open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aksaray Universiteti

**Aksaray Universiteti** — Türkiyənin Aksaray vilayətində yerləşən universitet. Universitetin yaradılması barədə qərar 2006-cı ildə Türkiyə Nazirlər Kabineti tərəfindən qəbul edilmişdir. 17 mart 2006-cı il tarixli, 26111 saylı rəsmi qezetdə dərc olunan 5467 saylı qanunla əvvəl Niğde Universitetinə bağlı olan universitetin adı və əlaqəsi dəyişdirilmiş, fakültə və ali məktəblər öz tərkibində yaradılan Aksaray Universiteti Rektorluğuna birləşdirilmişdir. Rektor vəzifəsini Prof. Dr. Alpay Arıbaş tutur.

Aksaray Universitetində 12 fakültə, 1 ali məktəb və 6 peşə məktəbi vasitəsilə ön bakalavr və bakalavr səviyyəsində təhsil verilir. Magistr və doktorant təhsili universitetə bağlı Elm, Sosial və Sağlamlıq Elmləri institutları çərçivəsində həyata keçirilir. Universitetdə Rıza Kayaalp idman zalı, yarı olimpiya üzgüçülük hovuzu, atletika stadionu və velosiped velodromu mövcuddur.

Son 8 ildə (2011–2019) tələbə sayı 8 200-dən 22 939-a, fakültə sayı isə 4-dən 12-yə yüksəlmişdir. 2023-cü il etibarilə universitetdə 7 kampus, 1 ali məktəb, 6 peşə məktəbi, 3 institut və 22 Tətbiq və Tədqiqat Mərkəzi fəaliyyət göstərir. Universitetin akademik heyəti 2023-cü il etibarilə 146 professor, 184 dosent, 217 doktor müəllim, 201 müəllim, 177 elmi işçi olmaqla ümumilikdə 925 nəfərdən ibarətdir.

2019-cu ilin URAP məlumatlarına görə, 2000-ci ildən sonra yaradılan dövlət universitetləri arasında Aksaray Universiteti 21-ci yerdədir.

## Akademik statistika
2021–2022 tədris ilində universitetdə 4 155 ön bakalavr, 12 687 bakalavr, 2 197 magistr və 185 doktorant olmaqla ümumilikdə 19 224 tələbə təhsil alırdı. 2022-ci il etibarilə universitetdə 117 professor, 141 dosent, 248 doktor müəllim, 198 müəllim və 191 elmi işçi olmaqla ümumilikdə 895 akademik heyət üzvü fəaliyyət göstərirdi.

## Akademik bölmələr

### Fakültələr

* Mühəndislik fakültəsi
* İqtisadiyyat və idarəetmə elmləri fakültəsi
* Elm və ədəbiyyat fakültəsi
* Təhsil fakültəsi
* İslami elmlər fakültəsi
* Kommunikasiya fakültəsi
* Memarlıq və dizayn fakültəsi
* Baytarlıq fakültəsi
* Turizm fakültəsi
* Tibb fakültəsi
* Sağlamlıq elmləri fakültəsi
* İdman elmləri fakültəsi

### İnstitutlar

* Elm Elmləri İnstitutu
* Sosial Elmlər İnstitutu
* Sağlamlıq Elmləri İnstitutu

### Peşə Məktəbləri

* Sosial Elmlər Peşə Məktəbi
* Texniki Elmlər Peşə Məktəbi
* Ortaköy Peşə Məktəbi
* Güzelyurt Peşə Məktəbi
* Sağlamlıq Xidmətləri Peşə Məktəbi
* Eskil Peşə Məktəbi

## Rektorları

* Həmzdə Uyğun (2006–2007)
* Necdət Sağlam (2007–2011)
* Mustafa Acar (2011–2015)
* Yusif Şahin (2015–2023)
* Alpay Arıbaş (2023–indiyədək)

## Xarici əlaqələri
Universitet Qafqaz Universitetləri Birliyinin üzvüdür.

## İstinadlar
Ayşə Zarakol

**Ayşə Zarakol** (; ) — Türkiyə akademiki, alimi və müəllifi. O, Kembric Universitetinin Siyasət və Beynəlxalq Araşdırmalar Departamentində beynəlxalq münasibətlər üzrə professor vəzifəsini tutur, eyni zamanda Emmanuil Kollecində siyasət üzrə tədqiqatçı kimi fəaliyyət göstərir və burada beynəlxalq siyasət fənnini tədris edir.

## Həyatı

Ayşə Zarakol Türkiyənin İstanbul şəhərində böyümüşdür. O, ABŞ-nin Vermont ştatında yerləşən Middlberi Kollecində siyasi elmlər və klassik tədqiqatlar üzrə bakalavr dərəcəsi almışdır. Akademik fəaliyyətini Viskonsin–Medison Universitetində davam etdirərək siyasi elmlər üzrə magistr və doktorluq dərəcələrini əldə etmişdir. Təhsilini başa vurduqdan sonra Virciniya ştatında yerləşən Vaşinqton və Li Universitetində siyasət üzrə daimi ştat perspektivli assistent professor vəzifəsində çalışmışdır. Zarakol 2013-cü ildə Kembric Universitetinin və onun tabeliyində fəaliyyət göstərən Emmanuel Kollecinin üzvü olmuşdur.

## Elmi fəaliyyəti

Ayşə Zarakolun tədqiqatları beynəlxalq sistemdə şərq–qərb münasibətləri, müasirlik və suverenlik problemləri, yüksələn və enişdə olan güclərin dinamikası, eləcə də beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsinin əsasları üzərində cəmlənmişdir. Onun ilk monoqrafiyası olan "*After Defeat: How the East Learned to Live with the West*" 2011-ci ildə nəşr edilmiş və beynəlxalq müstəvidə məğlubiyyətə uğramış, Qərb dünyasına daxil olmayan güclərin qlobal nizama inteqrasiya olunması prosesini təhlil etmişdir. Əsər 2012-ci ildə Koç Universiteti Nəşriyyatı tərəfindən türk dilində "*Yenilgiden Sonra: Doğu Batı ile Yaşamayı Nasıl Öğrendi*" adı ilə çap olunmuşdur.

İkinci kitabı "*Before the West: The Rise and Fall of Eastern World Orders*" XIII–XVII əsrlər arasında mövcud olmuş Şərq dünya nizamlarını araşdırır və bu siyasi quruluşları müəyyən cəhətlərinə görə müasir beynəlxalq sistemlə müqayisə edir. Əsər altı müxtəlif kitab mükafatına layiq görülmüşdür. Zarakol sonradan qeyd etmişdir ki, Avrasiya məkanında imperiyalara fokuslanan geniş tarixi narrativ təqdim etməsi bəzi oxucular tərəfindən onun imperiyaları müdafiə edən və ya avrasiyapərəst mövqedə olduğu kimi yanlış təəssürat yarada biləcəyi ilə bağlı narahatlıqlar doğurmuşdur.

Zarakolun elmi məqalələri "*[[American Political Science Review]]*", "*[[International Organization (jurnal)|International Organization]]*", "*[[International Affairs (jurnal)|International Affairs]]*", "*[[International Theory (jurnal)|International Theory]]*", "*[[International Studies Quarterly]]*", "*[[European Journal of International Relations]]*", "*[[Review of International Studies]]*" və "*[[Cooperation & Conflict]]*" kimi nüfuzlu jurnallarda dərc edilmişdir.

O, 2023-cü ildə türkmənşəli alimlərin öz sahələrinə verdiyi töhfələri tanıyan Rahmi M. Koç Elm Medalı ilə təltif edilmişdir. 2024-cü ildə həm Britaniya Akademiyasının, həm də Avropa Akademiyasının həqiqi üzvü seçilmişdir.

## İstinadlar
Cəmiul-Üsul li-Əhadis ər-Rəsul

**Cəmiul-Üsul li-Əhadis ər-Rəsul** () — "Kütübi-Sittə"dəki hədislərin cəmləndiyi məcmuə.

## Müəllif
Əsərin müəllifi tarixçi İbn əl-Əsirin qardaşı Məcdəddin ibn əl-Əsirdir.

## Əsər
Əsərdə hədislər, Buxari, Müslüm, Əbu Davud, Tirmizi, Nəsai və Malik ibn Ənəsin əsərlərindən seçilmiş mövzuların əlifbası sırası ilə cəmlənmişdir. Müəllif altıncı kitab olaraq "Sünəni-İbn Macə"nin yerinə "Muvatta"nı əsas götürmüşdür.

