open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kottej əməliyyatı

**Kottej əməliyyatı** — ABŞ ordusunun İkinci Dünya müharibəsi zamanı Sakit Okean Kampaniyası dövründə Kiska adasını yapon qüvvələrindən azad etmək əməliyyatı. Əməliyyat 1943-cü il avqustun 15-dən 24-dək baş verir. Bütün yapon qoşunlarının əməliyyat başlamazdan əvvəl adanı tərk etməsinə baxmayaraq, manevrlər və eniş zamanı Amerika qoşunları dost atəşindən onlarla əsgər itirmiş və yaralanmışdır. Əlavə olaraq “Abner Reed” esminesi Yapon minasına toxunaraq zədələnir və partlayış zamanı 71 nəfər həlak olur.
## Öncəki vəziyyət
Kiska adası 1942-ci ilin yayında yapon dəniz piyadalarının adaya enərək ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin meteostansiyasını məhv etməsindən sonra Yaponiyanın işğalı altına düşür. Sonradan adada Amerika kəşfiyyatına görə təxminən 10 min nəfər olan əhəmiyyətli bir qarnizon yerləşdirilir. İşğal zamanı yaponlar adada və onun ətrafında 2,5 min insan itirir.

Kiskanın tutulması Aleut kampaniyasına son qoymalı idi və Amerika komandanlığı Attu uğrunda qanlı döyüşü xatırlayaraq əhəmiyyətli qüvvələr endirməyi planlaşdırırdı. Adak adasının ərazisində 100-dən çox gəmi cəmlənmişdi, desant qüvvələri 30 min amerikalı piyada və 5,5 min kanadalıdan ibarət idi. Bundan əlavə, iyul ayının sonundan etibarən Kiska hava hücumlarına və dənizdən atəşə məruz qalırdı. Ümumilikdə iyul ayı ərzində 11-ci Hərbi Hava Qüvvələri adaya 424 ton bomba, dəniz artilleriyası isə 330 ton mərmi atmışdır.

Avqustun 13-də Adak üzərinə təlim enişi həyata keçirilir. Əməliyyat avqustun 15-nə planlaşdırılır. 
## Əməliyyat
Avqustun 15-də səhər tezdən Amerika qoşunlarının birinci qrupu adanın qərb sahilinə, avqustun 16-da isə kanadalılar bir az şimala eniş edir. Enişə heç kim mane olmur, lakin Attu uğrunda döyüşün veteranlarını bu təəccübləndirmir. Amerikalılar yalnız ada daxilində irəlilədikdən sonra dominant yüksəkliklərdə yaponların müdafiə mövqeləri ilə qarşılaşacaqlarını gözləyirdilər. Lakin heç bir müqavimət olmur, paraşütçülərin yeganə döyüş itkiləri dost atəşindən sonra olur.

Məlum olur ki, yapon komandanlığı praktiki olaraq təcrid olunmuş adanın müdafiəsinin mümkünsüzlüyünü anlayaraq qarnizonu boşaltmaq qərarına gəlmişdir. 1943-cü ilin iyulun 28-də, Amerikanın adaya desant çıxartmasındanm iki həftə əvvəl, bir saat ərzində 5183 nəfərdən ibarət bütün qarnizon 2 kreyser və 6 esmineslə duman altında Paramuşirə təxliyə edilir.

Avqustun 24-də quru qoşunlarının komandanı general Çarlz Korlet adanın ABŞ-nin nəzarətinə keçdiyini bəyan edir. 
## İtkilər
Adanın tədqiqi zamanı (bir çox yeraltı tunellər də daxil olmaqla) müttəfiqlər 32 nəfəri (28 amerikalı və 4 kanadalı) ölmüş və əsasən dost atəşi nəticəsində 50-yə yaxın insanı yaralanmışdır. 130 əsgər səngər ayağından əziyyət çəkir. Bundan əlavə, “Abner Reed” esminesi yaponların minasına toxunaraq partlayır və 71 dənizçi həlak olmuş, 47 nəfər yaralanmışdır. Bu əməliyyat ümumilikdə 313 itkiyə səbəb olur.

## İstinadlar
Kalium hidrosulfat

**Kalium hidrosulfat** (KHSO4) — qələvi metalı kaliumun və sulfat turşusunun turş duzudır.

## Fiziki xassələri
Kalium hidrosulfat –rombik sinqoniyanın kristallarıdı.
Suda yaxşı, aseton və etanolda həll olunmur.

## Alınması
1. Sulfat turşusunun kalium hidroksidə təsiri nəticəsində:

:: \mathsf{KOH + H_2SO_4 \ \xrightarrow{\ }\ KHSO_4 + H_2O }

2.	Kalium sulfatın sulfat turşusununa təsiri nəticəsində:
:: \mathsf{K_2SO_4 + H_2SO_4 \ \xrightarrow{\ }\ 2\ KHSO_4 }

3.	Qatı sulfat turşusu ilə susuz kalium xloridin qaynadılması nəticəsində:
:: \mathsf{KCl + H_2SO_4 \ \xrightarrow{\ }\ KHSO_4 + HCl\uparrow }

## Kimyəvi xassələri
1.	Kalium hidrosulfatın sulu məhlulları, anionun dissosiyasiyası səbəbindən turşu reaksiyasına malikdir:

:: \mathsf{HSO_4^- \ \rightleftarrows\ SO_4^{2-} + H^+ }

2.	Kalium hidrosulfat qızdırıldıqda parçalanır:

:: \mathsf{2\ KHSO_4 \ \xrightarrow{240^oC}\ K_2SO_4 + H_2SO_4 }
:: \mathsf{2\ KHSO_4 \ \xrightarrow{320^oC}\ K_2S_2O_7 + H_2O }

3.	Qələvilərlə reaksiya zamanı orta duzlar alınır:
:: \mathsf{KHSO_4 + KOH \ \xrightarrow{\ }\ K_2SO_4 + H_2O }

4.	Əridildikdə bəzi duzlarla reaksiya daxil olur:
:: \mathsf{KHSO_4 + KCl \ \xrightarrow{500^oC}\ K_2SO_4 + HCl }
:: \mathsf{2\ KHSO_4 + TiO_2 \ \xrightarrow{300^oC}\ TiOSO_4 + K_2SO_4 + H_2O }

## Tətbiqi
Kalium hidrosulfat boya istehsalında sulfolaşdırıcı maddə kimi istifadə olunur.
Analitik kimyada, müəyyən birləşmələrin asanlıqla həll olunan formalara çevrilməsi üçün tətbiq olunur. Qida sənayesində bioloji qatqı (Е515) kimi istifadə olunur.

## Mənbə
* Справочник химика / Редкол.: Никольский Б. П. и др.. — 3-е изд., испр. — Л.: Химия, 1971. — Т. 2. — 1168 с.
* Лидин Р. А. и др. Химические свойства неорганических веществ: Учеб. пособие для вузов. — 3-е изд., испр. — М.: Химия, 2000. — 480 с
Kalium bromid

**Kalium  bromid** – kimyəvi formulu KBr olan qeyri-üzvi birləşmə,bromid  turşusunun kalium duzu.
## Fiziki xassələri
Kalium  bromid – natrium xlorida bənzər kub tipli kristalik qəfəsi olan rəngsiz kristallardı. 298&nbsp;°C -ə qədər qızdırıldıqda və 1.7 GPa təzyiqi altında, kristal qəfəs sezium xlorid kimi başqa bir kub modifikasiyasına çevrilir.
## Alınması
1.	Sənaye ehtiyacları üçün kalium bromidi, kalium karbonatın qarışıq dəmir bromidi (II, III) 
Fe3Br8 ilə reaksiyası zamanı almaq olar:
:: \mathsf{4K_2CO_3 + Fe_3Br_8 \rightarrow 8KBr + Fe_3O_4 + 4CO_2}
	
2.	Laboratoriya şəraitində kalium bromidi kalium hidroksid, brom və ammonyakın qarşılıqlı təsirindən almaq olar:	

:: \mathsf{6KOH + 3Br_2 + 2NH_3\rightarrow 6KBr + 6H_2O + N_2 \uparrow}

3.	Otaq temperaturunda birbaşa sintez nəticəsində:
:: \mathsf{2K + Br_2 \rightarrow 2KBr}

4.	Bromla daha az aktiv halogenin (yod) əvəz edilməsi nəticəsində:
:: \mathsf{2KI + Br_2 \rightarrow 2KBr + I_2 \downarrow}

5.	Kalium bromatın 434&nbsp;°C temperaturdan yuxarı termiki parçalanma nəticəsində:
:: \mathsf{2KBrO_3 \ \xrightarrow{>434^oC}\ 2KBr + 3O_2 }
### Termodinamik kəmiyyətlər

## Həllolması

## Kimyəvi xassələri
Kalium bromid tipik ion duzudur. Suda həll edildikdə, dissosiyasiyaya uğrayır amma  hidroliz olunmur, çünki güclü bir qələvidən (kalium hidroksid) və güclü bir turşudan (hidrobrom turşusu) alınıb. Kristalhidratlar əmələ gətirmir. Qatı bromid turşusunda həll olunmur.

1.	Daha aktiv halogenlərlə reaksiya nəticəsində brom çıxarılır:
:: \mathsf{2KBr + Cl_2 \rightarrow 2KCl + Br_2 \uparrow}

2.	Məhlularda adi mübadilə reaksiyaları baş verə bilər:
:: \mathsf{KBr + AgNO_3 \rightarrow AgBr\downarrow + KNO_3}

3.	Reduksiyaedici xassələr göstərir:
:: \mathsf{2KBr + 3H_2SO_4 \rightarrow 2KHSO_4 + Br_2 \uparrow + SO_2 \uparrow + 2H_2O} (конц. \mathsf{H_2SO_4}, кип.)
:: \mathsf{5KBr + 3H_2SO_4 + KBrO_3 \rightarrow 3Br_2 + 3K_2SO_4 + 3H_2O} (разб. \mathsf{H_2SO_4})
:: \mathsf{2KBr + 2H_2SO_4 + MnO_2 \rightarrow Br_2 + K_2SO_4 + MnSO_4 + 2H_2O} (конц. \mathsf{H_2SO_4}, кип.)
:: \mathsf{10KBr + 2KMnO_4 + 8H_2SO_4 \rightarrow 6K_2SO_4 + 5Br_2 \uparrow + 2MnSO_4 + 8H_2O}

:: \mathsf{KBr + 3H_2O \rightarrow 3H_2 \uparrow + KBrO_3}

4.	Qatı məhlullarda bəzi bromidlərlə kompleks birləşmələr əmələ gələ bilir:
:: \mathsf{2KBr + CuBr_2 \rightarrow K_2[CuBr_4]}

## Tətbiqi
Kalium bromid tibbdə sakitləşdirici (sedativ) olaraq istifadə olunur. Maye şəklində olan maddələrin İQ spektrini təyin etmək üçün istifadə olunur.

## Toksikliyi
Kalium bromid yüksək konsentrasiyalarda mədənin selikli qişasını qıcıqlandırır, ürəkbulanma və qusmaya səbəb olur. LD 50 - nin ölümcül dozası 3070 mq / kq -dır.

## İstinadlar
* 1.	Некрасов Б. В. «Основы общей химии». В 2 томах. М.: Химия, 1973.
* 2.	Рабинович В. А., Хавин З. Я. «Краткий химический справочник». Л.: Химия, 1977.
İblisin siyasi tarixi

**İblisin Siyasi Tarixi**— Daniel Defonun 1726-cı ildə yazdığı kitab. 
Alimlərin ümumi fikrinə görə, Defo həqiqətən şeytanı dünya tarixinin iştirakçısı hesab edirdi. O, bir müddət Con Miltonun “İtirilmiş Cənnət” əsərini müzakirə edir və onu niyə qeyri-dəqiq hesab etdiyini izah edir.

O hesab edir ki, 18-ci əsrdə yaşamış bir presviterian şeytanı səlib yürüşlərində ittiham edir və onu Avropanın katolik güclərinə yaxın hesab edir. Kitab Roma Katolik Kilsəsi tərəfindən qadağan edilib.  
Kitabın cənab Talliverə aid olduğu siyahıya salınıb və onun qızı Meqqi Corc Eliotun “Flossy Mill” əsərində oxuyur .

## Həmçinin bax
**[[Baltazar Bekker]]*

## Əlavə oxu
*Baine, Rodney M. (1962).  Daniel Defoe and "The History and Reality of Apparitions". Proceedings of the American Philosophical Society,  106(4): 335–347. 
*Hudson, Nicholas (1988). 'Why God no Kill the Devil?' The Diabolical Disruption of Order in Robinson Crusoe. *The Review of English Studies*, 39(156): 494–501. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Online at Archive.org
*Literary Encyclopedia entry
Kantata

**Kantata** (,  — *mahnı* sözündən) —  solistlər, xor və orkestr üçün vokal və instrumental əsər.

## Tarixi
XVII əsrin birinci yarısında. bir səs üçün vokal əsəri (madriqal) sonata adlı instrumental əsərdən fərqli olaraq kantata adlanırdı. İtaliyada operanın inkişafı ilə bir solo vokal nömrəsini deyil, bir neçəsini daxil etməyə başlayan kantata forması da inkişaf etdi. Kantataya daxildir: xorlar, reçitativlər, ariyalar və daha sonra orkestr müşayiəti ilə duetlər.

Kantata onun yaradıcısı sayılan Karissimi sayəsində hazırlanıb. 17-ci əsrin əvvəllərindən 18-ci əsrin sonlarına qədər basso continuo (və ola bilsin ki, bir neçə solo alət) ilə müşayiət olunan bir və ya iki solo səs üçün kantata italyan vokal kamera musiqisinin əsas forması idi.

Kantata konsertlərdə və kilsələrdə ifa olunur. O, dünyəvi və mənəvi məzmunlu ola bilər. Kantata ilə oratoriya arasındakı fərq ondan ibarətdir ki, oratoriyada daha çox dram var və solo nömrələr oratoriya süjetində məşhur şəxsiyyətlərə aiddir, kantatada isə lirik element üstünlük təşkil edir və solo nömrələr daha abstrakt xarakter daşıyır. Ruhani kantata xüsusilə protestant kilsəsində inkişaf etmişdir. Kantata bəstələmək konservatoriyalarda aspirant-nəzəriyyəçilər üçün bir vəzifə kimi xidmət edir.

Kantata adətən bir neçə tam ədəddən ibarətdir. Kantata kifayət qədər həcmli poetik və ya nəsr ədəbi mətnlərinə, əvvəllər isə əsasən bibliya süjetlərinə əsaslanır. Buna uyğun olaraq kantatalar iki növə bölünürdü: mənəvi (dini süjetə malik) və dünyəvi.

Müxtəlif növ kantatalar var - təntənəli, lirik, qəmli, şən, povest, fəlsəfi.

Bu janra 200-dən çox kantatası gəlib çatan İohann Sebastyan Baxın böyük töhfəsi olmuşdur.

## Ədəbiyyat
*Кантата // Литературная энциклопедия терминов и понятий / Под ред. А. Н. Николюкина. — Институт научной информации по общественным наукам РАН: Интелвак, 2001. — Стб. 337 — 1596 с. — ISBN 5-93264-026-X.
*Кантата // Словарь литературоведческих терминов / Ред.-сост.: Л. И. Тимофеев и С. В. Тураев. — М.: «Просвещение», 1974. — С. 121. — 509 с. — 300 000 экз.
*Соловьёв Н. Ф. Кантата // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Qaraqala (İrəvan)

**Qaraqala** - İrəvan xanlığının Dərəkənd-Parçenis mahalında kənd adı 

## Tarixi
1828-1832-ci illərdə Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulduqdan sonra kənd dağılmışdır. 1728-ci ilə aid mənbədə İrəvan əyalətinin Sürməli nahiyəsində Qarabulaq kəndinin nəzdində oba kimi qeyd olunmuşdur  

## Toponimi
Qala adlarında "qara" sözü çox halda qara rəngini ifadə etmir. Qalanın divarları qara rəngə çala bilməzdi. Ona görə ki, təbiətdə qara rəngli daş yoxdur. Fikrimizcə "Qaraqala"ların əksəriyyəti türk dillərində qarrı "əski", "köhnə", "qədim" sözünün danışıqda "qara" formasını kəsb etməsi nəticəsidir. Bə'zi adlarda isə "qara" sözü ərəb dilində qəryə "kənd" mə'nasındadır. Qaraqala "köhnə (qədim) qala" mə'nasındadır. (Türkmənistanda Qarrıqala qala adları ilə müqayisə edin).  

