Ferdinando Qaliani

**Ferdinando Qaliani** (; ) — italiyalı iqtisadçı və Maarifçilik dövrünün yazıçısı.

## Bioqrafiyası

İyirmi iki yaşında, ona İtaliyanın hüdudlarından çox kənarda şöhrət qazandıran iki əsər yazdı: birincisi, Neapolitan cəlladının ölümü ilə bağlı bir şeir zarafatı, ikincisi “Pul haqqında” traktatı. Qaliani burada əşyaların dəyəri, vergilər, pul faizləri, borc, bankların təbiəti və mənşəyi, dövlət borcları, məzənnə və sair sualları nəzərdən keçirir. Əşyaların yüksək qiymətinin əhalinin yoxsulluğunun sübutu olduğuna dair fikirləri mübahisələndirir və əksinə bəzi həddindən artıq hallar istisna olmaqla, əşyaların yüksək qiymətinin ölkənin rifahına və sərvətinə işarə etdiyini müdafiə edir. Həm də maraqların tənzimlənməsinin əleyhinə danışır və sikkəyə əmtəə kimi baxmağı tövsiyə edir. Dəyər nəzəriyyəsi marjinal fayda və tələbin qiymət elastikliyində azalma olduğunu göstərən faydalılıqla əlaqəli olaraq nəzərdən keçirilir.

1755-ci ildə Qaliani Amalfidə kanon vəzifəsinə qaldırıldı, 1759-cu ildə ilk olaraq Parisdəki Neapolitan səfirliyinin katibi təyin edildi və ertəsi il səfir kimi fəaliyyətə başladı; tezliklə bu addan imtina etdi, lakin Parisdə qaldı. Burada ensiklopediklər və bir çox görkəmli ictimai xadimlərlə tanış oldu, sonra uzun illər yazışmalarda bulundu. Onun Parisdə nəşr etdirdiyi “Dialogues sur le commerce des bleds” (Rusca tərcümələri P. Cuvillier  və M. Dragomirov ), Fransız dilində kitabı onun nüfuzunu artırdı. İqtisadçı və prinsiplərinə kəskin toxunduğu fiziokratlardan bir çox etiraz doğurdu.

Yazışmalarında baxışını yaxşı müəyyənləşdirərək dedi: “Sərbəst ticarətə qarşı heç bir sözüm yoxdur və hətta pul məsələsində bunu təsdiqləyirəm. Ancaq çörək xüsusi bir növ obyektdir; ticarətə deyil, polisə aiddir".  Yemək məsələsində ən yaxşı sistem heç bir sistemin olmamasıdır. Yeyinti işini təşkil edərkən, digər ölkələrin nümunələrinə etibar etmək olmaz, çünki hər bir ölkənin özünəməxsus şərtləri var. Kiçik bir ərazisi olan, lakin çox sayda fabrik və sənətkarlığa sahib olan kiçik əyalətlərdə, Qalianiyə görə ictimai ehtiyat mağazalarına ehtiyac var. Orta dövlətlər arasında münbit torpaqları olan ölkələri (Siciliya, Sardiniya, Milan) və sonsuz (Hollandiya, Cenevrə və s.) Dövlətləri ayırd edir və ikincisində tam ticarət azadlığının uyğun olduğunu tapır. Tamamilə əkinçilik dövlətləri daim ən pis vəziyyətdə olmalıdır; xalqların sərvətinin əsasını yalnız sənaye və dəniz ticarəti təşkil edir.

Qalianinin fizyokratlarla müqayisədə ləyaqəti, mütləq prinsiplər əvəzinə, təcrübə göstəricilərində daha möhkəm dəstək nöqtələri axtarmasıdır, üstəlik dövlət müdaxiləsinin müəyyən hədlərini müəyyənləşdirmişdir. Kitabın müvəffəqiyyətini xarici məziyyətləri də çox asanlaşdırdı: asan, zərif bir dildə, hazırcavab tənqidlərlə zəngindir. Türqo özü də bunun təkzib edilməli olduğunu etiraf etdi, buna görə ictimai rəyə təsiri güclü idi.

Bir çox fizikokrat Qalianiyə qarşı yazırdı:  Düpon de Nemur, Mersye de La Rivyer, Bodo, Morelle. Qaliani bu mübahisədən incindi və Madam d'Epinay və sevgilisi Qrimmin vasitəsi ilə Morelinin broşurasının müsadirə edilməsini təmin etdi. Bu fiziokratik düşərgədə ona qarşı böyük bir qıcıq doğurdu. 1769-cu ildə gözlənilmədən və böyük narazılığına görə Parisdən geri çağrıldı.

Vətənində görkəmli vəzifələrdə çalışmasına baxmayaraq, Qalianinin Parisdən getməsi onun üçün siyasi və ədəbi ölümlə eyni mənada idi. Əsərləri bir çox Avropa dillərinə tərcümə edilmişdir. Morelletin etirazları əlavə edilərək "Taxıl ticarəti haqqında söhbətlər" Qiolmen tərəfindən hazırlanan *Collection des principaux Economistes* daxil edilmişdir. Yazışmaları bir neçə nəşrdən keçmişdir.

Fridrix Nitsşenin XVIII əsrin ən ağıllı adamı adlandırdığı Ferdinando Qaliani, "istehsal sənayesindən bəşəriyyətin iki əsas xəstəliyinin şəfasını gözləmək olar: xurafat və köləlik" demişdir.

1781-ci ildə Rusiya İmperator Elmlər Akademiyasının fəxri akademiklərinə qəbul edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* Королев С. В. Екатерина II и библиотека братьев Галиани // История библиотек: исследования, материалы, документы. Спб., 2004. Вып. 5. С. 151—163.
* 
* Мурашкинцев А. А. Галиани, Фердинандо // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.