Rusiya–Ukrayna müharibəsi zamanı sülh danışıqları

2022-ci ilin fevralından bəri Rusiyanın Ukraynanı işğal etməsinə son qoymaq üçün bir neçə dəfə sülh danışıqları aparılıb. Rusiya prezidenti Vladimir Putin bütün işğal olunmuş torpaqların Rusiya kimi tanınmasına çalışır, iddia etdiyi, lakin tam işğal etmədiyi bütün regionların Rusiyaya verilməsini istəyir, Ukraynanın heç vaxt NATO-ya qoşulmayacağına zəmanət almaq, Rusiyaya qarşı hərbi sanksiyaların ləğv edilməsi tələb edir. Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski Rusiya qoşunlarının ölkəsindən tam çıxarılmasını, məhbusların və oğurlanmış ukraynalı uşaqların geri qaytarılmasını, Rusiya liderlərinin hərbi cinayətlərə görə mühakimə olunmasını və Rusiyanın gələcək təcavüzünün qarşısını almaq üçün təhlükəsizlik təminatlarını tələb edir.

Rusiya və Ukrayna rəsmiləri arasında ilk görüş işğaldan dörd gün sonra, 28 fevral 2022-ci ildə Belarusda baş tutmuş və nəticəsiz başa çatmışdır. Danışıqların sonrakı raundları 2022-ci ilin martında Belarus-Ukrayna sərhədində və Türkiyənin Antalya şəhərində baş tutmuşdur. Türkiyədə aparılan danışıqlarda Ukraynanın NATO-ya daxil olmaq planlarından imtina etməsi və öz ordusuna məhdudiyyətlər qoyması, eyni zamanda Qərb ölkələrindən təhlükəsizlik zəmanəti alması və Rusiyanın Krımı ilhaqını tanımaması təklif edilirdi. Danışıqlar əsas məqamlar üzrə fikir ayrılıqları, Rusiyanın səmimiyyətinə şübhələr və Buça qətliamı səbəbindən dayandırıldı.

Yenilənmiş danışıqlar 2025-ci ildə Donald Tramp ABŞ prezidenti seçildikdən sonra başlayıb. Tramp administrasiyası Rusiyanın müharibəyə son qoymaq təklifləri ilə geniş şəkildə razılaşıb. Avropa ölkələri Ukraynanın təkliflərinə daha çox uyğunlaşıb və Ukraynadakı qoşunlarla “istəklilər koalisiyası” tərəfindən qorunan atəşkəs əldə etməyi planlaşdırıblar. Rusiya atəşkəs çağırışlarını rədd edib.

## Zəmin
Rusiya, ABŞ və Böyük Britaniya 1994-cü ildə Ukraynaya təhlükəsizlik təminatı verən Budapeşt memorandumunun siyasi razılaşmasını imzaladılar. Çin və Fransa ayrı-ayrı sənədlərdə bir qədər zəif fərdi təminatlar verdilər. Rusiya bu zəmanəti 2009-cu ildə bir daha təsdiqlədi. 2014-cü ildə Krımın Rusiya tərəfindən işğalı başlayandan sonra Putin iddia etdi ki, Ləyaqət inqilabı yeni siyasi qurum yaradıb və buna görə də Ukrayna ilə hər hansı əvvəlki razılaşma etibarsızdır.

Sovet İttifaqının dağılmasından etibarən Rusiya NATO və ya Avropa Birliyinin keçmiş sovet təsir dairəsinə genişlənməsinə mane olmaq üçün dəfələrlə dondurulmuş münaqişələr təşkil edib. Döyüşlər dayandırıldıqda, lakin heç bir siyasi həll əldə edilmədikdə münaqişə "dondurulmuş" sayılır. 2014-cü ildə Rusiya Ukraynada separatçı hərəkatları təşkil etdi, və Rusiyanın proksi qüvvələri Donbas müharibəsinə başladı. Ukrayna 2014-cü ilin avqust ayına kimi əhəmiyyətli əraziləri geri qaytardıqdan sonra Rusiya ənənvi qüvvələrlə müdaxilə etdi və bu, 2014-2015-ci illərdə Minsk razılaşmaları əsasında danışıqlar yolu ilə atəşkəs əldə edilməsinə səbəb oldu. Bu atəşkəs münaqişəni dondurmaq potensialına malik idi, lakin Rusiyanın ayrı-ayrılıqda separatçılar tərəfindən dəstəklənən hücumları davam etdi. Rusiya Minsk razılaşmalarının tərəfi olsa da, sonradan Ukrayna ilə separatçı qüvvələr arasında yalnız vasitəçi olduğunu iddia edərək bütün öhdəliklərini rədd etdi. Ümumilikdə, hərbi analitiklərin fikrincə, Rusiya Ukrayna və beynəlxalq ictimaiyyətlə imzaladığı 190 müqaviləni pozub.

İşğaldan əvvəl Rusiya prezidenti Vladimir Putin dəfələrlə Ukraynanın mövcudluq hüququna hücum edib və Ukraynanı “tarixi Rusiya torpaqları” adlandırıb. 2021-ci ilin iyul ayında "Rusların və ukraynalıların tarixi birliyi haqqında" essesində o, "Ukrayna xalqının ruslardan ayrı bir millət olması ideyası" üçün "heç bir tarixi əsasın" olmadığını iddia etdi. 2022-ci il fevralın 24-də Rusiya Ukraynaya genişmiqyaslı hücuma başladı.

## Danışıq mövqeləri

### Rusiya

Putin Rusiyanın 2024-cü ilin iyununda atəşkəs və danışıqlar üçün şərtlərini açıqlayıb. O bildirib ki, Rusiyaya işğal etdiyi bütün torpaqları özündə saxlamağa icazə verilməli və iddia etdiyi, lakin tam nəzarət etmədiyi əyalətlərin hamısı ona təhvil verilməlidir. O, həmçinin bildirib ki, Ukrayna NATO-ya üzv olmaq planlarına rəsmi olaraq son qoymalıdır. Daha sonra o, beynəlxalq ictimaiyyətdən Rusiyanın ilhaq etdiyi əraziləri tanımağı və ona qarşı sanksiyaları ləğv etməyi tələb edib.

İşğaldan bir qədər əvvəl Rusiya Ukraynanın NATO-ya üzvlüyünü qadağan edən beynəlxalq müqavilənin bağlanmasını, eyni zamanda NATO qüvvələrinin öz şərq üzv dövlətlərindən çıxarılmasını tələb etdi. Bu, NATO tərəfindən rədd edildi, çünki bu tələb onun "açıq qapı" siyasətinə və öz müqəddəratını təyinetmə prinsipinə ziddir. NATO Rusiya qoşunlarını Ukrayna sərhədlərindən çıxardığı müddətcə Rusiya ilə əlaqəni yaxşılaşdırmağı və raket yerləşdirmələri və hərbi təlimləri müzakirə etməyi təklif etdi.

İşğalın əvvəlində Rusiyanın tələbləri arasında Rusiyanın Krımı ilhaq etməsinin tanınması, Donetsk Xalq Respublikası və Luqansk Xalq Respublikasının müstəqil dövlətlər kimi tanınması, Ukraynanın “demilitarizasiyası” və “denasifikasiyası” daxil idi, lakin bu şərtlərin nə demək olduğunu açıq şəkildə bildirmədi. Rusiya təbliğatı guya Ukrayna hökumətinin Donbasda "soyqırım" həyata keçirən neonasistlər olduğunu iddia edirdi. Rusiya dövlət mediasında dərc olunan "Rusiya Ukrayna ilə nə etməli" başlıqlı məqalədə "denasifikasiya" Ukrayna milli kimliyinin kökünün kəsilməsi kimi izah edilir. Soyqırım alimi Ejen Finkel bildirib ki, bu sənəd ukraynalılara qarşı soyqırım törətmək niyyətinin etirafıdır. Redaksiyanın rəsmi siyasəti nə dərəcədə əks etdirdiyi bəlli deyil, lakin ukraynalı-kanadalı diplomat Roman Vaşuk bildirib ki, məqalənin Buça qətliamı ilə eyni vaxtda çıxması danışıqları xeyli çətinləşdirib.

2022-ci ilin sentyabrında Reuters xəbər verdi ki, Putinin Ukrayna üzrə nümayəndəsi Dmitri Kozak Rusiyanın Ukraynanın NATO-dan kənarda qalması tələbini təmin edəcək müvəqqəti razılaşma əldə edib, lakin plan tammiqyaslı hərbi işğala üstünlük verən Putin tərəfindən rədd edilib. Rusiya Ukraynanın dörd bölgəsini ilhaq etdiyini elan etdikdən sonra Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov bildirib ki, bu əlavə ilhaqlar istənilən danışıqlardan əvvəl tanınmalıdır. 2023-cü ilin aprelində Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov  danışıqların ABŞ-ın hegemonluğuna qarşı durmaq üçün “yeni dünya nizamı” yaratmağa yönəlməsini söylədi. 2024-cü ilin yanvarında Putin yenidən Müharibə Tədqiqat İnstitutunun məlumatına görə, onun "Ukraynadakı maksimalist məqsədləri"nin dəyişməz qalmasını təklif edən bəyanatlar verdi ki, bu da "Ukrayna və Qərbin tam təslim olmasına bərabərdir". O, yenidən Ukrayna hökumətini devirməyə çağırıb.

2025-ci ilin iyununda Putin bəyan etdi ki, ruslar və ukraynalılar “bir xalqdır” və deməli, “bütün Ukrayna bizimdir”.

### Ukrayna

Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski 2022-ci ilin noyabrında 10 bənddən ibarət sülh planı təklif etdi:

* Atəşkəs və Rusiya silahlı qüvvələrinin Ukraynadan çıxarılması
* 2014-cü ildə Krımın ilhaqına qədərki Ukrayna sərhədlərinin bərpası
* Məhkumların azad edilməsi və Rusiyaya deportasiya edilmiş ukraynalı uşaqların geri qaytarılması
* Ukraynanın enerji infrastrukturunun mühafizəsi və bərpası
* Ərzaq bölgüsünün qorunması
* Nüvə təhlükəsizliyi, o cümlədən Zaporojya atom elektrik stansiyasının MAQATE-yə təhvil verilməsi
* Ekoloji təhlükəsizlik, o cümlədən minalardan təmizləmə və Kaxovka bəndinin dağıdılması nəticəsində dəymiş ekoloji zərərin aradan qaldırılması
* Rusiyanın hərbi cinayətlərinin mühakimə olunması
* Gələcək təcavüzün qarşısını almaq üçün Ukrayna üçün təhlükəsizlik zəmanətləri
* Çoxtərəfli sülh konfransı və sülh müqaviləsi

İşğaldan iki ay əvvəl Ukraynanın xarici işlər naziri Dmitri Kuleba bitərəfliyin elan edilməsinin Rusiyanın təcavüzünün qarşısını alacağı fikrini rədd etdi. O qeyd etdi ki, 2014-cü ildə Rusiya Krımı və Donbası işğal edəndə Ukrayna artıq neytral ölkə olub. 2022-ci ilin mart və aprel ayları ərzində aparılan danışıqlarda Ukrayna avropalı müttəfiqlərindən təhlükəsizlik zəmanəti alarsa, neytrallıq statusunu nəzərdən keçirməyə hazır idi - Ukrayna heç bir hərbi ittifaqa qoşulmayacaq və ya öz ərazisində digər xalqların qüvvələrinə ev sahibliyi etməyəcək. Həmin ilin sonunda Rusiyanın mülki hədəflərə hücumlarına reaksiya verən Kuleba "bu cür kütləvi müharibə cinayətləri qarşısında "bitərəflik" ola bilməz" dedi.

2022-ci ilin avqustunda Zelenski Rusiya Ukraynanın 22%-ni işğal etdiyi halda münaqişəni donduracaq atəşkəslə razılaşmayacağını demişdi: "Biz izah etdik ki, Minsk-3, Minsk-5, ya da Minsk-7 olmayacaq. Biz bu oyunları oynamayacağıq, artıq ərazilərimizin bir hissəsini bu yolla itirmişik... bu, tələdir". 2022-ci ilin sentyabrında Rusiya Ukraynanın geniş ərazilərini ilhaq etdiyini bəyan etdikdən sonra Zelenski NATO-ya müraciət sənədlərini imzaladı. Ukrayna NATO-ya daxil olmamışdan əvvəl müvəqqəti tədbirlər kimi təhlükəsizlik təminatları istədi, lakin NATO daxilində belə bir razılaşma ilə bağlı konsensus yoxdur. 2023-cü ilin iyununda Zelenski bildirib ki, Rusiya qoşunlarını çıxarmasa, Ukrayna Rusiya nümayəndələri ilə danışıqlara hazır deyil. O, 2024-cü ilin yanvarında bu imtinanı təkrarladı.

## Əsas danışıqlarların qısa icmalı
24 fevral 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynanı tammiqyaslı istilasından sonra təklif olunan və ya müzakirə edilən əsas danışıqlar aşağıdakılar:

## İstinadlar