open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Armavir (Rusiya)

**Armavir** — Rusiya Federasiyasının cənubunda, Krasnodar diyarında şəhər. Şəhər Krasnodar diyarının cənubunda, Krasnodar şəhərindən 202 km məsafədə yerləşir. Moskvadan isə 1400 km-lik məsafə ayırır. Şəhər ətraf kəndlərlə birgə Armavir şəhər dairəsinə daxildir. Önəmli dəmiryol qovşağı hesab olunur. Şəhərdə Armavir-Rostov və Armavir-Tuapse Şimali Qafqaz dəmiryol stansiyasiyaları fəaliyyət göstərir.

## Ümumi məlumat
1839-cu ildə çərkəz erməniləri (çerkesoqaev) Urup çayının mənsəbinə yaxın ərazidə yerləşdirildi. Bu tarix rəsmən Armavir şəhərinin əsasının qoyulması ili hesab olunur. Aul üç tərəfdən eni 2,5 metr olan dərin yarğanla əhatələnmişdir. Digər tərəfdən ərzini Kuban çayı əhatə edir. Şəhərin sərhədləri dəfələrlə genişləndirilmişdir. Buna səbəb müxtəlif zamanlarda əraziyə yeni ailələrin köçürülməsi idi. İlk vaxtlar ərazidə 120 ailə yaşayırdı. 1840-cı ildə onların sayı 400 çatdı.

Adıgeylər və çərkəzlər arasında şəhərin adı  *Ермэлхьаблdır* — «erməni kəndi».

Hal-hazırda Armavir əhalinsinin 86%-ni ruslar təşkil edir. Ermənilər 8%-dir. Ukraynalılar, belaruslar, çərkəzlər, tatarlar və gürcülər azlıq təşkil edir.

Armavir aqlomerasiyanın mərkəzi hesab olunur. Aqlomerasiyaya şəhərlə yanaşı yeddi munisipal rayon daxildir: Novokubansk, Uspenski, Otradnenski, Qulkeviç, Labinsk, Kurqanski, Mostovcki. Aqlomerasiyanın ümumi əhalisi 0,76 milyon nəfərdir. Orta sıxlıq aşağıdır: 54 nəfər. Bu Krasnodar diyarının orta sığxlığından xeyli aşağıdır (75 nəfər).

Armavir — Krasnodar diyarının ən şərqində yerləşən şəhərdir. Şəhər Kuban çayının sol sahilində yerləşir. Böyük Qafqazın şimal dağ ətəyi ərazilərinə çıxışı var. Urup çayı məhs Armavir yaxınlığında Kuban çayına tökülür.

Şəhər ərazisi mülayim kontinental iqlim zonasına daxildir. Ərazidə üstünlük təşkil edən küləklər: cənub-şərq və şərq küləkləridir. Küləyin orta illik sürəti  4,9 m/saniyədir. Orta illik yağıntıların miqdarı: 600—650 mm-dir. Orta illik temperatur: +11 °C-dir. Ən soyuq ay yanvardı və orta temperaturu  −1 °C. Ən isti ayın temperaturu +23 °C-dir (iyul).

## İstinadlar
Ruslan Xasbulatov

**Ruslan İmranoviç Xasbulatov** (, ; ) — çeçen əsilli Rusiya siyasi xadimi, alim və publisist, Rusiya Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü (1991), Rusiya Federasiyası Ali Sovetinin son sədri, əvvəlcə Rusiyanın birinci prezidenti Boris Yeltsinin tərəfdarı, sonra əsas rəqibi və 1993-cü ilin oktyabr ayınadək Rusiya konstitusiya böhranının fəal iştirakçısı; 1994-cü ildə "professor Xasbulatovun Çeçenistandakı Sülhməramlı Missiyası"nın təşkilatçısı idi. 1994-cü ildən Plexanov adına Rusiya İqtisad Universitetində dünya iqtisadiyyatı kafedrasının müdiri.

## Həyatı
22 noyabr 1942-ci ildə Qroznı şəhərində anadan olmuşdur, əsli Çeçen-İnquş MSSR-in Xaraçoy kəndindən gəlir. Çeçenlərin deportasiyasından sonra Qazaxıstana köçürülmüşdür (Şimali Qazaxıstan vilayəti, Bulayevo rayonu, Poludino kəndinə) və uşaqlığı və gənclik illəri orada keçmişdir. 1962-ci ildə Moskvaya yollandı və 1965-ci ildə orada Moskva Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirdi, 1970-ci ildə həmin universitetin iqtisadiyyat fakültəsinin aspiranturasını bitirdi.

1970-ci ildə Moskva Dövlət Universitetinin ixtisaslaşdırılmış elmi şurasının iclasında namizədlik dissertasiyasını, 1980-ci ildə isə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

1978-ci ildən Plexanov adına Rusiya İqtisad Universitetində dərs deyir.

Yenidənqurma dövründə SSRİ Nazirlər Soveti sosial inkişaf üzrə Bürosunun elmi şurasının üzvü idi, icarə haqqında qanunun hazırlanmasında fəal iştirak edirdi.

4 mart 1990-cı ildə Çeçen-İnquş MSSR-in (9 yanvar 1993-cü ildən-Çeçen Respublikası).37 saylı Qroznı milli-ərazi seçki dairəsindən RSFSR Xalq Deputatı seçildi. Seçkiqabağı proqramında o, geniş muxtariyyət hüquqlarına malik vahid Rusiyanın, digər suveren respublikalarla bərabər hüquqlu ittifaqın qurulmasının, demokratik güc strukturlarının yaradılmasının və yerli Sovetlərin yerli qanunyaratma hüququ olan həqiqi özünüidarəetmə orqanlarına çevrilməsini dəstəkləyirdi.

5 iyun 1990-cı ildən 29 oktyabr 1991-ci ilədək RSFSR Ali Soveti sədrinin birinci müavini vəzifəsində idi.

10 iyul 1991-ci ildən RSFSR Ali Soveti sədri vəzifəsini icra edirdi.

29 oktyabr 1991-ci ildən Rusiya Federasiyası Ali Sovetinin sədri təyin olundu.

1992-ci ilin sentyabrında bir il müddətinə MDB Üzv Dövlətləri Parlamentlərarası Assambleyasının Şurasının sədri seçildi.

1994-cü ildən Plexanov adına Rusiya İqtisad Universitetində Dünya İqtisadiyyatı kafedrasının müdiri vəzifəsini tutur.

## İstinadlar
Qroznı İES

**Qroznı İES** — Çeçenistan Respublikasının Qroznı şəhərində inşa edilmiş istilik elektrik stansiyasıdır. Enerjinni verilməsi üçün tikinti müqavilələr proqramı əsasında gerçəkləşdirildi. Qroznı İES-in tikintisi PJSC OGK-2 (Qazprom Energoholding Group) şirkəti tərəfindən həyata keçirilib.

## Tarixi
Daima böyüyən Çeçenistan iqtisadiyyatı özünü təmin edəcək enerji resurslarına malik olmaq və Rusiyanın qonşu bölgələrindən enerji asıllığını azaltmaq üçün yeni elektrik stansiyasına ehtiyac duyurdu. Bu səbəbdən Çeçenistan höküməti paytaxt Qroznıda yeni İES-nın tikintisinə qərar verdi. 2015-ci ilin fevral ayında isə Qroznıda investitorların investisiyalarının geri qaytarılmasına zəmanət verə biləcək enerji təchizatı müqavilələlərinə uyğun olaraq ümumi gücü 360 MVt olan iki qaz turbin qurğusunun tikintisi qurğuların siyahısına daxil edilərək həyata keçirildi. Enerji təchizatı müqaviləsi qurğularının əksəriyyətindən fərqli olaraq, yeni elektrik stansiyası orijinal siyahıya daxil edilməmişdir. Belə ki, ərazi Krasnodar vilayətində uğursuz İES tikinti layihəsi olan Kudepstinskaya İES-dən köçürüldü..

İnvestorlar — *Qazprom Energoholding MMC*, müştəri-tərtibatçı — *GEH Engineering MMC*, dizayner — *Mosenergoproekt MMC*, baş podratçı — *TEK Mosenergo JSC* şirkətləri idi.

İnşaat işlərinə 2017-ci ilin fevral ayında başlandı və 19 dekabr 2018-ci ildə İES hərtərəfli sınaqlardan uğurla keçdikdən sonra Qroznı İES-in ilk enerji bloku istismara verildi. Beləliklə, müharibədən sonra ilk dəfə olaraq Çeçenistan Respublikası ərazisində elektrik enerjisi istehsal olunmağa başlandı.

Qroznı İES-in ikinci enerji bloku 2019-cu ilin 28 iyun tarixində istifadəyə verildi.

## Təsviri
Yeni elektrik stansiyası Rusiyanın Vahid Enerji Sistemi çərçivəsində fəaliyyət göstərir. Enerji təchizatı müqaviləsinə uyğun olaraq Qroznı İES-in quraşdırılmış elektrik gücü 360 MVt-dır. İstilik elektrik stansiyasının əsas yanacağı təbii qazdır.

Hər bir güc qurğusunda 180 MVt gücündə bir qaz turbin qurğusu var. Güc, 110 kV-luq keçid qurğusuna qoşulmuş 200 MVA və 125 MVA blok transformatorları vasitəsilə verilir.

## Maraqlı faktlar
Qroznı İES, 1994–1996-cı illərdəki hərbi əməliyyatlar zamanı dağıdılmış Qroznı İES-3-ün yerində yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Yun Yon Pe

**Yun Yon Pe** (; ) – Cənubi Koreya dəb modeli. Vittoriya Çeretti, Faretta, Halima Aden, Adut Akeç, Paloma Elsesser, Radhika Nair, Fran Sammer və Selena Forres ilə birlikdə "British Vogue" jurnalının "New Frontiers" üzlüyündə yer almışdır.

## Karyerası
Pe 9 may 1998-ci ildə Cənubi Koreyanın Tequ şəhərində doğulmuşdur. Bir koreyalı stilist tərəfindən kəşf edildikdən sonra YGKPlus agentliyi ilə işləməyə başlamışdır. 2016-cı ildə Prada brendinin modeli kimi debüt etmiş, reklamlarında iştirak etmişdir. İkinci mövsümündə isə Chloé, Kenzo, Loewe və Christian Dior brendləri üçün podiuma çıxmışdır. "The Fashion Spot" jurnalına əsasən 2019-cu ilin bahar mövsümündə ən çox rezerv olunan modellərin siyahısında Pe holland model Kimi Villemslə bərabərə qalmışdır.

Bunlardan əlavə, Chanel, Fenty x Puma, Céline, Valentino, Paco Rabanne, Marni, Versace, Moschino, Fendi, Christopher Kane, Burberry, J.W. Anderson, Coach New York, Michael Kors, Altuzarra, Victoria Beckham və Tommy Hilfiger brendləri üçün də modellik etmişdir. O, Luna Biyl, Anqok Mayen və Kara Teylor ilə birlikdə Diana fon Fürnstenberq kampaniyasında, eləcə də, Zara, Prabal Gurung, Tory Burch və Chanel brendlərinin kampaniyalarında iştirak etmişdir.

2020-ci ilin aprelində Models.com saytı tərəfidən "top-50" modeldən biri kimi göstərilmişdir. "British Vogue" jurnalının redaktoru Rozi Vogel-Eades onu 2018-ci ilin payız-qış dəb həftəsinin top modellərindən biri kimi seçmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Fiaqdon çayı

**Fiagdon** () — Şimali Osetiyada dağ çayı. Fiagdon Ardon çayının sağ qolu olub Terek hövzəsinə daxildir. Çayın mənsəbi Ardon çayının 4 km-də, sağ sahildə yerləşir. Fiagdonun ümumi uzunluğu 75 km-dir. Su toplayıcı hövzənin sahəsi 714 км²-dir. Su sərfi 29 m³/saniyədir. Çay mənbəyini hündürlüyü 1903 metr olan dağlıq ərazidən götürür.

Fiagdonun axdığı dərə Kurtatinski adlanır və Şimali Osetiyanın Alagirski rayonuna daxildir. Çay vadisində Yuxarı Fiagdon qəsəbəsi, Alaniya Müqəddəs-Uspenski kişi monastrı, bir neçə kənd yerləşir. Kəndlərin bəzilərində artıq yaşayış yoxdur. Vladiqafqazdan çay dərəsinə təxminən 1 saatlıq yol var.

## Ümumi məlumat
Xalq arasında çayın adlanması belə izah olunur: фиййаг — "taxta bel" и дон — "su", "çay" deməkdir. Yaşlı adamların sözlərinə görə Kurtatinski vadisi vaxtı ilə sıx meşəliklə örtülü olmuşdur. Fiagdon çayı isə büsbütün mamırla örtülü idi. Ərazidə ilk məskunlaşan insanlar belin köməyi ilə çayın yatağını mamırlardan təmizləyib su əldə edirdilər.

Əvvəllər çay sahilində kabardinlər yaşayırdı. Ərazidə baş verən epidemiya nəticəsində insanlar öz evlərini tərk etmişdir. Bir müddət sonra bölgədə osetinlər məskunlaşmış. Onlar yeni qəsəbə inşa etmiş və onu çayın adı ilə Fiagdon adlandırmış. 1944-cü ildə Fiagdonda ilk kolxoz yaradılmışdır. Yuxarı Fiagdon qəsəbəsində 1000 nəfər əhali yaşayır. Qəsəbə dəniz səviyyəsindən 970 metr hündürlükdə yerləşir.

Bölgə dağ türizmi üçün çox əlverişlidir. Fiagdon dərəsi boyu bir neçə otel və istirahət mərkəzləri var. Çay vadisində tanınmış "Möcüzəli cığır" piyada marşrut yolu var. Çığır çox mənzərəli və tarixi abidilər olan ərazilərdən keçir.

## Su hövzəsinin reyestr göstəriciləri
Rusiya Federasiyasının dövlət su reyestr göstəricilərinə əsasən Fiagdon çayı Qərbi-Xəzər hövzə dairəsinə, Ardon su təsərrüfatı ərazisinə daxildir. Çay Xəzər dənizi hövzəsinə, Terek və Volqa çayları arasında yerləşən zonaya daxildir.

Dövlət su obyektlərinin reyetrində çayın kodu — 07020000112108200003368-dir.

## İstinadlar
Hacıəhməd Bersanov

**Hacıəhməd Əhmədoviç Bersanov** () — SSRİ, çeçen uşaq yazıçısı, Çeçen-İnquşetiya Yazıçılar İttifaqının üzvü və Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi.

## Həyatı
Hacıəhməd Bersanov Şaami-Yurtdakı yeddi illik məktəbi bitirmışdir. Sernovodskoye kənd təsərrüfatı texnikumunun zoo-baytarlıq şöbəsinə daxil olmuş, lakin birinci ildən sonra Qroznı siyasi təhsil məktəbinə keçmişdir. 1939-cu ildə SSRİ-Finlandiya müharibəsi başlayandan sonra məktəb bağlandı və yaşlı tələbələr cəbhəyə göndərildi. Bersanov doğma kəndinə qayıtdı və kənd şurasının katibi oldu. O, 1942-ci ildə hərbi qeydiyyat şöbəsinin rəisi işləmişdir.

Hacıəhməd Bersanov 1944-cü ildə çeçenlərin sürgünü zamanı Orta Asiyaya göndərilmişdir. Deportasiya illərində Kokeştau bölgəsində yerli kolxozda zootexnik olaraq çalışmışdır.

Vətənə qayıtdıqdan sonra Çeçen-İnquşetiya Mədəniyyət Nazirliyində mədəni-maarif işləri üzrə metodist vəzifəsində çalışıb. Tezliklə metodik mərkəzin rəhbəri oldu və təxminən qırx il bu vəzifədə işləmişdir.

Bersanov 1990-cı illərin əvvəllərində təqaüdə çıxmışdır. Təqaüdə çıxdıqdan sonra Hacıəhməd Bersanov özünü ədəbi və ictimai-siyasi fəaliyyətə həsr etmişdir.

## Yaradıcılığı
Hacıəhməd Bersanov 1930-cu illərin sonlarından başlayaraq Çeçen folklorunu yazmağa və tədqiq etməyə başlamışdır. Onun əsərləri gənc oxucular üçün nəzərdə tutulmuşdur. Ancaq ilk kitabları — "Topal Ulduz" və "Hacımuradın macəraları" hekayələr toplusu 1966-cı ildə nəşr olunmuşdur. Ümumilikdə, əsasən uşaq və gənclər üçün 20-dən çox kitab yazmışdır.

Bersanovun yaradıcılığında iki əsər xüsusi yer. Bunlar "Boş məxkərə axaroy a, olxazariy a" ("Torpaqımızın heyvanları və quşları" (1992) və "Müdriklik xəzinəsi — xoşbəxtliyə aparan yol" (1990)) hekayələr toplusudur. Hər iki əsər bir neçə dəfə yenidən çap olunmuşdur. Yaşına baxmayaraq, son illərdə ədəbi sahədə fəaliyyətini davam etdirən Hacıəhməd Bersanov respublikanın ictimai həyatında, xüsusən gənc nəslin mənəvi-əxlaqi tərbiyəsi və inkişafı sahəsində fəal iştirak etmişdir. Onun son əsəri çeçen dilində olan "Nokhchy, g1alg1ai Daymekhkan t1amekh" ("Çeçenlər və İnquşlar — Böyük Vətən Müharibəsi iştirakçıları") əsəridir. Əsər 2010-cu ildə çap olunmuşdur. Kitaba məqalələr, hekayə və esse toplusu daxildir.

## Əsərləri
* Topal Ulduz (1966);
* Hacımuradın macəraları (1966);
* Dostlar (1968);
* Atasının izi ilə (1971);
* Bahar (1979);
* Qızıl Üzük (1979);
* Polad Atın Atlısı (1983);
* Tövbə;
* Dostluqla, möhürlənmiş qan;
* "Polad Qığılcımı" — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Xansultan Daçiyevin taleyi haqqında;
* Torpağımızın Heyvanları və Quşları (1992);
* Gillaxiin xəzna — irsan nekaş ("Yaxşı yetişdirmə xəzinəsi — xoşbəxtliyə aparan yol") (1990, 2002-ci ildə yenidən çap olunmuşdur);

və digərləri.

## Mükafatları və təltifləri
*  "Şərəf nişanı" ordeni
*  "Əmək igidliyinə görə" medalı
* Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Mədəniyyət nazirliyinin fəxri fərmanı
* Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Ali sovetinin fəxri fərmanı
* Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
*
Suxumi rayonu

**Suxumi rayonu,** Gürcüstanın ayrılmış respublikası olan Abxaziyada yerləşir. Eyni adlı Gürcüstan bələdiyyəsin. Paytaxtı bütün Abxaziyanın paytaxtı olan eyni adlı şəhər Suxumidir. 2011-ci il siyahıyaalınmasına görə rayonun əhalisi 11,531 nəfərdir. Suxumi şəhəri 60 mindən çox əhalisi olan ayrı bir inzibati qurumdur.

## Əhali
2011-ci il siyahıyaalınmasına görə, Suxumi Bölgəsinin 11,531 əhalisi var idi. 1939-cu ildə əhalisi (Suxumi şəhəri istisna olmaqla) 77.925 nəfər (onlardan 28,5% -i yunanlar, 26,3% -i gürcülər, 22,6% -i ermənilər, 14,8% -i ruslar, 2,5% -i abxazlar), 1989-cu ildə — 39 516 nəfər (o cümlədən 44,4% — gürcülər, 29,4% — ermənilər, 10,5% — yunanlar, 7,2% — ruslar, 5,1% — abxazlar), 2003-cü ildə — 11 747 nəfər idi.

## İdarəetmə
Lev Avidzba, 2001-ci ilin Mart ayında yerli seçkilərdən sonra 10 May 2001-ci ildə İdarə Başçısı olaraq yenidən təyin edildi.

2 Aprel 2003-cü ildə Prezident Ardzinba Lev Avidzbanı vəzifəsindən azad etdi və Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin sədri Zurab Aqumavanı rayon icra başçısı vəzifəsinə təyin etdi. Aqumava 2006-cı ildə Ardzinbanın varisi Sergey Baqapş tərəfindən Hərbi Prokuror təyin olunana qədər bu vəzifədə qaldı.

21 fevral 2007-ci ildə, yerli seçkilərdən əvvəl, Prezident Baqapş, Vladimir Avidzbanın Rayon İdarəsi Başçısı vəzifəsini müvəqqəti olaraq uzatdı. Avidzba yenidən seçildikdən sonra 21 Martda daimi olaraq yenidən təyin edildi.

12 İyun 2012-ci ildə Prezident Aleksander Ankvab, Avidzbayı təqaüd yaşına çatdığı üçün işdən azad etdi və uzun müddət dövlət xidmətində olduğu üçün üçüncü dərəcəli Axdz-Apşa ordeni ilə təltif etdi. Eyni gün Ankvab, Avidzbanın varisi olaraq Təhsil Şöbəsinin müdiri Jujuna Biqvavayı təyin etdi.

May 2014 İnqilabından və Raul Xacimbanın Prezident seçilməsindən sonra, 28 oktyabr 2014-cü ildə Biqvavanı vəzifəsindən azad etdi və Beslan Avidzbanı İdarə rəisi vəzifəsinə təyin etdi. Avidzba, 2 iyun 2016-cı ildə yerli seçkilər keçirildikdən sonra daimi olaraq bu vəzifəyə təyin edildi.

## Həmçinin bax
* Abazadağ

## İstinadlar
Musa Əhmədov

**Musa Maqomedoviç Əhmədov** () — Çeçenistan yazıçısı, şair və dramaturq, Çeçenistan Yazıçılar İttifaqının üzvü, Çeçenistan Respublikasının Əməkdar Mədəniyyət İşçisi, Çeçenistan Respublikasının Xalq Yazıçısı (2006), Qafqaz Yazıçılar Klubunun prezidenti, Qafqazın Xalq Yazıçısı, "Vaynax" ədəbi və bədii jurnalının baş redaktoru, "Gümüş Bayquş" mükafatı laureatı (2006).

## Həyatı
Musa Əhmədov 28 yanvar 1956-cı ildə Qırğızıstanda anadan olub. 1957-ci ildə ailəsi vətənlərinə Çeçenistana sürgün edildikləri yerlərdən qayıtdılar. Ailə
Şatoy rayonunda doğma kəndləri Malıy Varandı kəndində məskunlaşdı. Orada Musa səkkiz illik məktəbi bitirmiş və Şatoyda tam orta təhsilini almışdır.

1979-cu ildə Əhmədov Çeçen-İnquş Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirib. Məzun olduqdan sonra Əhmədov kənd məktəbində müəllim, kitab nəşriyyatının redaktoru, "Stelagad" ("Gökkuşağı") uşaq jurnalının baş redaktoru, "Orga" ədəbi-bədii jurnalının baş redaktoru, Çeçen teatrının ədəbiyyat şöbəsinin müdiri, Çeçenistan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin tədris və metodiki mərkəzinin şöbə müdiri, Çeçen Dövlət Universitetində müəllim kimi müxtəlif vəzifələrdə çalışıb.

Musa Əhmədov 2000–2002-ci illərdə "Dünya Həkimləri" (Fransa) təşkilatında etnopsixoloq olaraq çalışmışdır. 2004-cü ildən bu günə qədər Əhmədov "Vaynax" ədəbi-bədii jurnalının baş redaktorudur.

## Yaradıcılığı
Musa Əhmədov 1989-cu ildə roman və hekayələrinin daxil olduğu "Alacakaranlıqdakı ağaclar" əsəri ilə özündən söz etdirmişdir. Onun 2002-ci ildə nəşr etdirdiyi "Yüz min yaxşı iş" əsərinə uşaqlar üçün hekayələr, pyeslər və şeirlər daxil idi. Əhmədov "Qurtlar" pyesi ayrı bir kitab olaraq 2002-ci ildə Parisdə fransız dilində nəşr olunub. 2005-ci ildə bu əsər "Şərqi Avropa Oyun Evi" teatrının səhnəsində səhnələşdirilib.

Bədii yaradıcılıqla yanaşı Əhmədov pedaqoji və elmi fəaliyyətlə də məşğuldur. Əhmədob məktəblər və universitetlər üçün çeçen dili, etika və mədəniyyət mövzusunda tədris vəsaitlərinin və proqramların müəllifidir. Yazıçının əsərləri balkar, fransız, yapon, alman dillərinə tərcümə edilmişdir.

## Əsərləri
* Alacakaranlıqdakı ağaclar (1989, roman, romanlar, hekayələr);
* Yüz min yaxşı iş (2002, uşaqlar üçün hekayələr, pyeslər və şeirlər);
* "5 cildlik Seçilmiş əsərləri":
** I cild, hekayələr və nağıllar (2005);
** II cild, romanlar (2006);
** III cild, dram (2009);
** IV cild, şeir, məqalələr, oçerklər, müsahibələr (2012);
* "Məktubları öyrənmək" (ABC, Verse, 2006);
* "Boş bir evdə gecə" (1991);
* Musa Əhmədov. Guldina yazanaş: zhaina. Diytsarsh, romanlar. — Qroznı: Dosh, 2005.- T. 1.

## Ailəsi
Musa Əhmədovun həyat yoldaşı aktrisa, rejissor, teleaparıcı, şairə, müğənni, "Serlo" gənclər teatrının qurucusu və bədii rəhbəri, Çeçenistan Respublikasının Əməkdar İncəsənət Xadimi Xava Əhmədovadır. Onun üç qızı və iki oğlu var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* В Грозном поставили первый мюзикл на чеченском языке
* Когда звезды не гаснут
*  Муса Ахмадов: Перед выбором: жить по Богу или по Сатане
* Спектакль, который заставляет думать
* Муса Ахмадов
Gulrıpş rayonu

Gulrıpş bölgəsi (gürcü: გულრიფშის რაიონი, Abxaz: Гәылрыҧшь араион) Gürcüstanın ayrılmış respublikalarından biri olan Abxaziyanın rayonudur. Eyni adlı Gürcüstan bölgəsinə uyğundur. Paytaxtı eyni adlı bir şəhər olan Gulrıpşdır. 2008-ci ilin Avqustunda Kodori Vadisi Döyüşünə qədər, Gulrıpş rayonunun şimal-şərq hissəsi Gürcüstanın nəzarət etdiyi Abxaziyanın bir guşəsi olan Yuxarı Abxaziyanın bir hissəsi idi. Yuxarı Abxaziyada, əksəriyyəti etnik Svanlar (gürcü xalqının bir alt qrupu) olan 19.918 rayon əhalisinin 1.956 -sı yaşayırdı. Onların çoxu döyüşdən əvvəl qaçdı və geri qayıtmadı.
Abxaziyanın əsas hava limanı olan Suxumi Dranda Hava Limanı da Gulrıpş rayonunda yerləşir.

## İdarəetmə
Adqur Xarazia, 2001 -ci ilin Mart ayında rayonda keçirilən yerli seçkilərdən sonra 10 May 2001 -ci ildə yenidən İdarə Başçısı təyin edildi.  

18 dekabr 2002 -ci ildə Prezident Ardzinba, Xaraziyanı İdarə Başçısı olaraq azad etdi və onu Kənd Təsərrüfatı və Ərzaq Naziri təyin etdi.  
16 iyun 2003 -cü ildə Prezident Ardzinba Tamaz Qoqiayı İdarə rəisi təyin etdi. 2004 -cü ilin əvvəlində, Qoqianın fəaliyyəti dövründə ondan kobudluq gördüklərini iddia edən və buna etiraz olaraq rayon səlahiyyətliləri işdən uzaqlaşdılar. Buna cavab olaraq, Qoqia, Prezident Ardzinbanın 9 Fevralda verdiyi istefa ərizəsi qəbul edərək rəhbərin birinci müavini Aslan Baratelianı Rəhbər vəzifəsinə təyin etdi.  
24 Mart 2005 -ci ildə yeni seçilmiş Prezident Sergey Baqapş Administrasiya rəhbəri Aslan Barateliyanı Mixail Loqua ilə əvəz etdi.  2011 -ci il prezident seçkilərində Loqua Aleksander Ankvabla birlikdə vitse -prezidentliyə uğurla namizəd oldu. Onun yerinə 14 dekabrda əvvəllər başçı müavini olan Timur Eşba gəlmişdi.  
May 2014 İnqilabından və Raul Khajimbanın Prezident seçilməsindən sonra 23 sentyabr 2014 -cü ildə Eşbanı Aslan Baratelia ilə əvəz etdi.

## Əhali
2003 -cü ilin məlumatlarına görə, 2008 -ci ilə qədər Gürcüstanın nəzarətində olan Yuxarı Kodor bölgəsi də dail olmaqla rayonda 19918 sakindən əhalinin 47,1% -i ermənilər, 24,5% -i  abxazlar, 13,6% -i gürcülər (Svanlar, Mingrellər), 12, 1%  ruslar, 0.6%  yunanlar, 0.6% ukraynalılar təşkil edirdi.
## İstinadlar
Serder Serderov

**Serder Mukayloviç Serderov** () — yarımmüdafiyəçi mövqeyində çıxış edən Rusiya futbolçusu. “Dinamo Mahaçqala” klubunda çıxış edir.

## Klub karyerası
Serder ilk dəfə futbolla Mahçaqalanın doğma RSDYŞOR-2 komandasında məşğul olmağa başlamış. Onun ilk məşqçisi Qamal Babayev olmuşdur. Daha sonra "Anji"nin uşaq komandasında oynamışdır.

Pyatiqorskidə keçirilən yeniyetmələrin turnirində Serderova MOİK nümayəndələri diqqət yetirmiş və daha sonra komandaya dəvət etmişlər. 15 yaşında komandanın əvəzedici heyətində məşqlərə dəvət olunur. 2010-cu ildə isə Rusiyanın gənclər çempionatında debüt edir. 11 martda Serder «Amkar»la olan oyunun 74-cü dəqiqəsində oyuna çıxımış, ancaq bu komandanın məğlubiyyətdən qurtarmasına kömək ola bilməmişdir. Sezon yekununda gənc ordu klubu turnir cədvəlində 14-cü yerlə kifayətlənmişdir.

2011-ci ilin iyun ayında MOİK rəshbərliyinə Yuventus FK-dan rəsmi transfer təklifi gəlmiş, ancaq Serder buna etiraz etmişdir.

22 noyabr 2011-ci ildə Çempionlar Liqasının qrup oyunlarında moskva klubunun əsas heyətində fransanın Lill klubuna qarşı ilk debüt oyununa çıxmışdır. Serdar oyunun sonuna yaxın meydana daxil olmuşdur.

2012-ci ilin 10 iyulunda Serder Serderov rəsmən mahaçqalanın Anji klubuna transfer olundu.

1 sentyabr 2012-ci ildə keçirilən gənclərin turnirində Krılya Sovetov komandasına qarşı poker etmişdir.

Anjinin əsas heyətində 2012-ci ilin 27 sentyabrında debüt etdi. Rusiya Kuboku çərçivəsində keçirilən turnirdə Ural komandasına qarşı oynadı. 103-cü dəqiqədə meydana daxil olan Serder oyun sonrası 11 metrlik zərbələrdə qolla yadda qalmış. Yekunda komandası növbəti mərhələyə keçmişdir. 31 oktyabr 2012-ci ildə Rusiya Kubokunun 1/8 final oyununda  Krılya Sovetov komandasına qarşı 79-cu dəqiqədə meydana daxil olmuşdur. 87-ci dəqiqədə Serder qol vuraraq komandasına qələbə qazandırmışdır. Premer liqada ilk debütü 18 noyabr 2012-ci ildə baş tutmuşdur. Rostov komandasına qarşı 80-cı dəqiqədə meydana daxil olmuşdur.

## İstinadlar
Gürcüstan Milli Qvardiyası

**Gürcüstan Milli Qvardiyası** (GMQ) (gürcü: საქართველოს ეროვნული გვარდია, sak'art'velos erovnuli gvardia) Gürcüstanın Müdafiə Qüvvələrinin bir hissəsidir. Xarici təhdidlərə, vətəndaş iğtişaşlarına və təbii fəlakətlərə cavab vermək vəzifəsi daşıyır. Həmçinin ehtiyatda olanların səfərbərliyindən də məsuldur.

## Tarix
### Müəssisə
GMQ 1990 -cı il dekabrın 20 -də Prezident Zviad Qamsaxurdianın indiki Gürcüstan Müdafiə Qüvvələrinin yaradılması əmrindən sonra quruldu. 1991 -ci ilin yanvarında Sovet Prezidenti Mixail Qorbaçov Ali Sovetin sədri Anatoli Lukyanov vasitəsi ilə Qamsaxurdiyaya Mühafizəçilərin yaradılmasını qadağan etməyi tapşırdı. Sovet Ordusunun rəsmi qəzeti Krasnaya Zvezda, Milli Qvardiyanı lağa qoyan "Cənab Prefektorlar və Cənab Qvardiyaçılar" başlıqlı yazı yayımladı. 
Birinci və İkinci Qvardiya Briqadalarının iştirakı ilə qarovulun ilk hərbi paradı 30 aprel 1991 -ci ildə Boris Paiçadze Stadionunda keçirildi, burada 70 ildən sonra ilk dəfə gürcülər vətənlərinə sədaqət andı içdilər. Parada polkovnik Avtandil Tskitişvili rəhbərlik edirdi və kiçik bir süvari dəstəsinin keçməsi nümayiş olundu. Daha sonra parad komandiri tərəfindən polkovnik Qoqi Papavadzeyə (Milli Qvardiya Baş Bölməsinin rəisi) qarovulun yeni bayrağı təqdim edildi. Həmin gün Silahlı Qüvvələr Günü kimi qeyd olunur. 
Tenqiz Kitovani daha sonra GMQ rəhbəri təyin edildi. GMQ əsasən könüllülər və daha təcrübəli gürcü zabitlərindən ibarət idi, o vaxt Sovet Ordularında xidmət edirdi və yeni yaradılan Gürcüstan Quru Qoşunlarında xidmət etmək üçün Gürcüstana qayıtdı. Beləliklə, həmin dövrdə Sovet Gürcüstanında sonradan nizami silahlı qüvvələrin əsasını təşkil edəcək ilk milli hərbi birləşmə yarandı.

## Erkən illər
Milli Qvardiya, demək olar ki, yaranandan Gürcüstan siyasətinə birbaşa qarışdı. 1991 -ci ilin avqustunda, qurulduqdan qısa müddət sonra GMQ Qamsaxurdia və Kitovani tərəfdarları arasında bölündü. 

Milli Qvardiyanın bölmələri 1990 -cı illərin əvvəllərində Gürcüstan Vətəndaş Müharibəsi, Cənubi Osetiya və Abxaziya qarşıdurmalarında iştirak edən böyük bir hərbiləşdirilmiş qüvvə idi. 

## 21-ci əsr
ABŞ -ın Avropa Komandanlığı tövsiyələrindən sonra Milli Qvardiyaya yeni vəzifələr, funksiyalar və quruluş verildi. 2007 -ci ilin yanvar ayından etibarən Gürcüstan Milli Qvardiyası 554 veterandan ibarət idi.  
## İstinadlar
Hüseyn Əhmədov (dövlət katibi)

**Əhmədov Hüseyn Səidəliyeviç** () — Çeçenistan siyasətçisi. Çeçen-İnquş SSR Müvəqqəti Ali Şurasının sədri (1991), tanınmamış Çeçenistan İçkeriya Respublikası Parlamentinin sədri (1991–1993), İçkeriya Çeçen Respublikasının dövlət katibi (1999—?) vəzifələrində çalışmışdır.

## Bioqrafiya
1950-ci ildə Qazaxıstan SSR -də anadan olub. Çeçen-İnquş Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsini bitirib. Çeçen-İnquş Tədqiqat Tarix, İqtisadiyyat, Sosiologiya və Filologiya İnstitutunda elmi işçi kimi çalışmışdır. 19-cu əsrin sonlarında Çeçen-İnquşetiya tarixini öyrənmişdir. "Çeçen-İnquşetiyanın Rusiyaya könüllü daxil olması" rəsmi konsepsiyasını tənqid etdiyi üçün 1985-ci ilin əvvəlində institutdan ayrılmalı və Calka kəndində müəllim işləməli idi.

1990-cı ilin martında Çeçen-İnquş ASSR Ali Sovetinə seçildi. Qida və Mallar üzrə Fövqəladə Komissiyanın üzvü təyin edildi. "Könüllü giriş" anlayışını nəzərdən keçirən komissiyanın üzvü idi. 1990-cı ilin noyabrında, ilk Çeçen milli qurultayında, icra komitəsinin üzvü seçildi. Sonradan Çeçen Xalqlarının Milli Konqresi (ÇXMK) icra komitəsinin sədr müavini oldu.

1991-ci ilin sentyabrında Qroznıda baş verən hadisələrdə fəal iştirak etmişdir. 15 sentyabr 1991-ci ildə ÇXMK və Çeçen-İnquşetiya Ali Şurasının tərəfdarlarından təşkil olunan Çeçen-İnquşetiyanın Müvəqqəti Ali Şurasının rəhbəri oldu. 1991-ci il oktyabrın 1-də Müvəqqəti Ali Şura adından Çeçen-İnquş Respublikasının müstəqil Çeçenistan Respublikasına və RSFSR tərkibində İnquş Respublikasına bölünməsini elan etdi. Lakin 4 gün sonra Müvəqqəti Ali Şura üzvlərinin əksəriyyəti sədrinin bu qərarını ləğv etdi və onu vəzifədən azad etdi.

28 oktyabr 1991-ci ildə Çeçenistan Respublikası Parlamentinə seçildi. 2 Noyabrda Parlamentin Sədri oldu. Prezident Coxar Dudayevin konstitusiyaya zidd səlahiyyətləri ələ keçirmək cəhdlərinə etiraz etdi. Parlament qarşısında cavabdeh bir hökumətin qurulmasını tələb etdi. Nazirlik və idarələrin fəaliyyətinə parlament nəzarəti tələb etdi.

1993-cü ilin may ayının əvvəllərində parlament üzvlərinin əksəriyyəti Dudayevə qarşı çıxdı. Əhmədov parlamentin sədri vəzifəsindən istefa verməli oldu. 1993-cü ilin avqustunda parlament səlahiyyətlərindən məhrum edildi.

1994-cü ildən siyasi mübarizədə fəal iştirak etməmişdir. O, rus qoşunlarının Çeçenistana daxil olmasını pisləyirdi.

1999-cu ilin iyunundan — Çeçenistanın İçkeriya Respublikasının dövlət katibi oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lukovski kənd qəsəbəsi (Şimali Osetiya)

**Lukovski kənd qəsəbəsi**, Rusiya Federasiyasında Şimali Osetiya Respublikasının Mozdok bölgəsindəki bələdiyyədir. İnzibati mərkəz Lukovskaya kəndidir.

## Coğrafiya
Bələdiyyə Mozdok bölgəsinin mərkəzi hissəsində yerləşir. Kənd qəsəbəsinə iki qəsəbə daxildir. Kənd yaşayış məntəqəsinin sahəsi 11,16 km2 -dir.
Bələdiyyələrin torpaqları ilə həmsərhəddir: şərqdə Mozdok şəhər qəsəbəsi, cənubda Kiyev kənd və Qızılyar kənd qəsəbəsi, qərbdə Pavlodolskoe kənd qəsəbəsi və şimal-qərbdə Sadovoe kənd qəsəbəsi.

Kənd yaşayış məntəqəsi respublikanın çöl zonasında Kabarda düzündədir. Ərazi əsasən dalğalı və düzdür, hündürlüyə doğru kiçik dalğalanmalar müşahidə olunur. Dağlıq təpələr Terek çay vadisi boyunca uzanır. Bələdiyyə ərazisində orta yüksəkliklər dəniz səviyyəsindən təxminən 130 metr yüksəklikdədir. Terek çayının vadisi çayın yaxınlığındakı sıx meşələr tərəfindən əhatə edilir və bu da çaya yaxınlaşmağı çətinləşdirir. Ancaq çay Lukovskaya kəndinin çox hissəsini kəsir.

Hidroqrafik şəbəkə əsasən Terek çayı ilə təmsil olunur. Ərazi su ehtiyatları ilə təmin olunub.

İqlim mülayim və rütubətlidir. Havanın orta illik temperaturu + 10.7 ° C -dir. Havanın orta temperaturu iyul ayında + 23.5 ° C ilə yanvarda -2.5 ° C arasında dəyişir. İllik orta yağıntı təxminən 540 mm -dir. Əsas yağıntının miqdarı maydan iyul ayına düşür. Yazın sonunda quru küləklər tez -tez olur, əsasən Xəzər ovalığının ərazisində əsir.
## Tarix
Kənd yaşayış məntəqəsinin statusu və sərhədləri, Şimali Osetiya-Alaniya Respublikasının 5 Mart 2005-ci il tarixli 16-rz "Mozdokski rayonunun bələdiyyə quruluşunun sərhədlərinin qurulması haqqında müəyyən bələdiyyə dairəsi, tərkibində bələdiyyələrin formalaşması - şəhər və kənd yaşayış məntəqələri və sərhədlərin qurulması " Qanunu ilə müəyyən edilmişdir. 
## Əhali
2010-cu il Ümumrusiya Əhali Siyahıyaalınmasına əsasən ümumi əhalinin milli tərkibini ruslar 68,4%, qumuqlar  5,1% , romanlar  4.5%, osetinlər  4.2%, koreya  4.1%, ermənilər 3.8%, kabardinlər  1.6%, çeçenlər 1.6%, ukraynalılar 53 1.0%  və digərləri 5.8% təşkil edir. Əhalinin ümumi sayı 5 236 nəfərdir.
## İstinadlar
Pyotr Məlikov

**Pyotr Məlikov** (; ) — Gürcü, sovet kimyaçısı, SSRİ Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü (1927). Tbilisi Universitetinin qurucularından biri və ilk rektoru.
## Bioqrafiya
Pyotr Melikişvili erməni zadəgan Məlikovl ailəsindəndir. Melikişvilinin valideynləri 1840-cı illərdə Axısqa şəhərindən Pyotrın doğulduğu Tiflis şəhərinə (indiki Tbilisi) köçür.

1868-ci ildə Pyotr Melikişvili Tiflis gimnaziyasını bitirir və növbəti il Odessa şəhərindəki İmperator Novorossiysk Universitetinə (indiki Odessa Universiteti) daxil olur. 
O dövrdə universitet müəllimləri arasında bir çox görkəmli alim var idi: Lev Tsenkovski, Nikolay Sokolov, İlya Meçnikov və başqaları. 1872-ci ildə Melikişvili universitetin fizika-riyaziyyat fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirir və növbəti il ilk elmi işini yazır. Tezliklə xaricə göndərilir, 1875-ci ildə geri qayıdır. 1885-ci ildə Melikişvili "İzomerik krotonik turşuların törəmələri haqqında" doktorluq dissertasiyasını müdafiə edir. 1885-1917-ci illərdə Odessa Universitetində çalışır.

1893-cü ildən etibarən əsasən qeyri-üzvi kimya sahəsində ixtisaslaşmışdır. 1899-cu ildə Sankt-Peterburq Elmlər Akademiyasının Lomonosov Mükafatının laureatı olur.

Tbilisi Universitetinin qurulmasında birbaşa iştirak etmişdir. 1918-ci il yanvarın 13-də Professor Şurasının ilk rəsmi iclasında Melikişvili universitetin ilk rektoru seçilir.

17 dekabr 1919-cu ildə Petr Melikişvili İvan Cavaxişvili tərəfindən rektor olaraq dəyişdirilir (Melikişvili ilə general-qubernator arasındakı siyasi fikir ayrılığı səbəbindən).

30 iyul 1921-ci ildə Aqrar fakültəsinin dekanı olur. 
23 mart 1927-ci ildə 77 yaşında Tiflis şəhərində dünyasını dəyişir və Tiflis Universitetinin birinci binasının bağçasında dəfn edilir, məzarına büstü qoyulur. 
## Elmi nailiyyətlər
Əsas əsərlər doymamış üzvi turşulara və qeyri-üzvi peroksidlərə həsr edilmişdir.

1878-1881-ci illərdə akril, krotonik, mələk, tiqlin turşularının və onların törəmələrinin quruluşunu, reaktivliyini öyrənir. 1880-ci ildə Emil Erlenmeyerdən asılı olmayaraq qlisid turşusu kəşf edir və onun struktur formulunu qurur. 1880-ci ildə ilk olaraq izoserin adlandırdığı β-amino-laktik turşunu sintez edir.

Daha sonra (1897-1913) Lev Pisarjevski ilə birlikdə bəzi elementlərin (U, Nb, Ta, W, Mo, B, Ti və V) perasidlərini sintez ediri.

1899-cu ildə Sankt-Peterburq Elmlər Akademiyası Melikişvili və Pisarjevskiyə "Turşu peroksidləri haqqında" əsərlərinə görə Lomonosov mükafatını verir.

## Xatirəsi
1929-cu ildə Pyotr Məlikovun adı Gürcüstan SSR Elmlər Akademiyasının Kimya İnstitutuna verilir.

Tiflis prospekti və Batumi küçələrindən biri Melikişvilinin adını daşıyır.

Tiflisin Lado Asatiani küçəsi, 44 ünvanında ona xatirə lövhəsi qoyulmuşdur. 
## İstinadlar
Urus-Martan rayonu

**Urus-Martan rayonu** () — Rusiya Federasiyasının Çeçenistan Respublikasının tərkibindəki inzibati ərazi vahidi və bələdiyyədir (bələdiyyə rayonu).

İnzibati mərkəzi Urus-Martan şəhəridir. 
## Coğrafiya
Rayon Çeçenistan Respublikasının cənub-qərb hissəsində yerləşir. Şimalda Qroznı rayonu və Qroznı şəhər dairəsi, şərqdə - Qudermes rayonu, şərqdə Şali və Şatoy rayonu, cənubda İtum-Kali rayonu, qərbdə Açxoy-Martan rayonu ilə həmsərhəddir. Rayonun sahəsi 1138.81 km² -dir (1 yanvar 2020 -ci ilə qədər 649.15 km² olmuşdur). Ərazinin qərbdən şərqə 29 km, şimaldan cənuba 31 km-dir. 
## Tarix
Urus-Martan rayonu 30 noyabr 1922-ci ildə qurulur.

1 avqust 1934-cü ildə Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Çeçen-İnquş Muxtar Vilayətində mərkəzi Qrozmı şəhəri olan Qroznı rayonu qurulması haqqında qərtara verilir. Ütəlik bura Urus-Martan rayonunun Berdıkel, Çeçen-Aul, Novıye Aldı və Alxan-Kala kəndləri daxil edilir.

1944-cü ildə Çeçenlərin və inquşların deportasiyası və Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının ləğvindən sonra Urus-Martan rayonu Krasnoarmeyski rayonu adlandırılır.

1957-ci ildə Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının bərpası ilə rayon əvvəlki adına qaytarılır.

1 yanvar 2020-ci ildə Starıye Ataqi kəndi ilə Grozni rayonu ərazisinin bir hissəsi, eləcə də Akçoy-Martan rayonunun Staro-Akçoy kənd yaşayış məntəqəsinin ərazisinin bir hissəsi Urus-Martan rayonuna verilir. 

## Əhali
Rayonda 12 yaşayış məntəqəsi var. Statistikaya görə 1 sentyabr 1997-ci il tarixinə əsasən əhalinin sayı 107 993 nəfər olmuşdur. Ən böyük yaşayış məntəqəsi Urus-Martan şəhərindədir. 
; Urbanizasiya
Rayon ərazisində ümumi əhalinin 40,09 % şəhərlərdə yaşayır (Urus-Martan).

; Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə rayonun milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir :

## İnfrastruktur
Kənd təsərrüfatı təyinatlı 29918 hektar, sənaye təyinatlı isə isə 3 hektar ərazi istifadədədir. Su təchizatı xətlərinin uzunluğu 210 km, telefon xətləri 67 km, qaz kəməri 325 km, təsərrüfat yolları isə 128 km təşkil edir.
## İqtisadiyyat
Rayonun inzibati sərhədləri daxilində ümumi torpaq sahəsi 64915 hektardır ki, bunun da 37962 hektarı sovxozların istifadəsindədir. Rayon ərazisindəki Qoslesfond torpaqları 24.175 hektar ərazini tutur.

Rayonun bütün təsərrüfatları çoxşaxəlidir. Urus-Martan rayonunun əsas təsərrüfat istiqaməti bitkiçilik və meyvə-tərəvəz istehsalıdır. 
## Təhsil

Rayonun ərazisində 31 orta məktəb, bir internat məktəbi, pedaqoji kollec və sürücülük məktəbi vardır.

## Həmçinin bax
* Qalançoj (göl)

## İstinadlar
Şaroy rayonu

**Şaroy rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Çeçenistan Respublikasının tərkibindəki inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Ximoy kəndidir.

## Coğrafiya
Rayon Çeçenistan Respublikanın cənub hissəsindək dağlıq bir ərazidə yerləşir. Şimalda Çeberloev ilə, qərbdə Çeçenistanın İtum-Kali rayonu, şərqdə Dağıstan Respublikası və cənubda Gürcüstanla həmsərhəddir. Gürcüstanla sərhəd təbii sərhəd olaraq Tuşeti silsiləsindən keçir. Ərazisi demək olar ki, bütünlüklə yüksən sahələrdən ibarətdir. Ən yüksək zirvəsi Tebulosmtadır (4493 m). 4000 m-dən yuxarı olan zirvələri vardır: Komito (4261), Diklosmata (4285 m), Danosmta (4174 m) və s. Keçidlər 3000–3500 m yüksəklikdədir.
Ümumi sahəsi 37 622 hektardır, 3 min hektarı kənd təsərrüfatı istehsalı üçün istifadə olunmuşdur.

Rayonun sahəsi 589.26 km²-dir. Planlaşdırılan Çeberloev rayonunun meydana gəlməsi ilə, Şaroy rayonunun sahəsi 376.22 km² olaraq təyin edilir.

## Tarix
Şaroy rayonu 26 may 2000-ci ildə qurulmuşdur. 2003-cü ildən 2016-cı ilin mayınadək rayon idarəsinin başçısı, keçmiş idarə rəisi Muxadin Musalovun əmisi oğlu Rəsul Musalov olmuşdur. Daha sonra Ramazan Maqomedov rayon rəhbəri təyin edilir.

## Əhali
Əhalisi 4906 nəfərdir. Əhalinin sıxlığı 1 kv km-ə 7,5 nəfərdir. Şaroy rayonun əhalisi ümumi əhalinin 9,1% -ni təşkil edir.

; Urbanizasiya
Rayon ərazisində ümumi əhalinin 36,12 % şəhərlərdə yaşayır.

; Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə rayonun milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

Kenxi və Buti kəndlərində əhalinin əksəriyyətini avarlar təşkil edir, qalanlarının hamısı çeçenlərdir.

## İnzibati ərazi bölgüsü
Şaroy rayonuna eyni adlı 12 inzibati ərazi vahidliyi daxildir. Ümumilikdə 12 kənd tipli yaşayış məntəqəsi mövcuddur.

## Tərk edilmiş kəndlər
1944-cü ildə rayon ərazisində kəndlər boşaldılır. Tərk edilmiş kəndləri:Acilda, Alxax, Berdukel, Aşağı Haşeldoy, Haşeldoy, Hinduh, Hinduşti, Malçiçe, Mozuxi, Dukarxoy, Barçi-Kolyeşka, Çexildoy, Qovoldoy, Halikort, Çaqaldey, Çeykara, Eltyaul, Gezika, Umarcelo, Hindoy, Basoy,
Kaçexoy, Kenso, Kebosoy, Etkerçi, Sanduxoy, İkaroy, Çarxaxi və Janquldoy.

## İstinadlar
Mamison aşırımı

**Mamison aşırımı** (; ) — Böyük Qafqazın qərb hissəsindəki Baş Qafqaz silsiləsindən keçən hündürlüyü 2911 m (digər mənbələrə görə 2819 m) olan aşırım. Gürcüstan (Cənubi Osetiya) və Rusiya sərhədlərinin qovşağında olan keçid Mamikdon çayı vadisindən Çançaxı çayı vadisinə aparır. Tarixi Osetiya Hərbi Yolu Gürcüstan (Kutaisi) ilə Rusiyanı (Karcin) birləşdirən keçiddən keçir. Sərhəd keçidi hazırda bağlıdır və yol istifadədə deyil. 
## Tarix
Böyük Vətən müharibəsi illərində keçid mühüm rol oynamış və 1942-ci ilin iyunundan 1942 -ci il avqustun 15-dək olan dövrdə 46-cı Ordu qüvvələrinin bir hissəsi şimaldan Baş Qafqaz silsiləsindən - Mamison keçidini əhatə edərək müdafiəni təşkil edirdi.

10 iyun 2009-cu ilədək Gürcüstan sərhədçiləri Cənubi Osetiyadan keçid üzərində nəzarəti həyata keçirirdilər. Onların Çançaxi çayının vadisinə geri çəkilmədən sonra Rusiya və Cənubi Osetiya sərhədçiləri ərazini nəzarətə götürür, nəticədə bütün keçid faktiki olaraq Cənubi Osetiyanın nəzarətinə keçir. 2009-cu ilin iyun ayının əvvəlində partladılmış Nikolaevski körpüsünün bərpasından sonra, məlumat gəlir ki, Gürcüstan yenidən Çançaxi çayı boyunca yerləşən Hərbi-Osetiya yolunun bir hissəsinə nəzarəti ələ keçirir. Ancaq nəzarətin Cənubi Osetiya ərazisinə qədər olub-olmaması haqqında məlumat verilmir.

Mətbuatda yayılan məlumatlara görə, "Vahid Gürcüstan" Demokratik Hərəkatının lideri Nino Burcanadze, Gürcüstanın sərhəd bölgələrində kritik bir vəziyyətin yarandığını, Gürcüstan hakimiyyətinin “qəsdən əraziləri itirdiyini və Cənubi Osetiyaya Mamison keçidinin birləşdiyini” bildirir.
## Osetiya Hərbi yolu
Osetiya hərbi yolu bir keçid olaraq qədim dövrlərdən bəri fəaliyyətdədir. Ancaq bir yol olayaq 1897-ci ildə inşa edilmişdir. Uzunluğu 275&nbsp;km-dir. Yolun ən yüksək hissəsi Mamison keçididir (2911 m). Osetiya Hərbi yolu boyunca nəqliyyat əlaqələri yüksək dağlıq bölgəsindəki havadan asılıdır. Yol Zaqafqaziya magistralının tikintisi səbəbindən nəqliyyat əhəmiyyətini itirir. Mamison keçidindən hazırda heç bir hərəkət yoxdur. Yol Alagir dərəsinin girişindən başlayaraq Mamison keçidindən Zaqafqaziyaya gedib çıxırdı.

## İstinadlar
Endryu Koup

**Endryu Koup** (; — İngilis uşaq yazıçısıdır. Casus köpək və Casus pişik kimi bir sıra kitablar yazmışdır. Koup 1966-cı ildə Derbidə anadan olub. Uşaq kitabları yazmaqla yanaşı özünü müəllim, məşqçi və tədris aludəçisi kimi də təsvir edir. İş yerində xoşbəxtlik və firavanlıq mövzusunda doktorluq (Loughborough Universiteti, İngiltərə) almışdır. 2005-ci ildə bir təlim şirkəti qurdu. Art of Brilliance Ltd, dünyadakı müəssisələr və məktəblər üçün geniş bir müsbət psixologiya və sağlamlıq proqramları təklif edir. Onların qabaqcıl proqramı The Art of Brilliant, 2012-ci ildə bestseller oldu. Endryu, sağlamlıq haqqında daha bir neçə kitab yazdı:

Be Brilliant Everyday (Capstone)

The Little Book of Emotional Intelligence (Hodder)

Shine (Capstone)

Zest (Capstone)

Leadership: The Multiplier Effect (Hodder)

The Little Book of Being Brilliant (Capstone)

How to be a WELL BEING (Capstone)

Andy has also teamed up colleagues to write personal development books aimed at teenagers and young people:

Diary of a Brilliant Kid (Capstone)

The Art of Being a Brilliant Teenage r (Capstone)

A Teenager's Guide to Awesomeness (Hodder)
Endryu, Brilliant Schools təşəbbüsünü də irəli sürdü. Təşəbbüs göstərdiyi müxtəlif şəhər məktəbləri layihələri ilə əlaqədar olaraq ona Eynək İşıq mükafatı təqdim edildi.

## Mükafatları
* Spy Dog: Winner of the Red House Children's Book Award|Redhouse Children's Book of the Year 2006
* Spy Dog: Winner of List of books from the Richard & Judy Book Club|Richard & Judy Book Club "Developing" 7+ category"

## İstinadlar
Nikolas Allan

**Nikolas Allan** (; ) — İngilis uşaq yazıçısı və illüstratorudur.

## Bioqrafiyası
İngiltərənin Brayton şəhərində doğulub böyüyən Nikolas Allan 1970–1975-ci illərdə Brayton Kollecində oxuyub. Slayd İncəsənət Məktəbində təhsilini davam elətdirmiş və Şərqi İngiltərə Universitetindən Yaradıcı Yazı Sənəti üzrə magistr dərəcəsini almışdır. İlk kitabını "Böyük Pəri" 1989-cu ildə nəşr etdi və o vaxtdan bəri uşaqlar üçün bir çox kitab yazmağa başladı, o cümlədən "Sehrli tualet", "Şeytan Teddi", "Kraliçanın Pantalonları". " Hilltop Xəstəxanası mükafat qazanan bir teleseriala uyğunlaşdırılmışdır. Onun digər kitabları arasında "Qapını sındırmaq üçün tam bələdçi" romanı da mövcuddur. Boş vaxtlarında Nikolas vaxtının çox hissəsini Londonda deyil, Braytonda keçirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Media şəhidləri parkı

**Media şəhidləri parkı** ― 22 iyul 2021-ci ildə Quba şəhərində açılışı baş tutmuş park. Burada Birinci və İkinci Qarabağ müharibələrində peşə fəaliyyətini yerinə yetirərkən şəhid olmuş media nümayəndələrinin xatirəsi əbədiləşdirilib. Yusif Qasımov küçəsində yerləşən parkda media əməkdaşlarının döyüş şəraitində işini simvolizə edən abidə ucaldılıb. 

## Şəkilləri

Media şəhidləri parkı (6).jpg
Media şəhidləri parkı (5).jpg
Media şəhidləri parkı (4).jpg
Media şəhidləri parkı (3).jpg
Media şəhidləri parkı (1).jpg


## Həmçinin bax
*Nizami parkı
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qubada Media şəhidləri parkı açılıb / REAL TV 
* В Губе открыт парк "Шехиды медиа" / AZƏRTAC
Azov rayonu

**Azov rayonu** — Rusiya Federasiyasında, Rostov vilayətində inzibati-ərazi vahidi. Rayon mərkəzi Azov şəhəri rayon tərkibinə daxil deyil.

## Coğrafiyası
Azov rayonu Rostov vilayətinin cənub-qərb hissəsində, Taqanrok körfəzinin Cənub sahilində yerləşir. Don çayının deltasında yerləşən rayonun sahəsi — 2966,0 km²-dir. Rayon ərazisi fərqli landşaft formaları ilə zəngindir. Ərazidə cənubi rus çölü, sahil rayonu, don deltasının qoruq ərazisi diqqəti cəlb edir. 1884-cü ildə rayon ərazisində Aleksandrovski meşəsi salınmışdır.

## Tarixi
XVIII əsrin sonu, XIX əsrin əvvəllərində Azov dənizi sahilləri sürrətlə məskunlaşmağa başladı. Bölgə əhalisi əsasən Ukraynadan və Rusiyanın Mərkəzi quberniyasından gələnlərin hesabına artırdı. Çöl ərazilərində qısa zamanda çoxlu kəndlər və xutorlar formalaşdı.

XIX əsrin ikinci yarısında Azov ərazilərind xalqçılıq geniş vüsət almışdır. 1905-ci il inqılabı zamanında Azov sahili ərazilərdə kəndli üsyanları geniş yayılmışdır. Azov ətrafında ağ qvardiyaçıların tam darmadağın edilməsi 1 mart 1920-ci ildə baş tutdu. Bölgədə sovet hakimiyyəti bərqərar oldu.

1928-ci ildə Azov rayonu ərazisində ilk Şimali Qafqaz maşın-traktor stansiyası yaradıldı (Aleksandrovskaya MTC).

## Əhalisi
2021-ci ilin siyahıya alınmasına görə rayon əhalisinin sayı 98 338 nəfərdir. Ərazidə 20 yaxın millətin nümayəndələri yaşayır. Rayon ərazisində 99 yaşayış məntəqəsi var. Bunlar 18 kənd məskunlaşma formasının tərkibinə daxildir.

## İqtisadiyyatı
Azov rayonu ərazisində bir neçə sənaye müəssisələri mövcuddur. Bunlardan ən böyüyü — "Coca-Cola Eyç Bi Si Evraziyadır". Burda alkoqollsuz içkilər istehsal olunur.

### Nəqliyyatı
Azov rayonu ərazisindən dövlət əhəmiyyətli nəqliyyat xəttləri keçir. Bunlardan ən əsası M4 dəmir yol və avtomovil magistiralıdır. Bu magistiral Rusiyanın Avropa hissəsini Şimali Qafqazla birləşdirir.Digər vacib magistirallar: Bataysk-Yeysk və Azov — Starominsk -Krasnodar.

## Görməli yerləri
Rayon ərazisində kompleks təbət abidələrinin yerləşdiyi Don təbiət parkı fəaliyyət göstərir. Park iki hissədən ibarətdir: Delta Don və xüsusi qorunan ərazi — Levoberejniy yasaqlığı. Ərazidə həmçinin regional əhəmiyyətə malik olan mədədiyyət obyektləri yerləşir.

## İstinadlar
Aqnes Allen

**Aqnes Allen** (; ) — İngilis uşaq kitablarının müəllifidir. Britaniya adalarında evlərin tarixini izləyən məşhur bir kitab olan  "Evinizin tarixi" kitabına görə 1949-cu ildə İngilis uşaq kitabları üçün Karneqi medalı qazandı.  Karneqi medalını alan ikinci məşhur elmi kitab Allen və əri Cek tərəfindən çəkilmiş detallı rəsmlər idi. 

Aqnes Allenin "Hekayələr" seriyası 1947-ci ildə "Kəndin nağılları" ilə başladı. Əsasən sosial tarix və sənət mövzusunda bir sıra kitablar yazdı. Bunlara Parlamentimizin tarixi (1949), Şosenin tarixi (1950) və Geyim tarixi (1955) daxildir. Tarixdəki Həyat adlı dörd kitabdan ibarət seriyası, əsrlər boyu tək bir aspektlə yanaşı müəyyən dövrlərə inteqrasiya olunmuş bir yanaşma tətbiq etdi 
 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cez Alboro

**Cez Alboro** (; ) — ən azı 15 dilə tərcümə edilmiş  və çoxsaylı mükafatlar almış uşaq şəkilli kitabların ingilis yazıçısı və illüstratorudur və çoxsaylı mükafatlar alıb. 

Alboro, Londonun cənub-qərbində Temza üzərindəki Temza Kinqston şəhərində anadan olub. Məcburi məktəbdə oxuduqdan sonra Albro, Norviç İncəsənət Məktəbində bir dərəcə qazandı və burada ilk kitabını "Bun ilə rəqs et" kitabını nəşr etdi. Daha sonra "Dinləyici" nin Uels nəşrində çalışdı və burada Nöqtə təriflərini nəşr etdi. Bir illüstrator olmaq istedadı üçüncü tərəf bir nəşriyyat tərəfindən kəşf edildikdə, 1985-ci ildə nəşr olunan ilk uşaq kitabını, Çılpaq Ayını yazmaq təklifi aldı. O vaxtdan bəri Alboro sərbəst bir müəllif və illüstrator olaraq çalışdı.  İndi Danimarkalı həyat yoldaşı ilə birlikdə Londonun Riçmond şəhərində yaşayır. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər