open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ciğdamlı

**Ciğdamlı**, **Ciğdəmli, Azatavan** () — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Qəmərli (Artaşat) rayonunda kənd.

## Tarixi
Kəndin başqa adı «Cilçay»dır. Erməni mənbələrində kəndin adı Çidəmli, Cidamlı, Cifdamlı formalarında da göstərilir. Rayon mərkəzindən 5 km şimal-şərqdə yerləşir.

«İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə Ciğdəmli, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Ciğdamlı formasında qeyd edilmişdir.

Toponim qədim türk dilində «həsir toxunmasında istifadə olunan parlaq gözəl çay bitkisi»
mənasında işlənən cıq sözünə mənsubluq bildirən -lı şəkilçisinin qoşulduğu «ev, bina, tikili» mənasında işlənən dam sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Fitotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 20. VIII. 1945-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Azatavan (Azad
qəsəbə) qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1828-ci ilə kimi yalnız azərbaycanlılar yaşamışdır. Ermənilər buraya 1828-1829 - cu illərdə İranın Salmas vilayətindən köçürülmüşdür.

Ermənilərlə yanaşı kənddə 1831-ci ildə 166 nəfər, 1873 - cü ildə 155 nəfər, 1886-cı ildə 161
nəfər, 1897-ci ildə 135 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1918-ci ildə azərbaycanlılar ermənilərin soyqırımına məruz qalaraq deportasiya olunmuşdur. İndi burada ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Kor Şahmat Olimpiadası

**Kor Şahmat Olimpiadası** korlar üçün beynəlxalq şahmat yarışıdır. Yarışda komandalar bir-birilərinə qarşı oynayırlar, hər 4 ildən bir keçirilir və Beynəlxalq Brayl Şahmat Assosasiyası () tərəfindən maliyyələşdirilir. Gözdən əlillər arasında keçirilən ən böyük idman yarışıdır.

## Tarix
1958-ci ildə Almaniyanın Raynbraytbax şəhərində keçirilən korlar üçün şahmat turniri korlar üçün şahmat olimpiadasının keçirilməsi üçün ilk təşəbbüs idi. Turnirin qalibi Beynəlxalq Brayl Şahmat Assosasiyasının qurucusu Reqinald Volter Bonham oldu.

İlk rəsmi Kor Şahmat Olimpiadası 1961-ci ildə Almaniyanın Meşed şəhərində keçirildi. Yarışda 8 komanda 122 oyun keçirdi və Yuqoslaviya komandası qalib gəldi.

3-cü Kor Şahmat Olimpiadası 1968-ci ildə İngiltərənin Weymouth şəhərində keçirildi, 20 komanda yarışdı. Yarışın qalibi Rusiya komandası oldu, Yuqoslaviya komandası isə ikinci yeri tutdu.

2008-ci ildə 13-cü Kor Şahmat Olimpiadası Giritdə keçirildi və 34 komanda yarışdı.

## Nəticə
Çixura FK

**"Çixura" Saçxere Futbol Klubu** () — Gürcüstan çempionatında *(Umaqlesi Liqa)* çıxış edən peşəkar futbol klubu. Adını Saçxerede yerləşən bir çaydan almışdır. Klub yarandığı dövrdən oyunlarını 4000 nəfərlik Mərkəz stadionunda keçirir. Amma komanda avrokubok oyunları zamanı Saçxere şəhərindən 130&nbsp;km uzaqlıqda yerləşən Tiflisdəki 27.233 nəfərlik Mixayıl Mesxi stadionundan istifadə edir. 2013-cü ildə klub tarixində ən böyük uğurunu qazanaraq Gürcüstan kubokunun finalında "Dinamo Tbilisi" ilə oynamış, 1:3 uduzsa da, UEFA Avropa Liqasının 1-ci təsnifat mərhələsinə qatılmaq imkanı əldə etmişdir. Bu "Çixura"nın ilk Avropa macərası idi və ilk rəqibi Lixtenşteyn kubokunun qalibi "Vadust" klubu olmuşdur.

## Uğurları

* **Gürcüstan çempionatı**
:*  yer: 2014
* **Gürcüstan Kuboku**
:* Finalçı (2):  2013, 2014
* **Gürcüstan Super Kuboku**
:* **Qalib (1)**:  2013
:* Finalçı (1): 2014

## Avrokuboklarda

### Cəmi

## Mövsümlər

:

## Heyət

 

## Xarici keçidlər

*Rəsmi sayt
*Uefa.com-da profili
*Fifa.com-da profili
Böyük Camışlı

**Böyük Camışlı** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Alagöz (Araqadz) rayonunda kənd.

## Tarixi
1972-ci ilə kimi Abaran rayonunun tərkibində olmuş, 15 mart 1972-ci ildə Alagöz (Araqadz) rayonu yaradıldıqdan sonra onun tərkibinə daxil edilmişdir. Abaran çayının sahilində yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim Azərbaycan toponimiyasında fərqləndirici əlamət bildirən böyük sözü ilə camışlı türk tayfa adı əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 4.l.1938-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Alagöz (Alaqəz) qoyulmuşdur.

## İstinadlar
Camışlı (dəqiqləşdirmə)

* Camışlı — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Alagöz (Araqadz) rayonunda kənd.
* Böyük Camışlı — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Alagöz (Araqadz) rayonunda kənd.
* Kiçik Camışlı — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Alagöz (Araqadz) rayonunda kənd.
* Camışlı (Ağyaxa)
Devon (ada)

**Devon** — () — Kanada Arktik arxipelaqına daxil olan iri adalardan biridir. İnzibati cəhətdən Nunavut vilayətinin Kikiktaanuk regionuna daxildir.

## Coğrafiya

Devon adası Kraliça Yelezaveta adalarının tərkibinə daxildir. Dünyada ən iri yaşayışı olmayan adadır. Sahəsi 55 247 km², sahil xətdinin uzunluğu 3 589 km təşkil edir. Adaların dünyada sahəsinə görə sıralamasında 27-ci, Kanadada isə 6-cı yeri tutur. Quruluşuna görə Latın "L" hərifinə bənzəyir. Şərqdən qərbə 503 km, şimaldan cənuba 289 km təşkil edir.

Ada Lankaster boğazından şimalda yerləşir. Boğaz adanı Baffin Torpağından ayırır. Qərbdə Vellinqton boğazı Kornuollis adası, Penni boğazı isə Baterst adasından ayırır. Şimalda isə Cons boğazı Elsmir adasından ayırır. Şərqdə adanın sahillərini Baffin dənizinin suları yuyur.

Adanın 12,000 km² (3 980 km³) buzlaqlar təşkil edir. Buzlağın qalınlığı 880 metrdir, buzlaqla adanın ən hündür yeri 1921 metrdir.

Ada əsasən qneys, alevrit kimi suxurlardan təşkil olunmuşdur. Adanın hündürlüyünün yüksək olması burada ancaq Müşk öküzü, kiçik quşlar və kiçik məməlilər yaşayır. Yay cəmi 40–55 gün davam edir və 10°S yüksək olmur. Burada yağıntılar çox az düşür. Qışda temperatur −50°S qədər düşür.
**Hoton** () adlı meteorit krateri 2 km diametrə malikdir. 39 milyon il əvvəl əmələ gələn kraterin diametri 24 km olmuşdur. Hətta milyon illər kratedə göl olmuşdur.

## Tarixi
Ada 1616-cı Britaniya ekspedisiyasının rəhbəri Vilyam Baffin və R.Baylot tərəfindən Şimal-Qərb keçidi keçərək Atlantik okeandan Sakit okean getmək istərkən aşkarlamışdırlar. Vilyam Parri tərəfindən 1819-cu ildə Devon qraflığı şərəfinə adlandırılıb..

1924-cü ilin avqust ayında **Dandas Harbore** (, ) stansiyası fəaliyyətə başlayır.

1934-cü ildə müxtəlif səbəblərdən Baffin Torpağından 53 inuit ailəsi Devon adasına köçmüşdür. Havanın sərt olması səinsanlar 1936-cı ildə adanı tərk etmişlər. Dandas Harbor 1940-cı illərdə sərhəd zastavası rolunu oynayır. 1951-ci ildən isə fəaliyyətini dayandırmışdır.

2004-cü ilin iyul ayında adaya 5 alim və 2 jurnalist Marsda həyat sürmənin yolları araşdırılmışdı. Üstəlik NASA adanın geologiyası, hidrologiyası, botanikası və mikrobiologiyası örgənir.

Hal-hazırda isə Dandas Harborede bir sıra binaların qalıqları qalır.

## İstinadlar

## Mənbə
* НАСА Haughton-Mars layihəsi
* Арктическая и альпийская исследовательская группа, Университет Альберты
Vardenis (dəqiqləşdirmə)

* Vardenis — Basarkeçər şəhərinin 1969-cu ildə dəyişdirilmiş adı.
* Vardenis rayonu — Basarkeçər rayonunun 1969-cu ildə dəyişdirilmiş adı.
* Vardenis — Abaran rayonundakı Güllücə kəndinin 15.06.1946-cı ildə dəyişdirilmiş adı.

## Həmçinin bax
Bazarcıq (Ermənistan)

**Bazarcıq** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Abaran rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 15 km cənub-qərbdə, İrəvan-Abaran yolunun sol tərəfində, Abaran çayının sağ sahilində yerləşir. "İrəvan əyalətinin icmal dəfətəri"ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. 1590-cı ildən mə'lumdur

## Toponimi
Toponim kiçiltmə mənası bildirən -cıq şəkilçisinin bazar (basar) türk etnoniminə qoşulması yolu ilə əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca düzəltmə toponimdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 15. VI.1946-cı il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Arayi (Arik) qoyulmuşdur. Gətirilmə addır. Qars əyalətinin Kaqızman dairəsində Bazarcik kəndindən gəlmiş ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

## Əhalisi
Ermənilər buraya 1829–30-cu illərdə Türkiyənin Muş, Alaşkert və Bulanixdən köçürülmüşdür, lakin 1878-ci ildə kəndin Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və ermənilər yerləşdirilmişdir. 1886-cı ilə aid mə'lumata görə kəndin əhalisi erməni idi. 1590-cı ildən məlumdur. 1878-ci ildə kəndin Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və ermənilər yerləşdirilmişdir. 1886-cı ilə aid məlumata görə kəndin əhalisi erməni idi. 1946-cı ildə kənd ermənicə Arik adlandırılmışdır. Gətirilmə addır. Qars əyalətinin Kaqızman dairəsində Bazarcik kəndindən gəlmiş ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

## İstinadlar
Co Saqq

**Cozef "Co" Saqq** (; İngiltərə, Uiltşir) — britaniyalı vloqçu.

*Zoella* kimi bilinən, Zoi Saqq adlı YouTube vloqçusunun kiçik qardaşıdır.

## Xarici keçidlər
Əsas YouTube kanalı

## İstinadlar
Carcaris

**Carcaris** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Alagöz (Araqadz)
rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 12 km məsafədə yerləşir. 1972-ci ilə kimi Abaran rayonunun
tərkibində olmuşdar. 1590-cı ildə tərtib edilmiş "İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri"fidə Cərcəyis kəndi adında qeyd edilmişdir.

15 mart 1972-ci ildə yaradılan Alagöz (Araqadz) rayonunun tabeliyinə verilmişdir.
Toponim Azərbaycan dilinin Naxçıvan qrupu dialekt və şivələrində "vəl əvəzində xırmanda
istifadə edilən dəmir dişli kənd təsərrüfatı aləti mənasında işlənən carcar sözünə -is topoformantının artırılması ilə düzəlmişdir. Bu döyüm aləti əsasən düzən yerlər üçün xarakterik olmuş və iş prosesində vəldən əvvəl işlədilmişdir. Toponim peşə, sənət mənasında işlənən carcaris sözü əsasında formalaşmışdır.

## Əhalisi
İndi ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
326-cı Ağır Bombardmançı Aviasiya Divizionu

**326-cı Ağır Bombardmançı Aviasiya Divizionu** — Rusiyanın Uzaqməsafəli Aviasiya Bölməsi idi. Ən son vaxtlar bu Ali Komandanlığının 37-ci Hava Ordusu daxil edilmişdir. O, 23 İyunun 1944-də əvvəlcədən formalaşmış Moskva Vilayətində 10 Oktyabr 1943 Yegoryevsk-də formalaşmış.326-cı Gecə Bombardmançı Aviasiya Divizionu kimi, bu 326-cı Bombardmançı Aviasiya Diviziyasının adı dəyişdirilib.

## İstinadlar
Cəngi (Abaran)

**Cəngi**, **Cəngi təpə** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Alagöz (Araqadz) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 12&nbsp;km məsafədə, Abaran çayının yanında yerləşir. 1972-ci ilə
kimi Abaran rayonunun tərkibində olmuşdur. 15 mart 1972-ci ildə Alagöz (Araqadz) rayonu
yaradıldıqdan sonra Abaran rayonunun tərkibindən çıxarılıb Alagöz (Araqadz) rayonunun inzibati -
ərazi bölügüsünə daxil edilmişdir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim «meşə Örtüyü olmayan dağ», «meşəsiz dağ» mənasında işlənən cəngi sözü ilə təpə sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Orotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 19. IV. 1950-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Vardablur qoyulmuşdur.

### Cəngi təpə dağı
Cəngi təpə İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Alagöz (Araqadz)
rayonunda dağ. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. Oronim türk dilində «meşə örtüyü olmayan dağ» mənasında işlənən cəngi sözü əsasında əmələ gəlmişdir. Mürəkkəb oronimdir.

## Əhalisi

## İstinadlar
Korbulaq (Abaran)

**Korbulaq** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Alagöz (Araqadz) rayonunda kənd.

## Tarixi
Kənd 1972-ci ilə kimi İrəvan Quberniyasının Aleksandropol qəzasının, sonra Abaran rayonunun tərkibində olmuşdur. 15 mart 1972-ci ildə Alagöz (Araqadz) rayonu yaradıldıqdan sonra Abaran rayonunun inzibati-ərazi bölgüsündən çıxarılıb yaradılan Alagöz (Araqadz) rayonunun tərkibinə daxil edilmişdir. Rayon mərkəzindən 15 km məsafədə yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

## Toponimi
Toponim "çıxış yolu olmayan", "gözü olmayan (bulaqda), yarıda quruyan" mənasında işlənən kor sözü ilə bulaq sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. "Kor" sözü "Kor çay" hidronimində "heç bir hövzəyə tökülməyib yarıda quruyan çay" mənasında işlənmişdir. Hidrotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 25. I.1978-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Şenkani qoyulmuşdur. Azərbaycan dilində Korbulaq gözü görünməyən (olmayan) bulaq mə’nasındadır. Azərbaycanda Korcabulaq (Şəmkir rayonu) və Korcabulaq (Laçın rayonu) kənd adları ilə mə’naca eynidir. Kənd adını oradakı "Korbulaq"dan almışdır.

## Əhalisi
1918–1919-cu illərdə kəndin əhalisi qovulmuş və Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir.

## İstinadlar
Məlikkənd (Abaran)

**Məlikkənd** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Alagöz (Araqadz)
rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 14&nbsp;km məsafədə, Abaran çayının qolu üstündə, Dəvədaş və Dəvəboynu dağlarının ətəyində yerləşir. «İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə qeyd edilmişdir.

Toponim «hökmdar, padşah» mənasında işlənən məlik sözünə kənd sözünün qoşulması ilə əmələ gəlib «Hökmdara, məlikə məxsus kənd» mənasını bildirir. Antropotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 15. VII. 1946-cı il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Məlikgyuğ (gyuğ erməni dilində kənd deməkdir) qoyulmuşdur.

## Əhalisi

## İstinadlar
Alla Dudayeva

** Alla Fyodorovna Dudayeva ** (; ) - 1990-cı illərdə Çeçenistanın Rusiyadan ayrılması üçün yaradılmış hərəkatın lideri Cövhər Dudayevin həyat yoldaşı.

## Həyatı
Alla Dudayeva 1947-ci ildə Kolomenski rayonundakı sovet zabit ailəsində dünyaya gəlmişdir. O, Smolenskdə rəssamlıq təhsili almışdır. 1967-ci ildə o zaman SSRİ Hava Qüvvələrinin zabiti olan Cövhər Dudayevlə evlənmişdi. Alla 1996-cı ildə Birinci Çeçenistan müharibəsində ərinin ölümündən sonra Türkiyəyə qaçmağa çalışarkən Nalçikdə saxlanılmış və daha sonradan tanıya bildiyi, gənc zabit Aleksandr Litvinenko tərəfindən istintaqa cəlb edilmişdir. Eyni ilin sonlarına yaxın buraxıldıqdan sonra Çeçen İçkeriya Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyində işləyən Alla 1999-cu ildə İkinci Çeçenistan müharibəsinin başlamasıyla Azərbaycana, daha sonra Türkiyəyə və Litvaya qaçmışdır. O, 2010-dan 2012-ci ilə qədər Gürcüstanın Qafqaz TV kanalında mədəniyyət proqramlarının aparıcısı olaraq işləmişdir.

2016-cı il məlumatlarına görə, bir müddət Estoniyada da yaşan Dudayevanın hal-hazırda Stokholmda yaşayır.

## Əsərləri
Alla Dudayeva əri Cövhər Dudayevlə bağlı xatirələrini yazdığı kitab da daxil olmaqla, bir neçə kitabın müəllifidir:

* *Milyon birinci* (Milyon birinci) "Şule Yayınları", 448 стр. 2003 ISBN 9756446080
* *Le loup tchétchène: ma vie avec Djokhar Doudaïev* (Çeçen canavar: Cövhər Dudayevlər həyatım) "Maren Sell" 398 səh. 2005 ISBN 2-35004-013-5

## İstinadlar
Samadərviş

**Samadərviş** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Alagöz (Araqadz)
rayonunda kənd.

## Tarixi
Abaran çayının sol axarında yerləşir. «İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə Samdərviş
, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Samadərviş kimi qeyd edilmişdir.

Toponim sama (bəlkə də səma) və dərviş sözlərinin birləşməsindən əmələ gələn mürəkkəb quruluşlu
oykonimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 1.VI.1946-cı il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Çknax qoyulmuşdur.

## Əhalisi

## İstinadlar
Damcılı (Abaran)

**Damcılı** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Abaran rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon
mərkəzindən 19&nbsp;km məsafədə, Abaran çayının sağ sahilində, Alagöz dağının ətəyində yerləşir. «İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə qeyd edilmişdir. XIX əsr rus mənbələrində kəndin adı Tamceli//Damcalu formasında qeyd edilir.

Toponim «az sulu bulaq», «quyu tipli kiçik bir mənbənin müəyyən vaxtda verdiyi su»
mənasında işlənən damcı sözünə -lı şəkilçisinin qoşulması yolu ilə əmələ gəlmişdir.

Hidrotoponimdir. Quruluşca düzəltmə toponimdir.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 3.l.1935-ci il fərmanı ilə adı da dəyişdirilib Mravyan qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Ermənilər bu kəndə İrandan 1828-ci ildən sonra köçürülmüşdür.

## İstinadlar
Danagirməz

**Danagirməz** - İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Abaran rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 7&nbsp;km şimal-şərqdə, Alagöz dağının ətəyində yerləşir. Kəndin digər adı Damagirməz, Danadamagirməz olmuşdur. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim dana heyvan adı ilə felin qeyriqəti gələcək zamanında işlənən girməz sözünün
birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Zootoponimdir. Mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 15.VII.1946-cı il fərmanı ilə adı dəyişdiriləcək Ovit, 21.X.1967-cı il
fərmanı ilə yenidən adı dəyişdirilib Niqavan qoyulmuşdur.

1588-ci ilə aid mənbədə Qarabağın Bərdə sancağında Danagirli elinin yaşadığı göstərilir.

## Əhalisi
Kəndə ermənilər Türkiyədən köçürülmüşdür. Kənddə ermənilərlə yanaşı 1905-ci ildə 387 nəfər, 1914 - cü ildə 474 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

Kənddə yaşayan azərbaycanlılar 1918-ci ildə erməni təcavüzünə məruz qalaraq qırğınlarla deportasiya olunmuşdur. İndi ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Quruboğaz

**Quruboğaz** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Alagöz (Araqadz) rayonunda
kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 15&nbsp;km məsafədə yerləşir. 1972-ci ilə kimi Abaran rayonunun tərkibində
olmuş, Alagöz (Araqadz) rayonu yaradıldıqdan sonra - 15 mart 1972-ci ildən sonra Abaran rayonunun
inzibati - ərazi bölgüsündən çıxarılıb Alagöz (Araqadz) rayonunun inzibati ərazi bölgüsünə daxil
edilmişdir.

Toponim türk dilində «bitkisiz, çılpaq, yaşıllıqsız», «quru daşlı düzənlik» mənasında işlənən quru sözü ilə Azərbaycan dilində «dərələrin, çayların baş tərəfi, çay ağzı», «iki dağ arasındakı dar keçid»mənasında işlənən boğaz sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

### Quruboğaz dağı
Quruboğaz İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Abaran rayonunda dağ. Abaranın
şimal-şərqində yerləşir. Oronim Azərbaycan dilində «bitkisiz, çılpaq, yaşıllıqsız» mənasında işlənən quru sözü ilə, iki dağ arasındakı dar keçid», «keçid» mənasında işlənən boğaz sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. «Boğaz» sözü həm də «dar yer» mənasında işlənir. Quruluşca mürəkkəb oronimdir.

## Əhalisi

## İstinadlar
Gülablı (Abaran)

**Gülablı** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Abaran rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzində 14 km məsafədə, Ortulu dağın ətəyində yerləşir. Erməni mənbələrində kəndin adı Gülaplı, Gülab, Gülabdı formalarında da qeyd edilir. "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə Güləbdi formasında, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Gülablı kimi qeydə alınmışdır.

## Toponimi
Toponim gülablı nəsil adı əsasında əmələ gəlmişdir. Patronim toponimdir. Quruluşca sadə toponimdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 15. VI.1946-cı il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Dzoraqlux (Dərəbaş) qoyulmuşdur.

## Əhalisi
XIX əsrin 70-ci illərində kəndə ermənilər məskunlaşmış və azərbaycanlılar sıxışdırılıb çıxarılmışdır. 1886-cı ildə kəndin əhalisi erməni idi. XVIII əsrin əvvəllərinə aid ermənicə mənbədə Gülabudur. Azərbaycanda Gülablı dağı və Gülablı kəndi (Ağdam rayonu) adları ilə mənşəcə eyni olsa da mə'nası mə'lum deyil.

## Həmçinin bax
* Abaran
* Gülablı

## İstinadlar
Qaranlıq (Abaran)

**Qaranlıq** - İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Abaran rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 2&nbsp;km məsafədə, Abaran çayının sahilində yerləşir. «İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim türk dilində «dağ, təpə, zirvə» mənasında işlənən qara sözünə -lıq şəkilçisinin artırılması ilə əmələ gəlib «dağlıq yerdə olan kənd» mənasını ifadə edir.

Orotoponimdir. Quruluşca düzəltmə toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 10.IX.1948-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Lusagyuğ qoyulmuşdur.

## Əhalisi

## İstinadlar
İmirli (Abaran)

**İmirli** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Abaran rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 10&nbsp;km məsafədə, Abaran çayının sol tərəfində yerləşir. Erməni mənbələrində kəndin digər adı Əmirli göstərilir.

Mənbələrdə kəndin XVII əsrdə salındığı qeyd edilir Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim oğuzların eymur etnoniminə mənsubluq bildirən -li şəkilçisinin qoşulması ilə əmələ gəlib «eymurların (əmirlərin) yaşadığı kənd» mənasını ifadə edir. Oğuzların eymur tayfasının adı həm də imir formasında qeyd edilir .

Etnotoponimdir. Quruluşca düzəltmə toponimdir.
 
Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 19.IV.1950-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Ttucur (Turşsu) qoyulmuşdur.

## Əhalisi

## İstinadlar

 
## Həmçinin bax
Saçlı (Abaran)

**Saçlı**, **Noraşen** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Abaran rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 26&nbsp;km məsafədə, Abaran çayının sol qolu üstündə yerləşir. «İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Kəndin digər adı Sacılı olmuşdur. Z. Qorqodyanın əsərində kəndin qədim adının Sacılı olduğuna əsaslanıb qeyd edə bilərik ki, toponim Sacilər türk adı əsasında formalaşmışdır. Tayfa adı əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 15. VII. 1946-cı il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Noraşen (Yeni kənd)
qoyulmuşdur.

## Əhalisi

## İstinadlar
Qaranlıq

* Qaranlıq (Duzluca)
* Qaranlıq (kənd) — İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indi Qaranlıq (Martuni) rayonunda kənd.
* Qaranlıq (Abaran) — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Abaran rayonunda kənd
* Aşağı Qaranlıq rayonu — Qərbi Azərbaycanda, Göyçə mahalı ərazisində rayon.  
* Aşağı Qaranlıq — Aşağı Qaranlıq rayonunun mərkəzi. Tarixən Göyçə mahalına aid olmuşdur.
* Qaranlıq dərə — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında, indi Karvansaray (İcevan) rayonunda kənd.
* Qaranlıq kaha — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Sisyan rayonun Ağudi kəndində dağ.
* Qaranlıq (film, 2018)
* Qaranlıq — Quba rayonu ərazisində çay. Babaçayın sağ qoludur;
* Qaranlıq — Laçın rayonu ərazisində şay. İldirimsu çayının sol qoludur
* Qaranlıq — Tovuz rayonu ərazisində şay. Kur çayınin sağ qoludur. 
* Qaranlıq — Bakının Abşeron rayonunda göl;
* Qaranlıq — Dəvəçi rayonu ərazisində göl.
Baterst (ada)

**Baterst**  — Kanada Arktik arxipelaqının Kraliça Yelezaveta adalarına daxildir. Qərbbində Devon (ada) və Kornuollis adaları yerləşir.

## Coğrafiyası
Sahəsi 16 042&nbsp;km² təşkil edir, bu göstəriçi ilə Adaların dünyada sahəsinə görə sıralamasında 54-cü, Kanadada isə 14-cü yeri tutur. Sahil xətdinin uzunluğu 2069&nbsp;km-dir. Ada hamar səthə malikdir. Bəzi yerlərdə 300–350 metr yüksəkliyə malikdir. XX əsrin 60–70 ci illərində Şimal maqnit qütbü onun ərazisində yerləşirdi.
Adada çoxlu sayda yaşıl bitkilər var. Xüsusi ilə tundura bitkilərinin yaşamması üçün əlverişlidir. Burada *Polar Bear Pass* milli rezervarı yerləşir. Burada mamır, şibyə kiçik boylu ağaclar və otlar yetişir. 30 növ qütb quşları adada yuva qurur. Bundan əlavə ərazidə Karibu və Ağ ayıya rast gəlinir.

## Tarixi
Ada 1819-cu ildə ingilis Vilyam Parri tərəfindən Şimal-Qərb keçidi tapmaq məqsədilə təşkil etdiyi ekspedisiya zamanı kəşf edilir. Ada Henri Baterstin şərəfinə adlandırılıb.

## Əhalisi
Əvvəllər ada Eskimoslar məskunlaşmışdı. Hahırda isə adada yaşayış yoxdur.

## Ədəbiyyat
"Enzyklopädie des Wissens" Bd.1, Köln 1990.

## İstinadlar
Təkərli

**Təkərli** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Abaran rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 17 km məsafədə, Alagöz dağının ətəyində, Abaran çayının sağ qolu üzərində yerləşir. 1590-cı ildə tərtib edilmiş "İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri"ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim təkəli türk etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir. Təkəli qızılbaşlar tayfasından birinin adıdır. F. Sümər təkəli tayfasım oğuzların dülqədirli elindən olduğunu göstərir.

Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nın 19. IV. 1950-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Tsağkaşen (Çiçəkli kənd) qoyulmuşdur.

## Əhalisi

## İstinadlar
Siyasi komissar

**Siyasi komissar** () — siyasi təhsil və təşkilatlanma üçün məsul olan nəzarətçi siyasi zabitdir və hərbin sivil nəzarətini həyata keçirirdi. Tarixdə *the commissaire politique* (siyasi komissarlıq) ilk dəfə Fransa inqilabı (1789-99) zamanı meydana gəlmiş, əks-inqilabi fikrə və fəaliyyətə qarşı mübarizə aparmış və beləliklə respublikaçıların qələbəsini təmin etmişdir.

## Qızıl Ordu

Fransız respublikaçı mənşəyinə baxmayaraq, siyasi komissar adətən 1917-ci ilin Rusiya müvəqqəti hökumətinin onları hökumətin siyasi nəzarətini təmin etmək üçün hərbi qüvvələrə tanıtdığı SSRİ (1917-91) ilə əlaqədar idi. Oktyabr inqilabı ilə kommunist rejimində yaranan siyasi komissar, Qızıl Orduda 1942-ci ilə qədər qaldı.

Qızıl Orduda və Sovet ordusunda siyasi komissar, 1918-24, 1937-40 və 1941-42 dövrləri ərzində mövcud olmuşdur, lakin hər Qızıl Ordu siyasi zabiti komissar deyildi. Siyasi komissar, bölük komandiri hərbi rütbəsinə bərabər mövqeyə malik idi, eləcə də komissarın bölük komandirinin əmrlərini ləğv etməyə səlahiyyəti çatırdı. Qızıl Ordunun tarixi ərzində, siyasi zabitlər bölük komandirlərinə tabe ediləndə siyasi komissar vəzifəsi mövcud deyildi.

Rus hərbinin siyasi nəzarəti, hər bölüyə və hissəyə, donanma daxil olmaqla, rotadan diviziya səviyyəsinə qədər siyasi komissar tərəfindən aparılırdı. İnqilabi hərbi şuralar orduda, cəbhədə, donanmada ən azı 3 üzv – komandir və 2 siyasi işçi daxil olmaqla, yaradılmışdı. Siyasi işçilər, rəsmi siyasi komissarlar olmalarına baxmayaraq, komissarlar kimi deyil, RVS-nin üzvləri kimi adlandırılmışdılar.

1919-cu ildə, *politruk* titulu rota səviyyəsində siyasi zabitlərə təyin edildi. 1925-ci ilin əvvəlində, siyasi-hərbi doktrina kursu *edinonaçaliye* istiqamətində yaradıldı və siyasi komissar hərbi təsisat kimi ləğv olundu. *Edinonaçaliyenin* təqdimatı ikiqat idi, hərbi komandanlar Kommunist Partiyasına qoşulmuş və öz bölüklərinin siyasi zabiti olmuşdular. Eyni zamanda, *pompolit* (siyasi iş üçün komandirin köməkçisi) zabit ona tabe olmaq üçün tapşırıq almışdı. 1924-cü ilin əvvəlində, RVS-lər hərbi şuralar kimi adlandırılmış, bir çox yüksək rütbəli siyasi zabit ChVS (hərbi şuranın üzvü) kimi tanınmışdı. Onlar 1934-cü ildə ləğv edilmişdi.

1937-ci ilin 10 mayında siyasi komissar, Qızıl Orduda bərpa edildi və hərbi şuralar yaradıldı. Bu tədbirlər Sovet ordusunda başlayan siyasi təmizləmələrdən törənmişdi. Yenidən, 1940-cı ildə, siyasi komissarlar ləğv olundu, lakin hərbi şuralar Böyük Vətən müharibəsi ərzində  mövcud idi. Ordu səviyyəsindən aşağıda *edinonaçaliye* sistemi bərpa edildi. 1941-ci ilin iyulunda, müharibənin əvvəlində Qızıl Ordunun məğlubiyyətlərinə görə siyasi komissar vəzifəsi görünmədi. Komissarın bu dövrdə "ikinci komandir" kimi təsiredici rolu var idi. Bunun effektivdən də az olduğu sübut olunanda, general Konyev siyasi zabitlərin digər zabitlərə rəhbərlik etməsi üçün Stalindən xahiş etdi: komissarların işi əhval-ruhiyyəni qaldırmaq üçün vacibdir. Komissar termini, 1942-ci ilin avqustunda ləğv olundu, bölükdə və alay səviyyəsində pompolit zabit zampolitlə (siyasi məsələlər üçün müavin) əvəzləndi.

## İstinadlar
Hetlər

**Hetlər**, həmçinin **hettlər**, **xettlər** və ya **xetlər** (, özünü adlandırma Nesili, Kanesili) — qədim xalq.

## Tarixi
Rus alimi P. M. Jukovski məşhu "Kulьturnıe rassteniə i i sorodoçi" əsərində bildirir ki, hələ Hett konfederasiyası zamanı / yəni təxminən 4500 il öncə- Ə. Ç./ Azərbaycanın sarı heyvası Kiçik və Ön Asiya ölkələrinə ixrac edilirdi.

Küp qəbirləri arxeoloji mədəniyyətinin xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, ölülər gildən qayrılmış çox iri küplərin içərisində basdırılmışdır. Ölüləri küp içərisində basdırmaq qədim dəfn adətlərindən biri olmuşdur. Hələ e.ə. II minillikdə Kiçik Asiyada hetlər, daha sonra şumerlər öz ölülərini iki küpün içində basdırırdılar.

Misirdə səndəllər istifadə olunarkən Anadolda Hetlər, bu gün istifadə olunan çarıqlara bənzər ayaqqabılar geymişdilər.

Eramızdan əvvəl 12-ci əsrdə dəniz xalqlarının törətdiyi dağıntılar nəticəsində Hetit İmperiyası məhv edildi.

## Xarici keçidlər
* Хеттский раздел в "Ещё одной OCR-библиотеке" 
* http://www.hittites.info/
* Империя цивилизации Хеттов
Şarl Aznavur

**Şarl Aznavur** (; ; ) — erməni əsilli fransız musiqiçi, aktyor və diplomat. Aznavur daha çox tenor səsi ilə məşhurluq qazanmışdır. Pop, caz və şanson janrlarında ifa etmişdir. Musiqiçi tərəfindən 1.200 dən çox mahnı yazılıb və bu mahnılar səkkiz ayrı dildə ifa olunub. Yazılan və ifa edilən mahnıların günümüzə qədər 180 milyon nüsxə satıldığı bildirilir. Şarl Aznavur Fransanın ən məşhur müğənnilərindən biri hesab olunur. Gənclik illərində ifasına görə Fransanın Frenk Sinatrası adlandırılmışdır.

Musiqi fəaliyyəti ilə yanaşı aktiv humanitar və diplomatik fəaliyyətlə də məşğul olan Şarl Aznavur ermənilərlə bağlı bir çox fəaliyyətin Avropada təşkil olunmsında fəal rol oynayıb. 1988-ci ildə baş verən Spitak zəlzələsinin qurbanları üçün yardımların toplanmasında iştirak edib. Bundan əlavə Aznavur 2009-cu ildən Ermənistanın İsveçrə üzrə səfiri vəzifəsini icra edib.

## İstinadlar
Jan

**Jan** ( ) — fransız kişi adı.

* I Jan – Fransa kralı
* II Jan – Fransa kralı
* Jan Batist Sey — fransız iqtisadçısı
* Jan Boden — fransız siyasi mütəfəkkürü və hüquqşünası.
* Jan Mankes — holland rəssam.
* Jan Moris Emil Bodo — Teleqrafiya sahəsində fransız ixtiraçısı.
* Jan Tirol — fransız iqtisadçı.
* Jan Ogüst Dominik Enqr — fransız rəssamı
* Jan Rasin — XVI əsr Fransız yazıçısı
* Jan Melye —
* Jan Nuvel — fransız memarı.
* Jan Şarden — fransız səyyahı.
* Jan Batist Buyo —
* Jan Jak Qalyard —
* Jan Pol Akayesu —
* Jan Bosko Barayagviza —
* Jan Kambanda —
* Jan Pol Akayesu —
* Jan Batiste Danvil —
* Jan Buridan —
* Jan Lui Barro —
* Jan Talon —
* Jan Verden —
* Jan Doma —
* Jan Mandijn —
* Jan Peske —
* Jan Jorj Nover —
* Jan Ravelonarivo —
* Jan Bellqamb —
* Jan Niko —

; Oxşar
* Jan-Antuan Nolle —
* Jan-Mari Le Pen —
* Jan-Etyen-Mari Portalis —
* Jan-Fransua Mansel —
* Jan-Jak Qoldman —
* Jan-Jozef Sanfurş —
* Jan-Filippe Qatiyen —
* Jan-Klod Gedon —
* Jan-Kristof Qranje —
* Jan-Luk Zefir —
* Jan-Mari Şopen —
* Jan-Mişel Frank —
* Jan-Viktor Berten —
* Jan-Şarl Kazen —

## Həmçinin bax
* Juan

## İstinadlar
Puerto Toro

**Puerto-Тоrо** — kiçik Çili kəndi olaraq Odlu Torpaq arxipelaqına daxil olan Navarino adasındadır. Kənd Biql boğazı sahilində yerləşir. Kəndə 36 nəfər yaşayır. Balıqçılar və onların ailə üzvlərindən ibarətdir.

Qütb stansiyalarını çıxmaq şərti ilə Puerto Toro Cənub qütbünə ən yaxın və Cənub yarımkürrəsinin ən cənubda yerləşən yaşayış məntəqəsidir. Bəzən isə bu göstəriçidə Puerto-Vilyam qəsəbəsi və ya Uşuya şəhəri gösdərilir.

XIX əsrdə kənd qızıl hərisliyi zamanı kiçik şəhərə çevrilir. Puerto Toro təkcə balıq ovu seçilmir. Burada həmçinin cənub dəniz krabı ovlanılır. Kənd bütünllüklə Magellan meşələri içərisində yerləşir. Bu planetin ən cənub meşələridir.

## İqlimi
Kəndin iqlimi mülayim, sərin iqlimə malikdir. İllik ampletut fərqi yüksək deyil. Yayda nadir hallarda temperatur 20°S-dən yuxarı, qışda isə -5°S-dən isə aşağı olmur
## İstinadlar

## Mənbə
* Çilinin cənub hissəsinin xəritəsi
Qaraş Əmirov

**Qaraş Əmirov** () — tanınmış neftçi, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.

## Həyatı
Qaraş İbrahim oğlu Əmirov 16 sentyabr 1926-cı ildə Zəngilan rayonunda anadan olmuşdur. Əmək fəaliyyətinə Bibiheybətdə qazma kontorunda qazmaçı köməkçisi kimi başlamışdır. Gənc Qaraş Əmirov burada Ağa Nemətulla, Hacı Temirxanov və başqa tanınmış ustalarla çiyin-çiyinə işləyib, tezliklə dərin quyular qazan qabaqcıl ustalardan biri oldu.

Faşist Almaniyasının üzərində qələbədən sonra neft sənayesini dirçəltmək, hasilatı artırmaq lazım idi. Azərbaycan SSR-nin Neft Sənayesi naziri Süleyman Vəzirov bu məqsədlə respublikanın Şirvan zonasında kəşfiyyat quyuları qazmaq üçün nazirliyin ən bacarıqlı geoloqlarını və neft ustalarını bu işə cəlb etdi. Onların arasında Qaraş Əmirov da vardı. O, Kür ovalığında açılan yeni perspektivli neft yatarqlarını istifadəyə vermək üçün 1957-ci ildə oraya göndərilmişdi. "Kürovdağ", "Mişovdağ", "Qarabağlı", "Kursəngi" və başqa bu kimi iri neft yataqları bilavasitə onun iştirakı ilə kəşf edilmişdir.

Elə həmin illərdə Qaraş Əmirov bacarıqlı təşkilatçı, mahir usta kimi tanındı. Onun briqadası çətin və sərt iqlim şəraitində Şirvan torpağının altındakı xəzinəni üzə çıxarmaq üçün daha dərin və maili quyular qazıb təhvil vermişdir. Qaraş Əmirov öz briqadası ilə birlikdə 10 il ərzində 44 quyu qazmışdır ki, bunun da ümumi dərinliyi 113.350 metr olmuşdur. Bu isə hər bir dəzgahla ayda 1000 metrdən çox quyu qazılması deməkdir. Bu nəticə rekord göstərici sayılırdı. Məhz belə qəhrəmanlıq və gərgin əmək nəticəsində respublikanın Şirvan zonasında xam neft istehsalı artdı. Azərbaycanda istehsal edilən neftin üçdə biri Şirvanın payına düşürdü.

Qaraş Əmirov 1969-cu ildə Azərbaycan Neft Kəşfiyyatı Trestinin 1 saylı qazma kontoruna direktor vəzifəsinə irəli çəkilir. Sonra isə o, Carlı və Qobustan kəşfiyyat qazma idarələrinə rəhbərlik edir. Qaraş Əmirov respublikanın ictimai-siyasi həyatında da fəal iştirak edib. VI–VII çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilmiş, Sov. İKP XXII və XXIII qurultaylarının nümayəndəsi olmuşdur. Çox dərin quyuların sürətlə qazılmasında və yeni yataqların kəşfində qazandığı müvəffəqiyyətlərə görə 1963-cü ildə o, "Sosialist Əməyi Qəhrəmanı" kimi yüksək ada layiq görülmüş, 1971-ci ildə isə ona "Azərbaycan neft ustası" fəxri adı verilmişdir.

Neft sənayesinin bacarıqlı təşkilatçısı, geniş qəlbli insan, qayğıkeş rəhbər olan Qaraş Əmirov 1973-cü ilin mart ayının 22-də xidməti vəzifəsini yerinə yetirərkən vertolyot qəzasında həlak olmuş, Bakı şəhərindəki ikinci Fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur.

"Azneft" İstehsalat birliyi və Neft-qaz sənayesi işçiləri həmkarlar təşkilatı onun ölümündən sonra, dərinliyi 4500 və daha çox olan kəşfiyyat quyularının sürətlə və keyfiyyətlə qazılması uğrunda yarışan qazma briqadaları üçün Qaraş Əmirov adına mükafat təsis etmişlər. Bakı şəhəri Qaradağ rayonunun Ələt qəsəbəsində onun işlədiyi idarənin qarşısındakı küçə Qaraş Əmirovun adını daşıyır.

Təhsil aldığı Zəngilan rayonu Cahangirbəyli kənd orta məktəbinə verilmişdir və burada onun əmək fəaliyyətini əks etdirən guşə yaradılmışdır.

## İstinadlar
Messi adası

**Messi adası** () — Kanada Arktik arxipelaqının Kraliça Yelezaveta adaları qrupuna daxildir. Adada yaşayış yoxdur (2012).

## Coğrafiya
Adanın sahəsi 432&nbsp;km², sahil xətdinin uzunluğu 113&nbsp;km təşkil edir. Adanın uzunluğu (şərqdən qərbə) 46&nbsp;km, maksimal eni (şimaldan cənuba) — 11,4&nbsp;km. Adanın daxili platodan ibarətdir və burada hündürlük 100-210 metr arası dəyişir.

Messi adası — Aleksandr, Messi, Vane, Kameron adaları arasında ən kiçiyidir. Vane adasından (şimaldan) 2&nbsp;km eni olan Pirs boğazı, Baters adasından Erskin körfəzi, Melvill (ada)sından isə Bayam-Martin boğazı, Aleksandr adasından Boyer boğazı ayırır. Messi adasından cənub-qərbdə kiçik Mark (56&nbsp;km²) adası yerləşir .

## İstinadlar
Vane adası

**Vane** () — Kanada Arktik arxipelaqının Kraliça Yelezaveta adaları ürupuna daxildir. Adada yaşayış yoxdur (2012).
## Etimalogiyası
Ada Kanadanın general qubernatoru Jorj Vanenin şərəfinə (1959-1967) adlandırılıb.

## Coğrafiyası
Sahəsi 1126&nbsp;km², sahil xətdinin uzunluğu 169&nbsp;km təşkil edir. Ada dairəri quruluşa malikdir. Uzunluğu (şərqdən qərbə) 53&nbsp;km, maksimal eni (şimaldan cənuba) 28 kilometrdir. Hündürlüyü 200 m çatır.

Vane adası — Aleksandr (ada), Messi (ada), Vane, Kameron adaları arasında ən irisidir.

## İstinadlar
Kristian

**Kristian** — ad.
;Bu adı olan tanınmış şəxslər
* Kristian Benites — Meksikanın "Amerika" klubunun və Ekvador millisinin futbolçusu.
* Kristian Pulhak — Qəbələ FK oyunçusu
* Kristian Asllani —
* Kristian Vulf — Almaniya prezidenti.
* Kristian Beyl — ingiltərəli aktyor.
* Kristian Lorenz — almaniyalı musiqiçi
* Kristian Dior — fransız modelyer.
* Kristian Ponsele — konservativ fransız siyasətçisi,
* Kristian Dopler — Avstriyalı riyaziyyatçı və fizik.
* Kristian Vyeri — İtaliya futbolçusu,
* Letisiya Kristian Tayler — ABŞ siyasətçisi, 10-cu Prezidenti
* Kristian Eiykman —
* Kristian Telyo —
* Kristian Bannis —
* Kristian Kristensen —
* Kristian Luyindama —
* Kristian Müllek —
* Kristian Süb —

## Həmçinin bax
* Kristiana
Sataplia qoruğu

**Sataplia qoruğu** — Gürcüstanın Çxaltub bələdiyyəsinə bağlı qoruğ. Qafqazın cənub-şərq silsiləsində, Stapli dağında yerləşir.

Qoruğun əsası 1935-cildə qoyulub, indiki sərhədlərnən—1957-ci ildə. Qoruğ həmişə yaşıl meşələrin Kolxid növünün və geologiya, arxeologiya abidələrinin qorunması məqsədi ilə qurulub. Qoruğun sahəsi 354 hektardır, 348 hektarı meşə sahəsidi.

Qoruğun relyefi dağlıqdır, iqlimi isə subtropikə yaxındır. Qoruqda nadir meşə ağacları yetişir, onlardan: tis, kolxidi samşiti, kolxidi padubu, meşə fıstlğı və s. 20 növ ağac endemik sayılır. Qoruğda dovşan, tülkü, çaqqal və barsuk vardır.

Qoruğun ərazisində sönmüş vulkanın krateri, daş dövrünə aid ilk insan məskənləri, dinazavorların daşlaşmım ayaq izləridə vardır. Qoruğda bir neçə karst mağaraları vardır. Staplinin ən böyük mağarası 1925-ci ildə açılıb uzunluğu 900 metrdir.

## İstinadlar
*Сатаплийский заповедник—статья из Большой энциклопедии Кирилла и Мефодия

## Ədəbiyyat
*Словарь современных географических названий. — Екатеринбург: У-Фактория. Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова. 2006.
Zoi Saqq

**Zoi Elizabet Saqq** (; İngiltərə, Lakok) — britaniyalı vloqçu.

*ThatcherJoe* kimi bilinən, Co Saqq adlı YouTube vloqçusunun böyük bacısıdır.

## Xarici keçidlər
Əsas YouTube kanalı

## İstinadlar
Aleksandr adası

**Aleksandr** () — Kanada Arktik arxipelaqının Kraliça Yelezaveta adalarına daxildir.

## Coğrafiya
Adanın sahəsi 484 km², sahil xətdinin uzunluğu 129 km təşkil edir. Uzunluğu 43 km, maksimal eni 19 kilometrdir. Lanşaftı əsasən düzənlik və bəzi yerlərdə 60–180 m hündürlüyə malik təpələrə malikdir.

Aleksandr adası cənub hissədə yerləşən dörd ada arasında ən irisidir — Aleksandr, Messi (ada), Vane (ada), Kameron. Bu adalar Baterst adasından qərbdə yerləşir. Adanı Barest adasından Pell boğazı (Pell Strait) və Messi adasından isə Boyer boğazı (Boyer Strait) ayırır. Cənub-qərbdə Bayam-Martin (ada)sından, Bayam-Martin boğazı isə adanın qərbində yerləşən Melvill (ada)sından ayırır.

## İstinadlar
İlham

**İlham** — kişi adı, soyadı və təxəllüsü.

* İlham Axundov — 
* **[[İlham Əliyev (dəqiqləşdirmə)]]**  
:* İlham Əliyev — Azərbaycan Respublikasının Prezidenti (2003-cü ildən).
:* İlham Əliyev (deputat) — Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı.
:* İlham Əliyev (hərbçi) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
:* İlham Əliyev (jurnalist) —  jurnalist, Hüquqi və Demokratik İslahatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri.  

* **[[İlham Əhmədov]]** 
:* İlham Əhmədov — Azərbaycan aktyoru, rejissor. "İlham" Miniatür teatrının direktoru və bədii rəhbəridir.
:* İlham Əhmədov (alim) — alim, həkim. 

* İlham Əsgərov — Azərbaycan aktyoru.
* İlham Həsənov — Azərbaycan Milli Qəhrəmanı
* İlham İsmayılov (əsgər) — şəhid
* İlham Məmmədli — Azərbaycan alimi, jurnalist.
* İlham Mehdiyev - Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti rəisinin müavini, general-leytenant, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı.
* İlham Namiq Kamal — Azərbaycan aktyoru, teatr rejissoru
* İlham Rəhimli — Azərbaycan teatr təqidçisi.
* İlham və Fərizə — 20 Yanvar şəhidləri
* İlham Nemətov — 

**Filmlər**
* İlham (film, 1972) —
Amber şahmat turniri

**Amber şahmat turniri** (rəsmi adı ilə ) — 1992-2011-ci illərdə keçirilmiş illik şahmat turniri. Turnirə ancaq dəvət yolu ilə dünyanın ən yaxşı şahmatçıları iştirak edirdilər. 1993-cü ildə keçirilən ikinci turnirdən etibarən gözübağlı şahmat və sürətli şahmat da turnirin proqramına salınmış və turnirin özü Monakonun paytaxtı Monte Karlo şəhərində keçirilməyə başlanmışdır. Turnirin sponsoru qiyabi şahmat üzrə dünya çempionu olmuş holland biznesmen Yup Van Osterom olmuşdur. Onun qızının şərəfinə adlandırılmış bu turnirin ilin mart ayında təşkil olunurdu. Van Osteromun bacısı da öz adını Kristal Kelli şahmat turnirinə vermişdir.

Turniri ən çox Vladimir Kramnik qazanmışdır. (6 dəfə) Vişvanatan Anand yeganə şahmatçıdır ki, eyni turnirdə həm sürətli şahmat, həm də gözübağlı şahmat turnirlərinin qalibi olub. (Bunu iki dəfə etmişdir: 1997 və 2005-ci ildə) Sürətli şahmatda ən çox qalib gələn Anand (9 dəfə), gözübağlı şahmatda isə ən çox qalib gələn Kramnikdir. (9 dəfə)

Harri Kasparovdan başqa turnirdə bir çox məşhur sima iştirak etmişdir. Vasili İvançuk bütün mövsümlərdə iştirak etmiş yeganə şahmatçıdır.

Turnirin sonuncu — 20-ci mövsümü 2011-ci ildə baş tutmuşdur.

## Qaliblər

## 1992

İlk dəfə turnir 1992-ci ilin 3-13 fevral tarixləri arasında Monakoda, Rokeprun-Kap-Martində dairəvi sistem üzrə keçirilmişdir. Bu zamana gözübağlı şahmat turniri keçirilməmişdir. İlk dövrəni məğlubiyyətsiz Vişvanatan Anand 8/11 xalla udmuşdur. Vasili İvançuk isə 7.5 xalla ikinci olmuşdur. Viktor Karçnoy 7 xal toplamışdır. Anand daha sonra 3 oyun uduzmuş və İvançuk qalib gəlmişdir. İvançuk 14 xalla birinci, Anand 13 xalla ikinci, Anatoli Karpov, Viktor Karçnoy və Lyubomeir Lyuboyeviç isə 12.5 xalla 3-cü olmuşdurlar. 15 yaşında turnirə qatılan Yudit Polqar 10-cu yeri tutmuşdur.

## Turnir kitabları

Turnirlə əlaqədar ilk kitab 1992-ci ildə çap olunmuşdur.
*Erik Bouwmans; et al.,*Melody Amber Rapid Chess Tournament*, Schaaknieuws, 1992, ISBN 90-73216-08-7
1993-1998-ci illərdə hər il turnir kitabçaları çap olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*2010-cu ildəki turnirin rəsmi saytı 
*2011-ci ildəki turnirin rəsmi saytı
Kornuollis adası

**Kornuollis** (, ) — Kanada Arktik arxipelaqına daxildir. Kanadanın Nunavut vilayəti ərazisinə daxildir.

## Coğrafiyası

Ada 6995 km² sahəyə malik olaraq, Adaların dünyada sahəsinə görə sıralamasında 96-cı, Kanadada isə 21-ci yeri tutur. Sahil xətdinin uzunluğu 636 kilometrdir.

Barrou boğazı Kornuollis adasını Somerset (ada)sından, Vellinqton boğazı Devon (ada)sından ayırır. Kuin boğazı Baterst (ada)sını Kornuollis adasından ayırır. Bu iki ada arasında çoxlu sayda kiçik adalar vardır.

Adanın maksimal uzunluğu 115 km, eni — 90 km təşkil edir. Lanşaftının böyük hissəsi alçaq düzənliklərdən ibarətdir, cənub-şərqdə alçaq təpələr üstünlük təşkil edir. Ən hündür yeri 350 metrdir.
Yeganə yaşayış məntəqəsi — Rezolyut.

## Tarixi
Ada 1819-cu ildı Vilyam Parri tərəfindən britaniya admiralı Vilyam Kornuollisin şərəfinə adlandırılıb.

## İstinadlar

## Mənbə
* Cornwallis Island
Mavi saqqal

**Mavi Saqqal** () — fransız yazıçı Şarl Perro tərəfindən yazılmış nağıl.

## Mövzu
Mavi saqqal, bir çox insanın ondan çirkin və mavi saqqalı ucbatından qorxduğu zəngin bir aristokdatdır. Bir neçə dəfə evlənmiş, lakin arvadlarına nə olduğu bilinməməkdədir. Bu səbəbdən o ətrafda yaşayan qızlar ondan qaçırlar. Bir gün bir qonşusunu ziyarət edir və üç qızından biri ilə evlənmək istədiyini deyir. Qızları heç biri isə onunla evlənmək istəmədiyindən hərəsi digərini önə çıxarır. Nəyahət mavi saqqal kiçik qızla evlənib, qəsrdə yaşamağa başlayır.

Bir müddət sonra mavi saqqal səyahətə çıxmağa qərar verir. Qəsrin bütün qapılarının açarını arvadına verərək yola düşür. Bu açarlar arasında arvadını girməməsi üçün tənbehlədiyi balaca bir otağın da açarı vardır. Ancaq qız onu ziyarətə gəlmiş bacılarının təşviqi ilə otağa girir. Otaqda gördüklərindən isə dəhşətə düşür. Yerlər qanla örtülüdür və divardan mavi saqqalın əvvəlki arvadlarının cəsədləri asılmışdır. Üstəlik balaca açara yerdəki qan bulamışdır və nə qədər cabalasa da qan ləkəsi getmir.

Qəsrə geri dönən mavi saqqal arvadını görən kimi vəziyyəti başa düşür və onu dərhal öldürməyi düşünür. Tam arvadını öldürəcəyi zaman qızın bacıları gəlir və mavi saqqalı arxadan vuraraq öldürür.

## İstinadlar
Qad Elmaleh

**Qad Elmaleh** (19 aprel 1971, Kasablanka, Mərakeş) — əslən mərakeşli fransız aktyor və ayaqüstü komediyaçı. Son şousunun adı "*Papa est en haut*" (*dır*).

## İstinadlar
Anri Truaya

**Anri Truaya** (, doğularkən adı — *Leon (rusca) Aslanoviç Tarasov*) (1 noyabr 1911, Moskva — 2 mart 2007, Paris) — Fransa yazıçısı.

## Həyatı
Tanınmış müasir fransız yazıçısı Anri Truayanın əsl ad-familiyası Lev Tarasovdur. 1911-ci ildə Moskvada anadan olub. Vətəndaş müharibəsi dövründə, yeddi yaşında ikən o valideynləri ilə birgə Fransaya mühacirət edib, orda böyüyüb və fransız vətədaşlığını qəbul edib, Fransa ordusu sıralarında faşizmə qarşı vuruşub, sonralar fransız yazıçıcı kimi məşhurlaşıb.
Sorbon Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmiş Anri Truaya bir müddət Sena vilayəti prefekturasında işləyib sonra isə həyatını ədəbiyyata sərf eləməyi qərara alıb. Onun 1935-ci ildə nəşr olunmuş ilk romanı ("Yalançı sübh") "Populist roman" mükafatına layiq görülüb. 1938-ci ildə isə başqa bir romanı ("Hörümçək") Konkur mükafatını alıb. 1959-cu ildə Anri Truaya Fransa Akademiyasına üzv seçilib.

Anri Truaya böyük həcmli əsərlərinin bir hissəsini Rusiya həyatına həsr eləyib. Bundan başqa yazıçı Dostoyevski, Puşkin, Lermontov və Lev Tolstoya həsr olunmuş monoqrafik (bax:Monoqrafiya) əsərlərini də fransız oxucusuna təqdim etmişdir.

Bəzi mütəxəssislərin yazdığına görə Truayanın fransız həyatına həsr olunmuş əsərləri daha təbii təsir oyadır. İşlək və bacarıqlı yazıçılar arasında özünəməxsus yer tutan bu yazıçını insan psixologiyası tədqiqatçısı adlandırmaq olar. Truaya qələminə mənsub olan romanların, hələlik az bir hissəsini oxumuşam. Hekayələrinin isə əksəriyyətinə bələdəm. Bu hekayələrin hər birində müəllifi əhatə edən cəmiyyətin nümayəndələrinin yeni və bizə çox qəribə görünən bir xüsusiyyəti üzə çıxır. Emil Zolya, Gi de Mopassanın hekayələri haqda yazırdı: "Onları oxuyarkən adam gülür, ağlayır və düşünür". Truaya hekayələrini oxuyarkən isə adam daha çox qüssələnir və düşünür. Onun hekayələrindəki yumor hissi adamı ürəkdən güldürə bilmir. Anri Truayanın hekayələri Mopassanın və Andre Moruanın hekayələrini xatırlatsa da burada pesimizm daha qabarıqdır.

Truaya yaradıcılığının əsasını onun romanları təşkil edir. "Səpin və biçin", "Ann Preday" və "Matəmli qar" romanları müasir fransızların güzaranından bəhs edən, rəğbət qazanmış romanlardır. Onun ən çox oxunan romanı isə "Eqletyer ailəsi" romanı sayılır.

## Xarici keçidlər
Ann Filip

**Ann Filip** (; ) — fransız yazıçısı.

## Həyatı
Əslində Ann Filipdə yazıçı deməkdən söz ustası demək daha uyğundur. Çünki o yazıçı deyil, sadəcə olaraq məşhur fransız aktyoru Jerar Filipin zövcəsi idi. Çox sevimli ərinin ağır xəstəliyi və ölümü Ann Filipə güclü bir təsir bağışlamışdı. O ürəyində bişmiş kədəri ustalıqla vərəqlərə köçürdü (1963) və bu hissin təbiiliyi, səmimiliyi də tez nəzərə çarpdı. Peşəkar yazıçıların illərlə gözlədiyi şöhrəti Ann Filip bir anda qazandı. İnsan ömrünü bircə an adlandıran qadının kitabı az müddətdə bir çox dillərə tərcümə olundu və nəhayət 1971-ci ildə “Bir göz qırpımı” adı ilə azərbaycancaya çevrildi.

“Bir göz qırpımı” əsərini yazmazdan əvvəl Ann Filip jurnalistika ilə məşğul olmuş, müxtəlif mövzulu məqalələrlə yanaşı “Asiya karvanları” adlı xatirələr kitabını da nəşr etdirmişdir (1955). Lakin nə Çinə həsr olunmuş bu kitab, nə məqalələr, nə də etnoqrafiya mövzulu filmlərin çəkilişində iştirakı Ann Filipə “Bir göz qırpımı” kitabının səmimiyyətindən gələn rəğbəti qazandıra bilməmişdi.

Müəllifin 1966-cı ildə nəşr etdirdiyi “Təpədə görüşlər” əsəri də səmimi hisslər üzərində qurulub. Burada da insanın ən ali hissi olan məhəbbət hissi, bir ananın öz qızına məhəbbəti və münasibəti poetik dillə verilib. Amma bu hisslər sevimli ərinin şirin xatirəsinə öz daxilində həm sadə, həm də fəlsəfi dillə ağı deyən Ann Filipin hisslərinə tay deyil.

Fransız aktyoru Jerar Filip gənc yaşında, yaradıcılığının çiçəkləndiyi bir dövrdə vəfat etmişdir. Ann onun xərçəng xəstəliyinə tutulduğunu və bir necə gündən sonra öləcəyini bilirdi. Jerarın özü isə xəbərsiz idi, tezliklə sağalacağını güman edirdi. Ann Filipin kitabının üslubunu təyin etmək çətindir. Bu nə povestdir, nə xatirə, nə də lirik gündəlik. Bu ölmüş ərin xəyalına müraciətlə söylənən monoloqdur, son söhbətdir. Bu, sevən qadın qəlbinin naləsi, əsil məhəbbətin nə olduğunu bilən bir insanın könül çırpıntılarıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bəbrək Karməl

**Bəbrək Karməl** (; doğ. 6 yanvar 1929, Kamari, Kabul, Əfqanıstan — 3 dekabr 1996, Moskva, Rusiya) — Əfqanıstan dövlət və partiya xadimi.

## Həyatı
Bəbrək Karməl 6 yanvar 1929-cu ildə Əfqanıstanda, Kabul yaxınlığında hərbçi ailəsində anadan olmuşdu.

Bəbrək Karməl 3 dekabr 1996-cı ildə Rusiyada, Moskvada vəfat edib.

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Anri

**Anri** — fransız adı, soyadı.

* Anri Dünan — dünya şöhrətli isveçrəli xeyriyyəçi, iş adamı, ilk Nobel mükafatçısı, 
* Anri Fayol — fransız menecment nəzəriyyəçisi, ali inzibati idarəetmə üzrə mütəxəssis
* Anri Puankare — fransız riyaziyyatçısı, fizik, filosof və elm nəzəriyyəçisi. 
* Anri Vallon — fransız psixoloqu.
* Anri Berqson — fransız filosof, XX əsrin ən görkəmli filosofu
* Anri Alekan — fransız kinooperatoru.
* Anri Dyuem — 
* Anri Hoppenot — 
* Anri Jakolən — 
* Anri Le Sidane — 
* Anri Lui Le Şatelye —

* Tyerri Anri — Fransa futbolçusu.

;Digər
* Antuan Anri Bekkerel — tanınmış Fransa fiziki
* Aleksandr Anri Qabriel de Kassini — Fransa botaniki, tanınmış Kassini nəslinin sonuncu nümayəndəsi
* Pol Anri Holbax — fransız materialist filosofu, ateist.
* Anri Kartye-Bresson — Fransız fotoqraf, XX əsrin məşhur fotoqrafı, fotorəssam