open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elvin Beqiri

**Elvin Beqiri** — Albaniya keçmiş futbolçusu

Elvin 27 sentyabr 1980-ci ildə Albaniyada dünyaya gəlib və ampulası müdafiəçidir. Karyerasına 1999-cü ildə "Vllazniya"da başlayıb. 2003-cü ildə Donetsk "Metallurq"una keçib. 2005-ci ildə Rusiyaya üz tutaraq, Vladiqafqaz "Alaniya"sı ilə anlaşıb. 2005/06 mövsümünü Təl-Əviv "Makkabi"sində keçirdikdən sonra, yenidən "Metallurq"a dönüb. 2008-ci ildə Kiyev "Arsenal"ının şərəfini qoruyub və daha sonra "Vllazniya"ya dönüb. İndiyə qədər 47 dəfə Albaniya millisinə dəvət alıb. Məşhur transfermarkt.co.uk saytı ona 1 milyon 250 min avro qiymət qoyub.

Qeyd edək ki, Beqiri 2008-ci ildə Bakıda Azərbaycan və Albaniya yığmaları arasında baş tutan yoldaşlıq oyununda iştirak edib. Həmin görüşün ilk yarısında qırmızı vərəqə alaraq, meydandan qovulmuşdu. Onun komanda yoldaşı Admir Teli artıq bir ildir ki, "Qarabağ"ın formasını geyinir.

## İstinadlar
Yeddi gözəl (dəqiqləşdirmə)

***[[Yeddi gözəl]]*** — Nizami Gəncəvinin 1197-ci ildə yazdığı *Xəmsə* toplusuna daxil olan dördüncü poeması və 5 əsas əsərindən biri.

**Yeddi gözəl** həmçinin bu mənaları ifadə edə bilər:

* ''Yeddi gözəl'' (balet) — Qara Qarayev tərəfindən 1949-1952-ci illərdə bəstələnmiş balet. 
* ''Yeddi gözəl'' (film) — 1982-ci ildə çəkilmiş Azərbaycan filmi.
* Yeddi gözəl şəlaləsi — Qəbələ rayonunun ərazisində yerləşən şəlalə.
* Yeddi gözəl mağarası — Qobustanda yerləşən mağara.
Armudu stəkan

right|250px
**Armudu stəkan** — Azərbaycanda çay dəstgahının tərkib hissəsi

Azərbaycanda çay mədəniyyətinin əsas və vacib elementi armudu stəkan olaraq qalsa da, digər stəkan və fincanlara üstünlük verənlər də yetəri qədər var. Çox insan armudu stəkanın digər stəkan və fincanlardan üstün olan cəhətini bilmir. Düzdür, çoxları belə xırdalıqlara fikir vermir, amma armudu stəkanın quruluşu və həcmi məhz çayın optimal hərarətdə və optimal həcmdə içilməsini təmin edir.

Armudu quruluş çayın stəkanda gec və termomübadilə baxımından mütənasib qaydada soyuması üçündür. Belə quruluşda çay səthdən başlayaraq, stəkanın dibinə qədər proporsional şəkildə artan qaydada soyuyur - stəkanın dibindəki kütlə daha isti saxlanır. Adi stəkanda isə süzüləndən bir neçə dəqiqə sonra mayenin bütün kütləsi eyni səviyyədə temperatur itirir, çay birdən-birə tamamilə soyuyur. Bundan başqa, armudu stəkanın bəlli həcmi təsadüfən seçilməyib. Bu, çayın orqanizmə effektiv və mütənasib porsiyalarla qəbul edilməsinə xidmət edən həcmdir. İri stəkanlarda çay içiləndə isə həddən artıq maye qəbulu şişkinlik və ağırlıq yaradır. Bu, həm də çayın tərkibindəki təzyiqi artıran maddələrin artıq qəbul edilməsi deməkdir ki, nəticədə də sağlamlığa ziyan dəyir.
Karvan (simfonik lövhə)

**Karvan** — Soltan Hacıbəyovun 1945-ci ildə bəstələdiyi simfonik lövhə.

1940-cı illərin ortasında bəstəkar Tükmənistan Dövlət Opera və Balet Teatrının sifarişi ilə "Kəminə və Qazı" operasını yazır. Lakin, opera başa çatdırılmamış qalır. Bu əsər üçün yazılmış musiqi parçaları içərisində Orta Asiya mənzərələrinin obrazlarını təsvir edən orkestr lövhəsi var idi. 1945-ci ildə S. Hacıbəyov onun əsasında "Karvan" simfonik lövhəsini yaratmışdır. 1952-ci ildə bəstəkar "Karvan"ın yeni redaksiyasını işləmişdir və hazırda həmin redaksiyada ifa olunur. 1955-ci ildə son variant Niyazinin dirijorluğu ilə lentə alınır. O zamandan "Karvan"ın dünya səyahəti başlayır.

Əsər "Şur" muğamının "Hicaz" şöbəsi üstdə bəstələnmişdir. Ayrı-ayrı parlaq lövhələrlə, cizgilərlə, rəngarəng musiqi vasitələrilə zəngindir.

Bəstəkarın sağlığında bu əsər, dünyanın bir çox möhtəşəm salonlarında səsləndirilib. ABŞ-nin məşhur skripkaçısı Sidney Hort istedadlı Azərbaycan bəstəkarı Soltan Hacıbəyovun bu əsərini dinlədikdən sonra ona göndərdiyi məktubunda yazırdı: *"Sizin "Karvan"ınız çox cazibədardır. Bu gözəl əsərin gözəl instrumentovkası da müəllifə layiqdir. Həyat eşqi ilə dolu, dərin məzmunlu bu əsəri [[Çikaqo]] şəhərində Evanston orkestri böyük məharətlə ifa etmişdir".*

## Həmçinin bax
* Soltan Hacıbəyov

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* '''Soltan Hacıbəyovun "Karvan" simfonik poeması''' sayt  YouTube
Beytülədəb mədrəsəsi

**Beytülədəb mədrəsəsi** — XIX yüzildə Şuşa şəhərinin Merdinli məhəlləsiində fəaliyyət göstərən mədrəsə.

Mədrəsənin yaradıcısı Mirzə Məhəmməd bəy Münşizadə idi. Bu mədrəsənin xərcini Merdinli məscidi ödəyirdi. Bu məktəbdə adlı-sanlı müdərrislər dərs deyirdilər. Müdərrisə xəlifə kömək edirdi.

Beytülədəb mədrəsəsində Sədinin "Gülüstan" və "Bustan" əsərləri, "Füzuli divanı", "Tarixi-Nadir", "Camei-Abbas" və başqa kitablar dərslik və dərs vəsaitləri kimi istifadə olunmuşdur.
Mədrəsədə ümumtəhsil fənləri və ali fənlər tədris edilirdi.

## Ümumtəhsil fənnləri
* Fiqh (hüquq)
* Kəlam (şəriət)
* Sərf (morfologiya)
* Nəhv (qramatika)
* Kətəbə (dəftərdarlıq)
* Şeir və əruz
* Əxbar (dini tarix)

## Ali fənnlər
* Fəlsəfə
* Məntiq
* Tibb
* Elmi-ədəd (hesab)
* Həndəsə
* Elmi-nücum (astronomiya)
* Kimya
* Xiyal (mexanika)
* Musiqi

## Həmçinin bax
* Merdinli məhəlləsi

## İstinadlar
Sofo Nijaradze

**Sofo Nijaradze** (Gürcücə: სოფო ნიჟარაძე; Rusca: София Нижарадзе; 6 Fevral 1986) - gürcü müğənni və aktrisa. 2010 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Gürcüstanı təmsil edib.

## Həyatı

Sofo Nijaradze Tiflisdə anadan olub və Dövlət Musiqi Akademiyasını fəxri diplomla bitirib. Bir neçə beynəlxalq müsabiqələrdə, o cümlədən Mini La Skalada "Bravo, Bravissimo!", Moskvada "Crystal Note" və Gürcüstanda "Crystal Fur-tree" kimi məşhur müsabiqələrdə iştirak edib. 2001-ci ildə o Gürcüstan Dövlət Filarmoniyasının solisti olub. Sonra Moskvaya gedərək Moskva Dövlət Teatr və İncəsənət Akademiyasının "Romeo və Culietta" tamaşasında iştirak edib. 2005-ci ildə Yurmalada keçirilən "Yeni dalğa" müsabiqəsində də iştirak edən Gürcüstan təmsilçisi burda da uğur qazanıb. Müğənni Rusiya Gürcüstan problemlərinə etiraz olaraq sonradan Moskvanı tərk edib.

## Albomlar

* *Svadba Soek* Original Cast Recording (2003)
* *Musical Romeo & Juliette* "Ot Nenavisti Do Lubvi" Original Cast Recording (2005)
* *Where are you...* (2008)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Sofo Nijaradze / Myspace
Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı

## Tarixi

1910-cu ilin sonlarında Bakıya Rusiyadan məşhur bir opera müğənnisi qastrola gəlir. Müğənninin şərəfinə verilən ziyafətlərdən birində Bakı milyonçusu Mayılov sənətçi qadından bir də bu şəhərə nə vaxt gələcəyini soruşur. Aktrisa "heç vaxt!" deyə cavab verir. Milyonçu bu cavabın səbəbi ilə maraqlandıqda müğənni qadın deyir: "Belə böyük şəhərdə oxumağa opera binası yoxdursa, gəlməyimin nə mənası var?" Bu sözlər bakılı milyonçuya bərk təsir edir və elə oradaca qadına söz verir ki, cəmi bir il ərzində opera teatrı üçün gözəl bina tikdirəcək.

Gələcək teatr binası üçün Qubernski – Torqovı *(indiki Nizami)* küçəsində yer alınır və tikinti başlayır. Bu cür təşəbbüsləri həmişə alqışlayan Hacı Zeynalabdin Tağıyev bildirir ki, belə bir binanı bir ilə tikmək qeyri – mümkündür. Mərc gəlirlər ki, əgər opera teatrı vaxtında hazır olsa, onun bütün xərclərini Tağıyev çəkəcək.

Beləliklə, cəmi on ay ərzində – 1910–1911-ci illərdə memar N. Q. Bayevin layihələndirdiyi teatr binası hazır olur. Azərbaycanda ən böyük musiqili teatr olan Azərbaycan Opera və Balet Teatrı 1920-ci ildən bu günədək bu binada fəaliyyət göstərir. 1928-ci ildə teatra M. F. Axundovun adı verilmişdir. Bu bina 1959-cu ildən Akademik Opera və Balet Teatrı adlanır.

Azərbaycan milli opera sənətinin tarixi Üzeyir Hacıbəyovun 1908-ci il yanvarın 25-də tamaşaya qoyulmuş "Leyli və Məcnun" operasından başlanır. İnqilaba qədərki dövrdə Zülfüqar Hacıbəyovun "Aşıq Qərib" *(1916)*, Müslüm Maqomayevin "Şah İsmayıl" *(1919)* operaları tamaşaya qoyulmuşdu. Teatrın repertuarı ənənəvi klassik opera formasında yazılmış "Şahsənəm" *(1927, Reynqold Qlier)*, "Nərgiz" *(1935, M. Maqomayev)* və "Koroğlu" *(1937, Ü. Hacıbəyov)* operaları ilə zənginləşdi.

1940-cı ildə ilk milli Azərbaycan baleti – "Qız qalası" *(Əfrasiyab Bədəlbəyli)*, "Vətən" *(1945, Qara Qarayev və Cövdət Hacıyev)*, "Xosrov və Şirin" *(1942, Niyazi)* "Nizami" *(1948, Əfrasiyab Bədəlbəyli)* operaları tamaşaya qoyuldu.

50-ci illərdə teatrın repertuarı "Sevil" *(1953, F. Əmirov)*, "Azad" *(1957, C. Cahangirov)* və s. əsərlərlə zənginləşdi. "Gülşən" *(1950, S. Hacıbəyov)* "Yeddi gözəl" *(1952, Q. Qarayev)*, "Qaraca qız" *(1965, E. Abbasov)*, "İldırımlı yollarla" *(1961, Q. Qarayev)*, "Məhəbbət əfsanəsi" *(1962, A. Məlikov)* baletləri tamaşaya qoyuldu. 1928-ci ildə teatra Mirzə Fətəli Axundovun adı verilmişdir. 1959-cu ildən Akademik Opera və Balet teatrı adlanır.

## Şəkillər

## Həmçinin bax
* Azərbaycan teatrlarının siyahısı
* Azərbaycan Dövlət Teatr Muzeyi
Françesko Totti

**Françesko Totti** (; 27 sentyabr 1976, Roma, İtaliya) — İtaliya futbolçusu, Roma futbol klubunun kapitanı, İtaliya milli futbol komandasının oyunçusu. Totti FİFA-nın "Dünyanın ən yaxşı 125 futbolçusu" siyahısında yer alır. 2 dəfə İtaliya milli futbol çempionatında ilin futbolçusu, 5 dəfə isə ilin italyan futbolçusu seçilmişdir. İtaliya milli futbol çempionatı tarixində ən çox qol vuran futbolçular sırasında 250 qol ilə 2-ci sıradadır. UEFA Çempionlar Liqasında və UEFA Avropa Kubokunda toplam 270 qol vurmuş və 143 qola assistentlik etmişdir. 2011-ci ildə Kriştiano Ronaldo, Ueyn Runi kimi futbolçuları qabaqlayaraq Avropanın ən yaxşı futbolçusu seçilmişdir.

## Həyatı
Fraçesko Totti 27 sentyabr 1976-cı ildə İtaliyanın paytaxtı Roma şəhərində anadan olub. Roma futbol klubunun "Qızıl uşağı", "Qladiatoru" ləqəblərini daşıyır.
Abaran rayonu

**Abaran rayonu**, **Aparan rayonu** — Qərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan Respublikası) Abaran mahalı ərazisində rayondur.

Rayon 1930-cu il sentyabrın 9-da yaradılıb. 1935-ci yanvarın 3-nə kimi Abaran,daha sonra isə ***Aparan rayonu*** adlandırılıb.  Ərazisi 816 kv.km-dir. Rayon mərkəzi şəhər tipli Baş Abaran (Abaran) qəsəbəsidir. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə olan məsafə 59&nbsp;km-dir. Rayon ərazisinin əsas hissəsini Abaran düzənliyi təşkil edir. Rayon ərazisindən Qarasu (dəyişdirilmiş adı Sev-Çur)  çayının sol qolu olan Abaran (dəyişdirilmiş adı Kasax) çayı axır. Uzunluğu 98&nbsp;km olan bu çayın hövzəsinin sahəsi 1852 kv. km-dir. Çay öz başlanğıcını  Qərbi Azərbaycanda ən hündür dağ olan Alagöz (hündürlüyü 4090 m),(dəyişdirilmiş adı Araqats) dağının yamacından götürür. 1970-ci illərdə rayon ərazisinin bir hissəsi Hamamlı (dəyişdirilmiş adı Spitak) rayonunun bir hissəsi ilə birləşdirilərək ayrıca Araqats rayonu da yaradılıb.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin müxtəlif fərmanları ilə Abaran rayonu üzrə dəyişdirilmiş tarixi yer adları:

## Xarici keçidlər
* Qərbi Azərbaycan: azərbaycanlılara qarşı genosid demoqrafik statistika güzgüsündə  
* Qərbi Azərbaycanın türk mənşəlli toponimləri 
* Vandalizm: tarixi adlara qarşı soyqırımı. Bakı, "Təhsil", 2006, 92 səh.
* İndiki Ermənistan qədim türk yurdu idi
* Qərbi Azərbaycan ərazilərində yer adlarının soyqırımı

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Qərbi Azərbaycan
*Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyası
*Erməni əhalisinin tarixi miqrasiyası
*Abar
Yusif Məhəmməd Təbib

**Yusif Məhəmməd Təbib** (XV əsrin sonu — XVI əsrin əvvəli) — mənşəcə Azərbaycan türklərindən olan məşhur alim, təbib.

## Haqqında
XV əsrin sonu — XVI əsrin əvvəlində yaşamış məşhur təbib Yusifi Məhəmməd ibn Yusif haqqında məlumatlara Azərbaycanda təbabət tarixinin ilk tədqiqatçısı İ. K. Əfəndiyevin araşdırmalarında rast gəlinir. Yusif Təbib haqqında bioqrafik məlumatlar olmadığından araşdırıcı onun əsərlərinin təhlili ilə kifayətlənmişdir.

Yusifi Məhəmməd ibn Yusif Təbibdən bizə onun təbabətə dair bir neçə əsəri gəlib çatmışdır. Bu əsərlərdən ən erkən yazılanı 1513-cü ildə bitirdiyi və Şah İsmayıl Xətaiyə həsr etdiyi "Came ül-Fəvaid"dir. Bu əsər görünür, yadda yaxşı qalmaqdan ötrü nəzmlə yazılmışdır. Buradan da belə bir ehtimal irəli sürülür ki, əsər o zaman mövcud olmuş çoxsaylı tibb təhsil mərkəzlərinin tələbələri üçün nəzərdə tutulub.

Kitab iki fəsildən ibarətdir. Birinci fəsildə xəstəliklərin simptomologiyası, bunların qarşısını almaq vasitələri və həmin vasitələrin hazırlanması metodları nəzərdən keçirilir. İkinci fəsil heyvani və bitki əsaslı qida maddələrinin insan orqanizmi üçün faydalılığı haqqındadır. Üçüncü fəsildə insan gigiyenasının əhəmiyyəti, rahatlığın və hərəkətin sağlamlıq üçün faydası məsələləri üzərində dayanılır. Dördüncü fəsildə insanın cəmiyyətdəki davranışından danışılır. Beşinci fəsildə məşhur fəlsəfi risalə olan "Töhfətül-Müluk" əsərindən bəhs edən müəllif altıncı fəsildə mafirfinin müalicəvi əhəmiyyətindən danışır. Yeddinci fəsildə reseptlərin yazılma qaydaları göstərilir. Səkkizinci fəsil bir sıra müalicə vasitələrinin təsir gücündən, doqquzuncu şəxsi gigiyena qaydalarından bəhs edir. Onuncu fəsil zərərli vərdişlər və onlardan can qurtarmaq haqqındadır. Sonuncu fəsildə insanın halının ulduzların yerdəyişməsindən asılılığı göstərilir.

Yusifi Məhəmməd öz təbiblik fəaliyyətinin əsasında əks təsir prinsipini qoyur: **"Hər bir xəstəlik onun əksi olan halla aradan qaldırıla bilir."** O habelə xəstəliklərin profilaktikası probleminə də toxunur: **"Hər şeydən əvvəl hamıya başa salmaq lazımdır ki, sağlamlığın qorunması ən əsas məsələdir və buna necə çatmaq olar."** Xəstəliklərin qarşısını almaqdan ötrü onun fikrincə, ətraf mühitdə havanın vəziyyətinə, qidalanmaya, hərəkətə və yuxuya, o cümlədən ciyərlərin hərəkətinə və rahatlığına, qusmalara, orqanizmin ekskretor qabiliyyətlərinə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Yusifi Məhəmməd ibn Yusif Təbib tərəfindən tərtib olunmuş dərman vasitələri cədvəlləri geniş kütlələr arasında məşhur olmuşdur. Hər bir cədvəl beş bölümdən ibarətdir. Bölümlərdə dərman vəsaitinin adı, səciyyəsi, faydası, zərəri və həmin zərərin aradan qaldırılma üsulları verilir. Təbib yazırdı: **"Faydalı o vasitələri hesab etmək olar ki, onların zərəri asanlıqla dəf edilə bilir. Hər şeydən yaxşı əlbət ki, heç zərəri olmayan vasitələr, maddələrdir. Ancaq axı hətta su, torpaq, günəş və hava kimi əvəzsiz şeylər də bəzən ziyan gətirə bilir."** Göründüyü kimi, alim dərmanların əlavə təsirlərinə də ciddi diqqət yetirmişdir. Cədvəllər əyani və istifadə üçün əlverişlidir. Bunlar uzun müddət tədris prosesində əyani vəsait kimi istifadə olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* Azərbaycanda təbabət
Nəsib Nəsibli

**Nəsib Loğman oğlu Nəsibli** () — Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi III çağırış deputatı, tarix elmləri doktoru.

## Həyatı
Nəsib Nəsibli 1956-cı il sentyabrın 5-də Gürcüstanın Bolnisi rayonunun Qoşakilsə kəndində anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini bitirmişdir. 1978-ci ildən Azərbaycan EA-nın Şərqşünaslıq İnstitutunda baş laborant, kiçik elmi işçi, elmi işçi, 1987-ci ildən İran İslam Respublikasında istilik-elektrik stansiyasının tikintisində tərcüməçi, 1988-ci ildən Azərbaycan EA-nın Şərqşünaslıq İnstitutunda elmi işçi, Tarix İnstitutunda şöbə müdirinin müavini, şöbə müdiri işləmişdir.

1994–2002-ci illərdə Bakı Asiya Universitetində dosent, Xəzər Universitetində professor, kafedra müdiri, dekan vəzifələrində çalışmışdır. 1997–1998 və 2002–2003-cü illərdə ABŞ-nin Çikaqo və Con Hopkins universitetlərində işləmişdir.

Tarix elmləri doktorudur. 5 monoqrafiyanın və 100-dən çox elmi məqalənin müəllifidir. İngilis, fars, rus və fransız dillərini bilir.

Evlidir, iki övladı var.

## Siyasi fəaliyyəti
Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Ali Məclisinin üzvü olmuş, eyni zamanda Müsavat Partiyasının bərpa edilməsi işində çalışmışdır. 1989–1992-də Azərbaycan Milli Demokratik Partiyası "Yeni Müsavat"a başçılıq etmişdir. Müsavat Partiyası Bərpa Mərkəzinin birinci katibi olub. 1994–1996-da Müsavat Partiyasının xarici əlaqələr katibi vəzifəsində işləyib.

1992–1994-cü illərdə Azərbaycan Respublikasının İran İslam Respublikasında səfiri olmuşdur. 2005-ci ildə 3-cü çağırış Milli Məclisə keçirilən seçkilər zamanı qalib gələrək deputat mandatı almışdır. Milli Məclisin Beynəlxalq münasibətlər və parlamentlərarası əlaqələr komitəsinin üzvüdür.

2 noyabr 2014-cü ildə Müsavat Partiyasından istefa vermişdir.

## Əsərləri

* Azərbaycan Demokratik Respublikası (məqalələr və sənədlər). Bakı: Elm, 1990;
* Azərbaycanın xarici siyasəti (1918–1920). Bakı: Ay-Ulduz, 1996;
* Bölünmüş Azərbaycan, bütöv Azərbaycan (məqalələr toplusu). Bakı: Ay-Ulduz, 1997;
* İranda Azərbaycan məsələsi (XX əsrin 60-70-ci illəri). Bakı: Ay-Ulduz, 1997;
* Azərbaycanın geopolitikası və neft. Bakı: Xəzər Universiteti, 2000;
* Azərbaycan Demokratik Respublikasının xarici siyasəti (dərs vəsaiti). Bakı: Qanun, 2011;
* Güneyli-Quzeyli məsələlərimiz. Bakı: Aypara, 2013;
* Güney ile Kuzey Azerbaycan sorunları. Ankara: Tebaren, 2017;
* Kuzey Azerbaycan İstiklalden İkinci İşgale (1918–1920). Ankara: Altınordu Yayınları, 2018;
* Azerbaycan Tarihi Millet-Devlet-Siyaset. Ankara: Altınordu Yayınları, 2019;
* Azerbaycan Tarihi Millet-Devlet-Siyaset. Ankara: Altınordu Yayınları, 2021 (ikinci nəşri);
* Azərbaycan tarixi: Millət-Dövlət-Siyasət. Bakı: Qanun, 2022;
* Türkçü düşüncənin əsasları. Bakı: Qanun, 2023.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* Ətəkyazının elektron kitabları: Nəsib Nəsibli

## Xarici keçidlər
Nüsrətəddin Ağquş

**Nüsrətəddin Ağquş** (?-1229) - Ərdəbil hakimi.

## Həyatı
Nüsrətəddin Ağquş həm səlcuqların, həm atabəylərin, həm də xarəzmşahlıların hakimiyyəti dönəmində adlı-sanlı əmir idi. Azərbaycanın bir çox bölgələrində iqtası vardı. Bir müddət Ərdəbil hakimi olmuşdu. 1229-cu ildə çarmıxa çəkildi.

Nüsrətəddin Ağquşun Cəlaləddin Məhəmməd adlı oğlu vardı.
Məsdərə məbədi

Masdərə məbədi və ya *[[Vəftizçi İohann|Müqəddəs Vəftizçi İohann]] kilsəsi* – Qərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan) Talın rayonunun Masdərə (21. 01. 1965 – ci ildən Dalarik) kəndində Masdərə çayı kənarında V – VII yüzillərə aid qədim ərmən – türk məbədi.

Günbəzli məbəd tipində inşa edilmiş  məbəd öz adını Masdərə toponimindən almış, "Masdərə" toponimi isə "Masların dərəsi", "Mas dərəsi" anlamında "mas" və "dərə" sözlərindən yaranmışdır. Maslar qədim dövrlərdən (təxminən e.ə. VIII əsrdən) Cənubi Qafqazda, o cümlədən Qərbi Azərbaycanda məskunlaşmış sak tayfalarının bir qoludur. Masların adı müasir Azərbaycan respublikası və Qərbi Azərbaycan ərazisində Masallı, Masazır, Maştağa, Masis, Mesxet, Xaçmas (Xaçmaz) toponimlərində də qalmışdır.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Bina xaçvari quruluşa malik olub, mərkəzi günbəzli quruluşa malikdir. Qeyri adi memarlıq quruluşuna malik olan bina bir çox özəlliklərini itirərək günümüzə çatmışdır. Məbədin pəncərələrinin ətrafı gözəl həndəsi və nəbati naxışlarla işlənmiş kəmərlə əhatələnmişdir. SSRİ dövründə, 1940–cı ildə məbəddə ermənilər tərəfindən aparılmış "bərpa" işləri zaman onun ilkin memarlıq xüsusiyyətlərinə bəzi dəyişiklikləri edilməklə və ətrafında xaçkarlar yerləşdirilməklə məbəd erməniləşdirilmişdir.

## İstinadlar


## Həmçinin bax
* Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyası

## Mənbə
* И.Шопен. Исторический памятник состояния армянской области к эпоху ее присоеденения к Российской империи, С-П.,1852, стр.286; 
* Сборник сведений о Кавказе (Списки населенных мест Кавказского края по сведениям 1873 года),Эриванская губерния, 5 т., Тифлис, 1879, № 259;  
* Ə.Ələkbərli. Qədim Türk-Oğuz yurdu - "Ermənistan", В., 1994, səh.158-161.
Ağin rayonu

**Ağin rayonu** (1961–1995-ci illərdə **Ani rayonu**) — Ermənistan SSR-da və Ermənistan Respublikasında inzibati ərazi vahidi olmuşdur. Qərbi Azərbaycanın tarixi Şörəyel mahalı (Şirək-el) ərazisində yerləşirdi.

## Tarixi
Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 12 oktyabr 1961-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Ani qoyulmuşdur. Ərazisi 429 kv. km-dir. Rayon mərkəzi şəhər tipli Molla Göyçə (03.01.1935-dən Marlik) qəsəbəsi idi. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə olan məsafə 100 km-dir.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin müxtəlif fərmanları ilə Agin rayonu üzrə dəyişdirilmiş tarixi yer adları:

## Həmçinin bax
* Qərbi Azərbaycan
* Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyası
* Erməni əhalisinin tarixi miqrasiyası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Qərbi Azərbaycan: azərbaycanlılara qarşı genosid demoqrafik statistika güzgüsündə 
* Qərbi Azərbaycanın türk mənşəlli toponimləri 
* İndiki Ermənistan qədim türk yurdu idi 
* Qərbi Azərbaycan ərazilərində yer adlarının soyqırımı
Mehmet Əli Ağca

**Mehmet Ali Ağca** () — türk cinayətkar.

## Həyatı
9 yanvar 1958-ci ildə Türkiyənin Malatya vilayətində anadan olub.

## Cinayətləri
1 fevral 1979-cu ildə "Milliyyət" qəzetinin baş redaktoru Abdi İpəkçini öldürüb. 25 iyun 1979-cu ildə yaxalanaraq 16 gün fasiləsiz sorğu-suala çəkilib. 11 iyul 1979-da həbs edilərək İstanbuldakı Maltəpə hərbi həbsxanasına göndərilib. 5 noyabr 1979-cu ildə xəstəxanadan qaçırılmaq istənilib, ancaq buna müvəffəq olunmayıb. 24 noyabr 1979-da Maltəpə hərbi həbsxanasından hərbi libasda qaçırılıb. 30 aprel 1980 – həbsxanadan qaçırılandan sonra İrana gedən Ağca, daha sonra Türkiyəyə qayıdaraq, Ankara Məbusevlərində (millət vəkili evləri) gizlənib. 30 avqust 1980-ci ildə Faruk Özgünün adına çıxarılmış pasportla Bolqarıstana gedib. 13 may 1981-ci ildə Vatikanda Papa II İoann Paveli tapança ilə vurub. Papa bu sui-qəsddən yaralı xilas olub. İtaliyada ömür boyu həbsə məhkum edilən Ağca, Papanın əfvindən sonra 15 iyun 2000-ci ildə Türkiyəyə gətirilərək, İstanbulun Kartal səmtindəki həbsxanaya yerləşdirilib. 12 yanvar 2006-cı ildə şərtlə həbsxanadan buraxılsa da, İpəkçi ailəsinin etirazından sonra 20 yanvarda yenidən həbsxanaya salınıb. 18 yanvar 2010-cu ildə təxminən 30 il həbsxanada yatandan sonra 52 yaşında həbsxanadan çıxıb.

Onun həbsxanada xristianlığı qəbul etdiyi barədə xəbərlər yayılıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ağca azadlıqda: qatil, yoxsa Məsih?
Brüs Hamberstoun

**H. Brüs Hamberstoun** (ing. *H. Bruce Humberstone*) — ABŞ kino rejissoru.

## Həyatı

Brüs Hamberstoun 18 noyabr 1901-ci ildə Nyu-Yorkda anadan olmuşdur. Uşaqlıqdan kino aktyoru kimi çalışmışdır. Ssenari üzrə klerk və bir müddət sonra rejissor assistenti vəzifəsində çalışmışdır. Amerika Kinorejissorlar Gildiyasının əsasını qoyan 28 nəfərdən biridir. Brüs Hamberstoun eləcə də "20th Century Fox" ("20-ci Əsr Foks") kino şirkətində bir neçə səssiz filmdə çalışmışdır. Hamberstoun xüsusi bir janr üzrə ixtisaslaşmamışdı; o, komediya, dram, melodram və s. janrlara müraciət edirdi. B. Hamberstoun Çarli Çanın filmlərində işlədiyinə görə hazırda xüsusilə məşhurdur. 1950-ci illərdə rejissor daha çox televiziyada fəaliyyət göstərməyə başladı. O, 1962-ci ildə öz sənətindən ayrıldı və 1984-cü ildə vəfat etdi. Brüs Hamberstoun Hollivudda məşhurların gəzinti hissəsində ulduza malikdir.

## Filmoqrafiya

# Günəşli vadinin serenadası (film, 1941) / Sun Valley Serenade

## Xarici keçidlər

*
Pərviz Heydərov

**Heydərov Pərviz Telman oğlu** (d. 19 iyul 1972, Bakı) – azərbaycanlı iqtisadçı, jurnalist.

## Həyatı

1972-ci il iyul ayının 19-da Bakı şəhərində anadan olub. 

1979-1989-cu illərdə Bakı şəhəri Səbail rayonundakı 219 nömrəli məktəbdə orta təhsil alıb. 

1989-cu ildə N. A. Voznesenski adına Leninqrad (indiki Sankt-Peterburq) Maliyyə-İqtisad Universitetinin Bakı filialına daxil olub, 1995-ci ildə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetini bitirib. 

1995-ci ilin sentyabr ayında Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyinin İqtisadi İslahatlar Mərkəzində (indiki İqtisadi İslahatlar Elmi-Tədqiqat İnstitutu) aparıcı mütəxəssis vəzifəsinə işə götürülüb. 

Hazırda Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyinin İqtisadi Elmi Tədqiqat İnstitutunun İstehsal sahələri şöbəsində aparıcı elmi işçi vəzifəsində çalışır.

1996-cı ildən ölkə mətbuatında iqtisadi mövzuda məqalələrlə çıxış edir.

3000-dən çox analitik və bir neçə elmi məqalənin müəllifidir. 

İlk məqaləsi Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin keçmiş orqanı olan "Həyat" qəzetində çap edilib. "Həyat", "Panorama", 1998-ci ildən müntəzəm olaraq "Ekspress" qəzetində, 2011-ci ildən isə həmçinin ictimai-siyasi xəbərlərdən ibarət müxtəlif internet saytlarında iqtisadi mövzuda məqalələrlə çıxış edir.

Böyük Britaniyanın "Oxfam" Beynəlxalq Humanitar Təşkilatının "Azərbaycanda yoxsulluğun azaldılması" mövzusunda keçirdiyi yazı müsabiqəsinin qaliblərindəndir.

2007-ci ilin mart ayından Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür. 

İqtisadi mövzuda məqalələrinə görə Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi tərəfindən 2007-ci ildə H. Zərdabi mükafatına layiq görülüb.

Amerika Birləşmiş Ştatlarının qanunvericilik hakimiyyətinin – Konqresin yeganə mübadilə proqramı sayılan və bilavasitə onun tərəfindən maliyyələşdirilən Açıq Dünya Proqramının iştirakçısı olaraq, 2008-ci il oktyabrın 29-dan noyabrın 11-nədək ABŞ-da səfərdə olub.

2003-2011-ci illər ərzində mətbuatda, o cümlədən İqtisadiyyat Nazirliyinin İqtisadi İslahatlar Elmi-Tədqiqat İnstitutunun elmi dərgilərində dərc olunmuş məqalələrindən seçmələrdən ibarət, “İqtisadi yüksəliş problemləri” adlı kitabın müəllifidir.

Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin 21 oktyabr 2014-cü il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişafında xidmətlərinə görə “Tərəqqi” medalı ilə təltif edilib.

## Video müsahibələr (istinadlar)

* Əhaliyə şad xəbər!! Maaş və Pensiyalar bağlı.
* Minimum maaş yaşayış minimunu keçəcək - TƏHLİL (Video)

## Xarici keçidlər

*http://oxu.az/economy/93391
*http://publika.az/p/54665
*http://az.azvision.az/news.php?id=74186 
*http://e-news.az/p%C9%99rviz-heyd%C9%99rov-olk%C9%99d%C9%99-borc-v%C9%99saitl%C9%99ri-nec%C9%99-g%C9%99ldi-paylanilir-musahib%C9%99/
* http://teleqraf.com/news/84201
* http://news.milli.az/economy/381863.html
* http://www.visions.az/business,613/
Gürcüstan 2010 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində

Gürcüstanı 2010 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Sofo Nijaradze təmsil edəcək. Təmsilçinin bu müsabiqədə ifa edəcəyi mahnı isə fevralın 27-də xüsusi televiziya şousunda təqdim olunub. Sofo Nijaradze Avroviziya 2010 müsabiqəsində "Shine" mahnısını ifa edəcək.

## Milli final

## İstinadlar
Bosniya və Herseqovina 2010 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində

Bosniya və Herseqovinanı Osloda keçiriləcək  2010 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Vukajin Brajic adlı gənc müğənni təmsil edəcək. Artıq təmsilçinin müsabiqədə ifa edəcəyi mahnı da məlumdur. Vukajin Brajic "Munja I Grom" ("İldırım və şimşək") mahnısını ifa edəcək.

## Həmçinin bax

* 2010 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rules of BH Eurosong 2010 
* BHRT Avroviziya səhifəsi
Jurnalistlər üçün hərbi məlumat kitabı

**Jurnalistlər üçün hərbi məlumat kitabı** — jurnalistlər üçün nəzərdə tutulmuş məlumat kitabı. Tərtib edənləri Rəşad Süleymanov və Ramil Məmmədlidir. Kitabın redaktoru Cavid İsmayıldır.

Kitabda müdafiə sektorundan yazan jurnalistlər, eləcə də bu mövzuya maraq göstərənlər üçün gərəkli olan bir sıra hərbi terminlərin və anlayışların izahı verilib. Hərbi Hava Qüvvələri, Hərbi Dəniz Qüvvələri, Sərhəd Qoşunları kimi spesifik strukturlara aid terminlər ayrıca bölmədə göstərilib. Kitaba Azərbaycanın hərb tarixinə bağlı günlər, hərbi nazirliklər və qeyri-hökumət təşkilatlarının ünvanları, əlaqəli şəxsləri, veb-saytları, elektron poçtları daxil edilib. 

## Mənbələr haqqında
Kitabdakı anlayışların toplanmasında müxtəlif mənbələrin məlumatlarından istifadə olunub. Sahələr üzrə terminlərin izah olunmasında APA-ya Azərbaycan Ərazilərinin Minalardan Təmizlənməsi üzrə Milli Agentlik (ANAMA), Dövlət Sərhəd Xidməti, Daxili Qoşunlar, Müdafiə Sənayesi Nazirliyi və Ehtiyatda və İstefada Olan Zabitlər İctimai Birliyi kömək göstərib.

Kitabın tərtibçiləri Rəşad Süleymanov və Ramil Məmmədov, redaktoru Cavid İsmayıldır. Kitaba ön sözü Azərbaycan Respublikası Ehtiyatda olan Zabitlər Konfederasiyasının sədri, general-mayor Dadaş Rzayev yazıb. 1000 ədəd tirajla nəşr olunan kitabça jurnalistlər arasında pulsuz paylanmışdır.

## "Hərbi vətənpərvərlik şüurunun formalaşdırılmasına KİV dəstəyi" layihəsi
"Hərbi vətənpərvərlik şüurunun formalaşdırılmasına KİV dəstəyi" adlı layihəsi çərçivəsində APA İnformasiya Agentliyinin veb-saytında 3 dildə-Azərbaycan, ingilis və rus dillərində "Hərbi" bölməsi yaradılıb, hərbi vətənpərvərlik mövzuları üzrə 12 debat keçirilib. Debatlar APA-nın saytında yayımlanıb.

## Mənbə
*  "Jurnalistlər üçün Hərbi Məlumat Kitabı"
Futzal üzrə Avropa Çempionatı

**UEFA Futzal Çempionatı** — UEFA üzvü olan futzal üzrə milli komandalar arasında keçirilən Avropa qitəsinin ən nüfuzlu turniri

## İlk dördlər

## Ölkələrin performansı
Rəzi

**Rəzi** — İranın Ərdəbil ostanının Rəzi şəhristanının mərkəzi.

Şəhərin əhalisi Azərbaycan türklərindən ibarətdirlər və Azərbaycan türkcəsinə danışırlar.

## İstinadlar
20 Yanvar abidə-kompleksi

**20 Yanvar abidə-kompleksi** — Bakıda 1990-cı il 20 yanvar faciəsi qurbanlarının xatirəsinə ucaldılmış kompleks.

1990-cı il 20 yanvar faciəsi qurbanlarının xatirəsinə ucaldılmış bu kompleks Bakı şəhərinin Yasamal rayonundakı "20 Yanvar" dairəsində yerləşir. Kompleksin tikintisinə 2009-cu ilin oktyabrında başlanıb. Azərbaycan paytaxtında "20 Yanvar abidə-kompleksi"nin açılışı 20 yanvar 2010-cu ildə olmuşdur. Abidənin açılışını Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev edib.

Kompleksin ümumi sahəsi 1500 kvadratmetrdir. Xatirə kompleksinin mərkəzində hündürlüyü postamentlə birlikdə 8 metr olan əzəmətli abidə ucaldılıb. Memarı Ədalət Məmmədov, heykəltəraşları Cavanşir Dadaşov və Azad Əliyev olan kompleksin üzərində 20 Yanvar faciəsi zamanı həlak olmuş 147 nəfərin adı və soyadı, habelə mərhum prezident Heydər Əliyevin *"1990-cı il yanvarın 20-si Azərbaycanın tarixinə ən faciəli günlərdən biri, eyni zamanda xalqımızın qəhrəmanlıq səhifəsi kimi daxil olmuşdur"* sözləri qızılı hərflərlə həkk edilib.
20 yanvar abidəsinin yerləşdiyi ərazinin yaxınlığında bir vaxtlar 11-ci sovet ordusunun şərəfinə ucaldılmış abidə var idi. Bakıda kütləvi qırğından sonra bu abidə kompleksi götürülüb.

## İstinadlar
Sünbül (dəqiqləşdirmə)

* Sünbül (çiçək) — çiçək qrupu
* Sünbül (ulduz) — Qız bürcünün a ulduzu. 
* Sünbülçiçək - sünbülçiçəkkimilər fəsiləsinə aid çoxillik soğanaqlı bitki cinsi.
Sümüklü qanoidlər

**Sümüklü qanoidlər** () — şüaüzgəcli balıqların xüsusi qrupu. Sümüklü balıqlarla qığırdaqlı qanoidlər arasında keçid forma təşkil edir. Kəllə skeleti, çənə və qəlsəmə aparatları sümüklü balıqlar tipində qurulmuşdur, lakin alt çənə qığırdaqlı qanoidlərdəki kimi çoxlu miqdarda sümüklərdən ibarətdir. Sümüklü qanoidlər ilk dəfə Permin sonunda ehtimal ki, ali qığırdaqlı qanoidlərdən əmələ gəlmişlər. Mezozoyda sümüklü qanoidlərin 7 dəstəsi yaşamış və Paleogenin əvvəlində məhv olmuşlar. Hazırda 2 dəstəsi yaşayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sünbül (çiçək)

**Sünbül** və ya **Başaq** () — çiçək qrupu; uzunsov sünbül oxu üzərində yerləşən oturaq çiçəklərdən (sadə sünbül), yaxud bir neçə çiçəyi olan sünbülcüklərdən (mürəkkəb sünbül) ibarətdir. Bağayarpağı, səhləb çiçəklilərin çoxu və s. sadə sünbülə, buğda, arpa, çovdar və s. taxıllar mürəkkəb sünbülə malikdir.

## Dində
"Quran"da sünbül haqqında belə bir ifadə var:

*"Allah yolunda mallarını xərcləyənlərin nümunəsi sünbül kimidir ki, hər sünbüldə yüz dənə vardır. Allah dilədiyinə qat-qat çoxunu verər. Allahın lütfü genişdir, O hər şeyi bilər."*

## İstinadlar
Sünbül (ulduz)

**Sünbül** — Qız bürcünün α ulduzudur. Sünbül ulduzunun vizual ulduz ölçüsü m=1,2, mütləq ulduz ölçüsü M=-2,2, spekrti B_1 V, parallaksı 0,021-dir. İşıqlığı 1000 Günəş işlığı, kütləsi 11 Günəş kütləsi, radiusu isə 2,5 Günəş radiusu tərtibindədir. Yerdən 300 i.i. uzaqlıqdadır.

## İstinadlar
Sünbülçiçəyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Yarpaqları rozet halında toplanmışdır. Çiçəkləri sünbülvarı salxımda yerləşir. Şərqi Aralıq dənizi ölkələrində yabanı halda bitən bir növü — şərq sünbülçiçəyi (*H. orientalis*) məlumdur. XV əsrin əvvəllərindən becərilir. Sünbülçiçək sortları rəngi, ölçüsü, forması və çiçək salxımının sıxlığı ilə xarakterizə olunur. Azərbaycanda mart—aprel aylarında çiçəkləyir.

## Növləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Süni ağırlıq

**Süni ağırlıq** (kosmosda) — kosmik gəmi heyəti üçün Yerdəkinə yaxın həyat şəraitinin yaradılmasını təmin edən süni ağırlıq. Uzunmüddətli kosmik uçuşlar üçün böyük əhəmiyyətə malikdir. Qısamüddətli süni ağırlıq gəminin kütlə mərkəzinə təcil verən reaktiv mühərriklər vasitəsilə yaradılır; uzunmüddətli süni ağırlıq üçün kosmik gəmi (və ya onun tərkib hissələri) öz oxlarından birinin ətrafında fırladılır. Bir-birinə trosla birləşdirilmiş iki kosmik gəmidə süni ağırlıq yaratmaq üçün onlar ümumi kütlə mərkəzi ətrafında fırlandırılmalıdır. Bu halda birləşdiriçi tros uzunluğunun dəyişdirilməsi yolu ilə süni ağırlığı tənzim etmək olur.
Sünbülqıran

**Sünbülqıran** (lat. *Citellus*, yaxud *Spermophilus*) — sincablar fəsiləsindən gəmiriçi heyvan cinsi. Bədəninin uzunluğu 20—40 sm, quyruğu, adətən bədəninin yarısının uzunluğundan qısa olur. Açıq-qum rəngində, tünd-qonurumtul-boz rəngdədir. Üst tərəfdən xallı, yaxud xırda ləkəli və tünd zolaqlıdır. Şimal yarımkürəsinin düzənlik, tundra və dağların açıq landşaftında məskən salır. Dünyada 20 növü var. Gündüz həyatı keçirir. Qış yuxusuna gedir. Əsasən, koloniyalarla yaşayır. Təhlükə hiss etdikdə dayanır və özünə xas olan fitəbənzər səslər çıxarır. Bitki ilə qidalanır; toxum ehtiyatı toplayır. İldə 1 dəfə çoxalır; 5—8 bala doğur. Sünbülqıranlar taxılların təhlükəli zərərveriçisidir; bir sıra xəstəliklərin təbii daşıyıcısıdır. İri növləri xəz sənayesi obyektidir. Qazıntı qalıqları Miosendən məlumdur.

## Növləri

**Spermophilus adocetus*
**Spermophilus alashanicus*
**Spermophilus annulatus*
**Spermophilus armatus*
**Spermophilus atricapillus*
*Kaliforniya sünbülqıranı *Spermophilus beecheyi*
**Spermophilus beldingi*
*Aydax sünbülqıranı *Spermophilus brunneus*
**Spermophilus canus*
*Avropa sünbülqıranı *Spermophilus citellus*
**Spermophilus columbianus*
*Daur sünbülqıranı *Spermophilus dauricus*
**Spermophilus elegans* 
*Суслик краснощёкий *Spermophilus erythrogenys*
**Spermophilus franklinii* 
*Sarı sünbülqıran *Spermophilus fulvus *
*Qızılı sünbülqıran *Spermophilus lateralis*
**Spermophilus madrensis* 
*Böyük sünbülqıran *Spermophilus major*
**Spermophilus mexicanus*
**Spermophilus mohavensis* 
**Spermophilus mollis*
*Qafqaz sünbülqıranı *Spermophilus musicus*
*Qütb sünbülqıranı *Spermophilus parryii*
**Spermophilus perotensis*
*Kiçik sünbülqıran *Spermophilus pygmaeus* 
**Spermophilus relictus*
**Spermophilus richardsonii* 
**Spermophilus saturatus*
*Xallı sünbülqıran *Spermophilus spilosoma* 
*Çil-çil sünbülqıran *Spermophilus suslicus*
**Spermophilus tereticaudus*
**Spermophilus townsendii*
*Onüçzolaqlı sünbülqıran *Spermophilus tridecemlineatus*
*Uzunquyruq sünbülqıran *Spermophilus undulatus*
*Daşlıq sünbülqıranı *Spermophilus variegatus* 
**Spermophilus washingtoni* 
*Kiçik Asiya sünbülqıranı *Spermophilus xanthoprymnus*
Ağbaba

* Ağbaba mahalı — Qərbi Azərbaycan ərazisində mahal.
* **Ağbaba** — Qars vilayətinin Qars qəzasında, indi Amasiya rayonunda kənd.
* Ağbaba dağı — Qars vilayətinin Qars qəzasında, Ağbaba — Şörəyöl bölgəsində, indi Qızılqoç (Qukasyan) rayonu ərazisində dağ.
* Ağbaba — Kəlbəcər rayonunun şərq hissəsində, Qarabağ silsiləsində dağ.
* Ağbaba (Qars)

## Həmçinin bax
* Ağababa
Zəka (jurnal)

***Zəka*** – elmi-publisistik, ədəbi-bədii jurnal. Azərbaycan Respublikası Mətbuat Nazirliyinin, Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin  birgə nəşri olub. 

## Tarixi
1992-ci ilə qədər "Kitablar aləmində" adı ilə nəşr olunub.  Jurnala İsrafil Nəzərov, Sabir Tarverdiyev, Səyadulla Kərimli kimi Azərbaycanın tanınmış jurnalist-yazıçıları baş redaktorluq edib. 1992-ci ildən "Zəka" adı ilə buraxılıb.  Bilavasitə, həmin jurnalın davamçısıdır. Lakin o öz sələfindən məxsusi məzmun və mündəricəsinə, işıqlandırdığı məsələlərin əhatə dairəsinə, aktuallığına, elmi sanbalına görə xeyli fərqlənmişdir. Jurnalda Azərbaycan tarixinin, ədəbiyyatının, mədəniyyətinin qaranlıq, kölgəli səhifələrinin açılmasına kömək edə biləcək publisistik materiallara daha çox üstünlük verilmişdir. "Zəka" jurnalının  bu müddət ərzində (1992-2006 və 2009 - cu illər) baş redaktoru yazıçı-publisist Səyadulla Kərimli olub.

## Ədəbiyyat
* 1."Kitablar aləmində" jurnalının 1965–1980-ci il nömrələri.
* 2."Kitablar aləmində" jurnalının 1981–1992-ci il nömrələri.
* 3. Səyadulla Kərimli."Qüvvələrimizi birləşdirsək…"(baş məqalə),"Zəka" jurnalı,1992, nömrə-1.

## Mənbə
* *[[Səyadulla Kərimli]],"Zəka" jurnalı,1992,nömrə-1.*
* *"Zəka" jurnalının 1992-2000-ci il nömrələri.*

## Xarici keçidlər
Hrazdan

**Hrazdan** və ya **Razdan** (1959-cu ilədək **Aşağı Axta**) — Ermənistan Respublikası ərazisində yerləşən şəhər. Hrazdan rayonunun mərkəzi. Zəngiçay sahilində yerləşən kiçik şəhər. 1959-cu ildən respublika tabeli şəhər.

## Tarixi
Aşağı Axta — İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indi Axta (Hrazdan) rayonunda kənd. Zəngiçayın yaxınlığında yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim fərqləndirmə mənasını bildirən aşağı sözü ilə padar türk tayfasının bir qolunu təşkil
edən axta etnoniminin birləşməsindən əmələ gəlmiş etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 30 iyun 1959-cu il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Hrazdan qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1897-ci ildə 119 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

XX əsrin əvvəllərində, 1905–1906-cı illərdə azərbaycanlılar kənddən qovulmuş və kənd ermənilərin yaşayış məntəqəsinə çevrilmişdir. 1926-cı ildə kənddə cəmi 3 nəfər azərbaycanlı yaşamış və sonralar onlar da qovulmuşlar. Kənd rayon mərkəzi ilə birləşdirilmişdir.

İllər üzrə əhalisi:

## Mənbə
* Əziz Ələkbərli, "Qədim türk-oğuz yurdu "Ermənistan"", Bakı, "Sabah", 1994.
* PDF versiyası. // Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri. Müəllifi: İ. M. Bayramov; Redaktorları: B. Ə. Budaqov, H. İ. Mirzəyev, S. A. Məmmədov. Bakı: "Elm" nəşriyyatı, 696 səh. ISBN 5-8066-1452-2
* Həbib Rəhimoğlu. "Silinməz adlar, sağalmaz yaralar", Bakı, "Azərnəşr", 1997.
* B. Ə. Budaqov, Q. Ə. Qeybullayev. "Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti". Bakı, "Oğuz eli", 1998.
* Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası, Bakı, "Gənclik", 1995.

## İstinadlar
Martuni rayonu (Ermənistan)

**Martuni rayonu** — Ermənistan Respublikası ərazisində mövcud olmuş rayon. Mərkəzi Martuni şəhəri olmuşdur. Qərbi Azərbaycanın Göyçə mahalının ərazisində yerləşirdi.

## Tarixi
1930-cu il sentyabrın 9-da yaradılıb. Ərazisi 1185 kv.km-dir. Rayon mərkəzi Aşağı Qaranlıq (dəyişdirilmiş adı Martuni) şəhəridir. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə olan məsafə 130 km-dir.

Bir tərəfdən Göyçə gölünə (dəyişdirilmiş adı Sevan) söykənən rayon digər tərəflərdən Basarkeçər və Göyçə yaylaları ilə dövrələnmişdir. Soylan rayonu ərazisində Arpaçayın üzərindəki Keçid su anbarından başlanan Arpa-Göyçə kanalı Martuni rayonunun ərazisindən keçərək rayonun Aşağı Alçalı kəndi yaxınlığında Göyçə gölünə tökülür. Əziznər, Asaymirzə yaylaqları və Səlim aşırımı (hünd.2410 m), Ərmağan (hünd.2829 m) dağları da rayonun ərazisinə düşür.

**Martuni rayonunun kəndləri** — Kolagirən, Mədinə, Aşağı Alıcalı, Əliqırıq, Vəliağalı, Yuxarı Qaranlıq, Göl kəndi, Yuxarı Adıyaman, Aşağı Adıyaman, Dəlikdaş, Təzəkənd, Əbdülağalı, Aşağı Gözəldərə, Zolağac

1948–1951-ci illərdə Martuni rayonunun azərbaycanlı kəndlərinin demək olar ki, hamısı bütünlüklə boşaldılmışdır.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin müxtəlif fərmanları ilə Martuni rayonu üzrə dəyişdirilmiş tarixi yer adları:

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qərbi Azərbaycan: azərbaycanlılara qarşı genosid demoqrafik statistika güzgüsündə 
* Qərbi Azərbaycanın türk mənşəlli toponimləri 
* Vandalizm: tarixi adlara qarşı soyqırımı. Bakı, "Təhsil", 2006, 92 səh. 
* İndiki Ermənistan qədim türk yurdu idi 
* Qərbi Azərbaycan ərazilərində yer adlarının soyqırımı 

## Həmçinin bax
* Qərbi Azərbaycan
* Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyası
* Erməni əhalisinin tarixi miqrasiyası
Hrazdan rayonu

**Hrazdan** və ya **Razdan rayonu** (1930–1959-cu illərdə **Axta rayonu**) — Ermənistan SSR-də və Ermənistan Respublikasında inzibati ərazi vahidində rayon. Qərbi Azərbaycanın tarixi Dərəçiçək mahalı ərazisində yerləşirdi.

## Tarixi
1930-cu il sentybarın 30-da yaradılıb. 1959-cu il iyunun 30-na qədər Axta rayonu, həmin tarixdən etibarən isə Hrazdan rayonu adlandırılıb. Ərazisi 936 kv.km-dir. Rayon mərkəzi Hrazdan şəhəridir. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə olan məsafə 50 km-dir.

Axta rayonu ərazisindən Zəngiçay və onun qolu Böyükçay (dəyişdirilmiş adı Marmarik) axıb gedir. Axta rayonunun aid olduğu Dərəçiçək mahalının adı Aşağı Axtadan Şərqə doğru uzanan meşənin içərisində, Əlibəy dağının ətəyində yerləşən Dərəçiçək kəndinin adından götürülüb. Bu yerlər həmişə İrəvan xanlarının diqqət mərkəzində olub. İrəvan xanlarından Pənah xanın buradakı sarayı XX əsrin 60-cı illərinə kimi saxlanılmışdı.

Dərəçiçək mahalının Şimalından Böyük Qarakilsəyə qədər uzanan Teş dağları Gürcüstan ağzına gedib çıxır. Tədqiqatçılar "teş" sözünün dış sözünün fonetik forması olduğunu və bu kəlimənin Dış Oğuzların sərhəddini göstərdiyini bildirirlər. Maraqlıdır ki, ermənilər də bu sözü dırs kimi "bayır", "çöl" anlamında işlədirlər.

Kitabi Dədə Qorqud boylarında adı çəkilən Altuntaxtın da Dərəçiçəkdə olduğu haqqında da araşdırmalar aparılıb. Doğrudan da Dərəçiçəkdə Misxana kəndindən Şimal Şərqdəki yaylağın adı Altuntaxt yaylağıdır.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin müxtəlif fərmanları ilə Axta rayonu üzrə dəyişdirilmiş tarixi yer adları:

## Mənbə
* ASE, VIII cild, Bakı, 1984-cü il, səh. 75

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qərbi Azərbaycan: azərbaycanlılara qarşı genosid demoqrafik statistika güzgüsündə 
* Qərbi Azərbaycanın türk mənşəlli toponimləri 
* Vandalizm: tarixi adlara qarşı soyqırımı. Bakı, "Təhsil", 2006, 92 səh. 
* İndiki Ermənistan qədim türk yurdu idi 
* Qərbi Azərbaycan ərazilərində yer adlarının soyqırımı 

## Həmçinin bax
* Qərbi Azərbaycan
* Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyası
* Erməni əhalisinin tarixi miqrasiyası
Karib hövzəsi

**Karib hövzəsi** və ya **Vest-Hind** — Karib dənizi, Karib adaları və sahil ərazilərini əhatə edən coğrafi region. Karib hövzəsi ölkələrinə daxildir: Yamayka, Haiti, Kuba, Dominikan Respublikası, Puerto-Riko, Qrenada, Sent-Lüsiya və s.

Bu bölgə Meksika körfəzi və Şimali Amerikanın cənub-şərqində, Mərkəzi Amerikanın şərqində və Cənubi Amerikanın şimalında yerləşir. Əhalisi 37,5 milyon nəfərdir.
Azlıqlar

**Azlıqlar** — etnik azlıqlar ayrı-ayrı xalq və millətləri təşkil edən etnik birlikdən qopmuş, etnik proseslər zamanı xüsusi forma və məzmun kəsb etmiş ayrıca etnik qurumlardan ibarət olur. Hər bir etnik azlığın öz dili, öz adət-ənənəsi və mənəvi birliyi mövcuddur. Etnik azlıq adətən müəyyən bir ərazidə kompakt halında yaşayır. Etnik azlıq üçün səciyyəvi olan bu xüsusiyyətlər onun başqa xalq və millətlərlə qaynayıb-qarışmasına heç də mane ola bilməz. Eyni zamanda, etnik azlıqlar tarixən baş verən etnik proseslər nəticəsində öz keçmiş etnik əlamətlərini saxlamaqla bərabər qonşu xalq və millətlərdən də müəyyən əlamətlər və xüsusiyyətlər əxz edə bilər. Bu mənada respublikamızda yaşayan etnik azlıqlar da istisna təşkil etmirlər.

Azərbaycanda ruslar, ermənilər, ukraynalılar, beloruslar, gürcülər, avarlar, ləzgilər, başqırdlar, tatarlar, yəhudilər, kürdlər, osetinlər, laklar kimi milli azlıqlar; talışlar, udilər, dağ yəhudiləri, saxurlar kimi azsaylı xalqlar; Ahısxa türkləri, tatlar, lahıclar, buduqlular, qrızlılar, haputlular, ceklilər, xınalıqlılar, əliklilər, yergüclülər, ingiloylar, Krım tatarları, gürcü yəhudiləri, kazaklar, tabasaranlar kimi etnik azlıqlar yaşayırlar.

## İstinadlar
Noyemberyan rayonu

**Barana rayonu**, **Noyemberyan rayonu** — Qərbi Azərbaycanda (indiki Ermənistan Respublikası), Dağ Borçalının Loru mahalında rayon.

1937-ci il 31 dekabrda yaradılıb. Mərkəzi Noyemberyan (İncəsu, Barana) şəhəridir. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə olan məsafə 187&nbsp;km-dir.

Qərbi Azərbaycan - Qaraqoyunlu Dərəsinin şimalını əhatə edən Barana mahalının adı Baranlı sülaləsi ilə bağlıdır.

Baranlı sülaləsi Qaraqoyunlular dövlətinin baniləri Qara Mansurun oğlu Bayram Xoca, Qara Yusif (Qaraqoyunlular) və Sultanqulu bəy Baranlı (Qütbşahlar dövlətinin banisi) kimi nümayəndələri ilə tanınır.

Rayonun Barana adı tarixi mənbələrdə kənd və mahal adı kimi qeyd olunur. V.V.Radlovun fikrincə "barana" türk sözüdür və rus dilindəki "baran" sözü də qədim türklərin dilindən keçmişdir. Barana isə qoyunlu yer anlamındadır. Azərbaycan tarixçiləri isə bu toponimi Ağqoyunlu və Qaraqoyunlu tayfaları ilə bağlayır.

Sözügedən yer 1938-ci ildən Noyemberyan kəndi adlanmış, 1971-ci ildə qəsəbə olmuşdur. 1937-ci ildən bəri rayonun inzibati mərkəzidir.

1988-ci ilə kimi azərbaycanlıların yaşamağa davam etdikləri və həmin il tərk etməyə məcbur olduqları yaşayış məntəqələri: Ləmbəli, Yuxarı Körpülü, Aşağı Körpülü, Ayrım qəsəbəsi.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin müxtəlif fərmanları ilə Barana rayonu üzrə dəyişdirilmiş tarixi yer adları:

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* Qərbi Azərbaycan: azərbaycanlılara qarşı genosid demoqrafik statistika güzgüsündə  
* Qərbi Azərbaycanın türk mənşəlli toponimləri 
* Vandalizm: tarixi adlara qarşı soyqırımı. Bakı, "Təhsil", 2006, 92 səh.
* İndiki Ermənistan qədim türk yurdu idi
* Qərbi Azərbaycan ərazilərində yer adlarının soyqırımı
 
## Həmçinin bax
*Qərbi Azərbaycan
*Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyası
*Erməni əhalisinin tarixi miqrasiyası
Petro-Canada

**Petro-Canada** — Şimali Amerikanın ən böyük neft şirkətlərindəndir. Baş qərargahı Kanadanın Kalqari şəhərində (Alberta əyaləti) yerləşir.

Petro-Canada 1975-ci ildə *Crown Corporation* tərəfindən qurulmuşdur. Şirkət həmçinin avtomobil və sənaye yağları istehsalı ilə şöhrət qazanmışdır. Şirkətin Azərbaycanda rəsmi nümayəndəliyi də fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Quqark rayonu

**Quqark rayonu**, **Kirovakan rayonu**, **Böyük Qarakilsə rayonu** — Ermənistan Respublikası ərazisində mövcud olmuş rayon. Rayon mərkəzi əvvəlcə Yaqublu (Meğrut) qəsəbəsi, sonralar isə Quqark şəhəri olmuşdur. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə olan məsafə 149 km-dir.

## Tarixi
1930-cu il sentyabrın 9-da yaradılıb. 1935-ci il yanvarın 3-ə qədər Böyük Qarakilsə rayonu (1930–1935), həmin tarixdən 1962-ci ilə, yəni ləğv olunana qədər Kirovakan rayonu (1935–1962) adlandırılmışdır. 1964-cü ildə yenidən bərpa edilmiş və 1995-ə yəni yenidən ləğv edilənə qədər Quqark rayonu adlandırılıb. Ərazisi 766 kv.km-dir.

Böyük Qarakilsə rayonunun ərazisi Çar Rusiyası dövründə Yelizavetpol quberniyasının Qazax qəzasına daxil olub. Rayon ərazisini Pəmbək yarıb keçir. Qərbi Azərbaycanın Pəmbək mahalının bir hissəsi bu rayonun ərazisinə düşür.

1988-ci ilə qədər azərbaycanlıların yaşamaqda davam etdikləri və həmin il tərk etməyə məcbur olduqları yaşayış məntəqələri:Hallavar, Yuxarı Kilsə, Mollaqışllaq, Xancığaz, Heydarlı, Aşağı kilsə, Vartana, Yaqublu, Arçut, Böyük Qarakilsə.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin müxtəlif fərmanları ilə Böyük Qarakilsə rayonu üzrə dəyişdirilmiş tarixi yer adları:

## Həmçinin bax
* Qərbi Azərbaycan
* Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyası
* Erməni əhalisinin tarixi miqrasiyası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qərbi Azərbaycan: azərbaycanlılara qarşı genosid demoqrafik statistika güzgüsündə 
* Qərbi Azərbaycanın türk mənşəlli toponimləri 
* Vandalizm: tarixi adlara qarşı soyqırımı. Bakı, "Təhsil", 2006, 92 səh. 
* İndiki Ermənistan qədim türk yurdu idi 
* Qərbi Azərbaycan ərazilərində yer adlarının soyqırımı
Böyük Qarakilsə

**Vanadzor** (erm. Վանաձոր) əvvəl Böyük Qarakilsə, Qarakilsə (erm. Մեծ Ղարաքիլիսա, Ղարաքիլիսա), Kirovakan (erm. Կիրովական) — Ermənistan Respublikasında şəhər, Loru mərzinin inzibati mərkəzi. Keçmiş Quqark rayonunun inzibati mərkəzi.

## Tarixi
1924-cü ildən respublika tabelidir. İrəvan şəhərindən 145 km məsafədədir.

Böyük Qarakilsə İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasının Pəmbək bölgəsində kənd olmuşdur. 1930-cu il sentyabrın 9-da yaradılıb. 1935-ci il yanvarın 3-ə qədər Böyük Qarakilsə (1930–1935), Erm. SSR AS RH-nin 3.l.1935-ci il fərmanı ilə həmin tarixdən 1993-cü ilə, yəni ləğv olunana qədər Kirovakan, 1993-cü ildən etibarən isə Vanadzor adlandırılmışdır.

Toponim alban məbədinin adı əsasında yaranmışdır. Həmin ərazidə yerləşən kilsə qara daşdan tikildiyi üçün Qarakilsə adlanmış və sonra da Qarakilsə toponimə çevrilmişdir. "Böyük" sözü fərqləndirici əlamət bildirir. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

## Coğrafiyası
Şəhər Bazum və Pəmbək silsilələri arasındakı çökəklikdə yerləşir.

## Əhalisi
1835-ci ilə olan məlumata əsasən Gürcüstan quberniyasının Şörəyel – Pəmbək distansiyasında, Pəmbək çayının sağ sahilində yerləşən Qarakilsə kəndinin əhalisi 103 tatar ailəsindən ibarət idi.

1980-ci ildə 149 min əhalisi olub və əhalinin əksəriyyətini azərbaycanlılar təşkil edirdi.

Böyük Qarakilsənin əksəriyyətini hazırda etnik ermənilər təşkil edir.

## İstinadlar