open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Humay 2008-2009

"Humay 2008-2009" mükafatının təqdimetmə mərasimi 2009-cu il aprelin 21-də keçirildi. Mükafatlar musiqi, kino, teatr, ədəbiyyat, kitab, jurnalistika, televiziya, el və foto nominasiyalarına görə təyin olunmuşdu.

## Nominasiyalar

### Musiqi

Musiqi nominasiyasında qaliblər:

* Əlibaba Məmmədov (xalq artisti) - muğam sənətinin inkişafında xidmətlərinə görə.
* Nəzakət Teymurova (xalq artisti) - muğam ifaçılığında əldə etdiyi nailiyyətlərə görə.
* Zemfira Abdullayeva (musiqişünas) - bəstəkar Tofiq Quliyev haqqında yazdığı kitaba görə.
* Şəhla Həsənova (musiqişünas) - Musa Mirzəyev haqqında yazdığı monoqrafiyaya görə.
* Allahverdi Paşayev (Fikrət Əmirov adına xalq çalğı orkestrinin rəhbəri).
* Cavan Zeynallı (cazmen) - aktiv musiqi fəaliyyətinə görə.

### Kino

Kino nominasiyasında qaliblər:

* Şamil Nəcəfzadə - "Qala" bədii filminə görə.
* Oqtay Mirqasımov (ssenarist-rejissor) - "Günaydın, mələyim" filminə görə

### Teatr

Teatr nominasiyasında qaliblər:

* Nailə Kərimova (musiqişünas) - "Azərbaycan teatr musiqisinin XX əsr tarixi" elmi işinə görə.

### Ədəbiyyat

Ədəbiyyat nominasiyasında qaliblər:

* Firuz Mustafa - "Teatr meydanı" və "Dəniz köçü" əsərlərinə görə.

### Kitab

Kitab nominasiyasında qaliblər:

* Eldar Günaydın - Sara Aşurbəylinin "Bakı tarixi" kitabının yeni nəşrinə görə.

### Jurnalist

Jurnalist nominasiyasında qaliblər:

* Fazil Rəhmanzadə - (jurnalist-publisist).

### El

* Rəsul Rəkşanlı - ("Doktor Xanlar" kitabının müəllifi).

### Televiziya

Televiziya nominasiyasında qalib:

*Lider Media Holdinqin "Azərbaycan" redaksiyası- "Azərbaycan qalaları" sənədli filmlər silsiləsinə görə.

### Foto

* Mirələkbər Ağasıyev - (fotoqraf).

## Mənbə

* Anspress.com
Xakaslar

**Xakaslar** - türk xalqlarından biri.
Xakaslar türk boyu olub Cənub-Şərqi Sibirdə yaşayırlar. Onlar Rusiya Federasiyasının Krasnoyarsk şəhərinin Xakas Muxtar Vilayətinin məskunudurlar. Xakaslar Abakan Türkləri, Yenisey Qırğızları, Minusinsk Tatarları və ya Abakan Tatarları kimi fərqli adlarla adlandırılmışdılar.

## Əhalisi
Xakas əhalisi 1939-cu il əhalinin siyahıya alınmasına görə 52.000 nəfəridi. 1959-cu ildə 56,600 nəfərlik əhalinin 40,000-i xakaslar idi. Ölkədə xakaslardan başqa ruslar, ukraynalılar və tatarlar da yaşayır. Əlbəttə ki, xakasların Xakas muxtariyyətinin xaricində, Krasnoyarsk və Tuvadada yaşadıqlarını qeyd etmək lazımdır. 1989-cu ildə Xakas dilində danışanların ümumi sayı 81.428 nəfər idi.

## İdarə etmə forması
Abakan qəbilələri "yasaul (qadağan / yasavul)" adlı, bir köməkçisi olan şəxs tərəfindən idarə edilirlər. Prezidentlər seçki yolu ilə gəlirlər. Hüquqi problemlər məhkəmə tərəfindən "bozkır qanunları" na uyğun olaraq həll edilir. Bu məhkəmənin qərarları Çar Rusiyası tərəfindən də qanuni sayılır. "Çayzan" anlayışı (monqolca Zaysan sözündəndir) cəmiyyətdə status müəyyənləşdiricisi kimi də istifadə edilmişdir.

## Tarixi

Xakasların iki min ili aşan tarixləri onların bir qırğız qrupu olduğunu göstərməkdədir. Tədqiqatçılara görə xakaslar qədimdə mənşəcə Yenisey qırğızlarının tərkibində olmuşlar.

Tanrı Dağı Qırğızlarının dünya tərəfindən məşhur böyük dastanları Manas da bu tarixi hadisədən bəhs etməkdədir. Manas Dastanının izah etdiyinə görə Tanrı Dağı Qırğızları Yenisey bölgəsindən bugünkü vətənlərinə Manas Xan başçılığında köç etmişlər. 9. əsr Çin qaynaqları Qırğızlar dan "Heges" və ya "KieKiaSe" adıyla bəhs etməkdədir. Sonrakı illərdə Tanrı Dağı Qırğız boylarının müsəlmanlaşması və yaşadıqları bölgələr arasındakı məsafənin uzaq olması səbəbiylə Yenisey Qırğızlarının ayrı bir şəxsiyyət mənimsəməsini və Xakas adını qəbul etmələri nəticəsini doğurmuşdur. Lakin xakasların etnogenezisində uyğur və oğuz tayfaları da iştirak etmişlər.

Xakasların ulu əcdadlarının tayfa ittifaqı XIII əsrdə monqollar tərəfindən dağıdıldı və bununla da onların dövlət qurumu yaranmadı. Sonrakı əsrlərdə onlar Sibir xanlığının tərkibində olmuşlar. XVII əsrdə xakasların feodal knyazlıqları yaransa da, rusların Sibiri işğalı ilə bu knyazlıq da uzun müddət möhkəmlənə bilməyib, ləğv edildi.

Şərqi Sibirin cənubunda yaşayan xakaslar rus mənbələrində XVIII əsrdən sonra məlumudur. XVIII-XIX əsrlərdə ruslar onları "Abakan tatarları" adlandırmışlar. Ruslar xakasların ərazisini işğal etdikdə onlar 5 tayfa birləşməsindən ibarət idilər: saqay, kaçin, qızıl, şor, kaybal və belt.

Xakaslar 1800-cü illərdə Rusiya imperiyasına qatılmış, 1930-cu ildə avtonom bölgə statusu alımışlalar. Xakaslar köhnə şamanizm inancına sahibdirlər.

## Abakan boyları

* Kaç boyu
* Koybal boyu
* Saqay boyu
* Kamasin boyu
* Beltir boyu
* Şor boyu
* Qızılqaya boyu
* Aba boyu
* Qızıl boyu
* Tuba boyu
* Küerik boyu

## Dil
Xakas dili Altay dil ailəsinin türk qrupunun uyğur yarımqrupuna mənsubdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şorlar
* Ah Çibek Arığ
Məhəmməd bəy Sarıcalı-Cavanşir

**Məhəmmədqulu bəy Mehrəli bəy oğlu Sarıcalı-Cavanşir** (1762–1797) — Qarabağ xanlığının sərkərdəsi, Mehrəli bəy Sarıcalı-Cavanşirin oğlu. 1797-ci ildə məhz onun əmri ilə Molla Pənah Vaqif və oğlu Əli bəy edam edilmişdir. Özü də elə həmin il Şirvan hakimi Mustafa xan Xançobanlı tərəfindən öldürülmüşdür.

## Həyatı
Məhəmmədqulu bəy Mehrəli bəy oğlu 1762-ci ildə Şuşa şəhərində dünyaya gəlmişdi. Saray təhsili almışdı. Ailədə Məhəmməd çağrıldığından bu adla tanınmışdır. Məhəmməd bəy 1795-ci ildə qardaşı Əsəd bəylə bərabər Ağaməhəmməd xan Qovanlı-Qacara əsir düşmüş, lakin İbrahimxəlil xanın apardığı danışıqlar nəticəsində azad edilmişdir.

Məhəmməd bəy 1797-ci ildə qısa müddətə Qarabağı idarə etmişdi. Xanlığın cəsur və qorxmaz sərkərdələrindən biri idi. Molla Pənah Vaqif Məhəmməd bəy haqqında yazmışdı:

Bir cavan tazədən gəlib ərsəyə,
Əcaib oğlandır, adı Məhəmməd.
Zahirən özü tək pak imiş əsli,
Ola bilməz heç övladı-Məhəmməd.

Yeni gəlib xətti tər bənövşə tək,
Qaşı, gözü gözəl, surəti göyçək.
Danəndə, fəhmdə, qabil və zirək,
Sahibkamal, söz ustadı Məhəmməd.

Məhşər hekayəti müşkül hekayət,
Ya həzrəti rəsul, eylə inayət
Vaqifəm, qulami şahi vilayət,
Elə mənə bir imdadı, Məhəmməd.

