Qida şüalanması

**Qida şüalanması** — mikroorqanizmlər, bakteriyalar, viruslar və ya həşəratlar kimi bioloji çirkləndiriciləri məhv etmək üçün qidaların ionlaşdırıcı şüalanmaya məruz qalmasını əhatə edən proses. Bu, qida məhsullarının keyfiyyətini artırmaq və onların müxtəlif patogen mikroorqanizmlərdən təmizlənməsini təmin etmək məqsədilə tətbiq edilir. Bu metod yüksək enerjili elektromaqnit şüalarının – qamma, elektron və rentgen şüalarının qida məhsullarına yönəldilməsini əhatə edir. Şüalanma prosesi qida məhsullarının təzəliyini qorumaq, saxlama müddətini uzatmaq və mikroorqanizmləri məhv etmək üçün effektiv üsul kimi qəbul edilir.

## Əhatə dairəsi
Bu texnologiya xüsusilə meyvə-tərəvəz, ət və quş əti məhsulları, balıq və digər dəniz məhsullarında geniş tətbiq olunur. Şüalanma vasitəsilə qida məhsullarının mikrobial kontaminasiyası aradan qaldırılır və bakterial infeksiyaların riski əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Bundan əlavə, qida məhsullarının təzəliyini uzun müddət qorumaqla, onların saxlanma müddətini artırmaq mümkün olur. Şüalanma prosesi xüsusi avadanlıqla həyata keçirilir. Bu zaman qida məhsulları müəyyən radioaktiv şüa mənbəyinə, məsələn, kobalt-60 və ya sezium-137 izotoplarına məruz qalır. Elektromaqnit şüaları məhsulun üzərinə yönəldilir və nəticədə mikroorqanizmlər və zərərvericilər məhv edilir.

Qida şüalanması zamanı tətbiq olunan şüalanma dozası elə seçilir ki, məhsulun keyfiyyəti və təhlükəsizliyi qorunsun. Bununla yanaşı, qida məhsulunun kimyəvi tərkibində, xüsusilə vitaminlər və antioksidantlarda minimal dəyişikliklərə yol verilməsi təmin edilir. Bu texnologiya qida təhlükəsizliyi sahəsində bir sıra üstünlüklərə malikdir. Şüalanma vasitəsilə məhsullar sterilizə edilir və zərərli mikroorqanizmlərdən təmizlənir, bu da onların daha uzun müddət təzə qalmasını təmin edir. Kimyəvi pestisidlərdən istifadə etmədən mikroorqanizmlərin məhv edilməsi isə ekoloji baxımdan üstünlük hesab olunur.

## Qəbulu
Bununla belə, qida şüalanması ilə bağlı bəzi mübahisələr də mövcuddur. Bəzi insanlar bu texnologiyanın qida məhsullarının molekulyar tərkibini dəyişdirə biləcəyindən narahatdır. Vitaminlərin və antioksidantların məhv olması və ya radiasiyaya məruz qalmış qidaların sağlamlıq üçün potensial təhlükələri ilə bağlı fikirlər də mövcuddur, lakin genişmiqyaslı elmi tədqiqatlar və beynəlxalq təşkilatların təsdiqləri bu narahatlıqların əsassız olduğunu göstərir. ABŞ Qida və Dərman İdarəsi (FDA), Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) və digər qurumlar qida şüalanmasını təhlükəsiz və effektiv bir üsul kimi təsdiq etmişdir.

Qida şüalanması bu gün müxtəlif məhsullarda tətbiq olunur. Qırmızı ət, toyuq, dəniz məhsulları, təzə meyvə-tərəvəz və hətta ədviyyatlar kimi məhsullar bu texnologiya ilə zərərvericilərdən və patogenlərdən təmizlənir. Bundan əlavə, şüalanma vasitəsilə kartofun cücərməsi əngəllənir, buğda və buğda unları zərərvericilərdən qorunur və ferment preparatları sterilizə edilir. Şüalanma texnologiyasının tətbiqi ilə qida tullantılarının azalması, məhsulun keyfiyyətinin qorunması və qida təhlükəsizliyinin təmin edilməsi kimi mühüm üstünlüklər əldə edilir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* World Health Organization publications:
** Safety and nutritional adequacy of irradiated food, WHO, Geneva, 1994
** High-dose irradiation: Wholesomeness of food irradiated with doses above 10 kGy, WHO, Geneva, 1999, Technical Report Series No. 890
* 
* Diehl, J. F., Safety of irradiated foods, Marcel Dekker, N. Y., 1995 (2. ed.)
* Satin, M., Food irradiation, Technomic, Lancaster, 1996 (2. ed.)
* Urbain, W. M., Food irradiation, Academic Press, Orlando, 1986
* Molins, R. (ed.), Food irradiation&nbsp;– Principles and applications, Wiley Interscience, N. Y., 2001
* Sommers, C. H. and Fan, X. (eds.), Food Irradiation Research and Technology, Blackwell Publishing, Ames, IA, 2006
* *The Food That Would Last Forever : Understanding the Dangers of Food Irradiation*, by Gary Gibbs, Garden City Park, N. Y. : Avery Pub. Group, c1993
* anon., Food Irradiation: Available Research Indicates That Benefits Outweigh Risks, RCED-00–217, August 24, 2000, Government Accountability Office, United States General Accounting Office, Resources, Community, and Economic Development Division, Washington, D. C. 20548 "Food Irradiation"
* 
* 
* Evaluation of the Significance of 2-Dodecylcyclobutanone and other Alkylcyclobutanones 

## Xarici keçidlər

* Codex Alimentarius
** 
** Codex Alimentarius Recommended International Code of Practice Code for Radiation Processing of Foods (CAC/RCP 19–1979, rev.2&nbsp;– 2003) 
** General Standard for the Labelling of Prepacked Foods (CODEX STAN 1–1985) 
* Food Irradiation Processing Alliance FIPA represents the irradiation service industry, manufacturers of food irradiators and suppliers of cobalt-60 sources.
* , Center for Food Safety and Applied Nutrition (US Government)
* , a series of 14 fact sheets, International Consultative Group on Food Irradiation, International Atomic Energy Agency, Vienna, 1991
* Bibliography on Food Irradiation , Federal Research Centre for Nutrition and Food, Karlsruhe, Germany
* IAEA interactive map of irradiation facilities 
*