open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çaxmaqlı düşərgəsi

**Çaxmaqlı düşərgəsi** — Azərbaycanda mustye mədəniyyəti dövrünə aid abidə.
Çaxmaqlı düşərgəsi Kiçik Qafqazın aşağı dağlıq ətəyində, İncəsu-Təvədöy çayı hövzələri arasında  II Şıxlı kəndindən 7&nbsp;km cənubda yerləşir. Məmulat yayılan sahə 60x40 m ölçüdədir. Daş məmulatı arasında 365 əşya vardır. Bundan 58-i nüvə, 153-ü alət, 30-u qəlpə və tullantılardır. Düşərgədə boz çaxmaqdaşından istifadə olunmuşdur. 

## Aşkar edilmiş alətlərin tipləri
Alətlər aşağıdakı tiplərdən: belli qaşovlar 10, iri, hündür qaşovlar 6, batıq qaşovlar 10, narın dişəkli qaşov 4, tutacaqlı bıçaqlar 5, gəzli alətlər 10, dişlilər 25, uc qaşovları 39 ədəddən ibarət olmuşdur. Uc qaşovları tip dəyişkənliyi, kamil işlənmələri və aydın seriyaları ilə seçilir.

Uclu qaşovların tipləri: yuxarı ucda olanlar – 15, qaşov ağızlı yanlarla birləşənlər – 4, hündür tiplər – 6, buruncuqlu – 2,iki başlı, dimdik çıxıntılı – 6, vurma səthi üstdə olan – 1. Başqa alət növləri: iskənşəkilli – 6, yarpaqşəkilli itiuclu, iti ucu küncdə olan – 7,deşici – 5, qısa iti çıxıntılar (şiplər) -11, dimdikşəkilli alət – 19, çoxvəzifəli alətlər – 3 və kəsərdən ibarətdir.

## Alətlərin hazırlanmasında fərqləndirici xüsusiyyətlər
Nüvələrin abidədə çox işlənməsi ümumən xarakterik xüsusiyyətdir. Digər fərqləndirici cəhət axıradək işlənmiş nüvələrin qaşov, iskənə, uc qaşovu kimi yenidən istifadəyə gətirilməsidir. Nukleusların əksəri qəlpələmə üçün xüsusi hazırlanmış, arxa üzləri yastılanmışdır. Onlar levallua (9) və qeyri-levallua (39) növlərinə ayrılır. Sonuncu qrup nüvələrdə - disşəkilli (20), yarımdisk (3), bir, iki və üç vurma səthli üçbucaq, dördbucaq formalı bir üzü işlənənlər (13), şarşəkilli (2), prizma formalı (4) tiplərə ayrılırlar.

## Çaxmaqlı düşərgəsinin xarakter əlamətləri
*Böyük miqdarda ikinci işlənməyə məruz qalmış daş məmulatının mövcudluğu; 
*Alətlərin ara-sıra dişəklənməsi, bəzən müxtəlif ölçülü dişəklənmə, ikinci dişəklənmənin gah alt, gah da üst üzə keçməsi mütləq çoxluq, düzgün, aramsız pullu dişəklənmə və çox azlığı təşkil edir; 
*Tam tipik mustye alətlərin (qaşov, itiuclu) təmsil olunmaması; 
*Bütün alət tiplərində xüsusi və ya təbii tutacaqlı varlığı; 
*Hazırlıqların küncündə işlənmələrlə xüsusi iş (iti uc, dimdik, biz, sıyırma, kəsmə və s.) elementlərinin ayrılması;
*İkili və dəyişkən formaların, xüsusilə uclu qaşovun iti uclu çıxıntısı ilə birləşməsi, iti çıxıntının kəsərlə, dişli dimdik və s. birgə çıxış etmələri; 
*İskənəşəkilli alətlərin açıq-aydın mənimsənilməsidir.

Alət tərkibinin yüksək faizi, çoxnövlüyü, cürbəcür əlavə iş elementləri ilə yüklənməsi sakinlərin burada uzun müddət çoxsahəli fəaliyyət göstərdiklərini bildirir.

## Mənbə
*Azərbaycan arxeologiyası. Daş dövrü. I cild, Bakı,2008. 
*Baxşəliyev V.B. Azərbaycan arxeologiyası( Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). –Bakı: Elm, 2007, 
*Bünyadov T.Ə. Azərbaycan arxeologiyası oçerkləri. Bakı, 1960. 
*Hüseynov M.M. "Azərbaycan arxeologiyası" Bakı,1975.
*Hüseynov M.M. Uzaq daş dövrü. Bakı,1973.
Ümumdünya Tualet Günü

**Ümumdünya Tualet Günü** — dünyanın 19 ölkəsində hər il noyabrın 19-da qeyd edilən əlamətdar gün.

Ümumdünya Tualet Günü dünyada tualetsiz qalan insanların problemini qabartmaq məqsədilə 2001-ci ildən qeyd edilir. Belə ki, BMT-nin araşdırmalarına görə, dünyada 2,5 milyard insan ayaqyolu problemindən əziyyət çəkir, hər gün 5000 uşaq tualetin səbəb olduğu infeksion xəstəliklərə və gigiyenik şəraitin məhdudluğuna görə vəfat edir. Təxminən 1 milyard insan hələ də ayaqyolu olmadığından təbii ehtiyaclarını küçələrdə ödəyirlər. Təkcə Hindistanda 650 milyon insanın, yəni əhalinin yarısından çoxunun evində tualet yoxdur.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
Kerem Behnke

**Kerem Behnke** (; ) — Almaniyanın 4-cü liqasında çıxış edən "Neustrelitz" futbol klubunda oynayan Azərbaycan milli futbolçusu. "Volfsburq" klubunun yetirməsidir. U-21 Avropa çempionatının təsnifat mərhələsində Rusiya milisi ilə keçirilən görüşdə 2 dəfə fərqlənmiş və Azərbaycan millisi 3–0 hesabı ilə qalib gəlmidir.

## İstinadlar
Abşeron boğazı

**Abşeron boğazı** - Abşeron yarımadasının şərqini Pirallahı adasının qərb hissəsindən ayırır. Boğazın uzunluğu 12&nbsp;km-dən bir qədər çoxdur. Eni şimaldan cənuba doğru kiçilir. Bölgə inzibati cəhətdən Pirallahı rayonu ərazisinə daxildir. Boğazda əsasən qış ayları xəzri, yayda isə gilavar küləkləri əsir.

## Tarixi

Tarixən boğaz gəmi və qayıqlar vastəsi ilə Pirallahı adası arasında əlaqə yaradılırdı. 1939-cu ildə Azərneftyağ Sənaye Nazirliyi tərəfindən Moskva şəhərində "Damba" tipli körpü tikilməsi üçün layihə təsdiq edilmişdir. Adanı sahilə birləşdirən dambanın tikintisi 1941-ci ildə başlanılmış, 1944-cu ildə başa çatdırılmışdır. Bununla da faktiki olaraq, Pirallahı adası yarımadaya çevrilmişdir. Abşeron körfəzi isə iki hissəyə bölünmüşdür. 2016-ci ildə boğaz üzərində körpü inşa edilməsinə başlanılmışdır. Pirallahı körpüsünün açılışı 2017-ci ilin 11 mayında baş tutmuşdur. Körpünün uzunluğu 422 m, eni isə 14&nbsp;km təşkil edir. Körpünün inşası ilə gəmilər boğazdan sərbəst şəkildə keçmə imkanı əldə etmişlər. Boğazın ada sahillərinə yaxın ərazidə müşahidə xarakteri daşıyan Pirallahı bürcləri olmuşdur. Hazırda isə onlar tamamən dağılmışlar.

Boğazın sahillərində Dübəndi, Gürgan, Pirallahı və Bilgəh kimi yaşayış məntəqələri var.

Ən böyük və tək limanı Dübəndidir

## İstinadlar
Şərqi Asiya Tədqiqat Universitetləri Assosiasiyası

**Şərqi Asiya Tədqiqat Universitetləri Assosiasiyası** (,  – **AEARU**) — Şərqi Asiya ərazisində yerləşən ölkələrin bəzi tədqiqat universitetlərinin regional təşkilatı.

## Tarixi
Assosiasiya 1996-cı ilin yanvar ayında Şərqi Asiya ərazisində yerləşən ölkələrin doqquz ali məktəbi tərəfindən təsis edilmişdir.

## Məqsədi
Təşkilatın əsas məqsədi bura üzv olan ali məktəblər – tədqiqat universitetləri arasında tədqiqat nəticələri bölüşmək üçün forum açmaq, həmçinin onlar arasında qarşılıqlı mübadilənin təşviqidir.

