open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Səfərəli bəy Əbdürrəhmanbəyov

**Səfərəli bəy Məşədi Hacı bəy oğlu Əbdürrəhmanbəyov** (1878-17 may 1899)—Qarabağ bəylərindən.

## Həyatı

Hacı bəyin ikinci oğlu Səfərəli bəy 1878-ci ildə Cəbrayıl qəzasının Əbdürrəhmanbəyli obasında dünyaya gəlmişdi. Molla yanında oxumuşdu. Özəl təsərrüfatını idarə etməklə keçinirdi.

Səfərəli bəy 17 may 1899-cu ildə qaçaqlar tərəfindən öldürüldü. Hadisənin təfsilatı: Zəngəzur qəzasının Sisyan nahiyəsinin Pul kəndi yaxınlığında Əbdürrəhmanbəyli köçü qaçaqlarla üzləşdi. Qaçaqlardan Qaragüvəndikli Cabbar Hüseyn oğlu və Əbdülhəsən Bədəl oğlu Səfərəli bəydən qızıl pul tələb etdilər. Səfərəli bəy onlara bir neçə qoç təklif etdi ki, aparın şişlik çəkin. Qızılım yoxdur. Mübahisə edib, çəplşdilər. Qaçaqlar tüfənlərini hərləyib, Səfərəli bəyi atdan aşırdılar. Qardaşı Bala bəy yetirincə qaçaqlar çapıb aradan çıxdılar. Pristav gəlib sorğuya çəkdi. Şahidlər Məhəmməd bəy Ağabəyov, Vəli bəy Məmmədəli bəy oğlu və Pənah Kazım oğlu bir ağızdan bu işdə qaçaqların əllərinin olduğunu təsdiqlədilər…

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Əbdürrəhmanbəylilər, "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2008, №11, səh.3-14

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Əbdürrəhmanbəyli obası
Qara qızlar

**Qara qızlar** — türk və altay mifologiyasında şər ilahələri. **Qaragızlar** və ya **Karakızlar** da deyilir. Erlik Xanın qızlarıdırlar. Adları naməlumdur. Mənbəyi, quru, çılpaq, sürüşkən bir yerdə yaşayarlar. Vaxtlarını əylənərək keçirirlər. Göyə çıxan samanı azdırıb yolundan geri döndərməyə çalışırlar. Bəzən cinsiliklə əlaqədar və ya cinsilik ehtiva edən davranışlar olduqları izah edilər. Saçları qara ilana bənzər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 

## Həmçinin bax
* Qara oğlanlar
* Ağ qızlar
* Ağ oğlanlar
Heracleum longifolium

*  — Heracleum sphondylium subsp. sphondylium bitki yarımnövünün sinonimi.
*  — Heracleum chorodanum bitki növünün sinonimi.
*  — Heracleum grandiflorum bitki növünün sinonimi.
Jak Deni Şuazi

**Jak Deni Şuazi** ( və ya , 1799 — 1859) — İsveçrə botaniki və mikoloqu.

Jak Deni Şuazi örtülütoxumlu bitkilər və mikologiya sahəsində ixtisaslaşıb.

*[[Choisya]]* Kunth bitki cinsi Şuazinin şərəfinə adlandırılıb.

## İstinadlar
Bakı Avropa Liseyi

**Bakı Avropa Liseyi** — Lisey XX əsrin sonlarında — 1991-ci ildə BDU-nun nəzdində fəaliyyət göstərən "Yaradıcı istedad" Elmi Praktik Mərkəzin və QHT olan "İstedad" Assosiasiyasının təşəbbüsü və təşkilatçılığı nəticəsində yaranan liseyin 19 buraxılışı olub.

## Haqqında
Assosiasiya və elmi mərkəz xüsusi işlənib hazırlanmış proqram üzrə respublikanın hər tərəfində istedadlı uşaqlar axtarıb tapır, müxtəlif olimpiadalar, yay-düşərgə məktəbləri təşkil edirdi. Burada uşaqlarla işləmək üçün Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasından, ali təhsil ocaqlarından və xaricdən mütəxəssislər cəlb olunurdu. Digər ölkələrin analoji təşkilatları ilə əlaqələr yaranır, psixoloji, pedaqoji, sosioloji tədqiqatlar aparılır, incəsənət və elm xadimləri ilə görüşlər keçirilirdi.

Beləliklə, Avropa məktəblərinin təcrübəsini özündə əks etdirən və Azərbaycanın mövcud şəraitinə uyğunlaşdırılmış "Avropa məktəbi" pedaqoji modeli qurulur. Yüksək yenilikci və intellektual potensiala malik olan uşaqlar aşkar edilir və sonrakı tədrisin unikal sistemi qurulur. Böyük hazırlıq işləri görüldükdən sonra 1991-ci il sentyabr ayından yalnız üç — VIII, IX və X siniflərdən ibarət lisey fəaliyyətə başlayır.

1994-cü ildə rəsmi status alan Bakı Avropa Liseyi 1993–1994-cü tədris ilindən öz şagirdlərini I sinifdən formalaşdırmağa başlayır və bir tədris müəssisəsi kimi uğurla addımlayır. Şəxsiyyətin azad inkişafı, düşüncəli, yaradıcı, hazır və bacarıqlı şəxsiyyətin əmələ gəlməsi üçün şərait quran təhsil ocağına çevrilir.

## Məqsədi və vəzifələri'
Liseyin əsas məqsədi Avropa və Şimali Amerikanın təhsil sistemi və təlim prosesinə inteqrasiya olmaqdır. Liseydə təlim-tərbiyə yeni və səmərəli təhsil yanaşmaları, müasir tələbləri ödəyən metod və texnologiyalar üzərində qurulur. Bakı Avropa Liseyinin əsas vəzifəsi istedadlı uşaqların intellektual və yaradıcı potensialını üzə çıxarmaq və onların şəxsiyyətini inkişaf etdirməkdir. Xüsusi vəzifələrdən biri isə XXI əsrdə gənc nəslə vacib olan bacarıq və kompetensiyaların formalaşdırılmasıdır. Liseydə şagirdlərin həyat boyu öyrənmək və cəmiyyət üçün məhsuldar üzv olması vacib olan metakoqnitiv (öyrənməyi öyrənmək) qabiliyyətinin inkişafına müvafiq şərait qurulur. Liseyin təlim mühiti yenilikıərə və axtarışa həvəsləndirir, onların istedadını müxtəlif yollarla üzə çıxarır, nümayiş etdirir və dərsdənkənar təlim imkanlarını genişləndirir. Lisey kollektivi çalışır ki, şagirdləri gələcəkdə yaxşı mütəxəssis olmaq üçün erkən yaşlarından müasir peşəkar bacarıqlarla yaxından tanış etsin. Vətənpərvərlik və xalqa məhəbbət duyğuları ön plana çəkilərək hər bir şagirdin dövlətçilik prinsiplərini qoruması aşılanır.

## Həmçinin bax
* Bakı Oksford Məktəbi
* Bakı Britaniya Məktəbi
* Landau School

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Fin-uqor dilləri

**Fin-uqor dilləri** (*uqro-fin* variantı da işlənir) — ural dil ailəsində qohum dillər qolu. Rusiya, Finlandiya, Estoniya, Macarıstan və bir sıra digər ölkələrdə yayılıb.

## Mənbə
* Электронные коллекции на финно-угорских языках
* Цифровое обеспечение финно-угорских языков
Əlisa Nicat

**Hüseynov Əlisa Qulam oğlu** () Azərbaycanlı yazıçı, tərcüməçi və tarixçi.

## Həyatı
Əlisa Nicat 1936-cı il avqustun 10-da Lerik rayonunun Zuvand mahalının Yuxarı Gədik kəndində anadan olub. 1955-ci ildə Lənkəran şəhərində 3 saylı orta məktəbi bitirib. 1957-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinin Kitabxanaşünaslıq şöbəsinə daxil olub, 1963-cü ildə oranı bitirib. 1955-ci ildə "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetində "Bircə söz" adlı ilk şeiri çap olunub. 1959-cu ildə yazmağa başladığı "Qızılbaşlar" romanını dövrün yaratdığı əngəllər ucbatından yalnız 1983-cü ildə "Yazıçı" nəşriyyatında çap etdirə bilib. 1961-ci ildə "Gecəniz xeyrə qalsın, ulduzlar" adlı ilk hekayəsi, 1964-də ilk şeirlər kitabı olan "Yay axşamı", 1970-ci ildə isə "Bir qız, üç çinar" adlı ilk hekayələr kitabı nəşr edilib. 1967–1969-cu illərdə Azərbaycan radiosunun "Gənclik" və "İncəsənət" redaksiyalarında, ardınca "Ekran" telefilm birliyində fəaliyyət göstərib. 1973–1983-cü illərdə "Elm və həyat" jurnalında redaktor və şöbə müdiri vəzifəsində çalışıb. 1983–1990-cı illərdə Lənkəranda yaşayıb və bu dövrdə "Zərdüşt", "Əsarət bayramı", "Gərəksiz" povestlərini qələmə alıb, Plutarxın "Makedoniyalı İskəndər" (1982), Məhəmməd Tahirin "Şeyx Şamil" (1983) kitablarını tərcümə edib. 1987-ci ildə povest və hekayələrin toplandığı "Qəbilə başçısı" kitabı, 1990-cı ildə "Gəncəli müdrik" romanı çap edilib. SSRİ-nin süqutundan və müstəqilliyin əldə edilməsindən sonra 1993–1994-cü illərdə "Turan" jurnalını nəşr etdirib. Müstəqillik dövründə "Nağıllara dönən tarix" (1993), "Ruhların söhbəti" (1994), "Dünya sərkərdələri" (1995), "Dünya filosofları" (1995), "Kədər şərabı" (1997), "Dünya tarixçiləri" (1998), "Yüz böyük Azərbaycanlı" (1999), "Karvan" (2000), "Tarixin qürubu" (2009) kitabları çap edilib. Eyni zamanda bu dövr ərzində ölkənin tanınmış mətbu orqanlarında çalışıb.

1999-cu il aprelin 28-də AMEA-nın Bəhmənyar adına Fəlsəfə və Sosiologiya institutunun elmi şurasının qərarı ilə Əlisa Nicata səmərəli elmi və elmi-maarif fəaliyyətinə görə Fəlsəfə elmləri üzrə Fəxri Doktor adı verilib.

Bütün külliyyatı 50 cilddən ibarətdir. Bundan başqa çox sayda tərcümələri, şeirləri, esseləri, povestləri var.

## Əsərləri
# Gəncəli müdrik (1990)
# Nağıllara dönən tarix (1993)
# Ruhların söhbəti (1994)
# Dünya sərkərdələri (1995)
# Dünya filosofları (1996)
# Kədər şərabı (1997)
# Dünya tarixçiləri (1998)
# 100 böyük azərbaycanlı (1999)
# Karvan (2000)
# Tarixin qürubu (2009)
# Sasanilərin sonu
# Ehram (roman)
# Sarsılmaz Mir Cəfər
# Mələklər və İblislər
# Rza xan
# Qızılbaşlar
# Fenomen
# Satrap və demokrat
# Artakserks və Midya türkləri
# Əsrin mənzərəsi
# Sirli xəzinə
# Müdriklik məbədi (2018)
# Bülbül və gül (povest)
# 101 Dahi
# Qızıl fəlsəfə
# Tiranlar və kölələr
# Kafka və mən
# Vətənpərvər 
2012–2019-cu illərdə 55 cildlik əsərlərinin indiyə qədər 26 cildi çapdan çıxmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 80 yaşlı Əlisa Nicat: "İnsanlar min illərlə gerçəkdən uçublar, indi ancaq yuxularda uçurlar"
* "Müdriklik məbədi"nin sakinləri olaq
* Facebook: Əlisa Nicat
* WordPress: Əlisa Nicat
Morgunblaziz (qəzet)

**Morgunblaö** — İslandiyada 1913-cü ildən bəri nəşr edilən qəzet. Qəzet 24 səhifə olmaqla islandca gündəlik nəşr edilir. Vilhjalmur Finsen tərəfindən yaradılan qəzetin ilk sayı 1913-cü ildə 21 noyabr tarixində nəşr edilmişdir. 6 il sonra qəzet Arvakur mətbəəsi tərəfindən satın alınır. Soyuq Müharibə illərində qəzetdə islandiyada baş verən siyasi hadisələr barəsində tənqidi yazılar dərc edilmişdir.
Xankəndi stadionu

**Xankəndi şəhər stadionu** — Azərbaycanın Xankəndi şəhərində futbol stadionu.

## Tarixi
Stadionun 1955-ci ildə inşasına başlanılmış və 1956-cı ildə istifadəyə verilmişdir. İlk dəfə İosif Stalinin adı ilə adlandırılmışdır. Bir neçə il sonra adından İosif Stalinin adı götürülərək "Stepan Şaumyan adına mərkəzi stadion" adlandırılmışdır. 1991-ci ildən şəhərin tarixi adı qaytarıldıqdan sonra "Xankəndi şəhər stadionu" adına qayıdılmışdır.

SSRİ dövründən stadionda Qarabağ Xankəndi FK klubu ev oyunlarını keçirirdi. 2023-cü ildə Azərbaycanın nəzarəti altına qayıtmışdır. Həmin ilin oktyabrında "Qarabağ Ağdam" klubu növbəti mövsümdən etibarən Azərbaycan Premyer Liqasında ev oyunlarını Xankəndi şəhər stadionunda keçirə bilməsi haqqında Azərbaycan mətbuatında məlumat yayılmışdır. Bunun üçün ilk növbədə stadionda müəyyən bərpa işləri həyata keçirilməsi planlaşdırılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şükrü Birant

**Şükrü Birant** — Türkiyə futbolçusu.

## Karyerası

### Klub

1964-1974-cü illərdə Fənərbaxçada oynamışdır. Meydana çıxdığı 317 oyunda 7 qol vurmuşdur.

### Milli

Türkiyənin müxtəlif milli komandalarında 26 dəfə meydana çıxmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* tff.org - Şükrü Birant Profili
* mackolik.com - Şükrü Birant Profili
* mujdatyetkiner.com - Şükrü Birant Profili
İlyas xoca

**İlyas xoca** () — Moğolustan hakimi, Cığatay xanı, hakimiyyət illəri 1363–1390; Tuğluq Teymur xanın oğlu.

## Həyatı
Moğolustana qayıdan Tuğluq Teymur xanı Mavəraünnəhrdə onun oğlu İlyas xoca əvəz etdi.

Tuğluq Teymur 1363-cü ildə oğlu İlyas xocanı Cığatay xanlığından asılı olan Şərqi Cığatayın xanı etmişdir.

İki ay Gərmsirdə qalıb yaralarını sağaldan Əmir Teymur Bəlx dağlarına çəkilib silahdaşlarını başına yığdı. Bu dövrdə onun dəstəsində üç yüzdən artıq döyüşçü var idi. Mavəraünnəhr uğrunda İlyas xocaya qarşı mübarizə aparmaq üçün o yenidən qayını Hüseynlə birləşdi.

365-ci ildə indiki Daşkənd yaxınlığında tarixə Cəngi Loy adı ilə daxil olmuş bir döyüş baş verdi. İlyas xocanın qoşunu ilə Teymur və Hüseynin birləşmiş dəstələri qarşı-qarşıya gəldilər, Döyüşdən qabaq leysan yağışı yağmışdı. Atlar zarıyır, süvarilər müvazinətini itirib palçığa yıxılırdılar. ölümün gözünə dik baxmağa alışmış Teymur irəli atılaraq öz dəstəsini düşmənin içərilərinə doğru aparırdı. Lakin Hüseynin hərbi qüvvələri onun hücumunu dəstəkləmədi, yavaş-yavaş geri çəkilməyə başladı. Teymur bu döyüşdə az qala mühasirəyə düşəcəkdi. Yalnız öz şücaətinə və döyüş bacarığına görə o, silahdaşları ilə düşmənin əhatəsindən çıxıb Hüseynin dəstəsi ilə birləşə bildi. Qohumlar cənuba, Amudəryaya tərəf üz tutdular, çayı keçib yenidən Bəlx vilayətində köç saldılar,

Teymur qayını Hüseynin hərəkətindən narazılığını bir kəlmə ilə də büruzə vermədi. Lakin o, artıq başa düşmüşdü ki, dar ayaqda Hüseynə arxa çevirmək olmaz. Bu andan etibarən qohumların münasibətində soyuqluq yarandı.

Artıq İlyas xoca üçün Səmərqəndə yol açıq idi. Lakin bu zaman monqol xanlarının hakimiyyətinə qarşı çıxan sərbadarlar Səmərqənd mədrəsəsinin tələbəsi Mövlanzadənin başçılığı ilə İlyas xocaya qarşı müqavimət göstərməyə qərar verdilər. Səmərqəndə yaxınlaşan monqol xanının ordusu sərbadarların qurduğı tələyə düşdü və böyük itki verərək geri çəkildi,

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Tuğluq Teymur xan
* Moğolustan
* Mavəraünnəhr
* Cığatay xanlığı

## Xarici keçidlər
ADıNA günü (film, 2010)

***ADıNA günü*** qısametrajlı sənədli televiziya filmi rejissor Bəhruz Qədirov tərəfindən 2010-cu ildə çəkilmişdir. Film ANS televiziyasında istehsal edilmişdir. Film 30 aprel 2009-cu il tarixində Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasında baş verən qanlı terror hadisəsini araşdırır. Qanlı hadisə zamanı 12 nəfər öldürülmüş, 13 nəfər isə müxtəlif dərəcəli bədən xəsarəti almışdı. Filmdə ölənlərin və yaralananların ailə üzvləri, hadisənin şahidləri danışır, qatil Fərda Qədirov barədə faktlar açıqlanır.

## Məzmun
El arasında həftənin bütün günlərinin hər birinin özünəməxsus adı var: duz, xas, adına və s. Bir qismi yaddan çıxıb. Adına ona görə yadda qalıb ki, biz azərbaycanlılar qırxı çıxana qədər ölülərimizi məhz bu gün yad edir, onlara ehsan süfrəsini də elə bu gündə açırıq. Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasına silahlı hücum da həftənin 4-cü, yəni adına günü oldu. 30 aprel 2009-cu il tarixində ADNA özünün qanlı tarixini yaşadı. Bu tarix ölən və yaralananların adı ilə yadda qaldı və onların adı ilə də anılacaq.

Film 30 aprel 2009-cu il tarixində Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasında baş verən qanlı terror hadisəsini araşdırır. Qanlı hadisə zamanı 12 nəfər öldürülmüş, 13 nəfər isə müxtəlif dərəcəli bədən xəsarəti almışdı. Filmdə ölənlərin və yaralananların ailə üzvləri, hadisənin şahidləri danışır, qatil Fərda Qədirov barədə faktlar açıqlanır.

## Film haqqında
*Film iki versiyada-2010-cu və 2011-ci illərdə çəkilmişdir. İkinci versiya birincini tamamlayır.

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenari müəllifi: Rəşad Abbasov
Rejissor: Bəhruz Qədirov
Operator: Polad Orucov, Elxan Hüseynov, Hikmət Əsgərov, Cəfər Qasımov

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasında terror hadisəsi
2010-cu ilin Azərbaycan filmləri
2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Abel Tasman

**Abel Yanszon Tasman** (; ) — Avstraliya və Okeaniya ərazilərini tam dövrə vurmuş və Yeni Zelandiyaya gəlmiş ilk avropalı səyyah. Abel Tasman Yeni Zelandiyanı 1642-ci ilin 15 aprel tarixində kəşf etmişdir.
Avstraliyanın cənubunda yerləşən Tasmaniya adası, Tasmaniya dənizi, səyyahın şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Ağabəyovlar

**Ağabəyovlar** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması
Əmir Teymurun (1370-1405) cığatay tayfasına mənsub olmuş Ağabəylilər Muğanın qədim nəsillərindən biridir. XVI əsrin sonunda, XVII əsrin əvvəllərində bu nəslin nümayəndələri Şah I Abbas Səfəvinin əmirlərindən olmuş və Səfəvi imperiyasının Hindistan sərhədlərində zabit rütbəsində xidmət etmişlər. 1603-1612-ci illərdə onlar Osmanlı-Səfəvi müharibələrində iştirak etmiş və Muğanın azad olunması uğrunda vuruşmuşlar. Bu xidmətlərinə görə şahın fərmanı ilə nəslin nümayəndəsi Arslan bəyə Muğanda torpaq mülkü bəxş edilmişdir. Onun ulu nəvəsi Cığatay bəy Qacarlar dövründə (XVIII əsrin ikinci yarısı) Salyanda mülkədar olmuşdur.

## Soyun tanınmış nümayəndələri
* Sadıq bəy Ağabəyzadə — general-mayor, şərqşünas alim, Azərbaycan Demokratik Respublikasının Daxili işlər nazirinin müavini. 
* Ağaxan Ağabəyli — Kənd təssərrüfatı elmləri doktoru, professor.
* Mayis Ağabəyov — Azərbaycan kino rəssamı, inzibatçı, rəssam assistenti, geyim rəssamı və dekor rəssamı, Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı (2000).
* Hüseyn bəy Ağabəyov — Azərbaycan tibb alimi.
* Rza bəy Ağabəyov — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü.

## Mənbə
* S.S. Ağabəyov, Y.Ə. Ağabəyov. Ağabəylilər. Bakı: Nurlar, 2008, 248 səh.

## Həmçinin bax
Özer Yurteri

**Özer Yurteri** () — Türkiyə futbolçusu.

## Karyerası

### Klub
1968–1977-ci illərdə Göztəpədə oynamışdır. 1978–1981-ci illərdə isə Bursasporda oynamışdır.

### Milli
Türkiyənin müxtəlif milli komandalarında 27 dəfə meydana çıxmışdır.

## İstinadlar
Hidravlik press

Hidravlik pres boru ilə birləşdirilmiş müxtelif diametrli porşenləri olan iki slindirdən Silindirler mayə ilə doldurulur.Porşenlərin sahələri S1 və S2-dir və S2>S1.Kiçik porşenə perpendikulyar istiqamətdə F1 qüvvəsi ilə təsir etdikdə mayedə p=F1÷S1 tezyiqi yaranar.Paskal qanununa görə bu təzyiqi mayənin bütün nöqtələrinə verilir.Nəticədə ikinci silindirdeki porşenə maye tərəfindən

F2=p×S2   F1=pхS1

qüvvəsi təsir edir.Deməli,böyük porşenin sahəsi kiçik porşenin sahəsindən neçə dəfə böyükdürsə,hidravlik pres qüvvədə bir o qədər qazanc verir.Onda,        

F1÷F2=S1÷S2                                         

yəni porşenlərə təsir edən təzyiq qüvvələri onların sahələri ilə düz mütənasibdir.

Fərz edək ki,birinci porşen h1 qədər aşağı düşmüş,ikinci porşen isə h2 qədər yuxarı qalxmışdır.Maye sıxılmayan olduğuna göre h1S1=h2S2 və ya                                          h1÷h2=S2÷S1 Onda                                         F1÷F2=h2÷h1=v2=v1

alını, Fərz edək ki,birinci porşen h1 qədər aşağı düşmüş,ikinci porşen isə h2 qədər yuxarı qalxmışdır.Maye sıxılmayan olduğuna göre h1S1=h2S2 və ya                                          h1÷h2=S2÷S1 Onda                                         F1÷F2=h2÷h1=v2=v1 r, yəni porşenlərə təsir edən qüvvələr onların yerdəyişmələri(sürətləri)ilə tərs mütənasibdir.

## Həmçinin bax
* Pressləmə
Tasman dənizi

thumb|Tasmaniya dənizinin kosmik şəkili

**Tasman dənizi** – Avstraliya və Okeaniyada yerləşir. Sakit okeana çıxışı vardır. Tasmaniya dənizi Avstraliya və Yeni Zelandiyanın arasında yerləşir. Dəniz məşhur holland səyyah Abel Tasmanın şərəfinə adlandırılmışdır.
SSRİ Nazirlər Soveti

**SSRİ Nazirlər Soveti** — 1946—1990-cı illərdə SSRİ-nin ali dövlət icra orqanı, hökuməti.

## İstinadlar
Nazim Səmədov

**Nazim Adil oğlu Səmədov** () — Azərbaycan Respublikası Vergilər Nazirliyinin aparat rəhbəri, Mədəniyyət və turizm nazirinin müavini (2011–2018).

## Həyatı
Nazim Səmədov 2 avqust 1977-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1998-ci ildə Azərbaycan Dövlət Dillər İnstitutunun fransız dili fakültəsinin bakalavr pilləsini, 2000 və 2001-ci illərdə Fransanın Strasburq II Universitetinin və Azərbaycan Dillər Universitetinin magistratura pilləsini və 2006-cı ildə Qərb Universitetinin beynəlxalq hüquq üzrə magistratura pilləsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. 2001-ci ildə doktoranturaya qəbul edilmiş və 2007-ci ildə Strasburq II Universitetində elmi işini müdafiə edib fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsini almışdır.

1999–2001-ci və 2004-cü illərdə Fransız Elmləri Beynəlxalq İnstitutunda, Avropa Şurasının Mədəniyyət, Mədəni və Təbii İrs Direktorluğunda və France İnternationale Radiosunda təcrübə keçmişdir. 2000–2001-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində fransız dili müəllimi işləmişdir.

2004–2006-cı illərdə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin mədəniyyət siyasəti şöbəsinin böyük məsləhətçisi və beynəlxalq əlaqələr şöbəsinin müdir müavini vəzifəsində işləmişdir. 2006–2011-ci illərdə yeni yaradılmış Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin beynəlxalq əlaqələr və mədəniyyət proqramları şöbəsi sektorunun müdiri, daha sonra isə şöbə müdiri vəzifəsində işləmişdir.

2009–2011-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Hökuməti və Kuba Respublikası Hökuməti arasında əməkdaşlıq üzrə Hökumətlərarası Komissiyanın katibi olmuşdur.

Azərbaycan Respublikası ilə Litva Respublikası, Bolqarıstan Respublikası, Moldova Respublikası, Rumıniya, Monteneqro və Koreya Respublikası arasında hökumətlərarası komissiyalarının üzvüdür. GUAM ölkələrinin mədəniyyət və turizm üzrə işçi qrupunun koordinatorudur (2013–2015).

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Gənclər Fondunun Müşahidə Şurasının üzvüdür (2013–2016, 2018-ci ildən indiyədək).

Azərbaycan Respublikasının Ümumdünya Ticarət Təşkilatına üzv olmasına hazırlıq işləri üzrə Komissiyasının üzvüdür (09 mart 2017-ci il tarixindən).

BMT-nin Dünya Turizm Təşkilatının Turizm Etikası üzrə Konvensiyanın hazırlanması ilə bağlı 25 aprel 2016-cı il tarixində yaradılmış Beynəlxalq İşçi qrupunun, daha sonra isə Ad Hok Komitənin sədri vəzifəsinə seçilmişdir. 2017-ci ilin sentyabr ayında BMT-nin Dünya Turizm Təşkilatının Baş Assambleyası tərəfindən təsdiq edilmiş Turizm Etikası üzrə Konvensiya təşkilatın ilk hökumətlərarası saziş olmuşdur.

2017-ci ilin yanvar ayından Azərbaycan Respublikası Turizm Şurasının Katibliyinin rəhbəri təyin edilmişdir.

2018-ci ilin fevral ayından Milli Turizm Təbliğat Bürosunun Müşahidə Şurasının sədri.

2011–2018-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm nazirinin müavinidir.

2018–2022-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Vergilər Nazirliyində (daha sonra Azərbaycan Respublikasının Iqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətində) Aparat rəhbəridir.

2022-ci ilin fevral ayından indiyədək Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat nazirinin müşaviridir.

Ailəlidir, iki qızı və bir oğlu var.

## İstinadlar
Sarı Ələkbər

**Sarı Ələkbər** (tam adı: *Sarı İmamqulu oğlu Ələkbər*; ) — Gəncə üsyanının təşkilatçılarından. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hakimiyyəti dövründə taqım komandiri.

## Həyatı
Sarı Ələkbər 1874-cü il 1 iyul tarixində Gəncədəki Xəlfəli məhəlləsidə anadan olmuşdur. Azərbaycanın yaxın tarixində öz izi olan şəxsiyyətlərdən olan S. Ələkbər 1905-ci il azərbaycanlıların azadlıq hərəkatının ilkin çağlarından "*[[Difai]]*" milli təşkilatının üzvü olmuş, bir qədər sonra Gəncə Milli Komitəsinin aparıcı şəxslərindən olmaqla onun iki zərbə dəstələrindən birinə başçılıq etmişdir.

### Ailəsi
Cəvahir xanımla ailə qurmuş S. Ələkbərin Qulu, İsmayıl adlı iki oğlu Briliant adlı qızı olmuşdur. Qızı Birilant Əsədulla Ağüzümün oğlu Lətif Ağüzümlə evlənmişdir. 1946-cı ildə anadan olmuş Başxanım 1931-ci ildə sürgün olunmuşdur.

## AXC dövründə fəaliyyəti
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hakimiyyəti dövründə taqım komandiri olmuş, daha sonra polis idarəsi rəisinin müavini işləmişdir. Gəncə üsyanının başçılarından biri Cahangir bəy Kazımbəy xatirələrində 1920-ci il mayın 24-dən 25-nə keçən gecə Balabağban məscidində partizan dəstələrinin rəhbərləri Sarı Ələkbər və Qaçaq Qəmbərlə üsyana başlamaq haqqında razılığa goldiklərini qeyd etmişdir. Üsyan zamanı qəhrəmanlıqlar göstərən San Ələkbər 11-ci Qırmızı ordu hissələrinin tərk-silah olunmasında fəal iştirak etmişdir. 1952-ci ildə Parisdə nəşr olunan "Azərbaycan" jurnalının ikinci sayında Ceyhun bəy Hacıbəyli Gəncə üsyanının qəhrəmanları sırasında Sarı Ələkbərin də adını çəkmişdir.

Gəncə üsyanının təşkilatçılarından biridir.

## Mühacirliyi
Gəncə üsyanı amansızcasına yatırıldıqdan sonra Sarı Ələkbərin qardaşları və yaxın qohumları istintaqsız-məhkəməsiz güllələnmiş, özü isə böyük çətinliklərlə Trabzona qaça bilmişdir. Oğlanları Qulu, İsmayıl, qızı Brilyant Qazaxıstana sürgün edilmiş, lakin Sarı Ələkbərin silahdaşları onları 1924-cü ildə gizli yolla Trabzona keçirə bilmişlər. Gəncədə sovet hakimiyyəti qurularkən Sarı Ələkbərin bütün əmlakı müsadirə olunmuşdur.

## Haqqında
Dr. Fəthi Tevetoğlu "Mənim gördüyüm bugünkü Rusiya" adlı kitabında Müzəffər Tuğsavul paşadan və bir neçə başqa azərbaycanlıdan Sarı Ələkbər haqqında eşitdiyi xatirəni qeyd edib. O kitabında yazır:

## Ədəbiyyat
* Hacıbəy li C, Gəncə üsyanı, Azərbaycan jurnalı, Paris, 1952, № 2.
* Bayramov X., Sarı Ələkbər, "Gəncəbasar" qəzeti, 1993, 23 fevral.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Sarı Ələkbər / Belə belə işlər
Xatirə İslam

**Xatirə Novruz qızı Əzizova** () — **Xatirə İslam** səhnə adı ilə tanınan Azərbaycan müğənnisi.

## Həyatı
Xatirə İslam 29 yanvar 1980-ci ildə Xankəndi şəhərində anadan olmuşdur. Buradakı 4 nömrəli məktəbdə birinci sinifədək təhsil almışdır. Məcburi köçkün həyatı yaşamış və Sabunçu rayonunda orta təhsil almışdır. İlk ixtisası tibb bacısı olub, lakin daha sonradan Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetini bitirmişdir. Səhnədə ilk addımlarını 2000-ci ildə atmışdır.

Müəllimi İslam Rzayev olub.

