open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beynəlxalq Biokimya və Molekulyar Biologiya İttifaqı

** Beynəlxalq Biokimya və Molekulyar Biologiya İttifaqı** () — beynəlxalq qeyri hökumət təşkilatı. Beynəlxalq Biokimya İttifaqı kimi 1955-ci ildə yaradılmış, 1991-ci ildən indiki adı ilə fəaliyyət göstərməkdədir. 1955-ci ildən Beynəlxalq Elm üzrə Şuraya daxildir. İttifaqın əsas vəzifəsi dünyadakı ən yeni nailiyyətləri nəzərə almaqla biokimya və molekulyar biologiya sahəsində tədqiqatların və təhsilin inkişafına kömək etməkdir.

2010-cu ilin məlumatlarına görə 77 ölkənin alimlərini özündə birləşdirir. İttifaq 3 ildən bir biokimya və molekulyar biologiya üzrə tədqiqatların bütün əsas istiqamətlərinin təqdim olunduğu beynəlxalq konqreslər keçirir. 1992-ci ildən konqreslərin çağırış dövrləri arasında konfranslar və xüsusi müşavirələr keçirilir.

İttifaq işçi müşavirələrini təşkil və himayə edir, inkişaf edən ölkələrin gənc tədqiqatçıları üçün maarifləndirici proqramlar yaradır, biokimyəvi nomenklaturanın qəbul olunmuş standartları haqqında məlumat nəşr etdirir. Maliyyələşməsinin əsasını ittifaqın üzvlərinin üzvlük haqları və sponsor yardımı təşkil edir.

İttifaq regional biokimya cəmiyyətləri ilə sıx əməkdaşlıq edir. Bütün bu cəmiyyətlər formal olaraq ittifaqın şöbələridir və ondan maliyyə yardımı alır. İttifaq bir sıra jurnalların nəşrinə kömək edir.

## Prezidentləri

## Mənbə
* 

## İstinadlar
Azərbaycan 2021 İslam Həmrəyliyi Oyunlarında

**[[Azərbaycan]]** — 2021-ci ildə Konya şəhərində baş tutan **[[2021 İslam Həmrəyliyi Oyunları|V İslam Həmrəyliyi Oyunları]]**nda.

## Məlumat
### Medalçıların siyahısı

## Nəticələri
### Atıcılıq

* **Q** — növbəti mərhələyə adladı

### Cüdo

* **Qəl.** — qalib gəldi
* **Məğ.** — məğlub oldu

**Kişilər**

**Qadınlar**

### Güləş

* **Qəl.** — qalib gəldi
* **Məğ.** — məğlub oldu

#### Yunan-roma güləşi

#### Sərbəst güləş

#### Qadın güləşi

### Həndbol

* **Qəl.** — qalib gəldi
* **Məğ.** — məğlub oldu

### Kamandan oxatma

* **Qəl.** — qalib gəldi
* **Məğ.** — məğlub oldu

**Kişilər**

**Qadınlar**

### Voleybol

* **Qəl.** — qalib gəldi
* **Məğ.** — məğlub oldu

### Para-atletizm

* **Q** — növbəti mərhələyə adladı

**Kişilər**

### Para-masaüstü tennis

* **Qəl.** — qalib gəldi
* **Məğ.** — məğlub oldu

**Qadınlar**

### Para-oxatma

* **Qəl.** — qalib gəldi
* **Məğ.** — məğlub oldu

**Kişilər**

**Qadınlar**

### Para-üzgüçülük

* **Q** — növbəti mərhələyə adladı

**Qadınlar**

## İstinadlar
Beynəlxalq Biologiya Elmləri İttifaqı

**Beynəlxalq Biologiya Elmləri İttifaqı** () — beynəlxalq qeyri-kommersiya təşkilatı. 1919-cu ildə Brüssel şəhərində yaradılmışdır. Əsas vəzifələri müasir biologiyanın ən mühüm istiqamətlərini inkişaf etdirmək, beynəlxalq və fənlərarası kooperasiyaların yaranmasına səbəb olan tədbirlərə təşəbbüs göstərmək, kömək etmək, müdafiə etmək və əlaqələndirmək; hər şeydən əvvəl ittifaqın elmi proqramları ilə bağlı keçirilən birgə tədbirlərin nəticələrini yaymaq və müzakirəsini təmin etmək; beynəlxalq konfransların təşkilinə, onların əsərlərinin nəşrinə kömək etməkdən ibarətdir.

2010-cu ildən ittifaqa 45 əsas üzv və 80 elmi üzv daxil idi. Təşkilatın qərargahı Paris şəhərində yerləşir. Beynəlxalq Biologiya Elmləri İttifaqı Beynəlxalq Elm üzrə Şura yaradıcıları və üzvlərinin sıraısına daxildir. Ali orqanı 3 ildən bir çağırılan Baş assambleyadır. Burada biologiyanın inkişaf yolları, hər il müşavirələr keçirən İcra komitəsi seçilir. İttifaqın katibliyi içraçı direktordur. İcra komitəsi Baş assambleyaya qəbul vaxtı ittifaqın vəsaitindən himayə edilən qabaqcıl istiqamətlər təklif edir, *Bioloqu İnternational* jurnalı nəşr edilir. Maliyyə fəaliyyəti ittifaqın əsas üzvlərinin üzvlük haqları və Yuneskonun dotasiyları hesabına həyata keçirilir.

## Mənbə
*
Parthenolecanium corni

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Ümumi məlumat
Azərbaycanda geniş yayılmışdır. Çox bitki ilə qidalanan növdür. Sürfələri və dişiləri ağac və kolların yarpaqlarında, nazik budaqlarında, saplaqlarda, gövdələrdə qidalanır. Yem bitkilərinin ayı 130 növə yaxındır. Akasiya çanaqlı yastıca Quba və Lənkəran şəraitində çəyirdəkli meyvələrdə, eləcə də Zaqatala rayonunda fındıqda ildə bir nəsil verir. Lənkəranda ağ akasiyada o, ildə iki generasiyada inkişaf edir.

Yetkin dişinin rəngi tünd qəhvəyi, üzərində hamar fır və basıqlar olur. Dişinin uzunluğu 6,0-6,5 mm-ə, eni 4, hündürlüyü 4 mm-ə çatır. Qanadlı erkək bənövşəyi-qonur rəngdə, bığcıqları və ayaqları bir qədər açıq rəngdə olur. 10 buğumlu bığcıqlarında çoxlu tükcüklər vardır. Yazda orta günlük temperatur 9-10° C-yə çatdıqda qşlama yerini tərk edərək ağacların çətirinin daha işıqlı hissələrinə kecir və qidalanmağa başlayırlar. İkinci yaş sürfələrinin qabıq qoyub cavan dişiyə çevrilməsi 1,5-2 ay sonra baş verir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Marqarit Mid

**Marqarit Mid** () ABŞ-lı antropoloq idi. 1960–70-ci illərdə kütləvi informasiya vasitələrində müəllif və aparıcı olmaqla mədəni antropologiya ilə bağlı verilişlər hazırlamışdır. Nyu-Yorkda Bernard Kollecində (Universitetində) bakalavr təhsili almış, magistr və doktorluq dərəcəsini isə Kolumbiya Universitetində almışdır.

Marqarit Mid beş uşaqdan birincisi idi. ABŞ-da, Filadelfiyada doğulub. Ancaq Pensilvaniya ştatının Doylstoun şəhəri yaxınlığında böyüyüb. Atası Edvard Şervurd Mid Pensilvaniya Universiteti Varton məktəbində maliyyə professoru idi. Anası Emili Mid isə italyan köçkünləri araşdıran sosioloq idi. Bacısı Katarin (1906–1907) 9 aylığında ölmüşdü. Bu hadisə Mid üçün böyük zərbə olmuşdu. Məktəbə qədər ilk təhsilini nənəsindən almışdı. 11 yaşında ailəsi onu Pensilvaniyada, Lahaskada Bukinqhem Dostlar Məktəbinə yazdırdı. Onun ailəsi 1912-ci ildən 1926-cı ilə qədər Lonqlənddə öz şəxsi təsərrüfatlarında çalışıblar. O, müxtəlif dini baxışların olduğu ailədə doğulmuşdu, bir neçə dini araşdırdıqdan sonra rəsmi xristianlıqla tanış olmuşdu. Bunu edərkən o, kilsə yepiskoplarının dini ayinlərinin ifadəsinin dinlə uyğunluğunu araşdırdı. Marqarit 1919-cu ildə De Pao Universitetində bir il təhsil aldı, sonra 1923-cü ildə bakalavr dərəcəsi aldığı Bernard Kollecinə köçürüldü.

1924-cü ildə magistr dərəcəsi alandan öncə Kolumbiya Universitetində professor Frans Boas və Rut Benediktdən təhsil almışdı. Mid 1925-ci ildə Samoada çöl araşdırmaları aparmaq qərarına gəldi. 1926-cı ildə kurator yardımçısı kimi Nyu-Yorkda Amerika Təbiəti Tarixi Muzeyinə qoşuldu. Mid Samoaya hazırlaşanda müəllimi Rut Bnediktin yaxın dostu dilçi Edvard Sapirlə qısa sürə işlədi. Ancaq Sapirin evlilik və qadının rolu haqqında mühafizəkar fikri Midə lənət kimi görünürdü. Beləliklə Mid Samoda işləmək üçün daimi olaraq ayrılır. Mid Samoada olarkən Sapirin evləndiyini eşidir, o, sonra məktublaşmağı dayandırır.

Mid üç dəfə evlənib. Birinci əri (1923–28) arxeoloq Lüter Kresman idi ki, bunun nəticəsində bir ilahiyyat tələbəsi antropoloq oldu.

## İstinadlar
Beynəlxalq Bioloji Proqram

**Beynəlxalq Bioloji Proqram** () — həm təbii, həm də insanın yaratdığı quru, şirin su və dəniz bitki və heyvan qruplaşmalarının bioloji məhsuldarlığının qlobal öyrənilməsinin uzunmüddətli proqramı. 1964-cü ildən 1974-cü ilə qədər davam etmişdir. Azərbaycan Respublikasıda daxil olmaqla proqramda 58 ölkə, həmçinin Beynəlxalq biologiya cəmiyyətləri ittifaqı Beynəlxalq fiziologiya elmləri ittifaqı, Beynəlxalq coğrafiya ittifaqı və s. iştirak etmişdir. İş 7 bölmədə, o cümlədən məhsulvermə prosesləri, quru qruplaşmalarının mühafizəsi bölmələrində, həmçinin müxtəlif layihələr üzrə aparılmışdır.

SSRİ-də Beynəlxalq Bioloji Proqram üzrə tədqiqatlarda SSRİ Elmlər Akademiyasının, müttəfiq respublikaların Elmlər Akademiyalarının təqribən 300 elmi müəssisəsi, bir çox inistutlar iştirak etmişdir. Bu proqram (1969 ildən) orqanizmlərin adaptasiya xüsusiyyətlərinin ekoloji-fizioloji və trofoenergetik mexanizmlərini nəzərə almaqla becərilən bitkilərin və onlara yaxın yabanı (qohum) bitkilərin genetik müxtəlifliyini və s., Arktikadan səhralara qədər müxtəlif qruplaşmaların məhsuldarlığının iqlimdən, biogeosenotik və antropogen faktorlardan asılılığının geniş tədqiqini əhatə etmişdir. Azərbaycanda proqramın rəhbəri
akademik Həsən Əliyev olmuşdur.

## Mənbə
*
Beynəlxalq Farmakologiya İttifaqı

**Beynəlxalq Farmakologiya İttifaqı** () — üzv ölkələrin və regionların farmakoloqlarını təmsil edən milli təşkilatların könüllü qeyrikommersiya assosiasiyası. 1959-cu ildə Beynəlxalq Fiziologiya Elmləri İttifaqının bölməsi kimi əsası qoyulmuş, 1966-cı ildən müstəqil təşkilat kimi fəaliyyət göstərir. 1972-ci ildən Beynəlxalq Elm üzrə Şuraya daxildir. 60 milli farmakoloqlar cəmiyyətini özündə birləşdirir.

Beynəlxalq Farmakologiya İttifaqının əsas vəzifələri bütün dünya da farmakologiya cəmiyyətləri arasında əməkdaşlığın dəstəklənməsindən; farmakoloqların beynəlxalq və regional qurultaylarının maliyyələşdirilməsi və onların təşkilinə yardımdan; elmi tədqiqatlara dair məlumatların beynəlxalq mübadiləsinin həvəsləndirilməsindən; farmakoloqlar ilə digər elm sahələrinin nümayəndələri arasında əməkdaşlığa yardımdan; bütün dünyada farmakoloji tədqiqatların həyata keçirilməsinə dəstəkdən; farmakologiya sahəsində kütləvi informasiyanın nəşri proqramlarına yardım edilməsindən ibarətdir.

Beynəlxalq Farmakologiya İttifaqı nəzdində İcraçı komitə, habelə üzvlük, seçki komitələri; dərman maddələrinin nomenklaturası və təsnifatı üzrə komitə yaradılmışdır. Beynəlxalq Farmakologiya İttifaqı müntəzəm olaraq farmakoloqların ümumdünya konqresini keçirir, *Beynəlxalq farmakologiya* xəbərlərini nəşr edir, həmçinin ittifaqın üzvləri haqqında məlumatlar təqdim edir, dərman maddələrinin nomenklaturası və təsnifatı üzrə komitənin rəsmi hesabatını soraq kitabçalarını dərc edir.

## İstinadlar

## Mənbə
*
Beynəlxalq Heyvanları Mühafizə Fondu

**Beynəlxalq Heyvanları Mühafizə Fondu** () — heyvanların mühafizəsi sahəsində ən böyük qeyri-hökumət təşkilatı. İngilis zabiti B.Deyvisin təşəbbüsü ilə 1969-cu ildə yaradılmışdır; dünyanın 15 ölkəsində nümayəndəliyi var. Fondun əsas vəzifəsi bütün dünyada vəhşi və ev heyvanlarının vəziyyətini yaxşılaşdırmaqdan ibarətdir. Fond dövlət strukturları və elmi təşkilatlarla qarşılıqlı əlaqədə işləyir; fəaliyyətini 2,5 mln.-dan çox insanın könüllü ianələri hesabına həyata keçirir. Mənzil-qərargahı Yarmurt şəhərində yerləşir.

14 ölkədə fondun şöbələri açılmışdır. Ştatda kampaniyaların keçirilməsi, hüquqi və siyasi məsələlər üzrə daim 200-dən çox mütəxəssis, hüquqi və siyasi məsələlər üzrə ekspertlər, eləcə də
məşhur alimlər işləyir. Fond öz işinə Qrenlandiya suitisisinin və tüklüburun suitinin Müqəddəs Lavrentiya körfəzində (Kanada) ovlanmasına qarşı mübarizə ilə başlamışdır.

Fondun fəaliyyəti həmçinin digər vəhşi heyvanların kommersiya məqsədilə istismarından mühafizəsinə, onların təbii yaşayış mühitinin qorunub saxlanılmasına, böhran vəziyyətinə düşmüş heyvanlara kömək etməyə yönəldilmişdir. Fond diqqəti heyvanlarla amansız davranmağın yolverilməzliyinə yönəltməyə cəhd edir, heyvanların və insanın rifahı naminə canlı təbiətin saxlanılması prinsiplərinə riayət etməyə çağırır.

## Mənbə
*
Sedir adası

**Sedir** (**Sexir**; ) — Türkiyənin cənub qərbində, Egey dənizinin Göyova körfəzində yerləşən kiçik ada. Ada Muğla ilinin  Ula ilçəsinə aiddir. Adanı qeyri rəsmi olaraq *[[Kleopatra]] adası* adlandırırlar. Ada ərazisində antik dövrə aid Kedrae yaşayış məskəninin qalıqları var. Sedir adası Marmaris şəhərinin 18&nbsp;km-də yerləşir.

Sedir adası özünün qızıl qumlu çimərliyi ilə məşhurdur. Çimərlikdə olan qum özünə məxsus özəlliyə malikdir və bu tip qumlu sahil ancaq Afrika sahillərində mövcuddur. Qumun tərkibində heç bir əlavə qatışıq yoxdur və suya tökülən zaman su bulanmır. Adada olan bu əsrarəngiz çimərliklə bağlı əfsanə mövcuddur: Kleopatra ilə Mark Antoni bu adada görüşmüş və məhz Kleopatra üçün qum Tunisdən gətirilmişdir.

Çimərlik Türkiyənin Mədəniyyət nazirliyi tərəfindən ciddi qorunur. Uzunluğu cəmi 50 metrdir. Çimərlik qurudan daş divarlarla, dənizdən isə təbii qayalarla əhatə olunub. Məhz bu səbəbdən 2000 ildir ki, qumların dəniz və külək tərəfindən yuyulmasının və sovrulmasının qarşısı alınmışdır. Çimərlikdə ayaqqabı ilə gəzmək, siqaret çəkmək, çimərliyə dəsmal gətirmək qadağan edilmişdir. Qumun çimərlikdən kənara çıxarılmasının qarşısını almaq üçün girişdə xüsusi duş otaqları quraşdırılmışdır.. Çimərlyə giriş pulludur və adaya hər yarım saatdan bir turist qayığı gedir..

Kedrae qədim Kariya əyalətinin önəmli məntəqələrindən biri olmuşdur. Sedir adasında antik dövrə aid Apollon məbədi, amfiteatr və nekropolun qalıqları var. Kedrae adını yunan sözü olan *kedr*lə eyniləşdirirlər. Ancaq rəsmi olaraq adada bu ağacların olması haqqında məlumat yoxdur. Apollon məbədi dorik stildə tikilmişdir. Amfiteatr adanın şimal hissəsində yerləşir. Peloponnes müharibəsi zamanı Kedrae şəhəri Afinanın tərəfində vuruşmuş və sonradan spartalı Lisandr tərəfindən ələ keçirilmişdir. Bu hadisəni tarixçi Ksenofon ətraflı təsvir etmişdir..

## Şəkillər

Fayl:Gulf of Gökova from Sehir.JPG|Adadan körfəzin görünüşü
Fayl:Gulf of Gökova - Cleopatra's beach.JPG|Kleopatra çimərliyi


## İstinadlar
Almaniyada ilin futbolçusu

Bu, illər üzrə **Almaniyada ilin futbolçu** siyahısıdır. Qalib "Alman Futbol Jurnalistləri Assossasiyası" tərəfindən seçilir və ölkənin idman dərgisi sayılan "Kiker" jurnalında dərc edilir. Buraya həmçinin ölkə xaricində oynayan alman futbolçularda aid edilir.

1960-cı ildən bəri Almaniyada ilin futbolçusu seçilir. 2004-cü ildə braziliyalı Aylton seçilməklə bu adı qazanan ilk əcnəbi futbolçusu kimi tarixə düşmüşdür.

## (Qərbi) Almaniyada ilin futbolçu

## İstinadlar
Anesteziya

**Anesteziya** (lat. anaesthesia, yun. άναισθησία – hissiyyatın olmaması), ağrısızlaşdırma , keyitmə - dərinin, əzələlərin, daxili orqanların və ya hiss orqanlarının, hiss sinirlərinin zədələnməsi, eləcə də sinir impulslarının ötürülməsinə mane olan müxtəlif maddələrin hiss sinirlərinə və ya sinir mərkəzlərinə təsiri nəticəsində baş verir. Bəzən ağrı hissinin anadangəlmə olmamasına təsadüf edilir. Anesteziya bəzi psixozlarda və isteriya xəstəliyində də müşahidə oluna bilər. Anesteziya parsial, yəni ayrı-ayrı növ hissiyyatın olmaması (ağrı hissinin olmaması – analgeziya; temperatur hissinin itməsi – termanesteziya; dad hissinin itməsi – anosmiya və s.) və total ola bilər. Cərrahi əməliyyat aparmaq üçün keyidici maddələrdən (məs., novokain) istifadə etməklə süni surətdə yerli anesteziya yaradılır. 

## Həmçinin bax

* Narkoz
* Anesteziologiya
* Regional anesteziya
* Spinal anesteziya
* Peridural anesteziya

## İstinadlar
Chengdu J-20

**Chengdu J-20** (sadələşdirilmiş çin: 歼-20; ənənəvi çin: 殲-20) Çinin Chengdu Aerokosmik şirkəti tərəfindən Çin Xalq Azadlıq Ordusu Hərbi Hava Qüvvələri (PLAAF) üçün istehsal olunmuş stels, çox məqsədli, beşinci nəsil döyüş təyyarəsidir. J-20 ilk uçuşunu 11 yanvar 2011-ci ildə həyata keçirmiş, 2017-ci ilin martında xidmətə qəbul olunmuşdur.

## Xüsusiyyətləri

### Ümumi xarakteristikası
* **Ekipaj:** 1
* **Uzunluğu:** 20.4 m
* **Qanad genişliyi:** 13.5 m
* **Hündürlüyü:** 4.45 m
* **Boş çəki:** 19,391 kq
* **Maksimum qalxma ağırlığı:** 36,288 kq
* **Yanacaq tutumu:** 11,340 kq daxili və ya 19,340 kq  (4 xarici yanacaq sisterni ilə birlikdə)
* **Güc təminatçısı:** 2 ədəd  Shenyang WS-10G (prototip), Saturn AL-31F-M2 (prototip) və ya Xian WS-15
* **Maksimum sürət:** 2,100&nbsp;km/s
* **Qanad yüklənməsi:** 410 kq/kv.m
* **Güc/çəki nisbəti:** 1.06 (prototip)

## Silahlanma
* PL-10 SRAAM
* PL-12 orta məsafəli hava-hava raketi

## Həmçinin bax
* Beşinci nəsil qırıcı
* Stels təyyarə
* F-35
* Sukhoi PAK FA

## İstinadlar
Beşinci sülalə (Misir)

**V sülalə** — Qədim Misirdə Qədim Padşahlıq dövrünə aid sülalə. Təxminən e.ə 2504–2347 illərdə hakimiyyətdə olub.

## Ümumi məlumat
Bu sülalənin hakimiyyəti dövründə dini inanclarda mühüm dəyişikliklər baş verib. Piramidalarda hək olunan  yazılar Misirdə cənazə ədəbiyyatının ilk nümunələridir. Baş Allah Ranın kultu daha da inkişaf edib. Absirdə onun şərəfinə məbədlər ucaldılıb. Dini mərkəz olan Heliopolis şəhərinin əhəmiyyəti artıb. Bununla yanaşı axirət dünyasının hökmdarı Osirisə inam da genişlənib. V sülalənin fironları piramidaların inşasına davam etsələr də bu ehramlar əvvəlki zamanlara nisbətən daha kiçik ölçüdə idi. Dini təsirin güclənməsi ilə bu xanədanlığın dövründə fironların mərkəzi hakimiyyəti zəifləməyə başlayıb, yerli idarəçilərin və kahinlərin rolu artıb. Bu isə yekunda V sülalənin sonunu gətirib çıxartıb.

## Fironlar

## Memarlıq

## İstinadlar
Yerfi dağı

**Yerfi dağı** — Quba rayonu ərazisində yerləşən, Böyük Qafqaz dağlarının cənub şərqində qərar tutan zirvələrdən biri.

## Ümumi məlumat
Yerfi dağı Azərbaycanın Quba rayonunda, paytaxt Bakıdan 140 km şimal-qərbdə, Yerfi kəndinin yaxınlığında yerləşir. Yerfi dağının zirvəsi dəniz səviyyəsindən 2,069 metr hündürlükdə, ətrafdakı ərazidən 30 metr yüksəklikdədir. Eni 0,75 km-dir.

Yerfi dağının ətrafındakı ərazinin cənub-qərbi dağlıqdır, amma şimal-şərqi dərə-təpəlidir.

Yerfi dağının ətrafında dağlar və qeyri-adi su mənbələri var. Dağın ətrafı əsasən otlaqlardan ibarətdir.

Yerfi dağında ən isti vaxt İyul ayında olur, havanın temperaturu 18° C olur. Ən soyuq vaxt isə, Yanvar ayında olur, −9° C olur. Orta illik yağıntı 763 mm-dir.

Ən yağışlı ay sentyabr ayıdır, 88 mm. Ən quru ay isə, avqustdur, 17 mm.

## Xarici keçidlər
* YERFİ SİLSİLƏSİ
* Топографические карты K-39-97 - 1 : 100 000
Göyçə Milli Parkı

**Göyçə Milli Parkı** () — Göyçə gölünü və ətrafını qorumaq üçün 1978-ci ilin mart ayının 14 Ermənistan Sovet Sosialist Respublikası tərəfindən qurulan bir milli park. Göyçə Milli Parkı Geğarkunik mərzinin şimal hissəsində yerləşir. Göyçə Milli Parkı Ermənistan Respublikasının 4 milli parkından biridir. Ermənistan Təbiət Qoruma Nazirliyinin səlahiyyəti altındadır və ekosistemi izləyən, müxtəlif mühafizə tədbirləri görən bir araşdırma mərkəzi ehtiva edir. Göl üzərində lisenziyalı balıqçılıq da mövcuddur.

## Fauna

### Məməlilər
Göyçə Milli Parkının hövzəsinin məməliləri haqqında elmi məlumat olduqca kasıb və cüzidir. Adətən canavarlar, çaqqallar, tülkülər, dələlər, pişiklər, dovşanlar və kiçik gəmiricilər haqqında bəhs edilir.

### Avifauna
Göyçə gölünün və ətrafının avifaunası zəngindir. Göyçə gölünün hövzəsində 267 quş növü qeyd edilmişdir. Bilinən avifauna, Maygülülər, Qutankimilər, Phoenicopteriformes, Qızılquşlar, Qazkimilər, Toyuqkimilər, Durnakimilər, Çovdarçıkimilər, Göyərçinlər, Cuculiformes, Bayquşkimilər, Keçisağankimilər, Uzunqanadkimilər, Rakşikimilər, Ağacdələnkimilər və Sərçəkimilər olaraq dəstələrə ayrılır. Ermənistan Qırmızı kitabında 39 quş növü mövcuddur. Həmçinin bir endemik növ olan Ermənistan Qağayısı (*Larus Armenicus*) da mövcuddur.

### Herpetofauna
Məzrə çayı vadisində, Adi yaşılqurbağa, Adi ağacqurbağası, Bataqlıq qurbağası, Uzunayaqlı taxtaqurbağası, Paralaudakia caucasia, Cılız koramal, Eremias arguta, Adi kərtənkələ, Lacerta strigata, Parvilacerta parva, Darevskia unisexualis, Darevskia Valentini, Zeytuni təlxə, Rəngarəng təxlə, Adi qonurilan, Ermənistan eyrenisi, Adi suilanı, Damalı suilanı, Vipera ursinii kimi sürünən və suda-quruda yaşayanlar növlərinə rast gəlinir.

## Flora
Göyçə gölü hövzəsi mezofil və Ermənistan-İran kerofil flora kəmərləri üçün bir yolayırıcıdır. Göyçə Milli Parkı ərazisində 1145 bitki növünə, qoruma ərazisində isə 1587 bitki növünə rast gəlinə bilər. Parkın florasına, 28 ağac növü, 42 kol növü, 866 çoxillik bitki və 307 illik və ikiillik bitki növü aiddir. Ermənistan Qırmızı kitabına 17 bitki növü daxil edilmişdir (qoruma ərazisində 48 növü mövcuddur). Göyçə Milli Parkı və qoruma ərazisinin torpaqlarında, təxminən 60 bitki növü şifalı məqsədlər üçün istifadə edilə bilir. 100-dən çox növü isə yeməlidir.

## Xarici Keçidlər
* Geğarkunik mərzinin rəsmi saytı
* Milli parkın rəsmi saytı

## İstinadlar
İriçiçək zanbaqca

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Kritik təhlükə həddində olanlar" kateqoriyasına aiddir – CR B1ab(v). Azərbaycanın endemik növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Soğanaq çox böyük deyil, basılmış şarvaridir. Gövdə hündür, 35–50 sm, çılpaqdır. Yarpaqlar növbəli, 5–7 ədəd, neştərşəkilli, aşağı yarpaqlar 1,5 sm-ə qədər enində, yuxarıdakılar ensiz, 0,5&nbsp;mm-ə qədər olur. Çiçəklər çox iri, təkdir. Çiçəkyanlığı 5 sm-ə qədər uzunluğundadır. Erkəkcik çiçəkyanlığından nəzərəçarpacaq dərəcədə qısadır. Sütuncuq ortadan 3 ağızcığa bölünmüşdür.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü may ayına təsadüf edir. Soğanaqla və toxum vasitəsilə çoxalır. Meşələrdə, qayalıq yerlərdə yayılmışdır. Kseromezofitdir. Geofit bəzək bitkisidir.

## Yayılması
Diabar.

## Sayı və tendensiyası
Az rast gəlinir. Məhdudlaşdırıcı amillərin təsirinə məruz qalması populyasiyanın azalma tendensiyasını sübut edir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Əhali tərəfindən yığılması və zoogen amillər.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülməyib. Yeni bitmə yerlərinin axtarılması, yasaqlıqların salınması vacibdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ankerit

**Ankerit** — karbonatlar qrupuna aid mineral. Avstriya mineraloqu M. Ankerin (1771–1843) şərəfinə adlandırılmışdır. Tərkibi dolomit kimi ikiqat duz tiplidir – Ca(Fe2+,Mg)[CO3]2. Sinqoniyası triqonaldır. Kristalları romboedrik, aqreqatları, əsasən, dənəlidir. Rəngi ağ, boz sarımtıl, qonurudur. Şüşə parıltısı var. Sərtliyi – 3,5–4, sıxlığı – 2930–3100 kq/m³. Maqnezium və dəmirlə zəngin süxurlara hidrotermal məhlulların təsirindən əmələ gəlir. Aşınma nəticəsində qonuru rəng aldığı üçün ankeritə qonur şpat da deyilir. Kimya və tikinti sənayesində işlədilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nancy9 (Hassa Beek)

***Nancy9 (Hassa Beek)*** — Nensinin 9-cu studiya albomu.

## Mahnıların siyahısı

1.Hassa Beek
2.Helm El Banat
3.Khamsa Farfasha 
4.Albi Biyes'al Einy
5.Kharab Byoot 
6. El Hob Zay El Watar
7.Keefak Bel Hob
8.W Maak
9.Mesh Enta
10.Zabbat W Khattat
11.Bel Sodfa
12. Ayi Hob W Ayi Gheera
13.Aam Betaala Feek
14.Rooh Ya Shater


## Həmçinin bax
* Nancy9
## İstinadlar
Asırğalyarpaq mürgəkotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU C2a(ii). Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji  təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Kökümsovları qısadır. Gövdənin hündürlüyü 40-100 sm-dir. Çiçək qrupu oxu ilə birlikdə üst tərəfdə az əyilmiş, alt tərəfdə 3-4 qınlıdır. Yarpaqları böyükdür. Alt yarpaqları enli-ellipsvaridir, ortadakılar ellipsvaridir. Çiçək qrupu 4-20 çiçəkli, biryanlı salxımşəklindədir. Uzunluğu 15-18 mm, dar-oval, sivriləşmiş, xaricdən qismən çox və ya az əyilmiş, çiçəkyanlığının daxildəki ləçəkləri kütdür, qeyri-bərabər yanlıdır. Çiçək dodaqları çiçək yanlığının ləçəklərindən qısadır, onun arxa hissəsi novşəkillidir, ön hissəsi itidir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
İyun-iyul (avqust) aylarında çiçəkləyir. Aşağı dağ qurşağında rütübətli yamaclarda, ovalıqılarda, dağətəyi qurşaqlarda, quru yerlərdə rast gəlinir. 

## Yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Ordubad rayonunun Kotam kəndinin ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyası azalır, yeganə lokalitetində mənfi təsirlərə həssaslıq müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
İqlim və antropogen amillər.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsüsi tədbirlər aparılmır.Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarilması təklif olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Buzlaq qazsoğanı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir — NT. Nadir növdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Soğanaq xırda, yumurtavari-kürəşəkilli, qabığı açıq bozumtuldur. İkinci soğanaq çox kiçikdir. Gövdəsi 5–10 sm hündürlükdə, kökətrafı yarpaqları ensiz-xətvaridır. 1,5–2 sm enində, çiçəkqrupundan uzun, çılpaq, yarımsilindrik formadadır, bəzən yarpaqları 2-dir. Çiçək qrupu az çiçəklidir, altdakı yarpaqları 2, bəzən 3-dür. Çiçəkyanlığının ləçəkləri 6 — uzunluğunda, neştərvaridir, küttəhərdir, daxili tərəfi sarı, xarici yaşılımtıldır. Erkəkcikləri çiçəkyanlığından demək olar ki, 2 dəfə qısadır. Qutucuğu uzunsov-yumurtaşəkillidir.

## Bioloji, ekoloji, fitosenoloji xüsusiyyətləri
Alp və Subalp qurşaqlarındakı çəmənlərdə, əriyən dağların ətrafında. Çiçəkləməsi may, avqust aylarına təsadüf edir. Çoxalması soğanaq və toxumladır. Mezokserofitdir. Geofit bəzək bitkisidir.

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba və qərb hissələri, Kiçik Qafqazın mərkəzi, Naxçıvanın dağlıq hissəsi, Qapıcıq və Gəmiqaya dağlarında.

## Sayı və tendensiyası
Antropogen amillərin mənfi təsiri azalma təhlükəsini yaradır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Əhali tərəfindən yığılması və zoogen amillər.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülmür. Yasaqlıqların yaradılması vacibdir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Alaria alata

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Növün xarakterik morfoloji əlamətləri
Bədənin uzunluğu 2,2 – 6,0 mm, maksimal eni 1,26 – 1,66 mm-dir. Ağız sormacının diametri 0,054 – 0,160 mm-dir. Ağız sormacının yanlarında qulağabənzər iki çıxıntı yerləşir. Farinksin uzunluğu 0,110 – 0,150 mm-dir. Bağırsaq farinksin bilavasitə ardınca başlanır. Qarın sormacının diametri 0,086 – 0,149 mm olub, baş hissədən 0,34 – 0,70 mm məsafədə yerləşir. Udlağın uzunluğu 0,110 – 0,150 mm, eni 0,086 – 0,100 mm-dir. Qida borusu yoxdur. Bütün cinsiyyət vəziləri bədənin silindrik hissəsində yerləşir, uzunluğu 0,210 – 0,430 mm, eni isə 0,220 – 0,470 mm-dir. Arxa toxumluq orta xətt üzrə yerləşərək, geri hissəsindəki dərin kəsiklə ön toxumluqdan kəskin fərqlənir. Ön toxumluğun uzunluğu 0,210 – 0,430 mm, eni isə 0,220 – 0,470 mm-dir. Arxa toxumluğun uzunluğu 0,230 – 0,690 mm, eni isə 0,300 – 0,950 mm-dir. Bu toxumluğun qabağında Melis cisimciyi, arxasında isə toxumqəbuledici yerləşir. Yumurta dəyirmi olmaqla, ön toxumluğun qabağında bədənin orta xətti üzrə uzanır, uzunluğu 0,201 – 0,210 mm, eni isə 0,270 – 0,600 mm-dir. Sarılıqlar qarın sormacının gerisindən başlayır, yumurtalığın arxa kənarına çatmamış qurtarır. Çox böyük olmayan balalığa malikdir. Yumurta oval olub, 0,115 – 0,130 x 0,68 – 0,93 mm ölçüdədir.

## Həyat tərzi
Geniş yayılan, çox saylıdır. Yırtıcı heyvanların bağırsağında parazit heyat tərzi keçirirlər. Bağırsaq şirəsi ilə qidalanır. Düşmənləri yoxdur. Hermofrodit orqanizm olub, yumurta vasitəsi ilə çoxalır. Növün fenologiyasına yumurta, aralıq sahib sürfə, yetkin fərd daxildir. Orta ömrün uzunluğu məlum deyil. Biohelmintdir, inkişaf dövriyyəsi aralıq sahib olan ilbizlər; ehtiyat sahib olan qurbağa və sürünənlərin iştirakı ilə gedir. Sahib dəyişməklə başa çatır. Reproduktivliyi və xromosom göstəriciləri məlum deyil. Mühafizəyə ehtiyac yoxdur. 5-28 fərd olub, aralıq sahiblə əlaqə kəsildikdə məhv olurlar. 3-cü dərəcəli konsumentdir.

## Yayılması
Dünyada 15, Qafqazda 1, Azərbaycanda 1 növ ilə təmsil olunmuşdur. Azərbaycanın subtropik ərazilərində yayılıb. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Colchicum soboliferum

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Kritik təhlükə həddində olanlar" kateqoriyasına aiddir — CR A2ac+3c. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Soğanaqlı, yumru-yumurtavari, 1 sm-ə qədər yoğunluqda, nazik örtüklə örtülmüşdür. Yarpaqlar 3 ədəd, xətvari, neştərşəkilli, sivri, çox və ya az dərəcədə hamar, çılpaq, 3 - enində, çiçəklərlə bir vaxtda görünür, bəzən onlardan uzun olur. Çiçəklər 1–2 çəhrayı, 17 - uzunluğunda, 2 - enində, əsası oxşəkillidir. Qutucuq xırda uzunsov-yumurtavari, uzunluğundadır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü yanvar-mart aylarına təsadüf edir. Soğanaq yumruları və toxum vasitəsilə çoxalır. Yüksək dağ qurşağında subalp çəmənlərdə yayılmışdır. Kriptofitdir. Dekorativ bitkidir.

## Yayılması
Böyük Qafqazın qərb hissəsi.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyası azdır və itmə təhlükəsi altındadır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen (əhali tərəfindən çiçəklərinin və soğanaqların yığılması) və zoogen amillər.

## Mühafizə tədbirləri
Xüsusi mühafizə tədbirləri görülməyib. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tükvari qamçılıca

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar” kateqoriyasına aiddir –EN B1 ab(i, ii, iii, iv)+2ab(i, ii, iii, iv). Azərbaycanın nadir növüdür. 

## Qısa morfoloji təsviri
Birillik  bitkidir, 5-20 sm hündürlükdədir. Steril yarpaqları qısa, saplaqlı, böyrəkvari; seqmentləri yelpiy şəkillidir; fertil yarpaqları oval-lansetvari, saplağı qırmızı-qonur, uzun; ikinci sıra seqmentləri pazvari tərc-oval şəkillidir; bəzən bir bitkidə bütövlükdə yarpaqların fertil olması müşahidə olunur; sporların üçşüalıdır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Sporlarla çoxalır, sporların yetişmə dövrü may-iyun aylarına təsadüf edir. Aşağı və orta dağlıq qurşağın kölgəli meşə formasiyalarında və qaya çatlarında bitir. Petrofitdir. Dekorativ bitkidir.

## Yayılması
Abşeron (Puta stansiyasından 6 km şimal-qərbə doğru, Korgöz dağının qərb yamacında (qaya çatlarında); Lənkəran ovalığı (Nisyaku dağı, Alekseyevka kəndi, əkin sahəsinin kənarları; Astara rayonu, Pensər kəndinin ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Tək-tək rast gəlinir, sayı çox azdır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Bitmə şəraitinin, xüsusən meşə sahələrinin qırılması və digər antropogen amillər. 

## Mühafizə tədbirləri
Məlum biotoplar mühafizə edilməli, təbiətdə axtarışı davam etdirilməlidir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xermeslər

**Xermeslər** () — buğumayaqlılar tipinin bərabərqanadlılar dəstəsinə aid olan fəsilə.

## Xarici görünüşü
Kiçik mənənələrdir. Bığcıqlar müxtəlif saylı buğumlara malikdir. Qanadsızlar və sürfələr 3 buğumlu olub 2 rinariya, qanadlılar isə 5 buğumlu olub 3-4 rinariya malikdir. Qanadlıların bədəni geniş ovalformalı, qonur rəngdədir. Bığcıqlar 5 buğumlu olub, 3 ədəd böyük olmayan rinariya malikdir. Qarın terqiti üzərindəki vəzlər iri sahələrdə yerləəşir və onların kənar üstlüyü tamamilə olmur. Bədənin uzunluğu 1,60-1,65&nbsp;mm-dir. Eni isə 0.70-0.80&nbsp;mm-dir. Ön qanadlarda 3, arxadakında isə bir əyri damar vardır. Qarın hissədə 5-6 cüt miqdarında nəfəsgah yerləşir. Yumurtaqoyan bikri dişilər qısa, konusvari, üç qatlı yumurta borusuna malikdir. Normal dişilər və erkəklər sürfəşəkilli olubxortuma malikdir. Normal dişilərin bığcığı 4 buğumludur.

## Həyat tərzi
Mənənələr çam ağacı üzərində düz olan fır əmələ gətirir. Sentyabr ayında AMEA Botanika bağında çam ağacı üzərində sürfələrə də rast gəlinmişdir. Xermeslər adətən ikiillik və yaxud tam olmayan həyat tərzinə malikdir. İl müddətində 2-3 nəsil verməklə iynəyarpaqlı bitkilərlə əlaqədardır. Əsasən bir. Bəzən də iki yaçlı sürfələr qışlayır. Azərbaycanda xermeslərin 1-ci cinsə mənsub olan 1 növü yaşayır. Cins: Pineus Shimer, 1869. Bu cinsin mənənələri çam bitkisi üzərində yaşayır, çam ağacı üzərinə köçür və burada tam olmayan həyat tərz keçirməklə yaşayırlar.

## Yayılması
Dünyada 14,Qərbi Avropa, Şimali Afrika, Yaponiya Avstraliya, Yeni Zellandiyada, Azərbaycanda yayılmışdır. Azərbaycanda isə 1 növü Pineus pini L. (Macg.), 1819 – Çam mənənəsi yüksək dağ zonasında Qəbələ rayonu müşahidə edilmişdir.

## Təsnifatı
*  (cins)
*  (növ)

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* N.C.Vəzirov. Azərbaycanın mənənələri Homoptera, Aphidinea, Bakı: Elm, -1995, -520 səh.
* Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004

## Həmçinin bax
İkiçiçək dağlaləsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu. "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c+3c. Nadir növdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik  ot bitkisidir. Gövdəsi 7-17 sm hündürlüyündə bitkidir. Soğanaq böyük deyi l,1-1,5 sm diametrində, xaricdən parlaq qonur, dərivari, daxildən yüngül hörümçək toruna bənzər qınla örtülmüşdür. Gövdə nazik, çilpaq, yarpaqlar 2 ədəd, dar-neştərşəkilli və ya xətvari, böyük hissəsi oraqvari əyilmiş göyümtüldür. Çiçəkləri 1 ədəd, bəzən 2, çiçəkyanlığı yarpaqcıqları 1,5-2,5 sm uzunluğundadır. Erkəkcik çiçəkyanlığından kiçikdir. Sapı sarı, 2-2,5 dəfə tozcuqdan uzundur. Qutucuq 1-1,5 sm uzunluğundadır.

## Bioloji, ekoloji, fitosenoloji xüsusiyyətlər
Bozqırlarda və orta dağ qurşaqlarında, qış otlaqlarında, quru-otlu yamaclarda, gilli, çınqıllı, daşlı yerlərdə yayılır. Çiçəkləməsi aprel, meyvələməsi may ayına təsadüf edir. Kseromezofitdir.

## Yayılması
Qobustan, Abşeron, Kür-Araz ovalığı, Naxçıvan düzü (Duzdağ, Darıdağ, Aracıq dağ ətəklərində) .

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyalarına az rast gəlinir. Antropogen  amillər azalma təhlükəsini yaradır

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Əhali tərəfindən intensiv toplanması və zoogen amillər.

## Mühafizə tədbirləri
Təbii ehtiyatları azdır. Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər hazırlanmayıb. Yasaqlıqların yaradılması vacibdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Anjero-Sucensk

**Anjero-Sucensk** – Rusiya Federasiyasının Kemerovo vilayətində şəhər (1931-ci ildən). Əhalisi 85,6 min (2004). Dəmiryol stansiyası (Anjerskaya). 1897-ci ildə salınmışdır. Kuzbasın iri kömür sənayesi mərkəzidir. Maşınqayırma, traktor mühərrikləri, dağ-mədən avadanlıqları, kimya-əczaçılıq, şüşə, dəmir-beton məmulatları, yüngül və yeyinti sənayesi müəssisələri, muzey var.

## İstinadlar
Koçı zanbaqcası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir — EN A2c; D. Nadir növdür.

## Arealı
İranın mərkəzində və şimal hissələrində yayılmışdır.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Soğanaq çox da iri deyil, oval, xaricdən sarımtıl, qəhvəyi rənglidir. Gövdə 20-35 sm hündürlüyündədir. Yarpaqlar yaşıl-göyümtül, yarımgövdəni qucaqlayan, uzun, ellipsvari və ya uzun, xətvari-neştərşəkillidir, 0,5-1 (1,5) sm enində, böyük hissəsi yuxarı tərəfin orta hissəsində yerləşir. Çiçəklər tək, zəngvari, iylidir. Çiçəkyanlığı 2,5-3 sm uzunluqdadır. Tərəfləri ellipsvari, küt, yaşılımtıl-qəhvəyi, tünd-qəhvəyi, şahmat rəsmindədir. Sütuncuq öz uzunu boyu 1/3 ölçüdə 3 ağızcığa bölünmüşdür. Qutucuq tərs-yumurtavari, küt səthlidir.

## Bioloji, еkoloji və fitosеnoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə may, mеyvə əmələgətirmə iyun ayına təsadüf edir. Soğanaqla və toxum vasitəsilə çoxalır. Meşələrdə, otlu mezofil yamaclarda yayılmışdır. Ksеromezofitdir. Geofit bəzək bitkisidir.

## Yayılması
Diabar.

## Sayı və tеndеnsiyası
Populyasiyalarına az rast gəlinir. Məhdudlaşdırıcı amillərin təsirinə məruz qalması populyasiyanın azalma tendensiyasını sübut edir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen (Əhali tərəfindən yığılması) və zoogen amillər.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülməyib. Yeni yayılma yerlərinin tapılması vacibdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Everett Şostrom

**Everett Şostrom** () — amerikalı Everett Şostrom (1921–1992) Amerikalı psixoloq, yazar və prodüser. Amerikan Psixoloji Assosiasiyasının prezidenti olub. 10 bitik müəllifidir. "Anti Karneqi və ya insan manipulyator" adlı kitabı milyonlarla insana özünə inam qazanmaqda kömək edib. E. Şostrom manipulyativ insan xarakterlərinin bölgüsü və özünüinkişaf konsepsiyasının yaradıcılarından biri olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cəsur Karl

**Cəsur Karl** (; — Burqundiya hersoqu (1467-ci ildən), Valua sülaləsinin yan qolunun nümayəndəsi.

## Həyatı
Xeyirxah Filipp və Portuqaliyalı İzabellanın (1397–1471) oğlu. Flandriyada tərbiyə almışdır. Gentdə baş vermiş üsyanın (1452–53) yatırılmasında iştirak etmişdir. Burqundiya hersoqluğunun geniş, lakin pərakəndə yerləşən torpaqlarını birəşdirib müstəqil krallıq yaratmağa çalışırdı. Fransa fyeflərinin Paris parlamentinin tabeliyindən çıxarılması məqsədilə məhkəmə sistemində islahat keçirmişdir. 1473-cü ildə (Tionvil ordonansı) Mehelendə özünün şimal mülkləri üçün vahid ali məhkəmə orqanı (parlament) və maliyyə idarəsini (hesablama palatası) yaratmışdır. Peşəkar ordunun (1471 və 1473-cü illərin ordonansları) təşkili onun adı ilə bağlıdır. Fransadakı mülklərinin müstəqilliyini əldə etmək məqsədi ilə öz süzereni kral XI Lüdoviklə siyasi rəqabət aparmış, onun mərkəzləşdirmə siyasətinə qarşı çıxmışdır.

## İrsi
1465-ci ildə Ümumi rifah liqasında iştirak etmişdir. İngiltərənin dəstəyinə ümid edərək IV Eduardın bacısı Marqarita (1446–1503) ilə evlənmişdir. Öz mülklərini genişləndirərək, 1474–77 illərdə İsveçrə və Lotaringiya ilə fasiləsiz müharibələr (Burqundiya müharibələri) aparmışdır.Nansinin mühasirəsi zamanı həlak olmuşdur. Onun Fransa mülkləri (Pikardiya, Burqundiya hersoqluğu, Franş-Konte, Artua və Bulonne) XI Lüdovik tərəfindən ilhaq edilmişdir. Qalan torpaqların varisi isə Cəsur Karlın qızı Burqundiyalı Mariya olmuşdur. Cəsur Karl sağlığında Böyük Aslan, Döyüşçü, Qorxulu və İgid ləqəbləri ilə məşhur idi; Cəsur ləqəbi isə ona 18-ci əsrin sonu – 19-cu əsrin əvvəllərində verilmişdi.

## Həmçinin bax
* Burqundiya hersoqluğu 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Cəsur Karl
Məvazixatun nahiyəsi

XII-XIII əsrlərdə Naxçıvan vilayətinin şimalında Eldəniz hökmdarlarının xanımlarına məxsus mülklər yerləşirdi. Dəbil istiqamətində gedən yollar üzərində yerləşən bu mülklər sonrakı dövrlərdə xüsusilə XVI-XVII əsrlərdə elə “Xatın mülkləri” kimi xatırlanmış və “Məvaziyi-xatın” adlandırılmışdır .

Eldənizlər dövründə bu mülklərdə çoxlu karvansaralar tikilmiş və onların bəzilərinin qalıqları günümüzə qədər qalmışdır. Bu fakt isə bizə əski Oğuz-Səlcuq adətlərini xatırladır . F.Sümər “Oğuzlar” kitabında yazır ki, karvansaralar, xəstəxanalar və körpülər kimi dini səciyyə daşımayan çoxlu əsərlər tikdirənlər arasında Səlcuq xanədanına mənsub xatınların olması da maraqlıdır. Hətta İranda karvansaraların əsasən və ya daha çox Səlcuq sultanlarının qızları tərəfindən inşa edildiyi sanılırdı .

A.Bağırovun irəli sürdüyü ehtimala görə nahiyənin adı 1225-1229-cu illərdə Naxçıvanın hakimi olmuş Qızıl Arslanın arvadı Xatına məxsus kəndləri əhatə edən ərazinin adı ilə bağlı yaranmışdır .

Sözün birinci hissəsindəki “Məvazi” - “mevzi” sözü əski Osmanlı türkcəsindən “mövqe”, “mənzil”, “yer” kimi tərcümə edilir. “Xatın” isə Eldənizlərdə saraya xanımlarını ifadə etmək üçün işlədilmişdir. Məvaziyi-Xatın nahiyəsi şimaldan və qərbdən Dərələyəz, şərqdən Dərəşahbuz, cənubdan Mülki-Arslanlı nahiyələri ilə həmsərhəd olmuşdur. Hesablamalara görə XVI əsrdə bu nahiyənin ərazisi, təqribən, 243 kvadratkilometrə bərabər olmuşdur .

Osmanlı idarəçiliyi (1587-1603) dövründə Naxçıvan sancağının tərkibinə daxil olmuş nahiyə 8 kənd, 2 məzrəədən ibarət olmuşdur. Livis, Sultanbəy, Ağxaç, Oğbin, Gürədiz, Degin, İtqıran, Almalı (Dərələyəz) kəndləri, Aydaş, Qızılca məzrəələri bu nahiyənin tərkib hissələri idi 
XVIII əsrin 20-ci illərində Naxçıvan sancağına tabe olan daha bir nahiyə olan Məvaziyi-Xatın nahiyəsinin ərazisi 181&nbsp;km2
idi. Bu nahiyəyə daxil olan kəndlər XX əsrin 20-ci illərin sonlarına qədər Naxçıvan MSSR-in tərkibində olsa da, 1929-cu ildə beynəlxalq Moskva və Qars müqavilələrinin ziddinə olaraq Ermənistana verilmişdir .
Bu nahiyə cənubdan Dərəşahbuz nahiyəsi, qərbdən və şimaldan Dərələyəz nahiyəsi, şərqdən və şimali-şərqdən Sisiyan nahiyəsi ilə həmsərhəd idi. Nahiyənin tərkibinə 9 kənd – Livis, İtqıran, Degin, Oğbin, Sas, Almalı, Kürədiz, Ağxaç və Soltanbəy kəndləri daxil idi.
XVIII əsrin ortalarından etibarən isə nahiyəyə aid olan ərazilər Naxçıvan mahalının tərkibinə daxil edilmişdir.

1590-cı il tarixli “İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri” nahiyəyə bu kəndlər daxil idi.

* Livis (?) kəndi
* Sultanbəy kəndi
* Ağxaç kəndi
* Oğbin kəndi
* Gürədiz kəndi
* Dekin kəndi
* Aydaş məzrə`əsi
* İtqıran kəndi.
* Almalıq kəndi
* Qızılca məzrə`əsi

1728 ci ildə nahiyəyə bu kəndlər daxil idi.

* Degin kəndi. Gəlir: 300 ağça
* Oğbin kəndi. Gəlir: 3.910 ağça
* Gürədiz kəndi. Gəlir: 4.755 ağça
* Ağxaç kəndi. Gəlir: 6.170 ağça

## İstinadlar

## Mənbə
*Kəlbizadə E. Naxçıvanın tarixi coğrafiyası (XII-XVIII əsrin I yarısı), Naxçıvan:Əcəmi, 2016, 200 s.
Radde ayıdöşəyi

**Radde ayıdöşəyi (Oreopteris raddeana (Fomin) Fomin) -** qıjılar sinfinə aid bitki növüdür.  

Elmi adı-Dryopterisraddeana (Fomin) Fomin 

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar” kateqoriyasına aiddir – EN B2ab (iii). Azərbaycanın nadir, endemik və relikt növüdür. 

## Qısa morfoloji təsviri

Çoxillik, 80 sm hündürlüyündə bitkidir. Yarpaqları uzunsov-oval, ucdan itidir; saplaq ayadan kiçikdir, birinci sıra seqmentləri lansetvari,  qısasaplaqlı,  ucdan sevrilən, sonuncu sıra seqmentləri uzunsovdur, küt yaxud əyri, dişciklidir; soruslar damarların ortasına yaxın yerləşir; örtüyü çılpaqdır; sporlar qonur, böyrəkşəkillidir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri

Sporların yetişmə dövrü iyul ayına təsadüf edir.

Çiçəkləməsi iyul ayına təsadüf edir. Orta, aşağı dağ qurşağında və düzənlik ərazinin kölgəli Hirkan tipli meşələrində rast gəlinir.. Dekorativ və dərman bitkisidir.

## Yayılması

Lənkəran ovalığı və dağlıq hissəsi (Lənkəran və Astara rayonları).

## Sayı və tendensiyası

Meşə qırıntısı və digər bu kimi tədbirlər nəticəsində popukyasiyası azalır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər

Antropogen amillər (yerli əhali tərəfindən təsərrüfat məqsədi ilə istifadə olunması, meşələrin qırılması və azalması) yaşama sahələrinin deqradasiyasına gətirir).

## Mühafizə tədbirləri

Hirkan Milli Parkının ərazisindəki areallarının vaxtaşırı monitorinqinin aparılması, parkdan kənardaki populyasiyaların nəzarətə götürülməsi.

## Mənbə
Roma boşləçəyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Aralıq dənizi sahillərindən Mərkəzi Asiyaya qədər yayılmışdır.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Kök yumruları 2-4 qanadlıdır, uzunluğu 3 sm-ə qədərdir. Gövdənin hündürlüyü 15-30 sm-dir. Yarpaqları 5-12 sayda olub, gövdənin aşağı hissəsində yerləşir, tərs-yumurtaşəkilli və ya uzunsov-lansetşəkilli, xətvari, uzunluğu 8-12 sm, kütdür, yuxarı yarpaqları ensiz, qısadır. Çiçək qrupu sıx, qısa, silindrik, çoxçiçəkli, bəzən tərs-yumurtaşəkilli, uzunluğu 3-8 sm-dir. Çiçəkləri açıq-sarı və ya tünd-qırmızı, bənövşəyi, bəzən agımtıl rəngdədir. Çiçək dodağı girdə-dördkünclü, üçqanadlı, uzunluğu 5-7 mm, yan tərəfdəki qanadı oval, kənarlar bir qədər dişlidir, orta qanadı kvadratşəkilli, qurtaracağında çıxıntılar var.

Yarpaqları 5-12 saydadır, gövdənin aşağı hissəsində yerləşirlər, qaidə hissəsinə yaxın çox daralmışdır və əksinə yumurtaşəkilli və ya uzunsov-xətvari neştərşəkillidir. Uzunluğu 8-12 sm, küt ucludur; yuxarı yarpaqları ensiz və qısadır.

Çiçək qrupu sıxdır, qısa, silindrik, çoxçiçəkli, bəzən əksinəyumurtaşəkilli olub, uzunluğu 3-8 sm-dir. Çiçəkləri açıq-sarı və ya bənövşəyi-tünd-qırmızı, bəzən ağ rəngdə olur. Dodağı dəyirmi-dörd künc, üçbölümlüdür və 5-7 mm uzunluqda olur; yan bölümləri oval, kənarlardan dairəvi dişlidir, orta bölümü kvadrata bənzər, çox vaxt sonu girintili-çıxıntılıdır. Çiçəkləməsi may, meyvə verməsi may-iyun ayları.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi may-iyun aylarındadır. Aşağı dağ qurşaqlarından subalp yüksəkliklərinə qədər bitir. Rütubətli yerlərdə, meşələrdə və kolluqlarda rast gəlinir. Dekorativ bitki kimi istifadə oluna bilər.

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba, şərq-qərb hissəsində, Kiçik Qafqazın şimalında, mərkəzində, Naxçıvanın cənub, Lənkəranın dağlıq hissəsində və ovalığında rast gəlinir.

## Yaşayış mühiti
Rütubətli yerlərdə, meşə və kolluqlarda rast gəlinir.

## Sayı və tendensiyası
Ölkə üzrə müxtəlif ərazilərdə rast gəlinsə də, populyasiyanın sayında azalma tendensiyası müşahidə edilir. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
İqlim və antropogen amillər.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsüsi tədbirlər aparılmır. Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum banklarında saxlanması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Elasmidae

**Elasmidae fəsiləsi**-() Zərqanadlılar dəstəsinə aid olan fəsilə.

## Xarici görünüşü

Uzunluğu 2–3&nbsp;mm, döşünün quruluşuna görə Eulophidae-yə yaxındır, belə ki, aksillər bir qədər irəli çıxır. Qabaq baldırlarında mahmızlar düz və gödəkdir. Arxa çanaqları adətən xeyli enlənmiş və uzanmışdır. Pəncələri 4-5 buğumludur. Qabaq qanadın marginal damarı, bir qayda olaraq, çox uzundur. Ortakürək qalxanının parapsidal şırımları adətən yalnız qabaqdan azacıq ifadə olunmuşdur. Qarıncığının çox qısa saplağı var. Bədəni qaradır. Bığcıqları adətən şaxəlidir.

## Həyat tərzi
Elasmus cinsinin növləri Elasmus (E.albipennis Thomson, E.elongatus Ferriere) güvələrin bir çox növlərinin, o sıradan əməköməci güvəsinin, Euryschia inopinata Masi isə gümüşü milçəklərin parazitidir.

## Yayılması
Dünya faunasında 100-dən artıq, Avropada 12, MDB-nin Avropa hissəsində 7, Azərbaycanda 4 növü məlumdur (Rzayeva, 1971; Tryapisın, 1978). Fəsilənin nümayəndələri Azərbaycanın bütün şaquli qurşaqlarında və təbii vilayətlərində aşkar edilmişdir.

## Təsnifatı
*  
*  
* 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi, Buğumayaqlılar, Bakı: Elm, -2004, -388 səh.

## Xarici keçidlər
Elasmus sp

## Həmçinin bax
Adam zəfəranı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU  B1ab(iii,iv)+2ab(iii). Nadir növdür.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir. Soğanaqlı yumru-şarvari, yumurtaşəkilli, üzəri, çox sayda dərivari, qəhvəyi örtüklə örtülüdür. Aşağı hissədən halqaşəkilli ayrılmışdır. Yarpaqları 3-7 ədəd çiçəklə bir vaxtda görünür, dar-xətvari, еnində çılpaq çiçəyə bərabərdir. Çiçəkyanlğı bükükdə qızılı-sarı, xarici tərəfdən şırımlı, еrkəkcikləri sarı rəngdə, dişicik ağızcığı narıncı, tozcuqdan hündürdür.

## Bioloji, еkoloji və fitosеnoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə-mеyvə əmələgətirmə dövrü aprеl-may aylarına təsadüf edir. Kriptofit (geofit), işıqsеvəndir, soğanaq yumruları ilə çoxalır. Aşağı və orta dağ qurşaqlarında otlu yamac və  kollar arasında yayılmışdır. Dekorativ bitkidir.

## Azərbaycanda yayılması
Meşə kənarlarında, otlu yamaclarda və kolların arasında bitir. Böyük Qafqazın Quba hissəsi, Qobustan, Kiçik Qafqazın cənubu və mərkəzi, Naxçıvanın dağlıq hissəsi, Diabar.

## Sayı və tеndеnsiyası
Populyasiyanın sayı azdır. Yeganə lokalitetində mənfi antropogen təsirlər itmə təhlükəsi yaradır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogеn (əhali tərəfindən çiçəklərin və soğanaqların yığılması) və zoogen amillər.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizə tədbirləri görülməyib.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qafqaz zanbaqcası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN  Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməkdə olanlar" kateqoriyasına aiddir - EN A1c; B1ab (iii). Azərbaycanın endemik növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir, soğanağı xırdadır. Gövdəsi çılpaq, zəif, 25 sm hündürlükdədir. Yarpaqlar azsaylıdır, uzunsov və ya uzunsov-lansetşəkillidir, alt yarpaqlar bir qədər enli, üst yarpaqları çox ensiz, dar-neştərşəkilli və ya xətvaridir. Alt yarpaqlar 2 sm-ə qədər enindədir. Çiçəkləri təkdir. Çiçək yatağı zəngvarı, konusşəkilli, 2,5 sm uzunluğunda, göyümtül, bənövşəyidir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə aprel-iyun aylarında baş verir. Kolluqlarda, çınqıllı yamaclarda, meşə kənarlarında, orta dağ qurşağında rast gəlinir. Dekorativ bitkidir.

## Yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Batabat gölü), Kiçik Qafqazın şimalı, Diabar.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyaları azalır. Antropogen amillər itmə təhlükəsini yaradır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (əhali tərəfindən yığılması, otarılma, tapdalanmaya, ətraf mühit amillərinə həssas növ olması).

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülmür. Yayılma yerlərində antropogen amillərin qarşısının alınması üçün yasaqlıqlar təşkil olunmalı, yeni yayılma sahələri axtarılmalıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax