Həyat (qəzet)

**"Həyat" qəzeti** () — Azərbaycan mətbuat tarixində mühüm rolu olmuş gündəlik ictimai-siyasi, iqtisadi və ədəbi qəzet.

## Tarixi
1905-ci il yanvarın 9-da Peterburqda çara ərizə ilə müraciət etməyə toplaşmış dinc nümayişçilərin gülləbaran edilməsi ilə başlayan və bütün Rusiya ərazilərinə yayılan inqilab iri sənaye mərkəzlərindən olan Bakıda da ciddi etirazlarlaç siyasi gərginliklərlə müşayiət olunurdu. Şəhərdə tətil və nümayişlər başladı.

"Həyat" qəzeti nəşrə 1905-ci il iyunun 7-də başladı. "Həyat"ın fəaliyyətə başladığı ilk iki ayda — iyun və iyul aylarında Bakıdakı sənaye müəssisələrinin dörddəüç hissəsini tətil bürüdü. Çar quruluşu idarəsinin zəifləməsindən istifadə edən Tiflis və Bakıda özlərinin siyasi mərkəzlərini yaratmış Daşnaksütun Partiyasının üzvləri və Erməni Milli Şurasının nümayəndələri açıq-aşkar yerli müsəlman əhalisinə, Azərbaycan xalqına qarşı terror və təxribat törədirdilər. Ermənilərin Bakıda, Naxçıvanda, Qarabağda və Zaqafqaziyanın azərbaycanlılar yaşayan hissəsində törətdikləri qətliamlar sistemli şəkil almışdı.

1905-ci ilin fevral ayının ilk ongünlüyündə Bakıda qırğınlar törədildi, dinc əhali dəhşətli günlər yaşadı. Belə bir ağır şəraitdən çıxmaq üçün informasiya və təbliğat vasitəsinə ciddi ehtiyac var idi. Zamanın tələblərinə uyğun olaraq, gündəlik qəzet nəşr etmək məsələsi Azərbaycan ziyalılarını düşündürürdü. 1905-ci ilin martın 15-də Azərbaycan xalqının həyatında geniş fəaliyyət sferası ilə dərin iz buraxmış, mesenant Hacı Zeynalabdin Tağıyevin mənzilində toplaşmış ziyalılar bir çox önəmli məsələlər kimi gündəlik qəzet nəşr etməyi də müzakirə etdilər.

## İlk nömrəsi
1905-ci il aprelin 16-da dövrün görkəmli ziyalıları Əli bəy Hüseynzadə və Əhməd bəy Ağaoğlu Peterburq baş Mətbuat İdarəsinə "Həyat" adlı qəzet nəşr etmək istəyini ərizə ilə bildirdilər. H. Z. Tağıyevin böyük nüfuzu və işəqarışması ilə 1905-ci il aprelin 22-də Qafqaz Canişini Vorontsov Daşkov "Həyat"ın nəşrinə icazəverdi. Lakin "Həyat"ın ideya-siyasi məzmunu ikiqat senzuraya məruz qaldı. Beləki, qəzetin dərc etdiyi mühüm əhəmiyyətli yazılar rus dilinə tərcümə edilib. Tiflis Senzura Komitəsinə göndərildi. Qəzetin məzmunu, ideya istiqamətləri milli mövqedədayanan Əlimərdan bəy Topçubaşov (naşir), Əli bəy Hüseynzadə (baş redaktor) və Əhməd bəy Ağaoğlu (1905-ci ilin axırlarınadək baş redaktor) tərəfindən həyata keçirilirdi.

İlk nömrəsi 1905-ci il 7 iyunda, sonuncu nömrəsi 1906-cı il 3 sentyabrda (cəmi 325 sayı) çıxmışdır. Bunlardan 131-i 1905-ci, 194-ü isə 1906-cı ildə işıq üzü görmüşdü. "Həyat"ın 101-ci sayı Əli bəy Hüseynzadə və Əhməd bəy Ağaoğlunun redaktorluğu ilə çıxmışdır. Bu tarixdən etibarən Əhməd bəy Ağaoğlu "İrşad" qəzetini nəşr etdirdiyinə görə ondan uzaqlaşmaq məcburiyyətində qalır, Əli bəy Hüseynzadə isə qəzetdəki fəaliyyətini davam etdirir.

## Nəşrinə qarşı təzyiqlər
"Həyat"a qarşı təzyiq və təhdidlər, senzorun ağır şərtləri qəzetin nəşrinin ilk aylarında özünü açıq büruzə verirdi. İlk sayının çıxmasından ay yarım sonra erməni senzorların təhriki ilə Senzura Komitəsinin sədri Qallel "Həyat"ın çapının dayandırılması üçün Qafqaz canişinliyinə müraciət etdi. Senzura Komitəsi qəzeti və onun redaktoru Əhməd bəy Ağaoğlunu "panislamist ideyaların alovlu pərəstişkarı", "bütün müsəlmanların xəlifəsi sayılan türk sultanının nüfuz və qüdrətinin artması tərəfdarı" kimi qələmə verdilər. Digər tərəfdən "Həyat"ın yaradıcı heyəti "qatı islam tərəfdarları" kimi günahlandırılır və anti-erməni təbliğatı nəticəsində Qafqazda müsəlman fanatizminin alovlanacağı iddia edilirdi.

Senzura Komitəsinin Qafqaz Canişinliyinə müraciətində Əli bəy Hüseynzadənin və Əhməd bəy Ağaoğlunun "islamın təmizliyi və ilkinliyini qorumaq üçün" çarizmə və ruslara qarşı barışmaz mövqedə dayanması da qeyd olunurdu. Ermənilər Əli bəy Hüseynzadənin və Əhməd bəy Ağaoğlunun real bir qüvvə kimi formalaşmasından qorxurdular.

## İlk sayı və yayılması
"Həyat"ın ilk sayında dərc olunan "Qəzetimizin məsləki" sərlövhəli məqalədə mətbuatın xalqın həyatında, cəmiyyətin inkişafında önəmi qeyd olunurdu: "Baş məqalədə göstərilirdi ki, Qərb ölkələrində, hətta əhalisi 4–5 milyon nəfər olan ölkələrdə 300–400 qəzet buraxılır. Mədəni millətlər qəzeti "bəşəri ehtiyacların ən zərurilərindən" sayırlar. Həmin ölkələrdə insanlar qəzet oxumağı öyrəniblər, çaysız-çörəksiz dolana bilmədikləri kimi, qəzetsiz də keçinə bilmirlər. Mətbuatın cəmiyyətin inkişafında, xalqın maariflənməsi və tərəqqisindəki rolu barədə belə qiymətləndirilirdi: "İnsan üçün munis bir yoldaş, xeyirxah bir müəllim, nafiz bir məktəbdir, həm də zillətdə qalanlara doğru yolu, hidayət yolunu göstərir".

"Həyat" qəzeti təkcə Qafqazda deyil, eləcə də, Volqaboyunda, İranda və Türkiyədə də yayılırdı. Əli bəy Hüseynzadə "Həyat" qəzeti və "Fyuzat" dərgisi ilə Azərbaycanda milli məfkurənin, türkçülük hərəkatının genişlənməsində böyük rol oynamışdır. "Həyat" qəzetinin əsas məqsədi Azərbaycana, Azərbaycan xalqına və türkçülüyə xidmət etmək idi.

## Əli bəy Hüseynzadənin ümumtürk ədəbi dili konsepsiyası

Nəşrinin ilk sayından sonra "Həyat" dili müzakirə obyektinə çevrildi. Qəzetində dil məsələlərində Əli bəy Hüseynzadənin seçimi fərqli idi və bu yanaşma sistemi ümumtürk ədəbi dil konsepsiyasına əsaslanırdı. Azərbaycanda ümumtürk ədəbi dil konsepsiyasını ortaya qoyan, bu ideyanı praktiki baxımdan öz əsərlərində işlədən və müdafiə edən Əli bəy Hüseynzadə idi. Türk xalqlarının milli-mənəvi birliyinə nail olmaq üçün Əli bəy Hüseynzadə ümumtürk ədəbi dilinin qaydalarının işlənib hazırlanması və orta məktəblərdə, mətbuatda işlənməsini vacib hesab edirdi. Ortaq türk dili ideyası ilə bağlı polemika XX əsrin əvvəllərində daha da güclənmişdi. Əli bəy Hüseynzadəyə görə, ədəbi dil millətin mövcud olması və yaşaması üçün vacib şərtlərdən biri idi. O, fikrini əsaslandıraraq yazırdı:

## "Həyat"ın yaradıcı heyəti
"Həyat" nəşr olunduğu qısa müddətdə Azərbaycan ziyalılarını və ədəbi-ictimai və siyasi fikir tarixində özünəməxsus yer tutan şəxsiyyətlərini öz ətrafında topladı. Qəzetin 36 nəfər daimi yazar-müəllifi var idi. Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd bəy Ağaoğlu, Həsən bəy Zərdabi, Abbas Səhhət, Məhəmməd Hadi, H. S. Ayazov, Üzeyir Hacıbəyov, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Mirzə Ələkbər Sabir, Nəriman Nərimanov, M. Hacınski, M. Ə. Şeyxzadə, Sultan Məcid Qənizadə, Axund Əbuturaboğlu qəzetim daimi yazarlarından idi.

M.Ə.Sabirin məşhur "Müsəlman və erməni vətəndaşlarımıza" şeiri və "Bir
məclisdə on iki kişinin söhbəti" satirası və başqa əsərləri "Həyat" qəzetində çap
olunmuşdur. Sabirin redaksiyaya gönədərdiyi məktubunda deyilirdi ki, şair bu şeiri
Məhəmməd Həsən Tahirovun qəzetdə çıxan məqaləsindəki "Hər birimiz bu
qəzetəni oxuyub, istiqbalımız üçün iş görməliyik" şüarından ruhlanaraq yazmışdır.
Azərbaycan romantik ədəbiyyatının banilərindən olan Məhəmməd Hadi
ilk mətbu əsərlərini "Həyat"da dərc etdirmişdi. Şairin "Bəyani-həqiqət" adlı
məqaləsi qəzetin 1905-ci il 24 iyul tarixli sayında çap olunmuşdu. 1906-cı ildə Kürdəmirdə və sonra Həştərxanda ikən Hadi bir-birinin ardınca "Həyat"a məqalə
və şeirlər göndərmişdi. Bu yazılarında şair maarif və mədəniyyəti təbliğ edir,
"elmi-əbda"nın inkişafından danışır, Azərbaycan mahallarının, əhalinin mədəniiqtisadi
vəziyyətini təsvir etməyə çalışırdı.
"Həyat"da çap olunmuş "Tələbəlik xatiratımdan" (1906-cı il aprel) şairin
tərcümeyi-halını, xüsusilə uşaqlıq və gənclik illərini öyrənmək mümkündür. 1906-cı ildən etibarən isə Hadi "Fyuzat" dərgisində çalışmağa başlamışdı.
Azərbaycan xalqının görkəmli ədibi Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev
hekayələrini "Həyat"da dərc etdirmişdi. "Ayın şahidliyi", "Ata və oğul" hekayələri
müxtəlif vaxtlarda bu qəzetin səhifələrində oxuculara ərməğan edilmişdi.

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın mədəni həyatında, ictimai-siyasi,
bədii-estetik fikrin inkişafında şərəfli yer tutmuş Üzeyir Hacıbəyli də öz publisistik
yazıları ilə "Həyat"da oxucularla təmas qurub. 1905-ci ildə Bakıya köçən Üzeyir
bəy Hacıbəyli "Həyat"ın 17 sentyabr 1905-ci il tarixli sayında "Bir xanım
əfəndinin bizlərə hüsni-təvəccahi" başlıqlı məqaləsi nəşr olunmuşdur. Bu məqalə
əvvəl Peterburqda çıxan "Novoya vremya", sonra isə Bakıdakı rusca nəşr olunan
"Baku" qəzetində Maqda Neyman adlı jurnalistin erməni-müsəlman davasına həsr
etdiyi yazıya cavab idi. M. Neyman yazısında azərbaycanlılar barəsində böhtan
yazmışdı. Məsələn, o göstərmişdi ki, *Teymurləng ordusu nəslini (yəni
[[azərbaycanlılar]]ı) [[Şimali Amerika]]nın "qırmızı dəri" vəhşilərini mədəniləşdirmək
namümkündür… Bu yırtıcıların təbiəti-cinsiyyətinə mədəniyyətin bir təsiri olarmı?*"
Heyranedici cəhət budur ki, Üzeyir bəy hələ 20 yaşı tamam olmamış
M. Neyman kimi "jurnalistlərə" kəskin və tutarlı cavab vermiş, Azərbaycan türklərinə atılan bu böhtanı bəzi millətlərin "türk-islam" birliyindən qorxaraq
ortaya atdıqlarını yazmışdı.

Qeyd edək ki, Ü. Hacıbəyli "Həyat" qəzetində 3 ay tərcüməçi kimi işləmiş,
sonra fəaliyyətini "İrşad" qəzetində davam etdirmişdi.
Ədəbiyyat tarixinin tədqiqatçıları tərəfindən "Azərbaycana ən çox xidmət
edən pedoqoq" kimi xatırlanan Sultan Məcid Qənizadə də vaxtaşırı publisist
yazıları ilə "Həyat"da çıxış edirdi. "Lüğəti-rusi türki", "Rus dilinin dilmancı", "Rus
dilinin müəllimi", "Əlifbayi-mütəhərriki", "Kilidi-ədəbiyyat", "Lüğəti-türki və
rusi" kitablarının müəllifi olan Qənizadə ölkənin maarifçi zümrəsinin tanınmış
siması idi. XX əsrin əvvəllərində S. M. Qənizadənin dərslik və lüğətinə tələbat o
qədər qüvvətləndi ki, gənc dilşünas alim bu kitabları təkmilləşdirib, yenidən çap
etdirdi. "Həyat" qəzetində dil mübahisələrinə qatılan S. M. Qənizadə bu mövzuda
bir neçə məqalə yazmışdı.

"Həyat"ın 10 noyabr 1905-ci il tarixli sayında "Hansı dil ilə yazmalı"
məqaləsində Ə. Hüseynzadənin ümumtürk dil konsepsiyasına qarşı çıxır, fikirlərini
çox incə şəkildə əsaslandırırdı və Şirvanda "Həyat"ı oxuyub başa düşməyən
şikayətçinin dili ilə yazırdı:

S. M. Qənizadə oxucunun rəyi ilə söhbətə müdaxilə edərək məqaləni öz
düşüncələri əsasında tamamlayır:

"Həyat"ın əsas yaradıcı simalarından biri də böyük mütəfəkkir, milli teatr
və mətbuatımızın yaradıcısı Həsən bəy Zərdabi idi. Onun bu qəzetdə çoxsaylı
yazıları dərc olunmuşdu. Mədəniyyətə, maarifə, cəmiyyətin müxtəlif sahələrinə,
təbiətə, tibbə və heyvanlar aləmi barəsində Zərdabi xeyli sayda publisistik məqalə
nəşr etdirmişdi.

"Həyat"ın 8 dekabr 1905-ci il tarixli nömrəsində dərc olunan "CəmiyyətiXeyriyyə
binası" məqaləsində H. Zərdabi Xeyriyyə Cəmiyyətini təsis etməklə
xalqın rifahını yüksəltməyi, onun iqtisadi-mədəni həyatını yaxşılaşdırmağı və bu
yolla məktəblərin sayının artırılmasının mümkünlüyünü düşünürdü. Böyük
publisist məqaləsində vəziyyətin müqayisəli təhlilini verərək yazırdı:

Müəllif göstərirdi ki, mərsiyəxanalara yığılan həmin vəsaitə
məktəblər açılsa, peşə-sənət ocaqları yaradılsa, xeyriyyə cəmiyyətləri düzəldilsə,
xalqa çox xeyiri dəyə bilər. Sözügedən məqalədə H. Zərdabi "zamanı keçmiş, dövrlə uyğunlaşmayan qədim adətləri dəyişdirib, zəmanəyə müvafiq iş görmək"
tələbini irəli sürürdü. "Halva deməklə ağız şirin olmaz" atalar misalını çəkib
ziyalıları hərəkətə keçməyə, xalqı maarifləndirməyə səsləyirdi.
H. Zərdabi mədəni tərəqqi yolunda bütün vasitələrdən söz açaraq milli
teatrın xalqa verəcəyi imkanlardan bəhs edən "Bakıda müsəlman teatrının binası"
məqaləsini "Həyat"ın 13 dekabr 1905-ci il sayında dərc etmişdi. 1873-cü ildə
H. Zərdabi Bakı real gimnaziyasının şagirdlərindən N. Vəzirovun, Ə. Adıgözəlovun
və digər tələbələrin yaxından iştirakı ilə Azərbaycan milli teatrının əsasını qoymuş,
xalqı mədəniyyətə, maarifə cəlb etməyə səy etmişdi. Müəllif öz məqaləsində o
dövrdən xeyli vaxt keçməsinə baxmayaraq, xalqın bu mədəniyyət ocağına etinasız
yanaşmasını ürək ağrısı ilə qarşılayaraq yazırdı:

"Əkinçi" qəzetinin yaranmasına diqqət çəkən H. Zərdabi "Həyat"ın 28
dekabr 1905-ci il və 3 yanvar 1906-cı il tarixli sayında, "Rusiyada əvvəlinci türk
qəzetəsi" məqaləsini dərc etdirmişdi. Mətbu sözün imkanlarını xalqın
maariflənməsində, dirçəlişində əsas faktorlardan biri hesab edən böyük mütəfəkkir
yazırdı:

"Həyat"dakı kəskin yazılarında H. Zərdabi dövlət qulluqçularının rüşvət
almasına, pul gücünə onların haqqının tapdanmasına, ədalətli deyil, ədalətsizliyi
müdafiə etmələrinə etiraz edir, xalqı bu eybəcər üsullara qarşı müqavimətə
səsləyirdi. "Kənd mirzələrindən xilas olmalıyıq" məqaləsində müəllif əyalətlərdə
özbaşınalıqdan, qanunsuz əməllərdən yazırdı: "Bizim kənd əhli heç ağ gün
görməyib. Onu həmişə söyüb-döyüblər, ondan rüşvət alıblar. Belə pərvəriş tapan
adamı heç inandırmaq olmaz ki, dünyada təmiz adam ola".
Rüşvət verməyə onlar adət edirlər və rüşvət alanı da çox yaxşı adam hesab
edirlər. Məqalənin çapından bir əsrdən çox keçməsinə baxmayaraq sanki bu sitat
müasir Azərbaycan jurnalistikasının hansısa bir nümunəsindən götürülüb və bu
problem indi cəmiyyəti ən çox düşündürən məsələdir.
"Həyat" qəzetinin 4 və 11 yanvar 1906-cı il tarixli saylarında dərc olunan
"Zindəganlıq davası və yaxud dirilik mübarizəsi" və "İttihadi-lisan" sərlövhəli
məqalələrində maarifçi demokrat cəbhəsinin komandanı olan Həsən bəy həqiqi
vətənpərvərliyi, əsil insaniyyəti xalqı qəflət yuxusundan oyatmaqda görür və xalqa
üz tutub deyirdi: "Oxuyun, elm təhsil edin". O, "İttihadi-lisan" məqaləsində elmsiz
cəmiyyəti qaranlıq otağa bənzədirdi:

Tibbə, təbiətə, gigiyenik qayda-qanunlardan bəhs edən publisistik
yazılarda Həsən bəy Zərdabi insanlara xarici aləm barəsində təsəvvürlər
formalaşdırmağa, hadisə və proseslərin səbəbini doğru anlamağa kömək edən
maarifçi mövqe nümayiş etdirirdi.
Görkəmli ictimai-siyasi xadim, yazıçı-dramaturq, publisist Nəriman Nərimanov da "Həyat"ın mətbu imkanlarından yararlanmış, müxtəlif səpkili
yazılarını dərc etdirmişdi. N. Nərimanov dövrün tələblərinə uyğun olaraq felyeton
janrında qələmə aldığı 50-dən çox yazını "Həyat"ın səhifələrində çap etdirərək
oxuculara çatdırmışdı.
N. Nərimanovun "Həyat"dakı publisist yazılarında əsasən 1905-ci il
inqilabı, onun Azərbaycana təsiri, xalqın milli oyanışı prosesləri öz əksini
tapmışdır.
Publisistikasında öz fikir və düşüncələrini daha asan yolla xalqa çatdırmaq
üçün N. Nərimanov müxtəlif ədəbi-bədii vasitələrdən ustalıqla istifadə edirdi. Şifahi
xalq ədəbiyyatından, klassik Azərbaycan yazıçılarının və Qərb mütəfəkkirlərinin
əsərlərindən nümunələr gətirərək felyetonlarını, məqalələrini maraqlı və oxunaqlı
şəklə salırdı. Ana dili məsələsinə önəm verən publisist bu mövzuya "Həyat"da dərc
etdirdiyi yazılarda doğma dilin incəliklərinə toxunur, həmçinin Azərbaycanı azad
və firavan görmək istəyirdi. Vətən, ana dili, insan anlayışlarına sosial məzmundan
fərqli bədii yanaşma tərzi ortaya qoyan Nərimanov "Həyat"ın 30 iyul 1906-cı il
tarixli sayında yazırdı:

N. Nərimanovla yanaşı, "Həyat"da "Dərviş" imzası ilə felyetonlar çap
etdirən Nəcəf bəy Vəzirov da çalışırdı. O, qəzetdə "Balaca mütəfərriqə" başlığı
altında "Dərviş" imzası ilə 50-dən çox felyeton çap etdirmişdi. N. Vəzirov çap
etdirdiyi ədəbi-bədii əsərlərdə cəhalətin və islam fanatizminin, mövhumatm
törətdiyi nəticələri tənqid edirdi. "Həyat"ın 21 iyun 1905-ci il tarixli sayında dərc
etdirdiyi felyetonda müəllif yazırdı:

## Həmçinin bax
* Əkinçi (qəzet)
* Azərbaycan mətbuatı

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Vəliyev Akif Abduləzim oğlu. **Azərbaycan mətbuat tarixi** (1875–1920). Bakı, "Elm və Təhsil", 2009–296 səh.

## Xarici keçidlər
*