open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Reyhan

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Birillik ədviyyat bitkisinin vətəni Seylon (Sərəndib) adası ilə Hindistandır.

Hazırda dünyanın əksər ölkələrində toxumları vasitəsilə reyhan bitkisi əkilib becərilir. Bitkinin hündürlüyü 30–50 sm olaraq yarpaqları yaşıl- mürəkkəb rəngli, xoş ətirli olur. Bitkidən müxtəlif ət xörəklərində ədviyyə kimi istifadə olunaraq süfrəyə salat kimi də gətirilir.

Bitkinin yarpaq və zoğunda 0,02–0,08% efir yağı, vitaminlər və aşılayıcı qatranlı maddələr də vardır.

Naxçıvan MR-da Babək rayonundakı təsərrüfatlarda reyhan, digər ədviyyat bitkiləri ilə bərabər becərilir. Bitki toxumları ilə əkilib çoxaldılır.

## Dində
"Quran"da reyhan haqqında belə bir ifadə var:

*"Yarpaqlı dənələr və xoş qoxulu reyhan vardır."*
Əvvəlki məlumat yanlışdır, Rahman surəsi, 12-ci ayətdə reyhan bitkisinin adı keçmir. 
Saçaqlı dənli və xoş ətirli bitkilər var. (ər-Rahman, 12)

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Adi reyhan

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Əsasən subtropik və tropik ölkələrdə yayılan reyhanın dünyada 200-ə qədər növü var. Onların əksəriyyəti xarici görünüşcə oxşar olsalar da, ətirlərinə görə bir-birindən fərqlənirlər. Reyhanın vətəni Seylon adası, Asiyanın tropik rayonları hesab olunur. Həmin ölkələrin təbabət və mətbəxində bu bitkidən 5 min ildən çoxdur ki, istifadə olunur. Qədim zamanlarda Aralıq dənizi sahillərində yaşayan xalqlar onu "kralın ətirli bitkisi" hesab edirdilər. Reyhan sözü ərəb mənşəli olub "gözəl qoxu" deməkdir. Bitkinin latınca adı "krallara layiq ətir" mənasını verir. Qədim Romada belə bir inanc var idi ki, insan reyhan yeyərkən yenidən can qazanır, Hindistanda isə onu müqəddəs bitki hesab edirdilər.

## Növləri
* Adi reyhan ətirli və ədviyyəli xüsusiyyətə malikdir, xoş iyinə görə mixəyi və muskat tozunu xatırladır. O universal otlardan biridir. Həm ayrıca istifadə olunur, həm də digər bitki və ədviyyatlarla birlikdə yeməklərdə istifadə olunur.
* Ətirli reyhan – çiçəklərində 0,3–1,5%, yaşıl yarpaqlarında isə 0,04–0,50% efir yağı vardır. Ən çox efir yağı bitki tam çiçək açdığı zaman toplanır. Efir yağının əsas komponentləri evgenol, metilxavikol, lina-lool, kamfora və osimendən ibarətdir. Toxumlarının tərkibində 12–19% piyəbənzər yağ maddəsi tapılmışdır.
* Yevgenol – Yaşıl kütləsindən efir yağı alınır. Efir yağının tərkibində 7%-ə qədər yevgenol, metilxavikol, kamfora və osimen maddələri vardır. Efir yağından alınan yevgenoldan xoş ətirli maddə kimi ətriyyat və yeyinti sənayesində geniş istifadə edilir. Yevgenol dezinfeksiyaedici vasitə olaraq dişin dibindən gələn xoşagəlməz qoxuları yox etmək üçün də işlədilir.
* Nanəyarpaq – Meyvəsi dürd çılpaq uclu, qara rəngli fındıqçadan ibarətdir. 100 ədədinin çəkisi 0,5–0,8 qramdır. Bundan alınan efir yağının tərkibində 60–70% kamfora birləşmələri tapılmışdır. Reyhan cinsinin subtropik və tropik ölkələrdə xalq təsərrüfatı əhəmiyyətli daha iki növünə – çılpaq və kilimancar reyhanına rast gəlinir. Çılpaq reyhanın hər hektar sahəsindən tərkibində 30–35% kamfora maddəsi olan 50 kq efir yağı alınır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vasil Lazaroviç

**Vasil Lazaroviç** (Ukraynaca:Василь Лазарович, 5 avqust 1981) Ukraynalı müğənni.

## Həyatı
Vasil Lazaroviç 2002-ci ildə İvano-Farnkovskidə Stefanık adına Universiteti bitirmiş və vokalist diplomunu almışdır. 2004-cü ildə Belarusda Mixail Finbergin rəhbərliyi altında orkestrin solisti işləyib. Elə həmin il Vitebskdə Slavyan bazarı (Славянский базар в Витебске) müsabiqəsinin iştirakçısı olub. 2007-ci ildə isə Yurmalada Yeni dalğa (Новая волна) mahnı müsabiqəsində 9-cu yerə çıxıb.

## Avroviziya 2010

## İstinadlar
Şam

**Şam** — işıqlandırma vasitəsi. Adətən yanan bərk maddədən silindr şəklində hazırlayırlar. Onu yandırmaq üçün fitil adlanan hissəni alova tuturlar. Yanan bərk maddə kimi əsasən parafindən istifadə olunur. Bundan başqa piy, mum, spermaset (kaşalotun kəllə sümüyündən çıxardılan, ətriyyat istehsalında və sənayedə işlədilən maddə) və s.-dən istifadə olunur.

Fitilə şora, ammonium-xlor, bor turşusu məhlulu hopdurulur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ukrayna 2010 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində

2010 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Ukraynanı Vasil Lazaroviç təmsil edəcək. 

## Seçim

Vasil Lazaroviçin seçimi haqqında qərarı Ukrayna Milli Televiziya kanalının bədii şurası qəbul edib. Qeyd olunur ki, Lazaroviçin namizədliyini bədii şuranın 11 üzvündən 10-u dəstəkləyib. 
Bədii şuranın səsverməsinin nəticələrinə həsr olunmuş mətbuat konfransında Ukrayna Milli televiziya şirkətinin prezidenti Vasili İlaşuk deyib ki, Avroviziya ətrafında ajiotaj yaratmamaq üçün bu dəfə Ukrayna təmsilçisinin seçimi daxili səsvermə ilə həll olunub. Şirkət prezidenti onu da əlavə edib ki, belə praktika ölkələrin bir çoxunda mövcuddur.

Müğənnini daxili ekspertlər tərəfindən seçilsə də, mahnı seçimi ümumilli müsabiqə yolu ilə reallaşacaq. Ukrayna Milli Televiziya kanalı və Avroviziyanın ukraynalı təmsilçisi artıq müəlliflərə öz mahnılarını göndərməklə bağlı müraciət ediblər.

## İstinadlar
Nüvə batareyası

**Nüvə batareyası** (atom batareyası) – elektrik cərəyanı mənbəyi. Radioaktiv parçalanma nəticəsində ayrılan enerjini bilavasitə elektrik enerjisivə çevirir. Ən sadə nüvə batareyası radioaktiv şüalanma mənbəyindən və ondan dielektrik təbəqə ilə ayrılmış kollektordan (toplayıcıdan) ibarətdir. Parçalanma zamanı mənbə \beta-şüalar buraxdığından müsbət, kollektor isə mənfi yukləndiyi üçün onların arasında potensiallar fərqi yaranır. Nüvə batareyalarından əsasən yığcam radio aparatlarında, qol saatlarında, ölçü cihazlarında və s. istifadə edilir.
Qəsr (tikili)

**Qəsr** (ing. castle, alm. schloss, is. castillo, fr. chateau) — özündə yaşayış və müdafiə funksiyasını birləşdirən əsasən orta əsrlərə aid zəngin feodallara (qraflara, knyazlara, hersoqlara, markizlərə, baronlara, xanlara) məxsus istehkam tikili.
Triqonometrik funksiyalar

**Triqonometrik funksiyalar** — elementar funksiyaların bir növüdür. Onlara sinus (sin x), kosinus (cos x), tangens (tan x), kotangens (cot x), sekans (sec x) və kosekans (cosec x) funksiyalarını aid edirlər. Triqonometrik funksiyalar adətən həndəsi yolla təyin olunur, lakin onları analitik və bəzi differensial tənliklərin həlli şəklində də təyin etmək mümkündür. Belə hallarda triqonometrik funksiyaların təyin oblastı kompleks ədədləri də əhatə edir.

## Triqonometrik funksiyaların təyin olunma yolları

Triqonometrik funksiyaları adətən həndəsi yolla təyin edirlər. Fərz edək ki, müstəvidə dekart koordinat sistemində, mərkəzi koordinat başlanğıcı O nöqtəsində olmaqla R radiuslu çevrə var. Bucaqları absis oxunun müsbət istiqamətdə OB şüasına qədər dönməsi kimi qəbul edirik. Saat əqrəbinin hərəkəti istiqaməti mənfi, əks istiqamət isə müsbət hesab edilir. B nöqtəsinin koordinatlaını dekart koordinat sistemində (xB, yB) kimi qeyd edək. Belə olan halda triqonometrik funksiyalar aşağıdakı kimi təyin olunurlar:

* Sinus funksiyası: \sin\alpha=\frac{y_B}{R}
* Kosinus funksiyası: \cos\alpha=\frac{x_B}{R}
* Tangens: \operatorname{tan}\alpha=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}
* Kotangens: \operatorname{cot}\alpha=\frac{\cos\alpha}{\sin\alpha}
* Sekans: \sec\alpha=\frac{1}{\cos\alpha}
* Kosekans: \operatorname{csc}\alpha=\frac{1}{\sin\alpha}

## Həmçinin bax
* Triqonometrik funksiyaların inteqralları siyahısı
* Triqonometrik tangens funksiyası

## Xarici keçidlər
Nurəddin (Laçın)

**Nurəddin** — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonunun Fərraş kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Laçın rayonunun Vaqazin kənd Sovetindən Nurəddin kəndi Fərraş kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir. 1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 1 dekabr 2020-ci ildən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətindədir.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsini Piçənis kəndindən köçüb gəlmiş ailələr keçmiş binə yerində salmışlar. Bəzi tədqiqatçılar kəndin adını Nurəddin şəxs adı ilə bağlayırlar. Güman ki, binə həmin şəxsə məxsus olmuşdur. Oykonim (1933) Nuraddin variantında da qeydə alınmışdır. Norədin variantında oykonim "uçqun, yarğan yaxınlığında məskən" mənasını ifadə edir.

## Tarixi

## Əhalisi
2006-cı ilin statistikasına görə kəndin əhali sayı 210 nəfər olmuşdur. Əhali Azərbaycanın müxtəlif rayonlarında məskunlaşıb.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyəti heyvandarlıq olub.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kəravuz

**Kəravuz** (*Kərəviz*) — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonunun Fətəlipəyə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətindədir.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## İstinadlar
Sforçesko qəsri

**Sforçesko qəsri** () — Milanın köhnə hissəsinin şimalında Qəsr meydanında () yerləşmiş Sforza sülaləsindən olan Milan hersoqlarının malikanəsi olmuşdur.

## Yaranma tarixi
Qəsr ilk dəfə XIV əsrdə 1360-1370 ci illərdə Viskonti tərəfindən binası qoyulmuşdur, sonradan Ambroze Respublikası ilə nəticələnən xalq üsyanı zamanı dağıdılmışdır. XV əsrin ortalarında 1447 ci ildə hersoq Françesko Sforça tərəfindən yenidən tikilmişdir. XVI əsrdə qəsrin dizaynı Leanardo da Vinçiyə həvalə olunmuşdur. Qəsrin (it. pergola) talvar hissəsi(bağın tac konkstruksiyası) məhz ona məxsusdur.

## Bərpası haqqında
1833-1905 ci ildə ətraflı bərpa edilmişdir. 1943-cü ildə bomba nəticəsində zədə almış hissələri sonradan bərpa edilmişdir. İtalyan müharibəsinin əvvəlində hersoq Lüdoviko Sforza Milanı tərk etmiş olur və fransız kralı XII Lüdovik malikanəyə sahib olur. 1521-ci ildə ildrım vurması nəticəsində Filaret qülləsindəki barıt anbarının partlaması böyük dağıntıya səbəb olmuşdur. İspan zadəganı Ferrante Qonzaqa şəhər istehkamını möhkəmlətmək məqsədilə qəsri yenidən bərpa edərək əlavə 2000 əskərlik kazarma tikdirmişdir.

Hal hazırda it. *d'Arte Antica* və arxeloji muzey (it. *Museo della Preistoria*) burada yerləşmişdir.

## Şəkil qalereyası

Fayl:MilanoCastel.jpg|
Fayl:Milano - Castello sforzesco - Della Porta, Guglielmo (1516-1577) - Deposizione - Foto Giovanni Dall'Orto - 6-jan-2007.jpg|'
Fayl:Pieta Rondanini.jpg|
Fayl:Lorenzo veneziano, resurrezione, 1371.JPG|'
Fayl:Carlo Crivelli 055.jpg|
Fayl:Natonello da messina, san benedetto, 1470 circa.JPG|
Fayl:Vincenzo Foppa 002.jpg|
Fayl:Filippo Lippi Madonna San Trivulzio.jpg| 
Fayl:Lorenzo_Lotto_053.jpg|
Fayl:Correggio 048.jpg| 
Fayl:Andrea Mantegna - Madonna in Glory with St. John the Baptist, St. Gregory the Great, St. Benedict and St. Jerome - 1497.jpg|
Fayl: Francesco Guardi 009.jpg|
Fayl:Milano - Castello sforzesco - Bonino da Campione (sec. XIV) - Tomba Bernabò Visconti - Foto Giovanni Dall'Orto - 6-1-2007 - 06.jpg|
Fayl:Milano - Castello sforzesco - Busti, Agostino il Bambaja (ca 1480-1548) - Tomba Gastone di Foix (m. 1512) - Foto Giovanni Dall'Orto - 6-jan-2007 - 04.jpg|
Fayl:1677 - Milano, Castello sforzesco - Fontana della Corte ducale - Foto Giovanni Dall'Orto - 14-Feb-2008.jpg|
Fayl:Finestra Castello Sforzesco Milano.JPG|


## Mənbə
Ermənistan 2010 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində

Avroviziya 2010 müsabiqəsində Ermənistan təmsilçisi Eva Rivas olacaq. 

## Milli final

13 dekabrda ARMTV 2010-cu ildə Avroviziya iştirakını rəsmən təsdiq etdi. 18 dekabrda yarış üçün ölkənin seçməsində birinci təsnifat elan edildi. Milli final 2010-cu ilin fevral ayında keçiriləcək. Ermənistanı təmsil etmək üçün on mahnı rəqabət aparacaq. Mahnılar 1 fevrala qədər ARMTV-ə təqdim edilə bilər. On mahnı seçiləcək və 10 fevralda göstəriləcək. Erməni bəstəkarlara və yazıçılara iştirak etmək üçün imkan verilirlər. Televiziya ilə yayılınan milli finalın qalibi 50% jüri və 50% tele səsvermənin nəticələindən sonra müəyyən olunacaq.

## Həmçinin bax

* 2010 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi

## İstinadlar
It's All About You

**It's All About You** () — Albaniyanı 2010 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmiş mahnı. Mahnını Yuliana Paşa ifa etmişdir. Mahnının bəstəkarı Ardit Gjebrea, sözlərinin müəllifi isə Ardit Gjebrea və Pirro Çakodur.

## İstinadlar
Pertinaks

**Publiy Helviy Pertinaks** (lat. *Publius Helvius Pertinax*; ) — 31 dekabr 192 – 28 mart 193 tarixdə XVIII Roma imperatoru olmuşdur.

## Həyatı
Pertinaks Luqurili bir xırda ticarətçi, odunsatan Helviy Suçessun oğludur. Əvvəllər müəllim olan Panteaks sonradan əsgər,
senturion (lat. *centum* = yüz) — yüzbaşı, koqort lat. *cohors* = çəpərlənmiş yer) — bölüm, legion və Reyn donamasının başçısı olmuşdur. Pertinaks Daçiyada vergi yığıcısından senator, konsul vəzifəsinədək qalxaraq, Dunay ordusuna başçılıq etmişdir. Ardıcıllıqla Moeziyanın, Daçiyanın, Btitaniyanın, Şimali Afrika ərazilərinin hakimi, sonradan Romanın prefekti olmuşdur.

