open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ori-an-Ratye

**Ori-an-Ratye** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Matezin-Triyev kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.

INSEE kodu — 38283. Kommunanın 1999-cu il üçün əhalisi 83 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 371 ilə 540 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 450 km cənub-şərqdə, Lion 50 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 50 km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:360 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:350
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1901 text:1901
  bar:1921 text:1921
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1861 from:0 till:342
  bar:1901 from:0 till:261
  bar:1921 from:0 till:178
  bar:1962 from:0 till:79
  bar:1968 from:0 till:64
  bar:1975 from:0 till:48
  bar:1982 from:0 till:63
  bar:1990 from:0 till:74
  bar:1999 from:0 till:83


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ori-an-Ratye haqqında ümumi məlumat
Armstrong Whitworth Whitley

**Armstrong Whitworth Whitley**— İngiltərədəki Armstrong Whitworth Aircraft şirkəti tərəfindən istehsal edilən orta bombardmançıdır. Təyyarə 1930-cu illərdə Vickers Wellington və Handley Page Hampden ilə birlikdə hazırlanmış və 1937-ci ildə istifadəyə verilmişdir.

## Tekniki xüsusiyyətləri (Whitley Mk V)

*Mənbə:*
* **Ekipaj:** 5
* **Uzunluq:** 21.49 m
* **Qanad uzunluğu:** 25.60 m
* **Hündürlük:** 4.57 m
* **Qanad sahəsi:** 106 m²
* **Boş çəkisi:** 8,768 kg
* **[[Maksimum uçuş çəkisi]]:** 15,196 kg
* **Motor:** 2 × Rolls-Royce Merlin X V12
** **Silahlar:**
** 1 × .303 Vickers K pulemyotu
** 4 × .303 Browning pulemyotu
** 3,175 kg bomba

## İstinadlar
Braziliya qaqauzları

**Braziliya qaqauzları** — türk dilli qaqauzların diasporu. Braziliya qaqauzlarının böyük qismi San-Pauluda cəmləşmişdir.

## Tarixi
Qaqauzların Argentina və Braziliyaya kütləvi axını 1922-ci ildə, Bessarabiyanın Rumıniya tərəfindən idarə edildiyi zaman başlayır.

## Tanınmış şəxsiyyətləri
* Dmitri Dyakov  – Kiriyet-Lunqa kəndindəndir, San Xose dos Kamposun küçələrindən biri onun adını daşıyır.
* Afanasio Yazaci - jurnalist.
## Mənbə
* Документальный фильм о гагаузах Бразилии
* Фильм о гагаузах Бразилии
Vickers Wellington

**Vickers Wellington** — Vickers-Armstrong tərəfindən istehsal edilən İngiltərənin uzun mənzilli bombardmançısıdır. Təyyarə, İkinci Dünya müharibəsinin ilk illərində Bombardman Komandanlığının əsas bombardmançılarından biri olaraq gecə bombardmançısı kimi geniş şəkildə istifadə edilmişdir.

## Tekniki xüsusiyyətləri (Wellington Mark IC)
*Mənbə:*
* **Ekipaj:** 6
* **Uzunluq:** 19.69 m
* **Qanad uzunluğu:** 26.27 m
* **Hündürlük:** 5.31 m
* **Qanad sahəsi:** 78.1 m²
* **Boş çəkisi:** 8,435&nbsp;kq
* **[[Maksimum uçuş çəkisi]]:** 12,955&nbsp;kg
* **Motor:** 2 × Bristol Pegasus Mark XVIII doqquz silindrli ulduz tipi
** **Silahlar:**
** 6–8× .303 Browning pulemyotu
** 2,041&nbsp;kq bomba
## İstifadəçilər
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Azad Fransa
* 
* 
* 
*

## İstinadlar
Parmilyö

**Parmilyö** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Kremyo kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — La-Tur-dyu-Pen.

INSEE kodu — 38295. Kommunanın 2006-cı il üçün əhalisi 594 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 235 ilə 442 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 410 km cənub-şərqdə, Lion 45 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 80 km şimalda yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:360 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:600
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:20 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1962 from:0 till:349
  bar:1968 from:0 till:362
  bar:1975 from:0 till:331
  bar:1982 from:0 till:362
  bar:1990 from:0 till:377
  bar:1999 from:0 till:420
  bar:2006 from:0 till:594


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Parmilyo haqqında ümumi məlumat
Pont-Evek

**Pont-Evek** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Vyen-1 kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Vyen.

INSEE kodu — 38318. Kommunanın 2012-ci il üçün əhalisi 5106 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 165 ilə 321 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Parisdən təxminən 520 km cənub-şərqdə, Liondan 26 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 75 km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:400 height:300
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:6000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:2006 text:2006
  bar:2012 text:2012
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1962 from:0 till:1881
  bar:1968 from:0 till:2148
  bar:1975 from:0 till:5636
  bar:1982 from:0 till:5542
  bar:1990 from:0 till:5385
  bar:2006 from:0 till:5105
  bar:2012 from:0 till:5106


## Qardaşlaşmış şəhərlər
*  İmbersaqo, İtaliya (2003)

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Pont-Evek haqqında ümumi məlumat
Revel (İzer)

**Revel** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Muayan Qrezivodan kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.

INSEE kodu — 38334. Kommunanın 2012-ci il üçün əhalisi 1413 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 299 ilə 2840 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 490 km cənub-şərqdə, Lion 105 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 12 km şərqdə yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:360 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:1500
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:40 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2005 text:2005
  bar:2007 text:2007
  bar:2012 text:2012
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1962 from:0 till:328
  bar:1968 from:0 till:280
  bar:1975 from:0 till:367
  bar:1982 from:0 till:573
  bar:1990 from:0 till:875
  bar:1999 from:0 till:1162
  bar:2005 from:0 till:1272
  bar:2007 from:0 till:1300
  bar:2012 from:0 till:1413


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Revel haqqında ümumi məlumat
Riv (İzer)

**Riv** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Tyullen kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.

INSEE kodu — 38337. Kommunanın 2007-ci il üçün əhalisi 5794 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 371 ilə 540 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 460 km cənub-şərqdə, Lion 70 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 26 km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:600 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:6000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1793 text:1793
  bar:1806 text:1806
  bar:1821 text:1821
  bar:1831 text:1831
  bar:1841 text:1841
  bar:1851 text:1851
  bar:1861 text:1861
  bar:1872 text:1872
  bar:1881 text:1881
  bar:1891 text:1891
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1946 text:1946
  bar:1954 text:1954
  bar:1968 text:1968
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1793 from:0 till:1429
  bar:1806 from:0 till:1715
  bar:1821 from:0 till:2050
  bar:1831 from:0 till:2014
  bar:1841 from:0 till:2270
  bar:1851 from:0 till:2339
  bar:1861 from:0 till:2506
  bar:1872 from:0 till:2543
  bar:1881 from:0 till:2975
  bar:1891 from:0 till:3083
  bar:1901 from:0 till:3110
  bar:1911 from:0 till:3156
  bar:1921 from:0 till:3033
  bar:1931 from:0 till:3139
  bar:1946 from:0 till:2842
  bar:1954 from:0 till:3139
  bar:1968 from:0 till:4589
  bar:1982 from:0 till:5115
  bar:1990 from:0 till:5403
  bar:1999 from:0 till:5620
  bar:2006 from:0 till:5745


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Riv haqqında ümumi məlumat
İskəndərun körfəzi

**İskəndərun körfəzi** () — Aralıq dənizinin şimal-şərqində, Türkiyənin cənub sahillərində, Hatay ilinin sahillərini yuyan körfəz.
Körfəzin girişdəki dərinlik 99 m-ə qədərdir. Körfəzə Ceyhan çayı tökülür. Körfəzin əsas limanı - İskəndərun. Türkiyənin Aralıq dənizi sahilindəki üçüncü ən böyük limanıdır. Keçmişdə Yaxın Şərqdəki böhranlar səbəbiylə Beyrutun əvvəlki əhəmiyyətini itirməsi buxtaya və ətrafına dəyər qazandırmışdır.
## Tarixi
Qədim dövrlərdə İskəndərun körfəzi İss (, , körfəzin şimal-şərq sahilindəki yunan şəhəri olan İss şəhərinin adı ilə adlandırılmışdır) və ya Miriandin olaraq adlandırılırdı. Körfəzin başqa bir adı Kilikiya olmuşdur. Makedoniyalı İskəndərin kampaniyaları zamanı körfəzin cənub-şərq ucunda Alexandretta şəhəri qurulur. Körfəz də Alexandretta adlanmağa başlanılır. Lakin Böyük Tiqranın bu sahildəki əraziləri fəth etməsindən bəri, Şərqi Kilikiyanın ermənilərin əlinə keçməsindən sonra bölgədə ermənilər də məskunlaşmağa başladılar. Bu səbəbdən körfəz bir müddət Erməni körfəzi kimi də tanınırdı.
Körfəzin şimal sahilində bir vaxtlar Kilikiyanın əsas dəniz qapısı olan Ayas (indi Yumurtalıq adlanır) qala şəhəri var. Şərq sahil xəttində yunanların İss şəhərinin xarabalıqları və ermənilərin Çork-Marzpan (indiki Dörtyol adlandırılmışdır) şəhəri var. Sahil zolağının cənuba çevrildiyi yerdə eyni adlı şəhər yerləşir. Şəhər makedoniyalı İsgəndərin adı ilə bağlıdır. 
Daha cənubda, sahil xəttinə yaxın Amanus dağları uzanır. Burada bu günə qədər Sapiran, Şuqr və Karmir-vankdakı erməni monastırlarının xarabalıqları görmık mümkündür. Dağ silsiləsi cənubda, körfəzə girişin yaxınlığında alçalır. Məşhur yazıçı Frans Verfelin kitabında təsvir olunan hadisələrdən dünyaya yaxşı tanıdılan möhtəşəm Musa Dağdakı qırx gün romanı burada baş vermiş olayların əsnasında yazılması deyilir. Romanı yazan yəhudi asıllı avstriyalı yazıçı Franz Verfelin 1933 yılında yayımladığı Musa Dağında 40 Gün əsərini ermənilər içərisində ən radikal və terorist eyləmlərin başıçıları olan Suriya ve Livan ermenilerini dinləyərək yazmışdır. Hazırda körfəz və onun nsahilində yerləşən şəhər Makedoniyalı İsgəndərin adı ilıə bağlı olaraq İsgəndərum adlanır.
## Çirklənmə
İskəndərun körfəzi ətrafında bir çox ağır sənaye, o cümlədən beş sement fabriki, on poladəritmə fabriki və üç kömürlə işləyən elektrik stansiyası var. Havanın çirklənməsi açıq-aydın məlumdur. Su həm qurudan, həm gəmiçilikdən, həm də balıqçılıqdan çirklənir. 
## İstinadlar
Tuz gölü

**Tuz gölü** () — Türkiyənin ikinci ən böyük gölü. Gölün duzluluğu 340 ‰-dir. Anadolunun mərkəzində, Konyadan 105 km şimal-şərqdə və Ankaradan 150 km cənub-şərqdə yerləşir.

Strabon Qalatiya və Kapadokiya sərhədindəki Tatta gölündən bəhs edərkən bu gölü nəzərdə tuturmuş.

İlin çox hissəsi dayazdır (1-2 m) və duz gölünün sahəsi 1500 km²-dir. Adətən uzunluğu 80 km və eni 50 km olur. Dəniz səviyyəsindən 905 m yüksəkdədir.

Göl Türkiyənin mərkəzi platosundakı tektonik çuxuru doldurur. Gölə iki böyük dərə axır amma göl əsasən yeraltı mənbələrdən və yağışla qidalanır. Axar çayları yoxdur. Kanallar və dərələr Tuz gölünə axdığı yerlərdə, bataqlıqlar meydana gətirir. Yay aylarında buxarlanma səbəbi ilə Tuz gölü suyunun çox hissəsini itirir, ortalama qalınlığı 30 sm olan bir duz qatı əmələ gəlir. Duz qatı gölün dibinə çökür. Qışda duz yenidən yağış və ətraf torpaqlardan axan su ilə həll olur.

Göldəki üç duz mədəni Türkiyənin istehlak etdiyi bütün duzun təxminən 70% -ni istehsal edir. Duz mədəni, əsasən duzun təmizlənməsi və emalı ilə əlaqəli olan bölgədəki sənaye fəaliyyətinin istiqamətini müəyyənləşdirir. Göl becərilən torpaqlarla əhatə olunmuşdur, yalnız cənub və cənub-qərbdə şoran torpaqların su altında qalması səbəbindən torpağın becərilməsi mümkün deyildir.

2001-ci ildə qonşu çöllərlə birlikdə Tuz gölü xüsusi mühafizə olunan ərazi elan edildi. Gölün cənub hissəsindəki bir qrup adada böyük bir qızılqaz populyasiyana aid yuvalama bölgəsi vardır. Bundan əlavə, burada qaşqa qaz və səhra qızılquşuna rastlamaq mümkündür.

## Tuz gölü təbii qaz deposu
Türkiyə Rusiya və İrandan aldığı qaz miqdarının təzyiqi, payız və qışda böyük bir problemlər yaradır. Bu problemi aradan qaldırmaq üçün, Duz gölünün altındakı duz blokları içərisində təbii qaz anbarının qurulması düşünülür. Tuz gölündən 40 km cənubda olan Sultanhanında təbii qaz tutumu 1 milyard m³ olan 12 süni duz mağarası qurulur. Səthin 1 100 m-dən 1 400 m-ə qədər olan duz təbəqələri su basılaraq əriyəcək və duzlu su Tuz gölünə veriləcəkdir. Müəssisəyə ilk qaz 2017-ci ilin fevral ayında verilir və saxlama fəaliyyətinə başlanılır.

## İstinadlar
Tamara Qəniyeva

**Tamara Qəniyeva**  ( ) — Başqırd şairəsi, tərcüməçi və dramaturq. Başqırdıstanın xalq şairi (2019). Başqırdıstan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi (1993). Rusiya Yazıçılar Birliyinin, BMSSR Yazıçılar Birliyinin üzvü (1986). R.Qaripov (1998), F. Kərim (2004), B. Bikbay (2013) adına mükafatı laureatı. Mahmud Kaşğari Beynəlxalq Hekayə Müsabiqəsinin (2014) laureatı. Başqırd dilinə ən yaxşı bədii tərcüməyə görə "Şöz bağlayan ip" Ümumrusiya ədəbi mükafatı laureatı (2016). Başqırdıstan Respublikasının 100 illiyinə həsr olunmuş "Şanlı Başqırdıstanım!" Şeir müsabiqəsinin laureatı (2018).
## Bioqrafiyası
Tamara Qəniyeva 25 yanvar 1951-ci ildə Başqırdıstan Muxtar Sovet Sosialis Rerspublikasının Kumertau rayonunun Kinzyabay kəndində (indiki Başqırdıstan Respublikasının Kuyargazinski rayonu) anadan olmuşdur.

Pavlovskda səkkiz illik məktəbində oxuyur, Salavat Pedaqoji Kollecini, 1978-ci ildə isə Sterlitamak Dövlət Pedaqoji İnstitutunu bitirir.

1970-ci ildən Sterlitamak internat məktəbində, 1978-ci ildən Sterlitamakdakı Respublika mədəni-maarif məktəbində müəllim işləyir. 1980-ci ildən "Leninets" qəzetində, 1981-ci ildən BMSSR Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində baş redaktor vəzifəsində çalışmışdır. 1988-ci ildə "Aqidel" jurnalında çalışmışdır. 2008-ci ildən Başqırdıstanın "Panorama" milli jurnalının bir şöbəsinin redaktoru, Başqırdıstan Respublikası Yazıçılar Birliyinin idarə heyətinin üzvü kimi çalışmışdır.

1980-ci ildə  ilk şeirlər kitabı olan "Osraşırbız əle" ("Hələ görüşəcəyik") kitabı nəşr olunur.

Şeir və mahnı yazır, tərcümələr etməklə məşquldur. Y. A. Andrianov, N. L. Qraxov, Y. A. Denisov, Robert Palyanın şeirlərini başqırd dilinə tərcümə etmişdir. N. S. Qumilyov, Lope de Veqa, A. Kamya, F. Şillerin mahnılarını və Kamil Ziqanşinin romanını tərcümə etmişdir.

Tamara Qəniyeva Sibay Dram Teatrında səhnəyə qoyulmuş Tamaris faciəsinin müəllifidir.

Onun şeirlərinə başqırd bəstəkarları: Abrar Qabdrahmanov, Fərid İdrisov, Zaqir İsmaqilov, Roza Saxautdinov mahnılar yazmışlar.

## Mükafatları
R. Qaripov adına mükafat (1998)

F. Kərim adına mükafat (2004)

B. Bikbay adına mükafatı (2013)

Başqırdıstan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi (1993)

Başqırdıstanın xalq şairi (2019)
## Əsərləri
Şeirlər toplusu: "Gənc Qüvvələr" (1976), "Yenə görüşəcəyik" (1980), "Köçən quşlar" (1984), "Gümüşü şeh" (1988), "Fikirləşmək üçün vaxt" (1991), "Qunduz quyruğu" (1993) ), "Qıpçaqlar" (1994), "Arkaim" (1997), "Aqata qubbələri" (2001), "Mən sevgiyə inanıram" (2006), "Ağlınıza müraciət edirəm" (2009), "Yalnız özümlə" (2012), "Sevgiyə inanıram" (tatar dilində, 2014), "Taleyin kəsişmələri" (2015).

Tamarisin poetik faciəsi.
## Mənbə
* Başqırd dilində
* на русском языке
* Молюсь огню. Ганиева Тамара
* Тамара Ганиева. Я-женщина
*  С любовью ко всему живущему (К юбилею поэтессы Тамары Ганиевой)
* С любовью ко всему живущему (К юбилею поэтессы Тамары Ганиевой)
Marmaris

**Marmaris** () — Türkiyədə liman və kurort şəhəri. Eyni adlı ilçənin inzibati mərkəzi. Egey dənizinin sahilində, Türkiyənin cənub-qərbində, Muğla ilində yerləşir. Dalaman havalimanına 95km uzağlığdadır. 2014-cü ilin turizm mövsümündə şəhər dünyanın 2 milyona yaxın turistini qəbul etmişdir. Şəhərdə 2021-ci il məlumatına görə 95.849  nəfər yaşayırdı.

## Coğrafiyası
Marmaris buxtanın sahili boyunca uzanır, quru hissədən dağlarla əhatə olunmuşdur. Körfəzə giriş adanı qoruyur, buna görə fırtınalar və güclü dalğalar heç vaxt sahilə çatmır. Yunanıstanın Rodos adasına müntəzəm bir bərə xidməti var. Şəhərdə bir neçə rayon mövcuddur: Sitələr, Armutalan, Mərkəz. Mərkəz — şəhərin mərkəzində bir bölgədir. Armutalan — şəhərin kənarında yerləşir. İcmələr Marmaris rayonunda 15 dəqiqəlik bir məsafədə yerləşən kiçik bir şəhərdir.

Marmaris Egey dənizinin Aralıq dənizi ilə birləşməsində, Türkiyənin cənub-qərb hissəsində yerləşir.

## Görməli yerləri
* Marmaris limanı — şəhərin köhnə hissəsində yerləşən, hazırda muzey kimi istifadə olunan köhnə bir qaladır.
* Bar küçəsi — şəhərin şərq hissəsində yerləşən, çox sayda restoran və barı olan məşhur gəzinti yeridir.
* Aqua Dream Aqua Park — Marmarisin əsas su parkı, şəhərin şərq hissəsindəki kiçik bir təpədə yerləşir.
* Marmaris Milli Parkı

## Tarix
Şəhərin yaranmasının dəqiq tarixi məlum deyil. Ancaq hələ eramızdan əvvəl XI əsrdə Fiskos kimi tanınması məlumdur. O zamanlar Kariyanın bir hissəsi olması barədə məlumat vardır. E.ə. X əsrdə Fiskos yaxınlığında Amos şəhərini quran qonşu Rodosun təsiri altına düşür. E.ə. VI əsrdən farsların hakimiyyəti altında olur. E. ə 334-cü ildə Makedoniyalı İskəndərin gəlişindən sonra şəhər Rodosa verilir.

E. ə 164-cü ildən şəhər Romalıların nəzarəti altına keçir. VII–VIII əsrlərdə ərəblər tərəfindən şəhər dağıdılır. XIII əsrin sonlarında şəhəri Menteşe bəyliyi tutur. 1391-ci ildə Osmanlılar tərəfindən ələ keçirilir və 1424-cü ildə nəhayət tamamən Osmanlı İmperatorluğuna birləşdirilir. 1522-ci ildə Sultan Süleyman Qanuninin əmri ilə burada bir qala inşa edilir və şəhər Marmaris (qədim yunan dilindən — Parlaq, əsrarəngiz) adlandırılır. 1957-ci ildə şəhər zəlzələ nəticəsində dağıdılır, sonra yenidən qurulur.

1912-ci ildə şəhərdə və bölgədə əhali bu cür təsnif edilirdi: müsəlmanlar — 12,128 nəfər, yunanlar — 720 nəfər.

1980-ci illərdə şəhər turizm sənayesinin inkişafına güclü təkan verir.

## İqlimi
Tipik Aralıq dənizi iqliminə sahibdir. Yanvar ayının orta temperaturu 7,5° C-dir. Qışda yağış və qarl müşahidə olunur. Mütləq minimum temperatur −4 °C-dir.

Yaz aylarında temperatur +30° C ətrafında dəyişir. Şəhərdə maksimum temperatur +52° C olaraq qeydə alınmışdır.

## Nəqliyyat
Şəhər Dalaman hava limanından 95 kilometr məsafədədir.

Xətt taksiləri şəhərin ətrafında ətrafında dolaşır. Şəhərin şimal-şərqində Datça, Muğla, Quşadası, Aydın, Ağyaka, Dalaman, Dalyan, Antalya və s. kimi digər şəhərlərə gedə biləcəyiniz bir avtovağzal var.

Datça, İçmələr və Dalyan şəhərləri ilə su əlaqəsi mövcuddur.

## Mənbə
* şəhərin rəsmi saytı

## İstinadlar
Asiyanın Mərkəzi abidəsi

**Asiyanın Mərkəzi abidəsi** — Yenisey sahillərində, Kızıl şəhərində yerləşən abidə. Tıvanın simvollarından biri.
## Tarixi
Asiyanın Mərkəzi abidəsinin tarixi çox maraqlıdır. Asiya mərkəzinin ilk qeydini rabitə mühəndisi, Yuxarı Yeniseyin öyrənilməsi partiyasının rəhbəri V. M. Rodeviçin qeydlərində tapmaq olar. 1910-cu ildə Peterburqda "Uryanxay diyarının oçerki" kitabını nəşr etdirir. Turistlər haqqında bölmədə V. M. Rodeviç xatırlayır: “90-cı illərdə bir ingilis səyyah Asiya mərkəzini görmək məqsədi ilə Uryanxaya gəldi. Onun dediyinə görə yenisey sahilindəki, Q. P. Safyanov Saldamının bağındakı bir sütunun bu əlamətdar məqamın olmasını qeyd etdi. İngilisin sözlərinə görə o, artıq Avropa, Afrika və Avstraliyanın mərkəzlərinə baş çəkib”.

Q.P.Safyanovun əmlakı, Uluq-Xemin sol sahilində, Biy-Xem və Kaa-Xemin birləşməsindən 23 verst aşağıda yerləşirdi. Daha sonralar Kızıl şəhərində, Uluq-Xem sahillərindəki elektrik stansiyası binasının yaxınlığında, kiçik bir kəsilmiş piramida şəklində Asiya mərkəzinin işarəsi qoyulur.
1964-cü ildə Tıvanın SSRİ-yə könüllü qoşulmasının 20-ci ildönümü qeyd edilən zaman, Şəhər Şurası İcraiyyə Komitəsinin təklifi ilə respublikanın ən yaşlı sənətkarı Vasili Fadeeviç Demin tərəfindən hazırlanmış, iki metrlik abidə hazırlanır. Abidədə əvvəlcə Tıvanın xəritəsi qiymətli və yarı qiymətli daşlarla döşənmiş, Asiyanın mərkəzi zərli daşla işarələnmişdi. Ancaq təəssüf ki, zaman keçdikcə insanlar bu gözəlliyi qoruyub saxlama bilmədilər. Abidənin texniki dizayn hesablamasını mühəndis Valeri Bajin edir. Komsomolskaya küçəsi abidədən başlayır. Buradan Biy-xem və Kaa-Xem çaylarının birləşməsini görmək mümkündür. 
İyirmi il sonra, Sovet TIvasının 40 illik yubileyinə qədər abidənin ətrafı abadlaşdırıldı, abidəyə qranit üzlü postament qoyuldu. Sonradan abidəyə aparan xiyabanın əvvəlində heykəltəraşlıq nümunələri yerləşdirildi.

2014-cü ildə Tıvanın Rusiya ilə birliyinin 100-cü ildönümündə, sahil və bununla birlikdə obelisk yenidən qurulur. Yalnız ərazi genişlənməmiş, abidənin özü də dəyişdirilmişdir.
## Yerləşməsi
Abidə Yenisey çayının sol sahilində, Böyük Yenisey və Kiçik Yenisey çaylarının məcrasından bir qədər aşağı, Komsomolskaya küçəsinin davamında yerləşir.

Abidə coğrafi nöqtəni təyin edən dəqiq bir geodeziya məntəqə deyil, sadəcə Asiyanın coğrafi mərkəzinin simvoludur.
## Abidənin 2014-cü ilə qədərki komozisiyası
Abidə geniş kürsüdə oturmuş 10 metr yüksəklikdəki üçrəngli obelisk idi. Abidənin ətəyində, qitələrin konturları və Tuvanın xüsusi ayrılmış ərazisi olan bir kürə qoyulmuşdu. Abidə üç dildə: rus, tıva və ingilis dillərində "Mərkəzi Asiya" yazısı olan bir lövhə vardı.
## İstinadlar

## Mənbə
* Вид памятника в 1967 году
* Его судьба-служение искусству. Василий Демин. Сайт Национального музея Республики Тыва 
* Василий Демин: художник с колючим характером. «Новые исследования Тувы»
* Художник с Рязанщины. «Тувинская правда»
Əgerce rayonu

**Əgerce rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Respublikanın şimal-şərqində yerləşir. Udmurtiya Respublikası ilə qərb, şimal və şərqdən (Alnaş, Mojginski, Malopurqinski, Kiyasovski, Sarapulski, Karakulinski rayonları), cənubdan Nijnekamsk su anbarı hövzəsi ilə Tatarıstanın Minzələ, Tukay və Mendeleyevsk rayonları həmsərhəddir.
Rayonun inzibati mərkəzi Əgerce şəhəridir.  
## Coğrafiya
Rayaon Sarapul yüksəkliyinin cənubunda, İj çayı vadisində yerləşir. Rayonun ərazisi 1796.62&nbsp;km²-dir. Ərazisində Kiçke-Tan yasaqlığı vardır.

## Tarix
1920-ci ildə Sarapul qəzasının Əgerce və İsenbayev volostları Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına verildi.

1921-ci ildə Əgerce kantonu qurulur. 1924-cü ildə kanton Əgerce mahalına çevrildi, sərhədləri də müəyyən edildi.

28 oktyabr 1960-cı ildə ləğv edilmiş Krasnoborski rayonunun demək olar ki, bütün ərazisi Əgerce rayonuna verildi.

1 fevral 1963-cü ildə rayonların kənd təsərrüfatı və sənaye ərazilərinə bölünməsi üçün inzibati-ərazi bölgüsünün yenidən qurulması ilə əlaqədar olaraq Yelabuqa kənd təsərrüfatı bölgəsinə daxil edildi. Lakin 1964-cü il martın 4-də rayonların kənd təsərrüfatı və sənaye bölgüsünün ləğvi səbəbiylə əvvəlki sərhədləri bərpa edildi.
## Əhalisi
; Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Əgerce şəhəri) rayon əhalisinin 56.42% -i yaşayır.

; Milli tərkib
Rayon ərazisində yaşayır:

58,1 % — tatarlar,

25,2 % — ruslar,

8,0 % — marilər (Tatarıstan ərazisində marilərin ən çox yaşadığı ərazi),

6,4 % — udmurtlar.

## Rayon ərazisindəki yaşayış məntəqələri
Azyavo, Baytuqanovo, Biktovo, Bima, Varzi-Omqa, Varzi-Pelqa, Varkled-Aul, Qaleevo, Zuevo, Kadırako, Kudaşevo, Kuleqaş, Madık, Madyar, Mordva, , Mukşur, Nazyar, Novoye Akkuzino, Novıye Bizyaki, Pelemeş, Rus Şarşada, Salauşi, Saxra, Sosnovo, Köhnə Çekalda, Köhnə Kzıl-Yar, Sukman, Tabarle, Tatar Çilçası, Tatar Tansarı, Tuba, Tukay, Urazaevo, Utyaqanovo, Xoroşi Klyuç, Şarşada, Yamurzino, Yanqa-Aul.
## Nəqliyyat
Əgerce dəmir yolu stansiyasının kəsişməsində yerləşir:Moskva - Kazan - Yekaterinburq, Əgerce - İjevsk və Əgerce - Naberejnıe Çelnı - Akbaş.

## KİV
Əgerce xəbərləri adlı rayon qəzeti buraxılır. Qəzet tatar və rus dillərində buraxılır.
## İstinadlar

## Mənbə
* Əgerce rayonu
*
Tıva akşası

**Tıva akşası** () — 1934-1944-cü illərdə Tuva Xalq Respublikasının pul vahidi. 100 qəpikə bölünür ().
## Tarixi
25 iyul 1925-ci ildə Tuva Xalq Respublikası Dövlət Bankı - Tıvanbank qurulur. Tuva Xalq Respublikası və Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı hökumətləri arasındakı razılaşma ilə 1925-1929-cu illərdə ölkə ərazisinə Sovet pullarını buraxılır. Əvvəlcə çarın zərb sikkələrini əvəz edən gümüş sikkələr, daha sonra kağız pullar və banknotları (rubl və çervonlar) dövriyəyə buraxılır. 1933-cü ilin dekabrında Tuva Xalq Respublikası hökuməti bir sərəncam qəbul edir. Sərəncama əsasən Tuva Xalq Respublikasının yeni gerbinin təsviri və "Yalnız TNR-də istifadədədir" mətn üzərində olan mavi boya ilə sovet əskinasları üzərinə daxil vurulur. Mübadilə 10 dekabr 1933-cü ildən may-iyun 1934-cü ilə qədər davam edir.
1933-1934-cü illərdə Sovet sikkələrinin ölçüsündə 1, 2, 3 və 5 qəpik nominasiyalarında hazırlanmış bürünc və 10, 15 və 20 qəpik nominallı nikel sikkələr istifadəyə buraxılır. Onlar 1945-ci il mayın 1-nə qədər dövriyyədə qalır.

1936-cı il yanvarın 1-də ölkədə pul islahatı aparılır. Bu dövrdə dövriyyədə olan Sovet pulları 1, 3, 5, 10 və 25 akşa olmaqla Tuva Xalq Respublikasının banknotları, milli valyuta ilə əvəz edilir. Dəyişdirmə 1: 1 nisbətində edilir. Qoznak tərəfindən ümumilikdə 2 milyon akşa hazırlanır.

11 avqust 1939-cu ildə Tuva Xalq Respublikası hökumət komissiyası yeni əskinas naxışını təsdiqləyir. Bank biletləri Qoznak tərəfindən çap edilir. 1 mart 1941-ci ildə 1940 tipli əskinaslar: 1, 3, 5, 10 və 25 nominaları dövriyyəyə buraxılır. Köhnə tipli bank biletlərinin mübadiləsi 1 sentyabr 1941-ci ilə qədər davam edir.

11 oktyabr 1944 Tıva Xalq Respublikası Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının muxtar bölgəsi olaraq Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının tərkibinə daxil olur. 1945-ci il yanvarın 1-də onun ərazisində sovet əskinaslarının dövriyyəsi başlayır. Dörd ay ərzində (1945-ci il mayın 1-dək) 1940-cı ilin nümunəsi olan pullar və 1934-cü ilin nümunəsi olan Tıva akşası Sovet rubluna dəyişdirilir. Bundan sonra Tıva valyutası ləğv edilir. 1945-ci ildə 1 akşa 3,5 rubla dövr edilir.
## Sikkələr
Sikkələrin ön tərəfində dövlətin () və bankın () adı verilmişdir.

## Əskinaslar

## Mənbə
* Новое о денежном обращении в Тувинской Народной Республике
* Tıvanın əskinasları
Jinnat Ali

**Jinnat Ali** () — Banqladeşdəki ən yüksək insan idi.

Əli, 1996-cı ildə Banqladeşdə, Coxun Bazar, Ramu Upazila şəhərində anadan olub. Banqladeşdə ən uzun boy olaraq qeyd edilən Əlinin cəsədi on bir yaşında ikən qəfildən qeyri-adi dərəcədə böyüməyə başladı. İnkişafının 23 yaşı olmasına baxmayaraq böyüməyə davam etdi. Boyun həddindən artıq uzanmasının hipofiz bezindəki şiş səbəb olduğu akromegalik gigantizm pozğunluğu səbəb olduğu müəyyən edilmişdir. Nəhayət, uzunluğu 2,49 sm-ə qədər uzadıldı.

Ən uzun yaşayan Banqladeş kimi tanınan Jinnat Ali, 28 aprel 2020-ci ildə, 24 yaşında, beyin xərçəngi xəstəliyinə tutulduğu Banqladeşin Chittagong Tibb Kolleci Xəstəxanasında öldü.

## İstinadlar
Barbara Vussou

**Barbara Vussou** () — Alman aktrisa.
## Filmoqrafiyası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Filme mit Barbara Wussow bei cinema.de 
* Offizielle Webseite von Barbara Wussow
Üskülü Mərziyyə

**Üskülü Mərziyyə** və ya **Mərziyyə Əhmədi** () — şair, müəllim, inqilabçı, şah rejiminə qarşı müqavimət hərəkatının tanınmış qadın üzvlərindən biri. İran Xalq Partizanları-Fədailəri təşkilatının üzvü. 1974-cü ildə SAVAK-la atışmada vəfat edib.

## Həyatı və fəaliyyəti
Mərziyyə Əhmədi 1941-ci ildə Üskü şəhərində anadan olub. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Təbriz Pedaqoji Texnikumuna daxil olur. Pedaqoji Texnikumda təhsilini başa vurduqdan sonra Üskü mahalının ibtidai məktəblərində müəllim kimi fəaliyyətə başlayır. Burada 3 il fəaliyyət göstərdikdən sonra Təbriz Universitetinə daxil olur. Təhsilini davam etdirməklə yanaşı o həm də pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olur. Kənd məktəblərini gəzərək onlar üçün "kitab evləri" yaratmağa çalışır. İlk şeirini "Dalğa" ləqəbi ilə çap edib. Bütün farsca yazdığı əsərləri türkcəyə, öz ana dilində qələmə aldığı bütün əsərləri isə fars dilinə tərcümə etmişdir. 1970-ci ildə tələbələrin etiraz aksiyalarına rəhbərlik edən Mərziyyə xüsusi xidmət orqanlarının diqqətini cəlb edir. Həbs edilərək Üsküyə sürgün olunur.Daha sonra bu günlər haqqında xatirələrini yazmışdır. İran Xalq Partizanları-Fədailəri təşkilatının üzvü olan o, 26 aprel 1974-cü ildə dəstənin iki üzvünün görüşündən xəbər tutan SAVAK məmurları haqqında məlumat alır. Yoldaşlarını xəbərdar etmək üçün görüş yerinə gedən Mərziyyə yoldaşlarını xəbərdar etsə belə gec olur. Atışma başlayır və o, SAVAK ilə silahlı toqquşmada həlak olur.

Yaxın dostları Behruz Dehqani və Əlirza Nabdil ilə Tehrandakı Behişti–Zəhra qəbiristanlığının 33 saylı guşəsində dəfn edilib.

## Xatirəsi
Bəxtiyar Vahabzadə Üskülü Mərziyyəyə "Mərziyyə" poemasını, Mədinə Gülgün isə "Mərziyyə" adlı şeir həsr edib.

2014-cü ildə fotoqraf Azadə Əxlaqi İran tarixində baş vermiş ölüm hadisələrini öz fotoları ilə yenidən canlandırıb. O, Məhəmmədtağı xan Püsyan, Əli Şəriəti və digərləri ilə yanaşı Üskülü Mərziyyənin də ölümünü səhnələşdirib.

## Həmçinin bax
* Əşrəf Dehqani
* Səməd Behrəngi
* Əlirza Nabdil Oxtay

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bəxtiyar Vahabzadənin "Mərziyyə" poemasından bir parça
Şərili

**Şərili** — aşıq havası.

## Haqqında
Naxçıvan Muxtar Respublikası Şərur rayonun adı (Şərur,-Şərir, Şəril) ilə bağlıdır. "Ağır şərili", "Orta şərili","Yüngül şərili", "Qarabağ şərilisi" adlı havalar mövcuddur. Şərili havalarının məqam əsası segah, musiqi ölçüsü 6/8-dir. Sazda "Şah pərdə" kökündə çalınır. İnstrumenatal variantları da var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Aşıq Əkbər — Şərili
Marallarım (hekayələr toplusu)

**Marallarım** — Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin 1910-cu ildən etibarən "Marallarım" adı altında "Molla Nəsrəddin" jurnalında çap etdirdiyi hekayələrini "Mütrüb dəftəri" ilə başlamışdır. Hekayədə kənd yüzbaşısı Qasım əminin fəaliyyətindən danışılır. "Marallarım" adı altında gedən hekayələrdə ədib dövrün bir sıra mühüm məsələlərinin bədii həllini verir, cəhalət, nadanlıq və köhnə etiqadlara istehza edir, xalqın ruhunu, zehnini zəhərləyən təbliğatçıları kəskin tənqid atəşinə tuturdu.

Onun 1910–1913-cü illərdə "Molla Nəsrəddin" jurnalında "Ceyranəli" imzası ilə çap etdirdiyi "Marallarım" adlı hekayələr toplusuna aşağıdakılar daxildir:

* "Müqəddimə" (Molla Nəsrəddin jurnalı, S.29, 1910)
* "Mütrüb Dəftəri" (Molla Nəsrəddin jurnalı, S.30, 1910)
* "Dəcəlabad" (Molla Nəsrəddin jurnalı, S.42, 1910)
* "Yaşılbaş Sona" (Molla Nəsrəddin jurnalı, S.28, 1911)
* "Qiraət" (Molla Nəsrəddin jurnalı, S.30–35 arası, 1911)
* "Şikayət" (Molla Nəsrəddin jurnalı, S.35, 1911)
* "Şəbih" (Molla Nəsrəddin jurnalı, S.7, 1912)
* "Pir" (Molla Nəsrəddin jurnalı, S.10–12 arası, 1913)
* "Tənqid" (Molla Nəsrəddin jurnalı, S.14–16 arası, 1913)
* "Acından Təbib" (Molla Nəsrəddin jurnalı, S.22–24, 1913)

1927-ci ildə Haqverdiyevin ədəbi-ictimai fəaliyyətinin otuz beş illik yubileyi keçirilir. O, bu dövrdə "Marallarım" silsiləsindən olan satiric və başqa ciddi ruhlu çoxlu hekayələr çap etdirir. Hekayələrin bir hissəsi "Marallarım" (1927) və digər hissəsi "Hekayələr" (1940) kitabında toplanmışdır.

"Marallarım" ilk dəfə tərtib edilərək kitab şəklində "Azərnəşr" tərəfindən 1927-ci ildə Bakıda nəşr edilmişdir. "Marallarım" başlığı ilə yazılan hekayələr "Xortdanın Cəhənnəm Məktubları" və "Mozalanbəyin Səyahətnaməsi" -nin davamı olaraq qələmə alınmışdır.

Haqverdiyevin "Marallarım" sərlövhəsiylə çap etdirdiyi hekayələr "Cəhənnəm məktubları"nı tamamlayır. Hekayələrdə "cəhənnəmdə" cəza
çəkənlərin oraya "getməzdən" əvvəl dünyada gördüyü işlər təsvir və ifşa olunur. "Marallarım" kimlərdir? Ədib özü bu suala belə cavab verir:

Nəsr yaradıcılığını davam və inkişaf etdirən yazıçı sovet dövründə də "Marallarım" silsiləsində hekayələr yazmışdır. Bu hekayələr mövzuca müxtəlifdir. Hekayələrin bir qismində çar hakimiyyəti dövründə yaşayan satqın, yaltaq, ikiüzlü bəylər, xanlar, hacılar, tacirlər, çinovniklər və polis məmurlarının acgözlüyü tənqid edilir ("Odabaşının hekayəsi", "Çeşmək",
"Mirzə Səfər", "Pristav və oğru", "It oyunu", "Diş ağrısı", "Qaban" və s.).

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin hekayələrinin təxminən üçdə biri portret hekayədir. Portret hekayələr sırasında "Mirzə Səfər", "Şeyx Şəban", "Koroğlu", "Şikayət", "Mütrüb dəftəri", "Yaşılbaş sona", "Diş ağrısı", "Qiraət" və s. hekayələrinin adını çəkmək mümkündür. Bu hekayələrdə əsas qəhrəmanın tərcümeyi-halının geniş və ətraflı təsvir olunması, zahiri və mənəvi tərəflərinin sözlə "rəsminin çəkilməsi" hadisələrin gedişatında aparıcı əhəmiyyətə malik olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Marallarım: kiçik hekayələr /Ə. Haqverdiyev 1927. Mətn. Ərəb qrafikası.
* Biz nəyə gülürük? — Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin hekayələrində bədii gülüş
Tiflis Kommersiya bankının binası

**Tiflis Kommersiya bankının binası** — Bakının Səbail rayonu Tərlan Əliyarbəyov küçəsində yerləşən bina. Binada Tiflis Kommersiya Bankının Bakı filialı yerləşirdi. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli sərəncamı ilə bina dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri siyahısına əlavə edilmişdir.
## Tarixi
Tiflis Kommersiya bankının Bakı filialı 1886-cı ildə açıldı və yalnız 1905-ci ildə Tərlan Əliyarbəyov (o zamankı Milyutinskaya küçəsi) və Əbdülkərim Əlizadə (o zamankı Baryatinskaya küçəsi) küçələrinin kəsişməsində yerləşən öz binasına köçdü.
## Qalereya

Tiflis bank in Baku.jpg|XX əsrin əvvəlləri
T.Əliyarbəyov küçəsi, 5 ünvanındakı binanın fasad detalı.JPG|Binanın fasadındakı yazı
T.Əliyarbəyov küçəsi, 5 ünvanındakı binanın fasad detalı 1.JPG|Fasaddakı dekorativ elementlər

## Həmçinin bax
* Tağıyevin sarayı

## İstinadlar
Qırmızı qarı (pyes)

**Qırmızı qarı (pyes)** — Əbdürrəhimbəy Haqverdiyev pyesi 1921-ci ildə yazmışdır. “Qırmızı qarı” (1921) pyеsində ədib qarını “qırmızı tufan еlçisi”, müsbət bir оbraz kimi qələmə alır. Qarının bir arzusu var: "zəncir və zülm dünyasının axırına çıxmaq!" Əsər, əsgərlərin zülmət səltənəti üzərindəki qələbəsi ilə bitir və qarının arzusu həqiqətə çеvrilir.
## Obrazlar
* Qırmızı qarı  
* Padşah  
* Vəzir  
* Bargah əmələsi  
* Kəniz
* Birinci qarоvulçu
* İkinci qarоvulçu 
* Rəqqasələr 
* Qırmızı əsgərlər

## Həmçinin bax
* Əbdürrəhimbəy Haqverdiyev
* Millət dostları (pyes)
* Baba yurdunda (pyes)
* Ağac kölgəsində (pyes)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sözün qüdrətli ustadı
*  Bu gün Azərbaycan ədəbi-mədəni və ictimai fikrində silinməz iz qoyan Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin anadan olmasından 150 il ötür
* Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev (17.05.1870-11.12.1933)
*  ƏBDÜRRƏHİM  BƏY HAQVERDİYEV
Üçtərəngi

**Üçtərəngi** (digər adı: *Hüştərəngi*) — Ordubad şəhərində qədim məhəllə.

## Haqqında
Gənzə çayının şərq sahilindədir. XVIII əsrin əvvələrindən Naxçıvan sancağının tərkibinə daxil olan Azadciran nahiyəsindəki Ordubad qəsəbəsinin məhəllələrindən biri kimi adı çəkilir. Hazırda məhəllənin meydan şəklində düzəldilmiş mərkəzində məscid, çeşmə, dükanlar və s. tarixi memarlıq tikililəri var.

## Mənbə
*
Şərur Rayon Xalq Teatrı

**Şərur Rayon Xalq Teatrı** — Şərur rayonunda Rza Təhmasibin adını daşıyan teatr

## Haqqında
1938-ci ildən dram kollektivi kimi fəaliyyət göstərmişdir. İlk vaxtlar həvəskar aktyorların ifasında Səməd Vurğunun "Vaqif" , Cəfər Cabbarlının "Solğun çiçəklər", Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər" əsərləri oynanılmışdır. 1981-ci ildən xalq teatrı adlanır. Son illərdə S. S. Axundovun "Tamahkar", Üzeyir Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun", Sultan Məcid Qəniyevin "Rəhmə gəl, mələyim", Q. Hüseynovun "Nicat", Seyran Səxavətin "Zəngulənin səsləri" və s. əsərlər tamaşaya qoyulmuşdur.

## Xarici keçidlər
* Şərur Rayon Xalq Teatrı Naxçıvan şəhərində teatrsevərlərin görüşünə gəlib

* Şərur Rayon Xalq Teatrının 35 illiyində Naxçıvan teatr sənətinin böyük yoluna nəzər salındı .

## Mənbə
*
Şərur Radio Zavodu

**Şərur Radio Zavodu** — radio sənayesi müəssisəsi

## Haqqında
Radio sənayesi müəssisəsi 1961-ci ildə açılmışdır. Bakı radio zavodunun filialı idi;. Sonralar müstəqil radiotexnika zavoduna çevrilmişdir. Şərər radio zavodu "Araz", "Xəzər-404" tranzistor radioqəbulediciləri, "Araz -M" radioları, elektrik avadanlığı hissələri və s. istehsal edirdi. Məhsulları xarici ölkələrə də göndərilirdi. 1991–92-ci illərdə həmin sahələr üzrə fəaliyyət dayanmış, 1996-cı ildə Türkiyənin bir şirkəti ilə "Yapraq plastik" ortaq müəssisəsi yaradılmış, məişətdə işlədilən plastmas qablar istehsal etmişdir. 1997-ci  ildə z-dda yeni sex qurularaq "Rassan" adı ilə meyvə suları istehsalına başlanmışdır. Zavodun binalarının şəraiti nəzərə alınaraq, inşaat materialları istehsal edən sex (1997) , "Rassan" adlı pivə istehsal edən sex qurulmuşdur.

## Mənbə
*
Başqırd üsyanları (VII-VIII əsrlər)

**Başqırd üsyanları** — XVII–XVIII əsrlərdə baş verən silsilə üsyanlar.

## VII əsr üsyanları
1662–64-cü illər üsyanı çar hökumətinin başqırd feodallarının kalmıklar üzərinə basqınlarını qadağan etməsi və tutduqları əsirləri qaytarmaq tələbi ilə əlaqədar başlanmışdı. Üsyan bütün Başqırdıstanı və bəzi qonşu qəzaları bürümüşdü. Qiyam əsasən şərqdə İset, Miass çaylarının orta axarlarını, qərbdən Kama çayının orta axarlarını, cənubda isə Yaik çayından şimalala Çusovaya çayına qədər yayılmışdır. 1664-cü ildə çar hökuməti üsyanı yatırdı, lakin bəzi güzəştlərə də getdi. 1681– 83-cü illər üsyanı başqırdların çar hökuməti tərəfindən zorla xristianlaşdırılacağı haqqında xəbərin yayılması ilə əlaqədar başlanmışdı. Lakin üsyana kazak zadəganı (starşina) Seyid Sadiir başçılıq edirdi. 1682-ci ildə üsyan bütün Başqırdıstanı bürüdü. Geniş başqırd kütlələrinin hərəkatdan məyus qalması, həmçinin çar hökumətinin xristianlaşdırma haqqında heç bir sərəncam verməyəcəyini bildirməsi mübarizənin dayandırılmasında həlledici rol oynadı.

## VIII əsr üsyanları
1705 – 11-ci illər üsyanına səbəb 1704-cü ildə yeni vergilərin qoyulması və hökumətin rus ordusu üçün başqırdlardan at tələb etməsi idi. Hökumət kalmık dəstələrindən istifadə edərək üsyanı yatırdı, lakin yenə bəzi güzəştlərə getməli oldu. 1735 – 40-cı illər üsyanına səbəb çar hökumətinin qalalar və mədən zavodları inşa etmək yolu ilə başqırd torpaqlarını zəbt etməsi idi. Bu üsyan da yatırıldı və hökumət başqırd icmalarının daxili həyatını çar idarə orqanlarının nəzarəti altına salan inzibati islahatlar apardı. 

1755 – 56-cı illər üsyanının səbəbi rus zülmünün güclənməsi, çar hökumətinin əhalini zorla xristianlaşdırmaq və torpaqlarını müsadirə etmək siyasəti idi. Üsyanın hazırlanmasında molla Abdulla Əliyevin (Batırşa) cihada çağıran müraciətnaməsinin böyük rolu olmuşdur. Yerli feodalların üsyana qoşulmaması və çar hökumətinin yeritdiyi üsyançıları parçalamaq siyasətinin (könüllü təslim olanları bağışlamaq, tatarları, qazaxları, baş qırdları və digər xalqları bir-birinin üzərinə qaldırmaq) üsyanın yatırılmasında mühüm rolu oldu.

## Həmçinin bax
* Başqırd üsyanı (1735 - 1740)
* Başqırd üsyanı (1755 - 1756)
* Başqırdıstan tarixi

## Mənbə
* 
* *Акманов И. Г.* Башкирские восстания 17–18 вв. // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН "Башкирская энциклопедия", 2015–2020. — .

## İstinadlar
VİNİPOL VB-2 aşqarı

**VİNİPOL VB-2** () **aşqarı** – qatılaşdırıcı aşqar olub, vinil-n-butil efirinin polimerindən (C6H12)n ibarətdir.

## Xassələri
aşqarı eynicinsli, şəffaf, rəngi — açıq sarı rəngdən sarı rəngə çalır.

VİNİPOL VB-2 aşqarı yaxşı qatılaşdırıcı olub yağların özlülüyünü və özlülük indeksini artırmaqla yanaşı, onların yaşlayıcılıq xassələrinin də yaxşılaşdırır, dielektrik və plastiklik xassələrini yüksəldir. Lakin termooksidləşdirici və mexaniki destruksiyaya qarşı davamlılığı yüksək deyil.

## Alınması
Vinil-n-butil efirinin Fridel-Krafts və ya Tsiqler-Natta katalizatorlarının iştirakında kation polimerləşməsindən alınır. Alınan polimerin molekul çəkisi 6000–12000 həddində olur. VİNİPOL VB-2 aşqarı hal-hazırda sənayedə ТУ 0258-037-05788576-2000 üzrə buraxılır.

## Tətbiqi
VİNİPOL VB-2 aşqarı hidravlik mayelər (АГМ-10, МГЕ-10А), kompressor və digər yağlar üçün qatılaşdırıcı aşqar kimi tətbiq olunur. Yüksək voltlu aparatlarda dielektrik kimi, eləcə də toz boyaların istehsalında plastifikator kimi istifadə edilir.

## Mənbə
# А. М. Кулив "Химия и технология присадок к маслам и топливам", Изд. "Химия", Л., 1985, 315 с.
# Винипол марки ВБ-2 — Vitahim www.vitahim.ru
Maltoza

*Maltoza (səməni şəkəri)* -‒ 4-О-α-D-qlükopiranozil-D-qlükoza, molekulu iki α-qlükoza qalığından ibarət olan təbii disaxariddir, arpa, çovdar və digər taxıllı bitkilərin, həmçinin pomidorun tərkibində vardır.
Β-D-glucopyranosyl fosfat ve D-glycose'dan maltozun biyosentezi, yalnız bazı bakteriyalar növlərində məlumdur. Heyvan və bitki orqanizmlərində maltoza nişastanın və qlikogenin fermentativ parçalanması ilə alınır. Maltoza insan orqanizmi tərəfindən asanlıqla mənimsənilir. Maltoza heyvan və insanların həzm şirələrində, kif göbələklərdə və mayada olan α -qlükozidaza fermentinin təsiri nəticəsində iki α-qlükoza qalığına bölünür. İnsanın bağırsaq mukozasında bu fermentin genetik cəhətdən olmaması nəticəsində maltozaya qarşı anadangəlmə dözümsüzlük olan ağır xəstəliyə gətirib çıxarır.

## Kimyəvi adı
α-Maltoza — (2R,3R,4S,5R,6R)-5-[(2R,3R,4S,5R,6R)-2,3,4-trihidroksi-6-(hidroksimetil)oksanil]oksi-6-(hidroksimetil)oksan-2,3,4-triol β-Maltoza — (2S,3R,4S,5R,6R)-5-[(2R,3R,4S,5R,6R)-2,3,4-trihidroksi-6-(hidroksimetil)oksanil]oksi-6-(hidroksimetil)oksan-2,3,4-triol

## Fiziki xassələri
Maıtoza suda asanlıqla həll olur, şirin dada malikdir. Maltozanın molekul kütləsi 342.32-dir. Maltozanın (susuz) ərimə temperaturu – 1020C-dir (susuz). Kimyəvi xassələri

## İzomaltoza
Maltoza bərpaolunmuş şəkərdir, çünki əvəzedilməmiş yarı asetal hidroksil qrupuna malikdir. Maltoza durulaşdırılmış turşunun iştirakı ilə qaynadıqda və fermentin təsiri altında hidroliz olunur (2 qlükoza molekulu C6H12O6 əmələ gəlir).

 \mathsf{C_{12}H_{22}O_{11} + H_2O \rightarrow  2C_6H_{12}O_6} .

## Mənbə
* Xимия углеводов. — М.:, 1967.
* Харрис Г. Основы биохимической генетики человека. Пер. с англ. — М.:, 1973.

## İstinadlar
Məscidli

* Məscidli
* Məscidli Görarxı
* Məscidli (Xudafərin)
* Məscidli (Biləsuvar) 
* Məscidli (Ərdəbil)
* Məscidli (Germi)
Kamran (pyes)

**Kamran (pyes)** — Əbdürrəhimbəy Haqverdiyev pyesi 1931-ci ildə yazmışdır.

## Əsərin mövzusu
"Kamran" (1931) pyеsinin mövzusu İran həyatından alınmışdır. Yazıçı, hələ XX əsrin əvvəllərində bir parça çörək üçün nеft Bakısına gələn оn minlərlə İran əməkçilərinin ağır zəhmətlə qəpik-quruş qazanıb, sоnra da gеri dönüb, qazandıqlarını, kоr-kоranə din dəllallarına yеdirtdiklərini görürdü. Dini əldə quldurluq silahına çеvirib Quran adından fitvalar vеrən müctəhidlərin ifşası pyеsdə əsas xətlərdən biridir.

Pyеsdəki əhvalatların hamısı Kamran оbrazı ilə əlaqədardır. Kamran оbrazını biz "Оdabaşının hеkayəsi"ndən Fərman adı ilə tanıyırıq. О, varlı tacir Hacı Kamyabın qardaşı baqqal İbrahimin оğludur. Fərman hеkayədə aciz, hər zülmə bоyun əyən, sеvgilisi Gövhərtacdan əli çıxdıqdan sоnra yеganə yоlu Dərvişlikdə görən, nəhayət, vərəmləyib, köhnə mühitdə məhv оlan bir gəncdir. Kamran оndan tamamilə fərqlənir. Həyat, yaşadığı cəmiyyət, gördüyü haqsızlıq оnu istismar dünyasına qarşı bir üsyançıya çеvirir. О əvvəllər hər şeyə boyun əyən bir cavan оlduğu halda, sоnralar xalqa zülm edən müctəhid Hacı Mirzə Əhmədağalara qarşı dərin bir qəzəblə təbliğat aparır. Kamranın sеvgilisini əlindən alırlar, lakin bu acınacaqlı hadisə оnu daha da fəallaşdırır. Оnun şəxsi intiqamı ictimai intiqama çеvrilir. İndi о, tək özünü dеyil, əzab çəkən xalqı düşünür.

Pyеsdə Hacı Kamyab, оnun arvadı Bibixatun, müctəhid Hacı Mirzə Əhmədağa, həkimbaşı Mirzə Mеhdi də öz оrijinal səciyyələri ilə fərqlənirlər.

## Həmçinin bax
* Əbdürrəhimbəy Haqverdiyev
* Millət dostları (pyes)
* Baba yurdunda (pyes)
* Ağac kölgəsində (pyes)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sözün qüdrətli ustadı
*  Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin həyatı və yaradıcılıq yolu
* Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev (17.05.1870–11.12.1933)
* Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev (1870–1933)
Tarixi Başqırdıstan

**Başqırdıstan** () — tarixi və coğrafi bölgə, hansı ki Ufa qəzasının başqırdların məskunlaşdığı Ufa əyaltətinə çevrilməsi nəticəsində yaranmışdır. Hal-hazırda bu ərazidə Başqırdıstan Respublikası, Orenburq və Çelyabinsk vilayətləri, Tatarıstan Respublikasının şərq hissəsi, Udmurtiyanın cənub-şərq hissəsi, Perm diyarının cənub hissəsi, Sverdlovskun cənub-qərb hissəsi, Kurqannın qərb hissəsi, Samaranın şimal-şərq hissəsi, Saratovun şərq hissəsi yerləşir.

Tarixi, etnoqrafik, linqvistik və digər tədqiqatlarda tarixin müxtəlif dövrlərində başqırd tayfaları və başqırd etnik qrupunun yerləşdikləri ərazini təyin etmək üçün Tarixi Başqırdıstan termini istifadə olunur. İrek Akmanovun fikirlərinə görə, termin ilk dəfə 1930-cu illərdə Matvey Lübavski tərəfindən istifadə olunmuşdur.

## Etimologiyası
Keçmişdə başqırdların məskunlaşdığı bütün ərazilər Başqırd eli () adlanırdı.

Terminin sinonimi kimi ərazi adının əvvəlki variantlarını göstərmək olar: Başqurd, Başgirdlər, Başgird, Baskardiya, Başgirdiya, Başqırd çölləri, Bastarklar ölkəsi, Başqırd, Başcardlar, Başgiriya. XII–XIV əsrlərdə yaşamış Fəzlullah Rəşidəddinin Oğuznamə əsərində Başqurd adlı ərazi qeyd olunmuşdur.

Misal üçün, Tarixi Başqırdıstan anlayışı Böyük Macarıstan (Major Hungaria, Magna Hungaria) anlayışına uyğundur, hansı ki XIII əsr fransisk rahibi Covanni Karpininin səyahət hesabatında qeyd etdiyi macarların hipotetik ilk yurdudur. Onun axtarışını 1230-cu illərdə macar dominikanları aparırdılar, onlar içərisində ən məşhuru Yulian olmuşdur.

## Coğrafi mövqeyi
Ərazinin coğrafi mövqeyi Cənubi Ural və onun ətraf yerlərinə düşür. Rəsmi olaraq bu ərazinin sərhədləri qeyd olunmayıb. Müxtəlif mənbələr təxmini sərhədləri təsvir etmək üçün müxtəlif variantlar təqdim edir, onlar adətən nəzərdən keçirilən tarixi dövrlərdən asıllı olur.

Bu ərazi ilə bağlı ən erkən məlumatlar, "Divanü Lüğat-it-Türk" (1072–1074) müəllifi Mahmud Kaşğariyə aiddir, əsərdə sxematik planda Başqırd çölü adında qeyd olunmuş yer mövcuddur. Sxematik plan dəqiq coğrafi təsviri təmin etməsə də, Xəzər dənizi və Volqa çayının qərbdən, Ural dağlarının qərb və şimaldan və İrtış vadilərinin şərqdən yaxın olması Başqırd çölünün harda yerləşdiyini bəlli etməyə kömək edir. Hələ ondan əvvəl X əsrdə Əhməd ibn Fədlan Əl-Başgird ölkəsini qeyd etmiş və səyahəti zamanı keçdiyi çayları sadalamışdır.

## İstinadlar