open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Avstraliya çəyirtkəsi

**Avstraliya çəyirtkəsi** və ya **Avstraliya miqrasiya çəyirtkəsi** ()&nbsp;— Əsl çəyirtkələr fəsiləsinə aid çəyirtkə növü. 
## Ümumi məlumat

Chortoicetes terminifera bir neçə fiziki xüsusiyyətə malikdir ki, bu da onu digər çəyirtkə növlərindən ayıran amillərdən biridir. Böyüklükdə bu çəyirtkələr orta ölçülü olmaqla, təxminən 2-4 sm uzunluğunda olurlar. Rəngləri əsasən yaşıl və sarımtıl tonlarda olur, bu da onları çevrələrindəki bitkilərlə qarışdırmağa imkan verir. İncə qanadları olan çəyirtkə, havada yaxşıca uçmaq və böyük sürətlə hərəkət etmək qabiliyyətinə sahibdir.

Avstraliya miqrasiya çəyirtkəsi xüsusən Avstraliyanın quru bölgələrində daha çox yayılmışdır. Təsadüfi və kütləvi miqrasiya dövrlərində bu çəyirtkələr böyük sürülər təşkil edərək, müvafiq əraziləri tərk edirlər və daha yaşıl sahələrə doğru hərəkət edirlər. Bu növ Avstraliyanın qərb və şərq sahilində, həmçinin iç bölgələrdə geniş yayılmışdır. Ekoloji baxımdan Chortoicetes terminifera qida zəncirində vacib bir yerə sahibdir, çünki o, çoxsaylı heyvanlar üçün qida mənbəyidir. Ancaq bu çəyirtkələrin kütləvi miqrasiyası əkinçilik üçün ciddi zərərlər yarada bilər. Xüsusilə çəyirtkələr bitkiləri yeyərək, çoxsaylı kənd təsərrüfatı sahələrində böyük fəsadlara səbəb olurlar.

Avstraliya miqrasiya çəyirtkəsi ən çox yaz və payız dövrlərində miqrasiya edir, xüsusən qida tapmaq və daha yaxşı şəraitə köç etmək məqsədilə. Bu növün miqrasiyası çəyirtkələrin yerli mühitdən uzaqlaşmasına və daha yaşıl, bol qidalı sahələrə köç etməsinə səbəb olur. Çəyirtkələr böyük sürülər halında hərəkət edərək, əkin sahələrinə daxil olur və kənd təsərrüfatı məhsullarını yığılmadan əvvəl zədələyir. 

Avstraliya miqrasiya çəyirtkəsinin kütləvi miqrasiyası və əkin sahələrinə verdiyi zərər, ölkə üçün böyük bir agrar problem yaratmışdır. Çeşidli pestisidlər və kimyəvi mübarizə üsulları istifadə edilərək, bu çəyirtkələrə qarşı mübarizə aparılır, amma təbii ki, bu üsullar həm də ətraf mühitə ziyan vura bilər. Buna görə də, bioloji mübarizə və təbii düşmənlərin istifadə edilməsi daha səmərəli yanaşmalar arasında yer alır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Wang, B., Deveson, E. D., Waters, C., Spessa, A., Lawton, D., Feng, P., & Liu, D. L. (2019). Future climate change likely to reduce the Australian plague locust (Chortoicetes terminifera) seasonal outbreaks. The Science of the Total Environment, 668(1), 947–957. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2019.02.439

## Xarici keçidlər

* Department of Agriculture Forestry and Fisheries information page on plague locusts
* ''Save the Locust'' - information on learning to live with locusts
*
Laleyi evi

**Laleyi evi** — Pəhləvilər dövründə Təbrizdə tikilmiş tarixi abidə. Bina iki mərtəbədən ibarətdir, ümumi sahəsi 900 kvadratmetrdir. Mülkün qərb və cənub-qərb tərəflərindən iki girişi var. Hovuzu və bağçası olan həyət şərq və qərb tərəfdən bəzəkli tağlarla əhatələnib. Birinci mərtəbəyə giriş iki dəhliz vasitəsilə təmin olunur. Burada bir mərkəzi otaq və iki yan otaq var. Binanın şimalında daxili məkana işıq verən kiçik bir arxa həyət var. Binanın fasadı kərpic çərçivələrlə bəzədilib və iki sütunlu, gips naxışlı eyvanları var. Mərhum Yəhyə Zəkanın İranın və xüsusilə Azərbaycan bölgəsinin, o cümlədən Təbrizin tarix və mədəniyyətinə etdiyi xidmətlərin xatirəsinə bu ev “Yəhyə Zəka Tarixi Tədqiqatlar Ofisi” kimi fəaliyyət göstərir. Burada onun şəxsi arxivinə aid sənədlər, kitablar və tarixi materiallar sərgilənir.
Binanın hazırkı sahibi İranın Mədəni İrs Təşkilatıdır.

## İstinadlar
Nəsirzadə ticarət evi

**Nəsirzadə ticarət evi** və ya **Haşimimehr evi** — Qacarlar dövründə Təbrizdə tikilmiş ticarət evi, tarixi abidə. Bina Şərqi Azərbaycan ostanında özəlləşdirilmiş və bərpa olunmuş ilk tarixi binadır. Ticarət evi Nəsirzadə qardaşları tərəfindən XIX əsrdə tikilib və onlar bu binada tütün satışı ilə məşğul olublar. Binanın ümumi ərazisi 600 kvadrat metr həyəti isə 800 kvadrat metrdir.

Bina 33450 nömrəsi ilə tarixi abidə kimi qeydə alınıb. Tarixi bina İbrahim Haşimimehr tərəfindən özəlləşdirilib və bərpa olunub. Tarixi binada muzey və xalça qalereyası yaradılıb. 2021-ci ildə binanın açılış mərasimi baş tutub.

## Şəkilləri

Nasirzadeh trade house Tabriz (10).jpg
Nasirzadeh trade house Tabriz (12).jpg
Nasirzadeh trade house Tabriz (21).jpg
Nasirzadeh trade house Tabriz (26).jpg
Nasirzadeh trade house Tabriz (39).jpg
Nasirzadeh trade house Tabriz (5).jpg


## İstinadlar
Müqəddəs Vulfram kilsəsi

**Müqəddəs Vulfram kilsəsi** () — Qrantem şəhərində Anqlikan kilsəsi. Kilsə I dərəcəli qorunan bina statusuna malikdir və Linkolnşirdə Müqəddəs Yakov Kilsəsindən sonra ikinci ən hündür qülləyə malikdir.
## Tarixi
1876-cı ildə Vilyam Qleyster kilsənin köməkçi keşişi, daha sonra isə baş keşişi oldu. Onun bacısı Elizabet Qleyster roman yazarı idi və toxuculuqla maraqlanırdı. O, kilsə üçün kilsə toxuculuq nümunələri hazırlamışdı.

Simon Cenkins "İngiltərənin Min Ən Yaxşı Kilsəsi" kitabında Müqəddəs Vulfram Kilsəsi haqqında belə yazır: "*Burada İngiltərənin ən gözəl qülləsi var*". 2020-ci ildə şair Cey Hulme tərəfindən keçirilən onlayn müsabiqədə bu kilsə İngiltərənin ən yaxşı kafedral olmayan kilsəsi seçildi. 84 metr hündürlüyündə olan qüllə, ölkənin altıncı ən hündür qülləsidir (Salisburi, Norviç və Köhnə Koventri kafedrallarının qüllələri daha hündürdür) və məhəllə kilsələri arasında Müqəddəs Valburq kilsəsi, Preston və Müqəddəs Yakov kilsəsindən sonra üçüncü ən hündür qüllədir. Bu Böyük Britaniyada Anqlikan məhəllə kilsələri arasında Müqəddəs Yakov kilsəsindən sonra ikinci ən hündür qüllədir və Linkolnşirdə də ikinci yerdədir.

2013-cü ildə qülləni qorumaq üçün bir kampaniya başladıldı.

Uzun illərdir istifadə edilməyən zənglər və bəzi rəqəmli zənglər 1877-ci ildə yenidən quraşdırıldı. Qillett və Bland tərəfindən hazırlanmış yeni saat və zənglər 16 fevral 1877-ci ildə işə salındı. 5 noyabr 1877-ci ildə yeni saat Ser Edmund Bekket tərəfindən yoxlandı və o, bunun Qillett və Bland tərəfindən hazırlanmış ən yaxşı saatlardan biri olduğunu qiymətləndirdi.

Hazırkı orqan Con Harris və Con Bifield tərəfindən 1735-ci ildə hazırlanmışdır. Orqan 1809 və 1833-cü illərdə Corc Payk İngiltərə, 1845–1868-ci illərdə Forster və Endrius, 1906-cı ildə Norman və Beard (hazırki orqan), 1952-ci ildə Raşvort və Dreaper, 1972-ci ildə Linkolnlu Kuzans, 1993–94-cü illərdə isə Haddersfildli Filip Vud və Oğulları tərəfindən yenidən qurulmuşdur. Dördüncü orqan da bu zaman əlavə edilmişdir. Ser Valter Tapper tərəfindən dizayn edilmiş orqan qutusunun hazırlanması səkkiz il çəkmişdir. Köhnə orqan qutusu indi kilsənin şimal-qərb küncündəki xor otağını əhatə edir. Orqan Linkolnşirin ən yaxşı orqanlarından biri hesab edilir və Milli Orqan Boruları Qeydiyyatına daxildir.
## Qalereya

## İstinadlar
 
## Ədəbiyyat
*Jenkins, Simon (1999), *England's Thousand Best Churches*, London, Pengin Books, 
*Pevsner, Nikolaus; Harris, John; *The Buildings of England: Lincolnshire*, Penguin (1964), revised by Nicholas Antram (1989), Yale University Press. 

## Xarici keçidlər

* St Wulfram's official website
Gomphocerippus rufus

**Gomphocerippus rufus** — Əsl çəyirtkələr fəsiləsinə aid çəyirtkə növü. 
## Ümumi məlumat
Gomphocerus rufus orta ölçülü çəyirtkədir və yetkin fərdlərin uzunluğu təxminən 15-25 mm arasında dəyişir. Onun əsas fiziki xüsusiyyətləri:
* Bədəni yaşıl, qəhvəyi və ya boz rəngdə ola bilər, bu da mühitdə yaxşı gizlənməsinə kömək edir.
* Erkəklərinin arxa ayaqları qırmızımtıl rəngdədir, bu da onu digər çəyirtkə növlərindən fərqləndirir.
* Baş hissəsi bir qədər uzunsovdur və antenləri incə və orta uzunluqdadır.
* Qanadları tam inkişaf etmiş və uçuş qabiliyyətinə malikdir.

Bu çəyirtkə növü əsasən Avropa, Qafqaz və Asiyanın bəzi hissələrində yayılıb. O, xüsusilə çəmənliklər, meşə kənarları, açıq sahələr və dağlıq bölgələrdə yaşayır. İsti və quru iqlimlərdə daha aktivdir.

Gomphocerus rufus yaz aylarında aktiv olur və yay boyunca çoxalır. Yumurtalarını torpağın üst qatına qoyur, və nimfalar (gənc çəyirtkələr) növbəti il yazda çıxır. Qidalanma baxımından əsasən otlar və bitkilərlə qidalanır, lakin kənd təsərrüfatına ciddi ziyan vurmur.

Erkəklər dişiləri cəlb etmək üçün səslər çıxarır, bu səslər qanadların bir-birinə sürtülməsi nəticəsində yaranır. Dişilər yumurtalarını torpağa qoyur, bu yumurtalar qış boyunca inkişaf edir və yazda nimfalar çıxır.

Gomphocerus rufus kənd təsərrüfatı üçün ciddi təhlükə yaratmır, çünki əsasən təbii bitki örtüyü ilə qidalanır və miqrasiyası məhduddur. Buna görə də, digər çəyirtkə növləri kimi böyük iqtisadi zərər vermir. Bununla yanaşı çəyirtkə müxtəlif quşlar və kiçik yırtıcı heyvanlar üçün qida mənbəyidir, bu da ekosistemdə onun mühüm rol oynadığını göstərir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* www1.osu.cz Orthoptera
* Orthoptera.org.uk
Podisma pedestris

**Podisma pedestris**&nbsp;— Əsl çəyirtkələr fəsiləsinə aid çəyirtkə növü. 
## Ümumi məlumat
* Ölçüsü: Yetkin fərdlərin uzunluğu 15-20 mm arasında dəyişir.
* Rəngi: Adətən qəhvəyi və ya yaşıl rəngdə olur ki, bu da onu təbii mühitində yaxşı kamuflyaj edir.
* Qanadları: Qanadları qısadır və uçuş qabiliyyəti zəifdir.
* Ayaqları: Güclü arxa ayaqları sayəsində uzun məsafələrə tullana bilir.

Əsasən Alp dağları, Pireney dağları və Mərkəzi Avropa dağlıq ərazilərində rast gəlinir. Oturacaq həyat tərzi keçirir, yəni geniş miqrasiya etmədən müəyyən ərazilərdə qalır. Quru və açıq çəmənlikləri, dağ yamaclarını və seyrək meşəlikləri sevir.

Dişi çəyirtkələr yumurtalarını torpağın içinə qoyur, və yumurtalar qış dövründə inkişaf edir. Bahar və yay aylarında nimfalar yumurtadan çıxır və bir neçə mərhələdən keçərək yetkin fərdlərə çevrilir. Erkəklər qanadlarını və ayaqlarını sürtərək dişiləri cəlb edən səslər çıxarır.

Pseudopodisma pedestris təbii ekosistemdə mühüm rol oynayır, çünki quşlar, kərtənkələlər və digər yırtıcılar üçün qida mənbəyidir. Kənd təsərrüfatına ciddi ziyan vurmur, çünki əsasən təbii bitkilərlə qidalanır və geniş yayılmış miqrasiya etməyən növdür.

## Növləri
* *Podisma pedestris* var. *caprai*  Salfi, 1935 
* *Podisma pedestris* var. *nadigi*  Harz, 1975 
* *Podisma pedestris* var. *pedestris*  (Linnaeus, 1758) 
* *Podisma pedestris* var. *sviridenkoi*  Dovnar-Zapolskii, 1927 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Fauna Europaea
* Biolib
* Www1.osu.cz
Nomadacris septemfasciata

**Nomadacris septemfasciata**&nbsp;— Əsl çəyirtkələr fəsiləsinə aid çəyirtkə növü. 
## Ümumi məlumat
Nomadacris septemfasciatanın yetkin fərdləri 50-70 mm uzunluğunda olur. Erkəklər dişilərdən bir qədər kiçikdir. Əsasən boz, sarı və ya qəhvəyi tonlarda olur, bədəni tünd zolaqlarla örtülüdür. Qanadları parlaq qırmızı və ya çəhrayı rəngdədir, bu da uçuş zamanı aydın görünür. Uzun və nazik antenalara malikdir. Güclü arxa ayaqları sayəsində uzaq məsafələrə tullana bilər. İki cüt qanadı var; ön qanadlar nazik və sərt, arxa qanadlar isə geniş və qırmızı rəngdədir. Uzun məsafələrə uçaraq miqrasiya edə bilir.

Afrikanın böyük bir hissəsində yayılıb. Səhra altı Afrika, Şərqi və Cənubi Afrika ölkələrində geniş yayılmışdır. Savannalar, açıq çöllük ərazilər, kənd təsərrüfatı sahələri və çəmənliklərdə yaşayır. Quru və yarı-quru iqlimlərə uyğunlaşmışdır.

Ototrof bitkilərlə qidalanır, əsasən taxıl, otlar və yarpaqlarla bəslənir. Kütləvi şəkildə yayıldıqda kənd təsərrüfatı bitkilərinə böyük ziyan vura bilər.

Bəzi illərdə böyük sürülər şəklində hərəkət edir, uzun məsafələr qət edə bilir. Hava şəraitindən asılı olaraq köçəri və ya oturaq həyat tərzi keçirə bilər. Quşlar, məməlilər və bəzi həşərat yeyən növlər tərəfindən ovlanır. Həmçinin parazitlər və mikroorqanizmlər tərəfindən yoluxdurula bilər.

Dişi fərdlər yumurtalarını torpağın üst qatına qoyur. Yumurtalardan çıxan nimfalar böyüklərə bənzəyir, lakin qanadları inkişaf etməmiş olur. Bir neçə dəfə dəri dəyişərək yetkin formaya çatırlar. Yetkin fərdlər bir neçə ay ərzində yaşaya və çoxala bilirlər.

Ekosistemdə mühüm rol oynayır, yırtıcılar üçün qida mənbəyidir. Torpağın ekoloji dövranına kömək edir. Kənd təsərrüfatına ciddi təsir göstərə bilər. Miqrasiya edərkən taxıl, qarğıdalı, düyü və digər əkin sahələrinə kütləvi ziyan vura bilər. Qida çatışmazlığına və iqtisadi itkilərə səbəb ola bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Roeseliana roeselii

**Roeseliana roeselii**&nbsp;— Əsl çəyirtkələr fəsiləsinə aid çəyirtkə növü. 
## Ümumi məlumat
Roeseliana roeselii əsasən çəmənliklərdə, bataqlıq ərazilərdə və kolluq bölgələrdə yaşayır. Onun əsas xüsusiyyəti uzun antenalara və yan tərəflərində sarı xəttlərə malik olmasıdır. Roeseliana roeselii əsasən bitki yeyən olsa da, bəzi hallarda kiçik həşəratlarla da qidalanır. Əsasən Avropa və Qərbi Asiyada yayılmışdır və nəmli, sıx otlu ərazilərdə üstünlük təşkil edir.

Fiziki xüsusiyyətləri:
* Ölçüsü:
** Erkəklər: 15-18 mm
** Dişilər: 18-22 mm

Rəng:
* Əsasən yaşıl, qəhvəyi və ya boz rənglərdə olur.
** Yan tərəflərində sarımtıl və ya açıq yaşıl xəttlər var.
* Qanadları:
** Bəzi fərdlər qısaqanadlı, bəziləri isə uzunqanadlı olur.
* Ayaqları: Güclü arxa ayaqları sayəsində uzağa tullana bilir.

Bu çəyirtkələr əsasən nəm çəmənliklərdə, bataqlıq ərazilərdə, otlu sahələrdə və kolluqlarda yaşayır. Onlar ağaclıq və meşəlik ərazilərdə nadir hallarda rast gəlinir. 

Roeseliana roeselii dişi fərdləri yumurtalarını torpağın içərisinə yerləşdirir və yumurtalar növbəti yazda açılır. Yetkin fərdlər iyun-sentyabr ayları arasında aktiv olur.
Bu növ xüsusi səs çıxarma üsulu ilə tanınır:
* Erkəklər dişiləri cəlb etmək üçün qanadlarını bir-birinə sürtərək yüksək tezlikli bir səs çıxarır.
* Səsi təxminən 2-3 metr məsafədən eşitmək mümkündür.
* Bu səs ardıcıl və davamlı bir cırıltıya bənzəyir.

Roeseliana roeselii əsasən bitkilərlə qidalanır, lakin bəzən kiçik həşəratları da yeyə bilir. Əsas qida mənbələri bunlardır:
* Otlar və yarpaqlar
* Çiçəklər və tumurcuqlar
* Kiçik böcəklər və sürfələr (bəzən)

Bu çəyirtkələr kənd təsərrüfatına ciddi bir ziyan vurmur, çünki əsasən təbii çəmənliklərdə yaşayırlar. Bu çəyirtkənin təbii düşmənləri arasında quşlar, hörümçəklər və bəzi digər həşərat yeyən heyvanlar var. Onlar quşlar (qarğa, sərçə, qırğı), kərtənkələlər və kiçik sürünənlər, böcək yeyən hörümçəklər və digər yırtıcı həşəratların qurbanı olurlar.

Çoxalma sürəti yüksək olduğu üçün populyasiyası stabil qalır və insan müdaxiləsi tələb olunmur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
*
Tarla sisəyi

**Tarla sisəyi** () — Sisəklər fəsiləsinə aid sisək növü. 
## Ümumi məlumat
Gryllus campestris daha çox tarlada yaşayır. Avropa tırtılı kimi tanınan növdür.

Tarla sisəyinin əsas fiziki xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:
* Ölçü: Yetkin fərdlərin uzunluğu 20-26 mm arasında dəyişir.
* Rəng: Əsasən parlaq qara və ya tünd qəhvəyi rəngdə olur.
* Baş və bədən quruluşu: Bədəni möhkəm və yığcamdır, başı isə nisbətən iri və yuvarlaq formadadır.
* Qanadları: Erkəklərin qanadları daha yaxşı inkişaf edib və səs çıxarmaq üçün xüsusi strukturlara malikdir.
* Dişilərin qanadları daha kiçikdir və uçuş qabiliyyətləri məhduddur.
* Ayaqları: Güclü arxa ayaqları sayəsində uzun məsafələrə tullana bilir.

Tarla sisəyi əsasən Avropa və Asiyanın müəyyən bölgələrində yayılmışdır. Bu sisəy isti və quru iqlimləri sevir və əsasən:Açıq çəmənliklərdə, tarlalarda, meşə kənarlarında, dağlıq və düzənlik ərazilərdə rast gəlinir.
Bu növ torpaqda özünə yuva qazaraq yaşayır. Yuva, əsasən yerin 5-10 sm dərinliyində yerləşən bir tunel formasında olur. Gündüzlər yuvasında gizlənir, gecələr isə qidalanmaq və səs çıxarmaq üçün çölə çıxır.

Gryllus campestris növü səs çıxarma qabiliyyəti ilə tanınır. Erkək tarla sisəyiləri qanadlarını bir-birinə sürtərək melodik və ritmik səslər çıxarır. Bu səs əsasən,
dişi fərdləri cəlb etmək, rəqib erkəkləri qorxutmaq, öz ərazisini müəyyən etmək üçün istifadə edilir. Erkəklər adətən axşam saatlarında və gecə aktiv olur və səs çıxarır. Onların melodik səsləri yay aylarında çəmənliklərdə asanlıqla eşidilir.

Erkəklər dişiləri cəlb etmək üçün xüsusi cingiltili səslər çıxarır. Bu səs qanadlarını sürtmək vasitəsilə yaranır. Dişilər yumurtalarını torpağa qoyur. Yumurtalardan çıxan nimfalar bir neçə dəfə qabıq dəyişərək yetkin fərdə çevrilir.

Təbiətdə quşlar, kirpilər və amfibiyalar üçün qida mənbəyi rolunu oynayır. Kənd təsərrüfatına böyük ziyan vurmur, əsasən çürümüş bitkilərlə qidalanır.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Pearce-Kelly P, Jones R, Clarke D, Walker C, Atkin P, Cunningham AA (1998) The captive rearing of threatened Orthoptera: a comparison of the conservation potential and practical considerations of two species' breeding programmes at the Zoological Society of London. J Insect Conserv 2:201–210
* C. Venne, F. Ahnfeldt (2003) Neuansiedlung der Feldgrille (*Gryllus campestris*) in Bielefeld? Ber. Naturwiss. Verein für Bielefeld u. Umgegend, 43, 407–417
* S. Fischer (1994) Die Bedeutung der Wanderschäferei für den Artenaustausch zwischen isolierten Schaftriften. Diplomarbeit Univ. Marburg. FB Biologie, Naturschutz
* A. Hochkirch, K. Witzenberger, A. Teerling, F. Niemeyer (2007) Translocation of an endangered insect species, the field cricket (*Gryllus campestris* Linnaeus, 1758) in northern Germany. Biodivers Conserv. 16:3597–3607

## Xarici keçidlər

* Large photo of cricket
* Translocation of the field cricket in Britain (Natural History Museum)
* Field cricket reintroduction (RSPB)
Brachytrupes membranaceus

**Brachytrupes membranaceus** — Sisəklər fəsiləsinə aid sisək növü. 
## Ümumi məlumat
Brachytrupes membranaceusun erkəkləri və dişiləri bənzər ölçüdədir, ümumiyyətlə 45-70 mm uzunluğunda olurlar. Sisəyin bədəni qəhvəyi və ya yaşıl rəngdə olur, bu da ona təbii mühitlərdə kamuflyaj təmin edir. Bədənindəki güclü qarnı və bərk qanadları sisəyi möhkəm və qoruyucu edir. Qanadlar orta ölçüdədir, lakin bu sisək uçuşda çox aktiv deyil, əsasən bunu qorunma məqsədilə edir. Arxa ayaqları çox güclüdür, bu da sisəyə yüksək tullanma qabiliyyəti və sürətli qaçış imkanı verir.

Brachytrupes membranaceus əsasən Qərbi və Şərqi Afrika bölgələrində yayılıb. Onun yaşadığı təbii mühitlər arasında meşəliklər, çəmənliklər, bataqlıqlar və otlaqlar var. Çəyirtkə ən çox isti və rütubətli iqlimlərdə üstünlük təşkil edir.

Brachytrupes membranaceus gecə fəallığı ilə tanınır. Gündüzlər bu sisək yer altında gizlənərək qorunur və gecə saatlarında aktivləşir. O, gözəl kamuflyajı və bərk qanadları ilə təbii yırtıcılardan qorunmağa çalışır. Arxa ayaqları isə təhlükə anında yüksək tullanma və sürətli qaçış təmin edir.

Brachytrupes membranaceus bitkilərlə qidalanan bir sisək növüdür. Bu növ əsasən yarpaqlar, otlar, çəmənlər və bəzi çiçəklərlə qidalanır. Sisək həmçinin kənd təsərrüfatı sahələrinə zərər verə bilər, çünki müxtəlif bitkiləri yeyərək onların böyüməsinə mane olur.

Dişilər torpağa yumurta qoyurlar və bu yumurtalar torpaqda qış boyunca qalır. Yumurtalardan çıxan sürfələr kiçik və yumşaq bədənlə olur. Sürfələr böyüdükcə və tədricən dəri dəyişərək böyüyürlər. Onun böyümə mərhələsi uzun sürür və yumurtalardan çıxan sürfələr, zamanla daha böyüklərini əvəz edir. Yaydan sonrakı dövr ərzində ən aktiv olur. Bu dövrdə onlarxüsusilə çoxalırlar.

Brachytrupes membranaceusun təbii düşmənləri arasında quşlar, sürünənlər və digər böcəklər yer alır. O, kamuflyaj xüsusiyyəti və güclü ayaqları ilə bu düşmənlərdən qorunmağa çalışır.

## Növləri
Brachytrupes membranaceusun dörd növü məlumdur:
**B. m. colosseus* Saussure, 1899 – Madaqaskar
**B. m. hoggarensis* Chopard, 1941 – Əlcəzair
**B. m. mauritanicus* Chopard, 1952 – Mavritaniya
**B. m. membranaceus* (Drury, 1770) – Keniya, Tanzaniya və digər Şərqi Afrika ölkələrində

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tropidacris collaris

**Tropidacris collaris**&nbsp;— Düzqanadlılar fəsiləsinə aid çəyirtkə növü. 
## Ümumi məlumat
Tropidacris collarisin yetkin fərdlərinin uzunluğu 10-13 sm, qanad açıqlığı isə 18-20 sm arasında dəyişir. Bu, onu dünyanın ən böyük çəyirtkələrindən biri edir. Tropidacris collaris parlaq rəngləri ilə seçilir. Bədəni yaşıl, qəhvəyi və ya sarımtıl çalarlarda ola bilər. Arxa qanadları isə qırmızı, narıncı və ya çəhrayı tonlarında olur ki, bu da yırtıcılardan qorunmaq üçün bir müdafiə mexanizmi kimi xidmət edir. Uzun və güclü arxa ayaqları var ki, bu da onun yüksək tullanmasına imkan yaradır. Qanadları böyük və genişdir, bu da onu əla bir uçucu edir. 
### Yayılması
* Amazon hövzəsi (Braziliya, Peru, Kolumbiya, Venesuela)
* Argentina və Boliviyanın bəzi tropik əraziləri
* Paraqvay və ekvadorun meşəlik sahələri

### Ekologiyası
Tropidacris collaris əsasən bitkilərlə qidalanır və polifaq (çoxsaylı bitki növləri ilə qidalanan) hesab olunur. O, yarpaqlar, çiçəklər və meyvələr ilə qidalanır və bəzi hallarda kənd təsərrüfatına zərər verə bilər. Əsasən manqrov ağacları, banan bitkiləri və palıd yarpaqları ilə qidalanır. 

Uçmaq qabiliyyəti yüksəkdir, uzun məsafələrə uça bilir. Rəngli qanadları sayəsində yırtıcılardan qorunur. Təcavüzkar olmadıqları üçün insanlar üçün təhlükə yaratmırlar.

Quşlar, sürünənlər və bəzi məməlilər bu çəyirtkə növünü ovlayır. İnsan fəaliyyəti (meşələrin qırılması və iqlim dəyişikliyi) onların populyasiyasına təsir edə bilər.

Dişi fərdlər yumurtalarını torpağın içinə qoyur. Yumurtalar 3-4 həftə ərzində inkişaf edir. Nimfalar qəhvəyi və yaşıl rəngdə olur və tədricən yetkin fərdlərə çevrilirlər. Yetkin fərdlər təxminən 5-7 ay yaşayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Orthoptera Species File
Valanga irregularis

**Valanga irregularis**&nbsp;— Əsl çəyirtkələr fəsiləsinə aid çəyirtkə növü. 
## Ümumi məlumat
Valanga irregularisin dişi fərdləri 60-75 mm, erkəklər isə 45-55 mm uzunluğa çatır. Bəzi mənbələrdə bədən uzunluğunun 90 mm-ə qədər olduğu qeyd edilir. Yetkin fərdlərin rəngi krem rəngli qəhvəyidən boz-yaşıla qədər dəyişir. Ön qanadlarda qara nöqtələr, arxa qanadlarda isə tünd boz, bəzən rəngsiz və ya açıq yaşıl rənglər müşahidə olunur. Ayaqların tibia hissəsində narıncı və qırmızı tikanlar qara ucluqlarla görünür. 

Valanga irregularis əsasən Sidneydən şimalda yerləşən tropik və subtropik bölgələrdə yayılmışdır. Nəmli iqlimi sevir və yaz və payız aylarında otlaqlar və meşələrdə tez-tez rast gəlinir. Uyğun atmosfer şəraitində bəzən şəhərətrafı bağlara da daxil ola bilərlər.

Əsasən kollarla qidalanır. Həmçinin palma ağacları da qida mənbəyidir. Güclü çənələri ilə bitkilərin yarpaq kənarlarından başlayaraq qidalanırlar. Qidalanma əsasən gecə boyu davam edir və isti və ya yağışlı günlərdə budaqların arxasında gizlənirlər. 

Yetkin fərdlər yaxşı tullana bilirlər və arxa ayaqlarındakı tikanlarla yırtıcılara, məsələn, mantislər və ya lynx hörümçəklərinə qarşı müdafiə olunurlar. Bədən rəngləri gizlənmək üçün əla kamuflyaj təmin edir, çünki bitki gövdəsi və yarpaqları ilə uyğunlaşır

Adətən tək yaşayırlar və sürü yaratmırlar. Lakin əlverişli şəraitdə kiçik qruplar halında toplanaraq, məsələn, gənc qəhvə meyvələrinə zərər verə bilərlər. Buna baxmayaraq, ekoloji zərərverici hesab olunmurlar. 

Hər il bir nəsil yetişir. Yumurtalar erkən yayda qoyulur və ölçüləri 5-6 mm-dir. Dişi fərd nəm torpağa 90 mm dərinliyində silindrik bir kanal açaraq, 150-yə qədər yumurta yerləşdirir. Kanalın üstü köpüklü maddə ilə bağlanır ki, bu da quru mövsümdə yumurtaların nəmliyini qoruyur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Insects of Australia: A Textbook for Students and Research Workers*, Band 2, Melbourne University Press, 1991, 
* *Grasshopper Country: The Abundant Orthopteroid Insects of Australia*, UNSW Press, 1996, 
* *A Guide to Australian Grasshoppers and Locusts*, Natural History Publications (Borneo), 2003, 

## Xarici keçidlər
Colias croceus

**Colias croceus** — Sarıcalar fəsiləsinə aid kəpənək növü. 
## Ümumi məlumat
Colias croceus adını canlı narıncı-sarı qanadlarından alır. Qanadlarının üst hissəsi parlaq narıncı rəngdədir və kənarlarında qara sərhəd var dişi fərdlərdə qanad kənarlarında daha solğun naxışlar olur, erkəklərin isə rəngi daha parlaqdır Alt qanadları isə açıq sarı və ya yaşılımtıl tonlarda olur, ortasında kiçik tünd ləkələrlə diqqət çəkir Bu rəng xüsusiyyətləri kəpənəyə yırtıcılardan qorunmaq üçün kamuflyaj və xəbərdarlıq təsiri verir.

Colias croceusun həyat dövrü dörd əsas mərhələdən ibarətdir:

* Yumurta – Yumurtalar əsasən Fabaceae ailəsinə aid bitkilərin yarpaqlarına qoyulur.
* Tırtıl (larva) – Tırtıllar yaşıl rəngdə olub, incə ağ xəttlərə malikdir. Onlar ev sahibi bitkilərin yarpaqları ilə qidalanır.
* Pup (qurddan kəpənəyə keçid dövrü) – Bu mərhələdə tırtıl pupa çevrilərək metamorfoz prosesini tamamlayır.
* Yetkin kəpənək – Yetişmiş Colias croceus kəpənəyi uçaraq yeni nəsil üçün yumurtalar qoyur.

Bu kəpənəklər əsasən çiçək nektarı ilə qidalanır və bir çox bitkinin tozlanmasında mühüm rol oynayır. Xüsusilə yonca, lavanda və digər çiçəkləri ziyarət edərək tozcuqları bir bitkidən digərinə daşıyırlar.

Bu kəpənək növü geniş yayılmışdır və hazırda qoruma baxımından risk altında deyil. Lakin yaşayış mühitlərinin məhv edilməsi və iqlim dəyişikliyi onların yayılmasına təsir göstərə bilər.
## Qalereya

(MHNT) Colias croceus f. helice - Wyzyna, Okolice Polska - female dorsal.jpg|Colias croceus
Pieridae - Colias croceus (male).JPG|Erkək
Clouded yellow (Colias croceus) female Italy.jpg|Dişi
Clouded yellows (Colias croceus) mating Bulgaria.jpg|Tırtıl
Colias croceus plate.jpg|Erkək və Dişi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Larvae of North-European Lepidoptera 
* Paolo Mazzei, Daniel Morel, Raniero Panfili Moths and Butterflies of Europe and North Africa
*''C. croceus'' images at :en:Consortium for the Barcode of Life
*BMNH images of named aberrations in the Cockayne collection
Matteo Riççi

**Matteo Riççi** (; ) — italyan yezuit missioneri, riyaziyyatçı, astronom və müəllif. Riççi Qərb elmi biliklərini və xristian təlimini Ming dövrü Çinə gətirən əsas fiqurlardan biri olmuş, Çin və Avropa arasında mədəni və intellektual dialoqun formalaşmasına mühüm təsir göstərmişdir.

## Qısa xülasə
Riççi 1571-ci ildə Yezuitlər Təriqətinə qoşulmuş, 1582-ci ildə Makau vasitəsilə Çinə daxil olmuş və illər ərzində Pekinə qədər irəliləyərək yerli ziyalılarla əlaqə qurmuşdur. O, Çində Konfutsi təlimi ilə dialoqa girmiş, Avropa elmini – riyaziyyat, astronomiya və xəritəçiliyi – Çin alimlərinə tanıtmışdır. Onun ən məşhur əsərlərindən biri 1602-ci il tarixli *Kunyu Wanguo Quantu* dünya xəritəsidir — Çin dilində hazırlanmış Qərb-tərzli xəritələrdən ən erkən nümunələrdən biridir.

## Erkən həyatı və təhsili
Matteo Riççi 1552-ci ildə Macerata şəhərində anadan olub. Gənc yaşlarından təhsilə yönəlmiş, əvvəlcə hüquq təhsili almış, daha sonra Roma Kollegiyasında (Collegio Romano) riyaziyyat, astronomiya və klassik təhsil almışdır; burada xüsusilə Christopher Clavius və digər riyaziyyatçıların təsiri altında formalaşmışdır.

## Çinə səfəri və məskunlaşması
Riççi 1582-ci ildə Makaoya gəlmiş, oradan Çinin daxili bölgələrinə səfərlər etmişdir. O, Çin dilini və klassik konfutsi mədəniyyətini dərindən öyrənərək ziyalı çevrələrə daxil ola bilmiş, uzun müddətli missioner fəaliyyəti üçün şərait yaratmışdır. Riççi Pekinə ilk dəfə 1601-ci ildə yaxınlaşmış və Ming imperatorluğunun ziyalısı olan yerli elita ilə əlaqələr qurmuşdur; Pekində vəfat edənə qədər orada qalaraq elmi və dini fəaliyyətlə məşğul olmuşdur.

### Kunyu Wanguo Quantu (1602)
Riççi-nin ən məşhur elmi materiallarından biri 1602-ci ildə hazırlanmış *Kunyu Wanguo Quantu* dünya xəritəsidir. Bu xəritə Çin dilində hazırlanmış Qərb-tərzli xəritələrdən biridir və Amerikaların Çin kartoqrafiyasında ilk dəfə görünməsi ilə də diqqət çəkir. Onun nüsxələri Vatikanda, Yaponiyada, Avropada və Library of Congress/J. Ford Bell kitabxanasında qorunur.

### Euklid və riyazi tərcümələr
Riççi və onun həmkarları Avropa riyaziyyatını çin dilinə köçürmək üçün iş görmüş, Euklidin Elementlərinin çin dilində ilk versiyalarının ortaya çıxmasında iştirak etmişlər. Bu proses daha sonra Çin riyaziyyatının inkişafına təsir göstərmişdir.

## Ədəbi irs və əsas əsərləri
Riççi-nin əsərləri həm Avropada, həm də Çində çap olunub, Əsas əsərlərindən bəziləri:
* *De Christiana expeditione apud Sinas* (Riççinin xatirələri və Trigault tərəfindən tərtib edilmiş toplu əsər).
* *On Friendship: One Hundred Maxims for a Chinese Prince*. (Dostluq haqqında yüz aforizm).
* *Kunyu Wanguo Quantu* (1602) — dünya xəritəsi.

## Ölümü və dəfni
Matteo Riççi 11 may 1610-cu ildə Pekində vəfat etmişdir. O, imperator icazəsi ilə Pekində dəfn edilmiş nadir Qərb missionerlərindən biridir; bu, onun Çində qazandığı yüksək hörmətin göstəricisi hesab edilir.

## İstinadlar
Rhinonycteridae

**Rhinonycteridae** — "Yinpterochiroptera" yarımdəstəsinə daxil olan yarasalar fəsiləsi. Növ tipi, portağal rəngli burun yarpaqlı növ qrupu olan "*Rhinonicteris aurantia*", Avstraliyanın şimalında yayılmışdır.

## Təsvir

Bu fəsilə, "*Rhinonicteris*" cinsinin təsvirinə və rinariumun morfologiyasının təsnifatına uyğundur. Hillin 1982-ci ildəki reviziyası, Grayin burun yarpağının xüsusiyyətlərini alt fəsilə qrupu üçün təsvir etdiyi yanaşmanı izləyir və bu xüsusiyyətlər növü digər fəsilələrdən fərqləndirmək üçün diaqnoz təqdim edir. Molekulyar analiz də gen fraqmentində ifadə olunan fərqli bir retrotranspozon inserasiyasını göstərir.

## Müxtəliflik

"Rhinonicteris" cinsinin Avstraliyaya endemik olması qeyri-adidir, digər cinslər isə Afrika və Madaqaskarda tapılır. Fosil qeydləri fəsilənin quru üzərində yayılmasını dəstəkləyir. Bir fərziyyəyə görə, onlar yeni regionlara ada atlama yolu ilə hava yolu ilə yayıla bilərlər ki, bu da eyni dövrlərdə Afrikadan Avstraliyaya yayılan "Allodapine" arıları üçün təklif edilən izahatla oxşarlıq təşkil edir. Fəsilənin Avstraliyaya gəlişinin ən qədim tarixləri "Brachipposideros nooraleebus"un gəlişi ilə üst-üstə düşür və hər ikisi Avropa və Asiya vasitəsilə köç edərək təxminən 15-20 milyon il əvvəl Avstraliya qitəsində fərqlənmiş olmalıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vəli Axundov (hərbçi)

**Vəli Hüseyn oğlu Axundov** () — Sovet dövlət xadimi, partiya və hərbi lider, 1-ci çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı, Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısı, 1942-ci ildən Xarkov vilayətində antifaşist gizli fəaliyyətinə rəhbərlik etmişdir.

## Həyatı
Vəli Axundov 23 aprel 1907-ci ildə İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasının Qəmərli kəndində anadan olub. 1929-cu ildə Ümumittifaq Kommunist (Bolşeviklər) Partiyasına qoşulub.

1937-ci ildən 1939-cu ilə qədər Astara rayon komitəsinin birinci katibi olub. 1939-cu ildə Azərbaycan SSR Sabirabad rayonunun icraiyyə komitəsinin sədri olmuşdur. 1940-cı ilədək bu vəzifədə çalışmışdır. 1940-cı ildən 1941-ci ilə qədər Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin şöbə müdiri vəzifəsində çalışmışdır. Həmçinin 1-ci çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı idi.

## İstinadlar
Mystacinidae

**Mystacinidae** — "Yeni Zelandiya qısaquyruq yarasaları" kimi tanınan qeyri-adi yarasalar fəsiləsi. Bu fəsilədə bir müasir cins, "*Mystacina*", və iki növ var ki, onlardan birinin 1960-cı illərdə nəslinin kəsilmiş olma ehtimalı var. Bu yarasalar orta ölçülüdür, təxminən 6 santimetr (2,4 düym) uzunluğunda və boz, məxməri xəzlə örtülüdür.

## Növlər və yayılma

Bu fəsilənin mənşəyi Avstraliyanın Gec Oliqotsen dövrünə, "Icarops" cinsinə qədər uzanır. Yeni Zelandiyanın müasir Sent Batans faunasından da bir neçə fosil növü məlumdur. Müasir cinsin ən qədim aydın fosilləri Yeni Zelandiyanın Miosen dövrünə aiddir. İkinci bir nəsli kəsilmiş cins, "*Vulcanops*", Miosendən Pleistosenə qədər Yeni Zelandiyada "Mystacina" ilə eyni ərazidə yaşamışdır. "Vulcanops" haqqında olan araşdırma, "Icarops" cinsini fəsilənin qalan hissəsinə nisbətən parafiletik olaraq təqdim edir.

"Mystacin"lər qədim Qondvana mənşəli xətt kimi görünür; onlar "Noctilionoidea" daxilindəki digər yarasa qruplarından (əsasən Qondvana mənşəli olan "Noctilionidae", "Phyllostomidae" və "Mormoopidae" daxil olmaqla) təxminən 51-41 milyon il əvvəl ayrılmışdır.

## Təsvir

"Mystacinid"lər digər yarasalarla müqayisədə bəzi qeyri-adi xüsusiyyətlərə malikdirlər. Onlar uçmaq əvəzinə vaxtlarının çoxunu yer üzərində keçirir və qanadlarını istifadə etmədikdə dəriyə bənzər bir qatla bükə bilmək qabiliyyətinə malikdirlər. Qrupun digər fərqli xüsusiyyəti bəzi dırnaqlarında əlavə bir çıxıntının olmasıdır ki, bu da qazma və ya dırmaşma zamanı kömək edə bilər. Onlar yerdə yaşayan buğumayaqlılarla yanaşı, meyvə və leş də yeyirlər. Həmçinin, uzana bilən dilləri ilə toz və nektar toplaya bilirlər. Bəzən çürümüş ağacda yuva qazsalar da, qaya yarıqlarında və ya dəniz quşlarının yuvalarında da məskən sala bilirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Images and videos of the lesser short-tailed bat ''(Mystacina tuberculata)'' at ARKive
Hüseyn Məlikov

**Hüseyn Aqil oğlu Məlikov** (31 iyul 1981, Şağan, Bakı, Azərbaycan SSR)  — Azərbaycan xanəndəsi, pedaqoq, Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin solisti.

## Həyatı
Hüseyn Məlikov 31 iyul 1981-ci ildə Bakı şəhərinin Şağan qəsəbəsində anadan olmuşdur.

1987-ci ildə 124 nömrəli orta məktəbə daxil olmuş, 1998-ci ildə həmin məktəbi bitirmişdir. Elə həmin ildə Bakı İslam Universitetinə daxil olmuş, təhsilinin bir ilini Misirin Qahirə şəhərində davam etdirmişdir. 2003-cü ildə həmin ali təhsil müəssisəsini bitirmişdir.

2009-cu ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinə daxil olmuş, 2012-ci ildə həmin ali məktəbi də tamamlamışdır.

## Fəaliyyəti
2012-ci ildən Hüseyn Məlikov 24 nömrəli Onbirillik Musiqi Məktəbində xanəndə müəllimi kimi fəaliyyət göstərir.

O, eyni zamanda Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin solistidir. Repertuarı Azərbaycan muğamları və təsniflərindən ibarətdir. İfa etdiyi bir neçə muğam dəstgahının səs yazısı Azərbaycan Televiziyası və Radiosunun Fonduna daxildir.

Hüseyn Məlikov 4-cü Respublika Muğam Müsabiqəsinin laureatı olmuşdur.

O, Çin, Tacikistan, İsveç, Polşa, Türkiyə və digər ölkələrdə keçirilən konsert və festivallarda iştirak etmiş, Azərbaycan muğamını beynəlxalq səviyyədə təqdim etmişdir.

## Şəxsi həyatı
Ailəlidir. 2 uşağı var.

Xanəndə Hacı Aqil Məlikov atasıdır.

## Xarici keçidlər
• Rəsmi YouTube kanalı

• Rəsmi İnstagram səhifəsi

## İstinadlar
Megadermatidae

**Megadermatidae** — "Yalançı vampir yarasaları" kimi tanınan yarasa fəsiləsi. Bu yarasalara Mərkəzi Afrikadan başlayaraq cənubi Asiya və Avstraliyaya qədər geniş bir ərazidə rast gəlinir. Onlar nisbətən böyük yarasalardır, baş və bədən uzunluqları 6,5 sm ilə 14 sm arasında dəyişir. Onların böyük gözləri, çox böyük qulaqları və görkəmli burun yarpaqları var. Arxa ayaqları arasında geniş bir pərdə (uropatagium) var, lakin quyruqları yoxdur. Bir çox növ solğun qəhvəyi rəngdə olsa da, bəziləri ağ, mavi-boz və ya hətta zeytun-yaşıl rəngdə olur ki, bu da onları üstünlük verdikləri yuva mühitinə uyğunlaşdırır.

## Təsvir

Yalançı vampir yarasaları nisbətən böyükdür, baş və bədən uzunluqları birlikdə 65–140 mm (2,6–5,5 düym) arasında dəyişir. Qol uzunluqları 50–115 mm (2,0–4,5 düym) arasındadır. Onların hamısının quyruğu yoxdur. Ghost bat (zəhli yarasa) bu fəsilənin ən böyük nümayəndəsidir. Bütün növlərin çox böyük qulaqları və bölünmüş traqusları var. Uzun burun yarpaqlarına malikdirlər. Bütün növlərdə üst kəsici dişlər olmasa da, bütün növlərin diş formulları eyni deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Megadermatidae
Kömək işarəsi

– Yaponiyada görünməyən əlilliyi olan şəxslər üçün nəzərdə tutulmuş əlçatanlıq simvolu. Tokio Metropolitan Hökuməti tərəfindən yaradılmış və ilk dəfə 2012-ci ildə təqdim olunmuşdur. 2021-ci ilə qədər Yaponiyanın bütün prefekturaları bu simvolu tətbiq etməyə başlamışdır.

## Təsviri
Kömək işarəsi Yaponiyada prostat, zehni əlillik, eşitmə və görmə qabiliyyəti problemi və ya xroniki xəstəliklər kimi görünməyən əlilliklərə malik olan və xüsusi qayğıya ehtiyacı olan şəxslər tərəfindən istifadə olunan simvoldur. Simvol qırmızı kvadrat içərisində təsvir olunan ağ xaçdan və yuxarısında yerləşən ağ ürəkdən ibarətdir. Qırmızı rəng və xaç qayğıya ehtiyacı, ürək isə kömək etmək həvəsini bildirir. Kömək işarəsinin yer aldığı etiketlər şəxsin geyimində və ya şəxsi əşyasında taxıla bilər.

Kömək işarəsi olan şəxslərə avtobus və qatarda yer vermək, fövqəladə hallarda təxliyə zamanı onlara kömək göstərmək təşviq olunur. Kömək işarəsi Yaponiya hökuməti tərəfindən pulsuz təqdim olunur. İstifadə olunması üçün əlillik barədə sertifikat və ya başqa sənədlər tələb olunmur.

## Tarixi
Kömək işarəsi 2012-ci ildə Tokio Metropolitan Hökuməti tərəfindən yaradılmışdır. Tokio Metropolitan Assambleyasının protez oynağa malik olan bir üzvü görünməyən əlliliyi olan şəxslər üçün işarə yaratmağı təklif etmişdir. Tokio hökuməti kömək işarəsi olan etiketləri 2012-ci ilin oktyabrında Toey Oedo xəttində paylamağa başlamışdır. 2013-cü ilin iyulunda proqram genişləmiş, digər Toey metro xətlərini, Nippori-Toneri xəttini, Toden Arakava xəttini və Toey avtobusunu əhatə etmişdir. 2016-cı ilin dekabrında Tokio xəstəxanalarında təqdim olunmağa başlamışdır.

2016-cı ildə Kioto prefekturası kömək işarəsini qəbul etmiş və simvolun yer aldığı müxtəlif cihazları paylamağa başlamışdır. 2017-ci ildə Yay Olimpiya və Paralimpiya Oyunlarına hazırlıq məqsədilə kömək işarəsi Yaponiya Sənaye Standartı kimi qəbul olunmuş və milli status almışdır. Nəticədə, simvol digər prefekturalarda da istifadə ounmağa başlamışdır. 2021-ci ilin oktyabrına qədər Yaponiyanın bütün prefekturaları kömək işarəsindən istifadə etməyə başlamışdır. Hokuriki regionunun sakinləri arasında keçirilmiş bir sorğuda iştirakçıların 80%-i simvolu ayırd edə bildiklərini, 46%-i isə bu simvolu daşıyan şəxs gördüklərini bildirmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

*
*
*
*
*
Yenə də böyüyəcəklər (abidə)

**Yenə də böyüyəcəklər** (; kidevats daizrdebian) — Tbilisi şəhərini Azərbaycan və Ermənistan ilə birləşdirən avtomobil magistralının yaxınlığında, Marneuli şəhərinin girişində yerləşən abidə. Abidə 1975-ci ildə II Dünya müharibəsində qələbənin 30 illiyi münasibətilə açılmışdır. Müəllifi Merab Berdzenişvilidir. 

Abidə xüsusi olaraq hamarlanmış sahədə yerləşmişdir və əsas yoldan aydın şəkildə görünməkdədir. Platformanın səthi qara mərmər plitələrlə üzlənmişdir. Onun üzərində ucaldılmış abidənin hündürlüyü 13,48 metrdir. Üç fiqurdan ibarət kompozisiya vətənpərvərlik mövzusu əsasında yaradılıb.

Kompozisiyada ön planda bir qadın təsvir edilmişdir. Onun qarşısında iki azyaşlı oğlan uşağı dayanmışdır. Qadın, övladlarını vətən üçün böyüdən ananın ümumiləşdirilmiş simvolu kimi təqdim olunmuşdur. Uşaqların əllərində tutduqları iri qılınc, onların vətəni müdafiə etməyə mənəvi hazır olduqlarını ifadə etməkdədir. Ananın jesti — bir qədər irəli uzadılmış əlləri və uşaqların əlindəki qılıncla birləşərək, kompozisiyanın bütövlüyünü təmin etmişdir.

2017-ci ildə abidə mədəni irs statusu alıb.
## İstinadlar
Merab Berdzenişvili

**Merab Berdzenişvili** () — gürcü heykəltəraş və rəssam, SSRİ xalq artisti (1987).  1995-ci ildə isə Didqori döyüşünə həsr olunmuş abidəyə görə Dövlət Mükafatı ilə təltif edilmişdir. Gürcüstan Elmlər Akademiyasının və SSRİ Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü olmuşdur. Tbilisi Dövlət İncəsənət Akademiyasında professor kimi fəaliyyət göstərmişdir.
## İstinadlar
Lüsi Lyu

**Lüsi Lyu** (; ) — ABŞ aktrisası, rejissoru və ictimai xadim. O, UNICEF-in xoşməramlı səfiri olmuşdur.

O, daha çox Çarlinin mələkləri (*“Charlie's Angels”*) və Billi öldürmək (*“Kill Bill”*) filmlərindəki rolları, həmçinin Elementar (*“Elementary”*) adlı televiziya serialında Con Vatson obrazını canlandırması ilə tanınır. O, Hollivudda uğurlu karyerası ilə yanaşı, insan alverinə qarşı mübarizə və humanitar fəaliyyət sahəsindəki təşəbbüsləri ilə də məşhurdur.

UNICEF səfiri kimi o, xüsusilə qadın və uşaqların müdafiəsi, insan alverinin qarşısının alınması və təhsil imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində fəal iş aparır.

## Bioqrafiyası
Lüsi Lyu 2 dekabr 1968-ci ildə Nyu-York şəhərinin Kvins rayonunda, Tayvandan köç etmiş çinli ailədə anadan olmuşdur. Onun atası inşaat mühəndisi, anası isə tərcüməçi idi. Lyu uşaq yaşlarından incəsənətə maraq göstərmiş və məktəb illərində həm rəssamlıq, həm də aktyorluqla məşğul olmuşdur. O, Nyu-York Universitetində bir müddət təhsil aldıqdan sonra Miçiqan Universitetinə keçmiş və burada Asiya dilləri və mədəniyyəti ixtisasları üzrə bakalavr dərəcəsi almışdır. Universitet illərində teatr səhnəsində çıxış etməyə başlayaraq aktyorluğa marağı daha da güclənmişdir.

Lüsi Lyu aktyorluq fəaliyyətinə 1991-cı illərin əvvəllərində televiziya seriallarında epizodik rollarla başlamışdır. O, ilk dəfə geniş tanınırlıq qazandığı obrazı — *[[Ally McBeal]]* serialındakı Ling Woo rolunu 1998–2002-ci illərdə canlandırmışdır. Bu obraz Lüsi Lyuya həm tənqidçilərin rəğbətini, həm də Emmi mükafatına namizədlik qazandırmışdır.

2000-ci ildə o, *[[Çarlinin mələkləri]]* filmində Demi Mur və Kemoran Diaz ilə birlikdə rol almış və filmin uğuru onu beynəlxalq səviyyədə məşhur etmişdir. Daha sonra *[[Billi öldürmək: 1-ci hissə]]* (2003) filmində Kventin Tarantinonun rejissorluğu altında canlandırdığı O-Ren İşi obrazı ilə kino tarixində unudulmaz rollardan birinə imza atmışdır.

## İstinadlar
Ceyms Patterson

**Ceyms Brendan Patterson** (, 22 mart 1947-ci il təvəllüdlü) — Amerikalı yazıçı.

## Erkən həyatı

Ceyms Patterson 22 mart 1947-ci ildə Nyu-Yorkun Nyuberq şəhərində, evdar qadın və müəllim olan İzabel (qızlıq soyadı Morris) və sığorta makleri Çarlz Patersonun ailəsində anadan olub. Ailə fəhlə sinfinə mənsub idi və İrland əsillidir. Paterson "Manhetten Universiteti"ndən ingilis dili üzrə bakalavr və Vanderbilt Universitetindən ingilis dili üzrə magistr dərəcəsini almışdır.

## Karyera

Patterson "Vanderbilt"də doktorantura namizədi olarkən "J. Walter Thompson"da reklam meneceri vəzifəsinə qəbul edildi. Patterson 1996-cı ildə reklam işindən təqaüdə çıxdıqdan sonra bütün vaxtını yazıya həsr etdi. Paterson daha sonra bildirib ki, onun ən böyük təsiri, yəqin ki, Evan S. Konnelin 1959-cu ildəki ilk romanı "Mrs. Bridge" olub. 1976-cı ildə Patterson ilk romanı "The Thomas Berryman Number"ı nəşr etdi. "Vaşinqton D.C. Metropoliten Polisi" və Federal Təhqiqat Bürosunda işləmiş, hazırda xüsusi psixoloq və hökumət məsləhətçisi kimi çalışan Aleks Kross personajını əks etdirən romanlar onun ən populyar və 2010-cu illərin ən çox satılan ABŞ detektiv seriyasıdır. Paterson 1976-cı ildən bəri 200-dən çox roman yazıb. Petersonun 114-dən çox "The New York Times" ən çox satan romanı olub və o, tək bir müəllif tərəfindən ən çox #1 "New York Times" bestselleri - 67 - rekordunu tutur ki, bu da həm də "Ginnes Dünya Rekordu"dur. Onun romanları ABŞ-da satılan hər 17 sərt üzlü romanın təxminən 6%-ni təşkil edir. 2010-cu ilin məlumatına görə, Patersonun romanları son illərdə Stiven Kinq, Con Qrişem və Den Braun birlikdə satılan nüsxələrindən, daha çox satılıb. Onun kitabları dünya üzrə təxminən 305 milyon nüsxədə satılıb. 2008-ci ildə Patterson, Böyük Britaniya kitabxanalarında ən çox borc alınan müəllif kimi Jaklin Vilsonu əvəz etdi. O, bu vəzifəni ən azı 2013-cü ilə qədər saxladı. 2018-ci ildə Paterson, "James Patterson's Murder Is Forever" adlı həqiqi cinayət televiziya serialı üzərində "Stiven David Entertainment" ilə işlədi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* James Patterson at the Internet Book List
* 
* 
*
Aneides lugubris

**Aneides lugubris** (*Ağac salamandrı*) — Qalxan salamandrların bir növü. Bu həşərat yeyən canlı Kaliforniya və Aşağı Kaliforniyaya məxsusdur və əsasən palıd və çinar meşələri ilə sıx çaparal ərazilərində tapılır.

## Təsvir

"Aneides lugubris"in burundan anal açıqlığa qədər olan uzunluğu (SVL) 6,5–10 sm (2,6–3,9 düym) arasındadır. Adətən tünd bənövşəyi-qəhvəyi rəngdə olur və üzərində qızılı və ya sarı ləkələr var, baxmayaraq ki, ləkəsiz də ola bilər. Bu salamandr Urodela dəstəsinin bir çox digər növlərindən daha uzun və iti dişlərə malikdir. Aneides lugubris həşərat yeyən olub, böcək, tırtıl, torpaq biti, qarışqa və qırxayaq ilə qidalandığı müşahidə edilmişdir. Quyruğu tutucudur. Cavan fərdlər ümumilikdə tünd rəngdə olur, üzərində boz rəng və incə sarı ləkələr var. Bu növün erkəkləri geniş üçbucaqlı başı və alt dodağın kənarına qədər uzanan ön dişləri ilə fərqlənir. Böyük bir yetkin fərd ağrılı dişləmə edə bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Fisher, R. N. and T. J. Case. "A Field Guide to the Reptiles and Amphibians of Coastal Southern California." USGS.
* AmphibiaWeb - Aneides lugubris
* Caudata Culture Entry - Aneides lugubris
* California Herps Profile
Verilənlərin keyfiyyəti

**Verilənlərin keyfiyyəti** () — verilənlərin istifadə üçün yararlılıq dərəcəsini göstərən göstərici.

Bu anlayış həmçinin keyfiyyət və ya kəmiyyət dəyişənlərinin dəyərləri məcmusunun vəziyyətinə də aid ola bilər. Verilənlərin keyfiyyətinə dair müxtəlif təriflər mövcuddur, lakin adətən verilənlər "əməliyyatlarda, qərar qəbuletmədə və planlaşdırmada nəzərdə tutulan istifadə üçün yararlı olduqda" yüksək keyfiyyətli hesab olunurlar. Başqa bir yanaşmaya görə, verilənlər o zaman yüksək keyfiyyətli sayılır ki, onlar aid olduqları real dünya hadisələrini və ya obyektlərini düzgün şəkildə əks etdirə bilsinlər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

*
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Data quality course, from the Global Health Learning Center
Batrachoseps major

**Batrachoseps major** (*Bağ salamandrı* və ya *Cənubi Kaliforniya incə salamandrı*) — "Plethodontidae" fəsiləsinə aid olan bir salamandr növü. Bu növ Meksikanın şimali Aşağı Kaliforniya və ABŞ-nin Cənubi Kaliforniya bölgələrinə endemikdir.

## Təsvir

"Batrachoseps major" kiçik bir salamandr olsa da, digər Batrachoseps incə salamandrlarına nisbətən daha böyükdür. Yetkin fərdlərin uzunluğu 3,2–5,9 santimetr arasında dəyişir və 17-21 qabırğa yivləri var. Digər "Batrachoseps" növləri kimi, "B. major"-un da arxa ayaqlarında yalnız dörd barmaq var.
Rəngi dəyişkəndir, lakin ümumiyyətlə boz rəngin müxtəlif çalarlarında olur. Əsas identifikasiya xüsusiyyəti onun aşağı hissəsinin açıq rəngli olmasıdır. Bu xüsusiyyət, "B. major"-u oxşar olan "B. nigriventris"-dən fərqləndirmək üçün ən sadə üsuldur, xüsusilə bu iki növ eyni ərazidə bir araya gəldikdə. Bununla belə, B. nigriventris adətən daha kiçik və zəifdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*IUCN: all species searchpage
Isthmura bellii

**Isthmura bellii** — Ümumi adı ilə "Bellin yalançı axın salamandrı" və ya "Bell salamandrı", "Plethodontidae" fəsiləsinə aid olan bir salamandr növü. Bu növ Meksikaya endemikdir və əsasən Meksika Yaylasının qərb və cənub kənarlarında yayılmışdır, eyni zamanda digər ərazilərdə təcrid olunmuş populyasiyaları da mövcuddur.

## Yaşayış mühiti

Bu növün təbii yaşayış mühiti yüksək yüksəkliklərdəki şam və şam-palıd meşələri, həmçinin meşə kənarları və otlaqlı ərazilərdir. Mühit dəyişikliklərinə davamlıdır və pozulmuş meşələrdə, qəhvə plantasiyalarında, kənd bağlarında və şəhərləşmiş və yüksək dərəcədə pozulmuş ərazilərə yaxın yerlərdə də tapılır. Bu quruda yaşayan növ adətən ağac qırıntılarının, qayaların, tullantı taxtaların, kolların altında və yarpaq töküntüləri içərisində tapılır. Bir zamanlar çoxsaylı olan bu növ indi bir çox yerdən yox olmuşdur. Bu azalmanın səbəbləri dəqiq deyil, baxmayaraq ki, yaşayış mühitinin itirilməsi onun yayılma ərazisində davam edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pseudoeurycea aurantia

**Pseudoeurycea aurantia** — Ümumi adı ilə "Pena Verde salamandrı", "Plethodontidae" fəsiləsinə aid olan bir salamandr növü. Bu növ Meksikanın Oaxaka ştatına endemikdir və yalnız tip lokaliteti olan Pena Verde yaxınlığından məlumdur. Pena Verde, Sierra de Juarez dağ silsiləsindəki ən şimal yüksək zirvəsidir.

## Təsvir

Tip seriyasındakı iki erkək fərdin burundan kloakaya qədər uzunluğu (SVL) təxminən 43 mm, səkkiz dişi fərdin isə 39–52 mm arasında dəyişir. Bədən quruluşu nisbətən möhkəmdir. Baş nisbətən genişdir. Burun geniş yumru formadadır, lakin erkəklərdə dişilərə nisbətən daha kəsikdir. Ətraflar nisbətən uzundur, yaxşı inkişaf etmiş əllər və ayaqlar, nisbətən uzun və incə barmaqlar var. Bel tərəfin əsas rəngi qırmızımtıl-qəhvəyidir və qarın tərəfə doğru açıq sarıya çalır. Belin ortasından boyunca qaş tərəfindən quyruq ucuna qədər uzanan geniş və gözə çarpan narıncı bir zolaq var; baş hissəsində bu zolaq tünd ləkələrə parçalanır. Bel tərəfində parlaq sarı ləkələr var, lakin onlar quyruqda daha çox yığılmışdır. Bədənin və quyruğun alt tərəfi ləkəsiz, bərabər açıq sarı rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər