Verilənlərin kurasiyası

**Verilənlərin kurasiyası** () — məlumatların uzunmüddətli saxlanması, keyfiyyətli idarə olunması, təşkilatlanması və gələcəkdə istifadəyə yararlı şəkildə qorunması prosesi.
Bu fəaliyyət məlumatların ilkin toplanmasından başlayaraq onların təhlili, təsviri, saxlanması və paylaşılması kimi bütün mərhələləri əhatə edir. Verilənlərin kurasiyası xüsusilə elmi tədqiqatlarda, mədəni irs layihələrində və böyük verilənlər analitikasında davamlılıq və etibarlılıq təmin etmək üçün əsas mexanizmdir.

Verilənlərin kurasiyasının başlıca məqsədi məlumatların təkrar istifadə üçün uyğun saxlanılmasıdır. Bu, həm tədqiqatçılar, həm də ictimaiyyət üçün informasiyanın açıq və davamlı əldə edilməsini təmin edir. Yüksək keyfiyyətli kurasiya məlumatların itirilməsinin, köhnəlməsinin və ya kontekstdən çıxmasının qarşısını alır. Kurasiyanın əsas mərhələlərinə məlumatların seçilməsi, formatlaşdırılması, metaverilənlərin hazırlanması, təhlükəsiz saxlanması və müntəzəm yenilənməsi daxildir. Hər mərhələ beynəlxalq standartlara və açıq elm prinsiplərinə uyğun aparılır.

## Tarixi
Verilənlərin kurasiyasının tarixi rəqəmsal məlumat idarəçiliyinin inkişafı ilə sıx bağlıdır. XX əsrin ortalarında kompüter əsaslı arxivlər yarandıqda tədqiqatçılar məlumatların uzunmüddətli saxlanması məsələsinə xüsusi diqqət yetirməyə başladılar. 1960–1970-ci illərdə kitabxana və arxiv mütəxəssisləri elektron kataloq sistemləri vasitəsilə ilk kurasiya prinsiplərini formalaşdırdılar. 1980-ci illərdə elmi laboratoriyalar və kosmik tədqiqat mərkəzləri böyük həcmli eksperimental məlumatları qorumaq üçün xüsusi metodologiyalar hazırladı. İnternetin geniş yayılması ilə 1990-cı illərdə məlumatların paylaşılması və təkrar istifadəsi daha da aktuallaşdı. Açıq elm hərəkatı kurasiyanın əsas konsepsiyalarını – davamlılıq, şəffaflıq və əlçatanlıq – beynəlxalq səviyyədə möhkəmləndirdi. 2000-ci illərin əvvəllərində metaverilən standartları (məsələn, Dublin Core) və açıq arxiv protokolları qəbul edildi. Bu dövrdə kurasiya fəaliyyəti yalnız saxlama deyil, həm də məlumatın dəyərini artıran idarəetmə prosesi kimi təsdiqləndi.

Müasir dövrdə kurasiya həm avtomatlaşdırılmış alətlər, həm də mütəxəssis iştirakı ilə həyata keçirilir. Təcrübə göstərir ki, kurasiya yalnız texniki deyil, həm də təşkilati yanaşma tələb edir. Peşəkar kuratorlar məlumatın kontekstini, hüquqi statusunu və elmi əhəmiyyətini qiymətləndirir. Kurasiya praktikası tədqiqatların təkrar yoxlanması və nəticələrin açıq paylaşılması üçün əsas zəmin yaradır. Bir çox universitetlər və elmi mərkəzlər bu sahə üzrə ayrıca təhsil proqramları təqdim edir. Dövlət və beynəlxalq təşkilatlar kurasiya üzrə normativ sənədlər hazırlayaraq standartları vahidləşdirir. Beləliklə, tarix və praktik yanaşmalar bu sahənin elmi və sosial əhəmiyyətini davamlı şəkildə gücləndirmişdir.

## Layihələr və tədqiqatlar
Verilənlərin kurasiyası sahəsində həyata keçirilən layihələr və aparılan tədqiqatlar çoxşaxəlidir. İlk böyük təşəbbüslərdən biri rəqəmsal kitabxanaların yaradılması ilə bağlı olmuşdur. ABŞ Milli Elmi Fondu açıq məlumat arxivlərinin inkişafı üçün 1990-cı illərdə bir sıra pilot layihələr dəstəkləmişdir. Avropa İttifaqı “OpenAIRE” platforması vasitəsilə elmi nəticələrin açıq saxlanmasını və kurasiyasını təşviq edir. “DataONE” və “Dryad” kimi beynəlxalq təşəbbüslər ekoloji və bioloji məlumatların uzunmüddətli qorunmasına xidmət edir. Böyük Britaniyada “UK Data Service” ictimai və sosial elmlər üzrə geniş məlumat bazası təqdim edir. Genom araşdırmalarında “GenBank” və “European Nucleotide Archive” kimi resurslar kurasiyanın praktik nümunələridir. Hər bir layihə məlumatın keyfiyyətini artırmaq və təkrar istifadəyə uyğunlaşdırmaq üçün özünəməxsus standartlar tətbiq edir. Tədqiqatlar göstərir ki, davamlı maliyyə dəstəyi və hüquqi çərçivə kurasiya layihələrinin uğuru üçün həlledici əhəmiyyət daşıyır. Son illərdə süni intellekt və maşın öyrənməsi alətləri kurasiya prosesində avtomatlaşdırmanı gücləndirmişdir.

Sosial elmlərdə aparılan araşdırmalar məlumatın etik saxlanması və məxfilik məsələlərini də diqqət mərkəzinə gətirir. Bir çox universitetlər tədqiqat məlumatlarını açıq depolara yerləşdirərək kurasiya üzrə real təcrübə qazanır. Müxtəlif ölkələrdə aparılan müqayisəli araşdırmalar milli standartların uyğunlaşdırılmasının zəruriliyini vurğulayır. Rəqəmsal irs və muzey layihələri kurasiya metodlarını mədəniyyət sahəsinə də tətbiq edir. Elmi jurnallar isə məqalə dərcindən əvvəl məlumat dəstlərinin kurasiya olunmasını getdikcə daha çox tələb edir. Bu layihə və tədqiqatların cəmi göstərir ki, kurasiya qlobal elmi ekosistemin ayrılmaz və dinamik hissəsinə çevrilmişdir.

## Həmçinin bax
* Verilənlərin idarə olunması
* Rəqəmsal qoruma
* Metaverilənlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Curation of ecological and environmental data: DataONE
* Data management tools and services spanning multiple scientific disciplines: DataConservancy