Müasir fəlsəfə

**Müasir fəlsəfə** Qərb fəlsəfəsi tarixində XX əsrin əvvəllərində bu sahənin artan peşəkarlaşması və analitik və kontinental fəlsəfənin yüksəlişi ilə başlayan müasir dövrdür. Bu ifadə tez-tez müasir fəlsəfə (Qərb fəlsəfəsində daha erkən bir dövrə aiddir), postmodern fəlsəfə (bəzi filosofların müasir fəlsəfəyə qarşı tənqidlərinə aiddir) və bu ifadənin hər hansı son fəlsəfi əsərə aid qeyri-texniki istifadəsi ilə qarışdırılır.

## Peşəkarlaşma

### Proses
Peşəkarlaşma hər hansı bir sənət və ya peşənin davranış üçün qrup normalarını, peşə üzvlüyü üçün qəbul edilən , peşə üzvlərinin fəaliyyətinə nəzarət edən bir peşə təşkilatını və ixtisaslı şəxslərin ixtisassız həvəskarlardan müəyyən dərəcədə ayrılmasını təsbit edən sosial prosesdir.

Bir sahənin peşəyə çevrilməsi çoxsaylı incə dəyişikliklərə səbəb olur, lakin peşəkarlaşmanın daha asan müşahidə edilən komponentlərindən biri “kitab”ın bu sahə üçün getdikcə əhəmiyyətini itirməsidir. Belə ki, “tədqiqat kommunikasiyaları elə bir istiqamətdə dəyişməyə başlayır ki, onların müasir son məhsulları hamıya aydındır və bir çoxları üçün məhdudlaşdırıcıdır. Artıq [bir üzvün] tədqiqatları, adətən, mövzu ilə maraqlanan hər kəsə ünvanlanan kitablar şəklində təqdim edilmir. Bunun əvəzinə, onlar əksər hallarda yalnız peşəkar həmkarlar üçün — ortaq bir paradiqmanı bildiyi güman edilən və məhz bu mətnləri oxuya bilən şəxslər üçün — ünvanlanan qısa məqalələr formasında dərc olunur.”

Fəlsəfə bu prosesi XIX əsrin sonlarında keçmişdir və bu, Qərb fəlsəfəsində müasir fəlsəfə dövrünü xarakterizə edən əsas xüsusiyyətlərdən biridir.

Almaniya fəlsəfəni peşəkarlaşdıran ilk ölkə olmuşdur. 1817-ci ilin sonunda Hegel dövlət tərəfindən — konkret olaraq Prussiya Təhsil Nazirliyi tərəfindən — professor təyin edilən ilk filosof olmuşdur. Bu hadisə Prussiyada Napoleon islahatlarının nəticəsi idi. ABŞ-da isə peşəkarlaşma əsasən Alman modelinə əsaslanan ali təhsil sistemində aparılan islahatlardan qaynaqlanmışdır.

Ceyms Kempbell ABŞ-da fəlsəfənin peşəkarlaşmasını belə təsvir edir:

İngiltərədə də peşəkarlaşma ali təhsildəki inkişaflarla sıx bağlı olmuşdur. Tomas Hill Qrin haqqında əsərində Denis Leyton Britaniya fəlsəfəsində baş verən bu dəyişiklikləri və Qrinin Britaniyanın ilk peşəkar akademik filosofu adlandırılması iddiasını müzakirə edir:

Peşəkarlaşmanın fəlsəfə üçün nəticəsi ondan ibarət olmuşdur ki, bu sahədə aparılan işlər demək olar ki, tamamilə fəlsəfə üzrə doktorluq dərəcəsinə malik universitet müəllimləri tərəfindən, yüksək texniki səviyyəli və resenziyalı jurnallarda dərc edilməkdədir. Geniş ictimaiyyət arasında insanların öz dini, siyasi və ya fəlsəfi baxışlarını “öz fəlsəfəsi” adlandırması yayğın olaraq qalsa da, bu baxışlar adətən müasir peşəkar fəlsəfədə aparılan işlərlə əlaqəli olmur.

Həmçinin, bir çox elm sahələrindən fərqli olaraq, elmi nəticələri geniş ictimaiyyətə çatdıran elmin populyarlaşdırılmasına yönəlmiş kitab, jurnal və televiziya proqramlarının inkişaf etmiş sənayesi mövcud olsa da, peşəkar filosofların peşədən kənar auditoriyaya yönəlmiş əsərləri nadir hallarda rast gəlinir. Maykl Sandelin *Justice: What's the Right Thing to Do?* və Herri Frankfurtun *[[On Bullshit]]* əsərləri bu baxımdan istisna təşkil edir. Hər iki kitab ''New York Times'' bestseller siyahısına daxil olmuşdur.

### Müasir peşəkar fəlsəfə
Yaranmalarından qısa müddət sonra Qərb Fəlsəfə Assosiasiyası və Amerika Psixoloji Assosiasiyasının bəzi bölmələri Amerika Fəlsəfə Assosiasiyası (APA) ilə birləşərək bu gün ABŞ-da filosoflar üçün əsas peşəkar təşkilat hesab olunan qurumu formalaşdırmışdır. Assosiasiya üç bölmədən ibarətdir: Sakit okean (), Mərkəzi () və Şərq (). Hər bir bölmə hər il genişmiqyaslı konfrans təşkil edir. Bunlar arasında ən böyüyü adətən dekabr ayında ABŞ-ın şərq sahilində yerləşən müxtəlif şəhərlərdə keçirilən Şərq Bölməsi Yığıncağıdır və bu tədbirə təxminən 2 000 filosof qatılır.

Şərq Bölməsi Yığıncağı eyni zamanda ABŞ-da fəlsəfə üzrə işə qəbul prosesinin ən böyük tədbiri hesab olunur; bir çox universitet akademik vəzifələr üçün namizədlərlə müsahibə aparmaq məqsədilə nümayəndə heyətləri göndərir. Assosiasiya digər çoxsaylı vəzifələrlə yanaşı, peşənin ən nüfuzlu mükafatlarının verilməsinə də cavabdehdir. Məsələn, Amerika Fəlsəfə Assosiasiyasının hər hansı bir bölməsinin prezidenti seçilmək peşəkar fəxri ad sayılır və Amerika Fəlsəfə Assosiasiyasının Kitab Mükafatı fəlsəfə sahəsindəki ən qədim mükafatlardan biridir. Xüsusilə kontinental fəlsəfənin inkişafına həsr olunmuş ən böyük akademik təşkilat isə Fenomenologiya və Ekzistensial Fəlsəfə Cəmiyyətidir.

Müasir dövrdə peşəkar jurnallara gəldikdə, 2018-ci ildə aparılmış sorğuda peşəkar filosoflardan ingilis dilində nəşr olunan ən yüksək keyfiyyətli “ümumi” fəlsəfə jurnallarını sıralamaları xahiş edilmiş və aşağıdakı ilk 20 nəticə əldə olunmuşdur:

:
Kontinental fəlsəfə sahəsinə xüsusi olaraq gəldikdə isə, 2012-ci ildə əsasən peşəkar filosoflar arasında aparılmış sorğuda ingilis dilində nəşr olunan ən yüksək keyfiyyətli “kontinental ənənə” fəlsəfə jurnalları sıralanmışdır. Sorğunun ilk 6 nəticəsi aşağıdakılardır:

:

Fəlsəfə Sənədləşmə Mərkəzi tərəfindən nəşr olunan məşhur *[[Amerika Filosoflarının Kataloqu]]* ABŞ və Kanadada fəlsəfi fəaliyyət haqqında məlumatlar üçün standart istinad mənbəyi hesab olunur. Bu kataloq iki ildən bir nəşr edilir və növbəli şəkildə onun əlavə cildi olan *[[Beynəlxalq Fəlsəfə və Filosoflar Kataloqu]]* ilə əvəz olunur. Sonuncu Afrika, Asiya, Avstralaziya, Avropa və Latın Amerikasında fəlsəfi fəaliyyət haqqında geniş məlumat verən yeganə redaktə olunmuş mənbədir.

XXI əsrin əvvəlindən etibarən filosoflar peşəkar mübadilə vasitəsi kimi bloqlardan getdikcə daha çox istifadə etməyə başlamışlar. Bu inkişafın mühüm mərhələlərinə filosof Devid Çalmers tərəfindən başlanmış və sonradan peşə ictimaiyyəti üçün geniş istifadə olunan resursa çevrilmiş fəlsəfə bloqlarının qeyri-rəsmi siyahısı, etikaya həsr olunmuş PEA Soup bloqu ilə nüfuzlu *[[Ethics (jurnal)|Ethics]]* jurnalının seçilmiş məqalələrin onlayn müzakirəsi üçün əməkdaşlığı, həmçinin What is it Like to be a Woman in Philosophy? kimi bloqların qadın filosofların peşə təcrübələrinə diqqət çəkməsi daxildir.

## Analitik–kontinental bölünmə
### Bölünmənin başlanğıcı
Müasir kontinental fəlsəfə Frans Brentano, Edmund Husserl, Adolf Reynax və Martin Haydeggerin əsərləri, eləcə də fenomenologiya adlanan fəlsəfi metodun inkişafı ilə başlamışdır. Bu inkişaf təxminən eyni dövrdə Qottlob Frege və Bertran Rassell tərəfindən müasir məntiq vasitəsilə dilin təhlilinə əsaslanan yeni fəlsəfi metodun yaradılması ilə paralel getmişdir (buradan da “analitik fəlsəfə” termini yaranmışdır).

Analitik fəlsəfə əsasən Birləşmiş Krallıq, Kanada, Avstraliya və ümumilikdə ingilisdilli dünyada üstünlük təşkil edir. Kontinental fəlsəfə isə Avropada, o cümlədən Almaniya, Fransa, İtaliya, İspaniya, Portuqaliya və ABŞ-ın bəzi hissələrində daha geniş yayılmışdır.

Con Sörl, Brüs Krayevski ilə müsahibəsində analitik və kontinental fəlsəfə arasında üslub və ənənə fərqlərinin mövcud olduğunu qəbul etsə də, fəlsəfənin “dərin problemlərinin bu fərqləri aşdığını” bildirmişdir.

Analitik və kontinental fəlsəfə İmmanuel Kanta qədər ümumi Qərb fəlsəfi ənənəsini paylaşır. Bundan sonra isə hər iki ənənənin nümayəndələri sonrakı filosofların əhəmiyyəti və təsiri məsələsində fərqli mövqelər tuturlar. Məsələn, Alman idealizmi Kantın 1780–1790-cı illərdəki fəaliyyətindən doğmuş və Georq Vilhelm Fridrix Hegelin yaradıcılığı ilə zirvəyə çatmışdır; Hegel bir çox kontinental filosof tərəfindən yüksək qiymətləndirilir. Bunun əksinə olaraq, Hegel analitik filosofların işində nisbətən ikinci dərəcəli fiqur hesab olunur.

### Analitik fəlsəfə

Fəlsəfədə analitik proqramın başlanğıcı adətən XX əsrin əvvəllərində ingilis filosofları Bertran Rassell və Corc Edvard Murun fəaliyyətinə aid edilir; bu proqram alman filosofu və riyaziyyatçısı Qottlob Fregenin işlərinə əsaslanırdı. Onlar həmin dövrdə üstünlük təşkil edən Hegelçi fəlsəfə formalarından (xüsusilə onun idealizmindən və iddia edilən qeyri-müəyyənliyindən) uzaqlaşaraq, məntiqdəki yeni inkişaflara əsaslanan yeni növ anlayış təhlilini inkişaf etdirməyə başladılar. Bu yeni metodun ən məşhur nümunəsi Russellin 1905-ci ildə yazdığı “On Denoting” məqaləsidir və bu məqalə tez-tez fəlsəfədə analitik proqramın klassik nümunəsi kimi qiymətləndirilir.

Müasir dövrdə özünü “analitik” kimi tanıdan filosoflar maraq dairələri, ilkin fərziyyələri və metodları baxımından ciddi şəkildə fərqlənsələr və 1900–1960-cı illər arasında analitik hərəkatı müəyyən edən əsas tezisləri çox vaxt rədd etsələr də, analitik fəlsəfə bu gün adətən müəyyən bir üslubla xarakterizə olunur. Bu üslub dar mövzu üzrə dəqiqlik və hərtərəfli təhlil, eləcə də “geniş mövzuların qeyri-dəqiq və səthi müzakirəsinə” qarşı müqavimət ilə seçilir.

XX əsrin sonlarında bəzi analitik filosoflar, o cümlədən Riçard Rorti, analitik fəlsəfə ənənəsinin əsaslı şəkildə yenidən nəzərdən keçirilməsinə çağırmışdır. Rorti xüsusilə analitik filosofların kontinental fəlsəfənin təcrübəsindən mühüm dərslər çıxarmalı olduqlarını iddia etmişdir. Digər müəlliflər, məsələn Pol M. Livinqston və Şon Qallaher, hər iki ənənə üçün ortaq və dəyərli anlayışların mövcud olduğunu müdafiə etmişlər. Buna qarşılıq olaraq, Timoti Villiyamson kimi filosoflar analitik fəlsəfənin metodoloji ideallarına daha sərt şəkildə sadiq qalmağın vacibliyini vurğulamışdır.

Villiyamson analitik və kontinental fəlsəfə haqqında geniş yayılmış “kobud stereotiplər”ə istinad edir. Bu stereotiplərə görə, analitik filosoflar xırda fəlsəfi problemləri ciddi arqumentlərlə təhlil edir, kontinental filosoflar isə geniş fəlsəfi sistemlərdən çıxış edərək dərin, lakin zəif əsaslandırılmış nəticələr irəli sürürlər. Williamson bu stereotiplərdən uzaq durmağa çalışsa da, analitik filosofları bəzən əsaslandırması zəif arqumentlərlə “çox tez” nəticəyə gəlməkdə tənqid edir.

### Kontinental fəlsəfə

Kontinental fəlsəfənin tarixi adətən XX əsrin əvvəllərindən başlanır, çünki onun institusional kökləri birbaşa fenomenologiyaya dayanır. Bu səbəbdən Edmund Husserl tez-tez kontinental fəlsəfənin banisi hesab olunur. Bununla yanaşı, analitik və kontinental fəlsəfə Kantdan sonrakı fəlsəfəyə köklü şəkildə fərqli yanaşdıqları üçün, kontinental fəlsəfə anlayışı bəzən daha geniş mənada — analitik fəlsəfəyə aid edilməyən Kantdan sonrakı filosof və cərəyanları da əhatə edəcək şəkildə başa düşülür.

“Kontinental fəlsəfə” termini, “analitik fəlsəfə” kimi, vahid tərifə sığmayan geniş fəlsəfi yanaşmalar spektrini ifadə edir. Hətta bəzi müəlliflər bu terminin təsviri deyil, daha çox analitik filosoflar tərəfindən qəbul edilməyən Qərb fəlsəfəsi növlərinə yönəlmiş mənfi etiket olduğunu irəli sürmüşlər. Buna baxmayaraq, kontinental fəlsəfəni xarakterizə edən bir sıra ümumi xüsusiyyətlər göstərilir:

* Kontinental filosoflar adətən elmiçiliyi — yəni təbiət elmlərinin bütün hadisələri izah etməyin ən yaxşı və ya yeganə yolu olduğu fikrini — rədd edirlər.
* Kontinental fəlsəfə təcrübənin dil, mədəniyyət, tarix, zaman və məkan kimi amillərlə müəyyən olunduğunu vurğulayır və bu baxımdan tarixilik yönümlüdür.
* Kontinental filosoflar nəzəriyyə ilə praktikanın vəhdətinə xüsusi əhəmiyyət verir və fəlsəfi araşdırmaları çox vaxt şəxsi, əxlaqi və ya siyasi transformasiya ilə əlaqələndirirlər.
* Kontinental fəlsəfədə metafəlsəfəyə — fəlsəfənin mahiyyəti, məqsədi və metodlarına dair refleksiyaya — xüsusi diqqət yetirilir.

Kontinental fəlsəfəni təxminən müəyyənləşdirməyin digər yolu onun mərkəzində duran fəlsəfi cərəyanları sadalamaqdır. Bunlara Alman idealizmi, fenomenologiya, ekzistensializm (və onun əvvəlcədən formalaşmış ideya mənbələri — Kyerkeqor və Nitsşe), hermenevtika, strukturalizm, post-strukturalizm, dekonstruksiya, Fransız feminizmi və Frankfurt məktəbinin tənqidi nəzəriyyəsi, eləcə də Qərb marksizminin bəzi qolları daxildir.

## Qeydlər

## İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 

## Əlavə ədəbiyyat
;Fəlsəfənin peşəkarlaşdırılması
* Campbell, James, *A Thoughtful Profession: The Early Years of the American Philosophical Association*. Open Court Publishing (2006)

;Analitik/kontinental bölünmə
* James Chase & Jack Reynolds, "Analytic versus Continental: Arguments on the Methods and Value of Philosophy" Durham: Acumen (2011)
* James Luchte,'Martin Heidegger and Rudolf Carnap: Radical Phenomenology, Logical Positivism and the Roots of the Continental/Analytic Divide,' *Philosophy Today*, Vol. 51, No. 3, 241–260 (Fall, 2007)
* Levy, Neil "Analytic and Continental Philosophy: Explaining the Differences", *Metaphilosophy*. Vol. 34, No. 3, April (2003)
* Prado, C.G. *A House Divided: Comparing Analytic and Continental Philosophy* Humanity Books (2003)
* Weinberg, Justin *An Empirical Approach to the Analytic-Continental Divide* (2021)

;Analitik fəlsəfə
* Dummett, Michael *Origins of Analytical Philosophy*. Harvard University Press (1996)
* Floyd, Juliet *Future Pasts: The Analytic Tradition in Twentieth-Century Philosoph* Oxford University Press (2001)
* Glock, Hans-Johann *What is Analytic Philosophy?*. Cambridge University Press (2008)
* Martinich, A.P. *Analytic Philosophy: An Anthology (Blackwell Philosophy Anthologies)*. Wiley-Blackwell (2001)
* Martinich, A.P. *A Companion to Analytic Philosophy (Blackwell Companions to Philosophy)*. Wiley-Blackwell (2005)
* Scott Soames, *Philosophical Analysis in the Twentieth Century, Volume 1: The Dawn of Analysis*. Princeton University Press (2005)
* Soames, Scott, *Philosophical Analysis in the Twentieth Century, Volume 2: The Age of Meaning*. Princeton University Press (2005)
* Stroll, Avrum *Twentieth-Century Analytic Philosophy*. Columbia University Press (2001)
* Williamson, Timothy *The Philosophy of Philosophy (The Blackwell / Brown Lectures in Philosophy)*. Wiley-Blackwell (2008)

;Kontinental fəlsəfə
* Cutrofello, Andrew *Continental Philosophy: A Contemporary Introduction*. Routledge (2005)

## Xarici keçidlər

* 
* The Philosophical Gourmet Report's description of "Analytic" and "Continental" philosophy