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Toponimika
* İrəvan xanlığı
Kurt fon Şleyxer

**Kurt Ferdinand Friedrich Hermann Von Schleicher** (Kurt Fon Şleyxer, tələffüz [kʊʁt fɔn ˈʃlaɪ̯çɐ]; ) — alman generalı və Adolf Hitler dövründə Almaniyanın sonuncu kansleri idi (Veymar Respublikasından əvvəl). Uzun bıçaqlar gecəsi zamanı Hitlerin SS-ləri tərəfindən öldürüldü.

## İstinadlar
Staxanov hərəkatı

**Staxanov hərəkatı** — SSRİ-də sosialist istehsalı yenilikçilərinin — qabaqcıl fəhlələrin, kolxozçuların, mühəndis-texnik işçilərin yeni texnikanı mənimsəməklə əmək məhsuldarlığını yüksəltmək uğrunda kütləvi hərəkatı. 1935-ci ildə sosializm yarışının yeni mərhələsi kimi yaranmışdır. "Staxanov hərəkatı" onun təşəbbüsçüsü olan Donbas şaxtaçısı Aleksey Staxanovun adı ilə bağlıdır; Azərbaycan SSR-də Staxanov hərəkatının təşəbbüskarları — neft sənayesində Ağa Nemətulla, İsmayıl Mikayıl, Q.Əsədov, toxuculuq sənayesində K.Rzayeva, M.Nəbiyev, baramaaçmada A.Həsənov, M.Qafarov, duz sənayesində M.Musayev, kənd təsərüffatında B.Bağırova, Q.Səmədov və başqaları olmuşlar.

Staxanov hərəkatının müxtəlif üsullarından Böyük Vətən müharibəsi illərində istifadə olunmuşdur. Bu sahədə qazanılan təcrübə müharibədən sonra da öz əhəmiyyətini saxlamışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Aleksey Staxanov
* Staxanov mayı (film, 1936)
Dördüncü Sənaye İnqilabının Təhlili və Koordinasiya Mərkəzi (Azərbaycan)

**Dördüncü Sənaye İnqilabının Təhlili və Koordinasiya Mərkəzi (4SİM)** — **[[Azərbaycan Respublikası Prezidenti]]**nin 2021-ci il 6 yanvar tarixli 1245 nömrəli Fərmanı ilə İqtisadiyyat Nazirliyinin tabeliyində yaradılmış publik hüquqi şəxsdir.

Dördüncü Sənaye İnqilabının Təhlili və Koordinasiya Mərkəzi Azərbaycan Respublikası ilə Dördüncü Sənaye İnqilabı sahəsində fəaliyyət göstərən beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığı və bu sahədə əlaqələndirməni, habelə rəqəmsal iqtisadiyyat üzrə çağırışların, təşəbbüslərin, strategiyaların və layihələrin təhlilini və koordinasiyasını həyata keçirən publik hüquqi şəxsdir.

Mərkəzin fəaliyyətinə ümumi rəhbərliyi və nəzarəti Müşahidə Şurası həyata keçirir və 5 üzvdən ibarətdir.

Dördüncü Sənaye İnqilabının Təhlili və Koordinasiya Mərkəzi (4SİM) 2021-ci ilin 1 aprel tarixindən Dünya İqtisadi Forumunun (DİF) Dördüncü Sənaye İnqilabı Şəbəkəsinin Azərbaycandakı Dördüncü Sənaye İnqilabı Mərkəzinə də ev sahibliyi edir.

Mərkəzin yaradılmasının əsası 2020-ci ilin 21 yanvar tarixində İsveçrənin Davos şəhərində keçirilən Dünya İqtisadi Forumunda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Dünya İqtisadi Forumunun prezidenti Borge Brende arasında niyyət protokolunun imzalanması ilə qoyulub. 

Mərkəz MDB məkanında DİF tərəfindən yaradılmış ilk mərkəzdir.

Dünya İqtisadi Forumunun Dördüncü Sənaye İnqilabı Şəbəkəsinin Azərbaycan Mərkəzi 3 əsas platforma üzrə fəaliyyət göstərir. Mərkəz ölkəmizdə "Süni İntellekt və Maşın öyrənməsi", "Əşyaların İnterneti və Şəhər Transformasiyası" və "Rəqəmsal Ticarət" platformaları üzrə təşəbbüslərin, strategiyaların və layihələrin təhlilini və koordinasiyasını həyata keçirir.

## İstinadlar
Donmuş 2

**Donmuş 2** () — Walt Disney Animation Studios tərəfindən 2019-cu ildə istehsal olunmuş Amerika animasiya filmi. 58-ci Disney cizgi filmi, 2013-cü il "Donmuş" cizgi filminin ikinci hissəsi. Filmin rejissoru Chris Buck və Cennifer Lee, onlar da ssenari müəllifi, prodüseri isə Peter Del Vechodur. Əsas personajları Kristen Bell, İdina Menzel, Coş Qad və Conatan Qroff səsləndirirlər. Birinci filmdəki hadisələrdən sonra Elza, bacısı Anna, Kristoff, maral Sven və qar adamı Olaf Sehrli meşəyə yollanır və burada Arendelle krallığının keçmişi ilə bağlı sirri açmalıdırlar.

Premyerası 7 noyabr 2019-cu ildə Hollivudda baş tutmuşdur. ABŞ-də cizgi filmi 22 noyabr 2019-cu ildə ekranlara buraxıldı. Film tənqidçilərdən ümumiyyətlə müsbət rəylər aldı. Onlar animasiyanı, mahnıları, vizualları və səs oyununu tərifləsələr də, süjeti tənqid ediblər. Premyera həftəsonu üçün 358 milyon dollar gəlir əldə edən Donmuş II cizgi filmləri arasında yayılmasının ən uğurlu başlanğıcını göstərdi. Filmin dünya üzrə ümumi gəliri 1,4 milyard dollar olmaqla, onu 2019-cu ilin üçüncü uğurlu filmi, ikinci ən çox gəlir gətirən cizgi filmi və bütün zamanların ən böyük 10-cu filmi edir. Film *Into the Unknown* mahnısına görə Oskar mükafatı nominasiyası almışdır.

## İstinadlar
Tarixi linqvistika

**Tarixi linqvistika** və ya **tarixi dilçilik** tarix elmindən istifadə edərək dilin yaranması və qrammatika qaydalarının tarixi inkişafını izah etmək üçün yaradılmış elmi metoddur. Dil ailələrinin necə meydana gəldiyini də tədqiq edən bu metodun mövzuları arasında dillərin niyə dəyişdiyi, danışan cəmiyyətlərin necə doğulduğu və sözlərin mənşəyi kimi mövzular da mövcuddur.

## İstinadlar
Qlottoxronologiya

Qlottoxronologiya linqvistika metodudur. Ümumi bir dildən ayrılan dillərin bu fərqi nə vaxt reallaşdırdığını müəyyən etmək üçün istifadə olunur. O, dillərin əsas lüğətinin təhlilinə əsaslanır. Bu üsul çox dəqiq nəticələr verməsə də, digər xronoloji üsullarla müştərək formada istifadə edildikdə həlledici ola bilər. Morris Swadesh tərəfindən icad edilən bu üsula müxtəlif əlavələr edilmiş və hal-hazırda da bu metoddan istifadə edilir.

## İstinadlar
Alyumka

**Alyumka adası** () — Sakit okeana daxil olan Berinq dənizi, Anadır limanında yerləşən ada. Çukotka Muxtar Dairəsinin Anadır rayonunun ərazisinə aiddir.

Sahildən cəmi 1,28 km, Anadır şəhərindən 5,85 km məsafədə, yol kənarında yerləşir. Adanın uzunluğu 370 m, eni 80 m-dir. O dəniz üzərində ucalan qayadır və sanki uzun Jilovaya Koşkadan ayrılmış dağlıq düzənliyin qalığıdır. Ada uzaqdan aydın görünür və gəmilər üçün əlamətdardır, burada naviqasiya mayakı quraşdırılıb.

## Çukça folklorunda
Adı çukot dilindən tərcümə () edilmişdir. Hərfi mənası "dolaşan parçalar" deməkdir. Yerli əfsanələrə görə, bir dəfə köçəri çukçalar Kerek düşərgələrinə uğurlu basqından sonra böyük bir sürü və qənimətlə ilə Anadır çayının yuxarı axınına çəkilir, lakin quldurlar təqibçilərdən qaçmaq üçün karvanın arxa mühafizəsinin çaşqın marallarının kəndirlərini kəsməyə məcbur olurlar. Nəticədə dənizdə kiçik bir ada əmələ gəlir.

