open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Əbdülməlik ibn Mərvan

**Əbul-Vəlid Əbdülməlik ibn Mərvan ibn Həkəm** (; ) — Mərvanilərin ikinci, Əməvilərin isə beşinci xəlifəsi. Onun dövrü (685–705-ci illər) Əməvi dövlətinin gücləndiyi və mərkəzləşdiyi mühüm mərhələ kimi tanınır. O, Mərvanilər sülaləsinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri olmuşdur.

## Bioqrafiyası
O, 646-cı il, Mədinə anadan olub. O, gəncliyində elmə böyük maraq göstərmiş, xüsusilə fiqh və hədis sahələrində dərin biliklərə malik olmuşdur. O, xəlifə olmamışdan əvvəl Mədinədə tanınmış alimlərdən biri hesab olunurdu.

Atası Mərvan ibn Həkəmin ölümündən sonra 685-ci ildə Əbdülməlik xəlifə oldu. O zaman İslam dünyası daxili ixtilaflarla qarşı-qarşıya idi – xüsusilə Abdullah ibn Zübeyrin xilafət iddiaları ciddi təhlükə yaradırdı. Əbdülməlik ibn Mərvan 692-ci ildə Məkkəni mühasirəyə alaraq Abdullah ibn Zübeyri məğlub etdi və bütün İslam aləmini yenidən Əməvi hakimiyyəti altında birləşdirdi. Bu hadisə xilafətin sabitliyi baxımından dönüş nöqtəsi oldu. Xarici siyasətdə Əbdülməlik Bizansla müharibələri davam etdirmiş, Əməvi qoşunları Anadolunun bəzi bölgələrinə qədər irəliləmişdir. Onun sərkərdələrindən biri olan Həccac ibn Yusif xüsusilə tanınmış və ciddi intizamlı idarəçiliyi ilə yadda qalmışdır.

Əbdülməlik ibn Mərvan 705-ci ildə vəfat etmiş və yerinə oğlu I Vəlid keçmişdir. Onun dövrü Əməvilərin ən sabit və qüdrətli dövrlərindən biri kimi tarixə düşmüşdür.

## Tikinti işləri və islahatları
O, bir sıra islahatlar da həyata keçirmişdir. Bunlar:
* Dövlət idarəçiliyi. Dövlət aparatını gücləndirdi, ərəb bürokratiyasını inkişaf etdirdi.
* Pul islahatı. İlk dəfə İslam dünyasında müsəlmanlara məxsus dinar və dirhəmlər kəsdirildi, Bizans və Sasani pullarının istifadəsinə son verildi.
* Rəsmi dil. Bütün dövlət idarələrində ərəb dilini rəsmi dil elan etdi (əvvəllər fars və yunan dilləri istifadə olunurdu).
* Dövlətin mərkəzləşdirilməsi. Valilərin səlahiyyətlərini məhdudlaşdıraraq mərkəzi hakimiyyəti gücləndirdi.
Əbdülməlik tikinti işləri də həyata keçirmişdir. O, Dəməşqdə məşhur "Üməyyə məscidi"nin inşasını başlatdı. Bu məscid İslam memarlığının ilk böyük nümunələrindən sayılır. Qüdsdəki Qübbətüs-Səxrə məscidi də onun əmri ilə tikilmişdir.

## İstinadlar
Tatyana Aristova

**Tatyana Aristova** (; ) — sovet-rus şərqşünası, etnoloqu, kürdoloqu, tarix elmləri doktoru. SSRİ Elmlər Akademiyasının Etnoqrafiya İnstitutunun elmi işçisi, Yaxın Şərq və Zaqafqaziya xalqlarının etnoqrafiyası, kürdlərin etnoqrafiyası üzrə mütəxəssis kimi çalışmışdır.

## Həyatı
Tatyana Aristova 1926-cı il avqustun 16-da Moskvada ailəsində anadan olub. Atası Fyodor Aristovun ölümündən sonra ana uşaqları uşaq evinə verməyə məcbur olub. Anasının ölümündən sonra o, böyük bacısının himayəsində böyüdü. Məktəbi bitirdikdən sonra Bauman adına Moskva Dövlət Texniki Universitetinə daxil olub lakin daha sonra fikrini Moskva Şərqşünaslıq İnstitutuna dəyişib. 1949-cu ildə Moskva Şərqşünaslıq İnstitutunun Yaxın Şərq fakültəsinin İran şöbəsini bitirmiş və SSRİ Elmlər Akademiyasının Etnoqrafiya İnstitutunun aspiranturasına daxil olmuşdur. Aspiranturada oxuduğu müddətdə Zaqafqaziyaya, kürdlərin məskunlaşdığı ərazilərə etnoqrafik ekspedisiyalarda iştirak edib.

1953-cü ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının Etnoqrafiya İnstitutunda "İran Kürdləri (Tarixi-Etnoqrafik Oçerk)" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir.

1953–1979-cu illərdə SSRİ Elmlər Akademiyası Etnoqrafiya İnstitutunun Xarici Asiya şöbəsinin kiçik elmi işçisi, 1979–1984-cü illərdə baş elmi işçi olmuşdur. 1984-cü ildə təqaüdə çıxmışdır.

1993-cü ildə Moskva Dövlət Universitetində "XIX əsr – XX əsrin birinci yarısı kürdlərinin maddi mədəniyyəti" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edib.

1996–1997-ci illərdə Rusiya Xalqlar Dostluğu Universitetində kürd tələbələri üçün kürdlərin tarixi və etnoqrafiyası mövzusunda mühazirə oxuyub.

O, "Azad Kürdüstan" qəzetinin redaksiya heyətinin üzvü olub. İraq-Sovet Dostluq Cəmiyyətinin üzvü idi.

## İstinadlar
Belarusun baş naziri

**Belarus Respublikasının Baş naziri** (bel. *Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь*, rus. *Премьер-министр Республики Беларусь*) — Belarus hökumətinin başçısı və ölkənin icraedici hakimiyyət orqanına rəhbərlik edən dövlət məmuru.

## Təyin olunması
Baş nazir Belarus Prezidenti tərəfindən təyin edilir. Onun təyin edilməsi üçün parlamentin (Milli Məclis) təsdiqi tələb olunmur. Prezident həmçinin Nazirlər Şurasının tərkibini də müəyyənləşdirir və dəyişdirə bilər.

**Hüquqi status**

Belarusun Konstitusiyasına əsasən, Baş nazir Nazirlər Şurasına rəhbərlik edir və hökumətin gündəlik işlərinə cavabdehdir. O, Prezidentin təqdimatı əsasında təyin olunur və onun qarşısında məsuliyyət daşıyır. Prezident həmçinin baş naziri vəzifədən azad etmək hüququna malikdir.

## Həmçinin baxın

* Belarusun milli liderlərinin siyahısı
* Belarus Milli Məclisi

## Mənbə
Caban

* Caban (Diklə dehistanı) — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Hurand şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
* Caban (Düdəngə dehistanı) — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Hurand şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
* Caban əl-Kurdi — Məhəmməd peyğəmbər zamanında Müsəlman olan kürd səhabə.
Canet

**Canet** — ad.

* Canet Arnold — Britaniyalı geyim tarixçisi, kostyum dizayneri.
* Canet Ebbeyt — Virciniya Texnologiya Universitetində elm, texnologiya və cəmiyyət üzrə dosentdir.
* Canet Kaplan — Amerikalı şair və professor.
* Canet Nelson — Britaniya tarixçisi və London Kral Kollecinin orta əsrlər tarixi üzrə professoru.
Cennifer

**Cennifer** — ad.

* Cennifer Hadson
* Cennifer Heyl (aktrisa)
* Cennifer Hollidey
* Cennifer Houkins
* Cennifer Desilveo
* Cennifer Konnelli
* Cennifer Lav Hyuitt
* Cennifer Lopez
* Cennifer Lourens
* Cennifer Tamas
* Cennifer Vestvud

## İstinadlar
Bothrops atrox

**Bothrops atrox** — Həmçinin "ümumi nizəbaşı", "fer-de-lance", "barba amarilla" və "mapepire balsain" kimi tanınan, And dağlarından şərqdə, Cənubi Amerikanın şimaldakı tropik ovalıqlarında, eləcə də Karib hövzəsi adası olan Trinidadda rast gəlinən yüksək zəhərli çuxurbaş ilan növü.

## Taksonomiya
Ümumi nizəbaşı, Karl Linneyin 1758-ci ildə nəşr olunan "Systema Naturae" əsərinin 10-cu nəşrində təsvir etdiyi bir çox sürünən və amfibiya növündən biri idi və ona "*Coluber atrox*" ikili adı verildi. Bu növün taksonomiyası mübahisəlidir; *B. leucurus* və *B. moojeni* əhatə edə bilər və bəzi populyasiyalarının bəzən ayrı növlər olduğu deyilir. *B. asper* əvvəllər bu növə daxil edilmişdi, lakin əksər səlahiyyətli orqanlar indi onu fərqli hesab edirlər.

## Həmçinin bax
* Bothrops bilineatus
* Bothrops jararacussu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Enriko

**Enriko** — ad.

* Enriko Fermi —
* Enriko Toti — İtaliyanın milli qəhrəmanı.
* Enriko Çekketti — məşhur italyan balet rəqqas
* Enriko Qvaita — Argentinalı və italiyalı keçmiş futbolçu.
* Enriko İnsabato
* Enrike Kabrera
* Enriko Yosif
Erin

**Erin** — ad.

* Erin Vudli — Kanadanı təmsil edən sinxron üzgüçü.
* Erin Blançard — Birləşmiş Ştatları təmsil edən batut gimnastı.
* Erin Babkok — Kanadalı tibb bacısı və siyasətçisi.
* Erin Brokoviç — Amerikalı paraleqal, istehlakçı və ətraf mühit müdafiəçisi
Doroti

**Doroti** — ad.

* Doroti Qardiner — britaniyalı sənədli əsərlər yazıçısı və tarixçi
* Doroti Hovard — amerikalı folklorşünas, dövlət məktəbi müəllimi, məktəb direktoru
* Doroti Noyes — amerikalı folklorşünas və etnoloq
Leptophis ahaetulla

**Leptophis ahaetulla** — Əsasən, "*lora ilanı*", yaxud "*tutuquşu ilanı*" kimi tanınan, Suilanıkimilər fəsiləsinə aid orta ölçülü, nazik bir ilan növü. Növün vətəni Mərkəzi Amerika və Cənubi Amerikanın şimalıdır.

## Coğrafi yayılma

Mərkəzi Amerikada *L. ahaetulla* Beliz, Kosta Rika, El Salvador, Qvatemala, Honduras, cənubi Meksika, Nikaraqua və Panamada rast gəlinir. Cənubi Amerikada isə Argentina, Boliviya, Braziliya, Kolumbiya, Ekvador, Fransa Qvianası, Paraqvay, Peru, Trinidad və Tobaqo, Uruqvay və Venesuelada rast gəlinir.

## Qidalanma

*L. ahaetulla* kiçik quşlar və onların yumurtaları, kərtənkələlər, qurbağalar və onların yumurtaları və çəyirtkələr kimi həşəratlarla qidalanır. Nadir bir davranış olan kannibalizm nümayiş etdirdiyi və digər ilanlarla qidalandığı da məlumdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Zoran Knejeviç (astronom)

**Zoran Knejeviç** (serb. *Zoran Knežević / Зоран Кнежевић*, d. 23 avqust, 1949, Osiyek) — Yuqoslaviya və Serbiya astronomu, Serbiya Elmlər və İncəsənət Akademiyasının hazırkı prezidenti (2023-cü ildən), 2002–2014-cü illərdə Belqrad Astronomiya Rəsədxanasının direktoru.

## Bioqrafiyası
1972-ci ildə Belqrad Universitetinin Təbiət-Riyaziyyat fakültəsini bitirib, 1976-cı ildə eyni universitetdə magistr təhsilini başa vurub. 1989-cu ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib. 1973–2016-cı illərdə Belqrad Astronomiya Rəsədxanasında çalışıb və müxtəlif vəzifələrdə olub. 2002–2014-cü illərdə bu rəsədxananın direktoru olub. 13 noyabr 1980-ci ildə Paolikki adlı kiçik planeti (3176) kəşf edib. 2002–2014-cü illərdə *Serb Astronomiya* *jurnalı və Belqrad Astronomiya Rəsədxanasının nəşrləri*  jurnallarının baş redaktoru və məsul redaktoru olub. Üç beynəlxalq elmi məqalə toplusunun həmmüəllifidir.

Günəş sistemindəki kiçik göy cisimlərinin hərəkət nəzəriyyəsi sahəsində tədqiqatlar aparır, bu sahənin ən tanınmış tədqiqatçılarından biri sayılır. Bir çox beynəlxalq astronomiya təşkilatının, o cümlədən Beynəlxalq Astronomiya İttifaqının üzvüdür. 150-dən çox elmi işin müəllifidir ki, onların çoxu asteroidlərin kütlələrinin və orbitlərinin müəyyənləşdirilməsinə həsr olunub. O, xüsusi olaraq kiçik planetlərin xaotik hərəkətləri, astroqrafik və fotometrik tədqiqatlar, Günəş sistemindəki dinamik proseslər kimi məsələlərlə maraqlanır. Kiçik göy cisimlərinin hərəkətinin analitik nəzəriyyəsi sahəsində də töhfələri olub.

2009-cu ildə Serbiya Elmlər və İncəsənət Akademiyasının müxbir üzvü, 2015-ci ildə isə akademik seçilib. Fizika, riyaziyyat və geologiya bölməsinin üzvüdür. 2015–2020-ci illərdə həmin bölmənin katib müavini olub. 2017–2022-ci illərdə Elmi Komitənin sədri, 2020–2023-cü illərdə Serbiya Elmlər və İncəsənət Akademiyasınının baş katibi olub. 2023-cü ildə Akademiyanın prezidenti seçilib.

İngilis, italyan və rus dillərini bilir.

## Mükafatlar və təltiflər
23 dekabr 1988-ci ildə onun adı asteroid (3900) Knejeviçə verilib. Bu asteroid 14 sentyabr 1985-ci ildə Edvard Bouell tərəfindən kəşf olunub. Bu təklifi italiyalı astronom Vincenzo Zappala irəli sürüb.

Belqrad Astronomiya Rəsədxanasının inkişafına verdiyi töhfəyə görə (1996, 2017), elmi fəaliyyətinə görə isə 2013-cü ildə təltif edilib.

## İstinadlar
Trimorphodon vilkinsonii

**Trimorphodon vilkinsonii** (*Texas lira ilanı*) — Suilanıkimilər fəsiləsinə aid zəif zəhərli və arxa dişli bir ilan növü. Növ ABŞ-nin cənub-qərbi və qonşu şimali Meksika üçün endemikdir.

## Coğrafi yayılması və yaşayış yeri

*T. vilkinsonii*, ABŞ-də Texasın "Big Bend" bölgəsində və cənubi Nyu-Meksikoda, Meksikada isə şimal-şərqi Çiuaua əyalətində tapılır. Üstünlük verdiyi təbii yaşayış yerləri səhra və qayalıq ərazilərdir.

## Təsvir

*T. vilkinsonii* orta ölçülü bir ilan növüdür və yetkinlikdə ümumi uzunluğu (quyruq daxil olmaqla) təxminən 1 metr (39 düym) çatır. Rəngi qəhvəyi, açıq qəhvəyi və ya boz olur və belində 17-24 tünd qəhvəyi ləkə var. Böyük gözləri və şaquli bəbəkləri var. "Lira ilanı" adı, başında lira formasını xatırladan V şəkilli bir naxışdan irəli gəlir. Lakin bu yarımnövün (*T. b. vilkinsonii*) başında V şəkilli işarə yoxdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Alectroenas sganzini

**Alectroenas sganzini** (*Komor mavi göyərçini*) — Columbidae fəsiləsinə aid bir quş növü.

## Təsvir

Komor mavi göyərçini təxminən 27 santimetr uzunluğundadır. Erkək fərdlərin çəkisi 134–158 qram, dişilərin çəkisi isə təxminən 117 qram arasında dəyişir. Başı, boynu və üst döş hissəsi gümüşü-boz rəngdədir. Boyun lələkləri gümüşü-ağ rəngdədir və çox uzun, dərin şəkildə bölünmüşdür. Dimdiyi yaşıl və ya sarımtıl-boz rəngdədir və açıq sarı və ya yaşıl-ağ uca malikdir. Alt hissələri qara rəngdədir. Döşün alt hissəsi parlaq bənövşəyi-mavi, qarın və yan tərəfləri isə daha yaşıl-mavi rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Chordeiles gundlachii

**Chordeiles gundlachii** (*Antil gecəquşu*) — Karib hövzəsinə, Baham adalarına və Floridaya endemik olan bir gecəquşu.

"Gundlachii" spesifik epiteti Kuba təbiətşünası Xuan Qundlaxın (Juan Gundlach) ehtiramına verilmişdir.

## Yaşayış yeri və yayılma

Onların yayılma sahəsi Böyük Antil və Kiçik Antil adaları, Baham adaları və ABŞ-dəki Florida sahilləridir. Əksər hallarda yuvalarını açıq sahələrdə, bəzən yüksəklikdə olan yerlərdə, məsələn, budaqlarda və ya çınqıl damlarda qururlar. Onlar xüsusən meşələrdə təmizlənmiş sahələri, hava limanı sahələrini, şəkər çuğunduru sahələrini və otlaq sahələrini bəyənirlər. Köçmə vərdişləri haqqında az məlumat olsa da, Şimali və Cənubi Amerikanın bəzi hissələrinə köç etdiklərinə dair sübutlar mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dendroaspis angusticeps

**Dendroaspis angusticeps** (*Şərq yaşıl mambası*) — Şərqi Afrikanın cənub sahil bölgələrinə məxsus mamba cinsi olan "*Dendroaspisin*" yüksək zəhərli bir ilan növü.

## Taksonomiya
Şərq yaşıl mambası ilk dəfə 1849-cu ildə Nataldan və şərqdə Maputo körfəzinə qədər olan ərazidən məlumat verən şotland cərrah və zooloq Endryu Smit tərəfindən "*Naja angusticeps*" kimi təsvir edilmişdir. Xüsusi ad "*angusticeps*", latın sözü "*angustus*", "dar" və mürəkkəb sözdə istifadə edildikdə "*caput*" ("baş")-ın qısaldılmış forması olan "ceps"-dən gəlir. Alman-İngilis zooloqu Albert Günter 1865-ci ildə şimali Mozambikdəki Zambezi çayından "*Dendroaspis intermedius*" təsvir etdi. Bu, sonradan "*D. angusticeps*" ilə sinonimləşdirildi.

## Həmçinin bax
* Dendroaspis viridis

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dendroaspis viridis

**Dendroaspis viridis** (*Qərb yaşıl mambası*) — Mamba cinsinə aid uzun, incə və yüksək dərəcədə zəhərli bir ilan növü.

## Taksonomiya
Qərb yaşıl mambası ilk dəfə 1844-cü ildə amerikalı herpetoloq və həkim Edvard Helloel tərəfindən Liberiyada toplanmış bir nümunə əsasında "*Leptophis viridis*" kimi təsvir edilmişdir. Növün xüsusi adı olan *viridis*, latınca "yaşıl" mənasını verən sifətdir. 1852-ci ildə Helloel, Liberiyada toplanmış iki qərb yaşıl mambası nümunəsini "*Dinophis hammondii*" adı ilə təsvir etmiş və onu Cənubi Karolinadan olan dostu Oqden Hammondun şərəfinə adlandırmışdır. Bu nümunələr daha sonra Belçika-Britaniya zooloqu Corc Albert Bulencer tərəfindən eyni növ kimi tanınmışdır.

## Həmçinin bax
* Dendroaspis angusticeps

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cyanolanius comorensis

**Cyanolanius comorensis** (*Komor mavi vanqası*) — "Vangidae" fəsiləsinə aid bir quş növü.

## Yarımnövlər

İki yarımnövə ayrılır:
* "*C. m. comorensis*" (Shelley, 1894): "Komor mavi vanqası" olaraq da bilinən bu alt növə, Komor adalarındakı Moheli adasında rast gəlinir. "Madagaskarensis" alt növündən daha böyükdür və rəngində kiçik fərqliliklər müşahidə edilir. Bəzi hallarda, bu alt növ müstəqil bir növ olaraq qəbul edilmişdir.
* "*C. m. bensoni*" (Louette & Herremans, 1982): Komor adalarındakı Nqazica adasında tapılır. Yalnız bir qeyri-yetkin nümunə əsasında təsvir edilmişdir və "comorensis" alt növünə çox bənzəyir. Bunun fərqli bir takson olub-olmaması barədə şübhələr vardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Gloydius blomhoffii

**Gloydius blomhoffii** — Ümumi olaraq "*mamushi*", "*yapon mokasin*", "*yapon çuxur ilanı*", "*Qichun ilanı*", "*Salmusa*" və ya "*yapon mamushi*" kimi tanınan, Yaponiyada tapılan bir çuxurbaş ilan növü.

## Təsvir

Yetkin fərdlərin orta uzunluğu 45-81 sm (17+3⁄4-31+7⁄8 düym); qeydə alınan ən uzun nümunənin uzunluğu 91 sm olmuşdur. Bədən naxışı, qeyri-müntəzəm formalı yanal ləkələr seriyası ilə örtülmüş açıq boz, qırmızımtıl-qəhvəyi və ya sarımtıl-qəhvəyi fondan ibarətdir. Bu ləkələr qara ilə haşiyələnmişdir və əsasən daha açıq rənli mərkəzlərə malikdir. Baş, bej və ya açıq boz tərəfləri olan tünd qəhvəyi və ya qaradır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cryptospiza salvadorii

**Cryptospiza salvadorii** (*Həbəş qızıl qanadlı quşu*) — Həmçinin "*Efiopiya qızıl qanadlı quşu*", "*Salvadorinin qızıl qanadlı quşu*" olaraq da tanınan, şərqi Afrikada yayılmış, "Estrildidae" fəsiləsinə aid olan bir quş növü.

## Təsviri

Həbəş qızıl qanadlı quşu, kiçik, çəhrayı-boz rəngli, utancaq bir quşdur. Parlaq qırmızı qanadları, örtücü təbəqəsi, arxası və qarnı ilə fərqlənir. Bu quşda cinsiyyət dimorfizmi mövcuddur. Erkək quşların başı və üst  hissəsi boz-yaşıl rəngdədir, qalan üst hissələri isə dərin qırmızı rəngdədir. Dodaq altı sarımtıl, digər alt hissələri isə boz-yaşıl rəngdədir. Bəzi tərəf tüklərində isə qırmızı uclar vardır. Dırnaqları qara, gözləri və ayaqları tünd qəhvəyi rəngdədir. Dişi quş isə erkək quşa bənzəyir, lakin üst hissələrində daha solğun qırmızı rəngə və alt hissələrində daha açıq yaşıl rəngə malikdir. Gənc quşlar isə üzərlərində yalnız qırmızı ləkələr olan daha boz rəngdədir. Bu quşun uzunluğu 10-11 sm (3.9-4.3 inç) arasında dəyişir və çəkisi 10.9-14 q təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Deinagkistrodon

**Deinagkistrodon** — Cənub-Şərqi Asiyaya endemik olan zəhərli çuxurbaş ilan növü "*Deinagkistrodon acutus*" üçün yaradılmış monotipik bir cins.

## Təsvir

Deinagkistrodon acutusun bel tərəfi açıq qəhvəyi və ya boz-qəhvəyi rəngdədir və hər iki tərəfdə tünd qəhvəyi yan üçbucaqlar seriyasına malikdir. Qarşılıqlı üçbucaqların ucları orta xəttdə birləşərək belində təxminən 20 açıq qəhvəyi, kvadratşəkilli ləkələr əmələ gətirir. Hər iki tərəfdə qarın nahiyyəsinə yaxın böyük qara ləkələr sırası uzanır. Başın üst və yan hissələri vahid şəkildə qara rəngdədir və gözdən ağız küncünə qədər qara bir zolaq var. D. acutusun qarın hissəsi sarımtıl rəngdədir və tünd qəhvəyi ləkələrlə örtülüdür. Balalar yetkinlərdən daha açıq rəngdə olur, lakin eyni naxışa malikdir. Baş böyük, üçbucaqşəkilli və yuxarıya doğru qalxmış burunla xarakterizə olunur. Bədən çox möhkəm, quyruq qısadır və sıxışdırılmış, bizşəkilli, bir qədər əyilmiş keratinləşmiş təbəqə ilə bitir. Başın üst hissəsi doqquz böyük qalxanla örtülüdür. Bel pulcuqları güclü və yumru şəkildə kələklidir. Quyruqaltı pulcuqlar əsasən cüt-cüt, bəzi ön tərəfdəkilər isə təkdir. Bu möhkəm bədənli ilan adətən 0.8–1.0 metr (2.6–3.3 fut) uzunluğa çatır (quyruq daxil olmaqla), erkəklərdə maksimum 1.57 metr (5.2 fut), dişilərdə isə 1.41 metr (4.6 fut) uzunluğa çatır. Qeydə alınmış ən böyük nümunə təxminən 1.549 metr (5.08 fut) uzunluğundadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Leptocarpus

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Farancia abacura

**Farancia abacura** — ABŞ-ın cənub-şərq hissəsinə məxsus zəhərsiz, yarı su, Suilanıkimilər ilanı növü.

## Coğrafi yayılıma
Palçıq ilanı ABŞ-ın cənub-şərqində, Alabama, Arkanzas, Florida, Gürcüstan, Illinois, Kentucky, Louisiana, Mississippi, Missouri, Şimali Karolina, Oklahoma, Cənubi Karolina, Tennessee, Texas və Virciniya ştatlarında tapılır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Agkistrodon piscivorus

**Agkistrodon piscivorus** — Viperidae ailəsinin Crotalinae yarımfəsiləsinə aid zəhərli bir ilan növü.

## Yarımnövlər və taksonomik tarixçə
Uzun illər üç yarımnöv ilə bir növ rəsmi olaraq tanınmışdır: şərq pambıq ağızlısı, *A. p. piscivorus* (Lacépède, 1789); qərb pambıq ağızlısı, *A. p. leucostoma* (Troost, 1836); və Florida pambıq ağızlısı, *A. p. conanti Gloyd*, 1969. Lakin, 2014-cü ildə filogenetik nəzəriyyələri tətbiq edən (bir nəticə olaraq heç bir yarımnöv tanınmır) molekulyar (DNA) əsaslı bir araşdırma dərc edilmişdir və uzun sürən taksonomiyanı dəyişdirmişdir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Orthotomus sutorius

**Orthotomus sutorius** — Tropik Asiyada yayılmış oxuyan quş növü.

## Taksonomiya
Elmi adı olan sutorius "dərzi" deyil, "çarıqçı" mənasını daşıyır, Orthotomus isə "düz kəsən" deməkdir. Növ əvvəllər "Sylviidae" fəsiləsinə aid edilsə də, son molekulyar tədqiqatlar onu "Prinia" və "Cisticola" ilə birlikdə "Cisticolidae" fəsiləsinə aid edir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Micropechis ikaheca

**Micropechis ikaheca** — adətən Yeni Qvineya kiçikgözlü ilanı və ya İkaheka ilanı kimi tanınır, yüksək dərəcədə zəhərli bir elapid növü.

## Yayılması
Micropechis ikaheca, Yeni Qvineya və qonşu adalara, xüsusilə Papua Yeni Qvineyanın Madang əyalətindəki Karkar adasına endemikdir. Burada ilan xüsusilə çox yayılmışdır və solğun rənginə görə "ağ ilan" adlanır. Eyni zamanda Manam adasında, Şərqi Sepik əyalətindəki Walis adasında, Papua əyalətindəki Şouten adalarında, Qərbi Papua əyalətindəki Raja Ampat adalarında və Aru adalarında da rast gəlinir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ovophis okinavensis

**Ovophis okinavensis** — Ümumi adı ilə *hime habu* (ヒメハブ), Ryukyu adaları çuxurbaş ilanlar və Okinava çuxurbaş gürzəsi, Yaponiyanın Ryukyu adalarında tapılan bir çuxurbaş gürzə növü. Hal-hazırda heç bir yarımnöv tanınmır.

## Coğrafi yayılması
Bu növ Yaponiyanın Ryukyu adalarında, o cümlədən Okinava və Amami adalarında tapılır. Növün tip lokaliteti "Okinava" kimi göstərilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sylvia galinieri

**Həbəş pişik quşu** — "Sylviidae" fəsilinə aid bir quş növü. Yalnız Efiopiyada tapılır və burada yüksək dağlıq meşələrdə və kollarla örtülü ərazilərdə yaşayır.

## Yayılma
Həbəş pişik quşu, Afrotropik bölgəsinin sakinidir və yalnız Efiopiyada tapılır, yəni yalnız bu ərazidə yayılmışdır. Ən çox 3500 metr (11,500 fut) hündürlükdə, məsələn, şimaldakı dağlıq Semian bölgəsində və ya ölkənin qərbindəki təpəli ərazilərdə rast gəlinir. Ümumi yayılma sahəsi 44,500 km²-dir. Bu quş meşəlik və quru kol ərazilərində üstünlük təşkil edir, buna görə də ən çox yüksək dağlıq bambuk, enliyarpaqlı və zeytun ağacları ilə örtülmüş ərazilərdə tapılır. Bu quşun digər yaşayış yerlərinə miqrasiya etdiyi məlum deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ducula melanochroa

**Ducula melanochroa** (*Qara imperator göyərçini*) — Həmçinin "*Bismark imperator göyərçini*" kimi də tanınan, "Columbidae" fəsiləsinə aid olan bir göyərçin növü.

## Səslər

Bu növ üç aşağı tonlu "boom" səsi, həmçinin qışqırıq və kərgədan quşuna bənzər "arh" səsi çıxarır. Umboi adasında bu səslər dərin "hoot" və "qəribə" qışqırıq kimi təsvir edilmişdir. Yeni İrlandiyada isə çox dərin və monoton bir "mmmmmmmmmmmmmm" səsi qeydə alınmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mamba

**Mambalar** — Elapidae ailəsinə aid **Dendroaspis** (hərfi mənada "ağac gürzəsi" deməkdir) cinsinə aid sürətli hərəkət edən, yüksək zəhərli ilan növü.

## Zəhər
Bütün mambaların tibbi cəhətdən əhəmiyyətli zəhəri var, dendrotoksinlər, qısa zəncirli alfa-nevrotoksinlər, kardiotoksinlər və fascikulinlər ehtiva edir. Bütün mambalar Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfindən tibbi əhəmiyyətli ilanlar kimi təsnif edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Trimorphodon

**Trimorphodon** — Yüngül zəhərli, arxa dişli, Colubridae ilanları cinsi.

## Yayılması
Trimorphodon biscutatus, Texasdan Kaliforniyaya qədər, eləcə də şimali Meksikaya qədər ABŞ-ın cənub-qərbində yayılmışdır. Trimorphodon tau, Meksikanın əksər hissəsində və aşağı Mərkəzi Amerikada, Qvatemala, El Salvador, Honduras, Nikaraqua və Kosta Rikaya qədər cənubda yayılmışdır. Onlar əsasən qayalıq yarıqlarında və çıxıntılarında rast gəlinir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ay Yola

**Ay Yola** — etnopop üslubuda ifa edən başqırd musiqi qrupu.

Qrupun *Ural Batır* () albomunun ikinci treki olan *Homay* mahnısı onlara məşhurluq qazandırmışdır.

## Adı

Qrupun adı iki başqırd sözünün latın yazısına transkripsiyasıdır. *Ay* ( - ay) və *Yola* ( - ənənə).

Rinat Ramazanov izah edir ki,

"Ay Yola" başqırd dilində "kainat qanunları, nizamnamə", "xilqət qaydaların toplusu" deməkdir 

## Tarixi

Ay Yola iki musiqi qrupunun birləşməsi nəticəsində yaranıb. Prodüser Ruslan Şəyxetdinov və qızı Adelin 2010-cu ildən bəri *Musume* adlı qrupu var və bu qrupun bir neçə albomu var. Rinat Ramazanovun isə, Arqımak adlı qrupu var. Ruslan ilə Rinat Başqırdıstan Respublikasının paytaxtının 450 illiyinə həsr olunmuş *Уфа моя* () mahnısını yazraq bir-biri ilə tanış olmuşdular. Həmin mahnı *бөтен Уфа* televiziya kanalının müsabiqəsində qalib gəlmişdi. 

Bu uğurdan ilhamlanan Rinat ilə Ruslan *Ural Batır* eposu əsasında yeni layihə hazırlamağa başlayıblar. 10 aylıq işdən sonra albom hazır idi. 2025-ci ilin fecralında onun *Batır* adlı ilk mahnısı buraxıldı. Martın 14-də isə, başqırd eposunun eyni adlı personajına həsr olunmuş *Homay* mahnısı buraxılmışdı. *Homay* mahnısı Rusiyada çartların ilk onluğuna, Özbəkistanda və Azərbaycanda ilk beşliyinə daxil olmuşdu, Qazaxıstanda isə birinci yer əldə etmişdi.

## Üzvləri
* Adel Şəyxetdinova (). Müğənni, gitara, dumbıra, bəstəkar. Radioaparıcı Ruslan Şəyxetdinovun qızı. *İlham* beynəlxalq müsabiqəsinin qran-pri laureatı. Başqırdıstan Respublikasının əməkdar artisti (2025).

* Ruslan Şəyxetdinov () və ya DJ Ruslan. Klaviş, bas gitara, kobuz. Səs rejisoru, prodüser, radio aparıcı. Başqırdıstan Respublikasının əməkdar artisti (2025).

* Rinat Ramazanov (). Müğənni, kurayçı. Arqımak qrupunun solisti və rəhbəri, Başqırd Gənclər Konqressinin sədri (2016-2025). Şəyexzadə Babiçin adına dövlət respublika gənclər mükafatının laureatı. Səudiyyə Ərəbistanda keçirilən Nomad Universe müsabiqəsinin qran-pri laureatı. Başqırdıstan Respublikasının əməkdar artisti (2025).

## İstinadlar
Drymarchon

**Drymarchon** — Ümumi adı ilə "*indigo ilanları*" və ya "*kribolar*" kimi tanınan iri zəhərsiz kolubrid ilanları cinsi. Bu ilanlara Cənub-Şərqi ABŞ, Meksika, Mərkəzi Amerika və Cənubi Amerikada rast gəlinir.

## Təsvir

"İndigo ilanları" iri və möhkəm bədənli ilanlardır. Onlar hamar bel pulcuqlarına və parlaq mavi-qara rəng də daxil olmaqla müxtəlif rəng naxışlarına malikdir. "Drymarchon" cinsinin adı "Meşənin Lordu" mənasını daşıyır. Bu cinsdəki növlər cinsi dimorfizmə malikdir, erkəklər dişilərdən daha böyük olur. Bu, erkəklər arasında növ daxili rəqabətlə əlaqədardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bothrops jararacussu

**Bothrops jararacussu** — İngilis dilində ümumi adı ilə "*jararacussu*", Cənubi Amerikaya endemik olan yüksək dərəcədə zəhərli bir çuxurbaş gürzə növü. Bu, Cənubi Amerikada ən qorxulan ilanlardan biridir və 2.2 metr (7.2 fut) uzunluğa qədər böyüyə bilər.

## Təsvir və davranış
"Jararacussu" kifayət qədər iri bir çuxurbaş gürzədir. 2.2 metr uzunluğa qədər böyüyür, möhkəm bədən və başa malikdir və çox aqressiv davranır. Bədən və başın rəngi olduqca dəyişkəndir, əsas rəng qəhvəyi, sarı və ya demək olar ki, qara ola bilər. Tünd və açıq rəngli pulcuqların naxışı bir sıra tünd qövs şəklindədir, bel xətti boyunca yerləşən ləkələr "x" hərfinə bənzəyir. Orta ölçülü gözləri və şaquli ellips şəkilli bəbəkləri var. Bel pulcuqları güclü şəkildə kələklidir. Onlar 2.5 sm uzunluğunda böyük dişlərə malikdir və çox miqdarda zəhər inyeksiya edə bilər. Adətən amfibiyalar və gəmiricilərlə qidalanır. Yumurta saxlayan növdür və yağış mövsümündə 16–20 arasında bala doğur. Əsasən gündüz və gecə fəaldırlar, adətən səhər günəşində istilənir və gecə ov etmək üçün çıxırlar.

## Həmçinin bax
* Bothrops alternatus

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Amphiesma stolatum

**Amphiesma stolatum** (*Zolaqlı qayalıq ilanı*) — Asiyada geniş yayılmış zəhərsiz suilanıkimilər fəsiləsinə aid ilan növü.

## Anatomiya və morfologiya

Zolaqlı qayalıq ilanı kiçik və incə bədənli bir ilandır. Ümumilikdə zeytun-qəhvəyi və ya boz rəngdə olur. Baş və bədən eyni rəngdədir. Bədəni qısa, quyruğu isə uzun və incədir, quyruq ümumi uzunluğunun təxminən dörddə birini təşkil edir. Bu ilanın ən diqqətçəkən xüsusiyyəti onun bel xətti boyunca uzanan iki sarı zolaqdır. Bu zolaqlar baş hissəsində daha zəif, bədənin ikinci yarısında isə daha parlaq olur. Bədənin alt tərəfi açıq krem rəngindədir və hər iki kənar boyunca kiçik qara ləkələr yayılmışdır. Bədənin üst səthində kələkləri olan pulcuqlar var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Todirostrum cinereum

**Todirostrum cinereum** (*Adi todi-milçəkqapan*) — "Tirankimilər" fəsiləsinin sərçəkimilər qrupuna aid, çox kiçik ölçülü  quş növü.

## Taksonomiya

Adi todi-milçəkqapan 1766-cı ildə İsveç təbiətşünası Karl Linney tərəfindən Systema Naturae əsərinin on ikinci nəşrində "Todus cinereus" binominal adı ilə təsvir edilmişdir. Linney təsvirini 1760-cı ildə Surinamda toplanmış nümunə əsasında təsvir edilmiş "Boz və Sarı Milçəkqapan" əsasında qurmuşdur. Növün xüsusi epiteti olan "cinereum" latın dilində "kül rəngli" mənasını verən "cinereus" sözündən götürülmüşdür. Adi todi-milçəkqapan indi 1831-ci ildə Rene Lesson tərəfindən təqdim edilmiş "Todirostrum" cinsinin tipik növüdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Fowlea piscator

**Fowlea piscator** (*Şahmatlı qayalıq ilanı*) — Ümumi adı ilə "*Asiya su ilanı*", Suilanıkimilər fəsiləsinin "*Natricinae*" yarımfəsiləsinə aid olan Asiyaya endemik bir ilan növü. Bu növ zəhərsizdir.

## Yaşayış yeri və çoxalma

"F. piscator"-un üstünlük verdiyi yaşayış yeri şirin su gölləri və ya çayların yaxınlığıdır.

"F. piscator" yumurtlayan bir növdür. Bir dəfəyə 30–70 yumurta qoyur, lakin bu say 4-dən 100-ə qədər dəyişə bilər. Yumurtaların ölçüsü də dəyişkəndir. Hər yumurta 1.5–4.0 sm (0.59–1.57 düym) uzunluğunda ola bilər. Dişi yumurtalar çatana qədər onları qoruyur. Hər bala təxminən 11 sm (4.3 düym) uzunluğunda olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Young Gangan

– "Square Enix" nəşriyyatı tərəfindən nəşr olunan seynen manqası jurnalı. Jurnalda hər iki həftədən bir çıxır.

## Tarixi
"Young Gangan" jurnalı 3 dekabr 2004-cü ildən nəşr olunur. Jurnal ayda iki dəfə çıxır: birinci və üçüncü cümə günləri. Jurnalın üzlüklərində müxtəlif fotomodellərin təsvirləri yer alır. Məsələn, 2019-cu ildə yapon kospleyer Enakonun "Is It Wrong to Try to Pick Up Girls in a Dungeon?" animesinin personajı Hestiyanın kospleyini etmiş və jurnalın 5-ci buraxılışının üzlüyündə peyda olmuşdur.

2008-ci ildə jurnalın redaktorlarından biri yetkin olmayan idollarla içki içməyə getdiyi barədə doğru olmayan bloq postları paylaşdığı üçün mübahisəyə səbəb olmuş və jurnaldakı işindən çıxarılmışdır.

## Seriyalar
Jurnalda nəşr olunan seriyalara "Is It Wrong to Try to Pick Up Girls in a Dungeon?" (2013), "Space Dandy" (2013), "Baccano!" (2015), "Restaurant to Another World" (2016), "86" (2018), "My Dress-Up Darling" (2018), "My Awkward Senpai" (2019) kimi seriyalar daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Curruca communis

**Curruca communis** (*Adi ağboğaz* və ya *böyük ağboğaz*) — Avropa və qərbi Asiyanın mülayim iqlimli bölgələrində geniş yayılmış tipik bir pərvaz quşu. Bu kiçik sərçəkimilər qrupuna daxil olan quş, güclü miqrasiya xüsusiyyətinə malikdir və qışı tropik Afrika, Ərəbistan və Pakistanda keçirir.

## Təsvir
Bu, erkək və dişi fərqli lələklərə malik olan bir neçə "Curruca" növündən biridir. Hər iki cins əsasən üstdən qəhvəyi, altdan isə açıq sarı rəngdədir və ikinci dərəcəli qanad lələkləri tünd qəhvəyi ilə qırmızı rəngin qarışığı olan rəngdə kənarlara malikdir. Erkək fərdlərdə baş boz, boğaz isə ağ rəngdədir. Dişi fərdlərdə baş boz deyil və boğaz daha solğun rəngdədir. Ağboğazın oxuması sürətli və xırıltılıdır, səslənmə tonu ilə xarakterizə olunur. Boğaz, bir az burundan gələn səs "ved-ved" və ya "void-void" kimi səslənir. Xəbərdarlıq çağırışı "Dartford pərvaz quşu"nun səsinə bənzəyən uzun və kobud "tşehr" səsidir.

## Həmçinin bax
* Curruca subcoerulea

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tephrodornis pondicerianus

**Tephrodornis pondicerianus** (*Adi meşəçəkələsi*) — Asiyada yayılmış bir quş növü.

## Təsvir

Adi meşəçəkələsi solğun kül rəngli, qəhvəyidir və digər meşəçəkələləri kimi böyük başa və güclü əyri dimdiyə malikdir. Tünd yanaq ləkəsinin üstündə geniş krem rəngli qaş zolağı və tünd quyruqla ziddiyyət təşkil edən ağ xarici quyruq lələkləri var. Gənc quşların başında zolaqlar və ləkələr, belində isə ağ nöqtələr olur. Alt hissələri də zolaqlıdır və gənc quşlarda döş hissəsi ağır işarələrlə örtülüdür. Şimal yarımnövü olan "pallidus" üstdən açıq qəhvəyi rəngdədir və qara yerinə qəhvəyi mərkəzi quyruq lələklərinə malikdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sahyadriophis beddomei

Sahyadriophis beddomei (Nilqiri qayalıq ilanı) — Ümumi adı ilə "Beddome qayalıq ilanı", Hindistanın Qərbi Qat dağlarında tapılan bir ilan növü.

## Təsvir

"S. beddomei" ilanının gözləri orta ölçüdədir, yetkin fərdlərdə diametri burun dəliyindən olan məsafəyə bərabərdir. Rostral pulcuq yuxarıdan görünür. İnternazal pulcuqlar arasındakı tikiş prefrontal pulcuqlar arasındakı tikiş qədər uzundur. Frontal pulcuq burun ucundan olan məsafədən daha böyükdür və parietal pulcuqlardan bir qədər qısadır. Loreal pulcuq uzunluğu qədər dərin və ya dərinliyi uzunluğundan daha çoxdur. Bir preokulyar və üç (nadir hallarda iki) postokulyar pulcuq var. Temporal pulcuqlar 1+1 və ya 1+2 şəklində düzülmüşdür. 8 və ya 9 üstdodaq pulcuğu var, üçüncü, dördüncü və beşinci və ya dördüncü, beşinci və altıncı pulcuqlar gözə dəyir. 5 altdodaq pulcuğu ön çənə qalxanları ilə təmasdadır. Ön çənə qalxanları arxa çənə qalxanlarından qısadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Rhabdophis subminiatus

**Rhabdophis subminiatus** — Ümumi adı ilə "qırmızıboyun qayalıq ilanı", suilanıkimilər fəsiləsinin "*Natricinae*" yarımfəsiləsinə aid zəhərli bir ilan növü.

## Təsvir

"Rhabdophis subminiatus" yaşıl rəngli olub, baş yaxınlığında qırmızı və sarı rəngli sahələrə malikdir. Ümumi uzunluğu (quyruq daxil olmaqla) 70–90 sm (27.5–35.5 düym) arasındadır. Dişilər erkəklərdən xeyli böyükdür. Cütləşmə zamanı bir neçə erkək bir dişi ətrafında toplaşa bilər.

## Yaşayış yeri və qidalanma

Qırmızıboyun qayalıq ilanı adətən göl və su mənbələri yaxınlığında yaşayır və qurbağalar və balıqlarla qidalanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yuxarı Macarıstan knyazlığı

**Yuxarı Macarıstan knyazlığı** (, , ) — XVII əsrin əvvəllərində, Osmanlı–Habsburq müharibələri fonunda, Habsburqlara qarşı yerli zadəganların müqaviməti nəticəsində yaranmış, qısaömürlü siyasi və hərbi knyazlıq. Knyazlıq əsasən müasir Slovakiya və Şimali Macarıstan ərazilərini əhatə edirdi. Onun lideri, İştvan Boçkai (), öz dövründə həm Transilvaniya, həm də Macarıstan knyazı kimi tanınmışdır.

## Arxa fon
XV—XVII əsrlərdə Macarıstan üç yerə bölünmüşdü: Osmanlıların idarə etdiyi mərkəzi Macarıstan, Habsburqların nəzarətindəki qərb ərazilər (Kral Macarıstanı), Transilvaniya knyazlığı — formal olaraq Osmanlılara tabe, lakin daxili muxtariyyəti olan dövlət.

Habsburqların katolikləşdirmə siyasəti, yerli zadəganların hüquqlarının məhdudlaşdırılması və protestantlara qarşı təzyiqlər, macar və transilvaniyalı zadəganlar arasında narazılıq yaratmışdır. 1604–1606-cı illərdə İştvan Boçkai bu narazılığı silahlı üsyana çevirmişdir.

## Yaranması və idarəetmə
1605-ci ildə Boçkai Habsburqlara qarşı üsyana başçılıq edərək, Yuxarı Macarıstan ərazilərində nəzarəti ələ keçirmişdi. Həmin ilin aprel ayında Seredə (indiki Slovakiya) baş verən yığıncaqda o, Macarıstanın və Transilvaniyanın knyazı elan edilmişdir. Knyazlıq Boçkainin rəhbərliyi altında müstəqil daxili idarəetməyə malik idi və protestantların hüquqlarını qoruyan tolerant siyasət yürüdürdü. Boçkai Osmanlıların dəstəyini almışdı, lakin eyni zamanda onlara qarşı sərhəd təhlükəsizliyini qoruyaraq müstəqilliyini saxlamağa çalışırdı.

## Siyasi və hərbi uğurlar
1606-cı ildə imzalanmış Vyana müqaviləsi Boçkainin Habsburqlarla danışıqlar nəticəsində qazandığı diplomatik uğur idi. Müqaviləyə əsasən: Transilvaniya və Yuxarı Macarıstan ərazilərində muxtariyyət tanındı, protestanların dini azadlıqları təsdiq olundu, Boçkai və tərəfdarlarına ümumi amnistiya verildi. Elə həmin ildə Boçkai həm də Osmanlılarla Jitvatorok müqaviləsinin imzalanmasına səbəb olan şəraiti yaratmışdır, bu da regionda müvəqqəti sülh dövrünə səbəb olmuşdur.

## Süqutu
İştvan Boçkai 1606-cı ilin dekabrında vəfat etmişdir. Onun ölümündən sonra Yuxarı Macarıstan knyazlığı siyasi varlıq kimi qısa müddət içində zəiflədi və Transilvaniya ilə birləşdirildi. Region yenidən Habsburqların təsirinə düşdü, lakin Boçkainin irsi gələcək üsyanlar və milli azadlıq hərəkatları üçün ilham mənbəyinə çevrildi. Yuxarı Macarıstan knyazlığı, Habsburqlara qarşı ilk uğurlu müqavimət nümunəsi olmaqla yanaşı, Macarıstanda dini dözümlülüyün və muxtariyyət ideyasının təşviqində mühüm rol oynamışdır. İştvan Boçkai sonralar macar milli qəhrəmanı kimi anılmış və onun fəaliyyəti II Ferens Rakoçinin və digər azadlıq liderlərinin hərəkatlarına təsir etmişdir.

## İstinadlar
Oxyuranus microlepidotus

**Oxyuranus microlepidotus** (*İnland taipan*) — Ümumi adları ilə "qərb taipanı", "kiçik pulcuqlu ilan" və ya "qəzəbli ilan" kimi tanınan, Aspidlər fəsiləsinə aid son dərəcə zəhərli bir ilan növü. Bu növ Avstraliyanın orta şərqindəki yarı quraq bölgələrə endemikdir. Yerli Avstraliya aborigenləri bu ilanı "*dandarabilla*" adlandırırlar.

## Təsnifat

İnland taipan ilk dəfə 1879-cu ildə Frederik Makkoy tərəfindən elmi cəhətdən təsvir edilmişdir. İlanın iki nümunəsi Viktoriya ştatının şimal-qərbindəki Murrey və Darlinq çaylarının qovşağında tapılmış və "*Diemenia microlepidota*" adı ilə təqdim edilmişdir. 1882-ci ildə Uilyam Con Makli tərəfindən "*Diemenia ferox*" adı ilə yenidən təsvir edilmişdir. 1972-ci ilə qədər bu növ haqqında heç bir əlavə məlumat əldə edilməmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lyubodraq Dimiç

**Lyubodraq Dimiç** (; d. 20 fevral 1956, Zemun) — serb tarixçisi, universitet professoru və 2012-ci ildən etibarən Serbiya Elmlər və İncəsənət Akademiyasının üzvüdür. Onun əsas tədqiqat sahələri bunlardır: keçmiş Yuqoslaviyanın tarixi, Soyuq Müharibə tarixi, Serbiyanın müasir siyasi, sosial və mədəni tarixi, serb xalqının çağdaş milli tarixi.

## Bioqrafiyası
Ljubodraq Dimiç 1956-cı ildə, Serbiyanın və keçmiş Yuqoslaviyanın paytaxtı Belqrad yaxınlığında yerləşən Zemun şəhərində anadan olmuşdur. O, 1980-ci ildə Belqrad Universitetinin Fəlsəfə fakültəsinin Tarix ixtisası üzrə məzunu olmuş, 1985-ci ildə magistr (mövzu: "1945-1952-ci illərdə Serbiyada mədəniyyət siyasətinin Aqitprop mərhələsi"), 1993-cü ildə isə doktorluq işini tamamlamışdır (mövzu: "1929-1941-ci illərdə Yuqoslaviya Krallığında Mədəniyyət Siyasəti").

1981-ci ildən etibarən Belqradda yerləşən Serbiyanın Müasir Tarix İnstitutunda elmi işçi kimi fəaliyyətə başlamışdır. 1985-ci ildə Belqrad Universitetinin Fəlsəfə fakültəsinin Tarix bölməsinə köçürülmüş və burada müəllim kimi işə başlamış, 1998-ci ildən etibarən professor olmuş və Yuqoslaviya Tarixi kafedrasına rəhbərlik etmişdir. 2003–2005-ci illərdə Tarix bölməsinin rəhbəri olmuşdur.

2001-ci ildən etibarən, Serbiya və Qara Dəniz Federativ Respublikasının Prezidenti tərəfindən yaradılan “Həqiqət və Barışıq Komissiyası”na rəhbərlik etmişdir. Serbiya Elmlər və İncəsənət Akademiyasının 20-ci əsr tarixi üzrə bölməsinin üzvüdür. O, həmçinin Cənub-Şərqi Avropanın Müasir Tarixi Mərkəzinin təsisçilərindən biri və Yuqoslaviya və Soyuq Müharibə Tarixi Mərkəzinin rəhbəridir. Bir neçə tarixi jurnalda redaksiya heyətinin üzvü, London İqtisadiyyat və Siyasi Elmlər Məktəbinin Soyuq Müharibə Araşdırmaları Mərkəzinin fəxri üzvüdür.

O, London, Praqa, Braunşveyq, Moskva, Yekaterinburq və Parisdə təhsil almış və elmi tədqiqat işləri aparmışdır. Serbiya və xarici ölkələrdə müxtəlif elmi konfranslarda iştirak etmişdir. Bir neçə kitabın müəllifi, çoxcildli tarixi materialların redaktoru, tarix dərsliklərinin müəllifi və 220-dən çox elmi məqalənin müəllifidir. 2012-ci ildə Serbiya Elmlər və İncəsənət Akademiyasının müxbir üzvü seçilmişdir.

## Biblioqrafiyası

### Seçilmiş əsərləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
*  (Serbian edition)
**  (English edition)
**  (German edition)
**  (Russian edition)
* 

### Digər əsərləri

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
Opheodrys aestivus

**Opheodrys aestivus** — Ümumi adı ilə *kobud yaşıl ilan*, Şimali Amerikada yayılmış zəhərsiz Colubridae fəsiləsinə aid bir ilan növü.

## Təsvir
Opheodrys aestivus üstdən parlaq yaşıl, alt tərəfdən isə sarımtıl rəngdədir. Bu rənglər ona yaşıl bitkilər arasında əla kamuflyaj təmin edir və vəhşi təbiətdə görməyi çətinləşdirir, baxmayaraq ki, onlar yaşayış mühitlərində nisbətən geniş yayılıb. Bədəninin orta hissəsində 17 sıra halında düzülmüş qabarıq bel pulcuqları var. Ümumi uzunluğu (quyruq daxil olmaqla) 116 sm (45+3⁄4 düym) qədər ola bilər və çox incədir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sonora semiannulata

**Sonora semiannulata** (*Qərb torpaq ilanı*) — Kiçik və zərərsiz colubrid ilan növü.

## Coğrafi yayılma

S. semiannulata ABŞ-nin Cənub-Qərbində, Arizona, Nevada, Kaliforniya, Kolorado, Kanzas, Missuri, Nyu-Meksiko, Oklahoma, Oreqon, Texas və Yuta ştatlarında, həmçinin Meksikanın şimalında, Çihuahua, Koahuila, Duranqo, Nuevo León və Sonora əyalətlərində yayılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pituophis vertebralis

**Pituophis vertebralis** — Ümumi adları ilə *Baja gopher ilan* kimi tanınan, zəhərsiz Colubridae fəsiləsinə aid bir ilan növü.

## Təsvir
Pituophis vertebralis adını təbii yaşayış yeri olan Baja Kaliforniya Yarımadasından alır. Bu ilan yalnız yarımadanın cənub ucunda, yüksək yüksəkliklərdə tapılır. Burada temperatur adətən mülayim olur (təxminən 25.5 °C). Bəzi ev heyvanı sahibləri ilanın təbii mühitinin daha isti olduğunu düşünərək, təhlükəli dərəcədə isti bir mühit yaradırlar. Bu anlaşılmazlıq, ilanın nadir olması ilə əlaqədardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hognose

**Hognose ilanları** — Yuxarıya doğru qalxmış burunları ilə tanınan bir neçə fərqli ilan növünə verilən ümumi ad. Bu ilanlar iki Colubridae ilan fəsiləsinə və bir Pseudoxyrhophiidae ilan fəsiləsinə daxildir.

## Təsvir
Hognose ilanlarının ən diqqətçəkən xüsusiyyəti yuxarıya doğru qalxmış burunlarıdır. Bu xüsusiyyət qumlu torpaqlarda qazmaq üçün yan-yana hərəkət etməyə kömək edir. Həmçinin humus kütlələrində gizlənməyi xoşlayırlar. Leioheterodon növləri kərtənkələ yumurtalarını qazıb çıxarmaqla tanınır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Thamnophis

**Thamnophis cinsi** — Colubridae fəsiləsinə aid kiçik və orta ölçülü ilanların ümumi adı.

## Taksonomiya
İlk elmi təsvir edilən garter ilanı şərq garter ilanı (indiki Thamnophis sirtalis sirtalis) idi və 1758-ci ildə zooloq və taksonomist Karl Linney tərəfindən təsvir edilmişdir. Thamnophis cinsi 1843-cü ildə Leopold Fitzinger tərəfindən garter ilanları və lent ilanları üçün cins kimi təsvir edilmişdir. Əvvəllər öz cinsləri və ya növləri kimi təsnif edilən bir çox ilan indi Thamnophis cinsində növ və ya yarımnöv kimi yenidən təsnif edilmişdir. Reptile Database hazırda cinsdə 37 növü tanıyır, bəzilərinin bir neçə yarımnövü var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Opheodrys vernalis

**Opheodrys vernalis** —  Şimali Amerikada yayılmış zəhərsiz bir ilan növü və Colubridae ailəsinə aiddir.

## Coğrafi yayılma
Opheodrys vernalis Nearktik regiona endemikdir. Yayılma sahəsi cənub-şərqi Kanadadan qərbdə Saskachevana və cənubdan İllinoys və Virciniyaya qədər uzanır. Həmçinin Vayominq, Kolorado, Nyu-Meksiko, Ayova, Missuri, Texas və şimali Meksika kimi digər ərazilərdə də tapıla bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Suspilne Kultura

**Suspilne Kultura** (, ) — Ukraynanın ictimai televiziya kanalı, Ukrayna Milli İctimai Televiziya və Radio Şirkətinin ikinci ümummilli kanalı.

Yayımçının əsas məzmunu xəbərlər, sənədli filmlər, klassik musiqi konsertlərinin və teatr tamaşalarının verilişləri, habelə mədəni və sosial həyatın müxtəlif sahələrinə – musiqi, rəssamlıq, teatr, ədəbiyyat, kinoya həsr olunmuş proqramlardır.

## Tarixi
«Kultura» Dövlət Televiziya və Radio Şirkəti hüquqi şəxs kimi 2002-ci ildə Ukraynanın informasiya məkanında, Ukrayna Dövlət Televiziya və Radio Komitəsinin sistemində ikinci ümummilli və birinci Milli televiziya kanallarında fəaliyyətə başlamışdır. 2004-cü ilin noyabrında «Kultura» DTRŞ Ukraynanın Televiziya və Radio Yayımı üzrə Milli Şurasından on illik müddətə 24 saatlıq peyk yayımı üçün lisenziya almışdır. 2005-ci ilin aprelində «Kultura» televiziya kanalı Kiyev və Ukraynanın regionlarındakı kabel şəbəkələrində, həmçinin peyk yayımında görünməyə başlamışdır.

2013-2014-cü illərdə dövlət mədəniyyət siyasətinin həyata keçirilməsi çərçivəsində hökumət kanalın inkişafı üçün təxminən 90 milyon qrivna ayırmış, halbuki bundan əvvəl kanal üçün ildə maksimum 12 milyon qrivna ayrılırdı.

1 yanvar 2017-ci ildən etibarən kanal ləğv edilmiş BTB əvəzinə DVB-T2 standartında rəqəmsal yayımına başlamış (səhər 7:00-dan axşam 23:00-dək), 15 iyuldan isə 24 saat DVB-T2 formatında yayım etmişdir. 8 avqust 2017-ci ildə kanal rebrendinq keçirərək adını və loqosunu «UA: Kultura» olaraq dəyişmişdir. Bu, ictimai yayım kanallarının yaradılması və inkişafı mərhələlərindən biri olmuşdur. 11 dekabr 2017-ci ildən kanal 16:9 formatında yayım etməyə başlamışdır.

Rusiyanın Ukraynaya təcavüzü ilə əlaqədar 24 fevral–27 mart 2022-ci il tarixləri arasında kanal 24 saat «Yedinı Novosti» informasiya marafonunu yayımlamışdır. Efirdə reklam olmamışdır.

28 mart 2022-ci ildən kanal proqram şəbəkəsini dəyişərək müstəqil yayımını bərpa edib və yüksək keyfiyyətli (HD) formatda yayım etməyə başlamışdır.

24 may 2022-ci ildə NTTŞ-nin brend dizayn sisteminin yenilənməsi ilə əlaqədar «UA: Kultura» kanalı adını «Suspilne Kultura» olaraq dəyişmişdir.

## Kinokult
2018-ci ildən etibarən kanalın bazasında «Kinokult» kino klubu fəaliyyət göstərir. 2018-ci ildə klub iyuldan oktyabr ayına qədər, 2019-cu ildə isə iyundan oktyabr ayına qədər fəaliyyət göstərmişdir. Filmlər həftədə bir dəfə İctimai Yayımçının müxtəlif məkanlarında nümayiş etdirilmişdir. Kino klubunun repertuarında son illərin xarici və Ukrayna kino sənəti yer almışdır.

İki il ardıcıl olaraq kino klubu mövsümü eyniadlı kinofestival ilə başa çatmışdır. İkinci festival «Kinokult. Kult kinosu festivalı» adlanmış və onu min nəfərdən çox tamaşaçı ziyarət etmişdir. «Kinokult»un təşkilat komitəsi Lukyan Qalkin (proqram direktoru), Yuri Samusenko (proqram koordinatoru), Katerina Yaniukdan (prodüser) ibarətdir.

## İstinadlar
Katarina

**Katarina** — ad.

* Katarina Vitt — dünya şöhrətli şərqialmaniyalı fiqurçu
* Katarina Bulatoviç — Monteneqronu təmsil edən həndbolçu.
* Katarina Sparer — İtaliyanı təmsil edən buzüstü hokkeyçi.
* Katarina Dobler
* Katarina Lorenso
* Katarina Menz
* Katarina Sousa