open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zəhərlənmə

**Zəhərlənmə** — orqanizmə zəhər və ya toksinlərin düşməsi ilə meydana gələn xəstəlik və ya rahatsızlanma, habelə bu xəstəliyə gətirib çıxaran hərəkətlər (məsələn, kiminsə zəhərlənməsi və ya zəhərlə öldürülməsi).

Kəskin zəhərlənmə zamanı orqanizmə birdən-birə çoxlu miqdarda toksik maddə daxil olur. Daxilolma təkcə mədə-bağırsaq yolu ilə deyil, həm də tənəffüs sistemi, dəri, inyeksiya və s. yollarla mümkündür. İlk yardım zamanı öncə zəhərin nə olduğu, nə qədər qəbul edildiyi, hansı yolla qəbul edildiyi, nə qədər vaxt keçdiyi nəzərə alınmalıdır.

Təcili tədbirlər 3 istiqamətdə aparılır:
:1. Zəhəri orqanizmdən mümkün qədər çıxarmaq. Əgər xəstə zəhəri ağızdan qəbul edibsə tez mədə yuyulmalı, çox vaxt keçibsə həm də işlədicilər verilməli, imalə olunmalıdır. Mədəni yumaq üçün xəstə çoxlu miqdarda otaq temperaturunda su içib qusmalıdır. Suya 4-5 tablet aktivləşdirilmiş kömür əlavə etmək olar. Əgər zəhər dəriyə düşübsə dəri təcili yuyulmalıdır. Tənəffüs sistemi vasitəsilə zəhərlənmələrdə (məsələn, dəm qazı) xəstə həmin yerdən uzaqlaşdırılmalı, təmiz havaya çıxarılmalıdır. Həkim yardımı zamanı oksigen balonlardan istifadə olunur.
:2. İkinci mərhələdə antidot verilir. Antidot qəbul edilmiş zəhərin əksinə təsir göstərən, onun aktivliyini azaldan, onu orqanizmdən çıxaran maddədir. Zəhərlər müxtəlif olduğu kimi, antidotlar da müxtəlifdir.

Ən çox təsadüf olunan zəhərlənmələrdə işlədilən bəzi antidotlar aşağıdakılardır: 
* Turşu məhlulu (essensiya, sirkə turşusu) qəbul edilibsə, xəstənin mədəsini soda məhlulu ilə yumaq lazımdır. 
* Metil spirti və kalium-permanqanatla zəhərlənmə etil spirti və 5%-li C vitamini ilə, gümüş-nitrat adi duz məhlulu ilə neytrallaşdırılır.

Demək olar ki, bütün zəhərlənmələrdə, ən çox da dərman zəhərlənmələrində aktivləşdirilmiş kömür suya qatılıb antidot kimi qəbul oluna bilər. Çünki aktivləşdirilmiş kömür güclü adsorbentdir və mədə-bağırsaq yolunda olan zəhərli maddələri özünə hopdurur. Hər ehtimala qarşı hamının evində bu ucuz dərmanın olması məsləhətlidir.
:3. Simptomatik müalicə — birbaşa olaraq zəhərin zədələdiyi orqanın funksiyasının bərpasına yönəldilir və əsasən həkimlər tərəfindən həyata keçirilir. Yalnız ağır hallarda – tənəffüsün dayanması, klinik ölüm baş verərsə yanında olan şəxs təxirəsalınmaz yardım göstərməlidir.

## Xarici keçidlər

*Zəhərlənmə
Sumqayıt hadisələri (1963)

**Sumqayıt hadisələri** — 1963-cü ilin noyabrında Sumqayıt şəhərində baş vermiş hadisələr.

1963-cü il noyabrın 7-də keçirilən nümayiş zamanı bir qrup fəhlə əsas dəstədən ayrılaraq tribunaya sarı getmiş, Nikita Xruşşovun böyük portretini qopararaq ayaqlar altına atmışdılar. 600-800 nəfərə qədər adam 3 gün ərzində Sumqayıtı bir-birinə qatmışdı.

Tom De Vallın "Qara bağ" kitabının rus dilindəki nəşrində bu hadisəyə qismən aydınlıq gətirilib. Müəllif yazır: *"[[1963]]-cü ildə-Xruşşovun hakimiyyəti illərində [[Sumqayıt]]da ciddi çaxnaşma baş verdi. [[1963]]-ci il noyabr ayının yeddisində Oktyabr inqilabının növbəti ildönümünə həsr edilmiş nümayişdə Boru Prokat Zavodunun bir qrup fəhləsi əsas dəstələrdən ayrılaraq şəhər rəhbərliyinin dayandığı tribunaya üz tuturlar və mədəniyyət evinin fasadından Xruşşovun böyük portretini qoparıb ayaqları altına atırlar. Milislər rezin zopaları işə salsalar da, meydanda bir neçə saat sonra əmin-amanlıq yaradılır"*.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*ASƏF QULİYEVİN ARXİVİNDƏN: "Çörək qiyamı"
Sumqayıt hadisələri (1973)

**Sumqayıt hadisələri** — 1973-cü ilin noyabrında Sumqayıt şəhərində baş vermiş hadisələr.

Mənbələrin yazdığına görə, fəhlələrin qiyamının arxasında iqtisadi tələblər dururdu: *"Fəhlələr şəhərin çörəklə təminatında yaranmış problemə və qiymətlərin artmasına etiraz edirdilər. Başqa bir versiyaya görə, kortəbii qiyamın arxasında ermənilərin əleyhinə çağırışlar dururdu. Bu ərəfədə [[Xankəndi]]ndə azərbaycanlılarla ermənilər arasında dava düşmüşdü və bir azərbaycanlı gənc qətlə yetirilmişdi. Üçüncü versiyaya görə, [[Sumqayıt hadisələri (1963)|1963-cü il qiyamının]] təşkilatçıları 1973-cü ildə onun 10 illiyini qeyd etmək üçün hazırlıq tədbirləri görmüş, lakin Azərbaycan "[[DTK]]"-sı onun qarşısını almışdır"*.

## İstinadlar
Didərgin (film, 2000)

**Didərgin** ()— 2000-ci ildə macəra dramı janrında lentə alınmış film. Filmin rejissoru və prodüseri Robert Zemekisdir. Filmdə Tom Henks baş rolda FedEx-in işçisi kimi təyyarə qəzasından sonra kimsəsiz adada yaşamaq uğrunda mübarizə aparır. Film çox böyük uğur qazandı və yaratdığı obraza görə Tom Henks 73-cü Akademiya Mükafatları (Oskar) təqdimetmə mərasimində "Ən yaxşı aktyor" sahəsində nominasiya oldu. Ümumilikdə isə film iki Oskar mükafatına nominasiya göstərilmişdir.

## Məlumat
* Baş rolu ifa etmək üçün Tom Henks 20 kq. arıqlamalı olub. Onun sıx saqqal uzatması üçün çəkiliş prosesində bir il fasilə edilib.
* Adada çəkilən səhnələrdəki səs effektinin böyük hissəsi çəkiliş prosesindən sonra uyğunlaşdırılıb. Zemekisin nail olmaq istədiyi ən böyük effekt tam sakitlik idi. Buna baxmayaraq, bəzən yaxınlıqdakı sörfinq komandasından gələn kənar səslərdən qurtulmaq mümkün olmayıb.
* Gecə səhnələrinin əksəriyyəti gündüz vaxtı çəkilib. Qaranlıq və gecə səması effektini sonradan əlavə ediblər.
* Çəkiliş prosesində istifadə edilən üç voleybol topundan biri hərracda 18 min 400 ABŞ dollarına satılıb.
* Filmin sonunda bütün tamaşaçıları açılmamış bağlamada nə olduğu maraqlandırır. Robert Zemekis bunun günəş batareyası ilə işləyən sukeçirməz mobil telefon olduğunu açıqlayıb. 
* Film Fici adalarında lentə alınıb.

## Obrazlar
* Tom Henks — **Çak Noland** rolunda 
* Helen Hant — **Kelli Frirs** rolunda
* Nik Sirsi — **Sten** rolunda
* Cenifer Lyuis — **Bekka Tviq** rolunda 
* Kris Not — **Cerri Lovett** rolunda
* Lari Vayt — **Bettina Peterson** rolunda
* Vins Martin — **Albert "Al" Miller** rolunda
* Ceffri Bleyk — **Maynard Qrehem** rolunda
Amman

**Amman** () — İordaniyanın paytaxtı, Amman muhafazasının inzibati mərkəzi.

Amman adı eramızdan əvvəl X əsrdə İordan çayının şərq sahilində yaşayan Əmmun xalqından gəlir.