Əsər üç bölmədən ibarətdir. "Məbədi" adlı birinci bölmədə hədis üsulu haqqında müxtəsər məlumatlar, "Məqadi" adlı ikinci bölmədə hədislərin mətni, "Kitabül-Lövahiq" adlı üçüncü bölmədə isə əlifbası sırası ilə heç-bir yerə aid edilməmiş hədislər verilmişdir. Əsərdə ümumilikdə 9523 hədis vardır.

### Nəşrləri
Əsərin müxtəlif nəşrləri mövcuddur: Əsər Hindistanda (h.q. 1346), Qahirədə (1949–1955), Dəməşqdə (1969–1991) nəşr olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Bayburt Universiteti

**Bayburt Universiteti** (*[[Abreviatura|Abr]]: BU*; , adətən BÜ kimi tanınır) — Türkiyənin Bayburt şəhərində yerləşən dövlət universiteti. Universitetdə aparılan tədqiqat, təhsil fəaliyyətləri mühəndislik və təbii elmlər sahələrinə yönəlib.

BU-da rəsmi tədris dili türk dilidir. Universitetin Demirözü Peşə Məktəbi, Aydıntəpə Peşə Məktəbi, Baberti Kompleksi və Dədə Qorqud Kompleksi eduroam şəbəkəsinə simsiz çıxışa malikdir.

## Tarixi
Bayburt Universiteti 2008-ci ildə Bayburt şəhərinin adı ilə yeni universitet olaraq təsis edilmişdir. (Qanun №5765, Təsdiq tarixi: 22/05/2008)

## Əlaqələri
Universitet Qafqaz Universitetləri Birliyinin üzvüdür. Həmçinin universitet Polşadakı Vrotslav Hüquq Kolleci ilə tərəfdaşlıq edir.

## İstinadlar
Mazzokkio

**Mazzokkio** () — həmçinin **fiqurlu kapüşon** () kimi də tanınan, Qərbi Avropa ölkələrində İntibah dövründə kişilər tərəfindən istifadə edilmiş baş geyimi. Mazzokkio əksər hallarda başqa bir tarixi baş geyimi - Şaperon ilə qarışdırılır.

## Ədəbiyyat
* Downs Reed, Susan (1992), *From Chaperones to Chaplets. Aspects of Men's Headdress 1400–1519*, [Tesi relazionata presso la *University of Maryland*] https://web.archive.org/web/20110308031446/http://www.nachtanz.org/SReed/histcost.html.
* Frick, Carole Collier (2002), *Dressing Renaissance Florence : Families, Fortunes, and Fine Clothing*, Johns Hopkins University Press.
* Gordon, Dillian [a cura di] (2003), *National Gallery Catalogues : The Fifteenth Century Italian Paintings*, Londra, ISBN 1-857-0929-37, v. I.
* Hand, J.O. [e] Wolff, M. (1986), *Early Netherlandish Painting : [Catalogo della "National Gallery of Art" di Washington]*, Cambridge University Press, ISBN 0521340160.
* Vibbert, M. (2006), *Headdresses of the 14th and 15th Centuries*, in *The Compleat Anachronist*, n. 133.

## Həmçinin bax
* Şaperon - Qərbi Avropada orta əsrlərdə kişilər tərəfindən istifadə edilmiş baş geyimi
Batman Universiteti

**Batman Universiteti** — Türkiyədə universitet. Bu, 28 may 2007-ci ildə Prezident Əhməd Necdət Sezər tərəfindən təsis edilməsi təsdiqlənərək açılan 17 universitetdən biridir.

2021-ci ilin fevral ayında Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən rektoru vəzifəsinə Prof. Dr. İdris Dəmir təyin olunmuşdur.

## Tarixi
Batman Universiteti 28 may 2007-ci ildə 5662 saylı Ali Təhsil Müəssisələrinin Təşkili Qanununda və Ali Təhsil Müəssisələrinin Tədris İşçilərinin Kadrları Haqqında Qanun Hökmlü Fərman ilə Ümumi Kadr və Qaydalar Haqqında Qanun Hökmlü Fərmana əlavə cədvəllərdə dəyişiklik edilməsinə dair Qanunun 88-ci əlavəli maddəsi ilə təsis edilmişdir.

1975-1976-cı tədris ilində Milli Təhsil Nazirliyinin rəsmi ali təhsil departamenti nəzdində qurulan Batman Peşə Məktəbi, 1982-ci ildə 41 saylı Qanun Fərmanı ilə Dəclə Universitetinə birləşdirilmişdir. 2007-ci ildə Batman Universitetinə çevrildi və müvəqqəti olaraq İnönü Universitetinin rektoru tərəfindən idarə olunmuşdur. 9 sentyabr 2008-ci il tarixindən etibarən Abdüssəlam Uluçamın rektor təyin edilməsi ilə universitet öz müstəqil idarəçiliyinə sahib olmuşdur.

## Tələbə və işçi heyətinin sayı
Tələbə sayı 12 399, akademik heyət sayı 515, inzibati işçi sayı 329-dur.

## Rektorlar

* Prof. Dr. Abdüsselam Uluçam (2008-2017)
* Prof. Dr. Aydın Durmuş (2017-2021)
* Prof. Dr. İdris Dəmir (8 fevral 2021 - davam edir)

## Akademik bölmələr

### Fakültələr:

* Stomatologiya fakültəsi
* Elm və ədəbiyyat fakültəsi
* Mühəndislik və memarlıq fakültəsi
* Texniki təhsil Fakültəsi
* İqtisadi və idarəetmə elmləri fakültəsi
* Gözəl incəsənət fakültəsi
* Texnologiya fakültəsi
* İslami elmlər fakültəsi
* Sağlamlıq elmləri fakültəsi
* Turizm fakültəsi

### İnstitutlar:

* Təbii Elmlər İnstitutu
* Sosial Elmlər İnstitutu
* Sağlamlıq Elmləri İnstitutu

### Kolleclər:

* Bədən Tərbiyəsi və İdman Kolleci
* Xarici Dillər Kolleci

### Peşə Məktəbləri:

* Texniki Elmlər Peşə Məktəbi
* Sosial Elmlər Peşə Məktəbi
* Beşiri Sənaye Zonası Peşə Məktəbi
* Hasankeyf Peşə Məktəbi
* Kozluk Peşə Məktəbi
* Sağlamlıq Xidmətləri Peşə Məktəbi
* Sason Peşə Məktəbi

## İstinadlar
Diyarbəkir İstiqlal Məhkəməsi

**Diyarbəkir İstiqlal Məhkəməsi** — 1925-ci ilin mart ayında Şeyx Səid üsyanını yatırmaq məqsədilə yaradılmış xüsusi səlahiyyətli məhkəmə orqanı. Məhkəmə Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi dövründə fəaliyyət göstərmiş İstiqlal məhkəmələrindən ilhamlanaraq formalaşdırılmış və Mustafa Kamal hökumətinə qarşı çıxan qüvvələri neytrallaşdırmaq üçün geniş səlahiyyətlərlə təmin edilmişdi.

Diyarbəkir İstiqlal Məhkəməsi 4 mart 1925-ci ildə baş nazir İsmət İnönü hökuməti tərəfindən qəbul edilən Asayişin Təmini haqqında Qanunun () tətbiq edilməsindən sonra yaradılmışdır. Qanunun qüvvədə olma müddəti iki il olaraq müəyyən edilmiş, bu müddətin başa çatmasından sonra məhkəmənin fəaliyyəti dayandırılmışdır.

## Tarixi

Məhkəmənin ilkin tərkibinə sədr kimi Məzhər Müfit, üzvlər kimi Əli Sahib və Lütfi Müfit, prokuror vəzifəsində isə Sürəyya Örgəəvrən və məhkəmə katibi kimi Mehmed Avni Doğan daxil idi. Bu şəxslərin hamısı əvvəllər "gənc türklər" hərəkatında iştirak etmişdilər. Səkkiz aydan sonra Məzhər Müfit Qansunun yerinə sədr vəzifəsinə Hacim Möhyəddin Çarıqlı təyin edilmişdir. Məhkəmənin son sədri Əli Sahib olmuş, İbrahim Qocaəli isə tribunal üzvü kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Məhkəmə fəaliyyətinin ilkin mərhələsində əsasən İstanbulda yaşayan kürd elitasını, xüsusilə Kürdüstanın Yüksəlişi Cəmiyyətinin keçmiş üzvlərini hədəf almış və onların bir qismini ölüm cəzasına məhkum etmişdir. Cəmiyyətin keçmiş rəhbərləri Seyyid Əbdülqədir və onun oğlu Seyyid Mehmed, Fuad Berxo və jurnalist Hizanizadə Kamal Fövzi 27 may 1925-ci ildə Diyarbəkir Ulu məscidinin qarşısında edam edilmişdir.

Bundan sonra Türkiyənin şərq vilayətlərində yaşayan çoxsaylı kürd ziyalıları mühakimə olunmuş və bir qismi edam cəzasına məhkum edilmişdir. Şeyx Səid 1925-ci ilin aprel ayında həbs edilmiş və Diyarbəkir həbsxanasına göndərilmişdir. O, 28 iyun 1925-ci ildə 46 tərəfdarı ilə birlikdə mühakimə olunmuş və ölüm cəzasına məhkum edilmiş, 29 iyun 1925-ci ildə Diyarbəkirin Dağ qapısı ərazisində edam edilmişdir.

Ümumilikdə, Diyarbəkir İstiqlal Məhkəməsi 5 mindən artıq şəxsi mühakimə etmiş, onların 2700-dən çoxunu bəraətə layiq bilmiş, 420 nəfəri isə ölüm cəzasına məhkum etmişdir. Məhkəmənin çıxardığı hökmlər qəti xarakter daşıyır və apellyasiya qaydasında şikayət edilə bilmirdi.

## İstinadlar
Andrea del Kastanyo

**Andrea del Kastanyo** () — İtalyan intibahının Kvattroçento dövründə fəaliyyət göstərmiş italyan rəssamı. Fra Anceliko, Filippo Lippi, Domeniko Venesiano və Paolo Uççello ilə birlikdə XV əsrdə Florensiya rəssamlıq məktəbinin əsas təmsilçilərindən biri olmuşdur. Onun dərin individuallığa malik tərzinin formalaşmasına Mazaçço və Donatello yaradıcılığının böyük təsiri olmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Horster, Marita. *Andrea del Castagno: Complete Edition with a Critical Catalogue*, 1980, Phaidon Press / Cornell University Press
* Spencer, John. *Andrea del Castagno and His Patrons*, 1991, Duke University Press
Vətəndaş nikahı

**Vətəndaş nikahı** və ya **vətəndaş evliliyi** — partnyorlar arasında qanunla müəyyən edilmiş qaydada nikah kimi rəsmiləşdirilməyən münasibətdir

Bəzi ölkələrdə, dövlət tərəfindən müəyyən edilmiş şərtlər daxilində qeydiyyatsız nikahlarda olan partnyorlar bir-birlərinə qarşı müəyyən hüquq və vəzifələrə malikdirlər.

## Ölkələrə görə vətəndaş nikahı

### Azərbaycanda
Azərbaycan qanunvericiliyi vətəndaş nikahı istitutunu tanımır. Vətəndaş nikahı ilə yaşamaq Azərbaycan sşou-biznesinin qadın nümayəndələri arasında çox geniş yayılıb.

## İstinadlar
Qaddo Qaddi

**Qaddo Qaddi** () — İtaliya rəssamı və mozaika ustadı. İtalyan Protorenessansı dövrü Florensiya rəssamlıq məktəbinin təmsilçisi. Cotto di Bondonenin tələbəsi və ardıcılı, Qaddi rəssamlar sülaləsinin banisidir. Rəssam Taddeo Qaddinin atasıdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Tibet Ağırtan

**Tibet Ağırtan** () — Türkiyə rok musiqiçisi.

## Həyatı
Tibet Ağırtan 1965-ci ildə Türkiyənin Mersin ilində anadan olub.

### Təhsili
Tarsus Amerika Liseyinin məzunu olub.

O, Boğaziçi Universitetində Sənaye mühəndisliyi, sonradan isə Elektronika mühəndisliyi (səs texnologiyası və səs mühəndisliyi) üzrə, Avstraliyadakı Viktoriya Universitetində Kompüter və riyaziyyat mühəndisliyi üzrə təhsil alıb.

Şimali Melburn Musiqi Akademiyasında isə simfonik caz üzrə qiyabi təhsil alıb. Vokal yarışlarında dünya çempionu olan David Jaanzdan vokal dərsləri alıb.

## Karyerası
Tibet Ağırtanın səhnə ilə ilk tanışlığı təhsil aldığı liseyin musiqi qruplarında olub. 1980-ci ildə Tarsus Amerika Liseyində "ECHO'83" adı ilə qurulan rok qrupu 1984-cü ildə adını "Mavi Sakal" () olaraq dəyişdirdi. Həmin qrupun təsisində rol oynayan Tibet 1994-cü ilədək vokalçısı olub.

1992-ci ildə Avstraliyaya köçüb, 1995-ci ildə qrupdan ayrılıb və solo fəaliyyətə başlayıb.

O, 1995-ci ildə "Yat Geliyorum" (), 1997-ci ildə "Kalk Gidiyorum" () adlı iki solo albom buraxıb. Bir müddət barlarda "Kırık Kalpler" () qrupu ilə çalışıb. Sənətçi 2005-ci ildə Tanju Eren, Korhan Karuşağı, Merih Aydın və Nedim Tanyolaç ilə birlikdə rok qrupunu yenidən canlandırıb və bir çox festivallarda çıxış edib.

1999-cu ildə Avstraliyada "Gece" () adlı albom buraxıb. Bu albomda Murat Yücel və avstraliyalı yoldaşları ilə birlikdə klassik türk xalq mahnılarını dünya musiqisi formatında şərh edib.

"Zardanadam" rok qrupunun "Dibini Gör" (2005) albomunun prodüseri olub.

2006-cı ildə o, Murat Tümer, Taylan Dedeoğlu və Batur Yurtsever ilə Mavi Sakalın "Son…ki..beş..on" albomunda yenidən bir araya gəlib.

2012-ci ildə "Pincer" () adlı üçüncü solo albomunu buraxıb.

## Həmçinin bax
* Rok
* Türk rok musiqisi
* Mavi Sakal

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ziyəddin ibn əl-Əsir

**Əbül-Fəth Ziyəddin Nəsrullah ibn Məhəmməd ibn Məhəmməd əş-Şeybani əl-Cəzəri** (; ) — bəlağət alimi, tənqidçi və dövlət xadimi.

## Həyatı

### Mənşəyi
Hicri 558-ci (1163) ildə Cəzirəti-İbn Ömərdə (indiki Cizrə) anadan olub. Buna görə də, nisbələrindən biri "Cəzəri"dir. Digər nisbəsi isə Şeybani qəbiləsinə mənsub olduğu üçün "Şeybani"dir. O, ailədəki üç qardaşın ən kiçiyidir. Ləqəbi "Ziyəddin"dir.

### Təhsili və fəaliyyəti
İlk təhsilini Cizrədə almışdır. İyirmi yaşı olanda ailəsi ilə birlikdə Mosula köçmüş və əsas təhsilini burada almışdır. O, Əbu Təmmam, Buxturi və Mütənəbbinin divanları başda olmaqla, çoxlu şeirlər əzbərləmiş, nəhv, lüğət və bəyan elmlərini öyrənmişdir. Təhsilini tamamladıqdan sonra hicri 587-ci (1191) ildə (dostu Qazı əl-Fazilin vasitəsilə) Səlahəddin Əyyubi ilə tanış olmuş və ona xidmət etməyə başlamışdır. Bir müddət sonra öz istəyi ilə Səlahəddin Əyyubinin yanından ayrılıb, Səlahəddin Əyyubinin oğlu Məlikül-Əfzəl Əlinin xüsusi katibi vəzifəsində çalışmağa başlamışdır. Səlahəddin Əyyubinin vəfatından (h. 589/ m. 1193) sonra hökmdar olan Məlikül-Əfzəl Əli, Ziyəddin ibn əl-Əsiri vəzir təyin etmişdir. Bir müddət sonra Əlinin qardaşı, Misir hakimi əl-Məlikül-Əziz ilə əmisi əl-Məlikül-Adil birləşərək Məlikül-Əfzəl Əlidən Şamı aldılar və ona Sərhədi verdilər. Ziyəddin ibn əl-Əsir də Şamdan qaçaraq Sərhədə, Əlinin yanına getdi. Hicri 595-ci (1199) ildə Əziz vəfat edib səkkiz yaşlı oğlu əl-Məlikül-Mənsur taxta çıxanda dövlət adamları Əlini çağıraraq qardaşı oğlunun vəsisi və naibi kimi Misir hökmdarı olmasını istədilər. Əli bu təklifi qəbul etdi; bir il sonra Ziyəddin ibn əl-Əsir də Misirə getdi. Lakin Əli ilə əmisi, Şam hökmdarı əl-Məlikül-Adil arasında müharibə baş verdiyinə görə Əli hicri 596-cı ildə (1200) Misiri tərk edərək şərq ölkələrinə (bələdi-şərq) çəkilmək məcburiyyətində qaldı və bundan sonra Sümeysatda (Samsat) məskunlaşmağa qərar verdi. Ziyəddin ibn əl-Əsir də Misirdə bir müddət gizləndikdən sonra Sümeysata gedərək Əliyə xidmət etməyə davam etdi. Daha sonra Əlinin qardaşı, Hələb hökmdarı Qazi əl-Məliküz-Zahirə xidmət etməyə başladı. Ancaq onunla yola getmədiyinə görə əvvəlcə Mosula, sonra Ərbilə, oradan da Sincara getdi. Lakin bu yerlərdə də qala bilməyib yenidən Mosula qayıtdı. Mosul hökmdarı Nəsirəddin Mahmud Arslanşah tərəfindən divan katibi vəzifəsinə təyin edilən Ziyəddin ibn əl-Əsir həyatının qalan hissəsini burada keçirdi.

### Vəfatı
Ziyəddin ibn əl-Əsir səfir olaraq göndərildiyi Bağdadda vəfat etmişdir (h. 637/m. 1239).

## Əsərləri
Ziyəddin ibn əl-Əsirin qələmə aldığı əsərlərdən *bəziləri* bunlardır:
* əl-Məsəlüss-səir fi ədəbil-Katib vəş-Şair. Bəlağət sahəsinə aid olan bu əsər, Ziyəddin ibn əl-Əsirə ədəbi şöhrət qazandırmışdır.
* əl-Bədi.
* Rəsail İbnil-Əsir.
* Risalətül-Əzhar (Riyazül-Əzhar). Ədəbi risalə (Mosul: 1983).
* əl-Bürhan fi elmil-Bəyan.
* Munisul-vəhdə. Əsərdə Əbu Təmmam, Buxturi, İbnür-Rumi kimi şairlərin seçilmiş şeirləri mövzularına görə qruplaşdırmışdır (Körpülü kitabxanası, № 1400; Darül-Kütubil-Misriyyə, Ədəb, № 5070).
* əl-Veşyül-mərqum fi həllil-Mənzum.

## Həmçinin bax
* İzzəddin ibn əl-Əsir
* Məcdəddin ibn əl-Əsir

## İstinadlar
Zəhra Doğan

**Zəhra Doğan** (; ) — Türkiyə rəssamı və jurnalisti. "Jinha" xəbər agentliyinin təsisçisi və redaktoru.

## Həyatı
Zəhra Doğan 1989-cu ildə Diyarbəkirdə anadan olub, elə orda Bağlar rayonunda böyüyüb. Uşaqlıq illərində ailəsi ilə birlikdə Manisa, İzmir və Qara dəniz bölgəsində mövsümi işçi kimi çalışıb. Diyarbəkirdə məktəbdən sonra su, şirniyyat, cəfəri və ikinci əl kitablar satıb, ayaqqabı təmizləyicisi kimi çalışıb. 11 yaşında Dəclə-Fərat Mədəniyyət Mərkəzində incəsənət təhsili almağa başlayıb. 18 yaşında Munzur Universitetində (əvvəlki Tunceli Universiteti) moda dizaynı üzrə təhsil almağa başlayıb. Bu fakültədə təhsil aldıqdan sonra Diclə Universitetinin Rəsm müəllimliyi fakültəsini bitirib. O, 2012-ci ildə qurulan və 2016-cı ildə 675 saylı qanunla bağlanan dünyanın ilk qadın xəbər agentliyi olan "Jinha"nın son redaktoru olub.

Zəhra Doğan 2019-cu ildə "Yaxın Şərq" albomu üçün illüstrasiyalar çəkib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Official website of Doğan.
* Special File Zehra Doğan (Multilingual) at :en:Kedistan.
* Internet Archive of "Jinha" website in English
Əməl Qorutürk

**Əməl Qorutürk** (; ) — Türkiyə rəssamı, Türkiyə Respublikasının 6-cı prezidenti Fəxri Qorutürkün həyat yoldaşı.

## Həyatı
Əməl Qorutürk 1915-ci ildə anadan olub. O, Salah Simkoz və həyat yoldaşı Hasmanenin dördüncü övladı idi. Kiçik bir uşaq ikən atası Birinci Dünya müharibəsi bitdikdən sonra müttəfiqlər tərəfindən Maltaya sürgün edildi.

İbtidai təhsilini başa vurduqdan sonra İstanbulun Şişli səmtində yerləşən fransız Sion Müqəddəs Məryəm Liseyində təhsil aldı. 1936-cı ildə Memar Sinan İncəsənət Universitetini bitirdi. 1933-cü ildə Türkiyənin ilk prezidenti Mustafa Kamal Atatürk tərəfindən bədii istedadına görə təbrik edildi. Məzun olduqdan sonra türk rəssamı İbrahim Çallı ilə birlikdə çalışdı. 

1944-cü ildə dəniz zabiti Fəxri Qorutürk ilə ailə qurdu. Cütlüyün iki oğlu və bir qızı var idi, Osman, Salah və Ayşe. 1960-cı ildən 1977-ci ilə qədər Fəxri Qorutürk Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Baş Komandanı vəzifəsində çalışdı. 1973-cü ildə Türkiyənin altıncı prezidenti seçildi. Beləliklə, Əməl Qorutürk ölkənin birinci xanımı oldu. 1980-ci ildə Fəxri Qorutürkün prezidentlik müddəti başa çatdı və o, 1987-ci ildə vəfat etdi. Əməl Qorutürk həyat yoldaşının ölmündən sonra daha 26 il yaşadı və 11 mart 2013-cü ildə İstanbulda vəfat etdi. O, Zəncirliquyu qəbiristanlığında dəfn olundu.
## Fəaliyyəti
Birinci xanım vəzifəsində çalışdığı müddətdə Əməl Qorutürk türk rəssamlığının təbliğinə diqqət yetirib. O, türk rəssamları üçün keçirilən prezident qəbullarında əsas rol oynayıb və digər oxşar muzeylər üçün nümunə olacaq Ankara Rəsm və Heykəltaraşlıq Muzeyinin yaradılmasını dəstəkləyib. O, muzey üçün türk rəssamı Fikrət Muallanın 34 rəsmini toplamağa başlayıb. Onun Mustafa Kamal Atatürklə birbaşa əlaqəli olan "Qaziyə təşəkkür" adlı rəsmi də muzeydə nümayiş olunur.

## İstinadlar
Türkiyənin birinci xanımlarının siyahısı

Türkiyə prezidentlərinin həyat yoldaşlarının siyahısı, Türkiyə prezidentləri ilə evli olan şəxsləri əhatə edən siyahıdır.

Prezidentin həyat yoldaşı adətən "Birinci xanım" adlanır. Bu titul prezidentlərin həyat yoldaşına aid qeyri-rəsmi termindir.
## Birinci xanımların siyahısı

## Yaşlarına görə
Prezidentin həyat yoldaşı titulunu daşımağa başlayan ən gənc şəxs Lətifə Uşşaqi, ən yaşlısı isə Nazmiyə Dəmirəldir.

Titulun sonuna çatan ən gənc şəxs Lətifə Uşşaqi (25 yaş), ən yaşlısı isə Rəşidə Bayardır (73-74 yaş).

## Titulu daşımaları zamanı

## Həyatda olan Türkiyənin birinci xanımları

Fayl:Turgut Özal ve ailesi (Semra).jpg|Səmra Özal (1989–1993)91 yaşında
Fayl:Semra Sezer (cropped).jpg|Səmra Sezər (2000–2007)81 yaşında
Fayl:Mrs. Hayrünnisa Gül (cropped).jpg|Hayrunnisə Gül (2007–2014)60 yaşında


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* T.C. Cumhurbaşkanlığı: Cumhurbaşkanı eşi
Bilişt

**Bilişt** ( və ya ) – Albaniya Respublikasında şəhər və keçmiş bələdiyyə.

2015-ci ildə yerli idarəetmə islahatından sonra Devoll bələdiyyəsinin mərkəzi olmuşdur.

2023-cü il siyahıyaalınmasına əsasən əhalinisin sayı 7287 nəfərdir.

## Yerləşməsi
Bilişt şəhəri Albaniyanın ən cənub-şərq şəhəridir. Devoll Vadisinin şərqində, dəniz səviyyəsindən təxminən 880-970 m yüksəklikdə, Devoll çayının yatağından şəhərin üzərindəki Kokogllava təpəsinə qədər uzanan təpəli relyefdə yerləşir. Ərazisi 1,4 km2 sahəni əhatə edir. Dəniz səviyyəsindən orta hündürlüyü 925 m olan Bilişt, Ersekëdən (dəniz səviyyəsindən 1020 m yüksəklikdə) sonra Albaniyanın ikinci ən yüksək şəhəridir.

Şəhər çox əlverişli coğrafi mövqeyə malikdir. Albaniyanı Yunanıstanla şərqdən 7 km məsafədə yerləşən Kapştiçe gömrük məntəqəsini birləşdirən avtomobil yolu  keçir. Şimalda şəhər Bitincke, şərqdə Kokogllava (dəniz səviyyəsindən 1140 m yüksəklikdə), Stranra (dəniz səviyyəsindən 1280 m yüksəklikdə), Sellce (Bilişt yaxınlığındakı erkən yaşayış yeri) və Vernik təpələri ilə həmsərhəddir, cənubda Vişoçiçe, qərbdə isə Devoll çayı və Poloske (4 km), Kuç (3 km), Baban (5,5 km) və Hoçişt (6,5 km) kimi kəndlərlə həmsərhəddir. 

Müsəlman sufi müqəddəsi Qazım Babanın qəbri Biliştdə yerləşir.

## Tarixi
Bilişt yaxınlığında erkən Dəmir dövrünə aid istehkam yeri mövcuddur.

Osmanlı imperiyası müasir Albaniya ərazisini işğal etdikdə, Bilişt şəhəri də osmanlılar tərəfindən tutulur. 16-cı əsrdə şəhər Sufi təriqətinin mərkəzinə çevrilir.  

Böyük Şərq Böhranı zamanı San Stefano Müqaviləsi ilə, Biliştdə daxil olmaq Albaniya ərazilərinin böyük bir hissəsiBolqarıstan dövlətinə keçmişdir.

Balkan müharibələrindən (1912–1913) sonra Bilişt Albaniyanın tabeçiliyinə keçmişdir. Sərhədin yunan tərəfindəki bəzi müsəlman olan alban kəndlərinin sakinləri dini meyarlara əsasən Yunan-Türkiyə əhali mübadiləsi (1923) zamanı Türkiyəyə göndərilənə qədər Bilişt bazar şəhəri kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1923-cü il Albaniya siyahıyaalınmasına görə Bilişt şəhər statusu almışdır.

Müharibələrarası dövrdə Biliştdə Rifai Sufi Ordeninin icması mövcud idi. Bu dövrdə ətrafdakı müsəlman kənd əhalisinin bir hissəsi Avstraliyaya mühacirət etmişdi.

1960-cı illərdə Bilişt və qonşu Korçe ətrafındakı ərazilər ölkənin dağlıq rayonlarında (500 metr və daha yüksək) ən yüksək əhali sıxlığına malik idi.

## Azərbaycan və Bilişt
2010-cu illərin sonlarında tikilmiş və Azərbaycan qazını Avropaya daşıyan Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) Biliştdən keçir.

## İstinadlar
Qafqaz marşı

**""Qafqaz Dağlarında Çiçəklər Açar" marşı"** () — Birinci Dünya müharibəsinin əvvəllərində bəstələnmiş marş. Marşın musiqisi Osmanlı dövrünün son illərinin və Türkiyənin Cümhuriyyət dövrünün ilk illərinin bəstəkarı Kaptanzadə Əli Rza bəy tərəfindən bəstələnmişdi. Sözlərin müəllifi bəlli deyil. Ehtimal olunur ki, bu marşın bəstələnməsi Birinci Dünya müharibəsi dövründəki Qafqaz cəbhəsində yaşanmış hadisələrdən ilhamlanmışdı. Daha sonra (ehtimal etmək olar ki, 1930-cu ildən sonra), marşın sözləri dəyişilərək, İzmir marşı yazıldı.

## Sözləri (Azərbaycan dilinə tərcümə)
Qafqaz dağlarında çiçəklər açar,

Qafqaz dağlarında çiçəklər açar,

Qızıl günəş or'da sırmalar saçır,

Qızıl günəş or'da sırmalar saçır.

Pozulmuş düşmənlər hep yel kimi qaçar,

Pozulmuş düşmənlər hep yel kimi qaçar.

Qədər belə imiş, ey qərib ana,

Qanım halal olsun gözəl vətənə!

Kafkas dağlarında oturdum qaldım,

Kafkas dağlarında oturdum qaldım.

Şəhid olanları dəftərə yazdım,

Şəhid olanları dəftərə yazdım.
 

Öksüz uşaqları mən bağrıma basdım,

Öksüz uşaqları mən bağrıma basdım.

Qədər belə imiş, ey qərib ana,

Qanım halal olsun gözəl vətənə!

Türk oğluyam mən, ölmək istərəm,

Türk oğluyam mən, ölmək istərəm.

Torpaq tikan olsa yatağım, yerim,

Torpaq tikan olsa yatağım, yerim.

Allahdan utansın dönənlər geri!

Allahdan utansın dönənlər geri!

Qədər belə imiş, ey qərib ana,

Qanım halal olsun gözəl vətənə!

Qafqaz dağlarına bomba qoydular,

Qafqaz dağlarına bomba qoydular.

Türkün bayrağını önə qoydular,

Türkün bayrağını önə qoydular.

Şanlı zəfərlərlə düşməni boğdular!

Şanlı zəfərlərlə düşməni boğdular!

Qədər belə imiş, ey qərib ana,

Qanım halal olsun gözəl vətənə!

## İstinadlar
Françesko da Sanqallo

**Françesko da Sanqallo** () — Son İntibah dövrü İtaliya heykəltəraşı. Memar və heykəltəraş Culyano da Sanqallonun oğludur. 

## Ədəbiyyat
*European sculpture and metalwork, a collection catalog from The Metropolitan Museum of Art Libraries (fully available online as PDF), which contains material on Francesco da Sangallo (see index)
Culyano di Baçço d’Anyolo

**Culyano di Baçço d’Anyolo** () — İtaliya memar və heykəltəraşı. Memar Baçço d’Anyolonun oğludur. 1542-1543-cü illərdə Baçço Bandinelli ilə birlikdə Palazzo Vekkyonun Beşyüzlər zalının inşasında iştirak etmişdir. 

## Ədəbiyyat

*Apparati della *Vita* di Benvenuto Cellini, edizione a cura di Ettore Camesasca, Classici Bur, Milano 2007, prima edizione 1985. ISBN 978-88-17-16532-7
Sürəyya Örgəəvrən

**Sürəyya Örgəəvrən** () və ya **Örgə Əvrən** (; ) — Türkiyə siyasətçisi.

## Həyatı
İstanbul Hüquq Məktəbini bitirmişdir. Peşə fəaliyyətinə Razlıp, Taşoz ilçəsi prokurorluğunda başlamış, daha sonra Ədrəmit prokuroru, Qarahasarı-Sahib Bidayət Məhkəməsinin sədri, Heyrəbolu müstəqil hakim köməkçisi, məhkəmə vəkili, Aydın sülh hakimi kimi vəzifələrdə çalışmışdır. Eyni zamanda, yazarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdur. Türkiyə Böyük Millət Məclisində II çağırışda Karesi, IV çağırışda Aksaray, V, VII və VIII çağırışlarda Balıkesir, VI çağırışda isə Bitlis millət vəkili olmuşdur. II çağırış dövründə Diyarbəkir İstiqlal Məhkəməsinin prokuroru vəzifəsini icra etmişdir. Məhkəmə fəaliyyətinin ilkin mərhələsində əsasən İstanbulda yaşayan kürd elitasını, xüsusilə Kürdüstanın Yüksəlişi Cəmiyyətinin keçmiş üzvlərini hədəf almış və onların bir qismini ölüm cəzasına məhkum etmişdir. Cəmiyyətin keçmiş rəhbərləri Seyyid Əbdülqədir və onun oğlu Seyyid Mehmed, Fuad Berxo və jurnalist Hizanizadə Kamal Fövzi 27 may 1925-ci ildə Diyarbəkir Ulu məscidinin qarşısında edam edilmişdir. Məhkəmənin çıxardığı hökmlər qəti xarakter daşıyır və apellyasiya qaydasında şikayət edilə bilmirdi.

İstiqlal məhkəməsin üzrə fəaliyyəti ilə bağlı xatirələrini 1957-ci ildə "*Dünya*" qəzetində dərc etdirmişdir. Daha sonra bu xatirələrini "*Şeyh Sait İsyanı ve Şark İstiklal Mahkemesi Vesikalar, Olaylar, Hatıralar*" adlı kitabda toplamışdır. Bu əsər "*Şeyh Sait İsyanı ve Şark İstiklal Mahkemesi*" və oxşar adlarla müxtəlif nəşriyyatlar tərəfindən nəşr olunmuşdur. Bundan əlavə, "*Çakırcalı (Çakıcı) Mehmet Efe*" adlı kitabın, həmçinin 1942-ci ildə nəşr edilmiş "*Gürtel Halk Şiirleri*" adlı şeir kitabının müəllifidir.

## Şəxsi həyatı
Evli idi və dörd övladı var idi.

## İstinadlar
Lütfi Müfit Özdəş

**Lütfi Müfit Özdəş** (; ) — Türkiyə hərbçisi və siyasətçisi.

## Həyatı
Mustafa Kamal və Əli Fuad bəy kimi zabitlərlə yaxın münasibətlər qurmuşdur. Bu dostları ilə birlikdə gizli bir qəzet nəşr etdirməyə təşəbbüsündə göstərmişdir. Sözügedən təşəbbüsə görə rütbəsinin geri alınması gözlənildiyi bir vaxtda Mustafa Kamal ilə birlikdə Dəməşqə sürgün edilmişdir.

Mustafa Kamal ilə İstanbulda başlayan dostluqları Dəməşqdə daha da möhkəmlənmişdir. Dəməşqdə tanış olduqları, siyasətlə maraqlandığı üçün İstanbuldan uzaqlaşdırılmış tibb tələbəsi Mustafa Əfəndi onların fikirlərinə yeni elementlər əlavə etmişdir. Onlar düşüncələrini həyata keçirmək məqsədilə bir təşkilat qurmağa qərar vermiş və Vətən və Hürriyyət Cəmiyyətini yaratmışdır. Mustafa Əfəndinin dükanı gizli təşkilatın qərargahı kimi istifadə olunmuşdur. Lütfi Müfit Mustafa Kamalın yanında yer almış və Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsinin başlanğıcından sonuna qədər cəbhələrdə xidmət etmişdir. Müharibədən sonra qırmızı zolaqlı "İstiqlal" medalı ilə təltif edilmişdir.

1923-cü ildə mayor rütbəsində ikən təqaüdə çıxmışdır. Türkiyə Böyük Millət Məclisinin II (ara seçki), III, IV və V dövrlərində Kırşəhər millət vəkili olmuş, II dövrdə isə Diyarbəkir İstiqlal Məhkəməsinin üzvü kimi fəaliyyət göstərmişdir. Məhkəmə fəaliyyətinin ilkin mərhələsində əsasən İstanbulda yaşayan kürd elitasını, xüsusilə Kürdüstanın Yüksəlişi Cəmiyyətinin keçmiş üzvlərini hədəf almış və onların bir qismini ölüm cəzasına məhkum etmişdir. Cəmiyyətin keçmiş rəhbərləri Seyyid Əbdülqədir və onun oğlu Seyyid Mehmed, Fuad Berxo və jurnalist Hizanizadə Kamal Fövzi 27 may 1925-ci ildə Diyarbəkir Ulu məscidinin qarşısında edam edilmişdir. Məhkəmənin çıxardığı hökmlər qəti xarakter daşıyır və apellyasiya qaydasında şikayət edilə bilmirdi.

Özdəş bu müddət ərzində bir dövr Şəhərəmanəti müfəttişi vəzifəsini də icra etmişdir. 1940-cı ildə İstanbulda vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Mehmed Avni Doğan

**Mehmed Avni Doğan** (; ) — Türkiyə bürokratı və siyasətçisi.

## Həyatı
Mehmed Avni Doğan 1892-ci ildə Yozqatda anadan olmuşdur. O, Məclisi-Məbusanın III çağırış deputatı Xeyrulla Əfəndinin oğludur. Mülkiyyə Məktəbini bitirmişdir. Boğazlıyan və Konya Ereğlisi kaymakamlıqları vəzifələrində çalışmış, Sivas Divanı-Hərbi-Örfi Hərbi Katibliyində xidmət etmişdir. Türkiyə Böyük Millət Məclisinin II çağırış dövründə Bozok, III, IV və V çağırış dövrlərdə (1 oktyabr 1936-cı il tarixində Konya valisi təyin edilməsi səbəbilə istefa vermişdir) Yozqat, VI və VII çağırış dövrlərdə isə (2 avqust 1943-cü il tarixində istefa vermişdir) Çankırı millət vəkili olmuşdur. Bundan əlavə, II çağırış dövründə Diyarbəkir İstiqlal Məhkəməsinin üzvü kimi fəaliyyət göstərmişdir. Məhkəmə fəaliyyətinin ilkin mərhələsində əsasən İstanbulda yaşayan kürd elitasını, xüsusilə Kürdüstanın Yüksəlişi Cəmiyyətinin keçmiş üzvlərini hədəf almış və onların bir qismini ölüm cəzasına məhkum etmişdir. Cəmiyyətin keçmiş rəhbərləri Seyyid Əbdülqədir və onun oğlu Seyyid Mehmed, Fuad Berxo və jurnalist Hizanizadə Kamal Fövzi 27 may 1925-ci ildə Diyarbəkir Ulu məscidinin qarşısında edam edilmişdir. Məhkəmənin çıxardığı hökmlər qəti xarakter daşıyır və apellyasiya qaydasında şikayət edilə bilmirdi.

Doğan bundan başqa, Kastamonu, Samsun və Ankara valisi vəzifələrini icra etmişdir. O həmçinin, II və IV çağırış dövrlərində Divanı-Rəyasət İdarə məmuru, II, III və IV çağırış dövrlərdə isə Divanı-Rəyasət katibi olmuşdur.

Mehmed Avni Doğan TBMM-nin IX çağırış dövründə Yozqat, XI dövründə Ankara millət vəkili seçilmiş, 6 yanvar 1961-ci il – 15 oktyabr 1961-ci il tarixləri arasında Qurucu Məclisdə Ankara ili üzrə nümayəndə kimi təmsil olunmuşdur. XII (I) çağırış dövrùndə Kastamonu millət vəkili olmuş, eyni zamanda 26-cı Hökumətdə Dövlət naziri vəzifəsini icra etmişdir. Evli olmuş və üç övlad atası idi. O, "Yeşilçam" aktyoru Süha Doğanın atasıdır.

## İstinadlar
Eğirdir gölü

**Eğirdir gölü** — İsparta ilinin ərazisində, tektonik və karst effektləri nəticəsində əmələ gələn şirin sulu göl.

Göl Türkiyənin cənub-qərbində, Antalyadan 186 km məsafədə, Qərbi Tavr dağlarındadır. Türkiyənin dördüncü ən böyük (ikinci şirin su) gölüdür. İsparta ilinin Eğirdir, Gelendost, Senirkent və Yalvaç ilçələrinin ərazisində, dəniz səviyyəsindən 916 m yüksəklikdə yerləşir.

Dik qayalıqları və düz, dayaz dibi olan gölün sahil xətti 150 km-dir. Eğirdir gölündə Kəmər boğazının şimalında yerləşən hissə *Hoyran*, cənubda yerləşən hissə isə *Eğirdir* kimi tanınır.

## Adı
Qədim dövrlərdə göl Ladik, Lazikiye, Felekie, Felekabad, Kubadabad, Felekbar, Afsaka, Donuzlu, Dənizli, Egirdir adları ilə tanınırdı.

## Su mənbələri
Gölü qidalandıran ən vacib su mənbələri gölün yatağından qaynayan bulaqlardır. Ətrafdakı dağlardan axan və yağış suları ilə qidalanan çoxsaylı kiçik və böyük çaylar da mövcuddur. Bunlardan ən əhəmiyyətliləri Yalvaç ilçəsindən başlayan və Gelendost ilçəsindən gölə tökülən Akçay; gölə çatmadan Uluborlu və Senirkent ilçələrindən keçən Pupa çayı; Hoyran düzənliyindən enən Değirmen çayı və gölə kanal vasitəsilə birləşən Aksu çayıdır.

Göl qapalı hövzədə yerləşsə də, dibindən bol bulaq suyu ilə qidalanır və gölün suyunun üçdə biri hər il təzələnir.

Eğirdir gölü İsparta ilinin və ətraf yaşayış məntəqələrinin içməli su ehtiyaclarını ödəyir. İsparta, Gönen, Uluborlu, Senirkent, Yalvaç, Gelendost və Eğirdir düzənliklərində də suvarma suyu kimi istifadə olunur.

## Flora və fauna
Göldə tapılan balıq növlərinə çay xanısı, adi çəki, ağ amur, adi sıf, qarasol və son illərdə çıxan aterin daxildir. Göl həm də vəhşi təbiət üçün vacib bir yaşayış yeridir. Kiçik maygülü, böyük qarabatdaq, vağlar, boz qaz, bataqlıq belibağlısı, kəkilli qaraördək və başqa burada qışlayan və gecələyən növlər daxildir.

## Adaları
Eğirdir gölünün Eğirdir ilinin yerləşdiyi ətraf əraziyə uzun bir bənd vasitəsilə birləşən iki adası var.
* **Can ada** (Həyat adası) — ikisindən daha kiçiyidir.
* **Yeşil ada** (əvvəllər Nis adlanan Yaşıl ada) — 1923-cü ildə Yunan-Türkiyə əhali mübadiləsindən əvvəl burada daş və ağacdan tikilmiş evlərdə bir yunan icması yaşayırdı.

## Hövzəsi
Gölün eni 17 km, uzunluğu 47 km, sahəsi	isə 482 km²-dir. Ən dərin yeri 10 m-dir.

Gölün dayaz hissələri, düzənliklərin göl sahillərinə açıldığı yerlər tamamilə qamış və qamışla örtülüdür.

Gölün drenaj sistemlərinə Dövlət Hidrolik İşləri nasos stansiyaları, Kovada kanalı və yay aylarında həddindən artıq buxarlanma daxildir.

2023–2025-ci illər arasında göldə su kəskin azalıb. Bu yağışların az olması, yayın isti keçməsi və əkin üçün göldən daha çox su götürülməsi ilə bağlıdır.

2024-cü ildə iqlim dəyişikliyi ilə bağlı Eğirdir gölünün ölçülərində azalma müşahidə edilib.

## Turizm
Yeddi rəngli Eğirdir gölü günün fərqli zamanlarında fərqli rənglərə bürünən, ətrafı alma və şaftalı bağları ilə əhatələnmiş, təmiz çimərlikləri ilə məşhurdur. Türkiyənin dördüncü böyük təbiət möcüzəsi hesab edilir. Eğirdir gölü və ətraf əraziləri tarixi və coğrafi zənginliyi ilə turizm üçün hər bir şəraitə malik olan İspartanın Göllər Bölgəsinin mərkəzində yerləşir.

## İstinadlar
Ceykob Gibson

**Ceykob Gibson** () — ABŞ aktyoru.

2019 və 2020 illərin arasında *Grinlif* serialın cəmi 15 seiyasında oynamışdı. 2023-cü ildən bəri isə, o  *[[One Piece (serial, 2023)|One Piece]]* serialında Usopp rolunu canlandırır.

## İstinadlar
Blok3

**Hakan Aydın** və ya səhnə adı ilə **Blok3** () — türk repçisi və bəstəkarı.

## Həyat və yaradıcılığı
Hakan Aydın 15 avqust 2002-ci ildə Kocaelinin Gəbzə ilçəsində anadan olub. O, gənc yaşlarından musiqiyə maraq göstərib, musiqi ilə məşğul olduğu ilk illərdə kafedə işləyib. 2021-ci ildə ilk mahnısı olan "Wow"u buraxdıqdan sonra daha bir neçə mahnı buraxıb, lakin 2022-ci ildə "Vur" mahnısı ilə uğur qazanıb. 2023-cü ildə "Affetmem" mahnısı ilə məşhurlaşdı. Mahnı qısa müddətdə YouTube-da 60 milyondan çox, Spotify-da isə 100 milyondan çox baxış topladı. Daha sonra karyerasında "Baybay", "Yaptırıcaz tırnaklarını" və "Aklına Ben Gelicem" mahnılarını səsləndirdi. 49-cu Pantene Qızıl Kəpənək Mükafatlarında "Ən Yaxşı Reper" mükafatını qazandı.

## İstinadlar
Bernardino Butinone

**Bernardino Butinone** () — əsasən Milanda fəaliyyət göstərmiş olan italyan İntibah dövrü rəssamı.

## Bioqrafiyası

Lombardiyanın Trevilyo şəhərində anadan olan Butinone Jakopo da Trevilyonun oğlu idi və Bernardo da Trevilyo kimi də tanınırdı.

Vinçenzo Foppanın şagirdi olan Butinone, Bramantinonun müəllimi idi və Bernardo Zenale ilə əməkdaşlıq edirdi. Digərləri isə onun Milanda birlikdə işlədiyi Vinçenzo Çiverkio ilə birlikdə təhsil aldığını iddia edirdilər. 1491-ci ildən 1493-cü ilə qədər onlar Milandakı Gessate şəhərindəki San Pietrodakı Qrifi Kapellasının sərdabəsini tamamladılar. Onun şah əsəri 1485-ci ildə sifarişlə tikilmiş Trevilyodakı San Martinonun poliptixidir.

Butinonenin ən cəlbedici əsərləri, hazırda müxtəlif kolleksiyalarda səpələnmiş Məsihin həyatını təsvir edən bir sıra kiçik panellərdir. Bunlara Çobanların Pərəstişi (London Milli Qalereyası), Maqların Pərəstişi (Bruklin İncəsənət Muzeyi), Günahsızların Qırğını (Detroyt İncəsənət İnstitutu), Misirə Qaçış və Çökdürmə (Çikaqo İncəsənət İnstitutu), Həkimlər arasında Məsih (Şotlandiya Milli Qalereyası, Edinburq) və Bethany-də Şam yeməyi (Blanton İncəsənət Muzeyi, Texas Universiteti, Ostin) daxildir.

O, həmçinin Milanın Santa Mariya della Qrasiya pilastrlarını freskaladı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Web Gallery of Art biography.
Kordiyakimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki yarımfəsiləsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mərkəzəfəndi qəbiristanlığı

**Mərkəzəfəndi qəbiristanlığı** () — Türkiyənin İstanbul şəhərinin Avropa hissəsində, Zeytunburnu rayonunun Mərkəzəfəndi məhəlləsində yerləşən qəbiristanlıq.

## Tarixi
Məhəllə və qəbiristanlıq adını Osmanlı dövrünün islam alimi və sufi şeyxi Mərkəz Əfəndidən (1463–1552) almışdır. Ümumi sahəsi 27.800 m² olan bu tarixi qəbiristanlıqda çoxsaylı tanınmış ziyalılar, yazıçılar və sənət xadimləri dəfn edilmişdir. Qəbiristanlığın əsası XVI əsrdə Mərkəz Əfəndi türbəsinin bu ərazidə inşa olunması ilə qoyulmuşdur. 1950-ci illərdə ərazisi genişləndirilmiş, ondan təxminən 100 metr aralıda isə Qozlu qəbiristanlığı salınmışdır. 2007-ci ildə qəbiristanlıq tam şəkildə yenidən bərpa edilmişdir. Keçmiş baş nazir Necməddin Ərbakanın 2011-ci ildə burada dəfn edilməsi zamanı qəbiristanlıqda genişmiqyaslı abadlıq və təmir işləri aparılmışdır.

Hazırda qəbiristanlıqda yalnız mövcud məzarları olan ailə üzvlərinin dəfninə icazə verilir.

## Tanınmış dəfn olunanlar
Ölüm tarixlərinə görə sıralanmışdır.

* Abdulla Cövdət (1869–1932) — yazıçı, şair, tərcüməçi, radikal azadfikirlilik nümayəndəsi və "yeni osmanlılar" hərəkatının ideoloqlarından biri
* Rza Nur (1879–1942) — siyasətçi, yazıçı
* Əbdülhaq Adnan Adıvar (1882–1955) — həkim, siyasətçi, yazıçı
* Sadəddin Qaynaq (1895–1961) — bəstəkar, musiqiçi
* Xalidə Ədib Adıvar (1884–1964) — romançı, feminist siyasətçi
* Həmdullah Sübhi Tanrıövər (1885–1966) — şair, siyasətçi
* Səbahəddin Əyyuboğlu (1908–1973) — tərcüməçi, esseist, film prodüseri
* Səmiha Ayverdi (1905–1993) — romançı, sufi
* Xəlil Xalid (1869–1931) — türk yazıçısı
* Mualla Əyyuboğlu (1919–2009) — memar, restavrator
* Nəcməddin Ərbakan (1926–2011) — mühəndis, siyasətçi, Türkiyənin sabiq baş naziri
* Toxtamış Atəş (1944–2013) — alim, yazıçı
* Nəşə Aybəy (1930–2015) — miniatürçü, akademik

## İstinadlar
Mərkəz Əfəndi

**Musa ibn Müslihəddin ibn Qılınc** () və ya **Mərkəz Əfəndi** (; ) — Osmanlı dövrünün islam alimi və sufi şeyxi olmuşdur. O həmçinin, bir çox faydaları ilə yanaşı ruhi xəstəliklərin müalicəsində təsirli olduğuna inanılan müalicəvi məcun — "mesir məcunu"nun banisi kimi tanınır.

## Həyatı

Musa ibn Müslihəddin ibn Qılınc 1463-cü ildə Dənizli vilayətinin Buldan rayonunda yerləşən Ağcaköydə (o dövrdə Sarımahmudlu adlanırdı) anadan olmuşdur. Atasının adı Mustafa idi. O, 1478-ci ildə Bursa şəhərinə, 1493-cü ildə isə dini təhsil almaq üçün İstanbula getmişdir. O, burada Xızır Vəlüyiddin Əfəndi ve Mövlana Əhməd Paşa’dan dersler almıştır. Onun digər müəllimi xəlvətilik təriqətinin bir qolunun banisi olan Sünbül Əfəndi idi. Osmanlı sultanı I Səlimin hakimiyyəti dövründə (hakimiyyəti: 1512–1520-ci illər) Manisaya göndərilmiş, sultanın cariyəsi Ayşə Həfsə Sultanın adını daşıyan külliyyədə xidmət etmişdir. 1529-cu ildə Sünbül Əfəndinin varisi kimi yenidən İstanbula qayıtmışdır. Alimlər tərəfindən ehtimal olunur ki, 1551-ci ildən ölümünə qədər I Səlimin qızlarından Şah Sultan ilə qısa müddətli evlilik yaşamışdır. İlk evliliyindən iki oğlu — Dərviş Çələbi və Əli Çələbi, həmçinin Ümmü Xatun adlı bir qızı olmuşdur.

### Mesir məcunu

Mərkəz Əfəndi 40–45 müxtəlif ot və ədviyyatın qarışığından hazırladığı, saqqıza bənzər məcun olan "mesir məcunu"nun yaradıcısı kimi tanınır. O, Manisada yerləşən ruhi xəstəxanada bu məcunu ruhi xəstəliklərdən əziyyət çəkən xəstələrin müalicəsində tətbiq etmiş və həmin müəssisədə baş həkim kimi fəaliyyət göstərmişdir. Bununla belə, bəzi tədqiqatçılar bu iddianı inandırıcı hesab etmirlər. Buna baxmayaraq, Mərkəz Əfəndi xalq arasında mesir macunu ilə sıx şəkildə əlaqələndirilir. Hər il 22 mart tarixində Manisada keçirilən "Mesir Məcunu Festivalı" zamanı minarənin şərəfəsindən simvolik Mərkəz Əfəndi fiquru tərəfindən mesir macunu izdihamın üzərinə səpələnir.

## İrsi

Son dövrlərdə Dənizli vilayətində yaradılmış yeni ikinci dərəcəli bələdiyyə və rayon onun şərəfinə Mərkəzəfəndi adlandırılmışdır. İstanbulun Zeytunburnu rayonunda Mərkəzəfəndi adlı məhəllə və Mərkəzəfəndi qəbiristanlığı mövcuddur. Onun adını daşıyan müxtəlif ictimai müəssisələr var. Bunlara Manisada dövlət xəstəxanası, peşə və texniki Anadolu liseyi, eləcə də İstanbulda ibtidai məktəb daxildir. Zeytunburnu Bələdiyyəsi hər il onun adını daşıyan Tibb Festivalı təşkil edir.

## İstinadlar
Firidun Əməcən

**Firidun Mustafa Əməcən** () — Türkiyə tarixçisi, yazıçısı və akademiki. O, Türk Tarix Qurumunun fəxri üzvüdür.

## Həyatı
İlk və orta təhsilini tamamladıqdan sonra 1979-cu ildə İstanbul Universiteti Ədəbiyyat Fakültəsinin Tarix Bölməsinin "Yeni dövr tarixi" kafedrasından məzun olmuşdur. 1981-ci ildə həmin kafedrada assistent vəzifəsinə qəbul edilmişdir. 1985-ci ildə "XVI əsrdə Manisa və ətrafının sosial və iqtisadi tarixi" mövzusunda dissertasiya işini müdafiə etmiş, doktor elmi dərəcəsini almışdır. 1987-ci ildə "Yeni dövr tarixi" ixtisası üzrə dosent köməkçisi kimi təyin edilmişdir. 1989-cu ildə dosent elmi dərəcəsini qazanmış, 1995-ci ildə isə həmin ixtisas üzrə professor vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 2012-ci ilin fevralında öz xahişi ilə təqaüdə çıxmışdır.

Onun əsas tədqiqat sahəsini Osmanlı tarixinin klassik dövrü təşkil edir. Əməcən bu mövzu üzrə çoxsaylı araşdırma və məqalələr dərc etdirmişdir. 1994–2000-ci illərdə İstanbul Universitetində dekan müavini vəzifəsində çalışmış, 2006–2007-ci illərdə Avrasiya İnstitutunun direktoru olmuşdur. 16 mart 2012-ci ildən etibarən İstanbul 29 May Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsinin dekanıdır.

Firidun Əməcən 1995-ci ildə Türk Tarix Qurumunun üzvü, 2012-ci ildə isə Türkiyə Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilmişdir. Onun Osmanlı bürokratiyası, sülalə quruluşu, şəhər tarixi, sosial struktur, siyasi meyillər, Osmanlı–Avropa münasibətləri, Osmanlı dövründə Balkanlar və Yaxın Şərq dünyası mövzularında kitab və məqalələri mövcuddur.

O, TRT tərəfindən yayımlanan "*[[Diriliş: Ərtoğrul]]*" adlı teleserialın elmi məsləhətçisi kimi də fəaliyyət göstərmişdir.

## Əsərləri

* *XVI. Asırda Manisa Kazası,*  Ankara 1989.
* *Unutulmuş Bir Cemaat: Manisa Yahudileri* İstanbul 1997.
* *İlk Osmanlılar (gözden geçirilmiş ve genişletilmiş yeni baskı),*  İstanbul 2012.
* *İstanbul'un Uzun Dört Yılı*, İstanbul 2003.
* *Doğu Karadeniz'in İki Kıyı Kasabasının Tarihi: Bulancak-Piraziz*, İstanbul 2005.
* *Doğu Karadeniz'de Bir Vadi Boyu Yerleşmesi, Ağasar Vadisi: Şalpazarı-Beşikdüzü*, Trabzon 2010.
* *Tarih İçinde Manisa*, Manisa 2007.
* *Osmanlı Klasik Çağında Siyaset*, İstanbul 2009.
* *Osmanlı Klasik Çağında Savaş*, İstanbul 2010.
* *Osmanlı Klasik Çağında Hanedan, Devlet ve Toplum*, İstanbul 2011.
* *Yavuz Sultan Selim*, İstanbul 2010.
* *İmparatorluk Çağında Osmanlı Sultanları (II. Bayezid-Yavuz-Kanuni)*, İstanbul 2011.
* *Fetih ve Kıyamet 1453*,İstanbul 2012.
* Ayhan Yüksel-Okan Yeşilot, *Giresun'da İz Bırakanlar*, İstanbul 2012, s.65-68
* * Osmanlı İmparatorluğu'nun Kuruluş ve Yükseliş Tarihi*, İstanbul 2015
* *Kanuni Sultan Süleyman ve Zamanı*, 2022

## İstinadlar