open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cənubi Qazaxıstan

**Cənubi Qazaxıstan** () — Qazaxıstan Respublikasın, keçmişdə isə Qazaxıstan SSR-in tərkibində iqtisadi region. O, şərqdən qərbə Almatı, Cambul, Türkistan və Qızılorda vilayətlərdən ibarətdir.
Arabat boğazı

**Arabat boğazı**  -  Kryac adasını Arabat əqrəbindən  (Ukrayna, Krım yarımadası) ayırır. Azov dənizini Sivaş körfəzi ilə birləşdirir. Uzunluğu 6&nbsp;km, eni ortalama olaraq 100 m, Azoz dənizi ilə birləşdiyi yerdə 150 m təşkil edir. Yaxın zamanlara qədər boğaz mövcud olmamış və Arabat bərzəxi üzərində dəmir yolu fəaliyyət göstərmişdir. 1970-ci ilin mart ayında bölgədə baş verən və gücü 30–35&nbsp;km/s-a çatan fırtına baş verir və nəticədə bərzəx boğaza çevrilir. Rusiya vətəndaş müharibəsində Ağlarla Qırmızılarla baş verən əsas döyüşlər burada olmuşdur. Sahillərində yaşayış məntəqəsi yoxdur.

## İstinad
Atlantika döyüşü (1939–1945)

**Atlantika uğrunda müharibə** () — İkinci dünya müharibəsi dövründə dəniz yollarına nəzarət uğrunda Antihitler koalisiyası ilə Üçüncü Reyx qüvvələri arasında aparılmış müharibə. 1939-cu ilin 3 sentyabr tarixində başlayan və 1945-ci ilin 8 may tarixinə qədər davam etmiş hərbi əməliyyatlar Üçüncü Reyxin məğlubiyyəti ilə nəticələnmişdir. 6 ilə yaxın müddət ərzində davam etmiş döyüşlər müharibənin ən uzun müdddətli hərbi toqquşmalarından hesab olunur.

## İstinadlar
Yanq di-Pertuan Aqonq

**Yanq di-Pertuan Aqonq** — Malayziyanın ali seçkili monarxının titulu. Bu vəzifə Malaya Federasiyası Böyük Britaniyadan müstəqilliyini əldə etdikdən sonra 1957-ci ildə yaradılıb. Malayziya konstitusiyalı monarxiyadır. Yanq di-Pertuan Aqonq dünyada bir neçə seçilmiş monarxlardan biridir. Yanq di-Pertuan Aqonqun xanımı *Raja Permaisuri Agong* adlandırılır.

Malayziyanın konstitusiyalı monarxiyasında, Yan di-Pertuan Aqonq Konstitusiya çərçivəsində geniş səlahiyyətlərə malikdir. Konstitusiyada göstərilir ki, Federal hökumətin icraedici hakimiyyəti Yanq di-Pertuan Aqonqa məxsusdur və Nazirlər Kabineti Şurasının məsləhətinə uyğun olaraq onun tərəfindən həyata keçirilir. Malayziyanın baş naziri parlamentin üzvləri arasından Yanq di-Pertuan Aqonq tərəfindən təyin edilir. İqamətgah Kuala Lumpurun şimalında yerləşən İstana Neqara sarayıdır.

16-cı və hal-hazırkı Yanq di-Pertuan Aqonq Ibrahim Iskandar, vəzifəsinin icrasına 31 yanvar 2024-cu ildə başlayıb.

## Yanq di-Pertuan Aqonqların siyahısı

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*Malayziya konstitusiyası, 1957
*The Yang di-Pertuan Agong  
*WorldStatesmen.org
Vyəynameri boğazı

**Vyəynmeri boğazı** (, ) -  Moonzund arxipelaqını Estoniyanın materik hissəsindən  ayırır. Baltik dənizini Riqa körfəzi ilə birləşdirir. Bir necə boğazdan ibarətdir. donur. Suurvyəyn boğazı Muxu adasını materikdən, Xarikurk boğazı isə Xuyumaa adasını Vormski adasından ayırır. Eni 6–27&nbsp;km, dərinliyi 1,8 m təşkil edir. Qışda boğaz donur.

## İstinad
Suurvyəyn boğazı

**Suurvyəyn boğazı** () —  Muxu (Moon) adasını Estoniyanın materik hissəsindən  ayırır. Vyəynameri boğazının cənub qolunu təşkil edir və Riqa körfəzi ilə birləşdirir. Uzunluğu 20&nbsp;km, eni dar yerdə 6&nbsp;km təşkil edir. Boğaz daxilində Vesslayd, Viyrelayd və Kivayolayd adaları vardır. Vırtsu adası ilə Kuyvastu adası arasında bərə fəaliyyət göstərir.
Peterhof (muzey-qoruq)

**Peterhof Dövlət Muzey-Qoruğu** () dövlət federal büdcəsindən maliyyələşən mədəni kompleksdir. Kompleksə Fin körfəzinin cənubunda yerləşən görməli yerlər daxildir.

## Təsvir
İlkin olaraq "Peterhof" Dövlət Muzey-Qoruğu (DMQ) *[[Peterhof (saray-park kompleksi)|Peterhof saray-park kompleksinin]]* idarə olunması məqsədi ilə yaradılmışdır. XX əsr ərzində, Peterhofda yerləşən *[[Aleksandriya (Peterhof)|Aleksandriya saray-park kompleksi]]* və *[[Kolonist parkı]]*, Strelnada yerləşən *[[I Pyotrun Yay sarayı|I Pyotr sarayı]]* və *[[Konstantin sarayı]]*, həmçinin "İmperator yaxtaları", "Benua ailəsi" və "Velosiperlər" muzeyləri də "Peterhof" DMQ-nun tabeliyinə verilmişdir. 2007-ci ildə "Oranienbaum" DMQ-nun likvidasiyasından sonra Lomonosov ərazisində yerləşən *[[Oranienbaum (saray-park kompleksi)|Oranienbaum saray-park kompleksi]]* də "Peterhof" DMQ-nun tərkibinə verilmişdir.

Hər il "Peterhof" DMQ 4 milyondan çox insan tərəfindən ziyarət olunur. 1 mart-15 aprel tarixləri arasında isə kompleks ziyarətə qapalı olur.

## Tarixi
* 19 may 1918 – Peterhof saray-park kopleksinin idarə olunması üçün Sovet Rusiyası rəhbərliyi tərəfindən "Peterhof" DMQ təsis edilmişdir.
* sentyabr 1941 – yanvar, 1944 – "Peterhof" DMQ almanların işğalı altında olmuşdur. Həmin müddət ərzində kompleksə daxil olan saraylar qarət edilmiş, dağıdılmış və yandırılmış, heykəllər dağıdılmış, ağaclar məhv edilmiş, fontanlar sıradan çıxarılmış, muzeylər qarət olunmuşdur.
* sentyabr 1944 – 1947 – Peterhof saray-park kompleksinin bərpa olunması üçün əsasə restavrasiya işləri aparılmışdır.
* 1999-cu il – restavrasiya işlərindən sonra I Pyotrun sarayı ziyarətçilərin üzünə açılmışdır.
* 2003-cü il – restavrasiya işlərindən sonra Konstantin sarayı ziyarətçilərin üzünə açılmışdır.
* 2007-ci il – "Oranienbaum" DMQ "Peterhof" DMQ-nun tərkibinə daxil edilmişdir.
* 12 iyun 2008-ci il – "Rusiyanın Yeddi Möcüzəsi" müsabiqəsinin qalibləri elan edilmiş və Peterhof saray-park kompleksi də qaliblər sırasına daxil olmuşdur.
* noyabr 2008 – "Peterhof" DMQ-na daxil olan obyektlər "Magistral" mühafizə qurumunun nəzarətinə verilmişdir.

## Direksiya
* "Peterhof" DMQ-nun direksiyası Razvodnaya küçəsi, Peterhof ünvanında yerləşir.
* Direktor: Kalnitskaya Yelena Yakovlevna.
* Muzey-qoruq Rusiya Fedreasiyası Mədəniyyət və Kütləvi Kommunikasiya Nazirliyinə tabedir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Muzeyin rəsmi saytı
* Peterhof muzeyi və şəhəri haqqında qeyri-rəsmi sayt
Lemer boğazı

**Lemer boğazı** — Odlu Torpaq adasını Estados adasından ayırır. Boğazı Holland səyyahları Y.Lemer və V.K.Sxauten ilk dəfə 1616-cı ildə keçib. 1619-cu ildə Qarsiya de Nodalın ekspedisiyası zamanı keçilir və Dieqo-Ramires adası kəşf edilir. Eni 30,6&nbsp;km təşkil edir. Sahillərində Magellan pinqivinlərinə rast gəlinir.

## Mənbə
Voozi boğazı

**Voozi boğazı** () -  Vorms adasını Estoniyanın materik hissəsindən  ayırır. Qış ayları boğaz donur. Baltik dənizinin akvatoriyasına aiddir.

## İstinadlar
Vyaykevyayn boğazı

**Vyaykevyayn boğazı** () — Saaremaa adasını Muxu (Moon) adasından ayıran (Estoniya) boğaz. Gəmiçilikdə istifadə edilmir. Qış ayları boğaz donur. Baltik dənizinin akvatoriyasına aiddir. Boğazda 3&nbsp;km uzunluğunda damba tikilmişdir. Damba üzərində avtomobil yolu və yüksək gərginlikli elektrik xətti keçir.

## İstinadlar
Zəncirvari nüvə reaksiyası

**Zəncirvari reaksiya** – hər birində əvvəlki addımın məhsulu kimi zərrəcik yaranan, ayrı-ayrı reaksiyalar ardıcıllığıdır. Zəncirvari reaksiyaya misal kimi ağır elementlərin nüvələrinin parçalanmasını göstərmək olar. Burada parçalanma aktlarının sayı əvvəlki mərhələdə nüvənin parçalanmasından yaranan neytronlarla şərtlənir.

Zəncirvari reaksiyalar, istifadə olunmamış əlaqəyə malik zərrəcik rolunu sərbəst atomlar və ya radikallar oynayan kimyəvi reaksiyalar arasında geniş yayılmışdır. Zəncivari reaksiyanın mexanizmi nüvə parçalanmasında kulon səddi olmayan və udan zaman nüvəni həyacanlandıran neytronlar tərəfindən təmin olunur. Meydana gələn hər yeni zərrəcik növbəti, bir-birinin ardınca gələn reaksiyanı yaradır. Reaksiya daşıyıcı zərrəcik itirildikdə dayanır. İtkinin iki səbəbi olur: zərrəcik yenisini yaratmadan udulur və ya zərrəcik aktiv mühiti tərk edir. Əgər hər bir reaksiya aktında bir daşıyıcı zərrəcik yaranarsa, onda zəncirvari reaksiya şaxələnməmiş olur. Şaxələnməmiş zəncirvari reaksiyada çox enerji ayrıla bilmir. Əgər reaksiya aktında və ya zəncirin müəyyən bəndində bir neçə zərrəcik yaranırsa, onda şaxələnmiş zəncirvari reaksiya alınır. Onlar da öz növbələrində yeni qolların əmələ gəlməsinə şərait yaradırlar.

## Həmçinin bax
*Nüvə reaktoru
Soela boğazı

**Soela boğazı** () - Moonzund arxipelaqı ilə  Saaremaa adalarını və Xiyumao adasını (Estoniya) ayırır. Dərinliyi bir necə metr təşkil edir. Qış ayları boğaz donur. Baltik dənizinin akvatoriyasına aiddir. Birinci Dünya müharibəsinin mühüm döyüşlərinə şahidlik etmişdir.
Albert

**Albert** — Dünyada daha çox işlədilən rus adı.

* Albert Aqarunov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı. Tank komandiri.
* Albert Qonzales — Amerikalı haker və kiber cinayətkar.
* Albert Starçevski — Rus jurnalisiti; ensiklopediyaçı  
* Albert Birştadt — 
* Albert Tayler — 
* Albert Anker — 
* Albert Malts — 
* Albert Uzdenov — 
* Albert Eksteyn — 
* Albert Ovannisyan — 

## Həmçinin bax
* Alberto
* Albert (dəqiqləşdirmə)

## İstinadlar
Maqma

**Maqma** ( — qatı yağ, xəmir) — Yer qabığında və ya yuxarı mantiyada, böyük olmayan dərinlikdə təbii halda yaranan, soyuduqda maqmatik dağ qayalarna çevrilən, silikat tərkibli, isti və maye ərintidir. Axan maqma lava adlanır.

## Geomorfoloji termin
Maqma — (, ) Yerin dərinliyində əmələ gələn mürəkkəb, əksərən silikat tərkibli ərgin, qızğın kütlə. M. tərkibində oksigen, silisium, alüminium, dəmir, maqnezium, natrium və kaliumun üstünlük təşkil etdiyi çoxlu miqdarda kimyəvi elementlərin birləşmələrindən, bəzən bir neçə faizi uçan komponentlərdən (su, kükürd, hidrogen, ftor, xlor və s.) təşkil olmuş məhluldan ibarətdir.

## Kimyəvi tərkibi
Maqmada demək olar ki, bütün kimyəvi elementlərə rast gəlinir, onların arasında: Si, Al, Fe, Са, Mg, К, Ti, Na, həmçinin müxtəlif uçan komponentlərə (karbon oksidi, kükürd, hidrogen, flüor, xlor və s.) və buxarşəkilli suya da rast gəlinir. Uçan komponentlər maqmanın kristallaşması zamanı müxtəlif minerallara daxil olur. Nadir hallarda qeyri-silikat tərkibli maqmatik ərintilər mövcud olur. Maqmanın yuxarıya hərəkəti zamanı uçan komponentlərin miqdarı azalır. Qazsızlaşdırılmış maqma yerin üzünə çıxır və lava adlanır.

## Maqmanın növləri

### Bazalt maqması
**Bazalt maqması** — müxtəlif bazalt tipləri və onların dərinlik analoqunu əmələ gətirən maqmatik ərintilərin məcmusu. Geniş yayılmış maqma növüdür. Onun tərkibində 50% silisum-dioksid, yüksək miqdarda alüminium, kalsium, dəmir və maqnezium, kiçik miqdarda natrium, kalium və fosfor vardır. Kimyəvi tərkibinə görə bazalt maqması toleit və olivin-bazalt olaraq iki qrupa bölünürlər.

Yoder və Tilliyə görə (1955), bazalt ərintilərinin bütün təbii növləri normativ tərkiblərinə görə 5 qrupa bölünür:
* normativ kvarslı və hiperstenli SiO2 ilə ifrat doymuş toleitlər;
* normativ hiperstenli SiO2 ilə doymuş toleitlər;
* normativ hiperstenli və olivinli SiO2 ilə doymamış olivinli toleitlər;
* normativ olivinli bazaltlar;
* normativ nefelinli və olivinli qələvi bazaltlar.

Bazalt maqmasının mənşəyini üst mantiyanın pirolit materiallarının selektiv ərinməsi ilə əlaqələndirirlər.

### Qranit maqması
**Qranit maqmasının** tərkibi 60–65% silisium dioksiddən ibarətdir. O daha az sıxlığa və özlülüyə malidkir, bazalt maqamsına nisbətən daha çox qazla dolğundur.

Maqmanın hərəkət xarakterindən və onun donma yerindən asılı olaraq, iki növ maqmatizm mövcuduur: *intruziv* və *effuziv*. Birinci halda maqma yerin dərinliyində soyuyur və kristallaşır, ikinci halda o yerin üstündə və ya ona yaxın yerdə (5 km-ə qədər) soyuyur.

## Maqmanın kristallaşması
İstənilən maqma əintisi tarazlığa can atan mayedən, qaz və bərk kristallardan ibarətdir. Temperatur, təzyiq, qazın tərkibindən və digər amillərdən asılı olaraq ərinti dəyişir və onun tərkibində əmələ gələn mineral kristalı dəyişir: biri əriyir, digəri yenidən yaranır və maqamnn bütün həcmi daimi təkamülə məruz qalır.

## İstinadlar
Aleksey

**Aleksey** — Dünyada daha çox işlədilən rus kişi adı.

**Bu adı olan tanınmış insanlar**
* Aleksey Favorski — rus, sovet üzvi-kimyaçısı, birinci dərəcəli Stalin mükafatı laureatı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1945), SSRİ EA-nın (1929) akademiki.
* Aleksey Smertin — Rusiya futbolçusu
* Aleksey Çirikov — Rus səyyahı. 
* Aleksey Koşelev — Neftçi alim
* Aleksey Brianskiy — 
* Aleksey Brusilov —
* Aleksey Abrikosov (sahibkar) —
* Aleksey Fatyanov —
* Aleksey Leonov
* Aleksey Lyapunov —
* Aleksey Serebryakov —
* Aleksey Bukulov —
* Aleksey Kulak —
* Aleksey Novakovskiy —
* Aleksey Avdeyev —
* Aleksey Buriaçenko —
* Aleksey Smirnov (stolüstü tennisçi) —
* Aleksey Arbuzov —
* Aleksey Kulakovski —

;Digər
* Aleksey süsəni —

## Həmçinin bax
* Aleksey (dəqiqləşdirmə)
Sürmə

**Sürmə** — hansısa bir mebelə aid olan girib-çıxan yeşik. Ən çox evlərdə və ofislərdə işlənilir, balaca əşyaların mühafizəsi və gizliliyi üçündür. Bəzi sürmələr açarla bağlanır. **"Sürmə"** sözü **"sürmək" (sürümək)** feilindən yaranıb.

