Derequlyasiya

**Derequlyasiya** — dövlət tənzimləməsinin, adətən iqtisadi sahədə, aradan qaldırılması və ya azalması prosesi. Bu, hökumətin iqtisadiyyatı tənzimləmə mexanizmlərinin ləğvini ifadə edir. Derequlyasiya 1970–1980-ci illərdə inkişaf etmiş sənaye ölkələrində geniş yayılmışdır. Bu, dövlət tənzimləməsinin səmərəsizliyi, tənzimləyici qurumların nəzarət etdikləri sahələrin təsiri altına düşməsi və bunun nəticəsində istehlakçıların və ümumi iqtisadiyyatın mənfi təsirlərlə üzləşməsi barədə yeni iqtisadi yanaşmaların təsiri ilə bağlı idi. İqtisadi tənzimləmə Gilded Age dövründə təşviq edilmiş və proqressiv dövrün islahatları korporativ sui-istifadələrin, təhlükəli uşaq əməyinin, monopolizasiyanın, çirklənmənin və digər neqativ xarici təsirlərin aradan qaldırılması, həmçinin iqtisadi yüksəliş–tənəzzül dövrlərinin yumşaldılması üçün zəruri hesab edilirdi. Lakin 1970-ci illərin sonlarına yaxın bu islahatların iqtisadi artıma mane olduğu iddia edilir və neoliberalizmi müdafiə edən siyasətçilər derequlyasiyanı təşviq etməyə başlamışdılar.

Derequlyasiya üçün əsaslandırma ondan ibarətdir ki, daha az və daha sadə tənzimləmələr rəqabət səviyyəsini artırır, bununla da daha yüksək məhsuldarlığa, daha çox səmərəliliyə və ümumilikdə daha aşağı qiymətlərə gətirib çıxarır. Derequlyasiyaya qarşı çıxanlar isə bunun nəticəsində ətraf mühitin çirklənməsi, təhlükəli maddələr üzrə standartların zəifləməsi, maliyyə qeyri-müəyyənliyi və monopoliyaların güclənməsi kimi risklərdən narahatlıq ifadə edirlər.

Tənzimləmə islahatı derequlyasiya ilə paralel inkişaf etmiş bir anlayışdır. Bu, tənzimləmələrin müntəzəm nəzərdən keçirilməsi və onların minimuma endirilməsi, sadələşdirilməsi və daha səmərəli edilməsinə yönəlmiş sistemli proqramları əhatə edir. Bu cür təşəbbüslər ABŞ-da 1980-ci il Tənzimləyici Çeviklik Qanunu (Regulatory Flexibility Act) qanunu ilə gücləndirilmiş və ABŞ Prezident Administrasiyasının İnformasiya və Tənzimləmə İşləri İdarəsi orqanında, həmçinin Böyük Britaniyanın Daha Yaxşı Tənzimləmə Komissiyası qurumunda həyata keçirilir. Bu proseslərdə tez-tez xərc–fayda analizi tətbiq olunur. Bundan əlavə, iqtisadçılar tərəfindən təklif olunan tənzimləmə yenilikləri də mövcuddur; məsələn, emissiya ticarəti.

Derequlyasiya özəlləşdirmədən fərqlənir; özəlləşdirmə dövlətə məxsus müəssisələrin özəl sektora verilməsini nəzərdə tutur.

## Ölkələr üzrə

### Argentina
Argentina 1989–1999-cu illərdə Menem administrasiyası dövründə geniş iqtisadi liberallaşma, privatizasiya və sabit məzənnə siyasəti  keçirmişdir. 2001-ci ilin dekabrında Paul Kruqman Enron şirkətini Argentinaya bənzədərək hər ikisinin "artıq deregulasiya" səbəbindən iqtisadi çöküş yaşadığını iddia etmişdir. İki ay sonra Herbert İnhaber Kruqmanın korrelyasiyanı səbəblə qarışdırdığını və hər iki çöküşün artıq deregulasiya ilə əlaqəli olmadığını qeyd etmişdir.

2023-cü ildən etibarən Xavyer Miley prezidentliyi dövründə deregulasiya yenidən diqqət mərkəzinə çevrilmişdir. Bu dövrdə hökumət müdaxiləsinin azaldılması və bürokratiyanın sadələşdirilməsi, kirayə nəzarətinin ləğvi və kommunikasiya sektorunun liberallaşdırılması kimi tədbirlər həyata keçirilmişdir. Derequlyasiya və Dövlət Transformasiyası naziri Federiko Şturtseneqqer 2025-ci ildə bildirmişdir ki, daha çox inzibati sadələşdirmələr planlaşdırılır, bunlara idxal olunan avtomobillərə vergi endirilməsi və elektrik avtomobillərinə dair qaydaların azaldılması daxildir. İndiyə qədərki deregulasiya siyasəti iqtisadiyyatı stabilləşdirmiş, büdcəni tarazlamış və inflyasiyanı nəzarət altında saxlamışdır.

### Avstraliya
Geniş spektrdə deregulasiya siyasətlərini elan edən Əmək Baş Nazir Bob Houk 1986-cı ildə "Minimum Effektiv Tənzimləmə" siyasətini təqdim etmişdir. Bu siyasət "tənzimləmə təsir hesabatları"nın hazırlanmasını tələb edirdi, lakin dövlət agentliklərinin buna əməl etməsi illər aldı. Houk/Kitinq hökumətləri dövründə əmək bazarı Qiymətlər və Gəlirlər Sazişi çərçivəsində fəaliyyət göstərirdi. 1990-cı illərin ortalarında Con Hovard rəhbərliyindəki Liberal Partiyası əmək bazarının derequlyasiyasına başlamış, 2005-ci ildə WorkChoices siyasəti ilə daha da irəliləmişdir. Lakin bu siyasət növbəti Rudd Leyborist hökuməti tərəfindən geri çevrilmişdir.

### Braziliya
Dilma Russeffin impiçmentindən sonra Mişel Temer 2017-ci il əmək islahatını təqdim etmişdir. Bundan əlavə, Braziliyada hava yollarına 100%-ə qədər xarici kapitalın investisiya edilməsinə icazə vermişdir və dövlət müəssisələrinin siyasi təzyiqlərdən qorunmasını artırmışdır.

Bolsonaro administrasiyası da deregulasiya siyasətini təşviq etmişdir (hətta "Bolsonomics" ifadəsi yaranmışdır), buna misal olaraq İqtisadi Azadlıq Qanunu, Təbii Qaz Qanunu, Əsas Sanitariya Hüquqi Çərçivəsi, etanolun yanacaq stansiyaları tərəfindən birbaşa satışına icazə vermək, dəmir yolu sənayesini özəl investisiyalara açmaq və xarici valyutanın istifadəsini deregulyasiya etmək kimi tədbirlər həyata keçirmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* Baskin, J. and P. Miranti. *A History of Corporate Finance* (Cambridge UP, 1997), worldwide.
*
* , in United States
* Kahn, Alfred E. "Deregulation: looking backward and looking forward." *Yale Journal on Regulation* 7 (1990): pp.&nbsp;325+ online
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* 
*
*
*
*
*
*
*. This comprehensive study indicating, among other things, that transport deregulation reduced distribution costs in the United States from about 14% of gross domestic product to under 11% (If this measure is selected, current dollar savings can be calculated by multiplying current GDP by @3%).[Misplaced in article]