open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tambora

**Tambora** — İndoneziyanın Sumbava adasının şimalında olan vulkanik mənşəli dağ, strаtоvulkаn.

## 1815-ci ildəki pürkürməsi
1815-ci ildə baş vermiş püskürmə tarixdə məlum olan ən güclü püskürmədir. Bu püskürmə nəticəsində 72 min insan həlak olmuşdur. "Yayı olmayan il" adlandırılan 1816-cı ildə Şimali Amerikada və Qərbi Avropada havaların çox soyuq keçməsinin əsas səbəbi bu vulkanın püskürməsi hesab olunur. Belə ki, 1920-ci ildə amerikalı iqlim tədqiqatçısı Uilyam Hamfreys "Yayı olmayan ili" izah edərək bilmişdir ki, iqlimdə baş verən dəyişikliklərin səbəbi Sumbava adlı İndoneziya adasında yerləşən Tambora vulkanının püskürməsidir. Bu püskürmə tarixən müşahidə edilmiş ən güclü vulkan püskürməsi sayılır. 1815-ci ildə baş vermiş bu püskürmə VEİ şkalası üzrə 7 bal gücünə malik idi və atmosferə atılmış 150&nbsp;km3 kül növbəti illərdə şimal yarımkürəsində vulkanik qış effekti yaratmışdı.

Tambora vulkanının püskürməsi nəticəsində yaranmış Çində də soyuq hava ağacları və düyü əkinlərini məhv etmişdi. Şimalda hətta camışlar da qırılmışdı. Musson mövsümünün dövriliyini pozdu və bu Yantszı çayının dərəsində daşqınlara səbəb oldu. Hindistanda yay mussonlarının gecikməsi daşqınlara və vəba epidemiyasına səbəb olmuşdur.

## Həmçinin bax
*Yayı olmayan il

## İstinadlar
Amazon deltası

thumb|350px|Amazon deltası
**Amazon deltası** () — Amazon çayının mənsəbində formalaşır. Amazon çayının əsas və ən gur sulu qolu olan Tokantins çayının digər çaylarla birlikdə əraziyə axması ilə meydana gəlmişdir. Hər il deltaya 6 591 km³ su və 1 mld ton çöküntü gətirilir. Para və Amapa ştatları ərazisinə daxildir. Ərazisi meşələrlə örtülüdür. Güçlü axınlar səbəbindən çay öz gətirmə suxurlarını okeana çatdıra bilmir. Bu delta estuarinin 200—350 km dərinliyinə qədər geriliyir. Burada çayın axın sürəti 25 km/s-dır.

Deltanın sahəsi getdikcə artmaq əvəzinə azalır. Onun sahəsi Qanq və Missisipi çaylarının deltasından daha tez yönünü dəyişir və sahəsi kiçilir. Deltanın sahəsi barədə mübahisələr hələ davam edir. Deltaya tökülən mln tonlarla şirin su Atlantik okeanın kənarında geniş bir şirinsulu dəniz əmələ gətirir.

Deltanın maksimal eni 325 km təşkil edir. Deltada ilk insanlar 10 400 il peyda olmuşdur. 

## İstinadlar
Bilgə Kül Qədir xan

**Bilgə Kül Qədir xan** - Qaraxanilər dövlətinin birinci xaqanı və qurucusu.

## Hakimiyyəti
840-cı ildə Uyğur xaqanlığının Qırğızlar tərəfindən süqut etdirildikdən sonra dövlətlə xərc-mərclik başlamış, 850-ci ildə isə İsficab şəhərinin hakimi, Bilgə Kül Qədir xan qarluqlar tərəfindən xaqan elan edilmişdi. Həmçinin Qara xan adı ilə tanınan xaqanın adı ərəb mənbələrində "Qədir" deyə qalmış, dövlət sonralar bu adla xatırlanmışdır.
53 illik hakimiyyəti boyunca Samanilərlə müharibədə olmuşdur.

## Ailəsi

### Oğulları

* Bazir Arslan xan - Qərb hakimi
* Oğulcaq xan - Şərq hakimi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yaşıl quru qurbağası

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Yaşıl quru qurbağaları Cənubi və Mərkəzi Avropa, Şimali Afrika, Ön, Orta və Mərkəzi Asiya ərazisində yayılmışlar. Cənub arealları Qafqaz quru qurbağasına nisbətdə daha cənubda yerləşir. 

Əsasən tarlalar, açıq sahələr, çay ətrafı ərazilərdə yayılırlar. Rəngi: üzərində tünd ysşıl ləkələr vardır. Qidalanmasında onurğasızlar üstünlük təşkil edir. İki qorunma üsuluna sahibdir: 1 - maskalanmış rəngi, 2 - dərisindən buraxılan toksiki maddə. Çoxalma fevral-iyul aylarına təsadüf edor. Ancaq yaşadığı ərazinin hündürlüyündən asılı olaraq müddət dəyişə bilər. Çütləşmə dayaz sulu ərazilərdə baş tutur. Çömçəquyruqlar əsasən mayda müşahidə edilirlər. Bəzən onların kiçik bir dayazlıqlarda sayları minlərlə olur. Kiçik tez quruyan dayazlıqlarda çömçəquyruqların ölüm faizi daha çox olur. Metamorfoz cənub arealında iyun-avqust, bəzən isə sentyabr ayında baş verir.

Yaşıl quru qurbağaları yalnız kürü tökərkən su tutarlarına üz tuturlar. Gecə həyat tərzi keçirirlər. Gündüz gəmiricilərin yuvalarında gizlənirlər. Onların arxa ayaqları ön ətraflarına nisbətdə daha uzundur. Bu isə onlara elə də böyük olmayan atışlarla hərəkət etməyə imkan verir. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mineral göl

**Mineral göl** və ya **duzlu göl**, **duz gölü** — kəskin minerallaşmış və ya suyunda çoxlu miqdarda duz olan (adətən 47 q/l, Xəzər gölü, Baskuncaq g, Elton g.) göl.

## Ümumi məlumat
Mineral göllərin suları kimyəvi tərkibinə görə karbonatlı, sulfatlı və xloridli olur. Mineral göllərdən xörək duzu, soda, mirabilit, yod, brom və s. istehsal edilir. Sulfat tipli mineral göllərində əmələ gələn hidrogen-sulfidli mineral palçıqlar müalicə vasitəsi kimi işlədilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Çaylar, göllər, su anbarları

## Həmçinin bax
* Çəhrayı göllər
* Böyük göllər
Mulça

**Mulça** - kənd təsərrüfatında mulçalamaq məqsədilə istifadə olunan üzvi və qeyri-üzvi mənşəli materiallar. 

## Mulçalamaq
Torpaqdan buxarlanmanı zəiflətmək, onun temperaturunu nizamlamaq, torpaq strukturunu dağılmaqdan qorumaq və alaq otlarının cücərtilərilə mübarizə aparmaq məqsədilə torpaq səthinin müxtəlif materiallarla (mulça ilə) örtülməsi. Mulçalamaq məqsədilə mulça kağızı, tol, karton, xırda peyin, saman, daş qırıqları və s.-dən istifadə edilir.

## Xarici keçid
* Azerbaijan - Kənd Təsərrüfati 

## Həmçinin bax
* Kənd təsərrüfatı
* Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi

## İstinad
Centropyxidae

**Centropyxidae** () — ibtidailərin amöbozoylar sinfinə daxil olan fəsilədir.

## Ümumi xarakterik əlamətləri
Çanağı eksogen ünsürlərlə — kvars hissəcikləri, göbələk saplarının qalıqları və s. ilə "bəzədilmişdir". Simmetriyası radial və ya bilateraldır. Bədən forması çox vaxt girdə və ya yarımkürə, yumurtaşəkilli və armudşəkilli də ola bilər. Kürəyə yaxın olan formalarda (Cyclopyxis, Trygonopyxis) ağız mərkəzdə yerləşir və ya ekssentrikdir (Centropyxis, Paracentropyxis). Schwabiada çanağının dar qütbündə, Pseudowerin tzewiada isə genişlənmiş qütbündə yerləşir. Ağızcıq həmişə demək olar ki, çanağın daxilinə doğru çökmüşdür.

## Növləri və yayılması
Azərbaycanda 4 növü tapılmışdır. Centropyxis aculeata Stein – Lənkəran rayonunun düyü tarlalarında və Azərbaycanın başqa su hövzələrində; C. delicatula Penard, C. laevigata Penard – Lənkəran rayonunun düyü tarlalarında və Cyclopyxis sp. – Lənkəran təbii vilayətinin subtropik bitkilər altındakı sarı torpaqlarda qeydə alınmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.

## İstinadlar
Nektar

**Nektar** – bitki nektarlığından ifraz edilən şəkərli şirə. Nektar şəkərli (saxaroza, qlükoza, fruktoza) sulu məhlulu olub, tərkibində az miqdarda spirtlər, azotlu və aromatik maddələr, mineral duzlar, turşular, fermentlər var. Bir çox bitkilər (canavargiləsi, gəvən, rododendron, qaraçöhrə və s.) zəhərli Nektar ifraz edir. Nektar arıların və b. həşəratların qidasına daxildir. Nektar bal arılarının bal yığımının əsas hissəsini təşkil edir. 

## Nektarinidlər, nektarofaqlar
Çiçəklərin nektarı ilə qidalanan quşlar. Bitkinin tozlanmasında böyük rol oynayır.

## Müxtəliflik (Fərqlilik)
Nektarın tərkibi bitkidən bitkiyə fərqlənir.

·        alma            — 46—53 %

·        gilas           — 46—49 %

·        moruq           — 35—64 %

·        motmotu         — 35—42 %

·        qırmızı qarağat — 32—40 %

·        qarağat         — 22—37 %

Məsələn, at şabalıdının nektarı yalnız saxarozadan, rapsın nektarı isə yalnız qlükoza və fruktozadan ibarətdir. Ortalama olaraq, nektarda üstünlük təşkil edən şəkərlər saxaroza və fruktozadır. Müxtəlif bitkilərin çiçəkləri fərqli miqdarda nektar oluşdurur. Məsələn, moruğun çiçəyi iki dəfə çox nektar ifraz edir, lakin müəyyən ərazidə bitkilərin oluşdurduğu nektarın miqdarının hesablanmasına gəldikdə, çiçəklərin miqdarı da mühüm rol oynayır. Bəzi bitkilərin nektarında toksik maddələr olur və onlar zəhərlidirlər (məs., canavargiləsi, rododendron, bozalaq, azaliya, asırqal), bəzi zəhərli bitkilərin isə nektarı nisbi olaraq təhlükəsizdir (bəngotu, ayıbaldırğanı, oleandr, üskükotu və s.).

Sibir knyajiki bitkisinin bir çiçəyində 90 mq nektar toplandığı halda, parlaq qərənfildə bu göstərici 44 mq-a bərabərdir.

## Nektar bitkilərin və canlıların koevolyusiyasında (birgə təkamül) bağ qismində
Nektar bir çox həşəratın qida mənbəyidir (əsasən də arıların, it arılarının, eşşək arılarının, kəpənəklərin).

Bal arıları nektarı pətəklərin şanlarına apararaq ondan bal istehsal edirlər.

Çiçəklər nektar oluşdururaq müxtəlif canlıları onları tozlandırmağa təşviq edirlər – həşəratlardan başqa bunu hətta quşlar (kolibri) və yarasaların bəzi növləri edir.

Bəzi akasiyalar qarışqalara sığınacaq verməklə birgə onları nektarla təmin edirlər, çünki sonuncular bitkiləri otyeyənlərdən qoruyur.

## Xarici keçid
*

## Həmçinin bax
* Bal

## Ədəbiyyat
* · *Глухов M.M.* Медоносные растения, Москва, 1955

## İstinad
Nerit sahə

**Nerit sahə** — Dünya okeanının dayaz hissəsi. Materik dayazlığında yerləşir. Suyun güclü hərəkətliliyi, temperaturun dəyişgənliyi, günəş işığının xeyli yayılması, bitki və heyvanat aləminin müxtəlifliyi ilə səciyyələnir. Nerit sahədə əsasən, qırıntı materialları (çaqıl daşı, qabıq əhəngdaşı) toplanır.

## Nerit çöküntüləri
Dayaz dəniz çöküntüləri. Nerit sahədə əmələ gəlir. Çaqıl daşı, əhəngli lil və qabıq əhəng daşlarından ibarətdir. Nerit çöküntülər kəskin fasial dəyişkənliyi və dəniz dibindəki orqanizm qalıqlarının çoxluğu ilə xarakterizə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Fasiya

## Xarici keçidlər
Hyalospheniidae

**Hyalospheniidae** () — ibtidailərin amöbozoylar sinfinə daxil olan fəsilədir.

## Ümumi xarakterik əlamətləri
Çanağı armudşəkilli və ya tiyəşəkillidir. Ağızcığı – terminal, dairəvi və ya ellipsvarıdır. Fəsilənin nümayəndələri örtük sintez etmirlər. Eugliphidae və ya başqa formaların idiosomlarlndan və ayrı-ayrı mineral dənəciklərdən- ksenosomlardan istifadə edirlər.

## Növləri və yayılması
Azərbaycanda 3 növü aşkar edilmişdir: Nebela galeata Penard – Lənkəranın düyü tarlalarında; N. Pulcherrima Awerintzef – Lənkəran rayonunun xırda su hövzələrində; N. Caudata Leidy – Lənkəranın kiçik su hövzələrində.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.
Mehmet Saray

**Mehmet Saray** (d. 1942, Afyon) — Türk Tarix Qurumunun üzvü, Atatürk Elmi-Araşdırmalar Mərkəzinin Elmi Şurasının həqiqi üzvü, 2004-2006-cı illərdə Atatürk Kültür, Dil və Tarix Ali Qurumunun Atatürk Araşdırma Mərkəzinin (ATAM) rəhbəri, 2007-2010-cu illərdə Türkiyə Cümhuriyyəti Yeditepe Universitetində Müasir dövr Tarix Araşdırmaları Mərkəzinin sədri, Azərbaycan MEA A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun fəxri doktoru.  

## Fəaliyyəti

* 1942-ci ildə Türkiyənin Afyon bölgəsinin Dinar qəzasında anadan olub. 
* 1988-ci ildə professor adını alıb. 
* Türk Tarix Qurumunun üzvüdür. 
* 1995-ci ildən Atatürk Elmi-Araşdırmalar Mərkəzinin Elmi Şurasının həqiqi üzvüdür. 
* 1992-1996-cı illərdə Türkiyə Cümhuriyyəti XİN-də türk dövlətləri ilə əlaqədar baş məsləhətçi vəzifəsini icra etmişdir. Bu vəzifədə olduğu müddətdə Türk Cümhuriyyətləri elm adamları ilə birlikdə təşkil edilən *“Ortaq Türk Tarixi”, “Ortaq Türk Ədəbiyyatı”, “Ortaq Türk Lüğəti” və “Ortaq Türk Əlifbası”* layihələrinin rəhbəri olub.     
* 1990-2000-ci illərdə Hərb Akademiyalarında, İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat Fakültəsində pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub.   
* 2004-2006-cı illərdə Atatürk Kültür, Dil və Tarix Ali Qurumunun Atatürk Araşdırma Mərkəzinin (ATAM) rəhbəri edib.   
* 2007-2010-cu illərdə Türkiyə Cümhuriyyəti Yeditepe Universitetində Müasir dövr Tarix Araşdırmaları Mərkəzinin sədri vəzifəsini icra edib. 
* 2011-ci il 24 iyun tarixindən Azərbaycan MEA A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun fəxri doktorudur.

## Mukafatları
* Türkmenistan Dövlət Mukafatı 
* Türk Dünyasına Xidmət Mukafatı

## Elmi Çalışmaları
### Türkcə kitabları

### İngiliscə kitabaları

# The Turkmens in the Age of Imperialism, T.T.K. yayını, Ankara, 1989.
# A Short History of Turkish Islamic States Exluding the Ottoman State, (İbrahim
# Kafesoğlu, Mehmet Saray, Hakkı Dursun Yıldız), Ankara 1994.
# The Russian, British, Chinese and Otoman Rivalry in Turkestan, TTK, Ankara,
# 2003.
# The Principles of Turkish Administration and Their Impact in the Lives of NonMuslim
# Peoples: The Armenians as a Case Study, Atatürk Araştırma Merkezi Yay.,
# Ankara, 2003.

## Həmçinin bax
* Quram Marxuliya
* Rudolf İvanov
* Seyit Sertçelik
* Xəlil İnalcık
* Yusuf Halaçoğlu
* İlbər Ortaylı
* İsmayıl Seragəldin
* Şuxrat Salamov

## Xarici keçidlər
* Prof. Dr. Mehmet Saray
* Prof. Dr. MEHMET SARAY’IN ÖZGEÇMİŞİ 

## İstinadlar
Bred Fitspatrik

5 fevral 1980-ci ildə amerikalı proqramçı, “Livejournal.com” – pulsuz şəbəkə gündəlikləri saytının müəllifi Bred Fitspatrik (Brad Fitzpatrick) anadan olmuşdur. Hal-hazırda o, “Google” şirkətində proqram təminatının yaradılması üzrə mütəxəssis vəzifəsində çalışır.

Brend Fitspatrik Ayova ştatında anadan olan Fitzpatrick Oreqon ştatının Beaverton şəhərində böyüyüb və Sietldəki Vaşinqton Universitetində kompüter elmləri üzrə ixtisaslaşıb . O, ilk şirkəti FreeVote.com-u orta məktəbdə olarkən qurdu..

## Həmçinin bax
*Şəxsi veb saytı
## Ədəbiyyat
*Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı x faktlar. Bakı: “İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
In My Bed

"In My Bed (Mənim Yatağımda), ingilis musiqiçi Amy Winehouse-un Frank albomu üçün yazdığı və səsləndirdiyi single-dır. Winehouse-un 3-cü olan bu single'ı 3 aprel 2004-də dərc olundu.
Phryganellidae

**Phryganellidae**  () — ibtidailərin amöbozoylar sinfinə daxil olan fəsilədir.

## Quruluşu
Psevdopodiyaları enli və dib tərəfdə lövhəciklidir. Ucları anastomozlaşır və itiləşir. Çanaq adətən yarımkürəvi olur. Ortasında dairəvi ağızcıq olur.

## Növləri və yayılması
Azərbaycanda 1 növü məlumdur: Phryganella paradoxa Penard – Lənkəranın düyü tarlalarında aşkar edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.
Qütb zoocoğrafi vilayəti

**Zoocoğrafi vilayət-** Yer kürəsində heyvanların əsas coğrafi vilayətləridir.

## Antarktida zoocoğrafi (faunistik) vilayəti
Antarktida zoocoğrafi vilayəti Antarktida materikinin sahil zonasını, 60° c.en. dairəsindən cənubda yerləşən adaları və arxipelaqları (Cən. Georgi, Cən. Şetland, Cən. Orkney, Cən. Sandviç, Buve, Kerqelen və s.), Dünya okeanında isə təxminən 40° c. en. dairəsinədək olan su akvatoriyasını əhatə edən zoocoğrafi və ya faunustik vilayətdir. Antarktidada quruda yaşayan məməlilər yoxdur, ancaq bəzi qurdlara, xərçənglərə, ilbizlərə və qanadsız həşəratlara təsadüf edilir. Quşlardan: pinqvinlər, albatros və fırtına quşu geniş yayılmışdır. Materiksahili dayazlıqlarda beş növ suiti (Uedell suitisi, krabyeyən suiti, dəniz pələngi, adi ross suitisi, dəniz fili), balıqlardan: kabala, iynəbalıq, ilanbalığı, açıq okean sahəsində isə balinaların müxtəlif növlərinə rast gəlinir.  

## Arktika zoocoğrafi (faunistik) vilayəti
Arktika zoocoğrafi vilayəti Kola yarımadasından Şpisbergenədək, oradan Qrenlandiya və İslandiya adaları arasından keçərək Nyufaundlendə qədər uzanan xətt üzrə və Berinq boğazı vasitəsilə sərhədlənmiş, əsasən okean akvatoriyasını (Şimal Buzlu okeanını) əhatə edir. Arktika zoocoğrafi vilayətində səth sularının temperaturu 0° C-yə yaxın olub, qışda mənfi işarəlidir; qışda və qismən yayda səthi buz örtüyü ilə bağlı olur. Suyun şorluluğu 30-32%-dir. Arktika zoocoğrafi vilayətinin heyvanat aləmi növ etibarilə çox kasıbdır, litoral sahəsində isə, demək olar ki, yoxdur. Buz örtüyünün kənar hissələrində yayda həyat canlanır; suitilər, ağ delfin, narval suitisi, morjlar, ağ ayılar toplanır, quşlar, xüsusilə qağayılar quş bazarları əmələ gətirirlər.

## Xarici keçid
* Antarktida materiki haqqında qısa məlumat
* Antarktida
* Heyvanlar aləmi 

## Həmçinin bax
* Antarktida
* Arktika

## İstinadlar
Nitrifikasiya

**Nitrifikasiya** (lat. nitrogenium — azot) – ammonium duzlarının nitratlarla mikrobioloji çevrilməsi prosesi; torpaqda və su hövzələrində gedir. Yandırılan məhsullar nəticəsində atmosferdə toplanan azot oksidləri yağış və s. yollarla suya, torpağa daxil olduqda oradakı nitrifikasiya bakteriyalarının köməyi ilə nitratlara çevrilir. Suda bu duzların çox toplanması onu içmək üçün yararsız edir. Torpaqda nitrifikasiyanın qarşısını almaq üçün bu prosesi ləngidən kimyəvi maddələrdən istifadə edilir.

## Nitrifikasiya bakteriyaları
Ammoniumu və ammonium duzlarını nitratlara çevirən torpaq və su aerob bakteriyaları.

## Xarici keçid
* MIKROORQANİZMLƏRİN GENETİKASI, ƏTRAF MÜHIT AMİLLƏRİNİN MIKROORQANİZMLƏRƏ TƏSİRİ, MIKROORQANIZMLƏRİN DOĞURDUĞU MÜHÜM BİOKİMYƏVİ PROSESSLƏR

## Həmçinin bax
* Bakteriyalar

## İstinad
Portu FK muzeyi

**Portu FK muzeyi**, sponsorluq səbəblərindən rəsmi olaraq **BMG tərəfindən Portu Muzeyi** () — Portu şəhərində yerləşir və Portuqaliya liqasında çıxış edən "Portu"nun tarixini özündə əks etdirir. Muzeyin girişində nəhəng mavi ulduz yerləşir. Muzeyin rəsmi açılışı klubun 120 illik tarixi ilə əlaqədar 2013-cü ilin 28 sentyabr tarixində baş tutmuş və 26 oktyabr tarixində isə muzeyin qapıları ictimaiyyətin üzünə açılmışdır.

Muzeyin yaradılması və tikintisi Sibina Partners (Barselona) və MUSE (London)  şirkətləri tərəfindən həyata keçirilmişdir. Muzey Draqao stadionunun şərq hissəsində yerləşən sektorun altında yerləşir. Burada 27 müxtəlif mövzunu əhatə edən; klubun tarixi tədbirlərini, oyunlarını, uğurlarını, məşqçi və oyunçularını xatırladan görüntülü elektron məlumatlar göstərilməkdədir. Bundan başqa "Portu" klubunun yalnız futbol sahəsində deyil həmçinin həndbol, basketbol və digər idman növlərində qazandığı uğurlar nəticəsində əldə etdiyi mükafatlar ziyarətçilərə nümayiş etdirilir. Muzeyin mərkəzi bölməsində klubun daxili çempionatda qazandığı kuboklar və Avropa miqyaslı turnirlərdə əldə etdiyi mükafatlar sərgilənir. Bundan başqa burada keçmiş zamanlarda futbolçuların geyindiyi orijinal formalar, foto şəkillər, sənədlər və medallar nümayiş olunur. 

Muzeydə həmçinin auditoriya, klubun mağazası, kofe bölməsi və müvəqqəti sərgilər üçün ayrılmış məkan fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt
Con Sioffi

**Con Sioffi** (; ) — ABŞ mühəndisi, ixtiraçı, "DSL-in atası".

## Həyatı
Con Sioffi 7 noyabr 1956-cı ildə Amerika Birləşmiş Ştatların İllinoys şəhərində anadan olmuşdur.

## Fəaliyyəti
"DSL-in atası" adlandırılan ABŞ mühəndisi Con Sioffi telekommunikasiya sahəsinə əhəmiyyətli töhfələr bəxş etmişdir. Hazırda ABŞ-nin Stenford Universitetinin professoru vəzifəsində çalışan Sioffi 2010-cu ildə Elektrik və Elektronika Mühəndisləri İnstitutunun təsis etdiyi Aleksandr Qrehem Bell adına medala (IEEE Alexander Graham Bell Medal) layiq görülmüşdür.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R. M., Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

## İstinadlar
Filozey amöblər

**Filozey amöblər** () — İbtidailərin sinfidir.

## Quruluşu
Sapşəkilli psevdopodiyaları çox vaxt şaxələnən, nadir hallarda bir-biri ilə anastomozlaşan amöblərdir. Çanaqları nazik silisium lövhəcikləri idiosomlarla örtülür. Bəzən bu örtük kənar mineral və ya başqa ekzogen hissəciklərdən ibarət ola bilər. Çanağının forması ovalvarı, yumurta və ya çöpşəkilldir. Ağızcıq əsas etibarilə piriminaldır. Ağızın kənarları ya hamar, ya da müxtəlif formalı və ölçülü dişciklərlə əhatələnmişdir.

## Çoxalması
Çoxalması aqam yolladır. Bəzi növlərdə cinsi proses məlumdur. Əksərən su orqanizmləridir.

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.

## İstinadlar
Atmosfer tozu

**Atmosfer tozu**- xırda hissəciklər şəklində havada asılı halında olan bərk maddələrdir. Havaya torpaq səthindən, vulkan püskürmələrindən, kosmik fəzadan və s.-dən düşür.

## Ümumi məlumat
Yer səthində tozun konsentrasiyası sənaye mərkəzlərində xüsusilə çoxdur. Atmosfer tozu atmosferin şəffaflığını və uzaq görünüşü azaldır. Son onilliklərdə sənaye tozlarının konsentrasiyasının yalnız şəhərlərdə, sənaye mərkəzlərində deyil, onlardan daha uzaq rayonlarda da artması müşahidə olunur. Bütün dünyada şəhərlərdə hər il atmosferə 1 milyard ton antropogen mənşəli bərk hissəciklər atılır. Ona görə də şəhərin hava hövzəsinin tozluluq dərəcəsi kənd yerlərinə nisbətən 2-3 dəfə çox olur. Sənaye mənşəli toz hissəciklərinin payına orta hesabla 15% düşür və çoxlu miqdarda mürəkkəb kimyəvi tərkibli hissəciklər olur. Atmosferin tozluluğunun artmasına xam və dincə qoyulmuş torpaqların şum sahələrinin çoxalması və s. böyük təsir göstərir. Tozun konsentrasiyasının artması troposferin və Yer səthinin soyumasına səbəb olur.

## Xarici keçid
Atmosferin çirklənməsi və parnik effekti 

## Həmçinin bax
Atmosfer

Toz

Ətraf mühitin çirklənməsi

## İstinad
Stenoqrafiya

**Stenoqrafiya** () — ağızdan çıxan sözləri olduğu kimi xüsusi işarələr və ixtisarlarla cəld yazma üsulu. Yazıların yaxın, kiçik və dar olması səbəbindən bu adı almışdır. Stenoqrafiya ölkələrin parlament iclaslarında, məhkəmə proseslərində və işgüzar görüşlərdə tez-tez istifadə edilir. Bu üsuldan ilk dəfə Qədim Roma dövründə istifadə edildiyi təxmin edilməkdədir. Mark Tulli Siseronun senatda səsləndirdiyi nitq katibi Tullius Tiro tərəfindən stenoqrafik formada yazılmışdır.
Testosefilozey

**Testosefilozey**  () — İbtidailərin *[[Filozey amöblər ]]*  sinfinə daxil olan yarımfəsilədir.
## Ümumi məlumat
Çanaqlarının sabit forması var. Daha çox zülal təbiətli lövhəciklərlə və ya  ekzogen hissəciklərlə örtülür. Psevdopodiyaları sapşəkillidir, bəzən şaxələnir. Bölünməsi aqamdır. Əksər hallarda xırda su orqanizmləridir, ancaq torpaqda və döşənəcəkdə də aşkar edilir.

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.

## Həmçinin bax
Filozey amöblər

## İstinadlar
Nüvə qəzaları

**Nüvə qəzaları** – atom elektrik stansiyasılarında baş verən qəzalar. Nüvə qəzaları zamanı ətraf mühitin radioaktiv çirklənməsi güclənir. Bitki örtüyünün radioaktiv çirklənməsi nəticəsində heyvanat aləmi kütləvi surətdə məhv olur. Ekosistemdən bir sıra bitki və heyvan növləri sıradan çıxır və bunun nəticəsində biosenozun davamlığı azalır. Ətraf mühitin seziy-137 ilə çirklənməsi və yüksək şüalanma bir sıra nəsli xəstəliklərin çoxalmasına, bunun nəticəsində eybəcərlik, kəmağıllıq və digər nəsli çatışmazlıqlara gətirib çıxarır. Bununla yanaşı xərçəng xəstəliklərinin artması və immunitet sisteminin pozulması halları baş verir.

## Nüvə silahı
Atom silahı, qlobal biosfer silahı – nüvə silahlarının məcmusu və onların məqsədə yetirilməsi. Nüvədaxili enerjidən baş verən partlayış təsirli, ən güclü kütləvi qırğın vasitələrinə aid edilir. Son dərəcə sürətlə və külli miqdarda ayrılan enerji nüvə partlayışı kimi meydana çıxır və öz gücünə və zədələyici amillərinin (zərbədalğası, işıq şüalanması, nüfuzedici radiasiya, radioaktiv zəhərlənmə və elektromaqnit impulsu) xarakterinə görə adi döyüş sursatlarının partlayışından fərqlənir: inzibati mərkəzləri, sənaye və hərbi obyektləri dağıtmaq, canlı qüvvəni məhv etmək, yanğınlar törətmək, mühiti radioaktiv zəhərləmək və s. məqsədi güdür. Nüvə silahı insanlara güclü mənəvi və psixoloji təsir göstərir. Hazırda rəsmi olaraq. ABŞ, B.Britaniya, Rusiya, Fransa, Çin və Yaponiyanın silahlı qüvvələri Nüvə silahına malikdirlər. 

## Nüvə şüalanması
Nüvənin radioaktiv parçalanmasından əmələ gələn hissəciklər və kvantlar. 

## Nüvə texnikası
Nüvə enerjisinin istifadəsi məsələləri ilə məşğul olan texnika sahəsi.

## Xarici keçid
* "NÜVƏ VƏ RADİASİYA TƏHLÜKƏSİZLİYİNİN TƏMİN EDİLMƏSİNDƏ BEYNƏLXALQ ƏMƏKDAŞLIĞIN ROLU" MÖVZUSUNDA TƏQDİMAT

## Həmçinin bax
* Texnogen qəzalar

## İstinadlar
Vaqif Hüseynov (şair)

**Vaqif İbrahim oğlu Hüseynov** () – şair, jurnalist.

## Həyatı
1936-cı ildə Lənkəranda doğulub. Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirib. İlk mətbu şeiri 1958-ci ildə "Azərbaycan gəncləri" qəzetində dərc olunub. Bir müddət şeirlərini və poemalarını Vaqif İbrahim təxəllüsü ilə çapa verib. "Leninçi" adlı Lənkəran rayon qəzeti redaksiyasında şöbə müdiri, məsul katib (1958–1965), "Çağırış" adlı Masallı rayon qəzeti redaksiyasında şöbə müdiri, məsul katib, sonra redaktor olub (1965–1977). Sosial yüklü məqalə və felyotonları, dövrün ədalətsizliklərinə qarşı sərt şeirləri, redaktor kimi prinsipial mövqeyi onun qısa bir zaman ərzində tanınmasına və nüfuz qazanmasına zəmin yaradıb. Rəhbərlik etdiyi qəzetdə ən müxtəlif sahələrdəki problemləri işıqlandırması, rayon rəhbərliyinin təzyiqlərinə boyun əyməməsi "Çağırış" qəzetinin redaktorluğundan getməsi ilə nəticələnib. 1978-ci ildə doğulduğu Lənkərən rayonuna qayıdıb və ömrünün sonunadək radio verilişləri redaksiyasının redaktoru vəzifəsində çalışıb.

## Mükafatları
* "Şərəf" nişanı ordeni
* iki medalla təltif olunub.
* Qızıl qələm

## Əsərləri
* Sevərək yaşayanlar (povest) – 1967-ci il
* Dəniz çağırır – 1983-cü il
* Vətən sənə borcum qaldı — 1985
* Mənə vaxt verin – 2006

## Həmçinin bax
* Telman Qarayev
* Fərhad Kərimov
* Sultan Laçın

## Xarici keçidlər
* Vaqif İbrahim oğlu Hüseynov
* Anlamaq dərdi

## İstinadlar
Casper Cons

**Casper Cons** () — Amerika rəssamı, heykəltaraş və qrafik.

## Həyatı
1949–51-ci illərdə Cənubi Karolina Universitetində təhsil almış, 1952-ci ildə Nyu-Yorka köçmüş və oradakı kommersiya rəssamlıq məktəbində oxumuşdur. 1954-cü ildə R. Rauşenberqlə görüşmüşdür; onların birgə yaradıcılıq fəaliyyəti Amerika pop-artının əsasını qoymuşdur.

## Fəaliyyəti
Consun yaradıcılığında bu yeni istiqamət "Amerika bayraqları" (*1954-cü ildən*), "Hədəflər" (*1955-ci ildən*) silsilə əsərlərində öz əksini tapmışdır. Rəssam hamıya məlum işarələri bədii şəkildə təkrarlayaraq, bir növ təsviri tavtologiyalar yaratmışdır. 1960-cı ildə Cons məişət əşyalarının (*pivə bankaları və s*.) tunc surətlərindən ibarət seriya yaratmışdır (*"Naxışlı tunc", 1960, Rəssamlıq muzeyi, Bazel*). 1960-cı illərdə Cons litoqrafiya ilə məşğul olmuşdur; çap qrafikası üsulları onun 1970-ci illərdə yaratdığı əsərlərinin formal-plastik mövzusunu müəyyən etmişdir (*"Adsız", 1972, Lüdviq muzeyi, [[Köln]]*). 1980-ci illərdəki yaradıcılığında ötən dövrlərin müxtəlif motivləri birləşərək, onun əsərlərinə avtobioqrafik səciyyə vermişdir (*"Qaçağan düşüncə lər", 1983, Vitni Amerika incəsənəti muzeyi*).

## Həmçinin bax
* Centileski
* Şarl Despio

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Avstraliyanın Milli Qalereyasında Casper Consun əsərləri 
* Casper Consun əsərləri vaqaraytsda
Çayların təsnifatı

**Çayların təsnifatı-** sutoplayıcı hövzə, çay şəbəkəsi, çayın qida maddələri və s., kəmiyyət və keyfiyyət göstəricilərinin qruplaşdırılmasıdır.

Bir sıra təqiqatçıların çaylar haqqında təsnifatı mövcuddur. Respublikamızdakı çayların bir sıra xassələrinə görə təsnifatı S. H. Rüstəmov tərəfindən hazırlanmışdır. S. H. Rüstəmov qida mənbəyi üstünlüyündən asılı olaraq Azərbaycan çaylarını 4 yerə bölür.
* Mühüm dərəcədə yeraltı suların iştirakı ilə, əsasən qar sularından qidalanan çaylar;
* Yeraltı suların iştirakı ilə, başlıca olaraq yağış sularından qidalanan çaylar
* Mühüm dərəcədə yağış sularının iştirakı ilə, əsasən yeraltı sularından qidalanan çaylar
* Mühüm dərəcədə qar sularının iştirakı ilə, başlıca olaraq yeraltı sulardan qidalanan çaylar
İqlim şəraitinin çayların qidalanmasına təsirini nəzərə alaraq A. İ. Voyeykov Yer kürəsinin bütün çaylarını aşağıdakı tiplərə bölmüşdür:

## I tip çaylar

## II tip çaylar

## III tip çaylar

## IV tip çaylar

## V tip çaylar

## VI tip çaylar

## VII tip çaylar

## VIII tip çaylar

## Xarici keçid

## Həmçinin bax
Çay (coğrafiya)

## İstinad
Nabatdağ

**Nabatdağ  –** Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 3393,0 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısında, Gilançayın mənbə hissəsində zirvə. Orta Eosen yaşlı sönmüş vulkanın   aqlomerat və brekçiyavari andezit-porfirit lavalarından təşkil olunmuş sıldırım  yamaclı konusvari  yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma və Zəngəzur qalxım zonalarını ayıran Şərqi Ordubad dərinlik qırılması zonasında yerləşir. 

## Həmçinin bax:
* Ağdaban dağı
* Xarxat dağı
* Bərdidaş dağı
## İstinadlar
Euglyphidae

**Euglyphidae** () — İbtidailərin *[[Imbricatea ]]* sinfinə daxil olan fəsilədir.

## Xarakterik əlamətləri
Hər yerdə yayılmış xırda orqanizmlərdir. Çanaqları endogen mənşəli silisium lövhəcikləri ilə örtülmüşdür. Mineral hissəciklər və ya başqa eksozgen ünsürləri yoxdur. Girdə və ya ovalvarı idiosomlar bəzən bir-birinin üzərinə çıxaraq düzgün sıralar əmələ gətirir, ya da nizamsız yerləşir. Çanaqları akrostomdur, baş oxun üzərində olan ağızcıq çökməmişdir. O, modifikasiya etmiş idiosomlarla – ağzıyanı lövhəciklərlə hüdudlana bilər. Euglypha cinsinin nümayəndələrində bunlar növ xüsusiyyəti səciyyəsi daşıyır. Başqa hallarda ağızın ətrafında forması düzgün olmayan dişciklər ola bilər. Bu dişciklər idiosomlardan yox, idiosomların altında olan və onları bir-birinə bərkidən üzvi maddələrdən əmələ gəlir. Ağızcığın kənarında hamar və ya dar, şəffaf pərdə şəklində kiçik qalınlaşma ola bilər.

## Növləri və yayılması
Azərbaycanda 7 növü aşkar edilmişdir: Euglypha laevis Perty – Lənkəranda arx suyunda, dəmirağacının koğuşunda; E. Mugronata Leidy – Dəvəçi yaxınlığındakı Altıağac kəndində bataqlıqda; E. Alviolata Dujardin – Lənkəranın düyü tarlalarında; E. Giliata Leidy – Lənkəranın düyü tarlalarında; Euglypha sp.1 və Euglypha sp.2 – Lənkəranda sitrusaltı sarı torpaqlarda; Assulina minor Ehrenberg – bulaqda, ağac koğuşunda tapılmışdır.

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.

## Həmçinin bax
Filozey amöblər

Testosefilozey

Qromidalar

## İstinadlar
Kolasu yaşayış yeri

**Kolasu yaşayış yeri** — Culfa rayonunun Ləkətağ kəndindən şimal-şərqdə Kolanısu və Dəmirlisu çaylarının qovşağında İlk Orta əsrlərə aid yaşayış yeri.

## Ümumi məlumat
Bu yaşayış yerinin sahəsi 2500 kvadrat metrdir. 1991-ci ildə qeydə alınmış və kəşfiyyat xarakterli tədqiqatlarla öyrənilmişdir. Abidə bir-birindən üstdə yerləşən üç terrası əhatə edir. Üzəri uçub tökülmüş inşaat qalıqları ilə örtülmüş, tikintilər tamamilə dağılmışdır. Mədəni təbəqə saxlanmamışdır. Yerüstü materiallar qırılmış dən daşlarından, çəhrayı rəngli bişirilmiş gil qab sınıqlarından və s.ibarətdir. Abidənin VI-VIII əsrlərə aid olduğu ehtimal edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Kolasu nekropolu
Oliqofaqlar

**Oliqofaqlar** – az miqdar qida növləri qəbul edən heyvanlar məs., koala-yalnız evkalipt yarpağı ilə, bəzi balıqlar əsasən qurdlarla, yarasalar-cücülərlə, bayquşlar əsasən kiçik gəmiricilərlə qidalanır. Qida resursunun azalması Oliqofaqlar üçün təhlükəlidir. Belə ki, evkalipt ağaclıqlarının sahəsinin azalması ilə əlaqədar koala məhv olmaq təhlükəsi altındadır. O, ən çox tropik meşələrdə yayılmışdır, mülayim qurşaqda ona nisbətən az rast gəlinir.

## Xarici keçid

## Həmçinin bax
* Naxçıvanda bitki zərərvericiləri

## İstinad
Qromidalar

**Qromidalar** () — ibtidailərin amöbozoylar sinfinə daxil olan dəstədir.

## Ümumi məlumat
Psevdopodiyaları nazik, sapşəkillidir, çox vaxt şaxələnir, anastomozlaşa bilir. Yumurtaşəkilli, ellipsvarı çanağı olan xırda orqanizmlərdir. Çoxalması aqam, çanaq daxilində binar bölünmə yolu ilə baş verir. Hər yerdə yayılmışdır, ancaq daha çox su orqanizmləridir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.
Oksigen balansı

**Oksigen balansı** – fotosintez zamanı avtotrof orqanizmlərin ayırdığı və qismən yer qabığında gedən kimyəvi reaksiyalardan əmələ gələn oksigenin miqdarının heterotrof orqanizmlərin tənəffüs prosesində, üzvi və qeyri üzvi maddələrin oksidləşməsi zamanı sərf etdiyi oksigenin miqdarına nisbəti.

## Oksigen həddi
Mühitdə həll olan (adətən suda) oksigenin miqdarının minimum dərəcəsi, bu həddə çatdıqda oksigenin çatışmazlığından hidrobiontlar məhv olur. OKSİGENƏ TƏLƏBAT – orqanizmin oksigenə tələbatının miqdarı (bütün canlı orqanizmlər üçün fərdi doza).

## Oksigenin dövranı
Bitkinin fotosintezi ilə ayrılan oksigenin ekosistemin biosenoloji mühitinə verilməsi ilə başlayan proses. Sonra oksigen daxili dövrlə aerob orqanizmlərə, o cümlədən bitkilərə daxil olur (tənəffüs prosesində). Onun bir hissəsi mikroorqanizmlər tərəfindən ölü kütlənin oksidləşməsinə sərf olunur, digər hissəsi isə ekosistemin biosenoloji mühitindən xarici dövrə keçir. Yerüstü, xüsusilə dəniz bitkilərinin (plankton yosunları) fotosintezi nəticəsində hər il atmosferə təqribən 70 ⋅ 109 ton oksigen daxil olur (Larxer, 1978). Bu karbon qazının dövranı ilə sıx bağlıdır.

## Oksigenin invasiyası
Oksigenin atmosferdən suya daxil olması (soxulması).

## Xarici keçid
*

## Həmçinin bax
* Oksigen

## İstinad
Demoqrafik partlayış

**Demoqrafik partlayış** — sosial-iqtisadi və ekoloji həyat şəraitinin dəyişilməsilə növün fərdlərinin, o cümlədən əhalinin kəskin artması.

## Ümumi məlumat

Demoqrafik partlayış əhalinin sayının durmadan artması yarandığı vaxtdan bəşəriyyət üçün xasdır. Eramızın əvvəlində planetdə əhalinin sayı 180 milyona yaxın idi, 1500-cü ildə say 425 milyon nəfərə çatdı.

## Səbəbləri
Tarixçi-demoqraf Aydın Məmmədov yazır ki, tarixi baxımdan demoqrafik artım bioloji cəhətdən yox, qanunauyğunluq nöqteyi-nəzərincə qiymətləndirilir. Burada bir neçə dövr fərqləndirilir. Birinci dövr neolit dövrü adlanır. Bu dövr aşağı səviyyədə doğum, yüksək səviyyədə ölümlə fərqlənirdi. Bu dövrdən sonra ikinci dövrdə sosial-iqtisadi şərait dəyişmiş və əhalinin yüksək doğum və yüksək ölümlə səciyyələnən təkrar istehsalı baş vermişdir. Üçüncü dövr əhalinin təkrar istehsalı aşağı səviyyədə doğum və aşağı səviyyədə ölüm prinsipi üzrə baş vermişdir. İndiki dövrün özünəməxsus xüsusiyyəti yüksək iqtisadi, elmi-texniki, mədəni sürətinin çox aşağı və bəzən sıfıra yaxınlaşmasından və əksinə, iqtisadi cəhətdən zəif inkişaf etmiş ölkələrdə əhali sayının çox sürətlə (demoqrafik partlayış) artmasından ibarətdir.

## Həmçinin bax
* Demoqrafiya
* Tarixi demoqrafiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Demoqrafiya
Axım

## Axım
Yağış və qar sularının su hövzələrinə və relyefin çökək yerlərinə axması:

# yer səthi ilə-səthi axım, torpağın altı ilə — yeraltı axım;
# müəyyən vaxt ərzində çay məcrası ilə axan suyun miqdan.

## Axım xəritələri
Axımın istənilən ərazidə paylanmasını səciyyələndirmək üçün axım modulu və ya axımın layı izoxətt xəritələrindən istifadə olunur. Bu xəritələr çay hövzəsinin iqlim, coğrafi şəraitindən asılı olaraq tərtib edilir. Xəritələri tərtib etmək üçün əvvəlcədən toplanmış faktiki məlumatlar əsasında ayrı-ayrı çay hövzələri və onların hissələrinə aid axım normalarının qiymətləri hesablamr. Alınmış qiymətlər xəritə üzərində həmin ərazilərin ağırlıq mərkəzlərində qeyd edilir. Axım normasına dair eyni qiymətli nöqtələr səlis əyri ilə- izoxətlərlə birləşdirilir.

## Axım modulu
Çay hövzəsinin səthindən vahid zamandakı axımın orta miqdarı, L (san-kv km) ilə ifadə olunur. Eroziya prosesini səciyyələndirmək üçün çay şəbəkəsində aylıq, mövsümi, yaxud illik sülb axımı. Bəzən eroziya modulu da adlanır. Eroziya modulu (asılı materialların axım modulu) 1 kv km sutoplayıcı sahədən axan sülb axının tonla miqdarıdır.

## Axımın əsrlik dəyişməsi
Müxtəlif iqlim epoxalarını əhatə edən dövrlər ərzində çayın sululuğunun dəyişməsi (məsələn, dördüncü dövr ərzində buzlaqların inkişafı və yoxa çıxması ilə əlaqədar).

## Axımın həcmi
Müəyyən vaxt ərzində hər hansı stvordan axan suyun miqdarı. Həmin vaxt ərzində orta axımı saniyələrə vurmaqla və ya keçən vaxt ərzində hiqroqrafın sahəsini təyin etməklə hesablanır, kub m və ya kub km-la ölçülür.

## Axımın itməsi
Müəyyən əraziyə düşən yağıntıların həmin ərazi ilə çaya axan suyun fərqi. Buxarlanmaya və torpağa hopmasına itirilən suyun cəminə bərabərdir.

## Axımın nizamlanması
Yamaclarda axımın maksimum zəiflədilməsi və torpağa hopdurulması üçün həyata keçirilən müxtəlif tədbirlər sistemi. Axımın nizamlanması üçün yamaclarda müxtəlif aqrotexniki, fitomeliorativ tədbirlər həyata keçirilir, hidrotexniki qurğular tətbiq edilir.

## Xarici keçidlər
* Respublika çaylarında yaz-yay gursululuq dövrünün axım proqnozu açıqlanıb

## Həmçinin bax
* Bioloji axım

## İstinadlar
Koloniya (biologiya)

**Orqanizmlərin koloniyası**
# Bir növ orqanizmlərin daimi və ya müvəqqəti birgə yaşayan qrupu, onlardan hər biri ayrılıqda yaşamaq qabiliyyətinə də malikdir. Lakin evolyusion qonşuluqda yaşamağa alışaraq biri digərindən fayda alır.
# Oturaq həyat keçirən orqanizmlərin daimi sığınacaqda məskən salması (bəzi yarasa növləri, qarışqalar və s.).

## Heyvanların koloniyası
Heyvan koloniyası olduqca müxtəlifdir:

a) tək-tək formaların sadə ərazidə yığışması;

b) Koloniyanın mürəkkəb forması-məskunlaşmış heyvanlar bir neçə funksiyanı birgə (əlbir) yerinə yetirir (düşməndən müdafiə, ehtiyat siqnalı). məs., qağayı, kayra, qaranquş, dolaşa, albatros;

v) həşərat birliyinə xarakterik olan olduqca mürəkkəb kaloniya tipi (termitlər, qarışqalar, arılar və s.).

Belə koloniya ana və qız ailələrindən ibarət olub qohumluq əlaqəsini nizamlayır. Bu vaxt həşəratlar bir çox əsas funksiyanı birgə yerinə yetirir (çoxalma, müdafiə, özünü və nəslini yemlə təmin etmək və s.). Bu zaman fərdlər və yaş qrupları arasında məcburi əməkbölgüsü yerinə yetirilir. Kaloniyanın üzvləri biri-birilə daimi məlumat mübadiləsi əsasında fəaliyyət göstərir.

## Həmçinin bax
* Kolonial orqanizmlər

## İstinad
Dəniz energetikası

**Dəniz energetikası ** — dəniz energetikası akvatoriya, dəniz axınları və qabarmaların səthində baş verən dalğaların enerjisinə, həmçinin dəniz suyunun müxtəlif dərinliklərindəki temperatur və duzluluq dərəcəsi fərqinə əsaslanır.

## Dalğa energetikası
İstənilən su hövzəsində dalğa labüd hadisədir. Dünya okeanının dalğa gücü 2,7 mlrd. kVt-la qiymətləndirilir, bu, dünyada sərf olunan enerjinin 30%-ni təşkil edir.

## Axın energetikası

## Qabarma energetikası

## Həmçinin bax
* Dəniz

## İstinadlar
Kensinqton sarayı

**Kensinqton sarayı** - () - Londonun qərb bölgəsində elə də böyük olmayan və həddən artıq sadə saraydır. Hloster hersoqluğunun (hal-hazırda hersoq Riçard və hersoginya Birgitta) eləcə də, Kent hersoq və hersoginyası (hal-hazırda hersoq Edvard və hersoginya Katarina) və onların övladlarının rəsmi iqamətgahıdır.

Nottingem qrafının şəhərətrafı malikanəsi kimi yaranmışdır. Şəhərdənkənar Hempton Kortda çay gəzintilərindən sıxılan kral III Vilhelm Oranskiy qrafdan sarayı satın alaraq, təmir və təhcizat işlərini Kristofer Renoya həvalə etmişdir. Onun həyat yoldaşı Mariya 1694-cü ildə bu sarayda vəfat etmiş, bir neçə il sonra I Pyotr kralı Kensinqton sarayında ziyarət etmişdir.
 
Kraliça Annanın zamanında 30 akr sahəsində daimi salınmış və oranjereya tikilmişdir (memar Con Vanbru, 1704). Hannover sülaləsinin birinci kralları Sent-Ceyms sarayını həddindən artıq səs-küylü və çox sakinli hesab etdikləri üçün Kensinqton sarayında demək olar ki, fasiləsiz yaşayırdılar. 1760-cı ildə Kral II Georqun ölümündən sonra sarayda taxtda olan sülalənin gənc nəsil nümayəndələri yerləşmişdir. Məhz burada kraliça Viktoriya anadan olmuşdur (bağdakı xatirə abidəsi buna nümunədir (xatırladır)). Şahzadə Diana 1981-ci ildə nikahından bəri 1997-ci ildə dünyasını dəyişdiyi günə kimi bu sarayın rəsmi sahibəsi sayılırdı.

Hal-hazırda sarayın sahibləri Şahzadə Diananın böyük oğlu - Şahzadə Villiam və onun həyat yoldaşı Ketrindir. Bu saray onların 2011-ci il 29 aprel tarixində baş tutan toylarından sonra Londondakı ilk rəsmi iqamətgahı oldu, bundan sonra isə kraliça onlara Kembric hersoq və hersoginyası titulları ilə təltif etdi.

## Qalereya


Kensignton Palace 3.jpg|Kensinqton sarayı
Kensington Palace courtyard.jpg|Kensinqton sarayının həyəti
Kensington Palace, London 01.JPG|Kensinqton sarayı, London
The White Garden and Orangery, Kensington Palace.jpg|Kensinqton sarayının Ağ bağı və Oranjereyası
The Sunken Gardens.001 - London.JPG|Kensinqton sarayının bağı
Kensington-Palace.jpg|Kensinqton sarayı


## Həmçinin bax
* Hempton Kort
* Bukingem sarayı

## Xarici keçidlər
* Flickr-Bilder mit Verbindung zum Kensington Palace
* WELT-Interview vom 25. März 2012 mit Chefkuratorin Lucy Worsley
* Königlicher Haushalt

## İstinadlar
Allüvi

**Allüvi** (yun. alluvio - gətirmə) — Daimi və müvəqqəti çayların çaydaşı, qum,  çınqıl, gil və s.-dən ibarət topladığı çöküntülər. Allüvidə bitki və heyvan qalıqlan da olur.

## Allüvial su
Müasir və ya gömülmüş çay dərələrinin allüvial çöküntülərində yayılmış yeraltı su.

## Allüvial-delüvial çöküntülər
Eroziya və yamacların delüvial yuyulma proseslərinin birgə fəaliyyəti nəticəsində toplanan çöküntülər. Vadilərin yamaca yaxın hissələrində və ya dərələrdə güclü daşqınlar zamanı allüvium və delüvium yığımlarının növbələşməsi nəticəsində formalaşır. Xarakter xü­susiyyəti; qırıntı materialının zəif çeşidləşməsi və yuvarlaqlığı; kəsiliş boyu allüvial (çaqıllar, qumlar) və delüvial (qumcalar, gilcələr, narın xır) akkumilyasion fazalara uyğun gələn çöküntülərin növbələşməsi.

## Həmçinin bax
* Allüvial düzənliklər

## İstinadlar
Fosforun dövranı

**Fosforun dövranı** — bioloji və biokimyəvi proseslərdə böyük rol oynadığı üçün mühüm kimyəvi elementlərdən biri sayılır. Litosferdə fosforun əksər hissəri kristal süxurlar olub apatitlərin tərkibində olur (95%).

## Həmçinin bax
* Fosfor

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hidrotexnika

**Hidrotexnika-** (hidro…+mexanika)- su ehtiyatlarını, onlardan istifadə yollarını, həmçinin xüsusi hidrotexniki qurğu və avadanlıqların köməyi sayəsində suyun dağıdıcı təsiri ilə mübarizə üsullarını öyrənən elm; müvafiq texnika sahəsi. Hidrotexnika bir elm kimi hidrologiya, hidrogeologiya, hidravlika, hidromexanika və mühəndis inşaat elmlərinə (qruntlar mexanikası, inşaat mexanikası, mühəndis geologiya və s.) əsaslanır.

Hidrotexnika aşağıdakı sahələri öyrənir.
* Su axınlarının hidrotexniki qurğulara və məcralara təsirini, onların suyun dağıdıcı təsirindən qorunması üsullarını;
* Çay axınının tənzimləmə metodlarını işləyib hazırlayır;
* Suyun qruntdan, qurğudan və onların əsaslarından süzülməsi prosesini tədqiq edir;
* Hidrotexniki qurğuların və onların əsaslarının dayanıqlığı nəzəriyyəsini və s. işləyib hazırlayır.
Hidrotexnika sahəsində nəzəri tədqiqat hidrotexniki qurğuları hesablama və konstruksiyalama metodlarını, onların tikilməsi və istismarı üsullarını yaratmağa imkan verir.

## Hidrotexniki qurğular
Hidrotexniki qurğular təbii su ehtiyatlarından (çay, göl, dəniz, yeraltı sular) səmərəli istifadə etmək məqsədi ilə, yaxud suyun (selin) zərərli təsirinə qarşı mübarizə üçün tikilən xüsusi mühəndis qurğularıdır. Bu qurğular vasitəsilə suları və axınları idarə etmək-suyun səviyyəsini və sərfini tənzimləmək, onun miqdarını, sürətini, istiqamətini, rejimini və s.-ni tələbata uyğun dəyişdirmək olur. Hidrotexniki qurğular dəniz, çay, göl, yerüstü, yeraltı ola bilər və ümumi təyinatlı və xüsusi hidrotexniki qurğulara ayrılır.

### Ümumi təyinatlı qurğular
Ümumi təyinatlı qurğulara suyun qarşısını saxlayan və səviyyə düşgüsü yaradan qurğular (bənd, damba), suötürən, sutoplayıcı, sugötürücü qurğular, tənzimləyici qurğular və s. daxildir.

### Xüsusi hidrotexniki qurğular
Su enerjisindən istifadə üçün qurğular (SES binaları və s.) su nəqliyyatı qurğuları, hidromeliorasiya kompleksləri, su təchizatı və kanalizasiya üçün qurğular, həmçinin balıq təsərrüfatı qurğuları və s. xüsusi hidrotexniki qurğulardır.

## Həmçinin bax
* Mexanika
* Texnika

## Xarici keçid
HİDROTEXNİKA VƏ MELİORASİYA

## İstinadlar
Maritimo FK

**Maritimo**-Portuqaliyada futbol klubu.Oyunlarını Bareyros stadionunda oynayır.1910-cu ildə yaranmışdır.

## Uğurları
* **Portuqaliya çempionluğu**: 1925-1926
* **Taça de Portuqal**: 1994-1995, 2000-2001 
* **Uefa kubokuna qatılma**: 1993-1994, 1994-1995, 1998-1999, 2001-2002, 2003-2004
* **Portuqaliya 2.liqası çempionluğu** (Cənub): 1976-1977, 1981-1982, 1984-1985
* **Madeyra çempionluğu**: 35 dəfə
* **Madeyra kuboku**: 16 dəfə
Nəhəcir dağı

**Nəhəcir dağı** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonu ərazisində dağ (hünd. 1807,5 m). Naxçıvan çökəkliyini şimal-şərqdən hüdudlandıran Qaracalal-Qızılboğaz tirəsinin suayırıcısında sıldırım yamaclı zirvə. Tirəni eninə kəsən Qahabçayla Nəhəcirçayın suayrıcısında, Nəhəcir kəndindən 1,5&nbsp;km şimal-qərbdədir. Üst Eosenin Priabon mərtəbəsinə aid Üst Paradaş yarımlay dəstəsinin terrigen-çökmə süxurlarını yarıb çıxan Alt Miosen yaşlı andezit-dasit və kvarslı andezit tərkibli ekstruziv günbəzdir. Onun şimal və cənub yamacları sıldırımdır, şimal-şərq tərəfdən zirvəsinin səthi isə yayla (plato) formalıdır. Dağın üstündə Nəhəcir qalasının xarabalıgı aydın görünür. Burada həmçinin "Naxışnərgiz" mağarası yerləşir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentini cənub-qərbdən hüdudlandıran Naxçıvan dərinlik qırılmasının şimal-şərq asılı qanadında yerləşir. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax:
Kiçik Asiya qurbağası

**Kiçik Asiya qurbağası** () — Quyruqsuzlar dəstəsinə, əsl qurbağalar fəsiləsinə daxil olan qurbağa növü.

## Təsviri
Bədəninin zunluğu 9 sm təşkil edir. Rəsgi dəyişkəndir. Parlaq boz rəngin üzərində tünd nöqtələr vardır. Kiçik Asiyadan tutmuş Qafqaz ərazisinə kimi yayılmışlar. Onlar İranın şimal-qərbi və kiçik bir populyasiya isə Türkmənistanın Kopetdağ silsiləsi sistemində müşahidə edilirlər.

## Yayılma bölgələri və həyat tərzi
Onlara hətta 2400 m dəniz səviyyəsindən yüksəkdə olan ərazilərdə belə rast gəlirlər. Onlar meşə, subalp və apl çəmənliklərinə yayılırlar. Subalp və alp zonasında gecə və gündüz radələrində aktiv olurlar. Meşələrdə bütün günü aktivdirlər. Əsasən həşəratlar və onların qurdları, xərçəngkimilər, molyusklar və qurdlarla qidalanırlar.

Saylarına təsir göstərən əsas amillərdən biri antropogen faktordur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Красная книга Краснодарского края (животные) / науч. ред. А. С. Замотайлов. — Изд. 2-е. — Краснодар: Центр развития ПТР Краснодар. края, 2007. — 504 с.: илл.
* Банников А. Г., Даревский И. С., Ищенко В. Г., Рустамов А. К., Щербак Н. Н. Определитель земноводных и пресмыкающихся фауны СССР. — М.: Просвещение, 1977. — 415 с.
* Жукова Т. И. Питание малоазиатской лягушки // Вопросы экологии позвоночных животных. Краснодар, 1973. — С. 38–42.
* Молов Ж. Н. О некоторых причинах, влияющих на численность малоазиатской лягушки в Кабардино-Балкарии // Фауна, экология и охрана животных Северного Кавказа. Нальчик, 1974. 2. — С. 154–157.
* Тертышников М. Ф., Логачева Л. П., Кутеиков А. П. О распространении и экологии малоазиатской лягушки (*Rana macrocnemis* Boul.) в Центральной части Кавказа // Вестн. зоол. 1979. 2. — С. 44–48.
* Туниев Б. С. Герпетологическая фауна Кавказского заповедника. Дисс. … канд. биол. наук. — Л., 1987б, 135 с.
* Туниев Б. С., Береговая С. Ю. Симпатрические амфибии тисосамшитовой рощи // Тр. Зоолог. ин-та АН СССР. 1986. 157. — С. 136–151.

## Xarici keçidlər
Liverpul klubunda mövsümün oyunçusu

Bu "Liverpul" klubunda hər mövsüm üzrə parlaq oyunu ilə seçilmiş oyunçuların siyahısıdır. Seçimlər 2001-02 mövsümündən etibarən aparılır.
## Qaliblər

## İstinadlar
İnstitut (dəqiqləşdirmə)

* **[[İnstitut]]** — elmi tədqiqat idarəsi; ali məktəb növü;
* İnstitut — ictimai quruluşun bu və ya digər forması;
* İnstitut — rok-qrup.
* İnstitut — futbol klubu.
* İnstitut (Samux) — Samuxda yaşayış məntəqəsi.
Ümumdünya İnkişaf İnformasiyası Günü

**Ümumdünya İnkişaf İnformasiyası Günü** — hər il dünya ictimaiyyətinin diqqətini inkişaf problemlərinə və onların həlli üçün beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsinin zəruriliyinə yönəltmək üçün təsis edilmiş özəl gün. 1972-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası tərəfindən 24 oktyabr tarixində, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Günü ilə eyni gündə qeyd edilmək üzrə təsis edilib.

17 may 1972-ci ildə BMT-nin Ticarət və İnkişaf üzrə Konfransı (UNCTAD) ticarət və inkişaf problemləri ilə bağlı məlumat yayılması və ictimai rəyin səfərbər edilməsi üçün tədbirlər təklif etdi və bu tədbirlər BMT Baş Assambleyasının 19 dekabr 1972-ci ildə qəbul etdiyi 3038 (XXVII) saylı qətnaməni formalaşdırdı. Qətnamədə bütün dünyada insanların diqqətini inkişaf problemlərinə yönəltməyə kömək etmək üçün Ümumdünya İnkişaf İnfromasiyası Gününün təsisi tövsiyə edilirdi. Assambleya bu günün BMT Günü ilə üst-üstə düşməsinə qərar vermişdir və Ümumdünya İnkişaf İnformasiyası Günü 1973-cü ildən etibarən hər il 24 oktyabr tarixində qeyd olunur.

## Həmçinin bax
* Ümumdünya İnformasiya Cəmiyyəti Günü

## İstinadlar
Girişin idarə edilməsi mexanizmi

**Girişin idarə edilməsi mexanizmi**− avtomatlaşdırılmış sistemlərdə icazəsiz girişi aşkarlayan, onun qarşısını alan və qanuni girişə icazə verən avadanlıq və ya proqram təminatı, sistem proseduru, administrator proseduru və onların müxtəlif kombinasiyalarıdır.

## Ədəbiyyat
*İmamverdiyev Y.N, "İnformasiya təhlükəsizliyi terminlərinin izahlı lüğəti", 2015,“İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı,160 səh.
Qabaqcıl şifrləmə standartı

**Qabaqcıl şifrləmə standartı**– elektron məlumatları qorumaq üçün istifadə edilən, ABŞ hökuməti tərəfindən bəyənilmiş şifrləmə alqoritmini müəyyən edir (2000-ci ildən qüvvədədir). AES alqoritmi informasiyanın şifrlənməsi və deşifrlənməsi üçün simmetrik blok şifridir.

## Ədəbiyyat
*İmamverdiyev Y.N, "İnformasiya təhlükəsizliyi terminlərinin izahlı lüğəti", 2015,“İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı,160 səh.