open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aqra qalası

**Aqra qalası**, **Qırmızı qala** (,  — «Лал-Кила»)- Hindistanın Aqra şəhərindəki möhkəmləndirilmiş istehkamdır, Moğol imperiyası dövründə hökmdarların iqamətgahı kimi xidmət etmişdir.
Yamuna çayının üstündə, Tac Mahaldan cəmi 2,5 km məsafədə yerləşir.
Onunla birlikdə Qırmızı Qala da 1983-cü ildə YUNESKO-nun ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir.
Qırmızı Qala ərazisinin bir hissəsi bu gün hərbi məqsədlər üçün istifadə olunur və ziyarətçilərə açıq deyil.
## Tarixi
Teymuri Babur Dehli sultanları Sikəndər Ludi və İbrahim şah Ludinin burada yerləşən sarayını yenidən qurmuş və baoli (akveduk) çəkdirmişdir .
Sonralar Sultan Hümayun tez-tez burada dayanırdı. 

Qalanın özü 1558-ci ildə paytaxtı Dehlidən Aqraya köçürən I Böyük Əkbərin təşəbbüsü ilə 1565-ci ildə başladılmışdır.
Burada o, köhnə və yarı uçuq Bədəlqar qalasını bərpa etdi ("Əkbərnamə"nin müəllifi, saray tarixçisi Əbdül Fazalın sözlərinə görə). 
Artıq 1571-ci ildə qala tamamilə racastan qırmızı qumdaşıdan divarla əhatə olunmuşdu. 
Böyük Əkbərin davamçıları, xüsusən də Şah Cahan 17-ci əsrin əvvəllərində qalanı genişləndirdilər. 
Əkbər dövründə mərmər elementləri olan qırmızı qumdaşına üstünlük verildiyi halda, Şah Cahan zamanında tikinti materialı kimi qızıl və qiymətli daş naxışları ilə bəzədilmiş ağ mərmərdən istifadə olunurdu.
1648-ci ildə paytaxt yenidən Dehliyə köçürüldü, bununla əlaqədar Qırmızı Qala bir müddət öz əhəmiyyətini itirdi.

1658-ci ildə hakimiyyəti ələ keçirdikdən sonra Övrəngzib atası Şah Cahanı Qırmızı Qalada ev dustaqlığında saxladı və o 1666-cı ildə orada öldü.
1761-ci ildə Bharatpur knyazlığının catları Aqranı Moğollardan fəth etdilər və 13 il ərzində Qırmızı Qalada möhkəmləndilər.
Cahavir Singh, Cahangirin qara mərmər taxtında oturaraq, Bharatpuru Aqradan idarə etdi.
1768-ci ildə elə orada öldürüldü.
1774-cü ildə Aqra Nəcəf Xan tərəfindən tutuldu (1775-ci ilə qədər catları demək olar ki, bütün mülklərindən məhrum etmiş, onlara yalnız Bharatpur civarını saxlamışdı).
1785-ci ildə Aqranı və Qırmızı qalasını marathi maharacası Mahadci Şinde ələ keçirmişdir.

1803-cü ildə qala İngilis qoşunları tərəfindən tutuldu.
1857-ci ildə Sipahilər üsyanı zamanı qala silahlı toqquşmalar məkanı idi.

## Galereya

File:Agra Fort walls.jpg
File:Jahangiri Mahal-Red Fort-Agra-India5356.JPG
File:RedFortAgra-Diwan-i-Am-20080211-3.jpg
File:CastleAgraFort.jpg
File:Agra Fort - Courtyard of Machchi Bhawan - 1.JPG


## İstinadlar
Riyahi

**Riyahi** ( *Riyaḥī*) — İran soyadı.

* Məhəmmədəmin Riyahi (1923–2009) — iranlı ədib
* Şəhla Riyahi (1927–2019) — iranlı rejissor
* Hürr Riyahi (VII əsr) — Əməvilər ordusunun generalı
* Kətayun Riyahi (1961) – iranlı aktrisa
Qızılquş (aerobatika eskadronu)

**Qızılquş** () — Qazaxıstan Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus aerobatika eskadronudur. Uçuşlar üçün L-39 Albatros təyyarələri istifadə olunur.

## İstinadlar
Ouen Uillans Riçardson

**Ouen Uillans Riçardson** (; ) — termionik tədqiqatlar üzərində işinə və xüsusilə onun adını daşıyan qanunun kəşfinə görə 1928-ci ildə Fizika üzrə Nobel mükafatı laureatı, ingilis fiziki.

O, 1913-cü ildə London Kral Cəmiyyətinin üzvü olub.

## Həyatı və təhsili
Riçardson İngiltərənin Yorkşir qraflığının Dyusberi şəhərində Coşua Henri və Şarlotta Mariya Riçardsonun yeganə oğlu olaraq anadan olub. Kembricdəki *Batley Grammar School* və Triniti Kollecində təhsil alan Ouen buranı təbiət elmləri üzrə birinci dərəcəli fərqlənmə diplomu bitirib. Daha sonra təhsilini London Universitetində davam etdirib.

1900-cü ildə təhsilini başa vurduqdan sonra Kembricdəki Kavendiş laboratoriyasında isti cisimlərdən elektrik cərəyanının buraxılmasını tədqiq etməyə başladı və 1902-ci ilin oktyabrında Trinitidə tədqiqatçı oldu. 1901-ci ildə o, qızdırılan naqildən gələn cərəyanın Arrenius tənliyinə bənzər riyazi formada telin temperaturundan eksponensial asılı olduğunu nümayiş etdirdi. Riçardson qanunu kimi tanınan bu qanun özündə: "Əgər mənfi şüalanma metaldan çıxan cisimciklərə bağlıdırsa, doyma cərəyanı s qanununa tabe olmalıdır s = A\,T^{1/2}\,e^{-b/T}." fikirlərini ehtiva edir.

Riçardson 1906–1913-cü illərdə Prinston Universitetindən professor elmi adını aldıqdan sonra 1914-cü ildə Böyük Britaniyaya qayıdıb London Kral Kollecində fizika üzrə Uitstoun professoru olduqdan sonra burada daha sonra tədqiqat direktoru təyin edilir. 1927-ci ildə o, Belçikada Fizika İnstitutunda keçirilən fizika üzrə beşinci Solvey konfransının iştirakçılarından biri idi. 1944-cü ildə təqaüdə çıxan Ouen 1959-cu ildə vəfat edir. o, Brukvud qəbirstanlığında dəfn olunub.

O, həmçinin fotoelektrik effekti, giromaqnit effekti, kimyəvi reaksiyalar zamanı elektronların emissiyasını, yumşaq rentgen şüalarını və hidrogen spektrini araşdıran alimdir.

### Ailəsi
Riçardson 1906-cı ildə Kavendişdə həmkarı olan Harold Vilsonun bacısı Lilian Vilson ilə evlənir və onların bu nikahdan iki oğlu və bir qızı olur.

Riçardsonun öz bacısı amerikalı fizik (və 1937-ci il Nobel mükafatı laureatı) Klinton Devissonla evlənir. 1945-ci ildə Lilian öldükdən sonra 1948-ci ildə fizik Henriette Rapp ilə yenidən evlənir.

Ouen Riçardsonun oğlu Nüvə fizikası üzrə ixtisaslaşmış və eyni zamanda London Universitetinin Bedford Kollecində fizika departamentinin sədri olmuş və daha sonra London Universitetində fəxri professor olmuşdur.

## Mükafatları
Riçardson 1913-cü ildə London Kral Cəmiyyətinin üzvü seçildi və 1920-ci ildə Hyuz medalına layiq görüldü. O, 1928-ci ildə "termion hadisəsi üzərində işinə və xüsusilə onun adını daşıyan qanunun kəşfinə görə" fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülüb. 1939-cu ildə isə o, Cəngavər medalı ilə təltif olunub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hideo İtokava

– yaponiyalı raket mühəndisi. O, "Yaponiya raketçiliyinin atası" hesab olunur. Yaponiyada kosmik proqramın inkişafı və tədqiqi üçün gördüyü işlərə görə "Doktor Raket" ləqəbini qazanmışdır.

