Belarus Mərkəzi Elmi Kitabxanası

**Yakub Kolas adına Belarus Milli Elmlər Akademiyası Mərkəzi Elmi Kitabxanası**(rəsmi adı — **Yakub Kolas adına Belarus Milli Elmlər Akademiyası Mərkəzi Elmi Kitabxanası Dövlət Təşkilatı**, ) —  Belarusun əsas elmi kitabxanasıdır. Əsasən elm xadimləri və mütəxəssislərin elmi fəaliyyətinə xidmət edir. Ölkə üzrə 11 filiala malikdir. 2022-ci ildən kitabxananın direktoru tarix elmləri namizədi Yuretski Stanislav Stepanoviçdir.
## Tarixi
### Yaradılması
Kitabxana 16 fevral 1925-ci ildə Minskdə Belarus Mədəniyyəti İnstitutunun tərkibində (İnbelkult) təsis edilmişdir. Açılış zamanı kitabxana bir neçə broşuradan və ictimai-siyasi xadim, Belarus teatrının qurucularından A.Burbisin arxivindən ibarət idi. 1925-ci ilin martında kitabxana kolleksiyasına rus filoloqu Yakov Qrotun kitabxanasından kitablar daxil oldu. 1925-ci ildə kitabxana mütəmadi olaraq RSFSR dövri nəşrlərinin məcburi bir nüsxəsini almağa başladı. 1926-cı ilin əvvəlinə qədər kitabxana fondu professor V.İ.Piçeta tərəfindən Varşavadan gətirilmiş Yanka Kupala kolleksiyasından 200 cild, 0İnbelkult heyəti tərəfindən Kiyevdə əldə edilmiş 300 cild kitabla zənginləşdirildi. Həmçinin kitabxana fonduna Rusiya Elmlər Akademiyası və Ukrayna Elmlər Akademiyasının nəşrləri, professor M.V.Dovnar-Zapolskinin Belarusiya tarixinə dair kitablar toplusu da daxil oldu.

1926-cı ildə kitabxana SSRİ ərazisindəki 100-dən çox təşkilat və 74 xarici elmi müəssisə ilə kitab mübadiləsi aparırdı.

1 yanvar 1929-cu ildə Belarus Mədəniyyət İnstitutu BSSR Elmlər Akademiyası olaraq yenidən təşkil edildi, İnbelkult Kitabxanası BSSR Elmlər Akademiyasının Kitabxanasına çevrildi.
### Fəaliyyəti
1930-cu illərdə kitabxanada elmi və biblioqrafik işlər xeyli genişləndi. 1932-1935-ci illər ərzində "Belarus Elmlər Akademiyasının yeni nəşrləri" rüblük kataloqu, kitabxanaya daxil olan jurnal və qəzetlərin kataloqu, Belarus tarixinə dair tam biblioqrafik göstərici nəşr edildi. 1930-1935-ci illər ərzində "Belarus ədəbiyyatı biblioqrafiyası" nəşrə hazırlandı.

Bu illərdə kitabxana fondu professor V.S.Dokturovskinin şəxsi kolleksiyasından 15 min nəşrlə zənginləşdirildi. 1936-cı ildə BSSR Elmlər Akademiyası Kitabxanasının fondu 150 min nüsxəyə çatmışdı.

1930-cu illərin sonlarından etibarən kitabxana rəhbərliyi fondun formalaşması və uçotu, kitab mübadiləsi və kitabxanalararası kreditləşmə problemlərinə böyük diqqət ayırmağa başladı.

1941-ci ilin yanvar ayında Nevijdən kitabxanaya 20 min nüsxəyə qədər olan Radzivilislərin kitab kolleksiyası daxil oldu. Ancaq İkinci Dünya müharibəsinin başlaması bütün kitab kolleksiyasını fonda qeyd etməyə imkan vermədi. Müharibə bitdikdən sonra, Radzivilislərin Nevij kitabxanasından alınan və yalnız müharibədən əvvəl qeydiyyatı aparılmış kitablar BSSR Elmlər Akademiyasının Kitabxanasına qaytarıldı.

