Monumental sənət

**Monumental sənət** — əzəməti və mühüm ideya məzmunu ilə fərqlənən, möhtəşəm və ümumiləşdirilmiş formalarda ifadə olunan plastik sənət növü. Monumental sənətə xatirə abidələri, binaların heykəltaraşlıq, boyakarlıq və mozaika bəzəkləri, vitrajlar, şəhər və park heykəltaraşlığı, fəvvarələr və s. daxildir (bəzən memarlıq əsərləri də monumental sənətə aid edilir). Monumental sənət vacib dövlət məsələlərinə, mühüm ictimai ideyaların geniş kütlə arasında təbliğinə və yayılmasına xidmət edir. Monumental sənət antaqonist sinifli cəmiyyətdə hakim ideologiyanı təcəssüm etdirir, realist incəsətin yüksəlişi dövründə qabaqcıl. demokratik və humanist ideyaların ifadəsinə çevrilir.

## Tarixi
Monumental sənətin ilk nümunələri ibtidai cəmiyyətdə yaranmışdır. Menhirlərdə, dini heykəllərdə və qaya rəsmlərində təbiət qüvvələrinin əzəməti haqqında ibtidai insanın təsəvvürləri təcəssüm olunmuş, onun əmək vərdişləri öz əksini tapmışdır. Qədim Misirdə monumental sənət ictimai quruluşun sarsılmazlığı fikrinin möhkəmlənməsinə və hökmdarların şəxsiyyətinin ilahiləşdirilməsinə xidmət edirdi (Cizədə Böyük Sfinks heykəli). Qədim Yunanıstanda quldarlıq demokratiyasının yüksəlişi dövründə insan gözəlliyinə və ləyaqətinə inam hissləri ilə aşılanmış monumental sənət əsərləri yaradılmışdı (Afina Parfenonunun heykəltaraşlıq bəzəkləri). Orta əsr dini tikililərinin bəzəklərində monumental sənət geniş tətbiq olunurdu (Reyms, Şartr, Naumburq kilsələrinin heykəltaraşlıq bəzəkləri, Vatikandakı Sikst kapellasında Mikelancelonun tavan rəsmləri və s.). XIX–XX əsrlərdə sarayların və ictimai binaların bədii tərtibatında böyük rolu olmuşdur.

SSRİ-də monumental sənətin inkişaf proqramı Vladimir Leninin "*Monumental təbliğat*" planı ilə müəyyən olunmuşdur. SSRİ-də və digər sosialist ölkələrində kommunist ideyaları ilə aşılanmış monumental sənət əsərləri yaradılmışdır. Latviya SSR-in Salaspils stansiyası yaxınlıqlarında faşist terroru qurbanlarına abidə ansamblı (1961–1967 heykəltaraşlar L. Bukovski, Y. Zarin və b.) Volqoqradın Mamay kurqanında abidə ansamblı (1963–1967; müəlliflər Y. Vuçetiç, Y. Belopolski və b.), Belarusun Minsk vilayətində "Xatın" xatirə kompleksi (1969-cu ildə açılışı olmuşdur; müəlliflər Y. Qradov, V. Zankoviç, L. Levin, S. Selixanov), Kiyevdə "1941-1945-ci illərdəki Böyük Vətən müharibəsinini tarixinin Ukrayna Dövlət muzeyi xatirə kompleksi" (1981; müəlliflər V. Z. Boroday, Y. N. Stamo, V. D. Yelizarov, F. M. Soqoyan, Q. N. Kislı və b.) və s.

## Heykəltəraşlıq
Monumental heykəltaraşlıq mühüm ictimai hadisələrin və görkəmli şəxsiyyətlərin şərəfinə yaradılan təkfiqurlu və çoxfiqurlu abidə, monument, heykəltaraşlıq komplekslərinə aid edilir. Monumental heykəltaraşlıq əsərləri ölçüsünün böyüklüyü, hazırlandığı materialın möhkəmliyi və davamlılığı ilə fərqlənir. Monumental heykəltaraşlıq əsərləri mühüm ictimai ideyaları təbliğ edir. Monumental heykəltaraşlıq hələ ibtidai cəmiyyətdə yaranmış, orta əsrlərdə geniş inkişaf etmişdir. Mikelancelonun "David" heykəli (1501–1504, Florensiya Rəssamlıq Akademiyası), Venesiyada Bartolomeo Kolleoninin at üstündə abidəsi (1979–1488, heykəltaraş Verrokkio), Sankr-Peterburqda I Pyotrun abidəsi ("Tunc atlı", 1768–1778), Budapeştdə "Azadlıq" monumenti (hündürlüyü 36 metr, 1947) və s. abidələr dünya monumental heykəltaraşlığında mühüm yer tutur. "26 Bakı komissarının güllələnməsi" qorelyefi (1924–1946), "Daş proletariatın silahıdır" (1927; 1947-ci ildə tuncdan tökülmüşdür), Moskvada XTNS qarşısında qoyulmuş "Fəhlə və kolxozçu qadın" heykəl qrupu (1935–1937), Sovet Ordusu döyüşçülərinin xatirəsinə Berlindəki Treptov-parkda ucaldılmış abidə ansamblı (1946–1949), Nizaminin Gəncədə və Bakıdakı abidələri (1946, 1949), Volqoqradda Mamay kurqanında Stalinqrad döyüşü iştirakçılarının şərəfinə abidə ansamblı (1963–1967), Bakıda Vladimir Leninin (1955), Füzulinin (1962), Nəriman Nərimanovu (1972), Məşədi Əzizbəyovun (1976), Cəfər Cabbarlının (1982) abidələri, Taqanroq yaxınlığında 416-cı Azərbaycan və 130-cu Taqanroq diviziyalarının şərəfinə monumental abidə (1980) sovet monumental heykəltaraşlığında mühüm yer tutur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat