open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rövşən İbrahimov

**Rövşən Hüseyn oğlu İbrahimov** () — Naftalan Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı (18 may 2018 – 24 fevral 2019).

## Həyatı
Rövşən Hüseyn oğlu İbrahimov 20 avqust 1967-ci ildə Siyəzən rayonunda anadan olub.

1991-ci ildə Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun Sənaye və mülki tikinti fakültəsini bitirərək "İnşaat mühəndisliyi" ixtisasına yiyələnmişdir.

1986–1988-ci illərdə həqiqi hərbi xidmətdə olmuşdur.

Əmək fəaliyyətinə 1991-ci ildən "AZNEFT" İstehsalat Birliyinin "Xəzərdənizneftqaztikinti" trestindəiş icraçısı olaraq başlamışdır.

ARDNŞ-də müxtəlif sahələr üzrə rəhbər vəzifələrdə çalışmışdır.

fevral 2011-ci ildən 18 may 2018-ci il tarixinədək ARDNŞ-də Sosial İnkişaf İdarəsinin Tikinti Departamentinin rəisi vəzifəsində işləmişdir.

Azərbaycan Respublikasının neft sənayesi işçilərinin təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 19 sentyabr 2014-cü il tarixli Sərəncamına əsasən "TƏRƏQQİ" medalı ilə təltif edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin 18 may 2018-ci il tarixili Sərəncamı ilə Rövşən Hüseyn oğlu İbrahimov Naftalan Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı təyin edilib.

Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvü idi.

24 fevral 2019-cu ildə Bakı şəhərində yaşadığı evdə vəfat etmişdir.

Ailəli idi, 2 övladı var.

## Mükafatları
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 19 sentyabr 2014-cü il sərəncamı ilə Azərbaycan neftçilərinin peşə bayramı və "Əsrin müqaviləsi"nin 20 illiyi münasibətilə ölkənin neft sənayesinin inkişafında xidmətinə görə Rövşən İbrahimov "Tərəqqi" medalı ilə tətif edilmişdir.

## İstinadlar
Tor (zenit-raket kompleksi)

**Tor zenit-raket kompleksi** — istənilən hava şəraitində aşağı və orta hündürlükdə uçuş həyata keçirən təyyarə, helikopter, qanadlı raket, yüksək dəqiqlikli idarəolunan raketlər, pilotsuz uçuş aparatları və qısa mənzilli ballistik raketlərə qarşı mübarizə aparmaq imkanına sahib olan özüyeriyən qısa mənzilli zenit-raket kompleksidir. Sovet İttifaqı tərəfindən istehsalına başlanılan bu sistemin NATO kod adı **SA-15 "Gauntlet"**dir. Bu sistemin 3K95 "Kinjal" adı altında istehsal olunan dəniz variantı isə NATO tərəfindən **SA-N-9 "Gauntlet"** adlanır. Tor, həmçinin AGM-86 kimi yüksək dəqiqlikli idarəolunan raketləri gecə və gündüz, istənilən hava şəraitində və radioelektron mübarizə mühitində məhv etməyi bacaran ilk hava hücumundan müdafiə sistemidir. 1986-cı ildə silahlanmaya qəbul edilib. Postsovet məkanında ən mükəmməl HHM sistemlərindən hesab olunur. Kompleksin modernizasiya edilmiş variantı olan "Tor-M2" müxtəlif tipli döyüş vertolyotlarına və cəbhə aviasiyasına qarşı tətbiq edilmək üçün nəzərdə tutulub. Eyni vaxtda 4 hədəfə atəş aça bilər, atəş radiusu 10 metrdən 10 kilometrə qədər hündürlük, 15 kilometrə qədər məsəfədə təşkil edir. Kompleksin modernləşdirilmiş variantı ona hərəkətdə olanda da hədəfləri izləməyə və atəş açmağa imkan verir. Buraxılış qurğusunda 16 döyüş raketi olur.

## İstifadəsi
8 yanvar 2020-ci il tarixində yerli vaxtla saat 06:44-də İranın İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun HHM qüvvələrinə məxsus Tor M-1 raket sistemi tərəfindən Tehran İmam Xomeyni beynəlxalq hava limanından qalxan və Tehran-Kiyev reysini həyata keçirən Ukrayna Beynəlxalq Hava Yollarına məxsus Boeing 737-800 sərnişin təyyarəsi yerdən 2400 metr yüksəklikdə vurulmuş, hadisə nəticəsində 176 nəfər, o cümlədən 9 nəfər heyət üzvü həlak olmuşdur.

İran rəsmiləri hadisədən 3 gün sonra 11 yanvar tarixində hadisənin "insan səhvi nəticəsində" baş verdiyini etiraf etmişdir.

## İstifadəçilər

* : Bir neçə "Tor-M2E" batareyası
* : 2019-cu ildə Rusiya tərəfindən yeni istehsal olunan "Tor-M2KM" zenit-raket kompleksləri Ermənistan ordusunun silahlanmasına daxil olub, lakin onun miqdarı açıqlanmayıb.
* : Hər batareyada 4 ədəd buraxıcı qurğu olmaqla, 5 batareya "Tor-M2K"
* : 120-dən çox 9K330, 9K331, 9K332 kompleksi
* : 2012-ci ildə 12 kompleks "Tor-M1" silahlanmada idi. Daha 26 kompleks sifariş verilmişdir.
* : 25 kompleks "Tor-M1"
* : 10 kompleks "Tor-M1"
* : 24 kompleks "Tor-M1"
* : 6 kompleks "Tor-M1"
* : 29 kompleks "Tor-M1"
* : Bilinməyən sayda. 24 avqust 2017-ci il tarixində Kiyevdə baş tutan hərbi parad zamanı 1 ədəd "Tor" zenit-raket kompleksi nümayiş etdirilib.

## Həmçinin bax
* Zenit-raket kompleksi
* Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələri

## İstinadlar
Albaniya Milli Teatrı

**Albaniya Milli Teatrı** () — Albaniyanın Tirana şəhərində yerləşən əsas teatr binası.

Teatr 1939-cu ildə fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. Bura əvvəlcə kinoteatr olmuşdur. Sonra isə *Kosova Kinoteatrı* () adlandırılmışdır. 1945-ci il mayın 24-də Dövlət Peşəkar Teatrının() açılışı və adlanması oldu. Daha sonra isə teatr *Xalq Teatrı*() adlanmağa başladı. 1991-ci ilin iyununda isə *Milli Teatr* adlandırıldı.

## İstinadlar
Tor

* Tor (internet) — internetdə senzuradan yayınma alətlərindən biridir
* Tor (mifologiya) — German-skandinav mifologiyasında tufan tanrısı, Odinin oğlu
* Tor (Marvel Comics) — Marvel Comics nəşriyyatının german-skandinav mifologiyasındakı şimşək tanrısı Torun əsasında yaratdığı personaj
* Tor (həndəsi fiqur) —
* Tor (zenit-raket kompleksi) — özüyeriyən qısa mənzilli zenit-raket kompleksi
Vilyam Roven Hamilton

**Vilyam Rovan Hamilton** (, 4 avqust 1805 – 2 sentyabr 1865) — İrlandiya riyaziyyatçısı. O, kompleks ədədlər nəzəriyyəsinin tam şərhini vermişdir; qraflar nəzəriyyəsi sahəsində işləmişdir.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tuva Respublikasının himni

**Men — Tıva Men** (Mən tıvayam / Mən tıvalıyam) (tıvaca: **Мен — Тыва Мен**; rusca: **Я — Тувинец**, *Ya tuvinets*) Tıva Respublikasının himni. Yazıçısı Olonbayar Qantomir, bəstəkarı Bayantsaqaan Ooxiydir.

Tıva Respublikasının Böyük Xuralı (parlamenti) tərəfindən rəsmi olaraq qəbul edilmişdir, və respublikanın köhnə himni olan *Tooruktuğ Dolqay Tañdım* himnini 11 avqust 2011-ci il tarixindən etibarən əvəz etmişdir.

## Sözləri

## İstinadlar
Bosniya və Herseqovina dinarı

**Bosniya və Herseqovina dinarı (Bosniya dinarı)** () — Bosniya və Herseqovina Respublikasında 1992—1998-ci illərdə istiadə edilən pul vahidi.

