Əbu Hənifə

**Əbu Hənifə Numan ibn Sabit ibn Zuta ibn Mah** (; ) — İslamın dörd fiqh məktəbindən biri olan Hənəfi məzhəbinin banisi, sünni fiqhinin ən böyük ustadlarından sayılan İslam fəqihi və hədis alimi. Əsl adı Numan ibn Sabit olmuşdur və tərəfdarları tərəfindən ona "İmam Əzəm" () ləqəbi verilmişdir.

## Həyatı

Əbu Hənifə 699-cu ildə dövrünün mühüm elm mərkəzlərindən biri olan Kufədə anadan olmuşdur. Atasının adı Sabit, babasının adı Zutadır. "Əbu Hənifə" onun ləqəbi olsa da Hənifə adında qızının olmadığı (oğlu Həmmaddan başqa övladı olmamışdır) məlumdur. Bu şəkildə adlandırılması haqqında iki versiya vardır. Birinci versiyaya görə ona bu ləqəb iraqlıların "hənifə" dediyi, bir cür divit və ya yazı hoqqasını davamlı yanında gəzdirdiyi üçün "qələmin və ya mürəkkəbin atası" mənasında verilmişdir. İkinci versiyaya görə isə bu ləqəb, Əbu Hənifəyə (*"hənif"* () kəlməsinin lüğəvi mənası *"israrla haqdan və istiqamətdən ayrılmayan şəxs"* deməkdir) doğru, dürüst, haqdan ayrılmayan, ədalətli bir şəxs olduğu üçün verilmişdir. Buna görə də "Əbu Hənifə"ni əsl mənasında deyil, bir ləqəb və xüsusiyyət olaraq qəbul etmək lazımdır.

### Ailə və uşaqlıq
Babası Zuta Əfqanıstan ətrafında yaşamış və ərəblərin buranı zəbt etməsi nəticəsində əsir düşmüşdür. O, Teym qəbiləsinin quluna çevrilsə də, sonradan azadlığını əldə etmişdir. Lakin Əbu Hənifənin nəvələrindən olan İsmayıl, onun ulu babasının heç vaxt qul olmadığını bildirmişdir. Zuta Əli bin Əbu Talibin xəlifəliyi dövründə Kabildən gəlib Kufəyə yerləşmişdi.

Oğlu Sabit Tərməz, Nəsa və Ənbarda yaşamışdır. Hətta Əbu Hənifənin Ənbarda doğulduğu iddia edilir. O, varlı və dindar biri olub, sonralar məskunlaşdığı Kufədə parça ticarəti ilə məşğul olmuşdur. Onun Əli ibn Əbu Taliblə görüşüb özü, övladları və soyu üçün dualar alması barədə şayiələr vardır.

Əbu Hənifənin ailəsi Xorasanın görkəmli şəxsiyyətlərindən birinin nəslindəndir və onun ailəsinin ərəb olmadığı dəqiqdir. Onun fars olduğuna dair fikirlər daha çox yayılmışdır. Bəzi tarixçilər də onun Babildə yaşayan ərəb olduğunu söyləmişlər.

### Yetkinlik dövrü
Əbu Hənifə gənc yaşlarında Quranı əzbərləmiş və ərəb qrafikasını, sintaksisini, şeirini və ədəbiyyatını öyrənmiş, daha sonra təsnifləşdirilmişdir. Gəncliyində hicri 102-ci ildə Məkkədə vəfat edən səhabələrdən Ənəs ibn Malik, Abdullah ibn Əbi Əvfa, Vasilə ibn Əsqa, Səhl ibn Səid və son olaraq Əbüt-Tüfeyl Amir ibn Vasiləni görmüş və bu səhabələrdən hədis dinlədiyi üçün tabiin hesab olunur.

Əbu Hənifə elmlə məşğul olmamışdan əvvəl uğurlu tacir olmuşdur. Şəbinin tövsiyəsi ilə dərslərini davam etdirməyə başlamış və ondan kəlam, din, əqidə və mübahisə elmini öyrənmişdir. Daha sonra Həmmad ibn Əbu Süleymanın dərs dərnəyinə qatılaraq fiqh təhsilinə başlamış və on səkkiz il Həmmadın mühazirələrini davam etdirmişdir. Əbu Hənifə Məkkə və Mədinədə çoxu tabiin olan alimlərlə tez-tez görüşür, onlardan hədis rəvayətləri dinləyir və fiqhdən bəhs edərdi.

O, səhabə Abdullah ibn Abbasın elmini Məkkə fəqihi Əta ibn Əbu Rəbah və İkrimədən, xəlifə Ömər ibn Xəttab və oğlu Abdullahdan nəql etdiyi elmi isə Mövla ibn Ömərdən öyrənmişdir. Abdullah ibn Məsuddan, Əlidən nəql etdiyi elmləri görüşdüyü və söhbət etdiyi tabiinlərdən öyrənmişdir.

## Ölümü
Əbu Hənifə bütün məcburiyyətlərə baxmayaraq, Əməvi və Abbasi xəlifələrinə boyun əyməmiş, xəlifəliyinin leqal olmadığını açıq dilə gətirdiyi Abbasilərin ikinci xəlifəsi Əbu Cəfər əl-Mənsur tərəfindən həbs etdirilmiş, 4 dəfə fətva verməsinə qadağa qoyulmuş və işgəncələrə məruz qalmışdır. Bir müddət bu vəziyyət davam etdikdən sonra o, hicri 150-ci ilin Rəcəb ayında Bağdadda vəfat etmişdir. Tarixçilər onun ölümünə səbəb kimi məruz qaldığı işgəncə və əziyyətləri göstərmişlər. Bəzi mənbələr isə xəlifə tərəfindən zəhərləndiyini bildirmişlər. Onun ölümündən sonra məzhəbi İslam dünyasının böyük əksəriyyətinə yayılmışdır. Səlcuqların sultanı I Məlikşahın vəzirlərindən Əbu Sədi Xarəzmi, Əbu Hənifənin qəbri üzərində bir türbə və onun ətrafında isə mədrəsə tikdirmişdir.

## Məzarının dağıdılması və yenidən bərpası

1508-ci ildə Bağdadı işğal edən I İsmayıl Əbu Hənifənin məzarını dağıtmış və yandırmışdır. Bağdadı azad edən I Süleyman məzarın bərpasını Memar Sinana həvalə etmişdir. 1534-cü ildə məqbərəyə imarət, məscid, hamam və ribat (red — müdafiə istehkamı) əlavə olunaraq yenidən bərpa edilmişdir. Əbu hənifənin məzarına I Abbas tərəfindən də zərər verilmişdir. 1639-cu ildə Bağdad yenidən Osmanlının əlinə keçir və sultan IV Murad məqbərənin bərpası üçün əmr verir.

Kompleksdəki sonrakı restavrasiya işləri 1802-ci ildə Süleyman paşa, (məsciddə) 1816-cı ildə Davud paşa, (türbədə) 1839-cu ilə sultan Əbdülməcid tərəfində aparılmışdır. Kompleksin bütünlükdə təmiri 1871-ci ildə Pərtəvniyal Validə sultan və 1903–1910-cu illərdə Sultan II Əbdülhəmid tərəfindən həyata keçirilmişdir. Daha sonra İraq hökuməti tərəfindan 1948-ci və 1959-cu illərdə həyata keçirilən təmir işlərində kompleksin memarlığında bir sıra dəyişikliklər edilmiş, kompleksi əhatə edən qala divarları, portallar, mədrəsə, imarət, hamam və qərbi portiklər dağıdılaraq, yerinə modern üslubda yeni həyət hasarları, simvolik iki portal və əlavə binalar inşa edilmişdir.

## Vəsiyyətləri
Əbu Hənifənin vəsiyyətləri bunlardır:

* Vəsiyyətu Əbi Hənifə li-bnihi Həmməd (oğlu Həmmada vəsiyyəti).
* Vəsiyyətu Əbi Hənifə li Əbi Yusuf (tələbəsi Əbu Yusifə vəsiyyəti).
* Vəsiyyətu Əbi Hənifə li Yusuf ibn Xalid əs-Səmti (Yusif ibn Xalid əs-Səmtiyə vəsiyyəti).
* Vəsiyyətu Əbi Hənifə li Nuh ibn Əbi Məryəm (Nuh ibn Əbi Məryəmə vəsiyyəti).

## Müəllimləri və müəllimlərinin müəllimləri
Əbu Hənifə müəllimləri (və müəllimlərinin müəllimləri) olaraq aşağıdakı şəxslərin adını çəkmişdir:

* Əl-Əsvəd ibn Yəzid (v. 75/694).
* Şüreyh ibn əl-Haris (v. 78/697).
* İbrahim ən-Nəxai (v. 96/714).
* Əş-Şəbi (v. 103/721).
* Tavus ibn Keysan (v. 106/724).
* Səlim ibn Abdullah (v. 106/724).
* Qasım ibn Məhəmməd (v. 107/725).
* Həsən əl-Bəsri (v. 110/728).
* Məkhul (v. 112/730).
* Əta ibn Əbu Rəbah (v .114/732).
* Ən-Nafi (v. 117/735).
* Qətadə (v. 118/736).
* Həmmad ibn Əbu Süleyman (v. 120/737).
* Asim ibn Əbun-Nücud (v. 127/744).
* Əl-Kəlbi (v. 144/761).
* Əməş (148/765).

## Tələbələri
Əbu Hənifənin elm məclislərinə minə yaxın tələbənin mütəmadi şəkildə iştirak etdiyi, bunlardan təxminən qırx nəfərinin mütləq ictihad dərəcəsinə çatdığı qeyd edilir. Əs-Salehi *"Uqud əl-Cüman"* əsərində bunlardan səkkiz yüzə qədər tələbəsinin adlarını qeyd etmişdir. Onun tələbələri haqqında demək olar ki, bütün mənaqib (bioqrafiya) kitablarında qismən də olsa məlumat verilir. Son dövr alimlərindən əl-Kiranəvinin *"Əbu Hənifə və Əshabuhu"* (Əbu Hənifə və yoldaşları/ tələbələri) əsərində Əbu Hənifənin məşhur tələbələrinin tərcümeyi-halları təfsilatlı şəkildə verilmişdir.

Burada tərcümeyi-halları qeyd edilənlər Əbu Hənifənin ən məşhur tələbələrindən və ardıcıllarından olmaqla yanaşı, eləcə də Əbu Hənifənin elmi mirasını nəql edən şəxslərdir:

* *[[Züfər ibn əl-Hüzeyl]],*
* *[[Əbu Yusif]],*
* *[[İmam Məhəmməd]],*
* *[[Həsən ibn Ziyad]],*
* *[[Fudeyl ibn İyad]],*
* *[[Abdullah ibn əl-Mübarək]],*
* *[[Əbu Muqatil əs-Səmərqəndi]],*
* *[[Həmmad ibn Əbu Hənifə]],*
* *[[Əbu Muti əl-Bəlxi]].*

## Əsərləri
Əbu Hənifənin fiqhə dair qələmə alınmış əsərləri:

Fiqh elmini bu gün məlum olan şəkildə, yəni sistemli formada, "bablar" (bölmələr) və "kitablar" (fəsillər) olaraq ilk dəfə tərtib edən Əbu Hənifə olmuşdur. Əbu Hənifənin kitablarını (fiqhi görüşlərini) ilk dəfə qələmə alan şəxs onun tələbələrindən Əbu Əmr Əsəd ibn Əmr əl-Bəcəli (v. 188/803) olmuşdur. Züfər ibn əl-Hüzeyl və Əbu Yusif də ustadları Əbu Hənifənin görüşlərini yazan on böyük tələbəsi arasındadır. Əbu Hənifənin tələbələri onun görüşlərini yazaraq kitab şəklinə salar və onları Əbu Hənifəyə oxuduqdan sonra icazət (buna qiraətlə icazət deyilir) alar, sonra öz məmləkətlərinə qayıdaraq həmin kitabların tədrisi ilə məşğul olardılar.

Məşhur mühəddis və fəqih Abdullah ibn əl-Mübarək (v. 181/796) də bunlardandır. O, Əbu Hənifənin əsərlərini həm bilavasitə ustadının özündən, həm də tələbələrindən dinləmişdir. O, bu barədə belə demişdir:

İbn Həcər əl-Heytəmi, Sayməri, Salehi, Qəzzi və başqalarn qeyd etdiyinə görə Əbu Hənifənin (hələ sağlığında tələbələri tərəfindən yazılan) kitablarının nüsxələri dövrünün məşhur alimlərindən Süfyan əs-Səvri, Malik ibn Ənəs, Əvzai və Əməş kimi görkəmli şəxsiyyətlərin də əlində olmuşdur və onlar həmin kitablardan istifadə etmişlər. Həmin kitablar Əbu Hənifənin vəfatından sonra da tələbələri tərəfindən tədris edilmişdir. Əbu Hənifənin məzhəbi bu kitabların sayəsində yayılaraq bir tərəfdən Xorasana, digər tərəfdən də Mərakeşə, Tancaya qədər gedib çatmışdır.

Şafii Əbu Hənifənin kitabları barədə belə demişdir (bu sözləri İbn Həcər əl-Heytəmi, Salehi və Sayməri də öz əsərlərində qeyd etmişlər):

Əbu Cəfər ət-Tahavinin nəql etdiyinə görə Şafiinin ən məşhur tələbələrindən olan İsmayıl ibn Yəhya əl-Müzəni (eyni zamanda Əbu Cəfər ət-Tahavinin dayısıdır) hər zaman Əbu Hənifənin kitablarına müraciət edər və çətin məsələlərin həllində həmin kitablardan istifadə edərdi.

Yuxarıda qeyd edilən bütün məlumatlar Əbu Hənifənin sadəcə öz görüşlərindən ibarət olan, tələbələri tərəfindən hələ o həyatda ikən yazılan əsərlərinin mövcud olduğunu göstərir. Lakin müəyyən mərhələdən sonra bu kitablar yavaş-yavaş tükənmiş və dövrümüzə (kitablar formasında) gəlib çatmamışdır. Dövrümüzə gəlib çatan, Əbu Hənifənin fiqhi görüşlərini ehtiva edən əsərlər onun tələbəsi Məhəmməd əş-Şeybani tərəfindən Əbu Hənifənin vəfatından sonra qələmə alınmışdır. Tarix kitablarında verilən məlumatlara görə Əbu Hənifənin aşağıdakı adlarda əsərləri olmuş, lakin dövrümüzə gəlib çatmamışdır:

* *Kitabür-Rəhn,*
* *Kitabül-Fəraiz,*
* *Kitabüş-Şurut,*
* *Kitabu Mənasikil-Həcc,*
* *Kitabür-Rəy,*
* *İxtilafüs-Səhabə,*
* *Kitab-ül Cami,*
* *Kitabüs-Siyər,*
* *əl-Kitabül-Əvsat.*

Əbu Hənifənin hədis elminə dair əsərləri:

* *[[Kitab əl-Əsar|Əl-Əsar]]*. Məhəmməd əş-Şeybaninin nəql etdiyi müsnəddir.
* Həmmad ibn Əbu Hənifənin atasından nəql etdiyi *"əl-Müsnəd"*.
* Əbu Yusifin ustadından nəql etdiyi *"əl-Müsnəd"*.
* Əbu Abdullah əl-Hüseyn əl-Bəlxinin Əbu Hənifədən nəql etdiyi *"əl-Müsnəd"*.
* Əbu Bəkr Əhməd əl-Kəlainin Əbu Hənifədən nəql etdiyi *"əl-Müsnəd"*.
* Əbül-Həsən Ömər əl-Əşnaninin Əbu Hənifədən nəql etdiyi *"əl-Müsnəd"*.
* Əbül-Həsən Məhəmməd Hübeyş ibn Ziyad əl-Luluinin Əbu Hənifədən nəql etdiyi *"əl-Müsnəd"*.
* Əbu Bəkr Məhəmməd əl-Ənsarinin Əbu Hənifədən nəql etdiyi *"əl-Müsnəd"*.
* Əbu Əhməd Abdullah əl-Cürcaninin Əbu Hənifədən nəql etdiyi *"əl-Müsnəd"*.
* Əbu Nüeym Əhməd əl-İsfahaninin Əbu Hənifədən nəql etdiyi *"əl-Müsnəd"*.
* Əbu Həsən Məhəmmədin Əbu Hənifədən nəql etdiyi *"əl-Müsnəd"*.
* Əbül-Qasım Təlhə əş-Şahidin Əbu Hənifədən nəql etdiyi *"əl-Müsnəd"*.
* Əbu Məhəmməd əl-Harisinin Əbu Hənifədən nəql etdiyi *"əl-Müsnəd"*.
* *"Nüsxətü Məhəmməd"* adlı müsnəd.
* *əl-Müsnəd.* Əbu Əli əl-Bəkri tərəfindən Əbu Hənifədən nəql olunmuşdur.
* *əl-Müsnəd.* Əbu Bəkr əl-Muqri tərəfindən Əbu Hənifədən nəql olunmuşdur.
* *əl-Müsnəd.* İbn Əbil-Əvam tərəfindən Əbu Hənifədən nəql olunmuşdur.

Əbu Hənifənin əqidəyə dair əsərləri:
* *[[əl-Fiqhul-Əkbər]].*
* *[[Əl-Vəsiyyə|əl-Vasiyə]].*
* *əl-Alim vəl-Mutəalim.*
* *[[Əl-Fiqhül-Əbsat|əl-Fiqhul-Əbsat]].*
* *Risalətu Əbi Hənifə iləl-Bətti.*

## Görüşləri, mənbələri və metodları
* Əqidə və kəlam. Əbu Hənifəyə görə Quran məxluq (yaradılmış) deyil. Allahın kəlamıdır. Müshəflərdə (kitablarda) yazılıdır. Qəlblərdə əzbərlənir. Dillərdə oxunur. Məhəmməd peyğəmbərə nazil olmuşdur. İnsanın Quranı tələffüz etməsi məxluqdur (yaradılır), insanın onu yazması məxluqdur (yaradılır), onu oxumağı məxluqdur (insanın qiraəti yaradılır), Quranın özü isə (red — Allah kəlamı olduğu üçün) qeyri-məxluqdur.
* Fiqh. Əbu Hənifə fiqh məsələlərinin həllində müəyyən bir üsul təyin edən və onu sistemləşdirən ilk İslam alimidir. Əslində onun qurduğu bu sistem fiqh tarixində ilk məzhəbin yaranmasına və onun ilk məzhəb imamı adlandırılmasına səbəb olmuşdur.

Problemlərin həllində dörd dəlil olaraq xatırlanan Ədilleyi-şəriyyə (şəriətin əsas dəlilləri) məfhumunu Ənu Hənifə öz baxışları əsasında yenidən təşkil etmişdir. Onlar aşağıdakılardır:

* Quran. Əbu Hənifə Quran ayələrinin zahiri deyil, daxili mənalarına baxaraq fikrini ifadə etmişdir. Onun fikrincə, ibadətlə bağlı olanlar istisna olmaqla, hər bir ayədə deyilən hökmün arxasındakı səbəb tapılmalı və ona uyğun fətva verilməlidir.
* Sünnə. Fikir bildirərkən gəliş və xəbərdarlıqda vəsvəsilik göstərdiyi üçün sünnətlərin ağıl və ictimai mənafeyə uyğun olması fikrini irəli sürmüşdür. Bu səbəbdən ötürmə zənciri güclü olsa belə, bəzi hədislərə məhəl qoymadığı müşahidə edilmişdir. Bu anlayış öz dövrü üçün cəsarətli addım olsa da, bunun bədəlini "bidət"də ittiham edilərək ödəmişdir.
* Qiyas. Əbu Hənifənin qiyası nəslərə tərcih etməsi fikri tamamı ilə yanlış və şayədir. Əbu Hənifə bütün məsələrdə qiyas etməmiş, hədis və ya səhabə fikri olmayan məsələlərdə qiyas etmiş, bunu bir metoda uyğun hala gətirmiş və qiyasdan insanların, camaatın xeyrinə istifadə etmişdir.
Əbu Hənifənin qiyası nəslərə tərcih etməsinin şayə olmasını aşağıdakı dialoq sübut edir (Əbu Hənifə Məhəmməd Baqirlə Mədinədə ilk dəfə qarşılaşdığı zaman aralarında belə bir dialoq keçmişdir):

*[[Məhəmməd Baqir]]:*

*- Babamın yolunu və hədislərini qiyasla dəyişdirən sənsənmi?*

*Əbu Hənifə:*

*- Sənə layiq olan şəkildə otur. Ta ki, mən də, mənə layiq olan şəkildə yerimə oturum. Babanız Məhəmməd peyğəmbərə həyatında səhabələri necə ehtiram göstərirdilərsə, eyni şəkildə mən də sizə ehtiram bəsləyirəm.*

*Bundan sonra hər ikisi oturdu və Əbu Hənifə sözə belə başladı. Sizə üç sualım var, xahiş edirəm sualıma cavab verin:*

*1) Qadınmı, yoxsa kişimi daha zəifdir?*

*Məhəmməd Baqir:*

*- Qadındır, dedi.*

*Əbu Hənifə:*

*"Qadının mirasda hissəsi kişiyə nisbətlə neçədir?" — deyə soruşdu.*

*O: "Kişinin hissəsi iki, qadının hissəsi birdir" — dedi.*

*Əbu Hənifə: "Babanızın sözü bax budur. Əgər mən mən onu dəyişdirmiş olsaydım, qiyasa dayanaraq, kişiyə bir, qadına iki hissə verilməsini deyərdim. Çünki, qadın kişiyə nisbətlə daha zəifdir" — dedi.*

*2) Namaz mı, yoxsa oruc mu fəzilətlidir?*

*İmam Məhəmməd Baqir:*

*- Namaz daha əfzəldir*

*Əbu Hənifə: "Bu da babanızın sözüdür. Əgər mən onu dəyişdirsəydim, qiyas edərək heyz halından təmizləndikdən sonra qadının namazı qəza etməsini, orucu isə qəza etməməsini deyərdim" — dedi.*

*3) Sidik mi, yoxsa mənimi (red — məni yəni sperma)*

*daha mundardır?*

*Məhəmməd Baqir:*

*- Sidik daha mundardır.*

*Əbu Hənifə: "Babanızın dinini qiyasla dəyişdirsəydim,*

*sidik etdikdən sonra qüsl edilməsini, məni ifraz olduqdan sonra da dəstəmaz alınmasını deyərdim. Lakin qiyasla babanızın dinini dəyişdirməkdən Allaha sığınıram" — dedi.*

*Bundan sonra Məhəmməd Baqir qalxıb Əbu Hənifəni qucaqladı, üzündən öpdü və ona ehtiram göstərdi.*
* İcma
İndiyə qədər sayılan "Ədilləyi-şəriyyə" adlı dörd əsas dəlil, fiqhin problemlərin həllində istifadə etdiyi və Əbu Hənifəyə qədər alimlərin heç bir ixtilafsız istifadə etdikləri alətlərdir. İmam bu alətləri yenidən təfsir edərək unikal istifadəni ortaya qoyur. Bu ənənəvi dəlillərə beşdə birini əlavə edərək, bu mövzuda fiqh metodunda əsl inqilab edir:

* İstihsan: Əbu Hənifə qiyas mümkün olmadıqda istihsan etmişdir. Bu üsulu fiqh elminə gətirmiş və İslamı zamanla dəyişə biləcək şərtlərə uyğunlaşdırmağı qarşısına məqsəd qoymuşdur. İstihsan alimlərin, xüsusən də Şafiinin şiddətli müqaviməti ilə üzləşmişdir.

## Zeyd ibn Əli və Yəhya ibn Zeyd üsyanları
İmam Əzəm hicri 121-ci (739) ildə Əlioğullarından olan Zeyd bin Əli tərəfindən Əməvi xəlifəsi Hişam ibn Əbdülməlikə qarşı apardığı mübarizəni, Məhəmməd peyğəmbərin rəhbərlik etdiyi Bədr döyüşü ilə müqayisə etmiş və onu maddi və mənəvi dəstəkləməkdən heç vaxt çəkinməmişdir.

Əbu Hənifənin Zeyd ibn Əlini dəstəkləməsinin iki səbəbi vardır:

# Əhli-Sünnəyə görə Əməvilərin (sonra da Abbasilərin) xəlifəliyinin leqal olmamasıdır, çünki Əhli-Sünnəyə və Əbu Hənifəyə görə xəlifə seçilmək üçün iki şərt lazımdır: məşvərət və beyət (yəni möminlərin razılığı).
# Zeyd ibn Əlinin Əhli-Beytdən olması. Əhli-Sünnə əqidəsinə görə Əhli-Beytə hörmət, ehtiram və sevgi bəsləmək vacibdir.

Daha sonra 743-cü ildə İmam Zeydin oğlu İmam Yəhya Xorasanda üsyan qaldırılmış və əməvilər tərəfindən öldürülmüşdür. Bu hadisə Əbu Hənifə başda olmaqla İslam alimlərinin etirazına səbəb olmuşdur. Əməvilər alimləri susturmaq üçün İraq valisi İbn Hübeyrə vasitəsilə onlara vəzifələr təklif edirlər. Başda Əbu Hənifə olmaqla İslam alimlərinin çoxu bu təklifləri rədd edirlər. Bundan sonra Əbu Hənifə həbs olunur. Ona hər cür işgəncə verilsə də qərarından dönməyərək belə deyir:

## Sosial status və qiymətləndirmələr
Əbu Hənifə "ən böyük imam" (İmam əzəm), "müctəhid", "mücəddid" kimi fəxri sifətlərdən başqa, bəzən mötəbər dini mənbələri (hədisləri) rədd etməklə bərabər, ağla zidd hesab etdiyi baxışlarına görə dini məhv edən, ən böyük fitnə və dəccal kimi müəyyən edən əks xarakterlərin hədəfidir.

Əbu Hənifə rəy əhli kimi tanınır və hədisləri təkcə əməl və rəvayət baxımından deyil, həm də məna baxımından tənqid edir. O, məna baxımından Məhəmmədə aid edilə bilməyəcəyinə inandığı hədisləri qəbul etmir və bu hədislərə zidd fətvalar verməkdən çəkinmir. Bu yolla hədis əleyhinə 200-ə yaxın fətvası məlumdur. Bu səbəbdən hədisləri dində "mütləq mətn" kimi görən hədis alimlər tərəfindən sərt şəkildə tənqid edilir. Əldə olan mənbələrə görə, Əbu Hənifəni tənqid edənlər arasında Buxari birinci yerdədir. Buxari Əbu Hənifəni *"[[Səhihi-Buxari|əl-Cəmius-səhih]]"*in bab başlıqlarında və digər əsərində adını çəkmədən *"qalə bəzun-nəs"* (; ) ifadəsini işlətməklə onu tənqid etmişdir. Mürciyyə mənsub olması barədə şayiələri xatırladıb, onun İslam dininə xələl gətirdiyini söyləmişdir. Əslində Buxarinin *"əd-Duafəus-Sağir"* kitabının 388-ci maddəsində bildirilir ki, Əbu Hənifə küfr üzündən iki dəfə iman gətirməyə dəvət edilmişdir.

Əbu Hənifə öz zamanında "Dəhriyyun" adlandırılan Cəbriyyə, Abdullah ibn Səbanin Səbaiyyə, Mötəzilə və Murciyyə kimi dini məzhəblərlə mübarizə aparmışdır.

Yaşar Nuri Öztürk, Əbu Hənifə haqqında yazdığı kitabında onu İslam dinini ərəblərin fitnə-fəsadından xilas edərək Quranın göstərdiyi xəttə qoymuş bir şəxs kimi təsvir etmişdir.

### Bəzi İslam alimlərinin Əbu Hənifə haqqındakı fikirləri
Malik ibn Ənəsdən *"Əbu Hənifəni gördün mü?"* — deyə soruşuldu. Malik ibn Ənəs: *"Bəli, elə bir insan gördüm ki, əgər bu dirəklərin qızıl olduğunu iddia etsə, bu iddiasını dəlilləriylə isbat edərdi."*

Şafii demişdir:

Başqa yerdə Şafii belə demişdir:

Əlavə olaraq Şafii öz *"Divan"*ında Əbu Hənifə üçün söylədiyi belə şeiri var:

Əl-Həsən ibn Salehi demişdir: 

İbn Teymiyyənin tələbələrindən Əbu Abdullah Məhəmməd ibn Əbdülhadi əd-Dəməşqi deyir:

Əli ibn əl-Cəd deyir:

Süfyan əs-Səvri demişdir:

Məhəmməd ibn Bişr demişdir:

İbn Həcər əl-Əsqəlani demişdir:

Rəvh ibn Ubədə deyir:

Yəhya ibn Said əl-Qattan demişdir:

## Haqqında yazılmış kitablar
# Əbu Cəfər ət-Tahavi, *"Uqud əl-Mərcan fi Mənaqibi Əbi Hənifə ən-Numan".*
# Hafiz Əbu Əbdürrəhman Cəlaləddin əs-Süyuti əş-Şafei, *"Təbyidus-Sahifə fi Mənaqibi Əbi Hənifə".*
# Əhməd ibn Həcər əl-Heytəmi əl-Məkki əş-Şafei, *"əl-Xeyrətül-Hisan fi Mənaqibi Əbi Hənifə ən-Numan"*.
# Yusif ibn Əbdülhadi əl-Hənbəli, *"Tənvir əs-Sahifə bi Mənaqibi Əbi Hənifə"*.
# Müvəffəquddin ibn Əhməd əl-Məkki əl-Xəvarizmi (əl-Xarəzmi) əl-Hənəfi, *"Mənaqibul-İmam Əbi Hənifə".*
# Carullah Əbül-Qasım Mahmud ibn Ömər əz-Zəmaxşəri, *"Şəqaiq ən-Numan fi Mənaqibin-Numan"*.
# Əbu Abdullah Məhəmməd ibn Yusif ibn Əli ibn Yusif əd-Dəməşqi əs-Salehi, *"Uqud əl-Cüman fi Mənaqibi Əbi Hənifə ən-Numan"*.
# Əbu Abdullah Hüseyn ibn Əli əs-Sayməri, *"Əxbaru Əbi Hənifə".*
# Məhəmməd ibn Məhəmməd əl-Kərdəri əl-Bəzzazi, *"Mənaqibul-İmam əl-Əzəm".*
# Hafiz Şəmsəddin Əbdülqadir ibn Əbülvəfa əl-Qureyşi əl-Misri əl-Hənəfi, *"əl-Bustan fi Mənaqibin-Numan"*.
# Yusif ibn Qızoğlu Sibt ibn əl-Cövzi, *"əl-İntisar li-Əimmətil-Əmsar".*
# Hüreyfiş Abdullah ibn Səd ibn Əbdülkafi əl-Misri əl-Məkki, *"əl-Hürrün-Nəfis fi Mənaqibi Əbi Hənifə"*.
# Abdullah ibn Məhəmməd əl-Harisi al-Kələbazi əl-Səbəzmuni əl-Hənəfi, *"Kəşfül-Əsar əş-Şərifə fi Mənaqibi Əbi Hənifə"*.
# Əfifuddin Əbül-Qasım ibn Əbdül-Alim əl-Eyni əl-Qirbəti əl-Hənəfi, *"Qəlaidu Uqud əd-Dürar vəl-Üqyan fi Mənaqibi Əbi Hənifə ən-Numan"*. Bu müəllifin *"ər-Ravdatül-Aliyə əl-Munifə fi Mənaqibil-İmam Əbi Hənifə"* adlı başqa bir əsəri də vardır.
# Şəmsəddin Əhməd ibn Məhəmməd əs-Sivasi, *"əl-Hiyad min Səvbil-Qaməm əl-Fayyad"* (türkcədən ərəb dilinə tərcümə edilmişdir).
# Məhəmməd ibn Yusif ibn Şihab əş-Şirazi, *"Tuhfətus-Sultan fi Mənaqibin-Numan"*.
# Qazı Əbu Cəfər Əhməd ibn Abdullah əs-Sirmari əl-Bəlxi əl-Hənəfi, *"əl-İbanə fi Rəddi Mən Şənnəa əla Əbi Hənifə"*.
# Əbül-Abbas Əhməd ibn əs-Salt əl-Himmani, *"Fəsl fi Mənaqibi Əbi Hənifə"*.
# Əbül-Qasım Abdullah ibn Məhəmməd ibn Əbil-Əvam əs-Sədi, *"Fəzailül-İmam Əbi Hənifə və Əxbaruhu".*
# Əbu Əhməd Məhəmməd ibn Əhməd əş-Şəbi ən-Neysaburinin də Əbu Hənifəyə həsr etdiyi bir *kitabı* vardır.
# Əbu Yəhya Zəkəriyya ibn Yəhya ən-Neysaburinin də Əbu Hənifənin həyatına həsr etdiyi bir *əsəri* vardır.
# Hafiz Əbu Abdullah əz-Zəhəbi *"əl-Kaşif"* əsərində Əbu Hənifənin həyatına dair bir *cüz* qələmə aldığını qeyd edir.
# Məhəmməd Əbdürrəşid ən-Numani, *"İslam alimlərinin gözü ilə hədis elmində İmam Əbu Hənifə".*

## Həmçinin bax
* Hənəfilik
* Əhli-Rəy
* Züfər ibn əl-Hüzeyl
* Hənəfilərin siyahısı
* Mücəddid

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Əliyev, Abdulla.; Həbibov, Aslan. (2024). Əbu Hənifə və Rəy məktəbi. *"Metafizika" jurnalı*, 7(1), səh.64–76 (https://doi.org/10.33864/2617-751X.2024.v7.i1.64-76)