open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Şəmsəddin xan Tarkovski

**Şəmsəddin xan Tarkovski** () — 1818-ci ildə Kafır-Qumuk kəndində anadan olmuşdur. Əbumüslüm xan Tarkovskinin oğlu, 1862-ci ildən süvari qoşunları general-mayoru, 1868-ci ildən İmperator Əlahəzrətlərinin fleqel-adyutantı. Tərki şamxallığının son Şamxalı (1860-1867). Beləliklə tarixdə son "Şamxal" (Dağıstanda krallıq titulu) statusu daşıyan şəxs kimi qalmışdır. 1863-cü ildən Rusiya imperiyasının knyazı. 1874-cü ildə vəfat etmişdir. Kafır-Qumuk kəndində dəfn olunub.
## Həyatı
Şəmsəddin xan 1818-ci ildə Kafır-Qumuk kəndində gələcək Tərki şamxalı Əbumüslüm xan Tarkovskinin ailəsində anadan olmuşdur. O, da bütün nəslindəki, kişilər kimi hərbçi sənətini seçmişdir. Şəmsəddin xan hərbi karyerasına 1853-cü ildə, Leb Qvardiya kazak alayına kornet kimi qəbul etdikdə başlamışdır.

1863-cü ildə atası Əbumüslüm xan Tarkovski vəfat etdikdən sonra böyük oğul kimi Şamxal titulunun əsas varisi olmuşdur. Həmən il İmperator II Aleksandrın investisiya məktubu ilə papağına lələk keçirmək icazəsi ilə Buynaksk və Dağıstan valisi olaraq Tarku Şamxalı titulunu qəbul etdi. Həmçinin varis hüququ ilə, əsilzadə kimi Rusiya imperiyasının knyaz tituluna da sahib çıxdı.

Atası Əbumüslüm xan kimi Şəmsəddin xan da Rusiya çarına sədaqətlə xidmət etmişdir. O, Qafqaz müharibəsində aktiv şəkildə döyüşlərə qoşulmuşdur. Belə ki, 1854-1859-cu illərdə dağlılara qarşı bir çox hərbi yürüşlərdə iştirak etmişdir. 1866-cı ildən Temir-Xan-şura da (hazırkı Buynaksk) məskunlaşmışdır. 1 Avqust 1867-ci ildə könüllü olaraq tarixi Şamxal titulu hüquqlarından imtina etmişdir. Lakin buna baxmayaraq, Şamxal titulu Şəmsəddin xan Tarkovskidə saxlanılmışdır.

Bu hadisədən bir gün əvvəl Şəmsəddin xan Tarkovski Dağıstan bölgəsinin rəhbərinə aşağıdakı məzmunda məktub göndərmişdir: "...*Tərki, Böyük Kazanşi, Halimbəyaul, Buğlen, Urma kəndlərini, kəndin mənə məxsus dördüncü hissəsini azad etməyə qərar verdim. Qəli, Tərkidə yaşayan nökərlərdən və tam olaraq Şamxala aid [[noqaylar]]dan və bu günə qədər mənə verdikləri birbaşa və dolayı bütün rüsum və vergilərdən azad edirəm*..."

1868-ci ildə ən yüksək sərəncamla Qafqaz Ordusunun tərkibində olmaqla. Şəmsəddin xan Tarkovski Rusiya ilə yaxınlaşma siyasəti yürüdür və onun sadiq müttəfiqlərindən biri idi.

## Rütbələri
* 1853-cü ildə dağlılara qarşı müharibədə fərqləndiyinə görə kornet vəzifəsinə yüksəldi
* 1860-cı ildə -ştabs-rotmistr 
* 1861-ci ildə - rotmistr
* 1862-ci ildə Süvari ordusuna qəbul edilməklə general-mayor
* 1868-ci ildə İmperator Əlahəzrətinin fliqel-adyutantı təyin edildi
## Mükafatı
* "Müqəddəs Stanislav" ordeni III dərəcə, qılınc və lentlə 1859
* "Müqəddəs Anna" ordeni III dərəcə, qılınc və lentlə 1860
* Müharibənin xatirəsinə bürünc medal (1853-1856)
* Çeçenistan və Dağıstanın fəthinə görə gümüş medal (1857-1859)
## Ailəsi
General-mayor Əhməd xan Mehtulinskinin qızı Ummu-Küsumun ilə evli ailəli olmuşdur. 1862-ci il təvəllüdlü bir oğlu Mehti xan və Soltanat Bike (Yekaterina) adlı bir qızı var idi.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* http://www.tataroved.ru/publicat/sttg_1.pdf
Poni

thumb|Sağlam sümüklü, qalın yal və quyruqlu, kiçik başlı və ümumi balaca ölçülü poni xüsusiyyətlərini daşıyan dağ ponisi.

**Poni** () — xırda atlar. Boyu adətən 80–140 sm olur. Britaniya, İslandiya, Korsika, Siciliya, Qotland, Hokkaydo adalarında yetişdirilmişdir. Bir çox cinsi və tipi məlumdur. Kiçik kəndli təsərrüfatında, şaxtalarda, dağ yollarında, şəhərlər arasında yük daşımaqda istifadə edilir. Parklarda və bağlarda əyləncəli gəzinti məqsədilə uşaq arabalarına qoşulur. Geniş yayılmışdır.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Budiansky, Stephen. *The Nature of Horses.* Free Press, 1997. 
* Siegal, Mordecai, ed. *Book of Horses: A Complete Medical Reference Guide for Horses and Foals,* (By members of the faculty and staff, University of California, Davis, School of Veterinary Medicine.) Harper Collins, 1996.
Kürdü (aşıq havası)

**Kürdü** — aşıq havası. Lirik xarakterlidir. Poetik mətni ayaqlı qoşma olan Kürdü yarıreçitativ şəkildə oxunur. Kürdünün melodiyası şur məqamındadır. Sazda qaraçı kökündə ifa olunur.

## İstinadlar
Karajal

**Karajal** () —  Qazaxıstanın Karaqanda vilayətində, Qaraqanda şəhərindən 320 km cənub-qərbdə regional bir tabelik şəhəri. Jarık - Jezkazqan xəttindən dəmir yolu xəttinin terminal stansiyası (66 km). Dağ-mədən sənayesinin (dəmir filizi) inkişafı ilə əlaqədar olaraq meydana gəldi.

Karazhal qəsəbələri şəhər rəhbərliyinə tabedir:

* Karajal şəhəri;
* JaYrem kəndi;
* qəsəbə Şalqinski.
Bundan əlavə, keçmiş ZhGOK-un alt təsərrüfatı olan Ktai (Aktai), Klych, VSO, GRE qəsəbələri, Şalgiya kurortu da var .

## İstinadlar
Yakov Nikoladze

**Yakov İvanoviç Nikoladze** (; ) — Gürcüstan-sovet heykəltəraşı. Müasir gürcü heykəltəraşlığının banisi hesab edilir.

## Həyatı
Yakov Nikoladze 16 mart 1876-cı ildə Rusiya imperiyasının tərkibində olan Qafqaz canişinliyinin Kutaisi şəhərində anadan olmuşdur. Nikoladze 1947-ci ildə SSRİ Rəssamlar Akademiyasının həqiqi üzvü olmuşdur. O, 1939-cu ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvüdür. Moskva, Odessa və Parisdə olmuşdur. Nikoladze Tbilisi Rəssamlıq Akademiyasının yaradıcılarındandır (1922). O, 10 mart 1951-ci ildə SSRİ respublikalarından olan Gürcüstan SSR-nin paytaxtı Tbilisi şəhərində vəfat etmişdir.

## Əsərləri
Yakov Nikoladzenin əsərləri arasında yazıçı İ. Çavçavadze (1937) Ş. Rustaveli (1905, 1937) və başqalarının portretləri, "Lenin İskra"nın yaranması dövründə (1947) kompozisiyalar, İ. Çavçavadzenin qəbirüstü abidəsi (tunc, daş, 1911; 1923-cü ildə qoyulmuşdur) A. Serveteli (daş, 1914; 1922-ci ildə qoyulmuşdur; hazırda Gürcüstan İncəsənət Muzeyindədir), və K. Lesenlidzenin (mərmər, 1947) abidələri, Kutaisi şəhərində A. Sulukidzenin abidəsi (mərmər, 1923) və s.

## Təltifləri
Nikoladze 1946-cı ildə Gürcüstan SSR xalq rəssamı adına layiq görülmüş, 1946-cı və 1948-ci illərdə SSRİ Dövlət mükafatı laureatı olmuşdur. Həmçinin o, Lenin ordeni, "Şərəf nişanı" ordeni və medallarla təltif edilmişdir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Урушадзе И. А. Яков Николадзе. Жизнь и творчество. — Тбилиси, «Мерани», 1977.
Nikobarlılar

**Nikobarlılar** — Hindistan tərkibində olan Nikobar adalarının əsas əhalisi, tayfa qrupu. Dilləri monkhmer dillərinə daxildir. Əsas məşğuliyyətləri əkinçilik, (düyü, şəhər qarmışı və s.) maldarlıq və balıqçılıqdır. 2011-ci ildə ümumi əhaliləri 29,099 nəfər idi.

## İstinadlar
II Nikofor Foka

**II Nikofor Foka** (; ) — 963–969-cu illərdə Bizans imperatoru.

## Həyatı
II Nikofor Foka təqribən 912-ci ildə Bizans imperiyasına bağlı Kappadokiyada anadan olmuşdur. O, 954-cü ildən baş komandan olmuş, paytaxtın əsilzadə məmurlarına qarşı düşmənçilik siyasəti yeritmişdir. Foka 967-ci ildə kəndlilərin imtiyazlı torpaq almaq hüququnu ləğv etmiş, iri torpaq sahiblərinin güclənməsinə kömək etmişdir. O, 964-cü il fərmanı ilə yeni monastırların yaradılmasını dayandırmış, monastırlara məxsus torpaq sahələri məhdudlaşdırmışdır. Foka 954-cü ildə Krit adasını, 965-ci ildə Kipr adası və Kilikiyanı, 969-cu ildə isə Antioxiya və Şimali Suriyanı ərəblərdən almışdır. O, 966-cı ildə Bulqar xanlığına qarşı hərbi əməliyyatlara başlamışdır. Foka İohann Simisxinin sui-qəsdi nəticəsində öldürülmüşdür.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* Taxiarchis Kolias, " Nicephorus II Focas 963–969, The Military Leader Emperor and his reforms ", Vasilopoulos Stefanos D. Athens 1993, , (Worldcat, Greek National Bibliography 1993,  Biblionet).
* Ioannes A. Melisseides & Poulcheria Zavolea Melisseidou, "Nikefhoros Phokas (El) Nikfur", ek ton Leontos tou Diakonou, Kedrenou, Aboul Mahasen, Zonara, Ibn El Athir, Glyka, Aboulfeda k.a. Historike Melete, Vol.1–2, Vergina, Athens 2001,  (Vol.1)  (Vol.2), (Worldcat, Greek National Bibliography 2001/2007/2009,  Biblionet).
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* A more detailed profile of the Emperor
* Nicephorean coinage
* Greek Opera Omnia by Migne Patrologia Graeca with analytical indexes
Monqolustan qazaxları

**Monqolustan qazaxları** — qazax mənşəli Monqolustan sakinləri. Ölkədəki ikinci böyük etnik qrup və ən böyük milli azlıqdır. 2010-cu il əhalinin siyahıya alınmasına görə Monqolustanda qazaxların sayı 101.526 nəfər idi (ölkə əhalisinin 3.8% -i). Monqolustan qazaxlarının əksəriyyəti Batı Monqolustanda Bayan-Ölgiy (əhalinin 88,7%) və Xovd (11,5%) vilayətlərində, həmçinin paytaxt Ulan-Batorda yaşayır.
## Əhali və məskunlaşma
Monqolustanda qazaxların sayı 2010-cu il əhalinin siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə 101.526 nəfər (ölkə əhalisinin 3.86% -i), 2015-ci il siyahıyaalmasına görə 117.800 nəfər olmuşdur (Monqolustan əhalisinin 3.85%). Qazaxlar Monqolustanın 21 vilayətində, 181 yaşayış məntəqəsində, əsasən Qərbi Monqolustanda yaşayırlar. Bayan-Ölgiy (əhalinin 88,7%) və Xovd (11,5%) vilayətlərində ən çox cəmlənmişlər. Qazaxlar həmçinin Ulan-Batorun Nalayx rayonunun 4-cü mikrorayon əhalisinin 90% -ni təşkil edir. 

Monqolustan qazaxları əksər hissəsində köçəri həyat tərzi sürür və əsasən maldarlıqla məşğul olurlar.
## Repatriasiya
Repatriasiya proqramı çərçivəsində 1990-cı illərdə Monqolustan Qazaxıstana 20.000-ə qədər qazax ailəsi köçür. Monqolustan qazazları kiril əlifbasından istifadə etdikləri üçün adətən rus dilini də yaxşı bilirlər və bu səbəbdən ümumiyyətlə Qazaxıstana Çin və ya İran qazaxlarından daha yaxşı inteqrasiya edirlər, lakin MDB ölkələrindən (Özbəkistan, Türkmənistan) gələn qazax mühacirlərindən daha pisdirlər. 1991-ci ildə Qazaxıstanda Taldı-Kurqan vilayətində məskunlaşan ilk "oralmanlar" olan Monqol qazaxlarıdı.

Monqolustan tərəfinin verdiyi məlumata görə, 20 il ərzində (1995-2015-ci illər arasında) 40 min Monqolustan vətəndaşı Qazaxıstan vətəndaşlığını almışdır.

## Təhsil
Monqolustanda axşam saat doqquzda qazax dilində bir saatlıq radio xəbərləri yayılmanır. Kitab və televiziya isə yoxdur. Monqolustanda qazax məktəbləri əsasən bir çox fənlərin qazax dilində tədris olunduğu Bayan-Ölgiy vilayətində mövcuddur. Monqolustanın qalan hissəsində qazax dili əsasən ailələr daxilində tədris olunur. Qazaxların dağınıq məskunlaşdığı yerlərdə qismən monqollaşma müşahidə olunur. Qazax dilində bir qəzet olan  (Yeni Həyat) nəşr olunur. 

## İstinadlar
Nigar (Koroğlu)

**Nigar** — Azərbaycan xalq qəhrəmanı Koroğlunun həyat yoldaşı. "Koroğlu" dastanına görə sultan qızı olmuş, lakin xalq intiqamçıları tərəfinə keçmişdir. Dastanda mərd qadın kimi tərənnüm edilir. Tarixi şəxsiyyət olması müəyyən edilməmişdir.

## İstinadlar
Cəfər Nimeyri

**Cəfər Məhəmməd Nimeyri** (; ) — Sudan dövlət xadimi, marşal. 1969-cu ildən 1985-ci ilə qədər Sudan Demokratik Respublikası (SDR) Prezidenti olmuşdur.

## Həyatı
Cəfər Məhəmməd Nimeyri 1 yanvar 1931-ci ild' Sudanın Omdurman şəhərində, xırda burjua ailəsində anadan olmuşdur. O, 1952-ci ildə Sudan hərbi kollecini bitirmiş, sonralar Qərbi Almaniya və ABŞ-da hərbi təhsilini davam etmişdir. Nimeyri 1964-cü ilin oktyabrında yaradılmış "Azad zabitlər" gizli ordu təşkilatının liderlərindən idi. O, 1969-cu il mayın 26-dan dövlət çevrilişi etmiş zabitlər qruounun başçısı olmuşdur. Nimeyri 1969-1972-ci illərdə İnqilabi Şuranın sədri, baş nazir, silahlı qüvvələrinin baş komandanı idi. O, 1971-ci ilin oktyabrından SDR prezidenti və baş naziridir. O, 1972-ci ilin yanvarından Sudan Sosialist İttifaqının sədri və baş katibidir. Nimeyri 1969-cu ilin noyabrında SSRİ-də rəsmi səfərdə olmuşdur. O, 1985-ci ildə bir inqilabla devrilmişdir. Nimeyri 30 may 2009-cu ildə Omdurmandakı evində vəfat etmişdir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*

## Xarici keçidlər
*
Heyrətamiz Hörümçək-adam (dəqiqləşdirmə)

**[[Heyrətamiz Hörümçək-adam]]** () — Marvel Comics tərəfindən istehsal olunan, Hörümçək-adam haqqında Amerikan komik kitab seriyası.

**Heyrətamiz Hörümçək-adam** və ya **The Amazing Spider-Man** aşağıdakı mənalara da uyğun gələ bilər;

## Komiks
*''Heyrətamiz Hörümçək-adam'' (komiks zolağı) – gündəlik nəşr olunan komiks zolağı
## Film
*''Heyrətamiz Hörümçək-adam'' (2012 filmi) – *Hörümçək-adam* filminin yenidən çəkimi

## Televiziya
*''Heyrətamiz Hörümçək-adam'' (1977) – Nikolas Hemmondun rol aldığı teleserial

## Videooyun
* ''The Amazing Spider-Man'' (1990 videooyunu) – videooyun
* ''The Amazing Spider-Man'' (2012 videooyunu) – videooyun
* ''The Amazing Spider-Man'' (videooyun konsolu) – videooyun konsolu
* ''The Amazing Spider-Man'' (pinbol) – pinbol oyunu
## Musiqi
*''The Amazing Spider-Man'' (film musiqisi) – Ceyms Hornerə məxsus film musiqisi

## Həmçinin bax
*Heyrətamiz Hörümçək-adam 2 (dəqiqləşdirmə)
*Hörümçək-adam (dəqiqləşdirmə)
Nimfey (Krım)

**Nimfey** (, ) — Krım yarımadasında, Kerç boğazının sahilində qədim yunan şəhəri.

## Tarixi
Əsası e.ə. VI əsrdə skif məskəninin yerində qoyulmuşdur. Əsasən əkinçilik, sənətkarlıq (xüsusilə də dulusçuluq) inkişaf etmişdir. E.ə. IV əsrin birinci yarısında Bospor dövlətinin tərkibində olmuşdur. B.e. III əsrinin ortalarında qotlar tərəfindən dağıdılmışdır.

## Arxeoloji qazıntılar
1939-cu ildən aparılan arxeoloji qazıntılar  nəticəsində müdafiə divarı, daş döşənmiş həyətli evlər, küçələr, su çənləri, çaxır hazırlanan yerlər, Afrodita və Demetra məbədləri və s. aşkar edilmişdir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
**The Princeton Encyclopedia of Classical Sites.* (eds. Stillwell, Richard. MacDonald, William L. McAlister, Marian Holland). Princeton University Press, 1976. .
*
*

## Xarici keçidlər
*
Eqnate Ninoşvili

**Eqnate Fomiç Ninoşvili** (əsl soyadı **İnqorovka**; ; ) — Gürcüstan yazıçısı.

## Həyatı
Eqnate Fomiç Ninoşvili 17 fevral 1859-cı ildə Rusiya imperiyasının Kutaisi quberniyasında yerləşən Kela kəndində anadan olmuşdur. "Mesame dasi" qrupunun yaradıcılarındandır. "*Qokia Uişvili*" (1890), "*Simona*" (1892), "*Kristine*" (1893), "*Mirzə Mose*" (1894) və s. povestlərində kəndlilərin ağır həyatı, zadəganların məişət pozğunluğu, çar məmurlarının tamahkarlığı təsvir olunur. "*Quriyada üsyan*" (1888-1889, nəşri 1902) tarixi romanı 1841-ci il kəndli üsyanlarından bəhs edir. O, 12 may 1894-cü il tarixində Çançeti kəndində vərəmdən vəfat etmişdir

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Fatma Müge Göçek

**Fatma Müge Göçek** () — Türkiyə sosioloqu və Miçiqan Universitetinin professoru.

## Əsərləri
*
*
*
*
*
*

## İstinadlar
Noua

**Noua** və ya **Noa** — Mərkəzi və Şərqi Rumıniyada, Moldova və Ukraynanın qərbində yayılmış tunc dövrünə (e.ə. II minlliyin son rübü) aid arxeoloji mədəniyyət. Rumıniyanın Noua kəndi yaxınlığındakı qəbiristanlığın adı ilə adlandırılmışdır. Noua üçün dirəküstü evlər, təsərrüfat quyuları və s. səciyyəvidir. Ölülər sayları təqribən 200 olan torpaq qəbirlərdə bükülü vəziyyətdə, bəzən yandırılaraq dəfn olunmuşdur. Qəbirlərdən kobud və ya bir qədər nazik şüyrələnmiş qara, boz keramika, sancaqlar, tunc nizə və sümük ox ucduqları və s. aşkar edilmişdir. İbtidai icma quruluşunda yaşayan Noua tayfaları əsasən maldarlıq, qismən də əkinçiliklə məşğul olmuşlar.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* *Мелюкова А. И.* Памятники скифского времени лесостепного Среднего Поднестровья // Материалы и исследования по археологии СССР, № 64, М., 1958;
* *Балагурі Е. А.* Могильник культури Ноа на Станіславщині, «Археологія», 1961, т. 13;
* *Petrescu-Dímboviţa М.* Конец бронзового и начало раннежелезного века в Молдове в свете последних археологических раскопок, «Dacia», N. S., 1960, № 4;
* *Florescu A. C.* Contribuţii la cunoaşţerea culturii Noua, в кн.: Arheologia Moldovei, t. 2—3, Jaşi, 1964.
* *Еуджен Сава*, *Эльке Кайзер*. Поселение с «зольниками» у села Одая-Мичурин, Республика Молдова (Археологические и естественнонаучные исследования) / . — Ch., 2011.- 532 [2] с.
Umberto Nobile

**Umberto Nobile** () — İtaliya dirijabl konstruktoru və qütb tədiqaçısı; general.

## Həyatı
Umberto Nobile 21 yanvar 1885-ci ildə İtaliyanın Kampaniya vilayətində yerləşən Lauro kommunasında anadan olmuşdur. O, 1926-cı ildə Roald Amundsenin ekspedisiyasında öz layihəsi ilə hazırlanmış "Norveç" diriijablının komandiri kimi iştirak etmişdir. Nobile 1928-ci ildə "İtaliya" dirijablında Şimal qütbünə göndəriliş italyan ekspedisiyasına başçılıq etmişdir. Dirijabl Şpitsberken yaxınlığında qəzaya uğramış, ekspedisiyanın sağ qalmış 8 üzvündən 8-si sovet "Krasin" buzqıran gəmisi, Nobilenin özünü isə İsveç təyyarəsi xilas etmişdir. 1932-ci ildən 1936-cı ilə qədər Nobile Moskva şəhərində dirijablqayırma sahəsində mələhətçi kimi işləmişdir. O, 1939-cu ildə ABŞ-yə köçmüş, İkinci Dünya müharibəsi qurtardıqdan sonra isə İtaliayaya qayıtmış və Neopol unitində dərs demişdir. Nobile 30 iyul 1978-ci ildə İtaliyanın paytaxtı Roma şəhərində vəfat etmişdir.

## Populyar mədəniyyətdə
1970-ci ildə Nobilenin Şimal qütbünə ekspedisiyası haqqında SSRİ ilə İtaliyanın birgə çəkdiyi "*Qırmızı çadır*" filmi ekranlaşdırılmışdır.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Garth Cameron. From Pole to Pole: Roald Amundsen's Journey in Flight. (New York, Skyhorse Publishing, 2014)
* Garth Cameron. Umberto Nobile and the Arctic Search for the Airship Italia (Stroud, Fonthill Media, 2017).
* Alexander McKee. Ice crash: Disaster in the Arctic, 1928. (London, Kenneth Leish, 1979).
* Umberto Nobile. My Polar Flights", (London, Frederick Muller, 1961). Republished as paperback in 1972 with new title: The Red Tent.
* R Samoilowitsch. S-O-S in der Arktis – Die Rettungs-Expedition des Krassin. (Berlin, Union Deutsche Verlagsgesellschaft, 1929).
* Rolf S. Tandberg. The Italia disaster: Fact or Fiction – Including the Personal Experiences of a Member of One of the Relief Expeditions. (Oslo, 1977).
*  (Umberto Nobile interviewed in 1960 about the *Norge* and *Roma*, with transcript)
*  (Umberto Nobile interviewed in 1960 about the 1926 Norge Alaska trip, with transcript)
* U. Nobile "Semi-Rigid v. Rigid Airships" *FLIGHT*, 22 January 1922

## Xarici keçidlər

* 
* The Papers of Umberto Nobile at Dartmouth College Library
* Letters from Umberto Nobile to Harriet Lund at Dartmouth College Library
İsa Axunbayev

**İsa Konoyeviç Axunbayev** (; ) — Sovet cərrahı, Qırğızıstanda döş qəfəsi cərrahiyyəsinin qurucusu.

Akademik (1954), Qırğızıstan SSR Elmlər Akademiyasının ilk prezidenti (1954–1960), SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasının müxbir üzvü (1948). Tibb haqqında 110, müxtəlif sosial mövzularda 100-dən çox sənədin müəllifidir.

## Həyatı
İsa Konoevich Axunbayev 25 sentyabr 1908-ci ildə İssık-Gölün sahilində yerləşən Tur-Ayqır (müasir adı Toru-Ayqır) kəndində anadan olub. Valideynləri ilə birlikdə uşaqlığını Çində keçirdi, burada 8 yaşında otlaqda işləməyə başladı. Yalnız 15 yaşında, qayıtdıqdan sonra kənd məktəbində oxumağa başladı. Tibb fakültəsini bitirmiş və 1930-cu ildə Daşkənddəki Orta Asiya Universitetinin tibb fakültəsinə daxil olmuşdur, oradan 1935-ci ildə bitirmişdir.

1936-cı ildən etibarən Frunze Şəhər Xəstəxanasının cərrahi şöbəsində həkim işləyir. 1941-ci ilin sentyabrında Axunbayev Qırğızıstan Dövlət Tibb Akademiyasında işə başladı. Əvvəlcə Ümumi Cərrahiyyə kafedrasında köməkçi, sonra dosent, daha sonra kafedra müdiri olmuş, ölənə qədər bu vəzifədə qalmışdır. 1948-ci ildə Axunbayev institutun rektoru və professoru oldu.

1948-ci ildən Axunbayev SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasının müxbir üzvü və Beynəlxalq Cərrahlar Birliyinin üzvü idi. Qırğızıstan SSR Elmlər Akademiyasının yaradılmasında fəal iştirak etmişdir. 1952-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının Qırğızıstan filialının rəyasət heyətinin sədri oldu. 20 dekabr 1954-cü ildən — Qırğızıstan SSR Elmlər Akademiyasının ilk prezidenti. Axunbayev bu vəzifədə 20 fevral 1960-cı ilə qədər qaldı.

1935–1939-cu illərdə — Qırğızıstan SSR Xalq Səhiyyə Komissarı. 1943-cü ildən KPSS üzvü, 1949-cu ildən Qırğızıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü idi. 2, 3 və 4-cü çağırışlar SSRİ Ali Sovetinin deputatı, iki çağırışlı Qırğızıstan SSR millət vəkili idi.

1961-ci ildən bəri Axunbayev cərrahi fəaliyyətlə yaxından məşğul olur. Əsas əsərləri endemik guatr, uşaqlarda apandisit və echinokokkozun öyrənilməsinə həsr edilmişdir. Axunbayev, "Döş əməliyyatı", "Endokrinoloji problemləri", "Qan dövranı", "Qırğızıstanın xalq sağlamlığı" da daxil olmaqla bir sıra tibbi jurnalların redaktorlarından biri idi.

5 yanvar 1975-ci ildə həyat yoldaşı, qızı və kürəkəni ilə birlikdə avtomobil qəzasında öldü.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ахунбаев Иса Коноевич
* Ахунбаев Иса Коноевич 
* 1951–1955 — Дополнительные иллюстрации — Хирург Ахунбаев
* Cпас человека с помощью струн от комуза, лонгрид про историю жизни Исы Ахунбаева
Qırğızıstan Dövlət Texniki Universiteti

**İshak Razzakov adına Qırğızıstan Dövlət Texniki Universiteti** —  4-cü dərəcəli akkreditasiya dövlət ali təhsil müəssisəsi. Bişkekdə (Qırğızıstan) yerləşir

Qırğızıstan Respublikasının Qəhrəmanı İshak Razzakoviç Razzakovun (1910-1979), Sovet dövlət xadimi və partiya lideri, Qırğızıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibinin adını daşıyır (19).

## Tarixi
1953-cü ilə, Qırğızıstanın mühəndislik sənayesində yüksək ixtisaslı mütəxəssis çatışmazlığı səbəbiylə Qırğızıstan Dövlət Universitetində bir texniki fakültənin yaradıldığı vaxta təsadüf edir. 1 sentyabr 1954-cü ildə **Frunze Politexnik İnstitutu** olaraq quruldu. FPİ-nin ilk rektoru professor Georgi Akimoviç Suxomlinov idi.

Gələcək mühəndislərin hazırlanması, 26 ixtisas üzrə 13 min tələbənin, 350 müəllimin (200 - elmi dərəcə və titullu) təhsil aldığı 60 kafedrada 12 fakültə tərəfindən həyata keçirildi. FPİ, Qırğızıstan SSR-in və bütün Orta Asiya bölgəsinin sənayesi və tikintisi üçün yüksək ixtisaslı kadrlar hazırlayan bir sənətkar halına gəldi.

Yüksək ixtisaslı kadrların hazırlanmasında qazandığı uğurlara görə, SSRİ-nin qurulmasının 50 illiyi şərəfinə ölkənin 26 ən yaxşı universiteti arasındakı FPİ komandası, Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin, Rəyasət Heyətinin yubiley fəxri nişanı ilə təltif olundu. SSRİ Ali Soveti, SSRİ Nazirlər Soveti və Ümumittifaq Mərkəzi Həmkarlar İttifaqları Şurası.

1992-ci ildən — İshak Razzakov adına QDTU. İndi universitet müasir universitet kompleksidir, 77 ixtisas üzrə mühəndis-texniki və mühəndis-iqtisadi kadrların hazırlanması və yenidən hazırlanması üçün ən böyük təhsil və elmi mərkəzdir.

QDTU yenilikçi texnologiyalara sahibdir və ən son təhsil proqramlarını həyata keçirir. Ali və orta ixtisas təhsili almaq istəyən 19 mindən çox tələbə, eyni zamanda liseyin 200-ə yaxın tələbəsi və 190-dan çox aspirant və abituriyent təhsil alır.

## Strukturu
QDTU, 14 struktur bölmədən, təxminən 1000 nəfər müəllim heyətindən ibarətdir ki, bunlardan da 50-dən çox elmlər doktoru və 220-dən çox elm namizədi, 36 akademik və bir sıra dövlət və beynəlxalq akademiyaların, o cümlədən Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvləri. Qırğızıstan Respublikası. QDTU 14 tədris binası, 50 kompüter sinfi, kitabxana və məlumat mərkəzidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
İshak Razzakov

**İshak Razzakov** (; ) — Sovet dövlət xadimi və partiya lideri, Qırğızıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi (1950-61). Qırğızıstan Respublikasının Qəhrəmanı (2016).

## Tarixi
Maitonboza otlaqının yaxınlığındakı Koroson kəndində anadan olub, Kızıl ayak qəbiləsindəndir.

1931-ci ildə Daşkənddəki Təhsil İnstitutunu bitirdikdən sonra Razzakov müəllim işlədi, sonra 1936-cı ildə bitirdiyi SSRİ Dövlət Plan Komitəsi İnstitutunda oxumaq üçün Moskvaya göndərildi.

1936-cı ildən bəri hökumət və partiya işində idi:

1939-1940 — Özbəkistan SSR Xalq Komissarları Soveti yanında Dövlət Plan Komitəsinin sədri. 1940-1944 — Özbəkistan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədr müavini. 1941-1944 - Özbəkistan SSR Xalq Maarif Komissarı. 1944-1945 — Özbəkistan Kommunist Partiyası (Bolşeviklər) Mərkəzi Komitəsinin katibi. 1945-1950 - Qırğızıstan SSR Nazirlər Sovetinin sədri.

1950-1961 — Qırğızıstan SSR Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi. Qırğızıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin 1-ci katibi vəzifəsindən "respublikanın partiya təşkilatı rəhbərliyindəki böyük səhv və nöqsanlara görə" azad edildi

1961-1962 — SSRİ Dövlət İqtisad Şurasının üzvü. 1962-1965 — SSRİ Nazirlər Soveti yanında Dövlət Elmi və İqtisadi Şurasının şöbə müdiri. 1965-1967 — SSRİ Nazirlər Sovetinin Dövlət Plan Komitəsinin şöbə müdiri.
1967-ci ildən təqaüdə çıxdı.

1940-cı ildən bəri Sov.İKP (b) üzvü. 1952-1961-ci illərdə Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin üzvü. 2-5 çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı.

İshak Razzakov 19 mart 1979-cu ildə Moskvada vəfat etmişdir.

İshak Razzakovun adı indi Qırğızıstan Dövlət Texniki Universitetidir.

2015-ci ildə Qırğızıstan Respublikası hökumətinin əmri ilə İsxak Razzakova həsr olunmuş tarixi film çəkildi. Filmin rejissoru Alim Toktorovdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Раззаков Исхак Раззакович
* Выставка «Видный государственный общественный деятель Исхак Раззаков»
* Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991
Cəlal-Abad Dövlət Universiteti

**Cəlal-Abad Dövlət Universiteti** (, ) — 2 aprel 1993-cü ildə Qırğızıstanın Cəlal-Abad şəhərində mövcud təhsil müəssisələri əsasında qurulmuşdur.

Aşağıdakı sahələrdə ali təhsil üçün nəzərdə tutulmuş dövlət müəssisəsidir: tibb, elektronika, enerji, tikinti, aqrar-sənaye kompleksi.

## Haqqında
Cəlal-Abad Dövlət Universitetində təxminən 10.000 tələbə təhsil alır, 15-i elmlər doktoru və professor, 116 elmlər namizədi və dosent olmaqla 700-dən çox müəllim çalışır. Üstəlik Hindistan, İran, İsrail, Qazaxıstan, Nepal, Pakistan, Fələstin, Suriya, Türkiyə, Türkmənistan, ABŞ və Özbəkistan kimi ölkələrdən təxminən 1000 tələbə var. Aşağıdakı 54 sahə üzrə ali təhsilli və 12 istiqamət üzrə orta peşə təhsili alan mütəxəssislərin hazırlanması. Cəlalabad Dövlət Universitetinin Tibb Fakültəsi Qırğızıstan Respublikası Səhiyyə və Elmi Təhsil Nazirliyinin tabeliyindədir. Cəlal-Abad Dövlət Universiteti, 2 aprel 1993-cü ildə Qırğızıstan Respublikasının Prezidenti tərəfindən elektronika, enerji, inşaat, tibb, təhsil və digər sahələrdə əsas və tam ali təhsilli mütəxəssislər yetişdirmək üçün hazırlanmış aqrosənaye kompleksi üçün mütəxəssis olmaq , dövlət təhsil müəssisəsi olaraq açılmışdır. 

## Tarixi
Cəlalabad Dövlət Universiteti (JAGU) 2 aprel 1993-cü ildə mövcud təhsil müəssisələri əsasında qurulmuşdur. Pedaqoji fakültə 1926-cı ildə, zootexnik texnikum 1947-ci ildə (Cəlal-Abad şəhəri) qurulmuşdur. Frunze Politexnik İnstitutunun Kara-Kuldakı filialları 1963-cü ildə quruldu; in Tash-Komur 1990-cı ildə qurulmuşdur. Mühəndislik və Texnologiya Fakültəsi 1981-ci ildə təsis edilmişdir (Koçkor-Ata). Elektromekanik Texniki Fakültəsi 1965-ci ildə (Mailuu-Suu) qurulmuşdur.

## Kitabxana
Cəlalabad Dövlət Universitetinin kitabxanasında min kitab var. Cəlalabad Dövlət Universitetinin hər fakültəsinin öz kitabxanası var. Tibb Fakültəsi kitabxanası həm oflayn, həm də onlayn fəaliyyət göstərir. Kitabxanada müxtəlif sahələrə aid kitablar toplusu var. Kitabxanadakı kitabların əksəriyyəti xarici müəlliflərdəndir. Kitabxanada eyni zamanda universitet müəllimləri və digər tanınmış tibb video müəllimləri tərəfindən video mühazirələr aparılır. Cəlal-Abad Dövlət Universitetinin tələbəsi bu video mühazirələrə İnternet, tələbə istifadəçi şəxsiyyət və şifrəsindən istifadə edərək istənilən yerdə daxil ola bilər. Universitet kitabxanası 24 saatlıq video nəzarət altındadır. Ətraf mühitin dostluğunu təmin edir.

## Xəstəxanalar
Tədris xəstəxanaları tələbələri daha yüksək elmi və peşə səviyyələrində yetişdirmək üçün müasir diaqnostika və müalicə avadanlıqları ilə yaxşı təchiz olunmuşdur. Universitetimiz boş vaxtlarında istənilən tibb mütəxəssisinin nəzarəti altında gedə biləcəkləri aşağıdakı xəstəxanalarla əlaqəlidir.

;Xəstəxanalar şöbələri
* * Cəlal-Abad Şəhər Xəstəxanası
* * Cəlal-Abad Perinatal Xəstəxanası
* * Cəlal-Abad ərazi poliklinikası
* * Cəlal-Abad Şəhər Doğum Xəstəxanası
* * Oş Regional Klinik Xəstəxanası
* * Oş Şəhər Ərazi Xəstəxanası
* * Oş Bölgələrarası Onkoloji Dispanseri

## İstinadlar
"Manas" Qırğızıstan-Türkiyə Universiteti

**"Manas" Qırğızıstan-Türkiyə Universiteti** (, ) — Bişkek şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi. Əfsanəvi qırğız qəhrəmanının — Manasın adını daşıyır.

## Tarixi
Manas Universiteti, fəaliyyətlərinə 1997–1998-ci tədris ilində Qırğızıstanın paytaxtı — Bişkekdə "Qırğız-Türk" Manas "Universitetinin yaradılması haqqında" Sazişin hər iki ölkənin səlahiyyətli orqanlarının təsdiqindən sonra başladı. Bu müqavilə 30 sentyabr 1995-ci ildə İzmirdə Türkiyə Cümhuriyyəti və Qırğızıstan Respublikası Hökumətləri tərəfindən imzalanmışdır.

Universitet, Tələbə İşə Qəbulu və Dağıtım Mərkəzi tərəfindən təşkil edilən qəbul imtahanının nəticələrinə əsasən Qırğızıstandan tələbə qəbul edir. Türk tələbələr, Türkiyə Cümhuriyyətinin İşə Qəbulu və Dağıtım Mərkəzi tərəfindən edilən bir imtahan yolu ilə işə qəbul edilir. Digər Türkdilli dövlətlərin və millətlərin tələbələri, Türkiyə Cümhuriyyəti Türk Dilli Dövlətlər üçün Tələbə İşə Qəbulu və Dağıtımı Mərkəzi tərəfindən də keçirilən imtahan nəticələrinə görə işə qəbul edilir.

2011–2012-ci tədris ilinin birinci semestrinin sonuna 9 fakültədə, 4 ali məktəbdə, 1 peşə məktəbində 3809 lisenziya tələbəsi təhsil alır, 196 lisenziya və aspirant isə 2 institutda təhsillərini davam etdirir.

Universitet, Türkiyə universitetləri kimi elmi muxtariyyətə sahib olan bir hüquqi şəxsdir. Universitetdə təhsil pulsuzdur, buna əlavə tələbələrə təqaüd, ən yaxşı tələbələrə akademik fəaliyyətinə görə ayrıca təqaüd verilir. Universitet tədris vəsaitləri ilə də təmin edir. Tələbə yeməkxanasında tələbələr üçün endirimli qiymətlərlə nahar verilir. Universitetin tələbə yataqxanaları vardır. Universitetdə tədris dilləri qırğız və türk dilləridir. Bundan əlavə, ingilis və rus dilləri tədris olunur.

## Fakültələr
Humanitar Elmlər fakültəsi, Təbii Elmlər fakültəsi, İncəsənət fakültəsi , İqtisadiyyat və İdarəetmə Fakültəsi, Ünsiyyət Fakültəsi, Mühəndislik Fakültəsi, Baytarlıq Fakültəsi, Kənd təsərrüfatı fakültəsi, Bədən Tərbiyəsi və İdman Ali Məktəbi, Konservatoriya (orta məktəb statusu), Ali Turizm və Qonaqpərvərlik Məktəbi, Xarici Dillər Ali Məktəbi, İlahiyyat fakültəsi.

## Mükafatları
"Dostuk" ordeni (30 avqust 2017, Qırğızıstan) — "Qırğızıstan Respublikasının sosial-iqtisadi, mənəvi və intellektual potensialının inkişafına xüsusi töhfəsinə görə".

## İstinadlar
Uels şahzadəsi (dəqiqləşdirmə)

;Şəxslər

* Uels Şahzadəsi Uilyam — İngilis kralliq ailəsinə mənsub, Uels Şahzadəsi Çarlz və Diana Frances Spencerin oğlu.
* Uels şahzadəsi Çarlz — Böyük Britaniya krallığının vəliəhdi. Kraliça II Elizabetin oğlu.
* Diana, Uels şahzadəsi — Uels şahzadəsi, Şahzadə Çarlzın birinci həyat yoldaşı.

;Digər

* Uels Şahzadəsi (boğaz) — Kanada Arktika arxipelaqına daxil olan Banks adasını Viktoriya adasından ayırır.
* Uels Şahzadəsi (Alyaska) — Aleksandr arxipelaqının ən iri adası. 
* Uels Şahzadəsi (ada) — Kanada Arktik arxipelaqına aid ada.
Nobilitet

**Nobilitet** və ya **nobillər** ( – adlı-sanlı, hörmətcil; *nobilitas* – əyan) — Roma Respublikasında patrisi və varlı plebey ailələrinin məhdud dairəsi. E.ə. III əsrin əvvəlində formalaşmışdır. Ən mühüm dövlət vəzifələrinə yalnız nobilitetin nümayəndələri seçilirdilər, lakin nobillər sırasından müxalifətçi xadimlər də çıxırdı. Nobilitetin Roma demokratiyasınıın bəzi rəhbərləri də mənsub idilər. Sonralar əvvəlki rolunu itirmişdir. Daha geniş mənada özünü "xalqa" və ya "qara camaat"a qarşı qoyan "əyanlar" anlayışını ifadə edir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Adam Afzelius: *Zur Definition der römischen Nobilität in der Zeit Ciceros*. In: *Classica et Mediaevalia* 1, 1938, 40–94.
* Hans Beck: *Karriere und Hierarchie. Die römische Aristokratie und die Anfänge des „cursus honorum“ in der mittleren Republik*, Akademie-Verlag, Berlin 2005.
* Hans Beck: *Die Rolle des Adligen. Prominenz und aristokratische Herrschaft in der römischen Republik.* In: Hans Beck, Peter Scholz, Uwe Walter (eds.): *Die Macht der Wenigen. Aristokratische Herrschaftspraxis, Kommunikation und „edler“ Lebensstil in Antike und Früher Neuzeit*, Oldenbourg, Munich 2008, 101–123.
* Jochen Bleicken: *Die Nobilität der römischen Republik.* In: *Gymnasium* 88, 1981, 236–253.
* Klaus Bringmann: *Geschichte der Römischen Republik. Von den Anfängen bis Augustus.* Beck, Munich 2002.
* P.A. Brunt: *"Nobilitas" and "novitas."* In: *Journal of Roman Studies* 72, 1982, 1–17.
* Leonhard A. Burckhardt: *The Political Elite of the Roman Republic. Comments on recent discussion of the concepts of „Nobilitas“ and „Homo Novus“.* In: *Historia* 39, 1990, 77–99.
* Matthias Gelzer: *Die Nobilität der römischen Republik.* Teubner, Leipzig 1912.
* Karl-Joachim Hölkeskamp: *Die Entstehung der Nobilität. Studien zur sozialen und politischen Geschichte der Römischen Republik im 4. Jahrhundert v. Chr.* Steiner, Stuttgart 1987, .
* Karl-Joachim Hölkeskamp: *Conquest, Competition and Consensus: Roman Expansion in Italy and the Rise of the "nobilitas"*. InL : *Historia* 42, 1993, 12–39.
* Fergus Millar: *The Political Character of the Classical Roman Republic, 200–151 B.C.* In: *Journal of Roman Studies* 74, 1984, 1–19.
* R. T. Ridley: *The Genesis of a Turning-Point: Gelzer's "Nobilität"*. In: *Historia* 35, 1986, 474-502.
* Richard J. A. Talbert: *The senate of Imperial Rome.* Princeton University Press, Princeton 1987.
Novaya i noveyşeya istoriya

***Novaya i noveyşeya istoriya*** (, mənası – *Yeni və ən yeni tarix*) — Rusiyada elmi jurnal. SSRİ Elmlər Akademiyası Ümumu Tarix İnstitunun orqanı olmuşdur. 1957-ci ildən Moskvada nəşr olunur. Jurnal yeni və ən yeno dövrün sosial-iqtisadi, siyasət və ideyalar tarixinin problemlərini işıqlandırır, inqilablar, beynəlxalq fəhlə və kommunist hərəkatı, milli azadlıq mübarizəsi, sosializm quruculuğu, beynəlxalq münasibətlər tarixinə aid materiallar, sənədlər, memuatlar dərc edir. 1982-ci ildə tirajı 10,650 nüsxə olmuşdur.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* Архив и рецензии журнала
* Страница на сайте исторического факультета МГУ
* Статьи на сайте «Vivovoco»
* Статья в Большая российская энциклопедия
Vitezslav Novak

**Vitezslav Novak** (: ) — Çexiya bəstəkarı, milli musiqi pedoqogikasının banilərindən biri.

## Həyatı
Vitezslav Novak 5 dekabr 1870-ci ildə Avstriya-Macarıstanın Bohemiya bölgəsindəki Kameniçe-nad-Lipoy qəsəbəsində anadan olmuşdur. Əslən çexdir. O, 18 iyul 1949-cu ildə, 78 yaşında Çexoslovakiyanın Praqa şəhərində vəfat etmişdir.

## Fəaliyyəti
1909-cu ildən Praqa konservatoriyasında dərs demişdir. Novakın yaradıcılığı üslub və janr rəngarəngliyi ilə fərqlənir. Novak 4 opera, 2 balet-pantomima, solist, xor və orkestr üçün əsərlərin, kamera-instrumental ansaml, simfonik poema, uvertura, sunta və s.-nin müəllifidir.

## Təltif və mükafatlar
Novak 1945-ci ildə ÇSSR xalq artisti (1945) adına layiq görülmüşdür.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Schnierer, Miloš, and John Tyrrell. 2001. "Novák, Vítězslav [Viktor] (Augustín Rudolf)". The New Grove Dictionary of Music and Musicians, second edition, edited by Stanley Sadie and John Tyrrell. London: Macmillan Publishers.

## Xarici keçidlər

* 
*Vitezslav Novak Society site (in Czech)
*Vitezslav Novak String Quartet No.1, Piano Trio No.1 & Piano Quartet-Sound-bites
*
Novbarlıq

**Novbarlıq**, həmçinin **bağbaşı** — nişanlı oğlanların qız evinə göndərdikləri meyvə sovqatı. Adətən müxtəlif meyvələrin ilk barından (novbar) ibarət olan novbarlıq bir və ya bir neçə xonçada qız evinə aparılır. Novarblıq gətirilən qaba şirniyyat qoyub oğlan evinə qaytarırdılar. Azərbaycanda novarblıq adəti indi də qalmışdır.

## İstinadlar
Qırğızıstan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Hərbi İnstitutu

**Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, general-leytenant [[Kaliynur Usenbekov]] adına Qırğızıstan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Hərbi İnstitutu** —  Müdafiə Nazirliyi, Daxili Qoşunlar, Dövlət Sərhəd Xidməti, Fövqəladə Hallar Nazirliyi və Cəzanın İcrası Dövlət Xidməti (FHNCİDX) üçün kiçik zabitlər hazırlayan Qırğızıstandakı ən yüksək hərbi təhsil müəssisəsidir. Bişkek şəhərində yerləşən, 2009-cu ildən bəri Oş şəhərində filialı fəaliyyət göstərir.

## Tarixi
1941-ci ilin dekabrında Odessa Hərbi Aviasiya pilotları məktəbi Qırğızıstana verildi. 3 yanvar 1942-ci ildə kursant-pilotların ilk buraxılışı oldu. Bu məktəbin məzunlarının əksəriyyəti Stalinqradın müdafiəsində iştirak edən 651-ci Qırıcı Aviasiya Alayını təşkil etməyə göndərildi. Böyük Vətən Müharibəsi dövründə Frunze Pilot Məktəbi 1500-dən çox pilot yetişdirdi.

1945-ci ilin avqust ayında pilot məktəbi "Qırmızı Ordu Hava Müdafiə Qırıcı Aviasiya Odessa Hərbi Pilot Məktəbi" olaraq dəyişdirildi. 15 may 1947-ci ildə məktəb SSRİ Hərbi Hava Qüvvələrinin hərbi universitetləri sisteminə qəbul edildi və alay sisteminə verildi. 1947-ci ilin iyun ayında məktəb SSRİ Hərbi Hava Qüvvələrinin Frunze Hərbi Pilot Məktəbi adlandırıldı. 1945-1947-ci illərdə məktəbdə 2573 qırıcı pilot yetişdirildi. 1952-1957-ci illərdə 1164 pilot reaktiv təyyarəni mənimsəmişdir.

20 dekabr 1956-cı ildə ilk 15 xarici kursant məktəbə daxil oldu. 1956-1992-ci illər ərzində aviasiya heyəti üçün beşinci mərkəzi təlim və yenidən hazırlıq kurslarında 10 aviasiya ixtisası üzrə 21682 nəfər təhsil almışdır.

1991-ci ildə Qırğızıstan müstəqillik qazandıqdan sonra məktəb də quru qoşunları üçün kadr hazırlamağa başladı. 1995-ci ildə Frunze Məktəbi Bişkek Hərbi Aviasiya Uçuş Texnikumu olaraq dəyişdirildi. 1995-2000-ci illərdə Məktəb 535 zabit (uçuş və texniki personal) və quru qoşunları üçün 53 zabit yetişdirdi.

2000-ci ildə Qırğızıstan Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə Aviasiya Məktəbi Bişkek Ali Hərbi Məktəbi olaraq dəyişdirildi.  2005-ci ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı General-leytenant Kaliynur Usenbekovun adını daşıyır. 2009-cu ildə məktəbin bir hissəsi Oş şəhərinə köçürüldü. Elə həmin il Silahlı Qüvvələrin Ali Hərbi İnstitutu adlandırıldı.

## Təhsil
2010-cu ildə institut 4 illik təhsil proqramından 5 illik (10 semestr) təhsil sisteminə keçdi. Kadetlər 7 kafedrada təhsil alır.

Kafedralar:

* Taktiki təlim
* Texniki təlim
* Yanğın təhsili
* Humanitar elmlər
* Bədən tərbiyəsi və idman
* Təbii Elmlər
* Dilçilik (qırğız, rus, ingilis, alman, fransız və türk dillərinin öyrənilməsi.
Kursantlar institutu bitirdikdən sonra "leytenant" rütbəsi alır və "Motorlu tüfəng və tank qüvvələrinin komanda taktiki hazırlığı" ixtisası üzrə "Avtomobil və zirehli maşınların istismarı üzrə mühəndis" ixtisasına malikdirlər. Ayrıca, məzunların mülki bir ixtisası var "Personal İdarəetmə".

Təlim zamanı kursantlar dövlət tərəfindən tam dəstəklənir. Kursantlar aylıq maaş alır, əlaçı tələbələr də Müdafiə Nazirliyindən fərdi təqaüd alırlar. Xarici dilləri yaxşı bilən kursantlar hər il İngiltərə, ABŞ və Türkiyədə təcrübə keçirlər.

## İstinadlar
Hipopiqmentasiya

**Hipopiqmentasiya** — xüsusən dəri cildinin orijinal rəngindən daha yüngülləşən, lakin piqmentdən tamamilə məhrum olmayan bir sahə kimi xarakterizə olunur. Bu, bütün piqmentin olmaması ilə xarakterizə olunan depiqmentasiya ilə qarışdırılmamalıdır. Melanositlərin və ya melaninin tükənməsi və ya melanin istehsal etmək üçün melanositlər tərəfindən istifadə olunan tirosin amin turşusu səviyyəsində azalma səbəb olur. Bəzi yayılmış genetik səbəblər arasında tirozinaz genindəki və ya OCA2 genindəki mutasiyalar yer alır. Melanin piqmentləri tipik olaraq dəri, göz və saçlarda olduğu üçün hipopiqmentasiyalı insanlarda ən çox təsirlənən bölgələr bunlardır. 

Hipopiqmentasiya çox yaygındır və iyirminin üçdə birində ən azı bir hipopiqmentli ləkə var. Hipopiqmentasiya bəziləri, xüsusilə də qara dəri olan, daha çox görünən hipopiqmentasiya əlamətləri olan insanlar üçün daha aqressiv ola bilər. Hipopiqmentasiyanın səbəblərinin əksəriyyəti yüngüldür və müalicəsi asandır.

## Təqdimat
Əlaqəli xəstəliklər
Buna aşağıdakılardan baxmaq olar:
* Albinizm  
* İdiopatik göz yaşı hipomelanozu 
* Cüzam 
* Leukism 
* Fenilketonuriya  
* Liken 
* Vitiliqo 
* Angelman sindromu 
* İmatinib terapiyasının qeyri-adi yan təsiri 
* Yüksək konsentrasiyalı kortikosteroid inyeksiyaları.
## Diaqnostika
Daha yüngül piqmentasiya sahələri hipopiqmentasiyanı göstərə bilər.  Biopsiya və genetik məlumatlar diaqnoz üçün də istifadə olunur.

## Müalicə
Hipopiqmentasiyaya tez-tez lazerlə müalicə səbəb ola bilər; lakin hipopiqmentasiya digər lazerlər və ya işıq mənbələri ilə işlənə bilər. 

Hipopiqmentasiya müalicəsi rəng dəyişməsinin ilkin səbəbindən asılıdır .

## Qalereya

Vitiligo03.jpg|Vitiligo açıq dəridə
Vitiligo1.JPG|Tünd dəri üzərində seqmental olmayan vitiligo, ovuc üstü
Eyelid vitiligo 06.jpg|Seqmental olmayan vitiligo göz qapaqları


## İstinadlar
Kaliynur Usenbekov

**Kaliynur Usenbekov** (; ) —  Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısı, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, 266-cı Piyada Diviziyasının 1008-ci Piyada Alayının taborunun partiya təşkilatçısı (5-ci Şok Ordusu, 1-ci Belarus Cəbhəsi), general-leytenant.

## Həyatı
23 sentyabr 1921-ci ildə Qırğızıstanın İssık-Kul bölgəsinin indiki Tyup bölgəsi Oy-Bulak kəndində kəndli ailəsində anadan olub.

1941-ci ilin iyun ayında Prjevalsk Pedaqoji Məktəbini bitirdi. Bir ildən az müddətdə Malo-Jarqılçak natamam orta məktəbinin tədris hissəsinin müdiri vəzifəsində çalışıb. 1942-ci ilin fevralından Qırmızı Orduda. Trans-Baykal Hərbi Dairəsinə xidmətə göndərildi. 1942-ci ilin noyabrından bəri Böyük Vətən müharibəsinin üzvü. 1943-cü ildə kiçik leytenantlar kurslarını bitirdi. 1943-cü ildən bəri Sov.İKP (b) / KPSS üzvü.

Don, 3 və 4 Ukrayna, 1 Belorusiya cəbhələrində döyüşdü. Tüfəng alayının taborunun partiya təşkilatçısı, baş leytenant Kalyynur Usenbekov, 12-14 fevral 1945-ci ildə Küstrinsky köprücünü genişləndirərkən döyüşlərdə fərqləndi, şəxsi nümunə və sözlə döyüşçüləri dəf etmək üçün hücuma çəkdi. düşmənin çoxsaylı əks hücumları. Şəxsi cəsarət və cəsarət göstərdi.

Müharibəni Berlində bitirdi. Müharibədən sonra Usenbekov SSRİ Silahlı Qüvvələri sıralarında xidmətini davam etdirdi. 1951-ci ildə Sovet Ordusunun Hərbi Hüquq Akademiyasını bitirmişdir. 1951-1961-ci illərdə hərbi və mülki prokurorluqda işləmişdir. Hərbi müstəntiq, sonra Qırğızıstan SSR prokurorunun müavini və birinci müavini idi. 1961-1968-ci illərdə Cümhuriyyət Daxili İşlər Nazirliyinin sistemində şöbə müdiri, daha sonra Daxili İşlər Nazirliyinin qoşunlarında hərbi hissə komandirinin müavini vəzifələrində çalışmışdır. 1968-1987-ci illərdə Qırğızıstan SSR DOSAAF Mərkəzi Komitəsinin sədri vəzifəsində çalışıb.

1987-ci ilin mayından general-leytenant K.U. Usenbekov təqaüdə göndərildi (1973-cü ildə general-mayor rütbəsi ilə ehtiyata göndərildi). 1987-ci ilin mayından Qırğızıstan Respublikasının Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Şurasına rəhbərlik etmişdir. 1990-cı ildən respublika "Yaddaş kitabı" nın baş redaktoru idi.

9, 10 və 11-ci çağırışlar Qırğızıstan SSR Ali Sovetinin deputatı, 1989-cu ildə SSRİ Ali Sovetinin deputatı seçildi .

Qırğızıstanda Bişkek şəhərində yaşadı. 9 dekabr 2003-cü ildə vəfat etdi, Bişkekdə dəfn edildi.

### Maraqlı fakt
Böyük Vətən müharibəsi illərində Kaliynur şeirlər bəstələyərək sahə poçt nömrəsini göstərərək respublika "Kızıl-Kırgızstan" qəzetinin redaksiyasına göndərdi. Bir müddət sonra bir qızdan Qırğızıstandan bir məktub aldı. Jumagul Musaeva ona yazdı. Onların tanışlığı belə başladı. Jumaqul və Kaliynurun "poçt romantikası" bir neçə il davam etdi və yalnız 1947-ci ilin yayında Jumaqul və Kaliynur, Frunzeda görüşməyi bacardılar. Tezliklə evləndilər və oxumaq üçün Moskvaya yola düşdülər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Kaliynur Usenbekov
* Усенбеков Калыйнур. Вечные имена
* Усенбеков Калыйнур Усенбекович
Mərkəzi Asiyada Amerika Universiteti

**Mərkəzi Asiyada Amerika Universiteti** (; , ) — liberal incəsənət universiteti, Bişkekdə yerləşir. .

## Tarixi
Ölkə müstəqillik qazandıqdan sonra, Yusif Balasaqunlu Qırğız Milli Universitetinin tərkibində Qırğız-Amerikan Məktəbi (KAS) quruldu.  1997-ci ildə Qırğızıstan Prezidentinin fərmanı ilə Qırğız-Amerikan Məktəbi müstəqil bir idarə heyəti ilə Qırğızıstandakı Amerika Universiteti (Qırğızıstandakı İngilis Amerikan Universiteti, AUK) olaraq yenidən təşkil edildi.

2002-ci ildə Qırğızıstan Amerika Universitetinin adı Orta Asiya Amerika Universiteti olaraq dəyişdirildi.

2016-cı tədris ilinin əvvəlindən Orta Asiya Amerika Universiteti onlayn MBA proqramına başlayır.

2019-cu ilin birinci yarısında universitet  əsas ümumi təhsil almış məktəblilər üçün AUCA İnnovasiya Kollecinin (AUCA Texniki İnnovasiya Məktəbi) açıldığını elan edir. Elə həmin il 26 oktyabrda yeni təhsil ocağının ilk tələbələri üçün təşəbbüs mərasiminə təsadüf edən kollecin rəsmi açılışı (artıq o dövrdə fəaliyyət göstərirdi) .

## Akademik proqramlar
;15 lisenziya proqramı.

Antropologiya, Texnologiya və Beynəlxalq İnkişaf, Tətbiqi Riyaziyyat və Kompüter Elmləri, Biznesin idarə edilməsi, İqtisadiyyat, Avropa tədqiqatları, Hüquq elmləri, Beynəlxalq münasibətlər, Jurnalistika, Beynəlxalq münasibətlər, Liberal incəsənətlər və elmlər, Psixologiya, Sosiologiya, Proqram mühəndisliyi, Tətbiqi Geologiya, Film, Televiziya və Media Sənəti.

;10 Magistr proqramları .

Biznesin idarə edilməsi, Tətbiqi psixologiya, Mərkəzi Asiyanı araşdırmaq, Sosiologiya, Jurnalistika, İqtisadiyyat, Pedaqogika, Antropologiya, şəhərsalma və beynəlxalq inkişaf, Hüquq elmləri, Təşkilatlarda istedad idarəçiliyi və insan inkişafı

## Tədqiqat şöbələri və mərkəzləri
Orta Asiya Araşdırmaları İnstitutu. Orta Asiya bölgəsinin sosial elmləri və mədəniyyətinə yönəlmiş dünya miqyasında bir elm adamları şəbəkəsinə malikdir .

Tyan-Şan Analitik Mərkəzi. Mərkəz, tədqiqat, monitorinq və təhlil, eləcə də Mərkəzi Asiya ölkələri və icmaları üçün dövlət səviyyəsində məqbul və təsirli həllərin tətbiqi üzərində işləyən yenilikçi bir mənfəət, ictimai maraq göstərən bir təşkilatdır.

## İstinadlar
Şuçinsk

**Şuçinsk** —  regional tabedə olan şəhər, Qazaxıstanın Akmola vilayətinin Burabay rayonunun mərkəzi. Şimali Qazaxıstanda, Şçuçye gölündə, bölgənin inzibati mərkəzi olan Kokshetau şəhərindən 70 km cənub-şərqdə yerləşir. Petropavlovsk — Astana xəttindəki "Kurort-Borovoye" dəmir yolu stansiyası. Şəhərdə dəmir yolu və avtomobil nəqliyyatı müəssisələri var. Bitkilər: qeyri-metal tikinti materialları, dəmir-beton məhsulları, süd zavodu, ət emalı zavodu, geyim fabriki və qazan mexaniki fabrikası. Şuçinsko-Borovsk kurort ərazisindəki ən böyük yaşayış məntəqəsi.

## Tarixi
Şuçinskin yaranma tarixi XIX əsrdə başlayır.

1850-ci ildə, Koturkulskaya (Kotyrkolskaya) kəndindən (1849-cu ildə qurulmuş) 15 kilometr məsafədə, Omskdakı inzibati mərkəzi olan Sibir kazaklarının dayaqlarından birinə çevrilən Şçuçinski qəsəbəsi yaradıldı.

Şçuchinskaya kəndinin ilk məskunlaşanları XIX əsrin ortalarındakı kəndli islahatından sonra kazaklar və kəndlilər idi. Xarkov vilayətindən (kənd Starobelskaya) kəndli-köçkünlər də kəndə gəldilər.

İnzibati olaraq yaşayış məntəqəsi Koturkulskaya kəndində idi. 1850-ci ildə ilk evlər chuchinskaya stanitsa-da tikildi. Atamanskaya küçəsi, atamanın yaşadığı, kilsənin dayandığı küçə idi — kilsə.

21 oktyabr 1868-ci ildə, Rusiya İmperatorluğunun İmperator Əlahəzrətinin Omskdakı inzibati mərkəzi ilə Akmola vilayətinin təməlində İmperator Fərmanı imzalandı. Akmola bölgəsi, Qərbi Sibir general qubernatorluğunun tərkibində quruldu, Şçuchinskaya kəndi bu bölgənin Kokçetav bölgəsinə təyin edildi.

Kənddə yaşayan kazaklar Sibir Xətti Kazak Ordusunun Yermak Timofeev adına 1-ci kazak alayının 2-ci yüzünü təşkil edirdilər. Kazaklar xətt (sərhəd) xidməti həyata keçirdi, Osmanlı ilə müharibə apardı.

1880 - 1890-cı illərdə Çebaçye Gölləri ərazisində qızıl mədəni ilə məşğul olur.

Vətəndaş müharibəsi illərində şəhərin yaxınlığında döyüşlər oldu, kazak kəndi Qızıl Orduya müqavimət göstərdi, lakin 1919-cu ilin payızında ərazini işğal etdi və Sovet hakimiyyətini qurdu. Şəhərin ərazisində bir neçə kütləvi məzar var və ən mərkəzində Vətəndaş müharibəsində həlak olan qəhrəmanların abidəsi var.

Sovet hakimiyyətinin gəlişində kənddə təxminən 3000 nəfər yaşayırdı.

## İstinadlar
Novqorod məktəbi

**Novqorod məktəbi** () — XII əsrin ikinci yarısından XVI əsrin əvvəllərinə qədər Novqorodda, onun tabeliyindəki ərazilərdə formalaşmış qədim rus memarlıq və boyakarlıq məktəbi. Novqorod məktəbnin boyakarlıq əsərlərində xəlqilik və obrazların emosional ifadəliyi, kolorit zənginliyi güclüdür. Snas-Nereditsa kilsəsinin (1199) və Volotovo çölündəki Uspeniye kilsəsinin (1352) freskaları (1363–1390-cı illər arasında), Feofan Qrekin divar rəsmləri (XIV əsr), ikona və miniatürlər bu məktəbədə aiddir. Novqorod məktəbinin daş memarlığı abidələr üçün monumentallıq, forma lakonikliyi, xarici bəzəklərin nizamlılığı səciyyəvidir.

## İstinadlar
Novqorod üsyanı (1650)

**1650-ci il Novqorod üsyanı** () — XVII əsrin ortalarında şəhər üsyanı. Taxılın qiymətinin arması ilə başlamışdır. Üsyan etmiş sənərkarlar, streleslərin bir hissəsi və şəhər yoxsulları votevodanı hakimiyyətdən salmış, varlılıarn mülklərini qarət etmişdir. Novqorodluların Pskov üstançıları ilə əlaqə yaratmaq cəhdləri boşa çıxmışdır. Üsyan rəhbərlərinin tərəddüdü, qəriyyətsizliyi və s. nəticəsinəd üsyan məğlub olmuşdur. Üsyanın rəhbərlərindənn 5 nəfər edam edilmiş, fəal iştrakçılar sürgün olunmuşdur.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* Новые материалы о Новгородском восстании 1650 года