open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ağ Baş

**Ağ Baş** — Gərnibasar mahalında kənd.

## Tarixi
Tarixi Qərbi Azərbaycan torpaqları olan, müasir Ermənistan ərazisində bir neçə kənd olmuşdur: Yuxarı Ağ Baş Qəmərli rayonunda (İndi Artaşat r.) kənd. Kəndin digər adı Xaraba Ağ Baş idi. Digər Ağ Baş kəndi (qışlağı) Allahverdi rayonunda (indi: Tumanyan r.) yerləşirdi. Aşağı Ağbaş kəndi də Qəmərli (Artaşat) rayonunda kənd adı olmuşdur. Kəndin indiki adı 1945-ci ildən Arevşatdır.

## Ağ Baş və qədim türk tayfaları
Məlum olduğu kimi qədim türk tayfaları üçün fərqləndirici əlamətlərdən biri onların geyimi olmuşdur. Odur ki, müxtəlif nəsil, soy, tayfa həmin bu geyimin bəzi səciyyəvi əlamətlərinə görə adlandırılmışdır. Yurdumuzun yer adları işərisində belə adlar xüsusi qat təşkil edir. Müqayisə üçün: Ağ Köynək, Sarı Baş, Şişpapaqlı, Qara Donlu, Qara Dolaq, Yekəqurşaqlı, Alabaşlı və s.

Qədim türk yazılı abidələrinin dilində, Ak Baş şəxsiyyət adı kimi də rast gəlinir. Böyük türk ellərinin coğrafiyası üzrə müşahidələrimizə əsasən deyə bilərik ki, Kırımda dəyişdirilərək itirilmiş türk yer adlarından biri də Ak Baş (indiki adı Vyaçeslavovka) adıdır. Bundan əlavəAk Baş (Türkiyədə Van bölgəsi) və Çelyabinsk vilayətində də (Rusiya) kənd adlarıdır. Neyva çayının (Yekaterinburq vilayəti) sol qolu Ak Baş (ka) çayı adlanır. Şəmkir rayonunda da (Azərb.) 1936-cı ilədək Ağ Başlı kəndi olub.

Müasir Moldovanın paytaxtı Kişinev şəhərinin adı 1436-cı ilədək mənbələrdə Ak Baş Keşenev kimi qeyd olunmuşdur. 2. "Ağ Baş" adının məna dairəsi genişdir; Radlovun lüğətində (1,93) "Ağ Baş" həm də "qırxq, təmiz (pak) baş, tatarların (müsəlmanların təmiz qırxılmış başlarına işarədir" deyə adın etnoqrafik təbiətinin daha bir maraqlı cəhəti açılır.

Əlbəttə belə xarakterik və dolğun nümunələri qorumaq lazım idi; qədim ad xalqın yaddaşı, onun tarixinin, mədəniyyətinin vacib eleməntlərindən biridir. Xalqın yaşayış məntəqəsinin — yurdunun adına müdaxilə olunması onun tarixinə olan təcavüz kimi mənalandırılmalıdır.

## Ədəbiyyat
# Bayramov İbrahim. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri, Bakı, Elm, 2002, s. 30, 355
# Дрон И.В. Является ли Кишинеу латинизмом или тюркизмом? — Советская тюркология, 1989, № 1, с 85.

## Mənbə
* Minaxanım Təkləli, Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009, səh.15–16
Sonqmi qətliamı

**Sonqmi qətliamı** () və ya **Mi Lai qətliamı** () — 1968-ci ilin 16 mart tarixində ABŞ Silahlı Qüvvələri tərəfindən Cənubi Vyetnamın Sonq Tin bölgəsindəki silahsız əhaliyə qarşı törədilən kütləvi qətl. 347 ilə 504 arasında silahsız insan ABŞ ordusunun C Bölüyü, 1-ci Batalyonu, 20-ci Piyada Alayı və B Bölüyü, 4-cü Batalyonu, 3-cü Piyada Alayı, 11-ci Briqadası və 23-cü Piyada Diviziyası tərəfindən qətlə yetirilmişdir. Qurbanlar arasında kişilər, qadınlar, uşaqlar və körpələr var idi.  Aralarında 12 yaşında uşaqların da olduğu qadınların bəziləri kütləvi zorlanmış və bədənləri kəsilmişdi. 26 əsgərlə bağlı məhkəmə prosesi keçirilsə də, onlardan yalnız C Bölüyü taqım lideri, leytenant Uilyam Kelli təqsirləndirildi. 22 kəndlinin ölümündə təqsirli bilinən Kelliyə ömür boyu həbs cəzası verilsə də, o sadəcə üç il yarım ev dustağı oldu.

Quanq Nqay bölgəsindəki Sonqmi kəndinin iki obasında baş verən bu müharibə cinayəti sonralar "Vyetnam müharibəsinin ən şok edici epizodu olaraq" adlandırıldı. Bu obalar ABŞ Ordusunun topoqrafik xəritələrində Mi Lai və Mi Xe olaraq işarələnmişdi.

Bu ərazidəki obalar və kəndlərdən ABŞ Ordu jarqonunda Pinkvill olaraq bəhs edildiyindən qətliam əvvəllər **Pinkvill qətliamı** olaraq adlandırılırdı. Sonralar ABŞ Ordusu məsələylə bağlı təhqiqatlara başlayanda medya bu adı **Sonqmidəki qətliam** olaraq dəyişdirdi. Hal-hazırda hadisə ABŞ-də **Mi Lai** qətliamı olaraq bilinir və Vyetnamdakı **Sonq Mi qətliamı** olaraq adlandırılır.

İnsident 1969-cu ilin noyabrında ictimailəşməyə başlayanda qlobal qəzəbə səbəb oldu. Hadisə ABŞ ordusunun törətdiyi ölüm miqyası və məsələni ört-basdır etmə cəhdləri ortaya çıxanda ABŞ-də ölkənin Vyetnam müharibəsinə müdaxiləsinə qarşı olan etirazları müəyyən dərəcədə artırdı. Başlanğıcda qırğını dayandırmağa və gizlənən mülki insanları xilas etməyə çalışan üç ABŞ hərbçisindən danışılmadı və hətta bu əsgərlər Konqresin Silahlı Qüvvələr Komitəsinin sədri Mendel Rivers da daxil olmaqla bir neçə ABŞ konqresmenini tərəindən xain kimi lənətləndi. Yalnız 30 il sonra biri ölümündən sonra tanıdıldı və müharibə zonası içərisində döyüşçü olmayan əhalini qoruduğu üçün təltif edildi. Mi Lai qətliamı Cənubi Koreyada 18 il əvvəl törədilən No Qun Ri qətliamı ilə birlikdə 20-ci əsrdə ABŞ ordusunun törətdiyi və bilinən ən böyük qırğınlardan biridir.

## Həmçinin bax
* Katın qırğını
* Brinks otelinin partladılması

## İstinadlar

## Mənbə
* 161st Assault Helicopter Company. Unit History of the 161st Assault Helicopter Company (who intervened in the massacre)
* Americal Division Veterans Association; ''Americal Locations in Vietnam'', cited 3 June 2006.
* Anderson, David L. (1998) *Facing My Lai: Moving Beyond the Massacre* University Press of Kansas: Lawrence, Kansas—extensive interviews with trial participants and soldiers.

## Xarici keçidlər
* My Lai  — An *[[American Experience]]*, WGBH, PBS Documentary
* Peers Inquiry Military Legal Resources, Library of Congress
Herero və Namaka soyqırımı

**Herero və Namaka qətliamı ya genosidi** — 1904-cü ildə Herero və Namakalılara qarşı Almaniyanın törətdiyi qətliam. 1904-1905-ci illərdə Kayzer Almaniyasının müstəmləkə ordusu tərəfindən Almaniyanın Cənub-qərbi Afrika müstəmləkəsində  65000 (80%) Herero və 10000 (50%) Namakalı qəddarcasına məhv edilmişdir. 1985-ci il də BMT məruzəsində bu qətliam nasistlərin törətmiş olduqları yəhudi qətliamına oxşar genosid aktı kimi qiymətləndirilmişdir. 2004-cü ildə Almaniya Namibiyada törətdiyi genosidi tanımağa məcbur olmuşdur.
 
1884 cö ildə Britaniya Namibiyadan geri çəkildikdən sonra, Almaniya ərazini öz protektoratına götürdükdən sonra, yerli əhalini qul kimi istismar edərək, bütün resursları xüsusilə almaz yataqlarını öz əlinə keçirmişdir.