### Ölümü
Bir sıra torpaq islahatları aparması hərbçilər arasında kəskin etirazlara səbəb olur. İmperatoru öldürmək istəyən bir neçə zabitin edamından sonra imperator sarayına hücum çəkən hərbçilərin önünə çıxan və onları öz uzun-uzadı və inandırıcı nitqi ilə sakitləşdirməyə qismən nail olan Pertinaks qəflətən vurulan nizə zərbəsi ilə qətlə yetirilir. Sonradan hərbçilər onun başını nizəyə keçirib bütun şəhər boyunca daşıyaraq düşərgələrinə gətirirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Historia Augusta: Pertinax'ın Hayatı ing.
Ondatra zibethicus

**, müşk siçovulu** () —  cinsinə aid heyvan növü.

Ondatra gəmiricilər dəstəsinin çöl siçanları yarımfəsiləsindən məməli heyvan növüdür.

Bədəninin uzunluğu 35 sm-dək, quyruğu 28 sm-dək, kütləsi 1,5 kq-dək olur. Xəzi sıx, rəngi tünd-qəhvəyidən qaraya qədər olur. Erkəklərin qasıq vəziləri çoxalma dövründə tərkibində müşk olan sekret ifraz edir. Şimali Amerikada su hövzələrinin və bataqlıqların sahilində yaşayır. Avropaya bir neçə dəfə gətirilmiş və bütün Avrasiyaya, hətta subarktikaya da yayılmışdır; çay subasarları vasitəsilə Kiçik və Ön Asiyaya, Monqolustana, Çinə və Koreyaya qədər
 
gedib çatmışdır. Yuva qazır, yaxud yediyi su bitkilərinin qalıqlarından, gövdə, budaq, yarpaq və köklərindən daxmacıq düzəldir. İldə 1-dən 3-4 dəfəyədək balalayır. Mühüm ov obyektidir (xəzindən, bəzən də ətindən istifadə olunur). ABŞ-də ətindən konserv hazırlanır. Bəzən suvarma sistemlərinə, dambalara və bəndlərə zərər vurur. Tulyaremiya və paratif törədiçilərinin təbii daşıyıçısıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Süleyman xan Şəkinski

**Şəkinski Süleyman xan Səlim xan oğlu**-(1803-?), — Şəki xanzadəsi, Qarabağ bəyi, çar zabiti, polkovnik, İbrahimxəlil xan Cavanşirin və Məhəmmədhüseyn xan Müştaqın nəvəsi, Şəki xanı Səlim xanın oğlu, Hüseyn xanın qardaşı.

## Həyatı
Süleyman xan Səlim xan oğlu 1803-cü ildə Şəki şəhərində anadan olmuşdu. Saray təhsili almışdı. Atası İrana qaçandan sonra Şuşa şəhərində xalası Gövhərnisə bəyim ağa İbrahimxəlil xan qızı Cavanşirin himayəsində böyümüşdü. Çar ordusunda xidmət etmiş podpolkovnik rütbəsinədək yüksəlmişdi. Polşada üsyanın yatırılmasında iştirak etmişdi. Dostu Rəhim bəy Uğurlubəyovla uzun cəbhə həyatı yaşamışdı.

Gənc xandan öz məqsədləri üçün istifadə etməyə çalışan Rusiya imperiyası ona 600 manat təqaüd təyin etmişdi. 1838-ci ildə Varşavada əla xidmətinə görə polk komandirinin müavini təyin olunmuşdu. 1841-ci ildə isə əlahəzrət imperatora öz təşəkkürünü bildirmək üçün Sankt-Peterburqa gedən deputat qrupunun tərkibinə daxil edilmişdi. Burada ona polkovnik rütbəsi verilmiş və qiymətli hədiyyələr təqdim edilmişdi. 1844-cü ildə Süleyman xan ailə məsələləri ilə əlaqədar İrana getmişdi. Bundan şübhələnən Rusiya onu Qarabağda yaşayan qohumlarını İrana köçürmək və qarışıqlıq yaratmaqda günahlandırmışdı. Süleyman xan hərbi xidmətdən qovulmuş və ona rus imperiyasının sərhədlərinə qayıtmaq qadağan edilmişdi, lakin onun İranda da qalmasından qorxan ruslar Süleyman xanı Təbrizdəki rus konsulluğuna çağıraraq həbs etmiş, əvvəlcə Tiflisə gətirmiş, buradan isə Voronejo sürgün etmişdi. 1846-cı ildə sürgündən geri qayıdan Süleyman xan yenidən vətənə dönmüş, hərbi xidmətə götürülmüş və dağlılara qarşı keçirilən hərbi əməliyyatlarda fərqləndiyi üçün təqaüdü yenidən bərpa edilmişdi.

## Ailəsi
Süleyman xan Hürcahan bəyim Yusif xan qızı Şəmsəddinli ilə ailə qurmuşdu. Həsən və Həbib ağa adlı oğlu, Sara bəyim və Tuti bəyim adlı qızları vardı.

Oğlu Həsən ağa Şəkinski 1842-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olub. Atası Süleyman xan tutulandan sonra İbrahimxəlil xanın qızı Gövhərbəyim ağa Cavanşirin himayəsində böyümüşdü. Şuşa qəza məktəbində oxumuşdu. Çar ordusunda xidmət etmişdi. Həsən ağa Şəkinski böyük mülkədar olub. Həm atasından, həm də Gövhər ağadan ona xeyli mülk miras qalmışdı. Həsən ağa Ziba bəyim Əbrəxanova ilə ailə qurmuşdu. Süleyman xan, Əziz xan, Yusif xan adlı oğlanları vardı.

Barat Şəkinskayanın ulu babasıdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Şəkinskilər, "Soy" dərgisi, 8 (28), Bakı, 2009. səh.13–25.
* Акты, собранные Кавказской археографической комиссией, том V, Тифлис, 1873, стр.: 1120 (Nəsil şəcərəsi Hacı Cəmil tərəfindən tərtib edilmişdir).

## Həmçinin bax
* Həbib ağa Şəkinski

## Xarici keçidlər
Azərbaycan Milli Paralimpiya Komitəsi

**Azərbaycan Milli Paralimpiya Komitəsi**

## Tarixi
1996-cı il fevralın 9-da Azərbaycan Milli Paralimpiya Komitəsinin Təsis Konqresi baş tutdu. Konqresdə İlqar Rəhimov Milli Paralimpiya Komitəsinin Prezidenti, Ziyadxan Kərimov Komitənin Vitse-prezidenti, Afiq Süleymanov isə Komitənin Baş Katibi seçildi.

Qısa müddət ərzində Azərbaycanda paralimpiya idman növləri üzrə baza yaradıldı. Nəticədə qurumun təsis edilməsindən altı ay sonra Azərbaycan Paralimpiya Oyunlarında debüt etdi. Həmin ilin avqustunda Atlanta şəhərində (ABŞ) baş tutan X Yay Paralimpiya Oyunlarında Azərbaycan Milli Paralimpiya Komandası 2 idmançı ilə təmsil olundu. Komanda həmin turniri medalsız başa vurdu.

2001-ci ildə baş tutan Azərbaycan Milli Paralimpiya Komitəsinin I Hesabat Konfrasında İlqar Rəhimov 4 il müddətinə Milli Paralimpiya Komitəsinin Prezidenti, Ziyadxan Kərimov Komitənin Vitse-prezidenti, Afiq Süleymanov isə Komitənin Baş Katibi seçildi.

2005-ci ildə Azərbaycan Milli Paralimpiya Komitəsinin II Hesabat Konfrası baş tutdu. Konfrasda İlqar Rəhimov növbəti dəfə 4 il müddətinə Milli Paralimpiya Komitəsinin Prezidenti, Ziyadxan Kərimov Komitənin Vitse-prezidenti, Afiq Süleymanov isə Komitənin Baş Katibi seçildi.

2009-cu il yanvarın 28-də Azərbaycan Milli Paralimpiya Komitəsinin III Hesabat Konfrasında baş tutdu. Konfrasda İlqar Rəhimov üçüncü dəfə 4 il müddətinə Milli Paralimpiya Komitəsinin Prezidenti, Ziyadxan Kərimov Komitənin Vitse-prezidenti, Afiq Süleymanov isə Komitənin Baş Katibi seçildi. Yeni təsis olunan Birinci vitse-prezident vəzifəsinə isə Natiq Qasımov seçildi.

## Prezidentləri

## Qeydlər

## İstinadlar
Nüvədi (Lerik)

**Nüvədi** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Nüvədi kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 211 nəfərdir.

## Toponimiyası
Oykonim talış dilindəki nüvə (yeni) və di (kənd) sözlərindən ibarət olub, “yeni kənd, təzə kənd” mənasındadır.

## Həmçinin bax
* Nücü
* Orand
* Mistan

## Coğrafiyası
Kənd Nüvədi sovetliyinin mərkəzidir. Rayon mərkəzindən 13&nbsp;km şimal–şərqdə, dağ ətəyində yerləşir.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı əkinçilikdir.

## İstinadlar
Qara Murtuza bəy

**Qara Murtuza bəy** – XVIII əsr, Qarabağ bəyi, Pənahəli xan Sarıcalı-Cavanşirin sərkərdəsi

## Həyatı

Murtuza bəy Nəbi bəy oğlu Qarabağın Tatev mahalının Əliqulukəndi kəndində anadan olmuşdu.

Murtuza bəy Qarabağa aid tariхi kitabların bəzilərində Qara ayaması ilə anılır. Əhməd bəy Cavanşir onu Pənahəli хan Sarıcalı-Cavanşirin qədim-qayım dostu adlandırıb. O yazır: "Qarabağı ələ keçirmək iddiasında olan Nuхa (Şəki-Ə.Ç.) хanı Hacı Çələbi bu хəbəri eşidən kimi dərhal öz qoşunlarını həmin yalançı hökmdarın əleyhinə qaldırılmış və ilk döyüşdə onları məğlub etmişdi. Lakin bur müvəffiqiyyətsizlik təhlükəli bir işə əl atan Pənahəlini əsla məyus etmədi. O tezliklə qasidlərini Sərəхsə, öz tayfalarının dalınca göndərmiş və ümid etmişdi ki, belə qarışıq bir zamanda heç kəs onların hamısının əsirlikdən vətənə qayıtmalarına mane olmayacaqdır, özü isə onların gəlməsini gözləyərək, sağ qalan igidləri ilə birlikdə özünün köhnə dostu, indiki Zəngəzur qəzasının sakini Qara Murtuza bəyin yanına getmişdi.

Sonrakı ilin yazında Pənahəli sağ-salamat gəlib-çıхmış olan öz qohum-əqrabasından ibarət böyük bir dəstə düzəldib Hacı Çələbinin üzərinə yürüş etdi. O, Hacı Çələbinin dəstələri ilə ilk döyüşdə Boyat qalasını tutdu və tezliklə nuхalıları (şəkililəri-Ə.Ç.) tamamilə sıхışdırıb Kürün o tayına atdı. Lakin böyük qüvvə ilə yetirən Hacı Çələbi onu öz dəstəsi ilə birlikdə Boyat qalasında mühasirəyə aldı. Əgər kiçikdən böyüyə qədər bütün qəhumları köməyə gəlməsəydi, yəqin ki, Pənahəli bu bəladan canını qurtara bilməyəcəkdi. Pənahəli köməyə gələn qüvvələrin yardımı ilə qalanın divarları yaхınnlığında baş vermiş bir qanlı döyüşdə Hacı Çələbinin tamamilə əzdi. Məğlubiyyətdən sonra Kürün o tayına çəkilmiş Hacı Çələbi məyusluqla demişdi. "Pənahəli özünü хan elan elan etmişdi, mən isə öz məğlubiyyətimlə onun хanlığını təsdiq etdim".

Qara Murtuza bəy Xan qəbirstanlığında dəfn edilmişdir.

## Ailəsi

Qara Murtuza bəyin Nəbi bəy, Bərхudar bəy, Bağır bəy, Əliməhəmməd bəy adlı oğulları vardı.

## Mənbə

* Ənvər Çingizoğlu, Qara Murtuza bəyin törəmələri, "Soy" dərgisi, 1 (21), 2009. səh.27-36.
* Qarabağnamələr, 1-ci kitab, Bakı, "Yazıçı", səh.159.

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax

* Tatev mahalı
Tibb

**Tibb** — insan sağlamlığını qorumaq və möhkəmləndirmək üçün müxtəlif xəstəlikləri və patoloji vəziyyətləri öyrənən, insan orqanizmində normal və patoloji proseslərin tədqiqatı üzrə elmi və praktik fəaliyyət sahəsi. Elmi və praktiki fəaliyyətin bir istiqaməti olub, xəstə və sağlam insanların orqanizmində gedən prosesləri öyrənir, onların sağlamlığını qoruyur və xəstəliklərin müalicə üsullarını işləyib hazırlayır.

## İstinadlar
Şahməmməd Şahməmmədov

**Şahməmməd Gülməmməd oğlu Şahməmmədov** () —  Azərbaycanlı hərbçi, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, polis polkovniki, şair və yazıçı.

## Həyatı
Şahməmməd Şahməmmədov 6 avqust 1947-ci ildə Azərbaycan Respublikası, Ağsu rayonu, Ləngəbiz kəndində anadan olmuşdur. 5 yaşında I sinfə getmişdir. Orta məktəbi bitirdikdən sonra M.Ə.Sabir adına Şamaxı Pedaqoji texnikumuna daxil olmuşdur. Texnikumu bitirib, Ağsu rayonunun Səfərli və Ərəbuşağı kəndlərində 2 il müəllim işləmişdir. Sonra Uzaq Şərqə əsgəri xidmətinə getmişdir. Əsəgəri xidməti başa vurduqdan sonra təhsilini davam etdirmək üçün Bakı şəhərinə gəlmişdir. ADU-nun hüquq fakültəsinə daxil olmuşdur. Eyni zamanda fəaliyyətini respublikanın hüquq–mühafizə orqanları ilə bağlamışdır. 1982/84-cü illərdə SSRİ DİN-nin Moskva şəhərindəki akademiyasında təhsil almışdır. Bir sıra məsul vəzifələrdə işləmişdir. Serjant rütbəsindən polkovnik rütbəsinə kimi yüksəlmişdir. Bütün bu illər ərzində bədii yaradıcılıq bir an olsun belə onu tərk etməmişdir. 

O, 50 ildən çox yaradıcılıq yolu keçmişdir. O, nəyi görmüşsə, nəyi eşitmişsə, hansı məqamlar duyğularına öz bədii təsirini göstərmişsə yalnız onları qələmə almışdır. Onu həmişə Allahın ucalığı, Onun günahları bağışlaması, insanlar, onların gözəl əməlləri, xoşbəxtliyi, valideynlərin müqəddəsliyi, sevginin əzizliyi, vətənə məhəbbət, doğma torpağa bağlılıq, onun gözəlliyi, sıra dağları, gen dərələri, yaşıl baharı, əlvan çiçəkləri, bəyaz qarı, istisi, soyuğu, leysan yağışları, köynəyinin yaxasını sökən küləkləri, onu bu günə çatdıran, əvvəli və sonu görünməyən yolları, cığırları, izləri düşündürmüşdür. Onun "Dağlar, səndə nəyim qaldı?", "Nastalo vremya", "Sevməsəydim, yaşamazdım", "Xatirələr ocağının işığında", "Çaylar geri dönmür", "Həyəcan dolu beş il", "Yerlə Göy arasında", "Ləngəbiz", "Bakı polisi: qısa tarixi və müasir dövrü 1840-2005", "İldırımlar qanadında", "Yollar", "Bu gün açılacaq yaylım atəşi", "O sevgini unutmaq olmur", "Azərbaycan, bir də Heydər", "Nəğmələr dünyası", "+994552010290" kimi kitabları işıq üzü görmüşdür. "Bahar çiçəkləri", "Dünyamız ağ göyərçin", "Pieslər" kimi almanaxlarda əsərləri dərc olunmuşdur. Heydər Əliyevə həsr olunmuş əsərlər toplusundan ibarət "Azərbaycan oxusun" adlı kitabda ona həsr etdiyi "Karvan" poeması, "Azərbaycan, bir də Heydər" şeiri ilə siz oxucuların görüşünə gəlmişdir. Bir sıra kitablara redaktorluq etmişdir. Bir sıra kitablarda müxtəlif səp­gili yazılarla çıxış etmişdir.

Müğənnilərimiz – M.Bağırzadənin, F.Kərimovanın, Z.Məmmədovanın, F.İbadovanın, C.Məm­mədovun, T.Vəlizadənin, Y.Mustafayevin, B.Əşrəfovun, Y.Babayevanın, B.Mehdiqızının və s. ifa etdiyi 30-à yaxın mahnının sözlərini yazmışdır. Azərbaycan yazıçılar və jurnalistlər birliyinin üzvüdür. "Qızıl qələm", "Araz" Ali–Ədəbi, "Zərdabi" mükafatlarının diplomuna layiq görülmüşdür. Cəmiyyətimizdə ictimai qaydaların qorunmasında bir polis zabiti kimi yaxından iştirak etmişdir. Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı olmuşdur.

## İstinadlar
Aşıq Əkbər Cəfərov

**Aşıq Əkbər Cəfərov** () — Azərbaycan aşığı.

## Həyatı
Aşıq Əkbər Zərbalı oğlu Cəfərov 1933-cü ildə Tovuz rayonunun Bozalqanlı kəndində dünyaya göz açıb. Saza-sözə vurğun olan Əkbər bir çox böyük ustad sənətkarların – Aşıq Mirzə Bayramovun, Aşıq Məhəmməd Rzayevin, Aşıq Hüseyn Dəmirçinin, Aşıq Yusif Həsənovun, Aşıq Mikayıl Azaflının, Aşıq Yunis Həsənovun, Aşıq Vəli Qaraxanlının yanında şəyirdlikdən ustadlığa qədər yüksəlib. Əsas müəllimi isə aşıq dastanlarının mahir bilicisi, böyük ustad, Aşıq Hüseyn Bozalqanlının bacısı oğlu Aşıq Qədir İsmayılov olub.

Sazdan əvvəl balabanda, zurnada, tütəkdə əksər aşıq havalarını, el havalarını məharətlə ifa edən Aşıq Əkbər böyük ustad Mikayıl Azaflı və Yusif Yusifovun təkidi ilə cavanlığından sırf aşıqlığa keçərək, könlünü həmişəlik saza-sözə bağlayır.

Aşıqlar adətən zil, orta və bəm köklərdən birində oxuya bilirlər. Aşıq Əkbər isə hər üç kökdə böyük ustalıq və məharətlə oxuya bilirdi. El ona "Zilxan" təxəllüsünü boş yerə verməmişdi. Əkbərin əsas özəlliklərindən biri də ondan ibarətdir ki, aşıq musiqisi ilə yanaşı, muğam və təsniflərimizi də gözəl ifa edirdi. Oxuduğu "Heyratı", "Mənsuriyyə", "Dilkeş", "Zabul segah"ı ilə hər kəsi heyrətləndirərdi.

Gözəl saz çalmaq, dastanlar söyləməklə yanaşı, Aşıq Əkbər öz şeirləri ilə də ad-san qazanıb. Onun "Dağlar", "Bənövşələr", "Mənim", "Doymaq olmaz", "Sözüm olsun" və s. gəraylıları, ""Deyirəm", "Bizimdir", "Gözəl vətənim", "İstərəm", "Bəxtəvər" və s. qoşmaları, "Yaradar məni", "Yaralar məni", "Deyim", "Haqqı danısan" və s. təcnisləri, "Can demə", "Şaxtadır", "Düşmüşəm" və s. divaniləri, "Gəzirəm", "Çayçının qızı" müxəmməsləri, cığalı təcnisləri, dodaqdəyməz təcnisləri, deyişmələri oz dövrünün dillər əzbəri olmuşdu. O, həm də "Leyli və Məftun" dastanının müəllifidir.

Aşıq Əkbər vətənə, millətə, torpağa çox bağlı bir insan idi. "Vətən deyib dil-dil ötən, gümüş telli sazım var" – deyən ustadın yaradıcılığında vətənə məhəbbət, torpağa bağlılıq, millətə sədaqəthəmişə ön planda olub.

Aşıq Əkbər 1990-cı il avqustun 24-də vəfat edib.

## Ədəbiyyat
* Abdullayeva, S. Ustad aşıq Əkbər Cəfərovun 80 illik yubileyi qeyd olunub: [R.Behbudov adına Mahnı Teatrında] //525 -ci qəzet.- 2013.- 2 oktyabr. - S.7.
* Fərəcov, S. “Vətən deyib dil-dil ötən gümüş telli sazım var”: [Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrında ustad aşıq Əkbər Cəfərovun 80 illik yubileyi qeyd olunmuşdur] //Mədəniyyət.- 2013.- 2 oktyabr.- S. 13.
* Paşayeva, Q. İlahi səsin möcüzəsi: [Aşıq Əkbər haqqında] //Mədəni həyat. - 2013.- № 9.- S. 35-37.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Aşıq Əkbər
Azərbaycan Aşıqlar Birliyi

**Azərbaycan Aşıqlar Birliyi** (ilk adı: *Respublika Aşıqlar Birliyi*) — əsas məqsədi aşıq sənətinin inkişafı və təbliğinə yönəlmiş müstəqil ictimai təşkilat.

## Aşıqlar Birliyinin tarixi
Azərbaycan Aşıqlar Birliyi ilk dəfə Hüseyn Arif-in rəhbərliyi ilə 1982-ci ildə Ağstafa rayonunda yaradılmışdır. Aşıqlar birliyi 19 iyun 1991-ci ildən Mədəniyyət Nazirliyinin tərkibindən (tabeliyindən) çıxaraq, Ədliyyə Nazirliyində Dövlət Qeydiyyatına alınaraq Hüquqi şəxs kimi tanınmaqla özünümaliyyələşdirmə prinsipi əsasında fəaliyyət göstərir.

2012-ci ilin sentyabr ayından Azərbaycan Aşıqlar Birliyində (AAB) pulsuz saz kursu fəaliyyətə başlayıb. Burada məşğələləri tanınmış saz ifaçısı, sənətşünaslıq namizədi, Azərbaycan Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin müəllimi Fəzail Miskinli və həmin universitetin məzunu, Bakıdakı Ş.Ələkbərova adına 20 saylı uşaq musiqi məktəbinin müəllimi Fariz Təmirov aparırlar.

## Azərbaycan Aşıqlarının qurultayları
* Azərbaycan Aşıqlarının I qurultayı — 5 may 1928-ci il 
* Azərbaycan Aşıqlarının II qurultayı — 12 mart 1938-ci il
* Azərbaycan Aşıqlarının III qurultayı — 27 aprel 1961-ci il
* Azərbaycan Aşıqlarının IV qurultayı — 19 mart 1984-cü il
* Azərbaycan Aşıqlarının V qurultayı — 29 avqust 2008-ci il

## Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin sədrləri
* Hüseyn Arif — 1984 – 1992
* İbrahimov Məcnun Səməd oğlu — 12 oktyabr 1992 – 2004
* Qaracan Kərimli (Borçalı) — 2004 – 2008
* Zəlimxan Yaqub — 29 avqust 2008 – 9 yanvar 2016
* Məhərrəm Qasımlı — 3 mart 2016 – hazırkı günədək

## Aşıqlar Birliyinin quruluşu
* Azərbaycan Aşıqlar Birliyi sədri – Məhərrəm Qasımlı (professor)
* Azərbaycan Aşıqlar Birliyi I katibi – Aşıq Altay Məmmədov
* Azərbaycan Aşıqlar Birliyi katibi – Musa Nəbioğlu

### Birliyin İdarə heyətinin üzvləri

*1. Zəlimxan Yaqub 
*2. Qəzənfər Paşayev
*3. Məhərrəm Qasımlı
*4. Həsən Mirzə 
*5. Nizami Cəfərov
*6. İsfəndiyar Rüstəmov
*7. Ədalət Nəsibov
*8. Osman Əhmədoğlu
*9. Əli Quliyev
*10. Qara Namazov 
*11. İlyas Tapdıq 
*12. Seyfəddin Qəniyev 
*13. Adilxan Bayramov 
*14. Azad Nəbiyev 
*15. Mayis Gəncəli 
*16. Zəki İslam 
*17. Bəkir Nəbiyev
*18. Abbas Musaxanoğlu 
*19. Əhliman Rəhimov 
*20. Sədnik Paşayev 
*21. Ulduz Quliyeva 
*22. Məmmədli Məşədiyev 
*23. Gülarə Azaflı 
*24. Elxan Məmmədli 
*25. Bəhlul Abdulla 
*26. Sənubər Bağırova 
*27. Məhərrəm Hüseynli 
*28. Fəzail Miskinli 
*29. Ədalət Dəlidağlı 
*30. Azər Məhərrəmov 
*31. Nemət Qasımlı 
*32. İxtiyar Seyidov 
*33. Aşıq Mahmud Məmmədov 
*34. Aşıq Altay Məmmədov

## Həmçinin bax
* Gədəbəy Aşıq Musiqisi Məktəbi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Aşıq Xındı Məmməd

**Qəniyev Məmməd Gülabı oğlu (Aşıq Xındı Məmməd)** () — gürcüstanlı aşıq.

## Həyatı
Aşıq Xındı Məmməd 1896-cı ildə Borçalıda — Marneuli rayonunun Qaş Muğanlı (Böyük-Muğanlı) kəndində anadan olmuşdur. Məmməd Gülabı oğlu çətin uşaqlıq dövrü keçirmişdir. Lap körpəlikdən çox məlahətli bir səsə malik olduğunu duyan dayısı Söyün Qoca oğlu onu 1914-cü ildə məşhur el şairi, gözəl söz xiridarı şair Ağacanın yanına gətirib ona şagird vermişdir.

Gənc Məmməd bir müddət Ağacanın yanında qalır, şeir-sənət dünyasının sirlərinə dərindən bələd olur, aşıq yaradıcılığını mənimsəyir.

Tale sonra Məmməd Gülabı oğlunu o zamanlar Borçalı da məşhur aşıq kimi tanınan Bəyazidli Məsimlə qoşalaşdırır və bu da onun nadir ifaçı kimi püxtələşməsində əvəzsiz rol oynayır. Qeyri-adi zil, məlahətli səsə malik olan Məmməd aşıq sənətinə dərindən yiyələnib, Borçalının ustad aşığı kimi formalaşır və sonralar "Xındı Məmməd" təxəllüsü ilə gözəl aşıq şeirləri yazmağa başlayır, sazı-sözü ilə böyük şöhrət qazanır.

Xındı Məmməd çox gözəl dastan danışan, ifaçı sənətkar, hazırcavab, bağlama və qaravəllilərin gözəl bilicisi kimi əvəzsiz bir aşıq olmuşdur.

Ustadlardan dərs ala-ala Xındı Məmməd özü sonralar geniş yaradıcılıq yoluna qədəm qoymuş, divani, təcnis, gəraylı, müxəmməs kimi aşıq şeir üslubunda xeyli əsər yazmışdır. O bir çox ustad aşıqların şerlərinə qabaq-qaytarmalar yazmış, neçə-neçə ustadlarla deyişmişdir.

Dövrün mükəmməl, tanınmış el şairləri və aşıqları Şair Ağacan, Şair Nəbi, Bəyazidli Məsim, Təhləli Novruz və bir çox başqaları ilə şeirləşmişdir.

Hələ 1930-cu illərdə bu Borçalı bülbülünə də qara yaxaraq pantürkist damğası vurmuşlar. Buna görə də o bir müddət Tiflisdəki Metex qalasında yatmışdır.

Böyük Vətən müharibəsi (1941–1945) başlayanda Xındı Məmməd də cəbhəyə getmişdir. O, müharibəyə yola düşməzdən əvvəl canından artıq sevdiyi öz sədəfli sazını "Cəngi" havası üstündə kökləyib divardan asmışdı.

Müharibədən evə sağ-salamat dönən Xındı Məmməd öz gözəl sənətini davam etdirmişdir. Bu sənətdə ustadlıq zirvəsinə çatan aşığın Borçalıda xeyli ünlü şagirdi vardır. Onlardan Aşıq Məhəmməd Sadaxlı, Aşıq Allahyar, Aşıq Ziyəddin, Aşıq Seyfi və başqaları bu gün Borçalının ən ünlü sənətçilərindəndir. Bu şagirdlərin arasında ustadın oğlu Gülabı Xındı Məmmədə layiq əvəz olmuşdur.

Ustad aşığın yazdığı şeirlər rayon və respublika mətbuatında çap olunmuşdur. Onun şeirlərinin tam külliyyatı Bakıda "Borçalı" nəşriyyatinda Müşfiq Çobanli tərəfindən "Meydanda mərdi-mərdanə" adı altında çap olunmuşdur. Qədirbilən Borçalı camaatı və sazsevərləri Xındı Məmmədin 1986-cı ildə 90, 1996-cı ildə 100 illiyini böyük bayram şənliyinə çevirdilər.

Xındı Məmməd 1968-ci il 28 avqustda vəfat etmişdir. Qəbri doğma yurdu Qaş Muğanlıdadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aşıq Xındı Məmməd
Mikаyıl Qulubəyov

**Qulubəyov Mikayıl Rəhim bəy oğlu** () — kimya elmləri doktoru, professor, Böyük Vətən Müharibəsi veteranı.

## Həyatı
Mikayıl Qulubəyov 1915-ci ildə Yelizavetpol qəzasının Mollavələdli (indiki Goranboy rayonunun Şəfəq) kəndində anadan olmuşdur. Atasi Rəhim Qulubəyov əməkdar müəllim, Zaqafqaziya Müəllimlər Seminariyasının məzunudur. Mikayıl Qulubəyov ibtidai təhsilini atasından almışdır. Quba Kənd Təsərrüfatı Texnikumu, indiki Quba Dövlət Sosial-İqtisadi Kolleci (1933), Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universitetinin) Kimya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir (1939).

S. Ağamalıoğlu adına Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun (indiki Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti) üzvi kimya kafedrasında assistent işləmiş (1940–1942), 1942-ci ilin mart ayında ordu sıralarına çağırılmış, hərbi məktəbi vaxtından əvvəl bitirmişdir.

## Müharibə illəri
Stalinqrad uğrunda vuruşlarda iştirak etmişdir (1942-ci ilin sonunda). Döyüşlərin birində yaralı halda əsir düşmüş, Almaniyaya, oradan İtaliyaya, daha sonra Yuqoslaviyaya sürgün olunmuşdur.

Sağaldıqdan sonra əsirlikdən qaçıb (1943-cü ilin əvvəlində) azadlıq hərəkatına qoşularaq Mehdi Hüseynzadəyə yaxından kömək göstərir və onunla çiyin-çiyinə partizanlıq edir. Onun partizan ləqəbi "Doktor Mişa" idi. Yuqoslaviya hökuməti tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. O, Yuqoslaviyanın iki "Qəhrəmanlıq ordeni" ilə və "Qəhrəmanlıq medalı" ilə təltif edilmişdir. Müharibədən sonra Mikayıl bəy S. Ağamaolıoğlu adına AKTİ-də öz işini davam etdirmiş, kimya elmləri namizədi, sonra isə professor adını almışdı. Ömrünün sonunadək kafedra müdiri vəzifəsində işləmişdi.

Mikayıl Qulubəyov 1983-cü ildə vəfat edib.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu. Mollavələdli və mollavələdlilər. "Soy" dərgisinin özəl nəşri, Bakı: 2004, səh.56–57.

## Xarici keçidlər
* Микаил Рагим Кулибеков оглы
* Азербайджанские партизаны Югославии
Avqust (titul)

**Avqust** ( – müqəddəs, böyük) Roma imperatorlarının titul adıdır. Qadın üçün Avqusta qəbul eilir.

İlk dəfə olaraq e.ə. 27-ci ildə Oktaviana senat tərəfindən təltif edilərək imperator titulu kimi qəbul eilmişdir. Sezar (titul)dan fərqli olaraq onun hakimiyyətinə məhddudiyyət qoyulmur.

## İstinadlar
Sezar (titul)

**Sezar** və ya **qeysər** (lat. *Cæsar*, yun. *καισαρ* — kaisar, ər. qeysər — قيصر) — Roma imperatorlarının titul adıdır.

*Sezar* əslində Romalı dövlət adamı Qay Yuli Sezarın ləqəbidir (lat. *cognomen* — qondarma ad və ya ləqəb deməkdir). Ondan sonra gələn imperatorlar sezar sözünü adlarına əlavə etmişlər. Daha sonralar xüsusən tetrarxiya zamanında bu titul cavan imperatorlara verilmişdir ki, bu da Avqust ilə müqayisədə hakimiyyət məhduddiyətinə malik olması ilə fərqlənir.
Xatirənin lənətlənməsi

**Xatirənin lənətlənməsi** və ya **Xatirədən silinmə** (latınca *abolitio memoriae,* *memoria damnata,* Damnatio memoriae) Roma imperiyasında ölüm cəzasının bir forması olub xüsusən dövlət cinayətkarlarına, uzurpatlara (qanunsuz hakimiyyəti ələ keçirənlər), sui-qəsd iştirakçılarına, öz imperator adına ləkə gətirənlərə (ölümündən sonra) tətbiq edilirdi. Cinayətkarı xatırladan və mövcudluğunu sübut edən hər bir material: büst, heykəl, qəbirüstü yazı, qanun və əlyazmalar məhv edilirdi. Bəzən bu sözü gedən şəxsin ailə üzvülərinə və ya bütünlüklə ailəsinə də şamil edilirdi.

Bəzən bu damğa siyasi iradədən və maraqlardan asılı olaraq heç də mütləq xarakter daşımırdı, belə ki, Neronun xatirəsi ölümündən sonra lənətlənsə də, hakimiyyəti ələ keçirən Vitelliy onu ləğv etdirir və adını dövlətin şanına layiq görür. Domisian yeganə imperatordır kı, xatirənin lənətlənməsi damğası rəsmi olaraq ləğv edilməmişdir.
Xatirənin lənətlənməsina layiqlərdən bir olan Kommodun adı Roma şəhərinin monumentləri üzərindən (Mark Avrelinin barelyefindən Kommodun təsviri silinmişdir ) silinsə də şəxsi evlərdə və əyalətlərdə saxlanılmaqda idi və hətta Septimiy Sever onu ilahiləşdirərək Allahlara aid etmişdir. 
Bu kodeks müasir dövrümüzdə də (SSRİ və Latın Amerika ölkələrində) tətbiq edilmişdir.

### Xatirəsi lənətlənənlər

Fayl:Marcus Antonius.jpg|Mark Antoni
Fayl:Claudia Livia (Livilla).jpg|Livilla 
Fayl:Caligula bust bw blackbg.jpg|Kaliqula
Fayl:Valeria Messalina.jpg|Messalina
Fayl:Nero Glyptothek Munich 321.jpg|Neron 
Fayl:Bust Domitian Musei Capitolini MC1156.jpg|Domisian
Fayl:Kunsthistorisches Museum Vienna June 2006 024.jpg|Kommod 
Fayl:Bust of Elagabalus - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016 (2).jpg|Helioqabal
Fayl:Max thrax.jpg|Maksimin 
Fayl:(Toulouse) Tête de Maximien Hercule - inv.Ra 34 b Musée Saint-Raymond.jpg|Maksimian


## Mənbə
* İngilis dilində Mutilation and Transformation: Damnatio Memoriae and Roman Imperial Portraiture, The Art Bulletin, Sept 2006, by John Pollini
Paxla

Paxla (broad bean, faba bean *eng.)* Vitamin və zülal baxımından son dərəcə zəngin bir qida olan paxlanın dənələri təzəykən yaşıl, quruyanda qəhvəyidir. Quru paxla, təzə paxlaya görə daha bəsləyicidir. Quru paxlanın 100 gr.ımında təxminən 26 qr. zülal, 58 qr. karbonhidrat və 341 kalori vardır. Ayrıca paxla B1, B2, B6 və K vitaminlərinin yanında azot, nişasta, kalium və maqnezium mineralları baxımından da olduqca zəngindir.

## Faydaları
Paxla həzmi asanlaşdırır. Sidik yollarını təmizləyir. Böyrəklərə olduqca faydalıdır: Böyrək ağrılarını yüngülləşdirər, böyrək qumlarının və daşlarının tökülməsinə köməkçi olur. Sinə xəstəlikləri və öskürəyə yaxşı gəlir.

## İstifadəsi

Paxla təzə və quru olaraq istehlak edilə bilər. Çiçəkləri və yarpaqları da istifadə edilir. Paxlanı qabıqlarıyla yemək mineral və vitamin itkisini azaldır. Paxlada nişasta nisbəti yüksək olduğu üçün qan şəkərini yüksəldir. Bu səbəblə şəkər xəstələrinə tövsiyə edilmir.
Helioqabal

**Helioqabal** (lat. Marcus Aurelius Antoninus Augustus; ) — Roma imperatoru (218–222).

## Erkən həyatı və hakimiyyətə gəlişi
Helioqabal, 203-cü ildə Emesa şəhərində (indiki Hüms, Suriya) anadan olmuşdur. Əsl adı Varius Avitus Bassianus idi. Anası Yuliya Soemiya, Roma imperatoru Karakallanın bacısı qızı idi. Helioqabal, Emesa şəhərindəki El-Gebal məbədində günəş tanrısı El-Gabalın baş kahini idi.

217-ci ildə Roma imperatoru Karakalla öldürüldükdən sonra, pretorian prefekt Makrinus hakimiyyəti ələ keçirdi. Lakin, Makrinusun hakimiyyəti qısa müddətli oldu. 218-ci ildə, Yuliya Soemiya və onun tərəfdarları, Helioqabalı Roma imperatoru elan etdilər. Makrinus, Antakya yaxınlığındakı döyüşdə məğlub oldu və öldürüldü.

## Hakimiyyət illəri
Helioqabal, Roma imperatoru kimi tanınan ən gənc şəxs idi. Onun hakimiyyəti, qalmaqallı və mübahisəli idi. Helioqabal, El-Gabal kultunu Romaya gətirdi və onu Roma panteonunun baş tanrısı etməyə çalışdı. Bu, ənənəvi Roma dininə bağlı olan senat və xalq arasında narazılığa səbəb oldu.

Helioqabal, həmçinin özünün qeyri-adi davranışları ilə tanınırdı. O, tez-tez qadın paltarları geyinir, özünü fahişə kimi təqdim edir və ictimai yerlərdə sekslə məşğul olurdu. Bu davranışlar, Roma cəmiyyətində şok və qınağa səbəb oldu.

## Ölümü
Helioqabalın qalmaqallı hakimiyyəti, 222-ci ildə pretorian qvardiyanın qiyamı ilə sona çatdı. O, anası ilə birlikdə öldürüldü və cəsədləri Tiber çayına atıldı.

## Mirası
Helioqabal, Roma tarixinin ən qalmaqallı və mübahisəli imperatorlarından biri olaraq yadda qalır. Onun hakimiyyəti, Roma İmperiyasının çöküş dövrünün başlanğıcını simvolizə edir.

## İstinadlar
Xalq mahnısı

**Xalq mahnısı** — xalqın yaddaşında qorunub saxlanılan, bizim günlərdə də öz aktuallığını itirməyən musiqi janrı. Xalq mahnıların qorunub saxlanılması, gələcək nəsillərə ötürülməsi, yeni nümunələrin meydana gəlməsi, onların nota yazılıb araşdırılması bütün bunlar ifaçıların, bəstəkar və musiqişünasların qarşısında duran mühüm məsələlərdəndir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan xalq musiqisi
* Muğam
* Anacan (xalq mahnısı)

## Xarici keçidlər
* *[[Səyavuş Kərimi]]*. Azərbaycan xalq mahnıları, 2 cildə: '''I cild''', '''II cild'''. Bakı: "Öndər", 2005.
* Azərbaycan musiqişünaslarının tədqiqatlarında xalq musiqisinin janr təsnifatı. "Musiqi dünyası" jurnalı. 
* Azərbaycan tarixi mahnılarının nota salınmış yeni nümunələri. "Musiqi dünyası" jurnalı.
Livilla

**Liviya Yuliya** (), Klavdiya Liviya Yuliya (), Livilla ( Liviyanın əzizlənmə, kiçildilmə forması) (e.ə. 13, Roma – 31, Roma) Neron Klavdi Druz və Gənc Antonianın qızı IV Roma imperatoru Klavdinin bacısi, Seyana qarşı sui-qəsdin iştirakçısı. Xatirənin lənətlənməsi damğası almışlardandır.

## Ailə həyatı

### Birinci nikah
İlk dəfə e.ə. 2-ci ildə, 10 yaşında Avqust tərəfindən Aqrippin ölümündən dərhal sonra oğulluğa götürülmüş 17 yaşlı Qay Yuli Sezar Vipsaniana ərə verilmişdir. O zamanlar Qay Yuli Avqust səltənətinin inamlı xələfi sayılırdı. Nikah 6 il sürür. 4-cü ildə Qay Yuli vəfat edir. Livilla təzə-təzə həddi buluğa çatdığına görə ilk nikahdan evladı olmur. Liviya Germanikanın arvadı Yaşlı Aqrippina ilə yola getmirdi. Həddindən gözəl olsa da bir qədər oğlan bənizliyi ilə seçilirdi.

### İkinci nikah
Ərinin ölümündən sonra Livillanı ikinci dəfə yeganə xələf Gənc Druza – Tiberin oğluna ərə verirlər. Bir ildən sonra onların bir qızı sonradan Neron Druzun arvadı olan Yuliya Druza dünyaya gəlir. 19-cu ildə 14 ildən sonra Yuliya Tiber Gemella və Germanika Gemellanı dünyaya gətirir. Lakin Germanik doğumdan dərhal sonra tələf olur. 23-cü ildə Druz qəflətən vəfat edir və Livilla dul qalır.

## Livilla və Seyan
17-18-ci ildə Tiber Romaya 30 koqort pretorian qvardiyası yeridir. Onun prefekti Lusiy Eliy Seyan get-gedə Romanın ən güclü və avtoritetli şəxsinə və imperatorun oğlu Druyun rəqibinə çevrilir. 20-ci ildə Seyan hakimiyyətə gedən yolda qarşısına çıxanları aradan götürməyə başlayır. Əvvəlcə Livillanı yoldan çıxardaraq öz tərəfinə çəkə bilir.

23-cü ildə Druz qəflətən vəfat edir. Uzun müddət naməlum qalan ölümün səbəbi Seyanın birinci arvadı Apikata tərəfindən yazılmış və qulları tərəfindən təsdiqlənən apokalipsisdə qeyd olunduğu kimi Livillanın Druzu zəhərləməsi olmuşdur.

Daimi Kapridə yaşayan Tiber faktiki Romada olmur. Seyan imperatordan sonra ikinci adama çevrilir. Yeganə onun səlahiyyətini məhddudlaşdıran imperatorun anası Liviya olduğundan vəziyyəti dəyişmək məqsədilə 25-ci ildə Livillaya evlənmək təklifini edir. İmperator onların birgə yaşamalarına baxmayaraq buna razılıq vermir.

31-ci ildə Tiber nəhayət Livilla ve Seyanın nişanlanmasına, həm də konsul təyin olunmasına izin verir. Elə həmin il Tiber gəlini Antoniadan Seyanın məkirli planını öyrənir. Senat qarşısında Seyanı ittiham edərək həbsinə qərar verir. 18 oktyabrda Seyan edam edilir. Livilla da imperator ailəsinə mənsub olmasına baxmayaraq ölümə məhkumluqdan canını qurtara bilmir. Bəzi mənbələrdə özü-özünü öldurməsi və ya edam edilməsi, digər bir mənbədə Tiberin onu dustaq kimi anası Antonianın yanına göndərmiş, oda onu kilidli otaqda saxladığından acından öldüyü göstərilir.

## İstinadlar
Məhəmməd xan Şahsevən

**Şahsevən Məhəmməd xan Nəsrulla xan oğlu** — XIX əsr, Şahsevən elbəyi, Sarıxanbəyli oymağından, Xoy valisi, Mehdiqulu xan Cavanşirin bacısı oğlu.

## Həyatı
Nəsrulla xanın ikinci oğlu Məhəmməd xan Ərdəbil şəhərində dünyaya gəlmişdi. Mükəmməl ailə təlim-tərbiyəsi, təhsili görmüşdü. Məhəmməd xan Xoyun valisi olmuşdu.

Məhəmməd xan İran şahından üz döndərmiş, Rusiyaya üz tutmuşdu. Bir müddət Şuşa şəhərində yaşayandan sonra yenidən İrana qayıtmışdı.

## Ailəsi
Məhəmməd xanın Məhəmmədqulu xan, Əhməd xan adlı oğulları vardı.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Şahsevən eli, "Soy" dərgisi, Ⅶ 4 (12), Bakı, 2008.

## Həmçinin bax
* Nəzərəli xan Şahsevən
* Şahsevən eli
Tsutomu Yamaquçi

**Tsutomu Yamaquçi** () — 1945-ci ilin avqust ayında ABŞ tərəfindən Yaponiyanın Hiroşima və Naqasaki şəhərlərinə qarşı həyata keçirilmiş hər iki atom bombardmanından sağ çıxan yeganə şəxs.

1945-ci ildə ABŞ təyyarəsi Hiroşima şəhərinə atom bombası atan zaman bir iş üçün bu şəhərə gələn Tsutomu Yamaquçinin dərisi yanıb. Bir gecə Hiroşimada qaldıqdan sonra doğma şəhəri Naqasakiyə gəlib. Avqustun 9-da ABŞ təyyarəsi Naqasakiyə də atom bombası atıb. O, bu dəfə də sağ qalmağı bacarıb.

Yapon hökuməti Tsutomu Yamaquçini hər iki hücumdan sonra sağ qalan yeganə şəxs kimi qəbul edib. BMT-də 2006-cı ildə çıxış edən Tsutomu Yamaquçi başına gələn hadisələrlə bağlı kitablar və nəğmələr yazıb.

2010-cu ilin yanvarın 4-də 93 yaşlı Tsutomu Yamaquçi mədə xərçəngindən vəfat edib.

## İstinadlar
Prinseps

**Prinseps** (lat. *princeps* — birinci), senat prinsepsi (lat. princeps senatus - Qədim Roma senatorlarının siyahısında birinci olanı), adətən senzorlardan ən yaşlısı, konsulun sorğusuna senatda ilk olaraq fikrini bildirmək hüququndan başqa rəsmi olaraq elə bir xüsusi hüquq və səlahiyyətlərə malik olmayan  bir zatdır.
Qədim Romanın respublika dövründə bəzi senat prinsepsləri (Sçipion, Pompey) böyük avtoritetə və güclü siyasi təsirə malik olmuşlar. İmperiya zamanında, Avqustdan başlayaraq, senat priençepsi termini monarxiyanın daşıyıcısı olan imperatora şamil edilirdi 
Prinçeps titulu özü hec bir hakimiyyət hüququna malik olmadığından, imperatorun  hakimiyyət gücü onun maqistrata malik olmasında idi. Prinseps eyni zamanda imperiyanın prokonsulu  və  bütün Roma qoşunlarının baş komandanı sayılırdı.
Prinsepsdən əmələ gəlmiş prins (şahzadə) sözü monarx nəslinin nümayəndəsi (xələf) mənasını daşıyır.
Lotar Matteus

**Lotar Herbert Matteus** (, ) — görkəmli alman futbolçu və futbol mütəxəssisi. 1990-cı ildə Qızıl top mükafatına layiq görülmüş, 1991-ci ildə FİFA tərəfindən ilin oyunçusu seçilmişdir.

## Ailə həyatı

Matteusun ilk həyat yoldaşı 47 yaşlı Silviya olub. Onların nigahı 1981-ci ilin iyulundan 1992-ci ilin dekabrına kimi davam edib. Bu nigahdan iki qızı olan Matteusun ikinci evliliyi İsveçrənin keçmiş gözəli Lolita Moreno ilə olub. Lotar televiziyada aparıcı olan Lolita ilə 1994-1999-ci ilə birgə yaşayıb və onların Loris adlı oğulları var. Əfsanəvi futbolçu üçüncü həyat yoldaşı Mariana Kostiçlə isə 2003-cü ilin Dunay çayında gəmi səyahəti zamanı tanış olub. Matteusu arzulanan həyat yoldaşı hesab edən Mariananın ondan üç uşağı var. Növbəti dəfə Lotar "Playbol" jurnalında çəkilən Ukraynalı fotomodel, özündən 26 yaş Liliana ilə 2007-ci ildə tanış olsa da, cütlüyün münasibətləri 2009-cu ilin yanvarın 1-də Las-Veqasda rəsmiləşib. Onlar 2010-cu ilin yanvarında ayrılıblar.

## Karyerası

### Futbolçu

İtaliyanın "İnter" və Almaniyanın "Bavariya" klublarında parlamış futbolçu Almaniya yığmasının əfsanəvi kapitanı sayılır. O, fasilələrlə 20 il (1980-2000) şərəfini qoruduğu Bundestimdə 150 oyun keçirib. 1980-cı ildə Avropa, 10 il sonra dünya çempionu olan Matteus Azərbaycan milli komandasının indiki baş məşqçisi Berti Foqtsun rəhbərliyi altında da çıxış edib. Lakin "müəllim" və "tələbə" arasındakı anlaşılmazlığın yaranması üzündən Foqts Matteusu çempionluğun əldə olunduğu Avro-1996-ya aparmayıb.

### Məşqçi

Avstriyanın "Rapid" və "Red Bull", Serbiyanın "Partizan", Braziliyanın "Atletiko Paranaense", İsrailin "Makkabi" (Netanya) klublarında, həmçinin Macarıstan yığmasında çalışmış 49 yaşlı mütəxəssis məşqçilik karyerasında ikinci dəfə millidə işləyəcək. O, 2010-cu ildə Bolqarıstan milli komandasının baş məşqçisi təyin olunub.

## İstinadlar