open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yılayır rayonu

**Yılayır rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. İnzibati mərkəzi Yılayır kəndidir.

## Coğrafiyası
Rayonun sahəsi 5774 km²-dir. Rayon Başqırdıstan Respublikasının Baymak, Böryən, Ziançurinski, Kuqərsen və Xaybulla rayonları ilə həmsərhəddir. Başqırd Uralının cənub hissəsində yerləşir. Rayonun ərazisi Barakal, Zilair, Bolşoy Suren və Böyük İkanın yuxarı axınları — Avaşla, Berdyaş, Tekal çaylarının kanyon yaradan vadiləri ilə kəsilmiş Zilair yaylasında yerləşir. Ağcaqayın, şam meşələri çox yayılmışdır. Rayonun qərb kənarından palıd, cənub-şərq kənarında ağcaqayın və şam meşələri zolaq şəkilində yayılmışdır. Torpaqlar: dağ qartatorpaqları, dağ boz-meşə və qaratorpaq.

## Tarixi
Rayon 20 avqust 1930-cu ildə mərkəzi Yılayır kəndi olmaqla qurulur. Bu Berdyaş, Vasilyevsk, Erovçinski, Yılayır, İvano-Kuvalatski, Kananikolski, Novo-Aleksandrovski, Novo-Nikolski, Petrovski, Urkasski, Uspenski və Çuyunçi-Çupanovski kənd icmalarından ibarət idi. Sahəsi 5783 km², əhalisi: 30304 nəfərdir. 1954-cü ildə təşkili planlaşdırılan Maqnitoqorsk rayonunun bir hissəsi olmalı idi. Müasir sərhədlər daxilində rayon 1965-ci ilin noyabr ayında formalaşır.

Böyük Vətən müharibəsi illərində 7585 nəfər vətənini qorumaq üçün rayonu tərk edir. Qəhrəmanlıq və cəsarətə görə 8 nəfər Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına, fədakar əməyinə görə, iki nəfər Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülür.

## Əhalisi
Rusiya İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin proqnozuna görə:

2024–14,78 min nəfər.

2035–14,06 min nəfər.

;Milli tərkib 2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: başqırdlar — 56,5%, ruslar — 36,2%, tatarlar — 3,2%, çuvaşlar — 2,8%, digər millətlərdən olanlar — 1,3%. Dini baxımından əhalisi provaslav və müsəlmandır.

## Yerli özünü idarəetmə
Durtöylö rayonu ərazisinə 13 kənd inzibati vahidliyi daxildir. Rayon ərazisinə ümumilikdə 57 yaşayış məntəqəsi daxildir.

## Tanınmış şəxsləri
Nikolay İvanoviç Volkov — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Hamid Nurislamoviç Gizatullin — Rusiya Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü.

İşmulla İşkleeviç Dilmuxhametov — aktyor, müğənni, bəstəkar, dramaturq, Başqırdıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalq artisti, RSFSR-in əməkdar artisti, Salavat Yulaev adına Respublika mükafatı laureatı.

Nikolay Romanoviç İrikov — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Leonid Mixayloviç Kuvşinov — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Nikolay İvanoviç Lazarev — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Vasili İvanoviç Maslov — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Pyotr Eqoroviç Pavlov — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Andrey İqnatiyeviç Serkov — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Valentin Vasilieviç Sorokin — şair, publisist, Rusiya Dövlət Mükafatı laureatı.

Saqdiy Axmadeyeviç Sultanov — geoloq.

George Andreviç Xaçin — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

## Sosial sfera
Rayonda 1 peşə məktəbi, 48 ümumtəhsil məktəbi, o cümlədən 13 orta, 20 kütləvi kitabxana, 43 klub müəssisəsi, mərkəzi rayon və 2 rayon xəstəxanası fəaliyyət göstərir. "Kənd işıqları" — "Auyl Uttars adlı qəzet rus və başqırd dillərində nəşr olunur.

## İstinadlar
Xaran rayonu

**Xaran rayonu** — Pakistanın Bəlucistan əyalətində şəhər.Əsası 15 mart, 1952-ci ildə qoyulub.
## İstinadlar
Riza Fazıl

**Riza Emir oğlu Fazıl** () — krım tatar yazıçısı və jurnalisti. Krım Tatar Yazıçılar Birliyinin sədri (2008—2016). Özbək SSR-nin əməkdar mədəniyyət işçisi (1973). Krım Muxtar Respublikasının Əməkdar İncəsənət İşçisi (2010).

## Həyatı
1944-cü ildə Krımdan deportasiya edilən Krım tatarlarının bir hissəsi ilə birlikdə Kostroma vilayətinin Makarevski rayonuna köçürüldü. 1955-ci ildə Kostroma Sovet Ticarət Texnikumunu bitirmişdir. 1959-cu ildə Səmərqənd Sovet Ticarət İnstitutunun İqtisadiyyat şöbəsini bitirdi. Təhsilini bitirdikdən sonra bir müddət Qırğızıstanın Oş şəhərində müfəttiş və baş mühasib kimi işlədi.

1965-1980-ci illərdə Daşkənddə mərkəzləşən "Lenin bayrağı" adlı krım tatar qəzetinin tərcüməçi və şöbə müdiri vəzifələrində çalışmışdır. Krıma qayıtdıqdan sorna 1980-1994-cü illərdə "Yıldız" (Ulduz) jurnalının nəşriyyatında poeziya şöbəsinə rəhbərlik etmiş və məsul katibi olmuşdur.

2008-ci ildə Krım Tatar Yazıçılar Birliyinə rəhbərlik etmişdir. Krım tatar ədəbiyyatının populyarlaşdırılması ilə məşğul idi.

Kamenka mikrorayonunun müsəlman qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

## Yaradıcılığı
İlk şeirlərini 1964-cü ildə "Lenin bayrağı" qəzetində çap etdirdi. 1970-ci ildə onun "Navrez" (Novruz) adlı ilk şeir toplusu nəşr olundu. Şifahi xalq yaradıcılığının tədqiqi ilə məşğul olurdu, 1971-ci ildə krım tatar dilində "Kayda birlik — anda tirilik" ("Birlik olduğu yerdə güc olar") adlı zərbi-məsəl toplusnu nəşr etdi. 1976-cı ildə qadın cəbhəçi əsgərlər haqqında "Analar yaş ekende" ("Analar gənc olanda") xülasələr toplusunu nəşr etdi. "Tuvgan edebiyat" ("Doğma ədəbiyyat) adlı krım-tatar ədəbiyyatı üzrə dərslik və Aşik Umerin "Saylama Yeserler" seçilmiş əsərlərindən ibarət iki cildlik kitab hazırlamışdır. Safter Nagaev ilə birlikdə "Kırımtatar ədəbiyyatı tarixinə bir nəzər" kitabını nəşr etdirdi.

Krımda İmam Abdulvait Saxtara ilə birlikdə Krım tatar dilinə "Buyurynız duaga!" ("Müsəlman ayinlərinin qaydalar və üsulları") və "Quran"ı" tərcümə etmişdir.

## Mükafatları

* Özbəkistan SSR-nin əməkdar mədəniyyət işçisi (1973)
* Krım Muxtar Respublikasının Əməkdar İncəsənət İşçisi (2010)
* Əşrəf Şemizadə adına krım tatar dilində ən yaxşı əsərə görə mükafat (2009)
* Ədəbiyyat sahəsində Krım Muxtar Respublikasının mükafatı (2011), şair Mustafa Cevherinin əsərlərinin nəşrinə görə

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Къырымтатар эдиплери. Симферополь. Таврия. 2000 г.
* Писатели Советского Узбекистана. Библиографический справочник, Ташкент, 1977
İşembay rayonu

**İşembay rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi İşimbay şəhəridir.
## Coğrafiyası
Rayon Aqidel çayının sağ sahilində yerləşir. İşembay rayonunun sahəsi 4002.59 km²-dir. Bələdiyyənin sahəsi isə 4106.06 km²-dir.

Qafuri, Beloret, Böryən, Mələuez, Sterlitamak rayonları, Salavat və Sterlitamak şəhərləri ilə həmsərhəddir.

Rayonun şərq hissəsi mütləq hündürlüyü 845 m-ə qədər olan Başqırd Uralının qərb silsilələrində yerləşir. Bölgənin qərb hissəsi bir az quraq iqlimi olan, meşə-çöl landşaftı ilə Pribelskaya qayalı dalğalı düzənlikdə yerləşir. Torpaqlar: boz, tünd boz meşə və qaratorpaq.
### Yeraltı
Daş duz, əhəng daşı, gips, qum, dolomit, çınqıl və neft kimi faydalı qazıntılara sahibdir. 
### İqlimi
İqlimi kəskin kontinentaldır. Soyuq, uzun qışa və isti keçən yaya sahibdir. Yağıntının orta illik miqdarı 450-600 mm arasında dəyişir. Şaxtasız dövr 110-120 gün davam edir. Qışın ortasında qar örtüyünün hündürlüyü 20-30 sm, sonunda 30-40 sm-ə çatır. Küləyin istiqaməti: cənub-qərb.

## Əhalisi
Rusiya İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin proqnozuna görə:

2024 - 85,5 min nəfər.

2035 - 78,92 min nəfər.

;Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: ruslar - 42,2%, başqırdlar - 41,5%, tatarlar - 12,3%, çuvaşlar - 1,8%, digər millətlərdən olanlar - 2,2%. Dini baxımından əhalisi provaslav və müsəlmandır.
;Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (İşimbay şəhəri) rayon əhalisinin 73 % -i yaşayır.
## İqtisadiyyat
Rayon sənaye və kənd təsərrüfatı üzrə ixtisaslaşmışdır. Kənd təsərrüfatına yararlı torpaqların 107,5 min hektarı (rayon ərazisinin 26,8% -i), o cümlədən 62,8 min ha əkin sahələri, 13,7 min ha biçənək sahələri, 31.6 min ha otlaq sahələri təşkil edir. Rayonun şərq hissəsi ətlik və südlük heyvandarlıq, qərbi şəkər çuğunduru və tərəvəz becərilməsi, donuzçuluq və arıçılıq məşquldur.
## Təhsil
Rayondakı ilk məktəblər XIX əsrdə meydana gəlir.

Məlumdur ki, 1931-ci ildə onların sayı 60-a yaxın idi, 1934-cü ildə artıq 81 məktəb fəaliyyət göstərirdi. Onlarda 203 müəllim vardı. Onların ikisi ali təhsilli, 26 nəfər orta təhsilli, 105 nəfəri yeddi illik təhsilli, 12 nəfəri ibtidai təhsilli idi.

İndi İşembay rayonunda 46 ümumtəhsil məktəbi, o cümlədən 20 orta məktəb, Ufa Dövlət Aviasiya Texniki Universitetinon bir filialı, neft kolleci və 3 peşə məktəbi fəaliyyət göstərir.
## İstinadlar
Kıyğı rayonu

**Kıyğı rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi Yuxarı Kıyğı kəndidir.
## Coğrafiyası
Rayon respublikanın şimal-şərqində yerləşir. Şimaldan Balakatay rayonu, şimal-qərbdən Məsetle rayonu, qərbdən Duvan ilə, cənubdan Salavat rayonu, şərqdən Çelyabinsk vilayətinin Kusin və Satkinski rayonları ilə həmsərhəddir. Rayonun ərazisi 1688 km²-dir.

Rayon ərazisinin əsas hissəsi Priayski təpəli düzənliyində, cənub-şərq hissəsi isə Uralın qərb yamacının dağlıq hissəsindədir. Ərazi qısa şaxtasız, mülayim qitə, rütubətli aqroiqlim bölgəsinə daxildir. Vilayətin cənub-qərb və şimal-qərb kənarlarından Ay çayı Alla-Yelga, Kigi - Leusa və Kese-İk çayları ilə axır. Qara torpaqlar və tünd boz meşə torpaqları geniş yayılmışdır. Faydalı qazıntıları gil, qum-çınqıl, əhəng daşı, tikinti daşı ilə təmsil olunur. Torf bataqlıqları vardır. Meşə 43 min ha ərazini əhatə edir (rayonun 22,5%). Kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlar 93,7 min ha, o cümlədən əkin sahələri 67,7 min ha, otlaq sahələri 15,2 min ha, biçənəklər 10.4 min hektar ərazini əhatə edir. Rayonun əsas sənayesi kənd təsərrüfatıdır.
## Tarixi
Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin fərmanına əsasən Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının kantonlara bölünməsi aradan qaldırıldıqdan sonra rayon 20 avqust 1930-cu ildə qurulmuşdur.

Kıyğı rayonunun bütün yaşayış məntəqələri başqırd votçinnlərinin ərazilərinə əsaslanırdı:

Əyle volostuna daxil idi: Abdrezyak, Surbay, Asılquja, Kulbak, Surbay, Kurqaş, İdris, Tuquzlı;

Duvan volostu: Abzay (Urtaul), Alaquz (Kabıl), Masyak, Yusup;

Tırnak volostu: Saqadey (Sutuş), İbray (Sunka), Muxamet, Yaqun.
## Əhalisi
Rusiya İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin proqnozuna görə:

2024 - 15,38 min nəfər.

2035 - 11,83 min nəfər.

;Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: tatarlar -  51,4%, başqırdlar - 41,5 %, ruslar - 5,6%, digər millətlərdən olanlar - 1,8%. Dini baxımından əhalisi provaslav və müsəlmandır.
## Yerli özünü idarəetmə
Kıyğı rayonu ərazisinə 14 kənd inzibati vahidliyi daxildir. Rayon ərazisinə ümumilikdə 39 yaşayış məntəqəsi daxildir.
## İstinadlar
Altay (şəhər)

**Altay şəhəri** (, *Altay shehiri;* ,  Pinyin: Ālètài) — Çinin Sintszyan-Uyğur Muxtar rayonunun İli-Qazax Muxtar dairəsində yerləşən bir şəhər.  

## Tarixi
Verilən digər adlar: Chenghwasze, Altay-Sharasume, Cheng-hua-sze, Sharasume, A-lo-t'ai-chen, Chenghwa, A-shan, A-lo-t'ai, Tulta, Ch'eng-hua, Çenxua, Ç'eng-hua-ssu, A-lo-t'ai-hsien, T'u-lo-t'a, A-le-t'ai, Ch'eng-hua-hsien, A-erh- t'ai, Shara-Sumu və Altay.

Kobdan Hebei-Amban-ın Altay bölgələrindəki köçərilərə nəzarət etməkdə çətinlik çəkdiyindən, 20-ci əsrin əvvəllərində başında müstəqil bir amban ilə yeni bir bölgə yaratmaq təklifi ilə Pekinə üz tutdu. Təklif qəbul edildi və 1908-ci ildə yeni qubernatorun iqamətgahı olaraq Cungar monastırı Şara-sume (Çin. 承 化寺 p p all all all all all p p) yerində bir qala inşa edildi. Monastır və qala ətrafında tədricən bir qəsəbə böyüdü. Chenghua County (承 化 县) 1921-ci ildə yaranmışdır. 1953-cü ildə Atai County (阿泰 у), 1954-cü ildə Altay County (阿勒泰 县) adlandırıldı. 17 noyabr 1984-cü ildə Altay County bir şəhər mahalına çevrildi [1].

2011-ci ilin dekabr ayında Beitun kəndi şəhər rayonundan ayrıldı və Sincan Uyğur Muxtar Vilayətinin hökumətinə tabe oldu, alt rayon səviyyəsində bir şəhər oldu.

## Yerləşdiyi bölgə
Qərbdə Burçin rayonu, şimalda Monqolustan, şərq və cənubda Burultokay rayonu ilə həmsərhəddir.

Burada Çemur Çek qəbirlərə rast gəlinir. Mütəxəssislərin fikrincə, burada ucaldılmış daş heykəllər və sarkofaqlar, eramızın VI əsrində yaşamış Göytürk xaqanına aiddir.

### İqtisadiyyatı
Yerli əhali heyvandarlıq, maldarlıq, at, qoyun yetişdirməklə məşğuldur. Bitkiçilik buğda, qarğıdalı, şəkər çuğunduru, düyü, kətandan ibarətdir.

Əvvəlcə maşınqayırma ilə yanaşı dəri, yun, pambıq, şəkər, heyvan məhsullarının emalı, taxıl və qida sənayesi ilə əlaqəli olan elektrik sənayesi inkişaf etmişdir. Altay meşə ehtiyatları ilə zəngindir, meşələr arıq, Sibir larch və s.

## İqlimi
Şəhərin sərt Kontinental iqlimi vardır.

## İstinadlar
Alıqul Osmonov

**Alıqul Osmonov** ( ) — Qırğız əsilli şair, dramaturq və tərcüməçi. Əsas uğurları daxili duyğu, gündəlik həyat və milliyyətçiliyə vurğu edərək dünyəvi mövzulara yönəlmiş şifahi xalq şeirinin qeydidir. Uilyam Şekspirin, Şandor Petöfinin və Aleksandr Puşkinin əsərlərini qırğız dilinə tərcümə edib.

