Litva Aktivistləri Cəbhəsi

**Litva Akivistləri Cəbhəsi** və ya **LAF** ( ) — Litvanın Sovet İttifaqına daxil olmasından sonra 1940-cı ildə yaradılmış qısamüddətli, ifrat sağçı gizli müqavimət təşkilatı idi. Təşkilatın məqsədi Litvanı azad etmək və onun müstəqilliyini bərpa etmək idi. İyun üsyanını planlaşdırdı və həyata keçirdi, qısamüddətli Litva Müvəqqəti Hökumətini qurdu. Hökumət sonradan öz-özünə dağıldı və LAC 1941-ci ilin sentyabrında nasist hakimiyyətləri tərəfindən qadağan edildi. LAC antisemit və anti-Polşa mövqelərinə görə mübahisəli olaraq qalır.

## SSRİ dövründə

LAC 17 noyabr 1940-cı ildə yaradılmışdır  . Litvanın Almaniyadakı keçmiş hərbi attaşesi Kazis Škirpa tez-tez təsisçi kimi tanınır.  LAC Litvanı Sovet İttifaqının və ya Nasist Almaniyasının bir hissəsi kimi deyil, müstəqil ölkə kimi görmək istəyən müxtəlif siyasi əqidəli insanları birləşdirmək məqsədi daşıyırdı.  Skirpa tərəfindən yaradılmış Berlin bölməsi əsasən Almaniyadakı keçmiş Litvalı mühacirləri və diplomatları birləşdirdi. Müharibədən əvvəlki ən böyük Litvalı fraksiya və partiyaların nümayəndələrini topladı və LAC daxilində ən nüfuzluları Millətçi İttifaqçılar və Xristian Demokratlar idi. 

Vaxt keçdikcə Litvanın müxtəlif şəhərlərində yerli LAF bölmələri yaradıldı. Yerli LAF bölmələri casusluq şəbəkələri təşkil edirdi.  Litva şəhərlərindəki yerli LAF bölmələri Berlindəki qərargahdan daha liberal siyasi baxışları qoruyub saxlayırdılar. Berlin bölməsi ilə Litva bölmələri arasında yazışmaların olmaması ideologiyanın müzakirəsinə mane oldu. Almaniyada LAF Wilhelm Franz Canaris və Abwehr ilə əlaqə saxladı, lakin nasist partiyası ilə əlaqə saxlamadı.  LAF nasist Almaniyasının Sovet İttifaqına hücum edəcəyini gözləyirdi və bu fürsətdən öz üsyanları və müstəqil Litvanın qurulması üçün istifadə etməyi planlaşdırırdı.

22 aprel 1941-ci ildə LAF-ın Vilnüs və Kaunas bölmələrinin nümayəndələri Litva Müvəqqəti Hökumətinin planlaşdırılan üzvlərinin siyahısı haqqında qərar qəbul etdilər.  Müvəqqəti Hökumət əsasən LAF-ın Vilnüs və Kaunas bölmələrindən təşkil olunmuşdu. Lakin baş nazir Kazys Škirpa da daxil olmaqla, onun iki üzvü Almaniyada olub və sonra orada saxlanılıb. Vaxt keçdikcə bu hökumətdən bir çox adam, eləcə də digər LAF üzvləri Sovet hakimiyyəti tərəfindən həbs edildi, edam edildi və ya sürgün edildi.

## İyun üsyanı
“Diqqət! Diqqət! Danışır Kaunas. Müstəqil Litva. Litvanın müstəqilliyinin bərpası haqqında bəyannamə. Yenidən doğulmuş Litvanın formalaşmış Müvəqqəti Hökuməti azad və müstəqil Litva dövlətini bərpa etdiyini bəyan edir. Bütün dünyanın saf vicdanı qarşısında gənc Litva dövləti Avropanın yeni əsasda təşkilinə öz töhfəsini verəcəyini həvəslə vəd edir. Qəddar bolşevik terrorundan əzab çəkən Litva xalqı öz gələcəyini milli birlik və sosial ədalət əsasında qurmağa qərar verdi”. — Leonas Prapuolenis, bu yaxınlarda ələ keçirilən Kaunas radiosu vasitəsilə Müvəqqəti Hökumətin ilk elanı.   Litva üsyançıları faşistlər gəlməmişdən əvvəl Litva ərazisini azad etdilər və Çeka tərəfindən öldürüləcək 300-dən çox siyasi məhbusu xilas etdilər.  Həmçinin, İyun üsyanı sonradan antisovet müqavimətinə çevrilən anti-nasist müqavimətinin əsasını qoydu. 


