open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dəyirmanlı

**Dəyirmanlı** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Yenikənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Dəyirmanlı oyk. Şirvan düzündədir. Oykonim "dəyirman olan yer" mənasındadır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1655 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
* Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı–əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Kürdəmir rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Ərşəli

**Ərşəli** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Karrar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Kürdəmir rayonunun Ərşəli kəndi Pirili kənd Sovetindən Karrar kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsinin adı ərşəli tayfasının adı ilə əlaqədar yaranmışdır. Ərşəlilər keçmişdə Quba və Şirvan zonasında yaşamışlar. Cənubi Azərbaycanda Ərşə adlı tarixi mahal (Ərdəbilin şimal–qərbində Qarasu çayı hövzəsində) mövcuddur. Şirvanda yaşayan ərşəlilərin həmin tarixi mahaldan köçüb gəlmələri güman edilir.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Şirvan düzündə yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 737 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı — əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xırdapay

**Xırdapay** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Xırdapay kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Xırdapay oyk, sadə. Şirvan düzündədir. XIX əsrin ortalarında Muğan düzünün şm.-ında yaşayan Şahsevənlərin tərkibində xəlfəli, muğanlı tayfaları ilə yanaşı xırdapay adlanan tayfanın da adı çəkilir. Kəndin həmin tayfaya məxsus ailələr tərəfindən salındığı ehtimal edilir. Etnonim xırda (kiçik) və pay (hissə) komponentlərinin birləşməsi kimi "kiçik hissə" mənasındadır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 5734 nəfər əhali yaşayır.

### Tanınmışları
* Şahin Ömərov

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı–əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Karrar (qəsəbə, Kürdəmir)

**Karrar** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Karrar qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. 1 sentyabr 2004-cü il tarixli 727-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Kürdəmir rayonunun Karrar qəsəbəsi Karrar kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu qəsəbə mərkəz olmaqla, Karrar qəsəbə inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.

## Din
Qəsəbədə "Seyid Əhməd" məscidi və "İmam Hüseyn" məscidi dini icmaları fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qarasaqqal (Kürdəmir)

**Qarasaqqal** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Qarasaqqal kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kənd 1993-cü ildə yaradılmışdır.

## Toponimikası
Qədim adı Qarasaqqallı idi. Nazir çayının (Girdimançayın qolu) sağ sahilində, Şirvan düzündə yerləşir. Kəndin adı onu bina edən qarasaqqal nəslinin adı ilə bağlıdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 1761 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı–əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti
Mollakənd (Kürdəmir)

**Mollakənd** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Mollakənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
* Mollakənd oyk., mür.
* Kür çayının sahilində, Şirvan düzündədir;
* Lənkəran r-nunun Rvo i.ə.v.-də kənd. Keçmiş adı Mollalı olmuşdur. Molladı variantında da qeydə alınmışdır (1933-cü il). Oykonim molla (dini rütbə) və kənd (coğrafi termin) sözlərindən ibarət olub, "mollanın kəndi, mollaya məxsus kənd" mənasındadır.

## Təhsil və mədəniyyəti
Mollakənddə ilk məktəb 1927-ci ildə açılmışdır. Mollakənd Şuralığının II dərəcəli Kolxoz Cavanlar Məktəbi adlanan həmin təhsil müəssisəsində tədrisin təşkili oraya məktəb müdiri təyin edilmiş 19 yaşlı Canalı Mirzəyevə həvalə edilmişdir. Canalı Mirzəyevin rəhbərliyi altında Mollakənd məktəbi 3 aydan sonra Mollakənd Nümunə Məktəbinə çevrilmişdir. Bunun nəticəsi olaraq, Kürdəmir rayonunda birinci kənd məktəb binası da Mollakənddə tikilmişdir.

## Əhalisi
3000 nəfər əhalisi var. 2 məktəb, 1 xəstəxana və 6 mağaza yerləşib. Kürdəmirdən 27 km məsafədədir. Kür çayı sahilindəcir. 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 2902 nəfər əhali yaşayır.

I Qarabağ savaşında Mollakənd kəndindən Məhərrəmov Babək, Məmmədov Cəfər, II Qarabağ savaşında isə Eyyubov Tural şəhidlik zirvəsinə ucalmışdır. Babək Məhərrəmov
## İqtisadiyyatı
* Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı–əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.
* Mollakənd kəndində 140 yerlik "ULUSU" sanatoriyası 1993-cü ildən fəaliyyət göstərir. Həmin ərazidə 1971-ci ildə 3500 metr dərinlikdən 91 dərəcə istilikdə su fontan vurmuşdur. Həmin suyun kimyəvi tərkibi analiz edilərkən məşhur Truskavets, Kislovodsk və digər ərazilərdəki müalicəvi suların keyfiyyətlərini özündə birləşdirməsi aşkar edilmişdir. Yüksək keyfiyyətə malik bu sudan hazırda oynaq, hərəkət orqanlarının, revmatizm, dəri və digər xəstəliklərin müalicəsində səmərəli istifadə edilir.
*"GEOTERMAL AGRO" MMC tərəfindən Mollakənd kəndi ərazisində 10 hektar sahədə termal sularla isidilən müasir istixana tikintisi aparılmış və hazırda istixanada pomidor becərilir."Geotermal Aqro" MMC təbii üsulla yerdən çıxan isti sudan istifadə olunmaqla (istixanaların isidilməsi məqsədilə) 50 hektar sahədə istixanaları salmağı nəzərdə tutur.3

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Kürdəmir rayonu
**Şəkillər**

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti
Pirəköcə

**Pirəköcə** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Qocalı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kür çayının sağ sahilində, Şirvan düzündə yerləşir. Rayon mərkəzindən 50&nbsp;km, Sabirabad rayonunun mərkəzindən 23&nbsp;km, Bakı şəhərindən isə 239&nbsp;km uzaqlıqdadır. Sabirabadın Muradbəyli kəndi ilə Kür çayı, Kürdəmirin Axtaçı və Qocalı kəndləri ilə isə quru vasitəsilə qonşudur. Qədim zamanlarda Kür çayı vasitəsilə Pirəköcədən Tiflis, Qazax şəhərlərinə getmək olardı. Lakin XX əsrin ortalarından başlayaraq çay üzərində Mingəçevir, Şəmkir, Yenikənd və s. su–elektrik stansiyaları tikildiyindən hazırda həmin şəhərlərə getmək mümkün deyildir.
Kəndin adının etimologiyası orta əsrlərdə burada olan bir pirlə bağlıdır. Kür çayı daşarkən həmin piri məhv etmişdir. Hazırda pirin qalıqları belə qalmamışdır. Kəndin adının mənası "pirə köçək" deməkdir. Sonralar bu söz aşınmaya məruz qalaraq "pirəköcə" formasına düşmüşdür. Hətta, sovet dönəmində bir zamanlar rəsmi sənədlərdə kəndin adı "Pirəköjə" kimi yazılırdı.

## Toponimikası
Pirəköcə oyk. Kür çayı sahilində, Şirvan düzündədir. Pirəköcə variantında da qeyda alınmışdır. əsli Piraqocadır. Oykonim ”qocalı nəslinə mənsub pir” mənasında olub, eyniadlı pirin adını daşıyır. Kənddə qocah nəslinin nümayandəlari indi də yaşayır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənddə Kür çayı sahilində məşur Tuğayı ağacları var. Yerli əhali çaydan müxtəlif kiçik və irihəcmli balıqlar ovlayırlar. Kəndin ərazisi dağ–çöl və yarımsəhra landşaft qurşağında, orta və zəif parçalanmiş dağarası düzənliklərin və ovalıqların yarımsəhra landşaftına daxildir. Pirəköcədə balıqlardan poruya, ağ balığa, sürünənlərdən su ilanına, tısbağaya, aqamaya, suda–quruda yaşayanlardan quru qurbağasına, quşlardan ördəyə, qaşqaldağa, qaza, məməlilərdən oxlu kirpiyə, qırmızıquyruq qum siçanına, yırtıcılardan canavara rast gəlmək olar. Demək olar ki, bu kəndin zoologiyası müxtəlif və zəngindir. Kəndin bitki örtüyü səhraların və yarımsəhraların yerində yenidən bərpa olunmuşdur. Yağıntıların illik miqdarı 200&nbsp;mm-ə bərabərdir. Pirəköcə kəndində Kaynazoy erasına aid 4-cü dövr çöküntüləri vardır. Kənddə ən yüksək temperatur 43 dərəcədir. Kəndin torpaqları boz–çəmən rəngindədir.

## Əhalisi
2008-ci ilin məlumatlarına görə kənddə 61 ev və 251 nəfər əhali var. Əhalinin əksəriyyəti kişilərdir. 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 387 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Kəndin əhalisi taxılçılıq, əkinçilik, bağçılıq, bostançılıq, əsasən isə maldarlıq və heyvandarlıqla məşğuldur.

## Həmçinin bax
* Kürdəmir rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Təklə (Kürdəmir)

**Təklə** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Yenikənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Kənd Şirvan düzündə yerləşir. Oykonim Səlcuqların təklə tayfasının adı ilə bağlıdır. Əvvəllər Türkiyədə yaşamış təklə tayfası Qazı xanın başçılığı ilə 1540-cı Təklə Mirzəbaba ildə I Təhmasibin (1524–1576) itaətini qəbul etmiş şahsevənlərin tərkibinə daxil olunmuşdu. XIX əsr mənbələrinə görə, təklələr Mil və Qarabağ düzlərində 14 tirə və müxtəlif nəsillərdən ibarət idilər. Sonralar onlar bir neçə qola ayrılmışdılar. Azərbaycan ərazisində təklə etnonimi vasitəsilə yaranmış oronimlər də mövcuddur: Təklə dərəsi (Masallı rayonu), Təklə dağı, Təklə təpəsi (Cəlilabad rayonu) və s.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 397 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı — əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Garıs Əyribənd

**Garıs Əyribənd** (əvvəlki adı: **Qarıs Əyribənd**) — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Karrar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 1 sentyabr 2004-cü il tarixli 727-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Kürdəmir rayonunun Karrar kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Qarıs Əyribənd kəndi Garıs Əyribənd kəndi adlandırılmışdır.

## Toponimikası

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Şirvan düzündə yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 719 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı — əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
Sor Sor

**Sor Sor** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Muradxan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Kənd Qarasuçayın sahilində yerləşir. Etnooykonimdir. Oykonim özündə Azərbaycanın sorsor/sorsur tayfasının adını əks etdirir. Sorsorlar XV əsrdə Səfəvi hökmdarı I Şah İsmayıl Xətainin hakimiyyətə gəlməsində və Səhvilər dövlətinin möhkəmlənməsində yaxından iştirak etmiş qızılbaş tayfalarından biri olmuşdur. Sonralar onlar Azarbaycanın müxtəlif zonalarında məskunlaşmışdılar. XVI əsrin əvvəllərində sorsorlann bir qismi Şirvanda yaşayırdı. Sorsor etnotoponiminə tarixən Azərbaycanın müxtəlif yərlərində rast gəlinirdi, məsələn: Göyçay quberniyasında Sorsor kəndi, Qubada Sursur Bilici kəndi, Şamaxıda Sorsor kəndi, Lənkəranda Son, Sorə kəndi, Cəbrayılda Sur kəndi və s.

## Əhalisi
2022-ci ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 2320 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı — əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Türkədi (Kürdəmir)

**Türkədi** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Mollakənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
* Türkədi oyk., miir.
* Kür çayı sahilində, Şirvan düzündədir. XIX əsrdə Danabasan Türkədi adı ilə qeydə alınmış kəndin bu kənd olması ehtimal edilir. Kəndin əhalisini Səlcuq tayfalarına mənsub ailələr təşkil edir;
* Sabirabad r-nunun Yolçubəyli i.ə.v.-də kənd. Düzənlikdədir. Yaşayış məntəqələri 1917-ci ildə Türk–kənd, Türk kəndi variantlarında qeydə alınmışdır. Güman edilir ki, oykonim yerli tələffüzdə təhrif edilmişdir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 715 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
* Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı–əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Kürdəmir rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Eyruz Məmmədov

**Eyruz Məmmədov** () — azərbaycanlı jurnalist.

## Həyatı
1953-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1958-ci ildən Sumqayıt şəhərində yaşayır.

Sumqayıt şəhəri 12 nömrəli tam orta məktəbi bitirmişdir.

Azərbaycan Dövlət Universitetini bitirib; ixtisasca jurnalist-filoloqdur.

"Sumqayıtın əks-sədası" qəzetinin baş redaktorudur.

1988-ci ildə baş vermiş Sumqayıt hadisələrindən sonra ömrünün qalan hissəsini ekspert qismində bu olayların araşdırılmasına həsr etmişdir.

"Sumqayıtın əks-sədası" tammetrajlı, "Sumqayıtın əks-sədası-2" sənədli filmlərinin, "28-dən 29-na keçən gecə", "Sumqayıtım mənim", "2-ci paralel", "Bir, iki, üç… və yaxud Dağ çiçəyi", "Anata", "Gecə… İncə gecə", "Mister Riç" və s. kitablarının müəllifidir.

## Mükafatları
* Həsən bəy Zərdabi adına mükafat;
* "Qızıl qələm" mükafatı;
* "Araz" ali ədəbi mükafatı.

## Əsərləri

**Erməni təxribatı (Sumqayıt, fevral, 1988-ci il). Faktlar və mülahizələr.**

Sumqayıt Gənclər, İdman və Turizm Baş idarəsinin sifariçi ilə 2005-ci ildə Azərbaycan, rus və ingilis dillərində çap olunmuşdur.

* Müəllif: Eyruz Məmmədov.
* Rəyçi: tarix elmləri doktoru, professor Həqiqət Aslanov
* Redaktor: Hacı Ağəddin Mansurzadə
* Tiraj: 2000
* Format: 84x108 1/32
* Həcmi: 3,75 ç.v.

## İstinadlar
Sonağızlılar

**** () —  aləminə aid heyvan tipüstü.

## Təsnifatı
Sonağızlılara 4 tip aid edilir. Əvvəllər çənəsiqıllıların bura daxil olunması şübhəli olsa da son dövrlər onlar da sonağızlıların tipi kimi qəbul edilir.

* Dərisitikanlılar (*Echinodermata*): Dəniz ulduzları, dəniz kirpiləri və s.
* Çənəsiqıllılar (*Chaetognatha*)
* Ksenoturbellidlər (*Xenoturbellida*)
* Yarımxordalılar (*Hemichordata*) tipi
* Xordalılar (*Chordata*) tipi: o cümlədən onurğalılar (məməlilər, balıqlar, quşlar və s.)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dalğalı (Xaçmaz)

**Dalğalı** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Nabran kənd inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. Xəzər dənizinin ləpədöyən sahilində yerləşdiyi üçün belə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Çuxuroba

**Çuxuroba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qımılqışlaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Cuxuroba kəndi Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Oykonim cuxur (çökək) və oba (kəndin bir hissəsi) komponentlərindən düzəlib, "cuxurda olan oba" mənasındadır. Kənd həqiqətən də çökəkdə yerləşir. Kollektivləşmədən sonra oba daimi yaşayış məntəqəsinə çevrilmışdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çinartala

**Çinartala** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Çinartala kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Çarxı

**Çarxı** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Çarxı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Haqqında
Kənddə 2 məktəb, 1 xəstəxana, 4 mağaza, 2 məscid, 1 poçt şöbəsi, bələdiyyə və kənd icra nümayəndəliyi fəaliyyət göstərir.

Çarxı kənd bələdiyyəsi 1999-cu ildə yaradılmışdır. Tərkibi Çarxı və Xanlıqoba kəndlərindən ibarətdir.

Çarxı kəndinin əhalisi 7000 nəfərdir və bu baxımdan Xaçmazın ən böyük və əhalisi çox olan kəndi sayılaraq, əhalisi isə tamamilə azərbaycanlılardan ibarətdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Çiləgir (Xaçmaz)

**Çiləgir** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Nərəcan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
* Samur–Dəvəçi ovalığındadır;
* Məzarçayın sol sahilində, Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Tədqiqatçıların ehtimalına görə, kəndin adı XVI əsrdə Anadoluda yaranmış Boz Ulus tayfa ittifaqına daxil olan çilaxir tayfasının adı ilə bağlıdır. Etnotoponimdir.

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri 
*Çiləgir kəndi haqqında Facebook səhifəsi

## İstinadlar
Çılğır

**Çılğır** (əvvəlki adı: **Çiləgir**) — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Aşağı Zeyid kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 1 sentyabr 2004-cü il tarixli 727-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Xaçmaz rayonunun Aşağı Zeyid kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Çiləgir kəndi Çılğır kəndi adlandırılmışdır.

## Toponimikası

## Tarixi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Cığatay (Xaçmaz)

**Cığatay** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qaraçı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 656 nəfərdir (2009). Kəndin milli tərkibi azərbaycanlılardan ibarət olaraq, dinləri isə islamın şiə məzhəbidir.

## Tarixi

Tarixi məlumatlara görə, Cığatay XVIII əsrdə Ərdəbildən köç edən Şahsevən tayfasının Təvabi Məmməd xanın rəhbərliyi altında qurduğu kəndlərdən biri idi.

## Təhsil
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2 fevral 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə Xaçmaz rayonu Cığatay kənd 56 şagird yerlik modul tipli ibtidai məktəbin quraşdırılması üçün 285 000 manat vəsait ayrılmışdır.

## İstinadlar
Canaxır

**Canaxır** və ya **Aşağı Əlik** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Hülövlü kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Adının mənası
Kəndin əsasını əslən Quba rayonunun Əlik kəndindən olan əliklilər "Canaxır" adlanan yerdə qoymuşdur. Kənd əvvəllər *Aşağı Əlik* də adlanmışdır. Oykonim *"əkin sahəsi üçün yararsız yer"* mənasındadır. Belə ki, Azərbaycan dilinin əksər dialektlərində *"cana"* sözü *"yararsız"* və ya *"pis"*, "xır" sözü isə *"əkin sahəsi"* mənalarında işlənir.

## Tarixi
Bu ərazidə kəndin yaranması tarixi dəqiq məlum deyildir. Lakin əliklilərə məxsus bəzi ailələr bu əraziyə köçərək, burada daimi məskunlaşmışması nəticəsində bu ərazidə kənd salınması məlumdur.

## Coğrafiyası və iqlimi
Samur–Dəvəçi ovalığındadır.

## Əhalisi
Kəndin əhalisinin etnik tərkibini Şahdağ xalqlarından biri olan əliklilər təşkil edir.

## Həmçinin bax
*Əlik

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Bostançı (Xaçmaz)

**Bostançı** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Dədəli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.. Bostançı bələdiyyəsinin mərkəzidir.

## Coğrafiyası
Kənd Samur-Dəvəçi ovalığındadır.

## Oykonimi
Oykonimi etnotoponim hesab edən tədqiqatçıların fikrincə, toponim bostan (qırğızlarda və özbəklərdə boston) tayfa adından və -"çı" mənsubiyyət şəkilçisindən düzəlib. Bostançı oykoniminin bu kənddə yaşayan əhalinin qədim məşğuliyyəti (tərəvəz yetişdirmə) ilə də bağlı olması da ehtimal olunur.Kəndin adı bəzi mənbələrdə Osmanlı imperiyasını idarə edən  sultanların  saray işlərini idarə edən  bostançıbaşı ailəsinin  Azərbaycana köçməsi ilə əlaqələndirilir.

Ermənistanda da Bostançı Xaraba, Gürcüstanda Bostançı, Özbəkistanda Bostanlık, Bustan, Tacikistanda Bustankala toponimləri qeydə alınmışdır.

## İnfrastruktur
Kənddə tam orta məktəb, kitabxana, tibb məntəqəsi, mədəniyyət klubu vardır. Kəndin mərkəzində məscid yerləşir.

## İstinadlar
Bəyqışlaq

**Bəyqışlaq** — Azərbaycan Respublikası Xaçmaz rayonu Hülövlü kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Coğrafiyası
Bəyqışlaq kəndi Bakı-Xaçmaz yolunun 157-ci km-liyində yerləşir. Kənd coğrafi baxımdan Ağ çayın sağ sahilindədir.

## İstinadlar
Bayoba

**Bayoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Hacıəlibəy kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Adının mənası
Yerli əhalinin verdiyi məlumata görə, obanın əsasını əslən Quba rayonunun Cek kəndindən olan Bay adlı bir şəxs qoymuşdur. Oykonim bay və oba komponentlərindən ibarət olub, *"bəy kəndi"* və ya *"bəy obası"* deməkdir.

Bayoba kəndi Xaçmaz rayonun Quba rayonuna yaxın ərazisində yerləşir. Bu kəndin hər tərəfi müxtəlif meyvə bağları ilə əhatə olunmuş füsünkar bir ərazidir. Bayoba kəndi adını 18 əsrin sonlarında yaşamış Bay adlı adamın adıyla bağlıdır. Deyilənlərə görə Bay və onun ailəsi bu kəndə ilk məskən saldıqları üçün kəndin adı Bayoba qalıb. Kiçik bir kəndir təxmini əhali sayı 500-600 nəfər və ev sayı isə təxmini 110-120-dir.

## Tarixi
Kəndin yerləşdiyi ərazi əvvəllər Quba rayonunun Cek kəndinə aid qışlaq yeri olmuşdur. Bu ərazidə kəndin yaranması XIX əsrin ortalarına təsadüf edir. Həmin vaxt ceklilərin bir hissəsi bu əraziyə köçmüşdür Nəticədə də qışlaq kəndə çevrilmişdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Samur-Dəvəçi ovalığındadır.

## Əhalisi
Kəndin əhalisinin etnik tərkibini Şahdağ xalqlarından biri olan ceklilər təşkil edir.

## Təhsil
Kənddə Qarabağ döyüşlərində qəhrəmancasına şəhid olmuş Əlvan Fətəliyev adına ümumi orta məktəb fəaliyyət göstərir. Məktəbdə təxmini 120-yə yaxın şagird təhsil alır.

## Həmçinin bax
*Cek

## İstinadlar
Çaxçaxlı

**Çaxçaxlı** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Susayqışlaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Oykonim çaxçax (ağac çəpər) sözündən və -lı şəkilçisindən düzəlib, "ağac çəpərlə bağlanmış yer" mənasındadır. Cərgə ilə əkilmiş ağaclardan çəpər kimi istifadə etmək rayonun ərazisi üçün xarakterikdir.

## İstinadlar
Baraxum

**Baraxum** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Uzunoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Xarici keçid

## İstinadlar
Aşağıoba

{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": []
}**Aşağıoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Seyidlikəndyeri kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Aşağıoba kəndi Xəzər dənizinin sahilində, Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Kənd obalar əsasında yaranmışdır. Obalar ilk yaşayış məskəni kimi kəndlərə cevrilir. Məs., Şəki rayonundakı Təpəcənnət kəndi, Qax rayonundakı Almalı kəndi Yuxarıoba və Aşağıoba məhəllələrindən ibarətdir. Deməli, Aşağıoba kəndi də əvvəllər ayrı-ayrılıqda mövcud olmuş obalardan ərazinin nisbətən Aşağı, alcaq hissəsində yerləşəni əsasında yaranmışdır. Yaşayış məntəqəsi XIX əsrin ortalarında Susay kəndinə məxsus qışlaqda yaranmış iki obadan (Susayqışlaq və Aşağıoba) biridir.

## Əhalisi

## Tarixi abidələri

## Foto Qalereya

## İstinadlar
Armudpadar

**Armudpadar** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Yergüc kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Qudyalçayının sahilindədir. 1933-də rayonun ərazisində eyniadlı üç kənd qeydə alınmışdır. Etnooykonimdir. Padarlarla bağlı olan və Padar adlanan başqa bir məntəqədən fərqləndirmək məqsədilə, eyni zamanda ərazidə armud ağacının zəngin olması ilə əlaqədar belə adlandırılmışdır.

## Əhalisi
Əhalisinin sayı 1172 nəfərdir.

## Həmçinin bax
* Xaçmaz rayonu
* Alekseyevka (Xaçmaz)
* Alıcqışlaq

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Alıcqışlaq

**Alıcqışlaq** — Azərbaycan Respublikası Xaçmaz rayonunun Aşağı Zeyid kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsini XIX əsrin ortalarında Qubanın Alıc kəndindən köçüb gələn ailələr salmışlar. "Alıc kəndinin qışlağı, alıclıların qışlağı" mənasını bildirir.

## Əhalisi
Əhalisinin sayı 539 nəfərdir.

## Təhsil
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2 fevral 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə Xaçmaz rayonu Alıcqışlaq kənd 96 şagird yerlik modul tipli tam orta məktəbin quraşdırılması üçün 425 000 manat vəsait ayrılmışdır.

## Həmçinin bax
* Xaçmaz rayonu
* Alekseyevka (Xaçmaz)

## İstinadlar
Çaykənarı

**Çaykənarı** (əvvəlki adları: **Dəlləkkənd**; **Alekseyevka**) — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Çaykənarı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 12 iyun 2018-ci il tarixli, 1190-VQ saylı Qərarı ilə Xaçmaz rayonunun Alekseyevka kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Alekseyevka kəndi Çaykənarı kəndi adlandırılmış, Alekseyevka kənd inzibati ərazi dairəsi Çaykənarı kənd inzibati ərazi dairəsi hesab edilmişdir.

Qusarçayın sağ sahilindən bir qədər aralı, Samur–Dəvəçi ovalığındadır.

## Tarixi

## Toponimikası
XIX əsrdə ruslar və ukraynalıların burada məskunlaşmasına qədər kəndin adı ***Dəlləkkənd*** olmuşdur. Kəndə köçürülən slavyan (əsasən ukrayın, həmçinin rus) əhalinin əsası Ukraynanın indiki Xarkov vilayətinin Boqoduxovskiy rayonunun Şarovka kəndinin sakinlərindən ibarət idi. Beləliklə, Alekseyevka kəndi (digər kənd koloniyalarından fərqli olaraq) Azərbaycanda əsası qoyulmuş ukrayın kəndi olmuşdu.

1933-cü ildə Azərbaycanda *Alekseyevka* adlı digər iki kənd Qazax və Lənkəran rayonlarında qeydə alınmışdır.

## Əhalinin sayı
Əhalisinin sayı 2000 nəfərdən çoxdur.

## Həmçinin bax
* Xaçmaz rayonu
* Alıcqışlaq

## İstinadlar
Ağyazı Buduq

**Ağyazı Buduq** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Hacıəlibəy kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Əhalisinin sayı 1250 nəfərdir (2013).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
İkiqat şah

**İkiqat şah** — Şahmat termini.

Eyni vaxtda iki fiqurun şaha təhlükə törətməsi.

## İstinadlar
Keyfiyyət (şahmat)

**Keyfiyyət** — Şahmat termini

Spesifik şahmat terminidir. Keyfiyyətin udulması – yüngül fiqurun əvəzinə topun udulmasıdır.

## İstinadlar
Şah (şahmat termini)

**Şah** — şahmat oyununda, bir tərəfin şahı qarşı tərəfin fiqurunun zərbə altında olan bir hal. Bu halda, "şah" altında olan tərəf, şahını zərbə altında olmayan xanaya qaçırmalı və ya şahdan öz fiqur ilə müdafiə olunmalıdır. Şah verən fiqur vurulada bilər.

## İstinadlar
Vəzir (şahmat)

**Vəzir** — Şahmat fiquru.

Vəzir tutduğu xanadan şaquli, üfüqi və ya diaqonal xanalar üzrə hərəkət edir. Hərəkətində xanaların sayında məhdudiyyət yoxdur (yolunun üzərində başqa fiqur olmamaq şərtiylə). Oyunda ən güclü fiqur hesab olunur. Avropada və qərb mədəniyyətinin hakim olduğu ölkələrdə kraliça (the queen) adlanır.

## Gedişləri

## Həmçinin bax
* Şahmat
* Şah (şahmat)
* Top (şahmat)
* Fil (şahmat)
* At (şahmat)
* Piyada (şahmat)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Balaqusarqışlaq

**Balaqusarqışlaq** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qusarçay kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Aslanoba

**Aslanoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Seyidlikəndyeri kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Xəzər dənizi sahilindədir. Oykonim Aslan (şəxs adı) və oba sözlərindən düzəlib, "Aslana aid oba, kənd" deməkdir. Aslan sözü antroponim və etnonim kimi türkdilli xalqların toponimiyasında geniş yayılmışdır.

## Əhalisi
Əhalisinin sayı 177 nəfərdir.

## Həmçinin bax
* Xaçmaz rayonu

## İstinadlar
At (şahmat)

**At** — Şahmat fiquru.

Atın gedişi iki cür hərəkətdən ibarətdir: şaquli və ya üfüqi xətt üzrə bir xanaya, sonra başlanğıc xanadan uzaqlaşaraq diaqonal üzrə digər xanaya hərəkət edir.

## Gedişləri

## Həmçinin bax
* Dörd at debütü (şahmat)
* Şah (şahmat)
* Vəzir (şahmat)
* Top (şahmat)
* Fil (şahmat)
* Piyada (şahmat)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Piyada (şahmat)

**Piyada** — şahmat fiquru.

Piyadalar ancaq qabağa hərəkət edə bilərlər:
: a) piyada yerləşdiyi xanadan başlayaraq şaquli xətt üzrə başlanğıcda bir və ya iki xana tullanmaqla hərəkət edir. Sonra onun xanadan-xanaya hərəkəti şaquli xətt üzrə edilir. Rəqib piyadasını vurarkən, o, diaqonal üzrə qarışıq xanaya keçir.
: b) şaquli xətt üzrə hərəkət edən hər hansı bir piyada taxtanın sonuna çatdıqdan sonra sonuncu gedişdə öz rəngindən olan və rəqibin vuraraq əldə etdiyi vəzirə, topa, filə və ya ata çevrilə bilər.

## Gedişləri
	

### Vurmа́
	

## Həmçinin bax
* Qoşalaşmış piyada (şahmat)
* Keçid piyadası (şahmat)
* Şah (şahmat)
* Vəzir (şahmat)
* Top (şahmat)
* Fil (şahmat)
* At (şahmat)

## Mənbə
* **Azər Zeynallı, Pərviz Əliyev**, *"Şahmat aləminə səyahət"*, Bakı, "İşıq", 1986, səh. 8.
Şah (şahmat)

**Şah** — (Unicode: ♔♚) Şahmat fiquru.

Şah (qalaqurmadan başqa) öz xanasından rəqib fiqurunun zərbəsi altında olmayan başqa qarışıq xanaya hərəkət edir.
:

## Şahın gedişləri
	

### Qalaqurma

## Həmçinin bax
* Şahmat
* Vəzir (şahmat)
* Top (şahmat)
* Fil (şahmat)
* At (şahmat)
* Piyada (şahmat)
* Daimi şah (şahmat)
* Fiqurların qarşılıqlı əlaqəsi (şahmat)

## Mənbə
* **Azər Zeynallı, Pərviz Əliyev**, *"Şahmat aləminə səyahət"*, Bakı, "İşıq", 1986, səh. 8.

## Xarici keçidlər
Yastı qurdlar

**** () —  aləminə aid heyvan tipi.

Yastı qurdlar ikitərəfli simmetriyaya malik heyvanlardır. Bədən bel-qarın istiqamətində yastılaşıb. Qan dövranı və tənəffüs sistemi yoxdur. Bu heyvanlarda ilk dəfə olaraq sadə quruluşlu ifrazat sistemi əmələ gəlmişdir. Sinir sistemi bir cüt sinir düyünü və onlardan bədən boyu uzanan sinir sütunlarından ibarətdir, hermafrodit heyvanlardır. Əksəriyyəti heyvanlarda və insanda parazitlik edir, lakin sərbəst yaşayan növləri də çoxdur.

Yastı qurdlar tipi 25 000-dən artıq növü əhatə edir.

Bədəni bel qarın istiqamətində yastılaşmışdır və entoderma, ektoderma, mezoderma adlanan hüceyrə qatlarından ibarətdir. Bədən örtükləri həlqəvi və uzununa yerləşmiş əzələlərlə birlikdə dəri-əzələ kisəsini əmələ gətirir. Daxili orqanları arasındakı boşluq birləşdirici toxumadan ibarət parenxima ilə doludur. Bağırsaqboşluqlardan fərqli olaraq, yastı qurdlarla yaxşı inkişaf etmiş orqanlar və orqanlar sistemi yaranmışdır. Yastı qurdlara kirpikli, sorucu, lentşəkilli və.s siniflər daxildir. Bunlardan qaraciyər sorucusu vardır.

Bu qaraciyər sorucusu olan qaraciyərdə yaşayır. Lentşəkillilərə öküz soliteri aiddir. Öküz soliterinin 4 başçıqdan ibarət olur. O 4–10 metrə qədər olur. O nazik bağırsaqda yaşayır. Sormaclar vasitəsilə qidasını qəbul edir. Bəziləri elə düşünürlər ki, öküz soliteri soruculara aid etmək olar. Amma öküz soliterinin bədən quruluşu lentşəkillidir. Buğumlu olduğundan onu lentşəkillilərə aid edirlər. Öküz soliterinin 1 buğumunda 175.000 yumurta olur. Qaraciyər sorucusu qaraciyərdə olan qanla və hüceyrələrlə qidalanır.

## Təsnifatı
* Kirpikli qurdlar ()
* Monogeneylər ()
* Lentşəkilli qurdlar ()
* Trematodlar ()

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Daraqlılar

**** () —  aləminə aid heyvan tipi.

Ölçüləri 2–3&nbsp;mm-lə 3 m arasında dəyişir. 100-150 növü məlumdur.

Alimlər tərəfindən Mnemiopsis leidyi-nin daxili cənub dənizlərinə (Qara, Azov, sonra da Xəzərə) köçməsinin (invaziyasının) qeyd alınması onun bu dənizlərin ekosistemlərinə real daxil olma tarixindən xeyli sonra olmuşdur. Mnemiopsis daraqlısının birinci dəfə Qara dənizdə aşkar olunması 1982-ci ilə təsadüf edir (Pereladov, 1988), bir növ kimi isə o, 1986-cı ildə qeydə alınmışdır (Zaitsev et al., 1988).

Xəzər dənizində daraqlılar haqqında ilk məlumatı 1996-cı ildə balıqçılar vermişlər ki, bu da onların toruna düşməsi ilə əlaqədar olmuşdur. Lakin bu növ ancaq 1999-cu ildə Xəzər ETBTİ-nin mütəxəssisləri tərəfindən Türkmənistan sahillərində aparılan ekspedisiya zamanı qeydə alınmışdır (Zaitsev, 2001). Nəticə etibarilə Qara dəniz və Azov dənizinin ekosistemi 20 ildən artıq, Xəzər dənizi isə 10 ildən artıqdır ki, Mnemiopsis leidyi-nin təsiri altındadır.

Qara və Azov dənizində aparılan çoxillik tədqiqatlar nəticəsində Mnemiopsis leidyi-nin bu dənizlərin bütün ekosisteminə, ilk növbədə pelaqial və bentosa təsiri aşkar edilmişdir (Volovik, 2004).

Aparılmış tədqiqatlar göstərmişdir ki, Qara dənizdə Mnemiopsis leidyi-nin zooplanktonla intensiv qidalanması ilə əlaqədar olaraq zooplanktonun biokütləsi 23-30 dəfə azalmışdır.

Mnemiopsis dənizin dibindəki onurğasız heyvanların faunasına xeyli dərəcədə təsir edərək, onların pelaqial sürfələrini yeyir. Hesablanmışdır ki, mnemiopsis bentos orqanizmlərin pelaqial sürfələrini yeməsi nəticəsində, bentos orqanizmlərin biokütləsi 30% azalır (Volovik et al., 1993). Beləliklə, mnemiopsis Xəzər dənizində vətəgə əhəmiyyətli balıq sayılan nərəkimilərin, kilkələrin, kütümün və başqa balıqlarının qidalanma şəraitinə, onların ehtiyatının formalaşmasına, həmçinin sayına mənfi təsir göstərir.

Bununla əlaqədar olaraq, 2000-ci ildən başlayaraq Azər ETBTİ-nin əməkdaşları Xəzərin Azərbaycan sektorunda Mnemiopsis leidyi-nin sayının, biokütləsinin və yayılmasının öyrənilməsinə dair monitorinq çərçivəsində tədqiqat işləri aparırlar.

Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Balıqçılıq Təsərrüfat İnstitutu, habelə Rusiya Federasiyası, Qazaxıstan Respublikası və İran İslam Respublikasının müvafiq qurumları tərəfindən yabancı növ olan Mnemiopsis (Mnemiopsis Leydi)  ilə mübarizə aparmaq üçün Beroye (Beroe Ovata) daraqlısının introduksiya imkanlarının tədqiqi üzrə tədbirlər proqramı hazırlanmışdır. Proqrama əsasən Xəzəryanı ölkələr tərəfindən Mnemiopsislə əlaqədar dəniz tədqiqatları keçirilir. Beroye daraqlısının mümkün olan introduksiyası şəraitində ekosistem proseslərinin modelləşdirilməsi, gəmi tankerlərinin ballast sularında daraqlı orqanizmlər üzrə monitorinqin keçirilməsi və digər tədbirlər nəzərdə tutulmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Palaz

**Palaz** –   xovsuz xalçaların ən geniş yayılmış növlərindəndir.

Azərbaycanda palazları hətta xalçaçılıq məntəqə və müəssisələrinin olmadığı ərazilərdə belə, toxunur. Ancaq Qarabağda istehsal olunan palazlar Şirvan və Təbriz palazlarından kobud olur.

## Ümumi məlumat

Azərbaycanda xovsuz xalça texnikasının ən yayılmış növüdür. O demək olar ki, Azərbaycanın bütün ənənəvi toxuculuq mərkəzlərində istehsal olunurdu. Palazın istehsalında həm yun, həm də pambıq iplərdən istifadə edilir. Lakin yazılı mənbələr göstərir ki, Azərbaycanda əvvəllər ipəkdən hazırlanmış palazlar da toxunurdu. Palazın toxunma texnikası saya və ya tünd rəngli əriş iplərin arasından müxtəlif çalarlı arğac iplərinin ensiz zolaqlar şəklində buraxılmasından ibarətdir. Palaz texnikasında toxunmuş məmulatdan ev döşəmələrinin, alaçıqların üstünün örtülməsində müxtəlif əməli xarakerli məişət əşyalarının, hətta bəzən üst paltarların hazırlanmasında da istifadə olunurdu. Bakının Qobu kəndində və onunla qonşu olan Xocasən və Güzdəkdə qədimdən çiyi palaz adlanan texnikadan istifadə edilirdi. Çiyi palaz texnikasında arğac iplər üzərində saya iplərlə romb və kvadrat formalı relyefli naxışlar toxunur.

## Bədii analiz

Xalçanın istehsalı prosesi naxışın sadə üsulla əsas hissədən keçirilməsindən ibarətdir. Xalçaçılar palazı bütün Azərbaycanda qəbul olunmuş üfiqi zolaqlardan ibarət ənənəvi naxışlarla bəzəyirlər. Ancaq hər bir xalçatoxuyan usta xalçanın koloritini və kopmozisiyasını özü qərərlaşdırırdı. Xalçatoxuyan qadınlar zolaqların ölçülərini dəyişməklə, rəng uyğunluqlarını də dəyişirdilər və nəticədə gözəl palazların saysız-hesabsız növlərini yaradırdılar. Bir qayda olaraq, xalçalar köbələnmir. "Çiy" adlanan palazlar original emal texnikasına malikdirlər. Burada xalçanın fonu digər palazlarda olduğu kimi sadə üsulla yerinə yetirilir, eyni zamanda "sancma" üsulu ilə naxışşəkilli saplarla xırda həndəsi naxış vurulur. Bu toxuma naxış effekti yaradır.

## Texniki xüsusiyyətlər

Xarakterik xüsusiyyəti kilimdə olduğu kimi hər iki üzündən istifadə olunmasıdır, ancaq kilimdən fərqli olaraq palaz asan üsul ilə toxunur, yun ilə yanaşı pambıq və bəzən ipəkdən hazırlanır.

## Həmçinin bax

## Mənbə

## Xarici keçidlər
Kilim

**Kilim** — xovsuz xalça növləridən biri. Hər iki üzündən istifadə olunur.

## Ümumi məlumat

Kilim texnikasının əsasına da arğac ipinin ərişdən keçirilməsi təşkil edir. Lakin cecim, palaz və şəddədən fərqli olaraq arğac toxunulan məhsulun bütün eni və ya uzunu boyu aparılmır. Kilimdə müxtəlif rəngli arğaclar bir cərgədə düzülə bilər. Beləliklə hər cərgədə müxtəlif rəngli iplərin sayını artırıb azaltmaqla toxucu şaquli istiqamətdə yönəlmiş həndəsi ornament zənginliyinə nail ola bilər. Zonasından və ənənəsindən asılı olaraq belə ornamentlər gah iri, gah da xırda formalı olurlar. Bəzən toxucu bir məmulatın toxunuşunda həm palaz, həm də kilim texnikasından istifadə edir. Bu da öz növbəsində toxunulan məhsulun bədii keyfiyyətlərini artırırdı.

Kilim texnikasında toxunan məmulat içərisində qədirqə xüsusilə qeyd olunmalıdır. Toxunuşuna görə kilimin bir növü olan qədirqənin iri şaquli formalı zolaqları vardır. Bu zolaqlar ardıcıl olaraq isti və soyuq çalarlardan təşkil olunur. Müxtəlif rəngli zolaqların kənarı boyunca onların konturunu təkrarlayan saya ip buraxılırdı.

## Bədii analiz

Xovsuz xalçaların ən geniş yayılmış növu kilimdir. Kilimlər iplərlə naxışlama yolu ilə daha mürəkkəb hörmə tikməklə toxunur. Kilim həndəsi naxışların əhatə etdiyi çatvari işıq zolağı ilə səciyyələnir. Bu çatvari işıq zolağı şəbəkə effekti verir. Kilimin texnologiyasına əsasən naxışlar romb, üçbucaq və trapesiya formasında olur. Bitki mənşəyinə malik bütün elementlərin, heyvan, quş və insanların rəsmlərin həndəsi təsviri verilir. Kilimin müxtəlif zonalarındakı tikişlər kompozisiyası, naxışları və rənginə görə bir-birindən fərqlənir.

## Texniki xüsusiyyətlər

Texniki xüsusiyyətlərinə görə kilimləri istehsal mərkəzlərinə əsasən 5 əsas qrupa bölmək olar: Qazax kilimləri, Qarabağ kilimləri, Abşeron kilimləri, Şirvan kilimləri və Təbriz kilimləri. Bu kilimlərin səciyyəvi xüsusiyyəti kompozisiyanın tarazlığı, rənglərin ziddiyyəti və dəqiq simmetriya, iri və xırda romb və qarmaqvari elementlər qismində, daha qabarıq və ifadəli ənənəvi naxışdan ibarətdir.

## Həmçinin bax

## Mənbə

## Xarici keçidlər
* Kilim
Zili

**Zili** — xovsuz xalça növünün ən maraqlı nümunələrindən biri. Zili zərif toxunuşlu olur.

## Ümumi məlumat

Yaşlı xalçaçıların söylədiklərinə görə, Bərdə, Cəbrayıl, Naxçıvan, Şirvan, Abşeron, Xızı, Təbriz, Qazax və digər rayonlarda istehsal olunan zililər XVIII əsr – XIX əsrin əvvəllərində Avropa və Rusiyaya ixrac olunurdu. "Zili" xalçalarının ən xarakterik xüsusiyyəti - heyvan və bitki elementlərinin üslublaşdırılmış formasıdır. 
Qarabağ tipinin xovsuz xalça növünə aid olan “Zili”, əsas etibarilə, Ağcabədi, Bərdə, Ləmbəran, Cəbrayıl, Naxçıvan rayonlarının xalçaçılıq müəssisələrində istehsal olunmuş və “Qarabağ Zili” adı ilə məşhurlaşmışdır. “Qarabağ zili”si “Qazax zili”sindən daha zərifdir, lakin “Bakı zili”sindən daha kobuddur. Bununla bərabər,onlar həm milli, həm də xarici bazarlarda əhəmiyyətli mövqe qazanmışlar. Qədim zamanlarda zili köçəri əhalinin məişətində geniş istifadə olunurdu, hal – hazırda isə yaşayış yerlərinin bəzəyi hesab olunur. Qarabağ zililəri bədii nöqteyi – nəzərdən kompozisiyasına və rəng çalarlarına görə Bakı və Qazax zililərindən fərqlidir. Kompozisiya şahmat sxemini xatırladır, onun kvadrat, düzbucaqlı və çoxbucaqlı formalı əsas elementləri Qarabağ tipi üçün səciyyəvidir.

## Bədii analiz

Kompoziyasına və naxışlarına görə Azərbaycanın "zili" xalçaları çox müxtəlifdir. Bu xalçalara rəsmin plastiki çevikliyi və emosional ifadə səciyyəvidir. Ornament bəzəklərinin səciyyəvi xüsusiyyəti iri işarə elementlərinin böyük romb, cüt buynuz və müxtəlif üslublaşdırılmış element qismində təsviridir. Bir-birindən özünəməxsus bitki ornamentləri və ümumi zəngin koloritinə görə fərqlənən müxtəlif kompozisiyaya malik "zili" istehsal olunmuşdur. Bu cür elementlərdə xalçanın əsas elementi rəngin ritmik növbələşməsinə uyğun şəkildə üfüqi və ya diaqonal cərgələr yaradır və energetik ritm yaradır. Öz texniki və ədəbi xüsusiyyətlərinə görə "zili" quşların təsiredici üslublaşdırılmış təsvirləri, "buta" elementi və s. ilə zəngindir. "Zili"də sahənin mümkün rəsmlərlə doldurulması tendensiyası xasdır. Rəsmlərdən hər biri yerləşmə sxeminə uyğun şəkildə təkrarlanaraq, varlı və nağılabənzər floraya malik fantastik bağçanı xatırladır.

## Texniki xüsusiyyətlər

Azərbaycanın bölgələrində toxunan zililərin toxunma texnikası eynilik təşkil edir və ancaq özlərinin bəzək və kompozisiyaları ilə fərqlənirlər. Buradakı bəzəklər adətən canlılardan (insan, heyvan, quş) və həndəsi tərzdə stilizə edilmiş buta təsvirlərindən təşkil olunurdu.

Zilinin toxunma texnikasında arğac ipləri cüt (alt və üst) ərişlərə dolanmaqla toxunur. Ona görə də bu texnika ilə toxunmuş məhsulun həm üzü, həm də astarı eyni dərəcəli dekorativ əhəmiyyətə malikdir.

## İstinadlar


## Xarici keçidlər
* Zili
Ubıx dili

**Ubıx dili** - Ubıxların dili, Abxaz-adıq dillərindən biridir. Sadəcə Türkiyədə rast gəlinir. Bu dildə danışan sonuncu şəxs 1992-ci ildə vəfat edib.

Bu dildə yazıb-yaradan sonuncu tanınmış yazıçı Tofiq Əsənç 1992-ci ildə vəfat etmişdir.
Ubıxlar

**Ubıxlar** () (özlərini pyox adlandırırlar) - XIX əsrin 60-cı illərinə qədər Qafqazın Qara dəniz sahillərində (Şax və Soçi çayları arasında) yaşamışlar. Ubıx dilində danışırlar. 25 minə yaxın olmuşlar və 1864-cü ildə Qafqaz müharibəsindən sonra Türkiyəyə köçmüşlər. Yerli əhali ilə qaynayıb-qarışmışlar. Dindarları müsəlmandır.
Şişqaya

**Şişqaya** — Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunda kənd.

## Tanınmışları
* Şair Aydın (1825–1915) — el şairi.
* Yunis Rzayev — partiya və dövlət xadimi.
* Məhərrəm Musayev — pedaqoq, texnika elmləri namizədi.
* Əli Bayramov — Aqrolizinq Səhmdar Cəmiyyətinin sədri (2007–2014).
* Ramiz Həsənli — texnika üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, "Qızıl Qələm" mükafatı laureatı

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Digahoba

**Digahoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Köhnə Xudat kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Digahoba kəndi Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Oykonim Digah (kənd adı) və oba sözlərindən ibarət olub, "Digah kəndinin obası, digahlılara məxsus oba" mənasındadır. Oba kollektivləŞmə illərindən sonra daimi yaşayış məntəqəsinə çevrilmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Düztahiroba

**Düztahiroba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Yalama kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Oykonim Düztahir və oba sözlərindən ibarət olub, "Düztahir kəndinin obası" mənasındadır.

## Tarix

### Sovet hakimiyyəti ilə mübarizə

1920–1930-cu illərdə bolşeviklər erməni daşnakları ilə birlikdə bir neçə dəfə dinc müsəlman ləzgi kəndlərinə hücum etmiş həmçinin Düztahiroba kəndinə, ləzgilər isə onlara cavab olaraq silahlı mübarizəyə qalxmışdılar. Hadisələrdən sonra bolşeviklər ləzgilərdən qisas almaq üçün Şaumyanı 1918-ci il 4 iyulda 10 min nəfərlik hərbi qüvvə ilə müsəlman ləzgilərin üstünə göndəriblər. Bolşeviklər sayca üstün olmalarına baxmayaraq, ləzgiləri məğlub edə bilməyib, iki həftə davam edən döyüşlərdə təxminən 2 min əsgər itirmiş və geri çəkilməyə məcbur olmuşdular. Bolşeviklərin törətdiyi vəhşilikləri görən ləzgilər Sovet hakimiyyətini qəbul edə bilməmişdi. Məhz buna görə də Haddam Çakarvi polkovniklikdən imtina edərək abrek olur və İmam Mushab-Əli Kuzunvinin rəhbərliyi ilə bir neçə il Sovet hakimiyyətinə qarşı silahlı mübarizəyə qalxır.

## Sixillər
Kəndəki sixillər (klanlar, soylar):

* Atsiyar
* Belxadaşar
* But’ar
* Çuxar
* Çuvalar
* Feq’iyar
* H’ajar
* Ibilar (Tihirjalar)
* Kaşuyar
* Karkaçiyar
* Q’ene’atar
* Q’ep’irar
* Madağar
* Mutar
* Merzar
* Mişiyar
* Partiyar
* Şit’iyar
* Tü’q’ülar (Pernarzar, Javarar)
* E’zdenar
* Yaxular

## Həmçinin bax

* Düztahir

## İstinadlar
Əbilyataq

**Əbilyataq** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Niyazoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Fərzəlioba

**Fərzəlioba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Köhnə Xudat kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Fərzəlioba kəndi Samur–Dəvəçi ovalığındadır. 1917-ci ildə Hacı Fərzəlioba variantında qeydə alınmışdır. Oykonim Fərzəli (ŞƏRQa.) və oba komponentlərindən duzelib, "Fərzəlinin obası, Fərzəliyə məxsus oba" mənasındadır. Keçmiş oba sonralar daimi yaşayış məntəqəsinə çevrilmışdir. Quba qəzasının Qrız kəndındən ayrılan obanın ərazidə məskunlaşması sonrası yaranmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Gödəkli (Xaçmaz)

**Gödəkli** (əvvəlki adı: **Aleksandrovka**) — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Çaykənarı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı ilə Xaçmaz rayonunun Aleksandrovka kəndi Ködəkli kəndi adlandırılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gülalan

**Gülalan** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qaraçı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Gülalan Xaçmaz–Niyazabad yolunda yerləşir. Qaraçı İnzibati Ərazi Dairəsi tərkibindədir. Qaraçı, Qaraqurdlu, Cığatay, Hacıqurbanoba, Qarabağı kəndləri ilə qonşudur. Gülalan gölü qoruğu kəndin ərazisində yerləşir.

## İstinadlar
Hacıəlibəy

**Hacıəlibəy** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Hacıəlibəy kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Adının mənası
Kəndin əsasını əslən Quba rayonunundan olan Hacıəlibəy adlı bir şəxs qoymuşdur. Kəndin keçmiş adı Hacıəlibəyqışlaq olmuşdur.

## Tarixi
Kəndin yerləşdiyi ərazi əvvəllər Quba rayonununa aid qışlaq yeri olmuşdur. Bu ərazidə kəndin yaranması XIX əsrin ortalarına təsadüf edir. Həmin vaxt  Şahdağ xalqlarına məxsus ailələr bura köçərək, burada daimi məskunlaşmışdırlar. Nəticədə də qışlaq kəndə çevrilmişdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Samur–Dəvəçi ovalığındadır.

## Əhalisi
Kəndin əhalisinin etnik tərkibini Şahdağ xalqlarından olan buduqlular, ləzgilər, tatlar və digər etnik qrupların nümayəndələri  təşkil edir.

## Təhsil
Kənddə Zülfüqar Arzumanov adına tam orta məktəb fəaliyyət göstərir.

## Həmçinin bax
*(Quba)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri
Ərəb (Xaçmaz)

**Ərəb** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qalağan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 969 (2009) nəfərdir. Əsas etnik qrup azərbaycanlılardır.

## Təhsil
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2 fevral 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə Xaçmaz rayonu Ərəb kənd 40 şagird yerlik modul tipli ibtidai məktəbin quraşdırılması üçün 260 000 manat vəsait ayrılmışdır.

## İstinadlar
Hacıisaoba

**Hacıisaoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qımılqışlaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Hacıisaoba kəndi Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Yaşayış məntəqəsi XIX əsrin ortalarında Quba rayonunun Qrız kəndindən köçmüş ailələrin keçmişdə Hacı İsa adlı bir Şəxsə məxsus qışlaq yerində məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Oykonim "Hacı İsaya məxsus oba" mənasındadır.

## İstinadlar
Hacılar (Xaçmaz)

**Hacılar** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qalağan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Yaşayış məntəqəsi qızılbaşların zülqədər tayfasının hacılar tirəsinə mənsub ailələrin məskunlaşması nəticəsində yarandığı üçün belə adlandırılmışdır. Etnotoponimdir.

Tarixi məlumatlara görə, Hacılar XVIII əsrdə Ərdəbildən köç edən Şahsevən tayfasının Təvabi Məmməd xanın rəhbərliyi altında qurduğu kəndlərdən biri idi.

Bu baxımdan Azərbaycan Respublikasının bir çox bölgələrində, Gədəbəy, Laçın, Tovuz, Ağdaş, Ağcabədi, Bərdə rayonlarında Hacılar yaşayış məntəqəsi mövcuddur.

## Təhsil
Kənddə məktəb var. Lakin qəzalı vəziyyətdədir.

## İstinadlar
Hacıabdurəhimoba

**Hacıabdurəhimoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Dədəli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Hacıəbdürrəhimoba kəndi Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Yaşayış məntəqəsini Quba rayonunun Qrız kəndindən olan Hacı Əbdürrəhim adlı Şəxs keçmiş qışlaq yerində salmışdır. Qışlaq kollektivləŞmədən sonra daimi yaşayış məntəqəsinə çevrilmışdır. Oykonim Hacı Əbdürrəhim (ŞƏRQa.) və oba komponentlərindən düzəlib, "Hacı Əbdürrəhimə məxsus oba" mənasındadır.

## Əhalisi

### Tanınmışlar
* Şıxbala Qrızlı.

## İstinadlar
Hacıqurbanoba

**Hacıqurbanoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qaraçı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Hacıqurbanoba kəndi Qudyal çayının sahilində, Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Oykonim Hacı Qurban (ŞƏRQa.) və oba komponentlərindən düzəlib, "Hacı Qurbana məxsus oba" mənasındadır. Kəndi XIX əsrin ortalarında Quba rayonunun Qrız kəndindən olan Hacı Qurban adlı Şəxs keçmiş qışlaq yerində salmışdır.

## İstinadlar
Hacıəhmədoba

**Hacıəhmədoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Əhmədoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Hacıəhmədoba kəndi Məzarçayın sahilində, Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Yaşayış məntəqəsini XIX əsrin ortalarında Quba rayonunun Qrız kəndindən olan Hacı Əhməd adlı bir Şəxs keçmiş qışlaq yerində salmışdır. KollektivləŞmədən sonra daimi yaşayış məntəqəsinə çevrilmışdır. Oykonim "Hacı Əhmədə məxsus oba" mənasındadır.

## İstinadlar
Hacıqazma

**Hacıqazma** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Əhmədoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Hacıməmmədoba

**Hacıməmmədoba** — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Pirquluoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Hacıməmmədoba kəndi Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Kənd XIX əsrdə Quba rayonunun Hanıt kəndindən olan Hacı Məmməd adlı bir Şəxsə məxsus keçmiş qışlaq yerində salınmışdır. KollektivləŞmədən sonra qışlaq daimi yaşayış məntəqəsinə çevrilmışdir. Oykonim "Hacı Məmmədə məxsus oba" deməkdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*azerbaijanphoto.com saytındakı şəkilləri