open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stepanavan rayonu

**Stepanavan rayonu** — Ermənistan SSR-də və Ermənistan Respublikasında inzibati-ərazi vahidi. 

## Haqqında
Qərbi Azərbaycanın Loru mahalının Dağlıq Borçalı ərazisində yerləşirdi. Daha sonra Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasının tərkibində olmuşdur (1880–1921). Rayon Ermənistan SSR-nın Pəmbək-Loru qəzasınin ləğvi ilə onun bir qismi hesabına 9 sentyabr 1930-cu ildə təşkil edilmişdi. İnzibati mərkəzi Cəlaloğlu şəhəri idi.

7 noyabr 1995-ci il tarixində Ermənistan Respublikası Milli Məclisinin qəbul etdiyi və 4 dekabr 1995-ci ildə Ermənistan Respublikasının prezidenti Levon Ter-Petrosyanın təsdiq etdiyi **Ermənistan Respublikasının inzibati-ərazi bölgüsü haqqında Qanunu**na əsasən ləğv edilən rayonun ərazisi yeni təşkil edilmiş Loru mərzinə qatılmışdır. Təşkil edildiyi 9 sentyabr 1930-cu ildən ləğv edildiyi 7 noyabr 1995-ci il tarixinədək rayon rəsmən Stepanavan rayonu (, ) adlanırdı.

## Coğrafiya
Stepanavan rayonunun ərazisindən Tona çayı axır. Rayon bir tərəfdən Bazum dağ silsiləsi ilə əhatə olunur.

1 oktyabr 1931-ci il tarixinə rayon 1.365 km² ərazini əhatə edirdi. Bu göstərici ilə o bütün Ermənistan SSR ərazisinin (29.660 km²) 4,60%-ini təşkil edirdi. Rayon 1 oktyabr 1938-ci il tarixinə isə 0.61 min km², 1 yanvar 1941-ci il tarixinə 0.6 min km², 1 yanvar 1948-ci il tarixinə 635 km² ərazini əhatə edirdi. 1 yanvar 1948-c il tarixinə rayonda rayon tabeli Stepanavan şəhəri və 20 kənd yerləşirdi.

## Əhali
1 yanvar 1931-ci ildə rayonda mövcud olan 33 kənd sovetliyinə daxil olan 60 yaşayış məntəqəsində 47.012 nəfər əhali yaşayırdı. Onlardan 4.316 nəfəri Stepanavan qəsəbəsində, qalanları isə 59 kənddə məskunlaşmışdı.

1988-ci ilə qədər azərbaycanlıların yaşamaqda davam etdikləri və həmin il tərk etməyə məcbur olduqları yaşayış məntəqələri: Gərgər, Nikolayevka, Çubuqlu, Qaraməmməd, Kələkürək və s.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət heyətinin müxtəlif fərmanları ilə rayon üzrə dəyişdirilmiş tarixi yer adları:

## Xarici keçidlər
* Qərbi Azərbaycan: azərbaycanlılara qarşı genosid demoqrafik statistika güzgüsündə 
* Qərbi Azərbaycanın türk mənşəlli toponimləri 
* Vandalizm: tarixi adlara qarşı soyqırımı. Bakı, "Təhsil", 2006, 92 səh. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qərbi Azərbaycan
* Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyası
* Erməni əhalisinin tarixi miqrasiyası
* Apaklu

## Xarici keçidlər
*
Sarovlu

**Sarovlu** (əvvəlki adı: **Sarov**) — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun Dəliməmmədli şəhər inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 dekabr 1992-ci il tarixli, 428 saylı Qərarı ilə Goranboy rayonunun Sarov (erm.) kəndi Sarovlu kəndi adlandırılmışdır.

## Tarixi

## Toponimikası
Sarovlu kəndi Gəncə-Qazax düzənliyindədir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 511 nəfər əhali yaşayır.

## Yerləşməsi
Sarovlu kəndi Bakı-Qazax magistral yolunun (İpək Yolu) 349-cu, Bakı-Tbilisi dəmiryolunun 371-ci kilometrliyində yerləşir.

## Dövlət müəssisələri
Kənddə əsas məktəb və tibb məntəqəsi var.

## İş müəssisələri
Kənddə bazar, market, kafe, avtomobil təmiri sexləri, avtoyuma, kitabxana, avtohissə ehtiyatı mağazaları fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Goranboy Rayon İcra Hakimiyyəti
 
## Həmçinin bax
Dəliməmmədli

**Dəliməmmədli** — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun Dəliməmmədli şəhər inzibati ərazi dairəsində şəhər. 

## Toponimikası

## Tarixi
Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Goranboy rayonunun Dəliməmmədli şəhər tipli qəsəbəsinin əvvəlki adı saxlanılmaqla o, rayon tabeli şəhərlər kateqoriyasına aid edilmiş, Dəliməmmədli qəsəbə Soveti ləğv edilərək Dəliməmmədli şəhəri mərkəz olmaqla Dəliməmmədli şəhər Soveti yaradılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Şəhər Gəncə-Qazax düzənliyində, Bakı-Tbilisi dəmiryolunun 349-cu kilometrliyində, Goranboy şəhərindən 26 kilometr şimal-qərbdə, Gəncə şəhərindən 17&nbsp;km, Bakı şəhərindən 355&nbsp;km məsafədə, Bakı-Qazax magistral yolu üzərində yerləşir. Şəhərin özündən və Sarovlu kəndindən Kürəkçayın qolları olan üç kiçik çay axır. Şəhər və ətraf torpaqlar açıq şabalıdı torpaq tipindədir.

Ərazi əsasən subtropik iqlim qurşağına aid edilir. Ərazidə daha çox mülayim hava kütlələri üstünlük təşkil edir. Qışı sərt, yayı isə istidir.

## Əhalisi
Goranboy rayonu ərazisində Goranboy, Naftalan şəhərləri və Qızılhacılı qəsəbəsindən sonra ən çox əhaliyə sahib yaşayış məntəqəsidir, 5532 nəfər əhalisi var. Şəhər bələdiyyəsinin tabeliyində 361 nəfər əhalisi olan Sarovlu kəndi yerləşir.

### Tanınmış şəxsləri
* Aydın Məmmədov — Azərbaycan iqtisadçısı, AMEA-nın müxbir üzvü.

## Mədəniyyəti
Şəhərdə Goranboy rayonu üzrə aqroservis və aqrolizinq xidməti, kitabxana, mədəniyyət sarayı, kinoqurğu, məişət evi, idman meydançası, dəmiryolu stansiyası, bank, poçt, rabitə şöbəsi mövcuddur.

## Təhsil
Şəhərdə uşaq musiqi məktəbi, peşə məktəbi, uşaq bağçası fəaliyyət göstərir.

**M.Zeynalov adına tam orta məktəb**

Dəliməmmədli şəhərində yerləşən **M.Zeynalov adına tam orta məktəb** şəhərin əsas təhsil ocaqlarından biridir. Bu məktəb, Gəncə-Daşkəsən Regional Təhsil İdarəsinin tabeliyində fəaliyyət göstərir.  

## Din
Şəhərdə 4 iyul 2007 -ci ildə tikintisinə başlanılan "Həzrəti Əli" məscidin tikintisi naməlum şəkildə dayandırılıb və fəaliyyət göstərmir.

## Səhiyyə
Şəhərdə xəstəxana fəaliyyətini dayandırmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qazanbulaq

**Qazanbulaq** — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun Qazanbulaq qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## Tarixi
Qazanbulaq qəsəbəsi Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Yaşayış məntəqəsi müharibədən sonra (1945) yaxınlıqdakı zəngin neft yatağının istismara verilməsi ilə əlaqədar salınmışdir. Toponim “qazan formalı bulaq” mənasındadır. Yerli məlumata görə, qəsəbənin şimalında keçmişdə eyniadli bulaq və yaşayış məntəqəsi mövcud olmuşdur. Qəsəbə də həmin coğrafi obyektlərin adi ilə adlanmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Qazanbulaqda müalicəvi isti su qaynağı və neft yataqları mövcuddur.

## İqtisadiyyatı
Sovet dönəmində bu qəsəbədə Linza zavodu və Geoloji Kəşfiyyat İdarəsi yerləşirdi. Burada aptek və xəstəxana fəaliyyət göstərib.2025-ci il iyunun 23-də" Konstralab Industries" QSC-nin tikinti materialları istehsalı müəssisənin açılışı oldu.Açılışda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev iştirak edib.Yaradılan müəssisə gips-karton,astar və üzlük gips məhsulları istehsal edir.

## İstinadlar
Qızılhacılı (Goranboy)

**Qızılhacılı** — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun Qızılhacılı qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Goranboy rayonunun Qızılhacılı kəndi şəhər tipli qəsəbələr kateqoriyasına aid edilmiş, Qızılhacılı kənd Soveti ləğv edilərək Qızılhacılı şəhər tipli qəsəbəsi mərkəz olmaqla Qızılhacılı qəsəbə Soveti yaradılmışdır.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsinin adı qızılhacılı tayfasının adındandır.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Qəsəbə əsasən yarımsəhra və quru çöl iqlim qurşağında yerləşir. Əsasən düzənlik relyefdə yerləşdiyinə görə, kontinental iqlim təsiri daha çox hiss olunur.

## Din
Qəsəbədə Qızılhacılı qəsəbə məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Zəncirli ev

**Zəncirli ev** — İçəri şəhərdə yerləşən abidə. 

## Tarixi
Bina XIX əsrin sonlarında — XX əsrin əvvəllərində Rzayevlər ailəsi tərəfindən inşa edilmişdir. Bir müddət sonra Rzayevlər bu evi öz qohumları Nuru Əmiraslanova satırlar. 1910-cu ildə isə binanı milyonçu İsa bəy Hacınski alır və bu yerdə daha hündür bir bina tikdirməyi planlaşdırır. Lakin ərazidə yeraltı suların olması onu bu fikrindən daşındırır və 1920-ci ildə binanı satır. Həmin ildən tacir Hacı Məmmədhüseyn Məmmədova məxsus olan bu mülk 1928-ci ildə İçərişəhərin tanınmış tacirləri sayılan Məlikov qardaşları tərəfindən alınmışdır. 1930-cu ildə müsadirə edilərək dövlət  istifadəsinə verilən bina həmin ildən N.Nərimanov adına tikiş fabriki kimi fəaliyyət göstərmişdir. Mülkün son sahibi Məlikov qardaşları olduğu üçün bina Məlikovların mülkü kimi tanınır.

Sonradan binada Dəniz gəmiçiliyi İdarəsi yerləşdirilmişdir.

Zəncirli bina memarlıq üslubuna və bədii estetik görünüşünə görə XX əsrin əvvəllərində İçəri şəhərdə inşa olunmuş memarlıq abidələri içərisində özünəməxsus yer tutur. 

## Yerli əhəmiyyətli abidə
Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli, 132 nömrəli Qərarı ilə Ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin Siyahısında inventar nömrəsi 93-4, ünvan Qüllə küçəsi, 19.   

Hal-hazırda binada AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyi fəaliyyət göstərir.

## Həmçinin bax

* İsa bəy Hacınskinin evi 

## İstinadlar
Dilican (şəhər)

**Dilican (erm. Դիլիջան, lat. ''Dilijan'')** — Ermənistan Respublikasının Tavuş vilayətində yerləşən şəhərdir. Şəhər tarixən ermənilərin məskunlaşdığı ərazi olmuş, 1918–1920-ci illərdə Birinci Ermənistan Respublikasının, sovet dövründə isə Ermənistan SSR-in tərkibinə daxil olmuşdur. Bu gün şəhər Ermənistanın kurort və turizm mərkəzlərindən biridir.

**Tarixi**

Dilican Qafqazın dağlıq hissəsində yerləşən qədim erməni yaşayış məntəqəsidir. Rusiya imperiyası dövründə inzibati baxımdan Elizavetpol quberniyasının Kazax qəzası ilə əlaqələndirilsə də, **əhalinin böyük hissəsi ermənilərdən ibarət idi**.

1918–1920-ci illərdə şəhər **Birinci Ermənistan Respublikasının** tərkibində, 1920-dən sonra **Ermənistan SSR** tərkibində olmuşdur. XX əsrdən etibarən Dilican balneoloji-kurort kimi tanınır.

## Əhali
Dilicanda 21 azərbaycanlı, 8 erməni kəndi olub, XIX–XX əsr rəsmi mənbələrinə əsasən isə ermənilər əhalinin böyük çoxluğunu təşkil edir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
*  
*
Əbu Səid Urməvi

**Əbu Səid Urməvi** (11 əsrin ortaları—12 əsrin əvvəli) — Azərbaycanlı alim, peripatetizmin nümayəndəsi. Zahirəddin Beyhəqiyə görə o, "hikmət zirvəsinə çatmış filosofdur. Urməvi tərki-dünyalığa qəbahət kimi baxmışdır: *"Zahid insanlıq surətindən çıxmışdır və insanlara nifrət bəsləyir"*.

## Əsas əsərləri

* Kitab fil-İlahi" ("İlahi haqqında kitab")
* "ər-Risalə fil-məntiq" ("Məntiqə dair traktat")
* "Şərh əl-məqalət əl-ula və s-saniyə min kitab Uqlidis" ("Evklidin kitabından birinci və ikinci məsələnin şərhi").

## İstinadlar

## Mənbə

* Elnur Nəsirov. "Orta əsrlərdə yaşamış azərbaycanlı alimlər". Bakı - 2011. səh. 393
* Etibar Kərimli. "Antik ədəbiyyat və biz". Bakı - "Avropa" nəşriyyatı. 2018. səh. 47

## Xarici keçidlər

* Azərbaycanda intibah dövrü fəlsəfi və ictimai fikri
Düzkənd rayonu

**Düzkənd rayonu** (1937–1945), **Axuryan rayonu** — Qərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan Respublikası) Şörəyel (Şirək+el) mahalı ərazisində rayon. Mərkəzi Düzkənd qəsəbəsidir.

## Tarixi
1937-ci il dekabrın 31-də yaradılıb. 1945-ci il dekabrın 7-nə kimi Düzkənd rayonu, həmin tarixdən etibarən isə Axuryan rayonu adlandırılıb. Ərazisi 576 kv. km-dir. Rayon mərkəzi Düzkənd (dəyişdirilmiş adı Axuryan) qəsəbəsidir. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə olan məsafə 126km-dir.

Rayon ərazisinn böyük bir hissəsini qədim türk tayfası olan Şirakların adını daşıyan Şirək düzənliyi təşkil edir. Şirək sıra dağları isə rayonun Qızıl Qoç rayonu ilə sərhəddindən keçir. Rayon boyu Arpaçay axır.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət heyətinin müxtəlif fərmanları ilə rayon üzrə dəyişdirilmiş tarixi yer adları:

## Tanınmışları
* Fikrət Hüseynli — jurnalist, insan haqları müdafiəçisi, siyasi mühacir.
* Aşıq Heydər — aşıq

## Həmçinin bax
* Qərbi Azərbaycan
* Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyası
* Erməni əhalisinin tarixi miqrasiyası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qərbi Azərbaycan: azərbaycanlılara qarşı genosid demoqrafik statistika güzgüsündə 
* Qərbi Azərbaycanın türk mənşəlli toponimləri 
* Vandalizm: tarixi adlara qarşı soyqırımı. Bakı, "Təhsil", 2006, 92 səh. 
* İndiki Ermənistan qədim türk yurdu idi 
* Qərbi Azərbaycan ərazilərində yer adlarının soyqırımı
Süni kosmik obyekt orbitləri

**Süni kosmik obyekt orbitləri** — kosmik aparatların hərəkət trayektoriyaları. Təbii mənşəli səma cisimlərinin orbitindən, əsasən, aktiv hissəsinin, yəni kosmik aparatlarının reaktiv mühərrik gücü ilə hərəkət etdiyi hissəsinin olması ilə fərqlənir. Lakin süni kosmik obyekt orbitləri dedikdə, çox vaxt passiv üçuş hissəsi (reaktiv mühərrik işə qoşulmadan hərəkət) nəzərdə tutulur.

Kosmik aparatlarının hərəkəti göy cismi yaxınlığında öz xarakterinə görə aşağıdakı orbitlərə ayrılır: obyektin yanından keçmə orbiti, peyk orbiti və enmə (kəskin və ehmal) orbiti. Kosmik aparatların orbitləri qabaqçadan müəyyən edilib hesablanır. Lakin mühərrik rejimi hesablanmış rejimdən labüd olaraq fərqləndiyi üçün qabaqçadan qəbul olunmuş variant tam dəqiq yerinə yetirilmir və orbit arasıkəsilmədən dəyişikliyə uğrayır. Buna körə də kosmik aparatlarının körünən hərəkətini ölçmək və bu ölçmələrə əsasən real orbit parametrlərini müəyyən etmək lazım gəlir. Bu məqsədlə radiotexniki üsullardan daha çox istifadə olunur. Yerə yaxın kosmik aparatlarının hərəkəti isə, əlavə olaraq, kosmik aparatlarının bucaq koordinatlarını təyin etməyə imkan verən müşahidələr əsasında, habelə lazer uzaqlıqölçənləri vasitəsilə ölçülür.
Tello

**Tello**- kişilərin və qadınların qarışıq bir qrupda çeçələ barmaqla çiyin səviyyəsində bir-birindən tutaraq çiyinləri aşağı-yuxarı yırğalamaqla iki- orta və sürətli templi hissələrdən ibarət olan, Azərbaycanda, o cümlədən Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur, Sədərək, Şahbuz, Culfa, Babək rayonlarındakı folklor kollektivlərinin repertuarlarına daxil edilən ən qədim yallı-qız adından irəli gələn mahnı yallısıdır.

## İstinadlar
Urobakteriyalar

**Urobakteriyalar** — sidik cövhərini, sidik və hippur turşularını, sianamid kalsiumu azota qədər parçalayan bakteriyalar. 1852-ci ildə L.Paster ayırmışdır. Tərkibindəki ureaza vasitəsilə hidroliz yolu ilə həmin birləşmələri ammonyaka qədər parçalayır. Bu isə bitkilər üçün azot mənbəyidir. Urobakteriyalara Micrococcus, Sarcina, Urobacillus və s. cinslərə daxildir.
Tənzərə

Şərur rayonunun Çərçiboğan, Çomaxtur və başqa kəndlərində daha çox inkişaf tapan folklor rəqs kollektivlərinin repertuarlarına daxil edilərək müntəzəm rəqs edilən rəqs hərfi mənada “Qızılı tənbətən”  deməkdir. Qızıl bəzək-düzəkdən – boyunbağından, muncuqdan, sırğadan, üzükdən və başqa cəvahiratdan nəyi varsa hamısını taxıb oynayan qadınlar əsasən gözəllik və parlaqlığı ifadə edirlər.

Azərbaycan xalqının qədim rəqslərindən sayılan “Tənzərə”nin adı da məhz buradan götürülmüşdür. “Tənzərə” – yarı zər, yarı bəzək-düzək deməkdir. Babək rayonunun Vayxır kənd mədəniyyət evində  fəaliyyət göstərən folklor rəqs kollektivlərinin repertuarında  özünə yer alan iki  hissəli rəqsi ifaçılar çeçələ barmaqları ilə birləşərək ifa edirlər. Üç addım irəli gedərək sol ayaqlarının ucunu yerə vurur, həmin andan sonra, yenə də sol ayağı irəli atıb bir anlığa onun üzərində durur, üç kiçik addım geriyə hərəkət etməklə ikinci hissədə bir az iti templə birinci hissədən hərəkətlərini təkrar edirlər.

## İstinadlar
Zarı-zarı

**Zarı–zarı** — Azərbaycan xalqına məxsus bu rəqs Şərur mahalında, xüsusən Havuş və Şahbulaq kəndlərində geniş yayılmışdır. İndi çox az oynanılan "Zarı-zarı" rəqsini toy şənliklərində, xınayaxdı mərasimlərində əsasən qadınlar oynayırlar. Kişi və uşaqların da ifasında təsadüf olunur.

## İstinadlar
Rene İgita

**Rene İquita** — Kolumbiyalı futbolçu

## Karyerası
Oyunlar zamanı tez-tez qoruduğu qapını tərk edərək, rəqib qapısında qol arayan Rene İquita müxtəlif klubların heyətində 235 matçda 30, yığmada isə 68 görüşdə 8 qol vurub. O, Kolumbiyanın 8 klubundan əlavə, "Valyadolid" (İspaniya), "Verakruz" (Meksika), "Aukas" (Ekvador) və Quaros" (Venesuela) komandalarının da formasını geyinib.

Qabarıq qıvrım saçları və cəsur qurtarışları ilə tanınan Rene İquita daha çox 1990-cı il dünya çempionatında məşhurlaşıb. İquita həmin Mundialın ¼ final matçında cərimə meydançasından təqribən 20 metr irəlidə topla oynarkən, kamerunlu Roje Millanı da keçməyə çalışıb. Lakin bu vaxt Milla topu ələ keçirərək, boş qapıdan keçirib. Nəticədə 1:2 hesabı ilə uduzan Kolumbiya mübarizəni dayandırıb.

Sonra da İquita "Uembli" stadionunda İngiltərə yığması ilə yoldaşlıq görüşündə şou göstərib. O, üstünə gələn və əlləri ilə rahatca tuta biləcəyi topu qapı xətti üzərində gövdəsini irəli verərək, topuqları ilə uzaqlaşdırıb. Bu vaxt bədəninin aldığı fiqurla əlaqədar bu hərəkəti futbol dünyasında "Əqrəb zərbəsi" adlandırılıb. David Ospina bu barədə belə demişdir:

*"Onun bu hərəkəti illər keçsə də unudulmayacaq. Çünki o topu çıxarmağın başqa yolu yox idi. O, mənim idolumdur və mən daima ona çatmağa çalışacağam. Əqrəb zərbəsini təkrarlamaq istərdim, amma Arsene Vengerdən icazə almaq çətin olacaq"*

Rene İquita sonuncu dəfə 2009-cu ildə "Deportivo Pereyra" (Kolumbiya) komandasında forma geyinib. Dünyanın ən estetik görkəmə malik qapıçısı Rene İquita 44 yaşında - 2010-cu ildə "El Loko" ləqəbli qolkiper karyerasını başa vurmağı qərara alıb, yanvarın 24-də vida matçı keçirir. Qarşılaşma Kolumbiyanın "Nasyonal" komandasının 1990-cı illərdəki oyunçuları ilə kolumbiyalı ulduz futbolçular arasında olmuş, görüşə Kolumbiya prezidenti Alvaro Uribe ilə yanaşı, Dieqo Maradona, Ronaldo və Ronaldinyo kimi məşhurlar da dəvət almışlar.

## Mənbə
*Ən estetik görkəmli qapıçı 44 yaşında futbolla vidalaşır
Üç pəncə

**Üç pəncə** — iki hissəli yallı rəqsi.

Əfsanəyə görə qədim zamanlarda bir kəndli meşədə odun yığarkən bir ayının üç pəncə üzərində gəzdiyini görür. Ayı dördüncü pəncəsi yaralı olduğuna görə ayağını qatlayaraq, tullana-tullana yeriyirmiş. Bu hərəkət isə rəqsə oxşayır, rəqsi xatırladır. Kəndli gördüyü hərəkətlərin təsiri altında "üç pəncə" yallısını qurur. "Üç pəncə" rəqsinə sonralar "Axsaq yallı" adını da vermişlər. Bəzi bölgələrdə yallı "Çolağı" adı ilə də tanınır.

Bu yallı həm Naxçıvanda (Şərur rayonu və ətraf kəndlər), həm də İrəvan bölgəsində maraqla ifa edilir. Çox zaman yaşlı adamların ifa etdikləri bu rəqs sakit və yeyin hissələrdən ibarətdir.
El yallısı

**El yallısı** (**iki ayaq**) — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda ifa olunan "El yallısı" 3 hissədən və getdikcə artan tempdən ibarət olan yallı növü. İştirakçıların kiçik barmaqları bir-biri ilə birləşmiş və aşağı salınmış vəziyyətdə ifa etdikləri "El yallısı" sadə hərəkətlidir, lakin ifa edilməsi çətindir.

Naxçıvan şəhərində, Şahbuz rayonunun toy şənliklərində yallı həvəskarları tərəfindən yüksək zövqlə ifa edilərək yaşadılır.

## İstinadlar
Dördayaq yallısı

**Dördayaq** – Ən qədim Azərbaycan yallırından biri. Yallının adı rəqsin əvvəlində ifaçıların yırğalanaraq dörd addım atmalarından götürülmüşdü.

Şərur rayonunda yaranmış yallı sonralar daha geniş yayılaraq milli-mənəvi dəyərləri yaşadanların ən sevimli yallılarından biri olmuşdur. İştirakçılar çeçələ barmaqları ilə çiyinləri səviyyəsində bir-birindən tuturlar. Asta və sürətli hərəkətlərdən ibarət olan yallını həm qadınlar, həm də kişilər ifa edirlər. Naxçıvanın Şərur, Sədərək və Kəngərli rayonlarında, eləcə də onların əhatə etdiyi kəndlərin toy məclislərində və keçirilən mədəni-kütləvi tədbirlərdə ifa edilir.

## İstinadlar
Qatar məğamı

**Qatar məğamı** -  Şərur rayonunun Yengicə kəndində yayılaraq rəqs həvəskarları tərəfindən bu günümüzə çatdırılan bu yallını ancaq qadınlar ifa edirlər. Dəstəyə düzülən qadınların sayı 30-40 nəfərə yaxın olur. Onlar bir-birinin yanında duraraq gövdələrinin yuxarı hissələrini sağa döndərirlər və barmaqlarını yanındakı iştirakçının barmaqlarına birləşdirirlər. Orta tempdən və bir az artıq cəld ifadan ibarət yallıda I takta sağ ayaqla qarşıya addım atılır, elə buradaca da sol ayağı sağ ayağın yanına qoyurlar. Sağ ayaqla yenə qarşıya addım atılır. II takta sol ayaqla qarşıya addım atılır, sağ ayaq sol ayağın yanına qoyulur. Sol ayaqla yenə də qarşıya addım atılır.

## İstinadlar
Rəngi

**Rəngi**  — Azərbaycanın milli rəqsi. Ən qədim rəqslərdən sayılan "Rəngi" qadın rəqsində hərəkət genişliyi, rəqsin şənliyinin rəngarəngliyi ona xas olan səciyyəvi cəhətlərdəndir. Naxçıvanda bu rəqsi hələ də oynayırlar.

Rəqs Gəncədə yaranıb. Onun tempi aramdır.

## İstinadlar
Dönə yallı

**Dönə yallı** – Adətən çox halda qadınların, az halda isə kişilərin ifa etdikləri, ifa olunarkən – "yar dönə, dönə" - sözündən götürülən yallıda cavan oğlan sevgilisindən xahiş edir ki, ona tərəf dönsün. Qədim Azərbaycan xalq mahnısının musiqisi altında ifa olunan "Dönə yallı"da mahnısını yallıbaşı oxuyur. Beşiyi Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonu olan "Dönə yallı" Şərur Xalq Yallı kollektivinin repertuarında özünəməxsus yer tutmaqla inkişaf etdirilməkdədir.

## İstinadlar
Gülümeyi

**Gülümeyi** – Azərbaycan xalqına məxsus ənənəvi rəqs sayılan "Gülümeyi" oxuyanın "ay gülüm hey" kəlməsindən götürülüb. Bu qədim rəqsi əsasən qızlar və cavan qadınlar müxtəlif şənliklərdə, xüsusən "Xınayaxdı" deyilən şənliklərdə ifa edirlər. Əsasən Şərur rayonunda  oynanılan, yallı növündə olan bu rəqsi "Xınayaxdı" mərasimində gəlinin rəfiqələri və onun qadın qohumları oynayırlar. Adətən isə "Gülümeyi"ni (A gülüm hey) gəlinin bəy evinə köçməsindən əvvəl onun yanına gəlmiş qonaqlar dağılışandan sonra oxuyub, oynayırlar. 5-10 nəfər dövrə vurub rəqs edirlər.  

Sadə addımlarla, yüngül süzmələrlə oynanılan rəqsin sonunda dəstələr qarşılaşırlar. Soldakı qrup sağa hərəkət edə-edə, sağdakı qrup isə sola hərəkət edə-edə rəqsi sona vururlar. 

## İstinadlar
Qazı-qazı

**Qazı-qazı** – Qədim tarixə malik Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur, Şahbuz və Kəngərli rayonlarında ən çox yayılmış və sevimli oyunlar sırasına daxildir. Sinələri səviyyəsində əlləri ilə bir-birindən tutaraq sıraya düzülən kişilərdən ibarət bu yallı dəstəsinin önündə əlində çubuq tutan yallıbaşı, sıranın sonunda isə ayaqçı durur. Yallıbaşının və ayaqçının əllərindəki çubuq "Günahkarı" cəzalandırmaq üçündür. İfaçılar bu rəqsi lovğalıqla "qazılana-qazılana" ifa edirlər. Asta, orta və iti hissələrdən ibarət yallıda yallıbaşının etdiyi hərəkəti yallının ifaçıları da təkrar etməlidir. Əks təqdirdə hərəkətləri yerinə yetirməyən ifaçı çubuqla cəzalandırılır.

## İstinadlar
Urfanı

**Urfanı** – Şərurun şah yallısıdır. Əzəmət, vüqar, mərdlik və sair hərəkətləri ilə zəngin olan mürəkkəb quruluşa malik və ifaçıdan yüksək rəqs etmək qabiliyyəti tələb edən, əsasən kişilərdən ibarət bu yallı ən qədim yallılar sırasına daxildir. Naxçıvan şəhərində, Şərur, Şahbuz, Ordubad və Kəngərli rayonlarında Urfanı yallısını qadınlar kişilərlə qarışıq halda ifa edirlər. Cavanlar çox vaxt öz oyunlarını, bacarıq və məharətlərini nümayiş etdirmək üçün məclis və toy şənliklərində bu rəqsi sifariş edirlər. Çox asta və iti ifa olunan "Urfanı" iki variantlıdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, bu yallı çox çətindir və onu asta-asta, ayrı-ayrı elementlərdən başlayaraq öyrənmək lazımdır.

## İstinadlar
Qaladan-qalaya

**Qaladan-qalaya** – Ayrı-ayrı diaqonal üzrə tamaşaçılardan solda kişilər, sağda qadınların düzülməsi ilə ifa olunan yallının musiqisi çox məşhurdur və həmişə aşağıdakı oxuma ilə müşayiət olunur: 


Qaladan-qalaya
Bir daş olaydım.
Gələnə-gedənə
Yoldaş olaydım.


Yallının xarakterik xüsusiyyətlərindən biri də odur ki, həm kişi, həm də qadın yallıbaşılar oyunun ifası məqamında əllərində taxtadan düzəldilmiş qılınc tuturlar. Rəqsin əvvəlində onlar həmin taxta qılıncları meydanın ortasına atırlar. Bir-birinin dirsəyindən tutaraq barmaqlarını çarpazlaşdırmış vəziyyətdə sıx duraraq sola hərəkət edilir. Hərəkətlər çox sadədir-sağa addım atmalı, sol ayağı sağın qarşısına çarpaz qoymaq lazımdır.

## İstinadlar
Qaradağlı (Goranboy)

**Qaradağlı** — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun Qaradağlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Qaradağlı kəndi Kürəkçayın (Kürün qolu) sahilində, Gəncə-Qazax düzənliyindadir.

Yaşayış məntəqəsi mənşəcə Səfəvilərin hakimiyyət uğrunda mübarizəsində böyük rol oynamış qızılbaşların Qaradağlı tayfasının məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Tayfa isə öz adını Cənubi Azərbaycanın Qaradağ mahalının adından almışdır. Səfəvilər hakimiyyətə keçdikdən sonra Qaradağlılar müxtəlif ərazilərə yayılmışlar. Qaradağlı adlı kəndlər də məhz həmin tayfaya məxsus ailələrin etnik adını əks etdirir. XX əsrin 30-cu illərinədək Laçın rayonunun Güləbird kəndi yaxınlığında da Qaradağlı adlı kənd olmuşdur. Bu kəndin adı Sarı Aşığın bir bayatısında çəkilir. XX əsrin 60-cı illərinədək Ermənistan ərazisində Qaradağlı adlı kənd qeydə alınmışdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 3040 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
*Goranboy rayonu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Goranboy Rayon İcra Hakimiyyəti
Veyisli

**Veyisli** (əvvəlki adı: **Çalaberti**) — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun Veyisli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 3 iyul 1998-ci il tarixli 518-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Goranboy rayonunun Çalaberti kəndi Veyisli kəndi, Çalaberti kənd inzibati ərazi vahidi Veyisli kənd inzibati ərazi vahidi adlandırılmışdır.

## Toponimikası
Kəndin keçmiş adı Veyisli tarixi Çiləbörd mahalının adıyla bağlıdır. Oykonim "çala" (çuxur, dərə) və "bert" (ər. "qala") sözlərindən düzəlib ("-i" mənsubiyyət şəkilçisi), "dərə qalası" deməkdir. 1998-ci ildən kənd Veyisli adı ilə rəsmiləşdirilmişdir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1555 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı — əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Eyvazlılar (Goranboy)

**Eyvazlılar** — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun Boluslu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Eyvazalılar kəndi Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Bəzi ədəbiyyatlarda səhvən Eyvazlılar variantında qeydə alınmışdır. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsini XIX əsrin axırlarında indiki Qazax rayonunun ərazisindən gəlmiş Eyvazalı adlı şəxs saldığına görə belə adlandırılmışdır. Lakin qazax tayfalarının bir qolu olan eyvazalılar (yerli tələffüz formasında ayvazalılar) Qazax rayonunun Xanlıqlar kəndində bu gün də yaşayır. Oykonim etnotoponim olub, eyvazalılar nəslinin adını əks etdirir. 1933-cü ildə Qaradonlu (İmişli) r-nu ərazisində də Eyvazallar adlı kənd qeydə alınmışdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 125 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
*Goranboy rayonu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Goranboy Rayon İcra Hakimiyyəti
Qaraçinar

**Qaraçinar** — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun Qaraçinar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Kənd Qaraçayın sahilində, Murovdağ silsiləsinin ətəyindədir. Keçmiş adı Ağcaqaladır. Bu da kəndin yaxmlığında divarları ağımtıl rəngə çalan qala xarabalıqlarımn olması ilə bağlıdır. Kəndin indiki adı orada mövcud olmuş çinar ağacı ilə əlaqadar yaranmışdır. Qaraçinar isə çinar bitkisinin növlərindən birinin adıdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 386 nəfər əhali yaşayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Abovyan rayonu

**Abovyan rayonu** (1937–1961-ci illərdə **Kotayk rayonu**) — Ermənistan SSR və Ermənistan Respublikası ərazisində rayon. Mərkəzi Abovyan şəhəridir.

## Tarixi
Rayonun ərazisi tarixi Qırxbulaq mahalının ərazilərini əhatə edirdi.

9 sentyabr 1930-cu ildə yaradılıb. 12 oktyabr 1961-ci ilə qədər Kotayk rayonu, həmin tarixdən etibarən isə Abovyan rayonu adlandırılıb. Ərzisi 844 kv km olmuşdur. Rayon mərkəzi respublika tabeli Ellər (dəyişdirilmiş adı Abovyan) şəhəri idi. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə olan məsafə 16 km-dir.

Göyçə (dəyişdirilmiş adı Geğam) yaylasının bir hissəsi rayon ərazisinə düşür.Əjdaha dağı (h.3598 m) həmin yaylanın bu rayon ərazisindəki ən hündür zirvəsidir.

1948–1951-ci illərin etnik təmizləmə siyasətinə ən çox məruz qalan rayonlardan biridə Ellər rayonudur. Bu illərdə rayonun Ellər, Başkənd, Avdallar, Göykilsə, Çadqıran, Dəlləkli, Muradtəpə, Alakilsə, Ağadərəsi, Yelqovan, Zar, Şahab, Təzəkənd, Tutiyyə, Qaraqala, Kərpicli, Ərtiz və başqa rayonlarının azərbaycanlı əhalisi Azərbaycana deportasiya olunmuşdur.

1970-ci illərdə rayon ərazisinin bir hissəsi Əştərək rayonunun bir hissəsi ilə birləşdirilərək yeni Nairi rayonu yaradılmışdır.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət heyətinin müxtəlif fərmanları ilə rayon üzrə dəyişdirilmiş tarixi yer adları:

## İnzibati-ərazi bölgüsü
Rayon 1 yanvar 1948-ci il vəziyyətinə görə şəhər tipli Kənəkir qəsəbəsindən və 25 kənd sovetliyindən ibarət idi.

## Xarici keçidlər
* Qərbi Azərbaycan: azərbaycanlılara qarşı genosid demoqrafik statistika güzgüsündə 
* Qərbi Azərbaycanın türk mənşəlli toponimləri 
* Vandalizm: tarixi adlara qarşı soyqırımı. Bakı, "Təhsil", 2006, 92 səh. 
* İndiki Ermənistan qədim türk yurdu idi 
* Qərbi Azərbaycan ərazilərində yer adlarının soyqırımı 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qərbi Azərbaycan
* Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyası
* Erməni əhalisinin tarixi miqrasiyası

## Xarici keçidlər
Balakürd

**Balakürd** — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun Balakürd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kəndin yaxınlığında VII–VIII əsrlərə aid “Tosal ocağı” adlı tarixi abidə mövcuddur.  

Hər il Aşura günü kənd qəbiristanlığında yerləşən Tosal ocağında mərasimlər keçirilir və rayon sakinləri bu ocağı ziyarət edirlər.  

## Toponimikası
Balakürd kəndi Qarabağ düzündədir. Etnotoponimdir. "Kiçik Kürd kəndi" deməkdir

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1874 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
*Goranboy rayonu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Goranboy Rayon İcra Hakimiyyəti
Rəhimli (Goranboy)

**Rəhimli** — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun Rəhimli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Rəhimli kəndi Goran çayı dərəsinin yamacındadır. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsini vaxtilə Qazax qəzasından köçüb gəlmiş Ağqoca oğlu Rəhim saldığı üçün kənd onun adını daşıyır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1107 nəfər əhali yaşayır.

## Tanınmış şəxsiyyətləri
* Aşıq Kazım Rəhimli.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Goranboy Rayon İcra Hakimiyyəti
*Səda — 150 Yaşlı Mirzə Adıgözəl bəy türbələri (22.02.2016)
Abovyan

**Abovyan**, — Ermənistan Respublikasında şəhər, Ellər bələdiyyəsini (erm.: e. Աբովյանի համայնք, l. Abovyani hamayank) təşkil edir. Ellər rayonunun mərkəzi.

## Tarixi
Ellər şəhəri mühüm nəqliyyat qovşaqlarından biridir. 1963-cü ildən respublika tabeli şəhərdir. Erməni yazıçısı Xaçatur Abovyanın adı verilməklə tarixi adı dəyişdirilib.

## Xarici keçidlər
* Qərbi Azərbaycan: azərbaycanlılara qarşı genosid demoqrafik statistika güzgüsündə 
* Qərbi Azərbaycanın türk mənşəlli toponimləri 
* Vandalizm: tarixi adlara qarşı soyqırımı. Bakı, "Təhsil", 2006, 92 səh.
* İndiki Ermənistan qədim türk yurdu idi
* Qərbi Azərbaycan ərazilərində yer adlarının soyqırımı

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qərbi Azərbaycan
* Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyası
* Erməni əhalisinin tarixi miqrasiyası

## Mənbə
* Əziz Ələkbərli, "Qədim türk-oğuz yurdu "Ermənistan"", Bakı, "Sabah", 1994.
* PDF versiyası. // Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri. Müəllifi: İ. M. Bayramov; Redaktorları: B. Ə. Budaqov, H. İ. Mirzəyev, S. A. Məmmədov. Bakı: "Elm" nəşriyyatı, 2002, 696 səh. ISBN 5-8066-1452-2
* Həbib Rəhimoğlu. "Silinməz adlar, sağalmaz yaralar", Bakı, "Azərnəşr", 1997.
* B.Ə.Budaqov, Q.Ə.Qeybullayev. "Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti". Bakı, "Oğuz eli", 1998.
* Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası, Bakı, "Gənclik", 1995.
Rəsullu

**Rəsullu** — Azərbaycanda daha çox işlədilən soyad və təxəllüs.

**Bu soyadı və təxəllüsü olan tanınmış insanlar**
*

**Kəndlər**
* Rəsullu (Daşkəsən) — Azərbaycanın Daşkəsən rayonunda kənd.
* Rəsullu (İmişli) — Azərbaycanın İmişli rayonunda kənd.
* Düz Rəsullu — Azərbaycan Respublikasının Gədəbəy rayonunda kənd.

**Digər**
* Rəsullular — Azərbaycan soylarında, nəsillərindən biri.
* Düz Rəsullu bələdiyyəsi — Azərbaycan Respublikasının Gədəbəy rayonunda bələdiyyə.

## Həmçinin bax
* Rəsul
* Rəsulzadə (soyad)
* Rəsulov
Allahmədətli

**Allahmədətli** — Azərbaycan Respublikasının İmişli rayonunun Telişli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə İmişli rayonunun Məmmədli kənd Sovetindən Allahmədədli kəndi Telişli kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir.

## Toponimikası
Şahsevənlərin Muğanlı tayfasının allahmədədli tirəsi keçmişdə yayı Kəlbəcər dağlarında, qışı isə indiki kəndin yerində keçirmışdır. XIX əsrin sonlarında onlar öz qışlaq yerində məskunlaşmış və indiki yaşayış məntəqəsini yaratmışlar. Etnooykonimdir.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Mil düzündə yerləşir.

## Əhalisi
Kənd əhalisinin sayı 403 nəfərdir ki, onun da 194 nəfəri kişi, 209 nəfəri isə qadındır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aranlı (İmişli)

**Aranlı** (keçmiş adı: **Poltavka**) — Azərbaycan Respublikasının İmişli rayonunun Aranlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə İmişli rayonunun Poltavka kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Poltavka kəndi Aranlı kəndi, Poltavka kənd inzibati ərazi vahidi Aranlı kənd inzibati ərazi vahidi adlandırılmışdır.

## Toponimikası

## Tarixi

## Əhalisi

Kənd əhalisinin sayı 7145 nəfərdir ki, onun da 3593 nəfəri kişi, 3552 nəfəri isə qadındır.

## Din
Kənddə İmam Əli adına "Cümə" məscidi və "İmam Hüseyn" məscidi dini icmaları fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Ağamalılar

**Ağamalılar** — Azərbaycan Respublikasının İmişli rayonunun Ağamalılar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə İmişli rayonunun Ağamalılar kəndi Muradxanlı kənd Sovetindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Ağamalılar kənd Soveti yaradılmışdır.

## Əhalisi
Kənd əhalisinin sayı 543 nəfərdir ki, onun da 281 nəfəri kişi, 262 nəfəri isə qadındır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağaməmmədli (İmişli)

**Ağaməmmədli**, **Ağammədli**, **Alıpənahlı** — Azərbaycan Respublikasının İmişli rayonunun Ağaməmmədli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Ağaməmədli kəndi XX əsrin əvvəllərində inzibati ərazi vahidi kimi yaradılmışdır. Mil düzündədir. Mənbələrdə Ağammədli variantında da təsadüf olunur. Keçmişdə Alıpənahlı adlanan bu kənd qışlaq yeri olmuşdur.

## Əhalisi
Kənd əhalisinin sayı 1140 nəfərdir ki, onun da 571 nəfəri kişi, 569 nəfəri isə qadındır.

## İstinadlar
Ağcüyür

**Ağcüyür** — Azərbaycan Respublikasının İmişli rayonunun Bəcirəvan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kənd əhalisinin sayı 389 nəfərdir ki, onun da 196 nəfəri kişi, 193 nəfəri isə qadındır.

## İstinadlar
Bəhrəmtəpə

**Bəhrəmtəpə** (əvvəlki adı: **1 May**) — Azərbaycan Respublikasının İmişli rayonunun Bəhrəmtəpə qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. Əhalisinin sayı 7442 nəfərdir. Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı ilə İmişli rayonunun 1 May qəsəbəsi Bəhrəmtəpə qəsəbəsi adlandırılmışdır.

## Toponimikası
Qəsəbənin keçmiş adı Ağaxanlı, Nərimanabad (1931-ci ildən), Bəhrəmtəpə, 1 May (1960-cı ildən) olmuşdur. 1992-ci ildən yenidən Bəhrəmtəpə adlandırılmışdır. Adını ərazidəki yüksəklikdən almışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Qəsəbə Araz çayı sahilində, Mil düzündə yerləşir. 

## İqtisadiyyatı
Ərazisindən qum, çınqıl kimi faydalı qazıntılar çıxır. Qəsəbədəki su anbarından bir sıra kanallar başlanğıc götürür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Cavadxanlı

**Cavadxanlı** — Azərbaycan Respublikasının İmişli rayonunun Qaralar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kənd əhalisinin sayı 1139 nəfərdir ki, onun da 552 nəfəri kişi,  587 nəfəri isə qadındır.

## İstinadlar
Ərtik rayonu

**Ərtik rayonu** — Qərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan Respublikası) Şörəyel mahalı  ərazisində inzibati–ərazi vahidi. Rayon mərkəzi Ərtik şəhəridir.

## Tarixi

Ərtik rayonu 1930-cu il sentyabrın 9-da yaradılıb. Ərazisi 632 kv km-dir. Rayon mərkəzi respublika tabeli Ərtik şəhəridir. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə olan məsafə 122&nbsp;km-dir.

Ərtik şəhəri yaxınlığında e.ə. XIV-XI əsrlərə aid katakombalar aşkar edilib. Alagöz dağının böyük bir hissəsi və ən hündür zirvəsi (h. 4095 m) Ərtik rayonunun, digər hissələri isə Düzkənd və Talin rayonu ərazisinə düşür.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət heyətinin müxtəlif fərmanları ilə rayon üzrə dəyişdirilmiş tarixi yer adları:

## Coğrafi mövqeyi

### Relyefi

### Təbiəti

## Əhalisi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qərbi Azərbaycan: azərbaycanlılara qarşı genosid demoqrafik statistika güzgüsündə  
* Qərbi Azərbaycanın türk mənşəlli toponimləri 
* Vandalizm: tarixi adlara qarşı soyqırımı. Bakı, "Təhsil", 2006, 92 səh.
* İndiki Ermənistan qədim türk yurdu idi
* Qərbi Azərbaycan ərazilərində yer adlarının soyqırımı

## Həmçinin bax
*Qərbi Azərbaycan
*Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyası
*Erməni əhalisinin tarixi miqrasiyası
Ərtik

**Ərtik**, **Artik** — Qərbi Azərbaycanda (hazırda Ermənistan Respublikası) ən hündür dağ olan Alagöz dağının Şimal-Qərb ətəyində yerləşən şəhər. 1945-i ildən respublika tabeli şəhərdir. Ərtik rayonunun mərkəzidir.

## Toponimikası
ARTİK — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında (indiki Artik r-nunda) kənd adı. 1878-ci ildə Azərbaycan türkləri qovulmuş və ermənilər yerləşdirilmişdir. Həmin qəzada XIX əsrin axırlarında Artik adlı kənd xarabalığı da vardı. Erməni mənbələrində VII əsrdən məlumdur. Ehtimal ki, qədim türk dillərindəki art — "dağlıq ərazi", "aşırım" sözündəndir və əsli Artdıq (yəni Artlıq) olmuşdur. Kənd həqiqətən 1770 m. hündürlükdə, aşırımda yerləşir. XIX əsrdə Şimali Qafqazda Ter əyalətinin Nalçik dairəsində Art-Kol-Su və Art-Kol-kənd, Dağıstan əyalətinin Andi dairəsində Artluk, həmin əyalətin Kaytak-Tabasaran dairəsində Art-Uzun (çay adı) toponimləri ilə sıra təşkil edir.

## Əhalisi
Rəsmi statistikaya görə hal-hazırda 15.000 nəfər əhalisi var.

## Həmçinin bax
* Ağmanqan
* Artiz

## İstinadlar

## Mənbə
* Əziz Ələkbərli, "Qədim türk-oğuz yurdu "Ermənistan"", Bakı, "Sabah", 1994.
* PDF versiyası. // Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri. Müəllifi: İ. M. Bayramov; Redaktorları: B. Ə. Budaqov, H. İ. Mirzəyev, S. A. Məmmədov. Bakı: "Elm" nəşriyyatı, 2002, 696 səh. ISBN 5-8066-1452-2
* Həbib Rəhimoğlu. "Silinməz adlar, sağalmaz yaralar", Bakı, "Azərnəşr", 1997.
* B. Ə. Budaqov, Q. Ə. Qeybullayev. "Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti". Bakı, "Oğuz eli", 1998.
* Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası, Bakı, "Gənclik", 1995.

## Xarici keçid
* http://karabakhinfo
Əştərək

**Əştərək**, **Aştarak** — Ermənistan Respublikasında şəhər. İrəvan şəhərindən Şimal-Qərbdə, Abaran (dəyişdirilmiş adı Kasax) çayı sahilində, İrəvan-Gümrü şose yolunun üstündə yerləşir. 1963-cü ildən respublika tabeli şəhərdir. Əştərək rayonunun mərkəzidir.

## Tarix
IV əsrlərdə Arşakilərin, VIII-X əsrlərdə ərəblərin, IX-XI əsrlərdə Şirak hakimiyyətinin tabeliyində Pəhləvilərin hökmranlığı altında olmuş, XI-XVI əsrlərdə Səlcuq türklərinin tabeliyində, XVI-XIX əsrlərdə İrəvan xanlığına tabe olan Karbibasar mahalının tərkibində olmuşdur. 1828-ci ildə rus işğalından sonra İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasının, sonra Eçmiədzin qəzasının tabeliyinə keçmişdir. İndi Ermənistan adlanan ərazidə sovet hökuməti qurulandan sonra 1929-cu illərdə rayonlaşdırma inzibati-ərazi bölgüsü yaradıldı. Əştərək 9 sentyabr 1930-cu ildə yaradılan rayonun adı oldu.

1590-cı ildə tərtib edilmiş «İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri»ndə Əştərək kimi, 1728-ci il tarixdə tərtib edilmiş «İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə Karbi nahiyyəsinin tərkibində Aştarak, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Əştərək (Aştarak) kimi qeyd edilmişdir. Danışıq dilində Həştərək formasında işlədilir.

Erməni alimləri Əştərək (Aştarak) toponiminin erməni dilində «qüllə» mənasında işlənən aştarak (qüllə) sözündən əmələ gəldiyi göstərirlər. Lakin bu, ermənilərin izahıdır və elmi həqiqətdən uzaqdır. Toponim türk dili materialları əsasında düzgün izah edilə bilir.

Əştərək toponimi türk dilində «yüksək dağ keçidi» mənasında işlənən aşu sözü ilə türk dilində «qırışıqlı dağ yüksəkliyi», «parçalanmış daş qırıntıları» (çınqıl) (многозубчатые вершины ломаные горные гребни изобилуюшие пиками), «uca, çoxdişli (daraq şəkilli) dağ» mənasında işlənən tarak sözündən əmələ gəlmişdir. Bu söz «dağ başında çılpaq qaya» mənasında Dağlıq Altayın toponimlərinin tərkibində tarakay formasında işlənir. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

## Mənbə

* Əziz Ələkbərli, "Qədim türk-oğuz yurdu "Ermənistan"", Bakı, "Sabah", 1994.
* PDF versiyası. // Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri. Müəllifi: İ. M. Bayramov; Redaktorları: B. Ə. Budaqov, H. İ. Mirzəyev, S. A. Məmmədov. Bakı: "Elm" nəşriyyatı, 696 səh. ISBN 5-8066-1452-2
* Həbib Rəhimoğlu. "Silinməz adlar, sağalmaz yaralar", Bakı, "Azərnəşr", 1997.
* B.Ə.Budaqov, Q.Ə.Qeybullayev. "Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti". Bakı, "Oğuz eli", 1998.
* Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası, Bakı, «Gənclik», 1995.
* 

## İstinadlar
Vladislav Listyev

**Vladislav Nikolayeviç Listyev** (; ) — Rusiya jurnalisti, televiziya aparıcısı ("Vzqlayd" ("Baxış"), "Pole Çudes" ("Möcüzələr meydanı"), "Tema" ("Mövzu") televiziya proqramlarının aparıcısı), "Pik Saat"("Ças pik") Rusiya İctimai Televiziyasının (ORT) ilk baş direktoru.

## Həyatı
1 mart 1995-ci ildə Moskvada, öz evinin qarşısında qətlə yetirilmişdir. Cinayətin icraçıları indiyədək tapılmamışdır.

## İstinadlar
Gopu

**Gopu**- Yaz vaxtı durnaların  gəlişini təsvir edən, həm oyun, həm də rəqs xüsusiyyətlərini özündə əks etdirən bu rəqs ta qədim zamanlardan bu günə kimi Azərbaycan xalqının sevə-sevə ifa etdiyi məşhur rəqslər silsiləsinə daxil edilən yallı növüdür. İndi onu yalnız Şərur və Kəngərli rayonlarında ifa edirlər.

Bu rəqs oyun tərzinə görə “gopu” adlanır. Adətən qadın və kişilərin iki sıraya düzülüb ifa etdikləri yallıda ifaçıların lovğalıqla, özlərini çəkə-çəkə rəqs etdikləri (gop etdikləri) “Gopu” üç hissədən – asta, orta və cəld hissələrdən ibarətdir.

Azərbaycan xalqına məxsus “Gopu” rəqsi Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kəngərli Rayonunun Mədəniyyət və Turizm Şöbəsi nəzdində fəaliyyət göstərən folklor kollektivinin  repertuarına daxil edilməklə ifa olunmaqdadır.

## İstinadlar
Qızlar bulağı

**Qızlar bulağı** – Bu rəqsdə bəhs olunan bulaq Naxçıvanın yaxınlığındadır. Burada qızlar yığışar, çalıb-oynayar, mahnı oxuyardılar. “Qızlar bulağı” rəqsi də buradan meydana gəlib. Bu rəqsin melodiyasını indi də Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad, Culfa, Şərur, Babək, Sədərək, Kəngərli, Şahbuz rayonlarındakı və Naxçıvan şəhərindəki şənliklərdə eşitmək olur..

## İstinadlar
Kəsmə

**Kəsmə** - Naxçıvanda və Gəncəbasarda geniş yayılmış ən qədim rəqslərdən biridir. Musiqisi sadə, lakin maraqlıdır. Komik rəqslər silsiləsinə daxildir. Onu ancaq kişilər ifa edirlər. Rəqs üçün atılma, tullanma, şıdırğı vurma, sıçrama hərəkətləri səciyyəvidir. İfaçı onu mümkün qədər məzəli tərzdə oynamağa çalışır. “Kəsmə” Naxçıvan Muxtar Respublikasının bütün rayonlarının toy şənliklərində ifa olunan qədim rəqslərdəndir.

## İstinadlar
Gəmiqaya

**Gəmiqaya** — Ordubad rayonu ərazisində, Tivi və Nəsirvaz kəndlərindən şimal-şərqində, Zəngəzur silsiləsinin suayırıcında yerləşən zirvə. Hündürlüyü 3725 metrdir. Sıldırım yamaclı, konusvarı formaya malik olan dağ qədim vulkanik süxurlardan əmələ gəlmişdir. Min illər boyu Naxçıvan əhalisinin iqtisadi həyatında mühüm əhəmiyyət kəsb edən Gəmiqaya yaylaqlarının ərazisi bir növ müqəddəsləşmiş, hətta burada təbii məbədlər meydana gəlmişdir. Adı Nuh əfsanəsi ilə bağlıdır. Yalçın, şiş qayalı, zirvəsi daim qarla, ağ buludlarla örtülü olan bu dağ uzaqdan mavi səma fonunda bir növ ümmana baş vurub üzən nəhəng gəmiyə bənzəyir. Görünür, belə zahiri oxşarlığa əsasən Kiçik Qafqazın ən yüksək zirvəsi olan Qapıcıq dağına (3904 m) xalq arasında Gəmiqaya adı.Qədim dünyanın müqəddəs panteonlarından sayılan Gəmiqaya özünün əzəmətli, fantastik görünüşü ilə insanı heyrətə gətirir. Burada e. ə.III-I minilliklərə aid qayaüstü rəsmlər–piktoqramlar (qədim yazılar) var (Gəmiqaya rəsmləri).

## Həmçinin bax
*Gəmiqaya (film, 1981)
*Gəmiqaya petroqlifləri

## İstinadlar
Xose Alesio de Silva

**Joze Alesio da Silva** () — Braziliyalı futzal mütəxəssisi, Azərbaycan milli futzal komandasının baş məşqçisi.

## Həyatı
2008-ci ildən Araz Naxçıvan komandasında

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Azərbaycan milli futzal komandası

## UEFA Avropa Çempionatı

## FİFA Dünya Çempionatı

## Heyəti

#### Qapıçılar
12 Rövşən Hüseynli

10 Elnur Zamanov

#### Müdafiəçilər
3  Ilkin Zeynalov

6 Namiq Qulamov

8 Dadaş Isayev

15 Rafael  Quliyev

#### Hücumçular
* 2 Samir Həməzəyev
* 4 Ramiz Çovdarov
* 5 Fineo De Araujo
* 9 Augusto
* 10 Amadeu
* 16 Xətai Bağırov
* 14 Vitali Borisov
* 18 Sergey Chuykov
* ‘’22 Rzayev Elgun ‘’
* 39 Namazəliyev Emin

#### Məşqçi
Faustino Perez

## Oyunlar

## Rekordlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Tarix
İspaniya milli futzal komandası

## Tarixi

## Uğurları
* **[[UEFA Futzal Çempionatı]]**
** **Çempion** — 5 (1996, 2001, 2005, 2007, 2010)
** **Finalçı** — 1 (1999)
** **Üçüncü** — 1 (2003)

## İstinadlar
Rusiya milli futzal komandası

## Tarixi

## Uğurları
* **[[UEFA Futzal Çempionatı]]**
** **Çempion** — 1 (1999)
** **Finalçı** — 2 (1996, 2005)
** **Üçüncü** — 2 (2001, 2007)
Ukrayna milli futzal komandası

## Tarixi

## Uğurları
* **[[UEFA Futzal Çempionatı]]**
** **Finalçı** — 2 (2001, 2003)
** **Dördüncü** — 1 (2005)

## İstinadlar
Belçika milli futzal komandası

**Belçika milli futzal komandası** —

## Tarixi

## Uğurları
* **[[UEFA Futzal Çempionatı]]**
** **Üçüncü** — 1 (1996)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Belgian Football.be website — Belgian Football Association official website
Niderland milli futzal komandası

## Tarixi

## Uğurları

***[[UEFA Futzal Çempionatı]]**
****Dördüncü** — 1 (1999)

## Xarici keçidlər
*KNVB.nl – Official website of the KNVB  /
Sirab mineral suyu

**Sirab mineral su yatağı** — Naxçıvan MR-in Babək rayonu ərazisində, Naxçıvan şəhərindən 18 km şimal-şərqdə, Sirab kəndindən 3 km şimalda, dəniz səviyyəsindən 1100 metr hündürlükdə yerləşən, müalicəvi tərkibə malik mineral su yatağı.

## Tədqiqi
Sirab (şirli su) yaxud Sərab (başsu) suyu qədim zamanlardan məşhur olmuş və mühüm müalicə vasitəsi kimi tanınmışdır. Yataqda kimyəvi tərkibinə görə fərqlənən üç tip su aşkar edilmişdir. 

*I tip* – 9 və 12 nömrəli quyulardan Orta Eosenin alevrolitli, çatlı, gilli süxurlarından alınmışdır. Kimyəvi tərkibinə görə az minerallaşmış, karbon qazlı, hidrokarbonatlı, kaliumlu – natriumludur. Narzan (Kislovodsk) tipli sulara yaxındır. 

Balneoloji tərkibi: 

*II tip* – 8 nömrəli quyudan, 531 metr dərinlikdən alınmışdır. Kimyəvi tərkibinə görə karbon qazlı, orta dərəcədə minerallaşmış, hidrokarbonatlı, natriumludur. Borjomi (Gürcüstan) tipli sulara yaxındır. 

Balneoloji tərkibi:

*III tip* – 10 nömrəli quyudan, 1075–1080 metr dərinlikdən alınmışdır. Kimyəvi tərkibinə görə karbon qazlı, mərgümüşlü, yüksək dərəcədə minerallaşmış, hidrokarbonatlı – xlorlu, natriumludur. Saxalindəki Sineqorsk və Culfadakı Darıdağ tipli sularla yaxındır. 

Balneoloji tərkibi:

Sirab mineral su yatağının ehtiyatı 1966-cı ildə 1053 m³/gün təsdiq edilmişdir. Sudan mədə-bağırsaq, qaraciyər və s. xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunur. 

## Qaynağı və tərkibi
Sirab bulağı Naxçıvan şəhərinin 14,6 km şimal-şərqində, Sirab kəndi ərazisində, hündür dağların qoynunda, Kəlbəağıl vadisində 250 metr dərinlikdən qaynayır. 

Təbii mineral suyun əsas komponentləri və onların konsentrasiyası aşağıdakı kimidir:

 
## Nailiyyətləri
Sirab mineral suyu bir çox xarici ölkələrdə yüksək nailiyyətlər qazanıb. Belə ki, 2009-cu ildə Ukraynanın Kiyev şəhərində keçirilən "Qida məhsulları və içkilərin XII forumu"nda Qızıl medal, 2010-cu ildə Moskva şəhərində keçirilən XVII Beynəlxalq "PRODEKSPO 2010" sərgisində Gümüş medal, 2011-ci ildə Moskva şəhərində keçirilən XVIII Beynəlxalq "PRODEKSPO-2011" sərgisində Qızıl medal və 2011-ci ilin 1-4 noyabr tarixində Qazaxıstanın Alma-Ata şəhərində keçirilən XIV Beynəlxalq Mərkəzi Asiya "Yeyinti sənayesi" sərgisində Sirab mineral suyu Qızıl medala layiq görülmüşdür.

## İxracat
Sirab suyu Azəbaycanla yanaşı Rusiya, İran, Qazaxıstan, Türkmənistan, Ukrayna və Avropa İttifaqı üzvlərindən Litva bazarına ixrac edilir. 

## İstinadlar