Hindistan Kosmik Tədqiqatlar Təşkilatı

**Hindistan Kosmik Tədqiqatlar Təşkilatı** (, ; adətən **ISRO**) kimi istinad edilir, Hindistanın milli kosmik agentliyidir. O, Hindistanın Baş Nazirinin birbaşa nəzarət etdiyi Kosmik Departamentin (DoS) əsas tədqiqat və inkişaf qolu kimi fəaliyyət göstərir, ISRO-nun sədri isə DoS-in icraçı direktoru kimi fəaliyyət göstərir.

ISRO ilk növbədə kosmik əməliyyatlar, kosmik tədqiqatlar, beynəlxalq kosmik əməkdaşlıq və əlaqəli texnologiyaların inkişafı ilə bağlı tapşırıqların yerinə yetirilməsinə cavabdehdir. Bu, dünyanın altı dövlət kosmik agentliyindən biridir ki, tam buraxılış imkanlarına malikdir, kriogen mühərrikləri yerləşdirə bilər, yerdən kənar missiyaları işə sala və böyük süni peyklər parkını idarə edə bilər.

ISRO GAGAN və IRNSS peyk naviqasiya sistemlərini idarə edir. O, Aya üç və Marsa bir missiya göndərib. ISRO-nun proqramları Hindistanın sosial-iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayıb və fəlakətlərin idarə edilməsi, naviqasiya və kəşfiyyat missiyaları daxil olmaqla müxtəlif aspektlərdə həm mülki, həm də hərbi sahələrə dəstək verib. ISRO-nun spin-off texnologiyaları Hindistanın mühəndislik və tibb sənayesi üçün bir çox mühüm yeniliklərin əsasını qoyub.

## Tarixi

### Formalaşma illəri

Hindistanda müasir kosmik tədqiqatlar 1920-ci illərə, alim S. K. Mitranın Kəlkətədə yerüstü radio vasitəsilə ionosferi səsləndirən bir sıra təcrübələr apardığı zamana təsadüf etmək olar. Daha sonra C. V. Raman və Meghnad Saha kimi hind alimləri kosmik elmlərdə tətbiq olunan elmi prinsiplərə töhfə verdilər. 1945-ci ildən sonra Hindistanda  koordinasiyalı kosmik tədqiqatlarda iki alim: Əhmədabadda Fiziki Tədqiqatlar Laboratoriyasının yaradıcısı Vikram Sarabhai və 1945-ci ildə Tata Fundamental Tədqiqatlar İnstitutunu yaradan Homi Bhabha mühüm addımlar atdılar. Kosmik elmlərdə ilkin təcrübələrə kosmik şüaların tədqiqi, yüksək hündürlükdə və havada sınaqlar, dünyanın ən dərin mədən sahələrindən biri olan Kolar mədənlərində dərin yeraltı təcrübələr və atmosferin yuxarı qatının tədqiqi daxildir. Bu tədqiqatlar tədqiqat laboratoriyalarında, universitetlərdə və müstəqil yerlərdə aparılmışdır.

1950-ci ildə Bhabhanın katibliyi ilə Atom Enerjisi Departamenti (DAE) yaradıldı. Departamentin yaradılması Hindistanda kosmik tədqiqatlar üçün maliyyələşməni təmin etdi. Bu müddət ərzində, 1823-cü ildə Colaba Rəsədxanasının yaradılmasından bəri Hindistanda öyrənilən bir mövzu olan meteorologiya və Yerin maqnit sahəsinin aspektləri üzrə sınaqlar davam etdi. 1954-cü ildə Himalay dağlarının ətəklərində Aryabhatta Müşahidə Elmləri Tədqiqat İnstitutu (ARİES) yaradılmışdır. Rangpur Rəsədxanası 1957-ci ildə Heydərabadda Osmaniya Universitetində yaradılmışdır. Bundan sonra kosmik tədqiqatlar Hindistan hökuməti tərəfindən daha da təşviq edildi. 1957-ci ildə Sovet İttifaqı Sputnik 1-i kosmosa buraxmaqla dünya üçün kosmosa buraxılış həyata keçirmək imkanları açdı.

Hindistan Milli Kosmik Tədqiqatlar Komitəsi (INCOSPAR) 1962-ci ildə doktor Vikram Sarabhainin təklifi ilə Baş nazir Cəvahirləl Nehru tərəfindən yaradılmışdır.

İndira Qandi hökuməti dövründə INCOSPAR ISRO ilə əvəz olundu. Daha sonra 1972-ci ildə Hindistanda xüsusi olaraq kosmik texnologiyanın inkişafına nəzarət etmək üçün Kosmos Komissiyası və Kosmos Departamenti (DoS) yaradıldı. Hindistan Sovet İnterkosmos kosmik əməkdaşlıq proqramına qoşuldu və öz ilk peyki Aryabhattanı sovet raketi vasitəsilə orbitə çıxardı.

### 21-ci əsr
2003-cü ildə Çin insanları kosmosa göndərəndə, Baş nazir Atal Bihari Vajpayi alimləri insanları Aya endirmək üçün texnologiyaları inkişaf etdirməyə çağırdı və Ay, planet, ekipaj missiyaları üçün proqramlar başladıldı. ISRO 2008-ci ildə Ayda suyun varlığını yoxlayan ilk zondu və 2013-cü ildə Marsın orbitinə çıxan ilk Asiya kosmik gəmisi olan "Çandrayan-1"i işə saldı və Hindistan bu sahədə uğur qazanan ilk ölkə oldu. Daha ağır peyklər və gələcək insan kosmik missiyaları üçün 2014-cü ildə yeni orta qaldırıcı başlatma qurğusu LVM3 təqdim edildi.

23 avqust 2023-cü ildə Hindistan ISRO Ay missiyasını uğurla başa vurmaqla Ayın cənub qütbünün yaxınlığında kosmik gəmini uğurla endirən ilk ölkə oldu. Hindistanın Ay missiyası, Çandrayan-3 öz Vikram eniş aparatının UTC vaxtı ilə 18:04-də Ayın az tədqiq edilmiş cənub qütbünün yaxınlığında uğurlu yumşaq enişini etdi.

## Təşkilatın strukturu və imkanları
ISRO özü Kosmik Komissiyasının səlahiyyətinə aid olan və aşağıdakı agentlikləri və institutları idarə edən DOS tərəfindən idarə olunur:

* Hindistan Kosmik Tədqiqatlar Təşkilatı (ISRO)
* Antrix Corporation — ISRO-nun marketinq qolu
* Fiziki Tədqiqatlar Laboratoriyası (PRL), Əhmədabad
* Milli Atmosfer Tədqiqat Laboratoriyası (NARL), Gadanki, Andhra Pradeş
* NewSpace India Limited – Ticarət qanadı, Banqaluru
* Şimal-Şərqi Kosmik Tətbiqlər Mərkəzi (NE-SAC), Umiam
* Hindistan Kosmik Elm və Texnologiya İnstitutu (IIST), Tiruvanantapuram – Hindistanın kosmik universiteti

### Antrix Corporation Limited (Kommersiya Qanadı)
ISRO-nun marketinq qolu kimi qurulan Antrix -in işi ISRO tərəfindən hazırlanmış məhsulları, xidmətləri və texnologiyanı tanıtmaqdır.

### NewSpace India Limited (Kommersiya Qanadı)
Spin-off texnologiyaları sənaye interfeysi vasitəsilə texnoloji transferlər və sənayenin kosmik proqramlarda iştirakını genişləndirmək üçün qurum.

### Kosmik Texnologiya İnkubasiya Mərkəzi
ISRO Hindistanın qabaqcıl texniki universitetlərində sənaye ilə tandemdə tətbiqlər və məhsullar yaratmaq üçün startapları inkubasiya edəcək və gələcək kosmik missiyalar üçün istifadə olunacaq Kosmik Texnologiya İnkubasiya Mərkəzlərini (S-TIC) açdı. S-TIC-lər Milli Texnologiya İnstitutunda, şərq bölgəsinə xidmət edən Aqartala, şimal bölgəsi üçün Milli Texnologiya İnstitutu, Jalandhar və Hindistanın cənub bölgəsi üçün Tiruçirappalli Milli Texnologiya İnstitutundadır.

### Qabaqcıl Kosmik Tədqiqatlar Qrupu
Qabaqcıl Kosmik Tədqiqatlar Qrupunun (ASRG) əsas məqsədi 2028–2030-cu ilə qədər ISRO obyektlərinə tam giriş əldə edəcək və ISRO-nun gələcək kosmik kəşfiyyat missiyalarına rəhbərlik edə biləcək IIST-ni ilk kosmik tədqiqat və mühəndislik institutuna çevirməkdir.

## İstinadlar