open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kültigin

**Kültigin** və ya **Köl Tigin** () — İkinci Göytürk xaqanlığı başçısı olan Bilgə xaqanla birlikdə dövləti idarə edən şəxs.

Qapağan xaqanın qardaşı oğlu, İltəriş xaqanın və İlbilgə xatunun oğlu, Bilgə xaqanın qardaşı, İstəmi xaqanın nəvəsidir. Aşina sülaləsi mənsubudur.

## Etimologiyası
Rütbə tələffüz zamanı yavaş-yavaş öz mənasından uzaqlaşmağa doğru getmişdir. [Kül Tigin] olaraq tələffüz edilən şəxsin rütbəsinin adı Kül>Köl>Göl şəklində tələffüz olunur, açıqlama olaraq isə "Göl kimi böyük şəhzadə" anlamına gəlir. Xülasə, əsl tələffüz forması [Göl Tigin]dir.

## Həyatı
Atası İltəris xaqan öləndə Bilgə 8, Kültigin isə 7 yaşında idi. Qardaşı ilə birlikdə əmisi Qapağan xaqan tərəfindən böyüdüldü.Qapağan xaqanın bir sıra uğurlar qazanmasında Bilgə xaqan və Kültiginin rolu böyük idi. Qapağan xaqan öləndə türklərin qayda-qanununa zidd hərəkət edərək, oğlunu vəliəhd elan etdi, lakin daha sonra Kültigin hakimiyyəti ələ keçirməyə nail oldu və o, Qapağan xaqanın oğlunun hakimiyyətini dəstəkləyənləri edam etdirdi. Daha sonra Bilgə xaqan Kültiginin israrı ilə xaqan oldu. Bu zaman Bilgə xaqanın yaşı 32, Kültigininki isə 31 idi.

İltəris xaqanın zamanında Bilgə və Kültigin baş vəzir Tonyukukun ən yaxın köməkçiləri idilər. Hətta onlar hakimiyyətə gəldikdə də Qapağan xaqanın dövründə nüfuzu düşmüş Tonyukuku yenidən baş vəzir etdilər. Və dövləti idarə etməyə yaxından kömək göstərirdi. Bilgə və Kültigin dövlətin ən ağır işlərini görmüş, Çin ordusunu məğlubiyyətə uğratmaqda böyük rol oynamışdılar.50 minlik Çin ordusunu məğlub etdikdən sonra Çin ordusunun generalı Onqu 16 yaşlı Kültigin əsir almışdı. Bu kimi uğurları və davranışları ilə xalq tərəfindən sevilmişdirlər.

## Ölümü
731-ci ildə Kültigin Doğuz oğuzlarla döyüşdə həlak oldu. Bilgə xaqan onun şərəfinə böyük abidə ucaltdı. Buradakı yazıda deyilirdi:

Bu abidə, Baykal gölünün cənubunda yerləşən Koşo Çaydam gölü yaxınlığındadır. Mərmər üstündə Göytürk yazısı ilə "Kültigin qoyun ilində 17-ci gündə uçdu" deyə yazılıb.

Qardaşı Bilgə xaqan türk xalqının düşmənləri tərəfindən 734-cü ildə zəhərlənərək öldürüldü. Bilgə xaqanın və Kültiginin etdikləri Orxon abidələrində yazılıb.

## Kültigin Abidəsi
Kültigin abidəsi, Kül Tigin'in böyük qardaşı və Göktürklerin xaqanı Bilgə Xağan tərəfindən, 732-ci ildə, qardaşı adına, qardaşının xidmətlərindən ötəri ona duyduğu minnəti göstərmək məqsədiylə, tikilmişdir. Bu kitabədə Bilgə xağan danışır.

## Həmçinin bax
* Orxon abidələri

* Şərqi Göytürk xaqanlığı

* Bilgə xaqan

## İstinadlar
Lələtəpə

**Lələtəpə** — Cəbrayıl rayonunun Cocuq Mərcanlı kəndinin 2.9 km şimal-qərbində yerləşən 271.1 m hündürlüyə malik təpə.

## Etimologiyası
Lələtəpə adlandırılan yüksəklik mühüm tarixi, etnoqrafik, dini və mədəni əhəmiyyət kəsb edir. Folklorşünas Sədnik Paşa Pirsultanlının tədqiqatlarından aydın olur ki, "Lələ dağı" (bir adı da Lələ yaylağıdır) Cəbrayıl rayonunun Cocuq Mərcanlı, Füzuli rayonunun Mirzənağılı və Qazaxlar kəndi yaxınlığında, qərbi isə Füzuli rayonunun Əhmədalılar kəndindədir. Yerli camaatın dediyinə görə Lələ öz qəbrinə yaxın olan Arğalı türbəsində, ondan xeyli aralı olan Babı gümbəzində yaşamış, yaz-yay aylarında isə "Lələ dağı", "Lələ yaylağı" deyilən yerdə çardaq qurmuşdur."

## Tarixi

Hərbi strateji əhəmiyyətə malik olan bu təpənin tutulması Horadiz şəhəri və Füzuli rayonunu atəş nəzarətində saxlamağa imkan verir. Lələtəpə Qarabağ müharibəsi zamanı 1994-cü il fevral ayının 11–12-də döyüş yerlərindən biri olub. Yüksəklik 1993-cü ildə Ermənistan ordusu tərəfindən tutulub. Sonra Lələtəpə 1994-cü ildə "Horadiz əməliyyatı" zamanı Azərbaycan ordusu tərəfindən azad olunsa da, sonralar ağır döyüşlər nəticəsində yenidən Ermənistan ordusunun nəzarətinə keçib. 2 aprel 2016-cı ildə Lələtəpə Dördgünlük müharibə zamanı Azərbaycan Ordusu tərəfindən işğaldan azad edilib. İşğaldan azad edilmiş Lələtəpə yüksəkliyinə illər sonra ilk dəfə Azərbaycan bayrağını aprelin 2-də təxminən saat 05:45 radələrində asan hərbi qulluqçu Asim Əliyev olub.

2017-ci il Fevral döyüşləri zamanı Ermənistan Silahlı Qüvvələri Lələtəpə yüksəkliyini almaq məqsədilə təxribat törədiblər. Lakin, Azərbaycan Silahlı Qüvvələri əməliyyat şəraitinə uyğun olaraq düşmənin atəş mövqelərinə və cəmləşmə nöqtələrinə qarşı müvafiq cavab tədbirləri həyata keçirib.

1994-cü ildən 2016-cı ilə qədər düşmən Lələtəpə ərazisindən Füzuli rayonunun Mirzənağılı, Qazaxlar, Əhmədalılar və Horadiz şəhərini daim atəş altında saxlayırdı.

## bax
* Qazaxlar
* Əhmədalılar
* Horadiz
* Cocuq Mərcanlı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ANS azad olunan Lələ Təpə yüksəkliyində
Yappa

**Yappa** — Yəhudi soyadı.

;Tanınmış şəxslər
* Yuri Yappa — 

;Kəndlər
* Yappa — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi (Ararat) rayonu ərazisində kənd.
* Yappa (Qəmərli) — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Qəmərli (Artaşat) rayonu ərazisində kənd.

;Digər
* Yappa papaq — Qarabağda parça üzlü papaq "yappa papaq" (və ya "qara papaq") kimi tanınırdı.

## Həmçinin bax
Kruoya Pakruoyis FK

**Kruoya Pakruoyis FK** (*FK Kruoja Pakruojis*) — Litvanın Pakruoyis şəhərini təmsil edən futbol klubudur. Litvanın A Liqasında mübarizə aparır. Bu klub 2009-cu ildə A Liqasında 8-ci yeri tutaraq B Liqasında mübarizə aparmağa başlamışdır. A Liqasına yenidən qayıtmaq üçün əvvəlcə Kaunas FBK klubuna, sonra isə Atlantas Klaypeda FK klubuna qalib gəldilər. 2015-ci ildə Kruoja yenidən A Liqasına geri döndü.

## Avropa rekordları

;Qeyd
* 1Q: Birinci təsnifat mərhələsi

## Heyət
### Hazırkı heyət
*9 mart, 2015*

### Kruoja-2

## Baş məşqçilər
* Aidas Dambrauskas (1 İyul, 2009–10)
* Albertas Klimavičius (1 Yan, 2011–7 Avq, 2011)
* Aidas Dambrauskas (2012–1?)
* Sébastien Roques (1 Yan, 2013–20 Mart, 2013)
* Vladimir Çeburin (21 Fev, 2013–Dek, 2013)
*  Divaldo Da Silva (Yan, 2014 - Yan, 2015)
*  Miroslav Buljan  (Yan,2015 - Fev, 2015)

## Xarici keçidlər
*Official website

## İstinadlar
Aleksandr Tumanski

**Aleksandr Qriqoriyeviç Tumanski** (; ) — Rusiyalı şərqşünas, tərcüməçi, general-mayor.

## Həyatı
Aleksandr Qriqoriyeviç Tumanski məşhur tumanskilər soyundandır. O, 23 sentyabr 1861-ci ildə anadan olmuşdu. 1888–1891-ci illərdə Rusiya imperiyası ordusunun zabiti olmuşdu. Şərq dilləri kursunda Ərəb, Fars və Türk dillərini öyrənmişdi. Bunlardan başqa onbir dildə danışmağı bacarırdı.

Aleksandr Tumanski 1891–1895-ci illərdə Mərkəzi Asiyada xidmət etmişdi. 1894-cü ildə Qacarlar dövlətində rabitə əlaqələrini öyrənmişdi. 1900–1905-ci illərdə Osmanlı imperiyasının Van vilayətində baş konsul vəzifəsində çalışmışdı. 1908 və 1909-cu illərdə yenidən Məmləkəti-məhrusəyi-Qacariyyəyə baş çəkmişdi.

Aleksandr Tumanski 1911-ci ildə Tiflisdə Cənubi Qafqaz ordusunun baş qərargahı yanında zabitlər üçün Şərq dilləri üzrə kurs təşkil etmişdi.İ. Y. Kraçkovski qeyd edirdi ki, A. Q. Tumanski nadir şərqşünaslardan biridir.

Aleksandr Tumanski 1917-ci ildə general-mayor rütbəsində ordudan tərxis olundu. Oktyabr inqilabından sonra Rusiyanı tərk edib, İstanbulda yerləşdi.

Aleksandr Tumanski 1 dekabr 1920-ci ildə İstanbulda vəfat etdi.

## Ədəbiyyat
* The Encyclopædia Iranica, TUMANSKIǏ (Toumansky), Aleksandr Grigor’evich
* И. Ю. Крачковский, "А. Г. Туманский" [некролог], ‘Новый Восток‘, блокнот 1, Москва и Петроград, 1922, стр. 112.
* Худуд аль-алам: рукописи Туманского, введение и содержание В. В. Бартольда, Ленинград, 1930 (факсимиле. издание).
* Hudüd al-‘Ālam: ‘The Regions of the World,’ A Persian Geography 372 A. H.—982 A. D., ed. and tr. V. Minorsky, London, 1937;
* Н. А. Кузнецова "К истории изучения Бабизма и Бахаизма в России, Иранский сборник 6, Москва, 1963 г., стр. 90–91
* Hudüd al-‘Ālam: ‘The Regions of the World,’ A Persian Geography 372 A. H.—982 A. D., 2nd ed. pref. V. V. Barthold, ed. C. E. Bosworth, London, 1970.
* Идем (Рай), Иран в период революции XIX века, 1983 г., стр. 199–231.
* Дж. Дорри, "Proceedings of a Seminar on Nabil-i-A‘zam-i-Zarandi" Wienacht, Switzerland, 1996, pp. 125–50. (‘Труды Семинаров о Набиль-и-Азам-и-Заранди’, Wienacht, Швейцария, 1996 г., стр. 125–150.)
* Абу‘ль-хази Бахадор Хан, Родословная Туркмен (Генеалогическое древо туркменского народа), перевод А. Г. Туманского, Ашхабад, 1897 г.
* М. К. Басханов, "Русские военные востоковеды до 1917 года: библиографический словарь", Москва, 2005, стр. 242–243.

## İstinadlar
Kosovo coğrafiyası

Qismən tanınmış Kosova Avropanın cənubunda, Balkan yarımadasında yerləşir. Kosova 2008-ci ilin 17 fevral tarixində Serbiyadan müstəqillik etmişdir. 11 fevral 2014 ilə kimi BMT-nin 108 ölkəsi onun müstəqilliyini tanımışdır. Serbiya isə Kosovanın müstəqilliyini tanımır və onu muxtar diyar hesab edir.

Ərazisi bir qrup ölkələr tərəfindən müstəqil, digərləri tərəfindən isə muxtar vilayət kimi göstərilir. Ərazisi bir birinə paralel uzanan iki dağ arası düzənlikdən ibarətdir. Qərbi  Metoxiya, şərqi isə Kosova adlanır. Kosovanın ərazisi 10 887&nbsp;km², əhalisi isə 2,2 milyon nəfərdir. Ölkə əsasən dağlıqdır. Ən hündür nöqtəsi Cyaravisa dağıdır (2656 м). Dağ Albaniya ilə sərhəddə yerləşir.

Kosovanın dənizlərə çıxışə yoxdur. Bununla belə ölkənin bir çox çayları vardır ki, digər çaylarla birləşərək dənizlərə axır. İri çayları:Sitnisa, Ağ Drin, Cənubi Morava və İbar. İri gölləri:Qazivada, Radoniç, Baltava və Badovaç. Ən uzun çayı Ağ Drin 175&nbsp;km uzunluğa malikdir. Kukes şəhəri yaxınlığında Qara Drinlə birləşərək Drin çayını əmələ gətirir. Ağ Drin çayının 4964&nbsp;km² təşkil edir. Ən böyük su anbarı Qazvoda 380 milyon m³-dir. Radoviç 113 milyon m³, Batlav 40 milyon m³, Qraçaniçko 26 milyon m³ təşkil edir.

Kosovanın şəlalələri:
* Ağ Drin üzərində yerləşən və Radovaç kəndi yaxınlığında qərarlaşan 25 metr hündürlüyə malik şəlalə.
* Miruşe şəlaləsi, Metoxiya regionu.

Ərazisinin böyük hissəsi dağlıqdır. Ölkənin orta hündürlüyü 550 metrdir. Şar-Platina ölkənin cənub-şərqində Makedoniya ilə sərhəddə yerləşir. Adriatik dənizindən elə də aralıda yerləşməməsi onun iqliminə təsir edir. Yayda maksimal temperatur +30&nbsp;°C və qışda minimal temperatur −10&nbsp;°C təşkil edir. İqlimi rütubətli kontinentaldır. Yayı isti, qışı isə soyuq və qarlıdır. 
Ən böyük şəhəri Priştinadır (200 000 nəfər). İkinci Prizrendir (180 000). İlk siyahıya alınma zamanı ölkə əhalisinin sayı 1,73 milyon nəfər olmuşdur. Ölkənin ən böyük etnik qrup Albanlardır. İkinci böyük etnik qrup Serblərdir ki, onlarda əhalinin 7 % təşkil edir. Yerdə qalanları isə Türklər, Bosniyalılar və Qaraçılardır

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Visit Kosovo - Tourism Website
*  Kosovo Caves Gadimje
Tuman (dəqiqləşdirmə)

**[[Tuman]]** — alt geyimi. Həmçinin bu mənalara gələ bilər:

* Tuman (Özbəkistan) — Özbəkistanda inzibati ərazi vahidi.

## Həmçinin bax
* Tümən (dəqiqləşdirmə)
* Tumanyan (dəqiqləşdirmə)
Srebırna Təbiət Qoruğu

**Srebırna Təbiət Qoruğu** () — Bolqarıstanın şimal-şərqində (Cənubi Dobruca), eyniadlı kəndin yaxınlığında, Silistra şəhərinin 18 km qərbində, Dunay çayının 2 km cənubunda yerləşən təbiət qoruğu. Qoruq Srebırna gölünü və ətraf əraziləri əhatə edir, quşların Avropa ilə Afrika arasındakı miqrasiya marşutu olan Portika yolunun üzərində yerləşir.

Qoruğun sahəsi 6 km2, bufer zonasının sahəsi 5,4 km2 təşkil edir. Gölün dərinliyi 1–3 metr arasında dəyişir. Qoruqda muzey fəaliyyət göstərir, bu muzeydə qoruq ərazisi üçün nadir olan quş növlərinin doldurulmuş maketləri sərgilənir.

## Tarix

Srebırna gölü keçmişdə bir çox əcnəbi bioloqlar tərəfindən bir çox dəfə tədqiq edilmişdir. Göl ilə maraqlanan ilk bolqar alim buranı 1911-ci ildə ziyarət etmiş Aleksi Petrov olmuşdur. 1913-cü ildə Cənubi Dobruca Rumıniyanın əlinə keçmişdir, amma Bolqarıstan 1940-cı ildə bu torpağı geri almışdır. Petrov gölün yaxınlığında yuvalayan quş koloniyalarını öyrənmək üçün gölü bir dəfə də ziyarət etmişdir.

