillante – Simfoniyanın ilk hissəsi, sonradan Piano Konserti №&nbsp;3-ün əsasını təşkil etmişdir.

2. Andante – Taneyev tərəfindən piano və orkestr üçün işlənmişdir.

3. Scherzo: Vivace assai – Çaykovskinin 18 Piano Parçası, Op. 72, №&nbsp;10 əsasında hazırlanmışdır.

4. Finale: Allegro maestoso – Taneyev tərəfindən piano və orkestr üçün işlənmişdir.

Əsərin orta ifa müddəti təxminən 37 dəqiqədir.

## İstinadlar
Stenotomus chrysops

**Stenotomus chrysops** — Əsasən Massaçusetsdən Cənubi Karolinaya qədər Atlantik okeanında yaşayan balıq növü. "Sparidae" fəsiləsinin bir çox digər balığı kimi, o da ümumiyyətlə "porgy" kimi tanınır.

## Ümumi məlumat

"Stenotomus chrysops" 18 düym (460 mm) uzunluğa və 3–4 funt (1,4–1,8 kq) çəkiyə qədər böyüyə bilir, lakin orta hesabla 0,5–1,0 funt (0,23–0,45 kq) çəkiyə malik olurlar. Scup balıqları 20 ilə qədər yaşaya bilir; dişilər iki yaşında çoxalmağa başlaya bilir. Hər il dişi scup balıqları qum və yosunla zəngin ərazilərdə təxminən 7000 yumurta qoyur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sannikov Torpağı (roman)

**Sannikov Torpağı** () — rus geoloqu və fantastika yazıçısı Vladimir Afanasyeviç Obruçevin 1926-cı ildə nəşr olunmuş elmi-fantastik romanıdır. Əsər, Arktik Okeanında mövcudluğu təsdiqlənməmiş, lakin XIX əsrdə rus səyyahları tərəfindən müşahidə edildiyi iddia edilən Sannikov Torpağı adlı mifoloji adaya həsr olunmuşdur. Roman, elmi biliklərlə zəngin təsvirləri və macəra dolu süjeti ilə rus fantastik ədəbiyyatında mühüm yer tutur.

## Süjet
Romanın süjeti, beş nəfərlik bir ekspedisiyanın Arktik Okeanında yerləşdiyi iddia edilən və əfsanəvi bir ada olan Sannikov Torpağını axtarmaq üçün yola çıxması ətrafında qurulmuşdur. Uzun və çətin səyahətdən sonra, onlar nəhayət bu adanı tapırlar. Ada, nəhəng bir vulkanın krateri daxilində yerləşir və burada qədim geoloji dövrlərə aid flora və fauna qorunub saxlanılmışdır. Ekspedisiya üzvləri burada Neandertal insanları (romanda "Vampoo" adlandırılır), mamontlar və digər qədim canlılarla qarşılaşırlar. Sonda, vulkanın püskürməsi nəticəsində ada məhv olur.

Sannikov Torpağı, XIX əsrdə rus səyyahları Yakov Sannikov və Matvey Gedenshtrom tərəfindən müşahidə edildiyi iddia edilən, lakin sonradan mövcudluğu təsdiqlənməmiş bir ada idi. Bu ada, Arktik Okeanında, Yeni Sibir adalarının şimalında yerləşdiyi düşünülürdü. Obruçevin romanı, bu əfsanəvi adanı ədəbi əsərə çevirərək, onun haqqında marağı yenidən canlandırmışdır.

## Elmi əsaslandırma
Obruçev, geoloq kimi biliklərini istifadə edərək, romanın elmi əsaslarını möhkəmləndirmişdir. O, Arktik Okeanında belə bir adanın mövcudluğunu, vulkanik fəaliyyət nəticəsində yaranan istiliklə izah edir. Bu yanaşma, əsərin elmi-fantastik janrda olmasına baxmayaraq, oxuculara real və inandırıcı təsir bağışlayır. Roman, həmçinin insanın təbiətlə münasibətləri, qədim mədəniyyətlərin izləri və elmin sərhədləri kimi mövzuları da əhatə edir.

## Əsərin əhəmiyyəti və təsiri
"Sannikov Torpağı", rus fantastik ədəbiyyatında mühüm yer tutur və xüsusilə gənc oxucular arasında populyarlıq qazanmışdır. Əsər, həmçinin Arktika tədqiqatlarına və coğrafi kəşflərə marağı artırmışdır. Obruçevin bu romanı, onun digər məşhur əsəri "Plutoniya" ilə birlikdə, elmi-fantastik janrın inkişafına töhfə vermişdir.

## Ekranlaşdırma
1973-cü ildə, "Sannikov Torpağı" romanı əsasında eyniadlı sovet elmi-fantastik filmi çəkilmişdir. Filmin rejissorları Albert Mkrtçyan və Leonid Popov olmuş, baş rollarda Vladislav Dvorjetski, Oleg Dal və Yuri Nazarov çəkilmişlər. Film, romanın süjetinə əsaslanaraq, ekspedisiyanın adaya səyahətini və orada qarşılaşdıqları hadisələri təsvir edir. Filmdə Aleksandr Zatsepin tərəfindən bəstələnmiş musiqilər də geniş populyarlıq qazanmışdır.

## İstinadlar
Canthigaster rostrata

**Canthigaster rostrata** — Ümumiyyətlə "Karib iti-burunlu puffer" kimi tanınan, Qərbi Mərkəzi Atlantik okeanından olan bir "puffer" balığı.

## Etimologiya

"Canthigaster rostrata" adı latın sözləri olan "gaster" (mədə) və "rostrata" (dimdikli) sözlərindən gəlir. Meksikada bu balıq "tamborín narizón" (böyük burunlu tamburin) kimi tanınır, bu onun böyük, iti burnuna və yumru bədən formasına istinaddır.

## Taksonomiya

"Canthigaster rostrata" "Tetraodontidae" fəsiləsinin "Canthigaster" cinsinə aiddir. Bu cinsin üzvləri digər puffer balıqlarından unikal iti burnu ilə fərqlənir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Alosidae

**Alosidae** — "Clupeiformes" dəstəsinə aid olan balıq fəsiləsi. Bu ailə hal-hazırda dünya üzrə dörd cins və təxminən 32 növdən ibarətdir.

## Cinslər

Alosidae ailəsi aşağıdakı 4 cinsdən ibarətdir:
* "*Alosa*" H. F. Linck, 1790 (Shads)
* "*Brevoortia*" Gill, 1861 (Menhadens)
* "*Sardina*" Antipa, 1904 (Avropa sardinası)
* "*Sardinops*" C. L. Hubbs, 1929 (Mavi sardina)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pyrilia aurantiocephala

**Pyrilia aurantiocephala** (*Keçəl tutuquşu*) — Həmçinin "narıncıbaş tutuquşu" adlandırılan, tutuquşukimilər fəsiləsinə aid bir növ.

## Taksonomiya

Bu tutuquşu əvvəlcə qara başlı olması ilə fərqlənən "leşçi tutuquşu"nun (Pyrilia vulturina) yetkin fərdi kimi qəbul edilirdi. Bununla belə, həmin fərdlərin cinsi yetkin olduğu aşkar edildikdə, onlar yeni bir növ kimi təsvir edildi. Əslində, hər iki növün cavan fərdlərinin tüklü, yaşıl çalarlı başları olur və bunlar yetkin fərdlərin görünüşündən xeyli fərqlənir. Bu tutuquşu əvvəllər hazırda monodir (tək növlü) olan "Pionopsitta" cinsinə aid edilirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Triglidae

**Triglidae** — Ümumiyyətlə "gurnard"lar və ya "dəniz qızılquşları" kimi tanınan, dibdə qidalanan skorpena formalı şüaüzgəcli balıqlar fəsiləsi. Bu balıqlar dünya üzrə mülayim və tropik dənizlərdə yayılmışdır.

## Etimologiya

"Triglidae" fəsiləsinin adı "Linnaeus"-un "Trigla" cinsinin adından gəlir. Bu ad qırmızı barbun (Mullus barbatus) üçün klassik bir addır. Artedi qırmızı barbun və gurnardların eyni olduğunu düşünürdü, çünki hər iki taksonun balıqları su xaricində səs çıxarır və qırmızı rəngdədir. Linney onların fərqli olduğunu anladı və "Trigla"-nı "gurnard" kimi təsnif etdi. Onların "dəniz qızılquşu" adı, "Prionotus" cinsindəki növlərin narıncı qarın səthindən və quş qanadlarına bənzəyən böyük sinə üzgəclərindən gəlir. Tutulduqda, qurbağaya bənzər bir qurultu səsi çıxarırlar, bu da onlara onomatopoeik olaraq "gurnard" adını vermişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ephippidae

**Ephippidae** — "Moroniformes" dəstəsinə aid olan "perkomorf" balıqlar fəsiləsi. Bu balıqlar, Mərkəzi Sakit okean istisna olmaqla, dünyanın tropik və mülayim okeanlarında yayılmışdır.

## Taksonomiya

"Ephippidae" fəsiləsi ilk dəfə 1859-cu ildə hollandiyalı herpetoloq və ixtioloq Piter Bleker tərəfindən irəli sürülmüşdür. "Fishes of the World" kitabının 5-ci nəşri bu fəsiləni "Moroniformes" dəstəsinə, "Moronidae" və "Drepaneidae" fəsilələri ilə birlikdə daxil edir. Digər bəzi mənbələr isə "Ephippidae" fəsiləsini "Drepaneidae" ilə birlikdə "Ephippiformes" dəstəsinə aid edir və "Moronidae" fəsiləsini "Eupercaria" seriyasında "incertae sedis" kimi təsnif edir. Başqa mənbələr isə bu üç fəsiləni "Fishes of the World" kitabında göstərildiyi kimi "Moroniformes" dəstəsinə daxil edərək onları "Acanthuriformes" dəstəsində qruplaşdırır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cardellina canadensis

**Cardellina canadensis** (*Kanada alaçöhrəsi*) — "Yeni Dünya" alaçöhrələri fəsiləsinə (Parulidae) aid olan kiçik bir oxuyan quş növüdür. Yay aylarını Kanada və ABŞ-nin şimal-şərqində, qışı isə Cənubi Amerikanın şimal hissəsində keçirir.

## Taksonomiya

1760-cı ildə fransız zooloq Matüren-Jak Brisson Kanada alaçöhrəsinin təsvirini "Ornithologie" əsərində daxil etdi. O, fransızca "Le gobe-mouche cendré de Canada" və latınca "Muscicapa Canadensis Cinerea" adlarından istifadə etdi. Brisson latınca adlar yaratsa da, bu adlar binomial sistemə uyğun deyildi və "Beynəlxalq Zooloji Nomenklatura Komissiyası" tərəfindən tanınmadı. 1766-cı ildə isveçli təbiətşünas Karl Linney özünün "Systema Naturae" əsərinin 12-ci nəşrini yeniləyərkən, Brisson tərəfindən əvvəlcə təsvir edilmiş 240 növü daxil etdi. Bunlardan biri də Kanada alaçöhrəsi idi. Linney qısa bir təsvir verdi, "Muscicapa canadensis" binomial adını təqdim etdi və Brissonun əsərinə istinad etdi. Növ hazırda "Cardellina" cinsinə daxildir, bu cins 1850-ci ildə fransız təbiətşünası Şarl Lüsyen Bonapart tərəfindən təqdim edilmişdir. Növ monotipikdir, yəni heç bir yarımnövü yoxdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Oriolus oriolus

**Oriolus oriolus** (*Avrasiya qızıl sarıköynəyi*) — Həmçinin "adi qızıl sarıköynək" adlanan, "Köhnə Dünya" sarıköynəkləri fəsiləsinin Şimal Yarımkürəsində mülayim iqlimli ərazilərdə çoxalan yeganə növü.

## Etimologiya

"Oriole" adı ilk dəfə 18-ci əsrdə istifadə edilmiş və elmi latınca cins adından törəmişdir. Bu ad klassik Latıncada "qızılı" mənasını verən "aureolus" sözündən götürülmüşdür. "Oriole" sözünün müxtəlif formaları 12-13-cü əsrlərdən bəri Roman dillərində mövcuddur. Albert Maqnus (Böyük Albert) təxminən 1250-ci ildə Latın forması olan "oriolus" sözünü istifadə etmiş və səhvən bunun qızıl sarıköynəyin mahnısına görə onomatopoeik olduğunu iddia etmişdir. Orta əsrlərdə İngiltərədə onun adı mahnıdan törəyərək "woodwele" olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Karlos Luiz de Burbon

**Karlos Luiz de Burbon** () və ya sonradan **VI Karl** (; ) — İspaniya taxt-tacının Karlist iddiaçısı.

1818-ci ildə Madriddə dünyaya gəldi. Atası İspaniya kralı IV Karlın oğlu İnfant Karl İsidro, anası isə Portuqaliya kralı VI Conun qızı İnfanta Mariya Fransiskadır. Gənclik illəri boyunca Portuqaliya və Böyük Britaniyada sürgün həyatı yaşadı. Birinci Karlist Müharibəsi boyunca şimal cəbhəsində atasına dəstək verdi. Müharibənin ardından isə hər ikisi Fransada məskunlaşdı.

Atasının 1845-ci ildə taxt hüququndan imtina etməsilə, Karlist iddiasını davam etdirdi. Real hakimiyyəti əlində saxlayan əmisi qızı II İzabellayla evlənərək Karlizm iddiasına son qoyulması müzakirə edildi. Ancaq kraliçanın 1846-cı ildə digər əmisi oğlu İnfant Fransisko Asislə evlənməsi bu müzakirələri nəticəsiz qoydu. Ardından silahlı çatışma üçün əsgər toplamağa başladı. Londona köçdü və qısa zaman sonra İkinci Karlist Müharibəsinə başladı. 1847-ci ilin aprelində İspaniyaya əsgər çıxarmağa çalışsa da, Fransa sərhəddində dayandırıldı və yenidən Londona qayıtdı. ABŞ-ın Madriddəki səfiri tərəfindən, taxta çıxdığı halda Kuba adasını Amerikaya təslim etməsi şərtilə maddi dəstək veriləcəyi təklif edilsə də, İspaniyanın bütövlüyünü pozmaqdansa, ömür boyu sürgündə yaşamağa razı olduğunu bildirdi və bu təklifi geri çevirdi.

10 iyul 1850-ci ildə İki Siciliya kralı I Fransiskin, eyni zamanda bibisi Mariya İzabellanın qızı Mariya Karolina ilə Kazerta sarayında evləndi. Ancaq cütlüyün övladı olmadı.

1855-ci ildə Burbon ailəsinin hər iki qolu arasında sülhü təmin etmək məqsədilə, əmisi oğlu İnfant Fransisko Asislə danışıqlara başladı. Ancaq bu danışıqlar nəticəsiz qaldı və may ayında İspaniyada kiçik bir Karlist üsyanı başladı. 1860-cı ilin martında mərkəzi hakimiyyətə boyun əyməyən donanma kaptanlarını yanına çəkərək yeni bir üsyana hazırlaşdı. Ancaq öz əsgərlərinin ona tabe olmaması nəticəsində üsyan daxildən parçalandı və Karlos Luiz qardaşı Fernandoyla birlikdə 21 apreldə ələ keçirildi. Tortosaya həbs olunan qardaşlar burada taxt hüququndan imtina etmələri barədə sənədə imza atmağa məcbur edildilər. Ardından azad edildilər və Triestə getdilər. 15 iyunda isə bu sənədə zorla imza atdıqlarını və keçərli olmadığını bəyan etdilər. Digər tərəfdən isə Karlos Luizin digər qardaşı və varisi olan Xuan Karlos bu sənədi keçərli qəbul edərək böyük qardaşının səltənətinin bitdiyini və özünün yeni Karlist iddiasını elan etdi.

1861-ci ilin yanvarında Karlos Luiz, xanımı Mariya Karolina və kiçik qardaşı Fernando, ehtimal ki, tifus epidemiyası səbəbilə ard-arda vəfat etdilər. Hər üçü də Triestdəki bir kafedrala dəfn edildilər. Ölümünün ardından digər qardaşı Xuan Karlos İspaniya taxt-tacının yeganə Karlist iddiaçısı olaraq hakimiyyətini davam etdirdi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Walther L. Bernecker, Horst Pietschmann: Geschichte Spaniens. Von der frühen Neuzeit bis zur Gegenwart. 4. Auflage. Kohlhammer, Stuttgart 2005, ISBN 3-17-018766-X

### İstinadlar
Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlarda üzvlüyü

** Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlarda üzvlüyü** — 1991-ci ildə müstəqil olduqdan sonra Azərbaycanın rəsmi üzv kimi, müşahidəçi kimi və ya digər formatda iştirak etdiyi təşkilatlarda üzvlüyü.

## Siyahı

## Üzvlük müraciətləri və prosesləri

### BRICS
Azərbaycan 20 avqust 2024-cü ildə BRICS təşkilatına qoşulmaq üçün müraciət etdiyini bəyan etmişdir. Rusiya hökuməti bu müraciəti dəstəkləmişdir. Azərbaycanın əvvəlcə tərəfdaş dövlət statusu alacağı, tam üzvlük statusunun isə gələcəkdə veriləcəyi nəzərdə tutulur. Azərbaycanın Çinlə imzaladığı strateji tərəfdaşlıq sənədində (3 iyul 2024-cü il) də Azərbaycanın BRICS-ə üzvlük məsələsi qeyd edilmişdir.

Azərbaycandan keçən Orta Dəhliz və Beynəlxalq Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizi kimi iqtisadi fürsətlər digər BRICS dövlətləri ilə əməkdaşlıqla birlikdə, Azərbaycanın neft və qaz ixracından asılılığını azalda bilər. Azərbaycan həm də BRICS-in Yeni İnkişaf Bankından ölkəyə investisiya gələcəyinə ümid edir.

### Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı
Azərbaycan 10 iyul 2015-ci ildən bəri Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatında dialoq üzrə tərəfdaşdır. 2024-cü ildə Azərbaycan bu təşkilata müşahidəçi üzv olmaq üçüm müraciət etmişdir. Təşkilata tam üzv olmaq üçün əvvəlcə müşahidəçi üzv olmaq lazımdır. Azərbaycanın Çinlə imzaladığı hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq sənədində (23 aprel 2025-ci il) Çinin Azərbaycanın Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatında statusunun artırılmasını dəstəklədiyi qeyd edilmişdir.

1 sentyabr 2025-ci ildə keçirilən ŞƏT sammitində Çin Azərbaycanın ŞƏT-in tamhüquqlu üzvü olmasını dəstəkləmişdir. Buna baxmayaraq, Hindistan Azərbaycanın müraciətini bloklamışdır. Buna cavab olaraq, Pakistan Ermənistanın tamhüquqlu üzv olmaq üçün müraciətini bloklamışdır.

1 sentyabr 2025-ci il ŞƏT sammiti çərçivəsində ŞƏT-in dialoq tərəfdaşı və müşahidəçi üzv statusları ləğv edilmiş, statuslara sahib olan ölkələrin hamısına, o cümlədən Azərbaycana yeni status — "ŞƏT tərəfdaşı" statusu verilmişdir.

### Ümumdünya Ticarət Təşkilatı
Azərbaycan Ümumdünya Ticarət Təşkilatında (ÜTT) müşahidəçi üzvdür. Azərbaycanın bu təşkilatda rəsmi üzv olması üçün, 16 iyul 1997-ci ildən bəri ÜTT Katibliyində Azərbaycan üzrə işçi qrup fəaliyyət göstərir. Azərbaycanın Çinlə imzaladığı hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq sənədində (23 aprel 2025-ci il) Çinin Azərbaycanın ÜTT-yə tezliklə üzv olmasını dəstəklədiyi qeyd edilmişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2025-ci ildə verdiyi müsahibədə Azərbaycanın bu təşkilata üzv olmağa tələsmədiyi, təşkilata üzvlüyün yerli istehsalçıların maraqlarına ziyan vurmamasının vacibliyi qeyd edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan–ATƏT əlaqələri
* Avropa İttifaqı-Azərbaycan əlaqələri
* Azərbaycan–BMT əlaqələri
* Azərbaycan–NATO əlaqələri
* Azərbaycan-İƏT əlaqələri
* Azərbaycan–Türk Dövlətləri Təşkilatı münasibətləri

## İstinadlar
Okulus

**Okulus** — 2013-cü ildə Mayk Fleneqan tərəfindən çəkilmiş psixoloji-fövqəltəbii qorxu filmidir. Filmin premyerası 2013-cü ildə keçirilmiş Toronto Beynəlxalq Film Festivalı (TIFF) zamanı — 5 sentyabr 2013-cü ildə baş tutmuş və 11 aprel 2014-cü ildə təqdim edilmişdir. Filmdə baş rolları Karen Qillan və Brenton Tueytes canlandırmışdır. Film Flanaqanın əvvəl çəkdiyi qısametrajlı filmi olan *Okulus: Fəsil 3 – Planlı Adam* () adlı əsərinə əsaslanır.

## Süjet xətti

Gənc ikən valideynlərinin ölümündə günahlandırılan bacı-qardaş olan Keyli və Tim illər sonra bir araya gələrək valideynlərinin ölümünün sirrini açmağa çalışacaqlar.

## Rollarda
* Karen Qillan&nbsp;— Keyli Rassell 
* Annaliza Basso&nbsp;— Keyli Rasselin uşaqlığı 
* Brenton Tueytes&nbsp;— Tim Rassell 
* Qarret Rayan&nbsp;— Tim Rassellin uşaqlığı
* Rori Kokreyn&nbsp;— Alan Rassell 
* Keti Sakhoff&nbsp;— Mari Rassell
* Ceyms Lafferti&nbsp;— Maykl
* Keyt Siqel&nbsp;— Marisol Çaves
* Kortni Bell&nbsp;— auksionçu

## İstehsalı

2005-ci ildə çəkilmiş *Okulus* adlı qısametrajlı filmin əsasında çəkilmiş bu film həmçinin Hovard Fillips Lavkraftın hekayələrindən də ilhamlanmışdır.

Üç həftə davam etmiş çəkilişlərdən sonra, filmin çəkilişləri 27 oktyabr 2012-ci ildə Alabamada başa çatmışdır.

## Buraxılış

Filmin premyerası 5 sentyabr 2013-cü ildə 2013-cü il Toronto Beynəlxalq Film Festivalı zamanı baş tutmuş, daha sonra isə 11 aprel 2014-cü ildə bütün dünyada kinoteatrlarda nümayiş olunmuşdur.

5 avqust 2014-cü ildə DVD və Blu-ray Disc formatında buraxılmışdır.

## Tənqidlər

Okulus 133 rəy əsasında Rotten Tomatoes saytında orta hesabla 73%-lik bir nəticə əldə etmişdir. Filmin tənqidçiləri arasında gəlinmiş yekdil fikir “Qorxunun qanlı səhnələrdən daha ön planda olduğu və filmin davam filmləri üçün qapını açıq qoyan sonluqla, “Okulus” sadəcə olaraq qorxu filmi sevənlər üçün yeni bir franşizanın ilk fəsli ola bilər” sözləri ilə ifadə olunmuşdur. Shock Till You Drop filmə müsbət rəy verərək filmi “ağıllı və qorxulu şeylər” adlandırmışdır. Bundan əlavə, film 28 tənqidçinin vermiş olduğu rəy əsasında Metacritic saytında 100 baldan 61 bal əldə etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
* 
*
Şigir bütü

**Şigir bütü** () — dünyada məlum olan ən qədim taxta heykəldir. Təxminən 12,100 il əvvəl, Mezolit dövründə, Rusiyanın Ural dağlarında yerləşən Şigir bataqlığında tapılmışdır. Bu monumental heykəl, insan fiqurları və geometrik naxışlarla bəzədilmişdir və qədim ovçu-toplayıcı cəmiyyətlərin rituallar və simvolizm sahəsindəki inkişafını əks etdirir. Hazırda Yekaterinburqda yerləşən Sverdlovsk Regional Tarix Muzeyində sərgilənir.

## Təsviri
Heykəl, təxminən 159 illik bir qaragilə (Larix) ağacından hazırlanmışdır. Taxta, təbii fitonsid xüsusiyyətlərinə malikdir və Şigir bataqlığının turşulu, anaerob mühiti mikroorqanizmlərin fəaliyyətini məhdudlaşdıraraq əsərin minilliklər boyunca qorunmasına şərait yaratmışdır.

Heykəlin üst hissəsində gözlər, burun və ağızla təchiz olunmuş insan başı təsvir edilmişdir. Bədəni düz və düzbucaqlıdır, üzərində zigzaq xətləri, insan əlləri və üzləri kimi geometrik motivlər oyulmuşdur. Bəzi tədqiqatçılar bu naxışların yaradılış mifini və ya qədim insanların inanclarını əks etdirdiyini düşünürlər. Digərləri isə bu işarələrin naviqasiya vasitəsi və ya xəritə ola biləcəyini irəli sürürlər.

Şigir bütü, qədim ovçu-yığıcı cəmiyyətlərin mürəkkəb rituallar və simvolik ifadələr yaratmaq qabiliyyətinə malik olduğunu göstərir. Bu, əvvəlki fikirlərə zidd olaraq, ritualların və kompleks incəsənətin yalnız əkinçiliklə məşğul olan cəmiyyətlərdə inkişaf etdiyini düşünən nəzəriyyələri təkzib edir. Heykəlin yaşı və mürəkkəbliyi, Göbekli Tepe kimi digər qədim monumental strukturlarla müqayisə olunur. Bu əsər, Misirin Böyük Piramidasından iki dəfə qədimdir.

## Tapılması
Şigir bütü 24 yanvar 1890-cı ildə Rusiyanın Perm quberniyasında, Şigir bataqlığında, 4 metr dərinlikdə tapılmışdır. Əsər, 10 hissədən ibarət olaraq çıxarılmış və ilkin olaraq 2.8 metr hündürlüyündə bərpa edilmişdir. 1914-cü ildə arxeoloq Vladimir Tolmaçev tərəfindən edilən yenidənqurma nəticəsində, heykəlin orijinal hündürlüyünün 5.3 metr olduğu təklif edilmişdir. Lakin bəzi hissələr sonradan itirilmişdir.

1997-ci ildə aparılan ilk radiokarbon analizləri əsərin təxminən 9,500 il əvvəl hazırlandığını göstərmişdir. Lakin 2018-ci ildə daha inkişaf etmiş sürətləndirilmiş kütlə spektrometri (AMS) texnologiyası ilə aparılan analizlər, heykəlin 11,600 il əvvəl hazırlandığını müəyyən etmişdir. Bu, Şigir İdolunu dünyada məlum olan ən qədim monumental taxta heykəl edir.

## İstinadlar
Oğlanın sözü. Asfaltda qan

**Oğlanın sözü. Asfaltda qan** () — 2023-cü ildə rejissor Jora Krıjovnikov tərəfindən çəkilmiş rus kriminal dram teleserialıdır. Serial, 1980-ci illərin sonlarında Sovet İttifaqının Tatarıstan bölgəsinin paytaxtı Kazanda baş verən və "Kazan fenomeni" kimi tanınan yeniyetmələrdən ibarət kriminal dəstələrin fəaliyyətini əks etdirir. Serialın ssenarisi tatar jurnalist Robert Karayevin "Oğlan sözü. Kriminal Tatarıstan 1970–2010-cu illərdə" adlı sənədli kitabı əsasında hazırlanmışdır.

## Süjet
Serialın hadisələri 1980-ci illərin sonlarında Kazanda baş verir. Bu dövrdə şəhərdə və ətraf bölgələrdə yeniyetmələrdən ibarət kriminal dəstələr yaranırdı. Bu dəstələr, yaşadıqları məhəllələri qorumaq və digər qruplaşmalara qarşı mübarizə aparmaq məqsədilə təşkilatlanırdılar. Dəstələr arasında tez-tez kütləvi davalar baş verir, bu qarşıdurmalarda bıçaq, beşbarmaq, dəyənək və odlu silah kimi vasitələrdən istifadə olunurdu. Bəzən bu davalar insan ölümləri ilə nəticələnirdi. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra bəzi dəstələr mütəşəkkil cinayətkar qruplaşmalara çevrilərək sahibkarlara qarşı təzyiqlər göstərməyə başlamışdılar.

## İstehsal
Serial "Start" onlayn kinoteatrı tərəfindən "Toomuch Production" kinoşirkəti, "Milli Media Qrup" və Rusiyanın "İnternetin İnkişafı İnstitutu" ilə birgə istehsal olunmuşdur. Serialın ilk mövsümünün premyerası 9 noyabr 2023-cü ildə keçirilmiş və ümumilikdə 8 seriyadan ibarət olmuşdur.

