open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hüseyn Avni Qarslıoğlu

**Hüseyn Avni Qarslıoğlu** — (; ) — türk diplomatı və siyasətçi, Türkiyənin Azərbaycanda (16.01.2007-20.02.2008) və Almaniyada (15.01.2012 — 31.10.2016) fövqəladə və səlahiyyətli səfiri.

## Həyatı
Hüseyn Avni 1956-cı il noyabrın 15-də Türkiyədə, Yozqatda anadan olub. İlk təhsilini Ankara Cümhuriyyət liseyində alıb. 1980-ci ildə Ankara Universitetinin Siyasi Elmlər fakültəsinin Beynəlxalq Əlaqələr bölməsini bitirib. İngilis və alman dillərini mükəmməl bilir. Evlidir, iki övladı var.

## Karyerası
Hüseyn Avni Qarslıoğlu 1982-ci ildə Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyində işə başlayıb. Əvvəl dövlət qulluğuna namizəd, sonra İnformasiya və Araşdırmalar Departamentinin katibi vəzifəsinə təyin olunub.

1984-1986-cı illərdə Tehrandakı səfirlikdə katib vəzifəsində çalışıb.

1986-1990 - Sidney Baş Konsulluğunda vitse-konsul

1992-1996 - Türkiyənin Nyu-Yorkda BMT-kı nümayəndəsi

1998-2001 - Oslo səfirliyində müşavir

2001-2004-cü illərdə Türkiyənin Batumidəki baş konsulu vəzifəsində çalışıb.

Batumidən sonra, 2004-cü ildə,  Xarici İşlər Nazirliyinin Qafqaz və Mərkəzi Asiya üzrə Baş idarəsinin şöbə müdiri, sonra isə baş direktorun müavini vəzifələrində işləyib.

2007-2008-ci illərdə Hüseyn Avni Qarslıoğlu Türkiyənin Bakıdakı səfiri vəzifəsinə təyin olunub. Azərbaycanda fəaliyyəti dövründə Azərbaycan ilə Türkiyə arasında siyasi, iqtisadi, mədəni və digər sahələrdə əməkdaşlığın daha da genişlənməsinə və möhkəmlənməsinə diqqət yetirirdi.

2008-ci il aprelin 18-dən 2011-ci il noyabrın 16-dək Abdullah Gülün prezidentliyi dövründə prezidentin şəxsi katibi vəzifəsində çalışıb.

2012-ci ildə Türkiyənin Berlindəki səfiri təyin edilib və 2016-cı ilə qədər bu vəzifəni icra edib.

2017-ci il iyunun 14-də Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin müşaviri vəzifəsinə təyin edilib. 2019-cu ildə təqaüdə çıxıb.

## Həmçinin bax
* Türkiyənin Azərbaycandakı səfirlərinin siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nabukko

* **Nabukko** () — Qədim Babil hökmdarı Navuxodonosorun () adının qısaldılmış forması.
* Nabukko (opera) — Cüzeppe Verdinin 1842-ci ildə səhnələşdirilmiş operası.
* Nabukko (boru kəməri) — Orta Asiyadan Avropaya çəkilməsi planlaşdırılan qaz boru kəməri layihəsi.
* Nabukko qaz kəməri — Xəzər bölgəsi və Orta Şərq təbii qaz ehtiyatlarını Avropa bazarlarına çatdırmağı nəzərdə tutan qaz kəməri layihəsi.
Bucaspor

**Bucaspor** — Türkiyədə futbol klubu.

## Tarixi
2008-2009-cu il mövsümündə "Bucaspor" Türkiyə çempionatında 2-ci liqada mübarizə aparıb. Uğurlu çıxış sayəsində izmirlilər 18 oyundan 37 xal toplayaraq, 1-ci liqaya vəsiqə qazanıblar. Bu, 81 yaşlı klubun tarixində ən böyük uğurlardan biridir.

## Xarici keçidlər
* Bucaspor klubunun rəsmi saytı
Dodaqdan qəlbə (roman)

**Dodaqdan qəlbə** () — Rəşad Nuri Güntəkinin ilk dəfə 1925-ci ildə nəşr olunmuş romanı.

## Məzmun

Roman kiçik yaşlarında çoxlu əziyyət və məşəqqətlər yaşayan Hüseyn Kənanın həyatından bəhs edir. Uşaqlığı çətin keçən Kənan məşhur bəstəkar ikən san-şöhrət onun başını gicəlləndirir, keçmişdəki ağrılı-acılı illərinin intiqamını alırmış kimi əyləncəli, qayğısız bir həyat yaşamağa qərar verir. Bu yolda o hətta onun musiqisinə dəlicəsinə vurulan gənc, saf Lamiənin həyatını məhv etməkdən belə çəkinmir. Yetim, köməksiz qızı həyatın axarına buraxaraq gələcəyi üçün xeyirli olacağını düşündüyü Cavidanla ailə həyatı qurur. Lakin bu izdivac ona xoşbəxtlik gətirmir. Sonda yalançı şan-şöhrət, zəngin həyat tərzi onu bezdirir, əvvəlki həyatına qayıtmağı, hüzuru lamiyənin sevgisində tapmağı çox arzulayır. Bu istək onda xəstəlik halını alır. Lamiyəyə qovuşmaq istəsə də, buna nail ola bilmir və həyatına intiharla son qoyur.

Lamiyə isə həyatın bütün zərbələrinə baxmayaraq qızı Məbrurə ilə birlikdə öz namusunu qoruyub yaşamağı bacarır və sonda həqiqi sevgisinə qovuşur.

"Dodaqdan qəlbə" romanı lirik-realist üslubda yazılsa da, müəllif bu əsərdə dövrünün ictimai problemlərinə də biganə qalmamışdır. Əsərdə öz məhəbbəti naminə əzablara düçar olan Lamiənin məşəqqətli həyatı və məxsus olduğu cəmiyyətin ziddiyyətləri real bədii təsvirlərlə verilmişdir.

## Nəşr və tərcümə

Roman Məryəm Axundova tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə, Bakıda Kiril qrafikalı Azərbaycan əlifbası ilə 1989-cu ildə Azərbaycan Ensiklopediyasının Baş redaksiyasında Damğa romanı ilə birlikdə 375 səhifədə, Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbası ilə isə 2006-cı ildə Şərq-Qərb nəşriyyatında 280 səhifədə, 25 000 tirajla, daha sonra isə Bakı Kitab Klubunda 320 səhifədə nəşr edilib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər

* Rəşad Nuri Güntəkin. Dodaqdan qəlbə. Bakı, "Şərq-Qərb", 2006, 280 səh.
*
*Dodaqdan qəlbə
Toblerone

**Toblerone** — İsveçrənin dünyada ən məşhur şokoladı. Tobleronenin tarixi Jan Toblerin 1867-ci ildə Bernin Länggasse məhəlləsində‚ Confiserie Spéciale' adlı konfiseri dükanını açması ilə başlar. Toblerin çıxardığı şokolada rəğbət müsbətincə, oğulları ilə birlikdə 1899-cu ildə‚ Fabrique də Chocolat Berne, Tobler & Cie' adlı fabriki qurar. 1908-ci ildə toblerone ilk dəfə bugünkü forması ilə çıxarılmağa başlanar. Toblerone adı TOBLER və İtalyanca ‘TORRONE' (yəni bal-badam nuqası) sözlərindən gəlməkdədir. Şəkli isə Matterhorn dağından ilhamlanaraq inkişaf etdirilmişdir.

## Mənbə

## Xarici keçidlər
* http://www.toblerone.ch/
Nərimanbəylilər

**Nərimanbəylilər** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması
Nərimanbəylilərin ulu babası Nəriman bəy Qarabağidir. O, Şuşa şəhərində sayılıb-seçilən, savadlı bir zadəgan idi. İbrahimxəlil xan Cavanşirin oğlu Əhməd xana xidmət etmişdi.

Nəriman bəyin Allahverən bəy, Nəriman bəy adlı oğulları var idi.

Nəriman bəyin törəmələri Nərimanbəyli, Nərimanbəyov soyadını daşıyırlar.

## Soyun tanınmış nümayəndələri
* Əmir bəy Nərimanbəyov — ADR dövründə Bakı qubernatoru.
* Həşim bəy Nərimanbəyli — İrəvanda "Rus-Azərbaycan" qız Məktəbinin müdiri, İrəvan Müəllimlər Seminariyası məzunu
* Nəriman bəy Nərimanbəyli — Haşım bəy Nərimanbəyovun oğlu, Azərbaycan milli istiqlal hərəkatının fəal iştirakçılarından biri, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü, ictimai-siyasi və dövlət xadimi.
* Fərman bəy Nərimanbəyli — Cümhuriyyət tələbəsi, mühəndis.
* Toğrul Nərimanbəyov — Azərbaycan rəssamı, SSRİ və Azərbaycan SSR Dövlət mükafatları laureatı, SSRİ-nin və Azərbaycanın xalq rəssamı, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü.
* Vidadi Nərimanbəyov — Azərbaycan SSR xalq rəssamı.
* Arif Nərimanbəyov — Azərbaycan kinooperatoru, rejissor, ssenarist, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1964).

## Sxem

## Şəkillər

Şəkil:Nariman-bek.jpg|Nəriman bəy Nərimanbəyli, (1899-1937) — Azərbaycan milli istiqlal hərəkatının fəal iştirakçılarından biri, Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Parlamentinin üzvü, ictimai-siyasi və dövlət xadimi.
Şəkil:Togrul Narimanbekov.jpg|Toğrul Nərimanbəyov, (1930) — rəssam


## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu. Nərimanbəylilər. "Soy" dərgisi, 8 (28), Bakı, 2009. səh.3–7.
Həştərxan xanlığı

**Həştərxan Xanlığı** (tatarca حاجی‌ ترخان خانلغی, Xacitarxan Xanlığı) — Qızıl Ordanın yıxılmasından sonra, Çingiz xanın oğlu Cucinin nəslindən olan Toxa Temür sülaləsindən Noqay xan tərəfindən qurulmuş bir Türk dövləti.

## Tarixi
1466 – 1554-cü illər arasında hökm sürmüş bir xanlıqdır, paytaxtı Həştərxan şəhəri olmuşdur. Krım xanlığı vasitəsiylə Osmanlı dövlətinin nüfuz dairəsinə girmişdir.

Onun ehtimali təsisedici Qızıl Ordanın hakimi, Səyyid Əhmədin qardaşı, Mahmud Xan sayılır.

Əsli adı "Əjdaha Xanlığı" olan və ruslar tərəfindən sonradan dəyişdirilən Həştərxan xanlığı, Xəzər dənizinin şimal sahillərində əhəmiyyətli bir ticarət mərkəzi olaraq, 88 il müstəqil olmuş, lakin ardıcıl olaraq davam edən hakimiyyət mübarizələri nəticəsində zəifləmiş və 1556-cı ildə rus çarı Qorxunc İvan tərəfindən yıxılmışdır.

Rusiyanın Qazan və Həştərxan xanlıqlarını yıxaraq şərqə doğru genişləmə siyasətindən narahat olan Osmanlı Dövləti, (həm də Orta Asiyadakı türk xanlıqlarının kömək istəməsi səbəbindən) 1563-cü ildə Rusiyanı dayandırmaq üçün Həştərxana səfər planlaşdırmış, ancaq 1569-cu ildə həm ordu rəhbərləri arasında, həm də Krım Xanı ilə bu rəhbərlər arasında başlayan anlaşılmazlıqlar nəticəsində səfərdə istənilən nəticəyə nail olunmamışdır. Buna baxmayaraq Rusiyanın sülh istəməsi səbəbindən 1570-ci ildə yenə də Osmanlı və Orta Asiya türk xanlıqlarının xeyrinə bir müqavilə əldə edilə bilmişdir.

Bu gündə Həştərxan və ətrafında sıx türk əhalisi yaşayır.

### Həştərxan Xanları
I. noyabr 1466–1490

Abbülkərim 1490–1514

Canı Gözət 1514–1521 (1474 −1476 Krım Xanı)

Hüseyn 1521 — ?

Şeyx Əhməd ? — 1525

II. Noyabr ? — 1532

İslam Giray 1531–1532 (1532 Krım Xanı)

Ağ Kubek (I dəfə) 1532–1533

Abdürrəhman (II dəfə) 1533–1537

Dərviş Qazi 1537–1539

Şeyx Heydər (Şeyx Əhmədin oğlu və Dərviş Qazinin atası)

Abdürrəhman (II dəfə) 1539–1543

Ağ Kubek (II dəfə) 1545–1546

Yağışçı 1546–1554

Dərviş Əli 1554–1557

## İstinadlar
Birinci Göytürk xaqanlığı

**Birinci Göytürk xaqanlığı** — Göytürk Xaqanlığı VI əsrin ortasında, Asiyanın şərqində Çin dövlətinin qərbində, sasani-İran dövlətinin məhdudlaşdırdığı İç Asiya çöllərində, şərqdə Avarlar, qərbdə Eftal (Ağ Hunlar) ilə edilən mübarizələr nəticəsində ortaya çıxdı. İlk Xaqanları şərq qanadını idarə edən Bumun Xaqan, qərb qanadını idarə edən qardaşı İstəmi xaqandır. Bütün göytürk ellərini bir yerə yığan və bu səbəblə İlik Xaqan deyə də adlandırılan Bumun Xaqanın ölümündən sonra yerinə oğulu Ko-lo (Qara Xaqan) keçdisə də iqtidarı qısa sürdü. Bir il sonra Muğan xaqan dövlətin başına keçdi. Muğan xaqan Moğol soylu Kitanları məğlub edərək Şərq Göytürk Dövlətinin sərhədlərini Böyük Okeana qədər genişlətdi. Muğan xaqandan sonra taxta Ta-po (Taspar Xaqan) keçdi. Ta-po, Buduqmu qəbul edən və Çini təzyiq altında saxlamaqla seçirildi. Qərbdə isə sərhədlərini Krıma qədər genişlədən İstəmi xaqan öldü. Yerinə oğulu Tardu Xaqan keçdi. Tardu, 603-cü ilə qədər hökmdarlığını davam etdirdi.

Şərqdə Ta-ponun ölümü üzərinə taxta çıxan To-lo-pien (ya da sonrakı adıyla Apa Tarkan) qurultayda edilən müzakirədə təsdiqlənmədi. Yerinə Ta-ponun qardaş oğlu Şa-po-lio (İşbara) Xaqan elan edildi. Çin siyasətlərinin də təsiriylə qərb Xaqanı Tardu, To-lo-pieni dəstəklədi. İşbaranın Apanın anasını öldürtməsi şərq ilə qərb arasındakı əlaqələri bir daha pozdu. İki tərəf artıq bir-birlərinə düşmən oldu. Tardunun ölümündən sonra Qərb Göytürkləri, güclərinin zəiflədiyinin bir göstəricisi olan, yabguluk və şadlıq adları altında Aşana ailəsinə mənsub kəslər tərəfindən idarə olunduqdan sonra 630-cu ildə Çin hakimiyyətinə daxil oldu. Bundan sonra On Oxlar adını alaraq əsrin sonuna qədər federasiyası şəklində Çin hakimiyyətində qaldılar. Şərq Göytürk Xaqanlığı isə, Şi-pi Xaqanın 618-ci ildə ölümünə qədər müstəqilliklərini qorudular. Ondan sonra hakimiyyətə gələn Hieli (İlik) Xaqan Çinin paytaxtını mühasirə etdisə də, əsir alındı. Xaqanın əsarətdə ölməsiylə I Göktürk Xaqanlığı tamamilə yıxılmış oldu (630-cu il). Eyni tarixdə Çin İmperatoru Tai-tsung özünü Türklərin Göy Xaqanı elan etdi. Xaqanlığa bağlı Türk və xarici boylar ətrafa dağılmağa başladılar, bunlardan bir qisimi isə Çin'ə sığındı. 50 il davam edən əsarət həyatında türklərin Çinə qarşı üsyanları müşahidə edildi. Bunların ən məşhuru 639-cu ildə göy-Türk şahzadəsi "Müalicə Şad"ın qiyamıdır.
Tacik dili

**Tacik dili** ( [za’bɔːni tɔːd͡ʒi’ki], eləcə də *форси́и тоҷикӣ́* [fɔːr’siji tɔːd͡ʒi’ki] "tacik fars dili") — Orta Asiyada yaşayan taciklərin(farsların) danışıq dili, Tacikistanın rəsmi dövlət dili. tacik dili Fars dilləri qrupuna daxildir
Əhliman Axundov

**Axundov Əhliman Molla Əli oğlu** () Azərbaycan folklorşünası və ədəbiyyatşünas-alimi.

## Həyatı
Əhliman Əli oğlu Axundov 30 sentyabr 1903-cü ildə keçmiş Zəngəzur qəzasının   Əliquluuşağı kəndində anadan olmuşdur. 1909-cu ildən 1919-cu ilədək atası Molla Əlinin mədrəsəsində Azərbaycan, fars və ərəb dilləırində ilk təhsilini almış və daha sonra Şuşa Pedaqoji Texnikumunu bitirmişdir. 1932-ci ildə Ali Pedaqoji İnstitutu bitirmiş, aspiranturada təhsilini davam etdirmiş və Bəkir Çobanzadənin elmi rəhbərliyi ilə dissertasiya müdafiə edərək elmlıər namizədi adını almışdır. Ömrünü folklor tədqiqatına bağlamış Əhliman Axundov Azərbaycanın bütün bölgələri üzrə folklor nümunələrini  toplamış və ömrünün sonuna qədər Azərbaycan Elmlər Akademiyası Dil və Ədəbiyyat İnsitutunda müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır. 

Əhliman Axundov 1977-ci ildə oktyabr ayının 2-də Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## Əsərləri
* Sadiq qardaş, 1942
* Qudurğan qaban, 1942
* Nağıllar, 1948
* Азербайджанские сказки, 1950 (rus dilində)
* Məlik Məmməd, 1958
* Əsli və Kərəm, 1960
* Qaçaq Nəbi, 1961
* Xalq dastanları 2 cildlik, Əhliman Axundov, 1961
* Azərbaycan nağılları 5 cildlik, 1961
* Telli saz ustaları, 1964
* Cənnət satan molla, 1965
* Sarı aşıq, 1966
* Aşıq Ələsgər, 1967
* Azərbaycan folkloru antologiyası. II cild (toplayanı Ə.Axundov) Bakı. Azərbaycan EA nəşriyyatı. 1968
* Azərbaycan dastanları 5 cildlik Əhliman Axundov, 1969
* Azərbaycan nağılları 2 cildlik, 1970
* Aşıq Ələsgər 2 cildlik, 1970
* Aşıq Hüseyn Şəmkirli, 1971
* Oyunlar, 1971
* Azərbaycan xalq nağılları, Əhliman Axundov, 1972
* Tülkü tülkü tümbəki, 1972
* Qaravəllilər, 1974
* Aşığın sözü, 1976
* Azərbaycan xalq dastanları, Əhliman Axundov, 1980
* Azərbaycan nağılları, 1982
* Azərbaycan aşıqları və el şairlər, Tərtib edən: Ə.Axundov. İki c.də II c. Bakı, Elm,1984
* Azərbaycan aşıqları Tərtib edən: Ə.Axundov. İranda nəşr olunub
* Dəli Padşah pyesi

## İstinadlar
Rizvan Qarabağlı

**Rizvan Sarı oğlu Babaşov** () — Azərbaycan memarı, memarlıq namizədi, Azərbaycan Memarlar İttifaqının üzvü (1993).

## Həyatı
Rizvan Qarabağlı 10 yanvar 1956-cı ildə Füzuli rayonunun Şükürbəyli kəndində anadan olub. 1973-cü ildə Şükürbəyli kənd orta məktəbini bitirib. 1984-cü ildə Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitunun memarlıq fakültəsini memar ixtisası üzrə bitirib.

1990-cı ildən başlayaraq Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Memarlıq və İncəsənət insititunda baş laborant vəzifəsində elmi faliyyətə başlayıb və həmin ildə institutun aspiranturasına daxil olub. 1994-cü ildə "Memar Kərbəlayi Səfixan yaradıcılığı və Qarabağın dini memarlığı" adlı namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək memarlıq namizədi elmi adına layiq görülüb.

Hazırda həmin institutda aparıcı elmi işci vəzifəsində çalışır və "Qarabağ memarlığı" adlı doktorluq mövzusu üzərində işləyir.

1993-cü ildən Azərbaycan Memarlar İttifaqının üzvüdür.

## Fəaliyyəti
Rizvan Qarabağlının işlədiyi layihələr əsasında Füzuli rayonu ərazisində "Şəhidlər xatirəsinə abidə" kompleksi, "Heydər parkı", Xırdalan şəhərinin məzarlığında "Seyid Əşrəf məqbərə-məscid memarlıq kompleksi", eləcə də müxtəlif yerlərdə bir çox yaşayış binaları inşa olunub.

## Əsərləri
* Memar Qəzənfər Əlizadə. Bakı: "İşıq", 1993
* Memar-alim Şamil Fətullayev (monoqrafiya). Bakı: "Şur", 1994, 52 səh. ISBN 5-7094-0030-0
* Memar Kərbəlayi Səfixan Qarabaği. Bakı: "Azərbaycan", 1995
* Ömür yolu. Bakı: 1998, 80 səh. (həmmüəllif)
* Elmin zirvələrində. Bakı: "Elm", 2004, 254 səh. ISBN 5-8066-1590-1
* Qarabulaqdan Füzuliyədək. Bakı: Nurlan, 2004, 168 səh.
* Архитектура Тауза. Баку: "Нурлан", 2009, 96 стр. (об. автор: С. Алигусейнли)
* "Əsil insan". Bakı: "Nurlan", 2011, 288 səh.
* "Qarabağda sənət və sənətkar" (monoqrafiya). Bakı: "Elm və təhsil", 2011. 280 səh. (Ənvər Çingizoğlu ilə birgə)
* Akademik Sadıq Dadaşov. Bakı: Elm, 2015, 128 səh. ISBN 978-9952-495-79-9
* Füzuli rayonunun memarlıq abidələri. Bakı: Nafta-Press, 2017, 252 səh.
* Qarabağın memarlıq irsi. Bakı: "Gənclik", 2021, 352 səh. ISBN 978-8020-1915-8-5

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mazan nənə türbəsi

**Mazan nənə türbəsi** — Cəbrayıl rayonunun Xudayarlı kəndində yerləşir. İnşa olunma tarixi məlum deyil. Z.İ.Yampolski qəbri madərşahlıq dövrünün yadigarı hesab etmişdir.

## Əfsanə donu
El arasında Cəbrayıl rayonu ərazisindəki Diri dağa verilən ad da Nuh peyğəmbərlə əlaqələndirilir. Babalardan belə bir əfsanə qalmışdır: 
İnsanlar dağın sinəsində əkin-biçinlə məşğuldur. Mazan oğlan ətrafda oynayır, nənəsi çörək salır. Elə bu zaman Nuh tufanı, daşqın başlayır. Bunu görən nənə Mazana deyir ki, çıxsın dağın başına. Nənə özünün dağa çıxa bilməyəcəyini hiss etdiyi üçün çörəyi yarımçıq qoya bilməyəcəyini bəhanə edir. Oğlan çətinliklə dağın zirvəsinə qalxır və suyun getdikcə yaxınlaşdığını görür. Son ümid Dik daşdır, oğlan çətinliklə Dik daşın üzərinə qalxır. Bir neçə gündən sonra su yatmağa başlayır. Bu zaman bir qoca oğlana yanaşır. Bu, Nuh babadır. O, oğlanı Dik daşın üzərindən endirir, onun sağ qalmasına təəccüb edir. Gəzdiyi yerlərdən yalnız burada canlıya, diriyə rast gəldiyi üçün qoca bu dağa "Diri" adı verir (diri - tir - yaşamaq, tiriq - canlı, diri sözləridir). Nuhun gəmisi geri qayıdarkən qoca öz nəvəsi Sənəmi oğlana verir. Mazan böyüyüb güclü bir pəhləvan olur. Sənəmlə evlənir, oğul-uşaqları olur. Sonralar el sənətkarı Aşıq Qurbani də bu nəsildən yaranır.

Diri dağının döşündə Mazan nənənin qəbri indi də durur. Onu da qeyd edək ki, bu əfsanə ilə bağlı Dik daşın, nənənin çörək taxtası, kündələri və s. Diri dağının döşündə daşa dönmüş şəkildə qalmaqda olduğu barədə də əfsanələr vardır.

## Bayatılarda
 
Dirinin gözü Maza,
Qane ol, gözüm, aza.
Qorxuram kirpik çalam,
Üzündən gözüm aza.
Dəyirman oyunu

**Dəyirman** — qədim uşaq oyunudur.

## Oyunun quruluşu
Uşaqlar dairəvi əyləşirlər. Başçı əlində çubuq, başı papaqsız ortada dayanır. Qalan uşaqların başında papaq olur. Başçı çubuğu yerə vurub uşaqları qorxudur. Hamı əl çala-çala deyir:
— Tağı-tağı, tağbatağı…
Bu sözləri 4–5 dəfə təkrar edəndən sonra başçı sağdan bir uşağın papağını götürüb öz başına qoyur. Papağı götürülən uşaq da yanında olan uşağın papağını götürüb öz başına qoyur. Bu hərəkət dairənin sonuna qədər gedir. Bu minvalla papaqgötürmə 4–5 dəfə dövrə vurur. Papaqlar tez hərlənir, uşaqlar əl vurub "Tağı-tağı, tağbatağ" deyirlər. Oyun qızışır, papağın hərlənməsi bir növ dəyirman daşının hərlənməsinə bənzəyir. Oyunun şiddətli yerində başçı əlini başına qoyub çağırır.
— Dağğa… dağğ…
Bu zaman hər kəs başındakı papağı bərk saxlamalıdır. Başıaçıq qalana hərə bir çubuq vurur. Başçı çubuğu nə cür vurursa, qalan uşaqlar da elə vurmalıdırlar.
Beşdaş

**Beşdaş (Qərcimədaş)** — Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə, eləcə də digər mövsümlərdə uşaq və gənclər arasında geniş şəkildə oynanılan qədim oyun.

## Oyunun quruluşu
Bu oyunu iki və ya dörd uşaq oynayır. Hər uşaq beş balaca daş hazırlayır. Qurrə (çöp) atıb oyuna başlayırlar. Oyuna başlayan daşın birini əlində saxlamalıdır ki, buna saqqa deyərlər. Saqqanı göyə tullayıb ovucunun içində olan daşları yerə tökməli, saqqanı göydə tutmalıdır. Əvvəl saqqanı yuxarı tullamaqla daşları bir-bir ovucuna yığmalıdır. Əsas şərt ondan ibarətdir ki, daş götürülərkən nə başqa daşa dəyməli, nə də saqqa yerə düşməlidir. İki əllə götürmək və saqqanı tutmaq olmaz.
Daşları bir-bir götürüb qurtarandan sonra yerə tökməli, yuxarıdakı şərtlərə əməl etmədən daşlərı yerdən iki-iki, sonra üçünü birdən, birini tək, sonra dördünü də birdən götürməlidir.
Bunlar qurtarandan sonra daşları bir-bir iki barmağın arasından keçirməli və barmaq arasından keçirilmiş daşların hamısını bir yerdə götürməlidir.

Sonra daşlar barmaqların hamısının arasından bir-bir keçirilməlidir, Bu şərti də bitirib daşları bir qarış məsafədə bir-birindən aralı qoyurlar. Saqqanı yuxarı ataraq yerdəki daşları surüşdürüb birdən götürməlidir.

Saqqadan başqa bir daş ovucda saxlanılır. Saqqanı yuxarı atıb tutmaqla daşın birini ovucdan yerə salıb, cəld birini yerdən göturməlidir ki, buna yumurtlamaq deyərlər. İki-iki və üç-üç daşı yerə salıb birini götürmək lazımdır. Bundan sonra şaqqıldama gəlir. Yə'ni daşları yerdən bir-bir ovuca yığırlar. Axırda yoldaşı bir daşı itdaş tə'yin edir. O daş əl dəyilməmiş qalır. Bu itdaşı birdəfəliyə barmaqların arasından keçirmək lazımdır. Bunların hamısını səhvsiz, birdəfəyə oynaya bilən qalibiyyət qazanır. Daşı yerdən götürə, barmaq arasından keçirə bilməyən, saqqanı yerə salan və daşı götürərkən əlini başqa daşa vuran uduzmuş olur..

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Dəsmal aldı, qaç

**Dəsmal aldı, qaç** - Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə, eləcə də digər mövsümlərdə əsasən uşaq və gənclər arasında, geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlarından biridir.

## Oyunun quruluşu

Bu oyun əsasən iki variantda oynayırlar.

**Birinci üsul.

Uşaqlar dairəvi şəkildə yerə oturub, ortada dayanan başçıya baxırlar. Bir uşaq dairə boyunca qaçır və dəsmalını oyunçulardan birinin arxasında gizlincə yerə qoyur. Başçı uşaqlardan soruşur:
 
- Dəsmal kimin arxasındadır?



Uşaq dəsmalın öz arxasında qoyulduğunu bilməsə onu ortaya salır, bir-birinin üstünə itələyirlər. Döyülən uşaq başqa birisinin üstünə yıxıla bilsə onu azad eləyir, üstünə yıxıldığı oyunçunu onun yerinə ortaya çıxarıb təpiklə vururlar. Belə-belə uşaqlar hamısı ortaya çıxmalı olur. Özünü möhkəm müdafiə edib ortaya çıxmayan qalib gəlir..

**İkinci üsul.

## Mənbə

* '''Novruz bayramı ensklopediyası. Bakı-2008 (Şərq-Qərb). səh.60.

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Çırtı, çırtı

**Çırtı, çırtı** — qədim uşaq oyunu.

## Oyunun quruluşu
Uşaqlardan biri başçı seçilir. Başçı ortada dayanır, qalan uşaqlar isə dairəvi düzülurlər. Başçı əlində çubuq oyuna başlayır. Əvvəl-əvvəl sağ tərəfdə olan uşaqlara deyirlər: 
- Çırtı, çırtı! 
Sağdakı uşaqlar cavab verirlər: 
- Can çırtı! 
Soldakı uşaqlar deyirlər: 
- Bizim çırtı sizin çırtıya yalan dedi. 
Sağdakı uşaqlar deyirlər: 
- Kimin saqqalına yaraşır? 
Soldakı uşaqlar deyirlər: 
-Hər kəs ayağını çəp qoysa, onun saqqalına yaraşır. Bütün cərgədə olan uşaqlar soldan sağa bir-bir ayaqlarını irəli çıxarırlar. Başçıya çatana qədər irəliləyirlər. Başçı yenə əvvəlki sözləri təkrar edir; sol ayağını sağ ayağının barmaqları üzərinə qoyub, iki dəfə fırlanır. Uşaqlar əvvəlki qaydada geri çəkilirlər. 
Başçı sağ əlini ayağının çeçələ barmağının üstünə qoyur. Hamı başçı kimi edir, baş barmaqlarının ucu ilə başçının yanına gəlirlər. Başçı əlini baş barmağını burnunun ucuna qoyub deyir: 
- Çırtı, çırtı! 
Uşaqlar ona cavab verirlər: 
- Can çırtı! 
Uşaqlar yenə geri çəkilirlər. Bu dəfə başçı sol əlinin baş barmağını qulağına verir. Uşaqlar da onun kimi edib başçıya yaxınlaşırlar. Başçı deyir: 
- Çırtı, çırtı! 
Sağ tərəfdəki uşaqlar cavab verirlər: 
- Can çırtı! 
Başçı deyir: 
- Bizim çırtı sizin çırtıya yalan dedi. 
Sağdakı uşaqlar deyirlər: 
- Kimin saqqalına yaraşır? 
Başçı deyir: 
- Hər kəs tez qaçmasa, onun saqqalına yaraşır. 
Hamı nişan qoyulmuş yerə qaçır. Kim geridə qalsa ona deyirlər: 
-Tısbağa tıs, boynunu qıs! 
Oyun axıra çatına qədər heç kəsin ixtiyarı yoxdur özü istədiyi kimi hərəkət etsin. Qaydanı pozanlar töhmətləndirilib oyundan çıxarılır. Hamı başçının əmri ilə hərəkət edir, nizam-intizama tabe olur.
Molla, haray

**Molla, haray** – Azərbaycanda əsasən yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə və ya digər vaxtlarda uşaq və gənclər arasında geniş şəkildə oynanılan qədim uşaq oyunlarından biridir.

## Oyunun quruluşu
Uşaqlar halay gəlmək yolu ilə mollalar arasıda iki dəstəyə ayrılırlar. Mollalardan birinin gözünü yumurlar. Gözüaçıq mollanın dəstəsində olanlar qaçıb gizlənirlər. Gözüyumulu mollanın uşaqları sığınacaqda otururlar. O, gözünü açır, gizlənən uşaqların mollası ilə uşaqları axtarmağa başlayır. Hər yerdən keçdikdə gizlənən uşaqların mollası bərkdən xəbərdarlıq edir. Məsələn, "Bulağın yanından keçdik", "Dərəni o taya adladıq", "Əlinin evinin yanındayıq" və i. a. Bu xəbərdarlıqdan məqsəd gizlənən uşaqların möhkəm gizlənməsi, gözə görünməməsidir.

Əgər axtaran molla gizlənən uşaqlardan birini görsə oyunu udmuş olur. Gizlənən uşaqlar onun gözünə görünmədən qaçıb sığınacağa gəlsələr, onları axtaran mollanın uşaqları ağız-ağıza verib bərkdən "Molla, haray, molla, haray!" – deyə qışqırışırlar. Axtaran molla onların sığınacağa girməsini görməsə, gizlənən tərəf axtaran tərəfi udur.

## İstinadlar
Hoppana hoppan

**Hoppana hoppan** — qədim uşaq oyunu.

## Təsvir
Uşaqlar çöpatma və ya sayma qaydası ilə oyun başçısı seçirlər. Başçı uşaqları iki dəstəyə ayırır. Sağdakı uşaqlardan birinə bir şey uzadıb deyir: 
- Al bunu! 
Soldakı uşaqlardan biri soruşur: 
- O nədir? 
Sağdakı uşaqlardan biri deyir: 
- Hoppana hoppandı. Kim hoppana hoppan deyə bilməsə, hoppa hoppa, ver yoldaşına, hoppana hoppan eləsin. Bu sözləri desin. 
Yuxarıdakı sözləri uşaqlar dövrə vurub bir-bir deyir, başçının yanına yüyürürlər. Başçının yanına çatınca hər kəs həmin sözləri söyləyə bilməsə, hərə ona bir lopux vurur.

## Mənbə
* '''Novruz bayramı ensklopediyası. Bakı-2008 (Şərq-Qərb). səh.93.
Dirədöymə

**Dirədöymə** — Azərbaycanda əsasən bayramlarda və digər el şənliklərində gənclər və uşaqlar arasında geniş yayılmış qədim oyun növüdür.

## Ümumi məlumat
Bu oyunu uşaqlarla yanaşı cavanlar da oynayırlar. "Dirədöymə" oyunu Naxçıvanda "Cızıq tutması", Muğan bölgəsində "Cızıqdançıxma", Bakıda "Qayışçapdı" ("Qayışaldı"), Göyçayda "Turaoynu" ("Tuladöydü") və s. adlarla məlumdur.

## Oyunun quruluşu
Uşaqlar iki dəstəyə ayrılıb, bir dairəvi cizgi çəkir və qürrə atırlar. Qürrə hansı dəstəyə düşsə o dəstə mərəyə (dairəyə) girir. Uşaqlar hərəsi ayağının altına bir toqqa qoyur. Dairədən kənarda qalanlar toqqanı götürməyə çalışırlar. Dairədəkilər isə ayaqla vurur, toqqaları götürməyə yol vermirlər. Dairənin içərisində olanlar kənardakılardan birini ayaqla vursa, dairədəki uşaqlar kənara çıxır, kənardakılar dairəyə girirlər. Kənardakı oyunçu içəridəkilərdən birini əli ilə tutub dairədən çıxara bilsə, onu bir nəfərə həvalə edib saxladır və yiyəsiz qalmış toqqanı götürməyə cəhd edir. Bu zaman içəridəkilər həm öz toqqalarını, həm də çöldəki yoldaşlarının toqqasını qorumalı olurlar. Yaxud əksinə, içəridəkilər çöldəkilərdən birini fəndlə tutub dairəyə salsalar, dəstələr yerlərini dəyişməli olurlar. Dairədən kənardakı uşaqlardan biri toqqanı ələ keçirsə, dairənin içərisində olan uşaqları toqqa ilə vurur, ayaqları altındakı toqqaları kənara çıxarıb götürməyə çalışırlar. Hansı dəstə toqqaları tamam ələ keçirsə qələbə qazanır. Dairədəkilər ayaqlarından biri cızıqdan çıxmamaq şərti ilə çöldəkilərdən birini digər ayağı ilə vurana qədər çöldəkilər içəridəkiləri toqqa ilə döyürlər..

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Laldinməz

**Laldinməz** — Azərbaycanda qədim uşaq oyunu.

## Oyun qaydaları
Uşaqlar oyunu idarə etmək üçün özlərinə başçı seçirlər. Oyunçular cərgəyə düzülürlər. Burada danışmamaq əsas şərtdir. Gülüb danışan və səs çıxaran uduzmuş olur. Uşaqları danışdırmaq və güldürmək üçün başçı hər vasitəyə əl atır. Çubuğunu yerə vurub deyir: "Bu yer qoruqdur, qoruqdur. Heç kəsin bura gəlməyə ixtiyarı yoxdur".

Heç kəs dinmir. Başçı bir az dayanır. Gülməli, məzəli hərəkətlər edir. Meymun kimi mayallaq aşır, ağız-gözunü büzür. Uşaqlardan biri özünü saxlaya bilməyib gülür. Səs çıxaran uşağı yamsılayan başçı çubuqla onu vurur. Başqa uşaqlar da başçının sözünü təkrar edib, danışan və ya güləni çubuqla vururlar. Uşaqlardan biri nə səs çıxarsa, yaxud hansı sözü ağzından qaçırsa, başçı da eynən təkrar edib onu vuracaq. Qalan oyunçular da bunu təkrar etməlidir. Susub bitərəf dayanan olsa, onu da araya çəkib döyürlər.

## Mənbə
* Novruz bayramı ensklopediyası. Bakı: Şərq-Qərb, 2008, səh.129.

## Həmçinin bax
Yoldaş, səni kim apardı?

**Yoldaş, səni kim apardı?** — Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə, eləcə də digər mövsümlərdə əsasən uşaq və gənclər arasında, geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlarından biridir.

## Oyunun quruluşu

Əvvəlcə dəstəbaşı (usta, başçı,  molla və ya hakim) seçilir. Dəstəbaşı (usta, başçı,  molla və ya hakim) iki cür təyin olunur: ya onları oyunçular özləri seçirlər, ya da ümumin razılığı ilə (oyunda və uşaqlar arasında müəyyən keyfiyyətləri fərqlənənləri), çox hallarda isə (əgər oyunçular bir-birini tanımırlarsa) püşk yolu ilə seçirlər. Dəstələrə bölünərək oynanılan bu oyunu başlamaq üçün halay yolu ilə uşaqlar iki dəstəyə bölünürlər.

Dəstələr sıra ilə ard-arda düzülürlər. Geridə düzülmüş dəstədən bir uşaq gəlir, onlardan birinin arxasından irəli itələyib aparır. Aparılan uşaq geri baxmamalı, ancaq himlə onu aparan uşağı tanımalıdır.
 
Yoldaşlarından biri aparılan uşağa bərkdən deyir:
:- Yoldaş, səni kim apardı?

Uşaq aparanı tapa bilsə, onu da götürüb öz yoldaşlarının içinə qayıdır, dəstədə bir nəfər artır. Yox, uşaq tapa bilməsə, aparan uşaq onu götürüb öz dəstəsinə qayıdır. Bu qayda ilə oyunda uşaqların hamısı iştirak edir. Hansı dəstənin uşaqlarının hamısı o biri dəstəyə keçsə, o dəstə uduzmuş olur.

## Mənbə
Məsudi

**Məsudi** (; ) — "ərəb Herodot" kimi tanınan tarixçi, səyyah. İbn Xəldun Məsudini "bütün tarixçilərin imamı" (başçısı) adlandırmışdır.

