Yenisey

**Yenisey** (), ( "böyük su", ,  "böyük çay", və Ene-Say (Ana-çay),  — Dünyanın və Rusiyanın ən uzun və gursulu çaylarından biri. Şimal Buzlu okeannın Kara dənizinə tökülür. Çayın uzunluğu 3487 km təşkil edir.

## Adı
Bəziləri bu adın evenklərin "İonnesi" sözündən törəmısini bildirərək böyük su olmasını deyir. Sibiryaklar çayı "Yenisey Ata" adlandırırlar

## Coğrafiyası

Böyük Yenisey və Kiçik Yenisey çaylarının birləşməsindən meydana gələn çay. Çayın uzunluğu 3487 km, Kiçik Yeniseylə birlikdə isə 4287 km, Böyük Yeniseylə birlikdə 4092 (4123) km təşkil edir. Su yolunun uzunluğu: İder çayı — Selenqa — Baykal gölü — Anqara çayı — Yenisey olaraq 5550 km təşkil edir. Çayın hövzəsinin sahəsi 2580 min. km² olaraq, Rusiyada Ob çayından sonra ikincidir. Yenisey Qərbi Sibir ilə Şərqi Sibir arasında təbii sərhəd rolunu oynayır. Sol sahilində Qərbi-Sibir düzənliyi başa çatır. Sağ sahili boyunca tayqa meşələri yayılmışdır. Sayan dağlarından [Şimal Buzlu okean sahillərinə qədər ardıcıl bir necə coğrafi qurşaq keçir. Üstəlik [Sibirin bütün iqlim qurşaqlarından keçir. Onun yuxarı axarlarında dəvə, aşağı axarında isə ağ ayı yaşayır.

Yenisey çayı Qızıl şəhərindən başlayır. 188 km məsafədə *Yuxarı Yenisey (Uluq-Xem)* adı ilə axır. Bu hissələrdə çayın eni 100–650 m arasında dəyişir, dərinliyi isə 4–12 metr təşkil edir. Şaqonardan Sayano-Şuşensk su anbarı başlayır. Burada bəbdin sayəsində eyni adlı SES fəaliyyət göstərir. Xemçik çayını buradan qəbul edən Yenisey birdən şimala istiqamətlənir. 290 km məsafədə Qərbi Sayan dağları arasından keçir. Sayano-Şuşensk SES bir qədər qsrşıda Mayskoe su anbarı başlayır. Mayskoe SES olan hissədə isə anbar bitir. Abakan çayı Yeniseyə birləşdikdən sonra Krasnoyarsk su anbarı başlayır. Anbarın uzunluğu 360 km təşkil edir. Qarşısında olan bənddə SES yerləşir. Şərqi Sayan ərazisindən keçərkən dərələrin eni 5 km, çay yatağının eni isə 500 metr təşkil edir. Kranoyarskdan Anqara çayı mənsəbinə qədər Yeniseyin yatağı genişlənir və çay dağ çayı xüsusiyyətini itirir. Anqara çayının töküldüyü yerdən isə dağ çayına çevrilir. Yenisey çayının eni Aşağı Tunquska çayının mənsəbində 40 km, Dudinka və Ust-Port şəhərləri yaxınlığında isə 150 km təşkil edir. Aşağı axarlarda çay adalar arası axaraq çoxlu qollar əmələ gəlirir: *Oxotski Yenisey*, *Daş Yenisey*, *Böyük Yenisey* və *Kiçik Yenisey*. Burada ümumi yataq 50 km-dir. Ən aşağı axarda isə Yenisey körfəzini əmələ gətirir. Buradan isə Kara dənizinə axır.

## Hidrologiya

Yenisey qar suları ilə qidalanan çaylar sırasına daxildir. Qar suları qidalanmada 50 %, yağış 36–38 %, yeraltı sular isə 16 % iştirak edir. Çayın donması oktyabrın əvvəllərinə təsadüf edir. Orta axarlar (Krasoyarskda) noyabr ayında, dağlıq ərazilərdə isə noyabr ayının sonundan dekabrın əvvəllərindən başlayır. Yeniseydə gursululuq dövrü may bəzən isə apreldən başlayır və iyun ayına qədər davam edir. Orta axarlar yuxarı və aşağı axarlara nisbətdə daha tez buzdan azad olur. Aşağı axarlarda buzlar toplanaraq toroslar əmələ gətirir. Yeniseyin yuxarı axarlarında su sərfiyyatı (Kızıl) 1009 m³/s, Sayanoqorskda 1484 m³/s, Krasnoyarsk SES 2723 m³/s, Krasnoyarsk rayonunda 2864 m³/s, Yeniseykada 7724 m³/s, Podkamennaya Tunquska bitişdikdən sonra 10768 m³/s, İqarkada 18395 m³/s Təşkil edir.

; Yeniseydə orta aylıq axın (m³/san), İqarkada 1936–1999 illər ərzində ölçülmüşdür.

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:620 height:280
PlotArea = left:60 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:90000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:30000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:15000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Yanvar.
  bar:Fév text:Feval.
  bar:Mar text:Mart
  bar:Avr text:Aprel.
  bar:Mai text:May
  bar:Jun text:İyun
  bar:Jul text:İyul
  bar:Aoû text:Avqust.
  bar:Sep text:Sentyabr.
  bar:Oct text:Oktyabr.
  bar:Nov text:Noyabr
  bar:Déc text:Dekabr.

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 6265
  bar:Fév from:0 till: 6311 
  bar:Mar from:0 till: 6184
  bar:Avr from:0 till: 6274
  bar:Mai from:0 till: 26413
  bar:Jun from:0 till: 80928
  bar:Jul from:0 till: 26960
  bar:Aoû from:0 till: 17340
  bar:Sep from:0 till: 16951
  bar:Oct from:0 till: 13994
  bar:Nov from:0 till: 7102
  bar:Déc from:0 till: 6019

PlotData=
  bar:Jan at: 6265 fontsize:S text: 6265 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 6311 fontsize:S text: 6311 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 6184 fontsize:S text: 6184 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 6274 fontsize:S text: 6274 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 26413 fontsize:S text: 26413 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 80928 fontsize:S text: 80928 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 26960 fontsize:S text: 26960 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 17340 fontsize:S text: 17340 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 16951 fontsize:S text: 16951 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 13994 fontsize:S text: 13994 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 7102 fontsize:S text: 7102 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 6019 fontsize:S text: 6019 shift:(-10,5)



İllik su axınına görə Yenisey Rusiyada birinci yeri tutur. İlik su axını mənsəbdə 19 800 m³/s təşkil edir.

## Qolları
Yeniseyin əhəmiyyətli qolları: sol — Xemçik, Kanteqir, Abakan, Kem, Kas, Sım, Dubçev, Elaquy, Turuxan, Kiçik Xeta, Böyük Xeta, Tanama, Qryazxuna; sol — Us çayı, Kebej, Tuba çayı, Sıda, Sisim, Mana, Kan çayı, Anqsra çayı, Böyük Pit, Podkamennaya Tunquska, Baxta, Aşağı Tunquska, Kureyka, Xantayka, Dudinka çayı. Yeniseyə ümumi olaraq 500-dən çox çay tökülür. Onların ümumi uzunluğu 300 000 km-dir.

Yeniseyin su sərfiyyatına ən çox sol qollar təsir göstərir. Əsas Anqara və Aşağı Tunquska çayları onun su sərfiyyatının böyük qismini təşkil edir.

## Ədəbiyyat
* *Бурыкин А. А.* Енисей и Ангара. К истории и этимологии названий гидронимов и изучению перспектив формирования географических представлений о бассейнах рек Южной Сибири // Новые исследования Тувы. 2011, № 2–3.

## İstinadlar

## Mənbə
* Лоция р. Енисей (участок Ворогово — Игарка 10,1 Mb)