open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zauyet el'Aryan

**Zauyet el'Aryan**—  (زاویة العریان) Giza əyalətində Giza ilə Abusir arasında yerləşən şəhər. Şəhərin qərbində, düz səhra ərazisində eyniadlı nekropol yerləşir. Memfis demək olar ki, birbaşa Nil çayının şərqində yerləşir. Zauyet El Aryanın iki piramida kompleksi və beş mastaba qəbiristanlığı var.

## Piramidaları
### Piramida təbəqəsi
Laylı piramida üçüncü sülalə dövründə, ehtimal ki, Habanın hakimiyyəti dövründə tikilmişdir. Piramida beş-yeddi pilləli, bəlkə də pilləli piramida olmalı idi. Heç bir üzlük daş tapılmadı, bu da piramidanın heç vaxt tamamlanmadığını göstərir. Yeraltı kameraların planı basdırılmış piramidaya bənzəyir. İçəriyə doğru gedən dəhlizdə qəbir əşyalarının saxlanması üçün otuz iki yan kamera var .
### Yarımçıq piramida
Bu yarımçıq piramida adı hələ də oxuna bilməyən padşaha məxsusdur. İndi dayananların hamısı piramidanın nüvəsinin tikilməli olduğu kvadrat bazadır. Quruluşu kəsən xəndəkdə çəhrayı qranit sarkofaq tapılıb, baxmayaraq ki, o, daha sonrakı dövrə də aid ola bilər. Yeraltı kameraların mövcudluğundan şübhələnirdilər, lakin qazıntılar qeyri-mümkün oldu, çünki struktur indi hərbi qadağa zonasının bir hissəsidir. “Şimal Piramidası” da adlandırılan bu quruluş Dördüncü Sülalə dövrünə aiddir.

### Nekropol
Zauyet el'Aryanın ərazisi Roma dövrünə aid beş qəbiristanlıqla əhatə olunub. Bu qəbiristanlıqlardan yalnız 3-cü sülalənin sonuna aid olan birində iri sərdabələr var ki, onlardan dördü çiy kərpicdən məstabələrdir. Reisner və Fişer qeyd edirdilər ki, bunu firon piramidasını əhatə edən nekropoldan, kral ailəsinə və saray məmurlarına məxsus böyük məzarlardan gözləmək lazımdır. Xüsusilə, Laylı Piramidadan təxminən 200 metr (660 fut) şimalda, bu gün "Z500 Mastaba" kimi tanınan nəhəng bir mastaba var ki, orada Kral Habanın sırğası həkk olunmuş səkkiz mərmər kasa tapılıb. Buna görə də Reisner və Fişer belə bir nəticəyə gəlirlər ki, “mastabalar piramidanı tikən kralla əlaqəli adamlara aiddirsə, çox güman ki, kralın adı Haba olub”. Bu fikrə Qatlı Piramidanı Habeyə aid edən Misirşünasların əksəriyyəti də bölüşür .

### Zauyet El Aryan bu gün
1960-cı ildən bəri Zauyet el-Aryan yaxınlığındakı ərazinin çox hissəsinin hərbi baza kimi istifadəsinə qadağa qoyulub. Piramidalara giriş 1964-cü ildən məhdudlaşdırılıb. Qazıntılar qadağandır, orijinal nekropol hərbi bungalovlarla tikilib və Yarımçıq Piramidanın mədənindən zibillik kimi istifadə edildiyi iddia edilir. Hər iki basdırılmış minanın vəziyyəti məlum deyil və çox güman ki, fəlakətlidir.

## İstinadlar
Co Bo-Ah

**Co Bo-Ah** (; ) — Cənubi Koreyalı aktrisa, model və radio aparıcısıdır. Karyerası 2011-ci ildə başlanıb. "Sus və Çal!", "Sevgi hərarəti" koreya teleseriallarında çəkilmişdir.

## Həyatı
Co Bo-Ah Cənubi Koreyanın Tecon şəhərində anadan olmuşdur. Sonqyonqvan Universitetini bitirmişdir.

## Bəzi çəkildiyi seriallar
# Sus və Çal! (2012)
# Sevgi Hərarəti (2017)

## Digər
Fontenblo edikti

**Fontenblo edikti** — IV Henrix tərəfindən 1598-ci ildə qəbul edilmiş və Hugenotlara din azadlığını təmin edən Nant ediktini ləğv etmək üçün XIV Lüdovikin 18 oktyabr 1685-ci il tarixli edikti.

## Tarixi
Nant ediktinə könülsüz tabe olan XIV Lüdovik dövründəki katolik ruhaniləri hər vasitə ilə onu məhv etməyə və ya əhəmiyyətini iflic etməyə çalışdılar. Dini təqiblər 1661-ci ildə başladı. Nant ediktinin 9-cu maddəsində 1596 və 1597-ci illərdə ibadət edildiyi yerlərdə ibadət etməyə icazə verildi. Bu əsasda katoliklər başqa yerlərdə protestant kilsələrini dağıtmağa başladılar. 2 aprel 1666-cı ildə Lui Nant edikti ilə tanınan azadlıq prinsipinin məhv edildiyi bir bəyannamə verdi. Nəhayət, 1685-ci il oktyabrın 18-də XIV Lüdovik Fontenbloda Nant ediktini ləğv edən fərman imzaladı. Bu sənəd kansler Letelye tərəfindən tərtib edilmişdir. Kral orada deyir ki, Nant fərmanı onun əcdadı tərəfindən Huqenotların lehinə onları katolik kilsəsinin bağrına qatmaq niyyəti ilə tərtib edilib, lakin təbəələrin ən yaxşı və çoxlu hissəsi katolikliyi qəbul etdiyi üçün, Nant fərmanı artıqlaması ilə çıxır.

Huqenotların son məbədlərini və onların məktəblərini dağıtmaq əmri verildi. VII maddədə deyilirdi: “Biz islah edilmiş dinin xeyrinə güzəştə bənzəyən hər hansı bir güzəşti qadağan edirik”. Nant ediktinin ləğvinin Fransa üçün nəticələri kədərli oldu: ticarət tənəzzülə uğradı, yüz minlərlə protestant Londona (30-dan çox Kalvinist kilsəsi dərhal orada meydana çıxdı), İsveç, Danimarka, Amerika və əksər ölkələrə, çoxu isə Hollandiyaya mühacirət etdilər.

## Ədəbiyyat
*O. Douen, «La Révocation de l’Édit de Nantes à Paris» (H., 1894);
*J. Bianquis, «La Révocation de l’Édit de Nantes а Rouen» (Руан, 1885);
*Vaillant, «La Révocation de l’Éd. de Nantes dans le Boulonnais»;
*R. Reuss, «Louis XIV et l’Eglise protestante de Strasbourg au moment de la Révocation» (П., 1887).

## Həmçinin bax

* Fransada dini müharibələr
Böyük səfirlik

**Böyük səfirlik** () — Rusiya çarlığının hökmdarı I Pyotrun 1697–1698-ci illərdə Avropada diplomatik missiyası. Əsas məqsəd Qərb ilə hərbi-siyasi və mədəni-iqtisadi, eləcə də elmi əlaqələr yaratmaq olmuşdur.

Pyotrun əmrinə əsasən Avstriya, Saksoniya, Brandenburq, Hollandiya, İngiltərə, Venesiya və Papalığa səfirlik göndərildi. Səfirliyin marşrutu Riqa və Köniqsberqdən keçərək Hollandiyaya, oradan İngiltərəyə getdi, İngiltərədən səfirlik yenidən Hollandiyaya qayıtdı, sonra Vyanaya getdi; səfirlik Venesiyaya çatmadı.

## Məqsədləri
Böyük səfirlik bir sıra aşağıdakı mühüm vəzifələri yerinə yetirməli idi:

* Osmanlı imperiyasına qarşı mübarizədə Avropa ölkələrindən dəstək almaq (əsas məqsəd);
* Avropa dövlətlərinin dəstəyi sayəsində Qara dənizin şimal sahillərini əldə etmək;
* Azov kampaniyalarında qələbə ilə bağlı mesajlarla Rusiyanın Avropadakı nüfuzunu qaldırmaq;.
* İsveçlə qarşıdan gələn müharibədə Avropa dövlətlərinin dəstəyinə müraciət etmək;
* Xarici mütəxəssisləri Rusiyada xidmətə dəvət etmək, hərbi materialları, silahları əldə etmək;
* Çarın Avropa ölkələrinin həyatı və sərəncamları ilə tanışlığı.

Onun praktiki nəticəsi İsveçə qarşı koalisiyanın təşkili üçün ilkin şərtlərin yaradılması oldu.

## Ədəbiyyat
*  Дальберг Е. Оправдательное донесение Карлу XII-му Рижского губернатора Дальберга (по поводу посещения Риги Петром Великим в 1697 году) / Перевод и предисл. С. В. Арсеньева // Русский архив, 1889. — Кн. 1. — Вып. 3. — С. 385–391.
* Князьков С. "Очерки из истории Петра Великого и его времени". Пушкино: "Культура", 1990. Репринтное воспроизведение издания 1914 г. стр.34–48.

* Очерки истории Восточной Пруссии. Коллектив авторов под руководством доктора исторических наук профессора Г. В. Кретинина. Издательство "Янтарный сказ", Калининград, 2002 ISBN 5-7406-0502-4. Стр 159–165.
* С. М. Соловьёв. История России с древнейших времён. Том 14, глава 3
Labirintdə qaçan (film)

**Labirintdə dolaşan** () — Ceyms Daşnerin 2009-cu ildə yazdığı eyniadlı romanı əsasında rejissor Ues Balın 2014-cü ildə çəkdiyi elmi fantastika, distopiya, döyüş və triller janrlarındakı ABŞ filmidir. Baş rollarda Dylan O'Brien, Aml Ameen, Kaya Scodelario, Thomas Brodie-Sangster, Will Poulter və Ki Hong Lee oynamışdırlar. 18 sentyabr 2015-ci ildə onun davamı olan Labirintdə qaçış: Alovlu sınaq filmi buraxılmışdır.

## Süjet xətti
Qleyd daş divarlarla əhatə olunmuş geniş ərazidir. Tomas qleydə buraxılanda digər oğlanlar kimi adından başqa heç nəyi xatırlamırdı. Qleyddəki Tomasdan başqa hamı oradan çıxmağın mümkün olmadığını düşünür. Tomas çıxış yolunu tapa biləcəyini düşünür; lakin bunun üçün beyninin dərinliklərindəki sirləri həll etməlidir.

## İstinadlar
Labirintdə qaçış: Alovlu sınaq (film, 2015)

**Labirintdə qaçış: Alovlu sınaq** (həmçinin qısaca Alovlu sınaq kimi də tanınır) 2015-ci ildən kinoteatrlarda nümayiş olunan ABŞ istehsal olan distopik elmi-fantastik döyüş trilleridir. Ceyms Daşnerin “Labirintdə qaçış: Alovlu sınaq” adlı Labirint kitab seriyasının ikinci kitabından uyğunlaşdırılmış bu film həmçinin 2014-cü ildə çəkilmiş “Labirint qaçışçısı” filminin davamıdır və “Labirint” film seriyasının ikinci filmidir. Rejissoru Ues Ball olan filmin, ssenarisi T.S. Nowlin tərəfindən yazılmışdır və filmin əsas aktyor heyəti birinci filmdəki ilə eyni olsa da (Dylan O'Brien, Thomas Brodie-Sangster, Ki Hong Lee, Kaya Scodelario və Patricia Clarkson), Rosa Salazar, Jacob Lofland, Giancarlo Esposito, Aidan Gillen, Barry Pepper, Lili Taylor və Alan Tudyk bu filmin köməkçi aktyor heyətini təşkil edir.

## Süjet xətti

Tomas, Tereza, Minho və digər “qleyderlər” labirintin öhdəsindən gəlsələr də, arxayınlaşmamalıdırlar. Sağ qalmaq yarışını təşkil etmiş gizli təşkilat, yeniyetmələr üçün bu dəfə yeni, daha təhlükəli sınaqlar hazırlayıb. Bu səfər onlar ucsuz-bucaqsız səhraya düşüb, müalicəsi olmayan xəstəliyin qurbanları ilə görüşəcəklər. Çılğın xasiyyətə malik bu insanlar ipə-sapa yatmayan, olduqca təhlükəli davranışları ilə seçilir.

## İstinadlar
Qamazidlər

**Qamazidlər** () — parasitiformes dəstəsinə aid gənə qrupu. Təqribən 20 fəsiləni əhatə edir. Uzunluğu 0,3-4 mm-dir. Oval və ya uzunsov qılcıqlarla örtülüdür. Yumurta qoymaqla, bir çox növü diri doğmaqla çoxalır. İnkişafı metamorfozladır, mövsüm ərzində bir neçə nəsil verir. Torpaqda çürüməkdə olan üzvi qalıqlarda, zirzəmi, hin və yuvalarda yaşayır. Qamazidlərin əksəriyyəti sürünənlərin, quşların, məməlilərin bədənində parazitlik edir. Bəziləri siçovul səpgili yatalağı, taun və s. xəstəliklərin törədicilərini yoluxdurur. Qamazidlər və onların sürfələri piretrum və heksaxloran ilə məhv edilir. Xəstə heyvanların saxlandığı binalar xlorofos məhlulu və s. insektisillərlə dezinfeksiya olunur.

## Mənbə
*
Labirintdə qaçan: Ölümə dərman

**Labirintdə qaçış: ölümə dərman** eyniadlı roman əsasında rejissor Ues Balın çəkdiyi distopik elmi-fantastik döyüş triller filmi. T.S. Nowlinin ssenarisini yazmış olduğu film 2018-ci ildə ABŞ-də istehsal edilmişdir.

## Süjet xətti

“Labirintdə qaçış” saqasının sonuncu hissəsi: Tomas sonuncu və təhlükəli missiyanı yerinə yetirmək üçün qleyderlər ordusuna başçılıq edir. Dostlarının xilası üçün onlar əfsanəvi Sonuncu şəhərə, QUDUZ tərəfindən idarə olunan ölümcül labirintə daxil olmalıdırlar. Orada sağ qalan hər kəs labirintə düşən andan qleyderlərə əziyyət verən bütün suallara cavab tapacaq.

## İstinadlar
Abdullah ibn Ümmü Məktum

**Abdullah ibn Ümmü Məktum** (,  ) — Məhəmməd peyğəmbərin səhabələrindən biri, peyğəmbərin zövcəsi Xədicənin əmisi oğlu, İslam tarixində ikinci müəzzin ərəb xilafətinin dövlət xadimi və hərbi rəhbəri.  
## Bioqrafiya
Məkkədə doğulmuşdur. Qureyş qəbiləsindən oluşdur. Anadan kor doğulmuşdur. Atasının adı Qeys ibn Zeyd, anası isə Atika binti Abdullah idi, sonra ona Ümmü Məktum (korun anası) deyirdilər.

Məhəmmədin peyğəmbərlik missiyası başlayandan sonra İslamı ilk qəbul edənlərdən biri olmuşdur. Abdullah ibn Ümmü Məktumun adı “Əbəsə” surəsinin ayələrinin Məhəmməd peyğəmbərə nazil olması ilə bağlıdır. Bir dəfə Peyğəmbər Məkkəli zadəganlara İslamın əsaslarını izah etməyə çalışırdı və bu zaman Abdullah ona Qurandan ayələri oxumaq xahişi ilə yaxınlaşır. Peyğəmbər bundan narazılığını bildirdi, sonra ayələr nazil oldu: 

Dinindən dolayı təqiblərə məruz qalırı, buna görə də digər müsəlmanlarla birlikdə Mədinəyə hicrət etməli olur.

Abdullah Quranı ən yaxşı bilənlərdən biri idi. Musab ibn Umeyr ilə birlikdə Mədinə əhli arasında təbliğat işi aparır. Məhəmməd peyğəmbər Abdullah və Bilalı müəzzin təyin edir. Tez-tez Bilal azan oxuyur, Abdullah isə iqamə verir. Ramazan ayında onlardan biri Mədinə müsəlmanlarını sübh açılmazdan əvvəl son yeməyini yeməyə, digəri isə oruc tutmağa çağırırdı.

O, kor olmasına baxmayaraq, müsəlmanlarla müşriklər arasında gedən əsas döyüşlərdə iştirak etmiş, əsgərlərə hər cür köməklik göstərmiş, bayraqdar olmuşdur. Rəvayətə görə, Abdullahla bağlı Nisa (Qadınlar) surəsinin 95-ci ayəsində belə bir açıqlama nazil edilmişdir: 

636-cı ildə müsəlman ordusunun farsları məğlub etdiyi Qadsiyyə döyüşündə bayraqdar kimi iştirak edir. Döyüş zamanı çoxlu sayda müsəlman həlak olur, onların arasında Abdullah ibn Ümmü Məktum da var idi.

## İstinadlar
Müsəb ibn Ümeyr

**Müsəb ibn Ümeyr** ( *Müs'əb ibn 'Ümeyr*; ) — Məhəmməd peyğəmbərin səhabələrindən biri, İslamın Mədinədə yayılmasında böyük rol oynamışdır.

## Bioqrafiya
Müsəb ibn Ümeyr varlı Məkkəli ailəsində anadan olmuşdur. Qüreyş qəbiləsinin Əbd-əd-Dar nəslindən idi. İslamı qəbul etdikdən sonra İslam müxaliflərinin təqiblərindən qorxaraq bir müddət onu gizlədir. Ailəsi onun İslamı qəbul etməsindən xəbər tutduqdan sonra onu dinindən dönməyə məcbur etməyə çalışır və onu ev dustaqlığında saxlayırlar. Təqiblərdən qaçaraq Efiopiyaya köçür və oradan gəldikdən sonra ailəsi onun müsəlman olması ilə barışmalı olur.

621-ci ildə Kəbənin ənənəvi ziyarəti zamanı Mədinəli Aus və Xəzrəc qəbilələrinin nümayəndələri Əqabə adlanan yerdə danışıqlar aparmaq üçün Məhəmməd peyğəmbərlə görüşür. On iki mədinəli Məhəmməd peyğəmbərə yalnız Allaha ibadət etməyə, oğurluq etməməyə, zina etməməyə, uşaq öldürməməyə, böhtan və böhtandan çəkinməyə and içmiş, həmçinin Məhəmmədə peyğəmbər olaraq itaət edəcəklərinə and içmişlər.

Əvvəlcə müəyyən çətinliklərlə qarşılaşan Əsəd ibn Zürarə Mədinədə təbliğat aparır və Peyğəmbərdən öz nümayəndəsini onların yanına göndərməsini istəyir. Cavab olaraq Məhəmməd Müsəbi Mədinəyə göndərir və o, Əsədlə birlikdə müsəlmanlara Quranı və İslam dininin əsaslarını öyrətməyə başlayır. Beləliklə Müsəb ibn Ümeyr, digər müsəlmanlardan əvvəl Mədinəyə hicrət edən ilk müsəlman olmuşdur. Əqəbədə ikinci and zamanı Musab Mədinəlilərlə birlikdə Məkkəyə gəlir və İslamın Mədinədə müvəffəqiyyətlə yayılması haqqında Peyğəmbərə xəbər verir.

Müsəlmanların Məkkədən Mədinəyə hicrətindən sonra Müsəb ibn Ümeyr müsəlman cəmiyyətinin möhkəmlənməsində fədakar fəaliyyətini davam etdirir. O, Bədr və Uhud döyüşündə müsəlmanların bayraqdarı olmuşdur. Uhud döyüşündə həlak olmuşdur.

## İstinadlar
Ərqam ibn Əbi Ərqam

**Ərqam ibn Əbi əl-Ərqam** (; ) — Məhəmməd peyğəmbərin səhabələrindən biri. Əsl adı Əbdülmənaf ibn Əsəd ibn Abdullahdır.

## Bioqrafiya
Məkkədə anadan olmuşdur. O, varlı və nüfuzlu Məkkə qəbiləsi Bəni Məhzuma mənsub idi. Mənbələrə görə o, 80 ildən çox yaşayaraq 673 və ya 675-ci ildə vəfat etmişdir. Buna görə də o, təxminən 594 ilə anadan olması ehtimal edilir.

Ərqam həyatı boyu həmişə zəifləri və ehtiyacı olanları müdafiə etmiş, ədalətin ardıcıl tərəfdarı olmuşdur. O, təqvası və zahidliyi ilə seçilirdi. Əl-Ərqam təxminən 17-18 yaşında İslamı qəbul edən ilk şəxslərdən idi.

Əl-Ərqamin Səfa təpəsinin şərqindəki () evi Məkkə müsəlmanlarının ilk mərkəzi olur. Burada ilk müsəlmanlar öz məclislərinə toplaşır, Quran oxuyur, birgə dualar edirdilər. Məhəmməd peyğəmbər buraya köçmüş və bir müddət yaşamışdır. Məkkə müşriklərinin müsəlmanlara ağır işgəncə və təhqirlərə məruz qaldıqları dövrdə müsəlmanların problemlərini öz aralarında paylaşa bildikləri yeganə yer Ərqamın evi idi. Orada Peyğəmbərlə görüşüb gizli dua edə bilərdilər. Bu evdə Peyğəmbərin Ömər, Həmzə, Əmmar, Musab, Şüheyb və bir çox başqaları kimi məşhur səhabələr İslamı qəbul edir. Ömərin İslamı qəbul etməsindən sonra müsəlmanlar ilk dəfə Ərqamın evini tərk edərək Kəbənin müqəddəs məbədində açıq şəkildə dua edirlər.

Əl-Ərqam Mədinəyə hicrət edən ilk müsəlmanlardan idi. Orada müsəlman dövlətinin qurulmasında və möhkəmlənməsində iştirak etmişdir. Bədr, Uhud, Xəndək və digər döyüşlərdə iştirak etmişdir. O, həm də savadlı bir şəxs idi və Peyğəmbərin katibləri arasında idi, Məhəmməd peyğəmbərə nazil olan vəhyləri yazırdı.

## İstinadlar
Əşəs ibn Qeys

**Aban ibn Səid** (,  ) — 7-ci əsrin İslam hərbi və siyasi lideri, Hadramautdakı əl-Kinda qəbiləsinin başçısı. **Əl-Əşəs** ("saçları dağınıq"), daha az olaraq **əl-Əşədidi** ("üzündə çapıq var") və cənubi ərəbcə "xain", "aldadan" mənasını verən **Urf əl-Nar** kimi tanınır.

## Bioqrafiya
Tam adı Əbu Məhəmməd Mədikarib ibn Qeys ibn Mədikarib əl-Kindi əl-Əşəsdir. O, əl-Haris ibn Müaviyənin ailəsinə mənsub idi.

O, Murad qəbiləsinə qarşı yürüşdə iştirak edir, bu zaman atası öldürülür, əl-Aşaşın özü isə əsir düşür və fidyə olaraq 3000 dəvə verməli olur. 631-ci ildə o, Mədinəyə gələn və Məhəmməd peyğəmbərə beyət edən əl-kindi qəbiləsindən bir heyətin başında idi. Onun bacısı Kayla Məhəmməd peyğəmbərlə evlənməli idi, lakin o, Mədinəyə gəlməmişdən əvvəl ölür.

Məhəmməd peyğəmbərin vəfatından (632) sonra əl-Əşəs öz qəbiləsi ilə üsyan qaldırdı və ən-Nüceyr qalasında müsəlman qoşunları tərəfindən mühasirəyə alındı. Rəvayətə görə, o, özü və başqa doqquz nəfər üçün toxunulmazlıq müqabilində qalanı təslim etdi. Nəticədə əl-Kindi qəbiləsinin 700-ə yaxın üzvü öldürüldü, əl-Əşəs bir neçə nəfərlə birlikdə əsir götürüldü. Bu hərəkətinə görə qəbilə qadınları onu xain (**Urf ən-nar**) adlandırırdılar. Əsir əl-Aşaş Mədinəyə xəlifə Əbu Bəkrin yanına gətirilir və o, onu nəinki əfv etdi, hətta bacısı Ümmü Fərva və ya Qureybə ilə də evləndirdi. Digər mənbələrə görə, nikah Məhəmməd peyğəmbərin yanına nümayəndə heyəti zamanı baş tutub.

Əl-Əşəs Suriyanın fəthində iştirak edir və Yərmuq döyüşündə bir gözü görmə qabiliyyətini itirir. O, qəbilələri ilə birlikdə Qadisiyyəyə Səd ibn Əbu Vəqqasla qovuşmağa göndərildi. Şimali İraqın fəthində iştirak edən ərəb dəstələrindən birinə komandanlıq etmişdir. O, əl-Kindi tayfasının başçısı kimi Kufədə məskunlaşır və ola bilsin ki, 647-ci ildə Azərbaycana qarşı yürüşdə iştirak edir.

Siffeyn döyüşündə həm döyüş zamanı, həm də danışıqlar zamanı mühüm rol oynayır. O, xəlifə Əli ibn Əbu Talibi arbitraj prinsipini qəbul etməyə məcbur edir və Əbu Musa əl-Əşarinin İraq hakimi seçilməsinə razı olur. Şiəlik ənənəsi onu və onun bütün nəslini qatı xain kimi təqdim edir. O, qızı Cada ilə evlənən Həsən ibn Əlinin (661) dövründə Kufədə vəfat edir. Onun Məhəmməd adlı bir oğlu da var idi.

## İstinadlar
Cəlil Hüseynov (akademik)

**Cəlil Yusif oğlu Hüseynov** () ― Azərbaycan patomorfoloqu, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü (1967), Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi (1957), Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1978).

## Həyatı
Cəlil Yusif oğlu Hüseynov 28 dekabr 1896-cı ildə Şəki şəhərində anadan olmuşdur. O, 1905–1907-ci illərdə Şəki şəhərindəki rus məktəbində, 1908–1918-ci illərdə Tiflisdə I oğlanlar gimnaziyasında, 1919-cu ildə isə Bakı oğlanlar gimnaziyasında təhsil almışdır. Orta məktəbi bitirdikdən sonra ali təhsilini 1924-cü ildə Bakı Dövlət Universitetinin Tibb fakültəsində almışdır.

Cəlil Hüseynov 1924–1946-cı illərdə akademik İ. İ. Şirokoqorovun rəhbərlik etdiyi Patoloji anatomiya kafedrasında assistent, dosent, professor olaraq fəaliyyət göstərmişdir. Eyni zamanda 1925-ci ildə "Muğam malyariya ekspedisiyası"nın Cənub-Muğan qrupuna rəhbərlik etmişdir. O, 1946–1979-cu illərdə Azərbaycan Tibb Universitetinin Patoloji anatomiya kafedrasının müdiri vəzifəsini icra edərək elmi-pedaqoji fəaliyyət göstərmişdir. Habelə alim 1946–1979-cu illərdə Azərbaycan Səhiyyə Nazirliyinin baş patoloqanatomu kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Cəlil Hüseynov patoloji anatomiya sahəsi üzrə böyük xidmətləri olan alimdir. Malyariya zamanı nekroz və qanqrenaların, tropik malyariya, qarayara, səpkili yatalaq xəstəliklərinin patomorfologiyası və patogenezinin, habelə müxtəlif xəstəliklər zamanı periferik sinir sisteminin patomorfologiyasının öyrənilməsi məsələləri alimin fəaliyyətinin əsasını təşkil edir.

Azərbaycan elminə böyük töhfələr bəxş etmiş Cəlil Hüseynovun 200-ə yaxın elmi əsəri, monoqrafiya, dərslik və dərs vəsaitləri vardır. O, ilk dəfə Azərbaycan Tibb Universitetinin nəzdində histologiya, mikrobiologiya, patoloji anatomiya fənlərindən Azərbaycan dilində mühazirə və praktik dərslər aparmışdır. Akademik tərəfindən histologiya, mikrobiologiya, patoloji anatomiya və patoloji fiziologiya üzrə Azərbaycan dilində terminoloji lüğət hazırlanmışdır. Lüğət 2500 termindən ibarətdir. Eyni zamanda onun rəhbərliyi altında 15 elmlər doktoru, 28 fəlsəfə doktoru dissertiyası müdafiə olunmuşdur.

Cəlil Hüseynov 1946-cı ildən Azərbaycan Patoloqlar Cəmiyyətinin sədri, 1971-ci ildən Ümumittifaq Patoloji Anatomiya Cəmiyyətinin fəxri üzvü, 1976-cı ildən Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası redaksiya şurasının üzvü olmuşdur

Cəlil Hüseynov 21 mart 1979-cu ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## Elmi işləri
**Monoqrafiyaları**
* "Periferik sinir sisteminin-reseptor və sinapsların patomorfologiyası barədə" (1957)
* "Patologiya şəraitində və sinapslarda struktur dəyişikliklər (makro, mikro, elektronmikroskopik dəyişikliklər)" (1965)

**Kitabları**
* "Ümumi patoloji anatomiya" (1963)
* "Xüsusi patoloji anatomiya" (1977)

## Mükafatları
* "Şərəf nişanı" ordeni
* İki dəfə "Lenin" ordeni
* İki dəfə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni
* "Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi" fəxri adı — 1957
* Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı — 1978 ("Ümumi patoloji anatomiya" və "Xüsusi patoloji anatomiya" dərsliklərinə görə)

## İstinadlar
Dolayı vergi

**Dolayı vergi** — özündə satılan məhsulların dəyərinə əlavə edilən məbləğlərdən gizli şəkildə vergi tutulmasını əks etdirir. Bu vergi növünə isə əlavə dəyər vergisi, aksizlər, gömrük rüsumları, alış və satış vergiləri daxildir.

## Haqqında
Formalaşma mexanizmindəki fərqlərə görə vergilər iki növə ayrılır: birbaşa və dolayı vergilər.

Dolayı vergilərin üstün cəhəti onların gizli, yəni belə desək qapalı olmasındadır. Bir çox insanlar dolayı vergi ödədiyinin fərqində olmadan belə vergi ödəyir. Belə ki, çox vaxt məhsulun dəyərinə dolayı verginin əlavə edildiyi qeyd edilmir. Bu sosial-iqtisadi nöqteyi-nəzərdən çox vacibdir.

Dolayı vergi növünün sayəsində aşağı dəyərli məhsulları iqtisadi rasional səviyyədə dəstəkləmək mümkündür. Bu adətən spirtli içki və tütün məhsulları ilə baş verir. Gömrük rüsumları formasında olan dolayı vergilər dövlətə yerli məhsul istehsalçılarına təsir etməyə, əcnəbi rəqiblərdən qorumağa və onların dünya baazrına çıxmasına kömək edir.

Dolayı vergi növünün əsas çatışmayan cəhəti isə onun əhali arasında vergi yükünün qeyri-bərabər paylanmasını gücləndirməsidir. Aydındır ki, məhsulun dəyərinə dolayı vergi növünün əlavə edilməsi əhalinin varlı təbəqəsi üçün hiss edilməz qalacaq. Lakin yoxsul təbəqə üçün bu heç də eyni şey demək deyil. Dolayı vergilərin digər çatışmayan cəhəti isə onun inflyasiya xarakterli olmasındadır.

Mal istehsal edən və ya xidmət göstərən müəssisənin sahibi onları əlavə haqq daxil olmaqla qiymətə (tarifə) satır və əldə etdiyi gəlirdən dövlətə müvafiq vergi məbləği ödəyir, yəni mahiyyət etibarı ilə o, kollektor, alıcı isə dolayı vergi ödəyicisi.

Dolayı vergi kimi əlavə dəyər vergisi (ƏDV) anlayışı 1918-ci ildə alman sənayeçisi Vilhelm von Simensin ideyası idi. Bu gün effektiv və nisbətən asan toplanması və tətbiqi üçün nəzərdə tutulmuş vergi dünyanın 140-dan çox ölkəsində qüvvədədir.

## Dolayı vergilərin növləri
* fiziki şəxs (aksizlər) — malın satış qiymətindən faizlə müəyyən edilən dolayı vergilər; onlar, bir qayda olaraq, istehsalçıların əldə etdikləri izafi mənfəətin dövlət büdcəsinin gəlirinə çıxarılması üçün yüksək gəlirli mallar üçün müəyyən edilir;
* universal (əlavə dəyər vergisi);
* fiskal inhisarlar — hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən dövlət təşkilatları tərəfindən onlara göstərilən xidmətlərə görə ödənilən ödənişlər; fiskal inhisarlara misal olaraq, məsələn, müxtəlif dövlət lisenziyaları, icazələr, sənədləşmə işləri (möhür rüsumu) və s. buraya satış vergiləri də daxildir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Правовые аспекты косвенного налогообложения: теория и практика - учебн. пособие для студентов, обучающихся по специальности «Налоги и налогообложение» / науч. ред. С. О. Шохин - Wolters , 2006 - ISBN Wolters Kluwer Russia, 2006
NST-14.5

**NST-14.5** — Azərbaycan istehsalı anti-material snayper tüfəngidir. Azərbaycan Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin müəssisələri tərəfindən hazırlanan və istehsal olunan anti-material snayper tüfəngi ilk dəfə "ADEX 2018" 3-cü beynəlxalq müdafiə sərgisində geniş ictimaiyyətə nümayiş etdirilən NST-14.5-dir. Bu silahın fərqli bir xüsusiyyəti, tərkibində xüsusi titan ərintisinin istifadəsidir. Onun hesabına kütləyə əhəmiyyətli dərəcədə qənaət etmək mümkün olub.

NST-14.5 anti-material tüfəngi düşmənin nəqliyyatını, yüngül zirehli texnikasnı, zirehli personal daşıyıcılarını, piyada döyüş maşınlarını, dayanacaqda olan təyyarə, PUA və helikopterlərini, daşıyıcı və yanacaq çənlərini, komanda mərkəzlərini, rabitə mərkəzlərini, izləmə, kəşfiyyat və kosmik rabitə modullarını, artilleriya və raket sistemlərini, tankların korpusunda yerləşən hər cür xarici avadanlıqları və təbii ki, hər cür sığınacaqlarda olan canlı qüvvəsini məhv etmək üçün nəzərdə tutulur. Təhlükəsiz bir məsafədən, mühəndis sursatlarını məhv etmək, quru və su sərhədlərini qorumaq üçün də istifadə edilə bilər.

## İstinadlar
Puşanlı

**Puşanlı** -Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (İndi Ermənistanın Qafan rayonun) kənd adı.  

## Tarixi
1918-ci ildə əhalisi qovulduqdan sonra kənd dağılmışdır. XIX əsrdə Zəngəzurda yaşamış Puşanlı tayfasının məskunlaşması nəticəsində yaranmış məntəqələrdəndir. XIX  əsrin ortalarında bu tayfa 7 qışlaqda (Vəjnəri, Daşbaşı, Pəri-Bərtaz, Pərgi, Sanalı,Tarnavuş və Ulab) yaşayırdı 

## İstinadlar
Muğancıq Mirzəmüslüm

**Muğanciq Mirzəmüslüm** - İrəvan xanlığının Sərdabarad mahalında kənd adı.

## Tarixi
1828-1832-ci illərdə əhalisi qovulduqdan sonra kənd dağıdılmışdır. XX əsrin əvvəllərinə aid mənbədə Muğancuq Müslüm kimidir. Mirzə Müslüm adlı şəxsə məxsus "Muğanlı" mə'nasındadır. 

## İstinadlar
Dağlıq Qarabağdakı məscidlərin siyahısı

**Dağlıq Qarabağdakı məscidlərin siyahısı** — Azərbaycan Respublikasının qərb bölgəsində, tarixi Qarabağ vilayətinin dağlıq hissəsində yerləşən məscidlərin siyahısı nəzərdə tutulur.

Bu məscidlərin hər biri tarixi abidələr olmaqla birlikdə, 1992-ci ildən başlayan erməni işğalı nəticəsində dağıntılara və vandalizasiyaya məruz qalmışdır.

## Məscidlərin siyahısı

## Həmçinin bax
* Azərbaycandakı məscidlərin siyahısı
* Azərbaycanda İslam
* Qarabağ münaqişəsi zamanı dağıdılmış tarix-memarlıq abidələri və muzeylərin siyahısı

## İstinadlar
Rudi Völler

Rudolf 'Rudi' Völler () — almaniyalı keçmiş futbolçu, menecerdir. O, 80-ci illərin və 90-cı illərin birinci yarısının dünya və Avropa futbolunun bombardirlərindən biri olub.

## İstinadlar
Flamenqo İK

**Flamenqo İdman Klubu** və ya sadəcə **Flamenqo** — Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərinin Qavea məhəlləsini təmsil edən multi-idman klubu. Flamenqo məhəlləsinin adını daşıyan klub ən çox peşəkar futbol komandası, **Flamenqo FK** ilə tanınır. "Flamenqo" "San-Paulu" ilə birlikdə heç vaxt Seriya A-dan, Braziliya top liqasından aşağı liqaya düşməmiş iki klubdan biridir. "Flamenqo" həmçinin 46,9 milyondan çox azarkeşlə Braziliyanın ən populyar futbol komandasıdır ki, bu da Braziliyada hər hansı bir futbol komandasını dəstəkləyən əhalinin 21,9%-i deməkdir.

Klub ilk dəfə 1895-ci ildə Flamenqo məhəlləsində avarçəkmə klubu kimi yaradılıb və ilk rəsmi futbol matçlarını 1912-ci ildə oynayıblar. "Flamenqo"nun ənənəvi forması ağ şort, qırmızı və qara zolaqlı köynək və qırmızı və qara zolaqlı corablardan ibarətdir. Komanda son illərdə bəzi hallar istisna olmaqla, 1950-ci ildən bəri ev oyunlarını adətən Marakana stadionunda (Braziliya milli komandasının da stadionudur) oynayır. 1969-cu ildən bəri klubun maskotu kərkəsdir (portuqalca:*urubu*).

1959-cu ildə futbol üzrə ilk Braziliya milli çempionatının yaradılmasına qədər, yəni Braziliya ştat liqaları dövründə "Flamenqo" ölkənin ən uğurlu idman klublarından biri idi və bir neçə Karioka Liqası (Rio de Janeyronun ştat liqası) titulu qazanmışdılar. Klub o vaxtdan bəri hələ də Braziliya futbolundakı uğurunu qoruyub-saxlayır və onlar 7 dəfə Seriya A-nın, 5 dəfə Braziliya Kubokunun və rekord sayda, 38 dəfə Karioka Liqasının qalibi olublar. Cənubi Amerikada və dünya miqyasında keçirilən turnirlərdə klubun ən böyük nailiyyətləri 1981, 2019 və 2022-ci illərdə Libertadores Kubokunu və 1981-ci ildə klubun ən məşhur oyunçusu olan Zikonun rəhbərliyi ilə "Liverpul"u məğlub edərək Qitələrarası kuboku qazanmalarıdır.

"Flamenqo" illik 1,2 milyard R$ (218 milyon avro) gəliri və 3,8 milyard R$ (691 milyon avro) dəyəri ilə Braziliyanın ən zəngin və ən yüksək dəyərli futbol klubudur. Flamenqo 18 iyun 2023-cü il tarixinə olan məlumata əsasən bütün platformalarda ümumilikdə 49 milyon izləyicisi ilə sosial mediada ən çox izləyicisi olan qeyri-Avropa futbol klubu olmuşdur.

Klub Braziliya milli futbol komandasında da yaxşı təmsil olunub. 1938 FİFA Dünya Kubokunda o dövrdə "Flamenqo"nun futbolçusu olan hücumçu Leonidas 7 qolla həm Qızıl butsun, həm də Qızıl Topun sahibi olaraq bu iki mükafatı qazanan ilk braziliyalı oyunçu oldu. On iki il sonra 1950 FİFA Dünya Kubokunda "Flamenqo"nun yarımmüdafiəçisi olan Zizinyo da ən yaxşı oyunçu seçiulib və daha sonra "Qızıl top"u qazanıb. Braziliya milli futbol komandasının 10 bombardirindən 4-ü karyerasının bir nöqtəsində "Flamenqo"nun futbolçusu olub, yeddi futbolçu klubda çıxış etdiyi müddətdə Dünya Kubokunu qazanıb və "Flamenqo"nun futbolçusu Mario Zaqallo 1958-ci il Dünya Kubokunun finalında Braziliyanın üçüncü qolunun müəllifi olub.

Klubun gənclər akademiyası Braziliyada və dünyada ən məhsuldar futbol akademiyalarından biridir və Ziko, Zizinyo, Vinisius Junior, Lukas Paketa, Culio Sezar, Adriano, Mario Zaqallo, Junior və Leonardo kimi bir sıra braziliyalı futbolçunu yetişdirmişdir.

## İstinadlar
Aytən

**Aytən** — Qadın adı.

* Aytən Alpman
* Aytən İsmixanova
* Aytən Səfərəliyeva
* Aytən Səfərova
* Aytən Mustafazadə
Luiza

**Luiza** — qadın adı.

* Luiza Abbema — 
* Luiza Atkinson — 
* Luiza Enn Meredit — 
* Luiza Saidiyeva — 
* Luiza de Brolyi — 
* Luiza (Fayf hersoginyası)

## İstinadlar
Ağamehdi Ələkbərov

**Ağamehdi Salman oğlu Ələkbərov** — Azərbaycan-sovet dövlət xadimi, Azərbaycan SSR tikinti materialları sənayesi naziri.

## Həyatı
Ağamehdi Ələkbərov 1910-cu ildə neftçi fəhlə ailəsində anadan olmuşdur. Leninqrad Texnologiya İnstitutunu bitirmişdir.

1937-ci ildən neft sənayesi və tikinti materialları sənayesində rəhbər işlərdə — Azərbaycan neft tikinti materialları trestinin baş mühəndisi, müdiri, Azərbaycan Neft Kəşfiyyatı Birliyi rəisinin müavini vəzifələrində işləmişdir. 1953-cü ildən Azərbaycan SSR tikinti materialları sənayesi nazirinin birinci müavini, sonra naziri, 1960-cı ildən isə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin texniki və kommunal təsərrüfatı şöbəsinin rəisi olmuşdur. 1965-ci ildə yenidən tikinti materialları sənayesi naziri təyin edilmişdir.

Ağamehdi Ələkbərov 1942-ci ildə Sov.İKP üzvlüyünə qəbul edilmiş, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 6 və 7-ci çağırış deputatı seçilmişdir. 1966-cı ildən Azərbaycan Kommunist Partiyası Təftiş Komissiyasının üzvü olmuşdur.

## İstinadlar
Rasim Ağayev

**Rasim Ağayev** () — Azərbaycan jurnalisti və politoloqu.

## Həyatı
Rasim Ağayev 17 mart 1940-cı ildə anadan olmuşdur. 1970-ci illərdə jurnalist kimi fəaliyyətə başlamış Ağayev müxtəlif illərdə "Mayak" radiosunda, "Trud" qəzetində, "RİA Novosti" agentliyində çalışmışdır. O, Azərbaycan Kommunist Partiyasının birinci katibi Əbdürəhman Vəzirovun  və Azərbaycan Prezidenti Ayaz Mütəllibovun mətbuat katibi vəzifəsində işləmişdir. Ağayev 1994-cü ildə həbs edilmişdir.

Rasim Ağayev sentyabrın 14-də uzun sürən xəstəlikdən sonra 85 yaşında dünyasını dəyişib.

## Əsərləri
* 

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
*
Əsma binti Əbu Bəkr

**Əsma binti Əbu Bəkr** (; ) — İslam peyğəmbəri Məhəmmədin səhabələrindən biri, ilk xəlifə Əbu Bəkrin qızı.

## Bioqrafiyası
Əsma Məhəmməd peyğəmbərin ən yaxın dostu Əbu Bəkrin qızı idi. Anasının adı Kuteylə bint Əbdül-Uzza idi. Onun Abdullah ibn Əbu Bəkr adlı qardaşı, Aişə və Ümmü Gülsüm adlı bacıları vardır, həmçinin ögey qardaşları Əbdürrəhman və Məhəmməd də mövcud idi. Onun Ummu Ruman binti Amir adlı ögey anası və ət-Tufeyl ibn əl-Haris əl-Əzdi adlı ögey qardaşı var idi.

Əsmanın valideynləri Məhəmmədin peyğəmbərlik missiyası başlamazdan əvvəl boşanırlar. Valideynləri boşandıqdan sonra o, atasının evində qalır.

Əsma İslamı ilk qəbul edənlərdəndir. İbn İshaqın tərtib etdiyi “Əbu Bəkrin dəvəti ilə İslamı qəbul edənlər” siyahısında o, 15-ci yerdədir. Məhəmməd peyğəmbər və Əbu Bəkrin Mədinəyə (Yəsrib) hicrəti zamanı Əsma onlara Saur mağarasına yemək gətirirdi. Peyğəmbər və Əbu Bəkr mağaradan çıxanda Əsma yükü iki kəmərə bağlayır və bunun səbəbdən Məhəmməddən “Zatu-Nitakain” (iki kəmər sahibi) titulunu alır.

Mədinəyə köçməzdən bir müddət əvvəl o, Zübeyr ibn Əvvamla evlənir və ərinin hicrətindən bir neçə ay sonra Mədinəyə köçür. Mədinədə yoxsulluq içində yaşayır.

Bir gün anası Kuteylə binti Əbdül-Uza Mədinəyə onu ziyarətə gəlir. Əsma onu evə buraxmır və bacısı Aişəni Məhəmmədlə məsləhətləşməyə göndərənə qədər hədiyyə qəbul etmir. Məhəmməd deyir, Əsma anasına qonaqpərvərlik göstərməsi düzgün olardı, çünki Kutayla müsəlmanlara qarşı heç vaxt düşmənçilik etməyib. Quranı təfsir edənlərin fikrincə, Mumtəhinə surəsinin 8 və 9-cu ayələri bu vəziyyətlə bağlı nazil edilmişdir.

Əsma və əz-Zübeyrin səkkiz övladı olmuşdur:

* Abdullah (hicrətdən sonra Mədinədə doğulan ilk müsəlmandır).
* Əl-Münzir ibn əl-Zubeyr,
* Asim,
* Əl-Muhacir,
* Xədicə,
* Ümmü əl-Həsən,
* Aişə,
* Urva.
Əsma ailə həyatında bədbəxt idi, çünki əl-Zübeyr “insanların ən qısqananı” idi. Mədinədə daha üç qadınla evlənir. Bir dəfə ərinin zülmündən atasına şikayət etsə də, Əbu Bəkr ona nəsihət edir: “Qızım, səbir et. Əgər bir qadının saleh əri olsa və əri vəfat edərsə və o, öldükdən sonra yenidən evlənməzsə, onlar Cənnətdə qovuşarlar”. Zübeyrin digər arvadlarından Ümmü Gülsüm binti Uqbə də ondan şikayətlənərək bir neçə aylıq evlilikdən sonra ondan boşamasını xahiş etmişdir. Zübeyr nəhayət Əsma ilə boşanmışdır.

Əsma Yərmuq döyüşündə iştirak etmişdir (636).

## İstinadlar
Əsma binti Umeys

**Əsma binti Umeys** (; ) — İslam peyğəmbəri Məhəmmədin səhabələrindən biri. Əsma Həbəşistana, oradan isə Yəsribə (Mədinəyə) hicrət etmişdir. Buna görə də "iki dəfə hicrət edən səhabə" kimi tanınır.

## Bioqrafiyası
Onun atası Umeys ibn Məad Qəhtan qəbiləsinə daxil olan Bənu Həsam ibn Ənmar tayfasından, anası Hind isə Avf ibn Züheyr əl-Himyarinin qızı idi. Doğulduğu dəqiq tarix məlum deyil, lakin o, əri Cəfər ibn Əbu Taliblə birlikdə İslamı qəbul etmiş və buna görə də ilk müsəlman qadınlardan hesab olunur. 615-ci ildə əri ilə birlikdə Efiopiyaya mühacirət etmişdir. O zaman onun üç oğlu var idi: Abdullah, Məhəmməd və Avn.

628-ci ildə digər mühacirlərlə birlikdə Mədinəyə köşür və 629-cu ildə əri Mütə döyüşündə şəhid olur. Daha sonra Əbu Bəkrlə evlənir və 632-ci ildə Məhəmməd adlı bir oğlu doğulur. Sonradan o, saleh xəlifə Əlinin həyat yoldaşı olur və İbn əl-Kəlbinin dediyinə görə, onun bu evlilikdən daha iki oğlu — Yəhya və Avn — dünyaya gəlir. Yəhya körpə ikən vəfat etmiş və Avn haqqında ixtilaf vardır ki, bu da Avn ibn Cəfərlə çaşqınlıqdan yaranmışdır. Onun ölümünün dəqiq tarixi də məlum deyil: bəzi mənbələrdə 658-ci il və 680-ci ildən sonrakı tarixlər qeyd olunur. Başqa məlumatda onun Əli ibn Əbu Talibdən sonrada yaşadığı deyilir.

Əsmanın əhəmiyyəti daha çox onun xəlifə Əlinin ailəsinə münasibətilə bağlıdır: o, Fatimənin gecə vaxtı keçirilən gizli dəfn mərasimində iştirak edən azsaylılardan biri idi. Deyilənə görə o, Fatimə və Əlinin evliliyində də iştirak etmişdir, lakin Əsmanın Efiopiyadan qayıtması və toy tarixini (623) nəzərə alsaq, məlumatın dəqiqliyi çətin görünür. Bəzi məlumatlara görə, imamlar Məhəmməd əl-Baqir və Cəfər əs-Sadiq də onun haqqında yüksək sözlər demişlər.

Əsma Peyğəmbərdən hədislər nəql etmiş, öz növbəsində oğlu Abdullah ibn Cəfər, Səid ibn Müseyyab və Urvə ibn əl-Zübeyr ondan hədislər nəql etmişlər. Əl-Yaqubi Əsma binti Umeysin "kitabı"ndan bəhs edir, bu kitab Məhəmməd peyğəmbərin hədislərindən ibarət idi.

## İstinadlar
Marina

**Marina** — qadın adı. Latın adı Mariusun formalarından biri olan Marinusun qadın versiyasıdır. Mariusun mənası Roma müharibə tanrısı Marsla və ya latınca erkək mənasını verən "maris" sözü ilə əlaqələndirilə bilər. O, həmçinin sonralar latınca "dəniz" mənasını verən marinus sözü ilə əlaqələndirilir. Bir çox Avropa dillərində, eləcə də Yapon dilində rast gəlinir.

## Şəxslər
* Marina Anisina
* Marina BerBeryan
* Marina Hmelevskaya
* Marina Kanetta
* Marina Radiş
* Marina Tankaskaya
* Marina Verqelyuk
* Marina Vuqçeviç
* Tromba Marina

## Həmçinin bax
* Marina adası

## İstinadlar
Malik

**Malik** — kişi adı.

* Malik Fərrux
* Malik Bağışov
* Malik Ramazanzadə

## Həmçinin bax
* Məlik
* Məlik Bəy
Girov (dəqiqləşdirmə)

* Girov
* Girov (mülki hüquq)
* Girov (film)
* Girov 2 (film)
* Girov 3 (film)
* Girov — rejissor İsaak Florentin tərəfindən çəkilmiş 2020-ci il istehsalı olan Amerika döyüş triller filmidir.
Sen-Qotard

**Sen-Qotard** (, , ) — İsveçrədə Alp dağlarının ən əhəmiyyətli dağ aşırımı, Lepontin Alpları arasında yer alır, Valais, Uri, Qraubünden və Tiçino kantonlarının sərhədi boyunca qərb-cənub-qərbdən şərq-şimal-şərqə doğru uzanır; uzunluğu 32-48 km, eni 10-12 km, sahəsi təxminən 440 kv. km, hündürlüyü 2108 m; onun cənub yamacı sıldırım, şimalı zərif yamacdır.

## İstinadlar
Vladimir Rasskazov

**Vladimir Qriqoryeviç Rasskazov** (; ) — Azərbaycan-sovet dövlət xadimi, Azərbaycan SSR avtomobil nəqliyyatı naziri (1963–1969).

## Həyatı
Vladimir Rasskazov 1927-ci ildə hazırkı Saratov vilayətinin Malaxovka kəndində anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1944-cü ildə Odessa Dənizçilik Məktəbinə, bir il sonra isə Odessa Ali Dənizçilik Məktəbinə daxil olmuşdur. Məktəbi bitirdikdən sonra o, mühəndis-elektromexanik diplomu ilə 1951-ci ildə Bakıya gəlmiş və "General Həzi Aslanov" dizel-elektroxodunda elektromexanik vəzifəsində işləməyə başlamışdır. Onun əmək fəaliyyətinin sonrakı mərhələsi Vano Sturua adına gəmi təmiri-gəmiqayırma zavodu ilə bağlı olmuşdur. Burada o, texniki şöbənin mühəndis-elektrotexniki vəzifəsində çalışmışdır. O, 10 ildən artıq partiya işində olmuşdur.

Sonrakı illərdə Vladimir Rasskazov Xəzər Gəmiçilik İdarəsi siyasi şöbəsinin təlimatçısı, 1953-cü ildən Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi aparatında təlimatçı, daha sonra isə sənaye və nəqliyyat şöbəsi müdirinin müavini vəzifələrində çalışmışdır. 1963-cü ildə Azərbaycan SSR avtomobil nəqliyyatı naziri təyin edilmişdir.

Vladimir Rasskazov 1964-cü ildən Azərbaycan KP MK üzvlüyünə namizəd olmuşdur. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 7-ci çağırış deputatı seçilmiş, "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif olunmuşdur. O, 1969-cu ildə Bakıda vəfat etmiş, Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Qışqırıq (film, 2022)

**Qışqırıq **() — Mett Bettinelli-Ollin və Tayler Cillett tərəfindən 2022-ci ildə çəkilmiş amerikan sleşer filmi. "*Qışqırıq*" film seriyasının sayca beçinci filmidir. 2011-ci ildə buraxılmış "Qışqırıq 4" filminin davamıdır. Bu Ues Kreyvenin rejissorluq etmədiyi ilk "Qışqırıq" filmidir. Kreyven 2015-ci ildə vəfat etmişdir.

## Rollarda
* Neve Campbell
* Kortni Koks
* David Arquette
* Roger L. Jackson
* Marley Shelton
* Melissa Barrera
* Cenna Orteqa
* Dilan Minet
* Jasmin Savoy Brown
* Sonia Ben Ammar
* Mikey Madison
* Mason Gooding
* Kyle Gallner

## İstinadlar
Məhəmməd ibn Əbu Bəkr

**Əbül-Qasım Məhəmməd ibn Əbu Bəkr əs-Siddiq Abdullah ibn Osman əl-Qureyşi ət-Teymi** (; ) — Xəlifə Əbu Bəkr və Əsma binti Umeysin oğlu. Xəlifə Əlinin Misirdəki naibi.

## Bioqrafiya

Əbu Bəkrin vəfatından sonra dul qalmış həyat yoldaşı, Məhəmmədin anası Əsma binti Umeys Əli ibn Əbu Taliblə evlənir. Əli sonralar onun ən sadiq tərəfdarlarından birinə çevrilən Məhəmməd ibn Əbu Bəkri oğlu kimi böyüdür.

Məhəmmədin Qasım adlı oğlu var idi. Qasımın həyat yoldaşı Əsma Əbu Bəkrin digər oğlu Əbdürrəhmanın qızı idi. Qasım və Əsmənin Fatimə (Ummu Fərvə) adlı bir qızı doğulmuşdu.

Məhəmməd ibn Əbu Bəkr Misirdə xeyli vaxt keçirir və Misir hakimi İbn Əbu Sərhin fəaliyyətindən üçüncü xəlifə Osman ibn Əffana şikayət edən bir heyətin tərkibində idi. Xəlifə Misir valisini dərhal işdən çıxaracağını və onun yerinə Məhəmməd ibn Əbu Bəkri təyin edəcəyini vəd edir. Misirə qayıdan nümayəndə heyətinin üzvləri İbn Əbu Sərhdən Osmanın adından göndərilən məktubundan xəbər tutdular və orada Osman Məhəmməd ibn Əbu Bəkr və dostlarının edam edilməsini əmr etmişdi.

Heyət üzvləri Mədinəyə qayıdıb Xəlifənin evini mühasirəyə aldılar. Məhəmməd ibn Əbu Bəkr də Osman ibn Əffana qarşı qiyamda iştirak edirdi. Osmanın evinə daxil olan bir qrup üsyançıya rəhbərlik etmişdir.
Osmanın ölümündən sonra meydana gələn qarışıqlıqlarda Əlini dəstəkləyir. Cəməl döyüşündə böyük bacısı Aişənin rəhbərlik etdiyi orduya Əli ilə birlikdə vuruşur.
Siffeyn döyüşündən sonra Əli Məhəmmədi Misirə vali təyin edir. 658-ci ildə Suriya valisi Müaviyə ibn Əbu Süfyan Əmr ibn Ası 6000 nəfərlik ordunun başında Məhəmməd ibn Əbu Bəkrə qarşı göndərir. Məhəmməd xəlifə Əlidən kömək istəyir. Əli ən yaxın köməkçilərindən Malik Əştəri Misirə göndərir. Malik Əştər Misir yolunda vəfat edir. Şiələr Malikin Müaviyə tərəfindən zəhərləndiyinə inanırlar.

Əmr ibn Asın ordusu misirliləri məğlub edir və Məhəmməd ibn Əbu Bəkr əsir götürülür və əsgərlərdən biri tərəfindən həbsdə öldürülür. Şiə mənbələri Müaviyənin həm də Məhəmmədin qatili olduğunu iddia edir.

Qahirədə məscidlərdən birində dəfn olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Suraka ibn Malik

**Suraka ibn Malik** (, ) — Məhəmməd peyğəmbərin səhabələrindən biri.

## Bioqrafiya
Mudlic qəbiləsindən idi. O, Məhəmməd peyğəmbərin Mədinəyə hicrəti zamanı, Qureyşlilərin Məkkə yaxınlığındakı bütün qəbilələrə Məhəmmədi diri və ya ölü onlara çatdıra biləcək hər kəsə 100 dəvə verməyə hazır olduqlarını bildirməsi ilə məşhurlaşır. Suraka mükafat almağa qərar verdi və Məhəmmədin axtarışına çıxdı. Səhrada xeyli məsafə qət edən Surakının atı büdrəməyə başlayır. Artıq qayıtmaq qərarına gələn Suraka Peyğəmbəri 2 səhabə ilə görüb, ona ox atmaq istəyir, lakin əli yerində donub qalır. Atının ayaqlarının quma batmağa başladığını gördü. Sonra Suraka Peyğəmbərə üz tutur, ondan atını buraxmasını istəyir və təqibi dayandıracağına söz verir. Peyğəmbər Allaha dua edir və atın ayaqları möcüzəvi şəkildə qumdan azad olur, lakin Suraka vəd edilən mükafatı xatırlayır və yenə Peyğəmbərin arxasınca getməyə başlayır. Yenə atının ayaqları quma ilişir və Suraka yenə Məhəmmədə yalvarmalı olur. Peyğəmbər Allahın köməkliyi ilə atı azad edir və Surakanın geri qayıtmasını, digər təqibçiləri dayandırmasını əmr edir.

Ayrılıqda Peyğəmbər dedi ki, əgər Suraka əmri yerinə yetirsə, mükafat olaraq fars şahı Xosrovun qiymətsiz bilərziklərini alacaq (o an bu vəd qeyri-mümkün görünürdü). Surakanın xahişi ilə Məhəmməd ilk fürsətdə onu qəbul edəcəyinə söz verdi — Əbu Bəkr bu vədi sümük boşqabına yazıb Surakaya verdi. Suraka təqib edənlərə ərazini diqqətlə taradığını, lakin Məhəmməd və onun yoldaşlarından heç bir əsər-əlamət tapmadığını bildirdi və yalnız Peyğəmbərin Mədinəyə çatması xəbərindən sonra onlarla görüşdən danışdı.

Müsəlmanlar Məkkəni fəth etdikdən sonra Suraka həmin sümük məktubu ilə Peyğəmbərə gəlib İslamı qəbul etdiyini bildirdi. İran üzərində qələbədən sonra şah sarayının xəzinələri Mədinəyə daşınan zaman xəlifə Ömər qənimətlər arasında bilərzikləri görüb Suraka hekayəsini xatırladı. Onu çağıraraq, ona fars şahının paltarı geyindirdi, tacını taxdı və Məhəmməd peyğəmbərin Surakaya vəd etdiyi bilərzikləri verdi.

## İstinadlar
Tahir Əliyev (icra başçısı)

**Tahir Hilal oğlu Əliyev** () — Babək Rayon İcra Hakimiyyətinin sabiq başçısı, Babək Rayon Xalq Deputatları Məclisinin sədri, Babək və İliç rayonlarının partiya komitələrinin birinci katibi, Babək Rayon XDS-nin sədri.

## Həyatı
Tahir Hilal oğlu Əliyev 1936-cı ildə Nehrəm kəndində anadan olmuşdur. 1960-cı ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu bitirdikdən sonra Naxçıvan Kənd Təsərrüfatı Texnikumunda müəllim, sonralar "Azərkəndtexnika" Birliyi Naxçıvan Muxtar Respublika Baş İdarəsində baş dövlət texniki müfəttişi, daha sonra isə baş müfəttiş olaraq çalışmışdır. Bir müddət Naxçıvan MSSR Maşın Heyvandarlıq Stansiyasının direktoru olmuşdur. 1966-cı ildən "Azərkəndtexnika" Respublika Baş İdarəsinin rəisi olmuşdur.

## Siyasi fəaliyyəti
Tahir Əliyev 1969-cu ildən Naxçıvan Şəhər Partiya Komitəsinin ikinci katibi, Azərbaycan Kommunist Partiyası Naxçıvan Vilayət Komitəsində təlimatçı, 1975-ci ildə Babək Rayon Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri, 1977-ci ildən Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Nazirlər Sovetinin sədrinin müavini, 1978-ci ildən İliç Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi, 1990-cı ildən isə Babək Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi vəzifələrini daşımışdır.

1990-cı ilin sentyabr ayından Babək Rayon Xalq Deputatları Məclisinin sədri olmuşdur.

Tahir Əliyev 28 aprel 1994-cü ildə Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin sərəncamı ilə Babək Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı təyin olunmuşdur. O, 1 aprel 1998-ci ildə vəzifəsindən azad edilmişdir.

O, həmçinin, IX–XII çağırış Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin deputatı olmuşdur.

## Mükafatları
"Şərəf nişanı" ordeni və Leninin yubiley medalı ilə təltif olunmuşdur.

## Mənbə
* 

## İstinadlar
Firuzə xanım Qovanlı-Qacar

**Firuzə xanım Qovanlı-Qacar** () — peşəkar akademik fortepiano təhsili almış ilk azərbaycanlı peşəkar qadın pianoçu.

## Həyatı
Firuzə xanım Tiflisdə İmperator, sonralar Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ordusunun polkovniki olan şuşalı Seyfulla mirzə Qovanlı-Qacarın ailəsində anadan olub. Ailənin ən böyük övladı olub. Seyfulla mirzənin həyat yoldaşı Ruxsarə xanım Qafqaz Müsəlman Qadınları Xeyriyyə Cəmiyyətinin üzvü idi və yüksək təhsilli qadın idi. O, rus, fransız və fars dillərini bilir, ədəbiyyat və musiqiyə xüsusi maraq göstərirdi. Seyfulla Mirzənin evində müxtəlif alman istehsalı üç royal var idi ki, onları Ruxsarə xanım mütəmadi olaraq çalırdı. Ruxsarə xanım uşaqlara fortepiano dərsi də verirdi. Bu evdə çox tez-tez musiqi məclisləri təşkil olunurdu və buraya təkcə onların qohumları deyil, həm də fortepiano musiqisinin pərəstişkarları da dəvət edilirdilər.

Seyfulla mirzə ilə Ruxsarə xanımın oğlu Əlixan mirzə musiqiyə həvəs göstərməmiş, bacısı Firuzə xanım isə musiqiyə həvəs göstərərək, həyatını musiqiyə həsr etmək qərarına gəlir.

### Musiqi təhsili
Firuzə xanım əvvəlcə Tiflisdə, sonra isə Peterburq Konservatoriyasında musiqi təhsili alıb. Konservatoriyanı "əla" qiymətlərlə bitirdikdən sonra Tiflisə qayıdır. Müəyyən vaxtdan sonra burada ailə həyatı qurur. Firuzə xanımın yaradıcılıqla bağlı bir çox planları var idi. Lakin taleyi buna imkan vermədi. İlk övladını dünyaya gətirərkən doğuş zamanı 27 yaşında vəfat edir.

## Həmçinin bax
* Seyfulla mirzə Qovanlı-Qacar

## İstinadlar