## Diskoqrafiya
* Yox Sevgilim (2006)
* Ağlar Yenədə (2008)
* Albom Kolleksiyası (2009)
* Yarım (2011)
* Aman Yarim (2016)
* Albom Kolleksiyası (2016)

## İfaları

## Kliplər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Artist.az — müğənni Xatirə İslam birbaşa sifarişi
* .
Sürəyya Talıbxanbəyli

**Sürəyya Talıbxan qızı Talıbxanbəyli** (mühacirətdə: **Sürəyya Odoğlu** (); ) — publisist, folklorşünas.

## Həyatı
Sürəyya Talıbxan qızı Talıbxanbəyli 1899-cu ildə Şuşa qəzasının Qacar kəndində anadan olmuşdu. Məktəb təhsili almışdı. 1920-ci ildə ailəsi ilə bərabər Türkiyəyə mühacirət etmişdi. Dayısı Hüseyn bəy Mirzəcamalov ona dəyərli məsləhətlər vermiş, doğru yola yönəltmişdi.

İlk nikahla Cümhuriyyətin sonuncu hökumət kabinəsində daxili işlər naziri vəzifəsini tutmuş siyasi mühacir Mustafa Vəkilli ilə ailə qurmuşdu. (Bu barədə 1937-ci ildə Bakıda müsavatçı kimi həbs edilərək ölüm cəzasına məhkum olunmuş görkəmli pedaqoq və ictimai xadim Mədinə xanım Qiyasbəyli-Vəkilovanın istintaq sənədlərində məlumat verilib. Mədinə xanım M. Vəkillinin əmisi qızı idi. İstintaqa ifadəsində 1930-cu ilə qədər onunla məktublaşdığını boynuna almışdı). Lakin sonradan ayrılmışdılar. Sürəyya Talıbxanbəyli ali təhsilini İstanbul Universitetinin Dil-ədəbiyyat fakültəsində almışdı. Universiteti bitirdikdən sonra özünü elm sahəsində sınamaq qərarına gəlmişdi. Azərbaycan və Anadolu türkcəsinin dialektoloji baxımdan müqayisəli tədqiqi istiqamətində bəzi araşdırmalar aparmışdı. Türkologiya sahəsinə maraq göstərməsində həmvətəni, həmin dövrdə universitetin dosenti vəzifəsində çalışan gələcəyin böyük türkoloqu Əhməd Cəfəroğlunun tövsiyə və təşviqləri az rol oynamamışdı. 1930-cu illərdə Əhməd bəyin naşiri və redaktoru olduğu "Azərbaycan Yurd Bilgisi" jurnalı ilə fəal əməkdaşlıq edirdi. Məcmuənin dörd sayında onun "Qarabağ və İstanbul şivələrinin sərfiyyat baxımından müqayisəsi" adlı silsilə məqalələri işıq üzü görmüşdü. Folklora dair bir sıra araşdırmaların da müəllifi kimi tanınır.

O, 1939-cu il il martın 4-də İstanbul Universitetində Fuad Köprülünün tədrisat həyatının 25-ci ildönümü münasibətilə konfransda da çıxış edib. Sürəyya xanım çıxışında bunları bildirib:

Sürəyya xanım Mustafa Vəkillidən ayrılandan sonra irəvanlı Nağı bəyin oğlu Bəkir Odoğlu ilə ailə qurmuş, bu nikahdan Bərrin, Murad, Can, Tarık adlı övladları dünyaya gəlmişdi. Sürəyya xanımın vəfatından sonra Canı Dilşad xanım böyüdüb.

Sürəyya xanım 1941-ci ildə vəfat edib. "Bir müəllim vəfat etdi" başlıqlı nekroloqda yazılıb:

## İstinadlar

## Mənbə
* 
*Ənvər Çingizoğlu, Bir Qacar soyu: Talıbxanovlar, "Soy" tarixi-etnoqrafik dərgi, 2012, №4, səh.3-10.

## Həmçinin bax
*Talıbxan bəy Talıbxanov
*Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatı
Zərgər Məşədi Ağamirzə

**Zərgər Məşədi Ağamirzə** —  Gəncənin məşhur zərgəri. Mobil Əhmədovun babası

## Həyatı
Zərgər Məşədi Ağamirzə 1853 cü ildə Gəncənin Zərrabi məhəlləsində doğulmuşdur. 1957-ci ildə Gəncənin Dört yol məhəlləsində vəfat etmişdir. Səbiskar qəbirstanlığında dəfn olmuşdur.

Onun düzəltdiyi zərgərlik məmulatları Dəli Alı, İran şahı Müzəffərəddin, Mirzə Abbas Abbaszadə və onlarla böyük şəxsiyyətə hədiyyə edilib. Əl işləri Azərbaycanın bir çox muzeylərində sərgilənən məşhur gəncəli zərgər Məşədi Ağamirzə. Zərgərin vaxtilə Gəncədə keçirilən toylar zamanı ağız-ağız dolaşan bir şakəri də olub. Baba yolu ilə gedən Zərgər Ağamirzə yolunun davamçısı.

## Ailəsi
Zərgər Məşədi Ağamirzənin Birinci xanımı Gəncədə böyük mülkədar Muxtar bəy Qazıyevin bacısı Xədicə xanım olub.
Qızı Xuraman xanım Səlman Əhmədlili ilə ailə həyatı qurmuşdur. Onların Mobil Əhmədov və Bəşir Əhmədov övladları olmuşdur

## Mənbə
ABŞ ştat himnlərinin siyahısı

**ABŞ ştatları simvollarının siyahısı (mahnılar)** - ABŞ ştatlarının qanunverici orqanlarının və ya qubernatorlarının qərarı ilə ştatların simvolları seçilmiş mahnılar (State songs, State anthem, State historical song, State cantata, Official ceremonial march, Official rock song, himnlər və s.). Bəzi ştatların rəsmi mahnıları yoxdur (Nyu-Cersi), bəzilərinin isə bir neçə mahnı simvolu vardır  (Arkanzas, Arizona).

## Siyahı

## Mənbə
* Official State Songs, *NetState.com*. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qubernator

**Qubernator** (,  (kybernētēs) — «rəhbər»)  — inzibati-ərazi vahidinin, federal vahidin rəsmi başçısı.

Bəzi ölkələrdə (Böyük Britaniya, Rusiya, ABŞ və s.) qubernator ərazi-inzibati vahidinə seçki yolu ilə rəhbərlik edir və ali vəzifəli şəxs hesab edilir, bəzi ölkələrdə isə o dövlətin ali icra hakimiyyətinin fərmanı ilə təyin edilir.

## Həmçinin bax

* Quberniya (Rusiya)
* Vilayət
Xaçınçay su anbarı

**Xaçınçay su anbarı** — Ağdam rayonunda, Xaçınçay üzərində yerləşir. Su anbarı, əkin sahələrinin suvarılması üçün su ehtiyatının təmin edilməsi məqsədilə Azərbaycan hökuməti tərəfindən 1964-cü ildə istismara verilmişdir.

1993-cü ildə Ağdam rayonunun erməni qəsbkarları tərəfindən işğalı nəticəsində Azərbaycan tərəfindən su anbarının istismarı 2020-ci ilin sonuna qədər mümkün olmamışdır.

## Texniki göstəriciləri
Bəndin hündürlüyü 44 m, uzunluğu 940 m və su anbarının ümumi həcmi 23 mln.m³-dir. Su səthinin güzgü sahəsi 1.76 km², suyun maksimal dərinliyi 37 metrdir. Normal su səviyyəsində su səthi dəniz səviyyəsindən 507.4 m yüksəklikdə, ölü həcminin səviyyəsi isə 487.5 m yüksəklikdədir. Suvarma sahəsi 7000 ha-dır.

Xaçınçay su anbarında suyun orta çoxillik temperaturu yanvar ayında 3,8°C, avqust ayında 23,1°C, ən yüksək temperatur 13 iyun 1964-cü ildə 30,5°C olmuşdur. Buz hadisələri ayrı-ayrı illərdə sahil buzu formasında olur.

## Tarixçə
Xaçınçay su anbarı Sovet İttifaqı dövründə meliorasiya məqsədləri üçün istifadə edilirdi. Eyni zamanda bu anbar vasitəsilə Ağdam şəhəri və şəhərətrafı yaşayış məntəqələrinin su ehtiyacı ödənilirdi.