## İstinadlar
Uxta Dövlət Texniki Universiteti

**Uxta Dövlət Texniki Universiteti** () — Rusiya Federasiyasının Komi Respublikasının Uxta şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi. Universitetin rektoru professor Nikolay Tsxadayadır.

## Fəaliyyəti
Universitetdə 7 fakültə, 2 institut, 1 texniki kollec və 2 filialın fəaliyyət göstərir.

8 mindən artıq tələbənin təhsil aldığı bu ali məktəbdə 50 professor və elmlər doktoru da daxil olmaqla, ümumilikdə 1500-ə yaxın əməkdaş fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Ufa Dövlət Neft Texniki Universiteti

**Ufa Dövlət Neft Texniki Universiteti** (; ) — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikasının Ufa şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi. Universitetin rektoru professor Ramil Baxtizindir.

## Tarixi
1948-ci ilə M. Qubkin adına Moskva Neft-Kimya və Qaz Sənayesi İnstitutunun filialı kimi yaradılmışdır.

## Fəaliyyəti
Burada təhsilin bakalavr, magistratura, doktorantura pillələri üzrə mütəxəssis hazırlığı aparılır. Universitetdə 200-ə yaxın elmlər doktoru və professor fəaliyyət göstərir. Bu ali məktəbdə 17 minə yaxın tələbənin, o cümlədən 36 ölkənin vətəndaşları ali təhsil alır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Mösü Məhərrəmov

**Mösü Rüstəm oğlu Məhərrəmov** () — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1950).

## Həyatı
Mösü Rüstəm oğlu 1912-ci ildə anadan olmuşdur. Mösünün 6 yaşı olanda atası Rüstəm vəfat edir.
Mösü Rüstəm oğlu 6 yaşından yetim qalır və əmisinin himayəsində yaşayır. Əmək fəaliyyətinə 1928-ci ildən başlamışdır. Belə ki, 1928-ci ildə bir rus mütəxəssisi "Universal" traktor gətirir və elan edir ki, kim istəyir gəlsin öyrədim. Mollalar traktoru "şeytan arabası" adlandırırlar və ona əli vuranı cəhənnəmlikdir deyərək adamları qorxudurlar.

Lakin Mösü 16 yaşında kursa yazılır və 3 aya, yarı müddətə traktoru tam idarə etməyi bacarır. Kənddə əkin sahələrini şumlayır, həm də başqa traktorçuları bu sənətə öyrədir. 1936-cı ildə Göyçay Kənd Təsərrüfatı texnikumuna göndərilir və oranı qurtarıb doğma kəndə qayıdan Mösü traktor briqadasının briqadiri kimi işə başlayır.

İkinci Dünya müharibəsi illərində mütəxəssis kimi arxa cəbhədə saxlanılır. Müharibə illərində taxılçıliqda və pambıçılıqda yüksək nəticələr göstərməsi ilə əlaqədar "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif olunur.

1946–1950-ci illər Mösü Rüstəm oğlu geridə qalmış Əhmədalılar kəndinə "28 Aprel" kolxozuna göndərilir. Əhmədalılar kəndində işlədiyi illərdə pambıqçılıqda hər hektardan orta hesabla 43,5 sentner pambıq götürdüyünə görə SSRİ Ali Sovetinin qərarı ilə 1950-ci ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı yüksək adı verilməklə "Qızıl Ulduz" medalı və Lenin Ordeni ilə təltif edilir.

Az sonra o yenidən öz doğma Horadiz kəndinə qaytarılır. Həmişə olduğu kimi əməkdə yeni-yeni nailiyyətlər qazanır. Dəfələrlə qabaqçıl mexanizator kimi Moskvada, Bakıda və Daşkənddə dövlət səviyyəsində keçirilən qurultay, konfrans və iclaslarda nümayəndə kimi iştirak edir.
1967-ci il mart ayında Horadiz "Rusiya" kolxozu iki hissəyə bölünür. "Səməd Vurğun" adına kolxoz təşkil edilir və ona Mösü Rüstəm oğlu sədr təyin edilir. Altı ay sədr işlədikdən sonra onun başçılıq etdiyi kolxozda irəlləyiş olduğunu görən "Rusiya" kolxozunun adamlarının narazılığını və hərc-mərcliyin baş verdiyini bildiyindən Mösü Rüstəm oğlu istefa ərizəsi verir. Kolxozlar yenidən birləşir və Suruş Fərhadova "Rusiya" kolxozuna yenidən rəhbərlik edir. Mösü isə yenidən öz vəzifəsinə — traktor briqadasının briqadiri vəzifəsinə qayıdır.
Onun əməyi SSRİ Kənd Təsərrüfatı Nailiyyətləri sərgisinin bir qızıl və üç gümüş medalı ilə qiymətləndirilib. 1972-ci ildə isə o, "Kənd Təsərrüfatı Əlaçısı" adına layiq görülür. 1976-cı ildə təqaüdə çıxır.

Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Mösü Rüstəm oğlu Məhərrəmovun adı "Görkəmli şəxs" kimi Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının VI cildində salınmışdır.

## Ailəsi
1938-ci ildə Mösü Rüstəm oğlu Sürəyya Namaz qızı ilə evlənir və uşaqları: Ərşad, Zərif, Məhərrəm, Rüstəm, Əhəd, Nərgiz, Nuridə və Səadət dünyaya gəlmişlər.

## Xarici keçidlər
Kendi Dalfer

**Kendi Dalfer** () — Hollandiya musiqiçi və sənətkarı, tanınmış, virtüoz saksofon ifaçısı və ustadı.

## Həyatı
Kendi Dalfer 19 sentyabr 1969-cü ildə Amsterdamda musiqiçi ailəsində anadan olub.

## Həmçinin bax
* Saksofon

## İstinadlar
Anar (ad)

**Anar** — kişilərə verilən şəxsi ad. Bu ad Azərbaycanda daha çox yayılmışdır.

* Anar (yazıçı) — Azərbaycan yazıçısı, şair, tərcüməçi, ssenarist.
* Anar Ağakişiyev — Azərbaycan stilisti, qrimçi.
* Anar Heybətov — Azərbaycan teatr və kino aktyoru.
* Anar Əliyev (müavin) — hüquqşünas, hüquq üzrə fəlsəfə doktoru.
* Anar Qədirli — jurnalist.
* Anar Əliyev (politoloq) —

## Həmçinin bax
* Anar (dəqiqləşdirmə)
Viko fon Bülov

**Viko fon Bülov** ya **Lorio**, əsil adı: **Bernqard Viktor Kristif-Karl fon Bülov**,  (; ) — alman komik aktyoru, eynizamanda rejissor, yazıçı və rəssamı.
Fransız dilindən götürülmüş “Lorio” ləqəbinin mənası “sarıköynək” deməkdir. Belə ki, sarıköynək Fon Bülovlar ailəsinin gerbində əks olunmuşdur.
 
## Bioqrafiyası
Viko fon Bülov Prusiyada kübar bir ailədə dünyaya gəlmişdir. Onun atası Yohan-Albrext Vilhelm fon Bülov (1899–1972) zabiti olmuşdur. Yohan-Albrext Vilhelm fon Bülov 1927 ci ildə həyat yoldaşı Şarlotte Matilda Luis ilə boşandıqdan sonra Bülov özündən bir yaş kiçik qardaşı ilə Berlində nənə və ulunənəsinin yanında böyümüşdür.
1934 —1938 ci illərdə Şadov gimnaziyasında oxuyur, sonra isə Ştutqarta köçdüklərinə görə 1941 ci ildə Berhard Lüdviq gimnaziyasını bitirdikdən sonra, on yeddi yaşında ikən orduya çağrılır. III Tank diviziyası tərkibində şərg cəbhəsinə düşən Bülov ober-leytenent rütbəsi alaraq, 1943 cü ildə I və II dərəcəli Dəmir xaç ordeninə layiq görülür. Viko fon Bülovun NSAFPnın üzvü olması haqqında heç bir sübut tapılmamışdır.
Müharibədən sonra 1947-1949 cu illərdə  Hamburqda incəsənət akademiyasında təhsil alır.
1950 ci ildən “Küçə” () və “Ulduz” () jurnallarında çoxsaylı qrafik və karikatura rəsmləri və komiks silsilələri ilə çıxışlar edir.
1954 cü ildə Viko fon Bülovun İsveçrədə ilk komiks kitabı nəşr olunur. Onun dediyinə görə:

***“Cəmi 20 illik təhsildən sonra mən kiçik insanı çəkmək bacarığı əldə edə bildim, hansı ki bu günə dək məni dolandırır.”***

1988 ci ildə Almaniyada ekranlara Lorionun rejissoru və baş rolun ifaçısı olduğu “Ödipussi” — komediyası çıxmış olur. Onun ardınca 1991 ci ildə “Pappa ante Portas” komediyası ekran üzü görür.

## Dövlət mükafatları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Loriot  “Əriştə”
* Loriot  “Rəsm əyri asılıb”
* Loriot  “İş otağında  eşq”
Anna

**Anna** — qadın adı.

* Anna Favella — İtaliya aktrisası.
* Anna Freyd — avstriya mənşəli ingilis psixoloqu.
* Anna Maria Jopek — Polşa caz müğənnisi.
* Anna Qreki — Əlcəzair yazıçısı.
* Anna Rita Del Piano — İtaliya kino, televiziya və teatr aktrisası və teatr rejissoru.
* Anna Samoxina — Məşhur sovet və rus aktrisası
* Anna Svirşinskaya — Polyak şairəsi.
* **[[Anna Pavlova]]**
:* Anna Pavlova (balerina) — rus balerina.
:* Anna Pavlova (gimnast) — gimnast.

* Anna Kendriç —
* Anna-Liza —
* Anna Ketli —
* Anna Koulman Led —
* Anna Qaplan —
* Anna Radklif —
* Anna Sorokin —
* Anna Atkins —
* Anna Karima —
* Anna Kastilo —
* Anna Palm de Rosa —
* Anna Zak —
* Anna Polina —
* Anna Şudt —
* Anna Belyayeva —
* Anna Borisoqlebskaya —
* Anna Junq —
* Anna Morozovskaya —
* Anna Pollatou —
* Anna Qlazkova —
* Anna Torv —
* Anna Abulafia —
* Anna Kataldi —
* Anna Litisiya Barbo —
* Anna Molka Ahmed —
* Anna Roqstad —
* Anna-Laure Kleyn —
* Anna Alisiya —
;Oxşar adlar
* Anne Haney — ABŞ aktyoru.

## Həmçinin bax
* Anna (dəqiqləşdirmə)
* ANNA News

## İstinadlar
Kiçik Çaun boğazı

**Kiçik Çaun boğazı** - Dayaz boğaz olaraq Çaun körfəzini Şərqi Sibir dənizini birləşdirir. Çukotka Muxtar Dairəsinın Caun rayonu ərazisində yerləşir. Boğazın qərbində Mosey adası, şərqində isə kiçik adalar vardır. Sahilləri dayazdır, lilli və qumsal burunlarla zəgindir. Qışda ərazidən Pevek-Ayron yolu keçir. Boğaz 1761-ci ildə Nikita Şolourov Sakit okeana yol tapmaq ümidi ilə şərqə üzərkən kəşf edilir. Dərinliyi 6 m-dir.
## Fauna və Flora
XIX əsrə qədər boğaz otlu boğaz adlandırılıb. Səbəb isə onun dəniz bitkiləri ilə zəngin olması ilə əlaqədar idi. Qədim zamanlarda çukçalar boğazı *Aйока-Пелинткир*, hazırda isə *Айопэлыктрын * adlandırırlar. Ərazidə Laminariya geniş yayılmışdır. Sibir ördəyi olan Qaqa bölgə üçün xasdır.

## Faydalı qazıntılar
Boğaz suları özünün qədimlərdən qiymətli daşları ilə seçilir. Ən geniş yayılmış qıymətli daşı Kassiteritdir.
## Mənbə
Arif

**Arif** () — Azərbaycan kişi adı.

* Arif Axundov — Azərbaycanlı atlet.
* Arif Məmmədli — şair, jurnalist, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
* Arif Həsənov — Kimya elmləri doktoru, professor.
* **[[Arif Qasımov]]**
:* Arif Qasımov (aktyor) — Azərbaycan aktyoru, rejissor.
:* Arif Qasımov (icra başçısı) — Nizami Rayon İcra Hakimiyyətinin sabiq başçısı.
* Arif Mədətov (I) — Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.
* Arif Mədətov — Azərbaycan aktyoru, televiziya rejissoru.
* Arif Təbrizi — Azərbaycan şairi.
* Arif Şirvani — XVIII əsr Azərbaycan şairi.
* Arif Şərifov — Texnika elmləri doktoru, professor.
* Arif Şəkərəliyev — Əməkdar elm xadimi, Beynəlxalq Menecment Akademiyasının üzvü, İqtisad elmləri doktoru.
* Arif Əfəndiyev (biokimyaçı) — azərbaycanlı biokimyaçı, tibb elmləri doktoru.
* Arif Kəskin — Azərbaycanlı sosioloq və Orta Şərq üzrə mütəxəssis.
* Arif Qazıyev (rejissor) — Azərbaycan televiziya rejissoru, ssenari müəllifi.
* Arif Qəmərli — Baytarlıq elmləri doktoru, professor.
* Arif Məmmədzadə — Texnika elmləri doktoru, professor.
* Arif Rüstəmov — fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Bakı Dövlət Universitetinin Qazax filialinin direktoru.
* Arif Rəhimov — alim.
* Arif Bayramov — alim.
* Arif Bağırov —
* Arif Cəfərov (neftçi) —

## İstinadlar
Makinak boğazı

**Makinak boğazı**- Böyük göllər akvatoriyasına daxil olan Huron gölü və Miçiqan gölünü birləşdirir. Ən dar yerdə eni 8&nbsp;km təşkil edir. Boğaz üzərində Makinak asma körpüsü tikilmişdir. Bu körpü asma körpülər arasında qabaqcıl yerlərdən birini tutur. Boğazda 4 ada vardır: Bvua-Blan, Makina, Raund Aylend və Müqəddəs Yelena adalarıdır. Burada 4 mayak vardır ki, onlar da tarixi abidə kimi qorunur. Dərinliyi 37 m təşkil edir.

## Mənbə
* Makinak boğazı 
* Lighthouses in the Mackinac Strait
* Lighthouses of the Straits of Mackinac
İrbe boğazı

**İrbe boğazı**(, ) - Sirvesyaer  yarımadasını (Saaremaa adası Estoniya) Kurzem  yarımadasından (Latviya) ayırır. İki dövlətin sərhəddini təşkil edir. Əsas limanı Ventspilsdir. Sərt qış ayları boğaz donur. 1915-ci ilin 8 avqustunda Birinci Dünya müharibəsinin qanlı dəniz döyüşlərindən biri baş vermişdir. Belə ki, Rusiya donanmasının *Slava* , Alman donanmasının isə *Nassay və Rozet* gəmiləri arasında baş vermişdir. Eni 33&nbsp;km, uzunluğu 65&nbsp;km təşkil edir.
Qayış (mifologiya)

**Qayış** — türk, anadolu və altay xalq inancında mifik canlı. Anadoluda "Kayış Bacak" və ya "Kayış Baldır" olaraq da deyilər. Lohusalara müsəllət olub hava karardıktan sonra ortaya çıxaraq tan vaxtına qədər gəzər. Əyri qıçlı, qorxunc görünüşlü bir varlıqdır. Lohusanın çiyinlərinə ayaqları öndən sarkacak şəkildə sıx yerləşir və gəzməsini, gəzişməsinə istər. Öz ayaqları üzərində dayanıb gedə bilməz. Bunun üçün də insanları aldadıb, onun boynuna minər. Sonra qayış ayaqlarını onun belinə dolayıb onu buraxmaz. Əlsiz və ayaqsız bir qoca görünümündədir. Çay kənarında oturub, yazıq bir görünüşlə boynunu büküb oradan keçənlərdən, onu çiyininə alaraq çayın digər sahilinə keçirmələrini istər. Birinin kürəyinə mindikləri də qarınından bir anda ilana bənzər üç arşın uzunluğunda iki ayaq çıxıb, yolçunun bədəninə sarılar. Əlləriylə də möhkəm möhkəmə sarılıb o insanı köləsi edər.

## Etimologiya
(Kay/Qay) kökündən törəmişdir. Kaymaq (sürüşmek) və kayıtmaq (geriyə dönmək), kaykılmaq (geriyə söykənmək) mənalarını ehtiva edən bir köktür. Qayış/Kayış sözcüyü Anadoluda kəmər, dəri deməkdir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Od (Bir Yunus romanı)

**Od (Bir Yunus romanı)** — İskəndər Palanın Yunus Əmrədən bəhs edən romanı.

2014-cü ilin may ayında kitabın cib ölçüsündə olan forması satışa çıxmışdır.

## Məzmunu

13-cü əsrin hər baxımdan keşməkeşli və yandırıb-yaxan mühitinə Yunus Əmrənin gəlişi tarixi atmosfer içərisində həqiqi mənasına qovuşdurulur. Dağıntılar və yanğınlar içindən bir könül və bir insanlıq abidəsinin inşasını cümləbəcümlə danışır və əlbəttə, qəlbə toxuna-toxuna yol alır.
 
Bilirəm,
"Biz bu yerdən gedər olduq, qalanlara salam olsun" demişdi
 
Yenə Bilirəm,
"Bizim üçün xeyir dua qılanlara salam olsun" demişdi
 
Və Sevgiliyə getdiyi o gecədən sonra adının dildən dilə,
Eşqinin könüldən könülə vurnuxduğunu da bilirəm
 
İndilərdə ona kimi Aşıq Yunus, Miskin Yunus, Dərviş Yunus… qoy onu da desinlər.
 
Və Türk yurdlarında, onu ən çox "Bizim Yunus" deyə çağırırlar.
Bilirəm.

## Musiqi
Kitab türkülərdən ibarət olan musiqi CD-i ilə birlikdə satışa buraxılmışdır. CD-dəki musiqi parçaları:

# Arayıp bulsam izini
# Aşk bezirgânı
# Aşkın aldı benden beni
# Ben yürürüm yane yane
# Bir kez gönül yıktın
# Dağlar ile taşlar ile
# Dolap neden inlersin
# Fenada bir garipsin
# Geldi geçti ömrüm benim
# Hak bir gönül verdi bana
# Ben bu yolumu bilmez idim
# Severim ben seni
# Şeyhimin illeri
# Yar yüreğim yar

## Tərcümə və nəşr
Kitab türk dilində 380 000 tirajı çapdan çıxmışdır.

Kitab 2012-ci ildə Qanun nəşriyyatı tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə olunub.

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax
* İskəndər Pala
* Yunus Əmrə

## Xarici keçidlər
* 
*
Qayış (texnika)

**Qayış** — dartıcı birləşmədə dartı qüvvəsini və fırlanma sürətini ötürmək üçün tətbiq olunan yastı, pazvari, pazvari dişli formalı elastiki maşın hissəsidir.  
Zaman keçdikcə qayışların hazırlanmasında qədimdə *yastı qayış* üçün nəzərdə tutulmuş gön əvəzinə süni materialdan  istifadə edilməyə başlamışdır. Süni material daha yüksək  sürtünmə əmsalı, genişlənməyən daxili və qoruyucu məqsədilə tətbiq olunan xarici qatlardan ibarətdir. Yastı qayışlar bir və ya bir neçə neylon və ya poliamid  qatlardan hazırlanır. Eyni ilə yastı qayışlar bu materiallardan ibarət kord sapların sonsuz burulması ilə də hazırlana bilir. Yüksək elastiklik tələb olunan kiçik diametrli qasnaqların tətbiqində hər iki tərəfi rezinlə örtülmüş poliyestr parçadan olan qayışlardan istifadə edilir. Yastı qayışların möhkəmliyi σ_b≈450 MPa həddində yerləşir.

*Pazvarı qayışlar* tətbiq məqsədindən asılı olaraq üzvi materiallardan hazırlanırlar. Tipik material kimi o rezin içlik və rezin oturacaqda yerləşdirilmiş, vulkanlaşdırılmış və yeyilməyə davamlı xlorofendə hopdurulmuş pambıq materialla bürünmuş poliyestr çubuqdan (və ya kord saplarından) hazırlanır. Yan tərəfi açıq olan pazvari qayışlarda polyestr çubuq xüsusi qarışıqdan ibarət əsasda oturdulur. Qayışın oturaq  hissəsi polixlorofen-rezin qarışığından ibarətdir. Qoruyucu üst qat parçadan hazırlanır. Yüksək sürətlərdə işləyən pazvari qayışların xarici səthi  əlavə olaraq rezinlə hopdurulmuş parça ilə örtülür.

*Dişli qayışlar* şüşə-lifli materialdan hazırlanmış ipləri rezin-xlorofen qarışığı ilə əhatə etməklə hazırlayırlar. Dişlər əlavə olaraq yeyilməyə davamlı olan neylon parça qatı ilə örtülür. Bəzi hallarda isə bu rezin qarışığının içərisinə metal məftillər də yerləşdirilir. Bu qayışların parametrləri İSO 5296-da verilir.

Qayışların ölçüləri standartlaşdırılmışdır, ona görə də, hesabat zamanı aralıq ölçülər nəzəri-emprik düsturların köməyi ilə hesablanır və sonra verilmiş cədvəllərdən lazım olan parametrlər seçilir.

## Mənbə
Kərimov Z.H. Maşın hissələri və yükqaldırıcı-nəqledici maşınlar. Ali texniki məktəblər üçün dərslik. II nəşri - Bakı, "Maarif", 2002, 596 səh.
Qənaətcil istehsal

**Qənaətcil istehsal** — maşın istehsalında israfların aradan qaldırlmasına yönələn, eyni zamanda təminedici, sifarişçi və daxili strukturlar tərəfindən yaranan meyillənmələri minimallaşdıran emal strategiyasıdır. Tayota istehsal sisteminin tərkib hisəssi olan bu strategiya 1980-ci illərdə araşdırılıb, effektivliyi sübut oldunqdan sonra, digər avtomobil istehsalçıları da bu strategiyadan bəhrələnməyə calışmışlar. Qənatəcil istehsalın çevik, tələbəta uyğun və mərkəzsiləşdirilmiş qrup şəklində iş üslubuna calışan planlama konseptidir. O, işçilərin keyifiyətə yüksək məsuliyyəti və istehsal mərhələləri arasında kiçik material buferləri ilə səciyyələnir. Qənatəcil istesalın tətbiqi müəssisə ilə onun sifarişçiləri və təminatçıları, həmçinin onun elmi tədqiqatla məşğul olan şöbəsi, alış-veriş və istehsal sahələri arasında optimal razılaşma şəraitində fəaliyyət göstərən informasiya mübadiləsini tələb edir.

Bu istehsalın təbiqi zamanı:
* Yalnız lazım olan məmul, lazımi vaxtda hazırlanır. Bu, istehsal həcmi, istehsal və təşkilata aid olanları əhatə edir, yerdə qalanlar isə israfçılıqdıır.
* Meydana çıxan xətalar yüksək prioritetlə araşdırılır və səbəbi müəyyənləşdirilir, onu aradan qaldırmaq üçün həll işlənir. Buna xətasız istesal deyilir.
* İstehsalda iştirak edən işçilərdən və təminatçı firmalardan daimi olaraq öz işlərinin keyfiyyətini artırmaq tələb olunur. Buna optimal istehsal deyilir.

Qənatəcil istehsalın tətbiqi nəticəsində aşağıdakılar əldə olunur:
* Aşağı iyerarxiya,
* İşçilərin yüksək məsuliyyəti və kompetensiyası,
* Əsas işlər ətrafında konsentraisya, bununla israfçılığı azaltmaq,
* Müəssisə daxili və xarici əlaqələrdə komunikasiyanın yaxşılaşdırılamsı,
* Sifarişçiyə yönəlmə,
* Bazarda baş verən dəyişikliyə qısa zamanda reaksiya vermək imkanı.

Bu istesal növünün Teylor istehsalından fərqi ondan ibarətdir ki, burada istehsal olunan məmulun sayı yox, sifarişçinin arzusuna uyğun məmul istehsalı ön planda durur. Normal istehsal prosesindən fərqli olaraq burada bütün proses zənciri, xətanı aşkar edən bir işçi tərəfindən dayandırıla bilir ki, bu da onların məsuliyyətinin göstəricisidir.

## Mənbə

* R. Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. Bakı: Appostrof, I hissə,2012
Qatran

**Qatran** — bir çox bitkilərdə normal və ya pataloji proseslər nəticəsində əmələ gələn ayrılmalar olub, havada donur. O, əsasən qızdırıldıqda əriyən, alovla qaynayan, suda həll olunmayan amorf şəkilli kütlə halında olur. Qatranların çox hissəsi spirt və efirdə asanlıqla həll olur və müxtəlif rəngsiz və iysiz maddəyə çevrilir. Qatranlar kimyəvi tərkibinə görə karbonlu və hidrogenli olur, amma oksigen və azotu qəbul etmir.
Qatran turşusu və trepenlər formal olaraq eyni kimyəvi əsasdan ibarətdir. Trepenlər və trepenoidlərə tez-tez yağ turşusu ilə birləşmə şəklində tropik regionlarda iynəli ağaclarda rast gəlinir. Sənaye üçün lazımlı trepen və qatran vericiləri kimi böcəklərdir. Burada qatranın miqdarı 2–10% təşkil edir. Daha sonra ən çox qatran ağacların köklərində olur. Bu qatranlar ya ağacı kəsməklə, ya ağac və ya kökünün ekstraksiyası ilə, ya da sellülozanın hazırlanması zamanı əmələ gələn əlavə maddə kimi əldə olunur. Bu yolla alınmış təbii qatran su buxarı ilə destilisya olunmaqla terpenlərdən təmizlənir. Qatranın yağ turşusundan ayrılması da destillisiya üsulu ilə aparılır. Qatran və yağ turşusunun alınması alkaik ayırma üsulu ilə məhdudlaşır. Qaynatmada yaranan məhlulun buxarlandırılması zamanı onlar natrium sabunu kimi suyun üstünə çıxır, oradan qaşıqlanaraq götürülür, təmizlənir və qatran və yağ turşusuna ayrılır. Təbii qatrandan kağızların yapışdırlması, plastik kütlə sənayesində yumşaldıcı kimi istifadə olunur.

## Mənbə
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.

## Həmçinin bax
* Abiyentin turşusu

## İstinadlar
Qum şırnağı ilə emal

thumb|Səthin tozsuz qum ilə emalı.
**Qum şırnağı ilə emal** dedikdə materialın və ya pəstahın səthinin pardaqlama vasitəsi kimi qumdan istifadə etməklə paslanma, çirk, rəng və digər qalıq materiallardan təmizlənməsi başa düşülür. Güclü kompressor vasitəsilə yaradılan hava axını pardaqlayıcı materialı (qum, bəzi hallarda şüşüə qranulatı, korund, süni material qranulatı və ya soda) çəndən götürür. Beləliklə yaradılmış pardaqlayıcı material-hava qarışığı xüsusi şlanq-ucluq sisteminin tətbiqi  ilə yüksək təzyiq altında emal edilən səthə vurulur. Pardaqalyıcı materialın abraziv təsiri hissənin səthində hissəciklər qopardılır və kənarlaşdırılır. Qum şırnağı ilə emal həm tikintidə, həm də metal emalında tətbiq olunur. Tiklilərdə köhnəlmiş üz qatlarını çıxarmaqla bərabər bu üsulla  metalların səthində qalmış rəng qalıqlarını təmizləmək, həmçinin süni materialların (məsələn: diş protezləri)  səthinin təmizlənməsi mümkündür. 

Təmizləmə prosesi açıqlıqda, kabinlərdə, əl və ya avtomatik aparıla bilir.

## Mənbə
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.
Qarşılıqlı əvəzolunma

**Qarşılıqlı əvəzolunma** - maşın, aqreqat, mexanizm, apparat və s. texniki konstruksiyaların hissələrinin və düyümlərinin əlavə emala ehtiyac olmadan, onun işləmə qabiliyyətinə qoyulmuş əvvəlki tələbləri ödəməklə qarşılıqlı dəyişdirilməsinə imkan verən xassələr toplusudur. Geniş mənada qarşılıqlı əvəzolunma müasir texnikanın inkişafını səciyyələndirən kompleks anlayışdır. Bu baxımdan qarşılıqlı əvəzolunma maşının, cihazın və s.  layihələndirməsi, istehsal texnologiyasını və istismarını özündə cəmləşdirir. O, xalq təsərrüfatı üçün böyük əhəmiyyətə malik olub, iri seriyalı və kütləvi istehsalın əsasını təşkil edir. Yalnız qarşılıqlı əvəzolunmanı təmin etməklə bir ölkə daxilində yox, hətta müxtəlif ölkələrdə yerləşən  müəssisələr arasında kooperasiya yaratmaq mümkündür. Əgər istehsal olunmuş hissə yığma zamanı heç bir  uyğunlaşdırmaya, seçməyə və başqa əlavə işlərə ehtiyac olmadan, maşın və ya mexanizmə qoyulmuş bütün texniki tələbləri ödəyə bilirsə, onda belə qarşılıqlı əvəzolunma tam adlanır. Məsələn lampaların yivləri, ştepsel çəngəlləri, vintlər, qaykalar, yastıqlar və s. yalnız tam qarşılıqlı əvəzolunma şəraitində tətbiq oluna bilirlər. 
Bəzi hallarda yığma zamanı hissələrdən birinin, və ya bir qrupunun ilkin seçilməsi və əl əməliyyatlarının tətbiqi ilə uyğunlaşdırılaraq  qrup üzrə yığılması, və ya selektiv yığma prosesində  uyğun gələn hissənin seçilib quraşdırılması iqtisadi və texniki cəhətdən əlverişli olur. Belə olan halda qarşılıqlı əvəzolunma natamam sayılır. Bu üsul əsasən müəssisələrdə maşınların yığılması zamanı tətbiq olunur və ehtiyat hissələrinə aid edilmir. Qarşılıqlı əvəzolunmanın yerinə yetirilməsi üçün əsas şərtlərdən biri İSO tərəfindən ölçülərə qoyulmuş müsaidələrə riayət olunmasıdır.

## Mənbə
*Mövla-zadə, V.Maşınqayırma texnologiyası. Bakı: AzTU, 2008. II Hissə.422 s.
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.
Berkezund boğazı

**Berkezund boğazı** (, ) - Baltik dənizinin akvatoriyasına daxil olan Fin körfəzi ərazisində yerləşir. Materikin Kiperort yarımadasını Berk arxipelaqına daxil olan Berezov adasından ayırır. Sərt qış ayları boğaz donur.

## Mənbə
* Fin körfəzinin dib xəritəsi. Berkezund boğazının cənubu
Kiçik Kəmər

**Kiçik Kəmər** ()-Fyon və Ere adalarını (şərqdə) Als adası və Yutlandiya yarımadasını (qərbdə) ayırır. Baltik dənizi ilə Katteqat boğazını birləşdirir. Uzunluğu 50&nbsp;km, eni 800 m - 28&nbsp;km arası dəyişir. Dayaz yeri 12 m, ən dərin yeri 75 m təşkil edir. Boğaz üzərində 2 körpü vardır. Körpülər Yeni və Köhnə körpü adlandırılır.
Caldapara Milli Parkı

**Caldapara Milli Parkı** () və ya keçmiş adı ilə **Caldapara vəhşi təbiət qoruğu**) — Hindistanın Qərbi Benqaliya ştatının Əlipurduar rayonunda, Himalay dağlarının şərq yamaclarında yerləşən milli park. Milli park Torsa çayının sahilindədir. Milli park dəniz səviyyəsindən 61 metr hündürlükdə yerləşmiş olub sahəsi 216.51&nbsp;km2-dır. 1941-ci ildə bu ərazidəki zəngin flora və faunanı qorumaq üçün qurulmuşdur. Nəsli təhlükədə olan Hindistan kərgədanlarının 2-ci ən böyük populyasiyası burada yaşamaqdadır və milli park həmçinin biotop statusuna malikdir. Çilapata meşələri Hindistan filləri üçün Caldapara ilə *Buksa Pələng Qoruğu* arasında bir növ dəhliz rolunu oynayır. Bu milli parkın yanında yerləşən *Qorumara Milli Parkı* da Hindistan kərgədanlarına görə tanınır.

## Tarixi

Bu ərazilərdə 1800-cü illərə qədər Toto və Meç tayfaları məskunlaşmışdılar. Milli park buna görə *Totapara* adı ilə də tanınır. 1941-ci ildə Hindistan kərgədanlarını qorumaq üçün *Caldapara vəhşi təbiət qoruğu* adı ilə qurulmuşdur. 2012-ci ilin mayında milli parka çevrilmişdir.

## Flora və fauna

Milli parkı böyük savannalar örtür. Əsas diqqət burada Hindistan kərgədanlarına yönəldilir. Kaziranqa Milli Parkından sonra dünyada ən çox Hindistan kərgədanının yaşadığı milli parkıdır. Milli parkda bəbir, fil, Hindistan zambarı, muntjak, aksis, donuz maralı, çöldonuzu, bizon yaşayır.

Caldapara quş cənnətidir. Benqal dovdağının göründüyü nadir yerlərdəndir. Milli parkda yaşayan digər quş növlərinə pipikli qartal, uzunquyruq qartal, tüvik, sarı toxucu, cəngəllik toyuğu, tovuz quşu, kəklik aiddir. Piton, varan, bunqarus, kobra, qeko və 8 tısbağa növü ən geniş yayılmış sürünənlərdir.

Milli parkda bir çox heyvan növü nəsli kəsilmək təhlükəsi ilə qarşı-qarşıyadır.

## Qalereya


Fayl:Wild Elephants at Jaldapara.JPG|
Fayl:EveningAtJaldapara.JPG|
Fayl:HollongRidingPoint.JPG|


## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər

*
Cəmilə (povest)

**Cəmilə** — 1958-ci ildə yazıçı Çingiz Aytmatov tərəfindən yazılan povest.

## Süjeti

Budur, mən yenə sadə bir haşiyəyə salınmış bu kiçik şəklin qabağındayam. Sabah səhər ailə getməliyəm, ancaq ona baxmaqdan hələ də doya bilmirəm. Elə bil şəkil mənə xeyir-dua verəcəkdir.

Onu hələ heç bir sərgiyə verməmişəm. Bundan başqa, qohumlarim aildən yanima gəldikdə də onu gizlətməyə çalişiram. Şəkildə utanmalı bir şey yoxdur, ancaq, bununla belə, o, sənət əsəri olmaqdan çox uzaqdır. Şəkil onda təsvir olunmuş torpağın özü qədər sadədir.

Şəklin dərinliyində boz payızın səmasının bir parçası təsvir olunmuşdur. Uzaq dağ silsilələrinin üzərində külək ala buludları sürətlə qovalayır. İlk planda tünd qırmızı yovşanli step uzanır. Yenicə tökmüş yağışdan sonra hələ də qurumamış qara yol da görünür. Yolun kənarında quru, sındırılmış çiya kolları bir-birinin böyrünə girmişdir. Araba çarxlıarının açdığı yol boyu iki yolçunun ayaq izləri görünür. Uzaqlaşdıqca bu izlər zəifləyir, yolçulaın özləri isə, elə bil, bir addım atan kimi haşiyədən çıxacaqlar. Yolçulardan biri…..belədə mən bir az qabağa qaçıram.

Bu əhvalat mənim ilk gənclik illərimdə olmuşdur. Müharibənin üşüncü ili idi, ata və qardaşlarımız uzaq cəbhərələrdə — Kursk və Oryol ətrafında vuruşurdular. O zaman biz on-on beş yaşli yeniyetmələr idik, kolxozada işləyirdik. Gündəlik kəndli əməyinin ağırlığı hələ möhkəmlənməmiş çiyinlərimin üzərinə düşmüşdü. Biçin günləri daha ağır keçirdi. Həftələrlə evdə olmurduq, bütün günü və gecəni çöldə, xırmanda, ya da taxılın daşındığı stansiya yollarında keçirdik.

Taxıl biçməkdən sanki oraqlaın da qızdığı belə qızmar günlərdən birində mən boş araba ilə stansiyadan geri qayıdırdım. İstədim bir evə dəyim.

Dərənin lap böyründə, küçənin qurtardığı təpənin üstündə möhkəm saman hasara alınmış iki həyət durur. Həyət- bacanın yanında söyüd ağacları ucalır. Bunlar bizim evlərdir. Taa keçmiş zamanlardan bizim aliə bir yerdə yaşayır. Mən özüm Böyük evdənəm. İki qardaşım var, hır ikisi də məndən böyükdür və hər ikisi subaydır. İkisi də cəbhədədir və çoxdandır ki, heç birindən xəbər yoxdur.

Atam köhnə dülgərdir. Sübhün gözü açılan kimi namaz qılıb kolxoz həyətindəki delgarxanaya yola düşür, birdə axşamdan xeyli keçmiş qayıdırdı

## İstinadlar
Yamayka boğazı

**Yamayka boğazı** — Karib dənizində Yamayka və Haiti adaları arasında yerləşir. Külək üstü boğazının cənub-qərb davamını təşkil edir. Eni 190&nbsp;km, dərinliyi 1200 m təşkil edir. Haitidən 55&nbsp;km qərbdə Novassa adası vardır ki, məskunlaşmamış ada olaraq sahəsi 5,2&nbsp;km² təşkil edir. Avropadan ABŞ-nin qərbinə (Panama kanalı) gedən əsas dəniz yolunun üzərində yerləşir.

## İstinadlar
Boeing B-29 Superfortress

**Boeing B-29 Superfortress** və ya qısaca **B-29** — İkinci dünya müharibəsi ərzində ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən istifadə olunan 4 motorlu ağır bombardman təyyarəsi. İkinci dünya müharibəsindən sonra Koreya müharibəsində də istifadə olunmuşdur.

## Haqqında

B-29 İkinci dünya müharibəsində istifadə olunan ən böyük bombardman təyyarələrdən biridir. Təsirli bombalama gücünə, mərkəzi atəşləmə sisteminə, uzaqdan idarə olunan silahlara malik olması başlıca üstünlüklərindən biri olmuşdur. Həm gecə, həm gündüz yüksək bombalama qabiliyyətinə sahibdir. B-29 təyyarələri Naqasaki və Hiroşimaya atom bombası dayışan təyyarələrdir. 1960-cı ilin 20 iyununda istismardan qaldırana qədər 3.970 ədəd B-29 istehsal edilmişdir.

B-29-lar İkinci dünya müharibəsində ancaq Sakit okean cəbhəsində istifadə olunmuşdur. *"Enola Gay"* adlı B-29 *"Little Boy"* atom bombasını 6 avqust 1945-ci ildə Hiroşimaya, *"Bocksar"* adlı B-29 isə *"Fat Man"* atom bombasını 9 avqust 1945-ci ildə Naqasakiyə atmışdır.

## Xüsusiyyətləri





## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* AHHQ muzeyində B-29
Külək üstü boğazı

**Külək üstü (boğazı)** — Karib dənizi ilə Atlantik okeanı birləşdirir. Kuba adasını Haiti adasından ayırır. Yamayka boğazının cənub-qərb davamını təşkil edir. Eni 77 km, maksimal dərinliyi 1700 m təşkil edir. Avropadan ABŞ-nin qərbinə (Panama kanalı) gedən əsas dəniz yolu üzərində yerləşir. Kubanın quantanama vilayətindən Haitinin işıqları açıq-aydın görünür.

## Həmçinin bax
* Kuba ilə Haiti arasında dəniz sərhədi haqqında müqavilə

## Mənbə
* Külək üstü (boğazı) — Britannica Encyclopaedia Online
Yörüklər

**Yörüklər** () — qərbi Anadoluda yaşayan köçəri türklərə deyilir. Oğuz , Peçeneq , Uz , Kuman Türk xalqlarındanlardır. 1947–1950–ci illərdə yörüklər arasında lokal araşdırmalar aparmış Ksavye dö Planholun () UNESCO tərəfindən 1959–cu ildə yayımlanmış məlumatlarına əsasən təxminən 50 min nəfər yörük təmiz köçəri həyat tərzini qorumuşdu.
## Mənbə
* Материалы и исследования по этнографии и антропологии зарубежных стран. — Оседание юрюков в Турции — Д. Е. Еремеев, стр. 71 – 84. // Журнал "Советская этнография" Академии Наук Союза ССР. №6 – 1962. Редакционная коллегия: (главный редактор) член-корр. АН СССР С. П. Толстов, Н. А. Баскаков, член-корр. АН СССР А. В. Ефимов, М. О. Косвен, П. И. Кушнер, М. Г. Левин, (зам. главного редактора) Л. Ф. Моногарова, А. И. Першиц, Л. П. Потапов, И. И. Потехин, Я. Я. Рогинский, академик М. Ф. Рыльский, В. К. Соколова, Л. Н. Терентьева, Н. Н. Чебоксаров, В. Н. Чернецов. Москва: Издательство Академии Наук СССР, 1962, 192 стр.

## İstinadlar
Florida boğazı

**Florida boğazı** — Meksika körfəzi ilə Atlantik okeanı birləşdirir. Şimalda Florida yarımadası və Florida-Kis adalarını Kuba adasından ayırır. Uzunluğu 650&nbsp;km, eni 150&nbsp;km, orta dərinliyi isə 150 m təşkil edir. Boğaz ərazisindən Florida cərəyanı keçir. Boğaz ABŞ və Kuba arasında sərhəd təşkil edir.
Yukatan boğazı

**Yuktana boğazı**  — Meksika körfəzi ilə Karib dənizini birləşdirir. Şərqdə Kuba adası qərbdə isə Yukatan yarımadası ayırır. Ən ensiz yeri 217&nbsp;km, ən dərin yeri isə 2779 m (Kuba adası yaxınlığında) təşkil edir. Boğadan Yukatan cərəyanı keçir və Karib cərəyanının bir qolunu təşkil edir. Bu cərəyanlar Holsftrim cərəyanının başlağıcını təşkil edir. Güçü 2–9&nbsp;km/s çatır. ABŞ, Kanada və Mərkəzi Amerika ölkələri ilə əlaqələr əsasən boğaz vastəsi ilə yaradılır. Əsas limanları La-Fe (Kuba) və Kakun (Meksika).
## İstinadlar
Bayan (Cambul rayonu)

**Bayan** - Qazaxıstanın Şimali Qazaxıstan əyalətinin Cambul rayonunda kənd. Bayanaul kənd dairəsinin inzibati mərkəzi. Unvan və kodu - (rus dilində: Код КАТО) — 594635100.  

## Coğrafiyası
Bayan kəndi Qazaxıstanın Şimali Qazaxıstan əyalətinin Cambul rayonunda, Masakol gölü yaxınlığında yerləşir.

## Əhalisi
1999-cu ildə kəndin əhalisi 983 nəfərdən (517 kişi və 466 qadın) ibarət idi.. 2009-cu il əhalinin siyahıyaalınmasına görə kənddə 644 nəfər (337 kişi, 307 qadın) yaşayırdı..

## İstinadlar
Batabano

**Banabano** - Karib dənizinə daxil olan körfəz və boğaz. Kubanın cənub şərqində Kuba adasını Nuventud adasından ayırır. Ərazisi Dinar del Rio, Qavana və Matansos vilayətlərinə daxildir. Uzunluğu 130&nbsp;km, ən dərin yeri isə 61 m  təşkil edir. Körfəzdə 350 qədər kiçik ada vardır. Los-Konarreos arxipelaqına () daxildir. Şimalında kiçik Ensenado de la Broa körfəzi vardır. Kubanın əsas balıqçılıq rayonudur.

## Mənbə
* ''«Britannika» ensiklopediya''
* ''Columbia Gazetteer of North America'' article
Bayan (Ayırtau rayonu)

**Bayan** - (2009-cu ilədək - Naslednikovka) - Qazaxıstanın Şimali Qazaxıstan vilayətinin Ayırtau rayonunda kənd. Arıqbalıq kənd dairəsinin tərkibinə daxildir. Ünvan və kodu - (rus dilində: Kod KATO - 593235500..

## Əhalisi
1999-cu ildə kəndin əhalisi 305 nəfərdən (156 kişi və 149 qadın) ibarət idi..2009-cu il əhalinin siyyahıyaalınmasına görə kənddə 219 nəfər (107 kişi və 112 qadın) yaşayırdı..

## İstinadlar
Dnestrovsko-Çareqradskoe qirlo

**Dnestrovsko-Çareqradskoe qirlo (boğazı)** — Dnestrovski limanı ilə Qara dənizi birləşdirir. Ukraynanın Odessa vilayəti ərazisində yerləşir. Ərazidə 1926-cı ilə qədər Ocakov boğazı mövcud olmuş, sonradan isə müəyyən səbəbdən yer üzündən silinmişdir. Orta dərinliyi 10 m təşkil edir. Boğazın şimalında qumsal Buqaz burnu vardır. 1950-ci illərdə boğaz üzərində avtomobil və dəmir yolunu özundə birləşdirən müasir körpü inşa edilib. Ona qədər isə 1914-cü ildə taxta körpü tikilmişdi.

Ukrayna knyazları Çarqrada yürüşə məhz bu ərazidən çıxarmışlar. Bu səbəbdən boğazın adına Çareqradskoe kəlməsi əlavə edilmişdir.
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu

**Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu** — Türkdilli xalqların maddi-mənəvi irsin qorunması, tədqiqi və təbliği işini həyata keçirən beynəlxalq təşkilat.

## Tarixi
2009-cu il oktyabrın 3-də Azərbaycan Respublikasının Naxçıvan şəhərində keçirilmiş Türkdilli Ölkələrin Dövlət Başçılarının IX Zirvə Toplantısında Fondun yaradılması təşəbbüsü ilə bağlı qərar qəbul edilmiş və həmin qərar 2010-cu il sentyabrın 16-da Türkiyə Respublikasının İstanbul şəhərində keçirilmiş Türkdilli Ölkələrin Dövlət Başçılarının X Zirvə Toplantısında dəstəklənmişdir. Fondun Nizamnaməsi 2012-ci il avqustun 23-də Qırğız Respublikasının Bişkek şəhərində keçirilən Zirvə Görüşündə Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğız və Türkiyə Respublikalarının hökumət başçıları tərəfindən qəbul edilmişdir. Təşkilatın mənzil-qərargahı Bakı şəhərində yerləşir. Hal-hazırda Aktotı Raimkulova Fonda başçılıq edir.

## İstinadlar
PetroVietnam

**"PetroVietnam"** (**PVN**, **Vietnam Oil and Gas Group**, ) — Vyetnam Neft və Qaz Korporasiyası olan dövlət müəssisəsi.

## Tarixi
1975-ci ildə yaradılmışdır.

## Fəaliyyəti
"PetroVietnam" Vyetnam hökuməti tərəfindən müəyyən olunmuş 5 əsas fəaliyyət istiqamətini həyata keçirir:
#Neft kəşfiyyatı və hasilatı;
#Qaz;
#Yeyinti;
#Neft emalı;
#Yüksək keyfiyyətli texniki xidmət.

## İstinadlar
Vyetnam Sosial və Humanitar Elmlər Universiteti

**Vyetnam Sosial və Humanitar Elmlər Universiteti** — Vyetnamın ali təhsil müəssisələrindən biri. Ölkəsinin ən böyük universitetlərindən biridir. Rektoru Prof. Dr. Nguyen Van Khanhdır.

## Fəaliyyəti
Universitetdə 16 fakültə və 12 elmi-tədqiqat mərkəzi fəaliyyət göstərir.

## Tələbələri
Universitetdə 12.000-dən artıq tələbə təhsil alır.

## Məzunları
Universitetin məzunlarının bir çoxu Vyetnamda yüksək dövlət vəzifələrində çalışır.

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Vietsovpetro

**"Vietsovpetro"** (, ) — Neft sənayesi sahəsində fəaliyyət göstərən Rusiya-Vyetnam birgə müəssisəsi. Mərkəzi Vunqtau şəhərində yerləşir.

## Xarici keçidlər
*
Aymak

**Aymak** (, mon. , ) — türk və monqollarda nəsli-tayfa birliyi forması, müasir dövrdə Monqolustanda və Çin Xalq Respublikasının Daxili Monqolustan adlanan ərazisində muxtar rayon.

## Tarixi
Monqol mənşəli Şimali Yuan sülaləsi və Tzin sülaləsi dövründə Xarici Monqolustan 4 aymaka (Tuşetu-xan, Sayn-Noyon-xan, Dzasaqtu-xan və Setsen-xan) bölünürdü.  
 
Rusiyada kalmık qəbilələrinin və Çində Tzin sülaləsinin əraziləri də aymaklara bölünürdü. P. İ. Rıçkovun 1762-ci ildə nəşr edilən "Orenburqun topoqrafiyası" əsərində XVIII əsrdə başqırdlarda da aymak inzibati ərazi bölgüsünün mövcud olması haqqında məlumatlar vardır. 
 
Buryatiya Respublikasının müasir rayonları da 1917–1977-ci illərdə aymaklar adlanırdı.. 
 
1922–1963-cü illərdə Dağlıq Altay muxtar vilayətinin rayonları da aymak adlandırılmışdır.

## Müasir dövrdə
Müasir Monqolustanın ərazisi 21 aymaka bölünür. Çin Xalq Respublikasında Daxili Monqolustan adlanan ərazisi 3 aymakdan ibarətdir. Aymakların özləri də öz növbəsində somonlara bölünür.
## İstinad