open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Honolulu (Havay)

**Honolulu** — ABŞ-nin Havay ştatında şəhər. Honolulu dünyanın ən böyük şəhəridir. “Hawaii” əyalətində 1907-ci ildə çıxarılmış bir qanuna görə Honolulu şəhəri və Honolulu İnzibati Bölgəsi (County) eyni yeri ifadə edər. Bu inzibati bölgə, Honolulu şəhərinin olduğu Oahu adasının geri qalanının yanında, Böyük Okeanda 2400&nbsp;km boyunca uzanan Şimal-qərb “Hawaii” adalarının qalanını da əhatə edir. Bu da Honolulunun 5509&nbsp;km² ilə ən böyük sahəyə sahib şəhər olduğu deməkdir. Amma bu şəhərin əhalisi sayı yalnızca 876.156 nəfərdır. Şəhərin 72 % dəniz suyu ilə örtülüdür.

Honolulu Havay əyalətinin paytaxtıdır, amma Havay adasında deyil. Çox daha kiçik, amma əhali sıxlığı daha çox olan Oahu adasında yerləşir. 
Havay Takımadasındaki adalar dünyanın ən böyük dağ silsiləsinin çıxıntı edən təpələrdir. Havay ABŞ -ın qəhvə yetiçdirən tək əyalətidir. Dünyada yetişən ananasların üçdə birindən çoxu Havaydır gəlir və adam basma ən çox konserv əti Havaylılar istehlak edir: ildə yeddi milyonadək. 
Konserv ətin bu qədər məşhur olmasının səbəbi  İkinci Dünya müharibəsi vaxtında adada çox sayda ABŞ əsgəri olmuş və bunun əsnasında konserv ətindən çox istifadə edilməsi adəti yaranmışdır. Qızarmış konserv ətli plov  Havay klassikidir.

Kapitan Cook, Havay adalarını 1778-ci ildə kəşf etdi və sponsoru Qraf Sandwich xatirəsinə buranın adını Sandwich adaları olaraq dəyişdirdi. Cook 1779-cu ildə Havayda öldürüldü.

XIX əsrin başlanğıcında bu adalar Havay Krallığı deyə bilinirdi. Havay 1900-cı ildə də ABŞ torpaqlarına daxil edilməsinə və 1959-cu ildə ABŞ-nin 50 əyaləti olmasına baxmayaraq, bayrağında Birləşmiş Krallığın bayrağını daşıyan tək ABŞ əyalətidir.

## İstinadlar

## Mənbə
* http://kayzen.az/blog/%C3%B6lk%C9%99l%C9%99r/16343/d%C3%BCnyan%C4%B1n-%C9%99n-b%C3%B6y%C3%BCk-%C5%9F%C9%99h%C9%99ri.html
Milçəkqapan (bitki)

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Milçəkqapanın vətəni Şimali Karolina və Cənubi Karolinadır. Milçəkqapan bitkisi çevikliyi və manevr qabiliyyəti yuxarı olan milçək və böcəkləri tuta bilən möcüzəvi bir sistemə sahibdir. Əzələsi olmadığı halda göz qırpma qədər çox qısa bir müddətdə, saniyənin onda birində yarpaqlarını bağlayaraq milçəyi həbs edən bu bitkilərin cəldliyi tədqiqatçıların nəzərini cəlb etmişdi. Bu cəldliyin yarpağın həndəsəsi ilə əlaqəli olduğu və yay hərəkətinə bənzər bir təsirin nəticəsində meydana gəldiyi axır vaxtlarda irəli sürülmüşdür. Bitki hərəkətləri ümumiyyətlə yavaşdır və bir çox hərəkət bitkinin daxili sisteminin suyu hüceyrələr arasında yavaş-yavaş paylaması ilə meydana gəlməkdədir. Milçəkqapanın hərəkəti isə bu cür bir hərəkətin təqribən 10 qatı sürətinə malikdir. Tədqiqatçılar bu sürətli hərəkəti təqib edə bilmək üçün bitkinin yarpaqları üzərinə işıqlı referans nöqtələri yerləşdirdilər və sürətli video kameralar ilə hərəkəti yazdılar. Bundan başqa yarpaqlardakı uzanmanı dəqiq ölçə bilmək üçün mikroskopdan istifadə etdilər. Video görüntülərin tədqiq edilməsindən yarpaqların əyriliyinin, qapanma əsnasında, xarici bükülmədən qəflətən daxili bükülməyə çevrildiyini fərq etdilər. Bu hadisə mühəndislikdə burxulma texnologiyası ilə ifadə edilir. Alimlər bu yarpaq hərəkətinə aid riyazi model də düzəltdilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ermənistan tarixi (dəqiqləşdirmə)

*Ermənistan tarixi
*Ermənistan tarixi (Favstos Buzand)
*Ermənistan tarixi (Moisey Xorenli)
*Ermənistan tarixi (Lazar Parpetsi)
*Ermənistan tarixi (Qandzaketsi)
Nəcib dəfnə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Ümumi
Əsl dəfnənin vətəni Kiçik Asiyadır. Buradan Aralıq dənizyanı ərazilərə yayılmışdır. Hazırda yabanı halda Cənubi Fransa, İngiltərə, İsveçrə, İrlandiya və Şotlandiyada təsadüf edilir.

Hündürlüyü 5–18 m, gövdəsinin diametri 40 sm-dən çox olan, qonur rəngli, hamar qabıqlı koldur. Yarpaqları qısa saplaqlı, 8-20 sm uzunluqda, 1,5-8 sm enində olub, dərivari, parlaq, üstdən tünd  yaşıl, altdan isə açıq yaşıl rəngli, qısa saplaqlı, ovalvari-neştər formalıdır. Qaidəsi ensiz, ucu sivri, kənarları dalğavari, damarları tükcüklərlə örtülmüşdür. Mart-may aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri xırda, 4-6 bölümlü çiçək yanlığına malik, qısa saplaqlı olmaqla, 4-6-sı birlikdə xırda çətirlərə toplanmış və yarpaqların qoltuğunda yerləşmişdir. İkievli, tək-tək hallarda isə ikicinsli olur. Erkək çiçəklərində erkəkcikləri 8-dən 12-ə qədər, 2-3 dairə üzrə düzülmüşdür. Erkəkciklərin saplağı çılpaq, 8 xarici erkəkciyin hər biri 2 ədəd vəziyə malikdir. Dişi çiçəklərdə 4 ədəd erkəkcik rüşeym halında olub, iki  çiçək yanlığının bölümləri ilə növbələşir. Yumurtalığı biryuvalıdır. Meyvəsi ellips və ya yumurtavari, qara rəngli və bir toxumlu çəyirdəkdir.

Sentyabr ayında yetişir. Qələm və kök pöhrələri ilə çoxaldılır. Dəfnə quraqlığadavamlı, işıqsevəndir, yarımkölgəli yerlərdə də bitir. 

Abşeron, Lənkəran, Zaqatala, Şəmkir, Füzuli və b. rayonlarda, Gəncə şəhərində parklarda təsadüf edilir.

Yarpaqlarında 3,1% efir yağı, 13,8% pentoza şəkəri, 0,8-1,2% pektin və aşılayıcı maddələr vardır.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ofris

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Ofris cinsinin 50-dən çox növü var və bunların bir çoxu Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində, ümumiyyətlə Qafqaz və Zaqafqaziya ərazisində mövcuddur. Digərləri isə Türkiyə, Yunanıstan, Krım və başqa yerlərdə bitir. Bu bitkinin Azərbaycanda bitən ən məşhur yarım növü xarıbülbül adı ilə tanınan Ophrys sphegodes subsp. taurica bitkisidir.

