open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Türkiyənin iqlimi

Türkiyənin Egey və Aralıq dənizi ilə yuyulan sahil ərazilərində isti, quru yayları və mülayim-soyuq, rütubətli qışları olan Aralıq dənizi iqlimi hökm sürür. Ölkənin Qara dəniz suları ilə yuyulan sahil ərazilərində mülayim, rütubətli yayları və soyuq, rütubətli qışları olan dəniz iqlimi hökm sürür. Türkiyənin Qara dəniz sahili ən yüksək yağıntını qəbul edir və bu region ilboyu yüksək yağıntı alan yeganə regiondur. Bu sahilin şərq hissəsində illik ortalama 2500&nbsp;mm yağıntı müşahidə edilir ki, bu da ölkə üzrə ən yüksək yağıntıdır.

Türkiyənin Mərmərə dənizi ilə yuyulan və Egey və Qara dənizi birləşdirən sahil ərazilərində (İstanbul daxil olmaqla) mülayim Aralıq dənizi iqlimi və mülayim dəniz iqlimi arasında mülayim-isti, quru yayları və soyuq, rütubətli qışları olan keçid iqlim tipi hökm sürür. Mərmərə və Qara dəniz sahillərində, demək olar ki, hər il qar yağır, ancaq qar bir neçə gündən daha artıq qalmır. Digər tərəfdən, Egey dənizi sahil ərazilərində qar nadir, Aralıq dənizi sahil ərazilərində çox nadir müşahidə edilir.

Şərtlər daxili quru hissədə daha kəskin ola bilir. Sahilə yaxın olan dağlar dəniz təsirlərinin daxili ərazilərə yayılmasının qarşısını alır və Türkiyənin daxili Anadolu yaylasına kəskin ziddiyyətli fəsillərlə rütubətli kontinental iqlim verir.

Platoda qışlar xüsusi olaraq kəskindir. Şimal-şərqi Anadoluda −30&nbsp;°C to −40&nbsp;°C (−22&nbsp;°F to −40&nbsp;°F) temperatur müşahidə edilir və ilin, ən az, 120 günü yerdə və il boyu dağlarda qar görünür. Mərkəzi Anadoluda temperatur -20&nbsp;°C (&nbsp;-4&nbsp;°F)-yə qədər, daha hündür daxili ərazilərdə vaxt-vaxt -30&nbsp;°C  (- 22&nbsp;°F)-yə qədər düşə bilir. Yaylar isti və qurudur: gün içərisində temperatur ümumi olaraq təxminən 30&nbsp;°C (86&nbsp;°F) olaraq müşahidə olunur. İllik yağıntı iqdarı təxminən 400&nbsp;mm olsa da, yüksəkliyə əsasən yağıntı miqdarı dəyişə bilir. Ən quru regionlar Konya düzənliyi və Malatya düzənliyidir:burada illik yağıntı miqdarı tez-tez 300mm-dən aşağı düşə bilir. May, əsasən, ən rütubətli, İyul və Avqust ən quru aydır.

Aşağıda Türkiyənin 7 müxtəlif bölgəsindən götürülən iqlim diaqramları ölkənin fərqli ərazilərində iqlimin nə qədər fərqli olduğunu göstərir:

## Həmçinin bax
* Türkiyədə iqlim dəyişikliyi
* Türkiyə coğrafiyası
* Türkiyədə ətraf-mühit problemləri

## İstinadlar
Fövqəladə Hallar Nazirliyi (Özbəkistan)

**Özbəkistan Fövqəladə Hallar Nazirliyi** — Özbəkistanın mülki müdafiə sahəsində dövlət orqanı.

## Tarixi
Respublika Mülki Müdafiə və Fövqəladə Hallar İdarəetmə Mərkəzi 1992-ci ildə yaradılıb və 1996-cı ilə qədər fəaliyyət göstərib. 16 avqust 1995-ci ildə Özbəkistan Respublikası Prezidentinin təklifi ilə Fövqəladə Hallar Nazirliyinin yaradılması qərarı verilmişdir. 
## Təşkilati quruluş
* Yanğın təhlükəsizliyi xidməti
* Operativ qərargah
* Profilaktika idarəsi
* Xilasedici qüvvələr idarəsi
* İnformasiya-kommunikasiya texnologiyaları və məlumatlar idarəsi
* Elm və texnologiyaların inkişafı şöbəsi
* Maliyyə idarəsi
* Maddi-texniki təminat idarəsi
* Kapital tikinti idarəsi
* Fövqəladə hallarda idarəetmə mərkəzi
* Fövqəladə halların qarşısının alınması üzrə fəaliyyət sistemi idarəsi
* Kadrlar idarəsi
* İşlər idarəsi
* Tibb idarəsi
* Beynəlxalq əməkdaşlıq şöbəsi
* Hüquq şöbəsi
* Qamçıq dağ aşırımı xüsusi axtarış-xilasetmə idarəsi
* Girometeorologiya mərkəzi
* Seysmoproqnostik monitorinq üzrə Respublika mərkəzi
* Tez reaksiya Respublika mərkəzi
* Özbəkistan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyinin Akademiyası
* Davsuxojalığınəzarət
* Mərkəzi baza 

## İstinadlar
Özbəkistan Respublikasının Ali Məhkəməsi

**[[Özbəkistan Respublikası]]nın Ali Məhkəməsi, Özbəkistanda** mülki, cinayət və inzibati icraat sahəsində ən yüksək məhkəmə hakimiyyət orqanıdır. Ali Məhkəmənin yaradılması və fəaliyyət göstərməsi məsələləri Özbəkistan Respublikası Konstitusiyası (Maddə 110), "Məhkəmələr haqqında" Qanun (yeni nəşr, 14 dekabr 2000), Mülki Prosessual Məcəllənin və Cinayət Prosessual Məcəlləsinin, habelə digər qanunvericilik sənədlərinin normaları.

Özbəkistan Respublikası Ali Məhkəməsi, Qaraqalpaqstan Respublikası Ali Məhkəmələrinin, vilayət, şəhər, rayonlararası, rayon məhkəmələri və hərbi məhkəmələrin məhkəmə fəaliyyətinə nəzarət etmək hüququna malikdir. Ali Məhkəmə, işlərə birinci instansiya məhkəməsi və baxış qaydasında baxır. Özbəkistan Respublikası Ali Məhkəməsi Ali Məhkəmənin Sədrindən, onun 1-ci müavinindən və müavinlərindən, Məhkəmə kollegiyalarının sədrlərindən və Ali Məhkəmənin hakimlərindən ibarətdir. Özbəkistan Respublikası Ali Məhkəməsinin qanunvericilik təşəbbüsü etmək hüququ vardır.

Özbəkistan Respublikası Ali Məhkəməsi Ali Məhkəmənin Plenumu, Rəyasət Heyəti, Mülki İşlər üzrə Məhkəmə Kollegiyası, Cinayət İşləri üzrə Məhkəmə Kollegiyası və Hərbi Kollegiyadan ibarətdir. Ali Məhkəmənin Plenumu dörd ayda bir çağırılan ən yüksək məhkəmə instansiyasıdır və Ali Məhkəmənin hakimlərindən və Qaraqalpaqstan Respublikası Ali Məhkəmələrinin sədrlərindən ibarətdir. Ali Məhkəmənin Plenumu işlərə baxır, məhkəmə işlərinin xülasələrini nəzərdən keçirir və qanunvericiliyin tətbiqi ilə bağlı açıqlamalar verir, Ali Məhkəmə sədrinin tövsiyəsi ilə Ali Məhkəmə Rəyasət Heyətinin tərkibini, məhkəmə kollegiyası sədrlərini təsdiq edir. Ali Məhkəmənin Rəyasət Heyəti Özbəkistan Respublikası Ali Məhkəməsinin hakimlərindən müəyyən olunmuş sayda formalaşdırır. Ali Məhkəmə Rəyasət Heyətinin iclasları ayda ən azı bir dəfə keçirilir. Ali Məhkəmənin məhkəmə kollegiyaları birinci instansiya, apellyasiya, kassasiya və nəzarət prosedurlarına baxır, məhkəmə təcrübəsini öyrənir və ümumiləşdirir, qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi üçün təkliflər hazırlayır, məhkəmə statistikasını təhlil edir və s. Ali Məhkəmənin sədri, sədr müavinləri və hakimləri Özbəkistan Respublikası Prezidentinin tövsiyəsi ilə Özbəkistan Respublikası Oliy Məclisi Senatı tərəfindən 5 il müddətinə seçilir.

Özbəkistan Respublikası Ali Məhkəməsi, Ali Məhkəmənin Plenumu qərarlarının toplusu olan "Özbəkistan Respublikası Ali Məhkəməsinin Bülleteni" ni (1989-cu ildən bəri özbək və rus dillərində) nəşr etdirir. "Güc ədalətdir" qazın qurucusudur.

**Mənbə**

https://uz.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_Respublikasi_Oliy_sudi
İran–Qırğızıstan münasibətləri

**İran–Qırğızıstan münasibətləri** — Qırğızıstan və İran arasında ikitərəfli beynəlxalq diplomatik, hərbi, ticari, mədəni və  tarixi və həqiqi münasibətlər.

## Tarix
1992-ci ildə İran və Qırğızıstan arasında diplomatik münasibətlər qurulur. 2013-cü ildə İran Prezidenti Həsən Ruhani, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı sammitində iştirak etmək üçün Bişkekə ilk rəsmi xarici səfərini edir. 2015-ci ildə Qırğızıstan prezidenti Almazbek Atambayev Tehrana gəlir və burada İran prezidenti Həsən Ruhani ilə danışıqlar aparır. 2017-ci ilin aprelində Qırğızıstan Xarici İşlər Naziri Erlan Abdıldaev Bişkekdə iranlı həmkarı Məhəmməd Cavad Zəriflə diplomatik münasibətlərin qurulmasının 25 illiyi münasibətilə görüşür.
## Ticarət
İranın Qırğızıstana ixracatı: geyim, qoz-fındıq, boya və döşəmə örtükləri. Qırğızıstanın İrana ixracatı: ət, taxıl və polad. İranın maliyyə nazirinin sözlərinə görə Qırğızıstanla imzalanan Güzəştli Ticarət Sazişi nəticədə ölkələr arasında ticarətin artmasına səbəb olan Sərbəst Ticarət Sazişinə qədər genişləndirilə bilər. İran və Qırğızıstan nəqliyyat, gömrük, ticarət və iqtisadi əlaqələr sahəsində əməkdaşlıq müqavilələri imzalamışlar. Ölkələr təhsil, mədəniyyət, səyahət, gömrük, maliyyə və cinayətkarlıqla mübarizə (xüsusən insan alveri) sahələrində qarşılıqlı fəaliyyət göstərirlər.

2008-ci ildə İran, Qırğızıstana iqtisadi layihələrin icrası üçün 200 milyon avro maliyyə yardımı göstərəcəyini vəd edir. İran şirkətləri Bişkeklə Oşu birləşdirən magistral yolun tikintisində iştirak edir. Ölkələr arsındakı illik dövriyyəni 100 milyon ABŞ dollarına qədər artırmağı planlaşdırır. 2012-ci ilin iyul ayında Joqorku Keneşin millət vəkili Akılbek Japarov danışıqlar aparmaq üçün İrana gəlir. Bu müddətdə İran tərəfi Qırğızıstanda qısamüddətli layihələrə 1 milyard dollardan çox, uzunmüddətli layihələrə isə 10 milyard dollardan çox investisiya qoymaq istədiyini bildirir.

2016-cı ilin ilk 10 ayında ölkələr arasında ticarət dövriyyəsinin həcmi 12,3 milyon ABŞ dolları təşkil edib ki, bu da ötən ilin eyni dövründəki göstəriciləri 82,7% üstələyib. Bundan əlavə İran və Qırğızıstan yaxın gələcəkdə ölkələr arasında birbaşa uçuşlar təşkil etməyi planlaşdırır. 2018-ci ildə İran və Qırğızıstan arasındakı ticarət həcmi 44 milyon ABŞ dollarından çox olmuşdur. 
## Diplomatik nümayəndəliklər
İranın Bişkekdə səfirliyi vardır.

Qırğızıstan Tehranda səfirliyi fəaliyyət göstərir. 
## İstinadlar
Şiyeli (Qızılorda vilayəti)

**Şiyeli** (öncəki adı — **Çiili**, ) — Qazaxıstanın Qızılorda vilayətinin Çiili rayonunda bir kənd (əvvəllər şəhər tipli qəsəbə). Şiyeli kənd rayonunun inzibati mərkəzi və yeganə yaşayış məntəqəsi. KATO kodu - 435230100  .

## Tarixi
Kənd, Qızılordan 128 km cənub-şərqdə, Sırdəryanın sağ sahil düzündə (ana kanaldan 16 km) yerləşir. 1999-cu ildə əhali 28.621 nəfər (14.046 kişi və 14.575 qadın), 2009-cu ildə 29.632 nəfər (14.602 kişi və 15.030 qadın) idi. 2019-cu ilin əvvəlində əhali 31 691 nəfər (15 805 kişi və 15 886 qadın) idi.

Şəhərin təməli 1904-cü ildə Orenburq-Daşkənd dəmir yolunun tikintisi ilə əlaqəli qoyulmuşdur. Kənddə mədən idarəsi, kəşfiyyat ekspedisiyaları, Şeliastık və s. Bir səhmdar cəmiyyəti var.

### Əhalisi
1999-cu ildə kəndin əhalisi 28621 nəfər (14046 kişi və 14.575 qadın) idi. 2009-cu il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə 29.632 nəfər yaşayırdı (14.602 kişi və 15.030 qadın).

2019-cu ilin əvvəlində kəndin əhalisi 31691 nəfər (15805 kişi və 15886 qadın) idi.

## İqtisadiyyatı
Qyzydorda - Arıs xəttindəki dəmir yolu stansiyası. Samara şossesi - Daşkənd. Dəmir yolu nəqliyyatına xidmət göstərən müəssisələr.

### Uran mədən sənayesi
2009-cu ilin aprelində kənddən bir qədər aralıda Qazaxıstan-Çin ortaq şirkəti İrkol uran yatağının işlənməsinə başladı. İstehsal yerində yuyulma yolu ilə həyata keçirilir.

Bundan əlavə, Şieli bölgəsi ərazisində, NAC Kazatomprom-un tərkibinə daxil olan 6 saylı Cövhər İdarəsinə aid olan "Severny" və "South Karamurun" uran yuyulma mədənləri var.

## İstinadlar
Müdafiə Nazirliyi (Səudiyyə Ərəbistanı)

**Müdafiə Nazirliyi** () — Səudiyyə Ərəbistanında, ölkənin milli təhlükəsizliyinin, mənafelərinin və suverenliyinin xarici təhdidlərdən qorunmasından və milli təhlükəsizlik və sabitliyə nail olmaq üçün dövlətin bütün nazirlikləri ilə işləyən bir Nazirlikdir. Hazırkı müdafiə naziri 23 yanvar 2015-ci ildə təyin olunmuş Şahzadə Məhəmməd bin Salmandır. Nazirliyə dörd silahlı qüvvə daxildir; Səudiyyə Kral Quru Qoşunları (RSLF), Səudiyyə Krallığı Hava Qüvvələri (RSAF), Səudiyyə Krallığı Hərbi Dəniz Qüvvələri, Səudiyyə Krallığı Hava Müdafiə Qüvvələri (RSADF).

2017-ci ildə Səudiyyə Ərəbistanı hərbi xərcləri ilə dünyada üçüncü sırada və Orta Şərqdə ən böyük hərbi xərci olan ölkələr arasındadır. Ölkənin ümumi daxili məhsulunun (ÜDM) 10% -ni təmsil edən 69,4 milyard dollarlıq büdcəsi ilə Səudiyyə Ərəbistanı, Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutuna (SIPRI) görə hərbi xərclərdə dördüncü yeri tutan Rusiyanı əvəz etdi. SIPRI, Səudiyyə Ərəbistanının Fars Körfəzi bölgəsindəki müasir avadanlıqların siyahısına görə ən yaxşı silahlanmış ölkə olduğunu da bildirdi.

## Tarix
* Hərbi İşlər İdarəsi – 1929-cu ildə Səudiyyə Ərəbistanının qurucusu Kral Əbdüləziz tərəfindən hərbi məsələlərlə məşğul olmaq və güclü bir ordu qurmaq üçün Hərbi İşlər İdarəsi yaratmaq üçün krallıq əmri verildi. Ordu üç hissəyə bölündü: pulemyot, piyada və artilleriya bölmələri.
* Müdafiə Agentliyi – Hərbi İşlər İdarəsinə əlavə olaraq Müdafiə Agentliyi 1934-cü ildə Kral Əbdüləzizin əmri ilə daha da dəstələrin yaradılması və ölkənin şəhərlərinə və dəniz limanlarına paylandığı genişləndirmə və modernləşdirmə tələbi olaraq quruldu.
* Baş Qərargah – 1939-cu ildə Hərbi İşlər İdarəsini əvəz edən Baş Qərargah Rəhbərliyi quruldu.
* Müdafiə və Aviasiya Nazirliyi – 1943-cü ildə Müdafiə Agentliyini əvəz edən Müdafiə Nazirliyi yaradıldı, daha sonra 1952-ci ildə adı Müdafiə və Aviasiya Nazirliyinə dəyişdirildi.
* Müdafiə Nazirliyi – 2011-ci ildə Müdafiə və Aviasiya Nazirliyi Müdafiə Nazirliyi olaraq dəyişdirildi.

## Müdafiə nazirləri
* Mənsur bin Əbdüləziz Əl Səud (10 noyabr 1943 – 2 may 1951)
* Mişal bin Əbdüləziz Əl Səud (12 may 1951–1953)
* Fəhad bin Səud bin Əbdüləziz Əl Səud (1957–1960)
* Muhammed bin Saud Al Saud (1960–22 oktyabr 1963)
* Sultan bin Əbdüləziz Al Səud (22 oktyabr 1963 – 22 oktyabr 2011)
* Salman bin Əbdüləziz Əl Səud (5 noyabr 2011 – 23 yanvar 2015)
* Məhəmməd bin Salman (23 yanvar 2015 — indiki)

## Silahlı Qüvvələrin bayraqları

|Səudiyyə Ərəbistanı Silahlı Qüvvələrinin bayrağı
Fayl:Flag of the Royal Saudi Land Forces.png|Səudiyyə Kral Quru Qoşunlarının bayrağı
Fayl:Flag of the Royal Saudi Air Force.png|Səudiyyə Kral Hava Qüvvələrinin bayrağı
Fayl:Naval base flag of the Royal Saudi Navy.svg|Səudiyyə Krallığı Donanmasının dəniz bazası bayrağı
Fayl:Flag of the Royal Saudi Air Defense Forces.svg|Səudiyyə Kral Hava Hücumundan Müdafiə Qüvvələrinin bayrağı


## Həmçinin bax
* Səudiyyə Ərəbistanının Silahlı Qüvvələri
* Baş qərargah Başçısı
* Müharibə Nazirliyi (Səudiyyə Ərəbistanı)

## İstinadlar

## Xarici linklər
*  (in Arabic)
* Qlobal Təhlükəsizlikdə Müdafiə Naziri
Seyhan çayı

**Seyhan çayı** (qədim adı:  **Saros)** və ya digər adı ilə **Sarus** (türk dilində *Sarus Su*) ― Kilikyanın və Türkiyənin Aralıq dənizinə tökülən ən uzun çayı. Çay 560 km uzunluğundadır və Anti-Tavr dağlarının zirvələrindən başlayır və geniş delta yaradaraq Aralıq dənizinə tökülür. Onun əsas qolları Adana ilində, Aladağ şəhərində birləşərək çayı əmələ gətirən Zamantı və Göksu çaylarıdır.

Seyhan çayının mənbəyinin Tavr dağlarında olduğu bildirilmişdir. Çay Komana qəsəbəsi ilə irəliləyərək Kapadokyadan, daha sonra isə Kilikiyadan keçir. Çayın adı Liviy, Ksenofon, Prokopi, Strabon, Ptolomey, Appian, Böyük Plini və onu səhvən *Sinarus*  adlandırmış Selanikli Estafiy də daxil olmaqla bir çox qədim müəllif tərəfindən qeyd edilmişdir.

Seyhan çayı mənsəbindən 50 km məsafədə çayın üzərində yerləşən yeganə yaşayış yeri olan Adana şəhərindən keçir. Adanada çayın üzərində II əsr Roma körpüsü olan Taşköprü də daxil olmaqla bir neçə körpü mövcuddur. Çay, *Dəli burnunda* Aralıq dənizinə tökülür.

## Tarix
Qədim Yunan-Roma əfsanəsində Adana şəhərinin adının qardaşı ilə birlikdə çayın yanında şəhər quran yunan tanrısı Uranusun oğlu Adanusdan gəldiyi qeyd edilir. Həmin çaya isə onun qardaşı *Sarusun* adı verilir. 

Sarus çayı başlağıcda dağlardan axır, daha sonra isə Kilikiyadan keçərək Aralıq dənizinə doğru irəliləyir və bu hissəsində *Seyhan* adlandırılırdı.

2009-cu ildə Seyhan çayında 29 yerli, 3 tanıtılmış və 4 endemik növ də daxil olmaqla ümumilikdə 33 balıq növü aşkar edilmişdir. Çayda həmçibib səkkiz amfibiya nvü siyahıya alınmışdır və onlardan ikisinin (*Rana holtzi* və *Triturus vittatus cilicensis*) çay üçün endemik olduğu bildirilir. 

Adananın yuxarı hissəsindəki böyük Seyhan bəndi suvarma,hidroelektrik enerji və daşqınla mübarizə üçün xidmət göstərir. Çay üzərində Yedigöze, Çatalan və Kavşak bəndləri də daxil olmaqlar eyni məqsədlər üçün tikilmiş başqa bəndlər də var. Çay hal-hazırda hidroelektrik enerji və suvarma üçün geniş inkişaf mərhələsindədir.

## İstinadlar
Raşka dövləti

**Raşka dövləti** () — orta əsr Serbiya dövləti (böyük jupa) və eyni adlı bölgə. Bizans imperatoru Konstantin Porfirogennetosun məlumatlarına görə, serblərin Balkan yarımadasına köçürülməsindən sonra Raska bölgəsi Sava, Vrbas və İbar çayları arasında yerləşirdi. Daha sonra Raşka toponimi bir qədər cənub-şərqdə yerləşən əraziyə şamil edilməyə başladı. XI əsrə qədər Raşka, coğrafi ərazi olaraq, Serbiya knyazlığının bir hissəsi idi. Serbiya knyazlığının süqutundan və 960-cı ildə Çaslav Klonimiroviçin ölümündən sonra Raşkanın bir hissəsi Bizansın tərkibinə daxil oldu və bir neçə femaya bölündü. XI əsrdə Raşka bölgəsində eyniadlı jupa yarandı, hansınınki hökmdarları həmin əsrin sonunda Bizansa qarşı mübarizəyə başladılar. XII əsr boyu serblər öz müstəqilliklərini qazanmağı bacardılar, XIII əsrin əvvəllərində isə Serbiya 1217-ci ildə krallığa çevrilən güclü dövlətə çevrildi.

## Adlandırılması
Nəzəriyyələrdən birinə əsasən, tarixi ərazinin adı romalılar tərəfindən qurulan Ras şəhərindən gəlir. X əsrdə burada Serbiya ilə Bolqarıstan arasında sərhəd yerləşirdi, XII əsrdə isə şəhər bütünlüklə Serbiyanın nəzarətinə keçdi və onun və hökmdarlarının baş şəhəri oldu. Serb tarixçi Sima Çirkoviç yazırdı ki, Ras şəhəri serblərin bizanslılardan müharibə ilə alınmış ilk böyük inzibati vahid idi. Daha sonra serblər hökmdarlarının iqamətgahını orada yerləşdirdilər. Bundan sonra Latın mənbələri serbləri "Rasciani", dövlətlərini "Rascia" adlandırmağa başlayırlar. Macarlar və Almanlar bu adları 20-ci əsrə qədər qorudular. Beləliklə, serb jupanların dövləti Rasa və ya Raşka adına yiyələndi. O, "serb torpaqları" adı ardınca böyük jupanların titulaşdırılmasında da istifadə olunurdu. Bununla belə, bizanslılar Serbiya adını istifadə etməyə davam edirdilər.

Adları:  — Raşka, *Рашка земља / Raška zemlja* — Raşka zemlya (ölkə), *Расија / Rasija* — Rasiya, *Расција / Rascija* — Rastsiya;  — Rassa, *Rassia* — Rassiya, *Raxia* — Raksiya, *Rascia* — Rastsiya (rus ədəbiyyatında kiril yazısında "Rasiya" () adlandırılmasına rast gəlmək olar, в inqilabdan əvvəlki nəşirdə isə "Rassiya" ()

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici istinadlar

* 
* 
*
Spil dağı

**Spil dağı** (, ) ― əvvəllər Lidiyalıların ana vətəni olmuş, hal-hazırda isə Türkiyənin Ege regionunda yerləşən Manisa ilində tarixi və əfsanəvi dağ. Dağın mütləq hündürlüyü 1 513 metrdir.