Televiziyadakı premyerası, 2024-cü il aprelin 15-dən 25-dək "NTV" kanalında baş tutub.

## Təsiri və tənqid
"Oğlanın sözü. Asfaltda qan" serialı Rusiyada və keçmiş postsovet ölkələrində geniş rezonans doğurmuşdur. Serialın hər epizodunda səslənən və "Aiqel" qrupu tərəfindən ifa olunan "Pıyala" mahnısı Rusiyanın musiqi çartlarında, "Spofity" və "Shazam"ın top hitlər sıralamasında ilk pillələrdə yer almışdır.

Bununla yanaşı, serial zorakılığı romantikləşdirməkdə və yeniyetmələri cinayətə sövq etməkdə ittiham olunmuşdur. Tatarıstan rəhbərliyi serialın Kazanda çəkilməsinə icazə verməmiş, nəticədə çəkilişlər Rusiyanın Yaroslavl şəhərində aparılmışdır. Tatarıstan Prezidenti Rüstəm Minnexanov serialın ölkənin apardığı siyasətə uyğun gəlmədiyini bildirmişdir.

Qazaxıstanda da serialın nümayişinin qadağan olunması məsələsi gündəmə gəlmişdir. Qazaxıstanın elm və ali təhsil naziri Sayasat Nurbek və təhsil naziri Qani Beysembayev serialın zorakılığı təbliğ etdiyini və bu cür serialların nümayişinin qarşısının alınmasının vacibliyini vurğulamışlar.

## İstinadlar
Betsy (Rusiya müğənnisi)

**Betsy** və ya **Betsi** (əsl adı: Svetlana Mixaylovna Çertiçeva, , ) — rus müğənni, reper və bloqer. "Betsy Girl" ləqəbi ilə də tanınır. 5 yaşında video bloq fəaliyyətinə başlamış və atasının dəstəyi ilə musiqi karyerasına qədəm qoymuşdur. Ən məşhur mahnılarından biri olan Siqma Boy mahnısı 2024-cü ildə yayımlanmış və qlobal miqyasda populyarlıq qazanmışdır.

## Həyatı və karyerası
Betsy, 5 yaşında valideynlərinin köməyi ilə ilk video bloqunu açmışdır. İlk videosunda meyvə yeyərkən və yumşaq oyuncaqlarla oynayarkən görünür. Atası, bəstəkar Mixail Çertiçev, həmçinin onun prodüseri və bütün mahnılarının müəllifidir.

2021-ci ildə "Simple Dimple Pop It Squish" adlı mahnısı TikTok platformasında viral olmuşdur. Bu mahnı, stress azaldıcı oyuncaq trendi ilə əlaqələndirilmiş və geniş auditoriya tərəfindən sevilmişdir.

2024-cü ilin yazında, internetdə aldığı nifrət mesajlarına cavab olaraq "Я не пон" ("Başa düşmürəm") adlı mahnısını yayımlamışdır. Bu mahnı, onun öz fikrini ifadə etməsi və tənqidlərə qarşı duruşunu əks etdirir.

2024-cü ilin oktyabrında, Betsy və televiziya ulduzu Mariya Yankovskaya ilə birlikdə "Sigma Boy" adlı sinqlını yayımlamışdır. Bu mahnı, TikTok kimi sosial media platformalarında viral olmuş və Spotify, YouTube, Shazam və iTunes kimi musiqi platformalarının çartlarında yer almışdır.

Mahnının müəllifi Betsy-nin atası Mixail Çertiçev və rok müğənnisi MUKKA-dır. 2024-cü ilin oktyabrında Betsy və Mariya Yankovskaya, CTC Kids "SuperLikeShow" mükafatında "Supertrend" nominasiyasında qalib gəlmiş və mahnını səhnədə ifa etmişlər.

2025-ci ilin fevralında, Betsy Moskvanın ZIL Mədəniyyət Mərkəzində solo konsert vermişdir. Konsertdə "Little Jamma" adlı yeni mahnısını təqdim etmiş və "Sigma Boy" da daxil olmaqla bir sıra məşhur mahnılarını ifa etmişdir. Konsertdə blogerlər və dostları da iştirak etmişdir.

2025-ci ilin sentyabrında, Betsy Volqoqradda konsert verməyi planlaşdırır. Bu konsertdə "Sigma Boy" və digər məşhur mahnılarını ifa edəcəyi gözlənilir.

## Mahnıları

## İstinadlar
Əkrəm Gürel

**Əkrəm Gürel** — türk bioloq, professor, İğdır Universitetinin rektoru.

## Həyatı
Əkrəm Gürel 16 iyun 1969-cu ildə anadan olub. 1987-ci ildə Ankara Universitetinin Kənd təsərrüfatı fakültəsinin Tarla bitkiləri bölümünü bitirib. Elə həmin il magistratura oxumadan birbaşa İngiltərənin Lids Universitetinin təqaüdlü doktorantura proqramını qazanıb və 1992-ci ildə bitirib.

1992–1995-ci illərdə “Türkiyə Şəkər Fabrikaları A.Ş.”-nin Şəkər İnstitutunda çalışdıqdan sonra Bolu Abant İzzət Baysal Universitetinin Fənn-ədəbiyyat fakültəsinin Biologiya bölümündə fəaliyyətinə davam edib. 1998-ci ildə dosent, 2004-cü ildə professor olub. 2023-cü ildən adı çəkilən fakültənin dekanı idi. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın sərəncamı ilə 2025-ci ildə İğdır Universitetinin rektoru təyin edilib.