## Tarixi
1 iyul 1992-ci ildə Bosniya Və Herseqovina Xalq bankı özünün milli valyutası olan dinarı dövrüyəyə buraxır. Dövrüyəyə buraxılan 10, 25, 50, 100, 500 və 1000 dinar nominallarla yanaşı Yuqoslaviya dinarıda istifadə edilirdi. 10 noyabr 1992-ci ildə 10 dinar banknotları istifadəyə verilir.

15 avqust 1994-cü ildə denominasiya (10 000:1) gerçəkləşdirilir. Bosniya dinarı Bosniya və Herseqovina Respublikasının yeganə pul vahidi elan edilir. İkinci buraxılış banknotlar istifadəyə verilir (10, 20, 50, 100 və 500 dinar). Alman markasına uyğun məzənnə müəyyən edilir: 100 dinar = 1 marka. Dinar faktiki olaraq bosniya-müsəlmanlarının nəzarət etdiyi ərazilərdə istifadə edilir. Bosniya və Herseqovina ərazisində həmçinin  Xorvatiya kunası, yeni Yuqoslaviya dinarı, Alman markı, Serb Respublikası dinarı və müxtəlif valyutalar.

1998-ci ildə yeni pul vahidi olan Bosniya və Herseqovina konvertasiya olunan markası dövrüyəyə butraxılır. Dinara 100:1 nisbətindən istifadə edilir. Bosniya və Herseqovina konvertasiya olunan markası 1995-ci ildə Deyton sazişi ilə yaradılıb və 1998-ci ildə Bosniya və Herseqovina valyutası kimi *Serbiya Respublikası dinarı, Xorvat kunasını və Bosniya və Herseqovina dinarını* əvəz edib. Valyutanın adı alman dilində olan Mark və Pfeninq sözlərindən gəlir.

1998-ci ilin dekabrında 10, 20 və 50 nominalında sikkələr təqdim olunub. Sonralar isə 1,2 və 5 marka sikkələr təqdim olunub. 
## Ədəbiyyat
* Cuhaj G.S. Standard Catalog of World Paper Money. Modern Issues 1961-Present. — 15-е изд. — Iola: Krause Publications, 2009. — 1112 с. — ISBN 978-0-89689-837-0.
## İstinadlar
Tuzla Beynəlxalq Hava Limanı

**Tuzla Beynəlxalq Hava Limanı** ()  — Bosniya və Herseqovinaya aid olan Tuzla şəhəri yaxınlığında yerləşən hava limanı. Bu birgə bazanın bir aerodromudur. Mülki kommersiya təyyarələrini saat 06: 00-dan 20: 00-dək, ümumi aviasiya və korporativ aviasiya təyyarələri isə saat 06: 00-dan 17: 00-dək qəbul edə bilər.

## Tarixi
Tuzla Beynəlxalq Hava Limanı Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikasında ən iri hərbi aerodromlardan biri olmuşdur. 1992-ci ildə onun üzərində nəzarəti BMT sülhməramlıları ələ keçirmişdir. 1996-cı ildən isə SFOR qüvvələrinin ən əsas hava limanı funbksiyası yerinə yetirirdi. 1998-cı ildə Tuzla kantoonu burada Tuzla mülki hava limanını açmışdır. Tuzla Beynəlxalq Hava Limanı 10 oktyabr 1998-cı ildə rəsmən mülki hava limanı olaraq aşılmışdır. Bununla belə burada hələ də hərbi baza yerləşir.

## Sərnişin terminalı
1998-ci ildə açılan sərnişin terminal binası, pik saatlarda 350 sərnişinə xidmət edə bilir. Terminal, gəliş və gediş üçün bir qapısı, sərnişinlərin qeydiyyatı üçün iki check-in sayğacı, əlilliyi olan sərnişinlərə xidmət, bilet satışı, sərnişinlərin rahatlığı və sərhəd mühafizəsi nəzarəti (24 saat) ilə təchiz olunmuşdur. 2015-ci ildə sərnişin terminalının maksimal qabiliyyətinə çatdıqdan sonra Bosniya və Herseqovina Federasiyası Hökuməti yeni terminal binası üçün 2016-cı il büdcəsində 2 milyon BAM (təxminən 1 milyon avro) ayırmağı qərara almışdır. Tuzla Kanton yeni və təkmilləşdirilmiş işıqlandırma sisteminin quraşdırılması üçün 500.000 BAM təmin edəcək. Bir çox avtomobil agentliyi hava limanında ofislərə sahibdir.

## Statistika
Sərnişin daşıma

## İstinadlar

## Mənbə
* Rəsmi sayt
Məşədi Mirzə Qafar İsmayılov

**Məşədi Mirzə Qafar İsmayılov** — azərbaycanlı məşhur memarlardan biri və Qasım bəy Hacıbababəyovun şagirdi. Fəaliyyəti boyunca yüzdən çox bir və iki mərtəbəli şəxsi evlərin memarlığını etmiş. Bundan başqa da, xeyli sayda dükanların, məscidin və ictimai hamamın da memarı olmuşdur.

## Həyatı
Məşədi Mirzə Qafar İsmayılov tanınmış azərbaycanlı memar Qasım bəy Hacıbababəyovun tələbəsi olmuşdur. O, 1868-ci ildən 1898-ci ilə qədər memarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdur. O, memarlıqdan başqa, dizaynerlik də etmişdir. Mirzə Qafar təkcə İçəri Şəhərdə 25-dən çox şəxsi evin memarı olmuşdur.1893-cü ildə İçəri Şəhərdə tikilmiş Xanlar məscidi də Mirzə Qafarın layihəsi əsasında inşa olunmuşdur.

O, 1896-cı ildə tikintisi başa çatmış Qasım bəy məscidinin memarı olmuşdur. Məscid o zamanki Karantika, indiki Əziz Aslanov küçəsində yerləşməkdə və bir çox xüsusiyyəti etibarilə Bəylər məscidinə bənzəməkdədir. Buna baxmayaraq, bu iki məscidin arasında müəyyən fərqlər də mövcuddur.

Onun bir digər əsəri olan və Tacir Babayevə məxsus olan bina 1900-cü ildəəsasında tikilib. Əvvəllər iki mərtəbədən ibarət olan binaya 3-cü mərtəbə sonralar əlavə olunub. Nəriman Nərimanov bu binanın 2-ci mərtəbəsində 1913–1918-ci illərdə ailəsi ilə birgə yaşayıb.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
*
Bosniya və Herseqovinada turizm

**[[Bosniya və Herseqovina]]da turizm** iqtisadiyyatın ən tez inkişaf edən sahələrindən biri. Bosniya müharibəsindən sonra ölkədə turistik infrastruktur sürətli şəkildə inkişaf edir. 1995—2000-ci illər ərzində ölkəyə gələn turistləri sayında illik ortalama 24 % artım müşahidə edilmişdir. 2013-cü ildə Ümumdünya İqtisadi forumunda Travel and Tourism Competitiveness Report tərəfindən Bosniya və Herseqovina turistlərə ən xoş münasibət bəsləyən ilk səkkizliyə daxil edilmişdir.

2012-ci ildə Bosniya və Herseqovinada 747 827 turist qeydə alınmışdır. Üstəlik bu turistlərin 58,6 % xarici ölkələrdən gələnlər olmuşdur. 2012-ci ildə ölkəni ziyarət edən turistlərin ölkələr üzrə göstəriciləri: Xorvatiya (16,2 %), Serbiya (13,1 %), Polşa (8,1 %), Sloveniya (7,4 %), İtaliya (6,5 %) və Türkiyə (6 %). 2017-ci ildə Bosniya-Herseqovinada 1,307,319 nəfər turist qeydə alınmışdır. Bu isə keçən ilki ilə müqayisədə 13,7% artım deməkdir. Turistlərin 71,5% -i xarici ölkələrdən gələnlər təşkil etmişdir.

Dünya Turizm Təşkilatının qiymətləndirilməsinə görə 1995-2020 illəri arasında Bosniya və Herseqovina turizm böyüməsi baxımından dünyanın ən böyük üçüncü ölkəsi olacaqdır. Lonely Planet kitabçasında dünyanın ən yaxşı şəhərlərinin reytinqində Sarayevo şəhəri 43-cü sıradadır. 2009-cu ilin dekabrında Sarayevo 2010-cu ildə ilk ən çox ziyarət olunacaq on şəhərlərdən biri seçilib. Lonely Planet kitabçasında Dubrovnik (59-cü yer), Lyublyana (84-cü yer) , Bled (90-cı yer), Zaqreb (125-ci yer) və Belqrad (143-cü yer) kimi şəhərlər yer alsada onlar reytiq baxımından Sarayevoya uduzmuşlar. Balkanlarda bircə Afina Sarayevonu üstələyə bilmişdir.

Sarayevoda çoxlu sayda tarixi, dini və mədəni abidələr vardır. Sarayevonun turistik mərkəz rolu oynamasında 1984 Qış Olimpiya Oyunları böyük rol oynamışdır.

Hazırda Bosniya və Herseqovinanın xizək kurortları əvvəlki nüfuzuna qovuşur. Ən böyük xizək mərkəzləri Belaşnisa, İqman və Yaxorina ərazilərində yerləşir.

Neum Bosniya və Herseqovinanın yeganə sahil şəhəridir. Bura 24.5&nbsp;km (15 ml) sahil xəttinə sahibdir. Ölkənin yalnız Adriatik dənizinə çıxışı vardır. Neum dik təpələri, qumlu çimərlikləri ilə turistləri özünə cəlb edir. Şəhər bir neçə böyük turist otelinə sahibdir. Otellərdə qiymətlər qonşu Xorvatiyaya nisbətdə daha aşağıdır. Turizm və onun gətirdiyi ticarət, bölgən iqtisadiyyatına müsbət təsir göstərir. 
## İstinadlar

## Mənbə
* Bosniya və Herseqovinanın Turizm Federasiyasının veb səhifəsi
Yarpaqyeyən böcəklər

**Yarpaqyeyən böcəklər** () — sərtqanadlılar dəstəsinə () aid olub, fəsilənin dünyada 40000, Azərbaycanda isə 400-dən artıq növü məlumdur.

## Xarici quruluşu

Fəsiləyə daxil olan növlərin ümumi əlamətləri bütün ayaqlarının gizli beşbuğumlu pəncəyə malik olmasıdır. Belə ki, əsl dördüncü buğum reduksiya olunmuşdur, görünən buğumların sayı dörddür, üçüncü buğum ikipərlidir. Bədən quruluşu oval və ya slindrik, gödək və nisbətən yığcamdır. Növlər əsasən metal parıltılı olub, qanadüstlükləri hamar və tüksüzdür. Fəsiləyə daxil olan növlər xarici görünüşünə görə bir-birindən kəskin fərqlənirlər: uzunsov, oval, şarşəkilli və s. formalarda olurlar. Uzunluqları 2–30&nbsp;mm-dir. Bığcıqları irəli yönəlmiş və ya S-şəkilli əyilmişdir. Sürfələrin bədəni düz və S şəkilli əyri olur. Başı  hipoqnatik, minalayan formalarda isə proqnatikdir. 1-6 gözcüyü, 1-3 buğumlu gödək bığcıqları var. Qarıncığı 10 seqmentdən ibarətdir. Ayaqları gödək, 4 buğumludur.

## İnkişafı

Dişi fərdlər yumurtalarını bitkinin yarpağına və ya gövdəsinə qoyur. Yumurtalar rəngarəng olub, əsasən sarı rəngdən qırmızıya qədər dəyişə bilir. Yırtıcılar və parazitlər adətən yumurtalara üstünlük verirlər. Sürfələrin morfologiyası həyat tərzindən asılı olaraq növə görə dəyişir.

## Həyat tərzi

Fəsilənin nümayəndələri yüksək ixtisaslaşmış fitofaqlar olub, aralarında oliqofaq növlərə tez-tez rast gəlinir. Fəsilənin adından göründüyü kimi nümayəndələri müxtəlif bitkilərin əsasən yarpaqları ilə qidalanır. Sürfələr və imaqolar yarpağın üst hissəsində qidalanaraq orada müxtəlif ölçülü deşiklər açırlar. Əksər yarpaqyeyən böcək növləri kənd və meşə təsərrüfatının ciddi ziyanvericiləridir: kolorado böcəyi,  saplaq və xaççiçəkli birələri, qovaq, söyüd, qarağac, qızılağac yarpaqyeyənləri və s. *Oulema melanopus, Chaetocnema aridula* və *Chaetocnema hortensis* növləri dənli bitkilərin, xüsusən də payızlıq buğdanın təhlükəli zərərvericiləri hesab olunur. Hazırda Azərbaycanda 100-dən artıq ziyanlı yarpaqyeyən növü qeydə alınmışdır.

## Yayılması

Yarpaqyeyənlərə Antraktida və Arktikanın böyük hissəsindən başqa hər yerdə rast gəlinir. Azərbaycanın özünəməxsus şəraitində yarpaqyeyən böcəklər təbii iqlim zonaları üzrə qeyri-bərabər paylanmışdır. Belə ki, Böyük Qafqazda 200-dən artıq, Kiçik Qafqazda 196, Lənkəran zonasında 260-dan çox, Kür-Araz ovalığında isə 80 növ qeydə alınmışdır.

## Yarımfəsilələri

Fəsiləyə aşağıdakı yarımfəsilələr daxildir:
 
* Bruchinae Latreille, 1802
* Cassidinae Gyllenhal, 1813
* Chrysomelinae Latreille, 1802
* Criocerinae Latreille, 1804
* Cryptocephalinae Gyllenhal, 1813
* Donacinae Kirby, 1837
* Eumolpinae Hope, 1840
* Galerucinae Latreille, 1802
* Lamprosomatinae Lacordaire, 1848
* Sagrinae Leach, 1815
* Spilopyrinae Chapuis, 1874

## Həmçinin bax

* Kolorado böcəyi

## Xarici keçidlər

* Coleoptera Chrysomelidae Cassidinae 

## Ədəbiyyat

* Mirzəyeva N.B. Azərbaycanın yarpaqyeyən böcəkləri. Bakı: Elm, 1988, 212 s.
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. II cild. Buğumayaqlılar / M.Ə.Musayevin redaktəsi ilə. Bakı: Elm, 2004, 388 s.
* Lopatin I. Order Coleoptera, family Chrysomelidae // Arthropod fauna of the UAE, 2008, v.1 pp.&nbsp;312–324

## İstinadlar
Bizsiz Dünya

**Bizsiz Dünya** — təbiətə və ətraf mühitə həsr edilmiş kitab. Müqəddəs Martin mətbuatında nəşr edilmişdir.

## İstinadlar
Ağa Qəhrəman Mirsiyab oğlunun karvansarası

**Ağa Qəhrəman Mirsiyab oğlunun karvansarası** və ya **Məscidli karvansara** — Şuşa şəhərinin M. F. Axundov küçəsi, 31 ünvanında yerləşən karvansara. Karvansara Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən ölkə əhəmiyyətli tarix-mədəniyyət abidəsi kimi qeydiyyata alınmışdır.

Karvansara XIX əsrin 80-ci illərində məşhur şuşalı tacir Ağa Qəhrəman Mirsiyab oğlunun vəsaiti hesabına inşa edilmişdir. Sıdırım qayanın kənarında yerləşən karvansaranın əsas fasadı Şuşanın mərkəzi ticarət küçəsi olan Rasta bazar küçəsinə açılır. Binanın ikinci mərtəbəsində tacirlər üçün nəzərdə tutulmuş 25 otaq, birinci mərtəbəsində ticarət kontorları və 30-a yaxın mağaza yerləşirdi. SSRİ dövründə karvansara *Kolxoz bazarı* kimi istifadə edilmişdir.

## Tarixi

Karvansara XIX əsrin 80-ci illərində məşhur şuşalı tacir Ağa Qəhrəman Mirsiyab oğlunun vəsaiti hesabına inşa edilmişdir. Şuşanın tarixi və mədəniyyət abidələrinə həsr edilmiş əsərində Firudin Şuşinski yazır:

Şəhər Meydanının qərb hissəsində inşa edilmiş Mirsiyab oğlu karvansarası həm də məscidli karvansara kimi tanınırdı. Karvansarada bir neçə ticarət kontoru, otuza yaxın böyük və kiçik mağaza yerləşirdi. Bunlardan əlavə karvansarada bərbər, çəkməçi, dərzi, papaqçı və sair emalatxanalar da fəliyyət göstərirdi. Mirsiyab oğlu karvansarasına Qarabağın hər tərəfindən, o cümlədən digər Qafqaz ölkələrindən, İran və Rusiyadan mallar gətirilirdi.

Abidə 1992-ci il may ayının 8-dən 2020-ci il 8 noyabra qədər Ermənistan Respublikasının Hərbi Qüvvələrinin işğalı altında idi. İkinci Qarabağ müharibəsi çərçivəsində Şuşa şəhəri 8 noyabr 2020-ci il tarixində Azərbaycan ordusu tərəfindən azad edilmişdir.

## Memarlıq xüsusiyyətləri

Sıdırım qayanın kənarında yerləşən karvansaranın əsas fasadı Şuşanın mərkəzi ticarət küçəsi olan Rasta bazar küçəsinə açılır. Karvansaradan bəhs edən Qarabağ tarixçisi Baharlı *"Qarabağ hadisələri"* adlı xronikasında binanın Şuşanın memarlıq simasının əsas xüsusiyyətlərini özündə əks etdirdiyini göstərir.

Ağa Qəhrəman Mirsiyab oğlu karvansarası özünəməxsus memarlıq xüsusiyyətləri və planlaşdırması ilə fərqlənən iki mərtəbəli böyük binadır. Binanın ikinci mərtəbəsində tacirlər üçün nəzərdə tutulmuş 25 otaq, birinci mərtəbəsində ticarət kontorları və 30-a yaxın mağaza yerləşirdi.

### Məscid
İkinci mərtəbədə binanın künc tərəfində tacirlər və qonaqlar üçün məscid də inşa edilmişdi. Məscidin üç nefli ibadət zalı bir çox Şuşa məscidləri kimi Şuşa memarlığı üçün xarakterik olan səkkiz guşəli sütunlar üzərində dayanan oxvari tağ-tavanla örtülmüşdü. İbadət zalı 8.36x9.22 metr ölçüyə malikdir.

Məscidin divarları zövqlə işlənmiş nəfis qabartmalarla bəzədilib. Mehrabın yeddi guşəli oxvari nişi də incə qabartmalarla bəzədimişdir. E. Avalov qeyd edir ki, Karvansara daxilində məscid yerləşməsi oxşar tipli binaların inşa praktikasında yeganə hal olmaqla, bütün İslam memarlığında analoqa malik deyildir.

## Qalereya

Şuşa şəhəri20211213 161427 - копия.jpg |
Şuşa şəhəri20211213 161454.jpg |


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 

## Həmçinin bax
* Şuşa Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu
* Şuşanın azad edilməsi
Ermənistan–Qafqaz Albaniyası sərhəd mübahisəsi

**Ermənistan və Qafqaz Albaniyası sərhəd mübahisəsi** — Ermənistan Krallığı ( e.ə. 331–428) və Qafqaz Albaniyası ( e.ə. IV əsr — 705) arasında olan sərhəd barədə Azərbaycan və Ermənistan tarixçiləri tərəfindən ortaya qoyulan fərqli görüşlərə verilən ad. Azərbaycan tarixçilərinə görə iki dövlət arasındakı sərhəd Araz çayı boyunca, erməni tarixçilərə görə isə Kür çayı boyunca keçirdi. Bu mübahisənin yaranmasının ən böyük səbəbi Dağllq-Qarabağ münaqişəsidir, çünki Azərbaycan tarixçilərinin ortaya qoyduğu görüşə əsasən, Qafqaz Albaniyası Qarabağ və ətraf ərazilərdə hakimiyyət sürürdü. Bəzi Erməni tarixçilərinin dediklərinə görə, Kür çayının qərbində olan və hal-hazırda Azərbaycan Respublikasının bir parçası olan ərazilər e.ə. VII əsrdən bəri erməni etnosuna aid idi. Buna əlavə olaraq, Ermənistan tarixçilərinin bəziləri Ermənistan Krallığının e.ə. II əsrdə türk ərazilərini işğal etdiyi iddiasını ortaya atıblar.
Bosniya və Herseqovinada təhsil

thumb|Mostar gimnaziyası
thumb|Detail Mostar gimnaziyası
## Vətəndaş müharibəsi dönəmində təhsil
1990—1991-ci illərdə ölkənin orta təhsil müəssisələrində 720 min nəfər təhsil olırdı. 1990-cı illərin birrinci yarısında hərbi əməliyyatların getməsi səbəbinmdən təhsil müəssisələri böyük ziyan görmüşdür. Sülhün bərqarar olması ilə ölkənin ilk işi təhsil ocaqlarının bərpası olur.

## Müasir təhil sistemi
Bosniya və Herseqovinada 3 pilləli təsil sistemi mövcuddur:
* məktəbə qədər ki təhsil müəssisələri — burada 3 - 7 yaş uşaqlar təhsil alır.
* məktəblərdə təhsilin baza hissəsi — ölkədə 8 illik təhsil məcburidir.
7-11 və 11-15 yaş olan uşaqlar üçün məktəblər vardır.

Təhsilin baza hissəsini bitirdikdən sonra (15-19 yaş) şagird təhsilini davam etdirə bilər:
* 4 illik ort məəktəblərdə (gimnaziyalarda).
* xüsusi 4 illk məktəblərdə (pedaqoji, incəsənət, musiqi, dini, texniki).
* 3 illik ali texniki məktəblərdə

Orta məktəbi bitirən şagirdlər artıq ali təhsil ocaqlarında buraxlış imtahanı verdikdən sonra təhsil ala bilərlər:
* Universitetlər (istər dövlət, istər özəl). Universitetlər Sarayevo, Banya Luka, Mostar, Biyelina və Tuzla kimi şəhərlərdə yerləşir.
* Akademiyalar. Zenisa və Bixaç kimi şəhərlərdə mövcuddur.
Ali təhsil ocağını bitirən tələbə diplom əldə edir.
* 1-ci dərəcə (2-3 illik təhsilin ardından)
* 2-ci dərəcə elm və incəsənət sahəsində təhsil alanlara verilir (4-5 illik təhsilin artından)
* 3-cü dərəcə (magistr)
* 4-cü dərəcə (doktor disertasiyasını müdafiə etmişlər).
Bosniya və Herseqovina Sosialist Respublikasında 1966-cı ildə Bosniya və Herseqovina Elm və İncəsənət Akademiyası təşkil edilir. Ölkədə fəlsəfə elmləri üzrə elmi-tədqiqat institutu, Şərq İnstitutu və Balkan İnstitutu təşkil olunmuşdur.

## Mənbə
* Вокруг света: Босния и Герцеговина. Наука и культура 
* The European Education Directory: Bosnia & Herzegovina
Camal Biediç Universiteti

**Camal Biediç Universiteti** () — Bosniya və Herseqovinanın Mostar şəhəri ərazisində yerləşən universitet. Universitet 1993-cü ildə təsis edilmişdir. Uniuversitet siyası xadim Camal Biediç adını daşıyır. Universitetin tərkibinə 8 fakültə daxilir. Ali təhsil ocağının dekanı 2012-ci ildən professor Sead Paşindir. Universitetdə təhsil boşnak dilində aparılır.
## Tarixi
11 fevral 1977-ci ildə Motsarda Mostar Universiteti təşkil olunmuşdur. Bu universitet ilk əvvəllər Camal Biediç adını daşıyırdı. O, bir dövlət xadimi olaraq 1977-ci ildə avia qəzada həlak olmuşdur.

1992-ci ildə başlanan Bosniya müharibəsi zamanı Camal Biediç Universitetinin adı Mostar Universiteti olaraq dəyişdirilir. Bundan sonra universitetin rəsmi dili xorvat dili olur. 1993-cü ildə Universiteti tərk etmiş müsəlman professorlar Mostarda ikinci ali təhsil müəsisəsini təşkil etdirlər. Ali təhsil ocağı Camal Biediç Universiteti adlanır. O keçmiş Yuqoslaviya hərbi kazarmalarından birində yerləşir.

Universitetin təşkil olunduğu ilk illərdə olduqca böyük cətinliklər yaşamışdır. Kitabxanalarda kitab çatışmazlığı, pedaqoq və personal azlığı his edilirdi. Bu problemlərin bəzisi iyanələr hesabına ödənmişdir.

2016-cı il məlumatına görə universitetdə 250 pedaqoq fəaliyyət göstərir və 3 mindən çox tələbə təhsil alır. Universitet 8 fakültədən ibarətdir: aqrar, humanitar, informatika, tibb, tikinti, maşınqayırma, pedaqoji, hüquq. Bakalavr və magistr üçün hazırlanan proqram Boloniya qaydaları ilə uyğunlaşdırılır. Universitetin kitabxanasında 24 000 kitab vardır. Universitet müxtəlif bosniyalı, xarici elmi və təhsil müəssisələri ilə əməkdaşlıq edir.

Təhsil müəssisəninin auditoriyası, laboratoriyası və kabinetləri 4500 m² ərazini əhatə edir. Belə bir kiçik məkan universitetin inkişafı üçün ciddi bir məhdudlaşdırıcı faktordur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Rəsmi sayt
İsrailin düşdüyü Milli Anma Salonu

**İsrailin düşdüyü Milli Anma Salonu** (**National Memorial Hall For Israel's Fallen — היכל הזיכרון הממלכתי לחללי מערכות ישראל**) — Jerusalem Herzl də [İsrail] İsrail Müdafiə Nazirliyinin bütün hərbi israillilərin və yəhudi döyüşçülərinin bu günə qədər Holokost sonrasında qurbanlarını xatırlamaq təşəbbüsüdür. Zalı qurma təklifi müdafiə naziri [Ehud Barak] tərəfindən 2010-cu ildə açıqlanmışdır. Memorial Hall 30 aprel 2017-ci ildə açılmışdır.

## Unknown Soldier xatirəsi
Zalının mərkəzində İsrailin naməlum əsgərlərinə həsr olunmuş əbədi alov var.

## Galeri

הכניסה אל היכל הזיכרון הממלכתי לזכר חללי מערכות ישראל.jpg|
היכל הזיכרון הלאומי - כניסה.jpg|
דלת הכניסה 1 - היכל הזיכרון הממלכתי לזכר חללי מערכות ישראל.jpg|
פסל אור 1 - היכל הזיכרון הלאומי לזכר חללי מערכות ישראל.jpg|
קיר מצגת - היכל הזיכרון הלאומי לזכר חללי מערכות ישראל.jpg|
חדר זיכרון מיוחד - היכל הזיכרון הלאומי לזכר חללי מערכות ישראל.jpg|


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Simulation of memorial monument. YNet
Mostar Universiteti

**Mostar Universiteti** (, ) — Bosniya və Herseqovinanın Mostar şəhəri, Rodno rayonu ərazisində yerləşən universitet. Ölkədə olan yeganə universitetdir ki, bütün təhsil prosesi xorvat dilində aparılır.

Mostar Universitetinin kökləri Franciskan ilahiyyat məktəbinin yaradıldığı 1895-ci ilə aiddir. 1950-ci ildə Mostarda ali təhsil məktəbi təşkil olunur. 1959-cu ildə Ali texniki məktəb, 1960-cı ildə isə ali kənd təsərrüfatı məktəbi təşkil olumuşdur.

Universitet 11 fevral 1977-ci ildə təşkil olunmuşdur. İlk əvvəllər Camal Biediç adını daşıyırdı. O, bir dövlət xadimi olaraq 1977-ci ildə avia qəzada həlak olmuşdur. Universitet təşkil olunarkən 4 fakültə, 1 kollec və 2 institutdan ibarət idi. 1977/1978 tədris ilində universitetdə 5016 tələbə təhsil alırdı.

1992-ci ildə başlanan Bosniya müharibəsi zamanı universitet bugünkü adını almışdır. Bundan sonra universiteti rəsmi dili xorvat dili olur. 1993-cü ildə Universiteti tərk etmiş müsəlman professorlar Mostarda ikinci ali təhsil müəsisəsini təşkil etmişlər. Ali təhsil ocağı Camal Biediç Universiteti adlanır. O keçmiş Yuqoslaviya hərbi kazarmalarından birində yerləşir.

Universitetdə hazırda 14 000 tələbə təhsil alır. Omlarda 17 % Xorvatiya vətənfdaşlarıdır. Universitetin 1000 əməkdaşı vardır. Universitetdə 10 fakültə, incəsənət akademiyası, 8 institut və tələbə mərkəzi vardır. Bakalavr və magistr üçün hazırlanan proqram Boloniya qaydaları ilə uyğunlaşdırılır. Universitetin rektoru Lerpa Ostoiçdir. Universitet Böyük Xorvat bazarı q, 1 ünvanında yerləşir. Universitetin çap vərəqəsində Fransiskan monastırının binasını təsvir edilmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Rəsmi sayt
Zenisa Universiteti

**Zenisa Universiteti** () — Bosniya və Herseqovinanın Zenisa şəhəri ərazisində yerləşən dövlət universiteti. Universitet 18 oktyabr 2000-ci ildə Sarayevo Universitetinin bəzi fakultələrinin onun tərkibindən çıxarılıb Zenisaya köçürülməsindən sonra təşkil olunmuşdur. Universitetdə 6000 tələbə təhsil alır. Təhsil ocağı 135 professor və 210 müllimlə fəaliyyət göstərir. 2013-cü ildə universitetdə birinci dövr ərzində 26 tədris proqramı və ikinci tədris dövründə 39 tədris proqramı təşkil edilmişdir. Universitetin rektoru Damir Kuçiçdir.

## Tarixi
Zenisa Universitetinin sələfi 1950-ci ildə qurulan **Metallurgiya kolleci**dir. Təhsil ocağı 1961-ci ildə **Sarayevo Universitetinin Metallurgiya fakültəsi**nə çevrilmişdir. Sonradan Zenisada Universitetin bir çox fakültələri meydana gəlmişdir. 2000-ci ildə isə Zenisa-Doboy kantonunun qərarı ilə yeni müstəqil universitet təşkil edilmişdir. O Balkan universitetləri sisteminə daxildir. Universitet Boloniya qaydalarına əsasən bakalavr və magistr proqramları ilə təmin edilmişdir. Universitetdə 8 fakültə fəaliyyət göstərir.

Hər il oktyabr ayında Zenisa Arena stadionunda bakalavrlar və magistrlara diplomların verilməsi mərasimi keçirilir.

## Fakultələr
* Metallurgiya və metal elmləri fakultəsi
* Mühəndis-mexanika fakultəsi
* Fəlsəfə fakültəsi
* İqtisadiyyat fakultəsi
* Hüquq fakultəsi
* Tibb fakultəsi
* İslam Pedaqoji fakültəsi
* Politexnik fakulrtıəsi
## İstinadlar

## Mənbə
* Rəsmi sayt
Bir türk milliyyətçisinin Stalinlə ixtilal xatirələri

**Bir türk milliyyətçisinin Stalinlə ixtilal xatirələri** — Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Stalin və stalinizm haqqında 1954-cü ildə Türkiyədə çap etdirdiyi seriya məqalələrdən ibarət kitab.

Kitab ilk dəfə tarix elmləri doktoru, professor Nəsib Nəsibli tərəfindən nəşr etdirilmişdir. İlk redaktoru akademik Ziya Bünyadov olmuşdur.

## Məzmun

Kitab Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Stalin və stalinizm haqqında 1954-cü ildə Türkiyədə çap etdirdiyi seriya məqalələrdən ibarətdir. Burada böyük vətəndaş XX əsrin əvvəllərində çarizmlə mübarizə gedişində Stalinlə bağlı hadisələri xatırlayır, bilavasitə iştirakçısı olduğu hadisələr fonunda Stalinin siyasi portretini yaradır, bu proseslərin xarakterini açır. Müstəqil Azərbaycan Respublikasının işğalından sonra başına gələn sərgüzəştlər, Stalinlə məşhur görüşü incələnir. Azərbaycan tarixi və ictimai fikri üçün son dərəcə maraqlı olan bir sıra mətləblər açılır.

Vətən tarixinin çox əhəmiyyətli bu dövrü və Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin şəxsiyyəti, eləcə də stalinizmin anatomiyası ilə maraqlananlar üçün nəzərdə tutulmuşdur.

## Nəşr

Kitab Nəsib Nəsibli tərəfindən Ziya Bünyadovun redaktorluğu ilə Bakıda ilk dəfə 1991-ci ildə Elm nəşriyyatında çap edilib. 2010-cu ildə Bakıda Qanun nəşriyyatında 132 səhifədə, 500 tirajla 2-ci və 3-cü dəfə isə Seymur Həsənli və Dr. Mehman Həsən tərəfindən nəşrə hazırlanmış və yenə onların Ön Söz müəllifliyi, Firdovsi Səfərovun dizayner və rəssamlığı ilə 2017-ci ildə Turkkitab.Az tərəfindən Ankarada Bizim Büro Mətbəədə 150 səhifədə, 1000 tirajla təkrar nəşr edilib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Azərbaycan şairi Nizami

## Xarici keçidlər

* Turkkitab.Az
* 
*
Vorontsovka döyüşü

**Vorontsovka döyüşü** — Qafqaz İslam Ordusu ilə Gürcüstandakı Alman qoşunları arasında olmuş hərbi toqquşma.

## Arxa plan
Osmanlı dövləti Gürcüstan, Ermənistan və Azərbaycan ilə ayrı-ayrı dostluq və əməkdaşlıq müqavilələri imzalamaq üçün çalışırdı. Türkiyə Qafqazda edəcəyi hərbi hərəkatın təhlükəsiz bir şəkildə yürüdülə bilməsi üçün bəzi strateji bölgələrlə dəmir yollarını nəzarəti altına almaq və erməni və gürcü qüvvələrinin türk hərbi hərəkatına müdaxilə edə bilməyəcək bir vəziyyətə gətirilməsini təmin etmək istəyirdi. Türklərin gürcü və ermənilərə qəbul etdirməyə çalışdığı bu istəklərə almanlar şiddətlə qarşı çıxdı. Almanlar gürcülərlə Potidə imzaladıqları müqavilə ilə Batum-Tiflis dəmir yolunun nəzarətini ələ keçirdilər. Bununla da kifayətlənməyən almanlar ruslara əsir düşən əsgərlərindən birliklər qurmağa başladılar. Ermənilər isə Tiflis-Culfa dəmir yolunun nəzarətini almanlara vermək istəyirdilər. Osmanlı dövləti bu dəyişikliklər qarşısında lazım gələn çalışmaları sürətlə tamamlayaraq, istəklərini qəbul etdirdi. Batumda 31 may 1918-ci ildə ermənilərlə, 3 iyun 1918-ci ildə də gürcülərlə dostluq və əməkdaşlıq müqavilələri imzaladı.

Bu yenilik Almaniya ilə Osmanlı dövlətinin arasını açmaqda gecikmədi. Başkomandan vəkili Ənvər paşa Türkiyə ilə Almaniya arasında ortaya çıxan bəzi anlaşılmazlıqları çözmək üçün Osmanlı Orduları kurmay başqanı alman generalı Von Seeckt ilə Batuma getdi. Məsələ burada gen-bol araşdırıldı.

## Döyüş
3-cü Ordu komandanı Vəhib paşa Gümrüdəki türk hərbi birliklərinin Tiflis üzərinə yürüməsini əmr etdi. 10 iyun 1918-ci ildə irəli hərəkata başlayan birliklər qarşılarına çıxan gürcü-alman birləşmiş qüvvələrini dağıtdı. Bəzi alman zabit və əsgərlərini də əsir etdilər.

Qeyd etmək lazımdır ki, bu döyüş Birinci Dünya müharibəsində müttəfiqlərin bir-biri ilə döyüşə girdiyi yeganə döyüşdür.

## Nəticə
Alman baş qərargahının Ənvər paşa nəzdində dövrəyə girməsi nəticəsində əsirlər sərbəst buraxıldı, türk əsgəri də irəli hərəkatı dayandırdı. Bu dəyişikliklərə baxmayaraq almanlar qısa bir müddət sonra türk əsgərinin Gürcüstandakı dəmir yollarından faydalanmasına müxtəlif əngəllər çıxarmağa davam etdilər.

Vəhib paşa vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Sınıq körpü döyüşü
*Qafqaz İslam Ordusu
T Tauri ulduzu

**T Tauri ulduzları (TTS)** — gənclərlə əlaqəli dəyişən ulduzların bir sinfidir. Onlar on milyon ildən azdır. Bu sinif Taurus ulduzlu bölgəsində gənc bir ulduz olan T Tauri adlı prototipdən adlanır. Onlar molekulyar bulud yaxınlığında aşkar və onların optik dəyişkənliyi və güclü xromosferik xətləri ilə müəyyən edilir. T Tauri ulduzları əvvəlcədən əsas ardıcıllıqla 3 günəş kütləsindən (MY) az olan ulduzlar tərəfindən təqlid edilən parlaqlıq-temperatur əlaqəsi olan Hayashi yolunda əsas ardıcıllıqla müqavilə müddətində əvvəlcədən əsas ardıcıl ulduzlardır təkamül mərhələsidir. 0.5 M'lik bir ulduz radiasiya zonası inkişaf etdikdə və ya daha böyük bir ulduzun əsas ardıcıllıqla nüvə füzyonuna başladığı zaman başa çatır.

## Xüsusiyyətlər
T Tauri ulduzları ən kiçik görünən F, G, K, M spektral tipli ulduzlardır (<2 M☉). Onların səthi temperaturu həmin kütlənin əsas ardıcıl ulduzları ilə bənzərdir, lakin onların yarıçapları daha böyükdür, çünki onlar əhəmiyyətli dərəcədə parlaqdırlar. Onların orta temperaturu hidrogen füzyonu üçün çox aşağıdır. Bunun əvəzinə, təxminən 100 milyon il sonra əldə etdikləri əsas ardıcıllıqla hərəkət edərkən, ulduz müqaviləsi kimi sərbəst qravitasiya enerjisi ilə təchiz edilirlər. Onlar adətən Günəş üçün bir aya nisbətən bir ilə on iki gün arasındakı bir dövrə dönür və çox aktiv və dəyişkəndirlər.

Yulduzpot əhatə dairəsinin geniş sahələrinin dəlilləri var və onlar sıx və dəyişən rentgen və radio yayımları (Günəşin təqribən 1000 dəfə) var. Bir çoxları son dərəcə güclü mükəmməl küləklərə malikdirlər; yüksəksürətli bipolar jetlərdə bəzi qaz çıxarır. Parlaqlıq dəyişkənliyinin digər bir mənbəyi T Tauri ulduzlarını əhatə edən diskdə yığışmalar (protoplanets və planetasimal).

TZ Tauri ulduzlarının ikili sistemi olan XZ Tauri-dən isti qazın bir balonu çıxarması. Ölçək Günəş Sistemindən daha böyükdür.

Onların spektrləri Günəşdən və digər əsas ardıcıl ulduzlardan daha yüksək lityum bolluğunu göstərir, çünki lityum 2,500,000 K-dan yuxarı temperaturda məhv edilir. 53 T Tauri ulduzlarında lityum bolluqların tədqiqatından lityum tükənməsinin ölçüsü, PP zəncirinin "lityum yanması" nın, sonuncu yüksək konvektiv və qeyri-sabit mərhələlərində Hayashi gərilməsindən sonrakı ön-ardıcıllığı mərhələsində T Tauri ulduzları üçün əsas enerji mənbələrindən biri ola bilər. Sürətlə fırlanma qarışıqlığı yaxşılaşdırmağa və lityumun məhv edildiyi dərin təbəqələrə nəqlini artırmağa meyillidir. T Tauri ulduzları, ümumiyyətlə, burulma momentumunu qoruyarkən, onların yaşlanma dövrünə nisbətən fırlanma nisbətlərini artırır. Bu, yaşa görə lityum itkisinin artmasına səbəb olur. Lityum yanması daha yüksək temperatur və kütlə ilə artacaq və 100 milyon ildən çox müddətə davam edəcək.

## İstinadlar
Oksetan

***Oksetan***- (C3H6O ) -bir oksigen atomu saxlayan, oksigen tərkibli dördüzvlü doymuş heterotsiklik birləşmədir. Rəngsiz mayedir, suda, etanolda, dietil efirində və polyar üzvi birləşmələrdə yaxşı həll olur.

## Alınması
Oksetan 3-hallogen-1-propanola (və ya onların mürəkkəb efirlərinə) qələvilərin təsiri    ilə alınır. Bu zaman oksetan həlqəsinin qapanması ilə daxilimolekulyar alkilləşmə hadisəsi baş verir. Belə ki, əvəz olunmamış oksetan 1500C-də kalium hidroksidin təsiri ilə 3-xlorpropilasetatın tsiklləşməsi ilə alına bilər. Bu zaman çıxım təqribən 40%-ə yaxın olur.

* ClCH2CH2CH2OCOCH3 + 2KOH →  (CH2)3O + CH3COOK + KCl + H2O
:
Oksetanın başqa metodla sintezi 1,2-əvəzli karbonil birləşmələrinin fotokimyəvi üsulla alkenlərə çevrilməsinə əsaslanır (Paterno-Byuxi reaksiyası).                
Bu cür tsiklobirləşmədə karbonil komponenti kimi alifatik və aromatik aldehid və ketonlar, xinonlar və digərləri, alkenlər kimi  alitsiklik və tsiklik olefinlər, bəzi heterotsikllər (məsələn furan) və keteniminlər istifadə oluna bilər. Qeyrisimmetrik əvəzli alkenlərdən istifadə etdikdə isə oksetanın izomerləri alınır.

## Reaksiya qabiliyyəti
Oksetan sadə tsiklik efirdir və uyğun reaksiya qabiliyyətinə malikdir. Oksetanın molekulu   müstəvi quruluşludur, gərginləşmiş sadə efirlərə  nəzarən  elektron sıxlığı oksigen atomunda yüksək,  α- carbon atomlarında isə aşağıdır. Bununla yanaşı gərgin vəziyyətdə olmayan sadə efirlərlə müqayisədə  dördüzvlü həlqənin gərginləşmiş vəziyyətdə olması,   karbon atomlarının elektrofilliyinin və oksigen atomunun nukleofilliyinin yüksək olması səbəblərindən oksetan və onun homoloqları üçün xarakterik reaksiyalar həlqənin açılması ilə gedir:
: (CH2)3O + RNH2 \to RNH(CH2)3OH
: (CH2)3O + RMgX \to R(CH2)3OH
: (CH2)3O + HCl \to Cl(CH2)3OH
 
Oksetan qeyripolyar həlledicilərdə Lüis turşularının iştirakı ilə polimerləşir:

n(CH2)3O  → (CH2CH2CH2O)n

## Mənbə
* C.R.Noller (1955), “Trimethlylene oxide” Org.Synth.29:92
Despacito (mahnı)

**Despasito** — Puerto-Rikolu müğənni Luis Fonsi, Daddy Yankeenin duetidir. **Despasito** ispancadan "yavaşca, sakitcə" kimi tərcümə olunur. 12 yanvar 2017-ci ildə işıq üzü görən mahnı YouTubeda ən çox izlənilən videodur. Mahnı Billboard Music Awards, American Music Awards, Latin Grammy Awards kimi mükafatlara layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Despasito Klip
Furfurol

**Furfurol** C5H4O2 (2 –furankarbaldehid, furfural) — aldehid, furanın törəməsidir. Təzə çovdar çörəyi və badam iyi verən mayedir.

## Alınması
Furfurol müxtəlif kənd təsərrüfatı tullantılarının (qarğıdalı saplağı, kəpəkn, saman), həmçinin oduncağın sulfat turşusu ilə qaynadılmasından alına bilər. Bu zaman hemisellülozanın hidrolizi baş verir, əmələ gələn pentozalar, xüsusilə ksiloza sulfat turşusunun təsiri altında dehidratlaşmaya uğrayır ki, bu da furfurolun əmələ gəlməsinə gətirib çıxarır. Furfurol su buxarları ilə birlikdə ayrılır.

## Fiziki xassələri
Furfurol – yüksək temperaturda (tqay=161,7 °C) qaynayan sarı mayedir. Polyar üzvi həlledicilərin əksəriyyətində asanlıqla həll olur, suda və alkanlarda isə cüzi həll olur.

## Kimyəvi xassələri
Aldehidlər üçün xarakterik olan reaksiyalara daxil olur. Furfurolun furan halqası aromatikliyə malik olduğundan o, kimyəvi xassələrinə görə bir qədər benzaldehidə bənzəyir. Furfurol benzaldehid kimi qələvinin təsiri altında Kannisarro reaksiyasına daxil olaraq furankarbon turşusunun duzuna və furfuril spirtinə parçalanır.

2C5H4O2 →KOH C4H3COOK + C4H3OCH2OH

Havada furfurol öz-özünə oksidləşir, nəticədə qarışqa turşusu və 2-formilakril turşusu əmələ gəlir. Dils-Alder reaksiyasında dien kimi iştirak edir.

Furfurol 2500C temperaturadək qızdırıldıqda bəzən partlayışla furana və karbon monoksidə parçalanır.

## Toksikliyi
Furfurol toksiki maddə olduğuna görə sinir sisteminə təsir etməklə qıcolmaya və iflicə, dəri ilə və qöz qişasıyla təmasda olduqda qıcıqlanmaya səbəb olur. Dəridə müxtəlif ekzemalar və dermatitlər yaradır.

## Tətbiqi
Furfuroldan furan, tetrahidrofuran, tetrahidrofuril spirti, furan qatranları, funqisid dərman maddələrinin (məs., furasilin) alınmasında və neft sənayesində, sintetik rezinlərin istehsalında istifadə olunan dienləri karbohidrogen qarışıqlarından ekstraksiya etmək üçün həlledici kimi istifadə edilir.

## Mənbə
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. 1987 il, X hissə. səh.12
* Краткая химическая энциклопедия, т 5, 1967, с.619
İsa Ər Ragi Tiflisi

**İsa Ər Ragi Tiflisi** — Məşhur İslam təbiblərindən olub Tiflisdə doğulmuşdur. O, 10-cu əsrdə yaşamışdı. Həmədan xanədanlığı hökmdarlarından Seyfüddevlə'nin sarayında xidmət etmişdir. Tibbdə və müəyyən elmlərdə biliyi olan Tiflisi, tibbə aid əsərlər də yazmışdır. Yaxşı dərəcədə Suriya dilini bilirdi və bəzi əsərləri ərəb dilindən bu dilə çevirdi. Bu xidmətlərə görə, Sultan Seyfdüdevlənin mükafatlarına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar
Hakimiyyətin kommunistlərə təhvil verilməsi haqqında qərar

**Hakimiyyətin kommunistlərə təhvil verilməsi haqqinda parlamentin qərarı**

## Tarix
27 aprel 1920-ci il,  Axşam saat 11.00

## Məktubun məzmunu
Sizin 27 aprel tarixli məktubunuzu müzakirə və onun məzmununu həyəcanlı anla müqayisə edib. Sizin təklifinizi nəzərə alaraq bizim tərəfimizdən seçilmiş komissiya:

# Sovet hökuməti tərəfindən idarə olunan     Azərbaycanın tam istiqlaliyyəti mühafizə edilir;
# Azərbaycan kommunist firqəsinin yaratdığı hökumət     müvəqqəti orqan olacaqdır;
# Azərbaycanın son idarə formasını hər hansı bir     xarici təzyiqdən asılı olmayan fəhlə, kəndli və əsgər deputatları     sovetləri şəxsində Azərbaycanın ali qanunverici orqanı müəyyənləşdirir;
# Hökumət idarəsinin bütün xidmətçiləri öz     yerlərində qalır, ancaq məsul vəzifə tutanlar dəyişdirilir;
# Yeni yaradılan müvəqqəti kommunist hökuməti     Parlamentin və hökumət üzvlərinin həyatının və əmlakının toxunulmazlığına     təminat verir;
# Qızıl Ordunun Bakı şəhərinə döyüşlə daxil     olmasına yol verməmək üçün tədbir görüləcək;
# Yeni hökumət haradan baş verməsindən asılı     olmayaraq Azərbaycanın istiqlalını sarsıtmaq məqsədi güdən bütün xarici     qüvvələrə qarşı qəti tədbirlər görəcək və öz sərəncamında olan bütün     vasitələrlə mübarizə aparacaqdır.

## Qərar:
Azərbaycan Parlamentinin özünün fövqəladə iclasında bu şərtləri səs çoxluğu ilə qəbul etdiyini sizin nəzərinizə çatdırıram.

*Parlamentin sədri:* Məmməd Yusif Cəfərov

*Dəftərxana direktoru:* Vəkilov. 

## Mənbə
"Kommunist", 1920. 6 may

## Həmçinin bax

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hökumət kabinetləri
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin höküməti

## Xarici keçidlər

* http://axc.preslib.az/az_b3.html

## İstinadlar
Alişa Dikson

**Alişa Dikson** () — ingilis müğənni, rəqqasə, aparıcı, aktrisa, repçi və model.

## Həyatı və karyerası
Alişa Diksonun atası yamaykalı, anası ingilisdir. Bir müddət müğənni Farel Vilyamsın komandasında rəqqasə kimi fəaliyyət göstərmişdir. **Britain's Got Talent** ve **X Factor** adlı televiziya proqramlarında münsiflik etmişdir.
Dixon BBC üçün bir uşaq nöqteyi-nəzərindən məişət zorakılığı məsələsi ilə bağlı "Anamı vurma" adlı sənədli film yaratdı və öz uşaqlığını qeyd etdi: "O dövrü düşünəndə harmoniyada yaşadığımı xatırlamıram. Mən heç bir əyləncəli anları xatırlamıram, güman edirəm ki, neqativlər onu bulandırıb. Mənfi zamanlar və qorxulu zamanlar yaxşı olan hər şeyin qarşısını kəsib… Mən inanıram ki, hər bir uşağın öz mühitində böyümək hüququ var. dünyaya girərkən özümü təhlükəsiz və qorxmaz hiss edirəm və mən bunu həqiqətən hiss etmədim"

## Diskoqrafiyası
* 2006: *Fired Up*
* 2008: *The Alesha Show*
* 2010: *The Entertainer*

## Turlar
;Özü
* 2009: *The Alesha Show*
;Başqa sənətçinin konsert turu
* 2009: Enrike İqlesias ilə BK Turu

## Filmoqrafiya
* *Absolutely Fabulous: The Movie* (2016)

## Mükafatları

## İstinadlar
Qazi Xosrov bəy mədrəsəsi

**Qazi Xosrov bəy mədrəsəsi** () — Bosniya və Herseqovinanın paytaxtı Sarayevo şəhərində yerləşən mədrəsə. Mədrəsənin əsası 1537-ci ildə Qazi Xosrov bəy tərəfindən  qoyulmuşdur. Bosniya və Herseqovinada ən qədim təhsil ocaqlarından hesab edilir.

## Tarixi
Qazi Xosrov bəy XVI əsrin birinci yarısında Bosniya sancağının sancaqbəyi olmuşdur (1480—1541). O, Sarayevo şəhərinin infrastrukturuna öz töhfəsini vermişdir. 8 yanvar 1537-ci ildə Qazi Xosrov bəy şəhərdə mədrəsə təşkil etmişdir. Hazırda mədrəsə onun adınını daşıyır.

Mədrəsənın binası çoxbucaqlıdır. Onun orta hissəsi sinif otaqları üçün ayrılmışdır. Yan tərəflərdə isə yaşayış otaqları yerləşir. Mədrəsə binası şəhərin mərkəzində yerləşir və o dövr Osmanlı imperatorluğunun aparıcı memarlarından olan fars Acəm Əzir-Əli tərəfindən layihələndirilmişdir. Mədrəsə Dubrovnikdən olan ustalar tərəfindən inşa edilmişdir. Bina İstanbul memarlıq məktəbi əsasında inşa edilmişdir. Binanın damı kirəmitlə örtülmüşdür. Kompakt, harmonik və monumental bir bina Sarayevin simvollarından birinə çevrilmişdir. Bütövlükdə binanın yenidən qurulmasına baxmayarq özünün orijinal tərzini qorumuşdur.

Mədrəsə professorları Qazi Xosrov bəy tərəfindən nəzərdə tutulmuş ciddi meyarlar əsasında seçilirdi. Mədrəsədəki iş olduqca cəlbedici idi. Bir çox professorlar burada dərs deməyə can atırdı. Onlar arasında ərəb, türk, alban və boşnak alimlər vardı. Mədrəsədə müasir siniflər, yaxşı qidalanma və rahat yaşayış şərtləri mövcud idi. Yüksək təhsil standartları sayəsində mədrəsələrin məzunları sonradan uğurlu karyera qura bilirdilər. Onlar arasından hakimlər, generallar, imamlar, müftilər, proferrorlar, alimlər, akademiklər, icra başçıları, diplomatlar, nazirlər və digər məmurlar çıxırdı.

Qazi Xosrov bəy mədrəsəsi iki tikilidən ibarətdir:qadın və kişilər üçün bütün təhsil şərtlərini ödəyən tədris sinifləri. Üstəlik qadın və kişilərin ayrılıqda qalması üçün yataqxanalar belə mövcud idi.
## İstinadlar
Kosovo iqtisadiyyatı

**[[Kosovo]]** iqtisadiyyatı — keçid dövrü yaşayan, yeni qurulan ölkə. Kosovo iqtisadiyyatı faktiki olaraq alban diasporu və donor ölkələrdən gələn pul köçürmələri sayəsində inkişaf etməyə çalışır. İl ərzində adam başına 8 min dollar pul düşür.

Kosovo keçmiş Yuqoslaviya birliyinə daxil olan ölkələr arasında ən kasıb ölkə hesab edilir. 1990-cı illərdə planlı pis iqtisadi siyasət, beynəlxalq sanksiyalar, iqtisadi və etnik konfliktlər onsuz da zəif olan region iqtisadiyyatını daha da zəiflətmişdir.

## 1999—2007
1999-cu ildən Kosovo iqtisadiyyatında dinamik inkişaf müşahidə edilir. Avro ölkənin əsas valyutasıdır. Serbiya dinarı isə ölkənin serblər yaşayan şimal hissəsində istifadə edilir.

## Müstəqillik dönəmi

2009-cu ildə orta əmək haqqı hər iş saatına görə  2,98 $ təşkil etmişdir.

İqtisadiyyatı zəiflədən əsas amillərdən biri beynəlxalq statusun müəyyən edilməməsi olmuşdur. Bu isə Kosovoya kredit alınması və investisiya yatırılmasını çətinləşdirir.

2009-cu ilin iyul ayından Kosovo Dünya Bankı və Beynəlxalq Valyuta Fondunun üzvüdür. Bundan 3,5 il sonra ölkə Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının tam hüquqlu üzvü olmuşdur.

Porsche Austria 2008-ci ildə Kosovoda öz filialını açmışdır.
## İşsizlik və məşğulluq
Kosovoda əsas problemlərdən biri işsizlikdir. 2013-cü il məlumatına görə əmək qabiliyyətli əhalinin 30,0 % işsizdir. Bununla belə ilbəil ölkədə işsizlik səviyəsi enməkdədir.

2013-cü ilə görə ölkədə 1 191 630 nəfər əmək qabiliyyətli insan vardır ki, bununda, 483 193 nəfəri işçi qüvvəsidir (338 364 nəfər işə sahib olsa da qalanları işsizdir). İşəgötürənlərin demək olar ki yarısı dövlət sektorunda cəmlənmişdir. 2013-cü ildə işləyən əhali aşağıdakı kimi paylanmışdır: 31,8 % - dövlət, ictimai xidmət və ordu, 13,3 % - dövlət təşkilatları, 46,7 % - özəl şirkətlər, 4,3 % - ailə biznesləri, 3,9 % - qeyri dövlət, humanitar və iyanə təşkilatları.

## Şirkətlərin siyahısı
### Bank və sığorta şirkətləri
2014-cü ilin əvvələrinə olan məlumata görə Kosovoda 9 kommersiya bankı və 13 sığorta şirkəti fəaliyyət göstərir.
* Raifeisen
* Procredit

### Telekamunikasiya
* IPKO
* PTK
* Kujtesa

### Sənaye
* Kosova Steel

## İstinadlar

## Mənbə
* Kosovo, Republic of Country Profile 2013
Ufa (stansiya)

**Ufa stansiyası** () — Kuybişev dəmir yollarına aid olan, Transsibir magistralı üzərində yerləşən, Başqırdıstanın Ufa şəhərində mövcud ola dəmir yol stansiyası.

## Tarixi
Müasir vağzalın yerndə ilk voğzalın təməli hələ 1885-ci ildə atılmışdır. 1888-1967-ci illər ərzimndə istismar edilən binanın layihəsi F. F. Essenə məxsus idi. 3 il sonra sökülmüş vağzalın yerində K. Qotlibin layihəsi əsasında daşdan yeni bina inşa edilir. Bna 2005—2011-ci illərdə təmir edilmişdir.
## Stansiya haqqında
Stansiyada dəmiryolu vağzalı yerləşir. Voğzalda yenilənmələr 12974-cü ildən aparılır. 2005-ci ildən isə mütəmadi hall almışdır.

Stansiya 4 sərnişin platformasına sahibdir. Onlar yeraltı piyada keçidləri ilə təhciz edilmişdir. Buradan şəhərə çıxışlar vardır. Platformalar turniketlərlə təchiz edilməmişdir.

2011-ci ildən yeraltı keçidlər bağlanmışdır. Qalereyadan platformaya çıxış esklatorlarla təmin edilir.

Vağzal Ağidel çayının sahilində yerləşir. Ancaq gələnlər bunu müşahidə edə bilmir. Səbəb isə çaya çıxışın inşa zamanı nəzərə alınmamasıdır.

Əvvəllər vağzala tramvayla getmək mümkün idi. Lakin 2017-ci ilin sentyabrından bura tramvay işləmir.

Vağzalda elanlar rus və başqırd dillərində yazılır.

### İl boyu hərəkət edən qatarlar

### Qatarların mövsümü hərəxəti

## İstinadlar

## Mənbə
* Ufa xəritəsində vağzal