Özbəkistan iqlimi

Özbəkistan Respublikası Avrasiya materikində 37 və 45 ° C şimal eni, 56 və 73 dərəcə şərq müstəvisi arasında yerləşir. Özbəkistan Respublikasının sahəsi 447,7 min km²-dir və onun 78,8%-i düzənliklər, 21,2%-i dağlıq və yarımdağlıq ərazilərdir. Ərazisinin demək olar ki, 5/4 hissəsi yarımsəhra və səhralardan, qalan hissəsi isə cənub-şərq və şərq bölgələrində yüksək dağlardan ibarətdir . Özbəkistanda kontinental iqlim coğrafi mövqeyi, günəş radiasiyası və [atmosfer sirkulyasiyası] ilə əlaqədardır. Əsasən uzun quraqlıq, isti yay, yağışlı yaz və soyuq qış ilə xarakterizə olunur. Şimal, şimal-qərb və qərbdən [Atlantik və Arktika hava axınları daxil olur. Respublikada iyulun orta temperaturu şimalda 26°C-dən cənubda 30°C-dək dəyişir. Yanvarda havanın orta temperaturu şimalda −8 °C, cənubda 0 °C-ə çatır. Ən aşağı hava temperaturu −38 °C-dir (Ustyurt düzənliklərində).

## İqlim əmələ gətirən amillər
Ölkənin şimal hissəsində yayda (22 iyun tarixinə) günəş 71–72° bucaq altında parlayır, cənubda isə bu göstərici 76°-yə bərabərdir. Eyni zamanda, şimalda günəş il boyu 2500–2800 saat parlayır, cənubda isə 3000–3100 saat günəş altında olur.

Qış Respublika ərazisinə şimal-şərqdən və şimaldan daxil olan hava axınları ərazinin cənub hissələrinə çatır. Bu səbəbdən hava təmiz olacaq, lakin havanın temperaturu aşağı düşəcək və soyuyacaq.

Yayda Özbəkistan ərazisinin düzənlik hissəsinin həddən artıq qızması nəticəsində istilik sobası yaranır. Sonra hava çox isti olur və yerli kontinental Turon tropik havası yaradır. Bu aşağı təzyiqi tamamlamaq üçün şimal-qərbdən və qərbdən sərin hava kütləsi hərəkət edir, amma havanın istiləşməsi səbəbindən bu hava axınları yağış gətirmir. Bu hava axını ölkənin dağlıq rayonlarında havanın nisbətən sərin keçməsi səbəbindən yağış və qar yağmasına səbəb olur.

## Temperaturun paylanması
Temperaturun paylanmasını bilmək üçün ilk öncə orta illik temperaturu bilmək lazımdır. Bu göstərici Nukusda +10,8 °C, Daşkənddə +11,9 °C, Tərmizdə +17,0 °C .

Ölkədə yay quraq və isti keçir, iyulun orta temperaturu düzənliklərdə +26+30 °C, cənubda isə +31+32°C-ə çatır. Ən yüksək hava temperaturu Daşkənddə +44 °C, Termizdə isə +50°C-dir. Qumların səthi +75 +80°C-ə qədər istiləşir. Respublika ərazisində qış aylarında orta temperatur şimal-qərbdən (Üstyurtda −10–11 °C) cənub-şərqdən (Daşkənddə +0,9 °C, Səmərqənd +0,3°-dir. C, Termiz +2 ,8°C) müşahidə olunur. Bəzən Arktika və Sibir hava axınlarının gəlişi və durğunluğu ilə əlaqədar qışda hava soyuyur, müşahidə olunan ən aşağı temperatur Surxandəryada −20 °C, Daşkənddə −30 °C, Ustyurtda −38°C-dir.

2015-ci ildə havanın orta illik temperaturu ölkənin bir çox yerlərində 0,8–2,2 °C yüksəlib.

Həm də ümumiyyətlə dağlara qalxdıqca havanın temperaturu aşağı düşür.

## Yağıntıların paylanması
Yağıntılar Özbəkistanın ən böyük subresursudur. Yağıntılar əsasən Atlantik okeanından gələn hava kütlələrindən asılıdır. Buna səbəb ölkə ərazisinin fəsillər üzrə qeyri-bərabər paylanmasıdır.

Özbəkistanda ən az illik yağıntı Ustyurt, Aşağı Amudərya və Qızılquma düşür, adətən 100 mm. Yağıntının miqdarı relyefin şərq və cənub-şərq istiqamətində yüksək olması ilə əlaqədar artır. Özbəkistanın dağlıq və yarımdağ yerlərində ildə orta hesabla 300–550 mm, Qərbi Tyanşan, Hisor-Zərəfşan dağlarının cənub-qərbindən gələn rütubətli hava 800–900. yamaclarda mm yağış yağacaq. Özbəkistanda ən çox illik yağıntı Qərbi Tyanşan və Hisarın rütubətli havaya baxan hissələrinə düşür. Yağıntıların çoxu qış (illik yağıntının 30 faizi) və yaz (40 faizi) aylarına düşür.

Düzənlik ərazilərdə yağıntının miqdarı ildə 36–45 gündürsə, dağlıq ərazilərdə bu göstərici 75–95 gündür.

Yağıntıların bir hissəsi qar şəklində düşür, lakin düzənlik və dağlıq rayonlarda qar eyni səviyyədə saxlanılmır. Məsələn, düzənliklərdə qar 20–30 gün, dağlıq rayonlarda isə 90–100 gün qalır. Qarın qalınlığı əsasən düzənliklərdə 1–10 sm, dağlıq ərazilərdə 12–20 sm, dağlıq ərazilərdə 60 sm-dir (1,2–2 m qar müşahidə olunub).

## Küləklər
Respublika meydanlarında il boyu küləklər əsir. Həmçinin Özbəkistanda yerli vadi, Bekobod (Xovos), Kokan, əfqan küləkləri tez-tez müşahidə olunur.

### Bekobad Küləyi
Qış aylarında vadidə təzyiq artdıqda, qərbdə isə təzyiq azaldıqda "Xocənd" qapısından Mirzəçölə doğru hərəkət edir. , küləyin sürəti 30 −40 m/saniyədir, belə olsa da, kənd təsərrüfatına xələl gətirmir.

### '''Kokan Küləyi''''
Yaz və payız aylarında Fərqanə vadisində təzyiq azaldıqda qərbdən vadiyə doğru əsir və sürəti 15–25 m/s-ə qədər yüksəlir.

## İqlim dəyişiklikləri
İqlim dəyişikliyinin Özbəkistan üçün aşağıdakı nəticələri var.

# Havanın temperaturunun artması nəticəsində suyun buxar formasına keçidinin artması bu ərazilərdə su mənbələrinin azalmasına və qıtlığına səbəb olur.
# 1950–1960 illərində yağıntılar əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdır.
# Yuxarıdakı temperaturun daimi dəyişməsi Özbəkistanda hələ müşahidə olunmayan küləyin orta illik sürətinə təsir edib. Nəticədə küləyin sürətinin ildə 3,8–4,0 m/s-dən 3,1–3,5 m/s-dək azaldığı müşahidə olunub.
# Torpaq rütubətliliyi meioz nəticəsində təkrar quraqlıq riski ilə daha çox üzləşir, təkrarlanan quraqlıq hər 10 ildən bir 3 ildən bir baş verir.
# Ekologiyanın pisə doğru dəyişməsi və Sırdərya və Amudərya sularının Aral dənizinə çatmamış yoxa çıxması da Aral dənizinin səhralaşmasına səbəb olur.
# Bu proseslər çayları qurudaraq öz yerində dənizdən qalan səhraların yaranmasına səbəb olur.
# Səhra dənizlərində və ya su hövzələrində çoxlu miqdarda duz var və tozun təsiri ilə bu duzlar havaya qalxaraq kənd təsərrüfatına böyük ziyan vura və ya yaxınlıqdakı əhali arasında xəstəliklərə səbəb ola bilər.
# Atmosfer havasının pisləşməsinə və tozun miqdarının artmasına səbəb olur. Sentyabrın 26-da dərc olunub. KUN. UZ .

## Mənbələr