Holland sindromu

**Holland sindromu** — iqtisadiyyatda xüsusi bir sektorda baş verən artım (məsələ, təbii sərvətlər) ilə digər sektorlarda baş verən azalma (məsələn, istehsalat və ya kənd təsərrüfatı) arasındakı əlaqəni göstərmək üçün istifadə edilən termin. Fərz edilən mexanizm budur ki, inkişaf edən sektorda büdcə gəlirləri artdıqda həmin ölkənin milli məzənnəsi digər ölkələrin məzənnəsinə nisbətən daha çox gücə sahib olur. Bu, həmin ölkənin ixrac məhsullarının digər ölkələr tərəfindən daha baha qiymətə alınması, lakin digər sektorları daha az rəqabətli edərək bu sektordakı əmtəələri daha ucuz qiymətə idxal etməsi ilə nəticələnir.

Termin 1977-ci ildə "The Economist" () jurnalı tərəfindən 1959-cu ildə Niderlandın Qroninqen əyalətində böyük təbii qaz yataqlarının kəşfindən sonra Niderlandda baş verən istehsalat sektorunun zəifləməsi halını təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir.

## Model

Holland sindromunu təsvir edən klassik iqtisadi model 1982-ci ildə iqtisadçılar Maks Kordn və Piter Nieri tərəfindən irəli sürülmüşdür. Modeldə bir ticarətdə istifadə edilə bilməyən sektor ilə (xidmət sahəsi) iki ticarətdə istifadə edilən sektor vardır: inkişaf edən və geridə qalan (inkişaf etməyən) sektorlar. İnkişaf edən sektora adətən neft, təbii qaz, qızıl, mis, brilyant, boksit kimi təbii sərvətlərin çıxarılması və ya kofe yaxud kakao kimi məhsulların istehsalı daxildir. İnkişaf etməyən (gerdiə qalan) sektora isə adətən kən təsərrüfatı və ya istehsalat sektoru aid edilir.

"Resurs bumu" iqtisadiyyata iki yolla təsir göstərə bilir:
# "Resurs cərəyanı effekti"ndə resurs bumu əmək sektoru üçün olan tələbatı artırır və bu, istehsalatın inkişaf edən sektor tərəfə meyil etməsinə, geridə qalan (inkişaf etməyən) sektordan isə daha da uzaqlaşmasına səbəb olur. Bu meyil "birbaşa qeyri-sənayeləşmə" adlanır. Bununla birlikdə, bu təsir əhəmiyyətsiz ola bilər, çünki adətən karbohidrogen və mineral sektorlarında nisbətən adam çalışır.

# "Xərcləmə effekti" resurs bumu nəticəsində əlavə büdcə əldə olunduğu zaman baş verir. O, ticarətdə istifadə edilməyən sektorlarda (xidmət) geridə qalan (inkişaf etməyən) sektorun hesabına əməyə tələbatı artırır. Geridə qalan (inkişaf etməyən) sektordan ticarətdə istifadə edilməyən sektorlara olan meyil isə "bilvasitə qeyri-sənayeləşmə" adlanlır. Ticarətdə istifadə edilməyən sektordakı məhsullara (və ya xidmət) artan tələbat onların qiymətinin artması ilə nəticələnir. Bununla birlikdə, ticarətdə istifadə edilən sektorda qiymətlər beynəlxalq səviyyədə təyin olunur, buna görə də dəyişə bilmirlər. Bu, real valyuta məzənnəsindəki artım ilə bərabərləşdirilir.

## Təsirləri
Sadə ticarət modelləri irəli sürür ki, ölkə müqayisəli üstünlüyə sahib olduğu sənayelərdə ixtisaslaşmalıdır; belə ki, bəzi təbii resurslarla zəngin olan ölkənin bu resurların çıxarılmasında ixtisaslaşması daha yaxşı olar.

Halbuki digər nəzəriyyələrin irəli sürür ki, bu, təbii resurslar tükənən zaman effektiv deyildir və hətta təhlükəlidir. Həmçinin qiymətlər də azala bilər və müqayisəli istehsalat əvvəlki səviyyəsinə qısa zamanda qayıtmaya bilər. Bu, inkişaf edən və ticarətdə istifadə edilməyən sektorlardakı texnoloji inkişaflar geridə qalan (inkişaf etməyən) və ticarətdə istifadə olunan sektorlardan daha kiçik olduqda baş verə bilər. Bu iqtisadiyyatın digər ölkələrin iqtisadiyyatı ilə müqayisədə daha az texnoloji inkişafa sahib olması səbəbindən onun geridə qalan (inkişaf etməyən) və ticarətdə istifadə olunan məhsullardakı müqayisəli üstünlüyü azalacaq, beləliklə, firmaları ticarətdə istifadə olunan sektorlara sərmayə qoymağa məcbur edəcək.

## Minimuma endirmək
Holland sindromu təhlükəsini azaltmağın iki yolu vardır: real valyuta məzənnəsininin dəyərlənməsini yavaşlatmaq və bir-birindən mənfi təsirlənən sektorların rəqabət qabiliyyətinin artırılması.

Bir yanaşma bum gəlirlərini sterilizə etmək, yəni bütün gəlirləri bir anda ölkəyə gətirməmək və gəlirlərin bir hissəsini xaricdəki xüsusi fondlarda saxlamaq və yavaş-yavaş gətirməkdir. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə bu, siyasi cəhətdən çətin ola bilər, çünki bu ölkələrdə artan gəlirləri yoxsulluğun azaldılması məqsədilə dərhal xərcləmək üçün tez-tez təzyiqlər olur, lakin burada daha geniş makroiqtisadi təsirləri nəzərə alınmır.

Sterilizasiya inflyasiyanın bəzi təsirlərini yüngülləşdirərək xərcləmə effektini azaldır. Gəlirləri yavaş-yavaş ölkəyə buraxmağın digər bir faydası büdcəyə pulun daha sabit axınını təmin etməsidir və bu, ölkəyə ildən-ilə büdcədəki dəyişikliklərlə bağlı daha çox əminlik verir. Həm də ölkə bum gəlirlərini qənaət edərək gələcək nəsillər üçün qazancın bir hissəsini qoruyub saxlayır. Bu suveren sərvət fondlarına Avstraliya Hökumətinin Gələcək Fondu, İranın Milli İnkişaf Fondu, Norveçdəki Hökumətin Pensiya Fondu, Rusiya Federasiyasının Sabitləşmə Fondu, Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu və 1976-cı ildə əsası qoyulmuş Küveyt Dövlətinin Gələcək Nəsillər Fondu daxildir.

Real valyuta məzənnəsinin dəyərlənməsinin qarşını almaq üçün irəli sürülən digər bir strategiya böyük məbləğdəki kapital axınları (hansı ki, real valyuta məzənnəsinin dəyərlənməsinə səbəb ola bilir) azaltmaq məqsədi ilə iqtisadiyyatdakı qənaəti artırmaqdır. Ölkə gəlirləri və gəlir vergisini azaldaraq fərdləri və firmaları daha çox qənaət etmətə sövq edə bilər. Qənaəti artırmaqla ölkə hökumət defisitlərini və birbaşa xarici investisiyaları maliyyələşdirmək üçün kreditlərə ehtiyacı azalda bilər.

Təhsilə və infrastruktura qoyulan investisiyalar geridə qalan (inkişaf etməyən) istehsalat və ya kənd təsərrüfatı sektorunun rəqabət qabiliyyətini artıra bilər. Başqa bir yanaşma isə geridə qalan (inkişaf etməyən) sektorlarda hökumət proteksionizminin, yəni subsidiyaların və ya tariflərin artırılmasıdır. Halbuki bu, Holland sindromunu təsirini daha da pisləşdirə bilər, çünki xarici kapitalın böyük axını adətən ixrac sektoru tərəfindən təmin edilir və idxal sektoru tərəfindən alınır. İdxal olunan mallara tariflərin tətbiqi bu sektorun xarici valyutaya tələbini süni şəkildə azaldır və real valyuta məzənnəsinin daha da dəyərlənməsinə səbəb olur.

## Təyin olunması
Adətən ölkədə Holland sindromunun olub-olmamasını təyin etmək kifayət qədər çətindir, çünki təbii resurslardan əldə edilən gəlirlərlə real valyuta məzənnəsi və geridə qalan (inkişaf etməyən) sektordakı geriləmə arasındakı əlaqəni təsdiq etmək asan deyildir. Real valyuta məzənnəsindəki dəyərlənməyə digər vasitələr də təsir edə bilər (Balassa-Samuelson effektindəki məhsuldarlıq artımı, yəni ticarət və böyük miqdarda kapital axını nəticəsində baş verən dəyişikliklər). Bu kapital axınlarına adətən birbaşa xarici investisiyalar səbəb olur.

## Nümunələri
* 19-cu əsrin əvvəllərində Avstraliyada qızıl yataqlarının tapılması
* 21-ci əsrdəki Avstraliya mineral əmtəələri
* 2000-ci illərin sonlarında Çilidə Holland sindromunun xüsusiyyətlərin meydana gəlməsi (mineral əmtəə qiymətlərindəki artım səbəb olmuşdur)
* 2000-ci illərdə Azərbaycan nefti
* Təbii resurslara xarici tələbatın artması səbəbindən Kanadada dolların qalxması 2000-ci illərin əvvəllərindən 2014-cü ilin sonlarında (2015-ci ilin əvvəllərinə) neft qiymətlərinin düşməsinə qədər istehsalat sektorunu maneə törətdi.
* 1974 və 1979-cu illərdəki neft bumlarından sonra İndoneziyanın ixrac gəlirlərinin yüksək miqdarda artması.
* 1990-cı illərdə Nigeriya və müstəmləkədən azadlığa çıxmış digər Afrika ölkələri
* Rusiyanın 2000-ci illərdəki neft və təbii qazı
* Amerikalılar tərəfindən 16-cı əsrdə İspaniya və Portuqaliyaya ixrac olunan qızıl və digər qiymətli daşlarref name="Corden" />
* Şimal dənizindəki neft yataqlarının 1970–1990-cı illərdə Norveç və Böyük Britaniyanın istehsalat sektorlarına təsiri
* 2000-ci illərdəki Venesuela nefti. Rəsmi valyuta məzənnəsindən istifadə etdikdə Karakas dünyanın ən bahalı şəhəridir.
* Tədqiqatçılar qeyd edir ki, Böyük Britaniyanın 1986-cı ildə "Böyük Partlayışdan" sonra maliyyə sektoruna etibarı istehsalatın inkişafının qarşısını alır. Buna bənzər bir arqument Londonun əmlak bazarı ilə bağlı irəli sürülmüşdür. Pol Kruqman Böyük Briyaniyadakı güclü maliyyə sektorunun istehsalatdakı təsiri və Breksitdən sonra ölkədə ehtimal olunan vəziyyət haqqında yazmışdır. O, maliyyə sektorunun Londona olan etibarında azalma olmasının daha yaxşı nəticə verəcəyini düşünür.
* Somali dəniz quldurlarına pul verilərək malların geri alınması

## İstinadlar

## Əlavə oxu üçün
* 
* Elkhan Richard Zada. 2016. Oil Abundance and Economic Growth. Berlin: Logos Verlag.
* Rasizadə alqoritmi (nəzəriyyənin davamı)

## Xarici keçidlər
* [CaDRE — energypedia.info](https://energypedia.info/wiki/Capacity_Needs_Diagnostics_for_Renewable_Energies_(CaDRE))
* Holland sindromu nədir və o, nəyə görə pisdir?