Libertarianizm

**Libertarianizm**, bəzən də **libertarianlıq** ( ;  — *azadlıq*) — azadlığı əsas prinsip kimi dəstəkləyən siyasi fəlsəfə və hərəkatların məcmusudur. Libertarizmin nümayəndələri seçim azadlığını, könüllü birləşməyi və fərdi mühakiməni vurğulayaraq, siyasi azadlıq və muxtariyyəti maksimum dərəcədə artırmağa çalışırlar. Onlar dövlət hakimiyyətinə şübhə ilə yanaşırlar, lakin mövcud iqtisadi və siyasi sistemlərə qarşı çıxma dərəcələrinə görə fərqlənirlər. Müxtəlif libertar düşüncə məktəbləri ictimai və özəl hakimiyyətin qanuni funksiyaları haqqında müxtəlif fikirlər irəli sürür, çox vaxt məcburi sosial institutların məhdudlaşdırılması və ya ləğv edilməsini tələb edir .

Libertarizm daxilində özünəməxsus xüsusiyyətləri olan bir sıra cərəyanlar var. Konkret olaraq, bunlar sağ və sol libertarizm, anarxo-kapitalizm, minarxizm, geolibertarizm (corcizm), sol bazar anarxizmi və libertar sosializmdir. Sağ libertarlar xüsusi mülkiyyət hüququna üstünlük verirlər . Sol libertarlar hesab edirlər ki, xüsusi mülkiyyətin mütləqləşdirilməsi fərdin azadlığını poza bilər

## Etimologiya

"Libertar" anlayışı () ilk dəfə Amerika unitar filosofu William Belsham "Azadlıq və Zərurət haqqında" (1789) essesində ortaya çıxdı. Termin "azadlıq" sözündən götürülüb () "unitar" sözünün yaranması ilə bənzətmə ilə () "birlik" dən () ingilis dilində və " azad iradə " fəlsəfi doktrinasının tərəfdarlarını ifadə edirdi. Belsham öz essesində libertarizmə aid etdiyi fikirləri pislədi və onları dini determinizmlə müqayisə etdi.

19-cu əsrin ikinci yarısında "libertar" termini () "anarxist" mənasında fransız anarxizminin nümayəndələri tərəfindən qəbul edilmişdir. 1858-ci ildə Cozef Dejak ABŞ -da Le Libertaire, Journal du Mouvement Social jurnalını nəşr etməyə başladı. 1880-ci ildə Havrda keçirilən konqresdə anarxo-kommunistlər də bu termindən istifadə etdilər. Onun populyarlığı 19-cu əsrin sonlarında 1893-cü ildə Auguste Vaillant tərəfindən həyata keçirilən terror hücumundan sonra Fransada mətbuat azadlığına anti-anarxist məhdudiyyətlərin qoyulması ilə daha da artdı. Nəticədə anarxistlər   sözünün evfemizmi kimi, xüsusilə 1895-ci ildə "Le Libertaire" qəzeti quruldu. Sonradan "libertarizm" və "anarxizm" sinonimləşərək "libertar sosializm" termininin yaranmasına səbəb oldu.

Müasir mənasında "libertarizm" termini ilk dəfə 1940-cı illərdə özünü libertar elan edən Amerika siyasətçisi və İqtisadi Təhsil Fondunun qurucusu  tərəfindən istifadə edilmişdir. Onun ardınca şəxsi və iqtisadi azadlığın bir çox tərəfdarları da özlərini "liberallardan" fərqləndirmək üçün özlərini libertar adlandırmağa başladılar. 20-ci əsrdən etibarən ABŞ-də və bəzi digər ölkələrdə şəxsi azadlığın və resursların dövlət tərəfindən yenidən bölüşdürülməsinin tərəfdarları (xüsusən də Ruzveltin Yeni Sövdələşməsi), o cümlədən sosial demokratlar və mötədil kommunistlər başa düşülür. Bununla belə, bir çox libertarlar özlərini libertar adlandırmırlar ideologiyalarının ənənəvi təyin edilməsində israrla ("liberalizm") və ya özlərini "klassik liberallar" kimi təyin edirlər. Digərləri köhnə terminlərə bu cür əməl etməyi səhv hesab edir, müasir dünyanın siyasi mənzərəsinə çaşqınlıq gətirir və bu, libertar ideyaların yayılmasına və dərk edilməsinə mane olur.

1970-ci ildə amerikalı libertar David Nolan tərəfindən təklif edilən Nolan diaqramı onun libertarizmin hökumətin cəmiyyətə müdaxiləsini məhdudlaşdırmaqla həm iqtisadi, həm də şəxsi azadlığı təşviq etdiyi iddiasını nümayiş etdirməyə xidmət edir. Nolanın fikrincə, bu, yalnız "şəxsi azadlıqları" müdafiə edən solçu "liberalizm", yalnız "iqtisadi azadlıqları" müdafiə edən sağçı "mühafizəkarlıq", eləcə də tərəfdarları ciddi şəkildə mübarizə aparan populist "avtoritarizm" ilə ziddiyyət təşkil edir. cəmiyyətin həyatına dövlət nəzarəti və gəlirlərin varlılardan yoxsullara yenidən bölüşdürülməsi.

Amerikalı libertar sosialist Murray Bookchin-ə görə, "libertarizm" adını sağçılar oğurlayıb və azadlıqla deyil, şəxsi mülkiyyətlə maraqlanan sağçı libertarlar daha doğrusu *[[Mülkiyyətçilik|propertarlar]]* adlandırılacaqlar. — mülk) .

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
; Materiallar rus dilində

* Klassiklərin və müasir libertarların kitabları, araşdırmaları, məqalələri
* Açıq Kataloqda Libertarizm
* Libertar İnformasiya və Elm Mərkəzi
* Moskva Libertarium
* Sənaye Siyasəti üzrə Ekspert Şurası
* İqtisadi Təhlil İnstitutunun saytı
* Qriqori Sapovun saytı
* "Socium" nəşriyyatının saytı
* G.-nin xatirəsinə illik oxunuşların veb-saytı. AT. Lebedev
* Cato.ru dövlət idarəçiliyinə dair slaydlar
* 
* *[[Qara, Bob|Black B.]]* mühafizəkar kimi libertar

; Materiallar ingilis dilində

* Lewrockwell.com
* strike-the-root.com
* Hanshoppe.com
* Humanitar Tədqiqatlar İnstitutu — Humanitar Elmlər İnstitutu, ABŞ