Rumın dili

## Giriş

**Rumın dili** — Roman dillərindən biri. Rumınların ana dili olaraq qəbul olunur. Rumıniya və Moldovanın rəsmi və əsas dilidir. Rumın dili, V-VIII əsrlər dövründə Qərb Roman dillərindən ayrılan Vulqar Latın dilinin bir neçə dialektindən inkişaf etmiş bir dil qrupu olan Şərq Roman dili alt qolunun bir hissəsidir. Şərq Roman dilləri daxilində fərqləndirmək üçün müqayisəli dilçilikdə ən yaxın qohumları olan Aroman, Meqleno-Rumın və İstro-Rumın dilindən fərqli olaraq Dako-Rumın dili adlanır. Rumıniyanı əhatə edən ölkələrdə (Bolqarıstan, Macarıstan, Serbiya və Ukrayna) sabit icmalar və böyük Rumıniya diasporu tərəfindən azlıq dili kimi danışılır. Ümumilikdə, 25 milyon insan tərəfindən ana dili kimi danışılır. Moldova Konstitusiya Məhkəməsi 2013-cü ildə "Moldovanın rəsmi dilinin Rumın dili olduğu" qərarına baxmayaraq, rumın dili Moldovada moldovan dili kimi də tanınırdı. 16 mart 2023-cü ildə Moldova Parlamenti bütün qanunvericilik mətnlərində və konstitusiyasında milli dilin Rumın dili kimi istinad edilməsi haqqında qanunu təsdiqlədi. Moldova prezidenti Maya Sandu qanunu 22 martda elan etdi.

## Baxış
Rumın dilinin tarixi Klassik antik dövrdə Jireçek Xəttinin şimalındakı Roma əyalətlərində başlamışdır, lakin onun dəqiq ərazisi ilə bağlı üç əsas fərziyyə mövcuddur: avtoxtoniya tezisi (yalnız solda - Dunay Dakiyasında inkişaf etmişdir), kəsilmə tezisi (yalnız sağda - Dunay əyalətlərində inkişaf etmişdir) və Dunayın hər iki tərəfində dilin inkişafını dəstəkləyən "eləcə də" tezisi. VI və VIII əsrlər arasında, bu geniş ərazidə danışılan yerli dildən miras qalmış toplanmış meyllərin və daha az dərəcədə yerli ləhcələrin təsirlərinin ardınca və Roma mərkəzi hakimiyyətinin zəifləmiş gücü kontekstində dil ümumi rumın dilinə çevrilmişdir. Bu protodil daha sonra slavyan dilləri ilə sıx təmasa girmiş və sonradan Aroman, Meqleno-Rumın, İstro-Rumın və Dako-Rumın dillərinə bölünmüşdür. VI və 16-cı əsrlər arasında məhdud təsdiqləmə səbəbindən, tarixinin bütün mərhələləri tədqiqatçılar tərəfindən yenidən qurulur, tez-tez nisbi xronologiyalar və boş məhdudiyyətlər təklif olunur. XII və ya XIII əsrlərdən etibarən rəsmi sənədlər və dini mətnlər Qərbi Avropada Orta əsr Latın dilinə bənzər bir rol oynayan Köhnə Kilsə Slavyan dilində yazılırdı. Rumın dilində ən qədim tarixli mətn, çapın inkişafı zamanı istifadə edilən eyni əlifba olan kiril hərfləri ilə 1521-ci ildə yazılmış bir məktubdur. 1780-ci ildən sonrakı dövr, ilk qrammatika kitablarının yazılması ilə başlayan dövr, dilin müasir dövrünü təmsil edir, bu müddət ərzində Latın əlifbası tədricən rəsmiləşməyə başladı, ədəbi dil standartlaşdırıldı və Müasir Latın və digər Roman dillərindən çox sayda söz leksika daxil oldu. Son Antik dövrdən qalma 2500-dən az təsdiqlənmiş sözdən müasir formada 150.000-dən çox sözdən ibarət leksikona qədər dil təkamülü prosesində Rumın dili Trakyako-Dakiya, Slavyan dilləri (o cümlədən Köhnə Slavyan, Serb, Bolqar, Ukrayna və Rus), Yunan, Macar, Alman, Türk və Maarifçilik Dövrü dövründə və sonrasında mədəni model kimi xidmət edən dillərlə, xüsusən də Fransız dili ilə əlaqəni əks etdirən yüksək dərəcədə leksik keçiricilik nümayiş etdirdi. Bu leksik keçiricilik bu gün də ingilis sözlərinin daxil olması ilə davam edir. Cəmiyyətin tarixi və inkişafına və semantik sahələrdəki müxtəlifliyə uyğun olaraq ümumi leksik xarici sözlər və daxili konstruksiyalarla zənginləşdirilsə də, fundamental leksikon - gündəlik söhbətdə istifadə olunan əsas lüğət - Dunayla həmsərhəd olan Roma əyalətlərində danışılan Latın dilindən miras qalmış elementlər tərəfindən idarə olunur və bu, ardıcıl ifadənin əsasını təşkil edir.

## Tarixi
Rumın dili, Jireček Xəttinin şimalındakı Cənub-Şərqi Avropanın Roma əyalətlərində danışılan latın dilindən qaynaqlanır (Latın və Yunan təsirlərinin dominantlığı arasında hipotetik sərhəd). Dəqiq coğrafi mənşəyi və davamlılığı (xüsusən də 3-cü əsrdə Romanın Dakiyadan çıxmasından sonra) tarixçilər arasında hələ də müzakirə olunur.Əksər alimlər X əsrə qədər Ümumi Rumın dilindən iki əsas dialektin inkişaf etdiyinə razıdırlar. Dako-Rumıniya (Rumıniya və Moldovanın rəsmi dili) və İstro-Rumıniya (bu gün İstriyada 2000-dən çox olmayan insanın danışdığı dil) şimal dialektindən qaynaqlanır. Digər iki dil, Aromaniya və Meqleno-Rumıniya, Ümumi Rumın dilinin cənub versiyasından inkişaf etmişdir. Bu iki dil hazırda Jireček Xəttinin cənubundakı torpaqlarda danışılır.

Latın dilindən miras qalmış və ya sonradan inkişaf etmiş Ümumi Rumın dilini fərdiləşdirən xüsusiyyətlərdən xüsusilə vacibdir:

* şva (Rumın dilində ă kimi yazılır) saitinin görünüşü;

* cins üçün cəm fleksiya şəkilçisi olan -uri-nin artması;

* analitik indiki şərti zaman (məs: Dako-Rumıniyalı aș cânta);

* Latınca volo-dan törəmiş köməkçi şəkilçi ilə analitik gələcək zaman (məs: Aromaniyalı va s-cântu);

* müəyyən artiklin enklizisi (məs. Istro-Rumıniyalı câre – cârele);

* tək qadınlıqda iki hal forması ilə ad təcili.

**Qədim Rumıniyalı**

Əsas artikl: Qədim Rumıniyalı

Dil üçün Rumıniyalı (română) ləqəbinin istifadəsi və bu dildə danışanlar üçün rumınlar (Români) demoniminin istifadəsi müasir Rumıniya dövlətinin təməlindən əvvələ təsadüf edir. Rumınlar özlərini təyin etmək üçün həmişə ümumi rumân/român terminindən və ya ardeleni (və ya ungureni), moldoveni və ya munteni kimi regional terminlərdən istifadə edirdilər. Həm rumână və ya rumâniască rumın dilinin adı, həm də rumân/român özünün təyin olunması Karpat roman dilli məkanına gələn müxtəlif xarici səyyahlar tərəfindən 16-cı əsrdə,eləcə də Qriqore Ureçenin "Cronicile Țării Moldovei [ro]" (Moldova torpağının salnamələri) kimi o dövrdə rumın dilində yazılmış digər tarixi sənədlərdə təsdiqlənir.

16-cı əsrdən əvvəl təsdiqlənmiş köhnə kilsə slavyan dini yazılarında və kansler sənədlərində qorunub saxlanılan ümumi sözlər, antroponimlər və toponimlərlə yanaşı, qrafemlərin təhlili göstərir ki, rumın dilinin kiril əlifbası ilə yazılması 15-ci əsrin ikinci yarısında başlamışdır.

## İstinadlar