Malta Konstitusiyası

**Malta Konstitusiyası** () — Malta Respublikasının ali qanunu. 1964-cü ildə qəbul edilmiş bu sənəd ölkənin dövlət quruluşunu, vətəndaşların hüquq və azadlıqlarını, habelə hakimiyyət bölgüsünü tənzimləyir. Konstitusiya Maltanın Böyük Britaniyadan müstəqillik qazanması ilə əlaqədar qəbul edilmişdir.

## Tarixi

Malta Konstitusiyasının yaranma tarixi ölkənin müstəmləkə keçmişindən müstəqil dövlətə keçid mərhələsini əks etdirir.

### Müstəqillik öncəsi və danışıqlar

1960-cı illərin əvvəllərində Maltada müstəqillik hərəkatı güclənmişdir. 1961-ci ildə qəbul edilmiş "Qanunverici Məclis Konstitusiyası" (Qanunverici Şura) Maltaya daxili özünüidarəetmə hüququ versə də, xarici siyasət və müdafiə hələ də Britaniyanın nəzarəti altında idi. 1963-cü ilin iyulunda Londonda keçirilən "Malta Müstəqillik Konfransı"nda yeni konstitusiyanın layihəsi üzərində ciddi müzakirələr aparılmışdır.

### Referendum və qəbulu

Konstitusiya layihəsi ətrafında Leyborist Partiyası ilə Millətçi Partiya arasında kilsənin rolu və seçki sistemi ilə bağlı fikir ayrılıqları mövcud idi. Lakin 1964-cü ilin mayında keçirilmiş referendumda seçicilərin əksəriyyəti müstəqillik konstitusiyasının lehinə səs vermişdir. Həmin ilin sentyabrında Britaniya parlamenti tərəfindən təsdiqlənmiş sənəd 21 sentyabr 1964-cü ildə — Maltanın müstəqillik günündə qüvvəyə minmişdir.

### Əsas düzəlişlər

Konstitusiya qəbul edildikdən sonra bir neçə mühüm dəyişikliyə məruz qalmışdır:
* **1974-cü il düzəlişi:** Malta konstitusiyalı monarxiyadan çıxaraq Respublika elan edilmişdir. Kraliça II Elizabet dövlət başçısı statusunu itirmiş və onu Malta prezidenti əvəz etmişdir.
* **1987-ci il düzəlişi:** Maltanın xarici siyasətdə "neytrallıq" statusu konstitusiyaya daxil edilmişdir.
* **2003-cü il düzəlişi:** Maltanın Avropa İttifaqına daxil olması ilə əlaqədar milli qanunvericiliyin Aİ hüququ ilə adaptasiya edilməsi üçün dəyişikliklər edilmişdir.

## Strukturu

Malta Konstitusiyası 11 fəsildən və 4 əlavədən ibarətdir. İlkin variantda 124 maddə olsa da, sonradan edilən əlavələrlə bu say artmışdır:

# **I fəsil:** Malta dövlətinin tərifi, bayrağı, himni və dövlət dili (Malta dili).
# **II fəsil:** Dövlət siyasətinin əsas prinsipləri (iş hüququ, sosial təminat, dinin rolu).
# **III fəsil:** Malta vətəndaşlığı ilə bağlı məsələlər.
# **IV fəsil:** İnsan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi (ayrı-seçkiliyin qadağan edilməsi, söz və din azadlığı).
# **V fəsil:** Prezident (vəzifəyə gəlmə qaydası və səlahiyyətləri).
# **VI fəsil:** Parlament (tərkibi, seçkilər və qanunvericilik prosesi).
# **VII fəsil:** İcraedici hakimiyyət (Malta hökuməti və Kabinet).
# **VIII fəsil:** Məhkəmə hakimiyyəti.
# **IX fəsil:** Dövlət maliyyəsi və audit.
# **X fəsil:** Dövlət qulluğu (İctimai Xidmət Komissiyası).
# **XI fəsil:** Digər müxtəlif müddəalar və keçid normaları.

## Konstitusiyanın məzmunu

Malta Konstitusiyası ölkənin həm daxili idarəçiliyini, həm də beynəlxalq statusunu müəyyən edən fundamental müddəalara malikdir.

### Neytrallıq statusu və xarici siyasət

Konstitusiyaya görə, Malta sülhə can atan **neytral dövlət** elan edilir. Ölkə bloklara qoşulmama siyasətinə sadiqdir və hər hansı hərbi ittifaqda iştirakdan imtina edir. Konstitusiya müddəaları ölkə ərazisində xarici hərbi bazaların və onların şəxsi heyətinin yerləşdirilməsini qadağan edir. Gəmiqayırma zavodları yalnız "ağlabatan vaxt və miqdar hüdudlarında" hərbi gəmilərin təmiri üçün istifadə edilə bilər və "iki fövqəldövlətin" (konkret ad çəkilməsə də, ABŞ və SSRİ nəzərdə tutulurdu) hərbi gəmiləri üçün tamamilə bağlıdır. Həmçinin, Konstitusiyada Britaniya kralı VI Georq tərəfindən faşizmə qarşı mübarizədə göstərdiyi qəhrəmanlığa görə Maltaya verilmiş Georgi xaçı haqqında xüsusi qeyd mövcuddur.

### Dövlət başçısı və icraedici hakimiyyət

Konstitusiyaya görə, dövlət başçısı **[[Malta prezidenti|Prezidentdir]]**. O, parlament tərəfindən 5 illik müddətə seçilir. Prezident Baş naziri və hökumətin digər üzvlərini təyin etməklə yanaşı, Ali Məhkəmənin sədrini, hakimləri və Baş prokuroru da təyin edir. Əgər prezident öz funksiyalarının öhdəsindən gələ bilmirsə və ya ləyaqətsiz davranış nümayiş etdirirsə, vəzifəsindən kənarlaşdırıla bilər.

İcraedici hakimiyyət hökumət tərəfindən həyata keçirilir. Prezident parlament çoxluğu partiyasının liderini Baş nazir təyin edir. Hökumət parlament qarşısında kollektiv məsuliyyət daşıyır.

### Qanunverici hakimiyyət

Parlament funksiyalarını **Nümayəndələr Palatası** yerinə yetirir. Palata 5 il müddətinə proporsional seçki sistemi ilə birbaşa ümumi səsvermə yolu ilə seçilən 65 deputatdan (bəzi hallarda əlavə yerlər tətbiq oluna bilər) ibarətdir. 18 yaşına çatmış vətəndaşlar seçki hüququna malikdir. Parlament "Maltada sülhü, qaydanı və yaxşı idarəçiliyi" təmin etmək üçün qanunlar qəbul etməlidir. Yeganə əsas tələb qəbul edilən qanunların ölkə Konstitusiyasına zidd olmamasıdır.

### Məhkəmə sistemi və konstitusiya nəzarəti

Konstitusiya nəzarəti orqanı **Konstitusiya Məhkəməsidir**. Ümumi yurisdiksiya məhkəmələri sisteminə aşağıdakılar daxildir:
* Apellyasiya Məhkəməsi
* Cinayət İşləri üzrə Apellyasiya Məhkəməsi
* Mülki, Kommersiya və Cinayət məhkəmələri.
Bundan əlavə, kiçik xətalar və mülki mübahisələrə baxan magistratura məhkəmələri, habelə inzibati və əmək mübahisələri üzrə tribunallar fəaliyyət göstərir.

## Düzəlişlər mexanizmi

Konstitusiyaya düzəlişlər parlament tərəfindən sadə səs çoxluğu və ya bəzi maddələr üçün 2/3 səs çoxluğu ilə qəbul edilir. Bəzi xüsusi hallarda referendum yolu ilə əlavə təsdiq tələb olunur.

### Mühüm dəyişikliklər:

* **1974-cü il:** Ən əhəmiyyətli düzəlişdir. Ölkə konstitusiyalı monarxiyadan (Britaniya kraliçası dövlət başçısı idi) respublika idarəetmə üsuluna keçmişdir.
* **1988-ci il:** Prezidentin səlahiyyətləri genişləndirilmiş, müdafiə və xarici siyasət məsələlərinə məsul olan, Prezidentin rəhbərlik etdiyi partiyalararası orqan yaradılmışdır.
* **2007-ci il:** İnsan hüquqları üzrə müvəkkil (Ombudsman) institutu konstitusiya səviyyəsində təsbit edilmişdir.
* **2020-ci il islahatları:** Venesiya Komissiyasının tövsiyələri əsasında Prezidentin seçilməsi qaydası (iki üstdə üç səs çoxluğu ilə) və hakimlərin təyinatı prosesində mühüm demokratik dəyişikliklər edilmişdir.

## Həmçinin bax

* Malta tarixi
* Malta siyasəti
* Malta prezidenti
* Malta Kabineti
* Maltanın dövlət quruluşu
* Malta parlamenti

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

*[Early constitutions](https://web.archive.org/web/20160417151448/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2016(1950)3(Jul.-Sept.)/01.pdf)
* Frendo, Henry, The Origins of Maltese Statehood - A Case Study of Decolonization in the Mediterranean - Malta: PEG Publications, .

## Xarici keçidlər

* 
*The Constitution of Malta Ministry for Justice and Home Affairs
*Constitutional History of Malta  Ray Mangion