open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ruben Brekelmans

**Ruben Pieter Brekelmans** () – Niderland siyasətçisidir. O, 2 iyul 2024-cü ildən etibarən Schoof hökumətində müdafiə naziri vəzifəsini tutur. Bundan əvvəl Brekelmans azadlıq və demokratiya üçün Xalq Partiyasının (VVD) üzvü kimi Niderland Nümayəndələr Palatasının deputatı olub. Deputat kimi o, xarici siyasət və miqrasiya sahələrinə diqqət yetirib. 22 avqust 2025-ci ildə xarici işlər naziri Kaspar Veldkamp istefa verdikdən sonra Brekelmans müvəqqəti olaraq onun vəzifələrini də icra edir.

## İstinadlar
Deminq tsiklı

**PDCA** ( — ) — keyfiyyətin idarə edilməsi sahəsində istifadə olunan iterativ qərarvermə metodu.

Bu model proseslərin davamlı şəkildə yaxşılaşdırılmasını təmin etmək məqsədilə tətbiq olunur və hər mərhələ əvvəlkinin nəticələrinə əsaslanır. PDCA konsepsiyası təşkilatlarda idarəetmənin səmərəliliyini artırmaq, fəaliyyətləri sistemləşdirmək və riskləri azaltmaq üçün geniş istifadə edilir.

PDCA həmçinin Deminq tsikli, Şivhart tsiklı və ya Deminq–Şivhart prinsipi kimi də tanınır.

## İdarəetmə tsiklı

PDCA metodologiyası rəhbərlik üçün prosesi idarə etmək və onun məqsədlərinə nail olmaq üzrə fəaliyyət alqoritmini ifadə edir. Bu yanaşma bir-birini ardıcıl şəkildə tamamlayan dörd əsas mərhələdən ibarətdir:

#Planlaşdırma (): məqsədlərin və həmin məqsədlərə nail olmaq üçün zəruri olan proseslərin müəyyən edilməsi; prosesin hədəflərinə və istehlakçı tələblərinə müvafiq işlərin planlaşdırılması; həmçinin tələb olunan resursların ayrılması və bölüşdürülməsi;
#İcra (): planlaşdırılmış işlərin yerinə yetirilməsi mərhələsi;
#Yoxlama (): prosesin icrası zamanı əldə edilən nəticələrin əsas effektivlik göstəriciləri əsasında qiymətləndirilməsi, kənarlaşmaların aşkarlanması və onların səbəblərinin təhlili;
#Təkmilləşdirmə (): planlaşdırılmış nəticələrdən kənarlaşmaların səbəblərinin aradan qaldırılması üçün tədbirlərin görülməsi, eləcə də planlaşdırma və resurs bölgüsünə dair dəyişikliklərin həyata keçirilməsi.

Bu dövri yanaşma təşkilatlara idarəetmə proseslərini davamlı şəkildə optimallaşdırmaq və fəaliyyətin ümumi keyfiyyətini yüksəltmək imkanı verir.

## Tətbiqi

PDCA tsiklı praktiki fəaliyyət zamanı dəfələrlə və müxtəlif tsikllarla (dövr) tətbiq edilir. Əsas fəaliyyətlərin yerinə yetirilməsində bu tsikl adətən hesabatlılıq və planlaşdırma tsikllarına müvafiq olaraq həyata keçirilir.

Düzəldici tədbirlər zamanı PDCA dövrünün müddəti hesabat və planlaşdırma dövrlərindən daha qısa və ya daha uzun ola bilər. Bu müddət kənarlaşmaların səbəblərini aradan qaldırmaq üçün görülən tədbirlərin xüsusiyyətindən, həc&shy;min&shy;dən, davametmə müddətindən və məzmunundan asılı olaraq müəyyən edilir.

Bu yanaşma təşkilatlara prosesləri çevik şəkildə idarə etmək, səmərəliliyi artırmaq və qərarvermə mexanizmlərini təkmilləşdirmək imkanı verir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

*  Reprint. Originally published: *Quality Management Journal* 2(1) (1994): 9–24.
* 
* 
*
Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi (Naxçıvan)

**Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasında şəhərsalma, ərazi planlaşdırılması, memarlıq və layihələndirmə sahələrində dövlət siyasətini həyata keçirən mərkəzi icra hakimiyyəti orqanıdır.

## Haqqında
Komitə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin dövlət idarəetmə strukturunun təkmilləşdirilməsi məqsədilə imzaladığı **28 fevral 2006-cı il tarixli Sərəncama** əsasən, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi sədrinin **23 mart 2006-cı il tarixli 16-III FR nömrəli Fərmanı** ilə yaradılmışdır.  

Yeni qurum, ləğv edilmiş Naxçıvan Muxtar Respublikasının Dövlət Tikinti və Memarlıq Komitəsinin bazasında təşkil olunmuş, onun tikinti sahəsindəki funksiyaları isə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Fövqəladə Hallar Nazirliyinə verilmişdir.

**20 noyabr 2007-ci il** tarixli **93-III FR nömrəli Fərman**la Komitənin Əsasnaməsi, strukturu və aparat işçilərinin sayı təsdiqlənmişdir. Əsasnaməyə görə, Komitə Naxçıvan ərazisində şəhərsalma, ərazi planlaşdırılması, memarlıq və layihələndirmə sahələrində dövlət siyasətinin və tənzimlənməsinin həyata keçirilməsini təmin edir.

**23 avqust 2023-cü il** tarixli **196-VI FR nömrəli Fərman**la Komitənin yeni əsasnaməsi təsdiq edilmiş, strukturunda dəyişikliklər aparılmış və tabeliyində olan Layihə-Smeta Qrupunun bazasında publik hüquqi şəxs statuslu **Layihə Planlaşdırma Mərkəzi** yaradılmışdır. Bu mərkəz Komitənin strukturuna daxil olmayan, lakin onun tabeliyində fəaliyyət göstərən qurumlardandır. Komitəyə hazırda İlqar Sadıqov rəhbərlik edir.

## Fəaliyyəti
Komitə Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində şəhərsalma və memarlıq sahəsində vahid dövlət siyasətinin həyata keçirilməsini təmin edir.  
Fəaliyyət istiqamətləri bunlardır:
* ərazi planlaşdırılması sənədlərinin hazırlanması və icrasına nəzarət;
* şəhərsalma və tikinti normalarına əməl olunmasına dövlət nəzarətinin həyata keçirilməsi;
* normayaratma fəaliyyəti;
* milli memarlıq irsinin qorunması;
* şəhər və qəsəbələrin təbii və tarixi xüsusiyyətlərini nəzərə almaqla planlaşdırılması;
* şəhərsalma kadastrının aparılması;
* layihələndirmə və tikinti keyfiyyətinin yüksəldilməsi üzrə dövlət nəzarəti.

## Strukturu
Komitənin tabeliyində aşağıdakı qurum fəaliyyət göstərir:
* **Layihə Planlaşdırma Mərkəzi** – publik hüquqi şəxs, şəhərsalma və memarlıq sahələrində layihə və planlaşdırma xidmətləri göstərir.

## Həmçinin bax
Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi (Azərbaycan) 

## İstinadlar
* Naxçıvan MR Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi (rəsmi sayt)
Emil Qarayev

**Emil Maqsud oğlu Qarayev** - Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin rəisinin müavini, 3-cü dərəcəli dövlət vergi xidməti müşaviri.

## Həyatı
Emil Qarayev 4 avqust 1984-cü il tarixdə Bakı şəhərində anadan olmuşdur.

2005-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin "Hüquqşünaslıq" ixtisası üzrə bakalavr pilləsini, 2009-cu ildə isə "Cinayət hüququ, cinayət prosesi, kriminalistika və məhkəmə ekspertizası" ixtisası üzrə magistr pilləsini bitirmişdir.  

2005–2006-cı illərdə Azərbaycan Ordusunda hərbi xidmətdə olmuşdur.

Ailəlidir, iki övladı var.

## Əmək fəaliyyəti
2006–2009-cu illərdə “Deloitte Touche” MMC-də vergi üzrə məsləhətçi,  
2009–2011-ci illərdə baş məsləhətçi,  
2011–2016-cı illərdə vergi üzrə menecer və baş menecer,  
2016–2019-cu illərdə isə vergi və hüquq məsələləri üzrə direktor vəzifəsində çalışmışdır.

2019-cu ilin may–iyul aylarında Vergilər Nazirliyi yanında Milli Gəlirlər Departamentinin baş direktorunun müavini,  
2019-cu ilin iyul–avqust aylarında həmin departamentin baş direktorunun birinci müavini olmuşdur.

2019–2020-ci illərdə Vergilər Nazirliyi yanında Milli Gəlirlər Baş idarəsinin rəisinin birinci müavini,  
2020–2021-ci illərdə Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş idarəsinin rəisinin birinci müavini,  
2021–2022-ci illərdə isə Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş idarəsinin rəisi vəzifələrində çalışmışdır.

2022–2024-cü illərdə Dövlət Vergi Xidmətinin aparat rəhbəri olmuşdur.  

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 14 iyun 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin rəisinin müavini vəzifəsinə təyin edilmişdir.

## İstinadlar
*İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin - Rəsmi Saytı
Tsukada stansiyası

— Yaponiyanın Çiba əyalətinin Funabaşi şəhərində sərnişin dəmiryol stansiyası. Özəl dəmir yolu operatoru "Tobu Railway" tərəfindən idarə olunur. Stansiya "TD-33" nömrə nişanına malikdir.

## Xətlər
Tsukada stansiyası üzrə xidmət işlərinə "Tōbu Urban Park" ("Tōbu Noda" xətti kimi də tanınır) xətti nəzarət edir.

## Stansiya sxemi
Stansiya iki dəmir yolu xəttinə xidmət edən iki qarşı istiqamətdə olan yan platformadan və yerüstü stansiya binasından ibarətdir və Omiya stansiyasının axırıncı qərb terminalından 60,1 kilometr məsafədə yerləşir.

### Platformalar

## Tarixi
Tsukada stansiyası 27 dekabr 1923-cü ildə açılıb.

17 mart 2012-ci il tarixindən etibarən bütün Tobu xətlərində stansiya nömrələnməsi tətbiq edildi və Tsukada stansiyası "TD-33" oldu.

## Sərnişin statistikası
2019-cu maliyyə ilində stansiyadan gündə orta hesabla 16.203 sərnişin istifadə etmişdir.

## Ətraf ərazilər
* Tsukada poçt şöbəsi
* Gyoda parkı
* Çiba Prefekturası Funabaşi Keymey məktəbi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Ümumi SS

**Ümumi SS** () və ya **Qara SS** () — Almaniyada Nasist Partiyasının 1934–1945-ci illərdə fəaliyyət göstərmiş hərbiləşdirilmiş ictimai təşkilatı. Bu, SS-in iki əsas hissəsindən biri sayılırdı digər hissə isə Vaffen-SS. Ümumi SS hərbi quruluş və rütbə sisteminə malik idi, üzvləri ərazi prinsipi əsasında formalaşdırılırdı. Ümumi SS üzvləri partiya vəzifələrini əsas işləri ilə paralel şəkildə yerinə yetirirdilər. Sadəcə rəhbər heyətin və texniki personalın bir hissəsi partiya xidmətində daimi çalışırdı. Eyni zamanda, nasist Almaniyasının bir çox dövlət idarələri əsasən Ümumi SS kadrları ilə komplektləşdirilirdi. Bu dövlət aparatına ciddi partiya nəzarətini təmin edirdi.

## Müharibəöncəsi dövr

1925-ci ildə Adolf Hitler Yulius Şrekə şəxsi mühafizə dəstəsi — "Mühafizə komandası" yaratmağı əmr etmişdi. Hitlerin məqsədi güclü və ona sadiq əsgərlərdən ibarət bir qrup formalaşdırmaq idi. Dəstənin tərkibinə keçmiş Stostrupp üzvləri, o cümlədən Emil Moris və Erhard Hayden daxil idi. Mühafizə komandası 4 aprel 1925-ci ildə yaradılmışdır. Sonradan bölmənin adı "Hücum dəstəsi" olaraq dəyişdirilmiş və nəhayət, 9 noyabr 1925-ci ildə "Mühafizə dəstəsi" adını almışdır. Bu, SS, SA və NSDAP tərkibinə daxil olan bir təşkilat idi.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*
Vaffen-SS

**Vaffen-SS** (, , ) — nasist Almaniyasının hərbiləşdirilmiş SS təşkilatının hərbi bölməsi. Bu qurumun tərkibinə nasist Almaniyasının vətəndaşları ilə yanaşı, həm işğal olunmuş, həm də işğal edilməmiş ölkələrdən olan könüllülər və çağırışçılar da daxil idi. Struktur may 1945-ci ildə buraxılmışdır.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı Vaffen-SS üç alaydan ibarət ikən, sonradan 38-dən çox diviziyaya qədər genişlənmiş və Vermaxt, intizam polisi və digər təhlükəsizlik bölmələri ilə birgə xidmət etmişdir. İlk növbədə qurum SS-in rəhbəri olan reyxsfürer-SS Henrix Himmlerin başçılıq etdiyi SS Baş Əməliyyat İdarəsinin nəzarəti altında idi. Müharibənin başlanmasından sonra bölmələrin taktiki idarəçiliyi Vermaxt Ali Komandanlığı tərəfindən həyata keçirilirdi, bəzi hissələr isə Himmlerin birbaşa nəzarəti altında olan Reyxsfyurerin Qərargahına tabe idi.

Nasist Almaniyasının irqi siyasətinə əsasən, təşkilata üzvlük yalnız germanmənşəli şəxslər üçün açıq idi, lakin bu qaydalar 1940-cı ildə qismən yumşaldılmış və 1941-ci ilin iyununda SSRİ-yə hücumdan sonra nasist təbliğatı müharibəni "bolşevizmə qarşı Avropanın xaç yürüşü" kimi təqdim etməyə başlamışdı. Bundan sonra əsasən xarici könüllülər və çağırışçılardan ibarət yeni Vaffen-SS bölmələri yaradılmışdır. Bu bölmələr əsasən nasistlərin işğal etdiyi Avropa ölkələrinin vətəndaşlarından ibarət idi. Qaydalarda müəyyən yumşalmalar olmağına baxmayaraq, Vaffen-SS hələ də nasist irqçi ideologiyasına əsaslanırdı və "aşağı irq" hesab edilən etnik polyaklara bu birləşmələrə daxil olmaq qadağan edilmişdi.

Vaffen-SS bölmələri çoxsaylı müharibə cinayətlərində iştirak etmişdir. Onlar Holokostda, Poraymosda, dinc əhaliyə qarşı törədilmiş kütləvi qətllərdə, işgəncələrdə, insanlar üzərində aparılan tibbi təcrübələrdə, uşaqların oğurlanmasında, kütləvi zorlamalarda, uşaqlara qarşı cinsi zorakılıqda və digər hərbi cinayətlərdə iştirak etmişdilər. 1946-cı ildə keçirilən Nürnberq Beynəlxalq Hərbi Tribunalı Vaffen-SS-i cinayətkar təşkilat elan etmişdir. Müasir Almaniya Federativ Respublikasında SS simvollarının və təbliğat materiallarının istifadəsi Cinayət Məcəlləsinin 86 və 86a maddələrinə əsasən qadağandır.

BMT İnsan Hüquqları Komissiyası keçmiş Vaffen-SS üzvlərinin qəhrəmanlaşdırılmasını, bu məqsədlə abidə və memorialların açılışını, həmçinin ictimai nümayişlərin keçirilməsini qətiyyətlə pisləyir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
*
Semmin

— Yaponiyanın VIII–X əsrlərdə, Nara və Heyan dövrlərində mövcud olmuş qədim "hüquq qaydaları" sistemi çərçivəsində formalaşmış sosial qrup. Semminlərə qarşı dayanan sosial təbəqə ryomin () adlanmışdır. Hər iki qrupa mənsubiyyət irsən müəyyən edilmişdir.

X–XI əsrlərdə ritsuryo sisteminin tənəzzülündən sonra "aşağı təbəqədən olan insanlar" mənasını verən semmin anlayışı "nəcib insanlar" hesab edilən ryomin kimi tamamilə aradan qalxmamışdır. Orta əsrlərdə bu anlayış Yaponiyanın aşağı sosial siniflərini təmsil edən hinin və kavaramono qruplarına aid edilmişdir. XVII əsrdən başlayaraq bu təbəqənin nümayəndələri sıravi yaponlar tərəfindən nifrət və təhqir obyektinə çevrilmişdir.

## İstinadlar
Ryomin

— Yaponiyanın VIII–X əsrlərdə, Nara və Heyan dövrlərində mövcud olmuş qədim "hüquq qaydaları" sistemində formalaşmış əhali qrupu.

Ryominlər "aşağı təbəqədən olan insanlar" kimi tanınan semmin qrupuna qarşı dayanan sosial təbəqəni təşkil etmişdir. Hər iki qrupa mənsubiyyət irsi yolla müəyyən edilmişdir. Ryominlər azad icma üzvlərindən, əyalət sənətkarlarından və paytaxtın digər sakinlərindən — o cümlədən aşağı və orta rütbəli məmurlardan ibarət olmuşdur. Onlar Yaponiya monarxiya dövlətinin mülkiyyətində sayılır və komin () — "dövlət vətəndaşları" kimi qeydiyyata alınmışdır. Ryominlərin adları "ev təsərrüfatı reyestri" adlanan koseki kitablarında qeyd edilirdi. Onlara hökumətə vergi ödəmək şərti ilə torpaq sahələri ayrılmışdır. Bundan əlavə, ryominlər məmur və ya hərbi xidmət keçməyə, eləcə də iki aylıq əmək mükəlləfiyyətini yerinə yetirməyə borclu olmuşdur.

## İstinadlar
Bizim ölkəmizin türkcəsi

**Bizim ölkəmizin türkcəsi** (**Türki arzina** və ya **ahl biladna**) — İbn Mühənna lüğətində qeyd edilən türk dili.

## Tarixi
Cəmaləddin İbn Mühənnanın XIII əsrə aid "*Kitabu hilyətül-insan və həlbatül-lisan*" lüğətinin 6 nüsxəsi mövcuddur. XVI əsrə aid nüsxəsi İstanbul Arxeoloji Muzey Kitabxanasında saxlanılır.

Əhməd Zəki Vəlidi Toğan əsərində qeyd edir ki, hələ XIV əsrin birinci yarısında İbn Mühənna Elxanilər dövründə istifadə olunan, türk və monqol dilləri lüğətini tərtib edərkən "türkmən" dilindən və "Türküstan dili"ndən başqa "*Bizim ölkəmizin türkcəsi*"ni (*Türki arzina*) qeyd etmişdir. Lüğətdə "Bizim ölkəmizin türkcəsi"nə aid edilən nümunələr Azərbaycan dilinin ilk nümunələri sayıla bilər. P. M. Melioranski, Bəkir Çobanzadə, and Əhməd Cəfəroğlu kimi mütəxəssislərə görə, burada "*Bizim ölkəmizin türkcəsi*" yazılarkən Azərbaycan dili nəzərdə tutulur. P. M. Melioranski bu dilin qədim azərbaycanca olduğunu fikirləşir. Gerhard Dörfer isə bu dilin Xorasan türkcəsi olmasını daha böyük ehtimal olaraq görür, ibn Mühənnanın məmləkətinin qədim Xorasanın mərkəzi olması ehtimalını Azərbaycan olması ehtimalından daha böyük qiymətləndirir.

P. M. Melioranskinin şagirdi Sergey Malov lüğətin Avropa nüsxələrinin Melioranski tərəfindən Azərbaycan türkcəsinə aid edilməsi ilə razılaşsa da, İstanbul nüsxəsini uyğur dilinə aid etmişdir. Bəkir Çobanzadə İstanbul nüsxəsi ilə bağlı olaraq, 1936-cı ildə Malovla mübahisə etmiş, mübahisədə professor Sergey Yefimoviçin dəstəyini qazanmışdır. Abdullah Bəttal da Avropa nüsxələrinin qədim azərbaycan dilinə aid olduğunu qeyd edir, İstanbul nüsxəsini isə şərqi türk, Kaşğar və uyğur dilinə aid edir. Ahmet B. Ercilasun isə Xarəzm türkcəsi variantını təklif etmişdir.

İbn Mühənnanın "*Bizim ölkənin türkləri" nə bulğay? əvəzinə, bəzən nə olğay deyirlər*" qeydi XIII–XIV əsrlərdə Azərbaycan türkcəsində "-ğay" şəkilçisinin olmasından xəbər verir. Qazi Bürhanəddinin və Kişvərinin şeirlərində bu şəkilçiyə rast gəlinsə də, onların dövlərinin arasındakı vaxtda yaşamış İmadəddin Nəsiminin əsərlərində "-ğay" şəkilçisi yoxdur. XV əsr şairi Kişvərinin şəkilçini istifadə etməsi Nəvai təsiri ilə izah oluna bilər, ancaq XIV əsr şairi Qazi Bürhanəddin də bu şəkilçidən istifadə edir. Qızılgül Abdullayeva -ğay//-gəy şəkilçisinin Azərbaycan dilindəki qəti gələcək zaman -acaq şəkilçisi ilə üst-üstə düşdüyünü qeyd edir, bu şəkilçi XVII əsr Azərbaycan ədibləri tərəfindən istifadə edilmir, ancaq Məhəmməd Əmaninin dilində sıxlıqla işlədilir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* Mustafayev, Shahin. 
* 
* Doerfer, G. (2017). İbni Mühennâ Hangi Kökendendi? Türk Dili Araştırmaları Yıllığı — Belleten, 65(2), 313–322.
Koseki

— Yaponiyada əhalinin say dinamikasına dövlət nəzarətini təmin etmək məqsədilə yaradılmış rəsmi ailə reyestri kitabları.

## Tarixi

Ailə reyestrlərinin tətbiqi təcrübəsi Yaponiyada VII əsrdə, Tayka islahatları dövründə Çindən götürülmüşdür. Qədim Yaponiyada bu sistemin tətbiqinin dəqiq səbəbləri məlum deyildir. Bununla belə, hakimiyyətin əhalinin sayına nəzarət etməklə orduya çağırışı tənzimləmək, vergi sistemini təkmilləşdirmək və doğum göstəricilərini izləmək istəyi mümkün motivlər kimi göstərilmişdir.

O dövrdə mövcud olan ritsuryo sisteminə əsasən, yapon məmurları əhalini "ev təsərrüfatları", yəni ailələr üzrə uçota almağa borclu olmuşdur. Reyestr kitablarında ev təsərrüfatının rəhbərinin adı, ailə üzvlərinin sayı, yaş və cinsi, vergiyə cəlb olunan şəxslərin sayı, həmçinin dövlət tərəfindən icarəyə verilən torpaq sahəsinin miqdarı göstərilirdi. Belə qeydiyyat hər altı ildən bir bütün Yaponiyada aparılırdı. "Ev təsərrüfatları" haqqında məlumatlar kəndlər, dairələr və əyalətlər üzrə toplanırdı. Reyestr kitabları 30 il müddətinə saxlanılmalı idi. X əsrdə ritsuryo sisteminin süqutundan sonra "ev təsərrüfatı reyestrləri"nə ehtiyac aradan qalxmış və mərkəzləşdirilmiş əhali uçotu sistemi tənəzzülə uğramışdır.

Koseki sistemi 1872-ci ildə Meyci islahatları dövründə bərpa edilmişdir. Əhali uçotunun əsas vahidi ailə olaraq saxlanılmışdır. Yeni reyestrlər ailə başçısı tərəfindən tərtib edilir və ailə üzvləri arasındakı qohumluq əlaqələri, onların yaşı, cinsi, yaşayış yeri və digər məlumatları əhatə edirdi.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra, 1948-ci ildə qəbul edilmiş qanun dəyişikliklərinə əsasən, koseki sistemində uçot vahidi ər-arvad birliyi olmuşdur. Koseki sistemi Yaponiyada indiki dövrə qədər qüvvədə qalmaqdadır.

## İstinadlar
Kubunden

&nbsp;— qədim Yaponiyada Tayka islahatları dövrünə aid ritsuryo (律令) sistemində mövcud olmuş dövlət torpaq payı növü idi.

"Torpaq paylarının verilməsi haqqında qanun"a əsasən, bu torpaqlar dövlət tərəfindən əmək qabiliyyətli şəxslərə icarə və ya vergi müqabilində verilirdi. Vergi məbləği məhsulun təxminən 3 faizinə bərabər idi.

Ryomin kateqoriyasına daxil olan və 6 yaşdan yuxarı kişilərə 2 tan (təqribən 22 ar) ölçüsündə torpaq payı ayrılırdı. Eyni kateqoriyaya aid qadınlar isə kişilərin payının 2/3 hissəsini əldə edirdilər. Semmin nümayəndələri, o cümlədən dövlətə və idarələrə məxsus nuxilər də 2 tan torpaq alırdılar, lakin şəxsi nuxilər yalnız bu payın 1/3 hissəsinə iddia edə bilərdilər.

Adi kubunden paylarından əlavə, dövlətdə başqa növ torpaq sahələri də mövcud idi. Xidmətə görə verilən, idarəvi, hökumət, mükafat, rütbə, məbəd və monastır torpaqları kimi müxtəlif kateqoriyalar.

## İstinadlar
Kana

**Kana** () — iki qrafik formadan – katakana və hiraqanadan ibarət olan yapon heca əlifbası.

Bu iki yazı növü qrafik baxımından fərqlənir. Kiraqana işarələri yumşaq və dairəvi (ひらがな), katakana işarələri isə iti bucaqlı və kəskin formalıdır (カタカナ). Yalnız bir neçə işarə arasında oxşarlıq müşahidə olunur. Məsələn, ka (か və カ), ri (り və リ), se (せ və セ) oxşar formaya malikdir, tam eyni görünüşə isə yalnız he (へ və ヘ) işarələri malikdir. Katakananın (aynu dilində istifadə olunan genişləndirilmiş formaları nəzərə alınmadıqda) və hiraqananın işarələri bir-birinə tam uyğun gəlir. Bu o deməkdir ki, hiraqana ilə yazılmış istənilən mətn eyni şəkildə katakana ilə də yazıla bilər və əksinə.

Hiraqana işarələri yapon sözlərinin dəyişən hissələrinin (okuriqana), bütöv yerli sözlərin və həmçinin, heroqliflərin oxunuşunun izahı kimi yazılan furiqananın ifadəsində istifadə olunur. Müasir dövrdə katakana əsasən qərb mənşəli alınma sözlərin (xüsusilə qanrayqo adlandırılan leksik borcların) yazılışında tətbiq edilir. 

Tarixən yapon yazı sistemində başqa heca əlifbaları da mövcud olmuşdur — bunlara hentayqana və manyoqana daxildir.

## İstinadlar
Okuriqana

— yapon dilində kanci heroqliflərindən sonra yazılan kana şəkilçiləri.

Okuriqana adətən sifət və fel formalarının dəyişdirilməsində istifadə olunur. Bu, zamanı (keçmiş və ya indiki/gələcək), mənanı (təsdiq və ya inkar), ədəblilik dərəcəsini və digər sözyaradıcı funksiyaları ifadə edə bilər. Müasir yazı dilində okuriqana, demək olar ki, həmişə hiraqana ilə yazılır, lakin keçmişdə bu məqsədlə katakana da geniş şəkildə işlədilirdi.

## İstinadlar
Furiqana

— yapon yazı sistemində fonetik göstəricilər rolunu oynayan kiçik kana işarələri. Bəzən **yomiqana** və ya **rubi** adları ilə də tanınır. Furiqana kanci və ya digər yazı işarələrinin tələffüzünü göstərmək üçün onların yanında yazılır. Üfüqi mətndə furiqana yazı sətrinin yuxarısında, şaquli mətndə isə sətirin sağ tərəfində yerləşdirilir. Mətbəə çapında "aqat" ölçülü şriftlə yığılır.

## Görünüşü

Furiqana bəzən hər bir heroqlifi ayrıca, bəzən isə bütün söz birləşməsini birlikdə müşayiət edir. İkinci halda, furiqana işarələri birləşmənin üzərində mərkəzləşdirilmiş şəkildə yerləşdirilir və hər heroqlifin ayrıca oxunuşunu göstərmir. Bu üsul daha çox yayılmışdır, çünki bəzi yapon sözləri adi kunyomi və ya onyomi oxunuşlarından fərqli, xüsusi tələffüzlərə malikdir.
Məsələn, "böyük adam" mənasını verən 大人 sözündə birinci heroqlif ayrı yazıldıqda day, ikinci isə dzin və ya nin kimi oxunur, lakin birləşmiş halda bu söz otona kimi səslənir. Burada birinci heroqlifin o və ya oto, ikinci ieroqlifin isə tona və ya na səslərini ifadə etdiyini demək olmaz.

Kanci lüğətlərində yaponca tələffüz hiraqana ilə, çinmənşəli tələffüz isə katakana ilə qeyd edilir. Belə fərqləndirmə yalnız istinad ədəbiyyatlarında və lüğətlərdə mövcuddur. Adi mətnlərdə, əsasən, hiraqana işlədilir. Yeganə istisna çin toponimləri, şəxsi adlar və bəzi yemək adlarıdır. Onlar kanci ilə yazılır və furiqana ilə, çox vaxt katakana formasında izah olunur.

Bəzən furiqanada kana işarələrinin kiçildilmiş formaları, yəni qoşa samit və ya palatalizasiya bildirən işarələr göstərilmir. Məsələn, 却下 ("rədd etmə") sözü müasir yazıda きゃっか kimi yazılır, lakin köhnə furiqanalarda きやつか şəklində verilə bilər. Bu, köhnə çap maşınları ilə bağlı idi, çünki o dövrdə kiçildilmiş kana işarələri üçün ayrıca şrift mövcud deyildi. Müasir dövrdə çap prosesi kompüterləşdirildiyinə görə belə yazı forması çox nadir hallarda müşahidə olunur.

## İstinadlar
Hentayqana

— yapon yazı sistemində hiraqana əlifbasının köhnəlmiş qrafik variantları. Hentayqana manyoqana işarələrinin kursiv yazılış formalarından yaranmışdır. Manyoqanada eyni hecanı ifadə etmək üçün fərqli kanci işarələri istifadə olunduğundan, nəticədə hər heca üçün bir neçə yazılış forması meydana gəlmişdir. 1900-cü ildə həyata keçirilən yazı islahatında yapon dilində hər mora üçün yalnız bir hiraqana işarəsi təsbit edilənə qədər hentayqana hiraqana ilə yanaşı işlədilirdi və bu iki əlifba arasında seçim yazanın şəxsi istəyindən asılı olurdu. Hentayqana Unicode 10.0 versiyasına daxil edilmişdir.

Müasir yapon yazısında hentayqana tamamilə köhnəlmiş hesab olunur, lakin bəzi sahələrdə onun məhdud istifadəsi bu gün də qalmaqdadır. Məsələn, soba yeməyi təqdim edən bir çox restoranlar "kisoba" () sözünü öz lövhələrində hentayqana ilə yazmağa üstünlük verirlər. Bu yazı növü həmçinin, döyüş sənətləri məktəbləri, dini seminariyalar və etiket məktəbləri tərəfindən verilən bəzi rəsmi sənədlərdə və diplomlarda da istifadə olunur.
Bundan əlavə, hentayqana klassik yapon mətnlərinin bərpasında və mətinlərə qədim üslub qazandırmaq məqsədilə də tətbiq edilir. Onun istifadəsi alman və digər Avropa dillərində qotik yazının işlədilməsi ilə müqayisə oluna bilər. Bununla belə, müasir yaponların əksəriyyəti hentaiqanı oxuya bilmir, yalnız bəzi məşhur işarələri tanıyır və ya mənanı kontekstdən çıxarır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Таблица каллиграфии хэнтайганы из книги О’Нилла «A Reader of Handwritten Japanese» (в формате PDF).
* Таблица катаканы, хираганы и хэнтайганы.
* Таблица каны из книги Энгельберта Каэмфера (1693&nbsp;г.).
* Хэнтайгана на вывесках.
* Таблица знаков хэнтайганы.
* Шрифты Mojikyo с поддержкой хэнтайганы и макрос для ввода хэнтайганы в редакторе MS Word.
Mora (dinşünaslıq)

**Mora** ( sözündən; ) — bəzi dillərin prosodiyasına xas olan, psixofiziki olaraq hiss edilə bilən və fonoloji baxımdan əhəmiyyət daşıyan ən kiçik vahid. Mora qısa saitli açıq hecaya və daha mürəkkəb tərkibli hecaların qısa hecaya bənzər funksional komponentlərinə bərabərdir. O, xüsusi vurğuya malik olur, həmçinin vurğunun yerinin müəyyən edilməsində, morfem və sözlərin "fonoloji uzunluq" qanunauyğunluqlarının formalaşmasında əhəmiyyətli rol oynayır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Белов А.&nbsp;М.&nbsp;Вопрос о морах (оппозиция арифметической кратности в греческом и латинском языках) // Discipuli Magistro. К 80-летию Н.&nbsp;А.&nbsp;Федорова.&nbsp;— Москва, 2008.&nbsp;— С. 53-73.
* Белов А.&nbsp;М.&nbsp;Древнегреческая и латинская просодика (мора, ударение, ритмика).&nbsp;— Диссертация… доктора филол. наук.&nbsp;— М., 2011.
Barioniks

**Barioniks** () — Erkən Təbaşir dövrünün Barremian mərhələsində, təxminən 130-125 milyon il əvvəl yaşamış teropod dinozavr cinsi.
İlk skelet 1983-cü ildə İngiltərənin Surrey şəhərindəki Smokcek Kley Pit-də, Vild Kley Formasiyasının çöküntülərində aşkar edilmişdir.

## Xüsusiyyətləri

Ölçülər: 7,5-10 metr uzunluq, 1,2-2 ton çəki.
Burun: Uzun, aşağı və dar, qarialın burnuna bənzər.
Dişlər: Çox sayda incə dişli, konik dişlər, ən böyük dişlər ön tərəfdə.
Ön ətraflar: Güclü və böyük dırnaqlı, birinci barmaq dırnağı 31 sm uzunluğunda.
Bel: Neyral tikanları öndən arxaya doğru hündürlüyünü artırır, mümkün bir yumru və ya silsilə ilə.

## Paleoekologiya

Barioniks, çayların və göllərin yaxınlığında yaşayırdı və əsasən balıqla qidalanırdı. Onun uzun və dar burnu, konik dişləri və böyük dırnaqları balıq tutmaq üçün ideal uyğunlaşmalar idi. Barioniks, spinosaurid dinozavrlarının tipik nümayəndəsi kimi, su ilə əlaqəli mühitdə yaşayırdı və qida zəncirində mühüm rol oynayırdı.

## Kəşf tarixi

1983-cü ilin yanvar ayında, santexnik və həvəskar fosil kolleksiyaçısı Vilyam J. Volker, İngiltərənin Surrey şəhəri yaxınlığındakı Oklidə yerləşən Smokcek Kley Pit adlı gil mədənini araşdırırdı. O, böyük bir dırnaq tapdı, lakin onu evdə birləşdirdikdən sonra dırnaq ucunun əskik olduğunu gördü. Walker bir neçə həftə sonra eyni yerə qayıtdı və bir saatlıq axtarışdan sonra əskik hissəni tapdı. O, həmçinin bir falanqa sümüyü və bir qabırğa hissəsi də tapdı. Volker-in kürəkəni dırnağı Londonun Təbiət Tarixi Muzeyinə gətirdi, burada paleontoloqlar Alan J. Çariq və Ancela C. Milner tərəfindən yoxlanıldı və teropod dinozavrına aid olduğu müəyyən edildi. Fevral ayında paleontoloqlar sahədə daha çox sümük parçaları tapdılar, lakin hava şəraitinə görə bütün skeleti yalnız may və iyun aylarında toplamaq mümkün oldu. Səkkiz nəfərlik muzey işçiləri və bir neçə könüllü üç həftə ərzində 2 metrik ton qaya matriksini 54 blokda qazdılar. Volker dırnağı muzeyə hədiyyə etdi, "Ockley Brick Company" isə skeletin qalan hissəsini və avadanlıq təmin etdi. Bu ərazi 200 il ərzində araşdırılmışdı, lakin əvvəllər heç buna bənzər qalıq tapılmamışdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Natural History Museum – "''Baryonyx'': the discovery of an amazing fish-eating dinosaur" – four minute video presented by Angela C. Milner
Natiq Şirinov (dövlət xadimi)

**Natiq Telman oğlu Şirinov** (10 avqust 1970, Biləsuvar) — Azərbaycan dövlət xadimi, gömrük xidməti general-mayoru. Azərbaycan Respublikası Dövlət Gömrük Komitəsi sədrinin müavini (2022-ci ildən). 
## Tərcümeyi-hal
Natiq Şirinov 10 avqust 1970-ci ildə Biləsuvar rayonunda anadan olmuşdur. 1987-ci ildə Biləsuvar rayon N. Gəncəvi adına 1 saylı tam orta məktəbi gümüş medalla bitirmişdir. 1988-ci ildə Leninqrad Maliyyə-İqtisad İnstitutunun (Bakı filialı) bakalavr pilləsinə daxil olmuş, 1993-cü ildə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetini iqtisadçı ixtisası üzrə fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

1993–1996-cı illərdə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrində hərbi xidmətdə olmuşdur.

## Peşəkar fəaliyyət
* 1999–2001 — Dövlət Əmlakı Nazirliyində müxtəlif vəzifələr.
* 2001–2005 — İqtisadi İnkişaf Nazirliyində müxtəlif vəzifələr.
* 2006–2011 — «Ataholdinq» ASC-də departament direktorunun müavini / departament direktoru vəzifələrində çalışmışdır. 
* 2011–2020 — Vergilər Nazirliyində baş idarə rəisi vəzifəsində işləyib.
* 2020–2022 — İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin İqtisadi təhlil və uçota nəzarət baş idarəsinin rəisi olub. 
* 27 dekabr 2022 — Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Dövlət Gömrük Komitəsi sədrinin müavini təyin edilib.

## Mükafatlar
* 9 fevral 2015 — «Dövlət qulluğunda fərqlənməyə görə» medalı ilə təltif edilib.
* 11 fevral 2020 — «Tərəqqi» medalı ilə təltif edilib.

## Şəxsi həyat
Ailəlidir; 3 övladı var.

## İstinadlar
Yozefina Səfərli

**Yozefina Səfərli** (qızlıq soyadı: **Haynemann**; ; ) — Almaniya şahmatçısı, qadınlar arasında beynəlxalq qrosmeyster (2018).

## Karyerası
2015-ci ildə 18 yaşlı qızlar arasında Almaniya çempionatında qzıl medal qazanıb. Eyni ildə 18 yaşadək qızlar arasında dünya çempionatında beşinci olub.

2018-ci ildə Drezdendə keçirilmiş qadınlar arasında "German Master" şahmat turnirində üçüncü yeri tutub.

Müxtəlif illərdə qadınlardan ibarət şahmat üzrə Almaniya yığmasının heyətində Şahmat Olimpiadalarının (2022–2024) və Avropa çempionatlarının (2015–2017, 2021–2025) iştirakçısı olub.

## Şəxsi həyatı
Manhaym Universitetində riyazi iqtisadiyyat üzrə təhsil alıb.

2024-cü ildə azərbaycanlı qrosmeyster Eltac Səfərli ilə ailə həyatı qurub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Yozefina Səfərli ''Chessbase.com'' saytında
Dioqo Oliveyra

**Dioqo Antunes de Oliveyra** (29 oktyabr 1986 Arapongas, Braziliya) - keçmiş braziliyalı futbolçu, Mərkəz yarımmüdafiəçi 

## Klub karyerası

## İstinadlar
III Aleksandrın xalçası

**III Aleksandrın xalçası** — 1883-cü ildəki tacqoyma mərasimlərindən sonra İmperator III Aleksandr və həyat yoldaşına hədiyyə edilən xalça.

## Tarixi
1883-cü ildəki tacqoyma mərasimlərindən sonra İmperator III Aleksandr və həyat yoldaşı Mariya Fyodorovnaya Azərbaycan toxucuları tərəfindən portret xalçası hədiyyə edilmişdir. Xalça hal-hazırda şəxsi kolleksiyada saxlanılır.

## Təsviri və analizi

Xalçanın çərçivələrində qəhvəyi və göy rənglərdən, əsas sahəsində tünd qırmızı rəngdən istifadə edilmişdir. Ortadakı kiril yazısı krem rəngində təsvir edilmişdir. İmperator III Aleksandr və həyat yoldaşı Mariya Fyodorovnanın təsviri olan, xalçanın əsas sahəsinin aşağı hissəsindəki qara boya heç bir xələl gəlmədən qorunub saxlanmışdır.

Ənənəvi Mərəzəli haşiyə dizaynı ilə çərçivəyə alınmış cütlük (İmperator III Aleksandr və həyat yoldaşı Mariya Fyodorovna), rəngli litoqrafiyaya əsaslanaraq, mərkəzi sahənin aşağı hissəsində tacqoyma mərasimindəki kimi təsvir edilir, onların yuxarısında isə Rus Pravoslav Kilsəsinin ən müqəddəs ikonalarından biri olan "*Yaroslavskaya Oranta*" (Məryəm və körpə İsa peyğəmbərin birlikdə təsviri) təsvir olunub. Sahələr kiril əlifbasına oxşar işarələrlə yazılmış bir hissə ilə ayrılmışdır. Kiril hərflər mesaj vermək məqsədilə yox, bəzək üçün toxunmuşdur. Bu xalçanı toxuyanlar, ehtimal edilir ki, savadsız idilər və hökmdarlarına hörmət əlaməti olaraq və ya estetik məqsəd ilə kiril əlifbasının formasını öz xalçalarında istifadə etmişdilər.

Toxucuların xaçlar, Məryəm ulduzları və yuxarı sahədə ənənəvi motivlərlə birlikdə təsvir edilmiş hale (qızıldan şüa tacı və ya işıq diski) forması kimi xristian simvollarını istifadə etməsi onların ağlını və yaradıcılığını göstərir. Buna baxmayaraq, Məryəm ananın qollarını qaldırıb dua etməsi müsəlmanın dua etmə formasına oxşayır. Müsəlman dua formasının istifadə edilməsi onu göstərir ki, xalçanı toxuyanlar məhdud qarşılıqlı əlaqədə olduqları bir hökmdarı, dini və mədəniyyəti təsvir edən xalça kompozisiyasını yaratmaq üçün özlərinə tanış olan mədəni və dini təcrübələrdən istifadə etmişdilər.

Bu xalça Azərbaycanla Rusiya İmperiyası arasında Qafqazdan kənarda artan, qarşılıqlı mədəni əlaqələri təmsil edir, buna baxmayaraq bu əlaqə birtərəfli (Azərbaycan tərəfindən) və məhduddur. Çar Rusiyasında geniş yayılmış dini təsvirlərə malik olmasa da, Sovet dövründə də Qafqazda və Orta Asiyada portret xalçaları toxunmağa davam etmişdir. Bu dövrdə Azərbaycan xalçaçıları Lenin və Stalinin təsvirini xalçalara əlavə edərək hökmdar üçün hazırlanan portret xalça ənənəsini davam etdirmişdilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Boggs, Jill, "Carpets as Signifiers of Historical Change: The Azerbaijani Carpet Industry from the Midnineteenth to Late Twentieth Century" (2021). Senior Theses. 394. https://scholarcommons.sc.edu/senior_theses/394 
* Vera-Simone Schulz (2014) Portraits, Photographs, and Politics in the Carpet Medium: Iran, the Soviet Union and Beyond, Konsthistorisk tidskrift/Journal of Art History, 83:3, 244–265, DOI: 10.1080/00233609.2014.942751
Actias luna

**Actias luna** — Pulcuqluqanadlılar fəsiləsinə aid kəpənək növü. 
## Ümumi məlumat
Actias luna həm də Luna kəpənəyi olaraq tanınır və Saturniidae ailəsinə aid olan gecə kəpənəyidir. Şimali Amerikanın tropik və subtropik bölgələrində yayılmış bu növ, xüsusi olaraq uzun quyruqlu qanadları və parlaq yaşıl rəngi ilə tanınır. Actias luna böyüklüyü və estetik gözəlliyi ilə dünyanın ən heyrətamiz kəpənəklərindən biri hesab olunur. as of 2019 this is the only moth.

Actias luna olduqca böyük qanadlara malikdir, qanad açılımı 80-115 mm arasında dəyişir. Qanadları solğun yaşıl rəngdə olur və hər bir qanadda şəffaf, dairəvi göz naxışları yerləşir. Bu göz formaları onu yırtıcılardan qorumağa kömək edir. Arxa qanadlarının uzun və zərif quyruq hissələri vardır ki, bu da uçuş zamanı balans yaratmaq üçün istifadə olunur.

Bu kəpənək gecələr aktiv olur və əsasən güclü işıqlara doğru hərəkət edir. Müdafiə mexanizmi olaraq, qanadlarındakı şəffaf göz naxışları və yaşıl rəngi onu düşmənlərindən qoruyur. Həmçinin, yırtıcılar tərəfindən hücuma məruz qaldıqda arxa qanadlarını tez-tez hərəkət etdirərək, quyruq hissəsi ilə diqqəti yayındırır.

Yetkin Actias lunalar qısa ömürlü olduqları üçün qidalanmırlar. Onların ağız hissəsi inkişaf etmədiyi üçün, həyatlarının yetkin mərhələsində heç bir qida qəbul etmədən yaşayırlar. Lakin sürfə mərhələsində Actias palıd ağacı, qoz ağacı, fındıq ağacı, ağcaqayın ağaclarının yarpaqları ilə qidalanır. 

Dişi kəpənəklər yumurtalarını ağac yarpaqlarının altına qoyur. Yumurtalar qəhvəyi-boz rəngdə və kiçik ölçüdə olur. Yumurtadan çıxan sürfələr parlaq yaşıl rəngdə olur və böyüdükcə bədənləri iri və tüklü hala gəlir. Yetkinliyə keçid zamanı sürfələr yarpaqlardan barama hazırlayır və bu mərhələdə metamorfoz keçirərək kəpənəyə çevrilirlər. Pupa mərhələsi bitdikdən sonra yetkin kəpənək baramadan çıxır və cəmi 1 həftə-10 gün arasında yaşaya bilir.

Actias lunaların əsas düşmənləri quşlar, yarasalar və bəzi böcəklərdir. Xüsusilə yarasalar gecə aktiv olduqları üçün bu kəpənəklərə daha çox hücum edirlər. Bununla yanaşı insan fəaliyyəti (məsələn, pestisidlər və meşələrin qırılması) bu kəpənəyin populyasiyasını təhlükə altına salır.
## Qalereya

Fayl:Actias luna eggs sjh.JPG|Yumurtaları
Fayl:Actias luna 1st instar sjh.JPG|Gənc tırtıllar
Fayl:Actias luna 5th instar 3 sjh.JPG|Yetkin tırtıl
Fayl:Actias luna male pupa sjh.JPG|Pup
Fayl:Actias luna in Florida.jpg|Erkək

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Luna moth info
* Rearing ''Actias luna''
* ''Actias luna'' at www.butterfliesandmoths.org
* ''Actias luna'' at Moths of North Carolina
Thymelicus lineola

**Thymelicus lineola** — Pulcuqluqanadlılar fəsiləsinə aid kəpənək növü. 
## Ümumi məlumat
Thymelicus lineola kiçik ölçülüdür, qanadlarının eni 20-25 mm arasındadır. Yuxarı qanadları qəhvəyi rəngdə və xarakterik sarımtıl işarələrlə bəzədilmişdir. Bu işarələr ona təbii mühitlə çox yaxşı uyğunlaşmağa kömək edir. Alt qanadları isə ağ və sarımtıl rənglərdə olur və kiçik qara ləkələr ilə bəzədilmişdir. Kəpənəyin kolları qısa və tünd qəhvəyi rəngdədir, uçuş müddətində isə tez-tez arxadan görünür. 

Thymelicus lineola çəmənliklər, otlaqlar, bağlar və yol kənarları kimi açıq sahələrdə yayılıb. Bu kəpənək xüsusilə günəşli əraziləri və məhsul olan sahələrini sevir. Avropa, Qərbi Asiya və Şimali Afrika kimi geniş ərazilərdə yayılıb. Thymelicus lineola təbii mühitlərində qidalanmaq və çoxalmaq üçün çiçəklənmiş bitkilərlə zəngin sahələri seçir.

Thymelicus lineola gündüzləri çox fəaldır və xüsusilə günəşli havalarda uçmaqdan xoşlanır. Kəpənək sürətli və tez-tez qısa müddətli uçuşlar edərək, yüksək sürətlə irəliləyir. O, tez-tez otlaq sahələrində və çiçəklərlə zəngin ərazilərdə dolaşır. Thymelicus lineola həmçinin düşmənlərindən qorunmaq üçün mükəmməl kamuflyaj xüsusiyyətinə malikdir və rəngarəng bədəni sayəsində təbii mühitində yaxşı gizlənir. Onun qısa qanadları və hızlı uçuşları təhlükə ilə qarşılaşdıqda ondan uzaqlaşmasına kömək edir.

Thymelicus lineola əsasən çiçəklərdən nektar alaraq qidalanır. O, günəşli günlərdə çox vaxt otlar və çiçəklənmiş bitkilərlə zəngin sahələrdə rast gəlinir. Həmçinin, o, çox vaxt müxtəlif çiçək növlərindən, o cümlədən lavanda, qırmızı və sarı çiçəklərdən də nektar alır.

Dişi Thymelicus lineola yumurtalarını yaşıl bitkilərin üzərinə qoyur, xüsusən də otlar və gülbitkiləri kimi bitkiləri seçir. Yumurtalar kiçik və ağ rəngdə olur. Yumurtadan çıxan sürfələr yaşıl və sarımtıl rəngdədir və çəmən bitkiləri ilə qidalanırlar. Onlar əvvəlcə kiçik və yumşaq bədənlə olur, lakin zamanla böyüdükcə bədənləri sərtləşir. Sürfələr pupa mərhələsinə keçərək, qəhvəyi və ya boz rəngdə olur. Pupa mərhələsi bir neçə həftə davam edir, sonra isə kəpənək tam olaraq yetişir və böyüyür. Kiçik çəmən kəpənəyi kəpənəyi, ilk dəfə yay mövsümündə tam yetişir və bu dövrdə aktiv uçuş edirlər.

Thymelicus lineola təbii düşmənlərindən qorunmaq üçün rəngarəng bədəninin sayəsində təbii mühitində yaxşı gizlənir. Ancaq pestisidlər, ekosistem dəyişiklikləri və yaşayış sahələrinin daralması bu növün populyasiyasını təhlükəyə atmışdır. Yırtıcılar, quşlar və parazitlər kimi təbii düşmənlər bu kəpənəyin həyat dövrünü təsir edə bilər.

## Qalereya
  
Thymelicus lineola underside - Keila.jpg|Thymelicus lineola 
(MHNT) Thymelicus lineola - St Foy d'Aigrefeuille - France - male dorsal.jpg|*Thymelicus lineola* ♂ 
(MHNT) Thymelicus lineola - St Foy d'Aigrefeuille - France - male ventral.jpg| ♂  △
(MHNT) Thymelicus lineola - St Foy d'Aigrefeuille - France - female dorsal.jpg| ♀
(MHNT) Thymelicus lineola - St Foy d'Aigrefeuille - France - female ventral.jpg| ♀  △


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Butterflies and Moths of North America
*Butterfly Conservation
*Lepiforum.de
*UK Butterflies
*Butterfly Conservation Armenia
Cyrtacanthacris tatarica

**Cyrtacanthacris tatarica** — Əsl çəyirtkələr fəsiləsinə aid çəyirtkə növü. 
## Ümumi məlumat
Cyrtacanthacris tatarica növü əsasən Qazaxıstan, Mərkəzi Asiyaa və Cənubi Rusiyada geniş yayılmışdır. Bu çəyirtkə növü həmçinin Türkiyənin bəzi bölgələrində də rast gəlinir. Cyrtacanthacris tatarica böyük ölçüsü, güclü arxa ayaqları və təsirli uçuş qabiliyyəti ilə fərqlənir.

Erkəklər 40-50 mm, dişilər isə 50-60 mm uzunluğunda olur. Cyrtacanthacris tatarica əsasən qəhvəyi, yaşıl və boz rənglərdə olur. Bəzən qəhvəyi rənglərdə xəttlər və ləkələr müşahidə olunur. Arxa ayaqları çox güclüdür və bu çəyirtkənin yüksək tullanma qabiliyyətini təmin edir. Çəyirtkə yaxşı inkişaf etmiş qanadlara sahibdir və qısa məsafələrə uça bilər.

Cyrtacanthacris tatarica əsasən Qazaxıstanın stepləri, Cənubi Rusiyanın çəmənlikləri və Orta Asiyanın açıq ərazilərində yayılmışdır. 

Arxa ayaqları çox güclüdür və bu, ona uzun məsafələrə tullanmağa imkan verir. Yaxşı inkişaf etmiş qanadları sayəsində qısa məsafələrə uça bilir. Bədən rəngi ətraf mühitə uyğunlaşaraq yırtıcılardan qorunmasına kömək edir.

Cyrtacanthacris tatarica otlar və digər bitkilərlə qidalanır. 

Cyrtacanthacris tataricanın çoxalma və inkişafı a.ağıdakı kimidir:
* Yumurtlama: Dişilər torpağa yumurta qoyur və bu yumurtalar qış boyunca torpaqda qalır.
* Sürfələrin inkişafı: Yumurtalardan çıxan sürfələr ilk olaraq kiçik və yumşaq bədənlə olur və böyüdükcə dərilərini dəyişirlər.
* Yetkin fərdlər: Yetişkinlər iyul-sentyabr aylarında aktiv olur.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Truxalis nipponica

**Truxalis nipponica** — Düzqanadlılar heyvan dəstəsinə aid çəyirtkə növü. 
## Ümumi məlumat
Truxalis nipponica erkəkləri 40-45 mm, dişilər isə 45-50 mm uzunluğundadır. Truxalis nipponicanın bədəni əsasən yaşıl və ya qəhvəyi rəngdə olur və bu rənglər ona ətraf mühitə uyğunlaşmağa kömək edir. Çəyirtkənin qanadları orta ölçüdədir və uçuş qabiliyyəti yüksəkdir. Arxa ayaqları çox güclüdür, bu da çəyirtkənin yüksək tullanma qabiliyyətini təmin edir.

Truxalis nipponica Yaponiya, Çin, Koreya və digər Şərqi Asiya ölkələrində geniş yayılıb. 

Truxalis nipponicanın bədəni yaşıl və qəhvəyi rənglərdə olur, bu da onu ətraf mühitə yaxşı uyğunlaşdırır. Bu şəkildə o, təbii yırtıcılardan qorunmağa çalışır. Arxa ayaqlarının gücü sayəsində yüksək tullanaraq təhlükədən uzaqlaşa bilir. Qanadları orta ölçüdə olsa da, qısa məsafələrə uça bilər.

Truxalis nipponica, əsasən bitki ilə qidalanan bir çəyirtkədir. Dişilər torpağa yumurta qoyurlar və bu yumurtalar qış boyunca torpaqda qalır. Yumurtalardan çıxan sürfələr ilk başda kiçik və yumşaq bədənlə olur. Zamanla sürfələr dəri dəyişir və böyüyürlər. Truxalis nipponica iyuldan sentyabradək aktiv olur və bu dövr onun çoxalma mövsümüdür.
## Qalereya

File:Naturkundliche Sammlung Übermaxx Überseemuseum Bremen 0061.JPG|*[[Truxalis conspurcata]]*
File:Truxalis johnstoni.jpg|*[[Truxalis johnstoni]]*
File:Truxalis.jpg|Truxalis nipponica

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Guide to N. African spp. of ''Truxalis'' Fabricius, 1775 (in French)
Gryllus pennsylvanicus

**Gryllus pennsylvanicus** — Sisəklər fəsiləsinə aid sisək növü. 
## Ümumi məlumat
Gryllus pennsylvanicus erkəkləri 20-30 mm, dişilər isə 25-35 mm uzunluğundadır. Gryllus pennsylvanicusun bədəni qara-qəhvəyi və ya tünd qəhvəyi rəngdə olur. Bu sisəklərin orta ölçüdə qanadları vardır və uçuq səslərini yaratmaq üçün istifadə olunur. Arxa ayaqları çox güclüdür, bu da böcəyin yüksək tullanma qabiliyyətini təmin edir. 

Gryllus pennsylvanicus əsasən Şimali Amerika, xüsusən ABŞ və Kanada bölgələrində yayılmışdır. Onun yaşadığı təbii mühitlər arasında meşəliklər, bağlar, çəmənliklər, bataqlıqlar və otlaqlar var. Çəyirtkə ən çox isti və mülayim iqlimlərdə yaşayır və yayda aktiv olur.

Gryllus pennsylvanicus gecə fəallığı ilə tanınır. Erkəklər dişiləri cəlb etmək və ərazi müdafiəsi üçün səs çıxarır. Gryllus pennsylvanicusun güclü arxa ayaqları sayəsində yüksək tullanma qabiliyyəti vardır və təhlükə anında tez tullanaraq uzaqlaşmağa çalışır. Kamuflyaj xüsusiyyətləri ilə də ətraf mühitə uyğunlaşır və yırtıcılardan qorunmağa kömək edir.

Gryllus pennsylvanicus bitkilərlə qidalanan bir növdür. Əsasən çəmənlər, yarpaqlar, gövdələr və bitki toxumları ilə qidalanır. O, kənd təsərrüfatı məhsullarına da zərər verə bilər və bitkilərə ciddi təsir edə bilər.

Dişilər torpağa yumurta qoyurlar və yumurtalar payızda torpaqda qalır. Sürfələr yumurtalardan çıxır və ilk başda kiçik və yumşaq bədənlə olur. Böyümə mərhələsində sürfələr dəri dəyişir və tədricən böyüyürlər. Çoxalma mövsümü yay aylarında intensiv olur və bu dövrdə onlar xüsusilə aktiv olurlar.

Gryllus pennsylvanicusun təbii düşmənləri arasında quşlar, sürünənlər (kərtənkələlər) və böcəklər yer alır. Tullanma qabiliyyəti və kamuflyaj xüsusiyyətləri ilə bu təbii düşmənlərdən qorunmağa çalışır.

## Qalereya

File:Gryllus_pennsylvanicus_female_01.jpg|A female fall field cricket, *Gryllus pennsylvanicus*
File:Gryllus_pennsylvanicus_male_02.jpg|A male fall field cricket, *Gryllus pennsylvanicus*
File:Gryllus_pennsylvanicus_nymph_01.jpg|A nymphal male fall field cricket, *Gryllus pennsylvanicus*
File:Gryllus_pennsylvanicus_mating_01.jpg|A pair of fall field crickets, *Gryllus pennsylvanicus*, mating


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Eyprepocnemis plorans

**Eyprepocnemis plorans** — Əsl çəyirtkələr fəsiləsinə aid çəyirtkə növü. 
## Ümumi məlumat
Eyprepocnemis ploransun fiziki xüsusiyyətləri:
* Ölçü: 25-40 mm arasında dəyişir.
* Rəng: Boz, qəhvəyi və ya yaşıl rənglərdə olur, bu da onu ətraf mühitə uyğunlaşdıraraq kamuflyaj etməyə kömək edir.
* Qanadlar: Tam inkişaf etmiş və yaxşı uçma qabiliyyətinə malikdir.
* Ayaqları: Güclü arxa ayaqları sayəsində uzağa tullana bilir.

Eyprepocnemis plorans əsasən çəmənliklərdə, açıq ərazilərdə, bataqlıq zonalarda və kənd təsərrüfatı sahələrində yaşayır. Bu çəyirtkə növü Avropa, Şimali Afrika və Qərbi Asiyada geniş yayılıb. 

Eyprepocnemis ploransun təhlükədən qorunmaq üçün bir neçə müdafiə üsulu var: 
* Kamuflyaj: Dəri rəngi ətraf mühitə uyğunlaşaraq onu yırtıcılardan qoruyur.
* Yüksək tullanma: Güclü arxa ayaqları ilə təhlükədən uzaqlaşır.
* Uçuş qabiliyyəti: Qanadları inkişaf etmiş olduğuna görə tez-tez qısa uçuşlar edərək təhlükədən yayınır.

Bu çəyirtkə əsasən bitkilərlə qidalanır və kənd təsərrüfatına təsir edə bilər. Əsas qida mənbələri, otlar və yarpaqlardı. Həmçinin taxıl bitkiləri (buğda, arpa və s.), bağ və bostan bitkiləri də yeyir. Bəzi bölgələrdə çox sayda olduqda əkinlərə ciddi ziyan vura bilər, lakin ümumiyyətlə populyasiyası təbii balansda qalır.

Eyprepocnemis ploransın dişiləri yumurtalarını torpağa qoyur. Yumurtalar qışda torpaqda qalır və yazda sürfələr çıxır. Sürfələr böyüdükcə dəfələrlə dərilərini dəyişir və yetkin fərdlərə çevrilirlər. Yetkin fərdlər əsasən iyun-sentyabr aylarında aktiv olur.

Eyprepocnemis ploransın təbii düşmənləri quşlar (sərçələr, qırğılar), kiçik məməlilər (siçanlar, kirpilər), hörümçəklər və iri böcəklərdir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ərfəülmülkün evi

**Ərfəülmülkün evi** 32938 qeydiyyat nömrəsi ilə tarixi abidə kimi qeydə alınıb. Təbriz şəhərinin Behişti küçəsində yerləşir. 

## İstinadlar
Melanoplus femurrubrum

**Melanoplus femurrubrum** — Əsl çəyirtkələr fəsiləsinə aid çəyirtkə növü. 
## Ümumi məlumat
Melanoplus femurrubrum orta ölçülü çəyirtkələrdən biridir və təxminən 4-5 sm uzunluğundadır. Onun bədəninin ümumi rəngi yaşıl və ya qəhvəyi-yaşıl ola bilər, amma ən diqqət çəkən xüsusiyyətləri qırmızı rəngli ayaqlarıdır. Bu çəyirtkənin qarın hissəsi isə daha açıq rəngdə olur və bəzən qəhvəyi zolaqlar da mövcud ola bilər. Qanadları geniş və uzun olub, yaxşı uçma qabiliyyətinə malikdir, bu da çəyirtkənin qısa müddət ərzində böyük ərazilərdə hərəkət etməsinə imkan verir. 

Melanoplus femurrubrum əsasən Şimali Amerikanın qərb hissəsində və bəzi regionlarında, xüsusilə ABŞ və Kanadada yayılıb. Bu çəyirtkə daha çox quru və otlu sahələrdə yaşayır, lakin o, həmçinin kənd təsərrüfatı sahələrində, xüsusilə taxıl, ot və digər bitkilərlə zəngin ərazilərdə də çox rast gəlinir. Ekoloji baxımdan qırmızıayaqlı çəyirtkə həm görünən, həm də gizli mühitlərdə, bitkilər və digər kiçik heyvanlar üçün qida mənbəyi olaraq mühüm rol oynayır. Lakin o, kənd təsərrüfatı sahələrində ciddi zərərlər də yarada bilər. Xüsusilə, qışlama dövründə qırmızıayaqlı çəyirtkə əkin sahələrinə girərək, bitkilərin yarpaqlarını və digər hissələrini yeyərək, məhsulların azalmasına səbəb olur.

Melanoplus femurrubrum çəyirtkələri əksər hallarda koloniyalar şəklində yaşayıb, böyük sürülər yaradırlar. Bu sürülər qida tapmaq və yeni ərazilər kəşf etmək üçün uzun məsafələrə miqrasiya edir. Onlar əsasən otlar, taxıllar, yabanı bitkilər və digər vegetasiya növləri ilə qidalanırlar. Yaz aylarında xüsusilə isti havalarda bu çəyirtkələr sürətlə çoxalır və çoxsaylı nəsillər doğurur. Çəyirtkələr yumurta qoyaraq çoxalma prosesini həyata keçirirlər və yumurtalar yerə basdırılır.

Melanoplus femurrubrum kənd təsərrüfatı üçün çox ciddi zərərverici sayılır. Çünki onlar çox böyük sürülər şəklində əkin sahələrinə daxil olaraq bitkilərin yarpaqlarını yeyir və məhsul itkisinə səbəb olur. Çəyirtkələr xüsusilə yulaf, buğda, arpa, eləcə də digər taxıl və ot bitkilərini zədələyirlər. Ən böyük təsirlərdən biri də onların sürətli çoxalma qabiliyyətidir, çünki bir neçə həftə ərzində milyonlarla çəyirtkə yarana bilər.

Kənd təsərrüfatında Melanoplus femurrubrumlara qarşı mübarizə aparmaq üçün kimyəvi pestisidlərdən istifadə olunur, lakin bu yanaşma həm də ətraf mühitə mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də, təbii mübarizə metodları, o cümlədən təbii düşmənlərin istifadəsi, daha ekoloji cəhətdən uyğun yanaşmalardır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Red-legged Grasshopper, BugGuide
* Orthoptera, Ojibway Nature Centre
* Red-legged Grasshopper Alberta