## Tarixi
Amman şəhəri ölkənin şimal-qərbində Zerka vadisində, Ölü dənizdən 40&nbsp;km şimal-şərqindədir. Şəhər Bibliya əsatirlərinə əsasən Rabbat-Ammon kimi tanınır. Aşşur və Əhəmənilər dövlətlərinin tabeliyində olmuşdur. Ellinizm və Roma imperiyası dövründə Filadelfiya adlanırdı. Roma imperiyasının, Selevkilər və Ptolemey dövlətlərinin tərkibinə daxil idi. 635-ci ildən Ərəb xilafətinin tərkibində olmuşdur. Xilafətin süqutundan sonra (10-cu əsr) müxtəlif dövlətlərin ərazisinə qatılmış və tənəzzülə uğramışdır. 1516-cı ildən Birinci Dünya müharibəsinin sonuna qədər Osmanlı imperiyasının tərkibində idi. 1921-ci ildən Transiordaniya əmirliyinin, 1946-cı ildən Haşimi Krallığının (İordaniya), 1950-ci ildən isə İordaniya Haşimi Krallığının paytaxtı olmuşdur. Müasir şəhər Roma tikililərinin qalıqlarını (teatr, forum, odeon, nimfeya) əhatə edən təpələrdə yerləşir. Qala yerləşən təpədə bir neçə sərdaba, divar fraqmenti (e.ə. 9-cu və ya 8-ci əsr), Herkules məbədinin (2-ci əsr), Bizans bazilikasının, Basman və Raqdan saraylarının (19-cu əsr) xarabalıqları, həmçinin əl-Hüseyn məscidi (1924), Kral Abdullahın mavzoleyi (1952) saxlanılmışdır.

## Ümumi məlumat
Beynəlxalq aeroportu, nəqliyyat qovşağı var. Şəhər ölkənin mühüm ticarət, sənaye, elm və mədəniyyət mərkəzidir. Neft emalı, yeyinti sənayesi, toxuculuq, tütün, elektronika, gön-dəri, sement, metal emalı, inşaat materialları istehsalı müəssisələri, istilik-elektrik stansiyaları, İslam Sivilizasiyası Tədqiqatı Kral Akademiyası (1980), İslam EA (1986), İordaniya Universiteti (1962), Açıq Universitet (1985), Britaniya Şurası kitabxanası (1950), kütləvi (1958) və universitet kitabxanaları, arxeologiya muzeyi (1951), İslam muzeyi, Xalq sənəti və geyim (1972) muzeyi, mozaika qalereyası (1972) var. Turizm inkişaf etmişdir.

## Qardaş şəhərlər
*  Maskat, Oman (1986)
*  Bakı, Azərbaycan
*  Ciddə, Səudiyyə Ərəbistanı (1988)
*  Qahirə, Misir (1988)
*  Rabat, Mərakeş (1988)
*  İslamabad, Pakistan (1989)
*  Bağdad, İraq (1989)
*  Sana, Yəmən (1989)
*  Pekin, Çin (1990)
*  Ankara, Türkiyə (1992)
*  Xartum, Sudan (1993)
*  Nalçik, Rusiya (1994)
*  Mayami, ABŞ (1995)
*  Doxa, Qətər (1995)
*  Ankara, Türkiyə (1997)
*  San-Paulo, Braziliya, (1997)
*  Əlcəzair, Əlcəzair (1998)
*  Buxarest, Rumıniya (1999)
*  Nuakşot, Mavritaniya (1999)
*  Tunis, Tunis (1999)
*  Sofiya, Bolqarıstan (2000)
*  Beyrut, Livan (2000)
*  Pretoriya, Cənubi Afrika Respublikası (2002)
*  Tequsiqalpa, Honduras (2002)
*  Çikaqo, ABŞ (2004)
*  Cenevrə, İsveçrə (2005)
*  Milan, İtaliya (2005)
*  Kaıabriya, İtaliya (2005)
*  Sarayevo, Bosniya və Herseqovina (2005)
*  Moskva, Rusiya (2005)
*  , Bəhreyn (2006)
*  Bişkek, Qırğızıstan (2006)

## Həmçinin bax
* İordaniya
* İordaniya Universiteti

## Xarici keçidlər
* Amman — Jordan Tourism Board
* Amman — Lonely Planet
* Amman Capital City of Jordan — YouTube

## İstinadlar
AKS-74U

**AKS-74U** — AK avtomatlar ailəsinin üzvü. AK-74 ün qısaldılmış variantı. Aviatexnika, zirehli texnika ekipajı artilleriyaçılar və desantçılar üçün nəzərdə tutulub

## Variantlar
* AKS-74UN2 (**"gecə üçün")** — qaranlıqda görmək üçün nəzərdə tutulmuş nişangah ilə variant.
* AKS-74UB (**"səssiz"**) — Xüsusi qüvvələr üçün nəzərdə tutulmuş variant

## Xüsusiyyətləri
# **Tarixi -** Avtomat üzərində ilk işi 1944-cü ildə bir çox orijinal konstruksiyalar layihələndirmiş Sudayev aparır. Sonralar bu avtomatın üzərində Kalaşnikov işləməyə başlayır. 1946-cı ildə ö öz konstruksiyasını nümayiş etdirir. Bu avtomat sınaqlardan keçərək yaxşı nəticələr göstərir. 1947-ci ildə orduda tətbiqi təklif olunur. Orduda sınaqdan keçdikdən sonra Kalaşnikov avtomatı 1948-ci ildə silahlı qüvvələrə götürülür. AKS-U 1970-ci illərin axırı, 1980-ci illərin əvvəllərində istehsal edilərək, modelləşdirilib silahlı qüvvələrin ixtiyarına verilmişdir.

**Təyinatı -** Düşmənin canlı qüvvəsini tək-tək məhv etmək həmçinin atəş vasitələrini susdurmaq üçün təyin olunmuşdur. Bu silah əsasən desant dəstələri, xüsusi təyinatlı dəstələr və yaxın döyüşdə daha çox istifadə olunur. Hüquq mühafizə orqanlarında istifadəsi geniş yayılmışdır.

**Kalaşnikov avtomatının iş prinsipi:** Atəş zamanı əmələ gələn barıt qazlarının enerjisinin istifadəsinə əsaslanır. Atəş zamanı barıt qazlarının bir hissəsi güllənin ardınca hərəkət edərək, lülə divarındakı dəlikdən qaz borucuğuna keçərək qaz porşeninə təzyiq göstərir və çaxmaq çərçivəsini qaz porşeni ilə birlikdə geriyə itələyir. Çaxmaq çərçivəsi geri çəkilərkən çaxmaq sıxılıraq gilizi çölə atır. 
# **Texniki taktiki xarakteristikası:** 
# **Silahlanmaya qəbul edilməsi ili: 1979** 
# **Kütlə: 2,7 kq(mağazası olmadan)** 
# **Kütlə: 3,0 kq (mağazanın dolu)** 
# **İş prinsipi: avtomatik** 
# **Atəş rejimləri: tək-tək və avtomatik** 
# **Nişangah məsafəsi: 500 m** 
# **Güllənin zədələyici təsir məsafəsi: 1100 m**
# **Güllənin çəkisi: 10,2 q**
# **Avtomat uzunluğu: 730 mm** 
# **Qatlanmış qundağı ilə avtomat uzunluğu: 490 mm** 
# **Gövdəsinin uzunluğu 206,5 mm** 
# **Tətbiq edilən güllə çapı: 5,45x39 mm** 
# **Atəş sürəti: 650–700 güllə/dəqiqədə** 
# **Gülləsinin başlanğıc sürəti: 735 metr/saniyə** 
# **Effektiv atış məsafəsi: 300 m**

## İstinadlar
AKM

**AKM** () — 1959-cu ildə sovet ordusunda AK-47-nin yerini tutan və AK ailəsinin inkişaf etdirilmiş variantı sayılan avtomat silah.

## Variantları
* **AKMS** — AKM variantı
* **[[AKMSU]]** — AKM in qısaldılmış variantı
* **AKMH** — qaranlıqda görmək üçün nişangahla
* **AKMCH** — AKMH-ın variantı
* **AKM-01** — İjevsk maşınqayırma zavodu tərəfindən yaradılmış variant

## İstifadə edən ölkələr

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* "Bratişka" jurnalında qara kalaşnikov məqaləsi
Edvard Qriqoryan

**Eduard Qriqoryan** () — 1988-ci ilin fevralında Sumqayıt şəhərində baş vermiş hadisələrin təşkilatçısı

Eduard Qriqoryan 1959-cu ildə Sumqayıt şəhərində anadan olmuşdur.

Eduard Robertoviç Qriqoryanın "Sumqayıt qırğınları" proqramının icraçılarından ən fəalının olması şahid ifadələri əsasında sübut olunmuşdur. Həmin hadisələr zamanı öldürülən 26 ermənidən 6 nəfəri onun payına düşür.

Qriqoryan Sumqayıtda doğulmuşdu, atasının ölümündən sonra onu rus anası böyütmüşdü. Üç dəfə həbsxanada yatmışdı. Qriqoryan Sumqayıt hadisələri zamanı digərlərini bu cinayəti törətməyə təhrik etmiş, başqa bir versiyaya görə 7-yə qədər ermənini özü öldürmüşdü.

Zərərçəkmiş Sumqayıt sakini L. Meclumyan istintaqa verdiyi ifadəsində belə demişdi: *"Qriqoryan mənim mənzilimə daxil oldu, sındırdığı stulun ayaqları ilə xəstə anama zərbə endirdi, bu vaxt mən bir neçə dəfə müqavimət göstərməyə çalışdım, ancaq qadın olduğuma görə gücüm çatmadı, o, məni yerə yıxaraq, istədiyini etməyə başladı"*. Hadisələrdə iştirak etmiş Nəcəfov soyadlı bir gənc isə istintaqa bildirirdi ki, *"Qriqoryan tərəfindən təşkil olunmuş dəstə Emma adlı erməni qadının 512 saylı evinə soxuldu, dərhal onu lüt soyundurdular və Edik Qriqoryan onu bu vəziyyətdə küçəyə çıxartmağı təklif etdi, sonra onun iştirakı ilə Emma vəhşicəsinə öldürüldü"*. İstintaq materiallarının başqa bir yerində göstərilir ki, *"E. Qriqoryan öz dəstəsi ilə birinci mikrorayonda M. Petrosyanın mənzilinə daxil olmuş, müqavimət göstərmək istəyən mənzil sahibinə başından zərbə endirərək halsız vəziyyətə salmışdır"*. E. Qriqoryan Sumqayıt hadisələri zamanı 5 nəfər ermənini şəxsən özü öldürmüş, 8 nəfər erməni qadınını zorlamışdır. Bu cür faktlar çoxdur. Erməni təşkilatları bu cür cinayətlər törətmiş E. Qriqoryanı ağır cəzadan da qurtara bildilər. Məhkəmə Azərbaycanlı Əhməd Əhmədov haqda ölüm hökmü çıxardı və hökm dərhal yerinə yetirildi. E. Qriqoryana isə yalnız 12 il iş verildi və bir neçə ildən sonra azadlığa buraxıldı.

Şahid Allahverdi Qasımovun sözlərinə görə, Edik deyilən bu şəxs avtovoğzalda bir neçə gənci toplayaraq onlara Qafandan indi gəldiyini və orada azərbaycanlı qadınları elektrik dirəklərinə mıxla vurulduğunu deyərək onları qızışdırıb. Dövlət ittihamçısı Aslan İsmayılov Qriqoryan üçün ömürlük iş istəsə də, bu istək qəbul olunmayıb. Sumqayıtda keçirilmiş məhkəmə proseslərində azərbaycanlılara qarşı qərəz nümayiş etdirilib.

Kütləvi iğtişaşlarda iştirak, zorlama, qətl-qarət, milli ədavətin qızışdırılması ittihamları ilə mühakimə olunan Edvard Qriyqoryana cəmi 12 il cəza verilib. SSRİ Prokurorluğu əsl həqiqəti ört-basdır edib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Sumqayıt hadisələri (1988)

## Xarici keçidlər
* Aslan İsmayılov. Sumqayıt — SSRİ-nin süqutunun başlanğıcı. Bakı: Çaşıoğlu. 2010. 204 səhifə.
* 
* Beynəlxalq axtarışa verilmiş "Sumqayıt cəlladı" haqda sensasion xəbər
I Ferdinand

* I Ferdinand (1015-1065) — Leon kralı.
* I Ferdinand (1345-1383) — Portuqaliya kralı.
* I Ferdinand (1379-1416) — Araqon kralı.
* I Fernando (1403-1478) — Braqanza hersoqu.
* I Ferdinand (1423-1494) — Neapol kralı.
* I Ferdinand (1503-1564) — Müqəddəs Roma imperatoru.
* I Ferdinand (1549-1609) — Toskana hersoqu.
* I Ferdinand (1587-1626) — Mantuya hersoqu.
* I Ferdinand (1751-1802) — Parma hersoqu.
* I Ferdinand (1751-1825) — Neapol və Siciliya kralı.
* I Ferdinand (1793-1875) — Avstriya imperatoru.
* I Ferdinand (1861-1948) — Bolqarıstan çarı.
* I Ferdinand (1865-1927) — Rumıniya kralı.

## Həmçinin bax
* II Ferdinand
Proqram

**Proqram** sözü söz mənbəyi olaraq müəyyən şərtlərə və nizama görə edilməsi nəzərdə tutulan əməliyyatların bütünü mənasına gəlməkdə və ayrıca izləmə olaraq təyin olunmaqdadır. Ancaq günümüz Azərbaycan dilində istifadəsi içində ümumi mənası, ediləcək bir işin hissələrini, bu hissələrin sırasını və vaxtını göstərən layihə, planlaşdırma şəklinə çevrilmişdir. Bu səbəblə məktəblərdə, həftənin müəyyən günlərində, müəyyən saatlarda veriləcək dərsləri göstərən cədvəllərə; mərasim, nümayiş, gəzinti və başqa şeylərin nəzərdə tutulan detallarını göstərən basıb kağızlara; siyasi partiyaların, ictimai təşkilatların və ya hökumətin açıqladığı əsas prinsiplər bütününə də ümumi olaraq **proqram** adı verilir.

Bundan başqa, Adolf Hitlerin alman dövlət siyasətini nəşr olunduğu 25 maddəlik Qanun Hökmündə Qərarnaməyə **Proqram** adı verilir. (Tarixdə ilk dəfə Qanun Hökmündə Qərarnaməni yaradan da Adolf Hitlerin) Daha sonra əmrindəki bir zabit tərəfindən Hitler öldükdən sonra kitab halına gətirilərək qlobal oxucu önünə çıxardılmışdır.

**Proqram** termininin bir başqa əhəmiyyətli istifadə sahəsi də kompüter biliməsidir. Kompüterə bir əməliyyatı etdirmək üçün yazılan əmrlər serialının bütünü və ya bir qismi" olaraq təyin olunan termin, yalnız gündəlik həyatda istifadə edilən bir kompüter termini olaraq qalmamış, eyni zamanda bəzi proqramlaşdırma dillərində şəxsən bir standart olaraq texniki termin halına gəlmişdir (Məsələn: FORTRAN 90 dili daxilinə alınmış *PROGRAM* termini yazılan bu proqramın kompüter tərəfindən harada başlayıb harada bitdiyini anlaması üçün istifadə edilməkdədir:

**PROGRAM test**

REAL döşəmə, boy, sahə

PRINT *, 'Üçbucaq üçün döşəmə və boy daxil edin.'

Read *, döşəmə, boy

sahə = (1.0/2.0) * döşəmə * boy

PRINT *, 'Üçbucağın sahəsində istifadə edilən döşəmə', döşəmə

PRINT *, 'və boy', boy, 'ikən cəmi edən', sahə, 'olaraq hesablanır'

STOP
  **END PROGRAM test**

Proqram kompüter proqramlaşdırma dilləri ilə kompüterlərə verilən istəklərdir (əmrlərdir). Bunlar proqramlaşdırma dillərində üç fərqli kateqoriyada yerləşir.

**Alt səviyyə proqram dilləri:** Maşın koduna olduqca yaxın proqramlaşdırma dilləridir. Maşın hakimiyyəti olduqca inkişaf etmişdir. Bu proqramlaşdırma dillərini bilən şəxslərin mikro prosessorlar haqqında məlumat sahibi olması vacibdir. Assembly proqramlaşdırma dili kimi.

**Orta səviyyə proqram dilləri:** olduqca elastik olan bu dillər həm üst həm alt səviyyə proqramlaşdırma edə bilərlər. C proqramlaşdırma dili kimi.

**Üst Səviyyə proqram dilləri:** Hadisə əsaslı proqramlaşdırma dilləri olaraq da adlandırılarlar tək bu proqramlaşdırma dilləri yalnız müəyyən funksiyalar ətrafında çalışarlar və proqramlaşdırma hakimiyyətini azaldırlar (bu səbəblə viruslar çox nadir olaraq yuxarı səviyyəli proqramlaşdırma dili istifadə edərək yazılarlar) bunun yanında ən sürətli və ən təsirli proqramlaşdırma dilləri bu kateqoriyadadır. Visual Basic kimi.

## Həmçinin bax
* Kompüter proqramları
* Biznes proqram təminatı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
PNG

**PNG** () — "Daşınan Şəbəkə Qrafiki" mənasında, itkisiz sıxışdıraraq görünüş saxlamaq üçün istifadə edilən bir saxlama formasıdır. PNG formasında palitralı ya da gerçək rəngdə görünüşlər seçimlik bir şəffaflıq kanalı saxlanıla bilər.

Hazırda GIF kimi qəbul edilə bilən və məşhur bir itkisiz sıxıştırma alqoritmi varkən PNG'nin inkişaf etdirilməsini motivasiya edən şey, Unisys 'in GIF'də istifadə edilən LZW alqoritmi üstündəki patent hüququnun pozuntularını təqib edəcəyini eşitdirməsi oldu . İnkişaf edən və yayılan təchizat texnologiyasıyla birlikdə GIF forması qeyri-kafi qalmağa da başlamışdı. PNG, bir W3C tövsiyəsi olaraq 1.0 distributiviylə 1 iyul 1996-cı ildə nümayiş olundu. 1.1 və 1.2 distributivləriylə yeni genişlənmə təyin olundu və 1.2 versiyası kiçik dəyişikliklərlə ISO / IEC 15948:2003 adıyla bir ISO standartı oldu.

PNG'nin qəbulu Unisys'in avqust 1999-cu ildə qeyri-kommersiya və ya azad proqram üçün müəllif ödənişlərində azad LZW lisenziyasını qaldırmasıyla daha da sürətləndi.

## İstinadlar

## Xarici Keçidlər
PNG Şəkil formatıyla əlaqədar texniki məlumatlar
SVG

**Miqyaslanan vektorial qrafiklər** (, qısaca - *SVG*), XML işarələmə dili istifadə edilərək iki ölçülü vektorial qrafik təyin istifadə edilən bir dildir. Gərək sabit, istərsə də hərəkətli (animasiya, həm təsvirlər həm də daynma yolu ilə) qrafik dəstəyi mövcud olub, istifadəçi qarşılıqlı təsir dəstəyi də saxlayır. SVG, W3C (World Wide Web Consortium) tərəfindən istifadəsi tövsiyə edilən bir fayl formasıdır.

## Nümunə bir SVG fayl

```html
<svg width="100" height="100">
  <title> Salam Dunya </ title>
   <desc> Sadə bir SVG nümunəsi </ desc>
   <circle cx="50" cy="50" r="50" style="stroke: black; fill: none" />
</svg>
```


## Xarici keçidlər
*W3C SVG Standartı
*Rainbow9 - Web Əsaslı Inkişaf Mühiti
PK (silah)

**PK** (). Mixail Kalaşnikovun 1960-cı ildə konstruksiya etdiyi pulemyot.
## Variantları
* **PKB** - zirehli transpartyorlar üçün nəzərdə tutulmuş variant
* **PKM** - Modernləşdirilmiş variant
* **PKMB** - Modernləşdirilmiş zirehli transpartyorlar üçün nəzərdə tutulmuş variant
* **PKT** - Tanklar üçün nəzərdə tutulmuş variant
* **PKTM** - Modernləşdirilmiş, tank üçün nəzərdə tutulmuş variant

## İstifadə olunur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 

## Mənbə
# World guns saytında PK pulemyotu
# gewehr saytında PK pulemyotu
Andromeda (mifologiya)

**Andromeda** (qədim yun. Andromede) — qədim yunan mifologiyasında Efiopiya padşahı Kefeyin qızı olmuşdur. Əhalinin tələbi ilə atası onu dəniz əjdahasına qurban vermiş, igid Persey Andromedanı azad edərək onunla evlənmişdi. Andromeda surəti incəsənətdə (Rubensin "Persey və Andromeda" tablosu və s.) öz əksini tapmışdır.

## Əfsanənin təsviri
Andromeda "Efiopiya" kralı Capheus və kraliça Cassiopeianın qızı idi. Anasının Nereidlərdən, yəni dəniz nimfalarından gözəllik yarışmasında qalib gəlməsi Poseydonu qıcıqlandırdı. Nəticəsində o, Cetus adlı dəniz canavarını göndərdi. Qayaya məhkum edilən Andromeda, Meduzanı məhv edib dönən qəhrəman Perseus tərəfindən azad olundu.

## İstinadlar
Antey

[thumb|right|[Herakl və Anteyin güləşi]]

**Antey** (, qədim yun.Antios) — qədim yunan mifologiyasında nəhəng, Liviya hökmdarı, Poseydon (dəniz allahı) və Geyanın (Yer ilahəsi) oğlu.

Yerdən qüvvət alan Antey yenilməz idi. Bunu bilən Herakl Anteyin ayağını yerdən üzərək onu havada boğmuşdur.

## Xarici keçidlər
*
Apo dağı

**Apo** (Apo) — Mindanao adasında vulkan. Filippin arxipelaqında ən yüksək zirvə (2965 m). Hazırda solfatar mərhələsindədir.
Şami

**Şami** — Lənkəran, Benqaliya, Dəkkən yaylası, Pəncab, Kəşmir, Uttar-Pradeş və Sind bölgələrin mətbəxinə aid yemək.

Şami Lənkəran mətbəxinə aid yeməkdir. Görünüş etibarilə şami tava-kabab və kotletə oxşayır, amma şaminin tərkibinin hazırlanma qaydası onlardan bir qədər fərqlidir. Burada ət əvvəlcə bişirilir, sonra çəkilib küftəcik şəkili verildikdən sonra qızardılır. Şamini adətən plovla süfrəyə verirlər (Lənkəranda şami-plov adlanan plov var).

## Mənbə

* Günün təamı: şami
Live It Up

**Live It Up** (Azərbaycan türkçəsi: *Həyatını Yaşa*) — 2011 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Türkiyəni təmsil edəcək olan "Yüksek Sadakat" qrupunun ifa edəcəyi mahnıdır.

## İstinadlar
Tripoli

**Tripoli** ( **Tərabülüs əl-Qərb**; ) — Liviyanın  paytaxtı. Əhalisi 1 780 000 nəfər (2007). Ölkənin şimal-qərbidə, Aralıq dənizi körfəzlərinin birində yerləşib.

Eramızdan əvvəl VII əsrdə finikiyalılar tərəfindən Sirtika vilayətində salınıb. Əvvəl adı Ea olub ( Oea).

## Qardaş şəhərlər
*  Sarayevo, Bosniya və Herseqovina (1976)
*  Belu-Orizonti, Braziliya, (2003)
*  Belqrad, Serbiya
*  İzmir, Türkiyə

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Hopkins, Daniel J (1997). Merriam-Webster's Geographical Dictionary (Index). Merriam-Webster. ISBN 0-8777-9546-0.  
* The Diary of Henry Teonge Chaplain on Board HM’s Ships Assistance, Bristol and Royal Oak 1675-1679. The Broadway Travelers. Edited by Sir E. Denison Ross and Eileen Power. London: Routledge, [1927] 2005. ISBN 978-0-415-34477-7
* Furlong, Charles Wellington (December 1911). "The Taking Of Tripoli: What Italy Is Acquiring". The World's Work: A History of Our Time XXIII: 165–176.  
* "Libyan Airlines." Arab Air Carriers Organization. Retrieved on 9 November 2009. 
* "Company Profile." Buraq Air. Retrieved on 14 May 2010. 
* (Jan 1, 2001) Briginshaw, David, "Libya's First Two Railway Lines Start To Take Shape", *
* International Railway Journal, Accessed Dec 30, 2007. 
* Includes text from Collier's New Encyclopedia (1921). 
* Густерин П.В.Города Арабского Востока, 2007.

## Xarici keçidlər
2011-ci il Mavritaniya iğtişaşları

Yaxın Şərqdə baş qaldıran etiraz dalğası Mavritaniyaya da çatdı. Ölkədə islahatların aparılması tələbi ilə mitinq keçirilib. Bu barədə yerli polis nümayəndələri məlumat yayıb. Məlumata görə, mitinq dinc mahiyyət daşıyıb. Onların sözlərinə görə, mindən artıq insan paytaxt Nuakşotda sosial ədalətsizliyin aradan qaldırılması, həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması və işsizlik səviyyəsinin aşağı salınmasını tələb edib. Mitinqçilərin əksəriyyəti tələbələr və gənc insanlar olublar.

Xatırladaq ki, fevralın 24-də Mavritaniyanın baş naziri Mulay uld Məhəmməd Laqdaf bəyan edib ki, hakimiyyət siyasi söz və nümayiş azadlığına zəmanət verir. O həmçinin qeyd edib ki, hökumət sosial problemlərin həllinə də səy göstərir.

## İstinadlar
2011-ci il İraq iğtişaşları

**2011-ci il İraq iğtişaşları** Tunis və Misir inqilablarının ardınca baş verdi. Onlar ən az 45 nəfərin ölümü, hansı ki, ən 29-u 25 fevral 2011-ci ildə ölmüşdü, ilə nəticələndi. 25 fevral "Qəzəb Günü" kimi yadda qalmışdı. 

Mart ayında Bəhreynə Səudiyyənin müdaxiləsinə qarşı bir neçə etiraz baş tutdu.

## İstinadlar
2011-ci il İordaniya iğtişaşları

İordaniya paytaxtında hökumət tərəfdarları ilə islahat tələb edən nümayişçilərin toqquşması ilə etiraz aksiyaları zorakı xarakter alıb. Şahidlər hökumət tərəfdarlarının nümayişçilərə hücum etməsi nəticəsində səkkiz adamın yaralandığını deyirlər.Yüzlərlə adam bu gün paytaxt Əmmanda islahatlar tələbi ilə nümayişə çıxıb.  Bu nümayişlər ərəb dünyasında baş qaldıran inqilab dalğası fonunda keçirilir.  İordaniyalılar konstitutsional islahatlar və Kral Abdullahın səlahiyyətlərinə məhdudiyyətlər qoyulmasını tələb edirlər.
 
İordaniya kralı Abdulla ölkədə ümumi narazılıq fonunda xalqın hökumətdə rolunun artırılmasına imkan vermək üçün ən tez zamanda əsl siyasi islahatlar keçirilməsinə çağırıb.

Kral Abdulla hökumət rəsmiləri, hakimlər və qanunvericilərə deyib ki, o, korrupsiyaya qarşı mübarizə səylərinin artırılmasını istəyir. İordaniyada yanvar ayından siyasi və iqtisadi dəyişikliklərin edilməsi məqsədilə nümayişlər keçirilir.

İordaniyada minlərlə adam hökumətdə islahatlar və parlament seçkiləri tələbi ilə etiraz aksiya keçirib. Bu ölkədə etirazlar həftələrdir ki, səngimək bilmir. Amerikanın səsinin Əmmandakı müxbirinin bildirdiyinə görə, nümayişçilər "insanlar seçilmiş parlament tələb edir" şüarı səsləndirib.

Etirazçılar minlərlə polis tərəfindən mühasirəyə alınıb. Aksiya iştirakçıları kral Abdullanın təyin etdiyi keçmiş və bu yaxınlarda vəzifəsindən kənarlaşdırılan baş nazirləri pisləyib. Onlar yüksək ərzaq qiymətləri , vergi və nepotizmə etirazlarını bildirib.

İordaniya polisi suvuran maşınlardan istifadə edərək bir-birini daşa basan hökumət loyalistlərini və islahatpərəst nümayilşçiləri dağıdıb. Kral Abdullahın bir neçə yüz tərəfdarı daha böyük izdihama hücum çəkərək onları daşa basdıqdan sonra paytaxt Əmmanda toqquşma baş verib.  Fransa Xəbər Agentliyi təhlükəsizlik rəsmisinə istinadən 100-dən çox adamın xəsarət aldığını bildirib.  Dünən bir neçə yüz nümayişçi oturaq aksiyaya başlayaraq parlamentin buraxılmasını və baş nazir Maruf əl Baxitin istefasını tələb ediblər. Fəallar özlərini "24 Mart Gəncliyi" qrupu adlandırır.  Onların aksiyası bu günədək davam etdikdən sonra Kral Abdullahın tərəfdarları toplaşaraq hökumətə dəstəklərini ifadə ediblər.  Müxalifət koalisiyası hər cümə günü aksiyalar keçirərək ölkədə siyasi və iqtisadi islahatlar tələb edir.

## İstinadlar
Cryptolepis

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Adenantos

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xocalı (dəqiqləşdirmə)

**Yaşayış məntəqələri**
* Xocalı — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun inzibati mərkəzi.
* Xocalı rayonu — Azərbaycan Respublikasının inzibati ərazisində rayon.
* Xocalı (Salyan) — Azərbaycan Respublikasının Salyan rayonunun inzibati ərazisində kənd.

**Digər**
* Xocalı soyqırımı — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonununda baş vermiş soyqırım.

;Oxşar
* Qaraxocalı (Puldəşt) — 
* Hasanxocalı
Vaqif Axundov

**Vaqif Əlibala oğlu Axundov** () — Azərbaycan hərbi xadimi, general-polkovnik, Azərbaycan Respublikası Xüsusi Dövlət Mühafizə Xidmətinin rəisi (1993–2020).

## Həyatı
Vaqif Axundov 1950-ci il sentyabrın 16-da Astara şəhərində anadan olmuşdur. 1968–1972-ci illərdə Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunda, 1989–1994-cü illərdə Bakı Dövlət Universitetində, 1999–2002-ci illərdə isə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasında təhsil almışdır. İxtisasca iqtisadçı-mühəndis, hüquqşünasdır.

Əmək fəaliyyətinə 1971-ci ildə Kuybışev şəhərində qazma-balta zavodunda tornaçı kimi başlamışdır. 1972–1975-ci illərdə Sovet Ordusu sıralarında zabit kimi hərbi xidmətdə olmuşdur. Hərbi xidmətdən qayıtdıqdan sonra Bakıda leytenant Şmidt adına Maşınqayırma Zavodunda normalaşdırıcı, böyük mühəndis, iqtisadçı işləmişdir.

1975-ci ildə Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyində növbətçi hissə üzrə növbətçi köməkçisi, 1975–1978-ci illərdə Bakı şəhər Daxili İşlər İdarəsində komsomol komitəsinin katibi, 1978–1991-ci illərdə DİN-də şöbə rəisinin müavini, şöbə rəisi işləmişdir.

1992–1993-cü illərdə Azərbaycan Ali Dövlət Hakimiyyəti və İdarəetmə Orqanları Mühafizə İdarəsinin rəisi, 1993-cü ildən isə Ali Dövlət Hakimiyyəti və İdarəetmə Orqanları Baş Mühafizə İdarəsinin rəisi vəzifələrində çalışmışdır.

6 may 2002-ci ildən Azərbaycan Respublikası Xüsusi Dövlət Mühafizə Xidmətinin rəisi olmuşdur.

Azərbaycan SSR Ali Sovetini Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı və medallarla təltif edilmişdir.

2018-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin sərəncamı ilə Vətənə xidmətə görə 1-ci dərəcəli ordenlə təltif edilmişdir.

Ailəlidir, 1 övladı var.

## İstinadlar
Discovery Channel

**Discovery Channel** Con Hendricks tərəfindən qurulmuşdur. Sənədli proqramlarıyla məşhur olan kanal ümumiyyətlə elm, texnologiya və tarix haqqında da verlişlər yayınlamaqdadır.

## Xarici keçidlər
* *[http://www.discovery.com/ Discovery Communications Inc.]*
* *[http://store.discovery.com Official Discovery Store]*
Sahib Ələkbərov

**Sahib Nurəddin oğlu Ələkbərov** () — Azərbaycan ictimai-siyasi xadimi, Azərbaycan Respublikası i̇qtisadiyyat nazirinin müavini (2020-ci ildən), 3-cü dərəcəli dövlət vergi xidməti müşaviri.

## Həyatı
Sahib Nurəddin oğlu Ələkbərov 1952-ci il yanvar ayının 10-da Samux rayonunda anadan olmuşdur.

1972-ci ildə Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunu (indiki Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası), 1984-cü ildə isə Moskva İctimai Elmlər Akademiyasını bitirmişdir.

Ordu sıralarında hərbi xidməti başa vurduqdan sonra, 1974-cü ildən Azərbaycan Dəmir yolu Biləcəri qovşağında mühəndis, 1975-ci ildən 1996-cı ilədək komsomol və partiya orqanlarında, 1996-cı ildən 2005-ci ilədək özəl sahələrdə müxtəlif vəzifələrdə işləmişdir. İki çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı, komissiya sədri olmuşdur.

2005-ci ildən 2009-cu ilədək Bakı şəhəri Səbail rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı, 2009-cu ilin iyun ayından Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi sədrinin müavini vəzifələrində çalışmışdır.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2 iyul 2010-cu il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Vergilər nazirinin müavini təyin edilmişdir.

