İtelmenlər

**İtelmenlər** (İtelmen — *İt*ә*m*ә*n,* əvvəlki məlumatlarda *— İtelmen*) — Kamçatka yarımadasının köklü xalqlarındandır. Dilləri — İtelmen dilidir.

Adı rus dilinə adaptasiya olmudur *«it*ә*nm*ә*n»* (*«burada yaşayan»*).

## Yayılması
[thumb|250px|[2010-ci ilə görə yayılma arealı]]
Onlar əsasən Kamçatka yarımadasında, Kamçatka Diyarının Tiqilski və Milkovski rayonları, Petropavlovsk-Kamçatski ərazilərində 2600 nəfər (2010) və Maqadan vilayəti ərazisində 600 nəfər (2010) təşkil etirdi.

**2002-ci ilə olan sayları (2002 г.):**

Kamçatka diyarı (2296 nəf., 2002 il):

Tigil kəndi - 355 nəf.

Korvan kəndi - 265 nəf.

Petropavlovsk-Kamçatski 265 nəf.

Milkovo - 233 nəf.

Ust-Xayryuzovo kəndi - 156 nəf.

Palana - 130 nəf.

Sedanka - 130 nəf.

Sobolevo - 119 nəf.

Maqadan vilayəti (643 nəf., 2002 il):

Maqadan - 231 nəf.

Tauysk kəndi - 114 nəf.

Ola - 109 nəf

**İllərə görə İtelmenlərin sayı:**


ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left:40 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:3193
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1096 width:15  text:1096 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1255 width:15  text:1255 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1335 width:15  text:1335 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:2429 width:15  text:2429 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:3180 width:15  text:3180 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:3093 width:15  text:3093 textcolor:red fontsize:8px

### Ərazilərə görə yayılma nisbəti

## İtelmenlərin qrupları
XVII—XVIII əsrlərdə İtelmenlər haqqında məlumatı B. О. Dolqix məlumat vermişdir. O, yasaç kitablarındakı matriallara əsasən 1697-ci ildə onların sayı 12 680 nəfər, 1738-ci ildə isə 8448 nəfər təşkil etmişdir. Onların sayının belə nəzərə capacaq şəkildə azalması o dönəmdə bölgədə yayılan Ospa, «Gil qizdırması» və başqa ifeksiyon xəstəliklərdən həlak olmuşlar.  далее), XVIII əsrdə və XIX əsrin əvvəllərində özünə məxsus müxtəlif icmalara sahib olmuşlar. Onlar Kamçatkanın qərbində Tiqil çayı, şərq hissədə Uka çayı, cənubda Lopatka burnuna qədər olan ərazilərdə yayılmışdılar.  
## Antrpoloji xüsusiyyətləri
Antropologiya elmi İtelmenləri şimali monqoloid irqina aid edir. Onların kəllə quruluşunun formalaşmasında təbii ki, kontinental iqlim şəraiti öz tədirini göstərmişdir. Digər sibir mongoloid irqinə mənsub xalqlara nisbətdə burunun nisbətən uzunluğu, tünd piqmentə sahid olmaları, sifətlərinin nisbətən az enli olmaları və dodaqlarının irəli olması ilə seçilirlər.

## İnancları
Ənənəvi inancları  Animizm, Totemizm, Fetişizm ruhlara inamla bağlı olmuşdur. Onlarda  «Dənizlər sahibi» Mitq hesab edilirdi. O insanlara balıq verirmiş kimi qiymətləndirilirdi. Onlar arasında tək Yaradanın olması fikri olmuşdur. Bununla belə yeri yatadanın qarğa olması düşünülürdü. Şamanizmə belə rast gəlinirdi. Şamanlar qadınlardan olmalı idi. XVII əsrin ortaları onlar Xristianlığı qəbul etmişlər.

thumb|İtelmenlərin qışdakı yaşayış yerləri

## Folklor
Onların xalq ədəbiyyatında qarğa mühüm yer tutur (Kutxe). XX əsr əvvəllərində V.İ. İoxelson tərəfindən İtelmenlərin bir çox nağılları qələmə alınmışdır.
## İtelmenlərin təsərrüfatı
[thumb|200px|İtelmenlərə aid olan Kamçadalların Хijini. [XVIII əsr]]
Təsərrüfatın başında əsasən balıqçılıq durur. Bu istər dəniz, istərsə çay balıqçılığıdır. Qış ayları donan suyun üzərində dəlik açaraq buradan balıq ovlayırdılar. Üstəlik onlar sahil ərazilərinfə yayılan suitilərini də ovlayırdılar. Ov əsasən bu canlıların koloniyalarında həyata keçirilirdi. Dərilərindən isə paltarlar və ev əşyaları hazırlayırdılar. 
Quru ərazisində ovçuluq mühüm yer tuturdu. İri heyvanlardan Qonur ayı və Müşk öküzü ovlanılırdı. Onların həm əti, həm də dərilərindən yararlanılırdı. Adi tülkü və Qütb tülküsünün dərilərinə görə ovlanması məlumdur. Əkinçilik mövcud olmamışdır. Əsasən yığınçılıqla məşğul olurdular.

## İstinadlar


## Ədəbiyyat
* *Антропова В. В.* Расселение ительменов в I половине XVIII в. // Известия геогр. об-ва. — М., 1949. — Т. 81. — Вып. 4.
* *Вдовин, Иннокентий Степанович* Ительмены и коряки в первые десятилетия XVIII в.: (По неопубликованным материалам участника Камчатской экспедиции А. П. Горланова) // Страны и народы Востока. — М.:Наука, 1975. — Вып. 17.
* Ительмены: Историко-этнографический очерк / Орлова, Елизавета Порфирьевна, Отв. ред. Ч. М. Таксами. — СПб.: Наука, 1999.
* Ительменская литература. — М.: Литературная Россия, 2011. — 416 с.

## Mənbə
* İtelmenlər
* İtelmenlər 
* Kamçatka: Otdalennıy ulus
* Kamçatka xalqları 
* İtelmenlərin ənənəvi geyimləri
* Fotoqalereya
* Rusiyanın kiçik xalqları