open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
60 (ədəd)

**Altmış** — say sistemində ədədlərdən biri. Əlli doqquzdan sonra,  altmış birdən əvvəl gəlir.

## Riyaziyyatda

### Əsas hesablamalarda
* **Altmış ədədi** — cüt ədəddir və eyni zamanda mürəkkəb ədəddir. Belə ki, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30 və 60 ədədlərinə qalıqsız bölünür.

### Say sistemində

## Elmdə
Saat 60-lıq sistem üzərində qurulmuşdur. 1 saat 60 dəqiqə, 1 dəqiqə 60 saniyədir.

## Dində

## İnam və etiqadlarda

## Digər sahələrdə

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Mişar

**Mişar** və ya **bıçqı** — müxtəlif: taxta, metal, daş və sairə materialların kəsilməsi üçün nəzərədə tutulmuş kəsici dişli alət. Adətən mişar tiyəsində dişləri olan metal lövhə formasında olur. 

## Növləri
Əl və mexaniki mişarlar var. Avtomatik mişarlar - elektrik ilə işləyən avtomatik mişarlar taxta, dəmir və s. materialları kəsmək üçün istifadə olunur.

**Yapon mişarı** - Qərb mişarları itələmə hərəkəti ilə kəsdiyi halda yapon mişarı dartma hərəkəti ilə kəsir və bu metod dəqiqliyi, eləcə də kəsik üzrə nəzarəti artıraraq daha estetik (dəqiq) kəsməyə xidmət edir.

### Dişlərinə görə mişarın növləri

## Uyğun mişarın seçilməsi
Uyğun mişarın seçilməsində aşağıdakı meyarlar önəmliidr:

* İşin mahiyyətii - kəsmə işinə başlamazdan əvvəl işin mahiyyəti müəyyən olunmalıdır. Belə ki, kəsiyin tələb olunan forması, dərinlik və bucağı öncədən müəyyənləşdirilməlidir.
* Emal olunacaq materialın müəyyən edilməsi - istifadə olunacaq materiala görə (oduncaq, dəmir, plastik və s.) tələb olunan ideal mişarın növü dəyişə bilər.
* Mişarın ölçüsü - Tələb olunan kəsmə işini müəyyən olunduqdan sonra uyğun mişar ölçüsü - diametr və qalınlığı müəyyən olunmalıdır. Müxtəlif ölçülü mişarın kəsikləri dərinlik və eninə görə fərqlənir.

## İstinadlar
Nağara

**Nağara** - Azərbaycanın qədim milli zərb alətidir. Şərq xalqları və Qafqazda geniş yayılıb.

## Tarixçə
Əvvəllər onun üzərinə qurd dərisi çəkilərmiş. Nizami Gəncəvi nağaranı belə təsvir etmişdir: 

*Coşdu qurd gönündən olan nağara,* 

*Dünyanın beynini gətirdi zara.* 

## Söz açımı
"Nağara" ərəbcə "vurmaq" deməkdir " 

## Quruluşu
 
Nağara 5 hissədən ibarətdir:
# Sağanaq: Nağaranın sağanağı torpaq (saxsı), ağac (qoz, tut, fıstıq), kardon və fonerkadan düzəlir.
# Dəri: Nağaranın dəridisi keçi, dana, dəvə dərisi və plastikdən düzəlir. 
# İp (kəndir): Nağaranın 7 metr ipi olur. Sağanağın ölçüsü böyüdükdə ip metri də artır. 
# Çəmbər (üzük): Çəmbərin ölçüsü nağaranın diametrinə görə dəyişir.
# Qırmaq (aşıq): Nağaranın 7 aşığı olur. Ölçü böyüdükcə nağaranın aşıqlarının sayı artır.

## Çalınma qaydası
#### Nağaranın çalğı forması zamanı istifadə olunan əl zərbələri (alt əl və üst əl):
* Bəm zərbə (orta) - əlin orta hissəsiylə (ovuc) vurulan zərbəyə bəm zərbə deyilir. 
* Zil zərbə (qıraq) - Əlin qıraq hissəsiylə (ovucla barmaqların kəsişdiyi hissə) vurulan zərbəyə zil zərbə deyilir.
* Lal zərbə - Barmaqların uc hissəsiylə vurulan zərbəyə lal zərbə deyilir.
* Çırtma - İki barmağın bir birinə sürtünərək nağaraya dəyməsi ilə yaranan zərbəyə çırtma deyilir.
#### Yeni çalğı forması və bu çalğı forması zamanı istifadə olunan yeni əl zərbələri ilk dəfə Natiq Şirinov tərəfindən yaradılmışdır.

## Əlifbası
Zərbələrin ağızda səslənişi: Nağarada vurulan zərbələrin ağızda səslənişi ilk dəfə Natiq Şirinov tərəfindən ifa olunmuş və nağara dərsliyinə salınmışdır.
* Bəm zərbə (alt əl) - DUM
* Bəm zərbə (üst əl) - QUM
* Zil zərbə (alt əl) - DAK
* Zil zərbə (üst əl) - QAK
#### Qeyd:
 Ritm sürəti artdıqda deyilişi asanlaşdırmaq üçün zərbə sonundakı M, K hərfləri ixtisar olunur. Məsələn; DUM DUM - DUDUM / DAK DAK - DADAK

## Növləri
### Qədim
 
* Saxsı nağara (Azərbaycanın ən qədim nağarası)
* Cürə nağara
* Kos nağara
* Rəqs nağarası
* Toy nağarası
* Çombaq nağara
* Qoşa nağara

### Müasir (İlk dəfə Natiq Şirinov tərəfindən yaranmış yeni nağaralar)
* Dəyirmili bas nağara /yaranma tarixi:2ooo-ci il
* Tək üzlü bas nağara
* Yarım tək üzlü bas nağara
* Zəng bas nağara
* Qoşa bas nağara
* Böyük bas nağara
* Şəbəkə nağara
* Üçlük nağara
* 1 metr diametrli nağara
* 2 metr diametrli nağara
* 2 tonluq nağara

## İstinadlar
50 (ədəd)

**Əlli** — say sistemində ədədlərdən biri. Qırx doqquzdan sonra, əlli birdən əvvəl gəlir.

## Riyaziyyatda

### Əsas hesablamalarda
* **Əlli ədədi** — cüt ədəddir və eyni zamanda mürəkkəb ədəddir. Belə ki, 1, 2, 5, 10, 25 və 50 ədədlərinə qalıqsız bölünür.

### Say sistemində

## Elmdə

## Dində

## İnam və etiqadlarda

## Digər sahələrdə
### Qurani-Kərim
*Biz Nuhu öz tayfasına (peyğəmbər) göndərdik. Nuh onların arasında min ildən əlli əskik (doqquz yüz əlli il) qaldı. Onlar zülm edərkən tufan onları yaxaladı.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax

## İstinadlar
100 (ədəd)

**Yüz (bir yüz)** — say sistemində ədədlərdən biri. Doxsan doqquzdan sonra, yüz birdən əvvəl gəlir.

## Riyaziyyatda

### Əsas hesablamalarda
* **Yüz ədədi** — cüt ədəddir və eyni zamanda mürəkkəb ədəddir. Belə ki, 1, 2, 4, 5, 10, 20, 25, 50 və 100 ədədlərinə qalıqsız bölünür.

### Say sistemində

## Elmdə
Bir əsr yüz ildir.

## Dində

## İnam və etiqadlarda

### Qurani-Kərimdə
* Mallarını Allah yolunda sərf edənlərin halı yeddi sünbül verən bir toxuma bənzər ki, bu sünbüllərin hər birində yüz ədəd dən vardır. Allah istədiyi kimsə üçün bunu qat-qat artırır. Allah (lütfü ilə) genişdir və hər şeyi biləndir.
* Ya Peyğəmbər! Möminləri döyüşə həvəsləndir (təşviq et). İçərinizdə iyirmi səbirli kişi olsa, iki yüz kafirə, yüz səbirli kişi olsa, min kafirə qalib gələr. Çünki onlar (həqiqətən, Allahın mö’minlərə olan köməyini) anlamayan bir tayfadır!

## Digər sahələrdə

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Rüstəm Rüstəmzadə

* Rüstəm Rüstəmzadə (bəstəkar) — Azərbaycan bəstəkarı.
* Rüstəm Rüstəmzadə (folklorşünas) — Azərbaycan folklorşünası.

## Həmçinin bax
* Rüstəm
* Rüstəmzadə
1000 (ədəd)

**Min (bir min)** — say sistemində saylardan biri. Doqquz yuz doxsan doqquzdan sonra, min birdən əvvəl gəlir. Ən kiçik dördrəqəmli ədəddir.

## Riyaziyyatda

### Əsas hesablamalarda.
Mürəkkəb ədəddir. Belə ki, 1, 2, 4, 5, 8, 10, 20, 25, 40, 50, 100, 125, 200, 250, 500 və 1000 ədədlərinə qalıqsız bölünür.

### Say sistemində

## Elmdə

## Dində

## İnam və etiqadlarda

### Qurani-Kərim
* Biz Nuhu öz tayfasına (peyğəmbər) göndərdik. Nuh onların arasında min ildən əlli əskik (doqquz yüz əlli il) qaldı. Onlar zülm edərkən tufan onları yaxaladı.
* Sən onları (yəhudiləri) bütün insanlardan, hətta müşriklərdən də daha artıq yaşamağa həris görərsən. Onlardan hər biri istər ki, min il yaşasın, halbuki (uzun ömür etmək) onların heç birini axirət əzabından uzaqlaşdırmaz. Allah onların nə etdiklərini görəndir!
* Qədr gecəsi (savab cəhətdən) min aydan daha xeyirlidir! (O, ramazan ayının on doqquzuna, iyirmi birinə, iyirmi üçünə, iyirmi beşinə, bir rəvayətə görə isə iyirmi yeddisinə təsadüf edir).
* O, göydən yerə qədər olan bütün işləri idarə edir. Sonra (həmin işlər) sizin saydığınızın (dünya ilinin) min ilinə bərabər olan bir gündə (qiyamət günündə) Ona doğru (Allahın dərgahına) yüksələr.
* O zaman siz (dua edərək) Rəbbinizdən kömək diləyirdiniz. (Allah:) "Mən sizin imdadınıza bir-birinin ardınca gələn min mələklə çataram!" — deyə duanızı qəbul buyurmuşdu.
* Ya Peyğəmbər! Möminləri döyüşə həvəsləndir (təşviq et). İçərinizdə iyirmi səbirli kişi olsa, iki yüz kafirə, yüz səbirli kişi olsa, min kafirə qalib gələr. Çünki onlar (həqiqətən, Allahın möminlərə olan köməyini) anlamayan bir tayfadır!
* (Ya Rəsulum!) Onlar səni tələsdirib əzabın tez gəlməsini istəyirlər. Allah Öz vədinə əsla xilaf çıxmaz! Rəbbinin dərgahında bir gün sizin saydığınızın (hesabladığınız vaxtın) min ili kimidir!
* Ya Peyğəmbər! Möminləri döyüşə həvəsləndir (təşviq et). İçərinizdə iyirmi səbirli kişi olsa, iki yüz kafirə, yüz səbirli kişi olsa, min kafirə qalib gələr. Çünki onlar (həqiqətən, Allahın möminlərə olan köməyini) anlamayan bir tayfadır!

## Digər sahələrdə

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax

## İstinadlar
999 (ədəd)

**Doqquz yüz doxsan doqquz** — say sistemində saylardan biridir. Doqquz yüz doxsan səkkizdən sonra, mindən əvvəl gəlir. Ən böyük üç rəqəmli ədəddir.

## Riyaziyyatda

### Əsas hesablamalarda

### Say sistemində

## Elmdə

## Dində

## İnam və etiqadlarda

## Digər sahələrdə

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Aktinidiyakimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

## Cinsləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sərxan Sərxan

* Sərxan Sərxan (müğənni) — Azərbaycan müğənnisi.
* Sərxan Sərxan (qatil) — ABŞ senatoru Robert Kennedinin qatili.

## Həmçinin bax
* Sərxan
Vaqif Sadıqov

**Vaqif Sadıqov** və ya **Vaqif Sadıxov**;

* Vaqif Sadıqov (məşqçi) — azərbaycanlı futbol mütəxəssisi.
* Vaqif Sadıqov (diplomat) — Azərbaycan diplomatı, Azərbaycanın Belçikada fövqəladə və səlahiyyətli səfiri.
* Vaqif Sadıxov (cazmen) — Azərbaycan cazmeni.

## Həmçinin bax
* Vaqif (ad)
* Sadıqov
Venera

**Venera** — qadın adı.

* Venera Məmmədova — əməkdar müəllim, SSRİ Ali sovetinin XI çağırış deputatı.
* Venera Abbasova — Azərbaycan aktrisası.
* Venera Qanieva — tatar əsili Sovet və Rusiyanın opera müğənnisi.

## Həmçinin bax
* Venera (dəqiqləşdirmə)
Jan Dübüffe

**Jean Philippe Arthur Dubuffet** () — XX əsr Fransa rəssamı və heykəltəraşı.

## Həyatı
O, Fransanın Havr şəhərində dünyaya gəlmiş və 1918-ci ildə Academie Julian-da rəssamlıq oxumaq üçün Parisə köçmüşdür.Lakin,6 ay sonra sənətin maddi mənfəət gətirdiyinə inanmayaraq,öz-özünü inkişaf etdirmək məqsədilə məktəbdən ayrılmış,ata sənəti olan şərab ticarəti ilə məşğul olmuşdur.1930-cu illərdə yenidən rəssamlığa geri dönmüş,yenə tərk etmiş və 1944-cü ildə öz əl işlərindən ibarət sərgi ilə geri dönmüşdür və sürrealizmə yaxınlaşmışdır.
1948-ci ildə Dubuffet,Breton və Tapie "Art Brut"u yaratmışlar.Bu sənətçilərin məqsədi məhbus,ruhi xəstə,uşaqların və həvəskarların əl işlərini ortaya çıxarmaq idi.Dubuffet çətinliklə də olsa 10000 əl işi yığmağa nail olur."Qadın vücudları"(1950),"Kəpənək qanadlarından kiçik rəsmlər"(1953),"Etibarsız həyatın kiçik heykəlləri"(1954),"fenomenlər"(1958),"Urlup"(1967) və Dubuffetin rəsmi "Caz-band" bu sərgiyə daxil idi.

Art İnformel cərəyanının rəssamlarının baxışlarına uyğun olaraq,Jean Debuffet hesab edirdi ki,uşaqların sadəlövh rəsmləri,həvəskarların və ruhi xəstələrin rəsmləri həqiqəti professionalların rəsmlərindən daha çox ifadə edir.

Rəssamın əsərləri kənardan tez-tez gülüş doğurmasına baxmayaraq Jean Dubuffet 20-ci əsrin ən avtoritet və ən məşhur rəssamlarından sayılır.Onun əsərləri dünyanın ən böyük muzeylərində nümayiş olunub.

1975-ci ildə o, Parisdə "Dubuffet Fondu"nun əsasını qoymuşdur.
Jean Dubuffet 1985-ci il 12 mayda Parisdə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Dubuffet fondunun rəsmi saytı
Valentin Qranatkin kuboku

**Valentin Qranatkin kuboku** — Rusiyada hər il təşkil olunan FİFA-nın sabiq I vitse-prezidenti Valentin Qranatkinin xatirəsinə həsr olunan beynəlxalq futbol turniri

## Tarixi

İlk turnir 1981-ci ildə Moskva şəhərində təşkil olunmuşdur.

## Bütün turnirlər

## Mənbə
*granatkin.info, Все мемориалы
Çələbilər

* Çələbilər (Bərdə) — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Çələbilər (Cəbrayıl) — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Yük

**Yük** — daşınılan və nəql edilən əmtəə.

Yüklər daşınma üsuluna görə ( dəniz, dəmir yolu, avtomobil, hava və s.), rejiminə görə (temperatur, rütubətlilik, və s. ), həmçinin qabaritlərə, gözlənilməz situasiya və s. görə fərqlənirlər. 

Həmçinin ballast da yük adlana bilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Poçt
* Əmtəə
Uembli stadionu

**Uembli** — Londonda yerləşən, İngiltərənin ən böyük çoxməqsədli stadionudur.

90 000 tamaşaçı tutumu ilə Kamp Nou stadionundan sonra Avropanın ən böyük stadionudur. Eyni yerdə olan köhnə Uembli stadionu 2003-cü ildə təmir edilmişdir. Bu səbəblə bəzən Yeni Uembli Stadionu da adlandırılır. Dünyada inşa edilmiş ən bahalı stadiondur. Üstü açılıb-bağlana bilir. Bu proses təxminən 57 dəqiqə davam edir. Stadionda futbol matçlarından əlavə reqbi və Amerikan futbolu da oynanılır, konsertlər keçirilir. Stadionda yeni səs sistemi də quraşdırılmışdır. Bunun sayəsində hər yerə eyni səs paylanması təmin edilir.