## İstinadlar
Xuan Karlos de Burbon

**Xuan Karlos de Burbon** (; ) — İspaniya taxt-tacının Karlist, Fransa taxt-tacının isə Legitimist iddiaçısı.

1822-ci ildə Madriddə dünyaya gəldi. Atası İspaniya kralı IV Karlın oğlu İnfant Karl İsidro, anası isə Portuqaliya kralı VI Conun qızı İnfanta Mariya Fransiskadır. Gənclik illəri boyunca Portuqaliya və Böyük Britaniyada sürgün həyatı yaşadı. Yaşının az olması səbəbilə, Birinci və İkinci Karlist Müharibələrində iştirak edə bilmədi.

6 fevral 1847-ci ildə Modena hersoqu IV Fransiskin qızı Mariya Beatrisa ilə evləndi. Cütlüyün 2 övladı dünyaya gəldi.

* Karlos de Burbon
* Alfonso Karlos de Burbon

Cütlük bir müddət Modenada yaşasa da, inqilabın ardından Londona qayıtdılar.

Hər iki qardaşı - Karlos Luiz və Fernando 1860-cı ildə II İzabellaya əsir düşdü və hər ikisi taxtdan imtina etmələriylə bağlı sənədə zorla imza atdılar. Və yalnız bundan sonra azadlığa buraxıldılar. 2 iyun 1860-cı ildə Xuan Karlos bu sənədi keçərli qəbul edərək böyük qardaşının səltənətinin bitdiyini və özünün yeni Karlist iddiasını elan etdi. Ancaq 15 iyunda qardaşları bu sənədə zorla imza atdıqlarını və keçərli olmadığını bəyan etdilər. Beləcə, Karlizm iddiasında ikibaşlılıq yarandı. Hər iki qardaşının da 1861-ci ilin yanvarında tifus epidemiyası səbəbilə vəfat etməsinin ardından Xuan Karlos Karlist iddiasının yeganə təmsilçisi oldu. Ancaq 3 oktyabr 1868-ci ildə Parisdə taxt hüququndan imtina etməsiylə bağlı sənəd imzaladı.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Юрий Владимирович Василенко, *Карлизм между либерализмом и праворадикальным консерватизмом. Kазус Хуана III (1861–1868)*, [in:] *Философия. Журнал Высшей школы экономики* 5/2 (2021), pp. 191-209
* Ignacio Miqueliz Valcarlos (ed.), *Una mirada intima al dia a dia del pretendiente carlista*, Pamplona 2017, ISBN 9788423534371

### İstinadlar
Niletto

**Niletto** (əsl adı: Danil Sergeyeviç Prytkov ) — rus müğənni, rəqqas və musiqiçi. 2019-cu ildə "Любимка" ("Lyubimka") adlı mahnısı ilə geniş tanınmışdır. 2020-ci ildə MTV Europe Music Awards tərəfindən "Ən Yaxşı Rusiya İfaçısı" nominasiyasında qalib olmuşdur.

## Həyatı və karyerası
Danil Prytkov 1 oktyabr 1991-ci ildə Tümen şəhərində Svetlana və Sergey Prytkovların ailəsində anadan olmuşdur. İki böyük bacısı vardır. Uşaqlıq illərini Yekaterinburqda keçirmişdir. 9 yaşından etibarən rəqs dərsləri almış və vokal təhsili görmüşdür. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Ural Dövlət Meşə Texniki Universitetinin mühəndis-ekologiya fakültəsinə daxil olmuş, lakin üçüncü kursda təhsilini yarımçıq qoymuşdur. Daha sonra rəqs müəllimi və tikinti sahəsində işləmişdir.

Niletto musiqi karyerasına 2010-cu ildə başlamışdır. 2018-ci ildə TNT kanalında yayımlanan "Песни" layihəsinin birinci və ikinci mövsümlərində iştirak etmişdir. 2019-cu ildə "Любимка" adlı mahnısı ilə böyük uğur qazanmış, bu mahnı Rusiya və Şərqi Avropa ölkələrində çartların zirvəsinə yüksəlmişdir.

6 iyun 2020-ci ildə Niletto öz bloqunda pərəstişkarları və media arasında səs-küyə səbəb olan yeni konstitusiya dəyişikliklərinə çağırış yazması ilə gündəmə gəlir.

2020-ci ildə Zivert ilə birlikdə "Fly 2" adlı mahnını təqdim etmişdir. Eyni ildə Klava Koka ilə "Краш" adlı duetini yayımlamışdır.

2020-ci ilin mart ayında "Простым" adlı mini-albomunu, 2022-ci ilin fevralında isə "Криолит" adlı tam formatlı albomunu çıxarmışdır.

2024-cü ilin may ayında Niletto, MEDIA BASKET liqasında keçirilən basketbol matçında Aşil vətərinin qopması nəticəsində ciddi zədə almışdır. Altı həftə gipsdə qaldıqdan sonra, altı aylıq reabilitasiya müddəti keçirmişdir.

Niletto-nun musiqi üslubu pop, hip-hop və trap janrlarının qarışığından ibarətdir. Mahnılarında emosional və lirik mətnlərə üstünlük verir. Səhnə performanslarında rəqs elementlərinə xüsusi diqqət yetirir.

## Yaradıcılığı

### Albomlar
"Криолит" (2022)

### Mini-Albomlar (EP)
- "Хентай"

- "And There We Go"

- "Ляля"

- "Голос черновиков"

- "Простым" (2020)

- "Юбилейный 30"

### Seçilmiş mahnıları
- "Любимка" (2019)

- "Fly 2" (Zivert ilə, 2020)

- "Краш" (Klava Koka ilə, 2020)

- "Если тебе будет грустно" (Rauf & Faik ilə)

- "В мире людей"

- "Дай мне"

- "Не люблю?" (Anet Say ilə)

- "Быть собой" (Bittuev ilə)

## Mükafatları
- 2020: MTV Europe Music Awards — Ən Yaxşı Rusiya İfaçısı (qalib)

- 2020: OK! Mükafatı — Yeni Simalar: Musiqi (nominasiya)

- 2020: Qızıl Qrammofon — "Любимка" mahnısı ilə (qalib)

- 2021: Top Hit Music Awards — YouTube-da Ən Yaxşı İfaçı (qalib)

- 2021: RU.TV Mükafatı — Ən Yaxşı Başlanğıc (qalib)

- 2021: Muz-TV Mükafatı — Ən Yaxşı Kollaborasiya ("Краш" mahnısı ilə, qalib)

## İstinadlar
Punton Neptunu

**Punton Neptunu** () — İspaniyanın Qran-Kanariya adasındakı Telde şəhərində yerləşən, heykəltəraş Luis Arensibiya tərəfindən hazırlanmış heykəl.

Heykəl, Roma mifologiyasında dəniz və sel tanrısı olan Neptunun dənizdən çıxmasını təsvir edir.

2001-ci ildə açılışı olmuş heykəlin bir əli, 2010-cu ildə ətrafda əylənən uşaqlar və böyüklər tərəfindən zədələnmiş, bu isə dalğaların da təsiri ilə bir müddət heykəlin üçdişli yabasız qalmasına səbəb olmuşdu. 2017-ci ildə heykəl ilkin vəziyyətində bərpa edilmiş və bərpa işlərinə 23.184 avro xərclənmişdir. Bərpa işləri zamanı möhkəmlədirilmiş heykəl, paslanmaz poladdan hazırlanmış kəndirlər vasitəsi ilə, onu saxlayan qayaya bərkidilmişdir. Yaxınlıqda üzən şəxslərin heykələ dırmanması və gələcəkdə abidənin zədələnməsinin qarşısını almaq üçün, heykəlin üstü xüsusi yağ qatı ilə örtülmüşdür.

## İstinadlar
Eldar Caraxov

**Eldar Caraxov** (, ) — rusiyalı video bloqer, reper və internet şəxsiyyəti. 2010-cu illərin əvvəllərində "Uğurlu Qrup" (rus. Успешная группа) adlı musiqi və komediya layihəsi ilə tanınmışdır. Sonradan "ClickClack" media layihəsinin üzvü olmuşdur. YouTube platformasında yayımladığı videolar və musiqi klipləri ilə geniş auditoriya qazanmışdır.

## Həyatı və karyerası
Eldar Caraxov 12 aprel 1994-cü ildə Rusiya Federasiyasının Lipetsk vilayətindəki Storozevoy kəndində anadan olmuşdur. 2000-ci ildə ailəsi ilə birlikdə Novokuznetsk şəhərinə köçmüşdür. Uşaqlıqdan musiqi və səhnə sənətinə maraq göstərmiş, məktəb tədbirlərində fəal iştirak etmişdir. Caraxov uşaqlıqda şəkərli diabet diaqnozu almışdır. Bu, onun fiziki inkişafına təsir etsə də, yaradıcılıq fəaliyyətinə mane olmamışdır. Eldar oxuduğu müddətdə humanitar və dəqiq elmlərə maraq göstərməsə də, şirkətlərdə nüfuz sahibi olub, müntəzəm olaraq ictimai tədbirlərdə iştirak edib. 10–11 yaşlarında Caraxov və məktəbli dostu Aleksandr Smirnov "Comedy Club" və "Nasha Russia" layihələrindən ilhamlanaraq ilk sketçlərini telefonlarına yazdırırlar. Eldar Caraxovun diqqəti repə yönəlir. Bir dəfə məktəb konsertlərinin birində Eldar "D. L. Greez" təxəllüsü ilə, "Tilex" təxəllüslü dostu Aleksandr Smirnovun da iştirakı ilə Prototypes MC's rep qrupunu yaradır. 2010-cu ilə qədər qrup, təkcə məktəbdə deyil, artıq bir neçə dəfə yerli klublarda da çıxış edir.

Caraxovun karyerası 2010-cu ildə dostu Aleksandr Tilax ilə birlikdə yaratdığı "Uğurlu Qrup" layihəsi ilə başlamışdır. Bu layihə çərçivəsində musiqi və komediya videoları hazırlamış, "E RON DON DON" adlı klipi ilə geniş tanınmışdır. 2013-cü ildə "Runet Media" mükafatına layiq görülmüşdür. 12 oktyabr 2012-ci ildə "Uğurlu qrup" "Qırmızı mokasen" adlı videosunu yayımlayır.

2013-cü ildə Caraxov Novokuznetskdən Sankt-Peterburqa köçmüş və burada "ClickClack" adlı yeni layihəyə qoşulmuşdur. Bu layihə çərçivəsində müxtəlif parodiya videoları və musiqi klipləri hazırlamışdır.

2014-cü ildə "Oxripə səfər" layihəsi yaradır. Layihəfə, videobloqerlər Oxripə (bu şouda Eldarın təxəllüsü) həyat haqqında danışmağa gəlirlər. Videologgerləein içərisində Rusiyada çox tanınan Sergey Zverev, SNAILKICK, Nik Çernikov, Andrey Nifedov, Yuri Xovanski, Danila Popereçnı kimi adlar olur. Eldar həmçinin "rap məktəbi" adlı yumoristik layihəyə start verir. Bu layihədə müəllim Eldar Djaraxov tələbələrə rep məsləhətləri verir.

Caraxov, əsasən rap janrında fəaliyyət göstərmişdir. 2017-ci ildə "Blokers" adlı videosu ilə tanınmış, burada Oksimiron, Basta, Scryptonite və Pharaoh kimi məşhur reperlərin üslubunu parodiya etmişdir. Eyni ildə Dima Larin ilə "Versus" rap duelinə çıxmış və qalib gəlmişdir.

2025-ci ildə Eldar Kapibara qiyafəsində NTV kanalında yayımlanan "Maska" şousunun altıncı mövsümündə iştirak edir. Onun personajı 23 fevral 2025-ci ildə üçüncü sayında üzə çıxır.

## Mükafatları

## İstinadlar