Mədəni diffuziya

**Mədəni diffuziya** — Mədəni yayılma, mədəni formaların, maddi və mənəvi alt sistemlərin nümunələrinin təmasda olduğu, bu mədəniyyət elementlərinin tələb olunduğu və əvvəllər belə formalara sahib olmayan cəmiyyətlər tərəfindən alındığı qarşılıqlı nüfuzdur.

Mədəni təmasa mədəni əlaqə deyilir, bunlar:

* hər iki mədəniyyətdə heç bir iz buraxa bilməz,
* bitişik mədəniyyətlərin bir -birinə bərabər və güclü təsiri ilə nəticələnə bilər;
* bir mədəniyyət formasının digərinə birtərəfli təsirinə səbəb ola bilər.
Diffuziya kanalları miqrasiya, turizm, missionerlik fəaliyyəti, ticarət, müharibə, elmi konfranslar, ticarət sərgiləri və yarmarkalar, tələbə və mütəxəssis mübadiləsi və s..
Fenomenin tarixi

Mədəni yayılmaya diqqət yetirən tədqiqatçılar, bu və ya digər mədəni fenomenin təkamül nəticəsində müəyyən bir cəmiyyətdə meydana gəlməsi lazım olmadığını irəli sürdülər. Borc ala bilərdi, kənardan götürdü. Bu müddəanın mütləqləşdirilməsi etnologiya elmində diffuziya adlanan xüsusi bir cərəyanın əsasını qoydu.

Antropogeoqrafiya məktəbi fikirləri F. Ratzelin əsərlərində öz əksini tapan diffuziya mənbəyinə çevrildi. Almaniyada ortaya çıxan difüzyonizm, F. G. Frobeniusun "mədəni morfologiya" məktəbi, F. Gröbnerin "mədəni dairələr" anlayışı və V. Şmidtin "mədəni-tarixi" məktəbi ilə təmsil olunurdu. İngiltərədə W. H. Riversin əsərlərində diffuzionist fikirlər inkişaf etdi.

Mədəni yayılma anlayışının ən radikal tərəfdarları bəşəriyyətin bütün tarixini təmaslara, toqquşmalara, borcların alınmasına və mədəniyyətlərin köçürülməsinə qədər azaltmağa çalışdılar. Təkamül, mədəni və sosial tərəqqi anlayışı rədd edildi. Mədəni yayılma, yəni müxtəlif mədəniyyət hadisələrinin məkan hərəkəti, inkişaf prosesləri üçün universal olaraq təyin edilmişdir.

F. Qrebner bu baxımdan xüsusilə ardıcıl idi. Onun nəzəriyyəsinə görə, hər bir maddi və ya mənəvi mədəniyyət fenomeni (yay və oxlar, xovlu yaşayış yerləri, əkinçilik, ölülərin ruhları və kəllə kultları, ay mifologiyası və s.) Tarixdə yalnız bir dəfə və yalnız bir yerdə yaranıb, sonra bu mərkəzdən bütün dünyaya yayıldı.

Diffuzionizm ideyaları, ingilis alimləri H. Elliott-Smith və WJ Perry-nin əsərlərində hazırlanmışdır ki, bu da mədəniyyətin yayılmasının sosial və sivilizasiya inkişafı prosesinə təsirinin dərəcəsini maksimum dərəcədə artırmışdır. bu proseslər. Əsas diqqət elm adamları tərəfindən bilavasitə sivil xalqlara yönəldildi. Onların baxışlarına görə, yalnız bir dünya sivilizasiya mərkəzi var idi — Misir, buradan qədim misirlilərin yaratdığı yüksək mədəniyyət bütün dünyaya yayıldı. Onların konsepsiyası tez -tez hiperdiffuzionizm və ya panegiptizm kimi xarakterizə olunur.

## Mədəni diffuziyanın təsnifatı
Mədəni yeniliklərin öz vektoru boyunca yayılması və ya yayılması iki istiqamət götürür — **üfüqi** və **şaquli**.

Bir neçə etnik qrup, bərabər statuslu fərdlər arasında üfüqi yayılma müşahidə olunur, buna görə də qruplararası mədəni yayılma adlandırmaq olar.

Mədəni elementlərin şaquli yayılması qeyri -bərabər statusu olan subyektlər arasında baş verir, buna görə də təbəqələşmə mədəni yayılması adlandırmaq olar.

Stratifikasiya yayılması iki tərəfli bir prosesdə ifadə olunur:

* orta və aşağı siniflər yuxarı sinifdən yüksək moda, nüfuzlu istehlak, ədəbi dil və s. Elementləri mənimsəyir;

* yuxarı təbəqə aşağı təbəqələrdən daha sərbəst davranış formalarını, geyimdə sadələşdirilmiş bir üslubu mənimsəyir.

İnsanların status fərqliliklərini simvolizə edən geyim, müasir cəmiyyətdə siniflərin və mülklərin kəsişmə sahəsinə, mədəni dəyərlərin bir təbəqədən digərinə yayılması kanalına çevrilir. Bu gün orta təbəqə əvvəllər yalnız yuxarı siniflər tərəfindən geyilən dəbli geyimlər ala bilər. Nümunə olaraq, tədqiqatçılar texniki ixtisaslar üzrə yüksəkixtisaslı işçiləri, xüsusən də bu gün geyim tərzi kostyum və qalstuk olan avadanlıqların təmiri və saxlanması ilə məşğul olan işçiləri misal çəkirlər. Əvvəllər bu geyim tərzi yalnız yuxarı və sonra orta sinif nümayəndələrinin dar bir dairəsi üçün tipik idi.

## İqtibas mərhələləri
# **İlkin mərhələ** innovasiyanın formalaşması mərhələsidir (R. Dixon). Hər şeydən əvvəl, bir etnosun və ya xalqın içərisində yer tutmaq, formalaşmaq və yayılmaq üçün ixtiraçının qrupu (tayfası, xalqı) daxilində bir yenilik (mütləq olaraq yalnız bir mədəniyyət elementi və ya kompleksi deyil) qiymətləndirilməlidir. Təsadüfi olaraq qrupda, etnosda, ixtiraçı insanlarda yayılacaq.
# **İkinci dərəcəli mərhələ** və ya sözün dar mənasında yayılma (F. Boas, W. Rivers, A. Kroeber, F. Grebner, L. Frobenius, G. Van Bulk, F. Ratzel, W. Schmidt, R. Dixon) . Fərqli etnik qruplara mənsub fərdlər və ya qruplar arasındakı təmaslar sayəsində yenilik mənşə sahəsindən kənara yayılır.
# **Üçüncü mərhələ** kökləmə mərhələsidir. (A. Kroeber, R. Dixon, F. Grebner, F. Ratzel). Alıcı insanlar yeniliyi təqdir etsələr və buna ehtiyac duysalar, kök salır.
# **Dördüncü mərhələ** yenidən düşünmə mərhələsidir (A. Kroeber, R. Dixon). Kökləndikdən sonra yenilik, alıcı insanların mədəniyyəti ilə ünsiyyət qurmağa başlayacaq və yeni məzmun formalaşdıra bilər.
Klassiklər, yenidən düşünmə və kök salma mərhələləri arasında fərq qoymur. Bu, diffuziya prosesinin elementin mənşəyinin mərkəzindən xətti yayılması kimi öyrənilməsindən qaynaqlanır. Bu, hər mərhələdəki dəyişikliklərlə "geri dönmə" və ya çox mərhələli ötürməni nəzərə almır.

## Tənqid
Bir sıra mədəniyyət tədqiqatçıları "mədəni dairələr" sözündən uzaqlaşdılar. B. Malinovski, diffuzizmin yalnız belə bir variantını kəskin tənqid edərək, araşdırmaya bu cür yanaşan mədəniyyətin əslində bir -biri ilə əlaqəsi olmayan ölü şeylər toplusu olduğunu qeyd etdi. Diffuzionistlərin araşdırmalarında, tarixi faktlar, konstruksiyalar baxımından bir çox ziddiyyətlər və hətta səhvlər var (ən çox pane Egyptizmdə).

Bu nəzəriyyənin çatışmazlıqlarını vurğulayaraq, bir zamanlar S. A. Tokarev bunları qeyd etdi: "Əsas olan, mədəni hadisələri yaradıcılarından — insanlardan və insanlardan əsaslı şəkildə ayırmaqdır, yaradıcı qüvvə kimi sosial insanı görməzliyə vurmaqdır və buna görə də — ya ölü şeylərin məcmusu kimi mədəniyyətin sırf mexaniki anlaşılmasıdır. Bunlar kosmosda hərəkət edə bilər (Grebner), ya da mədəniyyət, insandan asılı olmayan bir növ canlı və müstəqil bir orqanizm kimi (Frobenius) və ya bütün mədəniyyətin bir nöqtədə tək meydana gəlməsi və sonradan yer üzünə köçürmə (Elliot-Smith, Perry). Bu əsas çatışmazlığın nəticəsi olaraq — diffuzionistlərin konkret konstruksiyalarının gərginliyi və sübutlarının tam olmaması" hesab edilir.

## Həmçinin bax
* Akkulturasiya
* İnkulturasiya
* İnterkulturalizm
* Mədəniyyətlərarası kompetensiya
* Mədəni dairələr nəzəriyyəsi
* Transkulturasiya

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Иконникова С. Н., Большаков В. П. Теория культуры: учебное пособие. — СПБ.: Питер, 2016. – с. 233
* Воронцова Л. П. Диффузия культурная // Культурология. XX век: Словарь. СПб., 1997. С. 178
* Kando Thomas M. Leasure and popular culture in transition. St. Louis: The C. V. Mosby Co., 1980. P. 70.
* Кравченко А. И. Культурология Учебное пособие для вузов — 4-е изд. — М.: Академический проект, Трикста, 2003 — С. 76
* Barnard A. History and Theory in Anthropology. The Edinburgh Building. Cambridge CB2 2RU, UK, 2004. Р. 256
* Александренков Э. Г. Диффузионизм в зарубежной западной этнографии // Концепции зарубежной этнологии: Критические этюды. М., 1976. С. 26–67.
* Наймушина А. Н. Закономерности и фазы культурной диффузии // Известия Российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена С. 82
* Токарев С. А. История зарубежной этнографии. М., 1978. С 87.