open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xanağa abidəsi

**Xanağa abidəsi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunun Xanağa kəndində orta əsrlərə aid arxeoloji abidə.

Yaşayış yeri Xanəgah kəndinin tikinti ləri altında qalmış dır. Buradakı binaların və memarlıq abidə lərinin qalıqları müasir dövrədək qalmaqdadır. Mədəni təbəqənin qalınlığı 4 metrdir. Tədqiqatlar nəticəsində toplanmış yerüstü materiallar müxtəlif növ şirsiz və şirli saxsı məmulatından ibarətdir. Şirsiz qablar küp, küpə, qazan, aftafa tipli qab sınıqları ilə təmsil olunmuşdur. Dulus çarxında hazırlan mış bu qablar qazanlar istisna olmaqla yaxşı bişirilmişdir. Qazanlar boz, digər qablar isə çəhrayı rəngdə bişirilmişdir. Şirsiz qabların səthi anqob təbəqəsi ilə örtülmüşdür. Onların xarici səthi cızma həndəsi xətlərlə bəzədilmişdir. Şirli qablar kasa, boşqab tipli qab sınıqlarından ibarətdir. Belə qablar bir qayda olaraq daxildən zəngin həndəsi və nəbati təsvirlərlə bəzədilmişdir. Fırça ilə çəkilmiş naxışların bir qismi kölgəli verilmişdir. Aşkar edilmiş fayans qab hissələri daxildən və xaricdən nəbati təsvirlərlə naxışlanmışdır. Naxışlanmada yaşıl rəng və onun müxtəlif çalarlarından istifadə edilmişdir. Xanağa yaşayış yerini yerüstü materiallar əsasında IX-XVIII əsrlərə aid etmək olar.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh.180-181
Xanağa piri

**Xanağa piri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Xanağa kəndində ziyarətgah.

Kəndin şərq tərəfində iki otaqlı binadan ibarətdir. Böyük otağın mərkəzində üstünə qara örtük çəkilmiş bir qəbir var. Qəbrin üstü daşla təqribən 20 sm hündürlüyündə hörülmüşdür. Üzərində kitabə olmadığından kimin qəbri olduğu müəyyənləşdirilməmişdir. Pirin cənub divarındakı pəncərənin sağ və sol tərəfində, yerdən təqribən 1 metr hündürlüyündəki iki tax çada Ordubad ərazisi üçün səciyyəvi olan yaşılımtıl daşdan baş daşıları qoyulmuşdur. Sağ tərəfdəki başdaşı (70 x 40 sm) üzərindəki ərəbcə kitabə də Quran ayəsi, mərhumun adı və vəfat tarixi həkk olunmuşdur:

"Bu qəbir Seyyid Həmidin oğlu mərhum Seyyid Tahirindir. Yeddi yüz yeddi tarix də" (1308).

Sol tərəfdəki baş daşının (59 x 37 sm) üzərindəki 7 sətirlik ərəbcə kitabədə onun Şeyx Nurəddinin oğlu Şeyx İslamın qəbri olduğu göstərilir. Baş daşılardan məlum olur ki, üstü hörülüb suvanaraq tək şəklə salınmış qəbir əslində vaxtilə iki qəbirdən ibarət olmuşdur. Bunu rus alimi V.M. Sısoyevin 1926-cı ildə pirin böyük otağın da bir-birindən 20 sm aralı 3,25 x 1,25 metr ölçüdə iki qəbir olduğu barədə məlumatı təsdiqləyir. Bu, pirin yerində vaxtilə hansısa sufi təriqətinə məxsus xanəgah olduğunu ehtimal etməyə imkan verir.

## Ədəbiyyat
* Səfərli F., Cəfərov H. Naxçıvan ziyarətgahları. Bakı: 1998.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh.182-183
Xalıkeşan nekropolu

## Coğrafi mövqeyi
Xalıkeşan nekropolu,Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Sabirkənd və Kələntər Dizə kəndlərinin yaxınlığında arxeoloji abidə.
## Haqqında
Nekropol şərti olaraq çayın adı ilə adlandırılmışdır. Əslində Xaraba Gilan şəhər yerinə aiddir. Şəhərə qərbdən giriş yolu nekropolun üstündən keçdiyindən qəbirlər güclü dağıntıya məruz qalmışdır. Nekropolun yerləşdiyi dağ müxtəlif qalınlıqlı sal daş qatlarından ibarətdir. Qəbirlərin qurulmasında bu daşlardan istifadə olunmuşdur. Nekropolun çox hissəsi dağıldığından yalnız bir neçə, nisbətən salamat qalmış qəbir tədqiq edilmişdir. Bəzi qəbirlərin örtük daşlarının bir hissəsi salamat qalmışdır. Qəbirlərin dördbucaqlı planda qurbangahları vardır. Quruluşuna və planına görə Muncuqlutəpə qəbirlərinə oxşayırlar. Lakin Xalıkeşan qəbirlərinin giriş yolu yoxdur. Qəbirlərin çoxunun və qurbangahların divarları yanı üstə dikinə qoyulmuş sal daşlardan ibarətdir. Bəzi qəbirlərin divarları bir neçə qat həmin daşlarla işlənmişdir. Xalıkeşan nekropolundan əldə edilən tapıntılar əsasən qara boz və çəhrayı rəngli keramika məmulatından, tuncdan hazırlanmış xəncər, qolbaq, sırğa və sancaqdan və müxtəlif bəzək əşyalarından ibarətdir. Bu materialların oxşarlarına Naxçıvanın həmdövr abidələrində və Urmiya gölü hövzəsi abidələrinin materiallarında rast gəlinir. Əldə olunan arxeoloji materiallar Xalıkeşan nekropolunu e.ə. II minilliyin sonu, I minilliyin əvvəllərinə aid etməyə imkan verir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Aslanov Q.M., İbrahimov B.İ., Qaşqay S.M. Xaraba Gilanın qədim nekropolları. Bakı: 2002.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh.175-176 

## Həmçinin bax
Gülüm-gülüm piri

**Gülüm-gülüm piri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunda eyni adlı qədim yaşayış yerinin cənubunda ziyarətgah.

Pir dağ daşlarından dördkünc formada tikilmişdir. Girişi cənubdandır. Ölçüsü 4,5 x 3,1 metrdir. Divarlarının qalınlığı 90 sm-dir. Pirin ətrafından aşkar olunan keramika məmulatı Orta əsrlərə aiddir. Gülüm-gülüm dağının əfsanəsinə görə indiki Nəsirvaz kəndi əvvəl bu dağın ətəklərindəymiş. Deyilənlərə görə kənddə bir gəlin hər gün dağın səsini eşidirmiş ki, gəlim-gülüm. Gəlin gül, deyincə bütün çöl-çəmən gülüzarlığa dönür, insanlara sanki xoşbəxtlik verilir. Bir gün gəlin kefsiz olur. Elə bu vaxtı dağın gəlim-gülüm çağrışına qarşılıq acıqlı-acıqlı gəlirsən gəl deyir. Dağ gurultu ilə gəlib kəndi basır. Pir binasını XIV-XVI əsrlərə aid etmək olar.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh.145-146
İsmayıl xan hamamı

**İsmayıl xan hamamı** və ya **Şərq hamamı** — Azərbaycanın Naxçıvan şəhərində yerləşən hamam və tarix-memarlıq abidəsi.

Hamam Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərarı və Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2007-ci il 21 noyabr tarixli 98 nömrəli qərarı ilə ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidələri siyahısına salınıb.

## Haqqında
İsmayıl xan hamamı Naxçıvan şəhərində, H. Əliyev prospekti və Təbriz küçəsinin kəsişməsində, Dədə Qorqud meydanında yerləşir. XVIII əsrin ortalarına aid olan hamam giriş, xidmət zalı, çarhovuzlu çimərlik, xəzinə və ocaqxanadan ibarətdir. Ümumi sahəsi 526 m²-dir. Düzbucaqlı formada olan hamam bişmiş kərpiclə inşa olunub. Çatmatağlı portalının eksteryeri kaşılarla bəzədilib. Soyunma zalı səkkizbucaqlı formadadır. Zalın divarları boyunca 6 ədəd dərin taxça yerləşir. Yuyunma zalının iki keçidi var. Keçidlərdən biri digər otağa açılır. Zalın mərkəzində 2x2 metr ölçüdə çarhovuz inşa edilib. 108 m² sahəsi olan zalın tavanı sferik günbəzlə örtülüb. Hamam zalların divarlarına yerləşdirilmiş kiçik pəncərələr və günbəzin üstündəki bacalarla işıqlandırılır.

Hamamın xəzinəsi binanın qərbində, yuyunma zalına bitişikdir. Su təchizatı kəhriz vasitəsilə ödənilir. Otaqlara istilik yeraltı kanallar vasitəsilə verilir. Hamam Naxçıvanın xanı olmuş Kərim xan Kəngərlinin oğlu İsmayıl xan tərəfindən tikilib.

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra hamam, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

2005-ci ildə hamam əsaslı şəkildə bərpa olunub.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2007-ci il 21 noyabr tarixli 98 nömrəli qərarı ilə hamam ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidələri siyahısına salınıb.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
*
İşıqlar yaşayış yeri

**İşıqlar yaşayış yeri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Cəhri kəndinin şimal-şərqində orta əsrlərə aid yaşayış yeri.

Təbii cəhətdən əlverişli mövqedə yerləşmişdir. Sahəsi 46 min m²-dir.

Yaşayış yerinin mərkəzində "Xərtənli bulaq" adlanan çeşmə vardır. Vaxtilə Cəhriçayın sol qolu, Canıçaydan çəkilən arxın qalıqları indi də qalmaqdadır. Bu arxın suyundan son vaxtlara qədər əkinçilikdə istifadə edilmişdir. Təbii aşınma nəticəsində yaşayış yerində əmələ gəlmiş yar ğan larda mədəni təbəqənin qalınlığı aydın izlənilir. Təbəqə müxtəlif qalınlıqda qalmış dır. Abidənin bəzi yerlərində onun qalınlığı 3-5 metrdir. Burada olan yaşayış binaları tamamilə dağılmışdır. Lakin bəzi yerlərdə dörd künc formalı çalalara və divar qalıqlarına təsadüf olunur. Yaşayış yerinin böyük bir hissəsi (təqribən sahəsi 16 min m²-dir.) kül yığınları ilə örtülmüşdür. Kül yığınları içərisində gil qab qırıqlarına tez-tez təsadüf olunur. Belə kül yığınları Nəhəcir orta əsr yaşayış yerində də qeydə alınmışdır. Müşahidələrə əsasən demək olar ki, bu kül yığınları dulus kürələrinin fəaliyyəti ilə bağlı olmuşdur. Şübhəsiz ki, İşıqlar yaşayış yerində dulusçuluq sənətkarlığın əsas sahələrindən biri olmuşdur. Yaşayış yerindən aşkar edilmiş materialları iki dövrə bölmək olar. Birinci dövrə aid olan tapıntılar boz, qara, çəhrayı rəngdə bişirilmiş qab qırıqlarından ibarətdir. Onlar ilk orta əsrlərə aiddir. İkinci dövrə orta əsrlərin inkişaf etmiş mərhələsi üçün xarakterik olan maddi-mədəniyyət qalıqları aiddir. Onlar əsasən çəhrayı rəngdə bişirilmiş, həndəsi və nəbati ornamentlərlə naxışlanmışdır. Qablar naxışlandıqdan sonra şəffaf və qeyri-şəffaf şirlə örtülmüşdür. Yaşayış yerinin nekropolu ondan cənubda yerləşən kiçik təpənin üzərində olmuşdur. Təbii aşınma nəticəsində qəbirlərin əksəriyyəti dağılmışdır. Onlar torpaqda qazılmış müsəlman qəbirlərdən ibarətdir.

Yaşayış yerinin adı qədim türk tayfası ilə bağlıdır. Mənbələrdə bununla bağlı geniş məlumatlar vardır. Aşkar edilmiş arxeoloji materiallara əsasən yaşayış yerini III-XVII əsrlərə aid etmək olar.

## Ədəbiyyat
* Qədirzadə H.Q. Cəhriçay vadisi: m.ö. IV minillikdən günümüzədək. N., 2007.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh. 212-213
Ambon

**Ambon** () — [https://pupr-ambon.id/Molukka-adalarına-is/ Molukka adaları]na daxil olan və İndoneziyaya məxsus ada. Sahəsi 775 km² təşkil edir. Adada 361 287 nəfər yaşayır. Ambon adasında Ambon liman şəhəri yeləşir. Maluku vilayətinin mərkəzidir. Şəhərdə hava limanı, Pattimura Universiteti və bir necə başqa təhsil müısisələri vardır.

## Coğrafiyası
Ada bölgədə yerləşən Seram adasından cənub-qərbdə yerləşir. Banda dənizi daxilində yerləşir. Adanın uzunluğu 51 km təşkil edir. Ada əsasən dağlıq ərazilərdən ibarətdir. Ada faktiki iki əraxidən ibarətdir. Cənub-şərq nisbətən düzənlik, Şimal-qərb isə nisbətən dağlıqdır Ambon şəhəri burada yerləşir.
Ən hündür nöqtələri Vavani (1100 m) və Salaxutu (1225 m) vulkanlarıdır.

Ada demək olar ki, bütünlüklə rütubətli meşələrdən ibarətdir.

Ada coğrafiyasından irəli gələrək bir çox endemik canlıları vardır.

## İqili
Orta illik temperaturu — 27 °S təşkil edir. Temperatur bəzən 22°S qədər düşür. Mussonların təsirinə məruz qalır. Tayfunlar tez-rez müşahidə edilir. Mussonlar oktyabrdan aprelə qədər davam edir.

## Tarixi
1513-cü ildə adaya ilk ayaq basan avropalılar portuqallar olmuşdur. Bundan sonra ada portuqalların Ternate adasından qovulmasından sonra əsas mərkəzləri olmuşdur. Bundan sonra yerli əhali tərəfindın dəfələrlə müqavimətə rast gəlmişlər. Adada kreol tiçarət dili XIX əsrdə geniş yayılmışdır. Hazırda belə bir çox ailələrin soyadları portuqal məşəllidir.

1605-ci ildə Stiven van der Xaqen limanı bir atəş açmadan portuqallardan almağı bacarır. Adada yerləşən liman Hollan Ost-Hond şirkəti əsas mərkəzi rolunu oynamışdır. Ada yaxınlığında 1615 ildə ingilislər tətəfindən Kambelo adasında istinadgah salınır. Bu mərkəz 1623-cü ilə qədər mövcud olmuşdur. Bu koloniya Hollafiya tərəfindən məhv edilmişdir. 1654-cü ildə Oliver Kromvel hadisə ilə əlaqədar Hollandiyadan təzminat almışdır. 1796 ildə britaniyalı admiral Reyne Ambonu işğal edir. Amen anlaşmasına görə 1802-ci ildə ada hollandlara qaytarılır. 1810-cu ildə ada yenidən ingilislər tərəfindən işğal edilsədə 1814 ildə yenidən qaydarılır.
Ambon şəhəri Hollandların əsas hərbi istinadgahına çevrilir. İkinci Dünya müharibəsi dönəmində Yapon güvvələri 1942-ci ildə Ambon döyüşündən sonra adanı ələ keçirirlər.

İndoneziyanın müstəqilliyini elan etdikdən sonra Əhməd Sukarno etnik və dini ayrılıqları nəzərə almayaraq unitar dövlət qurur. Bu səbəbdən ölkədə 1950-ci ildə Ambonda daxil olan Cənubi Molukk Adaları Respublikası elan edilir. 1999–2002 illərdə Ambon mərkəz olmaqla Molukk konflikti baş vermişdir.

## Demoqrafiya
Yerlilər Malay-papuas məşşəllidirlər. Onlar arasında xristianlıq və islam dini,yayılmışdır. Malay dilində danışırlar. Molukk adalarında ikinci dil hesab edilir. Köhnə kreol dili hazırda məhv olmuşdur. Hazırda adalarda ünsiyyət vastəsi İndoneziya dilidir.

## İqtisadiyyat
Maniok və saqovnik adanın əsas gəlir mənbəyidir. Üstəlik burada çörək ağacı, şəkər qamışı, qara istiot, kakao və pambıq yetişdirilir. Yerli əhalinin rasionunda balıq üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Adanın məlumat saytı
* Human Rights Watch report on the conflict
* Adaya səyahət haqqında
İydəli piri

**İydəli piri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kəngərli rayonunun Şahtaxtı kəndindən şərqində ziyarətgah.

Pirin ətrafı Orta əsrlər dövründə yaşayış məskəni kimi istifadə edilmişdir. Pirin yaxınlığından keçən kəhriz indi də fəaliyyət göstərir. Pir qayanın təbii oyuğunda yerləşir. Onun ətrafı dördkünc formada bir sıra qaya parçaları ilə hörülmüşdür. Divarlar bəzi yerlərdə 50-60 sm hündürlükdədir. Bəzi yerlərdə iri qaya parçalarından divar qalıqları mövcuddur. Tədqiqat göstərir ki, pirin ətrafındakı divar dəfələrlə bərpa edilmişdir. Pirə aid olan qayanın oyuğunda dilək tutularaq şam yandırılır. Burada daşla niyyət etmə adəti geniş yayılmışdır. Pirin yaxınlığında bulaq da vardır. Pirin ətrafında iri daşlardan hörülmüş divar qalıqlarına rastlanır. Ehtimal ki, ətraf ərazilərin bir qismi vaxtilə pirə məxsus olmuşdur. Araşdırmalar zamanı pirin ətrafından Antik və Orta əsrlərə aid keramika nümunələri aşkar edilmişdir. Pir Azərbaycan xalqı içərisində yayılan qaya və su inancı ilə bağlıdır. Piri e.ə. II-I minilliklərə aid etmək olar.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh.213-214
Kəndtəpə

**Kəndtəpə** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Cəhri kəndinin cənub-qərbində arxeoloji abidə.

Təbii-coğrafi cəhətdən əlverişli mövqeyə, məhsuldar və sulu torpaq sahələrinə malik olduğundan burda əkinçiliyin, həmçinin maldarlığın inkişafı üçün bərəkətli torpaqlar, geniş otlaqlar, xüsusən qış otlaqları olmuşdur. Çöl-tarla işləri zamanı aşkar edilmiş maddi-mədəniyyət nümunələrinə əsaslanaraq, buranın xalq arasında bilinəndən daha geniş sahəyə malik olduğunu söyləmək olar. İlkin araşdırmalara görə abidənin ərazisi 10 ha-dan artıqdır. Yaşayış yeri haqqında heç bir rəvayətin, müəyyən tarixi hadisələrin yaddaşlarda qalmaması onun daha da qədim dövrə aid olduğunu söyləməyə imkan verir. Hazırda təpənin şimal tərəfindən keçən suvarma arxı zaman keçdikcə böyük yarğan əmələ gətirmişdir. Məhz bu yarğan nəticəsində, şərti də olsa, buradakı mədəni təbəqəni izləmək mümkün olmuşdur. Yarğanın bəzi yerlərində yer səthindən 1,2-1,4 metr dərinlikdə qəbirlər müəyyən edilmişdir. Arxeoloji qazıntılar aparmaq mümkün olmasa da, ilkin müşahidələrə görə onlar torpaq tipli olmaqla üstləri daşla örtülmüşdür. 1975-ci ilin yazında çöl-tarla işləri zamanı Kəndtəpənin şimal tərəfində, Xor arxına yaxın ərazidə böyük bir binanın özülü aşkar edilmişdir. Ətrafa tökülmüş çoxlu yonulmuş daş binanın tikintisində onlardan istifadə edildiyini söyləməyə imkan verir. Həmin vaxt binaya saxsı boru xətti ilə içməli su gətirildiyi aşkar edildi. Boruların istiqaməti müəyyənləşdirildi. Onlar 2 istiqamətdə idi:
# Suluqayaya, İsfəndiyar pirinə doğru.
# Xor arxından Mürsəltəpəyə doğru.

Bu dövrdə, eyni zamanda 2001 və 2007-ci illərdə aparılmış kəşfiyyat xarakterli araşdırmalar nəticəsində aşkar edilmiş kirəmitlər ərazidə yüksək memarlığa malik binaların və ya tikililərin olduğunu söyləməyə imkan verir. Yerüstü materiallar, yaşayış məskəninin mövqeyi, xüsusən, kirəmitin geniş yayılması, saxsı borularla içməli su çəkilməsi, ərazidə karvansara və digər dini-ictimai tikililərin olduğuna işarədir. Bu, hər şeydən öncə, şəhər mədəniyyətini səciyələndirən şərtlərdəndir. 2007-ci il tədqiqatları zamanı bu ərazidən tapılmış çaynik tipli saxsı qab da yüksək mədəniyyətdən xəbər verir. Kəndtəpə yaşayış yerindən toplanmış keramika məmulatını 2 qrupa bölmək olar: Birinci qrupa Antik dövrə aid gil məmulatı, ikinci qrupa isə orta əsr keramikası aiddir.

2001-ci ildə ərazidə kəşfiyyat xarakterli tədqiqatlar nəticəsində əldə edilmiş ilk orta əsrlərə aid qab qırığının üstündə öküzlə (buğa) kaftarın döyüş səhnəsi təsvir edilmişdir. Bu tip döyüş səhnələrinə Naxçıvan ərazisindən aşkar edilmiş bir sıra qəbirüstü abidələrdə də rast gəlinmişdir. Oxşar döyüş səhnələri Gəmiqaya təsvirlərində də mövcuddur. Buradakı motivlərlə Ön Asiya motivləri arasında oxşarlıq aşkar edilmişdir.

## Ədəbiyyat
* Qədirzadə H.Q. Cəhriçay vadisi: m.ö. IV minillikdən günümüzədək. N.: 2007;
* Kərimov V., Seyidov A., Baxşəliyev V., Qədirzadə Q., Babayev N. Naxçıvan bölgəsində 2001-ci ildə aparılmış arxeoloji tədqiqatlar haqqında. NDU-nun "Elmi əsərləri", 2002, № 9.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh.217-218
Kırna nekropolu

**Kırna nekropolu** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunun Kırna kəndində şimalda orta əsrlərə aid arxeoloji abidə.

Nekropol hündür təpəni və onun yamaclarını əhatə edir, qərb tərəfdə Əlincə çay, cənubuda torpaq yol, şimal-şərqində dərin dərə ilə sərhədlənir.

Nekropolda 1985-1991-ci ildə kəşfiyyat xarakterli tədqiqat işləri aparılmışdır. Nekropol hazırda yerli əhali tərəfindən istifadə edilir. Orta əsr və müasir qəbirlər bir-birinə qarışmışdır. Qəbirlərin baş daşları qalmamışdır, sinə daşlarının isə bir çoxu yerindən tərpədilib çevrilmişdir. Sinə daşları müxtəlif formalıdır. Onlar, əsasən, düzbucaqlı və prizma formasında olub, bəzən yuxarıda tağvarı formada tamamlanmışdır. Bir qrup qəbirlərin baş tərəfində tağşəkilli oyuqlar açılmışdır. Bəzi qəbirlərin üzərində quş və haça təsvirləri vardır. Onların üzərində yazıya təsadüf olunmamışdır. Qəbirlərin bəzisinin üzərində nəhəng qoç daşlar qoyulmuşdur. Qoçların bir qrupu düzbucaqlı altlıq üzərində yonulmuşdur. Qoçların hamısı yük sək ustalıqla işlənmişdir. Onların baş tərəfi spiralşəkilli buynuzları olan oval çıxıntı ilə bildirilmişdir. Kırna nekropolundakı qəbirlərin bir qrupu iri daşlarla əhatə olunmuşdur. Daş düzmələr, əsasən, düzbu caqlı planlıdır. Lakin onların çoxusu hazırda dağıdılıb məhv edilmişdir. Nekropolun mərkəzində çiy kərpiclərdən hörülmüş binanın qalıq ları saxlanmışdır. O, düzbucaqlı planda olub, 5 x 5 metr sahəni əhatə edir. Binanın hər divarında eni 1 metr olan giriş qapısı vardır. Türbə hündürlüyü 0,6-0,75 metr olan daş özül üzərində qurulmuşdur. Divarların eni 0,66 metrdir. Qəbirüstü abidələrin tədqiqinə əsasən belə hesab etmək olar ki, nekropolun qədim hissəsi XIV-XVIII əsrlərə aiddir. Lakin o, sonrakı dövrlərdə də istifadə edilmişdir.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh.219
İlan ocağı

**İlan ocağı** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Zeyvə kəndində ziyarətgah.

Pirin yerində əvvəllər möhrədən tikilmiş bina olmuşdur. Hazırda yenidən bərpa olunmuş və onun yerində səkkizguşəli bina inşa edilmişdir. Hər guşənin bir pəncərəsi var. Binanın tavanı konusvarı günbəzlə örtülmüşdür. Qapı və pəncərə başlıqları yarım dairəvi formadadır. Girişi şərqdəndir. Pirin mərkəzi hissəsində müsəl man dəfn adətlərinə uyğun olan qəbir vardır. Burada kimin dəfn olunduğu bilinmir. Qəbir daşlarında kitabə yoxdur. Xalq arasında söyləndiyinə görə keçmişdə müəyyən günlərdə ilanlar toplu şəkildə piri ziyarət edərmişlər.

Aparılan araşdırmalar göstərir ki, ilanla bağlı inanclar Azərbaycanda, o cümlədən Naxçıvanda qədim tarixə malikdir. Eneolit, "Kür-Araz" və "Boyalı qablar" mədəniyyətinə aid gil qablar üzərində ilan təsvirlərinə rastlanır. Gil qablar üzərindəki təsvirlər ilanın qoruyucu funksiyası ilə bağlıdır. Azərbaycan mifologiyasında ilan həm mənfi, həm də müsbət obrazda verilmiş, yeraltı sərvətlərin sahibi kimi göstərilmişdir. Xalq arasında ocaq ilanı müqəddəs hesab olunur və öldürülmür. İlana sitayiş Azərbaycan xalqının əski inancları ilə bağlıdır. Araş dırmalar pirin qədim tarixə malik olduğunu göstərir. Burada olan qəbirlər ehtimal ki, cəmiyyətin imtiyazlı üzvlərinə aiddir.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh.199
Köhnə Vayxır abidəsi

**Köhnə Vayxır abidəsi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Vayxır kəndində orta əsrlərə aid arxeoloji abidə.

Abidə 1961-ci ildə  tərəfindən qeydə alınmışdır. Yaşayış yeri yamacda yerləşdiyindən mədəni təbəqə güclü aşınmaya məruz qalaraq dağılmışdır. Bəzi yerlərdə daşdan, yaxud çiy kərpicdən hörülmüş tikinti qalıqları saxlanmışdır. Aşınma zamanı yaşayış yerində əmələ gəlmiş yarğanlarda təbəqənin qalınlığı 1,5 metrdir. Yerüstü materiallar, əsasən, çəhrayı rəngdə bişirilmiş sadə və şirli qabların qırıqlarından ibarətdir. Onların bir qismi iri qum qatılmış gildən, bir qismi isə narın qum qarışığı olan gildən hazırlanaraq yaxşı bişirilmişdir. Qablar hər iki tərəfdən yaxşı sığallanmışdır. Sadə qabların biri hündür ayaqlı olub oturacağı yastı və diskşəkillidir. Gövdəsinin yuxarı hissəsi kasa formalı olub, ağzının kənarı bir yerdə nov şəklində xaricə doğru çıxıntılıdır. Novun üzəri hislə örtülmüşdür. Novun əks tərəfində lentşəkilli qulpun qırığı saxlanmışdır. Şirli qablar, əsa sən, kasa və nimçə tipli qabların ağız və gövdə hissəsinin qırıqları ilə təmsil olunmuşdur. Kasa tipli qabların birinin tərkibinə ələnmiş qum qatılmış, keyfiyyətli bişirilmişdir. Gili çəhrayı rəngdədir. Oturacağı diskşəkilli olub, azacıq içəriyə doğru batıqdır. Həm otura cağında, həm də gövdəsində dulus çarxında fırlanma nəticəsində konsentrik izlər saxlan mışdır. Ağzının kənarı düz, ağzı bir qədər içəriyə doğru yastılanmış və dəyirmilənmişdir. Gövdəsi konusvaridir. İçərisi yarım şəffaf şirlə örtülmüşdür. Şir bəzən ağ, bəzən isə qabın öz rəngindədir. Belə qablar orta əsr şirli qabla rının ilk nümunə lərindən olub, əsasən, IX-X əsrlərdə meydana gəlmişdir. Şirli qablar həndəsi ornamentlə yüksək zövqlə naxışlanmışdır. Naxışlar şüaşəkilli xətlərdən, gül ləçəklərindən və s. ibarətdir. Naxışlar yaşıl, göy, mavi rənglərlə çəkilmişdir. Qabların bəzisinin üzəri tamami lə yaşıl, bəzən isə göy şirlə örtülmüşdür. Köhnə Vayxır yaşayış yerindən aşkar edilmiş tapıntılar Naxçıvanın orta əsr keramikası üçün xarakterikdir. Yaşayış yerindən aşkar edilmiş materialları IX-XVII əsrlərə aid etmək olar.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh. 229
Qanlıgöl bəndi

**Qanlıgöl bəndi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonunun Kükü kəndindən şimalda Keçəldağın ətəyində yerləşən tarixi-memarlıq abidəsi.

Küküçayın hövzə sində Dərələyəz silsiləsinin ətəyində, 2420 metr yüksəklikdə yerləşən və el arasında "Qanlıgöl" adlanan su anbarının qarşısında inşa edilmişdir. XVI əsrdən başlayaraq burada bir neçə dəfə bənd tikilmiş, ancaq möhkəm olmadığı üçün yazda qar-yağış sularından yaranan sellərə davam gətirməyərək dağılmışdır. XIX yüzilliyin ortalarında Naxçıvan da qəza rəisi işləyən A.P.Şahingirey burada bənd tikdirmişdir. Bu haqda məlumat gölün cənub tərəfində olan qaramtıl rəngli iri qaya parçası üzərində ərəb-fars və rus dilində həkk edilən kitabədə öz əksini tapmışdır. Ərəb əlifbası ilə yazılan kitabə çox narın hərflərlə yazıldığı üçün zaman keçdikcə aşınmış və oxunuşu çətinləşmişdir. Kitabədən görünür ki, Qanlı gölün qarşısındakı bənd 1865-ci ildə Naxçıvan mülkədarı 2-ci Kalbalı xanın himayəsi ilə qəza rəisi Şahingirey tərəfindən inşa etdirilmişdir. İri həcmli dağ daşlarından inşa edilmiş bəndin uzunluğu 45 metrdir. Bənddən suyun çıxan hissəsi yonulmuş daşlarla işlənmişdir, çıxış kanalının döşəməsinə daş döşənmişdir. Bəndin divarları iki yarımdairəvi kontrforsla möhkəmləndirilmişdir. Bənd vasitəsilə yaradılan gölün sahəsi 10,2 ha, uzunluğu 460 metr, maksimal eni 222 metr, sahil xəttinin uzunluğu 1430 metr, həcmi 1,2 milyon kub metrdir. Gölün suyundan Şahbuz rayonunun kəndlərinin əkin sahələrini və yaylaqlarda otarılan mal-qaranın suvarılması üçün istifadə edilir.

## Ədəbiyyat
* Səfərov F.Y. Qanlıgöl su anbarı bəndinin tikdirilməsi haqqında kitabə. Respublika Arxeoloq və Etnoqraflarının 1-ci elmi konfransının materialları. Bakı: 1992.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh. 244-245
Qədim Duzdağ mədəni

**Qədim Duzdağ mədəni** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Böyükdüz kəndi yaxınlığında Naxçıvan şəhərindən 12&nbsp;km aralıda yerləşən arxeoloji abidə.

XIX əsrin 70-ci illərində Duzdağda işləmiş dağ-mədən mühəndisi Koşkul və Bayer adlı şəxslər tərəfindən bir neçə ədəd daş balta tapılmışdır. Daş çəkiclərin bir qismi 1870-ci ildə abidələrlə maraqlanan Naxçıvan şəhər məktəbinin müfəttişi K. A. Nikitin tərəfindən toplan mışdır. Bu alətlərdən duz çıxarılması üçün istifadə edildiyini qeyd etmişdir. 1879-cu ildə İ. S. Polyakov arxeoloji kəşfiyyat işləri zamanı duz mədənlərinin yaxınlığından xeyli daş çəkic tapmışdır. Tədqiqatçının fikrincə onlar daha qədim dövrdə duz çıxarmaq üçün istifadə olunmuşdur. 1895-ci ildə Qafqazın arxeologiyası və etnoqrafiyası ilə məşğul olan P. N. Nadejdin tapıntılarla tanış olduqdan sonra onların duz çıxarmaq üçün daş çəkiclər olduğunu göstərmişdir. Həmin daş çəkiclər haqqında M. M. Hüseynov məqalə nəşr etdirmişdir. Qədim duz mədənləri 1967-ci ildə uçqun nəticəsində təsadüfən aşkar olunmuşdur. Dağıntı yerindən xeyli daş çəkiclər aşkar olunmuşdur. Onların biri irihəcmli olub, 30 kq ağırlığındadır. Daş çəkiclərin bir qismi Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinə verilmişdir.

Uçqun nəticəsində qədim mədənlərin girişi tutulmuşdur. 1976-cı ildə müasir tuneldə aparılan partlayış zamanı qədim yolun üstü açılmışdır. Yol 70 metr uzunluğunda tuneldən ibarət olub, eni bəzi yerlərdə 6 m, bəzi yerlərdə isə 20 metrdir. Tunelin hündürlüyü 10 metrdən artıqdır. Tunel bir-birini əvəz edən 10 zaldan ibarətdir. Onların birində duzdan yonulmuş beş sütun vardır. Mədəndə aparılan tədqiqat zamanı ocaq yerləri, divarlarda isə his izləri aşkar edilmişdir. Bəzi yerlərdə duz laylarının arasına vurulmuş ağac pazlar, döşəmədə gil qab qırıqları, maral buynuzunun qalıqları qeydə alınmışdır. Mədənin divarında bir yerdə şaquli xətlərdən ibarət işarələrə təsadüf edilmişdir. Tədqiqatçıların fikrincə, bu, qədim say sistemi ilə bağlı olmuşdur. Şübhəsiz ki, həmin işarələrlə çıxarılan duzun miqdarı qeyd edilmişdir. 2007-ci ildə aparılan araşdırmalar zamanı Duzdağda Eneolit və Erkən Tunc dövrünə aid keramika məmulatı, daş çəkiclər tapılmışdır. Mədənlərdən aşkar edilmiş maddi-mədə niyyət qalıqları, xüsusilə daş çəkiclər əsasında, demək olar ki, bu duz yataqlarından e. ə. VI–II minilliklərdə geniş istifadə edilmişdir.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh.269–270
Qırxpillə abidəsi

**Qırxpillə abidəsi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Əylis kəndində kəhriz sistemləri üzərində inşa edilən tarixi abidə.

Bişmiş kərpicdən və ya yerli materialdan inşa olunmuşdur. Belə abidələr Şahtaxtı, Qarabağlar, Naxçıvan və digər yerlərdə də var. Yaşayış məntəqələrində daha çox rast gəlinir. Hazırda Ordubad və Əylis məntəqələrində bu abidələr xalq tərəfindən mühafizə olun maqdadır. Tədqiqatçılar Ordubad, Əylis kəhriz sistemləri üzərində inşa olunmuş Qırxpillələri Azərbaycanın qədim irs abidələrindən biri hesab edirlər. Dərinlikdən asılı olaraq Qırxpillələrdə pillələrin sayı müxtəlif olur, yəni “40 pillə” sözü şərtidir. Riyazi məntiqdə isə 40 pillədə hər pillənin hün dürlüyü 20 sm hesablanarsa (40 x 0,2 m = 8 m), onda Ordubaddakı kəhrizlərin orta dərinliyinin 8 metrə yaxın olması həqiqəti təsdiq edilər. Pillələrin düzülüşü həyətin şəraitinə və kəhrizin dərinliyinə görə birbaşa enən və ya döngəli, yəni 10-15 pillədən bir istiqamətini dəyişərək dolanan pilləli olur. Qırxpillələrdə həmişə sabit tem peratur (+8-100C) olduğun dan ilin fəslindən asılı olmayaraq, oraya qoyulmuş ərzaq xarab olmur. Şəxsi həyətlərdəki Qırxpillələr su təchizatı, ərzaq saxlamaq, həm də təbii sərinləşdirici xidmətini yerinə yetirir. Məhəllələrdə qoyulmuş qırxpillələrdən isə yalnız məhəllə camaatı su götürmək üçün istifadə edirlər. Xalq arasında qırxpillələr qırxayaq da adlanır.

## Ədəbiyyat
* Quliyev Ə., V Əliyev V. Naxçıvanın qədim kəhriz sistemi abidələri. "Mədəniyyət dünyası" elmi-nəzəri məcmuəsi. VIII buraxılış. 2004.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh.275-276
Qumluq yaşayış yeri

**Qumluq yaşayış yeri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Bist kəndi ərazisində qədim yaşayış yeri.

Yaşayış yeri Nəsirvazçaya doğru uzanan hündür dağın yamacında salınmışdır. Yaşayış yerinin ərazisi yabanı meyvə ağacları və bitki qalıqları ilə örtülmüşdür. Kəşfiyyat xarakterli qazıntılar göstərir ki, yaşayış yerində mədəni təbəqə yığılmamışdır. Maddi-mədəniyyət qalıqları yer üzərinə səpələnmiş daş alətlər və keramika nümunələrindən ibarətdir. Daş alətlər başlıca olaraq iri və kiçik həcmli dən daşlarının parçalarından ibarətdir. Boz rəngli tuf daşından hazırlanan dən daşlarının alt tərəfi oval, üst tərəfi isə yastı olub işlənmə nəticəsində aşınmış, bəzilərinin üst səthi qayıqşəkilli forma almışdır. Yaşayış yerindən toplanmış keramika nümunələrinin əksəriyyəti qalın divarlı təsərrü fat qablarının parça larından ibarətdir. Keramika nümunələri narın qum qatılmış gildən hazırlanaraq çəhra yı rəngdə yaxşı bişirilmiş, xaricdən anqoblan mış dır. Gil qab parçalarının birinin gövdəsi qabarıq bucaq şəkilli kəmərlə əhatə edilmişdir. Yaşayış yerində mədəni təbəqənin yığılmaması burada məskunlaşan tayfaların yarımköçəri həyat tərzi keçirdiyini, yaylaq maldarlığı ilə məşğul olduğunu göstərir. Yaşayış yerinin yaxınlığında yerləşən, onunla həmdövr olan nekropoldan aşkar olunan maddi-mədəniyyət nümunələri bu mədəniy yətin Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətini daşıyan tayfalarla sıx bağlı olduğunu göstərir. Aşkar olunan materiallar Naxçıvanın Son Tunc və Erkən Dəmir dövrü mədəniyyəti üçün xarakterik olub, e.ə. II minilliyin sonuna aiddir.

## Ədəbiyyat
* Baxşəliyev V. B. Ordubad rayonunun Bist kəndi ətrafında Son Tunc və Erkən Dəmir dövrünə aid abidələr. Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun Xəbərləri. 2006, №2.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh.285-287
Qumluq nekropolu

**Qumluq nekropolu** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Bist kəndi ərazisində, Nəsirvaz çayın sahilində yerləşən arxeoloji abidə.

Nekropol Nəsirvazçaya enən yamacda salındığından təbii aşınma nəticəsində dağılmış qəbir daşları üzə çıxmışdır. Bu isə qəbir abidələrinin dağılmasına səbəb olmuşdur. Nekropol yaxınlığından su kanalı çəkilərkən ona böyük zərər vurulmuşdur. Qəbirlər daş qutu tipli olub, yanlarda iki, baş tərəfdə isə bir iri sal daşla qurulmuşdur. Onların üzərini örtən iri sal daşlar sürüşüb qəbirlərin yanına, ya da içərisinə düşmüşdür. Qəbirlər təmizlənərkən çəhrayı və boz rəngli gil qab parçaları aşkar olunmuşdur. Onların bəzisi narın qum qarışığı olan gildən hazırlanaraq yaxşı bişirilmiş, xarici səthi batıq xətlərlə naxışlanmışdır. Gil qab parçalarının biri xaricdən çəhrayı, içəridən qara rənglidir. nekropolun ərazisində aparılan araş dırmalar zamanı dağıdılmış qəbirlərdən və ətrafdan çəhrayı rəngli çölmək tipli gil qab parçaları aşkar olunmuşdur. Nekropoldakı dağıdılmış qəbirlərdən aşkar olunan ən maraqlı tapıntılar Xocalı-Gədəbəy tipli tunc xəncərlərdir. Naxçıvanın Son Tunc və Erkən Dəmir dövrü mədəniyyətinin tərkib hissəsi olan bu mədəniyyət nümunələri e.ə. II minilliyin sonunda köçəri maldar tayfaların Gəmiqaya ətrafında məskunlaşdığını təsdiq edir. Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti üçün xarak terik olan bu tip tunc xəncərlər qədim tariximizin öyrənilməsi üçün olduqca əhəmiy yətlidir. Bu tip xəncərlərin tipik nümunələri Naxçıvanda Şahtaxtı, Muncuq lutəpə, Kolanı və Boyəhməddən tapılmışdır. Bu xəncərlərin Naxçıvandan aşkar olunması Naxçıvanın Son Tunc və Erkən Dəmir dövrü mədəniyyətinin Azərbaycanın şimal və cənubunda məskən salan qədim tayfalarla sıx bağlı olduğunu təsdiq edir. Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin Naxçıvana təsiri və burada yayılması aparılan tədqiqatlarla təsdiq edilmişdir. Araşdırmalar göstərir ki, Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin məxsus olduğu tayfalar e.ə. II-I minilliklərin qovşağında Yaxın Şərqdə və Cənubi Qafqazda baş verən hadisələrə fəal müdaxilə etmiş, Naxçıvanın xarici işğalçılardan qorunmasında mühüm rol oynamışlar. Naxçıvanın bu mədəniyyətlə bağlı abidələrinin tədqiqi Assur hökmdarı Adadnirariyə aid, üzərində mixi yazı olan muncuğun Xocalıya hansı yolla gəldiyini də təxmin etməyə imkan verir.

## Ədəbiyyat
* Baxşəliyev V. B. Ordubad rayonunun Bist kəndi ətrafında Son Tunc və Erkən Dəmir dövrünə aid abidələr. Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun Xəbərləri. 2006, №2.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan, 2008, səh. 287 

## Həmçinin bax
Kayzu

— Yaponiyanın Gifu prefekturasında yerləşən şəhər. Müasir Kayzu şəhəri 28 mart 2005-ci ildə keçmiş Kayzu şəhərinin, Hirata və Nanno şəhərlərinin (hamısı keçmiş Kayzu qəzasının tərkib hissəsi idilər) qurulmuşdur. Şəhərin böyük hissəsi dəniz səviyyəsindən aşağıda yerləşir, buna görə də Kayzu dambaları ilə məşhurdur.

1 iyul 2014-cü ilin məlumatına görə şəhərin əhalisi 36.030 nəfərdir, hər km² ərazidə 321 nəfər yaşayır. Şəhərin sahəsi 112,31 km²-dir.

## Coğrafiya

Şəhər Yaponiyanın Honşu adasında, Çubu regionunun Gifu prefekturasında yerləşir. Şəhər dambaları ilə məşhurdur. Şəhərin qərb hissəsi Gifu və Mie prefekturalarının sərhədində yerləşir. Burada şimaldan cənuba Yoro dağları uzanır və Nobi düzənliyində 3 çay — İbi, Naqara və Kiso çayları birləşir. Şəhərin içi ilə Tsuya, Oqure və Oe çayları axır.

## Tarix

### Comon dövrü
Kayzu şəhərində Dzyomon dövrünə aid balıqqulaqları, alətlər və insan izləri tapılmışdır. Ərazidə tapılmış artifaktlar buranın 2.500 il məskunlaşıldığını göstərir. Bu dövrdə Kayzu okeana daha yaxın idi və şəhərdə Corbiculidae molyusklarını tez-tez tapmaq olardı.

### Kamakura dövrü
1319-cu ildə — Kamakura dövrünün sonlarına yaxın şəhərdə ilk dairəvi damba tamamlanmışdır. Əvvəllər, dambalar ancaq şəhərin şimal hissəsində yerləşirdi. Buna görə də şəhərin aşağı hissəsində tez-tez sel təhlükəsi baş verirdi. İlk dairəvi dambanının tikilməsindən sonra ətraf ərazilərdə çoxlu sayda dairəvi damba tikilmişdir.

## Əhali

2014-cü ilin məlumatına görə şəhərin əhalisi 36.030 nəfərdir, hər km² ərazidə 320,81 nəfər yaşayır.

## Sənaye
Şəhər əsasən pomidor və satsuma məhsulları ilə tanınır. Kayzu Yaponiyanın şimal nöqtəsində satsumanın geniş yetişdirildiyi yerdir.

## Görməli yerlər
Kayzu şəhərində Kisosansen parkı yerləşir. Şəhərdə Naqara, İbi və Kiso çayları bir-biri ilə görüşür. Bura idman fəaliyyətləri və illik çiçək festivalını keçirmək üçün əla yerdir. Şəhərin panoramasına Kisosansen parkında yerləşən müşahidə qülləsindən tamaşa etmək mümkündür.

## Simvolika
Şəhərin simvolik ağacı şam ağacı, simvolik gülü Satsuma hesab olunur.

## Qalereya

Fukuoka Bridge.jpg|İbi çayı üzərində Fukuoka körpüsü.
Kaizu City Museum of History and Folklore ac (1).jpg|Kayzu Şəhər Muzeyi.
Kaizu Police Stn01.jpg|Kayzu Polis Stansiyası.
Kiso Sansen Park Center s2.jpg|Kisosansen çayı.
Oe river, Kaizu, 2013.JPG|Oe çayı.
Kaizu Meisei High School02.jpg|Kayzu Meysey Ali Məktəbi.
Kaizu in Gifu Prefecture Ja.svg|Gifu prefekturasında yerləşməsi.


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rəsmi sayt
Mərkəzi Аsiyа İqtisadi Birliyi

Mərkəzi Asiya İqtisadi Birliyi (1993–2005) — Mərkəzi Asiya regionunda inteqrasiya proseslərinin gücləndirilməsi məqsədilə yaradılmış İqtisadi İttifaq.

## Tarixi
Mərkəzi Asiya inteqrasiya proseslərinin gücləndirilməsi məqsədilə 24 sentyabr 1993-cü ildə imzalanmış İqtisadi İttifaq yaradılması haqqında müqavilə əsasında Mərkəzi Asiya İqtisadi Birliyi yaradılmışdır. 1994-cü ilin yanvarında Qazaxıstan və Özbəkistan arasında "Vahid iqtisadi məkan yaradılması haqqında" müqavilə imzalandı. 1994-cü ildə bu müqaviləyə Qırğızıstan, 1998-ci ildə isə iki ildən artıq müşahidəçi statusunda olan Tacikistan qoşuldu. 2011-ci ilin yanvar ayından belə bir status Türkiyə, Gürcüstan və Rusiyaya verilmişdir.

## Təşkilatın fəaliyyətinin təşkili
Mərkəzi Asiya İqtisadi Birliyinin işçi orqanı – İcraiyyə Komitəsinə malik Dövlətlərarası Şuradır. Dövlətlərarası Şuranın tərkibində baş nazirlər, xarici işlər və müdafiə idarələri rəhbərləri, şuraları fəaliyyət göstərir. Mərkəzi Asiya İqtisadi Birliyi çərçivəsində 1994-cü ildə Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistan arasında imzalanmış sazişə əsasən Mərkəzi Asiya Əməkdaşlıq və İnkişaf Bankı yaradıldı. Bank vasitəsilə hesablaşmalar dönərli valyuta, milli valyuta və Bank Şurası tərəfindən müəyyən olunmuş tərəflərin qarşılıqlı hesablaşmaları əsasında valyutanın məzənnələri ilə həyata keçirilir.

## Fəaliyyətinin əsas istiqamətləri
2001-ci ilin yanvarında keçirilən Almatı sammitində bu planın həyata keçirilməsi üçün ilk addımlar atmağa cəhd edildi: Mərkəzi Asiya İqtisadi Birliyinin iqtisadi forumu yaradıldı; Mərkəzi Asiyada sabitliyin möhkəmləndirilməsi, iqtisadi-ticarət əlaqələrinin inkişafı və elm və texnika sahəsində əməkdaşlıq məsələlərinə baxıldı; terrorçuluğa və dini ekstremizmə qarşı mübarizədə birgə səylər müəyyən edildi. Regional mətbuatda görülmüş işləri qiymətləndirəndə bu təşkilatın məqsədəuyğunluğu və effektivliyi barədə şübhələr dilə gətirilir. Mərkəzi Asiya İqtisadi Birliyi çərçivəsində qəbul edilən 254 qərarın əksər hissəsi yerinə yetirilmir. İqtisadi inteqrasiya ağır gedir, amma ikitərəfli razılaşmalar daha effektivdir. Buna baxmayaraq, ölkələrin siyasi liderləri inteqrasiyanın vacibliyini etiraf edir və konkret addımlar atırlar.

2001-ci ilin dekabrında Daşkənd görüşündə dörd dövlətin başçıları tərəfindən Mərkəzi Asiya İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının bazasında Mərkəzi Asiya Əməkdaşlığı Təşkilatı yaradıldı.

2005-ci ilin oktyabrında Mərkəzi Asiya İqtisadi Birliyinin Şurasının Sankt-Peterburqdakı iclasında Mərkəzi Asiya Əməkdaşlıq Təşkilatı və Avrasiya İqtisadi Birliyi ("EvrAzES") vahid strukturda birləşməsi haqqında qərar qəbul edildi.

## Mənbə
* Звягельская И. Д. Становление государств Центральной Азии: Политические процессы. — Москва: Аспект Пресс, 2009. — 208 с. — тираж ? экз. — ISBN 978-5-7567-0570-6.
* Истомин С. И., Моравек Я. И. Таможенный союз стран ЕврАзЭС (комментарий в документах). "Экономика", М., 2001
* Шишков Ю. В. Интеграционные процессы на пороге XXI века. Почему не интегрируются страны СНГ. М., 2001. Гл. 7.
* Барков А. В. Проблемы гармонизации в Евразийском экономическом сообществе. — Журнал российского права. 2003, № 8
Qırmızıdaş qalası

**Qırmızıdaş qalası** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kəngərli rayonunun Çalxanqala kəndindən şimalda arxeoloji abidə.

Qala qərbdən sıldırım qayalarla əhatə olunduğundan təbii mühafizəyə malikdir. Qalanın az müdafiə olunan digər hissələri iri daşlardan hörülmüş müdafiə divarı ilə möhkəmlən dirilmişdir. Sahəsi 3150 m²-dir. Abidə AMEA Naxçıvan Bölməsinin arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən qeydə alınmışdır. Mədəni təbəqənin qalınlığı 0,5-1,5 metr arasındadır. Qala divarı düzbucaqşəkilli çıxıntılarla möhkəmlən dirilmişdir. Orijinal arxitekturaya malik olan qalanın tikinti texnikası Naxçıvanın qədim qalaları üçün xarakterikdir. Qalanın içərisindəki binalar qala divarına birləşik olub, divar boyunca inşa olunmuşdur. Binaların bəzisi qalanın mərkəzi hissəsindədir.

Yerüstü materialllar boz və çəhrayı rəngli keramika parçalarından ibarətdir. Arxeoloji tapıntılar və keramika Dəmir dövrü üçün xarakterikdir.

Abidə e.ə. VII-VI əsrlərə aid edilir.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh.276-277
Qızılburun nekropolu

## Coğrafi mövqeyi
Qızılburun nekropolu,Naxçıvan Muxtar Respublikasının Naxçıvan şəhərindən 18&nbsp;km aralı, Arazın sahilində, eyni adlı qədim yaşayış yerinin yaxınlığında Tunc və İlk Dəmir dövrlərinə aid arxeoloji abidə.
## Tarixi
Bir hissəsi Naxçıvan–Culfa dəmiryolu xəttinin çəkilişi ilə əlaqədar dağıdılmışdır. Şərqində dağ silsiləsi, şimalda dərin xəndək, qərbdə yaşayış məskəni və Araz çayı ilə hüdudlanır. Nekropol 1895-ci ildə aşkar olunmuşdur. Açılmış qəbirlərdə qızıl əşyalarının olduğunu görənlər onları qarət etməyə başlamışlar. Sərhəd–gözətçi məntəqəsinin rəisi bunun qarşısını almış, əldə olunmuş materialların bir qismini toplayaraq Moskvaya – İmperator Arxeoloji Komissiyasına göndərmişdir. 1896-cı ildə arxeoloji komissiyanın göstərişi ilə qəbiristanda qazıntı işləri aparılmış, tapıntılar Moskva Dövlət Tarix Muzeyinə göndərilmiş, 1909-cu ildə nəşr olunmuşdur. Qızılburun nekropolunda aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində daş qutu qəbirlərində meyitlərin bükülü, bəzən isə oturdulmuş halda basdırıldığı aşkar edilmişdir. Qəbirlərdən küpə, çölmək, kasa, vaza, çaydan tipli qablar, tunc xəncərlər, ox ucluqları, toppuzlar, dəmir alət və silahlar, gözəl bədii tərtibatda hazırlanmış qızıl və tunc bəzək əşyaları (tunc bilərzik, asmalar, sancaqlar və s.), əqiq və pasta muncuqlar və s. tapılmışdır. Tunc dövrünün qırmızı rəngli qabları qara və qəhvəyi, yaxud qara və qırmızı boyalarla çəkilmiş həndəsi naxışlarla, bəzən də insan və heyvan təsvirləri ilə bəzədilmişdir. İlk Dəmir dövrünə aid qablar qırmızı boya ilə, nisbətən enli xətlərlə naxışlanmışdır. Qızılburun boyalı qabları Naxçıvan mədəniyyətinə aiddir. Bu mədəniyyətin sahibləri patriarxal-icma quruluşunda yaşamış, əkinçilik və maldarlıqla məşğul olmuşlar. Qızılburun boyalı qabları ilə oxşar keramika nümunələri Türkiyədə (Boğazköy, Əlişarhöyük), İranda (Sialk, Göytəpə, Təpəhissar) aşkar edilmişdir. Nekropolda məbəd mövcuddur.

## Ədəbiyyat
* Əliyev V. Azərbaycanda Tunc dövrünün boyalı qablar mədəniyyəti. Bakı: 1977.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: 2008, səh.280-281
Cənubi Molukk Adaları Respublikası

**Cənubi Molukk Adaları Respublikası** və ya **Maluku-Selatan Respublikası** () — Ambon adasında 1950-ci ildə separatçılar tərəfindən özünü müstəqil elan edən tanınmamış dövlət dövlət. Hal-hazırda Niderlandda mühacir hökuməti fəaliyyət göstərir.

## Tarixi
27 dekabr 1949 ildə Niderland hökuməti Niderland Ost-Hindinin ərazilərində yaranan İndoneziyanın müstəqilliyini tanıyır. Bircə Niderland Yeni Qvineyası istisna olmuşdur. O zaman Cənubi Molukk adaları Şərqi İndoneziya dövlətinin daxilində İndoneziyanın tərkibində idi.

Dövlət başçısı olan Əhmət Sukarno ölkəni unitar dövlət etmək niyyətində idi. Halbuki ölkə istər etnik istərsə dini baxımından fərqliliklər mövcud olmuşdur. Ölkə başçısının bu cur fərqlilikləri nəzərə almadığından Cənub Molukk adaları Müsəlman İndoneziyasından ayrılmaq qərarına gəlir. 25 aprel 1950-ci ildə Ambonda müstəqil Cənubi Molukk Adaları Respublikası elan edilir.
* Prezident: dairənin keçmiş qubernatoru Qerman Mantuxutu Yoxanes olur. (3 may 1950 ildə vəfat etmişdir)
* Baş nazir: Albert Vayrisal
* Xarici İşlər nazisi: Kris Sumokil (3 maydan prezident)
* Müdafiə naziri: Yoxan Manusama
17 avqustda Sukarno İndoneziyanı unitar dövlət elan edir. Buna bir çox bölgələr sərt münasibət bildirir. 28 sentyabrda bölgənin mühasirəsi başlanır (İndoneziya müharibəsi). İndoneziya qüvvələri adaya hücum təşkil edirlər. Hinderlandlardan dəstək almalarına baxmayaraq 5 noyabrda İndoneziya qüvvələri Ambon şəhərini ələ keçirirlər. Üsyançılar Seram adasına qaçırlar. Bundan sonra Sumokilin rəhbərliyi ilə partizan müharbəsi başlayır.

1951-ci ildə 4000 nəfərdən ibarət üsyançı döyüşçülər (12500 nəfər (ailələri ilə birlikdə)) Niderlanda mühacirət edirlər.

2 dekabr 1963-cü ildə Seramda yerləşən Sumokil tutulur. Bununla da patizan müharibəsi yavaş-yavaş səngiyir. 11 mart 1966-cı ildə general Suxarto İndooneziyada hakimiyyəti ələ keçirir. Sumokil isə güllələnir.

## Niderlandda baş vermiş teror aktları

"Hümacir hökumətinin" başında olan Manusama Niderlanda olan gəmclərin ekstremist hərəkətlərinin qarşısını ala bilməmişdir.
* *1966* — Niderlanda 26 iyul tarixin İndoneziyanın Haqada olan səfirliyi yandırılmışdır.
* *1970* — Cənubmolukk gəncləri 31 avqustda İndoneziyanın səfirini evində ikən öldürmüşdülər.
* *1974*
** Kral Yulianı əsir almaq cəthi boşa çıxmışdır.
* *1975*
** 2 dekabrdan 14 dekabra qədər Veyster şəhəri yaxınlığında sərnişin vaqonu ələ keçirilir. 4 dekabrda isə Amsterdamda yerləşən səfirliyə hücum təşkil edilmişdir.
* *1977* — 23 mayda sərnişin qatarında və ibtidai məktəbdə insanlar əsir götürülür. Ordunun müdaxiləsi ilə terorçularböldürülür.
* *1978* — Assen şəhərində insanlar evdə əsir götürülür. Birinci gün bir dövlət məmuru güllələnir. Xüsusi təyinalıların müdaxiləsi ilə terorçular öldürülür.
* *2000* — 4 may tarixində bina evlərinin birinin damında polislər tərəfindən snayper tüfəngləri aşkarlanır.

## Mənbə
* İndoneziya. Müstəqilliyin elan edilməsi və dövlətin təşkili

## İstinadlar
Spayk Cons

**Spayk Cons** (), doğularkən **Adam Şpiqel** (); (d. 22 oktyabr, 1969, Rokvill, Merilend) — amerikalı rejissor, ssenari müəllifi və aktyor.

## Həyatı
Cons rejissorluq karyerasına hər ikisi də Çarli Kaufman tərəfindən yazılmış "Con Malkoviç olmaq" *(Being Con Malkovich, 1999)* və "Adaptasiya" *(Adaptation, 2002)* filmləri ilə başlayıb. Daha sonra rejissoru və ssenari müəllifi özü olduğu "Bədheybət yaşayan yer" *(Where the Wild Things Are, 2009)* və "O" *(Her, 2013)* filmlərini çəkib.

Spayk Cons dörd dəfə Oskar mükafatına namizəd olub. O, "Con Malkoviç olmaq" filminə görə Ən yaxşı rejissor işi kateqoriyasında, "O" filminə görə isə Ən yaxşı film, Ən yaxşı orijinal ssenari və Ən yaxşı musiqi kateqoriyalarında mükafata namizəd göstərilib. "O" filminə yazdığı ssenariyə görə 71-ci Qızıl Qlobus Mükafatında Ən yaxşı ssenari, 86-cı Oskar mükafatında isə Ən yaxşı orijinal ssenari nominasiyalarının qalibi olmuşdur.

Cons; Fatboy Slim, Weezer, Beastie Boys və Byork üçün çəkdiyi video kliplər ilə də tanınır. Cons MTV kanalında yayımlanan "Qəribə Adamlar" şousunun yaradıcılarından biridir.

## Şəxsi həyatı
Cons 1992-ci ildə tanış olduğu rejissor Sofiya Koppola ilə 26 iyun 1999-cu ildə evlənib. Cütlük 9 dekabr 2003-cü ildə ayrılıb. Koppolanın rejissoru olduğu "Tərcümənin çətinlikləri" filmindəki Con xarakterinin Consa əsaslanaraq yazıldığı deyilsə də Koppola bu iddiaları rədd etmişdir.

Spayk Cons, Hit Ledcerin ölümündən sonra, 2008-ci ilin iyulundan aktrisa Mişel Vilyams ilə görüşməyə başlamışdır. Onlar Vilyamsın aktyor, Consun prodüseri olduğu "Nyu-york, Nyu-york" filminin çəkiliş meydançasında tanış olublar. Cütlük arasında olan münasibət 2009-cu ilin sentyabrında bitib.

## Filmoqrafiya
* *"[[Con Malkoviç olmaq]]"* (*Being John Malkovich*, 1999)
* *"[[Adaptasiya (film, 2002)|Adaptasiya]]"* (*Adaptation*, 2002)
* *"[[Bədheybət yaşayan yer (film, 2009)|Bədheybət yaşayan yer]]"* (*Where the Wild Things Are*, 2009)
* *"[[O (film, 2013)|O]]"* (*Her*, 2013)

## İstinadlar

## Xarici istinadlar
*
Əfqanıstan dilləri

**Əfqanıstan dilləri** — Əfqanıstan Respublikasında rəsmi və qeyri-rəsmi işlədilən dillər. Hal hazırda ölkədə dəri və puştu dövlət dili kimi qəbul olunub. Bundan başqa ölkədə özbək, türkmən, bəluc, paşai və nuristan dilləridə geniş yayılıb. 1980-cı ildən bu dillər üstünlük təşkil etdiyi bölgələrdə xüsusi status əldə etmişlər. 2004-cü ildən, Əfqanıstan Konustutiyasının 16-cı maddəsinə əsasən türk dilləri (özbək və türkmən), bəluc, paşai, nuristan və pamir dilləri üçüncü rəsmi dil hesab olunur

## Ümumi məlumat
1936-cı ilə qədər dövlət dili yalnız dəri dili (buna farsi-kabili deyirdilər) olmuşdur. Geniş əhali kütləsi, o cümlədən puştular bu dildə danışırdılar. Dəri dili şəhərlərdə bu günə qədər geniş yayılmışdır. 1936-cı ildən puştu dili ikinci dövlət dili kimi qəbul edildi. 1964-cü ildən isə əhəmiyyətinə görə birinci dilə çevrilir. Əfqanıstanda yaşayan xalqlar 30-dan artıq dildə danışır. Əhalinin 85 faizindən çoxu puştu və ya fars dilində, ya da hər iki dildə danişa bilir. Lüğət tərkibinə görə bu dillər bir-birindən uzaq olsalar da, hər ikisi də İran dil qrupuna aid edilir. "Concise Encyclopedia of Languages of the World"-un 2009-cu il məlumatına görə Əfqanıstan əhalisinin 60 %-nin ana dili puştu dilidir.

Hind-Avropa dillərindən Əfqanıstanda hind və ari dilləri geniş yayılmışdır. Özbəklər, türkmənlər, qazaxlar, qırğızlar və uyğurlar türk dillərində danışır. Əfqanıstanda yaşayan xaqların bir qisminin indiyədək öz əlifbası yoxdur. Ərəb hərfləri əsasında yaradılmış əlifba ancaq dəri və puştu dillərindədir. Əhalinin əksəriyyətinin puştu dilində danışmasına baxmayaraq bütün xalqların bir-biri ilə ünsüyyətində dəri dili əsas sayılır. Ölkə ərazisində dil qrupları aşağıdakı kimi paylanmış:

## Həmçinin bax
* Əfqanıstan əhalisi

## Mənbə
* Cabir Məmmədov, Həbibə Soltanova. "İran və Əfqanıstanın coğrafiyası". Bakı.1989.s.149.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Əfqanıstanın dil xəritəsi