Qazax rayonu

**Qazax rayonu** — Azərbaycan Respublikasında inzibati – ərazi vahidi. Mərkəzi Qazax şəhəridir.

## Etimologiya
"Qazax" sözünün mənasının mənşəyinə gəldikdə isə, burada həqiqilik dərəcəsinə görə müxtəlif fərziyyələr mövcuddur. Onları ümumiləşdirərək, iki daha real fərziyyəni göstərmək olar.

1. Qədim türk dilindən tərcümədə "qazax" sözü "azad", "ayrılmış insanlar", "cəsur, azadlığı sevən insanlar", "qoçaq əsgərlər" kimi tərcümə olunur. Bugünkü günə bu fərziyyə etnoqraflar arasında ən çox yayılmış fərziyyə hesab olunur. Görkəmli tədqiqatçılar olan V. Velyaminov-Zernov, V. Bartold, A. Yudin və başqaları bu cür izahın tərəfdarları olmuşdurlar.

2. "Qazax" adı Xəzər dənizinin ətrafında olan ərazidə məskunlaşmış tayfaların adından irəli gəlir. Saklar, kaspilər, xəzərlər, azlar kimi tayfaların adı zamanla şəklini dəyişmiş və "qazax" sözünə çevrilmişdir. "Qazax", "Kaspiy", "Qafqaz", "Xəzər" sözləri "kas", "qaz", "xəz" kökündən əmələ gəlir. Ehtimal ki, həmçinin "qazax" sözü kaspiy və sak iki qədim tayfanın adlarının birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Dəyişiklik kaspiy — sak, kas — sak, sonra isə qazax sxemi üzrə baş vermişdir. Eləcə də "sak" kökü "qıbçaq" (kıbsak), "kaysak" (Qazaxıstanda yaşayan qazaxları ruslar bu cür adlandırmışdır) etnonimlərində də yer alır.

## Tarixi
Qazax vaxtilə oymaq, sultanlıq, sonralar isə qəza mərkəzi olmuşdur. 1909-cu ildən şəhər statusu almış, hazırda isə rayon mərkəzidir.

### 8 min illik tarixi olan Qazax
Qazax rayonunda yerləşən Damcılı, Babadərviş mağaralarında yapon tarixçilərinin apardığı tədqiqatlar sübut edir ki, Qazaxda 8 min il əvvəl insan məskənləri mövcud olub.

Bu yer haqqında VII əsr hadisələri ilə əlaqədar "Kasak" (Kasaq) kimi ərəb tarixçisi Əl– Kufi (IX əsr) də məlumat vermişdir. Toponim özündə qıpçaq mənşəli "qazax" etnik birliyinin adını əks etdirir, lakin qıpçaqların bir hissəsi bu zonaya sonralar da gəlmişdir. XI–XII əsrlərdə gürcü çarlarının hərbi qüvvə kimi istifadə etmək məqsədilə Şimali Qafqazdan Şərqi Gürcüstana kütləvi surətdə qıpçaq ailələri köçürdükləri məlumdur. Təkcə 1118–20-ci illərdə gürcü carı IV Qurucu David 45 minlik süvari ordusu olan 225 min qıpcağı Gürcüstanda yerləşdirmişdi. Türkdilli əhali sayca çoxluq təşkil etdiyi ucun Şərqi Gürcüstan XI–XIII-cu əsr gürcü mənbələrində Didi Turkoba (Böyük türk obası) adlanırdı. Görünür, həmin türkdilli qıpçaqların əksəriyyəti qazaxlar olmuşlar. Bunu Azərbaycanın şimalında və Gürcüstan, Ermənistan ərazilərində yayılmış qazax etnik birliyinə aid etnotoponimlər də sübut edir.

### Qazax sultanlığı (XV əsrin sonları-1819)
XV əsrin sonlarında Qazax sultanlığı yaradılmışdır. Səfəvilər dövründə Qazax sultanlığı Qarabağ bəylərbəyliyinə daxil idi.

Qazax sultanlığının hakimləri sultan titulu daşıyırdılar və irsi hakimiyyətə malik idilər. Qazax sultanlığına 3 nəsil rəhbərlik etmişdir. 1-ci nəslə "Qazaxlı" və ya "Alqazaxlı" deyilən Şıxlinskilər aiddir.

Osmanlı sultanı III Əhmədin (1703–1730) dövründə qazaxlılar osmanlıların tərəfinə keçdiyinə görə səfəvilər yenidən Qazaxı geri alarkən "Qazaxlı" tayfasını rəhbərlikdən azad etmiş, onların əvəzinə iranlı Sübhanverdi xan adlı sərkərdəni Qazaxa sultan təyin etmişlər. Bununla da II feodal sülaləsinə Sübhanverdi xan başçılıq etmişdir . Qazax sancaq elan edilərək 4 nahiyəyə (Axtata (Ağstafa), İncə, Türk və Cuvar) bölünmüşdür. Qazax sancaqlığında 205 kənd, 10 qışlaq və 5 köçəri tayfa qeydə alınmışdır.

Həmin dövrdə Qazax sultanlığı hələ Qarabağ bəylərbəyliyinə tabe idi. 1736-cı ildə Nadir şah Muğanda özünü şah elan etdi, lakin Qarabağ bəylərbəyi Uğurlu xan Ziyad oğlu onun hakimiyyətinə öz etirazını bildirdi. Bu səbəbdən Nadir şah taxta əyləşdikdən sonra Gəncə xanının nüfuzunu zəiflətmək üçün Qazax, Şəmşədil və Borçalı mahallarını Kaxetiya çarlığına verdi. Bundan sonra Kaxetiya çarı II İraklinin fərmanı ilə 1774-cü ildə Qazax sultanlığına rəhbərliyə Salahlıda bəylik edən Kosa Mirzalı ağanın nəslindən olan Pənah ağa rəhbər təyin edildi. Bununla III feodal sülaləsinin hakimiyyəti başladı.

1752-ci ildə Qazax sultanlığı II İraklini məğlub edən Şəki xanlığına birləşdirildi, Şəki xanı Hacı Çələbinin vəfatından sonra yenidən II İraklinin vassallığına keçdi. 1801-ci ildə Qazax sultanlığı Qərbi Gürcüstanın təkibində Rusiyaya birləşdirildi.

### Qazax livası (Sancaqı) (XVIII əsrin əvvəlləri)
XVIII əsrin 20-ci illərində Səfəvi dövlətinin dağıldığı zamanı Osmanlı imperiyası Cənubi Qafqaza yürüş edib Rusiyanın bu ərazilərə təcavüzünün qarşısını almışdır. XVIII əsrin əvvəllərində Osmanlılar yenidən hücum edib Qazaxı aldıqdan sonra Qazaxda inzibati ərazi bölgüsü aparmışlar. Qazax sancaq elan edilərək 4 nahiyəyə bölünür. Bunlar Axstav, İncə, Türk və Çuvar nahiyələri idi. Qazaxlıların könüllü surətdə Osmanlıların tərəfinə keçməsi ilə əlaqədar Sultan III Əhmədin (1703–1730) Fərmanı ilə Qazax Sancaqbəyisi hələ Səfəvilərin zamanında Qazax hakimi olmuş Mirəlibəy təyin olunmuşdur. Fəth edilən yeni ərazilərin təşkilinə başlayan Osmanlı idarəçiləri bu ərazilərdə inzibati işləri aparıb vergi-maliyyə dəftərlərini tərtib etmişdilər. 1727-ci ildə "Gəncə-Qarabağ əyalətinin müfəssəl dəftəri", 1727-ci ildə "Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri", 1728-ci ildə isə "Tiflis əyalətinin müfəssəl dəftəri" və "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri" işlənib hazırlanır. Qazax ərazisi həmin dövrdə Tiflis əyalətinin nəzdində olmuşdur. 1728-ci ildə türklərin tərtib etdiyi "Dəftəri müfəssəli əyaləti Tiflis" dəftəri 1046 səhifədən ibarət olub, hazırda İstanbulda Başkanlıq arxivində saxlanılır. Bu dəftərin 63 səhifəsi Qazax sancaqlığına (livasına) aiddir. Həmin dəftərə görə Qazax sancaqlığında (livasında) 205 kənd, 10 qışlaq və 5 köçəri tayfa qeydə alınmışdır.

### Qazax distansiyası (1819–9 dekabr 1867)
1819-cu ildə sultanlıq ləğv edilərək distansiyaya çevrildi.

### Qazax qəzası (9 dekabr 1867–1929)
1867-ci il dekabrın 9-da Yelizavetpol quberniyasının tərkibində Qazax qəzasına çevrilmişdir. Qazax qəzası indiki Tovuz, Ağstafa, Qazax rayonlarını və sovet dövründə Ermənistana verilmiş keçmiş Azərbaycan torpaqları olan Dilican dərəsi və Göyçə gölünə qədər əraziləri (Karvansaray (İcevan) (Qaraqoyunlu mahalı), Barana (Noyemberyan), Çəmbərək (Krasnoselsk) (Qaraqoyunlu mahalı), Şəmşəddin və ya Tovuzqala (Berd), Dilican rayonlarını) əhatə edirdi.  1929-cu ildə Qazax qəzası ləğv olunmuşdur.

### Qazax rayonu
1930-cu il avqustun 8-də Qazax rayonu yaradılmış, 1939-cu il yanvarın 24-də bir hissəsi yeni yaradılan Ağstafa rayonuna verilmişdir. Ağstafa rayonunun ərazisi 4 dekabr 1959-cu ildə Qazax rayonunun tərkibinə qatılmış, 14 aprel 1990-cı ildən yenidən ayrılaraq inzibati rayona çevrilmişdir. 1982-ci ildə Qazax rayonunun İncədərə yaylası, Kəmərli, Aslanbəyli və Qaymaqlı kəndlərinin ərazilərinin hissələri, 1986-cı ildə Qazax rayonunun 2500 hektarlıq otlaq əraziləri Ermənistan tərəfindən müxtəlif adlar altında zəbt edilmişdir.

Qarabağ müharibəsi dövründə Ermənistan Azərbaycanla həmsərhəd bütün bölgələrə hücum etmişdir. Bu bölgələrdən biri də Qazax rayonu idi. Ermənistan artıq 1990-cı ildə martın 23-dən 24-ə keçən gecə qabaqcadan təşkil edilən plan əsasında Bağanıs Ayrım kəndinə hücum edərək kəndi işğal etmişlər. 1992-ci ilin aprel ayında isə ermənilər hücum edərək rayonun daha iki kəndini, Barxudarlı və Sofulu kəndlərini işğal etdilər. Daha sonrakı illərdə ermənilər Qazaxın daha dörd kəndini işğal etdilər. İşğal olunan kəndlər Aşağı Əskipara, Xeyrimli, Qızılhacılı, Yuxarı Əskipara kəndləridir.

* 19 aprel 2024-cü il tarixində Azərbaycan Respublikası və Ermənistan Respublikası arasında sərhəddə Azərbaycan Respublikası Baş nazirinin müavini Şahin Mustafayevin və Ermənistan Respublikası Baş nazirinin müavini Mqer Qriqoryanın sədrliyi ilə Azərbaycan Respublikası ilə Ermənistan Respublikası arasında dövlət sərhədinin delimitasiyası üzrə Dövlət Komissiyası və Ermənistan Respublikası ilə Azərbaycan Respublikası arasında dövlət sərhədinin delimitasiyası və sərhəd təhlükəsizliyi məsələləri üzrə Komissiyanın səkkizinci görüşü keçirilib. Görüşdə Qazaxın Bağanıs Ayrım, Aşağı Əskipara, Xeyrimli, Qızılhacılı kəndlərinin Azərbaycana geri qaytarılması barədə razılığa gəlinib.
* Daha sonra Bağanış Ayrım, Aşağı Əskipara, Xeyrımlı və Qızılhacılı kəndləri Azərbaycan Dövlət Sərhəd Xidməti tərəfindən nəzarətə götürülüb**.**

## Qədim insan məskəni
Mağara-düşərgə Qazax rayonunun Daş Salahlı kəndindən Anaxatır çayına qədər uzanan Aveydağın Cənub-Şərqində, əhəng qayalığın altındadır. Aveydağ mağaralar qrupundan ən irisidir. Sahəsidir. Yarımdairəvi şəkildədir. Qabaq hissəsi dağılmışdır. Qarşı tərəfdən hündürlüyü 4 metrdir. Təbii çatlardan süzülən su damcılarına görə damcılı adlandırılmışdır. Arxeoloji qazıntılar zamanı qarışıq təbəqədən nukleuslar, itiuclu, qaşov, bıçaqvari alətlər, lövhəşəkilli bıçaqlar, ox ucluqları, biz və s. tapılmışdır. Daş məmulatı 8000-dən çox olub 550-dən çoxu alət, qalanı isə qəlpədir. Mağaradan ocaq külləri, kömür qırıntıları, müxtəlif heyvan sümükləri aşkar edilib. Tapıntılar içərisində tünd qırmızı təbii boyalara da təsadüf edilir. Daş məmulatının hazırlanma texnikası, forması və müqayisəsinə görə Orta Paleolit dövrü, Üst Paleolit dövrü, Mezolit dövrü və Neolit dövrünə aiddir.

Gürcüstan ilə Qazax rayonu arasında Aveydağ yerləşir və C. Rüstəmovun arxeoloji axtarışları nəticəsində məlum olmuşdur ki, burada alban xristian məbədinin qalıqları vardır. Strabonun məlumatına görə, albanlar daha çox Aya sitayiş etmiş və İberiya sərhədində onların məbədi olmuşdur. Xristian məbədləri adətən əvvəlki bütpərəst məbədlərinin yerində yaradılırdı. "Aveydağ" sözünün özü də təxmin etməyə imkan verir ki, albanların Ay məbədi burada imiş.

## Coğrafi mövqeyi
Qazax rayonu Azərbaycanın şimal-qərbində, Gəncə-Qazax iqtisadi regionunda, Kür çökəkliyi fiziki-coğrafi vilayətində, kiçik Qafqazın dağ silsiləsinin yamaclarından başlayaraq kür çayının sağ sahili boyunca uzanan geniş Gəncə–Qazax düzənliyinin qərb hissəsində, Kür çayının qırağında yerləşir. Ərazisinin sahəsi 699 kilometr kvadrat, əhalisinin sayı 94 710 nəfərdir (2016). Şimal-qərbdən Gürcüstan Respublikası ilə 9&nbsp;km, qərbdən və cənubdan Ermənistan Respublikası ilə 168&nbsp;km məsafədə həmsərhəddir. Azərbaycanın ən qərbində yerləşən rayondur. Rayonun ərazisi şərqdən Ağstafa rayonuyla, Şimaldan kür çayıyla və kür çayı vasitəsilə Ağstafa rayonu ilə, şimal-qərbdən Gürcüstanın Sarvan (Marneuli) və Qarayazı (Qardabani) rayonlarıyla, qərbdən Ermənistanın Barana (Noyemberyan), cənubdan Karvansaray (İcevan) və cənub-şərqdən Şəmşəddin (Berd) rayonuyla qonşudur.

### Relyefi
Ən hündür yüksəkliyi "Odun" dağıdır (1316 metr). Səthi əsasən dağlıqdır. Cənub hissəsi dağlıqdır və dəniz səviyyəsindən 600–1200 metr yüksəklikdə yerləşir. Şimalda Qarayazı meşəsi və Ceyrançöl düzənliyi yerləşir. Məşhur "Göyəzən", "Avey" dağları, "Damcılı" bulağı bu rayonun ərazisindədir. Göyəzən dağı öz gözəlliyinə görə Amerika qitəsində yerləşən "Mon-Pele" dağından sonra dünyada ikinci yerdədir. Rayonda Babaqar silsiləsinin şərq sonluğu olan Babaqar dağı yerləşir. Rayonun mərkəzi hissəsindən Ağstafa çayı keçir, şimal-qərbdən İncəsu, Ehram (Anaxatır və ya xram), qərbdən Coğaz və şimal sərhəddi boyunca Kür çayları axır. Kür çayı sahilində dəniz səviyyəsindən hündürlük 100 metr olmaqla cənuba getdikcə tədricən 1000 metrə qədər yüksəlir. Rayonda Coğazçay, Ağstafaçay və Abbasbəyli su anbarları və Candargöl (*Ağgöl*) gölü yerləşir.

#### Dağlar
* Odundağ, hündürlüyü 1316 metr. Rayonun qərbində yerləşir.
* Avey (dağ), hündürlüyü 992,5 metr. Daş Salahlıdan 12&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir. Çöllük ərazilərdən şimal və şimal-qərb istiqamətlərində Aslanbəyli kəndi ilə qonşudur.
* Babaqar dağı, hündürlüyü 700,6 metr. Rayonun qərbində yerləşir.
* Göyəzən dağı, hündürlüyü 250 metr. Abbasbəyli və Alpout kəndlərinin yaxınlığında yerləşir. Morfoloji xüsusiyyətinə və gözəlliyinə görə Amerika qitəsində yerləşən Mon-Pele dağından sonra dünyada 2-ci yeri tutur.
* Göyərçin (dağ).

#### Çaylar
* Kür, uzunluğu 1515&nbsp;km
* Anaxatır (Ehram və ya Xram), uzunluğu 201&nbsp;km
* Ağstafaçay, uzunluğu 133&nbsp;km
* Coğazçay, uzunluğu 60&nbsp;km
* İncəsu, uzunluğu 44&nbsp;km

#### Göllər
* Candargöl (Ağgöl), sahəsi 10,6&nbsp;km² (su həcminə görə ölkədə 2-ci, sahəsinə görə 5-ci yerdədir)

#### Su anbarları
* Ağstafa su anbarı (Ağstafaçay)
* Coğazçay su anbarı
* Abbasbəyli su anbarı
* Kəmərli su anbarı

#### Bulaqları
* Damcılı bulağı — Daş Salahlı kəndində, Avey dağının aşağısında yerləşir.
* Məmməd Koxa bulağı — Daş Salahlı kəndində, Avey mağarasının aşağısında yerləşir.
* Bayram bulağı — Xanlıqlar (Musaköy) kəndində yerləşir.
* Nohur bulağı

### İqlimi
İqlimi sərt qış və isti yayla xarakterizə olunur. Orta aylıq temperatur yanvarda 0-(-5)°С, iyunda 22–27°С-dir. Qışı qarlı keçir. İllik yağıntı 350–700&nbsp;mm-dir.

### Geoloji quruluşu
Rayon ərazisində Təbaşir, Paleogen, Neogen, Antropogen çöküntüləri yayılmışdır.

### Landşaftı
Əsasən, dağ-şabalıdı, dağ-boz qəhvəyi, şabalıdı, açıq-şabalıdı və qismən karbonatlı-qəhvəyi dağ-meşə torpaqları daha geniş yayılmışdır. Kiçik Qafqaza aid olan hissəsində dağ meşələri, Kür çayının sahilində isə kiçik sahələrdə tuqay meşələrinin fraqmentlərinə rast gəlinir.

## Bioloji və zooloji zənginliyi

### Flora
Yovşanlı-şorangəli yarımsəhra və bozqır bitkilərinə rast gəlinir. Meşələrin dendroflorası ağyarpaq qovaq, sosnovski qovağı, yalanqoz, söyüd, ağ tut, iydə, qarağac, palıd, ardıc, yemişan ağaclarından ibarətdir. Kollardan dəvədabanı, yulğun, zirinc, qaratikan, itburnu, böyürtkan, meşə üzümü, adi daşsarmaşığı və digər növlərə rast gəlinir. Ot örtüyü, əsasən, topal, ətirşah, ağ dalamaz, gicitkan, dilqanadan, yabanı kök növlərindən təşkil olunmuşdur.

### Fauna
Qonur ayı, canavar, adi tülkü, qaban, boz dovşan və s. Quşları: qızılı qızlarquşu, xırda qarabatdaq, büldürük, qırqovul, turac, kəklik, göyərçin, murad-quşu, adi alaçöhrə, almabaş qaraördək, kiçik ağ-vağ, bozqır muymulu qızılquşu və digər növlərə rast gəlinir.

## İri yaşayış məntəqələri

Hazırda Yuxarı Əskipara, Barxudarlı, Sofulu kəndləri erməni işğalı altındadır.

## Əhalisi
1 yanvar 2022-ci il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən rayonda 103.994 nəfər əhali yaşayır. Əhalinin 28.996 nəfəri şəhərdə, 74.998 nəfəri isə kəndlərdə yaşayırlar. Rayon üzrə əhalinin sıxlığı (nəfər/1&nbsp;km2
) 145 nəfər düşür. Əhalinin orta yaşı 32-dir. Yaşı 100-dən çox olan Qazax sakinlərinin sayı 6 nəfərdir. Əhalinin ümumi sayının 51,1 %-i kişilər, 48,9 %-i qadınlardır.

Ədliyyə Nazirliyinin rayon qeydiyyat şöbəsi tərəfindən altı ay ərzində 654 nəfər doğulan körpə qeydə alınmış və bu göstərici əhalinin hər 1000 nəfərinə 6,8 təşkil etmişdir. 2018-ci ilin yanvar-iyun ayları ərzində 329 nəfər ölüm halı qeydə alınmışdır. Təbii artım 325 nəfər olmuşdur.

Rayonda 267 Qarabağ müharibəsi əlili, 196 şəhid ailəsi, 656 qaçqın və 7945 məcburi köçkün vardır.

2017-ci ildə 566 nikah, 93 boşanma qeydə alınmışdır. Əhalinin hər 1000 nəfərinə düşən nikahların sayı 5,9, boşanmaların sayı isə 1,0 olmuşdur.

### Etnik tərkibi

## Bələdiyyələr
Qazax rayonunda bələdiyyələr ilk dəfə 1999-cu ildə yaranmışdır. Rayonun 35 yaşayış məntəqəsində 22 bələdiyyə fəaliyyət göstərir. 1 şəhər, 21 kənd bələdiyyələri yerli özünüidarəetmə orqanı kimi şəhər və kəndlərin idarə olunmasında iştirak edir. Onlar Qazax, Daş Salahlı, Çaylı, Kommuna, Kəmərli, Qaymaqlı, Aslanbəyli, Birinci Şıxlı, İkinci Şıxlı, Yuxarı Salahlı, Orta Salahlı, Aşağı Salahlı, Qazaxbəyli, Kosalar, Hüseynbəyli, Canallı, Dəmirçilər, Ürkməzli, Alpout, Xanlıqlar, Ağköynək və Qarapapaq bələdiyyələridir.

Aşağı Əskipara, Yuxarı Əskipara, Xeyrimli, Bağanıs Ayrım, Qızıl Hacılı, Barxudarlı, Sofulu kəndləri erməni silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunduğuna, Cəfərli, Bala Cəfərli, Fərəhli, Abbasbəyli, Quşçu Ayrım və Məzəm kəndləri isə atəş altında olduğuna, torpaq islahatı aparılmadığına görə onlarda bələdiyyələr təşkil olunmamışdır.

## Mətbuat və informasiya
* Qazax Rayon İcra Hakimiyyətinin rəsmi saytı.
* "Göyəzən" ictimai-siyasi qəzeti — Qazax rayonunda kütləvi informasiya vasitələrindən "Göyəzən" ictimai-siyasi qəzeti fəaliyyət göstərir. Qəzetin təsisçisi Qazax rayonu İcra hakimiyyəti və qəzetin redaksiya heyətidir. Qəzet 1932-ci ildən fəaliyyətə başlamışdır. Əvvəllər "Kommuna yolu", "Qalibiyyət Bayrağı" adı ilə nəşr olunmuşdur. 1988-ci ildə qəzetin adı dəyişdirilərək "Göyəzən" adlandırılmışdır.
* "Göyəzən" internet portalı — Sayt 2016-cı ildən fəaliyyətə başlamışdır. Saytın təsisçisi Qazax rayonu İcra hakimiyyəti və "Göyəzən" qəzetinin redaksiya heyətidir.
* Qazax.net internet portalı — Sayt 2010-cu ildən fəaliyyətə başlamışdır. Saytda Qazax haqqında geniş məlumatlar və şəkillər var.
* Qazax.biz internet portalı (Qazax Məlumat Mərkəzi) — Sayt 2009-cu ildən fəaliyyətə başlamışdır. Saytda Qazax haqqında geniş məlumatlar və şəkillər var.
* "Qazax" Xeyriyyə İctimai Birliyinin internet portalı — Saytda Qazax haqqında xəbərlər, rayonun məşhurları haqqında xəbərlər və digər məlumatlar var.
* "Dəli kür" "Qazax" Xeyriyyə İctimai Birliyinin aylıq qəzeti.

## İqtisadiyyat
Həmçinin bax: Rayonun iqtisadiyyatı haqqında geniş məlumat

2019-cu ilin birinci yarısında rayonda ümumi məhsul buraxılışı keçən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 27% artaraq 121566,8 manat olmuşdur.

2019-cu ilin birinci yarısında keçən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə sənaye məhsulunun (işlərin xidmətlərin) ümumi həcmi 37,5% artaraq 18971,7 manat, əsas kapitala yönəldilən investisiyalar 94,9% artaraq 32930,3 manat, kənd təsərrüfatının ümumi məhsulu 17,9% artaraq 35972,4 manat, nəqliyyat sektorunda yük daşınması 2,7 faiz artaraq 809,0 ton, nəqliyyat sektorunda sərnişin daşınması 2,5% faiz artaraq 8103,0 nəfər, poçt və rabitə xidmətlərinin həcmi 11,2% faiz artaraq 828,9 manat, pərakəndə əmtəə dövriyyəsi 1,6 faiz artaraq 93774,5 manat, əhaliyə göstərilən pullu xidmətlər 2,1 faiz artaraq 13496,4 manat olmuşdur.

İlin birinci yarısında bir işçiyə hesablanmış orta aylıq əmək haqqı 351,2 manat olmuşdur ki, bu da ötən ilin müvafiq dövründəkindən 14,8 faiz çoxdur.

### Sənayesi
Rayonda 26 sənaye müəssisələri fəaliyyət göstərir. Onlardan 13-ü mədənçıxarma, 9-u emal və 4-ü digər sahələrdir. İstehsal olunan məhsulun satış yerinə görə bölgüsü – rayonda 45, respublikada 25, respublikadan kənarda isə 30 faiz təşkil edir. Konserv zavodu, gil-mədən kombinatı, asfalt zavodu, ət kombinatı və şərab emalı zavodları rayon sənayesinin əsasını təşkil edir.

2019-cu ilin yarımilində rayonun sənaye təşkilatlarında fiziki şəxslər də daxil olmaqla istehsal olunmuş malların və göstərilmiş xidmətlərin həcmi keçən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 37,5 faiz artaraq 18971,7 min manat təşkil etmişdir. İstehsal edilmiş məhsulun 5451,8 min manatı, 28,7 faizi dövlət sektorunun, 13519,9 min manatı, 71,3 faizi isə qeyri-dövlət sektorunun payına düşür. Sənaye təşkilatlarında məhsul istehsalı dövlət və qeyri-dövlət müəssisələrində keçən ilin müvafiq dövrünə nisbətən artmışdır. Ümumi istehsalın 74,9 faizi sənaye məhsulunun istehsalı, 25,1 faizi isə sənaye xarakterli xidmətlərin göstərilməsi hesabına yaradılmışdır.

İstehsal edilmiş məhsulun çox hissəsi istehlakçılara göndərilmiş, əvvəlki dövrlərdə yaranmış ehtiyatlar da nəzərə alınmaqla sənaye müəssisələrinin anbarlarında 01 iyul 2019-cu il tarixinə 3149,7 min manatlıq hazır məhsul qalmışdır.

2019-cu ilin altı ayında rayonun sənaye müəssisələrində çalışan muzdlu işçilərin orta siyahı sayı 1098 nəfər olmuşdur ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 90,6 faiz təşkil edir. İşçilərin 418 nəfəri dövlət, 680 nəfəri isə qeyri-dövlət sektorunda çalışır.

İşçilərin 292 nəfəri mədənçıxarma, 419 nəfəri emal, 227 nəfəri elektrik enerjisi, qaz, buxar istehsalı, bölüşdürülməsi və təchizatı, 160 nəfəri isə su təchizatı, tullantıların təmizlənməsi və emalı bölmələrində çalışmışdır.

Sənaye müəssisələrində orta aylıq əməkhaqqı əvvəlki ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 28,0 faiz artaraq 424,9 manat olmuşdur. Orta aylıq əməkhaqqı dövlət sektorunda 414,6 manat, qeyri-dövlət sektorunda isə 430,5 manat təşkil etmişdir.

Sənaye müəssisələrinə yarımil ərzində 49 nəfər işçi qəbul edilmiş, 21 nəfər işdən azad edilmişdir.

### Kənd təsərrüfatı
Qazax rayonu kənd təsərrüfatı rayonudur. Ərazisinin 66,9 %-i və ya 47000 hektarı kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlardır ki, bunlardan 24268 hektarını əkin sahələri təşkil edir. Torpaq islahatı nəticəsində 15574 ailə 24268 hektar torpaq payına sahib olmuşdur. Orta hesabla hər ailəyə 1,6 hektar torpaq sahəsi verilmişdir.

Əsas kənd təsərrüfatı bitkiləri taxıl, kartof, üzüm, meyvə, tərəvəz, günəbaxan, qarğıdalı, bostan, paxlalı bitkilər və yoncadır. Rayonun iqtisadiyyatında üzümçülük, tərəvəzçilik, taxılçılıq, heyvandarlıq aparıcı rol oynayır. Kənd təsərrüfatının başqa sahələri də, yəni meyvəçilik, kartofçuluq və bostan məhsulları istehsalı da inkişaf etdirilir.

2017-ci ilin məhsulu üçün 17018,7 hektar sahədə payızlıq və yazlıq bitkilər əkilmişdir ki, əkin sahəsi keçən ilə nisbətən 2123,7 hektar çox olmuşdur. Əkilmiş sahənin 11028,3 hektarı payızlıq taxıl olmuşdur ki, ondan 8277,7 hektarı buğda, 2750,6 hektarı arpa sahəsidir. Keçən ilə nisbətən 2718,7 hektar payızlıq buğda, 510,6 hektar payızlıq arpa artıq səpilmişdir.

Kənd təsərrüfatının ən əsas sahələrindən biri taxılçılıq və tərəvəzçilikdir. Belə ki, 2017-ci ildə rayonda mövcud olan 17018,7 hektar əkin sahəsindən 11636,2 hektarını, yaxud 68,4%-ni dənli və dənli paxlalıların əkin sahəsi, 1324,3 hektarını, yaxud 7,8%-ni kartof, tərəvəz və bostan əkin sahəsi, 721,7 hektarini, yaxud 4,2%-ni texniki bitkilər əkin sahəsi, 3336,5 hektarını və ya 19,6%-ni yem bitkilərinin əkin sahəsi təşkil etmişdir. Ümumiyyətlə rayonda bütün əkin sahələri əsasən əhali təsərrüfatları tərəfindən becərilir.

2017-ci ilin məhsulu üçün 555,9 hektar sahədə yazlıq dənlilər səpilmişdir ki, bundan 11,5 hektarı buğda, 34,0 hektarı vələmir, 504,8 hektarı qarğıdalı, 5,6 hektarı darı olmuşdur. Keçən ilə nisbətən yazlıq bitkilər 124,4 hektar artıq səpilmişdir. Bütün əkinlər əhali təsərrüfatları tərəfindən əkilmişdir.

2017-ci ilin məhsulu üçün payızlıq və yazlıq 11636,2 hektar dənlilər və dənli paxlalılar biçiləcək sahə olmuşdur. Bu da keçən ilə nisbətən 3385,7 hektar çoxdur. Biçiləcək sahənin payızlıqlardan başqa 504,8 hektarı qarğıdalı, 5,6 hektarı darı, 11,5 hektarı buğda, 34,0 hektarı vələmir, 52,0 hektarı dənli paxlalılardır. Keçən ilə nisbətən qarğıdalı 180,8 hektar, paxlalılar isə 32,0 hektar çoxdur.

721,7 hektar sahədə yazlıq texniki bitkilər əkilmişdir. Əkilmiş sahənin 50,0 hektarı tütün, 523,3 hektarı şəkər çuğunduru, 62,5 hektarı günəbaxan, 85,9 hektarı süpürgədir. Keçən illə müqayisədə tütün əkilmiş sahə 5 dəfə çox, günəbaxan əkilmiş sahə 16 hektar çox, süpürgə əkilmiş sahə 65,9 hektar çoxdur. Çuğundur keçən il rayonda əkilməmişdir.

2017-ci ildə rayonda 1324,3 hektar sahədə kartof, tərəvəz və bostan məhsulları əkilmişdir ki, ondan 809,1 hektarı kartof, 483,8 hektarı tərəvəz, 31,4 hektarı bostan əkilmiş sahədir. Keçən illə müqayisədə tərəvəz 50,8 hektar çox, kartof isə 476,1 hektar artıq səpilmişdir. Bostan məhsullarının səpini isə keçən ilə nisbətən 3,1 hektar az olmuşdur.

Bitkiçiliyin ən mühüm sahəsi tərəvəzçilikdir. 2017-ci ilin məhsulu üçün rayonda 483,8 hektar sahədə əkilmiş tərəvəz sahəsindən 12130,0 ton məhsul istehsal olunmuşdur. Tərəvəz əkilmiş sahənin 50,0 hektarını kələm, 114,2 hektarını xiyar, 182,6 hektarını pomidor, 6,0 hektarını xörək üçün yerkökü, 25,5 hektarını baş soğan, 2,5 hektarını sarımsaq, 44,6 hektarını badımcan, 24,3 hektarını şirin bibər, 17,7 hektarını acı bibər, 7,0 hektarını turp, 9,4 hektarını göyərti əkilmiş sahə təşkil etmişdir.

Cəmi əkin sahəsinin 3336,5 hektarı yem bitkiləridir ki, ondan 630,5 hektarı cari il yoncası, 2706,0 hektarı isə keçmiş illərdə əkilmiş yoncadır. Keçən illə müqayisədə cari ildə əkilmiş yonca 25,5 hektar, keçmiş illərdə əkilmiş yonca isə 2303,0 hektar az olmuşdur. Bu il rayonda şəkər çuğunduru istehsalına başlanmışdır.

Sahələrdə məhsul toplanışı başa çatmışdır. 2017-ci ildə taxıl əkilmiş sahənin 11039,8 hektarından 36469 ton məhsul toplanmışdır ki, bunun da 8289,2 hektarı buğda sahəsidir və bu sahədən 29840,0 ton buğda, 2750,6 hektar arpa əkilmiş sahədən 6629,0 ton məhsul toplanmışdır. Taxılın orta məhsuldarlığı rayon üzrə 35,6 sentner olmuşdur. Qarğıdalı əkilmiş sahədən 2726,0 ton məhsul toplanmışdır. İl ərzində sahələrdən 132,0 ton günəbaxan, 502,0 ton bostan məhsulları, 12130,0 ton tərəvəz, 22000,0 ton kartof, 5387,0 ton çuğundur toplanmışdır. Məhsuldar meyvə bağlarından 15667,0 ton meyvə toplanmışdır. Bar verən üzüm sahələrindən 3250 ton üzüm toplanmışdır.

2017-ci ildə 48,9 hektar sahədə yeni fındıq bağı, fındıq bağının ümumi sahəsi 222,8 hektara çatdırılmışdır. Son iki il ərzində 8,7 hektar sahədə barama istehsalı üçün tut bağı salınmışdır.

1 yanvar 2018-ci il tarixə 13563 hektar sahədə şum qaldırılmışdır, 12351,7 hektar sahədə payızlıqların səpini aparılmışdır ki, bununda 8915,2 hektarı buğda, 3436,5 hektarı isə arpadır.

2016-cı ildən barama və tütün istehsalına başlanmışdır. 2017-ci il ərzində 4623 kq barama, 80,2 ton qurudulmuş tütün yarpağı istehsal olunub təhvil verilmişdir.

2017-ci ildə keçən ilin müvafiq dövrünə nisbətən ət istehsalı 5,5 ton artaraq 5589,2 ton, süd istehsalı 8,3 ton artaraq 31180,5 ton, yumurta istehsalı 156 ədəd artaraq 11809 ədəd, yun istehsalı 1.5 ton artaraq 272,5 ton olmuşdur Bu artım əsasən əhali təsərrüfatlarının hesabına olmuşdur.

2018-ci ildə keçən ilin müvafiq dövrünə nisbətən İri buynuzlu mal-qara 31135, inək və camışlar 0,8 faiz artaraq 16595, Qoyun və keçilər 0,6 faiz azalaraq 147469 baş olmuşdur.

### Nəqliyyat
2017-ci İl ərzində nəqliyyat sektorunda məhsul buraxılışı fiziki şəxslərdə nəzərə alınmaqla 6233,4 min manat olmuşdur ki, bu da ümumi məhsul buraxılışının 3,4 faizini təşkil etmışdir. Nəqliyyat sektorunda məhsul buraxılışının həcmi keçən illə müqayisədə 102,7 faiz təşkil etmişdir. Məhsul buraxılışının 2312,8 min manatı yük daşınmasından, 3920,6 min manatı isə sərnişin daşınmasından əldə olunan gəlirdir.

İl ərzində yük daşınmasının həcmi 1599 min ton olmuş bu da əvvəlki dövrlə müqayisədə 3,3 faiz çoxdur. İl ərzində 15930 min nəfər sərnişin daşınmışdır. Bu da keçən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 3,1 faiz çoxdur.

### Rabitə
2018-ci ilin yanvar-iyun ayları ərzində rabitə sektorunda məhsul buraxılışının faktiki qiymətlərlə həcmi 745,6 min manat olmuşdur. Rabitə müəssisələri tərəfindən əhaliyə 5150,6 min manatlıq xidmət göstərilmişdir.

Hesabat dövründə əldə edilmiş gəlirin 12,8 faizi şəhərlərarası və beynəlxalq rabitədən, 18,0 faizi şəhər telefon rabitəsındən, 22,0 faizi kənd telefon rabitəsindən, 47,2 faizi isə internet xidmətindən əldə edilmişdir.

Əhalidən əldə edilmiş gəlirin həcminin 11,8 faizi şəhərlərarası və beynəlxalq telefon rabitəsindən, 15,0 faizi şəhər telefon rabitəsindən, 22,7 faizi kənd telefon rabitəsindən, 50,5 faizi internet xidmətindən olmuşdur.

Altı ay ərzində poçt rabitəsindən 121,5 min manatlıq gəlir əldə olunmuşdur ki, bunun da 113,6 min manatı əhali tərəfindən ödənilmiş xidmətin dəyəridir.

## Təbii qazıntılar
Rayonda mərmər, tikinti daşı, əhəng daşı, sement istehsalı üçün xammal, gil, qum-xır və qurğuşun ehtiyatları mövcuddur.

## Turizmi

## İdman
Hazırda rayonda təlim-məşq və sağlamlıq məşğələləri üçün 115 idman qurğusu fəaliyyət göstərir. 1 Olimpiya İdman Kompleksi, 1 Şəhər Stadionu, 1 Kompleks İdman Qurğusu, 2 Üzgüçülük Hovuzu, 29 təhsil müəssisələrinin idman zalları, 115 sadə idman qurğuları, 1 Atıcılıq Tiri, 5 Aerobika trenajor zalı fəaliyyət göstərir.

Həmçinin bax: Rayonun idman müəssisələrinin siyahısı

### Futbol
**"[[Göyəzən FK]]"** — Azərbaycanın Qazax rayonunu təmsil edən futbol klubudur. 1986-cı ildə Qazaxda yaranmışdır. Müxtəlif vaxtlarda futbol üzrə Azərbaycan çempionatının elitasında iştirak etmişdir. UEFA Regional Kubokunun iştirakçısı olub.

**Uğurları**
* **[[Azərbaycan SSR Milli Futbol Çempionatı]]:**
** **Çempion (1)** — 1986
* **[[Azərbaycan Birinci Liqası]]:**
** **İkinci (1)** — 2003–04
** **Üçüncü (1)** — 2006–07

Hal-hazırda Azərbaycan Birinci Liqasında çıxış edir.

## Avtomobil və dəmir yolları

Bakı–Ələt–Qazax–Gürcüstan avtomobil yolunun 44 kilometri, Qazax–Uzuntala–Ermənistan avtomobil yolunun 15 kilometri Qazax rayonunun ərazisindən keçir. Onların hər ikisi ikinci kateqoriyalı yoldur.

Qazax Dəmiryol Stansiyası — Rayonun ərazisindən keçən dəmir yolunun uzunluğu 28&nbsp;km-dir. İşğal altında olduğuna görə onun 22&nbsp;km-dən istifadə olunmur. Həmin yol da ikinci kateqoriyalı yoldur.

## Tanınmış soyları
* Seyidovlar — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri. Hacı Mahmud Əfəndinin soyundandırlar. Qazax rayonunun Aslanbəyli kəndinə mənsub Şeyx nəsli və ziyalı soydur. Soyun 2 qolu var: Molla Seyid törəmələri və Hacı Mahmud Əfəndi törəmələri. Molla Seyidin törəmələri Azərbaycanda yaşayırlar və Molla Seyidlilər kimi tanınırlar. Bir çox ziyalıları, Müxtəlif sahələrdə nüfuz qazanmış nümayəndələri ilə tanınırlar. Hacı Mahmud Əfəndinin törəmələri isə əksəriyyəti Türkiyədə, digərləri isə Azərbaycanda yaşayırlar. Türkiyədə yaşayanların böyük qismi Amasya ilində və Amasya şəhərində yaşayırlar. Onların arasında Türkiyə Böyük Millət Məclisinin keçmiş deputatları, bir çox ziyalılar, İlahiyyat alimləri və müxtəlif sahələrdə nüfuz qazanmış şəxslərdə var. Bu soy Professor, Fəlsəfə doktoru, Elmlər namizədi elmi dərəcələrini almış bir çox ziyalı nümayəndələri, idmançı və pəhləvanları, igid və qəhrəman oğulları ilə tanınmışdır. Qaranilər soyunun davamçı nəsillərindən biridir. Qaranilər Osman Türk mənşəli Yəmən tayfalarından biridir (6-cı əsr). Qaranilər soyunun qədim kökü Məhəmməd Peyğəmbər dövründə yaşamış, Yəmənli və Osman Türk əsilli bir Müsəlman, Övliya, mistik və Filosof olan Veysəl Qaraninin soyundan (Qaranilər) gəlir.
* Vəkilovlar — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri. Qazax qəzasının Yuxarı Salahlı kəndinə mənsub bəy nəslidir. Kosalı ağaları, sonradan isə Vəkilovlar adlanan nəslin azı 400 illik tarixi məlumdur. Bu soy bir çox elm xadimləri, şairləri, müxtəlif sahələrdə nüfuz qazanmış şəxsləri ilə də tanınır.
* Şıxlinskilər — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri. Qazax qəzasının Şıxlı kəndinə mənsub bəy nəslidir. **Şıxlınskilər** öz soyadlarını Şıxı ağadan alıblar. Bu soy iki qola ayrılırdı. *Şıxlinskilər* və *Alqazaxlar*. Alqazax Şıxliniskilər nəslinin qədim soyadıdır. Soyun ulu babası Ağdolaq Məmməd ağa Qazax qəzasına Şəmkirdən köçüb gəlmişdir. Onun iki övladı vardı. Böyük oğlu Şıxı cox ağıllı və sakit, kiçik oğlu Alqazax çox igid, amma dəlisov bir adam idi. Sonradan nəslin hər iki qolu Şıxlinski soyadına keçdi. Bu soy hərbçiləri, elm xadimləri və şairləri ilə də tanınır.
* Dilbazilər — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri. Qazax qəzasının Xanlıqlar (Musaköy) kəndinə mənsub bəy nəslidir. Dilbazilər soyadı Nadir şahla bağlıdır. Bu söz Molla Alıya deyilib: əcəb dilbaz əst. Mənası: "əcəb ürəkli adamdır". Dilbazoğulları sırf türk əsilli olmaqla, mənşələri Qaray/Qaraylı/Qaraman adı ilə tarixi qaynaqlarda qeyd olunan, XVI yüzilin sonlarında Səfəvi–Osmanlı müharibəsinin başlanmasına qədər Qazax bölgəsində böyük kütlə halında yaşamış çoxsaylı tayfa ilə bağlanır. Soykökü Qazax mahalının qədim Xanlıqlar kəndi ilə lokallaşır. Soykökün keçmişi ilə bağlı rəvayətlərə söykənsək, onların öncəki adı Xanoğulları olmuşdur. Dilbazilər onlara XVIII yüzilin birinci yarısında verilmiş addır. Nəslin ulu əcdadı Allahyarbəy Qaraylı (XVII əsr) savadlı və qoçaq bir adam kimi xatırlanır. Bu soy bir çox elm xadimləri və şairləri ilə də tanınır.
* Miralayevlər — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri. Qazax rayonunun Daş Salahlı kəndinə mənsub bəy nəsildir. Əslində bu soy "Miralay" olmalıdır. Qazaxlılar davamlı olaraq Osmanlı ordusunda xidmət etdiyinə görə soy adı "Miralay"–Əmiralay–Alay Əmiri (indiki Polkovnik) hərbi rütbəsindən götürülmüşdür. Hazırda bu soy Miralılar kimi tanınır. Bu günədək qalmış Miralaylar (Miralılar) şəcərəsindən (soy ağacından) göründüyü kimi bu soyun 450 illik tarixi məlumdur. Qazax sultanlığı dövründə Qazax Sultanlarından biri Miralı bəy olmuşdur.
* Carçıyevlər (Carçılılar və ya Carçıoğlular) — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri. XVII əsrdə Ağstafa rayonunun Kəsəmən kəndindən Qazax rayonunun Çaylı kəndinə köç ediblər. Bu soyun bir qolu Gürcüstan Respublikasında (Borçalı, Marneuli rayonu, Gorarxı kəndi), bir qolu Qərbi Azərbaycan (Göyçə mahalı, Ağbaba) məskunlaşmışlar. Soyun bir qismi sonradan Babaxanov, Ağbabada qalan qolları isə Eminov soyadlarına keçmişdirlər.
* Nəcəflilər — Aslanbəyli kəndinə mənsub məşhur bəy və qaçaq nəsli. Qaçaq Kərəmin soyundandırlar. Soyun ulu babası Qaçaq Nəcəf Qaçaq Kərəmin babası (ata babası) Molla Zalın qardaşıdır. Bu nəslin nümayəndələri igidlikdə şan-söhrət qazanmışlar. Bir çox idmançı və pəhləvanları, igid və qəhrəman oğulları ilə tanınmışdır. Nəcəfin ulu babaları 18-ci əsrin əvvəllərində qaçaqlıq edərək Qazax Sultanlığının Kəsəmən kəndindən (indiki Ağstafa rayonu Qıraq Kəsəmən ərazisindən) Cənubi Azərbaycanın Xoy ərazisinə köçmüşlər. 100–120 il orada məşkunlaşmış və ad-san qazanmışlar. Bir çox düşmənləri olan Nəcəf və 5 qardaşı babaları İskəndərin məsləhəti ilə 19-cu əsrin 30-cu illərində öz ata-baba yurdları olan Qazax elinə qayıdırlar.

## Mədəniyyət, təhsil və səhiyyə müəssisələri
Qazax rayonunda 8 iri və orta müəssisə, 13 tibb müəssisəsi, 110 mədəniyyət ocağı, 47 orta ümumtəhsil məktəbi, 31 məktəbəqədər uşaq müəssisəsi, 2 texniki, orta ixtisas və peşə məktəbi,1 lisey, 2 ali təhsil müəssisəsi fəaliyyət göstərir.

Əhaliyə 1 "Diaqnostika mərkəzi", 7 xəstəxana, 19 ambulator-poliklinika,17 tibb və feldşer-mama məntəqəsi səhiyyə xidməti göstərir.

Həmçinin bax: Mədəniyyət müəssisələrinin siyahısı
Təhsil müəssisələrinin siyahısı
Səhiyyə müəssisələrinin siyahısı

## Qoruqları
Qazax rayonunda "Avey" Dövlət Qoruğu fəaliyyət göstərir. Qoruq 1989-cu ildə yaradılmışdır. Qoruğun ərazisində elmi-tədqiqat işləri aparmaq üçün Əskipara, Göyəzən və Damcılı filialları yaradılmışdır. Qoruq əsasən tarix, mədəniyyət, memarlıq, etnoqrafiya, bədii və digər folklorşünaslıqla məşğuldur. Qoruğun ərazisində yüzlərlə tarix və mədəniyyət abidələri vardır. Onlar Qoruğun əsas mülkiyyəti hesab olunur. Bu abidələrdən 15-i memarlıq, 36-ı arxeoloji və 5-i dekorativ tətbiqi sənət nümunələridir.

Qoruq rayonun müxtəlif qədim tarixi dövrlərə aid olan arxeoloji və memarlıq abidələrini, etnoqrafiya materiallarını tədqiq edib öyrənir.

## Maddi-mədəni irsi
Həmçinin bax: Rayonun Tarixi, Mədəni və Arxeoloji abidələrinin siyahısı

Qazax rayonunda dünya, ölkə və yerli əhəmiyyətli 112 tarixi abidə var. Onlardan 54-ü arxeoloji, 46-sı memarlıq, 7-si monumental-tarixi abidə, 5-i dekorativ-tətbiqi incəsənət abidəsidir.

Rayonun məşhur abidələri aşağıdakılardır:
# Səməd Vurğunun Poeziya Evi — Yuxarı Salahlı kəndində yerləşir. 17 noyabr 1976-cı ildə şairin anadan olmasının 70 illiyi ilə əlaqədar açılmışdır.
# Qazax Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi — Tarix-Diyarşünaslıq muzeyi – 1984-cü ildə yaradılmışdır.
# Qazax Dövlət Rəsm Qalereyası — Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin 13 fevral 1986-cı il tarixli əmrinə əsasən yaradılmışdır.
# Molla Pənah Vaqifin və Molla Vəli Vidadinin xatirə muzeyi — 1970-ci ildə M. P. Vaqifin xatirə muzeyi kimi yaradılmışdır.
# Qazax Müəllimlər Seminariyasının binası — 1910-cu ildə inşa edilmişdir.
# Damcılı mağarası — Daş Salahlı kəndində Avey dağının cənub-şərqində yerləşir. Sahəsi 360 kvadrat kilometrdir. Mağarada aparılan qazıntılar zamanı orta və üst paleolitə, mezolit və neolitə, tunc və orta əsrlərə aid materiallar tapılmışdır. Qazıntılar zamanı 8 mindən artıq arxeoloji materiallar tapılıb. Damcılı mağara düşərgəsi dünya əhəmiyyətli abidələr sırasına daxildir.
# Hacı Mahmud Əfəndi türbəsi (Göy türbə) — Qazax rayonunda Aslanbəyli kəndindədir. 1896-cı ildə inşa edilmişdir. Yerli Əhəmiyyətli Tarixi Abidədir.
# Hacı Mahmud əfəndinin yaşayış evi və müsafirxanası — Yaşayış evi və müsafirxana. Hacı Mahmud əfəndinin yaşayış evi Aslanbəyli kəndinin qərb qurtaracağında yerləşir. Bu ev qonşuluqdakı müsafirxana (qonaq evi) və məscid ilə birlikdə vahid bir kompleks təşkil edir. Yerli daşdan tikilən bina XIX yüzilliyin imkanlı kənd sakinlərin mülkləri üçün səciyyəvi olan bir görkəmə malikdir.
# Aslanbəyli məscidi. 1909 — Qazax rayonunun Aslanbəyli kəndində yerləşən məscid. Hacı Mahmud Əfəndinin xatirəsinə ucaldılan məscid onun adını daşıyır. Məsciddə yerli dindar və möminlər ibadət edirlər. Məscid yerli əhəmiyyətli abidələr siyahısına daxildir.
# Beş kurqan (Tunc dövrü) — Aslanbəyli kəndinə gedən yolun sol tərəfində yerləşir. Ölkə əhəmiyyətli arxeoloji abidədir.
# Hürmələk təpəsi. — Qazax rayonunun Aslanbəyli kəndində yerləşən təpə, Ziyarətgah. Yuxarı Salahlı–Aslanbəyli yolunun qırağında bir təpə yerləşir. Bu təpə XIX əsrdə yaşamış Hürmələk nənənin adı ilə tanınır.
# Sınıq Körpü — Qazax rayonunun İkinci Şıxlı kəndində Ehram (*Xram*) çayı üzərindədir. XII əsrdə inşa edilmiş bu körpü dörd aşırımlıdır.
# Didevan dağı — Xanlıqlar kəndi ərazisində yerləşir. VI–VII əsrlərə aiddir. Müdafiə xarakterli bu abidə memarlıq nümunəsi kimi ölkə əhəmiyyətli abidələr siyahısına daxildir.
# Babadərviş yaşayış yeri — Dəmirçilər kəndi ərazisindədir. Baba Dərviş yaşayış məskənində dini abidə olan 3 türbə var. Ölkə əhəmiyyətli arxeoloji abidədir.
# Sarvantəpə yaşayış yeri — Rayonun Çaylı kəndi ərazisində son tunc, ilk dəmir dövrünə aid olan qədim yaşayış məskəni.
# Sarıtəpə yaşayış yeri — Qazax şəhərinin cənub-şərqində yerləşən ölkə əhəmiyyətli arxeoloji abidə.
# Cümə məscidi — Qazax şəhərindədir. 1902-ci ildə Kəsəmənli Axund Hacı Zeynalabdin Məhəmmədəli oğlunun təşəbbüsü ilə tikilmişdir. Baş ustası mahir bənna Müzəffər Hüseynovdur.
# Alban Avey məbədi — Avey dağının cənub zirvəsində 992,5 m yüksəklikdədir. Məbəd V–VI əsrlərə aiddir. Ölkə əhəmiyyətli tarixi və mədəni abidədir.
# İsrafil ağa hamamı (1905–1907) — Qoşa günbəzli hamam olub, Qazax şəhərin mərkəzində, məscidin qarşısında yerləşir.
# Şıxlı insan düşərgəsi — Birinci Şıxlı kəndinin yaxınlığında aşkar olunmuşdur. Aparılmış qazıntılar zamanı 1023 məmulat tapılmışdır. Burada Uzundərə, Çınqıltəpə, Acıtəpə mustye yaşayış məskənləri də aşkar edilmişdir.
# Əskipara məbədi — Aşağı Əskipara kəndi ərazisində yerləşən məbəd V–VIII əsrlərdə tikilmişdir. Məbədin divarlarının bir neçə yerində böyük alban xaçı həkk olunub ki, bu da məbədin albanlara məxsusluğunu sübut edir. Ölkə əhəmiyyətli tarixi və mədəni abidədir.
# Alban məbədinin qalıqları (Kəmərli) — Qazax rayonunun Kəmərli kəndində yerləşir. Orta əsrlərə aiddir. Ölkə əhəmiyyətli arxeoloji abidədir.
# Atəşpərəstlər daxması yaşayış yeri — Qazax rayonunun Xanlıqlar (Musaköy) Köçəskər kəndləri arasında yerləşən qədim yaşayış yeridir. e.ə. VI əsrə aid ölkə əhəmiyyətli arxeoloji abidədir.
# Börgin Ağzı yaşayış yeri — Qazax rayonunun Daş Salahlı kəndindən Aslanbəyli kəndinə gedən yolun 500 metr qərbində yerləşir. Tunc dövrünə aid ölkə əhəmiyyətli arxeoloji abidədir.
# Qiyaməttəpə yaşayış yeri — Qazax konserv zavodunun yanında yerləşir. Eneolit dövrünə aid ölkə əhəmiyyətli arxeoloji abidədir.
# Boztəpə yaşayış yeri — Qazax rayonunun Daş Salahlı 1 kilometr şərqdə yerləşir. Son Tunc dövrünə aid ölkə əhəmiyyətli arxeoloji abidədir.
# Qazaxbəyli təpələri — Qazax rayonunun Qazaxbəyli kəndi yaxınlığında bir-birindən 250–300 m aralıda yerləşən təbii təpələr. Qazaxbəyli təpələrində 1952-ci ildə erkən Dəmir dövrünə (e.ə. 8–6 əsrlər) aid olan yaşayış yeri və qəbiristanlıq aşkar edilmişdir. Ölkə əhəmiyyətli arxeoloji abidədir.
# Gəmiqaya təpəsi — Bakı–Tbilisi avtomagistralın sağ tərəfində, Birinci Şıxlı kəndinin yaxınlığında erkən Dəmir dövrünə (e.ə. 8–6 əsrlər) aid təpə.
# Yeddi qardaş arxeoloji abidəsi — Dəmirçilər kəndində yerləşən arxeoloji abidə
# Çaylı körpüsü — Bu körpü Çaylı (Qazax)) kəndində yerləşir. Tikilmə tarixi son orta əsrlərə aiddir.
# Qatır körpüsü (Yuxarı Əskipara) — XII–XIII əsrlər — Bu körpü Əskipara çayının üzərindən atılaraq Yuxarı Əskipara kəndi yaxınlığında tikilmişdir. Yerli əhəmiyyətli tarixi və mədəni abidədir.
# Yeraltı yol (Yuxarı Əskipara) — (XIV əsr) — Qazax rayonunun Yuxarı Əskipara kəndində yerləşən ölkə əhəmiyyətli arxeoloji abidə.
# Yeraltı su kəməri (Yuxarı Əskipara) — Qazax rayonunun Yuxarı Əskipara kəndində yerləşən ölkə əhəmiyyətli arxeoloji abidə.
# Göyəzən dağında Yeddibürclü qala — Bu müdafiə istehkamı Qazax bölgəsinin simvolu sayılan Göyəzən dağın ətəyində yerləşir. Qalanın VIII əsrin ortalarında ərəblər, XIII əsrdə isə monqollar tərəfindən tar-mar edildiyi söylənir. Ətrafda qazıntı işləri aparılmışdır.
# Didivan qalası (Didivan qülləsi) — Qazax şəhərindən 5&nbsp;km aralı, Xanlıqlar kəndinin qərbindəki Dədəban dağının döşündə qala. Xalq arasında qalaya Koroğlu qalası da deyilir. Güman edilir ki, qala təxminən VI–VII əsrlərdə inşa olunub. XX əsrin ortalarınadək bura ziyarətgah olub. Ölkə əhəmiyyətli tarixi və mədəni abidədir.
# Dördkünclü qala (Yuxarı Əskipara) — Coğas çayının sahilində ucaldılmışdır.
# Rus Pravoslav kilsəsi (Qazax) (1897)-(1905) — Kilsə binası Qazaxda yerləşir.
* **Çempion ağacları** — Yuxarı Salahlı kəndinin kənarında Aveydağın ətəyindəki "Qarabulaq" ərazisində yerləşir. İki ədəd 400 yaşlı əzəmətli şərq çinarı.

## Qeyri-maddi irsi
2010-cu ildə "Qazax — Azərbaycanın folklor paytaxtı" elan olunmuşdur.
# Qazaxda aşıq sənəti — Qazax folklorunun ən uca zirvələrindən biri aşıq sənəti ilə bağlıdır. Qazax aşıqlar vətəni kimi ad çıxarıb. Dərviş Mahmud, Çoban Əfqan, Miskin Həsən, Mirzə Səməd, Aşıq Məmmədyar, Aşıq Canallı Məmməd, Dərya Məhəmməd, Aşıq Avdı Avdıyev, Aşıq Kərəm, Aşıq Cəlal, Aşıq Ədalət kimi ustad sənətkarlar bu elin əsl mənəvi sərvətidir.
# Qazax xalçaları — Arxeoloji materiallara və yazılı mənbələrə əsasən Azərbaycanda xalçaçılıqla hələ Tunc dövründən (e.ə. II minilliyin sonu — I minilliyin əvvəllərində) məşğul olmuşlar. Qazax şəhəri və ətraf kəndləri əsrlər boyu Azərbaycanın xalçaçılıq mərkəzlərindən biri olubdur. Müxtəlif naxış elementləri və təsvirlərlə bəzədilən xovlu və xovsuz xalçalar Qazax məişətində geniş istifadə edilir. Hələ keçən əsrin əvvəlində burada yaşayan hər Azərbaycan ailəsi ildə 4–5 xalça toxuyardı. Cavan gəlinlərin özlərinə cehizlik xalçalar toxuması isə buranın qədim el adət idi.
# Dilbaz atı (Qazax atları) — XVIII əsrin sonu, XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda yetişdirilmiş at cinsi. Azərbaycan Respublikasında milli at cinsidir. Yerli Azərbaycan atlarının qədim cinslərindən biridir. Dilbaz atı təqribən XVIII əsrin sonu, XIX əsrin əvvəllərində yerli atların Şərq atları ilə çarpazlaşdırılması əsasında və Qarabağ cinsinin təsiri altında Qazax qəzasında yaradılmışdır. Bir az Qarabağ atlarına oxşayır. Bu şərqi minik at növü Azərbaycanın Qazax, Ağstafa və Tovuz rayonlarında formalaşmışdır.
# Qazağı rəqsi — Ən qədim Azərbaycan rəqslərindən biri. Adından göründüyü kimi rəqs Qazax zonasında yaranmışdır. Fərz olunur ki, Qazağı döyüşçü rəqsidir. Onu yürüşə və hərbə gedəndə ifa edərmişlər. Rəqs nikbinlik və qəhrəmanlıq pafosu ilə yanaşı incəlik və təmkinliklərlə zəngindir. Olduqca yeyin hərəkətli, coşqun, texniki baxımdan mürəkkəb elementlərlə zəngin və solist intonasiyalı rəqsdir. Rəqs ifa olunarkən sərrast hərəkətlər və daxili qüvvənin əzəməti tələb olunur. Çox versiyalara malikdir və müxtəlif alətlərdə səslənə bilir.
# Sınıq Körpünün əfsanəsi — Əfsanəyə görə, sınıq körpünü bir oğlan sevgilisinin arzusu ilə inşa etmişdir. Bir oğlan qənirsiz gözələ elçi gəlibmiş. Qız həmin oğlanın dözümünü yoxlamaq məqsədilə deyib: "Kim bu çayın üzərindən körpü salsa qəlbimə körpü salmış olar". Bu gözəlin eşqinə bir çoxları körpü salmaq həvəsinə düşürlər, lakin salınan körpülər selə dözməyib uçurmuş. Cavanlardan biri inadından, əqidəsindən dönmür. Qız onun məhəbbətinə qəlbən inanır və ona belə bir xəbər göndərir: "Nər oğlan, özünü bu qədər incitmə. Çökəkdə körpü bənd almaz. Dayaqları bir az yuxarıdakı sal qayaların üstündə salsan, arzuna çatarsan". Oğlan körpünü qoyun südü və bişmiş kərpicdən hörür. Körpü hər təzyiqə tab gətirir. Qız vədinə əməl edir və nişan üzüyünü barmağına taxır.
# Babadərviş əfsanəsi — Qazaxın Xanlıqlar kəndində, Ağstafa çayının sol sahilində təpəlik ərazidə yerləşir. 1958–1967-ci illərdə bu ərazinin cənubunda aşkar olunmuş tunc dövrünə aid arxeoloji abidə məhz tapıldığı ərazinin adı ilə Babadərviş yaşayış məskəni adlanır. Deyilənə görə, çox qədimlərdə 5–6 min il bundan əvvəl bu yerlərdə şəhər olub. Təbriz, Naxçıvan, İrəvan, Tiflis karvan yolunun günçıxanında yerləşən şəhəri min il əvvəl yadellilər dağıdıblar. Sonda zəlzələ axırına çıxıb. Xarabalağında bir zamanlar Dərviş Baba (Baba Dərviş) və onun müridləri yaşayıblar. Odur ki, adı Baba–dərviş qalıb. Rəvayətə görə, dərviş adətə görə evlənməzmiş. Gənc dərvişlərdən biri bu adəti pozub və kənd-kənd gəzərək görüb sevdiyi qızla evlənib. Sözü tanrı tərəfindən eşidilən Baba Dərvişin qarğışı ilə buralar yerlə yeksan olub. Ailəsi məhv olan gənc dərviş havalanıb oxuya-oxuya gəzərmiş.

## Tanınmış şəxsləri
* Molla Pənah Vaqif (1717–1797) — Görkəmli Azərbaycan şairi və ictimai xadim, Qarabağ xanlığının baş vəziri.
* Mirzə Hüseyn Qayıbzadə (1830–1917) — Qafqaz müftisi, maarif xadimi.
* İbrahim ağa Vəkilov (1853–1934) — İlk azərbaycanlı hərbi topoqraf, general-mayor.
* Əliağa Şıxlinski (1865–1943) — Görkəmli hərbi xadim, general-leytenant.
* Qaçaq Kərəm (1860–1909) — Xalq Qəhrəmanı.
* Fərrux ağa Qayıbov (1891–1916) — İlk azərbaycanlı hərbi təyyarəçi.
* Səməd Vurğun (1906–1956) — Azərbaycanın ilk xalq şairi.
* İbrahim Rəhimov (1850–1927) — Həkim diplomu almış ilk azərbaycanlı, Azərbaycanın ilk psixiatr həkimi.
* Məmmədrza ağa Vəkilov (1864–1944) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü Zaqafqaziya Tibb Cəmiyyətinin həqiqi üzvü, Bakı Tibb Cəmiyyətinin təsisçisi, Bakıda ilk poliklinika xidmətinin təşkilatçısı.
* Səməd ağa Ağamalıoğlu (1867–1930) — İnqilabçı, publisist, SSRİ dövlət xadimi, Azərbaycan SSR MİK sədri, ZSFSR MİK sədri, Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası MK Siyasi Bürosunun üzvü, ilk xalq torpaq komissarı, "Şərqdə Mədəni İnqilab"ın banisi.
* Muxtar Hacıyev (1876–1938) — Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin ilk sədri.
* Möhsün Poladov (1905–1966) — Dövlət xadimi, Azərbaycan SSR Kənd Təsərrüfatı naziri.
* Mustafa bəy Vəkilov (1896–1965) — AXC–nin Daxili İşlər naziri.
* Cavad bəy Şıxlinski (1874–1959) — Görkəmli hərbi xadim, general-mayor.
* Mustafa ağa Vəkilov (1899–1943) — İlk azərbaycanlı hüquq professoru.
* İbrahim ağa Usubov (1872–1920) — Hərbi xadimi, general-mayor.
* Sona Vəlixan (1883–1982) — İlk azərbaycanlı həkim qadın.
* Davud bəy Şərifov (1885–1952) — Azərbaycanın ilk arxeoloqu, ilk muzeyşünası.
* Şaqibə Əhmədova (1925–2015) — Azərbaycan parazitoloqu və baytarı. Şərqdə və Türk dünyasında baytarlıq sahəsi üzrə ilk qadın elmlər doktoru və professordur.
* Müseyib Allahverdiyev (1909–1969) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
* Süleyman bəy Əfəndiyev (1864–1919) — AXC-nin general-mayoru.
* Əhməd Seyidov (1892–1977) — İlk azərbaycanlı pedaqoq-alim.
* Abdulla bəy Divanbəyoğlu (1883–1936) — Yazıçı, pedaqoq.
* Şahnigar xanım (1850–1899) — Azərbaycan şairəsi.
* Rəhim bəy Vəkilov (1898–1934) — Azərbaycanın görkəmli siyasi xadimi, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü.
* Tahir İsayev (1922–2001) — İtaliyanın Milli Qəhrəmanı.
* Davud Paşayev (1940–2010) — Rusiyanın Milli Qəhrəmanı.
* Mehdi Hüseyn (1909–1965) — Azərbaycanın xalq yazıçısı.
* Məqsud Şeyxzadə (1908–1967) — Özbəkistanın xalq şairi.
* Osman Sarıvəlli (1905–1990) — Azərbaycanın xalq şairi.
* Mirvarid Dilbazi (1912–2001) — Azərbaycanın ilk qadın xalq şairi.
* Mehdixan Vəkilov (1902–1975) — Tarixçi alim, yazıçı.
* Ənvər Şıxlinski (1911–1992) — Görkəmli Azərbaycan alimi, coğrafiyaçı.
* İlyas Abdullayev (1913–1985) — Akademik, Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri.
* Yusif Yusifov (1906–1995) — Tarix elmlər doktoru, professor, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin sədri.
* İsmayıl Şıxlı (1919–1995) — Azərbaycanın xalq yazıçısı.
* İsmət Qayıbov (1942–1991) — Azərbaycan ilk baş prokuroru.
* İsa Muğanna (1928–2014) — Azərbaycanın xalq yazıçısı.
* Teymur Bünyadov (1928–2022) — Azərbaycan tarixçi-etnoqrafı, akademik.
* Aslan Aslanov (1926–1995) — Akademik.
* Nigar Şıxlinskaya (1878–1931) — İlk azərbaycanlı şəfqət bacısı, ilk ali təhsilli azərbaycanlı qadın.
* Leyla Vəkilova (1927–1999) — Azərbaycan balerinası, SSRİ Xalq artisti.
* Əminə Dilbazi (1919–2010) — Azərbaycan rəqqasəsi, Azərbaycan SSR xalq artisti.
* Hüseyn Arif (1924–1992) — Azərbaycanın xalq şairi.
* Yusif Səmədoğlu (1935–1998) — Azərbaycanın xalq yazıçısı.
* Məmmədəli Hüseynov (1922–1994) — Azərbaycan alimi, paleontoloq, arxeoloq.
* Vaqif Səmədoğlu (1939–2015) — Azərbaycanın xalq şairi.
* Aşıq Ədalət (1939–2017) — Azərbaycanın ustad aşığı.
* Mənsur Vəkilov (1939–2009) — Şair, tərcüməçi, ssenarist, jurnalist, əməkdar incəsənət xadimi.
* Mustafa Hacıqasımov (1883–1969) — İlk azərbaycanlı cərrah-ginekoloq.
* Həsən İsazadə (1912–bilinmir) — Həkim, kardioloq.
* Nazim Əfəndiyev (1926–1998) — Azərbaycanın görkəmli oftalmoloq həkimi.
* Fəxri Vəkilov (1916–1987) — Həkim, Azərbaycan SSR Səhiyyə naziri.
* Əhməd Əhmədzadə (1946–2021) — Həkim, ortoped-travmatoloq.
* Vidadi Babanlı (1927) — Azərbaycan yazıçısı.
* Xədicə Qayıbova (1893–1938) — Azərbaycanın ilk pianoçu qadını.
* Mustafa Şərifov (1875–1938) — İlk azərbaycanlı sanitar həkim.
* Zəhra Cəfərova (1924–2005) — Azərbaycanın ilk orqan ifaçısı.
* Baba Mahmudoğlu (1940–2006) — Azərbaycanın xalq artisti.
* Vaqif Şərifov (1943–2021) — Teatr rejissoru, Azərbaycanın xalq artisti.
* Lətifə Əliyeva (1944) — Aktrisa, Azərbaycanın xalq artisti.
* Həmidə Ömərova (1957) — Aktrisa, Azərbaycanın xalq artisti.
* Malik Mansurov (1961) — Tarzən, Azərbaycanın xalq artisti.
* Elşən Mansurov (1962) — Kamança ifaçısı, Azərbaycanın xalq artisti.
* Sabir Məmmədov (1961) — Aktyor, Azərbaycanın xalq artisti.
* Ülviyyə Hacıbəyova (1960) — Bəstəkar, Azərbaycanın xalq artisti.
* Leyla Şıxlinskaya (1947) — Aktrisa, Azərbaycanın xalq artisti.
* Qalib bəy Vəkilov (1888–1937) — AXC ordusunun polkovniki.
* Osman ağa Gülməmmədov (1892–1950) — Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin polkovniki.
* Məmməd Qazax (1899–1972) — Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin polkovniki.
* Rüstəm Şıxlinski (1878–1920) — AXC ordusunun polkovniki.
* Şirin bəy Kəsəmənli (1887–1920) — AXC ordusunun polkovniki.
* Çingiz Alqazax (1938–1992) — Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin polkovniki.
* Sayad bəy Zeynalov (1886–1942) — Birinci Dünya müharibəsinin iştirakçısı, "Müqəddəs Georgi" ordeninin tam kavaleri.
* İlqar İsmayılov (1959–1992) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
* Alı Mustafayev (1952–1991) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
* Rafiq Alıcanov (1965–1993) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
* Şamoy Çobanov (1965–1990) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
* Firudin Şamoyev (1962–1992) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
* Mərifət Nəsibov (1972–1992) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
* Aqil Musayev (1973–1994) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
* Əjdər Babayev (1950–1995) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
* Nicad Bədəlov (1989) — Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı.
* Kərim Vəliyev (1961) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin baş qərargah rəisi, general-polkovnik.
* Məhəmməd Həsənov (1966) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general-mayoru.
* Sübhan Bəkirov (1964) — Azərbaycan Hərbi Dəniz Qüvvələrinin komandanı, vitse-admiral.
* Şahin Məmmədov (1961) — Azərbaycan daxili işlər nazirinin müavini, Daxili Qoşunların komandanı, general-leytenant.
* Elşən Qapaqov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin polkovniki, "Zəfər" ordeni laureatı.
* Mustafa ağa Arif (1774–1845) — Azərbaycan şairi, Qazax sultanlığının son sultanı.
* Abbas ağa Nazir (1849–1919) — Şair, tərcüməçi, maarif xadimi.
* Səməd bəy Vəkilov (1871–1943) — Azərbaycanın ilk ali təhsilli dəmiryol mühəndisi.
* Mədinə Qiyasbəyli (1889–1938) — Azərbaycanın ilk pedaqoq qadını, məktəbdar, jurnalist, tərcüməçi.
* Nəriman Həsənzadə (1931) — Azərbaycanın xalq şairi.
* Badisəba Köçərli (1881–1954) — Azərbaycanlı xeyriyyəçi, pedaqoq, maarifçi, Azərbaycanda ilk yetimlər evinin yaradıcısı.
* İkram Eyyubov (1925–2011) — Azərbaycanlı alim, baytarlıq elmləri doktoru, professor, Azərbaycanın əməkdar baytar həkimi.
* Nərminə Məmmədova (1932–1997) — Azərbaycan müğənnisi.
* Həmid Vəkilov (1949) — Məşhur novator tarzən. Professor, Azərbaycan SSR əməkdar artisti.
* Məmməd Abdullayev (1903–1972) — Azərbaycanlı alim, fizika-riyaziyyat elmlər doktoru, professor.
* Nəriman Əhmədov (1931–2003) — Azərbaycanlı alim, biologiya elmləri doktoru, professor.
* Xumar Qədimova (d.1966) — Azərbaycan müğənnisi, Azərbaycanın əməkdar artisti.
* Qeysər Kaşıyeva (1893–1972) — İlk azərbaycanlı rəssam qadın.
* Hacı Kərim Sanılı (1878–1937) — Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Parlamentinin üzvü, şair, maarifçi, ictimai xadim.
* Rəşid Qayıbov (1898–1938) — Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin rektoru.
* Kamal Qarani (1923–2008) — Türkiyə Böyük Millət Məclisinin deputatı, Cümhuriyyət Xalq Partiyasının üzvü.
* Mehdi Mustafayev (1914–1979) — Azərbaycan meşə mühafizəsi işinin təşkilatçısı və dövlət xadimi, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.
* Abdulla Allahverdiyev (1941–2023) — Azərbaycanın daxili işlər naziri polis general-mayoru.
* İslam Qarayev (1940–2015) — Azərbaycan alimi, iqtisad elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin rektoru.
* Məmməd ağa Vəkilov (1862–1941) — İctimai-siyasi xadimi, türkoloq, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü.
* Arif Vəliyev (1943–2014) — Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin sədri (1993–2014).
* Məhəmməd Babanlı (1952) — Azərbaycanlı alim, kimya elmləri doktoru, professor, BDU-nun prorektoru (1992–1994).
* Fuad Hacıyev (1962) — Azərbaycan İdman Akademiyasının rektoru.
* Elçin Şıxlı (1957) — Azərbaycanın əməkdar jurnalisti, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin sədri.
* Mustafa Babanlı (1968) — Texnika elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin rektoru.
* Vüsət Əfəndiyev (1953–2019) — Coğrafiya elmləri doktoru, professor, əməkdar elm xadimi, Bakı Dövlət Universitetinin prorektoru.
* Şərif Əfəndiyev (1940–2013) — Azərbaycanlı alim, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor.
* Firdovsi Umudov (1977) — Azərbaycanın sərbəst güləşçisi və məşqçisi, Azərbaycan Ağırlıqqaldırma Federasiyasının 1-ci vitse prezidenti.
* Qüdrət İsaqov (1950) — Azərbaycanlı alim, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor.
* Nəcməddin Hüseynov (1955) — Rəssam.
* Akif Süleymanov (1951) — Texnika elmləri doktoru, professor, əməkdar müəllim, Azərbaycan Texnologiya Universitetinin rektoru.
* Ədalət Şükürov (1966) — Azərbaycanlı müğənni, Azərbaycanın əməkdar artisti, Dağıstanın xalq artisti.
* Cəfər Yusifov (1945–2023) — Bakı Metropoliteninin sabiq rəisi.
* Əhməd Vəliyev (1946) — Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, Odlar Yurdu Universitetinin rektoru.
* Səməd Seyidov (1964) — Psixologiya elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Dillər Universitetinin sabiq rektoru.
* Gündüz Kərimov (1977) — Azərbaycanlı dövlət xadimi, Prezident Administrasiyasının Qanunvericilik və hüquq siyasəti şöbəsinin müdiri.
* Rasim Əfəndiyev (1928–2010) — Sənətşünaslıq doktoru, professor, AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun direktoru.
* Sənubər Eyyubova (1905–1970) — Quba Qızlar Seminariyasının direktoru, BDU-nin prorektoru, Stalin repressiyalarının qurbanı.
* Allahverdi Eminov (1941) — Azərbaycan yazıçısı, pedaqoji elmlər namizədi, Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Salyan filialının direktoru.
* Şəmsəddin Cəfərov (1925–1976) — Azərbaycanlı alim, fəlsəfə elmləri doktoru, professor.
* Yusif Alıyev (1979) — Azərbaycan alimi, fizika elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti Quba filialının direktoru.
* İlham Pirməmmədov (1955) — Riyaziyyat üzrə elmlər doktoru, professor, əməkdar müəllim, Azərbaycan Texniki Universitetinin prorektoru.
* Qasım Abdullayev (1957) — Texnika elmləri doktoru, Azərtunelmetrotikinti ASC İstehsalat Texniki Komplektləşdirmə İdarəsinin rəisi, Azərbaycan Respublikasının əməkdar mühəndisi.
* Fatma Vəkilova (1912–1987) — Azərbaycanlı alim, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, professor.
* Faiq Musayev (1952) — Azərbaycanlı alim, kimya elmləri doktoru, professor.
* Arif Şıxlinski (1929–1995) — Neftçi-geoloq, Azərbaycan SSR əməkdar mühəndisi.
* Vaqif Vəliyev (1924–1998) — Ədəbiyyatşünas, filologiya elmləri doktoru, professor.
* Cavanşir Hüseynov (1934–1985) — Azərbaycanın inşaatçı-mühəndisi və dövlət xadimi, Azərbaycan SSR əməkdar mühəndisi.
* Vaqif Aslanov (1928–2001) — Alim, görkəmli türkoloq, leksikoloq, şərqşünas, tərcüməçi, filologiya elmləri doktoru, professor.
* Ziya Şıxlinski (1951) — Kinorejissor, ssenarist, Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi.
* Əhməd Babanlı (1938) — Azərbaycanlı alim, texnika elmləri doktoru, professor.
* Rəhilə Məmmədova (1955) — Aktrisa, Azərbaycanın əməkdar artisti.
* Şükür Bayramov (1928–1994) — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.
* Nəbi Yaqubov (1936–1998) — Azərbaycanlı alim, texnika elmlər doktoru, professor.
* Fərzalı Abbasov (1932–2011) — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.
* Əsəd Dilbazov (1926–2003) — Azərbaycanlı alim, iqtisad elmləri doktoru, professor.
* Yusif Seyidov (1929–2013) — Tənqidçi, ədəbiyyatşünas, filologiya elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi.
* Xəlil Yusifli (1935–2022) — Azərbaycan alimi, filologiya elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi.
* Oqtay Bayramov (1945) — Azərbaycanlı jurnalist, Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti.
* Qazaxlı Məmmədəli (1914–1977) — Məşhur pəhləvan, yunan-roma güləşi üzrə SSRİ çempionu, xeyriyyəçi, əməkdar incəsənət xadimi.
* Fuad Şıxıyev (1913–1977) — Azərbaycanlı alim, texnika elmləri doktoru, professor.
* Avdı Qoşqar (1958) — Azərbaycanlı şair, publisist, Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti.
* Akif Aşırlı (1969) — Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti, "Şərq qəzetinin" təsisçisi və baş redaktoru.
* Şamil Ömərov (1938) — Azərbaycanlı alim, kimya elmləri doktoru, professor.
* Elmira Əmrahqızı (1952–1998) — Tanınmış Azərbaycan jurnalisti, "Azadlıq" radiosunun Bakı nümayəndəliyinin rəhbəri.
* Rafiq İsmayıl (1939–2017) — Azərbaycanlı alim, tarix elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Respublikasının humanitar məsələlər üzrə dövlət müşaviri.
* Telman Bəkirov (1941–2001) — Azərbaycanlı alim, texnika elmləri doktoru, professor.
* Əziz Əsədov (1916–1991) — Azərbaycanlı alim, hüquq elmləri doktoru, professor.
* Varis Yolçiyev (1966) — Yazıçı, jurnalist, Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti.
* Nəmidə Abbasova (1925–1996) — Azərbaycanlı alim, filologiya elmləri doktoru, professor.
* İsa Abdullayev (1945–2008) — Azərbaycan alimi, texniki elmləri doktoru, professor.
* İsa Əhmədov (1941–2010) — Azərbaycanın iqtisadçı alimi, professor, Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Akademiyasının prorektoru. 
* İsrayıl Əfəndiyev (1945) — Texnika elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin prorektoru. 
* Yusif Rüstəmov (1932–2010) — Azərbaycan alimi, fəlsəfə elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Universitetinin prorektoru. 
* Zakir Aşurov (1958–2008) — Azərbaycanlı alim, tibb elmləri doktoru, Moskva Vilayət Elmi- Tədqiqat kliniki Təbabət İnstiutunun professoru.
* Yaqub Eyyubov (1945) — Azərbaycan dövlət xadimi, Azərbaycan Respublikası baş nazirinin birinci müavini. 
* Şahin Mustafayev (1965) — Azərbaycan dövlət xadimi, Azərbaycan Respublikası Baş nazirinin müavini. 
* Şahin Mustafayev (1962) — Tarix elmləri doktoru, professoru, Beynəlxalq Türk Akademiyasının prezidenti. 
* Kamran Nəbizadə (1971) — İqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Milli Məclisinin V çağırış deputatı, Azərbaycan Sənaye Korporasiyasının baş direktoru. 
* Eldar İsmayılov (1949) — Dövlət xadimi, Sumqayıt Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı (1991–1992), Məcburi Köçkünlərin Sosial İnkişaf Fondunda işlər idarəsinin müdiri-aparatın rəhbəri.
* Alı Qocayev (1947) — Dövlət xadimi, Samux rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı (2012–2023).
* Şöhrət Vəkilov (1957) — Azərbaycanlı maliyyəçi, Baş Dövlət Vergi Müfəttişliyinin rəisi (1994–1999), Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı nazirinin müşaviri.
* Şahmar Hüseynov (1974) — "Azneft" İstehsalat Birliyinin sabiq baş direktoru, Azərbaycan Respublikasının əməkdar mühəndisi. 
* Nigar Usubova (1914–1995) — Professor, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının tədris-elmi işlər üzrə prorektoru, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi.
* Ağamalı Sadiq (1947–1995) — Azərbaycanlı şair, nasir, dissident, ictimai xadim, Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirinin müavini. 
* İlham Məmmədov (1955–2003) — Azərbaycanlı alim, riyaziyyat elmləri doktoru, professor, NATO-nun elm komitəsinin ilk azərbaycanlı üzvü. 
* Nadir Nəsibov (1960) — Azərbaycan jurnalisti, filoloq, Azərbaycan Basketbol Federasiyasının prezidenti (1999–2021), Azərbaycan Respublikası Dövlət Əmlak Komitəsinin sədri (1996–1999).
* Rauf Babaxanov (1929–1992) — Azərbaycan alimi, kimya elmləri doktoru, professor, Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü.
* Zakir Şıxlı (1931–1986) — Azərbaycan alimi, tarix elmləri doktoru, professor.
* Məhəmməd Balayev (1938) — Azərbaycan alimi, fəlsəfə üzrə elmlər doktoru, professor.
* Flora Əlimirzəyeva-Mustafayeva (1945) — Azərbaycan alimi, filologiya elmləri doktoru, professor.
* Aysel Qəribli (1990) — Azərbaycan alimi, ən gənc filologiya üzrə elmləri doktoru, dosent.
* Mir-Həmzə Əfəndiyev (1950) — Azərbaycan diplomatı, Azərbaycan Respublikasının fövqəladə və səlahiyyətli səfiri.
* Cavanşir Vəkilov (1951) — Azərbaycanlı diplomat, tarixçi, yazıçı, pedaqoq, Azərbaycanın Təbrizdəki baş konsulu.
* İbrahim Nəbioğlu (1961) — Diplomat, jurnalist, yazar, publisist, Azərbaycanın İstanbuldakı baş konsulu.
* Tofiq Babanlı (1937–2022) — Azərbaycan boksçusu.
* Həsən Əliyev (1989) — Azərbaycan güləşçisi.

## Mənbə
* 
* Azərbaycan haqqında ətraflı məlumat
* Qazax Rayon İcra Hakimiyyəti
* Qazax rayonunun xəritəsi wikimapia.org

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycanın inzibati bölgüsü
* Qazax mücahidləri (1921)
* Xəzər sözlüyü