Gəncə mədəniyyəti

**Gəncə mədəniyyəti** — Gəncə şəhərinin mədəniyyəti. Gəncə şəhərinin əsası 859-cu ildə qoyulmuşdur. E.ə. VII əsrdə skiflərin qurduğu İşquzun özəyinin midiya dilindəki adı Sakaşen (Azərbaycan Respublikasının qərbində, indiki Gəncədə) idi.

## Tarixi

### Gəncənin quruluşu

Qədim Gəncə şəhərinin erkən tarixi yazılı mənbələrdə əsasən VII–IX əsrlərdən hesablansa da, bu ehtimal heç bir konkret tarixə və ya hadisəyə əsaslanmır. Arxeoloji qazıntılar göstərmişdir ki, Qədim Gəncə şəhəri daha qədim bir yaşayış yerinin əsasında formalaşmışdır; həmin yaşayış yeri tədricən böyüyərək inkişaf etmiş və şəhər kimi tanınmışdır. Ə. Salamzadə hesab edir ki, VII əsrdən zənginliyinə görə şəhər artıq Gəncə (pəhləvi dilində xəzinə anlamını verən *gənzə* sözündən) adlandırılmağa başlayır. İ. Cəfərzadə həm də tarixi mənbələrdə Gəncə şəhərindən daha əvvəl qeyd edilməyə başlayan Arran şəhərini Qədim Gəncə yaşayış yeri ilə identikləşdirməyin mümkün ola biləcəyini bildirir. Ə. Salamzadə isə bu təklifin əsassız olmadığını qeyd edir. Bu məqamda Şamaxı şəhəri ilə paralel gətirən Ə. Salamzadə bildirir ki, bu tarixi şəhər də mənbələrdə əvvəlcə Şirvan adı ilə qeyd edilmiş, daha sonra isə Şamaxı adı istifadə olunmağa başlamışdır; Şirvan adı isə daha çox əyalətin adı kimi istifadə olunmağa davam etmişdir. Qədim Gəncə şəhəri isə ehtimal ki, əvvəlcə Arran adlanmış və VII əsrdən isə Gəncə kimi tanınmağa başlamışdır.

X əsrdə artıq böyük şəhər olan Qədim Gəncə, Şəddadilər dövlətinin paytaxtına çevrilir. 1063-cü ildə Qədim Gəncə şəhərini əhatə edən qala divarı tikilir, xəndəklər qazılır və dəmir darvazalar hazırlanır. XII əsrdə Gəncə artıq Ön Asiyanın ən qabaqcıl şəhərləri sırasında qeyd edilir. Lakin, 1139-cu ildə baş vermiş zəlzələ şəhərdə ciddi dağıntıların meydana gəlməsinə və inkişafın ləngiməsinə səbəb olur. Buna baxmayaraq, XII–XIII əsrlərdə Gəncə hələ də ən böyük sənətkarlıq, ticarət və mədəniyyət mərkəzlərindən biri kimi xatırlanır.

### XIX əsrdən müasir dövrə qədər
XIX əsrin ortalarında Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafı artıq mövcud olmayan Azərbaycan xanlıqlarının təsiri ilə baş verirdi. Şirvan, Qarabağ və Gəncə xanlıqlarının keçmiş paytaxtları olan Şamaxı, Şuşa və Gəncə XIX əsrdə əsas Azərbaycan mədəniyyət institutlarının olduğu yerlər idi. Bu şəhərlərin Azərbaycan mədəniyyətindəki rolu bir çox səbəblərlə izah edilə bilər. Başlıca səbəb odur ki, bu şəhərlər XVIII əsrdə mövcud olmuş ən güclü xanlıqların paytaxtları idi. Gəncə şəhəri isə coğrafi olaraq yaxın olduğu Tiflislə tarixən daha çox mədəni mübadilə etmə şansını əldə etmiş, Gəncə xanlığının süqutundan sonra da böyük savadlı əhaliyə malik şəhər statusunu qorumuşdur.

