open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fiziologiya İnstitutu (Azərbaycan)

**Akademik Abdulla Qarayev adına Fiziologiya İnstitutu** — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının strukturuna daxil olan elmi tədqiqat institutu. Abbas Mirzə Şərifzadə küçəsində yerləşir.

## Tarixi

AMEA-nın A.İ.Qarayev adına Fiziologiya İnstitutu 1968-ci ildə keçmiş SSRİ EA Azərbaycan filialının Fiziologiya sektoru əsasında yaradılmışdır (Azərbaycan SSR Nazirlər Kabinetinin 21 fevral 1968-ci il tarixli 80 saylı qərarı). İnstitutun ilk direktoru akademik Abdulla İsmayıl oğlu Qarayev olmuşdur. Hazırda institut onun adını daşıyır.

## Fəaliyyət istiqamətləri
* Orqanizmin inkişafının ekoloqo-fizioloji və biokimyəvi əsasları, şərti reflektor fəaliyyəti, analizator funksiyaların neyrofizioloji və neyrokimyəvi mexanizmləri, insan orqanizminin inkişafının və qocalmasının psixofizioloji və neyroendokrin qanunauyğunluqları.
* Azərbaycanın yüksək uzunömürlülük indeksinə malik olan regionlarında uzunömürlülərin tibbi-bioloji tədqiqi;
* Təbii mənşəli heroprotektorların fizioloji və biokimyəvi proseslərə təsiri;
* Prenatal ontogenezin müxtəlif dövrlərində stres faktorların təsirinə məruz qalmış baş beynin strukturlarında energetik mübadiləni tənzimləyən fermentlərin postnatal ontogenezdə fəallığının öyrənilməsi;
* Ağır metalların balıqların və siçovulların fizioloji göstəricilərinə təsiri;
* Sensor mərkəzlərin inkişafına hipoksiya və hipokineziyanın təsiri;
* Кütləvi istifadə edilən qeyri-ionlaşdırıcı elektromaqnit şüalanmalarının inkişafda olan orqanizmin redoks-homeostazına təsirinin öyrənilməsi;
* Sinir proseslərinin plastiki təminatinda monoaminergik sistemin iştirakının neyrofizioloji aspektləri;
* Qidanin zülal tərkibinin dəyişməsi fonunda toxumaların morfofunksional plastikliyi;
* Baş beyində strukturlararası qarşılıqlı əlaqələrin, sosial və şərti-reflektor davranışların və hüceyrələrin differensiasıyanın neyrofizioloji və neyrokimyəvi tədqiqi;
* Normada və müxtəlif funksional vəziyyətlərdə olan baş beynin inteqrativ sistemlərinin yaş xüsusiyyətləri;
* Tamamlanmış elmi-tədqiqat işlərinin araşdırılması, innovativ əhəmiyyətli nəticələrin üzə çıxarılması və təqdim edilməsi.

## Tabeliyindəki qurumlar

* "Uzunömürlülüyün fiziologiyası" laboratoriyası
* "Təbii mənşəli heroprotektorların farmakologiyası" laboratoriyası
* "Ontogenezin biokimyası" laboratoriyası
* "Ekotoksikologiya" laboratoriyası
* "Mühit amilləri və analizatorların formalaşması" laboratoriyası
* "Hüceyrə metabolizminin fiziologiyası" laboratoriyası
* "Neyrofiziologiya" laboratoriyası
* "Hüceyrənin morfofunksional plastikliyi" laboratoriyası	
* "İnteqrativ fəaliyyətin molekulyar əsasları" laboratoriyası
* "Görmənin fiziologiyası" yaradıcı qrupu
* "Kliniki neyrofiziologiya" laboratoriyası
* "Vivari" qrupu
* "İmmunofiziologiya və eksperimental transplantologiya" laboratoriyası

## Həmçinin bax

* Zoologiya İnstitutu (Azərbaycan)

## Xarici keçidlər
* Аzərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
* AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxanası 
* AMEA Mərdəkan Dendrarisi 
* AMEA Nəsirəddin Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası
Genetik Ehtiyatlar İnstitutu (Azərbaycan)

**Genetik Ehtiyatlar İnstitutu** - Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının strukturuna daxil olan elmi tədqiqat institutu. İnstitutun direktoru AMEA-nın müxbir üzvü Zeynal Əkpərovdur.

## Tarixi

Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin 12 saylı qərarı ilə 30 yanvar 2003-cü il Genetika və Seleksiya İnstitutunun bazasında Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Genetik Ehtiyatları İnstitutu yaradılmışdır.

## Fəaliyyət istiqamətləri
İnstitutun əsas elmi istiqamətləri mədəni bitkilərin və onların yabanı əcdadlarının, qiymətli, nadir, itməkdə və nəsli kəsilməkdə olan cinslərin, növlərin, aborigen sort və formaların, kənd təsərrüfatı heyvanlarının yerli cinslərinin inventarlaşdırılaraq pasportlaşdırılması, toplanması, introduksiyası, bərpası, çoxaldılması, beynəlxalq deskriptorlar əsasında qiymətləndirilməsi, ex situ və in situ şəraitində mühafizəsi ilə bağlı elmi problemlərin araşdırılması və mühafizə işinin təşkili, davamlı, yüksək məhsuldar, keyfiyyətli nümunələrin aşkar edilərək seleksiya işinə cəlb edilməsi üzrə elmi tədqiqatların aparılmasından və müvafiq sahələrdə ölkə institutlarının fəaliyyətinin əlaqələndirilməsindən ibarətdir.

## Genetik banki
İnstitutda Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya regionunda ilk dəfə olaraq, orta (20-30 il) və uzun müddətli saxlama (50-100 il) şəraiti olan Milli Genbank yaradılmışdır
Hazırda xarici ölkələrin genbanklarında toplanmış Azərbaycan mənşəli nümunələrin geriyə qaytarılaraq Genetik Ehtiyatlar İnstitutuna cəmlənməsi prosesinə başlanılmışdır. Bunun üçün ABŞ Kənd Təsərrüfatı Departamenti, Ümumrusiya Bitkiçilik İnstitutu, İCARDA, bir neçə digər beynəlxalq, regional və milli genbanklarla müvafiq razılaşmalar əldə edilmişdir. İnstitutun təcrübə sahələrində nadir, qiymətli bitkilərin, dünya miqyasında çox böyük dəyərə malik kolleksiyaların, eləcə də geriyə qaytarılmış nümunələrin bərpası və çoxaldılması həyata keçirilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
* Science.gov.az
* Naib Əminov

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayti
* Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Genetik Ehtiyatlar İnstitutu
Pardaq dairəsi

thumb|Pardaq dairəsi
thumb|Boşqab formalı pardaq dairəsi
**Pardaq dairəsi** — bmetalların kəsmə ilə emalında (pardaqlamada) tətbiq olunan birləşmiş dənəciklərdən ibarət abraziv alətdir. Dəzgahların şpindelinə bərkidilərək pardaq dairələri emal zamanı böyük sürətlərdə (Vd=200 m/san) tətbiq edilir. Pardaq dairəsinin doğuranı üzrə yerləşmiş dənəciklər pəstah və alət arasında yerinə yetirilən kinematikaya uyğun olaraq materiala bataraq nazik yonqar qatı çıxarır. Dənəciyin pəstahla təması dairənin həndəsi forması, veriş, kəsmə sürəti və dərinliyindən asılıdır. 
Pardaq dairələri həndəsi formadan əlavə abraziv material, dənəvərlik, bərklik,struktur və birləşdirici ilə səciyyələndirilir. Bu göstəricilərin kombinasiyası yerinə yetirilən texnoloji tapşırıqlardan asılı olaraq seçilir. Pardaq dairələrinin xarakterik göstəriciləri standartlaşdırılmışdır.
Keçi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Ev keçisi ilk əhliləşdirilmiş heyvanlardan hesab olunur. Təqribən 9000 il bundan əvvəl Yaxın Şərqdə əhliləşdirilib. Bu keçinin əcdadı Egey dənizidəki yunan adalarından Türkiyə, İraq, İran və Pakistanda rast gəlinən vəhşi bezoar keçisi olub.

Əksər erkək və dişiləri saqqallı olur. Bədənləri yunla örtülüdür.

Qoyun sürülərində keçilər sayca azlıq təşkil edir. Bir sürüdə ən çoxu təxminən 10–15 baş keçi olur. Lakin Kiçik Qafqazın bəzi dağ və dağətəyi kəndlərində 50–60 başdan ibarət kiçik keçi sürüləri də olub və meümkündür ki, indi də olsun. Sürüdəki erkəclər yedəkçi-aparıcı rolunu oynayırlar. Qədimdən Azərbaycanda keçi cinslərinə rast gəlinir. Keçilərin Azərbaycanda məskunlaşmasının azı üç min illik tarixi olduğu söylənilir. Zəmanəmizə qədər gəlib çıxmış yerli keçi cinsinin orta çəkisi 40–60 kq-a qədər olur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Elmi dərəcə

**Elmi dərəcə** – müəyyən bilik sahəsində ali təhsilli mütəxəssisə verilən ixtisas dərəcəsi.

## Haqqında
Azərbaycan Respublikasında fəlsəfə doktoru (birinci) və elmlər doktoru (ikinci) elmi dərəcələri var. Elmi dərəcə bir sıra ali məktəb və elmi-tədqiqat müəssisələrinin elmi şuraları tərəfindən verilir və Ali Attestasiya Komissiyasında təsdiq edilir.

Azərbaycan Respublikasının "Təhsil Qanunu"na əsasən ali məktəb təhsilindən sonrakı təhsil doktorantura hesab olunur və müvafiq elmi dərəcələrin alınması doktorantura yolu ilə həyata keçirilir. Doktoranturada təhsilini başa vurmuş və müvafiq elmi dərəcə almış şəxslərə müəyyən edilmiş qaydada həmin elmi dərəcəni təsdiq edən vahid formada dövlət nümunəli sənəd – diplom verilir.

## Həmçinin bax
* Elmlər namizədi
* Fəlsəfə doktoru
* Elmlər doktoru

## İstinadlar
İt

**İt** —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xüsusiyyətləri
Başı az çox uzun, üst çənədə üç, alt çənədə dörd kəsici dişi olur. Ön ayaqları beş, arxa ayaqları dörd barmaqlıdır. Dırnaqları pişik kimi çəkilə bilmə xüsusiyyətindən məhrumdur.

## Haqqında
Gündüz və gecə fəaldır. Qoxu hiss etmə və eşitmə duyğuları itidir. Görmə mexanizmi, sarı və mavi rəngləri daha yaxşı qəbul edə bilən quruluşdadır. Ağıllı olduğundan asan tərbiyə edilə bilər. Sahibinə bağlılığı ilə tanınır. Barmaqları üstündə qaça bilir və yaxşı üzür. Saatda 60&nbsp;km sürətlə yol qət edə bilir.

Erkək itlər arxa ayaqlarından birini qaldıraraq sidik buraxarlar. Ağac kökü, qaya kimi yerlərə qoxulu olan sidiklərini edərək bölgələrinin sərhədlərini cizirlər. Daha sonra arxa ayaqları ilə öküz kimi təpinərək, sidik və nəcis qoyduğu yerə ayaqlarındakı bezdə olan hormonları buraxar. Bu hormonlar itin cinsiyyəti, yaşı, statusu və artma vəziyyəti kimi mövzularda digər itləri məlumatlandırmaq üçündür. Hər it qonşu itlərin qoxulu işarələrini tanıyar və bölgələrinə girməkdən çəkinər. İtlərin qoxu yaddaşı son dərəcə inkişaf etmişdir və yeni bir qoxunu aldıqdan dərhal sonra burnunu yalayaraq bu qoxunu yaddaşına həkk edir.

## Artma
Erkək itlərin uyğunlaşma motivi, hirsliliyə gəlmiş hər hansı bir dişi qoxusu alıb-götürdüyündə dövrəyə girərkən, dişilər irqlərə görə dəyişməklə birlikdə ortalama 180 gündə bir uyğunlaşma dövrünə girərlər və yalnız bu dövrün uyğun günlərində cütləşə bilərlər. Uyğunlaşmanın olduğu dövrdə qanama olar və bu dövr, 180 gündə bir, 18 gün davam edən bir siklustur. 57-70 gündəlik bir hamiləlik dövrəsindən sonra dişi, burnu tamamilə açıq, gözləri bağlı və kar 1-8 bala doğar. Bala sayı, uyğunlaşma sıxlığı, uyğunlaşma zamanı, dişini dölləyən erkəklərin sayı ya da erkəyin döl keyfiyyəti kimi faktorlara bağlıdır. Bala doğulduğunda, yalnız burnu açıqdır. Təxminən olaraq 14-cü gündə gözləyər, 21-ci gündə qulaqlar açılar. Ana it, doğumda son balanın gəlməsi ilə birlikdə bala toplama mühərrik şablonunun təsiri ilə 14 gün boyunca balalarına böyük bir maraq/əlaqə göstərər. 14-cü gündə balaların gözləri açıldığında, anadakı oksitosin hormonu normal səviyyəyə gəlməyə başlar və ana balaları ilə maraq/əlaqəsini yavaş yavaş kəsməyə başlar. Balalar altı həftə boyunca süd əmərlər.

İtlərin tər bezləri ayaq yastıqlarındadır. Kifayət qədər tər təyin etmədikləri üçün, ağız və tüpürcək yolu ilə maye təyin edərlər. Xüsusilə isti zamanlarda dillərini ağızlarından çıxardaraq hərarətlərini çölə ataraq sərinləyərlər.

## Şəkilləri

Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2011-1007.jpg|№1007
Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2011-1008.jpg|№1008
Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2011-1009.jpg|№1009
Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2011-1010.jpg|№1010
Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2011-1011.jpg|№1011
Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2011-1012.jpg|№1012
Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2011-1013.jpg|№1013


## Maraqlı faktlar
* Bir itin burnu o qədər həssasdır ki, bir dolu vedrə su ilə içində bir çay qaşığı duz qarışdırılmış bir dolu vedrə suyun qoxusunu ayırd edə bilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Balto
Tülkü

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Təsviri
Canavarlardan fərqli olaraq, tülkülərin, uzunsov sifəti, böyük sivri qulaqları, vertikal oval şəkilli göz bəbəkləri var. Azərbaycanın bütün ərazilərində mövcuddur. Adi, ya da kürən tülküsü daha geniş yayılıb. Onların bədəninin uzunluğu 90 sm, quyruğu isə 60 sm çatır. Belinin rəngi kürən, qarnı ağ, hərdən qara olur. 14-15 yarımnöv mövcuddur, onların çoxluğu arealın böyük olmasıyla bağlıdır. Yalnız meşələrdə və dağlarda yox, o cümlədən açıq yerlərdə yaşayır və balalayırlar.

## Həyat tərzi
Özü qazdığı ya da boş yuvalarda məskən salır. Yeməyini gəmiricilər, dovşanlar, quşlar, müxtəlif bitkilər, balıqlar, sürünənlər təşkil edir. Yeməyi yaşadığı mühitdən asılıdır. Ov vaxtı mürəkkəb davranış formalı nümayiş etdirir (təsadüfi deyil ki, rus folklorunda tülkü ağıl və bicliyinin simvoludur). 

Tək həyat tərzi sürür, bala tülküləri həyata gətirmək və böyütmək üçün cütlük yaradırlar. Hamiləlik dövrü 49-58 gün olur. 4-12 bala doğur. Balaları böyütmək prosesində erkək və dişi iştirak edirlər. Tülkülər xəzli heyvan ovçuluğunun obyektidir. Onlar əsasən 10 bəziləri isə 9 il yaşayır.

## Qidalanma
Tülkü müxtəlif quş növləri (toyuq, bildirçin və s.), gəmiricilər (siçan, dovşan və s.) və böcəklərlə qidalanır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dovşan

**Dovşanlar** () — dovşankimilər dəstəsinə aid məməli fəsiləsi. 

## Növləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Lama (heyvan)

**Lama** () – dəvəkimilər fəsiləsinə aid cütdırnaqlı məməli heyvan növü.


Fayl:Lama3.jpg
Fayl:Dos_llamas_en_Bolivia_(deciembre_2001).jpg
Fayl:Young lama.jpg
Fayl:Lloyd the Llama.jpg
İnək

**İnək** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü.

İnək təsərrüfatı ətraf mühit üçün çox böyük gərginlik yaradır. Bu barədə BMT-nin Elm və İctimai Maraqlar Mərkəzin məlumat verir. Birincisi, ət emalı sənayesinin mənfi nəticələrindən biri meşələrin məhv edilməsidir. Amazon cəngəlliklərində əvvəllər mövcud olan sahənin təqribən 70 faizi indi iribuynuzlu mal-qara üçün otlaq kimi istifadə edilir. ABŞ-də ət emalı məqsədilə heyvanların yemlənməsi üçün becərilən qarığdalının 80 faizi, soyanın 90 faizi və taxılın təqribən 70 faizə yaxını məsrəf olunur. İkincisi, kənd təsərrüfatı heyvanları planetdə bütün içməli suyun 58 faizini mənimsəyir, belə ki, bir litr südün istehsalı üçün 9 litrə yaxın su sərf edilir. Bu heyvanlar həmçinin eroziya hallarının 55 faizinə, pestisidlərdən istifadə hallarının 37 faizinə səbəb olur. İnəklər qlobal istiləşməyə gətirib çıxardan buxar qazlarından biri olan metan buraxır. Əlbəttə, sənaye sahələri də metanın mənbəyidir, lakin iribuynuzlu heyvanların payına bu cür zərərli tullantıların 37 faizə qədəri düşür.
* Eləcə də ABŞ Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin məlumatına əsasən, ölkədəki mal-qara hər il 60 milyon tondan çox peyin istehsal edir. Bu isə insanın həyat fəaliyyətindəki tullantının miqdarından 130 dəfə çoxdur. Bir neçə il əvvəl BMT belə bir hesabat dərc etmişdi ki, inəklər atmosferə ümumilikdə götürülmüş avtomobil nəqliyyatından daha çox zərər verir.

Bu sahədə inəklərlə digər heç bir ev heyvan yarışa girə bilməz. Alimlərin fikrincə, Yer kürəsində mövcud olan1,5 milyard inək qlobal istiləşməyə səbəb olan bütün buxar qazlarının 18 faizinin ayrılmasına gətirib çıxardır. Gübrələrin istehsalı və ətin hazırlanması üçün istifadə edilən yanacağın yandırılması isə dünyadakı karbon qazlarının 9 faizini təşkil edir. İnəyin buraxdığı qazlar və peyin ümumilikdə atmosferə düşən metanın 1/3-ni təşkil edir ki, bu da Yer kürəsini karbon qazından 20 dəfə tez qızdırır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Ağbaş Qazaxıstan qaramalı
* Ağbaş Ukrayna qaramalı
Quanako

**Quanako**(lat. *Lama guanicoe*), (Artiodactyla) dəstəsindan bir məməli növü.

Amerika dəvələrinin ən iri nümayəndəsidir. Bədənin uzunluğu 180-225 santimetrə, quyruğu 15-25 santimetrə, hündürlüyü isə 90-130 santimetrə çatır. Onların çəkiləri 70-100 kiloqram olur. Quanakolar şimali Perudan Odlu Torpaqlara qədər  dəniz səviyyəsindən 4000 metrə yüksəkliyi olan ərazilərdə yaşayırlar. Bütün ömürləri boyu 4-10 dişi və 1 erkək lider Quanako olmaqla, kiçik sürülər halında yaşayırlar.  Digər erkəklər 15-25 baş sürülər halında yaşayırlar. Quanakoların çütləşmə dövrü noyabrdan fevrala kimi baş verir. 11 aydan sonra dünyaya 1 ədəd, təsadüfi hallarda 2 ədəd yaxşı inkişaf etmiş bala gətirirlər. Yeni doğulmuş balalar 1 saatdan sonra analarının arxası ilə hərəkət edirlər. Quanakolar balalarını 3 ay südlə bəsləyir. Bundan sonra balalar sərbəst qidalanırlar. 1 yaşından sonra cavan dişilər çoxalmada iştirak edirlər.

## İstinadlar
Alpaka

**Alpaka** () — dəvəkimilər fəsiləsinə aid heyvan cinsi. Cənubi Amerikada geniş yayılmışdır.

## Xüsusiyyətləri
Bütün dəvə növlərində olduğu kimi, alpakalar da nisbətən uzun bədənə, incə qıçlara, uzun və incə boyuna, kiçik bir başa sahibdir. Bütün Yeni Dünya dəvələri kimi, hörgücü tapılmaz. Lamalardan bir az kiçik olmaqla yanaşı, 55 ilə 65 kq ağırlıqları ilə onlardan diqqətə çarpan şəkildə daha yüngüldürlər. Alapkanın rəngi ümumiyyətlə tək rəngli qəhvəyi, qara və ya mavi-boz olur, nadir hallarda isə ləkəlidir. Diqqət çarpan xüsusiyyəti, 50 sm-ə qədər uzana bilən uzun tükləridir.

## Həyat tərzi
Alpakalar, bütün dəvə növləri kimi ictimai heyvanlardır və qrup içində rahatdırlar. Bitkiyeyən heyvanlar olub, əsasən otlarla bəslənirlər. Bütün dəvələr kimi, onların həzm prosesində onlara kömək edən çox otaqlı mədələri mövcuddur.

Hamiləlik müddətləri 240 ilə 345 gün arasında dəyişir və dişi, Cənub Amerikada "Cria" adı verilən bala dünyaya gətirir. Bu bala təxminən altı ilə səkkiz ay arasında əmizdirilir və 12 ilə 24 ay arasında cinsi yetkinliyə çatır.

## Tarixçə
Alpakaların evcilləşdirilməsi, lamalar kimi təxminən eramızdan əvvəl 3000-ci illərə təsadüf edir. Lama, Cənub Amerikada yük heyvanı kimi istifadə edilərkən, alpakalar əsasən yunları üçün yetişdirilmişdir. Alpaka mantosu, İnka mədəniyyətində rifahın işarəsi olaraq qəbul edilmiş və İnka hökmdarları böyük alpaka sürülərini güclərinin nümayişi kimi görmüşlər. Bu vəziyyət, Perunun İspanlar tərəfindən fəth edilməsindən sonra dəyişmişdir. İşğalçılar, bərabərində qoyunları gətirmiş və yerli ev heyvanlarına maraq göstərməmişlər. Nəticədə, alpakalar az qala nəsli tükənən bir heyvan halına gəlmiş və kasıb yerli xalqın tək həyətyanı heyvanı olmuşdur.

Bu gün Avropada alpakaların əhəmiyyəti davamlı olaraq artmaqdadır. Məsələn, Almaniyada, ölkə daxilindəki alpaka liflərinin lazım olan keyfiyyətə çatmaması səbəbilə bu heyvanlar idxal edilməkdədir. Hal-hazırda yalnız Almaniyada 2000 alpaka mövcuddur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yaşıl qılıncbalıq

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Yaşıl qılıncbalıq əsasən gur axıntıya sahib Mərkəzi Amerika çaylarında, istiliyi 20-30 dərəcəyə çatan şirin sularda yaşayır. Bu balıqlar üçün ideal su istiliyi +26-28 dərəcədir. Dişi fərdlər erkək fərdlərdən daha böyük olur. Erkək fərdlər quyruqlarında qılıncı xatırladan çıxıntı ilə fərqlənir. Yosunla qidalanırlar, quru yemlərinin tərkibində spirulinanın olması sağlam inkişafları üçün vacib əhəmiyyət daşıyır. Yağlanmamaları, iç parazitlərin meydana gəlməməsi üçün canlı yem və bol zülallı qidalarla az bəslənmələri gərəkdir.

Erkək fərdlər bir-birinə qarşı aqressiv davranır; ancaq akvariumdakı başqa balıq növləri ilə yaxşı yola gedirlər. Əsasən suyun orta və üst hissəsində üzürlər. İçində bol oksigen və açıq sahələri olan bitkiləndirilmiş akvariumları sevirlər. Balalarını canlı doğur, asan çoxalırlar. Digər canlı doğan balıqlar kimi akvariumda dişi fərd sayı erkək fərd sayından ən azı iki dəfə çox olmalıdır. Bu nisbət davamlı cütləşmək istəyən və dişini qovan erkək fərdin hədəflərini çoxaldaraq dişi fərdlərin yorulmamasını təmin edir. Sıx bitkilər balalarının həyatda qalmaq şansını artırır. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xiphophorus maculatus

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Təbii həyat sahəsi Mərkəzi Amerika olan, təxminən 4-6 sm boyunda təcavüzkar olmayan balıqlardır.

Sakit bir balıqdır. Çox hərəkət etməz, digər növlərlə yaxşı dolanar. Öz kimi kiçik növlərin yaşadığı qarışıq akvariumda bəslənə bilər. Akvarium hobbisinə yeni başlayanlara tövsiyə edilən bir balıq növüdür. İstehsalı çox asandır. Ən az 10 ən çox (yetkin boya çatdığında) 60a qədər bala doğura bilər. Dişini bol bitkili başqa bir akvariuma qoymaq balalar üçün daha sağlamdır. Balalar iç motiviylə bitkilərin arasına doğular doğulmaz saxlanar. Dişilər üçün stresssiz bir doğum olarkən ən az bala itkisiylə balıqlar böyüdülər. Balalar təxminən 3-4 ayda yetkinliyə çatarlar.

Bir platiye təbii bir akvarium üçün ; ən az 35 litr tank təklif edilər. Akvariumun bol bitkili olmasına diqqət yetirilməlidir. Bu bitkilər arasında saz, amazon, su mərciməyi, eledoa, java moss və vs.. Balaların böyüdülməsində sıx quruluşa sahib macar otu deyilən (java moss) bitki istifadə edilə bilər. Bu bitki arasında platiler özlərini etibarda hiss edərlər.

Təcavüzkar olmayan; öz kimi sakit və kiçik balıqların yaşadığı qarışıq akvariumda bəslənə bilər. Boyu 6 smə çata bilər. Təbii həyat sahəsi Orta Amerika və Cənub Amerikadır. Akvarium hobbisinə yeni başlayanların asanca çıxara biləcəyi bir balıq növüdür. Balalarını canlı doğurarlar. Sıx bitkilər balaların həyata şansını yüksəldər. Sürülər halında gəzərlər. 2 sm 'e çatan balalar sürüyə qatılar. Yaxşı baxılsa 2 il qədər yaşaya bilərlər.

Canlı doğuran akvariumlarında sıxlıqla rast gəlinən balıqlardır. İstilik dəyişiklərindən asanca təsirlənər; ideal istiliyi 24 dərəcədir. Kişi, dişilərdən daha canlı və rəngli, daha incə gövdəlidir. Az və sıx zamanlarda edilən yemləmə, inkişaflarını müsbət təsir edər. Akvarium yaxşı filtrləndirilməli, su aydın olmalıdır.

Türkcə adı koray balığı ya da atəş balığı olaraq da bilinər. Akvariuma bir qan damlası kimi qırmızı rəngiylə gözəl bir görünüş verər. Quyruğu qara olanlara smokinli ya da quyruq yelləyən plati də deyilir.

Platiler balaykən belə rəngli olar. Tam olaraq yetkin balığın rəngini götürməsə də 2-3 həftədən sonra tam olaraq rəngi oturar və baxmaqdan qısqanılacaq bir yetkinliyə doğru yol götürər.

Öz kimi sakit/sakin və kiçik balıqların yaşadığı akvariumlarda bəslənə bilər. Akvariumda orta səviyyədəki bölgələrdə üzərlər. Akvariumçuluğa yeni başlayanların asanca baxa biləcəyi balıqlardandır. Canlı doğuranlardandırlar, asan çoxalarlar. Sıx bitkilər, balaların həyata şansını artırar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Poecilia latipinna

**Poecilia latipinna**  – Çəkidişkimilər dəstəsindən balıq növü. 
*Latınca Adı: Poecilia latipinna 
*Həbidə idi və Ana vətəni: Şimal Amerikanın cənub şərqi. Sakitçaylar və çayın dənizlə görüşdüyü bölgələr. Şirin, acı, hətta duzlu sular. 
*Bəslənmə Forması: Quru yemlər, Yosunlar, Keyfiyyətli dondurulmuş tübifex qurdu ehtiva etməyən yemlər 
*Davranış Forması:Təcavüzkar olmayan 
*Öz Növlərinə Davranışı: Artıma dövrlərində yüngül qarşıdurmalar yaşana bilər 
*Üzmə Səviyyəsi: Orta – Səth 
*Cinsiyyət Ayrı-seçkiliyi: Kişilər daha kiçik ölçülü olar. Dişilərdə gonopod tapılmaz. 
*Artıma: Canlı doğum ( Yumurtanın balığın qarınından ayrıldıqdan dərhal sonra cırılması ilə) 60 ətrafında bala dünyaya gətirərlər. 
*İstilik: 20-28 C 
*Ən Çox Böyüdüyü Boy: 12 sm 
*Ən Az Akvarium Həcmi: 60 lt 
*Çətinlik Səviyyəsi: 2 

Akvariumların üst-orta seqmentlərini dolduran və hərəkətli davranış formalarıyla diqqət çəkən tropik balıqlardır. Yem mövzusunda seçici olmamaqla birlikdə bioloji mühitin oturmasıyla qayalarda, bitkilərdə ibarət yaranan yosunlarıda iştahla istehlak edərlər. Mülayim bir balıq olması səbəbiylə digər barışcıl tropik balıqlarla yaşadıla bilər. Cinsiyyət ayrı-seçkiliyi balıqların alt hissələrində bulunanan üzgəcləri sayəsində edilər. Alt hissələrində incə uzun çıxıntıları(gonopodları) olan molly kişidir. Dişilərin qarın/arvadın bölgəsində isə üçbucaq şəklində alt üzgəc tapılar. Ani istilik dəyişmələrinə və soyuğa çox dayanıqlı deyildirlər, yaşana biləcək problemlərin başında ağ xal və göbələk tapılar. Akvarium sununa 50 litrə bir çay qaşığı duz atmaq müqavimət qazanmaları üçün faydalı olar. 

## Məlumatların Şərhi

*Davranış Forması: Balıqların qarışıq tanklardakı davranış formasıdır. Artıma dövründə dərhal hər canlının daha təcavüzkarlaşdığını göz qarşısında saxlamaq lazımdır. 
*Üzmə Səviyyəsi: Balığın təbii şərtlərdə harada üzdüyü ilə əlaqədar məlumatdır. 
*Ən Çox Böyüdüyü Boy: Balığın gəldiyi ən böyük boydur. Ümumiyyətlə bu boya gəlməsi çətinkən, bəzi fərdlərin bu boyu keçdiyi də görülə bilər.
*Ən Az Akvarium Həcmi: Balığın qarışıq tankda rahat yaşaya bilməsi üçün lazımlı minimum həcmdir. İstehsal tankları kimi 2 balığın ol/tapıldığı vəziyyətlərdə daha kiçik tanklar istifadə edilə bilər. Sırasıyla; balığın ortalama boyuna, hərəkətliliyinə və narınlığına baxılaraq qiymətləndirilmişdir.
*Çətinlik Səviyyəsi: 1 ən asan, yeni başlayanlar üçün uyğundan. 5 ən çətin, yalnız mütəxəssis Akvarium sevərlərə uzanan balığın akvarium şərtlərində bəslənməsini çətinliyi ilə əlaqədar məlumat.
Adi hambuziya

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Morfoloji əlamətləri
Ağzını yalnız çənələrarası sümüklər haşiyələyir. Üzgəcləri yumşaqdır. Yan xətti yoxdur. Kiçik ölçülü (30 sm-dək), kütləsi 3 q-a qədər olan sümüklü balıqlardır. Dişləri konus və ya qıl şəklindədir. Quyruq gövdəsinin alt kənarı girdələnmiş və burada pulcuqların orta sırası uzanmışdır. Bunların erkəklərində anal üzgəcin ön şüaları cinsi əlaqə üzvünə çevrilmişdir.

## Yayılması
Cənubi Amerika şirin su diridoğan balığı əvvəlcə Avropada, sonra isə başqa regionlarda, o sıradan Azərbaycanda iqlimləşdirilmişdir. Qambuziyanı bizim su hövzələrində intensiv məskunlaşdırılması 1933–1934-cü illərə təsadüf edir. Hazırda o, cənubda Astaradan, şimal-şərqdə Xaçmaza qədər qeydə alınır. Lənkəran təbii vilayətinin düzənlik sularında, o sıradan Kiçik Qızılağac körfəzində və Böyük körfəzin şirinləşmiş hissəsində çoxsaylıdır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Qida baxımından plastik balıq olsa da hərşeyyeyən deyil. Yazda balıq kürüsü və körpələri, yayda xərçəngkimilər, su böcəkləri, ikiqanadlıların sürfələri və pupları, xırda ikitaylı qarınayaqlı ilbizlər, qammaridlər və b., eləcə də bentik yemlə payızda xərçəngkimilər, xırda su cücüləri, üzərgərlər, taxtabitilər və b., qışda isə xərçəngkimilər, cücü sürfələri, ibtidailərlə qidalanır. 200-dən artıq temperaturda daha intensiv qidalanması müşahidə olunur.

## Çoxalması
Diridoğandır, çox sürətlə artır. Doğulmuş balalar özləri bir aydan sonra nəsil verir. Çoxalması apreldən noyabra qədər davam edir. Əlverişli şəraitdə bu müddət ərzində 7 dəfə nəsil verə bilir, çox dözümlüdür, 41,50 istilikdə, 20% və duzluqda yaşaya bilir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Malyariya ağcaqanadının sürfə və puplarını məhv etdiyindən malyariya ilə mübarizə üçün iqlimləşdirlmişdir. İndi malyariya ilə bioloji mübarizədə ehtiyac olmadığından bu balıq bizim sularda zərərli hesab edilir, onun digər balıq körpəsi və kürüsünü yediyi bildirilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qızılı balıqcıq

**Qızılı balıqcıq**, **Şələquyruq qızıl balığı**?, **Yapon balığı**? () Çəkikimilər dəstəsinin Çəkilər fəsiləsinin Daban balıqlar cinsinə aid balıq növü.

Çarprazlama üsulu istehsal ilə fərqli rənglərdə və bədən quruluşunda çox növü çıxarılmışdır. Şələquyruq qızıl balığı soyuq suda da yaşaya bilərlər. Tapıldıqları akvariumlarda tək cins olaraq bəslənirlərsə isidiciyə ehtiyac yoxdur. Su istiliyinin 25 dərəcə üstündə olması sağlamlıqlarına mənfi təsir edər. Koi olaraq adlandırılan törəmələri hovuzlarda 59 sm boy, 4.5 kq ağırlığa çata bilərlər.
## Artıma
Lazımlı şərtlər və damızlıklar təmin edilsə akvariumda çıxarılması mümkündür. Yumurta tökərək törəyərlər. Qəlsəmə qapaqlarının kənarı ağ olsa bu kişidir. Yumurtlamağa hazır olan dişinin qarını şişər, kişinin qəlsəmə qapaqlarında nöqtələr çıxar və davamlı dişini anüs bölgəsinə vuraraq qovalar. Yumurta tökən dişinin ardından kişi spermalarını boşaldar. Balıqlar izlənilməli yumurtlama bitdikdən sonra bərabər dərhal başqa akvariuma alınmalıdır . Lakin yapon balıqları artıma əsnasında suyu dümağ edər. Bu da törəmənin müşahidə edilməsi üçün mənfi bir istiqamətdir . Tankın dibinə misket döşəmək yumurtlamadan sonra cütlərin öz yumartalarını yeməməsi üçün tətbiq olunan bir üsuldur. Yumurtaların olduğu tanka uyğun miqdarda metilen mavisi əlavə olunaraq, ventilyasiya davamlı işlədilməli yumurtaların göbələkləşməsinə icazə verilməməlidir. Çox kiçik ölçülərdə yumurtadan çıxan bala balıqları böyütmək diqqət və təcrübə istər.

Fayl:Frai de poissons rouges anim.gif
Fayl:Black Moor Goldfish.jpg
Fayl:Goldfish Ryukin.jpg
Fayl:Goldfish Pearl Scale.jpg
Pələng köpəkbalığı

**Pələng köpəkbalığı** () – лarxarinkimilər dəstəsindən balıq növü. Akulanın pələnglərdəki kimi zolaqlara malik olduğuna görə bu adı almışdır.

Pələng köpəkbalığı bütün dünyada geniş yayılmışdır və okeanlarda olduğu kimi, sahil sularına yaxın yerlərdə də yaşayırlar.

Uzunluqları 5 m-ə çatmasına baxmayaraq, daha uzun fərdlərinə də rast gəlinir. Pələng köpəkbalıqları diribala doğanlardır. Doğulan balaların sayı 40-a qədər çata bilir. Kütlələri 570–750 kq arasında dəyişir.

Pələng akulaları balıq, delfin, molyusk, tısbağa, dəniz ilanları, eləcə də leşlə qidalanırlar.

Dəniz akulaları insanlar üçün potensial təhlükəli varlıqlar hesab olunurlar.

## Sinonimləri
 Peron and Lessueur, 1822
 Müller and Henle, 1837
Böyük ağ köpəkbalığı

**Böyük ağ köpəkbalığı** () Lamniformes dəstəsindən olan balıq növü.

Bütün okeanlarda isti su olan ərazilərdə, həmçinin Aralıq və Yapon dənizində yaşayır. Onların uzunluğu 7–8 metrə, bəzən isə 12 metrə qədər olur. Ağ köpək balığı yırtıcılıq və gücünə görə köpəkbalıqları arasında ən təhlükəlisi hesab olunur.

Dişi fərdləri erkəklərdən daha iri olur.

## Qidalanma
Böyük köpəkbalığı ətyeyəndir və balıqlar (məsələn, tuna, vatoz, digər köpəkbalığı növləri), su məməliləri (məsələn, delfin, balina), üzgəcayaqlılar (suiti, xəzli suiti, dəniz şiri), su tısbağası və su quşları ilə qidalanır.

## İstinadlar
Koi

**Koi** () — Çəkilər fəsiləsinə aid balıq növü.

Koi, böyük bir akvarium balığıdır. İlk Yaponiyada evcilləşdirilən koinin yabanı atası Karpdır. Koi sözcüyü Yaponcada "Karp" mənasını verən (コイ) sözündən gəlir. Koilər Karp kimi yaşıl deyil. Onun yerinə qırmızı, ağ, qara və ya gümüşü ola bilər. Ancaq koi bahalı bir balıqdır və onları  pişik , tülkü və porsuq kimi heyvanlardan qorumaq üçün xüsusi hovuz lazımdır. Bu balıqlar çox böyüdüklərindən məncə akvariumlarda bəsləmək heyvana işgəncə etməkdir bu bir hovuz balığıdır bu balıqları akvariumda bəsləyəcəksinizsə çox böyük bir akvariuma ehtiyacınız var deməkdir balığın boyunun 7-8 bərk/qatı uyğundur üzmə sürəti və yaddaşına görə balıq kiçik akvariumda asan stressə girərlər bu stressin səbəbi ümumiyyətlə sürakli eyni şeyləri görməkdir akvariumun boyu balığın yaddaşını yeniləyə biləcəyi qədər olmalıdır. (balıqlar gündə ən çox 9-10 dəfə ən az 4-5 dəfə bəslənməlidir)


Fayl:Koi4.jpg
Fayl:Japanese water garden with carp.jpg
Fayl:Koi head closeup.jpg
Jelko Kalaç

**Jelko Kalaç** - futbolçu.

## Həyatı
16 dekabr 1972-ci il tarixində Avstraliyanın Sidney şəhərində anadan olmuş futbol qapıçısıdır.
Kaxa Kaladze

**Kaxaber Kaladze** (, ) — gürcü futbolçusu, İtaliyanın Milan komandasının və Gürcüstan Milli Yığmasının müdafiəçisi, UEFA Çempionlar liqasının qalibi olmuş yeganə gürcü futbolçu. Hal-hazırda isə Tbilisi şəhərinin meridir.

## Həyatı
Gürcüstanın Samtredia şəhərində anadan olmuşdur.

## İstinadlar
Ağ ayı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Şimal Buzlu okeanın sahillərində və üzən buzlar sahələrində yaşayır. Rəngi sarımtıl-ağdır. Bədəninin uzunluğu 2-2.5 m. Qonur ayı ilə yaxından əlaqəlidir və iki növ hibrid birləşə bilər. Ağ ayı quruda yaşayan yırtıcı heyvanların içində ən böyüyüdür, onun orta kütləsi 400 kq-a yaxındır. Lakin əgər ayı yaşlıdırsa və qışa piy toplayıbsa, onun kütləsi 800 kq-dan çox ola bilər. O yuvasını sahildəki qar çöküntüləri içində qazır. Yuvasına 2-3 metr uzunluqda girişi qarla tutulmuş boru aparır. Dekabr-yanvar aylarında ayının övladları dünyaya gəlir. Ayı balaları çox kiçik doğulur, uzunluğu 30 santimetr olur. Yazda təhlükəsizlik üçün dişi ayı balaları ilə sahildə yaşayır və ya buzun üstündə üzürlər. Yayda onlar hətta Şimal qütbə çatırlar. Əsasən suitilərlə  qidalanırlar. Ağ ayılar yaxşı üzürlər, suda isə balıq tuturlar.

Qlobal istiləşmə ağ ayıların yarıdan çoxunu məhv edə bilər. Ümumdünya Vəhşi Təbiət Fondunun mütəxəssisləri xəbərdarlıq edirlər: Arktik buzların əriməsi ağ ayılar üçün o qədər öldürücü olacaq ki, 2050-ci ildə Rusiyanın şimal sahillərində və Alyaskadakı ağ ayılar məhv olacaqlar.

İndi dünyada 20-25 min arası ağ ayı var. Alimlərin proqnozlarına görə, 40 il müddətində onların üçdə ikisi yox olacaq.

Ağ ayılar əsasən Rusiya, Qrenlandiya, Norveç, ABŞ, Kanada və Alyaskada yaşayırlar.

Onların müxtəlif ölkələrdə vəziyyətləri də fərqlidir. Rusiyada ağ ayılar 1956-cı ildən "Qırmızı kitab"a düşüb. Elə ən yaxşı vəziyyətdə olanlar da Rusiyadakı ağ ayılar sayılır. Bütövlükdə hər il dünyada 1000-ə yaxın ağ ayı məhv olur.

Ümumdünya Təbii Mühit Fondunun Berinq dənizi üzrə proqram direktoru Marqaret Ulyams deyir ki, iqlim dəyişikliyi özü bir çox şeylərin dəyişməsində də böyük rol oynayır. Məsələn, ağ ayılar quruya çıxmağa, quruda daha çox vaxt keçirməyə başlayırlar. Həmin vaxtsa ayıların ovlanmasına daha çox şərait yaranır.

Ağ ayılar bütün dünyada nəsilləri kəsilmək təhlükəsi qarşısında olduqlarından onların qorunması üçün 1973-cü ildə ağ ayılar haqqında beynəlxalq saziş imzalanıb.

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bizon

**Bizon** () — Boşbuynuzlular fəsiləsindən öküz cinsi. İki müasir növü var: Zubr və Amerika bizonu.

Bizonlar 10-20 baş kiçik sürülər halında yaşayırlar. Erkək və dişilər ayrılıqda yaşayırlar. Yalnız cütləşmə dövründə erkəklər dişilərlə birləşərək böyük sürülər əmələ gətirir. Bu zaman onların çıxardıqları səsləri 7 kilometr məsafədən eşitmək olur. Bizonların cütləşmə dövrü may ayından sentyabr ayına kimi davam edir. Cütləşmə dövründə erkəklər bir neçə gün seçdikləri dişi ilə birlikdə olur və digər erkəkləri qovurlar. Bəzi hallarda erkəklər arasında olan döyüş ölümlə nəticələnir. Doqquz aydan sonra bizonlar dünyaya bir bala gətirirlər. Balalarını yeddi ay südlə bəsləyirlər.

## Növləri
* Zubr (*Bison bonasus*)
* Amerika bizonu (*Bison bison*)
*† *[[Bison antiquus|B. antiquus]]*
*† *[[Bison latifrons|B. latifrons]]*
*† *[[Bison occidentalis|B. occidentalis]]*
*† *[[Bison priscus|B. priscus]]*


Fayl:Bison crossing road in Yellowstone.jpg
Fayl:Baby Bison near traffic in Yellowstone National Park.JPG
Fayl:Bison1-Custer State Park-SD.jpg
Fayl:Bison Cow and Calf.jpg
Fayl:Bison baby.jpg
Fayl:Bison herd grazing.JPG
Fayl:Bizon z małym.JPG
Fayl:ynp-buffalo-calves-2004.jpg
Fayl:Bizonska mlodziez.jpg
Fayl:Bison_bison,_Brno.jpg
Fayl:Bison Kalb (Bison bison).jpg
Fayl:Bison Kuh und Kalb (Bison bison).jpg  


## Azərbaycanda
Azərbaycan faunasına aid olmasa da bizona aid olan sümüklər, bu heyvanın sümüklərindən düzəldilmiş əşyalar Qobustan ərazisində tapılmışdır. Qobustan qaya rəsmlərində bizon təsvirlərinə rast gəlmək mümkündür. Lakin yer quruluşunun fövqəladə dəyişikliyinin baş verməsi səbəbindən bəzi canlılar kimi bizonların da böyük qismi məhv olub.

Hazırda Xızı rayonunun meşə massivində saxlanılan bizonlar buranın təbii mühitinə uyğunlaşıb və nəslini artırma imkanı daha əlverişli sayılır. Belə ki, 2015-ci ildə Azərbaycana Rusiyanın şimal vilayətindən gətirilmiş 2 baş bizon 2016-cı ildə nəsil artırmışdır. Heyvanlar yerli mühitə uyğunlaşdıqdan sonra onlardan bir dişi bala əldə olunmuşdur.

## İstinadlar
Paolo Maldini

**Paolo Maldini** () — keçmiş İtaliya futbolçusu və İtaliya milli futbol komandasının müdafiəçisi.

26 iyun 1968-ci ildə İtaliyanın Milan şəhərində anadan olmuşdur. Hal-hazırda üç nömrəli forması Milanda müzeydədir.

## Klub Karyera
26 iyun 1968-ci ildə İtaliyanın Milan şəhərində anadan olmuşdur. Uşaqlıqdan futbola maraq göstərən Maldini Milan seçmələrinə girib qazanmışdı.Profesyanaı futbol karyerasına 1984-cü ildə Milanda başlayıb. Bütün futbol karyeri boyunca Mİlanda oynayıb. Milanda başladı,Milanda parladı və Milanda bitirdi. İtaliyada ən yaxşı müdafiəçi olmuşdur. 3 nömrəli müdafiəçi dəfələrlə Milana Çempionluq verib. Beləki o, Milanda  iki dəfə EUROPAPOKAL DER LANDESMEİSTER SİEGER ,üç dəfə Çempionlar liqi ,yeddi dəfə İtalyan liqi ,bir dəfə ITALİENİSCHER POKALSİEGER , beş dəfə ITALİENİSCHER SUPERPOKALSİEGER, bir dəfə Fifa, bir dəfə  COPPA ITALİA, dörd dəfə  UEFA  medallarını qazanıb. Maldini Ən son oyunun 2009-da Fiorentina qarşı oynamışdır.

## Milli Karyera
Maldini İtaliya yığmasında 126 dəfə forma geyinmiş və 7 dəfə qol vurmuşdur.

* 1988 Avropa Futbol Çempionası (*İtalya yarıfinalda SSRİ-yə uduzdu*)
* 1990 FIFA Dünya Kupası (*İtalya yarıfinalda Argentinaya qarşı penaltılarda uduzdu)*
* 1994 FIFA Dünya Kupası (*İtalya finalda Brezilya'ya penaltılarla uduzdu*)
* 1996 Avropa Futbol Çempionası (*İtalya qruplardan çıxa bilmədi*)
* 1998 FIFA Dünya Kupası (*İtalya dörddəbir finalda uduzdu*)
* 2000 Avropa Futbol Çempionasıı (*İtalya finalda Fransa'ya uduzdu*)
* 2002 FIFA Dünya Kupası (*İtalya dörddəbir finala çıxa bilmədi*)

## İstinadlar

https://www.transfermarkt.com.tr/paolo-maldini/profil/spieler/5803

https://www.acmilan.com/en/news/media/2019-06-14/paolo-maldini-becomes-the-new-technical-director-of-ac-milan

https://www.mackolik.com/futbolcu/p-maldini/5rk23wxi2wkgl264utqcygs7p
Qırmızı meşə qarışqası

**Qırmızı orman qarışqası**(**Formica rufa**), (Hymenoptera) dəstəsindan bir böcək növü.

## Xarici keçidlər
* http://www.agaclar.net/index.php?id=2382
* http://www.ntvmsnbc.com/news/454267.asp
Buldoq-qarışqa

**Buldoq-qarışqa** () — Hymenoptera dəstəsindan bir həşərat növü. 

## Xarici keçidlər
* http://www.nationalgeographic.com.tr/ngm/0705/konu.aspx?Konu=5
Daraqlı triton

**Daraqlı triton** (lat. *Triturus cristatus*),  (*Salamandridae*)  fəsiləsindən (*Caudata*) dəstəsindan suda-quruda yaşayanlar növü.

* Status. Azərbaycanda Triturus cristatus carelini (Strauch, 1870) yarımnövü yaşayır. Nadirdir.
Yayılması. Respublikanın cənub-şərqində (Lənkəran rayonunda) və Böyük Qafqaz sıra dağlarının cənub-şərq ətəklərində (Şamaxı və İsmayıllı rayonlarında) tək-tək hallarda təsadüf edilir.
* Yaşayış yeri. Gündüz həyat tərzi keçirir. Adətən meşəlik, meşə-bozqır və dağ-səhra rayonlarında dəniz səviyyəsindən təxminən 500-600 metrdən 2200 metrə qədər hündürlükdə müşahidə edilir. Açıq sahələrdə yerləşən su hövzələrində, ot bitkisi ilə zəngin, əksərən durğun və temperaturu 12-20 C qədər olub, çox da böyük olmayan təmiz sulu göllərdə, nohurlarda, meşə gölməçələrində, su kanallarında yaşamağı daha çox sevir. Yazda və yayın birinci yarısında ən çox su mühitində yaşayır, iyulun axırında və avqustun əvvəllərində isə quruya çıxır. Burada rütubətli yerlərdə – otların və yarpaqların arasında, çürümüş ağacların, ağac köklərinin altında gizlənir və başlıca olaraq həmin yerlərdə qışlayır. Suda yaxşı üzür, quruda isə ağır ağır-ağır hərəkət edir. Gecələr daha fəal olur. Mart ayından sentyabra qədər fəaldırlar. Oktyabrda qış yuxusuna gedir. 
* Sayı. Məlumat dəqiq deyil.
* Sayının dəyişilmə səbəbləri. Antropogen amillərin təsiri nəticəsində suyun keyfiyyətinin korlanması daraqlı tritonun populyasiyasına başqa suda-quruda yaşayanlarla müqayisədə daha güclü təsir göstərir. Suların sənaye axıntıları ilə çirklənməsi, kiçik su hövzələrinin qurudulması T. cristatus üçün ən böyük təhlükə təşkil edir.
* Qorunması üçün zəruri tədbirlər. Çoxalma dövründə triton olan kiçik su mənbələrini qorumaq lazımdır.
* **BIZ ONLARI QORUMALIYIQ**


Fayl:LarveKamsalamander.JPG
Fayl:TriturusCristatusMiddleSizedLarva.JPG
Fayl:TriturusCristatusYoungerLarva.JPG
Fayl:TriturusCristatusYoungLarva.JPG
Tritonlar

**Triton** (lat. *Triturus*) — quyruqlular (*Caudata*) dəstəsindən suda-quruda yaşayanlar cinsi.Tritionların yaz fəslində bel hissələrində dəri tənəffüsünü artıran daraqlar inkişaf edir. Yayda onlar quruya çıxaraq su hövzələrinin yaxınlığında gizli həyat keçirir. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Adi quru qurbağası

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Statusu
Azərbaycanda adi quru qurbağasının Bufo bufo verucosissima (Pallas,1813) yarımnövü yayılmışdır. Lənkəran rayonunda və Böyük Qafqazın cənub ətəklərində təsadüf edilir.

## Yaşayış yeri
Meşə kənarlarındakı çəmənliklərdə, çoxalma dövründə isə meşə kənarındakı gölməçələrdə təsadüf edilir.

## Sayı
Çoxalma zamanı optimal şəraitdə 1 km marşruta 3-4 fərd düşür. 1989-cu ildə Zaqatala rayonunun Qəbizdərə kəndinin yaxınlığındakı gölməçədə 100 m-lik sahil zolağında 30-40 fərd hesablanmışdır. 

## Çoxalması
Mayalanma xaricidir. Cütləşmə 4-12 (hərdən daha çox) saat davam edir. Kürütökmə 7-10 gün ərzində gedir. 1200-1700 kürü tutan 1,5–5 m uzunluğunda kürü bağları qoyur. Metamorfoz 50 gün davam edir. Cinsi yetginliyə 3-cü (erkəklərdə) və 4-cü (dişilərdə) illərdə çatır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Atlantik qızılbalığı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Nəsli kəsilmək üzrədir, pərakəndə yayılmış yarımnövdür.

Ömrünün çoxunu Atlantik okeanında keçirər. Yalnız çoxalma zamanı Avropanın və Şimali Amerikanın çaylarına girər və dağların ətəklərində olan qaynaqlarına qədər köç edər. Bu səfərin sonunda cütləşib yumurtlayar və təkrar geri dönər. Amma bu köç və cütləşmə işi çox yorucudur, və köç əsnasında yemək yeməzlər. Buna görə çoxu dənizə dönə bilmədən ölər. Ayrıca şirin su da daha tez xəstəliklərə qapıla bilərlər. Dənizə dönməyə bacaranların qapdığı mikrobları dəniz suyunun duzu öldürər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dunay qızılbalığı

**Dunay qızılbalığı** (lat. *Hucho hucho*) — Qızılbalıqlar fəsiləsindən balıq növü.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İrigöz tunes

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Əhəmiyyətli bir ticari balıq olan İrigözlü tunes , isti və ilıq dənizlərin açıqlarında tapılar, amma Aralıq dənizidə tapılmaz. Boyu 60-250 sm olar. Başı və gözləri digər tunes böyükdür. Bədənlərinin üst qisimi tünd əmtəəlik mavi, qarınına doğru boz ya da ağlaşar. Kürək və anal üzgəcləri sarı rəngdir.

İrigözlü tunes bir çox fərqli balıq növləri yumşaqcalar və qabıqlılar ilə bəslənər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pelecus cultratus

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Yayılması
Baltik, Qara, Azov dənizlərində, eləcə də Xəzərdə və Araldada yayılmışdır. Volqa, Ural, Terek, Kür və başqa çayların mənsəbində yaşayır. Şimali Xəzərdə duzluluğu 3–4%, nadir hallarda 9–10% olan sahələrdə tutulur. Aşağı Kürdə və onun əlavə su hövzələrində çox nadir hallarda tək-tük qeydə alınır. Kürətrafı su hövzələrində Varvara bəndinə qədər təsadüf edilir.

## Morfoloji əlamətləri
D III 7–8, A II–III 25–31, qəlsəmə dişciqlərinin sayı 19–22, orta hesabla 20,5 fəqərələrin sayı 48–52, orta hesabla 50-dir. Bədəni axımlı, qılıncvarıdır, yanlardan sıxılmışdır. Bel üzgəci çox arxada — anal üzgəcinin üstündə yerləşir. Döş üzgəcləri uzun, sivridir, yan xəttin orqanı ziqzaqşəkillidir, boğazından anal üzgəcə qədər kil vardır. Qarnı üzərində boğazdan anusa qədər pulcuqla örtülü olmayan omurğa vardır. Bel üzgəci qısadır, döş və anus üzgəcləri uzundur. Anal üzgəcin əsası uzundur, quyruq üzgəci çox çuxurludur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Yarımkeçici balıqdır. Dənizin şortəhər sularında yaşayır, kürü tökmək üçün şirin sulara girir. Çoxalmaq üçün Kür çayına qış aylarında girir. Kürü tökdükdən sonra isə yenidən dənizə qayıdır. Kürüdən çıxmış körpələr dənizə qayıtmağa imkan tapmadıqda şirin sularda, o cümlədən Kürdə və Kürətrafı göllərdə yerli populyasiyalar əmələ gətirirlər.

**Yayılması**: Xəzər boyu Samurdan Astarayadək, Kür hövzəsində, Qızılağac körfəzində yayılmışdır. Sayı kəskin

azalıb, nadir hallarda rast gəlinir. Qılıncbalıq başlıca olaraq su həşəratları ilə qidalanır.

## Çoxalması
Qılıncbalıq 3 yaşında cinsi yetkinliyə çatır. Kürülər hissə-hissə yetişir. Yetişmiş kürü mayalandıqdan sonra suda asılı halda üzür. Kürüdən yenicə çıxmış sürfənin uzunluğu 6–7mm olur. Mayın ortalarında sürfələr böyüyüb 15 mm uzunluğa, 8 mq ağırlığa çatır, iyul ayında körpələr orta hesabla 96 mm uzunluqda və 7,0 q ağırlıqda olur.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Vətəgə əhəmiyyəti az olan balıqlardandır. Statistikada ayrıca göstərilməyib "sair balıqlar" qrafasında qeyd edilir. Başlıca olaraq payız-qış aylarında tutulur. Son 10–15 ildir yox dərəcəsindədir. **[[Qırmızı kitab (ümumi anlayış)|Azərbaycanın Qırmızı kitabına]]** daxil edilib.

## Sayı
Həmişə az saylı balıq olub, ovlanması barədə statistik məlumat göstərilməyib, "sair balıqlar" qrafasında qeyd edilib.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Kür çayı axını tənzim edildikdən sonra daşqınların aradan qaldırılması ilə əlaqədar Kürətrafı göllərnən əlaqənin kəsilməsi, kürüvermə sahələrinin sıradan çıxması, Xəzər dənizinin səviyyəsinin kəskin sürətdə aşağı düşdüyü dövrlərdə Pelecus cultratus qidalandığı sahil zonanın əsaslı sürətdə kiçilməsi və bu zonanın çirkləndirilməsi.

## Tətbiq olunmuş və lazımi mühafizə tədbirləri
Azərbaycanın su hövzələrində Pelecus cultratus ehtiyatını bərpa etmək məqsədilə Kür çayı ilə Kürətrafı göllər arasındakı keçmiş əlaqə bərpa olunmalı, onların səviyyəsinin sabit qalması təmin olunmalı, Şimali Xəzərdən Pelecus cultratus körpələri gətirilərək bu su hövzələrinə buraxılmalı və onların mühafizəsi təmin olunmalıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ançouslar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Cinsləri
* *[[Amazonsprattus]]*
* *[[Anchoa]]*
* *[[Anchovia]]*
* *[[Anchiovella]]*
* *[[Cetengraulis]]*
* *[[Coilia]]*
* *[[Encrasicholina]]*
* *[[Engraulis]]* (Ançous)
* *[[Jurengraulis]]*
* *[[Lycengraulis]]*
* *[[Lycothrissa]]*
* *[[Papuengraulis]]*
* *[[Pterengraulis]]*
* *[[Setipinna]]*
* *[[Stolephorus]]*
* *[[Thryssa]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Al-əlvan qızılxallı

**Al-əlvan qızılxallı**, **Mikija** ,**Poladbaş qızılxallı**? (lat. *[[Oncorhynchus mykiss]]*) — Qızılbalıqkimilər dəstəsindən balıq növü. 
Göy qurşağı qızılbalığı və ya Polad baş (Oncorhynchus mykiss), 1882-ci ildə Şimal Amerikadan Avropaya gətirilmiş olan bir alabalıq növü. Balıq istehsalı üçün Avropalı alabalıq növlərindən çox daha uyğundur (25 dərəcə su istiliyi belə problemi olmaz) və ləzzətli və az sümüklü ətindən ötəri yemək balığı olaraq çox sevilər.

Göy qurşağı qızılbalığı 80 sm uzunluğa və 10 kq ağırlığa vara bilər. Qaranlıq bir mənzərənin qarşısında dayansa yan tərəfindəki qırmızı xətti ilə gözə dəyər, amma işıqlıq bir mənzərənin qarşısında haradasa heç görülməz. Dərə qızılbalığına çox bənzər amma qırmızı nöqtələri onunkindən daha diqqətə çarpandır, başı daha qısadır və çənəsinin alt qisimi daha önə çıxıntılıdır. 
 	

## Həyat tərzi
Polad başlar balaykən sürü olaraq yaşayarlar. Ancaq 3 kilo ağırlığa vardıqlarından sonra tək başlarına, özlərinə aid olaraq mənimsədikləri bir alan/sahə içərisində ovlanmağa başlarlar. Ömürlərinin uzunluğu yaşadıqları suyun keyfiyyətinə bağlı olaraq ortalama 7 ildir, amma Kaliforniyada 11 yaşına çatanları sübut edilmişdir.

## Artıma
Polad baş 2 yaşından etibarən cütləşə bilər. Artıma zamanları Avropada Aralıq/dekabr ayından May ayına qədər, Amerikada isə martısansaya arasıdır. Yumurtalarını çaxıl daşları və qum ilə örtərlər. Balaların yumurtadan çıxmaları suyun istiliyinə bağlı olaraq 32 elə 64 gün davam edər. Balaların çoxu daha böyük balıqlar tərəfindən məğlub olar və yalnız kiçik bir azlığı həyatda qalmağı bacarar.

## Bəslənmə
Polad başlar böcəklərdən, kiçik balıqlardan, qurbağalardan, soxulcanlardan, qurbağa balalarından və hətta öz növünün balalarından bəslənər. Böcəkləri həm suyun altında həm suyun üstündə ovlarlar. Suyun üstündə uçan bir ağcaqanadı sudan sıçrayaraq havada bağla bilərlər.

## Yaşadığı yerlər

Göy qurşağı qızılbalığı 
Polad başın gerçək məmləkəti ABŞ-nin şimal qərbi və Kanadanın cənub qərbidir. 1882-ci ildə Amerikadan Avropaya gətirilmiş və 19' ncu əsrin sonundan bəri heç dayanmadan davamlı yeni ölkələrə ixrac edilmişdir. Çaylarda və göllərdədə yaşayarlar, amma əslində ən çox aydın və sürətli axan dərələri seçərlər. Digər alabalıq növlərindən daha sürətli böyüdüyü və daha çox qidaya ehtiyacı olduğu üçün təbiətə buraxılan polad başlar digər yerli alabalıq növlərinin soylarının tükənməsinə səbəb ola bilər ancaq dərə qızılbalığı polad başın ləzzətinə "xeyr" deyə bilməz.


Fayl:Trout.jpg
Fayl:Steelhead.jpg| 
Fayl:Steelhead2.jpg
Fayl:Oncorhynchus mykiss mid res 150dpi.jpg|
Fayl:SteelheadRainbowTrout.jpg
Fayl:Regenbogenforelle2007-10-27.ogv


## İstinadlar
Adi dəniz dili

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Bədəni ovalıq, çox yastılaşmış, ağızı kiçik və asimmetrik, gözləri sağ tərəfdə, gözlü tərəf, mixai yaşıl, ya da qəhvərəngi qara xallarla bəzəklidir. Sağ sinə üzgəcinin ucunda qara xal vardır.

Ümumiyyətlə 20-40 metr dərinliklərdə, qumlu palçıqlı yerlərdə yaşar. Qışda 100 metr dərinliyə enər. Böyüklüyü ortalama 30-35 sm dir, maksimum 50 sm-ə çata bilər. Ortalama ağırlığı 300-350 qram ətrafındadır.

Dibdəki onurğasızlar, kiçik balıqlar və böcəklərlə bəslənər. Bahardan etibarən sahillərə soxularaq İyun - İyul arasında artıma edər. Qış aylarında əti dolğun və ləzzətli olar. Ümumiyyətlə hər mövsümdə olan, iqtisadi dəyəri yüksək bir balıqdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qaqauz dili

**Qaqauz dili** — qaqauzların danışdığı dil. Oğuz dil qrupuna daxildir. Moldovada 140 000, Balkan yarımadasında 100 000, Ukraynada 32 000, Bolqarıstanda 10 000 nəfər bu dildə danışır.

Moldovanın Çadır-Lunq, Vulkaneşt, Komrat, Ukraynanın İzmail vilayətində və qismən Qazaxıstan və Özbəkistanda yayılmışdır. Moldova və Bessarabiya ərazisində əsasən iki dialekti vardır: çadırlunq-komrat (mərkəzi) və vulkaneşt (cənub). 1956-cı ildə kiril qrafikası əsasında əlifbası tərtib olunmuşdur.

## İstinadlar