open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutu

**Memarlıq və İncəsənət İnstitutu** — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının strukturuna daxil olan elmi təşkilat. Direktor - Sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru, professor Ərtegin Əbdülvahab oğlu Salamzadə.

## Tarixi
İnstitut 1945-ci ildə böyük Azərbaycan bəstəkarı, akademik Üzeyir Hacıbəyov tərəfindən yaradılıb və ilk dövrlər Azərbaycan İncəsənət Tarixi İnstitutu adlanırdı. 1948-ci ildən 40 il ərzində İnstituta məşhur memar, akademik Mikayıl Hüseynov rəhbərlik edib.

## Fəaliyyət istiqamətləri
Qədim dövrdən müasir dövrə kimi Azərbaycan memarlığı, incəsənəti, tarixi və nəzəriyyəsinin tədqiqi

## Struktur bölmələri
* Teatr, kino və televiziya şöbəsi
* Azərbaycan musiqi tarixi və nəzəriyyəsi
* İncəsənətin qarşılıqlı əlaqələri
* Memarliq abidələrinin qorunması və bərpası problemləri
* Şəhərsalma şöbəsi
* Muğamşünaslıq
* Qafqaz Albaniyasının Memarlıq və İncəsənəti şöbəsi
* Memarlıq, şəhərsalma tarixi və nəzəriyyəsi şöbəsi
* Kulturologiya və incəsənətin nəzəriyyəsi şöbəsi
* Təsviri, dekorativ-tətbiqi sənətlər və heraldika şöbəsi
* Azərbaycan xalq musiqisinin tarixi və nəzəriyyəsi şöbəsi
* İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsi
* Təhsil şöbəsi
* Süni intellekt və Elektron xidmətlər şöbəsi

## Mənbə
* Memarlıq və İncəsənət İnstitutu 

## Xarici keçidlər
*Аzərbaycan Milli Elmlər Akademiyası 
*AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxanası 
*AMEA Mərdəkan Dendrarisi 
*AMEA İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu
*AMEA Nəsirəddin Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası
Rasim Əfəndiyev

**Rasim Səməd oğlu Əfəndiyev** () — professor, sənətşünaslıq doktoru, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü (2001), AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun direktoru.

## Həyatı
Rasim Əfəndiyev 30 oktyabr 1928-ci ildə Qazax şəhərində anadan olmuşdur. Sankt-Peterburq Dövlət Rəssamlıq Akademiyasının sənətşünaslıq fakültəsini bitirmişdir.

AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun direktoru, Bakı İncəsənət Mərkəzi, Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyi, Xalça Muzeyi və s. təşkilatların elmi və bədii şuralarının sədri, memarlıq və incəsənət sahəsində elmi tədqiqat işləri üzrə koordinasiya şurasının sədri, Azərbaycan Rəssamlar Birliyinin üzvü, Beynəlxalq kitab sərgisinin laureatı, 1992-ci ildən Beynəlxalq Şərq Rəssamlıq Akademiyasının akademik-katibi, Rəssamlıq sənətinin inkişafında ən böyük rolu olan alimlərdən biridir.

SSRİ Rəssamlar İttifaqının, Rusiya Rəssamlıq Akademiyasının, Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin bir sıra diplom və mükafatları ilə, Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilmişdir. "Soltan Məhəmməd" adına Beynəlxalq mükafata layiq görülmüşdür.

Akademik Rasim Əfəndiyev 13 fevral 2010-cu ildə Bakıda vəfat etmişdir.

## Elmi əsərləri
* Çapdan çıxmış elmi əsərlərin ümumi sayı: 202
* Xaricdə çıxmış elmi əsərlərin sayı: 56

Əsas elmi əsərlərin adları:
* Azərbaycan dekorativ-tətbiqi sənətləri (orta əsrlər), (1976), Moskva
* Xalq sənəti. (1984), Bakı, (Azərbaycan, rus, ingilis dillərində)
* Azərbaycan daş plastikası. (1986), Moskva
* Azərbaycan dekorativ-tətbiqi sənətləri. (1999), Bakı
* Azərbaycan İncəsənəti. (ingilis dilində), (2004)

## Təltif və mükafatları
* SSRİ Mətbuat Komitəsinin mükafatı — 1977
* SSRİ Rəssamlar İttifaqının mükafatı — 1986
* SSRİ Rəssamlar İttifaqının mükafatı — 1989
* Atatürk kültür mərkəzinin mükafatı — 1994
* AMEA Fəxri Fərmanı — 2003
* Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni — 14 fevral 2004
* "Soltan Məhəmməd" mükafatı

## Mənbə
* Rasim Əfəndiyev 
* "Təsviri sənətimizi dünyaya tanıtdıran alim". Vidadi Xəlilov. Ömür yollarında. Bakı: Nərgiz, 2012. — səh. 33.
Stiven Harper

**Stiven Cozef Harper** (; ) — 6 fevral 2006-cı ildən Kanada baş naziri, 2006-cı il yanvarın 23-də növbədənkənar parlament seçkilərində qalib gələn Kanada Mühafizəkarlar Partiyasının lideri.

## Həyatı
Stiven Harper 1959-cu ildə Torontoda doğulub.

Alberta əyalətində Kalqari universitetində iqtisadiyyat fakültəsini bitirib. 1993-cü ildə ilk dəfə parlamentə seçilib, 2004-cü ildə isə sağ cərəyanın əvvəl mövcud olan iki qrupunun birləşməsi nəticəsində formalaşan Mühafizəkarlar Partiyasının lideri olub.

Liberalların on iki il hakimiyyətdə qalması 2006-cı il yanvarın 23-də seçkidə müxalifət partiyası olan Mühafizəkar partiyanın seçilməsi ilə sona çatdı. Partiyanın lideri Stiven Harper baş nazir vəzifəsində Pol Martini əvəz etdi. Mühafizəkarlar parlamentdə mütləq çoxluq təşkil etmədiyindən, hakimiyyətdə yalnız müxalifət partiyalarının dəstəyi ilə qala bilərlər.

Seçkiqabağı kampaniya dövründə mühafizəkarlar vergiləri aşağı salmaq, cinayətkarlıqla mübarizəni gücləndirmək, hərbi xərcləri çoxaltmaq və ABŞ-la münasibətdə yaranmış problemləri aradan qaldırmaq vədləri vermişdilər. Harper siyasi opponentlərinin onda ultrasağ ideologiyaya olan meyli barədə fikirlərini qəbul etmirdi. Müşahidəçilər qeyd edirdilər ki, Harperin dövründə mühafizəkarlar sosial problemlərə diqqət yetirmirdilər, əsasən, iqtisadi mövzular barədə fikirlər yürüdür və bütünlüklə daha mərkəzçi mövqe tuturdular. Yanvar seçkisi 2005-ci ilin noyabr ayında parlamentin korrupsiya qalmaqallarına görə Pol Martinin liberal hakimiyyətinə etimadsızlıq votumu (qərar) verdikdən sonra baş tutdu. Martin 1990-cı illərin sonunda frankdilli əyalətdə yer alan maliyyə cinayəti ittihamlarından qaçmaq istəsə də, alınmırdı. Kanada məhkəməsi həmin vaxt federal hökumətdə maliyyə naziri vəzifəsində olan Martinin heç nə ilə əlaqəsi olmadığına qərar vermişdi, amma qalmaqal liberallara hokumətin sonu ilə nəticələndi. Liberal partiyası üçün bu hakimiyyət dalbadal dördüncü idi.

Stiven Harper evlidir, iki uşağı var. Siyasət və müxtəlif intellektual məşğuliyyətlərdən əlavə, Harper xokkeylə də maraqlanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pedaqogika nəşriyyatı

**"Pedaqogika" nəşriyyatı** 3 yanvar 2000-ci ildə yaradılmışdır. Təsisçisi fizika-riyaziyyat elmləri namizədi Əlövsət Osmanlıdır. Əsas fəaliyyəti dərsliklərin və dərs vəsaitlərinin nəşri ilə bağlıdır. Bununla yanaşı elmi, bədii və məlumat ədəbiyyatının buraxılışı ilə də məşğul olur.

## Əlaqə
* Ünvan: Bakı şəhəri, S. Rəhimov küçəsi, 108.
* Tel.: (012)596–22-07, 596–22-08.
* Faks: 596–17-03.
* E-mail: pedaqogika@bk.ru.
Məzrəli (İmişli)

**Məzrəli** — Azərbaycan Respublikasının İmişli rayonunun Məzrəli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Məzrəli kəndi İmişli rayonu inzibati yaşayış məntəqələrtindən biridir. Araz çayının sağ sahilində , Mil–Muğan su kanalı boyu, Bakı–Horadiz şose yolunun kənarında yerləşir.  Kəndin tarixi XVIII əsrə aiddir. Məzrəli kəndinin əhalisi Cənubi Azərbaycanın Şahsevən tayfaları və Qarabağın Cavanşir, Kəbirli, Bəcrəvan, Otuziki tayfaları ilə əlaqədardır. Nadir şah Əfşar hakmiyyətə gəldikdən sonra onun hakimiyyətini qəbul etməyən bu tayfalar Xorsana və Əfqanıstana sürgün olundu, lakin bəzi nəsillər Araz boyu meşələrə çəkilərək gizli olaraq məskunlaşdılar. Tədricən bu ərazilərdə adının mənşəyi **"Məzrə və ya Mezra "** kimi formalaşan və mənası "əkin yeri, düzən yer , mənasını verən Məzrəli adı bu cür formalaşdı. Əhalinin burada kütləvi məskunlaşması SSRİ dövründə baş verdi. Kolxoz quruculuğu və sosializm quruculuğu burada geniş miqyasda aparıldı. "Kalinin" kolxozu kimi tanınan Məzrəli kəndi hal hazırda İmişli rayonunun böyük yaşayış məntəqələrindən biridir.

I Qarabağ müharibəsi zamanı 18 nəfər Məzrəli kənd sakini Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda gedən döyüşlərdə şəhid oldu:

# Əliyev Rafael Balamirzə oğlu.
# Qəmbərov Rəmzi Müvəkkil oğlu.
# Süleymanov Azər Fazil oğlu.
# Fətəliyev Sabir Kamil oğlu.
# Nərimanov Mürşüd Nadir oğlu.
# Nağıyev Nəriman Rüstəm oğlu.
# Sadıqov Yaşar Dövlət oğlu.
# Nəsirov Vasif Famil oğlu.
# Sadıqov Valid İsfəndiyar oğlu.
# Xəlilov Yusif Adna oğlu.
# Bağırov Ramil Ənvər oğlu.
# Qasımov Rasif Musavat oğlu.
# Əsgərov Həbib İzzət oğlu.
# Şirinov Qamət Teyyub oğlu.
# Səfərov Nicat — 1995-cildə Bakı metrosunda terror aktı nəticəsində həlak olub.
# Bağırov Ramil Ənvər oğlu.
# Mehdiyev Əhliman Rəhman oğlu.
# Quliyev Elçin Etibar oğlu.
Kənd əhalisinin sayı 6257 nəfərdir. 1400 evdən ibarətdir. R.Əliyev adına Məzrəli kənd tam orta məktəbində 610 şagird təhsil alır.

## İstinadlar
Novruzlu (Ağdam)

**Novruzlu** — Azərbaycan Respublikasının Ağdam rayonunun Novruzlu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kənd 22.07.1993-cü il tarixində Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunub.

Qarabağ Atəşkəs Bəyanatıına (üçtərəfli bəyanat) əsasən Ağdam rayonun Novruzlu kəndi 20 noyabr 2020 tarixində Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə qaytarılıb.

## Əhalisi
1993-cü il 4 iyul statistikasına görə 698 ailə, 2666 nəfər.

### Tanınmış şəxsiyyətlər
*Rafiq Əliyev (professor) - AMEA-nın müxbir üzvü, professor
*Əli Əmirli - Yazıçı, dramaturq
*Cahangir Məmmədli - Jurnalist, professor
*İskəndər Novruzlu - Xanəndə, bəstəkar, tarzən, şair
*Allahverdi Dolxanov - Ekoloq, Dostent
*Şahvələd Quliyev - Mingəçevir şəhərinin qurucusu
*Elnur Qasımov - Mingəçevir Futbol Klubunun mətbuat katibi

## Coğrafiyası
Ağdamın Novruzlu kəndi ilə Yusifcanlı arasından "Qobu" deyilən "Quru çay" dərəsi keçir ki, o da öz  suyunu Qarqarçaydan götürüb.

## İstinadlar
Qaracalar (Qarayazı)

**Qaracalar** — Gürcüstan Respublikasının Kvemo Kartli diyarının Qardabani bələdiyyəsində kənd.

Kənd Rustavi şəhəri yaxınlığında dəniz səviyyəsindən təqribən 350 metr yüksəklikdə yerləşir.

2014-cü il siyahıyaalmasının nəticələrinə əsasən kənddə 4136 nəfər əhali yaşayır. 99%-i azərbaycanlılardan ibarət olan kənd əhalisinin 50,31%-i kişilər, 49,69%-i qadınlardır.

Kənd əhalisinin əsas məşğulluq sahəsi kənd təsərrüfatıdır. Şəhəryanı tərəvəzçilik və maldarlıq inkişaf etmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Tomarlı
Həzrə (Qəbələ)

**Həzrə** — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun Həzrə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 24 iyun 2005-ci il tarixli 953-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Qəbələ rayonunun Həzrə kəndi Bunud kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Həzrə kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır

## Toponimikası
Kəndin keçmiş adı Vəndam Həzrəsi olmuşdur. Kənddə yerli əhalinin Övliya türbələri adlandırdığı, XIV əsrə aid müqəddəs hesab edilən şeyx Bədrəddin və şeyx Mənsur türbələri var. Kəndin adı həmin türbələrlə bağlıdır. Ərəb dilində həzr "ocaq, pir" deməkdir.

## Tarixi
Həzrə "ev, ocaq, yaşayış yeri" deməkdir. Vaxtilə karvan yolunun üstündə olan bu qədim yurd yeri elmi, tarixi əhəmiyyəti ilə seçilir. Alimlərin fikrincə, Həzrədəki övliyalar sübut edir ki, vaxtilə bu xaniganlıqlar ölkədə mühüm maraq kəsb edən mərkəzlərdən sayılıb və karvan yolunun üstündə bərqərarlaşmış qüdrətli Şeyxlərin ölkənin müqəddəratında da önəmli rolu olmuşdur.

### Tarixi abidələri
Orta əsrlərə aid qədim qəbiristanlıq arxeoloji abidəsi, Şeyx Bədrəddin (1446), Şeyx Məhəmməd (XV əsr), Şeyx Mənsur (XVI) türbələri memarlıq abidələri, şimalda Həzrə dağında Dördkünc formalı bürcdən ibarət, kirəc məhlulu ilə daşdan hörülmüş müdafiə qülləsi ərazinin qədimliyindən xəbər verir. Yerli əhali arasında "Qalayeri" kimi tanınan bu qüllə IX–XI əsrlərdə Qəbələ feodal hakimliyinin şərq sərhədlərini qorumaq üçün nəzarət məntəqəsi rolunu oynayır.

Kənddə meşə içərisindəki sahəsi 3,5 hektara yaxın, orta əsr qəbiristanında tariximiz üçün çox maraqlı olan abidələr qalmaqdadır. Bu abidələr Şirvan–Abşeron memarlıq məktəbinə aid türbələrdən və sənduqələrdən ibarətdir. Türbələrin portallarında və sənduqələrin üzərində kitabələr həkk olunmuşdur. Qəbiristanda dörd türbə vardır: 
* Şeyx Bədrəddin türbəsi (1446-cı il); 
* Şeyx Mənsur türbəsi (XVI əsr); 
* Şeyx Məhəmməd türbəsi (XV əsr) — Həzrə (Qəbələ) ərazisində yerləşir. Şeyx Məhəmməd türbəsində aparılan bərpa işləri zamanı onun inşaat kitabəsi tapılıb və yenidən divara hörülüb. İki sətirdə iki parça daşda süls elementli nəsx xəttilə yazılmış kitabənin məzmunu belədir. “Bu şərəfli imarət münəvvər şeyx, Şeyx Məhəmməd ibn Şeyx Barikin işıqlı qəbri üzərində sultan oğlu sultan, Əbulmüzəffər Şah Təhmasibin hökmranlığı zamanı tikildi. 970 (1562/1563-cü il)”
* Türbə (XVI əsr).

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Alazan–Əyriçay çökəkliyində, rayon mərkəzindən 14&nbsp;km. şərqdə yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 403 nəfər əhali yaşayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yeni Həyat (Şəmkir)

**Yeni Həyat** – Azərbaycan Respublikasının Şəmkir rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## Əhalisi
Kənd əhalisi 4340 nəfərdir ki, onunda 49% kişi, 51% isə qadınlar təşkil edir. 

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq və əkinçilikdir.

## İstinadlar
Xəlfəli (Şuşa)

**Xəlfəli** — Azərbaycan Respublikasının Şuşa rayonunun Xəlfəli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Xəlfəli kənd inzibati-ərazi dairəsinin mərkəzidir.

## Coğrafiyası
Xəlfəli kəndi Şuşa rayonunun Xəlfəli kənd inzibati-ərazi dairəsinin mərkəzidir. Bu inzibati-ərazi dairəsinə Armudlu, Dükənlər, Qarabulaq, Laçınlar, Mirzələr, Şuşulu və Zamanpayası kəndləri də daxildir. Kənd Xəlfəliçayın sahilində yerləşir. Xəlfəliçay Qarqarçaya tökülür. Kənd Şuşa rayonunun şimal hissəsində, rayon mərkəzi olan Şuşadan 7 km aralıda yerləşir.

## Tarixi
Sovet dövründə kənd Azərbaycan SSR-in Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin (DQMV) tərkibində olan Şuşa rayonuna daxil idi.

Qarabağ münaqişəsi nəticəsində kənd 1992-ci ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir.

2020-ci il 9–10 noyabr gecəsi imzalanmış Üçtərəfli Bəyanata əsasən, İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrindən sonra kənd Rusiya Sülhməramlı Qüvvələrinin nəzarətinə keçmişdir.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 19–20 sentyabr 2023-cü il tarixlərində Qarabağda keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində kənd Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılmışdır.

## Əhalisi
Qarabağ müharibəsindən əvvəl kənddə yalnız azərbaycanlılar yaşayırdı. 1912-ci il "Qafqaz təqvimi"nə görə, kənddə əsasən "Tatarlar" kimi qeyd edilən 1 389 azərbaycanlı yaşayırdı. 1921-ci il siyahıyaalınmasına əsasən, kənddə "Azərbaycan türkləri" kimi göstərilən 1 073 azərbaycanlı yaşamışdır. 1986-cı il məlumatlarına görə, kənddə 117 nəfər yaşayırdı.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Malıbəyli
* Xəlfəliçay

## Xarici keçidlər
*
Şıxlar (Qax)

**Şıxlar** — Azərbaycan Respublikasının Qax rayonunun Almalı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kənd 1999-cu ildə yaradılmışdır.

## Toponimikası
* Şıxlar oyk., sadə.
* Ağdam r-nunun Qərvənd i.ə.v.-də kənd. Qarabağ düzündədir;
* Bakı şəhəri Qaradağ r-nunun Ələt qəsəbə i.ə.v.-də köçəbə;
* Cəbrayıl r-nunun Sirik i.ə.v.-də kənd. Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir. Keçmiş adı Şıxlar Əhmədli olmuşdur. Kəndin yaxınlığında təqribən 10 ha sahəni əhatə edən şəhər xarabalığı və XIII-XIV əsrlərə aid türbələri olan Şıxlar adlı qəbristan mövcuddur;
* Cəlilabad r-nunun Komanlı i.ə.v.-də kənd. Burovar silsiləsinin ətəyindədir;
* Goranboy r-nunun Xınalı i.ə.v.-də kənd. Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Keçmiş adı Qarağaclar olmuşdur;
* Xaçmaz r-nunun Qımılqışlaq i.ə.v.-də kənd. Samur-Dəvəçi ovalığındadır;
* Masallı r-nunun Qodman i.ə.v.-də kənd. Lənkəran ovalığındadır;
* Sabirabad r-nu- nun Ulacalı i.ə.v.-də kənd. Muğan düzündədir. Kənddə Soltan Hacı Bəkdaşinin oğlu Baba Samitin türbəsi (1585-ci ildə tikilmiş və şeyxlərin ibadət yeri olmuşdur) var. Kənd bu türbə və onun ətrafındakı şeyx qəbirləri ilə əlaqədar olaraq belə adlandırılmışdır;
* Şamaxı r-nunun Xilmilli i.ə.v.-də kənd. Çigilçay və Qozluçaym arasında, dağətəyi ərazidədir. Kənd Şirvan şeyxlərinə məxsus olduğuna görə belə adlandırılmışdır;
* Yardımlı r-nunun Bərcan i.ə.v.-də kənd. Burovar silsiləsinin yamacındadır. Oykonimin əsli Şeyxlər olub, həmin kəndlərdəki xanəgah, pir, türbə, şeyxlərə məxsus tikililər, qəbirlər, sərdabalarla bağlıdır. Bu tipli coğrafi adlar “şeyxlərə məxsus”, “şeyxlər yaşayan yer”, “şeyxlərin nəsli”, “şeyxlərin dəfn olunduğu yer” və s. mənasmdadır. Keçən əsrdə Krımda Şeyxlər adlı yaşayış məntəqəsi qeydə alınmışdı.

## Əhalisi
1 yanvar 2012-ci il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən kənddə 70 təsərrüfatda hər iki cinsdən toplam 253 nəfər əhali yaşamaqdadır.

## Həmçinin bax
* Qax rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikasi Qax Rayon İcra Hakimiyyətin

## İstinadlar
Aigai

**Aigai** — Türkiyədə Manisanın Kösələr kəndinin 2 km. cənubunda Gün dağının üzərində, əsasən xarabalıqdan ibarət olan qədim bir şəhər. E.ə. 1100-cü illərdə Yunanıstandan gəlib Anadolu sahillərində yerləşmiş Aiollər tərəfindən qurulmuş 12 kənddən biri sayılır. 

Müasir dövrümüzdə İzmir körfəzi ilə Çandarlı körfəzi arasına təqabül edən və qədim dövrlərdə Aiolis adlandırılan bölgədə yerləşən şəhərlər quran Aiollər, İzmir körfəzinin cənubunda yerləşmiş İonlardan fərqli olaraq iç bölgələrdə də (Aigai və Temnos kimi) şəhərlər quraraq ticarətdən çox əkinçilik və heyvandarlığa üstünlük vermişlər. 

Aigai haqqında ilk məlumatlar tarixçi Heredot tərəfindən verilmişdir. Heredot Aigai şəhərinin Aiollərin qurduğu 12 şəhərdən biri olduğunu qeyd edir.

## Xarici keçidlər
*http://www.turkiye.az/site/?name=content&id=28&link=3&cont=44&lang=1 
*Aigai arxeoloji qazıntıları
Efes

**Efes** (, ) — Anadolunun qərb sahillərində İzmir ilinin Səlcuq ilçəsinin 3 km uzaqlığında yerləşən tarixi yunan şəhəri. Efes Qədim Yunanıstan dövründə İoniyanın 12 şəhərindən biri olmuşdur. Şəhərin neolit dövründə salındığı ehtimal olunur.
Əndorab qalası

**Əndorab qalası** — Azərbaycanın Tərtər rayonu ərazisində qala.
 
Əndorab qalası erkən orta əsrlərin son mərhələsinə, VIII-IX əsrlərə aiddir. Qala haqqında orta əsr yazılı mənbələrdə vacib məlumatlar verilib, lakin qalanın yeri 2007-ci ilə qədər məlum olmayıb. 2007-ci ildə ərazidə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı qalanın yeri müəyyən edilib.

Ümumi sahəsi 8 hektar olan qala Tərtər çayının sahilində, Bərdə-Gəncə ticarət yolunun kənarında yerləşir. Ekspedisiyanın rəhbəri, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun orta əsrlər arxeologiyası şöbəsinin müdiri, tarix elmləri doktoru Arif Məmmədov o dövrlər üçün həm müdafiə, həm də məlumat götürmə məntəqəsi kimi fəaliyyət göstərən qalada aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı bir sıra maddi eksponantların da aşkarlandığını söyləyib.

Qazıntı ərazisindən XII əsrə, Atabəylər dövrünə aid mis pullar, qədim dövrlərə aid saxsı məmulatlar aşkarlanıb. Həmçinin Sasani və Ərəb işğalı dövrlərinə aid, üzərində fars əlifbası ilə yazılan sənətkar möhürü də aşkar olunub.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gülüstan

**Gülüstan** — Fars dilindən tərcümədə gül bağı, güllük mənasını verən mürəkkəb söz.

;Yaşayış məntəqələri:
* Gülüstan məlikliyi — XVIII-XIX əsrlərdə Qarabağın dağlıq ərazisində yerləşirdi. 
* Gülüstan nahiyəsi — Osmanlı dövlətinin inzabiti vahidi
* Gülüstan (Goranboy) — Azərbaycanın Goranboy rayonunda kənd;
* Gülüstan (Culfa) — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunda kənd;
* Gülüstan (Gəncə) — Azərbaycan Respublikasının Gəncə şəhərinin inzibati ərazi vahidində qəsəbə. 
* Gülüstan ostanı — İranın şimal-şərqində ostan. Mərkəzi Gürgan şəhəridir .
* Yuxarı Gülüstan (Marağa)
* Aşağı Gülüstan (Marağa)
* Gülüstan (Nir)

;Bu adı olan tanınmış insanlar:
* Gülüstan Əliyeva — Müğənni

;Əsərlər
* Gülüstan (Sədi Şirazi) — Sədinin əsəri.
* Gülüstan (poema) — Bəxtiyar Vahabzadənin əsəri.
* Gülüstani-İrəm əsəri, müəllifi Abbasqulu ağa Bakıxanov.
* Gülüstan sarayı (Bakı)
* Gülüstan sarayı (Tehran)

;Digər
* Gülüstan müqaviləsi — 1813-cü ilin 12 oktyabr tarixində Rusiya İmperiyası ilə Qacar İran dövləti arasında imzalanmış
* Gülüstan türbəsi — XIII əsr Azərbaycan memarlığının ən maraqlı nümunələrindən biri
* Gülüstan (ədəbi məclis) — XIX əsrin 30-cu illərində Abbasqulu ağa Bakıxanovun rəhbəriliyi ilə təşkil olunmuş elmi-ədəbi məclis

## Həmçinin bax
* Gülüstan qalası

## İstinadlar
İsgəndəriyyə mayakı

**İsgəndəriyyə mayakı** — qədimdə "dünyanın yeddi möcüzəsi"ndən biri sayılırdı.

E.ə. təqribən 280-ci ildə Nil çayının mənsəbindəki Faros adasında (İsgəndəriyyə şəhərinin kənarında) memar Knidli Sostrat tərəfindən inşa edilən Qədim Yunanıstanın ən böyük mayakı.

Üçyaruslu bu qüllənin hündürlüyü 120 metrə çatıb. Onun zirvəsindəki daş köşkdə gəmilərə yol göstərmək üçün tonqal qalanırmış. Roma İmperiyasının süqutundan sonra mayakdan artıq istifadə olunmayıb. XIV əsrdə baş verən zəlzələdən sonra isə mayakın yerində xarabalıq qalıb.

## Şəkillər

Şəkil:Phare d'Alexandrie (Barclay).jpg
Şəkil:Lighthouse of Alexandria in Changsha China.jpg
Şəkil:Lighthouse of Alexandria in Changsha.jpg
Şəkil:PhareAlexandrie.jpg


## Həmçinin bax
* Dünyanın yeddi möcüzəsi
* İsgəndəriyyə
* Misir ehramları
* Rodoslu Koloss
* Halikarnas mavzoleyi

## Xarici keçidlər
* Oktay Talıstanlı. Qədim Şərqin möcüzələri. Bakı: "Adiloğlu", 2007.
Vikinövlər

**Vikinövlər** () — Virtual ensiklopediyanın bu layihəsi əsasən təbiət (botanika və zoologiya) elmlərinə aiddir. Layihənin məqsədi dünyada olan bütün bioloji növlər haqqına verilənlər bazasının hazırlanmasıdır. Hər bir canlı təbii ki, öz səhifəsinə malik olmalıdır. Bu baxımdan layihə ilk növbədə botanika ilə məşğul olanlar və maraqlananlar üçün nəzərdə tutulmuşdur. Layihə 2007-ci ilin iyul ayında yaradılmışdır və ümumi halda 106 min məqaləyə malikdir.
 
Vikinövlər layihəsinin Azərbaycan bölməsi mövcud deyildir və sayt İngilis bölməsinə yönəldilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://wikispecies.wikimedia.org/wiki/

## Həmçinin bax
Vikilüğət

**Vikilüğət (Wiktionary)** — izahedici məqalələr, tezauruslar və tərcümələrin saxlandığı saytdır. Bu layihə müxtəlif dillərdə hazırlanan azad lüğətlər üçün nəzərdə tutlmuşdur.

Layihə 2002-ci ilin dekabrında yaradılmış və hal-hazırda 170 dildə fəaliyyət göstərir. Ümumi halda, 01.10.2008-ci il tarixindəki məlumata əsasən 1,5 mln səhifəyə malikdir. Ən çox məqalə ingilis dilindədir. Daha sonra fransız, vetnam və rus dillərində daxil edilmiş məqalələr üstünlük təşkil edirlər. Bu dillərdən hər biri 100 mindən artıq məqaləyə malikdir.

Son zamanlar Vikilüğət layihəsi Vikimənbə ilə əlaqəli işləyir. Belə ki, Vikimənbə saytına istifadəçilər tərəfindən düzgün tələffüzü göstərən çoxlu sayda səs faylları yüklənmişdir və bu faylları artıq Vikilüğət vasitəsilə əldə etmək mümkündür.

## Xarici keçidlər
* http://az.wiktionary.org/wiki/ 

## Həmçinin bax
Vikixəbər

thumb|150px|Vikixəbərin loqotipi
**Vikixəbər** () — Ensiklopediya kontekstində cari hadisələr haqqında məlumat verən İnternet-ensiklopediyadır.
 
Layihə 2004-cü ilin dekabr ayında fəaliyyətə başlamışdır və hazırda 28 dildə mövcuddur. Müxtəlif dillərdə mövcud olan Vikixəbərlərdə indiyə kimi 88 minə yaxın xəbər nəşr edilmişdir. Digər layihələrdə olduğu kimi burada da əsas şərt neytrallığın gözlənilməsidir.

Xarici mənbələrdən əldə edilmiş xəbərlər burada orijinal və ya qısa xülasə şəkildə verilə bilər. Layihənin əsasən iki məqsədi vardır: digər nəşriyyatlara alternativ və azad xəbərlərin təqdim olunması və hər bir xəbərin diqqətlə yoxlanması.

## Azərbaycanca bölməsi

Vikixəbər layihəsinin Azərbaycanca bölməsi hələ ki, **incubator**da mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* VikiXəbər

## Həmçinin bax
Vikisitat

**Vikisitat (Wikiquote)** — Aforizmlər, məşhur adamların söylədikləri, atalar sözləri, qanadlı, mnemonik ifadələr və devizlər saxlanan kataloqdur. Burada mənbəyi göstərilmiş sitatları müəllifin icazəsi olmadan istifadə etmək mümkündür. Həmin adamlar tanınmış şəxslər olduqda, onların məqalələrindən Vikipediyadakı eyniadlı məqalələrə keçid verilir.

Layihə 2003-cü ilin iyul ayında yaradılmışdır. İndiyə kimi 40 dildə fəaliyyət göstərir. 60 mindən artıq məqalə yerləşdirilmişdir. İngilis bölməsində məqalələrin sayı 10 minə yaxındır.

## Xarici keçidlər

* http://wikiquote.org/wiki/
* https://az.wikiquote.org/

## Həmçinin bax
Meta-Viki

**MetaWiki (Meta-Wikimedia)** — İnternetdə viki-layihələrin əsas əlaqələndirmə komissiyasıdır. Vikipediya istifadəçiləri arasında Meta kimi tanınır.

Sayt 2001-ci il noyabrında  kimi yaradılsa da, hazırda müxtəlif rollar oyanayır:
# Vikimediyanın bütün layihələrinin, xüsusilə də qaydaların müzakirə olunduğu sayt;
#  tabe olması vacib sayılmayan şəxsi esselərin yazıldığı forum;
# Əlavələrin təşkil olunduğu və hazırlandığı, dillərarası problemlərin müzakirə edildiyi yer.
# Təkmilləşdirmələrin koordinasiya olunduğu yer;
#  istifadəsi təlimatlarının öz əksini tapdığı sayt (bu təlimatların viki prinsiplər əsasında qurulan MediaWiki.org saytına köçürülməsinə hazırlıq işləri gedir).

MetaViki hazırda vikimediyaçıların (o cümlədən vikipediyaçıların) əsas ünsiyyət və müzakirə məkanlarından biridir. Digər ünsiyyət vasitələri arasında elektron poçt vasitəsilə məlumatların göndərilməsini, IRC kanallarını, konkret məqalə və istifadəçi müzakirəsi səhifələrini göstərmək olar. IRC kanalları kimi MetaViki-də Vikipediyanın dil bölmələrinin qaydalarından fərqlənən öz şəxsi qaydalarına sahib müstəqil və avtonom layihədir.

Vikipediyanın serveri ilə bağlı, müxtəlif şikayətlərlə və Vikipediyadakı idarəçilər tərəfindən həll oluna bilməyən problemlərlə bağlı çox zaman Metaya müraciət edilir. İstifadəçilər sual və təklifləri ilə də bu sayta müraciət edə bilərlər. Məsələn, http://www.meta.wikimedia.org/wiki/IRC_channels  saytına müraciət etməklə Fondla və onun layihələri ilə bağlı sualları müzakirə etmək mümkündür.

Əvvəlcə saytda bütün müzakirələr ingilis dilində aparılırdı. Amma MediaWiki mühərrikinin təkmilləşdirilməsindən sonra MetaViki Vikimedianın bütün dillərinin ictimaiyyəti tərəfindən istifadə edilən çoxdilli müzakirə forumuna çevrilmişdir.

## Xarici keçidlər
* http://meta.wikimedia.org
100000 AZN (film)

***100000 AZN*** tammetrajlı bədii televiziya filmi rejissor Cavid Təvəkkül tərəfindən 2009-cu ildə ekranlaşdırılmışdır. Film İctimai Televiziyada istehsal edilmişdir. Filmdə hadisələr əsasən bir restoranda cərəyan edir. Filmdə əsas rolları Rövşən Kərimduxt, İqrar Salamov, Kərəm Hadızadə, Asif Rəhimov, Tural Ağayev və Cümşüd Zeynalov ifa edirlər.

## Məzmun
Filmdə hadisələr əsasən bir restoranda cərəyan edir. Mafiya başçısına borcu olan restoran müdirinin başına gələn tragikomik hadisələr filmin əsasını təşkil edir.

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenari müəllifi: İlqar Fəhmi,Cavid Təvəkkül
Rejissor: Cavid Təvəkkül
Operator: Samir Musayev, Faiq Əliyev, Ramin Cəbrayılov

## Rollarda
Rövşən Kərimduxt — müdir
İqrar Salamov — dindar
Kərəm Hacızadə — aşıq
Asif Rəhimov — qəzəlxan
Tural Ağayev — modernist
Cümşüd Zeynalov — müğənni
Zemfira Səidi — müğənninin sevgilisi
Nadir Əbdülrəhimbəyov — mafioz
Zülfiyyə Qurbanova — ağ qız
Rada Nəsibova — qırmızı qız

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2009-cu ilin Azərbaycan filmləri
2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Kordova xilafəti

**Əndəlüs Əməvi Xilafəti** () və ya **Kordova Xilafəti** — indiki İspaniya və Portuqaliyada mövcud olmuş tarixi  İslam xilafəti.

## Tarixi
Kordova Xilafəti (və ya Əndəlüs Əməvi Xilafəti) 929-1031-ci illər arasında paytaxtı İspaniyanın Kordova şəhəri olmaqla Pireney yarımadasında mövcud olmuş güclü bir İslam dövləti idi. Əndəlus adıyla tanınan bölgədə yerləşən bu xilafət Qərbi Avropada İslam sivilizasiyasının zirvələrindən biri hesab edilir və əhalisi, mədəniyyəti və iqtisadiyyatı ilə seçilirdi.

Xilafətin qurucusu III Əbdürrəhman Əməvilər sülaləsinin bir üzvü olaraq Kordova Əmirliyini xilafətə çevirdi. O, Əməvilərin Suriyadakı xilafətindən olan varisliyə iddia edərək Bağdaddakı Abbasilərə rəqib olaraq Kordova Xilafətini elan etdi. Bu statusu qazanmaqla, o, siyasi və dini liderlik mövqeyini gücləndirdi və həm müsəlman, həm də xristian qonşularına qarşı üstünlük qazandı.

Kordova Xilafəti elm, sənət, və texnologiyanın inkişafı ilə məşhur idi. Xüsusilə Kordova şəhəri Avropanın ən böyük və ən inkişaf etmiş şəhərlərindən biri hesab edilirdi. Kitabxanalar, universitetlər, və tibb elmləri ilə məşhur idi; İslam dünyasından, eləcə də xristian Avropasından alimlər burada təhsil alır və bilik mübadiləsi edirdilər. Kordova məscidi və digər memarlıq nümunələri də o dövrün mədəni zənginliyini əks etdirir.

Xilafət XI əsrdə daxili ixtilaflar, siyasi çəkişmələr və mərkəzi idarəetmənin zəifləməsi səbəbindən süqut etdi. 1031-ci ildə Kordova Xilafəti müxtəlif kiçik dövlətlərə - taifə krallıqlarına bölündü ki, bu da Əndəlusun sonrakı dövrlərdə xristian Rekonkistası qarşısında zəifləməsinə yol açdı.

## Həmçinin bax

* Mürabitlər
* Fatimilər xilafəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qranada əmirliyi

**Qranada əmirliyi** və ya **Bəni Əhmər dövləti** — Əndəlus Əməvi dövləti süqut etdikdən sonra Əndəlusda 1233-cü ildə mərkəzi Qranada şəhəri olan Qranada əmirliyi quruldu. Bu dövlət də Əndəlus əməviləri kimi elm sahəsində çox irəli getmiş, dövrün ən yüksək elm mərkəzlərini yaratmışdır. Bunlardan ən əhəmiyyətlisi Qranadada Əlhambra sarayının kitabxanası idi.

Qranada əmirliyi uzun müddət xristian istilasına qarşı dayanmışdır. Lakin, Araqon kralı Ferdinand və Kastiliya kraliçası İzabella evlənərək vahid İspaniya dövlətinin təməlini qoydular və müsəlmanlara qarşı birləşdilər. Müqavimət göstərə bilməyən Qranada əmirliyinin son hökmdarı Abdullah Sağir Osmanlı hökmdarı II Bəyaziddən kömək istədi. II Bəyazid qardaşı Cem Sultanla bağlı problem və kifayət qədər donanmasının olmaması səbəbindən bu ölkəyə kömək edə bilmədi. Abdullah Sağir xristian krallarla bir müqavilə bağlayaraq təslim oldu. Şəhəri tərk edən Əndəlus əmirinin son dəfə ağlayaraq şəhəri seyr etdiyi qayalıq bu gün "Mavrın son nəfəsi" adı ilə məşhurdur.

Bağlanan müqaviləyə və təslim şərtlərınə görə müsəlmanlarla pis davranılmamalı idi. Lakin, bu şərtlər iki həftə yerinə yetirildi. Daha sonra müsəlmanlara hər cür amansızlıqlar edildi. İslam mədəniyyətinin ən gözəl yerlərindən olan Əndəlus yandırılıb viran qoyuldu. Sənətkarlıq nümunəsi olan məscidlər dağıdıldı. Müsəlman olduğunu hiss etdirənlərə, bir kəlmə də olsa ərəb dilində danışanlara, şeir söyləyənlərə, köhnə ailə adlarını daşıyanlara, milli və dini paltar geyənlərə, hətta hamama gedənlərə belə yaxalandıqları zaman zindan, sürgün və diri-diri yandırılmaq kimi ağır cəzalar verilirdi. Dini lider baş yepiskop Kiminez əhali arasına xəfiyyələr saldı.

İspaniyadakı son müsəlman dövləti olan Qranada əmirliyinin 2 yanvar 1492-ci ildə süqutundan sonra II Bəyazid buradakı müsəlman və yəhudiləri xilas etməyi Kamal Rəisə tapşırdı. Kamal Rəis minlərlə müsəlman və yəhudini Şimali Afrikaya, oradan isə Osmanlı torpaqlarına köçürdü. Yəhudilər 1992-ci ildə türk torpaqlarına gəlmələrinin 500-cü illiyini qeyd etdilər.

Əndəlusun müsəlmanların əlindən çıxması ilə burada hər şey bir anda dəyişdi. İslam mədəniyyətindən və onun ortaya qoyduğu əsərlərdən iz saxlamamağa çalışan ispanlar bütün kitabları və sənət abidələrini məhv etməyə çalışdılar. O əsərlər ki, müasir elm bu səviyyəyə gəlməsi üçün onlara borcludur. Məşhur kimyaçı alim Pyer Kürinin dediyi kimi "Əndəlusdan əlimizdə otuz kitab qaldı və biz onunla atomu parçalamağı bacardıq."

Məhvetmə siyasəti sadəcə yazılan kitablara, tikilən binalara qarşı aparılmırdı. Eyni zamanda inkvizisiya məhkəmələri quran kilsə buranın müsəlman camaatına olmazın əzab-əziyyətlər verməyə başladı.

## Həmçinin bax
Nasirilər sülaləsi

## Xarici keçidlər
* akademiya.net
Buynuzcuqlu seratoniya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

İngilis dilində "carob" deyilsə də, ümumiyyətlə "St.Johns Bread" kimi tanınır. Alman dilində "johannisbrot" deyilir. Hər iki dildə də "Yaqub Peyğəmbərin çörəyi" mənasına gəlir. Yaqub peyğəmbərin səhrada çörək yerinə istifadə etdiyi bir meyvədir. Təqribən 5000 ildir ki, tanınır.

Bir neçə yüz il bundan əvvələ kimi şəkər əvəzinə və ya hazırlanan şirniyyatlarda istifadə olunurdu. Dövrümüzdə ağ şəkər istehsalının başlaması ilə bu mədəni və sağlam qida yox olmuşdur. Buynuzcuqlu seratoniya ilk 15 il heç meyvə verməyən bir ağacdır. Yetişmiş bir ağac 1000 kiloya qədər meyvə verə bilir.

İllər keçdi və insanlar buynuzcuqlu seratoniyanın qidalanmadakı önəmini unutdular. Buynuzcuqlu seratoniyanın ən vacib xüsusiyyəti nəfəs darlığına qarşı çox təsirli olmasıdır. Nəfəs darlığına qarşı çox təsirli olan bu maddə, demək olar ki, başqa heç bir bitkidə yoxdur. Bu maddə eyni zamanda bəzi allerji astma xəstəliklərində elə təsirlidir ki, dərhal nəticə almaq mümkündür. Bundan başqa allergiyanın səbəb olduğu nəfəs darlığı problemlərində müvəffəqiyyətlə tətbiq oluna bilər.

Buynuzcuqlu seratoniyanın tərkibindəki qallium turşusu insan sağlamlığına müsbət təsir edən çoxtərəfli xüsusiyyətləri olan maddədir. Bitkinin tərkibindəki digər promotor maddələr bu maddənin xüsusiyyətlərini daha da artırmışdır.

Sağlamlığımız üçün buynuzcuqlu seratoniyanın faydaları saya bilməyəcəyimiz qədər çoxdur. Faydalarından bir qismi aşağıdakılardır:

Ağrı kəsici, allergiyaya qarşı, astmaya qarşı, bakteriya məhv edici, bronxitə qarşı, xərçəngə qarşı, qaraciyəri toksindən təmizləyici, immunitet sistemini gücləndirici, mikroblara qarşı, antiseptik, xərçəngə qarşı qoruyucu, ishal və qəbzliyə qarşı, nitrozamin məhv edici, bronx genişlədici, uşaq iflicinə qarşı. Bundan başqa qida maddələrində E410 ilə göstərilən həcm artırıcı qida maddəsi kimi də istifadə olunur.

Buynuzcuqlu seratoniya və çəyirdəkləri üyüdülərək südlə və balla südlü qəhvə kimi bişirərək və ya bəkməz düzəldərək istifadə etmək olar.

Buynuzcuqlu seratoniya ağciyər xərçənginin 90% qarşısını almaq gücünə malikdir. Ağciyər xərçəngi daha çox siqaret çəkən insanlarda özünü büruzə verir. Bu xəstəliyi müalicə etmək üçün buynuzcuqlu seratoniya böyük nemətdir. Ağciyər xərçənginin daha yaxşı müalicə edilməsi üçün buynuzcuqlu seratoniya ilə qırmızı turp da istifadə edilərsə, buynuzcuqlu seratoniyanın təsir gücü daha da artar.

Buynuzcuqlu seratoniyada xolestrol olmaması da böyük bir üstünlükdür. Tərkibində kafein və teobromin olmadığı üçün qan təzyiqi olan insanlar da rahatca istifadə edə bilər. Bitki fosfor və kalsium baxımından çox zəngindir. Bu səbəblə osteoporoz (sümük əriməsi) xəstəliyi olanlara kalsium ehtiyacının qarşılanmasında dəstəkləyicidir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Halikarnas mavzoleyi

**Halikarnas mavzoleyi** — qədimdə "dünyanın yeddi möcüzəsi"ndən biri sayılırdı.                                      

5-ci möcüzə Kiçik Asiyadakı qədim Kariya padşahlığının paytaxtı Halikarnasda, yəni Türkiyənin indiki Bodrum şəhərində yerləşirdi. Tikilinin bu günümüzə qədər özünün daş parçaları qalmışdır. Məqbərə eramızdan əvvəl 351-ci ildə yaradılmışdır. O, 4 il, yəni eramızdan əvvəl 355-ci ilə qədər yaşamışdır. Bu, Kariya padşahı Mavsol üçün onun dul arvadı Artemisyanın istəyilə e.ə. IV əsrin ortalarında tikilən əzəmətli məqrəbə idi. Üçyaruslu məqbərənin birinci yarusunu ağ mərmərdən relyef zolağı əhatə edirdi. İkinci yarusu yaraşıqlı mərmər sütunlardan, üçüncüsü isə ehram şəkilli mərmər damdan ibarət idi. İçində Mavsol və Artemisyanın mərmər heykəlləri olan dördatlı maşın Halikarnasdakı bu möhtəşəm məqbərəni tamamlayırdı.

Mavsolun adından "mavzoley" sözü yaranmışdır...

Mavsolun və Artemisiyanın heykəlləri, həmçinin məqbərənin digər bəzək şeyləri Londondakı Britaniya muzeyində saxlanılır.

## Qalereya

## Ədəbiyyat
**Bodream*, İjon-Piser Sullyet, Anagramme Ed, 2010, ISBN 978-2-35035-279-4.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Misir ehramları
* Rodoslu Koloss

## Xarici keçidlər
* Oktay Talıstanlı. Qədim Şərqin möcüzələri. Bakı: "Adiloğlu", 2007.
Gənclər Günü (Azərbaycan)

**Gənclər günü** — Azərbaycanda hər il 2 fevral tarixində qeyd edilən gün.

Bu gün 1997-ci ildə prezident Heydər Əliyevin sərəncamı ilə təsdiq olunub..

Bu, Heydər Əliyevin gəncliyə göstərdiyi diqqət və qayğının bir nümunəsi idi. Gənclər günü MDB məkanında və Şərqi Avropa ölkələri arasında ilk dəfə olaraq Azərbaycanda qeyd olunub. 1996-cı ildən başlayaraq Azərbaycanda Gənclər günü qeyd olunandan sonra, digər MDB ölkələrində və Şərqi Avropa dövlətlərində də bu gün qeyd olunmağa başladı. Azərbaycanda hər il Gənclər günündə bütün istiqamətlər üzrə fəaliyyət göstərən gənclər yekun hesabat verirlər.

Dünyada yalnız 1998-ci il avqustun 8-dən 12-dək Lissabonda keçirilən Konfransda BMT-nin qərarı ilə avqustun 12-si gənclər günü elan edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 2 Fevral, Gənclər Günü
ICQ

**ICQ** ( — "Mən Səni Axtarıram") — ani mesajlaşma kompüter proqramıdır. İsrail şirkəti olan Mirabilis tərəfindən 1996-cı ildə yaradılmışdır. Proqramın birinci versiyası 1996-ıncı ilin noyabr ayında buraxılmışdır. ICQ ani mesajlaşma xidmətlərindən yarandığı tarixə görə, demək olar ki, ən birincisidir. ICQ adı "Mən səni axtarıram" ("I seek you") frazası üçün homofondur. AOL xidməti 407 milyon dollar müqabilində 1998-ci il iyun ayının 8-də Mirabilis-i əldə etdi. 2010-cu ilin aprel ayında ICQ Mail.ru Group-un tərkibinə keçdi.

ICQ mövcud olduğu illər ərzində çoxlu sayda klientlər buraxdı və çoxlu dəyişikliklərə məruz qaldı. Müxtəlif məlumatlara əsasən 2001-ci ildə ICQ-da 100 milyondan çox akkaunt qeydiyyatdan keçirilmişdir. 2013-cü ilə görə dünyada ICQ-nun hər ay üzrə auditoriyası 11 milyon təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Windows Live Mesenger

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
Teymur Göyçayev

**Teymur Ənvər oğlu Göyçayev** ( 11 avqust 1958) — Azərbaycan dirijoru, Qara Qarayev adına Dövlət Kamera Orkestrinin bədii rəhbəri, Azərbaycan Respubikasının xalq artisti.Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü (2020-ci ildən).Bülbül adına orta ixtisas musiqi məktəbinin direktoru.

## Həyatı və yaradıcılığı
T.Göyçayev Bakı Musiqi Akademiyasının simli alətlər fakültəsini (skripka üzrə) 1981-ci ildə fərqlənmə diplomu ilə bitirmiş, 1985-ci ildə musiqi ifaçılarının Zaqafqaziya müsabiqəsində iştirak etmiş və laureat adı qazanmışdır. Sənətçi kimi Ü.Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Simfonik orkestrində artist işləmiş, 1986-cı ildən Bülbül adına orta ixtisas musiqi məktəbində, daha sonralar Bakı Musiqi Akademiyasında pedaqoji fəaliyyət göstərir.

1998-ci ildən Q.Qarayev adına Azərbaycan Dövlət Kamera orkestrinin bədii rəhbəridir.

## Mükafatları
2000-ci ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi, 2005-ci ildə isə Azərbaycan Respublikasının xalq artisti fəxri adını almışdır. 9 may 2012-ci ildə, 30 aprel 2014-cü ildə, 6 may 2015-ci ildə, 6 may 2016-cı ildə 1 may 2017-ci ildə, 9 may 2018-ci ildə və 10 may 2019-cu ildə Prezident Mükafatına layiq görülmüşdür.

10 may 2014-cü ildə Heydər Əliyev Fondunun "Qızıl çinar" beynəlxalq mükafatı ilə təltif olunub.

10 avqust 2018-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib.

7 may 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülmüşdür.

2024-cü ildə "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı ilə təltif olunmuşdur.

## Filmoqrafiya
#Əlvida, cənub şəhəri (film, 2006)
#Həyat, deyəsən, gözəldir (film, 2023)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Teymur Göyçayevin bioqrafiyası
* Teymur Göyçayevin APA-ya müsahibəsi
Fərəc bəy Ağayev

**Fərəc bəy Ağayev** (; ) — çar ordusunun general-leytenantı. Həsən bəy Zərdabinin atası Səlim bəyin dayısı. Şamaxı ali ibtidai məktəbini əla qiymətlərlə bitirən Zərdabinin Tiflisdə təhsilini davam etdirməsində onun əvəzedilməz rolu olmuşdur.

## Həyatı
General-leytenant Fərəc bəy Ağayev Qarabağın Şuşa şəhərində 1811-ci ildə adlı-sanlı bəy ailəsində dünyaya gəlib. İlk hərbi təhsilini Tiflis kadet korpusunda aldıqdan sonra 1837-ci ildə Qafqaz Əlahiddə Ordusunda müsəlman süvari polkunda xidmətə başlayıb.

## Fəaliyyəti
Xidmətinin yeddinci ilində ən yaxşı qvardiya rotmistri Fərəc bəy eskadron komandiri kimi Peterburqa göndərilir. Peterburqda o, birinci Nikolayın xüsusi qvardiya kazak polkunda leybqvardiya komandiri vəzifəsinə təyin olunur. Elə burda da o, imperatorun və onun arvadı Mariya Aleksandrovnanın sevimlisi olur.

Fərəc bəy Ağayev xidmətinin on ili ərzində polkovnik rütbəsinə kimi yüksəlir. 1850-ci ilə qədər Peterburqda, xüsusi qvardiya kazak polkunda qüsursuz xidmət edən polkovnik F. Ağayev həmin ili Əlahiddə Qafqaz Ordusunun sərəncamına göndərilir.

1853-cü ildə Krım müharibəsi başlananda polkovnik Fərəc bəy Ağayev Qarabağ azərbaycanlılarından ibarət süvari alayı təşkil edib, özü də onun komandiri olur. Müxtəlif arxiv sənədləri, komandanlığa göndərilən raport və məktublar göstərir ki, Fərəc bəyin şuşalılardan ibarət süvari polku Kürəkdərə uğrunda gedən döyüşlərdə altmış minlik korpusa qarşı dönməz bir iradə ilə vuruşmuşdur. 1854-cü ildə osetinlərdən təşkil olunmuş milis alayı da Fərəc bəyin alayına daxil edilir. Süvari qoşun dəstəsinin komandiri kimi yüksək vəzifə daşıyan F. Ağayev hərbi xidmətinə və qoşun başçısı kimi göstərdiyi qəhrəmanlığa görə üstündə "Cəsurluğa görə" yazılmış qızıl xəncərlə, çoxlu hərbi ordenlərlə, həmçinin imperator tacı ilə bəzədilmiş birinci dərəcəli "Müqəddəs Anna" ordeni və ikinci dəfə birinci dərəcəli "Müqəddəs Anna" (qılıncla birgə) ordenləri ilə təltif olunmuşdur.

1853–1856-cı illərdəki sərkərdəlik fəaliyyətinə görə Fərəc bəy Ağayev general-mayor rütbəsinə layiq görülür. Müharibə yenicə başlayanda Fərəc bəy Ağayevin başçılığı ilə Qarabağ Azərbaycan süvari dəstəsinin təşkili haqqında Peterburqa məlumat göndərən qraf Vorontsov qeyd edirdi ki, polkovnik Fərəc bəyin sayəsində könüllü dəstələr tezliklə yığıldı.

Qırx ilə yaxın orduda qüsursuz xidmət edən Fərəc bəy Ağayev 1882-ci ildə general-leytenant rütbəsində istefaya çıxmışdır. Ömrünün sonuna kimi Tiflis Xeyriyyə cəmiyyətində çalışan general-leytenant Fərəc bəy Ağayev 1891-ci ildə 26 noyabrda 80 yaşında Tiflisdə vəfat etmişdir..

## Mənbə
* Şəmistan Nəzərli, "Azərbaycan generalları".

## Həmçinin bax
* Əliağa Şıxlinski
* Çar ordusunun azərbaycanlı generalları

## İstinadlar
Rəhim bəy Məlikov

**Rəhim bəy Mehrəli bəy oğlu Məlikov** () — Azərbaycanın ilk fizika alimi, tanınmış publisist və teatrşünas, milli ali təhsil qurucularından biri, Rəhim bəy Həsən bəy Zərdabinin qardaşı oğludur.

## Həyatı
Rəhim bəy Mehrəli bəy oğlu Məlikov 1886-cı il aprelin 20-də Göyçay qəzasının Zərdab kəndində anadan olub. O, 7 yaşında olanda atası Mehrəli bəy ermənilər tərəfindən öldürmüşlər. O illərdə Zərdab kəndində yaşayan Həsən bəy qardaşı oğlunu öz uşaqları ilə birlikdə tərbiyələndirməyə başlamış, 1895-ci ildə Hacı Zeynalabdin Tağıyevin dəvəti ilə Bakıya gələndə də ailəsi ilə gətirmişdi. Rəhim bəy əmisinin himayəsi ilə 1906-cı ildə Bakı real gimnaziyasını bitirmiş, onun tövsiyəsi ilə həmin il Rusiya imperiyasının məşhur ali məktəblərindən olan Kazan Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olmuşdur.

Həsən bəy və onun ətrafında cəmləşmiş milli ziyalılar hələ gimnaziya illərində Rəhim bəyin xalq işinə səfərbər olunmasında mütləq rol oynamışdılar. O, yeniyetmə yaşlarından milli ədəbiyyatı dərindən öyrənmiş, yeni yaranan teatr həyatı ilə bağlanmış, bu mövzularda dövri mətbuatda silsilə çıxışları olmuşdur. M.F.Axundovun və H.Zərdabinin maarifçilik ideyaları onu milli-mədəni hərəkatın fəallarından biri kimi formalaşdırmışdır. Rəhim bəy tələbəlik illərində publisistik fəaliyyətini genişləndirmiş, xalqın taleyinə biganə qalan mətbuatı pisləyərək, "Əkinçi" yolunu davam etdirən "Molla Nəsrəddin" cəbhəsinin məfkurə yönünü müdafiə etmişdir.
 
1912-ci ildə həmin universiteti bitirərək Şimali Qafqazın müxtəlif şəhərlərində məktəb və universitetdə fizikadan və riyaziyyatdan dərs demişdir. Terek Xalq Maarif Şöbəsi onun iş təcrübəsinin yaymışdır.

### Elmi fəaliyyəti
Sovet dövrünün ilk illərində doktor Nəriman Nərimanovun təşəbbüsü ilə Rəhim bəy Məlikov Bakıya dəvət olunmuş, milli ali təhsil quruculuğu işinə cəlb olunmuşdur. Bu illərdə o, ana dilində fizika və riyaziyyat proqramları, dərslikləri, tədris vəsaitləri yaradılması işinin önündə getmiş, ilk peşəkar fizika məktəbinin əsasını qoymuşdur. Rəhim bəy bir sıra ali və orta ixtisas məktəblərində fizika və riyaziyyatdan dərs demiş, tədris prosesini qaydaya salmışdır. Azərbaycanın ilk fizika professoru 1930–1936-cı illərdə Pedaqoji İnstitutun fizika kafedrasının müdiri olmuşdur.

### Ölümü
O, 1936-cı il 23 fevralda vəfat etmişdir.

## Həmçinin bax
* Həsən bəy Zərdabi

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*
Jordan Qalland

**Jordan Qalland** () — Amerika Birləşmiş Ştatlarının pop müğənisidir (estrada artistidir). 

## Həyatı
Jordan Qalland 2 yanvar 1980-ci ildə Nyu-Yorkda anadan olub. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*http://www.imdb.com/title/tt1122775/
*http://www.last.fm/music/The+Rolling+Stones/Music+From+the+Motion+Picture+21 movie "21" soundtrack songs
İrrasionalizm

**İrrasionalizm** — zəkanın, təfəkkürün idraki imkanlarının məhdudluğunu israrı və intuisiyanın, hissin, instinktin əsas amillərdən sayılmasıdır. İrrasional bilik və irrasional idrak məsələləri bəzi alimlər tərəfindən müxtəlif kontekslərdə verilsə də, ayrıca tədqiqat obyekti kimi öyrənilməmişdir. Məlum elmi ədəbiyyatda irrasional idrakın mahiyyəti və strukturunu xüsusi mövzu kimi nisbətən geniş təhlil edən hər hansı bir tədqiqat əsəri demək olar ki, yoxdur. İrrasional bilik problemi, İrrasional idrak fenomeni, Orta əsr Qərb və Şərq fəlsəfə təfəkkürünün inkişaf qanunauyğunluqları kontekstində irrasional təfəkkürun genişlənməsi deməkdir. Qərb və Şərq fəlsəfə tarixində irrasional idrakın spesifik cəhətlərinin ziddiyyəti daha qabarıq şəkildə önə çıxarılır.

## İstinadlar
Peripatetiklər

**Peripatetiklər** (yun. *περιπατέω* – gəzinti) — Aristotelin öyrənciləri və ardıcılları idilər. Onların fəaliyyəytəri nəticəsində "*[[Peripatetizm]]*" adlı fəlsəfi cərəyan yaranmışdı.

## Tarixi
Aristotel Afinada ***Likeion*** (yun. *Λύκειον*) adlanan məktəbini yaratmışdır. O məktəbin binasını və yerini öncə bədən tərbiyəsi üzrə oyunlar üçün istifadə edirdilər. Aristotel isə orada dərslər keçirirdi. Likeonun kölgəli bağlarında gəzintiyə çıxarkən Aristotel öz tələbələrini fəlsəfəsinin müxtəlif aspektləri ilə tanış edirdi. Ona görə də, Aristotelin bu məktəbi “peripatetik” (gəzənlər) adlandırılmışdır.

Aristotelin ölümündən sonra onun ardıcılları fəlsəfi və elmi araşdırmalarını davam etdirmişdilər. Onların ən başlıca vəzifələrindən biri müəllimlərinin fəlsəfi əsərlərini şərh etməkdən ibarət idi. Yüksəliş dövrünü **Teofrastusun**, **Lampsuslu Stratonun**, **Samoslu Aristarxusun**, **Dikearxusun**, **Tarentli Aristoksenusun**, **Falerli Demetriusun** fəaliyyəti ilə yaşamışdır.

Miladdan öncə III yüzilliyin sonlarından sonra peripatetizm eniş dövrünü yaşamışdır. O zamandan başlayaraq peripatetik məktəbin ardıcılları artıq orijinal fikirlər ortaya qoya bilməmişdilər. Onlar ancaq Aristotelin əsərlərinin toplanması, yayılması və onlara şərhlərin yazılması ilə məşğul olmuşdurlar.

O dövrün tanınmış peripatetiki **Rodoslu Andronikus** olmuşdur.  O, peripatetik məktəbə başçılıq etmişdir. Andronikusun ən böyük xidməti ondan ibarət idi ki, o, Aristotelin və Teofrastusun əsərlərini yenidən toplamış, redaktə etmiş və yayımlamışdır. Elə bu şəkildə də onlar bizim zamanımıza çatmışdır.

Miladi III yüzillikdə peripatetik məktəbin ən tanınmış nümayəndəsi **Afrodisialı Aleksandr** olmuşdur. Ondan sonra peripatetizm *[[Neoplatonizm|yeni-platonçuluqla]]* qarışaraq ortadan çıxmışdır.

Peripatetizmin fəlsəfə tarixində əhəmiyyətli yeri vardır. Gələcəkdə xristian və müsəlman filosofları ondan yararlanmış və ilham almışdırlar. Avropada *Brabantlı Siger*, Tomas Akvinas kimi düşünürlər peripatetik fəlsəfədən geniş istifadə edirdilər.

Müsəlman şərqində də peripatetik ənənə yaranmışdır. Şərq peripatetizminin əsas təmsilçiləri Əl-Fərabi, İbn Sina, İbn Rüşd olmuşdurlar. Onlar Aristotelin əsərlərinə şərhlər yazmış, Afrodisialı Aleksandrın və başqa filosofların əsərlərindən istifadə etmişdirlər.

## Əsas təmsilçiləri
* Teofrastus
* Evdemus Rodoslu
* Straton (Lampsakuslu)
* Dikearxus
* Aristarxus Samoslu
* Demetrius (Falerli)
* Aristoksenus (Tarentli)
* Aleksandr (Afrodisialı)

## Həmçinin bax
* Şərq peripatetizmi

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Xarici keçidlər
Azərbaycan Qadın Xeyriyyə Cəmiyyəti

**Azərbaycan qadın xeyriyyə cəmiyyətlləri** — XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda fəaliyyət göstərmiş qadın xeyriyyə cəmiyyəti.

## Fəaliyyəti
Azərbaycanda 1908-ci ildə ilk qadın xeyriyyə cəmiyyəti yaradılmışdır. Bu tip qadın təşkilatının yaradılmasının təşəbbüsçüsü Azərbaycanın ictimai xadimi Həsən bəy Zərdabinin həyat yoldaşı Hənifə xanım Məlikova olmuşdur. Təhsilli müsəlman qadınlar(onlar isə görkəmli çar məmurları, generalları, iri sənayeçilərin arvadları və qızları idi) təkcə yoxsullara yardım etmək üçün bir yerə yığışmamışdılar. Gənc qadınlar qarşılarında məqsəd qoymuşdular: qadınların mədəni səviyyəsini qaldırmaq, onlarda elmi biliklərə həvəsi oyatmaq. Qadın xeyriyyə cəmiyyətinin ilk fəxri sədri isə məşhur sahibkar Murtuza Muxtarovun həyat yoldaşı Liza xanım Tuqanova olmuşdur.

## Mənbə
* Gələcək nəslin minnətdarlıq yaddaşı