Qarabağın məşhur el şairi, Aşıq Valeh kimi tanınan Kərbəlayı Molla Səfi isə onun haqqında yazırdı:

Məhəmməd bəy kimi cəllad, xunfəşan,
Görməmişdi hər guzidə bir cahan.
Heyif ki, başadək sürmədi dövran,
Getdi ürəyində arzuman hanı!

## Ailəsi
Məhəmməd bəy Aişə xanım, Hürü xanım və Qızxanım xanım Dürbənd bəy qızı Cinli ilə evli idi. Birinci nikahdan Cəfərqulu bəy adlı oğlu vardı.
Mir Mehdi Xəzani

**Mirməhsəti Haşımzadə** () — tarixçi, şair.

## Həyatı
Mir Mehdi Mir Həşim bəy oğlu 1819-cu ildə Qarabağın Bərgüşad mahalının Məmər kəndində anadan olmuşdu. Ibtidai təhsilini molla yanında almışdı. Sonra mədrəsədə oxumuşdu. Öz kəndlərini İbrahimxəlil xan Cavanşir nəsilbənəsil onların uruğuna bağışlamışdı. Molla Rəfi bəy Mirzə Məhəmməd bəy oğlu Şıxımlının (1809-?) dəvəti ilə Dizaq mahalına köçmüşdü. Bir müddət bu kənddə məktəbdarlıq edəndən sonra kürəkəni Aslan bəy Məlik-Aslanovun dəvəti ilə, 1859-cu ildə Tuğ kəndində yerləşmişdi. O, burda da məktəbdarlıqla məşğul olmuşdu.Öz ana dilini dərindən sevən Mir Mehdi Xəzani müsəlman dini ehkamına dair uşaqlar üçün Azərbaycan dilində mənzum bir əsər yazıb 1884-cü ildə çap etdirmişdi.

Mir Mehdi kənddə yaşasa da, Qarabağın ədəbi-mədəni mərkəzi Şuşa ilə daim əlaqə saxlayırdı.
Mir Mehdi tarixçi idi. Onun yaradıcılığında ən əsas yeri onun "Kitabi-tarixi-Qarabağ" tutur. Müəllif özünün müqəddimədə qeyd etdiyinə görə əsəri Mirzə Adıgözəl bəyin, Mirzə Camal Cavanşir Qarabağinin "Qarabağ tarix"lərindən əlavə "təvarixi-qədimlər"dən geniş istifadə edərək Mirzə Camalın nəvəsi Məhəmməd bəy Cavanşirin xahişi ilə "xalis türki" (Azərbaycan) dilində yazmışdır. əsər müqəddimə, 24 fəsil və xatimədən (nəticə) ibarətdir.

Mir Mehdi şair idi. Xəzani təxəllüsü ilə xoştəb şeirlər yazırdı.

Mir Mehdi Xəzani 1894-cü ildə vəfat edib.

## Ailəsi
Mir Mehdinin Mir Həmzə adlı oğlu, Asya xanım və Ziba xanım adlı qızları vardı.

## Həmçinin bax
*Qarabağnamələr
* Məlik-Aslanovlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Mirzə İbrahim bəy Səba

**Ağayev Mirzə İbrahim bəy Həsən ağa oğlu** (Mirzə İbrahim bəy Səba) — şair.

## Həyatı
Mirzə İbrahim bəy Səba 1801-ci ildə Şuşa şəhərində doğulmuşdu. İbtidai təhsilini atasından almışdı. Sonra mədrəsədə oxuyub dini və dünyəvi elmlərə yiyələnmişdi. Savadlı olduğundan dolayı "mirzə" ünvanı daşıyırdı. Müəllimliklə məşğul idi. Gözəl təbi və xətti vardı. Şeir yazırdı. Səba təxəllüsü ilə gözəl poeziya nümunələri yaratmışdı. Mir Möhsün Nəvvabyazır: "Mirzə İbrahim Həsən ağa oğlu Qarabağın Şuşa əhalisinin molla və şairlərindəndir. Onun əsli Bəyazid məmləkətindəndir. Heybətli bir kişi idi. Sənəti müəllimlik idi və yaxşı xətti var idi. On beş il bundan əvvəl yetmiş yaşında rəhmətə gedib. Təxəllüsü Səba olub. Bəzən şeir də deyirdi. Divanı yoxdur və şeirləri pərakəndədir. Bir gün mərhum arvadı Aynanın üzünü kədərli görür, vəcdə gəlib dərhal bu fərd ilə ona müraciət edir:

Ayineyi-ruyində çün oldu kədər peyda,
Vəhm eyləgilən, oldu ahımda əsər peyda.


Təzkirəçi Məhəmməd ağa Müctəhidzadə Mirzə İbrahim bəy haqqında yazır: "Badi-Səba nəfəxatı-canfəzayi-nəsayim əfkarından xiclü münfəil olan zati-pəsəndidesifat mərhum Mirzə İbrahim ibn Həsən ağadır ki, hüsni-xətti isə hüsn sahiblərinin xəttinə tənə vurar imiş. Hüsni-təbi isə zeylən tərqim olunmuş mərhum Mirzə Həsən bəy Vəzirovun nəzmən kağızın cavabı ilə bir neçə sözlərdən mübin olur. Xülasət ül-kəlam, bu sahibi-ehtiram vücud əba ən cəddən Qazağ əhlindən olaraq, təvvəlüd edib Şuşa şəhərində. Təlim və tərbiyə gördükdən sonra axır ömrünədək bu vilayətdə müdərrislik ilə imrari-həyat edər imiş. Şişeyi-ömrü isə min iki yüz səksən altı hicrətdən keçmiş, Şuşa şəhərində daşa toxunmuş.

Mirzə İbrahim bəyin Şuşa şəhərində böyük daş otağı vardı. İkinci Rus-İran savaşında şəhərin komendantı onun evini zəbt etmişdi. Mirzə İbrahim bəy Tiflisə yazıb evini həbsdən qurtarmışdı.

## Ailəsi
Mirzə İbrahim bəy Ayna xanımla ailə qurmuşdu. Məhəmməd bəy, Həsən bəy, Hüseyn bəy, Əli bəy, Cəfər bəy, Mehdi bəy adlı oğulları vardı. Əhməd bəy Ağayevin babası idi.

## İstinadlar

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu. Ağaoğlular. "Soy" dərgisi, 10 (18) 2008.
Balkarlar

**Balkarlar** — Şimali Qafqazda yaşayan və qumuqlar, qaraçaylılar ilə birlikdə türk xalqları ailəsinin qıpçaq qoluna aid xalq. Özlərini *malkarlar* adlandırılar.

Balkarlar xüsusi ilə qaraçaylılara çox yaxındırlar. Bəzi araşdırıcılar qaraçaylılarla balkarları eyni xalq hesab edirlər. Belə ki yaylaq-qışlaq maldarlığı ilə məşğul olan bu xalqın bir hissəsi Şimali Qafqazın düzənliyində (qışlaqda) daim məskunlaşaraq qaraçay, dağlarda (yaylaqda) qalanlar isə balkar və yaxud malkar adlanmağa başlayıb. Bununla əlaqədar olaraq balkarlar özlərini davlular (dağlılar) da adlandırırlar. Dindarları müsəlman sünnülərdir. Kabarda-Balkar respublikasında ikinci böyük yerli xalqdırlar. Ümumi sayları 170 mindir. Əsas hissəsi, təxminən 110 mini, tarixi vətənləri olan Kabarda-Balkarda yaşayır. Eləcə də Türkiyə, Suriya və Misirdə mühacir adı ilə böyük diasporaları tarixən mövcud olub. Ənənəvi məşğuliyyətləri sürü maldarlığı (yaylaq-qışlaq), eləcə də əkinçilik, arıçılıq və sənətkarlıq olub. 1944-cü ildə kişilər cəbhədə vuruşarkən, onların ailələri repressiyalara məruz qalaraq elliklə Qazaxıstana deportasiya olunub. 1957-ci ildə onların hüquqları qismən bərpa olunub, məhdud halda dövlətçilikləri yaradılıb.

## Xarici keçidlər
*Karaçay-Malkar ve Türkiye (Bir Bolayık Tiri Bolayık)
*Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Balkar

## İstinadlar
Altaylılar

**Altaylılar** — türk xalqlarından biri. Əsasən Rusiya Federasiyasının Altay Respublikasında yaşayırlar.

**Şimali altaylılar:** 

* Çalqanlar (Çelqanlar) / Qu-kişilər
* Qumandılar
* Tubalar

**Cənubi altaylılar:**

* Telengitlər / Tölöslər
* Teleutlar

## Xarici keçidlər
* Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Altai

## İstinadlar
Tuvalar

**Tuvalar/Tıvalar** və ya **Tuvalılar/Tıvalılar** (tıvaca: **Тывалар, ''Tıvalar**'') — Cənubi Sibirdə yaşayan türk xalqlarından biri. Tuvalılar türk xalqlarının uyğur qrupuna daxildirlər. Tubalar, tocinlər və urianxaylar tuvaların etnik qruplarıdır.

Əsasən Rusiya Federasiyasının bir hissəsi olan Tıva Respublikasında, qismən Monqolustanın şimal-qərb oymaqlarında (Rusiya və Tıvayla olan sərhəd bölgələrində), və az sayda Çinin Şincan Uyğur Muxtar Rayonunun şimal qismində yaşayırlar.

## Xarici keçidlər

## Qaynaq
Dolğanlar

**Dolğanlar** (Dolğanca: *һакалар*, *hakalar*, , *dulğannar*, *tıa kihiler*) — Sibirdə yaşayan türk xalqlarından biri.

Dolğanlar, Rusiyanın şimalında yerləşən Taymır yarımadası ətrafında yaşayan Türk xalqıdır, Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolğan-Nenets rayonunun əsas etnik toplumudur. 20-ci əsrə qədər Sibirdə əsasən köçəri, ovçu həyat sürürdülər.

Dolğanlar Saxada (Yakutiya)da yaşayan saxalarla (yakutlarla) çox yaxın qohumluq əlaqəsi olan bir xalqdır.

## Əhali sayı
Rusiyanın 2002-ci il əhali siyahıya almasına əsasən, Rusiyada 7,261 dolğan yaşamaqdadır. Onların 5,517 nəfəri Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolğan-Nenets rayonunda, qalan hissəsi isə digər bölgələrdə yaşayırlar.

Ukraynada isə 2001 Ukrayna siyahıya almasında cəmi 26 nəfər dolğan təsbit edilmişdir.

## Dil
*Əsas məqalə: [[Dolğan dili]]*

Dolğan dili, türk dilləri ailəsinin sibir qrupuna daxildir, və xüsusiyyətlərinə görə saxa (yakut) dilinə ən yaxın dildir. Vaxtilə dolğan dili yakut dili ilə bir olub, lakin dolğanların coğrafi baxımdan yakutlardan uzaq yaşamaları onların dilinin müstəqil şəkildə inkişaf etməsinə və beləlikcə ayrıca bir dil halına gəlməsinə səbəb olub.

Dolğan dilinin yazılışında kiril qrafikasından istifadə olunur. Dolğan dili Norilskiy, Pasinskiy, Avamskiy, Xatanqskiy və Popiqayskiy ləhçələrindən ibarətdir. Dolğan dilinə, yakut dilindəki kimi, onlarla birlikdə qonşu olaraq yaşadıqları evenk dilindən də çox sayda söz girmişdir.

Dolğan dilindəki ilk şeir kitabı 1973-cü ildə nəşr olunan, dolğan əsilli sovet şairəsi Oqdo Aksyonovanın "Baraksan" əsəridir. 
 
## Din
Dolğanlar, rusların təsiri ilə xristianlığı qəbul edib, rus pravoslav kilsəsinə bağlanmışlar, ancaq (Sibirdə yaşayan bir çox xalqlardakı kimi) şamanizmə və qədim türk dini inanclarına aid bir çox amillər hələ də yaşadılmaqdadırlar.

## Xarici keçidlər
*Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Dolgan

## Qaynaq
Qaragözlü oymağı

**Qaragözlü oymağı** — Bəydili boyunun Şamlı elinin oymağı. 
Əsasən Həmədan əyalətinin ətrafında yaşayırlar. Qacarlar dövründə bu əyalətə Qaragözlü oymağından çıxan hakimlər başçılıq edirdilər. Qaragözlü oymağının Hacılı, Aşıqlı və başqa tayfaları var. Oymağın bir çox şəxsiyyətləri İranın ictimai-siyasi həyatında mühüm rol oynayıblar.
 
Bu oymağının nümayəndələrindən Hacı Abdulla xan Qaragözlünün, Hacı Məhəmməd xan Qaragözlünün, Həsən xan Qaragözlünün, Məhəmmədhüseyn xan Qaragözlünün, Əbülqasım xan Qaragözlünün, Hacı Məhəmmədcəfər Məczubun və başqalarının adı məlumdur.

Qaragözlü oymağının adı ilə bağlı Azərbaycanda toponimlərə rast gəlinir.

Hacı Məhəmməd xan Qaragözlü bu oymağın bir tirəsini Qaradağ vilayətində yerləşdirmişdi.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Qaragözlülər, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2010, №5, səh.66-79.

## Xarici keçidlər
* Qaragözlü 

## Həmçinin bax
*Şamlı eli
*Kəbudər Ahəng
*Qürvə Dərcəzin
*Qaragözlü (Əhər)
Əbülqasım xan Qaragözlü

**Əbülqasım xan Əhməd xan oğlu Nasirülmülk** () — İranın baş naziri, Sultan Əhməd şahın regenti olub.

## Həyatı
Əbülqasım xan ali təhsilini London şəhərində almışdı. Qacarlar sarayında müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdı.

Naserülmülk 1898-ci ildə Əli xan Əminüddövlə hökumətində maliyyə naziri idi. Artur Hardinq İranda səfir olduğu müddətdə, Əminüssultanın baş nazirliyi vaxtında Naserülmülk nazirlik vəzifəsindən kənar edilmişdi, Həmədanda hakim vəzifəsi daşıyırdı.

1905–1911-ci illər İran inqilabı ərəfəsində baş nazir Eynüddövlə ilə həmkarlıq etmişdi.1907-ci il baş nazir Mirzə Ələsgər xan Əminüssultan tərəfindən təşkil edilmiş nazirlər kabinəsində maliyyə naziri vəzifəsini icra etmişdi.
1908-ci ilin yanvarında Məhəmmədəli şaha qarşı baş vermiş qəsddən sonra nazirlikdən çıxarılmış Avropaya sürgün edilmişdi.1909-cu ildə Məhəmmədəli şah ölkədən qovulduqdan sonra, kiçik yaşlı Sultan Əhməd şah üçün əvvəlcə Əzdülmülk Əlirza xan Qovanlı-Qacar qəyyum və regent (naibəssəltənə-müvəqqəti şahın vəzifəsini icra edən) təyin edilmiş, o vəfat etdikdən sonra, Məclisin əksəriyyət qərarı ilə Nasirülmülk qəyyum və regent təyin edilərək, naibəssəltənə vəzifəsi də ona tapşırılmışdı. O, mürtəce bir şəxsiyyət idi. Vəzifəsindən istifadə edib Məclisi qovmuşdu.

Burada təkcə Naserülmülkun İran məşrutə inqilabına bəslədiyi münasibəti qısaca nəzərdən keçirdikdə ingilis diplomatiyasının xalq hərəkatına qarşı framasondan istifadə etməsi haqqında müəyyən təsəvvür əldə etmək mümkün olar.

Məşrutə inqilаbının başlandığı vaxtda hərəkət başçılarından Seyid Məhəmməd Təbatəbainin kütlələrə tə'sir göstərən nitqləri və fəaliyyəti mütləqiyyəti təşvişə salmışdı. Hökumət tərkibində nazir vəzifəsində iştirak edən Naserülmülk Təbatəbaini inqilabi hərəkatdan çəkindirmək məqsədilə 1906-cı ilin iyul ayında ona yazdığı məktubda özünü məşrutə hərəkatı tərəfdarları kimi qələmə verərək, eyni zamanda məşrutə üsuli-idarəsinin İran xalqları üçün hələ vaxtı gəlib çatmamasından, məktəblərin sayını artırmağın, savadlı adamlar hazırlamağın faydalı nəticələr verəcəyindən uzun bəhs etmişdir.

Naserülmülk 1907-ci il avqust ayında məşrutə hökumətinin baş nazirlyini çox minnətdarlıqla qəbul etmişdir. 1911-ci il dekabr ayında о, irticaçı çevrilişdə əsas rol oynayaraq, öz vəzifəsindən istifadə etməklə, milli şura məclisinin bağlanması və nümayəndələrin ordudan qovulub çıxarılması haqqında əmr vermişdir.

Əbülqasım xan 1911-ci ildən 1914-cü ilədək İranda diktator kimi bir hökumət olmuş, bu müddət ərzində Məclisin açılmasına və demokratik azadlıqların bərpa edilməsinə imkan verməmişdir.

## Həmçinin bax
* İranın baş nazirlərı
* Mahmud xan Qaragözlü

## İstinadlar

## Qaynaqlar
* مصاحب، غلامحسین، دائرةالمعارف فارسی(Qulamhüseyn Musahib, Fars dilində ensiklopediya)
* مسعود بهنود، کشته شدگان بر سر قدرت، ISBN 964-405-055-X.(Məsud Behnud, Hakimiyyətə yetişmək üstündə ölənlər, ISBN 964-405-055-X.)
* تاریخ انقلاب مشروطیت.رحیم نامور. انتشارات چاپار 1958(Məşrutiyyət İnqilabının Tarixi. Rəhim Namvər. Çapar nəşriyyatı 1958)
* Ənvər Çingizoğlu, Qaragözlülər, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2010, № 5, səh.66–79.

## Xarici keçidlər
Hacı Məhəmməd xan Qaragözlü

**Qaragözlü Hacı Məhəmməd xan Hacı Abdulla xan oğlu** (?-?) — Qaradağın hakimi (1811-?).

## Həyatı
Hacı Məhəmməd xan Qaragözlü Şamlı elinin Qaragözlü oymağının Hacılı tayfasındandır.

Həmədan ətrafında dünyaya gəlmişdi.

Abbas mirzə Qovanlı-Qacarın sərkərdəsi idi.

1811-ci ildən Cənubi Azərbaycanın Qaradağ vilayətinin hakimi təyin edilmişdi.

Rus-İran savaşlarının fəal iştirakçısı olmuşdur.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu. Qarşı yatan Qaradağ. Bakı, "Ozan", 1998.–  192 səh.
*Ənvər Çingizoğlu,Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
*Ənvər Çingizoğlu, Qaradağ xanlığı, Bakı, "Mütərcim", 2011. – 212 səh.
**Ənvər Çingizoğlu, Qaragözlülər, "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2010, №5, səh.66-79.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Şamlı eli
*Qaragözlü oymağı

## Xarici keçidlər
Əbdülhüseyn xan Teymurtaş

**Əbdülhüseyn xan Teymurtaş** () — İran Milli məclisinin üzvü, saray naziri.

## Həyatı
Əbdülhüseyn xan Kərimdad xan oğlu 1883-cü ildə anadan olmuşdu. Sankt-Peterburq şəhərində ali hərbi təhsil almışdı. Müəzzəmülmülk ləqəbini daşıyırdı.

İngiltərə İranа göndərdiyi səfir Ser Presli Loren çalışırdı ki, Teymurtaşla əlaqə qursun. Məsud Bеhnud yazır: "Loren Teymurtaş kimi natiq, şüurlu, ədəbli bir şəxs tapdı ki, onun vasitəsilə Sərdari-Sipəhin (Rza şah Pəhləvinin) qulağına lazım gəldiyi vaxt pıçıldaya bilsin. Teymurtaş tək deyildi, ondan əvvəl Füruği Lorenin məşvərətçisi, etimad etdiyi şəxs idi. Lакin, ingilislər yaxşı bilirdilər ki, gənc Teymurtaş Füruğidən bacarıqlıdır".

Rza şah Pəhləvinin vəziri idi. Türklərə qarşı nifrət bəsləyən bu adam Əbdülhüseyn xanı 1933-cü ildə Qəsri-Qacar zindanında zəhərlətdi.

## Ailəsi
Əbdülhüseyn xan Xəzənülmülk (Sürurəssəltənə) xanım Əlirza xan qızı Qovanlı-Qacarla ailə qurmuşdu. Manuçöhr xan, Huşəng xan adlı oğulları, Iran xanım, Mehrpur xanım adlı qızları vardı.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 

## Həmçinin bax
* Qacarlar
Mirzə Ələsgər xan Əminüssultan

**Mirzə Ələsgər xan Ağa İbrahim oğlu Əminüssultan** () — İranın baş naziri (1907).

## Həyatı

Mirzə Ələsgər xan Əminüssultan 1857-ci ildə Tehran şəhərində anadan olmuşdu. Gürcü əsillidir. Müstəbid, irticaçı bir şəxsiyyət idi. O, 1907-ci ildə Abbas ağa Təbrizi tərəfindən öldürülmüşdür.

## Həmçinin bax
*Ağa İbrahim Əminüssultan

## Xarici keçidlər
Ağcaqoyunlu oymağı

**Аğcaqoyunlu oymağı** — Qacar elinin böyük qollarından biri.

Bu oymaq Ağqoyunlu tayfa ittifaqına daxil idi. Ağcaqoyunlular Sultan Yaqub bəy Bayandurun ölümündən sonra Rüstəm mirzəyə tərəfdar çıxmışdılar. Ağcaqoyunlu-Qacarlar Ağqoyunlular dövlətinin süqutundan sonra Qızılbaş tayfa birliyinə qatıldılar.
Ağcaqoyunlu oymağı əsasən Çuxursəəd (İrəvan ətrafında) və Qarabağ əyalətlərində məskunlaşmışdılar. Ağcaqoyunlu oymağının əmirləri İrəvan əyalətini idarə edirdilər. Bu oymaqdan xeyli tanınmış şəxsiyyət çıxıb. Onlardan Gülabı xan Ağcaqoyunlu-Qacar, Əmirgunə xan Ağcaqoyunlu-Qacar, Təhmasibqulu xan Ağcaqoyunlu-Qacar və başqaları daha çox tanınıblar.
Abbas ağa Təbrizi

**Abbas ağa Təbrizi** () — Məşrutə inqilabı (1905-1911) iştirakçısı.

## Həyatı
Abbas ağa Təbrizi 1885-ci ildə Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Tehran sosial-demokrat təşkilatına daxil olmuşdu. Fədailərin fəal üzvü kimi Məhəmmədəli şahın inqilabı boğmaq tədbirləri əleyhinə mübarizə aparmışdı. 1907-ci ildə Mirzə Ələsgər xan Əminüssultan Atabəyi-əzəmi öldürmüş, sonra da özü intihar etmişdi.

## Mənbə
* ''' Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çulumlar

**Çulumlar** (çulımca **Çulımnar** (*Чулымнар*)) - Türk xalqlarından biri. Əsasən Rusiyanın Tomsk vilayəti və Krasnoyarsk diyarında yaşayırlar. Milli cəhətdən xakaslara yaxındırlar.

2002-ci ildə aparılmış siyahıya almaya əsasən Rusiyada 656 nəfər çulum türkü yaşayır.

2010-cu ilin siyahıyaalmasında isə yalnız 355 çulum qeyd olunub.

"Çulum / Çulım" adını çox güman ki Çulım çayından alıblar. Özlərini **Ös-kijiler** (*Öс кижилер*) (ös kişilər (insanlar)), **Pestın-kijiler** (*Пестын кижилер*) (Bizim kişilər (insanlar)), və rusların tarix boyu türk xalqlarını "tatar" adlandırmalarına görə **Tatarlar / Çulım tatar** (*Татарлар / Чулым татар*) adlandırırlar.

Ruslar vaxtı ilə təhqir, alçaltma üçün onları "isaşnıye" (*исашные*) (əslində "yasaçnıye" (ясачные) sözünün təhrifi), yəni "yasaq ödəyənlər", və ya "aborigenı", yəni "aborigenlər" olaraq adlandırırdılar; Sibirdə bəziləri hələ də belə ifadələrdən istifadə edirlər.

## Xarici keçidlər

## Qaynaq
Xızır Nəbi bayramı

**Xızır Nəbi bayramı** və ya **Xıdırəlləz** — Xızır və İlyas peyğəmbərin dünyada görüşdüyü günü qeyd edən xalq bayramı. Bayram Türkiyə, Krım, Qaqauziya, Suriya, İraq, Qafqaz və Balkan regionunda qeyd edilir. Qeyd edilən bir çox regionlarda bayram 5-6 may tarixlərindən keçirilsə də Azərbaycan mühitində bu bayram fevral ayında keçirilir.

## Tarixi

Bu bayram bir-birindən cüzi fərqlərlə demək olar ki, Azərbaycanın bütün bölgələrində keçirilir. Xıdır İlyas adətən təbiətin oyanması, otların cücərməsi, axar suyun təmizlənməsi və s. təbii proseslərlə müşayiət edilir. Tədqiqatlarda Xıdır Nəbi bir şəxsiyyət olaraq "suyun, külək və havanın himayəçisi" kimi təqdim olunur.

Bu bayram demək olar ki, bütün türk xalqlarında keçirilir. Daha çox Xıdırelləz, Hıdırelləz bayramı adı ilə tanınır. Hıdırelləz böyük çoxluqla Anadolu və Balkan türkləri arasında qeyd edilməkdədir. Qədimdən Ruzi-Hızır (Xızır günü), yəni Xıdırelləz xalq arasındakı inama görə Xızırla Ilyasın bir araya gəlməsi xatirinə keçirilir. Bu bayram yeni təqvimə görə hər il 6 mayda qeyd olunur. Julyen təqviminə görə isə 23 aprelə düşür. Türkiyədə qədim təqvimə görə il ikiyə bölünür. 23 apreldən (6 may) 28 Oktyabrə (8 Noyabr) qədər 186 gün Hızır günləri adıyla yaz mərasimi, bu tarixdən təkrar 23 Aprela (6 may) qədər davam edən 179 gün də Noyabr günləri adıyla qış mövsümü meydana girir. Başqa bir fikrə görə Xızır Nəbi bayramı iranlıların Novruzundan beş həftə əvvəl, yəni fevral ayının ortalarına təsadüf edir. Bunun qədim on iki heyvanlı Türk Təqvimindəki ilbaşı ilə eyni olduğunu, dolayısı ilə bu bayramın əslində qədim türklərin yeni il bayramı hesab edildiyini göstərən mənbələr var.

Bu bayram Azərbaycanda Xızır Nəbi bayramı, İranda Əhli-haqq zümrələri arasında Zati Mutlaq (Ali) şərəfinə Əli-Heydər adıyla, Təbriz ətrafındakı Qızılbaşlar zümrəsində isə yenə də Xızır Nəbi bayramı adı ilə tanınır.

Berqama, Balıkəsir və Təkirdağı bölgələrində Xıdırelləz günü tarladan toplanan çiçəkləri qaynadaraq suyundan içmək xəstələrə şəfa sayılır. Bu sudan 40 gün boyunca günəş çıxmamışdan əvvəl gözə sürtmənin gənclik, gözəllik və uzunömürlülük verəcəyinə inanırlar. Bundan başqa çəmənlikdən toplanan yeyilə bilən otlarla çörək və bazlamaların bişirilməsinin də dərdə dəva olduğuna, Xıdırelləz gecəsində bütün sulara nur yayıldığı üçün bu gecə suya girənlərin xəstəliyinin aradan qalxacağına inanılır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Albaliyev, Shakir Alif oglu. 2022. "The Ritual-Mythological Semantics of the Azerbaijan Khidir Nabi Holiday". Etnoantropološki Problemi / Issues in Ethnology and Anthropology 17 (3):1081–1100. https://doi.org/10.21301/eap.v17i3.13.

## Xarici keçidlər
* Babayeva Xalidə. '''Azərbaycan folklorunda Xızır Nəbi (İlyas) obrazı, türk folkloru kontekstində''' (monoqrafiya). Bakı: "Çaşıoğlu", 2013.
* Solmaz Məhərrəmova — Xızır İlyas xalq bayramı haqqında. "Musiqi dünyası" jurnalı.
Feofil (imperator)

**Feofil** () () — Bizans imperatoru.

## Babəklə əlaqələri
Babək Bəzzi itirəndən sonra Bizans ərazisinə gedib çatmağı düşünürdü, çünki Bizans imperatoru ilə çox yazışırdı. Ərəb mənbələrində Babəkin Feofil ilə necə əlaqə saxladığı və Bizansın xürrəmilərə necə təsirli kömək göstərdiyi barəsində məlumat verilir. Ət-Təbəri 837–838-ci illərin hadisələrini şərh edərkən bildirir: *"Həmin ildə bizanslıların hakimi Feofil Mixail oğlu Zibatra əhalisinə hücum edərək onları əsir aldı və onların şəhərini talan etdi. Sonra o, sürətlə müsəlman qalalarından keçdi, müsəlman qadınlarını [bəziləri deyirlər ki, onların sayı min nəfərdən çox idi] əsir aldı və əlinə keçən müsəlmanlara işgəncə verdi; o, əsirlərin gözlərini qızmar dəmirlə yandırır, qulaq və burunlarını kəsirdi."*

Feofilin Xilafət ərazisinə hücumu Bəzzdə mühasirə olunmuş Babək tam çarəsiz vəziyyətdə olduğu barəsində Feofilə məktub yazandan sonra başlamışdı, çünki Babəkin məktubundan sonra ərəblər Bəzzi darmadağın etmişdilər. Ət-Təbəri Bizans qoşunlarının qəflətən hücumunun səbəbini belə də izah edir: *"O (Babək), ölümə yaxın olanda, öz gücsüzlüyünü, habelə öz qoşununun gücsüzlüyünü yəqin edəndə, Bizans padşahı Georgi oğlu, Mixail oğlu Feofilə yazıb bildirdi ki, ərəblərin padşahı bütün ordularını, hətta öz dərzisi və aşpazı daxil olmaqla bütün döyüşçülərini onun əleyhinə göndərmişdir, belə ki, onun qapısında (Bizans sərhədində) daha heç kəs qalmamışdır. Buna görə "əgər sən [onun ərazisinə] soxulmaq istəsən, bil ki, heç kəs sənin yolunu tutmayacaq və sənə mane olmayacaqdır". O (Babək), Feofilə məktub göndərərkən belə ümid edirdi ki, bu məktub Bizans padşahını ciddi əməliyyata başlamağa vadar edəcək və bunun nəticəsində o, [özünün] bəzi fəlakətlərindən xilas olacaqdır, çünki Mötəsim onun müqabilində duran qoşunlardan bir hissəsini geri çağırıb bizanslıların padşahına qarşı göndərməyə məcbur olacaqdır, beləliklə də onun başı onunla (Babəklə) deyil, bizanslılarla qarışacaqdır"*.

Babək Feofilin Xilafətə qarşı hücuma keçməsini sürətləndirmək üçün hətta yalan vədlər verməkdən çəkinməmişdi.''. Necə olsa da, Feofil 100 min nəfərlik ordu ilə ərəblərin üstünə getdi. Ət-Təbəri bildirir ki, o, Zibatranın üstünə həmin Mühəmmirə ilə birlikdə getmişdi ki, onlar Cibalda üsyan edəndə və İshaq ibn İbrahim ibn Müsəb onlarla vuruşanda bunların bir hissəsi bizanslıların yanına qaçmışdı (onların rəisi Barsis idi). Bizans padşahı onlara təqaüd təyin edib onları evləndirdi, özünə əsgər etdi və özünün ən mühüm işləri üçün onlardan istifadə etdi.

Feofil, gec də olsa, Babəkə qoşunla kömək etdi və bu qoşunun içərisində xürrəmi hissələri də var idi; ola bilər, imperator üsyanın müvəffəqiyyətlə nəticələnəcəyi və Xilafət üzərində qələbə əldə ediləcəyi halda, Babəkin tərəfdarları içərisində dəyişiklik əmələ gələcəyi ümidində idi.

## Həmçinin bax
Bizans İmperiyası

## İstinad
Əbdülməcid Mirzə Qovanlı-Qacar

**Əbdülməcid mirzə Sultan Əhməd mirzə oğlu Qovanlı-Qacar** () — Qacar şahzadəsi, baş nazir, Cənubi Azərbaycanın valisi.

## Həyatı
Əbdülməcid mirzə Sultan Əhməd mirzə oğlu 1845-ci ildə Tehran şəhərində dоğulmuşdu. Sаrаy təlim-tərbiyəsi, təhsili аlmışdı.

Əbdülməcid mirzə Təbriz şəhərində vəliəhd Müzəffərəddin mirzənin əmirахuru оlmuşdu. Əmir Nizаm Gərrusi vаsitəsi ilə Ərvənəq, Ənzаb, Həştirud, Miyаndаb şəhərlərinə hаkim təyin edilmişdi. 1891-ci ildə Əmir Nizаm Gərrusi Kürdüstаnа vаli göndəriləndə onun Azərbaycandаkı vəzifəsi оnа tаpşırıldı. Əbdülməcid mirzə 1901-ci ildə Аsəfüddövlənin yerinə Tehranа vаli təyin edilmişdi. О, 1904-cü ilin yаnvаrındа bаş vəzir, sədr əzəm оldu. 1905-ci ilin mаyındа, Müzəffərəddin şahın məiyyətində Аvrоpаyа getmişdi. 1906-cı ildə Аtаbəyi-Əzəm ləqəbini аldı.

## Ailəsi
Əbdülməcid mirzə Ənisüddövlə Müzəffərəddin şah qızı ilə аilə qurmuşdu. Əmirəli mirzə аdlı oğlu vаr.

## İstinadlar

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar və Qacar kəndi, Bakı, "Şuşa", 2008, 334 səh.

## Həmçinin bax
*Qacarlar

## Xarici keçidlər
Taleh Şahsuvarlı

**Taleh Novruz oğlu Şahsuvarlı** () — Azərbaycanlı hüquqşünas, jurnalist, yazıçı.

## Həyatı
Taleh Şahsuvarlı 10 mart 1977-ci ildə Bərdə rayonunun Qazıqurdalı kəndində anadan olub. Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsinin və Yasamal rayonundakı 20 saylı orta məktəbin nəzdində təşkil olunmuş Respublika Tarix Liseyinin məzunudur.  

Bakı Dövlət Universitetinin Sosial elmlər və psixologiya fakültəsinin fəlsəfə tarixi üzrə bakalavr və magistr pillələrini bitirib. 

Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsində hüquqşünaslıq ixtisası üzrə ali təhsil alıb. 

2007-ci ildə ABŞ-nin San Dieqo şəhərində fəaliyyət göstərən Vətəndaş Diplomatiyası Akademiyasında ictimai siyasət üzrə xüsusi təhsil alıb.

"Seçki mübarizəsi" adlı elmi monoqrafiyanın, Qafqazda ilk tarixi metaroman olan "Canlanma" əsərinin müəllifidir.

İkinci Qarabağ müharibəsində baş leytenant rütbəsində taqım komandiri vəzifəsi tutaraq iştirak edib.

## Jurnalist fəaliyyəti
1995-ci ildən jurnalistika sahəsində çalışır. Azərbaycan mətbuatı tarixində ən gənc qəzet baş redaktoru olub. "Gündəlik Teleqraf" qəzetin şef-redaktoru vəzifəsində çalışıb. 

2009-cu ildən Sosial İnformasiya Agentliyinin direktorudur. Hazırda AzNews.az analitik-informasiya portalının baş redaktorudur.

## İctimai-siyasi fəaliyyəti
"Pragma" Sosial İnkişafa və Ekologiyanın Qorunmasına Dəstək İctimai Birliyinin sədri, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Hərbi Ovçuluq İttifaqının üzvüdür. 

İyun 2021 - iyun 2023-cü illərdə Daxili İşlər Nazirliyi yanında İctimai Şuranın üzvü olub.

2010-cu il parlament seçkilərində 94 saylı Bərdə kənd, 2015-ci parlament seçkilərində 16 saylı Yasamal ikinci, 2020-ci parlament seçkilərində isə 23 saylı Nəsimi-Səbail seçki dairəsindən deputatlığa namizəd olmuşdur.

## Mükafatları
Prezident İlham Əliyev tərəfindən "Ağdamın azadlığına görə", Baş nazir tərəfindən "Vətən müharibəsi iştirakçısı" medalları ilə, Dövlət Səfərbərlik Xidməti tərəfindən xüsusi diplomla, Azərbaycan Mətbuat Şurası tərəfindən "Qələmdən süngüyə" mükafatı ilə təltif olunub.

21 iyul 2025-ci ildə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunub.

## İstinadlar
Tarixi metaroman

**Tarixi metaroman** (Historiographic metafiction) — postmodernist ədəbi janr. Bu janr barədə ilk dəfə kanadalı ədəbiyyatşünas Linda Hatçen (Linda Hutcheon) "Bir postmodernizm poetikası" adlı əsərində bəhs etmişdir. Janrın dünyada ən tanınmış siması Kanada yazıçısı Maykl Ondatjedir. Onun "İngilis xəstə" əsərinin motivləri əsasında eyni adlı məşhur film çəkilmişdir. Janrın Azərbaycandakı banisi "Canlanma" tarixi metaromanının müəllifi Taleh Şahsuvarlıdır.

## Həmçinin bax
* Tarixi antropologiya
* Tarixi determinizm

## İstinadlar
Gəloxçular

**Gəloxçular** — Laçın rayonunda, Qarıqışlaq, Mişni, Hacılar, Sadınlar, Qılıçlı Quşçu, Soyuqbulaq, Mayıs, Zeyvə və başqa yaşayış məntəqələrini əhatə edir.

## Tarix
Gəloxçu camaatı XVIII yüzildə Qaraçorlu mahalına, XIX yüzilin ikinci yarısından Zəngəzur qəzasına, XX yüzilin önlərindən Laçın rayonuna bağlıdır.

1823-cü ildə Gəloxçu obası vergi ödəyənlər: 78 tüstü, ödəməyənlər: kəndxudalar Mirzə bəy, Vəli bəy, Həsən bəy ibarət idi. 1827-ci ildə Gəloxçu obası vergi ödəyən 91, ödəməyən 5, rəncbər 2 tüstüdən təşkil olunmuşdu. Hazırkı Laçın rayonunun bir hissəsi bu bölgəni əhatə edir. Xanlıq dönəmində bu nahiyə Qaraçorlu mahalının tərkibinə daxil oldu. Bu bölgə, tarixi baxımdan zəngin olmaqla yanaşı, coğrafi cəhətdən də maraqlı xüsusiyyətlərə malikdir. Gəloxçuların sosial, mədəni və iqtisadi inkişafında bu yaşayış məntəqələrinin hər birinin özünəməxsus yeri vardır.

### Gəloxçu obasında əhali sayı
{"version":2,"width":218,"height":213,"data":[{"name":"table","values":[{"x":1980,"y":4200},{"x":1990,"y":4700},{"x":2000,"y":0},{"x":2010,"y":0},{"x":2020,"y":20}]}],"scales":[{"name":"x","type":"ordinal","range":"width","zero":false,"domain":{"data":"table","field":"x"}},{"name":"y","type":"linear","range":"height","nice":true,"domain":{"data":"table","field":"y"}}],"axes":[{"type":"x","scale":"x"},{"type":"y","scale":"y"}],"marks":[{"type":"rect","from":{"data":"table"},"properties":{"enter":{"x":{"scale":"x","field":"x"},"y":{"scale":"y","field":"y"},"y2":{"scale":"y","value":0},"fill":{"value":"steelblue"},"width":{"scale":"x","band":"true","offset":-1}}}}]}

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Gəloxçu camaatı, "Soy" dərgisi, Bakı, 2010.
* Əli Məcidli, Gəloxçular və Törə, Bakı, 2019.
* Ənvər Çingizoğlu, Keştasf, ""Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2009, № 9, səh.111–114.

## İstinadlar
Qazıqurdalı

**Qazıqurdalı** — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunun Qaradəmirçi kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 8 fevral 2000-ci il tarixli, 809-IQ saylı Qərarı ilə Bərdə rayonunun Qaradəmirçi kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki yaşayış məntəqəsi Qazıqurdalı kəndi adlandırılmış və rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatına daxil edilmişdir.

Kəndin adı Şərqi Zəngəzurda məskunlaşmış Qaramanlı türk mənşəli Qazıqurdalı tayfasının adı ilə bağlıdır. Qaramanlı türk mənşəli Alaçadırlı və Qazıqurdalı tayfaları indiki Laçın rayonunun Qazıdərə bölgəsində yaylaqlayır, qışda Aranda- Bərdədə yataq salırdılar. Qazıqurdalı camaatının Bərdədə qalan hissəsi öncə Bərdənin indiki Alaçadırlı kəndi ilə üzbəüz oba salıblar. Daha sonra həmin camaat indiki məntəqəyə köçüb.

## Əhalisi
1856-cı il "*[[Qafqaz təqvimi]]*"nə görə, əhalisi kürd dilində danışan şiə kürdlərdən ibarət olmuşdur. İnqilabaqədərki sənədlərdə Qazı Qurdəli kimi qeyd edilir. Bu adda Laçın rayonunda bir icmaya daxil olan iki yaşayış məntəqəsi olmuşdur. Yerli məlumata görə, həmin kəndlərin adları onların əsasını qoymuş Qarabağ bəylərindən Qazı və Qurdəli (Qurd Alı) adlı iki qardaşın adı ilə əlaqədardır. 

### Tanınmışları
* Taleh Şahsuvarlı — yazıçı, jurnalist, QHT sədri.
* Sərdar Əvəzoğlu (1959–2021) Xanəndə, Azərbaycan Respublikasının "Fəxri Mədəniyyət İşçisi", Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin üzvü, Neftçi ansamblının solisti, Qarabağ Qazisi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çəmənli

* Çəmənli oymağı — Qarabağın tarixi oymaqlarından biri.
* Çəmənli (Ağdam) — Azərbaycanın Ağdam rayonunda kənd.
* Çəmənli (Bərdə) — Azərbaycanın Bərdə rayonunda kənd.
* Çəmənli (İsmayıllı) — Azərbaycanın İsmayıllı rayonunda kənd.
* Çəmənli (Şərur) — Azərbaycanın Şərur rayonunda kənd.
* Çəmənli (Cəlilabad) — Azərbaycanın Cəlilabad rayonunda kənd.
* Çəmənli (Maku) — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Maku şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd. 
* Aşağı Çəmənli — Azərbaycanın Beyləqan rayonunda kənd.
* Yuxarı Çəmənli — Azərbaycanın Beyləqan rayonunda kənd.

## Həmçinin bax
* Çəmən
I Əliqulu mirzə Qovanlı-Qacar

**I Əliqulu mirzə Fətəli şаh оğlu Qovanlı-Qacar** (7 dekabr 1822-14 dekabr 1880) — İran şahzadəsi, maarif naziri.

## Həyatı
Əliqulu mirzə Fətəli şаh оğlu (аnаsı Gülpirхаn хаnım gürcü) 7 dekabr 1822-ci ildə Tehran şəhərində аnаdаn оlmuşdu. Mükəmməl saray təhsili almışdı. Etizadəssəltənə ləqəbi daşıyırdı.Nasirəddin şahın dövründə İranın maarif naziri olmuşdu. Bir neçə elmi-tədris kitabının müəllifidir.

Əliqulu mirzə 14 dekabr 1880-ci ildə vəfat edib.

## Ailəsi
Əliqulu mirzə Fəxricahan xanım Avşarla, Tacmah xanım və Mahsultan xanımla ailə qurmuşdu. Abbasqulu mirzə adlı oğlu vardı.

## Mənbə
* 

## Həmçinin bax
*Qacarlar
*Fətəli şah
*Nasirəddin şah
Nisan

**Nisan** () Yəhudi təqviminə görə rəsmi ilin yeddinci ayıdır (artıq illərdə səkkizinci aydır və il 1 tişreydə başlayır) və dini ilin birinci ayıdır (dini il 1 nisanda başlayır). 30 gün davam edən bu ay Miladi təqvimində mart-aprel aylarına düşür. Nisan adı Babil dilindən gəlib, Tövratda Babil Sürgünündən əvvəl bu aya bahar mənasını verən *Aviv* adı verilmişdi.

## Həmçinin bax
* Yəhudi təqvimi
Həmid Rüstəmov

**Rüstəmov Həmid Molla Abbas oğlu** (1884–1938) — Azərbaycan Rеspublikası Torpaq Komissarının müavini.

## Həyatı
Həmid Rüstəmov 1884-cü ildə Cəbrayıl qəzasının Yağləvənd obasında dünyaya gəlib. İbtidai təhsilini atasından alıb. Sonra ali məktəbdə oxuyub. Azərbaycan Rеspublikası Torpaq Komissarının müavini vəzifəsində işləyib. 1937-ci ildə həbs olunub.

Həmid Rüstəmov 3 may 1938-ci ildə güllələnib.

Həmid Rüstəmov Rəşid bəy Əfəndiyevin qızı Mahtəban xanımla ailə qurmuşdu. Rəna xanım adlı qızı var.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Rüstəmlilər, Bakı, "Soy" dərgisi, 2010-cu il.

## Həmçinin bax
Əmir Xosrov Darai

**Əmir Xosrov mirzə Xəlilulla mirzə oğlu Darai** () — İran şahzadəsi, şair

## Həyatı
Əmir Xosrov mirzə 1892-ci ildə Zəncan əyalətinin Binarud kəndində anadan olub. O, hələ 15-16 yaşlarında ədəbiyyatla maraqlanmış və Raci, Sərraf, Hidəci kimi şairlərin əsərlərini mütaliə etmişdir. Darai öz şeirlərində mədəniyyət, elm və tərəqqini tərənnüm edərək, xalqı işığa çağırmışdır. O, qadın azadlığı haqqında birinci qəzəlini cəhalətin hökm sürdüyü dövrdə yazmışdır. Şair hələ cavan ikən azadlıq hərəkatında iştirak etmişdir. O, 1940-cı illərdə Sovet-İran cəmiyyətinə başçılıq etmişdi.

Darainin beş min beytdən çox çap olunmamış divanı qalıb.

## Həmçinin bax
* Qacarlar

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər
Alber Lebren

**Alber Lebren** (; 29 avqust 1871, Mersi-le-O, Fransa – 6 mart 1950, Paris, Fransa) — 1932–1940-cı illərdə Fransa Respublikasının 15-ci prezidenti.

## İstinadlar
Havsallı tayfası

**Havsallı tayfası** — Cavanşir elinin Yağləvənd oymağının böyük qolu.

## Tarixi
Cavanşir elinin Yağləvənd oymağının böyük tayfalarından biri də havsalılıdır. Havsalılı adının açımı xalq yozumunda Yağləvənd oymağının əsasını qoyan iki bacıdan birinin — Hafizənin törəməsi, hafizəlilər anlamındadır. Əslində isə havsalılar orta çağda yaşamış ünlü din xadimi Hafiz Alının törəməsidirlər.

Havsalılı tayfası xələfli, pəricahanlı, məhərrəmuşağı, niyarlı, kəlbiyəlilər və başqa tirələrə bölünür.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Cavanşir eli: Yağləvəndlilər, Bakı, 2014.

## Həmçinin bax
* Yağləvənd oymağı
* Xələfli tirəsi
Firudin Mirzə Qacar

**Firudin Mirzə Qacar** (, ) — İran şahzadəsi. Qacar Dövlətinin sonuncu şahı Sultan Əhməd şahın oğludur.

## Həyatı
Firudin Mirzə Qacar 22 yanvar 1922-ci ildə Tehranda Gülüstan Sarayında anadan olmuşdur. 1923-cü ildə atası və ailə üzvləri ilə birlikdə Avropaya sürgünə göndərilmişdir. Cenevrə Universitetini bitirmişdir. Atası 27 fevral 1930-cu ildə vəfat etdikdən sonra Qacar Şah Ailəsinin başçısı olmuşdur. 24 sentyabr 1975-ci ildə İsveçrənin Cenevrə şəhərində motosikl qəzası nəticəsində vəfat etmişdir.

## Ailəsi
Firudin Mirzə Qacar Milliyyətcə bolqar olan Maqdalina İvanova-Gevranova ilə ailə həyatı qurmuşdur. Bu səbəbdən izdivacdan dünyaya gələn heç bir uşaq şah sülaləsinə rəhbərlik etmir.

* Şahzadə Teymur Mirzə Qacar
* Şahzadə Eila Qacar-Hamuda
* Şahzadə Şeyla Qacar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.qajarpages.org/qajlondon.html
* http://www.qajarpages.org/ahmadshahchildren.html
* http://www.royalark.net/Persia/qajar28.htm
* http://www.qajarstudies.org/ 
* http://www.qajarpages.org/
* http://qajarfamily.org/
Ədədi orta

**Ədədi orta** — bir neçə ədədin cəminin onların sayına bölünməsindən alınan ədədə deyilir.

Verilmiş *n* sayda *x*1, *x*2, ..., *x**n* ədədlərinin ədədi ortası aşağıdakı kimi hesablanır:

:\bar{x} = \frac{1}{n}\sum_{i=1}^n x_i  =  \frac{1}{n} (x_1+\cdots+x_n).

Məsələn, *x*1, *x*2, *x*3 ədədlərinin ədədi ortası onların cəminin 3-ə bölünməsindən alınan ədəddir:

:: \frac{x_1 + x_2 + x_3}{3}.
İlxı

**İlxı** — at, dəvə sürüsü.
İlxı heyvanın yaşından və cinsindən asılı olaraq təşkil edilir.
Hər at ilxısında qulunla birlikdə 80–120 madyan və ya bir yaşardan yuxarı 120–150 baş dayça saxlanılır. İlxı heyvanların ilboyu saxlanması, yaxu otarılması üçün təşkil edilir.
Dirili Surxay

**Dirili Surxay** (1902–1945) — aşıq.

## Həyatı
Aşıq Surxay Bəyalı oğlu 1902-ci ildə Cəbrayıl qəzasının Xudayarlı kəndində doğulmuşdu. İbtidai təhsilini molla yanında almışdı. Sonra Təbriz şəhərində mədrəsədə oxumuşdu. Özünü tanıyandan heyvandarlıqla məşğul olub. Yaylaqları Camal qalağından, qışlaqları Diridağa qədər yollarda ayaq döyüb, qoyun-quzu otarıb. Anası Tükəzban xanım Hacı Abbasəli bəy qızının fikri Surxayı molla, ruhani etmək idi. Surxay isə bir ucu nimçədən, bir ucu çömçədən yapışıb aşıqlıq etdi.

Dirili Surxay 1945-ci ildə vəfat edib.

## Ailəsi
Dirili Surxay Zəhra Mehdi qızı ilə ailə qurmuşdu. Sərxan adlı oğlu, Tükəz və Mələk adlı qızları vardı.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu. Qarabağın Aran ağzı-Arazbar. Bakı: "Ozan", 1998.
* Ənvər Çingizoğlu. Yük üstü çadırlı, yük altı qatırlı oba: Xudayarlı. Bakı: "Soy" dərgisinin özəl nəşri, 2004.
* Musa Nəbioğlu. "Ozan-aşıq dünyası". Bakı: Nurlan, 2010, (şəkilli), səh.41.

## Həmçinin bax
* Xudayar yüzbaşı Çələbiyanlı
* Xudayarlı

## Xarici keçidlər

* Dirili Aşıq Surxay 
*
Dilçilik

**Dilçilik, dilşünaslıq, linqvistika** — dil, **dilçilik**, onun ictimai təbiəti və funksiyaları, daxili quruluşu, funksiyalarının qanunauyğunluqları, tarixi inkişafı və konkret dillərin təsnifatı haqqında elm. Dil (mövcud və ya nə vaxtsa mövcud olmuş dillər) haqqında elm. Dilçiliyə qədərki, mikrodilçilik və metadilçilik kimi hissələrə bölünür.

Nəzəri dilçilik şərti olaraq ümumi və xüsusi dilçiliklərə bölünür. İngilis və fransız mənbələrində linqvistika işlənsə də o, dilçiliyin sinonimi kimi başà düşülür. Strukturalizmdə daxili və xarici dilçilik fərqləndirilsə də, linqivistika ümumi və nəzəri dilçiliyin bir hissəsi kimi başa düşülür. XX əsrin 50-ci illərindən bu yana linqvistika çağdaş, sinxron, daxili struktura yönəlikli bir elm kimi götürülür və bütün səviyyələrdə dil qanunauyğunluqlarını aydın və formal təsvir metodlarla tədqiq edir.

## İstinadlar
İranduxt xanım Qovanlı-Qacar

**İranduxt xanım Qovanlı-Qacar** İran şahzadəsi, Sultan Əhməd şahın qızı

## Ailəsi
İranduxt xanım Abbas Füruği (1938-1998), ilə ailə qurmuşdu. Əhməd, Dara adlı oğlanları, Zinət adlı qızı vardı.
Pol Dumer

**Pol Dumer** (fr. *Paul Doumer*; ) — 1931-1932-ci illərdə Fransa Respublikasının 14-cü prezidenti. 1932-ci mayın 6-da məruz qaldığı sui-qəsd nəticəsində vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Badımcan dolması

**Badımcan dolması** — Azərbaycanın milli mətbəxinə aid olan xörəkdir.

## Lazım olan ərzaqlar
* qoyun əti – 163 q,
* badımcan – 300 q,
* baş soğan – 20 q,
* ərinmiş yağ – 20 q,
* pomidor – 50 q,
* göyərti (reyhan, keşniş) – 15 q,
* darçın – 0,2 q,
* qatıq – 50 q,
* istiot −0,1 q, duz.

## Hazırlanma qaydası

Badımcanın saplağı ilə birlikdə ucu kəsilir, soyuq duzlu suya salınıb qaynayana kimi qızdırılır. 1–2 dəq. pörtülür. Uzununa kəsilib tumdan təmizlənir. Qoyun ətindən soğanla birlikdə qiymə hazırlanır, duz, istiot vurulur, arasıkəsilmədən qarışdırılaraq qızardılır. Qiyməyə doğranmış göyərti və darçın qatılıb qarışdırılır və badımcanlara doldurulur. Qiymə ilə doldurulmuş badımcanlar dayaz qazana yağılıb ətrafına pomidor dilimləri düzülür, az miqdar bulyon tökülüb öz buğunda bişirilir. Süfrəyə verildikdə üstünə öz sousundan tökülür. Ayrıca qabda darçınlı qatıq verilir.

## Mənbə
* http://www.mct.gov.az/?/az/metbex/2145/75 
* http://1001dad.com/badimcan-dolmasi/ 

## Həmçinin bax
* Dolma
* Yarpaq dolması
* Pomidor dolması
* Bibər dolması
Soğan dolması

**Soğan dolması** — Azərbaycan (özəlliklə Naxçıvan), Türkiyə (özəlliklə İsparta), Bosniya və Herseqovina və İraq mətbəxlərinə aid olan xörək. Bundan əlavə, Almaniya () və İtaliya () mətbəxlərində oxşar xörəklər mövcuddur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Dolma
* Yarpaq dolması
* Badımcan dolması
* Bibər dolması
Xalq təbabəti

**Xalq təbabəti** () — xalq arasında xəstəliklərin müalicəsi üsulları və vasitələri haqqında bilikləri nəsildən-nəslə keçirilərək yaşadan qeyri-ənənəvi təbabət forması.

Elmi təbabətdən fərqli olaraq xalq təbabətinin müalicə vasitələri nəzəri şərtlərə əsaslanmır. Həmin məlumatlat nəsildən-nəsilə şifahi yolla keçərək xalqın adət-ənənələrində, zərb məsəllərində, rəvayətlərdə öz əksini tapmış, bir sıra yazılı mənbələrdə toplanmışdır. İbtidai insan lar sınıqları müalicə etməyi, çıxmış oynağı yerinə salmağı, sarğı qoymağı bacarırdılar; ağrıkəsici bitkilərin (məs: xaşxaş) xüsusiyyətlərini bilirdilər, günəş şüalarının, suyun şəfaverici əhəmiyyətini başa düşürdülər. Xəstələnmənin qarşısını almaq üçün ildə bir dəfə qan alardılar, nəfəs yolları xəstəliklərində, mədə-bağırsaq spazmasında və meteorizm də razyana çayı, öskürəkdə heyva toxumu dəmləyib içərdilər. Soyuqdəymədə moruqdan, qanazlığında çiyələkdən, mədə-bağırsaq xəstəliklərində baldan və s.-dən istifadə edərdilər.

## İstinadlar
Aqil xan Razi

**Aqil xan Razi** (? – 1697) — şair, sərkərdə

## Həyatı
Əmir Məhəmməd xan Yarəli sultan oğlu Xorasan əyalətinin Xafə qəsəbəsində andan olmuşdu. Atası Yarəli sultan I Şah Təhmasib zamanında Fərəh vilayətinin hakimi idi. O, qəhr edib, Hindistana getdi. İmperator Şahcahanın yanında xidmət etməyə başladı. Şahın atlı qvardiyasının sərkərdəsi oldu. Sonra, 1659-cu ildən 1663-cü ilədək şahzadə Övrəngzeyb mirzənin yanında qulluq etdi.1663-cü ildən 1665-ci ilədək əyalət valisi vəzifəsini icra etdi. 1665-ci ildən 1672-ci ilə kimi ordu komandanı oldu. 1672-ci ildən 1682-ci ilədək vəzirlik etdi. 1682-ci ildən ömrünün sonunadək Dehlinin hakimi oldu.
O,1697|-ci ildə vəfat edib.

Əmir Məhəmməd xanın Canməhəmməd xan, Məhəmməd xan adlı oğulları vardı.

Əmir Məhəmməd xan Aqil xan kimi tanınırdı. Şair idi Razi təxəllüsü ilə şeir yazırdı.

## Mənbə
* **Ənvər Çingizoğlu, Aydın Avşar**, Avşarlar, Bakı, "Şuşa", 2008, 352 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan ədəbiyyatı
Mirzə Lütfulla xan Məxmur

**Mirzə Lütfulla xan Məxmur** (1683-1750)- şair, vali

## Həyatı

Mirzə Lütfulla xan Hacı Şükrulla oğlu 1683-cü ildə Surs limanında anadan olmuşdur.Məxmur Ağa Hüseyn Xansarinin şagirdi Ağa Həbibulla İsfahaninin şagirdi olmuş, onun yanında elm və fəzilət əldə etmişdir. Atası vəfat etdikdən sonra Məxmur ticarət Benqala getmiş onun vasitəsilə o dövrün sultanı tərəfindən Mürşidqulunun Rüstəmcəng ləqəbi və bu ləqəbə məxsus vəzifəni almışdır.Mirzə Lütfulla xan hicri qəməri 1164 (1750)-cü ildə vəfat etmişdir.

Mirzə Lütfulla xan Dürdanə bəyim Məhəmmədşüca xan Avşar qızı ilə ailə qurmuşdu. Məhəmmədyəhya xan adlı oğlu, Mehman bəyim adlı qızı vardı.

## Yaradıcılığı

Təəcüb deyil, xəsis yoxsul diləyinə yaraya,
Əqrəb külü dərman olmuş hər bir köhnə yaraya,
İki çörəklə yoxsulun heş müşkülü açılmaz,
Düyünə oxşar, ayaqla onu heç açmaq olmaz. (sətri tərcümə)



## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu,Mirzə Lütfulla xan Məxmur, "Soy" dərgisi, 12 (32), 2009, səh. 113-114.

## Həmçinin bax
*Azərbaycan ədəbiyyatı
Heyva dolması

**Heyva dolması** - Azərbaycanın milli mətbəxinə aid olan xörəkdir.
## Lazım olan ərzaqlar
* Qoyun əti - 108q
* heyva - 400q,
* ərimiş yağ - 25q,
* şabalıd - 25q,
* şüyüd - 12q, şəkər - 5q,
* duz. 
## Hazırlanma qaydası

Qoyun ətindən hazırlanmış qiyməyə duz, göyərti və qabıqdan təmizlənmiş şabalıd qatılır. Heyvanın içi çıxarılıb oraya qiymə doldurulur, üstünə bulyon töküb öz buğunda bişirilir

## Həmçinin bax
* Dolma
* Yarpaq dolması
* Badımcan dolması
* Bibər dolması

## Mənbə
* http://www.mct.gov.az/?/az/metbex/2145/141