Məhkəmə antropologiyası

**Məhkəmə antropologiyası** antropologiyanın anatomik elminin və onun müxtəlif alt sahələrinin, o cümlədən məhkəmə arxeologiyası və məhkəmə tafonomiyasının hüquqi şəraitdə tətbiqidir. Məhkəmə antropoloqu, təyyarə qəzasında baş verə biləcək qalıqları çürümüş, yandırılmış, şikəst olmuş və ya başqa bir şəkildə tanınmayan ölən şəxslərin müəyyən edilməsinə kömək edə bilər. Məhkəmə antropoloqları soyqırım və kütləvi məzarlıqların araşdırılması və sənədləşdirilməsində də mühüm rol oynayırlar. Məhkəmə patoloqları, məhkəmə diş həkimləri və adam öldürmə müstəntiqləri ilə yanaşı, məhkəmə antropoloqları da adətən məhkəmədə ekspert şahidi kimi ifadə verirlər. Skeletdə mövcud olan fiziki markerlərdən istifadə edərək, məhkəmə antropoloqu potensial olaraq insanın yaşını, cinsini, boyunu və irqini təyin edə bilər. Şəxsin fiziki xüsusiyyətlərini müəyyən etməklə yanaşı, məhkəmə antropoloqları potensial ölüm səbəbini, sınmış sümüklər kimi keçmiş travmaları və ya tibbi prosedurları, həmçinin sümük xərçəngi kimi xəstəlikləri müəyyən etmək üçün skelet anormallıqlarından istifadə edə bilərlər.

Bir insanı skeletdən müəyyən etmək üçün istifadə edilən üsullar müxtəlif antropoloqların keçmiş töhfələrinə və insan skeleti fərqlərinin öyrənilməsinə əsaslanır. Minlərlə nümunənin toplanması və populyasiya daxilindəki fərqlərin təhlili vasitəsilə fiziki xüsusiyyətlərə əsasən qiymətləndirmələr edilə bilər. Bunların vasitəsilə bir sıra qalıqları potensial olaraq müəyyən etmək olar. Məhkəmə antropologiyası sahəsi iyirminci əsrdə yetişmiş antropoloqları, eləcə də parçalanma və onun skeletə göstərə biləcəyi təsirlər haqqında məlumat toplayan çoxsaylı tədqiqat institutlarını əhatə edən tam tanınmış məhkəmə tibb ixtisasına çevrildi.

## Müasir istifadələr
Bu gün məhkəmə antropologiyası məhkəmə ekspertizası sahəsində yaxşı qurulmuş bir intizamdır. Antropoloqlar qalıqları araşdırmaq və cəsədi müəyyən etmək üçün istifadə edilə bilən digər fiziki xüsusiyyətlər artıq mövcud olmadıqda, sümüklərdən fərdləri müəyyən etməyə kömək etməyə çağırılır. Məhkəmə antropoloqları skelet xüsusiyyətlərinə əsasən qalıqları müəyyən etmək üçün məhkəmə patoloqları ilə birlikdə işləyirlər. Əgər qurban uzun müddət tapılmazsa və ya zibilçilər tərəfindən yeyilibsə, identifikasiya üçün istifadə olunan ət nişanları məhv ediləcək və normal tanınmasını çətinləşdirəcək, hətta qeyri-mümkün edəcək. Məhkəmə antropoloqları ABŞ-dakı Milli Cinayət Məlumat Mərkəzi və ya INTERPOL-un sarı bildiriş məlumat bazası kimi itkin düşmüş şəxs məlumat bazalarına daxil etmək üçün şəxsin fiziki xüsusiyyətlərini təmin edə bilər.

Antropoloqlar həmçinin dünya ölkələrində soyqırım qurbanlarının müəyyən edilməsinə çox vaxt faktiki hadisədən xeyli sonra kömək ediblər. Müharibə cinayətləri antropoloqları Ruanda soyqırımını və Srebrenitsa Soyqırımını araşdırmaqda köməklik göstərmişlər. Avropa Məhkəmə Antropologiya Cəmiyyəti, Britaniya Məhkəmə Antropologiya Assosiasiyası və Amerika Məhkəmə Antropoloqlar Cəmiyyəti kimi təşkilatlar məhkəmə antropologiyasının təkmilləşdirilməsi və intizam daxilində standartların hazırlanması üçün təlimatlar təqdim etməyə davam edirlər.

## Tarixi
Qalıqların məhkəmə-tibbi təhqiqatında antropologiyanın istifadəsi antropologiyanın ayrı bir elmi intizam kimi tanınması və fiziki antropologiyanın böyüməsi nəticəsində yaranmışdır. Antropologiya sahəsi ABŞ-da başlamış və XX əsrin ilk illərində qanuni bir elm kimi tanınmaq üçün mübarizə aparmışdır. İrnest Hyuton fiziki antropologiya sahəsində qabaqcıl oldu və ABŞ-da tam zamanlı müəllimlik vəzifəsini tutan ilk fiziki antropoloq oldu. O, Amerika Fiziki Antropoloqlar Assosiasiyasının təsisçisi Ales Hrdlicka ilə birlikdə təşkilat komitəsinin üzvü idi. Hyutonun tələbələri XX əsrin əvvəllərində fiziki antropologiya üzrə ilk doktorluq proqramlarından bəzilərini yaratdılar. Fiziki antropologiya ilə yanaşı, Hyuton cinayət antropologiyasının tərəfdarı idi. İndi yalançı elm hesab edilən kriminal antropoloqlar inanırdılar ki, frenologiya və fizioqnomiya insanın davranışını xüsusi fiziki xüsusiyyətlərlə əlaqələndirə bilər. Müəyyən cinayət davranışlarını izah etməyə çalışmaq üçün kriminal antropologiyadan istifadə o dövrdə məşhur olan yevgenika hərəkatından yaranmışdır. Məhz bu fikirlərə görə skelet fərqləri ciddi şəkildə ölçüldü və nəticədə Alfons Bertillon tərəfindən antropometriyanın və Bertillon metodunun skelet ölçülməsinin inkişafına səbəb oldu. Bu məlumatın öyrənilməsi antropoloqların insan skeleti və baş verə biləcək çoxsaylı skelet fərqləri haqqında anlayışını formalaşdırmağa kömək etdi.

### Məhkəmə antropologiyasının inkişafı
1940-cı illərdə Kroqman antropoloqların potensial məhkəmə-tibbi dəyərini aktiv şəkildə təbliğ edən ilk antropoloq idi və FTB-nin Hüquq Mühafizə Bülletenində antropoloqların skelet qalıqlarının identifikasiyasına kömək etmək qabiliyyəti barədə agentlikləri məlumatlandıran reklamlar yerləşdirdi. Bu dövrdə antropoloqların FTB daxil olmaqla federal qurumlar tərəfindən ilk rəsmi istifadəsinə rast gəlindi. 1950-ci illərdə ABŞ Ordusunun Quartermester Korpusu Koreya Müharibəsi zamanı müharibə itkilərinin müəyyən edilməsində məhkəmə antropoloqlarını işə götürdü. Məhz bu vaxt məhkəmə antropologiyası rəsmi olaraq başladı. Şəxsiyyətləri sonda təsdiqlənən antropoloqların araşdırması üçün mövcud skeletlərin qəfil axını yalnız skelet xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq cinsi, yaşı və boyu müəyyən etmək üçün daha dəqiq düsturlar yaratmağa imkan verdi. 1940-cı illərdə işlənib hazırlanmış və müharibə ilə dəqiqləşdirilmiş bu düsturlar müasir məhkəmə antropoloqları tərəfindən hələ də istifadə olunur.

Sahənin peşəkarlaşması qısa müddət sonra, 1950-1960-cı illərdə başladı. Bu hərəkət ölkənin bir çox yerində koronerlərin tibbi ekspertizalar ilə əvəzlənməsi ilə üst-üstə düşdü. Məhz bu dövrdə məhkəmə antropologiyası sahəsi Amerika Məhkəmə Elmləri Akademiyasında ayrıca bir sahə kimi tanındı və ilk məhkəmə antropologiya tədqiqat obyekti və bədən təsərrüfatı Vilyam M. Bass tərəfindən açıldı. Məhkəmə antropoloqları daha yüksək profilli işlər üzərində işləməyə başladığı üçün məhkəmə antropologiyasına ictimaiyyətin diqqəti və maraq bu dövrdə artmağa başladı. Dövrün əsas işlərindən biri Ed Gein tərəfindən öldürülən qurbanların müəyyən edilməsinə kömək edən antropoloq Çarlz Merbslə bağlı idi.

## Metodlar
Məhkəmə antropoloqlarının qalıqların müəyyən edilməsində istifadə etdikləri əsas vasitələrdən biri onların osteologiya və insan skeletində baş verən fərqlər haqqında bilikləridir. Tədqiqat zamanı antropoloqlar tez-tez bir insanın cinsini, boyunu, yaşını və əcdadını təyin etməyə kömək etmək vəzifəsini daşıyırlar. Bunun üçün antropoloqlar insan skeletinin fərdlər arasında necə fərqlənə biləcəyindən xəbərdar olmalıdırlar.

### Cinsiyyətin təyini
Hansı sümüklərin mövcudluğundan asılı olaraq, fərqli cinsi dimorfizmləri axtararaq cinsi təyin etmək olar. Mövcud olduqda, çanaq cinsiyyətin təyin edilməsində son dərəcə faydalıdır və düzgün müayinə edildikdə, böyük bir dəqiqliklə cinsi təyin etməyə nail ola bilər. Pubik qövsün müayinəsi və sakrumun yeri cinsiyyəti təyin etməyə kömək edə bilər.

Bununla belə, çanaq sümüyü həmişə mövcud deyil, buna görə də məhkəmə antropoloqları skeletdə cinslər arasında fərqli xüsusiyyətlərə malik olan digər bölgələrdən xəbərdar olmalıdırlar. Kəllədə cinsi təyin etmək üçün istifadə edilə bilən bir çox marker də var. Kəllə sümüyünün spesifik markerlərinə temporal xətt, göz yuvaları, supraorbital silsiləsi, həmçinin ense xətləri və mastoid prosesi daxildir. Ümumiyyətlə, kişi kəllələri dişi kəllələrdən daha böyük və qalın olur və daha qabarıq çıxıntılara malikdir.

Məhkəmə antropoloqları eyni cinsdən olan fərdlər arasında baş verə biləcək fərqlərə görə cinsi təyin edərkən bütün mövcud markerləri nəzərə almalıdırlar. Məsələn, bir qadının normal bir pubik qövsdən bir qədər daha dar ola bilər. Bundan əlavə, məhkəmə antropoloqları, ölüm zamanı fərd yetkinlik yaşına çatmasa, cinsiyyət müəyyən edə bilmirlər. Skeletdə mövcud olan cinsi dimorfizmlər yetkinlik dövründə meydana gəlməyə başlayır və cinsi yetkinlikdən sonra tam ifadə olunmur.

### Yaşın təyini
Bir insanın yaşının antropoloqlar tərəfindən müəyyən edilməsi həmin şəxsin yetkin və ya uşaq olub-olmamasından asılıdır. 21 yaşından kiçik uşaqların yaşının təyini adətən dişlərin müayinəsi ilə həyata keçirilir. Dişlər olmadıqda, uşaqlar hansı böyümə plitələrinin möhürləndiyinə görə yaşlana bilər. Tibia lövhəsi qızlarda 16 və ya 17, oğlanlarda isə 18 və ya 19 yaşlarında möhürlənir. Körpücük sümüyü böyüməsini tamamlayan son sümükdür və lövhə 25 yaşında möhürlənir. Bundan əlavə, tam bir skelet varsa, antropoloqlar sümüklərin sayını hesablaya bilərlər. Yetkinlərdə 206 sümük olduğu halda, uşağın sümükləri hələ birləşməyib və nəticədə daha çox sayda sümük var.

Yetkin skeletlərin qocalması uşağın skeletinin qocalması qədər sadə deyil, çünki yetkinlik yaşına çatdıqdan sonra skelet çox az dəyişir. Yetkin bir skeletin yaşını təxmin etməyin mümkün yollarından biri mikroskop altında sümük osteonlarına baxmaqdır. Sümüklər böyüməyi dayandırdıqdan sonra da sümük iliyi tərəfindən daim yeni osteonlar əmələ gəlir. Gənc yetkinlərdə daha az və daha böyük osteon, yaşlı yetkinlərdə isə daha kiçik və daha çox osteon parçaları var. Yetkin skeletin yaşını təyin etmək üçün başqa bir potensial üsul sümüklərdə artrit göstəricilərini axtarmaqdır. Artrit sümüklərin nəzərəçarpacaq dərəcədə yuvarlaqlaşmasına səbəb olacaq. Artritin yuvarlaqlaşdırılması dərəcəsi və osteonların ölçüsü və sayı antropoloqa fərd üçün potensial yaş aralığını daraltmağa kömək edə bilər.

## Təhsil
Məhkəmə antropoloqu olmaq istəyən şəxslər əvvəlcə akkreditə olunmuş universitetdə antropologiya üzrə bakalavr dərəcəsi alırlar. Təhsilləri zamanı onlar fiziki antropologiya ilə yanaşı, osteologiyaya da diqqət yetirməlidirlər. Bundan əlavə, fərdlərin biologiya, kimya, anatomiya və genetika kimi geniş spektrli elmlərdə kurslar alması tövsiyə olunur.

Bakalavr təhsili başa çatdıqdan sonra şəxs magistratura səviyyəli kurslara keçməlidir. Tipik olaraq, məhkəmə antropoloqları fiziki antropologiya üzrə doktorluq dərəcəsi alır və osteologiya, məhkəmə tibb və arxeologiya üzrə kurs işlərini tamamlamışlar. Məhkəmə antropologiyası peşəsi ilə məşğul olmaq istəyən şəxslərə adətən ümumi anatomiya dərsi, eləcə də istintaq agentlikləri və ya praktiki antropoloqlarla faydalı təcrübə keçməklə disseksiya təcrübəsi əldə etmələri tövsiyə olunur. Təhsil tələbləri tamamlandıqdan sonra bölgədəki məhkəmə antropologiya cəmiyyəti tərəfindən sertifikatlaşdırıla bilər. Buraya Avropa Məhkəmə Antropologiya Cəmiyyəti tərəfindən verilən IALM imtahanı və ya Amerika Məhkəmə Antropologiya Şurası tərəfindən verilən sertifikat imtahanı daxil ola bilər.

Tipik olaraq, əksər məhkəmə antropoloqları yarımştat əsasda məhkəmə işini yerinə yetirirlər, lakin bu sahədə tam zamanlı olaraq federal və ya beynəlxalq agentliklərlə işləyən şəxslər var. Məhkəmə antropoloqları adətən ya universitetdə, ya da tədqiqat müəssisəsində akademiyada çalışırlar.

## Etika
Digər məhkəmə-tibbi sahələr kimi, məhkəmə antropoloqları da hüquq sistemindəki işlərinə görə yüksək etik standartlara malikdirlər. Özünü və ya hər hansı sübutu məqsədyönlü şəkildə təhrif edən şəxslər pozuntunun ağırlığından asılı olaraq müvafiq orqanlar tərəfindən sanksiya, cərimə və ya həbs edilə bilər. Hər hansı maraqlar toqquşmasını açıqlamayan və ya nə olmasından asılı olmayaraq bütün tapıntılarını bildirməyən şəxslər intizam tənbehi ilə üzləşə bilərlər. Məhkəmə antropoloqlarının araşdırma zamanı qərəzsiz qalmaları vacibdir. İstintaq zamanı qəbul edilən hər hansı qərəzlilik məsul tərəflərin ədalətə cəlb edilməsi üçün məhkəmədə səylərə mane ola bilər.

Sübut qaydalarına əlavə olaraq, məhkəmə antropoloqları həmişə yadda saxlamalıdırlar ki, işlədikləri qalıqlar bir zamanlar insan olub. Mümkünsə, ölülərlə rəftarla bağlı yerli adətlərə riayət edilməli və bütün qalıqlara hörmət və ehtiramla yanaşmaq lazımdır.

## İstinadlar


## Xarici keçidlər

* Katharine Pope: Forensic Anthropology
* American Board of Forensic Anthropology
* American Academy of Forensic Sciences
* Guatemalan Forensic Anthropology Foundation
* Forensic Anthropology – Theoretical and Practical Information
* Osteointeractive – Forensic Anthropology Blog
* ForensicAnth.com – Forensic anthropological news stories from across the globe
* The Why Files: Bodies and Bones
* The Forensic Anthropology Forum – forensic anthropology news and continuing education