open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anql-Kanadalılar

**Anql-Kanadalılar** – Kanadanın iki əsas xalqından biri.

## Ümumi məlumat

Sayı 10,8 mln. nəfərdir (1995). B.Britaniya, ABŞ və s. ölkələrdədə yaşayırlar. İngilis dilinin Kanada variantında danışırlar. Dindarları xristianlardır. 16–20-cı əsrlərdə Avropadan (ingilislər, şotlandlar, irlandlar, almanlar, hollandlar və s.), sonralar isə ABŞ-dən köçüb gələn qrupların inteqrasiyası nəticəsində formalaşmışlar. Müasir mədəniyyətlərində Amerikanın təsiri güclüdür.

## İstinadlar
Serb Respublikasında polyaklar

**[[Serb Respublikası]]nda [[polyaklar]]** (, ) — Serb Respublikasında yaşayan və işləyən polyak əsilli əhali. Polyaklar Serb Respublikasının 12 milli azlığından biri hesab edilir və onların hüquqları Serb Respublikası milli azlıqlar soveti məşğul olur. 2013-cü il siyahıya alınmasına görə Serb Respublikasında 186 polyak yaşayır.

## Tarixi
Polyaklar Serb Respublikası ərazisinə Avstriya-Macarıstan dönəmindən yaşayırlar. Onlar əsasən Qalisiyadan olan kəndlilərdən ibarət idi. Polyaklar Derventa, Prnyavor, Qradişka, Banya Luka, Novi-Qrad və Priedor şəhərləri ətraflarında məskunlaşmışdırlar. 1910-cu il məlumatına Bosniya və Herseqovinada 10975 polyak yaşayırdı. Onlar 12 kəndli koloniyasında cəmləşmişdilər. 1912-ci ildə Pryavore şəhərinin ətrafında bir çox sırf polyaklardan ibarət olan kəndlər mövcud idi: Novi-Matrinas, Qumera, Qrabaşnisa, Rakovas, Kunova, Devetina, Qaevi, Dubrava-Stara və Kokorski-Luk. Buna bənzər kəndlər həm də Qradişki şəhəri ətrafında yerləşirdi: Milevaçka-Kozara, Çelinovas, Bakinsi və Bakinsi-Qorsi. 1930-cu illərdə Yuqoslaviya ərazisində 30 min polyak yaşayırdı. Polyaklar Şibovskada arıçılıqla məşğul olurdular. 
XIX əsrin sonlsrında polyak ailələri Srbas ərrazisinə köçmüşlər. Onlara burada 10 ha ərazi ayrılmışdı. Polyak icmasının nümayətdəsi olan Artur Burda 1903-cü ildı Bardaçada su anbarı hazırlamışdı. Polşanın Novoqrodzes şəhərinin haradasa 80% əhalisi Srbas ətrafına köçmüşdür. 1946-cı ildə onlar öz yurdlarına qayıtmışlar. Çerna kəndində Novoqrodzes şəhərində hər il Srbasdan qayıtma qeyd edilir.

Brbass banovinesində polyaklara məxsus olan kənd təsərrüfatı torpaqlarının 75% əkilirdi. Oda deyilirdi ki, polyaklar iş baxımından olduqca dözümlü idilər və hər işə qatlaşırdılar. Onlar Yuqoslaviya iqtisadiyyatına böyük fayda verirdilər.

Yuqoslaviya milli azadlıq hərəkatı zamanı polyakların böyük qismi partizan mübarizəsinə qoşulmuşdu. Onlar tərəfindən 5-ci polyak batalyonu təşkil edilmişdir. Onlar 14-cü mərkəzi bosniya briqadasının tərkibinə daxil idi. Polyaklar almanlar və onların müttəfiqlərinə qarşı Tesliç, Jençe, Zavidoviç və Zenisedə mübarizə aparmışdır. Müharibə sonrası illərdə polyaklar öz vətənlərinə qayıtmağı qərara alırlar. Onlar Aşağı Sileziyaya köçürlər. Yuqoslaviya hökuməti emiqrasiyadan dolayı dəymiş zərəri ödəməkdən ötəri Polşadan maddi kompensasiya almaq istəyi mənasını itirmişdir.

## Din
Serb Respublikası ərazisində polyaklar əsasən katolik məzhəbinə aiddirlər. Əsas katolik məbəd isə Çelinovas kəndində yerləşir. Burada əsasən polyaklar ibadət edir.

## Cəmiyyət
Serb Respublikası ərazisində polyaklara aid cəmi bir cəmiyyət fəaliyyət göstərir. Cəmiyyət 2004-cü ildə Banya-Luke şəhərində təşkil edilmişdir.

## Mənbə
* Савез националних мањина Српске, Пољаци 

## İstinadlar
Menehm

**Menehm** (; e.ə. 380 – e.ə. 320) — qədim yunan riyaziyyatçısıdır; konik kəsiklərin əsas xassələrini öyrənmişdir ki, onlardan kubun iki dəfə böyüdülməsi ilə bağlı məsələlərin həllində istifadə etmişdir.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Erediviziya bombardirləri siyahısı

Bu, hər mövsüm üzrə Hollandiya Eredivize Liqası bombardirləri siyahısıdır. 1956/57 Mövsümündən başlayaraq hər il çempionatın ən sərrast oyunçusunun adı elan edilir. İlk dəfə bu adı "PSV Eyndhoven" klubunun oyunçusu olmuş Koen Dillen qazanmışdır. Bu adı ən çox 
Rud Gels, 5 dəfə qazanmışdır.
## Bombardirlər

## İstinadlar
Kamen (vulkan)

**Kamen** — Rusiyanın Kamçatka yarımadasında yerləşən sönmüş stratovulkan. Vulkan Şərqi vulkan qurşağında yerləşir. Konus formalı olub ən qədim vulkanlardan biri hesab olunur.
## Ümumi məlumat

Kamen vulkanı Kamçatka yarımadasının mərkəzində, Klyoçevskaya Sopka və Bezımyannıy vulkanlarını arasında  yerləşir. Kamen vulkanı yaxınlığında Şmidt və Boqdanoviş buzlaqları var. Ümumən vulkan Klyoçevskaya vulkan qrupuna daxildir.
Dəniz səviyyəsindən 4585 metr yüksəkliyi olan Kamen Kamçatkanın ikinci ən hündür vulkan hesab olunur.
Vulkan yamacı dikdir. Cənub-şərq hissəsində dərin sirk mövcuddur. Sirk 1000-1200 il əvvəl, uçqun nəticəsində meydana gəlmiş. Ümumən vulkanın düzgün konus forması baş vermiş partlayışlar nəticəsində parçalanmış və böyük qaymalar fırmasında ətəklərə doğru yuvarlanmış. Bəzilərinin ölçüləri 5-10 metrə çatır. Ancaq daha böyükləridə müşahidə olunur: Vulkandan 10&nbsp;km uzaqlıqda, Xapis çayı yatağında Ambon qayması yerləşir. Eni ölçüsü 50 metr, həcmi isə 16 000 kub metrdir. Çəkisi 40-45 min ton, hündürlüyü  beş mərtəbəli evdən böyük olan bu dağ parçası geoloji abidə hesab edilir və  UNESCO-nun Ümumdünya irsinə daxil edilmiş. Bu ərazidə yamacın meyilliyi  45–70°-dir. Şimal və qərb yamaclarının meyilliyi 35–40°-dir. Yamaclar buz və fırnlə örtülüdür. Dağın ətəyində aplpinistlər üçün baza yerləşir. Alpinistlər qərb yamacı ilə zirvəyə yürüş edirlər.

Vulkanologiyada Kamenin sonuncu püskürmə tarixi dəqiqləşdirilməyib. Ehtimal edilir ki, vulkan Pleystosen epoxasının sonunda sönmüş. Sonuncu püskürmədən sonra vulkan yamacları güclü aşınmaya, uçquna məruz qalmış. Vulkan sönmüş lavanın andezit-bazalt , eləcə də piroksen və plaqiolkz tərkiblidir. 11 min əvvəl Kamen vulkanın cənub yamacı tərəfində 
Bezımyannıy vulkanı, 7 min əvvəl isə şimal yamacı tərəfində  Klyoçevskaya vulkanı püskürmüş.

