ABŞ Beynəlxalq İnkişaf Agentliyi

**ABŞ  Beynəlxalq İnkişaf Agentliyi (USAID)** Amerika Birləşmiş Ştatları hökumətinin müstəqil agentliyidir, əsasən mülki xarici yardım və inkişaf köməyin idarə edilməsinə cavabdehdir. 27 milyard dollardan çox büdcə ilə USAID dünyanın ən böyük rəsmi yardım agentliklərindən biridir və ABŞ-nin bütün xarici yardımının yarısından çoxunu təşkil edir – mütləq dollar ifadəsində dünyada ən yüksəkdir.

Konqres 4 sentyabr 1961-ci ildə ABŞ-nin xarici yardım proqramlarını yenidən təşkil edən və iqtisadi yardımı idarə etmək üçün bir agentliyin yaradılmasını tələb edən Xarici Yardım Aktını qəbul etdi. Sonradan USAID bir neçə mövcud xarici yardım təşkilatını və proqramlarını bir agentlik altında birləşdirməyə çalışan Prezident Con Kennedinin sərəncamı ilə yaradıldı. USAID əsas diqqəti uzunmüddətli sosial-iqtisadi inkişafa yönəldən ABŞ-nin ilk xarici yardım təşkilatı oldu.

USAİD-in proqramları Konqres tərəfindən Xarici Yardım Aktı vasitəsilə tənzimlənir ki, bu da bu icazələri illik maliyyə ayırmaları aktlarında və digər qanunvericilik aktlarında əks olunan mandatlarla tamamlayır. ABŞ-nin xarici siyasətinin formal komponenti olan USAID prezidentin, dövlət katibinin və Milli Təhlükəsizlik Şurasının rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərir. USAID-in 100-dən çox ölkədə, ilk növbədə Afrika, Asiya, Latın Amerikası, Yaxın Şərq və Şərqi Avropada nümayəndəlikləri var. USAID həmçinin Afrika və Asiyada vərəmin aşkarlanmasına və qarşısının alınmasına kömək etmək üçün IDDS adlı 5 illik proqram həyata keçirib.

## Mübahisələr və tənqidlər
USAID və ümumilikdə ABŞ-nin xarici iqtisadi yardımı 1950-ci illərdən bəri davamlı olaraq müzakirə, mübahisə və tənqid mövzusuna çevrilmişdir.

### İqtisadi maraqlar
USAID bildirir ki, “ABŞ-nin xarici yardımı həmişə ikili məqsəd daşıyıb: inkişaf etməkdə olan dünyada vətəndaşların həyatını yaxşılaşdırmaqla yanaşı, demokratiyanın və azad bazarların genişləndirilməsində ABŞ-nin xarici siyasət maraqlarını inkişaf etdirmək”. Qeyri-hökumət təşkilatlarının müşahidə qrupları qeyd ediblər ki, Əfqanıstana edilən yardımın 40%-ə qədəri şişirdilmiş xərclərlə müqavilələr imzalamaqla donor ölkələrə qayıdıb.

USAİD podratçıları rəsmən rəqabətli və obyektiv əsaslarla seçsə də, nəzarətçi qruplar, siyasətçilər, xarici hökumətlər və şirkətlər bəzən agentliyi tender prosesinə hazırkı prezident administrasiyasının siyasi və maliyyə maraqlarının əsassız şəkildə təsirinə imkan verməkdə günahlandırırlar. Məsələn, Buş administrasiyası zamanı məlum oldu ki, İraqın yenidən qurulması üçün 600 milyon dollarlıq müqavilə üçün təklif vermək üçün seçilmiş beş icraçı tərəfdaşın hamısının hökumətlə sıx əlaqələri var.

### Siyasi maraqlar
ABŞ xarici siyasətinin tənqidçisi, jurnalist Uilyam Blum bəyan edib ki, 1960-cı illərdə və 1970-ci illərin əvvəllərində USAID “Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi ilə sıx iş əlaqəsi saxlayıb və Agentliyin rəsmiləri çox vaxt USAİD-in pərdəsi altında xaricdə fəaliyyət göstəriblər”. 1960-cı illərdə USAİD-in indi dağılmış bölməsi olan İctimai Təhlükəsizlik İdarəsi buna misal olaraq xatırlanır,  O, xarici polisə üsyanla mübarizə üsulları (o cümlədən işgəncə üsulları) üzrə təlim keçmək üçün cəbhə rolunu oynamışdır.

Braziliyanın ən böyük qəzeti olan Folha de S.Paulo, USAID-i Braziliyanın siyasi islahatına sağçı partiyalara məqsədyönlü şəkildə təsir göstərməyə çalışmaqda ittiham edib. 2005-ci ildə USAID Braziliya Konqresində partiyadaxili sədaqətsizliyi cəzalandıran qanunun qəbul edilməsinə yönəlmiş islahatları dəstəkləmək üçün seminara 95.000 dollar xərcləyib. Folha-nın İnformasiya Azadlığı Aktı çərçivəsində əldə etdiyi USAİD sənədlərinə əsasən seminarın bu ölkənin Konqresində genişmiqyaslı siyasi islahatlarla bağlı müzakirələr ərəfəsinə təsadüf etməsi planlaşdırılırdı. Sənədlərdə qeyd olunur ki, "zəif partiya nizam-intizamının nümunəsi bütün siyasi spektrdə görünsə də, hakim İşçilər Partiyası kimi liberal sol partiyalar üçün bir qədər az doğrudur". Qəzetlər həmçinin "konfransın ABŞ perspektivini təklif edən kimi görünməməsi üçün "yerliləşdirilməsi" ilə bağlı narahatlıqlarını ifadə ediblər. Tədbirin baş sponsoru Beynəlxalq Respublikaçılar İnstitutu olub.

2012-ci ilin yayında ALBA ölkələri (Venesuela, Kuba, Ekvador, Boliviya, Nikaraqua, Sent Vinsent və Qrenadin, Dominika, Antiqua və Barbuda) öz üzvlərini USAİD-i ölkələrindən çıxarmağa çağırıblar.

### BMT təsirləri
Bir çox araşdırmalar göstərir ki, xarici yardım ABŞ-nin digər xalqlardan istədiyi hərəkətləri əldə etmək üçün siyasi silah kimi istifadə olunur. Bir dövlətin BMT Təhlükəsizlik Şurasına üzv olması ABŞ-nin yardımının əhəmiyyətli dərəcədə artmasına səbəb ola bilər.

1990-cı ildə Yəmənin BMT-dəki səfiri Abdullah Saleh əl-Aştal, ABŞ-nin başçılıq etdiyi koalisiyanın İraqa qarşı güc tətbiq etməsinə çağıran qətnamənin əleyhinə səs verdi. Hadisədən sonra USAID dərhal Yəməndəki fəaliyyətini və maliyyələşdirməsini dayandırdı.

### Dövlət Departamentinin terrorçu siyahısı
USAİD QHT-lərdən onlara maliyyə ayrılması şərti kimi terrorizmdən imtina haqqında sənəd imzalamağı tələb edir. İordan çayının qərb sahilində və Qəzza zolağında 135 QHT-ni təmsil edən Fələstin Qeyri-Hökumət Təşkilatları Şəbəkəsinin media koordinatoru İssam Əbdül Rəhman bildirib ki, onun təşkilatı "siyasi motivli maliyyələşmə problemi ilə üzləşib". Həmçinin ABŞ Dövlət Departamenti tərəfindən terror təşkilatları siyahısına salınan Fələstinin Qurtuluş Xalq Cəbhəsi USAİD-in fəaliyyətinin “Fələstinlilərin hüquq və prinsiplərini, xüsusən də geri qayıtmaq hüququnu sarsıtmaq üçün Qərb kəşfiyyat orqanlarının mətbəxlərində hazırlanmış siyasi həllərini tətbiq etmək cəhdindən başqa bir şey olmadığını” bildirib.

### Perunun məcburi sterilizasiyalarında iştirak
1990-cı illərdə USAID ölkənin Yaşıl Planı çərçivəsində Peruda təxminən 300.000 yerli qadının məcburi sterilizasiyasında iştirak etmişdir. Beynəlxalq təşkilatlar, o cümlədən USAID, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Əhali Fondu (UNFPA) və Nippon Fondu tərəfindən təşviq edilən əhaliyə nəzarət qaydaları, Fujimori hökumətinin sterilizasiya səylərini dəstəklədi. Perunun Konqresin alt komitəsi tərəfindən aparılan araşdırmalar USAİD-in artan maliyyəsi ilə həyata keçirilən sterilizasiyaların sayı arasında səbəbli əlaqəni aşkar edib. Bu sterilizasiyalar ABŞ hökumətinin siyasi və iqtisadi sabitlik naminə inkişaf etməkdə olan ölkələrdə doğum nisbətlərini azaltmaq üçün ümumi strategiyasının bir hissəsi idi.

Məlumat Azadlığı Aktı vasitəsilə əldə edilən sənədlər, USAID-in 1993-1998-ci illərdə, məcburi sterilizasiyalar dövründə Perunun milli səhiyyə sistemini effektiv şəkildə nəzarətə götürdüyünü aşkar etdi. Belə qənaətə gəlindi ki, bu sterilizasiya pozuntularının Peru və Vaşinqtondakı USAİD administratorlarının xəbəri olmadan sistematik şəkildə baş verməsi faktiki olaraq ağlasığmaz olardı.

Əhali Tədqiqat İnstitutunun araşdırmalarının təzyiqi altında USAID 1998-ci ildə Peruda sterilizasiyanı maliyyələşdirməyi dayandırdı. Məcburi sterilizasiyalar 2000-ci ildə Prezident Fuximori Yaponiyaya qaçana qədər davam etdi. Siyasət nəsillərin dəyişməsi ilə nəticələndi, kənd yerlərində iqtisadi stimul verə bilməyən daha kiçik gənc nəsil yaratdı və beləliklə, həmin bölgələrdə yoxsulluq artdı.

## İstinadlar