## Tarix
Uçurumun səthinə həkk olunmuş Manisa relyefi Manisadan bir neçə kilometr şərqdə, Spil dağının yaxınlığında tapılmışdır. Relyefdə təsvir olunan şəxsin ilahə Kibela olduğu təyin edilmişdir. Relyef eramızdan əvvəl II minilliyin sonlarına, Hettlərin hakimiyyəti dövrünün sonuna və ya Luvi dövrünə aid edilir. Heykəl Türkiyədə Taş Suret ("daş fiqur") adı ilə tanınır və bəzən beynəlxalq ədəbiyyatda da belə adlandırılır. Əfsanəyə görə, dağ ana tanrıçanın ən sevdiyi yer sayılırdı. Köhnə bir mifə görə, heykəl *Tantalusun* çirkin oğlu *Broteas* tərəfindən həkk edilmişdir.

Bizans şərhçisi İoann Lid qeyd edir ki, 7-ci əsrə aid, müəllifi məlum *Titanomachy* poemasında Zevsin doğum yeri Krit deyil, Lidiya olaraq göstərilmişdir və bu da Spil dağını işarə edir.

"Sipilus" və ya "Sipilum" adına ilk dəfə Böyük Plinin tərəfindən istinad edilmişdir. Həmçinin ərazidən qurucusunun şərəfinə "Tantalis" və ya "Tantalın şəhəri" adlandırılmış şəhərin yeri olaraq da bəhs edilir. Şəhərin dağın üstündə və ya yaxınlığında yerləşdiyi ehtimal edilir və şəhərın dağıntılarının eramızın əvvəllərinə qədər göründüyü bildirilir.

Həmin Tantal yunan mifologiyasında öz oğlu Pelopsu kəsib tanrılara yemək kimi bəxş etməsi barədə olan iddialara görə məşhurdur. Buna baxmayaraq, mənbələrdə Pelopsun sonradan onun adını daşıyan Peloponnes yarımadasına köçdüyü və orada bir krallıq qurduğu qeyd edilir.

Tantalın qızı Niobe Manisa şəhəri ilə üzbəüz yerləşən təbii qaya formalaşması, "Ağlayan Qaya" () ilə əlaqələndirilir.

Əfsanəyə görə yunan tanrıları Apollo və Artemisin Spil dağında Niobenin 14 uşağının hamısını öldürdükləri söylənilmiş və bunun ardından kədərlənmiş Niobe daşa dönmüşdür.

## Bu gün
1960-cı illərdə dağ və ətrafındakı minlərlə hektar ərazini əhatə edən meşədə əhəmiyyətli dərəcədə bərpa işlərinə başlandı. O vaxtdan bəri Spil dağı Milli Parkı bir çox xarici və yerli turisti cəlb edir. Məşhur "Ağlayan qaya" hələ də ziyarət olunur.

Dağ bütövlükdə sıx meşə sahəsinin mənzərəsini təqdim edir və çöl lalələri ilə məşhurdur. Dağ həm də düşərgə, paraşütlə tullanma, gəzinti və digər dağ idmanları üçün ümumi bir yerdir. 

Avtomobil yolu qədim səyyahlar və yazıçılar tərəfindən təsvir edilmiş Sipil dağı ilə Yamanlar dağı arasında yerləşən Sabuncubeli aşırımından keçərək iki metropol mərkəzini — İzmir və Manisanı birləşdirir. Dik və bükülmüş Sabuncubeli keçidini keçəm üçün 2011–2018-ci illərdə 6 480 metr uzunluğundakı *Sabuncubeli tuneli* inşa edilmişdir.

## İstinadlar
Jupan (titul)

**Jupan** — cənub slavyanlarının mədəniyyətində knyaz və ya starşina, dairə, ölkə bölgəsi (diyar, dövlət) başçısı.

## Tarixi
Konstantin Porfirorodnıya görə Dunay slavyanlarını (serbləri) jupanlar-starşinalar idarə edirdilər. Elə ona aid mənbələrdə bəhs olunur ki, xorvatların ölkəsi jupanyalar (*zupania*) bölünmüşdür, serblər, macarlar və digər slavyan xalqalarında isə jupanlar (*Zupanus sea jupanus*) vilayət və ya dövlət başçılarına deyilir.

Dalmatlarda jupanlar hökmdarın xüsusi əyan-müşaviri hesab olunurdular. Macarlar bu sözü işpan (*ispán*, qraf) olaraq dəyişdirdilər.

## Xorvatiyada
Müasir Xorvatiyada jupan () qubernator, jupaniya başçısı (sayı 20-ə bərabərdir) və Zaqreb bələdiyyə başçısına deyilir.

## İstinadlar
Kazım Teymurlu

**Kazım Teymurlu** () — Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi, Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının katibi

## Həyatı
Kazım Teymurlu Vəli oğlu 1956-cı ildə Qarabağlar kəndində anadan olub. Orta təhsilini 1963-1973-cü illərdə Qarabağlar kənd orta məktəbində alıb. 1984-cü ildə Yusif Məmmədəliyev adına Naxçıvan Dövlət Pedaqoji İnstitutunu bitirib.

### Ailəsi
Evlidir. Üç övladi var.

## Fəaliyyəti

### Əmək fəaliyyəti
Əmək fəaliyyətinə 1980-ci ildə fəhlə kimi başlamış, müxtəlif məsul vəzifələrdə çalışmış, 1990-cı ildə Naxçıvan Vilayət Həmkarlar İttifaqları Şurasının sədri seçilmişdir. 1992-ci ildə Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyası (AHİK) sədrinin birinci müavini seçilmiş, həmin vəzifədə 1995-ci ilədək işləmişdir.1995-2006-cı illərdə AHİK sədrinin məsləhətçisi, 2006-cı ildən AHİK-in katibidir. AHİK-in Məclis üzvüdür.

## Təltifləri
* Azərbaycan həmkarlar ittifaqlarının inkişafında xüsusi xidmətlərinə görə 4 fevral 2008-ci ildə  "Əməkdar mədəniyyət işçisi" fəxri adına layiq görülmüşdür.
* "Azərbaycan Həmkarlar İttifaqlarının 100 illik yubiley"  medalına layiq görülmüşdür. 
* 21 oktyabr 2015-ci ildə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyası əməkdaşlarının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
Abay adına Şərqi Qazaxıstan Regional Universal Kitabxanası

**Abay adına Şərqi Qazaxıstan Regional Universal Kitabxanası**  — Semey şəhərində (Semipalatinsk) yerləşən Qazaxıstanın ən qədim kitabxanası.

1992-ci ilə qədər — N. V. Qoqol adına Semipalatinsk Regional Universal Elmi Kitabxanası.

## Tarixi
Semipalatinsk kitabxanası 20 sentyabrda (3 oktyabr yeni üslubda) 1883-cü ildə regional statistika komitəsində açıldı. Şəhərin ilk mədəniyyət müəssisələrindən biri idi.

Təsisçilər — rus köçkünləri E. P. Mixaelis, A. L. Leontiyev, M. S. Filippov. Kitabxananın yaradılması üçün pul Semipalatinsk tacirləri Pleçev və Xabarov, Pavlodar taciri - Derov, Krasnoyarsk taciri - Yudin tərəfindən bağışlandı. Kitabxananın təşkilində yerli tarixçilər Q. Kolmoqorov və İ. Zemlyanitsin də iştirak etdilər.

Kitabxananın qurulduğu ildə 274 nüsxə kitab var idi, əsasən məmurlar və ailə üzvləri olan 130 oxucu kitabxanadan istifadə edirdi.

Kitab fondu rus və xarici mütəfəkkirlərin, şairlərin və yazıçıların əsərlərindən ibarət idi.

1885-ci ilin yayında amerikalı jurnalist Corc Kennan kitabxananı ziyarət etdi. O, yazırdı:

“... Kiçik bir antropoloji muzeyi və bütün rus jurnallarını və qəzetlərini və çox yaxşı kitab seçimini tapa biləcəyiniz rahat bir oxu salonu ilə şəhərin ortasında təvazökar bir taxta bina. Spenser, Bukl, Levis, Mill, Darvin, ... Skott, Dikensin roman və hekayələrini ... görəndə təəccübləndim ... Belə bir kitab seçimi ziyalılara və onu istehsal edənlərin zövqünə hörmət edir. bu kitablardan kim istifadə etdi. Kitablar sayəsində Semipalatinsk haqqında indiyə qədər gördüklərimdən və eşitdiklərimdən daha yaxşı fikirdəyəm."


1902-ci ilin dekabrında Nikolay Qoqolun ölümünün 50-ci ildönümü ilə əlaqədar rus ədəbiyyatının bu böyük klassikinin adını aldığı pulsuz bir oxu salonu təşkil edildi, 1906-cı ildə oxu salonu kitabxana ilə birləşdirildi.

1922-ci ildə N.V.Qoqol adına kitabxana Malovladimirskaya küçəsindəki 45 nömrəli evə köçdü.

1924-cü ilə qədər kitabxana fondu 10 min nüsxəni keçdi.

1959-cu ildə bölgənin əsas kitabxanası idi.

1992-ci ildə kitabxanaya Abay Kunanbayevin adı verildi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Жиреншин Ә. Абай және орыстың ұлы революцияшыл демократтары. Алматы, Қазақ мемлекет баспасы, 1959 ж.
* Әуезов М. Уақыт және суреткер. Алматы, Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1962 жыл
Nemaniçlər

**Nemaniçlər** () — orta əsr Serbiya sülaləsi (1170–1371). Onun soybaşı Raşkanın böyük jupanı Stefan Nemanya Serbiyada vahid dövlət təməlini qoymuşdur. Tanınmış nümayəndələri arasında Nemanyanın oğlu 1217-ci ildə kral titulunu qəbul etmiş böyük jupan Stefan Nemaniç (1196–1227), Balkanlarda geniş serb-yunan çarlığını yaradan və özünü "serblərin və yunanların çarl" adlandırmış Stefan Duşan (1331–1355) yer alır. Onun oğlu çar Stefan Uroşun (1355–1371) zamanı Nemaniçlərin dövləti dağıldı. Serbiya despotluğunda onların yerinə Lazareviçlər gəldilər.

## Gerb
Gerb qırmızı fonda təsvir olunmuş iki başlı ağ qartaldan ibarətdir və o, qısa müddətdə həm Serbiya krallarının, həm də ümumiyyətlə Serbiya dövlətinin simvoluna çevrildi. Onu 1339-cu ilə aid katalon xəritəsində görmək olar, orada çar Duşanın paytaxtı iki başlı qartalla işarələnib.
Jan-Mişel Sama Lukonde

**Jan-Mişel Sama Lukonde Kenge** (; ) — 15 fevral 2021-ci ildə Konqo Demokratik Respublikasının Baş naziri seçilən keçmiş Katanqa Əyalətindən olan konqolu siyasətçi.

## Həyatı
Lukonde 4 avqust 1977-ci ildə Parisdə anadan olub və mühəndis təhsili alıb.

Prezident Feliks Çisekedi tərəfindən 2021-ci ilin fevralında Baş nazir təyin edildi.

Namizədliyindən öncə Afrikanın ən böyük mədən şirkətlərindən biri və Konqo Demokratik Respublikasının ən böyük şirkəti olan *"Gécamines"*-də baş direktoru idi. 2019-cu ilin iyun ayında Çisekedi tərəfindən bu vəzifəyə təyin edildi. Bu vəzifədən öncə eyni zamanda KMDYŞ-in Baş inzibatçısının müavini idi.

Lukonde eyni zamanda Milli Məclisdə ən gənc deputatlardan biri olub, Cozef Kabilanın prezidentliyi dövründə İdman və Gənclər Naziri vəzifələrində çalışıb.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Havsa

**Havsa** — Ədirnənin ilçəsi.

## Tarixi
Havsa ilçəsi qədim romalılar tərəfindən qurulmuşdur. Havsa Roma imperiyası ikiyə parçalandıqdan sonra bizanslıların əlində qalmışdır. 1331 ilində Rumelinə keçən türklər buranı I Murad vasitəsilə türk torpaqlarına daxil etmiş və ilçəyə "Hosa" adını vermişdilər. Edirne Osmanlı dövlətinin hökumət mərkəzi olduqdan sonra Hosada yaşayan rumlar padişah I Muradın yaşamaq və dini azadlıq ilə bağlı fərmanlarına əhəmiyyət vermədən buranı tərk edərək İstanbul və Selanik ətrafına köç etmişdilər. İstanbulun fəthindən sonra Anadoludan gətirilən köçərilərlə qəsəbənin türkləşdirilməsi təmin edilmiş, Sokollu Mehmed Paşanın bura önəm verməsiylə türklük artmışdır. Bu gün Hacı İsa, Hacı Qazi və Halvacı Baba məhəllələri o dövrdə gətirilən köçəri ailələrin adlarını daşıyır.

Tarixi əsərlər 1531 ilində Sokollu Mehmed Paşa tərəfindən oğlu Kazım Paşa adına Memar Sinana hazırladılar Sokollu məscidi, Fukaraya Bektaşilərindən olduğu deyilən Qurd Bəy abidəsi, sadəcə kəməri qalan karvansara, xarab vəziyyəttəki Sokollu Hamamı və bu gün də istifadə edilən bütün infrastrukturu Memar Sinan tərəfindən əsası qoyulan bulaqdır. Tarixi əsərlərdən Hafsa Xatun və Abdülsəlam Məscidindən heç bir iz qalmayıb. Hafizə Sultanın ilçədə yaşamağa başlamasından sonra ilçəyə bir müddə "Hafsə" deyilmiş, daha sonra bu iki adın birləşməsindən "Havsa" adı yaranmışdır.

Edirne Vilayət Mətbuatının Müdiri Şövkət Dağdevirənin yazdığı 1892-ci ildəki səlnaməyə görə;

Edirne sancağına aid olan qəza içərisində Zəlif və Əslixan kəndlərindı ildə 1,500,000 kilyəni keçən keyfiyyətli şərab hazırlanır və bəzi illər Avropaya ixrac edilirdi. Bu səbəblə Edirneli tüccarların şərab mağazaları və poçt şöbələri var idi.

## Coğrafiyası
İlçədə dağ yoxdur; şimal-cənub ərazilərin alçaq təpəliklər var. Bu təpələrin içərisində ən yüksəyi Doğruk təpədir. Vadilərin dərinliyi azdır. Bu vadilərdən birinin geniş ərazisi Osmanlı düzənliyi adıyla anınır. Əsas çayları Oğulpaşa, Necatiye, Kuleli, Darıdere ve Aşırıderedir. Bunlar Ergene çayının qollarıdır. İlçədə təbii göl yoxdur.

## Əhalisi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Havsa Kaymakamlığı
* Havsa Belediyesi
Əmin Fəxrəddin Özdilək

**Əmin Fəxrəddin Özdilək** () Türk əsgəri və siyasətçisi.

## Həyatı
İlk təhsilindən sonra Ədirnə Hərbi Liseyinə daxil oldu. 1916-cı ildə Zabit Təlimgahına göndərildi. 1 iyun 1917-ci ildə "leytenant" rütbəsi aldı. 19 yaşında ikən Qafqaz İslam Ordusu ilə Azərbaycanda savaşdı. 1920-ci ilin sonunda Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsinə qatıldı. 1 mart 1921-ci ildə "baş leytenant" rütbəsi alaraq 3. Süvari Tüməni əmrində Yunan-Türk müharibəsinə qatıldı. 1925–1927-ci illər arasında Hərb Məktəbi və Süvari Minicilik Məktəbində təhsilini tamamladı. 1933-cü ildə Hərb Akdemiyasına daxil oldu. 30 avqust 1936-cı ildə "kapitan" rütbəsini aldı. 6 oktyabr 1936-ci ildə qərargah zabiti olaaraq Hərb Akdemiyasından məzun oldu. 1936–1959-cu illərdə Türkiyə Silahlı Qüvvələrində bir çox vəzifələri icra etdi. 30 avqust 1959-cu ildə dörd ulduzlu general rütbəsini aldı.

1960-cı ildə Türk Silahlı Qüvvələrinin ölkə rəhbərliyini ələ keçirdiyi 27 May çevrilişində Birinci Ordu Komandiri olaraq iştirak etdi. Milli Birlik Komitəsində iştirak edən Özdilək 9 iyun 1960-cı ildə Cemal Gürselin qurduğu hökumətdə Milli Müdafiə Nazirliyinə gətirildi. 21 oktyabr 1960-cı ildə Dövlət Naziri və Baş nazirin müavini təyin edildi. Cemal Gürselin Prezidentliyi 26 Oktyabr 1961-ci ildə başladığından, Baş nazir vəzifəsi boşaldıqdan sonra 27 Oktyabr 1961–20 Noyabr 1961 arasında müvəqqəti olaraq Baş nazir vəzifəsini icra etdi. 1961–1980-ci illər arasında, Cümhuriyyət Senatında təbii bir üzv və Milli Birlik qrupunun başçısı olaraq iştirak etdi. 1983 Ümumi Seçkilərində Xalqçı Partiyasından Konya millət vəkili seçildi. 13 Mart 1989-cu ildə Ankarada vəfat etdi. Cəbəci Əsri qəbiristanlığında dəfn edildi.

Ali Ədalət Məhkəməsi tərəfindən verilən ölüm hökmlərinin təsdiqinə qarşı səs verdi.

## Təltifləri
Əmin Fəxrəddin Özdilək qırmızı zolaqlı "İstiqlaliyyət" medalı ilə təltif edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Türkiyədə dövlət çevrilişi (1960)

## İstinadlar
Nur-Mübarək Misir İslam Mədəniyyəti Universiteti

**Misir İslam Mədəniyyəti Universiteti Nur-Mübarək** () — Qazaxıstanın Almatı şəhərində yerləşən yeganə ali İslam təhsil müəssisəsi. Universitet Təhsil və Elm Nazirliyi tərəfindən lisenziyalaşdırılıb və dövlət sertifikatından keçib.

## Tarixi
1993-cü ildə Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti Nursultan Nazarbayevin Misir Ərəb Respublikasına rəsmi səfəri zamanı "Misir İslam Mədəniyyəti Universiteti Nur- adı altında birgə Qazaxıstan-Misir İslam ali təhsil müəssisəsinin açılması barədə razılaşmalar əldə edildi. Mübarək (, ). Alma-Ata şəhərində universitetin tikintisi üçün 6 hektar sahə ayrıldı. 16 may 1993-cü ildə Prezident Nursultan Nazarbayev və Misir Əqqaf naziri Məhəmməd əl-Məhcub təntənəli bir şəkildə gələcək universitet şəhərciyinin təməl daşını qoydular.

2000-ci ildə universitetin inşaatının birinci mərhələsi başa çatdı. Qazaxıstan nümayəndə heyəti ilə Misir hökuməti arasında universitet rəhbərliyinin Qazaxıstan Müsəlmanları Ruhani İdarəsinə verilməsi barədə razılıq əldə edildi. Bu müqavilə, Qazaxıstan Respublikası Parlamenti tərəfindən 2 iyul 2003-cü ildə təsdiqlənmiş, prezidentin 460–11 saylı fərmanı ilə təsdiq edilmiş və qüvvəyə minmişdir. Misir tərəfində, müqavilə 2003-cü ildə Prezident Hüsni Mübarəkin 215 saylı fərmanı ilə rəsmiləşdirildi.

Qazaxıstan və Misir nümayəndələrindən qəyyumlar heyəti quruldu və universitetin Nizamnaməsini təsdiqlədi, ona görə Misir vətəndaşı rektor, Qazaxıstan vətəndaşı isə rektor olacaq. Nur-Mübarək Universitetinin ilk rektoru akademik və professor Mahmud Fəhmi Hicazi, prorektor — filologiya elmləri doktoru, professor Şəmşədin Tursınulı Kərim idi.

Universitetin açılışından sonra "5B050600-İslamşünaslıq" kodu altında "İslamşünaslıq" peşəsi dövlət təsnifatına daxil edildi. Universitet tələbələri üç əsas ixtisas üzrə təhsil alma fürsəti əldə etdilər: "İslamşünaslıq" (5B050600), "xarici dillər" (5B011900) və "dini tədqiqatlar" (5B020600). Artıq universitetdə təhsil almaq istəyənlər dövlət qrantlarına müraciət etmək imkanına sahibdirlər; magistratura və doktorantura şöbələri açılmış, bir tədqiqat mərkəzi təşkil edilmişdir.

29 sentyabr 2010-cu il tarixində universitetə, ali və peşə təhsili sahəsində müəllimlik hüququ üçün sınırsız müddətə 0137466 saylı dövlət lisenziyası verildi.

## Bölmələrin və tədqiqat mərkəzlərinin siyahısı
* Universitet miqyasında humanitar fənlər kafedrası () — Şolpan Borantayevna Bayneş.
* İslam Araşdırmaları Bölümü () — Şəmşat Amangeldiyevna Adilbayeva
* Dini Araşdırmalar Bölümü () — Kalmaxan Seytoviç Yerjan
* Ərəb dili və ədəbiyyatı şöbəsi () — Məhəmməd Sibaqi
* Adına Araşdırma Mərkəzi Əbu Hənifə () — Alau Şaykımulı Adilbayev
* Universitet hazırlıq kursu ()
* Mədəniyyət və təhsil mərkəzi ()
* Ərəb dilinin mərkəzi () — Nəşət Abd əl-Əziz

## İstinadlar
Əhməd Ər

**Əhməd Ər**, (), Türk əsgəri, siyasətçi və yazıçı .

Xorasandan Anadoluya keçən Oğuzların bəzi tayfaları Qərbi Anadoluya çatdı. Cəddi Hayran-i- Mahmud Dədənin (Yatağan Mahmud) və şəcərəsinin nəsildən-nəslə ötürülən məlumatlarla İmam Əli Rzaya aid olduğu söylənilir. Atası Şəvkət bəy, anası Hüsniye Hanımdır.

Doğulduğu kənddə ibtidai məktəbi, Akhisarda orta məktəbi bitirmiş, 1947-ci ildə Bursa Işıklar Hərbi Liseyindən məzun olmuş və həmin il Hərbi Akademiyaya daxil olmuşdur. 1950-ci ildə Türk Hərbi Akademiyasından leytenant rütbəsi ilə orduya və jandarmaya qoşulan Əhməd Ər ölkənin bir çox yerində ordunun müxtəlif səviyyələrində xidmət etdi.

1951-ci ildə Bolqarıstandan Türkiyəyə sığınan üç yüz min Türkün əzabından bəhs edən "İmmiqrant" adlı üç pərdəli bir dram yazdı. Bu tamaşa Türkiyədəki "yüz milli dram" siyahısına daxil edildi.

1957-ci ildə Milli Müdafiə Nazirliyi tərəfindən Kosovo Döyüşünün "Naməlum Atlı" adlı radiofonik nümayəndəliyi ilə açılan Radiofonik Nümayəndəlik Yarışmasında bir mükafata layiq görülmüşdür. Bu nümayəndəlik 1957 və 1960-cı illərdə iki dəfə Ankara Radiosunda və 1960-cı ildə bir dəfə İstanbul radiosunda təmsil olunmuşdur.

27 may 1960-cı il əməliyyatında da iştirak edən Əhməd Ər Milli Birlik Komitəsinin üzvü vəzifəsini icra etdi. Daha sonra, Milli Birlik Komitəsi üzvləri arasındakı otuz səkkiz nəfərlik fikir ayrılığı nəticəsində xaricə göndərilən "On dörd" qrupun içərisində oldu və 13 noyabr 1960 tarixində Liviya Səfirliyinin Dövlət müşaviri olaraq təyin edildi. 1962-ci ildə vətəninə qayıtdı və doğulduğu kənddə yerləşdi.

## Siyasi həyat
31 mart 1965-ci ildə Alpaslan Türkeşlə birlikdə Cümhuriyyətçi Kəndli Millət Partiyasında siyasətə girən Ahmet Er, Fevral ayında Adanada keçirilən konqresində CKMP-nin MHP-yə çevrilməsi ilə 12 sentyabr çevrilişinə qədər bu partiyanın sədr müavini vəzifəsini icra etdi. 1969. 12 sentyabrdan sonra xunta məhkəmələrində mühakimə olunan Er, putchistlərə etdiyi tarixi bir müdafiə ilə meydan oxudu.

Sərbəst buraxıldıqdan sonra uzun müddət siyasətdən kənarda qaldı. Yalnız milli İslam dəyərlərinə sadiq olan millətçi gəncləri yetişdirmək məqsədi ilə təşkil edilən konfranslarda natiq olaraq iştirak etdi.

7 iyul 1992-ci ildə Milliyətçi Çalışma Partiyasından ayrılan Möhsün Yazıçıoğlu və dostlarının qurduqları Böyük Birlik Partiyasında yenidən siyasətə daxil olan Əhməd Ər partiyanın "Qurucular Qurumu" üzvləri arasında yer aldı. Uzun bir dönəm bu partiyanın Baş Sədr müavini vəzifəsini icra edən Ər sağlamlıq şərtləri səbəbiylə bu gün aktif siyasətin xaricində olmaqla birlkdə BBP 3. Böyük Qurultayı Yüksək İstişarə Qurumu üzvü olmuşdur. Şairlər-Yazarlar-Sənətsevərlər Dərnəyi üzvü olan Əhməd Ər ömrünü Türk-İslam mədəniyyəti üzərindəki təhlilləri ilə keçirmişdir. 29 may 2017-ci ildə vəfat etmişdir.

## Əsərləri
# Adını Siz qoyun (Şeirlər dəstəsi)
# İmmiqrant (Üç pərdəli oyun)
# Naməlum Atlı (Radiofonik ifa, ssenari)
# Azadlıq Yağışı (Şeir dəstəsi)
# Xatirələrim
# Haqq Dostları
# Mədəniyyətlərin gəlişi və çöküşü (2002)
# Nə Sünnidir, Nə Şiədir Mənim Halım, Dinim İslam Əhl-i-Sünnətdir Mənim Yolum (2002)

## İstinadlar
Pavlodar Dövlət Pedaqoji Universiteti

**Pavlodar Dövlət Pedaqoji Universiteti (PDPU)** () — Pavlodar şəhərinin ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
1 dekabr 1962-ci ildə Pavlodar Pedaqoji İnstitutu (PPİ) açıldı. İl ərzində universitet dörd sinif otağından ibarət 3 nömrəli məktəbin dördüncü mərtəbəsində yerləşirdi. İki fakültə: Tarix və Filologiya və Fizika-Riyaziyyat — 150 nəfər təhsil aldı; dərslər 14 müəllim tərəfindən tədris edilmişdir. Qeydə alınan tələbələrin 50% -dən çoxunun iki ildən çox iş təcrübəsi var. 1963-cü ildə Fizika-Riyaziyyat Fakültəsinin Biologiya və Kimya Bölməsinin (tələbə sayının artması ilə əlaqədar) əsasında, bədən tərbiyəsi şöbəsi ilə Kimya və Biologiya Fakültəsi quruldu.

1964–1965-ci tədris ilində üç ixtisas üzrə (Rus dili və ədəbiyyatı, riyaziyyat və təbiət elmləri) tələbə qəbulu aparıldı. Tələbə sayı 284 nəfərə yüksəldi, universitetdə 23 əyani müəllim çalışdı.

1977-ci ildə Pavlodar Pedaqoji İnstitutunda məktəb direktorlarının hazırlığı və ixtisasartırma fakültəsi (PDPU) açılmışdır. Fəaliyyətin ilk illərində fakültə Qazaxıstanın altı bölgəsinin, daha sonra üç bölgəsinin direktorlarını yetişdirdi. PDPU-nin məktəb direktorlarının fəaliyyəti məktəb rəhbərləri və elm dünyasının nümayəndələri tərəfindən hörmətə layiq görülmüşlər.

1994-cü ildə S. Torayqırov adına Pavlodar Pedaqoji İnstitutu Pavlodar Dövlət Universitetinin tərkibinə daxil edildi və Pavlodar Dövlət Universitetinin S. Toraigyrov adına Pedaqoji İnstitutu adlandırıldı

2004-cü ilin fevralında, Pavlodar Dövlət Pedaqoji İnstitutu, S. Torayqırov adına Pavlodar Dövlət Universitetindən ayrıldıqdan sonra yenidən müstəqil bir universitet oldu.

2017-ci ildə Pavlodar Dövlət Pedaqoji İnstitutu Qazaxıstan Respublikası Hökumətinin Fərmanı ilə Universitet statusunu aldı.

2017-ci ildə təhsil müəssisəsinin rəhbərliyi "Land Treyder Prado" nu 47 min dollara "… İnstitut əməkdaşlarının təcrübə və institutun elmi şöbələrində tələbələrin çıxışı çətin olan yerlərini ziyarət etmələri üçün aldı. … ".

## İstinadlar
Taldıkorqan

**Taldıkorqan** (4 may 1993-cü ilə qədər — **Taldı-Kurqan**, 1920-ci ilə qədər  — **Qavrilovka**),  — Qazaxıstan Almatı vilayəti inzibati mərkəzi.

## Tarixi
XIX əsrdə bir rus məskəni olaraq meydana gəldi, XIX əsrin 2-ci yarısında - Qavrilovka, 1920-ci ildə Taldı-Kurqan kəndi adlandırıldı.

1930-cu ildən — Qazaxıstan ASSR-nin Almatı rayonunun Taldı-Kurqan bölgəsinin mərkəzi. 1944-cü ildə şəhər statusu aldı. 1944-1959 və 1967-1991-ci illərdə Qazaxıstan SSR-nin Taldı-Kurqan vilayətinin mərkəzi idi. 1991-1997-ci illərdə — Qazaxıstan Respublikasının Taldıkorqan vilayətinin mərkəzi. 4 may 1993-cü ildə Qazaxıstan Ali Şurası Rəyasət Heyətinin qərarı ilə Taldı-Kurqan şəhərinin adının rus dilində transkripsiyası Taldıkorqan olaraq dəyişdirildi. 2001-ci ildən — Almatı vilayətinin mərkəzi.

Bu gün Taldıkorqanda 70 xalqı və milləti təmsil edən təxminən 145 min insan yaşayır.

## Əhalisi
### Milli etnik tərkibi

2019-cu ilin əvvəlində şəhərin əhalisi 145 403 nəfər, şəhər administrasiyası ərazisi daxilində 173 213 nəfər idi

Milli tərkibi (əvvəlində 2019)

* Qazaxlar - 128 652 nəfər. (74.97%)
* Ruslar - 33 824 nəfər. (19.53%)
* Koreyalılar - 4236 nəfər. (2.45%)
* Tatarlar - 2452 nəfər. (1.42%)
* Almanlar - 1060 nəfər. (0.61%)
* Ukraynalılar - 307 nəfər. (0.18%)
* Uyğurlar - 803 nəfər. (0.46%)
* Çeçenlər - 423 nəfər. (0.24%)
* Özbəklər - 307 nəfər. (0.18%)
* Belaruslar - 65 nəfər. (0.04%)
* Azərbaycanlılar - 149 nəfər. (% 0.09)
* Polşalar - 68 nəfər. (0.04%)
* Qırğız - 81 nəfər. (0.05%)
* digərləri - 786 nəfər. (0.45%)
* Cəmi - 173.213 nəfər. (100.00%)

## Əlaqə
Poçt və teleqraf ofisi 1916-cı ildə açılmışdır.

Şəhər telefon rabitəsi, 12 beynəlxalq telefon stansiyası, elektron beynəlxalq bir şəhərlərarası stansiya ilə təmsil olunur. Quraşdırılmış güc 38 min nömrədir, 25 mini istifadə olunur. Beynəlxalq Telex şəbəkəsinə giriş Miroqlav tipli avtomatik teleqraf stansiyası tərəfindən təmin edilir.

## Mədəniyyət
1953-cü ilin dekabrından şəhərdə sonradan İ.Jansuqurov adını alan Mədəniyyət Sarayı fəaliyyət göstərir.

Şəhərdə Biken Rimova adına bir dram teatrı, M. Tınışpaev adına Almatı Bölgə Tarix və Diyarşünaslıq Muzeyi, İlyas Cansuqurov adına Ədəbiyyat Muzeyi, Veteranlar Mədəniyyət Parkı, Mərkəzi, Jastar, S. Seyfullinin kitabxanası və kinoteatrları var. Bədən tərbiyəsi və idman üçün 5 min yerlik Zhetysu stadionu, Jastar idman kompleksi, 5 hovuz, müəssisə və təhsil müəssisələrində 30-dan çox idman zalı fəaliyyət göstərir.

## Qardaşlaşmış şəhərləri
*  Antalya, Türkiyə (2003)

## Görməli yerləri

Kivi pamyatnik.JPG|
Кадыргали Жалаири.jpg|Qadırğalı Jalayiri
Кадыргали Жалайыр.jpg|


## İstinadlar
Qadırğalı Jalayiri

**Qadırğalı bəy Qasımlı Jalayiri** (*Qadırğalï Jalayir / Қадырғали Жалайыр*, ləqəbi Karaçi) — XVI əsrdə yaşamış qazax salnaməçisi, siyasətçi.

** Qadır Əli bəy Xoşum-bəy Cəlayir** (1530-1605) - Sibir və Kasımov xanlarının saray xadimi, tarixçi.

Sibir Xanı Kuçuma xidmət etmişdir. Ruslar tərəfindən tutuldu. Kasımov Xan Uraz-Məhəmməd tərəfindən işə götürülmüşdür. 1602-ci ildə "Cəmi ət-təvarix" (Salnamələr toplusu) tarixi traktatını yazdı. Fəzlullah Rəşidəddin tərəfindən yazılmış eyni adlı əsərin qısaldılmış variantını və bir neçə dastanın orijinal hissəsini ehtiva edir. Salnamə, XV-XVI əsrlərdə Deşti-i Qıpçaqdakı hadisələrin yerli Tatar-Noqay versiyasını verir. Tatar mətni I.N.Berezin tərəfindən 1854-cü ildə nəşr edilmişdir - Salnamələr toplusu. Kazan, 1854 (Şərq tarixçiləri kitabxanası, I. N. Berezin tərəfindən nəşr edilmişdir, c.2, hissə 1) əsər M. A. Usmanov tərəfindən öyrənilmişdir (Usmanov M. A. XVII—XVIII əsrlərə aid Tatar tarixi mənbələri. Kazan, 1972.).

## İrsi
Bir tarixçi kimi xalqa çox dəyərli bir tarixi əsər buraxdı. Əsər "Jami at - təvarix" - "Salnamələr Toplusu" - XIII-XV əsrlərdə Qazaxıstan və Orta Asiyada baş verən hadisələri təsvir edən tarixi bir əsərdir. Qazax dilində hələ də istifadə olunan xalq atalar sözləri və atalar sözlərindən geniş istifadə olunmaqla qarışıq qazax-çağatay dilində yazılmışdır. Şokan Ualixanovun fikrincə, Jalayirin bu əsəri Qazaxıstan tarixi ilə əlaqəli mühüm mənbələrdən biridir və qazaxlar haqqında məlumatların tamlığı baxımından ilk yerlərdən birini tutur. Faktiki materiallara əsasən, haqlı olaraq Qadırğalı Jalayirini həqiqətən qazax dilində yazılı əsərlərin banisi hesab etmək olar, Qadırğalı Jalayiri geridə dəyərli bir elmi əsər qoymuşdur. Şokan Ualixanov “Jami at-təvarix”-i nadir tarixi əsər kimi, XV-XVI əsrlərdə qazax xalqı tarixi əfsanələrinin toplusu kimi tərif edir. Zhalairi'nin əsəri Qazaxıstan tarixi ilə əlaqəli əhəmiyyətli mənbələrdən biridir və qazaxlar haqqında məlumatların tamlığı baxımından ilk yerlərdən birini tutur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 — 703 с., илл
* Усманов М. А. Татарские исторические источники XVII-XVIII вв. – Казань, 1972.
* Кадыйргали бәк Җалаерлы. «Җәмигъ әт-тәварих» (халыклар тарихы җыентыгы). Казан: Иман нәшрияты, 2010.
Qali Ormanov

**Qali Ormanov Sırqın** (, ) — Sovet qazax şairi, yazıçı, jurnalist və tərcüməçi, SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzvü.

## Bioqrafiyası
1907-ci ildə Semireçensk vilayətinin Kapalski rayonunun Eşkeolmes dairəsində anadan olmuşdur. 1929-cu ildə Qazaxıstan Xalq Təhsili İnstitutunu, 1943-cü ildə isə Qazaxıstan Pedaqoji İnstitutunu bitirib.

1927-ci ildən nəşr olunur. Sosialist Qazaxıstan  (indiki ) qəzeti ilə əməkdaşlıq etdi. 1939-1945-ci illərdə Cambul Cabayevin katibi idi. Daha sonra "Maydan" almanaxının redaktoru   sənəti" (indiki ).

İlk şerlər toplusu "Çember" () 1934-cü ildə nəşr olunmuşdur. Sonra bu toplular nəşr olundu: "Bir qadının etirafları" ) (1936), "Həyat mahnısı" ()  (1948), "Düşüncə Qanadları" () (1959), "Atəş çayı "() (1965) və başqaları. Hekayələr toplusu da nəşr olundu:"Yüksəliş" ()  (1935) və başqaları. Sağlığında 30 şeir toplusu və nəsr kitabları nəşr edilmişdir.

"Düşüncənin gözü ilə" (1958), "Golubye Dali" (1970) və digər kitabları rus dilində nəşr olundu.

Qali Ormanov A. Puşkinin, M. Y. Lermontovun, S. A. Yesenin, Jan Rainis, Maxtumkulinin şeir və şeirlərini qazax dilinə tərcümə etdi. L. N. Tolstoyun "Anna Karenina" romanı, N. V. Qoqolun "Nevski Prospekti" hekayəsi, A. P. Çexovun hekayələri kimi dünya ədəbiyyatının şah əsərlərinin qazax dilinə tərcümələrini qələmə aldı. Qırğız eposu "Manas" ın ilk kitabının, həm də müasirlərinin roman və hekayələrinin tərcüməsi - Q.Ormanovun tərcümələri.

Qali Ormanov Lenin, Qırmızı Ulduz, Qırmızı Əmək Bayrağı və medallarla təltif edilmişdir.

Qali Ormanov 1978-ci ilin sentyabrında Almatı şəhərində vəfat etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Писатели Казахстана: справочник. — Алма-Ата: Жазушы, 1969. — 368 с.
* ОДН
Pavlodar Dövlət Universiteti

**[[Nenets Muxtar Dairəsi|NMD]] Torayğırov Universiteti** (əvvəlcə — Pavlodar Sənaye İnstitutu, 1996-cı ildən 2020-ci ilədək — Sultanmahmud Torayğırov adına Pavlodar Dövlət Universiteti) — Pavlodar (Qazaxıstan) şəhərində ali təhsil müəssisəsi.

Universitet 7 fakültə və 11 elmi və praktik mərkəz, bir konsaltinq mərkəzi və tələbə dizayn bürosu bazasında mütəxəssislər hazırlayır.

## Tarixi
NMD Torayğırov Universiteti, 1996-cı ilin may ayında SSRİ Nazirlər Sovetinin 1960-cı il tarixli, eyni il dekabrın 1-də açılan 20 sentyabr 1960-cı il tarixli Fərmanı əsasında yaradılmış sənaye institutunun bazasında quruldu. və 2020-ci ilin iyul ayına qədər Sultanmahmud Torayğırov adına Pavlodar Dövlət Universitetinin adını daşıyırdı. İnstitut keçmiş 24-cü hərbi məktəbin iki kazarmasında və 10 bir mərtəbəli kazarmasında yerləşdi. 400 tələbə üç fakültədə - maşınqayırma, mülki mühəndislik və enerji fakültələrində oxudu. Dərslər yalnız birinin dosent elmi adına sahib olan 16 müəllim tərəfindən tədris olunurdu.

Bu gün NMD Torayğırov Universiteti çoxsahəli bir ali təhsil müəssisəsidir. Universitetdə 63-dən çox ixtisas üzrə 22.000 tələbə təhsil alır. Təlim 20 professor, 40 elmlər doktoru və 177 elmlər namizədi, 104 dosent olmaqla 530 müəllim tərəfindən aparılır.

Pavlodar Universitetində aparılan tədqiqat işlərinin əsas istiqamətləri enerji və enerjiyə qənaət edən texnologiyalar, tikinti, maşınqayırma, psixologiya pedaqogikası sahəsindəki tədqiqatlar, ətraf mühitin monitorinqi, ətraf mühitin qorunması, təbii ehtiyatlardan səmərəsiz istifadə, regional iqtisadiyyatın problemləridir, ali məktəb və təlim probleminin sosiolinqvistik və linqvistik-mədəni tədqiqatları.

Adına Pavlodar Dövlət Universitetinin əsas binasının qarşısındakı parkda Sultanmahmud Torayğırov, 2003-cü ildə, Pavilyon bölgəsinin yerli sakinlərindən olan 9 görkəmli şəxsiyyətin büstü postamentlərə quraşdırılmışdır. Bu sərgiyə pedaqoqların və akademiklərin büst xiyabanı adı verildi.

Universitetin bazasında 7 fakültə var: təbiət elmləri, mühəndislik, humanitar və sosial elmlər, iqtisadiyyat və hüquq, enerji və kompüter elmləri, kənd təsərrüfatı elmləri (əvvəlki aqrotexnoloji fakültəsi).

## İstinadlar