Ophrys — yunan mənşəli sözdür, mənası "qaş" deməkdir. Alimlər bu adı bitkiyə verməklə məcazi mənada bu gülün digərlərinə üstdən aşağı "baxmağını" eyham ediblər. Səhləb fəsiləsinin bir çox nümayəndələri kimi ofrislər də kök toxumasında müştərək surətdə yaşayan və bitkiyə lüzum olan simbiotik göbələklərdən asılıdır. Məhz bu səbəbdən bu bitkiləri başqa yerdə əkmək olmur – onlar məhv olur. Ofrislərin tozlanması zarqanadlı cücülərin (eşşəkarısı və başqaları) köməyi ilə baş verir və onların çiçəkləri həmin cücülərin formasını və görünüşünü təkrarlayaraq, onları özünə cəlb edir. Ofrislərin çiçəkləri şirə ixrac eləmir, ətri isə demək olar ki, yoxdur, lakin bəzi növlərinin çiçəkləri müəyyən növ cücülərin dişi fərdlərinə xas olan və erkək fərdlərini cəlb edən feromonun iyinə oxşar ətir qoxuya bilər. Təbii ki, cücüləri ofrislərin xüsusi görünüşü ilə bərabər bu qoxu da cəlb edir. Bu görünüşə və bəzən də qoxuya, maraq göstərən həşərat, bir güldən digərinə uçur və beləliklə, tozlanma prosesi baş verir. Göbələklərdən və müəyyən növ cücülərdən asılı olması ofrisləri ətraf mühitin dəyişilməsinə çox həssas edir. Buna görə də bu bitkilər nadir bitkilər hesab olunurlar. Onlar dövlət tərəfindən qorunurlar. Ophrys caucasica və ofrislərin bir çox başqa növləri isə hətta Qırmızı kitabda qeydə alınıblar.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bədən kütləsinin göstərici

**Bədən Kütləsinin göstərici** (*BKİ*) - insan bədəninin çəkisini qiymətləndirmək üçün ölçü ədədidir.
O belçikalı alim Adolf Ketle tərəfindən yaradılmışdır. Köklük bütün dünyada bir problem olduğu zamanda, bu ölçü ədədində hər şeydən oncə insanları onları gözləyən təhlükədən xəbərdar etmək və qorumaq üçün istifadə edilir.

BKI bu düsturla tapılır:

I=\frac{m}{h^2},

burada:
* m — bədənin kütləsi, kq,
* h — insanın boyu, m,

ölçü vahidi kimi kq/m2 alınır.

Normal çəkiyə malik adamlar üçün Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı işlədiyi qaydaya əsasən 18,50 kq/m² və 24,99 kq/m² arasında yerləşən BKİ qiyməti normal, 30 kq/m²-dan artıq qiymətə malik şəxslərin isə müalicəyə ehtiyacı olması göstərilri.

Çəki sinifləşdirilməsi aşağıdakı cədvəldə verilmişdir:

BÇİ-nin cədvəldə verilən qiymətlərini interpretasiya edən zaman şəxsin yaşı da nəzərə alınmalıdır.

Yaşdan asılı olan normal çəki:

## Xarici keçidlər
* BÇİ kalkulyatoru
Çörək ağacı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. Malayziya, İndoneziyavə Papua Yeni Qvineyada bitir.

Vətəni Malay arxipelaqıdır. Cənubi Asiyada daha çox becərilir və əhalinin qidasında mühüm əhəmiyyətə malikdir.

## Meyvəsi
Çörək ağacı diametri 15-30 sm olan dairəvi formada mürəkkəb meyvə əmələ gətirir. Qabığı yaşıl, sarımtıl-yaşıl və ya qəhvəyi rəngdədir. Ətliyi xəmirəoxşar sarımtıl kütlədən ibarətdir. Daxilində 2-3 ədəd şabalıd boyda iri toxumu olur. Meyvəsinin iyi xoşagəlməzdir. Meyvəsi kulinariyada tərəvəz kimi, bişirilmiş halda istifadə olunur.
 
Bəzən onu torpağa basdırıb pendir kimi fermentləşdirdikdən sonra yeyirlər.

## Artma
Çörək meyvəsi əsasən toxumla çoxalır, baxmayaraq ki, toxumsuz çörək meyvəsi ağacın səth köklərindən böyüyən əmzikləri köçürməklə yayıla bilər. Köklər məqsədyönlü şəkildə zədələnə bilər ki, əmziklərin böyüməsini stimullaşdırsınlar, sonra kökdən ayrılaraq qazana əkilir və ya birbaşa yerə köçürülür. Budama həm də əmziklərin böyüməsinə səbəb olur. Sorma şlamları içərisində torpaq, torf və qum qarışığı olan plastik torbalara qoyulur və maye gübrə ilə nəmləndirilərək kölgədə saxlanılır. Köklər inkişaf etdikdə, transplant bağçada əkilməsi vaxtına qədər tam günəşə qoyulur.

Kəmiyyətcə çoxalmaq üçün təxminən 10 santimetr (2 düym) qalınlıq və 20 santimetr (9 düym) uzunluğunda seqmentlərdən istifadə edərək kök şlamlarına üstünlük verilir. Köklənmənin inkişafı 5 aya qədər çəkə bilər, gənc ağaclar 60 santimetr (2 fut) hündürlükdə olduqda əkməyə hazırdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qırmızı pirakanta

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Şərqi Aralıq dənizi sahilərinə məxsus nadir növüdür. Zaqafqaziyada, Krımda, İtaliyada, Fransada, keçmiş Yuqoslaviya ərazisində, Şimali İran və Türkiyədə rast gəlinir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 1-1,5 (2) m-ə qədər olan, iri budaqlı, tikanlarla əhatə olunmuş koldur. Yarpaqları qalın dərilidir, qışı keçirən, uzunsov-ellipsvari və ya uzunsov-neştərvari, bəzən yumurtaşəkilli formada olur, üst tərəfdən parlaq, tünd-yaşıl rəngli, alt tərəfdən tutqundur, cavan yarpaqları tüklu, daha sonra çılpaq olur, kənarları mişarvari-dairəvi dişlidir, saplağı qısadır. Qalxan çiçək qrupu budaqlanan olub, çoxçiçəklidir, sıxdır və qismən tüklüdür. Çiçəkləri xırda ağ və ya krem (açıq sarı) rəngdədir. Meyvələri şarşəkilli, parlaq narıncı-qırmızı və ya tünd qırmızı rəngdədir, noxud böyüklüyündədir. May-iyun aylarında çiçəkləyir, avqust-sentyabr aylarında meyvə verir. Meyvələr kol üzərində baharın əvvəlinə qədər qalır. Azdır və tək-tək rast gəlinir, toxumla və vegetativ yolla çoxalır.

## Ekologiyası
Çay boyu çınqıllıqlarda, meşəkə narlarında, seyrək meşələrdə, kolluqlarda, ovalıqlarda, dağlarda, aşağı dağ qurşağından orta dağ qurşağına qədər, bəzən yuxarı dağ qurşağında dəniz səviyyəsindən 1800 m yüksəkliyə qədər daşlı yamaclarda rast gəlir. Antropogen amillər ehtiyatının dəyişilməsinə səbəb olur. Mövcüd kollarını qorumaq və geniş sürətdə əkmək lazımdır.

## Azərbaycanda yayılması
Zaqatala (Tala kəndi), Şəki (Şin kəndi), Qusar (Qusarçay boyu), İsmayıllı (basqal və Talıstan kəndləri), Ağdaş (Bozdağ silsiləsində, Türyançay boyu), Şamaxı (Kirovka və Çuxurdyurd kəndləri) rayonları və Şuşa rayonun Daşaltı kəndində rast gəlinir. Gəncə , Sumqayıt və Bakı şəhərlərinin park və bağlarında əkilib becərilir. Turyançay qoruğu ərazisində qismən mühafizə edilir.

## İstifadəsi
Dekorativ bitkidir. Meyvələri quşlar üçün yem əhəmiyyətlidir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qırmızı tut

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Bu növ əsasən Şimali Amerika, Orta Asiya, Avropa, Zaqafqaziya, Belarusiyada yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 15-20 m olan ağacdır. Qabığı qəhvəyi-boz, cavan budaqları isə sarımtıl-boz rəngdə olur. Çətiri nisbətən aşağı sallanmış yarımşarşəkillidir. Yarpaqları yumurtavarı, bəzən isə yumru, üstdən parlaq, altdan isə xırda tüklərlə örtülür. Yarpağın kənarı iti dişli, uc hissəsi iti oxşəkilli, bəzən tam, bəzən isə 3-7 dilimlidir. Yarpaq ayası 5-7 sm, saplağı isə 0,5-1,5 sm uzunluqda olur. Yarpaqlar cod və kobuddur. Yarpaq açması və çiçəkləməsi qara tutla eyni vaxtda olur. Qırmızı tutun tumurcuqları iri və 3-5 cərgə pulcuqlarla örtülmüşdür. Çiçəkləri ikicinslidir. Erkək çiçəklər sırğalar üzrə toplanmış, 2-3 sm uzunluqda olur. Meyvələri iri, 3-5 sm, silindrvari, tünd çəhrayı və qırmızı rəngli, turşməzə-şirindir, iyul-avqust aylarında yetişir. Meyvəsinin yeyilməsinə görə ən qiymətli növlərdən sayılır. Yarpaqları cod və kobud olduğu üçün ipək qurdunun yemlənməsində az əhəmiyyətlidir. Toxum və qələm vasitəsi ilə çoxaldılır. Özək hissəsi sarı rəngli olub, illik halqaları aydın görünür.

## Ekologiyası
Bu növ ağ tuta nisbətən az yayılmışdır. Soyuğa və quraqlığadavamlı, torpağa tələbkar, kölgəsevəndir.

## Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan, Şəki və Şirvan zonasında yayılmışdır.

## İstifadəsi
Yarpaqlarından boyaq, tərləmə dərmanı, köklərindən qurdqovucu kimi istifadə edilir. Meyvəsinin tərkibində 22% şəkər olduğu üçün spirt, sirkə, şərab hazırlanır. Mədəniyyət və istirahət parkları, xiyabanlar və qoruyucu meşə zolaqlarının salınmasında istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Adi qızılağac

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* Alnus glutinosa subsp. glutinosa — Avropa;
*  — Şimali Kiçik Asiya (Rizə, Trabzon, Artvin), Şimali İran, Azərbaycan;
* Alnus glutinosa subsp. antitaurica — Cənubi Kiçik Asiya;
* Alnus glutinosa subsp. betuloides — Şərqi Kiçik Asiya.
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qara tut

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Qara tuta Xartut da deyilir. Tutun Azərbaycanda və Orta Asiyada keyfiyyətli və iri meyvəsi olan növ müxtəliflikləri vardır. Xartutun meyvəsi tünd qara, qırmızı və ya tünd bənövşəyi rəngdə, turşa-şirin dadlı və
ətirlidir.

Xartutun tərkibində 9% şəkər, 2,86% üzvi turşu, 2,03% zülal, 0,36% zülalsız azotlu maddələr, 0,55% pektin maddəsi vardır. Xartutdan mürəbbə, şirə və jele hazırlanır

## Təbii yayılması
Təbii halda İran, Qazaxıstan, Rostov-Don, Əfqanıstan və Orta Asiya ölkələrində çox geniş yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 10–15 m-ə çatan, çətiri nisbətən sallaq budaqlara malik ağacdır. Cavan budaqları qısa, yoğun, sərt, narın tükcüklərlə örtülmüşdür. Yarpağı yumurtaşəkilli, tam kənarlı və ya 2–3 dilimli, uzunluğu 7–9 sm, eni 3–4 sm-ə çatır. Yarpaq ayası yumurtaşəkilli, ürəkvari və ya silindrik formada olub, üst tərəfdən parlaq, tünd yaşıl, alt tərəfdən isə bozumtul-yaşıl rənglidir. Qara tut ağ tuta nisbətən yarpağını gec tökür. Çiçəkləri bircinsli, erkək və dişi çiçəkləri hamaş çiçək qrupları əmələ gətirir. Mart-aprel aylarında çiçəkləyir.
Meyvəsinin uzunluğu 2–2,5 sm-ə çatır, bənövşəyi-qara rənglli, iyun-iyul aylarında yetişir. Tоxum və calaq vasitəsilə çoхaldılır.

## Ekologiyası
Qara tut ağacı ağ tuta nisbətən gec inkişaf edir, quraqlığa və soyuğadavamlı, torpağa tələbkar olmayan, istisevən bitkidir. Dinclik dövrü 4–5 ay çəkir. Gec yarpaqlayaraq özünü soyuqdan qoruya bilir.

## Azərbaycanda yayılması
Bütün rayonlarda geniş yayılmışdır.

## İstifadəsi
Meyvələrindən sirkə, doşab, şərab hazırlanır. Meyvələri orqanizmdə qanı artırır, susuzluğu aradan qaldırır, maddələri tənzimləyir, soyuqdəymədə yаxşı təsir göstərir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mina dağı

**Mina dağı** – Səudiyyə Ərəbistanında yerləşir. Məkkə şəhərinin yaxınlığındadır. Dini kitablarda bu dağın adına rast gəlinir. Bu kitablarda deyilir ki, İbrahim Peyğəmbər (ə.s) oğlu İsmaili Mina dağında Allaha qurban kəsmək istərkən Həqq-Təala əvəz olaraq qoç göndərib və orada heyvan qurban gətirilib.

Həcc ziyarətinə gedən zəvvarlar zilhiccənin 10-12-də Minada qalırlar. Həcc ziyarətinin rükünlərindən olan böyük, orta və kiçik cəmərələrə daş atma, eləcə də qurban kəsmə əməllərini burada yerinə yetirirlər.

## Mənbə
* ИСМАГИЛ БИКМУХАМЕДОВ, ПУТЕВЫЕ ЗАПИСИ(rusca)

## Xarici keçidlər
* Məhəmməd peyğəmbərin həyatı
Mina (dəqiqləşdirmə)

* Mina — partlayıcı qurğu olub, hərbi əməliyyatlar zamanı istifadə edilir.
* Mina dağı — Səudiyyə Ərəbistanında yerləşir. Məkkə şəhərinin yaxınlığındadır.
* Mina (diş) — dişlərdə xüsusi təbəqə.
* Mina (obraz) —

## Həmçinin bax
* Mina (ad)
Mina

**Mina** — partlayıcı qurğu olub, hərbi əməliyyatlar zamanı istifadə edilir. Minalar müxtəlif olur: piyada əleyhinə, tank əleyhinə, dəniz minası, nüvə minası və s.

## Azərbaycan ərazisində minalar
Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zamanı hərbi əməliyyatların getdiyi ərazilərdə mina partlaması nəticəsində həlak olanların və yaralananların sayı çoxdur. Atəşkəs müqaviləsindən sonra da mina insidentləri baş verir. Mütəxəssislərin fikrincə, Azərbaycan ərazisinin böyük bir hissəsində mina və digər partlayıcı qurğular basdırılıb ki, onların təmizlənməsi üçün 10-15 il tələb olunur.

## Zərərsizləşdirilməsi üsulları
Fransada hələ Birinci Dünya müharibəsindən qalan minaları təmizləməyin qeyri-adi üsulundan istifadə edirlər. Bu işdə insanlara qoyunlar kömək edir. Ölkənin şimalındakı Vimi şəhərində 1917-ci ildə böyük döyüş olub. İndi isə həmin ərazi otlaqdır. Qoyunlar isə istehkamçı rolunda çıxış edirlər. Onlar otu yeyərkən minanı tapırlar və partlayırlar. Yerli hakimiyyət orqanları bu üsulun qəddar olduğunu etiraf edirlər. Bununla yanaşı, onlar qeyd edirlər ki, qoyunların minada partlaması insanların ölməsindən daha yaxşıdır.

## İstinadlar
Rizə

**Rizə** — Türkiyənin Rizə ilinin inzibati mərkəzi.
## Əhalisi
2009-cu ilin məlumatına görə il əhalisi 319.569-dur.
## Etimologiya
Qədim yazılı mənbələrdə Rhizus (Πιζοῦς) adlandırılan Rizənin yunanca  "ριζα" (riza) adındandan gəlir, mənası "dağ ətəyi" deməkdir. Bəzi tarixçilər də adın yunanca düyü mənasını verən  rizi (ρύζι) və ya "kök,təməl, əsas" mənası verən Riza (ῥίζα), lazca "düzənliklər" mənası verən *İrizeni* olduğu deyilir.

Şəhərin gürcücə adı "რიზე", lazca adı isə "Rizini"'dir.

## İstinadlar
Bilik Günü

**Bilik Günü** — müxtəlif ölkələrdə məktəblərdə dərslərin başladığı gün.

Bu günü qeyd edən bir çox ölkədə həmin gün sentyabrın 1-nə təsadüf edir. Lakin, bəzi ölkələr (məs. Azərbaycan, Gürcüstan və Bolqarıstan) onu sentyabrın 15-də qeyd edir.

## Ölkələrə görə

### Azərbaycan

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 21 avqust 2004-cü il tarixli fərmanı ilə Azərbaycanın bütün təhsil müəssisələrində dərslərin 15 sentyabrdan başlanması qərara alınmış, beləliklə, həmin gün Bilik Günü elan edilmiş oldu. Bundan əvvəl Azərbaycanda Bilik Günü sentyabrın 1-də keçirilirdi.

## Vacib hadisələr

### Beslanda terror aktı (2004)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Bilik
Adi göyrüş

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
İlk dəfə Avropada aşkar edilmişdir. Təbii halda Orta Avropa, Aralıq dənizi ölkələri, Balkan və Kiçik Asiyada yayılmışdır, o cümlədən Krım və Qafqazda enliyarpaqlı meşələrin tərkibində bitir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 10 m-ə, diametri 100 sm-ə çatan, düz gövdəli ağacdır. Qabığı açıq boz rəngli olub, uzununa və eninə dərin olmayan çatlıdır. Tumurcuqları tutqun qara rənglidir. Zoğları yoğun, yaşılımtıl-boz rəngdə, çılpaqdır. Yarpaqları lələkvari, 7-15 yarpaqcıqdan ibarətdir. Yarpaqcıqları uzunsov neştərvari, ucdan sivri, kənarları isə xırda mişardişlidir. Yan yarpaqcıqlar oturaq, ucdakılar saplaqlı, üstdən tünd yaşıl, altdan açıq yaşıl rənglidir. Çiçəkləri süpürgəvari çiçək qrupunda yerləşir, bəzən bircinsli, çox vaxt ikicinsli olur. Meyvəsi uzunsov qanadlı, bir toxumludur. Toxumunun 1000 ədədi 60-72 q olur. Meyvələri payızda yetişir. Kökdən pöhrə verərək yaxşı bərpa olunur. Çox tez böyüyür, meşə-çöl zonasında 30 m-dək, cənubda 60 m-dək hündürlüyə çatır.

## Ekologiyası
Nəmişli, məhsuldar, neytral və ya onlara yaxın torpaqlara üstünlük verir. Meşələrdə təmiz və yaxud qarışıq meşələr əmələ gətirir.

## Azərbaycanda yayılması
Samur-Şabran oval., BQ (Quba) Qobustan, BQ şərq, BQ qərb,Alazan-Əyriçay, KQ şimal, KQ mərkəz, KQ cənub, Nax. dağ., Lənkəran oval. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər.

## İstifadəsi
Oduncağı yüksək keyfiyyətə malik olduğundan mebel, təyyarəqayırma və s. sənaye sahələrində istifadə olunur. Adi göyrüşün bir çox forma müxtəliflikləri vardır. Bakı şəhərinin yaşıllıqlarında ən çox təsadüf edilən  F. monophulla – biryarpaq göyrüş formasıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dəniz minası

**Dəniz minası** - dənizdə istifadə üçün nəzərdə tutulmuş silahdır. Gəmilərin, sualtı qayıqların və digər obyektlərin partladılması üçün nəzərdə tutulmuşdur.

## Həmçinin bax
* Mina (partlayıcı qurğu)
* Silah
Mərkəzi Klinik Xəstəxana

**Mərkəzi Klinik Xəstəxana** — 1960-cı ildə inşa edilərək 300 çarpayılıq Səhiyyə Nazirliyinin 1 nömrəli Klinik Xəstəxanası adı ilə fəaliyyətə başlamışdır. 1999-cu ildə Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin sərancamı ilə Mərkəzi Klinik Xəstəxananın rekonstruksiyasına başlanmışdır. 2001-ci ilin iyun ayından Mərkəzi Klinik Xəstəxana adı ilə müasir səhiyyə sisteminin bütün faktor və meyarlarını özündə əks etdirən, beynəlxalq standartlara cavab verən, yüksəksəviyyəli xəstəxana olaraq fəaliyyətə başlamışdır.

Mərkəzi Klinik Xəstəxana 3 blok, 4 şöbə (poliklinika, diaqnostika, stasionar, təcili yardım), 97 yataq, 4 əməliyyatxana, 12 yataqlı reanimasiya və intensiv terapiya bölmələrindən ibarətdir. Xəstə yataq otaqları 1 nəfərlik, 2 nəfərlik, CİP-VİP xüsusiyyətlidir.

Xəstəxanada 105 həkim, 250-yə yaxın tibb bacısı və kiçik tibb işçiləri və inzibati personal da daxil olmaqla 600 personal fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.merkeziklinika.az/
Memorial xəstəxanası

**Memorial xəstəxanası** — 1995-ci ildə qurulan Memorial Sağlamlıq İnvestisiyaları Korporasiyasının ilk sağlamlıq xidmətləri layihəsidir. Memorial xəstəxanası ilk xəstəsini 2000-ci ilin Fevral ayında qəbul etmişdir.

Memorial xəstəxanası kardiologiya, ürək-damar əməliyyatları, orqan nəqli, sınaq borusundan uşaq və genetika kimi sahələrdə olduqca prestijli bir reputasiyaya malikdir və hər tibbi sahədə yüksək keyfiyyətli sağlamlıq xidmətləri təmin edir.

Memorial xəstəxanası, 53000 m²-lik qapalı sahəsi, 200 yataqlı həcmi, avtoparkı (10000 m² və 300 maşın yerli), mərkəzi avtomatik sistemi, istilik və nəmliyi yoxlamaq üçün təzyiq dəstək sistemi, pnevmatik tunel transfer sistemi və 120 nəfərlik toplantı zalı ilə, yerli və beynəlxalq xəstələrinə beynəlxalq standartlarda  yüksək keyfiyyətli sağlamlıq xidmətləri təqdim edir.

## Səlahiyyətlər
* Memorial xəstəxanası, JCI səlahiyyət sertifikatını alan və yeniləyən Türkiyədəki ilk sağlamlıq təşkilatıdır. JCI, bütün ölkələrdə beynəlxalq standartları müəyyən edən və bu standartlara uyğun təşkilatlara sertifikat verən bir quruluşdur. Memorial Sağlamlıq Qrupu quruluş mərhələsində JCI-yə müraciət etmiş və 2002-ci ildə dünya səviyyəsində istənən dərəcəni əldə etmişdir.
* Memorial xəstəxanası həmçinin Amerikan Xəstəxana Birliyinin (AHA) üzvüdür.
* Memorial xəstəxanası, ISO 9001 və TS-EN-ISO 9001 adlı keyfiyyət idarə sistemi sertifikatlarına malikdir.

Genişlənmə layihələrindən başqa (İstanbulda 2007-ci ilin ortalarında açılan bir əlavə xəstəxana və İstanbulda 2007-ci ilin ilk kvartalında açılan bir əlavə gündəlik əməliyyat mərkəzi) Memorial Sağlamlıq Qrupu, ana Xəstəxana Kompleksini, İstanbulun müxtəlif rayonlarının ətrafındakı kiçik xəstəxanalarla dəstəklənən Təkmilləşdirmə Mərkəzinə çevirmək niyyətindədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.memorial.com.tr/az/
Elmar Qasımov (həkim-oftalmoloq)

**Elmar Qasımov** (*Qasımov Elmar Mustafa oğlu* ) — həkim-oftalmoloq,Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, Əməkdar Elm Xadimi, Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin baş oftalmoloqu, tibb üzrə elmlər doktoru, professor. Akademik Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzinin direktoru

## Həyatı
Elmar Qasımov 1962-ci ildə Bakıda anadan olub, 1986-cı ildə N. Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunu bitirib, 1987-ci ildə Elmi-Tədqiqat Göz Xəstəlikləri İnstitutun internaturasında hazırlıq keçib və 1994-cü ildə həmin institutun aspiranturasını bitirib. O, 1998-ci ildə S. N. Fyodorov adına "Gözün mikrocərrahiyyəsi" Elmi-texniki Oftalmoloji kompleksində "Azərbaycanda qlaukoma nəticəsində korluğun və əlilliyin tibbi-sosial aspektləri" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını və akad. A. P. Nesterovun rəhbərlik etdiyi Rusiya Dövlət Tibb Universitetinin göz xəstəlikləri kafedrasında 2003-cü ildə "Kvant generatorun yeni növü – mis buxarı əsasında işləyən lazer və onun oftalmologiyada tətbiqinin imkanları" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib. E. M. Qasımov tikişsiz aparılan oftalmocərrahiyə üsullarını və fakoemulsifikasiya üsulunu, öz fəaliyyətində tətbiq edir. 232 elmi əsərin, o cümlədən xaricdə çap olunmuş 65 elmi işin o cümlədən 6 patentin müəllifidir. Elmi tədqiqatların nəticələri müxtəlif yerli və xarici konfranslarda və konqreslərdə təqdim olunub. 18 fəlsəfə doktoru yetişdirib, 4 elmlər doktorunun elmi məsləhətçisi olmub. Hal-hazırda 5 fəlsəfə doktorluq dissertasiya işinin rəhbəridir və 5 elmlər doktorluq dissertasiya işinin elmi məsləhətçisidir.

2006-cı ilin mart ayından akad. Z. Əliyeva adına Azərbaycan Elmi-Tədqiqat göz xəstəlikləri institutunun direktor vəzifəsinə təyin olunub.

19.12.2015-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycan səhiyyəsinin inkişafındakı xidmətlərinə görə **"Əməkdar elm xadimi"** fəxri adı ilə təltif olunub

## Əsərləri
1. Лечение воспалительных состояний радужки и цилиарного тела, сопровождающихсяфибринозной экссудацией. Вестник офтальмологии, 2002, т.118, № 6, с.28–29.

2. Новый лазер на парах меди в офтальмологической практике. Рефракционная хирургия иофтальмология, 2003, т.3, № 1, с.20–22.

3. Qlaukomanın müasir müalicə üsulları, 2005. Tədris-metodik vəsait.

4. Qlaukoma, 2007. Tədris-metodik vəsait.

5. Гендерные особенности медико-социального груза инвалидности вследствие офтальмопатологии. Офтальмология, 2011, том 8, № 1, c.49–51.

6. Первичная заболеваемость органа зрения у подростков в республике Азербайджан. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Məruzələri, 2014, LXX CİLD, № 1, 71–742014.

7. Göz xəstəlikləri, 2014. Kitab.

8. Gözün kəskin xəstəlikləri və zədələri zamanı ilk tibbi yardım, 2015. Dərs vəsait.

9. Десятилетний опыт работы мобильной офтальмологической клиники в Азербайджане. Oftalmologiya Elmi-Praktik Jurnal 2015, № 1 (17), s. 55–60.

10. Laser-induced corneal cross-linking upon photorefractive ablation with riboflavin. Clinicalophthalmology, 2016, v.10, p. 587–592.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qasımov Elmar Mustafa oğlu
Rekonstruktiv cərrahi

**Rekonstruktiv cərrahi** (bərpa cərrahisi) doğuşdan gələn anormallıqlar, inkişaf anomaliyaları, qəza nəticəsindəki yaralanmalar, infeksiyalar, şişlər (xoşxassəli və bədxassəli) və digər xəstəliklər nəticəsində əmələ gələn zədələnmiş bədən qisimlərinə tətbiq edilir. Burada əldə ediləcək görünüşə diqqət edilsə də əsil məqsəd, yaralanmış və funksiyalarını itirmiş bədən qisimlərinə yenidən funksiya qazandırmaqdır.

Rekonstruktiv cərrahi özü-özünə yaxşılaşması mümkün olmayan; ya da özü-özünə yaxşılaşdıqda tam yaxşılaşmayan və işləməsi mümkün olmayan orqanları – bədən qisimlərini bərpa edir və funksiyalarını geri qaytarır.
Şərəfxanlı məscidi

**Şərəfxanlı məscidi** —  Azərbaycanın Gəncə şəhərində tarixi-memarlıq abidəsi.

Məscid, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Haqqında
Şərəfxanlı məscidi Şərəfxanlı nəslindən olan Məşədi Molla İbrahim tərəfindən 1915-ci ildə Şərəfxanlı məhəlləsində tikilib. Məscid 4 otaqdan ibarətdir və günbəzlidir. 1920-ci il Gəncə üsyanında öldürülmüş beş nəfər Şərəfxanlı məhəlləsinin sakinini o zamanlar şəhər qəbristanlığında dəfn etmək mümkün olmadığı üçün məscidin həyətində dəfn ediblər. Sovet işğalından sonra məscid M.F.Axundov adına 7№-li natamam orta məktəbə çevrildi. Sonralar bu məktəb ictimai iaşə idarəsinin kulinariya məktəbi oldu. Binadan hazırda kitabxana və nikah evi kimi istifadə edilir.

## Həmçinin bax
* Qırıxlı məscidi
* Qazaxlar məscidi
* Qızılhacılı məscidi

## İstinadlar
Şahsevənlər məscidi

**Şahsevənlər məscidi** — Azərbaycanın Gəncə şəhərində tarixi-memarlıq abidəsi, məscid.

## Tarixi

Məscid Gəncədə Şahsevənlər məhəlləsində yerləşir. Azərbaycan memarlığının orijinal nümunəsi olan abidənin tikintisinə 1880-ci ildə başlanıb. 1882-ci ildə məscid tikilib başa çatdırılıb.

Məscidin iç sahəsi 13x15 metrdir. Məscidin bütün binası, eləcə də günbəzi bişmiş kərpiclə tikilib. İbadət zalı 2 hissəyə — *qadınlar və kişilər şöbəsi*nə bölünüb. Qadınlar şöbəsi iki mərtəbədən ibarətdir. Hər bir mərtəbənin sahəsi 2,5x11 metrdir. Məscidin döşəməsi taxtadandır. Məscidin bir giriş qapısı var. Qapı dördbucaqlı formada olub, taxtadan düzəldilib. İbadət zalında 10 pəncərə qoyulub. Pəncərələr taxtadandır və tağvari formaya malikdir. Mehrabın hündürlüyü 3,5 metrdir. Mehrabın yan tərəfində və yuxarı hissədə 12 imamın adı yazılmışdır. Məscidin günbəzi 8 ədəd tağ şəkilli divar üstündə dayanıb. Döşəmədən günbəzədək hündürlüyü 10 metrdir. Məscidin iç divarları sement məhlulu ilə suvanıb və göy rənglə işlənib. Məscidin qadınlar şöbəsinin ikinci mərtəbəsinin məhəccəri amfiteatr formasındadır. Məscidin dam örtüyü bişmiş kərpicdən olub, iki laydan ibarətdir. Belə ki, günbəzin birinci layı ilə ikinci layı arasındakı məsafə 1,50 metr ölçüsündədir. Məscidin günbəzinin diametri 12 metrdir.

Sovetlər dövründə bu məsciddən yaşayış evi, kitabxana kimi istifadə edilib. 1994-cü ildən məscidin fəaliyyəti bərpa edilib. 1970-ci ildə Gəncə Şəhər KP-nin birinci katibi Həsən Həsənovun başçılığı ilə burada təmir-bərpa işləri aparılıb. Məscidin tikilməsi zərurəti vaxtilə şəhər əhalisinin sayının çoxalması və məhəllənin böyüməsi ilə bağlı olmuşdur. Məscidin tikintisinin təşəbbüskarları yerli məhəllə sakinləridir. Camaatın qeyd etdiyinə görə, məscidin inşasına təbrizli bir şəxs rəhbərlik edirmiş. Tikinti materiallarının daşınması üçün məhəllə camaatı 200 araba ayırıbmış.

 

Məscid kompozisiya və konstruksiyası ilə digər məscidlərdən xeyli fərqlənir. Onun minarəsi yoxdur. Minarəni məscidin quzey divarlarında özünəməxsus tikilmiş və günbəzin lap yuxarı hissəsinə kimi uzanan pillələr əvəz edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Kəpəz bələdiyyəsi
Mürsəl ocağı türbəsi

**Mürsəl ocağı türbəsi** —  Azərbaycanın Gəncə şəhərində tarixi-memarlıq abidəsi.

## Haqqında
Şəhərin mərkəzi bazarının yanında olan "Mürsəl ocağı" türbəsi şəhərin Əttarlar məhəlləsindəki köhnə qəbiristanlıqda tikilib.  Sovet dövründə 1954-cü ildə qəbiristanlığın ərazisində şəhər mərkəzi bazarı salınmışdır. Türbə indi həmin bazarın ərazisindədir. Türbə restavrasiya olunaraq XX əsrə aid memarlıq abidəsi kimi qorunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Əttarlar məhəlləsi
* Gəncə məhəllələri
* Cavadxan dəftərxanası
Musabəyli (Ağsu)

**Musabəyli** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Qaraqoyunlu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Mədəniyyəti
Kənddə M. K. Rəhimov adına orta məktəb vardır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Musabəyli kəndi şərqdən Qaraqoyunlu, qərbdən Növcü kəndi ilə həmsərhəddir. Qaraqoyunlu ilə bu kəndi Nazir çayı ayırır.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisi əsasən əkinçilik, tərəvəzçilik və heyvandarlıqla məşğul olur.

## Din
Kənddə Musabəyli kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Akademik Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzi

**Akademik Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzi -** Azərbaycanda xəstəxana.

## Haqqında
1946-cı ildə Elmi-Tədqiqat Göz xəstəlikləri İnstitutu fəaliyyətə başlamışdır.

İnstitutun ilk direktoru tibb elmləri namizədi M. Ə. Abbasov, elmi işlər üzrə direktor müavini – ilk qadın tibb elmləri doktoru, professor Sona Vəlixan olmuşdur.

1957-ci ildə instituta rəhbərliyi Nazim Əfəndiyev öz üzərinə götürmüşdür və bu ildən başlayaraq bu instituta 40 il ərzində rəhbərlik etmişdir. İnstitutun tarixində onun şəxsiyyəti unudulmaz bir iz qoymuşdur. N. M. Əfəndiyevin səyləri nəticəsində institutun kollektivi öz tərkibində yüksəkixtisaslı, zəkalı mütəxəssisləri, xalqına və vətəninə fədakarcasına xidmət göstərən əsl ziyalıları toplamışdır.

1998–2005-ci illərdə institutun direktoru vəzifəsini K. T. Kərimov tutmuşdur.

21 yanvar 2002-ci il tarixdə institut yüksək bir şərəfə layiq görülmüşdür. Akademik Zərifə Əliyevanın milli oftalmologiyanın inkişafında qiymətə gəlməz xidmətlərini, Azərbaycan oftalmologiya elminin görülməmiş bir səviyyəyə qaldırmağını və dünyada tanıtdırmağını, Oftalmologiya institutunun yeni binasının tikintisi haqda təşəbbüsünü və səyini nəzərə alaraq, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Heydər Əliyevin 869 saylı sərəncamı ilə institutumuza görkəmli alim, akademik Z. Ə. Əliyevanın adı verilmişdir.

2006-cı ildən akademik Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzinə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, Əməkdar Elm Xadimi, Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin baş oftalmoloqu, tibb üzrə elmlər doktoru, professor Qasımov Elmar Mustafa oğlu rəhbərlik edir.

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayti
* Tariximiz
* Akademik Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzi
* Milli Oftalmologiya Mərkəzi haqqında
Azərbaycan SSR əməkdar həkimlərinin siyahısı

## 1940-cı illər

### 1940
**23 aprel 1940-cı ildən:**
* Abbasov Əli Abbas oğlu — Bakı şəhəri mərkəzi göz xəstəxanasının baş həkimi
* Ağayev Əli Cəmiloviç — Bakı şəhəri Orconikidze rayonu doğum evinin baş həkimi
* Ağayev Şükür Cəfəroviç — həkim, klinik institutu direktorunun müavini
* Allahverdiyev Əli Heydər Nəcəfqulu oğlu — həkim, Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutu fizio-terapiya kafedrasının assistenti
* Asriyan Mixail Atayeviç — Stepanakert şəhər xəstəxanasının həkimi-cərrahı
* Hacı-Qasımov Mustafabəy Mahmud oğlu — professor, Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutu 2-ci akuşerka-ginekologiya klinikasının müdiri
* Qayıbov Bahadur Hüseyn Əfəndi zadə — həkim, Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutu infeksiya xəstəlikləri kafedrasının dosenti
* Qayıbov Məmməd Kərim oğlu — Azərbaycan Xalq Səhiyyə Komissarlığının xüsusi müalicə və sanitariya idarəsi xəstəxanasının baş həkimi
* Gindes Yevsey Yakovleviç — Bakı şəhərinin Stalin rayonu uşaq xəstəxanasının baş həkimi
* Qureviç Girşa Xaimoviç — həkim, sanitar maarifi evi və mərkəzi metodiki maarif stansiyası müdiri
* Kazanskaya Lyudmila Mixaylovna — həkim, Lənkəran rayon zəhmətkeş deputatları Soveti icraiyyə komitəsinin səhiyyə şöbəsinin müdiri
* Kaufman Pavel Yakovleviç — həkim, əmək gigiyenası və peşə xəstəlikləri institutunun direktoru
* Kirakozov Sergey Zuraboviç — Bakı Ağ şəhər poliklinikasının həkim-pediatrı
* Krinski Karl Borisoviç — həkim, Bakı leprozoriyasının müdiri
* Quliyev Mustafa İsmayıl oğlu — Bakı şəhəri Caparidze adına xəstəxananın baş həkimi
* Lurye Maksim İsayeviç — həkim, mikrobiologiya və epidemiologiya institutu mikrosektorunun müdiri
* Mamikonov Mixail İsaakoviç — həkim, Bakı şəhəri Şaumyan adına xəstəxananın cərrahiyyə şöbəsinin müdiri
* Nağıyev Abdulla Rza oğlu — Quba rayon xəstəxanasının baş həkimi
* Odinov Boqdan Stepanoviç — Şamaxı rayon xəstəxanasının baş həkimi
* Polyakov Fyodor Porfiryeviç — Kirovabad şəhər xəstəxanasının həkim-cərrahı
* Sazonov Vladimir Pavloviç — Şamaxı rayon ambulatoriyasının həkim-terapevti
* Tarxov Leonid Vladimiroviç — Ağdaş rayon xəstəxanasının baş həkimi
* Ter-Tumasova Mariya Nikitiçna — həkim, Bakı şəhəri Şaumyan adına xəstəxananın 2-ci uşaq şöbəsinin müdiri
* Leybzon Moisey Mironoviç — Semaşko adına xəstəxananın infeksiya şöbəsinin müdiri

## 1960-cı illər

### 1961
**11 mart 1961-ci ildən:**
* Ağayeva Ababil Ağa qızı — Cəbrayıl rayonundakı sanitariya-xəstəxana birləşməsinin parazitologiya şöbəsinin müdiri
* Hacıyev Cəlil Mikayıl oğlu — Astara rayonundakı Şiyəkəran kənd xəstəxanasının baş həkimi
* Cəfərov Ələkrəm Əliisgəndər oğlu — Azərbaycan SSR Səhiyyə Nazirliyi malyariya və tibb-parazitologiya institutunun elmi əməkdaşı
* Cəfərov Məmmədsadıq Hacı Kərbəlayı Ağaverdi oğlu — Azərbaycan dəmir yolu sanitariya-epidemiologiya stansiyası parazitologiya şöbəsinin müdiri
* Qasımov Ağakərim Atababa oğlu — Azərbaycan SSR Səhiyyə Nazirliyi malyariya və tibb-parazitologiya institutunun direktoru
* Xaritonova Zinaida Vasilyevnaya — respublika sanitariya-epidemiologiya stansiyasının həkim-epidemioloqu

## İstinadlar

;Sənədlər
Xanagah

**Xanagah** — Azərbaycan Respublikasının İsmayıllı rayonunun Xanagah kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 30 iyun 2009-cu il tarixli 851-IIIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə İsmayıllı rayonunun Xanagah kəndi Qalınçaq kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Xanagah kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmış və Azərbaycan Respublikasının ərazi vahidlərinin Dövlət reyestrinə daxil edilmişdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd rayon mərkəzinə 5&nbsp;km məsafədə, Böyük Qafqaz dağlarının qoynunda, İsmayıllı və Qəbələ rayonları arasında yerləşir. Kənd 3 tərəfdən dağlar olmaqla tamamən meşə örtüyü ilə əhatə olunub. Qəbələ, Şəki, Qazax istiqamətinə uzanan magistral yol bu kəndin içindən keçir. Ax-Ox çay öz mənbəyini bu kəndin dağlarından alaraq kəndin kənarından axır. İsmayıllı Dövlət Qoruğunun ərazisi bu kəndin dağlarından başlayır. Kənddən yuxarda (şimalda) yaşayış yoxdur. Şərqdən Culyan, qərbdən Qurbanəfəndi, cənubdan isə Qalıncaq kəndləri ilə qonşudur.

Kəndin meşələrində çox sayda qaban, çöl donuzu, ayı, canavar, cüyür, maral, tülkü, çaqqal, dovşan, yenot, çöl pişiyi və s. yaşayır.

Ən çox rastlanan ağac növləri isə vələs, fıstıq, palıd, cökə, ağcaqayın və lapan ağaclarıdır. Çox sayda soyuq bulaqların movcudluğu içməli su baxımından kəndi əvəzsiz edir.

Kənddə İsmayıllı Dövlət Meşə İdarəsi və Dövlət Qoruq İdarəsi yerləşir.

## Əhalisi
Xanagah kəndində təxmini 200 ailədə 559 nəfər yaşayır ki, onun da 278 nəfəri kişi, 281 nəfəri qadındır.

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini həyətyanı təsərrüfat, heyvandarlıq və meşəçilik təşkil edir.

Kənddə Sovet dönəmindən qalma bir ədəd asfalt, bir ədəd beton zavod mövcuddur və qismən fəaliyyət göstərir. Sovet dönəmində insanların əsas məşğuliyyəti üzümçülük idi. Bu kənddə üzüm sahələri yerləşmir, işləmək ucun sovxoza daxil digər kəndlərin ərazisinə gedilirdi.

## Təhsil
Kənddə bir natamam orta məktəb fəaliyyət göstərir.

## Maraqlı məqam
2018-ci ildə kənd sakini Mirəstə Nəbiyeva Ginnesin Rekordlar Kitabına düşmək üçün uzunluğu 4 metr, eni 63 sm, hündürlüyü 5 sm, çəkisi 500 kq olan sabun bişirib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Beynəlxalq Tələbə Günü

**Beynəlxalq Tələbə Günü** — 17 noyabr tarixində qeyd edilir. Bu tarix 1946-cı ildə Praqada çex vətənpərvər tələbələrin ildönümünə həsr olunmuş beynəlxalq tələbələr konqresində təsis edilib. Beynəlxalq Tələbə Günü gənclik romantika şənlik günü kimi qəbul edilsə də onun yaranma tarixi qanlı hadisələrlə bağlıdır. Faciəvi hadisələr 28 oktyabr 1939-cu il faşistlərin işğalı altında olan Çexoslovakiyada baş verib.

Respublika Günü münasibətilə küçələrə axışan tələbə və müəllimlər faşist qoşunlarının zorakılığına məruz qalıb. Anoloji hadisələrin qarşısının alınması məqsədilə 1200 tələbə həbs edilərək konslaqerlərə aparılıb. Tələbə hərəkatının 9 fəal üzvü məhkəmənin hökmü olmadan edam olunub. Adolf Hitlerin qərarı ilə Çexiyanın bütün ali təhsil müəssisələrinin fəaliyyəti müharibə bitənə qədər dayandırılıb.
## Həmçinin bax
* Bayram

## İstinadlar
Beynəlxalq Müəllimlər Günü

**Beynəlxalq Müəllimlər Günü** — YUNESKO tərəfindən təsis edilən və bir çox ölkədə qeyd edilən gün.

Ümumdünya Müəllimlər Günü hər il oktyabrın 5-də müəllimlərin əməyini qeyd etmək üçün keçirilən beynəlxalq gündür. 1994-cü ildə yaradılıb və Beynəlxalq Əmək Təşkilatı (BƏT) və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı (UNESCO) tərəfindən tövsiyələrin imzalanmasının xatirəsinə həsr olunub. 1966-cı il "Müəllimlərin Vəziyyəti ilə bağlı BƏT/UNESCO Tövsiyəsi" dünya üzrə müəllimlərin statusu və vəziyyətlərinə toxunan standart təyin edən alətdir. Bu tövsiyə təhsil üzrə kadr siyasəti, işə qəbul və ilkin hazırlıq, eləcə də müəllimlərin davamlı təhsili, onların məşğulluğu və iş şəraiti ilə bağlı standartları əks etdirir. Ümumdünya Müəllimlər Günü "dünyanın təhsil işçilərinin qiymətləndirilməsi, qiymətləndirilməsi və təkmilləşdirilməsi" mövzusuna diqqət yetirmək və müəllimlər və tədrislə bağlı məsələləri nəzərdən keçirmək imkanı vermək məqsədi daşıyır. 

## Tarixi
5 oktyabr 1966-cı ildə YUNESKO və Beynəlxalq Əmək Təşkilatının birgə təşkilatçılığı ilə çağırılan konfransda müəllimlərin peşə fəaliyyətinin şərtlərini təyin edən "Müəllimlərin statusu haqqında" adlı ilk beynəlxalq sənəd imzalanmışdır. 1994-cü ildən isə həmin tarix YUNESKO tərəfindən Ümumdünya Müəllimlər Günü kimi təsis edilmişdir. Bu tarix həmçinin BMT-nin də beynəlxalq və ümumdünya günlər sisteminə daxildir. Bu günün qeyd olunması müəllimlərin cəmiyyətdəki mövqeyi, təhsil və inkişafdakı roluna diqqət çəkməyi nəzərdə tutmuşdur. Hal-hazırda dünyanın 100-dən çox ölkəsində ümumdünya səviyyəsində qeyd olunduğu halda, bəzi ölkələrdə müxtəlif tarixlərdə ayrıca olaraq milli səviyyədə "Müəllimlər günü" qeyd edilir. Məsələn, müxtəlif əlamətdar hadisələr əsasında Albaniyada 8 mart, Cənubi Koreyada 15 may, Argentinada 11 sentyabr, Çində 28 sentyabr, Özbəkistanda 1 oktyabr, Türkiyədə 24 noyabr tarixlərində Müəllimlər günü qeyd olunur.

## İstinadlar
World Teachers' Day

https://www.worldteachersday.com.au/campaign 18 May 2023.

https://www.awarenessdays.com/awareness-days-calendar/world-teachers-day-2023/ 18 May 2023.
Beynəlxalq peyk və kosmik rabitə təşkilatları

Bu hazırda ən azı bir kommersiya kommunikasiya peyki olan bütün şirkətlərin siyahısıdır.

## Qlobal top 20
Ümumdünya Teleport Assosiasiyası bütün fərdiləşdirilmiş kommunikasiya mənbələrindən əldə edilən gəlirlərə əsaslanan şirkətlərin siyahılarını dərc edir və teleportlar və peyk donanmalarının operatorlarını əhatə edir. 2021-ci ilin Qlobal Top 20-si aşağıdakı kimidir:
* SES (Lüksemburq)
* Intelsat (Lüksemburq)
* EchoStar Satellite Services (ABŞ)
* Hughes Network Systems (ABŞ)
* Eutelsat (Fransa)
* Arqiva (Birləşmiş Krallıq)
* Telesat (Kanada)
* Speedcast (ABŞ)
* Telespazio (İtaliya)
* Encompass Digital Media (ABŞ)
* SingTel Satellite (Sinqapur)
* Hispasat (İspaniya)
* Globecast (Fransa)
* Liquid Intelligent Technologies (CAR)
* Russian Satellite Communications Company (Rusiya)
* Telstra (Avstraliya)
* MEASAT Global (Malayziya)
* Thaicom (Tayland)
* du (BƏƏ)
* Gazprom Space Systems (Rusiya)

## Siyahı

## İstinadlar
INTELSAT

1964-cü ildə təsis olunmuş INTELSAT dünyada peyk rabitəsi sahəsində ən böyük beynəlxalq təşkilatdır və hal-hazırda dünyanın yüz səksənə yaxın ölkəsini peyk rabitəsi xidmətləri ilə təmin edir. Təxminən 143 ölkə bu təşkilatın üzvüdür. Ümumi kosmik seqmenti geostasionar orbitada yerləşən və sutka ərzində fəaliyyət göstərən 17 peyk vasitəsilə 120.000 telefon kanalından ibarətdir. Peyklər geostasionar orbitanın 3 əsas zonasında Atlantik, Sakit və Hind okeanı üzərində yerləşir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tonzillit

**Tonzillit və ya angina** (lat. angina – sıxılma, boğma, boğulma) — boğazgəlmə, badamcıqların və boğaz limfaidlərinin iltihablı kəskin infeksion xəstəliyi. Adenoid toxumalar kimi, bu badamcıqlar da xarici mühitdən mikrob və infeksiyaların insan orqanizminə daxil olmasının qarşısını alır.

## Əlamətləri

Geniş yayılmış kəskin yoluxucu-allergik xəstəlik. Törədiciləri: streptokokk, stafilokokk və s. Uşaqlar və gənclərdə xüsusilə tez-tez baş verir. Xəstəliyin bir neçə forması mövcuddur: kataral, follikulyar, fibrinoz, fleqmonoz, lakunar, və s.  Ən yüngül forması kataral anginadır. Bu zaman badamcıqlar qırmızı olur, bir qədər şişir; dil isə quru və ərplə örtülü olur. əsnəyin selik örtüyü qızarır, boğaz gicişir və quruyur, udqunduqda ağrı olur. Yaşlı adamlarda temperatur çox artmır, uşaqlarda isə 39–40°C-yə qədər yüksəlir. Xəstəlik 3–5 gün çəkir. Follikulyar angina adətən, qəfil titrətmə ilə başlayır, temperatur 39–40°C-yə qalxır, ağızda sulanma, boğazda kəskin ağrı olur. Xəstənin əl-ayağı, beli və başı ağrıyır, özünü əzgin hiss edir. Qızarmış və şişmiş badamcıqlarda çoxlu sarı nöqtə (irin) əmələ gəlir. İnfeksiya ağır olduqda fleqmonoz anginaya keçir. Bu zaman temperatur 38–39°C-yə qalxır, titrətmə başlayır, boğaz ağrısı artır, udqunanda daha da güclənir, xəstə ağrıdan ağzını açmağa qorxur və s. Əgər tez-tez qusma baş verirsə, bu meningit əlaməti kimi qəbul edilir. Səsin tembri dəyişir. Lakunar angina zamanı temperatur tez artır, xəstə özünü əzgin hiss edir, boğazı və başı ağrıyır. Badamcıq çuxurları (lakunalar) irinlə dolur. Angina oynaq, böyrək və ürək xəstəliyinə səbəb ola bilər. Fəsad - revmatizm, meninqit, laringit, limfadenit və s.

## Müalicəsi

Xəstəliyin ilk günlərində hərarət normaya düşənə qədər yataq rejimi təyin edilir. Qida vitaminlərlə zəngin, nə soyuq, nə də çox isti olmalıdır. Bağırsağın fəaliyyəti nəzarətdə saxlanılmalıdır. Bol miqdarda maye qəbul edilməlidir. Tonzillitin yüngül formalarında sulfanilamid həblər, ağır formalarda isə antibiotiklər təyin edilir. Qarqara üçün ilıq halda borat turşusu, xörək duzu, kalium-permanqanat, furasilin, soda və duz qarışığı, kalendula, şalfey tərkibli məhlullar istifadə edilir. Gündə altı dəfəyə qədər boğaza isidici kompreslər (1/3 spirt və 2/3 su) qoymaq, buxar vannaları, həmçinin fizioterapiya təyin edilir. Tez-tez qan və sidik analizi xəstəliyin fəsadsız ötüşməsi üçün lazımi müalicə aparılmasına kömək edir. Tonzillit yaraları zamanı yaralar yod, lyapis və s. ilə silinir. Xəstənin otağını, istifadə etdiyi qabları ayırmaq lazımdır. 

## Profilaktikası

Orqanizmi möhkəmləndirmək, udlaq və ağız xəstəliklərini (xroniki tonzillit, xəstə diş) vaxtında müalicə etdirmək. Angina həm də bəzi ümumi yoluxucu xəstəliklərin (skarlatina, difteriya), habelə leykoz qan xəstəliyinin simptomlarından biri ola bilər. Ona görə də anginanın ilk əlamətləri baş verən kimi həkimə müraciət etmək vacibdir.  

## Xarici keçidlər

*http://www.parlaq.org/index.php?name=News&op=Article&sid=2075

## İstinadlar
EUTELSAT

**EUTELSAT** (Avropa peyk rabitə təşkilatı). EUTELSAT 1985-ci ildə təsis olunmuşdur və hal-hazırda 46 avropa ölkəsi bu təşkilatn üzvüdür. EUTELSAT-ın sistemi 15 peyk üzərindəgurulmuşdur. Yatirilmiş kapitala düşən illik mənfəəti 12% təşkil edir. Gəlirlərinin əsas hissəsi (71,8%) televiziya və radio kanallarının retranslyasiyasından əldə olunur. Hal-hazırda EUTELSAT vasitəsilə 69 analoq və 145 rəqəmli televiziya kanallarının translyasiyası həyata keçirilir.

## Xarici Keçidlər
*http://www.eutelsat.com
*http://old.mincom.gov.az/new/beynelxalq/intelsat/default.aspx?lg=3
*Hotbird tezliklərin 
*Eutelsat W3A tezliklərin 
*Eurobird 9A tezliklərin
İntersputnik

right|350 px
**İntersputnik** — Beynəlxalq kosmik rabitə təşkilatı. Tərkibinə 24 dövlətin daxil olduğu beynəlxalq hökümətlər arası təşkilatdır. Təşkilata CAR, Çin, Kanada və İsrailin də cəlb edilməsi planlaşdırılır.

Peyk kanallarının istifadəsinin əsas istiqamətlərindən biri körpülərin təşkil edilməsidir.

Sürətlə inkişaf edən yeni xidmətlər: 
*İnternetin paylaşdırılması. Axınlar rəqəmli şəkildə təşkil olunur və sifariş telefon kanalı vasitəsilə həyata keçirilir. Bu xidmətdən geniş istifadə olunur məsələn Teleqlob; 
*Direkt TV. Əks rabitəli kanaldır. Bu xidmət bank əməliyyatlari (satış, alış) üçün istifadə olunur.

## Xarici keçidlər
* http://www.intersputnik.ru
* http://old.mincom.gov.az/new/beynelxalq/intelsat/default.aspx?lg=3
* http://www.intersputnik.com
* http://www.satnews.com/intersputnik/intersputnik.html 
* http://english.pravda.ru/region/2001/11/28/22211.html
* http://www.un.org/events/unispace3/speeches/20sput.htm
* http://www.mlesat.com/Archive2.html 
* http://www.dlr.de/archiv/geschichte.htm
Təhlükə

**Təhlükə** — şəxslərə, heyvanlara və ya ətraf mühitə mənfi təsir edən durum. Məsələn, yol işarələri olan piktoqramlar vasitəsilə qarşıda təhlükələr olduğu bildirilir.

Təhlükə, fəlakət, böhran kimi anlayışlar gündəlik həyatımızla sıx bağlıdır. Qəzet səhifələrindən, televiziya ekranlarından hər gün yeni-yeni dəhşətli hadisələr, qətllər, fövqəladə hallar haqqında informasiya alaraq istər-istəməz düşünməli oluruq: bütün bunlar mənim də başıma gələ bilər. Elə ona görə insan özünü faciələrlə dolu bu dünyada dayaqsız və aciz hiss edir. Ona elə gəlir ki, təhlükə onu hər yerdə-evdə, mağazada, teatrda, evinin girişində və ictimai nəqliyyatda addım-addım izləyir.
## İstinadlar