open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rəhim Hüseynov (mayor)

**Rəhim Qədir oğlu Hüseynov** () — Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin Sülhməramlı Qüvvələrinin mayoru; 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsi zamanı Qubadlının azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatları zamanı şəhid olub, ölümündən sonra "Qarabağ" ordeni ilə təltif edilib.

2020-ci ildə NATO-nun Hamid Kərzai adına Beynəlxalq Hava Limanının (HKIA) Qüvvə Mühafizəsi Qrupu Taborunun Komandiri vəzifəsini icra edib, NATO-nun Baş Katibi Yens Stoltenberq tərəfindən "Ləyaqətli Xidmət Medalı" ilə təltif edilib. Bu medala layiq görülən yeganə Azərbaycan hərbçisidir.

## Tərcümeyi-halı
Rəhim Qədir oğlu Hüseynov 1984-cü il, iyulun 1-də Zərdab rayonunun Gəlmə kəndində anadan olub.

1990-1998-ci illərdə Zərdab rayonu M. F. Axundov adına Gəlmə kənd orta məktəbində təhsil alıb. 1998-ci ildə sənədlərini Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi liseyə verib və 2001-ci ildə oradan məzun olub. 2001-2005-ci illərdə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbinin Quru Qoşunları fakültəsində təhsil alıb. 2006-cı ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrin Təlim və Tədris Mərkəzinin "Zabit ixtisas kursu"nu bitirib.

Azərbaycan müdafiə naziri, general-polkovnik Səfər Əbiyevin 23 iyun 2005-ci il tarixli əmri ilə "leytenant" hərbi rütbəsi verilib.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində xidmət etdiyi 15 il ərzində motoatıcı taqım komandiri, motoatıcı taborun (əməliyyat imkanları konsepsiyası üzrə) motoatıcı taqım komandiri, əməliyyat imkanları konsepsiyası bölüyü komandirinin müavini, bölüyün komandiri, əməliyyat bölməsinin rəisi - qərargah rəisinin müavini, tabor komandirinin müavini, tabor komandiri, sülhməramlı qüvvələr taborunun komandiri vəzifələrində xidmət edib.

Çexiya, Almaniya, Macarıstan, ABŞ, Türkiyə, Bolqarıstan, Rumıniya və Bosniya və Herseqovinada beynəlxalq səviyyəli kurslarda olub. NATO təlimləri və kursları çərçivəsində baş tutan tədbirlərdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrini təmsil edib.

Əfqanıstanda aparılan "Qətiyyətli Dəstək" qeyri-döyüş missiyasında xidmət edib. 21 yanvar 2020-ci ildən 12 avqust 2020-ci ilədək Azərbaycan Sülhməramlı Kontingentinin, eyni zamanda, Hamid Kərzai adına Beynəlxalq Hava Limanının (HKIA) Qüvvə Mühafizəsi Qrupu Taborunun komandir müavini və komandiri vəzifələrini icra edib. NATO-nun Baş Katibi Yens Stoltenberq tərəfindən "Ləyaqətli Xidmət Medalı" ilə təltif edilib. Hüseynov bu medala layiq görülən yeganə Azərbaycan hərbçisidir.

Müxtəlif illərdə müdafiə nazirinin əmrləri ilə 2-ci və 3-cü dərəcəli "Qüsursuz xidmətə görə" medalları, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 90 və 95 illiyi, həmçinin "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi" yubiley medalları ilə, habelə fəxri fərmanlarla təltif edilib.

2020-ci il, sentyabrın 27-də başlanan Qarabağ müharibəsi zamanı Cəbrayılın və Qubadlının azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarına qatılıb. Oktyabrın 20-də Qubadlı rayonu ərazisində döyüş tapşırığının icrası zamanı şəhid olub. 2 saylı Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub. Müharibə zamanı xüsusi xidmətləri nəzərə alınaraq "Qarabağ" ordeni ilə, həmçinin "Cəbrayılın azad olunmasına görə", "Qubadlının azad olunmasına görə" və "Vətən uğrunda" medalları ilə təltif edilib.

Evli idi. Hikmət, Rüfət və Fikrət adında üç oğlu var.

## İstinadlar
Cim Krou qanunları

Jim Crow qanunları (ing: Jim Crow laws), 19-20-ci əsrlərdə ABŞ-nin cənub əyalətlərində çıxarılan ayrı-seçkilikçi yerli qanunlar idi. Qanunlar, ABŞ-nin yenidən qurulması dövründə zəncilərin əldə etdiyi siyasi və iqtisadi qazanclarına qarşı qəbul edilmişdir. Qanunlar afroamerikalılar və ağların ictimai və siyasi həyatda ayrı qurumlardan istifadə etmələri üçün nəzərdə tutulmuşdu və “ayrı, lakin bərabər” (İngiliscə: separate but equal) hüquq doktirini ilə əsaslandırılmışdı.

Dəmir yollarında və tramvaylarda irqi-ayrıseçkiliyi qəbul edən ilk qanun 1875-ci ildə Tennesseedə qəbul edildi və daha sonra bütün Cənub əyalətlərində dəmir yollarında irqi ayrı-seçkilik tətbiq olunmuşdur. Bu qanunları qəbul edən regionlarda “sadəcə ağlar üçün” və “qaralar” lövhələri asılmışdı. Bu iş o qədər geniş yayılmışdı ki, otelləri, teatrları, kitabxanaları, liftləri və məktəbləri də əhatə etməyə başlamışdır.

Amerika Birləşmiş Ştatları Ali Məhkəməsi 1954-cü ildə dövlət məktəblərində irqi-ayrıseçkiliyi Brown v. Board of Education davasında konstitusiyaya zidd olduğunu bildirmişdir. Brown v. Tərəfindən dövlət məktəblərində irqi ayrı-seçkilik elan etdi. Təhsil Şurası iddiasında bunun konstitusiyaya zidd olduğunu gördü. Bu qərarın regionlar zəminində icrası illərlə davam etmişdir. Qalan Jim Crow qanunları, 1964-cü il Mülki Hüquqlar Qanunu və 1965-ci il Seçki Hüquqları Qanunu nəticəsində ləğv edilmişdir.

## Adın mənşəyi

Jim Crow, ingilis komediya ustası Thomas Ricein 1828-ci ildə yaratdığı bir obrazdır. Raysın oynadığı xarakter, hər cür alçaldıcılığa məruz qalan zəif intellekli, primitiv, ibtidai bir zənci xarakteridir. Rays, obrazı canlandırarkən üzünü kömürlə qara rəngə boyayırdı. Jim Crow, Ağların Qara insanları alçaltmaq üçün istifadə etdikləri adlardan biri idi.
Mülki Hüquqlar Qanunu

1964-cü il **Mülki Hüquqlar Qanunu** (ing: The Civil Rights Act of 1964) ABŞ-də məktəblərdə, ictimai yerlərdə, işəgötürmədə qaradərililərə qarşı mənfi ayrı-seçkiliyi qadağan edən əlamətdar bir qanun idi. ABŞ-nin o zamankı Prezidenti Lindon Conson tərəfindən 2 iyul 1964-cü ildə imzalanaraq qüvvəyə minən bu qanun ilə irqçi ayrı-seçkilik qanunsuz edildi.

Qanun layihəsi 1963-cü ildə ABŞ Prezidenti Con Kennedi tərəfindən hazırlanmışdır; lakin Kennedi məruz qaldığı sui-qəsd nəticəsində öldüyünə görə, qanunun qəbul edildiyini görə bilməmişdir. Qanunu imzalayan prezident Lindon Conson idi.

Şübhəsiz ki, bu qanunun qəbul edilməsində və bu hüquqların əldə edilməsində ən böyük paylardan biri Amerika vətəndaş hüquqları hərəkatının lideri Martin Lüter Kinqə məxsusdur. Kinqin 28 mart 1963-cü il tarixində təşkil etdiyi Vaşinqtona İş və Azadlıq Uğrunda Yürüş etirazında etdiyi bir xəyal qurdum nitqi böyük bir təsir bağışlamış və tarixin ən əhəmiyyətli çıxışlarından biri olmuşdur.

Bu gün qara-ağ ayrı-seçkiliyi ABŞ-də qanuni səviyyədə mövcud deyil, lakin bəzi radikal qrupların irqçi hərəkatları və davranışları hələ də mövcuddur. 2008-ci ildə ABŞ-nin prezidenti seçilən Barak Hüseyn Obama bu vəzifəni tutan ilk zənci oldu. Obamaya qarşı da bəzi irqçi reaksiyalar var idi; lakin bu reaksiyalar çox aşağı nisbətdə qalmışdı.

## Fotoqalereya

Şəkil:President Kennedy addresses nation on Civil Rights, 11 June 1963.jpg|Qanunu ABŞ cəmiyyətinə təqdim edən dövrün ABŞ prezidenti Con Kennedi (11 iyun 1963)
Şəkil:Lyndon_Johnson_signing_Civil_Rights_Act,_July_2,_1964.jpg|1964 Mülki Hüquqlar Qanununu imzalayan dövrün ABŞ prezidenti Lindon Conson və arxasında görünən ABŞ mülki hüquqlar hərakatının lideri Martin Lüter Kinq (2 iyul 1964)
Şəkil:LBJ Civil Rights Act crowd.jpg|Dövrün ABŞ prezidenti Lindon Conson, 1964-cü il Mülki Hüquqlar Qanununu imzalama mərasimində televizor kamerası istiqamətində danışarkən (2 iyul 1964)
Telli zirehli

**Telli zirehli** () — məməlilər sinfinə, zirehlilər fəsiləsinə daxil olan növ.

## Görünşü
Telli zirehlilər qəhvəyi-sarı rəngdə olurlar. Bel, başın yuxarı hissəsi və quyruğun üzəri altıbucaqlı və dördbucaqlı hissələrdən ibarət zirehlə örtülmüşdür. Belin ortasında altı və ya yeddi qurşaq var. Bu qurşaqlar uzunsov dördbucaqlı formasına malikdir və hərəkətlidir. Baş düz və enlidir və gözlərin altında şaquli cərgələr var. Ayaqların yuxön ayaqlarda.arı tərəfində və ön ətraflarının yuxarı hissəsində düzənsiz altıbucaqlı pulcuqlar mövcuddur. Bədənin qalan hissəsi qalın qırışmış dəri ilə örtülmüşdür. Sərt kıllar qurşaqların arxa kənarında yerləşir. Ön ərtraflarda uzun dırnaqlar var. Hər iki çənəsində 8–9 silindrik diş var. Heyvanın uzunluğu 50 sm-ə, quyruğun uzunluğu 24 sm-ə çatır.

## Yayılması
Telli zirehli Argentina, Paraqvay və Boliviyada yayılmışdır.

## Qidalanması və həyat tərzi
Telli zirehlilər yer altında qalereya şəklində, 1–2 metr uzunluğundakı oyuqlarda yaşayırlar. Gündüzü bu oyuqlarda keçirirlər və qaranlıq düşəndə yuvalarından çıxıb bütün gecəni gəzirlər. Çox vaxt qəhvəyi telli zirehlilər qarışqa və termitlərin yuvalarının altında dəliklər qazır və burada yaşayan böcəklərlə qidalanırlar. Əlavə olaraq böcəklər, müxtəlif sürfələr, qurdlar və bitki qidaları ilə qidalanırlar. Hərəkətləri olduqca yavaşdır, bununla belə təqib edilərkən sürətlə yuvaya girirlər. Yemək mənbəyindən asılı olaraq həm müvəqqəti, həm də uzunmüddətli oyuqlar hazırlayırlar.

## Çoxalma
Dişi 4–6 bala doğur. Bir müddət onlara qulluq edir, südlə bəsləyir və yuvasında gizlədir.

Telli zirehli və insan Yerli əhali telli zirehliləri ovlayır və məhv edirlər. Səbəb isə ətlərinin çox qiymətli olmasıdır. Eyni zamanda yerləşdiyi ərazilərdə çoxlu sayda oyuqlar qazdığından zərərli bir heyvan kimi qəbul edilirlər. Bu heyvanlar əhliləşdirilə bilinir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Argentina zirehlisi

**Argentina zirehlisi** () — məməlilər sinfinə, zirehlilər fəsiləsinə daxil olan növ. Kaktuslar və tikanlı kollar bürümüş quru çöllüklər və düz qumlu ərazilərin yayıldığı mərkəzi Argentinada aşkarlanmışdır.

## Ümumi məlumat
Argentina zirehlisi quyruq istisna olmaqla, 90–115&nbsp;mm-ə qədər böyüyür. Solğun çəhrayı və ya çəhrayı rəngdə olması ilə fərqlənirlər. Qorxduqda bir neçə saniyədə özünü tamamilə torpağa basdıra bilirlər.

Gecə heyvanıdır. Qarışqa yuvalarına yaxın quru torpaqda kiçik çuxurları qazırlar. Əsasən qarışqa və ya sürfələri ilə qidalanırlar. Həm də bəzən qurdlar, ilbizlər, böcəklər və onların sürfələri ilə yanaşı bitki kökləri də qidalana bilirlər.

Argentina zirehlisi vaxtının çoxunu yeraltında keçirirlər. Həyat tərzinə görə kisəli köstəbəyə bənzər bir həyat sürürlər. Böyük ön pəncələri ilə heyvan qumu qazır və suda üzə bilir. Argentina zirehlisinin gövdəsi torpedoya bənzəyir. Başı qumdan qorunmaq üçün üzəri zirehlə örtülmüşdür.

## Qoruma statusu
1996-cı ildə Beynəlxalq Təbiəti Qoruma Birliyi bu növü "nəsli kəsilməkdə olan" kateqoriyasına aid etmişdir. 2006-cı ildə Argentina zirehlisi onsuz da "Nəsli kəsilmə təhlükəsinə yaxın olanlar" kimi xarakterizə olunurdu, bu da az təhlükə deməkdir. 2008-ci ildən bəri "Haqqında məlumat olmayanla" kimi xarakterizə olunur, lakin qeyd olunur ki, bu növ üçün təhlükə əsasən qismən mal-qara yetişdirilməsi ilə əlaqəli yaşayış mühitinin məhv olmasıdır.

## Mənbə
* Argentina zirehlisi (Chlamyphorus truncatus) — Brem ensiklopediyası.
* Характеристика плащеносный броненосеца на сайте Службы Рыбных Ресурсов и Дикой Природы США 
* "Chlamyphorus" cinsinin xüsuasiyyətləti, "Armadillo Online" saytında 
* Страница об этом виде на сайте Аргентинского Института Исследований Аридных Зон

## İstinadlar
Krit müharibəsi (1645-1669)

**Krit müharibəsi** və ya **Kritin fəthi** (,  ) — Osmanlı-Venesiya müharibələrinin beşincisinə verilən ad. Müharibə Venesiya Respublikası ilə müttəfiqləri (Malta, Papalıq və Fransa Krallığı) və Osmanlı İmperiyası arasında aparıldı. Krit adasının fəthi 1645-ci ildə başlamış və 1669-cu ilə qədər davam etmişdir. Müharibə çərçivəsində Krit xaricində Egey dənizi və Dalmaçiya sahillərində qarşıdurmalar yaşandı.

Kritin böyük bir hissəsi müharibənin ilk illərində Osmanlılar tərəfindən fəth edilərək Krit vilayətinə çevrilsə də, Heraklion qalası uzun müddət müqavimət göstərməyə davam etdi. Mühasirə zamanı Venesiyalılar, Osmanlı təchizat yollarını kəsərək ordunu geri çəkilməyə məcbur etməyi hədəflədilər. Beləliklə, qarşıdurmalar sadəcə ada ilə yetinmədi müxtəlif dəniz döyüşləri və sahil basqınları baş verdi.
Doqquzqurşaqlı zirehlilər

**Doqquzqurşaqlı zirehlilər** () — məməlilər sinfinə, zirehlilər fəsiləsinə daxil olan cins. Doqquzqurşaqlı zirehlilərin gövdə uzunluğu yarım metri keçmir. Tipik çəkisi 4–8 kq-dır.

Doqquzqurşaqlı zirehlilər bütün fəsilənin növləri arasında öz arealını genişləndirməyi bacaran yeganə canlılardır. Şimali Amerikaya yayılaraq ABŞ-nin cənub bölgələrinə çatdılar və daha da şimala doğru irəliləyirlər. Digər zirehlılar yalnız Cənubi Amerikada yaşayır.

Doqquzqurşaqlı zirehlilər özlərininin qazdıqları yuvalarda yaşayırlar. Çöllərdə, kollarda və dağlarda 3000 metrə qədər yüksəklikdə yaşamaları mümkündür. Böcəklər, göbələklər, meyvələr və bitki toxumları ilə qidalanırlar. Qidalarına kiçik qurbağalar və kərtənkələlər də daxildir. Doqquzqurşaqlı zirehlilərin balaları dekabr ayında görünür. Kiçik zirehlilər zamanla ossifikasiya edən və sərtləşən yumşaq, buynuzlu zirehlə doğulurlar. Bir il içində müstəqil olurlar. Təxminən 4 il yaşayırlar.

Doqquzqurşaqlı zirehlilər ümumiyyətlə 4 eyni əkiz dünyaya gətirmələri ilə böyük elmi marağa səbəb olurlar. Bundan əlavə Doqquzqurşaqlı zirehlilər cüzamın öyrənilməsində tez-tez istifadə olunur. Çünki siçanlarla yanaşı insanlarla əlaqəsi olmayan bu məməlilər bu xəstəliyə həssasdırlar. Göründüyü kimi onunla yoluxma, zirehlilərin aşağı bədən istiliyi ilə asanlaşdırılır. Buda Hansen çubuqları üçün əlverişlidir (Mycobacterium leprae).

## Növləri
Cinsə 7 növ daxildir:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* ARKive 
* Animal Diversity Web
Elvin Səfərov (hərbçi, 1989)

**Elvin Ramiz oğlu Səfərov** () — Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin Hərbi Dəniz Qüvvələrinin miçmanı; 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsi zamanı Xocavənd rayonu ərazisində, Qızılqaya zirvəsi (432.9 m.) uğrunda gedən döyüşlərdə həlak olub, ölümündən sonra "Qarabağ" ordeni ilə təltif edilib.

## Bioqrafiya
Elvin Ramiz oğlu Səfərov 1989-cu il dekabrın 10-da Lerik rayonunun Soru kəndində anadan olub.

2007-ci ildə Lerik rayonu T. Cəfərov adına Soru kənd tam orta məktəbindən məzun olub.

2008-ci ildə Lerik Rayon Hərbi Komissarlığı tərəfindən müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılıb və 2008–2009-cu illərdə N saylı hərbi hissədə xidmət edib.

2013-cü ildə hərbi hissənin nəzdində "Xüsusi Təyinatlı Qüvvələr kursu"nu bitirib.

Silahlı Qüvvələrin Baş Qərargah rəisi, general-polkovnik Nəcməddin Sadıqovun 17.08.2015-ci tarixli əmri ilə "K/miçman" hərbi rütbəsi, Hərbi Dəniz Qüvvələri Komandanının 05.10.2017-ci il tarixli əmri ilə "miçman" hərbi rütbəsi verilib.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində xidmət etdiyi 7 il ərzində xüsusi təyinatlı snayperlər qrupunun dalğıcı-kəşfiyyatçı, xüsusi təyinatlı qrupun dalğıcı-kəşfiyyatçı vəzifələrində xidmət edib.

Müxtəlif illərdə müdafiə nazirinin əmrləri ilə "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" 3-cü dərəcəli medalı, həmçinin ""Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi (1918–2018)" yubiley medalı" ilə, habelə fəxri fərmanlarla təltif edilib.

2020-ci il, sentyabrın 27-də başlanan Qarabağ müharibəsi zamanı Cəbrayılın, Hadrutun, Füzulinin, Zəngilanın və Qubadlının azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarına qatılıb. Oktyabrın 31-də Xocavənd rayonu ərazisində, Qızılqaya zirvəsi (432.9 m.) istiqamətində döyüş tapşırığının icrası zamanı həlak olub. Lerik rayonunun Soru kəndində dəfn olunub. Müharibə zamanı xüsusi xidmətləri nəzərə alınaraq "Qarabağ" ordeni ilə, həmçinin "Cəbrayılın azad olunmasına görə", "Xocavəndin azad olunmasına görə", "Füzulinin azad olunmasına görə", "Zəngilanın azad olunmasına görə", "Qubadlının azad olunmasına görə" və "Vətən uğrunda" medalları ilə təltif edilib.

## İstinadlar
Zaur Quliyev

**Zaur Hikmət oğlu Quliyev** — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 1-ci dərəcəli kapitanı, İkinci Qarabağ müharibəsinin komandanlarından biri, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı.

## Hərbi xidməti
26 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Qubadlı şəhəri və Qubadlı rayonunun bir neçə kəndinin işğalçılardan azad olunmasında fərqlənmiş hərbi birlik komandirləri Yaşar Həsənovu və Zaur Quliyevi təbrik edib, onlara Vətən uğrunda gedən döyüşlərdə yeni uğurlar arzulayıb, tapşırıb ki, onun təbriklərini və təşəkkürlərini bütün şəxsi heyətə çatdırsınlar.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində xüsusi xidmətlərinə və işğal olunmuş ərazilərin azad olunması zamanı düşmənin məhv edilməsi üzrə qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirən zaman göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə görə, həmçinin hərbi qulluq vəzifəsini yerinə yetirən zamanı igidliyin və mərdliyin nümayiş etdirilməsinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 09.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Zaur Quliyevə "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" adı verildi.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2 fevral 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı ilə təltif edilmişdir.

## Təltifləri

*  (2 fevral 2024) — "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı

*  (09.12.2020) — "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalı
*  (26 iyun 2018) — "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi" yubiley medalı
*  (25.12.2020) — "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı
*  (29 dekabr 2020) — "Qubadlının azad olunmasına görə" medalı
*  (24 iyun 2021) — "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı
*  (24 dekabr 2020) — "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı

## İstinadlar
Ruslan Rəcəbov

**Ruslan Rəcəb oğlu Rəcəbov** () — Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin Hərbi Dəniz Qüvvələrinin miçmanı; 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsi zamanı Xocavənd rayonu ərazisində, Qızılqaya zirvəsi (432.9 m.) uğrunda gedən döyüşlərdə şəhid olub, ölümündən sonra "Qarabağ" ordeni ilə təltif edilib.

## Tərcümeyi-halı
Ruslan Rəcəb oğlu Rəcəbov 1984-cü il, avqustun 1-də Sumqayıt şəhərində anadan olub.

2001-ci ildə tam orta təhsilini başa vurub.

2003-cü ildə Sumqayıt Şəhər Hərbi Komissarlığı tərəfindən müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılıb və 2003–2004-cü illərdə N saylı hərbi hissədə xidmət edib.

2005-ci ildə hərbi hissənin nəzdində "Gizir hazırlığı kursu"nu bitirib.

Azərbaycan müdafiə naziri, general-polkovnik Səfər Əbiyevin 7 fevral 2006-cı il tarixli əmri ilə "K/gizir" hərbi rütbəsi, Hərbi Dəniz Qüvvələri Komandanının 22 iyun 2008-ci il tarixli əmri ilə "miçman" hərbi rütbəsi verilib.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində xidmət etdiyi 15 il ərzində radioteleqrafçıların manqa komandiri, xüsusi təyinatlı dəstənin xüsusi təyinatlı qrupunun dalğıcı-kəşfiyyatçı, gəmi əməliyyatları dəstəsinin xüsusi təyinatlı qrupunun dalğıcı-kəşfiyyatçısı vəzifələrində xidmət edib.

Müxtəlif illərdə müdafiə nazirinin əmrləri ilə 2-ci və 3-cü dərəcəli "Qüsursuz xidmətə görə" medalları, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 90 və 95 illiyi, həmçinin "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi" yubiley medalları ilə, habelə fəxri fərmanlarla təltif edilib.

2020-ci il, sentyabrın 27-də başlanan Qarabağ müharibəsi zamanı Cəbrayılın, Hadrutun, Füzulinin və Qubadlının azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarına qatılıb. Oktyabrın 31-də Xocavənd rayonu ərazisində, Qızılqaya zirvəsi (432.9 m.) istiqamətində döyüş tapşırığının icrası zamanı şəhid olub. 2 saylı Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub. Müharibə zamanı xüsusi xidmətləri nəzərə alınaraq "Qarabağ" ordeni ilə, həmçinin "Cəbrayılın azad olunmasına görə", "Xocavəndin azad olunmasına görə", "Füzulinin azad olunmasına görə", "Qubadlının azad olunmasına görə" və "Vətən uğrunda" medalları ilə təltif edilib.

Evli idi. Osman adında oğlu və Sara adına qızı var.

## İstinadlar
Durham (Şimali Karolina)

**Durham** — ABŞ-nin Şimali Karolina regionuna aid Durham qraflığının paytaxtı olan şəhərdir. Şəhərin əhalisi 2010-cu il statistikasına görə 228,330 nəfərdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

* 
* 

## Xarici keçidlər

* 
* Durham Convention and Visitors Bureau
* Greater Durham Chamber of Commerce
Fuad Nəcəfov

**Fuad Taleh oğlu Nəcəfov** () — Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin Hərbi Dəniz Qüvvələrinin miçmanı; 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsi zamanı Cəbrayılın azad edilməsi uğrunda gedən döyüşlərdə şəhid olub, ölümündən sonra "Qarabağ" ordeni ilə təltif edilib.

## Tərcümeyi-halı
Fuad Taleh oğlu Nəcəfov 1990-cı il, oktyabrın 1-də İsmayıllı rayonunun Qalınçaq kəndində anadan olub.

2008-ci ildə İsmayıllı rayonu Qalınçaq kənd tam orta məktəbindən məzun olub.

2008-ci ildə İsmayıllı Rayon Hərbi Komissarlığı tərəfindən müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılıb və 2008–2009-ci illərdə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin N saylı hərbi hissədə xidmət edib.

2010-cu ildə Silahlı Qüvvələrin Təlim və Tədris Mərkəzinin "Gizir hazırlığı kursu"nu bitirib.

Azərbaycan müdafiə naziri, general-polkovnik Səfər Əbiyevin müvafiq əmrinə əsasən "miçman" hərbi rütbəsi verilib.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində xidmət etdiyi 10 il ərzində radiokəşfiyyat taqımının (REM-T) qrup rəisi, xüsusi təyinatlı qrupun dalğıcı-kəşfiyyatçı vəzifələrində xidmət edib.

Müxtəlif illərdə müdafiə nazirinin əmrləri ilə "Qüsursuz xidmətə görə" 3-cü dərəcəli medalı, "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi" və "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi" yubiley medalları ilə, habelə fəxri fərmanlarla təltif edilib.

2020-ci il, sentyabrın 27-də başlanan Qarabağ müharibəsi zamanı Cəbrayılın azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarına qatılıb. Oktyabrın 7-də Cəbrayıl rayonu ərazisində döyüş tapşırığının icrası zamanı şəhid olub. İsmayıllı rayonunun Qalınçaq kəndində dəfn olunub. Müharibə zamanı xüsusi xidmətləri nəzərə alınaraq "Qarabağ" ordeni ilə, həmçinin "Cəbrayılın azad olunmasına görə" və "Vətən uğrunda" medalları ilə təltif edilib.

Evli idi. Nazlı adında bir oğlu var.

## İstinadlar
Durham qraflığı (Şimali Karolina)

**Durham qraflığı** və ya **Durham dairəsi** — Amerika Birləşmiş Ştatlarının Şimali Karolina regionuna məxsus bir qraflıqdır. Qraflığın əhalisi 2010-cu il statistik məlumatlarına görə 267,587 nəfərdir. Qraflığın paytaxtı Durham şəhəridir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı
* 
* 

## Xarici keçidlər

* 
* Greater Durham Chamber of Commerce
* Durham County Library website
* North Carolina Room of the Durham County Library, online archive which collects materials concerning the city and county of Durham
* Durham – Orange Genealogical Society of North Carolina
Embarqo

**Embarqo** — Bir ölkəyə mal gətirilməsinin və ya oradan mal çıxarılmasının qadağan edilməsi həmçinin də, bir dövlətin cəza tədbiri olaraq başqa dövlətlərə məxsus gəmilərin öz limanlarına girməsini və ya oradan çıxmasını qadağan etməsidir.

## Xarici keçidlər
Sanksiya

* **Sanksiya** — hər hansı bir dövlət qurumu və ya bir qrup dövlət tərəfindən müəyyən səbəblərlə bir digər dövlətə vəya şəxslərə(və ya quruma) tətbiq olunan cəza sistemidir.
* İqtisadi sanksiyalar — hər hansı bir dövlət tərəfindən müəyyən səbəblərlə bir digər dövlətə tətbiq olunan cəza sistemi.

## Həmçinin bax
* Embarqo
Ramil Musayev

**Ramil Aydın oğlu Musayev** () — Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi Baş Qərargahının Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin giziri; 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsi zamanı Cəbrayılın azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarında şəhid olub, ölümündən sonra "Qarabağ" ordeni ilə təltif edilib.

## Tərcümeyi-halı
Ramil Aydın oğlu Musayev 1991-ci il, mayın 6-da İsmayıllı şəhərində anadan olub.

İsmayıllı rayon N. Behdiyev adına 6 nömrəli tam orta məktəbdə təhsil alıb. 2008-ci ildə İsmayıllı peşə məktəbini bitirib.

2009-cu ildə İsmayıllı Rayon Hərbi Komissarlığı tərəfindən müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılıb və 2009–2010-cu illərdə Dövlət Sərhəd Xidmətinin N saylı hərbi hissədə xidmət edib.

2011-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrin Təlim və Tədris Mərkəzində "MAHHXHQ hazırlığı" kursunu bitirib.

Silahlı Qüvvələrin Baş Qərargah rəisi, general-polkovnik Nəcməddin Sadıqovun 19 fevral 2019-cu il tarixli əmri ilə "K/gizir" hərbi rütbəsi verilib.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində xidmət etdiyi 7 il ərzində xüsusi təyinatlı bölüyün xüsusi təyinatlı qrupunun baş kəşfiyyatçısı, xüsusi təyinatlı dəstənin xüsusi təyinatlı kəşfiyyatçısı, xüsusi təyinatlı dəstənin xüsusi təyinatlı komandasının kəşfiyyatçısı (pulemyotçu), xüsusi təyinatlı taqımın xüsusi təyinatlı manqasının baş atıcısı, xüsusi təyinatlı taqımın xüsusi təyinatlı manqasının komandiri vəzifələrində xidmət edib.

Müxtəlif illərdə müdafiə nazirinin əmrləri ilə "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi" yubiley medalı, habelə fəxri fərmanlarla təltif edilib.

2020-ci il, sentyabrın 27-də başlanan Qarabağ müharibəsi zamanı Murovdağ istiqamətində gedən xüsusi əməliyyata, həmçinin Cəbrayılın və Füzulinin azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarına qatılıb. Oktyabrın 4-də Füzuli rayonu ərazisində döyüş tapşırığının icrası zamanı şəhid olub. İsmayıllı şəhərində dəfn olunub. Müharibə zamanı xüsusi xidmətləri nəzərə alınaraq "Qarabağ" ordeni ilə, həmçinin "Cəbrayılın azad olunmasına görə", "Füzulinin azad olunmasına görə", "Kəlbəcərin azad olunmasına görə", "Şücaətə görə" və "Vətən uğrunda" medalları ilə təltif edilib.

Evli idi. Ramil adında bir oğlu var.

## İstinadlar
Murad Əflətov

**Murad İlyas oğlu Əflətov** () — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, İkinci Qarabağ müharibəsinin qazisi, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı.

## Həyatı
Murad Əflətov 2000-ci il noyabrın 3-də Saatlı rayonunun Nəsimikənd kəndində anadan olmuşdur. Əslən axısqa türküdür.

## Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Murad Əflətov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan və Ermənistan arasında başlanan İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Cəbrayılın, Füzulinin və Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində xüsusi xidmətlərinə və işğal olunmuş ərazilərin azad olunması zamanı düşmənin məhv edilməsi üzrə qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirən zaman göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə görə, həmçinin hərbi qulluq vəzifəsini yerinə yetirən zamanı igidliyin və mərdliyin nümayiş etdirilməsinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 09.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Murad Əflətova "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" adı verildi.

Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Murad Əflətov "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.

Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Murad Əflətov "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.

Azərbaycanın Şuşa rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Murad Əflətov "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2 fevral 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı ilə təltif edidi.

## Təltifləri
*  (2 fevral 2024) — "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı
*  (9 dekabr 2020) — "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalı
*  (24 dekabr 2020) — "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı
*  (25 dekabr 2020) — "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı
*  (29 dekabr 2020) — "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı

## İstinadlar
Ramiz Qasımov

* Ramiz Qasımov (pilot) — Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin pilotu, Vətən müharibəsinin şəhidi, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı.
* Ramiz Qasımov (mühəndis) — elm xadimi, professor.

## Həmçinin bax
* Ramiz
* Qasımov
Ramil Qasımov

* Ramil Famil oğlu Qasımov (1981) — azərbaycanlı cüdoçu.
* Ramil Adıgözəl oğlu Qasımov (1984) — azərbaycanlı opera müğənnisi.

## Həmçinin bax
* Ramil
* Qasımov
Ramil

**Ramil** — kişi adı.

* Ramil Qasımov (müğənni)
* Ramil Qasımov (cüdoçu)
* Ramil Usubov
;Digər
* Ramil (arxangel)
Mərdan Mehdizadə

**Mərdan Əhməd oğlu Mehdizadə** () — Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin Hərbi Dəniz Qüvvələrinin baş miçmanı; 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsi zamanı Füzulinin azad edilməsi uğrunda gedən döyüşlərdə şəhid olub, ölümündən sonra "Qarabağ" ordeni ilə təltif edilib.

## Tərcümeyi-halı
Mərdan Əhməd oğlu Mehdizadə 1979-cu il, martın 25-də Şəki rayonunun Göybulaq kəndində anadan olub.

1996-cı ildə Şəki rayonu Çələbixan qəsəbə tam orta məktəbindən məzun olub.

1997-ci ildə Şəki Rayon Hərbi Komissarlığı tərəfindən müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılıb və 1997–1999-cu illərdə N saylı hərbi hissədə xidmət edib.

1999-ci ildə Azərbaycan Ali Hərbi Dənizçilik Məktəbi nəzdində "Xüsusi təyinatlı gizir və miçmanlar kursu"nu bitirib.

Müdafiə naziri, general-polkovnik Səfər Əbiyevin 1 avqust 1999-cu il tarixli əmri ilə "K/miçman" hərbi rütbəsi verilib.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində xidmət etdiyi 21 il ərzində dəniz dalğıc gəmisi dalğıc postunun rəisi, axtarış xilasedici gəmilər divizionunun dəniz dalğıc gəmisinin (DDG-109) dalğıc postunun rəisi, xüsusi təyinatlı dəstənin xüsusi təyinatlı qrupunun dalğıcı-qrup komandirinin müavini, hərbi hissənin anbar rəisi, hərbi hissənin qərargah və təchizat bölüyünün təsərrüfat taqımının anbar rəisi, xüsusi təyinatlı dəstənin (sualtı müdafiə) xüsusi təyinatlı qrupunun dalğıcı-kəşfiyyatçısı, xüsusi təyinatlı taborun (xüsusi əməliyyatlar) gəmi əməliyyatları dəstəsinin xüsusi təyinatlı qrupunun dalğıcı-kəşfiyyatçısı, xüsusi təyinatlı taborun (sualtı hücum) xüsusi təyinatlı dəstəsinin xüsusi təyinatlı qrupunun dalğıcı-kəşfiyyatçısı vəzifələrində xidmət edib.

Müxtəlif illərdə müdafiə nazirinin əmrləri ilə 1-ci, 2-ci və 3-cü dərəcəli "Qüsursuz xidmətə görə" medalları, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 90 və 95 illiyi, həmçinin "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi" yubiley medalları ilə, habelə fəxri fərmanlarla təltif edilib.

2020-ci il, sentyabrın 27-də başlanan Qarabağ müharibəsi zamanı Cəbrayılın və Füzulinin azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarına qatılıb. Oktyabrın 12-də Füzuli istiqamətində döyüş tapşırığının icrası zamanı şəhid olub. Şəki rayonunun Göybulaq dəfn olunub. Müharibə zamanı xüsusi xidmətləri nəzərə alınaraq "Qarabağ" ordeni ilə, həmçinin "Cəbrayılın azad olunmasına görə", "Füzulinin azad olunmasına görə" və "Vətən uğrunda" medalları ilə təltif edilib.

Evli idi. Əkrəm adında bir oğlu və Əfşan adında bir qızı var.

## İstinadlar
Minstrel

**Minstrel** orta əsr Avropasında bir növ aşıqdır. Bununla birlikdə, bir şoumen cəhəti var. Əvvəlcə bir musiqiçi, hoqqabaz, akrobat, müğənni və ya təlxək kimi hər cür əyləncəni həyata keçirən insanı izah edən termin, sonradan (XVI əsrdən başlayaraq) mahnı oxuyan və musiqi alətlərində ifa edən bir ifaçı mənasına gəldi.

## Xüsusiyyətləri
Uzaq ölkələrin, real tarixi hadisələri və ya xəyali hekayələri haqqında mahnılar oxuyurdular. Öz nağıllarını danışsalar da, tez-tez başqalarının əsərlərini əzbərləyirdilər. Onlar tez-tez kral ailələri və ya zadəganlar tərəfindən ziyafətlərə dəvət olunurdular. 20-ci əsrin əvvəllərinə qədər öz mövcudluğunu qoruyub saxlamağı bacarmışdır.

İngiltərədə, peşəkar şair, öz şeirlərini bəstələyib arfa ilə oxuyan bir növ bəstəkar kimi tanınırdılar. XIII əsrin sonlarında isə Minstrel termini, öz ağasını musiqi və mahnı ilə əyləndirən bir sənətkarı ifadə etmək üçün istifadə olunmağa başlandı. Bəziləri isə daha ciddi bir meyil ilə siyasi şərhlərdə iştirak etmiş və ya təbliğatlar aparmağa başlamışdırlar.

## İstinadlar
Batumi məscidi

**Batumi məscidi** () — Gürcüstanın Acarıstan Muxtar Respublikasının paytaxtı Batumi şəhərində yerləşən məscid.

## Tarixi
Batumi məscidi gürcü mənşəli müsəlman zadəgan — Aslan-bəy Ximşiaşvilinin ailəsinin sifarişi ilə 1886-cı ildə tikilib. Batumi məscidi hazırda mövcud olmayan Əzizə camisi ilə Əhməd-paşa camisi arasında ucaldıldığından, onu Orta cami də adlandırırlar. 1932-ci ildən 1946-cı ilədək sovet hakimiyyəti tərəfindən bağlanan məscid, 1946-cı ildə yenidən fəaliyyətini bərpa edib.

## Təsviri
Ağ rəngdə olan məscid iki mərtəbədən ibarətdir. Bir minarə və qızılı rəngli günbəzə malikdir. Məscidin divarları Laz qardaşları tərəfindən naxışlarla bəzədilib. Batumidə fəaliyyət göstərən yeganə məsciddir.

## İstinadlar
Blackface

**Blackface** və ya qara üz, qaradərili olmayan sənətçilər tərəfindən əsasən qara dərili bir şəxsin karikaturasını canlandırmaq üçün istifadə olunan teatrlaşdırılmış bir makiyaj formasıdır. Blackface termini eyni zamanda irqi stereotipləri rədd edən üz boyama üslubları üçün də istifadə olunur.

Konsepsiya 19-cu əsrdə ABŞ-də populyarlıq qazandı və əsrin ortalarına qədər minstrel adlı şoularda geniş yer almışdır. Opera kimi rəsmi əsərlərin xalqa uyğunlaşmış versiyası ola bilən minsterlər, özünəməxsus bir Amerika sənət növünə çevrilmişdir. 20-ci əsrdə isə blackface minstrel şoularından ayrılaraq özü müstəqil bir şou formasına çevrildi.

Amerika Birləşmiş Ştatlarında, 21-ci əsrin əvvəllərində blackface dəbdən düşmüş və ümumiyyətlə aqressivliyin, hörmətsizliyin və irqçiliyin rəmzi olaraq qəbul edilmişdir. Bunun əksinə olaraq, konsepsiya hələ də bir çox bunu belə qəbul etməyən ölkədə davam etdirilir.
Vüsal Məmmədov

**Vüsal Qüdrət oğlu Məmmədov** () — Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin Hərbi Dəniz Qüvvələrinin miçmanı; 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsi zamanı Füzulinin azad edilməsi uğrunda gedən döyüşlərdə şəhid olub, ölümündən sonra "Qarabağ" ordeni ilə təltif edilib.

## Tərcümeyi-halı
Vüsal Qüdrət oğlu Məmmədov 1990-cı il, iyunun 3-də Füzuli rayonunun Musabəyli kəndində anadan olub.

2010-cu ildə Füzuli Rayon Hərbi Komissarlığı tərəfindən müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılıb və 2010–2011-ci illərdə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin N saylı hərbi hissədə xidmət edib.

2015-ci ildə hərbi hissənin nəzdində "Təməl Xüsusi Təyinatlı kursu"nu bitirib.

Silahlı Qüvvələrin Baş Qərargah rəisi, general-polkovnik Nəcməddin Sadıqovun 17.08.2015-ci il tarixli əmri ilə "K/miçman", Hərbi Dəniz Qüvvələri Komandanının 05.10.2017-ci il tarixli əmri ilə "miçman" hərbi rütbəsi verilib.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində xidmət etdiyi 5 il ərzində dəniz piyadası taqımının manqa komandiri, xüsusi təyinatlı qrupun dalğıcı-kəşfiyyatçı vəzifələrində xidmət edib.

Müxtəlif illərdə müdafiə nazirinin əmri ilə "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi (1918–2018)" yubiley medalı ilə, habelə fəxri fərmanlarla təltif edilib.

2020-ci il, sentyabrın 27-də başlanan Qarabağ müharibəsi zamanı Cəbrayılın və Füzulinin azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarına qatılıb. Oktyabrın 12-də Füzuli rayonu ərazisində döyüş tapşırığının icrası zamanı şəhid olub. Füzuli rayonunda dəfn olunub. Müharibə zamanı xüsusi xidmətləri nəzərə alınaraq "Qarabağ" ordeni ilə, həmçinin "Cəbrayılın azad olunmasına görə", "Füzulinin azad olunmasına görə" və "Vətən uğrunda" medalları ilə təltif edilib.

Evli idi. Hüseyn adında bir oğlu var.

## İstinadlar
Meksika tamanduası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Görünüşü
Meksika tamanduasının başı və gövdəsi 77 sm, quyruğu 40 ilə 67 sm arasındadır. Ağzı uzun və əyridir. Ağız boşluğu 40 sm uzunluğu olan dilə sahibdir və kiçik bir diametrə malikdir. Heyvanlar arxa tərəfində tünd zolaqlara sahibdirlər. Çiyinlər və bədən nahiyyəsi tünd rəngdədir. Bədənin qalan hissəsi daha açıqdır. Demək olar ki, ağdan qəhvəyi rəngə qədər çalarlar vardır. Meksika tamanduası anal vəzinin ifraz etdiyi güclü bir qoxu ilə seçilir və bu səbəbdən "meşə iylənmişi" ləqəbini almışlar.

## Yayılması
Növ Meksikanın cənub-şərqindən Mərkəzi Amerikaya və And dağları boyunca Venesueladan Perunun şimalına qədər Cənubi Amerikada yayılmışdı.

## Həyat tərzi
Meksika tamanduası həm gecə, həm də günüz həyat tərzinə sahibdir. Onlarda günlük bərpa dövrü 8 saatdır.

## Yarımnövləri
* *Tamandua mexicana mexicana* — Meksikanın cənubu, Qvatemala, Beliz, Honduras, Salvador
* *Tamandua mexicana opistholeuca* — Nikaraqua, Kosta-Rika, Panama, Qərbi Kolumbiya
* *Tamandua mexicana instabilis* — Şimali Kolumbiya, Qərbi Venesuella
* *Tamandua mexicana punensis* — Qərbi Ekvador, Şimali və Şimal-qərbi Peru

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tamandua tetradactyla

**Tamandua** və ya **Dördbarmaqlı qarışqayeyən** () — qarışqayeyənlər fəsiləsinə daxil olan növ.

## Görünüşü

Bədənin uzunluğu 54 ilə 88 sm arasındadır. Quyruqlari isə 40 ilə 49 santimetr arasında dəyişir. Ümumi çəki 4–5 kq-dır. Quyruğu aşağıda və sonunda çılpaqdır. Ön ətraflarda dörd caynaqlı barmaq (üçüncü barmağında 10 sm uzunluğa qədər olan dırnaqlar var), arxa ətraflarda hər biri beşdir. Xəzi qısa, sərt və qalındır. Güclü qabarıqdır. Bədənin böyük hissəsi daha açıqdır. Demək olar ki, ağdan qəhvəyi rəngə qədər çalarlar vardır.
## Yayılması ==Akri Növ Cənubi Amerikada, And dağlarından şərqdə yayılmışdır. Yayılma sahəsi Kolumbiyanın cənubundan və Venesueladan Braziliya üzərindən Argentinanın ən şimalı nöqtəsinə qədər uzanır. Meşələrdə, meşə kənarlarında və dəniz səviyyəsindən 2000 m yüksəklikdəki çayların yaxınlığındakı savannalarda yaşayır.

## Həyat tərzi

Əsasən gecə həyat tərzi keçirirlər. Gündüzləri görünür, digər heyvanların oyuqlarında və ya yuvalarında keçirirlər. Tez-tez ağaclarda qidalandırırlar. Zamanlarının yüzdə 13-dən 64-nə qədər vaxtını buna sərf edirlər. Əsas qidası qoxu ilə tapdığı qarışqa və termitlərdir. Qarışqayeyənlər güclü ön pəncələri ilə qarışqa və termit yuvalarını parçalayaraq onları uzun boru şəkilli dilləri ilə yeyirlər.

## Çoxalması

Bir yaşında cinsi yetkinliyə çatır. Çütləşmə mövsümü ümumiyyətlə payızda olmasına baxmayaraq il boyu baş verə bilir. Boğazlıq dövrü 130 ilə 150 gün arasında davam edir. Adətən tək balala (bəzən əkizlərdə olur) yazda doğulur. Balalar bir müddət ananın belində yaşayır.

## Yarımnövlər
* *Tamandua tetradactyla nigra* — Şimali Braziliya, Cənub-şərqi Braziliya, Kolumbiya, Venesuela, Qayana, Surinam, Fransa Qvianası
* *Tamandua tetradactyla quichua* — Şərqi Peru, Şərqi Ekvador, Akri
* *Tamandua tetradactyla straminea* — Cənub-qərbi Braziliya, Şimali və Şərqi Boliviya, Paraqvay, Uruqvay, Şimali Argentina
* *Tamandua tetradactyla tetradactyla* — Şərqi Braziliya.

## Ədəbiyyat
* Nowak R. M. *Walker’s Mammals of the World*. Johns Hopkins University Press, 1999. ISBN 0-8018-5789-9
* Navarrete D., Ortega J. *Tamandua mexicana*. In: *Mammalian Species* 2011, Nr. 43, S. 56–63
* Hayssen V. *Tamandua tetradactyla*. In: *Mammalian Species* 2011, Nr. 43, S. 64–74

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cırtdan ərincək

**Cırtdan ərincək** () — üçbarmaqlı ərincəklər sinfinə daxil olan məməli növü. Panamanın şimal sahillərində, Bocas del Toro vilayətinə aid Eskudo de Veraquas adasının endemikidir.

## Təsviri
Cırtdan ərincək digər üçbarmaqlı ərincəklərə bənzəyir, lakin ölçüsü daha kiçikdir və bu da cırtdanlığın tipik bir nümunəsidir. Bədən uzunluğu 49 ilə 53 sm arasındadır. Çəkisi 2,5 ilə 3,5 kq arasındadır. Bu növün xarakterik xüsusiyyəti alnındakı qara zolaqdır.

## Yayılması
Növ yalnız Panamanın şimal sahillərindən 17,6&nbsp;km məsafədə yerləşən 4.3&nbsp;km² ərazisi olan Eskudo de Veraquas adasında yaşayır. Növ 2001-ci ildə Robert Anderson və Çarles Handley tərəfindən aşkarlanmışdır.

## Həyat tərzi
Cırtdan ərincək təbii yaşayış mühitinə yalnız doğma adasının sahilindəki mangrovlarda rast gəlinir. Həyat tərzi haqqında az şey məlumdur. Bütün üçbarmaqlı ərincəklər kimi, əsasən yarpaqlarda qidalanırlar. Cırtdan ərincək üzmək ustasıdır.

## Qoruma statusu
Növ nəsli kəsilmək üzrədir və Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyinin Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir. Ümumi sayı məlum deyil. Ehtimal edilir ki, sayları 500-dən azdır. Adada insanlar yoxdur, lakin vaxtaşırı balıqçılar, kəndlilər və ərincəkləri ovlayan digər insanlar tərəfindən ziyarət edilir. Növbəti təhlükə adanın turizmə açılmasıdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
D. E. Wilson, D. M. Reeder, Mammal Species of the World, Johns Hopkins University Press, 2005 Anderson, R. P. and Handley Jr., C. O. A new species of three-toed sloth (Mammalia: Xenarthra) from Panama, with a review of the genus Bradypus // Proceedings of the Biological Society of Washington. — 2001. — Vol. 114, № 1. — P. 1–33
Vərgəhan (Əhər)

**Vərgəhan** () — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Əhər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 960 nəfər yaşayır (208 ailə).

## İstinadlar
Milli azadlıq hərəkatı

**Milli azadlıq hərəkatı** (**Azadlıq hərəkatı**) — xalqın xarici hökmranlığından qurtulması üçün mübarizə aparan təşkilat (müvəqqəti dövlət mövcudluğu forması).

XIX əsrdə ortaya çıxan milli azadlıq hərəkatlarının nümunələri, Habsburq monarxiyasının hakimiyyəti altından italyan torpaqlarının azad edilməsi və İtaliyanın birləşməsi üçün mübarizə aparan İtaliya, İrlandiyanın Böyük Britaniyadan müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan Feniyalılar, Bolqarıstanın Osmanlıdan müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan Bolqarıstan İnqilab Mərkəzi Komitəsi idi.

Bir çox milli azadlıq hərəkatı XX əsrdə, xüsusilə XX əsrin ikinci yarısında müstəmləkə sisteminin çöküşü zamanı yarandı.

## Nümunələr
XX əsrin milli azadlıq hərəkatlarının nümunələri:

Asiya:
* Azərbaycan Milli Azadlıq Hərəkatı (1988-1991)
*  Hind Milli Konqresi (Britaniya Hindistanı)
*  Müsəlman Liqası (Britaniya Hindistanı)
*  Mukti-baxini (Şərqi Pakistan)
*  İndoneziya Milli Partiyası (Niderland Ost-Hindistanı)
*  Vyetmin (Vyetmin)
*  FRETİLİN (Şərqi Timor)
* Çxuji Qanqdruq (Tibet)

Afrika:
*  MQC (Fransa Əlcəzairi, Əlcəzair Saharası)
*  Qvineya və Kabo-Verdinin Müstəqilliyinin Afrika Partiyası (Portuqaliya Qvineyası, Kabo-Verde)
*  POLİSARİO (Qərbi Sahara)
*  Ertireyanın Qurtuluşu Xalq Cəbhəsi (Eritreya)
*  Konvent Xalq Partiyası (Qızıl Sahil)
*  Cənub-Qərbi Afrika Xaqlarının Təşkilatı (Namibiya)
*  Anqolanın Azadlığı Uğrunda Xalq Hərəkatı — Əmək Partiyası (Anqola)
*  FRELİMO (Mozambik)
*  Zimbabve Afrika Xalqı İttifaqı (Cənubi Rodeziya)
*  Afrika Milli Konqresi (CAR)

## İstinadlar
Dzukkero

**Zucchero** ('Dzukkero' kimi oxunur; əsl adı — Adelmo Fornaçari; ) — tanınmış İtalyan müğənnisi.

## Həyatı
Adelmo Fornaçari İtaliyanın Recco nel Emiliya bölgəsində doğulub. Ona məktəb müəllimi tərəfindən verilmiş Dzukkero (Şəkər) ləqəbini o özünə səhnə adı seçib. İtaliyanın əsas blüz ifaçılarından sayılır. Karyerası boyu 60 milyondan çox sinql və albomları satılıb. Dzukkeronun məşhur dünya ulduzları ilə iş birliyi onun sənətini bütün dünyaya tanıdıb.

## Albomları
* 1983 – *Un po' di Zucchero*
* 1985 – *Zucchero & The Randy Jackson Band*
* 1986 – *Rispetto*
* 1987 – *Blue's*
* 1989 – *Oro, incenso e birra*
* 1992 – *Miserere*
* 1995 – *Spirito DiVino*
* 1998 – *Bluesugar*
* 2001 – *Shake*
* 2006 – *Fly*
* 2010 – *Chocabeck*
* 2012 – *La sesión cubana*
* 2016 – *Black Cat*
* 2019 – *D.O.C.*
* 2021 – *Discover*

## İstinadlar
Zaur Hüseynov

* Zaur Hüseynov (dövlət xadimi) — "Bakı Metropoliteni" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin sədri.
* Zaur Hüseynov (mayor) — Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı.

## Həmçinin bax
* Zaur
* Hüseynov
Roza Eldarova

**Roza Əbdülbəşirovna Eldarova** (; ) — qumuq əsilli sovet və rus jurnalisti, yazıçısı və siyasətçisi.

## Həyatı
Roza Eldarova 1923-cü ilin 21 dekabrında Dağıstanda anadan olmuşdur.

## Fəaliyyəti
Roza Eldarova Dağıstanda rəsmi yüksək vəzifədə çalışan ilk qadındır. O, 1962-ci ilin martında Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Ali Sovetinin Prezidiumunun katibi seçilmişdir.

Bununla eyni zamanda, o, DMSSR-nın deputatı kimi RSFSR-in Ali Sovetinə də üzv seçildi. O, 1962-ci ilin aprel ayında RSFSR-in Ali Sovetinin Prezidiumunun üzvü seçildi.

Eldarova 1989-cu ildə aktiv siyasətdən ayrılsa da, yazıçı fəaliyətini davam etdirmişdir. O, 2008-ci ildə xatirələrini nəşr etdirmişdir.

## Əsərləri
* "Dağlar ölkəsinin qadınları" (1960)
* "Dağların ev sahibəsi" (1961).
* "Marksizm-Leninizmin yaradıcı inkişafı" (1961)
* "Dağıstanlı qadın — kommunizmin aktiv qurucuları", Bakı, 1963, Azərbaycan Dövlət Universiteti
* "Dağ qadınlar: Dağıstan qadınları arasında siyasi fəaliyətlər " (1963)
* "Mübarizə və zəfərlərin görkəmli yolu"(1965)
* "Fərqli ulduzları olan insanlar" (1998)
* "Məqalələr, müsahibələr, xatirələr, nitqlər" (2004)
* "Kitab oxumaq, səhifələri çevirmək" (2007)
* "Həyat davam edir" (2008)

## Mükafatları
* "Lenin" ordeni
* "Oktyabr inqilabı" ordeni
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (iki dəfə)
* "Xalqlar Dostluğu" ordeni
* "Əmək igidliyinə görə" medalı

## Həmçinin bax
* Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası
* Qumuqların siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Keçmiş Sovet İttifaqında qadın liderlər
Boris Teplov

**Boris Mixayloviç Teplov** (; ) — doğuşdan yaranan fərdi fərqliliklər və istedad problemlərini (məsələn, musiqi istedadları, sərkərdəlik qabiliyyəti) tədqiq edən bir rus psixoloqu idi. O, həmçinin Sovet Psixoloji Differensial psixologiya məktəbinin banisidir. Tanınmış rəqibi Aleksey Leontyev idi ki, o insanların istedadlarının doğuşdan əmələ gəldiyini deyil, təhsil və digər xarici təsirlərdən təsirləndiyini bildirirdi. Boris Teplov Voprosy Psikhologii adlı əsas rus psixoloji jurnalının baş redaktoru idi.
Yurisdiksiya

** Yurisdiksiya ** () — dövlət orqanının səlahiyyətlərinə aid olan hüquqi sfera. Hakimiyyət orqanlarının və bütövlükdə dövlətin səlahiyyətlərinə aid olan məsələlərin məcmusu dövlətin yurisdiksiyası sayılır. Həmin səlahiyyətlər isə qanunlar və digər hüquqi aktlarla müəyyənləşdirilir. Öz yurisdiksiyası çərçivəsində dövlətin bu və ya digər faktlara hüquqi qiymət vermək, hüquqi mübahisələri və məsələləri həll etmək səlahiyyəti olur.

ABŞ kimi federasiyalarda yurisdiksiyaların əhatəsi yerli, ştat və federal səviyyədə təsbit olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Heydər Piriyev

**Heydər Kamal oğlu Piriyev** () — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general–leytenantı, Milli Müdafiə Universitetinin sabiq rektoru, Birinci Qarabağ müharibəsi və İkinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, "Azərbaycan Bayrağı" ordeni laureatı (2020).

## Həyatı
Heydər Kamal oğlu Piriyev 1 sentyabr 1959-cu ildə Ermənistan SSR Kalinino rayonunun Soyuqbulaq kəndində anadan olub. 1974–1976-cı illərdə Bakı şəhərində 1 №-li fizika-riyaziyyat təmayüllü məktəbdə təhsil almışdır.

1998-ci ildə Silahlı Qüvvələrin Hərbi Akademiyasının məzunu olmuşdur.

### Ailəsi
Ailəlidir, 1 oğlu var.

## Hərbi xidməti
1976–1980-ci illərdə Bakı Ali Ümumqoşun Komandirlər Məktəbində təhsil alıb.

1980–1991-ci illərdə SSRİ Silahlı Qüvvələrinin tərkibində müxtəlif vəzifələrdə xidmət edib.

1991-ci ildən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində xidmət edir.MN-də Hərbi Polisin qurucusu, ilk zabit.
Azərbaycan Respublikasının Ümumilli lideri Heydər Əliyev tərəfindən 2003-cü ildə ona general–mayor rütbəsi verilmişdir.

2002–2009-cu illərdə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbin rəisi, 2009–2013-cü illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasında Ordu Korpusunun qərargah rəisi vəzifələrində xidmət etmişdir.

2014-cü ilin iyun ayında Heydər Kamal oğlu Piriyevə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə növbəti general–leytenant ali hərbi rütbəsi verilmiş və o, Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrin Hərbi Akademiyasının rəisi təyin edilmişdir.

2022-ci ilin iyun ayında o, Azərbaycan Milli Müdafiə Universitetinin rektoru vəzifəsinə təyin edilmişdir.

2024-cü il 12 yanvar vəzifəsindən azad edilmişdir.

### Birinci Qarabağ müharibəsində iştirakı
1992–1994-cü illərdə Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı olmuşdur.

## Təltifləri
**SSRİ**
*  — "Qüsursuz xidmətə görə" medalı (2-ci dərəcə)
*  — "Qüsursuz xidmətə görə" medalı (3-cü dərəcə)
*  — "SSRİ Silahlı Qüvvələrinin 70 illiyi" yubiley medalı

**Azərbaycan Respublikası**
*  — "Vətən uğrunda" medalı
*  — "Hərbi xidmətlərə görə" medalı
*  — "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri Veteranı" medalı
*  — I dərəcəli "Qüsursuz xidmətə görə" medalı
*  — II dərəcəli "Qüsursuz xidmətə görə" medalı
*  — III dərəcəli "Qüsursuz xidmətə görə" medalı
*  — "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 10 illiyi (1991–2001)" yubiley medalı
*  — "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi (1918–2008)" yubiley medalı
*  — "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi (1918–2013)" yubiley medalı
*  — "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi (1918–2018)" yubiley medalı
*  — III dərəcəli "Hərbi xidmətlərə görə" medalı
*  — "Azərbaycan Bayrağı" ordeni
*  — "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı

**Qırğızıstan Respublikası**
*  — Böyük Vətən Müharibəsinin 60 illiyi ilə əlaqədar yubiley medalı (Qırğızıstan Müdafiə Nazirliyi tərəfindən)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər