open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dendragapus obscurus

**Dendragapus obscurus** — Qırqovullar fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Dendragapus obscurusun bədən uzunluğu 39 ilə 53 sm arasında dəyişir. Erkək tünd boz və ya mavi-yaşıl rəngdədir. Gözlərinin üstündə sarı-narıncı və ya qırmızı, boynunda isə ağ lələklərlə əhatə olunmuş sarı ləkələr var. Sinə və qarın boz-ağ rəngdədir. Sibir qırqovuluna xas olan qara sinə ləkəsi yoxdur. Qara quyruğu boz zolaqla bitir. Quyruqaltı örtükləri ağ rəngdədir. Qayalı dağlarda yaşayan erkəklərdə boz zolaq, boyundakı çılpaq ləkə isə qırmızıdır.

Dişilər və cavanlar qəhvəyi və boz rəngdədir, xallıdır və tünd quyruğa malikdirlər. Sibir qırqovulundan fərqli olaraq, onların parlaq alt hissələri yoxdur. 

Onların yayılma yeri cənub-şərqi Alyaskadan və Şimal-Qərb Ərazilərindən Kaliforniya, Arizona, Kolorado və Nyu-Meksikoya qədər uzanır. Mavi qırqovullar ponderosa şamı və Duqlas küknarının olduğu meşələrdə və açıqlıqlarda yaşayır. Çoxalma mövsümündən sonra quş daha yüksək hündürlükdəki iynəyarpaqlı meşələrə köç edir və dəniz səviyyəsindən 3600 metrə qədər yüksəkliklərdə qışlayır.

Qışda göy qurşağı demək olar ki, yalnız iynələrlə, əsasən şam ağacları ilə qidalanır. Yayda isə həşəratlar, toxumlar və giləmeyvələr onların qidasını tamamlayır.

Cütləşmə mövsümündə erkək uzaqdan eşidilə bilən alçaq səslər çıxarır. O, quyruğunu və boynunu açır, boynunda parlaq rəngli ləkələri göstərir və gözlərinin üstündəki pətəkləri şişirdir. Yuva yerdəki çuxurda, şam iynələri və otlarla örtülmüş, kol, ağac və ya qayanın altında gizlənmişdir. Yuvada qəhvəyi ləkələri olan 5-10 tünd-ağ yumurta olur.

## Taksonomiya
Dendragapus obscurus dörd yarımnövdən ibarətdir:
* *D. o. obscurus* (Say, 1822)
* *D. o. oreinus* (Behle & Selander, 1951)
* *D. o. pallidus* (Swarth, 1931)
* *D. o. richardsonii* (Douglas, 1829)

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Dendragapus obscurusun qorunma statusunu "Ən Az Narahatlıq Doğuran" (LC) kateqoriyasında qiymətləndirib.

## Həmçinin bax
* Dendragapus fuliginosus

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Dusky Grouse photo gallery VIREO
Dendragapus fuliginosus

**Dendragapus fuliginosus** — Qırqovullar fəsiləsinin tetralar tribasına aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Dendragapus fuliginosus Şimali Amerikanın Sakit okean sahil silsilələrində yaşayan meşə qırqovulu növüdür. Bu növ Dendragapus obscurus ilə yaxından əlaqəlidir və əvvəllər bu iki növ “mavi qırqovul” adı altında tək bir növ kimi qəbul edilirdi. 

Yetkin fərdlərin uzun və kvadrat formalı quyruğu var, quyruğun ucu açıq boz rəngdədir. Yetkin erkəklər əsasən tünd rəngli olur, sarı boğaz hava kisəsi və ağ zolaqla əhatələnir, həmçinin nümayiş zamanı göz üstündə sarı lələk dəsti olur. Yetkin dişilər isə qəhvəyi rəngli və alaca-bulacadır, alt hissələrində tünd qəhvəyi və ağ ləkələr var. Dişilərin boyunları erkəklərə nisbətən daha uzun və incədir. Erkəklərin bədəni isə dişilərdən daha qalın və möhkəmdir.

Onların yayılma sahəsi müxtəlif iynəyarpaqlı ağac növləri ilə sıx bağlıdır. Köhnə meşələrdə daha yaxşı inkişaf edirlər, çünki onlar müxtəlif bitki və ağaclara ehtiyac duyurlar. Həmçinin, yenidən bərpa olunmuş kəsilmiş və ya yanmış ərazilər də kurən kəklikləri cəlb edir, xüsusilə kollar və kolluqlar çox olduqda. Yuva, yer səthində, kolu və ya kütüyün altında gizlədilmiş sadə bir çökəklikdən ibarətdir.

Bu quşlar daimi sakinlərdir, lakin qışda daha sıx meşə ərazilərinə qısa məsafələr qədər piyada və ya qısa uçuşlarla hərəkət edirlər. Maraqlı bir vəziyyət odur ki, qışda daha yüksək hündürlüklərə doğru hərəkət edirlər. Payızda nisbətən açıq çoxalma ərazilərindən qışda dərin iynəyarpaqlı meşələrə keçirlər.

Bu quşlar qidalanma üçün əsasən yer səthində və ya qışda ağaclarda olurlar. Qışda əsasən küknar və duglas-küknar iynələrini yeyirlər, bəzən həmçinin şümşad və şam iynələrini də yeyirlər. Yayda isə digər yaşıl bitkilər (Pteridium, Salix), giləmeyvələr və həşəratlar (xüsusilə qarışqalar, böcəklər, çəyirtkələr) daha vacibdir. Qışda yalnız küknar iynələri ilə yaşamaq qabiliyyətinə malikdirlər. Yazda isə qidalanma daha çox giləmeyvə, yarpaq və çiçəklərdən ibarət olur. Cücələr ilk on gün ərzində demək olar ki, tamamilə həşəratlarla qidalanır. Digər bir çox quş kimi, kurən kəkliklər də qum və kiçik daş parçaları yeyirlər. Bu, onlara qidanın mədəcikdə əzilməsinə kömək edir.

Dişilər cütləşdikdən sonra erkəyin ərazisini tərk edir. Dişi yuvasını yer səthində, kolu və ya kütüyün altında qorunan dayaz bir çökəklikdə qurur. Təxminən 5-10 yumurta qoyur. Bu yumurtalar krem rəngli əsas fon üzərində xallı qəhvəyi ləkələrə görə yaxşı kamuflyaj olunur.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Dendragapus fuliginosusun qorunma statusunu "Ən Az Narahatlıq Doğuran" (LC) kateqoriyasında qiymətləndirib.

## Həmçinin bax
* Dendragapus obscurus

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lagopus leucura

**Lagopus leucura** — Qırqovullar fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat

Lagopus leucura ilk dəfə 1831-ci ildə Arktika tədqiqatçısı Con Riçardson tərəfindən Tetrao (Lagopus) leucurus elmi adı ilə təsvir edilmişdir. Daha sonra müəyyən edilmişdir ki, Lagopus kifayət qədər fərqləndirici xüsusiyyətlərə malikdir və ayrı bir cins kimi qəbul edilmişdir. Molekulyar tədqiqatlar göstərmişdir ki, Lagopus monofiletik cinsdir və Lagopus muta ilə Lagopus leucura qardaş növlərdir. Lagopus lagopus isə geniş yayılma sahəsi üzrə genetik fərqliliklər göstərir.

Lagopus leucura qırqovulların ən kiçiyidir və qırqovullar fəsiləsinin ən kiçik quşudur. Bu yumru qanadları, kvadrat formalı quyruğu, kiçik qara dimdiyi və ayaqlarına qədər lələklə örtülü qısa ayaqları olan yığcam bir quşdur. Yetkin fərdlərin uzunluğu 30–31 sm arasındadır, erkəklər dişilərdən bir qədər böyükdür. Orta çəki 330–480 qram arasındadır. Yayda Lagopus leucura boz-qəhvəyi ləkələrlə örtülü olur, alt hissəsi, quyruğu və qanadları ağ rəngdədir. Payızda lələklər daha qırmızı-qəhvəyi rəng alır və ağ lələklər çıxmağa başlayır. Qışda isə bütün qəhvəyi lələklər tökülür və quş tamamilə ağ rəngli olur. Yazda baş verən başqa bir lələk dəyişməsindən sonra quş yenidən yay lələklərinə qayıdır. Ümumilikdə bu quş səssizdir, lakin bəzən sakit, aşağı tonlu "hu" səsləri və yumşaq gıcıltı səsləri çıxarır.

