open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mramorye

**Mramorye** () və ya **Baqruşa** () ― Serbiyanın Peruçats kəndində yerləşən orta əsr nekropolu və bölgənin ən yaxşı qorunan nekropollarından biri. Nekropol 14-cü əsrdə tikilib və Drina çayı ilə yaşayış məntəqəsinin girişində çay boyunca uzanan əsas yol arasında yerləşir. Ərazi "müstəsna əhəmiyyətə malik bir mədəniyyət abidəsi" olaraq Serbiya Respublikası tərəfindən qorunur. Lakin ərazi yenə də bir tərəfdən Drina çayı, digər tərəfdən Peruçats qəsəbəsinin genişlənməsinin davam etməsi ilə təhdid olunur.

2016-cı ildə Mramoryenin də daxil oldduğu Serbiyadakı 3 nekropol UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir. 

## Nekropol
Möhkəm əhəng daşından düzəldilmiş təxminən 200 qəbir daşına sahib olan nekropol XIV əsrdə qurulmuşdur. Nekropol keçmiş Yuqoslaviya ölkələrinin orta əsr cənazə memarlığına xas olan *steçki* tipli abidələri ehtiva edir. Nekropolda tapılan ən böyük məzar daşları nümunələrinin uzunluğu , eni və hündürlüyü isə təxminən  olmuşdur. Əvvəlki mənbələrdə nekropolda 122 abidənin olduğu qeyd olunsa da, son məlumatlara görə onların sayı 93-dür. 

Zaman keçdikcə məzar daşlarının bir hissəsi köçürülmüş, bir hissəsi yerə batmış, bir neçəsi isə muzeylərə verilmişdir. 

Nekropoldakı məzar daşları müntəzəm sıralarla düzülmüşdür və eyni zamanda şərq-qərb istiqamətinə meyllidirlər. Qəbir daşlarında heç bir kitabə oxunmasa da, bunların bir neçəsi incə işlənmiş və çox azı bəzədilmişdir. Daşlara üzərində bir neçə qeydə alınmış motiv (çevrələr, ay, qılınc və qalxan dizaynları da daxil olmaqla) vardır.

## İstinadlar
Kontrtitul

**Kontrtitul**— (Rus. – “контр” – “əks” deməkdir, “əks səhifə” mənasını verir) – bəzi nəşrlər üçün tətbiq edilən xüsusi titul səhifəsidir. Əsasən tərcümə nəşrlərində orijinal nəşr haqqında və ya serial nəşrlərdə ümumi seriya haqqında məlumat yerləşdirmək üçün kolontitul əsas titulun sol tərəfində (cüt səhifədə) verilir. Kontrtitul qoşa titul vərəqinin sol səhifəsidir. Burada bütövlükdə bütün nəşrə aid məlumatlar (məsələn, çoxcildliyə) və ya tərcümə nəşrlərinə, tərcümə üçün istifadə olunmuş orijinal nəşrlərə aid olan məlumatlar öz əksini tapır.

Nəşriyyat təcrübəsində Azərbaycan dilindəki çıxış məlumatlarının tərcüməsi adətən nəşrlərin kontrtitulunda ingilis dilində yerləşdirilir, bu halda titulun arxa hissəsində annotasiya (xülasə) ilə biblioqrafik təsvir hər iki dildə birləşdirilir. Zəruri hallarda tituldan məlumatların bir hissəsini avantitula keçirərək və ya qoşa titul vərəqindən isti fadə edərək titulda verilən yazıları hər iki dildə birləşdirmək daha məntiqli olar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sibir bel balığı

**Sibir bel balığı** () ― Qızılbalıqlar fasiləsinə aid Bel balıqları cinsinə aid bir növ balıqdır. Bu balıq Sibir və ətraf bölgələrdə, çaylarda rast gəlinir, və il boyu ovlanılır.
Çariçin-Qrad

**Çariçin-Qrad** () və ya **Yustiniana-Prima** (, ) ― 535–615-ci illərdə mövcud olmuş Bizans şəhəri və hal-hazırda Serbiyanın cənubundakı müasir Lebane şəhəri yaxınlığında yerləşən arxeoloji ərazi. Şəhərin əsası imperator I Yustinian (527–565) tərəfindən qoyulmuşdur.

Çariçin-Qrad arxeoloji sahəsi 1979-cu ildə Serbiya Respublikası tərəfindən qorunan "müstəsna əhəmiyyətə malik arxeoloji ərazilər" siyahısına əlavə edilmişdir.

## Tarix

Şəhər imperator I Yustinian tərəfindən qurulmuşdur. Yustiniana-Prima 530-cu illərdən 615-ci ilə qədər mövcud olmuş və yepiskopun iqamətgahı olaraq dizayn edilmişdir.

Şəhər planlaması klassik və xristian elementlərini: termlər, forum və kolonnalı küçələrbirləşdirirdi. Tipik Aralıq dənizi xüsusiyyətləri isə çox sayda kilsə ilə birlikdə məhv olmuşdur.

Yustinian 535-ci ildə rəsmi olaraq şəhərin təməlini qoyaraq Yustiniana-Prima başpiskoposluğunu yaratdı və eyni zamanda onu Selaniki əvəzinə İllirik prefekturasının paytaxtına çevirdi (tarixçilər arasında mübahisəli olsa da).

Şəhər təxminən 615-ci ildə tərk edildi. Buna Dunayın şimalından gələn Avarların işğalı və ya Yustinian dövründən sonra qəsəbədəki siyasi marağın itməsi səbəb ola bilər. İdxal olunan bir çox başqa tapıntılar arasında 2 növ spesifik lif növünün olması və saxsı qablar Avar hücumundan əvvəl slavyanların varlığının göstəricisi kimi başa düşülmüşdür.

## Arxeoloji sahə
Ərazidə fransız və daha yaxınlarda alman tədqiqatçılarının iştirakı ilə təxminən 100 ildir arxeoloji qazıntılar aparılır. Sahədə istehkam, akropol, eləcə də bir neçə kilsənin və bir çox başqa binanın təsirli qalıqları var.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* William Bowden (2003), "Theory and practice in late antique archaeology", pp. 207–220, BRILL.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Vujadin Ivanišević, Caričin Grad / Justiniana Prima (Serbia) – excavations in a Byzantine city of the 6th century A. D.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Bel balıqları

**Bel balığı** (), Qızılbalıqkimilər dəstəsindən Qızılbalıqlar fasilədindən bir balıq cinsidir.

## Coğrafiyası
Sibir və Uzaq Şərq bölgələrin əksər göllərində və çaylarında yaşayır. Bu balıqlara ayrıca Altayın bəzi çaylarında, Monqolustanın Xövsgöl bölgəsinin şimal çaylarında rast gəlmək olar.

## Növləri
* Dunay qızılbalığı (Hucho hucho)
* Sibir bel balığı (Hucho taimen)
* İşikava bel balığı (Hucho ishikawae)
* Bleeker bel balığı (Hucho bleekeri)

## İstinadlar
Riyaziyyat fəlsəfəsi

**Riyaziyyat fəlsəfəsi** — riyaziyyatın fəlsəfi əsaslarını və problemlərini araşdıran elm fəlsəfəsinin bir hissəsi: ümumiyyətlə riyaziyyatın ontoloji, epistemoloji, metodoloji, məntiqi və aksioloji əsasları və prinsipləri, onun müxtəlif istiqamətləri, fənləri və nəzəriyyələri. Geniş mənada, riyaziyyat fəlsəfəsi riyazi ifadələrin mənasını və mücərrəd obyektlərin mahiyyətini öyrənmək üçün riyaziyyat "dilinin" semantik nəzəriyyəsinin qurulması ilə məşğul olur.

## Tarixi
Pifaqor kimi yunan riyaziyyatçıları mülahizələrin sübutu anlayışını işləyib hazırlamaqla, hər şeydən öncə riyaziyyatın prosedur və operasion tərəflərini inkişaf etdirmişlər. Yəni, riyazi sübut – aşkar aksiomlardan məntiqi olaraq ümumi əhəmiyyətə malik olan həqiqi nəticələrin alınmasından ibarətdir. Biz o sistemi aksiomatik-deduktiv sistem adlandırırıq ki, o, aksiomlardan, nəticə çıxarma qaydalarından və onların köməyi ilə alınmış mülahizələrdən (teorem) ibarətdir.

B.e.ə. təxminən 300-cü illərdə İsgəndəriyyədə yaşamış Evklid bu nəzəri əsasa istinad edərək riyaziyyata dair dərslik yazmışdı, bu dərslik də öz əhəmiyyətini bizim günlərə qədər saxlamışdır. Bu dərslikdən Nyuton özünün fizikasında istifadə etmişdir, burada şərh olunan təfəkkür tərzini isə Dekart və digər filosoflar qədim təfəkkürün istənilən şəklinin idealı olaraq şərh etmişlər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* *[[Rixard Dedekind|Дедекинд Р.]]* Что такое числа и для чего они служат (рус. пер. 1905).
* *Дедекинд Р.* Непрерывность и иррациональные числа (рус. изд. 1923).
* *Жуков Н. И.* Философские проблемы математики. Минск, 1977. — 96 с.
* *Кедровский, Олег Иванович* Взаимосвязь философии и математики в процессе исторического развития. Киев, 1974.
* *Светлов В. А.* Философия математики. Основные программы обоснования математики XX столетия: Учебное пособие. М., 2006. 208 с.
* *Френкель А. А., Бар-Хиллел И.* Основания теории множеств. — М.: Мир, 1969.
* *Перминов В. Я.* Философия и основания математики. М., 2001.
* *[[Yuriy Manin|Манин Ю. И.]]* Математика как метафора. — М.: МЦНМО, 2008. — 400 с.
* *Успенский В. А.* Апология математики (сборник статей). СПб., 2009, — 554 с.
* 
* 

## Xarici keçidlər
* *И. Р. Шафаревич*. Riyazi düşüncə və təbiət
* *И. Р. Шафаревич*. Riyaziyyatın inkişafındakı bəzi tendensiyalar haqqında
* Riyaziyyat fəlsəfəsinə dair konfransın materialları
Ov mövsümü (cizgi filmi, 2006)

**Ov mövsümü** () — 2006 ABŞ animasiya komediya-macəra filmi. Sony Pictures Animations tərəfindən hazırlanmışdır.

## Səsləndirənlər

* Martin Lorens - Boog
* Eşton Kutçer - Elliot
* Qari Sinise - Şou
* Debra Messing - Beyt
* Billi Konnolli - McSquizzy
* Con Favreau - Reilly
* Corciya Engel - Bobbi
* Ceyn Krakovski - Gizel
* Qordon Tootoroz - Qordi
* Patrik Varburton - İan
* Kodi Kameron - Mr. Veyni
* Deni Mann - Serj
* Maddi Teylor - Deni
* Nika Futterman - Rozi
* Mişel Murdokka - Mariya
* Ferqal Reyli - O'Tool

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
* 
* 
*
Oleq Tinkov

**Oleq Tinkov** () — Rusiyalı iş adamı. Forbesə görə 2014-cü ildə dünyanın ən varlı adamları siyahısında 1210-cu, 2019-cu ildə Rusiyanın ən varlı iş adamları siyahısında 1.7 milyard dollarlıq sərvəti ilə 47-ci sırada qərarlaşıb.

"Technoşok" məişət texnikası mağazalar şəbəkəsinin, dondurulmuş yarımfabrikatlar istehsal edən fabriklərinin, "Darya" zavodunun, pivə zavodunun və Tinkoff restoranlar şəbəkəsinin qurucusu kimi tanınır.

## Tərcümeyi-hal
Oleq Tinkov 25 dekabr 1967-ci ildə Kemerovo vilayətinin Leninsk-Kuznetsk rayonunun Polysaevo kəndində mədənci və dərzi ailəsində anadan olmuşdur. Orta məktəbi Leninsk-Kuznetskidə bitirib. Kirov mədənində və Kuzbasselement zavodunda işləyib.

## İstinadlar
Fizika fəlsəfəsi

**Fizika fəlsəfəsi** — fəlsəfənin bir hissəsi kimi fizika anlayışını, sərhədlərini və metodologiyasını öyrənən bir fəlsəfə bölməsidir. Vəziyyətinin bir hissəsi olaraq, fizika fəlsəfəsi, məsələn, ontoloji və fiziki proqnozların uyğunsuzluq problemini təhlil edir: məsələn, fizikanın zamanı ən sabit prosesin axını kimi anlaması və zamanın axını kimi ontoloji anlayışı ümumi və ya faz dəyişikliyində: keçmiş, indiki, gələcək. Fizika fəlsəfəsinə yalnız fiziki aləmdə özünü göstərən səbəbiyyət problemi və sonuncusu ilə əlaqələndirmə problemi də daxildir. Son zamanların fizika fəlsəfəsi sahəsində ən əlamətdar araşdırmalar A. Grünbaumun "Məkan və zamanın fəlsəfi problemləri" və DV Dzhoxadzenin "Aristotel dialektikası" adlı əsərləri və B. Smithin çoxsaylı tədqiqatları, o cümlədən birgə fenomenoloji dünya "," Keyfiyyətli fizikanın yeni əsasları "və s. Eyni zamanda, fizika fəlsəfəsinin problemi, fəlsəfənin bu hissəsində, ümumiyyətlə qəbul edilmiş kateqoriyalar aparatlarının praktik olaraq olmamasıdır.

## Biblioqrafiya

### Kitablar
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Dissertasiyalar
* 

### Məqalələr
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Сайт «Концепция двух продолжений», раздел «Формальное и физическое»
* НУЖНА ЛИ ФИЗИКЕ ФИЛОСОФИЯ?
Pop-İvan

**Pop-İvan** () — İvano-Frankovsk və Zakarpatya vilayətlərinin sərhədindəki silsilənin cənub-şərq ucunda yerləşən Çornoqora silsiləsinin ən yüksək zirvələrindən biridir. Hündürlüyü 2020.5 m-dir. Pop-İvan Çernoqorski dağını, Karpatların başqa bir zirvəsi - Ukrayna və Rumıniya sərhədində yerləşən Pop-İvan Marmaroşski ilə qarışdırılmamalıdır. 
## Təsviri
Piramidal formaya malikdir, yuxarı hissəsində daş töküntüləri var. Qum daşlarından əmələ gəlmişdir. Karpat Dövlət Milli Parkı içərisindədir. Müharibədən əvvəl Polşa xəritələrində dağ 16 nömrəli sütun olaraq təyin edilmişdir. Əsasən subalp bitki örtüyü ilə örtülmüşdür. Kollar (Sibir ardıç, rododendron) və şam meşələri (1500-1600 m yüksəklikdə) geniş yayılmışdır. 
Rəvayətə görə, dağ zirvəsi xüsusi əbası olan keşişə bənzədiyindən bucür adlanır. İndi qayadan yalnız qəlpələr qalıb. Əslində dağın daha qədim adı əfsanəvi Dovbuş şeytanı məğlub etdikdən sonra aldığı "Qara dağ" və ya "Qara bəla"-dır. Dağ xəritələr düzəldərkən dil sürüşməsindən sonra "Pop-İvan" adını alır. Bununla birlikdə, elm adamları hələ əvvəlcə dağa hansı adın verildiyini müəyyənləşdirməyiblər.
Pop-İvan dağıən zirvədə yerləşən "Ağ fil" rəsədxanası ilə tanınır. Rəsədxana çox güman ki, adını hər qışda qarla örtülməsi səbəbindən uzaqdan iri heyvana bənzəməsinə görə alır.

Rəsədxananın tikintisinə əsasən ətraf kəndlərdən olan insanları cəlb edərək 1936-cı ildə başlamışdır. Möhtəşəm açılış 29 iyul 1938-ci ildə baş verir. Kompleks 43 otağı əhatə edir. Rəsədxana beş mərtəbəli bir otel, köməkçi tikililər və teleskoplu bir bürcdən ibarət olur. Qala avtomatik olaraq açılan 10 metrlik mis günbəzlə örtülür. Binanın öz elektrik stansiyası var. Su təchizatı iki güclü elektrik nasosu istifadə edilərək həyata keçirilir. 1939-cu ildə bina SSRİ nəzarətinə keçir. Sovet İttifaqında ilk geofizika rəsədxanası və meteoroloji stansiya burada təşkil edilir. Ancaq müharibənin başlanğıcında Macarıstan qoşunları burada bir müşahidə məntəqəsi qurur. Macarlar getdikdən sonra rəsədxana işini davam etdirmir.

1996-cı ilin oktyabrında Yaremçedə "Pop İvan Dağıdakı meteoroloji və astronomik rəsədxana" məsələsinə dair Ukrayna və Polşanın müxtəlif qurumlarının nümayəndələrinin iştirak etdiyi elmi və praktik bir görüş keçirilir. Lakin Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası burada fəaliyyəti lazımsız hesab edir.

## İstinadlar
Məmət Əli Alabora

**Məmət Əli Alabora** () — türkiyəli aktyor.

## Həyatı
Məmət Əli Alabora 1977-ci il noyabrın 25-i Türkiyənin İstanbul şəhərində dünyaya gəlib.

### Gəzi parkı etirazları
Alabora, mülki hüquqlar və ətraf fəalıdır. 2013-cü ildə Gəzi parkı etirazlarına dəstək vermişdir. 2018-ci ilin dekabr ayında Məmət Əli Alabora haqqında Gəzi parkı fəaliyyətlərinə görə "Türkiyə Respublikası Hökumətini devirməyə və ya vəzifələrini yerinə yetirməməsinə cəhd" ittihamı üzrə həbs edilmə qərarı verilmişdir. 2020-ci ilin fevral ayında Gəzi parkı davasında bəraət qazandığı deyildi.

### Özəl həyatı
Məmət 2009-cu il noyabrın 19-u aktyor Pınar Öğün ilə ailə həyatı qurmuşdur.

Gəzi parkı hadisələrindən sonra Türkiyədən ayrılıb İngiltərəyə köçən Məmət Əli Alabora, 2020-ci ilin oktyabr ayında qatıldığı bir yayımda Uelsin Kardiff şəhərində məskunlaşdığını demişdir.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar
Manasiya (monastır)

**Manasiya monastırı** () və ya **Resava** () ― Serbiya ərazisində yerləşən, 1406-1418-ci illər arasında Stefan Lazareviç tərəfindən tikilmiş

Serb Pravoslav monastırı. Kilsə Müqəddəs Üçlüyə həsr edilmişdir. Kompleks orta əsr serb mədəniyyətinin ən əhəmiyyətli abidələrindən biridir və "Morava memarlıq məktəbinə" aiddir. Monastır nəhəng divarlar və qüllələrlə əhatə olunmuşdur. Manasiya monastırı qurulduqdan dərhal sonra Serb despotluğunun mədəniyyət mərkəzinə çevrildi.

**Resava Məktəbi** 15 və 16-cı əsrlərdə despotluğun Osmanlı imperiyasının hakimiyyəti altına keçməsindən sonra da əlyazmaları və tərcümələri ilə məşhur idi. Manasiya kompleksi 1979-cu ildə "müstəsna əhəmiyyətə malik mədəniyyət abidəsi" elan edilmişdir və Serbiya Respublikası tərəfindən qorunur. Monastır 2010-cu ildə UNESCO-nun ehtiyatda olan ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir.

## Memarlıq və tarix

Resava olaraq da tanınan Manasiya monastırı Despotovats şəhərindən iki kilometr şimal-qərbdə, mənzərəli dərədə inşa edilmişdir. Monumental məqbərənin və istehkam şəhərciyinin tikintisi fasilələrlə təxminən on il davam etmişdir. Bu dövrdə kilsə, böyük bir yeməkxana, mənzillər, bitişik binalar, bürclər və divarlar, qoruyucu divarları olan xəndəklər və səngərlər inşa edilmişdir.

Monastırın qurucusu olan despot Stefan, Manasiyanı məqbərəsi olaraq xidmət etmək üçün inşa etmişdir. Manasiya kilsəsi müasir abidələrlə birlikdə Moravanın Serbiyadakı son böyük sənət müvəffəqiyyətinə şahidlik edir.

Kilsəyə paralel olaraq inşa edilmiş və tamamilə freskalarla örtülmüş yeməkxana orta əsr Serbiyasındakı bilinən ən böyük tikililərdən biridir. Monastır kompleksi on bir qüllə və səngərləri olan möhkəm divarlarla əhatə olunmuş və qorunmuşdur.

Monastır beş əsrlik Osmanlı hakimiyyəti dövründə bir neçə dəfə tərk edilmiş və dağılmışdır. Kilsənin qurğuşun damı çıxarılmış və bir əsrdən artıq bir müddət ərzində içəridəki freskalar yağış səbəbilə zərər görmüşdür. 18-ci əsrdə kilsənin qərb hissəsi — narteks baş verən partlayış nəticəsində çox ziyan gördü və daha sonra yenidən tikildi. Kilsənin həmin hissəsinin mozaika döşəməsi isə qorunub saxlanılmışdır.

## Qalereya

Fayl:Manasija monastery - south.JPG|Kilsənin yan görünüşü
Fayl:Man mas kul4.jpg|Monastır kompleksinin ətrafındakı istehkam
Fayl:Manastir-manasija-despotovac-serbia-atipiks.jpg|Manasiya monastırının ümumi görünüşü
Fayl:Manasija kapija.JPG|Qərb divarları arasındakı giriş
Fayl:Stefan Lazarević tomb.JPG|Despot Stefan Lazareviç türbəsi


## İstinadlar
Yuqoslaviya tarix muzeyi

**Yuqoslaviya tarix muzeyi** və ya sadəcə **Yuqoslaviya muzeyi** () ― Serbiyanın paytaxtı Belqradda yerləşən tarix muzeyi. Muzey Yuqoslaviya krallığı və Yuqoslaviya Respublikası dövrü ilə yanaşı İosif Broz Titonun həyatını da izah edir. Titonun qəbri muzey binalarından birində yerləşir.

Hər il 120 000 nəfər ziyarətçi qəbul edən Yuqoslaviya tarix muzeyi Serbiyada ən çox ziyarət edilən muzeydir.

## Tarix

### "İosif Broz Tito" memorial mərkəzi

Yuqoslaviya muzeyini təşkil edən hər üç bina əvvəllər "İosif Broz Tito" memorial mərkəzinin bir hissəsi olmuşdur.

25 may 1962-ci ildə "25 May muzeyi" açıldı. Bu muzey Yuqoslaviya prezidenti İosif Broz Titoya 70 illik yubileyi üçün hədiyyə olaraq Belqrad şəhəri tərəfindən tikilmişdi. Muzey Titonun 1962-ci ilə qədər aldığı hədiyyələri nümayiş etdirmək üçün istifadə edilirdi. 16 noyabr 1982-ci ildə "İosif Broz Tito" memorial mərkəzi quruldu və "25 May muzeyi" mərkəzin bir hissəsi oldu. Memorial mərkəz əsasən Belqradda, eyni zamanda Yuqoslaviyanın digər yerlərində yerləşən bir neçə bina və qurumu əhatə edirdi. Titonun dəfn olunduğu "Çiçəklər evi" mavzoleyi də memorial mərkəzin bir hissəsi idi. Buradakı kolleksiyada Titonun medalları və şəxsi əşyaları nümayiş etdirilirdi.

İosif Broz Tito 4 may 1980-ci ildə ölümündən sonra memorial mərkəzə daxil olan "Çiçəklər evi"ndə dəfn edildi. Mərkəzdə 20-ci əsrdə Yuqoslaviyanın tarixini əks etdirən 75 000-dən çox nümunədən ibarət kolleksiya var idi. Kolleksiya həmçinin Titonun prezidentliyi dövründə xarici qonaqlarla etdiyi çox sayda ziyarət zamanı aldığı hədiyyələrin geniş bir kolleksiyasını da saxlayırdı.

Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikasının dağılmasından sonra təxminən on il ərzində bütün kompleks (türbə və muzey) xalqa bağlandı. Kompleks hal-hazırda yenidən böyük turistik məkana çevrilmişdir. Bir çox insan bu yeri tez-tez, xüsusən də 25 mayda (İosif Broz Titonun rəsmi doğum tarixi) ziyarətgah kimi ziyarət edir.

## İstinadlar
Belqrad Aviasiya muzeyi

Əvvəllər **Yuqoslaviya Aviasiya muzeyi** olaraq bilinən **Belqrad Aviasiya muzeyi** ― Serbiyanın paytaxtı Belqradda yerləşən muzey. 1957-ci ildə qurulan muzey Nikola Tesla Hava Limanına bitişikdir. Memar İvan Ştraus tərəfindən hazırlanmış mövcud müəssisə 21 may 1989-cu ildə xalqın istifadəsinə verilmişdir.

## Tarix
1975-ci ildə Serbiyanın beynəlxalq havayolları şirkəti olan JAT muzey üçün 52.000 kvadrat fut torpaq bağışlamış, daha sonra isə muzey 2,7 hektarlıq ərazi satın almışdır.

Muzeyin indiki binasının inşasına 1970-ci illərin ortalarında başlanılmışdır. İnşaat işləri uzanmış, buna görə də ilk daimi sərgi yalnız 1988-ci ilin sonlarında başlamışdır. Yeni muzey yeri 21 may 1989-cu ildə təntənəli şəkildə açımışdır.

Muzeydə əvvəllər Yuqoslaviya Hərbi Hava Qüvvələri (həm krallıq, həm də kommunist), Serbiya Hərbi Hava Qüvvələri və digərləri tərəfindən istismar olunan 200-dən çox təyyarənin və daha əvvəl bir neçə mülki təyyarə və xüsusi uçan klubun idarə etdiyi təyyarələr var. Muzey həmçinin Fiat G.50-in bilinən yeganə mövcud nümunəsinə sahibdir. Ən qiymətli kolleksiyalar isə geodezik şüşə binada saxlanılır.

Muzey NATO-nun 1999-cu ildə Yuqoslaviyanı bombalaması zamanı vurularaq düşən F-117 Nighthawk və F-16 Fighting Falcon-nun qalıqlarının da nümayiş etdirir. Bundan əlavə kolleksiya 130-dan çox aviasiya mühərriki, radar, raket, müxtəlif aviasiya avadanlığı, 20 000-dən çox məlumat kitabçası və texniki sənəd və 200 000-dən çox fotoşəkildən ibarətdir.

## Kolleksiya

Muzeydəki mövcud raketlər və radarlar:

* P-15 Termit
* S-75 Dvina

### Planerlər

### Helikopterlər


Fayl:S-55.jpg|Sikorsky (SOKO) S-55-5
Fayl:Ka 25-1.jpg|Kamov Ka-25PL
Fayl:Mi-8 at the Aeronautical Museum Belgrade.jpg|Mi-8 



Fayl:Yu Hurricane.jpg|Yuqoslaviya Hava Qüvvələri işarələri ilə Hawker Hurricane Mk IVRP
Fayl:Yu Yak-3.jpg|Yak-3
Fayl:Bf109 messerschmitt.JPG|Messerschmitt Bf 109
Fayl:P-47 YU 01.jpg|Yuqoslaviya Hava Qüvvələrinin işarəsi olan P-47D Thunderbolt.
Fayl:Polikarpov Po 2.jpg|Polikarpov Po-2
Fayl:Fizir FN.jpg|Fizir FN
Fayl:Kraguj.jpg|Soko J-20 Kraguj
Fayl:Utva 213.jpg|Utva 213
Fayl:Yu Spitfire.jpg|Yuqoslaviya RAF heyətinin istifadə etdiyi Supermarine Spitfire LF Mk VC.
Fayl:Predator MQ-1 (war trophy in Museum of Aviation, Belgrade, Serbia).jpg|MQ-1
Fayl:F-117 Canopy (shot down over Serbia 1999, Museum of Aviation, Belgrade).jpg|27 mart 1999-cu ildə Serbiyanın BuDanovtsi kəndi yaxınlığında vurulan F-117 təyyarəsi
Fayl:Ju52 Luftfahrtmuseum am Flughafen Belgrad.jpg|Binanın xaricindəki Junkers Ju 52 / 3m (exF-BBYB)
Fayl:C-47 in front of the Aeronautical Museum Belgrade.jpg|C-47  


### Jet təyyarələr

Fayl:Belgr f84 thunderjet.JPG|F-84 "Thunderjet"
Fayl:F-86D-Yu.jpg|F-86D Saber
Fayl:Mig-21 yu.JPG|MiG-21F-13
Fayl:Airplane J-22 orao.JPG|Soko J-22 Orao prototipi
Fayl:Folland Gnat YU.jpg|Folland (Fo.141) Gnat F Mk.1
Fayl:F-16 tail.jpg|Müttəfiq Qüvvələr Əməliyyatı zamanı vurulan F-16CG quyruğu və örtüyü
Fayl:Caravelle yu.JPG|Sud-Aviation Se.210 Caravele 


### Digər

## İstinadlar
Türkiyə–Yunanıstan əhali mübadiləsi

**Türkiyə-Yunanıstan əhali mübadiləsi** — 1923-cü ildə Yunanıstan, Türkiyə və Bolqarıstan arasında məcburi əhali mübadiləsi. Yunanıstanın 1919-1922 İkinci Yunan-Türk müharibəsində məğlubiyyətinin və Lozanna Sülh Müqaviləsinin bağlanmasının nəticəsi idi. 

Yunanıstan ilə Türkiyə Böyük Millət Məclisi arasında 30 yanvar 1923-cü il tarixində imzalanan Konvensiya və Protokola uyğun olaraq 1 may 1923-cü ildən həyata keçirilir. Mübadilə təxminən 2 milyon insanı əhatə edir və xüsusilə Kiçik Asiya və Şərqi Trakyanın yunan əhalisi ilə əlaqəli bir məcburiyyət xarakteri daşıyır. Mübadilənin əsas məqsədi keçmiş Osmanlı İmperiyası ərazisində formalaşmış dövlətlərin milli tərkibini homogenizasiyalaşdırmaq və potensial etnik-dini azlıqlar tərəfindən separatizmin inkişafının qarşısını almaq olur.

## Mübadilə şərtləri
Yunanıstan ilə Türkiyə arasında mübadilə dini (etnik deyil) əsaslarla həyata keçirildi. Beləliklə yunan dilində danışan müsəlmanlar Yunanıstan ərazisini tərk etmək məcburiyyətində qaldı (xüsusən Krit - Krit müsəlmanları), yarımadanın içərisindən gələn xristianların əksəriyyətinin onsuz da yunan dilini itirərək türk dilini ana dili bilməsinə baxmayaraq Türkiyəni tərk etdi. 

Yunanıstan və Bolqarıstan arasında mübadilə etnik xətt üzrə baş verdi. Bolqarıstan və Türkiyə məcburi əhali mübadiləsi aparmadı. Eyni zamanda, demək olar ki, bütün pravoslav bolqarlar Türkiyə ərazisini tərk etdi. Türkdilli və digər müsəlmanlar isə davamlı mühacirliyə baxmayaraq Bolqarıstanda əhəmiyyətli sayda yaşamağa davam etdi.

## Evakuasiya
Xristianların (təxminən 1,5 milyon nəfər) evakuasiyası, Şimali Yunanıstandan (əsasən Makedoniyadan) gələn müsəlmanların evakuasiyası ilə izlənildi. Nəticədə XVI əsrin əvvəllərinə qədər xristian (yunan-slavyan) əksəriyyətini böyük ölçüdə itirən qədim yunan şəhəri olan Saloniki yenidən yunanlaşdırıldı. Bundan əlavə Krit tamamilə Yunan və Xristian oldu. Eyni zamanda İstanbul xaricində, Qərbi Türkiyənin şəhərləri  xristian sakinlərini itirdi. Mübadilə açıq şəkildə qeyri-bərabər idi: 1,5 milyon xristian, 0,5 milyon müsəlman daimi yaşayış yerini dəyişmək məcburiyyətində qaldı. Yunanıstanda sosial böhran yarandı, bu da böyük şəhərlərdə (əsasən Afinada, Salonikidə gecə qonduların sayı artdı), kütləvi işsizlik, artan yoxsulluq və aclıq, xaricə kütləvi mühacirətlər müşahidə edildi. 
## İstinadlar
Conson və Vels Universiteti

**Conson və Uels Universiteti** ― ABŞ-nin Rod-Aylend ştatında yerləşən özəl universitet.

Ali təhsil müəssisəsi 1914-cü ildə Qertrud Conson və Meri Vales tərəfindən biznes məktəbi olaraq qurulmuşdur. Hazırda 6 kollecdə bakalavr, magistr və doktorantura səviyyələrində təhsil alan 12.930 tələbəsi vardır. Əsas kampusu Rod-Aylend ştatının Providens şəhərində yerləşir. Bununla yanaşı, universitetin Şimali Karolina ştatının Şarlott şəhərində də kampusu mövcuddur. Universitetin tədqiqat fəaliyyəti səlahiyyətli orqan olan Yeni İngiltərə Ali Təhsil Komissiyası tərəfindən tənzimlənir.

"US News" jurnalının dərc etdiyi siyahıya görə Conson və Vels Universiteti şimal əyalətlərində yerləşən universitetlər arasında 96-cı yerdə qərarlaşmışdır.

## İstinadlar
Əndican hadisələri

**Əndican hadisələri** — 12–14 may 2005, Özbəkistanın Əndican şəhərində baş vermiş 187(rəsmi)— 600(xarici müşahidəçilər)—1500(keçmiş MTX cəsusunun etirafı) nəfərin ölümüylə nəticələnən kütləvi qırğındır.

360 min nəfərin yaşadığı Əndican Fərqanə vadisində — Qırğızıstanla sərhədin cəmi 30 kilometrliyində yerləşir.Xalq bölgədə 90-cı illərdən bəri davam edən yoxsulluq, korrupsiya, repressiyalar və bərbad iqtisadi vəziyyətdən bezmiş vəziyyətdədir.Hadisələrin qığılcımı isə bir qrup biznesmenin şübhəli həbsi olur.

## Hadisələr

Beləliklə, 10 may tarixindən nümayişlər başlayır.(~5000nəfər)
12may gecəsi silahlı şəxslər, bir müddət əvvəl şübhəli şəkildə həbs edilən 23 biznesmenin tutulduğu həbsxanaya hücum edib, 100-lərlə məhbusu azad edirlər. Daha sonra bölgədəki bir çox hökumət binalarını zəbt edib, İslam Kərimovun istefasını tələb edirlər.(Həmin vaxt Qırğızıstanda baş vermiş rəngli inqilabdan ilhamlanaraq). Amma mayın 12-nə qədər etiraz aksiyası ümumiyyətlə dinc idi, orada silahlı adamlar iştirak etmirdilər. Hələ də aydın deyil ki, həmin gecə basqında iştirak edən silahlı adamlar kimlər idi.

Mitinqçilərin terrorist və islami ekstrimistlər olduğunu deyərək, prezident İslam Kərimovun əmrilə (dəqiq deyil), Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin (SNB) qüvvələri, tanklar və helikopterlərdən də istifadə edərək, uşaq-qadın fərq qoymadan xalqa atəş açır.Politoloqların fikrincə hadisələrin səbəblərindən biri də Daşkənd-Fərqanə klanı ilə Səmərqənd klanı arasında hökumət daxili mübarizə olub. 

## Qeydlər
1) Qırğından sonra kütləvi məzarlıqlar tapılsa da hökumət inkar edib.

2) 15 biznesmen sonradan yenə həbsə düşsə də, qalanları hazırda qərb ölkələrinin vətəndaşlarıdır.

## İstinadlar
İqtisadiyyat fəlsəfəsi

**İqtisadiyyat fəlsəfəsi** — rasional seçim, iqtisadi nəticələrin, qurumların və proseslərin qiymətləndirilməsi, yüksək dərəcədə idealizə olunmuş iqtisadi modellərin vəziyyəti, iqtisadi hadisələrin ontologiyası və onlar haqqında məlumat əldə etmək imkanları kimi mövzuları araşdırır.

İqtisadiyyat fəlsəfəsi üçün müvafiq olaraq fəaliyyət nəzəriyyəsi, etika (və ya normativ sosial və siyasi fəlsəfə) və elm fəlsəfəsi kimi qəbul edilə bilən üç mövzuda faydalıdır. İqtisadi rasionallıq, rifah və sosial seçim nəzəriyyələri müvafiq fəlsəfi ədəbiyyat tərəfindən tez-tez məlumatlandırılan və fəaliyyət nəzəriyyəsi, fəlsəfi psixologiya və sosial və siyasi fəlsəfə ilə maraqlananlar üçün açıqca maraq doğuran fəlsəfi tezisləri müdafiə edir.

İqtisadiyyat həm təfərrüatlı xüsusiyyətlərinə görə, həm də təbiət elmlərinin bir çox açıq xüsusiyyətlərinə malik olduğu üçün epistemologiya və elm fəlsəfəsi ilə maraqlananlar üçün xüsusi maraq kəsb edir, obyekti isə ictimai hadisələrdən ibarətdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Philosophy of Economics (Daniel Little's entry in the *Routledge Encyclopedia of the Philosophy of Science*)
* Philosophy of Economics (Stanford Encyclopedia of Philosophy) by Daniel M. Hausman, notable in the field.
Dünya Məntiq Günü

**Dünya Məntiq Günü** ()  — 2019-cu ilin noyabr ayından başlayaraq hər il 14 yanvar tarixində qeyd olunan beynəlxalq bir gündür. Dünya Məntiq Günü məntiqin intellektual tarixini, konseptual əhəmiyyətini və praktik təsirlərini daha geniş ictimaiyyətin diqqətinə çatdırmaq niyyətindədir. 

## Tarixi
14 yanvar Dünya Məntiq Gününü qeyd etmək üçün seçilən tarix, Kurt Hödelin ölüm tarixinə və iyirminci əsrin ən görkəmli məntiqçilərindən olan Alfred Tarskinin doğum tarixinə uyğundur.

## Elan
Ümumdünya Məntiq Gününün elan edilməsi 2019-cu ilin ortalarında YUNESKO icra heyətinə təklif edildi. 2019-cu ilin oktyabrında YUNESKO icra heyətinin 207-ci iclasında müzakirə və qəbul edilmiş və YUNESKO-nun 40-cı Baş Konfransına təklif olunmuşdur. 26 noyabr 2019-cu il tarixində 40-cı Baş Konfransda 14 yanvar - Beynəlxalq Fəlsəfə və Humanist Araşdırmalar Şurası tərəfindən koordinasiyalı *Dünya Məntiq Günü* elan edilmişdir.

## Qeyd edilir
YUNESKO-nun elan edilməsindən sonra birinci Ümumdünya Məntiq Günü YUNESKO-nun baş direktoru Odri Azulay bəyanatla çıxış edərək məntiqin vacibliyini vurğuladı:

İyirmi birinci əsrdə – həqiqətən, indi həmişəkindən daha çox – məntiq intizamı xüsusilə vaxtında, cəmiyyətlərimiz və iqtisadiyyatımız üçün son dərəcə vacibdir. Məsələn, informatika və informasiya-kommunikasiya texnologiyaları məntiqi və alqoritmik mülahizələrə əsaslanır.

2020-ci ildə Dünya Məntiq Günü 35 ölkədə təxminən altmış tədbirlə qeyd olundu.

## İstinadlar
Həyat fəlsəfəsi

**Həyat fəlsəfəsi** () — XIX illərin sonu — XX əsrin əvvəllərində Almaniyada üstünlük təşkil edən Avropa fəlsəfəsindəki irrasionalist cərəyan.

## Yaranması
Həyat fəlsəfəsi romantizmin hökmranlığı fonunda yaranmış və Maarifçiliyin rasionalizminə bir reaksiya idi . Bu hərəkatın “xaç atası”, fəlsəfəsi ilə qəribə şəkildə Kantian və Buddist motivləri birləşdirən Artur Şopenhauerdir . Əgər fenomenlər dünyası təmsilçilikdirsə, onda özümüzdə bildiyimiz tək şey dünya iradəsidir.

## İstinadlar
Oplenats

**Oplenatsdakı Müqəddəs Georgi kilsəsi** () və ya sadəcə **Oplenats** () ― Serbiyanın Topola qəsəbəsindəki Oplenats təpəsi üzərində yerləşən Serbiya və Yuqoslaviyada hakimiyyətdə olmuş Karaqeorqiyeviç sülaləsinə aid mavzoley. Oplenac kilsəsi Yuqoslaviya Kralı I Pyotr tərəfindən qurulmuşdur. Kral sülaləsinin bir çox üzvü kilsədə, kilsənin altındakı məzarlıqda və ya kilsə həyətində basdırılmışdır.

## Mavzoley

Karaqeorqiyeviç sülaləsinə aid 28 məqabərədən altısı hökmdarlara aiddir. Bu tikililər Serbiya tarixinin vacib məkanlarından biridir. 6 oktyabr 2012-ci ildə Şahzadə Paul, həyat yoldaşı Olqa və oğlu Nikolanın qalıqları Lozannadakı qəbiristanlıqdan çıxarıldıqdan sonra Serbiyaya gətirilərək burada dəfn edilmişdir.

## Tarix

19-cu əsrdə bu ərazi meşə ilə örtülmüşdü. Opelants termini böyük ehtimalla öküz maşınlarındakı taxta hissələr mənasını verən "oplen" dən qaynaqlanır. Sülalənin banisi Karaqeorqinin burada məskunlaşaraq ərazidə üzüm və meyvə bağları saldı və yaxınlıqdakı Topolanın müdafiəsini qurdu. Oğlu İskəndər də burada yeni tikililər tikdi və atasının üzüm və meyvə bağlarını təzələdi. Bunnunla birlikdə kral I Pyotrun hakimiyyyətə gəlişinə qədər buranın həqiqi əhəmiyyəti yox idi.

I Pyotr 1903-cü ildə taxta çıxdıqdan sonra Müqəddəs Georgi kilsəsinin inşası üçün Mali Oplenats təpəsinin üstündə, 337 metr hündürlüyündə yer seçdi. Qurbangahın pravoslav ənənəsinə görə şərqə tərəf yönəlməsi üçün ərazi geodeziya mütəxəssisləri tərəfindən ölçülmüşdü. 1907-ci ildə tikilinin təməl daşı qoyuldu.

1910-cu il mayın 1-də Kosta İ. İovanoviçin planı əsasında inşaat başladı. 1 sentyabr 1910-cu ildə təməl tamamlandı. 1911-ci ildə proses sürətlə davam etdi və kilsənin üzərindəki günbəz də tamamlandı. Elə həmin il kilsənin fasadının yaxınlıqdakı Vençak dağından gətirilən ağ mərmərdən hazırlanmasına və beləliklə, tikilinin bu gün də ağ mərməri ilə tanınmasına qərar verildi. 1912-ci ilin payızında kilsə artıq tamamlanmışdı və təqdis olunmağa hazır idi. 23 sentyabr 1912-ci ildə serb patriarxı Dimitriye kilsəni təqdis etdi.

1912-1913-cü il Balkan eharibəsi və Birinci Dünya müharibəsindəki fasilələr zamanı kilsənin inşasına da ara verildi. 1915-ci ilin qışında Avstriya-Macarıstan Serbiyanı işğal etdikdə kilsə talan edildi: qübbə, tavan və portallardakı mis örtük  çıxarıldı. Kiçik mərmər sütunlar və bəzək əşyaları da daxil olmaqla bir çox pəncərə sındırıldı.

I Pyotr 16 avqust 1921-ci ildə öldü və xələfi I Aleksandr kilsənin tamamlanmasını öz üzərinə götürdü. Tikilinin orijinal planı dəyişdirdi.

Kilsə 1930-cu ilin sentyabrında bir daha təqdis edildi. Kilsədə ibadətlər 1947-ci ilə qədər aparıldı. Bundan sonra Müqəddəs Georgi kilsəsi mədəniyyət abidəsi elan edildi və ziyarətçilərə açıldı. Oplenats 1979-cu ildə "Fövqəladə əhəmiyyətli mədəniyyət Abidələri siyahısına əlavə edilmişdir və dövlət tərəfindən qorunur.

## İstinadlar
Şahzadə Lyubitsa sarayı

**Şahzadə Lyubitsa sarayı** () ― Serbiyanın paytaxtı Belqradda yerləşən saray. Mədəniyyət və memarlıq əhəmiyyətinə görə yaşayış yeri "müstəsna əhəmiyyətə malik mədəniyyət abidəsi" olaraq təyin edilmişdir.

## Tarix
Bu saray 1829-cu ilə qədər yaşamaq üçün istifadə edilmiş, lakin yaşı və yerləşdiyi əyalət nəzərə alınaraq şahzadə Miloş Obrenoviç başqa iqamətgah tikməyə qərar vermişdir. 

İqamətgahı 19-cu əsrin ilk yarısında Belqradda qorunub saxlanılan mülki memarlıq nümunələri arasında ən diqqətçəkənlərdən biridir. Tikili 1829-1830-cu illər arasında tikilmişdir. Şahzadə Miloşun planlarına görə, iqamətgahın iki məqsədi var idi: ailəsi şahzadə Lyubitsa və daha sonralar Serbiyanın hakimləri olan oğulları Milan və Mihailo üçün ev  və eyni zamanda sarayı. 

Tikinti 1829-cu ilin iyulunda başladı, 1830-cu ilin payızının sonlarında başa çatdı. Şahzadə Lyubitsa 22 noyabr 1830-cu il tarixli məktubunda ərinə "yeni iqamətgahda yerləşdiklərini" bildirmişdir. 1836-cı ildə iqamətgaha yeni bir Türk hamamı əlavə edilmişdir. 

## Memarlıq
Tikilinin bazası düzbucaqlı formasındadır. Bina üç mərtəbədən ibarətdir: zirzəmi, alt mərtəbə və üst mərtəbə. Zirzəmi tonozlarla örtülmüş, aşağı və üst mərtəbə isə klassik və bişməmiş kərpiclə doldurulmuş taxta konstruksiyalarla tikilmişdir.

Bu bina Serbiya-Balkan üslubundakı şəhər evlərinin bütün xüsusiyyətlərinə malikdir. Aşağı və yuxarı mərtəbələrdə, digər bütün otaqların yerləşdiyi keçmiş qapalı daxili həyət modelindən qaynaqlanan ənənəvi şərq məkan konsepsiyasını əks etdirən mərkəzi salon var.

Şahzadə Lyubitsa sarayı geniş konsepsiyası ilə şərq ənənəsinə söykənsə də, Belqrad memarlığının qırılma nöqtəsini təmsil edir. Çünki, bina xarici dizaynı və dekorativ elementləri ilə Avropa memarlığının təsirini göstərir. Əsasən düzbucaqlı olan Şahzadə Lyubitsa sarayının fasadındakı pəncərələi yarımdairəvi bazaya malikdir.
Fayl:Résidence de la princesse Ljubica.jpg|Şahzadə Lyubitsa sarayı
Fayl:KonakLjubice1.jpg|Şahzadə Lyubitsa sarayı 2008-ci ildə.
Fayl:Конак кнегиње Љубице унутра.jpg|Sarayın interyeri
Fayl:Унутрашњост конака.JPG|Sarayın interyeri
Fayl:Унутрашњост конака кнегиње Љубице.JPG|İnteryer


## İstinadlar
Trençin qəsri

**Trençin qəsri** (, ) ― Slovakiyanın qərbindəki Trençin şəhərində yerləşən qəsr.

## Tarix
Qəsrin tarixi II Roma legionu *Lauqarisionun* b.e. 179-cu ilində zəfərindən bəhs edən yazıya əsasən Roma imperiyası dövrünə qədər gedib çatır. Ərazidəki ən qədim bina Böyük Moraviya dövründə təsis edilmiş daş rotondadır. Qəsr XIII əsrin ortalarında kral IV Belanın qılıncdaşı olan baron Yakab Çesznekinin iqamətgahı idi. Trençin qəsri 13–14-cü əsrdə Matuş Çakın iqamətgahına çevrildi. Qəsrin həyətində "sevgi quyusu" olaraq da bilinən su quyusu var idi. Rəvayətə görə, bu quyu qaya içində quyu qazaraq qurtarmalı olduğu gözəl Fatiməyə böyük məhəbbəti olan Ömər adlı Türk şahzadəsi tərəfindən qazılmışdı. Əslində isə quyu 16-cı əsrdə qarnizon tərəfindən qazılmışdır. Bu 40 il çəkmişdir və quyu təxminən 80 m dərinlikdədir.

## Memarlıq

### Matusova qülləsi
Matusova qülləsi () Trençin qəsrindəki ən qədim binadır və XI əsrin sonunda inşa edilmişdir. Qüllə əvvəlcə Roman üslubunda inşa edilsə də, 1270-ci illərdə Qotik üslubunda yenidən tikilmişdir. Qüllənin hündürlüyü və yeri qəsrin ətrafını və Trençin şəhərini müşahidə etməyə imkan verirdi.

### Ludovita sarayı
Ludovita sarayı () Trençin qəsrinin yerləşdiyi təpənin üstündə, Matusova qülləsinin yanında yerləşir. Saray XIV əsrin birinci yarısında Kral Böyük Ludovik tərəfindən inşa edilmişdir.

### Barbara sarayı
Barbara Sarayı () Lüksemburqlu I Siqismund tərəfindən 1430-cu ildə ikinci həyat yoldaşı Barbara Zilli üçün tikilmişdir. Tikinti üçün Matus qülləsi ətrafındakı köhnə tikililərin bir hissəsi istifadə edilmişdir. Saray tarixinin çox hissəsində tamaşalar və skorlar üçün bina kimi istifadə edilmişdir.

### Zapolsk sarayı
Zapolsk sarayı () Trençin qəsrində inşa edilmiş son tikilidir. Bu üç mərtəbəli bina Stefan Zapolski () tərəfindən 16-cı əsrin əvvəllərində inşa edilmişdir.

## Bugünkü vəziyyəti
Qəsr Trençin muzeyinin bölgə və qəsr tarixini sənədləşdirən sərgilərini — tarixi mebellər, silahllar, şəkillər və digər əsərlərin sərgilərini və qəsrin qalereyasını, arxeoloji kolleksiyalarını və tapıntılarını nümayiş etdirir. Trençin qəsri Slovakiyanın Milli Mədəniyyət Abidəsi olaraq qorunur. Qəsr 2006-cı ildə təxminən 100 000 nəfər ziyarətçi cəlb etmişdir.

## İstinadlar
Bəxtiyar Kərimov (dəqiqləşdirmə)

* Bəxtiyar Kərimov — Azərbaycanlı aktyor.
* Bəxtiyar Kərimov — Azərbaycanlı qanuni oğru.

## Həmçinin bax
* Bəxtiyar
* Kərimov
Milçəklər (pyes)

***Milçəklər*** (fra. : *Les Mouches*) Jan-Pol Sartrın 1943-cü ildə hazırlanmış pyesidir. Bu , əvvəllər yunan dramaturqları Sofokl , Esxil və Evripid tərəfindən istifadə edilən Elektra mifinin uyğunlaşdırılmasıdır. Tamaşa Orestin və onun bacısı Elektranın Arqos kralı ataları Aqamemnonun intiqamını almaq axtarışında olan anası Klytemnestra və onu taxtdan salan və öldürən əri Eqistusu öldürərək hekayəsindən bəhs edir.

Sartr tamaşaya ekzistensialist mövzunu daxil edir, Elektra və Oresti Arqosun tanrıları və özünü rədd edən dini ayinlərin mərkəzi olan Zevs və onun Furiləri ilə döyüşə girir. Bu, öz insanlığından daim utanc içində yaşayan Zevsin ibadətçiləri üçün qorxu və muxtariyyətin olmaması ilə nəticələnir .

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Avstriyalı Elizabeta

**Avstriyalı Elizabeta** (; ) () — Fransa kralı IX Karlın xanımı, Fransa kraliçası. O, eyni zamanda Müqəddəs Roma imperatoru II Maksimilyanın və xanımı Avstriyalı Mariyanın qızıdır.

## Mənbə
* Hamann, Brigitte, *Elisabeth*, [in:] *Die Habsburger: Ein biographisches Lexikon*, Wirtschaftsverlag Ueberreuter; Auflage: 2, 1988, p. 87. 
* Treffer, Gerd, *Elisabeth von Österreich*, [In:] *Die Französischen Königinnen*, Pustet, Regensburg (1996), p. 260. ISBN 978–3791715308
* Wurzbach, Constantin von, *Habsburg, Elisabeth von Oesterreich (Königin von Frankreich)*. Nr. 71. [In:] *Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich*, vol. VI, Publisher L. C. Zamarski, Vienna 1856–1891, p. 169
* Brantôme, *Isabelle d'Autriche, femme de Charles IX, Roi de France*, in *Collection universelle des Mémoires particuliers, relatifs à l'Histoire de France*, Tome LXIV, 16e siècle, Londres, Paris, 1790

## İstinadlar
Lotaringiyalı Luiza

**Lotaringiyalı Luiza** (; ; ) — Fransa kralı III Henrinin xanımı, Fransa kraliçası.

## Mənbə
* Boucher, Jacqueline (1995). *Deux épouses et reines à la fin du XVIe siècle: Louise de Lorraine et Marguerite de France* (in French). Publications de l'Universite de Saint-Etienne. ISBN 9782862720807
* Knecht, Robert J. (2016). *Hero or Tyrant? Henry III, King of France, 1574–89*. Routledge

## İstinadlar
Marqarita de Valua

**Valualı Marqarita** (; , ) — Navarra və Fransa kralı IV Henrinin xanımı, Fransa kraliçası. O, eyni zamanda Fransa kralı II Henri və Yekaterina Mediçinin qızı, II Fransisk, IX Karl və III Henrinin doğma bacısı idi.

Fransadakı katoliklər və kalvinistlər arasında sülh yaratmaq məqsədilə planlaşdırılan Marqaritanın Navarra kralıyla baş tutan evliliyi, nikahdan 6 gün sonra baş tutan Varfolomey gecəsi qətliamı ilə ləkələndi. Kiçik qardaşı Anju hersoqu Fransiskin hugenotlar üzərinə tərtib etdiyi hərbi əməliyyatlar əsnasında qardaşının tərəfini tutmuş, bu səbəblə ərinin dərin nifrətini qazanmışdır.

Navarra kraliçası olaraq əri və Fransa monarxiyası arasındakı münasibətləri tənzimləməyə çalışan Marqarita 2 saray arasında get-gəl edərək uzlaşma yaratmaq istəsə də, nəticədə öz evliliyi pozuldu. Ərinin ondan üz çevirməsinin ardından Marqarita 1585-ci ildə Navarradakı müxalif qüvvələrə və katolik birliklərə rəhbərlik etməyə başladı. Bu səbəblə əri Fransa kralı olsa da, Marqarita 20 il boyunca sürgündə yaşamağa məcbur oldu. Nəhayət, 1599-cu ildə yüklü miqdarda təzminat almaq şərtilə boşanmağa razı oldu.

Məşhur bir ədib olan və sənət adamlarına hamilik edən Marqarita sarayın mədəni həyatının inkişafında, xüsusilə də 1605-ci ildə sürgündən döndükdən sonra mühüm rol oynadı. Sürgün illərində öz xatirələrini qələmə aldı və bunu Avropa tarixində edən ilk qadın oldu.

## Mənbə
* Éliane Viennot, *Margherita di Valois. La vera storia della regina Margot*, 1994, Mondadori, Milano ISBN 88-04-37694-5
* David Buisseret, *Henry IV, King of France*, New York: Routledge, 1990. ISBN 0-04-445635-2
* Julianne Pidduck, *La Reine Margot*, London and New York, I. B. Tauris, 2005. ISBN 1-84511-100-1
* Natalie R. Tomas, *The Medici Women: Gender and Power in Renaissance Florence.* Aldershot, UK: Ashgate, 2003. ISBN 0-7546-0777-1

## İstinadlar
Fransalı Klod

**Fransalı Klod** (, ) — Fransa kralı I Fransiskin ilk xanımı, Fransa kraliçası. O, eyni zamanda Fransa kralı XII Lüdovikin qızı idi.

## Mənbə
* Henri Pigaillem: Claude de France : Première épouse de François Ier, mère d’Henri II. Pygmalion, 2006, 2756400386
* Yves Bottineau: *Georges Ier d'Amboise (1460–1510): un prélat normand de la Renaissance*, Rouen, PTC, pp. 67–68.
* Ornato, Monique (2001). *Répertoire de personnages apparentés à la couronne de France aux XIVe et XVe siècles* [*Directory of characters related to the crown of France in the 14th and 15th centuries*]. Publications de la Sorbonne. p. 145.

## İstinadlar
Avstriyalı Mariya Tereza

**Avstriyalı Mariya Tereza** (; ) (d. 10 sentyabr 1638 – ö. 30 iyul 1683) — Fransa kralı XIV Lüdovikin xanımı, Fransa kraliçası. O, eyni zamanda İspaniya kralı IV Filipin qızı olaraq İspaniya infantası idi.

Mariya Tereza Fransa ilə İspaniya arasındakı müharibənin sonlanması üçün 1660-cı ildə bibisi oğlu olan Fransa kralı XIV Lüdoviklə evləndirildi. Qatı dindarlığı ilə fərqlənən Mariya Tereza Fransanın siyasi həyatından uzaq qaldı.

## Mənbə
* Wolf 1968, p. 328
* Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Marie Thérèse". *Encyclopædia Britannica*. **17** (11th ed.). Cambridge University Press. p. 715
* Memoirs of the Duc de Saint-Simon (1675–1755) Vol 2, Ch. XII Honoré Champion, ed. (1924)

## İstinadlar
ZBD-04

**Tip 04 (ZBD-04)** — Çin istehsalı olan, üzə bilən piyada döyüş maşını (PDM).

## Tarixi
1990-cı illərin sonlarından başlayaraq, Çində xidmətdə olan köhnəlmiş "Type 86" (WZ-501) PDM-lərini əvəz etmək üçun yeni PDM-lərin yaradılmasına başlanır. Rusiya istehsalı olan BMP-3 PDM-lərinin quruluş və mühəndislik işləri əsas göturulərək "TİP-04" adı alan PDM-in yaradılması prosesi başlayır. Xüsusilə döyüş bölməsi BMP-3 PDM-dən demək olar ki fərqlənmir. Əsas fərq Çin PDM-ində olan 100 mm-lik Tip-97 topu üçün mərmilərin sayı 2 dəfə azaldılır (BMP-3 PDM-də 40 mərmi, TİP-04 PDM-də isə 22 mərmi).

2003-cü ildə ZBD-97 PDM sınaqları tamamlanır və 2004-cü ildən etibarən Çin Xalq Qurtuluş Ordusu tərəfindən "Type 97" adı ilə silahlanmaya qəbul edilir. PDM-lərin stehsalçısı — Şimali Sənaye Korporasiyası (NORINCO) olur.

## Konstruktsiyası
ZBD-97 ön tərəfə quraşdırılmış mühərrik bölməsinə malikdir. Sürücü oturacağı maşının ön sol tərəfindədir. Maşının arxa hissəsinin damında çıxış lyuku və atıcı yeri var. Daşına bilən qoşun bölməsi avtomobilin arxa hissəsindədir. Qoşun bölməsi damda iki lyuk və giriş ilə çıxış üçün maşının arxa hissəsində bir qapı ilə təchiz edilmişdir. Maşın kütləvi qırğın silahlarına qarşı avtomatik kollektiv müdafiə sistemi ilə təchiz edilmişdir.

ZBD-97 maşınının mühərriki, su ilə soyudula bilən dizel mühərrikdir.

## Taktiki və texniki xüsusiyyətləri
* Çəkisi — 21500
* Ekipaj / Desant- 2–3/7 nəfər.
* Magistral yolda sürəti — 70 km/saat
* Məsafə qət eləyə bilmə — 400 km
* Silahlanma:
** 100 mm-lik silah — TƏİR başlatma qurğusu — yüksək partlayıcı parçalanma avadanlığı ilə 22 mərmi, 8 TƏİR 9M117
** 30 mm silah — tüfəngli, atış sürəti 300 atış/dəqiqə — silah maqazinində 500 mərmi
** 7.62 mm istehkam pulemyotu — 2000 patron.
*

## Modifikasiyaları
BMP Type 97 əsasında yaradılan maşınlar:
* **ZBD-97** — ilk porotipi
* **ZBD-04 CP** — komanda və heyət maşını
* **ZBD-04 AMS** — özüyeriyən 120 mm mina atan sistemi
* **ZBD-04 ARV** — zirehli təmir xilasetmə maşını
* **ZBD-04 REF** — Zirehli yanacaq dolduran maşın
* **ZBD-04 ATGW -** TƏİR "HJ-11" ilə təhciz edilmiş özüyeriyən tank əleyhinə raket sistemi

## İstifadə edən ölkələr
*  — 900

## İstinad
Tiqon (heyvan)

**Tiqon** () — erkək pələng və dişi şirin balası olan hibrid yırtıcı heyvan. Tiqonun liqrdan fərqi odur ki, tiqon ata tərəfdən pələng və ana tərəfdən şirdir. Liqr isə əksinə.
Tiqonlar da liqrlar kimi təbiətdə görsənmirlər.
Tiqonlar hər iki valideynlərinin əlamətlərini daşıyırlar. Məsələn, onun başındakı ləkələr ana genlərindən (şirlər ləkə ilə doğulur), zolaqlar isə ata genlərindən qaynaqlanır.
Zooloq ekspertlər deyirlər ki, tiqonlar liqrlardan fərqli olaraq təsadüfən təbiətə düşsə, yaşaya bilər. Çünki tiqonun qaçış sürəti saatda 70–75&nbsp;km-dir. Bu da ov ovlamaq üçün kifayətdir.
Liqrlar isə xüsusi olaraq təbiətdə yaşamağa öyrəşdirilir. Tiqonlar isə, xülasə, öyrəşdirilməsə belə meşədə yaşaya bilər.
Norinco

**Norinco** və ya "**Şimali Çin Sənaye Korporasiyası**" () — Çin Xalq Respublikasına məxsus Dövlət korporasiyası. Şirkət əsasən hərbi məqsədli avtomobil və motosiklet , maşınqayırma məhsulları, optik elektron kəşfiyyat avadanlıqları, kimyəvi məhsullar, yüngül sənaye məhsulları, partlayıcı, silah istehalı və ilə məşğul olur. Bundan əlavə şirkət ÇXR-də inşaat sektorunda mülki layihələrlə məşğul olur.

## Şirkətin tarixi
Norinco 1980-ci ildə, ÇXR Dövlət Şurasının təsdiqindən sonra qurulmuşdur. Çin Xalq Respublikasının Müdafiə Nazirliyi yanında Elm, Texnologiya və Sənaye Komitəsinin birbaşa səlahiyyətindədir.

## Beynəlxalq əlaqələr
Harri Milholnun 1997-ci ildə ABŞ senatına təqdim etdiyi hesabata inansaq, şirkətin ABŞ-də aşağıdakı nümayəndə və tərəfdaşları var:
* Beta Chemical;
* Beta Chemical;
* Beta First;
* Beta Lighting;
* Beta Unitex;
* China Sports (Kaliforniya);
* Forte Lighting;
* Larin;
* NIC International (Nyu Cersi)
Korporasiya həmçinin Afrika (CAR, Qvineya, Efiopiya), Mərkəzi və Cənubi Amerika (Boliviya), Yaxın Şərq (Küveyt) bazarlarındada fəaliyyət göstərir.

## Məhsulları
Korporasiya müdafiə təyinatlı məhsulların istehsalı və ixracı üzrə ixtisaslaşıb. Korporasiyanın bəzi məhsulları Sovet texnikasının və silahlarının lisenziyalı nüsxələridir. Hal hazırda şkrkət Şirkət çoxsaylı raket sistemləri, amfibiya vasitələri, raket əleyhinə sistemlər, hava hücumundan müdafiə sistemləri, gecə görmə avadanlığı, informasiya sistemləri, yüksək effektiv yatırma sistemləri , hava bombaları, antiterror silahları, atıcı silahlar da daxil olmaqla inkişaf etmiş hərbi texnika istehsal edir.

## İstinadlar
Azərbaycan SSR pambıq ustası

**Azərbaycan SSR pambıq ustası** () — Azərbaycan SSR-də pambıq sənayesi sahəsində fərqlənmiş şəxslərə verilən fəxri ad.

## Əsasnaməsi
"Azərbaycan SSR pambıq ustası" fəxri adı Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin (Azərbaycan SSR Baş Soveti Prezidiumunun) 23 may 1940-cı il tarixli fərmanı ilə təsis olunmuşdur.

Fəxri adla Azərbaycan SSR-in pambıqçılıq sənayesində ən yeni aqrotexnikanı tətbiq edən, pambıq yığmaq işində xüsusilə fərqlənən kolxozçular, sovxoz fəhlələri, kənd təsərrüfatı mütəxəssisləri, elmi-tədqiqat pambıqçılıq və təcrübə idarələrinin işçiləri, eləcə də yüzsentnerçilər yarışında iştirak edənlər təltif olunurdu.

Fəxri ad Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyəti (Azərbaycan SSR Baş Soveti) tərəfindən verilirdi və onu almış şəxslər Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı (Azərbaycan SSR Baş Soveti Prezidiumunun Fəxri Fərmanı) ilə təltif olunurdu.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan SSR pambıq ustalarının siyahısı
* Azərbaycanın fəxri adları
Əçomi xalqı

**Əçomi xalqı** () və ya **Xudmuni** (), İran xalqı bir etnik qrupdur; Onlar cənubda İran, yəni vilayətlərin Fars və Kirman cənubunda, vilayətin şərq hissəsində Buşehr və demək olar ki, bütün vilayətdə Hörmüzgan yaşayırlar.

Əlavə olaraq, bunların bir çoxu (Fars körfəzi) ilə həmsərhəd olan ölkələrdədi:

BƏƏ, Bəhreyn, Küveyt, Qətər və Oman uzun illərdir yaşayırlar və yerli olaraq qəbul edilirlər.

Onların çoxluğu sünni və azlıq olaraq şiələr də aralarında görünür, bu insanlar dildə danışırlar *Əçomi*; (Hansı ki, müasir Fars dilinə nisbətən qədim fars dilinə daha yaxındır).

## İstinadlar