open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lazer impuls analizi

**Lazer impuls analizi** — maye, bərk və pastavari maddələrin istilik keçiriciliyini və termal diffuziyasını ölçmək üçün son illərdə istifadə olunan metoddur.

## Ümumi məlumat
Materialların termofiziki xüsusiyyətləri və alınnan son məhsullarda istilik köçürmələrinin optimallaşdırılması barədə məlumatlar sənayedə istifadə üçün vacib amillərdən biridir .
Yarımkeçirici materialların, LED-lərin, optik disklərin yazılması və onların yaddaşı üçün texnologiyaların öyrənilməsində, düz ekranlar yaratmaqda incə plyonkaların termofiziki xüsusiyyətləri getdikcə daha çox əhəmiyyət kəsb edir. Bu, sənaye sahələrində cihaza xüsusi bir funksiya vermək üçün altlıqda ince bir tətbiq olunur. İncə plyonkaların fiziki xüsusiyyətləri həcmli olan materialların xüsusiyyətlərindən fərqləndiyindən, bu məlumat istilik proseslərinin dəqiq proqnozlaşdırıla bılən nəzarətinə ehtiyac duyur.
Qalınlığı 80 nm-dən 20 mikrona qədər olan incə plyonkaların termofiziki xüsusiyyətlərini analiz etmək üçün, ümumi olaraq tanınan lazer flaş üsulu əsasında, məsələn, LAZER impuls cihazı LİNSEİS (TF-LFA) bir sıra yeni imkanlar təklif edir.

## Yuksək sürətli lazer flaş metodu
(nümunənin arxa tərəfinin istiləşməsi, ön deteksiyası (RF))
İncə təbəqələrin və plyonkaların istilik xüsusiyyətləri həcmli olan müvafiq materialların xüsusiyyətlərindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqləndiyindən, onların tədqiqi üçün klassik lazer flaş metodunun məhdudiyyətlərindən üstün bir üsul tələb olunur — yüksək sürətli lazer flaş metodu.
Ölçmə, həndəsi standart lazer flaş üsulu ilə eynidir: detektor və lazer nümunənin qarşı tərəfində yerləşir. İQ detektorları incə qatların ölçməsi üçün çox asta olduğundan, deteksiya termo-əks (reflective) etdirici üsul ilə həyata keçirilir. Bu üsulun əsas məğzi, materialın qızdırıldığı zaman, onun səthinin əksedirici qabiliyyətinin dəyişilməsi istilik xüsusiyyətlərini müəyyən etmək üçün istifadə edilə bilər. Əks etmə əmsalı zamanla müqayisədə ölçülür və əldə edilən məlumatlar istilik xüsusiyyətlərinə uyğun olan model ilə əlaqələndirilə bilər.

## Sabitləşməmiş rejimdə olan termiki əks etdirmə metodu
(Ön isitmə — ön deteksiya)
Ölçmə həndəsi "ön isitmə — ön deteksiya" adlanır, çünki detektor və lazer nümunənin bir tərəfində yerləşir. Bu metod qeyri-şəffaf altlıqlarda nazik təbəqələr üçün istifadə oluna bilər, bunun üçün RF üsulu uyğun deyil.

## Mənbə
* Gavin D. Reid, Klaas Wynne "Ultra-fast Lazer Technology and Spectroscopy", Encyclopedia of Analytical Chemistry, Johu Willy&Sous Ltd, Chichester, 2000.
* Й.Херман, Б.Вильгеми "Лазеры сверхкоротких световых импульсов" М.Мир 1986.
* П.Г.Крюков "Лазеры ультракоротких импульсов". Квантовая электроника, 31, № 2 (2001), с.95.
Lipid metabolizmi

**Lipid metabolizmi** hüceyrədə lipidlərin sintez və parçalanma reaksiyaları bütünüdür. Bu mexanizmlərə enerji əldə etmək üçün yağların parçalanması və ya ehtiyat olaraq saxlanması, membran kimi hüceyrəvi strukturlardakı lipidlərin, eləcə də, funksional lipidlərin biosintezi daxildir.

## Ümumi

Ümumi "lipidlərə" neytral yağların bir qrupu və lipoidlər aiddir. Bu sinfə daxil olan birləşmələrin əsas fiziki xassəsi üzvi həlledicilərdə (benzol, petrolein efiri, xloroform, benzin, aseton, dietilefiri və s.) yaxşı, suda isə çox pis həll olmasıdır.
Lipidləri kimyəvi tərkiblərinə görə aşağıdakı qruplara bölürlər:a) yağlar (neytral yağlar, yaxud triqliseridlər); b) böyükmolekullu alifatik turşular; c) fosfatitlər (fosfolipidlər); ç) serebrozidlər, sterin və steridlər; d)qanqliozidlər; ə) mum və mumabənzər maddələr.
Yağlar və lipidlər insan və heyvan orqanizmində böyük rol oynayır. Ehtiyat yağları orqanizmin enerji mənbəyidir. Onlar hüceyrə protoplazmasının struktur komponentlərindən biridir.

## Lipid metabolizmi

Yağların hidrolitik parçalanması bir neçə mərhələdə davam edir. Lipaza, əsasən, triqliserid molekulunun alfa-efir birləşməsinə təsir göstərir. Bu zaman ilk növbədə qliserinlə alfa vəziyyətində birləşmiş alifatik turşular ayrılır və qliserin-2-alifatik turşular əmələ gəlir, onlar da son parçalanmadan əvvəl qliserin-1-alifatik turşulara çevrilir.
Adətən, bütün toxumalarda yağların parçalanması və sintezi prosesləri daim davam edir. Bu proseslərdən hansı birinin üstünlük təşkil etməsi müxtəlif amillərin təsiri və fizioloji tələbatla əlaqədardır.
Toxumalarda da yağların parçalanması prosesi toxuma lipazasının təsiri ilə başlanır.Burada parçalanma prosesi davam edərək, alınan qliserin və alifatik turşuların müxtəlif yollarla karbon qazı və suya qədər oksidləşməsi nəticəsində çoxlu enerji əldə edilir. Reaksiyanın istiqamətindən asılı olaraq qliserindən qlikogen də sintez oluna bilər və ya əksinə. Karbohidratlardan bəzi hallarda qliserin əmələ gəlir.
Fosfolipidlərin hidrolizi fosfolipaza fermentlərinin (A, B, C, D), xolesterinlərin katalitik parçalanması isə xolesterolesteraza fermentlərinin fəaliyyəti nəticəsində baş verir.
Fosfolipidlər fosfatitlərə aid olub, qliserinin mürəkkəb efirlərindən, alifatik turşulardan, fosfat turşusundan və azotlu birləşmə olan xolindən ibarətdir. Fosfolipidlər tərkiblərindəki qliserinə görə müxtəlifdir. Onlarda 60–70% lesitinlə bərabər, sfiqnomielin, lizolesitin, az miqdarda kofein vardır. Son zamanlaradək fosfolipidlərə lesitin deyilirdi, lakin onların quruluşu nəzərə alınaraq tibb aləmində onlar üçün ümumi fosfolipidlər termini qəbul edilmişdir.
Fosfolipidlər hüceyrə daxilində gedən yağ mübadiləsində, yağların sorulmasında, onların nəql edilməsində və alifatik turşuların oksidləşməsi prosesində fəal iştirak edir. Fosfolipidlər xolesterinlərin bir növ sabitləşdiricisi sayılmaqla, onların məhlulda kolloid maddə halında saxlanmasına şərait yaradır. Bundan əlavə, orqanizmdə xolesterinin miqdarı artdıqda, fosfolipidlər onun orqanizmdən çıxarılmasına kömək edir.

## İstinadlar
Azərbaycan–Gürcüstan İttifaq Hərbi Şurası

**Azərbaycan–Gürcüstan İttifaq Hərbi Şurası** — 1919-cu ildə Azərbaycan-Gürcüstan hərbi müdafiə sazişinə uyğun olaraq iki respublikanın hərbi nazirlikləri tərəfindən yaradılmış (1919, 16 iyun) kollegial orqan.

## Haqqında
Hərbi şuraya hər iki respublikanın yüksək rütbəli iki nümayəndəsi daxil edilir və onlardan biri hökumətlərin qarşılıqlı razılığı əsasında sədr seçilirdi. Şurada Azərbaycanı generallar Əliağa Şıxlinski və Məmməd bəy Sulkeviç, Gürcüstanı isə generallar Odişelidze və Kutateladze təmsil edirdilər. General Odişelidze ittifaq hərbi şurasının sədri seçilmişdi. Şuranın səlahiyyətlərinə hərbi əməliyyatların və düşmənin imkanlarının dərinən öyrənilməsi, müdafiə planlarının işlənib hazırlanması, hər iki respublikanın ordusunun döyüş hazırlığı səviyyəsinə nəzarət edilməsi və qoşunların yerləşdirilməsi planının hazırlanması daxil idi. Şuranın strateji və hərbi-texniki qərarları tərəflər üçün icbari idi. Qarşılıqlı razılaşma əldə edilməyən məsələlərin həlli Gürcüstan hökumətinin və Azərbaycan Dövlət Müdafiə Komitəsi sədrinin ixtiyarına verildi.

## İstinadlar
Çala

**Çala** — Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında kənd adı.

## Toponimkası
Çala- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında kənd adı. Gürcüstanda "çala" sözü ilə düzəlmiş çoxlu miqdarda yer adı vardır. Azərbaycan dilində çala, "su yığılan çökək yer", "çuxur yer", türk dillərində çalı, "kolluq", "vəhşi heyvanın bol olduğu sahə" mənasındadır. İrəvan əyalətində Çala-ağıl adlı kənd vardı.

## Həmçinin bax
Tiflis quberniyası

## Xarici keçid
axc.preslib.az

## İstinad
Dilhan Əryurt

**Prof.Dilhan Əryurt** (29 noyabr 1926, İzmir, 13 sentyabr 2012, Ankara)- Türkiyəli astronomiyaçıdır.
Günəş və ulduzları öyrənən bir alimdir. 1961-1973-cü illərdə NASA da işləmişdir. Burada işləyən ilk türk qadın alimdir. 1988-1993-cü illərdə astrofizika üzrə dərs demiş və Ədəbiyyat fakültəsinin bu ixtisas üzrə bölməsinin dekanı olmuşdur.
## Tərcümeyi-halı
29 noyabr 1926-cı ildə İzmirdə anadan olmuşdur. Atası Denizli 1944-cü ildə millət vəkili olmuşdur. 
Dilhanın atası o anadan olduqdan sonra bir müddət sonra qısa müddətlik ailəsi ilə birlikdə İstanbula köçmüşdür. Bundan sonra Ankaraya gedirlər.
2012-ci il sentyabr ayının 13-də infaktdan vəfat edir.
Millət vəkili Sabahattin Əryurt onun həyat yoldaşıdır.
## Təhsili və iş həyatı
İlk təhsilini Ankara qız lisesinə daxil olur. Bu dövrdə onun riyaziyyata olan marağı artır. Bu səbəbdən İstanbul Universitetinin Riyaziyyat və astronomiya fakültəsinə daxil olur. 1946-cı ildə bu fakültəni bitirir. Bundan sonra o Ankara Universitetində astronomiyadan dərs deyir. Bundan sonra Miçiqan Universitetinə daxil olur. 1953-cü ildə doktorluğu və sonra dosentliyi müdafiə edir.

1959-cu ildə atom enerjisi argentliyində işləmək üçün Kanadaya gedir.Burada  o Prof. Dr. Alastari G. W. Cameron ilə birlikdə çalışır. Bundan sonra ABŞ-də İndiana Universitetində işləməyə başlayır.

Dilhan Əryurd Hadvard Universitetində günəş üzərində araşdırmalar aparır. Burada bir sıra xarici alimlərlə əlaqə qurur və bu onun gələcək iş həyatında böyük rol oynayır. Bu əlaqələr gələcəkdə onun Kaliforniya Universitetində ulduzlar sahəsində işləməyə yol açdı.

1969-1973-cü illərdə NASA da araşdırmalar aparır. 1973-cü ildə fizika fənni içərisində astrofizika bölməsini daxil edir.

1988-ci ildə Ədəbiyyat fakültəsinin dekanı vəzifəsində çalışır.
1993-cü ildə təqaüdə çıxır.

## Mükafatı
1969-cu ildə *Apollo Başarı Ödülü* ilə mükafatlandırılır.

## İstinad
Priştinada nəqliyyat

thumb|Priştinada küçə
Priştina Kosovoda avtomobil, dəmir yolu və hava şəbəkələrinin əsas qovşağıdır. Avtobuslar, qatarlar və təyyarələr Priştina ilə digər bölgələr arasında yüksək səviyyədə nəqliyyat əlaqələrini təmin edir. Nəqliyyat polisinin məlumatına görə, Kosovo Respublikasında qeydiyyatdan keçmiş 240 min nəqliyyat vasitəsi vardır ki, bununda təxminən 100 mini (41%) Priştinanın payına düşür.

## Yollar
thumb|Priştinada gündüz
Kosovo müharibəsindən sonra Priştinada yollar çox pis vəziyyətdə idi. Vəziyyətin düzəldilməsi üçün dövlət investisiyaları tələb olunurdu. Hazırda Priştinada infrastruktur yaxşı vəziyyətdədir. Priştinanı digər şəhərlərlə birləşdirən yollar Kosovo nəqliyyat şəbəkəsinin əsasını təşkil edir. M2 yolu şimaldan, Mərkəzi Serbiyadan başlayır və Priştinadan keçməklə Makedoniya sərhəddinə qədər uzanır. M9 yolu Mərkəzi Serbiyadan başlayır və Reç şəhərindən keçməklə Monteneqro sərhədinə qədər uzanır. 
;Priştinada yol qəzaları.
Aşağıdakı cədvəldə 2008-2011-ci illərdə Priştina yollarında ölümcül qəzaların sayı göstərilir.

## Hava limanları

thumb|Priştina Beynəlxalq Hava Limanı
Beynəlxalq hava limanı Kosovonun paytaxtı Priştinadan 15 km cənub-qərbdə yerləşir. Uçuş eniş zolağının uzunluğu 2500 metrdir. Bir çox yollara, texniki, təmir, yaşayış binalarına və anqarlara sahibdir. Hava limanı istənilən müasir növ təyyarəni qəbul etmək imkanına sahibdir.

Priştina Beynəlxalq Hava Limanı bölgədəki ən yüklənmiş hava limanıdır. Buradan hər il təxminən 17 min uçuş həyata keçirilir və hava limanı 1,2 milyon sərnişinə xidmət edir. 2008-ci il nəticələrinə əsasən aeroportun gəlirləri 25 milyon avro təşkil edir. Hava limanı dünyanın 35 avia şirkəti ilə əməkdaşlıq edir.

## Avtobuslar
thumb|Priştinada avtobuslar
Priştina Avtovağzalı bütün Kosovo və bir sıra beynəlxalq istiqamətlərə xidmət göstərir. Əsas avtovağzal Bill Klinton Bulvarı ərazisində, şəhərin 2 km cənub-qərbində yerləşir.

Priştina şəhər administrasiyasına yalnız 4 və 3A avtobus xəttləri aiddir. Digərləri isə özəl operatorlara aiddir.

## Taksi
thumb|Priştinada taksi
Pristinada bir çox taksi operatorları vardır. Birinci kilometr 1,5 avroya başa gəlir, daha sonra isə hər km 0,6 avro təşkil edir. Bir qayda olaraq pik saatlarda Priştinanın bir ucundan digərinə gediş haqqı 10 avrodan artıq olmur.

## Dəmir yolu
thumb|Priştina dəmiryolu vağzalı
Priştinada eyni adlı dəmiryolu vağzalı vardır. Buradan Skopyeyə gündəlik gediş vardır.

## Avtomobillər
2002-ci ildə Kosovonun hər 1000 sakininə təxminən 113 avtomobil düşür. Müqayisə üçün Vyanada hər 1000 sakinə 393, Ştutqartda isə 549 avtomobil düşür. Şəhərdə motosikletlərin sayı isə 2300-dan artıqdır.

## İstinadlar
Kimyəvi tarazlıq

## Tarazlığa təsir edən amillər
Xarici şərait dəyişmədikdə sistemin tarazlıq halı uzun müddət sabit qala bilər. Xarici şərait dedikdə temperatur, təzyiq (maddələr qaz halında olduqda) və maddələrin qatılığı nəzərdə tutulur. Bunlardan birini dəyişdikdə tarazlıq pozulur və reaksiyada iştirak edən maddələrin qatılığı yeni tarzlıq halı yaranana qədər dəyişir. Yeni yaranan tarazlıqda qatılıqların qiyməti əvvəlki qiymətindən fərqlənir.

Sistemin bir tarazlıq halından digərinə keçməsinə tarzlığın yerdəyişməsi deyilir. Xarici şəraitin kimyəvi tarazlığa təsiri Le-Şatelye prinsipi ilə müəyyən edilir. Bu prinsip aşağıdakı kimi ifadə olunur:
Tarazlıqda olan sistemə hər hansı xarici təsir göstərilərsə, tarazlıq həmin təsirin azalması istiqamətində yerini dəyişir. Bu zaman yerdəyişmə tarazlıq yaranana qədər davam edir.

### Qatılığın tarazlığa təsiri
Le-Şatelye prinsipinə əsasən reaksiyada iştirak edən maddələrdən birinin qatılığını artırdıqda tarazlıq həmin maddənin qatılığının azalması istiqamətinə yönələr.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şəkibəyovlar

**Şəkibəyovlar** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

XVIII-ci əsrin sonu XIX-cu əsrin əvvəllərində Zaqafqaziyada Rusiyanın hərbi-siyasi fəaliyyəti nəticəsində çoxsaylı dəyişikliklər meydana çıxmağa başladı. Azərbaycanın xanlıqlardan ibarət olması vahid bir qüvvə kimi rus işğalına qarşı uğurlu mübarizəni faktiki olaraq mümkünsüz etdi, həm də ermənilərin xəyanətkarlığı və gürcülərlə bağlanan “Georgiyevsk traktatı”ümumilikdə regionda hərbi balansı rusların və xristian qüvvələrinin xeyrinə dəyişdi. Buna görə də elə XIX-cu əsrin ilk illərindən gürcü çarı II İrakli vəziyyətdən istifadə edərək Qazax-Borçalı ellərinə qarşı amansız hücumlar təşkil etməyə başladı. Bu hadisədən sonra həmin torpaqlarda qərarlaşan aborigen türk tayfaları Azərbaycanın müxtəlif hissələrində məskunlaşmaq məcburiyyətində qaldılar, köç edən tayfaların sırasında kəsəmənlilər və s. tayfaların adı da var idi. Tarixi mənbələrdən məlum olur ki, Qazax mahalından köç edən tayfalardan birinə mənsub olan Yaqub ağa o zamanlar Gəncə xanlığı ilə Qarabağ xanlığı arasında yerləşən və bir yanı isə Göyçə mahalına söykənən el arasında “Şah Talası” kimi tanınan ərazidə məskən salır, günümüzdə bu ərazi Gədəbəy rayonunun ərazisinə aiddir və Kiçik Qafqaz dağları ilə tamamlanır. XIX-cu əsrdən etibarən Yaqub ağanın nəsil-şəcərəsi Yaqublular kimi tanınmağa başlayır, Yaqublular o Yaqublular idi ki, sonralar Azərbaycanın bu bir parçasında qəhrəmanlıq tarixinin şanlı səhifələrini yazacaqlardı, bu nəsil, o nəsil idi ki, Əsgər ağa, Qara Musa, Məcid ağa, Qurd İsmayıl kimi tarixi şəxsiyyətləri yaradacaqdı və erməni-türk, eləcə də bolşevik rejiminə qarşı mübarizənin avanqardına çevriləcəkdilər.

Məşhur antisovet qaçağı Məcid ağa Şəkibəyov isə tək qaldığı qayada tüfənginin üstünə “Məcidi Məcid vurdu” yazaraq son gülləsini də ürəyinə vuraraq son nəfəsini də azad insan kimi verir.
Novruz bayramına az qalırdı. 8 mart 1930-cu il idi...
Meyit nümayiş üçün qoyulan yerdən oğurlanır və bir daha yerini müəyyən etmək mümkün olmur.
Məcid ağanın evi top atəşi ilə dağıdılır. Ailəsi sürgün edilir. Böyük oğlu, kürəkənləri güllələnir. Kiçik oğlu Ənvər internata atılır.
Digər oğulları İsay və İbrahim isə çox körpə olduqları üçün hesabları gələcəyə saxlanılır.

## Soyun tanınmış nümayəndələri
* Məcid ağa Şəkibəyov — Azərbaycanın el qəhrəmanı.

## İstinadlar
XVIII Xunq

**XVIII Xunq** — Vanlanq dövlət qurumunun sonuncu hökmdarıdır. O, e.ə. 286–257-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur. Atası XVII Xunqun vəfatından sonra taxta sahib olan XVIII Xunqun hakimiyyəti illərində Vanlanq dövlət qurumunun ərazisində tərəqqi bir müddət davam etmişdir. Vanlanq dövlət qurumunda dəmir alətlərin tətbiqi nəticəsində məhsuldarlıq xeyli artmış, əkin sahələri genişlənmişdi. Nəticədə zəhmətkeş kəndlilər cəngəllikləri qıraraq onları tarlalara çevirirdilər. Daşqınların qarşısını almaq üçün bəndlər ucaldılır , susuz yerlərə kanallar çəkilirdi. İstedadlı dövlət xadimi olan XVIII Xunq mərkəzi idarə aparatını xeyli təkmilləşdirmişdi. Onun hakimiyyəti illərində hərbi və iqtisadi sahəni idarə etmək üçün xüsusi vəzifələr təsis edilmişdi. Daxili işlərə isə "Botin" adlanan nazir baxırdı. Məhz onun hakimiyyəti illərində hökmdar qızları Minınonq titulunu daşıyırdı. XVIII Xunq qonşu dövlətlərlə siyasi və iqtisadi əlaqələri genişləndirmişdi. Onun hakimiyyəti illərində mədəniyyətin inkişafına xüsusi diqqət yetirilirdi. Qul əməyinin tətbiqi genişlənirdi. Kəndlilər kəl , donuz və toyuq saxlayırdılar. Toyuqlar "Allahlara" qurban kəsilirdi. Toyuqların ayaqlarından isə falçılıqda istifadə olunurdu. Vyetnam Respublikasının paytaxtı olan Hanoy şəhəri onun hakimiyyəti illərində "Toyuq kəndi" adlanan kiçik kənd idi. Duonq çayının sahillərində yaşayan əhali isə ipəkçiliklə məşğul olurdu. Donqşon adlanan yerdə e.ə. IV–III əsrlərə aid çoxlu tunc silahlar tapılmışdı. Burada hazırlanan tunc təbillər Çinə, müasir Malayziyaya və İndoneziyaya aparılırdı. XVIII Xunq hakimiyyətinin ilk illərində ordu quruculuğuna çox fikir verirdi. Hakimiyyətinin sonrakı illərində isə o, tədricən dövlət işlərindən uzaqlaşaraq əyləncələrlə məşğul olmağa başladı. XVIII Xunqun ölümü və Vanlanq dövlət qurumunun süqutu barədə məşhur Vyetnam tarixçisi Nqo Şi Lien əsərində yazır: " Hökmdar XVIII Xunqun çox gözəl bir qızı vardı. Önun şöhrəti Çin dövləti olan Su imperiyasının hökmdarının qulağına çatır. Çin imperatoru elçi göndərərək onunla evlənmək istəyir. XVIII Xunq elçilərə müsbət cavab versə də əyanlar narazılıq edirlər. Əyanların təsiri ilə XVIII Xunq fikrindən dönür və qızını başqa adama ərə verir. Bu hadisəni özü üçün təhqir hesab edən Su imperatoru Vanlanq dövlət qurumunun ərazisinə yürüşlər təşkil etsə də uğur qazana bilmir. Nəhayət, e. ə. 257-ci ildə Su qoşunları Vanlanq dövlət qurumunun ərazisinə gizlin olaraq soxulur və sarayda sərxoşluq edən hökmdarı sərkərdələri ilə birlikdə mühasirəyə alır. Saray adamları döyüşü davam etdirməyin mənasız olduğunu görüb, təslim olurlar. XVIII Xunq əsirliyi özü üçün təhqir sayaraq özünü quyuya ataraq qətlə yetirir. Həlak olan XVIII Xunq çox yaşlı olmuşdur. Bəzi əfsanələr də qeyd olunur ki, XVIII Xunq həlak olmamış, qoca olduğu üçün hakimiyyəti könüllü olaraq yaxın adamlarından biri olan Txuk Fana vermişdi .

## İstinadlar
Abxaziya Dövlət Universiteti

**Abxaziya Dövlət Universiteti** (*ADU*; ) — rəsmi olaraq Gürcüstanın Abxaziya Muxtar Respublikasının, de-fakto olaraq müstəqil Abxaziya Respublikasının Suxumi şəhərində yerləşən dövlət universiteti.

## Tarixi
Universitet 4 fevral 1932-ci ildə **Aqropedaqoji İnstitut** olaraq təsis edilmişdir.

1933-cü ildə **MŞ Qorki adına Suxumi Dövlət Pedaqoji İnstutu** olaraq adlandırılmışdır.

1979-cu ildə **Abxaziya Dövlət Universiteti** olaraq adlandırılır.

2011-ci ildə Abxaziya Dövlət Universiteti və Urbin Universiteti arasında əməkdaşlıq protokolu imzalanmışdır.

## Fakultə və kafedralar

### Fizika-Riyaziyyat fakültəsi
Dekan: Robert Larusiya

* Riyazi analiz kafedrası
* Tətbiqi riyaziyyat kafedrası
* Ümumi fizika kafedrası
* Suxumi Fizika Texnika İnstitutunun eksperimental fizika kafedrası

### Biologiya-Coğrafiya fakültəsi
Dekan: Marina Qoqua

* Ekologiya və heyvan morfologiyası kafedrası
* İnsan və heyvan fiziologiyası kafedrası
* Kimya kafedrası
* Coğrafiya bölməsi
* AMA Botanika İnstitutunda Meşə və Botanika Departamenti kafedrası
* AMA-nın Eksperimental Patoloji və Təbabət İnstitutunun Eksperimental Biologiya və Təbabət İdarəsi kafedrası
* AMA Hidrofizika İnstitutunda tətbiq olunan Ekologiya İdarəsi kafedrası

### Tarix fakültəsi
Dekan: Alik qabeliya

* Tarix kafedrası
* Abxaziyanın Arxeologiya və Etnoqologiya kafedrası
* Rusiya və xarici ölkələrin tarix kafedrası
* Beynəlxalq münasibətlər tarixinin kafedrası

### Filologiya fakültəsi
Dekan: Otar Cicariya
* Abxaz dili kafedrası
* Abxaz ədəbiyyatı kafedrası
* Rus dili kafedrası
* Rus və xarici ədəbiyyat kafedrası
* Alman dili kafedrası
* İngilis dili kafedrası
* Jurnalistika kafedrası
* Aktyorluq və Rəssamlıq İncəsənəti kafedrası
* Abxaz Humanitar Tədqiqatlar İnstitutunda Abxaz Tədqiqatları kafedrası

### Hüquq fakültəsi
Dekan: Serqety Smır

* Dövlət və hüquq kafedra
* Mülki və prosesual hüquq kafedrası
* İnzibati hüquq kafedrası

### İqtisadiyyat fakültəsi
Dekan: Ozqan Yeva

* İqtisadi nəzəriyyə kafedrası
* Mühasibat və audit kafedrası
* Dövlət İdarəetmə və menecment kafedrası
* Milli İqtisadiyyat kafedrası
* Maliyyə və kredit kafedrası

### Pedaqoji fakültə
Dekan: Lyudmila Beniya
* Pedaqogika və İbtidai təhsil metodları kafedrası
* Təsviri incəsənət kafedrası
* Bədən tərbiyəsi və idman kafedrası

### Aqromühəndis fakültəsi
Dekan: Rozetta Smır
* Agronom kafedrası
* Kənd təsərrüfatının mexanikləşdirilməsi kafedrası
* Elektrikləşdirmə kafedrası

### Ümumuniversitet kafedraları
* Filologiya və mədəniyyətşünaslıq kafedrası
* Politalogiya və sosiologiya kafedrası
* Hərbi kafedra

## Universitetin rektorları
* Zurab Ançabadze (1979–1984)
* Aleko Qranamiya (1989-cu ildən)

## Tanınmış məzun və əməkdaşları
* Vladislav Arcinba
* Vaja zarandiya
* Anton Jarkov
* Aleksandr Jarkov
* Leonid Rozemlyun

## Fəxri professorlar
* Rəşid Xuqanov — Adıgey Dövlət Universitetinin rektoru (ADU)

## Ünvan
* *Gürcüstan, Abxaziya Muxtar Respublikası, Suxumi şəhəri, Universitet küçəsi, 1.*

## İstinadlar

## Mənbə
* Universitetin rəsmi saytı
* АГУ на сайте Евразийской ассоциации университетов
* Abxaziya Dövlət Universiteti
Adnan Aqanoviç

**Adnan Aqanoviç** (; ) — yarımmüdafiəçi mövqeyində çıxış edən Xorvatiya futbolçusu. Rumıniyanın "Sepsi" klubunda çıxış edir.

## Karyera
3 oktyabr 1987-ci il tarixində Xorvatiyanın Dubrovnik şəhərində anadan olan Aqanoviç, peşəkar futbol karyerasına "Dubrovnik 1919" FK, "QOİK Dubrovnik 1919" FK və "Troqir" FK kimi kiçik Xorvatiya klublarında başlamışdır. O, futbol üzrə Xorvatiya çempionatında "Mecimure" FK və "Varteks Varazdin" FK-da oynamışdır. UEFA Avropa Liqası 2011/2012 mövsümünün təsnifat mərhələsində "Varteks Varazdin", "Dinamo Buxarest" FK ilə oyun keçirmişdir. Bu oyunda Aqanoviç bir qol vurmuşdur. Aqanoviç daha sonra Sloveniyanın "Koper" FK-nun heyətinə qoşulmuşdur. O burada, Balkan yarımadasının ən yaxşı yarımmüdafiəçilərindən biri halına gəlmişdir. Növbəti mövsüm o, Xorvatiyaya geri qayıtmış və "İstra 1961" FK-nun heyətinə qoşulmuşdur. 2013-cü ildə o, Rumıniyanin "Braşov" FK-nun heyətinə qoşulmuşdur.
 İki sonra o, Rumıniyanın ən maşhur futbol klublarından biri olan "Vitorul Konstanta" FK-nun heyətinə qoşulmuşdir. O, 2016-cı ildə Kiprin "AEL Limasol" FK-nun heyətinə qoşulmuşdur. Həmin ilin yay fəslində o, Rumıniyanın "Styaua Buxarest" FK-nun heyətinə qoşulmuşdur. O, 2017-ci ildə Yunanıstanın "Larisa" FK-nun heyətinə qoşulmuşdur.

## Uğurları

### Klub
;"QOŞK Dubrovnik"
*Xorvatiya Üçüncü Divizionu&nbsp;– **Cənub**: 2005-06

*

;"Troqir"
*Xorvatiya Üçüncü Divizionu&nbsp;– **Cənub**: 2006-07
;"Styaua Buxarest"
*Rumıniya çempionatı: 2015/2016
"'''AEL Limasol'''"

* Kipr kuboku: 2018–19

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Hrsport.net
*
Naxçıvan bəyləri

**Naxçıvan bəyləri**—Azərbaycanın Naxçıvan bölgəsinə mənsub zadəganlar:

Akademik İ.M.Hacıyev Rusiya tərəfindən Naxçıvanın işğalı zamanı kəngərlilərdən orada 67 xan, 373 bəy və sultan, habelə, kökü bu sülaləyə
dayanan 27 adda tayfanın yaşadığını qeyd edir
## Siyahı
#Bənəniyarskilər
#Camalbəyovlar
#Əzimbəyovlar
#Fərzəlibəyovlar
#Kəngərlilər
#Qazıyevlər (Naxçıvan)
#Qazıbəyovlar
#Naxçıvanskilər
#Nəcəfovlar
#Rasizadələr
#Tahirovlar (Naxçıvan)
#Zamanbəyovlar

## Mənbə
Qənbərəli bəy Bənəniyarski

**Qənbərəli bəy Bənəniyarski** () — Araz Türk Cümhuriyyətinin maliyyə naziri.

## Həyatı

Qənbərəli bəy Şirəli bəy oğlu Bənəniyarski 1890-cı ildə Naxçıvan yaxınlığındakı Bənəniyar kəndində anadan olmuşdur. Naxçıvan xanlığına aid sənədlərdə onun ulu babaları Bənəniyarlı kimi qeyd olunublar. Naxçıvan, İrəvan və Gəncə gimnaziyalarında təhsil alan Qənbərəli bəy sonralar Rusiyada ali təhsil almışdır. Universitet təhsili alan Qənbərəli bəy Naxçıvana hüquqşünas kimi qayıtmışdır.

### Sovet dövrü
Naxçıvanda sovet hökuməti qurulduqdan – 1922-ci ildən sonra Qənbərəli bəy məcburən Bakıya köçmüşdür. İnqilab Komitəsinə rəhbərlik edən bolşeviklər Naxçıvanın ziyalılarını, hərbçilərini həbs edir və sürgünə göndərirdilər. Qənbərəli bəy də onlar kimi təqib edilir, siyasi idarənin xüsusi şöbəsinə sorğu-suala çağırılırdı.

O, milyonçu Məşədi Heydər Nəsirbəyovun qızı Zəhra xanım ilə ailə qurduğundan Naxçıvandan tez köçməsini tələb etmişdilər.

Azərbaycan Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin arxivinin sənədlərinə görə 29 noyabr 1937-ci ildə güllələnmişdir

## Siyasi fəaliyyəti
3 noyabr 1918-ci il tarixində İbrahim bəy Cahangirzadə rəhbərliyində təşkil olunan Araz Türk Cümhuriyyəti Nazirlər Şurasında maliyyə naziri postunu tutmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Araz Türk Cümhuriyyəti
Mirzə Heydər Nəsirbəyov

**Mirzə Heydər Nəsirbəyov** (?- 1918) — xeyriyyəçi, milyonçu.

## Həyatı

Mirzə Heydər Nəsirbəyovun doğum tarixi məlum deyil. Sənədlərdə və kitablarda onun məşhur bir xeyriyyəçi tacir və sahibkar olması haqqında ara-sıra məlumatlara rast gəlirik. Mirzə Heydərin ən yaxşı şəkillərindən birini görkəmli rəssam Bəhruz Kəngərli çəkib.

Qızları Zəhra xanım Qənbərəli bəy Bənəniyarskinin, Xeyransa xanım, Cabbar bəy Kələntərov, Ququş xanım Hacı Kələntərovun, Fatma xanımın (Naxçıvanda hamı onu Matan xanım kimi tanıyırdı) Əbdüləzim Rüstəmovun həyat yoldaşı idi.

## İstinadlar
AzeCON

**AzeCON** və ya **Azərbaycan Anime Konvensiyası** – 2014-2019-cu illərdə Azərbaycanda təşkil olunmuş illik anime konvensiyası. Azərbaycanda ilk və tək anime konvensiyası idi. Konvensiyada kospley aparıcı yer tuturdu. Məqsəd anime, manqa/komiks və müasir Yaponiya mədəniyyətinin bütün tərəfdarlarını bir yerə toplamaq olmuşdur. İndiyə qədər yeddi AzeCON tədbiri keçirilmişdir. 2022-ci ildə ləğv olunduğu açıqlanıb.

Əvvəlcə hər il yay və qış mövsümləri olmaqla iki dəfə keçirilməsi nəzərdə tutulsa da, daha sonra ildə bir dəfə keçirilməyə başlamışdır. Əsas tədbirlə yanaşı hər ilin oktyabrında növbədənkənar Hellovin tədbiri də təşkil olunurdu.

Anime konvensiyada təqdim olunan əyləncələr: karaoke, just dance, xəzinə ovu, səhnə şousu, yapon şirniyyatlarının satıldığı anime cafe, kompüter oyunları, maraqlı stendlər, kospley yarışması, fotosessiya və s. Kospley yarışması iki nominasiyada keçirilirdi: individual və komanda.

Konvensiyanın talismanı Ayna adlı qız anime personajı idi.

## Keçirilmiş tədbirlər




## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ştandartı

**Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ştandartı** (bayrağı) — Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi simvolu.

## Tarixi
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ştandartı Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin 2008-ci il 15 sentyabr tarixli 828 nömrəli fərmanı ilə təsdiq edilmişdir.

## İstifadə
Ştandartın etalonu (orijinalı) Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Azərbaycan Respublikasının Prezident sarayında yerləşən xidməti otağında saxlanılır.

Ştandartın dublikatı Azərbaycan Respublikasının Prezident sarayının və Azərbaycan Respublikası Prezidentinin iqamətgahlarının üzərində, Azərbaycan Respublikasının Prezident sarayında və Azərbaycan Respublikası Prezidentinin iqamətgahlarında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin iştirakı ilə rəsmi tədbirlərin keçirilməsi üçün nəzərdə tutulan salonlarda və otaqlarda, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin digər iqamətgahlarda olduğu müddətdə həmin iqamətgahların üzərində, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin iştirakı ilə keçirilən rəsmi tədbir və digər mərasimlər zamanı həmin tədbirin keçirildiyi binanın üzərində və ya həmin tədbirin keçirildiyi salonda (otaqda), Azərbaycan Respublikası Prezidentinin nəqliyyat vasitələri üzərində qaldırıla (asıla) və ya yerləşdirilə bilər.

## Təsviri
Ştandartın ikiüzlü qumaşı eni bərabər olan rəngli üç üfüqi zolaqdan ibarət kvadrat formasındadır. Azərbaycan Respublikasının Dövlət bayrağının rənglərinə uyğun olaraq, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ştandartının qumaşının yuxarı zolağı mavi rəngdə, orta zolağı qırmızı rəngdə, aşağı zolağı yaşıl rəngdədir. Ştandartın qumaşının hər iki üzündə qırmızı zolağın ortasında Azərbaycan Respublikasının Dövlət gerbi təsvir edilmişdir.

Qumaş qızılı saçaqlarla haşiyələnmişdir.

Ştandartın dirəyinin üzərinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin soyadı, adı, atasının adı və onun Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildiyi müddəti əks etdirən tarixlər həkk olunmuş gümüş bənd bərkidilir.

Ştandartın dirəyi aypara ilə səkkizguşəli ulduz tipli metal başlıqla örtülür.

Ştandart müxtəlif ölçülərdə ola bilər.

## Qalereya

Ilham Aliyev was interviewed by Euronews TV.jpg|Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev İkinci Qarabağ müharibəsi dövründə. Solunda Azərbaycan bayrağı, sağında Azərbaycan Prezidentinin ştandartı
Inauguration Ceremony 2013.jpg|Azərbaycan Respublikası Prezidentinin andiçmə mərasimi. Azərbaycan bayrağı *(solda)* və Prezident ştandartı *(sağda)*.


## Həmçinin bax
* Azərbaycan Prezidenti
* Azərbaycan bayrağı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan prezidentinin ştandartı (bayrağı) haqqında ölkə prezidenti fərman imzalayıb
Gəraf Əsgərov

**Gəraf Əsgərov** — Naxçıvan İnqilab Komitəsinin sədri.

## Həyatı
Şuşanın Hacı Əsgərlər məhəlləsindən idi. 1921-ci ildə Qərbi Azərbaycan (indiki Ermənistan) ərazisində daşnaklar tərəfindən xaincəsinə qətlə yetirilmişdi. Şuşa şəhərindəki möhtəşəm evlərinin küçəyə tərəf divarında Gəraf Əsgərovun xatirə lövhəsi vurulmuş və bu barədə məlumat yazılmışdı. Eləcə də şəhərin küçələrindən biri onun adını daşıyırdı.

Şuşada olan abidələrdən birdə Gəraf Əsgərovun mülküdür.

## İstinadlar
Zamanbəyovlar

**Zamanbəyovlar** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

Mirzə Məhəmməd bəyin atası Fərzalı bəyin adı bir cox sənədlərdə "sultan" titulu ilə yazıldığından onun hərbçi olduğunu ehtimal etmək olar.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Arxivində, Azərbaycan Respublikasının Dövlət Tarix Arxivində və Rusiya Dövlət Tarix Arxivində saxlanılan sənədlərdə qeyd edilib ki, Fərzalı bəy Zaman xan Kəngərlinin oğludur. Zaman xan məşhur hərbçi Nəzər Sultanın, Nəzər Sultan isə II Kərim Sultanın oğludur. Buradan aksiomatik olaraq görünür ki, Zaman xan, Kəngərli tayfasının Bilici qolundandır.

Zaman "xan" titulu daşımış və Naxçıvan xanlığının vəziri olmuşdur. 1821-ci ilə aid farsdilli sənəddə (sənədin əsli AMEA M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılır – müəllif) Zaman xanın Naxcıvan xanlığında eşikağası vəzifəsini daşıdığı yazılmışdır.

O, 1820–1821-ci illərdə – I Kəlbəli xanın oğlanları I Ehsan xanın və Nəzərəli xanın Naxcıvan xanlığına xanlıq etdiyi illərdə də eşikağası vəzifəsində olmuşdur. Zaman xan həm də bacarıqlı sərkərdə idi. Kərim xanın hakimiyyəti illərində də Zaman xan Naxcıvan xanlığının vəziri olmuş, 1828-ci ildən sonra isə Rusiya təbəəliyini qəbul etməmiş və Marağaya kocmuşdur. Butun bu məlumatların hamısı arxiv sənədlərində qeydə alınmışdır. Hətta 1821-ci ilə aid sənəddə Zaman xanın möhürünün təsviri də verilmişdir.

Kameral siyahılarda ovladlarının bəzilərinin adları qeyd olunmuşdur: Nəcəfalı bəy, İbrahim Sultan, Həsənəli bəy, Abbasəli bəy, Səfərəli bəy, Fərzalı bəy və İrza bəy.

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, rus hərbci şərqşunası, Kəngərli arxivini Tiflisə aparan K.N.Smirnov oz monoqrafiyasında yazır: "Kəngərli ailələrinə məxsus olan sənədlərin icərisində Abbas Mirzənin hicri 1245-ci (miladi 1829) ilə aid fərmanı vardır. Həmin fərmana əsasən, Zaman xan və Məhəmməd Sultan Kəngərlilərin Marağa mahalının kəndlərinin birində vəzifəyə təyin olunmaları haqda Marağa bəylərbəyi Cəfərqulu xana gostəriş verilir". 1818-ci ilin məlumatına görə isə Zaman xan hokumətdən təqaud almışdır. 1826–1828-ci illər muharibəsindən sonra ailəlikcə Marağaya köçmüşdür. Övladlarından bəziləri Naxçıvanda qalmışdır. Qeyd edək ki, Zaman xan həyat yoldaşı Fatma xanım və üç oğlu ilə birlikdə mühacirət etmişdir.

Yuxarıda adı çəkilən Məhəmməd Sultan isə Lütfəli Sultan Kəngərlinin oğludur. Görkəmli rəssam Bəhruz Kəngərlinin ulu babasıdır. Deməli, Bəhruz Kəngərli ozunun yaxın qohumu və muəllimi Mirzə Məhəmməd bəyin portretini çəkmişdir. Kərim xanın Naxçıvana hakimlik etdiyi illərdə Zaman xan onun vəziri olduğundan 1828-ci ildə onunla birlikdə Marağaya köçmüşlər. O, məktubları Səbzəli bəylə göndərirmiş. Bu haqda Tiflis arxivlərində məlumatlar var. Səbzəli bəy Zaman xanın oğul nəvəsidir. Daha dəqiq desək, onun oğlu Nəcəfəli bəy Səbzəlinin atasıdır. Bütün bunlar və digər faktlar Zaman xanın, həmçinin onun varislərinin Naxçıvan xanları ilə yaxın qohumluğunu təsdiqləyir.

## Soyun tanınmış nümayəndələri
* Mirzə Məmməd Zamanbəyov — maarifçi, xeyriyyəçi, AXC Maarif Şurasının üzvlərindən biri.

## İstinadlar
Yaycı qalası

**Yaycı qalası** — Şərur rayonunun Aşağı Yaycı kəndində, Avpaçayın sol sahilində arxeologi abidə.
Аrpаçаyın sоl sаhilində, hündür dаğ zirvəsində dаşdаn inşа еdilmiş qаlа strаtеji cəhətdən əlvеrişli mövqеdədir. Qаlаnın bir hissəsi təbii qаyаlаrlа əhаtələnmişdir. Qаlаdа аpаrdığımız tədqiqаtlаr nəticəsində burаdаn хеyli miqdаrdа şirli və şirsiz sахsı məmulаtı, dəmir əşyаlаrın  hissələri аşkаr еdilmişdir. Dəmir əşyаlаr ox və nizə tipli Оrtа əsr silаhlаrı ilə təmsil оlunmuşdur.  Yаycı qаlаsını burаdаn аşkаr еdilmiş mаddi mаtеriаllаr əsаsındа IХ-ХIII əsrlərə аid еtmək оlаr.

## İstinadlar
Yamaclar yaşayış yeri

**Yamaclar** — Şərur rayonunun Xələc kəndində Son Tunc və İlk Dəmir dövrlərinə aid yaşayış yeri.

Geniş arxeoloji axtarışlar və qazıntılar aparılmamışdır. Əldə olunmuş maddi-mədəniyyət qalıqlarına əsasən Yamaclar yaşayış yerinin e. ə. III-I  minilliklərə aid olması ehtimal edilir.

## İstinadlar
Olqa Suvorova

**Olqa Suvorova** (14 iyun 1906) — (ölüm tarixi bilinmir) — SSRİ kimyaçı alimi, kimya elmləri doktoru (1963), professor (1970),  SSRİ Dövlət mükafatı laureatı (1950).
## Bioqrafiyası
Olqa Suvorova 14 iyun 1906-cı ildə Voloqda anadan olmuşdur. 1933-cü ildə A.İ. Hersen adına Leninqrad Dövlət Pedaqoji İnstitutunun əsas kursunu bitirmişdir. Elə həmin universitetdə Sovet kimyaçı-metodisti Vadim Verxovskinin rəhbərliyi altında dissertasiya işini müdafiə etmişdir.

1937-dən 1969-cu ilə qədər Abay adına Qazaxıstan Pedaqoji İnstitutunun Kimya kafedrasının rəhbəri olmuşdur. Onun 30 illik rəhbərliyi altında şöbə kimya tədris və tədqiqat məsələlərində inkişafa nail olmuşdur.

Olga Suvorovanın fəaliyyəti - (müəllif) "Kimyanın tədrisi ilə həmin dövrdə kimya elminin və sənayenin sosialist quruluşunda təcrübəsi və vəzifələri arasındakı əlaqə" tədris vəsaitləri (1940), "kimyaya görə iş və vəzifələr" (həmmüəllif) (1941). Bu əsərlərdə kimyəvi problemlərin həlli üsulları və metodları,  qaz və digər maddələrin bir-birindən ayrılması, onların tədris prosesində istifadəsi, o zaman kimya elminin və sənayesinin naliyyətlərinin praktiki fəaliyyətinə dair laboratoriya təcrübələrinin metodologiyası və üsulu təsvir edilmişdir. Qazaxıstan Pedaqoji İnstitutunun Kimya fakultəsi Olga Suvorovanın rəhbərliyi altında  İ. N. Nuqumav, A. F. Seydcanov, S. N. Musabəyov, A.Mirzabaev, B. N. Almaşev, K. A. Nurumbetov və digərləri kimi tələbələr yetişdirmişdir. Tədris və metodik tədqiqatlar arasında iki əsas sahə fərqlənirdi: disiplinlər arası əlaqələr və kimya tədrisinin didaktik əsasları.

1944-cü ildən 1952-ci ilə qədər Olga Suvorova Qazaxıstan Pedaqoji İnstitutu ilə yanaşı SSRİ Metallurgiya İnstitutunun Qazaxıstan filialında da  fəaliyyət göstərirdi. Tədqiqatının əsas istiqaməti elektrokimyəvi üsullarla nadir metalların ayrılması, renium tədqiqat elektrokimyası və s. sahələr idi. Olqa Suvorova fabrikat şlaklarından renium əldə etmək üçün istehsal üsulunu hazırlayıb tətbiq etmişdir. Buna görə Olga Suvorova 1950-ci ildə SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülmüşdür. Suvorova 1963-cü ildə dissertasiya işini müdafiə edərək kimya elmləri doktoru adına layiq görülür.

1970-ci ildə isə professor dərəcəsi alır. Olqa Suvorova 34-dən çox elmi əsərin və 4 müəlliflik şəhadətnaməsinin müəllifidir.

Onun həyatı haqqında 1976-cı ildən bəri məlumat yoxdur. Dəqiq ölüm tarixi və dəfn edildiyi yer bilinmir.

## Mənbə
*  
*
Vənənd nekropolu

**Vənənd nekropolu** — Ordubad rayonunun Vənənd kəndindən şimal-qərbdə son orta əsrlərə aid arxeoloji abidə.

1968-ci ildə qeydə alınmışdır. Sahəsi təqribən 3 hektardır. Əsasən, qərbdən şərqə doğru istiqamətlənmiş düzbucaq formalı torpaq qəbirlərdən ibarətdər. Bəzi qəbirlərin üstündə sənduqə və qoç fiqurları var. Nekropolda başdaşıları düzbucaqlı şəkildə daş plitədən hazırlanaraq, yuxarısı tağşəkilli sonluqla tamamlanmış qəbir abidələri diqqəti cəlb edir. Onların üzərində süls və nəsx xətlərilə ərəbcə yazılmış kitabə var. Abidə XVI–XVIII əsrlərə aid edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vəlibaba mağarası

**Vəlibaba mağarası** — Babək rayonunun Payız kəndinin şimalında, Çalxandağının altında təbii mağara. 

Toplanmış materiallardan və ədəbiyyat məlumatlarından aydın olur ki, Çalxanqaladan mağaraya, oradan isə Cəhriçaya yol enmişdir. Qala sakinləri mağaraya yol açmaqla ondan sığınacaq, eyni zamanda su mənbəyi kimi istifadə etmişlər. Bunu mağarada su daman yerlərə qoyulmuş saxsı qablar da sübut edir. Damcı suları ilə bərabər Cəhriçayından su götürülmüşdür. Əldə edilmiş keramika məmulatlarına əsasən buradan orta əsrlər dövründə də istifadə edildiyini söyləmək olar. Çalxanqala ilə bağlı materiallara, əldə edilmiş keramika məmulatlarına əsasən Vəlibaba mağarasından e.ə. III-II  minilliklərdən orta əsrlərə qədər istifadə edildiyini söyləmək olar. Burada geniş tədqiqat işlərinin aparılmasına böyük ehtiyac var. 

## İstinadlar
Mərkəzi Ev Komitəsi

**Mərkəzi Ev Komitəsi, Sentrodom** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə qeyri-hökumət xeyriyyə cəmiyyəti. 

## Tarixi
1918-ci ilin sentyabrında yaradılmışdır. Köməyə ehtiyacı olanların qeydiyyata alınması, evlərdə və küçələrdə qayda-qanuna və təmizliyə nəzarət, yanğınla mübarizə, əhalinin zəruri ərzaq məhsulları ilə təchizatı, yoluxucu xəstəliklərlə mübarizə və s. vəzifələri yerinə yetirirdi. Komitənin sədri A.K.Leontoviç seçilmişdi (1918-ci il mart qırğınları zamanı onun həyat yoldaşı və 3 yaşlı oğlu öldürülmüş, özü isə 1920-ci ilin aprelində güllələnmişdir). 

## Fəaliyyəti
Komitənin aşağıdakı orqanları var idi: 

# Qidalanma məntəqələri şöbəsi (1918-ci il sentyabrın 27-də yaradılmışdı). Şöbənin müdiri doktor Q.B.Bron seçilmi.di. Qidalanma məntəqələrində ehtiyacı olanlara pulsuz yemək verilirdi. Məntəqələrin birinci iş həftəsi ərzində hər gün 3 minədək adama nahar yeməyi verilmişdi. Müsəlman əhalisi bu məntəqələrin yeməklərindən imtina etdiyindən, onlara ərzaq məhsulları paylayan xüsusi məntəqələr açılmışdı; 
# Ərzaq Şöbəsi (1919-cu ilin yanvarın təşkil edilmişdi). Şöbənin əsas vəzifəsi əhalini ucuz və keyfiyyətli məhsullarla təchiz etmək olmuşdur. Ərzaq şöbəsinin ticarət, tədarükçü və paylaşdırıcı bölmələri var idi. 1919-cu il yanvarın 3-dən ucuz çörək bişirmək üçün çörəkxanalar fəaliyyət göstərirdi. Bu məqsədlə şəhərin müxtəlif yerlərində komitənin 10 dükanı açılmış, müsəlman məhəllələrində isə ucuz təndir çörəyinin satışı üçün xüsusi dükanlar təşkil edilmişdi; 
# Hüquq Ģöbəsi (1918-ci ilin sentyabrında yaradılmışdı). Məqsədi əhaliyə ucuz hüquqi yardım göstərmək idi; 
# Səhiyyə şöbəsi. Məqsədi şəhərin yaşayış məhəllələrində yoluxucu xəstəliklərlə mübarizə aparmaq idi. Şöbənin həkim və feldşerləri yoxsul əhaliyə pulsuz tibbi yardım göstərirdilər. Yoxsul əhali üçün hamam icarə edilmişdi.

Mərkəzi ev komitəsi 1918-ci ilin sentyabrında Uşaqlara yardım Bürosu təşkil etdi. Aprel işğalından (1920) sonra Mərkəzi ev komitəsinin fəaliyyəti dayandırıldı.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

## İstinadlar
Məşyəxət-i İslamiyyə İdarəsi

**Məşyəxət-i İslamiyyə idarəsi** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə müsəlman ruhani idarəsi.

## Tarixi
Çar Rusiyası Şimali Azərbaycanı işğal etdikdən sonra, Cənubi Qafqaz şiələrinə başçılıq etmək üçün Şeyxülislam (1823), sünnilərə rəhbərlik etmək üçün isə müfti (1832) vəzifələri təsis olundu. Lakin Cənubi Qafqaz müsəlmanları ruhani idarəsinin yaradılması ləngidirdi. Cənubi Qafqazda şiə və sünni məzhəbləri üzrə müvafiq ruhani idarələri yalnız 1872-ci il aprelin 5-də yaradıldı. Bu idarələr Tiflisdə yerləşirdi.

## Fəaliyyəti
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldıqdan sonra dini işlərin həllində şeyxülislamın və müftinin roluna diqqət artırıldı. Cümhuriyyət hökumətinin 1918-ci il 18 iyun tarixli qərarı ilə islam dininə aid məsələlərin Nazirlər Şurasında müzakirəsi zamanı şeyxülislama və müftiyə həlledici səs hüququ verilirdi. Fətəli xan Xoyskinin 2-ci hökumət kabinəsində Xalq Maarifı və Dini Etiqad Nazirliyi yaradıldı. Həmin nazirliyin şeyxülislama və müftiyə 1918-ci il 10 avqust tarixli müraciəti nəticəsində Cənubi Qafqaz müsəlman ruhani idarələri Tiflisdən Gəncəyə köçürüldü, Hər iki idarə rəhbərinin 1918-ci il 1 sentyabr tarixli qərarı ilə şiə və sünni ruhani idarələri birləşdirildi. Yeni yaradılan ruhani idarəsi, Osmanlı dövlətində olduğu kimi, "Meşyəxət-i islamiyyə" (*"məşyəxati" "şeyx" sözünün cəm şəkillərindən biridir. "Məşyəxət-i islamiyyə", yəni müsəlman şeyxləri, ağsaqqalları, rəhbərləri, başçıları mənasındadır*) adlandırıldı və onun strukturu müəyyənləşdirildi. Xalq Maarifı və Dini Etiqad Nazirliyinə təqdim edilmiş ştat cədvəlinə görə, "Məşyəxət-i islamiyyə" idarəsi 2 sədr, 4 idarə üzvü, katib, 2 kargüzar, ümumiyyətlə, 15 nəfərdən ibarət olmalı idi. Hökumət 1918-ci il 8 oktyabr tarixli qərarı ilə müftinin və şeyxülislamın aylıq məvacibini 2 min 500 manat müəyyən etmiş, digər dövlət və hökumət orqanları ilə birlikdə, onların da dəftərxanalarını Bakıya köçürtmüşdü. Sonralar müftinin və şeyxülislamın məvacibi 1 min 500 manat müəyyənləşdirildi. "Məşyəxət-i islamiyyə" idarəsi Bakıya köçürüldükdən sonra onun strukturunun dəqiqləşdirilməsi sahəsində işlər davam etdirildi. İdarəyə şeyxülislamın və müftinin həmsədrlik etməsi qərara alındı. Hökumətin 1920-ci il mart sərəncamına əsasən, həmsədrlər nazir köməkçisi ilə eyni status alırdı. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra "Məşyəxət-i islamiyyə" idarəsi ləğv olundu.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

## Ədəbiyyat
* Азербаиджанская Демократическая Республика (1918-1920). 
* Əhədov A., Azərbaycanda din və dini təsisatlar, B., 1991; 
* Quluzadə M., Dinimiz dünən və bu gün (1920-1995-ci illər), B., 1996; 
* Hüseynli R., Azərbaycan ruhaniliyi (xanlıqlar çağırışdan sovet işğalınadək olan dövrdə), B., 2002.

## İstinadlar
No pasaran

[right|thumb|200px|On ne passe pas!<br/>Mauris Neymont tərəfindən hazırlanan [propaqanda posteri]]
**No pasarán** - ( azərb.*Keçid yoxdur*; fr.*On ne passe pas!*; isp.*¡No pasarán!*; rum. *Pe aici nu se trece!*) - düşmənə qarşı olan mövqeyin müdafiəsi məqsədilə işlədilən devizdir. Hərfi olaraq “Bir nəfər də keçməyəcək” mənasını verən *"On ne passe pas"* – fransız ifadəsi hər hansı bir şeyin qarşısını almaq anlamında işlədilir.

Birinci Dünya müharibəsi zamanı Verden döyüşündə fransız generalı Robert Nivelle tərəfindən istifadə olunduqdan sonra məşhurlaşmışdır. İkinci Marna döyüşündən sonra bu ifadəyə Mauris Neymont tərəfindən hazırlanan propaqanda posterində rast gəlinirdi. Müharibədən sonra isə rumıniyalı əsgərlər tərəfindən Mărășești döyüşündə işlədilmişdir.

1936-cı il 19 iyulda İspaniya vətəndaş müharibəsi zamanı Madridin mühasirədə olduğu ərəfədə İspaniya Kommunist partiyasının üzvü Dolores İbarruri Qomez məşhur “No pasaran” nitqi ilə çıxış etmişdir. Faşist ordusunun başçısı generalissimus Fransisko Franko bu çıxışa Madridi ələ keçirərək *"Hemos pasado"* ("Biz artıq keçmişik") cavabını vermişdir.

“No pasarán” 1936-cı ilin oktyabrında Keybl-strit döyüşü zamanı Britaniya anti-faşist qüvvələri tərəfindən istifadə edilmişdir.

Bu ifadə 80-ci illərdə Mərkəzi Amerikada, xüsusilə də Nikaraquada vətəndaş müharibəsi zamanı əsas şüarlardan biri olub.  Devid Bredberi tərəfindən 1984-cü ildə Somoza diktaturasının devrilməsi ilə nəticələnən Nikaraqua hadisələrindən bəhs edən *“Nikaraqua no pasaran”* adlı sənədli film çəkilmişdir.

## İstinadlar
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinın Batum baş konsulluğu

**Azərbaycanın Batum Baş Konsulluğu** — Türkiyə və Avropa ölkələri ilə normal iqtisadi və ticarət əlaqələri saxlamaq, beynəlxalq aləmdə baş verən hadisələrdən müntəzəm və operativ xəbər tutmaq üçün Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin təsis etdiyi nümayəndəlik. 

## Yarandığı tarix
Qara dəniz hövzəsində ən mühüm liman şəhəri, Azərbaycan dəmir yolu və ağ neft kəmərinin Avropaya çıxış məntəqəsi olan Batumda nümayəndəlik yaradılmasının zəruriliyini Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1918-ci ilin yayında İstanbulda Azərbaycan nümayəndə heyətinin başçısı kimi fəaliyyət göstərərkən bildirmişdi. Azərbaycan Hökuməti Batumun ölkə üçün iqtisadi, ticarət və Avropa dövlətləri ilə əlaqələr qurmaq baxımından mühüm əhəmiyyətini nəzərə alaraq, 1918-ci il noyabrın 10-da orada konsulluq yaratmağı qərara aldı. 10 noyabr 1918-ci il tarixində Mahmud bəy Əfəndiyev Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəyinin Batumda konsulu təyin edildi. Konsulluğun katibi doktor Əziz bəy Qədimbəyov, kargüzarı Safuət əfəndi Ağayev idi.

## Vəzifəsi
Azərbaycanın Batumdakı konsulluğu ölkəyə aid yüklərin Batum limanında qəbul edilməsi və yola salınması, nəqliyyat vasitələri, xüsusən yük vaqonları və vaqon-sisternlərlə bağlı mübahisələrin tənzimlənməsi, diplomatik kuryer və poçtla əlaqədar məsələlərin nizama salınması sahəsində mühüm rol oynamışdı. Konsulluq bölgədə türk və müsəlman əhalinin problemlərinin həllində də fəal iştirak edirdi. Məsələn, konsulluq 1919-cu ilin mart ayında bölgədəki Azərbaycan təbəələrinə 10 min rubl, 1919-cu ilin mayında normal fəaliyyət göstərməsi üçün Batumdakı türk məktəbinə 10 min rubl yardım etmişdi. 1919-cu il sentyabrın 27-də konsulluq nəzdində ticarət şöbəsi yaradıldı. Şöbənin tərkibinə yollar, ticarət və sənaye, həmçinin ərzaq nazirliklərinin nümayəndələri daxil edildi. Həmin ilin oktyabr ayında Batumdakı konsulluq baş konsulluğa çevrildi. Oktyabrın 18-də Batum baş konsulluğuna Azərbaycan Dövlət Bankının müxbiri vəzifəsi həvalə edildi və Batumda Azərbaycan Hökumətinin hesabına daxil olan vəsaitin Dövlət bankına köçürülməsini təmin etmək ona tapşırıldı. Oktyabrın 22-də isə Batum Baş Konsulluğunun ticarət şöbəsi yanında Azərbaycan Maliyyə Nazirliyi nümayəndəliyinin təsis edilməsi qərara alındı. Azərbaycanın Batum Baş Konsulluğu fəaliyyət göstərdiyi dövr ərzində Azərbaycan dövlətinin və vətəndaşlarının mənafeyinin qorunmasında mühüm rol oynamışdı. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xaricdəki nümayəndəlikləri
Jetty

"Jetty" İnformasiya Texnologiyaları sahəsinə aid olan proqram təminatıdır. Açıq qaynaqlı "WEB Server" və "Servlet Container"-dir. Son versiyası "9.4.9.v20180320" -dır. Proqram təminatı Greg Wilkins adlı avstraliyalı proqramçı tərəfindən 1995-ci ildə yaradılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Jetty home page
* Jetty Documentation
* Jetty Developer Blog
Manitəpə

**Manitəpə** Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kutan adı.

## Toponimkası
Manitəpə- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kutan adı. Türk dillərində man- "qoyun ağılı" və "təpə" sözlərindəndir (Qazaxıstanda Manqışlaq adı kimi) Nizami Gəncəvi "Xosrov və Şirin"də Cənubi Azərbaycan ərazisində Şahrud çayı sahilində Məndur çölünün adının qeyd edir ki, bu da man və tör "dağ örüşü" sözlərindəndir.

## Həmçinin bax
Tiflis quberniyası

## Xarici keçid
axc.preslib.az

## İstinad