## Ornitfauna
Adanın qayalı sahillərində ümumi sayı bir neçə yüz cüt olan dəniz quşları koloniyaları vardır. Adada Berinq qarabatdağı, Qağayılar, Sakit okean kütdimdiyi və Fratercula cirrhata kimi quşlar yuvalayır.

## İstinadlar
Portuqaliya eskudosu

Eskudo Portuqaliyanın rəsmi valyuta olaraq avronu 1999-cu ildən etibarən istifadəsinə qədərki rəsmi valyutası idi. Eskudonun istifadəsi 2002-ci ildən etibarən tamamilə dayandırılmışdır. Beynəlxalq valyuta kodu PTE idi. Eskudonun işarəsi dollar işarəsinə çox oxşardır. Lakin dollar işarəsindən fərqli olaraq yuxarıdan aşağıya doğru iki sətirdən ibarətdir.

Eskudo ilk dəfə 1911-ci ildə istifadə edilmişdir. Avro keçidində istifadə olunan paritet 1 Avro=200 Eskudo olmuşdur.

Dəmir pullar olaraq dövriyyədə: nadir olan 1, 5 və 10 eskudo və müntəzəm istifadə edilən 20, 50, 100 və 200 eskudo mövcud idi. Kağız pullar formasında isə dövriyyədə 500, 1000, 2000, 5000 və 10 000 eskudo mövcud idi. 2000-ci ildə inflyasiya nisbəti 2.8% olub

thumb|1 eskudonun qabaq və arxa tərəfi

## İstinadlar
Kinq adası (Alyaska)

**Kinq adası** (, ) — Berinq dənizində, Alyaskanın qərbində, Duqlas burnundan 64&nbsp;km məsafədə, Şahzadə Uels burnunun cənubunda yerləşən ada.

## Coğrafiya
Ada qayalıqdır və hündürlüyü 200 m-ə qədərdir. Uzunluğu 1,6&nbsp;km-dir. Dəniz buzdan təmizləndikdə (adətən iyun-noyabr aylarında) ada dəniz iqliminə malik olur. Soyuq mövsümdə kontinental iqlim hökm sürür. Yayda orta temperatur +5 .. + 10&nbsp;°C, qışda −20 ..- 15&nbsp;°C-dir. Orta illik yağıntı 250&nbsp;mm (həmçinin 850&nbsp;mm qar) təşkil edir.

## Tarix
Adanı ilk görən avropalı Ceyms Kuk olmuşdur. 1778-ci ildə o, adanı tədqiq etmiş və onu ekspedisiyanın üzvü leytenant Ceyms Kinqin şərəfinə adlandırmışdır.

20-ci əsrin əvvəllərində ada burada morj və suiti ovlayan 200-ə yaxın eskimosun qışlama yeri olur (onlar Ukivok kəndində yaşayırdılar). Yayda eskimoslar adadan kənara kayakla üzür və Alyaskanın materik sahillərində balıq tuturdular. 1937-ci ildə adada 45 evdə 190 nəfər yaşayırdı. Katolik kilsəsi və məktəb var idi. 1960-cı illərdə iqtisadi amillərə görə sakinlər adanı tərk edərək Noma köçürlər. Alyaskanın yerli yaşayış məskənləri haqqında qanuna () əsasən, ada keçmiş kəndlilərə məxsusdur. 1980-ci ildən Alyaska Milli Dəniz Qoruğunun bir hissəsidir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Adanın foto şəkilləri.
Portuqaliya Mərkəzi Bankı

Banco de Portugal Portuqaliyanın mərkəzi bankıdır. Bank 1846-cı ildə Portuqaliya kraliçası II Maria dövründə Portuqaliyada yaradılmış ilk bank olan Banco de Lisboa və *Companhia Confiança Nacional*ın birləşməsi ilə kral nizamnaməsi ilə formalaşmışdır. O, dünyanın ən qədim müntəzəm işləyən banklarından biridir və 100% dövlət nəzarətindədir. Avrosistem və Avropa Mərkəzi Bankının üzvüdür. Bankın sədri Karlos Kostadır.

## İstinadlar
Hilemorfizm

**Hilemorfizm** (ing. Hylemorphism; alm. Hylemorphismus; fr. Hylèmorphisme) Yunanca Hyle – maddə, morphè — forma deməkdir. XIX əsrin sonunda yaradılmış termindir. Aristotelin varlığın əsas prinsipləri kimi forma və materiya haqqında təliminə əsaslanır.

## Ədəbiyyat

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
İznik gölü

**İznik gölü** — Bursada yerləşən göl. Təqribən 32&nbsp;km uzunluğunda və 10&nbsp;km enindədir. Maksimum dərinliyi 80 metrdir. İznik şəhəri (tarixi adı Nikeadır) gölün şərq ucunda yerləşir.
## Əhəmiyyətli quş arealı
1989-cu ildə mühafizəsiz statusunda olan göl "Beynəlxalq quş həyatı" (BirdLife International) təşkilatı tərəfindən istirahət mərkəzi olan İznikin inkişafı və ciddi çirklənmə ilə təhdid edilən su quşları üçün mühüm ərazi kimi elan edildi.

## Su altındaki bazilika
2014-cü ildə Bursa Böyükşəhər Bələdiyyəsi gölün havadan şəkillərinini çəkib. Fotolarda İznik sahillərində su altında qalan tarixi xarabalıqlar diqqət çəkmişdir. Bazilikanın tapılmasında suların çəkilməsi və soyuq havada planktonun azlığı mühüm rol oynamışdır.

## İstinadlar
Pyetro Badalyo

**Pyetro Badalyo** ingiliscə (**Pietro Badoglio**) **1-ci** Addis Abeba hersoqu, **1-ci Sabotino Markesi** (ABŞ: /bəˈdoʊljoʊ/, İtalyanca: [ˈpjɛːtro baˈdɔʎʎo]; ) — həm Birinci Dünya müharibəsi zamanı, həm də italyan generalı idi. Həm Birinci Dünya müharibəsi zamanı, həm də italyan generalı kimi. Şərqi Afrika vitse-prezidenti. İtaliyada nasist rejimi süqut etdikdən sonra İtaliyanın baş naziri oldu.

## İstinadlar
Fransua Ribado Düma

**Fransua Ribado Düma** (fr. *François Ribadeau Dumas*; 14 iyun, 1904 – 27 dekabr, 1998) — fransız yazıçı, tarixçi və publisist.

## Həyatı
Fransua Ribado Düma 14 iyun 1904-cü ildə Nöyi-sür-Sendə anadan olmuşdur. 

Gizli ezoterik elmlərlə üzrə mütəxəssis. O, rəsmi Paris-Rive Qaşe bələdçi-direktoru və Qastronomiya Mətbuat Assosiasiyasının (l'Association de la presse gastronomique) qurucu üzvü olmuşdur. Parisin 7-ci dairəsinin (Saint-Tomas-d'Aquin) müşaviri və Senanın baş müşaviri idi. 

Fransua Ribado Düma 27 dekabr 1998-ci ildə vəfat etmişdir. 

## Əsərləri
* Histoire de Saint-Germain-des-Prés (1959);
* Hitler et la sorcellerie (1975). (Azərbaycanca tərcüməsi: Hitler: insan, yoxsa şeytan? Bakı: TEAS-Press, 2021);
* Spiritualité de la magie (1995);
* Grandeur et misère des Jésuites (1994);
* La Magie chez les Jésuites (1989);
* La Lumière et l'illumination (1984).

## İstinadlar
Luici Fakta

**Luigi Fakta** () — italyan siyasətçisi, jurnalisti və Benito Mussolini rəhbərliyindən əvvəl İtaliyanın son Baş naziri idi.

## Həyatı
Luici Fakta İtaliyanın Piemont əyalətinin Pinerolo şəhərində anadan olub. Hüquq təhsili alıb, sonra jurnalist olub. O, siyasətə 1892-ci ildə Pinerolodan deputatlar palatasına seçildikdə, 30 il bu vəzifəni tutdu. Liberal Partiyasının üzvü olan Fakta, parlamentdəki vaxtının çox hissəsini koalisiya kabinetində ədliyyə və daxili işlər departamentlərinin müşaviri vəzifəsində çalışıb. O, Eyni zamanda 1910-cu ildən 1914-cü ve 1920-dən 1921-ci ilə qədər İtaliyanın Maliyyə Naziri olub. Birinci Dünya müharibəsi başlayanda Fakta İtaliyanın neytrallığını dəstəklədi, lakin sonra İtaliya ona daxil olanda müharibəni dəstəklədi. Oğlu müharibədə şəhid olub, ölkəsinə oğul bəxş etdiyinə görə fəxr etdiyini bildirib. Fakta 1922-ci ilin iyulunda baş nazir təyin edildi. Həmin vaxt İtaliya siyasi qarışıqlıq içərisində idi və Mussolininin faşist üsyanı ilə mübarizə aparırdı. Mussolini Roma üzərinə yürüş etmək qərarına gəldikdə, Facta reaksiya verdi və hərbi vəziyyət elan etmək və Mussolinini dayandırmaq üçün ordu göndərmək istədi. Belə bir bəyannamə qüvvəyə minməzdən əvvəl monarxın imzasını daşımalı idi. Fakta həmişə fövqəladə vəziyyət elanını imzalamamaqdan, Kral III Viktor Emmanueli gətirən gizli səbəbləri izah etməkdən imtina etdi. Ertəsi gün Fakta və hökuməti Kralın qərarını təsdiq etmədiklərini nümayiş etdirmək üçün istefa verdilər. Kral daha sonra Mussolininin yeni hökumət qurmaq üçün Romaya gəlməsini xahiş etdi.

## İstinadlar
Dino Qrandi

**Dino Qrandi** ingiliscə oxunuş: "***Dino Grandi "*** (), 1-ci Konte di Mordano, İtalyan faşist siyasətçisi, ədliyyə naziri, xarici işlər naziri və parlamentin prezidenti idi. Hüquqşünas kimi təhsil alan Qrandi Birinci Dünya müharibəsində (1914-18) vuruşdu, bundan sonra faşist eskadristilərinə (kənddə terror törədən silahlı dəstələrə) qoşuldu. Faşistlərin milli konqresində (7 noyabr 1921) Qrandi Benito Mussoliniyə uduzaraq, liderlik üçün uğursuz bir təklif etdi. Qrandi Mussolinini hökumətin başçısı təyin edən Romaya yürüşdə iştirak etdi (1922-ci il oktyabr). 1924-cü ildə daxili işlər nazirinin müavini təyin edildi, 1929-cu ilin sentyabrında isə xarici işlər nazirliyinin rəisi oldu. Böyük Britaniyada səfir təyin edildi (iyul 1932) və İtaliyaya ədliyyə naziri və Fasces və Korporasiyalar Palatasının prezidenti olmaq üçün geri çağırılmadan əvvəl İngiltərə-İtaliya müqaviləsi (1938) bağladı. O, İtaliyanın İkinci Dünya müharibəsində iştirakına qarşı idi. Qrandi 1943-cü ilin fevralında Nazirlər Kabinetində əvəz olundu, lakin Faşizm Böyük Şurasının sədri olaraq qaldı. Məhz 1943-cü il iyulun 24-dən 25-nə keçən gecə bu qurumun iclasında Qrandi Mussoliniyə hücum etdi və ona etimadsızlıq təklifi irəli sürdü; Şuranın bu qətnaməni qəbul etməsi Mussolinini faktiki olaraq devirdi. Tezliklə Qrandi Lissabona qaçdı və 1944-cü ildə Veronadakı faşist tribunalı tərəfindən qiyabi ölümə məhkum edildi. Daha sonra Braziliyaya köçdü və nəhayət yaşamaq üçün İtaliyaya qayıtdı.

## İstinadlar
Qaleatsso Çiano

**Qaleatsso Çiano** əsil adı: ***Gian Galeazzo Giano, Cortellazzo və Buccari'nin 2-ci qrafı***  (/ˈtʃɑːnoʊ/ CHAH-noh, italyan: [ɡaleˈattso ˈtʃaːno]; ) —

## Həyatı
O, 1936-1943-cü illərdə qayınatası Benito Mussolininin hökumətində Xarici İşlər Naziri vəzifəsində çalışmış italyan diplomatı və siyasətçisi idi. Bu dövrdə o, hökumət başçısı kimi Mussolininin ən çox ehtimal olunan varisi kimi görülürdü.

O, Milli Faşist Partiyasının qurucu üzvü admiral Kostanzo Çianonun oğlu idi; ata və oğul hər ikisi 1922-ci ildə Mussolininin Romaya yürüşündə iştirak etdilər. Ciano İtaliya-Efiopiya müharibəsində (1935-36) hərəkətə keçdi və qayıtdıqdan sonra Xarici İşlər Naziri təyin edildi. İkinci Dünya müharibəsində bir sıra Axis məğlubiyyətlərindən sonra, Çiano İtaliyanın çıxması üçün təzyiq göstərməyə başladı və nəticədə o, vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı. Daha sonra Vatikanda səfir vəzifəsində çalışıb.

1943-cü ilin iyulunda Ciano Mussolinini devirməyə və sonradan həbs etməyə məcbur edən Böyük Faşizm Şurasının üzvləri arasında idi. Ciano Almaniyaya qaçmağa davam etdi, lakin həbs edildi və İtaliya Sosial Respublikasının Salo şəhərində yerləşən Mussolininin yeni rejiminə təhvil verildi. Alman təzyiqi altında Mussolini Cianonun ölümünü əmr etdi və 1944-cü ilin yanvarında o, güllələnərək edam edildi.

Ciano "Üçüncü Reyxin yüksəlişi və süqutu" filmində və dörd saatlıq HBO sənədli dramında Uilyam Şirer də daxil olmaqla, bir neçə tarixçi tərəfindən mənbə kimi istifadə edilən gündəlik yazıb və geridə qoyub. 

## İstinadlar
Predappio

**Predappio** (*Romagnol: La Pré və ya Dviais*) — İtaliyanın Emilia-Romanya bölgəsində, Forli-Cesena əyalətində, 1 yanvar 2021-ci il tarixinə 6,135 nəfər əhalisi olan şəhər və kommuna. Şəhər ən yaxşı şəkildə 1922-ci ildən 1943-cü ilə qədər İtaliyanın diktatoru Benito Mussolininin doğulduğu yer. Mussolini Predappioda dəfn olunub və onun məqbərəsi yerli turizm məkanı olmaqla yanaşı, italyan faşistlərinin ziyarət yeridir.

## İstinadlar
Elmar Allahverdiyev

**Elmar Saleh oğlu Allahverdiyev **() — Azərbaycan hərbi xadimi, kəşfiyyatçı.

## Həyatı və təhsili
Elmar Allahverdiyev 4 noyabr 1986-cı il Şəki rayonu Cəfərabad kəndində anadan olub.

2002–2005-ci illərdə Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi liseydə, 2005–2009-cu illərdə isə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbində motoatıcı ixtisası üzrə təhsil almışdır. 2009–2010-cu illərdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Təlim Tədris Mərkəzində zabit, 2010–2011-ci isə illərdə Silahlı Qüvvəllərin təlim-tədris mərkəzi Kəşfiyyat ixtisaslaşdırma kurslarını keçmişdir.

## Fəaliyyəti
* 2010–2013-cü illərdə Bakı şəhəri Hacı Zeynalabdin Tağıyev qəsəbəsi, N saylı hərbi hissədə Taqım komandiri kimi çalışıb;
* 2013–2016-cı illərdə Tərtər rayonu N saylı hərbi hissədə kəşfiyyat bölük komandiri;
* 2016–2017-ci illərdə Goranboy rayonu N saylı hərbi hissədə kəşfiyyat bölük komandiri;
* 2017-ci ilin may ayında "Tərtər işi" zamanı şərlənib tutulub və ən ağır işgəncələrə məruz qalıb. Bu hadisələrdən sonra Elmar Allahverdiyev ordudan tərxis edilib.
* 2020-ci ilin oktyabr ayında işğal altında olan torpaqların azadlığı uğrunda başlamış hərbi əməliyyatlarda könüllü olaraq yenidən ordu sıralarına qatılaraq kəşfiyyat bölük komandiri vəzifəsində iştirak etmişdir.
* 2020-ci il 5 noyabr tarixində Daşaltı kəndi istiqmətində gedən döyüşlərdə yaralanmışdır.
* 2021-ci il 9 avqust tarixində könüllü olaraq ordu sıralarından ehtiyata buraxılmışdır.

## İştirak etdiyi döyüşlər
* 2016-cı il aprel ayında düşmən işğalı altında olan Seysulan kəndinin azad oluması uğrunda döyüşlərdə kəşfiyyat komandiri kimi iştirak edib.
* 2020-ci il 44 günlük Vətən müharibəsində düşmən taptağı altında olan Füzuli, Hadrut, Qubadlı, Şuşa istiqamətlərində döyüşlərdə kəşfiyyat bölük komandiri vəzifəsində iştrak edib.

## Təltifləri
* 2008-ci ildə "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi (1918-2008)" yubiley medalı ilə təltif olunmuşdur.
* 2013-cü ildə "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi (1918-2013)" yubiley medalı ilə təltif olunmuşdur.
* 2015-ci ildə "Qüsursuz xidmətə görə" 3-cü dərəcəli medalı ilə təltif olunmuşdur.
* 25 dekabr 2020-ci ildə "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif olunmuşdur.
* 29 dekabr 2020-ci ildə "Qubadlının azad olunmasına görə" medalı ilə təltif olunmuşdur.
* 9 dekabr 2020-ci ildə "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif olunmuşdur.
* 24 iyun 2021-ci ildə "Cəsur döyüşçü" medalı ilə təltif olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* 
* Məşhur kəşfiyyatçı Elmar Allahverdiyev sirləri açdı və Vətən xainlərini tam ifşa etdi

## Həmçinin bax
* Quru qoşunları
* Azərbaycan Silahlı Qüvvələri
* Şuşanın azad edilməsi
* Qubadlının azad edilməsi
* Füzulinin azad edilməsi
Seyfe gölü

**Seyfe gölü** — Türkiyənin Kırşəhər vilayətində yerləşən tektonik göl. Ramsar ərazisidir. Göl Kırşəhərdən 16&nbsp;km şimal-şərqdə Mucur rayonunda yerləşir.

## Əsas xüsusiyyətləri
Gölün uzunluğu 10&nbsp;km, eni 5&nbsp;km, çevrəsi 26&nbsp;km-dir. Gölün dərinliyi 200 metr içəriyə doğru irəlilədikcə 4–5 metrə çatır. Ən dərin yeri 10–12 metrdir. Uzunluğu 10&nbsp;km, genişliyi 5&nbsp;km, çevrəsi 26&nbsp;km-dir.

Yayda sulu azalan Seyfe gölünün qış aylarında bol yağış səbəbiylə qabardığı və ətrafının bataqlığa çevrildiyi müşahidə olunur. Qapalı hövzə olduğu üçün suyu duzludur. Bu səbəblə ətrafdakı torpaqlara şoranlaşdırıcı təsir göstərir. Gölün ətrafında duz emal müəssisələri fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Besboro

**Besboro adası** () — Berinq dənizinin Norton körfəzindəki kiçik ada. Alyaska sahillərindən 18 km qərbdə yerləşir. Adanın uzunluğu təxminən 3 km, eni isə 800 m-dir. Dəniz səviyyəsindən maksimum hündürlüyü 242 m-dir. İnzibati cəhətdən ABŞ–ın Alyaska, Nom siyahıyaalma sahəsinə aiddir.

Adanın adını 1778-ci il sentyabrın 12-də Besboro adası kimi qeyd edən ingilis naviqatoru Ceyms Kuk olmuşdur. Ada Alyaska Milli Dəniz Qoruğunun bir hissəsidir.

## İstinadlar
Nelson adası (Alyaska)

**Nelson adası** () —  Berinq dənizində, Alyaskanın cənub-qərb sahili yaxınlığında, Ninqaluk (şimalda) və Kolavinarak (şərqdə) çaylarını ayıran ada. İnzibati cəhətdən ABŞ-nin, Alyaska ştatının Betel siyahıyaalma sahəsinə aiddir.

Uzunluğu 68&nbsp;km, eni 32 ilə 56&nbsp;km arasındadır. Adanın sahəsi 2183&nbsp;km²-dir. Sahəsinə görə ABŞ-də 15-ci ən böyük adadır. Nunivak adasından Etolin boğazı ilə ayrılır. Nelson adasında 3 kənd vardır: Tununak, Toksuk Bey və Naytmyut. Yaşayış məntəqələrinin hamısı Berinq dənizi sahilində, adanın cənub-qərb hissəsində yerləşir. Bu üç kəndin ümumi əhalisi 2010-cu il siyahıyaalınmasına əsasən 1197 nəfərdir. 2000-ci il siyahıyaalınmasına görə, onun sayı 1065 nəfər olmuşdur.

Ada 1878-ci ildə adanı və onun əhalisini tədqiq etmiş amerikalı tədqiqatçı, etnoloq Edvard Uilyam Nelsonun şərəfinə adlandırılıb. 
## Həmçinin bax
* Kiqiqak

## İstinadlar
Monogenizm

**Monogenizm** (mono... + — cins, mənşə) — antropologiyada insanların mənşə birliyi və insan irqlərinin bir-biri ilə qan qohumluğu haqqında təlim. Monogenizmə əsasən müasir insanın bir növü (homo sapiens) var; insan irqləri isə Yer kürəsinin müxtəlif coğrafi zonalarında müasir insan növünün məskunlaşması nəticəsində əmələ gələn növdaxili qruplardır. Monogenizm bir çox antropoloji faktlarla sübut edilir; əsas fakt budur ki, bütün insan irqlərinin təmasda olan zonalarında metis qruplar əmələ gəlir və çoxalmağa qabil nəsil verir.

## İstinadlar
Avstraliya merinosu

**Avstraliya merinosu** — zərifyunlu qoyun cinsi.

## Tarixi
Avstraliya merinosu XIX əsrin birinci yarısında Avstraliyada İngiltərə, İspaniya və Almaniyadan gətirilən merinoslardan yetişdirilmişdir. 1929-cu ildə SSRİ-yə gətirilmiş və Qroznı qoyun cinsinin yetişdirilməsində istifadə edilmişdir.

## Xarakteristikası
Avstraliya merinosu eksteryerinə və yun keyfiyyətinə görə fayn, medium və stronq tipləri var. Qoçların diri çəkisi 80–95 kq, doğar (anac) qoyunlarınkı 42–48 kq; qoçlar 9–10 (ən çox 20 kq-a qədər), doğar qoyunlar 4–5 kq (ən çox 10 kq-a qədər) yun verir. Təmiz yun çıxması 48–55%-dir. Əsasən, uzun, kambol növlü, sıx, zərif, çox elastik və parlaqdır. Avstraliyada bütün qoyunların 80%-i merinoslardır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Иванов М. Ф. Полное собрание сочинений, том 4, Москва, 1964, с. 244—246.
* Руководство по разведению животных, перевод с немецкого, том 3, книга 2, Москва, 1965.
* Есаулов П. А. Методы повышения продуктивности овец в Австралии, Москва, 1967.

## Xarici keçidlər
* Merino world
* Australian Association of Stud Merino Breeders
Avstraliya Kommunist Partiyası (1971)

**Avstraliya Kommunist Partiyası** (AKP; ; CPA) — Avstraliyada siyasi partiya. Partiya 1971-ci ildə **Avstraliya Sosialist Partiyası** (ASP) kimi qurulmuş və daha sonra 1996-cı ildə indiki adını qəbul etmişdir. Partiya Varşava Müqaviləsi Təşkilatının Çexoslovakiyanı işğal etməsi və partiyanın avrokommunizmi qəbul etməsi ilə bağlı fikir ayrılıqları səbəbindən partiyadan istefa vermiş və ya oradan qovulmuş orijinal Avstraliya Kommunist Partiyasının keçmiş üzvləri tərəfindən yaradılmışdır.

## Tarixi
Avstraliya Kommunist Partiyası 1971-ci ilin dekabrında yaradılmışdır. Kommunist və fəhlə partiyalarının 1969-cu il Beynəlxalq Moskva müşavirəsinin platformasını müdafiə edən Avstraliya beynəlmiləlçi kommunistlərini birləşdirirdi. 1972-ci ilin sentyabr və oktyabr aylarını əhatə edən təsis qurultayında qəbul edilmiş "Sosialist proqramı"nda Avstraliyada və bütün dünyadakı vəziyyət marksist mövqedən təhlil olunur, kapitalizmin müasir inkişaf mərhələsinin xarakteristikası verilir, antiimperialist mübarizədə sosializm sisteminin həlledici qüvvə olduğu göstərilir, Avstraliya fəhlə hərəkatının mühüm problemləri ilə əlaqədar AKP-nin əsas xətti müəyyən edilir. Partiyanın nizamnaməsində qeyd olunur ki, AKP-nin son məqsədi Avstraliyada sosializm qurmaqdır. Qurultay SSRİ və digər sosialist ölkələrinin "ardıcıl sülh siyasətini" bəyənmiş və "sülh uğrunda mübarizə" sahəsində AKP-nin vəzifələrini müəyyən etmişdir. AKP-nin 1975-ci ilin iyununda keçirilən ikinci qurultayı partiyanın proqramını qəbul etmiş və zəhmətkeşlərin mənafeyi uğrunda mübarizədə AKP-nin konkret vəzifələrini müəyyənləşdirmişdi. AKP demokratik mərkəziyyət prinsipi əsasında qurulmuşdu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* ''The Guardian''
Avstriyanın dövlət quruluşu

**Avstriyanın dövlət quruluşu** — Avstriya Respublikasında dövlət hakimiyyəti.

## Xüsusiyyətləri
Avstriya federativ respublikadır. Qüvvədə olan konstitusiyası 1920-ci ildə qəbul olunmuşdur. Dövlət başçısı olan federal prezident əhali tərəfindən 6 il müddətinə seçilir. Ali qanunverici hakimiyyət orqanı olan parlament iki palatadan – Milli Şura və Federal Şuradan ibarətdir. İcraedici hakimiyyəti hökumət (kansler, vitse-kansler və nazirlər) həyata keçirir. Prezident kansleri və onun təqdimatı ilə nazirləri təyin edir. Hökumət Milli Şura qarşısında məsuldur. Hər ərazinin öz konstitusiyası və parlamenti (landtaqı) var.

19 yaşına çatmış vətəndaşlar aktiv (seçmək), 25 yaşına çatmış vətəndaşlar isə passiv (seçilmək) seçki hüququna malikdir. Hər ərazisə seçkili orqanları olan yerli və vilayət icmaları var. Avstriyanın məhkəmə sistemi Ali məhkəmə, 4 Ali əyalət məhkəməsi, 20 əyalət və rayon məhkəməsindən ibarətdir. Aşağı instansiya məhkəməsi mahal məhkəməsidir. Bundan başqa, azyaşlıların işləri və əmək mübahisələri üzrə xüsusi məhkəmələr də var. Məhkəmə sisteminin xüsusiyyəti dövlət idarəçiliyində qanuna riayət olunmasına nəzarət edən Konstitusiya məhkəməsinin və inzibati məhkəmənin olmasıdır.

## İstinadlar
Avstriya coğrafiyası

**Avstriya coğrafiyası** — Avstriya Respublikasının coğrafi xüsusiyyətləri.

## Xüsusiyyətləri
Avstriya dağlıq ölkədir. Ərazisinin çox hissəsi, yəni 75%-i Şərqi Alp dağları, şimal hissəsi isə ucqar şimal-şərqdə Orta Dunay ovalığına keçən təpəlik və düzənliklərdir. Mərkəzi Kristalik Alp dağlarının Yüksək Tauern massivində olan Qrosqlokkner (3,797 metr) zirvəsi Avstriyanın ən yüksək nöqtəsidir. Silsilələrin yalları həmişə qarla örtülü olur. Buzlaqları var. Əsas faydalı qazıntııları neft, qaz, qonur kömür, maqnezitdir. Dəmir və qurğuşun-sink filizi, qrafit, müxtəlif düz yataqları, mineral bulaqları var. Düzən rayonlarda və Alp dağlarının ətəklərində iqlim mülayim kontinental, qərbində isə rütubətlidir. Orta temperatur yanvarda –1 °C-dən –4 °C-yə qədər, iyulda 15–18 °C olur. İllik yağıntı 500–900 mm, dağlarda 1,500-2,000 mm-dir. Əsas çayı Dunay və onun qollarıdır (İpn, Ens, Drava, Morava). Gəmiçilik üçün yalnız Dunay çayı yararlıdır. Qalan çaylardan (xüsusilə Alp dağlarından başlanan çaylardan) enerji mənbəyi kimi istifadə olunur. Avstriyada ən böyük göl Boden gölüdür. Çimli-podzod, qonur meşə və qara torpaqlar yayılmışdır. Ərazisinin təqribi 38%-i meşələr (palıd, fıstıq, küknar, ağşam, qaraşam), 2,000 metrdən yüksəkdə alp çəmənləridir. Avstriyada nəcib maral, sığın, cüyür, ayı, qaban və s. var.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Elisabeth Lichtenberger; Austria - Society and Regions. Austrian Academy of Sciente Press, Vienna 2000, 491 S
Azra Kohen

**Azra "Akilah" Kohen** (nikahdan əvvəl soyadı **Sarızeybek**; ) türk yazıçısıdır. İlk kitabı Fi Akilah təxəllüsü ilə nəşr edildikdən sonra ikinci və üçüncü kitabları – *Çi* və *Pi* Akilah Azra Kohen adı ilə nəşr olundu. *Fi, Çi, Pi* trilogiyasından sonra 2017-ci ildə fantastik realizm janrında *Aeden* və 2019-cu ildə tarixi məzmunu ilə yenidən bestseller olmağı bacaran *Gör Məni* romanlarını nəşr etdi.

## Erkən həyat və karyera
Azra Kohen "Azra Sarızeybek" adı ilə 1979-cu ildə İzmirdə anadan olub. İstanbul Universiteti Ünsiyyət fakültəsinin Radio, Televiziya və Kino ixtisasını bitirdikdən sonra Kanadanın Ottava Universitetində iqtisadiyyat təhsili alaraq təhsil həyatını davam etdirib. Azra Kohen Liverpul Universitetində tətbiqi psixologiya üzrə magistr dərəcəsini bitirib. O, müsahibəsində təhsilə baxışını "Biz bu dünyaya öyrənmək üçün gəlmişik" sözləri ilə ifadə edib. İngilis və İtalyan dillərini bilir.

Onun yazdığı "Fi", "Çi" və "Pi" hekayə silsiləsi trilogiyası qısa müddətdə diqqət çəkdikdən sonra "Fi" adı ilə internet serialına uyğunlaşdırılıb. 2017-ci ilin dekabr ayında yazıçı Azra Kohen Radio Traffic Marmara-da iştirak etdiyi *Müəllifin Dilindən* adlı radio proqramında *Gör Məni* və *Dinlə Məni* adlı iki yeni kitab yazmağa başladığını açıqladı. Həmin ayda həmçinin o, Fi serialının istehsalı zamanı yaşadıqlarından bəhs edən kitab yazacağını da açıqladı.

## Şəxsi həyat
Onun 2001-ci ildə Sadok Kohen ilə evliliyindən 2009-cu ildə dünyaya gələn bir oğlu var. O, ekoloji kənd təsərrüfatına, kainatın riyaziyyatına və bir yaradıcının olduğuna inanır. Onun məlum siyasi mövqeyi yoxdur. Kohen müsahibəsində vegetarian olmadığını, amma olmağa çalışdığını açıqlayıb.

## Mükafatlar
* Elele Avon İlin Yazıçısı Mükafatı (2018)

## Əsərlər
* *Fi*
* *Çi*
* *Pi*
* *Aeden*
* *Gör Məni*

## İstinadlar
Avstriya Xalq Partiyası

**Avstriya Xalq Partiyası** (**AXP**;  , **ÖVP** ) — Avstriyada xristian-demokrat  və liberal-mühafizəkar  siyasi partiya.

2021-ci ilin dekabrından partiyaya müvəqqəti olaraq Karl Nehammer rəhbərlik edir. Hazırda Milli Şurada 183 yerdən 71-nə sahib olan ən böyük partiyadır və 2019-cu il qanunvericilik seçkilərində səslərin 37,5%-ni qazanıb. O, bütün doqquz əyalətin qanunverici orqanında yer tutur və altı əyalətin idarə etdiyi yeddi ştatda hökumətin bir hissəsidir. ÖVP, Beynəlxalq Demokratik Birlik və Avropa Xalq Partiyasının üzvüdür. O, Avropa Parlamentində EPP qrupu ilə birlikdə yer alır; Avstriyanın 19 deputatından 7-si ÖVP-nin üzvüdür. Üzvlərinin sayına görə Avropanın ən böyük partiyasıdır.

ÖVP 1945-ci ildə Avstriya Respublikasının yenidən qurulmasından dərhal sonra 19-cu əsrin sonu və 20-ci əsrin əvvəllərində Xristian Sosial Partiyasının qeyri-rəsmi varisi kimi yaradılıb. O vaxtdan bəri Avstriya Sosial Demokrat Partiyası (SPÖ) ilə birlikdə Avstriyanın iki ənənəvi əsas partiyasından biri olmuşdur. Partiya 1970-ci ilə qədər ən populyar partiya idi və ənənəvi olaraq SPÖ ilə böyük koalisiyada idarə olunurdu. O, 1945-1966-cı illərdə böyük koalisiyaların əsas tərəfdaşı, 1986-2000-ci illərdə və 2007-2017-ci illərdə kiçik tərəfdaşı olub. ÖVP də 1966-1970-ci illərdə qısa müddət ərzində təkbaşına iqtidar oldu. Partiya 1999-cu il seçkilərindən sonra Avstriya Azadlıq Partiyası (FPÖ) ilə koalisiya yaratdı. 2003-cü ildə isə FPÖ-dən ayrılan Avstriyanın Gələcəyi Alyansı ilə koalisiya qurdu və bu koalisiya 2007-ci ilə qədər davam etdi.

Sebastian Kurts sədr olduqdan sonra partiyanın siması dəyişdi, rəngi ənənəvi qaradan firuzəyə çevrildi və **Yeni Xalq Partiyası** () adlandırıldı. Partiya 2017-ci il seçkilərindən sonra ən böyük partiya oldu və FPÖ ilə koalisiya hökuməti qurdu.  Hökumət on səkkiz aydan sonra dağıldı və 2019-cu il seçkilərinə səbəb oldu, bundan sonra ÖVP Yaşıllarla yeni koalisiya yaratdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Austrian People's Party Country Studies
* Austrian People's Party at the European People's Party website
Avstriya Kommunist Partiyası

**Avstriya Kommunist Partiyası** (**AKP**; , **KPÖ**) — Avstriyada kommunist siyasi partiya.

## Tarixi
Avstriya Kommunist Partiyası 3 noyabr 1918-ci ildə Vyana təsis konfransında yaradılmışdır. 1933-cü ildə AKP qadağan edilmişdi. 1934–1938-ci illəri əhatə edən gizli fəaliyyət dövründə AKP ölkədə faşist çevrilişi təhlükəsinə qarşı çıxmış, 1938-ci ildə reallaşan anşlussdan sonra isə Avstriya xalqını öz ölkəsinin istiqlaliyyətini bərpa etmək uğrunda mübarizəyə çağırmışdır. Partiyanın minlərlə üzvü həbsxanalara və həbs düşərgələrinə salınmış, onların bir çoxu, o cümlədən AKP MK-nın 13 üzvü həlak olmuşdur. Faşist Almaniyası süqut auğradıqdan və Avstriya 1945-ci ilin aprelin azad olunduqdan sonra AKP açıq fəaliyyətə başlamışdır. AKP nümayəndələri 1945–1947-ci illərdə hökumətin tərkibinə daxil idi. 1958-ci ilin fevralında AKP konfransının qəbul etdiyi "Avstriyanın sosializmə doğru yolu" proqram sənədində (AKP-nin 18-ci qurultayında təsdiq olunmuşdur) göstərilirdi ki, Avstriya fəhlə sinfi xalqın etimadını və parlamentdə əksəriyyəti qazanmaqda sosializmə dinc yolla gəlib çıxa bilər. AKP-nin 1970-ci ilin mayında keçirilmiş 21-ci qurultayı partiyanın təşkilati və ideoloji cəhətdən möhkəmlənməsinə kömək etmişdir.  Bu qurultayda partiyanın bəzi üzvləri sağçılıqla ittiham olunaraq oradan ixrac edilmişdir. 1974-cü ilin yanvarında keçirilən 22-ci qurultayda partiya sıralarının marksist-leninçi əsasda daha sıx birləşdiyini nümayiş etdirdi. Qurultayın qəbul etdiyi "AKP-nin siyasi-ideoloji prinsipləri" və "AKP-nin fəaliyyət proqramı" sənədlərində dövrün Avstriyasının siyasi vəziyyəti marksist-leninçi mövqedən təhlil edilmiş, zəhmətkeşlərin həyati mənafeyi və ictimai hüquqları uğrunda mübarizədə partiyanın vəzifələri müəyyən olunmuşdur. AKP qeyd edirdi ki, onun məqsədi "sosializm, fəhlə sinfinin hakimiyyətini bərqərar etməkdir". AKP 1970-ci illərdə SSRİ və sosializm birliyi ölkələrinin "beynəlxalq gərginliyin zəiflədilməsinə yönəldilən xarici siyasətinə" yüksək qiymət vermişdir. Sənədlərdə həmçinin göstərilir ki, partiya marksizm-leninizm, proletar beynəlmiləlçiliyi mövqelərində durmuş, beynəlxalq kommunist hərəkatının sıx birliyinin möhkəmləndirilməsi uğrunda çıxış etmişdir. AKP-nin yerli hakimiyyət orqanlarında, müəssisələrin istehsalat şuralarında, həmkarlar ittifaqları və zəhmətkeşlərin digər kütləvi təşkilatlarında nümayəndələri var idi. AKP nümayəndə heyətləri kommunist və fəhlə partiyalarının Beynəlxalq müşavilərində (1957, 1960, 1969, Moskva) iştirak etmiş və onların sənədlərini bəyənmişdir.

## İdeologiyası
Kommunist bir partiya olan AKP demokratik mərkəziyyət prinsipi əsasında qurulmuşdur.

## Strukturu
Partiyanın ali orqanı qurultaydır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Paris Şəhər Sənaye Fizikası və Kimyası üzrə Ali Təhsil İnstitutu

**Paris Şəhər Sənaye Fizikası və Kimyası üzrə Ali Təhsil İnstitutu** ( və ya *ESPCI*) — 1882-ci ildə Fransanın Paris şəhərində əsası qoyulmuş institut.

## Məşhur məzunlar
* Frederik Jolio-Küri: Nobel mükafatı laureatı. Fransız fizik.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ESPCI rəsmi saytı
Avstraliya-Asiya Aralıq dənizi

**Avstraliya-Asiya Aralıq dənizi** — Sakit okeanın Avstraliya və Asiya arasındakı dəniz hövzələri qrupunun ümumi adı. Ən böyük dənizləri: Cənubi Çin, Yava, Sulavesi, Sulu, Flores, Banda, Arafur və Timor. Ümumi sahəsi təqriən 8 milyon km2-dir. Dərinliyi 8,547 metrə qədərdir.

## İstinadlar
Yerli avstraliyalılar

**Yerli avstraliyalılar** — Britaniya müstəmləkəçiliyindən əvvəl Avstraliyada yaşayan qruplar. Bunlara Avstraliya aborigenləri və Torres boğazı adalıları daxildir.

## Tarixi
Avstraliyalıların sayı XVIII əsrin axırlarında 250–300 min nəfər idi. Avstraliyalılar 500-dən çox tayfadan ibarət olmuşlar. XIX əsrədək avstraliyalılar ibtidai icma quruluşu şəraitində yaşayıblar. Onlar ovçuluq, yığıcılıq, qismən balıqçılıqla məşğul olurdular. Müstəmləkəçilik siyasəti nəticəsində çox hissəsi qırılmışdır.

## Əhali
Qalıqları, başlıca olcaq, Avstraliyanın qərbində və şərqində rezervasiyalarda yaşayır. Avstraliyalıların bir qismi kənd təsərrüfatında işləyir, digərləri ibtidai həyat sürürlər.

## Dil
Yerli avstraliyalar Avstraliya dillərində danışırlar.

## Din
Avstraliyalıların dini etiqadı totemizm və magiyanın müxtəlif formalarıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Includes concise summary of referendum, plus detailed section on Legislative Background, starting with the 1891 National Australasian Convention. Tabs to other pages include a long list of Resources and a guide to sources relating to the movement for constitutional recognition of Indigenous Australians .
*  NOTE: Updates to 798,400 people, or 3.3% of the population, includes reasons for 19% increase in the population estimate on 30 June 2011. 
*
*
*
*
*
*
*
*
* – national Indigenous affairs newspaper