Ticarət sirri

**Ticarət sirri**  () — müəssisə və ya fərdi sahibkar üçün kommersiya dəyəri olan, ictimaiyyətə məlum olmayan və məxfi saxlanılan informasiya və ya biliklərdir. Ticarət sirləri biznes üçün rəqabət üstünlüyü təmin edən məlumatları qorumağa yönəlib. Ticarət sirlərə texniki, kommersiya, elmi məlumatlar, istehsal üsulları, formullar, müştəri siyahıları, marketinq strategiyaları və digər kommersiya əhəmiyyətli məlumatlar daxil ola bilər.

## Əsas xüsusiyyətləri
# Məxfilik — ticarət sirri ictimaiyyətə və ya rəqiblərə məlum olmayan və yalnız məhdud şəxslərin (məsələn, işçilərin və ya strateji tərəfdaşların) bildiyi məlumatlardır. Məlumatın məxfiliyinin qorunması üçün sahibkar xüsusi tədbirlər görməlidir.
# Kommersiya dəyəri — ticarət sirri sahibinə kommersiya üstünlüyü verir. Bu, məlumatın dəyərini artıran və onun açıqlandığı təqdirdə sahibinə ziyan gətirə biləcək məxfi biliklərdir.
# Müvafiq tədbirlərin görülməsi — ticarət sirrini qorumaq üçün sahibkarın məxfi məlumatın açıqlandığı zaman hüquqlarının müdafiəsi üçün hüquqi tədbirlər görməsi tələb olunur. Bu, məxfilik müqavilələri (Non-Disclosure Agreements – NDA) və işçilərə xüsusi təlimatların verilməsi kimi tədbirləri əhatə edir.

## Ticarət sirrinə aid olan məlumatlara nümunələr
* İstehsal prosesləri və üsulları — məsələn, Coca-Cola şirkətinin məşhur içki resepti.
* Müştəri və təchizatçı siyahıları — işgüzar əlaqələr və müştəri bazasına dair məlumatlar rəqabət üstünlüyü təmin edir.
* Marketinq strategiyaları — şirkətin gələcək məhsullar, bazar strategiyaları və ya reklam kampaniyaları haqqında məxfi məlumatları.
* Texnoloji və elmi tədqiqatlar — yeni texnologiyalar, elmi nailiyyətlər və inkişaf mərhələsində olan məhsullar barədə məlumat.

## Ticarət sirrinin qorunması
Ticarət sirrinin qorunması üçün aşağıdakı tədbirlər görülə bilər:
# Məxfilik müqavilələri (NDA) — şirkət, məxfi məlumatları paylaşdığı şəxslər və ya təşkilatlarla məxfilik müqavilələri bağlaya bilər. Bu müqavilə, məlumatların üçüncü şəxslərə ötürülməsini məhdudlaşdırır.
# Daxili təhlükəsizlik tədbirləri — ticarət sirrini daşıyan məlumatların yalnız müəyyən işçilərə açıq olması üçün müvafiq tədbirlər həyata keçirilir. Bu, məlumatların şifrələnməsi, təhlükəsizlik sistemləri və məhdud giriş icazələri vasitəsilə təmin edilir Still, research shows that changes in trade secrets laws affect business spending on R&D and patents.
# Hüquqi müdafiə — ticarət sirrinin qeyri-qanuni açıqlanması və ya oğurlanması halında sahibkar hüquqi müdafiə vasitələrindən istifadə edərək məhkəməyə müraciət edə bilər. Ticarət sirrinin pozulması, müqavilə pozuntusu və ya cinayət hərəkəti kimi dəyərləndirilə bilər.

## Ticarət sirri ilə bağlı hüquqi çərçivə
Müəyyən qanunlar bir çox ölkədə ticarət sirrinin qorunması üçün xüsusi qanunlar mövcuddur. Məsələn, ABŞ-da **"Defend Trade Secrets Act" (DTSA)** ticarət sirrinin federal səviyyədə qorunmasını təmin edir. Ümumi hüquq prinsipləri bir çox ölkədə ticarət sirri əqli mülkiyyətin bir hissəsi olaraq, digər əqli mülkiyyət hüquqları kimi qorunur, lakin ticarət sirri hüquqları digər əqli mülkiyyət formalarından fərqlənir, çünki onun qorunması üçün patent və ya müəllif hüququ kimi rəsmi qeydiyyat tələb olunmur. Beynəlxalq qorunma — ticarət sirri qoruması bəzi beynəlxalq müqavilələr, məsələn Ümumdünya Ticarət Təşkilatının (WTO) TRIPS Müqaviləsi (Ticarətlə Əlaqədar Əqli Mülkiyyət Hüquqları) ilə də təmin edilir. Bu müqavilə çərçivəsində ticarət sirri beynəlxalq səviyyədə qorunur.

## Ticarət sirri və digər əqli mülkiyyət hüquqları arasındakı fərqlər
* Patentlərdən fərqli olaraq, ticarət sirri gizli saxlanılır və heç bir rəsmiləşdirmə tələb olunmur. Patent alınan zaman isə texnologiya açıq şəkildə sənədləşdirilir, amma müvəqqəti olaraq qorunur.
* Müəllif hüquqları, yaradıcı əsərləri qoruyur və ümumiyyətlə geniş yayılmış məlumatları əhatə edir. Ticarət sirri isə məxfiliyi qorunan məlumatlara aiddir.
* Əmtəə nişanı bir brendi və ya məhsulu tanıtmaq üçün istifadə olunur, ticarət sirri isə kommersiya məxfiliyini qorumaq üçündür.

Ticarət sirri şirkətlər üçün strateji əhəmiyyət daşıyan məlumatları qorumağa imkan verən hüquqi mexanizmdir. Bu mexanizm şirkətin rəqabət üstünlüyünü təmin edən məxfi bilikləri qoruyur və eyni zamanda bu biliklərin yayılmasının qarşısını alır.

## İstinadlar