open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Librajdi

**Librajdi** () — Albaniya Respublikasında şəhər və bələdiyyə.

## Yerləşməsi
Albaniyanın cənub-şərqində, Elbasan vilayətində yerləşir. Bələdiyyə kimi, 2015-ci ildə inzibati islahat nəticəsində Hotolisht, Lunik, Orenye, Polis, Qender Librazjdi və Stebleve kimi keçmiş bələdiyyələrin birləşməsi ilə formalaşmışdır. Bələdiyyənin mərkəzi Librajdi şəhəridir. 2023-cü il siyahıyaalmasına əsasən, bələdiyyənin əhalisi 23,312 nəfərdir.

Librajdi şəhəri, Şkumbin çayı vadisində, Tirana və Korça şəhərlərini birləşdirən SH3 magistral yolu üzərində yerləşir. Şəhər, Şebenik-Yablonisa Milli Parkına yaxınlığı ilə tanınır. Əvvəllər şəhərdən keçən Elbasan–Pogradec dəmir yolu xətti fəaliyyət göstərsə də, hazırda bu xətt bağlanmışdır. Tarixən Librajdi ərazisi nikel, xrom, platin, mis, boksit və qızıl kimi faydalı qazıntıların hasilatı ilə məşhur olmuşdur. Hazırda ərazidə kənd təsərrüfatı və turizm əsas iqtisadi sahələrdir.

## Tarixi
Librajdi ərazisi ilk dəfə 1467-ci il Osmanlı dəftərində Çermeniça vilayətində Karagöz timarına aid kənd kimi qeyd olunmuşdur. Yaşayış məntəqəsində cəmi 33 ailə var idi, onları aşağıdakı ev təsərrüfatlarının başçıları təmsil edirdilər: İlia Berişi, Pop Mihali, Gjergj Vaskuqi, İvo Stajo, Nikolla Todini, Miho Gjirqaşi, Todor Sqavi, Mihal Arassi (Arrasi), Gjurko Papa Sedani (ehtimal ki, Gjurko Papa Sedani, Gjurko Papa Sedani, Gjergj Arasij, Gjergj Arasij), (ehtimal ki, Gjonevi), Miladin Simko, Dimitri Gjinko, Todor Kalini, Petër Simko, İvo Nikoto, Pop Nikolla, Todorec Nikoto, Stan Mali, Dimitri Kozmo, Petko Stajko, Semini oğlu Stajo, Gjin Franku, Bogdo Kalini, Frank Radoslani, Gjon Stanjon Prokopi, Kaliqi, Pejko Stajo, Miho Makini (ehtimal ki, Magjini), Gjergj Budisha, Manec Berishi, Dimitri Kostovi, Gjoni oğlu Rado, Dimitri oğlu Miho, Dimitri oğlu Aleko və Nenada oğlu Nikon.

1912-ci ildə şəhər sakinləri Albaniyanın müstəqillik hərəkatında fəal iştirak etmişlər.

İkinci Dünya müharibəsi dövründə Librajdi ərazisində iki partizan batalyonu alman qoşunlarına qarşı mübarizə aparmışdır.

## Mədəniyyət və turizm
Librajdi şəhərində yerləşən Etnoqrafiya Muzeyi bölgənin zəngin mədəni irsini əks etdirir. Şebenik-Yablonisa Milli Parkı isə təbiətsevərlər üçün müxtəlif ekoturizm imkanları təqdim edir.

## İstinadlar
Şiyaku

**Şiyaku** () — Albaniya Respublikasında şəhər və bələdiyyə.

## Yerləşməsi
Albaniyanın qərb-orta hissəsində, Dıraç vilayətində yerləşir. Bələdiyyə olaraq, 2015-ci ildə inzibati islahat nəticəsində Şiyaku, Cyepalay, Maminas və Cafzotay bələdiyyələrinin birləşməsi ilə formalaşmışdır. Bələdiyyənin mərkəzi Şiyakiu şəhəridir. 2023-cü il siyahıyaalmasına əsasən, bələdiyyənin əhalisi 22,058 nəfərdir.

Şiyaku, Dıraçdan 11 km, Tiranadan isə 31 km məsafədə yerləşir. Erzen çayı şəhərin içindən keçir və yaxınlığında Cyüşi bulağı, Dusşku bulağı və Erzen gölü yerləşir. Ərazi düzənlik və təpəlik sahələrdən ibarətdir.

Şəhər daxilində ictimai nəqliyyat mövcud deyil, lakin Dıraç və Tirana şəhərlərinə gündəlik avtobus və taksi xidmətləri fəaliyyət göstərir.

Şiyakunin iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatı, ticarət və emal sənayesi üzərində qurulmuşdur. Son illərdə şəhər ətraf bölgələrdən gələn əhali ilə böyümüş və yeni tikililər inşa edilmişdir.

## Tarixi

Şiyakunin tarixi qədim dövrlərə, Dıraç şəhərinin qurulmasından sonra (e.ə. 637) başlayır. Əvvəllər Taulantii tayfasının yaşayış məntəqəsi olmuşdur. Şəhərin adı zamanla Şen Yak (Müqəddəs Yakub), sonra isə Şiyak formasını almışdır. 1880-ci ildə Sali Bej Deliallisi tərəfindən kənd kimi təsis edilmişdir. Bosniyadan gələn mühacirlər Kocas və Borakə kəndlərinə yerləşmiş, 1908-ci ildə isə Tirana, Kruya və Şencyerq şəhərlərindən gələnlər burada yaşayış və ticarət obyektləri inşa etmişlər.

1930-cu ildə fransızların yenidənqurma prosesi ilə rəsmi şəhər statusu almışdır.

2019-cu il sentyabrın 21-də Şiyakuda 5.6 bal gücündə zəlzələ baş vermiş, nəticədə 108 nəfər yaralanmış və 563 ev zərər görmüşdür.

## Mədəniyyət və Turizm
Şiyakudə çiçək parkı, açıq hava bazarı və müxtəlif mağazalar mövcuddur. Şəhər mərkəzindəki park ətrafında kafe, restoran və dükanlar yerləşir. Ərazi həmçinin Bosniya mətbəxinin təsiri ilə tanınır.

## İstinadlar
Tepelena

**Tepelena** (, , ) — Albaniya Respublikasında şəhər və bələdiyyə.

## Adı
Tepelena adının mənası və yaranması barədə üç variant mövcüddür. Birinci versiyaya görə, bu adın mənşəyini türkcə "baş deşmək" mənasını verən "Təpədələn" sözü ilə əlaqələndirilir. İkinci versiya bu sözü, albanca, "Lenes təpəsi" mənasını verən "Tepe e Lenes" kimi izah edir. Digər bir versiyaya görə isə, bu adı, İlliriya dilində "Bilinlərin qarşısında" mənasını verən "Antibylyne" sözü ilə izah edilir. Sonralar bu söz inkişaf edərək Tepelene adını alır.

## Yerləşməsi
Albaniyanın cənubunda, Qirokastra vilayətində yerləşir. Şəhər Vyosa çayının sol sahilində, Drino çayı ilə birləşdiyi nöqtədən təxminən 3 km aşağıda yerləşir. 2011-ci il siyahıyaalmasına əsasən, bələdiyyənin əhalisi 8,949 nəfərdir.

Tepelena gözəl təbiət mənzərəsi olan şəhər hesab edilir. Belə ki, Vyosa və Drino çaylarının birləşdiyi ərazidə yerləşən şəhər, Şendelli, Kurveleş və Golik dağları ilə əhatə olunmuşdur. Ərazi bu təbii gözəlliklərinə görə, müxtəlif turizm imkanları ilə tanınır.

Şəhərin iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatı, turizm və mineral su istehsalı üzərində qurulmuşdur. Son illərdə bölgədə 18 yeni layihə həyata keçirilmiş, bunlara su təchizatı şəbəkəsinin qurulması, daxili yolların tikintisi və Ali Paşa Tepelenanın evinin bərpası daxildir.

## Tarixi
Tepelena ərazisində ilk yaşayış izləri VII əsrə aiddir. Şəhər strateji mövqeyinə görə Vyosa, Kelcyra boğazı, Drinos və Mallakastranın yollarının kəsişməsində yerləşir.

1789-cu ildə şəhər Ali Paşa Tepelena tərəfindən idarə olunmağa başlanmış və onun sarayları burada tikilmişdir.

XIX əsrin əvvəllərində ingilis şairi Lord Bayron 1809-cu ildə Tepelenaya səfər etmiş və Ali Paşa ilə görüşmüşdür.

1920-ci ildə baş vermiş zəlzələ nəticəsində şəhər ciddi ziyan görmüş və yenidən qurulmuşdur.

İkinci Dünya müharibəsi dövründə şəhər strateji əhəmiyyətə malik olmuş və müxtəlif döyüşlərin mərkəzində yerləşmişdir.

1949–1954-cü illərdə Tepelenada yerləşən keçmiş İtalyan hərbi düşərgəsi siyasi məhbuslar üçün əmək düşərgəsinə çevrilmişdir. Təxminən 3,000 nəfər burada saxlanılmış və onlardan 500-ə yaxını, o cümlədən 300-ə yaxın uşaq həyatını itirmişdir.

## Mədəniyyət və Turizm
Tepelena zəngin mədəni irsi və təbii gözəllikləri ilə tanınır. Əsas turistik məkanlara Ali Paşa qalası, Uji i Ftohte (Soyuq Su) bulağı, Nivica kanyonları və şəlalələri, Dragot körpüsü və müxtəlif dini abidələr daxildir.

## İstinadlar
Rhabdosargus sarba

**Rhabdosargus sarba** — Həmçinin "qızılı zolaqlı dəniz breamı", "gümüş bream", "tarwhine" və ya "sarı üzgəcli bream" kimi tanınan, "Sparidae" fəsiləsinə aid olan dəniz şüaüzəcli balıq növü. Bu balıq geniş Hind-Sakit okean yayılımına malikdir.

## Taksonomiya

"Rhabdosargus sarba" ilk dəfə 1789-cu ildə alman zooloqu İohann Fridrix Gmelin tərəfindən "Sparus sarba" adı ilə təsvir edilmişdir. Tip lokaliteti Ciddə (Səudiyyə Ərəbistanı) kimi göstərilmişdir. 1855-ci ildə Vilhelm Peters Mozambikdən "Sargus auriventris" adlı yeni növ təsvir etmiş, 1933-cü ildə isə Henri Uid Fauler bu növü yeni monospesifik "Rhabdosargus" cinsinə aid edərək onu tip növ kimi təyin etmişdir. "S. auriventris" Gmelin tərəfindən təsvir edilmiş "Sparus sarba"-nın sinonimi hesab olunur. "Rhabdosargus" cinsi, "Fishes of the World"-in 5-ci nəşrinə görə "Spariformes" dəstəsinin "Sparidae" fəsiləsinə daxildir. Bəzi mənbələr bu cinsi "Sparinae" yarımfəsiləsinə aid etsə də, "Fishes of the World"-in 5-ci nəşri "Sparidae" fəsiləsi daxilində yarımfəsilələri tanımır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dniprova Çayka

**Dniprova Çayka** (, əsl adı və soyadı **Lyudmila Alekseyevna Vasilevskaya** ; ) — ukraynalı yazıçı və şairə, kəndli hüquqlarının müdafiəçisi.
## Həyatı
Lyudmila Berezina Rus kəndli keşişinin və ukraynalı qadının qızı olaraq, Ukraynanın cənubundakı Karlivkada anadan olub. O, Odessada özəl gimnaziyada təhsil alıb. O, fərdi müəllim kimi çalışıb, öncə kənd məktəbində, daha sonra isə orta məktəbdə dərs deyib. O, Ukrayna xalq mahnılarını və şifahi ənənələrini toplamışdır. 1885-ci ildə o, ukraynalı tarixçi və vətənpərvər Teofan Vasilevska ilə ailə həyatı qurub. Ukraynalı millətçilər Rusiya imperiyası daxilində sıxışdırıldığı üçün cütlük tez-tez polis nəzarəti altında düşür və 1905-ci ildə Vasilevskanın yazıları müsadirə edilir.

Dniprova Çayka ədəbi fəaliyyəti 1884-cü ildə başlamışdır. Əsərlərinin əksəriyyəti və ən yaxşıları XIX əsrin son rübündə nəşr edilmişdir. Bu əsərlər Dnepr Ukraynası və Qalisiyanın Ukrayna dövri nəşrlərində dərc edilmişdir. Dniprova Çayka hekayə, nəsr əsərləri və lirik şeirlər yazıb. Dneprova Çaykanın bədii əsərləri arasında bunları: Ukrayna ziyalılarının və kəndlilərinin həyatını əks etdirən "Çudnıy", "Xrestos", "Znaxarka", "Gecə", "Yaradılmamış məxluqların kölgəsi" və s. qeyd etmək lazımdır.

Dniprova Çaykanın dünyagörüşü populizmə daha yaxın idi. Bu, onun işinin xarakterini və üslubunu müəyyən edirdi. Dniprova Çayka kəndliləri bütövlükdə, ona ziyalı psixologiyasının xüsusiyyətlərini bəxş edən vahid kütlə kimi təsəvvür edir. Dniprova kəndli həyatını bəzən pastoral tonlarda təqdim edir. Onun hekayələrindəki kəndlilər çox vaxt torpaq sahibləri ilə çox mehriban münasibəti olan kəndlilərdir. O, kəndli mühitində heç bir sosial fərqlilik hiss etmədiyini qeyd edib. Bununla yanaşı, onun əsərləri hələ də kəndli yoxsulluğunun fotoqrafik olaraq dəqiq mənzərəsini təqdim edir.

Dniprova Çayka kəndli həyatından bəhz edən esselərində, etnoqrafik məktəb metodlarına söykənib. Onun nəsri də, nəzmi də saf lirikanı tərənnüm edir. Dniprova Çayka təbiətinin həyat ritmində "əbədi harmoniya" axtarıb.

Yazıçının təbiətə münasibətində fərdiyyətçiliyin, estetikanın bariz izləri vardır. Dniprova Çaykanın poeziyası Ukraynanın milli motivlərini özündə cəmləşdirib. Bədii formada Dniprova Çayka poeziyası müəyyən dərəcədə simvolizmi gözləyir.

Vasilevska 65 yaşında Hermanivkada vəfat edib.

Əsərlərinin toplusu 1929-cu ildə, digəri isə 1931-ci ildə nəşr edilmişdir. Onun əsəri *In the Dark of the Night* 1998-ci ildə ingilis dilinə tərcümə edilib.

Onun təsviri olan xatirə sikkəsi 2011-ci ildə anadan olmasının 150 illiyi münasibətilə Ukraynada dövriyyəyə buraxılıb.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Ефремов Сергій, Історія українського письменства, Київ, Видавництво «Вік», 1917.
* Покальчук, Дніпрова Чайка, «Ж. т. й рев.», 1928, Т. 7—8.
Moronidae

**Moronidae** — "Percomorph" balıqlarına aid bir fəsilədir və "Moroniformes" dəstəsinə daxildir. Bu balıqlar Şimali Amerikanın şirin sularında və Şimali Atlantik okeanının sahilyanı sularında yayılmışdır.

## Taksonomiya

"Moronidae" fəsiləsi ilk dəfə 1896-cı ildə amerikalı ixtioloqlar David Star Cordan və Barton Uorren Evermann tərəfindən təklif edilmişdir. "Fishes of the World" kitabının 5-ci nəşri bu ailəni "Moroniformes" dəstəsinə, "Ephippidae" və "Drepaneidae" fəsilələri ilə birlikdə təsnif edir. Digər mənbələr "Ephippidae" və "Drepaneidae" fəsilələrini "Ephippiformes" dəstəsinə daxil edir və Moronidae fəsiləsini "Eupercaria" seriyasında qeyri-müəyyən statusda təsnif edir. Bundan əlavə, bəzi mütəxəssislər bütün üç fəsiləni "Fishes of the World" kitabındakı "Moroniformes" konsepsiyasına əsaslanaraq "Acanthuriformes" dəstəsinə daxil edirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Heydər Əliyev parkı (Lənkəran)

**Heydər Əliyev parkı** və ya **Heydər Əliyev Xatirə Parkı —** Azərbaycan Respublikasının Lənkəran şəhərində yerləşən Ümummilli lider Heydər Əliyevin adını daşıyan şəhər parkı. Lənkəran şəhərinin sahəsinə görə ən böyük parkı hesab olunur.

## Tarixi
Parkın əsası Sovet dövründə qoyulmuşdur və o zamanlar Zabitlər parkı və ya yerli sakinlər tərəfindən “Dosa” adı ilə tanınırdı. Lənkəran şəhərinin əsas ictimai istirahət yerlərindən biri kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1993-cü ilin avqustunda parkda Ulu Öndər Heydər Əliyevin çağırışı ilə ölkənin ərazi bütövlüyünü və dövlətçiliyini müdafiə edən minlərlə insanın iştirak etdiyi kütləvi mitinq keçirilmişdir.  Bu mitinq, həmin ilin iyun ayında Əlikram Hümmətovun rəhbərliyi ilə elan edilmiş qondarma Talış-Muğan Muxtar Respublikasına qarşı xalqın etirazını ifadə edirdi. Mitinq zamanı separatçı qüvvələr tərəfindən dinc nümayişçilərə atəş açılmış, nəticədə Sultanağa Bayramov, Etibar Əliyev və Paşa Təhməzov şəhid olmuşdur. Hadisələrdən sonra qondarma rejim devrilmiş, Lənkəranda və digər ərazilərdə əminamanlıq bərqərar olmuş və şəhid olmuş şəxslərə Ümummilli lider Heydər Əliyevin sərəncamı ilə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı fəxri adı verilmiş, xatirələri əbədiləşdirilmişdir.

2000-ci illərin əvvəllərindən etibarən parkda əsaslı yenidənqurma işlərinə başlanılmış, ərazisi genişləndirilmiş və müasir infrastruktur yaradılmışdır. 2006-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva parkı ziyarət etmiş, burada görülən abadlıq işləri ilə tanış olmuşlar.

## Tərkibi
Parkın ərazisində aşağıdakı əsas obyektlər yerləşir:

***Heydər Əliyev Mərkəzi*** – Ulu öndər Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətinə həsr olunmuş mədəniyyət və informasiya mərkəzi;

***M.Ə.Rəsulzadə adına Gənclər Mərkəzi*** – Gənclərin maarifləndirilməsi və inkişafı üçün fəaliyyət göstərən ictimai məkan;

***Heydər Əliyev Meydanı*** – Parkın mərkəzində yerləşən geniş meydan;

***İkinci Dünya müharibəsi memorialı*** – Faşizmə qarşı mübarizədə həlak olmuş lənkəranlıların xatirəsinə ucaldılmış abidə.

Bundan əlavə, parkda fəvvarələr, müasir işıqlandırma sistemi, gəzinti yolları, oturacaqlar və yaşıllıq sahələri mövcuddur.

## Həmçinin bax
● Lənkəran şəhəri

● Ümummilli lider Heydər Əliyev

● Heydər Əliyev mərkəzləri

## İstinadlar

# http://lenkeran-ih.gov.az/az/photo/heyder-eliyev-xatire-parki.html
# https://azertag.az/xeber/lenkeran_seherinde_heyder_eliyev_parki_ile_tanisliq-352855
Bovichtidae

**Bovichtidae** — həmçinin "mülayim buz balıqları" və ya "tikan balıqları" olaraq adlandırılan, "Perciformes" dəstəsinin "Notothenioidei" yarımdəstəsinə daxil olan dəniz şüaüzgəcli balıqlar fəsiləsidir. Bu balıqlar Avstraliya, Yeni Zelandiya və Cənubi Amerikanın sahil sularında yayılmışdır.

## Nəsillər

Hazırda bu fəsiləyə aid üç nəsil mövcuddur. Daha əvvəl bu ailəyə daxil olan "Pseudaphritis" nəsli indi öz fəsiləsinə, yəni "Pseudaphritidae"-yə aid edilmişdir.
* "Bovichtus" (Valenciennes, 1832)
* "Cottoperca" (Steindachner, 1875)
* "Halaphritis" (Last, Balushkin & Hutchins, 2002)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
MAFFT

**MAFFT (Multiple Alignment using Fast Fourier Transform)** — çoxlu bioloji ardıcıllıqların uyğunlaşdırılması üçün nəzərdə tutulmuş sürətli və dəqiq bir alqoritm.

## Tarix
İlk dəfə 2002-ci ildə Kazutaka Katoh və həmkarları tərəfindən hazırlanmışdır və zamanla təkmilləşdirilərək geniş istifadə edilən bioinformatik alətlərdən birinə çevrilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Polynemidae

**Polynemidae** — bədəni gümüşü-boz rəngdə olan kambalakimi balıq fəsiləsinə aiddir. Dünyanın tropik və subtropik sularında geniş yayılmış bu fəsiləyə səkkiz cins və təxminən 40 növ daxildir. Müxtəlif bölgələrdə "threadfin" olaraq tanınan, lakin əslində fərqli bir fəsiləyə aid olan "Alectis indicus" növü isə Hind ipbalığı (Carangidae fəsiləsi) adlanır.

## Yayılması və yaşayış mühiti

"Polynemidae" açıq və dayaz sularda, xüsusilə palçıqlı, qumlu və ya lil örtüklü diblərdə rast gəlinir; riflərdə demək olar ki, olmurlar. Onların döş şüalarının toxunma funksiyasını yerinə yetirdiyi və yerdəki çöküntülər arasında qida tapmağa kömək etdiyi düşünülür. "Euryhaline" (geniş duzluluq səviyyələrinə dözümlü) xüsusiyyətə malik olan bu balıqlar mənsəblərə, hətta çaylara qədər daxil ola bilirlər. Onlar əsasən xərçəngkimilər və kiçik balıqlarla qidalanırlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Latridae

**Latridae** — Adətən "trumpeters" (trompetçilər) adlanan, Cənub yarımkürəsində mülayim dənizlərdə tapılan dəniz şüaüzgəcli balıqlar fəsiləsi.

## Taksonomiya

"Latridae" fəsiləsi "Cirrhitoidea" üst fəsiləsi daxilində təsnif edilir və "Perciformes" dəstəsinin "Percoidei" yarımdəstəsinə aiddir. Molekulyar tədqiqatlar göstərir ki, "Cirrhitoidea" üst fəsiləsi "Centrarchiformes" dəstəsinə daxil ola bilər, lakin "Cirrhitoidea"-nın monofiletik qrup olduğu təsdiqlənmişdir. "Fishes of the World"-in 5-ci nəşri "Centrarchiformes" dəstəsini tanımır və "Cirrhitoidea"-nı "Perciformes" dəstəsində saxlayır. Bu ailə ənənəvi olaraq üç cinsə bölünür, lakin müəlliflər qeyd edirlər ki, Cirrhitoidea daxilindəki bütün taksonların əlaqələrini aydınlaşdırmaq üçün əlavə tədqiqatlar lazımdır. "Latridae" fəsiləsi ilk dəfə 1862-ci ildə Teodor Nikolas Gill tərəfindən formal şəkildə təsvir edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Gulosus aristotelis

**Gulosus aristotelis** —  Avropa qarabatdağı və ya adi qarabatdaq. Qarabatdaqlar fəsiləsinə aid bir quş növü.

## Taksonomiya
Avropa qarabatdağı əvvəllər "Phalacrocorax" cinsinə daxil edilsə də, 2014-cü ildə aparılan bir araşdırma göstərdi ki, bu növ "Phalacrocorax" və "Urile" cinslərindən daha çox fərqlənir və "Nannopterum" və "Leucocarbo" cinslərindən əvvəl ayrılmışdır.  Buna görə də, "Gulosus" adlı yeni cinsə daxil edilmişdir. "Gulosus" cinsinin "Nannopterum-Leucocarbo" qrupundan 9-11,2 milyon il əvvəl ayrıldığı düşünülür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Chasiempis sandwichensis

**Chasiempis sandwichensis** (*Havay elepayosu*) — Böyük Havay adasında tapılan bir monarx milçəkqapan quşu. 2010-cu ilə qədər bütün üç elepaio növü – "Kauaʻi" elepayosu ("Chasiempis sclateri"), "Oʻahu" elepayosu ("Chasiempis ibidis") və bu növ – eyni növ hesab edilirdi.

## Taksonomiya

"Chasiempis sandwichensis" ilk dəfə 1789-cu ildə alman təbiətşünası İohann Fridrix Gmelin tərəfindən Karl Linneyin "Systema Naturae" əsərinin yenilənmiş və genişləndirilmiş nəşrində təsvir edilmişdir. Gmelin bu quşu milçəkqapanlar cinsi olan "Muscicapa" cinsinə daxil etmiş və "Muscicapa sandwichensis" binominal adını təqdim etmişdir. Gmelin təsvirini 1783-cü ildə ingilis ornitoloq Con Latamın "A General Synopsis of Birds" kitabında təsvir etdiyi "Sandviç milçəkqapanı" əsasında hazırlamışdır. Latam, təbiətşünas Cozef Benksin kolleksiyasındakı Sandviç adalarından (indiki Havay adaları) olan bir nümunəni araşdırmışdır. Bu nümunə, Ceyms Kukun Sakit okeana üçüncü səyahəti zamanı 17 yanvar – 22 fevral 1779-cu il tarixlərində Havay adasının Kealakekua Körfəzi yaxınlığında toplanmışdır. Hazırda Havay elepayosu, 1847-ci ildə alman ornitoloqu Jan Kabanis tərəfindən təqdim edilmiş "Chasiempis" cinsinə daxildir. Bu növ əvvəllər "Kauaʻi" elepayosu ("Chasiempis sclateri") və "Oʻahu" elepayosu ("Chasiempis ibidis") ilə eyni növ hesab edilirdi. Cinsin adı qədim yunan dilində "khaskō" (açmaq) və "empis" (ağcaqanad) sözlərindən götürülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Asio madagascariensis

**Asio madagascariensis** (Madaqaskar bayquşu) — həmçinin *"Madaqaskar uzunqulaq bayquşu"* kimi tanınan Madaqaskara xas olan orta ölçülü bayquş növü. Bəzən *"Asio otus"* adlı uzunqulaq bayquşu ilə eyni növ hesab edilir.

## Təsvir
"Madaqaskar bayquşu", holarktik uzunqulaq bayquşuna bənzəyir. O, uzununa oturur və istirahət edərkən qulaq tükləri nəzərə çarpır. Tükləri əsasən qəhvəyi olub, tünd zolaq və zəncirlərlə bəzədilib. Bu bayquşun parlaq narıncı gözləri mövcuddur. Yetkinlər üst hissədə qəhvəyi, xüsusən də omba bölgəsində sarımtıl rənglə qarışıqdır. Üzünə düz tünd sarımtıl çalarlar daxildir, gözlərin ətrafında, üz diskinin kənarında və qulaq tüklərində isə tünd qəhvəyi rəngdə tüklər var. Alt hissələri açıq qəhvəyi, tünd qəhvəyi zolaqlarla bəzədilib və bu zolaqlar vent bölgəsinə yaxınlaşdıqca getdikcə azalır. Cavan quşlar ağ tüklərlə örtülüdür və bununla yanaşı, qara üz diski və tünd qəhvəyi qanadları ilə fərqlənir. Bu bayquş 40–50 sm uzunluğunda olur və beləliklə Madaqaskardakı ən böyük bayquşdur. Dişi quşlar erkəkdən daha iri olur.
Daha çox "hoo" kimi səslər də çıxarır və bəziləri bunu "ulooh" olaraq təsvir edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
I Robert (Parma hersoqu)

**I Robert** (; ) — son Parma və Piaçensa hersoqu.

## Həyatı
1848-ci ildə Florensiyada dünyaya gəldi. Atası Parma və Piaçensa hersoqu II Karlın varisi Burbon-Parmalı Karl, anası isə Berri hersoqu Karl Ferdinandın qızı Artualı Luizadır. Atasının 1849-cu ildə Parma taxt-tacına sahiblənməsiylə, hələ 1 yaşında ikən Parma taxt-tacının varisi oldu. Ancaq atasının sui-qəsd nəticəsində öldürülməsinin ardından hələ 6 yaşında ikən taxta çıxarıldı. Yaşının az olması səbəbilə anası naibə olaraq dövlət idarəsini əlinə aldı. Cəmi 5 il davam edən səltənəti, İtaliyanın birləşdirilməsi çərçivəsində sonlandı. Belə ki, Parma hersoqluğu rəsmi şəkildə ləğv edildi və yeni yaradılan Birləşmiş İtaliya dövlətinə ilhaq olundu.

Taxtını itirməsinə baxmayaraq, Robert və ailəsinin külli miqdarda şəxsi sərvəti vardı. Bu sərvətlə qalan həyatını müxtəlif Avropa saraylarını gəzərək yaşadı. 16 noyabr 1907-ci ildə Viareccoda vəfat etdi. Ölümündən 4 ay sonra, dul xanımı İnfanta Mariya Antoniya onun ilk evliliyindən doğulan 6 uşağını ciddi əqli problemləri olduğu üçün mirasdan məhrum etdi.

## Ailəsi
5 aprel 1869-cu ildə Romada sürgündə ikən İki Siciliya kralı II Ferdinandın qızlarından Mariya Pia ilə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan 12 övladı olsa da, bunlar üçü körpə ikən öldü. Digər dördü isə əqli xəstə idi. İlk xanımı 1882-ci ildə son övladının doğuşunda vəfat etdi.

* Mariya Luiza, Bolqarıstan knyaginyası
* Ferdinand (1871)
* Luiza Mariya (1872-1943), əqli xəstə idi.
* Henri, Parma hersoqu
* Mariya İmmakolata (1874-1914), əqli xəstə idi.
* Jozef, Parma hersoqu
* Mariya Tereza (1876-1959), əqli xəstə idi.
* Mariya Pia (1877-1915), əqli xəstə idi.
* Beatrisa (1879-1946)
* Elyas, Parma hersoqu
* Mariya Anastasiya (1881)
* Avqusto (1882)

15 oktyabr 1884-cü ildə Portuqaliya kralı I Miquelin qızlarından İnfanta Mariya Antoniya ilə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan da 12 övladı dünyaya gəldi.

* Mariya Adelayd (1885-1959), Benedikt rahibəsi
* Sikstus (1886-1934)
* Xavier, Parma hersoqu
* Françeska (1890-1978), Benedikt rahibəsi
* Zita, Avstriya imperatriçası
* Feliks, Böyük Lüksemburq hersoqu
* Rene (1894-1962), şahzadə
* Mariya Antoniya (1895-1977), Benedikt rahibəsi
* İzabella (1898-1984)
* Luici (1899-1967), şahzadə
* Henretta (1903-1987)
* Qaytana (1905-1958), şahzadə

## Qalereya

Fayl:Empress Zita with her parents and siblings.jpg|Ailə üzvləriylə birlikdə, 1906-cı il. (Soldan sağa: I sırada qızı İmmakolata, qızı Antoniya, qızı İzabella, özü, qızı Henretta, oğlu Luici, oğlu Qaytano, xanımı Mariya Anoniya, oğlu Rene, qızı Zita; soldan sağa: II sırada qızı Françeska, qızı Pia, qızı Luiza, qızı Adelayd, qızı Tereza, oğlu Jozef, oğlu Xavier, oğlu Henri, oğlu Sikstus, oğlu Feliks)


## İstinadlar
Artualı Luiza (Parma hersoginyası)

**Artualı Luiza** (; ) — Berri hersoqu Karl Ferdinandın qızı, Parma hersoginyası.

## Həyatı
1819-cu ildə Yelisey sarayında dünyaya gəldi. Atası Fransa kralı X Karlın oğlu Berri hersoqu Karl Ferdinand, anası isə İki Siciliya kralı I Fransiskin qızı Siciliyalı Mariya Karolinadır. Hələ körpə ikən atası sui-qəsd nəticəsində öldürüldü. Babası X Karlın taxtdan endirilməsinin ardından onunla birlikdə İngiltərəyə sürgünə göndərildi. Uşaqlıq illəri, atasının ölümündən sonra doğulan qardaşı Henriylə birlikdə anasının himayəsi altında keçdi. Ancaq daha sonra anası vətəni Siciliyaya qayıtdı və Luiza əmisi arvadı Anqulem hersoginyası Mariya Terezanın himayəsinə verildi.

1832-ci ildə ailə Avstriya imperatoru I Fransiskin təklifiylə Praqaya köçdü. Babasının sürgündə vəfatından sonra anası övladlarını geri istəsə də, ala bilmədi. Luiza və qardaşı əmisi arvadı Anqulem hersoginyası Mariya Terezaya çox bağlı idi. Onunla bağlı bir çox evlilik təklifi də məhz hamisi tərəfindən geri çevrildi. Nəhayət, 10 noyabr 1845-ci ildə Vyana yaxınlığında  Parma və Piaçensa hersoqu II Karlın varisi Burbon-Parmalı Karlla evləndirildi. Cütlüyün bu nigahdan 4 övladı dünyaya gəldi.

* Marqarita, İspaniya taxt-tacının Karlist kraliçası
* I Robert, Parma hersoqu
* Alis
* Henri, Bardi qrafı (1851-1905)

Çox keçmədən Sardiniya kralı Çarlz Albertin dəstəyiylə Parmada inqilab baş tutdu. Qaynatası qaçmaq istərkən ələ keçirildi və bir neçə ay Milanda həbs tutuldu. Əri vəliəhd Karl isə ailəsiylə birlikdə öncə Maltaya, ardından İngiltərəyə sığındı. 5 aprel 1849-cu ildə qaynatası Avstriya ordusunun yardımıyla Parmada hakimiyyətini bərpa etsə də, vəliəhd Karl İngiltərədən ayrılmadı.

17 may 1849-cu ildə qaynatasının taxtdan çəkilməsi və ərinin taxta çıxmasıyla Parma hersoginyası oldu. Buna baxmayaraq əri III Karl təbəəsi tərəfindən sevilmədi. Nəticədə 26 mart 1854-cü ildə sui-qəsd nəticəsində ağır yaralandı. Aldığı bıçaq yarası səbəbilə ertəsi gün - 27 mart 1854-cü ildə vəfat etdi.

Ərinin ölümünün ardından 6 yaşlı oğlu I Robert taxta çıxarıldı. Azyaşlı olması səbəbilə, Artualı Luiza oğlunun naibəsi kimi dövlət idarəsini ələ aldı. Cəmi 5 il davam edən səltənəti, İtaliyanın birləşdirilməsi çərçivəsində sonlandı. Belə ki, Parma hersoqluğu rəsmi şəkildə ləğv edildi və yeni yaradılan Birləşmiş İtaliya dövlətinə ilhaq olundu.

Qalan həyatını övladlarıyla birlikdə sürgündə yaşayan Artualı Luiza 1 fevral 1864-cü ildə Venesiyada vəfat etdi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Jean-Charles Volkmann, *Généalogies des rois et des princes*, Éditions Jean-Paul Gisserot, 1998
* Daniel de Montplaisir, *Le comte de Chambord, dernier roi de France*, Éditions Perrin, 2008

### İstinadlar
Omelyan Nijankovski

**Omelyan Petroviç Nijankovski** və ya *Yemelyan Nijankovski* (; ) — ukraynalı bəstəkar, siyasi və mədəni xadim, müəllim və ictimai təşkilatçı. O, Qərbi Ukrayna Xalq Respublikasının (ZUNR) təşəkkülündə və idarəetməsində fəal iştirak etmiş, həmçinin təhsil və mədəniyyət sahəsində mühüm töhfələr vermişdir.

## Bioqrafiyası
Omelyan Nijankovski 1863-cü ildə Roqatin şəhərində, o zaman Avstriya-Macarıstan imperiyasının tərkibində yerləşən Qərbi Ukrayna ərazisində anadan olmuşdur. O, klassik təhsil alaraq müəllim ixtisası üzrə çalışmağa başlamışdır. XIX əsrin sonları – XX əsrin əvvəllərində Ukrayna milli oyanış hərəkatında fəal iştirak edən Nijankovski müxtəlif maarif və mədəni təşkilatlarda çalışmışdır. O, müəllim kimi çalışmaqla yanaşı, yerli özünüidarəetmədə və ukraynalıların hüquqlarını müdafiə edən siyasi qurumlarda təmsil olunmuşdur.

1918-ci ildə Avstriya-Macarıstanın süqutundan sonra yaranan Qərbi Ukrayna Xalq Respublikasının qurucuları arasında olmuş və onun inzibati strukturunun formalaşmasında iştirak etmişdir.

Omelyan Nijankovski 1919-cu ildə Stanislaviv şəhərində (indiki İvano-Frankovsk) vəfat etmişdir.

Nijankovskinin adı ZUNR-in qurucularından biri kimi Ukrayna tarixinə daxil olmuşdur. Onun fəaliyyəti təhsil və milli şüurun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.

## Həmçinin bax
* Qərbi Ukrayna Xalq Respublikası
* Ukrayna milli hərəkatı
* Avstriya-Macarıstan imperiyası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Северина Нижанківська / Газета ''Галицька Зоря''.— Дрогобич .
* Encyclopedia of Ukraine (EN)
Siciliyalı Mariya Pia (Parma hersoginyası)

**Siciliyalı Mariya Pia** (; ) — İki Siciliya kralı II Ferdinandın qızı, Parma hersoginyası.

1849-cu ildə Latina əyalətinə bağlı Qaytada dünyaya gəldi. Atası İki Siciliya kralı II Ferdinand, anası isə Müqəddəs Roma imperatoru II Leopoldun nəvəsi Mariya Terezadır. 5 aprel 1869-cu ildə, sürgün edilmiş Parma hersoqu I Robertlə evləndirildi. Cütlüyün 12 övladı olsa da, onlardan altısı əqli xəstə idi. Üçü isə körpə ikən vəfat etmişdi.

* Mariya Luiza, Bolqarıstan şahzadəsi
* Ferdinand (1871)
* Luiza Mariya (1872-1943), əqli xəstə idi.
* Henri, Parma hersoqu, əqli xəstə idi.
* Mariya İmmakolata (1874-1914), əqli xəstə idi.
* Jozef, Parma hersoqu, əqli xəstə idi.
* Mariya Tereza (1876-1959), əqli xəstə idi.
* Mariya Pia (1877-1915), əqli xəstə idi.
* Beatrisa (1879-1946)
* Elyas, Parma hersoqu
* Mariya Anastasiya (1881)
* Avqusto (1882)

Son övladını dünyaya gətirərkən vəfat edən Mariya Pia Viarecco yaxınlığına dəfn olundu.

## Qalereya

Fayl:Maria Immaculata, Maria Pia, Maria Luisa, Maria Annunziata.jpg|Bacılarıyla birlikdə, 1862-ci il. (Soldan sağa: Mariya Pia, Mariya İmmakolata, Mariya Luiza və Mariya Annunsiyata )
Fayl:Robert and Maria Pia wedding portrait – unframed.jpg|Toy mərasimi, 1869-cu il
Fayl:Maria Pia and Elias I.jpg|Oğlu Şahzadə Elyasla birlikdə, 1881-ci il


## İstinadlar
Roqatin

*Roqatin*' () — Ukraynanın İvano-Frankovsk vilayətində yerləşən qədim şəhər. Tarixən Qalisiya bölgəsinə daxil olan Roqatin Ukrayna mədəniyyəti, dini və ticarət tarixində mühüm rol oynamışdır. Şəhər Qnila Lipa çayı sahilində yerləşir.

## Tarixi
Roqatin ilk dəfə 1184-cü ildə salnamələrdə xatırlanır. Əfsanəyə görə, şəhərin adı knyaz qızı Roxsolana ilə bağlıdır. Orta əsrlərdə Roqatin Qalisiya–Volın knyazlığı, daha sonra isə Polşa–Litva Birliyi və Avstriya-Macarıstan imperiyasının tərkibində olmuşdur. XVI–XVIII əsrlərdə şəhər mədəni və dini mərkəz kimi tanınmış, burada məktəblər, kilsələr və sənətkarlıq mərkəzləri fəaliyyət göstərmişdir.

XIX əsrdə şəhər Avstriya-Macarıstan imperiyasının tərkibində idi. 1919–1939-cu illərdə Roqatin İkinci Polşa Respublikasının tərkibində qalmış, 1939-cu ildən isə Sovet İttifaqına birləşdirilmişdir.

## Mədəniyyət və memarlıq
Roqatində bir neçə tarixi abidə və dini tikili qorunub saxlanılmışdır. Onların arasında ən məşhuru Roqatin Müqəddəs Ruh kilsəsidir. Bu kilsə UNESCO-nun Ümumdünya İrsi Siyahısına daxil edilmiş və XVI əsrə aiddir.

Şəhər həmçinin Roksolananın (Hürrem Sultan) doğma yeri kimi tanınır – bu da Roqatinə geniş tanınma qazandırmışdır.

## Əhalisi
Son rəsmi məlumatlara görə, Roqatində 7,580 nəfər yaşayır. Əhalinin əksəriyyəti ukraynalılardan ibarətdir, lakin tarixən burada polyaklar, ermənilər və yəhudilər də yaşamışdır.

## İqtisadiyyat və nəqliyyat
Roqatin regional ticarət mərkəzi kimi fəaliyyət göstərir. Burada kiçik sənaye müəssisələri, məktəblər, kitabxanalar və mədəniyyət mərkəzləri fəaliyyət göstərir.

Şəhər avtomobil yolları vasitəsilə İvano-Frankovsk, Lvov və digər şəhərlərlə birləşir.

## Tanınmış şəxslər
* Roksolana (Hürrem Sultan) —  I Süleymanın xanımı.
* Omelyan Nijankovski — ukraynalı siyasətçi, bəstəkar və maarifçi.
* Yulian Voronoviç — dini xadim, yepiskop.

## Qalereya

File:Рогатин - Церква Різдва Пресвятої Богородиці.jpg|Ukrayna Katolik kilsəsi 
File:Рогатин - Святодухівська церква (дер.).jpg|Müqəddəs Ruh kilsəsi
File:Rohatyn 001.JPG|
File:Рогатин .Церква Св. Миколая.JPG|Müqəddəs Nikolas kilsəsi 
File:Jewish musicians of Rohatyn (west Ukraine).jpg|


## İstinadlar
Qnila Lipa

**Qnila Lipa** (,  mənası: "Çürük əzgil") — Ukraynanın Lvov və İvano-Frankovsk vilayətindən axan çay. O, Dnestr çayının sağ qolu olub, ümumi uzunluğu təxminən 89 kilometr, hövzə sahəsi isə 1,160 km² təşkil edir.

## Coğrafiyası
Qnila Lipa çayı Lvov vilayətinin Ravno kəndi yaxınlığında başlayır və İvano-Frankovsk vilayətində yerləşən Nijniv kəndi yaxınlığında Dnestr çayına tökülür. Çay əsasən meşəlik və dağətəyi ərazilərdən keçir, kənd təsərrüfatı üçün əhəmiyyətlidir və ətraf kəndləri su ilə təmin edir. Qnila Lipa çayı boyunca bir neçə şəhər və kənd yerləşir. Ən əhəmiyyətlisi Roqatin şəhəridir.

## Tarixi əhəmiyyəti
Qnila Lipa çayı tarixdə bir neçə dəfə hərbi əməliyyatlar baş vermişdir. Xüsusilə I Dünya müharibəsi zamanı Qnila Lipa döyüşü burada baş vermişdir. Bu döyüş Avstriya-Macarıstan və Rusiya imperiyası qüvvələri arasında baş vermiş və regionun hərbi tarixində mühüm rol oynamışdır.

## Ətraf mühit
Çay və onun ətrafındakı ərazi zəngin bioloji müxtəlifliyə malikdir. Çayın bəzi hissələri balıqçılıq və istirahət məqsədilə istifadə olunur. Son illərdə suyun səviyyəsində dəyişikliklər və çirklənmə müşahidə olunsa da, yerli icmalar və ekoloji qruplar çayın qorunması üçün təşəbbüslər göstərirlər.

## Həmçinin bax
* Dnestr
* Roqatin
* Qnila Lipa döyüşü

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Encyclopedia of Ukraine – Hnyla Lypa River
* Hnyla Lypa at the Ukrainian Soviet Encyclopedia
* Kahalo, O. *[http://esu.com.ua/search_articles.php?id=30671 Hnyla Lypa].* Encyclopedia of Modern Ukraine.
Burbon-Parmalı Mariya Luiza (Bolqarıstan knyaginyası)

**Burbon-Parmalı Mariya Luiza** (; ; ) — Parma hersoqu I Robertin qızı, Bolqarıstan knyaginyası.

1870-ci ildə Romada anadan olub. Atası Parmanın sonuncu hakim hersoqu I Robert, anası isə İki Siciliya kralı II Ferdinandın qızı Siciliyalı Mariya Piadır. Hələ 12 yaşında ikən anası doğuş zamanı vəfat etdi və Mariya Luiza Biarrits və İsveçrədə mürəbbiyələrin himayəsində böyüyüb. 5 dildə sərbəst danışa bilən Mariya Luiza rəsm və musiqi dərsləri aldı.

20 aprel 1893-cü ildə Lukkada Bolqarıstan knyazı I Ferdinandla evləndirildi. Cütlüyün bu nigahdan 4 övladı dünyaya gəldi.

* III Boris, Bolqarıstan çarı
* Kiril, Preslav şahzadəsi
* Evdokiya (1898-1985)
* Nadejda (1899-1958)

Rusiya imperatoru ilə müttəfiq olan əri I Ferdinandın istəyilə böyük oğlu və varisi Boris pravoslav ayiniylə vəftiz edildi. Buna etiraz edən Mariya Luiza həmin gün Sofiyanı tərk edərək Fransanın Bolyö-sür-Mer kommunasına gedib və yalnız 1896-cı ilin mayında ölkəyə qayıtdı. 1897-ci ilin mayında baş tutan Kraliça Viktoriyanın brilyant yubileyi münasibətilə Londona gedən ərini müşayiət etdi. 1898-ci ilin iyulunda əri I Ferdinand və böyük oğlu Borislə birlikdə Rusiya imperatoru II Nikolayın dəvətiylə Sankt-Peterburqa səyahət etdi.

Ancaq ard-arda uşaq dünyaya gətirməsi zəif olan səhhətini daha da ağırlaşdırdı. Ağciyər iltihabına yoluxan Mariya Luiza son övladını dünyaya gətirdikdən bir gün sonra Sofiyada vəfat etdi. Cənazəsi Plovdivdəki katolik kafedralına dəfn olundu.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Aronson, T. (1986) *Crowns in conflict: the triumph and the tragedy of European monarchy, 1910–1918*, John Murray Publishers, London; 
* Constant, S. (1979) *Foxy Ferdinand, 1861–1948, Tsar of Bulgaria*, Sidgwick and Jackson, London; 
* 

### İstinadlar
Portuqaliyalı Mariya Antoniya (Parma hersoginyası)

**Portuqaliyalı Mariya Antoniya** (; ) — Portuqaliya kralı I Miquelin qızı, Parma hersoginyası.

1862-ci ildə Badendə dünyaya gəldi. Atası sürgün edilmiş Portuqaliya kralı I Miquel, anası isə Lövenşteynli Adelayddır. Hələ 4 yaşında atası vəfat etdi.

15 oktyabr 1884-cü ildə, sürgün edilmiş Parma hersoqu I Robertlə evləndirildi. Cütlüyün bu nigahdan da 12 övladı dünyaya gəldi.

* Mariya Adelayd (1885-1959), Benedikt rahibəsi
* Sikstus (1886-1934)
* Xavier, Parma hersoqu
* Françeska (1890-1978), Benedikt rahibəsi
* Zita, Avstriya imperatriçası
* Feliks, Böyük Lüksemburq hersoqu
* Rene (1894-1962), şahzadə
* Mariya Antoniya (1895-1977), Benedikt rahibəsi
* İzabella (1898-1984)
* Luici (1899-1967), şahzadə
* Henretta (1903-1987)
* Qaytana (1905-1958), şahzadə

Ərinin 1907-ci ildə ölməsinin ardından sürgündə qızı Zitayla, İkinci Dünya müharibəsinin ardından isə Lüksemburqdakı oğluyla birlikdə yaşadı. 1959-cu ildə orada vəfat etdi.

## Qalereya

Fayl:Antoniaduchessparma.jpeg|Mariya Antoniya Braqanza, 1906-cı il


## İstinadlar
Prunus intermedia

*  — Prunus amygdalus bitki növünün sinonimi.
*  — Prunus fruticosa bitki növünün sinonimi.
Burbon-Parmalı Zita (Avstriya imperatriçası)

**Burbon-Parmalı Zita** (; ; ) — Parma hersoqu I Robertin qızı, Avstriya imperatriçası. Roma papası XVI Benedikt tərəfindən 2009-cu ildə Tanrının xidmətkarı ünvanı ilə təltif edilib.

1892-ci ildə Viareccoda dünyaya gəldi. Atası Parmanın sonuncu hakim hersoqu I Robert, anası isə Portuqaliya kralı I Miquelin qızı İnfanta Mariya Antoniyadır.

21 oktyabr 1911-ci ildə Vyana yaxınlığında Avstriya hersoqu Karlla evləndirildi. 11 il davam edən evlilikləri boyunca 8 övladı dünyaya gəldi.

* Otto fon Habsburq
* Adelayd
* Robert (1915-1996)
* Feliks (1916-2011)
* Karl Lüdviq (1918-2007)
* Rudolf (1919-2010)
* Şarlotta (1921-1989)
* Elizabet (1922-1993)

1914-cü ildə əmisinin öldürülməsindən sonra Avstriya taxt-tacının varisi olan əri Karl, yaşlı imperatorun ölümü ilə 1916-cı ildə taxta çıxdı. Beləcə, Zita Avstriya imperatriçası və Macarıstan kraliçası oldu. Ancaq 1918-ci ildə Birinci Dünya müharibəsi sonlandı və Habsburqların taxtdan endirilməsi ilə nəticələndi. Ailəsiylə birlikdə İsveçrəyə sürgün edilən Zita qatı bir katolik idi. 29 yaşında dul qalmasının ardından bir daha evlənmədi və övladlarını böyütdü.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Bogle, James and Joanna. (1990).  *A Heart for Europe: The Lives of Emperor Charles and Empress Zita of Austria-Hungary*, Fowler Wright, 1990, 
* Brook-Shepherd, Gordon. (1991). *The Last Empress: The Life and Times of Zita of Austria-Hungary 1893–1989*. Harper-Collins. 
* Harding, Bertita. (1939). *Imperial Twilight: The Story of Karl and Zita of Hungary*. Bobbs-Merrill Company Publishers. ASIN: B000J0DDQO
*  Bernhard A. Macek: *Kaiser Karl I. Der letzte Kaiser Österreichs. Ein biografischer Bilderbogen*, Sutton Verlag, Erfurt 2012, 
* (in French) Debris, Cyrille. (2013). *Zita, Portrait intime d'une imperatrice*. Cerf, Paris, 2013, 

### İstinadlar
Qnila Lipa döyüşü

**Qnila Lipa döyüşü** (, ) — Birinci Dünya müharibəsi zamanı 26–30 avqust 1914-cü il tarixində Qalisiya bölgəsində, Qnila Lipaçayı yaxınlığında baş vermiş döyüş. Bu döyüş Rusiya imperiyası və Avstriya-Macarıstan imperiyası arasında baş vermişdir. Nəticədə Rusiya qüvvələri strateji qələbə qazanaraq Qalisiya ərazisinə irəliləmişdir.

## Tarixi
1914-cü ilin yayında Birinci Dünya müharibəsinin başlanması ilə Avropada genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar intensivləşmişdi. Qalisiya bölgəsi (müasir Ukrayna və Polşa ərazisi) Avstriya-Macarıstan və Rusiya imperiyaları arasında strateji cəhətdən önəmli sərhəd zonası idi. Hər iki tərəf bu ərazidə üstünlük qazanmaq və irəliləmək üçün mübarizə aparırdı. 

26 avqust 1914-cü ildə Rusiya ordusunun qoşunları Qnila Lipa çayı yaxınlığında Avstriya-Macarıstan qüvvələrinə qarşı hücuma keçdi. Döyüş bir neçə gün davam etdi və Rusiya qoşunları Avstriya-Macarıstan ordusunu geri oturtmağı bacardı. Rusiya qoşunlarının strateji planlaşdırması və say üstünlüyü döyüşün nəticəsini müəyyən etdi. 

Qnila Lipa döyüşü Rusiya qüvvələrinin qələbəsi ilə nəticələndi və bu qələbə Rusiyanın Qalisiya ərazisində irəliləməsinə imkan yaratdı. Döyüş Avstriya-Macarıstan ordusunun bölgədə mövqelərinin zəifləməsinə səbəb oldu və Birinci Dünya müharibəsinin şərq cəbhəsində əhəmiyyətli dönüş nöqtəsi oldu.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Prit Buttar, *Collision of Empires: The War on the Eastern Front in 1914*, Osprey Publishing, 2016.
* Norman Stone, *The Eastern Front 1914–1917*, Penguin Books, 1998.
* Evan Mawdsley, *The Russian Army and the First World War*, Cambridge University Press, 2005.
Feliks (Lüksemburq hersoqu)

**Burbon-Parmalı Feliks** (; ) — Parma hersoqu I Robertin oğlu, Böyük Lüksemburq hersoqu.

1893-cü ildə Avstriyada dünyaya gəldi. Atası Parmanın sonuncu hakim hersoqu I Robert, anası isə Portuqaliya kralı I Miquelin qızı İnfanta Mariya Antoniyadır. 6 noyabr 1919-cü ildə Lüksemburqda Böyük hersoginya Şarlotta ilə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan 5 övladı dünyaya gəldi.

* Jan, Böyük Lüksemburq hersoqu
* Elizabet (1922-2011)
* Mariya Adelayd (1924-2007)
* Mariya Qabriella (1925-2023)
* Karl (1927-1977)
* Alis (1929-2019)

İkinci Dünya Müharibəsi illərində ailəsiylə birlikdə faşist işğalından qaçdı və öncə Fransaya, ardından Portuqaliyaya qaçdı. Bir müddət burada yaşadıqdan sonra 10 iyul 1940-cı ildə Kanadaya köçdülər. Müharibənin ardından ailəsiylə birlikdə Lüksemburqa qayıdan Şahzadə Feliks 8 aprel 1970-ci ildə vəfat etdi.

## İstinadlar
Natalie (sayt)

– Yaponiya əyləncə xəbərləri saytı. 2007-ci ildə yaradılmışdır və "Natasha" şirkəti tərəfindən idarə olunur. Sayt Xulio İqlesiasın eyniadlı mahnısının şərəfinə adlandırılmışdır. "Natalie" Yaponiyanın aparıcı əyləncə xəbərləri saytlarından biridir.

## Tarixi
Məzmun tərtibatçısı "Natasha" 2005-ci ilin dekabrında yaradılmış, 2006-cı ilin fevralında məhdud şirkət olmuşdur. 1 fevral 2007-ci ildə "Natasha" öz xəbərlər saytı olan "Natalie"nı açmışdır. Sayt öz adını Xulio İqlesiasın "Nathalie" mahnısının adından götürmüşdür. Sayt musiqi xəbərlərinə həsr olunmuş və gündəlik xəbərləri çatdırmaq ideyası üzərinə açılmışdır. Sayt xəbərlərə şərh bildirmək və 30-a qədər sənətçi haqqında xəbərlər haqqında bildirişlər almaq istəyən istifadəçilər üçün qeydiyyatdan keçmə funksiyası əlavə etmişdir.

25 dekabr 2008-ci ildə manqa xəbərlərini çatdıran  altsaytı, 5 avqust 2009-cu ildə komediyaçı xəbərlərini çatdıran  açılmışdır.

1 avqust 2012-ci ildə mədəniyyət məhsullarının satışı ilə məşğul olan  istifadəyə verilmişdir. 23 mart 2015-ci ildə film xəbərlərini çatdıran  altsaytı, 2 fevral 2016-cı ildə teatr xəbərlərini çatdıran  altsaytı açılmışdır. 18 may 2011-ci ildə məzələr haqqında xəbərlər çatdıran  altsaytı açılsa da, həmin ilin 31 avqustunda bağlanmışdır.

## Menecment
"Natasha" şirkətinin qurucusu və təmsilçi direktoru Takuya Oyamadır. O, musiqi xəbərləri saytının baş redaktorudur. 2014-cü ildən etibarən "Natasha" "KDDI" şirkətinin tərkibinə daxildir.

## Qəbul
"IT Media News"a görə sayt musiqi haqqında ətraflı məlumat versə də, yazılar çox uzun olduğu üçün oxucular sadəcə məzmuna göz gəzdirməklə kifayətlənirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ''Natalie'' (əsas sayt)
Prunus serrulata f. albida

*  — Prunus speciosa bitki növünün sinonimi.
*  — Prunus sargentii bitki növünün sinonimi.
*  — Prunus serrulata bitki növünün sinonimi.
Prunus capricida

*  — Prunus buergeriana bitki növünün sinonimi.
*  — Prunus buergeriana bitki növünün sinonimi.
*  — Prunus undulata bitki növünün sinonimi.
Henri (Parma hersoqu)

**Burbon-Parmalı Henri** (; ) — titular Parma hersoqu və Burbon-Parma ailəsinin başçısı.

1873-cü ildə İsveçrədə dünyaya gəldi. Atası Parmanın sonuncu hakim hersoqu I Robert, anası isə İki Siciliya kralı II Ferdinandın qızı Siciliyalı Mariya Piadır. Hələ 9 yaşında ikən anası doğuş əsnasında vəfat etdi və çox keçmədən atası yenidən evləndi. Əqli xəstə idi. Atasının vəfatından sonra sürgündəki ailənin başçısı oldu və ailə mülklərinə sahibləndi. Ancaq əqli zəifliyi vardı və bu səbəblə, ögey anası İnfanta Mariya Antoniya 4 ay sonra hersoqun ilk evliliyindən doğulan 6 övladın mirasdan və dövlət idarəsindən məhrum edildiyini elan etdi. Sırf bu səbəblə, Şahzadə Elyas yaşca böyük qardaşına naib olaraq xidmət etməyə başladı.

1939-cu ildə Lukkada vəfat etdi. Əqli xəstə olduğu üçün heç vaxt evlənmədi və övladı olmadı.

## İstinadlar
Prunus pendula

*  — Prunus cerasus bitki növünün sinonimi.
*  — Prunus itosakura bitki növünün sinonimi.
*  — Prunus campanulata bitki növünün sinonimi.
*  — Prunus itosakura bitki növünün sinonimi.
II Robert (Parma hersoqu)

**II Robert** (; ) — titular Parma hersoqu və Burbon-Parma ailəsinin başçısı.

1909-cu ildə Badendə dünyaya gəldi. Atası titular Parma hersoqu Elyas, anası isə Avstriya hersoginyası Mariya Annadır. Atasının ölümündən sonra 1959-cu ildə titular Parma hersoqu oldu. 1974-cü ildə Vyanada vəfat etdi.

Heç vaxt evlənmədi və övlad sahibi olmadı.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 

### İstinadlar
Rəcəb Tayyib Ərdoğana verilən fəxri doktor dərəcələrinin siyahısı

**Rəcəb Tayyib Ərdoğana verilən fəxri doktor dərəcələri** məqaləsində — Türkiyənin 12-ci və hazırkı prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğana verilən fəxri doktor dərəcələrinin siyahısı təqdim olunub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Boz qaya şəlaləsi

**Boz qaya şəlaləsi** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonu ərazisində, Böyük Qoruq dağlarının şimal yamacında yerləşən təbii şəlalədir. Şəlalə 2025-ci ilin may ayında AMEA-nın Şəki Regional Elmi Mərkəzinin Ekoloji coğrafiya şöbəsinin əməkdaşı Elvin Qarayev tərəfindən qeydə alınmış  və elmi ictimaiyyətə təqdim edilmişdir.

## Haqqında

### Coğrafi mövqeyi
Şəlalə Şəki rayonunun Şin kəndindən hava xətti ilə təxminən 7.3 km şimal-şərqdə, dəniz səviyyəsindən 1590 metr yüksəklikdə yerləşir. Onun koordinatları 41°23′24″ N, 47°10′51″ E-dir. Şəlalə Bırkaş dərəsində, Salavat aşırımı ilə Böyük Qoruq dağları arasında yerləşən ərazidə yerləşir.

### Fiziki xüsusiyyətləri
Boz qaya şəlaləsinin hündürlüyü 18 metr, eni isə 1.05 metrdir. Şəlalənin yerləşdiyi ərazi boz qayalıq relyefə malik olduğu üçün tədqiqatçı Elvin Qarayev tərəfindən "Boz qaya şəlaləsi" adı verilmişdir. Ərazi həmçinin kanyonvari dərələrlə, 2500-2700 metr yüksəklikdə dağlarla və zəngin meşə landşaftı ilə əhatələnmişdir.

### Elmi tədqiqatlar
2025-ci ilin may ayının əvvəllərində aparılmış ekoloji monitorinq zamanı bölgədə çay yatağında gətirmə konuslarının həcminin artdığı və suyun səviyyəsinin yüksəldiyi qeydə alınmışdır. Boz qaya şəlaləsinin suyundan nümunələr götürülərək AMEA-nın Şəki REM laboratoriyalarında analiz edilmişdir. Su nümunəsinin temperaturu 18,9°C, pH göstəricisi isə 8.36 olaraq müəyyənləşdirilmişdir. 
## İstinadlar
United24

"**United24**" (, **) — Rusiya–Ukrayna müharibəsində Ukraynaya dəstək üçün vəsait toplamaq məqsədilə 5 may 2022-ci ildə fəaliyyətə başlayan və Ukrayna hökuməti tərəfindən idarə olunan platforma.

## Tarixi
3 may 2022-ci ildə Ukrayna Baş naziri Denis Şmıqal Ukraynaya dəstək üçün vəsait toplama platformasının tezliklə işə salınacağını elan etmişdir:

5 may 2022-ci ildə Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski "United24" təşəbbüsünün işə salındığını elan etmişdir. Təşəbbüsün ilk komponenti dövlətə dəstək üçün vəsait toplamaq üçün onlayn platformadır. Beynəlxalq donorlardan gələn vəsaitlər "United24" tərəfindən qəbul edilir. Toplanan vəsaitlər üç istiqamətdə bölüşdürülür: müdafiə və minalardan təmizləmə, humanitar və tibbi yardım, Ukraynanın yenidən qurulması.

Vəsaitlər Ukrayna Milli Bankının hesablarına köçürülür və müvafiq nazirliklərə — Müdafiə Nazirliyi, Səhiyyə Nazirliyi və İnfrastruktur Nazirliyinə yönəldilir. Platformadakı hesabatlar hər gün yenilənir.

ABŞ-də ianələrin vergi tutulmasından azad olması ilə bağlı suala cavab olaraq belə deyilir: "UNITED24 qeyri-hökumət təşkilatı deyil, lakin beynəlxalq QHT-lərlə əməkdaşlıq edə bilər. ABŞ-dəkı rəsmi tərəfdaşı 501(c)3 qeydiyyatlı qeyri-kommersiya təşkilatı olan "Ukraine House DC Foundation"dur (EIN 872080907). Tibbi Yardım və Ukraynanın Yenidən Qurulması üçün ianələr IRS qaydalarına uyğun olaraq tamamilə vergi tutulmasından azaddır".

"Şaxtyor" Futbol Klubu 2022-ci ilin avqustunda "Ukraynaya dəstək" təşəbbüsü çərçivəsində "United24" ilə tərəfdaşlıq etmişdir. Prezident Zelenski avqustda layihə səfirləri ilə görüşərək "United24" üçün yeni gənclər proqramının yaradılmasını müzakirə etmişdir.

2022-ci ilin iyulunda "United24" təşəbbüsün yaradılmasından bəri 166 milyon ABŞ dolları ianə topladığını elan etmişdir. 2023-cü ilin mayına qədər platforma 325 milyon ABŞ dollarından çox vəsait toplamışdı. 2023-cü ilin noyabrında "United24" ianələri yarım milyard ABŞ dollarına çatmışdır. 2024-cü ilin mayında ianələr 110 ölkədən 650 milyon dollara yüksəlmişdir. 2024-cü ilin dekabrında "United24" fəaliyyətə başladığından bəri ən yüksək aylıq ianə məbləğini — 160 milyon dollardan çox vəsait toplamışdır ki, bu da platformaya il ərzində edilən ianələrin yarısını təşkil etmişdir. 2025-ci ilin fevralında ianələr 1 milyard ABŞ dollarını keçmişdir.

## Səfirlər

## Yenidənqurma işləri və ianələr
2023-cü ilin oktyabrında "United24" Nikolayev vilayətində İnqults çayı üzərindəki on doqquzuncu körpünün yenidən qurulmasını tamamlamışdır. Bu körpü "AWT Bavaria" donorunun dəstəyi və Dövlət Xüsusi Nəqliyyat Xidmətinin hərbçilərinin iştirakı ilə inşa edilmişdir.

"United24" tibbi ləvazimatların alınmasını maliyyələşdirilmiş, o cümlədən 13 ədəd "Qurkha" zirehli təcili yardım maşını sifariş etmişdir.

Bundan başqa, 2023-cü ilin oktyabrında "United24" Kiyevdə 18 yaşayış binasının yenidən qurulması işlərini həyata keçirirdi və donorlara yenidənqurma işləri haqqında məlumat vermək üçün 3D modelləşdirmə sistemindən istifadə edirdi.

Vəsaitlər həmçinin, Kiyev vilayətində yerləşən Marianovkada da daxil olmaqla bir çox yerdə məktəblərin yenidən qurulması üçün istifadə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Maralyansarov (Tərtər)

**Maralyansarov** — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun Bəyimsarov kənd inzibati ərazi dairəsinin ərazisində keçmiş kənd.

## Tarixi

Budaqovun və Qeybullayevin müəllifliyi ilə dərc olunmuş "Qarabağda etnik məskunlaşma tarixi və toponimləri" əsərində qeyd olunur ki, Qarabağda Sarov adlı iki kənd vardı: biri Maralyan Sarov, digəri Bəyim Sarov adlanırdı. Əsərdə qeyd olunur ki, Cənubi Azərbaycanın Ərdəbil əyalətinin Bərzənd mahalında Maraluy kəndindən çıxmış ailələrin XVI əsrdə məskunlaşması nəticəsində Maralyan kənd adı yaranmışdır. Əsərə əsasən, bu da Maraluy kənd adından və fars dilində cəm bildirən "-an" şəkilçisindən ibarətdir. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan Respublikasının ərazisində Maralyansarov adında digər kənd hal hazırda rəsmən mövcuddur və Ağdərə rayonunun Həsənqaya kənd inzibati-ərazi dairəsinin tərkibindədir.

Azərbaycan Respublikasının 5 oktyabr 1999-cu il tarixli Qanunu ilə Tərtər rayonunun Bəyimsarov kənd inzibati-ərazi vahidinin tərkibindəki Maralyansarov kəndinin rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatından çıxarılması qərara alınmışdı.

## İstinadlar