Şaquli ötürülən transplasentar infeksiya

**Şaquli şəkildə ötürülən infeksiya,** **anadan uşağa ötürülmə**, yəni hamiləlik və ya doğuş zamanı birbaşa anadan embriona və ya körpəyə ötürülən patogen bakteriyaların və ya virusların səbəb olduğu infeksiyadır. Bu, ananın əvvəllər bir xəstəliyi olduqda və ya hamiləlik zamanı yoluxduqda baş verə bilər. Zəif qidalanma perinatal infeksiya riskini artıra bilər. Şaquli ötürülmə yoluxucu xəstəliklərin riyazi modelləşdirilməsi üçün vacibdir.

## İnfeksiya növləri
Bakteriya, virus və digər mikro orqanizmlər anadan uşağa keçə bilir. **TORCH kompleksinə** bir neçə şaquli yolla ötürülən infeksiyalar daxildir: 

# T – *Toxoplasma gondii* -dən toksoplazmoz
# O – other - digər infeksiyalar
# R - məxmərək
# C - sitomeqalovirus
# H – herpes simplex virusu və ya neonatal herpes simplex

Digər infeksiyalara aşağıdakılar daxildir:

* Parvovirus B19 
* Koksaki virus 
* Suçiçəyi ( varicella zoster virusunun törətdiyi) 
* *Xlamidiya*
* İİV  

* İnsan T-limfotrop virusu 
* Sifilis 
* Zika virusunun yaratdığı Zika qızdırması uşaqda mikrosefaliya və digər beyin qüsurlarına səbəb ola bilər.
* Hamiləlikdə COVID-19, təxminən 2 ehtimal nisbəti ilə ölü doğum riskinin artması ilə əlaqələndirilir 

Hepatit B də şaquli şəkildə ötürülən infeksiya kimi təsnif edilə bilər. Hepatit B virusu böyükdür və plasentadan keçmir. Beləliklə, ana-döl baryerində qırılmalar baş verməsə, dölə yoluxa bilməz, lakin belə fasilələr doğuş zamanı və ya amniyosentez zamanı, yəni qanaxma zamanı baş verə bilər.

TORCH kompleksi əvvəlcə yuxarıda qeyd olunan dörd şərtdən ibarət hesab edilirdi , *Toksoplazmaya* istinad edən "TO" ilə 4 terminli forma hələ də bir çox müasir istinadlarda istifadə olunur  və bu kontekstlərdə bəzən "ToRCH" istifadə olunur. Qısaltma həmçinin TOXoplasmosis, Rubella, Cytomegalovirus, Herpes simplex və Sifilis üçün TORCHES kimi  də qeydə alınır.

Bu abbreviaturanın daha da genişləndirilməsi, CHEAPTORCHES 1995-ci ildə Ford-Cons və Kellner tərəfindən təklif edilmişdir:

* C -   (suçiçəyi və kəmərləyici dəmrov)
* H – hepatit, C  (D), E
* E - enteroviruslar
* A – AİDS - QİÇS (HİV infeksiyası)
* P - parvovirus B19 
* T - toksoplazmoz
* O – other - digər ( B qrupu streptokoklar, *Listeria, [[Kandidoz|Candida]]* və Laym xəstəliyi )
* R - məxmərək
* C - sitomeqalovirus
* H - sadə herpes
* E – cinsi yolla keçən hər şey ( qonoreya, *Chlamydia* infeksiyası, *Ureaplasma urealyticum* və insan papilloma virusu )
* S - Sifilis

## Əlamətlər və simptomlar
Şaquli şəkildə ötürülən infeksiyanın əlamətləri və simptomları fərdi patogendən asılıdır. Anada bu, qripə bənzər bir xəstəlik kimi kiçik əlamətlərə səbəb ola bilər və ya heç bir əlamət göstərə bilməz. Belə hallarda təsirlər ilk növbədə doğuşda görünə bilər.

Şaquli şəkildə ötürülən infeksiyanın simptomları qızdırma və qripə bənzər simptomlarla müşahidə oluna bilər. Yeni doğulmuş uşaq tez-tez hamiləlik yaşına görə kiçik olur. Dərinin altındakı kapilyarlardan qanaxma səbəbiylə kiçik qırmızı və ya bənövşəyi ləkələrlə dəridə səpgilər ola bilər. Genişlənmiş qaraciyər və dalaq, sarılıq kimi tez-tez rast gəlinir. Bununla belə, hepatit B-də sarılıq daha az rast gəlinir, çünki yeni doğulmuş uşağın immun sistemi qaraciyər hüceyrələrinə qarşı reaksiya vermək üçün kifayət qədər yaxşı inkişaf etməmişdir, çünki adətən böyük yaşda uşaqda və ya böyüklərdə sarılığın səbəbi ola bilər.

Eşitmə pozğunluğu, görmə problemləri, zehni gerilik, autizm və ölüm şaquli olaraq ötürülən infeksiyaların nəticəsi ola bilər. 

## Səbəb yolları
Şaquli yolla ötürülən infeksiyaların əsas ötürülmə yolları doğuş zamanı plasenta (transplasentar) və qadın reproduktiv sistemi vasitəsilə keçir. Transmissiya, həmçinin amniosentez  və ya böyük travma ilə ana-döl baryerinin qırılması ilə də mümkündür.

Embrion və dölün immun funksiyası zəif olur və ya heç yoxdur. Onlar analarının immun funksiyasından asılıdır. Bir neçə patogen plasentanı keçərək perinatal infeksiyaya səbəb ola bilər. Çox vaxt anada kiçik xəstəlik yaradan mikroorqanizmlər inkişaf etməkdə olan embrion və ya döl üçün çox təhlükəlidir. Bu, spontan abort və ya böyük inkişaf pozğunluqları ilə nəticələnə bilər. Bir çox infeksiya üçün körpə hamiləliyin müəyyən mərhələlərində daha çox risk altındadır. Perinatal infeksiya ilə bağlı problemlər həmişə birbaşa nəzərə çarpmır. 

Dölün yoluxmasından başqa, transplasental patogenlər plasentitə (plasentanın iltihabı) və/və ya xorioamnionitə ( dölün membranlarının iltihabı) səbəb ola bilər. 

### Doğuş zamanı
Körpələr doğuş zamanı da anaları tərəfindən yoluxa bilər. Bəzi yoluxucu agentlər doğum kanalından keçərkən və ya hətta doğuşdan qısa müddət sonra dölə ötürülə bilər. Buna görə qanla ötürülən mikroorqanizmlər (hepatit B, HİV), cinsi yolla keçən xəstəliklərlə əlaqəli orqanizmlər (məsələn, *Neisseria gonorrhoeae* və *Chlamydia trachomatis* ) və genitouriya sisteminin normal faunası (məsələn, *Candida albicans* )  yenidoğulmuşların infeksiyaları arasında tez-tez rast gəlinənlərdən sayılırlar.

## Diaqnoz

Yenidoğulanın fiziki müayinəsi şaquli şəkildə ötürülən infeksiyanın əlamətlərini göstərdikdə, müayinə edən şəxs yuxarıda sadalanan infeksiyaların sübutu üçün qan, sidik və onurğa mayesini yoxlaya bilər. Diaqnoz spesifik patogenlərdən birinin təyini və ya patogenə qarşı IgM səviyyəsinin artması ilə təsdiqlənə bilər.

### Təsnifat
Şaquli yolla ötürülən infeksiya, 22  ilə 28 həftəlik  hamiləlik dövründə başlayan (tərifdə regional dəyişikliklərlə) və doğuşdan yeddi gün sonra başa çatan perinatal dövrdə ötürülürsə, **perinatal infeksiya** adlandırıla bilər.

Doğuşdan sonra şaquli şəkildə ötürülən infeksiya davam edərsə **anadangəlmə infeksiya** termini istifadə edilə bilər.

## Müalicə

Toksoplazmoz və sifilis kimi bəzi şaquli yolla ötürülən infeksiyalar, əgər anaya hamiləliyin erkən dövründə diaqnoz qoyularsa, antibiotiklərlə effektiv şəkildə müalicə edilə bilər. Bir çox viral şaquli yoluxucu infeksiyaların effektiv müalicəsi yoxdur, lakin bəziləri, xüsusən də məxmərək və suçiçəyi, hamiləlikdən əvvəl anaya peyvənd etməklə qarşısını almaq olur.

Malyariya-endemik bölgələrində yaşayan hamilə qadınlar malyariyaya yoluxma təhlükəsi altında olurlar.

Anada aktiv herpes simpleks varsa qeysəriyyə əməliyyatı ilə doğuş yeni doğulmuş körpənin bu virusla təmasından və nəticədə infeksiyanın qarşısını ala bilər.

IgG 2 antikoru infeksiyaların qarşısının alınmasında həlledici rol oynaya bilər. Müalicə və peyvənd üçün IgG 2 əsaslı müalicələrin hazırlanması üçün geniş tədqiqatlar aparılır.

## Proqnoz
Şaquli olaraq ötürülən infeksiyanın hər bir növü fərqli proqnoza malikdir. İnfeksiya zamanı hamiləliyin mərhələsi də yenidoğulacaq körpəyə təsirini dəyişə bilər.

## İstinadlar