## Həyatı
Hideo İtokava 1912-ci ildə Yaponiyanın Tokio şəhərində doğulmuşdur. Məktəbdə oxuyanda Çarlz Lindberqdən təsirlənmiş və təyyarə sənayesinə maraq göstərməyə başlamışdır. 1935-ci ildə Tokio Universitetini bitirmişdir. İkinci dünya müharibəsi zamanı *"[[Nakajima Aircraft]]"* şirkətində işləyərək *[[Nakajima Ki-43|Hayabusa]]* kimi müxtəlif döyüş təyyarələrinin dizaynında iştirak etmişdir. Buna baxmayaraq, o, kamikaze proqramına qarşı çıxmış, pilotsuz uçan aparatlardan istifadəni dəstəkləmişdir.

İkinci dünya müharibəsindən sonra Yaponiyanın təyyarə sənayesi çökmüş və İtokava bir neçə il tibbi aparatların dizaynı, eləcə də, akustik mühəndisliklə məşğul olmuşdur. O, Yaponiyada elektroensefaloqraf və düralüminiumdən süni ürək hazırlayan ilk şəxs olmuşdur. 1953-cü ilin yanvarında ABŞ-yə səyahət edərək tibb sahəsindəki nailiyyətlərini yayımlamışdır. 1951-ci ildə Tokio Universitetinin Sənaye Elmi İnstitutunda raketləri tədqiq etməyə başlamışdır. 1955-ci ildə Yaponiyanın bərk yanacaqla işləyən ilk raketi olan "Pencil" raketini hazırlamışdır. Daha sonra *"[[Kappa (raket)|Kappa]]"* və *"[[Lambda (raket)|Lambda]]"* modellərinin dizaynında iştirak etmişdir.

1964-cü ildə İtokavanın iştirakı ilə Tokio Universitetinin Kosmos və Aeronavtika Elmi İnstitutu yaradılmışdır. 1970-ci ildə onun başçılığı altında Yaponiyanın ilk kosmik peyki olan "Osumi" hazırlanmışdır. 21 fevral 1999-cu ildə Naqanoda ölmüşdür.

## Hobbiləri
İtokava incəsənət, xüsusilə də, baletə böyük maraq göstərmişdir. 1973-cü ildə balet dərsləri almağa başlamışdır. 1978-ci ildə Tokio İmperiya Teatrında baş tutmuş Sergey Prokofyevin "Romeo və Cülyetta" baletində Romeonun atasını oynamışdır. O, peşəkar violonçel performansları sərgiləməklə yanaşı, skripka da çalmış, hətta özü üçün xüsusi skripka növü ixtira etmişdir.

## Xatirəsi
1998-ci ildə kəşf edilmiş 1998 SF36 asteroidi 2003-cü ilin avqustunda onun şərəfinə 25143 İtokava adlandırılmışdır. JAXA asteroidi tədqiq etmək üçün 2003-cü ildə Hayabusa missiyasını başlatmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Şəhla Riyahi

**Şəhla Riyahi** ( *Şəhla Riyaḥī*; ) — iranlı aktrisa və ilk iranlı rejissor qadın. 110 dəqiqəlik "Mərcan" (1956) filmin müəllifidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Udaqava Yoan

– Yaponiya alimi və həkimi. Qərb elmlərini öyrənmişdir. O, "Yaponiya botanikasının atası" hesab olunur.

## Həyatı və karyerası
Udaqava Yoan 1798-ci ildə Yaponiyanın Oqaki hanında doğulmuşdur. Atası Ezava Yoci həkim idi. O, kiçik yaşlardan etibarən təbiətşünaslığa maraq göstərməyə başlamışdır. Atasının etirazlarına baxmayaraq, Tokuqava şoqunluğunun tərcüməçisi Baba Sacurodan holland dili dərsləri almışdır. 1811-ci ildə Qərb tibbi üzrə həkim Udaqava Şinsay tərəfindən övladlığa götürülmüşdür. Babanın ölümündən sonra holland dili dərslərinə Yoşio Çuciro ilə davam etmişdir.

Udaqava 1817-ci ildə Tsuyama klanının rəsmi həkimi postunu qəbul etmişdir. 1822-ci ildə həkim Adaçi Çoşunun qızı olan Adaçi Seyo ilə evlənmişdir. 1826-cı ildə şoqunluğun astronomiya şöbəsinin tərcüməçisi olmuş və holland ensiklopediyalarından birinin tərcüməsində iştirak etmişdir. Holland dili ilə yanaşı alman, yunan, rus, ingilis və latın dillərində də oxumuşdur. O, ingilis dilini təkmilləşdirmək üçün 1822-ci ildə Takahaşi Kaqeyasudan icazə alaraq Britaniyaya məxsus *"Saracen"* gəmisində üç gecə keçirmişdir.

## Elmi töhfələri
Udaqava xarici dilləri, xüsusilə də, holland dilini öyrəndikdən sonra Qərb dünyasının əsərlərini yapon dilinə tərcümə etməyə başlamışdır. Babanın təsiri altında *"Roşioci on ko"* () əsərini yazmışdır. Holland dilində ustalaşdıqdan sonra 1816-cı ildə *"Kohi ne setsu"* (), 1819-cu ildə isə *"Engerisu şarien ko"* () məqalələrini yazmışdır. Naqasakidə xolera epidemiyası başlayanda və heç kim bunun qarşısını almağın yolunu bilməyəndə o, 1822-ci ildə xoleraya qarşı mübarizədən bəhs edən *"Korea morubusu setsu"* məqaləsini yayımlamışdır.

Udaqava Niderlandla elmi mübadilələr apararaq Yaponiyanı Qərb dünyasının botanika elmi ilə tanış etmişdir. 1822-ci ildə yazdığı *"Botanika kyo"* () Yaponiyada Qərb botanikasına dair ilk əsərdir. O, Kristian Lüdviq və Herman Burhave kimi botaniklərdən təsirlənərək bütün bitkiləri bitki-heyvan modeli ilə başa düşməyin mümkünlüyünü müdafiə etmişdir. Alman botanik Filip Frans fon Ziboldun rəhbərliyi altında 1834-cü ildə üç cildlik *"Şokuqaku keyqen"* () əsərini yayımlamışdır. Bu əsərdə sadə botanika terminlərini yapon dilinə tərcümə etmiş və bitki fiziologiyasından danışmışdır. Udaqava botanika rəssamı da olmuşdur. 1825-ci ildə yayımlanmış *"Şokubutsu şasey zufu"* () əsərinə onun tərəfindən çəkilmiş 82 bitki rəsmi daxildir. 

Udaqava farmakologiya, kimya, zoologiya, tarix, dilçilik, coğrafiya, texnologiya, musiqi və riyaziyyat sahələrinə də maraq göstərmişdir. 1828-ci ildə *"Konçu tsuron"* () əsərini yayımlayaraq Yaponiyanı müasir entomologiya ilə tanış edən ilk şəxs olmuşdur. Vilyam Henrinin "Təcrübi kimyanın elementləri" əsərini holland dilindən tərcümə edərək *"Seymi kayso"* (1837) adı ilə yayımlamışdır. Bu kitab Yaponiyada sistematik kimyaya dair ilk kitabı olmuşdur. Yaponiyada hələ də istifadə olunan kimyəvi terminlərin çoxu bu kitabdan qaynaqlanır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*
Troyka (nəqliyyat kartı)

**Troyka** — Moskvada ictimai nəqliyyatda ödəniş etmək üçün istifadə edilən nəqliyyat kartı.
Daimi şou

***Daimi şou*** (; 8-ci mövsüm: ***Daimi şou kosmosda*** () kimi tanınır) — J. G. Quintel tərəfindən Cartoon Network üçün yaradılmış animasiya sitkom janrında Amerikan cizgi-serialı. 6 sentyabr 2010-cu ildə başladı və 16 yanvar 2017-ci ilə qədər 8 sezon və 261 bölümü yayımlandı. Serial 23 yaşlı iki dostun həyat hekayəsindən bəhs edir. Onlar — Mordekay (növcə mavi zığ-zığ) və Riqbi (yenot) işlədikləri parkın ərazasini mühafizə etməklə məşğuldurlar. İkili işdən qaçmaq və əylənmək üçün hər yola əl atır və nəticədə hər dəfəsində məntiqsiz və fövqəltəbii vəziyyətlə qarşılaşırlar. Digər baş personajlara Skips (qar adam), Musqul adam, Çax beşlik kabus, Pops (lolipop) və parkın müdiri Benson (saqqız maşını) daxildir.

## Məzmun

Cizgi serial parkda bağban işləyən 23 yaşlı iki dostun — Mordekay və Riqbinin günlük həyatından bəhs edir. Onların işdən yayınması və boş işlərlə məşğul olması müdirləri Bensonu əsəbləşdirsə də bu park meneceri Popsun xoşuna gəlir. Onların digər iş yoldaşları artıq çəkili Masl Men və Beşlik ruhudur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kusəcabad (Xudabəndə)

**Kusəcabad** () — İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 427 nəfər yaşayır (82 ailə).

## İstinadlar
Roma katakombaları

**Roma katakombaları** () — Romada qədim katakombalar şəbəkəsi. Əsasən, erkən xristianlıq dövründə dəfn yeri kimi istifadə edilmiş, lakin burada yəhudilər və müxtəlif Roma paqanları da basdırılmışdır. Ümumilikdə, Romada 60-dan çox müxtəlif katakombalar var. Katakombaların uzunluğu 150–170 km-dir və burada təxminən 750 min var. Katakombaların onların əksəriyyəti Appi yolu boyunca, yerin altında yerləşir. Bu katakombalar tufdan düzəldilmiş, əksəriyyəti labirintlər əmələ gətirən yeraltı keçidlər sistemindən təşkil olunmuşdur. Onların divarlarında əsasən bir mərhumun, bəzən iki, nadir hallarda isə bir neçə mərhumun qəbirləri üçün müxtəlif ölçülü dördbucaqlı taxçalar hazırlanmışdır. İndiki dövrə qədər demək olar ki, bütün nişlər açıqdır və içləri boşdur.

Xristian katakombaları erkən xristian incəsənətinin tarixi üçün son dərəcə vacibdir. Onlar b.e. 400-cü ilinə qədər olan freska və heykəltəraşlıq nümunələrinin böyük əksəriyyətini ehtiva edir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Prissilla katakombası

**Prissilla katakombaları** () — Romada II–IV əsrlərə aid ən qədim xristian yeraltı katakomba dəfnlərindən biri. İki mərtəbədən ibarətdir.

Bu katakombalar konsul Akviliya Qlabrinin ailəsinin dəfn yerində yaranmışdır. B.e. I əsrində bu ailə geniş torpaqlara sahib idi. Bu ailənin nümayəndələrindən biri Prissilla imperator Domisianın əmri ilə edam edilmişdir. İçərisində yunan dilində yazılar aşkar edildiyinə görə adlandırılmış "Yunan kilsəsi"ndə bayram səhnəsi təsvir edilmişdir. Bu ibadətgahda erkən xristian incəsənətinin nümunələri, o cümlədən II əsrə aid, İsa və Məryəmin ən qədim təsviri qorunub saxlanılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Катакомбы Присциллы
Müqəddəs Aqnes katakombaları

**Müqəddəs Aqnes katakombaları** () — Romada, Via Nomentana ərazisində, Sant-Anyeze-fuori-le-Mura monumental kompleksi içərisində katakombalar.

Katakombanın adı Müqəddəs Aqnesin adından gəlir. O, bu katakombalarda basdırılmış ən məşhur xristian şəhidi hesab olunur. Onun ölümü imperator Diokletianın əmri ilə xristianların təqib olunduğu dövrə təsadüf edir. Latın ənənəsinə görə, Müqəddəs Aqnes 21 yanvar 304-cü ildə, 12 yaşında öldürülmüşdür. Ehtimal olunur ki, cadugərlikdə günahlandırılan Aqnes odda yandırılmağa məhkum edilmişdir. Buna baxmayaraq, alov ona toxunmadan bədəninin altına yayılmış, saçları da çılpaqlığını örtəcək qədər uzanmışdır. Bu möcüzədən sonra Aqnesin boğazına qılınc vurulmuşdur. Ölümündən sonra cəsədi katakombalarda basdırılmışdır.

## İstinadlar
Müqəddəs Kallist katakombası

**Müqəddəs Kallist katakombası** — Romada ən böyük xristian katakombalarından biri. Qədim Appi yolu ərazisində yerləşir. II–IV əsrlərdə dəfn üçün istifadə edilmişdir. Burada Romanın xristian icmasının təqib edildiyi dövrə aid çoxlu freskalar və yazılar var.

Katakomba 1854-cü ildə qabaqcıl italyan arxeoloqu Covanni Battista de Rossi tərəfindən yenidən kəşf edilmişdir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
Covanni Battista de Rossi

**Covanni Battista de Rossi** (; ) — İtaliya xristian arxeoloqu və epiqrafı.

De Rossi Roma şəhərində arxeologiya üzrə təhsil almış, daha sonra erkən xristian yazılarını öyrənmiş və Roma katakombalarının tədqiqində pionerlərdən olmuşdur. O, 1850-ci ildən 27 katakomba kəşf etmişdir. De Rossi həmçinin, Roma Universitetində professor olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Православная энциклопедия
*
Kalepodi katakombası

**Kalepodi katakombası** — Roma katakombalarından biri. Burada eyniadlı Kalepodi ilə birlikdə papa I Kalikst və papa I Yulinin məzarları yerləşir. I Kalikst öz adını daşıyan katakombada yox, Kalepodi katakombasında dəfn edilmişdir. Bəzi iddialara görə, buna səbəb ikincinin imperator qvardiyasının nəzarəti altında olması idi. I Yuli IV əsrdə katakombada I Kalikstin daha mükəmməl məzarını ucaltmış və onu freskalar ilə bəzətmişdir. Bu məzar 1960-cı ildə aşkar edilmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Reardon, Wendy J. 2004. The Deaths of the Popes. Macfarland & Company, Inc. ISBN 0-7864-1527-4

## Xarici keçidlər
* Ünvan daxil olmaqla ziyarət üçün məlumat
Pontian katakombası

**Pontian katakombası** — Roma katakombalarından biri. Burada papa I Anastasi və onun oğlu papa I İnnokentinin məzarları var. Katakomba 1618-ci ildə İtaliya səyyahı Antonio Bozio tərəfindən kəşf edilmişdir.

Həm I Anastasi, həm də I Innocent I ənənəvi olaraq şəhidlər hesab olunur. IX əsrdə papa II Sergi lanqobardların yürüşləri zamanı hər iki papanın məzarlarını Müqəddəs Silvestr və Martin bazilikasına aparmışdır. Roma papası Pontian burada yox, Müqəddəs Kallist katakombasında dəfn edilmişdir və bu katakomba onun adını daşımır. Katakomba III əsrdə yaşamış naməlum xristian şəhidinin adını daşıyır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* Reardon, Wendy J. 2004. *The Deaths of the Popes*. Macfarland & Company, Inc.
Qoşakənd

* Qoşakənd (İsmayıllı) – Azərbaycan Respublikasının İsmayıllı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Qoşakənd (Xudabəndə)
Rabat (dəqiqləşdirmə)

* Rabat — Mərakeşin paytaxtı və üçüncü ən böyük şəhəri.
* ‎Rabat (Xudabəndə) — İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Mantaş

* Mantaş (Xudabəndə) — İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
* Çeşmə Mantaş (Bicar) — İranın Kürdüstan ostanı Bicar şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.
Şaban (dəqiqləşdirmə)

* Şaban (Çaroymaq)
* ‎Şaban (Xudabəndə)
* Şaban (personaj)
## Həmçinin bax
* Şaban
* Şaban (ad)
* Şabanlı
Azərbaycan su-elektrik stansiyalarının siyahısı

**Azərbaycan su elektrik stansiyalarının siyahısı** — Azərbaycanda yerləşən su-elektrik stansiyalarının siyahısı.

## Siyahı

### Əsas
* Mingəçevir SES (402 mv)
* Şəmkir SES (380 mv)
* Yenikənd SES (150 mv)
* Xudafərin SES (200/2 mv)
* *[[Sərsəng SES]] (50 mv)*
* *[[Ordubad SES]] (36 mv)*
* Qız Qalası SES (80/2 mv)
* Füzuli SES (25,2 mv)
* Taxtakörpü SES (25 mv)
* Şəmkirçay SES (25 mv)
* Yuxarı Vəng SES (22,5 mv)
* Araz SES (44/2 mv)
* Arpaçay SES (20.5+1.4 mv)
* Biləv SES (20 mv)
* Varvara SES (18 mv)

### KSES-lər
* Zəngilan SESS (42 mv)
** Cahangirbəyli KSES (10,5 mv)
** Zəngilan KSES (10,5 mv)
** Şayıflı KSES (10,5 mv)
** Sarıqışlaq KSES (10,5)
* *[[Ağbulaq KSES|Ağbulaq SES]]* (14,2+14,8 mv)
* *Qozlukörpü SES (14,7 mv)*

* Çıraq KSES (8,33+3,6 mv)
* Nadirxanlı KSES (8,8 mv)
* Zeyxur KSES (8,75 mv)
* Aşağı Vəng KSES (8,6 mv)
* Mişni KSES (8,25 mv)
* Güləbird SES (8 mv)
* *Təkəqaya KSES (8 mv)*
* Suqovuşan SES (4,8+3 mv)
* Qamışlı KSES (6,3 mv)
* Alxaslı KSES (6 mv)
* Soyuqbulaq KSES (5,3 mv)
* Vayxır KSES (5 mv)
* Çaykənd KSES (5 mv)
* Muğan SES (4,5 mv)
* Kəlbəcər KSES (4,4 mv)
* Zar KSES (4,3 mv)
* Toğanalı KSES (4,1 mv)
* Qarıqışlaq KSES (4 mv)
* *Şeylanlı KSES (4 mv)*
* Oğuz KSESS (3,6 mv)
* Mirik KSES (3,5 mv)
* Meydan KSES (3,4 mv)
* Şəki SES (?+1,5+1,3 mv+580 kv)
* Aşağı Malıbəyli KSES (3,1 mv)
* İsmayıllı SES (1,6+1,6 mv)
* Göyçay SES (3,1 mv)
* Çiçəkli SES (3 mv)
* *Ağçay KSES (3 mv)*
* Zabux KSES (2,8 mv)
* Balakən KSES (1,44 mv)
* Nügədi KSES (1,2 mv)
* Qusar KSES (1 mv)
* Şüvəlan KSES (300 kv)

* *"Quba" KSES*
* *"Çinarlı" KSES*

## Həmçinin bax
* Azərbaycanda elektrik stansiyaların siyahısı
* Azərbaycanda energetika

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikasında Kiçik Hidroelektrik stansiyaların (KSES) inkişaf perspektivləri (21.09.2009)
* Kiçik su elektrik stansiyalarının özəlləşdirilməsi haqqında
*
Baba Sadayoşi

– Edo dövründə yaşamış Yaponiya tərcüməçisi və ranqaku alimi. ,  və  adlarından da istifadə etmişdir. Yaponiyada vaksinasiyaya və Qərb metallurgiyasına dair ilk əsərlərin müəllifi olmuşdur.

## Karyerası
Baba Sadayoşi Şizuki Tadaonun şagirdi olmuş, holland dilini öyrənmiş və Yaponiyanın Naqasaki şəhərində yerləşən Tərcüməçilik Bürosunda işləmişdir. 1808-ci ildə Edo şəhərinə dəvət olunaraq Astronomiya Bürosunun tərcüməçisi olmuşdur. Decimadakı holland postunun rəhbəri Hendrik Doeffdən fransız dilini öyrənmiş və vaksinasiya haqqında məlumatlar əldə etmişdir.

1811-ci ildə yaradılmış Barbar Kitablarının Tərcüməsi Ofisində işləməyə başlamış və buradakı ilk işi Vasili Qolovninin gəmisində tapılmış məktubları tərcümə etmək olmuşdur. O, Ezo adasına gedərək Qolovnindən rus dili təlimi almışdır. 1811–1839-cu illərdə nəşr olunmuş *"Kosey şinpen"* () əsərinin tərtibində iştirak etmişdir.

## Əsərləri
O, holland dilində bir neçə kitabın müəllifi olmuşdur. Holland dili ilə yanaşı rus dilini də öyrənmiş, Mixail Lomonosovun şeirlərini rus dilindən yapon dilinə tərcümə etmişdir. Vaksinasiyadan bəhs edən *"Tonka hiketsu"* () kitabını 1822-ci ildə rus dilindən tərcümə edərək yazmışdır. Bu əsər Yaponiyada vaksinasiya metoduna dair ilk əsər olmuşdur. O, Vasili Qolovninin köməyi ilə rusca-yaponca lüğət tərtib etmiş, eləcə də, onun qeydləri əsasında 1813-cü ildə *"Roqo bunpo kihan"* () əsərini yazmışdır. Otsuki Qentakuya holland dilindən tibbi mətnlərin tərcüməsində kömək etmişdir.

Baba 1810-cu illərdə Qərb metallurgiyası haqqında *"Taysey şiçikin yakusetsu"* əsərini yazmışdır. Bu əsər Yaponiyada Qərb metallurgiyasına dair ilk əsər olsa da, ancaq 1854-cü ildə nəşr olunmuşdur. Baba dəmiri bəşəriyyət üçün ən əhəmiyyətli metal hesab etmişdir.

## Şagirdləri
Udaqava Yoan və Rinso Aoci onun şagirdləri olmuş, ondan holland dili dərsləri almışdırlar. Udaqava onun təsiri altında *"Roşioci on ko"* () əsərini yazmışdır. Babanın ölümündən sonra onun Tərcüməçilik Bürosundakı yerini Yoşio Çuciro tutmuşdur.

## İstinadlar
Osvaldo Moles

**Osvaldo Moles** () — braziliyalı jurnalist, publisist, radiojurnalist. O, həmçinin bir çox məşhur Braziliya mahnılarının sözlərini yazıb.

## Həyatı
Osvaldo Moles 14 mart 1913-cü ildə Braziliyanın Santos şəhərində anadan olmuşdur. Onun əcdadları italyan mühacirləri idi.

1937-ci ildə San-Pauluda "*[[Radio]] Tupi*"nin yaradılmasında iştirak etmiş və 1941-ci ildə Adoniran Barbosa ilə tanış olmuşdur. Onlar birlikdə bir çox mahnı mətnləri yazıblar. Nümunə kimi "*Tiro ao Alvaro*" və "*Joga a chave*" mahnılarını göstərmək olar.

Osvaldo Moles 14 may 1967-ci ildə San-Paulu şəhərində intihar edib. O zaman mətbuat bu fakt barədə susmuşdur.

## Biblioqrafiya
* B. D. Micheletti: Piquenique classe C y Brás, Bexiga e Barra Funda : Osvaldo Moles como successor de António de Alcântara Machado. In: Edición a cargo de Fidel López Criado; CILEC. (Org.). Literatura, Cine y prensa: El canon y su circunstanica. 1ed. Santiago de Compostela: Andavira, 2014, v. 1, S. 641–650.
* B. D. Micheletti: Osvaldo Moles — o legado do radialista. Tese de Mestrado (Comunicação) — PPGCOM-UNIP, São Paulo, 2015.
* O. Moles: Piquenique classe C: Crônicas e flagrantes de São Paulo. São Paulo: Boa Leitura, 1962.
* F. Moura, A. Nigri: Adoniran Barbosa: Se o senhor não tá lembrado. São Paulo: Boitempo, 2002.
* A. Mugnaini, jr.: Adoniran — Dá Licença de Contar …, A Girafa, 2002.
* C. Campos, jr.: Adoniran: uma biografia. 2. ed. São Paulo: Globo, 2009.
* J. de A. Luso jr., J. V. de Cast: Laudo Natel: biografia do governador. São Paulo, 1971.
* A. Hohlfeldt: Rádio e imprensa: como as duas mídias se encontraram e se fortaleceram em Moçambique. In: Conferência Internacional Império Português . Lisboa: Instituto de Ciéncias Sociais da Universidade de Lisboa, 2013.

## Mükafatlar
* 1950 — Troféu Roquette Pinto — Programador / Roquette Pinto — Redator Humorístico
* 1952 — Prêmio Saci de Cinema — Melhor Argumento / Roquette Pinto — Programador Popular
* 1953 — Prêmio Governador do Estado — por Roteiro de "Simão, o caolho"
* 1955 — Troféu Roquette Pinto — Programador Geral / Os melhores paulistas de 55 — Manchete RJ, Categoria Rádio.
* 1956 — Troféu Roquette Pinto — Programador Geral
* 1957 — Prog. Alegria dos Bairros de J. Rosemberg — 04/08/1957 — Produtor Rádio Record / PRF3-TV Os Melhores da Semana, homenagem dos revendedores Walita
* 1958 — "Tupiniquim" — Produtor / Dr. Paulo Machado de Carvalho — Associação Paulista de Propaganda — Melhor programa.
* 1959 Revista RM Prêmio Octávio Gabus Mendes – Produtor (Rádio) / Grau de Comendador da Honorífica Ordem Acadêmica de São Francisco / "Tupiniquim" — Prod. Rádio / Troféu Roquette Pinto — Prog. Hum. Rádio / Diploma de Burro Faculdade São Francisco
* 1960 — Troféu Roquette Pinto — Especial
* 1964 — Jubileu de Prata (Associação dos profissionais de imprensa de São Paulo on its 25° anniversary)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Audiodocumentary about Osvaldo Moles
Səsyazma akademiyası

**Səsyazma Akademiyası** (rəsmi olaraq **Milli Səsyazma İncəsənəti və Elmləri Akademiyası**; qısaldılmış **NARAS**) musiqiçilər, prodüserlər, səsyazma mühəndisləri və digər musiqi peşəkarlarından ibarət akademiyadır. O, bütün dünyada məşhur olan mahnı və musiqi sənayesindəki nailiyyətləri tanıyan Grammy Mükafatları ilə məşhurdur. Səsyazma Akademiyası missiyası musiqi tarixini və əhəmiyyətini qorumaq və öyrətmək olan Qremmi Muzeyinin, qeyri-kommersiya təşkilatının təsisçi tərəfdaşıdır. Səsyazma Akademiyası, həmçinin musiqi ictimaiyyətinin sağlamlığına və rifahına təsir göstərməyə xidmət etdiyini bildirən MusiCares xeyriyyə təşkilatını təsis etdi. Səsyazma Akademiyasının Advocacy komandası yerli, əyalət və federal səviyyələrdə musiqi yaradıcılarının hüquqları üçün lobbiçilik edir.

## İstinadlar
İran-islam milliyətçiliyi

**İran-islam milliyyətçiliyi** — İran milliyyətçiliyi ilə islamçılığı qarışdıran dini milliyyətçiliyin növü. İran-islam milliyyətçiləri daha çox dindar milliyyətçilər kimi tanınan siyasi fraksiya ilə təmsil olunur. Buna baxmayaraq, onların hamısı dindar milliyyətçilər fraksiyasının islahatçı, solçu təmayüllü və bəzi islamçı milliyyətçilərin təsadüfən millyətçi fikirlərə sahib sağçı prinsipistlər olduğu üçün onunla razılaşmır.

## İstinadlar
Əfqanıstan Azadlıq Cəbhəsi

**Əfqanıstan Azadlıq Cəbhəsi (ƏAC)** — Əfqanıstanda fəaliyyət göstərən antitaliban silahlı qruplaşması.  Əfqanıstanın bəzi bölgələrində ƏAC və Milli Müqavimət Cəbhəsi (MMC) Talibana qarşı əməliyyatlarda əməkdaşlıq edir.

MMC-nin təsir dairəsinin əsasən taciklər və Cəmiyyət-i İslamiyə meylli qruplara məhdudlaşdığını nəzərə alaraq ƏAC-nin MMC-yə tərəfdar döyüşçüləri öz sıralarına qatmağa çalışdığı iddia olunur.

## Tarixi
Əfqanıstan Azadlıq Cəbhəsi 2022-ci ilin mart ayında sosial media vasitəsilə ictimaiyyətə yaradıldığını elan etmişdir. ƏAC 14 apreldə məlumat vermişdir ki, onun döyüşçüləri eyni vaxtda Bədəxşan, Bəğlan, Qəndəhar, Pərvan, Təxar, Ləğman və Səmənganda taliban qüvvələri ilə toqquşmuşdur.

ƏAC 5 iyulda Bəgram aerodromuna raket hücumu təşkil etmişdir. Hücum nəticəsində altı taliban döyüşçüsü ölmüş, ikisini yaralanmışdır. Talibana aid hərbi vasitə də məhv edilmişdir. ƏAC döyüşçüləri 15 iyulda Bəğlan vilayətinin Xost va Fərəng rayonunda taliban hücumunun qarşısını almışdılar. 6 oktyabr 2022-ci ildə Qəndəharda ƏAC döyüşçülərinin taliban komandirinə sui-qəsd təşkil etdiyinə dair iddialar ortaya çıxmışdır.

## İstinadlar
Movses Silikyan

**Movses Silikyan** (erməni: Մովսես Սիլիկյան; rus: Мовсес Силиков/Movses Silikov; ) — erməni hərbçisidir.

## Həyatı
Silikyan indiki Oğuz şəhərində udin ailəsində doğulmuşdur. Moskva Hərbi Gimnaziyasında və Gümrü Hərbi Məktəbində təhsil almışdır. 1884-cü ildə isə rus ordusunda rota komandiri olmuşdur. Birinci Dünya müharibəsində Qafqaz cəbhəsində rus ordusunun cərgələrində xidmət etmişdir. Vanda və Ərzurumda böyük xidmətlər göstərmiş və general rütbəsinə yüksəldilmişdir. O, həmçinin *[["Müqəddəs Georgi" ordeni|Müqəddəs Georgi ordeninə]]* də layiq görülmüşdür. Osmanlı ordusuna qarşı uzun müddət döyüşmüş, lakin sonunda məğlub edilmişdir.

İrəvana çəkilən Silikyan Oktyabr İnqilabında bolşeviklərə qarşı müharibə aparmış, lakin yenə də məğlub edilmişdir və buna görə də Ermənistandan qaçmaq məcburiyyətində qalmasıdır. 1937-ci ildə isə Sovet qoşunları tərəfindən əsir götürülmüş və Stalinin göstərişi ilə edam edilmişdir.

## İstinadlar
Şəhristanək (Xudabəndə)

**Şəhristanək** () — İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 116 nəfər yaşayır (28 ailə).

## İstinadlar
Paraxoafr

**Paraxoafr** (Lat. *Para­choatras*  *[[Erməni dili|erm.]] Patijahar*) və ya **Paraxoatr** — Kiçik Qafqazla birləşən dağ silsiləsi. 

## Coğrafiya
 Paraxoafr dağ silsiləsini ilə Əlburzu birləşdirir, amma Kamal Əliyev iddia edir ki, Ermənistanın cənub hissələri  əhatə edirdi; Fərat və Dəclə arasındakı adlanan Mesopotamiyanı bütün bölgədən ayırır; şərq hissələri Böyük Midiya və Atropatena ilə həmsərhəddir; şimal hissələri Xəzər dənizi üzərində uzanan Paraxoafr dağları, Albaniya, İberiya və Ermənistana bitişikdir. Movses Xorenli Paraxoatr dağını (indiki Talış dağları, Baqrovdağ və Əlburz) "Patijahar" kimi qeyd edir, bu da etimoloji cəhətdən qədim fars dilindən  "runa dağı" kimi tərcümə olunur. Digər mənbələrə görə, Paraxoafr Kəbirkuh və Poştkuhun bir hissəsidir.

## Mənbələr
Tervinqlər

**Tervinqlər** — III–IV əsrlərdə Aşağı Dunaydan şimalda və Dnestr çayının qərbində yerləşən düzənliklərdə yaşayan qot xalqı. Onların Dnestrin şərqində yaşayan başqa qot xalqı qreytunqlarla, eləcə də Roma imperiyası ilə sıx əlaqələri var idi. Onlar 376-cı ildə qotların və digər xalqların Dunay üzərindəki böyük köçünün əsas tərkib hissələrindən biri idi və onlar vestqotların ən mühüm əcdad qruplarından biri kimi görülür.

## Etimologiya
Morits Şenfeld tərəfindən 1911-ci ildə irəli sürülən və hələ də geniş istinad edilən bir təklifə görə, tervinqlərin adı qot dilində "ağac" mənasında olan "*triu*" sözü ilə əlaqəli idi və buna görə də "meşə insanları" deməkdir. Herviq Volfram qeyd etmişdir ki, bu cür coğrafi adlar Qara dənizin şimalında yaşayan qot xalqlarını həm qotların orada məskunlaşmalarından əvvəl, həm də sonra fərqləndirmək üçün istifadə edilmişdir. Tervinqlərin bəzən Vidiqoya, Veduko və Vidimir kimi meşə ilə əlaqəli şəxsi adları olmuşdur.

Bəzi alimlər "tervinqlər" adının Pontdan əvvəl, Skandinaviya mənşəli ola biləcəyini irəli sürmüşdülər. Volfram tervinqlərin Skandinaviya mənşəli "öküz xalqı" olduğuna inanan Svennunqdan nümunə çəkmişdir.

## İstinadlar
Atanarix

**Atanarix** (; ) — 363–381-ci illərdə tervinq qotlarının qəbilə başçısı, vestqotların birinci hakimi. Hakimiyyətdə olduğu dövrdə Atanarix Roma imperiyasının və hunların hücumları, həmçinin xristian üsyançılar ilə üzləşmişdir. Başçılıq etdiyi vestqotlar sonradan Pireneydə Vestqot krallığını qurmuşdular.

Onun Aorixin oğlu olması ehtimalı var. Atanatix qot siyasi həyatında haqqında sadəcə adından daha çox məlumat olan ilk şəxs hesab olunur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Хроника вестготских королей // Опыт тысячелетия. Средние века и эпоха Возрождения: быт, нравы, идеалы / Сост. М. Тимофеев, В. Дряхлов, Олег Кудрявцев, И. Дворецкая, С. Крыкин. — М.: Юристъ, 1996. — 576 с. — 5000 экз. — .
* Иордан. О происхождении и деяниях гетов / Вступ. статья, пер., коммент. Е. Ч. Скржинской. — СПб.: Алетейя, 2013. — 512 с. — (Византийская библиотека. Источники). — .
* Вольфрам Хервиг. Готы. От истоков до середины VI века: (опыт исторической этнографии). / Перевод с немецкого Б. Миловидов, М. Щукин. — СПб.: Ювента, 2003. — 654 с. — (Историческая библиотека). — 2000 экз. — .
* Циркин Ю. Б. Античные и раннесредневековые источники по истории Испании. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ; Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2006. — 360 с. — 1000 экз. — , .
* Циркин Ю. Б. Испания от античности к средневековью. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ; Нестор-История, 2010. — 456 с. — 700 экз. — .
* Западная Европа. // Правители Мира. Хронологическо-генеалогические таблицы по всемирной истории в 4 тт. / Автор-составитель В. В. Эрлихман. — Т. 2.
* 

## Xarici keçidlər
* Foundation for Medieval Genealogy. Атанарих
* Genealogie Mittelalter. Атанарих
Atanarix divarı

**Atanarix divarı** — tervinq qot tayfasının başçısı Atanarix tərəfindən tikdirilmiş möhkəmləndirilmiş xətt. Prut və Dunay çaylarının sahilləri arasında ostqot taifal qəbiləsinin ərazisində yerləşirdi. Tikintisində "*Limes Transalutanus*" adlı köhnə Roma istehkamlarından istifadə edildiyi təxmin edilir.

## İstinadlar
Lusail stadionu

**Lusail Stadionu** ( *Istād Lūsayl*) — Qətərin Lusail şəhərində stadion. Qətərdə ən böyük stadiondur. 2022 FİFA Dünya Kubokunun finalı bu stadionda keçiriləcəkdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bəxtiyar Ersay

**Bəxtiyar Ersay** () — Türkiyə hərbi xadimi, Ordu generalı (), Türkiyənin Azərbaycandakı Xidmət Qrupunun Komandanı, Azərbaycan Müdafiə Nazirinin müşaviri. 14 avqust 2025-ci ildən Türkiyə Silahlı Qüvvələri Quru Qoşunlarının Birinci Ordusunun komandanı.

## Həyatı
Bəxtiyar Ersay haqda məlumatlar çox azdır. Yalnız onun əslən Türkiyənin Tunceli bölgəsinin Çemisgezek mahalından olduğu bildirilir. Ersay ilk hərbi təhsilini İşıklar hərbi liseyində alıb. Daha sonra isə Türkiyə Quru Qoşunları Hərbi Məktəbinə qəbul olub. Hərbi məktəbi artilleriya üzrə başa vurub və leytenant rütbəsi alıb. O, kapitan rütbəsində hərbi akademiyanı bitirib. Hərbi ataşşe olaraq Tunisdə xidmət etdiyi illərdə də diqqət mərkəzində olub.

Müəmmar Qəddafinin ölümü ilə Liviya və Tünisdə başlayan qarmaqarışıq hadisələr zamanı minlərlə türk vətəndaşının bu ölkədən sağ-salamat təxliyəsini təmin edən əməliyyatın başında general Ersay dayanıb.

Bəxtiyar Ersay Türkiyədə Balyoz hadisələri zamanı həbs edilib, barəsində 16 il həbs qərarı çıxarılıb. Dövlət çevrilişində ittiham edilsə də, cəmi 31 ay həbsdə yatıb. Azad edildikdən sonra Türkiyə Silahlı Qüvvələrinə qayıdıb. FETÖ-nün 15 iyul 2016-cı ildəki dövlət çevrilişi cəhdindən sonra general-mayor rütbəsi alıb.

PKK-ya qarşı ən böyük əməliyyatlar həyata keçirən generallardan biri də Bəxtiyar Ersaydır. 2016-cı ildə o, Hakkaridəki Çukurca 2-ci sərhəd birqadasının komandanı vəzifəsini yerinə yetirib. İlk vəzifəsindən biri Kaletepe bölgəsində toplanan və hücum planları həyata keçirən PKK qrupunu zərərləşdirmək olub. Yüzlərlə PKK terrorçusunu özündə birləşdirən bu qrup 7 dəfə sərhədi pozmağa çalışıb. General Ersayın komandanlığındakı briqada PKK terrorçularının gözləmədiyi halda əməliyyat keçirib. Məlumatlarda qeyd edilir ki, bu əməliyyatla 207 terrorçu məhv edilib. Əməliyyat zamanı general Ersay Kaletepe Dağbaşında əsgərləri ilə günlərlə birlikdə yatıb, birlikdə yeyib, onlarla birlikdə savaşıb.

5 avqust 2022-ci ildə Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın sərəncamı ilə Bəxtiyar Ersaya korgeneral (general-leytenant) rütbəsi verilib.

General Bəxtiyar Ersay Türkiyə Quru Qoşunlarının əməliyyat üzrə rəisi vəzifəsində çalışıb. 2021-ci ildən o, Azərbaycanda Xidmət Qrupu Komandanlığında xidmətə başlayıb.

5 avqust 2025-ci ildə Bəxtiyar Ərsaya ordu generalı hərbi rütbəsi verilib. Müvafiq sərəncam Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən imzalanıb.

14 avqust 2025-ci ildə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın sərəncamı ilə Bəxtiyar Ərsay Türkiyə Silahlı Qüvvələri Quru Qoşunlarının Birinci Ordusunun komandanı təyin olunub. Bu, Türkiyənin əsas ordu birləşməsi sayılır və qərargahı İstanbul şəhərində yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* BƏXTIYAR ERSAY - MÜDAFIƏ NAZIRININ MÜŞAVIRI , GENERAL POLKOVNIK!
* Bəxtiyar Ersay Zakir Həsənova müşavir təyin edildi - BAKU TV
* General Bəxtiyar Ersay Azərbaycan müdafiə nazirinin müşaviri oldu?
Xose Xuan Tablada

**Xose Xuan Tablada** (; ) – Meksika şairi və jurnalisti. İspan dilindəki şeirlərinin çoxunu Yaponiya haykularına əsaslanaraq yazmışdır. İnnovativ şeirləri Latın Amerikası ədəbiyyatına təsir göstərmiş, Latın Amerikasında Yaponiya haqqında rəyin formalaşmasına kömək etmişdir.

## Həyatı və karyerası
Xose Xuan Tablada ədəbi karyerasına Meksikanın *"El Universal"* qəzetində başlamışdır. Pyer Loti, Jüdit Qotye və Qonkur qardaşlarının əsərlərini oxuduqdan sonra Yaponiya mədəniyyəti ilə maraqlanmağa başlamışdır. 1900-cü ilin mayında Meksikanın *"Revista Modema"* jurnalının müxbiri kimi Yaponiyaya səyahət etmiş və bir neçə ay Yokohamanın Çin şəhərciyində yaşamışdır. Bu, onun Yaponiyaya yeganə səyahəti olmuşdur.

Meksikaya qayıtdıqdan sonra şərab taciri olmuş, ədəbi fəaliyyətinə fasilə vermişdir. 1911-ci idə başlayan Meksika inqilabından sonra bir neçə ay Parisdə yaşamışdır. Burada Asiya mədəniyyətinə, xüsusilə də, Yaponiya haykularına böyük maraq göstərmiş, ədəbi karyerası yenidən canlanmışdır. Meksikaya qayıtdıqdan sonra Yaponiya incəsənəti və rəssamları haqqında bir çox esse, eləcə də, ukiyo-e sənətçisi Hiroşiqe haqqında kitab yazmışdır. 1914-cü ildə siyasi sürgün kimi Nyu-York şəhərinə köçsə də, 1918-ci ildə Meksikanın Kolumbiya və Venesuela səfirliklərinin ikinci katibi təyin olunmuşdur.

Tablada 1919-cu ildə hayku formatında olan qısa şeirlər kolleksiyasını *"Un Dia"* adı ilə yayımlamışdır. 1900-cü ildə Yaponiyada yaşayarkən yazdığı esseləri də həmin il *"En el Pais del Sol"* adı altında nəşr etdirmişdir. Çin heroqliflərinin vizual potensialından təsirlənən Tablada bunu 1920-ci ildə yazdığı *"Li-po y utros poemas"* əsərində ispan dili üçün yoxlamışdır. Həyatının qalan hissəsini Nyu-York şəhərində keçirmiş, Meksika və Yaponiya mədəniyyətlərinin diffuziyası ilə məşğul olmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* 
*
Baydar (dəqiqləşdirmə)

* Baydar (Sarvan) — Gürcüstan Respublikasının '''Aşağı Kartli mxaresinin''' Sarvan bələdiyyəsinin inzibati-ərazi vahidində kənd.
* Baydar — Cığatay xanın altıncı oğlu
## Həmçinin bax
* Baydarlı 
* Padarlar
Qot Sava

**Qot Sava** (, ; ) — xristian əzabkeş və müqəddəs.

Sava 334-cü ildə Buzau çayı vadisində yerləşən bir kənddə anadan olmuşdur. O, indiki Rumıniyanın Valaxiya bölgəsində yaşamış və gənclik illərində xristianlığı qəbul etmişdir. Onun agioqrafiyasında qeyd edilmişdir ki, Sava irqinə görə qot idi.

Savanın şəhadət günü Roma əzabkeşliyində 12 aprel, Ortodoks Kilsəsində isə 15 apreldir. Pravoslav Kilsəsi onu "müqəddəs, şanlı və haqlı qalib Böyük Şəhid Sava" kimi xatırlayır.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* Butler, Alban, Rev., (1866). *The Lives of the Fathers, Martyrs and Other Principal Saints: Compiled from Original Monuments and Authentic Records by the Rev. Alban Butler, in Twelve Volumes*, James Duffy, Dublin. Online at bartleby.com (viewed 2012-06-26).
* Halsall, Guy, (2007). *Barbarian Migrations and the Roman West*, 376–568, Cambridge University Press, Cambridge.
* Heather, Peter, (1991). *Goths and Romans, 332-489*, Oxford University Press, Oxford.
* Heather, Peter and Matthews, John, (1991). *Goths in the Fourth Century*, Liverpool University Press, Liverpool, 102–113, *Passion of St. Saba the Goth* (in English), with commentary.
* *Passio S. Sabae* in H. Delehaye, 'Saints de Thrace et de Mesie', *Analecta Bollandiana*, xxxi, 1912, pp.&nbsp;161–300, with a text of the relevant documents on pp.&nbsp;209–21 (in Latin).
* Wolfram, Herwig, (1988). *History of the Goths*, trans T. J. Dunlap, University of California Press, Berkeley.

## Xarici keçidlər

* St. Saba from Butler's *Lives of the Saints*.
* The Passion of St. Saba the Goth (partial only) from Google Books.
* Sava the Goth on Orthodox Wiki.
Karin (imperator)

**Mark Avreli Karin** (), Roma tarixşünaslığında daha çox **Karin** kimi tanınır () — 283–285-ci illərdə hökmranlıq etmiş Roma imperatoru.

Karin pretorian prefekti Karın böyük oğlu idi. Kar imperator elan edildikdən sonra Karini sezar titulu ilə özünə şərik təyin etmişdir. Karin atası və qardaşı Numerianın ölümündən sonra şərq legionlarının Diokletianı imperator elan etməsinə qarşı çıxmışdır. O, Marqa vadisində gedən ümumi döyüşdə məğlub olmuş və öldürülmüşdür.

Karin 283-cü ildən "Ən böyük german" və "Ən böyük pers", 284-cü ildən isə "Ən böyük britan" titullarını daşıyırdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Mark və Markellian

**Mark və Markellian** () — Romadan olan xristian əzabkeşlər. Müqəddəs əzabkeşlər kimi anılan qarşılanan Mark və Markellianın xatirəsi Ortodoks Kilsəsində xatirəsi Yuli təqviminə görə 18 dekabrda keçirilir.

Müqəddəslər Mark və Markellian əkiz qardaşlar olmuş və diakon idilər. Onlar arvadları və uşaqları ilə birlikdə Romada yaşayırdılar. Onlar Roma tanrılarına qurban kəsməkdən imtina etdikləri üçün əsir götürülmüşdülər. Qaçmağa nail olsalar da, lakin tezliklə yenidən əsir düşmüşdülər. Bundan sonra onlar Romada vəfat etmişdilər. Onların bazilikası 1902-ci ildə Romadakı Müqəddəs Balbina kilsəsinin katakombalarında tapılmışdır.

## İstinadlar
Smirnalı Polikarp

**Smirnalı Polikarp** (, ; ) — Smirna yepiskopu, apostol atalarından biri, xristian əzabkeşi. Pravoslav və Katolik kilsələrində müqəddəs hesab olunur.

Smirnalı Polikarpın həyat və yaradıcılığı ilə bağlı 4 əsas mənbə var, bunlar: Antioxiyalı İqnatidən Polikarpa məktub; Polikarpın Filipililərə məktubu; Lionlu İreneyin yazılarından hissələr; Smirna kilsəsinin prixoda mənsub adamların Polikarpın ölümündən bəhs edən "Polikarpın əzabkeşliyi" kompozisiyası. O, Filippililərə yazdığı məktubdan əlavə, başqalarını da yazmış olma ehtimalı var, çünki İqnati ona cəm halında "məktublar"ın müəllifliyini aid edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Müqəddəs Polikarp, Smirna yepiskopu, Rus Pravoslav Kilsəsinin veb saytında.
26 qot əzabkeş

**26 qot əzabkeş** — IV əsrdə Atanarixin antixristian repressiyaları zamanı ölən 26 qot xristian. V əsr kilsə tarixçisi Sozomenə görə, Athanarix Vinqurikə qot torpaqlarında xristian inancını məhv etməyi əmr etmişdir. O zamanlar qot ərazisi olan Krımda Vinqurik təntənəli surətdə xristianlar üçün kilsə kimi xidmət edən çadırın önündə bir arabada büt daşımışdır. O, bütə baş əyənləri azad etmiş, qalanları isə çadıra salıb diri-diri yandırmışdır. Ümumilikdə, Sozomenin məlumatına görə, hadisə nəticəsində 308 nəfər ölmüşdür. Onlardan yalnız 21-nin adı məlumdur. Pravoslav Kilsəsində 26 qot şəhidinin anım günü 26 martda qeyd olunur. Bu, qot təqvimdə 29 oktyabra təyin edilir. Pravoslavlıqda 26 qot əzabkeşi ilə yanaşı, Duklidalı Qaafa və Aqafon ilə birlikdə ehtiramla yad edilir.

Atanarixin hakimiyyəti zamanı xristianların təqib edilməsi göstərir ki, xristianlar hələ 370-ci illərdə tervinqlər arasında azlıq təşkil edirdilər, lakin onlar qot mədəniyyəti üçün təhlükə sayılacaq qədər çoxalmışdılar. Odur ki, Atanarix xüsusi olaraq xristian qotları təqib etmiş və əcnəbiləri buraxmışdır. Atanarixin motivi xristianlığın təqib edilməsi deyil, qot xalqının və onun tanrılarının qorunması idi.

## İstinadlar
Adrianopolun mühasirəsi (378)

**Adrianopolun mühasirəsi** — 378-ci ildə qotların Şərqi Roma imperiyasının Adrianopol şəhərini mühasirəyə alması. Bu, Adrianopol döyüşündə qotların qələbəsindən sonra baş vermişdi. Qot qüvvələri şəhər divarlarını aşa bilməmiş və geri çəkilməli olmuşdur. Bundan sonra Konstantinapol şəhəri mühasirəyə alınmışdır.

## İstinadlar
Konstantinopol döyüşü (378)

**Konstantinopol döyüşü** — 378-ci ildə Şərqi Roma imperiyasının paytaxtı Konstantinopol şəhərində qotlar ilə Şərqi Roma qüvvələri arasında baş tutmuş döyüş. Bu, qotların Adrianopol döyüşündəki qələbəsindən sonra növbəti həmləsi idi. İmperator II Valentin dul arvadı müdafiə istehkamlarını hazırlamış, həm də şəhəri döyüşdə əla çıxış edən ərəb döyüşçüləri ilə möhkəmləndirmişdi. İddialara görə, ərəb döyüşçülərindən birinin şəhərdən çılpaq şəkildə çıxması, düşmənləri qırması və başı kəsilmiş qotun boynundan qan içməsi qotları heyran etmişdi. Digər mənbələr, qotların sayca azlıqda qaldıqları üçün hücumdan əl çəkdiyini iddia edirlər.

Sonda qotlar şəhərə girməmiş, Frakiya, İlliriya və Dakiyaya geri çəkilməli olmuşdular.

## İstinadlar
Əfşarlı (Xudabəndə)

**Əfşarlı** () — İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 33 nəfər yaşayır (7 ailə).

## İstinadlar
Qadın sidik kanalı

**Qadın sidik kanalı** () — qadın orqanizmində sidiyi xaric etmək funksiyası yerinə yetirən sadə quruluşa malik borulu orqan.

## Quruluşu
Qadın sidik kanalının uzunluğu 2.5–4 sm, diametri 8–12 mm-dir. Qadın sidik kanalının daxili dəliyi () sidiklikdən başlayır, xarici dəliyi () uşaqlıq yolu dəhlizinə açılır. Sidik kanalının selikli və əzələ qişaları vardır. Kanalın selikli qişasında boylama büküşlər və vəzilər yerləşir. Onun arxa divarındakı boylama büküş daraq şəklindədir və sidik kanalı darağı () adlanır. Əzələ qişası daxili boylama və xarici dairəvi qatlardan ibarətdir. Dairəvi qat daxili dəlik nahiyəsində sidikliyin əzələsinə bitişir. Sidik kanalının daxili dəliyi sidikliyin həlqəvi əzələ qatından əmələ gəlmiş büzücü əzələ () ilə əhatə olunmuşdur. Bu əzələ cizgisiz (saya) əzələ toxumasından təşkil olunmuşdur və qeyri-iradidir. Qadın sidik kanalının sidik-cinsiyyət diafraqmasından keçən yerində cizgili (eninəzolaqlı) əzələ toxumasından təşkil olmuş, aralıq əzələlərindən olan sfinkter – sidik kanalını büzən əzələ () yerləşir.

## Yaş xüsusiyyətləri
Yenidoğulmuş qızlarda sidik kanalının uzunluğu 0.8–1 sm-ə qədərdir. 13 yaşlı qızlarda tam formalaşır, 16 yaşlı qızlarda sidik kanalının uzunluğu orta hesabla 3.3–4 sm-ə qədərdir.

## Xəstəlikləri

### Uretrit
Sidik kanalının iltihabına uretrit deyilir.

## İstinadlar

## Həmçinin baxın
* Sidik kanalı
* Kişi sidik kanalı
II Artakserksin kadusilərlə savaşı

Kadus yürüşü fars kralı II Artakserksin eramızdan əvvəl 385-ci ildə kaduslulara qarşı hərbi yürüşü idi. Kampaniyanın mənşəyi tarixi mənbələrdə təsdiqlənmir, lakin bu, yəqin ki, xərac ödəməkdən imtina etdikləri üçün kadusilərin üsyanına cavab idi. Kadusilər (Gellər) Midiya Atropatenasının Xəzər dənizinin cənub-qərb sahilində, 39° və 37° şimal eni paralelləri arasında, Kadusiya və ya Kaduziya (İranın Gilan vilayəti) adlanan dağlıq bölgəsində yaşayırdılar. Bu ərazi, ehtimal ki, şimalda Kir və ya Kuruş çayı (bu gün Azərbaycanda Kür çayı, tarixən Arran və ya Qafqaz Albaniyası kimi tanınır), cənubda isə Amardus çayı (indiki Sefidrud çayı) ilə həmsərhəd olub və müasir İranın Gilan və Ərdəbil əyalətləri.Strabon kadusları əsasən piyada döyüşən və qısa nizə və ya nizə ilə yaxşı istifadə edən döyüşkən dağ skif tayfası kimi təsvir edir. Artakserks, Plutarxa görə, 300.000 piyada və 10.000 süvaridən ibarət hərbi ekspedisiya təşkil etdi. O, ekspedisiyaya şəxsən komandanlıq edirdi və onu müşayiət edən zabitlər arasında Tiribaz və Datam da var idi. Düşmən ərazisinə doğru irəliləyən ordu tezliklə aclıqdan əziyyət çəkməyə başladı. Dağlarda yemək qıt idi, hətta bəzi armudlar, almalar və digər ağac meyvələri bu qədər döyüşçünü qidalandırmaq üçün kifayət etmirdi. Ordu əvvəlcə öz yük heyvanlarını, sonra isə öz atlarını yeməyə məcbur oldu. Tiribaz kampaniyanı həll etmək və ordunu xilas etmək üçün bir çarə tapdı. O bilirdi ki, kadusilər iki rəqib lider arasında bölüşdürür, ona görə də oğlunu biri ilə danışıq aparmağa, özü isə digəri ilə danışıq aparmağa göndərir. Beləliklə, Tiribaz və oğlu kadusların başçılarını inandırdılar ki, o, fars şahının yanına elçilər göndərib və sərfəli sülh axtarır. Rəqibindən üstün olmaq istəməyən iki liderin heç biri Artakşastaya tabe olmadı. Danışıqları uğurla başa vuran ordu kampaniyanı başa vuraraq geri çəkildi.

## Mənbələr