Haaqa Daimi Arbitraj məhkəməsi

**Haaqa Daimi Arbitraj məhkəməsi** — Hollandiyanın Haaqa şəhərində yerləşən hökumətlərarası təşkilat. Ənənəvi mənada məhkəmə deyil,üzv dövlətlər, beynəlxalq təşkilatlar və ya özəl tərəflər arasındakı beynəlxalq müqavilələrdən irəli gələn mübahisələri həll etmək üçün arbitraj məhkəməsi xidmətlərini göstərir. 

İnstansiyalar ərazi və dəniz sərhədləri, suverenlik,insan hüquqları, beynəlxalq sərmayə və beynəlxalq və regional ticarətlə əlaqəli bir sıra hüquqi məsələləri əhatə edir. Daimi Arbitraj məhkəməsi, 122 dövlətin birləşmiş üzvlüyü ilə iki ayrı çoxtərəfli konvensiya yolu ilə qurulur. Məhkəmə BMT-nin əsas qurumlarına aiddeyil,Daimi Arbitraj məhkəməsi rəsmi Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Baş Məclisinin müşahidəçisidir.

Dünya Sülh Sarayı 1907-1913-cü illərdə Haaqada Daimi Arbitraj məhkəməsi üçün inşa edilmişdir. Bundan əlavə, binada Haaqa Beynəlxalq Hüquq Akademiyası, Sülh Sarayı Kitabxanası və Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi yerləşir.
## Təşkilat
[thumb|Daimi Arbitraj məhkəməsi binası: Sülh sarayı ("Vredespaleis"),[Haaqa.]]
Daimi Arbitraj məhkəməsi,bu müddətin şərti anlayışında məhkəmə deyil,beynəlxalq arbitraj və digər əlaqəli prosedurların,o cümlədən istintaq və barışıq komissiyalarının qeydiyyatı kimi məsələlər üçün daimi və asanlıqla əldə edilə bilən vasitələrə sahib olan inzibati bir təşkilatdır.
thumb|Daimi Arbitraj Məhkəməsinə üzv ölkələr

İnzibati Şura (rəsmi olaraq *Daimi İdarə Şurası*), Hollandiyada akkreditə olunmuş üzv dövlətlərin bütün diplomatik nümayəndələrindən ibarət bir orqandır. Şuraya üzv olan Hollandiyanın Xarici İşlər Naziriliyi rəhbərlik edir. Beynəlxalq Büronun "rəhbərliyinə və nəzarətinə" cavabdehdir, təşkilatın büdcəsini və fəaliyyətinə dair hesabatları idarə edir.
thumb|Məhkəmə salonu
Beynəlxalq Büro Daimi Arbitraj məhkəməsi katibliyidir və ona Baş katib rəhbərlik edir. Daimi Arbitraj məhkəmələrinə dil,araşdırma,inzibati dəstəyi təmin edir.

İşlərə baxan hakim və ya arbitrlər *Məhkəmə üzvləri* adlanır. Hər bir üzv dövlət,beynəlxalq hüquq məsələlərində yenilənə bilən 6 illik müddətə,ən yüksək mənəvi nüfuza sahib və hakimlərin vəzifələrini qəbul edən dördə nəfərə qədər səriştəli nümayəndəsini təyin edə bilər. Hər bir üzv dövlətin üzvləri birlikdə "milli qrup" təşkil edirlər. Daimi Arbitraj məhkəməsinin dəstək verdiyi arbitraj məhkəməsində üzvlər seçilə bilər. Milli qruplar Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi üzvlüyünə namizədlər təklif edə bilərlər.

Daimi Arbitraj məhkəməsi bəzən eyni binada yerləşdiyi Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi ilə qarışdırılır.  Daimi Arbitraj məhkəməsi,1993-cü ildən bəri BMT Baş Assambleyasında müşahidəçi statusuna sahib olmasına baxmayaraq, BMT sisteminin bir hissəsi deyil.

## Arbitraj proseduru
[thumbnail|Daimi Arbitraj Məhkəməsində Şimali Atlantika Balıqçılıq Arbitrajı,Prinsegrakt 71,[Haaqa,1910-cu il]]
1899-cu il Haaqa Konvensiyasının 30-57-ci maddələrində arbitraj prosedurunun qaydaları öz əksini tapmışdır. Bu qaydalar dövlətlər arasında mövcud olan müqavilələrin uyğunlaşdırılmış bir versiyasıdır. Bunlara 1907-ci ildə düzəlişlər edilmiş, sadə hadisələrin xülasəsinin yaradılması ən gözə çarpan dəyişiklik idi və 1920-ci illərdə Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi üçün qaydaların hazırlanması da aktual idi.

Tərəflərin Arbitraj məhkəməsindən öncə ilk hərəkəti,məsələni və hakimin səlahiyyətlərini ifadə edən "kompromis"in təqdim edilməsidir. Məhkəmə işləri daha sonra iki mərhələdə aparılır: yazılı mühakimələr və şifahi müzakirə. Məhkəmə,mübahisələr bitdikdən sonra işi səsə qoyaraq sadə bir səs çoxluğu ilə yekunlaşdırılaraq istefaya çıxır.

Qərar, fərqli fikirlərlə birlikdə bir yazı şəklində də dərc edilir. Erkən məhkəmə qərarları hakimlərin özləri tərəfindən imzalanırdı,lakin 1907-ci ildə bu məsuliyyət prezident və katibə verildi. İttiham aktı işdə iştirak edən tərəflərin vəkillərinin və vəkillərinin iştirakı ilə açıq iclasda oxunur. Qərar tərəflər üçün məcburidir və apellyasiya mexanizmi yoxdur.

## Büdcəsi və rüsumlar
2007 və 2008-ci illər arasındakı büdcəsi 1.8 milyon avro idi.

Daimi Arbitraj məhkəməsinin büdcəsi,üzvlərin təzminatlarından və arbitraj məhkəmələri yolu ilə əldə olunan gəlirlərdən ibarətdir. Ayrı-ayrı üzv dövlətlər tərəfindən ödəniləcək məbləğlərin bölüşdürülməsi Ümumdünya poçt ittifaqının istifadə etdiyi sistemə əsaslanır.

Arbitraj tərəfləri, hakimlərin maaşı, qeydiyyatı və inzibati funksiyaları daxil olmaqla, məhkəmə baxışı üçün yaradılan arbitraj məhkəməsinin xərclərini ödəməlidirlər, ancaq təşkilatın xərcləri buna daxil deyil. Arbitrajın xərcləri hər halda dəyişir və Daimi Arbitraj məhkəməsi ilə tərəfləri arasında ödəniş tənzimləmələri üzərində müzakirələr aparıla bilər.

Fəaliyyət üçün sabit xərclər təyinetmə orqanı olaraq 3000 avrodur.
## İştirak
Sakit Okean Həllinə dair Konvensiyanın tərəfdarları,1899 (71 üzv dövlət) və 1907-ci illər konvensiyasının (101 üzv dövlət) üzv dövlətləri avtomatik olaraq Daimi Arbitraj məhkəməsinin tərəfdarlarıdırlar. 51 üzv hər iki konvensiyanın tərəfdarı olduğundan, Daimi Arbitraj məhkəməsinin: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 120 üzvü, həmçinin Kosovo və Fələstin də daxil olmaqla 122 üzvü var.
## Tarixi
Daimi Arbitraj məhkəməsi beynəlxalq mübahisələrin həlli üçün ən qədim qurumdur. Təşkilat,1899-cu ildə, Beynəlxalq Mübahisələrin Sakit Okean Həllinə dair 1899-cu il Haaqa Konvensiyasının 20-29 maddələrinə əsasən ilk Haaqa Sülh Konfransı tərəfindən qurulmuşdur. İkinci Haaqa Sülh Konfransında, daha əvvəlki Konvensiya,yenidən işlənmişdir. Konfrans Rusiya çarı II Nikolayın təşəbbüsü ilə "bütün xalqlara həqiqi və davamlı sülhün faydalarını təmin etmək və hər şeydən əvvəl mövcud silahlanmanın mütərəqqi inkişafını məhdudlaşdırmaq məqsədi ilə ən obyektiv vasitələrini axtarmaq üçün" çağırıldı.
## Funksiyaları
Haaqa Daimi Arbitraj məhkəmələri,Arbitraj qurucu sənədlərinə (beynəlxalq mübahisələrinHəllinə dair Konvensiyalara) əsaslanan və ya ikitərəfli və çoxtərəfli müqavilələrə əsaslanan mübahisələrə dair yurisdiksiyaya malikdirlər. Baş katib ayrıca,arbitraj üçün təyinetmə orqanı rolunu oynayır.
## Təyinetmə orqanı
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Beynəlxalq Ticarət Komissiyası (arbitraj qaydalarına əsasən bir arbitraj üçün hakim təyin edilməsində problemlər ortaya çıxdıqda (məsələn, tərəflərdən biri hakimi təyin etməkdən imtina etdikdə və ya təyin edilmiş hakimlər üçüncü hakimin təyin edilməsi barədə razılığa gələ bilmədikdə),Daimi Arbitraj məhkəməsinin Baş katibindən təyinetmə orqanı kimi çıxış edə bilər. Bu seçim Baş katibin təyin olunduğu digər arbitraj razılaşmaları üçün də açıqdır. 2011-2015-ci illər arasında,bu cür müraciətlərdən 257-si təqdim edilmişdir.

## Haaqa Konvensiyasına əsaslanan dövlətlərarası arbitraj
İki dövlət arasında arbitraj,Daimi Arbitraj məhkəməsi iki üzv dövləti Haaqa Daimi Arbitraj tribunalına arbitraj üçün mübahisə göndərməyə qərar verdikdə gedir. Məhkəmə heyəti 5 arbitrdən ibarətdir,onlardan ikisi arbitrajın tərəfləri tərəfindən seçilir (və biri müvafiq tərəfin vətəndaşı ola bilər). Dörd hakim beşincini və sədrlik edən hakimi seçir.

## BMT-nin Dəniz Hüququ Konvensiyasına əsaslanan dövlətlərarası arbitraj
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dəniz Hüququ Konvensiyası (),üzv dövlətlərin ya da dəniz hüdudları ilə bağlı seçim edə biləcəyi dəniz sərhədləri ilə əlaqədar mübahisələrin həlli mexanizmini təmin edir: 
# Dəniz Qanunu üzrə Beynəlxalq Məhkəmə
# Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi
# arbitraj məhkəməsi ( VII əlavə,Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dəniz Hüququ Konvensiyasına uyğun olaraq təşkil olunur)
# xüsusi arbitraj məhkəməsi ( VIII əlavəyə uyğun olaraq).

İki üzv dövlət fərqli mübahisələrin həlli tədbirlərini seçmişlərsə,üçüncü seçim istifadə edilməlidir.  Daimi Arbitraj məhkəməsi,2016-cı ilin avqust ayından etibarən BMT-nin Dəniz Hüququ Konvensiyasına VII Əlavəyə əsasən dövlətlər tərəfindən başladılan 12 işi idarə etdi,beləliklə,bu Əlavə çərçivəsində başlanmış iş istisna olmaqla bütün işləri idarə etdi.
## İnvestor-dövlət investisiya mübahisələri
Bir çox sərbəst ticarət razılaşmaları sözdə İnvestor-dövlət mübahisələrinin həlli () bəndləri vasitəsilə arbitraj yolu ilə investorlar və dövlətlər arasında mübahisələri həll etmə mexanizmini təmin edir. Daimi Arbitraj məhkəməsi,arbitraj qaydalarından istifadə etməklə və ya arbitraj işinə dəstək verməklə hakimlər üçün səlahiyyətin təyin edilməsi kimi proseslərdə rol oynaya bilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi
*  BMT Baş Assambleyası
## Ədəbiyyat
* – The relevant chapter includes information about a number of cases referred to the Permanent Court of Arbitration.
## Xarici keçidlər
* PCA website 
* Haaqa Ədalət Portalı
* Daimi palatası arbitraj məhkəməsi
* Beynəlxalq ümumi hüquq anlayışı