Ukraynanın kənd təsərrüfatı

**Ukraynanın kənd təsərrüfatı**- Ukrayna iqtisadiyyatının aparıcı filiallarından biridir.

Ukraynanada əkinçilik ,ölkə əhalisini sabit, keyfiyyətli, ərzaqla təmin etməklə yanaşı,  qlobal aclıq probleminin həllinə də böyük töhfə verə bilər.
Kənd təsərrüfatında istehsal potensialı daxili bazarın tələbatından çoxdur.

Kənd təsərrüfatı 42 milyon hektarlıq torpaqları  və ya ümumi fondun 70 faizini təşkil edir.
Əkinçilik ərazilərinin 78,9 faizi, çoxillik torpaq sahələri, 13,0 faizi otlaq, 8,4 faizi çöl sahələri olub. Əkin torpağının ən yüksək  (70-80%) nisbəti meşə zonasına düşür.Çayırlar əsasən Karpat dağlarında, Polissya və Cənub-Şərqi çöl ərazilərində, çöl sahələrində - meşə və meşə-çöl zonalarının çaylarında cəmlənir.

2015-ci ildən Ukraynanın kənd təsərrüfatı istehsalçıları öz məhsullarını dünyanın 190 ölkəsinə çatdırırlar.

## Ümumi xüsusiyyətlər

Kənd təsərrüfatı bitkiçilik və heyvandarlıqdan ibarətdir. İstehsal qiyməti məhsul istehsalında heyvandarlıq istehsalından artıqdır.

Bitkiçilik məhsulunu taxıl, texniki yem, tərəvəz, qovun və kartof, bağçılıq və çiçəklərin becərilməsini əhatə edir.

Kənd təsərrüfatında aparıcı məhsullar taxıllardır: qış və yazlıq buğda, çovdar, qış və yaylıq arpa, qarğıdalı, yulaf, darı və düyü və s.

Ukraynada əsas taxıl məhsulu qış buğdasıdır. Onun becərildiyi əsas sahələr Şimal-Şərq və Şimal bölgələridir. Buğda qışda daha az məhsuldarlığa malikdir, məhsulları əsasən qalıcı qar örtüyü olmayan qış şərtləri ilə Ukraynanın çöl ərazilərində yerləşir.

Qiymətli qida məhsulu qış çovdardır. Onun yetişdirilməsinin əsas istiqamətləri Polissya və meşə-çöl əraziəri olub, yulaf və çovdar kimi oxşar ərazilərdə becərilir və  taxılçılıqda köməkçi sahə kimi xidmət edir.

Arpa Ukraynanın ikinci böyük taxıl məhsuludur. Arpa Polissya-da, qışda - Stepanın cənub hissəsində və Krımın ətəyində yetişdirilir.

Ukraynada  əkin sahəsindəki üçüncü yerdə qarğıdalıdır. Onun becərilməsi üçün ən yaxşı şərtlər şimal və mərkəzi Steppe, Lisosteppenin cənubundadır.

Ukraynada qarğıdalı  əhəmiyyətli sahələrdən sayılır. Ən böyük qarğıdalı bitkiləri Polissia, bəzən isə Lisostepdə becərilir.

Mikrokova, Xerson bölgələrində və Krımda sulanan torpaqlarda yemək üçün düyü yetişdirilir.

Taxıl əkilməsi, Ukrayna aqrar sektorunda çörək və çörək məhsullarının sabit bir şəkildə təmin edilməsi, eləcə də sənaye emalı üçün xammalın təmin edilməsində mühüm rol oynayır.

Taxıl istehsalı səviyyəsinə görə Ukrayna dünyanın aparıcı yerlərindən birinə sahibdir. Dünya taxıl bazarında, son 10 il ərzində orta hesabla Ukrayna buğda istehsalı üzrə 11-ci, arpa istehsalı üzrə 7-ci yeri tutmuşdur. Bu göstəricilərin müəyyən bir artımı 2000-ci ildə başlamış, nəticədə Ukraynanın buğda istehsalı üzrə ilk onluğa, arpa istehsalı isə yeddinci yerə çıxmasına səbəb olmuşdur.

Ukraynada taxıl istehsalı, emalı və ixracı büdcəyə əhəmiyyətli nağd pul axınını təmin edir və ölkə əhalisinin məşğulluğu üçün vacib sahələrdəndir. Bundan əlavə, ölkənin taxıl sənayesi, əsasən zəngin torpaq ehtiyatlarının mövcudluğu və yetərli miqdarda ixtisaslı əmək sayəsində inkişaf üçün əhəmiyyətli potensiala malikdir.

Texniki bitkilər olduqca müxtəlifdir: günəbaxan, şəkər çuğunduru, kətan, şirniyyat, tütün.

Günəbaxan ümumi sənaye sahəsinin  (2,1 milyon hektar) təxminən üçdə bir hissəsini tutur. Günəbaxan əsas sahələri çöl zonasında və Lisosteppenin cənubunda cəmlənmişdir. Bitkilərin ən yüksək konsentrasiyası Donetsk, Dnepropetrovsk, Lugansk, Zaporozhye bölgələrində müşahidə olunur.

Şəkər istehsalı üçün istifadə olunan şəkər çuğunduru texniki bitkilər arasında vacib yer tutur. Şəkər çuğundurunun əsas bölgələri Lisosteppe, Steppe, Polissiyanın cənub hissəsidir.

Digər sənaye məhsulları arasında nisbətən böyük sahələr Kətançılıqdır. Onun əkin sahələri - Çernigov, Zhytomyr, Rivne, Volyn, Sumy, Lviv və Ivano-Frankivsk bölgələridir.

Cənub Ukraynasında ricinus yetişdirilir ki, buda aviasiya, parfümeriya, tibbi, dəri və digər sənaye sahələrində geniş istifadə olunur.

Tütün bitkiləri Krım, Dnestryanı və Transcarpathiyada becərilir. Çuğundur , maya və çörəkçilik sənayesinin ehtiyacları üçün istifadə olunur. Bu məhsullar daha çox Zhytomyr, Rivne bölgələrində yetişdirilir.

Kartof və digər tərəvəzlər - qida sənayesi və qiymətli qida üçün xammal olan qiymətli, zəngin vitaminli qidadır. Kartof istehsalı həcminə görə, taxıldan sonra ikinci yeri tutur və spirt, nişasta, bəkməz və heyvan yemi üzrə texniki emal üçün qida məhsulu kimi istifadə olunur. Kartof istehsalının əsas sahələri Polissya və Ukraynanın Lisosteppe, eləcə də böyük şəhərlərin ətraflarıdır.

Tərəvəz əkinçiliyi Ukrayna ərazisində  əsasən azonal xarakter daşıyır. Tərəvəz məhsullarının ən böyük cəmlənmə yerləri əhalini təzə məhsullarla təmin etmək üçün böyük şəhərlər ətrafında olan təsərrüfatlara xasdır.  Məsələn, Polissiyada tərəvəzlərdən əsasən xiyar, yerkökü, şəkər çuğunduru, kələm, lisostepada xiyar, pomidor, soğan,  bibər, badımcan yetişdirilir.

Kənd təsərrüfatı istehsalının əhəmiyyətli bir sahəsi bağçılıq və bostançılıqdır. Ukraynanın müxtəlif bölgələri müxtəlif meyvələrin yetişdirilməsində ixtisaslaşır.

Alma və armudun əsas məskəni olan Lisostep və Polissiyada, albalı, ərik,  şaftalı, qoz və s. yetişir.

Ukraynanın Orta və cənub bölgələrində , yollar boyunca meşə sahələrində, albalı, qoz-fındıq, ərik və digər meyvə ağacları yetişir. Son vaxtlarda şəhər ətrafındakı yazlıq ərazilərdə meyvə ağaclarının sayı artmışdır.

Böyük üzüm plantasiyaları ölkənin cənubunda və Transcarpathiyada yerləşir. Üzüm bağları bütün sahələrin təxminən 80% -ni təşkil edir. Xerson, Odesa bölgələri və Krımda yetişdirilir. Yüksək keyfiyyətli Avropa növləri Krımın cənub hissəsində becərilir.

Ukraynada dərman bitkiləri də yetişdirilir. Əkin sahələrinin əsas sahələri Krımdadır.

Ukraynada mal-qara sahələri ənənəvi olaraq ət, ət məhsulları, süd, yumurta və digər qida məhsulları istehsalına görə ixtisaslaşmışdır.

Heyvandarlıq  (maldarlıq), donuzçuluq, qoyunçuluq, quşçuluq və s.sahələrə bölünür. Heyvandarlıq , yem bazasına böyük təsir göstərir.

Heyvandarlıqda əsas məhsullar süd, ət və heyvan dərisidir.Heyvandarlıq hər yerdə inkişaf edir. Süd və ət məhsulları üzrə ixtisaslaşan təsərrüfatlar Polissya və Lisosteppedə böyük şəhər ətraflarında yerləşir. Steppdə ət və süd Sığır yetişdirilməsi üstünlük təşkil edir.

Donuzçuluq ikinci ən əhəmiyyətli heyvandarlıq sənayesidir. Donuzlar əhalini ərzaq məhsulları ilə təmin edir - ət və yağ, yüngül sənaye - dəri və s.  Donuz məhsulları əsasən Lisosteppe və Steppdə istehsal olunur.

Ukraynada qoyunçuluq köməkçi rol oynayır. Xüsusilə, qoyun yetişdirilməsi, Stepp və Karpatın dağlıq otlaqlarında inkişaf edir. Bu sahə ölkəni ət, yun, qoyun, yağ, qoyun südü ilə təmin edir.

Quşçuluq və əkinçilik, böyük şəhərlərin şəhərətrafı ərazilərində inkişaf edir. Bu sahə toyuq, hindtoyuğu, ördək, qaz, ət, yumurta, lələk istehsalına uyğun olaraq ixtisaslaşır. Bütün təbii və iqtisadi zonalarda sənaye quşçuluğu inkişaf edir. Böyük quş əti və yumurta istehsalçıları Lisostep və Steppdədir. Ukraynada bu sahə üzrə ilk yeri Krım tutur.

Ukraynada mal-qaranın strukturu, yerləşməsi, ixtisaslaşması yemlik bazasına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir, bu da dövlətin müxtəlif yerlərində  bir sıra yerli xüsusiyyətlərə əsaslanır

## Bitki istehsalı

Ukraynanın Aqrar Siyasəti və Qida Nazirliyi hesab edir ki,  Ukrayna müstəqillik dövründə ən böyük taxıl məhsulunu 2016-cı ildə - 66 milyon tona çatdırmışdır. Əvvəlki il bu rəqəm təxminən 6 milyon ton a idi. 2016-cı ildə taxıl məhsuldarlığının rekord səviyyələri müəyyən edilib: buğda - 42,1 sentner , çovdar - 27,3 sentner, qarğıdalı - 66 sentner , noxud - 31,3 sentner.

**Taxıl və dənli paxlalılar**

* 1991 - 38,7 milyon ton taxıl
* 1997 - 35,4 milyon ton taxıl
* 2009 - 1 dekabr tarixində 15,4 milyon hektar ərazidən 47,9 milyon ton torpaq qazılmışdır.
* 2010 - 1 dekabr tarixində 14,6 milyon hektar sahədən 41,5 milyon ton ərazi əkilib. Ortalama gəlir - 2,85 t / ha

**Mısır  qarğıdalı üçün**

* 2009 - 1 dekabr tarixində 1992.0 min hektar ərazidən 10,1 milyon ton, məhsuldarlığı isə 5,09 t / ha olmuşdur.
* 2010 - 1 dekabr tarixində orta hesabla 4.58 ton / hektar olan 2625.0 min hektar ərazidən 12.0 milyon ton toplanmışdır.

**Şəkər çuğunduru**

* 1991 - 36.3 milyon ton
* 1997 - 17,5 milyon ton
* 2009-cu ilin dekabr ayının 1-də 10.3 milyon ton 324.0 min hektar ərazidən çıxarılmışdır
* 2010-cu il dekabr ayının 1-də 14,8 milyon ton 495,0 min hektar məhsul yığılmış və 14,5 milyon ton çıxarılmış, orta məhsul 29,9 ton / hektardır.

**Soya**

* 2009 - 624.0 min hektar ərazidə 1,02 milyon ton, orta hesabla həcmi 1,63 ton olan məhsul.
* 2010 - 1038,0 min hektar ərazidən 1,67 milyon ton, Orta həcmi - 1,61 t / ha.

**Günəbaxan toxumu**

* 2010 - 4436,0 min hektar ərazidən 7,15 milyon ton, hasilat isə 1,61 t / ha olmuşdur.


File:Виробництво пшениці.png|buğda
File:Виробництво ячменю.png|arpa
File:Виробництво кукурудзи на зерно.png|qarğıdalı 
File:Виробництво цукрових буряків.png|şəkər çuğunduru
File:Виробництво соняшнику.png|günəbaxan
File:Виробництво сої.png|soya
File:Виробництво ріпаку.png|
File:Виробництво картоплі.png|kartof
File:Виробництво овочів.png|tərəvəz
File:Виробництво плодів та ягід.png|meyvə və giləmeyvə


## İstinadlar