Mentalizm

**Mentalizm**, **sanizm**, **saneizm** və ya **psixofobiya**  — insanların əqli sağlamlıq problemləri və ya psixi pozuntularına görə diskriminasiyaya məruz qalmasını ifadə edir. Bu termin, psixi sağlamlıq problemlərinə malik şəxslərə qarşı cəmiyyətdə mövcud olan mənfi stereotipləri, önyarğıları və ayrı-seçkiliyi təsvir edir. Mentalizm, bu şəxslərin bacarıqlarını kiçiltmək, onları cəmiyyətin "fərqli" üzvləri kimi görmək və ya tam hüquqlu sosial iştirakdan məhrum etmək kimi təzahürlərdə özünü göstərə bilər. Psixi sağlamlıq problemləri olan şəxslər iş yerlərində, təhsil sahəsində və hətta tibbi xidmətlərdə ayrı-seçkiliklə üzləşə bilər, bu isə onların cəmiyyətə inteqrasiyasını çətinləşdirir.

Mentalizmin təsirləri yalnız sosial deyil, həm də şəxsi səviyyədə ciddi problemlərə yol açır. Bu diskriminasiya, psixi sağlamlıq problemləri yaşayan insanların özünə inamını azaldır, onların sosial təcridini gücləndirir və bərpa prosesinə mane olur. Sanizmlə mübarizə aparmaq üçün cəmiyyətlər psixi sağlamlıq mövzularında maarifləndirmə işləri aparmalı, bu sahədə olan stereotipləri qırmalı və daha inklüziv siyasətlər həyata keçirməlidir. Əqli sağlamlıq problemləri ilə üzləşən şəxslərin hüquqlarını qorumaq və onların cəmiyyətin tamhüquqlu üzvləri kimi iştirakını təmin etmək üçün hüquqi və sosial təşəbbüslər vacibdir.

## Tərifi
Mentalizm, insanların əqli sağlamlıq vəziyyətinə görə diskriminasiya edilməsini, önyarğıya məruz qalmasını və ya mənfi münasibətlə üzləşməsini ifadə edən bir termin olaraq istifadə olunur. Bu anlayış, psixi sağlamlıq problemləri və ya nevroloji fərqliliklər yaşayan insanlara qarşı cəmiyyətdəki mənfi stereotipləri və ayrı-seçkilik hallarını təsvir edir. Mentalizm, insanların əqli sağlamlıq vəziyyətinə görə daha az qabiliyyətli, təhlükəli və ya etibarsız olaraq qəbul edilməsinə səbəb ola bilər. Nəticədə, bu cür şəxslər iş, təhsil, tibbi xidmətlər və sosial münasibətlər kimi sahələrdə bərabər imkanlardan məhrum edilə bilər.

Mentalizmin tərifi, həm fərdi, həm də sistematik səviyyədə tətbiq olunan davranış və düşüncə modellərini əhatə edir. Fərdi səviyyədə mentalizm, insanların şəxsi münasibətlərində və gündəlik həyatlarında psixi sağlamlıq problemləri olan insanlara qarşı mənfi rəftarını göstərir. Sistematik səviyyədə isə bu, qanunvericilikdə,
ictimai xidmətlərdə və siyasətlərdə onların hüquqlarını məhdudlaşdıran yanaşmaları əhatə edir. Mentalizmin qarşısını almaq üçün cəmiyyətlərdə psixi sağlamlıq mövzusunda daha çox maarifləndirmə işləri görülməli, bu mövzuda olan mənfi təsəvvürlər və stereotiplər qırılmalıdır.

## Etimologiyası və tarixi
Sanizm termini, ingilis dilindəki "sanity" (əqli sağlamlıq) sözündən yaranmışdır və insanların əqli sağlamlıq vəziyyətinə əsaslanan diskriminasiyanı ifadə edir. Bu termin, XX əsrin sonlarında psixi sağlamlıq mövzusunda ictimai müzakirələrdə daha geniş yayılmağa başlamışdır. Sanizm, əqli sağlamlıq problemləri yaşayan şəxslərin "normal" hesab edilən insanlardan fərqləndirilməsini, mənfi stereotiplərə məruz qalmasını və onların hüquqlarının pozulmasını təsvir edir. Bu anlayış, psixi sağlamlıq ilə bağlı ayrı-seçkilik hallarını digər sosial ədalətsizlik növləri, məsələn, irqçilik və seksizmlə eyni kontekstdə müzakirə etməyi mümkün edir.

Sanizmin tarixi cəmiyyətin əqli sağlamlıq problemlərinə qarşı münasibətində uzun illər boyu mövcud olmuş önyarğıları əhatə edir. Orta əsrlər və ya ondan əvvəlki dövrlərdə psixi sağlamlıq problemləri olan şəxslər çox vaxt "şeytanın təsirində olanlar" və ya "cinlərə tutulmuşlar" kimi qəbul edilirdi. Bu cür inanclar həmin şəxslərin təcrid edilməsinə, fiziki cəzalar görməsinə və hətta işgəncələrə məruz qalmasına səbəb olurdu. Daha sonrakı dövrlərdə, xüsusən XVIII-XIX əsrlərdə, əqli sağlamlıq problemləri ilə üzləşən insanlar çox vaxt ağır şəraitdə fəaliyyət göstərən psixiatriya xəstəxanalarına yerləşdirilir, burada insan hüquqları çox zaman pozulurdu.

XX əsrdə sanizmin tədricən başa düşülməsi və tənqidi formalaşmağa başladı. Xüsusilə, 1960-cı illərdə Qərb ölkələrində baş qaldıran insan hüquqları hərəkatları əqli sağlamlıq problemləri yaşayan şəxslərin hüquqlarını da gündəmə gətirdi. Bu dövrdə bir çox aktivistlər və alimlər mental sağlamlıq mövzusunda mövcud stereotiplərin və ayrı-seçkilik hallarının insan ləyaqətinə zidd olduğunu vurğuladılar. Nəticədə, psixi sağlamlıq problemləri ilə bağlı stiqma və ayrı-seçkiliklə mübarizə üçün müxtəlif qanunlar və siyasətlər hazırlanmağa başladı.

Hazırda sanizm, əqli sağlamlıq problemləri olan şəxslərin cəmiyyətdə bərabər hüquqlara malik olması və mənfi stereotiplərin aradan qaldırılması mövzusunda mühüm bir anlayış kimi tanınır. Bu termin, yalnız fərdi münasibətləri deyil, eyni zamanda sosial strukturlardakı sistematik problemləri də nəzərə almağa imkan verir. Sanizmə qarşı mübarizə, daha inklüziv və bərabərhüquqlu cəmiyyət qurmaq üçün psixi sağlamlıq mövzusunda ictimaiyyətin maarifləndirilməsini və stiqma ilə əlaqədar olan düşüncələrin dəyişdirilməsini tələb edir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
*