Xeyir və şər

Fəlsəfədə, dində və psixologiyada "**xeyir və şər**" anlayışı geniş yayılmış bir dixotomiyadır. Manixeyçi və İbrahim təsirinə malik dinlərdə şər xeyirin dualistik və antaqonist əksi kimi qəbul edilir; burada xeyirin qalib gəlməli, şərin isə məğlub edilməli olduğu düşünülür.

Şər anlayışı tez-tez dərin əxlaqsızlıq mənasında işlədilir. Şər bəzən fövqəltəbii bir qüvvə kimi də təsvir edilmişdir. Şərin tərifləri və onun motivlərinin təhlili müxtəliflik göstərir. Bununla belə, şərlə adətən tarazlığı pozulmuş davranışlar — fürsətçilik, eqoizm, cahillik və ya səhlənkarlıq — əlaqələndirilir.

Xeyir və şərin (və ya əxlaqın) əsas tədqiqat sahəsi etikadır. Etikanın üç əsas qolu mövcuddur: necə davranmalı olduğumuzu araşdıran normativ etika, konkret əxlaqi problemlərlə məşğul olan tətbiqi etika və əxlaqın mahiyyətini tədqiq edən metaetika.

## Tarix və etimologiya
Hər bir dildə “doğru və ya arzuolunan keyfiyyətə malik olmaq” mənasında *xeyir* (ἀρετή) və “arzuolunmaz” mənasında *pis* anlayışını ifadə edən söz mövcuddur. Əxlaqi mühakimə hissi və “doğru və yanlış, xeyir və şər” fərqləndirməsi mədəni universalilər sırasına daxildir.

### Qədim dünya
Filosof Zərdüşt erkən İran tanrılarının panteonunu iki qarşı duran qüvvəyə endirmişdir: Ahura Mazda (Nurlandırıcı Hikmət) və Anqra Mainyu (Dağıdıcı Ruh), hansı ki, bir-biri ilə münaqişə halında idi.

Bu fikir sonradan bir dinə çevrilmiş və çoxsaylı sektlərin yaranmasına səbəb olmuşdur; onların bəziləri ifrat dualist inancları qəbul edərək maddi dünyanın rədd edilməli, ruhani dünyanın isə qəbul olunmalı olduğunu irəli sürmüşdür. Qnostik ideyalar bir çox qədim dinlərə təsir göstərmişdir. Bu dinlərə görə *[[qnozis]]* (maarifçilik, xilas, azadlaşma və ya “Tanrı ilə vəhdət” kimi müxtəlif cür yozulur) şəxsi yoxsulluq həddinə çatan xeyriyyəçilik, cinsi pəhriz (** üçün mümkün qədər, *[[İnisiasiya|inisiasiya olunanlar]]* üçün isə tam) və başqalarına kömək etməklə hikmət axtarışı yolu ilə əldə edilə bilər.

Eyni şəkildə, qədim Misirdə Ma'at — ədalət, nizam və bütövlük prinsipi — və İsfet — xaos, nizamsızlıq və çürümə prinsipi — anlayışları mövcud idi; birincisi cəmiyyətin təcəssüm etdirməyə çalışdığı güc və prinsipləri, ikincisi isə cəmiyyəti zəiflədən amilləri ifadə edirdi. Bu uyğunluq qədim Mesopotamiya dinində, eləcə də Marduk ilə Tiamat arasındakı qarşıdurmada da əks olunur.

### Klassik dünya
Qərb sivilizasiyasında κακός və ἀγαθός sözlərinin əsas mənaları müvafiq olaraq “pis, qorxaq” və “yaxşı, cəsur, bacarıqlı”dır; onların mütləq mənada istifadəsi yalnız e.ə. təxminən 400-cü illərdə, xüsusilə Sokratdan əvvəlki fəlsəfədə, o cümlədən Demokritdə formalaşmağa başlamışdır. Bu mütləq mənada əxlaq anlayışı Platonun dialoqlarında möhkəmlənmişdir; bu proses monoteizm düşüncəsinin meydana çıxması ilə paralel getmişdir (xüsusilə də Euthyphro dialoqunda, burada dindarlıq (τὸ ὅσιον) əxlaqi mütləq kimi müzakirə olunur). Bu fikir Gec Antik dövrdə neoplatonçular, Qnostiklər və Kilsə ataları tərəfindən daha da inkişaf etdirilmişdir.

Bu nisbi və ya adətə əsaslanan anlayışdan mütləq anlayışa keçid həm də “etika” və “əxlaq” terminlərinin “regional adət” mənasını ifadə edən sözlərdən — müvafiq olaraq yunan *ήθος* və latın *mores* — törəməsində özünü göstərir (bax: *[[:wikt:siðr|siðr]]*).

### Orta əsrlər
Avqustin Hipponlunun klassik tərifinə görə günah “Tanrının əbədi qanununa zidd olan söz, əməl və ya arzudur.”

Bir çox orta əsr xristian ilahiyyatçıları “xeyir və şər” anlayışını həm genişləndirmiş, həm də daraltmış, nəticədə bu anlayış bir neçə, bəzən isə mürəkkəb təriflər qazanmışdır, o cümlədən:

dini hakimiyyətlər tərəfindən tərif və ya cəzalandırmaya səbəb ola bilən istənilən məsələyə dair şəxsi seçim və ya subyektiv mühakimə;

İlahi qanundan irəli gələn dini öhdəlik, hansı ki, müqəddəsliyə və ya lənətlənməyə aparır;

qrupun yaşamasını və ya rifahını artıra bilən, ümumi qəbul olunmuş mədəni davranış norması;

güclü emosional reaksiya doğuran təbiət qanunu və ya davranış;

hüquqi vəzifə qoyan qanunvericilik.

### Müasir yanaşmalar

Bu gün əsas dixotomiya tez-tez aşağıdakı şəkildə izah olunur:

*Xeyir* — həyat, xeyriyyəçilik, davamlılıq, xoşbəxtlik, sevgi və ya ədalətlə əlaqələndirilən geniş bir anlayışdır.

*Şər* — çox vaxt şüurlu və qəsdən törədilən pis əməllər, başqalarına zərər verməyə yönəlmiş ayrı-seçkilik, insanların psixoloji ehtiyaclarını və ləyaqətini alçaltmağa xidmət edən davranışlar, dağıdıcılıq və lazımsız və ya fərq qoymadan həyata keçirilən zorakılıq aktları ilə əlaqələndirilir.

Müasir ingilis dilində *evil* sözü (Qədim ingilis dili ) və onun alman , niderland  kimi qohum sözləri adətən Proto-german dilində bərpa olunmuş  formasından törəmiş hesab olunur; bu forma hett  sözü ilə müqayisə edilir və son nəticədə Proto-Hind-Avropa dili  kökünə, həmçinin sıfır dərəcəli  formasına gedib çıxır. Daha sonrakı german formalarına Orta ingilis dili , , , Qədim friz dili  (sifət və isim), Qədim sakson dili , Qədim yuxarı alman dili  və Qotik dili  daxildir.

“Yaxşı olmaq” anlayışı müxtəlif cür izah edilmişdir; bunlardan biri xeyirin şəxsi inkişafın ən erkən mərhələlərində başlayan təbii sevgi, bağlılıq və mərhəmətə əsaslandığını irəli sürür; digəri isə yaxşılığın həqiqəti bilməyin məhsulu olduğunu hesab edir. Şərin niyə yarandığı barədə də fərqli baxışlar mövcuddur. Bir çox dini və fəlsəfi ənənələrə görə şər davranış qeyri-kamillikdən qaynaqlanan bir *sapma*dır (məsələn, “''İnsanın düşüşü''”). Bəzən şər azad iradə və insan agentliyinin mövcudluğu ilə izah olunur. Digər yanaşmaya görə isə şərin kökü həqiqətin (insan dəyəri, müqəddəslik, ilahilik) bilməməsində — yəni cahillikdə — yatır. Bunun əksinə olaraq, bəzi mütəfəkkirlər şərin zorakı sosial strukturların nəticəsi olaraq öyrənildiyini iddia etmişlər.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Baumeister, Roy F. (1999) *Evil: Inside Human Violence and Cruelty*. New York: A.W.H. Freeman / Owl Book
* Bennett, Gaymon, Hewlett, Martinez J, Peters, Ted, Russell, Robert John (2008). *The Evolution of Evil*. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. 
* Katz, Fred Emil (1993) *Ordinary People and Extraordinary Evil*, [SUNY Press], 
* Katz, Fred Emil (2004) *Confronting Evil*, [SUNY Press], 
* Neiman, Susan. *Evil in Modern Thought – An Alternative History of Philosophy.* Princeton: Princeton University Press, 2002.
* 
* Shermer, M. (2004). *The Science of Good & Evil.* New York: Time Books. 
* 
* Stapley, A.B. & Elder Delbert L., *Using Our Free Agency*. Ensign May 1975: 21
* Stark, Ryan. *Rhetoric, Science, and Magic in Seventeenth-Century England.* (Washington, DC: The Catholic University of America Press, 2009), 115–45
* Vetlesen, Arne Johan (2005) *Evil and Human Agency – Understanding Collective Evildoing* New York: Cambridge University Press. 
* Wilson, William McF., and Julian N. Hartt. *Farrer's Theodicy*. In David Hein and Edward Hugh Henderson (eds), *Captured by the Crucified: The Practical Theology of Austin Farrer*. New York and London: T & T Clark / Continuum, 2004. 

## Xarici keçidlər

*Good and Evil in (Ultra Orthodox) Judaism
*ABC News: Looking for Evil in Everyday Life
*''Booknotes'' interview with Lance Morrow on ''Evil: An Investigation'', October 19, 2003.
*Chattopadhyay, Subhasis. *[http://philpapers.org/rec/CHATDO-34 The Discussion of Evil in Christianity]* in *Prabuddha Bharata* 118 (9):540–542 (2013). 
*Chattopadhyay, Subhasis. ''Prolegomenon to the Study of Evil.'' in Prabuddha Bharata 118 (4):278–281 (2013). 
*