2020-ci ilin aprel ayından İqtisadiyyat nazirinin müavini vəzifəsində çalışır.

11 fevral 2020-ci ildə vergi xidməti işçilərinin peşə bayramı günü ilə əlaqədar olaraq 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə, 10 yanvar 2022-ci ildə isə dövlət qulluğunda səmərəli fəaliyyətinə görə "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Ailəlidir, üç övladı var. Heydər Əliyev Mərkəzinin direktoru, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin köməkçisi Anar Ələkbərovun atasıdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Nazirin müavini Sahib Nurəddin oğlu Ələkbərov
Kanberra

**Kanberra** ()— Avstraliya İttifaqının paytaxtı.

## Qardaş şəhərlər

*  Atlanta, ABŞ
*  Belu-Orizonti, Braziliya
*  Versal, Fransa
*  Dili, Şərqi Timor
*  Nara, Yaponiya
*  Pekin, Çin  (14 sentyabr 2000)

## İstinadlar
Soundgarden

**Soundgarden** — 1984-ci ildə ABŞ-nin Vaşinqton ştatında yerləşən Sietl şəhərində qurulmuş grunge rok qrupu.

## Qrupun tarixi
### Qurulması
Soundgarden Sietl, Vaşinqtonda 1984-ci ildə quruldu. Qrup qurulduğundaki istifadəçilər Chris Cornell, Kim Thayil və Hiro Yamamotodur. İlk zamanlar Chris Cornell həm vokal həm də bateri çalmaktaydı. Ancaq vokalınin daha önə çıxması üçün qrupa baterist olaraq Scott Sundquist gətirildi. Qrup adını Sietl yaxınlığında yerləşən və külək çıxdığında ürküdücü səslər çıxardan Sound Garden adlı heykəldən aldı.

### İnkişafı
1987 ilində Sub Pop ilə razılaşan Soundgarden, eyni il "screaming Life" adlı single ep'sini bazara çıxardı. Qrup EPlərini Nirvana kimi ulduzlarla çalışmış olan Jack Endino prodüserliyində nəşr etmişdir. 1988 ilində Ultramega OK adlı ilk albomuyla birlikdə Soundgarden klipləri də nəşr olunmağa başladı. Bu dövrdə ən yaxşı performansa namizəd göstərildilər ancaq bu mükafatı Metallicanin oldu. 1989 ilində Louder than Love adlı 2-ci albomunu A & M Records etiketiylə bazara sürən Soundgarden, albom sonrası köhnə basçılarıyla yollarını ayırdı və yerinə o zamanki Nirvananın basçısı Ceyson Evermani heyətinə əlavə etdi. 1991-ci ildə yeni heyətiylə Badmotorfinger adlı albomunu bazara sürən qrup, çox gözəl yorumları və mahnıları olmasına baxmayaraq Nirvananın Nevermind, Pearl Jam'in Ten albomunun kölgəsi altında qaldı. Albom sonrası Guns N 'Roses ilə birlikdə turneyə çıxan qrup, turnedeki yazilan ses qeydeleriyle bir albom çıxardı. 1994 ilində gəlindiyində Superunknown adlı 4-cü studiya albomunu nəşr edən Soundgarden əsl böyük çıxışını bu albomla yaxaladı. İçindəki mahnıların gözəlliyi asılılıq, intihar və ağrını izah edən sözləri və mahnıların sirliliyi möhtəşəmdir. 1996-ci ildə gəlindiyində Down on the Upside adlı 5-ci albomunu çıxaran qrup başqa albomlarından daha yumşaq bir sound izlədi. Ancaq bu təəssüf sonuncu grunge albomları oldu. Ən son 1997 ilində A-Sides adlı yığma albomu bazara sürdülər və tur əsnasında çıxan problemlər səbəbiylə qrup dağıldı. Chris Cornell ilk əvvəl bir solo albomla yoluna davam etdi ancaq daha sonra Rage Against the Machine qrupundan qalan 3 üzvlə birlikdə Audioslave qrupunu qurdu. Ancaq Chris 2007-ci ilin fevralında etdiyi şərhdə bu qrupdan da ayrıldığını bildirib.

### Son dövrlər
1 yanvar 2010 tarixində Cornell'in Twitter səhifəsində etdiyi şərh ilə Soundgarden qrupunun 12 il sonra bir yenidən birləşmələri eşitdirilmişdir.

5 aprel 2010 tarixində Soundgarden saytında edilən ki qrupun Lollapalooza Festival çərçivəsində 8 avqust 2010 tarixində səhnədə iştirakı eşitdirilmişdir.

## Qrup üzvləri

*Matt Cameron 
*Chris Cornell 
*Jason Everman 
*Ben Shepherd 
*Kim Thayil 
*Hiro Yamamoto 
*Scott Sundquist

## Albomları
*1988 – Ultramega OK
*1989 – Louder Than Love
*1990 – Screaming Life/Fopp
*1991 – Badmotorfinger
*1994 – Superunknown
*1996 – Down On The Upside
*1997 – A-Sides

## Xarici keçidlər
*Rəsmi saytı
*Qeyri-rəsmi saytı
Böyük Sfinks

**Sfinks** — Qədim Misir mifologiyasına görə qoruyucu tanrı (başı insan, bədəni şir). Cizədə Qədim Misir dövründə qurulmuş sfinks heykəli. Nilin qərb sahilində, Gizə yaylasında yerləşir. Ehtimala görə, Qədim Padşahlıq dövründə (təqribən e.ə. 1575-1465-ci illər) qurulmuşdur. Nəhəng və monolit qayadan yonulmuş uzanmış, insan başlı şir formasında heykəlin uzunluğu 73 m, hündürlüyü 20 metrdir.

Heykəlin üzü Nil çayına, gündoğana baxır. Qədim Şərqdə şir günəş ilahisi kimi tərənnüm edilirdi. Qədimdən fironlar şikarını parçalayan aslan kimi təsvir edilirdilər. Buna əsasən də Sfinks firon məqbərələrinin qoruyucucusu sayılır. Qədim Misir mənbələrində ad barəsində elə bir dəlil və məlumat verilmir. Sfinks sözü yunan dilində "boğan" deməkdir. Orta əsrlər ərəb mənbələrində ("Min bir gecə" mətnində) sfinks "dəhşət(in) atası" adlandırılır.
Neqativizm

**Neqativizm** — Psixoloji termin. Katonik sindrom üçün xarakterik sindromdur. Aktiv və passiv ola bilər.

* Aktiv neqativizmdə xəstə ona deyilən hər tapşırığı və ya xahişi əksinə edir. 
* Passiv neqativizmdə xəstə ona deyilən hər tapşırığı və ya xahişi ümumiyyətlə yerinə yetirmir.

## İstinad
* Учебник психиатрии

## Ədəbiyyat
* Kahlbaum, K. L.: *Die Katatonie oder das Spannungsirresein*. Eine klinische Form psychischer Krankheit, Berlin: A. Hirschwald 1874
* Bleuler, E.: *Zur Theorie des schizophrenen Negativismus. Psychiatrisch-Neurologische Wochenschrift*, 12 (1910)
* Shorter, Edward: *Hysteria and catatonia as motor disorders in historical context*, History of Psychiatry 17/4 (2006), 461–468
Məlikovlar

**Məlikovlar** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

## Soyadın tarixi
Bu soyun ulu babası Məlik Rəhim bəydir. Məlik Rəhim bəy, Məlik Mahmud bəy, Məlik Fətəli bəy, Məlik Niftalı bəy Qarasubasar mahalının Zərdab kəndinin yiyəsi idilər.

E.Həsənovun kitabında H.Zərdabinin nəsil şəcərəsi və həyatı ilə bağlı yeni faktlar kifayət qədər çoxdur. Onlardan biri də Məlik Rəhim bəyin övladlarının sayıdır. Müəllif yazır ki, "mənbələrdə Məlik Rəhim bəyin yanız Səlim bəy adlı oğlu olduğu bildirilsə də, apardığımız araşdırmalar deməyə əsas verir ki, Məlik Rəhim bəyin Səlim bəydən başqa Hidayət bəy, Əsəd bəy, Qasım bəy adlı oğulları, Tubu və Ayna adlı qızları olmuşdur". Deməli, H.Zərdabinin 3 əmisi və 2 bibisi varmış.

## Soyun tanınmış nümarəndələri
*Səlim bəy Məlikov — Həsən bəy Zərdabinin atası, uzun müddət çar ordusunda praporşik rübəsində qulluq edib.
*Həsən bəy Zərdabi (1837–1907) — Azərbaycan jurnalisti, pedaqoqu, maarifçisi və naşiri, islam dünyasının ilk təbiətşünas alimi.
*Rəhim bəy Məlikov (1886–1936) — Azərbaycanın ilk fizika alimi, tanınmış publisist və teatrşünas, milli ali təhsil qurucularından biri.
*Səfvət bəy Məlik-Zərdabi — Həsən bəy Zərdabinin oğlu, Cümhuriyyət tələbəsi, memar.
*Pəri xanım Topçubaşova — Həsən bəy Zərdabinin qızı, Əlimərdan bəy Topçubaşovun həyat yoldaşı.
*Qüdrət Muğanlı — Azərbaycan jurnalisti, Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti (2005).

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Məlikovlar, "Soy" dərgisi, Bakı, 2010.

## Həmçinin bax
*Qarasubasar mahalı
*Şirvan xanlığı
Diafraqma (foto)

**Difraqma** () — fotoaparat obyektivinin qurğusu olub nisbi dəliyiin ölçüsünü, obyektivdən keçən işığn miqdarını, çəkiləcək obyektin təsvirinin aydınlığını və sahə dərinliyini tənzimləmək üçün istifadə olunan dairəvi pərdəciklər.

## İş prinsipi
Diafraqmanın iş funksiyası insan gözünün funksiyası ilə, demək olar ki, eynidir. İnsan günəşə baxdıqda gözünün parlaq işıqdan zədələnməməsi üçün onu qıyır və əksinə, qaranlıqda yaxşı görmək üçün gözünü daha geniş açır və beləliklə gözə düşən işığın həcmini tənzimləyir. Diafraqma da eyni funksiyanı daşıyır. Düşən işığı artırıb azaltmaq üçün diafraqmanın dəliyini açıb və ya bağlamaq lazımdır. Diafraqmanın dəliyi ləçəklər vasitəsilə açılıb bağlanır. Dəliyin dairəvi olması ləçəklərin sayı və onların formasından asılıdır.  Diafraqmanın dəliyi nə qədər dairəvi olsa, bir o qədər yaxşıdır. Diafraqma şəklin kəskinliyinə, obyektivdən keçən işığın həcminə, kəskinlik dərinliyinə və rənglərin parlaqlığına təsir edir. Diafraqma rəqəmi "f" ilə göstərilir. Məsələn, f/1.8, f/2.8, f/4, f/5.6, və s. Rəqəm artdıqca düşən işığın həcmi azalır və əksinə.

Diafraqma işığın həcmi ilə bərabər həm də kəskinlik dərinliyinə də (Depth of Field) təsir edir. Kəskinlik Dərinliyi şəklin hansı hissəsinin kəskin, hansı hissəsinin isə yayğın olmasını tənzimləyir. "f" rəqəmi, yüksəkdirsə (f22), yəni diafraqma dəliyi bağlı olarsa, şəkil bütün səthi üzrə kəskin olacaq. Diafraqma nisbətən və ya tam açıq olduqda yalnız fokusda olan sahə kəskin olacaq. Bu fənddən çox vaxt diqqəti hansısa bir nöqtəyə yönəltmək üçün də istifadə edirlər. 
## Mənbə
*Фомин А. В. § 5. Основные узлы и механизмы фотоаппаратов // Общий курс фотографии / Т. П. Булдакова. — 3-е. — М.,: «Легпромбытиздат», 1987. — С. 25—43. — 256 с. — 50 000 экз.
*М. Я. Шульман. Фотоаппараты / Т. Г. Филатова. — Л.,: «Машиностроение», 1984. — 142 с.
*Гордийчук О. Ф., Пелль В. Г. Раздел III. Киносъёмочные объективы // Справочник кинооператора / Н. Н. Жердецкая. — М.: «Искусство», 1979.
*Яковлев М. Ф. Учись фотографировать. М., «Искусство», 1977.

zh-classical:光圈
zh-yue:光圈
Rusinlər

**Rusinlər** — Şərqi slavyan etnik qrupu, əsasən Şərqi Avropada yaşayırlar. Ensiklopediyalar rusinləri həm ukraynalılara, həm də ukraynalılardan fərqli slavyan xalqına aid edirlər. Rusinlərin bir hissəsi özlərini ayrı xalq hesab edirlər. SSRİ-də onlar (müasir Ukraynada da hal-hazırda rəsmi mövqe belədir) ukraynalıların etnik qrupu kimi baxılırdı.
Rusin dili

**Rusin dili**  (*руська бесіда, руски язик* и др.) və ya  **rusin dilləri** —  müxtəlif dialekt, dialek tərkibli və ədəbi dil qrupu.

Rusinlərin ənənəvi yaşadığı Karpat, Qərbi Ukrayna, Şərqi Slovakiya, Serbiya, Xorvatiya, Macarıstan, Rumıniya və Polşada yaşamış və yaşayan rusinlərin və lemkaların dili. Bir hissəsi ABŞ və Kanadada yaşayır..Dünyada ümumi sayları 1,5 milyon nəfərdir.

## İstinadlar
İstanbul ilçələrinin siyahısı

İstanbul ilinin, Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 6 mart 2008-ci ildə qəbul edilən və 22 mart 2008-ci il tarixli *Rəsmi Qəzetin* 5747-ci nəşrində ilin 38 ilçəsi olduğunu təsdiq edən qanun dərc edilmişdir. Onlardan 25-i Avropa tərəfində, 14-ü isə Asiya tərəfindədir. Avropa tərəfindəki ilçələr üçün telefon kodu 212, Asiya tərəfində yerləşən ərazilər üçün isə 216-dır.

İlk bələdiyyə təşkilatı 1855-ci ildə *Şəhremaneti* adı ilə təsis edildiyi İstanbulda, Respublika dövründə xidmətlər valilər tərəfindən yerinə yetirilir. 3 aprel 1930-cu ildə qəbul edilmiş qanuna əsasən, 10-u əyalət bələdiyyəsinin sərhədləri daxilində olmaqla, şəhər 16 ilçəyə bölündü. Həmçinin bu qanundan sonra *Şəhremaneti* və *Şəhrəmini* kimi terminlərin də istifadəsi dayandırıldı.

1950-ci illərə qədər eyni şəkildə idarə olunan İstanbulda 1954-cü ildə Şişli, 1957-ci ildə isə Zeytunburnu ilçə adını qazanmış və şəhərdə uzun müddətdən sonra ilk dəyişikliklər baş vermişdir. Yeni dəyişikliklər sonrakı illərdə getdikcə genişlənən şəhər sərhədləri və artan əhali səbəbindən müşahidə edilmişdir. 1963-cü ildə Bayrampaşa, Qaziosmanpaşa; 1987-ci ildə Böyükçəkməcə, Pendik və Ümraniyə; 1989-cu ildə Kiçikçəkməcə; 1990-cı ildə Bayrampaşa; 1992-ci ildə Avcılar, Bağçılar, Bağçalıevlər, Güngörən, Maltəpə, Tuzla, Sultanbəyli; 1993-cü ildə Əsənlər bağlı olduqları ilçələrdən çıxarılmış və müstəqil ilçələrə çevrilmişdir.

Son olaraq isə, 2008-ci ildə Arnavutköy, Ataşəhər, Başakşəhər, Bəylikdüzü, Çəkməköy, Əsənyurd, Sancaqtəpə və Sultanqazi də ilçə statusu əldə etdi və bu qanunla birlikdə İstanbul ilinə bağlı, ümumilikdə 39 ilçə, 782 məhəllə və 152 kənd yer aldı. Şəhərin illərinin siyahısı 22 iyul 2004-cü il tarixində *Rəsmi Qəzet*-də nəşr olunan qanunla birlikdə bütün ilçələr İstanbul Bələdiyyəsinə rəsmən bağlı olmuşdur.

## İlçələrin siyahısı

### Adlarına görə

### Yerləşdiyi bölgəyə görə
Avropa tərəfi

* Arnavutköy
* Avcılar
* Bağçılar
* Bağçalıevlər
* Bakırköy

* Başakşəhər
* Bayrampaşa
* Beşiktaş
* Bəylikdüzü
* Bəyoğlu

* Böyükçəkməcə
* Çatalca
* Əyyubsultan
* Əsənlər
* Əsənyurd

* Fatih
* Qaziosmanpaşa
* Güngörən
* Kağıthanə
* Kiçikçəkməcə

* Sarıyer
* Silivri
* Sultanqazi
* Şişli
* Zeytunburnu

Asiya tərəfi

* Adalar
* Ataşəhər
* Bəykoz
* Çəkməköy
* Kartal

* Kadıköy
* Maltəpə
* Pendik
* Sancaqtəpə
* Sultanbəyli

* Şilə
* Tuzla
* Ümraniyə
* Üsküdar

## Əhali

### Mövcud əhali sayı
İstanbul şəhər əhalisi: 15,519,267 (2019-cu ilin sonu). Şəhərin sahəsi 5.461&nbsp;km2-dır. Vilayətdə hər km2-a 2.842 nəfər düşür. (Ən yüksək sıxlığı olan rayon 41.349 nəfərlə Güngörəndir)

Şəhərdə illik əhalinin artım tempi 3,00% olmuşdur. Ən çox böyümə sürəti olan ilçə Başakşəhər (7.58%), ən çox əhalinin azaldığı ilçə isə Adalar (-5.47%) olmuşdur.

TÜİK-in 4 fevral 2020 tarixindəki məlumatına görə şəhərdə 39 ilçə və bələdiyyə, bu bələdiyyələrdə isə ümumilikdə 964 məhəllə yer almışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mirzə Ağa Təbrizi

**Mirzə Ağa Təbrizi** (? — 1915) — dramaturq

## Həyatı
Mirzə Ağa Təbrizinin həyatı barədə məlumat azdır. Rus, fransız, ərəb və fars dillərini kamil öyrənməsi, İstanbul, Hələb və başqa şəhərlərin dövlət idarələrində diplomat olması güman edilir. M. F. Axundovun realist ənənələrinin davamçısı kimi fars dilində "Ərəbistan hakimi Əşrə xanın sərgüzəşti", "Zaman xanın Bürccürddə hakimliyi", "Xabcali", "Ağa Haşımın eşqbazlığı" və "Şahqulu Mirzənin Girmanşahda sərgüzəşti" komediyaların; zəif cəhətlərinə baxmayaraq, feodal həyat tərzi, şahın üsuli-idarəsində olan özbaşınalıq ciddi tənqid olunmuşdur. Bu pyeslər səhvən Mülkim xana aid edilmişdi "Risaleyi-əxlaqiyyə" pedaqoji əsəri geniş yayılmışdır.

1907-ci ildə Azərbaycanın görkəmli publisistlərindən Mirzə Ağanın redaktorluğu ilə "Naleyi-millət" adlı qəzet buraxılmağa başlandı.

## Ədəbiyyat
* See also H. Algar, Mīrzā Malkum Khān, Berkeley, 1971, pp. 264–77.
* Y. Arīanpūr, Az Ṣabā tā Nīmā I, 2nd ed., Tehran, 1351 Š./1972, pp. 358–66.
* A. Bricteux, Les comédies de Malkom Khan, Paris and Liège, 1933; 
* H. Evans, "An Enquiry into the Authorship of Three Persian Plays Attributed to Malkom Khan," Central Asian Review 15, 1967, pp. 21–25.
* F. Gaffary, "The Secular Theatre in Iran," McGraw-Hill Encyclopedia of World Drama, 2nd ed., New York, 1983.
* F. Gaffary, "The Theatrical Movement of the Iranians," Bibliographical Anthology of Theatrical Movement, Loyola University, 1982.
* H. Gūrān, Kūšešhā-ye nāfarǰām, Tehran, 1360 Š./1981, pp. 53–63.
* Ḥ. Maḥbūbī Ardakānī, Tārīḵ-e moʾassasāt-e tamaddonī-e ǰadīd dar Īrān, Tehran, 1354 Š./1975, pp. 292–304.
* M. B. Moʾmenī, ed., Mīrzā Āqā Tabrīzī, Tehran, 1356 Š./1977.
* H. Sālek, Čand goftār pīrāmūn-e panǰ namāyeš-nāma-ye Mīrzā Āqā Tabrīzī, Tabrīz, 1357 Š./1978.
* G. Scarcia, "Malkom Khan (1833–1908) e la nascita del teatro persiano moderno," Oriente Moderno 47, 1967, pp. 248–66.
* G. Scarcia, Mīrzā Āqā Tabrīzī: Tre Commedie, Naples, 1969.

## İstinadlar
Qlazqo Kaledoniya Universiteti

**Qlazqo Kaledoniya Universiteti** () — 1993-cü ildə Şotlandiyada qurulmuş dövlət universiteti.

## Reytinqi
2021-cu ildə Qlazqo Kaledoniya Universtiteti Times Higher Education reytinqinə görə qlobal miqyasda 601-800 arasında yerləşir.

## Məşhur məzunları
* Əndi Kerr - Şotlandiyanın maliyyə naziri
* Həsən Ruhani - İran İslam Respublikasının prezidenti
* Qreqor Virant - Sloveniyanın Dövlət İdarəçilik naziri

## Xarici keçidlər
*
Microsoft Visual Studio

Microsoft proqram şirkəti tərəfindən yenə Microsofta aid bir sıra proqramlaşdırma dillərini və standart bir neçə dili dəstəkləyən IDE. İçərisində Visual Basic, Visual C #, C++ kimi proqramlaşdırma dillərinin bütünləşmiş inkişaf etdirmə mühiti və Microsoft tərəfindən xüsusiləşdirilmiş kitabxanaları saxlamaqdadır. Windows mühiti üçün proqram və proqram əsaslı məhsul inkişaf etdirən çox böyük bir müştəri kütləsinə sahibdir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Qərbi Afrika

**Qərbi Afrika** — Afrika qitəsinin Mərkəzi Saxaranın cənubundan Atlantik okeanı sahillərinə qədər olan hissəsi. Şərqi Afrika ilə təbii sərhəddi Kamerun dağlarıdır.

## Qərbi Afrika ölkələri
* Benin
* Burkina Faso
* Qambiya
* Qana
* Qvineya
* Qvineya-Bisau
* Kabo-Verde
* Kot-d'İvuar
* Liberiya
* Mavritaniya
* Mali
* Niger
* Nigeriya
* Seneqal
* Syerra-Leone
* Toqo
Bəsitçay

**Bəsitçay** – Zəngilan rayonu ərazisindən axan çay. Bartaz yaylasından başlayaraq axarı boyunca Qixovuz, Kükrətaz, Sobusu çaylarını özünə birləşdirir. Baharlı kəndindən keçərkən Rəzdərə kəndində Rəzdərəçay adlanır

Araz çayının sol qolu olmaqla öz mənbəyini Ermənistan Respublikasından götürür. Çayın uzunluğu 44&nbsp;km (17&nbsp;km-i Azərbaycan ərazisinə düşür) su toplayıcı hövzəsi isə 354&nbsp;km²–dir (156&nbsp;km²-i Azərbaycan ərazisinə düşür). Çayın en kəsiyindən az sulu illərdə 0,65 m³/san, orta sulu illərdə 2,10 m³/san, çox sulu illərdə isə 4,05 m³/san su axır. Çay Ermənistanın dağ kəndlərinin donuz fermalarının tullantıları ilə çirkləndirilir.
## Toponimi
Zəngilan rayonu ərazisində çay Araz çayının qoludur. Xalq arasında Balaçay da adlanır. Çayın Baharlı kəndindən axan hissəsi Baharlı, Rəzdərə kəndindən axan hissəsi isə Rəzdərə adlanır. Bu çayın axdığı
Bəsitçay dərəsi (bəzi mənbələrdə Basutçay dərəsi) dövlət qoruğudur və burada
nadir çinar ağacları qorunur. Tədqiqatçılar bu hidronimi monqol mənşəli besut
tayfasının adı ilə bağlayırlar. Hidronim bəsit (bəst fars. "sığınacaq, toxunulmaz
yer"; İranda qədim adətə əsaslanan ərazi toxunulmazlığı hüququ; məbədlər,
məscidlər, sərdabələr) və çay (su hövzəsi) komponentlərindən düzəlib, ərazinin
toxunulmaz olduğunu bildirir. Tacikistanda Bəsid, Cənubi Azərbaycanda Bəsit adlı
kəndlərin olması məlumdur.
 
## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları
Çaylaqçay

**Çaylaqçay** – Araz çayının sol qoludur. Cəbrayıl rayonu ərazisindən axır. Uzunluğu 32 m, hovzəsinin sahəsi 190&nbsp;km²–dir. Başlanğıcını Kiçik Qafqazın cənub ətəyindən (1750 m) alır. Axımı yağış sularından əmələ gəlir. Çaylaqçaydan suvarma işlərində geniş istifadə edildiyinə görə suyu mənsəbə çatmır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## Mənbə
* Çaylar,Göllər,Bulaqlar...