Ərazi 1948-ci ildə təbiət qoruğu, 1975-ci ildə Ramsar yeri elan edilmişdir. 1983-cü ildə isə UNESCO tərəfindən Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilmişdir.

## Əfsanələr
Gölün adının mənşəyi ilə bağlı bir neçə əfsanə mövcuddur. Bir əfsanə peçeneqlərlə qeyri-bərabər döyüşdə gölün yaxınlığında ölən *Srebrist* adlı xan haqqındadır. İkinci əfsanə isə gölün sahillərində görünən və gümüşlə (bolqar dilində *"srebro"* *"gümüş"* deməkdir) dolu olan qayıq haqqındadır. Üçüncü və daha inandırıcı əfsanəyə görə isə göl bu adını Ayın bədirlənməsi zamanı səthinin gümüş rənginə çalmasıdır.

## Ətraf mühit

### Flora
Gölün ətrafında qamış kimi hidrofitlər geniş yayılmışdır. Qoruq ərazisində 139 bitki növü müəyyən edilmişdir. Onlardan 11-i yox olmaq təhlükəsi ilə üz-üzədir.

### Fauna
Qoruğun faunası zəngindir. Srebırna Təbiət Qoruğunda 39 məməli növü, 21 sürünən və suda-quruda yaşayan növü və 10 balıq növü yaşayır. Burada yuvalayan 139 quş növü müəyyən edilmişdir: qıvrımlələk qutan, fısıldayan qu quşu, boz qaz, bataqlıq belibağlısı, *Luscinia svecica*, vağ, qarabattaq və s.

## Adlandırma
Antarktida materikinin Cənubi Şetland arxipelağının Livinqston adasındakı Srebırna buzlağı adını bu qoruqdan almışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Urartu FK

**Urartu Futbol Klubu** (,  *Futbolayin Akumb Urartu*; əvvəllər  **Banants FK**) — İrəvanı təmsil edən Ermənistan futbol klubu. 1992-ci ildə Abovyan şəhərində yaradılıb.
Karvansara (dəqiqləşdirmə)

* **[[Karvansara]]** — karvanların dayanacaq yeri.

;İranda kəndlər
* Karvansara — İranda Həftkel şəhristanının Rüğeyvə bəxşinin Rüğeyvə dehestanında kənd.
* Karvansara — İranda kənd.
* Karvansara — İranda kənd.
* ‎Karvansara (Mahnişan)

;Ermənistanda kəndlər
* Karvansara — İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indiki Qaranlıq (Martuni) rayonunda kənd.
* Karvansara — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Talın rayonu ərazisində kənd.
* Karvansara — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi (Ararat) rayonu ərazisində kənd.
* Karvansara — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Alagöz (Araqadz) rayonunda kənd.

;Digər
* Karvansara dərəsi — İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indiki Çəmbərək (Krasnoselo) rayonu ərazisində qışlaq.
* Karvansara bulağı — Şahbuz rayonundakı Gömür kəndindən 7 km şimal-şərqdə, okean səviyyəsindən 2260 m. yüksək ərazidə bulaq.

## Həmçinin bax
* Karvansaray (dəqiqləşdirmə)
Keşişkənd

* Keşişkənd (Pəmbək) — 
* Keşişkənd (şəhər) — İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd. Rayon mərkəzi.
* Keşişkənd rayonu — İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında rayon.
* **Keşişkənd** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Alagöz (Araqats) rayonunda kənd.
* **Keşişkənd** — Xocalı rayonu Qızıloba kəndinin keçmiş adı.
* **Keşişkənd** — Xocalı rayonu Təzəbinə kəndinin keçmiş adı.
* **Keşişkənd** — Gədəbəy rayonu Qoşabulaq kəndinin indiki ərazisində keçmiş kənd.
* **Keşişkənd** — Kəlbəcər rayonunda çay. Tərtər çayının sol qoludur.
Albaniya şərabı

thumb|Albaniyada Albaniya şərabı çeşidləri
**Albaniya şərabı** bənzərsiz şirinlik və yerli sortları ilə xarakterizə olunur. Albaniya 2009-ci ildə təxminən 17.500 ton şərab istehsal etmişdir. Kommunizm dövründə istehsal sahəsi 20.000 hektara (49.000 akra) qədər genişləndirilmişdir.

## Tarix
right|thumb|Batrint xaçxanasında bir mozaika (6-cı əsr)
Albaniya Avropanın ən uzun bağçılıq tarixlərindən birinə malikdir. Bu günün Albaniya bölgəsi buzlaq çağı əsnasında üzümün təbii olaraq yetişdiyi nadir yerlərdən biri olmuşdur. Bölgədəki ən qədim toxumların 4.000 ilə 6.000 yaş arasında olduğu müəyyən olmuşdur. Antik Roma yazıçısı Kiçik Plini İllirya şərabını açıqlayarkən "çox şirin və ya ləzzətli" və "bütün şərablar arasında üçüncü sıranı aldığını" ifadə etmişdir. Alban ailələrin ənənəvi şərab və rakı hazırlamaq üçün öz bağçalarında üzüm yetişdirdiyi bilinməkdədir.

Osmanlı işğalı dövründə üzüm bağı bir eniş yaşadı və ümumiyyətlə xristianlığın yayıldığı əksər bölgələr də bu müşahidə olundu.

### Kommunizmdən bu günə
Müstəqillikdən sonra bağçılıq dərhal geniş sahələrə yayıldı, amma 1933-cü ildə üzüm biti tərəfindən az qala yox edildi. Əhəmiyyətli bir inkişaf ancaq İkinci Dünya Müharibəsindən sonra başladı. Müharibənin sonunda üzümün hələ əkili olduğu sahə 2737 hektar idi. Ən əhəmiyyətli istehsal bölgəsi Kommunist dövlət müəssisələrində üzüm yetişdirilən Durres regionu idi. Bu müddət ərzində ölkə səviyyəsində sahəsi təxminən olaraq tütünün olduğu sahələrə bərabər olsa da,amma zeytun və meyvə ağaclarına görə əhəmiyyətli səviyyədə daha aşağı idi. İxrac edilən şərab əvvəlcə Almaniyada istehsal olunmuşdur. 1971-ci ildə 61.000 ton hektolitr olan ixracat 1985-ci ildə 22.000 hektolitrə qədər azalmışdır. Səbəbləri köhnə istehsal şərtlərinin olması, çətin daşımaq üçün edilmiş qeyri-kafi texniki vəsait və keyfiyyətin aşağı olması idi. Digər tərəfdən asanca daşına bilən quru üzüm ixracatı davamlı artım göstərərkən (ildə ən çox 3500 ton) təzə üzüm ixracatı çox az olmuşdur. Ən məşhur növləri Merlot, Kabernet, Pinot Noir, Sangiovese və Rislinqdir.
right|thumb|Përmet, Cənubi Albaniyada üzüm bağı
Bu sahə yaxşı vəziyyətdə bir bazar iqtisadiyyatına keçidi artıq geridə qoymuşdur. Üzüm bağları və şərab istehsalı ticarət iqtisadiyyatının mövcud vəziyyətində artmaqdadır.

## İstehsal

## Şərab bölgələri
thumb|Cənbi Albaniyada Üzüm bağları
Albaniya dörd şərab istehsal edən bölgəyə ayrılmışdır:
* Qərbi ovalıq
* Orta təpəlik bölgə
* Şərqi dağdibi bölgə 
* Yaylalar

## Şərabçılıq
Albaniyada ən əhəmiyyətli şərab anbarlarının bəziləri (* Albanca *: kantina) Rilindca, Skanderbeq, Kobo, Leo, Bardha, Arber, Sara, Vinteyc, Kardinal və Kokomanidə yerləşmişdir.

## Üstünlüyü
Nasse və Ziqoriyə görə (1968) ən yaxşı yerli Alban şərab növləri arasında Debine (noir və blanche), Kallmet, Mereşnik, Mjaltez, Serine (rouge və blanche), Şeş i Barde və Vloş vardır. Ən yaxşı şərab istehsal sahələri Bərat, Korçe, Tirana, Dirak ətrafında və Leza və Şkodra arasındadır.