Lagopus leucura dağlıq ərazilərin quşudur və daimi olaraq ağac xəttindən yuxarıda yüksək dağlarda yaşayır. Açıq əraziləri üstün tutur və meşə kəkliklərindən daha çox uçur, lakin yenə də uçmaqdan çox qaçmağı üstün tutur. Alyaska və qərbi Kanadadan cənubda Nyu-Meksikonun şimalına qədər yayılmışdır. Erkəklər qışlama ərazilərindən aprel ayında iynəyarpaqlı ağaclar və söyüd ağacları ilə örtülü çoxalma ərazilərinə qayıdır. Dişilər mayın əvvəlində gəlir və cütlüklər yaranır.
### Növləri

Lagopus leucuranın beş alt növü var:
* *L. l. altipetens* (Osgood, 1901)
* *L. l. leucura* (Richardson, 1831)
* *L. l. peninsularis* (Chapman, 1902)
* *L. l. rainierensis* (Taylor W, 1920)
* *L. l. saxatilis* (Cowan, 1939)

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Lagopus leucuranın qorunma statusunu "Ən Az Narahatlıq Doğuran" (LC) kateqoriyasında qiymətləndirib.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Utah DNR 
* USGS 
* Animal Diversity Web
*White-tailed Ptarmigan photo gallery  VIREO
Bress-Qoluaz toyuğu

**Bress-Qoluaz toyuğu** () — Fransa mənşəli bir ev toyuğu cinsi. Bu cins, şərqi Fransa ərazisində yerləşən tarixi Bress bölgəsindən və keçmiş Bress əyalətindən gəlir. Adın istifadəsi ilə bağlı qanuni məhdudiyyətlərə görə, yalnız bu ərazidə yetişdirilən ağ toyuqlar "Bress" adlandırıla bilər; bu ərazidən kənarda isə onlara "Gauloise" (Qoluaz) adı verilir. Cinsin adı hər iki adı birləşdirir. Bress-Qoluaz üçün dörd rəng növü tanınır, bunlardan üçü Bress daxilindəki müəyyən bölgələrlə əlaqələndirilir: "Bresse de Bourg" boz, "Bresse de Bény" ağ; "Bresse de Louhans" qara və yeni yaradılmış mavi növ. Bress bölgəsində yetişdirilən ağ "Bresse de Bény" toyuqları və kaponlar "appellation d'origine contrôlée" statusuna malikdir və "poulet de Bresse" adı altında satılır. Bu məhsul premium hesab olunur və digər toyuqlardan daha yüksək qiymətə malikdir.

## Tarix

Bress toyuqları ilə bağlı ilk sənədləşdirilmiş qeyd 12 noyabr 1591-ci ilə aiddir, o zaman Burq şəhərinin sakinləri Joakim de Rye, Markis de Treffora iki dəstə quş hədiyyə etmişdilər. XIX əsrin əvvəllərində, En bölgəsindəki Belle şəhərində anadan olan hüquqşünas, siyasətçi, qurman və qastronom Jan Antelm Brilya-Savarin Bress toyuğunu "quşların kraliçası, kralların quşu" kimi təsvir etmişdir. "La Flèche" cinsi kimi, Bress toyuğu da oxşar şəkildə yetişdirilir və yağlandılır, buna görə də bazarda yüksək mövqeyə malikdir. Bununla belə, 1900-cü illərə qədər bu cins demək olar ki, yox olmaq təhlükəsi ilə üzləşdi. Cinsin bərpası həvəskar yetişdiricilər sayəsində baş verdi, onlar ağ toyuqları selektiv şəkildə çoxaldaraq cinsin sabitləşməsini təmin etdilər. 1904-cü ildə yeni bir cins standartı hazırlandı. Bress adı, həm toyuq məhsulları, həm də bölgənin hind toyuğu olan "dinde de Bresse" üçün istifadə edilir və 22 dekabr 1936-cı ildə qanuni qoruma altına alındı, 1957-ci ildə "appellation d'origine contrôlée" statusu qazandı.

## Xüsusiyyətlər

Bress-Qoluaz üçün dörd rəng növü tanınır, bunlardan üçü Bress daxilindəki müəyyən bölgələrlə əlaqələndirilir: "Bresse de Bourg" boz, "Bresse de Beny" ağ,  "Bresse de Louhans" qara və yeni yaradılmış mavi növ. Qara və ağ növlər Böyük Britaniya Quşçuluq Klubu tərəfindən tanınır;&hairsp;lakin Bress-Qoluaz "Entente Europeenne d’Aviculture et de Cuniculture" tərəfindən tanınmır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dikuşa

**Dikuşa** () — Tetralar tribasına aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Falcipennis falcipennisin uzunluğu təxminən 38–43 santimetr arasındadır. Erkəklərin çəkisi 580–735 qram, dişilərin çəkisi isə 650–740 qram arasında dəyişir. Hər iki cinsin qarın, yan və quyruq altı lələkləri ağ nöqtələrlə örtülüdür, qanad örtükləri və sağrısında ağ zolaqlar, quyruq ucunda isə ağ terminal zolaq var. Erkəklər tünd boz-qəhvəyi lələklərə malikdir, boyun ətrafında yal və hər gözün üstündə qırmızı dəri ilə əhatə olunmuş ağ xəttli qara bib var. Dişilər daha açıq qəhvəyi rəngdədir və erkəklərin fərqli üz nişanları yoxdur.

Dikuşa Şərqi Sibir və Rusiyanın Uzaq Şərqində, Primorsk diyarı, Xabarovsk diyarı, Amur vilayəti və Saxalin vilayətində yayılmışdır. Kiçik bir populyasiya əvvəllər Çinin şimal-şərqində yaşayırdı, lakin indi burada yəqin ki, nəsli kəsilib. Onlar rütubətli və kölgəli iynəyarpaqlı meşələri (xüsusilə qışda) üstün tutur, mamır və giləmeyvə kolları ilə zəngin alt mərtəbəsi olan meşələrdə yaşayır. Yay və payız aylarında qidalanma zamanı kolların giləmeyvə və yarpaqları ilə qidalanırlar. Payızda xüsusilə dişi və cavan erkəklərdən ibarət kiçik sürülər (10-11 quş) yaradırlar. Qışda qar yuvalarında yatırlar, lakin yumşaq havalarda ağaclarda da yuxulayırlar.

Erkəklər hər yaz öz ərazilərini quyruqlarını silkələmək və boyun lələklərini qaldırmaqla qoruyurlar. Digər cütləşmə nümayişlərinə yumşaq trill səsləri, tullanma və havada qanad çırpma daxildir. Dişilər nümayiş ərazilərini aprelin sonundan mayın ortalarına qədər ziyarət edirlər. 3 yaşdan yuxarı erkəklər əsasən cütləşmələri həyata keçirir. Yuva yer səthində sadə bir çökəklik şəklində qurulur və budaqlar və şam iynələri ilə döşənir. 6-12 arası qəhvəyi-sarı yumurta təxminən 23-24 gün müddətində inkubasiya edilir.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Falcipennis falcipennisun qorunma statusunu "Qlobal Təhlükəyə Yaxın" kimi təsnif etmişdir. Bunun səbəbi qanunsuz meşə istismarı, həddindən artıq ov və meşə yanğınları nəticəsində yaşayış yerlərinin itirilməsidir. Dikuşa Rusiyanın Uzaq Şərqində Amur meşələrinin sağlamlığını əks etdirən göstərici növ kimi xidmət edə bilər. Bu növün qorunması üçün tədbirlər vacibdir.
## Qalereya

Fayl:Азиатская Дикуша - Falcipennis falcipennis.jpg|Dişi
Fayl:Falcipennis falcipennis-Nest and Clutch.jpg|Yuva
Fayl:Falcipennis falcipennis - Female at nest with newly hatched chicks.jpg|Dişi cücələr ilə yuvada 
Fayl:Male Siberian Spruce Grouse Displaying Jump.jpg|Erkək
Fayl:Falcipennis falcipennis Female.jpg|Dişi
Fayl:Falcipennis falcipennis - Rearing habitat.jpg|Yaşadığı yerlər


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Siberian Grouse and its relatives
* The Siberian Grouse in the Amur region of East Siberia 
* Siberian Grouse · ''Falcipennis falcipennis ''· (Hartlaub, 1855)
* Siberian Grouse (''Falcipennis falcipennis'')
Odontophorus melanonotus

**Odontophorus melanonotus** — Toyuqkimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Odontophorus melanonotus "Odontophorus" cinsinə aid olan 15 növdən biridir. Bu cins daxilində o, şabalıdı meşə bildirçini növ kompleksinə aiddir. Müxtəlif dövrlərdə "O. hyperythrus" "O. erythrops" və "O. speciosus" ilə eyni növ kimi qəbul edilmişdir. Cinsin adı olan "Odontophorus" yunanca "diş daşıyan" mənasını verir. Növün epiteti olan "melanonotus" isə yunanca "qara" (melas) və "bel" (notus) sözlərindən əmələ gəlir. Bu növ monotipikdir, yəni heç bir yarımnövü yoxdur.

Odontophorus melanonotus 23–28 sm uzunluğundadır. Həm erkək, həm də dişi fərdlər təxminən 322 q çəkisindədir. Yetkin fərdlərin ümumi rəngi qəhvəyi-qara olub, incə şabalıdı rəngli naxışlarla örtülüdür. Boğazı və sinəsi qırmızımtıl şabalıdı rəngdədir. Cavan fərdlər oxşar rəngdədir, lakin ümumilikdə daha solğundur.

Odontophorus melanonotus And dağlarında, Kolumbiyanın cənubundakı Nariño departamentindən Ekvadorun Kotopaksi əyalətinə qədər yayılıb. O, 1100–2200 metr yüksəklikdə olan ilkin və ikincil tropik meşələrdə yaşayır. Əsasən yerli quş olsa da, ağaclarda yuxarıda yerləşən yerlərdə yatır.

Odontophorus melanonotus 10-a qədər quşdan ibarət qruplarla qidalanır və yerli onurğasızlar və meyvələr axtarır.

Odontophorus melanonotusun çoxalma fenologiyası haqqında demək olar ki, heç nə məlum deyil. Müxtəlif aylarda yeni çıxmış balalar və asılı olan cavan fərdlərin müşahidələri uzun çoxalma mövsümünü və ya bəlkə də iki fərqli çoxalma dövrünü göstərir.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Odontophorus melanonotusu "həssas" kimi qiymətləndirib: "Bu növün kiçik və parçalanmış yayılma sahəsi var və son dövrlərdə az sayda yerdən qeydlər var. Mövcud yaşayış mühiti və ehtimal ki, populyasiya azalır".

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* BirdLife International Species Factsheet.
Azəryol HK (kişilər)

**"Azəryol" Həndbol Klubu** – Azərbaycanın Bakı şəhərini təmsil edən kişi həndbol klubu. Ev oyunlarını ABU Arenada keçirir.

## Tarixi
"Azəryol" Həndbol Klubu 2000-ci illərin əvvəlində "Azəryolservis"in təşəbbüsü ilə yaradılmışdır.

## Avrokuboklarda
"Azəryol" 2023/24 mövsümündə EHF Avropa Kubokunun ikinci mərhələsində İtaliyanın "Brixen" klubu ilə qarşılaşmış, birinci oyunda 22:43, ikinci oyunda 19:37 hesabı ilə uduzaraq mübarizəni dayandırmışdır.

## İstinadlar
Centrocercus

**Centrocercus** — Tetralar tribasına aid quş cinsi.
## Ümumi məlumat
Centrocercuslar Şimali Amerikaya endemikdir. ABŞ və Kanadanın əksər hissəsində yaşayırlar. Cins iki növdən ibarətdir. Bu növlər Centrocercus minimus və Centrocercus urophasianusdur.

Centrocercus qırqovulları iridir, 75 sm-ə qədər uzanır və 4 kq çəkiyə malikdir. Erkəkləri dişilərdən daha böyük və daha parlaqdır. Bu quşların əsas rəngi tünd qəhvəyi, qəhvəyi, boz və ağ ləkələrlə örtülmüşdür. Quyruq lələkləri çox sivri və müxtəlif istiqamətlərdə fərqlənir. Erkəklərin boğazı qara rəngdədir və böyük ağ kisəciklər var. Erkəkləri dişilərdən fərqləndirən digər bir xüsusiyyət qaşların üstündəki sarı tağlardır.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Centrocercusun qorunma statusunu "Ən Az Narahatlıq Doğuran" (LC) kateqoriyasında qiymətləndirib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Restoration Handbook for Sagebrush Steppe Ecosystems with Emphasis on Greater Sage-grouse Habitat. U.S. Geological Survey
Phyllostomidae

**Yeni Dünya yarpaqburun yarasaları**, **Amerikan yarpaqburun yarasaları** və ya elmi adı ilə **Phyllostomidae** — Şimali Amerikanın cənubundan Cənubi Amerikaya qədər, xüsusilə Cənub-qərbi ABŞ-dən Argentinanın şimalına qədər rast gəlinən yarasalar.

## Təsvir

Yeni Dünya yarpaqburun yarasaları ikitərəfli simmetrik və endotermik məməlilərdir, burunlarında dərinin mürəkkəb bir çıxıntısı var, buna burun yarpağı deyilir və ekolokasiyada kömək etdiyi güman edilir. Burun yarpağı şaquli yarpaq, yuxarıya doğru konkav yarpaq və ya bir neçə aksesuar yarpaqla bəzədilə bilər. Yarpaqburun yarasalarının quyruğu yoxdur, ucları iti və ya yumru ola bilən üçbucaq formalı qulaqları var, bədən ölçüləri 4 ilə 13,5 sm (1,6 ilə 5,3 düym) arasında dəyişir və qanadları 90 sm (35 düym) və ya daha çox ola bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Batis crypta

**Batis crypta** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Batis crypta cənub-qərb Tanzaniya, şimal Malavi və şimal Mozambikin yüksək dağ meşələrində yaşayır. Əvvəllər bu quşlar "B. mixta" hesab edilsə də, 2006-cı ildə morfologiya və mitoxondrial DNT fərqlərinə əsasən yeni bir növ kimi təsvir edilmişdir.

Batis crypta təxminən 10 sm uzunluğunda və 10–15 q çəkisindədir. Tünd rəngli dimdiyi və ayaqları, qırmızı gözləri var. Erkək fərd aşağı hissədə ağ rəngdədir və geniş qara sinə zolağına malikdir. Üst hissədə tünd boz baş, boz bel (bəzi qara lələk ucları ilə), qara üz maskası və ağ zolaqlı qara qanadlar var. Dişi fərd boz baş, qəhvəyi bel, tünd maska, zəif ağ üst göz xətti və qanadında dar qırmızımtıl zolaq ilə fərqlənir. Aşağı hissədə qırmızımtıl çənə ləkəsi və ağ lələk ucları olan sinəsi var. Batis mixta bir qədər qısa quyruğa malikdir. İki növün erkəkləri çox oxşardır, lakin meşə batislərinin daha dar sinə zolağı var və adətən ağ üst göz xəttinin zəif izləri görünür, halbuki qara batisin erkəklərində bu xətt yoxdur. Dişilər daha fərqlidir, Batis mixtaların dişiləri daha açıq rəngli sinə və çənəyə malikdir, daha çox ağ lələk ucları ilə xallı görünüş yaradır. Aydın ağ üst göz xətti və geniş qırmızımtıl qanad zolağı var.

Batis crypta müxtəlif fit və cırıltılı səslər çıxarır və uçuş zamanı qanadları vızıltı səsi çıxarır. Erkəyin mahnısı qısa, aşağı tonlu fit səslərdən ibarətdir.

Həmişəyaşıl meşələrdə, dəniz səviyyəsindən 540–2140 metr yüksəklikdə yaşayır və ən çox 1500 metr yüksəklikdə rast gəlinir. Əsasən ağacların aşağı və orta səviyyələrində qidalanır və termitlər kimi həşəratlarla qidalanır.
## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Batis cryptanın qorunma statusunu "Ən Az Narahatlıq Doğuran" (LC) kateqoriyasında qiymətləndirib.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Distribution map
* Tanzania Bird Atlas:
** Photograph of a male 
** Photograph of a female
E.ə. 242

## Hadisələr

## Doğumlar
* III Antioks — Selevkilər imperiyasının hökmdarı.

## Vəfatlar

## İstinadlar
Centrocercus minimus

**Centrocercus minimus** — Tetralar tribasının Centrocercus cinsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Centrocercus minimus mürəkkəb toy mərasimləri ilə tanınır. Hər yaz erkəklər "lek" adlanan açıq sahələrdə toplaşaraq "təqdimat rəqsi" sərgiləyirlər. Dişi qrupları bu təqdimatları müşahidə edir və ən cəlbedici erkəkləri seçərək cütləşirlər. Yalnız bir neçə erkək əsas çoxalma fəaliyyətini həyata keçirir. Erkəklər yaz aylarında səhər və axşam saatlarında bir neçə saat boyunca leklərdə təqdimat sərgiləyirlər. Leklər adətən sıx şüyüd kollarına bitişik açıq sahələrdir və eyni lek on illər boyu kəkliklər tərəfindən istifadə edilə bilər.

Bu növ yaşayış mühitinin itirilməsi səbəbindən azalmaqdadır, onların yayılma arealı daralıb. Müraciətlərdən sonra növ Amerika Birləşmiş Ştatlarının Balıq və Vəhşi Təbiət Xidməti tərəfindən Nəsli Kəsilmək Təhlükəsində Olan Növlər Siyahısına daxil edilməsi təklif edilmiş və nəhayət, 22 dekabr 2014-cü ildən etibarən təhlükədə olan növ kimi qorunmağa başlamışdır. Bu növün məlum populyasiya ölçüsü olduqca kiçik qalır və növün qorunmağa başladığı dövrdə 4.000-dən az fərdin qaldığı təxmin edilirdi. 2019-cu ilin sorğusu göstərdi ki, Kolorado ştatında populyasiya təxminən 1.800 quşa qədər azalıb və yalnız təxminən 429 yetkin erkək fərd qalıb, bu isə sorğuların başlamasından bəri növ üçün ən aşağı göstəricidir.

Centrocercus minimus cənub-qərbi Koloradonun yeddi və cənub-şərqi Yutanın bir qraflığında tapılır. Əvvəllər Arizona, Nyu-Meksiko və Oklahoma ştatlarında da tapılırdı, lakin indi bu ştatlarda nəsli kəsilib. 

Erkəklər fevralın sonundan aprelə qədər leklərdə və ya təqdimat sahələrində toplaşır, bu sahələr kiçik açıq ərazilərdir və çoxalma burada baş verir. Yalnız bir neçə dominant erkək, adətən iki erkək, çoxalır. Cütləşmədən sonra dişi leki tərk edərək yuva sahəsinə gedir. Yumurta sayı altıdan səkkizə qədər dəyişir; inkubasiya müddəti 25-27 gündür. Centrocercus minimusların yuva tərk etmə və yırtıcılar tərəfindən yumurtaların məhv edilməsi halları yüksəkdir. Cücələr tez inkişaf edir və özləri qidalanmağa başlayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Sisk-a-dee Gunnison Sage-Grouse Conservation
Centrocercus urophasianus

**Centrocercus urophasianus** — Tetralar tribasının Centrocercus cinsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Centrocercus urophasianus Şimali Amerikanın ən iri qırqovul növüdür. Onun yayılma sahəsi ABŞ-nin qərbində və Kanadanın cənubi Alberta və Saskaçevan əyalətlərində yerləşən şərq çöl bitkisi (Artemisia spp.) ilə örtülü ərazilərdir. Centrocercus urophasianus çoxalma ərazilərində daimi sakin olsa da, qışda qısa məsafələr qədər aşağı hündürlüklərə köçə bilər. Bu quş cütləşmə üçün mürəkkəb “lek” sistemindən istifadə edir və yuvasını şərq çöl bitkisi və ya ot yığınlarının altında, yer səthində qurur. Yer səthində qidalanır, əsasən şərq çöl bitkisi ilə qidalanır, həmçinin digər bitkilər və həşəratlar da yeyir. Centrocercus urophasianusun əzələli mədəsi yoxdur və digər qırqovullar kimi sərt toxumları həzm edə bilmirlər.

Centrocercus urophasianusların uzun, biz quyruğu və ayaqlarına qədər lələklə örtülü ayaqları var. Yetkin erkəyin hər gözü üstündə sarı ləkə, üst hissəsi boz, sinəsi ağ, boğazı tünd qəhvəyi və qarnı qara rəngdədir. Cütləşmə zamanı boynundakı iki sarı kisə şişir. Yetkin dişi isə boz-qəhvəyi rəngli alaca-bulacadır, boğazı açıq qəhvəyi, qarnı isə tünd rəngdədir. Yetkin erkəklərin uzunluğu 66-76 sm arasında dəyişir və çəkisi 4-7 funt 1,8-3,2 kq arasındadır. Yetkin dişilər daha kiçik olur, uzunluğu 48-58 sm, çəkisi isə 0,9-1,8 kq arasındadır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* Connelly, John W.; Knick, Steven T.; Schroeder, Michael A. & Stiver, San J. (2004). *Conservation Assessment of Greater Sage-grouse and Sagebrush Habitats*. Unpublished Report, Western Association of Fish and Wildlife Agencies. Cheyenne, Wyoming. PDf fulltext
* Manier, D.J. (2013). *[https://purl.fdlp.gov/GPO/gpo41773 Summary of Science, Activities, Programs, and Policies that Influence the Rangewide Conservation of Greater Sage-Grouse (Centrocercus urophasianus).]* Reston, Va.: U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey.
* *Western Watersheds Project v. U.S. Fish and Wildlife Service* – Summary Judgement PDF fulltext 

## Xarici keçidlər

* Cornell Lab of Ornithology – Greater Sage Grouse
* USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter – Greater Sage Grouse
* eNature.com: Greater Sage Grouse
* High-resolution sage-grouse photos, range maps, broadcast-quality b-roll, and fact sheets
* "Greater Sage-Grouse" photo gallery VIREO
* Western Watersheds Project: Greater Sage Grouse
* Sage Grouse Protection  Biodiversity Conservation Alliance
* Studies in Avian Biology Monograph: Ecology and Conservation of Greater Sage-Grouse: A Landscape Species and Its Habitats  Biodiversity Conservation Alliance
* A Guide to the Nevada Sage Grouse Conservation Project Records, 2007-14. Special Collections, University Libraries, University of Nevada, Reno.
Otus cyprius

**Otus cyprius** və ya **Kipr bayquşcuğu** — Bayquşlar fəsiləsinin meşə bayquşcuğu cinsinə aid bayquş növü. 
## Ümumi məlumat
Bu növ Adi meşə bayquşcuğu ilə oxşardır və bir zamanlar eyni növ hesab edilirdi. Otus cyprius Adi meşə bayquşcuğundan iki notlu mahnıya malik olması (tək notlu əvəzinə), qırmızımtıl morfunun olmaması (qırmızımtıl morf əvəzinə) və davamlı lələk fərqləri ilə fərqlənir (Otus cyprius daha tünd görünür). Otus cyprius ilə Adi meşə bayquşcuğu arasında mitoxondrial DNT fərqləri məhduddur, lakin bu taksonlar miqrasiya zamanı müvəqqəti simpatriya yaşamasına baxmayaraq, tamamilə fərqli çoxalma sahələrinə malikdirlər. 

Otus cyprius Kipr adasına endemikdir. Ədəbiyyatda adanın kənd ərazilərində, meşəliklərdə və dəniz səviyyəsindən 1900 metr yüksəkliyə qədər olan meşələrdə rast gəlinməsi qeyd edilir. Adanın ən yüksək nöqtəsi olan Olimp dağı 1952 metr yüksəklikdədir və bu növün zirvə yaxınlığında qeydləri var, buna görə də növün yayılması adanın demək olar ki, bütün ərazisini əhatə edir.

Qonşu İsrail ərazisində oxşar səsləri olan bayquşların qeydləri bu növə aid edilsə də, bu qitə populyasiyalarının hazırkı taksonomik statusu məlum deyil.

Bu növ təbii boşluqlarda, binalardakı boşluqlarda və süni yuva qutularında yuva qurur. Yuva qutuları ilə aparılan bir araşdırmada, ən yüksək yuva qutusu işğal səviyyəsi meşə kənarında və kənd ərazilərində tapılsa da, bu növ adanın 1900 metrdən aşağı olan demək olar ki, bütün yaşayış mühitlərində tapıla bilər. Bu növün yuva qurma adətləri xüsusi maraq doğurur, çünki bu, ağacdələn növlərinin olmadığı bir adada boşluqda yuva quran endemik bir növdür və Kalabriya şamları ("Pinus brutia") "nadir hallarda qoca yaşa qədər boşluq inkişaf etdirir".

Bu növ kənd ərazilərində yaşayır, bəzən binalarda yuva qurur və növ üçün təqdim edilən yuva qutularından müntəzəm istifadə edir.
## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Batis cryptanın qorunma statusunu "Ən Az Narahatlıq Doğuran" (LC) kateqoriyasında qiymətləndirib.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Frizl

**Frizl** — Toyuqkimilər fəsiləsinə aid toyuq növü. 
## Ümumi məlumat
Frizl xüsusi qıvrım və ya dalğalı lələkləri olan toyuq cinsidir. Frizl geni Pekin və Polşa toyuqları kimi bir çox növdə görünə bilər, lakin Frizl bir sıra Avropa ölkələrində və Avstraliyada ayrıca cins kimi tanınır. Amerika Birləşmiş Ştatlarında isə frizl toyuqlar ayrı bir cins hesab edilmir və sərgilərdə aid olduqları cinsin standartlarına uyğun qiymətləndirilir.

Frizlin mənşəyi məlum deyil. Frizl geninin Asiyadan yayıldığı düşünülür. Uzaq Şərqdə frizl toyuqlar haqqında XVIII əsrdən bəri məlumatlar var. Frizl cinsi sərgi məqsədi ilə seleksiya yetişdirilməsinin nəticəsidir.&hairsp;Bu cins doqquz Avropa ölkəsində tanınır.

Lələklərin qıvrım olması geni normal lələklər üzərində natamam dominant xarakter daşıyır, bu cinsin bütün fərdlərində frizl lələklər olmur. Frizl quşlar bu gen üçün heterozigotdur, iki frizl quş çiftləşdirildikdə, övladlar Mendel qanununa uyğun olaraq nisbətində geni miras alır: 50% heterozigot və valideynlər kimi frizl, 25% normal lələklərə malik olur, 25% isə "aşırı frizl" olur və boru təmizləyicilərinə bənzər kövrək lələklərə sahib olur. Frizl tək ibiklidir və ayaqları təmizdir. Yaxşı yem axtaran və möhkəm bir cinsdir.

Araşdırmalar göstərir ki, frizl fenotipi KRT75 keratin genindəki mutasiyadan yaranır. Ekson 5 və intron 5-in bir hissəsini silən bir delesiya, splice sahəsini dəyişdirir. Bu, KRT75 geninin 69 baz cütlüyünün silinməsinə səbəb olur. 

Frizl yalnız sərgi məqsədi ilə yetişdirilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kornuoll toyuqları

**Kornuoll toyuqları** və ya **Korniş**, həmçinin **Indian Game** — Toyuqkimilər fəsiləsinə aid toyuq növü. 
## Ümumi məlumat
Kornuoll toyuqları əsasən ət və ya sərgi üçün yetişdirilən Britaniya cinsli toyuqlardı. Bu cins XIX əsrin əvvəllərində İngiltərənin cənub-qərbindəki Kornuoll və Devon əyalətlərində yaranmışdır. Xüsusilə ağır və muskel bədəni ilə tanınan Kornuoll geniş döş hissəsi ilə seçilir və kiçik qəhvəyi yumurtalar verir.

Kornuoll toyuqları böyük və qısa ayaqlı bir toyuqdur və geniş və dərin döş ilə xarakterizə olunur. Erkək toyuqların bəziləri o qədər qısa ayaqlı və geniş döşlü ola bilər ki, təbii şəkildə çoxalmağa qadir olmurlar.

Rəng çeşidləri bunlardır:
* Tünd
* İkiqat-üçlü mavi 
* ABŞ-da isə ağ, ağ-qırmızıya bənzər və buff rəngləri mövcuddur.

Tükləri nazik və sərtdir, bu da onları soyuğa qarşı həssas edir, hansı ki, bu da bəzi hallarda yumurtlamağı gecikdirə bilər.

Əvvəlcə göyərçin döyüşləri üçün yetişdirilən Kornuoll toyuqları sonradan yaxşı ət məhsulu verən bir cinsə çevrildi. Çox vaxt Dorking, Orpington və Sussex kimi digər ət cinsləri ilə qarışdırılaraq ət istehsalını artırmaq məqsədilə istifadə olunurdu. Buna baxmayaraq Kornuoll toyuqları çox zəif yumurtlayan bir cinsdir, ildə təxminən 80 kiçik qəhvəyi yumurta verir.
Boyu və güclü xüsusiyyətləri sayəsində Kornuoll toyuqları cinsi müasir broiler istehsalında mühüm rol oynayır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Müqəddəs Məryəm kilsəsi (Mühlhausen)

**Müqəddəs Məryəm kilsəsi** () — Mühlhausen şəhərində yerləşən Lüteran kilsəsi. Erfurt kafedralından sonra Türingiyanın ikinci ən böyük kilsə binasıdır. Kilsə əsasən XIV əsrdə Qotika üslubunda tikilmişdir. Kilsənin 86,7 metr hündürlüyündə olan mərkəzi qülləsi 1898–1903-cü illərdə inşa edilmişdir və bu əyalətin ən hündür qülləsidir. Kilsə 1525-ci ildə Almaniya kəndli müharibəsi ilə bağlı hadisələrin mərkəzində olmuşdur, çünki üsyançı lider Tomas Müntser kilsədə keşiş kimi fəaliyyət göstərirdi. 1891-ci ildə tikilmiş Sauer orqanı Türingiyada qalmış ən böyük XIX əsr orqanı hesab olunur.
## Tarixi
Kilsə yerli travertin daşından tikilmiş beş nefli Qotika zalına malik dini binadır. Mərkəzi nef yan neflərdən iki qat daha genişdir. Kilsənin qərb tərəfində üç qüllə var, təxminən 42 metr hündürlüyündə iki yan qüllə və 86,7 metr hündürlüyündə əsas mərkəzi qüllə. Qüllələr kvadrat formalı əsas plana və alt quruluşa malikdir, üst hissədə isə səkkizbucaqlı üst quruluş var. Şərq tərəfində üç xor var, böyük mərkəzi xor və onun yanında iki kiçik xor. Mərkəzi xor hündür və incə görünür ki, bu da Qotik dövrünə xas xüsusiyyətdir. Şimal tərəfdəki xor Müqəddəs Nikolaya həsr olunmuş vəftiz şapeli idi, cənub tərəfdəki xorun altında isə sakristiya yerləşir.
Zal kilsəsinin daxili interyeri, hər biri beş incə və hündür sütundan ibarət dörd sıra ilə 30 düzbucaqlıya bölünür. Orta əsrlərdə matroneum (qadınlar üçün qalereya) kitabxana kimi istifadə edilirdi (bu, o dövrdə böyük kilsələr üçün ümumi bir vəziyyət idi). Kilsənin transepti nef qədər genişdir və kilsənin ümumi enindən kənara çıxmır.

Transeptin cənub portalı, kilsənin əsas girişi kimi xidmət edir və Qotika üslubuna xas olan şəkildə zəngin bəzəklərlə işlənmişdir. İki yan sütun portalın vizual olaraq daha görkəmli və geniş görünməsini təmin edir, baxmayaraq ki, portal kilsənin yan divarı ilə eyni xətt üzərindədir. Portalın mərkəzinin üstündəki illüziya eyvanda kilsənin qarşısındakı meydana baxan dörd heykəl var. Onlar İmperator IV Karl, həyat yoldaşı Pomeraniyalı Elizabet və iki uşağını, həmçinin bir saray xanımı və saray adamını təmsil edir. İndi rəngsiz olan fiqurlar bir zamanlar rənglənmişdi. İllüziya eyvanının üstündə İsa Məsihin "Dünyanın Hakimi" kimi təsviri var. Kilsə qapısında çoxsaylı heykəllər var. Onlar 1525-ci ildə Almaniya kəndli müharibəsi zamanı dağıdılmış və təxminən 1900-cü ildə bərpa edilmişdir.
## Qalereya

20100430 140206 Westeingang.png|Qərb portalı
20100430 140650 Nordosteingang.png|Şimal-şərq portalı
Maria Marienkirche Mühlhausen.JPG|Əsas portaldakı Məryəm heykəli
Orgel Marienkirche Mühlhausen.JPG|Orqan
Thueringen-Muehlhausen-Kirche-St-Marien bearbeitet.jpg|Müqəddəs Məryəm kilsəsi
20100430 140324 Romanische Nordturm und neugotische Mittelturm.jpg|Mərkəzi və şimal-qərb qülləsi
Portal Marienkirche Mühlhausen.JPG|Kilsənin cənub portalı və əsas girişi
Marienkirche Mühlhausen innen.JPG|Daxili görünüş


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* St. Mary's Church, Müntzer Memorial on the town's website
Brekel

**Brekel** — Toyuqkimilər fəsiləsinə aid toyuq növü. 
## Ümumi məlumat
Brekel Belçikaya məxsus ənənəvi toyuq cinsidir. Şərqi Flandriya vilayətində, Brekel bölgəsində yarandığı güman edilir. Bantam (kiçik ölçülü) versiyası da mövcuddur. Böyük Britaniyanın Kampin cinsi Brekeldən törəmişdir.

Ehtimal olunur ki, Brekel Ostfriesisşe Möve və Vestfalisşer Totleger cinsləri ilə eyni qızılı və gümüşü rəngli qədim genetik populyasiyadan törəyib. Opbrakel və Nederbrakel kəndlərindən başlayaraq, Şeldt və Dender çayları vadisi boyunca yayılmışdır.

1884-ci ilə qədər iki fərqli tip ayrı cinslər kimi qəbul edilirdi. Bunlar Flandriyanın iri Brekel toyuqları və Kampayn bölgəsinin kiçik və yüngül tipli toyuqları idilər.

1898-ci ildə Nederbrakeldə Brekel Yetişdiricilər Cəmiyyəti yaradıldı və ilk rəsmi cins standartı dərc edildi.

19260-cı ildə Brekel və Kampayn cinsləri yenidən birləşdirilərək tək bir cins kimi standartlaşdırıldı.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bilefelder

**Bilefelder** — Toyuqkimilər fəsiləsinə aid toyuq növü. 
## Ümumi məlumat
Bilefelder Almaniyaya məxsus ev toyuğu cinsidir. 1970-ci illərdə Bilefeld bölgəsində Gerd Rot tərəfindən Malines, Velsumer və Amerika Barred Rok cinslərinin çarpazlaşdırılması ilə yaradılmışdır. Auto-seksinq2 xüsusiyyətinə malikdir, yəni cücələrin cinsi rənginə görə müəyyən edilə bilər. Bu cinsin kiçik ölçülü versiyası da mövcuddur, Bielefelder Zwerg-Kennhuhn.

*  1920-1930: İngilis genetiki Reginald Punnett, auto-seksing cinslərinin əsas prinsiplərini inkişaf etdirdi.
*  1970-ci illər: Gerd Rot, Bilefeld bölgəsində Malines, Velsumer və Barred Rok toyuqlarını çarpazlaşdıraraq yeni cins yaratdı.
*  1976: İlk dəfə "Deutsche Kennhuhn" adı ilə sərgiləndi.
*  1980: Alman Bund Deutscher Rassegeflügelzüchter (Alman Safqan Quş Yetişdiriciləri Birliyi) cinsi rəsmi olaraq Bilefelder Kennhuhn adı ilə tanıdı.
* 2007: FAO-nun DAD-IS bazasına görə təhlükədə olmayan cins olaraq qeydə alındı.

Rəng növləri:
* Qəhvəyi-qara çalarlarla "kəklik" tipli lələk quruluşu.
* Gümüşü – eyni naxışlı, lakin qırmızı və ya sarı rəng olmadan.

Auto-seksing xüsusiyyəti: Cücələrin cinsi doğulduqdan dərhal sonra rənglərinə görə ayırd edilə bilər.

Bilefelder ikitərəfli istifadə olunan cinsdir, həm ətlik, həm də yumurtalıq məqsədilə yetişdirilir. Böyük Bilefelder toyuqları ildə təxminən 230 böyük qəhvəyi yumurta qoyur. Bantam versiyası ildə təxminən 160 yumurta verə bilər. Tez böyüyür və yaxşı keyfiyyətli ət verir. Bilefelder rahat saxlanılan, sağlam, yüksək məhsuldarlığa malik və soyuq iqlimə dözümlü bir cinsdir.
## Qalereya

File:Poule de Bielefeld SDA.jpg|
File:Coq de Bielefeld.jpg|
File:Poule Bielefelder naine.jpg|
File:Bielefelder naine.jpg|


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Faverol

**Faverol** — Toyuqkimilər fəsiləsinə aid toyuq növü. 
## Ümumi məlumat
Faverol Fransaya xas toyuq cinsidir. Bu cins 1860-cı illərdə Fransanın şimal-mərkəzində, Houdan və Faveroll kəndləri ətrafında yetişdirilmişdir. Cinsə sonuncu kəndin adı verilmişdir. 
Faverol ağır cins kimi təsnif edilir və saqqal, yanaqlarda lələk, ayaqlarda lələk və hər ayaqda beş barmaq var. Faverol həm qapalı, həm də sərbəst mühitə yaxşı uyğunlaşır. Faverol XX əsrin əvvəllərində Paris bazarı üçün yumurta istehsal edən əsas cins idi. Hal-hazırda əsasən bəzək və sərgi cinsi kimi saxlanılsa da, yaxşı yumurta qoyur və yaxşı ət verir. Ən ümumi rəngi Salmon rəngidir. Somon rəngli dişilərin lələkləri əsasən qəhvəyi və krem ağ rəngdədir. Erkəklər daha tünd rəngdə olur, qara, qəhvəyi və saman rəngli lələklərə malikdirlər.
Digər növlərə ağ, qara, ermin, kuku, maun, çil və mavi daxildir. Toyuqlar qışda orta ölçülü, açıq qəhvəyi və ya çəhrayı yumurta qoyur. Bəzi xoruzlar bütün cinslər arasında ən sakit olanlardır və Faverol həm də son dərəcə sakit xarakteri ilə tanınır. Nəticə etibarilə, qarışıq qrupda digər quşlar tərəfindən zəiflikləri səbəbi ilə təzyiq görə bilərlər. Onlar digər Faverolleslərlə və ya Sussex kimi sakit cinslərlə qrupda daha yaxşı inkişaf edirlər.

Sakit xarakterinə görə Faverol xüsusən uşaqlar üçün ev heyvanı kimi saxlanılan məşhur bir cinsə çevrilib. Kiçik ev qrupları saxlayan insanlar arasında da populyarlıq qazanır, çünki bu cins həm yumurta istehsalı, həm dət ət məqsədi üçün uyğundur. Faverolles yaxşı yumurta qoyan cins hesab olunur, yaxşı qulluq edilən Faverolles toyuğu həftədə təxminən dörd yumurta qoya bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Faverolles Fanciers of America
* Порода фавероль  
* Фотографии
Ochthornis littoralis

**Ochthornis littoralis** — Tyrannidae fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Ochthornis littoralisin qısa ağ "superciliumu" (göz üstü xətti) və tünd toz-qəhvəyi rəngli qanadları və quyruğu var. Uzunluğu təxminən 13-13,5 santimetr, çəkisi isə 13,4 qramdır. Adını həm lələk örtüyünün solğun rəngindən, həm də su kənarı yaşayış mühiti ilə sıx əlaqəsindən alır. Dimdiyi qısa və dar olub, yumru bədəni ilə ziddiyyət təşkil edir. 

Ochthornis littoralislər tropik çaylar boyunca, dik sahillər və dağıntı yığınları yaxınlığında, həmçinin açıq köklər yanında tapılır, çünki su yaxınlığında yaşamağa üstünlük verir. Bu növ həmçinin bataqlıqlar, axarlar, çaylar və şəlalələr kimi digər su mənbələri yaxınlığında da müşahidə edilmişdir.

Ochthornis littoralis Cənubi Amerika qitəsində, neotropik biogeoqrafik regionda yayılmışdır. Bu quşlar köçəri deyildir və Cənubi Amerikada qalırlar. Əsasən Amazoniyanın böyük bir hissəsində, şərq hissə istisna olmaqla, həmçinin Fransa Qvianası sahil regionunda və Braziliyanın şimal-şərqində tapılır.

Ochthornis littoralisin qidası tropik çay kənarlarında tapılan kiçik həşəratlardan ibarətdir. Bu quşun dəqiq hansı həşəratları yediyi barədə çox məlumat yoxdur, lakin Amazon regionunda tez-tez rast gəlinən həşəratlara misal olaraq gergedan böcəkləri, yarpaq kəsən qarışqalar, kağız eşşək arıları, peyin böcəkləri, qəhvəyi çubuq həşəratları və digərləri göstərilə bilər. Bu kiçik quşlar əsasən su kənarından təxminən 2 metr məsafədə olan budaqlara qonaraq ovunu asanlıqla tutur. Solğun su tirannı adətən qida üçün yalnız qısa məsafələrə uçur. 

Ochthornis littoralislər adətən sakit quşlardır və tez-tez cüt-cüt tapılır. Peruda bu quşlar aprel ilə oktyabr ayları arasında çoxalır. Çoxalma zamanı ot kökləri, kiçik köklər və palçıqdan hazırlanmış açıq bir yuva qururlar. Yuva adətən çay kənarından 3 metr yüksəklikdə, dik çay sahilində, çox vaxt bir kütük altında və ya sərt palçıq çıxıntısında yerləşir. Adətən üç-dörd yumurta qoyurlar. 

Ochthornis littoralislər qlobal təhlükə altında olmadığı üçün populyasiya trendi sabitdir. Populyasiya trendlərində heç bir kəskin dəyişiklik müşahidə edilmir və bu quşlar kifayət qədər geniş yayılmışdır.
## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Batis cryptanın qorunma statusunu "Ən Az Narahatlıq Doğuran" (LC) kateqoriyasında qiymətləndirib.  Cənubi Amerikada yaşayış mühitlərində kifayət qədər geniş yayılmışdır, lakin çaylar boyunca seyrək şəkildə rast gəlinir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Drab water tyrant photo gallery VIREO
Asil

**Asil** — Toyuqkimilər fəsiləsinə aid xoruz növü. 
## Ümumi məlumat
Asil xoruzları Hindistanın döyüş xoruzu növüdür. Bu növ əsasən Hindistanın Tamil Nadu, Andhra Pradeş, Chhattisgar və Odişa kimi ştatlarında yayılmışdır və bir çox digər ölkələrə ixrac edilmişdir. Oxşar quş növlərinə Cənub-Şərqi Asiyanın böyük bir hissəsində də rast gəlinir.

Asil XIX əsrin əvvəllərində İngiltərədə yaradılan Kornuoll toyuqları növünün ana növlərindən biridir.

Asil növü Hindistan yarımqitəsində, müasir Hindistan, Pakistan, Banqladeş və Şri-Lanka ərazilərində meydana gəlmişdir. Bu növün ən qədim döyüş xoruzu növlərindən biri olduğu düşünülür. "Asil" sözü ərəb mənşəlidir və "safqan" mənasını verir. Hindistanda isə bu, bütün döyüş növləri üçün ümumi bir termindir.

Asil xoruzları və toyuqları özünəməxsus fiziki xüsusiyyətlərə malikdir. Kulanq xoruzunun başı, uzunquyruq Asil toyuğu və Reza xoruzu ilə toyuqlar bu növün nümunələridir.

Asil toyuqları yaxşı yumurtlamır, lakin yumurtaların üzərində yaxşı oturur. İldə təxminən 70 yumurta verə bilərlər. Yumurtaların rəngi kremdən qəhvəyiyə qədər dəyişir və çəkisi təxminən 40 qramdır.

Asil növü əsasən döyüş xoruzu kimi istifadə edilir və onun döyüş qabiliyyəti ilə tanınır. Bu növ həmçinin quşçuluq həvəskarları arasında məşhurdur və müxtəlif rənglərdə yetişdirilir.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Esther J.J. Verhoef-Verhallen, Aad Rijs (2003). *The complete encyclopedia of chickens*. Lisse: Rebo International, 

## Xarici keçidlər
Amadina fasciata

**Amadina fasciata** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Amadina fasciata ilk dəfə 1789-cu ildə alman təbiətşünası İohann Fridrix Gmelin tərəfindən Karl Linneyin "Systema Naturae" əsərinin genişləndirilmiş nəşrində təsvir edilmişdir. Gmelin bu növü "Loxia" cinsinə daxil edərək "Loxia fasciata" binominal adını vermişdir. Növün epiteti "zolaqlı" mənasını verən Latın sözündən gəlir. Gmelin təsvirini 1776-cı ildə ingilis təbiətşünası Piter Braun tərəfindən təsvir edilmiş və təsvir edilmiş "zolaqlı qalın dimdik" əsasında yazmışdır. Nə Braun, nə də Gmelin yayılma yerini göstərməsə də, 1805-ci ildə fransız ornitoloq Lui Pyer Viyello Seneqalı yayılma yeri kimi təyin etmişdir. Hazırda Amadina fasciata 1827-ci ildə ingilis təbiətşünası Vilyam Svainson tərəfindən təqdim edilən "Amadina" cinsinə daxildir.

Bu növün dörd yarımnövü tanınır:
* "A. f. fasciata" (Gmelin, JF, 1789) – cənubi Mavritaniya, Seneqal və Qambiyadan Sudan və Uqandaya qədər.
* "A. f. alexanderi (Neumann", 1908) – Eritreya, Efiopiya və Somalidən Keniyaya və Tanzaniyaya qədər.
* "A. f. meridionalis" (Neunzig, 1910) – cənubi Anqola və şimali Namibiyadan şimali Mozambikə qədər.
* "A. f. contigua (Clancey", 1970) – cənubi Zimbabve, cənubi Mozambik və şimali Cənubi Afrika Respublikası.

Amadina fasciatanın lələkləri açıq qum rəngindədir və bütün bədənində qara ləkələr var. Qara-qəhvəyi quyruğu, qalın ağ çənəsi və yanaqları, qarın hissəsində isə şabalıdı-qəhvəyi ləkə var. Ayaqları çəhrayı rəngdədir. Yetkin erkəklərin boğazında parlaq qırmızı bir zolaq var (buna görə də "kəsik boğaz" adlanır), cavan erkəklərdə isə bu zolaq bir qədər solğun olur.
Bu növün qlobal yayılma sahəsi təxminən 3,300,000 km²-dir. Afrika çöl zonasında (Sahel), şərq və cənub hissələrində geniş yayılmışdır.

Amadina fasciatalar adətən digər quşlar tərəfindən tikilmiş yuvalardan istifadə edirlər. Bir dəfəyə 3–6 ağ yumurta qoyurlar və bu yumurtalar 12–13 gün müddətində qızdırılır. Balalar 21–27 gün sonra yuvadan çıxır, lakin valideynləri tərəfindən daha üç həftə ərzində qidalandırılır.
## Qalereya

Image:Cut-throat Finch RWD7.jpg|Erkək
Image:Cut-throat Finch male RWD9.jpg|Dişi


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Cut-throat finch - Species text in The Atlas of Southern African Birds.
Rhinopoma

**Rhinopoma** (*Siçanquyruq yarasalar*) — "Rhinopomatidae" fəsiləsinə aid olan cücü yeyən kiçik yarasalardır və yalnız üçdən altıya qədər növü əhatə edən tək bir cinsdə - "Rhinopoma" cinsində toplanır. Onlar köhnə dünyada, Şimali Afrikadan Tailanda və Sumatraya qədər olan quraq və yarımsəhra bölgələrində yaşayırlar. Mağaralarda, evlərdə və hətta Misir piramidalarında yuva qururlar. Nisbətən kiçik olan bu yarasaların bədən uzunluğu cəmi 5-6 sm, çəkisi isə 6-14 qram arasında dəyişir.

## Xüsusiyyətləri

"Rhinopomatidae" fəsiləsinə aid yarasalar çox incə ətraflara və uzun, nazik, tüksüz quyruğa malikdirlər. Quyruqları bədənlərinin qalan hissəsi ilə demək olar ki, eyni uzunluqdadır və patagiuma (qanad dərisinə) birləşməyib. Onların qum rəngli xəzi yumşaq və qısadır. Burunları kiçik və sadə bir burun yarpağına malikdir, burun dəlikləri isə klapanlıdır. Böyük qulaqları yaxşı inkişaf etmiş traqusa malikdir və alınlarında dəri zolağı ilə böyük, qara gözlərə birləşir. Quyruq saplağına və arxa ayaqlara yaxın yağ yığımı yerləşir. Bütün yarasalar arasında Rhinopomatidae ən qısa barmaqlara malikdir (qabaq qoluna nisbətən). Baş-bədən uzunluğu 50-90 mm, qabaq qolu uzunluğu 45-75 mm, quyruq uzunluğu 40-80 mm, bədən çəkisi isə 6-14 qram arasındadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Araukana

**Araukana** — Toyuqkimilər fəsiləsinə aid toyuq növü. 
## Ümumi məlumat

Araukana Çilidən gələn ev toyuğu cinsidir. Adı mənşəyinin Araukariya bölgəsindən gəldiyinə inanıldığı üçün bu tarixi bölgədən götürülmüşdür. Araukana dünyada mavi qabıqlı yumurta qoyan nadir cinslərdən biridir.

Bu cinsin standartları ölkədən ölkəyə dəyişir. Bəzi fərdlərin qulaqlarında qeyri-adi lələk tutamları ola bilər və bəziləri quyruqsuz olur, yəni quyruq sümüyü yoxdur. ABŞ-da buna görə "Cənubi Amerika Quyruqsuz Toyuğu" kimi də tanına bilər. Həm qulaq tutamları, həm də quyruqsuzluq letal genlər tərəfindən idarə olunur, buna görə bütün fərdlər bu xüsusiyyətləri göstərmir. ABŞ-dakı Ameraukana cinsi və "Easter egger" adlanan hibridlər də Araukana cinsindən törəmiş və mavi və ya yaşıl yumurta qoyan növlərdir.

Araukana cinsinin erkən tarixi sənədləşdirilməmişdir. XX əsrin əvvəllərində bu quşlar Cənubi Amerikada geniş yayılmışdı. 1914-cü ildə Çiliyə səfər edən ispan quşçuluq mütəxəssisi Salvador Kastello, bu toyuqları gördü və onları "Gallina Araucana" adlandırdı, çünki bu quşlar əsasən Mapuçelər arasında yayılmışdı. Kastello onların yeni bir növ olduğunu düşündü və 1921-ci ildə Haaqada keçirilən Birinci Dünya Quşçuluq Konqresində bu barədə məruzə etdi. 1924-cü ildə Barselonada keçirilən İkinci Dünya Quşçuluq Konqresində "Gallus inauris" elmi adı təklif olundu. Lakin sonradan müəyyən edildi ki, Araukana digər ev toyuqları ilə eyni növə aiddir.

Araukana cinsinin həm tam ölçülü, həm də kiçik variantları mövcuddur. Bu cinsin nümayəndələri həm quyruqlu, həm də quyruqsuz ola bilər. Araukana noxud formalı darağa malikdir və ildə təxminən 250 mavi və ya yaşıl yumurta qoyur.

Avstraliyada yalnız quyruqlu Araukana rəsmi olaraq tanınır, lakin sərgilərdə həm quyruqlu, həm də quyruqsuz növləri iştirak edə bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əbdülhəyy əl-Ləknəvi

**Əbül-Həsənət Məhəmməd Əbdülhəyy ibn Məhəmməd ibn Əbdilhəlim ibn Məhəmməd Əminillah əs-Səhələvi əl-Ləknəvi** (; ) — Hənəfi məzhəbinə mənsub fəqih və mühəddis.

## Bioqrafiyası
Əbu Əyyub əl-Ənsarinin nəslindən olduğuna görə nisbəsi "Ənsari"dir. Atası fiqh, hədis və əqli elmlərə aid 30-dan çox əsər qələmə almış alim idi. Ləknəvi, on yaşı olanda Quranı əzbərləyib və atasından digər elmləri öyrənir. Farsca bəlağət və xəttatlıq dərsləri alır. Heydərabadda Nizamiyyə mədrəsində iki il təhsil alıb. Atası ilə birlikdə həccə gedir (1863). Həcdən qayıtdıqdan sonra Heydərabadda tədris və müəlliflik həyatına davam edir. Atası qazılıq və Ədalətün-Nizamiyyədəki vəzifələrini yerinə yetirərkən vəfat etdiyindən, atasının vəzifələri ona təklif olunur. Təklifi rədd edərək, doğulduğu yerə qayıdır və əmisinin qızı ilə evlənir.

Ləknəvi ikinci dəfə getdiyi həcc ziyarətində Məkkə və Mədinədə Əhməd ibn Zeyni Dəhlən, İbn Humeyd, Məhəmməd ibn Məhəmməd əl-Ərəb əl-Məğribi, Əbdülqəni ibn Əbu Səid əl-Öməri əl-Mücəddidi və Əli əl-Həriri əl-Mədənidən bəzi əsərlərin rəvayət icazətini (hüququ) əldə edir. Atasının dayısı Məhəmməd Nemətullah əl-Ənsaridən riyaziyyat və əqli elmləri öyrənir. Məhəmməd əl-Müzəffərpuridən farsca, riyaziyyat, Həmidəddin Fərahidən fiqh öyrənir və Zahir Əhsən ən-Nəməvi, Məhəmməd Əbdülbəqi əl-Ləknəvi, İdris ibn Əbdüləli ən-Nəkrəmi kimi bir çox tələbə yetişdirir. Ləknəvi, hicri 1304-cü (1886) ildə vəfat etmişdir. O, qələmə aldığı bioqrafiyasında, onda sadiq yuxu görmə xüsusiyyətinə malik olduğunu, baş verəcək hadisələr haqqında yuxu vasitəsilə məlumatlandırıldığını və yuxu yolu ilə səhabə və tabiinlərlə görüşərək onların biliklərindən bəhrələndiyini iddia etmişdir.

## Görüşləri
Üsul və füruda söz sahibi olan Ləknəvi, dəlillər vasitəsilə höküm vermək də olduqca mahir idi. Hənəfi olmasına rəğmən, məzhəbin görüşlərinə zidd olan bir dəlil aşkarladıqda məzhəbin görüşünü qəbul etməzdi. Hədis və fiqhlə yanaşı, təfsir, tarix, ənsab, ədəbiyyat, fəlsəfə və məntiqlə də maraqlanan Ləknəvi, ingilis işğalının intensiv olaraq davam etdiyi bir dövrdə İslamın funtamental prinsiplərinə sadiqliyə önəm vermişdir. Bu da insanların ona olan inamını artırmış və Seyyid Əhməd Xan öndərliyində davam edən ingilis tərəfdarlığının azalmasında mühüm rol oynamışdır.

## Əsərləri
Ləknəvi, hədis, fiqh, tarix, təbəqat və digər sahələrə aid 120-yə yaxın tədqiqat və əsər qələmə almışdır. Onlardan bəziləri bunlardır:

* ***ət-Təliqul-müməccəd alə Muvattail-İmam Məhəmməd***. "Muvatta"nın Məhəmməd əş-Şeybani rəvayətinin şərhi.
* ***ət-Təhqiqul-əcib fit-təsvib*** (Ləknəv 1874).
* ***Həsrətül-aləm bi-vəfati-mərciil-aləm***. Atasının həyatı haqqında qələmə aldığı əsər.
* ***əl-İfadətül-xatirə fi məbhəsi nisbəti-sübui-ərazin şairə*** (Dehli h.q. 1326).

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Hənəfilərin siyahısı