Ruslara qarşı sonuna qədər döyüşmüş Cavad xanın nəşinin qalıqları sovet dövründə tapılmış və onların yığışdırılması əmr edilmişdir. Bunun səbəbi o idi ki, "öz xoşu ilə Azərbaycanın Rusiyaya birləşməsi"nə müqavimət göstərən hər kəs "Azərbaycanın maraqlarına xəyanət və satqınlıq edən" şəxs hesab edilirdi. Bundan fərqli olaraq, Azərbaycanda Rusiyanın maraqları üçün müttəfiq və bələdçi sayılan Qubalı Fətəli xan dərsliklərdə və monoqrafiyalarda qəhrəman kimi göstərilmiş, onun haqqında 1947-ci ildə bədii film çəkilmişdir. Cavad xanın sovet dövründə sevilməməsinin ikinci səbəbi isə düşmən sinfinə aid olan, həlak olmuş, əsilzadə və cəngavər xanın təriflənməsinin SSRİ ideologiyasına zidd olması idi. Müstəqillik dövründə Cavad xana göstərilən münasibət dəyişmiş, onun məzarı üzərində türbə tikilmişdir. Hər 4 yanvar (Cavad xanın öldürüldüyü gün) Gəncə şəhər əhalisi onun türbəsinə yürüş təşkil edir və xanlığın şəhid hesab edilən, son hökmdarının qəbrinə çiçək qoyur.

## Folklor
Gəncə folkloruna əfsanələr, rəvayətlər, nağıllar, gülməcələr, dastanlar və s. daxildir. Gəncə uşaq folkloru isə tərbiyəvi əhəmiyyəti və duzlu-məzəli üslubu ilə fərqlənir. Buraya dolamalar, yanıltmaclar, cırnatmalar, düzgülər, nazlamalar daxildir. Gəncə aşıq mühiti isə yaxşı inkişaf səviyyəsi keçmiş, bir çox ustad aşıqlara malik olmuşdur. Ona görə də burada aşıq sənəti ilə bağlı janrlar inkişaf etmişdir, tapşırmalar, yanamalar kimi yeni növ janrlara da malik olmuşdur. Aşıq sənətinin ustalarına Bisavad Teymur, Molla Əsgər, Mülkülü Həsən misal göstərilə bilər. 

Lirik janrlarda, xüsusilə Gəncə bayatılarında sevgi, ayrılmaqdan doğan həsrət hissi, vüsal ümidi əsas yer tutur, xalq həyatı haqqındakı fəlsəfi düşüncülər də verilir. Dünya başlanğıc və son arasındakı bir yolçuluq kimi təqdim edən bu etnik-bədii şüur bayatılar vasitəsilə insan hislərini, nifrəti, kədəri, həsrəti, sevgini təsvir edir.

## Memarlıq
Azərbaycanda İslamın yayılmasından sonra Bərdədə başlayan inşaat texnikası və şəhərsalma ənənələri Gəncədə davam edir, X əsrdə Şəddadilərin bu şəhərdə apardığı quruculuq işləri şəhəri Azərbaycan ərazisinin memarlıq mərkəzinə çevirir. Bərdədə formalaşan üslub xüsusiyyətləri Gəncədə daha aydın şəkildə əmələ gəlir. Bərdə və Gəncədə formalaşan Aran memarlıq məktəbi təsir dairəsini genişləndirmiş, Azərbaycanın bütün orta hissəsinə yayılmışdır.

Aran memarlığının səciyyəvi cəhətlərindən biri divar hörgüsü xüsusiyyətləri idi. Bu xüsusiyyət çaydaşı ilə kərpicin naxış kimi hörülməsi idi, memarlıq tarixində Gəncə hörgüsü adlanırdı. Gəncədə bu hörgü çaydaşını əhatə edən kərpic şəklində təzahür edirdi.

Gəncənin Cümə məscidi XVII əsr memarlığının qiymətli tikintisidir. Böyük diametrli günbəz cəlb edən bir quruluş yaradır. Xaricə açılan portal-eyvanlar binanın həcminin həllinə fikir verildiyini göstərir, sadə və dərin həcmlidir. Əsərin memarı Bahəddindir. Gəncənin Göy məscidi günbəzin göy kaşı örtüyü ilə əlaqədar olaraq adlandırılmışdır, abidənin ən qədim hissəsidir. Göy günbəz türbəsi kərpicdən tikilmişdir, günbəzin xarici səthi kaşılı kərpiclə örtülmüşdür.

XIX əsr-XX əsrin əvvəllərində Gəncədə tikilmiş binaların üzərində milli ənənələrə sadiq qalmış bəzəklər, gəc üzərində bəzəklər özünü göstərir.

Fayl:Arran memarlıq məktəbi üçün xarakterik olan kərpic hörgü, portal, Gəncə, İsrafil Məmmədov küçəsi, XVII-XVIII əsrlər.jpg|Arran memarlıq məktəbi üçün xarakterik olan kərpic hörgü, portal, Gəncə, İsrafil Məmmədov küçəsi, XVII-XVIII əsrlər
Fayl:İmamzadə türbəsi (Gəncə) 2.jpg|İmamzadə türbəsi
Fayl:Shah Abbas mosque in Ganja 1.jpg|Şah Abbas məscidi
Fayl:Huseyniyye mosque in Ganja city.JPG|Hüseyniyyə məscidi
Fayl:Ozan məscidi.jpg|Ozan məscidi


## Sənətkarlıq

Qədim Gəncədə şirli keramika nümunələri tapılmışdır. Burada tapılmış şüşə məmulatları orta əsr əhalisinin həyatında şüşə qablarının vacib yer tutduğunu göstərir. XI–XV əsrlərdə Gəncə keramika istehsal edən mərkəzlərdən biri idi.

XIII əsr tarixçisi Zəkəriyyə Qəzvini qeyd edirdi ki, Gəncənin toxucuları əlgəncə adlı müxtəlif parçalar və əl-kütni adlı pambıq parça istehsal edirdi. XIII əsrdə monqol hücumlarına görə, Gəncə sənətkarlıq mərkəzi tənəzzülə uğramışdı. XIII–XV əsrlərdən etibarən Gəncə şəhəri ipək parça toxuyan mərkəzə çevrilmişdi. Gəncə şəhəri özünü monqol və qıpçaq hücumundan özünü qiymətli parçaları verərək xilas etmişdi. Gəncə ipəyi xarici bazarlara da göndərilir. XVII–XVIII əsrlərdə Gəncə həm ipək toxuculuq mərkəzi, həm də ipək parça ticarəti mərkəzi idi. Orta əsrlərdə Gəncə şəhəri bədii tikmə sənəti digər istehal mərkəzləri arasında vacib yer tuturdu. XIX əsrdə isə tikmə sənəti ilə Gəncədə daha az məşğul olurdular. Güləbətin tikmə və munculuq tikmə yayılmışdı.

Orta əsrlərdə Gəncə dulusçuluq, xüsusilə məişət qablarının hazırlanmasında başlıca istehsal mərkəzlərindən biri idi. Gəncədə tapılmış bir saxsı qabın üzərində Əhməd Əbubəkr oğlu Gəncəvi yazılmışdır. Bu, emalatxana damğası idi. Gəncədə ikiüzlü oyma məhsullarına da rast gəlinirdi. Gəncədə tapılmış bir konusvari gil qabda "Məni unutmamaq üçün Cahan Pəhləvana" yazılmışdır. Bu qab şirsiz keramika nümunəsidir, Eldəniz hökmdarı Məhəmməd Cahan Pəhləvəvana məxsusdur. Dulusçuluq sənəti Gəncədə hələ də qalmaqdadır. Ocaqlıq və ya qabxana kimi istifadə olunan dulusçuluq kürələri də istehsal edilir.

Orta əsrlərdə Gəncə şəhəri mis məmulatı istehsalının mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi. XIX əsrin 30-cu illərində Gəncədə 6 misgər işləyirdi. 50-ci illərin ortalarında isə bu say 20-ə çatmışdı. Gəncə zərgərliyində tax cıqqa adlanırdı. Qızıl boyunbağılarının Gəncədə xirtdəklik adlanan növü yayılmışdı. Gəncədə zərgərlikdəki şəbəkə üsulundan da geniş istifadə olunurdu. Gəncədə XIX əsrin 60-cı illərində düzəldilmiş kəmərdə gümüş pullar bir-birinə dəyərək melodik səs verirdi, bu kəmər Samux sakini Minayə Nəsir qızı Orucovaya məxsus idi. XIX əsr və XX əsrin əvvəllərində Gəncədə ov tüfəngləri hazırlanırdı. Gəncənin Cümə məscidinin qapısı oyma üsulu ilə hazırlanmışdır.

XIX əsrdə gön-dəri məmulatı istehsalı ənənəvi olaraq maldarlıq sənəti ilə məşğul olan Gəncə qəzasında vacib yer tuturdu. 1849-cu ildə Gəncədəki çəkməçilərin sayı 75 idi. XIX əsr və XX əsrin əvvəllərində sərraclıq sənəti də Gəncədə inkişaf etmişdi. XIX əsrin 30-cu illərində Gəncədə 164 toxucu var idi və bunların çoxunu bəzzazlar təşkil edirdi.

XVI–XVII əsrlərdə Gəncə şəhərində zərif və orijinal oyulmuş məzar daşlarına rast gəlinir. Daş abidələr sənətində Gəncədə istehsal edilmiş at və qoç fiqurları xüsusilə qeyd edilməlidir. Bu abidələr həm arxaik sənət nümunələrini özündə qoruyur, həm də atın müqəddəsliyini göstərir. Gəncənin Göy İmam qəbiristanlığında at fiqurlarına rast gəlinir. XVI–XVII əsrlər şəbəkəçilik sənəti isə Gəncə Cümə məscidinin minbərində qorunux saxlanılmışdır.

Gəncənin Bağbanlar adlı qəbiristanlığında bədii xüsusiyyətə malik bir sıra metal çəpərlər vardır. Bunlar XIX əsrin sonların dəmirçi Davud tərəfindən düzəlmişdir.


Fayl:Azerbaijani Embroidery from Ganja.jpg|Gəncədə bədii tikmə
Fayl:Şəbəkə texnikası ilə işlənmiş qızıl kəmər, Gəncə.jpg|Şəbəkə texnikası ilə işlənmiş qızıl kəmər. Gəncə.
Fayl:Gəncə Çini qablar zavodunda rəssamların əl ilə qab naxışlaması.jpg|Gəncə Çini qablar zavodunda rəssamların əl ilə qab naxışlaması
Fayl:XIX əsrin II yarısında Gəncədə mahud parçadan hazırlanmış pərdə.jpg|XIX əsrin II yarısında Gəncədə mahud parçadan hazırlanmış pərdə


### Gəncə qapıları
XI–XV əsrlərdə Gəncə sənətkarları metal pəncərə barmaqlıqları və darvaza kimi, metal abidələrində istifadə olunan sənətkarlıq nümunələri, həmçinin silah (qalxan, qılınc) düzəltməkdə mahir idilər. Bunun nümunəsi kimi indiki dövrə qədər çatmış Gəncə tunc şəhər darvazası göstərmək olar. Darvaza ərəb dilində kufi xətti ilə bəzədilmişdir, 1139-cu il Gürcüstan hökmdarı I Dmitri tərəfindən Gəncədən qarət edilərək Gürcüstana aparılmışdır. Hazırda bu darvazanın bir tayı Gürcüstanda, Gelati monastırında qorunur. Qapının ikinci tayı isə monastırın baş kilsəsində mıxlar çatışmayanda istifadə olunmuşdur.

Kufi xətli yazı 1835-ci ildə F. M. Fren tərəfindən oxunmuşdur. Qapı 1063-cü ildə Şəddadi hökmdarı Əbüləsvar Şavurun göstərişi ilə Gəncəyə dəmirçi İbrahim Osmanoğlu tərəfindən hazırlanmışdır. Bir çox orta əsr sənətkarlıq nümunəsində olduğu kimi burada da ustanın nəsil adları və sənəti qeyd edilmişdir. Osmanın atası (İbrahimin babası) Enkaveyx adlı dəmirçi idi. Bu sənət sahəsi onlarda nəsildən nəsilə keçmişdir.

Qapının görünüşü və mürəkkəb olmayan bəzək üsulu, möhkəmliyi ustanın bacarığından xəbər verir. Sahəni horizontal hissələrə bölən dəmir bəndlər, çərtikli yastı mıx başları, aydın təsvir edilmiş kalliqrafik kufi yazılar ciddi formalı qapı layının bədii həllində ifadəli bəzək elementləri kimi çox güclü təsir bağışlayır. Bədii cəhətdən Gəncə qapılarının ümumi görünüşü sadə monumentallığı və əzəməti ilə diqqət cəlb edir.

### Xalçaçılıq

Gəncə xalçaçılıq məktəbi Azərbaycan xalçaçılıq məktəblərindən biridir. Gəncə şəhəri və ona yaxın kəndlər, həmçinin Gədəbəy, Goranboy, Şəmkir və Samux rayonlarının ərazilərini əhatə edir. Xalçaçılıq məktəbinin əsas mərkəzi Gəncə şəhəri olmuşdur. X–XI əsrlərdən etibarən Gəncə şəhəri ən böyük ipək istehsalı mərkəzlərindən biri olmaqla yanaşı, eyni zamanda yüksək keyfiyyətli yun və ipək xalçaları ilə də tanınmışdır. XIII əsrin birinci yarısında monqolların Azərbaycana yürüşü zamanı Gəncə şəhəri işğalçılara ipəklə ödəniş etmiş və dağıntılardan qurtula bilmişdi. Əsrlərlə Qafqazın əsas toxuculuq mərkəzlərindən biri olmuş Gəncə yaxın bölgələrin toxuculuq ənənələrinə də ciddi təsir göstərmişdir. Əvvəllər Gəncədə və onun ətraflarında istehsal olunan bütün xalçalar regionun adı ilə "*Gəncəbasar*" adlanırdı. Gəncəbasara aşağıdakı xalçaçılıq məntəqələri daxil idi, baxmayaraq ki, onların hər birinin özünün xüsusi xalça tipi vardır: Samux, Fəxralı, Zeyvə, Çaylı, Alıuşağı, Sarısu, Mollabazı, Balçılı, Qaracəmirli, Şəmkir, Gədəbəy. Britannika Ensiklopediyasında Gəncə xalçaları aşağıdakı kimi təsvir edilir:
Gəncə xalçaları kompozisiyasına, rəng seçiminə, xonçaların düzümünə görə müxtəlif cür olurlar, lakin bu xalçanın özünəməxsus xüsusiyyəti var ki, bu xüsusiyyətinə görə Gəncə xalçası digər xalçalardan fərqlənir. *Birinci növ* Gəncə xalçalarının ara sahəsi diaqonal xətlər əmələ gətirən və bu xətlər üzərində sıra ilə çevrilmiş butalar olan xalça yalnız Gəncə xalçasına məxsusdur. XIX əsrdən etibarən Qarabağ xalçaçılıq məktəbinə aid, xüsusilə Şuşa tipli xalçalarda da Gəncə xalçalarının təsiri ilə oxşar naxışlar müşahidə olunmağa başlayır. *İkinci növ* Gəncə xalçalarının ara sahəsi bir neçə göllə bəzədilmişdir. Bu göllər əksər hallarda xaçabənzər və səkkizbucaqlı formada olur. Ulduzabənzər formada olub strukturu formalaşdıran səkkizbucaqlı göllər Muğan xalçasından götürülmüşdür. XX əsrin əvvəllərinə kimi Gəncə yaxınlığındakı kəndlərdə qarmağabənzər xaç elementləriylə bəzədilmiş "Köhnənaxış", "Muğan" xalçaları da istehsal olunurdu. Bu naxışlar Orta Asiyada, xüsusən Türkmənistanda istehsal olunan xalçalarda da təsadüf edilir.

Adətən, Qədim Gəncə xalçalarının orta sahəsinin kompozisiyası *"Gəncə-buta"* adlanan sıraya düzülmüş butalardan ibarət olur. Sadə forması və rəgarəngliyi ilə Bakı, Sərab, Şirvan butalarından fərqlən *"Gəncə-buta"* adlanan butalarla toxunmuş xalçalar daha çox tanınır. Gəncə xalçaçılıq məktəbinə xarakterik olan *"Gəncə-buta"* adlanan bu elementlər bəzi hallarda diaqonal üzrə düzülür. Orta sahənin sol və sağ tərəflərində "pəncə" adlanan təsvir olan xalçalarda istehsal edilirdi. "Pəncə" adlanan təsvir dini xarakter daşıyır. Orijinal xüsusiyyətləri olan Qədim Gəncə xaıçalarının orta sahəsinin kompozisiyası düzbucaqlı elementlərdən, yaxud müxtəlif enli və ensiz zolaqlardan ibarət idi. Qədim Gəncə xalçalarının köbə haşiyəsi Gəncə xalçaçılıq məktəbinin xalçalarına xarakterik olan köbə zolaqlarından ibarətdir. *"[[Namazlıq xalçaları|Namazlıq xalçalar]]"* adı ilə tanınan Qədim Gəncə xalçalarının bəzilərinin orta sahəsinin yuxarı hissəsində butanın üzərində "mehrab" – həndəsi formada haşiyəli tağ yerləşdirilir. Ona görə də qocaman xalçaçılar *"Namazlıq xalçalar"*a "Mehrablı xalçalar" və *"Mehrabsız xalçalar"* adı veriblər.