## Həmçinin bax
* Vulkan
* Vulkan gölü
* Vulkan boğazı
* Vulkan bombası
* Vulkan krateri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Palçıq vulkanları
* Vulkan nədir?
* Dünyanın Ən Təhlükəli 10 Vulkanı
* Vulkanlar
* Volcanoes Live, Worldwide.
Tüdorlar

**Tüdorlar** — vaxtilə şimal-qərbi Uelsdə hakimiyyətdə olan Pennimud Tüdorlarının ata xətti ilə soyundan gələn, Uels və ingilis mənşəli monarx sülaləsidir. Bu sülaləyə mənsub olan 5 kral İngiltərə krallığını və onun torpaqlarını, eyni zamanda İrlandiya lordluğunu və babalarından qalma Uels torpaqlarını 1485-1603 illərində idarə etmişdir. İlk Tüdor kralı olan VII Henri ana xətti ilə ingilis əsilli Lankaşir sülaləsinin soyundan gəlirdi. Gül Savaşı sonlarında Tüdor sülaləsinə mənsub çox az adam qalmışdı.

## İstinadlar
Xacaevin binası (Rostov-na-Donu)

**Xacaevin binası** — Rostov-na-Donu şəhərində yerləşən bina. Bina Rostov vilayəti, Rostov-na-Donu şəhəri, Sosialisteskaya küçəsi, ev 65 ünvanında yerləşir. Bina üç mərtəbədən ibarətdir. Bina XX əsrin əvvəllərində, modern stilində inşa edilmişdir. Bina Rusiya Federasiyası regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir.

## Tarixi
Bina Rostov vilayəti, Rostov-na-Donu şəhəri, Sosialisteskaya küçəsi, ev 65 ünvanında yerləşən bina modern stilində inşa edilmişdir. Bina XX əsrin əvvəllərində inşa edilmişdir. Bina 1913-cü ildə Q. N. Xacaevə məxsus olmuşdur

1920-ci illərdə bina milliləşdirilmişdir. Hazırda yaşayış binası kimi istifadə edilir.

## Arxitektura
Xacaevin binası iki mərtədən ibarətdir. Bina suvaqla üzlənmişdir.

## Ədəbiyyat
* Лобжанидзе В., Лаптев Г., Кустов В. Путешествия по старому Ростову. Часть II. Ростов-на-Дону, 2001 г.
* Весь Ростов и Нахичевань-на-Дону на 1913 год. Харьков. 1913. с. 221.

## Mənbə
* Перечень объектов культурного наследия регионального значения г. Ростова-на-Дону
* Стиль модерн в Ростове
* Жилой дом Ходжаева

## İstinadlar
Bokovski rayonu (Rostov vilayəti)

**Bokovski rayonu** — Rusiyanın Rostov vilayəti ərazisində yerləşən inzibati rayon.

Rayon mərkəzi Bokovski stanisasıdır. 
## Coğrafiyası
Bokovski rayonunun sahəsi 1927&nbsp;km² ərazini əhatə edir və Rostov vilayətinin şimalında yerləşir. Şərqdə Volqodonsk vilayəti, cənub-şərqdə Sovetski rayonu, cənubda Kaşarski rayonu, qərbdə Verxnedonski rayonu, şimalda Şoloxov rayonu ilə sərhədlənir.  Rayon ərazisindən Çir çayı axır. Rayonun ərazisi bitki və heyvanlar aləmi ilə zəngindir.

İnzibati mərkəzi olan Bokovski stanisası Rostov-na-Donu şəhərindən 340&nbsp;km məsafədə yerləşir. Ona ən yaxın rayon mərkəzi Kaşardır. Kaşara olan məsafə 70&nbsp;km təşkil edir. Yayon mərkəzindən Volqoqrada olan məsafə 280&nbsp;km, Krasnodara olan məsafə 604&nbsp;km, Moskvaya olan məsafə 999&nbsp;km təşkil edir.

## Tarixi
Bokovski rayonu 28 dekabr 1934-ci ildə Azov-Qaradəniz vilayətinin Veşenski rayonunun bölünməski nəticətində təşkil edilmişdir. Bu zaman yeni Bazkovski rayonu, Bokovski və Veşenski rayonları təşkil edilmişdir. Bokovski rayonu 1963-cü ildə ləğv edilmişdir. 1970-ci ildə isə yenidən bərpa edilmişdir
### Bokovski Diyarşünaslıq muzeyi
Bokovski Diyarşünaslıq muzeyi 8 may 1982-ci ildə açılmışdır. Bir təşkilat və müəssisə olaraq isə 1976-cı ildə baş vermişdir. Muzey 7 zaldan ibarıtdir.

**Muzeyin adresi**: Bokovski rayonu, Bokovskaya st, Teliçenko x, 18.

## Əhali
Rayonun əhalisi — 14 min nəfər təşkil edir.

## Mənbə
* Официальный сайт Администрации Боковского района
* Боковский район на сайте администрации Ростовской области
* Муниципальное образование Боковского района 
* Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО /налоговых инспекций ФНС / адресов
* Сайт станицы Боковская Боковского района 
## İstinadlar
Şoloxovski rayonu (Rostov vilayəti)

**Şoloxov rayonu** — Rusiyanın Rusiya Federasiyası ərazisində yerləşən inzibati rayon.

Rayon mərkəzi Vyeşenskaya stanisasıdır. Stanisadan ən yaxın dəmir yol stansiyasına məsafə 150&nbsp;km-dir. Vilayət mərkəzinə isə məsafə 360&nbsp;km təşkil edir.
## Tarixi
Rayon 1924-cü ildə təşkil edilmişdir. İlk əvvəllər Vyeşenski rayonu adlanırdı.

1954 - 1957-cü illərdə Kamenskaya vilayətinin tərkibinə daxil edilmişdi. 1956-cı ildə Bazkovski rayonunun bir hissəsi ona birləşdirilmişdir. 1963-cü ildə Verxnodonski və Bokovski rayonlarının hesabına ərazisi möhkəmləndirilmişdir. RSFSR ali sovetinin qərarı ilə 4 iyun 1984-cü ildə adı Şoloxov olaraq dəyişdirilmişdir. Rayon Mixail Aleksandroviç Şoloxovun şərəfinə adlandırılmışdır

## Coğrafiyası
Rayon şimaldan Volqoqrad vilayəti ilə sərhədlənir. Rayonun ərazisi 2,5 min km² təşkil edir. Ərazisindən Dubrovaya, Don və Reşetovka çayları axır. .

## İnzibati bölgüsü
Şoloxov rayonu ərazisinə daxil olan kənd yaşayış məntəqələri:
# Bazkovskaya; Alşanski xutoru, Beloqorski xutoru, Verxnetokinski xutoru, Qromkovski xutoru, Frolovski xutoru. 
# Veşenski; Andropovski xutoru, Elanskaya, Krasnoyarovski xutoru, Lebyajenski xutoru, Piqarevski xutoru, Solonsovski xutoru.
# Dubrovskoe; Antipovski xutoru, Zubovski xutoru, Şebunyayevsi xutoru.
# Dudarevskoe; Krivskoy xutoru, Losevski xutoru.
# Kalininskoe; Kalininskoe xutoru, Kriuşşinski xutoru, Matveevski xutoru, Nijekrivskoe, Pleşakovskoe xutoru, Pleşakovski xutoru, Rubejinski xutoru, Rıbinski xutoru.
# Kolundaevski; Alimovski xutoru. Başaevski xutoru, Qoroxovski xutoru, Kozıbevski xutoru, Soldatskaya xutoru, Uşakovskaya xutoru, Çernovski xutoru.
# Krujilinski; Lavrova Balka qəsəbəsi, Maksaevski xutoru, Sinqi xutoru, Çukarinski xutoru.
# Merkulovskoye; Varvarinski xutoru, Vodyanski xutoru, Zatonski xutoru, Kalinovski xutoru. 
# Ternovskoe; Antonovski xutoru, Bezborodovski xutoru, Qryaznovski xutoru, Koçetovski xutoru, Moxovski xutoru, Popovski xutoru.

## Mənbə
* Вёшенский юрт 
* Сайт Администрации Шолоховского района
* Шолоховский район на сайте администрации Ростовской области
* Муниципальное образование Шолоховского района 
* Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО /налоговых инспекций ФНС / адресов
* Шолоховский район на сайте Rosdon.ru 
* Территориальная избирательная комиссия Шолоховского района
* Мемориал Донским казакам в Шолоховском районе
* Почтовые индексы: Шолоховский Район
* Почтовые индексы | Ростовская область | Шолоховский район
## İstinadlar
Atom sualtı qayığı

**Atom sualtı qayığı** (; ) — Nüvə reaktoru ilə təmin olunmuş sualtı qayıq tipi. Atom sualtı qayıqları digər sinif sualtı qayıqlara nəzərən daha çox üstünlüklərə malikdirlər. Bu üstünlüklərdən ən önəmlisi oksigendən asılı olmadığı üçün uzun müddət suyun səthinə çıxmadan hərəkət edə bilməsidir.

Digər sinif sualtı qayıqlar oksigendən aslı olduğundan tez-tez suyun üzərinə çıxmaq məcburiyyətində qalırlar. Atom sualtı qayıqları sürət baxımından da digər tipli qayıqlardan fərqlənir.

İlk atom sualtı qayığı USS Nautilus (SSN-571) olmuşdur.

Yeni nəsil atom sualtı qayıqları 25 il ərzində yenidən yüklənmə olmadan hərəkət etmə imkanına malikdir. Ənənəvi sualtı qayıqlarda enerjini akümlyatorda saxlanılır və istifadəsi məhdud səviyyədə olur, atom sualtı qayıqlarında isə belə bir problem yoxdur. Nüvə reaktoru ilə təmin olunması və yüksək xərcləri səbəbindən günümüzdə atom sualtı qayıqları çox az ölkənin hərbi donanmalarında mövcuddur.

## Həmçinin bax
* Batmış atom sualtı qayıqlarının siyahısı

## Xarici keçidlər
* Batmış atom sualtı qayıqları
Batmış atom sualtı qayıqlarının siyahısı

**Batmış atom sualtı qayıqlarının siyahısı** — müxtəlif səbəblərdən batmış **[[atom sualtı qayığı|atom sualtı qayıqlarının]]** siyahısı. Siyahıda bu və ya digər səbəblərdən batmış atom sualtı gəmiləri göstərilmişdir. 1955–2017-ci illər ərzində ümumilikdə 8 atom sualtı gəmisi batmışdır ki, onlardan da 4-ü sovet, 2-si rus, 2-si amerikan atom sualtı gəmiləridir. Bütün gəmilər müxtəlif qəzalar səbəbindən batmışlar: 3 gəmi texniki nasazlıq səbəbindən, 2 gəmi yanğın səbəbindən, 2 gəmi silahların partlaması səbəbindən, 1 gəminin isə batma səbəbi məlum deyil. Nüvə reaktorunda baş vermiş nasazlıq səbəbindən yalnız K-27 gəmisində texniki problem baş vermişdir, baxmayaraq ki, gəmi zədə almamışdı, təhlükəsizlik baxımından gəminin özü batırılmışdır. K-141 "Kursk" gəmisi 2001-ci ildə quruya çıxarılmış, digər 7 batmış gəmi isə hələ də dənizin dibindədir. Siyahıya batmış və göyərtəsində nüvə silahı olan K-129 gəmisi daxil deyil.

*Rənglərin izahı*

## Siyahı
Siyahı gəmilərin batma tarixlərinə uyğun şəkildə yazılıb. Cədvəldə gəmilərin model formada şəkilləri, ölçüləri, layihə növü və adı, gəmidə işləyənlərin sayı göstərilmişdir. Cədvəldə gəmilərin batma səbəbləri və yaxud gəmilərin batmasına səbəb olan texniki nasazlıqlar da göstərilib. Gəminin batmasına dair mövcud olan bütün fikirlər və eləcə də rəsmi səbəblər qeyd olunub.

## Xəritələr

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Bosniya və Herseqovina Sosialist Respublikası

**Bosniya və Herseqovina Sosialist Respublikası** () — müasir Bosniya və Herseqovina ərazisində mövcud olan dövlət. Yuqoslaviyanın tərkibinə daxil olan 6 müttəfiq dövlətdən biri. Dövlət 1946-cı ildə Bosniya və Herseqovina Xalq Respublikası olaraq təşkil edilmişdir. 1963-cü ildə konstutsiyaya edilən referendum ilə Bosniya və Herseqovina Sosialist Federasiyası adlandırılmışdır. 1992-ci ilin aprelində müstəqil Bosniya və Herseqovina Respublikası olaraq Yuqoalaviyanın tərkibindən çıxmışdır. Xorvatlar Xorvat Hersek-Bosna Respublikası (18 noyabr 1991), serblər isə Serb Respublikasını (9 yanvar 1992) qurmuşdur. Bosniya və Herseqovina bu dövrdə dövlət ərazisinin az bir hissəsinə nəzarət edirdi. Vəziyyət 1994-cü ildə Vaşınqton müqaviləsinin imzalanmasından sonra dəyişmişdir. Nəticədə bosniya və xorvatlardan ibarət olan koalisiya qurulur. 1995-ci ilin sonlarında Deyton sazişinin imzalanması ilə alyansa Serb Respublikasında qatılmışdır. 1997-ci ildə isə dövlətin əsasında müasir Bosniya və Herseqovina qurulmuşdur. Deyton avlaşması ilə ölkə Serb Respublikası, Bosniya və Herseqovina Federasiyası və Brçko dairəsinə bölünmüşdür.

Bosniya və Herseqovina SR Yuqoslaviyanın tərkibində orta səviyyəli inkişaf etmiş ölkə idi. Ondan sonra Monteneqro SR və Makedoniya SR gəlirdi. Ərazisinə görə Serbiya SR və Xorvatiya SR sonra ərazisinə görə üçüncü ölkəsi idi. Ölkənin paytaxtı Sarayevo şəhəri idi.

## Respublika rəhbərləri

### Bosniya və Herseqovina xalq azadlıq hərəkatının dövlət antifaşist nümayəndəsi

* Boislav Kesmanoviç (1943—1945)

### Xalq Skupşinin Prezidium nümayəndəsi

* Boislav Kesmanoviç (1945—1946)
* Puçar Curo (1946—1948)
* Vlado Şeqrt (1948—1953)

### Xalq Skupşinin nümayəndəsi

* Puçar Curo (1953—1963)
* Patomir Duqoniç  (1963—1967)
* Cemal Biediç (1967—1971)
* Xamdiya Pozderas (1971—1974)

### Prezidium nümayəndəsi

* Ratomir Duqoniç  (1974—1978)
* Raif Dizdareviç (1978—1982)
* Branko Mikuliç (1982—1984)
* Milanko Renovisa (1984—1985)
* Munir Меsixoviç (1985—1987)
* Mato Andriç (1987—1988)
* Nikola Filipoviç (1988—1989)
* Obrad Pilyak (1989—1990)
* Aliya İzetbeqoviç (1990—1992, Bosniya və Herseqovina Respublikası 1996)

## Sosial-iqtisadi inkişafı
Bosniya və Herseqovina Sosialist Respublikası Yuqoslaviyanın elə də güclü inkişaf etməmiş regionlarındanhesab edilirdi. 1979-cü il məlumatına görə ölkədə işsizlik səviyyəsi 15,52 olduğu halda Bosniya və Herseqovinada bu rəqəm 16,60 % idi. Əgər ilik adam başına düşəm ümumdaxili məshulun həcmi Bosniya və Herseqovinada 391 dinar, Yuqoslaviyada isə 513 dinar, 1971-ci ildə isə müvafiq olaraq 4662 və 6969 dinar təşkil edirdi. 1952 - 1979-ci illərdə illik artım dörd dəfə azlmışdır. Bu isə şəhər əhalisinin artması ilə əlaqədar idi.

## İstinadlar

## Mənbə
* Bosniya və Herseqovina Auswärtiges-amt saytında 
* Bosniya və Herseqovina World Statesmen saytında
Viktor Şerbakov

**Aktyor**

## Həyatı
1973-cü ildən Azərbaycan Dövlət Rus Dram Teatrında işləmişdir. 1990-cı illərdən 2006-cı ilədək Yermolov adına teatrda, daha sonralar Kaluqa dram teatrında işləmişdir.

## Filmoqrafiya
# Ad günü (film, 1977) (tammetrajlı bədii film) — rol: Fariz

## İstinadlar

## Mənbə
* IMDB
* Kino-teatr.ru
Şəki dialekti

**Şəki dialekti** və ya əvvəlki adı ilə **Nuxa dialekti** — Azərbaycan dilinin dialektlərindən biri.

## Tarixi
Azərbaycan dilinin dialekt və şivələrinin formalaşması Azərbaycan xanlıqları və sultanlıqlarının yarandığı XVIII əsrə gedib çıxsa da, Nuxa dialekti fərqlənir. Oleq Mudrak tərəfindən həyata keçirilən dillər arasındakı uyğunluq analizinə və morfologiya və tarixi fonetikaya əsaslanan qlottoxronologiya metodlarına əsasən Nuxa dialektinin ümumazərbaycan dilindən ayrılması Əmir Teymurun (~1360-cı il) dövrünə gedib çıxır.

