open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prikuban rayonu

**Prikuban rayonu** (, , , ) — Rusiya Federasiyası, Qaraçay-Çerkesiya Respublikasının tərkibində inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Qafqaz qəsəbəsidir.
## Coğrafiyası
Prikuban rayonu Qaraçay-Çərkəz Respublikasının şimal-şərq hissəsində yerləşir. Rayonun ümumi sahəsi 946,29 km²-dir. Aşağıdakı ərazilərlə həmsərhəddir:cənubda Ust-Cequtinski rayonu, qərbdə Abazin, Adıge-Xabl rayonları və Çerkessk şəhər dairəsi, şərqdə və şimalda Stavropol diyarı. Kuban çayı boyunca yerləşən Drujba kənd yaşayış məntəqəsi rayonun əsas hissəsindən ayrılır.
## Tarixi
20 mart 1936-cı ildə Sulimovski rayonu (mərkəz Sulimov şəhəri) adı ilə təsis edilmişdir. 10 avqust 1937-ci ildə Yejovo-Çerkessk rayonu adlandırıldı (mərkəzi Yejovo-Cherkessk şəhəridir). 2 sentyabr 1939-cu ildə Çerkessk rayonu olaraq adlandırılır (mərkəzi Çerkessk şəhəridir). 20 avqust 1953-cü ildə rayon ləğv edilir. 15 sentyabr 1957-ci ildə isə yenidən bərpa edilir. 30 sentyabr 1958-ci ildə Prikuban rayonu olaraq adlandırılir.

1 fevral 1963-cü ildə mövcud olan 6 kənd rayonlarının yerində təşkil edilir: Adıge-Xabl (mərkəzi Adıge-Xabl auılu), Zelençuk (mərkəzi Zelençuk aulu), Qaraçaevsk (mərkəzi Qaraçevsk şəhəri), Maloqaraçaevsk (mərkəzi Üçkeken aulu); Prikubanski (mərkəzi Ust-Çequtinski aulu), Xabez (mərkəzi Xabez aulu).

12 yanvar 1965-ci ildə Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti qərara alır:

* Urup rayonunu təşkil edilsin - mərkəzi Pregradnaya auludur;
* Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayətinin Urup sənaye rayonu ləğv edilsin;
* Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayətinin Adıge-Xabl, Zelençuk, Qaraçay, Maloqaraçaevsk, Prikuban və Xabez kənd rayonları inzibati rayonlara çevrilsin.

31 mart 1977-ci ildə rayon mərkəzi Qafqaz qəsəbəsi olur.

## Əhali
; Urbanizasiya
Şəhər şəraitində rayon əhalisinin 3,12 % yaşayır.

; Milli tərkib

; Cins tərkibi
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasına olan məlumat:

Kişilər — 13 968 nəf.  (47,6 %). Qadınlar — 15 375 nəf. (52,4 %).

Əhalinin orta yaşı —  35,3 yaş. Kişilərin orta yaşı — 33,7 yaş. Qadınların orta yaşı — 36,9 yaş.

1959-cu il siyahıyaalınmasına görə Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayətinin Prikuban rayonunda ruslar əhalinin 45,6 %, qaraçaylar - 32 %, abazinlər - 14.6 % təşkil etmişdir.
## Təhsil
2006-cı il tarixinə qədər Prikuban rayonunun təhsil sisteminə 20 orta ümumtəhdil məktəbi, 1 əsas orta ümumtəhsil məktəbi, 2 məktəbəqədər təhsil müəssisəsi daxil idi. Bu dövrdə təhsil müəssisələrində 4256 uşaq təhsil alırdı.

## Mənbə
* Официальный сайт Карачаево-Черкесской Республики
* Административно-территориальное деление КЧР
* Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО / налоговых инспекций ФНС / адресов
## İstinadlar
Maloqaraçayevsk rayonu

**Maloqaraçayevsk rayonu** (, , , ) — Rusiya Federasiyası, Qaraçay-Çerkesiya Respublikasının tərkibində inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Uçkeken kəndidir.
## Coğrafiyası
Maloqaraçayevsk rayonu Qaraçay-Çərkəz Respublikasının şərq hissəsində yerləşir. Rayonun ümumi sahəsi 1291,8871  km²-dir (2015-ci ilə olan məlumat). Aşağıdakı ərazilərlə həmsərhəddir:cənub-qərbdə Qaraçay rayonu, qərbdə Ust-Cequtinski rayonu, şərqdə Kabarda-Balkariyanın Zolski rayonu, şimal-şərqdə isə Stavropol diyarı Predqornı rayonu.

## Tarixi
Maloqaraçayevsk ilk dəfə 1922-ci ildə yeni təşkil olunan Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayətinin Malo-Qaraçay rayonu olaraq təşkil olunur. O dövrdə rayon mərkəzi, rayonun özünə aid olmayan Kislovodsk şəhəri idi. 1957-ci ildə Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayətinin yenidən qurulmasından sonra rayonun mərkəzi Üçkeken kəndinə köçrülür.

1 fevral 1963-cü ildə mövcud olan 6 kənd rayonlarının yerində təşkil edilir: Adıge-Xabl (mərkəzi Adıge-Xabl auılu), Zelençuk (mərkəzi Zelençuk aulu), Qaraçaevsk (mərkəzi Qaraçevsk şəhəri), Maloqaraçaevsk (mərkəzi Üçkeken aulu); Prikubanski (mərkəzi Ust-Çequtinski aulu), Xabez (mərkəzi Xabez aulu).

12 yanvar 1965-ci ildə Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti qərara alır:

* Urup rayonunu təşkil edilsin - mərkəzi Pregradnaya auludur;
* Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayətinin Urup sənaye rayonu ləğv edilsin;
* Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayətinin Adıge-Xabl, Zelençuk, Qaraçay, Maloqaraçaevsk, Prikuban və Xabez kənd rayonları inzibati rayonlara çevrilsin.
## Əhali
Rusiya Federasiyasının İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin proqnozuna görə əhalinin sayı belə olacaqdır:
* 2024 — 42,97 min nəf.
* 2035 — 40,55 min nəf.
; Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Ust-Cequta şəhəri) rayon əhalisinin 60,75 % yaşayır.
; Milli tərkib

1959-cu il siyahıyaalınmasına görə Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayətinin Maloqaraçayevsk rayonunda qaraçaylılar 61 %, ruslar — 16,2 %, abazinlər — 16,2 % təşkil etmişdir.

## Bələdiyyə ərazi quruluşu
Maloqaraçayevsk rayonu ərazisinə 14 yaşayış məntəqəsi daxildir. Bunun 10 kənd yaşayış məntəqəsidir:Caqa, Kiçi-Balık, Krasnı Vostok, Krasnı Kurqan, Qızıl-Pokun, Pervomayskoe, Rimqora, Tereze, Uçkeken, Elkuş.

## Görməli yerləri
Bu ərazidə bir çox təbii turistik yer vardır. Bunlar arasında:

Kiçmalka, Xasaut və Mushta çaylarının vadilərindəki mineral bulaqlar;

Bal şəlaləsi;

Roma dağı;

Xasaut yasaqlığı: Podkumok, Eşkakon və Xasaut çaylarının yuxarı axını, Böyük və Kiçik Bermamıt dağları.

## Mənbə
* Официальный сайт Карачаево-Черкесской Республики
* Административно-территориальное деление КЧР
* Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО / налоговых инспекций ФНС / адресов

## İstinadlar
Adıge-Xabl rayonu

**Adıge-Xabl rayonu** (, , , ) — Rusiya Federasiyası, Qaraçay-Çerkesiya Respublikasının tərkibində inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Adıge-Xabl auludur.
## Coğrafiyası
Adıge-Xabl rayonu Qaraçay-Çərkəz Respublikasının şimal-qərb hissəsində yerləşir. Rayonun ümumi sahəsi 323,37 km²-dir.

Aşağıdakı ərazilərlə həmsərhəddir:cənubda Xabez və Abazin rayonları, qərbdə Krasnodar diyarının Otradnenski rayonu, şimalda Stavropol diyarının Koçubeevski rayonu, şərqdə Prikuban rayonu, həmçinin Noqay rayonu. Noqay rayonu Adıge-Xabl rayonunu iki hissəyə bölür.
Zonalı rayonlaşdırmaya görə ərazisi şimaldan cənuba doğru 2 zonaya bölünür - düzənlik və dağətəyi. Düzənliklər üstünlük təşkil edir. Rayonda orta yüksəklik dəniz səviyyəsindən 400 ilə 700 metr arasında dəyişir.

Ərazisindən axan ən iri çaylar: Kuban, Böyük Zelençuk, kiçik Zelenşuk, Böyük Şeblenok və Kiçik Şeblonok.
## Tarixi
1935-ci ildən 1956-cı ilə qədər İkon-Xalq rayonu Çərkəz Muxtar Vilayətinin bir hissəsi olaraq mövcud idi. O zamanlar rayon mərkəzi əvvəlcə İkon-Xalq kəndi, 1936-cı ilin sonundan isə Adıge-Xabl kəndi olmuşdur. 1935-1953-cü illərdə mərkəzi Ersakon kəndində olan Kuvinski rayonu 1953-cü ildə İkon-Xalq rayonuna birləşdirilir. 1956-cı ildə İkon-Xalq rayonu ləğv edilir. 1957-ci ildə Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayəti Çərkəz Muxtar Dairəsi əsasında yenidən quruldu. 15 yanvar 1957-ci ildə Adıye-Xabl rayonu yenidən təşkil olunur və tərkibinə 5 kənd şurası daxil edilir: Adıge-Xabl, Apsuanski, Staro-Kuvinski, Erkin-Yurt və Ersakon.

1 fevral 1963-cü ildə mövcud olan 6 kənd rayonlarının yerində təşkil edilir: Adıge-Xabl (mərkəzi Adıge-Xabl auılu), Zelençuk (mərkəzi Zelençuk aulu), Qaraçaevsk (mərkəzi Qaraçevsk şəhəri), Maloqaraçaevsk (mərkəzi Üçkeken aulu); Prikubanski (mərkəzi Ust-Çequtinski aulu), Xabez (mərkəzi Xabez aulu).

29 oktyabr 1993-cü ildə rayonun bütün kənd sovetlikləri kənd icra nümayəndəliyinə çevrilir.

2008-ci ildə Noqay rayonu Adıge-Xabl rayonundan ayrılır. Bu zaman 5 kənd yaşayış məntəqəsi yeni qayona verilir (Adil-Xalq, İkon-Xalq, Erken-Xalq, Erken-Şaxar və Erken-Yurt).

## Əhali

; Milli tərkib

; Cins tərkibi
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasına olan məlumat:

Kişilər — 7 635 nəf. (47,2 %). Qadınlar — 8 551 nəf (52,8 %).

Əhalinin orta yaşı —  35,0 yaş. Kişilərin orta yaşı — 33,4 yaş. Qadınların orta yaşı — 36,5 yaş.

## Mənbə
* Официальный сайт Адыге-Хабльского муниципального района
* Адыге-Хабльский район на официальном сайте Карачаево-Черкесской Республики
* Административно-территориальное деление КЧР
* Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО / налоговых инспекций ФНС / адресов
## İstinadlar
Eliad

**Eliad** () — musiqiçi.

## Biblioqrafiya
Nahum İraq və türk əsilli ailədə anadan olub. Orat Ramat Yossef junior orta məktəbində və Ramot orta məktəbinin Bat Yama musiqi sinifində təhsil alıb. 2008-ci ildə o, SAXAL-a baş çəkib, təhsil və gənclər korpusu qrupunda müğənni kimi xidmət edib. Onun xidməti ilə paralel olaraq, TripL istehsalçı etiketinin debüt albomu üzərində işləmişdir

## Karyera
### Aktyorluqda
1997-ci ildə Eliad uğurlu "Şəmş" seriyasında bar kimi iştirak etməyə başlayıb.

1998-ci ildə "Ben-Qurion" filmində çəkilib və Popeye And son filmində dublyaj edib.

2004-cü ildə o, "HaPijamot" da qonaq rolunu oynayıb, 2009-cu ildə o, cazı "Joniur Baktana" da dublyaj edib, 2011-ci ildə isə "Alifim" də çıxış edib.
## İstinadlar
Cava (şəhər)

**Cava** ( ; , *Dzaw*;  *Dzhava*) Gürcüstanda təxminən 1500 nəfərlik bir şəhərdir (Cənubi Osetiyada). Gürcüstanın hazırkı rəsmi inzibati bölgüsünə görə, Cava Şida Kartli bölgəsinin şimalındakı Cava rayonunun əsas şəhəridir. Cənubi Osetiya tərəfinə görə Dzau  rayonunun inzibati mərkəzidir. Şəhər Böyük Qafqazın cənub yamaclarında, Böyük Liaxvi dərəsində, dəniz səviyyəsindən 1040 metr yüksəklikdə yerləşir.

Cava, Tsxinvalidən sonra Cənubi Osetiyanın ikinci böyük şəhər yaşayış məntəqəsidir. Avropadakı Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı xaricində, Gürcüstan-Osetiya münaqişə bölgəsinin müəyyən edilmiş sərhədləri - Tsxinvali'nin 15 km radiusundakı bir ərazidir.    

Bu şəhər 2008-ci ildə Cənubi Osetiya müharibəsində böyük rol oynadı, Gürcüstanın hücumu zamanı Cənubi Osetiya hərbi qüvvələrinin əksəriyyəti orada yerləşirdi  . Tsxinvali döyüşü zamanı Cənubi Osetiya hökuməti Cavaya köçdü.

Gürcüstan Rusiya hərbçilərini müharibədən əvvəl Cavada böyük bir hərbi baza qurmaqda günahlandırmışdı. Bu narahatlıqlar Gürcüstan Prezidenti Mixeil Saakaşvili tərəfindən 26 sentyabr 2007-ci ildə BMT Baş Assambleyasının diqqətinə çatdırılmışdır.  Müharibədən sonra Rusiya 2010-cu ildə hazır olacaq Cava və Tsxinvalidə hərbi bazalar tikdiyini elan etdi.  

## Həmçinin bax

* Şida Kartli 
* Cənubi Osetiya 
* Gürcüstan 

## İstinadlar
Maçabeli

**Maçabeli** ( mahnı.  ; PL. მაჩაბლები, *Machablebi)* ailəsi adından sonra Samaçablo adlanan Şida Kartli əyalətində (mərkəzi Gürcüstan) böyük bir fiefdom (satavado) keçirən bir gürcü knyazı evi idi.

Ailənin mənşəyi bəlli deyil. Ənənəvi hesaba görə, Abxaziya-Gürcüstan feodal qəbilə rəislərindən biri nəslindən Ançabadze da iğtişaşlardan Abxaziya qaçmışdır. Digər bir versiyada, Maçabeli'nin, ilk domenlərinin yerləşdiyi Böyük Liaxvi çayı üzərindəki Açabeti kəndindən sonra sülalə adını aldıqları Tavxelidze ailəsinin bir atası olduğu iddia edilir . XV əsrdən başlayaraq Maçabeli şöhrətli böyüdü və Kartli gürcü padşahlarının məhkəməsində müxtəlif əhəmiyyətli vəzifələr tutdu. Onların cəsarətliliyi Samaçablo, indiki Cənubi Osetiyanın əhəmiyyətli bir hissəsini əhatə edirdi və 1470-1800.  İllərdə Kartli Krallığında bir dərəcədə muxtariyyət əldə edirdi. Gürcüstanın Rusiya İmperatorluğuna  birləşdirildiyi zaman Maçabeli 1850-ci ildə rus çarı tərəfindən ləyaqətlə təsdiq edildi.

## Həmçinin bax

* Abxaziya

## İstinadlar

*   Хаханов А. S. ( Alexander Khakhanov ), князья Мачабели . In: Грузинские дворянские акты и родословные росписи . M. 1893.
Tanər Ölməz

**Taner Ölmez** () — Türkiyəli kino aktyoru. 2019–2021-ci illərdə "Mucize Doktor" teleserialında "Ali Vefa" rolunu canlandırmışdır. 2021-ci ildə aktrisa Ece Çeşmioğlu ilə evlənmişdir.

## Həyatı
Taner Ölmez 9 avqust 1986-cı ildə Tuncelidə anadan olmuşdur. Taner Ölmez, İstanbul Universiteti Dövlət Konservatoriyasının Teatr şöbəsinin tələbəsidir. Gənc aktyor İstanbulun Qızıl serialındakı çıxışı ilə diqqət çəkib. Çarşı, Kül və Ateş və Tatar Ramazan'ı əhatə edən Taner Ölmez İtirilmiş Şəhər tərəfindən geniş tanınıb. 1.79 sm boyu və 65 kilo ağırlığında. Uğurlu oyunçu Taner Ölmez ilə yanaşı Ülker Albeni, Ülker Sunny və Piyale Pigafest reklam çarxlarında da iştirak etdi. Dünyaca məşhur The. C. serialının uyğunlaşması olan Star TV-də Mert Serres rolunu oynadı. 2014-cü ildə Killer Joe Teatrındakı performansına görə Afife Jale Teatr Mükafatını da aldı. 2016-cı ildə "Möhtəşəm Yüzyıl" Kösem seriallarında Gənc Osman obrazını canlandırmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Firudin xan Çərkəz

**Firudun xan Çərkəz** (vəfatı 1620/21) – I Şah Abbas dövründə (1588–1629) 1605/06-1620-ci illərdə Astrabad bəylərbəyi olan çərkəz əsilli Səfəvi məmuru və bir sərkərdə.

## Tərcümeyi-hal
Firudin gənc yaşda qaçırıldı və yeddi ildən çox əsirlikdə oldu. Nəhayət, onu Səfəvi şahlıq sarayının adından fəaliyyət göstərən tacirlər qulam olaraq aldılar. Bundan sonra o, şahın zirehini qoruyucu vəzifəsinə yüksəldi (*qurçi-e zereh*) və bununla da şah sarayı daxilində genişlənmiş qulamın (*qolaman-e xasseye şarife*) bir parçası oldu.

1605-ci il oktyabrın sonlarında, 1603-1618-ci illər Osmanlı-Səfəvi müharibəsi dövründə, Azərbaycanda Osmanlılara qarşı ağır mübarizə dövründə Mokri qəbiləsindən bir kürd əsir I Şah Abbas öldürməyə cəhd etdi.  Lakin Firudin xan Çərkəz Şah Abbasın həyatını xilas etdi. Cəsurluğuna görə mükafat olaraq Şah Abbas onu 1605-ci ilin dekabrında və ya 1606-cı ilin noyabr ayında Astrabad əyalətinin qubernatoru (bəylərbəyi) təyin etdi. Səfəvilər dövrünün bir hissəsində, o cümlədən Firudin xan Çərkəzin vəzifəsi dövründə Astrabad əyaləti bugünkü Gülüstan, Simnan və Şimali Xorasan əyalətlərini əhatə edirdi.

Firudinin qubernator kimi əsas vəzifəsi Astarabad əyalətinin Xarəzmdəki müxtəlif türkmən köçərilərindən, eləcə də Astarabad əyalətinin şimal ərazilərindəki yerli türkmənlərdən təhlükəsizliyini və qorunmasını təmin etmək idi.   Onlar ərazilərini genişləndirməyə və tez-tez basqınlar keçirməyə can atırdılar. Nəticədə vilayətin şimal ərazilərində bu köçərilərə qarşı bir neçə müharibə aparmalı oldu.   Firudinin başçılıq etdiyi bu uğurlu müharibələr (həmçinin erkən həyatının qısa bir dövrü) Məḥəmməd Tahir ibn Həsənin  (*Ḵādem-e Besṭāmi’*)  tərəfindən *Fotuḥāt-e Fereyduniyeh* əsərində təsvir edilmişdir.  Onu sonra Behbud xan Çərkəz bəylərbəyi vəzifəsində əvəzlədi.

## Qeydlər




## İstinadlar

## Mənbələr
*  
*
Yeqor Krid

**Yeqor Krid** (*Tam adı:* ; ) — rus müğənnisi. Solo karyerasına 2011-ci ildə KReeD təxəllüsü ilə başlamış və indi Yeqor Krid adı ilə çıxış edir. Öz mahnılarının müəllifi və ifaçısıdır.

## Həyatı
Penzada anadan olub. Ailəsi musiqiçi idi: anası vokal ilə məşğul olurdu, atası isə musiqi qrupunda fəaliyyət göstərirdi. Yeqor uşaqlıqdan bəri musiqiçi olmaq arzusunda idi. Şeirlərini 11 yaşında yazmağa başladı. Gitara çalırdı. Gəncliyindən hip hopu və rəngli qrafiti sevərdi. Həmçinin şahmatla məşğul olurdu.

Yeqor 2 nömrəli Müasir İdarəetmə Texnologiyaları Penza Liseyini ingilis dilini dərindən öyrənərək bitirib. Lujnikidə, ilk böyük konsertini məzun günündə keçirib. 2015-ci ildə Yeqor RAM-a girdi. Gnesins istehsalat fakültəsinə getdi, lakin sıx tur cədvəli üzündən dərslərini kəsib akademik məzuniyyətə çıxdı.

Bulatkinin bütün yetkinliyi, sevgi təcrübələrinə və insanlar arasındakı münasibətlərə həsr olunan mahnıların yaradılması ilə əlaqələndirilir.

Makaronu pendir, cheesecakes ilə bəyənir, xam balıq yemir. Sevimli çayı Karakdır. Futbolu sevir, FİFA oynayır, dəhşətli filmlərə baxmağı sevir. Bədəni çox sayda döymə ilə örtülmüşdür. Sevdiyi ifaçıları arasında Maykl Cekson və Kris Braun da var. Sevimli şəhərləri - Moskva, Dubay, Los Angeles.

Solo karyerasına 2011-ci ildə KReeD təxəllüsü ilə başlamışdır. Bu adını graffiti boyatdığı oğlanlar qrupunun adından götürdü.

Yeqor Krid adı, 2015-ci ildə bu adda ticarət markasını qeydiyyata almış "Qara Ulduz" qrupu ilə işləyərkən ortaya çıxdı. 8 iyul 2019-cu ildə adı rəsmi olaraq E.N.Batatkinin lehinə xaric edildi.

2018-ci ilin dekabr ayında musiqiçinin instaqramında #HeartBreakKid haştaqı göründü.

## Diskoqrafiya

### Mahnıları

; Bunlar  «Холостяк» albomuna daxildir

; Bunlar  «Что они знают?» albomuna daxildir

## Əmlak və gəlir
Yeqor Kridin gəliri, gəzinti və fəaliyyət göstərmək, özəl tədbirlərdə iştirak, reklam əməkdaşlığı və film çəkməkdən əldə etdiyi gəlirdən ibarətdir.

2017-ci ilin nəticələrinə görə Krid, Rusiyalı məşhurlar arasında Forbes jurnalının reytinqində yeddinci yeri tutdu. Gəliri 4 milyon dollar idi. Müğənninin özü bu məlumatları təkzib edir. 2019-cu ildə o, cəmi 4.8 milyon dollarla 4-cü yeri tutan, 40 yaşınadək şou-biznesin və idmanın ən uğurlu ulduzları sırasına daxil oldu.

İlk maşın ona valideynləri tərəfindən hədiyyə edildi. Ancaq Yeqor bir Mercedes Gelandewagen-i xəyal etdi. 2015-ci ildə, 21 yaşında ikən iki ayda pul yığdı və arzusunu reallaşdırdı: mat rəngli qara Mercedes-Benz g63 AMG alıb. 2019-cu ildə Yeqor Kridin yeni bir avtomobili var - Mercedes-Maybach S-Class.

## İstinadlar
Diqora mədəniyyəti

**Diqora mədəniyyəti** - Diqora dərəsində (Şimali Osetiyanın qərbi), Kabarda- Balkariyanın dağlıq rayonlarında və Raçidə (Qərbi Gürcüstan) Son Tunc dövrünə (e.ə. XV-XIII əsrlər) aid arxeoloji mədəniyyət. Y.İ.Krupnov tərəfindən müəyyənləşdirilməsi (1951) mübahisələrə səbəb olsa da, 1990-cı illərin sonu - 2000-ci illərin əvvəllərində yazılmış elmi əsərlərlə təsdiqlənmişdir. Müasir tədqiqatlara görə, Diqora mədəniyyəti  Şimali Qafqaz və Mərkəzi Qafqazın qohum protokoban mədəniyyətləri ilə sinxrondur; protokoban dövrünün ikinci mərhələsinə aiddir; 2 mərhələyə bölünür. Ağac-daş konstruksiyalı sərdabalarda meyityandırma izləri var; uzadılmış vəziyyətdə dəfn olunmuş meyitlərə (bəzən torpaq quyularda) rast gəlinir. Çaxmaqdaşıdan ucluqlar, dəstəli xəncərlər, baltalar, ucluqlu (volyuta, oval və s. şəkilli) sancaqlar, lövhəşəkilli tilli qolbaqlar, qoç başlı quşabənzər piləklər, asmalar, şüşə muncuqlar, sürməli bəzək əşyaları və s. aşkar edilmişdir.

Diqora mədəniyyətinin dolmen mədəniyyəti, Svaneti, Qaraçay-Çərkəz, Inquşetiya və Dağıstan abidələri (Qinçi mədəniyyəti, Qayakənd-Xoroçoy mədəniyyəti) ilə əlaqələri izlənilir. Diqora mədəniyyətinin Koban mədəniyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Diqora mədəniyyəti ilkin mədəniyytlərdən e.ə.XV-XIII əsrlərdə ayrılmışdır. 

### Arxeloji qazıntılar
Artıq 30 ilə yaxındır ki, Şimali Osetiyanın Diqor dərəsində republikanın Tarix və Milli muzeyinin ekspedisiyası arxeloji qazıntılar aparır. 2012-ci ildə ərazidən unikal məişət və mədəniyyət əşyaları aşkar olunmuş. Bölgədə onlarca saxsı və metallurgiya emalatxanalarının olması diqqəti cəlb edir.  Tapılmış bəzək əşyaları içərisində ən dəyərli olanı - gümüş yüyəndir. Demək olar ki, tam saxlanılmış bu yüyənin qayışının enini belə tarixçilər ölçə bilmiş. İki min metr yüksəklikdə yerləşən bu ərazidə eramızdan əvvəl insanlar gildən müxtəlif əşyalar hazırlamış. Ən qədim tapıntının yaşı - yeddi min ildir. Ən gənc tapıntılar isə orta əsrlərə aid edilir.

## Mənbə

## Həmçinin bax

* Diqora rayonu
* Diqora

## Xarici keçidlər
* Южно-кобанская культура и формирование культурной специфики древнего населения на территории Южной Осетии.
* Дигорская культура

## İstinadlar
Nairi Hunanyan

**Nairi Hunanyan** (; ) — 27 oktyabr 1999-cu ildə Ermənistan parlament binasına təşkil edilən silahlı hücumun lideri.

## İstinadlar
Vazgen Sarkisyan

**Vazgen Zaveni Sarkisyan** (; ) — erməni hərbi komandiri və siyasətçisi. Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, O, Xocalı soyqırımını törədənlərdən biridir. 1991-ci ildən 1992-ci ilə qədər, sonra isə 1995-ci ildən 1999-cu ilə qədər Ermənistanın ilk müdafiə naziri olub. 11 iyun 1999-cu il tarixdən o il oktyabrın 27-dək öldürülməsinə qədər Ermənistanın Baş naziri vəzifəsini icra edib. 1980-ci illərin sonlarında Dağlıq Qarabağın Ermənistanla birləşməsi uğrunda kütləvi hərəkat zamanı şöhrət tapdı və Azərbaycan qüvvələri ilə ilk toqquşmalar zamanı erməni könüllü dəstələrinə rəhbərlik etdi. 1991-ci ilin sonlarında Ermənistan Sovet İttifaqından müstəqillik qazandıqdan dərhal sonra Prezident Levon Ter-Petrosyan tərəfindən Müdafiə Naziri təyin edildi. Sarkisyan Dağlıq Qarabağ Döyüşü zamanı erməni qüvvələrinin ən görkəmli komandiri oldu. Fərqli mövqelərdə 1994-cü ilədək, müharibəyə son qoyan atəşkəs əldə edilənə qədər müharibə bölgəsindəki hərbi əməliyyatları tənzimlədi.

Müharibədən sonrakı illərdə Sarkisyan özünü Silahlı Qüvvələrə bağladı və özünü virtual güclü kimi göstərdi. Ter-Petrosyanı hakimiyyətdə saxlamaq üçün güclü dəstəklədikdən sonra, o, 1998-ci ildə Dağlıq Qarabağ tənzimlənməsi danışıqlarında güzəştlərə verdiyi dəstəyə görə prezidenti vəzifəsindən kənarlaşdırdı və baş nazir Robert Köçəryanın prezident seçilməsinə kömək etdi. Münasibətlərinin pisləşməsi ilə Sarkisyan nüfuzlu müharibə veteranları qrupu Yerkrapahı Respublika Partiyasına birləşdirdi və Ermənistanın keçmiş kommunist lideri Karen Demirchyan ilə birləşdi. 1999-cu ilin may seçkilərində islahat düşüncəli ittifaq Milli Məclisdə rahat bir çoxluğu əldə etdi. Sarkisyan baş nazir oldu, Ermənistanda hərbi və qanunverici orqanı təsirli bir şəkildə qərar verərək ortaya çıxdı.

Sarkisyan, Dəmirçyan və digərləri ilə birlikdə 27 oktyabr 1999-cu ildə Ermənistan parlamentində baş verən atışmada öldürüldü. Günahkarlar ömürlük həbs cəzasına məhkum edildi. Lakin məhkəmə prosesinə etimadsızlıq bir sıra sui-qəsd nəzəriyyələrini doğurdu. Bəzi ekspertlər və siyasətçilər iddia edirlər ki, onların öldürülməsini Köçəryan və milli təhlükəsizlik naziri Serj Sarkisyan həyata keçiriblər. Digərləri xarici güclərin atışmada iştirakının mümkün olduğundan şübhələnirlər.

Qarışıq irsinə baxmayaraq, Sarkisyan indi siyasi spektrdə və ictimaiyyət tərəfindən milli qəhrəman kimi tanınır. Möhtərəm Sparapeti nəzərə alaraq, Ermənistanın müstəqil dövlət kimi qurulmasına və Ermənistan Ordusunun qurucusu kimi təhlükəsizliyinin təmin olunmasına mühüm töhfələr verdi. İnsan haqları təşkilatları tərəfindən, xüsusilə seçkilərdəki roluna görə qeyri-demokratik olduğu üçün tənqid edildi. Sarkisyana Ermənistanın ən yüksək titulları verilib – Ermənistanın Milli Qəhrəmanı.

## İstinadlar
Valinyi

**Valinyi** () — Fransada kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Serinyi kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Monlyuson.

INSEE kodu — 03296.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 397 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 238 nəfərdən (15–64 yaş) 154 nəfəri iqtisadi cəhətdən fəal, 84 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 64,7%, 1999-cu ildə bu 58,9%). 154 aktivistdən 134 nəfər (72 kişi və 62 qadın), 20 nəfər işsiz (8 kişi və 12 qadın) idi. Aktiv olmayan 84 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 43 nəfər təqaüdçü, 34 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.

## Görməli yerləri
* Notr-Dam kilsəsi və monastırı (XIV əsr)
* Qul gölməçəsi

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Ermənistan parlament binası

** Ermənistan parlament binası** (; *Hayastani Azqayin Joğovi Şenk*) - İrəvanda Bağramyan prospektində yerləşir. Memarı Mark Qriqoryan olmuşdur.
## İstinadlar
Valinya

**Valinya** () — Fransada kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Ebryoy kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Monlyuson.

INSEE kodu — 03295.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 70 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə 44 yaşda (15-64 yaş arasında) 34 nəfər iqtisadi cəhətdən fəal, 10 nəfər hərəkətsizdir (fəaliyyət göstərici - 77,3%, 1999-cu ildə bu 62,5%). 34 aktiv adamdan 27 nəfəri (13 kişi və 14 qadın), 7 nəfəri işsizdir (4 kişi və 3 qadın). 10 hərəkətsiz 4 nəfər arasında təqaüdçü, 6 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
## Görməli yerləri
* Sen-Mişel kilsəsi (XI—XII əsrlər)
* Kolet meşəsi
## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Vallon-an-Sülli

**Vallon-an-Sülli** () — Fransada kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Erisson kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Monlyuson.

INSEE kodu — 03297.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 1711 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
* Kənd təsərrüfatı
* Mişar fabriki

2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 921 nəfərdən (15-64 yaş) 639 nəfəri iqtisadi cəhətdən fəal, 282 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 69.4%, 1999-cu ildə 64.7%). Fəal olan 639 nəfərdən 548 nəfəri (293 kişi və 255 qadın), 91 nəfəri işsizdir (44 kişi və 47 qadın). 282 hərəkətsiz 69 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 112 nəfər təqaüdçü, 101 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
## Görməli yerləri
* Sen-Blez kilsəsi (XII əsr) Səkkizbucaqlı zəng qülləsi ilə. 1889-cu ildən tarixi abidə.
* Berri kanalı
* La-Land qalası
* Animasiya modelləri muzeyi. Modellər ənənəvi sənətkarlıq və gündəlik həyat səhnələrini təqdim edir..
* İncəsənət atelyesi
## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Vanda (kommuna)

**Vanda** () — Fransada kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Eskyurol kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Vişi.

INSEE kodu — 03304.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 2192 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 1377 nəfər (15-64 yaş arasında) 1003 nəfər iqtisadi fəal, 364 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 73.4%, 1999-cu ildə 70.0%). Fəal 1003 nəfərdən 924 nəfər (488 kişi və 436 qadın) işləyir, 79 nəfər işsizdir (41 kişi və 38 qadın). Fəal olmayan 364 nəfər arasında 93 nəfər şagird və ya tələbə, 170 nəfər pensiyaçı, 101 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Varen-sür-Alye

**Varen-sür-Alye** ()— Fransada kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Varen-syur-Alye kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi— Vişi.

INSEE kodu — 03298.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 3750 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə 2252 nəfər əmək qabiliyyətli insanlar arasında (15–64 yaş arasında) 1588 nəfər iqtisadi cəhətdən fəal, 664 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstəricisi — 70,5%, 1999-cu ildə 69,0%). Fəal olan 1588 nəfərdən 1400 nəfər (770 kişi və 630 qadın), 188 nəfər işsiz (75 kişi və 113 qadın) idi. Fəal olmayan 664 nəfər arasında 164 nəfər şagird və ya tələbə, 244 nəfər təqaüdçü, 256 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.

## Qalereya

Fayl:Mairie de Varennes 03.JPG|Şəhər meriyası
Fayl:Varennes sur allier.jpg|


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Varen-sür-Teş

**Varen-sür-Teş** () — Fransada kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Jalinyi-syur-Bebr kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Vişi.

INSEE kodu — 03299.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 253 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 139 nəfər (15-64 yaş arasında) arasında 109 nəfər iqtisadi cəhətdən, 30 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 78,4%, 1999-cu ildə 58,6%). Fəal olan 109 nəfərdən 99 nəfəri (56 kişi və 43 qadın), 10 nəfəri işsizdir (5 kişi və 5 qadın). 30 hərəkətsiz 5 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 10 nəfər - təqaüdçü, 15 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Vena (kommuna)

**Vena** () — Fransada kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Erisson kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Monlyuson.

INSEE kodu — 03303.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 233 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 140 nəfər arasında (15-64 yaş) 105 nəfər iqtisadi fəal, 35 nəfər fəaliyyətsiz olmuşdur (fəaliyyət göstəricisi 75.0%, 1999-cu ildə 72.7%). Aktiv fəaliyyət göstərən 105 nəfərdən 97 nəfər (57 kişi və 40 qadın), 8 nəfər işsiz (2 kişi və 6 qadın) işləmişdir. 35 hərəkətsiz 9 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 18 nəfər təqaüdçü, 8 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
## Görməli yerləri
* Sen-Pol kilsəsi (XII—XIII əsrlər)
* Vena qalası (XV əsr)
## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Çyonqtun (dəqiqləşdirmə)

* Çyonqtun — Myanmanın Şan əyalətinin Çyonqtun rayonununda şəhər
* Çyonqtun (rayon) — Myanmanın Şan əyalətində rayon
Givi Cavaxişvili

**Givi Cavaxişvili** (; ) — 1953–1975-ci illərdə Gürcüstanın Baş naziri vəzifəsini icra edən gürcü siyasətçi.

## Həyatı və təhsili
Givi Cavaxişvili 18 dekabr 1912-ci ildə Tiflisdə görkəmli həkim Dimitri Cavaxişvili və Anna Maqalaşvilinin ailəsində anadan olub. 1934-cü ildə Mühəndis-Geoloq ixtisası üzrə Zaqafqaziya Sənaye İnstitutunu (indiki Gürcüstan Texniki Universiteti) bitirib.

## Siyasi karyerası
1934-cü ildən 1952-ci ilə qədər yerli idarəetmə və kommunist partiyası strukturlarında müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır. 1952-ci ildən Gürcüstanın paytaxtı Tbilisi merinin müavini vəzifəsini icra etdi və həmin il Tiflis meri vəzifəsinə yüksəldi, 1953-cü ildən Gürcüstan SSR Nazirlər Sovetinin sədr müavini, 1953–1975 — Gürcüstan SSR Nazirlər Sovetinin sədri (Baş nazir), SSRİ və Gürcüstan SSR Parlamentinin bir neçə dəfə seçilmiş üzvü, Mərkəzi Komitə Bürosunun üzvü, 1953–1975-ci illərdə gürcü dilinin qorunması komissiyasının sədri idi.

## Siyasətdəki töhfələri
1958-ci ildə Brüsseldə, Belçikada və 1967-ci ildə Monrealda (Kvebek, Kanada) Ümumdünya Sərgisi EXPO-nda Gürcüstan nümayəndə heyətinin rəhbəri olmuşdur. 1961-ci ildə Givi Cavaxişvili İKP MK qurultayında Gürcüstan SSR nümayəndə heyətinə rəhbərlik edir. O, burada İosif Stalinin Moskvanın Kreml məqbərəsindən çıxarılmasını tələb edən məşhur çıxış etdi.

Onun birbaşa təşəbbüsü ilə Gürcüstanın paytaxtı Tbilisidə Dövlət Filarmoniyası və İdman Sarayı kimi bir çox yüksək səviyyəli binalar inşa edildi. 1966-cı ildə Sovet İttifaqında dördüncü yeraltı dəmir yolu sisteminə çevrilmiş Tbilisi metrosunun açılışını etdi. 22 il ərzində (Gürcüstan tarixinin ən uzun dövrü) Gürcüstan Hökumətinə sədrlik edən Givi Cavaxişvili SSRİ və Gürcüstan SSR-nin Avropa ölkələrinə, ABŞ-yə, Kanada və Türkiyədəki bir sıra rəsmi nümayəndə heyətlərinin üzvü idi. Hindistanın Baş naziri Cavaharlal Nehru, Danimarka Kraliçası II Margrethe, Fransa Prezidenti Georges Pompidou, İran şahı Məhəmməd Rza Şah Pəhləvi və Kuba lideri Fidel Kastro kimi 20-dən çox digər tanınmış simanı Tiflisdə yüksək qəbul etdi.

10 noyabr 1985-ci ildə Tiflisdə vəfat etdi.

## Mükafatları
* Lenin ordeni
* "Oktyabr inqilabı" ordeni
* "Şərəf nişanı" ordeni
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Givi Javakhishvili Big Soviet Encyclopedia, vol 8, page 183, third edition, Moscow 1972 (in Russian)
* ჯავახიშვილი გივი დიმიტრის-ძე (Javakhishvili Givi Dimitris-dze) (in Georgian)
Adıge iqtisadiyyatı

'''Adıge Respublikas'''ı -  Rusiya Federasiyasınin Şimali Qafqaz iqtisadi rayonu tərkibindədir.

## Ümumi məlumat

Sənaye məhsullarının həcmi dəyərinə görə kənd təsərrüfatı məhsullarının həcmini 1,2 dəfə üstələyir. Adıge RF-nin subyektləri arasında üzüm şərabı (6-cı yer), emallıq ağac-oduncaq (7-ci yer), karton (9-cu yer), şəkər tozu (15-ci yer), tərəvəz şirələri və meyvə-tərəvəz konservi istehsalında seçilir. Respublikanın ümumi məhsulunda ticarət və kommersiya fəaliyyəti 14,5%, k.t. 14,1%, sənaye 13,5%, tikinti 9,6%, nəqliyyat 2,7% paya malikdir (2002). İqtisadi cəhətdən fəal əhalinin (200 min nəfər) 16,9%-i sənaye sahələrində, 20,3%-i k.t.-da çalışır. İşsizlik səviyyəsi 13,5% – RF üzrə orta səviyyədən 1,7 dəfə yüksək, ayda adam başına düşən pul gəliri isə 45% azdır. Adıgenin enerji ehtiyatları tələbatının 50%- dən azını təmin edir. Bütün sənayesi, demək olar ki, Maykopda cəmləşmişdir. Yeyinti, taxta-şalban, ağac emalı və sellüloz-kağız, maşınqayırma və metal emalı, tikinti materialları sənayesi aparıcı sahələrdir. Respublikaya gətirilən məhsullar içərisində qənnadı istehsalı üçün xammal, makaron və tütün məmulatları, gübrə və zəhərli kimyəvi maddələr əsas yer tutur.

Adıgenın k.t.-nda bitkiçilik məhsulları üstünlük təşkil edir. Kənd təsərrüfatı torpaqlarının 80%-i (3,3 min km²-dən çox) şumlanır (yarıdan çoxunda dənli bitkilər). Taxıl (332,7 min t), texniki (raps, günəbaxan, şəkər çuğunduru, tütün) və yemlik bitkilər yetişdirilir; üzümçülük, meyvəçilik inkişaf etmişdir. Otlaq heyvandarlığı (63,4 min baş iribuynuzlu qaramal) ət-süd yönümlüdür; donuz (36,2 min baş) qoyun və keçi (22,2 min baş), at, quş saxlanılır; həmçinin arıçılıq inkişaf etdirilir.

K.t. məhsulları istehsalı: süd 102,4 min t, kəsilmiş mal-qara və quş əti 15,1 min t, yumurta 50,6 mln. ədəd (2002). Bərkörtüklü avtomobil yollarının uzunluğu 1,5 min km, ərazisindəki d.y.-nun uzunluğu 148&nbsp;km-dir. Maykop dəmiryol magistralları qovşağıdır. Maykop–Ust-Labinsk, Maykop–Tuapse, Maykop–Armavir qaz kəmərləri; Maykopda aeroport fəaliyyət göstərir. 

## Həmçinin bax

* Adıge
* Adıgey dili

## Xarici keçidlər

* Республика Адыгея-Экономика

## Mənbə

## İstinadlar
Bat-Yam

**Bat-Yam**()-İsraildə, Aralıq dənizinin sahilinfə yerləşən Təl-Əviv şəhərində respublika tabeli şəhər.Əsası 1958-ci ildə qoyulub.Şəhərdə Əsasən ərəblər və ivritlilər yaşayır.Şəhərin əvvəlki adı liman şəhər olduğu üçün Su şəhəri adlanıb.
## Qardaşlaşmış şəhərlər
* Kragujevac, Serbiya
* Livorno, İtaliya
* Kutno, Polşa
* Villeurbanne, Fransa
* Valparaíso, Çili
* Aurich, Almaniya
* Neukölln, Berlin, Almaniya
* Salinas, Ekvador

## İstinadlar
Verne (Alye)

**Verne** () — Fransa kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Qərbi Monlyuson kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Monlyuson.

INSEE kodu — 03305.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 570 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 361 nəfər (15-64 yaş arasında) 268 nəfər iqtisadi fəal, 93 hərəkətsiz (fəaliyyət göstərici 74.2%, 1999-cu ildə 70.2%) idi. Fəal olan 268 nəfərdən 236 nəfər (134 kişi və 102 qadın), 32 nəfər işsiz (13 kişi və 19 qadın) idi. 93 hərəkətsiz 24 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 34 nəfər təqaüdçü, 35 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Vaja Lordkipanidze

**Vaja Lordkipanidze** (; ) — Gürcüstanın keçmiş dövlət naziri, Gürcüstanın Rusiyadakı səfiri və Gürcüstan Parlamentinin üzvü olan gürcü siyasətçi.

## Həyatı
Lordkipanidze 29 noyabr 1949-cu ildə Gürcüstanın Tiflis şəhərində anadan olub. 1973-cü ildə Tbilisi Dövlət Universitetinin və Moskva Elmlər Akademiyasının riyaziyyat şöbəsini bakalavr, sonra doktorantura dərəcələrini bitirib.

1983–1986-cı illərdə Eduard Şevardnadzenin Gürcüstan SSR-in birinci katibi olduğu dövrdə Gürcüstan komsomolu Mərkəzi Komitəsinin ikinci, sonra birinci katibi olmuşdur. 1986–1988-ci illərdə Gürcüstan Kommunist Partiyasının Mtasminda Regional Komitəsinin birinci katibi, sonra Gürcüstan Kommunist Partiyasının MK-da şöbə müdiri, 1989–1990-cı illərdə isə Gürcüstan SSR-in Nazirlər Kabineti sədrinin müavini vəzifələrində çalışmışdır.

## Siyasi karyerası
Zviad Qamsaxurdiya Gürcüstanın müstəqilliyini əldə etdikdə Lordkipanidze hökuməti Tiflis Tədqiqat İnstitutunda iş tapmaq üçün tərk etdi, lakin Şevardnadzenin 1992-ci ilin yanvarında hakimiyyətə qayıdışı ilə dərhal Gürcüstan Prezidenti Administrasiyasının aparat rəhbəri təyin edildi və 17 yanvar 1995-ci ilə qədər bu vəzifəni tutdu. 1995–1998-ci illərdə Gürcüstanın Rusiyadakı səfiri olub. Abxaziya ilə Rusiya vasitəçiliyi danışıqlarında Gürcüstan tərəfini təmsil edirdi. Rusiya hökumətindəki yüksək vəzifəli məmurlarla yaxşı münasibətlər qurdu, amma parlament daxilində müxalifət partiyaları tərəfindən Rusiyapərəst sayılırdı. Lordkipanidze 31 iyul 1998-ci ildə Nikoloz Lekişvilinin iqtisadi siyasətdəki tənqid səbəbindən istefa etməsindən az sonra 31 iyul 1998-ci ildə Gürcüstanın dövlət naziri təyin edildi. Lordkipanidze 11 may 2000-ci ildə vəzifəsini tərk etdi və Georgi Arsenişvili ilə əvəz olundu. 2002-ci ilin noyabrında Gürcüstan Xristian-Demokrat Birliyinin lideri seçildi.

Şevardnadzenin yaxın müttəfiqi hesab olunaraq, Gürcüstan prezident seçki kampaniyasında Yeni Gürcüstan üçün prezidentyönlü blok Alyansı üçün kampaniya rəhbəri təyin edildi.

İqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktorudur və hazırda Tbilisi Dövlət Universitetinin professorudur. 1983-cü ildə İrine Xomeriki ilə evləndi və onların iki övladı var: Nino (1984) və Ana (1993).

## İstinadlar
Vernöy-an-Burbonne

**Vernöy-an-Burbonne** () — Fransada kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Sen-Pursen-syur-Siul kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Mulen.

INSEE kodu — 03307.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 245 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
İqtisadiyyatın əsası şərabçılıq təşkil edir.

2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 145 nəfərdən (15-64 yaş) 114 nəfəri iqtisadi cəhətdən fəal, 31 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 78.6%, 1999-cu ildə 65.2%). Fəal olan 114 nəfərdən 108 nəfəri (64 kişi və 44 qadın), 6 nəfəri işsizdir (3 kişi və 3 qadın). 31 hərəkətsiz 3 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 15 nəfər təqaüdçü, 13 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
## Görməli yerləri
* XII əsrin kollegial qotik müqəddəs Pyotrun kilsəsi. Tarixi abidə. Hal hazırda kilsə torpağıdır.
* Notr-Dam-syur-l'O kilsəsi X-XI əsrlər. Tarixi abidə. Keçmiş kilsə torpağı.
* Camaşırxana və ütüləmə muzeyi.
* "Yatmış nəhəng" monumental taxta heykəltəraşlığı
* Şomejan qalası
## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Vernüs

**Vernüs** () — Fransada kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Monmaro kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Monlyuson.

INSEE kodu — 03308.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 161 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 105 nəfər (15–64 yaş) arasında 70 nəfər iqtisadi fəal, 35 nəfər fəaliyyətsiz (fəaliyyət göstərici 66,7%, 1999-cu ildə 57,9%) idi. Fəal olan 70 nəfərdən 63 nəfər (35 kişi və 28 qadın), 7 nəfər işsiz (5 kişi və 2 qadın) idi. Aktiv olmayan 35 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 10 nəfər təqaüdçü, 15 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.

## Görməli yerləri
* Sen-Marten kilsəsi XII əsr
* Pyui-Qiyon kilsəsi XII əsr

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Vik (Alye)

**Vik** () — Fransada kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Ebryoy kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Monlyuson.

INSEE kodu — 03311.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 324 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı

2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 204 nəfər arasında (15–64 yaş arasında) 137 nəfər iqtisadi cəhətdən fəal, 67 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 67,2%, 1999-cu ildə 62,2%). Fəal olan 137 nəfərdən 127 nəfər (70 kişi və 57 qadın), 10 nəfər işsizdir (5 kişi və 5 qadın). 67 hərəkətsiz şəxs arasında 19 nəfər şagird və ya tələbə, 20 nəfər təqaüdçü, 28 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.

## Görməli yerləri
* Roman üslubunda kilsə. 1911-ci ildən tarixi abidə.
* La-Mot qalası

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Vilbre

**Vilbre** () — Fransada kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Marsiyya-an-Kombray kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Monlyuson.

INSEE kodu — 03314.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 1258 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə 849 nəfər əmək qabiliyyətli insan (15-64 yaş arasında) 642 nəfəri iqtisadi cəhətdən fəal, 207 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstəricisi - 75.6%, 1999-cu ildə bu 72.9%). Fəal olan 642 nəfərdən 613 nəfər (321 nəfər və 292 qadın), 29 nəfər işsiz (16 kişi və 13 qadın) idi. 207 hərəkətsiz 75 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 82 nəfər təqaüdçü, 50 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
## Görməli yerləri
* Sent-Etyen kilsəsi (XII-XIII əsrlər)
* Sen-Syulpis (XII əsr)
* Kilsənin yanında fəvvarə
* Modyer qalası
## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Vilnöv-sür-Alye

**Vilnöv-sür-Alye** () — Fransada kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. İzyor kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Mulen.

INSEE kodu — 03316.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 966 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə 604 əmək qabiliyyətli insan (15-64 yaş) arasında 434 nəfər iqtisadi cəhətdən fəal, 170 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 71.9%, 1999-cu ildə 69.5%). Fəal olan 434 nəfərdən 401 nəfəri (215 kişi və 186 qadın), 33 nəfəri işsiz (17 kişi və 16 qadın) idi. Fəal olmayan 170 nəfər arasında 51 nəfər şagird və ya tələbə, 58 nəfər təqaüdçü, 61 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
## Görməli yerləri
* Ryo qalası (XV—XVII əsrlər)
* XX əsrin əvvəlinə aid kilsə, XVII əsrə aid köhnə bir kilsənin yerində tikilmişdir
## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Devdorak buzlağı

**Devdorak buzlağı** () — Böyük Qafqazda dərə tipli buzlaq. Buzlaq Kazbek dağının şimal-şərq yamacında, Hərbi-Gürcüstan yolu yaxınlığında yerləşir. Devdorak buzlağı Gürcüstanın Kazbek munisipalitetində, Rusiya sərhəddi yaxınlığındadır. Uzunluğu 7,2&nbsp;km, eni 300 m, sahəsi isə 4,1&nbsp;km²-dir. Buzlağın aşağı sərhəddi 2257 metr yüksəklikdə yerləşir. Aktiv buzlaqlardan biri hesab olunur və böyük uçqunları ilə tanınır.

## Ümumi məlumat
Qafqaz dağlarında Devdorak buzlağı ölçüsünə görə bir çox buzlaqlardan geridə olsa da, Kazbek dağında olan buzlaqlardan ən böyüyü hesab olunur. Buzlağın mənbəyi firn sahəsidir. Bu sahə zirvənin şimalında yerləşir. Buzlaq ümumən üç mənbədən ibarətdir. Bu mənbələr bir birindən çox da aralı deyil. Mənbələrin ən böyüyü şimalda yerləşir. Onun uzunluğu 1&nbsp;km, eni isə 320 metrdir. Buzlağın əsas hissəsi qərbdən şərqə doğru 1700 metr uzanır. Eni isə 400 metrdir. Buzlağın yuxarı hissəsinin meyilliyi 50°-dir. Ətəklərdə isə meyillilik — 23°-dir. Devdorak buzlağının səthi yetərincə parçalanmış və çökmələr üstünlük təşkil edir. O üzdən buzlaq keçilməz hesab olunur. Buzlaq ətəklərində müşahidə olunan morenlərin ölşüsü 8—10 metr arasında dəyişir. Buzlağın dili çox iti və sivridir. Tez-tez daş uçqunları müşahidə olunur.

Devdorak buzlağından kiçik Devdorak çayı qidalanır. Ümumən ərazinin axımı Terek çay sisteminə daxildir. Devdorak vadisi qafqaz keçilərinin məskənidir. Buzlaq yaxınlığında Dəryak keçidi yerləşir. Bu keçid Gürcüstan və Şimali Osetiya arasında forpost rolunu oynayır. Məhs bu keçiddən Hərbi-Gürcüstan yolu keçir. Devdorak buzlağı turizm obyekti kimi məşhurdur və alpinistlərin sevimli məkanıdır.

## Uçqunlar
Devdorak buzlağı uçqunları (serj) ilə tanınmış. Tez-tez baş verən uçqunlar Hərbi-Gürcüstan yolunu kəsir. İlk rəsmi uçqun məlumatı 1776-cı ilə aid: *«Uçqun o qədər böyük idi ki, 3 gün sonra Terek çayı uçqunu aşaraq bir çox kənd və aulları su altına aldı. Terek çayından 250 fut yuxarıda olanlar belə daşqından əziyyət çəkdilər»*. Digər uçqunlar 1785, 1808, 1817 və 1832-ci illərdə baş vermiş.

## İstinadlar
Vilfranş-d'Alye

**Vilfranş-d'Alye** () — Fransada kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Monmaro kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Monlyuson.

INSEE kodu — 03315.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 1325 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 810 nəfər (15-64 yaş arasında) 576 nəfər iqtisadi fəal, 234 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 71.1%, 1999-cu ildə bu 70.3%). Fəal 576 nəfərdən 532 nəfər (296 kişi və 236 qadın) işləyir, 44 nəfər işsizdir (16 kişi və 28 qadın). 234 hərəkətsiz şəxs arasında 61 nəfər şagird və ya tələbə, 92 nəfər təqaüdçü, 81 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
## Görməli yerləri
* Nyovil qalası (XII и XIV əsrlər). 17 may 1933-cü ildən tarixi abidə.
* Sen-Jak-le-Mojyor kilsəsi (XI, XIII və XIV əsrlər). 3 aprel 1984-cü ildən tarixi abidə.
** Heykəltəraşlıq qrupu: Mərhəmətli Ana (XVI əsr). 23 dekabr 1918-ci ildən tarixi abidə.
* Sen-Myor qalası (XVII əsr). 16 iyun 1978-ci ildən tarixi abidə.
* La-Port qalası
* Felin qalası
* Monsenu monastırı (XI əsr)
* Keçmiş Sen-Pyer kilsəsi (XII əsr)
* Nuzilye gölməçəsi

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Teberda

**Teberda** () - Rusiyanın Qaraçay-Çərkəz Respublikasında bir şəhərdir. İnzibati baxımından Qaraçay şəhər dairəsinə daxildir.

## Adı
Şəhər yerləşdiyi vadinin adı ilə adlandırılmışdır.
## Coğrafiya
Böyük Qafqazın şimal yamaclarında, Çerkesskdən 105 km cənubda, Hərbi-Suxumi yolu üzərində yerləşir.

Teberda çay vadisi orta və yüksək dağlıq bir ərazidə yerləşir. Teberdanın külək rejimi: fyonlar və dağ vadisi küləkləri dağlardan təmiz hava gətirməsi ilə səciyələnir. Teberda dərəsinin bağlılığı təkcə temperatura deyil, rütubəti də təsir göstərir.

İqliminə təsir göstərən amillər: dağlıq ərazi, aşağı atmosfer təzyiqi, intensiv günəş radiasiyası, az buludluluq. Nisbətən isti qışa və sərin keçən yaya sahibdir. Qışın ən soyuq ayı olan yanvardır.  Yanvarda orta temperatur -2,3° C, iyul və avqust aylarında isə +15,5 ° C-dir. Burada günəş işığının müddəti ildə ərzinsə 2200 saata çatır.
## Tarixi
1868-ci ildə bir qaraçay kəndi olaraq qurulur. Kənd ilk olaraq Ojaya Bayçorovun nəslindən olan 40 ailə tərəfindən qurulur. Bu səbəbdən kənd bir müddət onun Ojayanın soyadı “Bayçoraralanı-Kabak” adı ilə adlandırılırdı. Kəndin adındakı “Kabak” sözü "kənd" mənasını verir. Vaxt keçdikcə kənd sakinlərin əhəmiyyətli bir hissəsi digər qəbilələrin nümayəndələri olması səbəbindən Teberda çayı sahilində yerləşdiyinə görə bu adla adlanmağa başladı.

1925-ci ildə ilk kənddə vərəm sanatoriyası açıldı. Sonradan çox sayda sanatoriya və istirahət evi ("Qornore uşellye", "Kluxori", "Azgek" turizm bazası, "Teberda" oteli və s.) açıldı.

Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 8 fevral 1971-ci il tarixli qərarı ilə Teberda qəsəbəsinə şəhər statusu verilir.
## Əhali
; Urbanizasiya
2019-cu il 1 yanvar tarixinə əsasən Rusiyanın 1115 şəhəri arasında əhalisinin sayına görə 979-cu yerdədir. Əhalisinin sıxlığı — 3262.65 nəf./km².
; Milli tərkib
2002 və 2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə rayonun milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

## İstinadlar
Azərbaycan şəhərlərinin ləqəblərinin siyahısı

Siyahıda Azərbaycan şəhərlərinin rəsmi və qeyri-rəsmi olaraq bələdiyyə, yerli sakinlər, kənar şəxslər və ya turizm şirkətləri və ya ticarət palatalarına məlum olan (və ya tarixən tanınan) ləqəbləri qeyd olunmuşdur.

## İstinadlar
Adıge-Xabl

**Adıge-Xabl** (, , , ) — Rusiya Federasiyası, Qaraçay-Çerkesiya Respublikasının kənd, Adıge-Xabl rayonunun inzibati mərkəzi.

Tərkibində yeganə yaşayış məntəqəsi olan inzibati ərazi vahidliyinə aiddir.

## Coğrafiyası
Adıge-Xabl rayonunun şərq hissəsində, Kiçik Zelençuk çayının sağ sahilində yerləşir. Çerkessk şəhərindən 12&nbsp;km şimal-qərbdə, P217 şossesi üzərində yerləşir.
Kənd yaşayış məntəqəsinin sahəsi 11,75&nbsp;km²-dir.

Aşağıdakı yaşayış məntəqələri ilə həmsərhəddir: cənub-qərbdə İkon-Xalq, şimal-qərbdə Adil Xalq, şimalda Erken Xalq və Erken-Şaxar.

Kənd respublikanın meşə-çöl zonasında, Qafqazın şimal yamaclarının aşağı hissəsində yerləşir. Kənd yaşayış məntəqəsinin ərazisindəki orta hündürlük dəniz səviyyəsindən 443 metr təşkil edir. Mütləq yüksəkliklər 500 metrdən çoxdur.

Torpaq örtüyü son dərəcə müxtəlifdir. Ərazidə qara torpaqlar yayılmışdır.

Hidroqrafik şəbəkə əsasən Kiçik Zelençuk çayı ilə təmsil olunur. Kəndin şimalında böyük bir su anbarı vardır.

İqlimi isti mülayimdir. Orta illik temperaturu + 10&nbsp;°C-dir. İyul ayının orta temperaturu + 21,5&nbsp;°C, yanvarın ayının orta temperaturu −2&nbsp;°C təşkil edir. Yayda maksimum temperatur + 38&nbsp;°C-ə çatır. Qışda minimum temperatur −30&nbsp;°C-ə enə bilər. Günəşli günlərin sayı 210-dur. Kifayət qədər rütubətə sahib olsa da, yay aylarının sonu quraqlıq gətirən güclü şərq və şimal-şərq küləkləri müşahidə edilir. Bir illik yağıntının miqdarı 680&nbsp;mm təşkil edir. Yağıntılar əsasən aprel-iyun ayları düşür.

## Tarixi
Kənd 1925-ci ildə Xabez kəndindən gələn köçkünlər tərəfindən qurulmuşdur. İlk məskunlaşanlar tərəfindən kənd "Adıge-Xabl" adlandırılır. Sonradan kəndə abazinlər, noqaylər və ruslar da köçür.

1936-cı ildə Çərkəz Muxtar Vilayətinin İkon-Xalq rayonunun inzibati mərkəzi olur. 1955-ci ildə İkon-Xalq rayonu ləğv edilir.

1957-ci ildə kənd Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayətinin yeni yaradılan Adıge-Xabl rayonunun inzibati mərkəzi olur.

Yaşayış məntəqəsi respublikanın qida sənayesinin mərkəzlərindən biridir.

## Əhali
; Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə rayonun milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

## Mədəniyyət
Mədəniyyət evi

Adıge-Xabl kitabxana sistemi

İctimai-siyasi təşkilatlar:

Adıge Hase

Əmək və Müharibə Veteranları Şurası

## İstinadlar

## Mənbə
* Аул Адыге-Хабль на официальном сайте КЧР
* Официальный сайт Адыге-Хабльского района
* Институт географии РАН: Адыге-Хабль
* Коды ОКАТО и ОКТМО — Адыге-Хабль