Hesablama sosial elmləri

**Hesablama sosial elmləri** (, **CSS**) — sosial elmlərdə hesablamaya əsaslanan yanaşmaların tətbiqi ilə məşğul olan interdisiplinar elmi alt-sahədir. Bu sahədə kompüterlər sosial hadisələrin modelləşdirilməsi, simulyasiyası və təhlili üçün istifadə olunur. CSS sosial elmlərin müxtəlif istiqamələrində tətbiq olunur və müasir rəqəmsal məlumatların analizi ilə sıx bağlıdır.

Hesablama sosial elmləri hesablama iqtisadiyyatı, hesablama sosiologiyası, media məzmununun analizi, kliodinamikası, kulturomika və qeyri-kommersiya tədqiqatları kimi sahələrdə geniş istifadə edilir. Bu sahə məlumat elmi yanaşmalarına (məsələn, maşın öyrənməsi və qayda əsaslı analiz), şəbəkə analizi, sosial simulyasiya və interaktiv sistemlərə əsaslanaraq sosial və davranış münasibətlərini araşdırır.

## Təriflər
Ədəbiyyatda bir-biri ilə əlaqəli iki anlayış fərqləndirilir: **sosial elmlərdə hesablama** (, SSC) və **hesablama sosial elmləri** (CSS).

CSS sosial hadisələrin öyrənilməsi üçün hesablama yanaşmalarından istifadə edən sosial elmlər sahəsi kimi başa düşülür. SSC isə sosial hadisələrin izahına kömək etmək üçün hesablama metodologiyalarının yaradılması ilə məşğul olan sahəni ifadə edir.

Hesablama sosial elmləri elmi metodun iki əsas sütununu — empirik tədqiqat və elmi nəzəriyyəni yenidən formalaşdırır. Empirik tədqiqat böyük həcmli məlumatların (xüsusilə böyük verilənlər) və insanların rəqəmsal fəaliyyətləri nəticəsində yaranan rəqəmsal izlərin analizi ilə genişlənir. Eyni zamanda, kompüter simulyasiyası və sosial simulyasiya vasitəsilə nəzəri modellərin qurulması elmi nəzəriyyələrin inkişafına töhfə verir.

Bu sahə sosial sorğulara inteqrativ yanaşma təqdim edir və qabaqcıl informasiya texnologiyaları vasitəsilə məlumatların emalına əsaslanır. Buraya sosial şəbəkələrin, coğrafi informasiya sistemlərinin, sosial media və ənənəvi media məzmununun analizi daxildir.

Son illərdə hesablama sosial elmlərində böyük dil modellərindən (LLM-lərdən) geniş istifadə olunur. Bu modellər sosial media və xəbər mətnlərinin annotasiyası, sentiment analizi və siyasi mövqelərin müəyyənləşdirilməsi kimi sahələrdə insan analitikləri ilə müqayisə edilərək tətbiq edilir və bəzi hallarda daha yüksək effektivlik göstərir.

## Məlumat bazaları və resurslar
Hesablama sosial elmləri böyük verilənlər bazalarına əsaslanır. Bu verilənlər bazaları müxtəlif interdisiplinar layihələr tərəfindən yaradılır və saxlanılır.

Əhəmiyyətli resurslara aşağıdakılar daxildir:

*  — cəmiyyətlərin tarixi inkişafını və sosial-siyasi strukturlarını sistemli şəkildə toplayan verilənlər bazası
* *D-PLACE* — dillər, mədəniyyət və mühit haqqında məlumatları əhatə edən qlobal baza
* *Atlas of Cultural Evolution* — arxeoloji məlumatlara əsaslanan mədəni inkişaf atlası
* *CHIA* — tarixi məlumatların arxivləşdirilməsi və əlaqələndirilməsi üzrə beynəlxalq təşəbbüs
* International Institute of Social History — əmək və sosial tarix üzrə məlumatlar
* Human Relations Area Files (eHRAF) — arxeoloji və mədəni məlumat bazaları
* *Clio-Infra* — iqtisadi göstəricilər və sosial rifah haqqında qlobal məlumatlar
* Google Ngram Viewer — kitab korpusunda söz tezliklərini analiz edən alət
* Linguistic Data Consortium — dil və mətn məlumat bazaları yaradan konsorsium

Bu resurslar sosial proseslərin uzunmüddətli və müqayisəli təhlilinə imkan yaradır.

## Yanaşmalar
Hesablama sosial elmləri müxtəlif elmi sahələrdən gələn tədqiqatçıları birləşdirir və fərqli metodoloji yanaşmalar təqdim edir.

Əsas yanaşmalara aşağıdakılar daxildir:

* *Məlumat yönümlü yanaşma* — sosial media və mobil cihazlar kimi yeni məlumat mənbələrinə əsaslanır
* *Metod yönümlü yanaşma* — yeni analitik metodların və metodoloji dəqiqliyin inkişafına fokuslanır
* *Model yönümlü yanaşma* — sosial davranışları izah edən universal qanunların modelləşdirilməsinə çalışır (məsələn, sosial fizika və simulyasiyalar)
* *Rəqəmsal cəmiyyət yanaşması* — alqoritmik cəmiyyətin problemlərini, məsələn alqoritmik qərəz məsələlərini araşdırır
* *Sosial nəzəriyyə yanaşması* — hesablama metodlarını sosial nəzəriyyələrin inkişafı və yoxlanması üçün istifadə edir

Bu müxtəlif yanaşmalar sahənin çoxşaxəli və inteqrativ xarakterini göstərir.

## Elmi nəşrlər
Hesablama sosial elmləri üzrə tədqiqatlar müxtəlif elmi jurnallarda dərc olunur. Bunlara *[[New Media & Society]]*, *[[Social Science Computer Review]]*, *[[PNAS]]*, *[[Political Communication (journal)|Political Communication]]*, *[[EPJ Data Science]]*, *[[PLOS One]]*, *[[Sociological Methods & Research]]* və *[[Science (jurnal)|Science]]* daxildir.

Bundan əlavə, yalnız bu sahəyə həsr olunmuş platformalar da mövcuddur:

* **International Conference on Computational Social Science** (IC²S²)
* *Journal of Computational Social Science*
* Springer nəşriyyatının hesablama sosial elmləri üzrə kitab seriyası

## Ümumi xarakteristika
Hesablama sosial elmləri müasir elmdə sürətlə inkişaf edən sahələrdən biridir. Bu sahə böyük verilənlər, süni intellekt və rəqəmsal texnologiyaların inkişafı ilə daha da aktuallaşmışdır.

CSS sosial hadisələrin daha dəqiq, miqyaslı və dinamik şəkildə öyrənilməsinə imkan verir və gələcəkdə sosial elmlərin metodoloji əsaslarını daha da dəyişdirəcəyi gözlənilir.

## Həmçinin bax
* Sosial elmlər
* Məlumat elmi
* Maşın öyrənməsi
* Sosial şəbəkə analizi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*ESSA: European Social Simulation Association portal
*PAAA: Pan-Asian Association for Agent-based Approach in Social Systems Sciences
*CSSSA: Computational Social Science Society of the Americas
*2022 International Conference on Computational Social Science
* "Life in the network: the coming age of computational social science". Retrieved June 10, 2015.
*Seshat
*Computational Social Science: A Bird’s Eye View