open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yuxarı göl

**Yuxarı göl** () — Şimali Amerikada göl. Böyük göllər sistemində ən böyük və ən dərin göldür. Göllərin dünyada sahəsinə görə sıralamasıda ikinci yeri tutur. Göl həm də yerüstü ərazisinə görə dünyanın ən böyük 1-ci və həcminə görə 3-cü şirinsulu gölüdür.

Göl şimaldan Kanadanın sərhədində Ontario əyaləti, qərbdən və cənubdan isə ABŞ-nin Minnesota, Viskonsin və Miçiqan ştatları ilə əhatə olunub.

## Hidroqrafiyası
Yuxarı göl bilavasitə Huron gölünə boşalır. Göl ərazisinə görə bölgədəki və dünyadakı ən böyük şirinsulu göl olmaqla yanaşı, su tutumuna görə Sibirdəki Baykal gölü və Şərqi Afrikadakı Tanqanika gölündən sonra 3-cü şirinsulu göldür.

Yuxarı göl sahəsinə görə dünyadakı göllər arasında Xəzərdən sonra ikinci yer tutur. Xəzər hal-hazırda təmamilə təcrid olunmuş halıyla şorsulu göllər siyahısına daxil olsa da tarixdən əvvəl dəfələrlə Aralıq dənizi ilə birləşmiş və yenidən Qara dəniz vasitəsilə təcrid olunmuşdur.Yuxarı gölün sahəsi 83,103&nbsp;km2-dir və bu da təxminən Cənubi Karolina və ya Avstriyanın ölçüsü qədərdir. Maksimum uzunluğu , maksimum genişliyi isə -dir. Gölün orta dərinliyi , maksimum dərinliyi isə -dir. Yuxarı göl 12,100&nbsp;km3 həcmində su tutumuna malikdir. Göldə Şimali və Cənubi Amerikanın bütün quru sahəsini 30 sm. dərinliyində örtmək üçün kifayət qədər su var. Gölün sahil xətləri adalar da daxil olmaqla -ə qədər uzanır.

## Su səviyyəsi
Gölün orta səviyyəsi dəniz səviyyəsindən  yuxarıdır. Təxminən 1887-ci ilə qədər Yuxarı göldəki su səviyyəsini buradakı ən böyük təbii su nəqli olan Müqəddəs Maris çayı müəyyənləşdirirdi. 1921-ci ildən etibarən nəqliyyat və hidroelektrik enerjisi sahəsindəki inkişaf Müqəddəs Maris çayı üzərindəki anbarlar, bəndlər və digər idarəetmə quruluşları ilə nəticələndi.Göldəki su səviyyəsini, o cümlədən Hudson hövzəsində suyun dəyişməsini, Beynəlxalq Birləşmiş Komissiya tərəfindən 1914-cü ildə qurulan Beynəlxalq Göl Üstün İdarəetmə Şurası tənzimləyir.

Yuxarı gölün su səviyyəsi 2007-ci ilin sentyabrında bundan əvvəlki, 1926-cı ildəki rekordan bir qədər də aşağı səviyyəyə düşərək rekor nəticədə aşağı nəticə göstərdi. Su səviyyəsi bir neçə günə bərpa edildi.

Gölün su səviyyəsi aydan-aya dəyişir. Oktyabr-Noyabr aylarında su ən yüksək səviyyədə olur. Gölün normal nisbi yüksəkliyi verilən nöqtədən  yuxarıdır. 1986-cı ilin qışında gölün səviyyəsi rokord göstəriciyə,  nisbi yüksəkliyə çatdı.

Gölün ən aşağı səviyyəsi mart və aprel aylarında baş verir. Bu zaman su -ə qədər aşağı düşür. 1926-cı ilin qışında göl ən aşağı qeydə alınan səviyyəyə -ə qədər düşdü.

## Coğrafiyası
Yuxarı göldəki ən böyük ada Miçiqan ştatındakı İsle Royaldır. İsle Royalda bir neçə göl daha var. Digər tanınmış adalara Viskonsin əyalətindəki Madelin adası, Ontario əyalətindəki Miçipicoten adası və Miçiqan əyalətindəki Qrand İsland adası daxildir.

## İstinadlar
Viktoriya gölü

**Viktoriya** (, ) — Şərqi Afrikada Tanzaniya, Keniya və Uqandanın ərazisində göl. Dəniz səviyyəsindən 1134 m yüksəklikdə yerləşir. Bu, Afrikanın ən böyük gölü olmaqla bərabər, böyüklüyünə görə Yuxarı göldən sonra dünyada ikinci şirin sulu göldür.
Xəzər gölü (Türkiyə)

**Xəzər gölü** — Türkiyədə yerləşən Tavr (Tavros) dağları arasında tektonik (rif mənşəli) göl. Gölcük gölü olaraq da tanınır. Elazığın 22 km cənub-şərqində Dəclə çayının əsas mənbəyi kimi qəbul olunur.

## Yaranması
Göl Afrikanın şərqində tektonik göllər əmələ gətirən Dünyanın ən uzun tektonik qırılma zonasının üzərində yerləşir. Qızıldəniz, Akabe körfəzi, Lut gölü, Amik ovasına çatan qırılma Şərqi Anadolu qırılma xəttinə çatır. Burada Yer qabığının üfüqi və şaquli hərəkəti baş verir. Əmələ gələn çuxurluqda Xəzər gölü əmələ gəlmişdir.

## Əsas xüsusiyyətləri
Uzunluğu 20 km, genişliyi 5–6 km-dir, kobud ellips formasındadır. Türkiyənin ən dərin göllərindən biridir. Ən dərin hissəsi şimal-şərq ucunda təqribi 213 metrdir. Göl dərinliyi haqqında dəqiqsizlik var.

Göl şimaldan Mastar dağı (1724 m), Çelembik dağı (1747 m), cənubdan Xəzərbaba dağı (2347 m) ilə əhatə olunmuşdur. Şərqində əhəmiyyətli yüksəklik olmayan dağın qərbində Quşaqçı dağı (1908 m) var. Dənizdə 1248 metr yüksəkdə olan gölün sahəsi 81 m2-dır. Gölün yağış hövzəsi 277 km2-dır.

Yarıquraq sahədə yerləşən göldə səviyyə dəyişikliyi var. Ən alçaq səviyyə dekabr ayında, ən yüksək səviyyə isə iyun ayında müşahidə olunur. İllik orta səviyyə fərqi 41 sm-dir. Uzun illər üzrə səviyyə fərqi 156 sm olaraq müəyyən olunmuşdur.

Göl səthinin 28 metr altından açılan kanallar ilə yaradılan Xəzər1 və Xəzər2 HES-ları da göldən önəmli miqdarda su axışına səbəb olur. Bu su çıxışının mənfi təsirini azaltmaq üçün Qavaq çayı gölə yönləndirilmişdir. Yeraltı yollarla göldən Dəclə çayına su sızıntısı da var.

Axarlı olmayan gölün suları azca sodalı və duzludur. Yağış və axarsuların gətirdiyi üst hissədəki sular kənd təsərrüfatına yararlıdır.

## Batıq şəhər
Gölün dibində alimlər tərəfindən bir şəhərin 4000 illik qalıntıları tapılmışdır. Şəhər 1830-cu ildən Xəzər gölünün suları altında qalıb. Türkiyə Şərqi Anadoludakı tarixi batıq şəhəri YUNESKO-nun Dünya İrs Siyasınına daxil etmək istəyir.

Sivricə bələdiyyə başçısı Əbubaxar İrmaq gölə daldığını və orada Bizans, Səlcuqlu, Osmanlı dönəminə aid izlər daşıyan kilsə qalıntılarını, qala divarlarını, saxsı qablar və şirli lövhələr gördüyünü açıqlamışdır. 2019-cu ildə şəhərdə amfora məzarları da tapılmışdır.

## Göldən istifadə
Xəzər gölü təbii mühafizə statusuna sahibdir. Gölün ətrafında bir çox dövlət müəssisəsi və müxtəlif təşkilatlara məxsus təhsil və istirahət obyektləri var. Göl dibində qədim saray və monastır qalıqları mövcuddur. "Xəzər suvarma layihəsi" üçün göldən stansiyalara su vurulması nəticəsində gölün su səviyyəsində ciddi azalma baş vermiş və qalıntılar su üzərinə çıxmışdır. Su çəkilməsindən dolayı ekoloji ekosistemin bozulması müəyyən olunandan sonra su çəkilməsinə ara verilmişdir.

Göldə ifrat və qanunsuz ovlanmanın qabağı alına bilmir. Ətrafdakı otellərin çirkli suları gölə axıtmaları minlərlə balığın ölməsinə səbəb olur.

## İstinadlar
Lava

**Lava** ( – doldurur) (, ) — vulkan püskürməsi zamanı yer səthinə axıb tökülən və ya təzyiqlə sıxışdırılan, əsasən, silikat ərintidən ibarət qızğın maye və ya çox qatı kütlə. Lava soyuyarkən tərkibinə uyğun müxtəlif effuziv süxurlar əmələ gətirir. Güclü püskürmələr zamanı lava bütün səthi dolduraraq lava örtükləri əmələ gətirir. Bu halda adətən dağ düzənlikləri – lava platoları yaranır. Sıxışdırılan közərmiş maye və ya qatı kütlə. Soyumuş l. axmış (effuziv) və ya sıxışdırılmış (ekstruziv) süxurlar əmələ gətirir. Kimyəvi tərkibindən və qazın miqdarından asılı olaraq ərimə temperaturu 700–12000 c arasında dəyişilir. Tərkibinə görə bazalt və turş l. ayrılır.

## Morofologiya

### Aa-lava
AA-lava kələ kötür səthə malik bazalt lavasıdır və bir-biri ilə bitişmiş ayrı ayrı posa parçalarından və daha iri künclü sıx lava qırıntılarından ibarətdir. Havay adaları, həmçinin İslandiya və başqa vulkanik ərazilər üçün səciyyəvidir.

## Həmçinin bax
* Eroziya fazası
* Fiordlar
* Geoloji proseslər

## İstinadlar
Huron gölü

**Huron** () — Şimali Amerikanın ABŞ və Kanadaya aid ərazilərində yerləşən Böyük göllər sisteminə daxil olan göllərdən biri. Miçiqan gölündən şərqdə yerləşib onunla Makinak boğazı ilə birləşib. Miçiqan və Huron göllərinin coğrafi olaraq ayrıca göllər qəbul edilməsinə baxmayaraq, hidroqraflar bu göllərin Makinak boğazı ilə birləşərək vahid sistem əmələ gətirdiyi qənaətindədirlər.
Ekssudat (tibb)

**Ekssudat** ( — xaricə çıxmaq; : eks- + sudo, sudatum — tərləmək deməkdir), transsudatdan fərqli olaraq, iltihabi maye ifrazatdır. Bulanıq, zülalla və hüceyrələrlə zəngin, hematogen və histogen mənşəyli maye olub iltihab yerində hasil olur.

## Tərkibi
İltihabi prosesdən asılı olaraq ekssudatın tərkibində müxtəlif qan hüceyrələri üstünlük bilər:
* kəskin iltihabda — neytrofillər
* xroniki iltihabda — limfositlər və monositlər,
* allergik eksudatda isə eozinofillər.

İnfeksiyalaşmış eksudatda adətən xəstəlik törədici bakteriyalara rast gəlinir. Bu məqsədlə bakterioloji dioqnostik müayinə üçün eksudat müayinə materialı baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir.

## Ayrıca bax
* Transsudat
Litosfer

thumbnail|Litosfer və Yer qabığının sərhədləri|350px|right
**Litosfer** ( (litos)— daş və  (sfera)— təbəqə) – Yerin üst bərk qatı.

Litosferə Yer qabığı və ondan Moxoroviçiç sərhədi ilə ayrılan üst mantiya daxil edilir. Litosfer əlaqələndirici təbəqədir.Litosferin qalınlığı qeyri-müəyyəndir, ehtimal ki,onun qalınlığı materik Yer qabığında 150–200&nbsp;km-ə qədər,okeanlarda isə 90&nbsp;km-ə çatır.«Litosfer» və «Yer qabığı» məfhumlarının mənasını eyniləşdirmək olmaz.

## Litosfer qatları
*Yer qabığı
1.Materik yer qabığı.2.Okean yer qabığı.3.Keçid qabığ(Böyük materiklərin kənar hissələri üçün xarakterikdir).
:Materik qabığı 3 qatdan ibarətdir:
# Çökmə qat
# Qranit qat.
# Bazalt qat.
Qranit qata silisium və alüminium  çox olduğu üçün SiAl təbəqəsi,bazalt qata isə silisium və maqnezium çox olduğu üçün SiMa təbəqəsi deyilir.
:Okean qabığı isə 2 qatdan ibarətdir.Qranit qat yoxdur.
# Çokmə qat.
# Bazalt qat.
Qranit qatla Bazalt qat arasında Konrad sərhəddi var.
*Yuxarı mantiya

Yer qabığı ilə Yuxarı mantiya arasında  Moxoroviçiç sərhədi yerləşir.Litosferin aşağı sərhəddi "Benyof" zonası adlanır.
Litosferlə Aşağı mantiyanın sərhəddində Astenosfer yerləşir.
Dünyanın indiki materikleri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Virulent

**Virulent ya virulentlik** ( — zəhərli) — mikrobiologiyada yoluxdurucu agentin (mikrobun, virusun) xəstəlik törətmə qabiliyyətini göstərən bir dərəcədir.
Bataqlıq

**Bataqlıq** – Yer səthinin ifrat dərəcədə rütubətlənərək tam çürüməmiş üzvi maddələrin toplandığı sahəsinə deyilir. Bataqlıq müxtəlif yolla-sututarlarda suyun azalması və quruması, yeraltı suların səthə çıxması, çay daşqınları nəticəsində quru sahələri su basması və s. yolla əmələ gəlir. Belə yerlərdə bataqlıq tipli torpaqəmələgəlmə prosesi gedir. Azərbaycanda özünəməxsus qamış bataqlıqlarına Kürçayı boyu, Lənkəran və Samur-Dəvəçi düzənliklərində, magistral kanalların kənarında rast gəlinir. Xəzər dənizinin qalxması ilə əlaqədar suyun ətraf sahəni basması nəticəsində yeni bataqlıqların əmələ gəlməsi müşahidə olunur.

Dünyada ən böyük bataqlıq Boliviya ilə Paraqvay ərazisində yerləşən Pantanal bataqlığıdır (150.000 km2)

Bataqlıq hidrologiyası quru hidrologiyası bölməsi; torf çöküntülərilə örtülmüş bataqlıqları və bataqlıqlaşmış torpaqları öyrənir. Bataqlıq hidrologiyası rütubətin torf çöküntüləri və bitki örtüyü ilə qarşılıqlı əlaqəsini, bataqlıqlarda suyun hərəkətini və yerdəyişməsini, bataqlıq massivlərində axının formalaşmasını, buxarlanmanı və su-istilik balansını, bataqlıq daxili hidroqrafik şəbəkənin formalaşması qanunauyğunluğunu, bataqlıq suarının hidrokimyasını, bataqlıqlar arası və bataqlıqların ətraf mühitlə (atmosferlə, səth, qrunt və yeraltı sularla) əlaqəsi məsələlərini tədqiq edir.

## İstinadlar
Allantois

**Allantois** ( — kolbasaşəkilli) — sürünənlər, quşlar və məməlilərdə rüşeym qişalarından biri.

Tənəffüs, qidalanma və ifrazat funksiyalarını icra edir. Sürünənlər və quşlarda yumurta sarısı kisəsi və amnionla birlikdə rüşeymi bürüyür. Məməlilərdə kiçik olur, plasenta və göbək ciyəsinin əmələ gəlməsində iştirak edir. Allantoisin divarındakı sıx qan damarları vasitəsilə rüşeymlə ana orqanizm arasında qaz mübadiləsi gedir, rüşeymlə ana orqanizm əlaqələnir.
Allerqologiya

**Allerologiya** (allergiya +  — elm) — allergiya xəstəliklərinin başvermə səbəblərini, müalicə və profilaktikasını öyrənən elm.

İlk dəfə 1906-cı ildə Avstriya həkimi K. Pirke "allergiya" terminini, rus alimi A. M. Bezredka isə "anafilaktik şok" anlayışını təklif etmişdir. Aparılan tədqiqatlardan məlum olur ki, bir sıra xəstəliklərin mənşəyi orqanizmin reaktiv dəyişikliyi ilə (xarici və daxili təsirlərə göstərdiyi əks-təsirlə) əlaqədardır. Bunlara allergik xəstəliklər deyilir. Allergik xəstəliklərin bəziləri daxili (revmatizm, bronxial astma, revmatoid artriti və s), göz (allergik konyunktivit və s), sinir (allergik radikulit, dalğın skleroz və s.) və dəri xəstəlikləri (peşə dermatozları və s.) olduğu üçün allerologiya istisnasız bütün tibb fənləri ilə sıx bağlıdır.

Azərbaycanda və bir sıra xarici ölkədə allerologiya müstəqil fənn kimi tədris olunur. Allerqologiya kafedraları, kursları açılmışdır. Allerqologiya kurslarında həkimlər allerkiya xəstəliklərinin diaqnostikasının metodlarını, profilaktikasını və terapiyasını öyrənir, 1-2 il bu sahədə işlədikdən sonra allerqoloq adını alırlar.

Azərbaycanda ilk allerqoloji laboratoriya 1964-cü ildə N. Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun patoloji fiziologiya kafedrası nəzdində təşkil edilmişdir.
Alma mənənəsi

**Alma mənənəsi** () — buğumayaqlılar tipinin bərabərqanadlılar dəstəsinin mənənələr fəsiləsinə aid olan növ.

Alma ağacını (xüsusilə tingləri və cavan ağacları) zədələyir. Yetkin alma mənənəsi oval formalı və yaşıl rəngli, başı qəhvəyi və ya yaşılımtıl-sarı olur. Payızda mayalanmış dişi mənənələr cavan zoğlarda tumurcuqlara yaxın yumurta qoyur. Yazda tumurcuqlar qabardıqda yumurtalardan çıxmış sürfələr tumurcuqlara, onlar açıldıqda isə tumurcuq yarpaqlarının arasına keçir. Bütün yay ərzində mənənə partenokenez (mayalanmamış yumurtadan rüşeymin inkişaf etməsi) yolla çoxalır və 8—17 nəsil verir. Payızda mənənənin nəslində erkək və dişi fərdlər əmələ gəlir, onlar cütləşir və cavan zoğlar üzərində qışlayan yumurtalar qoyur.

## Mübarizə tədbirləri
Alma mənənəsi ilə mübarizədə sayfos, fozolon, karbofos və s. kimyəvi preparatlardan istifadə edilir. Parabizən və qızılgözün sürfələri alma mənənəsinin təbii düşmənləridir.
Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin Neft-mexanika fakültəsi

**Azərbaycan Dövlət Neft və Sənayə Universitetinin Neft-mexanika fakültəsi** (NMF) — Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasının fakültələrindən biridir.

## Tarixi

İlk dövrlərdə “Neft  sənayesi” fakültəsinin tərkibində şöbə kimi, 1930-cu ildən isə sərbəst “Neft-mexanika” fakültəsı kimi fəaliyyət göstərir.
 
Fakültənin yaranması və inkişafinda yaradıcıhq təşəbbüskarlığı göstərmiş alim və pedaqoqlardan professorlar İ.Q.Yesman, N.Y.Bulax, L.S.Leybenzon, P.P.Lukin, K.V.Pokrovskiy, N.L.Vannikov, A.M.Trequbov, İ.S.Quxman, S.M.VoIox, Y.N.Dunin, A.X.Mirzəcanzadə, R.İ.Şişşenko, S.V.Yurkevskiy. R.A.BədəIov, K.S.Əliverdizadə, A.C.Mustafeyev, Y.Ə.Əmənzadə, H.M.Şahmalıyev və başqalarını göstərmək olar.
 
Yarandığı gündən indiyədək fakültədə 10 minlərlə bakalavr, 100 –lərlə magistr mühəndis-mexanik hazırlanmişdır. Hal-hazırda fakültəmizdə təhsili alan əyani və qiyabi tələbələrin sayı 1248-dur.
 
Fakültədə dekan vəzifəsini ardıcıl olaraq müxtəlif dövrlərdə İ.İ.Semyanistiy, A.İ.Sevastyanov, R.A.Bədəlov, F.M.Yaroşevskiy, Ə.Q.Mirzəbəyov, Z.H.Əliyev, F.S.Hüseynov, N.M Erivanli, A.R.Cərrahov, S.H.Babayev, V.H.Şərifov, R.İ. Camalov , Q.Ə. Məmmədov, S.H.Abbasov icra etmişlər.

## Təhsil
### Bakalavr ixtisasları
* Materialşünaslıq  mühəndisliyi
* Enerji  maşınqayırması  mühəndisliyi
* Texnoloji maşın və avadanlıqlar mühəndisliyi
* Mexanika mühəndisliyi
* Təkrar emal və bərpa texnologiyaları  mühəndisliyi
* Sənaye  mühəndisliyi

### Magistr ixtisasları
* **Materialşünaslıq  mühəndisliyi**

# Materialşünaslıq və materiallar texnologiyası
# Kompozisiya materialları
# Alət materialları.
# Materialşünaslıq, nanomaterialların texnologiyası və örtüklər                                                      
* **Enerji  maşınqayırması  mühəndisliyi**
# Neft – mədən qurğularının  hidravlik  sistemləri
***Texnoloji maşın və avadanlıqlar mühəndisliyi**
# Neft-qaz  istehsalının maşın və avadanlıqları
# Neft emalı və kimya istehsalının maşın və avadanlıqları
# Neft-qaz istehsal vasitələrinin renovasiyası

* **Mexanika mühəndisliyi**
# Neft-mədən avadanlıqlarının və xüsusi qurğuların dinamikası və möhkəmliyi**
# Dəniz neft-qaz hidrotexniki qurğularının dinamikası və möhkəmliyi
# Yükqaldırıcı maşınların dinamikası və möhkəmliyi
# Tribotexnika

* **Təkrar emal və bərpa texnologiyaları mühəndisliyi'''
# Avadanlıqların bərpası və möhkəmliyinin artırılması
# Neft-qaz mədən avadanlıqlarının emal  texnologiyası

## Kafedralar
*Neft-qaz avadanlığı;
*Maşınqayırma və material emalı;
*Mexanika;
*Mühəndis qrafikası

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* ADNSU
Pandemiya

**Pandemiya** (, , 'bütöv' və , , 'xalq') — böyük ərazidə, məsələn bir neçə qitədə yayılıb, böyük sayda insanlara təsir edən epidemiya. Epidemiya prosesin zirvəsi.

Hal-hazırda var olan pandemik xəstəliklər QİÇS və Koronavirus (COVID-19)-dur.

## '''''<u>Haqqında</u>'''''

Pandemiya çox sayda insanın tutulduğu beynəlxalq sərhədləri  aşan epidemiyadır. 
Pandemiya həmçinin vacib kənd təsərrüfatı orqanizmlərində (heyvandarlıq, bitki bitkiləri, balıq, ağac növləri) və ya digər orqanizmlərdə baş verə bilər. Bir xəstəlik və ya vəziyyət yalnız geniş yayıldığı və ya bir çox insanı öldürdüyü üçün pandemik xəstəlik deyil; o həmçinin yoluxucu olmalıdır. Məsələn, Xərçəng xəstəliyi bir çox insanın ölümünə səbəb olsa da, yoluxucu olmadığı üçün pandemik sayılmır.

## İstinadlar
Almaqurdu

**Almaqurdu** () — yarpaqbükənlər (*Tortricidae*) fəsiləsinə aid kəpənək.

Alma, armud, heyva, ərik, şaftalı ağaclarına çox ziyan vurur. Kəpənəyinin ön qanadları tünd-boz, arxa qanadları qonur-bozdur. Yumurtaları yastı və yaşılımtıl-ağdır. Uzunluğu 18 mm-dək olan tırtılları ağacın qabığı altında və meyvə anbarlarında baramanın içərisində qışlayır. Yazda pup halına keçir. Alma ağacı çiçəkləyəndən sonra puplardan çıxan kəpənək əvvəlcə yarpaqların, sonra meyvələrin üzərinə 100–150 yumurta qoyur. Yumurtadan çıxmış tırtıl 1–2 meyvəni zədələyir.

## Mübarizə tədbirləri
Almaqurduna qarşı mexaniki, kimyəvi (0,2–0,3% -li sevin məhlulu ilə) və bioloji üsullarla mübarizə aparılır.
Dişli quşlar

**Dişli quşlar** (, yaxud ) — sistematik vəziyyətli tam aydın olmayan təbaşir quşları. Kəlləsinin quruluşu onları müasir quşlara yaxınlaşdırır, lakin dişlərin və kəllənin ön hissəsində pulcuğ örtüyün olması ilə fərqlənir. Hesperornislərə və İxtiornislərə bölünür. Birincilərə uçma qabiliyyəti olmayan iri (180 *sm*-dək) su quşları, ikincilərə isə (25 *sm*-dək) qarğaları xatırladan uçan quşlar daxildir.

Dişli quşlar Şimali Amerika və Avropanın Təbaşir dövrü çöküntülərindən tapılmış, çənələrində dişləri olan nəsli kəsilmiş quşlar yarımdəstəsi. Bəzi alimlər dişli quşları müasir və ya "yeni quşlar" (Neornithes) yarımsinfinə daxil edirlər.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.
Xətkeş

**Xətkeş** — həndəsi qurmada və xətti ölçmədə işlədilən, üzərində bölgüləri olan riyazi alət.

Loqarifmik xətkeş xüsusi olaraq hesablamalar üçün hazırlanmışdır.
Cavanşir Rəhimov

**Cavanşir Rəhimov** (tam adı: *Cavanşir İzzət oğlu Rəhimov*; ) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
5 iyun 1973-cü ildə Qax rayonunun Qaşqaçay kəndində dünyaya göz açmışdır. Bir yaşında olarkən ailələri Bakının Qaraçuxur qəsəbəsinə köçmüşlər. Cavanşir buradakı Suraxanı rayonu 104 saylı orta məktəbə getmiş, səkkizinci sinfi bitirdikdən sonra isə texniki-peşə məktəbində təhsilini davam etdirmişdi. O, qısa müddət ərzində karate idman növünü öyrənmiş və idman ustası normativini ödəmişdi. 1992-ci ildə Cavanşir hərbi xidmətə çağırılır, onun taleyinə Hərbi Hava Qüvvələrində xidmət etmək düşür. Bir müddət təlim keçən Cavanşir Rəhimov bort-atıcı peşəsinə yiyələnmişdi. Könüllü olaraq müharibəyə getmək istədiyini bildirəndə onu baş leytenant Ruslan Polovinkonun komandiri olduğu Mi-24 vertolyotuna bort-atıcı təyin edilir.

## Şəhadəti
6 avqust 1992-ci ildə Qasapet yüksəkliyindəki döyüşçüləri xilas etmək üçün havaya qalxan hərbi vertolyot üç dəfə uçuş edərək yerdəki erməni mövqelərini atəşə tutdu və buradakı erməni bölüyünü məhv etdi. Dördüncü uçuş zamanı Cavanşir artıq yaralı olsa da, uçuşa hazır olduğunu bildirir və yenidən havaya qalxan vertolyot Qasapet istiqamətində güclü raket atəşinə tutularaq vurulur. Bu zaman zərbənin gücündən Cavanşir yaxınlıqdakı taxıl zəmisinə düşür. Bir aydan sonra mal-qara otaran çoban Cavanşirin meyitinə rast gəlir və yaxınlıqdakı hərbi hissəyə bildirir. 1992-ci il sentyabr ayının 9-da Müdafiə Nazirliyinin işçiləri və Cavanşirin atasının iştirakı ilə dəfn edilir.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 sentyabr 1994-cü il tarixli 203 saylı fərmanı ilə Rəhimov Cavanşir İzzət oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Azərbaycanın ən gənc Milli Qəhrəmanıdır.

Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilmişdir.

## İrsi
Suraxanı rayonundakı 146 saylı orta məktəb qəhrəmanımızın adını daşıyır və Qaraçuxur qəsəbə parkında büstü qoyulub.

Milli Qəhrəman Cavanşir Rəhimov haqqında "Cavanşir" adlı sənədli film çəkilmişdir. Qax şəhərindəki Səməd Vurğun adına Mədəniyyət evində rejissor Kəmalə Musazadənin quruluşunda olan "Cavanşir" sənədli filminin təqdimatı keçirilmişdir.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 241.
* Qəhrəmanların ekran ömrü: Şəhid Qaratel Hacımahmudova və Milli Qəhrəman Cavanşir Rəhimov haqqında sənədli filmlərin təqdimatı: [Tovuz rayonunda] //Mədəniyyət.- 2014.- 8 yanvar.- S. 7.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Rəhimov Cavanşir 
*  Cavanşir Rəhimov
*   Azərbaycanın ən gənc Milli Qəhrəmanı — Foto/Video
Samir Zülfüqarov

**Samir Xəlil oğlu Zülfüqarov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Mart hadisələri şəhidi.

## Həyatı
Samir Xəlil oğlu Zülfüqarov 3 iyul 1976-cı ildə Dəvəçi rayonunun Ağbaş qəsəbəsində anadan olub. 8-ci sinfə qədər təhsil alıb. Ailə vəziyyəti ağır olduğu üçün, təhsili yarımçıq qoyaraq atası ilə bərabər işləyib, ailələrinə dayaq olub. Subay idi.

1994-cü ilin avqustunda Dəvəçi Rayon Hərbi Komissarlığı tərəfindən müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılıb və Milli Ordu sıralarına həqiqi hərbi xidmətə göndərilib.

Xızı rayonunun Yaşma qəsəbəsində yerləşən hərbi hissədə xidmət edib. 1995-ci ilin 12–18 martında baş verən dövlət çevrilişinə cəhd zamanı silahlı dəstələrin zərərsizləşdirilməsi əməliyyatlarına göndərilir. Martın 17-də Nizami rayonunda Xüsusi Təyinatlı Polis Dəstəsinin (XTPD) qərargahının yaxınlığına baş verən silahlı toqquşma zamanı şəhid olub. Dəvəçi rayonunun Ağbaş qəsəbəsində dəfn olunub.

Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin 4 aprel 1995-ci il tarixli 307 nömrəli Fərmanı ilə Samir Xəlil oğly Zülfüqarova ölümündən sonra Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adı verilib.

## İstinadlar
Sitrus

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Arealı
Əsasən ABŞ, Çin, Yaponiya, Hindistan, Pakistan, Avstraliya, Cənubi Amerika, Əlcəzair, Mərakeş, Aralıq dənizi ölkələrində bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Dünyanın subtropik və tropik zonalarında yayılmış. 40-dək növü (portağal, naringi, limon, qreypfrut, berqamot, sitron və s.) məlumdur. Sitrus bitkilərinin meyvələri dadına, tərkibindəki limon turşusuna, şəkər, C, P, B qrupu vitamnnləri, karotin (A provitamini) olmasına görə fərqlənir.

Sitrus bitkilərinin meyvəsi yeyilir, ondan şirə, mürəbbə, kompot, cem, povidlo və s. hazırlanır. Yarpağı, çiçəyi və meyvəsinin qabıqından ətriyyatda, yeyinti sənayesində işlədilən efir yağı (2—3,5%) alınır. Sitrus bitkiləri şaxtaya az davamlıdır. 

## Azərbaycan yayılması
Sitrus bitkiləri Azərbaycanda Lənkəran-Astara zonasında becərilir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xəndək

**Xəndək** — uzununa qazılmış dərin çuxur. İnşaatda və mədən işlərində boru kəməri, kabel xətti və s. basdırmaq, habelə su arxları və səngər üçün xəndəkdən istifadə olunur. Xəndək müasir dövrdə xəndəkqazan maşınla qazılır.

## İstinadlar
Havaşan

**Havaşan** ( ) - İran İslam Respublikasının Ərdəbil ostanında kənd. Havaşan Kosar şəhristanının Qərbi Səncəbəd kəndistanında yerləşir.

2006-cı ildə aparılmış əhalinin siyahıya alınmasının nəticələrinə görə kəndin əhalisi 596 nəfər (kişilər: 301 nəfər - qadınlar: 295 nəfər) olmuşdur. Kənddə 121 ailə yaşayır.

## Coğrafiyası
Ərdəbildən 101&nbsp;km cənub-şərqdə, Givi şəhərindən 15&nbsp;km şimal-şərqdə, 37° 43' 30" şimal enində və 48° 24' 54" şərq uzunluğunda, dəniz səviyyəsindən 1970 m yüksəklikdə yerləşir. Şimal, şərq və qərbdən Talış dağları, cənubdan İstisu, cənub-şərqdən isə Ney Əhməd beyg kəndləri ilə əhatə olunub.

## Əhali və dil
Kəndin əhalisi azərbaycanlılardır və Azərbaycan dilində danışırlar.

## İqtisadiyyatı
Kənd sakinlərinin əsas məşğuliyyəti heyvandarlıq və qismən əkinçilikdir.

## Təhsilin vəziyyəti
Kənddə ibtidai məktəb fəaliyyət göstərir.

## Din
Havaşanın əhalisinin 100% müsəlmandır və hamısı şiə təriqətinə (İsnə Əşəriyyə) məxsusdur.

## İstinadlar
Dəstəgird

**Dəstəgird** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Sisyan rayonunda kənd. Rayon mərkəzindən 7&nbsp;km cənub-qərbdə, Bərgüşad dağlarının ətəklərində yerləşir.

## Tarixi
1590-cı il tarixli "İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri"ndə  qeyd edilmişdir. Kəndin adı erməniləşdirilərək Dəstəkert formasma salınmışdır.

## Mədəniyyəti

## Coğrafiyası və iqlimi

Toponim qaraçorlu türk tayfasından olan bərgüşad tayfasının mənsub dəstəgird etnonimindən əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

## Əhalisi

Kənddə 1908-ci ildə 555 nəfər, 1914 - cü ildə 400 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ildə ermənilər azərbaycanlıları qırğınlarla qovmuşdur. İndiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra kənd sakinləri öz evlərinə dönə bilmişdir. Burada 1922-ci ildə 358 nəfər, 1926-cı ildə 338 nəfər, 1931-ci ildə 434 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır. 1950-ci illərdə mis-molibden kombinatının yaradılması ilə əlaqədar buraya ermənilər köçürülmüşdür. 1987-ci ildə 1700 nəfər azərbaycanlı və erməni olmuşdur ki, bunun da 80%-ni azərbaycanlılar təşkil edirdi. 1988-ci ilin noyabr ayında azərbaycanlılar Ermənistan dövləti tərəfindən tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya edilmişdir. İndi burada təkcə ermənilər yaşayır.

## Görkəmli şəxsiyyətləri

* Məmmədov Yusif Əbülfət oğlu - Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin (ADPU) rektoru, əməkdar elm xadimi, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor.

## İstinadlar
Hərbi rütbə

**Hərbi rütbə** — Hərbi qulluqçunun digər hərbi qulluqçulara münasibətdə hüquq və vəzifələrinin müəyyən edən sistem elementi.

Dövlətlərin Silahlı Qüvvələrinin hərbi rütbələrinin fərqlənmə nişanları kimi poqon, şevron, kokarda və digər forma geyimi elementləri götürülür.
Hərbi qulluqçu

**Hərbi qulluqçu** — hərbi xidmətin yerinə yetirilməsi ilə əlaqədər xüsusi hüquqi statusa malik şəxs. Müddətli (əsgər) və müddətsiz (zabit və gizir) xidmət edə bilərlər. 

Hərbi qulluqçuya bir qayda olaraq hərbi rütbə verilir. Hərbi rütbə hərbi and qəbul edildikdən və xüsusi təhsil aldıqdan sonra verilir.

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Hərbi Tarix muzeyinin direktoru Rüfət Əmirovla müsahibə (rusca)
* Azərbaycan Hərb Tarixi Muzeyinin 20 yaşı tamam oldu 
* Azərbaycan hərbi portalı
Norma

**Norma** ( — hərfi tərcümə "bucaqlıq", mənaca "qayda") — fəaliyyət sahəsinin sərhədlərini göstərən tənzimləyici *qayda*.
Norma anlayışı həmişə şərtidir, məqsəddən asılı olaraq norma həddi müxtəlif ola bilər.
Norma hərəkət, inam və hissdir. Hər bir fəaliyyətin və qaydanın norması olmalıdır.
Şabalıdbuta xalçaları

**Şabalıdbuta xalçaları** — Azərbaycan xalçaçılıq məktəbinin Qarabağ tipinə aid olan xovlu xalça. Şabalıdbuta xalçaları çətin kompozisiyalı Qarabağ xalçalarına aiddir. Əsas istehsal mərkəzləri Ağdam, Cəbrayıl və Muğandır. Daha qədim zamanlarda Cənubi Azərbaycanın Araz çayının sağ sahili hissəsində yerləşən xalçaçılıq mərkəzlərində belə təsvirli xalçalar toxunurdu, lakin həmin xalçalar Qarabağ xalçalarından daha kobud olurdu. Cəbrayılda ipəkdən toxunan "Şabalıdbuta xalçaları" çox məşhur idi.

## Ümumi məlumat
Qarabağ tipinə aid olan "Şabalıdbuta xalçaları"nın əsas istehsal mərkəzləri Ağdam, Cəbrayıl və Muğandır. Daha qədim zamanlarda Cənubi Azərbaycanın Araz çayının sağ sahili hissəsində yerləşən xalçaçılıq mərkəzlərində belə təsvirli xalçalar toxunurdu, lakin həmin xalçalar Qarabağ xalçalarından daha kobud olurdu. Cəbrayılda ipəkdən toxunan "Şabalıdbuta xalçaları" çox məşhur idi.

## Bədii analiz
Xalçanın orta sahəsini sağ və sol tərəflərə "baxan" buta bəzəyir. Xalçanın bədii keyfiyyəti orta sahədəki həmin butanın arasındakı məsafə ilə müəyyən olunur. Daha sıx yerləşmiş buta daha gözəl görünüşə malik olur. Orta sahəsini "qotazlı buta"nın və ya "əyri buta"nın bəzədiyi "Şabalıdbuta xalçaları"na da rast gəlinir.

## Texniki xüsusiyyətlər
"Şabalıdbuta xalçaları" müxtəlif ölçülərdə istehsal olunurdu. Son zamanlar daha uzunsov formalı xalçalar toxunur. Düyünlərin sıxlığı: hər kvadrat desimetrdə 40X40 düyün yerləşir (hər kvadrat metrdə 160 000 düyün). Xovun uzunluğu 6 – 8 mm-dir.

## İstinadlar
Sizə məktub var (film, 1998)

**Sizə məktub var** () — rejissor Nora Efronun filmi.

## Məzmun

Co Foks və Ketlin Kelli Manhettendə — Vest-Saydda yaşayırlar və bir-birilərilə internet vasitəsilə danışırlar. Onlar subay deyillər, lakin nəsə onları bir-birinə cəlb edir.

Bir gün məlum olur ki, onlar bir-birinə rəqib olan iki yanaşı kitab mağazalarının rəhbərləridirlər. Bunu ilk olaraq anlayan Co, Ketlinə heç bir şey demir. Və bu virtual məktublaşmaları sonadək davam etdirir...

## Film haqqında

:* Filmin büdcəsi 65 mln. dollara yaxındır. 
:* Kinoşünas Ayaz Salayevin iddiasına görə ("525-ci qəzet", 7 oktyabr, 1999) bu filmin ssenarisi Azərbaycan yazıçısı Anarın "Mən, sən, o və telefon" əsəri əsasında qurulub. Kinoşünasın bu fikrə gəlməsinə adıçəkilən hekayənin Amerikada çap olunması da əsas verib. Qeyd edək ki, əsəri oxuyan və filmə baxan hər bir insan bu oxşarlığı asanlıqla görə bilər.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Ssenari müəllifləri:** Mikloş Laslo, Nora Efron
:**Rejissor:** Nora Efron
:**Operator:** Nora Efron
:**Bəstəkar:** Kerol Bayer Seycer
:**Prodüser:** Nora Efron

### Rollarda

## İstinadlar
Xantirmə xalçaları

**Xantirmə xalçaları** — Qarabağ tipinə aid olan xovlu xalça.

## Ümumi məlumat
Qarabağ tipinə aid olan "Xantirmə" xalçalarının əsas istehsal mərkəzləri Bərdə, Ağcabədi, Tərtər, o cümlədən, Dağlıq Qarabağda Hadrut, Qarabulaq, Köhnə Tağlar və başqalarıdır. Bu xalçaların əsas kompozisiyası mənşəyinə görə, hind tirməsinə bənzəyir. Əvvəllər, məlum olduğu kimi, xanların və aristokratların rəsmi səfərlər, mərasimlər və təntənəli görüşlər üçün libasları tirmədən hazırlanardı. Buradan da xalçanın adı əmələ gəlmişdir: "xan" və "tirmə".

## Bədii analiz
"Xantirmə"nin orta sahəsinin kompozisiyasını şaquli olaraq yerləşmiş enli və nazik zolaqlar təşkil edir. Enli zolaqların bəzəyi buta və "ilanqac" formalı bükülən budaqlardır. Nazik zolaq–mədaxil enli zolaqlarla növbələşir. Bu mədaxil, həmçinin xalçanın əsas haşiyə zolağı–orta haşiyə xalçanın orta sahəsini əhatə edir. Sankt-Peterburqda "Ermitaj" muzeyində, Sankt–Peterburq etnoqrafik muzeyində, Bakıda İncəsənət Muzeyində qorunan xalçalar "Xantirmə"nin təsvirləri əsasında toxunan xalçalardır.

## Texniki xüsusiyyətləri
"Xantirmə" xalçaları, başlıca olaraq, uzunsov formalı olur. Nadir hallarda namazlıqlara da rast gəlinir. Düyünlərin sıxlığı: hər kvadrat desimetrdə 40X40 düyün yerləşir (hər kvadrat metrdə 160 000 düyün). Xovun uzunluğu 6–8 mm-dir. "Xantirmə" xalçalarını orta kateqoriyalı Qarabağ xalçalarına aid etmək olar.
Mirzə Almasov

**Mirzə Yarəhməd oğlu Almasov** () — general-mayor (2003), Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi liseyin rəisi (2003). "Hərbi xidmətlərə görə" medalı ilə təltif edilmişdir (2012).

## İstinadlar
Dədə Qorqud (Suraxanı)

**Dədə Qorqud** – Bakının Suraxanı rayonunun inzibati ərazi vahidində qəsəbə. Bəzi mənbələrdə yaşayış massivi olaraq da adlanır.

## Təhsil
Qəsəbədə 315 nömrəli məktəbdə 960 şagird yeri olan məktəb binası tikilərək istifadəyə verilmişdir.

## İstinadlar
Somalilend

**Somalilend** — Afrika qitəsində Afrika Buynuzunda yerləşən, *[[De-yure|de yure]]* Somalinin daxilində muxtar bölgə, *[[de-fakto]]* müstəqil dövlətdir. Paytaxtı Hargeisa şəhəridir.

26 dekabr 2025-ci ildə İsrail Somalilendi müstəqil suveren dövlət kimi rəsmi olaraq tanıyan ilk ölkə və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının üzvü ölkə oldu.

## İstinadlar
Sankt-Peterburq Dövlət Universiteti

**Sankt-Peterburq Dövlət Universiteti** () — Rusiyanın böyük və qədim universitetlərindən biri. Universitetin tərkibinə 21 fakültə, 13 elmi-tədqiqat institutu, SPDU-nun Kanada kolleci, hərbi tədris fakultəsi və ümumuniversitet bədən tərbiyəsi və idman kafedrası daxildir.

SPDU-nun Prezidenti Rusiya Elmlər Akademiyasının akademiki Lyudmila Verbiskaya, rektoru professor N.M.Kropaçevdir.

## Xarici əlaqələri
Koimbra qrupunun üzvüdür.

Universitetin BƏƏ-nin xüsusi təhsil zonası olan Dubay Bilik Kəndində filialı fəaliyyət göstərir.

## Məşhur məzunları

Məzun rus inqilabçısı və Sovet İttifaqının qurucusu Vladimir Lenin idi. Məzunlar Rusiyanın baş nazirləri Pyotr Stolypin və Dmitri Medvedev, hazırkı prezident və Rusiyanın keçmiş Baş naziri Vladimir Putin və Litvanın keçmiş prezidenti Dahl Gribauskaite.

Universitetin səkkiz məzunu Nobel mükafatı laureatlarıdır: İvan Pavlov (fiziologiya və tibb, 1904), İlya Meçnikov (fiziologiya və tibb, 1908), Nikolay Semenov (kimya, 1956), Lev Landau (fizika, 1962), Aleksandr Proxorov (fizika, 1964), Vasili Leontiev (İqtisadiyyat, 1973), Leonid Kantoroviç (İqtisadiyyat, 1975) və Joseph Brodsky (ədəbiyyat, 1987). Məzunlar Qriqori Perelman və Stanislav Smirnov fields medalı ilə təltif edildi.

Sankt-Peterburq Dövlət Universiteti ilə əlaqəli alimlər arasında Leonard Euler, Mixail Lomonosov, kimyaçı Dmitri Mendeleyev və riyaziyyatçılar Mixail Ostrogradsky, Abram Beşikoviç, Lev M. Bregman, Pafnutiy Çebışev, Yakov Eliashberg, Leonid Frankfurt, İsrail Gohberg, Yuri Linnik, Alexander Lyapunov, Andrey Markov, Solomon Mixlin, Vladimir Rohlinvladimir Smirnov, Sergey Sobolev, Vladimir Steklov, Viktor Zalgaller və Alexander Aleksandrov. Bundan əlavə, fiziklər Boris Rosing, Vladimir fok, Leonid Frankfurt, Lev Pavloviç Rapoport, Elena Bely, astrofizik Viktor Ambartsumyan, botaniklər Vladimir Komarov və Vladimir Sukachev, Fizioloqlar İvan Sechenov, Klement Timiryazev, filosof və sosioloq Pitirim Sorokin, tarixçilər Mahapandit Rahul Sankrityayan, Evgeny Tarle, Qriqori Areshyan və Boris Grekov, filoloqlar İvan Turgenyev, İlya Çavçavadze, Alexander blok, Lev şerba, Vladimir Propp, Viktor Jirmunski, şərqşünaslar Vasili Struve, İosif Orbeli, Boris Piotrovski, rəssamlar Nikolay Roerich və Zare Yusupova. Bəstəkar İqor Stravinski 1901-1905-ci illərdə universitetdə oxuyub.

Amerikalı yazıçı Ayn Rand 1920-1924-cü illərdə universitetdə tarix üzrə fərqlənmə diplomu ilə bitirib.[26] Ukraynalı millətçi və publisist Dmitri Dontsov 1900-cü ildən sonra bir müddət universitetdə hüquq təhsili aldı.

Alexander Alekhine dördüncü dünya şahmat çempionu, Gennadi Shatkov Olimpiya boks çempionu, Eduard Vinokurov isə Olimpiya çempionu və qılıncoynatma üzrə dünya çempionu idi. Riyaziyyat və Mexanika fakültəsinin tələbəsi olan Joseph Shore, Ostap Benderin əsas müdafiəçisi kimi tanınır.[27] İqor Artimoviç Festi-nin yaradılması ilə tanınır. Yakov Rehter BGP-nin yaradılması ilə tanınır. Pavel Durov filologiya fakültəsini bitirib, qardaşı Nikolay Durov isə riyaziyyat fakültəsində fəlsəfə doktoru dərəcəsi alıb. Qırğız sosioloqu rahat Achylova 1988-ci ildə fəlsəfə doktoru dərəcəsini almışdır.

## İstinadlar
Çola

**Çola** (transliterasiya: Čoʕ) — Arranın mühüm orta əsr şəhərlərindən biri. Xarabalıqları, Rusiya Federasiyasının Dağıstan Respublikası ərazisindədir. Qafqaz Albaniyasının vilayətlərindən biri. Çola şəhəri Alban Katolkiosluğunun ilk mərkəzi olmuşdur.

Çola vilayəti Dərbənd keçidindən cənuba doğru, təxminən Beşbarmaq dağınadək Xəzər sahili zolağı əhatə edirdi. Vilayətin iri şəhərləri Çola (məsqət (massaget, maskut) Arşakilərinin paytaxtı) və Dərbənd idi. V əsrin birinci yarısında Sasani şahı II Yezdəgirdin hakimiyyəti dövründə Çolada güclü müdafiə qurğuları, məşhur Dərbənd səddi ucaldılmışdı. Moisey Kalankatlı Çolanın strateji əhəmiyyətindən başqa, bütün Qafqazda ilk xristianlıq ocaqlarından biri kimi ideoloji cəhətdən mühüm əhəmiyyəti barədə də məlumat verir.

## Tarixi
Çola şəhəri Qafqaz Albaniyasının Çola əyalətinə daxil idi. Mütəxəssislərin dediyinə görə, bu *"indi Dağıstanda məlum olan bu cür abidələrin ən böyüyüdür. Onun sahəsi 100 hektardır"*. Qədim şəhər xərabələrinin ətrafında bürc və darvazaları olan qala hasarının qalıqları görünür, onun hündürlüyü 2 m, eni isə 12–15 metrdir. Şəhərin ətrafında enli (20–25 m) və dərin (4–6 m) xəndək var idi və mühasirə zamanı buraya su buraxılırdı. Çola o zaman Arranın ən böyük siyasi və mədəni mərkəzlərindən biri olmuş, ölkənin patriarx taxtı da burada yerləşmişdir.

Tanınmış alman əsilli Sovet alimi, tarixçi V. V. Bartold (1930) yazısında qeyd etmişdir ki, oğuz tayfalarından olan çollar Qafqaz Albaniyasında eramızdan əvvəl yaşamışdır.

Çola adının İran mənşəli sözdən yarandığı söylənilir. Çola 698-ci ildə ərəblərin hücumuna məruz qalır və VIII əsrin 30-cu illərində onların ixtiyarına keçir. Çolanın əhalisini tabasaranlar, Qafqaz albanları, çilblər (silvlər), leqlər, xeçmataklar, maskutlar, xəzərlər, hunlar təşkil edirdilər. Sasanilərin köçürmə siyasəti ilə əlaqədar burada irandilli tayfalar məskunlaşmağa başlayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qriqor Hammam

**Qriqor Hammam** – IV Xaçın knyazı, Albaniya knyazı, alim, yazıçı.

## Həyatı
Atrnersehin oğlu idi. Nə vaxt doğulduğu haqda məlumat yoxdur.

## Hakimiyyəti
Arranın böyük bir hissəsini özünə tabe edən Qriqor, özündən əvvəlki Xaçın knyazlarından fərqli olaraq Kambisenanı da idarə etmişdi. O, qısa müddətə olsa da,*"ləğv edilmiş Alban dövlətini bərpa etmişdi."* Moisey Kalankatlı onun haqqında yazır:
*"Bundan sonra mömin knyaz Hammam tənəzzül etmiş [[Qafqaz Albaniyası|Alban knyazlığını]] bərpa etdi, necə ki, [[I Aşot|Aşot Baqratuni]] bunu [[Ermənistan]]da etmişdi. Bu iki hadisə eyni vaxtda olmuşdu. Həmin Hammam bu həyatin faniliyi eşqinə öz qardaşının qanının tökülməsinin banisi idi və Allaha qarşı olan öz böyük günahlarını yumaq üçün kilsələr tikdirdi, bütün kasıb və ehtiyacı olanlar üçün böyük işlər gördü."* 

## Sacilərlə münasibətlər
893-cü ildə Qriqor Hammam Sacilər sülaləsindən olan Azərbaycan əmiri Məhəmməd ibn Əbu Sac tərəfindən tutulmuş erməni katolikosu II Georqu böyük məbləğ qarşılığında azad edərək Ermənistana göndərmişdi.

## Yaradıcılığı
Qriqor Hammam eyni zamanda "Suallar və Cavablar" (856–865) traktatının müəllifidir. Onun bir neçə dini-liturgiya xarakterli şeirləri də dövrümüzə çatmışdır. O, Frakiyalı Dionisiyanın qrammatikasının tərcüməsinin və bir neçə başqa əsərin müəllifidir. Qriqor Hammamın adının qeyd edildiyi iki kitabə dövrümüzə çatmışdır ki, onlardan da biri, Qeqarqunikdə 881-ci ilə aid kitabə (bu kitabədə o, özünü Qrqor Atrnersexyan adlandırır), digəri isə Gavurqalada arxeoloji qazıntılar zamanı R. M. Vahidov tərəfindən aşkarlanmış kitabədir. Həmçinin Qriqori Hammam tərəfindən yazılmış bir neçə akrostix şeir də məlumdur.

## Ölümü və ailəsi
Səhl ibn Sunbatın nəvəsi olan Qriqorun beş oğlu olmuşdu. Qriqor Hammamın ölümündən sonra 890-cı illərin ortalarından onun oğulları Baqratuni sülaləsinin idarə etdiyi Ani çarlığından vassal asılılığını qəbul etmişdilər.
* Apuli — Qardaşı Smbat tərəfindən öldürülmüşdü.
* Smbat — Gəncəsər ətrafı əraziləri — əsas Xaçın torpaqlarını idarə etmişdir
* Vasak — Yuxarı Xaçın hakimi olmuşdu.
* II Atrnerseh — Şəki-Kambisena hakimi olmuşdu. Ərəb müəllifi Əl-Məsudi yazır ki, *"mənim kitabımı yazdığım dövrdə şəkililərin knyazı Adərnərsə ibn Hamam olmuşdur."*.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Artsak
* Xaçın knyazlığı
* Qafqaz Albaniyası
Nəlbəki-gül xalçaları

**Nəlbəki-gül xalçaları** — Qarabağ tipinin Şuşa qrupuna aid edilən xovlu xalça.

## Ümumi məlumat
Qarabağ tipinin Şuşa qrupuna aid edilən bu xalçaların xalq arasında "Nəlbəki–gül" adlandırılmasına baxmayaraq, Şuşa xalçaçıları tərəfindən "Minaxanım" və ya "Minaxanı" adlandırılır. Etibarlı mənbələrdən məlumdur ki, Mina xanım adlı birisi XVIII əsrin II yarısında Bərdə şəhərindən yenidən salınmış Şuşa şəhərinə gəlir. O, xalçaçılıqla və bağçılıqla məşğul olurdu. Onun toxuduğu bitki ornamentli xalçalar tez bir zamanda Qafqazın, Cənubi Azərbaycanın, İranın və Türkmənistanın bütün xalçaçılıq məntəqələrində yayılır. Yuxarıda sadalanan xalçaçılıq məntəqələrində toxunan eyni ornamentli xalçalar "Minaxanı" adını almışdır.

1750-ci illərin əvvəllərində Qarabağ xanı Pənahəli xan Şuşa şəhərini saldırdı. Şəhər ilk vaxtlar Pənahabad adlandırıldı və uzun illər Qarabağ xanlığının paytaxtı oldu. XVIII əsrdə Qarabağ xalçaçılıq məktəbi Şuşada cəmlənmişdir. XVIII əsrdə Şuşada klassik çeşnili xalçalarla yanaşı, Rusiyadan, eləcə də Avropadan gətirilmiş məcməyi, ətirli sabun, çit və digər müxtəlif məişət əşyaların üzərindən götürülmüş naxışlardan yeni xalça kompozisiyaları — "Bağçadagüllər", "Saxsıdagüllər", "Bulud" və s. çeşnilər toxunurdu. Qarabağ xalçalarının rəng — boyaq palitrası olduqca zəngindir. Bu palitra Qarabağ təbiətinin bütün rənglərinin ən zərif çalarlarını özündə əks etdirir. Qədim dövrlərdən Azərbaycan xalçalarının ara sahə yerliyi ənənəvi olaraq qırmızı rəngdə işlənmişdir. Müxtəlif bitkilərlə yanaşı, orta əsrlərdən burada rənglər cür — bəcür həşaratlardan alınmışdı. Onların içərisində qırmızı rəng almaq üçün ən geniş yayılmışı koşenildir. Xalq arasında ona "qırmız böcəyi", "qurd qırmız", "palıd cücüsü" deyilirdi.

## Bədii analiz
"Nəlbəki–gül" və ya "Minaxanı" adlanan bu xalçaların orta sahəsinin kompozisiyası budaqlarda yerləşdirilmiş kiçik, həmçinin böyük dairəvi bitki elementlərindən ibarətdir. Simmetrik, bəzən də assimetrik yerləşdirilməsinə və çox sadə ifadə olunmasına baxmayaraq, bu elementlər Qarabağ xalçalarına məxsus olan gözəlliyi, sadəliyi özlərində təcəssüm etdirirlər. Bu kompozisiyada ən çox diqqəti çəkən səkkiz ləçəkli dairəvi formanın rəngidir. Orta sahəni əhatə edən orta haşiyə bu xalçalar üçün səciyyəvi olan haşiyə zolaqlarıdır. Haşiyənin orta sahə ilə proporsionallığı, onların uyğunluğu, həmçinin, tünd rənglərin ahəngdarlığı xalçanın bədii dəyərini artırır.

## Texniki xüsusiyyətləri
"Nəlbəki – gül" xalçaları 120–180-dən 200–300 sm-dək olur. Xalı – gəbə komplektinə də rast gəlinir (XIX əsrin IV rübündən bu təsvir üzrə hazırlanan bir ortalıq xalısı və iki yanakı gəbə). Düyünlərin sıxlığı: hər kvadrat desimetrdə 37X37-dən 42X42-dək düyün yerləşir (hər kvadrat metrdə 140 000-dən 180 000-dək düyün). Xovun uzunluğu 7–10 mm-dir. "Nəlbəki–gül" ən yaxşı Qarabağ xalçalarından hesab edilir.

## Həmçinin bax
* Qarabağ xalçaları
* Qasımuşağı xalçaları
* Qoca xalçaları
* Qubadlı xalçaları

## İstinadlar
Əjdər Babayev

** Əjdər Babayev** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Mart hadisələri şəhidi.

## Həyatı
1950-ci il 26 avqust Qazax rayonunun Mollacəfərli kəndində anadan olmuşdur. Sonradan onun ailəsi Ağstafaya (Xətai kəndi) köçmüşdür. 1958-ci ildə burada məktəbə gedir və 1967-ci ildə həmin məktəbi bitirmişdir. 1969-cu ildə hərbi xidmətə çağırılır sonra isə ordudan tərxis olunan Əjdər Nərimanov rayon polis şöbəsinə işə qəbul edilir. Nümunəvi polis işçisi kimi dəfələrlə DİN-in mükafatlarına layiq görülmüşdü.

1995-ci il 13–17 mart hadisələri Vətənin sarsıntılı günləri idi. Silahlı dəstələrin zərərsizləşdirilməsində Əjdər Babayev böyük şücaət göstərdi vətənimizin bu cəsur övladı qardaş gülləsinə tuş gələrək əbədiyyətə qovuşdu.

## Ailəsi
Evli idi, dörd övladı yadigar qalıb.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respubliksaı prezidentinin 4 aprel 1995-ci il tarixli 307 saylı fərmanı ilə Babayev Əjdər Xalıqverdi oğlu ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Ağstafa rayonunda dəfn edilmişdir, adına məktəb var.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 47.

## Xarici keçidlər
*  Babayev Əjdər
Hüquqşünas

** Hüquqşünas ** ( ) ():
* hüquq təhsilli insan;
* hüquq elmini öyrənən alim;
* hüquq sahəsində praktiki fəaliyyət göstərən insan.

İlk hüquqşünasların Roma qanunvericilərin ( pontifiklərin ) olduğu hesab edilir.
Azərbaycan Respublikasında ancaq hüquq təhsili olan insan hüquqşünas ola bilər. Sonrakı hüquq təhsilli ixtisaslara qəbul edilmək üçün, hüquqşünaslar yenidən ixtisas imtahanı ( test ) verməli olurlar.

Hərbi hüquqşünas — hərbi sahədə xidmət edən hüquq təhsilli hüquqşünaslardır. Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrində hərbi hüquqşünaslar hərbi prokurorluqda, Silahlı Qüvvələrin hüquq idarələrində, Ali Hərbi Məktəblərin müvafiq kafedralırında müəllim kimi xidmət edirlər.

## Həmçinin bax
* Hüquq
* Vəkil
* Məhkəmə
* Prokuror

## Mənbə
Qəşəm Aslanov

**Qəşəm Novruz oğlu Aslanov** () — Azərbaycan ictimai-siyasi xadimi, jurnalist, Şuşa, Abşeron və İsmayıllı rayon partiya komitələrinin birinci katibi, SSRİ Jurnalistlər İttifaqının üzvü (1966).

## Həyatı
Qəşəm Aslanov 10 aprel 1934-cü ildə Qərbi Azərbaycanın Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunun Kəsəmən kəndində anadan olub.

1949-cu ildə yeddiillik məktəbi bitirdikdən sonra Xanlar Pedaqoji Texnikumuna daxil olub.

1954-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin jurnalistika ixtisasına qəbul olub və 1959-cu ildə universiteti bitirib.

1955-ci ildə Qaraiman kənd məktəbinə dərs hissə müdiri göndərilib. Bundan sonra öz kəndlərində müəllim və dərs hissə müdiri işləyib.

15 oktyabr 1959-cu ildə Basarkeçər rayon komsomol komitəsinin birinci katibi, 1962-ci ildə rayonlararası "Sevan" qəzetində redaktor vəzifələrində çalışıb.

1962-ci ildə Basarkeçər rayon partiya komitəsinin katibinin ideoloji iş üzrə müavini seçilib. 1966-cı ildə SSRİ Jurnalistlər İttifaqına üzv qəbul olunub.

1966–1968-ci illərdə Moskvada Ali Partiya məktəbində oxuyub.

1968-ci ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsində inspektor, 1970–1972-ci illərdə "Azərbaycan gəncləri" qəzetinin baş redaktoru, 1972–1975-ci illərdə Şuşada birinci katib, 1975–1984-cü illərdə Abşeron və İsmayıllı rayonlarında birinci katib vəzifəsində işləyib.

"Saymazovun salamı", "Qeyrətin nağılları" adlı kitabları çap olunub, "Eloğlu" imzası ilə şeirlər yazıb.

1984-cü ildə avtomobil qəzasında həlak olub. Son mənzili Fəxri Xiyabandır.

## Ailəsi
Xəzər Aslanovun atasıdır.

## Əsərləri
* Qəşəm Aslanov. Saymazovun salamı (Miniatür və hekayələr), redaktoru İsmayıl İsmayılov // "Hayastan", Yerevan, 1968, 104 səh. 7000 nüsxə.
* Qəşəm Aslanov. Məğlub ölüm (povest, hekayə, miniatür və məqalələr) // Tərtib edəni Qeyrət Qəşəmoğlu, redaktoru və öz sözün müəllifi Almaz Ülvi // Bakı, "Azərbaycan" nəşriyyatı, 1997, 168 səh. 1000 nüsxə.
* Qəşəm ASLAN. Seçilmiş əsərləri (povest, hekayə, miniatür və məqalələr). Redaktoru və ön söz filologiya elmləri doktoru Almaz Ülvinindir // Bakı, "Nurlan", 2013. 252 səh. 500 nüsxə.

## Haqqında yazılanlar

* Eldar İsmayıl. "Oğuz yurdun övladları", I kitab, Bakı, "Təbib", 1999.
* Almaz Ülvi, "Göyçə mahalı Kəsəmən" I kitab. Bakı, "CBS", 2011.
* Almaz ÜLVİ. Qəşəm Aslan — fitrətən fazil şəxsiyyət, gözəl publisist, düşündürücü yazıçı // "Bütöv Azərbaycan" qəzeti, 1 – 7 may 2013, səh. 1, 2 və 13.

## Mənbə
* 

### İstinadlar
Olban dili

**Olban dili** () — Rusiyada XXI əsrdə internetdə rus dilinin təhrif edilimiş şəkildə istifadə edilən forması. Xarakterik cəhəti fonetik cəhətcə düzgün deyilsə də, yazılışın qəsdən ya tələffüz edilən, ya da təhrif edilən formada errativ edilməsidir. Slenq, qeyri-normativ leksika, jarqon sözlər də olban dilində geniş istifadə edilir.

Daha çox internet yazışmalarında (bloq, çat və veb-forumlar) istifadə edilir. Yeni slenq dili virtual əlaqə üçün yeni, ya da təhrif edilmiş sözlərin meydana gəlməsinə səbəb oldu.

## Xarakteristikası
Özünəməxsusluğu rus dilinin orfoqrafiyasını qəsdən pozaraq sözün deyildiyi kimi yazılışıdır.
Sonuncu qarış (film, 1958)

**"Sonuncu qarış"** () — rejissorlar Teodor Vulfoviç və Nikita Kurixinin filmi.

## Məzmun
Sahilboyu Şimali Afrika. Müharibədən sonrakı illər. İşsiz təyyarəçi Ben Esliyə yüksək məbləğə təhlükəli iş olan köpək balıqlarının sualtı çəkilişini tapşırırlar. Benin oğlu Devi atasına yalvarır ki, bu səfərinə onu da aparsın. Ben və onun oğlu Devi uzaq kimsəsiz sahilə gedirlər. Sualtı çəkilişlərin birində Ben ağır zədə alır və bütün işlər Devinin öhdəsinə düşür. Devi atasının və eləcə də özünün həyatını xilas etmək naminə təyyarəni idarə etməli olur. Ben oğluna təyyarəni necə idarə etməyi bir-bir başa salır. Devi sonuncu qarışa qədər bütün işləri doğru-düzgün başa çatdırır. Və ata-oğul sağ-salamat aerodroma enirlər.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Əsərin müəllifi:** Ceyms Oldric
:**Ssenari müəllifi:** Leonid Belokurov
:**Quruluşçu rejissorlar:** Teodor Vulfoviç, Nikita Kurixin
:**Operator:** Samuil Rubaşkin
:**Rəssam:** Aleksey Rudyakov
:**Bəstəkar:** Moisey Vaynberq

### Rollarda
:Slava Muratov — Devi
:Nikolay Kryukov — Ben Esli
:Mixail Qluzski — Cifford
:Əliağa Ağayev — kafe sahibi
:Müxlis Cənizadə — mexanik
:Aleksey Rozanov — həkim
:İvan Dmitriyev — kafe müştərisi