## Rəhbərlik
Assosiasiyanın İdarə Heyətinə sədr rəhbərlik edir. Bundan başqa bu təşkilatda vitse-sədr də fəaliyyət göstərir. İdarə Heyətinə həmçinin beş seçilmiş digər üzvlər də daxildir. Ümumiyyətlə isə İdarə Heyəti beş ölkənin hər birindən olan bir və ya iki üzvdən ibarətdir. Səmərəli biznes məsələləri həyata keçirmək məqsədilə AEARU Katibliyi sədrlə eyni universitetdə yerləşir. Təşkilatın eksklüziv katibi müxtəlif AEARU fəaliyyətini əlaqələndirir və həmçinin təşkilatın saytlarını idarə edir.

## Fəaliyyəti
Bütün üzv universitetlərin iştirakı ilə hər il Assosiasiyanın ümumi yığıncağı keçirilir.

AEARU-nun fəaliyyətinə müxtəlif növ seminarlar, tələbə yay düşərgələrinin, tələbə müsabiqələrinin, beynəlxalq simpoziumların təşkili daxildir. Bu kimi fəaliyyətlər fikir və qarşılıqlı məlumat mübadiləsinin təşviq edilməsi və üzv universitetlər arasında sıx münasibətlərin inkişaf etdirilməsi üçün il ərzində mütəmadi olaraq keçirilir.

## Üzvləri
2015-ci ilin noyabr ayına olan məlumata görə Assosiasiyaya hazırda 5 ölkədən 17 ali məktəb üzvdür.
* Pekin Universiteti (Pekin, Çin)
* Fudan Universiteti (Şanxay, Çin)
* Tsinxua Universiteti (Pekin, Çin)
* Çin Elm və Texnologiya Universiteti (Hefei, Çin)
* Nankin Universiteti (Nankin, Çin)
* Milli Tsinq Hua Universiteti (Sinçju, Tayvan)
* Tayvan Milli Universiteti (Taybey, Tayvan)
* Honkonq Elm və Texnologiya Universiteti (Say Kunq rayonu, Honkonq)
* Tokio Universiteti (Tokio, Yaponiya)
* Tsukuba Universiteti (Tsukuba, Yaponiya)
* Osaka Universiteti (Osaka, Yaponiya)
* Tokio Texnologiya İnstitutu (Tokio, Yaponiya)
* Kyoto Universiteti (Kyoto, Yaponiya)
* Tohoku Universiteti (Senday, Yaponiya)
* Seul Milli Universiteti (Seul, Cənubi Koreya)
* Koreya Qabaqcıl Elmlər və Texnologiyalar İnstitutu (Dəjeon, Cənubi Koreya)
* Pohanq Elm və Texnologiya Universiteti (Pohanq, Cənubi Koreya)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Üür çayı

**Üür çayı** () — Monqolustan ərazində çay. Monqolustanın şimalında, Xuvsqel aymakında axır. Üür gölü Rusiya-Monqolustan sərhədinin 30 km uzaqlığında, Tsaaqan-Üür sumunda Qədim Üür () və Cavan Üür () çaylarının birləşməsi nəticəsində yaranır. Çay Eq çayının ən böyük qoludur, onlar bir-biriləri ilə Erdenebulqan sumunda görüşürlər.

Çayın uzunluğu 331 kilometr, hövzəsinin sahəsi 12.300 km²-dir. Yazda çay daşır, qışda isə donur.

## İstinadlar
Trialeti mədəniyyəti

**Trialeti mədəniyyəti** - Gürcüstan ərazisində tunc dövrünə aid mədəniyyət. Kür-Araz mədəniyyətindən sonra meydana gəlmişdir.

## Trialeti mədəniyyətinə aid kurqanlar
E.ə. II minillikdə tunc dövrünün özünəməxsus parlaq mədəniyyəti Mərkəzi və Cənubi Qafqazda meydana gəlmişdi. Onun ən önəmli abidələri Gürcüstan ərazisindəki Trialeti vadisində yerləşir. Əhəmiyyətli abidələrin yerinə uyğun olaraq o, Trialeti mədəniyyəti adlandırılır. Qəbir abidəsinin əksəriyyətini sadə inventarlı toplu qəbirlər təşkil edir. Buradakı ölülər gil meydançaların üzərində dəfn edib, üzərində ağır daşlardan kurqanlar ucaldılmışdır. Kurqanların bəzilərində 8 metr dərinliyi və sahəsi 8x14 metr olan qəbir kameraları vardır. Kameranın döşəməsi qamışla döşənib, divarlarına daş piltələr quraşdırılmışdı. Kameraya aparan yolda xüsusi dəhlizlər inşa edilirdi ki, bu dəhlizlə meyidi daşıyan araba və onunla birlikdə dəfndə istifadə olunacaq əşyalar aparılırdı. Dəfn mərasimləri təntənəli surətdə qeyd olunurdu.

## Kurqanlarda aşkar edilmiş maddi-mədəniyyət nümunələri
Kurqanların birindən tamamilə ağacdan hazırlanmış dörd təkərli araba aşkar olunmuşdu. Dövrünə görə kameraya ölü ilə bərabər öldürülmüş heyvanlar (öküz, donuz), metal əşyalar, tunc silah, mis qazan, gümüş və qızıl bəzək əşyaları da qoyurdular. Həmçinin abidədən əldə olunan qiymətli daşlarla bəzədilmiş fiqurlu kubok tipli qablar da maraqlıdır. Kuboklar bütöv gümüş parçasından yonulmuş və üzərində iki haşiyə ilə bəzədilmiş müxtəlif təsvirlər həkk olunmuşdur. Birinci üst haşiyə zolağında əllərində fincan tutmuş, uzun əba geyinmiş (xiton) və iki canavar quyruqlu məxluqun bir-birinin ardınca getməsi ayini təsvir olunmuşdur. Ayin icraçıları ağaca doğru yönəlmişlər. Ağacın altında qurbangah qarşısında qurulmuş taxtda eyni görünüşlü antrozoomorf məxluq əyləşmişlər. Təsvirin aşağı haşiyə zolağında bir-birini təkrarlayan iki ceyran təsviri də vardır. Bu mədəniyyətə aid gümüş düymələrin qızılı başlıqları, iri qızıl muncuqlar, boyunbağılar, heyvanların qızıldan tökmə fiqurları nəfis tərtibata malikdirlər. Kurqanda ehtimal ki, varlı şəxs dəfn olunmuşdur. Ümumilikdə, bu mədəniyyət tuncdan hazırlanmış əyri uclu xəncərlər, üçkünc başlıqlı nizələrlə səciyyələnir. Dövrə aid silahların hazırlanması zərgər dəqiqliyi ilə yerinə yetirilmişdir. Gil qablar arasında qara rəngli boya ilə işlənmiş parlaq ornamentə malik boyalı küplər qırmızımtıl rəngi ilə seçilir.

Onların üzərini bəzəyən qara naxışlar, aşağıya yönəlmiş üçbucaqlarla ziq-zaq formasında həkk olunmuşdur. Küplərin üzərində, həmçinin quş təsvirləri, spiralvari xətlər və naxış ünsürlərinə də təsadüf olunur.

## Mənbə
*Куфтин Б.А. Археологические раскопки в Триалети. Тбилиси: АГССР, 1941. 
*Археология СССР. I-IV том. М.: Наука, 1981-1986 гг. 
*Бжания В.В. Древнейшая культура Грузии (эпоха энеолита и ранней бронзы). М.Наука, 1966
*Ивановский А.А. По Закавказью. (Материалы по Археологии Кавказа). Вып. VI, М.1911.
Taytan

**Taytan** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi (Ararat) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 4&nbsp;km cənub-şərqdə, Vedibasar çayının sahilində yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim türk dilində "kiçik dağ", "təpə" mənasında işlənən tay (tey) sözü ilə türk dilində "dərə, dar dərin dərə", "təpə" mənasında işlənən tan (q) < //ton) (q) sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. "Tay" coğrafi termin kimi "tərəf, sahil" mənasında da işlənir.

Orotoponimdir. Mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

## Əhalisi
Kənddə 1873-cü ildə 166 nəfər, 1886-cı ildə 177 nəfər, 1897-ci ildə 316 nəfər, 1904-cü ildə
262 nəfər, 1914-cü ildə 288 nəfər, 1916-cı ildə 366 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1918-1919-cu illərdə azərbaycanlıları ermənilər öz doğma ocaqlırından qovmuşlar. Xaricdən
(İran və Türkiyədən) gələn ermənilər bu kənddə yerləşdirilmişdir. İndiki Ermənistanda sovet
hakimiyyəti qurulandan sonra sağ qalan azərbaycanlılar öz kəndlərinə qayıda bilmişlər.
1922-ci ildə burada 183 nəfər azərbaycanlı, 81 erməni, 1926-cı ildə 175 nəfər azərbaycanlı, 114
erməni, 1931-ci ildə 217 nəfər azərbaycanlı, 224 erməni yaşamışdır.

1988-ci ilin noyabr ayına kimi burada azərbaycanlılar yaşamışdır. Həmin ilin dekabr ayında azərbaycanlılar Ermənistan dövləti tarixi torpaqlarından qovmuşdur. İndi burada yalnız ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Uilqan çayı

**Uilqan çayı** () — Monqolustanın Xuvsqel aymakının Tsaaqan-Üür sumunda axan kiçik çay.

Uilqan çayı Monqolustan-Rusiya sərhədinin yaxınlığında bir neçə kiçik çayın birləşməsi ilə başlayır, daha sonra Üür çayına qovuşur.

## İstinadlar
Qaraxaç

**Qaraxaç** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi (Ararat) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 27&nbsp;km məsafədə, Dibəkli dağının ətəyində, Çapan çayının sahilində, Vedi çayının sol axarında yerləşir.

«İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim türk dilində «böyük, hündür, uca» mənasında işlənən qara sözü ilə  xaç sözü əsasında əmələ gəlmişdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 25.l.1978-ci il fərmanı ilə dəyişdirilib Lusaşoğ qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 94 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır.

1828-ci il Türkmənçay müqaviləsindən sonra İran və Türkiyədən köçürülən ermənilər eyni zamanda
burada yerləşdirilmişdir. 1831-ci ildən sonra kənddə azərbaycanlılarla yanaşı ermənilər də yaşamışdır.

1873 - cü ildə burada 324 nəfər azərbaycanlı, 276 erməni,1886-cı ildə 498 nəfər azərbaycanlı,
288 erməni, 1897-ci 589 nəfər azərbaycanlı, 416 erməni yaşamışdır.

1918-ci ildə azərbaycanlılar zorla və qırğınlarla ermənilər tərəfindən qovulmuşlar. İndiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra sağ qalan azərbaycanlılar geri dönə bilmişlər.Qaraxaçda ermənilərlə yanaşı 1922-ci ildə 22 nəfər, 1926-cı ildə 31 nəfər, 1931-ci ildə 13 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1948-49-cu illərdə SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarı ilə azərbaycanlılar
tarixi-etnik vətənlərindən çıxarılaraq zorla Azərbaycana köçürülmüşdür. Kənddə indi yalnız ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Qero

— Yaponiyanın Gifu prefekturasından yerləşən şəhər. Şəhər isti bulaqları ilə məşhurdur. Şəhərin içindən Hida çayı axır.

2015-ci ilin məlumatına görə şəhərin əhalisi 33.719 nəfərdir, hər km² ərazidə 40 nəfər yaşayır. Şəhərin sahəsi 851,06&nbsp;km²-dir.

Şəhərin simvolik ağacı ağcaqayın, simvolik gülü Satsuki azaliyasıdır.

## Tarix

Müasir Qero şəhəri 2004-cü ilin 1 martında keçmiş Qero şəhərinin, Haqivara, Kanayama və Osaka şəhərlərinin və Maze qəsəbəsinin (hamısı keçmiş Masita qəzasının tərkib hissəsi idilər) birləşdirilməsi nəticəsində yaradılıb.

## Sənaye

Qero sənayesinin əsasını turizm təşkil edir. Şəhərin yaxınlığında yerləşən məşhur onsenlər hər il turist axınına məruz qalır. Meşəçilik və kənd təsərrüfatı da yerli sənayedə əhəmiyyətli yer tutur. Onsenlərin yaxınlığında çox otel var, turistlər bu otellərdə dincələ bilərlər. Otellərdə böyük hamamlar fəaliyyət göstərir. Bəzi otellərdə ziyarətçilərə yerli geyim növü olan *yukatalar* verilir. Buna görə də Qero küçələrində və mağazalarında yukata geyinmiş insanları tez-tez görmək olar. Bu otellərdən başqa, qatar stansiyalarının, yaşayış bölgələrinin yaxınlığında yerləşən ucuz və rahat onsen kurortları da mövcuddur.

## Yerli hökumət

Şəhərin meri Makoto Namuradır. O, şəhərin ikinci meridir və xidməti dördillikdir. Əvvəl fəaliyyət göstərmiş mer isə Ryodzi Yamada idi.

Şəhər şurası müxtəlif qəzalardan seçilmiş 21 nəfərdən ibarətdir. Hər il dörd dəfə şəhər şurasının sessiyası keçirilir: martda, iyunda, sentyabrda və dekabrda.

## Nəqliyyat
### Dəmiryolu
Əvvəlki şəhərlərlə birləşdiyinə görə Qero şəhərində Central Japan Railway Company-ə məxsus Takayama xəttinə aid 8 stansiya yerləşir. Xətt:
*Hida-Kanayama &ndash; Yakeisi &ndash; Gero &ndash; Zensödzi &ndash; Hida-Haqivara &ndash; Dzöro &ndash; Hida-Miyada &ndash; Hida-Osaka

### Avtomaqistral
Şəhərdən 3 milli avtomaqistral (41, 256 və 257) və 14 prefektural avtomaqistral keçir.

## Qardaş şəhərlər
*  İtinomiya
*  Hodatsusimizu
*  Keçingen
*  Pensakola
*  Salespolis
*  Kusatsu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
* Rəsmi sayt 
* Qero onsenin rəsmi saytı  
* Qardaş şəhərlər 
* Konvensiya saytı  

## Həmçinin bax
Kereklər

**Kereklər** (özlərini *аnkalqakku* — «sahil adamları», *аrаkıkku* — Çukot dilində. *Kerekit*) — Paleoasiya xalqlarından biri olaraq Rusiya ərazisində yayılmışlar. 2010-ci məlumatına görə dünyada cəmi 4 nəfər kerek yaşamaqdadır. 2002-ci ildə cəmi 8 nəfər özlərini kerek hesab edirdi. 1959-ci il siyahıya alınmasına görə sayları 100 nəfər təşkil edirdi. Onlar əsasən Çukot Muxtar Dairəsinin Berinqovski rayonu Meynıpilqno, Xatırka, Berinqovski kəndlərində yayılmışlar. Onlar Çukçalarla birgə qəsəbələrdə yayılmışdılar. Onlar əsasən Çukçaların daxilində assimilyasiya olunmuşlar.  
## Dil, ədəbiyyat, folklor
Onlar əsasən Çukot dili və rusça danışırlar. Zəif şəkildə olsa da Kerek dilini bilirlər.  Kereklərin dili Koryak dilinə yaxınlığı ilə seçilir. Bəziləri hətta koryak dilinin bir dialekti olaraq qiymətləndirilir. Leksikonlarında Eskimosların elementləri vardır. İlk dəfə bu dil haqqında məlumatı  Pyotr Yakovleviç Skorikov vermişdir. 1954—1956 illərdə dil haqqında materiallar yoplamışdır. 1971-ci ildə Vladilen Vyaçeslavoviç Leontev  dil haqqında məlumatları toplamışdır.
## Tarixi
Arxiologiya göstərir ki, onların tarixi e.ə 1-ci minilliyə aiddir. XIX—XX əsrlərdə Kereklər koryaklar hesab edilirdi. 1897-ci ildə sayları 102 nəfər təşkil etmişdir. Onlar XX əsrdə çukçalar tərəfindən bütünlüklə assimiliyasiyaya məruz qalmışlar. 2000-ci ildə Kereklər RF az saylı yerli xalqları sırasına birinci daxil edilmişdir.

## Ənənəvi mədəniyyət
XX əsrdə onların inancları çukçalarla eyni olmuşdur.  
Kereklər əsasən maralçılıq, xəz dəri tədarükü, balıqçılıq, vəhşi maralların və müşk öküzlərinin ovlanlası ilə məşğul olurdular. Onlar arasında yığıcılıq geniş yayılmışdı.

Ovda əsasən Morjların dişlərindən və ya metaldan hazırlanmış dəyənəyə bənzər silahlarından  istifadə edirdilər. Yazda yay yayşayış yerlərinə köçürdülər. Qış yerləşim yerlərində 1-3 daxma olmaqla hərəsində isə bir necə ailə məskunlaşırdı. Şamanizm yayılmışdı. Şaman xüsusi geyimə malik olurdu. Yaşayış yerlərinə yaxın qurbangahlar yerləşirdi. Bu qurbangahlarda morj kəlləri və balina qümüklərinin qalaqları olurdu.  
**Folklorları** koryaklar, İtelmenlər, Çukçalara yaxındır. Digərlərində olduğu kimi qarğa nağıllarda əsas persanajdır.

