open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Klassik mexanika

Fizikada **klassik mexanika** -  mexanikanın iki əsas bölməsindən biri olub, qüvvələr sisteminin təsiri altında cisimlərin hərəkətini təsvir edən fizika qanunlarını əhatə edir. Cisimlərin hərəkətinin öyrənilməsi çox qədim tarixə getməklə, elm, texnika və texnologiyada klassik mexanikanı ən böyük və qədim fənn edir.

Klassik mexanika makroskopik obyektlərin hərəkətini, roketlərdən maşın hissələrinə kimi, eləcə də astronomik obyektlərin, məsələn, kosmik gəmilərin, planetlərin, ulduzların və qalaktikaların həkətini xarakterizə edir. Bununla yanaşı,fənn daxilində bir çox ixtisaslaşmalar qazları, mayelərı, bərk cisimlərı və başqa xüsusi mövzuları əhatə edir. Klassik mexanikanın işıq sürətinə yaxın olmayan sürətlə və böyük obyektlərlə məhdudlaşan mühitlərdə tətibiqi  olduqca dəqiq nəticələr verir. Baxılan obyekt kifayət qədər kiçik olduqda, mexanikanın digər əsas bölməsi olan kvant mexanikasının daxil edilməsi zərurəti yaranır, hansı ki, cisimlərin atomik təbiətini makroskopik fizika qanunları ilə uzlaşdırır və atom və molekulların dalğa-zərrəcik dualizmini (ikili xüsusiyyətini) öyrənir. Obyektlərin işıq sürətinə yaxın yüksək sürətli hallarında, klassik mexanika xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi ilə əvəzlənir. Ümumi nisbilik nəzəriyyəsi Nyutonun ümumdünya cazibə qanunu ilə xüsusi nisbilik nəzəriyyəsini özündə birləşdirməklə, fiziklərə dərin səviyyədə qravitasiya ilə işləmək imkanını verir.

## Maddi nöqtə

Müəyyən məqsədlər üçün ölçüləri nəzərə alınmayan cismə deyilir. Məsələn Yer kürəsinin Günəş ətrafında hərəkətini öyrənərkən ona maddi  nöqtə kimi baxmaq olar. Çünki Günəşin ölçüləri Yerdən dəfələrlə artıqdır. 
Bərk cismin irəliləmə hərəkətində onun bütün nöqtələri irəliləmə hərəkəti edir və onun istənilən bir nöqtəsini maddi nöqtə kimi qəbul edib həmin maddi nöqtənin hərəkətini öyrənmək olar.

## Sərbəstlik dərəcəsi
Cisimin sərbəstlik dərəcəsi onun neçə ölçülü koordinat sistemində təyin olunmasından asılıdır. Məsələn, ikiölçülü və üçölçülü koordinat sistemində cismin sərbəstlik dərəcəsi uyğun olaraq 2 və 3 olur. Fəzada isə cismin 6 sərbəstlik dərəcəsi vardır. Firlanma hərəkəti üçün sərbəstlik dərəcəsi yazılmır.

## Həmçinin bax
* Klassik mexanikadakı düsturların siyahısı

## Klassik mexanikaya aid Azərbaycan dilində səhifələr

* Nezeri Fizika Qrupu
Karabük

**Karabük** — Türkiyənin Karabük ilinin inzibati mərkəzi.

## Həmçinin bax
* Ahmet Tarık Tekçe

## İstinadlar
Qədim azəri dili

**Azəri** (azari, adari,  āḏarī [ ,  əl-āḏarīya) — Atropatenanın ölü iran dili o zaman regionda geniş yayılmışdır. Regionun tam türkləşməsindən sonra Azərbaycan dili ilə yerdəyişməsi baş vermişdir.

10–12-ci əsrlərdə ərəb coğrafiyaşünaslarından azərilərin Atropatenanı təsvir etdiyinə dair sübutlar var. Bu barədə əl-Məsudi yazırdı. İbn Haukal, Yakut əl-Həməvi, əl-Bəlazuri və digər ərəb müəllifləri də bu barədə xəbər verirlər.

## İlk tədqiqatlar
Azəri dili haqqında yalnız 20-ci əsrdə, Əhməd Kəsrəvinin (1890–1946) "Azəri yoxsa Azərbaycanın qədim dili" () adlı kitabında məlumat verilir. Kitab 1926-cı ildə Tehranda işıq üzü görmüşdür. Kəsrəvi ilk dəfə orta əsrlərdə Atropatenada yayılmış azəri dilinin materiallarını ortaya çıxarmış, onun iran xarakterini sübut etmişdir.

Sonralar iranşünaslıqda inqilab iranşünas alim Boris Vsevolodoviç Millerin "Bu bölgənin türkləşməsinə qədər Azərbaycan əhalisinin dili məsələsinə dair" əsərinin Moskvada 1930-cu ildə nəşri sayəsində baş verdi. Talış dili ilə qədim azəri dili arasında ən yaxın əlaqəni sübut etdikdən sonra bu məqalənin yenilənmiş variantı ("Talış dili və azəri dili") Millerin "Talış dili" kitabına daxil edilmişdir ki, bu da iranşünaslığın tanınmış əsərinə çevrilmişdir.

## Dil xüsusiyyətləri
Müasir Azərbaycanın cənubunda, xüsusən bölgənin qədim irandilli əhalisinin nəslindən olan talışların məskunlaşdığı ərazilərdə və İranın şimal-qərb əyalətlərində yayılmışdır.

İran alimlərinin əsərləri sayəsində məlum olmuşdur ki, regionda talış dili ilə yanaşı, talış dilinə çox yaxın (demək olar ki, eyni) dialektlər də geniş yayılmışdır – Tati, Xərzani, Takestani, Xalxali və s. Bu dillər də talış dili kimi Midiya dili və azəri dilindən yarana bilər.

Filoloq Lüdviq Paulun fikrincə, azəri dili qohum dillərlə — zazaki dili və talış dili ilə birlikdə İran dillərinin qərb dialektlərinin ən şimal qrupunu təşkil edir.

İran sözlərinin Azərbaycan türkcəsinə azəri dilindən daxil olması ilə bağlı fikirlər var idi, lakin sonrakı araşdırmalar göstərdi ki, onların əksəriyyəti fars dilindən alınma sözlərdir. Azəri dili əslində Azərbaycan dilinə ciddi təsir göstərməmişdir.

Sufi-dərviş təriqəti Səfəviyyənin və Səfəvilər sülaləsinin banisi Şeyx Səfi azəri dilində şeirlər yazırdı. Şeyx Səfinin azəri dilini B. V. Miller tədqiqat zamanı XIV əsrin birinci yarısında Ərdəbil xalqının və Ərdəbil bölgəsinin ləhcəsinin müasir talışların əcdadlarının dili olduğu qənaətinə gəlmişdi. Miller həmçinin belə nəticəyə gəlir ki, azəri dili Şeyx Səfiəddinin ana dilidir və o, türk, fars və ərəb dillərini müəllimindən öyrənmişdir.

## Həmçinin bax

* Kilit dili

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* https://archive.org/details/azri-v-ya-azrbaycanin-qdim-dilihmd-ksrvi_202503 Azəri və ya Azərbaycanın qədim dili Müəllifi Əhməd Kəsrəvi Təbrizi
*
Türk Ulduzları

**Türk Ulduzları** () — Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin, eləcə də Türkiyə Milli Akrobatika Qrupunun akrobatika eskadronudur. Komanda 7 noyabr 1992-ci ildə yaradılıb və 11 yanvar 1993-cü ildə "Türk Ulduzları" adını alıb. Uçuşlar 8 ədəd NF-5 təyyarəsi ilə həyata keçirilir. Nəqliyyat vasitəsi kimi Lockheed C-130 Hercules istifadə olunur

## Qəzalar
**13 mart 2012**

Təlim uçuşu zamanı NF-5 təyyarəsinin qəzaya uğraması ilə pilot Yüzbaşı Ümit Özer həlak olmuşdur.

**7 aprel 2021**

Təlim uçuşu icra edən "Türk ulduzlarına" məxsus NF-5 təyyarəsi saat 14:15 (Bakı vaxtı ilə 15:15) radələrində Konyada qəzaya uğrayıb. Pilot Yüzbaşı Burak Gençcelep həlak olub.

**6 dekabr 2022**

Təlim uçuşu icra edən "Türk ulduzlarına" məxsus NF-5 təyyarəsi havada quş ilə toqquşduğuna görə qəzaya uğrayıb. Pilot katapult edə bilib.

#### 14 mart 2024
14 mart 2024-cü il tarixində komandanın təlim təyyarələrindən biri Türkiyənin Konya vilayətində qəzaya uğrayıb.

## Türk Ulduzları Bakıda

#### 22 avqust 2001
Fəaliyyəti dövründə Azərbaycanda ilk uçuşunu 22 avqust 2001 tarixində yerinə yetirib. Şou zamanı canlı olaraq 1 milyondan çox adam tərəfindən izlənilərək rekord qırıb.

#### 26 iyun 2018
İllər sonra 2018-də Azərbaycan Ordusunun Qurulmasının 100 illiyində Bakı şəhərinə bir daha təşrif buyurub. Həmin paradda Azərbaycanda ilk dəfə SoloTürk-də uçuş yerinə yetirib.

**15 sentyabr 2018**

Bakı şəhərinin Qafqaz İslam Ordusu tərəfindən işğaldan azad edilməsinin 100 illiyi şərəfinə keçirilən paradda iştirak ediblər.

#### 26–29 may 2022
2022-ci ildə Texnofest festivalı çərçivəsində Texnofest Azərbaycan tədbirində SoloTürk ilə birlikdə uçuşlar həyata keçirib. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Türk Ulduzları
Siyasət

**Siyasət** (qədim yunanca: *πολολιτικά, politika* — "şəhərlərin işləri") — sosial qruplarda qərarların qəbulu və ya fərdlər arasında güc münasibətlərinin digər formaları, məsələn, resursların və ya statusun bölüşdürülməsi ilə əlaqəli fəaliyyətlər məcmusu. Siyasəti və hökuməti öyrənən sosial elm sahəsinə siyasi elm — politologiya deyilir

Siyasi fəaliyyət müxtəlif sosial qruplar, siniflər və dövlətlər arası münasibətlər üzərində qurulur. Hakimiyyət problemi ilə bağlı olan hər hansı bir fəaliyyət siyasi xarakter daşıyır. Siyasət cəmiyyətin inkişafının müəyyən mərhələsində yaranır və o xüsusi mülkiyyətə əsaslanan istehsal formalarının, sosial strukturun, mədəni mədəniyyətin formalaşdığı dövrdə təşəkkül tapmışdı. Müxtəlif sosial qruplar öz mənafelərini qoruyub saxlamaq üçün xüsusi idarəetmə aparatını yaradırlar. Siyasi hakimiyyət müxtəlif təsisat formaları vasitəsilə həyata keçirilir.

## Etimologiya

"Siyasət" termini Azərbaycan dilinə ərəb dilindən keçib. Sözün ərəb dilindəki hərfi mənası "at təlimi" deməkdir. Bir çox qərb ölkələrində, məsələn, ingilisdilli ölkələrdə, "Politics", almandilli ölkələrdə isə "Politik" terminini istifadə edirlər. "Politics/Politik" sözü yunan sözü olan "Polis" () sözündən götürülüb. "Polis" sözünün mənası şəhər deməkdir. Siyasət sözünü müasir zamanda cəmiyyət daxilində aparılan məqsədyönlü bir iş kimi başa düşmək olar.

Politologiya elmində "siyasət" termini siyasi və dövlət hakimiyyəti uğrunda mübarizə kimi qəbul edilir.

## Siyasi fəaliyyət

**Siyasətin əsasını** insanların *siyasi fəaliyyəti* və bu prosesdə qərarlaşan əlaqələr təşkil edir. O cəmiyyətdəki müxtəlif sosial qüvvələrin siyasi hakimiyyətə münasibəti üzrə olan fəaliyyətini idarə edir. Səciyyəvi cəhət budur ki, siyasi fəaliyyətdə hər bir sosial qrup özünün sosial mənafelərini reallaşdırmağa çalışır.

**Siyasi fəaliyyət** prosesində siyasi münasibətlər və əlaqələr formalaşır. Bu fəaliyyət prosesində siyasi təşkilatlar, partiyalar meydana çıxır, siyasi ideyalar və nəzəriyyələr yaranır. Ümumilikdə siyasət dedikdə ictimai həyatın müxtəlif sferalarının dövlət tərəfindən həyata keçirilən hökmranlıq və tabelik münasibətlərini bərqərar etmək vasitəsilə idarə olunması başa düşülür. Spesifik fəaliyyət sahəsi olan siyasətin məzmununa dövlət işlərində, onun istiqamətlərinin müəyyən olunmasında, habelə dövlətin fəaliyyətinin mahiyyətinin, formaları və vəzifələrinin aşkar edilməsində iştirak daxildir.

## Həmçinin bax

* Politologiya
* Siyasi fəlsəfə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Rəqs

**Rəqs** — insan bədəninin müəyyən ritm və musiqi altında, estetik və bədii məna daşıyan, ardıcıl və nizamlı hərəkətlər sistemi.

Rəqs musiqisi Azərbaycan milli folklorunda xüsusi yer tutur. Azərbaycan xalq rəqslərinin çox qədim tarixi var. Qobustan qayaüstü rəsmlərində əksini tapmış rəqs səhnələri bunun əyani sübutudur.

Ritminə görə Azərbaycan rəqsləri 3 qrupa bölünür: ağır, aram – "Mirzəyi", "Turacı", "Uzundərə"; yüngül şən – "Tərəkəmə", "Ceyranı", "Brilyant (rəqs); şıdırğı "Qaytağı", "Qazağı", "Xançobanı". Bəzi rəqslərin adı isə hərəkətlərlə bağlıdır: "Süzmə", "Kəsmə", "Atlanma", "Çolağı".

Qadın və kişi rəqsləri bir-birindən fərqlənir. Qadın rəqslərində uzun yubka ayaqların süzgün hərəkətini müəyyənləşdirir, rəqqasələrin bütün diqqəti əl və bədənin yuxarı hissəsinin (çiyinlər, baş, üzün mimikası və s.) hərəkətinə yönəlir. Kişi rəqsinin əsas əlaməti isə ayaqların hərəkətidir. Rəqqas barmaqları üzərində dayanır, dizləri sürətlə yerə vurur. Qadın rəqsləri təmkini, plastika, yumşaq ahəng və lirika ("Vağzalı", "Nəlbəki", "Ceyranı", "Turacı", "İnnabi" və s.), kişi rəqsləri isə daha qızğın, iti sürətli, igidlik və güc ifadə edir ("Qazağı", "Qaytağı", "Xançobanı").

Rəqsləri adətən xalq çalğı alətləri - zurnaçılar triosu (2 zurna və 1 nağara), sazəndə triosu (tar, kamança, dəf) və s. müşayiət edir. Azərbaycanın tanınmış rəqqasə və rəqqaslarından Əminə Dilbazi, Afaq Məlikova, Roza Xəlilova, Təranə Muradova, Tamilla Məmmədova, Böyükağa Məmmədov. Kamil Dadaşov, Böyükağa Atababayev və başqaları öz ifalarında milli elementləri qoruyub saxlamaqla milli rəqsimizi inkişaf etdirərək yeni çalarlarla zənginləşdirmişlər.

Azərbaycan xalq rəqsləri olduqca rəngarəngdir. Onlar quruluş, süjet və mövzu baxımından biri-birindən çox fərqlənir. Bu gün məşhur olan milli rəqslərimizə – "Azərbaycan", "Heyvagülü", "Uzundərə", "Toy rəqsi", "Turacı", "Tərəkəmə", "Cəngi", "Şalaxo", "İnnabı", "Qızılgül", "Qazağı", "Qaytağı", "Qoçəli", "Lalə", "Misri", "Naznazı", "Vağzalı", "Yallı" və digərlərini misal gətirmək olar. 
Aprelin 29-u peşəkar və ya həvəskar rəqslə məşğul olan, rəqsi sevən hər kəsin bayramıdır. Beynəlxalq Rəqs Günü 1982-ci ildə UNESCO-nun Beynəlxalq Rəqs Şurası tərəfindən təsis olunub. Bu əlamətdar tarix fransalı baletmeyster, balet nəzəriyyəçisi və islahatçısı Jan Jorj Noverrin (1727-1810) anadan olduğu gündə qeyd olunur. Günün təsis olunmasında məqsəd ictimaiyyətin diqqətini rəqs sənətinə cəlb etməkdir.

Dünyanın əksər ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycanda da Beynəlxalq Rəqs Günü təsis olunduğu tarixdən hər il qeyd olunur. Azərbaycanda rəqsin tarixi olduqca zəngin və qədimdir. İncəsənətin bir qolu olan rəqslərimiz ülvilik, gözəllik və birlik rəmzi sayılır. 

## Həmçinin bax
* Haylend (rəqs)
* Kizomba (rəqs)
* Tarantella
* Burre

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
C (proqramlaşdırma dili)

**C** (*si* kimi tələffüz olunur) — 1970-ci illərin əvvəllərində Denis Ritçi və Ken Tompson tərəfindən UNIX əməliyyat sistemi üçün yaradılmış proqramlaşdırma dili "A" və "B" dilinin inkişafı məqsədilə yaradılmışdır.

Hazırda C proqramlaşdırma dili digər əməliyyat sistemlərində də geniş istifadə olunur. Müasir dövrdə bu dil sistem proqramramlaşdırması üçün ən güclü proqramlaşdırma dillərindən biri hesab olunur. Windows, Linux, Unix, FreeBSD və s. əməliyyat sistemləri məhz C-də yazılıb.

C proqramlaşdırma dili bir çox digər proqramlaşdırma dillərinin yaranmasına və inkişafına təkan vermişdir. Belə ki, C++, Objective-C, Perl, Java, PHP, JavaScript, AWK, D (proqramlaşdırma dili) və digər dillərinin yaranmasında C-nin çox böyük rolu olmuşdur. Buna görə də bu dillərə "C kimi sintaksisə" malik dillər deyilir.

C proqramlaşdırma dilinin tədris üçün yaradılmamasına baxmayaraq hazırda bir çox universitetlərdə C dili tədris olunur. Bir çoxları C-ni bütün güclü proqramçıların bilməli olduğunu söyləyirlər.

## Yaranma tarixi
C dili 1969–1973-cü illərdə yaranmışdır. Adının C olması ilə bəzi imkanlarının B dilindən götürülməsi olmuşdur.

C dili əvvəllər PDP-11 maşınında UNIX əməliyyat sistemində işlədilmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Lakin sonralar C çox populyarlaşdı. Hazırda C-ni proqramlaşdırma dillərinin "master"i adlandırırlar.

### ANSİ C
C məşhurlaşandan sonra C-nin bir çox yeni kompilyatorları meydana gəldi. Kompilyatoru yazanlar istəklərinə uyğun yeni imkanlar yaradır, bəzi dəyişikliklər edirdilər. Nəticədə bir çox hallarda kompilyatorda uğurla kompilyasiya olunan proqram digər kompilyatorda işləmirdi. Bu isə kompilyatorlar arasında seçim etməkdə çox çətinlik törətdi.

1983-cü ildə ANSI (American National Standarts İnstitute) C-nin standartını tərtib etməyi qərara aldı. 1988-ci ildə ANSI X3.159–1989 "Programming Language C" adlı standart qəbul olundu və bu standarta uyğun kompilyator daha yaxşı kompilyator sayılır.

## Sintaksisi

```
#include <stdio.h>

main(){
  printf("Hello World!\n");
}
```


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Monoid

**Monoid** — Özündə vahid element saxlayan yarımqrup **monoid** adlanır. Aydındır ki, çoxluq kimi monoid yarımqrupun alt çoxluğudur.

## Xarici keçidlər
* Jacobson, Nathan (1951), Lectures in Abstract Algebra, I, D. Van Nostrand Company, ISBN 0-387-90122-1
* Jacobson, Nathan (2009), Basic algebra, 1 (2nd ed.), Dover, ISBN 978-0-486-47189-1
Daxili qurğular (kompüter)

**Kompüterin daxili qurğuları** — kompüterin əsas işini təmin edən qurğulardır:
* Ana plata (prosessor, kontrollerlər, əməli yaddaş qurğusu (RAM), keş-yaddaş, akkumulyator batareyaları);
* Prosessorları qurmaq üçün adapterlər;
* Daimi yaddaş qurğusu (Winchester, ROM);
* Səs platası;
* Qida bloku.

Prosessor – hesab və məntiqi əməliyyatların, proqramların yerinə yetirilməsi proseslərini idarə edən qurğudur. Prosessorun sürəti takt tezliyi, saniyədə taktların sayı, yəni saniyədə əməliyyatların sayı ilə təyin edilir. Məsələn, 40Mhs – saniyədə 40 milliyon əməliyyat, 1000Mhs=1GHs. Yaddaş qurğuları

Əmr və verilənləri yadda saxlamaq üçün yaddaş qurğularından istifadə olunur. Yaddaş qurğuları funksiyalarına görə müxtəlif olurlar:
* Daimi yaddaş qurğusu (Read Only Memory – ROM) – yalnız oxumaq üçün istifadə olunan yaddaş olub, kompüterdəki bütün fayllar, qovluqları özündə saxlayır. İlk dəfə 1973-cü ildə İBM 3340 sistemin yaddaşında yaradılıb.
* Əməli yaddaş qurğusu (Random Access Memory – RAM) – ixtiyari müraciətə malik yaddaş olub, kompüter və digər qurğularda informasiyanın oxunması və yazılmasını təmin edən yaddaş. Kompüter söndürüldükdə ƏYQ-da saxlanılan verilənlər silinir.

## Həmçinin bax
* Kompüter
TV Tuner

**TV Tuner** - televizor üçün nəzərdə tutulmuş siqnalları rəqəmli formata çevirən qurğu.

TV Tuner vasitəsilə antennanı və ya TV üçün PAL, SECAM və ya NTSC formatlı siqnalları göndərəbiləcək qurğu ilə birləşdirilir. Sonra bu qurğunun içində həmin siqnallar emal olunur və kompüterə ötürülür. Bu üsulla kompüterdə televizora baxmaq, istənilən videotəsviri rəqəmli formata salmaq mümkündür.
Modem

**Modem ** (ing. modem (modulator/demodulator), ru. модем) — informasiyanı kompüterdən adi telefon xətti ilə ötürməyə imkan verən rabitə qurğusu. Kompüter diskret elektrik siqnalları (yəni ikilik 1 və 0) ilə işlədiyindən, telefon xətləri ilə isə analoq informasiya (gərginlik səviyyələrinin geniş diapazonuna malik olan siqnal) ötürüldüyündən, modemlər, mahiyətcə, rəqəm-analoq və əksinə çevirmələri yerinə yetirir. Verilişdə modemlər kompüterin rəqəmsal siqnallarını telefon xəttinin kəsilməz daşıyıcı tezliyinə toplayır (modulyasiya edir), qəbuletmədə isə informasiyanı daşıyıcıdan "çıxardır" (demodulyasiya edir) və onu rəqəmsal formada kompüterə ötürür. Modemlər verilənləri adi telefon kanalları ilə 300 bod’dan 56000 bod’adək sürətlə, ayrılmış kanallarda isə 19200 bod sürətilə ötürür. Daha yüksək sürətli verilişlər də mümkündür, ancaq bu telefon xətlərinin xarakteristikası ilə məhdudlaşır. Mürəkkəb modemlərin veriliş və qəbuletmədən əlavə funksiyaları da olur, məsələn, avtomatik nömrə yığımı, cavab və təkrar yığım; lakin uyğun kommunikasiya proqram təminatı olmadan modemlər hər hansı faydalı iş görə bilmir.
**Modem** (**Mod**ulator **Dem**odulator sözlərindən əmələ gəlib) yaxud çevirgə, kabel və ya telefon xətti vasitəsilə iki kompüteri birləşdirmək üçün qurğudur. Modemlər həm kompüterin daxili həm də xarici qurğuları sırasına daxil edilə bilər. Modemlərin aşağıdakı növləri vardır:
;Daxili modem
Kompüterin ana platasına İSA və ya PCİ slotu vasitəsilə qoşulur. Xüsusi drayver tələb edir. Deyərdim ki, proqramı təminat olmadan yararsız bir hissədir.
;Xarici modem
Kompüterə COM port və ya USB port vasitəsilə qoşulur. Ayrıca cərəyan mənbəyinə də qoşmaq tələb olunur.
;Apparat modem
Bütün əməliyyatlar apparatın özündə Digital Signal Processor vasitəsilə həyata keçirilir.
;Proqram modem
Bütün əməliyyatlar proqram təminatı vasitəsilə həyata keçirilir. Telefon xəttinin qoşulması üçün oyuq və cərəyanı şiddətini tənzimləmək üçün kiçik qurğusu olur.

## Modemlərin sürəti
Modemin sürəti bir saniyədəki kilobitlərlə ölçülür. Bu gün ənənəvi modemlərin ən yavaşının sürəti 56 Kbit/san-dir. Belə modem bir saniyədə təqribən 14 səhifəlik çap olunmuş mətn göndərir. Son bir neçə onillikdə modemlərin sürəti önəmli dərəcədə yüksəlib. İlk modemlər verilənləri saniyədə təxminən 300 bit sürətlə ötürə bilirdi Bu gün verilənləri telefon xətti ilə saniyədə 8 Mbit/san sürətlə ötürə bilən xüsusi modemlər vardır. Bu da gerçək zamanda səsli videonu çevirib-ötürmək üçün tam yetərlidir.

## Yaranma tarixi
1979-cu ildə "Hayes Microcomputer Products" şirkəti tərəfindən fərdi komputerlər üçün ilk modem yaradılmışdır. "Micromodem II" adlı bu modem Apple II kompüterləri nəzərdə tutulmuşdur. Onun qiyməti 380$ idi və o, 110/300 bit/s sürəti ilə işləyirdi.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Afyonqarahisar ili

**Afyonqarahisar ili** — Türkiyədə il. Türkiyənin Egey Dənizi Bölgəsində Daxili Qərbi Anadolu Hissəsində yer alan bir ildir. 2010 TUIK məlumatlarına görə rayonda mərkəzi rayon ilə birgə 18 rayon (ilçə) və 388 kənd vardır.

## Mahalları

Afyonqarahisar ilində olan ilçeler bunlardır:

* Başmaqçı
* Bayat
* Bolvadin
* Çay
* Çobanlar
* Dazqırı
* Dinar
* Əmirdağ
* Evçilər
* Müəllimlər
* Ehsaniyə
* İsçəhisar
* Qızılörən
* Sandıqlı
* Sincanlı
* Sultandağı
* Şuhud

## Coğrafiya
Afyonqarahisar ili Anadolu yarımadasının qərb ortasında və Egey regionunun daxili hissəsindədir. Egey sahillərinə açılan Orta Anadolu yaylasının bir eşikidir. Əskişəhər, Konya, İsparta, Dənizli, Uşak və Kütahya ətrafındadır.

Vilayətin digər qonşu vilayətlərlə sərhədlərinin ümumi uzunluğu 616 kilometrdir.

## Tarix
Məlum olduğu kimi əvvəlcə Hititlərin hakimiyyəti altında olan Afyonkarahisar torpaqları, daha sonra sırasıyla Frigiya və Lidiyanın hakimiyyəti altına keçdi.http://www.frigvadisi.org/ Sonra, VI əsrdə Makedoniyalı İsgəndər tərəfindən fəth edildi. Ölümündən sonra, torpaqlar Selevki və Pergamon Krallığının suverenliyi altına girdi, daha sonra Roma İmperiyasına qoşuldu. Alp Arslanın Malazgird döyüşünden sonra Türklər Anadolunu fəth etdilər və Karaşar türkləri Sultan I Məsudun əmri ilə Akronium qalasının ətəklərinə yerləşdilər və daha sonra qalaya *Karahisar* adı verildi. Karahisar və bölgəsi Səlcuqlu Vəziri Ata Fahrettin Ali'nin "Sahibi" unvanına görə "Karahisar-ı Sahibləri" adlandırıldı. Karahisar-ı Sahip "Vəzirin Karahisarı" deməkdir. Qutalmışoğlu Süleyman şahın fəthi ilə ilk dəfə Türk hakimiyyəti altına girən torpaqlar, Birinci Haçlı Sırasında Xristian idarəsindən sonra Alaaddin Keykubat tərəfindən Türk hakimiyyəti altına alındı. 12-ci əsrdə Germiyanoğulllarının hakimiyyəti altında olan bölgə, daha sonra Osmanlı imperiyasının hakimiyyəti altına girdi.

Qərbi Anadolu ağzı Afyonda istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağrı ili

**Ağrı ili** — Türkiyənin Şərqi Anadolu regionunda yerləşən il. Adını Ağrı dağından alan Ağrı 1834-cü ildə qəsəbə, 1869-cu ildə ilçə, 1927-ci ildə il statusu almışdır.

## Ərazi
İl 11 376&nbsp;km² ərazini əhatə edir.

## Əhali
1960-cı ildə aparılmış siyahıya alma zamanı ilin 215 min nəfər əhalisinin 130 min nəfəri ana dilini türkcə, 85 min nəfəri isə kürtcə olaraq qeyd etmişdi.

31 dekabr 2014–cü il tarixinə olan məlumata əsasən əhalisinin sayı 549.435 nəfərdir.

## Coğrafiya
Ağrı ili dağlıq ərazidə yerləşir. Ən böyük dağı Ağrı dağıdır. İqlimi soyuqdur. Yayda havalar sərin, qışda isə soyuq olur.
## Qalereya

Fayl:Iğdırdan Ağrı Dağı.jpg|Ağrı dağının İğdırdan görünümü
Fayl:Noahs Ark.jpg|Eduard Hiks tərəfindən çəkilmiş portret
Fayl:İshak Paşa Sarayı.jpg|İshakpaşa sarayı.


## İstinadlar
 

## Həmçinin bax
Aksaray ili

**Aksaray ili** — Türkiyədə il.

Aksaray ili 1920-ci ildə təşkil olunmuşdur. 1933-cü ilə qədər 13 il illik etdikdən sonra illiyi ləğv edilmişdir. 20 mart 1933 tarixində 2197 saylı qanunun 3. maddəsi ilə Niğdə ilinə ilçə olaraq bağlanmışdır.

1989-cu ilin 15 iyun gününə qədər 56 il qəza olaraq qalmış olan Aksaray, bu tarixdə köhnə haqqı qaytarılmaq surətiylə təkrar il olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Aksaraygoverniship
* Aksaray 
* ortaköy 
* Aksaray Üniversitesi Student Web sites

## Həmçinin bax
Amasya ili

**Amasya ili** — Türkiyədə il. Qara dəniz regionunda yerləşir. Əhalisi 375 000 (2007) nəfərdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Amasya şəkilləri 
* .

## Həmçinin bax
Ankara ili

**Ankara ili** - Türkiyənin paytaxt ili.

## İqtisadiyyatı
İqtisadiyyatına görə Türkiyədə birincidir. Burada əkinçilik, maldarlıq yaxşı inkişaf etməsə də, şərabçılıq və s. sahələrdə öndədir.

## Əhali
2011-ci ilin siyahıya alınmasına görə Ankara ilində 4 milyondan çox adam yaşayır. Onların 45%-i qadınlardır.

=İqlim=
İlin cənub və orta hissələrində iqlim in soyuq və qar yağmurlu qışları ilə isti və quraq yazları, şimalında isə Qara dəniz iqlimi 'nin mülayim və yağışlı halları görülə bilər. Yer iqlimin hakim olduğu bölgələrdə gecə ilə gündüz, yaz ilə qış mövsümü arasında əhəmiyyətli istilik fərqləri vardır. Ən isti ay iyul və ya avqustdur. Ildəki yerinə görə orta hesabla ən yüksək gündüz istilikləri 27-31 ° C 'dir. Ən soyuq ay isə yanvar ayıdır, ən aşağı gecə istilikləri ildəki yerinə görə ortalama -6 elə -1&nbsp;°C arasındadır. Yağmurlar ən çox aralıq, ən az iyul və ya avqust ayında olur. İllik ortalama cəmi yağış, 60 sm (Kızılcahamam) elə 35 sm. (Şereflikoçhisar) arasında dəyişir.
Antalya ili

**Antalya** — Türkiyənin vilayəti. Turizm potansialı zəngin vilayətdir. Rusiyalı turistləri daha çox cəlb edir.

Antalya Türkiyənin cənubunda dəniz səviyyəsindən 30 m yüksəklikdə, eyni adlı körfəzdə yerləşən kurort şəhəridir. O, aypara formasındadır. Ölkənin ikinci paytaxtı hesab olunur. Şəhəri hər tərəfdən Taurus dağı əhatə edir. Gözəl çimərlikləri ilə seçilir. Ərazisi 1,4 min kvadrat kilometrdir. Əhalisi 677 min nəfərdir. Yay aylarında gələn turistlərin hesabına isə bu rəqəm 2 milyona çatır. Hazırda qədim və yeni olmaqla iki hissəyə ayrılıb. Ərazisində Aralıq dəniz iqlimi hakimdir. Yayı isti və quru, qışı yağışlı keçir. Nəmlilik 64%, suyun orta temperaturu isə + 21,5 dərəcədir. Onu da nəzərə alın ki, Türkiyənin Aralıq dənizi sahilləri ekoloji baxımdan ən təmiz ərazilər hesab edilir. Günəşli günlərin miqdarı 300-dən çoxdur. Şəhər arxitektura və tarixi abidələri ilə məşhurdur. Onu hər tərəfdən Taurus dağı əhatə edir. Aralıq dənizinin ən məşhur və 6,5&nbsp;km uzunluğu olan Konyaaltı çimərliyi məhz buradadır.Yağıntıların illik miqdarı 1600&nbsp;mm-ə bərabərdir. Çimərlik mövsümü mart ayından noyabrın axırına kimi davam edir. Pul vahidi yeni türk lirəsidir.

## Görməli yerlər

Turist axınının daha çox qeydə alındığı məkan Qalayçi, yəni qədim şəhərdir. Antalyanın diqqətəlayiq yerlərinin əksəriyyəti də demək olar ki, bu ərazidə yerləşir. Liman hissə 1988-ci ildə tamamilə bərpa olunub. Buradakı evlərin çoxu mehmanxana və restoranlara çevrilib. Yivli minarəsi isə Antalyanın simvolu hesab olunur. 39 metr hündürlüyə malik abidə 1230-cu ildə sultan Ələddin Keyqubad tərəfindən inşa edilib. Abidə məhz arxitekturasına görə Yivli adlandırılır. Bu sözün mənası isə kələ-kötür deməkdir. Əsası XIX əsrdə qoyulan Saat Qülləsi, Xıdırlıq qalası, Adrianın qapıları, Atatürk və Mərmərli parkları da hamının sevimli istirahət yerləridir. Antalyanın şimal-qərbində yerləşən və Makedoniyalı İsgəndərin fəth edə bilmədiyi Termessos şəhəri diqqətəlayiq məkanlardandır. Türkiyənin ən zəngin müzeylərindən biri də məhz Antalyadadır. Burada Osmanlı imperiyasına qədərki dövrün tapıntıları, romalılara aid heykəllərlə işlənmiş sarkofaqlar və s. vardır.

## Mənbə

* Günəş, dəniz və tarixin qovuşduğu məkan 

## Xarici keçidlər

* Antalya Web Site
Adıyaman ili

**Adıyaman ili** — Türkiyədə il.

## Ərazi
Türkiyə Statistika Qurumunun 2010-cu ilə olan məlumatlarına əsasən il ərazisində 9 inzibati ilçə (Besni, Çelikhan, Gərgər, Sincik, Tut, Kahta, Gölbaşı, Samsat və mərkəz Adıyaman), 19 bələdiyyə, 427 kənd yerləşir.

## Əhali

2011-ci ilə olan rəsmi təxminə əsasən əhalisi 593 931 nəfərdir.

## İlçələr
2010 TUIK məlumatlarına görə mərkəz rayonla yanaşı 9 rayonu, 19 şəhəri və 427 kənd vardır.

* Mərkəz İlçə
* Besni > 44 km
* Çelikhan > 57 km
* Gərgər > 100 km
* Sincik > 69 km
* Tut > 59 km
* Kahta > 35 km
* Gölbaşı > 63 km
* Samsat > 47 km

## Həmçinin bax
* Abdurrəhman Tutdərə

## İstinadlar
Ardahan ili

**Ərdahan ili** — Türkiyədə il. İnzibati cəhətdən Çıldır, Posof, Damal, Hanak, Ərdəhan və Gölə ilçələrindən ibarətdir.
* Çıldır ilçəsinin Məryəm kəndinin əhalisini azərbaycanlıların etnoqrafik qrupu olan tərəkəmələr, qarapapaqlar təşkil edir.
* Gölə ilçəsinin Yeni Dəmirqapı kəndinin əhalisini azərbaycanlıların etnoqrafik qrupu olan tərəkəmələr təşkil edir.
* Gölə ilçəsinin Uğurdaşı kəndinin əhalisini azərbaycanlıların etnoqrafik qrupu olan tərəkəmələr təşkil edir.
* Gölə ilçəsinin Karlıyazı kəndinin əhalisini kürdlər təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* .
* Ardahan Valiliyi
* http://www.suudiarabistannakliye.com/iller/ardahan 
* Çıldır köyleri sitesi :Terekemeler 
* Ardahan Yöresi Bedduaları
* KARS VE ARDAHAN TÜRKMENLERİNİN DÜNÜ VE BUGÜNÜ 
* Kars, Arpaçay, Çanaksu köyü sitesi :TEREKEME — KARAPAPAKLAR 
* Karapapak Kültürü, Gelenek ve Folklörü hakkında bilgi ve belgeler.
Balıkəsir ili

**Balıkəsir ili** — Türkiyənin Mərmərə və Egey bölgələrində il. İldə on doqquz ilçə var. 2008-ci il əhali sayına görə 1, 1 milyon şəxslə Türkiyənin ən sıx 17-ci ilidir. Sahəsi 14,5 min km²-dir. İnzibati mərkəzi Balıkəsir şəhəridir. Qərbi, cənub-şərqi və şərqi dağlıqdır (Kaz d.– 1774 m).

## Məlumat
İlin bir qismi Mərmərə regionunda, bir qismi Egey regionundadır. Balıkəsirin həm Mərmərə dənizinə, həm də Egey dənizinə sahili var. Ərazisinin səthi çay dərləri ilə kəskin parçalanmışdır. Balıkəsir Ağ dəniz iqliminin təsiri altındadır; yayı quraq və isti, qışı soyuq və qarlı keçir. Yağıntının illik miqdarı 500–1000 mm. Çayları: Gönən, Qocaavşar və s. Böyük gölü Masyasdır. İqtisadiyyatını mədən sənayesi, zeytun istehsalı (Türkiyə üzrə 45%), heyvandarlıq (qoyun, keçi, kəl) təşkil edir. Turizm inkişaf
etmişdir. Faydalı qazıntıları: bor duzu, dəmir, qurğuşun, sink, manqan, daşduz, volfram, molibden, liqnit, mərmər.

Tarixdə ümumiyyətlə *Misya* və *Qarasi* adlarıyla bilinən Balıkəsir bölgəsi, zamanla Roma, Bizans, Anadolu Səlcuqlu, Qarasi Bəyliyi və Osmanlı suverenliyində qalmışdır. İlin əsas dolanışıq qaynağı əkinçilik və heyvandarlıq olub bamya, börülce, qovun, zeytun, zeytun yağı, pendir kimi zirai məhsulları ilə ayrıca daha çox yerli turizmdə qarşıya çıxan sahil qəsəbələriylə məşhurdur.

Bu gün ildə bir çox ilk və orta dərəcəli məktəb var. Balıkəsir ilindəki ən köhnə təhsil müəssisələri olan mədrəsələr Fateh Sultan Məhəmməd dövründə qurulmuşdur. Medrəsələrin sayı zamanla artmış, bunun yanında məktəblər də qurulmuşdur. Ildəki Balıkəsir Universiteti isə 11 iyul 1992-ci il tarix və 21281 saylı Rəsmi Gazete-də nəşr olunan 3837 saylı Qanun gereğince qurulmuş və 1 yanvar 1993-cü ildə hüquqi statusunu qazanmışdır.

## Mədəniyyət

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* T. C. Balıkesir Valiliği
* Balıkesir Büyükşehir Belediyesi
* Balıkesir İl Kültür ve Turizm Müdirlüğü
Bartın ili

**Bartın ili** — Türkiyənin Qara dəniz regionunun Qərb Qara dəniz bölməsində kiçik bir il. 1991-ci ildə Zonguldak ilindən ayrılaraq Türkiyənin 74-cü ili olmuşdur. Şərqdən Kastamonu, cənubdan Karabük, qərbdən Zonquldak, şimaldan Qara dəniz ilə həmsərhəddir. Meşə ilə zəngin olan ilin böyük hissəsi Kürə Dağları Milli Parkının sərhədləri daxilindədir. Bartın çayı Türkiyədə nəqliyyat üçün istifadə olunan tək çaydır.
## Coğrafiya
410, 53° şimal enliyi ilə Qərbi Qara dəniz bölgəsinin 320, 45° şərq uzunluğu arasında yerləşir. Şimalda 59 km uzunluğunda sahil xətti ilə Qara dənizi, şərqdə Kastamonu, şərqdə və cənubda Karabük və qərbdə Zonquldak illəri ilə qonşudur. Sahəsi 2143 km²-dir. Şəhər mərkəzinin hündürlüyü 25 m-dir.
## İnzibati bölgü
İl mərkəzi Bartın ilə yanaşı, ilin tərkibində 4 ilçə, 8 bələdiyyə, 50 məhəllə və 263 kənd yer alır:
*Bartın (il mərkəzi)
*Amasra
*Qurucaşilə
*Ulus (Bartın)
## İdarəetmə
İllərdə protokola əsasən ən yüksək yeri tutan Qubernator, mərkəzi hökuməti təmsil edir və prezident tərəfindən təyin edilir. Metropolitendən başqa əyalətlərdə yerli idarəetmə şəhərlər səviyyəsindədir. Bələdiyyə sədri bələdiyyə sərhədləri daxilində qalan seçicilərin əksəriyyəti tərəfindən seçilir. Xarici formada seçicilər də İlçə Bələdiyyə Şurasına səs verməklə rayonların bələdiyyə məclislərini təşkil edirlər. Vilayətdəki bütün seçicilər il Baş Məclisinin səs verərək İl Baş Məclisinin meydana gəlməsini təmin edir.
## Əhali
2019-cu il siyahıyaalmasına əsasən Bartın ilinin əhalisi 198.249 nəfərdir. Bu əhalinin 50.83%-i şəhərlərdə yaşayır. İl sahəsi 2.330 km2-dır. İldə hər km2-yə 85 nəfər düşür. (Bu rəqəm mərkəzi ilçədə 143-dür.)

İldə əhali 0.38% azalmışdır. Əhalisi ən çox artan ilçə Mərkəz ilçə (0.48%), ən çox azalan ilçə isə Amasra (-4.23%) olmuşdur. 4 fevral 2020 TÜİK məlumatlarına görə, bu bələdiyyələrdə 4 ilçə, 8 bələdiyyə, 50 məhəllə və 263 kənd var.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bitlis ili

**Bitlis ili** — Türkiyədə il.

"Van və Bitlisdə müsəlman əhalisinin cəmi 10 faizi sağ qalmışdı. Maddi dəlillər bizi belə bir ümumi faktlar həqiqətinə gətirib çıxarır ki, ermənilər müstəsna qəddarlıqla geniş miqyasda müsəlmanları qırmışlar. Nəticədə əhalinin dörddə bir qismi ancaq sağ qalmışdı. Ölkə dağılmışdı.

## Əhalisi
1960-cı ildə aparılmış siyahıya alma zamanı ilin 129 min nəfər əhalisinin 82 min nəfəri ana dilinin kürd, 44 min nəfəri türk, 3 min nəfəri isə ərəb dili olduğunu qeyd etmişdir.

## İstinadlar
Bolu ili

**Bolu** — Türkiyənin Qara dəniz regionunun Qərbi Qara Dəniz hissəsində yerləşən il.

İl əhalisi 303.184 nəfərdir. Bu əhalinin 73,4% -i şəhərlərdə yaşayır. İlin sahəsi 8.313 m²-dir. Hər km² başına 36 nəfər düşür. (Bu rəqəm mərkəzi ilçədə 121-dir.) İl ərzində əhalinin illik artım tempi 3.02% təşkil etmişdir. Şəhərin dənizdən hündürlüyü 741 metrdir.

2016-cı ildə TÜİK məlumatlarına görə, bu bələdiyyələrdə 9 ilçə, 12 bələdiyyə, 93 məhəllə və 487 kənd var.
## Tarixçə
Bebriklərin Bolu bölgəsində ilk məskunlaşdıqları güman edilir. Eramızdan əvvəl 8-ci əsrdən sonra qərbdən gələn Bitinlilər, Bebrikiyanın adı ilə tanınan bu bölgədə məskunlaşdılar. Daha sonra Bitiniya adlanan bu ərazilərdəki əsas yaşayış məntəqələri Kienos və Bitinion (bugünkü Bolu) idi. İskəndərin ölümündən sonrakı dövrdə Bolu bölgəsində müstəqil Vifiniya Krallığı quruldu.

Roma dövründə Bitinium adlandırılan şəhər, İmperator Klavdinin dövründə Klavdipolis adlandırıldı. E.ə XII əsrin əvvəllərində İmperator Hadrianus Antinoos'un doğduğu yer səbəbiylə əhəmiyyət qazanan şəhər sonradan Hadrionapolis adlanmağa başladı.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bursa ili

**Bursa ili** — Türkiyədə il. Bursa ili 2000-ci ilin rəsmi siyahıya almasına əsasən Türkiyənın 4-cü böyük ilidir.

**Mərkəz Mahalları** :
Osmanqazi, Nilüfer, İldırım, Mudanya, Gemlik, Kestel, Gursu.*

**Bursa Elinə Bağlı Mahallar** :
Böyükorxan, Yenişəhər, Xırmancıq, İznik, İnegöl, Mustafakamalpaşa, Karacabey, Keles, Orxanəli, Orxanqazi.

**Əhaliyə Görə Mahallar** :
*Ən sıx mahal :* Osman qazi (736.034 )
*Ən seyrək mahal :* Xırmancıq (8.340 )

**Sahənə Görə Mahallar** :
*Ən böyük mahal :* Mustafakamalpaşa (1.731 km2)
*Ən kiçik mahal :* Gursu (118 km2)

(Məlumatlar 2009 ili Bursa Böyükşəhər Bələdiyyəsinin rəsmi nəşrindəndir.)

## İlin mahalları

## İstinadlar
Dənizli ili

**Dənizli** - Türkiyədə il. Dənizli ili balıqçılıq sektorunda birincidir. Əhalisinin çoxu da balıqçılıqla məşğuldur.
Bura Türkiyənin kurort bölgələrindən biridir.

## Adının mənası
Adından bəlli olduğu kimi burada dənizçilik çox inkişaf etmişdir. Adı da məhz buradan götürülmüşdür.

## Tarixi
Dənizli bizim eranın 150-ci ilində xanlar, şahlar, varlı insanlar tərəfindən qoyulmuşdur. Bunun sübutu da, Dənizlidəki yüzlərə arxeoloji qazıntılardır. Bura vaxtilə şahların iqamətgahı olub və onların sarayları indi də qalmışdır. Bura vaxtilə bir çox dövlətlərin paytaxt və yaxud mərkəz şəhəri olmuşdur.

1983-cü ildə əkin sahəsini belləyən bir qadının beli yerdən çoxlu insan sümüyü çıxartmışdır. Qadın əvvəlcə elə bilibmiş ki, bu mal-qaranın, itin sümüyüdür. Bir az sonra yenə belə olur və sümüklərin arasında insan başı da vardı. O bunu anlayır və kənd camaatını, digər sahələrdə yer belləyənləri çağırır. Bunu bilən Dənizli Tarix İnistitutunun üzvləri həmin kəndə gəlir. Sən demə bu 19-cu əsrdə ermənilərin işgəncə ilə öldürdüyü soyqırım qurbanlarının sümükləri imiş. Beləliklə bir daha erməni vəhşilərinin iç üzü ortaya çıxır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Bura dənizin sahilində, aran ərazidə yerləşir. Ərazidən 1000-ə yaxın çay keçir. Hündürlüyü 150-360 metrdir. İqliminə görə bura soyuq ərazidir. Burada normal temperatur 15-20 dərəcədir.

## Demoqrafiyası

## Dənizli - uzunömürlülər diyarı
Dənizlidə 4 000-dən çox yaşı yüzü keçmiş insan var. Onların 51%-i qadınlar təşkil edir. Normal yaş həddi isə 70-dir.

## İstinadlar
Düzcə ili

**Düzcə ili** — Türkiyədə il.

## Əhalisi
Düzcə ilinin mərkəzi və ilçələrindək əhali sayı 2000-2016-cı illərdə aşağıdakı kimi dəyişmişdir:


## İstinadlar
Elazığ ili

**Elazığ ili** — Türkiyədə il.

Elazığ şərqi Anadolu bölgəsində yerləşmiş olub, şimalında Tunceli, şərgində Bingöl, cənubunda Diyarbəkır və qərbində Malatya illəri yerləşir.

## İstinadlar
Hakkari ili

**Hakkari ili** — Türkiyədə il.

## Əhalisi
1960-cı ildə aparılmış siyahıya alma zamanı ilin 68 min nəfər əhalisinin 55 min nəfəri ana dilini kürdcə, 13 min nəfəri isə türkcə olaraq qeyd etmişdi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hatay ili

**Hatay** — Türkiyədə il və şəhər adı.

## Əhali
Rayon əhalisi 2013-cü ilin sayına görə 1.503.066 nəfərdir. Əhalinin hamısı şəhər mərkəzi mövqeyindədir. Şəhər qanunu layihəylə bütün bələdiyyələr və kəndlər dəyişdirilərək şəhər mərkəzi statusuna alınmışdır. Kvadrat kilometrə düşən əhalinin sıxlığı 274,24 nəfərdir. Bu baxımdan Türkiyənin ən sıx əhaliyə malik 4-cü rayonudur. Əhalinin artım sürəti təxminən %1,2-dir.

## İlçələr
*Altınözü
*Antakya
*Arsuz
*Belen
*Defne
*Dörtyol
*Erzin
*Hassa
*İskəndərun
*Kırıkhan
*Kumlu 
*Payas
*Reyhanlı
*Samandağ
*Yayladağı

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İstanbul ili

**İstanbul** — əhali sayına görə Türkiyənin ən böyük ili. 1453-cü ildə Fateh Sultan Məhəmməd tərəfindən fəth edilib. 1453-1922-ci illərdə Osmanlı İmperiyasının paytaxtı olub.

## Əhali

## İstinadlar
İzmir ili

**İzmir ili** — Türkiyədə il.

## İqtisadiyyat
İzmir Türkiyənin kurort şəhərlərindən biridir.

## Coğrafiyası
Əsasən dağlıq hissədə yerləşir. Hündürlüyü 2400 metrdir. İqlimi mülayim-istidir. Burada qızıl, gümüş, neft çıxarılır.

## İlçələri

## İstinadlar

## Xarici kəçidlər
* İzmir Büyükşəhər Bələdiyyəsi
* İzmir Valiliği
Qəhrəmanmaraş ili

**Qəhrəmanmaraş** () — Türkiyədə il.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qəhrəmanmaraş dondurması
Karabük ili

**Karabük ili** — Türkiyədə il.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Karabük Valiliği
* Karabük Yurdu
Qars ili

**Qars Əyaləti** () — Qars Şərqi Anadolu Bölgəsinin şimal-şərqində yerləşir.  Əyalət əhalisi: 281.077.  Bu əhalinin 51,5%-i şəhərlərdə yaşayır (2021-ci ilin sonu).  Vilayətin sahəsi 10,193 km2-dir.  Əyalətdə hər km2-ə 28 nəfər düşür.  Bu bələdiyyələrin tərkibində 8 rayon, 9 bələdiyyə, 57 məhəllə və 381 kənd var.

## İlçələr

## Əhalisi
İlin əhalisi hazırda əsasən azərbaycanlılardan (buradakı azərbaycanlılar - Azərbaycan dilində danışan və özünə *yerli* deyən türklərdən, azərbaycanlıların etnoqrafik qrupu olan və Azərbaycan dilində danışan, özlərini tərəkəmə və ya qarapapaq adlandıran türklərdən, 1908-1946-cı illərdə əsasən İrandan, qismən də Azərbaycan SSR-dən siyasi təqiblərin təsiri nəticəsində Qars ilinə köç etmiş Azərbaycan türklərindən ibarətdir) və kürdlərdən ibarətdir.

## Coğrafi quruluşu
İqlimi əsasən soyuqdur. Soyuq hava kütləlidir. Əsas iqlim dağ-tundradır. Ən isti temperatur 16 dərəcədir. Dağlıq ərazidə yerləşir. Ən hündür nöqtə 3800 metrdir.

## İqtisadiyyatı və mədəniyyəti
Burada maldarlıq və əkinçilik çox geniş yayılmışdır.

## Xarici keçidlər
*  Kars Belediyesi

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax
Kayseri ili

**Kayseri ili** — Türkiyədə il. Türkiyənin Mərkəzi Anadolu regionunda yerləşir. İnzibati mərkəzi Kayseri şəhəridir.

## Tarixi
Cumhuriyyət dönəmində şəhər çox inkişaf etmişdir. Burada bir çox zavodlar, fabriklər açılmışdır.

## Əhalisi
## Nüfus

### Etnik tərkibi
Etnik tərkibi yalnız türklərdən ibarətdir.

## Şəkil




## İstinadlar
Giresun ili

**Giresun ili** — Türkiyədə il. Qara dəniz regionunda yerləşir. İnzabati mərkəzi Giresun şəhəridir.

## İstinadlar
Kilis ili

**Kilis ili** — Türkiyədə il. İl şərq, qərb və şimaldan Qaziantep ilə, cənubdan isə Suriya ilə sərhəddir. Diyarbakıra, Qaziantepə 58&nbsp;km., Suriya sərhədinə isə 10&nbsp;km məsafə var.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Elbeyli
Konya ili

**Konya ili** — Türkiyədə il. Türkiyənin Mərkəzi Anadolu regionunda yerləşir. İnzibati mərkəzi Konya şəhəridir.

## Qardaş şəhərlər
*  Bakı, Azərbaycan

## Əhali
Əhali sayı baxımından Türkiyənin 6-cı böyük ilidir. Ümumi əhali sayı 2 038 555 nəfərdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Dağlıq ərazidə yerləşir. Əsasən şimal və cənub-şərq hissədə. Buradakı ən böyük dağ 3014 metrdir. Burada 8 iqlim mövcuddur. Əsas hava kütlələri şərqdən gəlir. İqlimlər buraya isti hava kütlələri gətirir. İl içinde yerleşen Konya Ovası ülkenin en böyük ovasıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Yeniceoba
* Konya Atatürk stadionu
Malatya ili

**Malatya ili** — Türkiyədə il.

## Əhalisi
Hazırda Malatyada 800 000 nəfər türk, 400 000 nəfər kürd, 1 500 nəfər yezit və 200 nəfər azərbaycanlı yaşayır.

## Kənd təsərrüfatı
Malatyada banan, kələm, keşniş, kök, qarpız, balqabaq, pambıq bitkiləri becərilir.

## Malatyalı məşhurlar
*Kamal Sunal-məşhur türk aktyoru, Şaban ləqəbi ilə məşhurdur.
*İsmət İnönü-Türkiyənin 2-ci prezidenti
*Turqut Özal-Türkiyənin 8-ci prezidenti

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Manisa ili

**Manisa ili** — Manisa, Türkiyənin bir ili və ən sıxlıq on dördüncü şəhəri. 2014 etibarilə 1.363.995 əhaliyə malikdir. Ege Bölgəsində iştirak edən ildə 17 ilçe tapılar. Əhali baxımından İzmirdən sonra bölgədəki 2. böyük ilidir. "Şehzadeler Şəhəri" olaraq da bilinir. Şəfalı Mesir pastası və Sultaniyə Üzümü ilə tanınır. Antik dövrdə "Magnesia", Roma İmperatorluğu dövründə tam adıyla "Magnesia ad Sipylum" olaraq adlandırılmışdır. Dünya dillərindəki maqnit və maqnezium sözlərinin mənşəyi Manisanın adıdır.

## İstinadlar
Muğla ili

**Muğla ili** — Türkiyənin Egey regionunda il. Bodrum, Marmaris, Fəthiyə kimi turistik şəhərlər bu ildə yerləşir. Muğla Türkiyənin ən uzun dəniz sahili sərhədi olan ilidir.

İlin mühüm limanları Bodrum, Marmaris, Fəthiyə və Güllükdədir. İldə həmçinin, iki hava limanı (Bodrum–Milas və Dalaman) mövcuddur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*İcra Hakimiyyətinin
*Bələdiyyə Saytı
*Muğla Saytı
Muş ili

**Muş ili** — Türkiyədə il.

## Əhalisi
1960-cı ildə aparılmış siyahıya alma zamanı ilin 168 min nəfər əhalisinin 82 min nəfəri ana dilini kürdcə, 79 min nəfəri türkcə, 3 min nəfəri isə ərəbcə olaraq qeyd etmişdi.

### 1927-ci s.a.
1927-ci il siyahıya alması zamanı hazırkı Muş ilinin əraziləri Bitlis ilinin tərkibində olmuşdur. Bu zaman Bitlis ili mərkəzi (Bitlis), Muş, Əhlət, Malazgirt, Hizan, Varto, Mutki və Bulanık ilçələrindən ibarət idi. 2 iyun 1929-cu il Bitlis ilinin Muş, Bulanık, Malazgirt və Varto ilçələri inzibati mərkəz Muş olmaqla birləşdirildi və Muş ili yaradıldı. Hazırda Muş ili mərkəzi (Muş şəhəri ə/d), Bulanık, Varto, Malazgirt, Hasköy (1987-ci ildə təşkil edilmişdir) və Qorqud (1990-cı ildə təşkil olunmuşdur) ilçələrindən ibarətdir. Qorqud və Hasköy ilçələri mərkəzi (Muş şəhəri ə/d) və Bulanık ilçələrinin inzibati ərazilərində bölünmə hesabına yaradılmışdır. Beləliklə, 1927-ci il siyahıya almasına əsasən hazırkı Muş ilinin indiki ərzisində 43 584 nəfər (22 320 nəfər kişi və 21 264 nəfər qadın) əhali yaşamışdır. Onların 21 499 nəfəri Muş ilçəsində, 9 822 nəfəri Varto ilçəsində, 6 966 nəfəri Malazgirt ilçəsində, 5 297 nəfəri isə Bulanık ilçəsində məskunlaşmışdılar, 43 584 nəfərin sadəcə 697 nəfəri (678 nəfəri kişi, 19 nəfəri qadın) oxuyub-yazma bacarığına malik idi. Siyahıya almaya əsasən 43 584 nəfərdən 34 897 nəfərin ana dili kürdcə, 7 283 nəfərin ana dili türkcə, 908 nəfərin ana dili çərkəzcə, 72 nəfərin ana dili ərəbcə, 10 nəfərin ana dili ermənicə, 1 nəfərin ana dili farsca, 413 nəfərin ana dili isə digər dillər (bilinməyən) olmuşdur.

''Qeyd: Osmanlı İmperiyası mərkəzi hökumətinin 1914-cü ildə həyata keçirdiyi ümumimperiya əhali siyahıya almasına əsasən Muş ilinin (o zamanki Bitlis ilinin tərkibində Muş sancağı: Muş, Bulanık, Malazgirt və Varto nahiyyələri) 149 500 nəfər əhalisinin 95 323 nəfərini müsəlmanlar, 54,147 nəfərini isə ermənilər təşkil edirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* .
Nevşehir ili

**Nevşəhər ili** — Türkiyədə il.

## Xarici keçidlər
* Nevşehir Belediyesi
* Kozaklı Sayfası 
* Şair Sabit İnce sayfası 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sakarya ili

**Sakarya ili** — Türkiyənin 81 vilayətindən 54-cüsüdür.

## Rayonları
# Adabazarı
# Ağyazı
# Arifiyə
# Daraqlı
# Erənlər
# Ferizli
# Geyve
# Xəndək
# Pambıqova
# Sapanca
# Sərdivan
# Söyüdlü
# Qarapürçək
# Qarasu
# Qaynarca
# Qocaəli

## Həmçinin bax
* Acarlar subasarı meşəsi

## İstinadlar
Samsun ili

**Samsun** - Türkiyədə il. Samsun Qaradəniz bölgəsinin Orta Qaradəniz hissəsində yerləşir. Qaradənizin ən böyük və ən önəmli limani buradadır.

## İstinadlar
Siirt ili

**Siirt ili** — Türkiyədə il.

## Dil
1960-cı ildə aparılmış siyahıya alma zamanı ilin 232 min nəfər əhalisinin 167 min nəfəri ana dilini kürdcə, 35 min nəfəri ərəbcə, 30 min nəfəri isə türkcə olaraq qeyd etmişdi.

## İstinadlar
Sinop ili

**Sinop ili** — Türkiyədə il.

## Coğrafiya

Sinop Qara dənizin sahilində, şimala doğru uzanan Boztəpə burnu və yarımadası üzərində yerləşir.

İlin sahəsi 5862&nbsp;km2 olub Türkiyə ərazisinin 0.8 %-ni əhatə edir. Qərbində Kastamonu, cənubunda Çorum, cənub-şərqində Samsun illəri, şimalında Qara dəniz yerləşir. 475&nbsp;km uzunluğundakı sərhədlərinin 300&nbsp;km-i quru, 175&nbsp;km-i isə dəniz sahilidir.

Dağlar dənizə paralel olaraq yerləşmiş olub şimal-qərbdə uzanan dağlar Mərkəz ilçələrə 9–10&nbsp;km yaxlaşdıqca alçalır və sahil ovalıqlar əmələ gətirir. Ən yüksək təpələr Ayancıkda Çanqal (1.605 m) və Boyabatda Dranazdır (1.345 m)

Boyabat-Durağan bölgəsindəki Qızılirmaq vadisi istisna olmaqla əhəmiyyətli vadisi yoxdur. Sinop və Boyabat ən əhəmiyyətli düzənliklərdir.

Ən əhəmiyyətli çaylarından Göyirmaq Boyabat ovalığını sulayıb Qızılirmaqla birləşir. Çatalzeytun, Ayancık, Qarasu, Qanlıçay (Güzəlcəçay) və Kabalı çayları Qara dənizə tökülür.

Sinop şəhərinin biri şimal-qərbdə, biri cənub-şərqdə olmala iki limanı vardır. Əsas limanı cənub-şərqdəkidir.

## Bitki örtüyü

Sinopun iqlimi nəmli olduğundan ərazi zəngin meşələrə və bitki örtüyünə sahibdir. Meşələr həm zəngin, həm də müxtəlif növlərə ev sahibliyi edir. Şam, küknar, palıd, vələs, ağcaqayın, göyrüş, qarağac (bitki) və qovaq əsas ağac növləridir. "Ağac dənizi" adlandırıaln Çangal meşələri Ayancık, Türkeli və Boyabat ilçələrini əhatə edir. Dıranaz, Göytəpə, Soyuqsu və Ələkdağ meşələri həm ərazinin gözəlliyini təmin edir, həm də Sinop iqtisadiyyatı üçün əhəmiyyət kəsb edir.

Sinopun bitki örtüyü müxtəlif ağac növlərindən ibarətdir. İlin sahil hissəsində Aralıq dənizi bitkiləri bitir. Dəfnə ağacı, qarağac (bitki), çinar, fındıq, adi zoğal, ağcaqayın, vələs, qara şam ağacı və meşə şamından ibarət bu bitki örtüyü 1.800 metr hündürlüyə qədər yayılmışdır.

Sinop-Qərzə meşələri sahildən daxili hissələrə şimaldan, cənubdan uzanır. Bu meşələr yaşlıdır. Ağcaqayın, vələs, palıd, göyrüş, şam və küknar ağaçlarından ibarətdir. Girəgöz meşəsi Sinop ilinin ən böyük meşəsidir. Bu meşə 80 metr hündürlükdə yerləşir.

Ayancıq meşələri isə Zanqal meşələri ilə bir neçə meşənin birləşməsindən ibarətdir.

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax
Sivas ili

**Sivas ili** — Türkiyədə vilayət.

Ustaclı elinin tarixi vətəni Türkiyənin Sivas ilidir.

Sivas ili Şarkışla ilçəsinin kəndləri:
* Sarıqaya - 75 nəfər (kürdlər) (2007-ci il)
* Ortaköy - 2046 nəfər (ələvi türkmənlər) (2000-ci il)
* Sivrialan - 118 nəfər (ələvi-bəktaşi türkmənlər) (2000-ci il)
* Emlek Hüyük - 173 nəfər (ələvi türkmənlər) (2000-ci il)

Sivas ili Gemerek ilçəsinin kəndləri :
* Eskiyurt - 625 nəfər (əsasən Ələvi Türkmənlər , az sayda Kürdlər) (2000-ci il)

Sivas ili  Mərkəz ilçəsinin kəndləri :
* Tutmaç - (Azərbaycanlılar)

## Əhali
Əhalinin əsas hissədi türkdür. Az miqdarda da kürd, çərkəz, boşnak xalqlarından insanlar vardır.

Məşhur ozan Aşıq Veysəl Şatıroğlu Sivas ilinin Şarkışla ilçəsinin Sivrialan kəndində anadan olmuşdur.

Sivas‘da yerləşən Xalq ozanı Âşık Veysel Şatıroğlu'nun evi müzeyə çevrilərək, Avropa İttifaqı-Türkiyə Mədəniyyətlərarası Dialogu-Müzeylər Hədiyyəsi Proqramı çərçivəsində yenilənib, sərgi sahəsi yeni bir anlayışla tərtib edilib. Müzədə sergilənən şəxsi əşyaları, şəkilləri, şeirləri və onunla bağlı nəşrlər, ziyarətçilərə Âşık Veysel’in həyat hikayəsini anlatır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ordu ili

**Ordu ili** — Türkiyədə il, Qara dəniz bölgəsində yerləşir. Orduspor futbol komandasına malikdir.

## Qardaş şəhərlər
*  Bakı, Azərbaycan
*  Marmaris, Türkiyə
*   Tiflis, Gürcüstan

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şırnak ili

**Şırnak ili** — Türkiyədə il.

## Əhali
Əhalisi — 353 000 nəfərdir, (2000). Əhalinin əksəriyyəti — kürdlərdir.

İri şəhərləri — Şırnak, Cizre, Silopi.

## İnzibati bölgüsü
Şırnak 7 ilçəyə bölünür.

## İstinadlar
Tokat ili

**Tokat ili** — Türkiyədə il. Şimalda Samsun, şimal-şərqdə Ordu, şərq və cənubda Sivas, cənub-qərbdə Yozqat və qərbdə Amasya rayonları ilə həmsərhəddir. Rayonlarından Yeşilyurt və Sulusaray İç Anadolu Bölgəsində qalır. 1943-cü ildə Taşova, 1944te Artova və Turhal, 1954-cü ildə Almus, 1987-ci ildə Bazar və Yeşilyurt, 1990-cı ildə Sulusaray və Başçiftlik rayonları yaradılıb. 2010 TÜİK məlumatlarına görə mərkəz rayonla birlikdə 12 rayon, 77 beldə və 609 kənd vardır.

## Xarici keçidlər
* .

## İstinadlar