open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Quercus humilis

*  — Quercus incana bitki növünün sinonimi.
*  — Quercus pyrenaica bitki növünün sinonimi.
*  — Quercus pubescens subsp. pubescens bitki yarımnövünün sinonimi.
*  — Quercus lusitanica bitki növünün sinonimi.
İdxal əvəzedici sənayeləşdirmə

**İdxal əvəzedici sənayeləşdirmə** (*İƏS*, ) — bir iqtisadi strategiyadır və əsas məqsədi xaricdən idxal olunan məhsulların yerli istehsalla əvəzlənməsidir.Bu yanaşma ölkələrin iqtisadiyyatını xarici asılılıqdan qorumaq və daxili bazarı inkişaf etdirmək məqsədini güdür. İƏS çərçivəsində dövlətlər, adətən, idxal olunan məhsullara yüksək tariflər tətbiq edir, yerli istehsalçılara subsidiyalar verir və texnologiya transferini dəstəkləyir.Bu strategiya inkişaf etməkdə olan ölkələrdə sənaye sektorunun güclənməsinə və milli iqtisadiyyatın diversifikasiyasına xidmət edir.

## Tarixi
İdxal əvəzedici sənayeləşdirmə strategiyası XX əsrin ortalarında, xüsusilə İkinci Dünya müharibəsindən sonra inkişaf etməkdə olan  ölkələr arasında populyarlaşdı.Bu yanaşmanın əsas ideyası, kolonial sistemdən azad olmuş ölkələrin iqtisadiyyatlarını xarici təsirlərdən qorumaq və müstəqil inkişafı təmin etmək idi.Latın Amerikası ölkələri, xüsusilə Argentina, Braziliya və Meksika, İƏS strategiyasını ilk tətbiq edənlərdən oldular. Onlar idxal məhsullarını yüksək tariflərlə məhdudlaşdıraraq, daxili sənayeləşməni gücləndirməyə və öz bazarlarını qorumağa çalışırdılar.Bu yanaşma, həmin ölkələrdə sənaye sektorunun inkişafına şərait yaratdı.

### İƏS-in qlobal təsiri və zəifləməsi
1950-1970-ci illərdə İdxal əvəzedici sənayeləşdirmə bir çox Asiya və Afrika ölkələrində də tətbiq edildi.Hindistan və Misir kimi ölkələr bu strategiyanı öz iqtisadi inkişaf planlarına daxil etdilər. Bununla belə, 1970-ci illərin sonlarında bu modelin zəif tərəfləri üzə çıxmağa başladı. Yerli sənaye rəqabətə dayanıqlı olmadığı üçün məhsulların keyfiyyəti və effektivliyi aşağı düşürdü.Bundan başqa, qlobal iqtisadiyyatın liberallaşması və Dünya Ticarət Təşkilatının prinsipləri çərçivəsində sərbəst ticarət modelləri daha çox üstünlük qazandı. Nəticədə, bir çox ölkə İƏS-dən uzaqlaşaraq ixraca yönəlmiş sənayeləşmə strategiyasına üstünlük verdi.

## Üstünlükləri və çətinlikləri
dxal əvəzedici sənayeləşdirmə daxili istehsalın artmasına və iş yerlərinin yaranmasına səbəb ola bilər.Yerli istehsalatı təşviq etməklə, ölkə iqtisadiyyatında yeni sahələrin yaranması üçün şərait yaradılır. Eyni zamanda, daxili istehlakçılar üçün daha əlçatan və ucuz məhsullar təklif olunur. Bununla belə, İƏS strategiyası bəzi çətinliklərlə üzləşə bilər.Məsələn, yerli istehsalın keyfiyyəti idxal məhsulları ilə rəqabət apara bilmədikdə, istehlakçılar məmnun qalmaya bilər. Bundan başqa, sərbəst ticarətin məhdudlaşdırılması digər ölkələrlə ticarət əlaqələrinin zəifləməsinə gətirib çıxara bilər.

## Uzunmüddətli perspektivlər
İƏS strategiyasının uğuru onun davamlılığı və düzgün planlaşdırılmasından asılıdır. Əgər yerli sənaye müasir texnologiyalarla təchiz olunsa və istehsal keyfiyyəti artırılsa, bu yanaşma milli iqtisadiyyatı gücləndirə bilər. Bununla yanaşı, qlobal iqtisadi sistemlə uyğunlaşmaq və beynəlxalq bazarlara çıxış imkanlarını itirməmək üçün balanslı bir strategiya tətbiq olunmalıdır.Beləliklə, idxal əvəzedici sənayeləşdirmə milli iqtisadiyyat üçün mühüm bir inkişaf aləti olsa da, onun effektivliyi iqtisadiyyatın xüsusiyyətlərinə və dövlətin strategiyalarına bağlıdır.

## İstinadlar
Ticarət maliyyəsi

**Ticarət maliyyəsi** () — beynəlxalq və daxili ticarət əməliyyatlarının maliyyələşdirilməsi üçün istifadə edilən maliyyə alətləri və xidmətlərini əhatə edir. Bu sahə alıcılar və satıcılar arasında ticarətin təhlükəsizliyini təmin etməklə, malların və xidmətlərin vaxtında  və effektiv şəkildə hərəkətini asanlaşdırır. Ticarət maliyyəsinin əsas məqsədi ticarət tərəfləri arasında maliyyə risklərini azaltmaq və likvidlik təmin etməkdir. Banklar, sığorta şirkətləri və digər maliyyə institutları bu prosesdə aktiv iştirak edir.

## Əsas alətləri
Ticarət maliyyəsində istifadə olunan əsas alətlərə akkreditivlər, faktorinq, forvards, zəmanətlər və sənədli inkassolar daxildir. Məsələn, akkreditivlər beynəlxalq ticarətdə geniş istifadə olunur və satıcıya ödənişin vaxtında və müqavilə şərtlərinə uyğun şəkildə həyata keçirilməsinə zəmanət verir. Faktorinq isə alıcıdan alınacaq borcların üçüncü tərəfə satılmasını nəzərdə tutur ki, bu da satıcının dərhal likvidlik əldə etməsinə şərait yaradır. Bu alətlər həmçinin ticarətdə yaranan maliyyə risklərinin azaldılmasında mühüm rol oynayır.

## Əhəmiyyəti
Ticarət maliyyəsi ölkələr arasında ticarət əlaqələrinin genişlənməsində mühüm rol oynayır. Bu sahə ticarət həcmini artıraraq iqtisadi artıma təkan verir və kiçik və orta sahibkarlara qlobal bazara çıxış imkanı yaradır.  Eyni zamanda, ticarət maliyyəsi likvidlik çatışmazlığı riskini azaldır və sahibkarlara öz bizneslərini daha təhlükəsiz şəraitdə idarə etmək imkanı verir. Bu, xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələrdə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi və ixrac potensialının artırılması baxımından vacibdir. Beləliklə, ticarət maliyyəsi qlobal iqtisadiyyatda ticarətin dayanıqlığını təmin edən əsas vasitələrdən biridir.

## İstinadlar
Ticarətin asanlaşdırılması

**Ticarətin asanlaşdırılması** () —  beynəlxalq ticarət əməliyyatlarının sürətlənməsi, sadələşdirilməsi və daha az xərc tələb edən şəkildə həyata keçirilməsi üçün nəzərdə tutulan tədbirlər
və prosesləri əhatə edir. Bu yanaşma gömrük prosedurlarının optimallaşdırılması, sənədləşmə prosesinin rəqəmsallaşdırılması və sərhədlərarası logistik fəaliyyətlərindaha səmərəli şəkildə təşkil olunmasını hədəfləyir.Ticarətin asanlaşdırılması həm alıcılar, həm də satıcılar üçün vaxt itkisinin və maliyyə yükünün azaldılmasına xidmət edir.

## Əsas komponentləri və metodları
Ticarətin asanlaşdırılmasının əsas komponentləri arasında rəqəmsal gömrük sistemlərinin tətbiqi,logistika infrastrukturunun yaxşılaşdırılması, beynəlxalq standartlara uyğun sertifikatlaşdırma və ticarət məlumatlarının vahid pəncərə sistemi vasitəsilə təqdim edilməsi yer alır. Məsələn, "vahid pəncərə" sistemi bizneslərə müxtəlif dövlət qurumları ilə eyni platforma üzərindən əlaqə saxlamaq imkanı verir ki, bu da əməliyyatların vaxtını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.Eyni zamanda, blokçeyn texnologiyası və digər innovativ həllər ticarətdə şəffaflığın artırılması və sənədləşmə prosesinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün geniş istifadə olunur.

## Faydaları
Ticarətin asanlaşdırılması qlobal və regional iqtisadi inteqrasiyanın gücləndirilməsində mühüm rol oynayır.Bu yanaşma idxal və ixrac proseslərini sadələşdirməklə ticarət həcmini artırır, kiçik və orta sahibkarların beynəlxalq bazarlara çıxışını asanlaşdırır və istehlakçılar üçün məhsulların əlçatanlığını artırır.Bundan əlavə, əməliyyat xərclərinin və vaxtın azaldılması iqtisadiyyatın ümumi rəqabət qabiliyyətini yüksəldir. Ümumdünya Ticarət Təşkilatının hesablamalarına görə, ticarətin asanlaşdırılması qlobal ticarət həcmini milyardlarla dollar artırma potensialına malikdirBeləliklə, bu yanaşma iqtisadi inkişaf və davamlı ticarət əlaqələrinin qurulması üçün əhəmiyyətli vasitədir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Page, S (2010) What happens after Trade Agreements? ODI Project Briefing 12, Overseas Development Institute
* Grainger, A 2011. Trade Facilitation: A Conceptual Review, Journal of World Trade, 45 (1). pp.&nbsp;39–62. ISSN 
* Grainger, A 2007. Customs and Trade Facilitation: from concepts to implementation World Customs Journal, Volume 2, Number 1
* OECD.  2002.  [Business Benefits of Trade Facilitation](http://www.olis.oecd.org/olis/2001doc.nsf/LinkTo/td-tc-wp(2001)21-final)
* UN ESCAP / ADB (2013) Designing and Implementing Trade Facilitation in Asia and the Pacific
Overseas Development Institute

**Overseas Development Institute** (Xarici İnkişaf İnstitutu) —  inkişaf siyasəti və beynəlxalq məsələlər üzrə fəaliyyət göstərən aparıcı müstəqil tədqiqat mərkəzidir.1960-cı ildə Londonda təsis edilmiş bu təşkilat dünyanın müxtəlif bölgələrində yoxsulluğun azaldılması, bərabərsizliyin aradan qaldırılması və dayanıqlı inkişafın təmin edilməsi məqsədilə fəaliyyət göstərir. ODI hökumətlər, beynəlxalq təşkilatlar, qeyri-hökumət təşkilatları və özəl sektor üçün tədqiqatlar, siyasət təklifləri və məsləhət xidmətləri təqdim edir.

ODI-nin fəaliyyət sahələri qlobal iqtisadiyyat, iqlim dəyişikliyi, humanitar yardım, təhsil, sağlamlıq və sosial siyasət kimi müxtəlif mövzuları əhatə edir. Təşkilat araşdırmalara əsaslanan sübutlar təqdim etməklə, siyasət qərarlarının effektivliyini artırmağa çalışır.Bununla yanaşı, ODI inkişaf problemlərinə innovativ həll yolları tapmaq üçün fərqli tərəfdaşlarla əməkdaşlıq edir və qlobal miqyasda nüfuzlu dialoqlar təşkil edir.

Təşkilat həmçinin müxtəlif hesabatlar, analitik icmallar və tədqiqat sənədləri yayımlayır ki, bu da siyasətçilər, tədqiqatçılar və digər  maraqlı tərəflər üçün dəyərli resurs kimi çıxış edir. ODI-nin əsas məqsədi daha ədalətli və inklüziv bir dünyaya töhfə verməkdir, bu səbəbdən onun fəaliyyəti həm inkişaf etməkdə olan, həm də inkişaf etmiş ölkələrdə davamlı dəyişikliklərə yönəlmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* ODI Blog
*  (publications fulltext)
Ticarət yolu

**Ticarət yolu** () — malların, xidmətlərin və resursların bir bölgədən digərinə daşınmasını təmin edən müəyyən edilmiş marşrut və ya nəqliyyat şəbəkəsi.Bu yollar qədimdən bəri ticarət əlaqələrinin qurulmasında və inkişafında mühüm rol oynayıb. Ticarət yolları həm quruda, həm də suda mövcud ola bilər və müxtəlif regionları birləşdirərək iqtisadi, mədəni və siyasi əlaqələri gücləndirir.

Tarixdə ən məşhur ticarət yollarından biri İpək Yolu olub.Bu yol Asiyanı Avropa ilə birləşdirərək ipək, baharat, çay və digər qiymətli malların mübadiləsini təmin edib.Eyni zamanda, ticarət yolları mədəniyyətlərin, ideyaların, texnologiyaların və biliklərin yayılmasına səbəb olub.

Müasir dövrdə ticarət yolları qlobal iqtisadiyyatın əsas dayağıdır.Dəniz limanları, hava yolları, dəmir yolu və avtomobil magistralları beynəlxalq ticarətin sürətlə və təhlükəsiz şəkildə həyata keçirilməsini təmin edir. Ticarət yolları yalnız iqtisadi əhəmiyyət daşımır, həm də ölkələr arasında əməkdaşlığın və inteqrasiyanın gücləndirilməsində mühüm rol oynayır.

## Tarixi və əhəmiyyəti
Ticarət yolları insan tarixində iqtisadi, mədəni və sosial inkişafın təməlini qoyan əsas faktorlardan biri olub.Qədim dövrlərdən etibarən xalqlar arasında mal mübadiləsi üçün istifadə olunan bu yollar ticarət əlaqələrinin inkişafını və sivilizasiyaların bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəsini təmin edib.İpək Yolu, Dərya Yolu, Baharat Yolu kimi məşhur ticarət yolları Asiya, Avropa və Afrikanı birləşdirərək malların, ideyaların və mədəniyyətlərin mübadiləsini mümkün edib. Bu yollar yalnız iqtisadi əlaqələri gücləndirməklə qalmayıb, həm də biliklərin, dinlərin və texnologiyaların yayılmasına şərait yaradıb.

### Müasir dövrdə
Bugünkü dövrdə ticarət yolları qlobal iqtisadiyyatın əsas elementlərindən biridir. Dəniz yolları, dəmir yolları, avtomobil magistralları və hava nəqliyyatı qlobal ticarətin əsas daşıyıcı şəbəkəsini təşkil edir.Məsələn, Süveyş və Panama kanalları kimi mühüm dəniz yolları beynəlxalq ticarət həcmini artıraraq regionlar arasında məhsul və xammal daşınmasını asanlaşdırır. Eyni zamanda, müasir texnologiyalar və nəqliyyat infrastrukturu ticarət yollarını daha təhlükəsiz və səmərəli edib.Bu yollar qlobal bazarlar arasında ticarət əlaqələrini gücləndirərək iqtisadi artımın davamlılığını təmin edir.

## İqtisadi təsirləri
Ticarət yolları regionların iqtisadi inkişafına böyük təsir göstərib.Ticarət yolları vasitəsilə daşınan məhsullar, məsələn, ipək, baharatlar, zərgərlik məmulatları və digər lüks mallar yüksək iqtisadi dəyərə malik olub və ticarət mərkəzlərinin yaranmasına səbəb olub. Həmçinin, bu yollar şəhərlərin və limanların inkişafını təşviq edib, sahibkarlığın genişlənməsi üçün imkanlar yaradıb. Bununla yanaşı, ticarət yolları dövlətlər arasında əməkdaşlığı artırıb və iqtisadi inteqrasiyanın təməlini qoyub.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* Forbes, Andrew; Henley, David (2011). *China's Ancient Tea Horse Road*. Chiang Mai: Cognoscenti Books. 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Paralinqvistika

**Paralinqvistika** — ünsiyyət zamanı nitqi müşayiət edən qeyri-verbal vasitələri öyrənən dilçilik sahəsidir. Bu vasitələrə səsin modulyasiyası, yüksəkliyi, pauzaların bölgüsü, jestlər, mimika və digər bədən dili elementləri daxildir. 
Paralinqvistik vasitələr, şifahi nitqi müşayiət edən səslə ifadə formaları və sözsüz kommunikasiya üsullarıdır. Bunlar arasında səsin tonu, tembri, pauzaların yerləşdirilməsi, jestlər və mimika kimi elementlər yer alır.