## Geyim

XII–XIII əsrlərdə Gəncədə zərlə işlənmiş diba və atlas kimi ipək parçalar, yun paltarlar hazırlanırdı. Orta əsrlərdən etibarən Gəncə şəhəri şərbaflıq sənəti mərkəzi idi. XIII əsrə aid "Əcaib-əddünya" əsərində isə Gəncə və ətrafında gənclərin "bətlə", yəni keçə papaq istifadə etdiyi qeyd edilmişdir.

XVIII əsrdə Gəncə və digər xanlıqların yaranması geyim məsələsinə təsir etmişdir, xanlıqların ayrı-ayrı siyasi və iqtisadi vəziyyətinin olması nəticəsinə geyimlərin dəyişməsinə səbəb olmuşdur. Bu əsasən tikilən malda və bəzəklərdə özünü göstərirdi. XIX əsrin axırlarına qədər şişpapaqlar Azərbaycanda geniş yayılmışdı. Belə papaqlar Gəncədə də dəbdə idi. Gəncədə araqçınlara gümüş və qızıl hissəciklərindən hazırlanmış bəzəklər asılması çox yayılmışdı. XVIII əsrdə zərgərlər tərəfindən hazırlanan təsəkqabağı baş geyimi Gəncədə geniş yayılmışdı. Tarixi sənədlərə əsasən, Gəncəli Ağamirzə "təsəkqabağı" hazırlamaqda dövrün məşhur ustası idi.

Farsların və fars ruhanilərinin təsiri ilə Gəncədə çaxçur alt geyimi yayılmışdı. Gəncədə geyilən üst geyimi isə çəpkənin sələfi idi. Gəncə-Qarabağ arxalıqları zərif qırçınlı, nisbətən qısa ətəkli, 8–18 sm uzunluğunda, nilufər qollu olurdu. Gəncə kustar üsul ilə kəlağayı istehsal edilən yerlərdən biri idi, çadra da istehsal edirdi.

Gəncə başmaqçılıqda məşhurlaşmışdı, Gəncədə istehsal edilən başmaqlar elə şəhərin adı ilə tanınırdı. XIX yüzilliyin 30–70-ci illərinə Gəncədə 75 başmaqçı və çəkməçi fəaliyyət göstərirdi.


Fayl:Gəncə xanlığına aid milli qadın geyimi.JPG|Gəncə xanlığına aid milli qadın geyimi
Fayl:Daughter of Musa Khan (son of Javad Khan) Nazli.png|Cavad xanın nəvəsi Nazlı xanım
Fayl:Mulla from Ganja.jpg|Gəncəli molla
Fayl:Azerbaijan national costume from Ganja in Heydar Aliyev Center.jpg|Heydər Əliyev Mərkəzində Gəncədən Azərbaycan milli geyimi


## Adət-ənənə
XIX əsrin ikinci yarısı-XX əsrin əvvəllərində Gəncədə böyük ailələrin olması ilə bağlı məlumatlar var. Bu ailələrin bir hissəsi qaradam tipli evlərdə yaşayırdı.

Gəncədə mülk bölünürkən ata və ana üçün adnalıq ayrılırdı. Bu, dəfn və yas mərasimlərinin edilməsi üçün ayrılan pul idi.

Nişan təyin ediləndən sonra qız evindən oğlan evinə xonça aparılır, xonçaya Gəncə kəlağayısı da qoyulur. Gəncə bölgəsində şax ağacı düzəldilir, üzərinə vurulan mıxlara konfet, yaylıq, meyvə, corba asılır. Şax bəyin masasının qarşısında yerə qoyulardı.

## Kulinariya

Gəncə kürə (səngək) çörəyinin başlıca istehsal mərkəzlərindən biri idi. Orta əsrlərdən XX əsrin əvvəllərinə qədər Gəncə şəhəri öz pitisi ilə məşhurlaşmışdı. XIX əsrdə Gəncə pendiri dad, aromatlıq və keyfiyyət cəhətdən məşhur idi. Gəncə əhalisi qızılgül ləçəklərindən gülqənd və gül mürəbbəsi hazırlayırdı.