## Həyatı

Əbülhəsən Əli ibn Hüseyn ibn Əli əl-Məsudini bəzi şərqşünaslar "ərəblərin Herodotu" adlandırmışlar. Əslən Bəni-Hüzeyl qəbiləsinə mənsub olan Məsudi Babil şəhərində doğulmuş, Bağdadda yaşamışdır. O, məşhur səhabə Abdullah ibn Məsudun nəslindən olduğu üçün bu ləqəblə tanınır. Məsudi elm ardınca Fars, Kirman, Gürgan, Azərbaycan, Taliqan, Herat, Şam, Fələstin, Antakiya, Çin və Hindistana səfərlər etmiş, bu ölkələrin tarixini, adət-ənənələrini və coğrafi quruluşunu mükəmməl öyrənmişdir. Nəhayət, Misirdə vəfat etmişdir. 
Məsudi həm tarix, həm də sırf dini-etiqadi mövzularda yazıb-yaratmışdır. Əsərlərinin bir neçəsinin, hətta adından da göründüyü kimi, o, şiə əqidəsinə inanırmış. Məsudinin "İsbat-ül-vəsiyyə" kitabı şiə ideologiyasının əsasları mövzusunda əvəzsiz mənbələrdən sayılır. İki hissəli əsərin I bölümündə qədim peyğəmbərlərin və onların vəsilərinin (canişinlərinin) tarixi işıqlandırılıb. II bölümdə isə Həzrət Məhəmməd Peyğəmbərin  və 12 imamın həyat salnaməsinə müxtəsər nəzər salınıb. Məsudinin "ət-Tənbih vəl-işraf" və "Əxbar-üz-zəman" kitabları daha məşhurdur. Sonuncu kitabı müəllif əhatəli bir tarix məcmuəsi olaraq qələmə almışdı. (Kitabın həcminin 30 cild olduğunu yazırlar; təəssüf ki, əsər bu günümüzə gəlib-çatmamışdır). Sonralar o, əsəri bir az ixtisar etdi, daha sonra bu variantı da yığcamlaşdırdı. Beləliklə, Məsudiyə dünya şöhrəti gətirmiş "Müruc-üz-zəhəb" kitabı yarandı. "Müruc-üz-zəhəb" xilqətin əvvəlindən başlayaraq, 23-cü Abbasi xəlifəsi Mütinin hakimiyyətə gəlişinə kimi (946-cı il) keçən dövrün hadisələrini əks etdirir. Yəqubi tarixində olduğu kimi, "Müruc-üz-zəhəb"də də keçmiş ümmətlərin və xalqların adət-ənənələri və dini baxışları barədə ətraflı məlumat verilir.

## Mənbə
# Mes‘ûdî, Ali b. Hüseyin (yazar Casim Avcı), sayfa 353–355. // Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt XXIX. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınevi, 2004, 554 sayfa.

## Xarici keçidlər
* Məsudi, "Əxbar əz-Zəman"

## İstinadlar
Yaqubi

**Yaqubi** (; ) — tarixçi, səyyah.

## Həyatı
Əhməd ibn Əbu Yəqub İshaq ibn Vazeh İsfahani tarixdə "Yəqubi" və "İbn Vazeh" kimi daha məşhurdur. Onun üçüncü nəsildən babası Vazeh xəlifə Mənsur Dəvaniqinin qulamı idi. O, Bağdad şəhərinin salınmasında fəal iştirak etmiş, şəhərin böyük bir hissəsinin tikintisinə rəhbərliyi həyata keçirmişdi. 775-ci ildə Mənsur onu Ərməniyyə vilayətinin valisi təyin etdi. Növbəti Abbasi xəlifəsi Mehdi onu Misirə vali göndərdi. Lakin az sonra Vazeh xəlifə Mehdinin əmri ilə edam olundu (785–786; bəzi məlumatlara görə Vazehin edamı Harun ər-Rəşidin zamanında baş vermişdir).

Yəqubi ehtimala görə Bağdadda doğulmuş, gənclik illərini Ərməniyyə vilayətində (yəni Azərbaycan torpaqlarında) keçirmişdi. Onun Tahirilərin xidmətində olması barədə də ehtimallar vardır (Yəqubi Tahirilərin fəthləri barədə müstəqil kitab da yazmışdır). Təqribən 874-cü ildə Yəqubi əvvəlcə Hindistana, daha sonra Misirə və məğrib diyarına səfər edir. Çox güman ki, o, ömrünün sonuna kimi Şimali Afrikada yaşamış və Misirdə vəfat etmişdir.
Əsərlərindən məlum olduğuna görə, Yəqubi coğrafiya, nücum (astronomiya) və ədəbiyyatı yaxşı bilirmiş. Onun Bizans və Afrika tarixinə, habelə, sair mövzulara həsr olunmuş bir neçə əsəri itmişdir. Yəqubinin dövrümüzüdək gəlib çatmış ədəbi irsi məşhur tarix salnaməsi və qismən qorunub saxlanmış "əl-Buldan" (Şəhərlər) kitabı ilə məhdudlaşır.

Yəqubi hərtərəfli və ümumiləşdirilmiş tarix kitabı yazan ilk müsəlman müəllifi sayılır. O və "əl-Əxbar-üt-tival" əsərinin müəllifi Əbu Hənifə Dinəvəri monumental müsəlman tarixçiliyinin baniləridirlər. Yəqubinin əsəri Həzrət Adəmin yaradılışından başlayaraq, müəllifin yaşadığı dövrə kimi keçən mərhələni əhatə edir. Müəllif kitabı iki cilddə hazırlamışdır. I cild islama qədərki tarixi əhatə edir. Burada qədim peyğəmbərlərin tarixi, Hindistan, Yunanıstan və Roma, İran (Sasanilər), Çin, Misir və Nubiya torpaqlarının tarixi, habelə, islamdan əvvəlki Ərəbistanda baş vermiş hadisələr işıqlandırılır. II cild isə Həzrət Məhəmməd peyğəmbərin doğuluşundan 15-ci Abbasi xəlifəsi Mütəmidin hakimiyyətinin əvvəllərinə (873-cü il) qədərki xilafətin tarixini əks etdirir.

Yəqubi öz kitabında yalnız tarixi hadisələri sadalamaqla kifayətlənmir, yeri gəldikcə təsvir etdiyi dövrün ictimai-siyasi və mədəni mənzərəsini də verir. Əsərdə qədim dünya dövlətlərinin coğrafiyası, siyasi quruluşu, millətlərin adət-ənənələri və dini dünyagörüşləri barədə faydalı məlumatlara rast gəlirik. Məlumatlardakı bu zənginlik və dolğunluq yəqin ki, Yəqubinin müxtəlif bölgələrə etdiyi səyahətlər nəticəsində əldə olunmuşdur.

Yəqubi öz əsərində şiə əqidəsində olduğunu gizlətmir. O, Qədir-Xum əhvalatını tam qətiyyətlə təsvir etmişdir. Onuncu imama kimi (Yəqubinin kitabı bu dövrə kimi baş verənləri əhatə edir) hər bir məsum imamın vəfatı kitabda öz əksini tapmışdır; üstəlik, imamların müxtəsər tərcümeyi-halı və şəhadətə çatdırılma şəraiti təsvir olunmuş, hikmətli kəlamlarından nümunələr verilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Tarixi-Yaqubi
* Kitab əl-buldan
İbn əl-Əsir

**Əbül-Həsən İzzəddin Əli ibn Məhəmməd ibn Məhəmməd əş-Şeybani əl-Cəzəri**  (; ) — Kürd və Ərəb əsilli İslam tarixçisi.

## Həyatı
Əbül-Həsən Əli ibn Məhəmməd 1160-cı ildə İraqda Cəzirət Ömərdə anadan olmuş, gəncliyi Mavsid şəhərində keçmişdir. Suriya və Fələstində təhsil almışdır. Həyatı Səlib müharibəsi illərinə təsadüf etmiş və bir çox döyüşlərin iştirakçısı olmuşdur. Misir və Suriya hakimi Səlahəddinin Əyyubinin yaxın adamı kimi bir sıra diplomatik missiyaları yerinə yetirmişdir. Bu səfərlər zamanı da gələcək əsərləri üçün külli miqdarda məlumatlar toplamışdır. Yalnız bundan sonra doğma şəhəri Mavsidə qayıdıb, əsərlərini yazmağa başlamış və bütün ərəb aləmində şöhrət qazanmışdır.

İbn əl-Əsirin "Kitab əl-lübab" əsəri 1835-ci ildə Gettingendə «Specimen al-Lobabi, sive Genealogiarum»  adı altında nəşr olunmuşdur.

Ən böyük və ən qiymətli əsəri "''əl-Kamil fit-Tarix''" (*Mükəmməl tarix*) qədim dövrlərdən 1231-ci ilə qədərki hadisələri əhatə edir. Bu əsərin ən qiymətli hissələri Azərbaycanla bağlı səhifələrdir. Burada ərəblərin Azərbaycanı işğal etməsi kimi böyük bir dövr əks olunmuşdur. Burada xüsusilə, Babək hərəkatı, monqolların Azərbaycana yürüşləri, Gürcü çariçası Tamarın dövründə gürcü-Azərbaycan münasibətləri və nəhayət, Xarəzmşah Cəlaləddinin gürcüləri əzib azərbaycanlıları xilas etməsi kimi hadisələr geniş təsvir edilmişdir. Bu böyük əsər ilk dəfə 1876-cı ildə Almaniyanın Leyden şəhərində 14 cilddə, on il sonra isə 1886-cı ildə Qahirədə nəşr olunmuşdur. Əsərin Azərbaycana aid hissələri Juzenin tərcüməsi ilə 1940-cı ildə rus dilində, 1959-cu ildə isə Azərbaycan dilində nəşr olunmuşdur.

İbn əl-Əsir 1234-cü ildə Bağdadda vəfat etmişdir.

## Həmçinin bax

* Məcdəddin ibn əl-Əsir
* Ziyəddin ibn əl-Əsir

## İstinadlar

## Mənbə
* Православный палестинский сборник том XVII, выпуск второй, издание Императорского православного палестинского общество. Санкт-Петербург: типография В. Ф. Киршбаума, Дворцовая площадь, департамент Министерства Финансов, 1897-ой год. **Палестина от завоевания ее арабами до Крестовых походов, по арабским источникам.** Николай Александрович Ме́дников, приложения II, I. Историки: XIV. Ибн ал-Асирь, страницы 401–402.
* İzzəddin İbn əl-Əsir. Əl-kamil fi-t-tarix (Mükəmməl tarix), Azərbaycanın və qonşu ölkələrin tarixinə dair iqtibaslar (ərəbcədən yoxlanılmış tərcümə, ön söz, qeydlər və şərhlər akademik Ziya Bünyadovundur), B., 1996.
* Əlisa Nicat. Dünya tarixçiləri. Bakı.1998. səh.73.

## Xarici keçidlər
* Ibn Athir, Tarikh
Cağatay xan

**Cağatay xan** (, Farsca: چغتاى خان Chaghatāī khān; ) — Moğol şahzadəsi və Çingiz Xan ın ikinci oğlu.

Qardaşlarıyla birlikdə atasının Çin (1211–1215) və Xarəzm (1219–1224) səfərlərinə qatıldı. Xarəzmşahlar dövləti paytaxtı Ürgəncin ələ keçirilməsində əhəmiyyətli rol oynadı (1221). Monqollara məğlub olaraq Hindistana qaçan Cəlaləddin Xarəzmşahı təqib etməyə göndərildi.

Çingizin Tangut səfəri əsnasında (1225–1227) Monqolustanda saxlanılan hərbi qüvvələrin komandirliyinə gətirildi. Atası ölən zaman (1227), onun vəliəhd seçdiyi qardaşı Ögedayı böyük xan elan etdi. Çingiz Qanunu mövzusundakı mütəxəssisliyi səbəbindən dövlət rəhbərliyində böyük möhtərəmlik qazandı.

Çingiz tərəfindən Quru Hıtayın torpaqları verildisə Mavəraünnəhirdən Şərqi Türkistana qədər uzanan bölgədə olan şəhərlər İmperatorluğun mərkəz rəhbərliyinə bağlı qalmış və Ögeday tərəfindən təyin edilən qubernatorlar tərəfindən idarə olunmuşdu. Qardaşı Ögedayın ölümündən (1241) qısa müddət sonra öldü. Ölümündən sonra qurulan dövlətə Çağatay xanlığı adı verilmişdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Covanni Karpini

**Covanni Plano Karpini** və ya **İoann Karpini** (, ; 1182 — 1 aprel 1252) — italiyalı fransiskan rahibi. Böyük Monqol imperiyasına səyahət etmiş ilk avropalı.

Səyahətləri əsasında *Historia Mongalorum quos nos Tartaros appellamus* ("Bizim tatar adlandırdığımız, monqalların tarixi") və *Liber Tartarorum* ("Tatarlar haqda kitab") əsərlərini yazmışdır.
Onoğurlar

**Onoğurlar**, Macarların, Bolqarların və Uyğurların bir qisiminin mənşəyini meydana gətirən Hiungu konfederasiyası içərisində iştirak etmiş Türkcə danışan bir qövm. Macarların, Bolqarların və Uyğurların bir qisminin mənşəyini meydana gətirən Onoğur, Hiungulara bağlı birliklərdən biri olaraq ana yurdları Tanrı dağlarının qərbi ilə Eli çayı arasındakı bölgə idi. Onoğurlara aid ilk məlumatlar 461–465 illəri arasında Qərbi Sibir qövmləri arasında baş verən köç hadisəsi ilə əlaqədardır. Hiungnular çökdükdən sonra, Altay dağları ilə Ural dağları arasında müstəqil fəaliyyətlərə giriş idilər. Sabir/Sabar köçləriylə fəaliyyətlərini itirdilər.

a. Bir qisimi Ugor xalqlari ilə birləşərək bugünkü Macarları meydana gətirdilər və Avropaya köçdülər.
b. Bir qisimi Qaradənizin şimalında Bolqar boyunu meydana gətirdilər.
c. Bir qisimi də Uyğur içində qaldılar.
Şükür bəy Ağayev

**Ağayev Şükür bəy Hacı Cəfərqulu oğlu **() — həkim, əməkdar həkim.

## Həyatı
Şükür bəy Hacı Cəfərqulu oğlu 1887-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. Əvvəlcə real məktəb, sonra gimnaziya bitirmişdi. 1917-ci ildə Kazan Universitetinin tibb fakültəsini tamamlamış, 1917–1920-ci illərdə Sabunçu xəstəxanasında həkim-cərrah, 1920–1924-cü illərdə Zaqafqaziya dəmiryolunda sanitar-həkim, 1924–1933-cü illərdə Paster adına xəstəxananın baş həkimi, 1933–1941-ci ildə Klinink İnstitutda direktor müavini işləmişdir.

Böyük Vətən müharibəsi dövründə 1543, 1289, 1447 nömrəli evakoqospitalların rəisi olmuşdur. Müharibədən sonrakı illərdə Ş. Ağayev uzun müddət respublikanın müalicə idarələrində rəhbər vəzifələrdə çalışmışdır. Respublika səhiyyəsinin inkişafında böyük xidmətləri olmuşdur.

Şükür bəy Ağayev 1961-ci ildə vəfat etmişdir.

## Mükafatları
Ş. Ağayev 1917-ci ildə lekar rütbəsinə layiq görülən Ş. Ağayev, inqilabdan sonra Azərbaycanın əməkdar həkimi adını almış, Lenin, Qırmızı Ulduz ordenləri və bir çox medallara təltif olunmuşdur.

## İstinadlar
Birinci Bulqar dövləti

**Dunay Bolqar Dövləti** — Asparux xan tərəfindən qurulan Bulqar dövləti.

## Qısa tarixi
Böyük Bulqar türk dövlətinin parçalanmasından sonra bulqarların bir hissəsi Kubrat xanın oğlu Asparux xanın başçılığı ilə 681-ci ildə Dunay çayı ətrafında öz dövlətlərini yaratdılar. 679-cu ildə bulqarlar Bizans İmperiyasına yürüş etdi. Bunun nəticəsində:
# Bizans asılılığı qəbul etdi.
# Hər il bulqarlara xərac verməyə razı oldu.

Bizans İmperiyası ilə Avarlar arasında qalan Bolqarlar, 681-ci ildə edilən razılaşma ilə Bizans İmperiyası tərəfindən rəsmi olaraq tanındı. Asparuxdan sonra yerinə oğulu Tervel xan keçdi. O, Bizans İmperiyası ilə dostluq müqaviləsi imzaladı.

Konstantinopolisin (bugünkü İstanbul) bulqarlar ərəblər tərəfindən mühasirə edilməsində Bizans İmperiyasına kömək etdilər. VII əsrdən sonra Bizans İmperatorluğu ilə müqavilən pozuldu və bu onlar arasında müharibəyə səbəb oldu. Macarıstanı və Rumıniyanı ələ keçirdilər. 811-ci də Bizans Bizans İmperiyasını məğrubiyyətə uğratdılar. 813-cü ildə bugünkü Ədirnəni alan Krum xan, 814-cü ildə Konstantinopolu mühasirəyə aldı, lakin o, mühasirə zamanı öldü. Yerinə oğlu Omurtaq xan keçdi. Omurtaq xanın dövründə Dunay Bolqar Xanlığı daha da gücləndi. I Boris (852–889-cu illər) dövründə, bulqarlar 864-cü ildə rəsmi olaraq xristianlığı qəbul etdilər. IX əsrin birinci yarısı Bulqar türk dövlətinin ən parlaq dövrü idi. Bu dövrdə yeni şəhərlər salındı, suvarma şəbəkələri yaradıldı. Şərqi Avropadakı yeganə duz mədənləri də bulqarlara məxsus idi.

## Dövlətin süqutu
Sonrakı dövrlərdə slavyanlar bura köç etməyə başladılar. Zaman keçdikcə bura köçmüş slavyanların içərisində bulqarlar öz mənliklərini itirdilər və özləri də yavaş-yavaş slavyanlaşdılar. Bunun nəticəsi olaraq 864-cü ildə bulqarlar rəsmi olaraq xristianlığı qəbul etdilər. Bütün bu amillər dövləti zəiflətdi və 1018-ci ildə Dunay Bolqar Türk Dövləti süqut etdi.

## Hökmdarları
# Asparux xan
# Tervel xan
# Kormesi xan
# Sevar xan
# Kormisoş xan
# Vinek xan
# Telets xan
# Sabin xan
# Umor xan
# Toktu xan
# Paqan xan
# Teleriq xan
# Kardam xan
# Krum xan
# Omurtaq xan
# Malamir xan
# I Presian xan
# I Boris
# Vladimir-Rasate
# I Simeon
# I Pyotr
# II Boris
# Roman
# Samuil
# Qavril Radomir
# İvan Vladislav
# II Presian
Böyük Bulqar xanlığı

**Böyük Bulqar xanlığı** (orta əsrlər yunan dili: Παλαιά Μεγάλη Βουλγαρία, Palaiá Megálē Voulgaría) — VII əsrdə Avropada, indiki Ukraynanın cənubunda və Rusiyanın cənub-qərbində mövcud olan bir dövlət.

Bulqar sözünün mənası "qarışmaq" deməkdir. Böyük Bulqar dövlətinin qurucusu Qurd (Qubrad) xaqan hesab olunur.

665-ci ildə Qurd xaqanın ölümündən sonra Böyük Bulqar dövləti zəiflədi və xəzərlərin hücumu nəticəsində iki hissəyə parçalandı. Dunay Bulqar dövləti və Volqa Bulqar dövləti yarandı.

## Tarixi

630–635-ci illər arasında Xan Kubrat Bolqarları Türk xaqanlığının(588–639) tabeliyindən xilas etdi, Onogur Bulqarlarını Kutrigur və Utiqur qəbilələri ilə vahid bir qayda altında birləşdirməyi bacardı və güclü bir konfederasiya yaratdı, Qərbi Avropada orta əsr müəllifləri tərəfindən Köhnə Böyük Bolqarıstan(630–665) adlandırıldı. Ancaq qurulan dövlət uzun ömürlü olmadı. Kubrat xanın 665-ci ildə ölümündən sonra oğlanları Batbayan,Asparux və Altsek arasında hakimiyyət uğrunda çəkişmə başladı və xaqanlıq iki yerə parçalandı.

## Asparux xan
Bulqar-Türk dövlətinin qurucusu Asparux (643–701) xan idi. O, 679-cu ildə Bizansı məğlub edərək cənub-şərqi Avropada müstəqil Bulqar-Türk dövlətini qurdu. 681-ci ildə Bizansla Asparux xan arasında sülh müqaviləsi bağlandı. Asparux xanın başçılığı ilə Bolqarların bir hissəsi Dunay sahillərinə köçüb getdi, və indiki Bolqarıstan ərazisində məskunlaşdı. Nəticədə Birinci Bulqar dövləti (681–1018) yarandı. Kubratın böyük oğlu Batbayan (Bayan) isə Xəzərlərin hökmdarlığı altında yaşamağa razı olmuş və Xəzərlərə qatılmışlar. Kubratın üçüncü oğlu Altsek xan isə Avar xanlığı hakimiyyətinə sığınmışdı.

Xəzərlər bu dövləti məğlub etməyi bacarmışlar. Xəzərlərin hakimiyyəti altında yaşamağa razı qalan bulqarlara Quru Bolqarlar deyilir. Xalqın ən əhəmiyyətli hissələrindən bir qismi şimala köç edib İdil bulqarları dövlətini qurdular və və şimala köç edən İdil bulqarlarına Ağ Bolqarlar da deyilər. Ağ bulqarlardan bugünkü Çuvaşlar xalqı meydana gəlmişdir. Digər bir qrupun isə avarlara qatılaraq daha da qərbə, orta Avropaya doğru köç etdiyi güman edilir.

## Mənbə
# http://www.protobulgarians.com/
# Old Great Bulgaria — facts and sources, hebrew, latin, greek
# http://www.kroraina.com/bulgar/bg_ha_atanas/index.html
# http://groznijat.tripod.com/bulgar/schmitt.html
# John of Nikiu pp.47

## Xarici keçidlər
* Bulqar dövləti
Zəhra Qazıyeva

**Qazıyeva Zəhra Kərim qızı** () — həkim-terapevt, Azərbaycanın Əməkdar həkimi (1960), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1969).

## Həyatı
Zəhra Kərim qızı 1912-ci ildə Naxçıvan şəhərində doğulmuşdur. 1942-ci ildə ADTİ-ni (hazırkı AZTU-nu) tamamlamışdı. Bərdə rayonunun Kolayır kənd sovetinin Otuzikilər kəndinin tibb məntəqəsində həkim işləmişdir.

1959-cu ildə isə həmin sovetliyin Kolayır kənd xəstəxanasının baş həkimi olmuşdur. 30 illik həkimlik falıyyəti ərxzində Zəhra xanımın təklifi ilə artezian quyuları təşkil edilmiş, yaylaqlarda istirahət məntəqələri açəlmış, yeni xəstəxana tikilmişdir.

O, SSRİ Ali Sovetinin (6-cı çağırış) deputatı olmuş, nümunəvi əmək fəliyyətinə görə 1969-cu ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı fəxri adına layiq görülmüşdür.

İstedadlı təşkilatçı-həkim Zəhra xanım iki dəfə Lenin ordeni ilə təltif olunmuşdur.

Respublikanın əməkdar həkimi (1960), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Zəhra Kərim qızı Qaziyeva 1989-cu ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Türkistan muxtariyyəti

**Türkistan Milli Muxtar Hökuməti** (1917–1918) —

1905-ci ildə Daşkənddə Mustafa Çokay adlı bir qazağın liderliyi ilə, türk-müsəlman xalqların qatıldığı Türkistan Müsəlman Şurası təşkil edildi. Daşkənddə təşkil edilən Türkistan müsəlmanları konqresində, Türk bölgələrin soylu ailələrdən gələn özbək, tatar, qazaq, qırğız, türkmən və başqırd liderləri Türkistan Müsəlman Şurası altında birləşdi. Bu hərəkata türk ziyalıları da qoşulmuşdur.

Türkistan Müsəlman Şurası üç əhəmiyyətli qərar qəbul etmişdir:
* 1. Orta Asiyada İslamı müasirləşdirmək;
* 2. Köçəri xalqların mədəniyyətini qorumaq;
* 3. Türkistandan rusları uzaqlaşdırmaq.

**Türk xalqları üç alt bölgədə mübarizə qərarı almışdır**

* Qazaq-qırğızların Alaş bölgəsi.
* Tatar və başqırdların İtil-Uralı (Türk-Tatar Komitəsi) və ya İtələnil-Xəncər hökuməti.
* Özbək və türkmənlərin Türkistan Milli Muxtar Hökuməti (Türkistan Müsəlmanları Komitəsi).

Şura, bu üç bölgə müstəqil olduqdan sonra daha irəlidə Birləşmiş Türkistan Milli Dövləti adı altında birləşməyi nəzərdə tutmuşdur.

Türkistan Milli Muxtar Hükuməti, 1917-ci ildə də rus inqilabının meydana gəldiyi dövrlərdə köhnə Hive, Hokant və Buxara xanlıqlarının torpaqlarının üzərində müstəqilliyini elan etmiş və irəlidə digər iki türk bölgəsi (Alaş Bölgəsi və İtələnil-Ural) ilə birləşməyi nəzərdə tutmuşdur. Türkistan hökuməti Mustafa Çokayev tərəfindən qurulmuşdu və məclis Hive, Kokand və Buxara xalqlarının nümayəndələrindən meydana təşkil olunmuşdur. Hokantı paytaxt olaraq seçən Türkistan müstəqilliyini elan edəndən sonra, Rusiya, Daşkənddəki qüvvələrini dərhal Hokant üzərinə yönəltdi və Hokantdakı yeni hökumətini yıxmağa çalışdı. Qısa bir müddət sonra, Buxara və Hive torpaqları üzərində qurulan yarımüstəqil dövlət ortadan qaldırıldı. Müstəqillik uğrunda basmaçı üsyanlarına başlandı və 1924-cü ilə qədər davam etdi.

Türkistan hökuməti torpaqlarında 1918-ci ildə Türkistan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası qurulmuşdur.

## Həmçinin bax
* Türkistan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası