open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arnold Çikobava

**Arnold Çikobava** ( ; ) — gürcü qafqazoloq, dilçi və filoloq. Nikolay Marrın "Yafetik" dil nəzəriyyəsinin ən fəal tənqidçilərindən biri.

## Həyatı
Arnold Çikobava 14 mart 1898-ci ildə Gürcüstanın qərbində yerləşən Sameqrelo bölgəsinin Saçikobavo kəndində anadan olmuşdur. 1922-ci ildə Tiflis Dövlət Universitetində təhsilini başa vurmuşdur. Daha sonra həmin universitetdə müəllim kimi fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. 1926-cı ildə dostent, 1933-cü ildə isə professor elmi dərəclərinə yüksəlmişdir. 1933–1960-cı illərdə Gürcüstan SSR Elmlər Akademiyasının Qafqaz Araşdırmaları bölməsinə, 1936–1985-ci illərdə isə Dilçilik İnstitutunun "İber-qafqaz dilləri" bölməsinə rəhbərlik etmişdir. Arnold Çikobava 1950–1952-ci illərdə Gürcüstan SSR Elmlər Akademiyasının Dilçilik İnstitutuna müvəqqəti olaraq rəhbərlik etmişdir. Sonradan həmin instituta onun adı verilmişdir. O, həmçinin Gürcüstan SSR Elmlər Akademiyasının qurulmasında rol oyanayan şəxslərdən biri olmuşdur. 1950–1963-cü illərdə akademiyaya rəhbərlik etmişdir. Fəaliyyətinə görə Sovet İttifaqı və beynəlxalq qurumlar tərəfindən ona bir çox mükafat və titul verilmişdir. Arnold Çikobava tərəfindən Qafqaz dillərinin quruluşuna və tarixinə dair bir sıra əsərlər yazılmışdır.

O, həmçinin Nikolay Marrın "Yafetik" dil nəzəriyyəsini tənqid etməsi ilə tanınmışdır. Belə ki, Sovet dövründə "Yafetik" dil nəzəriyyəsinin əleyhinə olanların çoxu Sovet rəsmilərinin təzyiqləri səbəbindən səslərini eşitdirə bilmirdilər. Arnold Çikobava Gürcüstan Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Kandid Çarkviani ilə yaxın əlaqələrə malik idi. O, bundan istifadə edərək Marrın fərziyyələrini tənqid etməyə davam etmişdir. Nəhayət hesabatını İosif Stalinə göndərmiş və 1950-ci ildə Stalinlə şəxsən tanış olmuşdu. Tezliklə Stalin Pravda qəzetindəki dilçilik barədə məqaləsində Marrın nəzəriyyəsini qınamışdır (yüksək ehtimal ki, həmin məqalənin müəllifi Arnold Çikobava olmuşdur).

Arnold Çikobava 5 noyabr 1985-ci ildə, 87 yaşında vəfat etmişdir. Onun nəşi Tilis Dövlət Universitetinin ərazisində dəfn edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Arnold Chikobava Institute of Linguistics of the Georgian Academy of Sciences
Əli Zakir

**Ali Zakir** () — Banqladeş aktyoru, biznesmeni,rejissoru və yazıçısı. Asiatic Marketing Communications Limited şirkətinin sahibi idi.

Zakir, 1971-ci ildə Banqladeş istiqlal müharibəsində azadlıq döyüşçüsü kimi xidmət etmişdi. 

## Həyatı
Ali Zakir 6 noyabr 1944-cü ildə Banqladeşin Çattoqram şəhərində anadan olmuşdur. Uşaqlığı Kuştiya şəhərində keçib. Dörduşaqlı ailənin üçüncü övladı idi. Atası Məhəmməd Tahir yüksək rütbəli məmur idi. O, müxtəlif-müxtəlif şəhərlərdə işə düzəldiyindən Zakir də həmin şəhərlərdə olurdu. Madaripura köçən və burada bir az qalan Zakir sonra Xulna şəhərinə köçdü. Axırda isə paytaxt olan Dəkkə şəhərinə köçdü.

İctimai fəal və təşəbbüskar olan Sara Zakir ilə ailə quran Ali Zakirin bu evlilikdən iki övladı - İreş Zakir və Şriya Sarbojoya adlı övladı var idi. Həmin övladlar Asiatic Marketing Communications Limited şirkətində xüsusi vəzifəyə sahibdirlər. İcraçı direktor və marka rabitə meneceri olaraq çalışırlar. Həyat yoldaşı da şirkətin idarəedici direktorunun müavinidir.

Zakir karyerasını on illərlə aktyorluqla davam etdirmişdi. 1970-ci illər həyat yoldaşı ilə birlikdə Zakir məşhur aktyor və siyasətçi Əsəduzzaman Nurla birlikdə Naqorik teatr truppasının qurucu üzvü idi.

2018-ci ildə o, Bertolt Brextin "Qalileyin həyatı" əsərinin səhnələşdirilməsində Qalileo Qaliley rolunu oynamışdı.

Zakir həmçinin, Banqladeşdə bir reklam agentliyi olan Asiatic Marketing Communications Limited şirkətinin sahibi idi. Bu şirkətə  MEC (media agentliyi), Maxus, Asiya Mindshare, ForthoughtPR, Dhoni Chitra Ltd, 20 Miles, Nayantara Communications, Asiya Hadisələr Ltd, Moitree Printers Ltd MRC-Mode Ltd. kimi şirkətlər də daxil idi.

## Ölümü
Uzun müddət COVID-19 pandemiyası ilə mübarizə aparan Zakir 27 noyabr 2020-ci ildə səhər saat 6:45-də Dəkkə şəhərinin Birləşmiş Xəstəxanasında vəfat etdi. 

## Filmoqrafiya
**Filmlər**

# Növbəti (film, 1984)
# Modhumoti adlandırılan göl (film, 1996)

**Televiziya dramları**

# Bohubri (serial, 1988)
# Bugünki bazar (serial, 1999) 

## Mükafatları
Ekuşi Padak Mükafatı (1999)

Səlim Əl-Din Padak Mükafatı (2017)

Şahid Əltəf Mahmud Padak Mükafatı (2017)

Meril Protom Alo Mükafatı (2018)

## Xarici keçidlər
Ekuşi Padak mükafatı laureatı olan Ali Zakir vəfat etdi. *The Business Standard*. 27 Noyabr 2020. İstifadə tarixi:27 Noyabr 2020.
Kolxis Akademiyası

**Kolxis Akademiyası**, **Kolxis Ritorika Akademiyası** () və ya **Fasis Akademiyası** — eradan əvvəl III–IV əsrlərdə fəaliyyət göstərmiş təhsil mərkəzlərindən biri. Akademiya Kolxida çarlığının Fasis (hazırda Poti) şəhərində fəaliyyət göstərmişdir.

## Tarixi
Akademiyanın mövcudluğu barədə birbaşa məlumat verən yeganə mənbə akademiyada təhsil almış yunan filosofu Femistiyin qeydləridir. Femistiy 317-ci ildə Fasis şəhərində anadan olmuşdur. Onun yazdığına görə o dövrdə akademiya fəlsəfə və ritorika dərslərinin tədris olunduğu ən inkişaf etmiş təhsil mərkəzi olmuşdur. Fəlsəfə müəllimi olan atası Euqeneyin də burada təhsil aldığını yazan Femistiy, akademiyanı "tanrıçaların məbədi" adlandırmışdır. Həmçinin akademiyada kimlərin dərs dediyi, təhsilin hansı dildə verilməsi və hansı dərslərin tədris olunması barədə dəqiq məlumat yoxdur. Femistiy akademiyanın qurucusunun adını çəkməsə də, onun müdrik və fəzilətli şəxs olduğunu yazır. Akademiyanın fəaliyyət göstərdiyi dövrlərdə Afina şəhərində təhsil almaq mümkün olsa da, ritorika elminin tədris olunduğu yeganə təhsil mərkəzi Kolxidada yerləşirdi. Kolxis Akademiyasında fəlsəfə və bəlağət fənnlərinin tədrisi də önəmli rol oynayırdı.

Ehtimal edilir ki, akademiyada yunan dilinin ritorikası fənni tədris edilib və akademiyanın təhsil dillərindən biri də yunan dili olmuşdur. Həmçinin akademiyaya yunan dilini bilən tələbələrin də qəbul edilməsi barədə məlumatlar vardır. Bu səbəbdən akademiyanın əvvəllər yunan dili təhsili verən kiçik məktəb olduğu ehtimal edilir. Həmçinin Femistiyə görə akademiyadakı tədrisin məzmunu VI əsrə aiddir. Akademiyaya daxil olmaq üçün müəyyən şərtlər də mövcud olmuşdur. Yüksək ethimalla Romadakı ritorik təhsil müəsissələrindəki kimi Kolxisdə də ədəbiyyat, astronomiya, riyaziyyatın əsasları, fəlsəfə və hüququn əsasları fənnləri tədris edilməkdə idi. Güman edilir ki, akademiyada antik kolx dilində də tədris verilirmiş. Tanınmış filosof İone Lazinin də akademiyada təhsil aldığı ehtimal edilir. Zaxari Qruzinə görə gürcü knyazı və filosof İberyalı Peter Konstantinopolda İone Lazidən fəlsəfə dərsi almışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *გამსახურდია ს.,* სწავლა-განათლება ძველ საქართველოში, თბ., 1975;
* *ნუცუბიძე შ.,* ქართული ფილოსოფიის ისტორია, ტ. 1, თბ., 1956;
* *ყაუხჩიშვილი ს.,* რიტორიკული განათლების ცენტრი ძველ კოლხეთში, "საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე", 1940, ტ. 10 B
Əlbəyaxa döyüş

**Əlbəyaxa döyüş** —

## Hərbi döyüşlər
Hərbi təkbətək döyüşün məqsədi ölümcül təhlükə altında ölaraq vuruşub sağ qalmaq, məğlub olanda isə rəqibə mümkün qədər çox zədə vurmaqdır. Müasir əsgərlər hərbi məktəblərdə əlbəyaxa, soyuq və odlu silahla döyüşməyi öyrənirlər. Əsas tədris kursları:

# Operativ əlbəyaxa döyüş;
# Ordu bıçaq döyüşü;
# Süngü döyüşü;
# Tapança ilə əlbəyaxa döyüş. və s.

Hərbçilər yalnız xüsusi əməliyyatların keçirilməsi zamanı əlbəyaxa döyüş fəndləri tətbiq etmək hüququna malikdirlər. Digər hallarda döyüş fəndlərinin tətbiqi qadağan edilir və ardınca hərbçi hətta cinayət məsuliyyətinə cəlb oluna bilər.

## İdman döyüşləri
Boks yarışından bir fraqment İdman döyüşlərinin məqsədi yüksək idman nailiyyətlərinə nail olmaqdır. İdman döyüşlərində travmatizmi minimallaşdırmaq məqsədilə daha sərt qaydalar və məhdudiyyətlər istifadə olunur. Həmçinin müxtəlif qoruyucu ləvazimatlar istifadə olunur (əlcəklər, boksda və karatedə kapalar, qılıncoynatmada dəbilqə, maskalar). İdman təkbətək döyüşlərinin əsas növləri — boks, qılıncoynatma (rapira, qılınc), sərbəst güləş, klassik güləş, sambo, kikboksinq və s).

Azərbaycan Boks Federasiyası 1924-cü ildə yaradılıb. 1926-cı ildə ilk dəfə olaraq boks üzrə Azərbaycan çempionatı keçirilib. 1926-cı ildə Azərbaycanın ən güclü boksçuları Zaqafqaziya çempionatında iştirak edib və qalib olublar. 1929-cu ildə Azərbaycan Türkiyə beynəlxalq görüşü keçirilmişdir. Azərbaycan Boks Federasiyası 1992-ci ildən AİBA və EABA-nın tam hüquqlu həqiqi üzvü olub. 2009-cu il yanvarın 23-də Azərbaycan Boks Federasiyasının hesabat-seçki konfransı keçirilmişdir. Kəmaləddin Heydərov yekdilliklə federasiyanın prezidenti seçilmişdir. Konfransda Ağacan Əbiyev federasiyanın I vitse-prezidenti, Süleyman Mikayılov və Rövşən Hüseynov isə vitse-prezident seçilmişlər.

Sambo güləşi ölkəmizin müxtəlif xalqlarının milli güləşlərindən götürülmüş fəndlərdən ibarətdir. Qazaxların "kures", azərbaycanlıların "güləş", gürcülərin "çidoba", taciklərin "güştingiri" güləşləri ilə sambo arasında oxşar cəhətlər çoxdur. "Sambo" sözü rusca "Самоoборона без оружия" (silahsız özünümüdafiə) sözlərinin ixtisarından düzəlmişdir. Sambonun fəndərini bilən adam nəinki bir, hətta bir neçə cinayətkarın öhdəsindən gələrək onların silahlarını əlindən almağı bacarar. Azərbaycan milli güləşinin tarixi çox qədimdir. Peşakar güləşçilər Sali Süleymanov, Rəşid Yusifov və başqalarının adı çoxlarına məlumdur.

## Qarışıq üsullar ilə döyüş
"Qaydasız döyüş" Carnage at the Creek 6 "Qaydasız döyüş" Chuck Liddell vs. Rich Franklin UFC

Qarışıq üsullar ilə döyüşdə bir neçə müxtəlif əlbəyaxa döyüş növlərinin fqəndlərindəna istifadə etmək icazə verilir (boks, güləş, sambo, karate və s.). Burada məhdudiyyətlər var, lakin qaydalar minimuma endirilmişdir. Qarışıq üsullar ilə döyüşün ən sərbəst növü "Qaydasız döyüş" Azərbaycanı ilk təmsil dən Bayramov Novruz Nazim oğludur. O Cüdo və SAMBO ilə profesional məşq edib. Əlbəyaxa döyüş novü üzrədə nailiyyəti olub.

## Həmçinin bax
* Döyüş klubu (film, 1999)
* Nişanlanmış siyahı elementi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Əlbəyaxa döyüşün əsasları
Xoy (dəqiqləşdirmə)

**Xoy** bu mənalarda gələ bilər:

* Xoy (şəhər) — Güney Azərbaycanda şəhər. Xoy ostanının mərkəzidir.
* Xoy tüməni — inzibati vahid. Elxanilər dövləti Azərbaycan vilayətinin tüməni
* Xoy livası — Osmanlı İmperiyasının Azərbaycan vilayətinin livası
* Xoy xanlığı — Cənubi Azərbaycan ərazisində (indiki İran dövləti) xanlıq.
* Xoy şəhristanı — Ərdəbil ostanında şəhristan.
* Xoy ostanı — İranın şimal-qərbində ostan. Mərkəzi Xoy şəhəridir.
* Xoy xalçası —
* Xoy bazarı — Ərdəbil şəhərində yerləşən və bu şəhərin tarixi əsərlərindən hesab olunan böyük bir üstü örtülü bazar.
* Xoy xalçaları — Azərbaycan xalçaçılıq məktəblərindən olan Xoy xalçaçılıq məktəbinin Xoy qrupuna aid xovlu xalçalar.
* Xoy yaxınlığında döyüş —
* Xoy ostanının yaşayış məntəqələri — Xoy ostanında toplam yaşayış məntəqəsi.
* Xoy batmanı — Azərbaycanda qədim çəki ölçü vahidi.
* Xoylu (Goranboy) — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunda kənd.
Möhsün Fəxrizadə

**Möhsün Fəxrizadə Mahabadi** (; ) — İranlı fizika və nüvə alimi, İranın Müdafiə Nazirliyinin Tədqiqat və İnnovasiya Təşkilatının rəhbəri.

## Həyatı
O nüvə fizikası mühəndisliyi üzrə magistr dərəcəsini aldıqdan sonra işə başlamış və bu sahədə universitetin Professoru olmuşdur. Qeyd etmək lazımdır ki, Möhsün Fəxrizadə Amerikanın Foreign Policy nəşri tərəfindən çap olunan dünyanın 500 ən güclü insanı siyahısında yer alan beş İranlı nüfuzlu alimdən biridir.

İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu bir neçə dəfə çıxışlarında İranın Müdafiə Nazirliyinin Tədqiqat və İnnovasiya Təşkilatının rəhbəri olan nüvə alimi Mohsen Fəxrizadənin bu ölkənin nüvə texnologiyası sahəsində mühüm şəxslərdən biri və İsrailin hədəfində olduğunu demişdi.

## Korona epidemiyası ilə mübarizə
İranda Korona epidemiyası başlayarkən və Ağciyər, ürək xəstəlikləri baş verərkən, İran Müdafiə Nazirliyi İran Səhiyyə Nazirliyi ilə əməkdaşlıq edərək diaqnostika dəsti və ürək-damar xəstəliyi peyvəndi də daxil olmaqla lazımi avadanlıqları hazırlamışdır. İran Müdafiə Nazirliyinin korona peyvəndi artıq sınaq ərəfəsində idi. İran Müdafiə naziri Fəxrizadənin, Müdafiə Nazirliyinin Tədqiqat və İnnovasiya Təşkilatının sədri olaraq bu kəşfdə mühüm rol oynadığını bildirdi.

## Ölümü
27 noyabr 2020-ci ildə İranın Müdafiə Nazirliyinin Tədqiqat və İnnovasiya Təşkilatının rəhbəri, nüvə alimi Möhsün Fəxrizadəyə sui-qəsd olub. Günorta saatlarında bir qrup silahlı şəxs Tehran yaxınlığında aliminin olduğu avtomobilə hücum edib. Mühafizəçilər və silahlılar arasında güclü atışma baş verib. Qarşıdurma zamanı M. Fəxrizadə ağır yaralanıb və xəstəxanaya çatdırılıb. Həkimlərin səyinə baxmayaraq onun həyatını xilas etmək mümkün olmayıb.

## İstinadlar
Xoy livası

**Xoy sancağı** və ya **Xoy livası** — inzibati–ərazi vahidi 1725 ci ildə Osmanlı İmperiyasının Azərbaycan vilayətinin livası. İnzibati mərkəzi Xoy idi.

## İstinadlar
Starik-Kamen qayası

**Şunut dağı** — Rusiya Federasiyasının Sverdlovsk vilayəti, Revda şəhər dairəsi bələdiyyə təşkilatının sərhədində, Ural dağlarında yerləşən qaya. Şunut dağından üç kilometr aralıda yerləşən Konovalovski Uval silsiləsinin zirvələrindən biridir. Qaya yaşlı bir insanın başını xatırlatdığından xarakterik forması ilə bu adı almışdır. Geomorfoloji təbii abidə və populyar bir turizm məkanıdır.
## Coğrafiyası

Şunut dağı mərkəzi hissəsində "Nijneserginski rayonu" və "Revda şəhər dairəsi" ilə sərhədində, Konovalovski Uval silsiləsində yerləşir. Şunut dağından 5 kilometr cənub-şərqdə, Bolşaya Lavrovka kəndinin 10,5 kilometr məsafədə yerləşir. Dağın hündürlüyü 648,1 metrdir. Geomorfoloji təbii abidədir. Yuxarıda 25-30 metr hündürlüyündə qəribə qaya formasiyadır. Papaqlı yaşlı bir insanın başını xatırladır.
## Təsviri
Starik-Kamen Şunutun özü kimi, konglomeratlardan (sementlənmiş çınqıllardan) və kvarsit-qumdaşı şistlərindən ibarətdir. Coğrafiyaşünas N. Arxipovanın dediyinə görə bu qayaların 600 milyon ildən çox yaşı var. Ural tayqası dağın ətrafında üfüqdə hər tərəfə uzanır. Bu yerdən silsilə  şimal-qərb tərəfə uzanır. Hər tərəfdən Ded-Kamen, Konovalovski silsiləsinin Medyakovka, Antonovka, Karaulnaya, Obrublenaya, Suxarnaya, Sokolini Kamen qayası, Qlavnaya, Nikuleçeva, Katiçeva və başqa dağlar görünür. Şunut-Kamenin qayalıq çölləri şimalda daha əzəmətli görünür. Uçurumdan 20 metr şimalda ikinci bir qaya çıxışı var. Bundan əlavə burada meşə yanğınının izləri olan meylli, kifayət qədər düz dağ yaylası meydana gəlmişdir.

Starik-Kamen qayasına dırmaşmaq üşün diqqətli olmaq lazımdır. Çünki yoxuş olduqca narahatdır və qayanı təşkil edən suixurlar sürüşkəndir.

Qaragilə və mərcangilə dağda böyüyür. Meşələrdə çoxlu göbələk var. Bəzən qayanın ərazisində dovşan, dələ və sığına rast gəlinir.
## Tarixi
Starik-Kamen qayası qədim zamanlarda qeyri-adi formasına görə burada yaşayan Fin-Uqor xalqları tərəfindən hörmətlə qarşılanmışdır. Ancaq bu yer haqqında arxeoloji məlumat yoxdur.

Ruslar buraya XVIII əsrdə gəlmişlər. XVIII-XIX əsrlərdə Starik-Kamen (Vesyolıe Qorının eyniadlı zirvəsi kimi) çıxıntılarla ilə əhatə olunmuşdu.

Buraya gələn İlk turistlər 20-ci əsrin ikinci yarısında gəlmişlər. Buna sovet illərində uçurumun ətəyindəki Konovalovski silsiləsindən keçən bir çığır yolu kömək edir. İndi bu cığırın yerində bir meşə yolu vardır.

1985-ci ildə Starik-Kamen qayası Sverdlovsk Film Studiyasının bədii filmlərindən birində əks olunmuşdur. “Qızıl dağın sirri” filminin son səhnəsi burada çəkilir.

## Təbiət abidəsi
1983-cü ildən bəri Bilimbaevsk meşə təsərrüfatının ərazisindəki 197 hektar ərazisi olan Starik-Kamen dağının qayalıq çölləri Sverdlovsk vilayətinin xüsusi qorunan bir ərazisidir.

## İstinadlar
Çaldıran nahiyəsi

**Çaldıran mahalı** — Xoy xanlığının mahalı. 

1725-ci ildə Osmanlı İmperiyasının Azərbaycan vilayətinin Xoy livasının nahiyəsi.

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax

*Xoy xanlığı

## Xarici keçidlər
Xalxal livası

**Xalxal sancağı** və ya Xalxal livası — inzibati–ərazi vahidi 1725 ci ildə Osmanlı İmperiyasının Təbriz əyalətinin livası. İnzibati mərkəzi Xalxal idi.

## İstinadlar
Təbriz əyaləti

**Təbriz əyaləti** və ya **Təbriz bəylərbəyliyi** — (Osmanlıca:  ایالت  , "Eyalet-i Tebriz") Osmanlı İmperiyasının işğal etdiyi Cənubi Qafqazda inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Təbriz şəhəri idi. 

Təbriz əyalətinə bağlı olan və dirlik gəlirləri içrisində zikredilən toplam 6 sancaq, 40 nahiyə, 3 qəsəbə, 1064 kənd, 106 məzraa, 61 dizəç, 61 qışlaq və 2 yaylaq bulunmaqtadır.

*Cafer Paşa - Noyabr sonları 1592
*Hızır Paşa Noyabr sonları 1592-1595 may 6 
*Saatçi Hasan Paşa 1595
 
1593 ci ildə Təbriz əyalətinin bölgüsü.
*1. Təbriz sancağı
*2. Marağa sancağı 
*3. Sulduz sancağı 
*4. Dizmar sancağı
*5. Saru-kurqan sancağı
*6. Səidabad sancağı 
*7. Əlik sancağı

1725 ci ildə Təbriz əyalətinin bölgüsü.

*1. Təbriz livası
*2. Marağa livası
*3. Soyuqbulaq livası
*4. Urmiya livası
*5. Xalxal livası
*6. Salmas qəzası

## Təbriz əyaləti bəylərbəyləri

## İstinadlar
Onisim Kler

**Onisim Kler** () — Ural Təbiət Elmləri Sevənlər Cəmiyyətinin qurucusu, 1920-ci ilə qədər ilham verən və daimi katibi. Geologiya və təbiətşünaslıq üzrə əsərlərin müəllifi, ilk Diyarşünaslıq muzeyinin təşkilatçısı, Yekaterinburq kişi gimnaziyasının müəllimi.
## Bioqrafiyası
Nevşatel kantonu, Korsel kommunasında bir xidmətçi ailəsində anadan olmuşdur. 1862-ci ildə İsveçrədəki Nevşatel Sənaye Məktəbini bitirmişdir. Elə həmin il Rusiya İmperiyasına gəlmişdiri. Bunun səbəbi ailə şəraitindən irəli gələrək vətənindəki universitetə girməyə imkan verməməsi olur.

Trubetskoy şahzadələrindən quberyor vəzifəsini alır.

Təhsil müəssisələrində fransız dilini tədris etmək hüququ üçün Sankt-Peterburq İmperator Universitetində imtahan verir.

Təxminən üç il Moskvada fransız dilindən dərs deyir, daha sonra təxminən iki il Yaroslavlda çalışır və burada yerli təbiət elmləri cəmiyyətinin işində iştirak edir.

1867-ci ildə Yekaterinburq şəhərinə köçür. Burada 1861-ci ildə bir kişi gimnaziyası aşılır  və fransız dili müəllimi vəzifəsi boş qalır. O, kişi gimnaziyasında (1867-1907), realnı məktəbində (1873-1878) fransız dili müəllimi işləyir.

Yekaterinburq ətrafındakı təbiət və görməli yerlərlə maraqlanır. Bu işdə gimnaziyanın yeni direktoru V. Vsevolodov, Mədənçilik məktəbinin idarəedicisi N. Çupin və gimnaziyadakı digər həmkarları yardım edir. Tezliklə o, Uralda bir "təbiət elmini sevənlər cəmiyyəti" adlı təşkilatı qurmağı təklif edir. Bu təklif dəstəklənir.
Beləliklə gimnaziyanın daxilində müəllimlərinin təşəbbüsü ilə "Ural Təbiət Elmləri Sevənlər Cəmiyyəti" və Diyarşünaslıq Muzeyi qurulur.

Muzeyin kuratoru (1901-1905), "Ural Təbiət Elmləri Sevənlər Cəmiyyəti" prezidenti (1909-1920) olur. Yerli tarixlə bağlı 60-a yaxın əsər çap etdirir.

1920-ci ildə ölümünə qədər Onisim Kler Ural Təbiət Elmləri Sevənlər Cəmiyyətinin daimi katibi və daha sonra prezidenti olur.

1920-ci il yanvarın 18-də qəfildən qarın yatalağından ölür. Yekaterinburqdakı Lüteran Katolik qəbiristanlığında dəfn edilir.
## Mükafarları
Onisim Kler İsveç Qütb Ulduzu ordeni, Fransız Universitetinin Xurma nişanı ilə mükafatlandırılmışdır. Üstəlik 20-dən çox xarici və rus elmi cəmiyyətinin üzvü olmuşdur.

## Xatirə
Onisim Klerin adı, Uraldakı ən yaxşı muzey layihələrinə verilən illik mükafatdır.

26 may 2015-ci il tarixində Yekaterinburqda Klerin abidəsi regional diyarşünaslıq muzeyinin girişində qoyulur.

2018-ci ilin yanvarından bəri Sverdlovsk Regional Tarix Diyarşünaslıq Muzeyi Onisim Klerin adını daşıyır.

## İstinadlar
Axo məscidi

**Axo məscidi** () — Gürcüstan Respublikasının daxilində olan və ölkənin cənub-qərbində yerləşən Acarıstan Muxtar Respublikasıda məsciddir. Abidə Acarıstanın Keda bələdiyyəsinin inzibati ərazi dairəsinə daxil olan Axo kəndində yerləşir. 1818-ci ildə inşa edilən bina, Acarıstandakı ən qədim məsciddir. Abidə qapısında və minbərində olan dekorativ taxta oymalar ilə məşhurdur. Məscid Osmanlı motivlərinin və yerli gürcü memarlığının elementlərinin birləşməsindən yaranmışdır. Məscid Gürcüstan Prezidenti Mixeil Saakaşvilinin 2006-cı il tarixli fərmanına əsasən Gürcüstanın Milli Əhəmiyyətli Daşınmaz Mədəniyyət Abidələrinin siyahısına daxil edilmişdir.

## Tarixi
Axo məscidi Keda bələdiyyəsindəki qədim məzarlığın ərazisində yerləşir. Məscid Laz əsilli sənətkar Usta Hüseyn tərəfindən inşa edilmişdir. Abidənin inşa edilməsi tarixi bölgənin Osmanlı imperiyasının tərkibində olması dövrünə təsadüf edir. Minarənin bünövrəsindəki daşın üzərində məscidin 1922-ci ildə yenidən inşa edilməsi barədə qeyd yerləşdirilmişdir. Sovet hakimiyyətinin süqut etməsindən sonra məscid 1990-ci ildən etibarən fəaliyyət göstərməyə başlamışdır.

## Memarlığı
Məscid iki mərtəbədən ibarətdir və düzbucaqlı şəkildə inşa edilmişdir. Bina 8,8 x 9,3 metr ölçüsündədir. Abidənin birinci mərtəbəsi zirzəmi rolunu, ikinci mərtəbəsi isə ibadət zalı rolunu oynayır. Binanın üzəri keramik plitələrlə örtülmüşdür. Cənub hissəsində üzərində ərəb dilində yazılar olan tağlı mehrab yerləşir. Binanın günbəzi yağlı boya ilə bəzədilmiş (hazırda abidənin həmin hissələri zədələnmiş və sadə taxta lifli lövhələrlə örtülmüşdür) və bir hissəsi balkona bənzəməkdədir. Məscidin minarəsinin aşağı hissəsi quru daş hörgü üsulu ilə inşa edilmiş və 1920-ci ildə dağılmışdır. Minarə 1990-cı ildə yenidən inşa edilmişdir. Abidənin minbəri və küpeştəsi müxtəlif rənglərlə boyanmış olan taxta oymalarla bəzədilmişdir. Məscid bütün divarlarına yerləşdirilmiş olan pəncərələr vasitəsi ilə işıqlandırılır. Mürəkkəb taxta oymalarla işlənmiş ön qapı Sovet dövründə Batumidəki Acarıstan Dövlət Muzeyinə aparılmış orijinal qapının surətidir.

## İstinadlar
Kəngavər (Aşağı Tarım)

**Kəngəvər** () - İranın Qəzvin ostanının Qəzvin şəhristanının Aşağı Tarım bəxşinin ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2016-cı ilin məlumatına görə kənddə 45 nəfər yaşayır (17 ailə).
## İstinadlar
Fedor Samoxin

**Fedor İvanoviç Samoxin** () Sovet Nasiri, jurnalist, publisist, tərcüməçi, SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzvü (1958). "Kənd" və "leytenant" nəsrinin nümayəndələrindən biri. Qırğızıstanın ən qədim rus yazıçısı, əsərləri Respublika xalqının həyatını, tarixini və müasirliyini əks etdirir.

Böyük Vətən müharibəsi haqqında bir sıra bədii əsərlərin müəllifi, onların arasında daha çox məşhur olan Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Çolponbay Tuleberdiyevin igidliyi haqqında "Çolponbay" povesti olub. Bədii ədəbiyyat sahəsində xidmətlərinə və Qırğız sovet ədəbiyyatının təbliğində və inkişafında fəal iştirakına görə Qırğızıstan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin üç Fəxri fərmanına layiq görülmüşdür.

Onların arasında Böyük Britaniya Milli Kitabxanası, Harvard Universiteti Kitabxanası, Berlin Dövlət Kitabxanası, Estoniya Milli Kitabxanası və s. var.

## İstinadlar
Təklə Baqrationi

**Təklə Baqrationi** (; ) — Gürcü şairə. Baqrationilər sülaləsinin nümayəndəsi və Kartli-Kaxetiya çarlığının knyazqinası.

## Həyatı
Təklə 1776-cı ildə anadan olmuşdur. Atası Kartli-Kaxetiya çarı II İrakli, anası isə Dadianilər sülaləsindən olan Darican Dadianidir. Döyüşkən xarakterinə görə ona "Təklə-oğlan" () ləqəbi verilmişdir. O, 7 sentyabr 1800-cü ildə Gürcüstanın məşhur sülaləsi Orbelianilərdən olan Saqareco hakimi knyaz Vaxtanq Orbeliani ilə evlənmişdir. Bu evlilikdən Aleksandr, Nikoloz, Dimitri və Vaxtanq adlı uşaqları olmuşdur.

1801-ci ildə Karli-Kaxetiya çarlığının Rusiya imperiyası tərəfindən ilhaq edilməsindən sonra, digər gürcü zadəganlarından fərqli olaraq Təklə Kartli-Kaxetiyadan çıxarılmamışdır. Həmçinin Rusiya höküməti tərəfindən "Müqəddəs Yekaterina ordeni"nin "Kiçik Xaçı" ilə təltif edilmişdir. Həyat yoldaşı Vaxtanq Orbeliani Rusiya ordusunda hərbi xidmətə başladı və polkovnik hərbi rütbəsi ilə təltif edildi. Vaxtanq 1812-c ildə Kaxetidə qalxmış üsyana qarşı mübarizə apararkən həlak olmuşdur. Bacıları Məryəm və Ketevan kimi şairə olan Təklə itirilmiş çarlıqları (Kartli-Kaxetiya çarlığı) haqqında kədərli şeirlər yazmışdır. Günümüzə qədər gəlib çatan çatan əsərlərindən "Knyazqina Ketevana cavab olaraq" () adlı şeiri bu qəbildəndir. Həmçinin oğulları Aleksandr və Vaxtanq Orbeliani də şair fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdur.

1832-ci ildə Təklənin Tiflisdəki evi Rusiya hakimiyyətindən narazı olan gürcü zadəganlarının və ziyalılarının toplaşma məkanına çevrilmişdir. Müstəqil Gürcüstan çarlığının bərpası üçün planlaşdırılmış sui-qəsd cəhdi əyanlardan birinin hakimiyyət rəsmilərinə məlumat verməsi nəticəsində ifşa edildi və sui-qəsdçilər həbsə atıldılar (bax: Gürcü zadəganlarının Rusiya hakimiyyətinə qarşı çevriliş cəhdi (1832)). Sui-qəsdçiləri dəstək verməsi səbəbindən Təklə 1 oktyabr 1834-cü ildən — 6 may 1835-ci ilə qədər Kaluqaya sürgün edildi.

Təklə 11 mart 1846-cı ildə Tiflis şəhərində vəfat etdi. O, Msxetadakı Svetitsxoveli kafedralında dəfn edildi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *მიქაძე გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, გვ. 644, თბ. 1979 წელი.
Stridsvagn 103

Stridsvagn 103, İsveç istehsalı olan qülləsiz əsas döyüş tankıdır. S tankı olaraq da tanınır. 1960-2001-ci illər arasında istismar edilmişdir. 2 mühərriki var. Mühərriklərdən biri qaz turbinidir, digəri dizel mühərrikidir, işarəsi olmadığı üçün top düzəldilmişdir. Tank qülləsi olmadığı üçün topu stabildir. Nişan alması və atəş açması üçün tırtıllarının başındakı asqıdan istifadə edir. Asqı sistemi, tankı ön hissəsindən istənilən səviyyəyə kimi yuxarı qaldırır və ya yerə yaxınlaşdırır. Tankın bu şəkildə konstruksiyasının səbəbi, qarla örtülmüş İsveç meşələrində tankın daha rahat hərəkətini və atəş imkanını təmin etmək fikridir. Tankın əməliyyat mənzili 390 km, maksimum sürəti isə 60 km/s olmuşdur.
Spiro Quberina

**Spiro Quberina** () - Xorvatiya aktyoru.

## Həyatı
Spiro Quberina 1 mart 1933-cü ildə Xorvatiyanın Şibenik şəhərində anadan olub. Şibenik Milli Teatrında ilk rolunu oynayanda o, hələ lisey şagirdi idi. Orta təhsilini bitirən Quberina 1970-ci ildə Zaqreb Dramatik Sənətlər Akademiyasını bitirdi. Bundan sonra təqaüdə çıxdığı 1999-cu ilə qədər Zaqrebdəki Xorvatiya Milli Teatrında davamlı olaraq tamaşalarda rol oynadı. Teatr, kino və televiziya sahəsində rolları müvəffəqiyyətlə oynamış, spesifik nitqə əsaslanan xarakter komediyalarında üstün olmuşdur.

Ranko Marinkoviçin, İvo Breşanın, Marin Drjiçin və digər yazıçıların əsərlərində müstəsna bir müvəffəqiyyət qazandı və xüsusilə də, radio-televiziya seriallarında da rol aldı: Divaç ("Dilənçilər və Oğullar", İvan Raos), Strikan ("Velo misto", Milyenko Smoye), Oçenaşek ("Oçenaşekin gündəliyi", Vyekoslav Mayer) və s. rollar Quberinanın əvəzsiz rolları idi.

Bundan başqa, dublyajçılıq da edən Quberina "Asteriks Sezara qarşı" filmində Obeliksi və "Mune: Ay gözətçisi" filmində Yuneni xorvat dilindəki dublyajda səsləndirmişdi.

## Ölümü
Fəaliyyətinə yüzlərlə tamaşalar və onlarla filmlər sığdıran Spiro Quberina 27 noyabr 2020-ci ildə Xorvatiyanın Zaqreb şəhərində vəfat edib.

## Filmoqrafiya

# Qandallar (film, 1969)
# Timon (film, 1973)
# Balaca qaladan Servantes (film, 1982)
# Köhnə çardağın sirri (film, 1984)
# Meşə qabığı (film, 1990)
# Təhlükəli oyunlar kanyonu (film, 1998)
# Son iradə (film, 2001)
# Qoca adamlar (film, 2001)
# Laranın seçimi: İtkin şahzadə (film, 2012)
# Kiçik ayaqqabıçının cəsur macəraları (film, 2013)
# Səkkizinci komissar (film, 2018)

## Mükafatları

# Vladimir Nazor Mükafatı (2012)
# Xorvatiya Teatr Mükafatı (2014)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

# Spiro Quberina dünyasını dəyişdi. Index.hr. 27 Noyabr 2020. İstifadə tarixi 27 Noyabr 2020.
# .
Türklər gəlir: Ədalətin qılıncı

**Türklər gəlir: Ədalətin qılıncı** () — ssenaristi və prodüseri Mehmed Bozdağ, rejissoru isə Kamil Aydın olan Bozdağ Film imzalı tarixi türk filmi. Film, XV əsrdə (1450-ci illərdə) Fateh Sultan Mehmetin Lazar Brankoviçin zülmünə son qoymaq üçün göndərdiyi Axıncıların əhvalatını anladır.

## Rollarda

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Əli Erbaş

**Əli Erbaş** (; ) — Türk akademik və Dəyanət İşləri Naziri.

12 kitabı, bir çox məqalə yazan eyni zamanda Türkiyədə və xaricdə simpozium ə konfranslat təşkil edən professor Əli Erbaş evlidir və 4 övladı var.

## Həyat və fəaliyyəti
1961-ci il Kabadüz, Orduda anadan olan Əli Erbaş 1980-ci ildə Sakarya İmam-Hatip liseyini, 1984-cü ildə Mərmərə Universitetinin ilahiyyat fakültəsini bitirmişdir.
1987-ci ildə Təfsir bölməsində "*Qurandakı təkrarlanmalar*" adlı tezislə magistr dərəcəsini, 1993-cü ildə isə "*İlahi dinlərdə mələk inancı*" tezisi ilə Dinlərin tarixi bölməsində doktorluq dərəcəsini tamamlamış, 1998-ci ildə dosent adını qazanmışdır. 1997–2002-ci illərdə Sakarya Universiteti İlahiyyat fakültəsində dekan müavini vəzifəsində çalışan Əli ERbaş burada işləyərkən 2004-cü ildə professor elmi adını almışdır. O, 2006 və 2011-ci illər arasında iki dəfə dekan vəzifəsində çalışmaqla yanaşı, eyni zamanda "*[[Gülənçilik|Fətullahçı Terror Təşkilatı]]*" ilə əlaqəli olan KADİP Mədəniyyətlərarası Dialoq Platformasının idarə heyətinin üzvü olmuşdur.

### Dəyanət işləri üzrə rəhbər kimi
2011-ci ildə Din İşləri üzrə müəssisənin təhsil xidmətlərinin ümumi müdirliyi vəzifəsinə təyin edildi və 6 il bu vəzifədə çalışdı. 17 sentyabr 2017-ci ildə isə Din işləri üzrə müdir vəzifəsinə təyin edildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Əli Erbaşın rəsmi facebbok səhifəsi
* Ali Erbaşın rəsmi twitter səhifəsi
Aleksandr Svanidze

**Aleksandr Svanidze** ( ; ) — gürcü siyasətçi və tarixçi. İosif Stalinin yaxın dostlarından biri idi. Həmçinin bacısı Kato Svanidze İosif Stalinin həyat yoldaşı olmuşdur. Buna baxmayaraq 1936-1938-ci illərdə baş tutmuş Böyük təmizləmə əməliyyatının qurbanlarından olmuşdur. O, 1937-ci ildə həbs edilmiş və 1941-ci ildə elə həbsdə ikən öldürülmüşdür.