## Həyatı
21 mart 1915-ci ildə Qırğızıstanın Panfilov kəndində dünyaya gəlmişdir. Kiçik yaşındaykən yetim qalmış və uşaqlığını Bişkek uşaq evində keçirtmişdir. İlk təhsilini 1929-cu ildə Bikşeş Pedaqoji məktəbində almışdır. Ancaq keçirtdiyi xəstəliyə görə təhsilini yarımçıq saxlamışdır. Buna baxmayaraq, jurnalistik karyerasına başlayaraq Sovet dövründə erkən qırğızdilli bir neçə qəzetdə, o cümlədən "Çabul" ("Hücum"), "Leninçil Yaş" ("Lenin Gəncliyi") və "Qızıl Qırğızıstan" da çalışdı. "Qırğızıstan Qırğızıstan", "Qırğızıstan Tusu" adı altında bu günə qədər də mövcuddur. 1939-1940-cı illərdə Qırğızıstan Milli Yazıçılar Birliyində baş katib vəzifəsində çalışmışdır ("Bu gün də mövcuddur. Azərbaycan Milli Yazıcılar Birliyi"). Bir il əvvəl Sovet Yazıçılar Birliyinə üzv qəbul edildi.  

Osmonov 1935-ci ildə tutulduğu sətəlcəm xəstəliyi səbəbi ilə 35 yaşında vəfat etmişdir.

Osmonov 1950-ci ildə "Stalin Mükafatı" (SSRİ Dövlət Mükafatı), vəfatından sonra 1967-ci ildə "Lenin Mükafatı" ilə təltif edilmişdir. Üzü və şeirinin bir hissəsi 200 Qırğızıstan som parçasında, xaricində isə heykəli var. Bişkekdəki Milli Kitabxana. Osmonov Qırğızıstanı gəzdi və bu gün onun şərəfinə bir neçə muzey var, o cümlədən Bişkek, Tokmok, Çolpon-Ata və xüsusilə məmləkəti Kaptal-Arık, Qara-Balta bölgəsində.

## Fəaliyyəti
Jurnalistika fəaliyyətinə başladıqdan sonra Şabul, Leninçil Paş və Qızıl Qırğızıstan kimi bir çox çin qəzetlərdə çalışmışdır. 1938-ci ildə  Sovet Yazıçılar Birliyinin üzvü olmuşdur. 1939-1940-cı illərdə Qırğızıstanda Milli Yazıçılar Birliyinin baş katibi vəzifəsində çalışmışdır.

## İstinadlar
Can-balıq

**Can-balıq** və ya **Canbalıq** – Qaşqarlı Mahmud Divan-I Lüğətit Türkdə bir uyğur şəhəri deyə tərif etdiyi və çəkdiyi xəritədə Uyğur elindəki Beşbalıqın sağ tərəfində işarələdiyi tarixi şəhər.

## Haqqında
Bəzi araşdırmaçılara görə, Can-balıq hal-hazırkı Çində Sintzsyan Uyğur Muxtar Bölgəsinin şimal-şərqində, Sancı Hui Muxtar Bölgəsinə bağlı Manas nahiyyəsidir və ya Djambalıkdır.

Qaşqarlı Mahmud öz əsərində belə yazmışdır:

## Həmçinin bax
* Uyğurlar

## İstinadlar
Qamalı xaç ilə Qızıl ulduz arasında

**Qamalı Xaç ilə Qırmızı Ulduz arasında** – 23 yanvar 2006-cı ildə TRT 2 kanalında nümayişə girən sənədli film.

## Haqqında
İkinci Dünya müharibəsində ölən, itkin düşən, sürgünə göndərilən Sovet şərqi xalqlarının – qazaxların, kazanlıların, krımlıların, tatarların, qırğızların, türkmənlərin, Qafqaz xalqlarının, qaraçayların və balkarların həyatlarından bəhs edir.

Sənədli film 8 bölümdən ibarət olmuşdur. Hər bölüm isə 30 dəqiqədir.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Rejissor-prodüser:** Neşe Sarısoy Karatay
:**Ssenari müəllifi:** Neşe Sarısoy Karatay
:**Ümumi məsləhətçi:** Zəfər Karatay
:**Məsləhətçi:** Prof. Nadir Dövlət, Patrik fon Zur Mühlen
:**Çəkiliş rejissoru:** Tevfik Öber
:**Rejissor köməkçiləri:** Gökhan Tayqan, Züleyxa Aydın
:**Qurğu:** Dəniz Çanqaya Salmanlı, Tufan Bilgən, Adəm Yılmaz, Sıdıka Əralp, Nuray Belen
:**Səsləndirən:** Emin Baykırkık, Kamal Qocatürk

### Rollarda
:Engin Gəldiqaya — Sadiq Turan

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* : Gamalı Haç ile Kızılyıldız arasında

## Həmçinin bax
* Krımlı (film, 2004)
Rusiya Türküstanı

**Rusiya Türküstanı** və ya **Rus Türküstanı** () — 1867–1918-ci illərdə Türküstan bölgəsində Rusiya imperiyasına bağlı quberniya.

Rusiya Türküstanı bölgənin 1860-cı illərin əvvəllərində ruslar tərəfindən ələ keçirilməsi ilə qurulmuş, 1918-ci ildə Bolşevik inqilabının nəticəsi olaraq Rusiya imperiyasının süqut etməsi ilə ləğv olunmuşdur.

## Tarixi
1865-ci ildə Orenburq general qubernatoru tərkibində Türküstan bölgəsi yaradıldı.

1867-ci il 11 iyul tarixli sərəncamla Türküstan bölgəsi iki bölgəni — general qubernatorun iqamətgahının yerləşdiyi Daşkənddə mərkəzi olan Sirdaryo bölgəsini və Semirechensky bölgəsini — Verny şəhərində bir mərkəzi olan müstəqil Türküstan general-qubernatoruna çevrildi.

General-qubernatorun köməkçisi vəzifəsi 1899-cu ildə quruldu (Hərbi şöbə üçün 176/1899 nömrəli əmr və Dövlət Şurasının 1900-cü il 3 (15) nömrəli qərarı ilə təsdiq edildi).

1868-ci ildən və 30 ildən çoxdur ki, məşhur rus tədqiqatçısı S. I. Jilinsky Türküstanı tədqiq edir.

1868-ci ildə Zəravşan rayonu Türküstan general-qubernatorluğuna qatıldı, daha sonra 1887-ci ildə Səmərqənd vilayətinə çevrildi. 1874-cü ildə Amudərya rayonu yarandı. 1876-cı ildə Fərqanə vadisində Kökənd xanlığının ərazisi fəth olunduqdan sonra Fərqanə Bölgəsi meydana gəldi. 1881-ci ildə bir mərkəzi Asxabad ilə İranla sərhəddəki Rusiya Transxəzər mülkləri əvvəlcə Qafqaz qubernatorluğunun inzibati tabeliyində olan Transxəzər bölgəsi şəklində inzibati qaydada edam edildi. Ancaq 1897-ci ildə bu ərazi Türküstan general qubernatoru tərkibinə keçdi.

1916-cı ildə yerli əhalini əmək batalyonlarına çağıran bir fərmanla yayılan Basmachi üsyanında narazılıqlar artdı (onlar əvvəllər hərbi xidmətdən azad edilmişdilər). Minlərlə mühacir öldürüldü və bu, xüsusən də köçəri əhaliyə qarşı rus repressiyaları ilə qarşılandı. 1916-cı ildə onları öldürən ruslardan qaçmaq üçün özbəklər, qazaxlar və qırğızlar Çinə qaçdılar. Sincan, müsəlmanlar Rusiya hökuməti tərəfindən çağırışla üzləşdikdən sonra qazaxların ruslardan qaçması üçün bir ziyarətgaha çevrildi. Türkmanların, qırğızların və qazaxların hamısına 1916-cı il Rusiya hökumətinin təyin etdiyi çağırış nəticəsində yaranan üsyan təsir etdi. 25 iyun 1916-cı ildə verilmiş corvee çağırışında görünməkdədir

## Qubernatorlar
* Mixail Qriqoryeviç Çernyayev (hərbi qubernator, 1865–1867)
* Dmitri İlyiç Romanovski (mülki qubernator, 1866–1867)

Ümumi qubernatorlar:
* Kostantin Petroviç fon Kaufman (1867–1881)
* Gerasim Alekseviç Kolpakovski (1881–1882)
* Mixail Çernyayev (1882–1884)
* Nikolay Rozenbax (1884–1889)
* Aleksandr Borisoviç Vrevski (1889–1898)
* Sergey Mixailyoviç Dukovski (1898–1901)
* Nikolay Aleksandroviç Tevyaşev (1904–1905)
* Vsevolod Viktoroviç Zaxarov (1905–1906)
* Demyan İvanoviç Subbotin (1906)
* Yevgeni Osipoviç Matsievski (1906)
* Nikolay İvanoviç Qrodekov (1906–1908)
* Pavel İvanoviç Misçenko (1908–1909)
* Aleksandr Vasilyeviç Samsonov (1909–1910)
* Vasili İvanoviç Pokotilo (1910–1911)
* Aleksandr Vasilyeviç Samsonov (1911–1914)
* Fedor Vladimiroviç Martson (1914–1916)
* Mixail Romanoviç Erofeyev (1916)
* Aleksey Kuropatkin (1916–1917)

## İstinadlar
Bozqır general-qubernatorluğu

**Bozqır general-qubernatorluğu** () və ya **Bozqır diyarı** () — Rusiya imperiyasının ümumi qubernatorluqlarından biri olmuşdur.

## Haqqında
Bozqır general-qubernatorluğu -ci ildə Akmola və Semipalatinsk bölgələrinin bir hissəsi olaraq İdarəetmə Senatına verilmiş qeydə alınmış ən yüksək fərmanla quruldu.

Bozqır general qubernatorunun köməkçisi vəzifəsi qurulmamışdı.

Qubernatorluq bugünkü Qazaxıstan və Qırğızıstanın şərqini əhatə edirdi və mərkəzi Omsk idi. Qubernatorluq 1882-ci ildə Qərbi Sibir general-qubernatorluğunun yerinə qurulmuş və 1918-ci ildə ləğv edilmişdir. 1882-ci ildə müharibə naziri P. S. Vannovskinin təşəbbüsü ilə Rusiya ilə Çin arasında həmsərhəd olan ərazilərin vahid bir qubernatorluğa birləşdirilməsinin zəruriliyi ilə əlaqədar olaraq yaradılmışdır. Qubernatorluğun yaradılması ilə Qərbi Sibir general-qubernatorluğu ləğv edilmiş, oradan Akmola və Semipalatinsk vilayətləri köçürüldü. Yeni general-qubernatorluğun tərkibinə daxil olan üçüncü bölgə əvvəllər Türkistan general-qubernatoruna tabe olan Semireçye vilayəti idi. Çöl ərazisinin general-qubernatoru eyni vaxtda Omsk Hərbi Dairəsinin komandiri və Sibir kazak ordusunun atamanı idi.

1899-cu ildə Semireçye vilayəti Türküstan general qubernatorluğuna qaytarıldı.

Qubernatorluq 1917-ci il Fevral inqilabından sonra faktiki olaraq dağıdılmışdır.

## İnzibati bölgüsü
Bozqır general-qubernatorluğu Akmola, Semey, Sibir Qırğızıstanı və Yeddisu olmaqla, 4 vilayətə bölünürdü. 1889-cu ildə Yeddisu vilayəti Türküstan general-qubernatorluğuna tabe edilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Rusiya Türkistanı
Saray Mülk Xanım

**Saray Mülk Xanım** (, ) — Teymurilər imperiyasının qurucusu Teymurun ikinci həyat yoldaşı.

## Həyatı
Atası Çağatay xanlığının xanı Qazan xan Çingiz xanın soyundan gəlir. Saray Mülk Xanım ilk evliliyini Əmir Hüseynlə etməsinə baxmayaraq, Əmir Hüseynin Teymurun əsgərləri tərəfindən öldürülməsi nəticəsində Çingiz xan ailəsi ilə qohumluğa xüsusi əhəmiyyət verən Teymur Saray Mülk Xanım ilə evlənmişdir. Teymur bu evlilikdən sonra Çingiz xan soyuna kürəkən olduğu üçün gürgan olaraq anılmışdır. Bu evlilikdən uşaqları olmamışdır. Bundan başqa, imperiyanın sonrakı iki hökmdarı olan Şahrux və Uluq bəyə də təhsil və tərbiyə vermişdir.

## Xeyirxah əməlləri
Səmərqənddəki XIV əsrin ən önəmli binalarından biri Teymurun möhtəşəm məscidinin qarşısındakı Xanım mədrəsəsi idi. Mədrəsə Saray Mülk Xanım tərəfindən 1397-ci ildə tikdirilmişdir. Saray Mülk Xanım bir çox əsər də tikdirmişdir, lakin bu günə təkcə Xanım mədrəsəsi çatmışdır.

## Həmçinin bax
* Əmir Teymur

## İstinadlar
Siracəddin Səkkaki

**Sekkaki** (d. 1159 (1160) - ö. 1229) — çağatayca yazan  şair.  Həyatının ilk dövrlərində metal işləmə sənətiylə məşğul olduğu üçün Sekkaki nisbəsiylə anılmışdır. Nisbəsiylə bağlı başqa fərziyyələrdə vardır. 

Böyük şair olmaqla yanaşı, eyni zamanda fiqh sahəsində də böyük biliklərə malik olmuşdur.

## Haqqında
Doğum və ölüm tarixləri bilinmir. Həyatı haqqında yetərli bilgi yoxdur. Müasiri Yaqut əl-Həməvi Səkkainin başqa qələm ilə fiqh olmaqla, ərəb dili və ədəbiyyatı, bəyan,əruz və şer kimi müxtəlif elmlərdə çox usta olduğunu və karvanlar vasitəsiylə şöhrətinin hər yerə yayıldığını bildirmişdi. Lakin dövrün qarışıqlığına görə, həyatı barədə bəzi məlumatlar ya dövrümüzə heç çatmamış, ya da çox təhrifə məruz qalaraq çatmışdır.

Çağdaşı Yâkūt el-Hamevî’nin, Sekkâkî’nin başta kelâm ile fıkıh olmak üzere Arap dili ve edebiyatı, meânî, beyan, aruz ve şiir gibi çeşitli ilimlerde uzman, kervanların namını yaydığı asrın üstünlerinden biri olduğunu söylemesi (Muʿcemü’l-üdebâʾ, XX, 59) onun çağında şöhreti her tarafa yayılmış bir âlim kabul edildiğini gösterse de Moğol istilâsının karışık dönemlerinde yaşamış olması hayatının karanlıkta kalması, hikâye ve efsane kabilinden bazı anekdotların biyografisinde yer alması neticesini doğurmuş olmalıdır.

Böyük Teymur imperiyası hökmdarlarından Xəlil Sultan (1405-1409) və Uluq bəyin (1409-1449) saray şairi olaraq Səmərqənddə qalmışdır.

Sekkaki Miftahul-ulum adlı əsəri ilə ərəb bəlağətində yeni cığır aşmış və dövrünün zirvəsini müəyyən etmiş şəxsdir. Əslindı sarf, nahiv və bəlağət olmaqla, 3 hissədən meydana gələn əsərdə "ədəb elmləri" adını verdiyi və bir-birləri ilə əlaqəli gördüyü 12 elmdən bəhs etmişdir.

Çingiz xanın nəslindən gələn Çağatay xan Sekkakinin məşhurluğunu eşitmiş və onu sarayına müşavir olaraq qəbul etmişdir. Onun Çağatay xan ilə olan münasibəti bəzi qaynaqlarda əks olunmuşdur. Başda vəzir Qütbütdin Həbəş Amid olmaqla, saray və dövlət orqanlarının Sekkakinin Çağatay xan qatındakı etibarını qısqanmalarına görə, ortaya çıxan münaqişələr nəticəsində o, həbsə atılmış və burad a3 il qaldıqdan sonra 1229-cu ildə vəfat etmişdir.

Bu hökmdarlara və məşhur dövlət adamı Arslan Xoca Tarxana qəsidələr təqdim etmişdir. Divanın bu gün bilinən tək nüsxəsi İngiltərədə, Londonda British Museumda saxlanılır. Sekkaki qəzəllərində sevgilinin gözəlliyini, özünün ümidsiz sevgisini dilə gətirmişdir. Şerləeində xalq dilindən alınan deyim və atalar sözlərinə də çox sayda yer ayırmışdır. Sekkakinin divanı Daşkənddə 1958-ci ildə yayımlanmışdır.

## Həmçinin bax
* Əlişir Nəvai

* Çağatayca

## İstinadlar
Van qırğızları

**Van qırğızları** — dünyadakı qırğızların diaspora hissələrindən biri. Van qırğızları hal-hazırda Türkiyənin şərqindəki Van gölünün şimalında Ulupamir kəndində 1980-ci illərdən etibarən yaşamaqdadırlar. Buna görə də, Qırğızıstandakı alimlər onları Van qırğızları olaraq adlandırmışlardır. Əsas kökləri Əfqanıstanın Pamir bölgəsinə yerləşən İçeri qırğızlarından gəlir.

## Haqqında
Hal-hazırda Türkiyənin Şərqi Anadolu bölgəsindəki Van ilinə yerləşən qırğızlar Van qırğızları olaraq adlandırılmışlardır. Bu qırğızların Orta Asiyadan ayrılmaları rus işğalı ilə başlamışdır. Tacikistanda Murqab tərəfindən Əfqanıstanın Pamir bölgəsinə gəlmiş, buranın yerli qırğızları ilə bütünləşilmişdir. Sovet ordusunun təzyiqi nəticəsində Əfqanıstanda sosialist hakimiyyət yaradıldıqda sonra buradakı qırğızların bir hissəsi də Rahmanqul Xan rəhbərliyində Pakistana getmişdirlər. Lakin burada çox qala bilməmiş, sonunda 1982-ci ildə Türkiyəyə gəlmişdirlər. Van qırğızlarının həm Qırğızıstanda, həm də Orta Asiyanın başqa ölkələrində yaxınları vardır. Qırğızıstanda Oş bölgəsinin Çon-Alay rayonunun Kaşka-suu kəndi sakinləri ilə qohumdurlar. Bişkekdə də bəzilərinin qohumları vardır.

### Adət-ənənə
Milli oyunları, yemək mədəniyyətləri Qırğızıstandan ayrı deyildir. Türkiyəyə yerləşmiş qırğız türklərinin çoxu hal-hazırda Qırğız dilini unutmağa başlamış və əsasən gənclər bir-birləri ilə Türkiyə türkcəsində danışmağa üstünlük verirlər.

Van Qırğızları Əfqanıstandandır, buna görə də onların adətləri Əfqan Qırğızları ilə eynidir. Paltar mədəniyyəti Əfqan qırğızlarının mədəniyyətinə bənzəyir.

Milli oyunların və yeməklərin Qırğızıstandakı qırğızlardan heç bir fərqi yoxdur.

Qoyun kəsmək, şorba tökmək, borsok etmək və qonaq əyləndirmək adəti qorunub saxlanıldı. At yarışları, uşaq güləşi, güləş və atçılıq oyunları bizim kimi eynidir.

Van qırğızlarını Ala-Too-dan fərqləndirən şey qırğız dilinin dialekt xüsusiyyətidir.

Türkiyədə yaşayan qırğızların çoxu indi qırğız dilini unudurlar. Yalnız yaşlı nəsil qırğız dilində deyil, bütün gənclər məktəbdə türk dilində oxuyur və bir-biri ilə yalnız türk dilində ünsiyyət qururlar.

Vanda yaşayan qırğızlar ənənəvi olaraq hər il bayramı qeyd edirlər. Tədbirdə qırğız mədəniyyəti: milli mətbəx, adət-ənənələr, sənətkarlıq və milli oyunlar nümayiş olunacaq. Tədbirdə qırğız mədəniyyəti: milli mətbəx, adət-ənənələr, sənətkarlıq və milli oyunlar nümayiş olunacaq. On On Milli oyunlardan “er oodarış”, “ulak tartış”, və “at çabış” oynayırlar.

## Həmçinin bax
* Qırğızlar

* Türkiyədəki qırğızlar

## İstinadlar
Türkiyədəki qırğızlar

**Türkiyədəki qırğızlar**, **Türkiyə qırğızları** ya da **Türkiyə qırğız türkləri** — XX əsrdə Orta Asiyanın Rusiya imperiyası tərəfindən ələ keçirilməsindən sonra müxtəlif illərdə Türkiyə torpaqlarına gələn qırğızların Türkiyə sərhədlərində qalan hissəsidir. Türkiyədəki qırğızların sayı 15 min həndəvərindədir. Onlar artıq tədricən türk dilində danışmağa başlayırlar.

## Tarix
Türkiyədəki qırğızlar içində dillərini ən yaxşı qoruyan qrup əsas olaraq Vana bağlı Ərcişin Ulupamir kəndində yaşayanlardır. Buraya yerləşən qırğızlar 1980-ci illərdən bəri burada yaşadıqlarından Van qırğızları da deyilir. Van qırğızlarının sayı təxminən təxminən 5000 həndəvərindədir. Buradakı qırğızların kökü Əfqanıstanın Pamir bölgəsindən gəlmişdirlər. Türkiyədə yaşayan başqa qırğız topluluqları da vardır.

Rus işğalı ilə Tacikistanın Murqab rayonunndan Əfqanıstanın bölgəsiə gələn qırğız topluluğu Pamirdəki qırğız topluluğu ilə birləşmişdir. Sovetlərin Əfqanıstanı işğal etməsi ilə də Pamir ətrafında Rahmanqul Xan rəhbərliyində Pakistanın Gilgit vadisinə keçmişdirlər. 1982-ci ildə bu topluluğun bir hissəsi İstanbula getmiş, qalanları da yenidən Əfqanıstandakı Pamir ətrafına geri dönmüşdürlər.

Qırğız icmalarının Pamirə ilk yerləşmələri 1575-ci ildədir. 1920-ci ildə yenə Pamirə qırğız icmaları gəlmişdir. 1930-cu illərdə Pamirə yenə də qırğız axınları olmuşdur. Pamir qırğızlarının sayı 65.000 qədər idi. Pamir qırğızları XX əsrdə sərhəd dəyişiklikləri səbəbiylə Sovet Rusiyası və İngiltərə arasında ikiyə bölünmüşdülər. Qırğızlar çox sayda ölkəyə dağılmağa məcbur edilmişdirlər. Pamir qırğızları termini ilk dəfə 1892-ci ildə rus etnoqraflar tərəfindən istifadə edilmişdir. Qırğız adı qədim türk dilindən gələn addır. Qədim türk dilində Kırk-ız formasında yazılmışdır.

## Boylar
Türkiyədəki bütün qırğız boyları İstanbul bölgəsində yaşasa da, əsas məskunlaşma Ulupamir kəndidir. Türkiyədəki qırğızların mədəniyəti Qırğızıstan qırğızları ilə böyük ölçüdə bənzərdir.

## Dərnəklər
Türkiyə qırğızlarının ən böyük dərnəyi Qırğız Türkləri Kültür və Yardımlaşma Dərnəyidir. Bundan başqa da dərnəklər vardır. İkinci dalğa olan Türk qırğızları öz ana dilini və adətlərini yaxşı qoruyur. Onların sayı yüksək məhsuldarlıq və aşağı ölüm səbəbindən artır, gənclərin nisbəti 80% -ə çatır. Ancaq sosial və etnik çətinliklər yaşamağa davam edirlər. Beləliklə, gənclərin məktəbə getməsinə baxmayaraq, bölgədə işsizlik yüksəkdir. Bundan əlavə, hər tərəfdən kürd yaşayış məntəqələri tərəfindən mühasirəyə alınaraq, yerli qırğızlar onları Türk Kürdüstanının əsas aləti hesab edən Kürd İşçi Partiyası və ya PKK tərəfindən hədəf alındı. Nəticədə, 2003-cü ildə Qırğızıstanın özündəki çətin iqtisadi vəziyyət səbəbindən hələ də təmin edilməyən 17 ailə (101 nəfər) siyasi sığınacaq istəyi ilə Qırğızıstan prezidentinə müraciət etdi. 2006-cı ildə Türk qırğızlarının məskunlaşdığı yerlər H5N1 quş qripi virusunun ən təhlükəli mərkəzinə çevrildi. 2007-ci ildə Türkiyədən 12 qırğız şəxsən Qırğızıstanın Oş bölgəsinə köçdü.

## Həmçinin bax
* Van qırğızları

* Qırğızlar

## İstinadlar
Silviya Nazar

**Silviya Nazar** (; ) — Almaniyada anadan olmuş amerikalı iqtisadçı və yazıçıdır. Onun ən məşhur kitabı Con Forbs Neş tərəfindən yazılmış və kinoya uyğunlaşdırılmış *Ağıl oyunları* əsəridir.

## Həyatı
17 avqust 1947-ci ildə Almaniyanın Rozenhaym şəhərində doğulmuşdur. Özbək əsilli ABŞ vətəndaşı və MKİ üzvü Ruzi Nazarın qızıdır. Ruzi Nəzər İkinci Dünya müharibəsinə qatıldıqdan sonra, almanlara əsir düşmüş və Türküstan legionlarına qoşulmuşdur. Müharibə almanların məğlubiyyəti ilə sonlandıqdan sonra ABŞ-yə köçməyi bacarmış və MKİ-ə qoşulmuşdur.

Ailəsi 1951-ci ildə ABŞ-yə köçdükdən sonra 1960-cı ildə yenidən Ankaraya qayıtmışlar. 1970-ci ildə Antiox Kollecini Ədəbiyyat fakültəsini bitirmişdir. 1976-cı ildə Nyu-York Universitetində İqtisadiyyat ixtisası üzrə magistr oxumuşdur. Magistr illərində Nobel mükafatı laureatı Vasili Leontyev ilə birlikdə araşdırma aparmışdır.

Klara, Lily və Cek adlı üç yetkin uşağı var, Nyu Yorkda yaşayır. Həyat yoldaşı isə Fordhem Universitetində dərs deyən iqtisadçı Darryl Mcleoddur.
## Fəaliyyəti
Fortune jurnalına 1983-cü ildə bir kadr yazarı olaraq qatıldı, ABŞ-də köşə yazarı oldu. 1990-cı ildə "News & World Report" və 1991-ci ildən 1999-cu ilə qədər "New York Times" qəzetinin iqtisadi müxbiri idi.

2013-cü ilin mart ayında Nasar universiteti maaşını ödəyən eyni Cəngavər fondundan son 10 ildə 4.5 milyon dollar vəsaitini səhv istiqamətləndirməkdə ittiham edərək məhkəməyə müraciət etdi.

Şikayətindən sonra New York Times qəzetində: "Xanım Nasar səhv vəsaitlərdən şikayətləndikdən sonra [Kolumbiya Universitetinin rəsmisi] Knight Fondunun fəaliyyətindən məmnun olmadığını və ona təcavüz etdiyini söylədi.Cəngavər prezident, kitablar üzərində işləməsinə etiraz etdiyi üçün.

Silviya Nazar bir sıra məşhur əsərin müəllifidir. Onun yazdığı "A Beautiful Mind", "Grand Pursuit: The Story of Economic Genius", "Manifold Destiny" kitabları müəllifə xeyli məşhurluq qazandırmışdır.

## Mükafatları
* "Grand Pursuit: The Story of Economic Genius" kitabına görə 2011-ci ildə "Los Angelos Times Book" mükafatına lahyiq görülmüşdür.
* 1999-cu ildə  "A Beautiful Mind" kitabına görə, "Rhone-Poulenc" mükafatına layiq görülmüşdür.
* 1998-ci ildə  "A Beautiful Mind" kitabına görə, "National Book Critics Circle" mükafatına layiq görülmüşdür.
* 1998-ci ildə "A Beautiful Mind" kitabına görə, biologiya sahəsində "Pulitzer" mükafatına layiq görülmüşdür.

## İşləri
* A Beautiful Mind: A Biography of John Forbes Nash Jr., Winner of the Nobel Prize in Economics, Simon & Schuster, 1998. ISBN 0-684-81906-6
* Grand Pursuit: The Story of Economic Genius, Simon & Schuster, Sept. 13, 2011. ISBN 978-0-684-87298-8

## Həmçinin bax
* Ruzi Nazar

## İstinadlar
Bəymirzə Hayit

**Bəymirzə Hayit** (; ; ) — xüsusilə Türkistan və Orta Asiya mövzusunda araşdırma edən tarixçi və şərqşünas.

## Həyatı
17 dekabr 1917-ci ildə Nəməngan şəhərində doğulmuşdur. Yetkinlik yaşına çatdıqda artıq ədəbiyyata və sənətə maraq göstərirdi. 1930-cu illərin məhrumiyyətlərinə baxmayaraq 1939-cu ildə Daşkənd Universitetini bitirdi. Həmin il Qırmızı Orduya çağrıldı və burada leytenant olaraq xidmət etdi. Hayit 1939-cu ilin dekabrında Nəməngandan ayrıldı və Polşada eskadron tank komandiri olaraq yerləşdi. İkinci Dünya müharibəsi zamanı Hayit 1941-ci ildə Alman əsirliyinə girdi. Sonra Alman Vermaxtın Türkistan legionunda zabit kimi xidmət etdi. Legionda xidmət edərkən əfsanəvi Türkistan millətçisi Mustafa Çokayla görüşdü.

31 oktyabr 2006-cı ildə Almaniyanın Köln şəhərində vəfat etmişdir.

## Fəaliyyəti
Bəymirzə Hayit Orta Asiyanın sovet və Çin nəzarətində olan hissələrinin müstəqilliyi və birləşməsi üçün güclü bir vəkil idi. Sovet İttifaqında onun işi pisləndi. Müstəqil Özbəkistanda belə müzakirə olunur, mübahisəli idi və Hayit vətəni xain olduğu üçün prezident İslam Kərimov tərəfindən təhqir edildi.

Müharibədən sonra Qərbi Almaniyaya yerləşdi, burada Münster Universitetində tarix, şərqşünaslıq və İslam elmləri fənləri üzrə təhsil aldı. O vaxtdan bəri vətəni Türkistan haqqında edilən araşdırmalara sadiq idi. 1950-ci ildə fəlsəfə doktoru doktoru aldı və "Die Nationalen Regierungen von Kokand und der Alasch Orda" tezisini nəşr etdi. Eyni ildə Kölndən Rut adlı gənc bir həkimlə evləndi. Cütlüyün Ertay və Mirzə adlı iki oğlu və Dilbər adlı bir qızı var. 1950-ci illərdən ölümünə qədər Hayit Türkistanın (indiki müstəqil respublikalar olan Türkmənistan, Qırğızıstan, Qazaxıstan, Özbəkistan və Çinin Sincan əyaləti) tarixinə dair Alman, İngilis və Türk dillərində onlarla məqalə və 15 bəyənilən kitab yazdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Milena Benini

**Milena Benini** () — xorvat elmi fantastika yazıçısı və tərcüməçisi.

## Həyatı
Benini 24 noyabr 1966-cı ildə Yuqoslaviyanın Zaqreb şəhərində anadan olub. 6 dəfə (1999, 2006, 2010, 2012, 2016, 2017) SFERA mükafatı da daxil olmaqla bir sıra mükafatlara və əsərlərinə görə çoxsaylı artifakt mükafatlarına layiq görülüb.

## Ölüm
Benini 4 iyun 2020-ci ildə Xorvatiyanın Zaqreb şəhərində ciddi xəstəlik səbəbiylə 53 yaşında vəfat etdi.

## İstinadlar
Klassik respublikaçılıq

[250px|thumb|[Mark Tulli Siseron|Siseronun büstü.]]

**Klassik respublikaçılıq** və ya **klassik cümhuriyyətçilik**, həmçinin **vətəndaş respublikaçılığı**, **vətəndaş cümhuriyyətçiliyi** və ya **vətəndaş humanizmi** — respublikaçılığın antik dövrün dövlət modelləri və yazılarından, xüsusilə də Aristotel, Polibi və Siseron kimi klassik yazıçılardan ilhamlanaraq İntibah dövründə formalaşmış növü. Klassik respublikaçalıq vətəndaş cəmiyyəti, vətəndaş ləyaqəti və qarışıq dövlət kimi anlayışlar ətrafında qurulmuşdur.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Brugger, Bill (1999). *Republican Theory in Political Thought: Virtuous or Virtual?*. Basingstoke: St. Martin's Press.
* Coutant, Arnaud (2007). *Une Critique republicaine de la democratie liberale*. Mare et Martin
* Fink, Zera (1962). *The Classical Republicans: an Essay in the Recovery of a Pattern of Thought in Seventeenth-Century England.* Evanston: Northwestern Univ. Press.
* 
* 
* 
*  Second edition, 2003, .
* Spitz, J-F, *la liberte politique*, Paris, PUF, leviathan

## Xarici keçidlər

* Cicero's influence on Classical Republicanism
* Tocqueville and civic humanism
Mirzə Hüseynov

**Mirzə İbrahim oğlu Hüseynov** () — 1967-ci ildən 1980-ci ilə qədər Azərbaycanın ağır atletika idman növü üzrə yığma komandasının baş məşqçisi

## Həyatı

Hüseynov Mirzə İbrahim oğlu 18 mart 1939-cu ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1952-ci ildə "Dinamo" İdman Cəmiyyətində, idmanın müxtəlif növləri üzrə məşqlərə başlamışdır. Xüsusən ağırlıqqaldırma növündə fərqlənərək idman ustası səviyyəsinə qədər yüksəlmişdir. 1963-cü ildə Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasını bitirmişdir. 
1967-ci ilə qədər dəfələrlə Azərbaycanın və "Dinamo" İC-nin Ümumittifaq Mərkəzi Şurasının çempionu və rekordçusu olmuşdur. Azərbaycan yığma komandasının tərkibində 3 dəfə (1956, 1959 və 1963-cü illərdə) SSRİ Xalqlarının Spartakiadalarında Respublikanın idman şərəfini qorumuşdur.

### Ölümü
21 iyun 2020-ci ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

## Fəaliyyəti

### İdman və pedaqoji fəaliyyəti

1984-cü ilə qədər davam edən məşqçilik dövründə o, eyni vaxtda müsabiqələrdən keçməklə, 1967-71-ci illərdə ADU-da müəllim, 1971-88-ci illərdə Az.DBTİ-də baş müəllim işləmişdir və 1988-ci ildən dünənə qədər ATU-nun bədən tərbiyəsi və idman kafedrasında dosent vəzifəsində çalışmışdır. 1967-ci ildən 1980-ci ilə qədər o, Azərbaycanın ağır atletika idman növü üzrə yığma komandasının baş məşqçisi olmuşdur.

## Təltif və fəxri adları
* "Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Məşqçisi";
* "Beynəlxalq dərəcəli hakim"; 
* "Azərbaycan Respublikasının Əməkdar bədən tərbiyəsi və idman xadimi"

## İstinadlar
Murçexort (İsfahan)

**Murçexort**, İranın İsfahan ostanında bir şəhər.
## Əhali
Murçexort şəhərinin cəmiyyəti 2011-də 1,355 nəfər qeyd olunub (383 ev).

## Həmçinin bax

* Murçexort döyüşü
Pəncgur rayonu

**Pəncgur rayonu** — Pakistanın Bəlucistan əyalətində rayon.Əsası 1977-ci ildə qoyulub.Əhalisi 316 min nəfərdir (2017)
## İstinadlar
Xanozay

**Xanozay** — Bəlucistan əyalətinin Pişin rayonunda şəhər.Əhalisi 44 min nəfərdir.
## Tarixi
"Xanozay" sözü puştu dilindəki "Khano" və "zoi" sözlərindən ibarətdir, bu da "Xan oğlu" mənasını verir. Tarixən Paninin (Panezay qəbiləsinin qurucusu) iki oğlu var idi; birinin adı "Hano", digəri isə "Balo" idi. Onların köçəri çoban olduqları və zaman keçdikcə əkinçiliyi işğal kimi qəbul etdikləri həyat tələblərini yerinə yetirdikləri deyilir. Bu iki qardaşın Panezay qəbiləsini meydana gətirdiyi deyilir. Hal hazırdakı puştunların Panezay qəbiləsindən gəldiyi güman edilir.
## İstinadlar
Pişin rayonu

**Pişin rayonu** — Bəlucistan əyalətində rayon.1975-ci ilədək Kvetta rayonunun tərkibində olub.Daha sonra status qazanıb.Əhalisi 2005-ci 300,000 nəfər.Əhalinin 90 faizində çoxu Puştundur.

## İstinadlar
Bəlucistan şəhərləri

**Aşağıda 2017-ci ildə əhalisi 40.000-dən çox olan Bəlucistanın bütün şəhərlərinin siyahısı verilmişdir.** 

## İstinadlar
Xub

**Xub** () — Pakistanın Lasbela rayonunda şəhər. Şəhər Pakistanın 49-cu böyük şəhəridir.
## İqtisadiyyat
Xub iqtisadi cəhətdən Bəlucistanın ən böyük sənaye şəhərlərindən biridir. Xub, Kəraçi ilə yaxınlığı səbəbindən bir ticarət mərkəzi olaraq ortaya çıxır. Bazar və bazarlar da müxtəlif çeşidli mallarla doludur. Neft emalı zavodları, Müxtəlif şirkətlər, Güc Layihələri üzrə işlər, Bosicor Neft Emalı Zavodları Kəraçi yaxınlığındakı Hubda yerləşir.
## İstinadlar
Salqir

**Salqir** (, Krım-Tat. Salğır, Салгъыр) — Krımda ən uzun çaydır, lakin ən bolsulu çay deyil (Belbek də həmçinin). Çay yatağının uzunluğu 232&nbsp;km, çəkilmə sahəsi 3.750 km²-dir (digər mənbələrə görə 4010&nbsp;km² qədər). Aşağıda axında ildə üç aydan çox müddətə quruyur.
Əhəmiyyətli iqtisadi (suvarma da daxil olmaqla) və rekreasiya əhəmiyyəti var: çayın sahilində çox sayda park və gölməçələr var. Uzunluğu 204&nbsp;km, drenaj hövzəsi 3750 km²-dir.Suyun orta axını 2&nbsp;m³ / s təşkil edir.
## Hidroqrafiya
Dəniz səviyyəsindən 390 metr yüksəklikdə Anqara və Kizilkobinka çaylarının birləşməsindən, Çatırdağ yamaclarında başlayır, Sivaş körfəzinə axır. Yuxarı axında suyun 40% -ni Ayanın sol qolundan götürür. Simferopol şəhərinin yaxınlığında bir su anbarı meydana gətirir. Şimali Krım kanalından keçir.
Vadisi əsasən qutu şəklindədir. Vadinin eni 300-600 metr (yuxarı axınlarda) 2-3 km-ə (aşağı axınlarda) dəyişir. Eni 3,5,5 m-dən 8-15 m-ə qədər dəyişir. Dayaz ərazilərdə dərinlik 0.3-0.5 m-ə, uzanmalarda – 1,6 m-ə çatır, dağətəyi ərazidə suyun düşməsi 6&nbsp;m / km, çöllərdə 0.27 m / km-ə çatır.
Dördüncü dövrün əvvəlində qədim Salqir daha bolsulu idi, suları daha sürətli idi və Simferopoldan fərqli bir istiqamətə axırdı.
Yayda, yuxarı axınlarda (Simferopoldan yuxarı) çay bəzən quruyur. Maksimum daşqın dağlarda qarın əriməsi ilə əlaqədar olaraq yazda, həmçinin yağış və qarların çox olduğu payız-qış dövründə olur. 1933-cü ilin dekabr ayında Salqirdə rekord dərəcədə yüksək su axını sürəti 118&nbsp;m³ / s oldu (Pionerskoye kəndi yaxınlığında orta illik axın sürəti cəmi 1.29 m³ / s idi). Çay hər qış donmur.
## Fauna
Müşahidə olunan balıqların ümumi növləri: gümüşü daban balığı, Xəzər şəmayısı, Qafqaz enlibaşı, Amur enlibaşı, adi külmə, xanı balığı, alabalıq.

## Ekoloji problemlər
1837-ci ildə Krım ətrafında səyahət edən Rusiya Elmlər Akademiyasının üzvü Anatoli Mixayloviç Demidov yazırdı: "Salgirdən suyu çömçə ilə götürürlər və barellərdə aparırlar."  O zaman Salqir  suyu qəpik dəyərində idi. Su kristal təmiz idi. Ancaq 19-cu əsrin sonlarında çaydakı suyun keyfiyyəti pisləşdi və artıq quyulardan istifadə edərək içməli su təlbatı ödənirdi.
## İstinadlar
Küllük (İğdır)

**Küllük** — Türkiyənin İğdır ilinin İğdır ilçəsinə daxil olan kənd. İqdır şəhərindən 15&nbsp;km uzaqlıqdadır. İqlimi kontinentaldır.

## Tarixi
Kənd əhalisi 1915-ci il hadisələrində erməni daşnaqlarının zülmündən qaçmaq məcburiyyətində qalır. Onlar Xoy, Van və Ağrı bölgələrinə köç etmişlər. Cümhuriyətin elanından sonrakı dönemde geri dönüş başlamışdır.

## Coğrafiya

İğdırdan 15&nbsp;km uzaqlıqdadır. Kəndin şərqində Yaycı, Hakmehmet ve Quzugüdən, qərbində Çalpala, cənubunda isə Yuxarıçarıqçı, şimalında Bayraqtutan kəndləri yerləşir.

## Əhalisi
Kənd əhalisi azərbaycan türklərindən ibarətdir.

## Təsərrüfat
Kənd iqtisadiyyatının əsasını əkinçilik və heyvandarlıq təşkil edir. Meyvəçilik daha çox üstünlük təşkil edir.

## Görüntülər

Küllük köyü çıkış - panoramio.jpg
Küllük köyündeki bağ evi - panoramio.jpg
Küllük köyü - panoramio (1).jpg
Küllük köyü dükkanlar - panoramio.jpg
Küllük köyü girişi - panoramio.jpg
Küllük köyü kasap 2 - panoramio.jpg
Küllük köyü mezarlığı - panoramio.jpg
Küllük köyü merkez - panoramio.jpg
Küllük köyü muhteşem tarihi ev - panoramio.jpg


## Mənbə
* Yerelnet
* Iğdır Haber
* Köyün Koordinatları

## İstinadlar
Tuva Milli Musiqi və Dram Teatrı

**Viktor Kok-ool adına Tuva Milli Musiqi və Dram Teatrı** (, ) 1936-cı ildə təsis edilmişdir.

Teatr Tuva aktyoru və RSFSR-in əməkdar artisti Viktor Şoqjapoviç Kok-oolun adını daşıyır.

## Tarixi
Teatr studiyasının əsasında yaradılmışdır. Studiyanın özü 1936-cı ildə Viktor Kok-oolun "Xayıran bot" pyesi əsasında hazırlanmış tamaşa ilə açılmışdır. Studiyanı açma qərarı Tuva Xalq Respublikasının Kiçik Xuralı tərəfindən qəbul edilmişdir. 1944-cü ildə Tuva SSRİ-nin tərkibinə daxil oldu, 1945-ci ildə isə Milli Teatr yaradıldı. 1947-ci ildə teatr nəznində rus truppası yaradıldı. 1950-ci ildə teatrda aktyorluq studiyası açıldı.

1958-ci ildə teatr musiqi və drama teatrına çevrildi.

1986-cı ildə teatr "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif edildi.

Müxtəlif illər ərzində teatrdakı quruluşlara İvan Zabrodin, Siin-ool Öyün, Kadr-ool Saqdyı, İrina Lopsan rəhbərlik edirdi.

Akira Kurosavanın "Dersu Uzala" filmində baş rolda oynayan Maksim Munzuk teatr truppasının üzvü idi, həmçinin aktrisalar və müğənnilər və RSFSR xalq artistləri Kara-Kıs Munzuk və Xurqulek Konqar teatrda işləmişdilər.

2000-ci ildə teatr "Rusiyaya pəncərə" müsabiqəsinin laureatı oldu.

## İstinadlar


## Xarici keçidlər

* Yeni teatr sezonunn açılışı
Daysun xan

**Daysun xan**(1422-52) — 1439-cu ildən oyrat (Qərbi Monqolustan) xanı.

## Həyatı
 
Onun hakimiyyəti illərində bütün monqol torpaqları qısa müddətə oyrat xanının idarəçiliyi altında birləşdirildi. Bu işdə Daysun xanın baş vəziri Esenin mühüm rolu olmuşdur. Vəliəhdlik və Çinə qarşı yürüdülən siyasət məsələsində Daysun xan ilə Esen arasındakı ziddiyyətlər səbəbindən baş vermiş silahlı münaqişə nəticəsində Daysun xan öldürülmüş, Esen isə özünü "böyük xan" elan etmişdi.

## İstinadlar
Qırğızıstanda KİV

Qırğızıstanda kütləvi informasiya vasitələri (KİV) bölgədəki qonşu ölkələrlə müqayisədə daha çox azaddır və konstitusiya mətbuat azadlığına zəmanət verir və senzuranı qadağan edir. Bununla belə, media hələ də hökumət tərəfindən məhdudlaşdırılıb. ATƏT Qırğızıstanın çap və onlayn medialarında etik normalara dair hesabat yayımlayıb.
## Qəzet və jurnallar
2003-cü ildə Qırğızıstanın 25-30 qəzet və jurnalının səkkizi dövlətə məxsus idi və dövlət nəşriyyatı *Uçkun*, ölkənin ən böyük qəzet nəşrçisi idi.
## Televiziya və radio
Kütləvi informasiya vasitələri arasında rəqabət hökumətyönlü qəzetlərin və yayım orqanlarının ciddi dəstəyi ilə ləğv olunur. 2000-ci illərin əvvəllərində artan sayda bu cür idarələrə hökumətlə əlaqəsi olan şəxslər nəzarət edirdilər. Hazırda Qırğızıstanda hökumətin yayımları məhdudlaşdırdığı və keçmişdə müxalifətin etirazlarını nümayiş etdirən  xüsusi şəbəkələri qorxutduğu və ya bağladığı 8 dövlət və 20 özəl televiziya şəbəkəsi mövcuddur. 23 FM radio stansiyası və cəmi 13 AM stansiyası var. Dövlət mediası üstünlük təşkil edir və ölkədəki siyasi mühiti nəzərə alaraq müxalifət tərəfindən özəlləşdirilməsi üçün hərəkətlər Prezident Qurmanbek Bakıyev tərəfindən əngəllənir. Şəxsi şəbəkələrin əksəriyyəti paytaxt Bişkekdə yerləşir. 2004-cü ildə əhalinin hər 1000 nəfərində 187,6 televizor var idi. Radio istifadəsi ilə bağlı heç bir statistika mövcud deyildi. 
Televiziya və radio kimi, xəbər mediası da məhduddur və hökuməti nadir hallarda tənqid edir. Dövlət və özəl qurumlar qırğız, rus və ingilis dillərində mövcuddur. 
2005-ci ildə hökumət dəyişikliyindən sonra mediada müxalifət görüşləri ümumiyyətlə əvvəlkindən daha çox oldu.  Bununla birlikdə müxalifət nümayəndələri tərəfindən kütləvi informasiya vasitələrinə giriş məhdud olaraq qaldı. Bir müxalif televiziya stansiyası olan *Sentyabr*,  Qırğızıstan məhkəməsi tərəfindən bağlandı.
## İnternet
2016-cı ilə qədər Qırğızıstanda əhalinin 34 faizindən çoxu İnternetdən istifadə edirdi. İnternet istifadəsinin artması onlayn medianın daha əhəmiyyətli olmasına və ölkədəki siyasi proseslərdə daha böyük rol oynamasına səbəb oldu. Bunun ən yaxşı nümunəsi, yerli media orqanı olan Kloop, Azadlıq Radiosu və Mütəşəkkil Cinayətkarlıq və Korrupsiya Hesabatı Layihəsi Qırğızıstanda kütləvi korrupsiya ilə əlaqəli bir araşdırma dərc etdikdən sonra 2019-cu ilin noyabr və dekabr aylarında Bişkekdə keçirilən antikorrupsiya etirazları idi. 
## İstinadlar
Nickelodeon (Türkiyə)

** Nickelodeon (Türkiyə) ** — 10 dekabr 1997-ci il fəaliyyətə başlayan rəqəmsal peyk və kabel televiziyası.Kanal Türkiyə və Şimali Kipr Türk Respublikasında 24 saat Türk dilində fəaliyyət göstərir.

## Həmçinin bax

Nickelodeon Sonic

Nickelodeon Azerbaycan

Nickelodeon Rusya

Nickelodeon Turkey

## Tarixçə
Nickelodeon, 10 dekabr 1997-ci ildə Türkiyənin RTV şirkəti tərəfindən açıldı və Discovery Channel Türkiyə ilə təkrar dolduruldu.
2001-ci ildə Multi Channel Developers Nickelodeonun lisenziyasını əlinə aldı və bununla da 24 saatlıq bir kanal halına gəldi.
31 mart 2010-cu ildə Nickelodeon yeni identlər və yeni bir loqotiplə böyük bir rebrend keçirdi.
22 may 2010-cu ildə Nickelodeon və MTV Türkiyə, çox güman ki, fikir ayrılığı səbəbindən Digitürkdən götürüldü. 2 iyun 2010-cu ildə MCD və Viacom arasındakı mübahisə səbəbiylə Nickelodeon və MTV Türkiyənin saytları bağlandı. 31 avqust 2011-ci ildə Viacom MCD-nin iki kanalın lisenziyasını dayandırdı və bununla da yerli kanallar bağlandı. Nickelodeon və MTV Avropa daha sonra D-Smart-da ingilis dilində yayımlanmağa başladı. 2012-ci ilin fevralında Viacom Digiturk ilə razılaşdı və Nickelodeon və MTV-ni Türkiyəyə gətirdi. 1 Mart 2012-ci il tarixindən başlayaraq Nickelodeon bu gün yenə də türk dilində yayımlanır. 1 may 2012-ci ildə Nick Jr. kanalı Türkiyəyə gəldi və əsasən 2–8 yaşlı gənc uşaqlar üçün məktəbəqədər uşaq şoularını nümayiş etdirir və Nickelodeon kimi 24 saatlıq uşaq kanalıdır.
1 iyul 2012-ci ildə Nickelodeon HD istifadəyə verildi.

## İstinadlar