Müharibə başa çatdıqdan sonra, BSSR Elmlər Akademiyası Kitabxanasının tamamilə məhv edilmiş fondlarını bərpa etmək üçün böyük işlər görüldü. 1945-ci ilin yazında almanlar tərəfindən Almaniyaya aparılan kitablar Minskə qaytarılmağa başladı. Poznanda V.S.Dokturovskinin dəyərli kitab kolleksiyası tapılaraq kitabxanaya qaytarıldı. Kitabxana Moskva və Leninqraddakı akademik kitabxanaların fondundan 300 min nüsxə əbəbiyyat aldı. Şəxsi kitab kolleksiyalarına görkəmli cərrah M.M.Diteriçs, fizika və riyaziyyat elmləri doktoru N.N.Buxgolts və başqalarının əsərləri daxil edildi. BSSR Elmlər Akademiyası respublikada F.F.Beylşteyn tərəfindən üzvi kimya ilə bağlı tam kitablar toplusunu alan yeganə kitabxana idi. 1948-ci ildə kitabxana fondu 362 min nüsxə idi.

1948-ci ildə BSSR Elmlər Akademiyasının Kitabxanasına Vissarion Belinskinin adı verildi.

1951-ci ildən kitabxananın beynəlxalq kitab mübadiləsi sahəsində işi sistemli olmağa başladı. 1959-cu ildə Sovet İttifaqının 192 təşkilatı və 153 xarici təşkilat BSSR Elmlər Akademiyası Kitabxanasının kitab mübadiləsində tərəfdaş idi.

1957-ci ildə kitabxana Adam Boqdanoviçin dəyərli kitab kolleksiyasını əldə etdi.

1950-ci illərin sonu və 1960-cı illərin əvvəllərindən başlayaraq, kitabxanaçılıq, biblioqrafiya, bibliologiya problemləri ilə əlaqədar planlı elmi araşdırmalar başladı.

1956-cı ildə BSSR Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyəti kitabxana üçün ayrıca bina tikmək haqqında qərar qəbul etdi. 1961-ci ildə binanın layihəsi təsdiq edildi, 1964-cü ilin sonunda inşasına başlandı və 1967-ci ildə tamamlandı.

1966-cı ildə kitabxana BSSR Elmlər Akademiyasının Fundamental Kitabxanası adlandırıldı və Kolas Yakubun adını daşımağa başladı.

Sonrakı otuz il ərzində BSSR Elmlər Akademiyasının Fundamental Kitabxanası nəinki respublikanın, həm də SSRİ-nin akademik kitabxana sistemində ən böyük məlumat mərkəzinə çevrildi. 1960-cı illərin əvvəllərindən başlayaraq, BSSR Elmlər Akademiyasının Fundamental Kitabxanası Belarus dilçiliyinə dair sənədlərin biblioqrafiyası ilə məşğul olur. 1967-ci ildə kitabxanaların işinə Ümumittifaq baxışının nəticələrinə əsasən BSSR Elmlər Akademiyasının Fundamental Kitabxanası SSRİ Mədəniyyət Nazirliyinin I dərəcəli diplomu ilə təltif edildi. Eyni zamanda kitabxanaya BSSR Elmlər Akademiyasında biblioqrafik işlərin idarə edilməsi həvalə edildi. Tədricən kitabxana respublikanın təbiət elmləri biblioqrafiyasının mərkəzinə çevrildi.

1981-ci ilin may ayında BSSR Elmlər Akademiyasının Fundamental Kitabxanasının adı BSSR Elmlər Akademiyasının Yakub Kolas Mərkəzi Elmi Kitabxanası olaraq dəyişdirildi.
### Müasir dövr
BSSR Nazirlər Sovetinin 25 may 1990-cı il tarixli fərmanına uyğun olaraq Belarusiya Elmlər Akademiyasının Mərkəzi Elmi Kitabxanası tədqiqat müəssisəsi kimi təsnif edildi.

Kitabxana nəzdində "Eko-İnfo" Ekoloji Məlumat Mərkəzi 4 dekabr 2003-cü ildə ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində informasiya xidmətləri göstərmək məqsədi ilə yaradılmışdır. Eko-Məlumat Mərkəzinin saytı (http://ecoinfo.bas-net.by/) sərbəst giriş üçün hərtərəfli məlumat mənbəyidir və qanunvericiliyi, elektron kitabları, jurnalları, ədəbiyyat siyahılarını, yenidən emal nöqtələri, hadisə araşdırmaları və daha çox əlaqələri özündə birləşdirir. 

Bu gün Belarusiya Milli Elmlər Akademiyasının Yakub Kolas Mərkəzi Elmi Kitabxanası ümumbəşəri profilli milli elmi sənədlərin ən tam kolleksiyalarından birinə və Belarusdakı ən böyük xarici xarici ədəbiyyat kolleksiyasına sahib müasir məlumat və kitabxana mərkəzidir. Kitabxana Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Tədqiqat İnstitutlarında 10 kitabxana şəbəkəsinə rəhbərlik edir və təbiətşünaslıq sənədlərinin depozitar saxlanması üçün milli mərkəzdir. 

Nadir kitablar və əlyazmalar şöbəsində kitabxana XV-XX-ci əsrə aid belarus, rus və xarici dillərdə qiymətli arxiv materiallarını, əlyazma və çap kitablarını, dövri nəşrləri və kartoqrafiya nəşrlərini saxlayır. Bölmənin fondu müstəqil mədəni və tarixi əhəmiyyətə malik bir sıra kolleksiyalardan və şəxsi kolleksiyalardan ibarətdir.
## Elmi fəaliyyəti
Kitabxana kitabxanaşünaslıq, biblioqrafiyaşünaslıq, kitab tarixi və məlumat fəaliyyəti sahəsində araşdırma aparan elmi qurumdur. 21 oktyabr 1996-cı il tarixli "Elmi fəaliyyət haqqında" Belarus Qanununun 10-cu maddəsi və Belarus Milli Elmlər Akademiyası, Belarus Respublikası Elm və Texnologiya üzrə Dövlət Komitəsi, Belarus Respublikası Ali Attestasiya Komissiyasının Milli Elmlər Akademiyasının 8 sentyabr 2010-cu il tarixli 7/20/2 saylı qərarı ilə Yakub Kolas adına Mərkəzi Elmi Kitabxanası elmi təşkilat kimi akkreditə olunmuşdur.

Belarusiya Milli Elmlər Akademiyasının Yakub Kolas adına Mərkəzi Elmi Kitabxanasında informasiya resurslarının formalaşması və istifadəsi nümunələrinin öyrənilməsi, istifadəçilərin informasiya ehtiyaclarının ödənilməsində fəaliyyətinin səmərəliliyi və s. təşkil edilmişdir:
* "Rusiya və Belarusun elmi və texniki inteqrasiya prosesinin monitorinqi" tədqiqatı (26 iyul 2007-ci il tarixli GU BelISA 20071916 dövlət qeydiyyat nömrəsi, BRFFR ilə 1 aprel 2007-ci il tarixli G07R-016 Sazişi)
* "XVII əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində Tatarların (Belarusiya Müsəlmanları) əlyazmaları: Belarusiya kitab fondlarından olan əlyazmaların elmi təsviri və kodikoloji təhlili" araşdırması (GU BelISA 2005534 dövlət qeydiyyat nömrəsi 17.03.2005).
* "Belarus Milli Elmlər Akademiyası Mərkəzi Milli Kitabxanasının fondundakı Radzivills Nevij ordinasiyası kitabxanası: sənədlərin tərkibinin və elmi təsvirinin öyrənilməsi" Araşdırması (GU BelISA 2005906 -cı il 25.04. 2005).
* "Belarus və Rusiyanın kitab mədəniyyəti. Tarixi və mədəni qarşılıqlı əlaqə kontekstində hərtərəfli araşdırma"(BRFFİ müqaviləsi № Г10Р-015 от 01 мая 2010 г.; № Dövlət Qeydiyyatı 20101399 от 01.07.2010 г.).
* "Rusiya və Belarusun birgə elmi araşdırmalarına müxtəlif fondların töhfəsini qiymətləndirmək üçün bibliometrik göstəricilər sisteminin inkişafı" tədqiqatı.
* 2000-2012-ci illərdə. 17 tədqiqat hesabatı hazırlanmış, 976 -dan çox məqalə nəşr olunmuş, 14 elmi məqalə toplusu və 5 monoqrafiya nəşr olunmuş, 21 elmi konfrans təşkil edilmiş, 502 məruzə hazırlanmışdır.
## Kitabxananın direktorları
* 1925 - 1927 - Sereda İvan Nikitoviç
* 1927 - 1929 - K.İ.Qurviç
* 1929 - 1937 - Dmitri Dovqyallo
* 1937 - Senko B.A.
* 1937 - 1941 - Kosarev İ.Y.
* 1941 - 1950 - İ.B.Simanovski
* 1950 - 1952 - Vilquseviç M.A.
* 1952 - 1961 - Stepanyuk F.V.
* 1961 - 1994 - Strijonok M.P.
* 1995 - 1998 - Emelyanova S.M.
* 1998 - 2013 - Berezkina Natalya Yuriyevna
* 2014 - 2022 - Qruşa Aleksandr İvanoviç
* 2022-ci ildən - Yuretski Stanislav Stepanoviç

## Peter Qlebkanın xatirə kabineti

1989-cu ildə Belarusiya Milli Elmlər Akademiyasının Y.Kolas Mərkəzi Elmi Kitabxanasında Belarus şairi, alim, BSSR Elmlər Akademiyasının akademiki, ictimai və siyasi xadim Pyotr Fedoroviç Qlebkanın xatirə kabineti (1905- 1969) yaradılmışdır.

Muzeyin əsasını şairin BSSR Elmlər Akademiyasının Fundamental Kitabxanasına vəsiyyət etdiyi nadir kitab kolleksiyası təşkil edir.

P.F.Qlebka 1930-cu illərdən şəxsi kitabxanasını toplamağa başlamışdır. Sənədlərin bir qismi şairin özü tərəfindən BSSR Elmlər Akademiyasının Əsas Kitabxanasına təhvil verilmişdir. 1979-cu ilin avqustunda mərhumun həyat yoldaşı kitabların böyük hissəsini və əlyazma arxivinin bir hissəsini kitabxanaya bağışlamışdır. P.F.Qlebkanın ev əşyaları, qalan kitabları, şəxsi əşyaları və evdəki iş kabinetinin əşyaları 1986-cı ilin noyabrında BSSR Elmlər Akademiyasının Əsas Kitabxanasına daxil oldu. Bu, şairin evdəki atmosferini tamamilə yenidən yaratmağa imkan verdi. 

P.F.Qlebkanın şəxsi kitabxanasında 1804-1960-cı illərdə nəşr olunmuş üç mindən çox kitab var. Onlar belarus, rus, ukrayna və digər dillərdədir. Hər kitabın özünəməxsus ekslibris lövhəsi var. Kolleksiyada nadir və qiymətli kitablar, o cümlədən repressiya olunmuş yazıçıların nəşrləri, bu günə qədər tək nüsxədə qalmışdır. Bu, işğal olunmuş ərazidə Böyük Vətən müharibəsindən sağ çıxan yeganə şəxsi kitabxanadır. Kitab kolleksiyası toplandığı orijinal kompozisiyada qorunub saxlanılmışdır. Xatirə kabinetində saxlanılan bütün kitablar oxuculara verilir.

Pyotr Qlebkanın xatirə kabineti bənzərsiz bir muzeydir. Belarusda heç bir kitabxana sahibinin sağlığında sənədlərin olduğu qaydada və interyerdə şəxsi kitab kolleksiyalarını saxlamır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Авгуль, Л. А. Исследовательская работа в Центральной научной библиотеке НАН Беларуси в области книжной культуры / Л. А. Авгуль // Библиотеки национальных академий наук: проблемы функционирования, тенденции развития: науч.-практ. и теорет. сб. Вып. 10. / НАН Украины, Нац. б-ка Украины им. В. И. Вернадского, МААН, Совет директоров науч. б-к и информ. центров; редкол.: А. С. Онищенко (пред.) и др. - К., 2012. – С. 130–136.
# Авгуль, Л. Книжная культура Беларуси и России: исследования в контексте историко–культурного взаимодействия / Л. Авгуль, М. Ермолаева // Наука и инновации. — 2012. — № 6. — С. 59–62.
# Берёзкина, Н. Ю. Анализ публикационной активности исследователей России и Беларуси по основным библиометрическим параметрам / Н. Ю. Берёзкина, Ю. В. Мохначева, Т. Н. Харыбина и др. // Бібліотечний вісник. — 2012. — № 4. — С. 40–45.
# Берёзкина, Н. Ю. Анализ публикационной активности ученых Национальной академии наук Беларуси / Н. Ю. Берёзкина, Г. С. Хренова // Библиотеки национальных академий наук: проблемы функционирования, тенденции развития: науч.-практ. и теорет. сб. Вып. 8. / НАН Украины, Нац. б-ка Украины им. В. И. Вернадского, МААН, Совет директоров науч. б-к и информ. центров; редкол.: А. С. Онищенко (пред.) и др. - К., 2010. — С. 39–42.
# Берёзкина, Н. Ю. Анализ российско–белорусских публикаций по основным библиометрическим индикаторам / Н. Ю. Берёзкина, Ю. А. Мохначева, Т. Н. Харыбина // Информационные ресурсы России. — 2012. — № 1. — С. 20–25.
# Берёзкина, Н. Ю. Библиотека князей Радзивиллов Несвижской ординации: из истории создания / Н. Ю. Берёзкина, А. В. Стефанович // Книга: исследования и материалы / Рос. кн. палата; редкол.: Б. В. Ленский (гл. ред) [и др.]. — М., 2011. — Сб. 94, ч. 1. — С. 124–138.
# Берёзкина, Н. Ю. Как сделать, чтобы нас цитировали? : [беседа с директором  Центральной научной библиотеки имени Я. Коласа НАН Беларуси Натальей Берёзкиной / записала Наталья Минакова] / Н. Ю. Берёзкина // Наука и инновации. — 2013. — № 1. — С. 8–10.
# Титовец, Е. И. На стыке двух культур: рукописные книги белорусских татар
## Xarici keçidlər
* Официальный сайт Центральной научной библиотеки им. Я. Коласа НАН Беларуси
* Виртуальная Справочная Служба Центральной научной библиотеки им. Я. Коласа НАН Беларуси
* Электронный Каталог Центральной научной библиотеки им. Я. Коласа НАН Беларуси
* Система электронной доставки документов Центральной научной библиотеки им. Я. Коласа НАН Беларуси
* Экологический информационный центр «Эко-Инфо» Центральной научной библиотеки им. Я. Коласа НАН Беларуси
* Центральная научная библиотека им. Я. Коласа НАН Беларуси на сайте Национальной академии наук Беларуси 
* Центральная научная библиотека им. Я. Коласа НАН Беларуси на сайте Национальной библиотеки Беларуси 
* Официальный твиттер-аккаунт Центральной научной библиотеки им. Я. Коласа НАН Беларуси