## Həyatı
Aleksandr Svanidze 1886-cı ildə Rusiya imperiyasının tərkibində olan Qərbi Gürcüstanın Baji kəndində, zadəgan ailəsində anadan olmuşdur. O, əvvəlcə Gürcüstanın Tiflis şəhərində, sonradan isə Almaniyanın Yena şəhərində yerləşən Yena Univeristetində təhsil almışdır. İngilis və alman dillərini öyrənən Aleksandr Svanidze qədim sivilizasiyalar haqqında tarixi araşdırmalar ilə maraqlanmışdır.

1901-ci ildə, hələ 15 yaşında olarkən Rusiya Sosial-Demokrat İşçi Partiyasının sıralarına daxil olmuş və bolşeviklərin bölgədəki gizli təşkilatında fəaliyyət göstərmişdir. 1919-cu ildə Gürcüstan Demokratik Respublikasının yaranmasından sonra ölkəni tərk etmək məcburiyyətində qalmışdır. Bolşeviklərin Rusiyada hakimiyyətə gəlməsindən sonra 1920-1921-ci illərdə xalq xarici işlər komisarlığında işləməyə başlamışdır. 1921-1922-ci illərdə isə Gürcüstan SSR-nin və Zaqafqaziya SFSR-nin xalq maliyyə komissarı vəzifəsində çalışmışdır. 1924-cü ildə Almaniyaya Sovet ticarət elçisi kimi təyin edilmişdir. 1935-ci ildə Sovet ittifaqında geri döndükdən sonra "Vneştorqbank SSRİ"nin idarə heyətinin sədr müavini vəzifəsində çalışmışdır.

Aleksandr Svanidze həmçinin elmi fəaliyyətini də davam etdirmişdir. O, bu dövrdə "Qədim Tarix Bülleteni" jurnalını yaratmış, Nax-Dağıstan dillərini öyrənmiş və həmçinin orta əsr gürcü şairi Şota Rustavelinin "Pələng dərisi geymiş pəhləvan" əsərini rus dilinə tərcümə etmişdir.

O, Böyük təmizləmə dövründə, 1937-ci ildə İosif Stalinin əmri ilə həbs edilmişdir. SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı tərəfindən əfv edilməsinin qarşılığında alman casusluğunu qəbul etməsi tələb edilmişdir. Lakin o, bu təklifi rədd etmişdir. 20 avqust 1941-ci ildə, 55 yaşında öldürülmüşdür. Həmin ildə bacısı Mariko, bir il sonra isə həyat yoldaşı Mariya öldürüldülər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Сванидзе Александр Семёнович на «Родоводе». Дерево предков и потомков
* Записка В.С. Жабина А.И. Микояну о реабилитации А.С. Сванидзе  . 6 января 1956 г. (РГАНИ. Ф. 3. Оп. 8. Д. 378. Л. 143–145)
Viktor Muxin

**Viktor Muxin** () — Sovet və rus alimi və mikologiya sahəsində müəllim, biologiya elmləri doktoru (1991), professor (1994). Rusiya Elmlər Akademiyası Ural Filialının Bitki və Heyvan Ekologiyası İnstitutunun baş elmi işçisi. Rusiya Federasiyasının əməkdar elm xadimi (2010).
## Bioqrafiyası
10 oktyabr 1949-cu ildə Sverdlovsk vilayətinin Kamensk-Uralski şəhərində anadan olub.

1967-1972-ci illərdə professor A. Mokronosovun rəhbərliyi ilə Ural Dövlət Universitetinin Bioloji Fakültəsinin Bitki Fiziologiyası və Biyokimya şöbəsində təhsil alır.

1972-1975-ci illərdə SSRİ Elmlər Akademiyası Ural Filialı Bitki və Heyvan Ekologiyası İnstitutunun aspiranturasında oxuyur. 1975-ci ildən etibarən SSRİ Elmlər Akademiyası Ural Filialının Bitki və Heyvan Ekologiyası İnstitutunda elmi fəaliyyətə başlayır: 1975-1991-ci illərdə - kiçik elmi işçi, elmi işçi, böyük elmi işçi və aparıcı elmi işçi, 1991-2015-ci illərdə - bitki bioloji müxtəliflik laboratoriyasının müdiri, 2015-ci ildən - Rusiya Elmlər Akademiyası Ural Filialı Bitki və Heyvan Ekologiyası İnstitutunun baş tədqiqatçısı.

1992-ci ildən Ural Dövlət Universitetinin Biologiya fakültəsində müəllimlik etməyə başlayır: 1992-1995-ci illərdə Botanika və ümumi ekologiya kafedrasının müdiri, 1995-ci ildən 2019-cu ilədək Botanika kafedrasının müdiri, 2019-cu ildən bu kafedranın professorudur. Biosfer, mikologiya və bitki xəstəlikləri müəllimlərin tədrisinə dair mühazirələr kursu keçir.
1977-ci ildə Viktor Muxin "Ağacın basidiomisetlərlə parçalanması" mövzusunda akademik dərəcə üçün biologiya elmləri namizədi, 1991-ci ildə Moskva Dövlət Universitetində biologiya elmləri doktorları üçün "Ksilotrofik biota meydana gəlməsi və quruluşunun ekoloji qanunauyğunluqları" mövzusunda tezisini müdafiə edir. 1994-cü ildə Viktor Muxin professor elmi adını alır.

Viktor Muxin əsas elmi maraqları Qərbi Sibirdə ksilotrofik basidiomisetlərin öyrənilməsi ilə əlaqəli idi. Ural elmi mikologiya məktəbinin yaradıcılarından biri idi və Rusiya Botanika Cəmiyyətinin Yekaterinburq şöbəsinin sədri olmuşdur. Viktor Muxin onun nəzarəti altında iyirmi monoqrafiya, dörd doktorluq və iyirmi magistr tezisi daxil olmaqla iki yüzdən çox elmi əsərin müəllifidir.

9 noyabr 2010-cu il tarixində, Rusiya Federasiyası Prezidentinin Fərmanı ilə "Elmi Fəaliyyətdəki Xidmətlərinə görə" Viktor Muxin Rusiya Federasiyasının Əməkdar Elm Xadimi fəxri adı verilir.
## Mükafatlar
Artur Yaçevski medalı (2017)

Narkiz Çupin medalı (2008)

Rusiya Federasiyasının əməkdar elm xadimi (2010)

Elm sahəsində V. N. Tatşev və Q. V. de Qennin adına mükafat ("Müasir fəlsəfi lüğət" əsərinə görə" - 1999)

## İstinadlar
Kabadüz

**Kabadüz** () — Ordu ilinin ilçəsi. Mələt çayının şərqində mövcud şərqi Qara dəniz hissəsində, 2 belde, 12 kənd və 5 məhəlləsi olan ilçədir. İlçənin ərazisi 340 km² əhatə edir. 1870-ci ildə kənd olan Kabadüz 31 dekabr 1987-ci ildə bələdiyyə statusu alaraq bir qəsəbəyə çevrildi. 1990-cı ildə ilçə oldu. Kabadüz Ordunun 21 km cənubunda, 600 m hündürlük bir silsilədə yerləşir. Xalqının əksəriyyətini Xorasan türkmənləri təşkil edir. Mahalın yüksək yaylaları və bu yaylalardakı otlaqlar heyvandarlığın inkişafına kömək edir. Mahalda parnik, ceviz və kivi becərilməsi də inkişaf edir. Çambaşı yaylasının Turizm Mərkəzi elan edilməsi ilə bölgədəki yayla turizmi sürətlə inkişaf edir. Lakin Kabadüz Ordu ilinin ən kiçik bölgəsidir.

## Əhalisi

Mərkəz xaric olmaqla ilçəyə bağlı 2 belde, 12 kənd, 5 məhlə var:

## İstinadlar
Abuli qalası

**Abuli qalası** () — Cənubi Gürcüstandakı Samtsxe-Cavaxeti bölgəsinə aid olan Axalkalaki bələdiyyəsinin ərazisində yerləşən tarixi qala. Abidə Tunc dövrünə aid olan meqalitik tikilidir. Qalanın inşası zamanı qədim dövrlərdə tez-tez istifadə edilən "quru hörgü" texnikasından istifadə edilmişdir. Abidə Patara dağının cənubunda, Paravani gölünün isə cənub-şərqində yerləşir. Yerləşdiyi ərazi dəniz səviyyəsindən 2670 metr hündürlükdədir. Qala Gürcüstanın Milli Əhəmiyyətli Daşınmaz Mədəniyyət Abidələrinin siyahısına daxil edilmişdir.

## Qala haqqında
Qala həmçinin "Korogli" (Azərbaycan və türk dilindəki adlandırılması ilə "Koroğlu") adı ilə də tanınır. Abidə başqa bir siklopik tikili olan və Paravani gölünün yaxınlığında yerləşən Şaaori qalası ilə bir çox ortaq memarlıq xüsusiyyətlərinə malikdir.

Abuli qalası tikinti məhlulundan istifadə olunmadan 3-5 metrlik vulkanik bazalt blokların köməyi ilə ərsəyə gətirilmiş böyük və mürəkkəb tikilidr. Qalanın daxili hissəsində 60 × 40 kvadrat metrlik sahəyə malik "içqala" yerləşir. Cənubda və şərqdə yerləşən qapılardan istifadə etməklə mərkəzi hissəyə daxil olmaq mümkündür. Abidənin şərq hissəsində müxtəlif ölçülü və formalı binalar yerləşir. Bu binalar əsasən sığınacaq xaratkeri daşıyırdılar.

Abuli və Şaaori qalalarında heç bir arxeloji qazıntı aparılmamışdır. Bu səbəbdən qalaların tikilməsi dövrü və hansı mədəni izləri daşımları ilə bağlı məlumatların əldə edilməsi çətinləşir. Ümumi olaraq bölgədə siklop tipli qalaların olması Orta və Son Tunc dövlərində Cənubi Qafqazda baş verən sosial dəyişikliklərin, təbəqələşmənin və zadəgan ailələrin meydana gəlməsinin sübutudur. Bu qalalar tipik olaraq dağların dik yamaclarında tikilmişdir. Yaşayış ərazilərinin coğrafi paylanması və maddi mədəniyyət nümunələri bu bölgəyə hökm etmiş şəxslərin əkin sahələri və ərazidəki resursları daimi nəzərətda saxlamasını göstərir. Eyni zamanda bu qalaların buradakı zadəganların mülklərinin müdafiəsi və digər başqa səbəblərdən tikilməsi də mümkündür.

## İstinadlar
Vejnəli qızıl yatağı

**Vejnəli qızıl yatağı** — Zəngilan rayonunun Vejnəli kənd inzibati ərazisində yerləşən qızıl yatağı. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. İşğal dövründə bu ərazidə kimyəvi terrorizm üzrə qruplar fəaliyyət göstərirdi. Həmçinin Ermənistan kənd ərazisində yerləşən qızıl yataqlarını bu illər ərzində qeyri-qanuni istismar etmişdir.

30 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

Vejnəli qızıl yatağında səhmi olab şirkətlərdən biri Anglo Asian Mining PLC dir.

## İstinadlar
Qaraqaş tatarları

**Qaraqaş** və ya **Qaraagas tatarları** – Qafqazdan Volqa deltasına köç edib, oraya yerləşmiş noğay tayfalarına daxil olan türk boyu. Şiə müsəlman olan Qaraqaş tatarları Qaraağaç noğayları olaraq da adlandırılırlar.

Son dövrlərdə xeyli sayda Qaraqaş tatarları müxtəlif etnoslar arasında assimiliyasiya olmuşdurlar. Onları həmçinin, regiondakı digər türk soylu etnoslardan fərqləndirən onların dini kimlikləridir. Belə ki, Qaraqaş tatarları şiə müsəlmandırlar.

Azərbaycandakı xeyli sayda olan Qaraqaş yer adlarının bu tayfa ilə əlaqəli olduğu güman edilir.

## Haqqında
Noğayların bu qrupu əsasən Həştərxan civarlarında yaşamaqdadırlar. Bu qrup uzun müddət Kazan tatarları hesab edilmişdirlər. Lakin danışdıqları şivənin Kazan tatarlarından xeyli fərqli olduğu aşkar ortadadır. Uzun müddət Kazan tatarlarının mədəni, siyasi təsirlərinə məruz qalıblar. Lakin son dövrlərdə fərqli milli şüurları formalaşmaqdadır.

Qaraqaş noğaylar XVI əsrdə Noğay Ordadan ayrılan Kiçik Noğay Ordasının nəvələridirlər, XVI əsrin ortalarında Şimali Qafqazdakı digər noğaylardan ayrılaraq Volqa-Ural bölgəsinə çəkildilər. XVI əsrdən XVIII əsrinəvvəllərinə qədər buralarda yaşadılar. XVIII əsrin əvvəllərində Qaraqaş tatarları Kalmukların təsiri altında idilər. XVIII əsrin ikinci yarısında isə Kalmuk xanlığının bir parçası idilər. 1771-ci ildə Kalmukların Çunqariyaya geri dönmələrindən sonra Qaraqaş tatarları da Həştərxan ətraflarına yerləşmişlər. Onların dili türkoloq Leonid S. Arslanovun apardığı araşdırmalara görə, Qaraqaş noğay ləhcəsidir.
Xarici görünüş baxımından Avropa görünüşlü insanlardır, daha çox açıq rəngli, qəhvə rəngli saça malikdirlər. Çox zaman uzun boylu olurlar. Milli oyunları daha çox Qafqaz noğaylarına bənzəməkdədir.

Kalım deyilən və olduqca yüksək məbləğdə olan başlıq parası adəti Qaraqaş noğayları çətin vəziyyətə salmaqdadır. Buna görə də, kənardan evlənmələr geniş hal almışdır. Əvvəllər Kazan tatarları və qazaxlar evlənmək üçün daha üstün tutulsalar da, indilər də digər Qafqaz noğayları ilə ailə həyatı qurmağı üstün tuturlar.

Şılavuş adını verdikləri top şapkaları, beşmet adını verdikləri paltarları vardır.

## Həmçinin bax
* Tatarlar

## İstinadlar
Fridrix Freyherr Kress fon Kressenşteyn

**Fridrix Freyherr Kress fon Kressenşteyn** (d. 24 aprel 1870 – ö. 16 oktyabr 1948) – alman sərkərdə, hərbi xadim və general. Birinci Dünya müharibəsi dövründə Osmanlı ordusunda və Gürcüstan köməkçi alman zabit qrupunun üzvü kimi xidmət etmişdir. Birinci Dünya müharibəsi başlamamış Osmanlıya gəlmiş və alman general Otto Liman fon Sandersin hərbi missiyasının bir hissəsi olmuşdur.

1918-ci ildə qurulan Gürcüstan Demokratik Respublikası ilk dövrlərdə Almaniya ilə müttəfiq olmuş və onun protektoratlığına girmişdir. Gəlinən razılaşma əsasında bir sıra alman hərbi nümayəndələri Gürcüstana gəlmiş və onun ordusunun qurulmasında iştirak etmişdir. Bu nümayəndələrdən biri də generalı Fridrix Freyherr Kress fon Kressenşteyn olmuşdur. O, alman nümayəndəsi kimi Gürcüstana getmiş və ilin sonuna qədər orada qalmışdır.

## Həyatı
Nürnberqli zadəgan ailənin övladı kimi dünyaya gəlmişdi. Atası Georg Kress fon Kressenşteyn ali məhkəmənin hakimi idi.
1929-cu ildə alman ordusundan təqaüdə ayrıldı. Sonrakı illərdə Milli Arxivlər və İngiltərə Kraliyyət Birləşmiş Xidmətlər İnistitutu üçün avtobioqrafik məqalə yazmışdır.

1948-ci ildə Münhendə vəfat etmişdir.

## Karyerası
1888-ci ildə topçu zabit kimi alman ordusunda xidmıt etməyə başlamışdır.
### Osmanlı dövrü
Birinci Dünya müharibəsi dövründə 1914-1917 dekabr aralığında Osmanlı ordusuna bağlı Fələstin cəbhəsindəki VIII Orduda xidmət etmişdir. Fələstində Camal Paşanın ordusuna qatılmışdır. Birinci və İkinci Kanal əməliyyatlarına faktiki olaraq komandanlıq etmişdir. Birinci Qəzzə müdafiəsində (1917 mart)bir digər alman zabit mayor Tiller ilə Osmanlı müdafiəsinin qurulmasında iştirak etmişdir. Bu döyüşdə ingilislər məğlubiyyətə uğradılmışdır. 1917-ci ilin aprelində baş İkinci Qəzzə döyüşündə ingilislər yenidən məğlub edildi. Üçüncü Qəzzə döyüşündə də Osmanlı ordusuna rəhbərlik edən generallardan biri olmuşdur. Qəzzə döyüşlərində göstərdiyi şücaətə görə Prussiyanın ən yüksək hərbi medalı olan “Pour le Merite”yə layiq görülmüşdür.

### Gürcüstan dövrü
1918-ci ilin iyun tarixində Osmanlı-Alman ittifaqının parçalanması ilə müstəqilliyindən sonra Almaniyanın protektoratlığına girən Gürcüstana kiçik alman qüvvəsi ilə göndərildi. Abxaziyanın Qırmızı Ordu tərəfindən işğalına mane olmaq üçün çalışdı. 1918-ci ilin dekabrında Gürcüstanı tərk etməyə məcbur oldu.

## Həmçinin bax
* Otto Liman fon Sanders
## Ədəbiyyat
* Fromkin, David (1989). *[[A Peace to End All Peace]]*. Avon Books.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* "Biography of Kreß von Kressenstein from First World War.com" (downloaded January 9, 2006)
* "The Great War and the only Triumphant Campaign of 1917" About Allenby's Palestine campaign of 1917 (downloaded January 9, 2006; link updated 10/20/2011)
* "Journal of the T. E. Lawrence Society&nbsp;– Autumn 1997" Lists Von Kressenstein's monograph on the campaign.
*Online version of My Mission in Caucasus with document appendix
Vaporetto

[right|thumb|200x200px| [Kanal Qrande|Böyük Kanalda müxtəlif nəsil vaporettolar.]]
**Vaporetto** ( ) - çay tramvayı, marşrut teploxodu, Venesiyanın ada hissəsindəki ictimai nəqliyyatın əsas formasıdır. Vaporetto, ACTV (*Azienda Consorzio Trasporti Venezia - Venesiya nəqliyyat konsorsiumu şirkəti*) tərəfindən idarə olunur.

Venesiyanın adalarda yerləşən hissəsi, materik hissəsi olan Mestre ilə dəmiryolu-avtomobil körpüsü vasitəsilə birləşir .  Venesiya və Mestre arasında əlaqə avtobus və şəhərətrafı elektroqatarlar ilə də saxlanılır. Lakin, nə avtobuslar, nə də şəxsi avtonəqliyyat Venesiyanın kənarında olan Roma meydanından (Piazzale Roma) uzağa gedə bilmirlər. Bütün ada ərazisi piyada zona hesab edilir. Daşınma ancaq su ilə edilir və yeganə ictimati nəqliyyat vasitəsi teploxod-vaporettolar hesab edilir.

Vaporetto qismində, Böyük Kanal boyu, Rialto adası ətrafında, Murano, Burano, Lido adalarına, San Mikele adasındakı qəbiristanlığa və digər obyektlərə olan marşrutlar üzrə hərəkət edə bir neçə növ teploxodlardan istifadə olunur .

## Marşrutlar
right|thumb|200x200px| Adalara gedən xətlər üçün vaporetto (  )
right|thumb|200x200px| Kiçik kanallar üçün vaporetto ( , kater)
Şəhərdə istiqamətdən asılı olaraq tənzimlənən bir neçə marşrut kateqoriyası mövcuddur. Hər kateqoriyanın həm ekspres, həm də adi marşrutları var. Vaporettoların əksəriyyəti dairəvi xətt üzrə olan marşrutla hərəkət edir.

* Böyük Kanal boyu hərəkət edən 1, 2 (ekspres), N (gecə) marşrutları.
* Venesiyanın ada hissəsinin ətrafında və Karnecco kanalı boyu hərəkət edən 41/42, 51/52, 61/62 (ekspres) marşrutları.
* 13, 20, LN (*Laguna Nord*), DM (*Diretto Murano*, ekspress) marşrutları, əsas dəyişmə nöqtələri ilə Laquna adalarını və Lidonu birləşdirir.
* 3, 4, 5 (hamısı ekspres) marşrutları, şəhər mərkəzini və Murano adasını bir-biri ilə, dəmir yolu stansiyası və avtovağzal ilə birləşdirir.

Marşrutların sxeimlərini, müəyyən marşrutlar üçün dayanacaqların olub-olmamasını və hərəkət cədvəlini xatırlamaq olduqca çətindir, amma hər pirsdə hər bir marşrut üçün ətraflı nişanlar var.

## Qeydlər
San-Mikele

**San-Mikele** (  ) - Venesiyadakı (İtaliya) arxangel Mixail adası.

## Tarix
Uzun müddət, adadakı qalada monastır, sonra isə türmə yerləşirdi. Lakin, I Napoleonun əmri ilə ada, 1807-ci ildə venesiyalılar üçün müstəsna dəfn yerinə çevrildi. Qəbirstanlığın üç hissəsi var: katoliklər, pravoslavlar və protestantlar üçün hissələr. Adanın əsas görməli yeri, 1469-cu ildə Mauro Koduççinin layihəsinə əsasən tikilmiş San-Mikele in İzola kilsəsidir. Kilsə Venesiyada intibah memarlığının ilk nümunələrindəndir.

## Adada dəfn edilən məşhur şəxslər

* İqor Stravinski
* Vera Stravinskaya
* Sergey Dyaqilev
* Kristian Dopler
* İosif Brodski
* Baron Korvo (Frederick Vilyam Rolf)
* Zoran Muziç
* Luici Nono
* Ezra Paund
* Elenio Eerrera 
* Emilio Vedova
* Franko Bazalya
* Peter Vayl
* Robert, Lui-Leopold

## Linklər

* San Mikele - fotoreportaj və panoram
* Google Maps-də San Mikele
Ağdam Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi

**Ağdam Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi**  — Ağdam şəhərində yaradılmış muzey.
## Muzeyin tarixi
1962-ci ildə Ağdam Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Ağdam şəhərində fəaliyyətə başlamışdır. Muzeyin direktoru vəzifəsinə rayon ziyalısı Yusif Əhmədov təyin edilmişdir. Muzeyin ştat cədvəli 1982-ci ildə təsdiq edilir. Muzeyin yerləşdiyi bina yararsız vəziyyətə düşdüyündən 1983-cü ildə onun bir hissəsi “İmarət”ə, əsas hissəsini isə keşmiş Lenin prospektində yerləşən mərkəzi kitabxananın bir otagına köçürülür. Eksponatlar isə “İmarət”də sərgilənirdi.

1993-cü ildə Ağdam şəhərinin Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi nəticəsində muzeydən hər hansı eksponat çıxarmaq mümkün olmamışdır. 1995-ci ildən muzey fəaliyyətini Ağdam rayon Qaradağlı kəndi Mədəniyyət Evinin binasında 100 eksponatla fəaliyyətə başlamışdır.

## Muzeyin eksponatları
Muzeydə 2500-dən artıq eksponat sərgilənirdi. Sərgilənən eksponatlar sırasında daha çox misdən düzəldilmiş əşyalar, o cümlədən, sərniclər, teştlər, müxtəlif ölçülü qazanlar üstünlük təşkil edirdi. 1995-ci ildən muzey fəaliyyətini Ağdam rayon Qaradağlı kənd Mədəniyyət Evinin binasında davam etdirir. Yenidən toplanılmış, bərpa edilmiş tarixi maddi-mədəniyyət nişanələrinin hesabına 2015-ci ildə muzeydə 2600-dək eksponat sərgilənib.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan muzeyləri
* Ağdam rayonu
* Ağdam abidələri

## İstinadlar
Xalqlar Dostluğu Muzeyi

**Xalqlar Dostluğu Muzeyi** — Zəngilan Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin filialı kimi yaradılmış.

## Muzeyin tarixi
Xalqlar Dostluğu Muzeyi 1987-ci ildə Zəngilan rayonu Yuxarı Yeməzli kəndində fəaliyyətə başlamışdır. Muzeyi Yuxarı Yeməzli kəndində sovxozun idarə binasının 10–15 metrliyində yerləşirdi.

## Muzey eksponatları
Muzeydə 200 yaxın ekponat sərgilənirdi. Xalqlar dostluğunu simvolizə edən foto-şəkillər, Süsəndağında olan mağaradan tapılmış daş muncuqlar saxlanılırdı. Bu muncuqların bəzisi kobud şəkildə yumru, bəziləri isə cilalanmışdı. Xalqlar Dostluğu muzeyində müxtəlif növ xalçalar, kilimlər, palazlar, mis, gümüş qablar, xurcunlar, gümüş xəncərlər və digər eksponatlar qorunub saxlanılırdı.

## Həmçinin bax
* Zəngilan Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
* Daş Heykəllər Muzeyi

## İstinadlar