open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iduk Baş döyüşü

**Iduk Baş döyüşü** — Çinlə İkinci Göytürk xaqanlığı arasında baş vermis döyüş.

## Arxa plan
Tanq imperatoriçası Vu Zetianın qurduğu Zhou sülaləsi (690-705) və İkinci Göytürk xaqanlığı arasındakı döyüşlər 693-cü ildə Qapağan xaqan və Ayqucı Tonyukukun şimali Çinə axınları ilə başladı. Bu Göytürk-Tanq müharibəsinin müxtəlif səbəbləri var idi. Bunların əsasında Qapağan xaqanın dövləti gücləndirin böyütmə istəyi dururdu. Qapağan xaqanın bir qızını Vu Zetianın hakimiyyətdən uzaqlaşdırdığı Tanq xülaləsindən şahzadə ilə evləndirmək istəməsi, lakin Vu Zetianın bu istəyi geri çevirin, öz ailəsindən birini namizəd olaraq göndərməsi müharibə üçün yetərli bəhanəni yaratdı.

## Döyüş
Edilən bir çox axından sonra 701 və 702-ci illərdə, yəni Kül Tigin 16 yaşında ikən, Göytürk ordusu şimali Şindəki Qansu bölgəsinin şimal-şəqinə axın təşkil etdi. Qumilyov ilə Giraudun bu hücumun Məvaraünnəhrə edildiyini irəli sürməsinə baxmayaraq, əksər tarixçilər hücum yerinin Qansu-Ordos bölgəsi olduğu fikirindədir. Bu hücuma Kül Tigin və Bilgə xaqan da qatılmışdılar. Orxon yazılarında Iduk Baş (Müqəddəs Yer) olaraq keçən yer də Göytürk ordusu Onq Tutuk komandanlığındakı 50 minlik Zhou ordusu ilə döyüşdü. Kül Tigin piyada olaraq döyüşdə iştirak etmiş və şəxsən Onq Tutukun qayınını öldürmüşdür. İbrahim Kafesoğlu və Giraud öldürülən şəxsin Onq Tutukun özü olduğunu irəli sürsələr də, bu iddianı sübut edə bilməmişlərdir. Qurbanının başını öz əlləri ilə kəsən Kül Tigin onu Qapağan xaqana təqdim etdi. Ardıyca Zhou ordusu darmadağın edildi. Hücumlar zamanı Çinlilər Köl Tigini ox yağışına salmışdılar. Zirehi (yarıq) və kaftan (yalama) yüzdən çox ox ilə vuruldu, lakin Köl Tiginin üzü və başı yaralanmadı. Gumilevə görə, üç hücumdan ikisi çox güman ki, baş oxu ilə püskürmüşdür; Ancaq üçüncü hücumda düşmən çaxnaşdı və Gök Türklər qaçanları süpürdü. Gök Türkləri çox güman ki, çox şey itirdilər, ancaq sayı ilə bağlı heç bir məlumatımız yoxdur; Tang ordusunun itkiləri də 6 min ilə 10 min arasındadır. Müharibədən sonra Şazha Zhongyi işdən çıxarıldı; qalib gələn Gök Türklər, digər tərəfdən Şimali Çindəki dövlətlərə axın etməyə davam etdilər.

Bu döyüşdən sonrakı 6 il ərzində bu iki qüvvə arasında iri döyüş baş vermədi və yalnız kiçik toqquşmalar baş verdi.

## Həmçinin bax
* Qapağan xaqan
* Kül Tigin
* Bilgə xaqan

## İstinadlar
Buqut abidəsi

200px|thumb|right
**Buqut yazısı** — Monqolustan Xalq Respublikası sərhədləri daxilində Buqut dağı yaxınlığındakı bir ovada ucaldılmış, I Göytürk xaqanlığı dövrünə aid dikli daş. 

Bilinən qədim türk bengi daşlarındandır. 572-580-ci illər arasında keçən tarix hadisələrdən bəhs edildiyi bioqrafik və didaktik əsərdir.

Adını Arhanqay Aymaq elinin Bayn Tsaqaan Gol (Müqəddəs Bəyaz göl) bölgəsindəki Buqut dağından almışdır. Bu dağın təxminən 10 km şərqindəki geniş ovada inşa edilmişdir. Birinci Göytürk xaqanlığı dövrünə aid xatirə məzar külliyyəsindəki əsərlərdəndir. Abidə tısbağa formalı daş üzərində oturdulmuşdur.Abidənni yeri 1956-cı ildə monqol elm xadimi Ts. Dorjsüren tərəfindən aşkarlanmışdır. Buqut abidəsi və bu abidəyə aid tısbağa formalı daş bu gün Çeçerleq muzeyinin baxçasındakı açıq sahədə nümayiş etdirilir.
200px|Çeçerleq muzeyinin baxçasındakı abidə|right

## İçindəkilər
I Göytürk xaqanlığı dövrünə aid abidənin üç üzündə Soqd hərfləri ilə yazılmış soqdca mətni, bir üzündə isə brahmi hərfləri ilə yazılmış sanskritçə mətn əks olunmuşdur. Mətnlərdə 572-580-ci illərdə baş vermis tarixi hadisələrdən bəhs edilməkdədir. Sözü gedən tarixi hadisələrə daxildir:
*“Türk/Bilgə/Xaqanı Nivarın Mahan Tiginin ölümündən sonra bir bengü daşın dikilməsini buyurması”, “Mahan Tigin və Muhan Xaqanın ortaq hökmdarlıqları”, “Mahan Tiginin taxta çıxışı”, “Mahan Tigin ilə Ttapar Xaqanın ortaq hökmdarlıqları”.*
 
Bu hadisələrin bəhsi ilə türk dövlətinin social strukturu və işləmə tərzi (xaqan və sülaləsi, şadapıtlar, tarxanlar, kurkapınlar, sengünlər, tudunlar, atlılar və xalq), türk millətinin yaşayışı vəvə inancı, dəyər mühakimələri, başqa millət və topluluqlarla əlaqələri, xoşniyyəti haqqında məlumatlar verilməkdədir.

## Forma xüsusiyyətləri
Üzərində oturulduğu tısbağa ilə birlikdə 245 sm hündürlüyə sahibdir. Təpəliyinin ön üzündə (hal-hazırda sağ tərəfi parçalanmış vəziyyətdədir) qurddan süd əmən uşaq təsvirinə yer verilmişdir. Həm tısbağa kaidəsi üzərinə oturdulması, həm də üzərində qurddan süd əmən uşaq təsviri özündən sonrakı abidələrə örnək təşkil etmişdir. Kül Tigin, Bilgə xaqan, Taryat, Tes, Şine Us abidələri başqa olmaqla, bir çox bengü daşın tısbağa kaidəsi üzərinə yerləşdirildiyi, qurddan süd əmən uşaq təsvirinin də Kül Tigin və Bilgə xaqan abidələrinin təpəliklərində də yer alması görülməkdədir. Burqut abidəsində özündən sonrakı dövrlərdə ucaldılmış abidələrdən fərqli olaraq, üzərində hər hansısa xaqan damğasə, boy damğası yoxdur.

## Abidənin vəziyyəti
Buqut abidəsi və bu abidəyə aid tısbağa qaidə Çeçerleq muzeyinin baxçasındakı açıq sahədə sərgilənməkdədir. Dörd üzündə də yeyilmə, aşınma və təbəqələşib tökülmələr olmuş, abidənin üz hissəsinin demək olar ki, hamısı original görüntüsünü itirmişdir.

Təpəlik qismində yerləşən qurddan süd əmən uşaq təsvirinə aid hissələr abidədən qopmuş, 1970-ci ildə abidə məzar külliyyəsində tapılaraq Çeçerleq muzeyinə gətirilmişdir, abidə ilə müqayisə də daha yaxşı vəziyyətdədir.

Buqut abidəsinin bir reproduksiyası Ulan Batordakı Monqol Tarixi Milli Muzeyində sərgilənir.

## Həmçinin bax
* Orxon abidələri

* Yenisey abidələri

## İstinadlar
Vey çayı müqaviləsi

**Vey çayı müqaviləsi** — Şərqi Göytürk xaqanlığı ilə Tan sülaləsi arasında imzalanan sülh müqaviləsidir. Müqavilə Tan hökmdarının Şərqi Göytürklərə ödəmək məcburiyyətində qaldığı yüksək miqdarda təzminata görə Çin qaynaqlarında “Vey çayı utancı” adı ilə anılmaqdadır. Müqavilənin nəticəsində türk xaqanı İllig xaqan qazanclı olaraq görülsə də, Şərqi Göytürklərə sığınan Sui sülaləsi üzvlərinin geri verilməsini ehtiva edən bu müqavilə göytürklərin Tana qarşı siyasi üstünlüyünü bitirmişdir.

## Çanqan basqını və Bian körpüsü danışıqları
626-cı ilin avqust ayında türk xaqanı İllig xaqan və qardaşı oğlu Tölis Çinə qəfil hücum etdi. Bu hücum digər basqınlardan fərqli olaraq, Tan sülaləsinin paytaxtı Çanqanı ələ keçirmək üçün edilirdi. Hazırlıqsız yaxalanan Tan hökmdarı Li Şimin ordusu ilə türk ordusunun qarşısına çıxmaqdansa, yanına aldığı 8 atlı ilə birlikdə Çanqana yaxınlaşan türk hökmarı İllig xaqanın qərərgahını ziyarətə qərar verdi. İllig xaqan Çin hökmdarını  Bian körpüsündə qarşıladı və ki hökmdar arasındakı müzakirələr burada başladı. Tan sülaləsi göytürklərə böyük miqdarda qızıl və gümüş verməyi, bundan əlavə Çinşahzadələrindən birini İllig ilə evləndirməyi qəbul etdi. Təzminat ödənildikdən sonra türk ordusu geri çəkildi.

## Təsirləri
İllig xaqanın paytaxt Çanqana hücum etmədən geri çəkilməsi Şərqi Göytürk dövləti daxilindəki narazılığı artırdı. Bu vəziyyət dövlətin getdikcə zəifləməsinə təsir göstərdi. 630-cu ildə İllig xaqanın Li Şiminin şərq səfəri nəticəsində öldürülməsiylə Şərqi Göytürk xaqanlığı süqut etdi. Və bu da digər müqavilələr kimi Sərqi Göytürk xaqanlığının xeyrinə işləmədi. Şərqi Göytürk xaqanlığı süqut etdikdən sonra yerləşdiyi coğrafiyasında bir çox kiçik dövlət və yaxud dövlət qurumları yaranmağa başladı. Buna baxmayaraq xaqanlığın ərazisi artıq İllig xaqanın əmrində idi.

Müqavilə Çin tərəfindən alçaldıcı olaraq qiymətləndirilsə də, dövrün şərtləri baxımından türklərin Tan üzərindəki təzyiqini ortadan qaldırdığı üçün uğurlu müqavilə və razılaşma olaraq qəbul edilir.

## Həmçinin bax
* İllig xaqan

* Şərqi Göytürk xaqanlığı

* Tan sülaləsi 

## İstinadlar
Altun Tamqan Tarkan

**Altun Tamqan Tarkan** (d. ? – ö. 724) — İkinci Göytürk imperiyası dövründə yaşamış Göytürk bəyi və  İltəriş xaqanla Qapağan xaqanın kiçik qardaşı, şərq torpaqlarının şadı İl Etmiş Yabqunun oğlu.

## Haqqında
Altun Tamqan Tarkan  İltəriş xaqan və Qapağan xaqanın kiçik qardaşı İl Etmiş Yabqunun  oğludur. İl Etmiş Yabqu İkinci Göytürk Xaqanlığının şərq hissəsinin şadı olmuşdur. O, bu vəzifədə 687-ci ildən 716-cı ilə qədər qalmışdır. 716-cı ildə Kültigin tərəfindən İnal xaqanı dəstəklədiyi üçün öldürülmüşdür.

Altun Tamqan Tarkanın həyatı ilə əlaqəli məlumatlar yox deyiləcək qədər azdır. Özü ilə əlaqəli məlumatlara ölümündən sonra şərəfinə ucaldılmış Altun Tamqan Tarkan abidəsindən çatmaq mümkündür. Altun Tamqan Tarkanın Torğul və Yelgek adlı iki oğlu olmuşdur. Nüfuzlu və etibarlı bəy olaraq yaşayan Altun Tamqan Tarkan 724-cü ildə vəfat etmişdir.  András Róna-Tasun fikrincə, elə ölümündən qısa müddət sonra onun adına Altun Tamqan Tarkan abidəsi ucaldılmışdır. Bu abidə Apa Yeğen İrkin tərəfindən yazılmış, Az qövmündən bir nəfər də Altun Tamqan Tarkanın məzarını rəsmlərlə bəzəmişdir.

## Həmçinin bax
* Altun Tamqan Tarkan abidəsi
* Bilgə İşbara Tamqan Tarxan
* İkinci Göytürk xaqanlığı

## İstinadlar
Zxob

**Zxob** () — **Appozay** adı ilə tanınmış Bəlucistan əyalətinin Zxob rayonun inzibati-mərkəzi..Şəhər, Zxob çayı üzərində, Kvetta şəhərindən 337 km uzaqlıqda yerləşir.Britaniya racı dövründə adı *Fort Sandceman* idi, daha sonra Zülfüqar Əli Bhutto baş nazir seçilən zaman şəhər adını Zxob olaraq dəyişdi.
## İstinadlar
Piruz (Məlayir)

**Pəri** və ya **Piruz**— Həmədan ostanın, Məlayir şəhristanında kənd. Məlayir şəhərinin 37&nbsp;km cənub-şərqində yerləşir.

## Əhali
Pəri kəndinin əhalisi Lurlardır. Dinləri İslamın Şiə məzhəbidir. Kəndin əhalisi 821 nəfərdir. Əhali əkinçilik və heyvançılıqla məşğuldur.

## İstinadlar
Nəsirabad rayonu

**Nəsirabad rayonu** — Pakistan, Bəlucistanın qərbində bir bölgədir. Nəsirabadın qərargahı Dera Murad Camalidir.

Rayonun orijinal adı 1891-dən 1892-ci ilə qədər Sibi üçün Siyasi Agent olaraq vəzifə yerinə yetirən bir karyera İngilis məmuru, kapitan HM Templin adını daşıyan Templ Dera idi.

Daha əvvəl Kalat rayonunun bir hissəsi olan Nasirabad 1974-cü ildə ayrıca bir rayon statusu aldı, 1987-ci ildə isə Cəfarabadın yeni rayonu ondan ayrıldı. Üç il ərzində, 1987-ci ilin iyulundan 1990-cı ilin dekabrına qədər Təhsil Tambu olaraq bilinirdi. Tambu, Dera Murad Camalidən 40 km qərbdə yerləşən kiçik bir kənddir.
## İstinadlar
Aapravasi-Qhat

**Aapravasi-Qhat** (  – *İmmiqrasiya deposu*) — Mavrikinin paytaxtı Port-Luizdə yerləşən və Hindistandan məcburi və ya müqaviləli işçi qüvvəsi alan ilk İngilis koloniyası olan bina kompleksidir. 1849-1923-cü illərdə yarım milyon hindistanlı məcburi köçkün Britaniya İmperiyasındakı plantasiyalara aparılmaq üçün İmmiqrasiya deposundan keçdi. İşçilərin genişmiqyaslı miqrasiyası bir çox keçmiş Britaniya koloniyalarının cəmiyyətlərində silinməz iz buraxdı və hindlilər milli əhalinin əsas hissəsini təşkil etdi. Təkcə Mavritaniyada indiki ümumi əhalinin 68 faizi hind mənşəlidir. Beləliklə İmmiqrasiya Anbarı Mavritaniyanın tarixində və mədəni kimliyində əhəmiyyətli bir istinad nöqtəsinə çevrildi.

Ərazidəki bütün kompleksdən üç daş binanın yalnız qismən qalığı qalmışdır. Bunlar indi Mavritaniya milli irsi qanunvericiliyinə əsasən milli bir abidə olaraq qorunur. İmmiqrasiya Anbarının sosial tarixdəki rolu 2006-cı ildə UNESCO tərəfindən Ümumdünya irsi elan edilərək tanınıb. Bəzi zəif binaların 1860-cı illərdəki halına qaytarılması üçün mühafizə işləri aparılır.

## Etimologiya
Qhat sözü Kannadaca Q*atta* (dağ silsiləsi) tamilcə *Kattu* (dağ yamacı, bənd, silsilə) və Teluquca *Katta* və *gattu* (bənd, sahil) kimi bir çox Dravid etimonları ilə izah olunur.

### Adı
1987-ci ildən bəri istifadə olunan Aapravasi-Qhat adı birbaşa olaraq "İmmiqrasiya Deposu" ifadəsinin hind dilindən tərcüməsidir. Aapravasi hindcə "immiqrant", qhat sözü isə əsl mənasında "interfeys" deməkdir. Bu söz əslində quru və dəniz arasındakı quruluşun mövqeyini əks etdirir və köhnə həyat və yeni gələn immiqrantlar üçün yeni bir keçidə istinad edir.

## Mənbə

* Khal Torabully and Marina Carter, Coolitude: An Anthology of the Indian Labour Diaspora Anthem Press, London, 2002 
* Khal Torabully, Voices from the Aapravasi Ghat - Indentured imaginaries, November 2, 2013, poetry collection on the coolie route and the fakir's aesthetics, AGTF, Mauritius, https://web.archive.org/web/20131115200542/http://www.gov.mu/English/News/Pages/Mauritius-Pays-Homage-to-Indentured-Labourers-at-Aapravasi-Ghat-in-Port-Louis.aspx and http://www.potomitan.info/torabully/voices.php

## İstinadlar
1907-ci il panikası

**1907-ci il həyəcanı** — ABŞ-nin bank sektorunda 1907-ci ilin oktyabr ayının ortalarında baş verən maliyyə böhranı. Baş vermiş maliyyə böhranı nəticəsində ABŞ-nin Nyu York birjasında səhmlər ötən ilin zirvə dövrü ilə müqayisədə 50% azalma nümayiş etdirdi. 1907-ci ilin sonunda böhran nəticəsində bir çox bank, maliyyə qurumu və siğorta şirkəti iflas etdi. Maliyyə bazarında iqtisadi durğunluq nəticəsində inamın azalması, tələb və təklifdəki balansın pozulması nəticəsində bazarda dalğalanma yaşandı.

Bu dövrdə yaşanan maliyyə böhranının nəticəsində pul və maliyyə axışının daha sistemli şəkildə tənzimlənməsi zərurəti meydana çıxdı. Bununla yanaşı dövrün ABŞ prezidenti Teodor Ruzvelt böhranın yaranmasının səbəblərindən biri olan inhisarçılığa qarşı da mübarizənin aparılması üçün təkliflərin hazırlanmasını təsdiqlədi. Proseslər ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin yaranması ilə başa çatdı.

## Həmçinin bax
* Dağlaləsi həyəcanı

## İstinadlar
Quvadar

**Quvadar** () — Bəlucistan əyalətinin cənub-qərbində, Ərəb dənizi sahilində şəhər.Quvadar, 1783-cü ildən 1958-ci ilə qədər Omanın müstəmləkəsi idi. Turbatdan təqribən 120 kilometr (75 mil) cənub-qərbdə, İranın Sistan şəhərindən 170 kilometr (110 mil) məsafədədir.
## İstinadlar
Usta-Məhəmməd (şəhər, Pakistan)

**Usta Məhəmməd** — Pakstanın Bəlucistan əyalətinin Cəfərabad rayonunda şəhər.
## Coğrafiya
Şəhərin ərazisi 3.3 km²-dir
## İstinadlar
Oleq Bloxin

**Oleq Vladimiroviç Bloxin** (, ) — əslən ukraynalı, keçmiş sovet futbolçusu, hücumçu və futbol məşqçisi, sovet futbolunun bir çox rekordunun sahibi.

Sovet futbolu tarixinin ən yaxşı futbolçulardan biridir. France Football jurnalının UEFA ilə birgə təsis etdiyi Qızıl top mükafatının 1975-ci ildəki laureatı. SSRİ-nin beynəlxalq dərəcəli idman ustası (1972), SSRİ əməkdar idman ustası (1975), Ukraynanın əməkdar məşqçisi (2005). 8 qat SSRİ çempionu, SSRİ Kubokunun 5 qat qalibi, UEFA Kuboklar Kubokunun 2 qat qalibi. 1954–2003-cü illər arasında Ukraynanın ən yaxşı futbolçusu (UEFA-nın 50 illik yubileyi mükafatı). Planète Foot və Voetbal International versiyalarına görə dünyanın ən yaxşı oyunçularının siyahısına daxil edilmişdir. SSRİ milli futbol komandasının heyətində ən çox oyun keçirən və ən çox qol vuran futbolçu kimi rekordçudur. Qızıl top mükafatına layiq görülmüş 3 sovet futbolçusundan biridir (Lev Yaşin və İqor Belanovla birgə).

## İstinadlar
Quvadar rayonu

**Quvadar rayonu** — Pakistanın Bəlucistan əyalətində rayon.İnzibati mərkəzi Quvadar şəhəridir.Şəhər iki sözdən ibarətdir:Quva və dar.Bəluc dilində isə havanın qapısı deməkdir.Quvadar rayounu 1 iyul 1977-ci ildə rayon statusu aldı.
## İstinadlar
Kvetta rayonu

**Kvetta rayonu** — Pakistanın Bəlucistan əyalətində yerləşən şəhər. İnzibati mərkəzi Bəlucistanın ən böyük şəhəri olan Kvettadır. Əfqanıstanın Qəndəhar vilayəti ilə sərhəddi mövcuddur. Əhalisi 1 mln 235 min nəfər təşkil edir (2010).

## İstinadlar
Keç rayonu

**Keç rayonu** — Pakistanın Bəlucistan əyalətində rayon.İnzibati mərkəzi Turbat şəhəridir.Əhalisi 909,916 nəfərdir (2017).
## İstinadlar
Xuzdar rayonu

**Xuzdar rayonu** — Pakistanın Bəlucistan əyalətində rayon. İnzibati-mərkəzi Xuzdar şəhəridir. Əsası 1974-cü ildə qoyulub.

## İstinadlar
Dera Allah Yar

**Dera Yar Allah** — Pakistanın Bəlucistan əyalətinin Cəfərabad rayonunun inzibati mərkəzi. Şəhər Kvetta şəhərindən 300 km məsafədə yerləşir.

Şəhərə Siyasi Lider Mir Allahyar Xan Xosanın sui-qəsdindən sonra adı verildi.
## İstinadlar
Cəfərabad rayonu (Pakistan)

**Cəfərabad rayonu (Pakistan)** —Pakistanın Bəlucistan əyalətinin cənub-şərqində yerləşən rayon. Cəfərabadın inzibati mərkəzi Dera Allah Yardır. Əvvəllər Chatpat bölməsi olaraq bilinən bölgə 1970-ci ilə qədər Yakobabad rayonunun və 1975-ci ilə qədər Sibi rayonunun bir hissəsi idi. 1987-ci ildə öz bölgəsinə çevrildi. Cəfərabad rayonu üç bölgəyə (tehsil) bölünür. 15-ci əsrin sonlarında Cəfərabad Laşarisin tərkibində idi. Bu bölgənin əsas tayfaları bunlardır: Camali, Xoso, Rind, Marri, Buqti, Bulledi, Maqsi, Menqal və digər icmalar Qola, Umrani, laşari, Domki, Kanrani, Gacani, Siapad Brohi və s.

2017-ci il siyahıyaalınmasına görə, rayonun ümumi əhalisi 513,813 nəfərdir. Əsas dili Bəluc (62%), 24% ilə Sindhi və 11% ilə Saraikidir. 
## İstinadlar
Qillə Abdullah rayonu

**Qilla Abdullar rayonu** və ya **Kila-Abdullah** — Pakistanın Bəlucistan əyalətində rayon. İnzibati mərkəzi Şaman şəhəridir. Əsası 1983-cü ildə qoyulub.
## İstinadlar
Dera-Buqti rayonu

**Dera Buqti rayonu** — Pakistanın Bəlucistan əyalətində şəhər. İnzibati mərkəzi Dera Buqti şəhəridir.

## İstinadlar
Dera Buqti

**Dera Buqti** — Pakistanın Bəlucistan əyalətində, Dera-Buqti rayonunda şəhər.Əsası 1998-ci ildə qoyulub.Əhalisi 15 min nəfərdir.
## İstinadlar
İsmayıl Zülfüqarlı

**İsmayıl Zülfüqarlı** () — Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Neftçi PFK klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Azərbaycanlı futbolçu.

## Klub karyerası
16 aprel 2001-ci ildə Bərdə rayonunun Gərənə kəndində anadan olub. 2018-ci ildən etibarən Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasının məşqçi-futbol ixtisası üzrə tələbəsidir.

### Neftçi
"Neftçi" Futbol Akademiyasının yetirməsidir. 11 yaşından akademiyanın üzvüdür. U-11 yaş qrupundan başlayaraq, bütün yaş qrupları üzrə komandalarda, daha sonra əvəzedici heyətdə çıxış edib. 2019-cu ilin iyun ayında əsas heyətə keçib. Klubla 2023/2024-cü il mövsümünün sonuna kimi müqavilə imzalayıb.

## Karyera statistikası

### Klub

1UEFA Avropa Liqası görüşləri daxildir.2Azərbaycan Superkuboku görüşləri daxildir.

## Avropa Liqası
Avropa Liqası I təsnifat mərhələsində "Neftçi" komandasının Moldova təmsilçisi "Sperantsa"ya qarşı keçirdiyi hər iki qarşılaşmada iştirak edib. 18 iyul 2019-cu ildə Bakıda keçirilmiş və 6:0 hesabı ilə Azərbaycan təmsilçinin xeyrinə başa çatmış cavab qarşılaşmasının 78-ci dəqiqəsində bakılıların 6-cı qolunu vuraraq, Avrokuboklarda ilk qolunu vurmaqla yanaşı, Azərbaycan futbolunun tarixində Avrokuboklarda qol vurmuş ən gənc (18 yaş) futbolçusu olaraq tarixə düşüb.

## Milli karyerası

### U-17
2017-ci ildə U-17 millisinə dəvət alan İsmayıl 5 yoldaşlıq görüşündə qüvvəsini sınayıb. Bunlar Gürcüstanla 2 qarşılaşma, habelə BƏƏ, Sudan və Makedoniya ilə görüşlər olub.
Gənc futbolçu o cümlədən, U-17 Avropa çempionatı seçmə mərhələsində Bolqarıstan və Ukrayna yığmalarına qarşı görüşlərdə iştirak edib.

### U-19
2019-cu ildə U-19 millisinin heyətinə cəlb olunaraq İspaniya və Belarus millilərinə qarşı yoldaşlıq görüşündə meydanda olub.

## Uğurları

### Klub
; Neftçi
* Azərbaycan Premyer Liqası
** Gümüş (1): 2019–20
* Azərbaycan Birinci Liqası
** Bürünc (1): 2018–19

### Şəxsi
* UEFA Avropa Liqası 2019/20 mövsümündə turnirin I təsnifat mərhələsi çərçivəsində "Neftçi" — "Sperantsa" oyununda qol vurmaqla, 18 yaşlı Zülfüqarlı, avrokuboklar tarixində ən gənc qol vuran azərbaycanlı futbolçu kimi tarixə düşüb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Neftchi Baku profile  at PFL
* AFFA U-19 İsmayıl Zülfüqarlı
* İ.Zülfüqarlı on Soccerway
Sui

**Sui** — Pakistanın Bəlucistan əyalətində, Dera-Buqti rayonunda şəhər.Əhalisi təxm 120 min nəfərdir.İndus çayından 25 km uzaqlıqdadır
## İstinadlar
Yorçi abidəsi

**Yorçi abidəsi** və ya **Çağan Obuqa abidəsi** – 1998-ci ildə Çin sərhədləri daxilində olan İç Monqolustan Muxtar Bölgəsində Baotou şəhərinə bağlı Darhan Moominqqan məntəqəsinin Çağan Obuqa kəndində Holbuqatu adlanan yerdə çoban tərəfindən aşkarlanmış Göytürk abidəsidir. Abidənin olduğu bölgədə edilən araşdırma və incələmələr buranın İkinci Göytürk xaqanlığının önəmli inzibati mərkəzlərindən biri olduğunu göstərməkdədir. İkinci Göytürk xaqanlığı dövrünə aid xaqanlıq sarayı (Qar Qum sarayı) qalıntılar, kurqanlar, məzar abidələri, heykəllər və Yorçi abidəsinin üzərindəki damğa və təsvirlər də bu düşüncəni dəstəkləməkdədir. Abidə üzərində ilk incələmələr 2004-cü ildə Baotoudakı yerli tarix araşdırmaçıları tərəfindən edilmişdir.

## Abidə
Yorçi abidəsi qranitdən qurulmuş blokdur. Kəski vasitəsiylə daşa işlənilən xarakterlər geridə qalan tarixi prosesdə açıq sahədə örtüksüz və qorunaqsız vəziyyətdə qaldığından original görüntülərini və dərinliklərini itirmiş, abidənin ilk sənədləşdirilməsini edənlər tərəfindən də xarakterlərin içləri qara boya ilə rəngləndirilmişdir. Bu rəngləndirmə prosesində hər şey aydın şəkildə izah edilmişdir.

## Abidənni ölçüləri
61 sm-lik sahəni əhatə edən abidədə xarakterlərin boyları 4-6 sm, aralıqları 2-4 sm-dır. Yorçi abidəsinin digər ölçüləri isə belədir: 
* Cənub kənarı: 190 sm
* Şimal kənarı: 155 sm
* Şimal kənarının genişliyi: 50 sm
* Alt tərəfinin genişliyi: 70 sm
* Sol tərəfinin yüksəkliyi: 105 sm
* Sağ tərəfinin genişliyi: 45-65 sm
* Sağ kənar yüksəkliyi: 85 sm.

Abidənin 7-10-cu hərflərinin üst bölməsini əhatə edən sahədə damğa vardır. Bu damğanın ölçüləri 10 sm x 15 sm-dır.

## Abidədəki mətn
Abidədəki mətn 11 xarakterdən ibarətdir və Orxon əlifbasında yazılmışdır. Orxon əlifbası ilə yazılmağı da bir sübut kimi göstərilir. Yəni, Yorçi abidəsi də qədim türk tayfalarında aiddir. Və bu abidənin Orxon əlifbası ilə yazılmağı hər şeyi aşkar etməkdədir.

## Abidədəki mətnin mövzusu
Abidədəki mətnin oxunması ilə əlaqəli Bai Yudonq, Kosetsu Suzuki kimi elm adamlarının müxtəlif fikirləri vardır. Digər türk abidələrində fərqli olaraq bu abidədəki mətn daha çox bir fərdi xarakterizə edir. Abidədəki mətnin tərcüməsi ümumilikdə belə edilməkdədir: “Mənim adım Yorçi, bu da mənim abidəmdir.”

## Həmçinin bax
* Buqut abidəsi

* Orxon abidələri

* Yenisey abidələri

* Çoyr abidəsi

* Altun Tamqan Tarkan abidəsi

## İstinadlar
Sibi rayonu

**Sibi rayonu** — Pakistanın Bəlucistan əyalətində şəhər. Rayon rütubətli iqlimi ilə məşhurdur. Əhalisi 135 min nəfərdir. 4 bölgəyə (tehsil) bölünür. İnzibati-mərkəzi Sibi şəhəridir.

## İstinadlar
Loralay rayonu

**Loralay rayonu** — Bəlucistan əyalətinin şimalında rayon. Loralay şəhərinin inzibati-mərkəzi. Rayonda əsas dil Puştu dili (92%) daha sonra Bəluc dili (3.4%) və Pəncab dilidir (1.2%)

## İstinadlar
Dera Murad Camali

**Dera Murad Camali** qısaldılmış formada **D.M.Camali** — Bəlucistan əyalətinin Nəsirabad rayonunda şəhər.
## Etimologiya
Dera sözü Brahi, Urdu, Baluc, Puştu və bir çox digər dillərdə məskunlaşma deməkdir. Dera Murad Camali beləliklə Murad Camali qəsəbəsi və ya şəhər deməkdir. Pakistanda bir çox şəhər adlarında Dera prefiks şəklində var, məsələn Dera İsmayıl Xan, Dera Qazi Xan və Dera Allah Yar. Şəhərə sui-qəsd nəticəsində ölmüş Pakistan lideri Mir Murad Camalinin adı verilib.

Mir Məhəmməd Murad Camali Pakistan Müsəlman Birliyinin aparıcı siyasi şəxsiyyətlərindən biri idi və Pakistanın müstəqilliyi və Bəlucistan əyalətinin rifahı üçün Məhəmməd Əli Cinnahın yaxın müttəfiqi idi. Mir Murad naməlum şəxslər tərəfindən cümə namazından sonra Kvetta şəhərində bir məsciddən çıxarkən öldürülmüşdü. Cinayət xəbərindən sonra ölkənin təhlükəsizliyi üçün Sind və Bəlucistanda tətil elan edildi.
## İstinadlar
Nuşki

**Nuşki** — Bəlucistan əyalətində şəhər.Şəhər Dəniz səviyyəsindən 880 m yüksəklikdə, Kvettadan cənub-qərbdəki düzənlikdə yerləşir. Nuşki şimaldan Bəlucistan çölünə qərbdən Helmand çayına uzanır. 
## İstinadlar
Buxara döyüşü

**Buxara döyüşü** — Göytürk-Sasani ittifaqı ilə Ağ Hun imperiyası arasında baş vermis döyüşdür. Döyüş sonunda Ağ Hun imperiyası dağıdılmış və torpaqları Ceyhun çayı sərhəd olmaqla göytürklər ilə sasanilər arasında paylaşılmışdır.