Almaniya 22 iyun 1941-ci ildə Sovet İttifaqına müharibə elan etdi və həmin gün LAF İyun üsyanına başladı. LAF partizanları almanlara kömək etdi. Ertəsi gün, iyunun 23-də Litvanın müstəqilliyi elan edildi. İyun üsyanında bütün Litvada 10 minə yaxın insan iştirak edib, onlardan 700-ü geri çəkilən sovet ordusu tərəfindən öldürülüb. LAF Sovetlər tərəfindən saxlanılan 3336 siyasi məhbusu azad etdi.  Qısamüddətli Müvəqqəti Hökumət iyunun 24-də hakimiyyəti ələ keçirdi. İyunun 21-də hökumətin dörd üzvü sovet hakimiyyəti tərəfindən həbs edildi, baş nazir Kazis Skirpa Berlində ev dustaqlığına salındı və başqa bir nazir də gələ bilmədi. Juozas Ambrazevičius baş nazir oldu.

Vilnüsdə LAF (komandiri Vytautas Bulvičius ) müharibədən bir qədər əvvəl sovet həbsləri ilə dağıdılmışdı və litvalılar şəhər əhalisinin yalnız kiçik bir azlığını təşkil edirdilər.  Buna görə də üsyan daha kiçik miqyasda idi və iyunun 23-də başladı. Üsyançılar poçt şöbəsini, radiostansiyanı və digər qurumları ələ keçirdilər və Litva bayrağını Gediminas qülləsi üzərində qaldırdılar. Vilnüsdə nəzarəti ələ keçirmək nisbətən asan idi, çünki Qırmızı Ordunun əksər hissələri şəhərdən kənarda yerləşirdi və kifayət qədər tez geri çəkildi. 

Lakin Almaniya ilə Litvanın tanınması ilə bağlı danışıqlar uğursuz oldu, çünki nasist hökuməti müstəqil Litvada maraqlı deyildi. General feldmarşal Valter fon Brauxiç 26 iyun 1941-ci ildə Şimal Ordu Qrupunun komandirinə bir direktiv verdi, buna əsasən "kiçik silahlı Litva qrupları və Litva polisi" tərksilah edilməli və konsentrasiya düşərgələrinə göndərilməlidir.  LAF fəallarının tərksilahı Wehrmacht tərəfindən iyunun 26-da Kaunasda başladı və iyunun 28-dək davam etdi. Son LAF fəalları iyunun 28-29-da Zarasai və Obeliai şəhərlərində tərksilah edilib. Alman hakimiyyət orqanları üzvlərinə qarşı qəddar güc tətbiq etmədilər. Daha doğrusu, öz inzibati strukturlarını ( Reichskommissariat Ostland ) qurdular və hökuməti yavaş-yavaş səlahiyyətlərindən məhrum etdilər. Hökumət bir neçə həftə ərzində bütün gücünü itirdi və işi davam etdirmək üçün daha bir səbəb görməyən, 5 avqust 1941-ci ildə özünü ləğv etdi. LAF bir təşkilat olaraq qaldı. Sentyabrın 15- *də Almaniya Mülki İdarəsi fəaliyyətə başladıqdan sonra Litvanın statusu haqqında* memorandum ( *Apie Lietuvos būklę, vokiečių sivilinei administracijai pradėjus veikti* )  Almaniyaya Litvanın işğalına etiraz edərək, Almaniyanın Litvanın işğalına qarşı etirazını bildirmiş və Almaniyanın bu ölkəni işğal etməməsinə ümid etdiyini bildirmişdir. ərazisini Litvanın hesabına genişləndirir. Buna cavab olaraq sentyabrın 26-da Litva Fəallar Cəbhəsinin fəaliyyəti qadağan edildi; əmlakı müsadirə edildi və lideri Leonas Prapuolenis həbs edilərək Dahau konsentrasiya düşərgəsinə göndərildi. Pilypas Narutis-Žukauskas, Petras Paulaitis kimi digər üzvlər nasistlərə qarşı müqavimətə qoşuldu.

## Mübahisə

LAF antisemit  və anti-Polşa  baxışlarına və nasist Almaniyası ilə ümumi əməkdaşlığa görə mübahisəli bir təşkilatdır. Məsələn, LAF-ın manifest tipli essesi "Fəalistlər nə üçün mübarizə aparır?" deyir: “Litva Fəal Cəbhəsi yeni Litvanı bərpa etməklə Litva xalqını və onun yəhudi torpağını dərhal və əsaslı şəkildə təmizləmək əzmindədir" LAF-ın yəhudiləri bolşevizmlə eyniləşdirən və iyun üsyanından əvvəl və onun gedişində Litvada geniş yayılan nasistyönlü ritorikası və qəti şəkildə antisemitizm təbliğatı, ehtimal ki, yerli əhalini nasistlərin gəlişindən əvvəl başlayan yəhudilərə qarşı kütləvi zorakılığa həvəsləndirdi. ölkədəki qüvvələr və nasist işğalı zamanı (1941-1945) davam etmişdir.

Bəzi hesablamalara görə, Litvanın yəhudi əhalisinin 95%-dən çoxu nasist işğalı zamanı qətlə yetirildi - Holokostun təsirinə məruz qalan hər hansı digər ölkə ilə müqayisədə daha tam dağıntı. Tarixçilər bunu yəhudi olmayan yerli paramiliterlərin soyqırımda kütləvi əməkdaşlığı ilə əlaqələndirirlər, baxmayaraq ki, bu əməkdaşlığın səbəbləri hələ də müzakirə olunur.   Holokost Litvanın tarixində bu qədər qısa müddət ərzində ən böyük insan itkisi ilə nəticələndi. 

LAF tərəfindən təşkil edilən iyun üsyanının məqsədi Almaniyanın hücumu qarşısında Sovet qoşunları geri çəkilərkən Litvaya nəzarəti ələ keçirmək idi. İyun üsyanı zamanı LAF paramiliterləri bir çox vəhşiliklər (zorlamalar, qətllər, talanlar) törətdilər. Tadeusz Piotrowski -yə görə, almanlar bu "müttəfiqləri" "mütəşəkkil quldurlar" adlandırırdılar.  İşğalın əvvəlində Litva Müvəqqəti Hökumətinin Baş Naziri vəzifəsini icra edən Yuozas Ambrazeviçyus (yəni Juozas Brazaitis ) kabinet nazirlərinin keçmiş prezident Kazys Grinius, yepiskop Vincentas Brizgys və başqaları ilə birlikdə iştirak etdiyi iclas keçirdi. yəhudilərə qarşı törədilən vəhşiliklərdə və onlara kömək etmək qərarına gəldikdə, kömək nasist işğalının lap əvvəlində olduğu kimi çox məhdud ola bilərdi, yəhudilərin və polyakların işlərinin Litva qurumlarının səlahiyyətlərindən çıxarıldığı elan edildi. səlahiyyət almanlar və alman hərbi komandirləri tərəfindən ələ keçirildi.  Digər tərəfdən, LAF-ın təsis etdiyi Litvanın Müvəqqəti Hökuməti tərəfindən çıxarılan bir sıra aktlar yəhudilərə qarşı ayrı-seçkiliyə yol verdi, diqqətəlayiq nümunələrdən biri *Žydų padėties nuostatai* (ingiliscə: *Yəhudilərin statusu haqqında Əsasnamə* ) bəzi müəlliflərə görə heç vaxt faktiki olaraq qəbul edilməmişdir. və yalnız Müvəqqəti Hökumət tərəfindən nəzərdən keçirilir.  *Žydų padėties nuostatai sənədindən* sovet təbliğatında geniş istifadə olunurdu, lakin bu sənədin əvvəlcə Müvəqqəti Hökumətin digər sənədləri ilə birlikdə saxlanmadığını və sanki almanların təyin etdiyi müşavirlər tərəfindən bir sıra hökmlərə çəkildiyini göstərən fiziki əlamətlər var. Müvəqqəti Hökumət artıq geri çəkilərkən Müvəqqəti Hökumətin qərarı idi.  Bundan əlavə, *Žydų padėties nuostatai sənədi o* zaman heç bir yerdə dərc edilməmişdi və Litva yəhudilərinin işləri heç vaxt ona uyğun idarə edilməmişdir. 

Nasist hakimiyyətinin ilkin taktikaları arasında gizli şəkildə yerli əhalini yəhudilərə qarşı hücumlara həvəsləndirmək və cəlb etmək idi. Bu taktikalar Schutzstaffel General Briqadeführer və İşğal olunmuş Şərq Ərazilərinin Təhlükəsizlik Polisinin rəisi Franz Valter Stahleckerin 15 oktyabr 1941-ci ildə Reyx Naziri Heinrich Himmlerə hesabatında yaxşı açıqlanır. Bu hesabatda Stahlecker, Wehrmacht tərəfindən işğal edilmiş ərazilərdə yəhudilərin məhv edilməsinin nasistlərin "təmiz" qalması və nasistlərin faktiki ilhamının, təşkilatlanmasının və ya idarəçiliyindən heç bir əsər-əlamət qalmayacağı şəkildə həyata keçirilməli olduğunu bildirir və görünməlidir. belə ki, yerli əhali və onun qurumları öz təşəbbüsləri ilə yəhudi əhalisinin edamını həyata keçirdilər.     Bu baxımdan, LAF və onun paramiliterləri əvvəlcə lazımlı olduqlarını sübut etdilər. Lakin daha sonra Stahlecker şikayət etdi ki, litvalıları yəhudilərə qarşı aksiyalarda təşkil etmək "sadə məsələ deyil".  

Litvanın milli müdafiə naziri general Stasis Raştikis ( Litva Ordusunun keçmiş komandanı) yəhudilərə qarşı zorakılığı müzakirə etmək üçün faşist Almaniyası generalları ilə şəxsən görüşdü və Litva cəmiyyətinin və hökumətinin Litva yəhudilərinin təqib və məhv edilməsindən narazılığı və narahatlığı haqqında danışmağa başladı. almanlar tərəfindən başlamış və Kaunasda və əyalətdə yəhudilərə qarşı kampaniyanın indi dayandırılmasını tələb etmiş, lakin nasist generalları bundan imtina etmiş və hətta onlardan biri Raştikisin gedərkən gözlənilmədən başına soyuq su tökmüşdür.    

Bu arada, LAF tərəfindən yaradılmış Litvanın Müvəqqəti Hökuməti nasistlər və onların yerli əməkdaşları tərəfindən həyata keçirilən yəhudilərə qarşı zorakılıq və qətllərə qarşı çıxmaq üçün çox az şey etdi. Onun əsas məqsədi etnik litvalıları qorumaq və nasist Almaniyasının himayəsi altında müstəqil Litvanı bərpa etmək idi. Nazirlər yəhudilərə qarşı törədilən vəhşiliklərdən narahat olduqlarını bildirdilər, lakin yalnız tövsiyə etdilər ki, "Yəhudilərə qarşı kommunist fəaliyyətlərinə və Alman Ordusuna vurduğu zərərə görə görülməli olan bütün tədbirlərə baxmayaraq, partizanlar və ayrı-ayrı şəxslər yəhudilərin açıq şəkildə edam edilməsindən çəkinməlidirlər."  Məlumdur ki, Müvəqqəti Hökumət Algirdas Klimaitisi dayandırmağa cəhd edib və sonra onu Kaunas qırğınları zamanı etdiyi hərəkətlərə görə qınayıb.   Klimaitis və dəstə üzvləri İyun üsyanını təşkil edən LAF-a aid deyildilər, çünki o və dəstə üzvləri bolşeviklərin həbsxanasında saxlanmışdılar və yalnız müharibənin ilk günlərində oranı tərk etmişdilər. Litva-Amerika Holokost tarixçisi Saulius Suziedelisə görə, "bunların heç biri ictimai qınaq sayılmırdı ki, bu da təkbaşına qətllərdə iştirak etməyə könüllü və ya ortaq olan litvalıların ən azı bir qismini davranışlarını yenidən düşünməyə inandıra bilərdi." 

Müvəqqəti Hökumətin hərbi hissələri olan Litva TDA Batalyonları tezliklə nasist rəsmiləri tərəfindən ələ keçirildi və Litva Köməkçi Polis Batalyonlarına çevrildi ( *[[Şutsmanşaft|Schutzmannschaft]]* -ın Litva versiyası).  Orijinal TDA nəticədə 12-ci və 13-cü Polis Batalyonları oldu. Bu iki bölmə Litvada və Belarusiyada yəhudilərin kütləvi şəkildə öldürülməsində fəal rol oynayıb.  Jäger Hesabatına əsasən, TDA üzvləri 1941-ci ilin iyul-dekabr ayları arasında təxminən 26.000 yəhudini qətlə yetirdilər. 

Daha sonra Yuozas Ambrazevičius anti-nasist gizli fəaliyyətdə fəal iştirak etdi, Müvəqqəti Hökumətin dörd üzvü nasist konsentrasiya düşərgələrində həbs edildi.  Bəzi jurnalistlərin iddiaları var ki, 1973-cü ildə Birləşmiş Ştatlar Konqresinin Komitəsi Müvəqqəti Hökumətin Baş Naziri Yuozas Ambrazeviçyus və Yonas Şlepetisin Litvada Holokosta görə məsuliyyət daşımadığı qənaətinə gəlib.    Bununla belə, ABŞ Konqresinin Xarici Əlaqələr Komitəsinin 2019-cu ildə verdiyi sonrakı dəqiqləşdirməyə görə, istintaq yekun deyil və Ambrazeviçyus/Brazaitisin “reabilitasiyası” demək deyil. Ambrazeviçyus/Brazaitis 1974-cü ildə vəfat etdikdən sonra onun müharibə dövründəki fəaliyyəti ilə bağlı araşdırma dayandırıldı. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 1941 m. Lietuvos laikinosios vyriausybės atsiradimo aplinkybės , Doc. dr. Sigitas Jegelevičius, *[[Voruta]]*, No. 11 (557), 11 iyun 2004-cü il
* Lietuvių aktyvistų frontas, Laikinoji Vyriausybė ir žydų klausimas, Dr. Valentinas Brandišauskas, seminar-müzakirə zamanı təqdimat, 23 mart 1999-cu il
* Z.İvinskis. 1941-ci ildə Sovetlərə qarşı Litvada üsyan