Ağdam rayonunun 1993-cü ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğalı nəticəsində 27 il anbardan istifadə etmək mümkün olmamışdır. Ağdam rayonu işğaldan azad edildikdən sonra, su hövzələrinin monitorinqi üzrə işçi qrupu tərəfindən 2021-ci ilin fevral ayında Xaçınçay su anbarında monitorinq keçirildi və anbarın vəziyyəti qiymətləndirildi. 2022-ci ilin mart ayında həyata keçirilən Fərrux əməliyyatı nəticəsində Xaçınçay su anbarı tamamilə Azərbaycanın nəzarətinə keçmişdir.

24 dekabr 2023-cü ildə prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Xaçınçay su anbarının təmir-bərpadan sonra istifadəyə verilməsi mərasimində iştirak ediblər.


Khachinchay water reservoir in the Aghdam district 2.jpg
Хачинчайское водохранилище 24.12.2023.jpg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Xaçınçay su anbarı və ətrafı minalardan tam təmizlənib
* Xaçınçay su anbarı bərpa olunur
* Xaçınçay su anbarında təmir-bərpa işlərinə 9 milyon manat xərclənəcək
İsmayıl bəyin evi

XX əsrdə tikilmiş tarixi bina. Vaqif küçəsi, 135 ünvanında yerləşir. İnv nömrəsi:3811..

Bina yerli əhəmiyyətli tarixi bina kimi qeydiyyata alınıb. Bina Abidə Dəri Zöhrəvi Xəstəxanası olaraq fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Ələkbər bəy Rəfibəylinin evi

XIX əsrdə tikilmiş tarixi bina. İ.Qayıbov küçəsi, 31 ünvanında yerləşir. İnv nömrəsi:3781. .

Bina yerli əhəmiyyətli tarixi bina kimi qeydiyyata alınıb. Bina Abidə Gəncə Şəhər Gigiyena və Epidemiologiya Mərkəzi olaraq fəaliyyət göstərir

## İstinadlar



## Həmçinin bax
*Yaşayış evi XIX əsr (Gəncə) (II)
Buxar avtomobili

**Buxar avtomobili** — müasir daxiliyanma mühərrikləri yerinə buxar mühərrikləri istifadə edilən avtomobillər. Belə avtomobillər bir neçə əsr mövcud olub, ancaq buxar mühərrikinin aşağı səmərəliliyinə görə XX əsr əvvəllərində daxiliyanma mühərrikli avtomobillər tərəfindən sıxışdırıldı. XIX əsr sonlarında isə buxar mühərrikləri təkmilləşdirilsə də belə avtomobillər geniş tətbiq edilə bilinmədi.

## Ədəbiyyat
* ПАРОВИЧКИ: БЫСТРЫЕ, БЕСШУМНЫЕ И ПРОСТЫЕ: ПАРОВЫЕ АВТОМОБИЛИ 
* Паровые автомобили
* The Last Great Steam Car
* A FRESH VIEW OF THE STEAM CAR FOR TODAY 

## Həmçinin bax

* Avtomobilin tarixi
Matricaria suaveolens

*  — Matricaria discoidea bitki növünün sinonimi.
*  — Matricaria chamomilla bitki növünün sinonimi.
*  — Tripleurospermum inodorum bitki növünün sinonimi.
Cəllad

thumb|Avropanın orta əsrlərinə aid cəllad geyimi
**Cəllad** və ya **Başkəsən** — Edam cəzası almış şəxslərin edam edilməsi ilə məşğul olan şəxs. Müasir edam silahları ixtira edilənə qədər Avropa və Asiya ölkələrinin saraylarında cəlladlar saxlanılırdı. Cəlladlar heç vaxt ailə qura bilməzdilər. Onlar bazarda malları pulsuz alırdılar. Bəzən satıcılar onların əlindən pul götürməyə belə çəkinirdilər. Kral saray üçün başqa bir cəllad təyin edərdisə, əvvəlki cəllad yeni cəlladı şəhər əhalisinə tanıtmalıydı.

## Həmçinin bax
* Ölüm hökmü

## İstinadlar

## Xarici keçid
Qan qartalı

**Qan qartalı** (qədim skandinav dilində — blóðörn) — Vikinqlər tərəfindən istifadə edilən edam növü. Edam məhkumun bel hissəsi yuxarıdan aşağıya doğru kəsilərək icra edilirdi. Qabırğalar onurğadan ayrılırdı və bununla da insan bədənində qartal qanadlarına bənzər iki yarım hissə yaranırdı. Edamın icrası ağciyərin çıxarılması ilə yekunlaşırdı. Qan qartalı Avropada icra edilən ən amansız edam növü hesab edilirdi.

## Mənbə
* Roberta Frank. "Viking Atrocity and Skaldic Verse: The Rite of the Blood-Eagle." The English Historical Review. Vol. 99, No. 391 Apr., 1984.
* Kong Ælla (Ella) av Northumbria
* Halfdan, sønn av Harald Hårfagre
* Kong Edmund
* Kong Maelgualai av Munster
* Erkebiskop Ælfheah.
* Store Norske Leksikon

## İstinadlar
Məhəmmədəli xan Əlaüssəltənə

**Məhəmmədəli xan Mirzə İbrahim xan oğlu Əlaüssəltənə** (1829-1918) — İranın baş naziri, xarici işlər naziri, diplomat.

## Həyatı

Bağdadda dünyaya gəlmiş Məhəmmədəli xanın əsli Qərbi Azərbaycanın Xoy şəhərindəndir. O, İranın Xarici işlər nazirliyinin əməkdaşı Mirzə İbrahim xan mühəndisin oğlu idi və atası bir müddət İranın Bağdadda konsulu kimi fəaliyyət göstərmişdir. Mirzə İbrahim xan 1858-ci ildə vəfat etmişdir.

Məhəmmədəli xan diplomatik fəaliyyətə başlamazdan əvvəl adyutantbaşı müavini vəzifəsində çalışmış, sonra İranın Bombeydə səfiri təyin olunmuşdur. O, bu vəzifədə 11 il, yəni 1859-cu ildən 1870-ci ilədək fəaliyyət göstərmişdir. 1870-ci ildə Tehrana çağırıldıqdan sonra Gilan hakiminin müavini təyin olunmuşdur. Məhəmmədəli xan 1870-cu ildə İran dövlətinin Bağdadda elçisi (səfiri) təyin olunmuş, bir qədər sonra isə Baş konsul olaraq Tiflisə göndərilmişdir. Həmin vəzifədə 1889-cu ilədək fəaliyyət göstərmişdir. 1889-cu ildən isə Londonda İran dövlətinin səfiri təyin olunmuşdur. İran tarixçisi marağalı Məhəmmədhəsən xan Müqəddəm Məhəmmədəli xanın Londona səfir təyin olunması hadisəsini belə şərh etmişdir ki, Məhəmmədəli xan 1889-cu ildə həmin vəzifəyə Mirzə Mülküm xanın əvəzinə təyin olunmuş və ona Əlaüssəltənə ləqəbi də bu zaman verilmişdir. Mirzə Mülküm xan isə butun titullardan məhrum edilərək geri çağırılmışdır.

Məhəmmədəli xan İngiltərə ilə İran dövləti arasında səlahiyyətli nümayəndə vəzifəsini icra edən zaman prins ləqəbinə layiq gorulmuşdur. O, 1905-1911-ci illər Məşrutə inqilabı dövründə müxtəlif kabinələrə üzv seçilmisdir. Məhəmmədəli xan İranda beş dəfə Xarici İşlər naziri, üç dəfə Umumi Gəlirlər naziri, bir dəfə Ticarət naziri və dörd dəfə Maarif naziri təyin olunmuşdur. İlk dəfə olaraq 1913-cu ildə Baş nazir təyin olunaraq kabinəni 7 ay idarə etmişdir. Mirzə Məhəmmədəli xan 1918-ci ildə Tehranda vəfat etmiş, Həzrət Şah Əbduləzimdə məzarlığında torpağa tapşırılmışdır.

## Ailəsi
Mirzə Məhəmmədəli xanın Hüseyn xan adlı oğlu vardı.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.
*Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar dövrünün diplomatları,  Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Hüseyn Əla

## Xarici keçidlər
Hüseyn Əla

**Hüseyn xan Məhəmmədəli xan oğlu Əla** () — İranın baş naziri.

## Həyatı
Hüseyn xan Məhəmmədəli xan oğlu 1882-ci ildə Tehran şəhərində anadan olmuşdu. Əslən Cənubi Azərbaycanın Xoy şəhərindəndir.

Hüseyn xan Əla ali təhsilini İngiltərədə, London şəhərində almışdı. Xarici İşlər vəzarətinə işə düzəlmişdi. Moinəlvüzəra ləqəbini daşıyırdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Hüseyn Əla
Vigilans

**Vigilans** ( "ayıqlıq", "sayıqlıq"), fiziologiya və psixologiyada huşun qiymətləndirilməsi üçün "diqqətlilik", "ayıq-sayıqlıq" halına verilmiş ad.

## Həmçinin bax
* Koma
* Diabetik koma
* Sopor
* Somnolens

## İstinadlar
Həbibulla Məmmədbəyli

**Məmmədbəyli Həbibulla Cəfərqulu oğlu** () — Azərbaycan astronomu, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor.

## Həyatı

Məmmədbəyli Həbibulla Cəfərqulu oğlu 1912-ci il dekabrın 1-də Bakının Şağan kəndində bəy ailəsində anadan olmuşdur. Atası Cəfərqulu bəy Şağan kəndinin kəndxudası olmuşdur. Beş oğul və iki qız atası olmuşdur. Anası Bəyim xanım da bəy ailəsində doğulmuşdur. Cəfərqulu bəy 1937-ci repressiya qurbanı olmuşdur. 1956-cı ildə bəraət qazanmışdır. Harada dəfn olunduğu bilinmir.

O, vaxtlar xalq düşməni oğlu olmasına baxmayaraq Bakıda orta məktəbi bitirdikdən sonra Leninqrad Dövlət Universitetinə daxil olmuş və oranı bitirmişdir. Ali təhsili aldıqdan sonra Bakıya qayıtmış, Azərbaycan Dövlət Universitetində, Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunda dərs demişdir. Azərbaycan, rus, alman dillərini mükəmməl bilirdi, ərəb və fars dillərindəki ədəbiyyatı sərbəst surətdə araşdıra bilirdi.

1946-cı ildə Azərbaycan Tibb İnstitunu bitirmiş Səriyyə Fərəc qızı Məcidova ilə ailə həyatı qurmuşdur. İki oğul və bir qızları olmuşdur.

## Elmi yaradıcılığı

Həbibulla Məmmədbəylinin fəaliyyətinin bir hissəsi Nəsirəddin Tusi irsinin araşdırılmasına həsr edilmişdir. Alim Nəsirəddin Tusinin astronomiya və riyaziyyat  elmləri  sahəsindəki  xidmətlərini geniş şəkildə işıqlandırmışdır. Tədqiqatçı yazır ki, Nəsirəddin Tusinin təsis etdiyi Marağa rəsədxanasında coğrafi  koordinatlar  cədvəli  tərtib  edilmiş  və bu  cədvəlin  coğrafiya  elminin  inkişafında böyük, Amerikanın kəşfində isə müəyyən dərəcədə  əhəmiyyəti olmuşdur.

Uzun illər dövlət televiziyasının elmi şərhçisi kimi çalışmışdır. Elmin bir çox sahələri ilə məşğul olmuşdu. Onlarca elmi, populyar kitabların müəllifidir.

Həbibulla Məmmədbəyli 1963-cü ildə Praqada keçirilən Beynəlxalq Astronomiya Konqressində Beynəlxalq Astronomiya Birliyinin həqiqi üzvü seçilmişdir.

## Əsas elmi əsərləri
* Astronomiya (qısa kurs) Az. SSR XMK nəşri, Bakı, 1941
* Астрономическая памятка бойцу. Баку, АГУ, 1943.
* Mühəmməd Nəsirəddin Tusi, Gənclik, Bakı, 1957, 154 s.
* Основатель Марагинской обсерватории Насирэддин Туси, Баку, 1961, 316 с.
* Mühəmməd Nəsirəddin Tusi, Gənclik, Bakı, 1968, 228 s.
* Tarixləri çevirmək üçün sinxronik cədvəllər (Azərbaycan, rus, özbək, tacik, türk, ingilis, ərəb və fars dillərində” “Elm”, Bakı, 1972.
* Mühəmməd Nəsirəddin Tusi, Gənclik, Bakı, 1980, 175 s.
* Мухаммед Насирэддин Туси, Баку, 1981.

## İstinadlar
Mirzə Məhəmmədəli xan Rəhmətabadi

**Mirzə Məhəmmədəli xan Hacı Mirzə Fətəli oğlu Rəhmətabadi** (?-?)—Məşrutə hərəkatının fəal üzvü, İranın ictimai xadimi.

## Həyatı
Mirzə Məhəmmədəli xan Hacı Mirzə Fətəli oğlu Gilan ostanının Rəhmətabad şəhərində anadan olmuşdu. Məşhur Səmia tayfası tayfasındandır. Mülkədar idi. Əyalətin müxtəlif yerlərində mülkləri vardı.

Mirzə Məhəmmədəli xan Məşrutə inqilabı dövründə Rəştdən İran Milli Məclisinə vəkil seçilmişdi. O, vəkilliyini namizəd verərkən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yazırdı: "Parlaman vəkilliyinə namizədlər:
Ağayi [[Seyid Həsən] Tağızadə](https://az.wikipedia.org/wiki/Seyid_H%C9%99s%C9%99n_Ta%C4%9F%C4%B1zad%C9%99), Hüseynqulu xan Nəvvab, Vüsuqüddövlə, Ağa Mirzə Əli Məhəmmədəli xan, Ağa Mirzə Əli Məhəmməd xan, Müstəşarüddövlə, Həkimülmülk, Müizüssultan, Mirzə Hüseyn xan Kəsmai, Zəkaülmülk, Mirzə İbrahim xan Münşizadə, Əmidülhükəma, Müxbirülmülk, Əsədüllah mirzə, Muxtarüddövlə, Doktor Vəliyullah xan, Vəhidülmülk, Nizamülhükəma Möhsün mirzə, Mirzə Əbdülqasım xan, Rzaqulu xan rəisi-darülfünun, Sahib Nəsəq, Hacı Əminüzzərb, Fəhmülmülk, Doktor Mənuçöhr xan və digərləri.
Adları zikr olunan bu namizədlər ki, əksər siyahılarda vardırlar – hamısı mütərəqqi tərbiyəşödə cavanlardır ki, çoxlarının sinni 30-35-dən o tərəfə keçməmişdir.

Bu adamlar məsləkən bütün hürriyyətpərəstdirlər".
Mirzə Məhəmmədəli xan Rəhmətabadi sonadək mübarizəni davam etdirdi. Dostu və yerlisi Müəzzissoltanla birləşərək Məhəmmədəli şaha qarşı mübarizə aparırdı. Mirzə Nəsrulla Məlikülmütəkəlliminin şahı lənətlədi. Ona qarşı cihad elan edəcəyini bildirdi. M. Rəsulzadə yazırdı: "Məlikül Mütəkəlliminin təhdidi sözdən işə keçdi. Salari Milli və Sərdari Milii vasitəsilə Təbrizdə qaldırılan bayraq, Sərdar Əsəd Sipəhdar, Musyo Yefrimxan, Mirzə Məhəmmədəli xan, Müəzzissoltan və başqa mücahidlərin köməyilə Tehranda "Baharistan" xarabası üzərində azadlıq bayrağı dalğalandı.

Lyaxov təslim oldu. Məhəmmədəli şah Qacar isə rus səfirliyinə pənah gətirdi. Onun hakimiyyəti sona çatdı. İntiqam alındı".

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.

## Həmçinin bax
*Səmiilər

## İstinadlar
Angiosperm Phylogeny Website

***Angiosperm Phylogeny Website*** (*APWeb*, *APW*, — "Çiçəkli bitkilərin filogenezi saytı") — çiçəkli bitkilər taksonomiyası haqqında məlumat saytı (İnternetdə sayt).

*Angiosperm Phylogeny Website* Missuri Botanika Bağının rəsmi saytında yerləşdirilmişdir.

## Xarici keçidlər

* Angiosperm Phylogeny Website Missuri Botanika Bağı saytında
APG II sistemi

**APG II sistemi** — "Örtülütoxumluların filogenezi qrupu" (Angiosperm Phylogeny Group) tərəfindən sitemləşdirilmiş və 2003-cü ildə «An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG II». məqaləsində nəşr olunmuş örtülütoxumlu bitkilərin müasir təsnifat sistemi.

## Xarici keçidlər
* Angiosperm Phylogeny Website

## İstinadlar
Kronkvist sistemi

**Kronkvist sistemi** () — Amerika botaniki Artur Kronkvist tərəfindən işlənilmiş və onun iki əsərində nəşr olunmuş ("*Örtülütoxumlu bitkilərin vahid təsnifat sistemi*" (), 1981 və "*Çiçəkli bitkilərin təkamülü və təsnifatı*" () birinci nəşr 1968, ikinci nəşr 1988-ci il) örtülütoxumlu bitkilərin təsnifat sistemi.
Kanuri dili

**Kanuri dili** – Nigeriya, Niger, Çad və Kamerunda kanurilər tərəfindən danışılan bir zəncirvari dialektdir. Həmçinin Cənubi Liviyada kiçik kanuridilli azlıqlar və Sudanda kanuridilli diaspor var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ''Ethnologue'' report for Kanuri
Kumbor

**Kumbor** — Monteneqroda kiçik şəhər. 2003-cü il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərdə 1067 nəfərə yaxın əhali yaşayır. Onlardan 47,89% serb, 31,30% xorvat və 3,56% -i monteneqroludur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Argiştixinili

**Argiştixinili** — Urartu çarı I Argiştinin hakimiyyəti dövründə, təqribən e.ə. 776 ildə salınmış şəhər-qala. Urartu mixi yazılarında Alagöz vadisində, Araz çayının sol sahilində yerləşən Argiştixinilidə sarayların və məbədlərin tikildiyi, ətrafında bağların və üzümlüklərin salındığı qeyb olunur. Burada aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı əldə edilmiş materiallar Urartu ilə Elam arasında əlaqələrin olduğundan xəbər verir.

## İstinadlar
Arhat

**Arhat** (sanskritcə: *ləyaqətli, hörmətli, məşhur*) — buddizmdə "nirvanaya daxil olmağa layiqli" olan; Budda müqəddəsi, ilk dəfə Budda Şakyamuni özünü arhat adlandırmış, ondan sonra şagirdləri va ardıcılları da bu adı ("Buddadan sonrakı Buddalar") daşımışlar. Hinayana məktəblərində, xüsusilə therevadada arhatliq ruhani kamilliyinin yüksək pilləsidir; arhat həyatını başa vurduqdan sonra bir daha yenidəndoğulma vərhələsini yaşamır, birbaşa nirvanaya keçir. İnsan təbiətinin bütün qeyri-kamilliklərindən, "mən" haqqında yanlış fikirlərdən tam azad olmuş arhat (kişi, yaxud qadın) üçlü  biliyə (özünün əvvəlki doğulmaları, başqa şəxslərin doğulmaları və əqli pozuntunun aradan qaldırılması haqqında) malikdir. Mahayana ədəbiyyatinda arhatlarin "Budda torpaqlarında (buddha-kşetra) yaşamasında bəhs olunur. Mahayana ikonoqrafiyasında arhatın təsvirinə tez-tez rast gəlinir: məsələn, "Budda 16 böyük arhatın əhatəsində" adlı məşhur əsərdə.
Əbədə

**Əbədə** — türk və tatar mifologiyasında ağac cini. Meşələrdə yaşayır. İnsanlara zərər verməz. Yaşlı bir qadın görümündədir. Meşələrdə yerlərdəki qurumuş ağac yarpaqlarından gələn çıtırtılar onun ayaq səsləridir.

## Etimologiya
(Eb/Əb) kökündən törəmişdir. Ebe sözcüyü yaşlı qadın mənasındadır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Kocaeli Universiteti

**Kocaeli Universiteti** — Türkiyədə dövlət universitetlərindən biri. 1992-cı ildə yaradılmışdır. 2010-cu ildə açıqlanan məlumatda dünyanın ən yaxşı 2 000 universiteti arasında 712-ci olmuşdur.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* Kocaeli Universiteti
* Kocaeli Universiteti (English)
* IRC-EGE (English) (Turkish) 
* Ege University Library 
* Ege University Campus Map
Karbohidratlar

**Karbohidratlar** — tərkibi Cn(H2O)m ümumi formulu ilə ifadə olunan üzvi maddələrdir (əsasən: n=m≥4, lakin n və m bir-birindən fərqlidə ola bilər). Karbohidrat *sulu karbon* deməkdir.
[thumb|right|310px|Südün tərkibində olan [Laktoza|laktozanın struktur formulu]]
**Karbohidrat** — qlükoza, nişasta kimi mürəkkəb üzvi birləşmələrin ümumi adıdır. Karbohidratlar sadə və mürəkkəb olmaqla 2 cür olur. Sadə karbohidratlar Monosaxarid, mürəkkəb karbohidratlar isə Polimerlərdir. İki karbohidrat Disaxarid, daha çox karbohidratlar isə Polisaxaridlər adlanır. 

**Monosaxaridlər** - hidrolizə uğramayan karbohidratlardır.
Monosaxaridlər suda asan həll olur və şirin dada malikdirlər.Təbiətdə ən çox yayılan monosaxaridlər qlükoza, fruktoza, qalaktoza, həmçinin nuklein turşuları və ATF-in tərkibinə daxil olan dezoksiriboza və ribozadır. 

Monosaxaridlərin ikisi birləşdikdə disaxaridlər əmələ gəlir. Disaxaridlər xassələrinə görə monosaxaridlərə oxşar olub suda asan həll olur və şirin dada malikdir.Disaxaridlərə çuğundur və ya qamış şəkəri(saxaroza) və süd şəkəri (laktoza),səməni şəkəri(maltoza),göbələk və yosunların şəkəri(treqaloza) aiddir. 

**Polisaxaridlər** — çoxsaylı monosaxarid halqalarından təşkil olunmuşdur. Polisaxaridlərdə monomer halqaların sayı artdıqca onların suda həll olma qabiliyyəti azalır və şirin dadı itir. Polisaxaridlərə bitki hüceyrəsində üstünlük təşkil edən nişasta, sellüloza, heyvan hüceyrəsində olan qlükogen, həşəratların xarici skeletini təşkil edən xitin vardır.

## Funksiyaları
**Energetik** — karbohidratlar orqanizm üçün əsas enerji mənbələrindən biridir (təqribən - 60%). Beynin, qan hüceyrələrinin, böyrək və böyrəküstü vəzinin beyin maddəsinin fəaliyyəti üçün tələb olunan bütün enerji qlükozanın oksidləşməsi nəticəsində təmin olunur. 1 q karbohidratın oksidləşməsi nəticəsində təqribən 17.6kC enerji ayrılır.

**Plastik** — onlar hüceyrə və subhüceyrə törəmələrinin qılafının tərkibinə daxildirlər, orqanizm üçün mühüm olan bir çox maddələrin (nukleotidlər, lipidlər, fermentlər və s.) sintezində iştirak edirlər.

**Mühafizə** — karbohidratlar bitki toxumlarının qılafının əsas komponentlərindəndir, cücülərin və xərçəngvarilərin xarici skeletlərinin qurulmasında, bakteriyaların hüceyrə divarlarının və bütün canlı orqanizmlərin hüceyrə membranlarının əmələ gəlməsində (zülallarla kompleks şəklində) iştirak edirdilər. 

**Dayaq** — sellüloza və bitki hüceyrələrinin qılafının digər polisaxaridləri hüceyrələri nəinki xarici təsirlərdən mühafizə edirlər, onlar həm də bitkinin möhkəm gövdəsini, onun mexaniki və dayaq toxumlarını yaradırlar.

**Ehtiyat qida maddələri** — onlar orqanizmdə qlikogen (insanlarda və heyvanlarda), nişasta (bitkilərdə) şəklində toplanmağa qadirdirlər.

## Karbohidratların növləri
* Monosaxarid — qlükoza, fruktoza, qalaktoza, dezoksiriboza, riboza və s.
* Disaxarid — saxaroza, laktoza,maltoza və s.
* Polisaxarid — qlikogen, nişasta, sellüloza, xitin, pektin və s.