## Arxa plan
Göytürklərin Çindən Aralıq dənizinə uzanan İpək yoluna hakim olmağa başlamasıyla birlikdə qərbdə Ağ Hun imperiyası ilə qonşu halına gəldilər. Ağ Hun imperiyası 350-ci ildən bəri Şimali Əfqanıstan və Məvaraünnəhr bölgələrində mövcudiyyətini davam etdirməkdə və İpək yolu ticarətini əlində tutmaqda idi. Bu bögələri əlində tutmaq üçün də Sasani imperiyası ilə davamlı toqquşma içərisində idilər. Bu dövrdə böyük güc olaraq ortaya çıxan gpytürklər də bu böldələri ələ keçirmək və İpək yolu ticarətini nəzarət altına almaq istəyirdilər.

## Döyüş
Bunun üçün İstəmi Yabqu komandanlığındakı Göytürk ordusu 556-cı ildə Ağ Hun imperiyasına qarşı hücuma keçdi. Şərqdə Göytürk, qərbdə də Sasani hücumları qarşısında çətin vəziyyətdə qalan Ağ Hun imperiyası 555 və 558-ci illərdə Çindəki Qərbi Vey dövlətinə elçi göndərərək ittifaq təklif etdi. İstəmi Yabqu isə buna cavab olaraq Sasani imperiyası ilə ittifaq qurmaq fikrinə düşdü. Bunun üçün də qızını Sasani imperatoru I Xosrov ilə evləndirdi. Bu qızın adı islami qaynaqlarda Tabəri, Məsudi, Fakim kimi formalarda keçməkdədir. Bu qız daha sonra Sasani imperatriçası oldu. Qurulan Göytürk-Sasani ittifaqı əsasında 557-ci ildə Sasani ordusu qərbdən, Muğan xaqanın komandanlıq etdiyi və böyük ehtimalla İstəmi Yabqunun da olduğu Göytürk ordusu şərqdən hücum etdi və Ağ Hun imperiyası tez zamanda süqut etdi.

## Nəticə
Yıxılan Ağ Hun imperiyasının torpaqları Ceyhun çayı sərhəd olmaqla göytürklər ilə sasnailər arasında bölündü. Məvaraünnəhr, Fərqanənin bir hissəsi, Qaşqar, Xotan və Qərbi Türkistanın mühüm şəhərləri Göytürk xaqanlığına verildi. Dolayı yolla, İpək yolu ilə, bu yolda ticarət edən soqdlular göytürklərin hakimiyyəti altına girdi.

Ağ Hun imperiyasının süqut etməsi ilə, Göytürk xaqanlığı qərbdə tam mənası ilə Sasanilər İmperiyası ilə qonşu olarkən, eyni zamanda siyasi olaraq dövrünün iki böyük dövləti olan Sasani imperiyası və Bizans imperiyası ilə müxtəlif siyasi və iqtisadi əlaqələr qurdu və onlarla bir səviyyəyə yüksəldi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Muğan xaqan
* Ağ Hun imperiyası
* Birinci Göytürk xaqanlığı
* İkinci Göytürk xaqanlığı
Nuşki rayonu

**Nuşki rayonu** — Bəlucistan əyalətində təkşəhərli rayon.Əhalisi 178 min nəfərdir.Əhalinin 92 faizi Brəhvi və ya Bəluc dilində danışır.
## İstinadlar
Dəmirqapı (Mavəraünnəhr)

**Dəmirqapı** və ya qədim variant ilə **Temir Qapıq** — tarixi dövrlərdə Orta Asiyanın Mavəraünnəhr hissəsinin cənub bölgələrində yerləşmiş olan tarixi məşhur keçid. Qəbul edilmiş fikirlərə görə, bu yer Bəlx şəhərini Səmərqəndə bağlayan yol üzərində qayalıq keçid və ya dağ boğazı idi. Səkkinci əsrin ilk on illərindən tarixləndirilən türk runic hərfli abidələrində Temir Qapıq topinimi tez-tez anılmaqdadır.

## Mövqe
Tonyukuk abidəsindən göytürklərin İnci çayını (Amudərya) keçərək düşmənlərini Dəmirqapının ö tərəfinə qovub imperiyanın hüdudlarını Göytürk abidələrində daima imperiyanın qərb sərhədləri sayılan Dəmirqapı keçidinə qədər genişlətmiş olduqlarını bilirik. Qəbul edilmiş fikirlərə görə, bu yer Bəlx şəhərini Səmərqəndə bağlayan yolun üzərində qayalıq keçid olmuşdur. Tomsenə görə, 12–20 m genişliyində, 3&nbsp;km uzunluğunda dar dağ keçidi dünyanın ən möhtəşəm şeylərindən biridir.

Ən məşhur Dəmirqapı heç şübhəsiz Göytürk abidələrinin bayaq adı keçən Mavəraünnəhrdəki Baysun-tau dağında, bü günki Dərbənd adlı kəndin yaxınlığında, köhnə Səmərqənd-Tirmiz yolu boyunda yerləşməkdədir. Birinci dəfə boğazdan 630-cu ildə keçən və bu ətrafları bu sözlərlə izah edən məşhur çinli səyyah Hiuan-tsanq demişdir:

Şurab (Şurob) çayının nisbətən geniş vadisi 9-10 kilometrə qədər uzanır. Cənubdan, dərə Susyztau silsiləsi ilə (Susiztag), şimaldan Sarymas dağı ilə (1886 m) ilə həmsərhəddir. Bundan əlavə, kiçik Çak-Çak (Çakçak) çayının vadisi Akrabatski aşırımına aparır. Şurab (Şurob) çayının vadisinin şimal tərəfində yerli Kurqanak və ya Kurgan Sherhodzha kimi tanınan güclü bir qala (təxminən 80 × 50 m) qalıqları vardır. Yüksək gərginlikli elektrik xətti üçün dayaqlar inşası zamanı daş və palçıq kərpicdən hazırlanmış qalanın divarları dağıdıldı. Təxminən qalanın ortasından qala divarını Surabaya aparır. Digər bir divar, qala yerindən cənub-şərqdən şimal-qərb istiqamətində olan Şurab vadisi üzərində 400 m-dən çox məsafəyə qalxan qayalı bir qayanın üstü boyunca uzanır. İkinci divarın ümumi uzunluğu təqribən 1,5&nbsp;km, hündürlüyü 2 metrdən 5 metrə qədərdir. Xarici və içəridən divar kvadrat xam kərpicdən (32 × 32 × 11 və 33 × 33 × 11 sm) hazırlanmışdır. Döşəmə eni 2 və 2,5 m, təməldəki divarın eni təxminən 6,5 m, divarın daxili boşluğu daş və torpaq blokları ilə doldurulmuşdur. Dərbənddən cənubda, Şurabadın sol sahilində orta əsr karvansarayının xarabalıqları, bir neçə Xumdanlar var və yaxınlığında köhnə kanalın kanalı izlənilir.

## Orxon abidələrində Dəmir Qapı
Dəmir Qapı keçidi mətnlərdəki forması ilə Temir Qapıq Orxon abidələrinin bir çox yerində qeyd edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Dəmirqapı (Dərbənd)
* Dəmirqapı (Dunay)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Imre Baski, “Demirkapılar (Temır Qapïg, Vaskapu, Dömörkapu)”, Turkish Studies, Volume 2/2 Spring 2007, s. 73-88.
Loralay

**Loralay** , ) bəzən **Bori** () — Pakistanın Bəlucistan əyalətinin şimal-şərqində şəhər.Loralay rayonunun inzibati mərkəzi.

## İstinadlar
Nadya Ruşeva

Nadejda (Nadya) Nikolayevna Ruşeva (31 yanvar 1952, Ulan Bator - 6 mart 1969, Moskva) Sovet qrafika rəssamı.

## Bioqrafiya
Nadejda Ruşeva Ulan Batorda Sovet rəssamı Nikolay Konstantinoviç Ruşevin ailəsində anadan olub (1918-1975). Anası Natalya Doydalovna Azikmaa-Ruşeva (1926-2015) ilk Tuva balerinası  idi. 1952-ci ilin yayında ailə Moskvaya köçdü.
Nadya beş yaşında rəsm çəkməyə başladı və heç kim ona necə rəsm çəkməyi və məktəbdən əvvəl oxumaq və yazmağı öyrətmədi. Yeddi yaşında birinci sinif şagirdi olmaqla, hər gün dərsdən sonra yarım saat mütəmadi olaraq rəsm çəkməyə başladı. Sonra bir axşam atası bu sevimli nağılı ucadan oxuduğu zaman o, Puşkinin "Çar Saltan nağılı" üçün 36 şəkil çəkdi.
## Ölümü
6 mart 1969-cu ildə xəstəxanada beyin damarının anadangəlmə anevrizması və beyində qanaxma səbəbiylə həyatının 18-ci ilində vəfat etdi.

## Sərgilər
1964-cü ilin may ayında Gənclər jurnalı (Nadya beşinci sinifdə oxuyurdu) tərəfindən ilk rəsm sərgisi təşkil edildi. Elə həmin il bu sərgidən sonra, cizgilərinin ilk nəşrləri jurnalın 6 nömrəsində cəmi 12 yaşında ikən ortaya çıxdı.

Sonrakı beş il ərzində SSRİ, Polşa, Çexoslovakiya, Rumıniya və Hindistanda on beş fərdi sərgisi keçirildi.

1965-ci ildə Yunost jurnalının 3 nömrəsində on üç yaşlı Nadyanın sənət əsərinə Eduard Paşnevin "Nyutonun alması" hekayəsinə dair ilk təsvirləri çap olundu.

Gələcəkdə  animator olmaq arzusunda olmasına baxmayaraq, Lev Tolstoyun "Hərb və Sülh" və Mixail Bulqakovun "Master və Marqarita" və gələcək kitab qrafikasının şöhrəti üçün illüstrasiyaların müəllifidir.

1967-ci ildə Artekdə idi və orada Oleq Səfərəliyevlə görüşdü.

1973-cü ilin noyabr ayında Ulyanovsk Regional İncəsənət Muzeyində gənc rəssamın iki yüzdən çox əsərinin sərgisi keçirildi.
## Yaradıcılıq

Əsərləri arasında Qədim Yunan miflərinə illüstrasiyalar, Puşkin, L.N.Tolstoy, Mixail Bulqakovun əsərləri var. Ümumilikdə əlliyə yaxın əsərləri nümayiş etdirilib. "Master və Marqarita" üzərində iş onun sonuncu işi idi. Eyni zamanda, "Master və Marqarita" üçün Nadya ilk sənətkar oldu. Nadyanın eskizləri arasında balet Anna Karenina təsviri var. Belə bir balet həqiqətən rəssamın ölümündən sonra səhnəyə qoyuldu və Maya Plisetskaya əsas rolu rəqs etdi.Rəsmləri eskizlər olmadan doğulmuşdu, hər dəfə tam idi və heç bir silgi istifadə etmirdi. "Onları əvvəlcədən görürəm .. Su nişanları kimi kağız üzərində görünürlər və mən onları bir şeylə çevirə bilərəm" dedi Nadya. Nadya nəhəng bir sənət irsi geridə qoydu, təxminən 12 min rəsm əsəri. Onların dəqiq sayını hesablamaq mümkün deyil. Əhəmiyyətli bir nisbət məktublarla paylandı, sənətçi yüzlərlə vərəqi dostlarına və tanışlarına təqdim etdi, müxtəlif səbəblərdən xeyli sayda əsər ilk sərgilərdən qayıtmadı. Rəsmlərinin bir çoxu Moskvadakı Lev Tolstoy Muzeyində, Qızıl şəhərindəki Nadya Ruşeva Muzey-Bölməsində, Sankt-Peterburqdakı Elmlər Akademiyasının Puşkin evində, Milli Mədəniyyət Fondunda, Nijni Novqorod vilayətinin Sarov şəhər muzeyində və Moskvadakı A. Puşkin Dövlət Muzeyində saxlanılır.
Onun əsərlərinin 160-dan çox sərgisi müxtəlif ölkələrdə: Yaponiya, Almaniya, ABŞ, Hindistan, Monqolustan, Polşa və digər yerlərdə keçirilmişdir.
## İstinadlar
Asar (mifologiya)

**Asar** (bolqarca: Acu, boşnakca: Æsiri, rusca: Асы, azərbaycanca: Asar) — türk, monqol və Tibet mifologiyalarında Tanrıların vətəni. Azar olaraq da deyilir. Tanrıların yaşadığı göy üzü deməkdir. Eyni söz ilah anlamına da gəlir. Azəri adının buradan törədiyini irəli sürən şəxslər də vardır. Tibet və monqol mətnlərində də yer alan, hətta Skandinaviya mifologiyasında belə bənzər sözlə “Aesir” formasında Tanrılar topluluğunu ifadə edən ortaq ünsürdür. Asarı sözü də tibetcədə səmavi Tanrıları ifadə etməkdə istifadə eidlir. Monqolcada asar çadır deməkdir. Çoxtanrılı  dinlərin demək olar ki, hamısında Tanrılar topluluğunun insanlardan uzaq bir yerdə (çox zaman göylərdəki dağda) yaşadığı inancı geniş yayılmışdır.

## Asarılar
Deyilənlərə görə, yeni dünyanın yaradılma zamanı gəldiyində uzaq bir yerdə şiddətli qasırğa başlamış, qaranlıq çökmüş və qarışıqlıq olmuşdur. O zaman Asarı Tanrılarının yurdu olan səmada böyük dava çıxmış və bu dava müharibəyə dönüşmüşdür. Asarılar dağılmış və yurdlarının qalıntılar üzərində yenidən 7 qatlı ölkə qurulmuşdur. Ancaq Asarılar arasında qarışıqlıq hələ də davam etmişdir. Təkrar şiddətli toqquşmalar başlamışdır. Buna görə də, Asarılar günahlarına görə, köhnə tanrıvarı xüsusiyyətlərini itirmişdirlər. Uuzn illər keçmiş və Asarılar Sümer dağının geniş təpəsinə yerləşmişdirlər. Cənnətdə qarışıqlıq daha da artmışdır. Asarılar göydəki yerlərindən aşağı düşərək, ən sounda torpaqda yaşamağa başlamışdırlar. Sümer dağı və ətrafındakı çöllərdə kimsə yaşamadığından qaçaq Tanrılar oralara yerləşib, yür üzünün ilk sakinlərini təşkil etmişdirlər. Bir gün, bunlardan biri torpaqda yetişən bal kimi ləzzətli meyvədən yemiş, digərləri də onun etdiyinin eynisini edincə tanrıvari təbiətlərini tamamiylə itirmişlər və insane dönüşmüşdürlər.

## Etimologiyası
As Az kökündən törəmişdir. Asılı yer deməkdir. Ayrıca, asarmaq feli qorumaq, saxlamaq mənasını da verir. Mancuca və monnqolca da Asar/Asarı sözü çadır mənasını verir.

## Həmçinin bax
* Türk mifologiyası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Türk Mitoloji Sözlüğü, Pınar Karaca
Durtöylö rayonu

**Durtöylö rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi Durtöylö şəhəridir.
## Coğrafiyası
Rayon respublikanın şimal-qərb hissəsində yerləşir. Sahəsi 1671&nbsp;km²-dir. Pribelskaya təpəli düzənliyində, cənub meşə-çöl zonasında, isti və az quraq bir aqroiqlim bölgəsində yerləşir. Aqidel çayı rayon ərazisindən axır. Torpaqlar əsasən tipik və yuyulmuş qaratortpaq ilə təmsil olunur. Enliyarpaqlı və iynəyarpaqlı meşələr ərazisinin 17,8% -ni tutur.
## Tarixi
Durtöylö rayonu 20 avqust 1930-cu ildə qurulmuşdur. Rayonun ərazisi müasir İleş rayonunun ərazisini, Çekmaquşevski və Kuşnaren rayonlarının bir sıra kəndlərini də əhatə edirdi. 1936-cı ildən bəri rayon müasir bir ərazi quruluşunu almışdır.
## Əhalisi
Rusiya İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin proqnozuna görə:

2024 - 57,81 min nəfər.

2035 - 50,86 min nəfər.

;Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: tatarlar - 49,3%, başqırdlar - 36%, ruslar - 7,4%, marilər - 6,1%, digər millətlərdən olanlar - 1,2%. Dini baxımından əhalisi provaslav və müsəlmandır.
;Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Durtöylö şəhər) rayon əhalisinin 50.63 % -i yaşayır.

## Yerli özünü idarəetmə
Durtöylö rayonu ərazisinə 1 şəhər və 14 kənd inzibati vahidliyi daxildir. Rayon ərazisinə ümumilikdə 88 yaşayış məntəqəsi daxildir.
## İqtisadiyyat
Rayonda neft, kərpic xammalı, qum və çınqıl yataqları ilə təmsil olunur. Tikinti materialları istehsal edən müəssisələr Durtöylö şəhərində cəmləşmişdir. Asyanovo kəndində bir kərpic fabriki və quşçuluq fabriki işləyir. Rayon südlük və ətlik maldarlıq və taxıl bitkisi yetişdirilməsinə ixtisaslaşmışdır. Donuzçuluq, şəkər çuğunduru, kartof istehsalı, arıçılıq da inkişaf etmişdir.
## Təhsil və mədəniyyət
Rayonda 56 ümumtəhsil məktəbi, o cümlədən 17 orta məktəb vardır. Burada 27 ictimai kitabxana, 68 klub müəssisəsi, S. Babiçin muzeyi, tarix və diyarşünaslıq muzeyləri, N. Nəcminin ev-muzeyi vardır.
## KİV
Rus və tatar dillərində  "Yoldaş" qəzeti nəşr olunur.

2017-ci ildən etibarən "Durtöylö sağsağanı" qəzeti nəşrə başalamışdır.

## Nəqliyyat
Ufa-Kazan, Neftekamsk-Durtöylö-Buzdak və Neftekamsk-Durtöylö-Börö yolları rayondan keçir.

## İstinadlar
Suğdak yürüşü

**Suğdak yürüşü** — Anadolu Səlcuqlu qüvvətləri tərəfindən Qara dənizin şimal sahillərinə təşkil edilən dəniz və quru yürüşüdür.

## Haqqında
Monqolların Qıpçak ölkəsini işğal etmələrindən (1223) sonra, Qara dəniz ticarət yolunun təhlükəsizliyi sarsıldı. Digər tərəfdən, Trabzon Rum imperiyasının hakimiyyəti altındakı Suğdakın rum hakimləri də cənubdan gələn tacirlərin hücumlara məruz qalmasına göz yumduqlarında, Anadolu ilə Krım arasında ticarətin həcmi xeyli dərəcədə azaldı.

Ticarət əlaqələri baxımından Qara dəniz yolunun açıq tutulmasına önəm verən Anadolu Səlcuqlu hökmdarı I Əlaəddin Keyqubad Sinopda qurdurduğu tərzanədə güclü donanma hazırlatdıqdan sonra Kastamonu uc bəyi əmir Hüsamətdin Çobana Sudak yürüşünə çıxmağı əmr etdi (1224) 20 min əsgər və yeni yaradılmış ilk Səlcuqlu donanması iilə Qara dənizə çıxan Hüsamətdin Çoban Krım sahillərinə çıxaraq, mühasirəyə aldığı Suğdakı rumlardan aldı. Rus-Qıpçaq birləşmiş ordusunun etdiyi hücumları da dəf edib, bütün bölgəni Anadolu Səlcuqlu dövlətinə birləşdirdi. Sudakı bölgənin mərkəzi edən Çoban şəhərə əsgərlər yerləşdirdikdən sonra geri döndü. 

Səlcuqluların bölgədəki hakimiyyəti buraların 1239-cu ildə monqollar ətərfindən ələ keçirilməsinə qədər davam etdi. Monqollar, qıpçaqları dilləri və mədəniyyətləri ilə oxşarlıqlarına işarə edərək onları tərk etməyə inandırdıqdan sonra Alanları məğlub etdilər. Buna baxmayaraq, qıpçaqlar sonradan məğlub oldular. Xan Kötenin rəhbərliyi altında qıpçaqlar Kiyevin Böyük Knyazlığına (Ruteniyalılar) qaçdılar, burada qıpçaqların bir neçə evlilik əlaqəsi oldu, bunlardan biri də Qalisiyanın Köten'in kürəkəni Mstislav Mstislaviç idi.Rutenlilər və qıpçaqlar monqollara qarşı ittifaq qurdular və onları tapmaq üçün Dneprdə görüşdülər. Səkkiz günlük təqibdən sonra Kalka çayında görüşdülər (1223). Monqollar kimi at oxatan olan qıpçaqlar avangard və keşikçi kimi xidmət edirdilər. Çevrildiyi görünən monqollar, təpələrin arxasında və ətraflarını qəflətən meydana çıxdıqdan sonra Ruteniyan-Qıpçaq qüvvəsini tələyə saldılar. Qaçan qıpçaqlar yaxından təqib edildi və Rutenya düşərgəsi qətliam edildi. 

Köçəri qıpçaqlar 1236-cı ildə Volqanı keçəndə monqolların əsas hədəfləri idi. Məğlub olan qıpçaqlar əsasən monqol sıralarına girdilər, digərləri qərb tərəfə qaçdılar. Köten 40.000 ailəni Macarıstana apardı və burada King Bela IV xristianlaşma müqabilində onlara sığındı. Qaçqın Qıpçaklar Köten öldürüldükdən sonra Macarıstandan qaçdı.

## Həmçinin bax
* Monqollar

* Rum sultanlığı

* Səlcuqlar

* Qıpçaqlar

## İstinadlar
Bömbögör abidəsi

**Bömbögör abidəsi** – Monqolustanda Bayanhöngör aymağı, Bömbögör somunun şimal-qərbindəki Şiveni Herem bölgəsində olan Göytürk abidəsidir. 

## Haqqında
Məzar kompleksi bir tümsək, bir dikili daş və daş çəpərlərdən ibarətdir. Abidə Monqolustan Elmlər Akademiyasının Arxeologiya İnistitutunda çalışan elm adamlarının Qovi-Altay və Bayanhöngör aymağında etdiyi axtarışlar nəticəsində tapılmışdır. 

Tədqiqatçılar abidənin 718-742 illəri arasında qurulduğunu, Göktürklərin barışmaq üçün iddia qaldırmaq üçün Karluksa bir şahzadə gəlin kimi göndərə biləcəyi bir dövrün ola biləcəyini düşünürlər. Göktürklərin və Karluksun 718-ci ildə bir döyüşdə bir-biri ilə vuruşması buna qismən dəstəklənir.

Abidə mətninin fotoqrafı və kopyası tapılmasınından sonra nəşr edilmişdir. Abidə mətnini ilk dəfə monqol elm adamı Ts. Battulqa, ikinci dəfə yapon elm adamı S. Kosetu, üçüncü və son dəfə də türk elm adamı Xədicə Şirin yayımlamışdır.

## Abidədəki mətnlər
Dikili daşın təpəsində 4 qısa yatay sətir və yan tərəfində dikinə formada qazılmış uzun sətir vardır. Abidə üzərində bir çox damğa vardır. Bu damğaların xaqana bağlı alt boyları, ailələri təmsil etdiyi düşünülməkdədir.

## Abidənin ölçüsü
Çəpər halqanın uzunluğu 22-29 metrdir. Dikili daşın yüksəkliyi 1.33 m, uzunluğu 0.2-0.47 m, genişliyi isə 0.16-0.20 metrdir.

## Mətnin mövzusu
Abidə Aşina sülaləsinə mənsub və Qarluqlara gəlin olaraq göndərildiyi düşünülən türk xatunun cənazə törənidir. Abidə mətnini bu formada ilk oxuyan türk professor Xədicə Şirindir. Abidədə Qarluq və Basmil boylarının adı keçməkdədir.

## Abidəin tikilmə tarixi
Araşdırmaçılar Göytürklərin Qarluqlara gəlin göndərməsindən yola çıxaraq, bu abidənin 718-742-ci illər arasında tikilmiş ola biləcəyini düşüməkdədir. Çünki göytürklər ilə qarluqlar arasındakı son döyüş 718-cı ildə Tez çayında baş vermişdir. Bu ildən 742-ci ildə reallaşan Uyğur-Qarluq-Basmil ittifaqına qədər qarluqlar Göytürk imperiyasına boyun əyin sülh içərisində yaşamışdırlar.

## Həmçinin bax
* Buqut abidəsi

* Orxon abidələri

* Yenisey abidələri

* Çoyr abidəsi

* Altun Tamqan Tarkan abidəsi

* Yorçi abidəsi

## İstinadlar
Zxob rayonu

**Zxob rayonu** — Pakistanın Bəlucistan əyalətində rayon
.Əhalisi 354 mln nəfərdir (2017).Zxob çayı buradan keçir..Rayonda əsas dil puştun dilidir.
## İstinadlar
Asena (mifologiya)

**Asena və ya Aşina** – türk mifologiyasında önəmli rol oynayan əfsanəvi dişi qurdun dünyaya gətirdiyi on qız uşağından biri.

Bəzi yerlərdə Asenanın dişi qurdun adı olduğu düşünülməkdədir. Ziya Göyalp 1922-ci ildə Diyarbəkirdə nəşr edilmiş Kiçik Məcmua jurnalında yayımlanan "Türk dövlətinin təkamülü" adlı məqaləsində "bu da çinlilərə görə (Asena=Qurd) mənasındadır" deməkdədir. Göytürk xaqanlığının qədim hökmdarlarının mənsub olduğu Aşina, Zena, Asen və ya Şunnu adı verilən sülalə əfsanəyə görə bu dişi qurddan törəmişdir. Əsli Açina kəlməsindən gəlməkdədir.

## Əfsanənin tapıntılara görə ən qədim forması
Antik Çin qaynaqlarında Tüküe xalqının törəyişini anladan Asena əfsanəsinin fərqli formalarına rast gəlinilir. Tapılan ən qədim forması belədir:

Bununla yanaşı, əfsanənin başqa formaları vardır. Daha qədim zamanlardan qalan, sonradan genişləndirilmiş, daha əhatəli ya da daha qəsa olan formaları da vardır.

## Həmçinin bax
* Bozqurd (mifologiya)

* Türk xalqlarının mifologiyası

* Asar (mifologiya)

## İstinadlar
Burana qülləsi

**Burana qülləsi** – Qırğızıstanın Tokmok şəhəri yaxınlığındakı Qaraxanlıların paytaxtı olan Balasaqundakı qala.

## Haqqında
İpək yolu üzərində olan Burana qalası Qaraxanlı dövləti dövründə həm minarə, həm də nəzarət qülləsi funksiyasını yerinə yetirmişdir. IX əsrin sonlarında inşa edildiyi zaman yüksəkliyi 45 metr olan qüllə XV əsrdəki zəlzələdən sonra 25 metrə enmişdir.

1900-cü illərin əvvəllərində əraziyə gələn rus mühacirləri qüllədəki bəzi kərpicləri yeni tikinti layihələri üçün istifadə etdilər. 1970-ci illərdə təməlini bərpa etmək və dağılmaq təhlükəsi ilə üzləşən qüllənin qərb tərəfini təmir etmək üçün təmir layihəsi həyata keçirilmişdir.

Buraninsky yaşayış məntəqəsi və onunla birlikdə minarə XIX əsrin ortalarından bəri rus alimləri və yerli tarixçilər tərəfindən tədqiqat obyekti olmuşdur. Onların tədqiqinə yerli tarixçilər F. V. Poyarkov, V. D. Gorodetsky, A. M. Fetisov, N. N. Pantusov, V. P. Rovnyagin və görkəmli rus şərqşünası V. V. Bartold töhfə vermişlər. İnqilabdan əvvəlki dövrdə Qırğızıstan ərazisində arxeoloji tədqiqatların əhəmiyyətinə baxmayaraq, onlar təbiətdə təsadüfi, həvəskar idi. Abidələrin qorunması üçün tədbirlər görülməyib.

## Hekayəsi
Qala ilə əlaqəli bir əfsanədə deyilir ki, güclü bir xanın bir qızı dünyaya gəldi. Xan bu hadisəni ölkədəki bütün falçılara və müdriklərə dəvət edərək qızının gələcəyini söylədi. Bir yaşlı kişi qızının on altıncı ad günündə bir hörümçək dişləməsindən öləcəyini söylədi. Xan onu qorumaq üçün qızının tək qalması üçün hündür bir qüllə tikdi. Xanın qulluqçuları, qüllənin qarşısına qoyulmuş bir nərdivandan dırmaşaraq, səbətə gətirərək yeməklərini gətirdilər. Qalanın içində heç bir hörümçəyin girə bilməyəcəyinə əmin olmaq üçün hər şey yaxşıca yoxlanıldı.

Burana qalasının içərisindəki dolama pilləkən On altıncı ad günündə xan özünə bir səbət meyvə gətirərək doğum gününü qeyd etdi. Xan səbətdə gizlənmiş zəhərli bir hörümçəyi görmədi. Qızı bir meyvə əldə edərkən, zəhərli hörümçək onu dişləyib öldürdü. Xan o qədər əsəbləşdi ki, belə yüksək səslə qışqırdı, qüllənin bir hissəsi çökməyə getdi. Qalanı məhv edən XV əsr zəlzələsi tapıldıqda əfsanə mübahisə edildi.

## Qalereya

Burana tower-repaired.jpg|Burana qülləsi 2007-ci il
Burana.JPG|Burana qülləsi 2008-ci il
Burana tower-stairway.jpg|Burana qülləsinin içindəki piləkkənlər


## İstinadlar
Minq Şa döyüşü

**Minq Şa döyüşü** – 17 yanvar 707-ci ildə Qapağan xaqan komandanlığındakı Göytürk ordusu ilə Çaça Sengün komandanlığı altındakı Tan ordusu arasında baş vermis döyüşdür.

## Arxa plan
704-cü il başladığında Çində iqtidar dəyişikliyi olmuş və Zhou imperatriçası Vu Zetian taxtı Chunq Tsunqa vermişdi. Yeni Tan imperatoru əvvəlki Zhou imperatriçasına nəzərən göytürklərə qarşı mənfi münasibət bəsləyirdi. Bu ani siyasi dəyişiklik Qapağan xaqanı qəzəbləndirdi. Qapağan xaqan Çin üzərinə səfərə çıxmağa qərar verdi.

## Döyüş
Qapağan xaqan komandanlığındakı Göytürk ordusunda Kültigin və Bilgə Şad da var idi. Göytürk ordusu Çində Linq əyalətinin Minq Şa nahiyyəsinə hücum etdi. Burada Göytürk ordusunu Tan sülaləsi tərəfindən göytürklər üzərinə göndərilmiş Çaça Sengün komandanlığındakı 80.000 nəfərlik Tan ordusu qarşıladı. Kültigin abidəsində Kültiginin döyüşdəki rolundan belə bəhs edilir:

Çaça Sengün məğlub olacağını başa düşdükdən sonra döyüş meydanından qaçdı. Ancaq döyüş meydanındakı çinli əsgərlər göytürklərə qarşı sonuna qədər müqavimət göstərsələr də, ağır məğlubiyyətə məruz qaldılar. Minlərlə çinli əsgər öldürüldü. Bəzi qaynaqlarda 30.000 çinli əsgərin öldürü bildirilmişdir. Bilgə xaqan da, öz abidəsində o ordunu orada yox etdiklərini bildirmişdi. Çinli komandan Çaça Sengün bu məğlubiyyətə görə mühakimə edilsə də, sərbəst buraxıldı. Bu döyüşdən təkcə Çin qaynaqları deyil, türk qaynaqları da bəhs etmişdir. Bir Göytürk abidəsi olan Kül Tigin abidəsi bu döyüşdən belə bəhs edir:

Bir başqa Göytürk abidəsi olan Bilgə xaqan abidəsində döyüşdən bu formada bəhs edilir:

Bu böyük qələbədən sonra Qapağan xaqan komandanlığındakı Göytürk ordusu irəli hərəkatına davam etdi. Yüan və Hui əyalətləri ələ keçirildi. Lunq-yu bölgəsi yağmalandı və 10.000-dən çox at ələ keçirildi. Döyüşdən sonra Tan imperatoru Chunq Tsunq əvvəllər imzalanmış evlilik müqaviləsini ləğv etdi və Qapağan xaqanı öldürənə zadəganlıq və 2.000 top ipək verəcəyini elan etdi. Döyüşdən sonra 707-ci ilin II ayının 17-ci günündə Tan imperatoru Chunq Tsunq göytürkləri məğlub etmə strategiyasını saray əyanları ilə müzakirə etməyə başladı. İmperatorun müşavilrərindən Lu Fu mübahisə zamanı bunları dedi:

Bundan əlavə, bu döyüş Tan ordusunun uzun müddət göytürklərə qarşı gücdən istifadə etmə cəsarətini göstərə bilməməsi ilə nəticələnmişdir.

## Həmçinin bax
* Bayırku yürüşü

* Bolçu döyüşü

* Qapağan xaqan

## İstinadlar
Xaran (şəhər)

**Xaran (şəhər)** — Bəlucistan əyalətinin Xaran rayonunda şəhər..Xaran səhrasında yerləşir.

## İstinadlar