open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Olqa Rozanova

**Olqa Vladimirovna Rozanova** (; ) — rus avanqard rəssam.

## Həyatı
Olqa Rozanova 21 iyun 1886-cı ildə Vladimir vilayəti yaxınlığında kiçik bir şəhərdə anadan olmuşdur.

O, 1904-cü ildə Moskvada K. Bolşakov və Konstantin Yuon incəsənət studiyalarına qatılmışdır. Eyni zamanda Stroqanov adına Moskva Dövlət Tətbiqi İncəsənət Universitetində də təhsil almışdır. 1911-ci ildə o, rus avanqard sənət jurnalı, "Gənclər Birliyinin" (Союз Молодежи) ən fəal üzvlərindən biri oldu.

1912-ci ildə Olqa Rozanova Futurist şairlər Velimir Xlebnikov və gələcək həyat yoldaşı Aleksey Kruçenıx ilə dostluq etməyə başladı.

Olqa Rozanova 1916-cı ildə Aleksey Kruçenıx ilə evləndi və Kazimir Moleviçin təsis etdiyi, rus avanqard rəssamların (Aleksandra Ekster, Liubov Popova, İvan Puni, Kseniya Boguslavskaya, Nadejda Udaltsova, Nina Genke və başqaları) olduğu, Supremus (Suprematizm)qrupuna qatıldı. Eyni il digər suprematist rəssamlar ilə Olqa Rozanova Verbovka Xalq Mərkəzində işləyib.

Olqa Rozanova 7 noyabr 1918-ci ildə Moskvada vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Kostin Şar boğazı

**Kostin Şar boğazı** () - Mejduşarski adasını Qusinaya yarımadasından (Yeni Torpaq arxipelaqı) ayırır. Şimal Buzlu okeanına daxil olan Barens dənizi akvatoriyasında yerləşir. Boğazın uzunluğu 100&nbsp;km, eni 3,5–6&nbsp;km, dərinliyi 48 m təşkil edir. Sahilləri yüksəkdir və bəzi yerlərdə sıldırımlıdır. İlin böyük qismi buzla örtülü olur. Sahillərində Yujnıy, Qusinıy Nos, Lile, Başmaçnıy nos, Cornıy  (Cənub adası), Kostin Nos, Klyuv, Şordovski,  Krestovıy burunları vardır. Boğaz daxilində Beluşya, Roqeçeva, Taynaya, Propovskaya, Nerpıy və Başmaçkaya adaları vardır. Boğazda Kruqlıy, Timofeyeva, Sobaçıy və Yarseva körfəzləri vardır. Burada Beluşya Quba qəsəbəsi yerləşir. Ərazi Arxanqelsk vilayətində yerləşir. 
## Mənbə
*Topoqrafik xəritəsi
Nadejda Udaltsova

**Nadejda Andreyevna Udaltsova** (; ) — rus avanqard rəssam (suprematist, kubist).

## Həyatı
Nadejda Udaltsova 1886-cı ildə Rusiyanın Oryol şəhərində anadan olub. O, Andre Seqonzak altında Parisdə, daha sonra Moskvada xüsusi sənət studiyalarında təhsil alıb.

Rusiyaya qayıtdıqdan sonra Vladimir Tatlinin studiyasında işləyib. 1910-1914-cü illərdə Rəssamlar İttifaqının üzvü olub.

Nadejda Udaltsova 1915-ci ildə Kazimir Moleviçin təsis etdiyi, avanqard rəssamların (Aleksandra Ekster, Lyubov Popova, İvan Puni, Kseniya Boquslavskaya, Olqa Rozanova, Nina Genke və başqaları) olduğu Supremus qrupuna qoşulub və digər suprematist rəssamlar ilə Verbovka Xalq Mərkəzində işləyib.

1920-ci ildə əri və görkəmli avanqard rəssam Aleksandr Drevinin təsiri ilə bədii sənətə dönüb. Onların oğlu görkəmli rus heykəltaraş Andrey Drevin (1921-1996) idi.

1929-1932-ci illərdə onlar Altay dağlarına səyahət ediblər və 1933-1935-ci illərdə Ermənistanda işləyiblər. 1938-ci ildə Aleksandr Drevin həbs olunub və NKVD tərəfindən güllələnib.

Nadejda Udaltsova 1961-ci ildə Moskvada vəfat edib.
İstira2144

**2144 İstira** — Avtomobil 1980-ci illərin sonunda yaranan, ixtisaslaşmış avtomobil zavodudur.1985-1988 illərdə avtomobilin maketinin nümayişi oldu hansı ki, hələ istehsal olunmamışdı. İşci qruppası Moskviç-2144 "İstira" avtomobilinin yeni modelini işlədilər.

O digər unikal avtomobillərdən kuzasının yüngüllüyünə görə fərqlənirdi. İki yan qapılar, yuxarı şaquli açılır, dizel firması Elsbett, dizel ilə işləyir,unikal avtomatik transmissiyasıdır.

## İstinadlar
Lazarev dənizi

**Lazarev dənizi** - Cənub okeanının akvatoriyasında, Antarktidanın şərqində, Kraliça Mod Torpağı sahilində yerləşir.
Sahəsi 929,000&nbsp;km², dərinlik mərkəzə doğru 3.000 m, şimalda dərinlik isə 4500 m təşkil edir. Suları hərəkət edən buzlar və Aysberqlərlə zəngindir. İlin yay və payız mövsümünün sonunda buzlar əsasən sahilə yaxın ərazilərdə qalır. Dəniz 1962-ci ildə Birinci rus antartik ekspedisiyanın rəhbəri M. P. Lazarevin şərəfinə adlandırılmışdır. 
## Tədqiqatı
Dənizin örgənilməsində Sovet və Rus tədqiqatçılarının böyük rolu olmuşdur. Katerik şelfi burada nisbətən azlıq təşkil edirlər. Selfin sahildə uzunluğu 200&nbsp;km təşkil edir. Cənubdan mərkəzə doğru dərinlik birdən-birə 3000 m, şimalda isə dərinlik  4500 metrə qədər enir. Sahilləri qayalı olan yerlər əssasən Kraliça Mod Torpağına daxil olan Şahzadə Marta sahili ərazisində müşahidə edilir. Bu sahillərdə Lazarev buzlağı yerləşir. Onun eni 100&nbsp;km təşkil edir. Buzlağın kənarları əsrarəngiz quruluşa malikdir, əsasən yay mövsümündə daha gözəl olur. Bu səbəbdən Antarktikaya təşkil edilən turistik maşrutlardan biridə məhz bura edilir. 
Burada suiti, bölgəyə xas balıqlar, pinqivinlər, dəniz quşlar, köpək  balığı və bir necə kit növü vardır. Sahillərində iki elmi tədqiqat stansiyası fəaliyyət göstərir. Bunlarda biri Almaniyaya məxsus Qeorq-fon-Noymayer (1980) və CARa məxsus SANAE IV (1962) stasiyaları fəaliyyət göstərir.

## Mənbə
*Antarktida və onun sahillərində olan dənizlərin xəritəsi
Juba

**Juba** () — İraq işğalı zamanı 645 ABŞ əsgərini öldürdüyü iddia edilən İraqlı snayperçinin ləqəbi. İraq döyüşü və üsyanlarında iştirak edərək, bir neçə videoda yer almışdır. Bu videolardan ikincisi Juba'nın 37 Amerika əsgərini vurduğunu iddia etdiyini göstərir. Juba'nın həqiqi bir fərd olub-olmaması, çoxsaylı insanlar arasında paylaşılan bir rolun olması və ya bir təbliğat məqsədilə medianın yaratması bilinmir.

## Həyatı
"Juba" özü haqqında bunları deyib:  "Qatil deyiləm, insanları öldürməkdən xoşum gəlmir. Lakin işğal etdiyiniz ölkəmi müdafiə edirəm. Sizin snayperin 14 yaşlı Şeymanı öldürməsini heç vaxt unutmayacağam. Ölkəmizə ziyarət üçün gəlsəydiniz sizi öz ölkənizə gülə-gülə yola salardıq. Amma ölkəmizi işğal etdiyiniz üçün sizə yaşatdıqlarınızın eynisini yaşadacayıq. Analarımız öldürülən oğulları üçün ağladılar. Sizin də analarınız ağlayacaq. Hədəfdən yayınmayacağıma söz vermişəm. Övladını itirən hər ana üçün 1 güllə…" 

### Ölümü
Onun haqqında hər il ölməsi barədə məlumatlar yayılır. Lakin "Juba"nın harda olması və ya ölməsi barədə rəsmi məlumat yoxdur. Onun haqqında yüzlərlə iddia var. İddialara görə "Juba" 2009-cu ildə öldürülüb. Lakin onun 2008-ci ildə bir çox iraqlıya təlim keçdiyi və həmin əsgərlərin də "Juba" ləqəbi ilə fəaliyyət göstərdiyi bildirilir.

## Fəaliyyəti
"Bağdat ovçusu" adı ilə də tanınan "Juba" 645 ABŞ əsgərini öldürdüyü iddia edilir.  Öldürdüyü əsgərlərin videosunu çəkib internetə yükləyən "Juba", qatil olmadığını deyirdi.

Jubanın ilk videosu isə 2005-ci ildə internetə yüklənib. Daha sonra isə o internetə yüzlərlə video belə yükləyib. İnternetə yüklənən dəhşətli görüntülərdən məlum olur ki, "Juba" yalnız 1 dəfə atəş açırmış.

İkinci "Juba" videosu 2006-cı ildə Bağdadın qərbində yayıldı və 2006-cı ilin oktyabr ayının sonlarında İnternetdə yayımlandı. Videoda Bağdad snayper bölməsinin ehtimal olunan komandiri ilə reportaj yer aldı, görüntülərdə snayperin istifadəsində çox sayda silahın olduğu göstərilir. Videoda koalisiya qüvvələrindəki snayperlər tərəfindən ehtimal olunan qorxu müzakirə olunur və snayper missiyasından geri dönən "Juba" göstərilir. Videoda, IAI və digər fraksiyaların tərkibində fəaliyyət göstərən onlarla snayperin olduğu iddia edilir və daha çox öyrədildiyi göstərilir.

2007-ci ilin dekabrında "Juba - Bağdad Snayperi 3" internetdə yayımlandı. Videonun istehsal keyfiyyəti  əvvəlki buraxılışlarından yaxşılaşdırıldı; video doqquz dildə yayımlandı. 2008-ci ildə "Juba - Bağdad Snayper 4" İnternetdə və veb saytında yayımlandı.

## Haqqında yazılanlar
"Juba" o qədər məşhur oldu ki, onun adına kitablar da yazıldı. Bunlardan biri də gənc yazar Hasan Dumanın yazdığı "Juba və görünən şeytanlar" kitabıdır. Hasan Duman kitabın o qədər də asan ərsəyə gəlmədiyini bildirib. Bunun əsas səbəbi isə onun haqqında məlumatın az olmasıdır. Hasan Duman və digər yazarların, araşdırmaçıların onun haqqında müxtəlif fikirləri var. Bəzilərinə görə o bir İsrail agenti, bəzilərinə görə torpağını sevən sadə bir iraqlı, bəzilərinə görə isə xüsusi təlim keçmiş bir İran əsgəridir.

## İstinadlar
Sakit okean plitəsi

**Sakit okean plitəsi** — Sakit okeanın altında yerləşən tektonik plitədir. Sahəsi 105 milyon kvadrat kilometr olmaqla bu ən böyük tektonik plitə hesab olunur. Şimal-şərq tərəfdə bu plitə Kəşfiyyatçı plitəsi, Xuan de Fuka plitəsi və Qorda plitəsi ilə sərhədlərə sahibdir və bu sərhədlər müvafiq olaraq Kəşfiyyatçı, Xuan de Fuka və Qorda dağ silsilələrini əmələ gətirir. Şərq hissədə mərkəzdə isə San Andreas qırığı üzrə Şimali Amerika plitəsi ilə və eləcə də Kokos plitəsi ilə sərhədlərə sahibdir. Cənub-şərq hissədə isə Naska plitəsi ilə divergent sərhədlər Şərqi-Sakit qalxmasını əmələ gətirir. Cənub hissə Antarktika plitəsi ilə sərhədlərə malikdir və bu sərhəddə Sakit-Atlantik dağ silsiləsi əmələ gəlir. Qərb hissədə plitə Oxotsk plitəsi ilə (burada Kuril-Kamçatka çökəkliyi və Yapon çökəkliyi əmələ gəlir), Filippin dənizi plitəsi ilə subduksiya nəticəsində konvergent, Karolina plitəsi ilə transform və Şimali-Bismark plitəsi ilə kəsişmə sərhədlərinə sahibdir. Cənub-qərbdə Sakit okean plitəsi Hind-Avstraliya plitəsi ilə mürəkkəb də olsa, ümumilikdə konvergent sərhədlərə sahibdir. Yeni Zelandiyanın şimalında subduksiya etməsi nəticəsində Tonqa çökəkliyi və Kermadek çökəkliyi əmələ gəlir. Alp qırığı bu plitələr arasında transform sərhəddi müəyyən edir və uzaq cənuba doğru Hind-Avstraliya plitəsi Sakit okean plitəsinin altına subduksiya etməklə Puysequr çökəkliyini əmələ gətirir. Şimal hissədə plitə Şimali Amerika plitəsinin altına subduksiya etməklə konvergent sərhədlər əmələ gətirir. Burada Aleut çökəkliyi və ona uyğun olaraq Aleut adaları əmələ gəlir. Sakit okean plitəsi daxildə ocağa sahibdir və bu Havay adalarını əmələ gətirir. Hillis və Muller bildirir ki, Quşbaşı plitəsi Sakit okean plitəsi ilə birlikdə hərəkət edir. Bu plitədə yerləşən Alov qövsü seysmikliyinə görə xüsusilə məşhurdur. Bu sahədə bir çox zəlzələlər və vulkanlar baş verir. 40.000 km.-lik ərazidə yerləşən Alov qövsü okean çökəklikləri, vulkanik adalar və vulkan kəmərləri ilə zəngindir. Bu qövsdə 452 vulkan yerləşir və dünyadakı aktiv vulkanların 75 faizi də məhz buradadır. Dünyada baş verən zəlzələlərin 90 faizi və ən böyük zəlzələlərin 81 faizi Alov qövsündə baş verir.

## Xarici keçidlər

* Khan Academy Explanation of evidence
* 750 million years of global tectonic activity. Movie.

## Həmçinin bax
* Plitələrin tektonikası
İrina Vlax

**İrina Fyodorovna Vlax** (d. 26 fevral 1974-cü il, Komrat, Qaqauziya, Moldaviya SSR, SSRİ) — Moldova siyasətçisi, 2005-ci ildən Moldova parlamentinin deputatı. 23 mart 2015-ci ildən Qaqauziyanın seçilmiş başçısı.

## Mənbə
* İrina Vlahın Moldova parlamentində tərcümeyi-halı // parlament.md

## İstinadlar
Şimali Amerika plitəsi

**Şimali Amerika plitəsi** — Şimali Amerikanın böyük hissəsini, Qrenlandiyanı, Kubanı, Baham adalarını və Sibirin, İslandiyanın, Azor adalarının müəyyən hissələrini əhatə edən tektonik plitədir. O, şərqə doğru Orta-Atlantik dağ silsiləsinə, qərbə doğru Şərqi Sibirə (Çerksi) qədər uzanır. Plitədə həm kontinental, həm də okeanik qabıq mövcuddur. Plitənin daxili hissəsi böyük əraziyə sahib platformadır. Platformanın əksər kənarları terreynlərdən ibarətdir və bu terreynlər uzun geoloji zaman ərzində tektonik proseslər nəticəsində əmələ gəliblər. Şimali Amerika plitəsinin şərq hissəsi Avrasiya plitəsi ilə (şimalda) və Afrika plitəsi ilə (cənubda) Orta-Atlantik dağ silsiləsinin şimalını əmələ gətirən divergent sərhədlərə sahibdir. Cənubda transform sərhədlər Kokos plitəsi (qərb) və Karib plitəsi (şərq) ilədir. Bu ərazidə Kayman çökəkiliyi (Karib dənizində) və Quatemala boyunca Motaqua qırılması əmələ gəlib. Septentrional və Enriquilo-Plantain qırılmaları İspaniola boyunca uzanır və sərhədlərə daxildir. Cənub hissənin qalan əraziləri Orta-Atlantik dağ silsiləsinə qədər uzanır və Şimali Amerika plitəsi ilə Cənubi Amerika plitəsinin sərhədlərini müəyyən edir. Plitənin bu əraziləri yaxşı öyrənilməyib. Şimalda sərhədlər boyunca Orta-Atlantik dağ silsiləsinin davamı olan Qakkel silsiləsi uzanır. Şimalın qalan hissəsi qərbə doğru uzanır və Sibiri də əhatə edir. Bu sərhəd boyunca olan obyektlər bunlardır: Laptev dənizi rifi, Ulakan qırılması, Oklotsk plitəsi və Aleut çökəkliyi. Qərb sərhədləri: Alyaskanın sahili boyunca Kraliça Şarlotta qırılması, Kaskadiyan subduksiya zonası, Kaliforniya boyunca San-Andreas qırılması, Kaliforniya körfəzində Şərqi-Sakit qalxması və cənuba doğru Mərkəzi-Amerika çökəkliyi. Özünün qərb hissəsində Farallon plitəsi Yura dövründən bəri Şimali Amerika plitəsinin altına subduksiya edir. Farallon plitəsi demək olar ki, tamamilə Şimali Amerika plitəsinin qərb hissəsinin altına subduksiya olunub və həmin ərazini San-Andreas qırılması boyunca Sakit okean plitəsi ilə əlaqədə saxlayır. Xuan de Fuka, Kəşfiyyatçı (Explorer), Qorda, Kokos və Naska plitələri Farallon plitəsinin qalıqlarıdır. Kaliforniya körfəzi böyük və paralel qırılma zonaları arasında yerləşir. Bu mürəkkəb qırılma zonasıdır və körfəzin dəniz dabanının qalxması qərbdəki Baxa Kaliforniya dağları və şərqdəki Sierra Madre qalxmaları arasındakı fərq 3000&nbsp;km-dən böyükdür. Plitədə bir neçə ocaq var. Əsas ocaqlar Yelloston, Raton və Anaxim ocaqlarıdır. Yellouston və Anaxim ocaqlarının Mioken periounda yaranması güman edilir. Onlar hələ də aktivdir və zəlzələlərə, vulkanlara səbəb olurlar. Əsasən Şimali Amerika hissəsi Orta-Atlantik dağ silsiləsindən cənub-şərqə doğru hərəkət edir. Plitənin hərəkətinə subduksiya səbəb ola bilməz, çünki Şimali Amerika plitəsinin Puerto-Riko çökəkliyindəki kiçik ərazisi istisna olmaqla, heç bir hissəsi subduksiya olunmur.

## Xarici keçidlər

* Khan Academy Explanation of evidence
* 750 million years of global tectonic activity. Movie.

## Həmçinin bax
* Plitələrin tektonikası
Zilqala

**Zilqala** ― Çamlıhemşin Rizə ilçəsinin 12&nbsp;km cənubunda, Fırtına vadisindəki bir keçiddə hündür bir təpə üzərində (dərə yatağından 100 metr, dənizdən 750 metr hündürlükdə) yerləşir. 8 bürc və bir müşahidə qülləsindən ibarət müdafiə xəndəyi vəziyyətindəki Zil dərəsinə nərdivanla düşülən bir qaladır və dəqiq tikilmə tarixi məlum deyil.

## Tarixi
Taxta olan daxili konstruksiya çürüyüb yox olmuşdur. Bryera görə şimal divarına bitişik dördbucaq quruluşlu otaq bir girişlidir. Zil qala, Varoş qala, Bazar qalası ilk baxışda eyni memar tərəfindən tikilmiş və eyni məqsədlə istifadə olunmuş təəssüratı verir.
 
Bryer, Trabzon İmperatorluğu dövründə ya şəxsən Komnenoslar, ya da İmperiyaya bağlı yerli Lordlar (məsələn: Zil qala üçün Həmşin Lordu Arhakel) tərəfindən tikildiyini güman etməkdədir. Bıjışkyan (1871) *"Qayalığın üzərində yerləşən və Zilqala deyilən qədim bir qalanın içində insana heyrət verən kəmərli binalar və böyük bir qüllə var. Qalanın alt ucu, təpələrin üzərində başqa qalalara və qədim bir kilsə qalıqları olan Fırtına dərəsinə qədər uzanır"* deyərək müşahidələrini danışarkən, təəssüf ki, qala tarixi haqqında məlumat verməmişdir.
 
Osmanlının bölgəni fəth etdikdən sonra da qalanı bu adla hərbi məqsədlərlə istifadə etmişdir. 1979-cu ildə qalada yerləşən 26 sm uzunluq və 4-4 ½ sm diametrində olan iki əl topu Trabzon muzeyinə təhvil verilmişdir

## Xarici keçidlər
* Zilkale fotoğrafları 
* HQ Zilkale fotoğrafları 
* Rize valiliği
Van qalası

**Van qalası** — Urartu dövləti tərəfindən kütlə halında daşdan tikilən və Urartunun paytaxtı Tuşpa şəhərini yaxşı görə bilən istehkam tikilisidir. Van gölü sahilində olub, Van şəhərinə 5 km uzaqlıqda yerləşən bu qala sıldırım bir qaya üzərində inşa edilmişdir. Qala 1800 metr uzunluğunda, 120 metr genişliyində və 80 metr yüksəkliyindədir. Qala e.ə əvvəl IX əsrdə Lutiprinin oğlu Sarduri tərəfindən 840–825-ci illər arasında tikilmişdir. Çox sayda bu cür istehkamlara indiki Ermənistan, Türkiyə və İranda rast gəlmək olur. Adətən bu cür tikililər yer səthindən yuxarı çıxmış qayalarda və yamaclarda tikilirdi. Bu cür qalalar əsasən xarici ordulara qarşı durmaq üçün deyil, region nəzarəti üçün istifadə edilirdi. Van şəhəri ətəklərindəki bu binanın xarabaları onun divarlarının Orta əsrlərdə tikildiyini təsdiqləyir.

Qalada Urartu dövründən qalan Madır (Sardur) bürcü, Analı-qız açıq hava məbədi, I Argişti, Menua və II Sardurinin qaya məzarları, Min pilləkənlər, Baş qayada hörülmüş qala divarlarının bünövrələri və onların üzərində yüksələn qala divarları dövrümüzə qədər yaxşı vəziyyətdə gəlib çatıb. Urartu dövründən sonra Osmanlı dövrünə qədər uzanan zaman içərisində Fars yazıları xaricində hər hansı bir dövrə aid tarixi bir bir yazı tapılmamışdır. Osmanlı dövrünə aid qala divarları, qala giriş qapısı, Yuxarı qala, Süleyman Xan məscidi ilə minarəsi və müxtəlif tikililər də dövrümüzə yaxşı vəziyyətdə gəlib.

Qalanın şimal-qərb hissəsindən yuxarı çıxanda Urartu çarı I Argistinin məzar abidəsi və giriş hissəsindəki divarlarda tarixi yazılar var. Qalanın cənub hissəsində Urartu çarlarına aid məzar otaqları yer alır.

Cənubda qədim Van şəhərinə aid qalıqlar vardır. Bunlardan Səlcuqlu dövrünə aid Ulu məscidi ilə Osmanlı dövrünə aid Qaya Çələbi və Xosrov Paşa məscidləri cəlbedici əsərlərdir.

Rus arxeoloqların 1916-cı illərdə Van qalasında həyata keçirdikləri arxeoloji qazıntılar nəticəsində Urartu çarı Sarduriyə aid olan əşyalar tapılmış və qalanın tam olaraq planı aşikar edilmişdir.

## Xarici keçidlər
*  Van Kalesi Urartuların ilk başkentidir
*  Van Kalesi
Bellinshauzen dənizi

**Bellinshauzen dənizi** - Cənub okeanının akvatoriyasında , Antarktidanın Qərbində  yerləşir. Dəniz rus səyyahı Faddey Bellinshauzenin şərəfinə adlandırılmışdır. O 1921-ci ildə Antarktikanı tətqiq etmişdir. Dənizin daxilində ən böyük adası I Aleksandr Torpağıdır. Qışda və yazın əvvəlində bütünlüklə buzla örtülü olur. Duzluğu 33,5 ‰ təşkil edir. Dərinliyi 410-4115 metr arasında dəyişir. Şelf hissədə dərinlik 400–500 m , şimala doğru isə dərinlik getdikçə artır. Sahəsi 487,000&nbsp;km² ,orta dəriniyi 1261 m, ən dərin yeri 4115 metr təşkil edir.

## İqlimi
Dəniz bütünlüklə cənub en dairəsi daxilində yerləşir. Qışda hava kəşkin şəkildə aşağı düşür. Bu ərəfədə temperatur -12 s qədər enir, I Pyotr adasında -20 s təşil edir. Şimal hissədə -40 -42 s olur. Yay günləri dəniz suları nisbətən isinir. Yanvarda temperatur 0 , 4 ,fevralda -2 -4 s təşkil edir. Dənizin səthində -1,8 s olur. Fevral və mart aylarında şimal hissələr buzdan azad olur.

## Fauna
Sularında Suiti, Ueddell suitisi, dəniz bəbiri, Cənub dəniz pişiyi, Cənub dəniz fili, pinqivinlər və balina kimi canlıları müşahidə etmək olar.

## Mənbə
* Antarktida və onun sahillərində olan dənizlərin xəritəsi
* Dəniz haqqında məlumat
Musabeyli (Kilis)

**Musabeyli** Kilis ilinin sahə baxımından ən böyük ilçe sidir.

## Tarix

Bölgədə Türklər, Ərəblər, Qaraçılar və kürdlər mövcuddur. Ayrıca Erməni mənşəli ailələr də vardır. Türklər 'in Anadolu' ya yerleşmelerinden əvvəl bölgə, böyük bir meşə sahəsi olaraq bilinməkdədir. Bu tarixdən sonra * Murathöyügü * adı ilə məskunlaşma vahidi halına gətirilmişdir. Ancaq, qəti olaraq quruluş tarixi məlum deyil. Adından da aydın olduğu kimi ilçe mərkəzi mound mövqesindədir. Zaman zaman edilən inşaat və iş qazıntıları əsnasında tarixi əsərlər bulunmaktadir. Bu tarixi qalıqların hititlər dövrünə aid olduğu sanılmaqdadır. 14 Aprel 1997 tarixində və 2768 saylı qərarla bölgə, Mədəniyyət və Təbiət Qoruma Qanunu lazımınca qoruma altına alınmış, ikinci və üçüncü dərəcədən arxeoloji sit sahəsi olaraq elan edilmişdir.

## Coğrafi
Şimal-qərbində İslahiye mahalı, şimal-şərqində Gaziantep, cənubunda Kilis, şərqində Polateli mahalı ilə qonşudur. Ərazi ümumiyyətlə kələ-kötürdür. Ova seqmentində zeytunluq, bağ və bağçalar, dağ seqmentində isə bəzən meşə və yabanı meyvə ağacları ilə əhatə olunur.

## İqlim
Yayları isti və quraq, qışı mülayim və yağışlıdır.

## İstinadlar
Polateli

**Polateli** () — Kilis ilinin ilçəsi. 1011 nəfərlik ilçə mərkəzi əhalisiylə Türkiyədəki ən kiçik ilçə mərkəzidir. İlçə statusu almadan öncə İspanaq və Güldüzü adlarıyla da bilinirdi. Böyük kəndə bənzəyir.

## İstinadlar
Qızılgüllü və qəfəsli (Faberje yumurtası)

**"Qızılgüllü və qəfəsli "** (   — “İlk imperator pasxa yumurtası”) — Faberje Evi tərəfindən hazırlanmış 52 imperial yumurtasından biri.  Karl Faberje bu yumurtanı 1907-ci ildə çar II Nikolayın sifarişi ilə  pasxa sürprizi olaraq arvadı Aleksandra Fyodorovna üçün hazırlamışdır.

## İstinadlar
Filadelfiya Universiteti

**Filadelfiya Universiteti** () — Amerika Birləşmiş Ştatlarının Pensilvaniya ştatının Filadelfiya şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Pensilvaniya Ştat Universiteti

**Pensilvaniya Ştat Universiteti** () — Amerika Birləşmiş Ştatlarının Pensilvaniya ştatında yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
San-Salvi kilsəsi (Florensiya)

thumb|right|250px|San-Salvi kilsəsi.
**San-Salvi** — İtaliyada, Florensiyada katolik kilsəsi.

## Tarixi
San-Salvi kilsəsi XI əsrdə monastır kompleksinin bir hissəsi kimi benedikt ordeninin tərkibinə daxil olan vallombrozian ordeninin rahibləri tərəfindən tikilmişdir. XI əsrin sonlarında monastırın rahibi müqəddəs Bernardo deli Uberti idi. 1529-cü ildə Florensiyanın mühasirəsi zamanı San-Salvı kilsəsi qismən dağılmışdır. Sonralar kilsənin ilkin görkəmi saxlanılmaqla bərpa olunmuşdur.

## Mənbə
* Zucconi, Guido (1995). Florence: An Architectural Guide (November 2001 Reprint ed.). San Giovanni Lupatoto, Verona, Italy: Arsenale Editrice. 
* C. Acidini Luchinat e R. C. Proto Pisani (a cura di), La tradizione fiorentina dei Cenacoli, Calenzano (Fi), Scala, 1997.

## Xarici keçid
* Il Cenacolo di San Salvi
Doğuş (müğənni)

**Orxan Baltaçı** () ya da tanınan adı ilə **Doğuş** — türk pop müğənnisi.

## Həyatı
Doğuş 30 iyun 1974-cü ildə Almaniyada anadan olub. Əslən Rizənin İkizdərəli kəndindən olan müğənni 4 yaşında ailəsi ilə birlikdə Türkiyəyə köçüb. Ailədaxili problemlər üzündən evdən qaçıb və kiçik yaşlarından küçədə yaşamağa başlayıb. Özünə "Doğuş" təxəllüsü götürüb.

Musiqiçi kimi 1997-ci ildə özünün söz və musiqilərindən ibarət olan "DOĞUŞ" albomunu buraxmaqla tanınıb. 2014-cü ildə Azərbaycanda "Səni axtarıram" adlı proqramın aparıcısı olan Xoşqədəm Hidayətqızı ilə evlənib. Hazırda 3 övladları var:1999 təvəllüdlü Zaur, 2016 təvəllüdlü Arda və Arın.

## İstinadlar
Amundsen dənizi

**Amundsen dənizi** — Cənub okeanının akvatoriyasında, Antarktidanın qərbində, Meri Berd Torpağı sahilində yerləşir. İl boyu buzla örtülü olur. Şərqdə Terston, qərbdə isə Dart burnu ilə əhatələnir. Şərq hissədə Terston adasının bir hissəsi Bellinshauzen dənizinə, digər hissəsi isə Amundsen dənizinin sularına daxildir.
Sahəsi 98,000 km² , orta dərinliyi 286&nbsp;m təşkil edir. Şelf ərazisində çökmə suxurlarla örtülüdür. Şelf ərazisində 400–500&nbsp;m arasında dəyişir. Duzluğu 33,5 ‰ -dir. Yayda suyun duzluğu nisbətən aşağı düşür. Dəniz bütünlüklə qütb en dairəsi daxilində yerləşir. Ən böyük dərinlik 585&nbsp;m təşkil edir. Burunlar arasında sahil xəttinin uzunluğu 850 km təşkil edir. Dəniz əlcatmaz , sərt və az ziyarət olunan dənizdir. Bu səbəbdə indiyənə qədər hec bir gəmi onun sahilinə yan ala bilməşişdir. Məhz bu ərazidə Ceyms Kuk Antraktika sahillərinə yan almağa cədh göstərmişdir.

## İqlimi

Dəniz Antarktik iqlim qurşağında yerləşir. Dəniz materikdən gələn soyuq iqlimin təsirinə məruz qalır. Qışda dənizin iqlimi çox sərtdir. Ən soyuq aylar iyun, iyul, avqustdur. Bu zaman orta aylıq temperatur −18 ,-28 °C təşkil edir. Güçlü küləklər zamanı havanın temperaturu −30 ; −35 qədər enir, şimal hissədə isə −40 −50 C-qədər aşağı düşür. Yay ayları temperatur elə də qızmır. İsti aylar dekabr, yanvar və fevraldır. Fevralda temperatur −8 ;-16 °C təşkil edir. Səthində temperatur −1,5 ; −1,8 °C təşkil edir. Dənizin ancaq Rassel körfəzi ərasisi yayda naviqasiya üçün əlverişlidir.

## Faunası
Sularında balıqlar, pinqivinlər, Ross suitisi, Ueddell suitisi, dəniz bəbiri, müxtəlif balina növləri, delfinlər və osalara rast gəlinir. Sahillərində isə Albatroslara rast gəlinir.

## Mənbə
* Antarktida və onun sahillərində olan dənizlərin xəritəsi
* Amundsen dənizi haqqında əlavə məlumat
XI Leo

**Aleksandr Ottavio Mediçi** () və ya sonradan **XI Lev** (; ) — Mediçilər ailəsinə mənsub son Roma papası.

## Həyatı

1535-ci ildə Florensiyada Mediçilər ailəsində dünyaya gəldi. Atası italyan siyasətçi Ottavio Mediçi, anası isə Lorenzo Mediçinin nəvəsi Françesa Salviatidir. 11 yaşında atası vəfat etdi və Aleksandr dominikan rahibi Vinçenzo Erkolanonun himayəsində təlim-tərbiyə edildi. Uşaqlığından din sahəsinə meyilli olsa da, anasına buna etiraz etdi və Toskana hersoqu olan xalası oğlu I Kozimonun sarayına göndərildi.

1560-cı ildə Romaya getdi və orada gələcəkdə müqəddəs elan edilən rahib Filip Neriylə tanış oldu. 1566-cı ildə anasının vəfat etməsiylə dini karyerasına başladı. 22 iyul 1567-ci ildə baş tutan mərasimlə keşiş elan edildi.

1569-cu ildə papa V Piy tərəfindən Florensiya səfiri təyin olundu və 1584-cü ilədə bu vəzifədə xidmət etdi. Əlavə olaraq, 1573-cü ildə papa XIII Qriqori tərəfindən yepiskopluğa yüksəldi. 1574-cü ildə Florensiya başyepiskopu seçildi. 1583-cü ildə papa V Sikst tərəfindən kardinal, 1596-cı ildə isə papa VIII Klement tərəfindən Fransa səfiri təyin olundu.

Papa VIII Klementin ölümündən 11 gün sonra - 14 mart 1605-ci ildə baş tutan və 62 kardinalın iştirak etdiyi konklavyedə iştirak etdi. Fransa kralı IV Henrinin açıq dəstəyilə 1 aprel günü seçimlərdə qalib gəldi və Roma papası seçildi. Böyük dayısı olan papa X Levin şərəfinə, *XI Lev* adını aldı. 10 apreldə tacqoyma mərasimi baş tutdu. Ancaq cəmi 27 gün sonra yaşlılıq və xəstəlik səbəbilə vəfat etdi.

## Mənbə
*Richard P. McBrien, Lives of the Popes, (HarperCollins, 2000).
*Sally J. Cornelison, Art and the Relic Cult of St. Antoninus in Renaissance Florence, (Ashgate Publishing, 2012).
*Richard P. McBrien, Lives of the Popes.
*Leo XI, Bernard Barbiche, The Papacy: An Encyclopedia, Vol. II, ed. Philippe Levillain, (Routledge, 2002).
*Eamon Duffy, Saints & Sinners: A History of the Popes, (Yale University Press, 2006).
*George L. Williams, Papal Genealogy:The Families and Descendants of the Popes, (McFarland & Company, 1998).
*McBrien, Richard P. (2000). *Lives of the Popes*. HarperCollins. p. 298. ISBN 0-06-065304-3
*Levillain, Philippe, ed. (2002). "Leo XI". *The Papacy: An Encyclopedia*. Vol. 2. p. 929. ISBN 9780415922289
*Cornelison, Sallyj (5 July 2017). *Art and the Relic Cult of St. Antoninus in Renaissance Florence*. Routledge. p. 126. ISBN 9781351575645
*Duffy, Eamon (2006). *Saints & Sinners: A History of the Popes*. Yale University Press. p. 236. ISBN 0300115970

## İstinadlar

## Xarici keçid
* Лев XI (Алессандро Оттавиано Медичи) на allvatican.ru
Borisov Arena

**Borisov Arena** () — Belarusun Borisov şəhərində yerləşən UEFA-nın 4 ulduzlu futbol stadionu. Stadionda BATE Borisov FK və Belarus milli futbol komandası ev oyunlarını burada keçirir. Stadionun tamaşaçı tutumu 13.126 nəfərdir.

## Tarixi
Borisov Arenanın inşaasına 2011-ci ildə başlanılmış və 2014-cü ildə tamamlanmışdır. Tikintisinə 40.000.000 € sərf olunmuşdur. Bu stadiondakı ilk oyun 3 may 2014-cü ildə keçirilən Belarus kubokunun finalı olmuşdur. Neman Qrodno FK və Şaxtyor Soliqorsk FK komandaları arasında baş tutmuş oyunda ikinci tərəf 1:0 qələbə qazanmışdır. Stadionda ilk qolu 11.000 tamaşaçının önündə yarımmüdafiəçi Artem Starqorodski atmışdır. Stadionda tamaşaçı rekordu isə 21 oktyabr 2014-cü ildə "Şaxtyor" (Donestk) — BATE (Borisov) oyununda qeydə alınmışdır. (12.113)

## Beynəlxalq görüşlər
Belarus milli futbol komandası burada ilk oyununu yoldaşlıq oyunu çərçivəsində 4 sentyabr 2014-cü ildə Tacikistan milli futbol komandasına qarşı keçirmiş və 6:1 qalib gəlmişdir. Stadionda ilk rəsmi oyun isə futbol üzrə Avropa çempionatı 2016-ın seçmə mərhələsi çərçivəsində 10.512 tamaşaçı önündə 9 oktyabr 2014-cü ildə Belarus və Ukrayna (0:2) arasında keçirilmiş oyundur.

### Beynəlxalq oyunların siyahısı

## Qalereya

Fayl:Borisov-Arena Stands3.jpg|Stadionun bir tribunası
Fayl:Borosiv-Arena 15-05-2014 BATE-Dinamo.jpg|BATE Borisov-Dinamo Minsk arasında oyun 5 may, 2014
Fayl:Вікісустрэча на футболе Беларусь — Украіна (2014) 008.jpg|Belarus-Ukrayna oyunu 9 oktyabr, 2014
Fayl:Вікісустрэча на футболе Беларусь — Украіна (2014) 004.jpg|Stadionun gecə görüntüsü (oktyabr, 2014)


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt (ru) 
* Rəsmi sayt (en)
Şahzadələr (Manisa)

**Şahzadələr** () — Türkiyənin Manisa ilinin bir ilçəsidir. Bura 12 noyabr 2012-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisində qəbul edilən 6360 saylı qanun ilə Manisa mərkəz mahalının ikiyə bölünməsi nəticəsində ilçə olmuşdur. İlçənin qərbində və şimalında Yunusemre, şərqində Saruhanlı, cənub-şərqində Turgutlu ilçələri, cənubunda isə İzmir ili yerləşir. 67 məhəllədən ibarət olan ilçənin sahəsi 515 km2-dir. 2019-cu ilin statistikasına əsasən ilçə əhalisi 171,138 nəfərdir.

## Əhalisi

## Bələdiyyə başçıları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Şahzadələr bələdiyyəsi
*Şahzadələr kaymakamlığı
İntibah (Faberje yumurtası)

**"İntibah"** () — Faberje Evi tərəfindən hazırlanmış 52 imperial yumurtasından biri.  1894 cü ildə Karl Faberje tərəfindən hazırlanmış, bu yumurta imperator III Aleksandr tərəfindən pasxa sürprizi olaraq arvadı Mariya Fyodorovna üçün sifariş olunmuşdur.
## Dizayn
Mücrünü xatırladan məmulat yumurta formasında olub, şəffaf mavi-ağ çalarlı aqat üzlüyə malikdir. Yimirta üfüqi vəziyyətdə oval formalı, qızıldan hazırlanmış əsas üzərində durur. Yumurta boylama kəsik üzrə üst və alt hissəyə bölünür. Üst yarısının səhi rombşəkilli qəfəslə əhatələnmişdir. Qəfəsin romblarının bir-biri ilə birləşən nöqtələri güllər ilə bəzədilmişdir. Üst yarısının mərkəz hissəsində “1884” tarixi almazlarla işlənilmişdir. Ust ə alt hissələr bir birinə şarnirlər  (bəndlər) vasitəsilə bərkidilmişdir. Yunurtanın hər iki qütbündə ağzında halqa tutmuş şir başı fiqurlu dəstəklər vardır.
### Sürprizi
Naməlum olaraq qalır. Fərziyələrin birinə görə mirvarilərdənibarət olmuşdur. Kristofer Forbsa görə “İntibah”ın sürprizi ölçü ebarilə tam uyğun gələn “İsanın dirilməsi” olmuşdur. “İsanın dirilməsi” ymurtasının öz invertar nömrəsinin olması, “İntibah” ilə oxşar işləmə üslubu və hər zaman birlikdə səgilənməsi ona belə deməyə əsas vrmişdir.  
 
## İstinadlar
Vilyam Marş Rays

**Vilyam Marş Rays** (; d. 14 mart 1816, Sprinqfild, Massaçusets, ABŞ  – ö. 23 sentyabr 1900, Nyu-York, Nyu-York, ABŞ) — ABŞ-nin Massaçusets ştatından olan biznesmen; Rays Universitetinin yaradıcısı.

## Həyatı
14 mart 1816-cı ildə Massaçusets ştatının Sprinqfild şəhərində anadan olmuşdur.

## Fəaliyyəti
Texas ştatında pambıq satışı ilə məşğul olmuş və nəticədə yüksək məbləğdə vəsait əldə etmişdir.

## Təhsilə qayğısı

1891-ci ildə Rays Hyuston şəhərində öz adını daşıyan müstəqil təhsil müəssisəsi yaratmaq qərarına gəlir. Lakin o, 1900-cü il sentyabrın 23-də qəflətən vəfat edir. Ölümündən sonra onun vəsiyyətnaməsi ətrafında mübahisələr yaranır. Sonradan Raysın vəkili Albert Patrikin vəsiyyətnamədə saxtakarlığa yol verdiyi məlum olur və o, həbs edilir. Ali məktəb isə, yalnız 1912-ci ildə yaradılır.

## Xatirəsi
1912-ci il sentyabrın 23-də, Raysın ölümünün ildönümündə Rays İnstitutunun Vilyam Marş Rays adına Ədəbiyyat, Dəqiq və Humanitar Elmlərin İnkişafı İnstitutu fəaliyyətə başlamışdır.

1930-cu ildə Rays İnstitutunun hazırda "Lovett Holl" kimi tanınan inzibati binasının yaxınlığında Raysın əyləşmiş şəkildə böyük tunc heykəli qoyulmuşdur.

1960-cı ildə **Rays İnstitutu** rəsmi olaraq **Vilyam Marş Rays Universiteti** adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Flannan adaları

**Flannan adaları** () - Şotlandiyanın ərazisinə daxil olan arxipelaq. Digər bir adı **Yeddi ovçu** adalarıdır. Adalar Şotlandiya sahillərindən 32&nbsp;km (20 mil) məsafədə yerləşir.

Flannan adaları VII əsrdə yaşamış irland din xadimi və abbatı Müqəddəs Flananın şərəfinə adlandırımışdır. 56 hektar ərazisi olan ada da eyni adlı mayak yerləşir. 1899-cu ildə inşa olunan və 1971-ci ilə qədər istifadə edilən Flannan mayakında 1900-cu ildə baş vermiş mistik hadisədən sonra Flannan adasının məşhurluğu artmışdır. Ərazidən keçən yük gəmilərinə yol göstərmək vəzifəsini icra edən üç mayak işçisi 1900-cu ilin dekabr ayında mistik şəkildə itkin düşmüşdür. Həmin tarixdən etibarən mayakçıların heç bir izinə rast gəlinmədi. Məşhur hadisədən 71 il sonra da fəaliyyət göstərən mayakın istifadəsi 1971-ci ildə dayandırılmışdır. Flannan adasında daimi yaşayış mövcud deyil.
Maitre Qims

**Maître Gims **Fransız bəstəkarı və repçisi. O 1986-cı il mayın 6-da Kinşasada (Konqo Demokratik Respublikasında) musiqiçi ailəsində anadan olmuşdur. Atası Papa Wemba qurupunda oxumuşdur. Qardaşı isə Sexion d'Assault qurupunun üzvu olmuşdur. 2004 ildə İslam dinini qəbul edib. Evlidir, 4 uşağın atasıdır. Ən yaxşı mahnısı "bella"-dır.
## İstinadlar
III İnnokenti

**III İnnokenti** (лат. *Innocentius PP. III*, dünyəvi adı — Lotario Konti, Senyi qrafı, Lavanyi qrafı, ; ) — 8 yanvar 1198-ci ildən 16 iyul 1216-cı ilədək Roma papası.

## Həyatı

## İlk illər
Lotario təxminən 1161-ci ildə İtaliyada Ananyi yaxınlığında yerləşən Qavinyanoda anadan olmuşdur. Onun atası Trazimondo qrafı, Romaya 9 papa (o cümlədən IX Qriqori, IV Aleksandr, XIII İnnokenti) bəxş edən tanınmış Konti evinin üzvü idi. Lotario papa III Klimentin qohumu idi. Onun anası Klarisiya Skotti də tanınmış Roma ailələrindən birində anadan olmuşdur..

Lotario ibtidai təhsilini Romada, ehtimallara görə müqəddəs Andrey benedikt abbatlığında almışdır.. O, Paris universitetində ilahiyyatı, Boloniya universitetində hüququ öyrənmişdir.. Papa III Aleksandrın ölümündən (30 avqust 1181) dərhal sonra Lotario Romaya qayıtmış və papa III Lusiyanın, III Urbanın, VIII Qriqorinin və III Klimentin hakimiyyəti dövründə müxtəlif kilsə vəzifələrini tutmuşdur. O, 1190-cı ilin sentyabrında III Kliment tərəfindən kardinal təyin edilmişdir.

Kardinal Lotarionun yazdığı "De Miseria Humanae conditionis" əsərinin 700-dən çox əlyazması bu gün də saxlanmaqdadır..

## Papa seçilməsi
8 yanvar 1198-ci ildə papa III Selestin vəfat etdi. Ölüm qabağı o, kardinal kollegiyasına Covanni Kolonnanı öz xələfi kimi papa seçilməsini təklif etmişdir, lakin kardinallar bu tövsiyəni həzərə almamış və elə həmin gün Papa taxtına Lotario de Kontini seçmişlər. O, bu vəzifəni könülsüz qəbul etmiş və III İnnokenti adı ilə 37 yaşında 176-cı Roma papası olmuşdur.

## Mənbə
* Jane Sayers, 'Innocent III: Leader of Europe 1199–1216' London 1994, p. 16
* http://www.fordham.edu/halsall/source/1204inn3-PhilAug-Jews.html http://www.fordham.edu/halsall/source/inn3-jews.html http://www.fordham.edu/halsall/source/in3-constjews.html http://www.fordham.edu/halsall/source/1204Jewslave.html — III İnnokentinin yəhudilər haqqında fərmanları.
* Sayers, Jane. Innocent III: Leader of Europe, 1198–1216. London, 1994.
* Moore, John C. Pope Innocent III (1160/61–1216): To Root Up and to Plant. Leiden/Boston: Brill, 2003; Notre Dame IN: U. of N. D. Press, 2009 (pb, lacking illustrations).

## İstinadlar

## Xarici keçid
* 
*
Germanvinqs Hava Yolları reys 9525

**Germanvinqs Hava Yolları reys 9525** - 24 mart 2015-ci ildə Fransanın Nitsa şəhəri yaxınlığında baş vermiş təyyarə qəzası.
*Airbus A-320-211* modelli təyyarə 24 mart tarixində Barselona şəhərindən yerli vaxtla saat 10-01- də səmaya qalxmışdır. Düsseldorf şəhərində enməli olan təyyarənin içində 150 nəfər vardı. 144 nəfəri sərnişin, 6 nəfəri isə təyyarə heyətinin üzvü olan şəxslərin hamısının qəza nəticəsində həlak olduğu ehtimal edilir. Təyyarənin  Fransanın Nitsa şəhərindən 100&nbsp;km şimalda qəzaya uğradığı müəyyənləşdirilib.

## Sərnişinlər və təyyarə heyəti

Qəza nəticəsində həlak olan 150 nəfərdən 72 nəfəri Almaniya, 51 nəfəri İspaniya digər 27 nəfər isə başqa ölkələrinin vətəndaşlarıdır.

## İstinadlar
Henri Robinson Hartli

**Henri Robinson Hartli** (; d. 12 noyabr 1777, Sauthempton, İngiltərə – ö. 24 may 1850, Kale, Fransa) — ingilis xeyriyyəçi; Sauthempton Universitetinin yaradıcısı.

## Həyatı
12 noyabr 1777-ci ildə İngiltərənin Sauthempton şəhərində anadan olmuşdur.

## Təhsilə qayğısı

Sauthempton Universitetinin tarixi Hartlinin yardımı nəticəsində yaradılmış Hartli təhsil müəssisəsi ilə başlayır. Belə ki, 1850-ci ildə Hartli ölüm ayağında olarkən elmin inkişafı və öyrənilməsi mərkəzinin yaradılması üçün Sauthempton şəhərinin Hay stritdə yerləşən malikanəsini və 103000 funt-sterlinq məbləğdə vəsaitini vəsiyyət edir. Həmin dövrdə, adətən kolleclər yaradılmasına baxmayaraq, qeyri-adi xarakterə malik Hartli isə mərkəz yaradılması haqqında qərar verir. Lakin onun vəfatından sonra vəsiyyətnaməyə dair uzunmüddətli məhkəmə çəkişmələri və kütləvi debatlardan baş verin. Sonda bütün bunların nəticəsində Sauthemptonda institut yaratmaq qərara alınır və 1862-ci il oktyabrın 15-də baş nazir Lord Palmerstonun iştirakı ilə **[[Sauthempton Universiteti|Hartli İnstitutu]]**nun açılış mərasimi keçirilir.

## İstinadlar
Modern Combat 5: Blackout

**Modern Combat 5: Blackout** - 3D-shooter janrında olan mobil oyun. Gameloft tərəfindən 24 iyul 2014-cü ildə yaradılıb və yayılıb. Məşhur Modern combat seriyasının davamıdı.

## İstinadlar
Qordon Olport

**Qordon Olport** () — Amerika psixoloqu.
## Həyatı
11 noyabr 1897-ci ildə ABŞ-nin İndiana ştatında, Montezuma şəhərində doğulmuşdur.

## Fikirləri
Şəxsiyyətin öyrənilməsinə sistemli yanaşmanın ilk təşəbbüskarlarından biri olmuşdur. Onun fikrincə insan «açıq sistemdən» ibarətdir. Bu o deməkdir ki, insanın inkişafı daima başqa adamlarla qarşılıqlı əlaqədə, qarşılıqlı münasibətdə baş verir. İnsan təkcə onu əhatə edənlərə nə isə bəxş etmir, özü də onlardan nə isə alır. Olport şəxsiyyətə insanlar arasındakı geniş əlaqə sistemindən törəyən bir hadisə kimi baxır. Olporta görə şəxsiyyət münasibətlərin qəti modelidir. Şəxsiyyətin inkişafı bioloji tələbatların məcburiyyətindən azadlığı, onun motivlərinin avtonomluq dərəcəsi ilə müəyyən edilir.

## Mənbə
* Ümumi psixologiya. Prof. S.İ.Seyidov və prof. M.Ə.Həmzəyevin elmi redaktorluğu ilə.
* http://www.stolaf.edu/people/huff/misc/Allporttalk.html 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Allports classic paper on autonomy of motives at Classics in the History of Psychology page.
* Gordon Allport, The Scapegoats (1954)
* Gordon Allport, Becoming (1955)
* Gordon Allport, The Open System in Personality Theory (1960)
Stur-ford boğazı

**Stur-ford boğazı** () — Qərbi Şpisbergen adasını Barens və Edj adalarından ayırır. Şimal Buzlu okeanına daxil olan Barens dənizinin akvatoriyasına daxildir. Boğaz Şpisbergen arxipelaqına daxil adaları ayırır. Uzunluğu 132 km təşkil edir. Yay ayları ərzində boğazda hərəkət edən buzlarla örtülür.
İsanın dirilməsi (Faberje yumurtası)

**"İsanın dirilməsi"** () — Faberje Evi tərəfindən hazırlanmış 52 imperial yumurtasından biri. 1894-cü ildə Karl Faberje ərəfindən hazırlanmış, bu yumurta imperator III Aleksandr tərəfindən pasxa sürprizi olaraq arvadı Mariya Fyodorovna üçün sifariş olunmuşdur.

## Dizayn

### Sürprizi
Sürprizi yoxdur və yaxud onun özü məhz sürprizdir. Fərziyələrin birinə görə mirvarilərdənibarət olmuşdur. Kristofer Forbsa görə "İntibah"ın sürprizi ölçü ebarilə tam uyğun gələn "İsanın dirilməsi" olmuşdur. "İsanın dirilməsi" ymurtasının öz invertar nömrəsinin olması, "İntibah" ilə oxşar işləmə üslubu və hər zaman birlikdə səgilənməsi ona belə deməyə əsas vrmişdir.

## İstinadlar
Forlandsundet boğazı

**Forlandsundet boğazı** () - Qərbi Şpisbergen adasını Şahzadə Karl Torpağı adasından ayırır. Şimal Buzlu okeanına daxil olan Qrenland dənizinin akvatoriyasına daxildir. Boğaz Şpisbergen arxipelaqına daxil adaları ayırır. Uzunluğu 88&nbsp;km təşkil edir. Qərbi Şpisbergen adasının boğaz sahili ərazisi II Oskar Torpağı adlandırılır. Boğazın şərq hissəsində Enqelşbuxta körfəzi yerləşir. 
## Mənbə
*Simal buzlu okeanında olan Norveçə məxsus adalar haqqında məlumat
Bozcaada qalası

**Bozcaada qalası** — Türkiyənin ən yaxşı qorunmuş qalalarından biri olan Bozcaada qalasının ilk olaraq nə zaman və kimlər tərəfindən inşa edildiyi bilinmir. Finikiyalılar, Genuya və Venesiyalılar tərəfindən istifadə edilən qala, bugünkü mənzərəsini Fateh Sultan Mehmet dövründə mövcud olan qalıqlar üzərində yenidən inşa edilməsilə almışdır (1455).

## Tarixi
Venesiya — Osmanlı arasında gedən mübarizələr zamanı məruz qaldığı təxribatlar sonrası, Körpülü Mehmed Paşa dövründə təmir olunmuşdur (1657). II Mahmud zamanında isə demək olar ki, yenidən inşa edilərək bu günə qədər qorunmuşdur (1815).

Adanın şimal-şərq hissəsində qayalıqlar üzərində inşa edilmiş qalanın ətrafı vaxtında su ilə dolu olan xəndəklə əhatə olunmuşdur. Bir vaxtlar asmalı bir qapı ilə təmin olunmuş indi isə bir körpü üzərindən qalaya girilir. Bir zamanlar içərisində Türk əhalinin yaşadığı iki məscidin olduğu qala içi indi demək olar ki, bomboşdur. Sadəcə festival vaxtlarında verilən konsertlərlə hərəkətə gəlir.

Qala xarici və daxili olmaqla iki hissədən ibarətdir. Xarici Qalada iki cəbhəxanı, bir quyu, iki istehkam yeri, kamacı emalatxanalarının yerləşdiyi bina özülləri, mərasim və təhsil sahələri və keçmişdə qala içində yaşayanların evlərinin yerləşdiyi indi boş bir sahə vardır.

Bozcaada Fateh Sultan Mehmet dövründə ilk dəfə Türklərin əlinə keçdikdə, qala içinə bir məscid tikilmişdir. Təməlləri hələ də görünür bir şəkildə durmaqda olan bu məscid Qanuni Sultan Süleyman zamanında yenilənmişdir. Ən böyük dəyişikliyi isə 1657-ci ildə ada Venesiyalılardan geri alındıqda görmüşdür. Qala daxilindəki digər bir məscidin varlığını isə 1800-cü illərdən qalma qravürlərdən anlamaq olur.

Qalanın iç hissəsində Bozcaada ilə bağlı tarixi və etnoqrafik əsərlərin toplandığı bir sərgi məkanı var. Bundan başqa qalanın həyətində adadan çıxarılan çoxsaylı qədim məzar daşı və tarixi əsər nümayiş olunur. İç qala hissəsində ada ətrafından çıxarılan amfora toplandığı bir otaq yerləşir. Qala 10.00–20.00 saatları arasında ziyarətə açıqdır.

## Memarlığı
İç qala iki hissədən ibarətdir. Birincisi giriş hissəsi olub İç qalanın şərq hissəsindədir. Biri şərqdə biri qərbdə iki enişə açılan iki qapısı vardır. Bu hissədə indi dağılmış olan xəstəxana, məscid, minarə, zindanlar və kazarma var idi. Əsl İç qala olan ikinci hissəyə şərqdəki kiçik bir qapıdan girilir. İç qalanın biri baş bürc olmaq üzrə səkkiz bürcü vardır. Ortada ləvazimat anbarı, cəbhəxana yeri və sarnıç yerləşir.

## Həmçinin bax
* Bozcaada
* Çanaqqala

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bozcaadada ziyarət edə biləcəyiniz yerlər
*  Bozcaada Kalesi
*  Bozcaada qalasının tarixi
Fransız mənşəli Roma papalarının siyahısı

Roma papalarından on altısı fransız mənşəlidir, onların hamısı Papa taxtında orta əsrlərin ikinci yarısında hakimiyyətdə olmuşlar. Yeddi Avinyon papası yalnız fransızlar olmuşdur (Siyahıda 10-dan 16-yadək) Müqəddəs taxtda oturan Roma papaları arasında  fransızlar italyanlardan sonra sayca ikinci yerdədirlər.

## Xarici keçid
*  L'histoire du Palais des Papes
Qaranquş yuvası qalası (Krım)

**Qaranquş yuvası qalası** — Krımın ən əhəmiyyətli simvollarından biri olan pəri nağılı qəsridir. Mishor bölgəsində Gaspırada Ay Todor burnundakı 38 metrlik Avrora (Avrorina) uçurumuna başlanğıcda Alman neft əyani Baron Shteingel üçün Amerikalı memar A. Şervodun dizaynı ilə 1912-ci ildə inşa edilmişdir. Orta əsr qalası şəklində hazırlanmışdır. 1927-ci ildəki zəlzələdən sonra qayaların bir hissəsi dənizə düşmüş və quruluş tamamilə qayalığın ən son ucunda qalmışdır. Zəlzələdən sonra zədələnmiş divarları bərpa edilmişdir.

Tikilinin yanında I və III əsrdən qalma tarixi bir Roma qalasının qalıqları mövcuddur. Bölgədə Ay Todor burnunda Ai Todorsky fənəri yerləşir.

Almaniyanın Ren sahillərindəki Rittenburg qəsrinin kiçik bir surəti olan Qaranquş yuvasının gəzinti meydançasından Qara dənizi bütün ehtişamı ilə seyr etmək ayrı bir həzz verir ziyarətçilərə. Hazırda bina içində bir İtalyan restoranı fəaliyyət göstərir. Restoran-kafe qismi olduqca bahalıdır. Vaxtı uyğun olanlar bu restoranda Qara dənizin möhtəşəm mənzərəsi altında yemək yeyə və ya dərhal yanındakı çimərlikdə dənizə girə bilərlər. Yaltadan 10 km kənarda yerləşən qalaya avtomobil yolu ilə getmək olduğu kimi havanın və dənizin uyğun olduğu dövrlərdə dənizyolu ilə də getmək olur.

## Mənbə
# Kırlangıç Yuvası (Lastivchyne Hnizdo / Lastochkino Gnezdo), 1911–1912
Fram (boğaz)

**Farm boğazı** () — Qrenlandiya adası ilə Şpisbergen arxipelaqını ayırır. Şimal Buzlu okeanına daxil olan Qrenland dənizi akvatoriyasına aiddir. Boğazın daxilində qərbdə soyuq Şərqi Qrenlandiya cərəyanı keçir. Şərqdə isə isti Norveç cərəyanının bir qolu Qərbi Şpisbergen cərəyanı keçir. Boğaz Norveç arktika ekspedisiyasının əsas gəmisi Framın şərəfinə adlandırılmışdır.

## Mənbə
*Simal buzlu okeanında olan Norveçə məxsus adalar haqqında məlumat 
*Boğaz haqqda məlumat
Pomorski boğazı

**Pomorski boğazı** () -Şimal Buzlu okeanında Peçora dənizini  ilə Barens dənizini birləşdirir. Kolquev adasını Timonskoy  adasından ayırır. Uzunluğu 100&nbsp;km, 60–100&nbsp;km təşkil edir. Dərinliyi 57 metrdir. Sahilləri alcaq və qumsaldır. Boğazın daxilində Senqeyski adası Sahilində Syatoy Nos burnu vardır. Şimalda Ramenka, cənubda Dornostalya və Kolokolkova körfəzləri yerləşir. Boğaza Bolşaya Qornostalya, Bolşaya Yarijnaya, Malaya Yarijnaya, Kelt, Carnaya, Senyayaxa çayları axır. Boğaz rusların subetnik qrupu olan Pomorların şərəfinə adlandırılıb. Ərazi Nenets Muxtar Dairəsi daxilində yerləşir. 
## Mənbə

*Boğazın topoqrafik xəritəsi
Qafqaz (Faberje yumurtası)

**"Qafqaz"** () — Faberje Evi tərəfindən hazırlanmış 52 imperial yumurtasından biri.  1893 cü ildə Karl Faberje tərəfindən hazırlanmış, bu yumurta imperator III Aleksandr tərəfindən pasxa sürprizi olaraq arvadı Mariya Fyodorovna üçün sifariş olunmuşdur.
## Dizayn
Qafqaz Faberje yumurtası XV Lüdovik sonrakı dövr stilində hazırlanmışdır. Yumurta dörd oval qapıcıqlara malikdir. Hər bir qapıcığın kənarlarına dövrəmə mirvariləl düzülmüşdür. Hər bir apıcığın bayır səhinə rəqəmli brilliant çələng vurulmuşdur.
Hə çələnglərdə hək olunmuş rəqəmlər birlikdə, “1893” onun hazırlanma ilini göstərir. Oval qapıcıqların yanlarında rəmzlər həkk olunmuşdur.  Hər oval qapıcıq fil dişi sümüyündən hazırlanmış miniatürlərə açılır. Bu miniatürlərdə Böyük Knyaz Qriqori Aleksandroviçin yaşamış olduğu Qafqaz Abastumani sarayından təsvirlər həkk olunmuşdur. Yumurtanın baş tərəfindəki yuxarı səthində portret brilliantının altındakı miniatürdə isə Böyük Knyaz Qriqori Aleksandroviç təsvir dilmişdir. Portret brilliantının dövrəsindəki xırda brillianlarınhər birləri qızılgül formasında cilalanmışdırlar.

## Sürprizi
Qafqaz Faberje yumurtasının sürprizi itirilmişdir. Onun mövcudluğunu təsdiqləyən heç bir sənəd də tapılmamışdır.
## Taleyi
İnqilabdan sonra  1917 ci ildə müsadirə olunaraq Kremlin silah palatasına verilmişdir. 1930 cu ildə isə Armand Hammer tərəfindən satın alınmışdır. Sonralar 1959 cü ildə  Matilda Geddings Qrey ərəfindən alınmışdır. 1972 ci ildən isə Matilda Geddings Qrey fonduna keçmişdir.. Halhazırda Nyu-Yorkun Metropoliten muzeyində sərgilənməkdədir.

## İstinadlar
Kokos plitəsi

**Kokos plitəsi** — Sakit okeanın altında və Mərkəzi Amerikanın qərb sahilində yerləşdir. Plitənin adı üzərində yerləşən Kokos adasının adından götürülüb. Kokos plitəsi Şərqi-Sakit qalxması və Kokos dağ silsilələri boyunca dəniz dabanının genişlənməsi nəticəsində yaranıb. Bu geoloji kompleks ərazini geoloqlar Kokos-Naska genişlənmə sistemi də adlandırırlar. Şimal sərhədləri Mərkəzi Amerika çökəklikliyi ilə, şərq hissəsi Panama qırılma zonası ilədir. Cənub sərhəddində Qalapaqos qalxması, qərb sərhəddində isə Şərqi-Sakit qalxması yerləşir. Kokos və Naska plitələri 23 milyon il əvvəl ayrılmış Farallon plitəsinin qalıqlarıdır. Qalapaqos adaları altında olan ocaq Qalapaqos adaları boyunca uzanır. Kokos plitəsinin şimalındakı Rivera plitəsinin Kokos plitəsindən 5-10 milyon il əvvəl ayrıldığı güman edilir. Plitələr arasındakı sərhəd konkret olaraq qırılma əmələ gətirməsə də, bu plitələr iki ayrı plitə hesab olunur. 1985-ci ildə Mexiko şəhərində baş vermiş dəhşətli zəlzələ Kokos plitəsinin Şimali Amerika plitəsinin altına subduksiya etməsi nəticəsində baş vermişdi. Eləcə də, 2001-ci ildə baş vermiş El-Salvador zəlzələləri də Kokos plitəsinin Karib plitəsinin altına subduksiya etməsi nəticəsində olmuşdu.

## Xarici keçidlər

* Khan Academy Explanation of evidence
* 750 million years of global tectonic activity. Movie.

## Həmçinin bax
* Plitələrin tektonikası