Şəki şivəsi bəzi xüsusiyyətləri etibarilə cənub ləhcəsinin qədim izlərini daşıyır. Bunun səbəbi tarixən olmuş miqrasiyanın — Azərbaycanın cənub hissəsindən əhalinin köçürülməsidir. Həmçinin bəzi dialektik xüsusiyyətlər Qarabağdan Şəkiyə köçmüş və yerlilərlə qarışmış əhalidən miras qalmışdır.

## Klassifikasiya
Filologiya elmləri doktoru Məmmədağa Şirəliyev tarixi–coğrafi prinsip əsasında Şəki dialektini Şimal qrupuna aid edir:

* III. Şimal qrupu:
:* 1. Şəki dialekti
:* 2. Zaqatala–Qax şivəsi

Alman əsilli altayşünas və türkoloq Gerhard Dörfer Nuxa dialektini Şimal qrupuna aid edir:

* III. Şimal qrupu:
:* 1. Zaqatala dialekti
:* 2. Nuxa dialekti
:* 3. Qutqaşen dialekti

İsveçli dilçi və türkoloq Lars Yohanson Nuxa dialektini Şimal qrupu dialektlərinə aid edir:

* I. Şimal qrupu dialektləri (əsasən Azərbaycanda danışılır)
:* 3. Şimal yarımqrupu dialektləri
::* — Zaqatala dialekti
::* — Nuxa dialekti
::* — Qutqaşen dialekti

## Gürcü dilindən keçmiş sözlər
* cincar — kicitkən, gürcü dilində eyni mənada işlənir;
* məngəl — oraq, qədim gürcü dilində orağa manqal deyilirdi;
* axşebı — yer adı, gürcü dilində axo — əkin yeri, eb — cəm şəkilçisidir.

## Qeydlər




## İstinadlar
Damla Colbay

**Damla Colbay** — türk aktrisası. 14 yanvar 1993-cü ildə İzmirdə anadan olub. Dokuz Eylül Universitetinin Güzel Sanatlar fakültəsinin məzunudur. "Kara Para Aşk" serialında oynadığı Demet rolu ilə tanınmışdır. 2015-ci ildə "Hayat Mucizelere Gebe" serialında baş rolu – İnci obrazını canlandırıb. 2016-cı ildən Ay Yapın tərəfindən çəkilən "İçerde" serialında müxbir qız – Eylem rolunu oynayır.

Hal-hazırda Dokuz Eylül Universitetində təhsilini davam etdirir.

## İstinadlar
İnsan və Biosfer Proqramı

**İnsan və Biosfer Proqramı** ( və ya **MAB**) — YUNESKO tərəfindən irəli sürülmüş hökumətlərarası elmi proqram. İnsanlar və ətraf mühit arasında "münasibətləri yaxşılaşdırmaq" üçün elmi əsas formalaşdırmaq məqsədi daşıyır.

MAB beynəlxalq inkişaf gündəliyi, xüsusilə Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri və 2015-ci ildən sonrakı İnkişaf Gündəliyi ilə qarşılıqlı əlaqədə olur. MAB proqramı tədqiqat və inkişaf sahəsində əməkdaşlıq üçün platforma təqdim edir. 2021-ci ilin yanvar ayına olan məlumata görə, 131 ölkədə 727 biosfer qoruğu, o cümlədən 22 transsərhəd ərazi Ümumdünya Biosfer Qoruğu Şəbəkəsinə daxildir.

## İstinadlar
Flia

**Flia** və ya **Fli** yada **Fliya** alban və, həmçinin Kosovo mətbəxinin yeməyi. Yemək qatlarda qızardılmış xəmir ilə süd məhsulların paştetə bənzər kombinasiyasından ibarətdir. Adətən naharda salatla və ya turşudulmuş tərəvəzlə yeyilir. Flianı ənənəvi olaraq ölkənin dağlıq rayonlarında bişirilər.

## Bişirilməsi
Flia üçün xəmir un və sudan və ya süddən hazırlanır. İçi qaymaqla doldurulur, lakin bəzən qaymağın digər növlərini və ya qoyun pendiri, xama və qatıq kimi süd məhsulları istifadə olunur, nadir hallarda yumurta da əlavə olunur. Fliya qat qat hazırlanır. Xəmiri yumuru yağlanmış sacın üstünə kiçik şırnaqlarla tökülər. "Xəmirin şüaları" arasında kiçik boş yerlər qalır, onların içi qaşığla doldurulur. Sonra yemək bir neçə dəqiqə ərzində sobada (250&nbsp;°C ilə) bişirilir (yuxarı qat qəhvəyi rəng almayana qədər), daha sonra sözügedən prosedur yenidən təkrarlanır. Flianın nəzərdə tutulan yüksəkliyindən asılı olaraq, bu üsul bir neçə dəfə də tətbiq olunur. Xörəyin, həmçinin qarğıdalı unu və ya ispanaqla hazırlanmış növləri var.

Flia ənənəvi olaraq yağla sürtülmüş tabaqla od üzərində bişirilir. Əlavə olaraq tabağın üstünə sac qoyulur, sacın üstünə qaynar kül və kömür parçaları qoyulur ki, yemək təkçə yuxarıdan deyil, həm də aşağıdan qızarır, buna görə də yeməyi elektrik sobada bişirəndə əlavə yuxarı hərarəti qoşmaq lazımdır.

## İstinadlar
Ufa-Arena

**«Ufa-Аrеnа» universal idman kompleksi** () — Ufa şəhərində yerləşən çox funksiyalı idman-konsert komplekski. İdman kompleksi Rusiyanın «Salavat Yolayev» hokkey klubunun (19 dekabr 2007) ev arenasıdır. Arenada ilk oyun 27 avqust 2007-ci ildə Rusiyanın gənclərdən ibarət hokkey yığması ilə Kanadanın gənclərdən ibarət hokkey yığması arasında baş vermişdir.

## Tikinti
Rusiya yeni hokkey arenalarından fərqli olaraq («Tatneft-Arena», «Arena Omsk», «Arena Mıtişi» və s.) «Ufa-Arena» yerli tikinti şirkətlərin əməyi ilə inşa edilmişdir. Binanın layihəsi İldar Fanisoviç İbrahimov və Vladimir Nikolay Savenkoya tərəfindən hazırlanmışdır. «Ufa-Arena» Başqırdıstanın Rusiyaya birləşməsinin 450 illiyi münasibətilə inşa edilmişdir.

### İkinci mərhələ
Ufa-Arenanın ehtiyat meydançası 640 yerlik tamaşaçı tutumuna malikdir. İkinci mərhələsinin açılışı 20 noyabr 2011-cu ildə baş tutmuşdur. Arenanın açılışında Başqırdıstan Respublikasının Prezidenti Rüstəm Xamitov, Başneftin rəhbərliyi, Ufa meri Pavel Kaçkaev iştirak etmişdir. İkinci mərhələnin gerçəkləşməsi məqsədi ümumi xərcin 20 % ödəmişdir. İki il ərzində tikinti işlərinə 105 milyon rubl xərclənmişdir.

### Arxitektura
«Ufa-Arena» iki meydançadan ibarətdir. Birinci meydança 8070, kiçik meydança isə 640 tamaşaçı tutumuna sahibdir. Arenanın birinci mərtəbəsində idmançıların istirahət otağı, iki buz hamarlayan maşın üçün qaraj, tibbi baxış və dopinq nəzarəti kabinetləri, ikinci və fördüncü mərtəbələr arasında VIP-lojalar vardır. Üstəlik arenada kommentator otağı, KİV otağı və restoran belə vardır.
### Xüsusiyyətləri

:; Əsas arena
* Ümumi sahəsi — 29 070 m²
* Tamaşaçı yeri — 8 070
* Yeraltı park 996 m/yer

:; Ehtiyat arena
* Ümumi sahəsi — 8300 m²
* Tamaşaçı yeri — 640
* Yeraltı park 222 m/yer.

## İstinadlar

## Mənbə
* Уфа-Арена на спортивном городском сайте 
* Уфа-Арена на официальном сайте хоккейного клуба «Салават Юлаев» 
* Уфа-Арена на сайте фанатов Спартака 
* ''Рыбинский В. А.'' Уфа-Арена.// Статья в Башкирской энциклопедии
Monteneqro türkləri

**Monteneqro türkləri** () — Monteneqroda yaşayan, Osmanlı imperiyası dövründə əraziyə yerləşən türk mənşəli insanları ifadə etmək üçün istifadə edilir. 2011 rəsmi siyahıyaalmada türk əhali, Bar qəsəbəsində, Podqoritsa və Biyelo Polye şəhərlərində yaşayır. Hal hazırda Monteneqroda 104 türk yaşayır. Monteneqro türkləri, ölkə əhalisinin 0,02%-ni təşkil edir.

## Demoqrafiyası

## Tarixi

1496-cı ildə Osmanlı İmperiyası ərazini işğal etdikdən sonra türklər Monteneqroya köçməyə başladılar. Monteneqro, balkan müharibələrinə qədər Osmanlı hakimiyyəti altında qalmışdır. Monteneqro Osmanlı hakimiyətindən çıxdıqdan sonra regionda yaşayan türklər və müsəlmanlar anadoluya köçməyə başladılar. Regiondakı türklərin az bir hissəsi isə Monteneqroda qaldılar.

## Mədəniyyəti
Dini olaraq assimilyasiya olmayan Monteneqro türkləri, dilləri haqqında isə eyni müvəffəqiyyəti göstərməmişlər. Əksəriyyətlə yaşlıların danışa bildiyi türk dilini, ölkədə inkişaf etdirmək üçün *TƏKA* (Türk Əməkdaşlıq və Koordinasiya Agentliyi) rəhbərliyində türk dili kursu açılmışdır. Maraqla qarşılanan bu dil kursu haqqında köhnə *TƏKA* (Türk Əməkdaşlıq və Koordinasiya Agentliyi) Monteneqro koordinatoru Gökçen Qalxan, 75 yaşındakı türk mənşəli bir şəxsintürk dilini gənclərə öyrətmə istəyini bu xatirəsi ilə izah edir:
```alloy
Yaşlı insanlar nəvələrinin əlindən tutaraq türk dili kursuna sanki qaçaraq gəlmişdi. Burada yaşayan 75 yaşında Abdullah adlı əmiyə özünün kursa gəlməyinin səbəbini soruşduqda, yerli ləhçəsi ilə Getirmişim baganları, unukları öğretesiniz onlara dilimizi, alışsınlar Türkçeye (azərb. Gətirmişəm uşaqları, nəvələri öyrədin onlara dilimizi, alışsınlar türk dilinə) cavabını heç unuda bilmirəm.
```


## Həmçinin Bax
* Makedoniya türkləri
* Bolqarıstan türkləri
* Dodekanes türkləri

## İstinadlar
Azərbaycan Premyer Liqasının bombardirlər siyahısı

Bu, hər mövsüm üzrə Azərbaycan Premyer Liqasının bombardirlər siyahısıdır. İlk milli çempionat 1992-ci ildə təşkil edilmişdir və ilk dəfə bu ada "Xəzər Sumqayıt" klubunun oyunçusu Nazim Əliyev layiq görülmüşdür. O, həmçinin bu adı ən çox, (3 dəfə) qazanan yeganə oyunçudur və bu günə qədər bir mövsüm ərzində Azərbaycan çempionatında ən çox qol vurmuş (39 qol) futbolçu sayılır.

Çempionat tarixində yalnız 1 mövsüm 2 futbolçu eyni anda bombardir adını qazanmışdır. Belə ki, 1995/96 mövsümündə "Kəpəz"in iki futbolçusu - Rövşən Əhmədov və Fazil Pərvərov 23 qol vurub, lakin daha az oyun keçirmiş Fazil Pərvərov bu adda birinciliyi əldə etmişdir.

## Mövsümlər üzrə bombardirlər

## Milliyyətə görə
Cümə məscidi (Qəbələ)

**Cümə məscidi** — Azərbaycanın Qəbələ şəhərində yerləşən, XIX–XX əsrə aid tarixi-memarlıq abidəsi, məscid.

Məscid, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Haqqında

### İlk dövrlər
Cümə məscidinin tikintisinə 1898-ci ildə başlayıblar. Məscid yerli əhalinin köməyi və şəkili usta Salamın rəhbərliyi ilə Qəbələ şəhərində tikilib. Məscidin tikintisində bişmiş kərpicdən, çay daşlarından və meşə ağaclarından istifadə edilib. Məscidin daxilindəki ağac materialını və binanın üst örtüyünü məşhur xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyev məscidin tikintisinə dəstək məqsədilə göndərib. Məscidin tikintisi üçün lazım olan vəsaitin toplanmasına Qəbələnin xeyriyyəçi insanlarından olan Hacı Məhəmməd kömək edib. Həmçinin Zaqafqaziya Ruhanilər İdarəsinin də məscidin tikintisinə müəyyən köməyi olub. İç sahəsi 42x20 metrdir. Məscidin günbəzi yoxdur, minarəsi isə dəyirmi formadadır və bişmiş kərpiclə işlənib. Minarənin qübbəsi ağ dəmir təbəqə ilə işlənib və səkkizguşəyə malikdir. Məscidin damının örtüyü də ağ dəmir təbəqə ilə işlənib. Məscid 1906-cı ildə əhalinin istifadəsinə verilib.

### Sovet işğalında
Azərbaycanda sovet işğalından sonra rəsmi olaraq 1928-ci ildən dinlə mübarizəyə başladılar. Həmin ilin dekabrında Azərbaycan KP MK-i bir çox məscid, kilsə və sinaqoqları maarifləndirici istiqamətlərdə istifadə üçün klubların balansına verdi. Əgər 1917-ci ildə Azərbaycanda 3.000 məscid var idisə 1927-ci ildə bu rəqəm 1.700, 1928-ci ildə 1369, 1933-cü ildə isə 17 idi. Qəbələ Cümə məscidi də bu dövrdə ibadətə bağlanıb. Məscidin bütün əmlakı müsadirə edilib, binada olan dini və elmi ədəbiyyat yandırılıb. Məscidin binasında bir müddət məhkəmə iclasları keçirilib daha sonra isə burada klub fəaliyyət göstərib. 1983–1985-ci illərdə Azərbaycan SSR Mədəniyyət Nazirliyinin Elmi-Bərpa İstehsalat İdarəsi tərəfindən məsciddə təmir-bərpa işləri görülüb. Bərpadan sonra binada Qəbələ rayonu Tarix Diyarşünaslıq Muzeyi fəaliyyət göstərməyə başlayıb.

### Müstəqillikdən sonra
Məscid Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

2004-cü ildə məscidin binası boşaldılıb və əsaslı təmir edilib. 2005-ci ildə təkrar dindarların istifadəsinə verilib.

Məsciddə dövlət qeydiyyatından keçmiş dini icma fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qəbələ Cümə məscidi / Xəzər Tv
Kürən vağ

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Qısa təsviri
Leylək formalı iri quşdur. Ayaqları, boynu və dimdiyi uzundur (10 sm). Dimdiyi düz və ucu biz kimidir. Bel tərəfi boz-qonur, qarın tərəfi qaramtıldır. Başı, boynu və döşü kürəndir. Qanadları çirkli-boz, amma ucları qaradır. Ayaqları və dimdiyi sarımtıl-bozdur.

## Statusu
Nadirdir.

## Yayılması
Avropa, Asiya və Afrikada yayılıb. Azərbaycanda yayılması genişdir, təbii və süni su hövzələrinin kənarlarını əhatə edir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi

Təbii və süni su hövzələrinin sahillərində, qamış cəngəlliyində yaşayır. Çox vaxt qamışların arasında sakit dayanıb şikarlarını gözləyir. Azərbaycana nəsil vermək üçün gəlir, buradan miqrant populyasiyası da keçir. Əsasən alaqaranlıq vaxtda fəal olur, sutkanın qalan vaxtında qamışlıqda gizlənib sakit qalır. Aprel ayında qamış cəngəlliyində quru qamış hissələrindən yuva tikir. Yuvası sudan 0,5–1,2 m hündürlükdə yerləşir. May ayında 4–5 ədəd yaşıltəhər-mavi yumurta verir, 28–30 gün kürt yatıb bala çıxarır. İyul ayının axırlarında müstəqil uçan pərvaz cavanlarına təsadüf olunur. Balıq, qurbağa, suilanı, siçan, xərçəng və iri həşəratlarla qidalanır. Əsas yemi qurbağadır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər

Əvvəllər balıqyeyən quş bilib tələf edilməsi, sonralar böyük göl və bataqlıqların qurudulması, kiçik su hövzələri sahəsində qamış əvəzinə ciyəm bitməsi (ciyəm üzərində vağ yuva tikə bilmir), qamış cəngəlliyinin yandırılması halları.

## Əhali üçün əhəmiyyəti

Elmi, estetik və dekorativ əhəmiyyəti var.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağandır. Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu, Şirvan, Abşeron, Ağgöl Milli Parkları və su-bataqlıq sahələrində yasaqlıqlar təşkil edilmişdir. Faydalı faunaya daxil edilib. Ramsar, Bern, Bonn konvensiyalarına və AEWA sazişinə daxildir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Nadir olmasının əhaliyə bildirilməsi, qamış cəngəlliyinin yandırılması hallarının aradan qaldırılması.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kuba–Mərakeş münasibətləri

**Kuba–Mərakeş münasibətləri** — Kuba Respublikası ilə Mərakeş Krallığı arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr.

## Diplomatik əlaqələr
İki ölkə arasında 1980-ci ildə diplomatik böhran yaranmışdır. Belə ki, rəsmi Havana Saxara Ərəb Demokratik Respublikasının müstəqilliyini tanımışdır ki, bu da Kuba–Mərakeş diplomatik münasibətlərinin dondurulması ilə nəticələnmişdir. Çünki Mərakeş Qərbi Saxaranı özünün ayrılmaz hissəsi hesab edərək, ona krallıq tərkibində geniş muxtariyyət statusun verilməsini mümkün sayır.

Diplomatik münasibətlərin bərpası yalnız 37 il sonra - 2017-ci ilin aprelində baş tutmuşdur. Bununla bağlı sazişin imzalanma mərasimi Nyu-Yorkda olmuş, sənədə hər iki ölkənin BMT-dəki nümayəndələri Anayansi Rodriqes Kamexo və Ömər Hilal imza atmışlar.

## İstinadlar
Leşcil ağ kərkəs

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Statusu
Nadirdir.

## Kateqoriyası
(VU). Mənfi təsirlərə həssasdır.

## Genefond əhəmiyyəti
Azərbaycan faunasında cinsin tək növüdür.

## Qısa təsviri
İri yırtıcıdır (2,1-2,4 kq). Ümumi rəngi ağ, çalma lələkləri qaradır. Quyruğu dar və pazvaridir. Üzü lələksiz çəhrayı–sarı rəngli dəridir. Boynunda və peysərində sərt lələklərdən ibarət “yaxalıq” var. Səsi fit kimidir.

## Yayılması
Avropa, Asiya və Afrikada yayılıb. Azərbaycanda dağətəyi və dağlıq sahələrdə məskunlaşıb. Azərbaycanın 17 ornitocoğrafi sahəsindən 8-də nəsil verir, Şərqi Qafqaz dağ meşələri, Kiçik Qafqaz yüksək dağlığı, Şamaxı-Altıağac, Naxçıvan orta dağlığı, Talış bozqırları, Qobustan, Böyük və Kiçik Qafqaz dağətəyi sahələri.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Sıldırım qaya və yarğan olan açıq sahələrdə yaşayır. Sıx meşəni və düzənliyi xoşlamır. Azərbaycana nəsil vermək üçün gəlir (mart-apreldən oktyabra qədər olur). Aprelin axırında köhnə yuvasını təmir edir, bəzi cütü yeni yuva tikir. Yuvası sıldırım qayada, yaxud yarğanda kiçik mağaraya oxşar oyuqda yerləşir. Bəzən başqa quşun yuvasını zəbt edir. May ayının əvvəlində 2 ədəd pas kimi qonur ləkələri olan sarımtıl–ağ rəngli yumurta verir, 40 gün kürt yatıb bala çıxarır. İyulun axırlarında pərvaz balası müşahidə edilir. Əsas yemi leşdir. Leş yerini başqa quşlardan tez tapır. Eyni vaxtda tısbağa, kərtənkələ, ilan, qurbağa və s. ovlayır. Zibillikdən ərzaq qalıqları götürür.

## Sayı
XX əsrin 50-ci illərinə qədər adi saylı olub. Sonralar azalıb. XX əsrin axırında Azərbaycanda cəmi 70 cüt quş sayılıb, indi isə 40 cüt qalıb.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Uzun müddət zərərli bilib təqib edilməsi, yem bazasının zəifləməsi, qalanın da zəhərlənməsi, nəsil verən yerlərində səs-küyün çoxalması.

## Əhali üçün əhəmiyyəti
Təbii sanitardır.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması və satışı qadağandır. Qorunan ərazilərdə nəzarət altında saxlanılır. Bakı zooparkında nümayiş etdirilib əhaliyə tanıdılır. CİTES, Bern və Bonn konvensiyalarına daxildir. Beynəlxalq miqyasda qorunur.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Yem bazasının qorunması, yem azlığı şəraitində yuvası yaxınlığına leş atılması, ekoloji maarifçiliyin gücləndirilməsi, yuva sahəsinin təbiət abidəsi edilməsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kosovonun iqlimi

Qismən müstəqilliyi tanınmış **[[Kosovo Respublikası]]** elə də böyük bir sahəyə malik deyildir. Bununla belə qəliz relyef strukturu Kosovonun iqlim rəngarəngliyinə səbəb olur. Kosovo şimal yarımkürrəsinin mərkəzi hissəsinin cənubunda yerləşir. Onun iqliminə Aralıq dənizi iqlimi və kontinemtal iqliminin təsiri böyükdür. İqliminə təsir göstərən digər təsirlər isə onun Avrasiya, Afrika və Atlantik okeana onan məsafənin eyni olmasıdır. Azda olsa relyef, hiqrologiya, düzənliklər və bitki örtüyü onun iqliminə təsir göstərir.

## İqlim vilayətləri
İbar çayı regionu kontinental iqlimin təsirinə məruz qalır. Bu səbəbdən burada qışı olduqca sərt keçir. Burada qışın orta aylıq temperatu −10&nbsp;°C, bəzən isə −26&nbsp;°C olur. Yayda isə orta aylıq temperatur 20&nbsp;°C, bəzən isə 37&nbsp;°C olur. Region iqlimi olduqca quraqdır. İllik yağıntının miqdarı 600&nbsp;mm təşkil edir. Mexotiya vilayəti Ağ Drin regionuna aiddir. Burada qış ayının orta aylıq temperatur 0,5&nbsp;°C, hətta 22,8&nbsp;°C ola bilir. Orta illik yağıntının miqdarı isə 700&nbsp;mm təşkil edir. Qışı isə çox qarlı keçir. Dağlıq və sıx meşəlik zonalarında illik yağıntının miqdarı 900 – 1300&nbsp;mm arasında dəyişir. Bu region qısa və soyuq yaya, qısa, soyuq və qarlı qışa sahibdir. Ümumilikdə Kosovo iqlimini gnəşli, mülayim və rütubətli kimi qiymətləndirmək olar.

## Havanın temperaturu
Kosovonun şərqi qərbində nisbətdə soyuq keçir.
Kosovonun orta illik temperaturu 9,5&nbsp;°C-dir. Ən isti ay iyuldur. Bu zaman orta aylıq temoeratur 19,2&nbsp;°C-dir. Ən soyuq ayı yanvar ayının temperaturu isə −1,3&nbsp;°C. Maksimun illik temoeraturu 12&nbsp;°C olaraq Prizendə, minimum orta temperatur 9&nbsp;°C olaraq qeydə alınmışdır. Prizrena və İstok istisna olaraq yanvar ayının orta temperaturu  0&nbsp;°C-dən aşağıdır.

Ölkə meteostansiyaların məlumatına görə maksimum temperatur 35&nbsp;°C-dir. Minimum tepmeratur isə Qnilanedə −32,5&nbsp;°C olaraq qeydə alınmışdır. Ölkədə illik temperatur amplitutu 20,5&nbsp;°C-dir. Süzən ərazilərdə tropik iqlimin təsirinə 30 gün məruz qalmışdır.

## Yağıntılar
Kosovodo bütün yağıntı növləri müşahidə edilir. Burada müşahidə edilən dolu kənd təsərrüfatına böyük təsir göstərir. Bu tip yağıntı əsasən iyul və avqust aylarında düşür.  
Kosovo kiçik əraziyə sahib olsa da yağıntıların düşmə regionlarına görə rəngarəngdir. Düzən ərazilərdə qar ötüyü 26 gün dağlarda isə 100 gün qalır.

## Külək
Kosovodo orta illik küləyin güçü 1,3&nbsp;m/s, Peçede isə 2,4&nbsp;m/s təşkil edir. Küləyin maksimal güçü 31&nbsp;m/s olaraq qeydə alınmışdır. Mart və,apreldə müşahidə edilən güclü küləklər binalara böyük zərər vurur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Çavolli, Riza (1993). *Gjeografia e Kosovës*. ETMMK.
* Geographical Association of Kosova (2008). *Geographical Exploration*. SHOQATA E GJEOGRAFËVE TË KOSOVËS.
* Group of authors (2004). *40 Vjetori i Departamentit të Gjeografisë*. DEPARTAMENTI I GJEOGRAFISË. ISBN 9951-00-032-0
Polad (dəqiqləşdirmə)

* Polad — metal.
* Polad Ayrım — kənd.
* Polad (opera) — opera.

## Həmçinin bax
* Polad (ad)
Lövhəcikkimilər tipi

## Ümumi xarakteristika
Bu tipin yeganə nümayəndəsi Trichoplax adhaerens növüdür. Bu kiçik rəngsiz orqanizm olub tropik və subtropik qurşağın sakit dəniz sularının dayaz yerlərində yayılmış növdür. Onların rasionunu yosunlar (Chlorella), kriptomonadlar (Cryptophyta), göy-yaşıl bakteriyalar (Cyanobacteria: Phormidium inundatum) və digər mikroskobik qida qalıqları (detritlər) təşkil edir. Trixoplastın bədən ölçüləri 2 – 3&nbsp;mm, qalınlığı 25 mkm olub 3 hüceyrə qatından 4 – 6 tip hüceyrətədən ibarətdir.

Trixoplastın hərəkət üsulu amöbü xatırladır: o, substrat üzərində tədrici sürüşərək hərəkət edir, daim özkonturlarını dəyişir. Bədənin aydın görünən ön və arxa hissələri olmadığından o, dönmədən hərəkət istiqamətini dəyişə bilir.

## Həzm prosesi
Həzm prosesi hüceyrə kənarında, trixoplastın bədəninin kənarında, substratla onun ventral səthi arasında gedir. Qidalanma zamanı trixoplast əyilir, bədənin mərkəzi hissəsi substrat üzərinə qalxır. Yaranmış qapalı cibdə qidanın həzmi baş verir. Qida məhsulları kirpik hüceyrələri tərəfindən udulur.

## Çoxalması
Trichoplax adhaerens, əsasən, qeyri-cinsi çoxalır (fraqmentasiya və ya tumurcuqlama). Fraqmentasiya zamanı trixoplaksın bədəni təxminən iki bərabər hissəyə bölünür. Fraqmentasiya prosesi bir neçə saat çəkir. Bu zaman ayrılmış fərdlər arasında müəyyən müddət nazik çoxhüceyrəli körpü qalır.Tumurcuqlama yolu ilə çoxalma zamanı dorsal səth üzərində diametri 40 – 50 mkm olan dairəvi tumurcuqlar yaranır. Onlar bütün hüceyrə tiplərinə (o cümlədən, ventral kirpikcik hüceyrələri və birləşdirici toxumalar) malik olur. Tumurcuğun formalaşması aşağıdakı şəkildə baş verir: Bədənin daxili qatındakı hüceyrələrdən tumurcuğun rüşeymi formalaşır. Kirpikciklərini itirən bu hüceyrələr sonda dişi fərdin ventral epitelisini yaradır. Bu tumurcuqlar ayrılana qədər daxili boşluğa yönəlmiş kirpikciklər formalaşdırmaqla polyarlığı əks istiqamətdə dəyişdirir. Tumurcuq inkişaf etdikcə bədənin dorsal hissəsinə keçir və ayrılır. Tumurcuqlama prosesi 24 saat çəkir.

## Mənbə
* http://biodiversity.az/54/61/70/72/4369
Evqlenozoylar

## Ümumi xaraktersitikası
Birhüceyrəli sərbəstyaşayan və ya parazit canlılardır. Bu tipə müxtəlif sərbəstyaşayan növlər, bir sıra parazitlər daxildir. Onların bəziləri insanlarda müxtəlif xəstəliklər yaradır. Orta ölçüləri 15 - 40 mkm, bəzi evqlenlərin uzunluğu 500 mkm-ə çatır. World Register of Marine Species məlumatına görə (2016) bu tip 6 sinifə bölünür: Diplonemea; Euglenoidea; Kinetoplastida; Symbiontida; Calkinicia; Postgaarea.
Sinifin tipik nümayəndəsi – Yaşıl evqlena (Euglena viridis) yaşıl qamçılı olub qamçı aparatı  vasitəsilə hərəkət edir. Bu zaman evqlen daim öz uzununa oxu ətrafında fırlanarır. Əksər növlər həmçinin metabolik hərəkət metoduna da malikdir. Onlar güclü uzanıb və qısalaraq bədən formalarını dəyişməklə, peristaltik dalğalarla hərəkət edirlər. Hüceyrənin ön hissəsində qamçı cibləri yerləşir. Onun kənarlarında qırmızımtıl ləkələr vardır. Bunlarfotoresptor orqanoidləri – stiqmalardır. Hüceyrənin demək olar ki, bütün həcmi çoxlu sayda yaşıl rəngli xloroplastlardan ibarətdir.
## Sayı və çoxalması
Euglenoidea sinfi 1000 növdən çox sərbəstyaşayan və parazitar qamçılıları özündə birləşdirir. Onlar, əsasən, tək-tək nadir hallarda koloniya şəklində yaşayırlar. Hüceyrə 1 və ya 2 qamçıya malik olur. Qamçının daxilində aksonemlərə paralel olaraq xüsusi sitoskelet struktur (paraksial qoşqu) vardır. Heterotrof formalar çox mürəkkəb diferensiasiyaya uğramış hüceyrə ağzına və hüceyrə boğazına (sitosom-faringial kompleks) malik olub binar bölünmə və tumurcuqlama yolu ilə çoxalır.Kinetoplastida sinfinin nümayəndələri bir inkişaf mərhələsindən digərinə keçərkən onların hüceyrə quruluşunun morfoloji xüsusiyyətləri dəyişir, müxtəlif morfoloji formalara malik olurlar. Ona görə də bir növün eyni fərdləri həyat siklinin müxtəlif mərhələlərində fərqli struktura malik olum müxtəlif morflara aid edilirlər (tripomastiqot, epimastiqot, promastiqot, sferomastiqot, amastiqot və s.). Hər bir konkret növün həyat sikli müəyyən morfotiplərin sabit toplusundan ibarət olur. Onlarda 2 ədəd qamçı olur.
## Arealı və qidalanması
Şirin sularda yaşayan E. viridis qarışıq qidalanma tipinə (miksotrof) malikdir. Gündüz işıq vaxtı onun enerjiyə olan tələbatı fotosintez vasitəsilə təmin edilir. Günün qaranlıq vaxtı heterotrof qidalanmaya keçərək hazır üzvi maddələrlə qidalanır. Bu zaman xloroplastların rəngi tədricən solur.
Kinetoplastida sinfinə aid olan Cryptobia cinsinin nümayəndələri, əsasən, balıq patogenləridir. Bu cinsə aid 52 növ təsvir edilmişdir. Onlardan 40-ı qanda, 7-si bağırsalarda, 5-i isə bədən səthində yaşayır.
Xəzər dənizində Trypanosoma, Cryptobia cinslərinə aid 13 ədəd ixtioparazit evqlenozoy təyin edilmişdir İbrahimov Ş., 2012 
## Xarici keçidlər
*Evqlenozoylar (Euglenozoa)
## İstinadlar
Başqırdıstan Dövlət Aqrar Universiteti

**Başqırdıstan Dövlət Aqrar Universiteti** () — Ufa şəhərində yerləşən, kənd təssərrüfatı üçün mütəxəsislər yetişdirən təhsil mərkəzi.

## Tarixi
Başqırdıstan Kənd təsərrüfatı institutu SSRİ Xalq Komisarlar Soveti və Mərkəzi İcrayiyə Komitəsinin 23 iyul 1930-cu ildə 237 saylı qərarı ilə təşkil edilmişdir. İnstitut Ufa Din Seminariyasının binasında yerləşirdi. Təhsil müəssisəsi 1 oktyabr tarixində fəaliyyətə başlamışdır.

1941-ci ildə institut Ufa şəhəri, Karl Marks küçəsi, ev № 3 ünvanında yerləşirdi.

Müharibənin ilk illindəcə institutdan cəbhəyə yüz pedaqoq və tələbə yollanmışdır. Müharibənin gedişində 176 aqromon və zootexnik hazırlanmışdır.

1947-ci ilin əvvəllərinə olan məlumatına görə tələbə sayı 533 nəfər təşkil edir: aqronom 237, zootexnika — 156, veterenar — 140.

1993-cü ildə institut "Universitet" statusu almışdır.

2001 — "Başqırdıstan Dövlət Aqrar Universitetinin" elmi xəbərlər jurnalı buraxılır.

2013 — BDAU elektron jurnalı işıq üzü görür.

### Rəbərləri
* 1930–1933 — Asadullin Əbdürrəhman Qiniyatulloviç.
* 1933–1937 — Qumerov Midxat Nazmudinoviç.
* 1938–1939 — Eqorov Leontiev İvanoviç.
* 1939–1941 — Qaynullin Taji Rafaquddinoviç.
* 1941–1943 — Pşeniçnı Pavel Dmitrieviç, Lenin ordenli.
* 1943–1950 — Rudko Konon Fesedoviç.
* 1950–1951 — Smorodin Qeorqi Stepanoviç.
* 1951–1954 — Ermolayev Aleksey Konstantinoviç.
* 1954–1964 — Sokolov Aleksandr Pertoviç.
* 1964–1973 — Baxtizin Nazif Rayanoviç.
* 1973–1983 — Baykov Aleksandr Mixayloviç.
* 1983–1988 — Şepanski Oleaq İvanoviç.
* 1988–1999 — Radik Minnixanoviç Başırov, professor, texniki elmlər namizədi, Başqırdıstan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü.
* 1999–2007 — Nedorezkov Vladimir Dmitrieviç, professor, kənd təsərrüfatı elmlər doktoru.
* 2007–2008 — Qimayev Eldar Raisoviç, hüquq elmlər dokdoru.
* 2008. — İldar İsmaqiloviç Qabitov, professor, texniki elmlər namizədi, "Başqırdıstan Respublikası elmlər xadimi".

## Fakültə və kafedraları
Təhsil 7 fakültədə aparılır:
* Aqrotexnologiya və meşə təsərrüfatı
* Biotexnologiya və veterenar tibbi
* Mexanika
* Tikinti
* Energetika
* Qida texnologiya
* İqtisadiyyat

## Mənbə
* Официальный сайт БГАУ

## İstinadlar
Kirpiklilər və ya İnfuzorlar

Bir çox mütəxəssislər bu taksonda 30 000-dən çox növün olduğunu bildirir. Sərbəstyaşayan və parazitlik edən infuzorlar ayırd edilir. İnfuzorların ən geniş yayılmış növü infuzor tərlikdir (Paramecium caudatum). Əsasən, dənizlərdə və şirin su hövzələrində, bentos və planktonların tərkibində yaşayırlar. Torpaqda və mamırlarda yaşayan nifuzorlar da mövcuddur. Bu canlıların əksər hissəsi digər heyvanlarla (əsasən, həlqəvi qurdlar, molyusklar, balıqlar, amfibilər, məməlilər) kommensal, simbiont və parazitik münasibətlərdə olur. Bəzi kirpikli növləri (məsələn, Paramecium caudatum, Oxytricha trifallax) molekulyar biologiyada model obyekti qismində istifadə edilir.

   Sinif                      Növlər

## Ümumi xarakteristikası
Onların bədənləri sabit və uzunsov formaya malik olub xaricdən sıx pellikula ilə əhatə olunur. Ölçüləri 10 mkm – 4.5 mm intervalında dəyişən bu canlıların iki nüvəsi vardır (makronukleus və mikronukleus). Vegetativ nüvə (makronukleus) hüceyrə daxilindəki maddələrin sintezinə cavabdehdir. Generativ nüvə (mikronukleus) isə çoxalma prosesini həyata keçirir.Bədənləri 10 – 15 min ədəd kirpikciklərlə örtülü olur. Kirpikciklərin dalğavarı hərəkəti ilə infuzor təxminən 2 mm/san sürətlə hərəkət edə bilir. Kirpikciklər arasında müdafiə funksiyasını həyata keçirən 5 – 8 min ədəd  trixosistlər yerləşir. Onlar xarici qıcıalandırıcının (düşmənin) təsiri ilə 6 – 8 dəfə uzanaraq sanki “atəş açır”.
## Qidalanması
Əsasən, bakteriyalarla qidalanan bu canlılar cinsi və qeyri-cinsi yolla çoxalır. Bu tipin patogen nümayəndəsi insanlarda balantidioz xəstəliyi yaradan balantidilərdir (Balantidium coli). İnsan çirkli su hövzələrindən su içdikdə bu parazitlə yoluxa bilər.
## İnkişafı
Öz inkişaf mərhələlərinin bir qismini parazit, digərini isə sərbəstyaşayan kimi ömür sürən infuzorlar da məlumdur. Onlara misal olaraq ixtioftiriusu (Ichthyopthirius paraziti)göstərmək olar. İxtioftirius balıq orqanizmlərində parazitlik edib onları məhv edir.
## İnsan həyatında rolu
Son olaraq qeyd etmək lazımdır ki, ibtidailərin 50-yə yaxın növü insan üçün patogendir. Yer üzərində 300 milyona yaxın insan malyariyadan əziyyət çəkir və hər il 2 milyon insan bu xəstəlikdən dünyasını dəyişir. Visseral leyşmanioza yoluxmuş uşaqların 20 – 30 %-i ölür. Hər il 200 mindən çox insan yuxu xəstəliyinin törədiciləri ilə yoluxur. Bu parazitə yoluxanların ümumi sayı isə 16 – 18 milyon tərtibində qiymətləndirilir. Trichomonas vaginalіs kişi və qadınlarda sidik-cinsiyyət yollarının iltihabına səbəb olur.

Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda 400, daxili su hövzələrində 400, keçmiş İsmayıllı və Pirqulu dövlət təbiət qoruqları ərazilərinin torpaq örtüyündə isə 251 sərbəstyaşayan infuzor növü təyin edilmişdir Ələkbərov İ., 2012. Xəzər dənizində 40 ixtioparazit infuzor növü təsvir edilmişdir İbrahimov Ş., 2012.
## Xarici keçidlər
*Kirpiklilər və ya İnfuzorlar
*http://www.marinespecies.org/
## İstinadlar
Myxozoa

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan yarımtipi.

Bu tipə 1300-dən çox növ daxildir. Nümayəndələri şirin və duzlu su hövzələrində yaşayır. Bütün miksozoylar parazit həyat sürür. Ölçüləri 10–20 mkm intürvalında dəyişir.

## Həyat tərzi
Onlar şirin su hövzələrində və dəniz sularında yaşayan balıqların orqanizmində parazitlik edir. Sahib qısmində şirinsu balıqları və azqıllı qurdlar olur. Bir növ (Buddenbrockia plumatella) şirin sularda yaşayan briozoylarda (Phylactolaemata) parazitlik edir. Əksər növlər əmtəə balıqlarında parazitlik edərək təsərrüfatlara ziyan vurur.

Tipə aid canlıların parazitik stadiyası plazmodiya formasında olub sahibin toxumalarında yerləşir, daxili və xarici tumurcuqlama formaları ilə qeyri-cinsi çoxalırlar. Sporlar mərhələsinə keçməzdən öncə plazmodilərdə daxili bölünmə hesabına hüceyrələr yaranır. Yaranmış hüceyrələr cüt-cüt birləşdikdən sonra bir hüceyrə digəri tərəfindən faqositoza məruz qalır. Xarici hüceyrə (perisit) deqradasiya edir. Daxili hüceyrə (sporogen) isə iki dəfə bölünərək valvoqen və kapsulogen hüceyrələrə və iki ədəd birnüvəli sporoblasta çevrilir. Valvogen hüceyrələr sporun divarlarını yaradır. Kapsulogen cütlərdən isə qütb kapsulları yaranır.

Azərbaycanın şirin və duzlu su hövzələrində bu tipə aid 100-dən çox növ təyin edilmişdir. Onlardan 69 növə Xəzər dənizində rast gəlinir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax