open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Miluoki Protokolu

**Miluoki Protokolu** () insanlarda kəskin quduzluq infeksiyası üçün eksperimental müalicə üsuludur. Müalicə xəstənin induksiya edilmiş komaya salınmasını və virus əleyhinə dərmanların verilməsini əhatə edir. Protokol Cina His adlı pasientin xəstəliyinin uğurlu müalicəsindən sonra Rodni Uillobi tərəfindən hazırlanmış və adlandırılmışdır. Viskonsindən olan yeniyetmə His quduzluğa qarşı peyvənd almadan simptomatik quduzluqdan sağ qalan altı məlum xəstədən birincisi oldu. Miluoki Protokolu bəzən "Viskonsin Protokolu" olaraq da adlandırılır ().

Protokolun çatışmazlıqları arasında uğurlu müalicənin aşağı ehtimalı  və baha olmasıdır.

## Statistik göstəricilər
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, klinik simptomların görünməsindən sonra sağ qalma son dərəcə aşağıdır, 2016-cı ilə qədər simptomlar göründükdən sonra sağ qalmanın sayı ilə bağlı 15 hadisə sənədləşdirilmişdir (bunlardan 14-ü simptomlar görünməzdən əvvəl quduzluq peyvəndi almışdır) və onların əksəriyyəti ciddi fəsadlarla sağ qalmışlar.

2012-ci ilin əvvəlində Miluoki Protokoluna əsasən quduzluqdan sağalmanın sayı ABŞ-da cəmi 4 nəfər hesablanırdı və o dövrdə bütün dünya üçün 6 belə hal məlum idi.

2020-ci ilə qədər protokolun tətbiqi ilə bağlı təxminən 35 hadisə qeydə alınmışdır və sonda sağ qalma nisbəti 20% hesablanmışdır.

Hazırda quduzluğun simptomları başlayandan sonra effektiv müalicə üsulu yoxdur.

## Ədəbiyyat

* Protokol (2009-cu ildən 3.1 versiyası)
* Protokol (2012-ci ilin sentyabrından 4-cü versiya)
* Miluoki Protokolu, versiya 6 (noyabr 2018-ci ildə yenilənib)

* Zeiler FA, Jackson AC. Quduzluq üçün Miluoki protokolunun tənqidi qiymətləndirilməsi: bu uğursuz yanaşmadan imtina edilməlidir . Can J Neurol Sci. 2016;43(1):44-51. PMID 26639059 .   

## İstinadlar


## Xarici keçidlər

* ÜST məlumat vərəqləri: Quduzluq, 13 sentyabr 2018-ci il
* 
*
Selasphorus calliope

**Selasphorus calliope** (*Kaliopa kolibrisi*) — ABŞ və Kanadada yaşayan ən kiçik quş növü.

## Təsvir

Kaliopa kolibrisi Kanadada və ABŞ-da çoxalan ən kiçik quşdur. Yetkin bir Kaliopa kolibrisi 7-10 sm uzunluğunda, qanad aralığı 11 sm və çəkisi 2-3 qram ola bilər. Beli və başının üstü parlaq yaşıl, alt hissələri isə ağ rəngdədir. Yetkin erkək fərdlərin boğazında şərab-qırmızı zolaqlar, yaşıl yan tərəfləri və tünd quyruğu var. Yetkin erkək fərdlər ərazi və ya dişilər üçün rəqabət edərkən boğazlarındakı tünd qırmızı lələklər xarici tərəfə doğru uzanaraq daha fərqlənən görünüş yaradır. Dişi və cavan fərdlərin yan tərəflərində çəhrayı çalarlar, boğazlarında tünd zolaqlar və ağ uclu tünd quyruqları var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bovie dənizdağı

**Bovie dənizdağı vulkanı**  — Kanadanın Britaniya Kolumbiyası əyalətində yerləşən Haida Gvaii adalarının 180 km (110 mil) qərbində, Şimal-Şərq Sakit okeanında yerləşən böyük bir sualtı vulkanı. Bu sualtı dağ həmçinin Bovie Bank adı ilə də tanınır. İngilis dilindəki adı isə ABŞ Sahil və Geodeziya Tədqiqatı üzrə William Bowienin şərəfinə verilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nevado Saxama

**Nevado Sajama vulkanı** (Aymara dilində: Chak Xaña) — Boliviyanın ən yüksək zirvəsi olan sönmüş vulkanı. Bu dağ, Oruro departamentinin Sajama vilayətində yerləşir və Sajama Milli Parkı ərazisindədir. Sajama, bir neçə lava günbəzinin üzərində yerləşən stratovulkan kompleksidir. Son püskürməsinin dəqiq tarixi məlum deyil, lakin Pleystosen və ya Holosen dövründə baş verdiyi ehtimal edilir.

## Coğrafiya və Geomorfologiya
Nevado Sajama, Boliviyanın Oruro departamentinin Sajama vilayətində yerləşir  və Çili ilə sərhəddən təxminən 18.6 kilometr (11.6 mil) məsafədədir. Cholcani vulkanı Sajamanın cənub-şərqində yerləşir, digər qonşu vulkan Pomerape isə Sajamaya bənzəyir. Vulkanın cənub-şərq yamacı boyunca bir yol uzanır və əlavə yollar Sajamanın ətrafında dairəvi bir marşrut yaradır. Sajama kəndi dağın qərb ətəyində, Caripe kəndi isə şimal-şərqdə yerləşir. Ərazidə bir sıra fermalar da mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Flatiron

**Flatiron vulkanı** — Kanadanın Britaniya Kolumbiyası əyalətinin şərq-mərkəzində yerləşən Wells Gray Provincial Parkda yerləşən eroziyaya uğramış vulkanik çıxıntı.

Flatiron, 90 m (295 fut) hündürlüyündə, 500 m (1,640 fut) uzunluğunda və ümumilikdə təxminən 125 m (410 fut) enindədir. Qərbdə Hemp Çayı və şərqdə Trout Çayı ilə əhatə olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tata Sabaya

**Tata Sabaya vulkanı** — Boliviyada yerləşən 5,430 metr (17,810 fut) hündürlüyündə bir vulkan. Mərkəzi Vulkan Zonasının bir hissəsidir. And dağlarının bu hissəsi Jura dövründən bəri vulkanik fəaliyyət göstərir və Miosen dövründə güclü iqnimbrit vulkanizmi epizodu baş vermişdir. Tata Sabaya, Salar de Koipasa duzluğunun şimalında az məskunlaşmış bir bölgədə yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kofe krateri

**Kofe krateri** — Kanadanın şimal-qərb Britaniya Kolumbiyası ərazisində, Kassiar Torpaq Rayonunda yerləşən bir şlak konusu. Dəniz səviyyəsindən 2000 metr (6600 fut) hündürlüyə malikdir və Big Raven Yaylasının cənub ucunda yerləşən Snowshoe Lava Field adlı vulkanik sahədəki bir neçə konusdan biridir. Bu konus, Britaniya Kolumbiyasının ən böyük vilayət parklarından biri olan Mount Edziza Vilayət Parkında, Telegraph Creek icmasının cənub-şərqində yerləşir. Kofe Krateri, cənub-qərb istiqamətində axan bir lava axınının mənbəyidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çapski sarayı (Varşava)

**Çapski Sarayı** (pol. Pałac Czapskich) — Varşavanın mərkəzində, Krakovedski 5 ünvanında  yerləşən saray kompleksidir.
Polşanın paytaxtında rokoko memarlığının ən görkəmli nümunələrindən biri hesab olunur. 
Hazırda sarayda Rəssamlıq Akademiyası yerləşir.
## Tarixi
Saray XVII-ci əsrin sonlarında təxminən 1680-cı illərdə Krasinski ailəsi üçün tikilmişdir.  Zamanla bir neçə dəfə yenidən qurulmuş, klassisizm üslubunda əlavələr edilmişdir.
XIX-cu əsrdə saray Çapski ailəsinin mülkiyyətinə keçmiş və bu adla tanınmışdır.
Çapski sarayı əsrlər boyu müxtəlif məqsədlərlə istifadə olunmuşdur. 
Aristokrat ailələrinin yaşayış evi olmuşdur. XIX-cu əsrdə burada Varşava İncəsənət Akademiyası yerləşirdi. 
Yan Mateyko kimi məşhur rəssam burada dərs deyib. Məşhur polyak bəstəkarı Frederix Şopen 1817-1827-ci illərdə ailəsi ilə birlikdə bu sarayda yaşamışdır.

Saray İkinci Dünya Müharibəsi zamanı dağıdılmış, lakin müharibədən sonra əvvəlki memarlıq görünüşü qorunaraq bərpa edilmişdir. Saray 1939-cu ildə alman artilleriyası tərəfindən vurulduqdan sonra, bir çox qiymətli kitabların və rəsm əsərlərinin yandığı güman edilir.
Bina 1948-1959 cu illərdə Stanislav Brukalskinin layihəsinə əsasən bərpa olunub. 
Bərpa işləri sarayın orijinal barokko elementlərini mümkün qədər saxlamağa çalışmışdır.

## Hal-hazırda
Bu gün Çapski sarayı Varşava İncəsənət Universitetinin tərkibində fəaliyyət göstərir. Burada sənət fakultələri, sərgi salonları və inzibati otaqlar yerləşir.

## İstinadlar
Çorovoda

**Çorovoda** () — Albaniyada şəhər və bələdiyyə.

## Adı
Çorovoda adı slavyan mənşəli "qara su" ifadəsindən gəlir.

## Yerləşməsi
Albaniyanın cənub-qərbində yerləşən şəhər və Skrapar bələdiyyəsinin inzibati mərkəzidir. 2015-ci il inzibati islahatından sonra Skrapar bələdiyyəsinin tərkibinə daxil edilmişdir.

Şəhər Osum çayının sahilində, təxminən 300 metr yüksəklikdə yerləşir. Şəhərdən keçən Çorovoda çayı, Osum çayına tökülür və bu çaylar bölgənin coğrafi və iqtisadi inkişafında mühüm rol oynamışdır. Osum çayı şəhərin içindən keçərək yuxarı axarında Albaniyanın ən hündür və uzun kanyonlarını və mağaralarını formalaşdırır. Bu çay rafting və digər su idman növləri üçün əlverişli şərait yaradır.

Şəhərdən 5 km məsafədə Qradek kanyonu yerləşir. Onun qayalıqlarından birində Albaniyanın ən böyük mağarası hesab olunan, "Piroqoş" mağarası yerləşir. Rəvayətə görə, mağara adını Piro və Qoşi adlı iki padşahdan alır.

Əhalisi 2023-cü ilin məlumatına görə 3,918 nəfərdir.

## Tarixi
Şəhərin ətrafında yerləşən arxeoloji tapıntılar, o cümlədən Rovica kəndindəki qədim kilsə və qala qalıqlarına görə, Çorovodanın Albaniyanın ən qədim yaşayış məntəqələrindən biri olduğunu demək olar.

Orta əsrlərdə Çorovoda bölgəsi strateji əhəmiyyətə malik olmuşdur. Şəhərin yaxınlığında yerləşən Skrapar qalası (digər adı ilə Qyenivizi qalası) orta əsrlərə aid müdafiə tikililərindən biridir və bölgənin müdafiəsində mühüm rol oynamışdır.

Osmanlı dövründə Çorovoda bölgəsi İskarapar adı ilə tanınmış və bu dövrdə bölgədə bir sıra memarlıq nümunələri inşa edilmişdir. Bunlardan biri də Çorovoda çayı üzərində yerləşən Kasabaşi daş körpüsüdür.

Kommunist dövründə Çorovoda qapalı şəhər statusuna malik idi və burada hərbi hava limanı və digər strateji obyektlər yerləşirdi. Bu səbəbdən, şəhər xarici ziyarətçilər üçün qapalı olmuşdur.

Bu gün Çorovoda şəhəri, təbii gözəllikləri və turizm potensialı ilə tanınır. Şəhərin yaxınlığında yerləşən Osum kanyonu və Piroqoşi mağarası kimi təbii abidələr, turistlərin maraq göstərdiyi məkanlardandır.

## Turizm

### Görməli yerləri
Çorovoda təbii gözəllikləri və macəra turizmi ilə tanınır. Şəhərdəki görməli əsas məkanlar bunlardır:

* **Osum Kanyonu**: Albaniyanın ən məşhur kanyonlarından biri olub, rafting və dağ yürüşləri üçün ideal məkandır.
* **Pirogoshi Mağarası**: Təxminən 1,500 metr uzunluğunda olan bu mağara Albaniyanın ən böyük mağarası hesab olunur və şəhərin 5 km şimal-şərqində yerləşir.
* **Kasabaşi Körpüsü**: 1640-cı illərdə inşa edilmiş bu Osmanlı dövrünə aid daş körpü Çorovoda çayı üzərində yerləşir və tarixi əhəmiyyətə malikdir.
* **Bogova Təbiət Parkı**: Şəhərin şimalında yerləşən bu park, şəlalələri və təbii mənzərələri ilə tanınır.

### Mətbəx
Çorovoda mətbəxi Balkan və Aralıq dənizi təsirlərini birləşdirir. Ənənəvi yeməklərə aşağıdakılar daxildir:

* **[[Tava kosi|Tava Kosi]]**: Qoyun əti və düyü ilə hazırlanmış, qatıq sousunda bişirilən yemək.
* **Qofte**: Ət və ədviyyatlarla hazırlanmış kiçik küftə.
* **Byrek**: Ət, ispanaq və ya pendirlə doldurulmuş xəmir yeməyi.
* **Fergese**: Ət və tərəvəzlərlə hazırlanan, pendir və qaymaqla zənginləşdirilmiş yemək.

## İstinadlar
Macarıstan iqtisadiyyatı

**Macarıstan iqtisadiyyatı** inkişaf etmiş, ixrac yönümlü və bazar əsaslı bir iqtisadiyyatdır. Ölkə Avropa İttifaqı (Aİ), İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (OECD), Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankı (AIIB) və Ümumdünya Ticarət Təşkilatının (ÜTT) üzvüdür. 2025-ci ildə Macarıstanın nominal ÜDM-si təxminən 240 milyard ABŞ dolları, alıcılıq qabiliyyəti paritetinə (AQ) görə isə 460 milyard ABŞ dolları təşkil etmişdir. Macarıstanın iqtisadiyyatı əsasən xidmət sektoruna əsaslanır, bu sektor 2017-ci ildə ÜDM-in 64.8%-ni təşkil etmişdir. Sənaye sektoru 31.3%, kənd təsərrüfatı isə 3.9% paya malikdir. Ölkənin əsas ticarət tərəfdaşları arasında Almaniya, Avstriya, İtaliya və Slovakiya yer alır.

Macarıstanın rəsmi valyutası forintdir (HUF). 1946-cı ildə dövriyyəyə buraxılan forint, Macarıstan Milli Bankı tərəfindən idarə olunur. Ölkə Avrozonaya daxil olmasa da, bəzi bizneslər, xüsusilə turizm sektorunda, avro ilə ödənişləri qəbul edir.

## Xarici ticarət və investisiyalar
Macarıstanın iqtisadiyyatı açıq və ixrac yönümlüdür. Əsas ticarət tərəfdaşları arasında Almaniya, Avstriya, Rumıniya, Slovakiya, Fransa, İtaliya, Polşa və Çex Respublikası var. Ölkə 2015-ci ildə 119.8 milyard ABŞ dolları dəyərində birbaşa xarici investisiya (FDI) cəlb etmiş və 50 milyard ABŞ dollarından çox xarici investisiya yatırmışdır. Əsas ixrac məhsulları arasında avtomobil hissələri, elektronika, dərman preparatları və kənd təsərrüfatı məhsulları yer alır.

## Sənaye və texnologiya
Macarıstan Mərkəzi və Şərqi Avropada ən böyük elektronika istehsalçısıdır. Elektronika istehsalı və tədqiqatı ölkənin innovasiya və iqtisadi inkişafının əsas hərəkətverici qüvvələrindəndir. Son 20 ildə Macarıstan mobil texnologiya, informasiya təhlükəsizliyi və əlaqəli avadanlıq tədqiqatları sahəsində də mühüm mərkəzə çevrilmişdir.

## Kənd təsərrüfatı
Kənd təsərrüfatı 2008-ci ildə ÜDM-in 4.3%-ni təşkil etmiş və ərzaq sənayesi ilə birlikdə işçi qüvvəsinin təxminən 7.7%-ni məşğul etmişdir. Macarıstanın kənd təsərrüfatı əsasən özünütəminatlıdır və ixrac yönümlüdür; kənd təsərrüfatı ilə bağlı ixraclar ümumi ixracın 20–25%-ni təşkil edir. Əsas məhsullar arasında buğda, qarğıdalı, günəbaxan, kartof, şəkər çuğunduru və müxtəlif meyvələr (məsələn, alma, şaftalı, armud, üzüm, qarpız, gavalı və s.) yer alır. Macarıstanın Tokaji adlı ağ desert şərabı və Bull's Blood adlı qırmızı şərabı dünya miqyasında tanınır.

## İqtisadi göstəricilər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Economy at the Hungarian Central Statistical Office
* Ministry for National Economy – Leading economy news 
* Central Bank of Hungary – Leading finance news
* Hungary profile at the CIA World Factbook
* Hungarian economy profile at The World Bank
* Hungarian economy profile at the Organisation for Economic Co-operation and Development
* Hungarian economy profile at the International Monetary Fund
Əxlaq psixologiyası

**Əxlaq psixologiyası** və ya **əxlaqi psixologiya** —həm fəlsəfə, həm də psixologiya sahələrini ümumi əsasda tədqiq edən bir tədqiqat sahəsidir. Tarixi baxımdan *əxlaq psixologiyası* termini əxlaqi inkişafın öyrənilməsinə istinad etmək üçün nisbətən dar bir mənada istifadə edilmişdir. Nəticə etibarı ilə əxlaq psixologiyası etika, psixologiya və idrak fəlsəfəsinin kəsişməsindəki müxtəlif məsələləri daha geniş bir formada öyrənməyə başlamışdır.   Sahənin bəzi əsas mövzularına nümunə olaraq əxlaqi mühakimə, əxlaqi mülahizə, əxlaqi həssaslıq, əxlaqi məsuliyyət, əxlaqi motivasiya, əxlaqi kimlik, əxlaqi fəaliyyət, əxlaqi inkişaf, əxlaqi müxtəliflik, əxlaqi əsaslar, əxlaqi xarakter (xüsusən də fəzilət etikasına aiddir), altruizm, psixoloji eqoizm, əxlaqi şans, əxlaqi proqnozlaşdırma, əxlaqi emosiya, emosional proqnozlaşdırma və əxlaqi fikir ayrılığı göstərilə bilər.

Müasir dövrdə əxlaq psixologiyası bioloji, koqnitiv/hesablama və mədəni əxlaqi mühakimə və davranışın əsaslarını və süni intellekt kontekstində əxlaqi mühakimə ilə əlaqədar olan məsələlər ilə bağlı inkişaf edən tədqiqat sahəsidir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

*
*
*
*Govrin, A. (2019). Ethics and attachment - How we make moral judgments. London: Routledge
*
*
* 
* 
*
*
*
*
* 
* 
*
* 
*
*  
* 
* 
*

## Xarici keçidlər

*Moral Psychology Research Group  – with Knobe, Nichols, Doris and others.

; *[[Stenford fəlsəfə ensiklopediyası]]*ndan:
*Empathy
*Moral Character 
*Moral Motivation
*Moral Psychology: Empirical Approaches
*Moral Responsibility

; *[[İnternet fəlsəfə ensiklopediyası]]*ndan: 
*Psychological Issues in Metaethics
*Moral Character
*Moral Development
*Responsibility
Acanthocybium solandri

**Acanthocybium solandri** (*Vahoo*) — Dünya üzrə tropik və subtropik dənizlərdə yaşayan skumbriya balığı növü.

## Təsvir

Vahoonun bədəni uzun və ensizdir, bel hissəsi parlaq mavi rəngdə, yan tərəfləri isə gümüşü rəngdədir və şaquli mavi zolaqlarla örtülüdür. Bu rənglər balıq öldükdən sonra tez bir zamanda solur. Ağzı böyükdür və dişləri çox kəskindir. Həm üst, həm də alt çənələri kral və ya ispan skumbriyasına nisbətən daha iti görünüşə malikdir. Bu balıqların uzunluğu 2,5 metrə (8 fut 2 düym), çəkisi isə 83 kiloqrama (183 funt) qədər çata bilər. Vahoonun böyüməsi olduqca sürətli ola bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Wallago attu

**Wallago attu** — "Boal" və ya "helikopter pişik balığı" kimi tanınan, Siluridae fəsiləsinə aid şirin su pişik balığı növü.

## Xüsusiyyətlər

Böyük, yırtıcı bir balıq olan "W. attu" əsasən balıqlarla qidalanır. Hindistanın Qodavari çayından götürülmüş nümunələr üzərində aparılan məzmun təhlili göstərir ki, qidalanmanın təxminən 90-95%-i heyvani mənşəlidir. Godavari çayı "W. attu"-larının mədələrində ən çox rast gəlinən qida növləri arasında "razorbelly minnows" (Salmophasia phulo), "ticto barbs" (Pethia ticto) və "perchlets" (Chanda nama) kimi kiçik balıqlar var, bunların hamısı təxminən 10-12 sm (3,9-4,7 düym) uzunluğa qədər böyüyür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lepomis gulosus

**Lepomis gulosus** (*Warmouth*) — Şərqi Amerika Birləşmiş Ştatlarında geniş yayılmış olan günəş balıqları fəsiləsinə (Centrarchidae) aid şirin su balığıdır. Bu balıq yerli adlarla "molly", "redeye", "goggle-eye", "red-eyed bream" və "strawberry perch" kimi tanınır.

## Yayılması

"Lepomis gulosus" balıqları Missisipi çayı hövzəsində, Meksika körfəzi və Atlantik sahillərindən şimalda Çesapik körfəzinə qədər, qərbdə Texasdan Rio Qrandeyə və şimalda Böyük Göllər hövzəsinə qədər geniş ərazidə tapılır. Bu balıq həddindən artıq aqressiv və davamlıdır. Onlar gölməçələrdə, göllərdə, çaylarda və axın suyu olan axarlarda yaşaya bilir və oksigen səviyyəsi aşağı olan axarlarda digər günəş balığı növlərinin yaşaya bilmədiyi şəraitdə sağ qala bilir. Bu növün cənubi Kanadada da cütləşən populyasiyaları mövcuddur və ehtimal ki, orada uzun illərdir mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İnternet fəlsəfə ensiklopediyası

**İnternet fəlsəfə ensiklopediyası** ( – *[[Abreviatura|Abr]]: IEP*) — fəlsəfi mövzular istiqamətli onlayn ensiklopediya. Ensiklopediya hamı üçün girişi açıq olan resenziyalı məqalələr paylaşır. Ensiklopediyada iştirak əsasən dəvətlə həyata keçirilir və öz sahələrində aparıcı olan ekspertlər tərəfindən ensiklopediyaya töhfələr verilir.

## Tarixi
Fəlsəfəni ictimaiyyətə geniş bir formada təqdim etmək istəyən filosof Ceyms Fizer tərəfindən qeyri-kommersiya təşkilatı olaraq təsis edilmişdir. Ensiklopediyanın hal-hazırkı baş redaktorları Ceyms Fizer və Bredli Doudendir. Həmçinin çox sayda müxtəlif sahələr üzrə redaktorlara və könüllü istifadəçilərə də malikdir. 2009-cu ildə vebsayt HTML formatından WordPress-ə keçmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rəsmi veb-sayt
Lophotibis cristata

**Lophotibis cristata** (*Madaqaskar ibisi*) — Həmçinin "Madaqaskar crestli ibisi", "ağ qanadlı ibis" və ya "crestli meşə ibisi" kimi tanınan, orta ölçülü (təxminən 50 sm uzunluğunda) qəhvəyi tüklü ibis.

## Yayılması

"Lophotibis cristata", Madaqaskardakı meşəlik  ərazilərdə, dəniz səviyyəsindən 2,000 metr hündürlüyə qədər yayılmışdır. Bu quş, həm ilkin, həm də ikinci dərəcəli meşələrdə, o cümlədən adanın şimal-şərqindəki rütubətli meşələr və qərb və cənub bölgələrindəki quru meşələrdə rast gəlinir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Anarhichadidae

**Anarhichadidae** — Adətən "dəniz canavarları", "dəniz qurdları" və ya "qurd ilan balıqları" kimi tanınan, Perciformes dəstəsinə aid olan dəniz şüaüzgəcli balıqlar fəsiləsi.

## Taksonomiya

Anarhichadidae ailəsi ilk dəfə 1832-ci ildə fransız zooloq Şarl Lüsyen Bonapart tərəfindən təqdim edilmişdir. "Fishes of the World"-ün 5-ci nəşri bu ailəni "Scorpaeniformes" dəstəsinin "Zoarcoidei" yarımdəstəsinə aid edir. Digər mənbələr isə bu fəsiləni "Perciformes" dəstəsinin "Cottoidei" yarımdəstəsinin "Zoarcales" infradəstəsinə daxil edir, çünki "Scorpaeniformes"-in "Perciformes"-dən ayrılması bu taksonu qeyri-monofiletik edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cercomacroides serva

**Cercomacroides serva** (*Qara qarışqaquşu*) — "Thamnophilidae" fəsiləsinin "Thamnophilinae" yarımfəsiləsinə aid bir quş növü. Bu növə Boliviya, Braziliya, Kolumbiya, Ekvador və Peruda rast gəlinir.

## Taksonomiya

Qara qarışqaquşu ilk dəfə 1858-ci ildə ingilis zooloqu Filip Skleyter tərəfindən təsvir edilmiş və "Pyriglena serva" elmi adı verilmişdir. Daha sonra "Cercomacra" cinsinə daxil edilmişdir, lakin 2014-cü ildə aparılmış molekulyar filogenetik tədqiqat göstərdi ki, "Cercomacra" cinsi polifiletikdir. Bu səbəbdən cins iki monofiletik cinsə bölündü və qara qarışqaquşu da daxil olmaqla altı növ yeni yaradılmış "Cercomacroides" cinsinə köçürüldü. Qara qarışqaquşu monotipik növdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Üner Tan sindromu

**Üner Tan sindromu** (**UTS**) — Türk təkamül bioloqu Üner Tan tərəfindən irəli sürülən və adlandırılan sindrom. UTS-dən əziyyət çəkən insanlar gəzərkən, həm əl həm də ayaqlarını eyni zamanda istifadə edirlər. Eyni zamanda  tez-tez ciddi öyrənmə qüsurları ilə qarşılaşırlar. Tan bu vəziyyəti "əks təkamül" (atavizm) nümunəsi kimi izah etmişdir. İrəli sürülən sindrom 2006-cı ildə "BBC 2"-nin "The Family That Walks On All Fours" adlı sənədli filminin mövzusu olmuşdur.

## Tarix

Türkiyənin bir kəndindəki on doqquz nəfərlik Ulaş ailəsi, irəli sürülən sindromun əsas nümunəsi olmuşdur. Tan, ailənin beş üzvünün ayaqları və əllərinin hamısını istifadə edərək gəzdiyini təsvir etmişdir. Körpələrdə, bipedal hərəkətə keçməzdən əvvəl və bəzən sonra rast gəlinən nadir bir mərhələ olan bu tip hərəkətə "ayı sürünməsi" deyilir. Ailə üzvlərində öyrənmə qüsurları və nitq problemləri də müşahidə edilir. Tan, bunların Üner Tan sindromunun əlamətləri olduğunu irəli sürmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Poodytes punctatus

**Poodytes punctatus** (*Yeni Zelandiya qıjıquşu*) — Yeni Zelandiya üçün endemik olan və həşəratlarla qidalanan bir quş növü. Maori dilində bu quş "kōtātā" və ya "mātātā" adlanır.

## Taksonomiya

"Poodytes punctatus", "Poodytes punctatus", ilk dəfə 1832-ci ildə fransız zooloqlar Jan Kua və Jozef Qemar tərəfindən Yeni Zelandiyanın Cənub Adasında, Tasman Körfəzində toplanmış nümunə əsasında təsvir edilmişdir. Onlar bu növə "Synallaxis punctata" binominal adını vermişdilər. Keçmişdə bu növ "Bowdleria punctatus" və daha sonra "Megalurus punctatus" adları ilə tanınırdı. Son molekulyar filogenetik tədqiqatlar göstərdi ki, "Megalurus" cinsi monofiletik deyil və Yeni Zelandiya qıjıquşu ilə dörd digər Avstralasiya növü indi "Poodytes" cinsinə aid edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Gymnothorax flavimarginatus

**Gymnothorax flavimarginatus** (*Sarı haşiyəli marena*) — "Sarı kənarlı marena", "bəbir marenası" və "ləkəli marena" kimi də tanınan, 150 m (500 ft) dərinliyə qədər Hind-Sakit Okeanlarında tapılan Muraenidae fəsiləsinə aid bir marena növü.

## Təsvir

Marena balıqları, soğanvari başlı, yuvarlaq burunlu və tədricən incələn quyruqlu uzun, nazik balıqlardır. Böyük ağızda alt çənədə kiçik sivri dişlərin tək sırası və ağızın tavanında bir neçə vomerin dişi var. Dorsal üzgəc, başın arxasından başlayaraq kürək boyunca quyruğun ətrafına qədər davamlı olaraq uzanır, burada kaudal və anal üzgəclər kimi davam edir. Sarı haşiyəli marena təxminən 240 sm (90 düym) maksimum uzunluğa qədər böyüyə bilər, lakin daha tipik uzunluq 80 sm (30 düym) olardı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Anahim zirvəsi

**Anahim zirvəsi** (həmçinin *Anaham*, *Anaheim* kimi də yazılır) —  Kanadanın Britaniya Kolumbiyası əyalətində yerləşən Anahim Vulkanik Qurşağında bir vulkanik konus. Anahim Gölündən 39 km (24 mil) şimal-qərbdə və Tsitsutl Zirvəsindən 11 km (7 mil) şərqdə yerləşir. Bu zirvə, Şimali Amerika plitəsinin Havay adalarını qidayan hotspotə bənzər Anahim hotspot adlanan bir isti nöqtənin üzərindən keçməsi nəticəsində formalaşmışdır. Anahim Vulkanik Qurşağındakı bir neçə vulkandan biridir və Rainbow Silsiləsi ilə Ilgachuz Silsiləsi arasında, Dean çayının mənbəyinə yaxın, Chilcotin Yaylasından tək başına yüksəlir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
E-tekstil

**Elektronik tekstil** və ya **e-tekstil** — batareyalar, işıqlar, sensorlar və mikro nəzarətçilər kimi elektron komponentlərin tikilə biləcəyi parçalar. Bir çox ağıllı geyim, daşınan texnologiya və daşınan hesablama layihələri e-tekstillərdən istifadə edir. E-tekstillər daşınan hesablamadan fərqlənir, çünki əsas diqqət tekstillərin mikro nəzarətçilər, sensorlar və aktuatorlar kimi elektron elementlərlə qüsursuz inteqrasiyasına yönəldilir. Bundan əlavə, e-tekstillər mütləq geyilə bilən olmalı deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dəyişkən şriftlər

**Dəyişkən şriftlər** () — Tipoqrafiya dünyasında inqilab yaradan texnologiyalardan biri. Ənənəvi şriftlərdən fərqli olaraq, Variable Fonts bir neçə şrift çəki və üslubunu tək bir faylda birləşdirərək dizaynerlərə daha çox çeviklik və yaradıcılıq imkanı verir. Bu yeni texnologiya, həm çap, həm də rəqəmsal dizaynda performans və estetikanı artırır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kofuku stansiyası

– Yaponiyanın Obihiro şəhərində yerləşən Hiroo xəttinə daxil olan keçmiş dəmiryol stansiyası. Hazırda Kofuku Qəsəbəsi Sakinləri Assosiasiyasının mülküdür. Stansiya 1987-ci ildə bağlanılsa da, populyar yerlərdən biridir. Çünki stansiyanın adı yaponca "xoşbəxtlik" mənasına gəlir.

## Yerləşməsi
Kofuku stansiyası hazırda fəaliyyət göstərməyən 84 kilometrlik Hiroo xəttinin 22-ci kilometrliyində yerləşir. Bu xətt Obihiro şəhəri ilə Hiroo qəsəbəsində yerləşən Hiroo stansiyasını əlaqələndirirdi.

## Adı və məşhurluğu
Stansiya öz adını yerləşdiyi bölgənin adından götürmüşdür. Bölgənin orijinal adı Koşin olsa da, 1910-cu ildə "Koşin" sözündəki "ko" ilə "Fukui" sözündəki "fuku" sözlərinin birləşməsindən əmələ gələn "Kofuku" adı ilə adlandırılmışdır. Belə ki, 1902-ci ildə baş verən daşqınlardan sonra Fukui prefekturasından sonra olan fermerlər bu əraziyə köç etmişdirlər.

Stansiyanın adı yapon dilindən tərcümədə "xoşbəxtlik" mənasına gəldiyi üçün insanlar stansiyanın gözləmə otağına vizitkalarını və mesajlarını yapışdırıb xoşbəxtlik arzulayırlar. Stansiyada ziyarətçilər iki dizel lokomotivinin istifadə olunmamış vaqonlarına minib dövrə ata bilərlər. Stansiyanı ziyarət edən şəxslərə Hiroo xətti biletinin replikası verilir və onu stansiyaya yapışdırmaq təklif olunur. Stansiyanın yanında "Xoşbəxtlik zəngi" yerləşir. Cütlüklər toyu xatırladan "xoşbəxtlik mərasimi"ndə iştirak edə bilərlər. Stansiyanın yaxınlığındakı poçt məntəqəsində xüsusi xatirə poçt markaları satılır.

## Tarixi
Kofuku stansiyası 1 noyabr 1956-cı ildə açılmışdır. Hiroo xəttinin bağlanmasından sonra stansiya da 1987-ci ildə bağlanmışdır. Stansiya 1973-cü ildə NHK kanalı tərəfindən yayımlanmış səyahət sənədli filmindən sonra populyar olmuşdur. 1972-ci ildə iki stansiya arasında cəmi 7 nəfər səyahət etsə də, 1973-cü ilə rəqəm 3 milyon olmuşdur. Stansiya 1981-ci ildə Hiroo xəttinin gəlirinin 80%-nin formalaşmasına töhfə vermişdi. 2012-ci ildə stansiya təxminən 175.000 nəfər tərəfindən ziyarət edilmiş və bölgənin ən populyar turistik yerlərindən biri olmuşdur. Stansiya üçün anime talismanı yaradılmışdır.

Stansiyanın konsturksiyası köhnəldiyi üçün Obihiro şəhərinin hökuməti stansiyanı 2013-cü ilin sentyabr–noyabr aylarında yeniləmə (33 milyon yenlik büdcə ilə) işləri aparılmışdır.

## Qalereya

Kofuku Station interior.jpg|İnteryeri.
Koufuku station Happy-Bell.JPG|Xoşbəxtlik zəngi.
Koufuku station 05.JPG|Keçmiş platforma.
Koufuku station 04.JPG|Qabaqdan görünüşü.


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Riçard Vollheym

**Riçard Vollheym** () — Təsviri incəsənət, xüsusilə də rəssamlıq sahəsinin ağıl və duyğular istiqamətində aparmış olduğu tədqiqatlar ilə tanınan ingilis filosofu idi. Riçard Vollheym 1992-ci ildən 2003-cü ildəki ölümünə qədər Britaniya Estetik Cəmiyyətinin prezidenti vəzifəsində işləmişdir.

Onun yazdığı*“İncəsənət və onun obyektləri”* adlı əsər XX əsrdə ingilis dilində yazılmış estetika üzrə ən təsirli əsərlərdən biri hesab edilir. O 1965-ci ildə qələmə aldığı "Minimal Art" adlı məqaləsində bu termindən birinci dəfə olaraq istifadə etmiş, lakin sonradan bu terminin geniş yayılması ilə bu ilkin istifadədən uzaqlaşmışdır. Vollheym incəsənət fəlsəfəsi ilə bağlı aparmış olduğu tədqiqatlarından əlavə olaraq, xüsusilə Ziqmund Freydin dərinlik psixologiyası istiqamətli fəlsəfi yanaşmaları ilə tanınırdı.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər

* The Richard Wollheim Centenary Project
** Vanessa Brassey (dir.), ‘The Richard Wollheim Centenary Film’ (5 August 2024).
Botaurus sinensis

**Botaurus sinensis** (*Sarı bittern*) — "Köhnə Dünya" mənşəli, şimal Hindistan yarımqitəsindən Rusiyanın Uzaq Şərqinə, Yaponiyaya və İndoneziyaya qədər geniş ərazidə çoxalan kiçik quş növü.

## Təsvir

Sarı bittern kiçik bir növdür, uzunluğu 36–38 sm-dir, qısa boyun və uzun dimdiyə malikdir. Sarı-yaşıl ayaqları, fil sümüyü rəngli dimdiyi (üst tərəfdən daha tünd), qısa qara quyruğu və sarı gözləri var. Erkək fərdlərin tünd başlığı, şabalıd rəngli başı və boynu, üst tərəfdən təkqatlı solğun sarı bədəni və alt tərəfdən açıq sarı rəngi var. Dişi fərdlərin başlığı, boynu və döşü zolaqlıdır, qırmızımtıl boynu və üst beli var, alt hissələri isə tünd qırmızı-qəhvəyi və açıq sarı zolaqlıdır. Cavan fərdlər dişilərə bənzəyir, lakin daha qalın zolaqlıdır, başı və beli qəhvəyi rəngdədir və üst tərəfdən açıq sarı ləkəlidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bardos

**Bardos** — Tarqamosun övladlarından üçüncüsü, qafqaz albanlarının əcdadı və qədim Bərdə şəhərinin qurucusu.

## Haqqında
"Ermənistan tarixi"nə və "Kartlis tsxovreba"ya görə, Tarqamos Babildə yaşamış, daha sonra isə "iki dəniz və iki dağ arasındakı torpaqlar" (Qafqaz) ona verilmişdir. O, bundan sonra Ağrıdağında məskunlaşmış və torpaqlarını öz oğulları arasında bölmüşdür. Onun oğullarından üçüncüsü olan Bardos qafqaz albanlarının əcdadı və qədim Bərdə şəhərinin qurucusudur.

Tarqamos oğlu Bardosa Bərduci çayından Kür və Arazın kəsişməsinə qədər olmaqla, Kür çayının cənubundakı ərazini vermişdir. Bardos burada Bərdəvi şəhərinin əsasını qoymuş və qurduğu şəhərdə də məskunlaşmışdır. Bardos qardaşları ilə bir yerdə Nebrot adlı döyüşçünün ordusuna qarşı mübarizə aparmış və qardaşlar qalib gəlmişdir.

## İstinadlar
Himara

**Himara** (, ) — Albaniyada şəhər və bələdiyyə.

## Yerləşməsi
Albaniyanın cənubunda, Vlore vilayətində yerləşir. Himara bölgəsi təxminən 20 km uzunluğunda və 5 km enində bir sahəni əhatə edir. Şimal-şərqdə 2000 metr hündürlüyündə Çeraun dağları, cənub-qərbdə isə İon dənizi ilə sərhədlənir. Bölgədə uzun ağ qumlu çimərliklər, zeytun və sitrus ağacları ilə örtülmüş terraslı təpələr mövcuddur. Şəhər Alban Rivierası boyunca yerləşir və bölgənin əsas turizm mərkəzlərindən biridir.

Şəhərdə əsasən etnik yunan icması məskunlaşmışdır. Himara sakinləri əsasən yerli yunan dialekti və qismən Tosk dialektində danışırlar. Bölgədəki yunan icması, həm yunan, həm də alban dillərində ikidilli danışıq qabiliyyətinə malikdir.

2023-cü ilin məlumatına görə, Himara bələdiyyəsinin əhalisi 8,328 nəfərdir.

## Tarixi
Himara bölgəsi antik dövrdə Kaonlar adlı yunan tayfaları tərəfindən məskunlaşdırılmışdır. Şəhər Bizans İmperiyası dövründə yunanlar tərəfindən Şimali Epir ərazisində salınmışdır. Qədimdə Çimaira və ya Çimera adlanan şəhər, indiki Himaranın yerləşdiyi ərazidə yerləşirdi və sahil ticarət məntəqəsi kimi fəaliyyət göstərirdi. Bu barədə Böyük Plini və Qeysəriyyəli Prokopi kimi qədim müəlliflər məlumat vermişlər.

Sonralar Alban dövlətləri olan Muzaka və Arianiti knyazlıqlarının tərkibində olmuş, Bizansın dağılması və Osmanlının Albaniyaya hücumu ilə Osmanlı İmperiyasına keçmişdir.

1431-ci ildə Himara, Osmanlı İmperiyasının Arnavut Sancağının bir nahiyəsi olur. Ancaq buna baxmayaraq, sonrakı illərdə şəhər Osmanlılara qarşı müqavimətin simvoluna çevrilir. Himaralılar İsgəndər bəyin Osmanlı İmperiyasına qarşı mübarizəsində iştirak edirlər. 1473-cü ilin yayında, Korfudan gələn bir dəstə və yerli Himarlılərın dəstəyi ilə bölgə müvəqqəti olaraq Osmanlı nəzarətindən çıxır, lakin 1479-cu ildə yenidən Osmanlıların nəzarətinə keçir. Himara 1583-cü ildə Osmanlı katastrında Delvina Sancağında cəmi 130 ailənin yaşadığı bir yaşayış məntəqəsi kimi qeyd edilmişdir.

Şəhər 2015-ci ildəki inzibati islahat nəticəsində Himara, Vranişt və Lukove bələdiyyələrinin birləşməsi ilə yaradılan yeni bələdiyyənin mərkəzi olur.

## Mədəniyyət və turizm
Himara, zəngin mədəni irsi və təbii gözəllikləri ilə tanınır. Əsas görməli yerlərdən bəziləri:

* Himara Qalası: Şəhərin qədim hissəsində yerləşən bu qala, 3,500 ildən artıq yaşa malikdir və bu müddətdə fasiləsiz yaşayışın izlərini daşıyır.
* All Saints Kilsəsi: 1775-ci ildə inşa edilmiş bu Alban Pravoslav kilsəsi, Himara Qalasının girişində yerləşir və 1970-ci ildən etibarən Albaniyanın Mədəniyyət Abidəsi kimi tanınır.
* Panagia Kasopitra Kilsəsi: Qala daxilində yerləşən bu Bizans dövrünə aid kilsə, qədim Apollon məbədinin yerində inşa edilmişdir.
* Gjipe Kanyonu: Dhërmi və Vuno kəndləri arasında yerləşən bu kanyon, İon dənizinin təsiri ilə yaranmışdır və nadir bitki növlərinə ev sahibliyi edir.

## İstinadlar
Pomidor Sənaye Muzeyi "D. Nomikos"

**Pomidor Sənaye Muzeyi "D. Nomikos"** () – Yunanıstanın Santorini adasında yerləşən sənaye muzeyi. Muzey 1945-ci ildə açılmış və 1981-ci ildə bağlanmış tomat pastası zavodunun binasında yerləşir. Muzey Santorini adasının pomidor sənayesinin tarixinə həsr olunmuşdur. Muzeyin ekspozisiyasına artırılmış reallıq və holoqrafik ventilyatorlardan ibarət rəqəmsal sərgilər daxildir.

## Tarixi

Dimitros Nomikos ilk pomidor emalı biznesini 1915-ci ildə Messariyada qurmuşdur. 1922-ci ildə Monolitosda "Balkan yarımadasındakı ilk konserv zavodlarından biri"ni açmışdır. Onun oğlu Georqi Nomikos 1945-ci ildə Vlixadada pomidor emalı zavodunu qurmuş və onu atasının şərəfinə adlandırmışdır.

1950-ci ildəki vulkan püskürməsinə qədər Santorini "pomidor adası" kimi tanınırdı. Pomidorlar adanın əsas məhsullarından biri sayılırdı. Əsrlər boyunca adada yetişən pomidor çeşidi vulkanik torpağa uyğunlaşmışdı və az suya ehtiyac duyurdu. Santorini pomidorunun qabığı nazik, ətli hissəsi qalın və dadı kəskin olduğu üçün tomat pastası istehsalı üçün ideal hesab olunurdu. 1950-ci illərin sonuna qədər adada 9 tomat pastası zavodu fəaliyyət göstərirdi. 1956-cı ildə bölgədə daşqın və zəlzələ baş vermişdir. Ən məhsuldar dövrdə hər gün 3500 səbət pomidor yığılırdı. Zavod 1981-ci ildə adada pomidor yığımının azalması səbəbilə bağlanmışdır. 2016-cı ildən etibarən Nomikos ailəsi Bolqarıstan, Yunanıstan və Türkiyədə bənzər zavodları işlətməyə davam edir.

2014-cü ildə zavodun yerləşdiyi məkan sənaye muzeyi kimi açılmışdır. Muzeyin məqsədi Santorini adasının pomidor emalı tarixini tanıtmaq və qeydə almaqdır. Muzey Santorini İncəsənət Fabriki adlı daha böyük bir təşkilatın bir hissəsidir.

## Ekspozisiya
Muzeyin kolleksiyasına dəzgahlar və alətlər, eləcə də, arxiv materialları daxildir. Muzeydə sərgilənən ən qədim dəzgah 1890-cı ilə aiddir. Kolleksiyaya tomat pastası istehsalı üçün elektrik enerjisinin alınmasında istifadə olunan qaynama qazanları sərgilənir; keçmişdə yaxınlıqdakı körfəzdən nasosla dəniz suyu çəkilirdi.

Muzey sərgisi pomidorun yığılması, emal edilməsi və tomat pastasının hazırlanması proseslərini əhatə edir. Sərgilər üçün holoqrafik ventilyatorlar, artırılmış reallıq və eşitmə qabiliyyətini itirmiş şəxslər üçün nitq-mətn dəstəyi kimi rəqəmsal texnologiyalardan istifadə olunur. Keçmişdə zavod tərəfindən istehsal olunmuş tomat pastası muzeyin suvenir mağazasında satılır.

## Qalereya

Tomato Industrial Museum D. Nomikos - Santorini tomato seedlings.jpg|Muzeydəki pomidor şitilləri.
Tomato & Tonic.jpg|Muzeyin barında satılan pomidor şirəsi.
Tomato Industrial Museum D. Nomikos - tomatoes were put in the hopper at the back, then the flesh was extracted before going into the pot at the end closest (side view).jpg|Pomidor emalı üçün istifadə olunmuş ləvazimatlar.
Tomato Industrial Museum D. Nomikos - tomato baskets.jpg|Pomidor səbətləri.
Tomato Industrial Museum D. Nomikos - sealing edge of cans.jpg|Konservlər üçün dəzgah.


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Karius və Baktus

Karius və Baktus

”Karius və Baktus” 1949 cu ildə çap edilmişdir. Kitabda Yens adlı uşaqdan danışılır. Hekayənin adı Karius və Baktus adı dişimizdə olan karius və bakteriya sözündən götürülüb. Karius qırmızıbaş, Baktus qarabaşdır. Qarabaş Karius pessimist, qırmızıbaş Baktus isə optimistdir. Baktus düşünür ki Yensin dişində onlar həmişə şad xürrəm yaşaya bilərlər, Karius isə əksinə qorxur ki bu həmişə belə davam etməyə bilər.Hekayənin illustrasiyasını özü çəkmişdir. Kitab azərbaycan dilinə də tərcümə edilmişdir. Əsərin tərcüməçisi Qumru Abdullazadədir.
Ziya Səmədi

**Ziya Səmədi** (uyğurca: **سەمەد زىيا**; tam adı: **Ziya İbadətoviç Səmədov**) — uyğur yazıçısı və dramaturqu, Qazaxıstanın Xalq yazıçısı (1987).

## Həyatı
Ziya Səmədi 1914-cü ildə indiki Qazaxıstanın Taldıkurqan vilayətinin Panfilov rayonunun Honxay kəndində anadan olmuşdur. Yarkənddəki uyğur ibtidai məktəbini bitirdikdən sonra Almonaçarski adına rus məktəbində oxumuşdur. 1929-cu ildə S.Zervatov adına Uyğur orta məktəbində təhsilini davam etdirmişdir. Sovet ibtidai və orta məktəblərinə getdikdən sonra Şərqi Türküstana köçmüş, 1930-cu ildə Qulca Yinin şəhərində məskunlaşmışdır.

1934-cü ildə Yinin şəhərində qısamüddətli müəllim hazırlığı kursunu bitirdikdən sonra “Ümid” məktəbində müəllim işləmiş və elə həmin ildən “İli qəzeti”ndə şeirləri çap olunmağa başlamışdır. Daha sonra *Parlaq* və *Qan ləkəsi* dramlarını yazmışdır. Uyğur dilində təhsilin təbliği məqsədilə məktəblər açmış və Çin hökumətinin siyasətinə qarşı çıxaraq *Qanlı ləkə* dramını yazmışdır.

1937-ci ildə Sincan qubernatoru Şenq Şicai tərəfindən həbs edilərək 7 il cəza almışdır. 1944-cü ildə azad olunaraq Şərqi Türküstan Respublikasının ordusuna qoşulmuş, polkovnik rütbəsi almışdır. 1949-cu ildə Çin Kommunist Ordusunun işğal etdiyi Şərqi Türküstana qədər hərbi kəşfiyyata rəhbərlik etmişdir.

1950–1958-ci illərdə Uyğur Muxtar Vilayəti hökumətində müxtəlif vəzifələrdə çalışmış, o cümlədən təhsil müdiri, mədəniyyət naziri, Yazıçılar Birliyinin sədri olmuşdur. 1956-cı ildə Hindistanda keçirilən Asiya Yazıçılarının Konfransında iştirak etmişdir. 1958-ci ildə təkrar həbs olunmuş, 1961-ci ildə Sovet İttifaqına sığınmışdır.

1962–1963-cü illərdə Qazaxıstan Yazıçılar Birliyində uyğur ədəbiyyatı bölməsinin müdiri olmuşdur. 1964-cü ildə SSRİ rəhbərliyinə müraciətlə “Şərqi Türküstan İnqilab Komitəsi”ni yaratmış, 1967-ci ildə isə “Şərqi Türküstan Milli Qurtuluş Komitəsi”nə rəhbərlik etmişdir.

1980-ci ildə Qazaxıstanın Xalq yazıçısı adına layiq görülmüşdür. 2000-ci ildə Almatıda vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı
Ziya Səmədi ədəbi fəaliyyətə şeirlə başlamışdır. Əsərləri arasında aşağıdakılar xüsusilə seçilir:

* *Çin zindanında*
* *Narahat dəqiqələr*
* *Zülmün süqutu*
* *İli çayı boyunca* (kinopovest)
* *Qanlı ləkə* (dram)
* *Qərib və Sənəm* (dram)
* *Qayğıkeş Ana*
* *Meyimhan* (roman)
* *Əhməd Əfəndi*
* *Bir dənə siqaret*
* *Dərdimin ağısı* (roman)
* *Ərik çiçək açanda* (roman)
* *İllərin sirri* (roman)

Əsərləri uyğur, qazax, rus və çin dillərinə tərcümə olunaraq nəşr edilmişdir.

1981-ci ildə “Qazaxfilm” kinostudiyasında “Meyimhan” romanı əsasında *Əjdaha ili* filmi çəkilmişdir.
## Mükafatları
* Doğu Türküstanın İstiqlal Ordeni (1947) 
* Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni (1974)
* Qazaxıstanın Xalq yazıçısı (1987)

## Ədəbiyyat
* Жетісу, Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004.

## İstinadlar
* Ziya Samedi – TEİS
* 100.Yılında Ziya Samedi – Türksoy
* Uygur Türkü yazar Ziya Samedi – QHA
Yana Şostak

**Yana Şostak** (, ; ) — Polşa-Belarus rəssamı, fəalı, siyasətçisi, feministi və ictimai xadimi.
## Həyatı
Yana Şostak 1993-cü ildə Qrodnoda anadan olub. 2010-cu ildə Polşaya köçüb. Polşada 2013-cü ildə Krakov Rəssamlıq Akademiyasını, daha sonra isə Varşavadakı Rəssamlıq Akademiyasını bitirib.

9 sentyabr 2015-ci ildə Poznanda Dorota Tılka, Luka Stılka, Monika Kaczmarczuk və İvanka Rahval ilə birlikdə şəhər etiketlərindən ən uzun audio trekini yaradıb. Bununla o, və digər rəssamlar Polşa Ginnesin Rekordlar Kitabında yeni rekorda imza atıblar. Onların yazdığı video 7 dəqiqə 59 saniyədir və 647 sözdən ibarətdir.

2016-cı ildə Şostak Sürixdə keçirilən "Manifesta 11" aksiyasında iştirak edib.

2016-cı ildə Krakovda keçirilən Ümumdünya Gənclər Günündə Roma Papası ilə könüllülər arasında görüş zamanı o, üzərində “Papa mənə zəng et” yazısı və telefon nömrəsi olan pankart yerləşdirib. Onun bu hərəkətinin məqsədi Polşa katolik kilsəsindəki pedofiliya probleminə diqqəti cəlb etmək idi.

Yana Şostak 20 iyun 2017-ci il tarixində professor Miroslav Balkanın Məkan Fəaliyyəti Studiyasında magistrlik dissertasiyasını müdafiə edib. Müdafiə Varşavadakı Zlote Tarasi ticarət mərkəzindəki Saturn mağazasında baş tutub.

2018-ci ildə Yana Şostak Yakub Yasukeviçlə birlikdə sənədli, komediya və vizual essenin qarışığından ibarət “Miss Polonii” filmini yaradıb. Filmin premyerası 2021-ci ildə olub.

Yana Şostak 2021-ci ildə Nikolay Sobçak ilə birlikdə təsviri incəsənət kateqoriyasında Pasport Siyasətçiləri mükafatının laureatı olub.

2020-ci ildə Belarusdakı etirazlar fonunda o, Avropa Parlamentinin Varşavadakı ofisi qarşısında Belarus üçün qışqırıq dəqiqəsi aksiyasını təşkil edib. O, dəfələrlə Polşa hökumətinin Belarus müxalifətinə yardımını səmərəsizliyinə görə tənqid edib. 8 sentyabr 2020-ci ildə Mateuş Moraveçkiy və Svetlana Tixanovskaya arasında görüş zamanı Yana Şostak Polşanın baş nazirini Belarus-Polşa dövlət sərhədini keçməkdə çətinlik çəkməkdə ittiham edib. İki gün sonra Nazirlər Şurasının kansler departamentinin rəhbəri Mişal Dvorçik Yana Şostakla əlaqə saxlayıb, fəalı böhtanda ittiham edib.
### Siyasi fəaliyyəti
2023-cü ilin iyununda Yana Şostak qarşıdan gələn parlament seçkilərində namizədliyini irəli sürəcəyini açıqlayıb. Yana Şostak Yaşıllar Partiyasının tövsiyyəsi ilə 24 saylı seçki dairəsindən (Podlyan Voyevodalığı) (Siyahıda 13 saylı namizəd) Vətəndaş Koalisiyasının partiya siyahısına seçilməyi planlaşdırırdı. Lakin Şostak abortun leqallaşdırılması ilə bağlı mövqeyinə görə siyahıdan çıxarıldı. Avqustun 29-da məlum oldu ki, Yana Şostak hələ də seçkilərdə iştirak edəcək. O, bu dəfə namizədliyini Sol siyahıda 39 saylı (Poznan) 11 saylı seçki dairəsində irəli sürmüşdü.

Seçkilər nəticəsində Yana Şostak 1786 səs toplayıb və parlamentə düşə bilməyib.

## Seçkilərdə iştirak

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Secondary Archive Jana Shostak / Яна Шостак
* Della Art Collection, Jana Shostak
Dərinlik psixologiyası

**Dərinlik psixologiyası** (Alman dilindəki *Tiefenpsychologie* terminindəndir) — psixologiyanın klassik şüur psixologiyasından fərqli olaraq şüursuzluğu tədqiq edən sahəsinə Ziqmund Freydin verdiyi addır. O, həmçinin şüur və şüursuzluq arasındakı əlaqəni, həmçinin motivasiya və ağılın qanunauyğunluqlarını və dinamikasını tədqiq edən psixoloji nəzəriyyə kimi tanınır. Bu gün Ziqmund Freydin psixoanalizinin, Alfred Adlerin individual psixologiyasının və Karl Qustav Yunqun analitik psixologiyasının birləşməsindən yaranmış psixiatriya psixologiyanın ümumi adıdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər

* Depth Psychology List: Find or List depth psychology oriented therapists, coaches, and practitioners of various types
* The C.G. Jung Page
* Depth Psychology Alliance: Online Community for exploring Depth Psychology topics, news, discussion, events
* Depth Insights: Media for Depth Psychology including podcasts and the semi-annual scholarly e-Zine, Depth Insights
* Pacifica Graduate Institute
* Institute of Transpersonal Psychology
* Integral Science
* What is Jungian Psychotherapy?
Səsli idarəetmə

**Səsli idarəetmə** (ing. **Voice control**) — insanın səs əmrlərindən istifadə edərək kompüter və ya digər cihazlarla qarşılıqlı əlaqə yaratmağa imkan verən texnologiyadır. Bu, səs siqnallarının tanınması, təbii dilin emalı və müvafiq əməliyyatların yerinə yetirilməsi prinsiplərinə əsaslanır. Bu texnologiya, əsasən süni intellekt (Sİ), xüsusilə də təbii dil emalı (NLP), avtomatik nitq tanıma (ASR) və mətn-nitq sintezi (TTS) kimi sahələrin inkişafı sayəsində mümkün olmuşdur. Səsli idarəetmə sistemləri istifadəçilərə cihazları əllərindən istifadə etmədən idarə etməyə, məlumat axtarmağa, əməliyyatlar yerinə yetirməyə və ağıllı ev sistemləri kimi kompleks sistemləri idarə etməyə imkan tanıyır.

## Tarixçə
Səsli idarəetmənin kökləri 1950-ci illərə gedib çıxır.
* **1950-1960-cı illər:** Bell Labs tərəfindən yaradılan "Audrey" sistemi yalnız deyilən rəqəmləri tanıya bilirdi (1952). IBM tərəfindən təqdim edilən "Shoebox" isə 16 ingilis sözünü anlaya bilirdi (1962).
* **1970-ci illər:** ABŞ Müdafiə Nazirliyinin maliyyələşdirdiyi DARPA SUR (Speech Understanding Research) proqramı sahənin inkişafına böyük təkan verdi. Nəticədə, Karnegi Mellon Universiteti tərəfindən 1000-dən çox sözü anlaya bilən "Harpy" sistemi yaradıldı.
* **1980-ci illər:** "Gizli Markov Modeli" (Hidden Markov Model - HMM) kimi statistik metodların tətbiqi ilə nitq tanımada əhəmiyyətli irəliləyişlər əldə edildi.
* **1990-cı illər:** Şəxsi kompüterlərin yayılması ilə səs tanıma texnologiyası daha geniş istifadəçi kütləsi üçün əlçatan oldu. Dragon şirkəti "Dragon NaturallySpeaking" (1997) kimi davamlı nitqi tanıya bilən ilk kommersiya məhsullarını təqdim etdi.
* **2000-ci illər - günümüz:** Google Voice Search, Apple Siri (2011), Amazon Alexa (2014) və Google Assistant (2016) kimi bulud əsaslı və süni intellekt dəstəkli virtual köməkçilərin yaranması səsli idarəetməni kütləvi texnologiyaya çevirdi. Böyük dil modellərinin (LLM) inteqrasiyası ilə bu sistemlərin dialoq qabiliyyətləri daha da təkmilləşmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Süni intellekt
* Təbii dil emalı
* Maşın öyrənməsi
* Avtomatik nitq tanıma
* Virtual köməkçi
* Siri
* Google Assistant
* Amazon Alexa
* Ağıllı ev
Əhməd Gözəl

**Əhməd Gözəl** və ya **Ahmad Gozal** — "Azərsun Holdinq"in Müşahidə Şurasının sədri (2025-ci ildən)

“Azərsun”un qurucusu və əvvəlki rəhbəri Abdolbari Gozalın oğludur.

## Həyatı

2006-cı ildə Türkiyədə Bilkent Universitetindən menecment ixtisası üzrə məzunu olub. Elə həmin ildən etibarən, “Azərsun Holdinq"in idarəetməsində yaxından iştirak edib. Şirkətlər qrupunun müxtəlif strukturlarında fəaliyyət göstərdikdən sonra 2018-ci ildən etibarən "Azərsun Holdinq"in Müşahidə Şurasının sədr müavini və Holdinqin təftiş komissiyasının sədri təyin edilib. 

2022-ci ildən etibarən Azərbaycan Sənaye Bankı ASC-nin Müşahidə Şurasının sədri vəzifəsini icra edir.

2025-ci ildə "Azərsun Holdinq"in Müşahidə Şurasının sədri təyin edilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kângë Kreshnikësh

**Kângë Kreshnikësh** () — alban epik poeziyasının qəhrəmanlıq əfsanəvi silsiləsinin ənənəvi mahnılarıdır (   və ya (*Eposi i Kreshnikëve*). Bunlar alban mədəniyyətinin və folklorunun məhsuludur. Silsilənin şeirləri qəhrəmanlıq janrına aiddir,  naməlum köhnə dövrlərin döyüşçülərinin qəhrəmanlıqlarını təsvir edən və tərənnüm edən əfsanələri əks etdirir.  Keçmiş döyüşçülər haqqında epik poeziya Cənubi slavyanlarla, eyni zamanda erkən Yunanıstan, klassik Hindistan, erkən orta əsr İngiltərəsi və orta əsr Almaniyası kimi digər qəhrəmanlıq mədəniyyətləri ilə paylaşılan Hind-Avropa ənənəsidir. 

Mahnılar ilk dəfə 20-ci əsrin ilk onilliklərində fransisk keşişləri Ştjefën Qjeçovi, Bernardin Palaj və Donat Kurti tərəfindən yazılı şəkildə toplanmışdır. Palaj və Kurti ilk dəfə 1937-ci ildə alban dilində 8199 beytdən ibarət 34 epik mahnıdan ibarət silsilə toplusunu nəşr etdirdilər.  Əhəmiyyətli araşdırmalar Maximilian Lambertz, Fulvio Cordignano kimi əcnəbi alimlər tərəfindən və xüsusilə, 1930-cu illərdə Harvard Universitetinin iki nüfuzlu Homerik alimi Milman Parry və Albert Lord tərəfindən aparılmışdır. Lordun təqribən 25.000 misradan ibarət 100-dən çox mahnıdan ibarət möhtəşəm kolleksiyası hazırda Harvard Universitetində Milman Parri Kolleksiyasında qorunur.  

2021-ci ildə Nikola Skaldaferri və onun əməkdaşları Viktor Fridman, Con Kolsti və Zymer U. Neziri *Milman Parri və Albert B. Lordun Kolleksiyalarında Vəhşi Mahnılar, Şirin Mahnılar: Alban Dastanını* nəşr etdilər.

## İstinadlar
Papamobil

**Papamobil** — Roma papasının ictimai çıxışlar üçün istifadə etdiyi xüsusi dizaynlı avtomobildir.

Papamobillər üçün bir çox fərqli dizayn var. Bəziləri açıq gövdəyə, bəziləri isə 1981-ci ildə Papa II İohann Pavelə sui-qəsd cəhdindən sonra zəruri hesab edilən papanı qorumaq üçün gülləkeçirməz şüşə divarlara malikdir. Bəziləri papaya oturmağa icazə verir, bəziləri isə onu ayaq üstə yerləşdirmək üçün nəzərdə tutulub. Roma Kuriyası tələb olunan təhlükəsizlik səviyyəsindən, məsafə və səyahət sürətindən asılı olaraq hər bir istifadə üçün uyğun papamobil seçir.

Mercedes-Benz, 1930-cu ildə Vatikana ilk popemobilini təqdim etdikdən sonra papa avtomobillərinin ən çox tədarükçüsü olmuşdur. Vatikan 2024-cü ilin dekabrında ilk elektrikli papamobilini əldə etdi və bildirdi ki, 2030-cu ilə qədər bütün papamobilləri elektriklə təchiz etməyi planlaşdırır.

Vatikan şəhərinin nəqliyyat vasitələrinin qeydiyyat nişanları "SCV" hərfləri ilə başlayır və ondan sonra avtomobil parkının nömrəsi gəlir. Ən son Papa olan Papa Fransisk tərəfindən istifadə edilən Ford Focus avtomobilinin qeydiyyat nişanı "SCV 00919"dur. Keçmişdə papamobil adətən "SCV 1" qeydiyyat nişanından istifadə edirdi, baxmayaraq ki, "SCV 2" — "SCV 9" nömrələri də istifadə edilmişdir.

Roma Papası Fransisk ölümündən əvvəl avtomobilini Qəzza zolağında uşaqların müalicəsi üçün səyyar tibb məntəqə istifadə olunması üçün xeyriyyə təşkilatına müraciət edib.

## İstinadlar