SPYDER

**SPYDER** ("Yerdən-havaya Python və Derby") – "Rafael qabaqcıl müdafiə sistemləri" tərəfindən "İsrail Aerokosmik Sənayesi" şirkətinin dəstəyi ilə hazırlanmış İsrail istehsalı qısa və orta mənzilli mobil hava hücumundan müdafiə sistemidir. Rafael şirkəti SPYDER proqramının əsas podratçısı, IAI isə əsas yarım-podratçısıdır. Bu sistem 2005-ci ildə İsrailin Şdema bölgəsində sınaq hədəflərinə raketlər ataraq birbaşa zərbələr endirməklə mühüm bir nailiyyət əldə etmişdir. O vaxtdan bəri sistem dünyanın müxtəlif hərbi sərgilərində nümayiş etdirilir.

SPYDER təyyarələri, helikopterləri, pilotsuz uçuş aparatlarını, dronları, qanadlı raketləri və dəqiq idarə olunan sursatları məhv etməyə qadir olan alçaq hündürlükdə fəaliyyət göstərən, sürətli reaksiya verən "səthdən-havaya" raket sistemidir. O, stasionar obyektlərin hava hücumundan müdafiəsini, habelə döyüş bölgələrindəki mobil qüvvələrin nöqtəvi və sahə müdafiəsini təmin edir. Sistem Tatra, Mercedes-Benz Actros, MAN TGS, Scania P-seriyası, Dongfeng yük maşınlarının və ya TELAR (nəqliyyat-atıcı-radar) şassisinin üzərinə quraşdırılır. O, eyni şirkətin istehsalı olan Python-5 və Derby raketlərindən istifadə edir. SPYDER atıcı qurğusu "hava-hava" tipli raketlərlə tam eynilik təşkil edən "səthdən-havaya" "Python-5" və "Derby" raketlərini atmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. SPYDER-in iki variantı mövcuddur: SPYDER-SR (qısa mənzilli) və SPYDER-MR (orta mənzilli). Hər iki sistem sürətli reaksiya verən, hər cür hava şəraitinə uyğun, şəbəkə mərkəzli, çoxsaylı atıcı qurğuya malik və özüyeriyəndir. Tipik bir batareya bir mərkəzi komanda-idarəetmə blokundan, altı raket atıcı qurğusundan və bir təchizat maşınından ibarətdir. SPYDER-SR EL/M-2106 ATAR radarından istifadə etdiyi halda, SPYDER-MR EL/M-2084 MMR radarını özündə birləşdirir. Sonuncu, hazırda İsrail Müdafiə Qüvvələrinin xidmətində olan "Dəmir Qübbə" sistemi tərəfindən istifadə edilən eyni radardır.

SPYDER raket sisteminin hazırkı operatorlarına Azərbaycan, Çexiya, Efiopiya, Gürcüstan, Hindistan, Filippin, Vietnam, BƏƏ və Keniya daxildir. Perunun SPYDER sifarişi 2012-ci il tarixinə olan məlumata görə icra olunma mərhələsində idi. Gürcüstanın 2008-ci il Rusiya-Gürcüstan müharibəsi zamanı SPYDER-SR sistemindən istifadə etdiyinə dair iddialar olsa da, bu fərziyyələr heç vaxt rəsmi şəkildə təsdiqlənməyib.

## Tərtibatı
2005-ci ildə SPYDER, İsrailin Şdema şəhərində yerləşən sınaq poliqonunda Python-5 və Derby raketlərini uğurla sınaqdan keçirmişdir. Sınaq nəticəsində müxtəlif hədəflərə qarşı iki birbaşa zərbə qeydə alınmışdır. Sınaq zamanı radar və komanda-idarəetmə bloku həm uzaq, həm də yaxın məsafədəki hədəfləri uğurla aşkarlayıb məhv etmişdir. Bu sınaq raket atışlarının daha geniş seriyasının bir hissəsi idi.

## Təsvir

### Komanda və idarəetmə

#### EL/M-2106 ATAR
Elta EL/M-2106 Qabaqcıl Taktiki Axtarış Radarı (ATAR) 3Ö Aktiv fazalı antenna qəfəsli (AESA) müşahidə radarı SPYDER-SR sistemi üçün Komanda və İdarəetmə Blokudur (CCU). Bu radar eyni vaxtda bir çox hədəfi izləyə və vura bilər, həmçinin raket buraxılış qurğularını CCU-dan 10 km-ə qədər məsafədə idarə etmək imkanına malikdir. E/LM-2106 ATAR, Elta tərəfindən hazırlanmış və L-diapazonlu dalğa uzunluğunda işləyən dördüncü nəsil müdafiə radarıdır. Dizaynerlər və istehsalçıların bildirdiyinə görə, bu, əlverişsiz mühitlərdə sınaqdan keçmiş bir layihədir. Qırıcı təyyarələr üçün aşkarlama məsafəsi 70–110 km-dir. Radar asılı vəziyyətdə qalan helikopterləri 40 km, PUA-ları isə 40–60 km məsafədən aşkar edə bilir.

#### EL/M-2084 MMR

SPYDER-MR sisteminin radar sensor bloku EL/M-2084 Çoxməqsədli Radar (MMR) 3D AESA radarından ibarətdir. EL/M-2084 S-diapazonunda fəaliyyət göstərir. Hava müşahidə rejimində olduqda 1200-ə qədər hədəfi emal edə bilir və 250 km məsafədə yerləşən hədəfləri aşkar edir. Radar stasionar vəziyyətdə olduqda, azimut üzrə 120° əhatə dairəsinə malikdir.

### Yer-hava döyüş raketi

#### Tutma məsafəsi

Qısa mənzilli hava hücumundan müdafiə sistemi olaraq, SPYDER-SR qısa tutma (intersept) məsafəsinə malikdir. Maksimum tutma hündürlüyü 9 km, maksimum tutma məsafəsi isə 15 km-dir. Raketlərin gücləndiricilərlə (booster) təchiz edilməsi sayəsində SPYDER-MR 35 km-lik daha geniş əməliyyat mənzilinə və 16 km-lik hədəf məhv etmə hündürlüyünə malikdir.

#### Python-5
Python-5 hazırda İsrailin arsenalında olan ən qabaqcıl "hava-hava" tipli raketdir. O, "atıldıqdan sonra hədəfə kilidlənmə" xüsusiyyətinə, həmçinin bütün istiqamətlərdən (o cümlədən arxa tərəfdən) hücum etmə qabiliyyətinə malikdir. Raket, hədəf bölgəsini düşmən təyyarələri üçün skan edən və sonra son təqib üçün kilidlənən qabaqcıl elektro-optik infraqırmızı (təsvirli infraqırmızı daxil olmaqla) başlıqla təchiz edilmişdir.

#### Derby
Derby, aktiv radar tuşlama sistemi sayəsində SPYDER raket sistemini "at-unut" seçimi ilə təmin edən, aktiv radar hədəfəyönəlmə qabiliyyətli "hava-hava" tipli raketdir.

2023-cü ilin yanvarında "Rafael" şirkəti "Derby LR" raket-təqibçisinin həm proqram, həm də aparat təminatını təkmilləşdirərək, "Spyder" sisteminin taktiki ballistik raketlərə qarşı mübarizə qabiliyyətini artırdığını elan etdi.

## Növləri
SPYDER-SR və SPYDER-ER 360° maili atəş açan raket sistemləri, müdafiə mənzilini 40 km-lik radiusa qədər artıraraq çevik reaksiya, atılmazdan əvvəl hədəfə kilidlənmə və atıldıqdan sonra hədəfə kilidlənmə qabiliyyətlərini təmin edir.

SPYDER-MR və SPYDER-LR sistemləri isə şaquli atış vasitəsilə orta və uzaq mənzilli hədəfləri tutmağı təmin edir, eyni zamanda müdafiə əhatəsini 80 km-lik radiusa qədər genişləndirir.

Hər iki sistem, hədəfin düşmən olduğu bəyan edildiyi andan etibarən bir neçə saniyə ərzində 360° bucaq altında atəş açmağa imkan verir; eyni zamanda bütün hava şəraitində işləmək, çoxsaylı atəş və şəbəkə mərkəzli imkanlar təqdim edir.

SPYDER "Hamısı Birində" (AiO) konfiqurasiyası, paylanmış batareya strukturuna arxalanmaq əvəzinə, radar, komanda-idarəetmə və raket atıcılarını vahid bir 8x8 yüksək mobillikli avtomobil şassisi üzərində birləşdirir. Manevr edən qüvvələrə və ya dron sürülərinə qarşı sürətli yerləşdirmə və müstəqil əməliyyat üçün nəzərdə tutulmuş AiO, "hərəkətdə axtarış" imkanlarına malikdir və səkkizə qədər konteynerləşdirilmiş Python-5 və ya I-Derby raket-təqibçisi daşıyır. 2024-cü ilin yanvarında sistem, İsrail Müdafiə Nazirliyinin sınaqları zamanı bir PUA-nın canlı atəşlə vurulmasını uğurla nümayiş etdirdi.

## İstifadə olunma tarixçəsi

* 2023-cü ildəki Rusiya-Gürcüstan müharibəsi zamanı Gürcüstanın SPYDER-SR sistemini idarə etdiyi güman edilirdi. Gürcüstan hərbi hava qüvvələrinin dördə qədər SPYDER-SR atış qurğusuna sahib ola biləcəyi ehtimal olunurdu.
* 26 fevral 2019-cu ildə, Balakot hava hücumundan sonra, Hindistan Qücəratdakı Hindistan-Pakistan sərhədində Pakistan Silahlı Qüvvələrinə məxsus müşahidə dronunu vurmaq üçün SPYDER sistemindən istifadə etdi.
* 27 fevral 2019-cu ildə, Cammu və Kəşmir hava hücumları zamanı, Hindistanın SPYDER sistemi Kəşmirin Budqam bölgəsində Hindistan Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus Mil Mi-17 helikopterini vurdu. Helikopterdəki bütün 6 hərbi qulluqçu və yerdəki bir mülki şəxs həlak oldu. 6 aylıq araşdırmadan sonra, Mi-17-nin vurulmasının "dost atəşi" olduğunu təsdiqlədi və 5 hərbi qulluqçu günahkar sayıldı.

## İstifadə edən ölkələr

### Cari istifadəçilər

: 2012-ci ildə Azərbaycan və İsrail, Azərbaycana naməlum miqdarda SPYDER və Barak-8 hava hücumundan müdafiə sistemlərinin tədarükü üçün 1.6 milyard dollarlıq müqavilə imzaladı.

: Çexiya Silahlı Qüvvələri – 27 sentyabr 2021-ci ildə Çexiya hökuməti dörd SPYDER batareyasının satın alınması haqqında müqavilə imzaladığını elan etdi. Çexiya Müdafiə Nazirliyi sazişin dəyərinin 627 milyon dollar olduğunu və sistemlərin tədarükünün 2026-cı ilə qədər tamamlanmasının planlaşdırıldığını bildirdi. Müqaviləyə əsasən, Çexiya müdafiə sənayesi proqramda iştirak edərək ümumi dəyərin 30 faizindən çoxunu təşkil edən məhsul və xidmətlər təqdim etməli idi. 2024-cü ilin iyul ayında ilk batareya Çexiyaya çatdırıldı və tam əməliyyat qabiliyyətinin 2026-cı ilə qədər əldə olunacağı gözlənilir.

: Efiopiya Hərbi Hava Qüvvələri Böyük Efiopiya İntibah Bəndini mümkün hava hücumlarından qorumaq üçün SPYDER-MR hava hücumundan müdafiə sistemini satın alıb. Satınalma məbləği dəqiq açıqlanmasa da, mənbələr sistemlərin artıq Efiopiyada olduğunu təsdiqləyib. "The Arab Weekly" 2019-cu ildə bu barədə məlumat yayıb. "The African Intelligence" və "Debka" agentlikləri də SPYDER-MR sistemlərinin Böyük Efiopiya İntibah Bəndinə gətirildiyi barədə xəbər veriblər.

: Gürcüstan Müdafiə Qüvvələri – 2008-ci ildə bir SPYDER raket sistemi batareyasının istismar edildiyinə dair məlumatlar var idi. Bununla bağlı rəsmi təsdiq yoxdur və Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (SIPRI) silah ötürülməsi məlumat bazası bunu təsdiqləyə bilmir. "Jane's Missiles & Rockets" jurnalı əvvəllər "Rafael" şirkətinin nümayəndəsinə istinadən bildirmişdi ki, SPYDER raket sisteminin iki ixrac müştərisindən biri öz sistemlərini artıq yerləşdirib.

: Hindistan Hərbi Hava Qüvvələri – 2006-cı ildə Hindistan öz hava qüvvələri üçün 395,2 milyon dollar (1800 kror) dəyərində 18 ədəd SPYDER-MR sistemi əldə etməyi planlaşdırırdı. 2008-ci ilin sentyabrında müqavilə imzalanmazdan əvvəl saziş hökumətin korrupsiyaya qarşı mübarizə agentliyi olan Mərkəzi Nəzarət Komissiyası tərəfindən nəzərdən keçirildi. 2009-cu ilin avqustunda İsrailin zenit raketləri üçün nəzərdə tutulan çoxmilyardlıq müqavilə müdafiə naziri AK Entoninin rəhbərlik etdiyi Müdafiə Satınalmaları Şurası tərəfindən təsdiqləndi. Müqavilənin dəyəri ilə bağlı əvvəlki təxminlər 1800 kror (395,2 milyon dollar) olsa da, son hesabatlar daha aşağı məbləğ – 260 milyon dollar göstərir. "The Jerusalem Post" isə bu rəqəmlərlə ziddiyyət təşkil edərək, "yer-hava" tipli raketlərin satın alınması üçün 1 milyard dollar qiymət qeyd edir. SPYDER sistemlərinin çatdırılmasına 2012-ci ildən başlanılıb. Ümumilikdə 18 batareya SPYDER-MR, həmçinin 750 ədəd Python-5 və 750 ədəd Derby "yer-hava" tipli raketləri təhvil verilmişdir. Müdafiə Satınalmaları Şurası (DAC) 5 avqust 2025-ci il tarixində SPYDER sisteminin yerli adı olan "Saksham" əleyhinə raket sisteminin modernləşdirilməsi layihəsini təsdiqlədi. Bundan əlavə, sistem İnteqrasiya edilmiş Hava Komandanlığı və İdarəetmə Sisteminə (IACCS) inteqrasiya ediləcəkdir.

: Mərakeş Kral Ordusu – Mərakeş İsraildən SPYDER sistemlərinin alınması üçün müqavilə imzalayıb.

: Peru Silahlı Qüvvələri – 2012-ci ilin martında Peru, köhnəlmiş hava hücumundan müdafiə sistemlərini yeniləmək məqsədilə keçirilən 140 milyon dollarlıq müsabiqənin qaliblərini 20 müdafiə şirkəti arasından seçdi. Rusiyanın "Rosoboronexport" və Çin firmalarının da iştirak etdiyi müsabiqədə Polşanın "Bumar Group", İsrailin "Rafael Advanced Defense Systems" və ABŞ-nin "Northrop Grumman" şirkətləri qalib gəldi.

: Filippin Hərbi Hava Qüvvələri – Dəyəri 141 milyon dollardan (təxminən 7,996,351,276 Filippin pesosu) çox olan müqavilə ilə üç SPYDER-MR hava hücumundan müdafiə sistemi batareyası satın alınıb. "Filippin Hava Hücumundan Müdafiə Sistemi" (SPADS) adlanan iki batareya 2022-ci ilin noyabrında rəsmi olaraq istismara verilib və hazırda 960-cı Hava və Raket Müdafiə Qrupu tərəfindən idarə olunur. Üçüncü və sonuncu batareya 2024-cü ilin noyabrında təhvil verilib. Sistemlər Çexiya istehsalı olan "Tatra T815-7" yüksək mobillikli yük avtomobillərinin şassisi üzərində quraşdırılıb.

: Sinqapur Respublikası Hərbi Hava Qüvvələri – 2011-ci ildə Müdafiə Nazirliyi 75 ədəd Python-5 və 75 ədəd Derby "yer-hava" tipli raketləri ilə birlikdə iki SPYDER-SR batareyası sifariş etdi. Onların hamısı 2011 və 2012-ci illər ərzində təhvil verildi. Bəzi SPYDER-SR sistemləri 2011-ci ildə 165-ci eskadrilya tərəfindən istismara verildi; həmçinin əlavə SPYDER-SR sistemlərinin də sifariş edildiyi bildirilir. Sinqapur Hərbi Hava Qüvvələrinin SPYDER sistemləri "MAN RMMV TG-MIL" yük avtomobilləri üzərində quraşdırılıb. Sistem 4 iyul 2018-ci ildə tam əməliyyat qabiliyyətinə çatdı.

: VPA Hava Hücumundan Müdafiə – 2015-ci ildə Vyetnam özünün yeni orta mənzilli hava hücumundan müdafiə raket sistemi olaraq SPYDER sistemini seçdi. İlk tədarüklər 2016-cı ilin iyulunda diqqət mərkəzinə düşdü. Vyetnamın sistemləri RMMV HX seriyalı yük avtomobilləri üzərində quraşdırılıb. Məlumata görə, 375 ədəd "Python" və 375 ədəd "Derby" raketi daxil olmaqla, cəmi beş sistem əldə edilib.

: Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Ordusu – 2022-ci ildə Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri açıqlanmayan sayda SPYDER raket sistemi satın alıb.

: Keniya Müdafiə Qüvvələri – 2024-cü ildə Keniya, "Spyder" raket müdafiə sistemini əldə etmək üçün İsraildən 1 milyard Keniya şillinqi (KSh) məbləğində kredit alıb. 2025-ci ildə Keniya İsraildən əlavə olaraq 3,4 milyard KSh (təxminən 26 milyon dollar) məbləğində daha bir kredit əldə etdi. Bu maliyyələşdirmə SPYDER də daxil olmaqla qabaqcıl hərbi texnikanın satınalınmasını, həmçinin hava hücumundan müdafiə sisteminin alınması üçün istifadə edilmiş əvvəlki 1 milyard şillinqlik kreditin geri ödənilməsini dəstəkləyəcəkdi. Müdafiə Nazirliyinə vəsaitin ayrılması 2025-ci ilin iyul ayında gözlənilirdi. İsraildən alınan 3,4 milyard şillinqlik kredit Müdafiə Nazirliyinin 2025-26-cı maliyyə ili üçün inkişaf büdcəsinin 69%-ni təşkil edirdi. Sistem 2025-ci ilin dekabrında təhvil verildi.

### Gələcəkdə istifadə edəcək ölkələr

: Rumıniya Quru Qoşunları – İki mərhələdə satın alınacaq 41 atış qurğusu üçün 3,85 milyard avro ayrılıb. Bu seçimdə SPYDER sistemi Kongsberg şirkətinin NASAMS, MBDA France-ın VL Mica, Hanwha-nın KM-SAM və IRIS-T SLM sistemləri ilə rəqabət aparırdı. Yeni sistemlər S-75M3 və MIM-23 Hawk (Phase IIIR) hava hücumundan müdafiə sistemlərini əvəz etməlidir. SHORAD (qısa mənzilli hava müdafiəsi) hissəsi üçün 2025-ci ilin iyulunda SPYDER seçildi. Təklifə həmçinin "Dəmir Qübbə" (Iron Dome) sistemi də daxil ediləcək.

## Həmçinin bax

* Dəmir Qübbə
* Arrow
* Davud sapandı

## Qeydlər

## İstinadlar