Qapsal qalası

**Qapsal qalası** — Bu, Estoniyanın Haapsalu şəhərində), XIII əsrdə Ösel-Viek yeparxiyasının mərkəzi kimi əsası qoyulmuş kafedrala bənzər bir qaladır. Rəvayətə görə, avqustun tam ayları zamanı kilsənin daxili divarında bakirə olan Ağ Xanımın təsviri görünür..

## Tarixi

1228-ci ildə Riqa arxiyepiskopu Albert Lyaenema, Sarema və Hiumanın daxil olduğu yeni yeparxiya yaratdı. Dunamindəki Cistercianeç monastırının abbotu Qotfridi yepiskop təyin etdi. Yeparxiya 1 oktyabr 1228-ci ildə Roma kralı Henri tərəfindən Müqəddəs Roma İmperiyasının əyaləti adlandırıldı. Papa leqatı Modenalı Vilhelm bu sərhədləri 1234-cü ildə daimi olaraq müəyyən etdi. Ösel-Viek yeparxiyasının ilk iqamətgahı Lihula qalasında yerləşirdi. Livoniya Qılınc Qardaşlarının köməyi ilə burada daş qala tikilmişdir. Administrasiya ilə münaqişələrin qarşısını almaq üçün yeparxiya iqamətgahını on il sonra litvalılar tərəfindən yandırılan Perona köçürür. Yepiskop qalası və kafedralı olan Haapsaludakı yer yeparxiyanın yeni qərargahı kimi seçildi. Qalanın tikintisi üç əsr davam etdi.

## Qala

Qalanın tikintisi, genişləndirilməsi və yenidən qurulması bir neçə əsrlər boyu davam etdi, memarlıq silahların inkişafına uyğun olaraq dəyişdi. Qala son ölçülərinə çatanda 30.000 kvadratmetrdən çox ərazini əhatə edirdi. O, həmçinin divar qalınlığı 12 ilə 18 metr arasında və maksimum hündürlüyü 10 metr idi. Bu dövr yepiskop İohannes IV Kiyevin (1515–1527) hakimiyyəti dövründə baş verdi. Qalanın qərb tərəfində hündürlüyü 29 metr olan 13-cü əsrə aid gözətçi qülləsi var idi, sonradan zəng qülləsi kimi istifadə edilmişdir. Divarlar daha sonra 15 metr hündürlüyə qaldırıldı. Toplar üçün və bombardmana qarşı sığınacaq kimi tikilmiş daxili səngərlər və körüklər Livoniya müharibəsinə (1558–1582) aiddir, lakin bu müharibə zamanı qala ciddi ziyan gördü. Kiçik qalanın divarları və bayır divarları qismən dağılmışdır. 17-ci əsrdə qala artıq İsveçin Estoniya əyalətini idarə edən isveçlilər tərəfindən müdafiə binası kimi istifadə edilməmişdir. 1710-cu il Böyük Şimal Müharibəsi zamanı Estoniya Rusiyanın hakimiyyəti altına girdi və I Pyotrun əmri ilə divarlar qismən dağıdıldı və qala praktiki olaraq xarabalığa çevrildi.

## Müqəddəs Nikolay Katedrali

Haapsalu Katedrali Ösel-Viek yeparxiyasının əsas kilsəsi idi. Bu, yepiskopun rəsmi qərargahının və taxtın oturacağı yer idi. Onun hündürlüyü 155 metr idi. Katedral 425 kvadratmetr ərazini əhatə edirdi. 1260-cı ildə tikilmiş kilsə Romanesk memarlığından qotika memarlığına keçid dövrünü əks etdirir. Birincisi, pilastrların paytaxtının bitki bəzəyi, ikincisi isə üçulduzlu stulları ilə xarakterizə olunur. Portal da əvvəlcə Romanesk idi və dairəvi tağdakı vimperqdə himayədarın fiquru ilə bir yuva var idi. Daxili divarlar rəsmlərlə örtülmüşdü. Onun döşəməsi ruhanilərin və elit zadəganların məzar daşlarından ibarət idi. Unikal dairəvi vəftiz kilsəsi 14-cü əsrin ikinci yarısında tikilmişdir. Livoniya müharibəsi zamanı Estoniya İsveçin Lüteran krallığının bir hissəsi oldu. 1625-ci ildə İsveç Kralı II Qustav Adolf Haapsalu şəhərini, qalanı və yaxınlıqdakı torpaq mülkünü xaraba qalanı müasir bir qalaya çevirməyi planlaşdıran qraf Yakob De la Qardiyə satdı. Məsləhətçi kimi tanınmış heykəltaraş və usta inşaatçı Arent Passer dəvət edildi. 1688-ci il martın 23-də kilsənin mis dam örtüyü yanğın zamanı yandı, lakin kilsə nisbətən tez bərpa olundu. 19-cu əsrdə xarabalıqların romantik qala parkına çevrilməsi başladı. 1886–1889-cu illərdə kilsə təmir edilmiş və yenidən qurulmuşdur. Köhnəlmiş Romanesk üslublu portalı Qotik "pilləli portal" adlandırılan portal əvəz etdi. Divar rəsmlərinin salamat qalmış fraqmentləri örtülmüş və məzar daşları kilsədən çıxarılmışdır. 15 oktyabr 1889-cu ildə Müqəddəs Nikolaya həsr olunmuş ilk ritual keçirildi. 1940-cı ildə Sovet işğalı kilsənin bağlanmasına səbəb oldu. 1944-cü ilin yazında xuliqanlar kilsəyə soxularaq qurbangah, orqan, stul və pəncərələrlə birlikdə qurbangahı dağıtdılar. 1946-cı ildə yığıncaq Sovet hökumətindən Katedrali qorunan tarixi abidələr siyahısına daxil etməyi xahiş etdi, lakin bu, həyata keçirilmədi. Kilsə illər boyu boş qaldı. Bir müddət taxıl saxlamaq üçün istifadə edildi və hətta hovuza çevrilməsi üçün planlar da edildi. 1992-ci ildə Analar Günündə Sovet işğalı zamanı öldürülən estoniyalı anaların xatirəsini yad etmək üçün Analar qurbangahı yaradıldı. Bakirə və Uşaq heykəli heykəltaraş Hille Palm tərəfindən hazırlanmışdır.

## Ağ xanım əfsanəsi
Deyilənə görə, avqustun tam aylı gecələrində kilsənin daxili divarında Ağ Xanım adlı bakirə görünür. Ösel-Viek yepiskopu dövründə hər bir iştirakçıdan monastırın qaydalarına uyğun olaraq təmiz və fəzilətli həyat sürmək tələb olunurdu. Qadınlara ölüm təhdidləri ilə Yepiskop qalasına giriş qadağan edildi. Rəvayətə görə, naşı bir keşiş estoniyalı qıza aşiq olur və onu gizlincə qalaya gətirir. O, xor oğlanı kimi geyinərək gizlənir və uzun müddət sirr olaraq qalır, lakin yepiskop Haapsalunu ziyarət edərkən, gənc müğənni onun diqqətini çəkir və müğənninin cinsinin araşdırılmasını əmr edir. Qızın kimliyi məlum olduqdan sonra o, yepiskop şurasını toplayıb qərara gəldi ki, qız kilsənin divarında basdırılsın və keşiş acından ölmək üçün həbs edilsin. İnşaatçılar divarda boşluq buraxdılar və yazıq qızı bir tikə çörək və bir stəkan su ilə divara bağladılar. Bir müddət onun yardım çağırışları eşidildi, lakin sonradan el arasında deyilənə görə, onun ruhuna dinclik tapmaq, sevdiyi adamın ölümünə yas tutmaq, həmçinin sevginin ölməzliyini sübut etmək üçün Vəftizxananın pəncərəsinə getdiyi deyilir. White Lady Days musiqi festivalı avqustun tam ayı zamanı keçirilir.

## İstinadlar