## Maraqlı fakt

* Amadu Vasiliyiyeviç Mamadakov «Soldatı» tereserialında sıravi Vakutaqin (sezon 1—5 və 12), hamı tərəfdən çukça hesab edilsədə o özünü Kerek hesab edir.
* Kereklərin yaxın 5-10 il müddətində soylarının tükənəcəyi ehtimal edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Novosibrsk Dövlət Universiteti. Kereklər 
* ЮНЕСКО. Kerek dili 

## Ədəbiyyat
* Леонтьев В. В. По земле древних кереков. Магадан, 1976.
* Леонтьев В. В. Этнография и фольклор кереков. М., 1983.
* Шнакенбург, Николай Борисович Нымыланы-кэрэки // Советский Север, 1939, № 3.
Qalisiya Atlantik Adaları Milli Parkı

**Qalisiya Atlantik Adaları Milli Parkı** (; ) — İspaniyanın muxtar birliklərindən biri olan Qalisiyada yerləşən yeganə milli park. Həmçinin Qalisiyanın ilk milli parkıdır. Qalisiya Atlantik adaları Siyas arxipelaqından, eləcə də, Ons, Salvora və Korteqada adalarından ibarətdir. Milli park sahəsinin 1.200 hektarı quru, 7.200 hektarı su ərazisidir. Qoruq ərazisi İspaniyanın ən çox ziyarət olunan 10-cu milli parkıdır. İspaniyada qurulmuş 13-cü milli parkdır.

## Flora və fauna

Milli parkda dəniz və dəfnə meşəsi ekosistemləri mövcuddur. Burada 200-dən çox dəniz yosunu növü aşkarlanmışdır. Milli parkda xeyli balıqqulağı, mərcan və əsmə növü qeydə alınmışdır. Bundan başqa, Qalisiya Atlantik Adaları Milli Parkında qağayı, maxorka, qaqarka, kayra və delfin görmək mümkündür.

## Tarixi
Burada Dəmir dövrünə qədər uzanan insan fəaliyyəti izləri aşkarlanmışdır. Həmçinin Qədim Roma dövrünə aid olan keramikalar tapılmışdır. Orta əsrlərdə adalar dini məqsədlər üçün istifadə olunmuşdur, kilsə buraya sahiblik etmişdir. Zadəganlar adaların sahillərində qəfil hücumlar üçün bazalar qurmuşdular. XVIII əsrə qədər adalarda insanlar məskunlaşmışdılar, lakin quldur basqınlarına görə adalar tərk edilmişdir.

1980-ci ildə Siyas adaları təbiət parkı elan edilmişdir. Siyas adaları həmçinin quşlar üçün Xüsusi Qoruq Ərazisi idi. 13 iyun 2002-ci ildə Qalisiya Atlantik Adaları Milli Parkı qurulmuşdur, Amma 6 aydan sonra *"Prestige"* neft tankerinin qəzası nəticəsində milli parkın sahilləri neftə bulanmışdır. Təkcə Korteqada adası ziyan görməmişdir. Gələcəkdə milli park ərazisinə Loberiras və Sisarqas adalarının daxil edilməsi planlaşdırılır.

## Qalereya

Salvora e Aguiño.jpg|Salvaro adası.
Isla de Cortegada.JPG|Korteqada adası.
Illa de Ons Buraco do Inferno.jpg|Ons adası.
Faro Cíes detalle.jpg|Siyas adalarında dəniz fənəri.


## Xarici keçidlər
* İspaniya Ətraf Mühit Nazirliyinin saytında
Hicaz vilayəti

**Hicaz vilayəti** (; ) — Osmanlı İmperiyasında 1872-ci ildə Məkkə şərifliyini ləğv edərək təsis etiyi vilayət. 1899-cu ilə əsasən vilayətin sahəsi 250 000&nbsp;km2 olduğu ehtimal olunur. Hicaz vilayətinin şimalında Şam vilayəti, cənubunda Yəmən vilayəti vardı. Vilayətin inzibati mərkəzi əvvəllər Məkkə şəhəri idi. Sonradan mərkəz Taifə köçürülmüşdür.

## Tarixi
1517-ci ildə Osmanlı sultanı I Səlimin Misir Məmlük Sultanlığını məğlub edərək Ərəbistan yarımadasında Məkkə və Mədinə bölgələrini ələ keçirdi. Bu tarixdən etibarən Məkkə və Mədinə bölgəsində hökmranlıq edən Məkkə şərifliyi Osmanlılardan vassal asılılıqda idi.

1750-ci ildə bölgəni vəhhabilər tamamilə öz hakimiyyəti altına salmaq istəyirdilər. XIX əsrin əvvəllərində Misir vilayətinin əlinə keçdi və Qavalalı Mehmed Əli Paşa osmanlılar adına bölgəni idarə etməyə başladı. 1811-ci ildə bölgəni vəhhabilər işğal etsə də Qavalalı Mehmed Əli Paşa təkrar bölgəni geri aldı

1872-ci ildə Məkkə şərifliyi ləğv edildi. Onun əhatə etdiyi torpaqlarda Hicaz vilayəti yaradıldı. Birinci Dünya müharibəsi zamanı 1916-cı il iyul ayında ərəblər tərəfindən ələ keçirildikdən sonra vilayət ləğv edilərək müstəqil Hicaz krallığı yaradıldı.

## Əhalisi
1885-ci ildə Osmanlı imperiyasının Hicaz vilayəti üzrə əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, vilayət əhalisinin ümumi sayı 3.5 milyon nəfərdir. Vilyam L. Oçsenvaldın sözlərinə görə, XIX əsrdə Asır və Hicazın faktiki əhalisi 400 000-dən 800 000 diapazonundadır. Əhalinin əksər hissəsi heyvandarlıqla məşğul olan oturaqlar və yarımsəhra köçəriləridir. Vilayətdə bədəvi tayfaları üstünlük təşkil edirdi. Onların üzərindəki Osmanlı nəzarəti formal idi. Bədəvi tayfalarından əsasən Mədinə və Ciddə sancaqlıqlarına valilər təyin edilirdi.

## Sancaqlıqlar
Hicaz vilayətinə bağlı olan sancaqlıqlar aşağıdakılardır:
* Məkkə sancaqlığı — Sancaqlığın mərkəzi Məkkə şəhəri idi.
* Mədinə sancaqlığı — Sancaqlığın mərkəzi Mədinə şəhəridir. Bu sancaqlığa Əl-Vəç, Səvarix, Yənbə ul-Bahr qəzaları və Xaybar, Emlac, Ala və Akabe nahiyələri tabe idi.
* Ciddə sancaqlığı — Sancaqlığın mərkəzi Ciddə qəzası idi. Bu sancaqlığına Mamurətulhəmid qəzası və Rabiğ nahiyəsi tabe idi.

## Həmçinin bax
* Məkkə Şərifliyi
* Hicaz krallığı

## İstinadlar
Azərbaycan–Bəhreyn münasibətləri

**Azərbaycan–Bəhreyn münasibətləri** — Azərbaycan Respublikası ilə Bəhreyn Krallığı arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr.

## Diplomatik əlaqələr
İki ölkə arasında diplomatik münasibətlər 1996-cı ilin noyabrın 6-da qurulmuşdur.

Azərbaycan ilə Bəhreyn arasında əlaqələr əsasən beynəlxalq təşkilatlar, xüsusilə də Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı çərçivəsində mövcud olmuşdur.

### Fövqəladə və səlahiyyətli səfirlər
Hələlik iki ölkə arasında səfirlik səviyyəsində rəsmi münasibətlər yaradılmamışdır. Lakin iqamətgahı başqa ölkədə olmaqla Azərbaycan Respublikasının Bəhreyn Dövlətində fövqəladə və səlahiyyətli səfiri var.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 28 sentyabr 2002-ci il tarixli Fərmanı ilə Azərbaycan Respublikasının Səudiyyə Ərəbistanı Krallığındakı Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri Elman Həmid oğlu Araslı iqamətgahı Ər-Riyad şəhərində olmaqla, eyni zamanda Azərbaycan Respublikasının Bəhreyn Dövlətində Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri təyin edilmişdir. O, 28 mart 2006-cı il tarixli Sərəncam ilə həmin vəzifədən geri çağırılmışdır.

26 iyul 2006-cı il tarixli Sərəncama əsasən Azərbaycan Respublikasının Səudiyyə Ərəbistanı Krallığındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Tofiq Əlövsət oğlu Abdullayev igamətgahı Ər-Riyad şəhərində olmaqla, eyni zamanda Azərbaycan Respublikasının Bəhreyn Krallığında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri təyin olunmuşdur. O, 5 sentyabr 2012-ci il tarixli Sərəncam ilə həmin vəzifədən geri çağırılmışdır.

27 fevral 2013-cü il tarixli Sərəncama əsasən Azərbaycan Respublikasının Səudiyyə Ərəbistanı Krallığındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Rasim Şəmsəddin oğlu Rzayev igamətgahı Ər-Riyad şəhərində olmaqla, eyni zamanda Azərbaycan Respublikasının Bəhreyn Krallığında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri təyin olunmuşdur.

2025-ci ildə Bəhreynin Manama şəhərində Azərbaycan səfirliyinin açılması barədə qanun layihəsi qəbul edilmişdir.

## Parlamentlərarası əlaqələr
Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisində Azərbaycan-Bəhreyn parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu fəaliyyət göstərir. 4 mart 2016-cı il tarixindən Nizami Cəfərov işçi qrupunun rəhbəridir.

## Rəsmi sənədlər
Azərbaycan Respublikası hökuməti ilə Bəhreyn Krallığı hökuməti arasında 3 sənəd imzalanmışdır. Həmin sənədlərdən ikisi bunlardır:
*2006-cı il yanvarın 4-də Manama şəhərində imzalanmış "Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi və Bəhreyn Krallığının Xarici İşlər Nazirliyi arasında Anlaşma Memorandumu";
*2008-ci il martın 10-da Manama şəhərində imzalanmış "Azərbaycan Respublikası Hökuməti və Bəhreyn Krallığı Hökuməti arasında hərbi əməkdaşlıq haqqında Anlaşma Memorandumu";

## İdman sahəsində əməkdaşlıq
### Futbol qarşılaşmaları

## İstinadlar
Bhumibol Adulyadey

**Bhumibol Adulyadey** (; ) — 1950–2016-cı illərdə Tailand kralı.

## Həyatı
Bhumibol Adulyadey 5 dekabr 1927-ci ildə ABŞ-də anadan olub. Çakri sülaləsindəndir. 9 iyun 1946 ildə taxta çıxan Bhumibol Adulyadey bütün Tailand xalqı tərəfindən çox səvilir və inanılmaz hörmət duyulur. Tacgüzarlığı dövründə xalq ona "Böyük" (, Maharaja) ləqəbini verdi. Tailand xalqı onu özlərinə həm kral, həm də ruhani bir lider olaraq görür. Xalqın onu bu qədər sevməsinin digər bir səbəbi isə bütün ölkəni gəzib, xalqa danışaraq o bölgəyə bir rifah gətirməsidir.

Bhumibol Adulyadey musiqi ilə məşğul olur. 30-dan artıq caz musiqisi bəstələyib. Benni Qoodman, Cek Tearqarden kimi əfsanə cazcılar ilə eyni səhnədə saksofon çalacaq qədər usta bir musiqiçidir.

Bhumibol Adulyadey yaxşı bir fotoqraf kimi ölkədə ad çıxarıb.

Bhumibol Adulyadey ixtiraları ilə dünya miqyasında tanınıb və patentləri var. Ən məşhur patenti süni buluddur.

Bhumibol Adulyadey siyasəti sevmir və dövləti xüsusi müşavirləri vasitəsilə idarə edir.

Bhumibol Adulyadeyin portret və fotolorı ölkəni başdan ayağa bürüyüb. Bir isveçrəli turist onun divara yapışdırılmış portretinə saqqal çəkdiyinə görə 15 il həbs cəzası alıb.

O, ölkədə taxtda əyləşmiş ən uzun ömürlü kraldır. Ömrünün sonuna qədər kral taxtında olan Bhumibol 70 il kral olmuşdur. Hakimiyyəti dövründə bir neçə dəfə üsyan və qiyam baş vermiş, hamısını özü birbaşa danışıqlar apararaq yatırmışdır.

1990-cı illərdə Taylandın demokratikləşdirilməsində kralın çox böyük rolu olub.

O, 2006-cı ildə baş nazir Taksin Çinavatın hökumətini devirmiş hərbi xuntanı devirmişdi. 2014-cü ilin mayında hərbi çevrilişdən sonra kral general Prayut Çan-Oçu Milli Sülh və Asayiş Şurasının sədri təyin etmişdi.

Bhumibol Adulyadey ABŞ-də anadan olduğundan yeganə monarxdır ki, bu ölkənin vətəndaşlığını birbaşa ala bilər.

2005-ci ildə Tailandda baş verən sel fəlakətində kral selin bol məhsullu çəltik tarlalarını zərərə uğradacağını görmüş və selin su yollarının yönünü dəyişdirib, ölkəni çox böyük bir zərərdən qurtarmışdır.

Dünyanın ən varlı ölkə başçıları arasında siyahıda ikinci yeri 30 milyard dollar sərvəti olan Tayland kralı Bhumibol Adulyadey tutur.

Bhumibol Adulyadeyin təvəllüd günü Tailandın milli bayramıdır. Səhhətində yaranan problemlərə görə, Banqokda Sirirat xəstəxanasına yerləşdirilən kral 13 oktyabr 2016-cı ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Şaduf

**Şaduf** - yüksəklikdə yerləşən tarlaları suvarmaq üçün suyu qaldırmaq vasitəsi. E.ə. II minilliyin ortalarında Qədim Misirdə ixtira edilmişdir. Şaduf yerə basdırılmış dirək və hərəkət etdirilən şüvüldən ibarət imiş. Onun bir başına daş, digər tərəfinə isə tuluq - dəri vedrə bərkidərmişlər.

## İstinadlar
Van (titul)

**Van** — e.ə. XVI əsrdən Qədim Çin hökmdarlarının adı. Xan sülaləsi dövründən "van" anlayışı yüksəkmənsəbli əyanların titulunu bildirir və hökmdar ailəsi üzvlərinə, xüsusi xidməti olan məmurlara verilirdi. Koreyanın qədim və orta əsrlər dövlətlərində də hökmdarlar "van" tituluna malik idilər.

## İstinadlar
Van (dəqiqləşdirmə)

* Van — Türkiyədə şəhər.
* Van (rayon) — 
* Van (titul) — Qədim Çində titul.
* Van-i Süfla (Germi)
* Van-i Ülya (Germi)
Hugenotlar

**Hugenotlar** - Fransada XVI - XVIII əsrlərdə kalvinizm tərəfdarlarını "hugenot" adlandırırdılar.

Fransada hugenotlarla mübarizə aparmaq üçün "Odlu palata" adını alan fövqəladə tribunal yaradılmışdı. Tribunal 3 il ərzində 500 adamı məhkum etmişdi. Şimali Fransanın feodal əyanları və zadəganları başda hersoq Fransua de Giz olmaqla katoliklərin tərəfində idilər. Navarra kralı Antuan Burbon, onun oğlu Henrix və şahzadə Konde, habelə admiral Qaspar de Kolinyi hugenotlara başçılıq edirdilər. Katoliklərlə hugenotlar arasında toqquşmalar 36 il (1562 - 98) davam etdi və tarixə vətəndaş və ya dini müharibələr adı ilə daxil oldu. 1572-ci ildə Varfolomey gecəsində çoxlu hugenot öldürülmüşdür.

## Həmçinin bax
*Fransada dini müharibələr
Abdulla

**Abdulla** — kişi adı və təxəllüs. Adın Abdullah forması da var.

* Abdulla Bağırlı —
* Abdulla Sur —
* Abdulla Tahirzadə —
* Abdulla Tağızadə —
* Abdulla Məhəmmədov —
* Abdulla bəy Əfəndizadə —
* Abdulla əfəndi Qəbulzadə —
* Abdulla Əmir Haşımi —
* Abdulla xan Ustaclı —
* Abdulla xan Qaragözlü —
* Abdulla xan (Xivə xanı) —
* Abdulla Qədiri —
* Abdulla Qəhhar —
* Abdulla Seyidəhmədov
* Abdulla Sofiyev
* Abdulla Hüseyn

## Həmçinin bax
* Abdulla (dəqiqləşdirmə)
* Abdullayev
* Abdullalı
* Abdullazadə
Adil

**Adil** — kişi adı və təxəllüs.

* Adil Gəray —
* Adil şah —
* Adil Şirin —
* Adil Rüstəmov — Azərbaycan rəssamı
* Adil xan Ziyadxanov —
* Adil Üseyran —
* Məşədi Adil —
* Adil Vəliyev —
* Adil Aşırım —
* Adil Barmal —
* Adil Kaskabay —
* Adil Yaqubov —
* Adil Baxşəliyev — tibb elmləri doktoru, professor

* **[[Adil Babayev]]**
:* Adil Babayev (şair) — şair, tərcüməçi
:* Adil Babayev (hüquqşünas) — Azərbaycan SSR-in baş prokuroru (1954–1958)
:* Adil Babayev (professor) — Filologiya elmləri doktoru, professor.

* **[[Adil Əliyev]]**
:* Adil Əliyev (deputat) —
:* Adil Əliyev (zooloq) —
:* Adil Əliyev (geoloq) —

;Bu təxəllüsü olan şəxslər
* 

## Həmçinin bax
* Adilov
* Adilli
* Adilzadə
Ağabala

**Ağabala** — Azərbaycanlı kişi adı.

* Ağabala Abdullayev —
* Ağabala Məmmədov —
* Ağabala Quliyev —
* Ağabala Novruzov —
* Ağabala xan Sərdari-Əfxəm —

## Həmçinin bax
* Ağa
* Ağabalayev
* Ağabalalı
* Ağabalazadə
Anton

**Anton** — rus kişi adı.

* Anton Arenski —
* Anton Rubenşteyn —
* Anton Denikin —
* Anton Purseladze —
* Anton Yelçin — ABŞ aktyoru.
* Anton Şifner —
* Anton Muxlinski —
* Anton Makarenko —
* Anton Ajbe —
* Anton Obolaşvili —
* Anton Suseno —
* Anton Üyerjaa —
* Anton Şaqin —

;Digər
* Anton (İzer)
* Anton Çexovun büstü (Taqanroq) —

## Həmçinin bax
* Antonio
* Anton sindromu
Hökmdar

**Hökmdar** — orta əsr şərqində feodal dövlətlərin başında duran monarx, padşah, şah, hakim.

## İstinadlar
Kampaniya

**Kampaniya** () — çoxmənalı termin:

# Hər hansı təxirəsalınmaz ictimai-siyasi vəzifənin (məs.: seçki kampaniyası) yerinə yetirilməsi üzrə tədbirlər sistemi; 
# Müharibə gedişində ara məqsədə (strateji əməliyyatlar və digər hərbi fəaliyyət formaları da daxil olmaqla) nail olunan mərhələ (məs.: Fransa kampaniyası); 
# İstehsal işləri dövriyyəsi və ya kompleksi (məs.: əkin kampaniyası);
# Kampaniya — İtaliya muxtar vilayətlərindən biri.
Baba (dəqiqləşdirmə)

* Baba (kulinariya)
* Babadərviş yaşayış yeri —
* Baba zeytun —

## Həmçinin bax
* Baba (ad)
* Babayev
* Babalı
* Babazadə
* Babaoğlu
Məmur

**Məmur** — Dövlət idarələrində (əsasən, məhkəmə, polis və s.) çalışan qulluqçu; dövlət xidmətçisi, çinovnik.

## İstinadlar
Cabbar

**Cabbar** — Azərbaycanlı kişi adı.

;Bu adı olan tanınmış şəxslər
* Hacı Cabbar Kömək —
* Cabbar Xəlilov —
* Cabbar Qasımov —
* Cabbar Nəcəfov —

;Digər
* Cabbar (Maku)

## Həmçinin bax
* Cabbarov
* Cabbarlı
* Cabbarzadə
Cavad

**Cavad** — Azərbaycanlı kişi adı.

* Cavad xan — Gəncə xanlığının sonuncu hökmdarı.
* Cavad xan Sədəddövlə —
* Cavad bəy Məlikyeqanov —
* Cavad bəy Cuvarlı —
* Cavad bəy Rəfibəyli —
* Cavad bəy Şıxlinski —
* Cavad Axundzadə —
* Cavad Təbatəbai —
* Cavad Cahangirzadə —
* Cavad Cavadov —
* Cavad Qurbanov —
* Cavad Rəcəbov —

;Yaşayış məntəqələri
* Cavad (Sabirabad)
* Cavad (şəhər)
* Cavad xanlığı
* Cavad qəzası
* Cavad Hasarı (Qoşaçay) —

## Həmçinin bax
* Cavadov
* Cavadlı
* Cavadzadə
Camal

**Camal** — Azərbaycanlı kişi adı.

* Camal Əhmədov — pedaqoji elmləri doktoru, professor.
* Camal Paşa — Türkiyə dövlət və hərbi xadimi.
* Camalxan bəy Hüseynbəyov — Qarabağ atlı alayın naibi, mülkədar.
* Camal Feyziyev — Azərbaycanı təmsil edən güləşçi.
* Camal Şakar

## Həmçinin bax
* Camalov
* Camallı
* Camalzadə
Cahangir

**Cahangir** — Azərbaycanlı kişi adı.

;Bu adı olan tanınmış şəxslər
*Cahangir Əsgərov — AZAL-ın sədri və AAAF-ın prezidenti.
*Cahangir Qəhrəmanov — 
*Cahangir Zeynaloğlu — 
*Cahangir bəy Kazımbəyli — 
*Cahangir bəy Şıxməmmədbəyov — 
*Cahangir xan Nuribəyov — 
*Cahangir mirzə Qovanlı-Qacar — 
*Cahangir Nağıyev — 
*Cahangir Rəzmi —
*Cahangir Rüstəmov (polkovnik) —
* Sultan Cahangir

;Digər
* Cahangir (Marağa)

## Həmçinin bax
*Cahan
*Cahangirov
*Cahangirli
*Cahangirzadə
Keniçi Fukui

**Keniçi Fukui** (; ) — Yapon kimyaçısı, Kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı (1981).

## Həyatı
Yaponiya kimyaçısı Keniçi Fukui 4 oktyabr, 1918-ci ildə Yaponiyanın Nara prefekturasında anadan olmuşdu. Kioto imperator universitetində sənaye kimyası kafedrasında oxumuş və 1941-ci ildə bitirmişdir. Əvvəlcə Yaponiya imperator ordusu üçün yanacaq istehsal edən zavodda işləmişdir. Onun akademik karyerası 1943-cü ildə Kioto imperator universitetində yanacaq kimyası kafedrasında başlamışdır və 1952-ci ildə həmin universitetin professoru olmuşdur.

Keniçi Fukui 1982-ci ildə Kioto universitetinin əməkdar professoru olmuşdur. 1982–1988-ci illərdə Kioto texnaloji institutunun rektoru olmuşdur.

1988-ci ildən ölümünə qədər Fundamental kimya institutunun (institut yarandığı gündən) direktoru olmuşdur.

Onun tədqiqatları kvant kimyasına həsr olunub. 1952-ci ildə sərhəd orbitalları nəzəriyyəsinin əsasını qoyub. Benzol və naftalində karbon atomlarının sərhəd π-elektronlarının sıxlığını hesablayıb və göstərib ki, onların qiyməti və paylanması molekulun reaksiya qabiliyyətini müəyyən edir. 1954–1957-vi illərdə aralıq vəziyyətin formalaşması haqqında təsəvvürləri inkişaf etdirib.

1960–1962-ci illərdə sərhəd orbitalları nəzəriyyəsini alifatik karbohidrogenlərin σ-elektronlarının sıxlığını, onların dissosiasiyası enerjisini, alifatik ionların və radikalların davamlılığının miqdarı xarakteristikasını hesablamaq üçün istifadə etmişdir. 1970-ci ildə çoxmərkəzli aktivləşdirilmiş komplekslərlə reaksiyalara tətbiqdə sərhəd molekulyar orbitallar nəzəriyyəsini inkişaf etdirmişdir.

1981-ci ildə "Kimyəvi reaksiyaların getməsi nəzəriyyəsini işləyib hazırladığına görə" kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Fukuini Yaponiyada təhsilin keyfiyyəti çox narahat edirdi.

Kimya üzrə Yaponiyada Nobel mükafatı lauretı olan Fukui belə növ məsələlərdə çox böyük məsuliyyət hiss edirdi. Fukui vəfat edərkən 1973-cü ildə fizika üzrə Nobel mükafatı almış Leo Esaki (hazırda Sukub universitetinin rektoru) demişdi: "Yaponiya yaxşı keyfiyyətli alim tədqiqatçılar yetişdirməlidir ki, onlar çoxlu Nobel mükafatları alsınlar və onda Fukuinin ruhu dünyada rahat olacaq" (Ashah Evenning News, January 10, 1998).

Keniçi Fukui 1983-cü ildən Yaponiya EA-nın üzvü idi.

Keniçi Fukui 9 yanvar 1998-ci ildə vəfat edib.

## Biblioqrafiya
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Nobel mükafatı
Cəlil

**Cəlil** — Azərbaycanlı kişi adı.

;Bu adı olan tanınmış şəxslər
* Cəlil Məmmədquluzadə — yazıçı, dramaturq, jurnalist, ictimai xadim. Böyük satirik
* Cəlil bəy Bağdadbəyov — aktyor, Azərbaycanın əməkdar artisti
* Cəlil bəy Sultanov — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin deputatı
* Cəlil Sadıxov —Azərbaycanın Ukraynada ilk səfiri.
* Cəlil Vəzirov — teatrşünas. Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi
* Cəlil Kiyekbayev
* **[[Cəlil Xəlilov]]**
:* Cəlil Xəlilov (paleontoloq)
:* Cəlil Xəlilov (polkovnik)
:* Cəlil Xəlilov (tərcüməçi)

## Həmçinin bax
* Cəlilzadə
* Cəlilov
* Cəlilli — Tovuz rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Cəfər

**Cəfər** — Kişi adı.

* Cəfər Axundov —
* Cəfər Kazımov —
* Cəfər Kavian —
* Cəfər Kaşif —
* Cəfər Şəfqət —
* Cəfər Şərif İmami —
* Cəfər əl-Əskəri —
* Cəfər Hümbətov —
* Cəfər Quluzadə —
* Cəfər bəy Hacıbəyov —
* Cəfər bəy Davatdarov —
* Cəfər bəy Rüstəmbəyli —
* Cəfər xan Bayat —
* Cəfər xan Təbrizi —
* Cəfər xan Zənd —
* Cəfər Xakipur —
* Cəfər Atalay —
* Cəfər Çağatay —
* Cəfər Nimeyri
;Digər
* Cəfər (Qürvə)

## Həmçinin bax
* Cəfərqulu
* Cəfərov
* Cəfərli
* Cəfərzadə
* Cəfər (dəqiqləşdirmə)
Transatlantic non-stop (albom)

**Transatlantic non-stop** - Çili qrupu Altiplano və Səyavuş Kəriminin birgə layihəsi olan musiqi albomu. Albomda
Altiplano qrupu və Azərbaycanın görkəmli muğam ifaçıları tərəfindən müasir miks olunmuş Çili, Ekvador və Azərbaycan xalq mahnıları yer tutub.

## Mahnılar

## Keçidlər
* http://www.amazon.com/Transatlantic-Non-Stop-Altiplano-Siyavush-Kerimi/dp/B001CKIYUU
* https://itunes.apple.com/ru/album/transatlantic-non-stop/id297894022
* http://www.cdroots.com/kkv-316.html
Cəfərqulu

**Cəfərqulu** — Azərbaycanlı kişi adı.

;Bu adı olan tanınmış şəxslər
*Cəfərqulu ağa Bakıxanov — general-mayor.
*Cəfərqulu xan Nəva — 
*Cəfərqulu xan Qaraçorlu — 
*Cəfərqulu xan Qovanlı-Qacar — 
*Cəfərqulu xan Dünbili — 
*Cəfərqulu xan Şadlı — 
*Cəfərqulu xan Əmirsüleymani — 

## Həmçinin bax
*Cəfər 
*Cəfərquliyev
*Cəfərquluzadə
Cəmil

**Cəmil** — Azərbaycanlı kişi adı.

* Cəmil Debbouz —
* Cəmil bəy Haqverdiyev —
* Cəmil bəy Musayev —
* Cəmil bəy Vəzirov —
* Cəmil Meriç —
* Cəmil bəy Şirinbəyli —
* Cəmil Cahid bəy Toydəmir —
* Cəmil bəy Xazalanski —
* Cəmil Lənbəranski —
* Cəmil Mərdəm Bəy —
* Cəmil Sadıqbəyov —
* Cəmil Kavukçu —
* Cəmil Çiçək —
* Cəmil Əlibəyov — Azərbaycan yazıçısı.
* Cəmil Quliyev (rejissor) — Azərbaycan kinorejissoru.
* Cəmil Aleksandroviç-Nasifi —
* Cəmil Zaynullin —

## Həmçinin bax
* Cəlil
* Cəmilov
* Cəmilli
* Cəmilzadə
* Cəmilə

## İstinadlar
Kiçik Vedi

**Kiçik Vedi** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi (Ararat) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 15 km məsafədə yerləşir. "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim fərqləndirici əlamət bildirən "kiçik" sözü ilə ərəb dilində "çöl, səhra", "məkan, yer"
mənasında işlənən "vadi" sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

Kəndin adı erməni dilinə kalka edilərək Pokr Vedi (Pokr kiçik deməkdir) formasında
rəsmiləşdirilmişdir.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 166 nəfər, 1873-cü ildə 639 nəfər, 1886-cı ildə 599 nəfər, 1897-ci ildə
971 nəfər, 1904-cü ildə 960 nəfər, 1914-cü ildə 1056 nəfər, 1916-cı ildə 1034 nəfər azərbaycanlı
yaşamışdır.

1918-ci ildə azərbaycanlılar ermənilər tərəfindən qovulmuş, 1918–1919-cu illərdə Türkiyənin Şadax, Bolu və Moks vilayətlərindən köçürülən ermənilər bu kənddə yerləşdirilmişdir. İndiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra azərbaycanlılar öz doğma kəndlərinə qayıda bilmişlər. 1922-ci ildə burada 286 nəfər azərbaycanlı, 193 erməni, 1926-cı ildə 256
nəfər azərbaycanlı, 256 erməni, 15 kürd, 1931-ci ildə 373 nəfər azərbaycanlı, 295 nəfər erməni
yaşamışdır.

Azərbaycanlılar mərhələ-mərhələ, 1948–1953-cü illərdə, 1988-ci ilin noyabr ayında tarixi-etnik vətənlərindən qovulmuşdur. İndi burada yalnız ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Eneslər

**Eneslər** (özlərini *enço, moqadi, pebay*) — Samodi dillərində danışan az saylı xalq. Sayları 300 nəfərdən azdır. Öz dillərini qoruyub saxlaya bilmişdir. Qohum xalqları: Nqanasanlar və Neneslər.

## Adı
"Enes" adını onlara Q. N. Prokofev tərəfindən 1930-cu ildə vermişdir. "*Enneçe*" qədim sözündən götürülmüş və mənası *insan* deməkdir. Tundra enesləri özlərini "Somatu", Meşə enesləri "Pe-bay" adlandırırlar.

## Sayı və yayılması

Eneslər Rusiya Federasiyasında 237 insan müəyyənləşmişdir. Onların 213 nəfəri Krasnoyarsk diyarı ərazisində yaşayırlar. Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində 197 enesdən cəmi 66 nəfəri (33,5 %) Enes dilini bilirlər

2002-ci il məlumatına görə Krasnoyarsk diyarının Potapovo qəsəbəsində 86 enes yaşayır**.

Eneslər əsasən [[Yenisey]] çayının deltası boyunca yaşayırlar. Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində [[Dudinka]] şəhəri ətrafında və Ust-Avam qəsəbəsində cəmləşmişlər.

''Tundra enesləri'' — Yayda Yenisey çayından Pura çayı ətrafı tundra ərazilərinə köçürdülər. Qışda isə Malaya Xeta və Pyasino gölü ətrafı ərazilərə köçürdülər. Bu etnik qrupun daxilində Somatu, Bay, Muqqadi adlı kiçik birləşmələr olmuşdur. Onlar özlərini ''somatu-oneyenneçe'' adlandırırdılar. Digər eneslər isə onları ''madu'' adlandırırdılar.

''Meşə enesləri'' — Dudinka şəhərindən cənubda yerləşən meşəliklərdə köçəri həyat sürürdülər. Bu etnik qrupa Muqqadi, Yoçi və Bayların 7 qəbiləsi daxil olmuşdur.

== Dil ==
[[XX əsr]]də [[Enes dili]] [[Nenes dili]]nin bir dialekti hesab edilirdi. 1959 və 1979-cu illər siyahıya alınması zamanı onlar müstəqil xalq olaraq qiymətləndirilmirdi. Onları [[Nenlər|Neneslər]] və ya [[Nqanasanlar]] olaraq qeydə alırdılar. Enes dili [[Ural dilləri]]nin [[Samodi dilləri]] qrupuna daxildir. Dil öz növbəsində iki dialektə böünür.

[[Enes dili]]ndə hazırda 150 nəfər danıışır. Bu dili bilənlər əsasən yaşlılardır. Onlar üçün ünsiyyət dili ya rus yada nenes dilidir.
2002-ci il məlumatına əsasən bu dildə cəmi 116 nəfər danışır. Bu isə dünyada yaşayan enesləri 49% təşkil edir. [[Ukrayna]]da yaşayan (2001 il) 26 enesdən cəmi 18 enes dilini öz doğma dili hesab edir.

== Məşğuliyyətləri ==
Maralçılıq əsas kənd təsərrüfatı sahəsi olmuşdur. Ailədə qadın əsas rol oynayırdı. Onların ailələri say baxımından elə də böyük olmurdu, səbəb isə uşaq ölümlərinin yüksək olması olmuşdur. Uşaq doğulan kimi ona ad qoyulurdu. Ad ya doğulan uşağın xarici görünüşü yada doğum şəraiti ilə bağlı olurdu.

== Adətləri ==
Etnoqrafik araşdırmalar **eneslərin'''. Onlar Çum adlanan evlərdə yaşayırdılar. Meşə eneslərinin geyimləri eneslərin ümumi geyimləri kimi qəbul edilir. Tundra eneslərinin geyimləri rəngarənglik baxımından fərqlənir. Bununla belə hazırda bu geyimlər geyinilmir.

## Ədəbiyyat
* Легенды и мифы Севера. — М.: Современник, 1985.

## Mənbə
* Taymır Administrasiyasının rəsmi saytı

## İstinadlar
Ural iqtisadi rayonu

**Ural iqtisadi rayonu** — Rusiya Federasiyasının 12 iqtisadi rayonundan biri. Əhalisi — 19,3 mln. nəfər, sahəsi — 824,0 min km², əhalinin sıxlığı — 24 nəfər/km².

## İxtisaslaşmış sahələr
Əsas ixtisaslaşmış sahələr — neft və qaz hasilatı və emalı qara və əlvan metallurgiya, maşınqayırma (energetika, nəqliyyat, kənd təsərrüfatı), meşə, kimya, neft-kimya sənaye sahələridir. Kənd təsərrüfatında əsas sahələr taxıl və heyvandarlıq məhzulları istehsalıdır.

## Coğrafi məlumatlar
Ural iqtisadi rayonu Orta və Cənubi, qismən də Şimali Uralda, həmçinin Şərqi Avropa və Qərbi Sibir düzənliyinin bir hissəsini əhatə edir. İqtisadi rayonun ərazisindən Volqa çayı hövzəsinə daxil olan Kama, Vişera, Samara çayları, Ob çayı hövzəsinə daxil olan Tobol, İset, Tura və Tavda çayları, Ural çayı axır. Ural iqtisadi rayonuna daxil olan iri və orta çayların hidroenerji resurslarının potensialı 3,3 mln. kvt.-dır, Kama çayı üzərində Votlin və Kama su anbarları tikilmişdir. İqtisadi rayonun ərazisinin 43 faizi meşə örtüyünə malikdir, odun ehtiyatı — 3.5 mlrd. m³-dir.

## Faydalı qazıntıları
Ural iqtisadi rayonu müxtəlif faydalı qazıntılarla zəngindir. Bu faydalı qazıntılar müxtəlif və mürəkkəb quruluşa malik olan ağır sənaye istehsal kompleksinin yüksək səviyyədə inkişafının əsasını təşkil edir. Qara və əlvan metallurgiya, ağır maşınqayırma, ağac emalı, mineral ehtiyatlar və qaz hasilatı ümumrusiya əhəmiyyətinə malikdir. Ural iqtisadi rayonunun sənayesi üçün xüsusilə istehsalın yüksək səviyyədə təmərküzləşməsi, sənaye tullantılarından geniş istifadə edilməsi, əsas nəqliyyat xəttlərinin kəsişməsi səciyyəvidir.

## Maşınqayırma
Ural iqtisadi rayonu maşınqayırma və metal emalı məhzullarına görə ölkənin aparıcı rayonlarından biridir. Ağır maşınqayırma sahəsində Uralmaş, Cənubi Uralmaş, Buzuluk zavodları, kimya maşınqayırması sahəsində Ural kimya maşınqayırma və Qlazov zavodları, elektrik avadanlıqları istehsalı və elektrotexnika sənayesi sahəsində Turbomotor, elektrik avadanlıqları zavodları xüsusilə fərqlənir. Nəqliyyat maşınqayırması Nijni Tagildə. yük vaqonları, Miassda və İjevskdə avtomobil, İjevskdə və İrbitdə motosikl, Çelyabinskdə ağır traktorlar, Orskda traktor qoşquları, Neftekamskda, Kurqanda avtobus istehsalı Ural iqtisadi rayonunun əsas sənaye müəssisələridir.

## Kimya sənayesi
Əsas kimya sənayesi sahələri soda istehsalı (Berezniki, Solikamsk, Sterlitamak), müneral gübrələr (Bereznikidə və Solikamskda kalium, Bereznikidə, Permdə, Krasnouralskda azot və fosfor),xlor, müxtəlif duzlar və s. sahələrdir. Ufa, Perm, Yekaterinburq, Orenburq, Salavat şəhərlərində neft-kimya sənayesi, Orsk və Qubaxada spirt, Çaykovskda sintetik kauçuk və s. sahələr inkişaf etmişdir.

## Mənbə
*Герасимов Я. И. Химическая термодинамика в цветной металлургии. Т. 1–7. / Я. И. Герасимов, А. Н. Крестовников, А. С. Шахов и др. — М.: Металлургиздат, 1960–1973.
*Павленко Н. И. История металлургии в России XVIII века. Заводы и заводовладельцы. М.: Издательство АН СССР, 1962. — 566 с.

## Xarici keçid
* http://ekb.ru/press/news/oleg-chernov-vozglavil-ao-uralkhimmash/
* Официальный сайт городской Думы г. Березники 

## İstinadlar
Demyanka çayı

**Demyanka** — Qərbi Sibir ərazisindən axan və İrtışın sağ qolunu təşkil edən çay.  
## Coğrafiyası
Çay başlanğıcını Vasyuqan bataqlığıdan  Omsk vilayətinin şimal-şərqindən götürür. Sonra Tümen vilayətinin Uvatski rayonu ərazisinə keçir. Ən iri qolları: Keum, Tyamka (sağ), Tequs, Urna, İmqıt, Böyük Kunyak (sol).

Çayın uzunluğu 1159&nbsp;km təşkil edir. Su hövzəsinin sahəsi 34800&nbsp;km², düşməsi 90 metrdir. 50 qolun uzunluğu 10&nbsp;km çoxdur. Hövzəsinə 1689 su axarı tökülür. Qollarının birlikdə uzunluğu 10 913&nbsp;km təşkil edir. Çay kənarlarında qarışıq meşələr yayılmışdır. Meşələrdə Şam, Söyüd, Ağcaqayın Çinar kimi ağaclara rast gəlmək olar.
## Hidrologiyası
Çayın yatağı yuxarı və orta axarlarda trapez formasına malikdir. Sahilliləri hündür, bəzi yerlərdə isə sıldırımlıdır. Demək olar ki, axdığı ərazilərin böyük hissəsi düzənlikdir. Çay əsasən yağış suları ilə qidalanır. Qar suları qidalanmada müəyyən rol oynasada qrunt suları demək olar ki bu məsələdə iştirak etmir. Səbəb isə hövzənin yerləşdiyi ərazinin çox illik qrunt buzları zonasında yerləşməsidir.
Dibi qilli və qumludur. Yaz daşqınları zamanı gəmiçilik üçün yararlı olur. İlin qalan vaxtları bu baxımından yararsızdır.

Demyanka çayının hövzəsi 50% bataqlaşmış ərazilərdən ibarətdir. 45% isə keçilməz meşə zolağıdır. Daxili bataqlaşmış göllərlə örtülüdür.

## Əhəmiyyəti
Suları balıqlarla zəngindir. Ancaq demək olar ki, həvəskar balıqçılıq istina olaraq sənaye həcminə tadarük həyata keçirilmir. Meşə sənayesi isə inkişaf etmişdir. Tədarük əsasən şaxtalar düşdükdən sonra həyata keçirilir. Səbəb isə meşənin bataqlıqlaşmış əlazilərdən ibarət olması və yayda keçilməzliyidir.
Hövzəsində bircə Demyanka qəsəbəsi vardır. Ümumilikdə isə az məskunlaşılmışdır. Sahillərində iri yaşayış məntəqəsi yoxdur.

## Qolları

## İstinadlar

## Mənbə
* Demyanka