open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Səlimbəyovlar

**Səlimbəyovlar** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması

Bu soy Bakı şəhərində yaranıb. Soyun ulu babası Mirzə Səlim bəydir. Onun törəmələri sonralar Səlimbəyov soyadını qəbul etdilər.

Rəcəb bəy Mirzəsəlimbəyov-oğlanları: - Məmmədnağı bəy, Məmmədrza bəy, Məmmədrəsul bəy, Məmmədrza bəyin  oğlu - Abutalıb bəy; Mirzə Əsgər bəy Mirzə Səlimbəyov.

Ağa Məmməd bəy Mirzəsəlimbəyov - oğlanları Abdulla bəy, Hüseyn bəy, Məmməd bəy, Abasqulu bəy, Mirzəməmməd bəy.

Əbdürrəhim bəy Mirzəsəlimbəyov-oğlanları:Abdulla bəy, Əsədulla bəy, Hüseynbala bəy, İbadulla bəy, Əlabbas bəy.

## Soyun məşhur nümayəndələri

* Əbülfəz bəy Vahab oğlu Səlimbəyov  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ordusunun podporuçiki. 18 noyabr 1897-ci ildə Bakıda meşşan ailəsində anadan olmuşdu. Bakıda Ali ibtidai məktəbi və 1920-ci il aprelin iyirmi dördündə Azərbaycan Hərbiyyə məktəbini bitirmişdir. ADR ordusunun zabiti idi.

* Cəfər Səlimbəyov — Dövlət xadimi, "Azdövsutəslayihə" institutunun (III) direktoru.
* Məmmədəli bəy Səlimbəyov — Nicat cəmiyyətinin sədri, həkim.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Səlimbəyovlar haqqında, "Soy" dərgisi, 2 (34), 2010.
*ARDTA; f. 10, siy.1, iş 80, vər. 505-513.

## Həmçinin bax
*Bakı

## Xarici keçidlər
Əl sürütməsi

**Əl sürütməsi** — insan qüvvəsi ilə hərəkətə gətirilən ən qədim yükdaşıma qaydalarından biri.

## Ümumi məlumat
Azərbaycanın dağlıq, dağətəyi, meşəkənarı kəndlərində bu bəsit nəqliyyat növü daha çox yayılmışdı. Əl sürütməsini düzəltmək üçün nisbətən iri ağac budaqlarının kiçik şaxlarını kəsərək bir yerə yığıb şələ bağlayır, üzərinə ot, odun, kol, dərz, saman və s. qoyaraq əllə sürüyürdülər. Zaman kecdikcə daşınan yüklərin çoxluğu və ağırlığı nəzərə alınmaqla, əl sürütməsi qoşqu heyvanları vasitəsilə sürütmə ilə əvəz olunmuşdur.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Şələ (nəqliyyat)

**Şələ** — ən qədim yükdaşıma qaydalarından biri.

## Ümumi məlumat

Şələ - bağlama yük daşıması formasına oxşasa da ondan tamamilə fərqlənir.

Şələ vasitəsilə odun, ot, dərz, təndir üçün corpə və s. daşıyırdılar. Şələni düzəltmək üçün müəyyən yükü üst-üstə yığıb bir necə yerindən ilgəkili və ya doğanaqlı irəşmə, çatı vasitəsilə sarıyır, sonra bellərinə qaldırırdılar.

Kəndlərimizdə bu üsuldan hal- hazırda da geniş ə istifadə olunur.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Abdulla Bağırlı

**Bağırlı Abdulla Sadıq oğlu** (?-?) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına  əsasən dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.

## Həyatı
1920-1925-ci illərdə Kiyev Kommersiya İnstitutunda oxumuş, lakin Rusiyada Oktyabr inqilabından sonra təhsilini yarımçıq buraxıb vətənə qayıtmışdır.

Parlamentin 1919-ci il 1 sentyabr tarixli qərarına əsasən, təhsilini iqtisadiyyat sahəsində davam etdirmək üçün Kiyev Kommersiya İnstitutuna göndərilmişdir.

Sonrakı taleyi barədə məlumat aşkar olunmamışdır.

## Həmçinin bax
*Cümhuriyyət tələbələri
Sürütmə

**Sürütmə** — ən qədim yükdaşıma qaydalarından biri.

## Ümumi məlumat
Sürünən nəqliyyat vasitəsinin ən sadə nümunəsi olan əl sürütməsindən istifadə edilməsi irəliləməkdə mühüm addım olmuşdur. Mütəxəssislər, qoşqu heyvanı vasitəsilə sürütmədən istifadə edilməsini Eneolit dövrünə aid edirlər.

Əsasən, Azərbaycanın dağlıq bölgələri üçün xarakterik olan sürütməni düzəltmək üçün bir neçə iri budağın yoğun başlarını bir-birinə bağlayıb, üzərinə müxtəlif yüklər (ot, odun, dərz, cırpı) yığırdılar. Sonra, sürütməyə bağlanmış zəncirin və ya kağanın digər ucunu öküz qoşulmuş boyunduruğa bağlayırdılar. Öküz, sürütməni istənilən yerə dartıb aparırdı. Arabaya çətin qaldırılan və ona yerləşməyən tikinti materiallarını (kərən, dirək) da bu üsulla daşımaq sərfəli olurdu. Yükün ağırlığından asılı olaraq boyunduruğa bəzən 2–5 cüt öküz qoşurdular. Sürütmə, qədim qoşqu nəqliyyatının bir növüdür və ondan Azərbaycanın dağlıq və meşə ətrafı rayonlarında hələ də istifadə olunur.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Şələ

* Şələ (Yardımlı) — Azərbaycan Respublikasıınn Yardımlı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Şələ (nəqliyyat) — ən qədim yükdaşıma qaydalarından biri.
Xərək (dəqiqləşdirmə)

* Xərək (nəqliyyat) —  ən qədim yükdaşıma qaydalarından biri.
* Xərək (çörək bişirmə) – çörək bişirmə vasitələrindən biri.
Toxarlar

**Toxarlar** ()-Mərkəzi Asiyanın qədim xalqlarından biri. Erkən orta çağda oğuzlara qarşı çıxmış, lakin məğlub olmuşlar. Bir müddət uyğurlarla da döyüş meydanlarında qarşılaşmışlar. Hind-Avropa dillərinə mənsub idilər. Taciklərin babası hesab olunur.

## Tarixi

## Mənbə
* The Western Regions according to the Hou Hanshu, trans. John Hill
* Linguistic analysis of the connection between ''Yuezhi'' and ''Kushan''
* Overview of Xiongnu history and their wars with the Yuezhi
* Craig Benjamin on Yuezhi migrations
* Kasim Abdullaev on Yuezhi migrations in Central Asia
* Lokesh Chandra  on Yuezhi translators
* Yuezhi Sapadbizes coins*

## Həmçinin bax
* Toxaristan
* Tacikistan
Toxaristan

**Toxaristan** – Özbəkistanın Surxandərya vilayəti, Tacikistanın və Əfqanıstanın şimal hissəsini birləşdirən tarixi bölgə.

## Həmçinin bax
* Baktriya
Xərək (nəqliyyat)

**Xərək** — ən qədim yükdaşıma qaydalarından biri.

## Ümumi məlumat
Sadə yük nəqliyyatının ən bəsit forması iki nəfərin qüvvəsi ilə hərəkətə gətirilən xərək olmuşdur. Xərəyi düzəltmək ucun 1,8–2 m. uzunluğunda paralel qoyulmuş ağacın arasına "törpü" adlanan xırda ağacları 30–40 sm. aralı ip və ya sıyrıq vasitəsilə bərkidir, üzərinə yük yığaraq daşıyırlar. Belə xərəklərin xeyli təkmiləşdirilmiş formasından Azərbaycanda indi də istifadə edilir.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Hüseynağa Sadıqov (aktyor)

**Hüseynağa Ələsgər oğlu Sadıqov** () — Azərbaycan teatr və kino aktyoru, Azərbaycan SSR xalq artisti (1979).

## Həyatı

Əslən Cənubi Azərbaycanlı olan Hüseynağa Ələsgər oğlu Sadıqov 21 mart 1914-cü ildə Bakıda doğulub. Gənc Tamaşaçılar Teatrı yaranandan bir il sonra, 1930-cu ildə müsabiqə ilə kollektivin aktyor truppasına sınaq müddətinə qəbul olunub. 1931-ci il iyunun 1-də teatr truppasına aktyor götürülüb. İlk vaxtlardan ona məsul rollar tapşırılıb.

GTT-də əlli ildən çox aktyorluq etmiş sənətkarın əsas rolları bunlardır: Pitli ("Əfilər", Rabindranat Taqor), Xasay, El oğlu, Məlik ibn Səid ("Xasay", "El oğlu" və "Bir saat xəlifəlik", Abdulla Şaiq), Bobçinski, Jevakin ("Müfəttiş" və "Evlənmə", Nikolay Qoqol), Seryoja Streltsov ("Seryoca Streltsov", Valentina Lyubimova), Azad ("Azad", Əyyub Abbasov), Mirzə Qoşunəli ("Bəxtsiz cavan", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev), Həsən ("Yaşar", Cəfər Cabbarlı), Trufadino ("İki ağanın bir nökəri", Karlo Haldoni), Rəcəb ("Şirinbala bal yığır", Salam Qədirzadə), Səlim ("Anacan", Yusif Əzimzadə), Spid ("İki veronalı", Uilyam Şekspir), Qey ("Qar Kraliçası", Yevgeni Şvarts), Hacı Murad ("Tamahkar", Süleyman Sani Axundov), Ceyms Berten ("Ovod", Etil Voyniç), Jiront ("Skapenin kələkləri", Jan Batist Molyer), Məşədi Cabbar, Tarverdi ("Molla İbrahimxəlil kimyagər" və "Xırs quldurbasan", Mirzə Fətəli Axundzadə), Cəbi, Əhməd ("Hacı Qəmbər" və "Ağa Kərim xan Ərdəbili", Nəcəf bəy Vəzirov), kapitan ("Qavroş", Viktor Hüqonun "Səfillər" romanı
üzrə səhnələş-dirənləri Zəfər Nemətov və Əli İsmayılov), Mirpaşa ("Komsomol poeması", İsgəndər Coşqun), Şah Ələmgir ("Əlvida, Hindistan!", Qeybulla Rəsulov), aptekçi ("Romeo və Cülyetta", Uilyam Şekspir), Şamdan bəy ("Şamdan bəy", Nəriman Nərimanov), Abbas ("Mənim nəğməkar bibim", Əkrəm Əylisli).

Hüseynağa Sadıqov 23 fevral 1983-cü ildə Bakıda vəfat edib.

## Xatirəsi
2019-cu ilin martında Azərbaycan Dövlət Akademik Musiqili Teatrında Hüseynağa Sadıqovun 105 illik yubileyi qeyd olunmuşdur.

2024-cü ildə aktyorun 110 illik yubileyi Azərbaycan Dövlət Film Fondunda qeyd olunmuşdur.

## Təltif və mükafatları
* "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 1 iyul 1956
* "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 9 fevral 1979
* Azərbaycan SSR Lenin komsomolu mükafatı — 1967 ("Komsomol poeması" tamaşasında oynadığı Mirpaşa roluna görə)
* "Qırmızı Ulduz" ordeni — 8 mart 1945
* "İgidliyə görə" medalı — 16 sentyabr 1944
* "Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı — 1 may 1944
* "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalı — 9 may 1945
* "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı — 9 iyun 1959

## Filmoqrafiya

## İstinadlar

## Mənbə
* Azəri, L. Səhnədə gülüş — efirdə hikmət: [Gənc Tamaşaçılar Teatrında Xalq artisti Hüseynağa Sadıqovun 100 illiyinə həsr edilmiş tədbir keçirilmişdir] //Mədəniyyət.- 2014.- 23 may.- S. 5.
* Kazımzadə, A. Piri babanın nağılları: Hüseynağa Sadıqov – 100 //Mədəni həyat.- 2014.- № 4.- S.76–79.
* Mükərrəmoğlu, M. Görkəmli sənətkar, parlaq istedad sahibi: Hüseynağa Sadıqov – 100 //Xalq qəzeti.- 2014.- 25 may.- S.7.

## Xarici keçidlər
* Hüseynağa Sadıqovun doğum günü
Kuşan dövləti

**Kuşan dövləti** və ya **Kuşan padşahlığı** (; Baktriya dili: *Κυϸανο, Kuşano*) Bizim eranın I-III yüzilliklərində Orta Asiya, Əfqanıstan, Pakistan və Şimali Hindistan ərazilərində mövcud olmuş qədim dövlət. Əhalisi əsasən kuşanlardan ibarət idi.

## Tarixi
[Bir Kuşan şahzadəsi, (Khalchayan arxeoloji sahə, [Özbəkistan)|150px|left|thumb]]
Dövlətin qurucusu, ilk dəfə İmperator unvanı alan Kucula Kadfiz idi. Kucula, qısa müddətdə, hakimiyətini, Yüeçi qəbilələrinə qəbul etdirdi. Kuculanın ölümünə qədər Kuşan dövləti, Hinduquşun o tərəfindəki Taksilaya (bugünkü Ravalpindi) qədər yayılmışdı.

Kuculanın ölümündən sonra yerinə keçen Vima dönəmində də, kuşanların genişləmesi davam etdi. Hindistanda Mathuraya qədər olan bölgələr, Kuşanların hakimiyətinə daxil oldu. Kuşan dövləti, ən parlaq zamanını I Kanişka dönəmində (78-144) yaşadı. Kanişkadan sonra başa keçən hökmdarlar dönəmində Kuşanlar, Ağ Hunların hakimiyəti altına girdi. IV yüzildə isə sasanilərin hücumu altında, tamamilə əriyib dağıldılar.

N.Piqulevskaya yazır ki, kuşanların içərisində türk tayfaları da vardı. Bunu Kuşan çarlarının yabqu adlanması da aydın göstərir ki, bu da "şahzadə" deməkdir. Təbəri IX əsr Kuşan çarlarını "Xoqan" adlandırmışdır. Beləliklə həm tarixdə, həm də dilçilikdə "ağ quşu saxlayan" Şahzadə "Xoqan" mənalarını daşıyan bu tayfanın oğuz yurdunda özünəməxsus yeri
olmuşdur

## Ərasizi
Avrasiya və Kuşan İmperiyası (II əsr)|left|thumb
M.Ö 2. əsrdə Hellenistik Qreko-Bactria Krallığının yıxılmasıyla Baktriya bölgəsini ələ keçiren Yüeçilərden yerleşik həyata keçen beş tayfa burada yerli xalqla birlikdə varlıklarını sürdürmeye başlamışlardır. Bir süre sonra günümüz Əfqanıstanının kuzeyinde yaşayan ve yabguların idaresindeki bu beş tayfa, kabilelerden biri olan Guishuang (Kuşanlar) yabgusunun etrafında  birleşerek M.S. 1. yüzyılda Kuşanlar adıyla devlet kurdular.1. yüzyılın ikinci yarısında Kujula Kadphises önderliğinde güneye ilerleyerek Taxila ve Kabil gibi önemli yerleri ele geçirdikten sonra Hindistana doğru ilerleyişlerini sürdürdüler. Kuşhanlar, Parfları yenmiş, Qanq çayı boyunca kuzey Hindistan'ı bütünüyle kontrol altına almışlardır. Diğer taraftan Türkistan'ın büyük bir bölümü Kuşan hakimiyetine girmiştir..

## İstinadlar

## Mənbə
* Боровкова Л. А. "Кушанское царство (по древним китайским источникам)". М., 2005, ISBN 5-89282-265-6.
* *A. Beryozin.* Исторический очерк о буддизме и исламе в Афганистане.

## Həmçinin bax
*Kucula Kadfiz
*I Kanişka
133 (dəqiqləşdirmə)

*133 — il
*133 (ədəd) — ədəd
*133 — Qubadlı rayonunun 1 aprel 2013-cü ilə qədərki telefon kodu. (yeni kod: 26)
*E.ə. 133 — il
Matador (zirehli texnika)

**Matador** (kod adı: "**Bəbir**") — Azərbaycan Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin Cənubi Afrika Respublikasının "Paramount Group" şirkəti ilə müştərək istehsal etdiyi zirehli transportyor.

CAR, Azərbaycan və Qazaxıstan tərəfindən istehsal edilir. 2008-ci ildən hal-hazırkı dövrə qədər aktiv şəkildə istifadə edilir.

## Ağırlığı
Boş olarkən: 13.4 ton

Döyüş ağırlığı: 17 ton

Yük götürmə qabiliyyəti: 6 ton

Ekipaj: 2 nəfər

Desant: 12 nəfər

## Ölçülər
Uzunluğu: 7.27 m

Eni: 2.48 m

Hündürlüyü: 2.78 m

Klirens: 0.42 m

Konfiqurasiya: 4x4

Şinlərin bazası: 4.2 m

Şinlərin ölçüsü: 14.00 R20

Dönmə radiusu: 20 m

Zirehli şinlər

## Performans
Dalış dərinliyi: 0.9 – 1.4 m

Xəndək keçmə: 0.85 m

Şaquli maneə keçmə: 0.5 m

Qalxma bucağı: 60% +

Ön yaxınlaşma bucağı: 33º

Arxa yaxınlaşna bucağı: 46º

Güc-ağırlıq dərəcəsi: 19.3 at gücü/ton

Meyil bucağı: 70 %

Əyim bucağı: 37 %

Mühərrik: Cummins ISBe4 turbo-dizel

At gücü: 300 a.g.

Maksimal sürət: 120 km/saat

Mənzili: 700 km

Sürətlər qutusu: 12 pilləli avtomat-tiptronik

Ötürücünün tipi: tam daimi

Asmanın tipi: Resorlu, eninə müstəqil sabit stalibizator və hidravlik amartizator

Sükan gücləndiricisi: Hidrogücləndirici

Ön əyləc sistemi: Diskli, havadəyişən

Arxa əyləc sistemi: Barabanlı

ABS: Var

Elektrik avadanlıqları : 24 V

Kondisioner: 15 kW kompressor

## Müdafiə
İkiqat kompozit zireh üstün balistik müdafiə təmin edir. Maşının balistik müdafiəsi NATO-nun STANAG 4569 Level (səviyyə) 3 (12.7x99 mm çaplı mərmi, 60 metr məsafədə 155 mm-lik mərmi partlayışı), minaya qarşı qoruması STANAG 4569 Level (səviyyə) 4A və 4B (korpusun altında 21 kq, təkərin altında 14 kq, ön və yanında isə 50 kq TNT partlayışına) səviyyəsinə uyğundur.

Bundan başqa transpartyora aktiv müdafiə sistemi və dinamik zireh əlavə etmək olar.

## Silahlanma
Üzərindəki döyüş modulu: İsrailin Rafael şirkətinin istehsalı, "Samson" məsafədən idarə olunan döyüş modulu və Rusiya istehsalı olan 14.5 mm-lik "KPVT" ağır pulemyotu.

14.5 mm "KPVT" pulemyotu

Kalibr: 14.5 m

Mərmi: 14,5×114 mm

Atış tezliyi: 600 atış/dəqiqədə

Güllənin başlanğıc sürəti: 1005 metr/saniyə

Atəş məsafəsi: 2 km

Maksimal atəş məsafəsi: 8 km

Təyinatından asılı olaraq zirehli maşının üzərinə digər silahlar – avtomat, qumbaraatan, tank əleyhinə raketlər, müxtəlif çaplı toplarda yerləşdirilə bilər.

## Göstəriciləri
Çəkisi 10,8 ton, yükgötürmə qabiliyyəti 4,5 tondur.

## İstifadəçiləri

### Hazırkı istifadəçilər
* 
* 

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Müdafiə Sənayesi Nazirliyi
* Azərbaycan Silahlı Qüvvələri
* Marauder

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Müdafiə Sənayesi Nazirliyi
* **Youtube:**"Matador Demonstration Video"
Azərbaycan xarici işlər nazirlərinin siyahısı

**Azərbaycan xarici işlər nazirlərinin siyahısı** — 28 may 1918-ci ildən sonra ölkədə respublika quruluşu təyin edilmişdi, bu vaxtdan başlayaraq Azərbaycanın xarici işlər nazirləri bu siyahıda göstərilib. Bu məqalədə Azərbaycanın xarici işlər nazirləri (müxtəlif dövrlər və müxtəlif titullarla) sıralanmışdır.

## Siyahı

## İstinadlar
Əsl ağcaqanad

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Növləri
* *[[Culex annulirostris]]*
* *[[Culex antennatus]]*
* *[[Culex jenseni]]*
* 
* *[[Culex pusillus]]*
* *[[Culex quinquefasciatus]]*
* *[[Culex rajah]]*
* *[[Culex restuans]]*
* *[[Culex salinarius]]*
* *[[Culex tarsalis]]*
* *[[Culex territans]]*
* *[[Culex theileri]]*
* *[[Culex tritaeniorhynchus]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Uzunbığlılar

**** () – ikiqanadlılar dəstəsinə aid həşərat yarımdəstəsi.

## Ümumi məlumat
Yarımdəstənin nümayəndələri bığcıqlarının çoxbuğumlu olması ilə səciyələnirlər. Əksəriyyətinin sürfəsində baş vardır, Pupları açıq və ya azad tipdədir. Növlərinin çoxu suda və rütubətli yerlərdə olur. 

## Təsnifatı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* BioLib

## Həmçinin bax
Tərxun (dəqiqləşdirmə)

*Tərxun — yovşan cinsinə aid bitki növü.
*Tərxun limonadı — tərxun bitkisindən hazırlanan içki.
Yeniqanadlılar

**** () — Həşəratlar sinfinə aid heyvan infrasinfi.

## Təsnifatı
* Tam çevrilmə ilə inkişaf edən həşəratlar () dəstəüstü 	 
* Paraneopteralar () dəstəüstü
* Polineopteralar () dəstəüstü

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ITIS
* Biolib
 
## Həmçinin bax
Qanadlı həşəratlar

**Qanadlı həşəratlar** () — həşəratlar sinfinə aid heyvan yarımsinifi.

## Təsnifatı
İnfrasinifləri:
* Yeniqanadlılar ()
* Qədimqanadlılar ()

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* BioLib

## Həmçinin bax
Rivulinae

**Rivulinae** — heyvanlar aləminin erebidlər fəsiləsinə aid güvə yarımfəsiləsi. Augustus Radcliffe Grote tərəfindən 1895-ci ildə təsnif edilmişdir.

## Cinsləri
* *[[Alesua]]*
* *[[Bocula]]*
* *[[Oxycilla]]*
* *[[Oglasa]]*
* *[[Rivula]]*
* *[[Zebeeba]]*
* *[[Zelicodes]]*

## İstinadlar
Solanum quitense

*  — Solanum quitoense bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum repandum bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum hexandrum bitki növünün sinonimi.
Dino Merlin

**Dino Merlin** (12 sentyabr 1962) — Bosniya və Herseqovina müğənnisi. 2011 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Bosniya və Herseqovinanın təmsilçisi.

## Həyatı

12 sentyabr 1962-ci ildə anadan olmuşdur.

## Uğurları

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
Xristos Milordos

**Kristos Milordos** — Kipr müğənnisi. 2011 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində də o, Kipri təmsil etmişdir. Ancaq yarımfinaldan çıxa bilməyib..

## Həyatı

## Uğurları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Atiye

**Atiyə Dəniz** () — türk-holland milliyətli müğənni və bəstəkar.

## Həyat və Karyerası
Uşaq yaşlarından etibarən musiqiyə bağlı olan müğənni, 6 yaşında piano dərsləri almağa başlamışdır. Səs təhsilinə opera sənətçisi və İzmir Dövlət Opera və Baleti Şan pedoqoqu Bariton Aşkın Metiner ilə başlayan Atiyə hələ də bu məşqlərinə davam edir.

Ailəsindən gələn musiqi mədəniyyəti və atasının çaldığı tembr nağaraları ilə bərabər musiqi məşqlərini sürətləndirməş və hələ 19 yaşında ikən, 2007-ci ilin Mart ayında ilk studiya albomu "Gözyaşlarım"ı çıxarmışdır. Albomda həm ingiliscə həm də türkcə mahnıları olan Atiye, çıxış mahnısı "Don't think" mahhnısı ilə internetdə qısa zaman kəsiyində populyarlaşmağı bacarmışdır. Bu mahnısıyla 2007-ci ildə qurulan beynəlxalq "Kral Tv Video Musiqi Mükafatları"nda "Ən yaxşı çıxış edən qadın sənətiçi" mükafatını almışdır.

## Diskoqrafiya
* Gözyaşlarım (2007)
* Atiye (2009)
* Budur (2011)

## Klipləri
* Don't think
* Gözyaşlarım
* Hali hali hal
* Beyaz eşya
* Muamma
* Salla
* Deli ya
* Kal
* Dondurma
* Batum türküsü
* Budur

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bioqrafiya: Atiye Deniz
Emma Becanyan

**Emma Becanyan** (erməni dilində: Էմմա Բեջանյան) — erməni müğənni. Eurovision 2011 mahnı müsabiqəsində Ermənistanı təmsil edən müğənni.

## Həyatı
12 aprel 1984-cü ildə musiqiçi ailəsində anadan olmuşdur.

## Karyerası
Musiqi karyerasına 1993-cü ildə çıxmış ilk "Hayastan" adlı albomla başlamışdır. Musiqinin klipi də həmin il yayımlanmışdır. 2011-ci ildə Eurovision mahnı müsabiqəsində Ermənistanı təmsil edib. İlk albomu 2006-cı ildə yayımlanmışdır.

## Xarici keçidlər
* Eurovision 2011-in məlum olan iştirakçıları
Solanum viridiflorum

*  — Solanum viarum bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum aculeatissimum bitki növünün sinonimi.
Solanum undatum

*  — Solanum lycocarpum bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum melongena subsp. cumingii bitki yarımnövünün sinonimi.
*  — Solanum linnaeanum bitki növünün sinonimi.
*  — təsdiq olunmamış bitki növü.
Solanum obtusifolium

*  — Solanum houstonii bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum elaeagnifolium bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum aethiopicum bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum torvum bitki növünün sinonimi.
3Js

**3Js** — Niderland musiqi qrupu. 2011 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində o, Niderlandı təmsil edəcək.

## Yaranması

2002-ci ildən fəaliyyət göstərən qrupun üç üzvü var - Yan Dulles, Yaap Kvakman və Yaap de Vaytt.

## Uğurları

## İstinadlar



## Xarici keçidlər
Çılpaq bənövşə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik bitkidir. Hündürlüyü 8-15 sm olur. Yarpaqları azacıq dairəvidir. Yarpaqların yuxarı hissəsi daha çox hamardır. Çiçəkləri zəif iyli olur və rəngi göyə çalır, ölçüsü isə mahmızla birlikdə 1,5-2 sm olur. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Vegetativ yolla çoxalır.

## Mühafizə statusu
Geniş yayılmasına baxmayaraq, çılpaq bənövşə Polşanın Qırmızı kitabına salınıb.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Uels bayrağı

**Uels bayrağı** — Uelsin dövlət rəmzi.

Ağ yaşıl fonda qırmızı əjdaha şəkili Uelsin rəsmi bayrağında təsvir olunub. 1959-cu ildə qanuni rəsmi bayraq elan olunan Uelsin bayrağının tarixi qədimdir. Qırmızı əjdaha şəkili Romalıların vaxtından Uelsin rəmzi olub. Ağ-qara rəng isə Tyudor süləlisə vaxtından Uelsin rəmzi hesab olunur.

## Maraqlı faktlar

Uelsin bayrağı yeganə bayrağdır ki Böyük Britaniya bayrağında yer almamışdır. Buna görə çoxlu tənqidlərə məruz qalmışdır.

## Mənbə
* Fotw.net saytında Uelsin bayrağı
Suriya bayrağı

**Suriya bayrağı** — Suriyanın Dövlət bayrağı.

Suriyanın dövlət bayrağı 1980-ci ilin may ayının 30-da rəsmi olaraq təsdiq edilib. Bayraq üç bərabər üfüqi zolaqdan təşkil olunub: qırmızı, ağ və qara. Ağ zolağın mərkəzində 2 ulduz şəkli təsvir olunmuşdur. Qırmızı rəng İslam dini yolunda şəhid olanları və Haşimilər xanədanlığını, ağ rəng Umeyyiləri, qara rəng Abbasilər sülaləsini təmsil edir. Yaşıl rəng isə Fatimiləri tərənnüm edir.

Ölçüsü 2:3 nisbətindədir.
Özbəkistan bayrağı

**Özbəkistan bayrağı** — Özbəkistanın Dövlət bayrağı

## İstinadlar
*Toshkent Tibbiyot Akademiyasi :O'zbekiston Respublikasining davlat ramzlari
Əlcəzair bayrağı

**Əlcəzair bayrağı** (ərəbcə: *علم الجزائر*) — Əlcəzairin dövlət bayrağı.Bayraqdakı yaşıl rəng, hilal və ulduz islamçılığı, ağ rəng demokratiyanı ,qırmızı rəng isə şəhidlərin qanını ifadə edir.Bayraqda yaşıl və ağ rəngin bərabər ölçüdə olması bu ölkədə dinin və ədalətin bərabər olmasını ifadə edir.
Avstriya bayrağı

**Avstriya bayrağı** — Avstriyanın Dövlət bayrağı.Bu bayraq Danimarkanın bayrağı ilə birlikdə dünyanın ən qədim bayraqlarından biri hesab edilir

## Tarixi

Avstriyanın indiki bayrağı ilk dəfə rəsmi olaraq 1919-cu ildə qəbul edilib. 1933-cü ildə ləğv edilməsinə baxmayaraq, 1945-ci ildə dövlət bayrağı kimi yenidən təsdiqlənib.

Avstriyanın milli bayrağı üfüqi vəziyyətdə olan üç bərabər düzbucaqlı zolaqdan ibarətdir. Yuxarı və aşağı zolaq qırmızı, orta zolaq isə ağ rəngdədir. Bayrağın eninin uzunluğuna nisbəti 2:3-dür. Qırmızı rəng Avstriyanın azadlığı və müstəqilliyi uğrunda vətənpərvərlərin tökülən qanının simvoludur. Ağ rəng isə Avstriya xalqının ölkədə monarxiya rejiminə son qoyaraq, əldə etdiyi müstəqilliyinin rəmzidir, həmçinin ağ rəng Avstriya ərazisindən keçən Dunay çayını da təmsil edir.

Avstriya bayrağının rənglərinin yaranması barədə rəvayət də var. Həmin rəvayətdə deyilir ki, 1191-ci ildə Hersoq Leopald Babenberqskiy (qədim Avstriya Hersoq Evinin nümayəndəsi) Ptolemazine yaxınlığındakı döyüşdə iştirak etmişdi. O, həmin döyüşdə yaralanıb və onun ağ plaşı qana bulanıb. Yalnız bel hissəsində qana bulanmayan ağ zolaq qalıb. Bununla da qırmızı və ağ rəng Babenberqlərin gerbində, sonradan isə Avstriya bayrağının rənglərində öz əksini tapmışdır.
Albaniya bayrağı

**Albaniya bayrağı** — Albaniyanın Dövlət bayrağı

Albaniya Respublikasının dövlət bayrağı mərkəzində ikibaşlı qara qartal şəkli həkk olunmuş qırmızı düzbucaqlı zolaqdan ibarətdir. Bayrağın eninin uzunluğuna nisbəti 5:7-dir. Qırmızı rəng xarici işğalçılara qarşı uzun müddət mübarizə aparan alban vətənpərvərlərin tökülən qanının rəmzidir. Albaniyanın hazırkı dövlət bayrağı 1945-ci ildə rəsmi olaraq təsdiqlənib. Qırmızı zolaqlı ikibaşlı qara qartal şəkli 1443-cü ildə Albaniyanın müstəqilliyinin əsasını qoymuş Georgi Kastriotın bayrağında mövcud idi. O, Skanderberq adı ilə daha çox məşhurdur. Çox güman ki, bayraqdakı qartal şəkli onun tərəfindən seçilib. Bayraqda məhz qartal şəkli əbəs yerə öz əksini tapmayıb. Belə ki, albanlar ta qədim zamanlardan ölkələrini "şkiperi" adlandırırlar ki, bu da tərcümədə "qartallar ölkəsi" mənasını verir. Onlar özlərini qartalların nəslinin davamçıları hesab edirlər.
Argentina bayrağı

**Argentina bayrağı** — Argentinanın Dövlət bayrağı

Argentinanın dövlət bayrağı rəsmi olaraq 1818-ci ilin fevral ayının 25-də təsdiqlənib. Bayraq mərkəzdə günəş şəkli həkk olunmuş 3 bərabər üfüqi zolaqdan ibarətdir: Mavi, ağ və mavi. Mavi, ağ rənglər səmanın və And dağlarındakı qarın rəmzidir. 1818-ci ildə bayrağa əlavə edilmiş günəş şəkli isə Argentinanın milli rəmzi hesab olunur. Onlar bayraqdakı günəşə Sole de Mayo, yəni "May günəşi" deyirlər. O, 1810-cu ilin may ayının 25-də buludlu səmada günəşin peyda olmasını xatırladır. Həmin tarixdə ölkədə müstəqillik lehinə ilk kütləvi nümayiş keçirilib.
Burkina Faso bayrağı

**Burkina Faso bayrağı** — Burkina Faso dövlətinin rəsmi bayrağıdır.

4 avqust 1984-cü ildə hərbi çevrilişdən sonra qəbul edilmişdir. Quruluşu biri qırmızı, digəri yaşıl olmaqla iki horizantal xətdən və onların arasında sarı beşguşəli ulduzdan ibarətdir. Rənglərin mənası — qırmızı inqilabı, yaşıl ölkənin maddi sərvətlərini təmsil edir. Sarı beşguşəli ulduz da inqilabi rəmzdir.
ABŞ-nin Panamaya müdaxiləsi

**Just Cause əməliyyatı** — 20 dekabr 1989-cu ildə ABŞ-nin Panamaya hücümu. İşğal ərzində Panamanın de-fakto lideri Manuel Noryeqa amerikalı hərbçilər tərəfindən əsir götürülərək ABŞ-yə aparılmış, onun yerinə Guilermo Endara Qalimani vəzifəyə təyin olunmuşdur. İşğaldan sonra Milli Müdafiə Qüvvələri (*Fuerzas Armadas de Panama*) dağıdılıb.

## Əmaliyyatın gedişi
15 dekabr 1989 ildə Manuel Noryeqa Panama parlamentində çıxış edərkən ABŞ-la müharibə şəraitində olduğunu bildirdi. 17–18 dekabr 1989-cu ildə Corc Herbert Uoker Buş Doğru İş (İngiliscə: Just Cause) Əməliyyatı keçirməyi qərara aldı. 20 dekabr gecə saat 2 də Əməliyyat başladı. Səhərə Panamada yerləşən iki hərbi baza ABŞ-nin əlinə keçdi. Hərbi bazalar müqaviməti dayandırsalarda Panama hələ də müqavimət göstərirdi. 25 dekabrın səhəri müqavimət dayandırıldı və "Just Cause" əməliyyatı uğurla başa çatdı. Rəsmi məlumata görə əməliyyat zamanı Panamanın 400 vətandaşı həlak olub.

## İtkilər
ABŞ ordusunun itkiləri 23 ölü, 324 yaralı olaraq hesablanmışdır, Panama tərəfinin itkiləri barədə isə dəqiq məlumat yoxdur. Amerikan təxminlərinə görə Noryeqaya bağlı qüvvələr bu əməliyyatda 205 nəfər itki vermişdir. Rəsmi Pentaqon açıqlamasına görə əməliyyat ərzində 510 nəfər panamalı mülki vətəndaş həlak olub.

## Reaksiyalar
ABŞ-nin Panamanı işğal etməsi Kolumbiya xaricində qalan bütün Latın Amerikası ölkələri tərəfindən qınandı. Bu əməliyyat SSRİ və Çin tərəfindən də qınandı.

## Mənbə
* "Just Cause" ABŞ-nin Panamaya qarşı hərbi əməliyyatı
Solanum reticulatum

*  — Solanum crotonoides bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum vellozianum bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum paniculatum bitki növünün sinonimi.
Solanum decurrens

*  — Solanum sisymbriifolium bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum nigrum bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum hoehnei bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum jamaicense bitki növünün sinonimi.
Əxi Təvəkkül zaviyəsi

**Əxi Təvəkkül zaviyəsi** — Dərələyəz mahalının Keşişkənd (1957-ci ildən Yeğeqnadzor) rayonunun Ələyəz kəndində azərbaycanlılara məxsus tarixi abidə.

Əxi Təvəkkül zaviyəsi XII-XIII əsrlərə aiddir. Abidənin kitabəsində yazılmışdı: "Bu məzar mərhum və uca şəhid, Qadir Allahın rəhmətinə ehtiyacı olan Əxi Təvəkkülündür-Allah onun günahlarını bağışlasın-məhərrəm ayı, doqquz yüz əllinci il (miladi-1543-cü il) tarixdə" . 

Abidə 1961 – ci ildə azərbaycanlı alimlər tərəfindən tədqiq edilmişdir. Tədqiqatlar nəticəsində zaviyənin bünövrəsi və Əxi Təvəkkülün baş daşı formasında iki xatirə daşı abidəsi aşkar olunmuşdur. Xatirə daşlarının üzərində ərəb və erməni dillərində həkk olunmuş kitabələrdə Əxi Təvəkkülün hicri 951 – ci ilin məhərrəm ayında (25. 03. – 24. 04. 1544) şəhid olduğu göstərilir. Kitabəninn iki dildə olması Azərbaycanda XI əsrin sonu – XII əsrin əvvəllərindən fəaliyyət göstərən və sonrakı dövrlərdə (XIV – XVI əsrlərdə) milliyyətindən, dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, şəhər sənətkarlarının hüquqlarını qoruyan quruma çevirilən əxi təşkilatının başçısı olduğunu ehtimal etməyə imkan vermişdir. 

Tarixin memarlıq dəyəri olan abidə azərbaycanlıların müqəddəs hesab etdikləri ziyarətgahlardan idi. Abidənin girəcəyində yerləşən daş lövhədə azərbaycanlıların inanclarını əks etdirən, yerin, ayın və günəşin rəmzi olan üç dairə, hər dairədə 12 imamın rəmzi kimi 12 xətt və tarixən Dərələyəz mahalında yaşamış türk tayfasının sayını bildirən doqquz ədəd səkkizguşəli ulduz həkk olunmuşdu. Daha sonralar bu abidə ermənilər tərəfindən dağıdılmış, bütöv qalan daş lövhənin bir hissəsində isə xaç şəkli çəkilərək erməniləşdirilmişdir.

## İstinadlar


## Həmçinin bax
* Qafqaz Albaniyası tarixində erməni saxtakarlığı
141 (ədəd)

**Yüz qırx bir** — say sistemində ədədlərdən biri. Yüz qırxdan sonra, yüz qırx ikidən əvvəl gəlir.

## Riyaziyyatda

### Əsas hesablamalarda
* ** Yüz qırx bir ədədi** —tək ədəddir və eyni zamanda mürəkkəb ədəddir.

### Say sistemində

## Elmdə

## Dində

## İnam və etiqadlarda

## Digər sahələrdə

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Abas

**Abas ** — Xəzər tayfalarından birinin adı. Abas tayfa adının abaz forması da vardır.

Q. Qeybullayev Abaslı tipli toponimlərin əsasında abas(abaz) tayfa adının durduğunu qeyd etmişdir(89, 139). Ərəb dilindən olan Abbas antroponimi əsasında yaranmış toponimlər də istisna edilə bilməz. Bir çox hallarda bu iki tip toponimin bir-birindən fərqləndirilməsi müəyyən çətinlik törədir. Göstərilən çətinliyin yaranma səbəblərindən birini belə toponimlərin qeydə alınması və rəsmiləşdirilməsi zamanı orfoqrafik səhv buraxılması ilə əlaqələndirmək mümkündür. Yəni toponim yanlış olaraq Abbas və Abas şəkillərindən birində yazıla bilərdi. Sözdə bir b və ya geminatın olmasını təyin etmək isə mürəkkəbdir və daha çox tarixi faktlar əsasında müəyyənləşdirilə bilər.

Tayfa adının ilkin variantı abaz şəklində olmuş və bu da ab+az formasında parçalana bilər. Qeyd etmək lazımdır ki, Qarapapaqlarda da bir tayfanın adı abas olmuşdur. Abas əsaslı toponimlər geniş yayılmışdır. Onlara müxtəlif regionlarda rast gəlmək mümkündür.

Ermənistanda Abbasabad adlı üç kənd, Abbasdərəsi qışlaq və kənd adları, Abbaskəndi, Abbasgölü, Abbasgöl məzrəsi, Abbaslar kəndləri olmuşdur. R. Əliyevanın tədqiqat işinin əlavəsində verilmiş Azərbaycan toponimləri siyahısında Abbasabad adı qeyd olunmuşdur.

Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində Neftçala rayonunda Abasalılı, Abasalı, Yardımlı rayonunda Abbasabad, Qazax rayonunda Abbasbəyli, Tovuz rayonunda Abbasqulular, Şəki rayonunda Abbaskənd, Şəmkir rayonunda Abbaslı, Ağsu rayonunda Abbasxanlı toponimlərinin olması göstərilmişdir.

## Mənbə

## Ədəbiyyat
* Könül Ibrahim qızı Səmədova. Qərbi Azərbaycan-indiki Ermənistan etnotoponimlərinin arealları (monoqrafiya). Bakı, "Nurlan", 2008,- 152 səh.

## Həmçinin bax
* Abasbəyi
* Qərbi Azərbaycan
* Qafqaz Albaniyası tarixində erməni saxtakarlığı
Bayandur

;Kəndlər
;Azərbaycanda
* Bayandur (Tərtər) — Azərbaycanın Tərtər rayonunda kənd.

;Ermənistanda
* Bayandur (Şörəyel) — Qərbi Azərbaycanın Şörəyel mahalında kənd.
* Bayandur (Gorus) — İrəvan quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indi Gorus rayonunda kənd.

;Digər 
* Bayandur (tayfa) — oğuz tayfalarından birinin adı.
* Bayandur (çay) — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indi Gorus rayonunda çay.
* **Bayandur** — Laçın rayonunda çay. Zabux çayının sağ qoludur.
* **Bayandur** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan) rayonunda vağzal.
* Bayandur bulağı— Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Meğri rayonunda bulaq.

## Həmçinin bax
* Bayan
* Bayandurlu
* Bayandır
Solanum viscosum

*   — təsdiq olunmamış bitki növü.
*  — Solanum sisymbriifolium bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum paludosum bitki növünün sinonimi.
Solanum cornutum

*  — Solanum angustifolium bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum rostratum bitki növünün sinonimi.
Buğakar piri

**Buğakar piri** — Zəngəzur mahalının Meğri rayonunun Buğakar kəndi ərazisində müsəlman ziyarətgahı. Azərbaycan memarlığı üslubunda inşa edilib.

## Haqqında
Buğakar kəndi adını IX əsrdə yaşamış sərkərdə Buğa Əl-Kəbirin adından almış, ziyarətgah isə kəndin adı ilə "Buğakar ziyarətgahı" kimi tanınmışdır. O, xalq arasında Sultan Seyid Əhməd məqbərəsi kimi də tanınır.

## Tarixi
Buğakar kəndində qədim dövrlərdən azərbaycanlılar yaşamış, 1939-cu ildə isə kənd ermənilər tərəfindən ləğv edilərək əhalisi ermənilər yaşayan Lehvaz kəndinə köçürülmüşdür. Buna baxmayaraq, Buğakar piri ətraf kəndlərin azərbaycanlı əhalisi üçün ziyarətgah olaraq qalmışdı. Bölgədəki azərbaycanlılar 1988-ci ildə zorla qovulduqdan sonra bu abidə ermənilər tərəfindən dağıdılmışdır.

## Mənbə

## Əlavə oxu
* Fragments of Armenia’s Soviet Past: Tracing the Armenian-Azerbaijani Coexistence// RA NAA IAE. Edit. L. Kharatyan, A. Hakobyan- Yerevan, IAE Publication, 2019, 164 pages

## Həmçinin bax
* Qərbi Azərbaycan
* Qafqaz Albaniyası tarixində erməni saxtakarlığı
Avstriya imperiyası

**Avstriya imperiyası** () — tarixi alman dövləti. Paytaxtı Vyana şəhəri. Çoxsaylı millətlərlə dolu olan (polietnik), ümumi adı olmayan, lakin Vyanadakı idarəedici dairələrə tabe olan dövlət.

## Yaranması
Napoleon Bonapartın imperator elan olunmasına cavab olaraq Frans II Avstriyalı özünü imperator elan eləyərək Avstriya imperiyasını yaradır.

## Etnik münaqişələr
Çoxmillətli dövlətdə stabilliyi gorumaq üçün imperator dairəsi maliyyənin inkişaf edib qorunub saxlanmasına güvənirdi. İmperiyada əhalinin 1/4-i almanlar olduğuna görə almanizasiyaya ehtiyac vardı. Almanizasiya ilk öncə təhsildən başdı.

## 1848–1849-illərin inqilabı

1848-ci ilin mart ayında maliyyə böhranı zamanı Vyanada olan çatışmalar nəticəsində Metternix istefaya yollanır. Yeni konstitusiya demokratik olmadığına görə 15 may 1848-ci ildə mitinqlər başlayır. İmperator I Ferdinand əvvəlcə İnsburqa qaçır, daha sonra isə tacdan imtina edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Avstriya imperiyası 1815-ci il.
Sami dilləri

**Sami dil ailəsi** — Afro-Asiya dilləri (köhnə adı "*Hami-Sami dilləri*") ailələsinin alt qrupuna aiddir. Bu dil ailəsinə ərəb, ivrit, uqarit, arami, süryani, aysor və ölü dil sayılan akkad dili daxildir.

Sami dilləri ailəsindən günümüzə qədər sağ qalan, müasir dillər aşağıda təqdim olunubdur:
* **[[ərəb dili]]**
* **[[amhar dili]]**
* **[[ivrit dili]]**
* **[[tiqriniya dili]]**
* **[[Arami dili|müasir şərq arami ləhçələri]]**
* **[[malta dili]]**

## Xüsusiyyətlər
Sami dil ailəsinə mənsub olan dillər adətən öz coğrafi məkanlarına görə 3 hissəyə bölünürlər. Bunlar (şimal-)şərqi Sami, şimal-qərbi Sami, cənub-qərbi Sami dilləridir.

Şimal-şərq Sami dilləri vəya Akkad iki ləhcədən ibarətdir. Bunlar qədimdə Mesopotamya ərazisində istifadə edilmiş Asur və Babil ləhcələridir. Şimal-qərb Sami budağına mənsub olan dillər qədim zamanlarda Suriya-Fələstin ərazisində istifadə olunub. Bu qol Amorit, Uqarit , Kənanlı, Moavit, İvrit və Arami dilləri daxil olur. Kənanlı dilinin bir qolu Kənanlı köçkünlərin Şimali Afrikaya gətirdiyi Punik dilidir, Arami isə Kənan dilini Suriyanın danışıq dili və Akkad dilini Mesopotamiyanın danışıq dili kimi dəyişmişdir. Cənub-qərbi Sami dilləri isə Cənubi ərəb dilləri,Ərəb dili, və Efiyopiya dilləridir. Eramızdan əvvəl üçüncü minillikdən olan yazıya görə təsdiqlənmiş ən erkən Sami dili Akkad dilidir. Sami dilləri başqa üç qrupla əlaqəlidir: Misir, Liviya-Berber, Kushitic (və həmçinin Çad qrupu) ümumiyyətlə Hamit dili kimi istinad edilir.

## [[Ərəb dili]]
Ərəb dili oxşar dillər olan biri, arami, amhari dilləri kimi hami-sami dillər ailəsinin Sami qoluna mənsub bir dildir. O, Ərəbistan yarımadasına məxsus bir dil olmaqla yanaşı, VII əsrdən etibarən İslamiyyətin intişarı ilə çox geniş bir coğrafiyaya yayılmış, İslam dininin mədəni təsiri ilə birlikdə müəyyən zaman içində Orta Asiya, Misir və Şimali Afrikanın yerli dillərindən üstün dil olmuşdur.
Baskak

**Baskak** — Monqol və Qızıl Ordu dövlətlərində xanın işğal edilmiş ərazilərdəki nümayəndəsi. Yerli hakimlərin fəaliyyətinə nəzarət edir, vergilər toplayır, mükəlləfiyyətləri icra etdirirdilər.

## Həmçinin bax
*Qızıl Orda
Aramilər

**Aramilər** (Aramicə: ܣܘܪ̈ܝܝܐ ܐܪ̈ܡܝܐ) — Mesopotamiyadan olan Semit bir xalqdır, günümüzdə: Türkiyənin cənub-şərqində, Suriyanın şimal-şərqində və İraqın şimalında. Arami xalqının öz dili, Arami dili var. Bu bir vaxtlar qlobal bir dil idi və İsa Məsihin də danışdığı Orta Şərq dil frankası idi.

Aramilər Xristianlığı qəbul edən ilk xalqlardan biri idi və müxtəlif Arami kilsələrinin bir hissəsidir. Zülm və zülmə görə arameylilər, əsasən Qərbi Avropa, Amerika və Okeaniyada diasporada yaşayırlar.

## Aramilərin əlifbası

Aramilər e.ə 11–10-cu əsrlərdə finikiya əlifbasını mənimsəmişlər, lakin 8-ci əsrin ortalarından etibarən arami əlifbası yalnız ona məxsus olan spesifik əl yazı formasını əldə etmişdir. Arami yazısının təkamülünün əsas istiqaməti-işarələrin ifadəsinin sadələşməsidir. E.ə 7-ci əsrin sonu −6-cı əsrdə moavitlər və idmeylər tərəfindən əxz olunmuş paleoyəhudi yazısı arami yazısının təsirinə məruz qalmağa başlamışdır. Yaxın Şərq xalqlarının bir çoxu arami dilini ikinci dil kimi, çox vaxt isə əsas dil kimi istifadə edirdilər. Fars dövründə isə sadə arami şrifti mövcud olmuşdur, lakin arami dilinin kursiv şəkilli əl yazısının təsiri daha böyük idi, belə ki, hətta bərk material üzərindəki yazılar da kursiv əl şrifti ilə yazılırdı. Yığcam şrift e.ə 4-cü əsrdə istifadədən çıxdı, eyni zamanda arami kursiv şəkilli əl yazısı e.ə 330-cu ildə fars imperiyasının süqutundan sonra daha yüz il istifadə olundu.

## Aramilər və xristianlıq

Xristianlığın Şərqdə daşıyıcıları aramilər oldu. İncil təliminin siryanilərin (suriyalıların, aramilərin) köməyilə şərq ölkələrində yayılması çox vaxt onların ticarət həyatında oynadıqları rolla izah edilir. Aralıq dənizi ilə Yaxın və Uzaq şərq ölkələri arasında fəaliyyət göstərən köhnə su və quru ticarətinin çox hissəsi siryanilərin əllərində idi.
Samilər

**Samilər** — İkiçayarasında, Mesopotamiyada yaşayan qədim xalq.

## Tarixi
İkiçayarası əraziləri ən qədim insan məskənlərindən olub, insan sivilizasiyasının mərkəzi sayılır. Ərazinin cənub hissəsi bataqlıqlardan ibarət olmuş, neolit dövründə — bataqlıqlar quruduqdan sonra əhali bu yerlərə köçmüşdür. Şimal ərazilərdə məskunlaşma daha əvvəllər baş vermişdir.

İkiçayarasına şərqdən və şimal-şərqdən şumerlər gəlib, qərbdən və şimal-qərbdən samilər gəlib. Qədimdə şərqdə və şimal-şərqdə türklər yaşayıb, qərbdə və şimal-qərbdə samilər. Bu vəziyyət olduğu kimi indi də davam edir. Lakin qədim akkadların samilər olduğunu hamı qəbul edir, qədim şumerlərin türk olduğuna şübhə edirlər.

## Dilləri
Samilər Sami dil ailəsinə mənsub idilər.

## Həmçinin bax
* Aramilər
Draqunlar

**Draqun** ( — əjdaha,  — ilk dövrlərdə bayraqlarında olan əjdaha təsvirindən gəlir) — bəzi Avropa ölkələrində həm atlı, həm də piyada sırada vuruşmağı bacaran süvarilər. Əvvəlini Makedoniyalı İskəndərin həm piyada, həm də atlı vurulan dimaxoslarından (yunan — ikili döyüşçülər) götürürlər.

İlk dəfə draqunlar XVI-cı əsrdə Fransa, atlarda vuruşan piyadalar kimi yaradılıblar. Onların bayraqlarında əjdaha təsviri olurdu. Həm piyada, həm də süvari qoşun kimi vuruşmaq üçün nəzərdə tutulurdular.

XVII-ci əsrin birinci yarısında suvarilər kimi də istifadə olunublar. İstifadələrindən asılı olaraq, müxtəlif mərhələlərdə müxtəlif soyuq və odlu silahlarla, eləcə də alətlərlə təmin olunurdular. Daha təkmil odlu silahın yaranması ilə atlı atıcılara çevrildilər. XVII-ci əsrin əvvəlində Otuzillik müharibədə əsasən suvarilər kimi istifadə olunurdular. XVII-ci əsrin sonunda Fransa, Avstriya, Prusiya və İngiltərə qoşunlarında üstünlük təşkil edirdilər və əsasən ağır (bəzən orta) suvarilərə aid edilirdilər. Yüngül kavaleriyanın artımı ilə XVII-ci əsrin əvvəlində draqunların sayı azaldı. 1877–1878 illər rus-türk müharibəsi göstərdi ki, draqunlar öz əhəmiyətini itirməyib.

XVIII–XX əsrlərdə əksər Avropa ölkələrində qoşunun 1/3-ni təşkil edirdi.

## Mənbə
* Военная энциклопедия в 8 томах. 3 "Д" -квартирьер Москва Военное издательство 1995 səh. 131

## Həmçinin bax
Falanqa (hərb)

**Falanqa** () — qədim yunan ağır piyadalarının (hoplitlərin) döyüş üçün nizələrini qabağa uzadıb bir neçə sıraya düzülüşü. Adətən, 8–16 cərgədən ibarət olurdu. Makedoniya ordusu da belə quruluşa malik idi. Tarixdə ilk məlum falanqa quruluşu, hərəsində 800–1000 hoplit olan 8–16(bəzən 25)cərgədən ibarət idi. Cəbhədən 500 metr idi. E.ə 400-cü ildə, kolxidalılarla döyüşdə, yunan sərkərdəsi Ksenofont falanqanı, müstəqil hərəkətə edə bilən, ayrı-ayrı dəstələrə — *loh*lara, ayırdı.

## Makedon falanqası
Makedon falanqası Makedoniyalı II Filipp tərəfindən ilk dəfə təşkil olunan döyüş düzülüşü, başqa yunan falanqalarından fərqli olaraq burada hoplitlər uzun nizələrlə sarissalarla silahlanmışdılar.
E.ə IV-cü əsrin ikinci yarısından, Makedoniyalı II Filipp falanqanı öndən peltastlarla, cinahlardan isə süvarilərlə qorunmasını tətbiq etdi. Məşhur *Böyük makedon falanqası*nda 16384 hoplit, 8192 peltast və 4096 katafraktari var idi. Falanqa hələ Troya müharibəsi dövründən məlumdur, amma döyüş qaydası kimi e.ə VI-cı əsrdən təsdiq olunmuşdu. Döyüşdə falanqa vahid taktiki vahid kimi hərəkət edirdi, və düzbucaq, kvadrat ya da pilləvari formalara malik idi. Falanqa düzülüşünün sıxlığı(cərgələr arasındakı məsafə 0,5–1 metr idi) və monolitliyi, cəbhədən (frontal) olduqca güclü zərbə endirmək imkanı yaradırdı. Lakin o xeyli ləng və yöndəmsiz, cinahdan isə zəif idi. Bundan başqa kəsişən(yarğanlı), və qapalı(küçə döyüşü) ərazidə hərəkət edə bilmirdi.

## Falanqa Qədim Romada
Falanqa Qədim Romada manipulayar düzülüşün tətbiq olunmasından əvvəl, eləcə də sonrakı Romanın barbarlarla müharibələrində yenidən tətbiq olunmağa başladı[3].

## İstinadlar
Elman Eldaroğlu

**Elman Eldaroğlu** (tam adı: *Elman Eldar oğlu Mustafayev*) — jurnalist, naşir, şair-publisist, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.

## Həyatı
Elman Eldar oğlu Mustafayev 3 yanvar 1966-cı ildə Sumqayıt şəhərində anadan olub.

1973-1976-cı illərdə Sumqayıt şəhərində fəaliyyət göstərən 9 saylı orta məktəbdə ibtidai təhsilini alıb. 1976-1981-ci illərdə 17 saylı orta məktəbdə oxuyub. 8 illik təhsilni həmin məktəbdə başa vurduqdan sonra 1981-1985-ci illərdə Sumqayıt Politexnik Texnikumunda təhsilini davam etdirib, eyni zamanda "Sosialist Sumqayıtı" qəzetində fəaliyyət göstərmiş iki illik jurnalistika kursunda bu peşənin sirlərinə yiyələnərək, həmin qəzetin ştatdankənar müxbiri işləyib.

1985-1987-ci illərdə Sovet qoşunlarında, 1995-1998-ci illərdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində hərbi xidmətdə olub.

1987-ci ildə istehsalatdan ayrılmadan Ç. İldırım adına Azərbaycan Politexnik İnistitutuna qəbul olunub. Yardımlı Xeyriyyə Cəmiyyəti ictimai birliyinin yaradıcısı, "Yardımlının səsi" müstəqil qəzetinin təsisçisi və baş redaktorudur.

"Alın yazısı", "Bir yarpaq ömrü" şeir, "Bir elin övladları", "Ömrün Yardımlı döngəsi" publisistik kitabların və 20-dən çox maarifləndirici kitabçanın müəllifidir. Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin, eləcə də Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Prezident təqaüdçüsüdür.

19 noyabr vertolyot qəzasında həlak olmuş Vəli Məmmədov haqqında  "Millətin Vəlisi", kimyaçı alim Nərçə Bəhmən oğlu Ağayev haqqında "Odlu həyat", tanınmış el ağsaqqalı Baxas Qubadov haqqında *Söz və əməl sahibi* sənədli filmlərinin təşkilatçısı və quruluşçu rejissorudur.

2015-2020- ci illərdə ABŞ-ın Miçiqan ştatıda yaşayıb...

## Kitabları
*"Alın yazısı", 
*"Bir yarpaq ömrü", 
*"Bir elin övladları"
*"Ömrün Yardımlı döngəsi"

## Xarici keçidlər
Yardımlı Xeyriyye Cemiyyeti
 "Söz və əməl sahibi"

Vəli Məmmədov haqqında film- https://www.youtube.com/watch?v=a6mgq0iXrEI

Mərhum kimyaçı alim Nərçə Ağayev haqqında film və təqdimat- https://www.youtube.com/watch?v=fCuX0kiDS-w
Boyar

**Boyar** — rus knyazlıqlarında və sonralar Rusiya dövlətinin ilk vaxtlarında Böyük
knyazdan sonra dövlətin idarə edilməsində mühüm rol oynayan yüksək zümrə, iri
əyan.

## Etimologiya
Boyar sözünün etimologiya-sı ilə bağlı müxtəlif fikirlər irəli sürülməkdədir. Bəzi alimlər boyar sözünün slavyan mənşəli olduğunu və döyüş mənasına gələn "boy" sözündən əmələ gəldiyini hesab edirlər. Digər alimlər isə sözün türk mənşəli olduğunu və varlı kişi mənasını daşıyan "bay ar" sözlərindən törədiyini iddia edirlər.

## X–XIII əsrlər
İlk dövrlərdə boyarlar torpaq sahibliyi ilə yanaşı həm də knyazın məsləhətçisi hesab olunurdular. Onlar varislərin təyin edilməsində, diplomatik danışıqlar zamanı və s. yaxından iştirak edirdilər. boyarların toxunulmazlıq, habelə digər bir knyazın xidmətinə keçmək hüququ var idi. Onlar həmçinin döyüşlərdə knyaz ordusunda vuruşmalı idilər. XII əsrdə mərkəzi hökumətin zəifləməsi ilə birlikdə boyarların gücü də artmışdı

## XIV–XVII əsrlər
XIV əsrdən etibarən bəzi xırda knyazlar da boyar adlanmağa başlandı və əmlak boyarları adı verilən boyarlar meydana gəldi. Əmlak boyarları knyaz saraylarında yaşayır və müxtəlif vəzifələr icra edirdilər (mehtərbaşı, şərabdar və s). boyar dumasının təşkilindən sonra yüksək vəzifə daşıyan dövlət məmurları da boyar adlanmağa başlandı. Mərkəzləşmiş rusiya dövləti yaradıldıqdan sonra boyarların hüquqları məhdudlaşdırıldı. Boyarlara ən ağır zərbəni isə IV Ivan-ın opriçnina siyasəti vurdu. 1714-cü ildə votçina-nın ləğvi ilə dvoryanlarla boyarlar arasındakı fərq aradan qaldırıldı və boyar sinfi ortadan qalxdı.

## Mənbə

## Həmçinin bax
* Rusiya
* Opriçnina
* Votçina

## Xarici keçidlər
Heraldika

**Heraldika** — ən qədim dövrdən mövcud olmuş gerb, möhür, emblem və nişanları öyrənən köməkçi tarix elmi, gerbşünaslıq.

## Tarixi
Adətən orta əsr mənbələrinə xas olan və mühüm tarixi  informasiya daşıyıcısı olan heraldika xüsusi təlim tələb edən sahələrdəndir. Tarixdə heraldikanın hərbi fəaliyyət ilə əlaqədar yaranması fikri üstünlük təşkil edir. Lakin Norman işğallarına qədər heraldikanın sistematik formasına rast gəlinmir. Tarixi materialların tədqiqatçısı üçün heraldikaya aid biliklər mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Heraldika təkcə möhür və emblemlərdə deyil, qravür və miniatürlərdədə əks olunur,sənədin həqiqiliyinin, müəllifinin müəyyənləşdirilməsi üçün qiymətli informasiya verir. Müasir dövrdə heç bir rəsmi hakimiyyəti, sosial mənsubiyyəti müəyyən etməyən heraldika orta əsrlərdə həqiqətən də feodal cəmiyyətinin mühüm xüsusiyyətlərini, institutların rəsmi imtiyazlarını əks etdirirdi. Heraldika adətən, müəyyən hərbi şəxslər üçün hazırlanır və onların şəxsi qabiliyyət və bacarıqlarını, imtiyaz, hüquq və vəzifələrini müəyyən edirdi. Müxtəlif ölkələrin hərbi cəmiyyətləri xüsusi nişanların təsvirinə malik idilər və bu, döyüşçülərə və rəhbərlərə onların hansı kontingentə daxil olmaları haqqında məlumat verirdi. Müasir tarixçilər heraldikanın iki tipini müəyyənləşdirirlər: 1) hərbi xüsusiyyəti müəyyənləşdirən nişanələr; 2) nəsli mənsubiyyəti müəyyənləşdirən nişanələr. Orta əsr feodal silki nümayəndələri arasında vətəndaş xidmətində olan, lakin hərbi və digər imtiyazlara malik olmayan şəxslər xüsusi nişanələrə malik idilər. Bu nişanələr onların cəmiyyətdə tutduqları yeri, malik olduqları səlahiyyətləri  təsdiqləyən mənbələr idi. Heraldikanın tədqiqi ilə məşğul olan müasir tədqiqatçıların əsas vəzifəsi heraldik nişanələrin müəyyənləşdirilməsi deyil, mənbə haqqında məlum olmayan, itirilmiş informasiyanın toplanmasıdır. Heraldika ilə məşğul olan tədqiqatçılar sənədlərin operativ tədqiqi və tarixinin müəyyənləşdirilməsi üçün xüsusi süni lüğət yaradıblar. Bu lüğətdə dövrünə görə olduqca böyük əhəmiyyət kəsb edən heraldik nişanələrin (əsasən fransız mənşəli nişanələrin) təsviri verilir. Bu cür nəşrlər tarixi tədqiqatların asanlaşdırılmasına, mənbələrin tarixiliyi və həqiqiliyinin müəyyənləşdirilməsinin sürətləndirilməsinə imkan yaradır.Tarixdə müəyyənləşdirilmiş ən qədim emblem 1193-cü il Robert de Çartresə məxsus heraldikadır. Heraldika tarixi tədqiqatın bir vasitəsi kimi mənbə tədqiqinin yalnız bir üzünü təşkil edir. Orta əsr tarixinin bir mərhələsi olaraq, ailə, təbəqə, silk və siniflər arasında demarŞkasiya rolunu oynayan heraldik nişanələr müharibələrin ehtiyacları üzündən yaradılmasına baxmayaraq, orta əsr ruhunun müəyyənləşdirilməsi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
143 (dəqiqləşdirmə)

*143 — il
*143 (ədəd) — ədəd
*143 — Sabirabad rayonunun 1 aprel 2013-cü ilə qədərki telefon kodu. (yeni kod: 21)
*E.ə. 143 — il
148 (dəqiqləşdirmə)

*148 — il
*148 (ədəd) — ədəd
*148 — Daşınmaz əmlak reyestri üzrə dövlət xidməti məlumat telefon nömrəsi
*E.ə. 148 — il
142 (dəqiqləşdirmə)

*142 — il
*142 (ədəd) — ədəd
*142 — Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi məlumat telefon nömrəsi
*E.ə. 142 — il
İngiltərə bayrağı

**İngiltərə bayrağı** () — İngiltərənin Dövlət bayrağı.

Qırmızı xaç xüsusilə Səlib yürüşləri əsnasında, orta əsrlərdə İngiltərədə bir emblem olaraq ortaya çıxdı (İngilis xaçlılar təmsil etmək üçün istifadə edilən orijinal simvolu qırmızı zəmin üzərində ağ bir xaç olmasına baxmayaraq) və İngiltərəni təmsil edən ən köhnə emblemlərdən biridir. Bu bayraq XVI əsrdə İngiltərənin milli bayrağı olaraq bu günə kimi qalmaqdadır.

İngiltərə ölkəsi beynəlxalq areneda Birləşmiş Krallığın bir hissəsidir. Ancaq bəzi idman və mədəni fəaliyyətlərdə müstəqil hərəkət edir və bu bayraqdan istifadə edir.