open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İncəsənət Universiteti (Albaniya)

**İncəsənət Universiteti** () — Albaniyada yerləşən Universitet, (əvvəllər "İncəsənət Akademiyası"  kimi tanınırdı); incəsənət sahəsində ali təhsil verən ölkənin əsas təhsil müəssisəsidir. 
## Tarixi
Təhsil müəssisəsi 1966-cı ildə Ali İncəsənət İnstitutu kimi təşkil edilmişdir (). Universitet 3 ali təhsil müəsisəsinin birləşdirilməsindən meydana gəlmişdir:Tirana Dövlət Konservatoriyası (), Ali incəsənt məktəbi () və «Aleksandr Mosis» aktyorluq məktəbi (). Albaniya ilə SSRİ arasında kommunist əməkdaşlıq dövründə universitet rus musiqisinin ənənələrini klassik musiqi və baletdə tədris prosesində istifadə etmək imkanı qazanmışdı. 1991-ci ildə İncəsənət İnstitutu İncəsənət Akademiyasına çevrilir. 12 oktyabr 2009-cu ildə "Böyük magistr" ordeni ilə mükafatlandırılmışdır. 23 mart 2011-ci ildə Albaniyası Nazirlər Sovetinin qərarı ilə Akademiya Uuniversitetə çevrilir. 2011-2012-ci tədris ilində öz işinə başlamışdır. Universitet hələ də Rusiyanın balet və klassik musiqi məktəbi ilə əlaqələr saxlayır.

## Fəaliyyətlər
Universitetə 3 fakultəyə sahibdir:
* **Musiqi fakultəsi:**
** Musiqişunaslıq, dirijorluq və bəstəkarlıq kafedrası
** Nəğmə kafedrası
* **Vizual Sənətlər fakültəsi:** 
** Rəsm kafedrası
** Heykəltaraşlıq kafedrası
* **Səhnə Sənətləri Fakültəsi:**
** Aktyorluq kafedrası
** Rejisorluq, estrada, xoreoqrafiya və dizayn kafedrası

### Rektorlar
* 1966—1969 illər − *Vilson Kilica*	        
* 1969—1973 illər − *Tefik Çaushi*	        
* 1973—1978 illər − *Lili Zhamo*	 
* 1978—1981 illər − *Ibrahim Madhi*	
* 1981—1988 illər − *Kristo Jorgji*	        
* 1988—1991 illər − *Jakup Mato*	        
* 1991—1992 illər − *Fatmir Hysi*	        
* 1992—1995 illər − *Bujar Kapexhiu*	
* 1995—1997 illər − *Gjergj Zheji*	        
* 1997—2008 illər − *Kastriot Çaushi*      
* 2008 − *Petrit Malaj*

### Məzunları
Universitet məzunları yalnız Albaniyada deyil, xaricdə də tanınırlar. Onlar arasında:
* Kledi Kadiu — rəqassə
* Venera Kastrati — rəssam
* İnva Mula — opera müğənnisi 
* Edi Rama — ictimai və siyasi xadim
* Anri Sala — rəssam
* Ernomela Yaxo — opera müğənnisi

## İstinadlar

## Mənbə
* Rəsmi sayt 
* Rəsmi sayt 
* Albania |Ranking Web of Universities
Belarus əhalisi

**Belarus əhalisi** — Belarus Respublikası ərazisində yaşayan əhalinin cəminə verilən ad. Belarusu əhalisinin 81,2%-ini belaruslar, 11,4%-ini ruslar, digər qruplarını isə polyaklar (3,9%), ukraynalılar və başqaları təşkil edir. Doğum səviyyəsinin aşağı düşməsi (1991-ci ildə 1000 nəfərə 12,9; 2003-cü ildə 9,0), ölüm səviyyəsinin isə artması (1991-ci ildə 1000 nəfərə 11,2; 2003-cü ildə 14,5) səbəbindən əhalinin təbii azalması (1990-cı ildə 10190 min nəfər; 2000-ci ildə 9990 min nəfər) səciyyəvidir. Əhalinin 17,8%-ini əmək qabiliyyətli yaşadək (16 yaşadək) olanlar, 21,2%-ini isə əmək qabiliyyətli yaşdan yuxarı olanlar təşkil edir. Qadınlar 53%-dir. Orta ömür müddəti 68,5 ildir (kişilər üçün 62,7, qadınlar üçün 74,7).

Əhalinin orta sıxlığı 1&nbsp;km²-də 47 nəfərdir. Minsk vilayətinin mərkəzi hissəsi daha sıx məskunlaşmışdır (1&nbsp;km2
-də 81 nəfər). Şəhər əhalisi 71,5%-dir; şəhər əhalisinin 60%-indən çoxu əhalisi 100 min nəfərdən artıq olan şəhərlərdə yaşayır. Şəhər aqlomerasiyalarının formalaşması prosesi gedir; onların arasında paytaxt Minsk aqlomerasiyası fərqlənir. Ən iri şəhərləri (min nəfər, 2005): Minsk (1742,1), Qomel (480,9), Mogilyov (365,9), Vitebsk (342,1), Qrodno (317,4) Brest (300,7). İqtisadi cəhətdən fəal olan  əhali 4428,2 min nəfərdir (2004).

İqtisadi sferada işləyənlərin ümumi sayının 26,8%-i sənayedə, 13,3%-i ticarətdə və ictimai iaşədə, 10,7%-i kənd təsərrüfatında, 10,7%-i təhsildə, 7,7%-i inşaatda, 7,6%-i səhiyyədə və sosial təminat sahəsində, 7,6%-i nəqliyyat və rabitə sahəsində çalışır. İşsizlik 1,9% təşkil edir. Dindarların əksəriyyəti xristiandır, müsəlmanlar və yəhudilər də var.

## Mənbə

## İstinadlar
Bakı Fəhlə Konfransının Əxbarı

**Bakı Fəhlə Konfransının əxbarı** — Gündəlik leqal bolşevik qəzeti, *Bakı Fəhlə Konfransı*nın orqanı.

## Fəaliyyəti

1919 il iyulun 8-dən avqustun 8-dək Azərbaycan dilində çıxmışdır. Cəmi 47 nömrəsi buraxılmışdır. Kütlələri Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qanuni hakimiyyətinə qarşı mübarizəyə çağıran materiallar dərc edirdi. Redaktoru Əliheydər Qarayev idi. Qəzetin işində Seyid Cəfər Cavadzadə (Pişəvəri), Həmid Sultanov ("*H.S.Yoxsul*") və b. iştirak etmişlər. Rusiya Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Proqramının (1919) xeyli hissəsi Azərbaycan dilində ilk dəfə bu qəzetdə dərc olunmuşdur. Nəşri Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti tərəfindən dayandırılmışdır.

## Həmçinin bax

* Əliheydər Qarayev
* Bakı Fəhlə Konfransı
* Azərbaycan mətbuatı

## Xarici keçidlər

* Mətbuat tarixi
* Azərbaycan mətbuatı: tarixi-xronoloji baxış

## Mənbə
Əsgər Abdullayev (tarixçi)

**Əsgər Abdullayev** (*Abdullayev Əsgər İbrahim oğlu*; ) — tarix elmləri doktoru, professor, "Əməkdar müəllim"

## Həyatı
Abdullayev Əsgər 1928-ci ildə Ağcabədi rayonunun Kəbirli kəndində doğulub.

## Təhsili
Orta təhsilini burada aldıqdan sonra 1951-ci ildə BDU-nun tarix fakültəsini bitirmişdir.

## Əmək fəaliyyəti
1951—1954-cü illərdə Ağdam Kənd təsərrüfatı Texnikumunda müəllim,1955—1957-ci illərdə AMEA Tarix İnstitutunda elmi işçi,1957—1961-ci ildə DİN Xüsusi orta məktəbində baş müəllim və əməliyyat müvəkkili,1961—1964-cü illərdə BDU-nun aspiranturasında təhsil almışdır. 1964—1966-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Tarix Muzeyində elmi işçi,1966—1990-cı illərdə ADİU-da baş müəllim, dosent işləmişdir. Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin (UNEC)“Beynəlxalq münasibətlər” kafedrasının professorudur.

“Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində iqtisadçı kadrların hazırlanmasındakı uzunmüddətli xidmətlərinə, elm və təhsilin inkişafına verdiyi töhfələrə görə” Fəxri Fərmanla təltif edilib

## Elmi əsərləri
# Azərbaycana qarşı erməni təcavüzü və xarici havadarlıq: Monoqrafiya /Əsgər, Abdullayev; Elmi red.: M.F.Cəlilov.- B.: İqtisad Universiteti, 2004
# Azərbaycanlıların mart soyqırımı unudulmamalıdır : [monoqrafiya] /Ə.Abdullayev; elmi red. və ön söz. müəl. M.Cəlilov.- B.: İqtisad Universiteti, 2008
# Dünya şöhrətli dövlət xadimi Heydər Əliyev /Əsgər Abdullayev; Elmi red: M.F.Cəlilov; Rəyçilər: B.M.Abdullayev və b.- B.: İqtisad Universiteti, 2005
# Erməni təcavüzü: acı faktlar, fəlakətli nəticələr /Ə.İ.Abdullayev; Elmi red.: M.F.Cəlilov; Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti.- B.: İqtisad Universitetinin nəşriyyatı, 2003
# Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzkarlıq siyasəti : XIX əsrin axırı-XX əsr /Ə.İ. Abdullayev; Elmi red.: M.F. Cəlilov; Azərbaycan Dövlət İqtisad İnstitutu.- B.: Elm, 1998
# Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzü tarixindən bəzi məqamlar monoqrafiya /Ə. İ. Abdullayev; elmi red. H. Cəfərov.-Bakı: İqtisad Universiteti, 2011
# Müstəqil Azərbaycan və Fransa : monoqrafiya Ə.İ.Abdullayev; elmi red. M.F.Cəlilov.- Bakı, İqtisad Universiteti, 2007
# “Qarabağ faciəsi” ,Bakı,.2016

## İstinadlar
Müsəlman həkimlərin hərbi xidmətə çağırılması haqqında qanun

**Müsəlman həkimlərin hərbi xidmətə çağırılması haqqında qanun** — Azərbaycanda doğulmuş və ya son beş ildə burada yaşayan 45 yaşınadək kişi həkimlərin orduda üçillik məcburi xidmətini nəzərdə tutan hüquqi sənəd. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti tərəfindən 1919-cu il iyunun 16-da qəbul olunmuşdu.

## Haqqında
Daxili işlər və hərbi nazirliklərə təcili surətdə, istisnasız olaraq, butun kişi həkimləri qeydiyyata almaq, onların yaşını, yaşayış yerini, dini etiqadını, ailə və xidməti vəziyyətini, hərbi xidmət keçməsini, sağlamlığını, universiteti bitirmə tarixini, həkimlik təcrübəsini və ixtisasını dəqiq müəyyənləşdirmək tapşırılırdı. Daxili işlər və xalq səhiyyəsi nazirləri ilə razılaşma əsasında hərbi nazirə, ilk növbədə, müsəlman həkimləri həqiqi hərbi xidmətə cəlb etmək hüququ verilirdi. Bu zaman onların yaşı, həkimlik təcrübəsi, sağlamlığı, ailə vəziyyəti nəzərə alınmalı idi. Qeyri-müsəlman həkimlərin hamısı ehtiyatda hesab olunurdular. Müsəlman həkimlər çatışmadıqda, onların arasından müəyyən sayda və müsəlman həkimlərlə bərabər əsasda, həqiqi hərbi xidmətə çağırış nəzərdə tutulurdu. Həkimlərin daimi iş yerlərində saxlanılması zəruri olduqda, daxili işlər və səhiyyə nazirlikləri ilə razılaşma əsasında hərbi nazirə, onlara hərbi mükəlləfiyyətdən möhlət vermək ixtiyarı verilirdi.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Hərbi xidmət

## İstinadlar
Valter Çandler

**Valter Çandler** () — Tennessi ştatından olan ABŞ siyasətçisi,Nyu-York şəhərindən Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) Konqresi nümayəndələr palatasının üzvü.
## Valter Çandler və Azərbaycan
Baltik ölkələri, Azərbaycan və Gürcüstanın mənafelərini müdafiə etmək haqqında bu ölkələrin nümayəndələri ilə müqavilələr imzalamışdır. Əlimərdan bəy Topçubaşov bütün nümayəndə heyətinin iştirakı ilə Çandlerlə iki müqavilə imzalamışdı (1919, sentyabr). Birinci müqaviləyə görə, Çandler təbliğat məsələləri ilə bağlı Azərbaycan nümayəndə heyətinə  hüquq məsləhətçisi qəbul edilirdi. O, 3 ay müddətonə Azərbaycan respublikasının mənafeyini və müstəqilliyini qorumağı öz öhtəsinə götürürdü. Müqavilədə Çandlerə ödənilməli olan mələğ və müddəti göstərilmişdi. Çandler öz müqavilə öhdəliklərinin icrasına  1919-cu il, oktyabrın 4-də başlamalı idi. Az sonra II müqavilə imzalandı. Müqavilədə göstərilirdi ki, ABŞ Azərbaycanın tam müstəqilliyini tanımaqdan imtina edərsə, Azərbaycan hökuməti tərəfindən Çandlerə heç bir kompensasiya ödənilməyəcəkdir. Əlimərdan bəy Topçubaşovun və Çandlerin imzaladığı müqavilə  Azərbaycan Parlamentində təsdiq edildikdən və Azərbaycan hökuməti tərəfindən möhürləndikdən sonra  hüquqi cəhətdən qüvvəyə minirdi. Çandler  Gürcüstanla da təxminən eyni məzmunda müqavilə imzalamışdı.
## Fəaliyyəti
Əlimərdan bəy Topçubaşov,  1919-cu ilin, sentyabrın 26-da Çandler vasitəsilə Vudro Vilsona məktub  və Azərbaycanın iqtisadi, maliyyə vəziyyətinə dair material və xəritələr göndərmişdi. Çandler 1919-cu il, oktyabrın 18-də  Amerikadan Əlimərdan bəyə birinci məktubunu göndərmişdi. Məktubda  o,  Amerikada ermənilərin  Azərbaycan əlaeyhinə  geniş təbliğar aparmasından bəhs edir, noyabrın 1-də yazdığı növbəti məktubda  isə ABŞ-də  ermənilərə münasibətdə xristian həmrəyliyinin xeyli qüvvətləndiyini qeyd edirdi. Çandlerin 1919-cu il, 10 noyabr tarixli məktubu daha konkret  məzmuna malik idi. Çandler yeni respublikaların müstəqilliyinin tanınması ilə bağlı ABŞ Dövlət Departamentinə sorğu ilə müraciət etmiş və aldığı cavabda Departamentdə yeni yaranmış respublikaların xeyrinə rəyin dəyişməkdə olduğunu bildirmişdi. Çandler qeyd edirdi ki, kiçik xalqlar öz müstəqilliklərinin tanınmasını bir necə ay, yəni çar generallarının tam məğlubiyyətinədək gözləməli olacaqlar.
## Nəticə
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin bolşeviklər tərəfindən işğalından sonra bu məsələ də yarımcıq olaraq qaldı.
## Həmçinin bax
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici siyasəti
*Əlimərdan bəy Topçubaşov
## Mənbə
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Valter Çandler maddəsi*.
## İstinadlar
Müsəlman Zəhmətkeş Ziyalılar İttifaqı

**Müsəlman Zəhmətkeş Ziyalılar İttifaqı** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə fəaliyyət göstərmiş qeyri-hökumət təşkilatı.

## Yaradılması
1919-cu il fevralın 15-də gənc Azərbaycan dövlətini möhkəmləndirmək üçün hökumətə yardım etməkdən ötrü ziyalıları birləşdirmək məqsədilə yaradılmışdı. Mehdi bəy Hacıbababəyovım sədrliyi ilə keçirilən təsis iclasında ittifaqın nizamnaməsi qəbul edilmiş, 12 üzvdən və 6 namizəddən ibarət şura seçilmişdi. 1919-cu il fevralın 17-də şura ittifaqın gələcək fəaliyyətinə həsr olunmuş ilk iclasını keçirdi. İclasda doktor Əli Seyidovun sədrliyi ilə şuranın rəyasət heyəti seçildi və texniki, maliyyə-iqtisadi, tibbi-sanitar, təsərrüfat, mətbuat komissiyaları yaradıldı.

## Fəaliyyəti
Ziyalılar ittifaqı dövrün bütün demokratik təşkilatları ilə əl-ələ verərək Azərbaycanın müstəqilliyinə təhlükə törədən xarici və daxili qüvvələrə qarşı mübarizədə hökuməti qızğın müdafiə edirdi. İttifaqın iclaslarında ölkə həyatının mühüm məsələləri müzakirə olunurdu. Müzakirələrdə müxtəlif partiyaların təmsilçiləri, həmçinin Türkiyə, İran, Krım və Türküstandan gələn nümayəndələr də çıxış edirdilər.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Müsəlman Milli Komitələri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanda vətəndaş cəmiyyəti təsisatlarının tarixi: ilk QHT-lərin yaranması və fəaliyyəti (davamı)
Lazar Biçeraxov

**Lazar Fyodoroviç Biçeraxov** (1882-1952) - çar ordusunda kazak qoşunları polkovniki. Milliyətcə osetindir. Birinci Dünya müharibəsi  dövründə İranın şimalında hərbi əməliyyatlar  aparan rus qoşunlarının tərkibindəki kazak qoşunlarınınn komandanı.

## Biçeraxov və Azərbaycan
Oktyabr inqilabından sonra ingilis komandanlığı Biçeraxovun rəhbərliyi altındakı 1500 nəfərlik hərbi qüvvəni Bakını almaq üçün istifadə etmək qərarına gəldi.  Böyük məbləğ qarşılığında buna razılıq verən Biçeraxov 1918-ci ilin   iyunun 27-28-də ingilis generalı Denstervillə Bakıya hücum planını müzakirə etmişdi. Plana əsasən, Biçeraxov Şaumyanın başçılıq etdiyi  Bakı Xalq Komissarları Sovetinə müraciətində  Bakını türk qoşunlarından qorumaq üçün  öz dəstəsinin  sovet qoşunları tərkibinə daxil olunması təklifini vermişdi. Bolşeviklərə nifrət etməsinə baxmayaraq, Biçeraxov  türk qoşunlarının Bakıya girməsinə də mane olmağa çalışırdı. Hətta öz sədaqətini sübut etmək üçün o, ingilislərin bir sıra gizli planları barədə Bakı Sovetinə məlumatlar da vermişdi.
### Bakıya gəlişi
Qafqaz İslam Ordusuna qarşı döyüşlərdə məğlubiyyət qarşısında qalan BXKS Biçeraxovun yardımından istifadə etməyə razılıq verdi. Lakin 1918-ci ilin iyulun sonunda  Qafqaz İslam Ordusuna qarşı hərbi əməliyyatların ümidsiz olduğunu görən  Biçeraxov cəbhə xəttini tərk edərək, öz dəstəsi ilə birlikdə Dağıstana keçmiş, Petrovsk-Port (Mahaçqala) şəhərini tutmuş, A. Denikinlə əlaqə yaratmışdı.
Biçeraxov Bakıdakı Erməni Milli Şurasının, “Daşnaksutyun” partiyasının liderləri ilə də sıx əlaqə saxlayırdı. Qafqazda hərbi diktatura yaratmaq istəyən Biçeraxovun  əsl məqsədi Rusiyanın 1914-cü il hüdudlarında bərpa bərpasına kömək etmək idi. Biçeraxovun  1918-ci ilin, noyabrında müttəfiq qoşunları ilə bir vaxtda yenidən Bakıya gəlişindən ruhlanan  rus və erməni milli şuraları Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin  devrilməsi və Biçeraxovun başçılıq etdiyi Xəzəryani hökumət yaradılması barədə qərar çıxardılar. Artıq ingilis ordusunun general-mayoru  rütbəsində Bakıya qayıdan Biçeraxov əhali içərisində aeroplandan bəyannamələr səpdirmiş və onları “Qafqazın rus dəniz və quru qüvvələrinin baş komandanı” kimi imzalamışdı.
## Sürgünə göndərilməsi
Böyük Britaniyanın hökumətinin Biçeraxova münasibəti antibolşevizm siyasəti ilə bağlı idi. Bu baxımdan Biçeraxovun Xəzər hövzəsi regionunda sərbəst fəaliyyəti, xüsusən, 1919-cu ilin, yanvarında onun başçılığı ilə “Qafqaz-Xəzər Hökuməti”nin yaradılması B.Britaniya hökuməti tərəfindən cavabsız qalmadı. Bu dəfə  ingilislər Biçeraxovun Böyük Britaniya kraliçası tərəfindən qəbul və təltif edilmək adı ilə Londona çağırıldı.
Beləliklə Biçeraxov 1919-cu ildən, Londonda yaşamağa məcbur qaldı. 1952-ci ildə Almaniyada vəfat etdi.
## Həmçinin bax
*Biçeraxov Ordusu
*Bakı Xalq Komissarları Soveti
*Lionel Denstervil

## Mənbə
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Lazar Biçeraxov maddəsi*
*Azərbaycan tarixi 7 cilddə. V cild, Bakı, 2001.
## İstinadlar
Əbdül Kərim (münşi)

**Hafiz Məhəmməd Əbdül Kərim** — **Münşi** kimi tanınan Kraliça Viktoriyanın Hindistanlı xidmətçisi. O kraliçaya son on beş il ərzində xidmət göstərmiş və bu müddət ərzində onun rəğbətini qazana bilmişdir.

Kərim Britaniya Hindistanında Chansi yaxınlığında  anadan olub. 1887-ci ildə Viktoriyanın Qızıl Yubileyi ilində, Kərim Kraliçanın  qulluqçusu olmaq üçün seçilmiş iki hindistanlıdan biri idi. Xidməti ərzində Viktoriyanın rəğbətini qazandığı üçün ona Münşi ("mirzə" və ya "müəllim") adı verilib. Viktoriya onu özünün Hind katibi təyin edib və Hindistanda ona torpaq mülki bağışlayıb.

Kərim və Kraliça arasında olan sıx platonik münasibətlər Kral Sarayında ziddiyyətlərin yaranmasına gətirib çıxardı, belə ki sarayın digər üzvləri özlərini Kərimdən daha üstün sayırdılar. Kraliça səyahətə çıxarkən Kərimin də götürülməsini təkid edib, bu da kraliça və digər xidmət personalı arasında mübahisələrə səbəb olub. 1901-ci ildə Viktoriyanın ölümünün ardından, onun davamçısı VII Eduard Kərimi Hindistana geri göndərib və Viktoriya ilə Münşinin yazışmalarının müsadirə olunması və məhv edilməsi əmr edib. Bu hadisələrdən sonra Kərim ömrünün sonunadək Viktoriya tərəfindən Aqra yaxınlığında ona verilmiş torpaq mülkində sakit həyat keçirib.

Rejissor Stiven Frirz tərəfindən ekranlaşdırılmış və baş rollarda Əbdül Kərim rolunu Əli Fazal, Kraliça Viktoriya rolunu Cudi Dençin oynadığı  Viktoriya və Əbdül filmi Kraliça və Əbdül arasında olan münasibətlərdən bəhs edir.

## İstinadlar
Mais İbadov

**Mais İbadov** (tam adı: *Mais İbadov*; ) — Azərbaycan və Özbəkistan güləşçisi, 3 qat dünya çempionu.

## Həyatı
Mais İbadov 1974-cü ilin avqust ayının 2-də Lənkəran rayonunun Separadi kəndində dünyaya gəlib. 1987-1992-ci illərdə Bakı şəhərində Ümumtəhsil İdman İnternatında təhsil almışdır. [1994-cü ildən Özbəkistanda yaşayır.

## Fəaliyyəti
Təhsil aldığı dövrdə sərbəst güləş idman növü üzrə müxtəlif yarışlarda iştirak edib və bəzilərində yüksək nəticə əldə edərək uğur qazanıb. Məşqçi Mamur Ruziyevin tələbəsi olmuşdur. Mamur Ruziyev SSRİ idman ustası olmuşdur. Güləş üzrə Azərbaycan və SSRİ çempionu olub. Beynəlxalq klassifikasiyalı idman ustasıdır. Peşəkar səviyyəli yarışlarda Özbəkistanın şərəfini qoruyub. Özbəkistan, Asiya və dünya çempionu olub (2012, 2013-cü illərdəl). 1995-ci ildə Manilada Asiya çempionatında güləş üzrə 52 kq çəki dərəcəsində gümüş medal qazanmışdır. 2001-2004-cü illərdə Özbəkistanın Polis Akademiyasında təhsil alıb. Hazırda veteranlardan ibarət yığma komandada iştirak edir. İdmanla yanaşı, diaspor sahəsində də aktiv fəaliyyət göstərir.

## Mükafatları
O, həmçinin böyüklər və yeniyetmələr arasında yarışlarda bir sıra mükafatlar qazanmışdır:
* Yeniyetmələr arasında dünya çempionatı — 1996 (1-ci yer), 1997 (2-ci yer), 1998 (2-ci yer);
* Yeniyetmələr arasında Asiya çempionatı — 1998 (1-ci yer);
* Asiya Oyunları — 1998 (6-cı yer);
* Orta Asiya Oyunları — 1999 (2-ci yer).
* 2017-ci ildə Bolqarıstanda keçirilən Veteranların güləş üzrə Dünya Çempionatında qalib olub.

2013-ci ildə Azərbaycan yığmasında çıxış edərək, veteranlar arasında güləş üzrə dünya çempionatında Bosniya və Herseqovinada qızıl medal qazanmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Mais İbadov
* Dünya çempionu Mayis İbadov
Bakı Hərbi Qarnizonu

**Bakı hərbi qarnizonu** — 1919–1920-ci illərdə Bakı şəhərində və onun ətrafında yerləşdirilmiş bütün hərbi hissələri, təşkilatları, hərbi təhsil müəssisələrini özündə birləşdirən hərbi qurum.

## Yaradılması
Bakı hərbi qarnizonu Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövründə 1918-ci ilin, sentyabrın 15-də, Azərbaycan hərbi qüvvələri və Qafqaz İslam Ordusu şəhəri azad etdikdən sonra formalaşdırılmağa başlandı. Tərkibində həm türk hərbi qüvvələri, həm də Azərbaycan hərbi qüvvələri olan Bakı hərbi qarnizonunun ilk rəhbəri Qafqaz İslam Ordusunun Qərərgah rəisi Nazim bəy olmuşdur. 1918-ci ilin noyabrın 17-də şəhərə daxil olan İngilis hərbi qüvvələri şəhərdəki bütün türk hərbi hissələri ilə bərabər, Azərbaycan ordusunun bütün hissələrinin də şəhərdən çıxarılmasını tələb etdi. Beləliklə *Bakı hərbi qarnizonu* ləğv edildi.

## Yenidən təşkili
Bakı hərbi qarnizonu 1919-cu ilin aprel 5-də yenidən formalaşdırılmağa başladı. İngilis qüvvələri komandanlığının razılığına əsasən, həmin gün Azərbaycan  Xalq Cümhuriyyətinin ordusunun Birinci Tatar süvari alayı, bir piyada taboru və bir neçə topçu batareyası Bakıya daxil oldu. Bakıya daxil olan qüvvələrə Birinci Tatar süvari alayının komandiri polkovnik Ağalarov rəhbərlik edirdi. Ona, eyni zamanda, Bakı qarnizonunun rəisi vəzifəsi də həvalə edilmişdi. Bakı şəhəri komendantı isə polkovnik-leytenant Azad Vəzirov təyin edilmişdi (ona 1919-cu il, iyulun 9-da polkovnik rütbəsi verilmişdi).
Bakıda hərbi hissələrin sayının artması və hərbi strukturların genişlənməsi, həmçinin, şəhərin paytaxt kimi əhəmiyyəti nəzərə alınaraq hərbi nazirin 1919-cu il, 7 avqust tarixli əmri ilə komendant vəzifəsinə general-leytenant statusu verildi. İstefada olan general-leytenant Firudin bəy Vəzirov Bakı komendantı təyin olundu. Və Aprel işğalına qədər bu vəzifəni icra etdi. Əvvəlki komendant polkovnik Azad Vəzirov komendantın müavini vəzifəsində saxlanıldı.
1919-cu ilin avqustun 16-da İkinci piyada diviziyasının komandiri general-mayor İbrahim ağa Usubov Bakı hərbi qarnizonunun rəisi təyin edildi. 1919-cu il, sentyabrın 9-da Bakı İstehkamçılar hissəsinin rəisi təyin edilmiş general-mayor Murad Gəray Tlexas, eyni zamanda, Bakı qarnizonunun rəisi oldu. Həmin il dekabrın 10-da Bakı İstehkamçılar hissəsinin və Bakı qarnizonunun rəisi vəzifəsi general-mayor Həbib bəy Səlimova həvalə edildi. 1920-ci ilin, fevralında həm də Bakı İstehkamçılar rəisi təyin edilmiş, İkinci piyada diviziyasının komandiri general-mayor İbrahim ağa Usubov yenidən qarnizon rəisi oldu.

## Mənbə
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Bakı hərbi qarnizonu maddəsi*

### İstinadlar

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
*İbrahim ağa Usubov
Şamaxı əməliyyatı (1918)

**Şamaxı əməliyyatı (1918)** — Qafqaz İslam Ordusunun Şimal qrupunun Şamaxı şəhərini Stepan Şaumyanın başçılıq etdiyi Bakı Sovetinin bolşevik-daşnak qüvvələrindən azad etmək uğrunda 1918-ci ilin 19–22 iyulunda keçirdiyi hərbi əməliyyat.

## Əməliyyatın hazırlanması

Əməliyyat üçün münasib şərait Ağsu və Kürdəmirin azad edilməsindən sonra yarandı. Qafqaz İslam Ordusu komandanlığı qüvvələri yenidən qruplaşdıraraq, Şərq cəbhəsinin komandanlığı altında şimal və cənub qruplarını yaratdı. Şamaxı istiqamətində döyüşləri şimal qrupu aparırdı.

## Əməliyyatın başlanması
Bakı uğrunda həlledici hücumlara başlamaq üçün Şamaxı əsas dayaq bazası olduğundan ordu komandanlığı bu məntəqənin tezliklə alınmasını zəruri hesab edirdi. Şimal qrupunun qüvvələri Şamaxının cənub kəndlərindən keçməklə, Şamaxı-Bakı yolunu bağlamalı və Şamaxıdakı bolşevik-daşnak qüvvələrini mühasirəyə almalı idilər. Bunun üçün Şamaxının cənubundakı Göylər kəndinə güclü dəstə göndərilməli idi. Dəstə kənddən keçərək, irəli hərəkət etməklə, Şamaxı-Bakı şose yoluna çıxmalı və nəzərdə tutulan planın icrasını təmin etməli idi. Lakin hücum ərəfəsində (iyulun 19-u) gecə güclü yağış yağdığından əməliyyatın nəzərdə tutulduğu kimi həyata keçirilməsinə imkan vermədi. Göylər kəndinə doğru hərəkət etməli olan qüvvələr Mədrəsə kəndinə istiqamət götürdülər. Hücum planının dəyişməsinə baxmayaraq, qüvvələr xeyli irəliləyə bildi. Bolşevik-daşnak qoşunları müqavimət göstərməyin əbəs olduğunu anlayaraq, günün ikinci yarısında kütləvi şəkildə Şamaxıya doğru geri çəkildilər.

## Nəticə
İyulun 20-də şimal qrupu Şamaxıdan keçərək, onun şərqindəki Çuxanlı-Məlikçoban xəttinə çıxdı. Düşmən qüvvələri Şamaxıda mühasirə olunmaq təhlükəsi ilə üzləşdiyindən təcili Mərəzəyə doğru geri çəkildilər. İyulun 21-də şimal qrupunun hissə və bölmələri Mərəzəyə daxil oldular, iyulun 22-də isə bu məntəqə ətrafında baş verən döyüşdən sonra bolşevik-daşnak qüvvələri Cəngiyə qədər qaçaraq, orada müdafiə mövqeləri qurmağa çalışdılar. Bununla da, Şamaxı və onun ətrafı azad edildi və Bakı istiqamətində hücumu genişləndirmək üçün əlverişli mövqelər ələ keçirildi.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Şamaxı əməliyyatı maddəsi*.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
* Qafqaz İslam Ordusu
Əsgər Abdullayev

* Əsgər Abdullayev (futbolçu)
* Əsgər Abdullayev (mühəndis)
* Əsgər Abdullayev (tarixçi)
* Əsgər Abdullayev (general-leytenant)

## Həmçinin bax
* Əsgər (ad)
* Abdullayev
Dunay-Qara dəniz kanalı (Rumıniya)

**Dunay-Qara dəniz kanalı** — Dunay çayını Qara dənizlə birləşdirən qısa yol. Həm də gəmiçilik üçün yaralı olan bir kanal. Kanal keçmiş liman şəhəri olan Çernavodedən Dunayın yatağından ayrılır. Mecidiyyə və Basarabi şəhərləri ərazisindən Konstansa dəniz limanına axır. bununla da iki şəhəri daxili limana çevirir. Poarta-Albedən isə kanal iki hissəyə bölünür. Kanal Dobruca platosundan axır.

## Tarixi

Kanalın inşasına hələ Osmanlı imperiyası dönəmində ehtiyac yaranmışdır. Dunay-Qara dəniz kanalının inşası haqqında ilk qərar 1948-ci ildə verilmişdir. Rumıniya Kommunist Partiyası Siyasi Bürosunun üzvlərinin sözlərinə görə bu layihənin təklifini ilk dəfə Stalin vermişdir. Rumıniya kommunistlərinin kanalı "Rumıniya burjuaziyasının qəbri" adlandırırdı.

Burada istifadə olunan texnikanın bir hissəsi Volqa-Don kanalının tikintisi bitdikdən sonra bura gətirilmişdir. İşlərin böyük qismi isə əllə aparılırdı. 1953-cü ildə kanal hələ hazır deyildi. 1952-ci ildə onun tikintisində iştirak edənlərin bir qismi sabotajda ittiham edilərək güllələnmişdir. bundan sonra kanal 23 il müddətində baxımsız qalır.

## "Mavi xətt"
1976-cı ildə Nikolae Çauşesku kanalın tikintisini başa vurmaq qərarına gəlir. Tarixçilərin fikrinə görə Çauşesku SSRİ-dən asılı siyasət yeritmirdi. Bu səbəbdən Rumıniya Dunayı Qara dənizlə birləşdirən kanala ehtiyac duyurdu. Üstəlik Dunay çayının deltası SSRİ donanmasının nəzarətində idi. Bu dəfə kanal "Mavi xətt" adlandırılır. Onun tikintisinə ölkə istehsalı olan texnikalar cəlb edilir. Artıq 1984-cü ildə kanalın ilkin mərhələsi istifadəyə verilir. Şimal keçidi isə 1987-ci ildə tam hazır olur.

Kanalın tikintisi 2 mld avropa başa gəlir. Ancaq onun dərinliyi 5–7 metr arasında dəyişməsi səbəbindən olduqca az istifadə olunur. Belə ki, buradan iri tonnajlı gəmilər keçə bilmir. 2006-cı il məlumatına görə kanal 3 milyon avro gəlir gətirmişdir. Kanal dənizə olan məsafəni 400 km qısaldır. 2007-ci ildə Ukrayna özünün Dunay-Qara dəniz kanalını istifadəyə vermişdir. Bu kanalın xərci digərindən olduqca azdır.

## Həmçinin bax
* Dunay-Qara dəniz kanalı (Ukrayna)

## Mənbə
* Wikimapia xəritəsi

## İstinadlar
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Gömrük Xidməti Dəstələri

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Gömrük Xidməti Dəstələri** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ərazisini qeyri-qanuni ticarətdən və qaçaqmalçılıqdan qorumaq məqsədilə yaradılmış sərhəd mühafizə və yoxlanış qurumları.

## Qanun
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti gömrük sisteminin fəaliyyətə başlamasını təmin edən sənəd. 1918-ci ilin avqustun 10-da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti tərəfindən qəbul edilmişdi.

Qərara əsasən, ilk vaxtlar ən çox ehtiyac duyulan yerlərdə və zəruri sayda işçilər götürülməklə, gömrükxanalar yaradılırdı. Gömrükxanalar yaradılarkən müvafiq təşkilatı strukturlar da formalaşdırılırdı.

## Fəaliyyəti
Parlamentin 18 avqust tarixli qanununa əsasən, qaçaqmalçılıqla mübarizə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ərazisini qeyri-qanuni ticarətdən qorumaq məqsədilə Azərbaycanın sərhədlərində 99 post yaradılmışdı və bu postlarda 992 muzdlu keşikçi vardı. Zabit komanda heyəti olan postlar quberniyalar üzrə sərhəd mühafizəsi rəislərinin tabeliyində birləşirdilər. Sərhəd mühafizəsinin təşkilinə rəhbərlik etmək və onun işini gömrük idarəsi ilə uzlaşdırmaq üçün maliyyə nazirliyinin dəftərxanasında xüsusi sərhəd mühafizəsi şöbəsi yaradılmışdı. 1919-cu ilin mayında Zaqatala mahalının Qabaqçöl və Mazımçay kəndlərində, Gəncə quberniyası Qazax qəzasının Şıxlı və Salahlı kəndlərində gömrük postları var idi. 1919-cu il iyulun 10-da Azərbaycan parlamenti Ağstafa gömrükxanasından keçən nəqliyyat vasitələrini və sərnişinlərini yoxlamaq məqsədilə Qazax qəzasının Poylu dəmiryol stansiyasında və Çaxmaqlı kəndində də ön gömrük postlarının yaradılması haqqında qanunlar qəbul edildi.
1919-cu il sentyabrın 29-da Cümhuriyyət Hökuməti Qızılağac gömrük postunun fəaliyyətinin bərpası barədə qərar qəbul etdi. Parlamentin və hökumətin qanun və qərarlarına əsasən, sərhəd mühafizə və yoxlanış məntəqələrinin sayı artırılmaqda idi. Aprel işğalı (1920) bu sahədə də işlərin tam başa çatdırılmasına mane oldu.

## Mənbə
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Gömrük xidməti dəstələri* maddəsi.

## İstinadlar
İstanbul Hava Limanı

**İstanbul Yeni Hava Limanı ** () — İstanbulun Avropa tərəfində Arnavutköydə yerləşir və hal-hazırda tikilir.

Aeroportun dünyanın ən böyük aeroportu olmağı planlaşdırılır, bir ilə 150 milyon sərnişin daşıması nəzərdə tutulur və əgər ehtiyac olarsa, gələcəkdə bu rəqəmin 200 milyona qədər sərnişin daşımaq üçün genişləndirilməsi mümkündür. Aeroportun planlaşdırılmasının səbəbi, digər İstanbul aeroportlarının böyüyən tələbata cavab verə bilməməsidir. Bu aeroport İstanbulda yerləşən 3-cü aeroport olacaq. Atatürk Hava Limanı yeni aeroport istifadəyə verildikdən sonra bağlanacaq və onun IST kodu yeni aeroporta veriləcək.

2018-ci ilin aprel ayı üçün olan məlumata görə tikinti işlərinin 85%-i tamamlanıb. Aeroportun açılışı 29 oktyabr 2018-ci il tarixinə planlaşdırılıb. İlk test enişi 26 fevral 2018-ci il tarixinə planlaşdırılsa da, bu baş verməyib.

## İstinadlar

## İstinadlar
Trialet silsiləsi

**Trialet silsiləsi** () — Gürcüstanın ərazisində yerləşən dağ silsiləsi. Kür çayının sağ sahili boyunca yerləşir. Silsilə 150–200&nbsp;km məsafədə uzanır.  Tiflisdən qərbdə qərarlaşır. İnzibati baxımından Tetritskaro, Tsalka, Kaspi, kimi vilayətlərin ərazisini əhatə edir. Silsilənin eni 30&nbsp;km bərabərdir. Öz növbəsində böyük bir suayırıcı rolunu oynayır. Paleogen dönəmində vulkan fəaliyyəti nəticəsində meydana gəlmişdir. Əsasən vulkanik suxurlardan təşkil olunmuşdur.

Silsilənin ən hündür zirvəsi Şaviklde dağıdır. Dağın hündürlüyü 2850 metrdir. Gürcü dilindən tərcümədə *Qara qaya* mənasını verir. Digər zirvələri — Sakvelosmta (2803 m), Ardjevani (2757 m), Dalisavarрyataq (2708 m), Ortatavi (2513 m), Kençikara (2320 m), Kvadjvari (2280 m). Burada əsas zirvələrin hündürlüyü 2300–2800 m arasında dəyişir. Trialet silsiləsinin ən hündür nöqtəsi olan Şaviklde dağı qərb hissədə yerləşir. Burada temperatur anomaliyasını müşahidə etmək olar. Temperatur -16; +40 C arasında dəyişir. Üstəlik bu regionda çoxlu sayda termal sular vardır. Şimal ətəklərdə üstünlük təşkil edir.

Silsilənin şərq hissəsinin meşə ilə örtülməsi səbəbindən ətrafı müşahidə imkanlarını azaldır. Burada meşəliklər 2000 metrə qədər yayılmışdır.

1200-1300-dən 2000–2200 m-ə qədər dağlıq meşələr yayılmışdır. Ondan yüksək ərazilərdə subalp və alp çəmənlikləri təşkil edir.
Trialet silsiləsinin ətəklərindən Anaxatır, Qucarretiskali və Tedzami, Alqeti, Diqmiskali, Vere çaylarının qolları öz başlanğıcını götürür.

Trialet silsiləsi əsasən enliyarpaqlı ağaclarla örtülüdür — palıd, vələs, fıstıq. Silsilənin qərb ətəkləri və daha hündür hissələrdə ağ şam, adi şam, küknardan ibarət iynəyarpaq və qarışıq meşələr yayılmışdır. Meşələrdə çoxlu sayda kiçik göllər vardır. Cənub ətəkləri çəmənliklərlə örtülmüşdür.

Silsilənin şimal hissəsində orta əsrlərə aid Kvataxevi monastrı mövcuddur.
thumb|center|700px|Trialet silsiləsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Trialet silsiləsi
Small Planet Airlines

**«Small Planet Airlines»** —  Litvaya məsxus olan çarter reysləri həyata keçirən avia şirkət. Şirkətin mənzil qərargahı Litvanın Vilnüs şəhərində yerləşir. Şirkət Litva, Polşa və İtaliyada fəaliyyət göstərmək üçün sertifikatlaa sahibdir. Onun müştəriləri arasında Nova Turas, Horizon Travel, Viking Hellas, Aeroservizi, TUI AG, Orbis Travel, Tez Tour, Chapman Freeborn, Newmarket Holidays və digər şirkətlər vardır.. Şirkət 2008-ci ildə təsis edilmişdir. Şirkətin 2017-ci ilə olan məlumata görə donanmasına 21 təyyarə daxildir.

Small Planet Airines şirkətinin təyyarələri Vilnüs, Varşava, Kotavise və Milanın (Malpensa) hava limanlarında təyyarələri vardır.
 
2011-ci ilin aprel ayında Small Planet Airlines şirkəti iki A320 əldə etdi və beləliklə Polşada A320 əldə edən ilk qeydiyyatdan keçmiş ilk hava yolu şirkəti oldu.

## Əsas fəaliyyət istiqaməti
* Aparıcı tur operatorları üçün tam bir nizam proqramı (AOC, yerli ekipaj, təyyarədə fərdi sərnişin xidməti);
* Təyyarə ilə fərdi rənglənmə imkanı olan aviaşirkətlər üçün ekipajlı (ACMI) təyyarə icarəsi;
* Müştərinin sifarişi ilə qısa müddətli çarter uçuşları

## Göstəriciləri
Bu günə qədər şirkətin Litva (Small Planet Airlines UAB), Polşa (Small Planet Airlines Sp. z o.o.) və İtaliya (Small Planet Airlines s.r.l.) ərazisində fəaliyyət göstərən hava daşıyıcısı sertifikatları var.
2010-cu ildə "Small Planet Airlines" şirkəti Avropa, Yaxın Şərq, Şimali Afrika və Asiyanın 120-dən artıq məntəqəsinə sərnişin daşımasını təşkil etmişdir. 46 milyon avrodan çox maliyyə qazanmışdır.

## Donanma
[thumb|Small Planet Airlines şirkətinə məxsus [Airbus A320-200]]
Hazırda "Small Planet Airlines" aviaşirkəti 21 təyyarədən ibarətdir: 17 - Airbus A320 4 - Airbus A321
2017-ci il avqustun tarixinə görə hava yolu şirkəti aşağıdakı təyyarələrdən ibarətdir:





## Mənbə
* Small Planet Airlines
* AviaSG.com Avia Solutions Group

## İstinadlar
Paleostomi gölü

**Paleostomi gölü** () — Kolxida düzənlyində yerləşən göl. Göl Gürcüstanın Quriya və Sameqrelo-Yuxarı Savanetiya vilayətləri ərazisində yerləşir.

Bu su obyeti göldən çox bir limandır. Göl Piçora çayı ilə qidalanır. Göldən isə Kaparça çayı başlayır. Bu çay gölü Qara dənizinə birləşdir. Gölün sahillərində Poti şəhəri yerləşir.

Gölün su səthinin sahəsi 18,2&nbsp;km², orta dərinliyi 2,6 m, ən böyük dərinliyi isə 3,2 metr təşkil edir. Göl dəniz səviyyəsindən 0,3 m yüksəklikdə yerləşir. Gölün həcmi 52&nbsp;km³-dir. Hövzəsinin sahəsi isə 547&nbsp;km²-dir. 1933-cü ilə qədər gölü suyu şirin idi. Sonradan dəniz suyunun təsiri ilə şorlaşmışdır. 1924-cü ildə gölün cənub-qərb sahilində kanal qaxılmış və dənizlə birləşdirilmişdir. 1933-cü ilin dekabrında güclü küləklər nəticəsində kanal genişlənmiş və suyun sabitliyi posulmuşdur.
Əsasən yağış suyu ilə qidalanır. Əsas qidalandırıcısı isə Piçira çayıdır. Suyunun temperaturu iyul-avqust ayları 25.1&nbsp;°C, yanvarda isə 5.2&nbsp;°C təşkil edir. Güclü küləklər səbəbi ilə gölün suyu tez şəkildə soyur. Burada hətta donmalarda belə müşahidə edilir.
Göl Kolxida Milli Parkının ərazisində yerləşir. Göl nətrafına turlar təşkil edilməsinə park tərəfindən imkan verilir. Burada hətta balıq tutmaq olar
## Etimalogiyası
Georgi Qamkrelidzeyə görə Paleostomi sözü yunancadır. İki sözün birləşməsindən əmələ gəlmişdir: "Paliya" (Köhnə) və "Samo" (qala). Yəni Köhnə qala.
## Tarixi
* Paliastomi gölünün əfsanəsi 1891-ci ildə "Paleostomi gölü" hekayəsində Eqnate Ninoşvili tərəfindən təsvir edilmişdir.
* 1961-ci ildə göl sahilində II əsrə aid qalıqlar aşkarlanmışdır. Bu qalıqların Fasis şəhərinə aid olması ehtima edilir.
* 1963-cü ildə rejissor Semyon Dolidze burada «Paleostomi» filmini çəkmişdir.

## Həmçinin bax
* Kaparça (çay)

## İstinadlar

## Mənbə
* Paleostomi gölünun su altı arxeologiyası
Balon teleskop

Balonla  teleskop, sub-orbital astronomik teleskopdur. Bu teleskop  Yer atmosferinin aşağı, sıx hissəsindən yuxarı qalxmağa imkan verən bir və ya daha çox stratosferik balonlardan asılır. Bu tip teleskoplar peyk teleskoplarına  nisbətən çox az nüfuzetmə qabiliyyətinə malikdir, ancaq üstünlüyü daha az maliyyə tələb etməsidir. Eyni zamanda  atmosferin mane törətdiyi tezlik intervallarının  müşahidəsinə imkan verir.

Balon teleskopların çatışmayan cəhəti onun  nisbətən aşağı hündürlüklərdə istifadə olunması  və yalnız bir neçə gün uçuş müddətinə malik olmasıdır. Lakin onların maksimal hündürlüyü təxminən 50 kilometr ətrafında olub, 15&nbsp;km-lik hündürlük limitinə malik olan Koyper Hava Rəsədxanasının və İnfraqırmızı Astronomiya üçün Stratosferik Rəsədxananın təyyarə əsaslı teleskopları kimi teleskopların hündürlük limitindən xeyli yüksəkdir  

Bir neçə balon teleskoplarda teleskopun zədələnməsinə və ya məhv olmasına səbəb olan qəzalar baş vermişdir.

Balon teleskopdan zeniti gizlədir, lakin çox uzun süspansiya bunu 2°-ə qədər azalda bilər. Teleskop stratosfer küləklərinin induksiyasından, həmçinin balonun yavaş fırlanmasından və kəfgir hərəkətindən izolə olunmalıdır. Azimut sabitlik maqnitometr vasitəsilə saxlanıla bilər, plus bir giroskop və ya daha qısa müddətli düzəlişlər üçün ulduz izindən istifadə oluna bilər.  Üç ölçülü-azimut, hündürlük və çarpaz axından ibarət montajlama boru hərəkəti üzərində ən yaxşı nəzarəti təmin edir.

## Missiyalar

## İstinadlar
Selma Rza

**Selma Rza** () — ilk Türk qadın jurnalisti.. O həmçinin ilk hekayə yazan Türk hekayəçidir. Onun ölmündən sonra onun adını "Feraçeli" ləqəbi ilə əbədiləşdiriblər. Bəzən o "Selma Rza Feraçeli" kimi adlanırdı.

## Tərcümeyi halı
O 1872-ci ilin fevral ayının 5-də anadan olmuşdur. Onun atasının adı Əli Rza idi. O Avstriya və Belçika Osmanlı imperiyasının diplomatı olmuşdur. Selma Rzanın anası isə Nailə xanım Avstriyalıdır. O ilk təhsilini İstanbulda almışdır. O Parisə Fransaya 1898-ci ildə səyahət edərkən böyük qardaşı Əhməd Rza ilə görüşür. Qardaşı Gənc Türk təşkilatının üzvlərindən biri idi. Selma özü Sorbonn universitetinin məzunudur. O Birlik və Tərəqqi Komitəsinin üzvü idi. O komitənin yeganə qadın üzvü idi. O Parisdə Birlik və Tərəqqi Komitəsinin qəzetində fransızca *Mechveret Supplément Français* və türk dilində *Şura'i Himmet* məqaləsini dərc elətdirib. 1908-ci ildə o yenidən Türkiyəyə İstanbula qayıdır. BUrada iki qəzetdə məqalə dərc elətdirməyə başlayır. Bu qəzetlərdə o*Hanımlara Mahsus Gazete* ("Newspaper for Women") and *Kadınlar Dünyası* ("Ladies' World") hissəsinində öz məqalələrini dərc eləyir. 1908–1913-cü illərdə Türkiyədə baş qaldıran qırmızı kərəkatın iştirakçısı və banisi olur. Osmanlı imperiyası dövründə o Adil Sultan sarayına göndərilir. Bu saray İstanbulda yerləşir və qızlar məktəbi idi. Qardaşının köməkliyi ilə saray qızlar üçün Kandilli məktəbi olur. Bu məktəb 1986-cı ildə tamamilə yandı.
O 1931-ci ildə 5 oktyabr ayının 5-də vəfat etdi.

## Hekayələri
1892-ci ildən o bir çox hekayələr yazmışdır. Ancaq onların heç biri dərc olunmayıbdı. Novellərini *Uhuvvet* ("Dostluq") ləqəbi ilə yazırmış. 1999-cu ildə ölmündən xeyli müddət keçdikdən sonra Mədəniyyət Nazirliyi onun novellərini dərc eləyir.

## İstinadlar
Maştağa Hərbi Dəstəsi

**Maştağa Hərbi Dəstəsi** — Qafqaz İslam Ordusunun 1918-ci ilin avqustun 13-də Maştağa kəndi ətrafında döyüşən hissə və bölmələrindən təşkil edilmiş xüsusi taktiki qrup.

## Fəaliyyəti

Onun yaradılmasında məqsəd məntəqədəki nizami bölmələrin, habelə Bakı ətrafındakı kəndlərin könüllü dəstələrinin və yerli əhali nümayəndələrinin ümumi səylərini birləşdirmək və Bakı şəhərinin yad qüvvələrdən azad edilməsi uğrunda onların fəaliyyətinin səmərəliliyini artırmaq idi. Məntəqədə bir neçə gün davam edən döyüşlərin təcrübəsi də belə zərbə qüvvəsinin təşkilini zəruri edirdi. 

1918-ci ilin avqustun 10-dan etibarən Abşeron yarımadasında başlanan döyüşlərdə Maştağa kəndini yerli könüllülərlə bərabər, Əlahiddə Azərbaycan korpusunun ləzgi süvari alayı qoruyurdu. Elə həmin gün şərq cəbhəsi komandanlığı ləzgi süvari alayının köməyinə bir piyada bölüyü ilə bir pulemyot taqımı göndərdi. Avqustun 11-də isə, əlavə olaraq, 38-ci türk piyada alayının bir taboru da məntəqəyə gətirildi. Avqustun 13-də həmin bölmələr və ləzgi süvari alayı şərq cəbhəsi komandanı Mürsəl bəyin əmrilə Maştağa dəstəsində birləşdirildi və 38-ci piyada alayının 2-ci tabor komandiri qayməqam Həsən bəy bu dəstənin komandiri təyin edildi. 

Maştağa dəstəsi Binəqədi döyüşündə fəal iştirak etdi. 1918-ci ilin sentyabrın əvvəllərində dəstə ləğv edildi. Onun tərkibinə daxil olan ləzgi süvari alayı, Azərbaycan korpusunun digər süvari bölmələri və 5-ci Qafqaz firqəsinin 2-ci süvari alayı əsasında ayrıca bir dəstə yaradıldı və Zehni bəy həmin dəstənin komandiri təyin olundu.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Binəqədi döyüşü
* Əlahiddə Azərbaycan korpusu

## Ədəbiyyat
* Süleymanov M.,Azərbaycan ordusu(1918-1920), B., 1998.

## İstinadlar
Nuriyə Ülviyyə Mevlan Civələk

**Nuriyə Ülviyyə Mevlan Civələk** — türkiyəli jurnalistdir.

Türkiyənin qadın hüquq mühafizəçisidir. İlk Türkiyəli feminist qadın jurnalının və müsəlman qadın hüquqlarının yaradıcısıdır.

## Həyatı
O, Balıkəsirin Gönen vilayətində 1893-cü ildə anadan olmuşdur.

1893-cü ildə Sofiya və Çərkəz Mahmudun 7-ci qızıdır. Osmanlı imperiyası dövründə Balıkəsirdə anadan olmuşdur. Nuriyyənin ailəsi Kafkasyada yaşadığı müddət ərzində Rusiya imperiyası tərəfindən sürgün edilmişdir. Sürgündən sonra Trabzona ordanda Balıkəsirə gəlirlər. Burada onlar maddi cəhətdən sıxıntı çəkillər. Buna görə də qızlarını 6 yaşında Ulduz saraya göndərirlər. O burada saray tərbiyəsi alır və özündən yaşca çox böyük II Əbdülhəmidlə 1906-cı ildə ailə qurmuş. Bu zaman onun 13 yaşı var idi. Yaşlı olan Hulisə bəy tez bir zamanda vəfat edir və 20 yaşında dul qalır.1964-cü ildə Türkiyənin Hatayi vilayətində vəfat etmişdir.

## Karyerası
Nuriyyə 4 aprel 1913-cü ildə Hulusi bəydən ona qalan mirasla "Qadınlar dünyası" adlı jurnalı açır. 28 may 1913-cü ildə isə o Osmanlı Müdafaa-i Hukuk-ı Nisvan Cemiyeti (Osmanlı Qadın Haqqlarının qorunması qurumunu) yaradır. O müsəlman qadınlarının çarşab məsələsini aktuallaşmış və bu jurnal Avropa jurnalları arasına daxil olur. Jurnal hər gün dərc olunurdu. 100-cü buraxılışdan sonra həftədə bir dəfə dərc olunmağa başlayır. 108-ci sayından sonra o siyasətçı əri Rüfət Mevlanın şərəfinə "Mevlan" qoyur.

Bu jurnalda ilk dəfə müsəlman qadının şəkli dərc olunur. Bu jurnalda işçilərin hamısı qadın idi.

Nuriyyə bu jurnalda yazdığı məqalələrdə qadınlar təhsil, işləmək və s. kimi problemləri işıqlandırır. 1914-cü ildə İnas Darülfünü yaradır.

1913–14-cü illərdə Fransada bu jurnal fransızca dərc olunmağa başladı.

## Abidəsi
1967-ci ildə həyat yoldaşı Hatayda bir kitabxana açdırır. Bu kitabxana onun adını daşıyır və 2004-cü ildə burada 9000 kitab qeydə alınmışdır. Həmçinin onun adını daşıyan küçə və bulaqda mövcuddur. 1967-ci ildə qəbri üstündə Türk Qadınları Konyesinin xatirə lövhəsi asılır.

## Qeydlər
# **^** Kimi kaynaklara göre Suriye'de, kimi kaynaklara göre de Göreme'de dünyaya geldiği bilgisi verilmekte.
# **^** Tahmini 7 Eylül 1913 tarihine denk geliyor.
# **^** Mevlanzâde Rıfat Bey olarak da biliniyor.

## İstinadlar
Səbihə Bəngüdaş

**Səbihə Bəngüdaş** () — türk rəssam və heykəltaraşdır. Türkiyənin ilk heykəltaraş qadındır.

## Tərcümeyi-halı
Səbihə Bəngüdaş (qızlıqda Səbihə Ziya) 1904-cü ildə İstanbulda anadan olub. İlk təhsilini Əyyub Sultan Rəşad məktəbini (Əyyub Anadolu Lisesi) bitirmişdir. Atası Ziya bəy Şamdan Türkiyəyə gəlmişdir. Təhsilinin 4 ilini Şamda almışdır. Bundan sonra 1 il Fransada katolik məktəbində təhsilini davam etdirir. İstanbula qayıdan ailəsi Böyükada da məskunlaşır. O burada faud Paşanın məktəbinə daxil olur. 1920-ci ildə liseni bitirmədən Sanayi Nefis Mektebinin (bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi)rəssamlıq bölməsinə daxil olur. Burada 3 oğlan şagird arasında ilk qadın şagird olmuşdur. O Romada Prix məktəbinə daxil olur. O burada prof. Luppinin tələbəsi olur. Daha sonra Taksim meydanında İtaliyalı heykəltaraş Pietro Canonikanın asistanı olur. 1933-cü ildə yenidən Avropaya gedir. Həyat yoldaşı ilə Rusiya və Belçikada yaşayır. 1925-ci ildə Türkiyədə heykəltaraşlıq sərgisinə qatılır və qalib olur. Həyat yoldaşı rəhmətə gedəndən sonra Ankaraya qayıdır və 1992-ci ildə vəfat edir.

## Heykəl və büstlərini düzəltdiyi şəxslər
* İsmət İnönü (Mudanyada)
* Əbdülhaqq Hamid
* Əhməd Haşim
* Namiq İsmayıl
* Bədiə Müvəhhid
* Prof. Dr. Aqil Muxtar Özdən
* Haqqi Şinasi Paşa (İstanbul millət vəkili)
* Hikmət Bəy (rəssam)
* Əli Fuad Paşa
* Mövhübə İnönü
* Həsən Ali Yücəl
* Josef Páleníček (çex pianoçu)
* Aysel Öymən
* Roy Kohler

## Mənbə
* Nurol Bengütaş tarafından '''Sabiha Bengütaş''' adına hazırlanmış internet sayfası
Mərkəzi Fəhlə Klubu

**Mərkəzi Fəhlə klubu** — Bakı şəhəri və onun rayonlarına xidmət edən fəhlə klubu.

## Tarixi
1918-ci il mayın 31-də açılmışdı. Klubun yaradılması ilə bağlı təşkilat işləri Rusiya Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Bakı Komitəsinin üzvü R.M.Okinşeviçin başçılıq etdiyi həmkarlar ittifaqları komissiyası tərəfindən həyata keçirilmişdir. Klubun rayon şöbələri və müxtəlif bilik sahələri üzrə bölmələri var idi. Bütün həmkarlar ittifaqları klubun saxlanılması üçün xüsusi vəsait ayırırdılar. Klub fəhlələr, şəhər əhalisi arasında geniş siyasi maarifləndirmə işi aparırdı. 1919-cu ildə klubun idarə heyəti, bütünlüklə, bolşeviklərdən ibarət idi. 

## Fəaliyyəti
Bolşeviklərin rəsmi partiya iclasları Mərkəzi Fəhlə Klubunun binasında keçirilirdi. Bolşevik hərəkatının qərargahına çevrilən fəhlə klubllarından milli dövlətçilik əleyhinə istifadə edilməsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətini müvafiq tədbirlər görməyə vadar etdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin daxili işlər naziri 1919-cu ilin dekabrın 9-da Bakıda fəaliyyət göstərən bütün fəhlə klublarının bağlanması haqqında sərəncam verdi. Buna cavab olaraq ertəsi gün fəhlələrin tətili başlandı. Fəhlə klublarının binası açılsa da, siyasi mövzularda mühazirələr oxunması yasaqlandı. Hökumətin dəfələrlə xəbərdarlıqları nəticəsiz qaldığından, 1920-ci ilin martın 15-də fəhlə klublan yenidən bağlandı. Martın 23-də mərkəzi fəhlə konfransının rəyasət heyəti və həmkarlar şurasının idarə heyəti hökumətə etirazlarını bildirdilər. Martın 25-də hökumət Mərkəzi Fəhlə Klubundan başqa, bütün klubların fəaliyyətə başlamalarına icazə verdi.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Müsəlman Milli Komitələri

## Ədəbiyyat
* Azərbaycan tarixi, 7 cilddə, c.5, B., 2001.

## İstinadlar
Muhibbə Darqa

**Muhibbə Darqa** () — türk qadın arxeoloqudur.

## Tərcümeyi-halı
O II Əbdülhəmid Daruqazadə Mehmet Emin bəyin nəvəsidir. O Erenköy qız lisesindən sonra o İstanbul Universitetinin arxeoloq fakültəsinin məzunu olur. 1947-ci ildə elmlər namizədi, 1965-ci ildə dosent və 1973-cü ildə isə professor olur. Qaratəpə, Gədikli və Gəyirməntəpədə yarışlarında iştirak edir. O qədim yazıların oxumasında dünyanın ən məşhur alimlərindən biri sayılır. O İstanbul Universitetində arxeologiya fakültəsində dərs deyir. Onun ən məşhur əsəri "Keçmiş Anadolu qadınları" adlı əsəri onun ən məşhur əsəridir.

## Kitabları
O babası Mehmet Emin bəyin ilk türk səyyahlarından biri olub və onun gəzib gördüyü yerləri 2009-cu ildə "İstanbul'dan Asya-yı Vusta'ya Seyahat" və 2010-cu ildə isə *"Kazı başkanının karavanası*" adlı kitabda dərc olunur. Muhibbə darqa 6 mart 2018-ci ildə İstanbulda vəfat edib.

## İstinad
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin İstehkamçılar Məktəbi

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin İstehkamçılar məktəbi** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti milli ordusu üçün hərbi kadrlar hazırlayan təhsil müəssisəsi.

## Yaradılması
Hərbi nazirin 1919-cu il, 28 yanvar tarixli əmrinə əsasən, Gəncədə yaradılmışdı. Statusuna görə kiçik komandirlər və mütəxəsislər hazırlayırdı. Təminat və təchizatın, müəllim-zabit kadrlarının və dərs vəsaitlərinin çatışmazlığı tədrisin təşkilinə əlavə çətinliklər yaradırdı. 1919-cu ilin, iyulunda İstehkamçılar məktəbi Praporşiklər məktəbi Bakıya köçürülməsi qərara alındı. 1919-cu ilin avqustun axırlarında məktəb əvvəlcə Gəncəyə, sonra isə (sentyabrın 5-i) Bakıya köçürüldü. Məktəbin rəisi polkovnik B.K.Bekov idi.

## Ləğvi
İstehkamçılar məktəbi , Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra, 1920-ci ilin iyulun 14-də ləğv olunmuşdur.

## Mənbə
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İstehkam idarəsi maddəsi*.

### İstinadlar

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İstehkam idarəsi
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu