open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İkinci SSRİ–Finlandiya müharibəsi

**İkinci SSRİ–Finlandiya müharibəsi** (), **Kareliya üsyanı** (, , ), sovet-Azərbaycan ədəbiyyatında **Ağ finlərin Kareliyada fitnəkarlığı** — 1921-ci ilin oktyabrından 1922-ci ilin fevralında Finlandiya Silahlı Qüvvələrinin Rusiya SFSR tərkibində olan Kareliya bölgəsinə hücumu. Əməliyyatlarda ağ finlərlə yanaşı karellər də iştirak etmişdir.

## Zəmin
1920-ci ilin martında Uxtada (indiki Kalevala) çağırılmış qolçomaq qurultayında Kareliya Müvəqqəti Hökuməti seçilmiş, oktyabrda yaradılmış Kareliya İttifaqına isə Finlandiya hökumət dairələrinin nümayəndələri də daxil oldular. 1921-ci ilin payızında Kareliyanın Finlandiyaya birləşdirilməsi şüarı ilə qolçomaq qiyamları başlandı və ağ fin dəstələri hücuma keçdi.

## Müharibə
Ağ finlərə qarşı kommunistlərin başçılığı ilə yerli əhalidən olan dəstələr və kiçik sərhəd qoşunu hissələri mübarizə aparırdı. 1921-ci ilin noyabrında onlara kömək məqsədi ilə Petroqraddan Qızıl Ordu hissələri göndərilmiş və vahid hərbi komandanlıq yaradılmışdır. Sovet qoşunları dekabr–yanvar aylarında müdaxiləçilərin əsas qüvvələrini məğlub etmişdir.

## Nəticə
17 fevralda Kareliyada döyüş əməliyyatı qurtarmışdır. Ağ finlərin məğlub edilməsində Toyvo Antikaynenin başçılıq etdiyi və əsasən, fin kommunistlərindən ibarət xizəkçilər dəstənin də böyük rolu olmuşdur. Ağ finlərin Kareliyadakı döyüş əməliyyatlarında müvəffəqiyyətsizliyə uğraması şimal-qərbdən Sovet respublikalarına qarşı müdaxilə cəhdlərini boşa çıxarmışdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Красная Карелия (Сб. док-тов). Петрозаводск, 1925;
* Соколов-Страхов К. И. Зимняя кампания в Карелии в 1921/22 г. Ленинград, Военная типография Управделами Наркомвоенмор и РВС СССР, 1927. 162 стр.;
* В боях за Советскую Карелию. Очерки и воспоминания. , 1932;
* Хропов И. Н. В борьбе с белофинской авантюрой в Беломорско-Ухтинской Карелии в 1921—1922 гг. // журнал «Красная летопись», № 2, 1933
* Разгром белофинских интервентов в Карелии в 1918-22 гг. / Сборник документов. [Беломорск], гос. изд-во Карело-Финской ССР, 1944;
* *Гардин Е. С.* Разгром белофинской авантюры (1921—1922). — Петрозаводск: Госиздат Карело-Финской ССР, 1947. — 44 с.;
* *Хесин С. С.* ''«Разгром белофинской авантюры в Карелии в 1921-22 гг.»'' М., Воениздат, 1949.
* *Балагуров Я. А.* Борьба за Советы в Карельском Поморье. Изд. 2-е, испр. и доп. Петрозаводск, «Карелия», 1973. 160 стр., илл.
* Тойкка Э. В. Сквозь грозовые годы (воспоминания). Петрозаводск, «Карелия», 1980.
* .
* *Гусев К. В.* К истории карельского мятежа (по материалам комиссии по реабилитации при Президенте РФ) // «Отечественная история»: журнал. — 1996. — № 6 — С. 71—84.
* Niinistö, Jussi. *Heimosotien historia*. Suomalaisen Kirjallisuuden Seura, 2005, 
* Shirokorad. Alexander. *Finland – Russia. Three unknown wars* (*Финляндия - Россия. Три неизвестные войны*), 2006, 

## Xarici keçidlər

* Карельское восстание (1921—1922)
* Катерина Лексунова: ''«Осень 1921-го: восстание или авантюра?»'' Интернет-журнала «Республика», 5.02.2013
Meşə gerillaları

**Meşə gerillaları** () — karellər və ağ fin könüllüləri tərəfindən yaradılmış müqavimət hərəkatı. Hərəkat 1920-ci ildə imzalanmış Tartu müqaviləsinə əsasən Kareliya ərazisinin bir hissəsinin bolşevik Rusiyasına verilməsindən sonra yaranmışdır.  Hərəkatın fəaliyyəti nəticəsində alovlanan münaqişə İkinci SSRİ–Finlandiya müharibəsinə gətirib çıxarmışdır. 1921-ci ildə Rusiyaya qarşı üsyan zamanı 3 min gerilla döyüşçüsü Şərqi Kareliyanın böyük hissəsini tuta bilmişdir. Onlar bu əraziləri yeni yaradılmış Finlandiya Respublikası ilə birləşdirməyə çalışırdılar, lakin 1922-ci ildə üsyançı qüvvələr Finlandiyaya çəkilməli oldular.

## İstinadlar
Kripta

**Kripta** (qədim yunan dilində κρυptή “örtülü yeraltı keçid; gizli yer”) - orta əsrlər Qərbi Avropa memarlığında məbədin qurbangahının və xor hissələrinin altında yerləşən, müqəddəslərin və şəhidlərin qalıqlarının dəfn mərasiminə və nümayişinə xidmət edən bir və ya bir neçə yeraltı tağlı otaqlardır. Məbədin başqa adı “aşağı kilsə”dir.

Qədim Romada hər hansı tağlı yeraltı və ya yarı yeraltı otaq kripta adlanırdı.

Kript sözünün sinonimi olaraq xristianlıqdan əvvəlki dövrlərdə ölülərin ritual yandırılması yeri, sonralar – xristian məzarları mənasını verən latın dilindəki qəbir (məzar) terminindən istifadə edilə bilər.

Kriptanın orijinal forması Konstantinin hakimiyyəti dövrünə məxsus Roma bazilikalarındakı həvarilərin məzarlarından miras qalmışdır. VII əsrdən etibarən apsis formasını təkrarlayan yarımdairəvi formaya malik olan kriptalarda məbədin şərəfinə təqdis olunan müqəddəslərin və şəhidlərin qalıqları saxlanılırdı. X-XI əsrlərdə kriptanın forması dəyişdi: təkcə apsisin altında deyil, həm də məbədin nefləri və transepsiyalarının altında uzanmışdır ki, bu da kriptanın faktiki olaraq ikinci yeraltı kilsəyə çevrilməsinə səbəb olmuşdur.
Ağfinlər

**Ağfinlər** (həmçinin **ağ finlər**;  – «ağ») — Finlandiyada vətəndaş müharibəsinin burjua milli hökumətinin, antikommunist və antisovet qüvvələrinin tərəfində olan iştirakçıları. Onlar ağ qvardiya və yeger hərəkatında təşkil edilmişdilər. Finlandiyada "ağlar" termini Rusiyada vətəndaş müharibəsində iştirak edən ağ ordu ilə bənzətmə nəticəsində yaranmışdır. Onlar 1918-ci ildə hərbi qarşıdurmada qalib gəlmişdilər.

"Ağ finlər" termini Sovet Rusiyasında yaranmış və sovet təbliğatında mənfi kontekstdə istifadə olunmuşdur.

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* , Osa I (1980) ISBN 951-26-1828-1, Osa II (1981) ISBN 951-26-2022-7.
Fumio Kişida

**Fumio Kişida** () — Yaponiyanın Baş Naziri,  Liberal Demokrat Partiyasının (LDP) sədri.

## İstinadlar
Məhəmmədəli xan (sipəhsalar)

**Məhəmmədəli xan** — ləzgiəsilli Səfəvi dövlət məmuru və hərbi komandir. O, şah Sultan Hüseynin (hak. 1694–1722) dövründə ordunun baş komandanı *([[Sipəhsalar|sepahsalar]])* və İrəvan vilayətinin (Çuxursəəd kimi də tanınır) bəylərbəyi kimi xidmət etmişdir.

Baş vəzir Fətəli xan Dağıstaninin (1716-1720) qardaşı oğlu Məhəmmədəli xan Səfəvi dövlətinin dağıldığı və ağır tənəzzülə uğradığı xaotik illərdə xidmət etmişdir. O, 1716-cı ildə əyalət əhalisinin üsyanından sonra öldürüldü və yerinə onun on iki yaşlı (adı açıqlanmayan) oğlu keçdi, o da Gürcüstan və Təbriz bəylərbəyi (vəli) təyin edildi.

## İstinadlar

## Mənbə
*  
*
Yakobi adası

**Yakobi adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada. Çiçaqov adasının qərbində yerləşir və ondan Lisyanski körfəzi (şimal-şərqdə) və Lisyanski boğazı (şərqdə və cənub-şərqdə) ilə ayrılır. Adanın sahəsi 213,3 km²-dir. Bu onu ABŞ-da 64-cü ən böyük ada edir. Burada daimi əhali yoxdur.

Ada 1804-cü ildə Yuri Lisyanski tərəfindən İrkutsk general-qubernatoru İvan Yakobinin şərəfinə adlandırılmışdır. Adanın Tlinqit adı Takhanesdir.

Ehtimallara görə, 1741-ci ildə məhz bu adada on beş rus dənizçisi müəmmalı şəkildə yoxa çıxır, onlar qayıqla sahilə çatırlar və bir daha gəmiyə qayıtmırlar. 
## İstinadlar
Kadin adası

**Kadin adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada.
Vrangel adasından 7 km şimal-qərbdə, Stikin çayının mənsəbi ilə üzbəüz ərazidə yerləşir. Adanın uzunluğu təxminən 3,5 km-dir. Ən yüksək nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 424 m hündürlükdədir.

Ada 1863-cü ildə Rında korvetindən olan rus ekspedisiyasının iştirakçıları tərəfindən adlandırılmışdır. Ekspedisiyanın üzvlərindən biri, Atkada anadan olmuş aleut əsilli losman Mixail Kadinin şərəfinə bu adı alır. 1848–1850-ci illərdə Kadin Tebenkovun atlasında bu yerlərin xəritələrini çəkmişdir.

## İstinadlar
Ay (dəqiqləşdirmə)

**[[Ay]]** — Yerin yeganə daimi təbii peyki və Günəş sisteminin beşinci ən böyük təbii peyki.

**Ay** həmçinin bu mənalara gələ bilər:

* Ay (zaman) — Ayın Yer ətrafında dövr etməsi vaxtına təqribən bərabər olan və təqvimlərdə istifadə edilən zaman ölçü vahidi. 1 ildə 12 ay var.

## Həmçinin bax
* Ayı
Katrin adası

**Katrin adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada. Ada Baranov adasının şimal-şərq sahillərində yerləşir. İnzibati cəhətdən Sitka şəhərinin bir hissəsidir. 1935-ci ildə ABŞ Meşə Xidməti adanı Rus İmperatriçəsi Yelizaveta Petrovnanın şərəfinə Katrin adlandırır. Təxminən 16 km uzunluğundadır. Adanın sahəsi 86,94 km²-dir. Daimi əhalisi yoxdur.

## İstinadlar
Ermənistan (dəqiqləşdirmə)

* Ermənistan
* Ermənistan Sovet Sosialist Respublikası
* Ermənistan Demokratik Respublikası
* Ermənistan (Roma əyaləti)

## Həmçinin bax
* Ermənistan krallığı (dəqiqləşdirmə)
Səfi xan Ləzgi

**Əlqas Mirzə** (daha sonra **Səfi Qulu xan Ləzgi** adı ilə tanınan) — XVII əsrdə Səfəvilər dövlətində xidmət etmiş dövlət xadimi. O, Qumuq şamxalı Eldar ibn Surxayın oğlu idi və bu səbəblə Qumuq hakim zadəgan ailəsinə mənsub idi. Gənc yaşlarında, şah I Səfinin (1629–1642) hakimiyyəti dövründə atası tərəfindən İsfahana – Səfəvi sarayına göndərilmiş, burada saray mühitində böyümüş və adı dəyişdirilərək "Səfi Qulu xan" adlandırılmışdır.

1666–1674-cü illərdə Səfəvi dövlətinin mühüm inzibati vahidlərindən biri olan Çuxursəəd bəylərbəyliyinin bəylərbəyi vəzifəsində çalışmışdır. Onun fəaliyyəti Səfəvilərin Cənubi Qafqazdakı idarəçilik sistemində mühüm rol oynamışdır.

Onun oğlu Fətəli xan Səfəvilər dövlətində I Şah Sultan Hüseynin baş vəziri olub.

## Mənbə
* 
* 
*  
*
Baranov adası

**Baranov adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada. 1805-ci ildə kapitan Yuri Lisyanski tərəfindən Aleksandr Baranovun şərəfinə adlandırılmışdır. Orada yaşayan Tlinqit hinduları onu Sheet’-ká X'áat’l (çox vaxt sadəcə "Şi") adlandırırlar. Admiralteyski və Çiçaqov adaları ilə birlikdə "ABC adaları" adlanan adaları əmələ gətirir. 2000-ci ildə əhalinin sayı 8532 nəfər olmuşdur.

## Coğrafiya
Adanın sahəsi 4162&nbsp;km², maksimum uzunluğu təxminən 160&nbsp;km, eni isə 50&nbsp;km-dir. Bu Aleksandr arxipelaqının ən dağlıq adası və Alyaskanın səkkizinci ən böyük adasıdır. Dünyanın ən böyük adaları siyahısında 135-ci yerdədir.

Adanın demək olar ki, bütün ərazisi inzibati cəhətdən şimalda Çiçaqova adasına qədər uzanan Sitka şəhərinin məhəlləsinin bir hissəsidir. Adanın Sitkaya aid olmayan yeganə hissəsi Port-Aleksandr şəhərinin yerləşdiyi uzaq cənub-şərqdə kiçik bir torpaq zolağıdır (9,75&nbsp;km²). Şərq sahilində Vorm Sprinqz, Port Armstronq və Port Valter şəhərləri vardır. Tərk edilmiş Qoddard şəhəri Sitkadan 25&nbsp;km cənubda yerləşir.

## Tarix
Adanın ilk ağ tədqiqatçıları rus dənizçiləri olur. 1799-cu ildə adada ilk qəsəbə Rusiya-Amerika şirkətinin qubernatoru Aleksandr Baranov tərəfindən inşa edilmişdir. Tlinqitlər üzərində qələbədən sonra ada 1804-cü ildən 1867-ci ilə qədər Şimali Amerikada rusların fəaliyyətinin mərkəzi idi və heyvan tacirlərinin qərargahı da orada yerləşirdi. 1867-ci ildə Rusiya Alyaskasının satışı haqqında müqaviləyə əsasən ada ABŞ-nin bir hissəsi olur.

Təxminən 1900-cü ildə adanın şimalında konserv fabrikləri, balina ovu stansiyaları və xəz fermaları qurulur. Onların əksəriyyəti İkinci Dünya müharibəsinin əvvəlində tərk edilir. Bu tikililərin qalıqları bu gün də tərk edilmiş vəziyyətdədir.

## İqtisadiyyat
Adada üç qızılbalıq ferması var, biri Port Armstronq yaxınlığında, biri Vorm Sprinqzin şimalında və biri Medvejıe gölü yaxınlığında yerləşir.

Qonur ayıları və qara quyruqlu maralın (Odocoileus hemionus sitkensis) xüsusi yarımnövü ilə də məşhur olan adada balıqçılıq, balıq emalı və turizm əsas gəlir mənbəyidir.

## Həmçinin bax
* Katrin adası

## Mənbə
* Фотографии острова Баранова на сайте Alaska-in-pictures.com

## İstinadlar
Rza Abbasi

**Rza Abbasi** () və ya **Ağa Rza** () — İran miniatürçüsü. Məşhəddə, sonralar isə İsfahanda I Şah Abbasın sarayında işləmişdir. Ağa Rza miniatürə qrafk xüsusiyyətlər vermiş, miniatür portret sənətini inkişaf etdirmişdir. Firdovsinin "*[[Şahnamə]]*" əsərinə Ağa Rzanın çəkdiyi illüstrasiyalar Dublində ingilis kolleksiyaçısı Çester Bittinin kitabxanasında, 12 miniatürü ilə Paris Milli Kitabxanasında saxlanır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Риза-йи-Аббаси в Артциклопедии
Qazaros Ağayan

**Qazaros Stepanoviç Ağayan** (; ) — erməni pedaqoqu və yazıçısı.

## Həyatı
Qazaros Stepanoviç Ağayan 16 aprel 1840-cı ildə o vaxtlar Rusiya imperiyasına bağlı olan Gürcüstanın Xaçın kəndində anadan olmuşdur. Pedaqoji görüşlərində Konstantin Uşinskinin təliminə əsaslanmışdır. Ağayan məktəbi dinin təsirindən qurtarmağı, xalqa yaxınlaşdırmağı tələb edirdi. Ağayan erməni dili dərsliklərinin müəllifidir. "*Həyatımızın əlamətdar hadisələri*" (1893) və "*Harutyun və Manvel*" (1867) adlı xatirə əsərləri var. "*İki bacı*" (1872) romanında 1860–1870-ci illərdə erməni kəndindəki ictimai ziddiyyətlər əks olunmuşdur. Ağayan görkəmli uşaq yazıçıdır ("*Gülnaz nənənin nağılları*", 1904 və s.). Azərbaycan folkloruna yaxından bələd olmuş, haqqında qiymətli fikirlər söyləmişdir. Əsərlərində Azərbaycan xalq məsəllərindən istifadə etmişdir. Bəzi şeir və hekayələri Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuşdur. Ağayan 3 iyul 1911-ci ildə Tiflis şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Биография писателя на сайте armen-tales.ru
* *Саркисян Р.* Заметки к генеалогии рода Агаянов. — М.: Открытый Мир, 2006.
Satur Ağayan

**Satur Pavloviç Ağayan** (; ) — erməni sovet tarixçisi, pedaqoq, tarix elmləri doktoru (1948), professor (1950). Ermənistan SSR EA-nın həqiqi üzvü (1963).

## Həyatı
Satur Pavloviç Ağayan 12 yanvar 1912-ci ildə Rusiya imperiyasına bağlı Yelizavetpol quberniyasının Zəylik kəndində (indiki Daşkəsən) anadan olmuşdur. O, 1941–1948-ci illərdə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutunun baş elmi işçisi, Vladimir Lenin adına APİ-nin prorektoru, Kirov adına ADU-nun dosenti olmuşdur. O1943-cü ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü olan Ağayan Ermənistan SSR Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutunda şöbə müdiri, Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Marksizm-Leninizm İnstitutu (MLİ) Ermənistan filialı direktorunun müavini (1948–1951), Ermənistan KP MK elm və mədəniyyət şöbəsinin müdiri (1951–1954), Ermənistan SSR Tarix İnstitutu direktorunun müavini, İrəvan Universitetinin professoru (1954–1961), MLİ Ermənistan filialının direktoru (1961–1968) kimi işləmişdir. O, 1968-ci ildən Ermənistan SSR Elmlər Akademiyasının akademiki, Ermənistan SSR Elmlər Akademiyasının ictimai elmlər bölməsinin akademik-katibi olmuşdur. Əsas tədqiqat sahələri: Cənubi Qafqazda inqilabi hərəkat tarixi, XIX əsrdə aqrar münasibətlər, Cənubi Qafqaz xalqlarının dostluğu. Satur Pavloviç Ağayan 3 dekabr 1982-ci ildə İrəvan şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969–1978.

## Xarici keçidlər
* Агаян Цатур Павлович
Ağardıcı əhəng

**Ağardıcı əhəng** və ya **xlorlu əhəng** — pambıq və kətan parçaları ağartmaq üçün işlədilən qarışıq xlorid-kalsium hipoxlorit. İlk dəfə 1799-cu ildə Çarlz Tennant tərəfindən hazırlanmışdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər
*
Haykaz Ağacanyan

**Haykaz Sarkisoviç Ağacanyan** (; ) — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1950).

## Həyatı
Haykaz Sarkisoviç Ağacanyan 1906-cı ildə Rusiya imperiyasına bağlı Yelizavetpol quberniyasındakı Çaykənd kəndində anadan olmuşdur. 1955-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvü. 1936-cı ildən əmək fəaliyyətinə başlamışdır. Şamxor rayonunun "Pravda" küçəsində manqabaşçısı işləmişdir. 1949-cu ildə üzümçülük sah əsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur. "Oktyabr inqilabı" ordeni və medallarla təltif edilmişdir. 1990-cı ildə Rusiyanın Stavropol diyarındakı Kislovodsk şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Указ Президиума Верховного Совета СССР "О присвоении звания Героя Социалистического Труда передовикам сельского хозяйства Азербайджанской ССР" от 8 августа 1950 г. // Ведомости Верховного Совета СССР. — 23.08.1950. — № 23 (638). — С. 1.
III Ağaxan

**III Ağaxan Sultan Məhəmməd xan** (; ) — ismailik təriqətinin 48-ci imamı (1885-ci ildən), Hindistan burjua dairələri ilə əlaqədar olan siyasi xadim.

## Həyatı
III Ağaxan Sultan Məhəmməd xan 2 noyabr 1877-ci ildə o dövrlər Britaniya Hindistanının tərkibində olan Kəraçi şəhərində anadan olmuşdur. Onun anası Nəvvab Aliyə Şəmsülmülk Fətəli şah Qacarın nəvəsi idi. III Ağaxan 1930–1932-ci illərdə London konfransında və 1932, 1934–1937-ci illərdə Millətlər Cəmiyyəti iclaslarında Hindistan nümayəndə heyətinə rəhbərlik etmişdir. Onun bir çox ölkədə müəssisələri var idi. III Ağaxan dini məsələlərdə islamda burjua modernizminin tərəfdarı olmuşdur. O, 11 iyul 1957-ci ildə İsveçrənin Cenevrə şəhərində vəfat etmişdir.
## Həmçinin bax
* İsmaililər
* Ağaxan (titul)
* IV Ağa Xan
* V Ağa Xan

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Daftary, F., "The Isma'ilis: Their History and Doctrines", Cambridge University Press, 1990.
* Naoroji M. Dumasia, *A Brief History of the Aga Khan* (1903).
* Aga Khan III, "The Memoirs of Aga Khan: World Enough and Time", London: Cassel & Company, 1954; published the same year in the United States by Simon & Schuster.
* Edwards, Anne (1996). "Throne of Gold: The Lives of the Aga Khans", New York: William Morrow, 1996
* Naoroji M. Dumasia, "The Aga Khan and his ancestors", New Delhi: Readworthy Publications (P) Ltd., 2008
* Valliani, Amin; "Aga Khan's Role in the Founding and Consolidation of the All India Muslim League", *Journal of the Pakistan Historical Society* (2007) 55# 1/2, pp 85–95.

## Xarici keçidlər

* Video Clip from the History Channel website
*  Institute of Ismaili Studies: Selected speeches of Sir Sultan Mahomed Shah Aga Khan III 
* http://www.theismaili.org  The Official Ismaili Website
* http://www.akdn.org Official Website of Aga Khan Development Network
* Aga Khan materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)
Aleksandr Vasyak

**Aleksandr Petroviç Vasyak** () — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general-mayoru, Qarabağ müharibəsinin iştirakçısı.

## Həyatı
Aleksandr Petroviç Vasyak 26 noyabr 1954-cü ildə anadan olub. 

A.Vasyak 20 ildən artıq müddətdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində xidmət edib. General-mayor rütbəsinə qədər yüksəlib.

Birinci Qarabağ müharibəsinin ilk illərində ön cəbhənin müxtəlif istiqamətlərində yuxarı komandanlığın nümayəndəsi kimi döyüş əməliyyatlarının idarə olunmasında aktiv iştirak edib. A.Vasyak həmçinin 1992-ci ildə Ağdərə istiqamətində ermənilərə qarşı uğurlu əməliyyatlarda şəxsən iştirak edib.

General birinci Qarabağ müharibəsindən sonra Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin Əməliyyat İdarəsinin rəisi, Hərbi Elmi Mərkəzində məsul vəzifədə çalışıb. Bir müddət sonra Müdafiə naziri, general-polkovnik Zakir Həsənov tərəfindən Bakıya çağırılaraq nazirliyin Daxili Təhlükəsizlik İdarəsinin şöbə rəisi vəzifəsinə təyin edilib.

A.Vasyak Noyabrin 20 Rusiya Federasiyasının Moskva şəhərində vəfat edib. 

Müdafiə Nazirliyinin rəsmilərindən general E.Xəlilovun rəhbərliyi altında dəfn komissiyası yaradılıb. General-mayorun nəşi Bakıya gətirilərək, Müdafiə Nazirliyi tərəfindən təntənəli şəkildə son mənzilə yola salınıb. Dəfn mərasimi noyabrın 29-də baş tutub. 

Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə general-mayor Aleksandr Vasyak "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edilib. O, "Hərbi xidmətlərə görə" medalı ilə də təltif olunub.

## İstinadlar
Ağbaş Qazaxıstan qaramalı

**Ağbaş Qazaxıstan qaramalı** — ətlik qaramal cinsi. Qazax və kalmık inəklərinin Hereford buğa cinsi ilə cütləşdirilməsindən alınmışdır. Konstitusiyası möhkəm, ətlik keyfiyyəti yüksəkdir; otlaq şəraitində yaxşı kökəlir. Ağbaş Qazaxıstan qaramalının rəngi, əsasən, qırmızı, başı, döşü, qarnı, ayaqlarının aşağı hissəsi və quyruğunun ucu ağ olur. İnəklərin diri çəkisi 540–560 kq, buğalarınkı 850–1000 kiloqramdır. İnəkləri ildə 1300–1700 kq süd verir; Rusiyanın Orenburq, Volqoqrad və Saratov vilayətlərində də yetişdirilir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Бугримов Е. И., Казахская белоголовая порода крупного рогатого скота, М., 1952.
* Акопян К., Казахский белоголовый скот на Юго-Востоке СССР, Чкалов, 1956.
* Скотоводство. Крупный рогатый скот, т. 1, М., 1961.
Aconitum leucostomum

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
İri bitki olub, hündürlüyü 120–200 sm, möhkəm olub, şaquli və dik istiqamətdə yerləşən kökümsova malikdir. Aşağı yarpaqları uzunsaplaqlı, kökümsov ətrafında rozet əmələ gətirən və gövdə yarpaqları qısasaplaqlıdır. Bütün yarpaqları sıx, dəricikli, böyrəkvari-dairəvi, dərin kəsilmiş, yuxarı hissəsi çılpaq, güclü damarlı olub, qısa əyilmiş tükcükləri vardır. Hamaşçiçəkləri adətən qol-budaqlı, çılpaq və çoxçiçəkli olur. Çiçəkləri qeyri-düzgün, kasacığı tacabənzər, 5 sərbəst kasaşəkilli, yuxarı kasayarpaqları dəbilqəyə bənzərdir. Ləçəkləri nektarla örtülü, mahmızları nazik spiralşəkilli burulub bağlanmış olur. Çiçəkləri tutqun-bənövşəyidən, sarı rəngə qədər dəyişir. Meyvəsi üçyarpaqlı, metalabənzər tükcüklüdür. İyul-avqust aylarında çiçəkləyir, avqust-sentyabr aylarında isə meyvələri yetişir.

Dağ-meşə və subalp çəmənliklər, kolluqlar.

Yerüstü hissələri may-iyun aylarında, çiçəkləri isə vegetasiya fazasında toplanılır. Xammal torpaqdan 4–5 sm hündürlükdə yığılmalıdır. Toplanılmış xammal sutqa ərzində 3–10 sm ölçüdə hissələrə kəsilməli və qurudulmaya hazırlanmalıdır. Qurudulma günəş altinda 3–5 sm qalınlıqda sərilməli və ya 80°С temperaturada quruducu şkafda aparılmalıdır. Xammal qurudulduqdan sonra qablaşdırılmalıdır. Bu zaman bütün qaydalara riayət etmək lazımdır.

Bitkini ehtiyatla toplamaq lazımdır. Yeni yaranan pöhrələrinin məhv edilməsinin qarşısını almaq lazımdır. Xammalın təkrar toplanılması 3 ildən sonra mümkündür.

Xammal B siyahısında saxlanılmaqla, saxlama müddəti 5 ildir. Zəif iyli və təyin olunmayan dadlıdır.

## Tərkibi və təsiri
Yerüstü hissələrinin tərkibində 0,5–4% deterpen alkaloidləri (lappakonitin, lappakonidin), vegetasiya müddəti qurtardıqdan sonra isə yeraltı orqanlarında bu alkaloidlər 4,9% olur. Bundan başqa izoxinolin alkaloidləri — koridin, saponinlər, kumarin və aşı maddələri vardır.

Dərman preparatları – Allapinin həbi 0,025 q, 0,5% məhlulu (lappakonitin hidrobromid alkaloidi). Antiaritmik, yerli keyləşdirici və sedativ tərkiblidir.

Antiaritmik preparatlar. Aklezin həb 0,025 q. Bundan başqa Karaol (Aconitum karacolicum Rapaics) və Cunqar (Aconitum soongaricum Stapf) növləri vardır ki, bu növlər Tyan-Şanın rütublətli dağ meşələrində rast gəlinir. Bu növlərdə deterpenin zəhərli alkaloidləri vardır. Cunqar akonitini (FS 42–269-72) çiçəkləmə dövründə toplayaraq cövhərini almaq lazımdır. Cövhərindən "Exinop" dərman maddəsi hazırlanır ki, bundan anginanın, xalq təbabətində isə xərçəng əleyhinə dərman kimi işlədilir. Güclü zəhərləyici dərmandır.

Antiaritmik, analgetik maddədir. "Allapinin" və "Aklezin" dərmanları keyfiyyətli antiaritmikdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağqılçıq

**Ağqılçıq** — Azərbaycanın qədim çəltik sortu. Sünbülcükləri qılçıqlı, küləşi sarı, dəni ağ və iridir. 1000 dənin çəkisi 32–35 qramdır; düyü çıxımı 60–62%-dir. Xörəyinin keyfiyyəti yaxşıdır. Orta yetişəndir; yerə yatmır, dəni tökülmür, xəstəliklərə davamlıdır. Mayın birinci yarısında səpilir, Vegetasiya dövrü 130–140 gündür. 1 hektardan 20–37 sentner məhsul yığılır. Su və gübrəyə tələbkardır.

## İstinadlar
Ağdamkənd su anbarı

**Ağdamkənd su anbarı** — Azərbaycanın Ağdam rayonunda, Ağdamkənd kəndinin yaxınlıqlarında su anbarı. 1963-cü ildə istifadəyə verilmişdir. Suyunu Qarqarçaydan çəkilmiş kanaldan alır. Sahəsi 50 hektar, ümumi həcmi 1,6 milyon metr3, faydalı hcəmi 1,4 milyon m3-dur. SSRİ dövründə suvarmada istifadə edilirdi. 1993-cü ildə Ağdamkəndin işğalı ilə Ermənistan qüvvələrinin nəzarətinə keçmiş, 2020-ci ildə isə Vətən müharibəsi nəticəsində azad edilmişdir.

## İstinadlar
Ağbaş Ukrayna qaramalı

**Ağbaş Ukrayna qaramalı** — südlük cins. XIX əsrdə Ukraynada yerli Polesye inəklərinin Hollandiya qaramal cinsi buğaları ilə cütləşdirilməsindən alınmışdır. Əsasən, qara və qırmızı rənglidir. Əksəriyyətinin başı, boğazının, qarnının altı, ayaqları və quyruğunun ucu ağ olur. İnəkləri ildə 2500–3000 kiloqram, ən yaxşıları 4000–4500 kiloqram süd verir; südünün yağlılığı 3,6–3,7%-dir. İnəklərin diri çəkisi 400–450 kiloqram, buğalarınkı 800–900 kiloqramdır. Ukraynanın Kiyev, Jitomir, Vinnitsa və Xmelnitski vilayətlərində yetişdirilir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
*
Ağbuğda-13

**Ağbuğda-13** — payızlıq bərk buğda sortu. Azərbaycan SSR Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Əkinçilik İnstitutunun Mirbəşir Zona Təcrübə stansiyasında Apulikum 82/1 və Xoranka sortlarının çarpazlaşdırılmasından alınmışdır. Ağbuğda-13-ün sünbülü, dəni və qılçığı ağdır; ağ dənləri iri, şəffaf, uzunsov olur. 1000 dənin çəkisi 49–59 qram gəlir. Su və gübrəyə tələbkardır. Yerə yatmır, quraqlığa davamlıdır. Suvarılan sahələrdə 1 hektardan 30–35 sentner məhsul yığılır. Ağbuğda-13 oktyabrın birinci yarısında səpilir. Vegetasiya dövrü 210–220 gündür. Dağətəyi və suvarılan düzən zonalar üçün rayonlaşdırılmış buğda sortu olmuşdur.

## İstinadlar
Kanada qızılsəbəti

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisi olub, hündürlüyü 1,5 m-ə bərabərdir. Gövdəsi düzqalxan, yuxarı hissədən budaqlanan, bütün hissələri sıxyarpaqlı olub, əsası odunlaşmışdır. Gövdəsinin rəngi tünd-yaşıldan, açıq-yaşıla qədər dəyişir. Yarpaqları növbəli, xətti-neştərvari, zirvəsi uzun itiuclu və uzunsov damarlıdır. Aşağı yarpaqlarının kənarları boyunca itidişcikli, qısasaplaqlı olub, uzunluğu 5–12 sm-ə bərabərdir. Yuxarı yarpaqları bütövkənarlı, oturaq və uzunluğu 2–8 sm-dir. Səbətcikdəki çiçəkləri xırda, diametri 3–5 mm, kənarlarında 4–6 yalançı dilcik və 5–8 ədəd boruşəkilli çiçəkləri vardır. Bütün çiçəkləri qızılı-sarı olur. Yalançı dilcikli çiçəkləri bir cərgədə yerləşir. Səbətdə birtərəfli toplanmış, qövsşəkilli, əyilmiş, bükülmüş, qatlanmış fırçaları qollu-budaqlı, piramidaşəkili və süpürgəvarı çiçəkləri yerləşmişdir. Meyvələri ensiz silindrik, toxumları qabırğalı, uzunluğu 1–1,5mm, kəkilli ağ tükcüklüdür. Birinci il budaqlanan kökümsovu və yan kökcüyü olur. İyul-avqust aylarında çiçəkləyir, avqust-sentyabr aylarında isə meyvələri yetişir.

Çiçəkləmə başlayan zaman bitkinin yerüstü hissəsini silos yığan kombaynla hündürlüyü 36 sm olmaq şərti ilə toplamaq lazımdır. Bu üsulla kəsilmə uzunluğu 10–15 sm ölçüdə xammalı doğramaq və qurutmaq lazımdır. Qurudulma yaxşı havalanan yerlərdə və ya 50–60ºС temperaturda quruducu şkafda aparılmalıdır.

Yerüstü hissələri, yarpaqları, çiçəkləri, yetişməmiş meyvələri və kəkilləri xammal hesab olunur. İysiz, acı dadlı olmaqla, azacıq büzücüdür.

Yaxşı hava axını olan quru yerlərdə saxlanılmalıdır. Saxlama müddəti 5 ildir.

## Tərkibi və təsiri
Yerüstü hissəsində flavonoidlərdən aqlikon (kverçetin, kempferol, izoramnetin), qlükozidlər, kumarinlər (skopoletin, umbelliferon), kofein və çoxlu miqdarda triterpen saponinləri vardır.

Diuretik, iltihabsorucu və spazmolotik dərmandır.

Hipoazotemik və diuretik dərman bitkisi olub, iltihabsorucu və spazmolotik vasitə kimi orqanizmdən sidik konkrimentlərini çıxarır. Böyrəkdaşı və sidikyolu xəstəliklərində təyin edilir. "Prostanorm" preparatı xroniki prostat vəzinin adenomasında işlədilir.

Solidar məhlulu (ekstrakt). Daxilə qəbul edilir. Diuretik, iltihabsorucu vəspazmolotik dərmandır.

Marelin, həb (komponent ekstrakt). Spazmolotik, diuretik, iltihabsorucu dərman olub, sidik konkrimentlərini çıxarır və böyrək sancısını azaldır.

Urofluks, toz (komponent ekstrakt). Diuretik və iltihabsorucu dərmandır.

Prostanorm, duru ekstrakt, daxilə qəbul edilir. Həb 0,2 q, (komponent ekstrakt). Prostatotrop və diuretik dərmandır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Lespedeza hedysaroides

**Lespedeza hedysaroides** (Pall.) Kitag. – Qəpikvari lespedeza (Lespedeça, tibbi lespedeça).

## Botaniki xarakteristikası
Lepidezaçoxillik ot bitkisi olub, qısa kökümsovu sıxılmış və basılmış düz gövdəsi 50 sm hündürlüyündədir. Yarpaqları uzunsov və ya uzunsov-ellipsşəkilli, sonu tikanlı, üçərmürəkkəb, sapvari-iynəli olub, yalançı zoğludur. Hamaşçiçəkləri qoltuq tumurcuqları fırçalı, kəpənəkçiçəkli tipində, sarımtıl və ya ağ-bənövşəyidir. Meyvəsi təktoxumlu, ellipsvari və ya dairəvi-yumurtavari paxlameyvədir. İyul-avqust ayında çiçəkləyir, sentyabr ayında isə meyvələri yetişir.

Lepideza quru yerlərdə, otlu kolluqlarda, çınqıllı torpaqlarda, çay kənarlarında, qumlu-çaqıl daşlı yerlərdə daha yaxşı inkişaf edir. 

İti bıçaq, oraqla torpaqdan 5–10 sm hündürlüyündə toplanılmalıdır. Yaxşı havalanan çardax və navestlərdə, parça və ya kağız üzərində daimi çevrilərək qurudulmalıdır. Quruducu şkafda qurudulması 40–50ºС temperaturda aparılmalıdır.

Bütun yarpaqlı gövdəsi, çoxsaylı hamaşçiçəklərin qoltuq tumurcuqları və meyvələri buraya aiddir. Spesifik iyli və zəif-büzücü dadlıdır.

Yaxşı havalanan quru yerlərdə, stelajlarda saxlanılmalıdır. Saxlama müddəti 5 ildir.

## Tərkibi və təsiri
Yarpaqlarının tərkibində flavonoidlər (2,5%), kempferol, kverçetin, orientin, homoorientin, viteksin, saponaretin, biokverçetin və lespedin vardır. Cavan budaqlarında flavonoidlərdən — kempferol, kverçetin, izokverçetin orientin və lespedin vardır.

Dərman maddələri - Xelepin, həb,0,1 q; məhlul 0,2%; məlhəmi 1% və 5% (flavonoidlərdən ibarət təmizlənmiş ekstrakt). Virus əleyhinə (herpes) dərmandır.

Lespeflan, məhlul (gövdəsinin təmizlənmiş ekstraktı). Hipoazotemik, diuretik və natrium qovucu təsirlidir. 

Farmakoterapevtik qrup - Virus və herpes əleyhinə dərmandır. Hipoazotemik, diuretik və iltihabsorucu təsirlidir. 

Bu bitkidən alınan "Xelepin" virus əleyhinə təsir edərək, qamma-interferonun sintezini aparmaqla, immun stimullaşdırıcı, hüceyrələrdə humoral immunitet yaradır. Preparat herpes, dəmirov, otit və hətta adenovirus konyuktivitdə əvəzsiz sayılır. Bu bitkidən alınan "Lespeflan" iltihab əleyhinə, hipoazotemik və diuretik dərmandır. Yumaqcıq filtrasiyasını gücləndirməklə, qanda azot qalığıni aşağı salır. Xroniki böyrək çatmamazlığında və nefropatiyada işlənilir. Fransada anoloji olaraq şimali Amerika növünün gövdə və yarpaqlarından (*Lespedeza capitata* Michx.) "Lespenefril" adlı preparat hazırlanır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Teoden

**Teoden** ― Con Tolkinin "Üzüklərin hökmdarı" adlı fantastik romanındakı personaj.

## İstinadlar
Adelina Adalis

**Adelina Adalis** (əsl adı: Adelina Yefimovna Yefron; ; ) — Rusiya-sovet şairi.

## Həyatı
Adelina Yefimovna Yefron 26 iyul 1900-cü ildə Rusiya imperiyasına bağlı Sankt-Peterburq şəhərində anadan olmuşdur. "*Qardaşlıq*" (1937), "*Şərq ümmanı*" (1949), "*Yeni əsr*" (1960), "*Şəhərlər*" (1962), "*Yanvar–sentyabr*" (1970 ildə nəşr olunmuşdur) və s. şeir kitablarının müəllifidir. Klassik və müasir Azərbaycan şairlərinin əsərlərini, o cümlədən Səməd Vurğunun "*[[Azərbaycan (şeir, Səməd Vurğun)|Azərbaycan]]*" və başqa şeirlərini, "*Bəsti*", "*Muğan*" poemalarını, "*[[Vaqif (dram)|Vaqif]]*" dramını ruscaya tərcümə etmiş, "*Azərbaycan poeziyası antologiyası*"nın (1939) hazırlanmasında fəal çalışmışdır. Azərbaycan ədəbiyyatı haqqında məqalələri, Azərbaycana həsr olunmuş əsərləri var. 13 avqust 1969-cu ildə SSRİ-nin paytaxtı Moskva şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
*
Petros Adamyan

**Petros İeronimoviç Adamyan** (; ) — erməni aktyoru.

## Həyatı
Petros İeronimoviç Adamyan 21 dekabr 1849-cı ildə Osmanlı imperiyasının paytaxtı İstanbul şəhərində anadan olmuşdur. Səhnə fəaliyyətinə 1866-cı ildən İstanbul erməni teatrında başlamışdır. 1879-cu ildən Tiflisdə, Bakıda, Şuşada, həmçinin Rusiya və Ukrayna şəhərlərində çıxış etmişdir. 1888-ci ildə Adamyan İstanbula qayıtmışdır. 200-dən çox rol oynamışdır. Adamyanın yaradıcılığı üçün intellektuallıq, emosionallıq və yüksək sənətkarlıq xarakterik idi. Əsas rolları: Arbenin ("*Maskarad*", Lermontov), Hamlet, Otello ("*[[Hamlet]]*", "*[[Otello]]*", Şekspir), Karl Moor ("*Qaçaqlar*", Şiller), Masistan ("*[[Xatabala]]*", Sundukyan). "*Şekspir və onun "Hamlet" faciəsinin tənqidi*" kitabının müəllifidir. O, 4 iyun 1891-ci ildə, 41 yaşında İstanbul şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Тер-Габриеляни Г., «Воспоминания о незабвенном армянском артисте Петре Иеронимовиче Адамяне», Тифлис, 1896
* Генджян Е., «Памяти великого артиста Петра Иеронимовича Адамяна», Ростов-на-Дону, 1908
* «Трагик Адамян». в сб.: «Братская помощь пострадавшим в Турции армянам», Москва, 1897, С. 437-439
* Веселовскии А., «Два силуэта», «Армянский вестник», Москва, 1916, № 3. С. 2-4
* Ярышкин А.,«Адамьян в роли Гамлета», Одесса, 1887
* Степанян Г., «Петрос Адамян», Ереван, 1956

## Xarici keçidlər
* Артист — Мэри Чолакян, «Артист». Журнал Планета Диаспор, 21 февраля 2000 г.
* Петросъ Адамьянъ. Несколько воспоминаній изъ жизни армянскаго трагика
* Гайдин Б. Н. Адамян Петрос Иеронимович // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира».
Baş Kov

**Baş Kov** — Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı.

## Toponimkası
Dağın adı mənbədə Baş Koy kimidir. İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında Baş Kov yaylaq (yenə orada) və Azərbaycanda Qovdağ (İsmayıllı rayonu) adı ilə eynidir. Peçeneqlərin qədim rus salnamələrində Kou (Kov) tayfasının adını əks etdirir.

Orta əsrlərdə peçeneqlərin və ya qıpçaqların Kov (Qov) tayfasının adındandır. Rus salnaməsində 1097-ci ilə aid məlumatda peçeneqlərlə yanaşı Berendə, 1146-cı ilə məlumatda Qarabörk, yaxud Qarapapax (rusca yazılışda mənbədə Çernıy klobuk) və 1151-ci ilə aid məlumatda Kou (Kov) tayfalarının adları çəkilmişdir. 1170–1172-ci ilə aid məlumatdan aydın olur ki, kovlar bərəndələrin bir hissəsi idi. N. A. Baskakova görə rus salnaməsində adı çəkilən Tork (Türk), Berende və Kov tayfaları Uz tayfa birləşməsinə mənsub idi. Mənşəcə peçeneqlərə ya da uzlara mənsub olmuş Qov, Bərəndə (Vərəndə) və Qarabörk (Qarapapax) tayfaları Cənubi Qafqazda bir sıra coğrafi adlarda saxlanılmalıdır. Rus mənbələrində Kou kimi yazılmış Qov tayfasının adı Azərbaycanda Qovlar (Sabirabad rayonu) və Qovlar-Sarılı (Xanlar rayonu), Qovdərə (Lerik rayonu) və Qovdağ (İsmayıllı rayonu) adlarında saxlanılmışdır. XIX əsrin ortalarında 96 ailədən ibarət Qov tayfası Azərbaycanda Cavad qəzasında yaşayırdı. Sözsüz ki, Sabirabad rayonundakı Qovlar kəndi (bu rayonun ərazisi Cavad qəzasına daxil idi) məhz bu tayfaya mənsub ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Xanlar rayonundakı Qovlar-Sarılı kənd adı da məhz Borçalı bölgəsində məskunlaşmış qıpçaqlarla əlaqədardır. Qovlar Sarılı kənd adı "Qovlar kəndi yaxınlığında Sarılı (kəndi)" mənasındadır.

Qov tayfasının adı danışıqda təhrif olunmuş formada Qoy və Koy kimi toponimlərdə də saxlanılmışdır. İrəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində Qoylu (əsli Qovlu), Şamaxı rayonuda Göylər (Qovlardan təhrif) kənd adları qədim Qov tayfasının adını əks etdirir. Cavad qəzasında XIX əsrdə yaşamış Qovlar elinin bir hissəsi Şamaxı rayonunda yaylaq yerində Göylər (dağ) kəndini yaratmışdır.
Cənubi Qafqazda peçeneq ya da qıpçaq mənşəli Qov tayfası həm Qov, həm də Kov formasında bir sıra toponimlərdə saxlanılmışdır.

## İstinadlar
Marketinq strategiyası

**Marketinq strategiyası** () —  davamlı rəqabət üstünlüyünə nail olmaq kimi əsas məqsədi olan uzunmüddətli, perspektivli planlaşdırma yanaşmasıdır . Strateji planlaşdırma şirkətin məqsədlərinə nail olunmasına töhfə verən bazar yönümlü rəqabət mövqeyinin işlənib hazırlanması, qiymətləndirilməsi və seçilməsindən əvvəl şirkətin strateji başlanğıc nöqtəsinin təhlilini əhatə edir.

Strateji marketinq ayrıca bir araşdırma sahəsi kimi 1970-ci illərdə meydana çıxdı və ondan əvvəlki strateji idarəetməyə əsaslanırdı. Marketinq strategiyası marketinqin təşkilat və onun müştəriləri arasında əlaqə kimi rolunu vurğulayır.

## İstinadlar
Konni Soyer

**Konni Soyer** (, uşaqlıq adı **Rozi Koen** (; ) — ABŞ aktrisası.

## Həyatı
Konni Soyer 27 noyabr 1912-ci ildə Rumıniyadan olan yəhudi mühacirləri ailəsində anadan olub. Karyerasına komik kimi gecə klublarında başlayıb.

Konni Soyer 1959-cu ildə əfsanəvi Frenk Sinatra ilə bir filmdə çəkilib.

Aktrisa sonuncu dəfə 2013-cü ildə "Ray Donovan" televiziya filmində miss Sallivan rolunda çəkilib.

Konni Soyer 21 yanvar 2018-ci ildə vəfat edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Sedum maximum

**Sedum maximum** (L.) Hoffm. — Böyük dovşankələmi (Meksika kələmi, çalarlı dovşankələmi, qayaotu).

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik sukkulent ot bitkisi olub, hündürlüyü 80 sm-ə qədər, qısa kökümsov və qalınlaşmış iyşəkilli, milşəkilli kökdən ibarətdir. Gövdəsi tək, düzqalxan, 40–80 sm hündürlüyündədir. Yarpaqları növbəli və qarşı-qarşıya, oturaq, ellipsşəkilli, ürəkvari, bütövkənarlı, bəzən 1–2 dişcikli olub, lətlidir. Çiçəkləri kiçik, ağımtıl-çəhrayı, 6–10 sm diametrində, sıx, qalın, qalxanşəkilli-süpürgəvarı çiçək qrupunda toplanmışdır. Meyvələri çoxyarpaqlı olub, düz və yaşıl yarpaqlardan ibarətdir. Toxumları uzunsov-yumurtavari, uzunluğu 0,5&nbsp;mm-ə qədərdir. İyul-oktyabr aylarında çiçəkləyir, yayın ortalarından payızın sonuna qədər meyvələri yetişir.

Kolluqlarda, talalarda, meşə kənarında, yarğanlarda, qayalarda, quru qumsal və daşlı-xırlı torpaqlarda bitır.

Bitki çiçəkləyən zaman (avqust) təzə halda yığılır və xammal işlənildikdən sonra preparat hazırlanır. Bu zaman bitkinin tərkibində maksimal miqdarda bioloji aktiv maddələr olur. Bitkinin yalnız quru havada, yaxşı olar ki, səhər şeh çəkildikdən sonra toplanılması məqsədəuyğundur. Bitki bıçaqla kəsildikdən sonra yığılmalı və dərhal işlənilməlidir.

Bitkinin köklərinin toplanılması yolverilməzdir.

Xammala butonla birlikdə yarpaqlı gövdəsi, çiçək və yetişməmiş meyvələri aiddir.

## Tərkibi və təsiri
Yerüstü hissələrinin şirəsinin tərkibində oksalat, limon və alma turşusu, flavonoidlər (kverçetin, izoramnetin, kempferol, mirçetin və qlükozidlər) və alkaloid izləri vardır.

Famakoterapevtik qrup. Biostimulyator, tonuslandırıcı və iltihabəleyhinə dərmanlar.

İltihabəleyhinə, ümumi tonuslandırıcı dərmandır. Toxumaların regenerasiyaedici stimulyatorudur.

Bitkinin sulu ekstraktı biostimulyator xassəyə malikdir. Bu maddələr mübadiləsi və regenerasiya proseslərini sürətləndirir, ümumi tonuslandırıcı və iltihab əleyhinə təsir göstərir. "Biosed" adlı preparatını bir neçə dəfə əzələ daxilinə yeritdikdən sonra qanda zülalın ümumi miqdarı artır, *albumin* və *qlobulin* fraksiyasının normal münasibəti bərpa olur, qalıq azotun miqdarı normallaşır və qanda fibrinogenin miqdarı artır. Bitkinin dəmləməsini qəbul etdikdə borulu sümüklərin regenerasiyası stimullaşır. Eksperimental yolla öyrənilmişdir ki, bitkinin tərkibindəki fenol birləşmələri qanda adrenalinin miqdarını artırır.

Tibb sənayesində bitkinin sulu ekstraktı olan "Biosed" preparatı keyfiyyətli biogen biostimulyator kimi süstlük, kəsalət baş verən hallarda, ağır travmalarda və qanitirmələrdə müvəffəqiyyətlə təyin edilir. Preparatın təyini zamanı zülal mübadiləsi stimullaşır, yanıqlarda və göz xəstəliklərində toxuma regenerasiya edir, mədə və onikibarmaq bağırsağın xora xəstəliyində, sümüklərin sınıqları və parodontoz zamanı işlədilir. Yeni törəyən şişlərdə əks göstəriş sayılır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Inonotus obliquus

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid göbələk növü.

## Botaniki xarakteristikası
Çaqa göbələyi canlı ağacların üzərində, başlıca olaraq tozağacı üzərində parazitlik edir. Sporları qabıqdan nüfuz etməklə (günəş yanığı, sinmiş budaq görüntüsü) dağıdıcı təsir edərək, orada inkişaf edir. İnkişaf etdiyi yerdə dairəvi şişkinlik - uzunluğu 30-40 sm, qalınlığı 10-15 sm nəzərə çarpır. Çox vaxt  tozağacı qabığında bu şişkinlik qat həmişəlik saxlanılır. Kəsik, yarıq, oyma, kəsilmiş yer 3 qatlı: xarici qat qara rəngli, qalınlığı 1–2&nbsp;mm, orta qat - qalın, möhkəm, bərk, kip, qonur-qəhvəyi rəngli, müxtəlif qalınlıqlı, daxili qat - yumşaq, boş, bəzən qonur və ya sarımtıl, ağacın dərin qatı çürük, iylənmiş, qoxumuş və kiflənmiş olur. Bu göbələk bəzən qızılağacda, təsadüfü hallarda quşarmudunda inkişaf edir.

Tozağacı və qarışıq meşələrdə daha çox müşahidə edilir.

Çaqa göbələyini bütün il boyu toplamaq mümkündür. Topladıqdan sonra 10 sm ölçüdə kəsilməli, quruducu şkaf və ya peçlərdə 60оС temperaturda qurudulmalıdır. Yayda yaxşı hava olduqda çardax və naveslərdə, hava axını olan yerlərdə nazik kəsərək qurutmaq mümkündür.

Xammal 10 sm ölçüdə kəsilməlidir. İyi yoxdur və acı dadlıdır. Quru anbarlarda yaxşı havası dəyişilən yerlərdə, rütubətdən tam uzaq şəraitdə kisələrdə saxlanılmalıdır. Saxlanılma müddəti 2 ildir.

## Tərkibi və təsiri
Kifayət qədər öyrənilməmişdir. Xammalın tərkibində piqmentlər, polifenolkarbol kompleksi, qatran və digər maddələr vardır.

Şiş əleyhinə olmaqla, həm dətər ifrazını azaldır.

Orqanizmin müdafiə qabilliyyətini yüksək dərəcədə təmin edir, beyin toxumasında maddələr mübadıləsini aktivləşdirir və beyin kötüyünün bioelektrik xassəsini gücləndirir. Tsiklofosfan kimi sitostatik effektə malikdir.

Qəbul etdikdən 1,5-3 saat sonra hipoqlikemik təsir edərək qanda şəkərin miqdarını 15,8-29,9% azaldır. 

Möhkəmləndirici və iltihabsorucu dərman kimi mədə-bağırsağın müxtəlif lokalizasiyalı şiş xəstəliklərində simptomatik dərman kimi işlədilir. Tinkturası mədə və onikibarmaq bağırsaq xorasında təyin edilir. Ağri sindromlarında, dispeptik vəziyyətlərdə və bağırsaq tonusunu artırmaq üçün istifadə edilir. Çaqadan alınan "Befunqin" adlı ekstraktdan psorioz, ekzema və digər dəri xəstəliklərində, qastrit, ödyolu sistemi və qaraciyərin iltihabında təyin edilir. Bu preparatla müalicə olunan zaman südlü-bitkili yeməklərdən daha çox istifadə etmək və ət və yağlardan, konservlərdən, hisdə qurudulmuş ərzaqlardan, sous, şirə, ədviyyat və xuruşdan pəhriz olmaq lazımdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Con Kauç Adams

**Con Kauç Adams** (; ) — Britaniya astronomu. London Astronomiya Cəmiyyətinin prezidenti, Kembric astronomiya rəsədxanasının direktoru (1861). Uranın hərəkətindəki kənara çıxmaları əsasən Neptun planetinin orbitini Urben Leveryedən xəbərsiz müəyyən etmişdir (1845). Bu, Neptunun kəşfinə səbəb olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Biography on the St Andrews database
* Weisstein, Eric Wolfgang (ed.). "Adams, John Couch (1819–1892)". ScienceWorld.
* O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "John Couch Adams", MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews
* "Adams, John Couch" . New International Encyclopedia. 1905.
* "[Adams, John Couch](https://en.wikisource.org/wiki/The_Encyclopedia_Americana_(1920)/Adams,_John_Couch)" . Encyclopedia Americana. 1920.
* John Couch Adams at Find a Grave
* Davor Krajnovic, John Couch Adams: mathematical astronomer, college friend of George Gabriel Stokes and promotor of women in astronomy
Suren Adamyan

**Suren Arutyunoviç Adamyan** (; ) — Azərbaycan-sovet kənd təsərrüfatı qabaqcılı.

## Həyatı
Suren Arutyunoviç Adamyan 6 iyun 1913-cı ildə Şuşa qəzasının ərazisində yerləşən Çartar kəndində anadan olmuşdur. 1938-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvü olan Adamyan 1945-ci ildən Azərbaycan SSR Martuni rayonundakı "Kommunizm" kolxozunun sədri, 1948-ci ildən Sosialist Əməyi Qəhrəmanıdır. Onun rəhbərlik etdiyi kolxoz təsərrüfatda və mədəni quruculuqdakı nailiyyətlərə görə 1967-ci ildə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif olunmuşdur. Adamyan Sov.İKP 22–25-ci qurultaylarının nümayəndəsi olmuşdur. AKP 27–29-cu qurultaylarında MK üzvü seçilmişdir. SSRİ Ali Sovetinin (5–9-cı çağırış) deputatı olmuşdur. 3 dəfə "Lenin" ordeni və "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Suren Adamyan 27 fevral 1983-cü ildə Martuni rayonu Çartar kəndindəki mənzilində ermənilər tərəfindən güllələnmiş, həyat yoldaşı isə baltalanmışdır. Cinayətdə 11 nəfər şübhəli bilinərək saxlanılmış, 2 nəfər məhkəmənin qərarı ilə ölüm hökmünə — güllələnməyə məhkum edilmişdir.

## İstinadlar
Adatlılar

**Adatlılar** — şahsevən tayfalarından biri. İran Azərbaycanında yaşayırlar. Əsasən, maldarlıqla məşğuldurlar.

## İstinadlar
Adda çayı

**Adda**  — İtaliyada çay.

## Tarixi
İkinci koalisiyanın (İngiltərə, Rusiya, Avstriya və s.) Fransa ilə müharibəsində Aleksandr Suvorovun komandanlıq etdiyi Rusiya–Avstriya qoşunları 27–28 aprel 1799-cu il tarixlərində Adda çayı sahillərində general Jan Viktor Moronun komandanlıq etdiyi fransız ordusuna qalib gəlmişdir.

## Xüsusiyyətlər
Po çayının sol qolu olan Addanın uzunluğu 313 kilometr, hövzəsinin sahəsi təqribən 8 min kilometr2-dir.

## İqtisadiyyat
Adda çayı üzərində çox sayda SES var. Bəzi yerlərdə gəmiçiliyə yararlıdır. Addadan Milana uzunluğu 56 kilometr olan kanal çəkilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Kayaking in the Adda river
Tomas Addison

**Tomas Addison** (; ) — İngiltərə həkimi, klinisisti və patanatomu.

## Həyatı
Tomas Addison 2 aprel 1793-ci ildə İngiltərədə anadan olmuşdur. O, Edinburq tibb məktəbini bitirmiş, London xəstəxanalarında işləmişdir. Ağciyərin patologiyasına aid qiymətli əsərləri var. Addison böyrəküstü vəzinin Addison xəstəliyini ilk dəfə təsvir etmişdir. O, 29 iyun 1860-cı ildə, 67 yaşında Brayton şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər

* Addison's digitized works in the Iowa Digital Library
* 
*  – includes Biography
*   Epitaph and gravestone at Lanercost Priory.
Adiabla

**Adiabla** () — Qafqaz Albaniyasında yaşayış məntəqəsi. Yunan coğrafiyaşünası Ptolemey (II əsr) "*Coğrafi təlimnamə*" əsərində Adiablanın Kürün şimal qollarından biri ilə Alban çayı arasında olduğunu göstərmişdir. XIX əsrin əvvəllərində Yanovski qeyd etmişdir ki, Adiabla meşədə, ehtimal ki, Şəkinin qərb sərhədi yaxınlığındakı xarabalıqların yerində idi. Muravyova görə, Adiabla Azərbaycanın Zaqatala rayonundakı indiki Əliabad qəsəbəsinin yerində yerləşirdi.

## İstinadlar
Qurd (dəqiqləşdirmə)

* Qurd — canavar. 
* Qurd — böcək. 
* Qurd — Adi canavar. 
* Qurd (repçi) — Azərbaycanlı repçi.
Bayraq meydanı (Şuşa)

**Şuşa Bayraq meydanı** — Şuşa şəhərində Vaqif Cəfərov küçəsində yerləşir. Bayraq Meydanı amfiteatr ilə əhatələnib. Ərazinin ümumi sahəsi 9190 kvadratmetr, yaşıllıqların sahəsi 3693 kvadratmetr, bayraq dirəyinin hündürlüyü isə 11,7 metrdir. Ərazidəki çoxillik bitkilərin mütləq əksəriyyəti saxlanılaraq layihəyə inteqrasiya olunub. Yaşıllaşdırma işlərində yerli bitkilərdən, o cümlədən çinar ağaclarından istifadə olunub.

## Tarixi
2021-ci ilin yanvarın 15-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev işğaldan azad olunmuş Şuşa şəhərinin mərkəzində Azərbaycan bayrağını qaldırıb.

2024-cü ilin may ayından Bayraq Meydanının yenidən qurulması işlərinə başlanılıb. Sentyabrın 19-da İlham Əliyev Bayraq Meydanının açılışını edib.

Bayraq Meydanında Zəfər muzeyinin də inşası nəzərdə tutulur.

## İstinadlar
Məhəmmədqulu xan Ziyadoğlu-Qacar

**Məhəmmədqulu xan Qacar** () — Səfəvilərin hərbi komandanı və məmuru. 1616–1627 və 1633-cü illərdə Qarabağ bəylərbəyi vəzifəsində çalışıb. O, türkman Qacar tayfası Ziyadoğlu qolunun üzvü, özündən əvvəlki bəylərbəyi olan Məhəmməd xan Qacarın oğlu idi. Təxminən 1620-ci ildə Peykər xan İyirmi Dörd Kaxetinin yeni bəylərbəyi təyin edilməsi münasibətilə o vaxtkı padşah I Abbas (1588–1629) tərəfindən III Luarsabın (Kartli II Luarsab) bacısı verildikdə, Məhəmmədqulu xan Qacara isə Tahmuras xan (Kaxetili I Teymuraz) bacısı verildi. 1624-cü ildə şah I Abbas nəvəsini Səmayun xanla (Kartlili II Simon) evləndirəndə, Əbdülqaffarın (Səfəvilərin xidmətində olan Kartlinin gürcü Amilaxori ailəsindən olan zadəgan) xanımı gəlinə yoldaşlıq etdi, Məhəmmədqulu xan Qacar ​​isə ikinci müddət ərzində Peykər xan İyirmi Dörtə toy ziyafətini aparmağı əmr etdi.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
* 
*
Novruz bəy

**Novruz bəy** () — I Abbas (1588-1629) və I Səfinin (1629-1642) dövründə xidmət etmiş gürcü Tulaşvili tayfasından olan Səfəvi məmuru.  O, bir vaxtlar görkəmli Səfəvi-gürcü hərbi və siyasi lideri olan İmamqulu xanın qızı ilə evləndi. 1626-1627-ci illərdə I Abbas Novruz bəyi Qarabağda Cavanşir tayfasına naib, onun bacanağı Davud xan Undiladzeni isə Qarabağa qalabəyi təyin etdi.

## Mənbə
* 
*
Beynəlxalq Fetiş Günü

**Beynəlxalq Fetiş Günü** — BDSM icmasını dəstəkləyən bir gün. Birləşmiş Krallıqda Milli Fetiş Günü olaraq ortaya çıxdı və ilk dəfə 21 yanvar 2008-ci ildə keçirilib. İlk Beynəlxalq Fetiş Günü 16 yanvar 2009-cu ildə (ilin üçüncü cümə günü) keçirilib. Beynəlxalq Fetiş Gününün əsas məqsədi fetiş icmasının məlumatlılığını və dəstəyini artırmaq, eyni zamanda pornoqrafiya ilə çox maraqlanmağı cinayət sayan Böyük Britaniya qanununa da qarşı çıxmaqdır. Həmçinin icma üzvlərini seksuallıqları mövzusunda daha açıq olmağa təşviq etmək üçün nəzərdə tutulub.

## Milli Fetiş Günü
Milli Fetiş Günü ilk olaraq ilk dəfə 4 sentyabr 2008-ci ildə Birləşmiş Krallıqda qeyd edildi. Beləliklə onun yerini Beynəlxalq Fetiş Günü aldı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* International Fetish Day Homepage
* The Guardian Comment is Free — International Fetish Day is something we can all celebrate