## Xarici keçidlər
* KVVVSH - Consortium of Wine Growers and Wine Makers of Northern Albania Official Site 
* Albanian Wines Portal
* Albanian Association of Sommeliers 
* Some Brands of Albanian Wine 

## İstinadlar
Ihıax

**Ihıax** (, ) — Yay bayramı. Təbiətin ayılması və tanrıların şərəfinə müəyyən ritual, xalq oyunları, rəqslər, xizək yarışları ilə müşahidə edilən bayramdır.

## Qeyd edilməsi
Ihıax Yakutiyanın ən ədas bayramı hesab edilir. Bu bayram günəş tanrısıns tapınma ilə əlaqədar meydana gəlmişdir. Ənənəvi olaraq Isıax əsasən şimal uarımkürəsində ən uzun gün olarkən (21 iyun) qeyd edilir.

İlk əvvəllər bu bayram hər il 22 iyulda qeyd edilirdi. Böyük Vətən müharibəsinin başlanması bu tarixə düşdüyündən onun tarixini dəyişdirilməli olurlar. Bundan sora isə günəşin uluslar üzrə çıxma  qrafikinə uyğun olaraq 10 iyundan 25 iyun arasında qeyd edilir.

## Tarixi

Araşdırmaçıların fikirinə görə bu bayram Mərkəzi Asiya ölkələrində qeyd edilən Kumıs bayramının təsiri ilə formalaşmışdır. Yakutlara məxsus olan bu bayramda digər türk xalqlarının yay bayramlarının elementləri vardır:Tuvalar, Başqırdlar, Tatarlar, Altaylar və s. Isıax bayramı əsasən maldarlıq elementləri əsasında formalaşmışdır. Onlar ili iki bərabər hissəyə bölürlər. Isıax isə köhnə ilə yeni, dünənlə sabah arasında bir növ pəncərə rolunu oynayır.

Bu bayram haqqında qərb mənbələrində ilk məlumat Hollandiyalı səyahətçi İ. Plesin yazılarında rast gəlinir. O, XVII əsrin sonlarında Sibirdən Çinə gedərkən bölgədə olmuş və bayram haqqında ətraflı məlumat vermişdir. Burada Yakutlar ocaq yandırır və onu bayram boyu qoruyurlar.

Onlar bir qayda olaraq əcdadlarını və onların adətlərini yada salırlar. Etnoqraf Yekatirina Romanova belə fikir irəli sürür ki, bu bayram Yakutlar üçün təkcə əyləncə xarakteri daşımırdı. Uzun sürən qış zamanı insanları uzun zaman bir-birlərini görmür. Bayram bir növ insanların bir yerə toplaşmasına zəmin yaradır.

## Ocuoxay

Ocuoxay bayramda qrup tərəfindən icra edilən rəqsdir. Yallıya bənzər rəqs olub insanların dairəvi şəkildə günəş istiqamətində hərəkəti ilə edilir. Bu rəqs bəzən gecədən səhərə qədər dayanmadan icra edilir. Hətta üç gün icra edilməsi belə məlumdur. Bu bayramın digər özəlliyi odun, otların və ağacların kumızla qidalandırılmasıdır.  
Bayramın əsas keçirilən əraziləri Baqaççax, Tuymaada və yakutların yaşadığı digər ərazilərdir.

## Ədəbiyyat
* Людям о людях. Лица Якутии. Республиканская газета, № 1, 23 июня 2007 г.

## İstinadlar

## Mənbə
* Isıax — yakutların milli bayramı 
* Список литературы о празднике Ысыах на сайте «Орто Дойду» 
* «İlin» jurnalı, № 3 (50), 2006
Kolagirən

* Kolagirən (Göyçə) — İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indiki Qaranlıq (Martuni) rayonunda kənd.
* Kolagirən (Pəmbək) — Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında, indiki Quqark rayonunda kənd.
* Kolagirən (vağzal) — Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasının ərazisində, indi Quqark rayonunda vağzal.

## Həmçinin bax
* **Kolagir** — Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında, indiki Şəmşəddin rayonu ərazisində qışlaq.
Azərbaycan (Cənubi Qazaxıstan vilayəti)

**Költoğan** (), 2021-ci ilə qədər **Azərbaycan** () — Qazaxıstanın Türküstan vilayətinin Keles rayonunda kənd.
Muxtar Əvəzov

**Muxtar Omarhan oğlu Əvəzov** ( ,  ; 28 sentyabr 1897 — 27 iyun 1961) — qazaxıstanlı pedaqoq, yazıçı, tərcüməçi, tənqidçi, siyasətçi, mütəfəkkir.

## Həyat və fəaliyyəti
Qazaxıstanın  yazıçılarından biridir. Qazax dastanları və ümumi türk ədəbiyyatı ilə araşdırmalar etmiş, hekayə, tərcümə, sınaq, roman növlərində əsərlər yazmışdır. Özü üçün “*Şərqin Şolohovu *” və ya “* İkinci Abay *” ləqəblərindən istifadə etmişdir. Qazax ədəbiyyatında qərb tərzində nəsr ənənəsinin ilk nümayəndəsi hesab edilir.

О, qazaх məktəblərinin şagirdləri üçün ilk dərs vəsaiti olan *“Qırğız müntəxabatı”* kitabını hazırlayır. Kitabda pedaqoqun “Gəlin, uşaqlar, oxuyaq”, “Biliklərə yiyələnən xalqlar”. “Kasıb olsan da oğurluqla dost olma”, “Akının ədalətli sultana müraciəti”, “Yay”, “Çay” və digər şeirlərində müxtəlif səpkili ictimai-sosial, tarixi, etik-fəlsəfi, doğma təbiət səhnələri, aydın və sadə formadan istifadə edilməklə qələmə alınmışdır. 
Çoxsaylı pyeslər (*“Enlik və Kebek”*, *“El ağası”, “Baybişə və tokal”, “Ayman-Şolpan”, “Sərhəddə”, “Xan Kenə”, “Ağ ağcaqayın”, “Oktyabr uğrunda”, “Abay”* – L.Sobolevlə birlikdə və s.), hekayələr və povestlər (*“Fırtına”, “Yetim nəsibi”, “Oxumuş vətəndaş”, “Çöl hekayələri”, “Evlənmə”, “Yaslı gözəl”, “Qanlı gecə”, “Karaş-karaşda olay” – Aşırımda atəş”, “Barımta”, “Gənc nəsil”* və s. müəllifidir.

M.Auezov S.Vurğun, M.Hüseyn, M.İbrahimov kimi sənətkarlarla dost olmuş, qarşılıqlı ədəbi-mədəni əlaqələrin daha da güclənməsinə səy göstərmişlər.
1977-ci ildə Qazaxıstanda, keçmiş SSRİ-də, o cümlədən, Azərbaycanda Muxtar Auezovun anadan olmasının 80 illik yubileyi böyük təntənə ilə qeyd olundu. 
## “Abay” romanı
Bütün həyatı boyunca ən çox təsirləndiyi adam Abay Kunanbayev olmuşdur. Ən məşhur əsəri onun haqqındakı "* [[Abay (roman)|Abay yolu]] *" adlı dörd cildlik dastan romanıdır.Yazıçının “Abay” romanını tədqiqatçılar haqlı olaraq “qazax xalqının həyatının ensiklopediyası” adlandırırlar. Türk xalqları ədəbiyyatının mahir bilicilərindən, ardıcıl tərcüməçilərindən və tədqiqatçılarından olan şair də qazax ədibinin həyatını işıqlandırmadan onun yaradıcılığının, xüsusən də “Abay” romanının səciyyəvi cəhətlərinin müəyyənləşdirilməsinə önəm vermişdir. 
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Gomur

* Gomur — İndiki Ermənistanda çay.  
* Gomur (Dərələyəz) — İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indiki Paşalı (Əzizbəyov, Vayk) rayonunda kənd.
* Gomur — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Sisyan rayonu ərazisində kənd.  
* Gomurlu — İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indiki Keşişkənd (Yeğeqnadzor) rayonu ərazisində kənd.
Yakutiya Aviaşirkəti

**"Yakutiya Avia Şirkəti"** — rus aviaşirkəti, əsasən "Yakutsk" Beynəlxalq Hava Limanında mərkəzləşmiş şirkət olaraq Yakutiyanın bütün hava limanları və Rusiya Federasiyasının Beynəlxalq Hava Limanlarına uçuşlar həyata keçirir. Aviaşirkət hətta beynəlxalq retsləri belə mövcuddur. İrkutsk və Yakutskdan Çin ilə Cənubi Koreyaya uçuşlar həyata keçirilir. Avropaya Moskvadan çarter uçuşları təşkil olunur. 2024-cü ildə şirkətin Rusiyadakı gəliri 118 milyon avro idi.

## Tarixi
Saxa inzibati-ərazi baxımından ən iri bölgələrindən biridir. Mülki aviasiya muxtariyyətin mədəni və iqtisadi baxımından inkişafına böyük təsir. 2002-ci ildə Saxa Respublikasının göstərişi ilə "SaxaAvia" və "Yakutiya hava xətti" aviaşirkətinin bazasında "Yakutiya" Avia Şirkəti qurulur.

Günümüzdə isə aviaşirkət Yakutiyanın bütün hava limanlarına, MDB və Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinə reyslər təşkil edir.

Şirkətin mərkəzi ofisi Yakutskda yerləşir. Üstəlik Moskva və Krasnodarda bazaları vardır. Rusiyanın 40 şəhərində nümayəndəliyi vardır.

## Arsenalı
2016-cı ilin fevral ayına olan məlumata görə şirkət 15 təyyarəyə sahibdir**'


=== Uşuşlar həyata keçirilən şəhərlər: ===
**Yakutiya**
: Buluu, Deputatskaya, Dokuuskay, Zıryanka, Lensey, Xonuu, Nuörunquru, Nurba, Orta Kolıma, [[Tiksi]], Suntar, Çerskey, Çokuurdaax, Saaskılaax və Ediqeen.

**Rusiya**:
: [[Anadır]], [[Həştərxan]], Blaqoşenskaya, Bratskay, [[Vladivostok]], [[İrkutsk]], Bilibino, [[Krasnodar]], [[Krasnoyarsk]], [[Maqadan]], [[Moskva]], [[Novosibir]], Oxa, [[Sankt-Peterburq]], [[Soçi]], [[Urenqoy]], [[Surqut]], [[Çita]].

**ABŞ**
: [[Ankoric]]

**Azərbaycan**
: [[Bakı]]
: [[Gəncə]]

**Almaniya**
: [[Hannover]]

**Çin**:
: [[Pekin]]
: [[Harbin]]

**Tacikistan**:
: [[Düşənbə]]
: [[Xucant]]

**Şimali Koreya**:
: [[Seul]]

**Özbəkistan**
: [[Daşkənd]]
: [[Fərqanə]]

**Ukrayna**
: [[Kiev]]

**Fransa**
: [[Paris]]

**Çexiya'''
: Praqa

## İsinadlar

## Mənbə
* А/к "Yakutiya" Tvitterdə
* Официальный сайт а/к "Yakutiya"
Mehdi Həsənov (yazıçı)

**Həsənov Mehdi Rəhim oğlu** () – Azərbaycanlı nasir, publisist, Yazıçılar Birliyinin üzvü (1964), filologiya elmləri namizədi (1969).

## Həyatı
1935-ci il oktyabrın 20-də Ermənistanda Nor-Bayazet rayonunun Ağzıbir kəndində anadan olmuşdur. Qonşu Hacı Muxan kəndində orta məktəbi bitirmişdir (1950). İrəvan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun azərbaycanlı şöbəsinin dil-ədəbiyyat fakültəsində təhsilini davam etdirmişdir (1950–1955). Əmək fəaliyyətinə Razdan və Axtala rayonlarında müəllim kimi başlamışdır (1955–1957). Razdan komsomol komitəsində işlədiyi dövrdə Qazaxıstana – xam torpaqlarda işləməyə göndərilən komsomol əmək dəstələrinə başçılıq etmişdir (1957–1964). Azərbaycan Dövlət Universitetinin aspiranturasına daxil olmuşdur (1964). "Müasir Azərbaycan dilində xitab" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir (1969). İrəvan Dövlət Pedaqoji İntitutunun azərbaycanlı şöbəsinin dil-ədəbiyyat fakültəsində baş müəllim, sonra dosent olmuşdur (1969-cu ildən). Bədii yaradıcılığa erkən başlamışdır, lakin ilk qələm təcrübəsi 1959-cu ildə "Sovet Ermənistanı" qəzetində çıxmışdır.

1971-ci il fevralın 5-də İrəvan xəstəxanasında müəmmalı cərrahiyyə əməliyyatı nəticəsində vaxtsız vəfat etmişdir. Ağstafa şəhər qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

## Yaradıcılığı
"Aldanmış gözlər", "Müjdə", "Vüsal" və "Qisas" hekayələri 1962–1967-ci illərdə "Ədəbi Ermənistan" məcmuəsində dərc olunmuşdur. Bundan sonra dövri mətbuatda elmi məqalələr, oçerk və hekayələrlə vaxtaşırı çıxış etmişdir. Onun "Dağlar qoynunda" (1964), "Maral əfsanəsi"(1971) hekayələr toplusu İrəvanda kütləvi tirajla nəşr olunmuşdur.

## İstinadlar
Gorus (dəqiqləşdirmə)

* Gorus — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd. İndi Gorus rayonunda şəhər və rayon mərkəzi.
* Gorus rayonu — indi Ermənistan adlanan respublikada rayon.
* Gorus çayı — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indi Gorus rayonunda çay.
* Gorus Hava Limanı — Ermənistan Respublikasında Sünik mərzinin Gorus şəhəri Şinuyar kəndi yaxınlığında yerləşən fəaliyyətsiz mülki hava limanı.
Musluqlu

* Musluqlu (Amasiya) — Qars vilayətinin Qars qəzasında, indi Amasiya rayonunda kənd.
* Musluqlu (Ağin) — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Ağin (Ani) rayonunda kənd.
Çiqoç

**Çiqoç** ()-Xorvatiyanın Posavina rayonunda yerləşən kənd. Bu kənd Sisak Bələdiyyəsinə daxildir. Kənd Sava çayının sahilində yerləşmişdir və Slavonia regionunda yerləşən *Lonsko polye* Milli Parkının ərazisinə daxildir. 2001-ci ilin statistikasına görə kəndin əhalisi 114 nəfərdir.. Bu kənd ağ leyləkləri ilə məşhurdur. 1994-cü ildə Çiqoç kəndi *Avropanın leyləklər kəndi* adını almışdır.

Azsaylı əhalisi olan kəndin əsas əhalisi yaşlı təbəqədir. Kəndin əhalisi əsasən əkinçilik və maldarlıqla məşğul olur. Bu da ağ leyləkləri özünə cəlb edir və onlar burada yuva qurmağa başlayırlar.

## Əhalisi

## Ağ leyləklərin statistikası
**Leylək cütləri:** 39 cüt və 54 cavan leylək (2003), 45 (2000), 41 (1999) 44 cüt və 188 cavan leylək (1988), 31 (1968)

**Yuvalarının yerləşməsi:** Taxta evlər

**Leyləklərin bayramı:** 19 mart leyləklər uçub gedir. Bu kəndin adı *Avropanın leylək kəndi* olduğundan hər il iyunun sonlarında *Ştrukovo* (Leylək günü) qeyd olunur.

**Tədbir:** Ev heyvanlarının qədim cinslərinin qorunması ilə məşğul olan kənd bir informasiya mərkəzi kimi fəaliyyət göstərir. 1988-ci ildə leyləklər cütləşərək ilə 3,4 nəsil verdilər ki, bu da Avropada ən yaxşı göstərici hesab olunur. Ona görə də kənddə leyləklərin mühafizə ilə məşğul olan turistik klub *Turistička družba Čigoć* fəaliyyət göstərir.

**Mühafizə:** Kəndin ərazisində yerləşən Lonsko Polye Milli Parkında ağ leyləklər mühafizə olunur.

## Təbii və mədəni irs
Geniş otlaqlarda ənənəvi xorvat heyvanlarını görə bilərsiniz: Posavina atı, donuz, Slavonska və Turopolye boz inək cinsləri - bunlar unikal təbii və mədəni irs hesab edilir.

Bu gün təxminən 70 taxta ev mədəniyyət abidəsi kimi qorunub saxlanılır. Hal-hazırda Posavina rayonunda yerli memarlıq üslubunda yeni evlər tikilir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Kai Althoetmar: In Adebars Reich. Čigoć in Kroatiens Save-Auen ist Europas Storchendorf schlechthin und eine Arche alter Haustierrassen. Die Zukunft des Ortes liegt in der Vergangenheit. In: Landwirtschaftliche Zeitschrift Rheinland, 182. Jahrgang 2015, Ausgabe 35 vom 27. August 2015, S. 62-63.

## Xarici keçidlər
* Euronatur.org, список европейских сёл аистов
Labınkır gölü

**Labınkır** () — Yakutiyanın şərqində Oymiyakon ulusu ərazisində yerləşən göl.

## Coğrafi xüsusiyyətləri
İndıqırka çayının yuxarı axarlarında yerləşən göl okean səviyyəsindən 1020 metr yüksəklikdə yerləşir. Gölün uzunluğu 14,3 km, maksimal eni 4,1 km təşkil edir. Maksimal dərinliyi 75 metr, orta dərinliyi 52 metrdir. Gölün dibində anomal çatlar vardır. Bu çatın sayəsində dərinlik getdikcə artır. Suyun şəffaflığı 10 metrdir. Ən isti aylarda belə suyun temperaturu 9 °C keçmir. Dibində isə temperatur 1,3–2 °C arasında dəyişir. Havada −50 °C olarkən belə gölü suyu tədricən donur. Bu hadisə alimlər üçün bir həll edilməyən məsələdir. Gölün daxili hissəsi sualtı qayalıqdır. Göl Şimal yarımkürəsinin ən soyun hissəsində qərarlaşır.

Gölə Labınkır çayı tökülür və axır. Göldə üç ada vardır. Adalar 5–6 metr hündürlüyə və 30 metr diametrə malikdir. Yerli əhalinin sözlərinə görə ada illərdə asılı olaraq yoxa çıxır və yenidən peyda olur.

## Göl haqqında əfsanə
Yakutlar inanırlar ki, göldə fərqli bir varlıq, canlı yaşayır. Onu Labınkır dərisi adlandırırlar. Onların sözlərinə görə bu canlı tünd-boz rəngdədir. Yakutların sözlərinə görə bu canlı olduqca aqrissiv və təhlükəlidir. Onları hətta sahilə çıxan yerdə belə hörmək olur.

Alimlər geoloq V. İ. Tverdoxlebovun göldə böyük hərəkətin qeydə aldığını birdikdən sonra maraqlanırlar. Ancaq aparılar tətqiqatlar bir nəticə vermir.

**V. İ. Tverdoxlebovun 30 iyul 1953 il ekpedisiyası zamanı səsləndirdiyi sözlər:**

Kriptozoloqlar "iblis" adlandırılan bu canlının nəhəng nərə, nadir sürünən və ya amfibiya olması bildirilir.

2005-ci ildə "İskateli" teleproqramının çəkilişləri zamanı gölün dibi exolotla ölçülmüş və anomal çat aşkarlanmışdır. Telezond vastəsi ilə suyun dibində canlının skletləri aşkarlanır.

Yerli əhali iblisin yaxınlıqda yerləşən Vorota gölündə olmasını bildirsələrdə bu iddia elmi yolla inkar edildi.

2013-cü ilin fevralında gölün dibinə eniş həyata keçirilir. Səthində − 46 °C olduğu halda suyun temperaturu +2 °C olmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Labınkır gölünə ekspedisiya. Fotoqraf Vladimir Medvedevin gözü ilə
*  "İskateli" teleproqramı. "Yakutiya şeytanı" 
* "İskateli" Labınkırda. "Su iblisinin axtarışında"  
* В тихом омуте 
* "Soyuq qütbü" ekspedisiyası. V. İ. Tverdoxlebovun
Güney

Güney — Şimal (Quzey) səmtinə əks olan coğrafi səmt. 

;Kəndlər
* Güney Qışlaq — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonunda kənd.
* Güney (Qaraqoyunlu) — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında, indiki Karvansaray (İcevan) rayonunda kənd.  
* Güney — İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indi Sevan rayonu ərazisində kənd.
* Güney — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Gorus rayonu ərazisində qışlaq.
* Güney — Qars quberniyasının Qars qəzasında, indi Amasiya rayonunda dağ.
* Güney — Göyçə mahalında dağ silsiləsi. Adı dəyişdirilib Sevan qoyulmuşdur.
* Güney (Xudabəndə)

;Şəxslər
* Yılmaz Güney — Zaza və kürd əsilli türk aktyor, rejissor, ssenarist və yazıçı.
Goran

* Goran (Goranboy) — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun inzibati ərazi vahidində qəsəbə.
* Goran (Pəmbək) — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Hamamlı (Spitak) rayonunda kənd.
* Goranlı — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Goran (Xudabəndə)
Merl Haqqard

**Merl Ronald Haqqard**(6 aprel 1937-6 aprel 2016) amerikan Kantri musiqisiçisi, gitarist, instrumentalist.

Haqqardın uşaqlığı atasının ölümündən sonra əzab-əziyyətlə, cavanlığı isə həbsxanada keçmişdir. O, öz həyatını Kantri musiqisi sayəsində tamamilə dəyişdirmişdir

O öz musiqi karyerasında  *Kennedy Center Honor*(2010),*Grammy Lifetime Achievement Award* (2006),*BMI Icon Award* (2006),*Country Music Hall of Fame*(1994) *Oklahoma Music Hall of Fame*(1997)-da daxil olduğu bir çox mükafatlar qazanmışdır.
Kələntərlik

**Kələntərlik** — Ali inzibati məmurları, naibləri və s. saxlamaq üçün toplanan vergi.

Kələntərlik əsasən Qarabağ xanlığında toplanırdı.

## Həmçinin bax
* Xərac

## İstinadlar
Şahzadə Mehmed (I Əhmədin oğlu)

**Şahzadə Mehmed** () — 14-cü Osmanlı sultanı I Əhmədin oğlu.

Şahzadə Mehmed 1605-ci ildə İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Atası Osmanlı sultanı I Əhməd, anası isə Mahpeykər Kösəm Sultandır. Uşaqlıq illəriylə bağlı yetərli məlumat yoxdur. Ancaq 1617-ci ilin noyabrında atası Sultan Əhmədin vəfat etməsiylə, qardaşları Osman, Süleyman, Murad, Bəyazid, Qasım və İbrahimlə birlikdə sarayın Şimşirlik adlanan qəfəs bölümündə yaşamağa başladı. Əmisi Sulan Mustafanın qısa səltənətinin ardından özündən bir neçə ay böyük olan ögey qardaşı II Osman taxta çıxdı.

Yaşca ən böyük şahzadə olan Şahzadə Mehmed qardaşının səltənətində taxt varisi olaraq görülürdü. Bu səbəblə, Sultan Osman hazırlaşdığı Hotin səfəri öncəsində qardaşını edam etdirmək arzusuna düşdü. Dövrün şeyxülislamı Hocazadə Əsad Əfəndinin şahzadənin ölümü ilə bağlı fətva verməməsinin ardından, Rumeli qazəsgəri Daşkörpülüzadə Kəmaləddin Əfəndidən fətva alan Sultan Osman 12 yanvar 1621-ci ildə qardaşını edam etdirdi. Boğularaq edam olunan Şahzadə Mehmedin cənazəsi atası Sultan Əhmədin türbəsinə dəfn olundu.

Edamı əsnasında qardaşı Sultan Osmana bu şəkildə etiraz etdiyi rəvayət olunur;*"Osman, dilerim Allah'tan, ömrü devletin berbad olup benim ömrümden nice mahrum eylediysen, sen dahi behremend olmayasın!"*26 il sonra ilk dəfə bir şahzadənin edam olunması, ardından başlayan sərt qış və paytaxtda yaranan ərzaq qıtlığı əhali arasında Sultan Osmana qarşı olan narazılığı artırdı və bu fəlakətlər Şahzadə Mehmedin haqsız ölümüylə əlaqələndirildi.

## İstinadlar
Şahzadə Qasım

**Şahzadə Qasım** () — 14-cü Osmanlı sultanı I Əhmədin oğlu.

Şahzadə Qasım 1614-cü ildə İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Atası Osmanlı sultanı I Əhməd, anası isə Mahpeykər Kösəm Sultandır. Burnaz Ətiqə Sultanın əkizidir. Uşaqlıq illəriylə bağlı yetərli məlumat yoxdur. Ancaq 1617-ci ilin noyabrında atası Sultan Əhmədin vəfat etməsiylə, qardaşları Osman, Süleyman, Murad, Bəyazid, Mehmed və İbrahimlə birlikdə sarayın Şimşirlik adlanan qəfəs bölümündə yaşamağa başladı. Əmisi Sulan Mustafanın qısa səltənətinin ardından ögey qardaşı II Osman taxta çıxdı.

Ancaq qardaşının taxtdan endirilərək öldürülməsi (1622) və əmisi Sultan Mustafanın qısa səltənətindən sonra doğma qardaşı IV Muradın taxta çıxarılmasının ardından (1623) yenidən sarayın Şimşirlik bölümünə qapadıldı. Böyük qardaşlarından Mehmed Sultan Osman dövründə, Süleyman və Bəyazid isə Sultan Murad dövründə edam olunmuş, beləcə Qasım yaşca ən böyük şahzadə olaraq taxt varisi görülməyə başlanmışdı.

Ancaq qardaşları Süleyman və Bəyazidin edamından sonra can qorxusuna düşən Qasım bu əsnada özündən yaşca kiçik olan qardaşı İbrahimi də qorumağa çalışmışdır. Buna baxmayaraq Bağdad səfərinə hazırlaşan qardaşı Sultan Murad paytaxtdan ayrılmadan öncə taxtına təhlükə olaraq gördüyü qardaşını aradan qaldırmaq niyyətində idi. Nəhayət, səfər hazırlığı davam edərkən Şahzadə Qasım 17 fevral 1638-ci ildə sarayın Şimşirlik bölümündə edam olundu. Cənazəsi Ayasofiyadakı Sultan Murad türbəsinə dəfn edilən Şahzadə Qasım, Osmanlı tarixində *Kanuni kadim* əsasında edam olunan son Osmanlı şahzadəsidir.

## İstinadlar
Abruka adası

**Аbruka adası** (, ) — Riqa körfəzində yerləşən Estoniya adasıdır. Saaremaa adasından 4 km cənubda yerləşmişdir..

## Coğrafiyası
Qonşu bir neçə kiçik ada (Vahase, Kasselaid, Linnusitamaa və Kirjurahu) ilə birlikdə Laane-Şaar Parisin bir parçası olan Abruka kəndini meydana gətirirlər. 34 adamın yaşadığı kəndin ümumi sahəsi 10.1 km²-dir. Abruka adasının ümumi sahəsi 8,78 км², qonşu kiçik adaların ümumi sahəsi isə 1,3 км²-dir..

## Təbiət
Abruka adası nadir hesab olunan Orta Avropa tipli enliyarpaqlı meşələrinin olduğu bir adadır. Bu təbiət ehtiyatı 1937-ci ildə qoruma altına alınıb və qoruq kimi fəaliyyət göstərir. Abruka adasında bir kitabxana (Liman binasında olan) və adanın ən köhnə binası olan bir malikanə (Abruka Evi) yerləşmişdir. Abruka Evinin bağçası hal-hazırda muzey kimi fəaliyyət göstərir..

## Tarixi
Abruka adası ilə əlaqədar Orta əsrlərdə Ösel-Vikskokonun adada bir atçılıq malikanəsi qurduğu zamanlardan qalma ilk əhali qeydləri vardır. Oturaq əhali 18-ci əsrdən bu adada yerləşməyə başlamışdır. 1881–1972-ci illər arasında bir ibtidai təhsil məktəbi Abrukada fəaliyyət göstərmişdir..

## Əhalisi
Adanın əhalisi XX-ci əsrdən başlayaraq kəskin surətdə azalmışdır. 1922-ci ildə adada 150 nəfər yaşayırdı sa, bu göstərici 1959-cu ildə 111-ə, 1967-ci ildə 93-ə, 1974-cü ildə 65-ə, 1984-cü ildə 36-ya və nəhayət 2000-ci ildə 25 nəfərə enmişdir..

Lakin son illərdə adanın əhalisi yenidən artmışdır. Belə ki 2 noyabr 2004-cü ildə adanın əhalisi 34 nəfər idisə, bu göstərici 1 yanvar 2010-cu ildə 31-ə, 1 yanvar 2011-ci ildə 33-ə, 1 yanvar 2012-ci ildə isə 34 nəfərə bərabər olmuşdur..

## İnfrastruktur
Adada gəmilərə yol göstərən bir neçə mayak yerləşmişdir.

Abruka adasına Kuressaare şəhərində yerləşən Roomassaare limanından və Heilidən bərə vasitasilə gəlmək mümkündür..

## Məşhurlar
Məşhur əkiz yazıçılar Jüri Tuulik və Ülo Tuulik 1940-cı ildə Abruka adasında anadan olmuşdur..

## Qalereya

Fayl:Abruka maja, 2010.jpg|Abruka adasındakı ən qədim ev
Fayl:Abruka alumine tulepaak 2008.jpg|Adaya yolu göstərən nişanlar
Fayl:Abruka salumets juunikuus.JPG|İyun ayında Qrove meşəsi
Fayl:Abruka tuletorn 2008.jpg|Dəniz mayakı
Fayl:Abruka salumets.jpg|Yazda Qrove meşəsi
Fayl:Abruka OnEarth WMS.png|Abruka adasının kosmosdan görünüşü.


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Abruka.ee 
* Abruka.pri.ee
Roman Dmitriev

**Roman Mixayloviç Dmitriev** — Yakutiya MSSR Jiqansk rayonu, Bestyax kəndində anadan olmuşdur. 2010-cu ildə idə Moskvada vəfat etmişdir. Sovetlər Birliyini sərbəst güləş üzrə  təmsil etmişdir. 48 kq çəki üzrə 1972-ci il olimpiya oyunlarında qızıl, 1976-cı il olimpiya oyunlarında isə güşüş medal qazanmışdır. Dünya və Avropa cenpionu olmuşdur. Altıqat SSRİ çempionudur. 1970-ci illərin dünyada əmn məşhur güləşçilərindən biri olmuşdur. MOİK üzvü olmuşdur.

## Bioqrafiyası
Çurapçin internat-məktəbində sərbəst güləş üzrə müəllimi Korkin Dmitriyev Petroviç olmuşdur. O, 1978ildə RQUFSiT bitirmişdir.

1981 - 1985 illər ərzində SSRİ İdman Komitəsinin məşqçisi olmuşdur. Yakutuya MSSR yığmasının baş məşqçisi və Rusiya Federasiyasının gənclər üzrə yığmasının baş məşqçisi kimi fəaliyyət göstərmişdir.

İdmançı və məşqçi fəaliyyətini bitirdikdən sonra digər məsul vəzifələrdə işləmişdir:
* Yakutiyanın Gənclər və İdman İşləri üzrə Nazirinin birinci mavini;
* Yakutuyanın Rusiya Prezidenti yanında idman məsələləri üzrə müşavir;
* Rusiya Federasiyasının Federal Qurultayında Yakutiya Qurultayının nümayəndəsi;
* Dövlət Qurultayının deputatı («Vahid Rusiya» fraksiyası), Ailə, uşaq, gənclər, bədən tərbiyəsi və idman komitəsinin üzvü.

## Mükafatları
* SSRİ Layiqli idman ustası,
* SSRİ Layiqli məşqçisi,
* Rusiya  Layiqli məşqçisi,
* Yakutiya MSSR bədən tərbiyəsi üzrə layiqli işçi,
* «Şərəf ordeni»,
* «Qütb ulduzu ordeni»,
* Fəxri sakin: Yakutsk, Jinqan ulusu, Çurapçin ulusu, Vilyoyski ulusu.

Yakutiya Aviaşirkətinin təyyarələrindən biri (RA-89012) Roman Mixayloviç Dmitrievin şərəfinə adlandırılmışdır.

Yakutskın Maqansk qəbirstanlığında dəfn olunmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* İdmançı haqqında
Məhəmməd ibn Bəis

**Məhəmməd ibn Bəis ibn Halbas** (; ) — Abbasilər dövründə Mərəndin hakimi, Babəkin müttəfiqi, şair.

## Həyatı
Məhəmməd ibn Bəis şeybanilərin Azərbaycanda yerləşmiş olan Rəbiə qoluna mənsubdur. Babası Halbas xilafət dönəmində Mərənd şəhərində məskunlaşmışdı. Atası Bəis ibn Halbas şəhərin məşhur şəxslərindən idi. Məhəmməd də bu şəhərdə doğulmuşdu. Mükəmməl dini təhsil almışdı. 

Babək və onun başçiliq etdiyi xürrəmilər ərəblərə qarşi Məhəmməd ibn Bəisin göstərdiyi maddi və hərbi yardimdan istifadə edirdilər. Məhəmməd ibn Bəis xürrəmilərə ərzaq, pul, silah yardımlarıyla bərabər, özünə məxsus Təbriz və Şahi qalalarını onların ixtiyarina vermişdi. 

Məhəmməd ibn Bəis Babəkin cəsur sərkərdəsi İsma əl-Kurdinin qaynatası idi. İsma əl-Kurdi tez-tez Bəisin mülkünə gedərdi.Belə görüşlərin birində ibn Bəis kürəkəni İsma əl-Kurdini sərxoş etdikdən sonra, onu və yoldaşlarını tutdu. İsmanı xəlifənin sarayına göndərdi.Onunla gələn əsgərləri isə öldürtdürdü. Ağir işgəncələr verilən İsma əl-Kurdi Babəkin bütün hərbi sirrlərini və planlarını  açıb-tökdü. Bu xürrəmilərə vurulan ən ağir zərbələrdən biri idi.

Babəklə iş birliyi qurduğu üçün Samərrada həbs edilən Rəbiə qəbiləsinə mənsub Məhəmməd bin Bəis 848-ci ildən həbsdən qaçıb Mərənd qalasına sığınınca Mütəvəkkil-billah onu yaxalamaq üçün əvvəlcə Zirək ət-Türkün, sonra Əmr ibn Seysel bin Kalın, daha sonra Buğa əs-Səğirin (Kiçik Buğanın) başçılığında bir ordunu Mərəndə göndərdi. Abbasi sərkərdəsi İsa ibn Şeyx də bu orduda vardı. Buğa əş-Şərabi, İbn Bəis ilə eyni qəbiləyə mənsub İsanı ona elçi olaraq göndərdi. İsa ibn Şeyx, İbn Bəisin adamlarının bir çoxunun onlara aman verilməsi qarşısında təslim olmasına şərait yaratdı. Təslim olmayıb qaçan İbn Bəis yaxalanaraq Samərraya götürüldü.

850-ci ildə əl-Mütəvəkkilin əmri ilə edama məhkum edildi.Məhəmməd ibn Bəis bu fərmanı eşidən kimi bəlağətlə ərəb dilində  xəlifəyə bir qəsidə söylədi. əl-Mütəvəkkil bu qəsidədən vəcdə gəlib, Məhəmməd ibn Bəisi bağışladı.

ət-Təbərinin məlumatına görə Məhəmməd ibn Bəis bütün yerli xüsusiyyətləri əxz edib, ərəblikdən uzaqlaşmışdı. Marağa şeyxləri onun şərəfinə mədhiyyələr yağdırırdılar. 

Məhəmməd ibn Bəis şair idi. Ərəb və Fars dillərində klassik üslubda şeirlər yazırdı.

Məhəmməd qardaşı Hüseyn ibn Bəis Ərməniyyə valisinin müavini vəzifəsində çalışmışdı.

## Ədəbiyyat

*Minorsky, “Marand” in Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Vol. 6, (1991)

## Həmçinin bax

* Abbasilər 
* Xürrəmilər hərəkatı

## İstinadlar
Kosovo avtomobil dövlət yol nişanı

**Kosovo avtomobil dövlət yol nişanı** — nəqliyyat vasitəsinin dövlət qeydiyyat nişanı Kosovo Respublikasının ərazisində və ya onun hüdudlarından kənarda yol hərəkətində olan hər bir nəqliyyat vasitəsini fərqləndirən, onun qabaq və arxa hissələrində (motosikletlərdə, traktorlarda və qoşqularda isə yalnız arxa hissəsində) müəyyən edilmiş yerlərdə bərkidilmiş xüsusi lövhə. Kosovo Respublikası Daxili İşlər Nazirliyi tərəfindən verilir. Kosovanın yeni dövlət yol nişanları 6 dekabr 2010-cu il tarixində tanıdılmışdır. 1 noyabr 2011-ci il tarixindən etibarən Kosovonun şimalındakı köhnə Serbiya nəqliyyat vasitəsi lövhələri UNMİK lövhələri ilə dəyişdirilmişdir.

## Kosovo avtomobil dövlət yol nişanı

### Hərflər və rəqəmlər

Kosovanın yeni dövlət qeydiyyat nişanı dizaynı 6 dekabr 2010-cu il tarixində tanıdılmışdır. Yeni lövhəyə RKS ifadəsi əlavə olunub. Söz mövzusu olan RKS (Republic of Kosovo) hərfləri Kosovo Respublikasının beynəlxalq ölkə kodudur. Lövhənin sol yuxarısında mavi lent içində RKS ifadəsi vardır.

Lövhədə mavi zolağın sağdan iki xana olaraq regionun qeydiyyat nömrəsi, sonra Kosovo gerbi, üç rəqəmli say və iki rəqəmli hərf sırası yer alır. Üç rəqəmli say sırası 101-dən, iki rəqəmli hərf sırası isə AA-dan başlayır.

1 noyabr 2011-ci il tarixindən etibarən Kosovonun şimalındakı köhnə Serbiya nəqliyyat vasitəsi lövhələri UNMİK lövhələri ilə dəyişdirilib və bu lövhələr Kosovo — Serbiya nəqliyyatında istifadə edilir.

## Qeydiyyat nömrələri

## Tarix

### UNMİK Dövrü
UNMIK nəqliyyat vasitəsi lövhələri UNMİK tərəfindən 1999-cu ildən 2010-cu ilə qədər istifadə edilmişdir. 1 noyabr 2011-ci il tarixindən etibarən Serbiyaya avtomobillə keçmək vəziyyətində olan Kosovo vətəndaşları üçün istifadədə olub. Kosovonun şimalındakı köhnə Serbiya nəqliyyat vasitəsi lövhələri də UNMİK lövhələri ilə dəyişdirilib və bu lövhələr Kosovo — Serbiya nəqliyyatında istifadə edilir. Serbiyada yeni Kosovo lövhələri istifadə edilmir.

2010-cu ilin dekabrından etibarən bu nömrələrin verilməsi dayandırılmışdır. Ancaq Priştina ilə Belqrad arasındakı siyasi danışıqların işığında bu köhnə UNMİK lövhələrinin Kosovonunn şimalı üçün və Serbiyaya səyahət edəcək Kosovo vətəndaşları üçün istifadəsi davam edir.

### Yuqoslaviya Dövrü
Kosovonun müstəqilliyindən əvvəl muxtar bölgə statusunda olduğu üçün Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikası və dağılmasından sonra Yuqoslaviya Federativ Respublikası dövründə Yuqoslaviya daxilində istifadə edilən lövhələr bölgədə də eynilə istifadə edilmişdir.

Yuqoslaviya dövrü nəqliyyat vasitəsi lövhələrinin ilk qismi əlaqədar region mərkəzinin qısaltmasını (PZ = Prizren, PR = Priştina kimi) ifadə etmişdir. Sonrakı say qisimləri də nəqliyyat vasitəsinin qeydiyyatdan keçməsi əsnasında verilirdi.

## İstinadlar
Sinq-Sinq

**Sinq-Sinq həbsxanası** (ing.&nbsp;*<span lang="en">Sing Sing Correctional Facility</span>*) — ABŞ-nin Nyu-York ştatının Ossininq şəhərində yerləşən ciddi rejimli həbsxana. Nyu-York şəhərindən təxminən 48&nbsp;km şimalda, Hudzon çayının sahilində yerləşir. Həbsxana Sinq-Sinq kəndinə görə belə adlandırılmışdır, mənasını "Sint Sinks" hindu sözlərindən almışdır, daş üstə daş anlamına gəlir. Təxminən 1700 cinayətkar burada saxlanılır. 1825 kamerası olan tarixi binasının muzeyə çevrilməsi planlaşdırılır.

## Tarixi
Həbsxana 1825-ci ildə memar Elam Lindsin layihəsi əsasında tikilmişdir. Divarlar yaxınlıqdakı karxanadan çıxarılan mərmərdən hazırlanmışdır. Həbsxana tikildikdən sonra karxana məhbusların əsas islah-əmək düşərgəsinə çevrilmişdir. Elam Linds özü 1828-ci ildə açılışı olan həbsxananın ilk rəisi olmuşdur. 

1920-ci ildə məşhur həbsxana sistemi reformatoru olan Luis Louz həbsxananın rəisi olur. O, həbsxana büdcəsində ciddi çatışmazlıqlar, sənədlərin və hətta məhbusların yox olduğunu aşkarladı. Onun dövrü həbsxananın həyatında qırılma nöqtəsi oldu, orada kitabxana, kilsə və xəstəxana tikildi.

1935-ci ildə xarici ölkələrə səfər edən sovet yazıçıları İlf və Petrov həbsxanaya səfər ediblər. Bu səfəri onlar "Birmərtəbəli amerika" əsərinin "Elektrik stulu" bölməsində təsvir ediblər.

## İstinadlar