Paralinqvistika, informasiyanın verilməsində iştirak edən və nitq ünsiyyətini müşayiət edən amillərin öyrənilməsi ilə məşğul olan dilçilik fənnidir. Bu sahə, şifahi nitqi müşayiət edən jestləri, mimikanı, səslənmə həddini və s. öyrənir.
Paralinqvistik vasitələr, fikrin ifadə edilməsi üçün ünsiyyətdə nitq faktorlarını əvəz edən və ya onları tamamlayan vasitələrdir. Bu vasitələr müstəqil deyil, kommunikasiyada yardımçı rol oynayır və sözlü ünsiyyətin mənasını gücləndirir və ya dəyişdirir. 
Paralinqvistika, qeyri-dil ünsiyyət vasitələrini öyrənən elmdir və paradil ünsiyyətdə iştirak edən qeyri-dil vasitələrinin məcmusudur. Dilçilik sözlü (verbal) kommunikasiyanı tədqiq edirsə, paralinqvistika sözsüz ünsiyyəti tədqiq edir. Şifahi nitqdə jestləri, mimikanı, səslənmə həddini və informasiyanın verilməsində iştirak edən üzvləri, ünsiyyətdə müşahidə olunan amillər paralinqvistikanın tədqiqat obyektidir. Paralinqvistik əlamətlər, şifahi ifadələrin jestlər – duruş, üz, göz hərəkətləri ilə müşayiət olunmasıdır. Söyləmlərin ayrılmaz tərkib hissəsi hesab edilmir, ancaq paralinqvistik əlamətlər də mənalıdır. 
Paralinqvistik hadisələr, şifahi nitqi müşayiət edən səsli hadisələrdir. Kommunikasiyanın dəqiq şəkildə baş verməsinə imkan yaradan sözlü və sözsüz faktorların birləşməsidir. 
Paralinqvistik vasitələr, fikrin ifadə edilməsi üçün ünsiyyətdə nitq faktorlarını əvəz edən, istifadə edilən vasitələrdir. Paralinqvistik vasitələr müstəqil deyil, kommunikasiyada yardımçı vasitə rolu oynayır.  

Paralinqvistika, qeyri-dil ünsiyyət vasitələrini öyrənən elmdir və paradil ünsiyyətdə iştirak edən qeyri-dil vasitələrinin məcmusudur. Dilçilik sözlü (verbal) kommunikasiyanı tədqiq edirsə, paralinqvistika sözsüz ünsiyyəti tədqiq edir. Şifahi nitqdə jestləri, mimikanı, səslənmə həddini və informasiyanın verilməsində iştirak edən üzvləri, ünsiyyətdə müşahidə olunan amillər paralinqvistikanın tədqiqat obyektidir. 
Paralinqvistik vasitələr, fikrin ifadə edilməsi üçün ünsiyyətdə nitq faktorlarını əvəz edən, istifadə edilən vasitələrdir. Paralinqvistik vasitələr müstəqil deyil, kommunikasiyada yardımçı vasitə rolu oynayır.
Paralinqvistika, qeyri-dil ünsiyyət vasitələrini öyrənən elmdir və paradil ünsiyyətdə iştirak edən qeyri-dil vasitələrinin məcmusudur. Dilçilik sözlü (verbal) kommunikasiyanı tədqiq edirsə, paralinqvistika sözsüz ünsiyyəti tədqiq edir. Şifahi nitqdə jestləri, mimikanı, səslənmə həddini və informasiyanın verilməsində iştirak edən üzvləri, ünsiyyətdə müşahidə olunan amillər paralinqvistikanın tədqiqat obyektidir.

## Həmçinin bax
* Dilçilik
## İstinadlar
Stouksun səs azalma qanunu

**Stouksun səs azalma qanunu** — səsin bir mühitdə yayılan zaman müxtəlif amillər, məsələn, viskozitet və səs dalğaları ilə mühitin hissəcikləri arasında sürtünmə nəticəsində intensivliyinin azalmasını izah edən qanun. Bu qanun səs enerjisinin yayılma zamanı itkiyə məruz qalmasını və mühitin xüsusiyyətlərinin bu prosesə təsirini təsvir edir.

## Mahiyyəti
Səs azalma prosesi, səs enerjisinin yayılma zamanı hissəciklərin qarşılıqlı təsiri və sürtünmə səbəbindən itməsi ilə əlaqəlidir. Stouksun qanunu, xüsusilə maye və qaz mühitlərində bu prosesi anlamaq üçün istifadə edilir. Səs dalğaları təzyiq dalğaları şəklində mühitə nüfuz edir və bu zaman mühitin molekulları ilə qarşılıqlı təsirə girərək enerjinin bir hissəsini itirir. Bu enerji itkisi səsin intensivliyində azalma (attenuation) olaraq müşahidə edilir.

## Tarixi
Stouksun qanunu 1851-ci ildə britaniyalı alim Corc Qabriel Stouks tərəfindən irəli sürülmüşdür. Əvvəlcə, bu qanun mayelərdə hərəkət edən sferik cisimlərin viskoz mühitdə qarşılaşdığı müqaviməti izah etmək üçün tərtib edilmişdi. Daha sonra bu prinsipin səsin maye və qaz mühitlərində yayılmasına da tətbiq oluna biləcəyi müəyyən edildi. Stouksun tədqiqatları, viskoz mühitlərdəki enerji itkisini və bunun səsin yayılmasına təsirini daha dərindən anlamağa imkan vermişdir.

## Xüsusiyyətləri
Stouksun qanunu, səs dalğalarının mühitdə yayılması zamanı enerji itkisini təsvir edir. Bu prosesdə səs dalğaları mühitə nüfuz edərkən, molekullarla qarşılıqlı təsirə girərək enerjinin bir hissəsini itirir. Azalma əsasən aşağı tezlikli səs dalğaları və sadə viskoz mühitlər üçün tətbiq edilir. Yüksəktezlikli dalğalar və daha mürəkkəb mühitlər üçün isə daha inkişaf etmiş modellər tələb olunur.

## Formulu
Stouksun qanununun riyazi ifadəsi belədir. \alpha=\frac{8\pi\eta(f^2)}{pc^3}

Burada:

* \alpha: Azalma əmsalı, yəni səs intensivliyinin azalmasının ölçüsü.
* \eta: Mayenin dinamik viskozitetsi.
* f: Səs dalğasının tezliyi.
* p: Mayenin sıxlığı.
* c: Mayedə səsin sürəti.

Viskozitet (\eta): mühitin daxili sürtünməsini ölçür. Daha yüksək viskozitetyə malik mühitlərdə səs enerjisi daha çox azalmağa məruz qalır.

Tezlik (f): səs dalğalarının tezliyi artdıqca, enerji itkisi də artır. Yüksəktezlikli səs dalğaları daha çox azalmağa məruz qalır.

Sıxlıq (p): daha sıx mühitlərdə səs dalğaları daha çox müqavimətə rast gəlir və daha çox azalma müşahidə olunur.

Səsin sürəti (c): mayedə səsin sürəti mühitin sıxlığı və viskozitetsindən asılıdır. Daha sıx və az viskoz mühitlərdə səsin sürəti daha yüksəkdir, lakin bu prosesə digər amillər də təsir göstərə bilər.

## İstifadə sahələri
Stouksun səs azalma qanunu müxtəlif sahələrdə geniş tətbiq olunur. Akustik dizayn və mühəndislik sahələrində səsin izolyasiyası və azaldılması üçün istifadə edilir. Tibbi ultrasəs texnologiyasında səs dalğalarının mühitlərdə yayılma xüsusiyyətlərini anlamaq üçün əhəmiyyətlidir. Ətraf mühit və sualtı akustikasında səs dalğalarının yayılmasını və itkilərini təhlil etmək üçün tətbiq olunur. Həmçinin atmosferik akustika sahəsində də səsin yayılma dinamikasını öyrənmək üçün istifadə edilir.

## İstinadlar
Fatimə İsmayıl xanım

**Fatimə İsmayıl xanım** (; ) — I Misir xidivi Kavalalı İsmayıl Paşanın qızlarından biri.

1853-cü ilin iyununda Qahirədə dünyaya gəldi. Atası xidiv İsmayıl Paşa, anası isə onun xanımlarından Şöhrətfəza xanımdır.

1871-ci ildə atasının əmisi Kavalalı Səid Paşanın oğlu Mehmed Tosun Paşayla (30 aprel 1853 - 10 iyul 1876) evləndirildi və bu nigahdan 2 övladı dünyaya gəldi.

* Cəmil bəy
* Əsmat xanım

Ancaq ilk həyat yoldaşının 1876-cı ildə vəfatıyla dul qaldı və ikinci dəfə Mahmud Sırrı Paşayla evləndirildi. İkinci nigahdan 3 oğlu və bir qızı dünyaya gəldi.

18 noyabr 1920-ci ildə Qahirədə vəfat etdi.

## İstinadlar
Benedikt sindromu

**Benedikt sindromu** — beyin sapının orta beyin bölgəsində zədələnməsi nəticəsində meydana gələn nevroloji pozuntu. Bu sindrom ipsilateral okulomotor iflic, kontralateral tremor və kontralateral hemipareziya kimi əsas əlamətlərlə xarakterizə olunur.

## Tarixi
Benedikt sindromu ilk dəfə 1889-cu ildə Avstriya həkimi Morits Benedikt tərəfindən təsvir edilmişdir. Sindrom, adətən, beyin damarlarında baş verən pozğunluqlar (məsələn, insult) və ya şişlər səbəbilə yaranır. Bu nevroloji vəziyyət beyin sapının orta beyin hissəsindəki spesifik strukturların zədələnməsi ilə əlaqədardır.

## Səbəbləri
Benedikt sindromunun əsas səbəbi orta beyində yerləşən qırmızı nüvənin və okulomotor sinirin (III kranial sinir) zədələnməsidir. Bu zədələnməyə səbəb olan başlıca amillər infarkt (orta beyin arteriyasının tıxanması), baş travmaları, beyin şişləri və ya metastazlar, eləcə də beyin absesi və ensefalit kimi infeksiyalardır.

## Simptomları
Benedikt sindromu bir sıra nevroloji əlamətlərlə özünü göstərir. Zədələnmiş tərəfdə ipsilateral okulomotor iflic müşahidə olunur. Bu, göz hərəkətlərinin iflici, ptoz (göz qapağının sallanması), midriyaz (bəbəyin genişlənməsi) və diplopiya (ikiqat görmə) kimi əlamətlərlə xarakterizə olunur. Eyni zamanda, zədələnmənin əks tərəfində kontralateral tremor meydana gəlir. Bu titrəmə, əsasən, qırmızı nüvənin zədələnməsi ilə əlaqədardır və həm istirahət, həm də hərəkət zamanı müşahidə oluna bilər. Bundan əlavə, kontralateral hemipareziya, yəni zədələnmənin əks tərəfində əzələ zəifliyi, hərəkət çətinliyi və koordinasiya pozğunluğu da mövcuddur. Nadir hallarda ataksiya (tarazlıq pozğunluğu) və sensorial pozğunluqlar da qeyd olunur.

## Diaqnostikası
Benedikt sindromunun diaqnozu əsasən klinik müayinələrə əsaslanır. Bu müayinələrdə okulomotor iflic, tremor və hemipareziyanın birgə mövcudluğu qiymətləndirilir. Sinir sisteminin funksiyalarını qiymətləndirmək üçün nevroloji testlər aparılır. Zədələnmənin yerini müəyyən etmək üçün MRT və ya KT kimi görüntüləmə üsulları tətbiq edilir. Bəzi hallarda infeksiyalar və ya digər sistemik xəstəliklərin aşkarlanması üçün qan testləri də tələb oluna bilər.

## Müalicəsi
Benedikt sindromunun müalicəsi zədələnmənin səbəbindən asılıdır. İnfarkt hallarında antikoagulyantlar, antiagreqantlar və erkən mərhələdə trombolitik terapiya tətbiq edilir. Şişlərin müalicəsi üçün cərrahi müdaxilə, radioterapiya və ya kimyaterapiya aparılır. Travma və infeksiyalar zamanı isə müvafiq dərman müalicəsi, məsələn, antibiotiklər istifadə olunur. Simptomatik müalicə tremorun idarə edilməsi üçün beta-blokatorlar kimi dərmanları və fizioterapiya vasitəsilə hərəkət qabiliyyətinin yaxşılaşdırılmasını əhatə edir. Benedikt sindromunun müalicəsi erkən mərhələdə başladıqda xəstənin həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması və ağırlaşmaların qarşısının alınması mümkün ola bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Koine (dilçilik)

[right|thumb|Fərqli dialektlərə baxmayaraq, [Qədim Yunanıstanda koineizasiya müxtəlif Yunan siyasi qurumlarına ticarət və diplomatik əlaqələri davam etdirməyə imkan verdi.]]
**Koine** — dilçilikdə, eyni dilin qarşılıqlı anlaşılan müxtəlif dialektlərinin təmasda olması, qarışması və sadələşməsi nəticəsində yaranan ümumi və ya standart dialektə verilən addır. Bu termin, qədim yunan dilində "ümumi" mənasını verən "koiné" sözündən götürülmüşdür. 
Koine dilinin yaranması prosesi, koineizasiya adlanır və adətən yeni məskunlaşma yerlərində, fərqli dialektlərdən olan insanların bir araya gəlməsi ilə baş verir. Bu proses, iki və ya daha çox qarşılıqlı anlaşılan dialektin qarışması nəticəsində yeni bir danışıq variantının meydana çıxması ilə nəticələnir. Koineizasiya, pidgin və ya kreol dillərinin yaranmasından fərqli olaraq, adətən bir neçə nəsil ərzində baş verir və iştirak edən dialektlərin qarşılıqlı anlaşılabilirliyi səbəbindən daha az radikal dəyişikliklərə səbəb olur. 
Tarixdə ən tanınmış koine nümunəsi, Makedoniyalı İsgəndərin fəthlərindən sonra yaranan və Hellenistik dövrdə, Roma İmperiyasında və erkən Bizans İmperiyasında geniş istifadə olunan Koine Yunan dilidir. Bu dil, əsasən Attika və İoniya dialektlərinə əsaslanırdı və Aralıq dənizi bölgəsi ilə Orta Şərqdə lingua franca kimi xidmət edirdi. Koine Yunan dili, həm də Septuaginta (Yəhudi Əhdi-Ətiqin yunan dilinə tərcüməsi) və Yeni Əhdi-Cədid kimi dini mətnlərin dili idi.
## Koine dilinin növləri
 [right|thumb|upright=1.25|''Koiné Greek'' Makedoniya İmperiyasının dili oldu; [ikinci dil kimi geniş istifadə olunurdu.]]
Koine dilləri, regional və ya immiqrant koine olaraq iki növə ayrılır. Regional koine, güclü bir regional dialektin digər dialektlərlə təmasda olması nəticəsində yaranır və istifadəsi yaranma bölgəsindən kənara da yayıla bilər. İmmiqrant koine isə, fərqli dialektlərdən olan insanların yeni bir məskunlaşma yerində bir araya gəlməsi ilə formalaşır. Məsələn, 19-cu və 20-ci əsrlərdə müxtəlif Hindi dialektlərini danışan insanların müstəmləkə dünyasında müxtəlif yerlərə köçməsi nəticəsində fərqli Hindi koineləri yaranmışdır. 
Koine dillərinin yaranması, dilin sadələşməsi və dialekt fərqlərinin azalması ilə nəticələnir. Bu proses, dilin daha geniş bir coğrafi ərazidə və müxtəlif sosial qruplar arasında ünsiyyət vasitəsi kimi qəbul edilməsini asanlaşdırır. Beləliklə, koine dilləri, müxtəlif dialektlərin danışıcıları arasında ünsiyyəti asanlaşdıran və dilin standartlaşmasına töhfə verən mühüm bir fenomen olaraq qəbul edilir.
## Həmçinin bax
* Pidgin dili
* Kreol dili

## İstinadlar
Tətildə ürək sindromu

**Tətildə ürək sindromu** () — adətən tətil və ya bayram zamanı həddindən artıq spirtli içki qəbulu ilə əlaqədar yaranan ürək ritminin pozulması vəziyyəti. Bu sindrom ürək döyüntüsünün anormal sürətlənməsi və ya nizamsızlığı ilə xarakterizə olunur.

## Tarix
Sindrom ilk dəfə 1978-ci ildə təsvir edilmiş və adını məhz tətil zamanı spirtli içki istifadəsinin artması ilə əlaqədar almışdır. Əsasən atrial fibrilyasiya (AF) kimi ürək ritmi pozğunluqları ilə özünü göstərir, lakin digər aritmiyalar da müşahidə edilə bilər.

## Simptomlar
Tətildə ürək sindromunun əsas simptomları ürək döyüntüsünün sürətlənməsi və ya nizamsızlığı, nəfəs darlığı, başgicəllənmə, baş ağrısı və yorğunluqdur. Daha ağır hallarda sinə ağrısı da müşahidə edilə bilər. Bu əlamətlər, adətən, həddindən artıq spirtli içki qəbulundan sonra yaranır.

## Səbəblər
Sindromun əsas səbəbi spirtli içkinin ürək üzərində mənfi təsirləridir. Spirt elektrolit balansını pozur, xüsusilə kalium və maqneziumun itirilməsi ürək ritminin pozulmasına səbəb olur. Bundan əlavə, spirt simpatik sinir sistemini stimullaşdıraraq ürək döyüntüsünü sürətləndirir. Spirtli içkilər həmçinin bədəndə su itkisinə (dehidratasiya) səbəb olur ki, bu da ürək ritminin pozulmasını asanlaşdırır. Tətil zamanı stres, yuxusuzluq və qeyri-sağlam qidalanma kimi faktorlar da sindromun inkişaf riskini artırır.

## Diaqnoz
Diaqnoz, əsasən, xəstənin spirtli içki qəbulu ilə bağlı anamnezinə və klinik simptomlarına əsaslanır. Elektrokardioqramma (EKQ) ürək ritminin pozulmalarını müəyyən etmək üçün istifadə edilir. Qan testləri elektrolit balansını və ürək zədələnməsi markerlərini yoxlamağa kömək edir. Ekokardioqrafiya isə ürəyin strukturunu və funksiyasını qiymətləndirmək üçün tətbiq edilir.

## Müalicə
Tətildə ürək sindromunun müalicəsi əsasən simptomatikdir. Spirtli içkidən imtina ürək ritminin bərpasına kömək edir. Elektrolitlərin, xüsusilə kalium və maqneziumun bərpası üçün dərmanlar təyin edilir. Ürək ritmini nizamlamaq üçün antiaritmik dərmanlar istifadə olunur. Dehidratasiya ilə mübarizə üçün maye terapiyası tətbiq edilir. Ciddi simptomlar və ya uzunmüddətli problemlər zamanı xəstəxanada müşahidə və daha intensiv müalicə tələb oluna bilər.

## Profilaktika
Tətildə ürək sindromunun qarşısını almaq üçün spirtli içki qəbulunu məhdudlaşdırmaq tövsiyə olunur. Sağlam qidalanma, stressin idarə edilməsi və normal yuxu rejiminə riayət etmək də vacibdir. Tətil zamanı spirtli içki qəbulunu azaltmaq, gündəlik 2–3 litr su içmək və elektrolit balansını qorumaq ürək ritminin pozulmasının qarşısını almağa kömək edə bilər. Stressi azaltmaq üçün rahatlaşdırıcı texnikalardan istifadə etmək və yuxu rejiminə diqqət yetirmək də faydalıdır.

## İstinadlar
Qəhrəman sindromu

**Qəhrəman sindromu** (), həmçinin **xilaskar kompleksi** və ya **qəhrəman kompleksi** — insanın qəhrəmanlıq üçün tanınmaq istəyi ilə xarakterizə olunan psixoloji fenomen.

## Mahiyyəti
Qəhrəman sindromu, Amerika Psixiatriya Akademiyası tərəfindən rəsmi sindrom kimi tanınmasa da, kompleks kimi qəbul edilir. Bu xüsusiyyətlərə malik insanlar tez-tez "ümumi emosional tonu olan və fərdin davranış və münasibətlərinə güclü, lakin adətən şüursuz təsir göstərən" impulslar nümayiş etdirirlər. Fenomen, xüsusilə zərərli bir vəziyyət yaradıb sonra onu həll etməklə qəhrəman kimi tanınmaq istəyən şəxsləri təsvir edir. Bura qanunsuz hərəkətlər, məsələn, yanğın törətmək də daxildir. Sindrom, xilaskar kimi tanınmaq üçün ətrafdakı insanların həyatını təhlükəyə atan ictimai xidmət işçiləri, məsələn, yanğınsöndürənlər, tibb bacıları, polis məmurları, təhlükəsizlik işçiləri və siyasətçilər üçün də tətbiq olunur..

## Tarixi
"Qəhrəman sindromu" termini ilk dəfə 1984-cü ildə Los Anceles polis məmuru Cimmi Veyd Pirsanın Türkiyə Olimpiya komandasının avtobusunda tapılan bombanın kəşfi ilə əlaqədar istifadə edilmişdir. Pirsan, bombanı "kəşf edən" və onu zərərsizləşdirən yeganə polis məmuru kimi təqdim olunaraq qəhrəman elan edildi. Lakin ertəsi gün bombanı özü yerləşdirməkdə ittiham edilərək həbs edildi. Bu hadisə, qəhrəman kimi tanınmaq üçün cinayətlər törətmək istəyi ilə bağlı müzakirələrə səbəb oldu.

## Səbəbləri
Qəhrəman sindromunun əsas səbəbləri narsisistik meyllərə əsaslanır. Narsisizm adətən iki formada özünü göstərir: zəiflik-həssaslıq və qürur-nümayişçilik. Xüsusilə qürur-nümayişçilik bu sindromla sıx əlaqəlidir. Bu tip narsisizmi olan insanlar özlərini yüksək qiymətləndirir, diqqət çəkməyə və başqalarının heyranlığını qazanmağa can atırlar. Belə şəxslər öz imiclərini yüksəltmək üçün başqalarını qurban və ya pis adam kimi təqdim etməyə meyillidirlər.

Qəhrəmanların təsnifatı və xarakteristikası mədəniyyətlər arasında fərqlənir. Fərdiyyətçi mədəniyyətlərdə qəhrəmanlar əsasən özlərini fiziki təhlükəyə ataraq başqalarını xilas etmək ideyası ilə qiymətləndirilir. Burada cəsarət, etibarlılıq və fədakarlıq kimi xüsusiyyətlər vacibdir. Kollektivist mədəniyyətlərdə qəhrəmanlar qrupun ehtiyac və maraqlarını öz maraqlarından üstün tutan şəxslər kimi dəyərləndirilir. Bu cəmiyyətlərdə vətənpərvərlik və millətçilik qəhrəman anlayışının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Bu mədəni fərqlər sindromun fərqli cəmiyyətlərdə necə təzahür etdiyini müəyyən edir. Fərdiyyətçi cəmiyyətlərdə zorakı cinayətlər və təhlükəli vəziyyətlər daha çox yayıla bilər.

## Real tətbiqlər
Xilaskar kimi tanınmaq üçün zərərli və riskli davranış nümayiş etdirən şəxslərin olduğu bəzi sahələrdə psixi sağlamlıq skrininqi və etika məsələləri mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu xüsusilə ictimai təhlükəsizlik işçiləri üçün aktualdır. Belə mübahisələr iş yeri və əməkdaşlıq üçün psixoloji qiymətləndirmələrin əhəmiyyətini artırır.

## İstinadlar
Havana sindromu

**Havana sindromu**, həmçinin **Anomal Sağlamlıq Hadisələri** (ASH) — mübahisəli tibbi vəziyyət. Bu sindrom tibbi icma tərəfindən rəsmi olaraq bir xəstəlik kimi tanınmır.

## Tədqiqatlar
Dövlət Departamenti (2018), Pensilvaniya Universiteti (2018), FBI-nın Davranış Təhlili Şöbəsi (2018), JASON (2018 və 2022), Xəstəliklərin Qarşısının Alınması və Nəzarət Mərkəzləri (2019), Müdafiə Departamenti (2020), Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi (CIA) (2020), Elmlər, Mühəndislik və Tibb Milli Akademiyaları (NASEM) (2020), Kuba Elmlər Akademiyası (2021), Milli Kəşfiyyat Direktorunun Ofisi (ODNI) rəhbərliyi altında yeddi kəşfiyyat qurumu (2023) və Milli Səhiyyə İnstitutu (NIH) (2024) tərəfindən Havana sindromu ilə bağlı araşdırmalar aparılmışdır. Bu araşdırmalar nəticəsində sindromun səbəbi dəqiq müəyyən edilməmişdir. Araşdırmaçılar enerji silahları və sosial-psixoloji məsələləri mümkün səbəblər kimi nəzərdən keçirmiş, lakin zəhərli kimyəvi maddələr və yoluxucu xəstəliklərin səbəb olması ehtimalını az hesab etmişlər.

## Sindrom
Havana sindromu başgicəllənmə, baş ağrıları, ağrı və kognitiv problemlər kimi müxtəlif simptomlarla xarakterizə olunur. Bu vəziyyət Beynəlxalq Xəstəliklərin Təsnifatı diaqnostik təlimatında tanınan bir xəstəlik deyil. Təsirlənən şəxslər nevroloji simptomların qəfil başlanğıcı ilə qarşılaşmış və əksəriyyəti qıcıqlandırıcı, tıqqıltı və ya kəskin səslər kimi lokalizə edilmiş yüksək səslər hiss etdiklərini bildirmişlər. Görmə pozğunluqları, başda təzyiq və ya vibrasiya hissi, qulaq ağrısı, yayılmış baş ağrısı, unutqanlıq və zəif konsentrasiya kimi kognitiv problemlər də yayılmış simptomlar arasındadır. Bəzi hallarda tinnitus, eşitmə itkisi, başgicəllənmə və qeyri-sabit yeriyiş müşahidə edilmişdir.

## Səbəblər
2024-cü ildə Konnoli və əməkdaşlarının araşdırmasında ASH-lərin səbəbinin hələ də naməlum olduğu vurğulanmışdır. Məqalədə kütləvi psixogen xəstəlik və baş travması kimi bir neçə mümkün səbəb müzakirə edilsə də, konkret bir səbəb dəstəklənməmişdir. 2023-cü ildə Bartolomey və Beylo tərəfindən aparılmış bir araşdırma isə ASH-lərin kütləvi psixogen xəstəlik nümunəsi olduğu qənaətinə gəlmişdir. Müəlliflər bu sindromu ABŞ-nin ruslar və ya kubalılar tərəfindən hücuma məruz qalacağı qorxusuna əsaslanan mənəvi panikanın nəticəsi kimi qiymətləndirmişdir.

## Müalicə
Havana sindromunun müalicəsi əsasən simptomatik yanaşmalara əsaslanır. Xəstələrə tibbi dəstək və psixoloji yardım göstərilir. Müəyyən hallarda kognitiv davranış terapiyası və ya digər psixoterapiya üsulları tətbiq edilir.

## İstinadlar
Tövhidə İlhami xanım

**Tövhidə İlhami xanım** (; ) — Kavalalı ailəsinin bir üzvü, Misir şahzadəsi.

1860-cı ildə İstanbulda dünyaya gəldi. Atası Misir valisi I Abbas Hilmi Paşanın oğlu İbrahim İlhami Paşa, anası isə onun xanımlarından Aşiqbayran Qadınəfəndidir. Ancaq doğulduğu il atası Bosfor boğazındakı bir dəniz qəzasında həlak oldu və cənazəsi ailə üzvləriylə birlikdə Qahirəyə aparıldı.

29 dekabr 1880-ci ildə Mehmed Nəcib Paşanın (Nədim Paşanın atası) nəvəsi Davud Fəthi Paşa ilə evləndirildi. Cütlüyün bu nigahdan Mustafa Davud bəy adlı bir oğlu dünyaya gəldi. Ancaq çox keçmədən Tövhidə xanım 1882-ci ildə Qahirədə vəfat etdi.

## İstinadlar
Dempinq sindromu

**Dempinq sindromu** — mədə-bağırsaq sistemində qidanın çox sürətlə həzm olunması və boşalması nəticəsində yaranan simptomlarla xarakterizə olunan tibbi vəziyyət.

## Tarix
Dempinq sindromu ilk dəfə XX əsrin əvvəllərində mədə cərrahiyyəsi keçirmiş xəstələrdə müşahidə edilmişdir. 1922-ci ildə Mixau tərəfindən təsvir edilmiş və bu simptomlar qrupu "Damping" (sürətlə boşalma) termini ilə əlaqələndirilmişdir.

## Səbəblər
Sindrom əsasən mədə cərrahiyyəsi, xüsusilə qastrektomiya və ya mədənin bir hissəsinin çıxarılması keçirmiş xəstələrdə baş verir. Bu cərrahi müdaxilələr nəticəsində mədə qidanı normal sürətlə həzm edə bilmir və qida birbaşa kiçik bağırsağa keçir. Nəticədə qan şəkərinin sürətlə dəyişməsi və müxtəlif simptomlar yaranır.

## Simptomlar
Dempinq sindromu erkən və gec mərhələlərdə fərqli simptomlarla özünü göstərir. Erkən mərhələdə simptomlar adətən yeməkdən 15–30 dəqiqə sonra başlayır və bulantı, qusma, qarın ağrısı, qarında gurultu, ishal, ürəkbulanma, tərləmə və yorğunluq kimi əlamətlərlə müşahidə olunur. Gec mərhələdə isə simptomlar yeməkdən 1–3 saat sonra yaranır və zəiflik, tərləmə, aclıq hissi, titrəmə, sürətli ürək döyüntüsü, qan şəkərinin kəskin şəkildə aşağı düşməsi (hipoqlikemiya) və dəridə qızarmalarla xarakterizə olunur.

## Epidemiologiya
Qastrektomiya keçirmiş xəstələrin təxminən 25–50%-ində dempinq sindromunun simptomları müşahidə edilir. Erkən mərhələ simptomları daha geniş yayılmışdır, gec mərhələ simptomları isə daha az rast gəlinir. Bu sindrom qadınlarda və kişilərdə eyni tezlikdə baş verir.

## Müalicə
Dempinq sindromunun müalicəsi əsasən pəhriz dəyişiklikləri, dərman terapiyası və bəzi hallarda cərrahi müdaxilə ilə həyata keçirilir. Pəhriz dəyişiklikləri zamanı az və tez-tez yemək, yüksək proteinli və aşağı karbohidratlı qidalar qəbul etmək, maye qəbulunu yeməklərdən ayrı vaxtda etmək tövsiyə olunur. Dərman müalicəsi zamanı otreotid kimi preparatlar bağırsağa qida keçidini yavaşlatmaq üçün istifadə edilir. Ağır hallarda isə mədə-bağırsaq sisteminin yenidən qurulması üçün cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər.

## İstinadlar
Gecikmiş yuxu mərhələsi sindromu

**Gecikmiş yuxu mərhələsi sindromu** (DSPD) — yuxu qrafikinin adi vaxtdan daha sonra başlaması və oyanma vaxtının da gecikməsi ilə xarakterizə olunan yuxu pozuntusu. Bu vəziyyət "gecə quşu" olaraq tanınan insanlarda daha çox müşahidə olunur. Bu pozuntudan əziyyət çəkən şəxslər üçün gecə erkən yatmaq və səhər tez oyanmaq çətindir, lakin onların öz təbii yuxu qrafiklərinə uyğun yatdıqları zaman yuxu keyfiyyəti normal olur.

## Tarix
Gecikmiş yuxu mərhələsi sindromu ilk dəfə 1981-ci ildə Elliot Veytsman və Montefiore Tibb Mərkəzi komandası tərəfindən təsvir edilmişdir. Bu pozuntu, xroniki insomniya şikayətlərinin 7–13%-nin səbəbidir, lakin bir çox həkim bu vəziyyəti tanımadığı üçün DSPD çox vaxt müalicə edilmədən və ya səhv müalicə olunur. Bu vəziyyət tez-tez ilkin insomniya və ya psixiatrik pozuntu kimi səhv diaqnoz qoyulur.

## Xüsusiyyətləri
Gecikmiş yuxu mərhələsi sindromu olan şəxslərin yuxuya getmə vaxtı adətən gecə saat 2-dən sonra olur, oyanma vaxtı isə səhər saat 10-dan sonradır. Yuxu qrafikləri, insanların normal qrafikinə uyğun olmadıqda yuxunun keyfiyyəti pozulur, lakin öz təbii yuxu qrafikinə uyğun yaşadıqda yuxu keyfiyyəti normal olur. Bu pozuntunun dəqiq səbəbləri məlum deyil, lakin bioloji saatın (sirkadian ritm) normaldan daha uzun olması, genetik amillər, gecə işləmək, elektron cihazlardan istifadə və qeyri-müntəzəm yuxu qrafiki kimi amillər bu pozuntunun yaranmasında rol oynaya bilər.

Gecikmiş yuxu mərhələsi sindromunun diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (ADHD) ilə genetik əlaqəsi olduğu aşkar edilmişdir. Tədqiqatlar göstərir ki, ADHD və sirkadian ritmi ilə əlaqəli genlərdə polimorfizm mövcuddur. ADHD olan şəxslər arasında DSPD-nin yüksək nisbəti müşahidə edilir. 2019-cu ildə Boston şəhərində aparılan bir araşdırma göstərdi ki, gecə quşları olan yeniyetmə qızlarda DSPD piylənmə ilə əlaqəlidir. Bu əlaqə yuxu müddətindən asılı deyil, lakin oğlanlarda bu müşahidə olunmur.

## Simptomlar
Gecikmiş yuxu mərhələsi sindromunun əsas simptomları arasında gecə yatmaqda çətinlik, səhər tezdən oyanmaqda çətinlik, gündüz yorğunluğu və enerji çatışmazlığı, diqqət və yaddaş problemləri, həmçinin məktəb və ya işdə performansın aşağı düşməsi yer alır.

## Müalicə
DSPD-nin müalicəsində fototerapiya (səhər parlaq işığa məruz qalmaq), melatonin bərpası (yuxu hormonu), yuxu gigiyenası (yuxu mühitini yaxşılaşdırmaq, elektron cihazlardan uzaq durmaq), kognitiv davranış terapiyası (KDT) kimi yanaşmalar tətbiq oluna bilər. Ən ağır formalarına əlillik yarana bilər, çünki yuxu qrafikini dəyişdirmək və daha erkən yatmağa alışmaq çətin ola bilər.

## Epidemiologiya
DSPD-nin yayılma nisbəti müxtəlif ölkələrdə fərqli nəticələr göstərmişdir. 1993-cü ildə Norveçdə aparılan araşdırmada yayılma 0,17% olaraq müəyyən edilmişdir. 1999-cu ildə Yaponiyada bu rəqəm 0,13% olaraq qiymətləndirilmişdir. 2014-cü ildə Yeni Zelandiyada yayılma 1,5%-dən 8,9%-ə qədər dəyişmişdir. Bu pozuntu, xüsusilə yeniyetmələr və gənc yetkinlər arasında daha çox rast gəlinir.

## İstinadlar
Dueyn sindromu

**Dueyn sindromu** — göz hərəkətlərini idarə edən sinirlərin anormal inkişafı nəticəsində meydana gələn göz hərəkəti pozuntusu. Bu sindrom əsasən gözün yan tərəfə hərəkət etməsində çətinlik, göz qapaqlarının daralması və bəzən gözün geri çəkilməsi ilə xarakterizə olunur. Dueyn sindromu adətən uşaqlıqda müşahidə edilir və çox vaxt yalnız bir göz təsirlənir.

## Tarix
Dueyn sindromu ilk dəfə oftalmoloqlar Yakob Stillinq (1887) və Siqmund Türk (1896) tərəfindən təsvir edilmişdir. Daha sonra 1905-ci ildə əlamətləri daha ətraflı şəkildə müzakirə edən Aleksandr Dueyn sindromun adını almışdır.

## Səbəblər
Dueyn sindromu, göz hərəkətlərini idarə edən 6-cı kranial sinirin anormal inkişafı və ya yoxluğu ilə əlaqədardır. Bu sinirin əvəzinə 3-cü kranial sinir göz hərəkətlərini idarə edir, bu da göz hərəkətlərində məhdudiyyət və anormallıqlara səbəb olur. Dueyn sindromu çox vaxt doğuşdan mövcuddur və genetik mutasiyalarla əlaqəli ola bilər.

## Simptomlar
Dueyn sindromunun simptomları arasında gözün yan tərəfə hərəkət etməsində çətinlik, göz qapaqlarının daralması (göz hərəkət edərkən), gözün geri çəkilməsi (retraksiya), şaşılıq (strabismus), başın yan tərəfə əyilməsi (kompensator baş pozası), iki gözün eyni anda hərəkət etməsində çətinlik (binokulyar koordinasiya pozuntusu) və nadir hallarda görmə itkisi yer alır.

## Epidemiologiya
Dueyn sindromu nadir bir vəziyyətdir və təxminən hər 10.000 doğuşdan 1-də müşahidə edilir. Qadınlarda kişilərə nisbətən daha çox yayılmışdır (təxminən 60% qadın, 40% kişi). Sindromun təxminən 70–80%-i bir gözə, 20–30%-i isə hər iki gözə təsir edir. Dueyn sindromu çox vaxt digər anadangəlmə qüsurlarla (məsələn, qulaq və ya onurğa anormallıqları) birlikdə müşahidə edilir.

## Müalicə
Dueyn sindromunun müalicəsi simptomların ağırlıq dərəcəsindən asılıdır. Yüngül hallarda müalicə tələb olunmaya bilər. Çəpgözlük və ya baş pozası kimi simptomlar üçün göz məşqləri və ya prizmatik eynəklər tövsiyə oluna bilər. Ağır hallarda cərrahi əməliyyat (məsələn, göz əzələlərinin yenidən tənzimlənməsi) göz hərəkətlərini yaxşılaşdırmaq üçün tətbiq edilə bilər. Cərrahi əməliyyat, gözün düzgün hizalanmasını təmin edərək baş pozasını azalda bilər, lakin göz hərəkətlərində tam normal funksiyanı bərpa etmək çətin ola bilər.

## İstinadlar
Zeynəb İlhami xanım

**Zeynəb İlhami xanım** (; ) — Kavalalı ailəsinin bir üzvü, Misir şahzadəsi.

29 dekabr 1859-cu ildə İstanbulda dünyaya gəldi. Atası Misir valisi I Abbas Hilmi Paşanın oğlu İbrahim İlhami Paşa, anası isə onun xanımlarından Çeşmiahu Qadınəfəndidir. Ancaq ertəsi il atası Bosfor boğazındakı bir dəniz qəzasında həlak oldu və cənazəsi ailə üzvləriylə birlikdə Qahirəyə aparıldı.

1878-ci ildə Kavalalı İsmayıl Paşanın oğullarından Mahmud Həmdi Paşayla evləndirildi. Cütlüyün bu nigahdan bir qızı dünyaya gəlsə də, 1888-ci ildə boşandılar.

* **Münirə Həmdi** (18 iyul 1884-18 noyabr 1944), 9 avqust 1901-ci ildə Misir Baş nazirlərindən Məhəmməd Tofiq Nasimlə evlənsə də, 12 mart 1924-cü ildə boşandılar.

17 may 1918-ci ildə Qahirədə vəfat etdi və Qahirədəki İmam Şafii türbəsi yaxınlığına dəfn olundu.

## İstinadlar
Bağlantısızlıq sindromu

**Bağlantısızlıq sindromu** — beyin yarımkürələri arasında və ya beynin müxtəlif hissələri arasında informasiya axınının pozulması nəticəsində meydana gələn nevroloji pozuntu. Bu sindrom beyindəki ağ maddə liflərinin (mielinli liflər) zədələnməsi, kəsilməsi və ya funksiyasını itirməsi ilə əlaqədardır. Beyin bölgələri arasında əlaqə pozulduqda müxtəlif nevroloji simptomlar ortaya çıxır.

## Tarix
Bağlantısızlıq sindromu ilk dəfə XIX əsrin sonları və XX əsrin əvvəllərində nevroloqlar tərəfindən müşahidə edilmişdir. Fransa nevroloqu Pol Broka və Almaniya nevroloq Karl Vernike, beyin yarımkürələri arasındakı əlaqənin pozulmasının simptomlarını təsvir etmişlər. XX əsrdə amerikalı nevroloq Norman Geşvind, bu sindromu daha ətraflı şəkildə tədqiq edərək onun klinik təzahürlərini sistemləşdirmişdir. Geschwind, bu sindromu "disconnection" (bağlantısızlıq) termini ilə təsvir edən ilk alimlərdən biri olmuşdur.

## Səbəbləri
Bağlantısızlıq sindromunun bir çox səbəbi vardır. Bunlar arasında travmatik beyin zədələnməsi, infarkt və ya insult, şişlər, multipl skleroz (MS), Alzheimer xəstəliyi kimi degenerativ xəstəliklər, beyin əməliyyatları zamanı liflərin kəsilməsi, anadangəlmə qüsurlar, infeksiyalar (beyin iltihabı kimi), genetik mutasiyalar, toksinlər və ya zəhərlənmələr sayılabilir.

## Simptomlar
Bağlantısızlıq sindromunun simptomları arasında danışıq pozuntuları (afaziya), qəbuledici və ifadəedici funksiyaların pozulması, görmə pozuntuları (məsələn, korluq və ya vizual məlumatların emalında çətinlik), hərəkət koordinasiyasının pozulması (apraksiya), emosional və ya davranış dəyişiklikləri, yaddaş problemləri, diqqət çatışmazlığı və simmetrik olmayan simptomlar (bədənin bir tərəfində daha çox təsir) yer alır.

## Müalicə
Bağlantısızlıq sindromunun müalicəsi əsasən səbəbinə yönəlir. Müalicə üsullarına fizioterapiya, dərman müalicəsi (mielin qatının bərpasına kömək edən dərmanlar), cərrahi əməliyyat (tumorların və ya zədələrin aradan qaldırılması), xüsusi terapiyalar (danışıq terapiyası, ergoterapiya, kognitiv davranış terapiyası), reabilitasiya proqramları (xəstənin gündəlik həyat fəaliyyətlərini bərpa etmək üçün) və innovativ müalicə üsulları (stem hüceyrə terapiyası, gen terapiyası) daxildir.

## İstinadlar
Dressler sindromu

**Dressler sindromu** və ya **postinfarkt sindromu** — ürək infarktı (miokard infarktı) və ya ürək əməliyyatından sonra inkişaf edən immunoloji reaksiya nəticəsində yaranan sekonder perikardit növü. Bu sindrom, infarktdan 2–6 həftə sonra meydana gəlir və immun sisteminin ürək toxumasına qarşı reaksiyası nəticəsində perikard (ürəyi əhatə edən qığırdaqlı kisə) iltihablanır. Nəticədə ağrı, qızdırma və digər simptomlar meydana gəlir.

## Tarix
Dressler sindromu ilk dəfə 1956-cı ildə amerikalı həkim Vilyam Dressler tərəfindən təsvir edilmişdir. Dressler infarktdan sonra inkişaf edən perikardit və plevrit hallarını müşahidə edərək bu sindromu aşkar etmişdir. Sindrom onun adı ilə tanınır. XX əsrin ortalarında bu sindrom infarktdan sonra daha çox müşahidə edilirdi, lakin müasir tibbdə reperfuziya terapiyası və digər müalicə üsullarının tətbiqi ilə bu sindromun inkişaf riski azalmışdır.

## Səbəblər
Dressler sindromunun başlıca səbəbləri arasında ürək infarktı, ürək əməliyyatı (məsələn, koronar bypass əməliyyatı), ürək zədələnməsi və immun sisteminin ürək toxumasına qarşı avtoimmun reaksiyası yer alır. Bu, infarkt zamanı ürək toxumasının zədələnməsi nəticəsində immun sisteminin bu toxumaya qarşı antikorlar istehsal etməsi və infarktdan sonra ürək toxumasının parçalanma məhsullarının immun sistemini aktivləşdirməsi ilə əlaqəlidir.

## Simptomlar
Dressler sindromunun simptomları arasında döş qəfəsində kəskin ağrı (ağrı oturarkən azalır, uzanarkən artır), qızdırma, yorğunluq, nəfəs darlığı, plevrit (ağciyərləri əhatə edən qişanın iltihabı), perikardial effuziya (perikard mayesinin toplanması), ürək ritminin pozulması, ümumi narahatlıq və əzginlik hissi, quru öskürək, əzələ ağrıları və iştah itkisi kimi problemlər yer alır.

## Müalicə
Dressler sindromunun müalicəsi əsasən simptomların aradan qaldırılmasına yönəldilir. Qeyri-steroid antiinflamatuar dərmanlar (NSAID), kortikosteroidlər, kolxisin (iltihabı azaldan dərman), ağrıkəsicilər, perikardial effuziya halında perikardiosentez (mayənin boşaldılması), immun sistemini modulyasiya edən dərmanlar, infeksiya halında antibiotiklər, ürək ritminin pozulması halında antiaritmik dərmanlar, fiziki fəaliyyətin məhdudlaşdırılması və stressin idarə edilməsi müalicə üsulları arasındadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Əminə İlhami

**Əminə İlhami** (; ) — II Misir xidivi Kavalalı Tofiq Paşanın xanımı, Misir şahzadəsi.

24 may 1858-ci ildə İstanbulda dünyaya gəldi. Atası Misir valisi I Abbas Hilmi Paşanın oğlu İbrahim İlhami Paşa, anası isə onun xanımlarından Nəsrin Qadınəfəndidir. Ancaq hələ 2 yaşında ikən atası Bosfor boğazındakı bir dəniz qəzasında həlak oldu və cənazəsi ailə üzvləriylə birlikdə Qahirəyə aparıldı.

16 yanvar 1873-cü ildə Misir xidivi Kavalalı İsmayıl Paşanın oğlu Tofiq Paşayla evləndirildi. Cütlüyün bu nigahdan 5 övladı dünyaya gəldi.

* II Abbas Hilmi Paşa
* Mehmed Əli Tofiq
* Nazlı xanım (11 aprel 1877 - 1879)
* Fahrünnisə Xədicə xanım (21 may 1880 - 22 fevral 1951)
* Nemətullah xanım (23 oktyabr 1882 - 1965)

1879-cu ildə qaynatasının taxtdan çəkilməsi nəticəsində əri Tofiq Paşa xidiv təyin olundu və Əminə İlhami xanım Misirdə first lady olaraq fəalliyyətə başladı. 1884-cü ildə xidiv Tofiq Paşanın anası Şəfəqnur xanımın, 1885-ci ildə isə nənəsi Hoşyar xanımın vəfatı ilə ailədə ən nüfuzlu qadın olan Əminə İlhami xanım xidivin yeganə xanımı idi və onun üzərində böyük nüfuz sahibi idi. Onun səyləri nəticəsində, xidiv sarayının hərəmxana bölümü bağlandı.

Ərinin 1892-ci ildə vəfatının ardından oğlu Abbas Hilmi Paşa taxta çıxarıldı və beləliklə, Əminə İlhami xanım Validə Paşa oldu. Külli miqdarda şəxsi sərvəti olan Əminə İlhami xanım bu sərvətini xeyriyyə işlərinə sərf etdi və *Ümmül-muhsinin (Xeyirsevərlərin anası)* adını aldı.

Oğlu II Abbas Hilmi Paşa ilə birlikdə İstanbulda ikən 19 dekabr 1914-cü ildə oğlu ingilislər tərəfindən vəzifədən alındı. Bundan sonrakı ömrünü oğluyla birlikdə Vyana və İstanbulda sürgündə yaşayan Əminə İlhami 19 iyun 1931-ci ildə İstanbulda vəfat etdi. Cənazəsi Qahirəyə aparıldı və Xidiv Tofiq türbəsinə dəfn olundu.

16 iyul 1885-ci ildə Osmanlı sultanı Sultan Əbdülhəmid tərəfindən Şəfqət ordeniylə mükafatlandırıldı.

## Qalereya

Fayl:ModernEgypt, Khedive Tawfiq, DHP13401-1-1 01.jpg|Həyat yoldaşı Tofiq Paşayla birlikdə, toy mərasimindən sonra
Fayl:ModernEgypt, Khedive Tawfiq, DHP13401-1-2 01.jpg|Ailəsiylə birlikdə (soldan sağa: Əminə İlhami, oğlu Abbas Hilmi, qızı Nemət, həyat yoldaşı Tofiq Paşa, oğlu Mehmed Əli və qızı Xədicə)
Fayl:Khediva-emina-wife-of-khedive-tewfik-royal-egypt.jpg|Əminə İlhami xanım, yaşlılığında


## İstinadlar