## Şərabçılıq
Nizami Gəncəvi öz əsərində üzümdən şərabın düzəldilməsi prosesi belə təsvir edilirdi:

Şərabçılığın XIX əsrin ikinci yarısında inkişafı Gəncədə ağacişləmə sahəsi olan çəlləkdüzəltmə sənətinin inkişafına gətirib çıxartmışdır.

## Sikkələr və rəmzlər
Gəncə xanlığının bayrağı dördkünc qumaş məxsusi toxunan və əl ilə bir-birinə tikilən moruğu və yaşıl rəngli xara parçalarından hazırlanıb. Yuxarı hissənin sol tərəfində üç qızılı rəngli gül dəstəsi, al qırmızı rəngli bir uzunsov dairə, sağ hissəsində isə qızılı rəngli iki uzunsov dairə yerləşdirilib. Bayrağın yuxarı hissəində qırmızı dairənin içində ərəb əlifbası ilə zərlə "Allah" sözü yazılıb. Təbii elementlərdən olan gümbəzlər qırmızı rəngli ay-ulduzla bitir. Ortadan iki hissəyə bölünən çərçivədə Nisa surəsinin 95-ci ayəsinin sözləri həkk olunmuşdur: *"Allah döyüş zamanı döyüşənləri evdə oturanlardan üstün tutur. Allah onlara fərq qoymadan, hamısının Allaha yaxınlaşmasından ötrü dərəcələr bəxş edər və onların günahlarını bağışlayar. Allah mərhəmətlidir, bağışlayandır"*. Mərkəz hissə ara xətləri ilə on qata bölünüb. Bu qatlarda qızılı saplarla ərəbcə aşağıdakı yazı beş dəfə təkrarlanıb: *"Allahdan başqa ilahi qüvvə yoxdur, Məhəmməd Allahın elçisidir"*. Bayrağın üzərində, onun yuxarı hissəsində müasir Gəncənin gerbinə çevrilmiş orijinal aypara simvolunu yerləşir. 2019-cu ilin iyun ayında Gəncə xanlığının tarixi bayrağının Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərində bərpa edilmiş nüsxəsi Gəncə şəhərinə gətirilib.

21 may 1843-cü ildə Gəncə şəhərinin gerbi təsdiq olunmuşdur. Qalxanvari gerbin yuxarı sol qızıl tərəfində Nuhun gəmisini simvolizə edən Ağrı dağı təsvir edilmişdir. Yuxarı sağ qızılı tərəfdə isə mavi dalğalı kəmər Qara dənizi simvolizə edir. Bu hissələrin üzərində gümüş fonda əlində nizə tutmuş süvari əsgər təsvir edilmişdir. Ümumiyyətlə, gerbin yuxarı hissəsi Gürcü-İmereti quberniyasının gerb təsvirindən götürülmüşdür. Gerbin aşağı hissəsi isə qırmızı fondadır. Qırmızı fonun üzərində sındırılmış müsəlman qılıncı və cənvər, rusların qalibiyyətin simvolizə edən dəfnə çələngi təsvir olunmuşdur.

Gəncə şəhərinin müasir gerbi 2004-cü ildə Cavad xanın hakimiyyəti dövründə Gəncə xanlığının bayrağı olmuş qədim bayrağın simvolları əsasında bərpa olunmuşdur. Cavad xanın bayrağında əks olunmuş simvollar, xanın özünün də mənsub olduğu Ziyadoğlular nəslinin qədim dövrdən daşıdığı bayrağın simvolları idi.


Fayl:Silver dirham of Fazl bin Muhammad Shaddadid.jpg|Fəzl ibn Məhəmmədin gümüş dirhəmi. Azərbaycan Tarix Muzeyi
Fayl:Flag of Khanate of Ganja.JPG|Gəncə xanlığının bayrağı
Fayl:Flag of Ganja Khanate in 1804.JPG|1804-cü ildə Gəncə xanlığının bayrağı
Fayl:Elisavetpol.gif|Yelizavetpol gerbi
Fayl:Gəncə şəhərinin gerbi.jpg|Gəncə şəhərinin gerbi


## İrsin qorunması və təbliği
Nizami Gəncəvinin xatirəsi Bakıda Nizami rayonu, Nizami küçəsi, Nizami metrostansiyası, Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu, Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi, Gəncədə Nizami Gəncəvi adına Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi kimi yerlərdə yaşadılır. Azərbaycanda Nizaminin portreti yaradılmış, filmi çəkilmiş, adını daşıyan metrostansiyada mozaikalar düzəldilmişdir. 1981-ci ildə Nizami Gəncəvinin 840 illiyi münasibətilə SSRİ poçt markası buraxılmışdır. 1946-cı ildə Nizami Gəncəvinin vətəni üçün onu heykəli hazırlanır. Bu iş Fuad Əbdülrəhmanov tərəfindən görülür. Ortaya çıxan əsər Azərbaycan heykəltəraşlığının yüksək nailiyyətlərindən biri sayılır. Əbdülrəhmanov Bakı şəhəri üçün də Nizaminin heykəlini hazırlayır.

1988-ci ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin "Qədim Gəncə ərazisinin Tarix-Mədəniyyət Qoruğu elan edilməsi haqqında" qərarı ilə Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu yaradılmışdır. Qoruğun ərazisinə Qədim Gəncənin orta əsrlərə aid qala divarı, İmamzadə kompleksi, Comərd Qəssab türbəsi, bürc qalıqları, türbələr, körpü qalıqları, arxeoloji qazıntı yeri daxildir. 2019-cu ildə "Nizami Gəncəvi məqbərəsi" kompleksi qoruğun tabeliyinə verilmişdir.

Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin əsası 1924-cü ildə qoyulmuşdur. Muzey 1974-cü ildə Ziyadxanovlar mülküna köçürülmüşdür. Muzeyin ən dəyərli eksponatları Dəmir dövrünə, 9-cu minilliyin ikinci yarısına aid qab-qacaq, silahlar və bəzəklərdir, bunlar Gəncə və ətrafındakı ərazilərdə aparılan qazıntılar nəticəsində tapılmışdır.
Burada orta əsrlərə aid süfrə qabları və silahlar, eləcə də bu dövrə aid sikkələr, zərgərlik məmulatları və geyim kolleksiyası da var. Bu bölmənin əsas eksponatı Gəncənin sonuncu xanı Cavad xanın yenidən dəfn edilməsi zamanı aşkar edilmiş bayrağı və 19-cu əsrin əvvəllərinə aid bir sıra eksponatlardır. Muzeyin zallarından biri şəhərin sakini Nizami Gəncəviyə həsr olunmuşdur. Muzeyin kolleksiyası daim genişlənir. Muzeyə əsasən Sovet dövrünə aid əşyalar və eksponatlar daxil olur: məişət əşyaları, kitablar, jurnallar, qəzetlər, numizmatika və s. Son illərdə əldə edilən ən dəyərli eksponatlardan biri də şəhər sakini Mirzə Şəfi Vazehin 1872-ci ildə Berlində nəşr olunmuş şeirlər toplusudur.

Gəncə şəhəri 2016-cı il üçün "Avropa gənclər paytaxtı" seçilmişdir. Gəncə şəhəri 2025-ci il üçün MDB idman paytaxtı seçilmişdir.


Fayl:USSR stamp Nezami 1981 4k.jpg|Nizami Gəncəvinin 840 illiyi münasibətilə buraxılmış SSRİ poçt markası
Fayl:RR3009-0048 Nezami Ganjavi 1 ruble.jpg|Nizami Gəncəvinin 850 illiyi münasibətilə SSRİ xatirə sikkəsi
Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2017-1286.jpg|Gəncə şəhərinin 2016-cı il üçün "Avropa gənclər paytaxtı" seçilməsi münasibətilə poçt markası


## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə I cild., Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb, 2007.
* Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə II cild., Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb, 2007, ISBN ISBN 5-17-033764-7.
* Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə III cild. (2007), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb.
* Саламзаде, А. В. Архитектура Азербайдана XVI–XIX вв. Баку: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР. 1964.
* Джафарзаде, И. М. Историко-археологический очерк Старой Гянджи. Баку: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР. 1949.
* Azərbaycan folkloru antologiyası, IX kitab (Gəncəbasar folkloru), Bakı, Səda nəşriyyatı, 2004.
* Rasim Əfəndi. Azərbaycan incəsənəti Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, 160 səh. + 112 səh. (illüst.)
* 
* 
* Rice, Kelsey, "Forging The Progressive Path: Literary Assemblies And Enlightenment Societies In Azerbaijan, 1850–1928" (2018). Publicly Accessible Penn Dissertations.