Stadionda İngiltərə milli futbol komandasının matçlarından əlavə əsasən konsertlər keçirilməkdədir. Bu günədək rekord tamaşaçı sayı Maykl Ceksonun 1988-ci ildəki Bad World Tour turnesi çərçivəsində verdiyi konsertlərdə qeydə alınıb. 15 gün ərzində Uemblidə ard-arda 5 konsertdə 100 mindən çox tamaşaçı iştirak etmişdir.

İngiltərə milli futbol komandasının matçlarını oynadığı Uembli stadionu, 5 dəfə Çempionlar Liqasının finalı, bir dəfə isə Dünya Kuboku finalına ev sahibliyi etmişdir. Yeni stadionun açılışı 2003-cü ildəki təməlqoyma zamanı 2006-cı il olaraq nəzərdə tutulmuşdu, ancaq yeni stadion 9 mart 2007-ci ildə açıldı.

## Xarici keçidlər
* Rəsmi veb saytı
* Online alış veriş
* Uembley stadionu haqqında forum və bildirişlər
Vayt Hart Leyn

**White Hart Lane** — Tottenhem Hotspur futbol komandasının stadionudur. Şimali Londonun Tottenhem bölgəsində yerləşməkdədir. Azarkeşlər arasında **The Lane** olaraq da adlandırılır.

Totenhem Hotspur 1899-cu ildən bəri matçlarını Vayt Hart Leyn'də oynamaqdadır. Stadionda oynadıqları ilk matçı, 5,000 tərəfdar izləmiş və Notts County komandasını 4–1 məğlub etmişdilər. 1908-ci ildən 1972-ci ildə qədər, İngiltərədə Vayt Hart Leyn reklam panoramalarının olmadığı bir neçə stadiondan biri olmuşdur.

1923-cü ildə stadionun tutumu 50,000 nəfərə çıxarılmışdır. mart 1938-ci ildən keçirilən, FA Cup oyununda Vayt Hart Leyn 75,038 tamaşaçıyla rekordu qırmışdır.

## Xarici keçidlər
* Totenham Hotspur
* Vayt Hart Leyn rəsimləri 
* Stadionun Tarixi
* Vayt Hart Leyn dən azarkeş rəsimləri
Müseyib bəy Əxicanov

**Müseyib bəy Əxicanov**, **Axıcanov** və ya **Axıcanlı** (*Müseyib bəy Qəhrəman bəy oğlu Əxicanov*; 12 oktyabr 1892, Tomarxanlı[d], (İndiki Cəfərli kəndi) İmişli rayonu – 6 iyun 1920, Bakı) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasının, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin, Zaqafqaziya seyminin üzvü, Bakı şəhərinin qubernatoru.

## Həyatı
Əxicanov Müseyib bəy Qəhrəman bəy oğlu 1892-ci ildə Cavad qəzasının ( İndiki İmişli rayonu Cəfərli kəndi) Tomarxanlı kəndində anadan olub. 1912-ci ildə Kiyev Müqəddəs Vladimir Universitetində hüquq fakültəsini bitirib. 1918-ci il fevralın 23-dən mayın 26-a qədər Zaqafqaziya seymində Müsəlman fraksiyasının üzvü olub. Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası dağıldıqdan sonra isə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasının üzvü olub. 1918-ci il noyabrın 19-da verilmiş Milli Şuranın "Azərbaycan Məclisi-Məbusanının təsisi haqqında qanunu"na  əsasən Azərbaycan Cümhuriyyəti Parlamentinin tərkibinə daxil edilib. "Müsavat" və bitərəflər fraksiyasının üzvü olub.

1918-ci il sentyabrın 15-də Bakının azadlığı ilə nəticələnən Bakı döyüşündən sonra Bakının qubernatoru olan Fəthi bəyin müavini olub. Daha sonra isə 1918-ci ilin noyabr ayından 1919-cu il fevralın 5-ə qədər Bakının qubernatoru vəzifəsini icra edib.

Aprel işğalından sonra həbs edilib və 1920-ci il iyunun 6-da Nargin adasında güllələnib.

## Xatirəsi
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1923-cü ildə yazdığı "Azərbaycan Cümhuriyyəti keyfiyyəti-təşəkkülü və indiki vəziyyəti" kitabında Müseyib bəy Əxicanovu Azərbaycanın istiqlal şəhidi adlandırıb 

## İstinadlar
Bakı qəzası

**Bakı qəzası** () — Rusiya imperiyası (Kaspi vilayəti, Şamaxı və Bakı quberniyaları tərkibində), Azərbaycan Demokratik Respublikası və Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikası (Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası tərkibində) tərkibində mövcud olmuş inzibati–ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Bakı şəhəri idi.

## Haqqında
Rusiya imperiyası Bakı xanlığını işğal etdikdən (1806) sonra xanlıq üsuli-idarəsini ləğv edib, onu əyalətə çevirmişdi. 1840-cı il 19 aprel inzibati islahatı nəticəsində inzibati cəhətdən Xəzər vilayətinə daxil olan Bakı qəzası yaradıldı. Çar I Nikolayın 1846-cı il 14 dekabr tarixli fərmanı ilə Şamaxı quberniyası yaradıldıqda Bakı qəzası həmin quberniyanın tərkibinə verildi. 1859-cu il Şamaxı zəlzələsindən sonra quberniya mərkəzinin Bakıya köçürülməsilə eyniadlı quberniyanın qəzası oldu. 1888-ci il 10 may tarixli qərara əsasən Bakı qəzası Balaxanı-Sabunçu, Maştağa və Saray məntəqələrinə bölündü. 1906-cı il 28 oktyabr tarixli fərmana görə Bakı və onun ətrafındakı fabrik-mədən rayonları əsasında Bakı qradonaçalnikliyi (Bakı şəhər rəisliyi) təşkil edildikdə qəzanın tərkibində ancaq kənd icmaları qaldı. Bakıda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra S. Şaumyanın daşnak-bolşevik rejimi qəzalarda, o cümlədən Bakı qəzasında da möhkəmlənməyə can atırdı. 1918-ci il 28 mayda yaranan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin öz hakimiyyətini bütün ölkə ərazisində bərqərar etmək siyasəti uğurla nəticələndi. Həmin il 15 sentyabrda Bakı şəhəri azad edildikdən sonra Bakı qəzasında da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hakimiyyəti quruldu. Qafqaz təqviminin (1917) məlumatına görə, Bakı qəzasının sahəsi 2610,22 kv. verst (2,77 min km²), əhalisi 15746 nəfər (o cümlədən, 533 nəfəri müvəqqəti yaşayan) idi.
Qəzanın bütün əhalisi azərbaycanlılardan ibarət idi. Bakı qəzasının təsərrüfat həyatında əkinçilik, bağçılıq və üzümçülük əsas yer tuturdu. 1920-ci il 28 apreldə XI Qızıl Ordu Bakını işğal etdikdən sonra qəzada Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hakimiyyətinə son qoyuldu. Bakı qəzası 1929-cu ildə ləğv edildi.

## Əhali
1851-ci ildə Rusiyada əhali sayının araşdırılması üçün həyata keçirilmiş IX təftişə əsasən, inzibati cəhətdən Bakı, Şamaxı, Lənkəran, Nuxa və Şuşa qəzalarını əhatə edən Şamaxı quberniyasının əhalisi 319.923 nəfəri kişilər, 283.083 nəfəri qadınlar olmaqla 603.006 nəfər idi. Əhalinin ümumi sayı haqqında məlumatlar imperiyanın Maliyyə Nazirliyinin Zaqafqaziya idarəsi tərəfindən təqdim olunmuşdu. Qəzalar üzrə qadınların ayrıca sayını müəyyən etmək münkün olmamışdır. Kişilərin qəzalar üzrə sayı haqqında məlumatlar isə Tiflisdən *həqiqi dövlət məsləhətçisi* Aleksey Fyodoroviç Kruzenştern tərəfindən təqdim olunmuşdu. Beləliklə, həmin məlumatlara əsasən Bakı qəzasının bütün yaşayış yerlərində kişi cinsindən toplam 22.380 nəfər əhali yaşayırdı.

## Mənbə
# О народонаселенiи Россiи по губернiямъ и уѣздамъ: LXII. Шемахинская губернiя, стр. 154. // Девятая ревизiя. Изслѣдованie о числѣ жителей въ Россiи въ 1851 году Петра Кеппена. Санктпетербургь: Вь Типографiи Императорской Академiи наукь, 1857, 297 стр.
# Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, Bakı, 2004.

## Qeydlər




## İstinadlar
Cavad qəzası

**Cavad qəzası** ()
— Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Bakı quberniyasında inzibati ərazi vahidi. Mərkəzi 1916-cı ilə qədər Cavad, bu ildən isə Salyan şəhəri idi. Rus çarı II Aleksandrın (1855–81) Zaqafqaziya və Qafqaz diyarının idarəçiliyinin dəyişdirilməsi haqqında 1867-ci il 9 dekabr tarixli fərmanına əsasən, təşkil edilmişdi.

1868-ci ilin fevralında Bakı quberniyası daxilində Cavad qəzası yaradılır. 1920-ci ildə Cavad qəzası Azərbaycan SSR-in tərkibinə daxil olmuş və Salyan adlandırılmışdır.

1929-cu ildə ləğv edildi.
Salyan qəzasını VI Ümum-Azərbaycan Sovetlər Qurultayının 8 aprel 1929-cu il tarixli qərarı ilə eyni inzibati ərazi çərçivəsində Muğan mahalı əvəz etmişdir.

Bakı quberniyasının ən böyük qəzası olmuşdur. 1870-ci il məlumatına görə, ərazisi 9837,5 kv. verst idi. Bu, quberniya ərazisinin 28,69%-ni təşkil edirdi. 1859–1863 illər kameral təsvirinin yekunları əsasında aparılmış hesablamaya görə, Cavad qəzasında 13142 həyət, 60966 nəfər əhali var idi ki, onların da 33140 nəfəri kişi (54,36%), 27826 nəfəri (45,64%) qadın idi. Cavad qəzası əhalisinin sayına (13,02%) görə, Quba (27,81%), Şamaxı (20,57%) və Lənkəran (16,92%) qəzalarından sonra dördüncü yerdə dururdu. Qafqaz təqviminin (1917) məlumatına görə, Cavad qəzasının ərazisi 8396,97 kv. verst (1870 ilə nisbətən 1441,5 kv. verst az) təşkil edirdi. Həmin dövrdə qəzanın əhalisi 162305 nəfər olmuşdur, onlardan 83955 nəfəri (51,72%) kişi, 78350 nəfəri (48,27%) qadın idi. Qəzanın əhalisi əvvəlki dövrə nisbətən 101339 nəfər və ya 2,66 dəfə artmışdı. Qəza idarə sistemi mövcud idi. Əhalinin qədimdən bəri əsas məşğuliyyəti maldarlıq və qismən də əkinçilik və balıqçılıq idi. Cavad qəzasında çar üsul-idarəsinə qarşı çıxışlar baş vermişdi. Bolşeviklər Bakıda hakimiyyəti ələ aldıqdan sonra qəzalarda da möhkəmlənməyə çalışırdılar. Bakı quberniya komissarı Məşədi Əzizbəyov başda olmaqla, Qırmızı ordunun 240 nəfərlik dəstəsi Bakıdan Salyana gəlmiş və 1918-ci ilin aprelin 21-də Salyanda sovet hakimiyyəti qurmuşdu. Aprelin sonlarında sovet hakimiyyəti hərbi qüvvənin tətbiqi ilə bütün qəzaya yayılmışdı. Bakıda sovet hakimiyyətinin süqutu ilə qəzalarda da onun taleyi həll olundu. Bakı türk-Azərbaycan qüvvələri tərəfindən azad edildikdən sonra (1918, 15 sentyabr) Bakı quberniyasının qəzalarında, o cümlədən Cavad qəzasında Cümhuriyyət hakimiyyəti bərqərar edildi. Hökumətin 1919-cu il 28 aprel tarixli qərarı ilə Cavad qəzası bölgəsində İranla sərhədi qorumaq üçün 200 nəfərlik mühafizə dəstəsi yaratmaqdan ötrü 20 milyonluq fonddan daxili işlər nazirliyinin sərəncamına 602.400 manat vəsait ayrılmışdı. Aprel işğalından (1920) sonra Azərbaycan SSR yaradıldıqda Cavad qəzası da yenidən sovetləşdirildi. Azərbaycan SSR-nin rayonlaşdırılması zamanı (1929) Cavad (Salyan) qəzası ləğv edildi.

## Qəza rəisləri
*Möhsün İsrafilbəyov(fövqəladə komissar) (1918-ci ilin 1 may–31 iyul tarixləri)
*Baxış bəy Rüstəmbəyov (1918-1919)
*Məhəmməd bəy Süleymanbəyov (14 oktyabr 1919 – 1920)
*Lütvəli bəy Zülqədərov (14 fevral 1920 – 19 mart 1920)
*Mustafa bəy Qabulov (19 mart 1920 – 29 may 1920)

## İstinadlar
Anton Denikin

**Denikin Anton İvanoviç** () — rus hərbçisi, Oktyabr çevrilişindən (1917) sonra sovet hakimiyyətinə qarşı mübarizə aparmış hərbi qüvvələrin başçılarından biri, general-leytenant (1916).

## Həyatı
Birinci Dünya müharibəsində (1914–1918) briqada, diviziya, korpus komandiri, cəbhə komandanı olmuşdur. Generallar L. G. Kornilov və M. Alekseyevlə birlikdə Donda Könüllü ordunun yaradılmasında iştirak etmiş, Kornilov öldürüldükdən sonra ordunun komandanı olmuşdur (1918). "Rusiyanın cənubundakı silahlı qüvvələr"in baş komandanı kimi bolşevik hakimiyyətinə qarşı barışmaz mübarizə aparmışdır. Denikin 1918 ilin iyulunda Moskva üzərinə hücuma keçərək, sovet hökuməti üçün ciddi təhlükə yaratmışdı. Denikin qoşunları 1919-cu ilin yazında bütün Şimali Qafqazı tutub, Dağıstana girmiş, Azərbaycan sərhədlərinə gəlib çatmışdı.

"Vahid və bölünməz Rusiya" şüarı ilə çıxış edən Denikin Rusiya imperiyasının əsarəti altında olan xalqların öz müqəddəratını təyin etmək hüququnu qətiyyən qəbul etmirdi. Denikin təhlükəsinə qarşı Azərbaycanda Dövlət Müdafiə Komitəsi yaradıldı, ölkədə hərbi vəziyyət elan olundu. Denikin ordusu ilə Azərbaycan arasında demarkasiya xətti müəyyənləşdirildi (bax Könüllü ordu ilə Azərbaycan arasında demarkasiya xətləri). 1919-cu il iyunun 16-da Denikin təhlükəsinə qarşı Azərbaycanla Gürcüstan arasında hərbi-müdafiə paktı imzalandı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Dağıstan xalqlarının Denikinə qarşı mübarizəsini dəstəkləmişdi. Bu məqsədlə də, dövlət büdcəsindən 50 milyon rubl (2.5 milyon funt sterlinq) ayrılmışdır, bu da AXC nin büdcəsinin 1/8-ni təşkil edirdi. Hərbi uğursuzluqlar, sovet ordusunun qaçılmaz qələbəsi şəraitində Denikin 1920-ci il fevralın 7-də Cənubi Qafqaz respublikalarının müstəqilliyini tanıdığını bildirmişdi. 1920-ci ilin martında Könüllü ordu Şimali Qafqazda sovet ordusu tərəfindən məğlub edildikdən sonra Denikin Krıma qaçmış, komandanlığı general Vrangelə təhvil verərək (1920, 4 aprel), xaricə mühacirət etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
*
Əsəd bəy Əmirov

**Əsəd bəy Əmirov** () — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin və Parlamentdəki İttihad fraksiyasının üzvü, Bakı Şəhər İctimai Özünüidarəsinin üzvü.

## Həyatı
Əsəd bəy Əmirov 1887-ci ildə Bakıda anadan olub. 1909-cu ildə Bakıda III Aleksandr kişi gimnaziyasını, 1916-cı ildə isə Petroqrad Universitetini bitirib. Əsəd bəy 1939-cu ildə vəfat edib.

## Siyasi fəaliyyəti
Əsəd bəy Əmirov 24 aprel 1919-cu ildə Bakı Şəhər İdarəsi tərəfindən İttihad Partiyası üzvü olaraq Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü seçilmişdir. Parlamentdə Əsəd bəy İttihad fraksiyasının üzvü olmuşdur.

Həmçinin Əsəd bəy Bakı Şəhər İctimai Özünüidarəsinin fəaliyyəti bərpa edilərkən Bakı Şəhər Dumasının 36 üzvü tərəfindən Duma əvəzinə işə düşəcək Bakı Şəhər İctimai Özünüidarəsi üçün semilən 46 yeni üzvdən biri olaraq seçilmişdir.

### Partiya fəaliyyəti
Əsəd bəy Əmirov İttihad Partiyasının üzvü olmuşdur. 1919-cu ilin aprel ayının 10-da İttihad Patyiyasının I qurultayı keçirilmişdir. Bakı Şəhər İdarəsinin binasında keçirilən qurultaya 300 qurultay nümayəndəsi çağrılmışdı. Qurultayda Əsəd bəy Əmirov İttihad Partiyasının 22 nəfərdən ibarət Mərkəzi Komitəsinə üzv seçilmişdir.

1920-ci ilin yanvar ayının 25-də saat 1-də Bakı İctimai Məclisinin zalında İttihad Partiyasının II Qurultayı keçirildi. Qurultayda ümumilikdə 1000 qurultay nümayəndəsi iştirak etmişdir. 4 gün davam edən qurultayda Əsəd bəy Əmirov parlament üzvü olduğu üçün birbaşa Mərkəzi Komitənin üzvü seçilmişdir.

## Mənbə
* Əhməd Seyidov. "Qori Seminariyası və onun məzunları". Maarif nəşriyyat, Bakı, 1988.
* 
* 
* 
* 
* 

### İstinadlar
Ərəş qəzası

**Ərəş qəzası** — Yelizavetpol quberniyasında inzibati vahid. 1873-cü ildə yaradılmışdı. Ərazisi 2308,10 kv.verst idi. Qafqaz təqviminin (1917) məlumatına görə qəzada 99400 nəfər əhali yaşayırdı; onların 53144 nəfəri (53,46%) kişi, 46256 nəfəri (46,54%) qadın idi. Qəza idarə sistemi fəaliyyət göstərirdi. Əhali, əsasən, kənd təsərrüfatında çalışırdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti 1918-ci il avqustun 26-da Ərəş qəzasının Ağdaş yaşayış məntəqəsinə şəhər statusu vermiş, daxili işlər nazirinə şəhərin ərazisi və burada tətbiq ediləcək özünüidarənin forması haqqında xüsusi məruzə təqdim olunmasını tapşırmışdı.

Azərbaycan hökumətibin 10 dekabr 1919-cu il tarixli qərarı ilə Ərəş qəzası Ağdaş qəzası adlandırılmışdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra qəzanın adının necə işlədilməsində fikir aydınlığı olmamışdır. Azərbaycan Mərkəzi Statistika İdarəsi tərəfindən 1922-ci ildə nəşr olunan Azərbaycanın yaşayış məskənlərinin siyahısında qəzanın adı Ağdaş (keçmiş Ərəş), 1921-ci il kənd təsərrüfatı siyahıya almasının 15-ci buraxılışında isə, sadəcə olaraq, "Ərəş" kimi verilmişdir. 1929-cu ildə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının rayonlaşdırılması zamanı ləğv edilərək, Ağdaş rayonu təşkil olunmuşdur.

## Mənbə

### Ədəbiyyat
* 

### İstinadlar
Salman Hüseynov

**Salman Hüseynov ** (tam adı: Salman Hüseyn oğlu Hüseynov; d. 4 aprel 1901 —  İsfahan - ?) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarı  ilə dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.

## Həyatı

Salman Hüseynov 1917-ci ildə Tiflisdəki İ.M.Maçaidze gimnaziyasını bitirmişdir. Parlamentin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarına əsasən, təhsilini tibb sahəsində davam etdirmək üçün Almaniyanın Firtsburq İnstitutuna göndərilmişdir. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra xaricdə dövlət hesabına təhsil alan azərbaycanh tələbələrin vəziyyətini öyrənən Azərbaycanlı Tələbələr İttifaqının 1923-25-ci illər üçün məlumatında onun təhsilinin bitməsinə 2 il qaldığı göstərilirdi. Sonrakı taleyi barədə məlumat aşkar olunmamışdır. 

## Həmçinin bax
*Cümhuriyyət tələbələri

## İstinadlar
Şəfəq

**Şəfəq** — Göyün günəş çıxan və  batan tərəfədə işıqlanması. Günəş şüalarının atmosferin üst qatlarında əks olunması nəticəsində yaranır.
Şərif

**Şərif** — Kişi adı.

* Şərif Vəlizadə — Qafqaz müsəlmanlarının VIII Müftisi.
* Şərif Qurbanəliyev — Rejissor. Ssenari müəllifi. Prodüser. Aktyor. 
* Şərif Şərifov — Azərbaycanlı güləşçi. 
* Şərif Şərifov (operator) — Azərbaycan operatoru.
* Ömər Şərif — Hollivud aktyoru.

## Həmçinin bax
* Şərif (dəqiqləşdirmə)
Əli Həsənov

* Əli Həsənov (siyasətçi, 1960) — siyasətçi, tarixçi, politoloq, Prezident Administrasiyası ictimai-siyasi şöbəsinin müdiri (2005–2019).
* Əli Həsənov (siyasətçi, 1948) — Azərbaycan Respublikası Baş nazirinin sabiq müavini.
* Əli Həsənov (siyasətçi, 1924) — jurnalist, Ermənistan SSR Ali Sovetinin deputatı (VI və VII çağırış)
* Əli Həsənov (iqtisadçı) —iqtisad elmləri doktoru, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin professoru.

## Həmçinin bax
* Əli (ad)
* Həsənov
Göyçay qəzası

**Göyçay qəzası** — Bakı quberniyası tərkibində inzibati-ərazi vahidi. Göyçay qəzası Zaqafqaziya və Qafqaz diyarının idarəçiliyində dəyişikliklər haqqında 1867-ci il 9 dekabr tarixli çar fərmanı əsasında yaradılmışdı. Göyçay qəzasının mərkəzi Göyçay yaşayış məntəqəsi idi.

Qəza idarə sistemi mövcud idi. Qafqaz təqviminin (1917) məlumatına görə, Göyçay qəzasının sahəsi 4676,58 kv.verst idi. Qəza əhalisinin (134,098 min nəfər) 127650 nəfəri yerli sakinlər, 6448 nəfəri müvəqqəti yaşayanlar idi. Əhalinin 112,6 min nəfərini azərbaycanlılar, 17,2 minini ermənilər, 3,3 minini ruslar təşkil edirdi. Qəza əhalisinin 73891 nəfəri kişi, 60207 nəfəri qadın idi. Əhali kənd təsərrüfatı ilə məşğul olurdu. Kustar sənaye sahələri (xalçaçılıq, ipəkçilik və s.) inkişaf etmişdi. Oktyabr çevrilişindən (1917) sonra Bakıda hakimiyyəti ələ keçirən daşnak-bolşevik güruhundan ibarət olan Bakı Soveti bütün Azərbaycan ərazisində möhkəmlənməyə çalışırdı. Buna görə də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması və onun 1918-ci il iyunun ortalarında Gəncəyə köçməsi daşnak S.Şaumyanın başçılıq etdiyi Bakı Xalq Komissarları Sovetini narahat edirdi. Odur ki, S.Şaumyan Sovet Rusiyasına arxalanaraq, Cümhuriyyət Hökumətini aradan qaldırmaq üçün Gəncəyə hücuma keçməyi qərara aldı. Türk-Azərbaycan hərbi qüvvələrindən ibarət olan Qafqaz İslam Ordusu ilə Bakı Xalq Komissarları Sovetinin hərbi qüvvələri arasında həlledici döyüşlər Göyçay qəzası ərazisində baş verdi. İlk döyüş iyunun 16-18-də Göyçaydan 20 verst şərqdə yerləşən Qaraməryəm kəndi yaxınlığında oldu. Lakin burada üstünlük düşmənin əlinə keçdi. Vəziyyəti belə görən Nuru paşa, Əliağa Şıxlinski və 5-ci diviziyanın komandiri Göyçaya yola düşdü. Qələbə üçün ciddi tədbirlər görüldü. İyunun 27-30-da Göyçay və Qaraməryəm ətrafındakı döyüşlərdə daşnak-Sovet ordu hissələri məğlubiyyətə uğradıldı (bax Qaraməryəm döyüşü). Bu qələbə cəbhədə Qafqaz İslam Ordusunun xeyrinə dönüş yaratdı. İyulun 10-da Kürdəmir, 14-də isə Kərrar stansiyası düşməndən azad olundu. Göyçay qəzası azad edildikdən sonra burada dinc quruculuq işlərinə başlandı. Azərbaycan Parlamenti 1919 il noyabrın 3-də Göyçay şəhərində realnı məktəb açmaq üçün qanun qəbul etdi. Bu məqsədlə müvafiq maliyyə vəsaiti ayrıldı. 1920 il martın 4-də Göyçay şəhərinin seldən qorunması üçün qanun layihəsi hazırlandı. Lakin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu nəzərdə tutulan bütün bu tədbirləri həyata keçirməyə imkan vermədi. Göyçay qəzası 1929- cu ildə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının rayonlaşdırılması ilə əlaqədar olaraq ləğv olundu.
Təzyiq

**Təzyiq** (p) — kəmiyyətcə \vec F qüvvəsinə malik ümumi mühitin S sahəsinə perpendikulyar təsir edən fiziki ölçü. Perpendikulyar təsir səthin vəziyyətindən asılı deyil. İstənilən halda F_n rastlaşdığı səthə təsir edir:
: p=\frac{dF_n}{dS}
Səthə orta təzyiq qüvvənin səthə nisbəti deməkdir:
: {p_{\rm{cp}}}=\frac{F_n}{S}
 
Təzyiq fiziki ölçüdür. BS-də paskalla ölçülür. Bundan başqa təzyiqin BS-dən kənar olan aşağıdakı ölçü vahidləri mövcuddur:
* 1 Psi=6894,76 Pa
* 1 Bar=105 Pa
* 1 fiziki atmosfer=101330 Pa
* 1 Texniki atmosfer=98100Pa
 
 
Təzyiqi ölçən cihaz manometrdir.

## Ədəbiyyat
* E.R. Cohen et al, "Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry", IUPAC Green Book, 3rd Edition, 2nd Printing, IUPAC & RSC Publishing, Cambridge (2008). — p. 14.
Ağbucaq nekropolu

**Ağbucaq nekropolu** — Şərur rayonunun Axura kəndində konusvari təpənin üzərində arxeoloji abidə.

Qəbirlər daş qutu tiplidir. Onlar müxtəlif istiqamətə yönəlmişdir. Qəbirlər yanlarda yastı sal daşlarla qurulmuşdur. Onların üzəri eyni tipli daşlarla qapadılmışdır. Nekropol kənd təsərrüfatı işləri görülərkən tamamilə dağıdılmışdır. Qəbir avadanlığından yalnız bir neçə çəhrayı rəngli keramika parçası qalmışdır. Onlar son antik dövr üçün xarakterikdir. Araşdırmalar zamanı müəyyən olunmuşdur ki, nekropolda həmçinin küp qəbirlərdə dəfnetmə adəti də olmuşdur. Tədqiqat zamanı nekropolun şərq tərəfində buradakı iri küplərdən birinin ağzının parçası tapılmışdır. Arxeoloji materiallara əsasən nekropolu e.ə. 1–2 əsrlərinə aid etmək olar.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 13.
Ağdaban abidəsi

**Ağdaban abidəsi** — Şərur rayonu ərazisində, Zəngəzur silsiləsi ilə Dərələyəz silsiləsinin qovuşduğu bölgədə təbiət abidəsi.

Hündürlüyü 3093 m. Naxçıvan çayın mənbəyindədir. Zirvəsi günbəzvarı, konusvarı formaya malik olub, Alt Pliosen vulkanizminin əmələ gətirdiyi püskürmə mərkəzidir.

## Mənbə
* **"Naxçıvan abidələri ensiklopediyası"**, Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 14.
Alışar yaşayış yeri

**Alışar yaşayış yeri** — Şərur rayonunda eyniadlı kəndin cənubunda Antik dövrə aid arxeoloji abidə.

Alışar kəndinin cənubunda, düzənlik sahədə yerləşir. Yaşayış yerinin ərazisi dəfələrlə şumlanıb əkildiyindən yerüstü əlamətləri itmişdir. Tədqiqat zamanı buradan Dəmir dövrünə aid çəhrayı və qara rəngli keramika parçaları aşkar edilmişdir. Yaşayış yerində tikinti qalıqlarına rastlanmamışdır. Ehtimal ki, onlar möhrədən olmuş və dağılmışdır. Tədqiqat zamanı yaşayış yerinin ərazisindən bir ədəd tunc bilərzik də əldə olunmuşdur. Ehtimal ki, yaşayış yerinin yaxınlığında qəbiristanlıqda olmuşdur. Arxeoloji materiallara əsasən yaşayış yerini e.ə. I minilliyə aid etmək olar.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh.21.
Ağoğlan türbəsi

**Ağoğlan türbəsi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək rayonunun Sədərək kəndindən şimalda yerləşən ziyarətgah.

Yerli əhalinin məlumatına görə, Seyid Pərinin qəbri üzərində tikilmişdir. Seyid Pəri və onun oğlu Ağoğlanla bağlı xalq arasında əfsanə vardır. Əfsanəyə görə, Ağoğlan bədniyyətli dərvişi öldürərək əhalinin firavan yaşayışını və rahatlığını təmin etmişdir.

Bu ərazi xalq tərəfindən müqəddəs sayılaraq ziyarət edilir. Qəbirüstü abidə günbəzlə tamamlanan çoxüzlü prizma formasındadır. Türbənin girişi cənubdandır. Üzlərində tağ şəkilli pəncərələri var. Ziyarətçilər dilək tutaraq şam yandırıb türbənin divarlarında oyuqlara qoyurlar. Türbənin ətrafındakı bulağın da suyu müqqəddəs və şəfaverici hesab edilir.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 15.
Batabat karvansarası

**Batabat karvansarası** — Şahbuz rayonunun Biçənək kəndinin şimalda, meşənin içərisində, Çəpər obası adlı yaşayış yerinin yaxınlığında tarixi abidə.

İri qaya parçalarından dördkünc formada tikilmiş iki otaqdan ibarətdir. Bina yolun kənarındadır. Xalq arasında "Karvansara" adlandırılır. Ehtimal ki, binalardan müvəqqəti dayanacaq məntəqəsi kimi istifadə olunmuşdur. Naxçıvanda karvan yollarının kənarında tikilən bu tip dayanacaq məntəqələrinə bir neçə yerdə rast gəlinir. Binanı XVII–XVIII əsrlərə aid etmək olar.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 37.
Altuntaxt

**Altuntaxt** — Babək rayonu ərazisindəki Qaraquş dağının şərq yamacında, şimal-qərb istiqamətində uzunluğu 500–600 m, eni 150–200 m olan düzənlik sahə də təbii abidə.

Cənubdan Bağırsaq dərə, şimaldan Buğa çeşmə dərəsi, şərqdən Lizbirt dərəsi ilə əhatə olunur. Buradan cənubda Çalxan Qala, şərqdə Sala xanqaya, Qazan yaylağı, şimalda Yeddi bulaq, Halla-Halla, Xan yurdu və s. sahələr "əl içi" kimi görünür. Arxa tərəfdən Qaraquş dağı (2600 m) ilə, üç tərəfdən dik yamaclarla əhatələnən bu yer ətrafa nəzarət etmək imkanı verir.

Qərbi Azərbaycanda (indiki Ermənistan), Göyçə gölünün qərb hissəsindəki Göyəm dağlıq sahədə də Altuntaxt adlı iki qədim kənd olmuşdur. Burada Altuntaxt adlı dağın da olduğu məlumdur. "Kitabi-Dədə Qorqud"da Altuntaxtın adı oğuzların əsas yaşayış mərkəzlərindən biri kimi çəkilir.

## Mənbə
* **"Naxçıvan abidələri ensiklopediyası"**, Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 22.
Bəzirxana abidəsi

**Bəzirxana abidəsi** — Sədərək rayonunun Sədərək kəndinin şimal-qərbində, Köhnə Kərki kəndi yaxınlığında orta əsrlərə aid karxana-arxeoloji abidə.

1960-cı illərdə burada yerin altından nəhəng zəyərək daşı tapılmışdır. Mütəxəssislərin fikrincə, XII əsrə aid edilən, diametri 3 m-dən artıq olan və dəyirman daşı formasında hazırlanmış həmin daşdan Bəzirxanada müxtəlif bitkilərin, xüsusilə zəyərəyin yağını çıxarmaq üçün istifadə edilmişdir. Bu məqsədlə Bəzirxana daşı, yaxud zəyərək daşı adlanan həmin daş qoşqu heyvanı vasitəsilə hərəkətə gətirilirdi.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 43.

## İstinadlar
Burçunlu məscidi

**Burçunlu məscidi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Vənənd kəndinin Burçunlu məhəlləsində tarixi-memarlıq abidəsi.

Məscid kəndin cənub tərəfindədir. Girişi cənubdandır. Məscidin cənub tərəfdəki çatma tağlı qapısından kiçik otağa, oradan şərq divardakı qapı ilə böyük salona giriş qapısı vardır. Uzunluğu 9,5 m, eni 9,6 m, hündürlüyü 4,2 m, divarın qalınlığı 1,2 metrdir. Tavan 2x2=4 sütun üstə oturub. Şimal divarın önündə qadınların oturması üçün 2 mərtəbəli balkon düzəldilib. Sütun başlıqları gözəl düzəldilib. Memarlıq abidəsini konstruktiv quruluşuna görə XVII əsrə aid etmək olar.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 49.
Biləv nekropolu

**Biləv qəbiristanlığı** — Ordubad rayonunun Biləv kəndindən şərqdə arxeoloji abidə.

Qəbiristanlıqda xeyli daş qoç fiqurları və sənduqələr vardır. Qərb-şərq istiqamətində yönəlmiş torpaq qəbirlərin bəzisinin ətrafı dördkünc formada, bəzisi isə dairəvi formada daş düzümləri ilə əhatələnmişdir. Baş daşlarının bir qismi adi qaya parçalarından, bəziləri isə yonulmuş daşlardan qoyulmuşdur. Qəbir daşları üzərində ərəb əlifbası ilə yazılmış kitabələr vardır. Biləv qəbiristanlığı XIV–XVIII əsrlərə aiddir.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 45.
Berdi qalası

**Berdi qalası** — Culfa rayonunun Qazançı kəndindən cənub-şərqdə tarixi-arxeoloji abidə.

Ad qədim türk dillərində, eləcə də yakut türklərinin müasir dillərində "qala" mənasını daşıyır. Bu ad hazırda Azərbaycanın Bərdə şəhər, Berdi qala, Berd qala və Berdi bəy kimi türk sərkərdələrinin adlarında qalmaqdadır.

Sözün birinci "börü" tərkibi həm qədim türk dillərində, həm də F. Rəşidəddinin "Oğuznamə" əsərində "qurd" mənasını daşıyır. Hər iki halda söz qədim türk sözü olub, "qala", "qurdlu dik" mənalarını daşıyır.

Qala təbii qayanın üzərindədir. O, hər tərəfdən sıldırım qayalarla əhatə olunmuşdur. Qalanın yalnız şərq tərəfində müdafiə divarının qalıqlarına rast gəlinmişdır. Onun mərkəzi hissəsində heyvan saxlamaq üçün kələk və dördkünc formalı yaşayış binalarının qalıqları durmaqdadır. Yaşayış binaları bir otaqlıdır. Axtarışlar zamanı Berdi qalasından orta əsrlərə aid keramika məmulatı aşkar olunmuşdur. Qalanı I–XVIII əsrlərə aid etmək olar.

## Mənbə
* Rzayev F. Ərəb-fars, erməni mənşəli hesab edilmiş bəzi türk toponimləri. Onomastika problemləri. Bakı: 2002, № 10.
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh.39.
Tütün

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Arealı
XVI əsrə qədər tütün yalnız Şimali və Cənubi Amerikada bitirdi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Didivar nekropolu

**Didivar nekropolu** — Babək rayonunda eyniadlı kəndin şərqində Tunc dövrünə aid arxeoloji abidə.

Geniş tədqiqat işləri aparılmamışdır. Buradan qırmızı rəng üzərindən qara rənglə naxışlanmış boyalı gil qab nümunələri aşkar olunmuşdur. Abidənin yaxınlığında II Kültəpə yaşayış yerinin olması onu təqribən e. ə. III-II minilliklərə aid etməyə imkan verir.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 83.
Donuz qalası

**Donuz qalası** — Babək rayonunun Sirab kəndindən şimalda, hündür qayalıqların üzərində arxeoloji abidə.

Qalanın yerləşdiyi ərazi hər tərəfdən sıldırım qayalarla əhatə olunmuşdur. Qalaya şimaldan olan ensiz keçiddən qalxmaq mümkündür. Abidənin yerləşdiyi ərazi uzunsov oval formalı daş divarla iki hissəyə ayrılmışdır. Divarın uzunluğu 26,6 m, eni 2,3 m-dir. O, iri qaya parçalarından hörülmüş və bəzi yerlərdə 1 m hündürlükdə salamat qalmışdır. Qala divarı ziqzaq formalı çıxıntılarla təmin edilmişdir. Mərkəzi hissədə eni 2,9 m olan qapı vardır. Şübhəsiz ki, bu divar qalaya qərbdən olan hücumların qarşısını almaq üçün inşa edilmişdir.

Tədqiqat zamanı qalanın ərazisindən Orta əsrlərin erkən və inkişaf etmiş dövrlərinə aid keramika nümunələrinə rast gəlinmişdir. Arxeoloji materiallara əsaslanaraq qalanı III–XVII əsrlərə aid etmək olar.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 86.
Nerium

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Arealı
Vətəni qərbdə Mərakeş və Portuqaliyaya, şərqdə Cənubi Çinə qədər quru və yarı quru subtropik bölgələrdə geniş yayılıb. Vəhşi nerium tez-tez quruyan çayların (dərələr, vadilər) yataqlarında bitir. Keçmiş SSRİ ərazisində, Krımın cənub sahillərində, Qafqazın Qara dəniz sahillərində, Cənubi Qafqazda, Orta Asiyanın cənub bölgələrində yetişdirilir.

## Adının mənşəyi
*Nerium*  ( *neros* ) - *nəm*, bitkinin yaşayış yeri ilə əlaqələndirilir.

## Botanik təsviri
Qəhvəyi budaqlı böyük həmişəyaşıl koldur. Yarpaqları ensiz, uzunluğu 10-15 sm-ə qədər və eni 3sm-ə qədər, qısa ləçəklər üzərində düzülmüşdür. Çiçəkləri parlaq, iri, beşüzvlüdür. Ağ və çəhrayı ləçəklər ən çox yayılmışdır, qırmızı və sarı (sarımtıl) daha az yayılmışdır. Bir çox növləri müxtəlif rəng və formalı çiçəklərlə, o cümlədən qoşa çiçəklilər kimi yetişdirilmişdir. Çiçəkləmə vaxtı iqlimdən asılıdır, iyundan oktyabr ayına qədər davam edə bilər. Meyvələri çox toxumludur, uzunluğu təxminən 10 sm-ə çatır. Toxumlar lələk tumurcuqlu olur.

Dekorativ bitki olaraq subtropik iqlimi olan bölgələrdə landşaft dizaynında geniş istifadə olunur. Çiçəkli otaq bitkisi kimi də becərilir. 

Zəhərli bitkidir, buna görə onu becərərkən diqqətli olmaq lazımdır. Şirəsi bir sıra ürək qlikozidlərini ehtiva edir, bəziləri dərman məqsədləri üçün istifadə olunur.

## Toksiklik
Bitkinin bütün hissələri tərkibində oleandrin və digər ürək qlikozidləri olduğuna görə zəhərlidir. Ağızdan qəbul edilən şirəsi insanlarda və heyvanlarda şiddətli zəhərlənməyə səbəb olur, qusma və ishal, daha sonra ürək və mərkəzi sinir sisteminin fəaliyyətində ciddi problemlərə səbəb olur. Tərkibindəki ürək qlikozidləri ürəyin dayanmasına səbəb ola bilər. Zəhərli olması səbəbindən onu uşaq müəssisələrində, eləcə də uşaqların və heyvanların yaşadığı evlərdə yerləşdirmək tövsiyə edilmir.

## Tibbi tətbiqi
Yarpağından dərman xammalı kimi istifadə olunur, tərkibində kardiotonik qlikozidlər var, bunlardan əsası oleandrigeninin törəməsi olan monozid oleandrindir.

Yarpaqlarından əldə edilən neriolin və kornerin preparatları əvvəllər məhlullarda və tabletlərdə ürək-damar fəaliyyətinin müxtəlif pozğunluqları üçün kardiotonik agent kimi istifadə olunurdu. Hazırda isə bir çox ölkələrdə oleandr preparatları istifadə edilmir.

## Becərmə
Bitki quraqlığa davamlıdır, isti sevəndir, lakin qışda temperaturun -10 dərəcəyə qədər enməsinə dözür. İdeal olaraq Aralıq dənizi iqlimində böyüyür.

Soyuq iqlimlərdə qapalı qış baxımı ilə çəllək bitkisi (istixanada), həmçinin otaq bitkisi kimi yetişdirilir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## Növləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Darkənd hamamı

**Darkənd hamamı** — Ordubad rayonundakı Darkənddə memarlıq abidəsi.

1979-cu ildə Dar türbəsindən 60 m şimal tərəfdə qabaqlar türbə hesab edilən abidənin qalıqları aşkar olunub.

Hamamın planı altıbucaqlı formalı mərkəzi zaldan, iki çən hovuzdan və yardımçı otaqlardan ibarətdir. Hər səthdə çatma formalı giriş yerləri düzəldilib. Mərkəzi zalın ölçüləri: diaqonal xətt üzrə 3,8 m, hər tərəfin uzunluğu 2,1 m, giriş yerinin eni 0,8 m, hündürlüyü 2 m.-dən ibarətdir. XVI–XIX əsrlərdə hamamlarda isti su olan hovuzların altında xüsusi ocaq kamerası-"Külxan" tağbənd və ya günbəz örtüklə düzəldilirdi. Abidə öz təyinatına və plan quruluşuna görə Zaqafqaziyada nadirdir. XV əsrə aid edilən Darkənd hamamı qəbiristanlıqdakı tikintilər kompleksinə daxil olmuşdur.

## İstinadlar
Eyvaz türbəsi

**Eyvaz türbəsi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun inzibati mərkəzinin cənub hissəsində, Pir Eyvaz qəbiristanlığının şimal tərəfində yerləşən tarixi-memarlıq abidəsi.

Pir Eyvaz daşıdığı tituldan (pir) göründüyü kimi məşhur sufi şeyxi olmuş Ordubad şəhərində Bəktaşi xanəgahı yanında dəfn olunmuş, qəbirin üstündə türbə inşa edilmişdir. Qəbirin üstündə sementlə bir-birinə bərkidilmiş mərmər baş daşı parçalarının üzərində olan kitabə qalıqlarında sufiliklə bağlı bəzi terminlər həkk edilmişdir. Türbənincənubundakı Pir Eyvaz qəbiristanlığı bu qəbirin xatirəsinə keçirilən dəfn mərasimləri hesabına yaranmışdır. XVI əsrə aiddir. XX yüzilliyin 80-ci illərində dağıdılmışdır.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh.90.
Ələhi körpüsü

**Ələhi körpüsü** — Ordubad rayonunun Ələhi kəndinin yuxarı hissəsində, qərb tərəfdə Ələhi çayı üzərində tarix-memarlıq abidəsi.

İkiaşırımlı, çatmatağlıdır. Qərb tağı böyük, şərq tağı kiçikdir. Qaba şəkildə yonulmuş boz dağ daşından inşa edilib. Ölçüsü: uzunluğu 30 m, eni 3 m, hündürlüyü 6,5 m. Körpünün qərb oturacağı qaya üzərində hörülüb. Hazırda kənd əhalisinin istifadəsindədir. XVIII–XIX əsrlərə aiddir.

## Mənbə
* **"Naxçıvan abidələri ensiklopediyası"**, Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 99.
Ələhi yolu

**Ələhi yolu** — Ordubad rayonunun Ələhi kəndinin qərb tərəfində, çayın sağ sahilində arxeoloji abidə.

Körpüdən çıxdıqdan sonra yol həm cənuba, həm də şimala doğru uzanır. Dağların yamacı boyunca uzanan yolu aşınmadan qorumaq üçün iri qaya parçalarından hörülmüş divarlar çəkilmişdir. Divarların ətrafından Orta əsrlərə aid şirsiz keramika parçaları aşkar olunmuşdur. Ələhi körpüsü yaxınlığında olan yolun salınmasını VII-XVIII əsrlərə aid etmək olar.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 99.
Mixail Qavrilov

**Mixail Qavrilov** — məşhur SSRİ pilotu

## Mixail Qavrilov və Onun Eskadrilyası

SSRİ-də haqqında onlarla bədii əsərlər yazılan Mixail Qavrilov və onun eskadrilyası 30 aprel 1942-ci ildə alman təyyarələri ilə döyüşdə məhv edilib. Həmin gün döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən Qavrilovun qrupu almanların avtomobil karvanına hücum edərək 95 avtomobili sıradan çıxarıb, 5 zenit-pulemyot nöqtəsini, silah sursatlarla dolu bir neçə anbarı partladıb, xeyli sayda canlı qüvvəni məhv edib. Geri qayıdan 9 təyyarədən ibarət sovet aviasiya eskadrilyası Almaniya Hərbi Hava Qüvvələrinin 38 “Messerşmid” təyyarəsi ilə qarşılaşıb və məhv edilib.

## 68 İl Sonra

1942-ci il aprelin 30-da alman təyyarələri ilə hava döyüşündə vurulmuş məşhur SSRİ pilotu Mixail Qavrilovun təyyarəsinin və cəsədinin qalıqları 68 il sonra 2010-cu ildə tapılıb. Demyansk bölgəsində pilotun düşdüyü yer 2010-cu ilin əvvəllərində təyin olunub və axtarışlara cari ilin ortalarında başlanıb.

Ağır texnikanın daxil ola bilmədiyi ərazidə qazıntı işləri əllə aparılıb. Çətinliklərdən sonra ötən həftə təyyarənin qalıqları və pilotun sümükləri bataqlıqdan çıxarılıb. Qavrilovun cəsədinin qalıqları təyyarənin kabinəsində olub. Onun dəbilqəsi və pilot kombinezonu çürüsə də qalıqlar nümunə kimi götürülüb. Tədqiqatlar zamanı məlum olub ki, təyyarənin əlvan metallardan ibarət hissələri bir vaxtlar naməlum şəxslər tərəfindən sökülüb, pilotun saatı, paraşütü və tapançası üzərindən götürülüb.

## Mənbə

*Məşhur sovet pilotunun qalıqları və təyyarəsi 68 il sonra tapıldı
Konstantin

**Konstantin** — rus adı.

* I Konstantin — Roma imperatoru.
* II Konstantin — Roma imperatoru, Böyük Konstantin, Flavi Valeri Avrelinin oğlu.
* III Konstantin — 11 fevral 641 – 24 fevral 641 illərdə Bizans imperatoru
* XI Konstantin Paleoloq — sonuncu Bizans imperatoru. 1449–1453-cü illərdə Bizans imperatoru olmuşdur.
* Konstantin Artyomov — Aktyor, Mətn oxuyan, Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti (1991)
* Konstantin Feoktistov —
* Konstantin Krasusski —
* Konstantin Moskoviç —
* Konstantin Slavin —
* Konstanten Qis —
* Konstantin Karatodori —
* Konstantin Mixaylov —
* Konstantin Lordkipanidze —
* Konstantin Şulqan —
* Konstantin Merejkovski
* Konstantin Arxipçikov
* Konstantin Azadovski
* Konstantin Kostışin
* Konstantin Mesxi

**Yaşayış məntəqələri**
* Konstantin (şəhər) — Əlcəzairin ən böyük 3-cü şəhəri.

**Digər mənalarda**
* Konstantin sülaləsi — Roma imperatoru I Konstansi Xlordan başlamış (305) Mürtəd Yuliana qədərki (363) hökmdarlar ailəsinin qeyri-rəsmi adı.

## Həmçinin bax
* Konstantin forumu