open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uraankay

**Uraankay, Uraangkay** və ya **Uranhay** (tuvaca: Урааңгай saxaca: урааҥхай evenkcə: ураӈкай) – Çin və Monqolustanın şimalındakı meşələrdə yaşayan, əsasən türk soyundan gələn millətlərə deyilən tarixi adlandırma. Evenk dilində urankay deyilən söz "kişi" deyə tərcümə edilir. Saxa dilində uraanhay deyilən söz də eyni formada tərcümə edilir.

Region xalqlarının dastanlarında bu sözün işlənmə nümunələri vardır.

## Türk qaynaqları
XII əsrdə yaşamış olan Fəxrəddin Mübarəkşah "Tarix" adlı əsərində Sibir və Orta Asiyada türk kökündən gələn cəmiyyətləri sıralarkən Uran (Urağan) adı da keçir.

Bu geniş regionda yaşayana türk soylu xalqların əksəriyyətinin dilində Uraankay sözünə bənzər və çox zaman da oxşar mənalar verən sözlər vardır. Lakin bəziləri bu sözün xarici dillərdən türk dillərinə keçdiyini iddia edir. Bu tipli xarici dillərə misal olaraq, Evenk dilini, Buryat dilini və Monqol dilini göstərmək olar.

### Saxalar
Saxaların dastanlarında "Saha uraanhay" deyilən sözlər var. Uranhayın mənası şəxsi, kişini ifadə etməkdə və "Saha uraanhay" deyildiyində "Saha kişi, Saha insanı" mənasına gəlir. Uraanhay Saha deyilən söz ilə Vilyuy çayının Sahaları da özlərini ifadə edirlər.

Baykal gölünün şimal sahillərində yaşamaqda olan türk soylu millət Tumaada ilə Erkeeni ovaları və düzlərinə qədər XIV əsrdən köçməyə başlamışdır. Bunların Saxa türklərinin ataları olması düşünülməkdədir.

## Monqol qaynaqlarında
Qədim monqol yazılarında "Uranhay" deyilən sözü latın hərfləri olaraq "uriyanqqay" şəklində tərcümə etmək olar. 1954-cü ildə Luvsandendevin hazırladığı monqolca-rusca lüğət nəşr edilmişdir. Bu lüğətdə bu formada mənalar verilməkdədir:

*Urianhay – 1. Tıva kişi ("Uranhaylar" – qədim zamanda tuvalıları adlandırmaq üçün istifadə eidlməkdə idi), 2. Tuva kişinin, [[Tuvalar|Tuva millətinin]] özü.*

### Buryatlarda
Buryatlarda "Tsonqool" adlı topluluqda "uraanhaad" deyilən sülalə var. Oka çayı həndəvərində yaşayan buryatlar ətrafdakı tuvalıları və tofaları uraanhad və uyqar helten (Uyğur dilli) deyə adlandırmışdırlar.

## Həmçinin bax
* Tuvalar

* Saxalar

* Buryatlar

* Sibir

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# АН СССР СО ЯФ Инаститут Языка Литературы и Истории. Г. В. Ксенофонтов "Эллэйада". Материалы по мифологии и легендарной истории якутов. Издательство "Наука" Москва 1977 год. Арын 45 биле 47–48.
# ВАРЛАМОВ А. Н. Специфика историзма в фольклоре эвенков. АВТОРЕФЕРАТ диссертации на соискание ученой степени доктора филологических наук. Специальность 10.01.09 – фольклористика. Работа выполнена в секторе эвенкийской филологии Института гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера СО РАН, Элиста 2011 год. 
# Уоанхайцы как тунгусский элемент с культом Змеи.
# H.В. Кюнер. Восточные урянхайцы по китайским источникам.// УЗ ТНИИЯЛИ. Вып. VI. Кызыл: 1958. С. 202–216.
# Г. И. Варламова. Фразеологизмы в эвенкийском языке.// АН СССР СО ЯФ Интитут языка, литературы и истории. Новосибирск, издательство "Наука" Сибирское отделение. 1986 год, стр. 33.
# Коминтет наук МНР. Монгольско-русский словарь. Под общей редакцией А. Лувсандэндэва около 2200 слов. Гос. изд-во иностранных и национальных словарей. Москва – 1954.
Viktor Şagjapoviç Kök-ool

**Viktor Şagjapoviç Kök-ool** (tuvaca: Көк-оол, Виктор Шогжапович, ) – tuvalılar arasında məşhur olan dramaturq, rejissor, Tuva ədəbiyyatının öndə gedən yazıçılarından biri. Rusiya Sovet Sosialist Federasiyasının məşhur sənətkalarından biri olmuşdur.

## Həyatı
Viktor Kök-ool 1 mart 1906-cı ildə Övür bölgəsinin Torqalıq adlı məntəqəsində anadan olmuşdur. Yazını özü öyrənmiş, daha sonra Moskvada Şərq Millətləri Kommunistlik Universitetində, A. Lunaçarski Dövlət Teatr Sənət İnistitutunu bitirmişdir. 1925-ci ildən sonra Milli Təhsil və Mədəniyyət, 1938-ci ildən sonra Tuva Sənət Teatr Studiosunun rəhbərliyini etmiş, müdir, rejissor və sənətçi olaraq işləmişdir.

Ədəbi fəaliyyətə 1934-cü ildə başlamışdır. "Çurttu utpaalınar", "Çalış-Haya" adlı ilk pyesləri 1935-ci ildə səhnəyə qoyulmuşdur. 1936-cı ildə "Haylraan bot", "Manı-Kara" adı pyeslərini yazmışdır. "Sambajık" teatr əsərini 1942–1943-cü illərdə yazmışdır. Bir çox mahnının bəstələrini etmişdir. "Sambajık" adlı pyeslər antologiyası 1966-cı ildə, "Ədəbiyyat Antologiyası" 1976-cı ildə, "Baylak çurtum" adlı mahnı antologiyası isə 1988-ci ildə nəşr edilmişdir.

1942-ci ildən bəri Tuvanın, 1945-ci ildən isə SSRİ-nin Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Rusiya Teatr İşçiləri cəmiyyətinin üzvüdür. Sovet dövründə müxtəlif orden və medallarla mükafatlandırılmışdır.

## Kitabları
# Edebiyat Antolojisi (Çogaaldar çıındızı) (Kızıl şehri, 1976);
# "Çalım-Haya" (Kızıl, 1935);
# Yurdu Unutmayınız ("Çurttu utpаalıñar") (Kızıl, 1935),
# "Sambajık" (Kızıl, 1966; 2004 yılında Eduard Mijit'in hazırladığı "Kara-Dagnıñ kazırgı-bile" adındaki tek kitapta tekrar çıkmıştır),
# Zengin Yurdum ("Baylak çurtum") (Kızıl, 1988)

## Həmçinin bax
* Badra İrgit
* Şullu Çırqal-ool Sat
* Mengi Oorjak

## İstinadlar
Taatta ulusu

**Taatta ulusu** () — Rusiya Federasiyası, Saxa Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi Itık-Kyuyol kəndidir.
## Coğrafiyası
Ulusun sahəsi 18,8 min km²-dir. Ulus Yakutskın şimal-şərqində, Bayaqa, Tatta, Amqa, Noxu və Aldan çaylarının vadilərində yerləşir. Ulus cənub-qərbdə Çurapçı ulusu; şimal-qərbdən Ust-Aldan ulusu; şimal-şərqdən Tompo ulusu, cənub-şərqdən isə Ust-May ulusu ilə həmsərhəddir.

Itık-Kyuyoldan Yakutskadək məsafə 256 km-dir.
## Tarixi
Yakutsk Vilayəti Administrasiyasının jurnalının 8 dekabr 1912-ci il tarixli 716 nömrəli qərarı ilə Yakutsk vilayəti Botrus ulusunu 1913-cü il 1 yanvar tarixindən iki ulusa bölünməsi qərara alınır: Botrus və Taatta. Taatta ulusuna aşağıdakı yaşayış məntəqələri daxil idi: Aldan, Terasinski, 2-ci Joxsoqonski, 1-ci İqideyski, 1-ci Joxsoqonski, Ust-Amqinski, Juleyski, 1-ci Xayaxsıtski, 4-cü Joxsoqonski, 2-ci İqideyski, 3-cü Joxsoqonski və Kyunyay. Taatta rayonu 25 mart 1930-cu ildə qurulmuşdur. Müasir adını Yakutiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Ali Şurası Rəyasət Heyətinin 1990-cı il 19 mart tarixli keçmiş Alekseevski mahalının Taatta ulusu adlandırılması haqqında qərarından sonra almışdır. Bu qərar Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 6 avqust 1990-cı il tarixli №125-I qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

Keçmiş adı burada bir keçid edən rus inqilabçısı Peter Alekseevin adı ilə bağlı idi.

## Əhalisi
;Milli tərkib
2002-ci il siyahıyaalmasına görə ulusun etnik tərkibi: saxalar (95,2%), ruslar (2.3%), evenlər (0.2%), evenklər (0.3%) və digər millətlər (1.9%).
## Yerli özünü idarəetmə
Taatta ulusu ərazisinə 14 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 15 yaşayış məntəqəsi daxildir.
Ulus ərazisinə daxil olan yaşayış məntəqələri: Borobul k., Bulun k., Daya-Amqata k., Dakkı q., Kıyı k., Tomtor q., Tuora-Kyuyol k., Uolba k., Xara Aldan k., Xarbalax k., Çerçyux k., Çımnayi k., Çıçımax k., Itık-Kyuyol k.

Ulusun rəhbəri - Mixail Mixayloviç Sorov

## İqtisadiyyat
Ulus iqtisadiyyatında aparıcı rolu əkinçilik, ətlik və südlük maldarlıq, ətlik atçılıq tutur. Kartof, tərəvəz, yem bitkiləri becərilir. Kənd təsərrüfatı torpaqlarının sahəsi 86,2 min ha-dır. Ulusun kollektiv müəssisələri, kənd təsərrüfatı firmaları, fermer təsərrüfatları və yerli sənaye müəssisələri vardır.
## İstinadlar
Ust-Aldan ulusu

**Ust-Aldan ulusu** () — Rusiya Federasiyası, Saxa Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi Boroqontsı kəndidir. 
## Coğrafiyası
Rayonun ərazisi 18,3 min km²-dir. Mərkəzi Yakutiyada yerləşir. Şərqdə Taatta ulusu, cənub-şərqdə Çurapçı ulusu, cənubda Meqino-Xanqalas ulusu, qərbdə Nam ulusu, şimalda Kobyay ulusu, şimal-şərqdə Tompo ulusu ilə həmsərhəddir.

### Təbii şərait
Relyefi düzəndür. Ulusun əksər hissəsi Mərkəzi Yakut ovalığı ərazisindədir.

Yanvar ayının orta temperaturu −42 ° C, iyul + 17 ... + 18 ° C olur. illik yağıntının miqdarı 200-250 mm-dir.

Böyük çayları - Lena, Aldan. Ulus ərazisində çoxlu göl vardır. Onlardan ən böyüyü Muru, Onor ebete və ya Kııs Tıqanı, Tarqılcıma.

Ulusda qonur kömür, tikinti materialları yataqları vardır.
## Tarixi
Ust-Aldan ulusu 9 yanvar 1930-cu ildə borogon saxalılarının torpaqlarında meydana gəlir. Boroqonlar saxaların iki böyük tayfa birliklərindən (Kangalastsam ilə birlikdə) biridir. Bir versiyaya görə Boroqon adı Çingiz xanın doğulduğu türk-monqol qəbiləsi Borjiqin adından gəlir.

Boroqon ulusunun qurulması XIII əsrin əvvəllərinə təsadüf etdiyi güman edilir. 1815-ci ildə Dupinski ulusu ondan ayrılmışdır. Hazırkı formada, Ust-Aldan ulusuna həm bu ulusun əraziləri, həm də Bayaqantay ulusunun bir hissəsi daxildir.
## Əhalisi
;Milli tərkib

2002-ci il siyahıyaalmasına görə ulusun etnik əhalisinin böyük hissəsini saxalar (98 %) təşkil edir.
## Yerli özünü idarəetmə
Ust-Aldan ulusu ərazisinə 21 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 35 yaşayış məntəqəsi daxildir.
## İqtisadiyyat

İqtisadiyyatda aparıcı yer kənd təsərrüfatına aiddir. Onun əsas sənayesi heyvandarlıqdır (ətlik və südlük heyvandarlıq, ətlik atçılıq). Kənd təsərrüfatı torpaqları 148,2 min ha təşkil edir. Kartof, tərəvəz və dənli bitkilər becərilir. Ulusda dövlət təsərrüfatları, birliklər, kəndli təsərrüfatları vardır. Bir ət kombinatı və süd fabriki, yerli sənaye müəssisələri var.
## Mədəniyyət
Ulusun ərazisində "Dostluq" (Sottintsı) Lena Tarixi-Memarlıq Muzey-Qoruğu, Tandinski Tarixi və İnqilabi Muzeyi, Boroqon Yerli Diyarşünaslıq Muzeyi yerləşir.

1972-ci ildə Vasili Stepanoviç Parnikov tərəfindən təsis edilən “Kençeeri” xalq ansamblı Rusiyada tanınır. 2015-ci ildə ansambl "Xalq sənətinin əməkdar kollektivi" adına layiq görülüb.

1862-ci ildə qurulan İ.N.Jirkov adına Dyupsyun orta məktəbi və 1872-ci ildə qurulmuş Q.V. Yeqorov adına 1 nömrəli Myuryun orta məktəbi Saxanın ən qədim təhsil ocaqlarından biridir.

Ulusda Borogon-TV adlı bir televiziya studiyası fəaliyyət göstərir. «Muru saxarqata» qəzeti nəşr olunur.

## İstinadlar
Vladimir Seren-ool

**Vladimir Seren-ool** (, ) — tuvalı məşhur roman yazıçısı.

## Həyatı
Vladimir Seren-ool 14 mart 1942-ci ildə Tuvanın Uluiq-Hem bölgəsinin Övür-Torqalıq məntəqəsində anadan olmuşdur Torqalıqda 8 illik təhsil görmüş, daha sonra təhsilini Handagaytın orta məktəbində davam etdirmişdir. Ali təhsilini Leninqradda almışdır. Burada Dövlət Teatr, Musiqi və Kinomatoqrafiya İnistitutunu və Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnistitutunu bitirmişdir.

## Fəaliyyəti
Tuvada nəşr edilən tuva türkcəsində qəzet olan "Tıvanın anıyaktarı" qəzetinin redaktorluğunu etmiş, siyasi qəzet olan "Şın" qəzetinin müxbirliyini etmiş, Tuva Sənət-teatr Mərkəzinin işçisi olmuşdur. 1975-ci ildən bəri teatrda ədəbi sahədəki fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1960-cı ildən etibarən ədəbiyyatla maraqlanmağa başlamışdır. "Sıgıt" adlı kitabı 1973-cü ildə nəşr edilmiş, sonra "Solanqı" (1977), "Heelig ister" (1989), "Kan-Kıs" (1991), "Beldir" (1993) adlı kitabları yayımlanmışdır. "Sööskenner çeçektelib turda" adında pyes əsəri 1995-ci ildə onun ölümündən sonra nəşr edilmişdir. Marşak, Moqilevskaya, Moler, Tikomanu, Hacıbekov kimi müəlliflərin nəsr və pyes əsərlərini tuvacaya tərcümə etmişdir. Seren-oolun əsərləri də rusca, xakasca, saxaca, monqolcaya tərcümə edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Badra İrgit

* Şullu Çırqal-ool Sat

* Mengi Oorjak

* Viktor Kök-ool

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Vladimir Seren-oolu anma günündən
Tandı Uranhay

**Tandı Uranhay** (tuvaca: Таңды Урянхай, monqolca:Tagna Urianhai, rusca: Урянхайский край, ingiliscə: Tannu Uriankhai) – Tuvanın 1914–1921-ci illər aralığında Rusiya imperiyasının himayəsinə qədər adlandırılmış bölgə adı. Tandı Uranhay 1912-ci ilə qədər Tsin sülaləsinin tabeliyində olmuşdur.

## Haqqında
1912–1913-cü illərdə Çində inqilabdan sonra Tuva bəyləri — Ambın-noyan Kombu-Dorju Şamzı-lama, Gun noyan Buyan Badırqı və digərləri — çarlıq hkumətinə Çin dövlətinə qarşı Rusiya imperiyasının himayəsinə girmə istəyində olduqlarını bildirdilər.

1914-cü ilin aprel ayının 4-də II Nikolay S.D. Sazonova yazdığı cavab məktubunda Tandı Uranhayın 5 bölgəsinin Rusiyaya birləşməsinə razılıq verdiyini bildirdi. O ildən etibarın "Rusiya-Tuva birlikdə" şüari yayılmışdır və 2014-cü ildə bunun 100 illiyi qeyd olunmuşdur.

Daha sonra hakimiyyətin istəyi ilə Tandı Uranhay 7 bölgəyə ayrılmışdır: Beezi, Daa, Maadı, Oyunnar, Salçaktar, Tojular və Çoodular.

XX əsrin əvvəllərində Tandı Uranhay bölgəsi Çarlıq Rusiyası işğalına girmişdir. Lakin sonunda Tuva türkləri Tuva Ulus Respublikası adı ilə müstəqil dövlət qura bilmişdirlər. Lakin SSRİ dövlət başçısını öz tərəflərinə çəkməklə, 1944-cü ildə Tuvanı özlərinə birləşdirmişdirlər.

Uranhaylar özlərini yerinə görə Tufa, Tofa, Tuba, Tuha olaraq adlandırmaqdadırlar. Özləri Uranqar sözünü də bilməkdədirlər və onu saxalar qalın "a" və sağır səs olan "nq" ilə tələffüs etməkdədirlər.

## Həmçinin bax
* Tuva

* Tuvalar

* Sibir türkləri

## İstinadlar
Toju tuvalıları

**Toju tuvalıları** və ya **Toju tuvalar** (tuvaca: Тугалар Tugalar ya da Тухалар Tuhalar) – Rusiya Federasiyasının Tuva Respublikasının şimal-şərq bölgəsindəki Toju kojuununda yaşayan türk xalqlarından tuvalıların bir boyu.

## Əhali
Tuvada ortalama 4000-dən çox saya sahibdirlər:

* Kunqurtuq beldesi – 1785 nəfər
* Adırkejik kəndi – 1096 nəfər
* İy beldesi – 1077 nəfər
* Sıstıq-Hem beldesi – 155 nəfər
* Çazılar beldesi – 119 nəfər

## Tarix
Hal-hazırda Toju tuvalılarının yaşadığı Tovu kojuununda qədimdə Samoyed xalqları ilə Yenisey dillərini danışan xalqlar yaşayırdı və bunları bir qismi Tuva adı altında türkləşmişdir.

## Dil
Toju tyvalılarının dili Sayan dil qrupunun Tayqa alt qrupuna aid Tuva dilinin şərq ləhcələri qrupuna aiddir. Onların dilləri İrkutsk oblastındakı tofalar ilə Monqolustandakı duxalar və Buryatiyadakı soyotların dillərinə yaxındır.

## Ədəbiyyat
Toju tuvalıları ədəbiyyatının şifahi nümunələri arasında dastanlar, nağıllar, mahnılar, atalar sözləri və məsəllər vardır. Şerləri dəyişik növlərdədir. Tuva musiqisi epikdir.

## İqtisadiyyat
Tovu tuvalıları digər qərb və mərkəzi tuvalıların əksinə tayqada yaşayırlar və burada şimal maralı təsərrüfatı ilə məşğul olurlar. Bununla yanaşı, ovçuluq, balıqçılıq və yabani bitki toplayıcılığı da edirlər. Toju tuvalılarının qadınları sarana adı verilən Türk zambağı soğanlarını da toplayırlar və bu toplama ailə başına 100 kq və ya da daha çox olur. Bu soğanları qurudub, dəri çanta içində mühafizə edirlər. Sibir sidri adı verilən şam ağacının qozalarını da toplayır. Tozağacı qabuğu istehsalı və dəri, gön işləmə evdə məşğul olunan sahələrdəndir. Ən çox məşğul olduqları peşələr arasında dəmirçilik və xarratlıq da vardır.

## Evlər
Toju tuvalılarının ənənəvi evi şam ağacı tipində çadırlardır və bunlar tozağacı qabuğu ilə əhatəli sırıqlara sığın maralının dərisinin  örtülməsi ilə düzəldilir.

## Şənliklər
Yeni il (tuvaca: şagaa), keçə ticarəti festivalları, toy, ad günü mərasimi, saş kəsmə mərasimi və Lamaizm (Tibet buddizmi) adətləri ilə güləş, at yarışı kimi şənliklər Toju tuvalılarının bir yerə gəlib əyləndikləri hadisələrdəndirlər.

## Əlavə oxu
*Chadamba, Z. B. Тоджинский диалект тувинского языка (Tuva dilinin Toju dialekti). Kızıl: Tuvknigoizdat, 1974
*Вайнштейн 1961 – Вайнштейн С.И. Тувинцы-тоджинцы. Историко-этнографические очерки. - М., 1961.
*Donahoe 2002 - Donahoe B. "Hey, You! Get offa my Taiga!" : comparing the sense of property rights among the Tofa and Tozhu-Tyva. – Halle/Saale: Max Planck Inst. for Social Anthropology Working Paper Series No. 38, 2002.
*Donahoe 2004 - Donahoe B. A line in the Sayans: history and divergent perceptions of property among the Tozhu and Tofa of South Siberia. - Bloomington : Indiana University, 2004.
*Donahoe 2006 - Donahoe B. Who owns the Taiga?: inclusive vs. exclusive senses of property among the Tozhu and Tofa of southern Siberia. - In Sibirica (5:1), 2006. - P.87-116.
*Донахо 2008 – Донахо Б. Тувинцы-тоджинцы: очерк современной культуры // Тюркские народы Восточной Сибири / Отв. ред. Д.А. Функ, Н.А. Алексеев. М., 2008. С. 186-204.

## Həmçinin bax
* Sibir türkləri
* Tuva
* Tuvalar

## İstinadlar
Yekaterina Tanova

**Yekaterina Tanova** (tuvaca: Екатерина Түктүг-ооловна Танова , d. 27 mart 1930) – tuvalı şair, hekayə yazıçısı, dramaturq, tərcüməçi və tarix elmlər doktoru.

## Həyatı
1930-cu ilin 27 martında Süt-Gölün Qaraçıraada məntəqəsində anadan olmuşdur.

Ədəbi yaradıcılığa 1951-ci ildə başlamışdır. Tuva Uşaq Ədəbiyyatını yaradanlardan biridir. SSRİ-nin Yazıçılar və Jurnalit Cəmiyyətinin üzvüdür. O, L.B.Çadamba adına Uşaq Ədəbiyyatı mükafatının sahibidir. Tarix elmlər doktoru olan Tanovanın əsərləri ukraynaca, rusca, monqolca, almanca, yakutca, qırğızca, altayca və xakascaya tərcümə edilmişdir. 

20-dən çox əsərin müəllifidir. “İlbilig Sogun”, “Tutturbayn çoza-çorza”, “Düjümetke turaskaal”, “Balıkçı bagay-ool” adlı əsərləri vardır. Ümumilikdə, 10-dan çox teatr əsərinin müəllifidir. 

Tuva məktəblərində dərslik kimi istifadə edilmək üçün 2 dərslik kitabının müəllifidir.

## Əsərləri
# «Dаmırаk» (1964)
# «Hеmçiktiñ ırı» (1971)
# «Vеrbа v tsvеtu» (1974)
# «Hеrеlmаа» (1978)
# «Hеmçiktiñ hünü», çоgааldаr çıındızı, (1980)
# «Аrbаs-Оynu munuvutkаş» (1983)
# «Çаştаr dеlеgеyi» (1989)
# «Tıvа çеrgе yörееl» (2000)
# «Çаyınnаngаn çаşkı şааvıs» (2000)
# «İyi 2» (1967)
# «Аkım dugаyındа tооju» (1976)
# «Pеriоdiçеskаya pеçаt Tuvı» (1979
# Krаsnоyarsk, «Оfsеt», 2006)
# «İеniñ sаlım-huuzu» (1991)
# «Dоşkun çıldаrnıñ çаzı» (1993)
# «Kаrа-Bаy» (1993)
# «Şirbiiliñ hоldаn sаlbа» (1999)
# «Kаrа-Çırаа gаlеrеyazı» (2000)
# «Tıvа çеrgе yörееl», (2000)
# «Tаynа tsvеtuşçеy ivı» (2003)
# «Аlfаvittе üjüktеrni аdаp, nоmçup öörеniili», (2006).

## Həmçinin bax
* Oleq Saganool
* Mengi Oorjak
* Moldurqa Salçak
* Badra İrgit

## İstinadlar

## Əlavə oxu
* Doğu Sibirya Yazarları (Писатели Восточной Сибири): Биобиблиогр. указат. — Yakutsk: Kitap yayınları, 1978. — 420 s. — s. 184—185. — tiraj 3 000 kadar.
Zoya Namzıray Aldınoolqızı

**Zoya Namzıray Aldınoolqızı** (tuvaca: Намзырай, Зоя Алдын-ооловна , d. 1 sentyabr 1941) – tuvalı şair, Tıva Respublikası Yazıçılar Birliyinin üzvü.

## Həyatı
7 sentyabr 1941-ci ildə Tuvanın Barıın-Hemçik bölgəsində Şekpeer məntəqəsində çoban ailəsində anadan olmuşdur. Atası Kuular Namzıray Dajı-Serenoğlu, anası Çançıvaa Dongak Dondukqızı – Tuvanın ilk ağır sənayesi olan qızıl mədənlərinin ilk işçilərindən idilər.

1957-ci ildə Qızılmajalıq orta məktəbinin VIII sinfini bitirib, o dövrki adı ilə Tuva Muxtar Oblastının Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən açılmış kitabxanaçılıq kursunu bitirmişdir. 1958–1961-ci illərdə Barıın-Hemçik bölgə komitəsi kitabxanasında, 1961–1962-ci illərdə Bay-Haakın bölgə kitabxanasında işləmişdir. Kanskinin Kitabxana Peşə Məktəbində təhsil almışdır. Daha sonra Qırmızı Müəllim İnistitutunda Tuva dili və ədəbiyyatı fakültəsində assistantlıq etmişdir. Dünya Teatr Cəmiyyəti kitabxanasında, Tuva nəşriyyatında işləmiş, 1998-ci ildə təqaüdə ayrılmışdır.

Şeirlərinin ruscaya tərcümə edilmişləri "Ogonok", "Drujba narodov", "Pioner" jurnallarında, "Ulug-Hem" almanaxında dərc olunmuşdur. Onun əsərlərindən monqol, yakut, buryat, qazax dillərinə tərcümə edilənlər müxtəlif jurnal və kitablarda nəşr edilmişdir. Tuva yazıçılarının "Poeti Slavyat Tuvu" adlı şer kitabında "Sayan dağları" və başqa şeirləri yer almışdır. Müxtəlif medal və mükafatlara layiq görülmüşdür.

## Əsərləri
# Şonçalay (1976),
# Duruyalıg-Şöl (1986),
# Ayak heelig Tıva çurtum (1994).
# Kazılgannıñ ökpeñ çeçee (Казылганның өкпең чечээ). (2008)

## Həmçinin bax
* Oleq Saganool

* Mengi Oorjak

* Moldurqa Salçak

* Badra İrgit

* Yekaterina Tanova

## İstinadlar
Tompo ulusu

**Tompo ulusu** () — Rusiya Federasiyası, Saxa Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi şəhər tipli Xandıqa qəsəbəsidir. Xandıqa kəndi respublikasının paytaxtı Yakutsk şəhərindən quru ilə 449 km, su ilə 642 km, hava ilə 370 km məsafədə yerləşir.
## Coğrafiyası
Rayon respublikanın şərqində yerləşir. Sahəsi 135,8 min km²-dir. Böyük çayları: Aldan, Tompo, Xandıqa, Adıçi və s.

Rayonun ərazisi əsasən Aldan çayının orta axınında və onun hövzəsində yerləşir. Burada yerləşən Tompo çayı öz növbəsində adını rayona vermişdir. Ulus əraisi əsasən dağlıq ərazilərdən ibarətdir. Yanvar ayının orta temperaturu dağlarda -38 ° C-dən çay vadilərində -42 ° C-dək, iyunda dağlarda +10 ° C, çay vadilərində +17 ° C-dən olur. İllik yağıntının miqdarı 250-300 mm-dir.
## Tarixi
Tompo rayonu 20 may 1931-ci ildə Taatta, Verxoyansk və Oymyakon rayonlarının dörd naleqindən qurulmuşdur. Coğrafi yerləşmə və əhali tərkibi baxımından bu naleqlər yeni qurulan bir milli bölgəni təşkil etməli idi. Burada əsas  köçəri həyat tərzi keçirən, şimal maralı yetişdirən və ovçuluğu ilə məşğul olan əhali yaşayırdı.

1954-cü ildə rayon mərkəzi Krest-Xaldcay kəndindən Xandıqa kəndinə köçürülür.
## Əhalisi
;Milli tərkib

2002-ci il siyahıyaalmasına görə ulusun etnik tərkibi: ruslar (50,8%), saxalar (29.8%), evenlər (4.3%), ukraynalılar (2,2%), tatarlar (0.8%), çukçi (0.5%) evenklər (0.5%) və digər millətlər (12,1%).
;Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Çebariki-Xaya və Xandıqa ş.t.q) ulus əhalisinin 57,64 7% -i yaşayır.
## Yerli özünü idarəetmə
Tompo ulusu ərazisinə 2 şəhər və 7 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 14 yaşayış məntəqəsi daxildir.
Ulus ərazisinə daxil olan yaşayış məntəqələri: Arı-Tolonl q., Aeroport q., Çebariki-Xaya ş.t.q., Keskil k., Krest Xalcay k., Meqino Aldan k., Novı k., Oxotski Perevoz k., Razvilka q., Saydı q., Tyoplı Kluç k., Topolinoye k., Udarnik q., Xandıqa.
## İqtisadiyyat
Tompo ulusu Saxanın ən böyük nəqliyyat mərkəzlərindən biri olan Xandıqa kəndinin, ulus mərkəzinin coğrafi mövqeyi və dövlət yataqları üçün faydalı olan respublikanın sürətlə inkişaf edən və böyük gələcək potensiallı bölgələrindən biridir.

## İstinadlar
Vasili Erençin

**Vasili Erençin** (tuvaca: Василий Лүдүп-оглу Эренчин d. 17 fevral 1917 – ö. 21 iyul 1961) – Tuvanın Salçak bölgəsinin Kalbak-Hadı adlı yerdə anadan olmuş tuvalı şair və mənzum əsərlər müəllifidir.

## Həyatı
Erençin 17 fevral 1917-ci ildə Tuvanın o zamankı adı ilə Salçak bölgəsinin Kalbak-Hadı məntəqəsində anadan olmuşdur. Yeni Tuva yazısını öyrənmiş və Dağ-Altay ölkəsinin Oyrot-Tura adlı məntəqəsində texniki müəlliklik bölməsini bitirmişdir. Yeni Tuva yazsını xalqa öyrətmişdir. Sagaan-Arıg, Erzin, Teş-Hem məntəqələrində müəllimlik və məktəb müdirlik etmişdir. Tuvanın sənaye nazirliyində, Sıstıq-Hem beldesində çalışmışdır. O, həmçinin “Şın” qəzetində də fəaliyyət göstərmişdir.

İlk şerini 1933-cü ildə “Şın” qəzetində yayımlamışdır. Şeirləri, nəsr yazıları ölkənin qəzetlərində, Uluq-Hem almanaxında yayımlanmışdır. 1942-ci ildən bəri Tuva Yazıçılar Birliyinin, 1945-ci ildən sonra isə SSRİ Yazıçılar Birliyinin  üzvü olmuşdur.

21 iyul 1961-ci ildə qəza nəticəsində vəfat etmişdir.

## Əsərləri
# «Şülükter» (1955) 
# «Çaartılga» (1961)

## Mükafatları
* "Vladimir İliç Leninin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə" yubiley medalı

## Həmçinin bax
* Oleq Saganool
* Mengi Oorjak
* Moldurqa Salçak
* Badra İrgit

## İstinadlar
Anton Üyerjaa

**Anton Üyerjaa** (tuvaca: Антон Үержаа; ) – Tuvanın Qərbi Hemçik bölgəsindəki Höndelen məntəqəsində anadan olmuş tuvalı şair, mənzum əsərlər müəllifi.

## Həyatı
2 dekabr 1957-ci ildə Barrıın-Hemçik kojuununun Höndelen məntəqəsində heyvandarlıqla məşğul olan ailədə anadan olmuşdur. 1975-ci ildə Aksı-Barlıq məntəqəsində təhsil almağa başlamışdır. Burada təhsil aldığı müddətdə qiymətləti yaxşı olduğuna görə ailəsinin də dəstəyi ilə o, Hərbi xidmətdən sonra Qızıl şəhərindəki Dövlət Pedoqoji İnistitutunun dil-ədəbiyyat fakültəsində ali təhsil almışdır. Ali təhsilini fərqləndirilmiş diplomla baş vurduqdan sonra "Tıvanın anıyaktarı" adlanan gənclər qəzetində işləməyə başlamışdır. Tuva nəşriyyatında redaktorluq, baş redaktorluq etmişdir. Üyerjaa Tuvanın Komsomol mükafatı namizədi, Rusiya Federasiyasının Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Anton Üyerjaa evildir və iki övladı vardır.

## Əsərləri
# Heeler" şeir kitabı
# "Saarıg ırı" şeir kitabı
# "Nogaan at" şeir kitabı
# "Inak-tır men" şer antologiyası (1997)

## Şeiri
Ajıldı kım taalal didi?
Ýаñgıs borbak ürezinni Ýerge hömgeş,
Ýaş töl ışkaş, Ýürek-bile Ýıldı dagap,
Ajıg derni aş-Ýem kılıp, azıraaştıñ,
Аñmaar dolu düjüt aarı — amır dep be.
Suglañgılar adıştardan oyulgaştıñ,
Sugnu solup, kurgag doyga holujarga,
Tuuybu üner… Turuglar deg deerde şaşkan
Tudug-bajıñ kılıp kaarı — oyun dep be?
Ezim, sınnar, horum-köşke Ýindip Ýoraaş,
Ergek hire ertine-daa tanıp aarı,
Ýürekterni, Ýüglüg ışkaş, ujuksun deeş,
Şülük, ırnı bijip kaarı — belen dep be?
Ajıldı kım taalal didi?
Ajıldı kım hinçek didi?
Ýıjır aldın sırgalangan Ýaraş kıs deg,
Sıpta taraa uyan, eeldek mögeş kınnıp,
Kombaynnıñ homuzunga oynap turda,
Hovu, şölge ijeniri darjıktıg be.
Oray kejee Ýügürüktü munuvutkaş,
Olbuktalgan delgem tayga tazın tepkeş,
Sıldıstarga katçı bergen ereen-ala
Ýılgı bölüp halıdarı — şılançıg be?
Ýaştar oynap, hölegyezin döjenzin deeş,
Sadçıgaşka çoduraajık tarıp kaarı,
Adış Ýaskap, arat çonnuñ dilep turda,
Ayan ırnı salıp beeri — berge dep be.
Ajıldı kım hinçek didi?

## Həmçinin bax
* Oleq Saganool

* Mengi Oorjak

* Moldurqa Salçak

* Badra İrgit

## İstinadlar

## Əlavə oxu
* Антон Үержааның "Ынак-тыр мен…" деп номундан.
* Тыва республиканың чогаалчылары. — Кызыл.: "Новости Тувы", 2000. — С. 46
* Тувинская литература: Словарь / С. С. Комбу; под. ред. Д. А. Монгуш, М. Л. Трифоновой . — Новосибирск: Наука, 2012. — С. 136–137
Yohan Ernst Gunnerus

**Yohan Ernst Gunnerus** (, ) — Norveç botaniki, mikoloqu, zooloqu, ornitoloqu, təbiətşünası, teoloqu və yepiskop.

## Seçilmiş əsərləri
* *Hans opvækkelige Hyrdebrev til det velærværdige, høj- og vellærde Præsteskab i Tronhjems Stift*. J. C. Winding, Trondheim 1758.
* *De modis adquirendi ius in re et praesertim dominium secundum principia iuris naturalis*. Croeker, Jena 1747.
* *Tractatus Philosophicus De Libertate Scientifice Adornatus*, Cuno, Jena 1747.
* *Beweis von der Wirklichkeit und Einigkeit Gottes aus der Vernunft*, Jena 1748.
* *Beurtheilung des Beweises der vorherbestimmten Übereinstimmung*, Jena und Leipzig 1748.
* *Dissertatio philosophica, in qua demonstratur praescriptionem non esse iuris naturalis*. Schill, Jena 1749.
* *Vollständige Erklärung des Natur- und Völkerrechts. Nach denen beliebten Grundsätzen des Herrn Hofrath Darjes. In Acht Theilen…*, Cröcker, Jena 1752.
* *Unvolkommene Glückseligkeit dieses Lebens*. Trauerrede auf Friedrich Georg Wilhelm Stöber. Jena 1753.
* *Dissertatio philosophica continens caussam Dei, vulgo theodiceam, ratione originis et permissionis mali in mundo habita*, Marggraf, Jena 1754.
* *Institvtiones Theologiae Dogmaticae. Methodo, Uti Dicitur, Systematica, Inter Alia, Ad Vetustiores Theologos Felicius Intelligendos Conscriptae*, Hartungius, Jena 1755.
* *Ars heuristica intellectualis usibus auditorii adcommodata*. Mumme, Leipzig 1756.
* *Institutiones metaphysicae. Scholis academicis potissimum adcommodatae*. Wentzel, Kopenhagen und Leipzig 1757.
* *Betragtninger over Sielens Udødelighed*. Pelt, Kopenhagen 1761.
* *Flora Norvegica. Observationibus presertim oeconomicis panosque norvegici locupletata*. Vingind, Trondheim, 1766–1772.
* Anmerkungen zu Knud Leem: *Beskrivelse over Finmarkens lapper. Deres tungemaal, levemaade og forrige afgudsdyrkelse, oplyst ved mange kaabberstykker*. Salikath, Kopenhagen 1767.
* Briefwechsel mit Carl von Linné (*Brevveksling 1761–1772*, hrsg. von Leiv Amundsen. Universitetsforlag, Trondheim, ISBN 82-00-23078-3).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Johan Ernst Gunnerus 
* Johan Ernst Gunnerus 
* Johan Ernst Gunnerus (1718–1773)
İohann Matteus Bexşteyn

**İohann Matteus Bexşteyn ** (;) — ornitoloq, zooloq, botanik və meşəbəyi.

## Əsas işləri
* «*Forstinsectologie*» (3 cild., Gota, 1818);
* «*Forstbotanik*» (Erfurt, 1810; 5 nəşr. Belena, 1841—1842)
* xüsusilə «Forst— und Jagdwissenschaft nach allen ihren Theilen» (5 cilddə, Erfurt, 1818—1821), hansı ki, Laurop tərəfindən davam etdirilib;
* «*Abbildungen naturhistorischer Gegenstände*» (8 cilddə, Leypsiq, 1783—1810, 2 nəşr. 6 cilddə, 1816—1823)
* «*Naturgeschichte der Hof- und Stubenvögel*» (Berqenin 5 nəşri, Leypsiq, 1870). Bax: L. Bechstein, «Johann Matth. Bech. und die Forstakademie Dreissigacker» (Meyningen, 1855).

## İstinadlar
Cozef Nelson Rouz

**Cozef Nelson Rouz** (; ) — Amerika botaniki, bir neçə botaniki bioloji cəmiyyətin üzvü, kaktuskimilər fəsiləsindən çoxlu yeni taksonların müəllifi.

## Təsnif etdiyi taksonlar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Rouzun şərəfinə adlandırılan taksonlar

*  = 
*  = 
*  = 
## Əsərləri
* ''Plants collected in 1889 at Socorro and Clarion Islands, Pacific Ocean'', 1890 (совместно с )
* ''Monograph of the North American Umbelliferae'', 1900 (J.M.Coulter ilə birlikdə)
* ''Two new umbelliferous plants from the coastal plain of Georgia'', 1905
* ''The genus Cereus and its allies in North America'', 1909 (N.L.Britton ilə birlikdə)
* ''Neoabbottia, a new cactus genus from Hispaniola'' , 1921 (N.L.Britton ilə birlikdə)
* ''The Cactaceae, descriptions and illustrations of plants of the cactus family'', 1919 Том 1 (N.L.Britton ilə birlikdə)
* ''The Cactaceae, descriptions and illustrations of plants of the cactus family'', 1920 Том 2 (N.L.Britton ilə birlikdə)
* ''The Cactaceae, descriptions and illustrations of plants of the cactus family'', 1923 Том 3 (N.L.Britton ilə birlikdə)
* ''The Cactaceae, descriptions and illustrations of plants of the cactus family'', 1923 Том 4 (N.L.Britton ilə birlikdə)

## İstinadlar
Nataniel Lord Britton

*Nataniel Lord Britton*' (; ) — Amerika botaniki təsnifatçısı, Karib hövzəsi florasının tədqiqatçısı. Bronksda Nyu-York Botanika Bağının qurucusu və ilk direktoru. ABŞ Elmlər Akademiyasının üzvü (1914).

## Brittonun şərəfinə adlandırılan taksonlar
*  =  ( fəsiləsi)
*  =  ( fəsiləsi)
* , nom. inval. =  ( fəsiləsi)

## Elmi əsərləri
* ''A preliminary catalogue of the flora of New Jersey'' — New Brunswick: Office of the survey, 1881.
* ''Catalogue of plants found in New Jersey'' — 1889.
* *An illustrated flora of the northern United States, Canada and the British possessions from Newfoundland to the parallel of the southern boundary of Virginia, and from the Atlantic Ocean westward to the 102d meridian* — New York: Scribner’s sons, Vol.1 1896, Vol.2 1897, Vol.3 1898 (*Addison Brown* ilə birlikdə)
* ''Manual of the flora of the northern states and Canada'' — New York: H. Holt&Co., 1901.
* ''Contributions to the botany of the Yukon Territory'' — New York, 1901. (digər müəlliflərlə birlikdə)
* ''Manual of the flora of the northern states and Canada'' — 2d ed.—rev. and enl. — New York: H. Holt&Co., 1907.
* ''The sedges of Jamaica'' — Kingston, 1907.
* ''Studies in West Indian plants'' — New York: 1908.
* *North American Trees* — Henry Holt, 1908. 894c. (Con Adolf Şefer ilə birlikdə)
* ''Rhipsalis in the West Indies'' — New York: New York Botanical Garden, 1909.
* *An illustrated flora of the northern United States, Canada and the British possessions* — 2d ed.—rev. and enl. — New York: Scribner’s sons, 1913. (*Addison Brown* ilə birlikdə) Vol.1, Vol.2, Vol.3

* ''The vegetation of Mona Island, a paper read by invitation at the twenty-fifth anniversary celebration of the Missouri Botanical Garden, October 15, 1914'' — St Louis: 1915.
* ''The flora of the American Virgin Islands'' — New York: New York Botanical Garden, 1918.
* ''Flora of Bermuda'' — New York: C. Scribner’s sons — 1918.
* ''The Bahama flora'' — New York: The authors, 1920. (Çarlz Frederik Millspo ilə birlikdə)
* ''Descriptions of Cuban plants new to science'', — New York, 1920.
* *The Cactaceae, descriptions and illustrations of plants of the cactus family* — Washington: The Carnegie Institution of Washington, Vol.1 1919., Vol.2 1920., Vol.3 1923., Vol.4 1923. (Cozef Nelson Rouz ilə birlikdə)
* 
* ''Neoabbottia, a new cactus genus from Hispaniola'' — Washington: Smithsonian Institution, 1921. (Cozef Nelson Rouz ilə birlikdə)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Nathaniel Lord Britton, Cornelius Amory Pugsley Silver Medal Award, 1929
* Кактусы экзотические цветы и комнатные растения — Britton
Anri Fransua Pittye

**Anri Fransua Pittye de Fabreqa** (; ) — Venesuela florasını öyrənən İsveçrə botanik-sistematiki.
## Pittenin şərəfinə adlandırılmış taksonlar
*  [= ]
*  [= ]
*  [= ]

## Bəzi elmi işləri

* Durand T.; Pittier, H. (1882—1885). *Catalogue de la flore vaudoise*. 3 vols.
* Pittier, H. (1891). *Viaje de exploración al valle del Río Grande de Térraba*. 138 p.
* Pittier, H. (1906). *Ensayo sobre las plantas usuales de Costa Rica*. 176 p.
* Pittier, H. (1917). *Clave analítica de las familias de plantas fanerógamas de Venezuela*. 108 p.
* Pittier, H. (1923). *Exploraciones botánicas y otras en la cuenca de Maracaibo*. 100 p.
* Pittier, H. (1926). *Clave analítica de las familias de plantas superiores de la América tropical*. 130 p.
* Pittier, H. (1926). *Manual de las Plantas Usuales de Venezuela*. 458 p.
* Pittier, H. (1932). *Classificación natural de las plantas*. 140 p.
* Pittier, H. (1939). *Genera plantarum venezuelensium*. 354 p.
* Pittier, H.; Lasser, T.; Schnee, L.; Luces de Febres, Z.; Badillo, V. (1945—1947). *Catálogo de la flora venezolana*. 2 vols.

## Ədəbiyyat
Marquez, M.O. Henry François Pittier. — Caracas: Universidad Central de Venezuela, 1968. — 29 p.
Stafleu F. A., Cowan R. S. Taxonomic Literature : [англ.]. — Ed. 2. — Utrecht, Antwerpen, The Hague, Boston, 1983. — Vol. IV: P—Sak. — P. 279—282. — 1214 p. — ISBN 90-313-0549-9. — doi:10.5962/bhl.title.48631.
## İstinadlar
Teofil Düran

**Teofil Aleksi Düran** (; ) — İsveçrə əsilli Belçika botanik-təsnifatçısı.
## Durandın şərəfinə adlandırılan cinslər
*  
*  

## Bəzi elmi işləri
* Durand, T.; Pittier, H. (1882—1885). *Catalogue de la flore vaudoise*. 3 vols.
* Durand, T. (1887—1888). *Index generum phanerogamarum*. 722 p.
* Durand, T.; Pittier, H. (1898—1900). *Primitiae florae costaricensis*. 2 vols.
* Durand, T.; Schinz, H. (1895—1898). *Conspectus flora africae*. 2 vols.
* Durand, T.; Schinz, H. (1896). Études sur la flore de l'État indépendant du Congo. *Mémoires couronnées et autres Mémoires* **53**: 33—368.
* Durand, T.; Durand, H. (1909). *Sylloge flora congolanae*. 716 p.
## Ədəbiyyat
*Marchal, E. Notice sur Théophile Durand (неопр.) // Annuaire de l’Académie royale des Sciences, des Lettres et des Beaux-Arts de Belgique. — 1914. — С. 117—179.
*Stafleu F. A., Cowan R. S. Taxonomic Literature : [англ.]. — Ed. 2. — Utrecht, 1976. — Vol. I: A—G. — P. 708—710. — 1136 p. — ISBN 90-313-0225-2. — doi:10.5962/bhl.title.48631.

## İstinadlar
Murtaza Bhutto

**Qulam Murtaza Bhutto** (; ) — Pakistan siyasətçisi və Pakistanda fəaliyyət göstərən terror təşkilatı Əl-Zülfiqarın lideri. Pakistanın keçmiş baş naziri və prezidenti Zülfiqar Əli Bhuttonun oğlu Murtaza, atası 1979-cu ildə general Məhəmməd Ziya ülhaqq hərbi rejimi tərəfindən devrildikdən və edam edildikdən sonra əl-Zülfiqar təşkilatını qurdu. 1981-ci ildə mühafizəkar siyasətçi Çaudri Zahur Elahinin öldürülməsi və Pakistan Beynəlxalq Hava Yollarına aid bir təyyarənin Kəraçidən qaçırılmasından sonra məsuliyyəti öz üzərinə götürdü. Əfqanıstanda sürgündə olan Murtaza hərbi tribunal tərəfindən qiyabi olaraq edam cəzasına məhkum edilmişdi.
## İstinadlar
Qavriil Baişev

**Qavriil Vasilyeviç Baişev** (;), **Altan Sarın** ədəbi təxəllüsü ilə tanınır ( — ?) — Yakutiya yazıçısı və şairi, dilçi-türkoloq, ictimai xadim. Altan Sarın təxəllüsü *Qızıl çiyinlər* mənasını verir.

1898-ci ildə Yakutiyanın Meqino ulusunun bölgəsindəki Jablıski kəndində anadan olmuşdur, orada cüzi ibtidai təhsilini almışdır. 1917-ci ildə Yakutiya poçt və teleqraf idarəsində şagird kimi çalışırdı. 1918 — 1921-ci illərdə Amqa kəndindəki poçt və teleqraf idarəsində işləyirdi. Milliyyətçi əqidəsinə görə, 1921 — 1922-ci illərdə Qərbi Sibir üsyanının iştirakçılarına qoşuldu və amnistiya elan olunana qədər gizlənirdi. O, "Saxa Omuk" və "Saxa Keskile" cəmiyyətlərinin üzvü və katibi idi. 1924 — 1928-ci illərdə Leninqrad Şərq Dilləri İnstitutunda oxumuşdur. Yeni yakut əlifbasını hazırlayan komissiyanın üzvü idi. Yakut Yazı Komitəsinin elmi katibi idi.

Leninqrad İnstitutunda təhsil alarkən 1906-cı ildə Viktor Vasilyev tərəfindən yazılmış "Ala Bulkun" olonqo rəvayətini rus dilinə tərcümə etmişdir. Yakut dilində islahatlar etmək üçün bir sıra təkliflər irəli sürmüşdür. Belə ki, o, mümkün olduğu hallarda sözləri rus dilindən götürməməyi, türk köklərindən yeni sözlər hazırlamağı təklif etmişdir. Məsələn, rus sözü olan "aeroplan"ı" "təyyarə" ilə əvəz edilməsi. Bu fikirlər tənqidlə qarşılandı, bu yanaşmanın əleyhdarları arasında Plato Oyunski də var idi.

1929-cu il noyabrın 5-dən 6-na keçən gecə Qavriil Baişev Saxada milli yakut ziyalılarına qarşı repressiyalar zamanı həbs olundu, üç il konsentrasiya düşərgəsinə məhkum edildi. Düşərgədə həlak oldu. Yakutsk-Saxa SSR Ali Məhkəməsinin Rəyasət Heyəti tərəfindən 20 iyun 1991-ci ildə bəraət qazandırıldı.

1998-ci ildə V. N. Protodyakonov tərəfindən Baişevin yaradıcılıq irsi, linqvistik məqalələri və məktublarını, həmçinin xatirələr və istintaq materiallarını özündə cəmləşdirən "Тоҕус этиҥ тойуга" ("*Doqquz səmanın nəğməsi*") adlı toplunu hazırladı və nəşr etdi.

## İstinadlar
Jupunba

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ruhullah Zəm

**Ruhullah Zəm** (; ) — İran ictimai fəalı və jurnalisti. O, hökumət korrupsiyası haqqında sənədləri yayımlamaqla tanınır. Zəm 2009-cu ildə İran İnqilab Keşikçiləri tərəfindən həbs edilmişdi. Həbs edilməsindən və İranı tərk etməsindən sonra 2015-ci ildə "Amad News" adlı "Telegram" kanalı açan Zəm 2017–2018-ci il İran etirazları zamanı əhəmiyyətli jurnalistik fəaliyyət göstərmişdir. "Voice of America" portalının farsdilli bölməsi onu tez-tez buraxılışlarına dəvət edir.

## Həyatı
Ruhullah Zəm 1978-ci ildə İranın paytaxtı Tehran şəhərində, ruhani ailəsində anadan olmuşdur. Onun atası Məhəmmədəli Zəm 1980–1990-cı illərdə müxtəlif dövlət vəzifələrində çalışmış bir islahatçı idi. Ruhullah Zəm 2009-cu ildə keçirilən etiraz aksiyalarına qoşulmuş, bir müddət Evin həbsxanasında saxlanılmışdır. O, 2011-ci ildə Əli Xameneiyə göndərdiyini açıq məktubda işgəncəyə məruz qaldığını bildirmişdir. Zəm daha sonra Fransaya mühacirət edir.

### Həbsi
İran İnqilab Keşikçiləri 14 oktyabr 2019-cu ildə bəyan etmişdir ki, Ruhullah Zəm İrana qayıdıb və orada saxlanılıb. Keşikçilər bu xəbəri "Amad News" kanalını ələ keçirərək orada paylaşmışdır.

İran məhkəməsi 30 iyun 2020-ci il tarixində Ruhullah Zəm barəsində edam hökmü çıxarmışdır.

## İstinadlar
Sardana Oyunskaya

**Sardana Platonovna Oyunskaya** (; ) — yakut folklorşünası, ədəbiyyatşünas, filoloq, Rusiya Elmlər Akademiyasının Sibir şöbəsinin fəxri veteranı, filologiya elmləri namizədi, Elmlər Akademiyasının Sibir filialının əməkdar veteranı.

## Həyatı
Sardana Oyunskaya Moskvada yakut ədəbiyyatşünası Platon Oyunskinin ailəsində anadan olmuşdur. 1962-ci ildə Yakutsk Dövlət Universitetini bitirdi və həmən universitetin Dil, Tarix və Ədəbiyyat İnstitutunda işləməyə başladı. Yakut xalq nağılları və xalq mahnıları toplamaq ilə məşğul idi. 1962–2007-ci illərdə Elmlər Akademiyasının Humanitar Tədqiqatlar İnstitutunda işləmiş və laboratoriya işçisindən elmi işçi vəzifəsinə qədər qalxmışdır. 1989-cu ildə "Yakut xalq tapmacaları" mövzusunda filologiya elmləri üzrə alimlik dərəcəsi almaq üçün namizədlik dissertasiyasını müdafiə etdi.

1988-ci ildə Platon Oyunskinin ədəbi və elmi irsinin öyrənilməsi və nəşri ilə məşğul olmağa başladı. Yakut ədəbiyyatına nəzərə çarpan töhfəni verən onun "Atanın parlaq adı" (Yakutsk, 1999, 2003) kitabı oldu. Kitabda onun poetik əsərləri, esseləri, populyar elmi məqalələri, atası və onun ətrafındakıları ilə bağlı xatirələri yer aldı.

P. Oyunski İctimai Fondun sədri və Hökumət Komissiyasının üzvü idi. 1993-cü ildə Saxa Respublikası və YUNESKO arasında yubiley tədbirlərinin təşkili və keçirilməsində fəal iştirak etmişdir. Onun rəhbərliyi ilə 1992–1993-cü illərdə bir qrup ədəbiyyatşünas alimlər tərəfindən P. Oyunskinin sənət və elm əsərlərini özündə cəmləşdirən 3 cildlik toplu hazırlandı.

Oyunskaya Rusiya Yazıçılar Birliyinin üzvü, Taatta ulusunun fəxri vətəndaşıdır.

## İstinadlar
İşxan (fədai)

**Nikol Mikayılyan** (), **Nikol Poğosyan** (), **İşxan** (, mənası – **') və ya **Niqol''' (; ) — Osmanlı imperiyasında fəaliyyət göstərmiş erməni fədaisi, Daşnaksütun partiyasının üzvü. O, Aram Manukyan və Arşak Vramyan ilə birlikdə Van üsyanının başçılarından biri idi.

## Həyatı
Nikol Mikayılyan Rusiya imperiyasının Yelizavetpol quberniyasının (indiki Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonu) Dağdağan kəndində anadan olmuşdur.

Mikayılyan Şuşa və İrəvan şəhərlərindəki eparxiya məktəblərində təhsil almışdır. O, 1901–1903-cü illərdə Aleksandropol və Qars şəhərlərində çalışmışdır. Mikayılyan daha sonra Osmanlı imperiyasının Van şəhərinə köçmüş və orada işləmişdir.

Mikayılyan Vanda yeraltı seperatçı təşkilat qurmuş, üsyan hazırlıqları aparmışdır. O, 1908-ci ildə baş verən Gənc türklər inqilabından sonra fədai qruplarını ləğv etmək əmrini rədd etmişdir.

Nikol Mikayılyan 17 aprel 1915-ci il tarixində indiki Van ilinin Qayalar kəndində baş verən döyüşlərdə həlak olmuşdur.

## İrsi
Ermənistan Respublikasının Sisian rayonunda yerləşən Qızılcıq kəndinin adı İşxanasar olaraq dəyişdirilərək Nikol Mikayılyanın şərəfinə adlandırılmışdır.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*
Ust-May ulusu

**Ust-May ulusu** () — Rusiya Federasiyası, Saxa Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi şəhər tipli Ust May qəsəbəsidir. Qəsəbə Yakutsktan 380 km məsafədə yerləşir.
## Coğrafiyası
Ulus respublikanın şərqində yerləşir və Şimali qütb dairəsindən 200 km məsafədə yerləşir. İqlimi sərt, kəskin kontinentaldır.

Çayları: Aldan və onun qolları May, Cunekyan və Allax-Yun. Rayonun ərazisi 95.32 min km²-dir. Relyefi dağlıqdır. Yanvar ayının orta temperaturu şimal-şərqdə -40 ° C-dən cənub-qərbdə -42 ° C-dək; dağlarda iyul +14 ° C-dən çay vadilərində +16 ° C-ə qədər olur. İllik yağıntının miqdarı 250-300 mm-dən 400-500 mm-ə qədər olur.
## Tarixi
Rayon 20 may 1931-ci ildə Yakutsk vilayətinin May qəzası ərazisində qurulub. 1937-1948-ci illərdə rayon Allax-Yun (mərkəzi Allax-Yun olan) və Ust-May rayonlarına ayrılır.

1972-1992-ci illərdə rayonun mərkəzi Solneçnı kəndi idi.
## Əhalisi
;Milli tərkib
Əhalinin əsas hissəsi ruslar təşkil edir. Üstəlik burada saxalar, evenlər və digər millətlərin nümayənələri yaşayır.

2002-ci il siyahıyaalmasına görə ulusun etnik tərkibi: ruslar (64,2%), saxalar (7.1%), evenlər (0.2%), evenklər (9.3%) və digər millətlər (19.2%).
;Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Zvyozdoçka, Solnoçnı, Ust-May, Eldikan və Yuqorenok) ulus əhalisinin 71,62 % -i yaşayır.

## Yerli özünü idarəetmə
Ust-May ulusu ərazisinə 5 şəhər və 5 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 15 yaşayış məntəqəsi daxildir.

## İqtisadiyyat
İqtisadiyyatda aparıcı yeri sənaye tutur - qızıl mədəni, qazma sənayesi, dağ-mədən və yol avadanlıqlarının təmiri müəssisələri, yerli sənaye, tikinti materialları istehsalı. Ulusda respublika qızılının təxminən 7% -i hasil olunur. 

Kənd təsərrüfatının köməkçi əhəmiyyətə malikdir. Ətlik və südlük maldarlıq inkişaf etdirilir, kartof və tərəvəz becərilir, xəz-dəri ticarəti aparılır. Kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlar 28,1 min ha təşkil edir. Bunun 1,6% əkin sahələri, 61,1% biçənəklər, 36.5% otlaqlar təşkil edir. Ulusda dövlət təsərrüfatları, kəndli təsərrüfatlarının birlikləri, kəndli təsərrüfatları, o cümlədən bir icma mövcuddur.

## İstinadlar
Ust-Yana ulusu

**Ust-Yana ulusu** () — Rusiya Federasiyası, Saxa Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi şəhər tipli Deputatski qəsəbəsidir.
## Coğrafiyası
Ulus Saxanın şimalında yerləşir. Sahəsi - 120,3 min km²-dir. Ulus ərazisindən Yana, Omoloy, Çondon və digər çaylar axır. Ən böyük gölləri: Bustax, Orotko. Ulus Laptevlər dənizinin sahilində yerləşir. Bununla əlaqədar olaraq, bölgədə balıqçılığın yaxşı inkişaf etdiyini təxmin etmək çətin deyil. Bölgəni nəinki dəniz təmin edir. Ulusdan axan Yana çayında müxtəlif növ balıq növləri daşıyır. Ulus qərbdən və şimaldan (Laptevlər dəniZindəki adalarla) Bulun ulusu, cənubdan Verxoyansk ulusu, cənub-şərqdə Muoma ulusu, şərqdən Abıy ulusu və Allayıaxa ulusu ilə həmsərdəddir.

## Tarixi
Ulus 5 may 1967-ci ildə qurulmuşdur. Ulusun ərazisində alimlər qədim yaşayış yeri tapmışlar. "Yana düşərgəsi" paleolit dövrünə aiddir.

Bu tapıntıdan əvvəl geoloq Mixail Daştseren qədim bir sümük alətini tapmışmdır. Elm adamlarının müəyyən etdiyi kimi, alət tüklü kərkədana aid olmuşdur. Kəşflər bununla bitmir. Tumat düşərgəsimdə köpəyinin sərtləşmiş bədəni tapılmışdır. Bu köpək balası 13000 ildir ulusun daimi buzunda yatırdı.
## Əhalisi
;Milli tərkib
2002-ci il siyahıyaalmasına görə ulusun etnik tərkibi: saxalar - 3772 nəfər (37.69%), ruslar - 3547 nəfər (35.44%), evenlər - 1070 nəfər (10.69%), ukraynalılar - 889 nəfər (8.88%) və digər millətlər - 731 nəfər ( 7.3%).
;Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Deputatski,, Nijneyansk və Ust-Kuyqa) ulus əhalisinin 54,42 % -i yaşayır.
## Yerli özünü idarəetmə
Ust-Yana ulusu ərazisinə 3 şəhər və 7 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 15 yaşayış məntəqəsi daxildir.
Ulus ərazisinə daxil olan yaşayış məntəqələri: Deputatski ş.t.q., Kazaçe k., Nijneyansk ş.t.q., Sayılık k., Tumat k., Ust-Kuyqa q., Ust-Yansk K., Uyandino k., Xayır k., Yukaqir k.

## İqtisadiyyat
Ulus iqtisadiyyatının əsasını qalay və qızıl hasilatı, balıq emalı, maralçılıq (şimal maralı) və heyvandarlıq təşkil edir.
## Təbiətin qorunması
2010-cu ildə ulusun ərazisində Yanski Mamontları Paleontoloji Regional Dövlət Təbiət Qoruğu qurulmuşdur.
## İstinadlar
Abidin Ünal

**Abidin Ünal** () – türkiyəli hərbçi, köhnə Türk Hava Qüvvələri komandanı.

## Həyatı
İbtidai məktəbi Qazancıq ibtidai məktəbində, orta məktəbi Pınarbaşı məktəbində və Qarabük Dəmir-Polad məktəbində tamamlamyan Ünal 1968-ci ildə qatıldığı Ankara Kimya Texniki Məktəbindən 1972-ci ildə məzun olmuş və eyni il Hava Hərb Məktəbinə girmişdir.

## Hərbi karyerası
30 avqust 1975-ci ildə Hava Hərb Mktəbindən leytenant rütbəsi ilə məzun oldu və sırasıyla II Ana Təyyarə Qərərgah Komandanlığı Uçuş Təhsil Mərkəz Komandanlığına və III Əsas Təyyarə Qərərgah Komandanlığı komandnalığına, uçuş və hərbi hazırlıq təhsilini tamamladıqdan sonra iyul 1977-ci ildə III Əsas Təyyarə Qərərgah Komandanlığı, 131-ci Eskadrilya komandanlığına təlimçi pilot olaraq təyin eidlmişdir.
1982-ci ildə qatıldığı Hava Hərb Akadmeiyasından 1984-cü ildə məzun oldu və Hava Hərb Məktəbi Kursant Alayına bölük komandanı kimi təyin edildi. 1987-ci ildə ilk F-16-ı ilə birlikdə həərkat icra zabiti və təlimçi pilot olaraq, 1989-cu ildə 142-ci Eskadrilya komandanlığına F-16 komandiri olaraq xidmət etdi. 1990-cı ildə MSB-16 Sistem İdarə Dairə Başqanlığında layihə zabiti olaraq xidmət etdi. 1991-ci ildə 162-ci Eskadrilya komandanlığı F-16 həərkat zabiti olaraq xidmət etdi. 1992-ci ildə bir il müddətlə İngiltərə Kraliyyət Hava Hərb Akademiyasına qatıldı. 1993-cü ildə 192-ci Eskadrilyta komandanlığının F-16 komandanlığı vəzifəsini qəbul etdi.

### 1994–2002
1994-cü ildə Baş Qərərgah Plan və Prinsiplər Başqanlığı Silahsızlanma və Beynəlxalq Əlaqələr şpbəsində layihə zabiti olaraq çalışdı və 1995-ci ildə Vyanadakı AGİT Türkiyə Daimi Təmsilçiliyi Hərbi müşavirliyinə təyin edilid.
30 avqust 2000-ci ildə general rütbəsi aldı. 4 avqust 2003-cü ildə Hava Qüvvələri Layihə  İdarəçiliyi Dairə Başqanlığına təyin eidldi. 2004-cü ildə general-leytenant rütbəsi aldı. 2006-cı ildə general təyinatları ilə Hava Hərb Məktəbi komandanlığına təyin edildi. 2008-ci ildə general-polkovnik rütbəsinə təyin edildi.
2014-cü ildə isə Ali Hərbi Şura Qərarları ilə ordu generalı rütbəsinə yüksəldildi və 7 avqust 2014-cü ildə Muharib Hava Qüvvələri və Hava Raket Müdafiə Sistemi komandanı təyin edildi.

## Hava Qoşunları komandanlığı
2015-ci ildə Ali Hərbi Şura Qərarları ilə Türk Hava Qüvvələri komandnalığı vəzifəsinə təyin edildi. Komandanlığı dövründə sərhəd pozuntusu edən rus Su-24 qırıcısı türk F-16-lar tərəfindən vuruldu. 2015-ci ildə PKK hücumları artınca İraqdakı PKK düşərgələrinə hücumlar etmişdir.
2016-cı ildə Türkiyə hərbi çevriliş cəhdinin yaşandığı gecə dövrün Muharib Hava Qüvvələri komandanı general-polkovnik Mehmed Şanverin qızının tounda olan Ünal və digər üst səviyyəli zabitllər çevrilişçi zabitlər tərəfindən girov götürülmüş və Mürtəd Hava Qüvvələri bazasına aparılmışdırlar.
21 avqust 2017-ci ildə komandanlıq vəzifəsini ordu generalı Həsən Kiçikağüzə təhvil vermişdir.

## Həmçinin bax
* Engin Alan
* Əhməd Çörəkçi

## İstinadlar