Kaspilər

**Kaspilər** (yun. Κάσπιοι *Kaspioi*, aram. *kspy*, erm. կասպք *Kasp’k’*, fars. کاسپین *Kāspiān*) — eramızdan əvvəl 1-ci minillikdə Xəzər dənizinin cənubunda və cənub-qərbində məskunlaşmış maldarlıqla məşğul olan tayfalarıdır. İlk dəfə V əsrdə Herodot tərəfindən qeyd edilmişdir. e.ə e. XI və XV məhəllələrdən (satrapiyalardan) olan Əhəmənilərin qolları kimi, saklarla yanaşı yaşayan bir qəbilə. Artıq e.ə. 1-ci əsrdə başqa etnik birləşmələrlə qarışdı. Tarixçilərin dediyinə görə, dəniz sahilinə yaxın yerləşən sak-massaget tayfaları kaspilər kimi adlanırdı. Alimlərin fikrincə, erkən antik dövrdə kadusilər "kaspilər "adı altında xatırlandırılır. Qeyd etmək lazımdır ki, hətta sonrakı dövrlərdə də " kadusilər mahalı" və "kaspilər mahalı" tarixçilər üçün fərq vermirdi. Buna görə də kadusilərin XI satraplığın bir hissəsi olduğunu güman etmək olar. Kaspilər adı ilə Kaspi dənizi də öz adını, eləcə də tarixi bölgələrdən biri olan Kaspiana adını almışdır. Qədimdə Albaniyaya aid olmayan bu ərazi indi Şimali Azərbaycana məxsusdur. III əsrdən bu ərazi Balasakan adı ilə məlumdur.

## Etnonim

Seyran Vəliyev İvan Şopenə istinadən "Kaspi" sözün farsca "Atların yeri" mənasını verən Qa-asp kimi oxunmasını təklif edir. Kaspi dənizinin müasir adını qədim tayfalardan — *Kaspilərdən* (atçılar) alması da deyilir. Daha sonra qeyd olundu ki, kaspilərin ölkəsində çoxlu öküz və at sürüləri vardır. Ktesiyin məlumatlarından aydın olur ki, qədim Baktriyada çoxlu dəvələr olub ki, onlardan xüsusilə hərbi işlərdə istifadə olunurdu. O, kaspiləri təsvir edərək dedi ki, onların "çoxlu sayda dəvələri var, ən böyüyü [onların] ən böyük atları boydadır, [onların] qeyri-adi yaxşı yunları var. Onların yunları çox zərifdir, buna görə yumşaqlıqda milet yunundan geri qalmır. Kahinlər və kaspilərin ən varlıları və nüfuzluları onlardan paltar geyirlər". Başqa bir izahat isə kasp sözünün Qafqazı bəzən adlandırdığı kimi kas cəmliyindən əmələ gəldiyini göstərir.

## Mənşəyi
1971-ci ildə  Misirdən aramey papiruslarında tapdığı onomastik məlumatları kaspilərlə bağlı dərc etdirdi. Bu məlumat əsasında belə qənaətə gəlmək olar ki kaspilər ya İran mənşəli, ya da İranın güclü təsiri altında olan xalqdır. Kaspilərin adlarının çoxu İran mənşəlidir. Əvvəllər kaspilərin mənşəyi mübahisələrə səbəb olurdu. Bir sıra tədqiqatçılar xəzərləri Hind-Avropadan əvvəlki tayfa hesab edirlər. Məsələn, Ernst Herzfeld onları eramızdan əvvəl II minilliyə aid İran dağlarının kassitləri ilə eyniləşdirdi, məlum dillərin heç birinə aid olmayan bir dildə danışan. İqor Dyakonov kaspilərin kassitlərlə qohum hesab edirdi. Lakin Riçard Nelson Fray kassitlərin və kaspilərin eyniləşdirilməsinə qarşı çıxdı. Onlar haqqında məlumatlar qədim və erməni mənbələrində olması qeyd edilib. Herodot yunanlara qarşı yürüşə çıxan fars padşahı I Kserksin qoşunlarını təsvir edərkən çox maraqlı məişət təfərrüatlarını verir: "İskit tayfası olan sakların başlarında qalın keçədən düzəldilmiş sivri papaqlar vardı, düz dayanırdı; şalvar geyinmiş, yerli yayları, qısa qılıncları və nəhayət, baltaları, saqarları vardı. Baktriyalılara və saklara I Daranın oğlu Quştāsp başçılıq edirdi. Kaspilər yun xitonlar (sisirlər) geyinmişdilər, yerli qamış yayları və akinakeləri (qısa əyri qılınclar) vardı. Sarangilər boyalı paltarlarda yürüş etdilər; ayaqqabıları dizlərinə qədər; onların yayları və nizələri midiyalılarınkı kimi idi.  qeyd etniyinə görə kadusilər və kaspilər İskit mənşəli barbar xalq olublar.

Antonina Nadiradzenin fikrincə, Kaspi dənizi müasir adını vaxtilə sahillərində yaşamış skif mənşəli kaspilərin adından yaranmışdır.  deyir ki "pamir sakları əslində qədim kaspirlərin bir hissəsi idi".  15-ci satrapiyanın kaspilərini Aral dənizinin şərqində yerləşdirirdi. Onun fikrincə, bu kaspilər Soqdiananın yanında olan, I Daranın hakimiyyətinin altında olan saklarla eyni tayfadır. Yunan tarixçiləri Aral dənizinin şərqindəki bu sakları massaget və dah, dəniz sahilinə yaxın oturanları isə kaspilər kimi adlandırırdılar. Həmçin yunanlar kaspiləri massagetlər adı altrında, yəni "böyük saklar" kimi adlandırırdılar.

## Kaspilərin adətləri
 fikrincə, "maqlar sərgiləmə adətini kaspilərdən və ya orta Asiya tayfalarından götürmüşlər. Bəzi tədqiqatçılar maqların özlərini sak mənşəli tayfa hesab edirlər".  bu haqda yazırdı: "Maqlar ölülərini heyvanlar tərəfindən parçalanması üçün qoyub getmək adəti, şübhəsiz ki, Xəzər dənizinin cənub sahilində yaşamış qədim kaspilərin dəfn üsuluna gedib çıxır". Və sonra  Strabondan sitat gətirir: "Yetmiş yaşdan yuxarı insanları acından öldürən kaspilər uzaqdan müşahidə apararaq onları səhralara aparırlar: əgər mərhum quşlar tərəfindən xərəkdən sürüklənərsə, o, mübarək sayılır, amma əgərheyvanlar və ya itlər tərəfindən, o daha az (hörmətli), əgər heç kim tərəfindən, o, bədbəxt sayılır ".  kaspilərin skif adətləri haqqında yazmışdır.

Kaspilər itləri də insanlar kimi "ər qəbirləri"ndə eyni şərəflə basdırılır. Ümumi qəbul edilmiş qaydalara əsasən itlərin basdırılması Baktriya arxeologiyasına məlumdur və "Videvdat" tərəfindən təmin edilir. Son Tunc dövrünə aid Cənubi Tacikistan dağ məskənlərinin mədəniyyətinə çevrilmiş Neolit ​​Hissar mədəniyyətinin arxeologiyasında, eləcə də onlara yaxın Kəşmirin Burzaxom mədəniyyəti arxeologiyasında yuxarıda haqqında deyilənlərin hamısına rast gəlinir.
 kaspilərin Ekbatanda balıq satdıqlarını və bəzi gözəl balıq məhsulları da hazırladığlarını qeyd etmişdi. İqrar Əliyev onların "dəvələrə yükləyib Ekbatana "duzlu və qurudulmuş balıq" gətiriməyini qeyd etmişdi. Atropatena zəngin faunaya malik idi. Qaradağ və Talış meşələrində, həmçinin Zaqros dağlarında cüyür, maral, qaban, pələng, bəbir, canavar çoxlu sayda yaşayırdı. Ədəbiyyatda "siçanların yerli şər" olduğu kaspilərin gəmiricilərlə necə mübarizə aparması haqqında məlumatlar qorunub saxlanılmışdır.

## Kaspilərin adları
Kaspilərin e.ə. VI əsrə (dəqiq e.ə. 525-ci il) aid şəxs adlarının bir çoxu izah edilmişdir. Elefantina papiruslarında tapılan xəzərlərin adları: *Atarlı, Baqazuşta, Bazu, Barbari, Bef Vayavabil, Darga, Inbulia, Misdai, Pulliyan, Ubli (Wabil), Hayhe, Şatibara, Şatibarzana.* Baqazuşta adı E. Krelinqə görə, midiya dilindən gəlir və "Allahdan razı olan" kimi tərcümə olunur. Baqazuşta Bazunun oğlu idi və atasınadın adı Bazu da İran adıdır, çünki o, iranca "əl" sözünü bildirir. 

## Varisləri
Iqor Dyakonov talış dilinin qədim Midiya dialektlərindən biri olduğuna inanan Boris Millerin fikri ilə razılaşır. Eyni zamanda, o, yeni bir fərziyyə irəli sürür: talışların qədim əcdadlarını kaspilər adlandrır. Bu fikir ilə tam razılaşmaq olmur. Təbii ki iraniləşmiş hissəsi talışların ataları ola bilər. Ama tam olaraq talışların atalarıdır demək düzgün deyil. Çünki kas adlı Türk tayfası da yaşamış tarixdə. Kas tayfa adı və tayfa anlamına gələn pi şəkilçi ilə düzəlmiş bir etnonimdir. 

## İstinadlar