Bu soyqırım nəticəsində 75 min Herero və Namakalı qətlə yetirilmişdi. Bu qətliama da bütün dünya susmuşdur.

## Mənbə
*Tarixin qəssabları kimlərdir?
## İstinadlar
Axalsıx

**Axalsıx** və ya **Axaltsixe** (; ) — Gürcüstanda şəhər.

## Haqqında
Ak Saka adı Dədə Qorqud dastanlarında bəhs olunan qədim yer adlarındandır: Məgər Başı Açuq Tatyan qələsindən, Aq Səqa qələsindən kafərin casusu vardı… Daha sonrakı tarix səhifələrində ondan X–XI əsrlərə aid qala kimi bəhs olunur. Bir də yeri gəlmişkən qeyd edək ki, mətndə adı çəkilən "Başı Açuq" indiki Kutaisi ərazisinin Şərq mənbələrində rast gəlinən adıdır. Budur, XI yüzillikdə Ak Saka-Cıldır mahalı Böyük Səlcuqlu dövlətinin tərkibindədir. 13-cü əsrdə isə Cənub-Qərbi Qafqazla birgə Çingiz xan və Elxanilər dövlətinə məxsusdur; 14-cü əsrdən bu yerlərdə Çobanilər, Cəlayirilər, Qaraqoyunlular hakimiyyət sürür. 15-ci əsrin axırlarından Ak Saka Osmanlı dövlətinin tərkibindədir; bu zamandan etibarən Azqur, Altunqala, İdə, Koblıyan, Qüzey, Güney və s. kimi 14 sancaqdan ibarət olan Ak Saka paşalığı güclü vilayətə çevrilir; möhkəm qalalar, məscidlər tikilir. Səyahəti əsnasında Ak Sakadan keçən Övliya Çələbi yalçın qaya üzərində daşdan yonulmuş "Ahiska qalası"ndan danışır. Ak Saka (yerli türklər öz şəhərlərində Ahıska (Akıska deyirlər) Ədirnə sülhünün (1829) şərtlərinə görə Rusiyaya keçən torpaqlarla birlikdə Osmanlılardan alındı. Vilayət mərkəzi Ak Saka olan Cıldır əyalətinə daxil olan Ardanıc, Artvin, Şavşat, Borçka, Yusif Eli isə milli hüdudlar içərisində qaldı. 1828-ci ilin avqust ayının 16-da Sərəsgər Mehmed paşanın komandanlığı altında türklərin igidcəsinə müqavimətinə baxmayaraq Paskeviç qalanı alır. Rusların əlinə keçdikdə üstündən dumanlar yüksələn bir xaraba halına gəlmişdir. Bu hücumda polkovnik Borodinin başçılığı altında vuruşan Şirvan alayı xüsusən fərqlənir. Qalanın idarəsi general Bebutova tapşırılır. Lakin məşhur Acarlı Əhməd bəy qalanın itirilməsi ilə barışa bilmir və qalaya hücuma keçir. General Burtsev tələsik köməyə gəlir. Qala mühasirədən yalnız martda çıxa bilir. Bu vaxtdan başlayaraq Türkiyə ilə mənəvi bağları qırmaq məqsədilə bu şəhərə ermənilər köçürülür; bununla dərhal əhalinin tərkibi ermənilərin xeyrinə dəyişir. Tezliklə sakinlərin 10-dan 8-ni ermənilər təşkil edir. Belə ki, bundan 25 il sonra Krım müharibəsi zamanı qalanın müdafiəsi general Andronikova həvalə olunur. 
Ak Sakanın gözəl təbiəti vardır; bağları-bağçaları ilə məşhurdur. Şəhərin yaxınlığında Abaz Tuban kurortu (Indi Abastumani), Səfər yaylağı yerləşir. Səfər yaylağında vaxtilə şəhərin hakimləri olan atabəylərin bağları və sarayları var idi. Bu yaylaqlar Urabal çayı (Kür hövzəsi) üstündədir. Indi bu səfalı yaylaqlara can verən Urabal çayının adı dəyişdirilmişdir, çayın yeni gürcü adı Potskovi-Skali adlanır. Ak Saka ərazilərindən əqiq çıxarılır. Azərbaycan milli mətbuat tarixində mühüm yeri olan "Molla Nəsrəddin" jurnalını Mirzə Cəlillə birlikdə nəşr edən Ömər Faiq Nemanzadənin vətənidir. O həm də 1918-ci ilin martında "İstiqlal komitəs"inin üzvü olmuş, Nağı Şeyxzamanlı ilə məhz o Türkiyəyə diplomatik görüşə göndərilmişdir.
## Həmçinin bax
Gürcüstan

Gürcüstan Azərbaycanlıları

## İstinadlar

## Mənbə
* Minaxanım Təkləli, Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009, 20–22
Balaklava

**Balaklava** — Sevastopol şəhərinə daxil olan rayon.

## Tarixi
Vaxtilə müstəqil məntəqə olan Balaklava indi müasir Sevastopol şəhərinə daxil olan rayondur. (1957). Balaklava dərin və dar boğazı andıran buxta üzərində yerləşir. 1357-ci ildə Balaklavanı genuyalılar tutmuşsa da 1475-dən türklərin hakimiyyətində olmuşdur. Antik müəlliflər (Ptolomey, Strabon), Balaklavanı Simbolon adlandırmışdılar. Odur ki, Kırıma sahib olan çarizm Balaklava şəhərinin adını Çembalo qoymuşdur. Lakin şəhər öz adıyla yaşamaqda və Axtiyara (müasir Sevastopol) birləşməkdədir. Qədim türk dilində balik, baluk şəhər deməkdir.1. Baskakov bu qədim türk sözünün balık "şəhər", balıkçi "qubernator, vali" mənası daşıdığını göstərir. 2. Balaklava kimi digər balık adlı yer adlarının mövcudluğu göstərir ki, bu vahidlər qədim türk dillərində "sığınacaq, düşərgə, şəhər, qala" mənasını bildirən balık sözündən yaranmışdır. Azərbaycanda Balik (İsmayıllı r.), Qara Balıq (Tovuz r.) Özbəkistanda Balıqçı, Türkiyədə Balıkhisar və s. faktlara rast gəlinməkdədir. Ermənistan ərazilərindəki türk toponimləri içərisində Balık, Balıklı, Quşçu Balık adları da olmuşdur. Habelə Balakleyka çayı (şimali Donetskin qolu) və üzərində Balakleya qalası, Saratov vilayətində Balakovo şəhəri adları həmin qədim mənanın təzahürləridir. Müasir dil üçün arxaikləşmiş, lakin əsl türk adlarının tərkibində öz qədim ilkin mənasını və şəklini saxlamış belə sözlərə nəzərən demək mümkündür ki, bu faktlar dilimizin qədim, hətta yazıya qədərki dövrün bitgin, leksik mənzərəsinin bərpa edilərək öyrənilməsi işində lazımlı mənbələrdir.

Balaklava qalasından Övliya Çələbi "canqurtaran liman Balıklava qalası" deyə bəhs edir və qalanın təbii təsvirini verməklə bu günlərin oxucusuna da lazımi mənzərəni yetirə bilir: "Tatarlar bura balığı çox olduğu üçün Balıklağı kirman deyərlər. Qala yalçın, qırmızı rəngli qayalar üzərində yüksəlmiş üç girişli bir qurğudur. Bəzi yeri dənizdən təpəsinədək 500 mimar arşını ucalığındadır. Qaladan dənizə baxıldıqda gəmilər milçək kimi görünürlər." Ardınca qalanın Bəyazidin dövründə təmir edilib möhkəmləndirildiyini qeyd edərək Balıklava qalasının təsvirinə girişən səyyah özünəməxsus canlı və eyni zamanda şirin bir tərzdə qalanı müfəssəl təsvir edir: qüllələri əsl sənət əsəridir və üç qatlı divarları dolama dolamadır. Qapılardan və xəndəklərdən bir-birinə keçilir. Bu qalaya hər hansı bir tərəfdən keçib zəfər bulmaq mümkün deyil. O yalniz quşatma ilə alına bilər.3. Balıklava qalasından aşağıda limanda iki-üç qatlı evləri olan iki məhəlləli qəsəbə vardır. Gömrük də bu limandadır. "Su başı (su~sü "qoşun"; subaşı burada rəis hərbi qubernator deməkdir-M. T.) Mehmet paşa limanı idarə edir, deyə Övliya Ata bu qiymətli məlumatı təfsilatı ilə tamamlayır.

Həlledici coğrafi üstünlükləri səbəbindən Kırım müharibəsi gedişində Balaklava döyüşü baş vermişdi.


Balaklava, Crimea.jpg
Balaklava cliffs at twilight, Black Sea, Crimea.jpg 
Balaklava, Genoese fortress, Crimea.jpg
Balaklava Bay, Rocks, Crimea.jpg


## Mənbə
* Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009, səh.48–49
Oşel

**Oşel** —

## Tarixi
Tatarıstanın Tetüş rayonuna aid olan bu qədim yaşayış məntəqəsinin adı rus dilinə adaptasiya nəticəsində taninmaz dərəcədə dəyişmişdir. Belə dəyişmələr Aş çayının adında (indi Oş) və bu çayın üzərindəki Aş adlı üç kəndin adında (İndi Oşa) və Əşnək (indi Oşnyak) Kama çayının sağ qolu və Əştərə (Ştir) Tatarıstanın Arski rayonunda kənd adlarında özünü göstərir. Deməli, qədim tayfa adı olan Aş, sonradan rus sayağı dəyişmə nəticəsində Oş şəklinə çevrilmişdir. Çox şübhəsiz, Aş (As) tayfa adı və ya həmin tayfaya məxsus ölkə adını bildirən bu söz Aşlı (Oşel) ərazisində yaşayan Bulqar qəbiləsinin adı ilə bağlıdır. Tərkibində aş komponentli adlara Tatarıstanın hüdudlarından kənarda da rast gəlinir. Başqırdıstanın Belokatay rayonunda Aşit və Aşinski adında iki başqırd kəndi vardır. Mari Muxtar vilayətində Aşinski qəsəbəsi və Malaya Oşla çayı, eləcə də, Mokşa çayının qolu Oşla, Çını çayının (Oka höfzəsində) qollarından biri Aşlı çayı adları, Çelyabinsk vilayətində Aşinski şəhəri, Zabaykalyedə Onon çayının sol qolu Aşinqa, Xocənd vilayətində Aşit qəsəbəsi, Başqırdıstanda 1781-ci ilə qədər adı Aşkadar olan (indi Sterli Tamaq) şəhər adları Aş (As)larla əlaqədardır.

Eşnek adında İrəvan-Talin qəzasında nahiyyə olması sənədlərdə rast gəlinir. Ehtimal etmək olar ki, Krımda Eşkene (indi Serovo), Aştaraq (Ermənistanda) adlarının da tərkibində Aş (As) hissəsi iştirak etmişdir.

Türk toponimlərinin böyük bir qismi ruscaya uyğunlaşdırılmışdır ki, bu da yer adlarının mənşəyi və tarixi etimoloji şərhini, işlənməsini, həmçinin linqvistik araşdırmanın aparılması işini çətinləşdirir. Çünki rus dilinə uyğunlaşdırılıb dəyişən türk yer adları öz əslindən uzaqlaşaraq get-gedə şəkil və məzmun cəhətdən tanınmaz hala düşmüşdür.

## Mənbə
* Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009, səh.37–38
* Гарипова Ф.Г. Топографическое название Среднего Поволжья — Советская тюркология , 1992, № 5–6, с.35; Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности, М-Л ., 1951. с. 364
* M. Fahrettin Kırzıoğlu. Osmanlilarin Kafkas ellerinin fethi (1451–1590), Ankara, 1998, s.348
Babadağ (şəhər)

**Babadağ** — Rumıniyada şəhər

## Tarixi
Qədim Osmanlı şəhərlərindən olmuşdur. Baba Dağ Osmanlıların güclü və əmin qalalarından idi. Sultan IV Murad bu torpaqların mühafizəsini gücləndirmək məqsədilə Qoca Kənan paşaya (Sultan Əhmədin damadı, onun qızı Ətiqə sultanın əri) əmr verir: "başın sənə gərəkdirsə, Baba Dağ qalasını möhkəm bir qalaya çevir".

Turla çayı boyunca (müasir Dnestr çayı ətrafı) torpaqlardan keçən Övliya Çələbi şəhərin adıyla bağlı göstərirdi ki, burada Sarı Saltık Sultan (o "piri- Türküstan" kimi tanınan Xoca Əhməd Yasəvinin tələbəsi olmuşdur) dəfn olunduğu üçün bu yer Baba Dağ adlanmışdı. Eyni zamanda onunla yanaşı burada digər çoxlu pirani qəbirlər vardır. Səyyah həm də şəhərdə Sarı Saltık Sultanın təkkəsi və ona bitişik olan gözəl Ulu Cameni ziyarət etdiyini söyləmişdi. Şəhərin görməli-gəzməli yerləri olan Dədə Saltık Sultan meşə qoruğu, Yar Bağları, Böyük meşəlik, Lalə bağçalarını…səyyah aludəliklə təsvir etmişdir.

Tarixçi Hammer də yeddi müxtəlif yerdə məzarı olan Sarı Saltık babanın əsas qəbrinin burada olduğunu göstərərək yazırdı: "Övliya Saltıq baba XII əsrin 60-cı illərində yüz min Səlcuq türkü ilə bura gəlmiş, o vaxtdan bu yerlərə Dobruca Tatarıstanı deyilmişdi. Öləndə müridlərinə vəsiyyət etmişdi ki, onun nəşini yeddi yerə bölüb ayrı-ayrı yerlərdə dəfn etsinlər. bununla ziyarətgah halına gələn bu torpaqların İslam imperiyası torpaqlarına çevrilməsinə çalışmışdı."

Qala dəfələrlə basqınçı kazakların həmlələrinə hədəf olub; hətta Saltık Sultanın türbəsini zəngin avadanlığını yağmalayıb gedərkən olunmazın zülmünü çəkmişlər. Odur ki, götürdüklərini qorxudan gətirib yerinə qoymuşlar. Səyyah Dədə yağmaçı kazakların tamahına və talanına məruz qalan sərdabəni belə vəsf edir: türbənin içi gözəl hüsnü- xətlə yazılmış kəlami-şəriflərlə süslənib; adam boyu şamdanlar hər biri bir padşah hədiyyəsidir.
Kırımın ruslar tərəfindən ilk işğalı zamanı (1738) diplomatik heyətlərin dayandığı yer, 1768-ci ildə Rus-Türk müharıbəsində ordu qışlağı olduğu məlumdur. Baba dağ ruslar tərəfindən ilk dəfə olaraq 1771-ci ildə qısa müddətə işğal etdilər, 1773-cü ildə geri çəkilərkən buranı yandırıb çıxdılar. Bundan sonra Osmanlılara geri verilsə də daimi möharibələr nəticəsində atəş xəttində qalmış; 1878-ci il Berlin andlaşması ilə Rusiyaya keçməklə hazırda Rumınyaya aiddir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009, səh.43–45
Bayandır

**Bayandır** və ya **Bayandur** — qədim türk adı. Qərbi Azərbaycanda (müasir Ermənistan) iki Bayandır kəndi olmuş; Axuryan rayonuna bağlı Bayandır 1918-ci ildə qırğın vaxtı dağıdılmış, Gorus rayonuna aid olan Bayandır kəndinin şöhrətli adı isə 1968-ci ildə Vaqatur adı ilə əvəz edilmişdir.

## Bayandırlar
Bayandırlar tarixi qaynaqlarda həm şəcərə, həm də güclü türk qövmü adı olaraq rastlanır. Bayındırlar da Üçok qəbilə ocaqları olan Çepni. Eymur, İqdır, Kınık, Salur, Çavuldur kimi həmin qəbilənin qollarından biridir.  
Güclü Oğuz tayfası olan Bayandırlar Kiçik Asiyanın fəthində iştirak etmiş 24 böyük oğuz tayfasından biridir. Yurdumuza gəldikdə deməliyik ki, Bayandırlar Qarabağda və Göyçə gölü ətrafında yaşamışlar.

Bayandırlar Azərbaycanın siyasi həyatında da vacib rol oynamış, ictimai-siyasi həyat səhnəsində fəal çıxış etmişlər. Belə ki, Ağqoyunlu hökuməti bayandırlar nəslindən idilər. Bayandırlarla bağlı yer adları Azərbaycanda Bərdə və Tərtər rayonunun Bayandırlı kəndləri, Laçın rayonunda Bayandırçay, Türkiyədə Bayandır şəhəri və İzmir elinə bağlı kənd adları...bu tayfanın çox geniş ərazilərdə yayılmasını göstərir. Doktor Mehmet Eröz özünün tarixi tədqiqlərində Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin Bayandır boyuna mənsub olmasını yada salır. Bu adla bağlı qeyd edir ki, Türkiyənin İzmir diyarında bir qəza və bir çox köylər Bayandır adı daşımaqdadır. Vurdur Gölhisarına bağlı Bayandır köyünün isə adını dəyişdirmişlər.1. Bayandırlar, Oğuzların islamiyyətdən əvvəlki tarixlərində olduqca mühüm rollar oynamış boylardan biridir. "(Türkiyədə) XV-XVI əsrlərə aid təhrir dəftərlərində 52-yə qədər köy və məzrə Bayandır adını daşıyırdı. Anadolunun orta və qərb bölgələrində bulunan bu yer adları, Səlcuqlar dövründə Anadolunun bir türk yurdu halına gətirilməsində bayandırların mühüm bir rol oynadığını göstərir.

V. Bartold və eləcə də M. Artamonov XI-XII əsrlər arasında qədim rus dövlətinin daxili həyatında mühüm rol oynamış türk tayfalarından biri olan Berendeyləri Bayandırlarla eyniləşdirirlər. Məlum həqiqətdir ki, köçəri türk qəbiləsi berendeylər XI-XII əsrlərdə Cənubi Rus çöllərində sakin idilər. 1146-cı ildən etibarən bir çox türk soyları kimi qara klobukların tərkibinə daxil olmuşlar. XIII əsrin başlanğıcında berendeylərin böyük qismi Bolqarıstana və Macarıstana mühacirət etmiş, qalanı Qızıl Orda dövlətinin əhalisi ilə qaynayıb qovuşmuşdular. "Moskvadan şimala tərəf stansiya adı Berendeevo adı türk nəslinin adı ilə bağlıdır. 3. Eləcə də Berdiçev şəhərinin (Ukrayna) əvvəllər- XVIII əsrədək Berendiçev adlandığı məlumdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009, səh.56-58

## Həmçinin bax
Bilyarsk

## Bilyarsk
Bir çox yüzilliklər boyunca aparılan arxeoloji axtarışlar nəticəsində dönə dönə tədqiq olunan Bilər şəhərinin ərazisinin başdan-başa qədim yaşayış yeri olduğu da dəfələlə təsdiqlənməkdədir. Bu ehtişamlı qədim məntəqənin öyrənilməsi göstərir ki, vaxtilə şəhərin çevrəsi 10–12 km; ərazisi isə 573 hektar olub. Məhz buna görə öz dövrünə görə Bilərə "Böyük şəhər" deyidilər. Rus mənbələrində də X əsrdən adı çəkilən Bilər həmin adla yad edilir.1. O dövrdə Bilər qədər böyük bir şəhər bütün Şərqi Avropada mövcud deyildi. Heç təsadüfi deyildir ki, burada 1207 bina qalıqları üzə çıxarılmış və bunlar da Bilərin həqiqətən abad ticarət mərkəzi olması fikrini təsdiqləyir. Bilərdə pul da buraxılırdı; burada kəsilən ən son sikkə 1423-cü il tarixlidir.
Volqa-Kama bulqarlarınin bu qədim şəhəri özünün maraqlı tərcümeyi halına malikdir: artıq XII əsrdə bulqarlar reallaşan düşmən təhlükəsi qarşısında Bulqar şəhərinin əvəzində Kiçi Çirmişən çayının sağ sahilində yerləşən, Bilər və ya Bülər adlandırılan bu şəhəri paytaxt etdilər. Sonra Rəşidəddində də Bulqarlar ölkəsinin paytaxtı olaraq Bilər "Böyük şəhər" deyə göstərilməkdədir.2.1654-cü ildə isə buraya ruslar yerləşdirilir və qədim şəhərin adı russayağı Bilyarski adlanmağa başlayır.
Tarixçi, rus dövlət adami olan Tatişşev özü burada böyük bir cami və bir çox minarənin mövcudluğundan bəhs edir.
1969-cu ildə Bulqar, Sumar şəhərləri ilə bir sırada Bilər də qoruq şəhər elan olunmuş, bu tarixi ərazidə 1639 (binalar, məzarlıq, qəbir daşları və s.) abidə qeydə alınmışdır

## Mənbə
* Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009
Nikulitsın

**Nikulitsın** — 1374-cü ildə Novqorod uşkuynikləri (qaravulçu, əslində soyğunçu gəmiləri) 1000-dən artıq döyüşçü ilə Vyatka çayına enib, oradan Kamaya, Kamadan da Volqa çayına keçib aşağılara üz tuturlar. Qızıl Orda xanlarının zəngin iqamətgahlarını hədəf seçən bu talançılar, (onların çoxavarlı quldur gəmiləri uşkuynik adlanırdı) çay üstündəki abad tatar şəhərlərini yağmaya keçdilər. Çuvaş və mari yaşayış məntəqələrini talayıb bütün Vyatka boyunu ələ keçirdilər. Özlərinə yeni torpaq, hazır məskən arayan və böyük gücə malik ruslar bu şəhərlərdə məskunlaşırdılar. Ruslar həmin ildəcə (1374) Vytaka çayı sahilindəki qədim Balvan şəhərini zəbt etmiş, əvvəl Bolvanskiy Qorodok desələr də, sonra onu Nikulitsın adlandırdılar. Türk dillərində balban (bolvan) pəhləvan "igid, güclü şəxs" mənalarını bildirmiş, nəhayət müasir türk dillərində, o cümlədən qazax, özbək dillərində palvan, balvan, "güləşçi, pəhləvan" mənalarını ifadə etməkdədir. N. Baskakov "İqor alayı haqqında dastan" ın türk leksikası" əsərində işlənən türk sözləri içərisində mifik obraz adı olaraq bolvan (Tmu Tarkan bolvanı) kəliməsini də göstərir. Bu sözü türk xalqlarının dilində işlənən balvan, palvam, polvon "güclü adam, pəhləvan" sözü ilə bağlayır. Türk dillərində böyük ov şahini balaban adlanır. Müasir türk dillərindən isə yalnız Kırım tatarlarında və türkcə balaban "böyük" mənasında saxlanılmaqdadır.

Bolvanlar və ya Daş heykəllər (kamennıye babı) – insanabənzər statuylara Cənubi Rus torpaqlarında, Qalisiyada, Prussiya əyalətlərində, Sibir, Orta Asiya, müasir Monqolustan ərazilərində rast gəlinir. Daş heykəlləri və ya bolvanları ilk təsvir edən Avropalı Rubrukoviç (XIII əsr) olub. O göstərirdi ki, bu daş heykəllər, komanlar (poloveslər) ölkəsində kurqanlar üzərində qurulmuşdur.
XVII əsrə aid olan "Çertyojlar Kitabı"nda isə göstərilirdi ki, bu heykəllər yolları, sərhədləri göstərən işarələr olmuşdur. Sonralar kiçik bolvanları elçilər özlərilə səlahiyyət nişanəsi olaraq gəzdirirdilər. Bu xanın obrazı (şəkli) idi. Tarixi Moskvada Bolvanovka yer adı olmuşdu. Karamzinin yazdığına görə bu meydanda Orda səfirləri qəbul edilirdi. Rus knyazları Kremldən çıxıb piyada burayadək gəlirdilər. Səfirlər basma "xan möhürü" və xan bolvanı "xanın obrazı, heykəlciyi" tuturdular. Xandan gələn fərman oxunduğu zaman knyazların ayağı altına sovol döşəyir, onlar dizləri üstə xəzlərin üstünə düşür, fərmanı dinləyirdilər. İndi də o tarixi yer Bolvanovka adlanır . Sonralar rus çariçəsi olan Bizans çahzadəsi Sofiyanın iradəsincə çar 1485-ci ildə həmin Bolvanovkada Spas Preobrajeniye kilsəsini tikdirdi. Bu abidə Sovet quruluşu illərində 1930-cu ildə söküldü.

Hazırda Xarkov, Odessa, Novoçerkassk şəhərlərində Qıpçaq çöllərindən toplanıb gətirilmiş nəhəng daş heykəllər saxlanılır. Vaxtilə Moskva İmperatorluq muzeyinin salonlarında, eləcə də həyətində 30 belə heykəl var idi. Ruslar belə azman insan fiquruna "Kamen bolvan", "Kamen Devka", "Kamen çelovek" deyirdilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Askaniya-Nova

**Askaniya-Nova** — Cənubi Ukraynanın Xerson vilayətində Çaplı (indi Çaplinsk) rayonunda qəsəbə, ovalıqlar, çöllər Böyük Çaplı adlanırdı. XVIII əsrin 70-ci illərində Rusiyanın idarəsinə keçdikdən sonra da hələ öz əski türk adıyla yaşamaqda idi. Istilanın ilk illərində bu ərazidə Böyük Çaplı rus hərbi keşikçi postu qurulmuşdu. 1828-ci ildə isə bu münbit torpaqlarda Hersoq Anhaldt Hettenskinin alman koloniyasının əsası qoyuldu. Alman Qraflıqları ilə qohumluq əlaqəsi saxlayan çar ailəsi Romanovların dəvət etdikləri və böyük səxavətlə verimli torpaqları bağışladıqları kolonistlər bu yeni əldə etdikləri mülklərə öz əski dədə-baba yerlərinin adlarını qoyurdular. Elə bu yerlərin yeni sahibi də öz ata-baba yurdu Askaniya Hersoqluğunun xatirəsinə 1832-ci ildə böyük Çaplını Askaniya Nova adlandırdı.
İndiki Askaniya Nova Dövlət Qoruğu əvvəl Böyük Çaplı bazılarının (təpələrinin) ətəklərində yerləşdiyindən əvvəllər Çaplı adlansa da, sonralar Askaniya Nova kimi rəsmiləşir. Bu çöllərdə eyniadlı Askaniya Nova adlı qoyun cinsi yetişdirilir.

Rusların gəlişinə qədər bu yerlərin sakinləri tatarlar (noqay türkləri) idilər. Bu torpaqlar məhz istila olunduqdan sonra ruslar, ukraynalılar burada Qara dəniz boyunca yerləşdirilmişdir. Odur ki, Çaplı adını türk toponimiyasında axtarmaq lazımdır. Həqiqətən də Böyük Çaplının ətrafında Yulkan Çaplı (yulkan(ölkə)"böyük" deməkdir), Kiçik Çaplı, Qara Çaplı adlı yaşayış məntəqələri mövcuddur. Samara çayının Dnepr çayına qovuşduğu yerdə Çaplı şəhəri yerləşir,-deyə Böyük Sovet Ensiklopediyasında yazılır.(bax: 29 c. s.97.)

Böyük Oğuz tayfası Çaplı, Çəpli(Çəpni) adı Türk ölkələrinin coğrafiyasında çox yayılmış adlardandır. Türkiyədə Çepi kəndi (Ərzurum), Azərbaycanda Çəpni (Dəvəçi və Göyçay rayonları), Çəpli (Gədəbəy r.) kəndlərinin adları bu böyük tayfa adından bir yadigardır.
Qoruğa daxil olan çöllərdə iri oğuz heykəlləri – bütlər qalmaqdadır.

## Mənbə
* Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009

## İstinadlar
Çigirin

**Çigirin** — tarixin daha erkən çağlarında bir Osmanlı şəhəri olmuş, indi Ukraynanın Çərkəz vilayəti (Çerkessk) mərkəzidir. Qara Klobukların xələfi olan çərkəzlərin yurdu olan Çigirin Tasma çayının (Dneprin qolu) üstündə, Funquklu stansiyasının yaxınlığında yerləşir.

Artıq XVI əsrdən kazak və kalmIkların ardıcıl hücumlarına məruz qalmaqda idi (Rus mənbələrində də həmin zamanlardan adı çəkilməyə başlayır). Çox keçmir ki, talançı kazakların ələ keçirib qışlaq kimi istifadə etdikləri qala 1677–1681-ci ildə Ukrayna hetmanı Boqdan Xmelnitskinin iqamətgahına çevrilir.

1676–1681-ci illərin Rus-Türk müharibəsində Çigirin qalası qanlı döyüş meydanına dönür, dəfələrlə əldən-ələ keçir. Qala uğrunda döyüşlərə İbrahim paşa, ikinci yürüşdə Qara Mustafa başçılıq edirdi. Rus-kazak birləşmiş qoşunlarına general Q. Romadonovski (I Pyotr gələcəkdə ona "Knyaz ata" ləqəbi verir) və rusların, daha obrazlı deyilsə "moskal"ın sədaqətli və üzüyola tərəfdaşı hetman İ. Samoyloviç başçılıq edirdilər. Böyük Kasım xanlığınin ruslarin əlinə keçməsilə hələ kiçikkən xristianlığa gətirilib Vasili adı verilən Seyid Bürhan da rusların qardaşı qardaş üstünə salması məqsədinə müvafiq olaraq öz kasımlıları ilə döyüşlərdə iştirak edirdi Mühüm siyasi və hərbi strateji mövqeyə sahib olan Çigirin qalasının əldən getməsilə Osmanlı imperiyasının Ukraynadakı mövqeyi də yavaş-yavaş zəifləməyə üz qoyurdu. 1681-ci ildə Baxçasaray sülh müqaviləsi imzalandı. Onun ilk şərti 20 illik sülh əldə etmək, bu müddətdə müharibənin yolverilməzliyinə nail olmaq idi. Bu sülhə görə Rusiya və Türkiyə Osmanlı dövləti arasında sərhəd xətti Dnepr boyunca keçməli idi. Bununla Osmanlı dövləti əllərində olan öz torpaqlarında geriyə sıxışdırılır, sol sahil Ukraynasının Rusiyaya keçməsi faktı ilə barışır və onu tanımalı olurdu.

Çigirin adına gəldikdə o da qeyd olunmalıdır ki, bu ad qədim və güclü türk qövmü olan cigillərlə bağlı ola bilər.

Sovet dövründə — 1967-ci ildə Çigirində Boqdan Xmelnitskiyə abidə qoyulmuşdur. Şəhərin indiki məzarlığı altında Skiflər dövrünə aid qədim qəbristan olduğu aşkar olunmuşdur. Qədim qalanın qalıqları və dağda istehkam divarları bu gün də durmaqdadır. Çigirinin gerbində qaçağan at və döyüş oxları təsvir edilmişdir.

## Mənbə
* Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009

## İstinadlar
Əliağa Süleymanzadə

**Axund Əliağa Süleymanzadə** () — Qafqaz müsəlmanlarının X Şeyxülislamı

## Həyatı
Şeyxülislam Axund Əliağa Hacı Süleyman oğlu Süleymanzadə 1885-ci ildə Novxanı kəndində dindar bir ailədə dünyaya göz açıb. İlk təhsilini mollaxanada alan Əliağa Quranı, Sədi Şirazinin "Gülüstan" və "Bustan"ını öyrənmişdir. Əliağanın İslam dininə olan dərin marağını görən gələcək qohumu Axund Hacı Məhəmmədəmin onu öz doğma oğlu Ağaməmmədlə birlikdə Yaxın Şərq ölkələrinə ali ruhanilik təhsili almaq üçün oxumağa göndərmək istəyir. Əliağanın böyük qardaşı Ağaməhəmməd təhsil almaq xərclərini öz üzərinə götürür. 1902-ci ildə iki yoldaş əvvəlcə İranın Xorasan əyalətində bir müddət təhsil aldığdan sonra, onu İraqi-Ərəbin Nəcəf şəhərində davam etdirir. Mədinədə imtahan verərək ali ruhanilik təhsillərini 12 il müddətində başa vururlar.

### Dini fəaliyyəti
Axund Əliağa Bakının bir çox məscidlərində axundluq etmişdir. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra din xadimlərinin təqibindən Axund Əliağa da yaxa qurtara bilmədi. O, daim NKVD-nin nəzarəti altında idi. Şeyxülislam Şeyx Möhsün Həkimzadə 1966-cı ildə vəfat etdikdən sonra iki ilə qədər Şeyxülislamlıq vəzifəsi boş qalır.

1968-ci ildə Zaqafqaziya müsəlmanlarının IV qurultayı çağrılır. 20 ilə yaxın Təzəpir məscidinin axundu işləyən Əliağa Süleymanzadə 83 yaşında ikən ruhani idarəsinin sədri seçilir. Şeyxülislam Axund Əliağa Süleymanzadə işlədiyi 1968–1977-ci illərdə bir çox konfranlarda, simpoziumlarda beynəlxalq təşkilatların tədbirlərində ölkəni təmsil edib. 1970-ci ilin oktyabrında Daşkənddə "Sülh uğrunda mübarizədə birliyin və əməkdaşlığın əhəmiyyəti"adlı Ümumittifaq Konfransı təşkil edilir və Şeyxülislam Süleymanzadə həmin tədbirdə iştirak edir və nitq deyir. 1977-ci ilin iyununda Moskvada "Din xadimləri möhkəm sülh, tərksilah və xalqlar arasında ədalətli münasibətlər uğrunda" Ümumsünya Konfransında da iştirak etmişdir. 1977-ci ildə vəfat edib.

## Ailəsi
Axund Əliağa Hacı Məhəmmədəminin qızı Ümmulbanu ilə evlənmiş, beş övlad atası olmuşdur (1 oğlan, 4 qız).

## İstinadlar

## Mənbə
* Fuad Nurullayev. Şeyxulislamlıq zirvəsi: Hacı Allahşükür Paşazadə. Bakı, "Nurlar", 2014, səh. 96–98. ISBN 978-9952-490-50-3
* Hafiz Sadıq. "İslam dünyası" qəzeti", 15.06.1993-cü il
Mirqəzənfər İbrahimov

**Axund Mirqəzənfər İbrahimov** () — Qafqaz müsəlmanlarının XI Şeyxülislamı. Ali dini təhsil almayan yeganə şeyxülislamdır.

## Həyatı
Mirqəzənfər İbrahimov 1909-cu ildə anadan olmuşdur. Gəncliyində daha çox dünyəvi elmlərə meyil etmiş, gənc yaşlarında bir müddət polis orqanlarında çalışmışdır. Daha sonralar Şeyxülislam Əliağa Süleymanzadənin qəbulunda olmuş, onun yoxlamasından və imtahanlarında uğurla çıxaraq bir müddət Quba məscidində axundluq etmiş, sonralar isə Gəncə məscidinə axund göndərilmişdir. Axund Mirqəzənfər İbrahimov daha sonra Qafqaz Müsəlmanları Ruhani İdarəsinin sədr müavini vəzifəsində çalışmışdir. Molla Əliağa Süleymanzadənin vəfatından sonra 1976-cı ildə Zaqafqaziya müsəlmanlarının 2 il sədri olmamışdır. Axund Mirqəzənfər İbrahimovun namizədliyi irəli sürülür və 1978-ildə çağırılmış Zaqafqaziya müsəlmanlarının 7-ci qurultayında Göyçay məscidinin axundu olan Mirqəzənfər İbrahimov Zaqafqaziya Müsəlmanları Ruhani İdarəsinin yeni sədri — şeyxülislam seçilmişdi.

## İdeologiyası
Mirqəzənfər İbrahimov Marksizm-Leninizm nəzəriyyəsinin İslamın mövqeyinə tamamilə uyğun gəldiyini iddia edir, Sovet dövlətinin milli məsələ haqqında siyasətini İslam dininin "*İslam təlimi qarşısında vahid olan beynəlxalq islamiyyət vardır, İslam bayrağı altında bütün millətlərin birliyi və qardaşlığı mövcuddur*" prinsipi ilə eyniləşdirirdi. Onun fikrincə, sovet xalqları o halda mehriban qonşuluq şəraitində yaşaya bilərlər ki, hamılıqla İslam dinini qəbul etsinlər. Onun düşüncələrinə görə yalnız İslam dini insanlar arasında milli mənsubiyyəti saxlamaqla milli firqələri inkar edir və bu xüsusda milli ədavətə son qoyur. O iddia edirdi ki, İslam dini bəşəriyyətə göndərilmiş sonuncu din olduğu üçün bütün dünya millətləri gec-tez bu dini qəbul edəcəklər.

## Ölümü
Şeyxülislam Axund Mirqəzənfər İbrahimov 1979-cu ildə vəfat etmişdir və Bakı şəhərində dəfn edilmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Fuad Nurullayev. Şeyxulislamlıq zirvəsi: Hacı Allahşükür Paşazadə. Bakı, "Nurlar", 2014, səh. 99–100. ISBN 978-9952-490-50-3

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
* Bir şəklin tarixçəsi — İki Şeyxülislam bir arada — Allahşükür Paşazadənin əvəz etdiyi QMİ sədri…
Gəlin

**Gəlin** — ailə quran qadın. Eyni zamanda ailənin ərli qadın üzvü də "gəlin" adlanır. Qaynata və qaynanaya da münasibətdə qadın bütün həyatı boyu gəlin adlanır.

"Gəlin" sözü azərbaycan dilindəki "gəlmək" felindən yaranmışdır. Azərbaycan milli adətlərində əsrlərnən gəlinə xüsusi münasibətlər sistemi formalaşmışdır və bu gün də bu mədəniyyət həssaslıqla qorunur.

Gəlinin həyat yoldaşı toy mərasimidə "bəy", sonradan isə "ər" və ya "həyat yoldaşı" adlanır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycanın milli toy adətləri
* Toy
* Ailə
Mirmöhsün Həkimzadə

**Şeyx Mirmöhsün Həkimzadə** () — Qafqaz müsəlmanlarının IX Şeyxülislamı.

## Həyatı
Şeyx Mirmöhsün Şeyx Əli oğlu Həkimzadə 1882-ci ildə Şamaxıda, İmamlı məhəlləsində dünyaya gəlmişdir. İlk ibtidai təhsilini evdə atasının yanında almışdır. Daha sonra təhsilini davam etdirmək üçün Məşhəd, Xorasan və Nəcəfə göndərilir. Yeddi il Məşhəd şəhərində mükəmməl təhsil aldıqdan sonra əvvəlcə axundluq, sonralar isə şeyxlik rütbəsinə layiq görülür. 1914-cü ildə təhsilini başa vurub Şamaxıya qayıdan Mirmöhsün Həkimzadə atasının ən yaxın köməkçisinə çevrilmişdir.

### Axundluq fəaliyyəti
Zaqafqaziya şeyxülislamın xüsusi sərəncamı ilə Şamaxı şəhərinin "İmamlı" məscidinin axundu təyin edilir. 1918-ci ilin mart ayında Stepan Lalayanın dəstəsinin Şamaxıya hücumu zamanı Mirmöhsün Həkimzadə də anasını götürüb Şamaxıdan çıxır və Qalaqayına gedir.

### Sovet dövrü
1928-ci ildə Mirmöhsün Həkimzadənin evində yoxlamalar aparılır. Zinət əşyaları müsadirə edilir, özünü isə qiymətli əsərləri ilə birlikdə Bakıya aparılır. 6 ay Bakıda həbsxanada saxlanılır. Nəhayət 6 aydan sonra günahsız bilib azad edirlər, əsərlərini isə yandırırlar. Bu hadisədən sonra Mirmöhsün Həkimzadə həmişəlik Bakıya köçür, repressiyadan qurtarmaq üçün müəyyən yerlərdə fəhlə işləməyə başlayır. 1943-cü ildə dini idarə təşkil olunandan sonra 1937-ci il repressiyalarından yaxasını qurtara bilən axundlar bura dəvət olundular. Axund Mirmöhsün Həkimzadə Qafqaz Müsəlmanlar Ruhani İdarəsinin sədrinin müavini seçildi.

## Şeyxülislamlığı
1954-cü ildə Şeyxülislam Axund Ağa Əlizadə vəfat etdikdən sonra Zaqafqaziya Müsəlmanları Ruhani İdarəsinin qurultayı çağrılır və böyük səs çoxluğu ilə Şeyx Mirmöhsün Həkimzadə Qafqaz Müsəlmanları Ruhani İdarəsinin sədri seçilir. Şeyxülislam Axund Mirmöhsün Həkimzadə 12 illik Zaqafqaziya Musəlmanları Ruhani İdarəsinin sədri vəzifəsində işləyir. İşlədiyi müddət ərzində Şeyxülislam Həkimzadə yeni məscidlərin açılmasına, bir çox məscidlərdə azanların minarələrdən verilməsinə, yeni mədrəsələrin tikilməsinə nail olmuşdur. Sosializm quruculuğuna, dini ayinlər haqqında Sovet qanunvericiliyinə real münasibət bəsləyən, sülhsevərlik, əməksevərlik, dindarların öz vətəndaşlıq borclarını namusla yerinə yetirməsini təbliğ edən, yüksək natiqlik bacarığı olan bu din xadimi mömin müsəlmanlar arasında böyük nüfuza malik olub.

## Ölümü
1967-ci ildə 85 yaşında vəfat etmişdir.

## Mənbə
* Fuad Nurullayev. Şeyxulislamlıq zirvəsi: Hacı Allahşükür Paşazadə. Bakı, "Nurlar", 2014, səh. 91–95. ISBN 978-9952-490-50-3
Kozmodemyansk

**Kozmodemyansk** — Rusiyanın Mari El Respublikasında, Volqa çayının üstündə qədim şəhər.

## Tarixi
Şəhərin adı 1553-cü ildən dəyişdirilmişdirsə də marili çuvaşlar öz şəhərlərini Çikmətala adlandırmaqdadırlar. Vaxtilə Çikmətala qəzası (indi Kozmodemyansk) çox geniş əraziləri – Rutka, Kundiş, Arda, Parat, Vetluqa çayları boyu məhsuldar, verimli torpaqları əhatə edirdi.

Şəhərin istilası və adının dəyişdirilməsi Kazan xanlığının zəbt edilib, ləğv olunması ilə bağlıdır. Rus çarı İvan Qroznı 1552-ci ilin oktyabrında Kazanı işğal edib geri dönərkən Çikmətala şəhərində yol üstü dincəlməyə düşərgə saldırır. Həmin gün Pravoslav dini təqviminə görə müqəddəs həvarilər Kozma və Demyanın yad edildiyi günə təsadüf edir. Çarın ələ keçirdiyi qənimətlərdən biri də Kazanın gözəl "Xan məscidi"nin nadir kaşıları idi. Hədiyyənin simvolik mənası var idi; onlardan böyük qələbə münasibətilə Qızıl Meydanda tikilmiş Vasili Blajennı məbədinin bəzənməsində istifadə edildi. Kilsə dağıdılmış Kazan camilərinin rəngbərəng, əlvan qübbələrini andırırdı.

Fəth və zəfər ilə geri dönən çarın Çikmətalada dayandığı düşərgənin yerində onun əmri ilə hərbi qala tikilir və pravoslav dininə sidq ürəklə xidmət edən çar İvan Qroznının təşəbbüsü ilə Çikmətala şəhəri müqəddəs kilsə günü şərəfinə Kosmodemyansk adlandırılır.

Çikmədal adına müasir Ermənistanın tarixi türk adları sırasında da rast gəlinir.

## İstinadlar
İranzu

**İranzu** (b.e.ə. 740 - b.e.ə. 719) – Cənubi Azərbaycan ərazisindəki kiçik çarlıqları və vilayətləri birləşdirərək qüdrətli Manna dövlətinin əsasını qoymuş hökmdar, Manna hökmdarları Aza və Ullusununun atası.

## Mannada hakimiyyəti
Hökmdar Udakidən sonra b.e.ə. 737-ci il yüruşləri ilə əlaqədar III Tiqlatpalasarın və II Sarqonun b.e.ə. 718-ci ilə aid kitabələrində Manna hökmdarı İranzunun adı çəkilir (Əgər hər iki kitabədə adı çəkilən İranzunun eyni şəxsiyyət olduğunu nəzərə alsaq deməli o, 20 ildən çox Mannada hökmdarlıq etmişdir).

Manna özünün ən parlaq çiçəklənmə dövrünə, görünür hökmdar İranzunun sələfləri və onun öz hakimiyyətinin əvvəllərində çatır. İranzunun sələflərinin adları bizə məlum deyildir, belə ki, həmin dövrdə Manna ilə daha çox toqquşan Urartu hökmdarı öz kitabələrində Manna hökmdarlarının adlarını çəkmirlər. 

İranzunun hakimiyyəti dövründə Manna dövlətində vilayət hakimləri zəiflədilərək pərakəndəliyə son qoyulmuş və Manna Ön Asiyanın qüdrətli dövlətlərindən birinə çevrilmişdir. Dövlət ayrı-ayrı vilayətlərə bölündü. Arxeoloji qazıntılar göstərir ki, Mannada sosial-iqtisadi həyat, sənətkarlıq, incəsənət və mənəvi mədəniyyət yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmışdır.

İranzunun hakimiyyətinin son illərində (b.e.ə.719) Zikirta vilayətinin hakimi Mettati Urartu hökmdarı I Rusanın təhriki ilə İranzunun hakimiyyətinə qarşı çıxaraq üsyan qaldırmışdı. Bu üsyanı yatırmaqda onu müttəfiqi Assur hökmdarı II Sarqon kömək etmişdir. Dur – Şarukkin (Xorsabad) sarayının II zalının divar yazılarında bu hadisələr haqqında deyilir:

*"...Hakimiyyətimin [üçüncü ilində] möhkəmləndirilmiş şəhərlər Şuandahul və Durdukka öz ağaları, mənim boyunduruğumu daşıyan hökmdar Mannalı İranzunun əleyhinə üsyan qaldırmaq fikrinə düşdülər və Zikirtalı Metattiyə arxalandılar. Zikirtalı Metatti öz döyüşçüləri və atçıları ilə onlara kömək etdi. Mən ilahi Aşşurun saysız-hesabsız qoşununu qaldırdım və bu şəhərləri fəth etmək üçün yürüş etdim; güclü kürşatma alətləri ilə onlann möhkəm divarlarmı dağıdıb, yerlə yeksan etdim, əhalini əmlakı ilə birlikdə əsir apardım; bu şəhərləri söküb dağıtdım, od vurdum. Köklərini məhv edən, yaramaz məsləhət verən və Urartulu Ursa ilə razılaşmaya girişən Sukku, Baia və Abitikna (şəhərlərinin) əhalisini günah iş gördüklərinə görə öz yerlərindən qərbdəki Hatti ölkəsinə köçürdüm."*

## Adının mənşəyi

Prof. Q. Qeybullayev qeyd edir ki, bu ad iki cür izah oluna bilər: 1) türkcə ər – "kişi", "igid" və kassi dilindəki yanzi – "çar", "hakim"  sözlərindən; 2) türkcə ərən – "cəsur", "mərd"   sözü ( ərən "döyüşçü" sözü şumer dilində də vardı) və şumercə zu – "müdrik" sözlərindən ibarət olmaqla müdrik ərən mənasındadır.

## Həmçinin bax
* Aza 
* Ulusunu 
* Ahşeri
* Ualli

## İstinadlar
Azərbaycan Hava Yollarının marşrut şəbəkəsi

**Azərbaycan Hava Yollarının marşrut şəbəkəsi** — AZAL aşağıdakı istiqamətlərdə uçuşlar həyata keçirir.

## Daimi reyslər
2022-ci ilin Dekabr ayına AZAL aşağıdakı şəhərlərə uçuşları həyata keçirir:

**Azərbaycan (daxili)**

* Gəncə
* Naxçıvan

**Avropa**

* Barselona (mövsümi)
* Berlin
* İstanbul
* London
* Milan
* Paris
* Praqa (mövsümi)
* Tivat (mövsümi)

**Asiya**

* Abu Dabi (Codeshare sazişi üzrə)
* Ankara
* Antalya
* Ciddə (mövsümi)
* Banqkok (Codeshare sazişi üzrə)
* Bəhreyn (mövsümi)
* Bodrum (mövsümi)
* Dalaman (mövsümi)
* Dammam (mövsümi)
* Dehli
* Doha (Codeshare sazişi üzrə)
* Dubay
* İzmir (mövsümi)
* Küveyt
* Mumbay
* Pekin
* ər-Riyad (mövsümi)
* Sian
* Şarja (Codeshare sazişi üzrə)
* Tel-Əviv
* Male

**Postsovet məkanı**

* Almatı
* Kiyev
* Lvov (mövsümi)
* Riqa (Codeshare sazişi üzrə)
* Daşkənd
* Tbilisi

**Rusiya**

* Yekaterinburq (Codeshare sazişi üzrə)
* Moskva
* Novosibirsk (Codeshare sazişi üzrə)
* Sankt-Peterburq

## Code-Share reyslər
"Azərbaycan Hava Yolları" Aviaşirkəti aşağıdakı şirkətlərlə "uçuş xətlərinin birgə istismarı" (code-share) haqqında saziş imzalamışdır:

* Air Arabia
* Air France (SkyTeam)
* airBaltic
* Etihad Airways
* Lufthansa (Star Alliance)
* Qatar Airways (Oneworld)
* S7 Airlines (Oneworld)
* SCAT
* Turkish Airlines (Star Alliance)
* Ukrayna Beynəlxalq Hava Yolları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* "Azərbaycan Hava Yolları" dövlət konsernin rəsmi veb-saytı
* Heydər Əliyev adına Beynəlxalq Hava Limanın rəsmi veb-saytı
Foqarti kateteri

**Foqarti kateteri** () Amerika cərrahı Tomas J. Foqartinin adı ilə adlandırılmış, 75 sm uzunluğunda, uc hissəsində daxilinə maye (Heparinli 0,9%-li NaCl məhlulu) yeritmək üçün qovucuq olan, arteriya damarlarından tromb kütləsini xaric etmək üçün tətbiq edilən elastik və plastik boru ya kateterdir.
Kateter damar və ürək cərrahiyyəsində, xüsusən də magistral damarların trombozunda geniş tətbiqini tapmışdır. Tromb kütləsi ilə tutulmuş damar proksimal hissədən yarılaraq daxilinə Foqarti kateteri yeridilir. Kateterin ucu tromb kütləsini dələrək distal istiqamətdə yeridildikdən sonra , onun ucundakı qovucuğa müvafiq miqdarda Heparinli 0,9%-li NaCl məhlulu yeridilərək şişirdilir. Bundan sonra kateter geri çəkilərək yarılmış damar mənfəzindən kənar edilir. Nəticədə qovucuq tromb kütləsini önünə alıb kürəyərək damar kəsiyindən xaric etmiş olur.

## Həmçinin bax
* Kateter
* Arterial kateter
* Venadaxili kateter
* Mərkəzi venoz kateter
* Svan-Hanz kateteri
* Sidik kateteri

## Mənbələr
* Ellis H. *The Fogarty catheter.* J Perioper Pract. 2006 Jun;16(6):303. PMID 16821704
Katyuşa (mahnı)

**Katyuşa** — məşhur sovet mahnısı.

## Tarixi
1938-ci ildə yaranmış bu sovet mahnısının sözləri Mixail İsakovskiyə məxsusdur, bəstəkarı isə Matvey Blanterdir.

## Mahnının sözləri
Sürix

**Sürix** () — İsveçrənin şimal-şərqində, Sürix gölünün sahilində yerləşən şəhər. İsveçrənin eyniadlı alman kantonunun paytaxtı. Ölkənin ən böyük şəhəri olan Sürixin 1,09 milyon əhalisi vardır. Şəhər ətrafında Kloten beynəlxalq aeroportu yerləşir. Rəsmi dili almancadır. İsveçrənin ən böyük bankları məhz bu şəhərdə yerləşir.Dünyanın ən bahalı şəhərlərindən biridir.

## Kilsələr

Sürix şəhəri Qrossmünster, Fraumünster və Müqəddəs Pyotr Kilsəsi ilə seçilir. Protestant-reformasiya kilsəsi olan Qrossmünsterin xarakterik qüllələri Sürixin əsas görməli yerlərindən biridir. Onun tikintisi 1090-cı ildə başlanıb və əsası 853-cü ildə Böyük Karlın nəvəsi tərəfindən qoyulmuş Fraumünster qadın monastırından fərqli olaraq əvvəlcə kişi monastırı olub. Köhnə şəhərdə Sürixin ən qədim kilsəsi - 1000-ci ilə aid Müqəddəs Pyotr Kilsəsi mühafizə olunub. Onun qüllə saatı Avropanın ən böyük qüllə saatıdır. Saatın siferblatının diametri 8,7 metr, dəqiqəni göstərən əqrəbinin uzunluğu 4 metrdən bir qədər qısadır. Maraqlıdır ki, 1911-ci ilə kimi bu qüllədən yanğın siqnalı kimi istifadə olunub. Qırmızı bayraq qüllənin hansı tərəfində asılırmışsa, yanğınsöndürənlər şəhərin həmin hissəsinə yollanırmışlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Şəhərin rəsmi saytı
* Şəhərin Kloten aeroportunun rəsmi saytı
Aza

* **[[Aza (Ordubad)]]**
:* Aza (kənd, Ordubad) — Ordubad rayonu ərazisində kənd.
:* Aza (qəsəbə, Ordubad) — Ordubad rayonu ərazisində keçmiş qəsəbə.
* Aza (hökmdar) — Manna dövlətinin hökmdarı.
* Aza (qədim şəhər) — Azərbaycanda qədim şəhər.
* Aza (Türk mifologiyası) — Türk mifologiyası.
Suliko

**Suliko** () — Varenka Tseriteli Akakiya Tseriteli sözlərinə yazılan mahnı.

## Mahnının sözləri
Ştefan Raab

**Ştefan Raab** (; ) — komik, musiqiçi və prodüser; 2011 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinin aparıcılarından biri.

## "Börti, Börti Vogts"
Musiqi səhnəsinə 1993-cü ildə gələn Raab növbəti il həmin vaxt Almaniya milli komandasının baş məşqçisi olan mütəxəssisə mahnı həsr edib. "Börti, Börti Vogts" adlanan rep janrında olan mahnı qısa müddətdə o qədər populyarlaşıb ki, Almaniya hit-paradlarında 4-cü pilləyə qalxıb. Bununla da, şoumenin zirvələrə yoluna start verilib..

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cudit Rayker

**Cudit Rayker** (; ) — Jurnalist, 2011 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinin aparıcılarından biri.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Fransız kateter şkalası

**Fransız şkalası**, **Fransız ölçü şkalası** qısa olaraq **Fr** ya **F** silindrik tibbi alətlərin , xüsusilə də kateterlərin xarici diametrini təyin etmək üçün farnsız şkalası. Fransız şkalasına görə ölçü, diametr mm-lə ölçülməklə və 3 ədədinə bölünməklə əldə edilir.

* 1 Fr = 0.33 mm
* D(mm) = F/3 və ya F = D(mm)x3
Fransız ölçü şkalasını "diametrin 3 missli" XIX əsrdə parisli tibbi alətlər istehsalçısı Jozef-Frederik-Benua Şarryer () təklif etmişdir. Bəzən Fransız şkalası vahidi Jozef-Frederik-Benua Şarryerin şərəfinə **Ch** kimi də qeyd edilir.

## Həmçinin bax
* Kateter
Aza (hökmdar)

**Aza**  — Manna dövlətinin ikinci hökmdarı, hökmdar İranzunun oğlu və Ullusununun qardaşı.

Aza da atası İranzu kimi Assura meylli siyasət yürütmüşdü. Lakin, o, çox az hakimiyyət sürdü və tezliklə Urartu ilə ittifaq tərəfdarları tərəfindən məğlubiyyətə uğradı. Urartu ilə ittifaq bağlamış Manna canişinləri uişdişli Baqdatti və zikertulu Metatti Azanın əleyhinə çıxdılar. Aza öz dövləti ərazisində müdafiəyə çəkilməyə məcbur oldu. O, *"çıxılmaz Uauş dağı"*nda (Səhənd) möhkəmləndi, lakin düşmənlərini yənə bilmədi və öldürüldü.  Azanın öldürülməsindən qəzəblənən Assur hökmdarı II Sarqon qatilləri cəzalandırmaq üçün e.ə. 716-cı ildə Mannaya yürüş etdi. Bu haqqda Dur Şarukkin (Xorsabad) sarayının V zalındakı divar yazısında deyilir:

*"...Hakimiyyətimin altıncı ilində Urartulu [[I Russa|Ursa]], Mannalılar ölkəsinin canişinləri Uişdişli Baq [dattini və] Zikertulu [Metattini] Şarrukinin (Assuriyalı) və hökmdarlarının oğlu Azanın əleyhinə qaldırdı və [....] Mannalılar ölkəsində qiyam edib, sıldırım Ua[uş] dağında öz hökmdarları Azanın meyitini atdılar. Manna ölkəsinin intiqamını almaq və onu Assuriyanın tabeliyinə qaytarmaq üçün Aşşura, mənim ağama əllərimi ucaltdım və Uauş dağında, Azanın meyitinin atıldığı yerdə Baqdattinin dərisini soydum və Mannalılara göstərdim. Ullusununu, onun (Azanın) qardaşını taxta əyləşdirdilər, mən də ona bütün [....] Mannalılar ölkəsini tabe etdim."*

## Adın etimologiyası

İ. H. Əliyev bu adı hürrit mənşəli sayır.  E. A. Qrantovskiyə görə, İran dillərində az – aparmaq (Azərbaycan dilində azdırmaq felində bu söz vardır) sözündəndir Q. Qeybullayev qeyd edir ki, sözün sonunda "y" səsinin düşməsilə bu ad türkmənşəli Asay, (türkcə as – iltifat, nəvaziş, ağıl, zəka, dərrakə sözündən və ay şəkilçisindən) adı ilə eynidir. V əsrdə Alban çarı Asay, erkən orta əsrlərdə xakasların xaqanı Ajo, uyğur xaqanlarından Aço, oğuzlarda Azak şəxs adları ilə müqayisə olunur.

## İstinadlar

 
## Həmçinin bax

* İranzu 
* Ulusunu
* Ahşeri
* Ualli