Ontoloji arqument

**Ontoloji arqument** və ya **Tanrının varlığının ontoloji sübutu** — xristian teologiyasında meydana çıxan Tanrının varlığı məsələsi ilə bağlı arqumentlər kateqoriyalarından biri. Ontoloji arqumentləri təsnifatlaşdırmaq üçün dəqiq meyarlar yoxdur, lakin arqumentlər adətən Tanrıya tərif verilməsi ilə başlayır, əsasən aprior səbəblərdən və empirik müşahidələrdən istifadə etməklə onun mövcudluğunun zəruriliyinin xülasəsi ilə bitir.

İlk ontoloji arqumentin 1078-ci ildə Anselm Kenterberili tərəfindən “Proslogion” əsərində irəli sürüldüyü hamılıqla qəbul edilir. Anselm Tanrını “ondan daha yaxşısının təsəvvür edilə bilməyəcəyi bir şey” kimi təsvir edərək, onun zehnimizdə mövcud olduğunu iddia edirdi. O təklif edirdi ki, əgər zehnimizdə daha ideal bir varlıq ola bilərsə, o, reallıqda da mövcud olmalıdır. Əgər zehnimizdə mövcuddursa, onda ən yaxşı varlıq bəlkə də şüurda (ağılda) və reallıqda mövcud olanlardan biridir. XVII əsr fransız filosofu Rene Dekart da oxşar arqumentlər irəli sürmüşdür. Dekart öz arqumentlərinin bir neçə versiyasını nəşr etmiş, bunların hər biri Tanrının varlığının ən yüksək mükəmməl varlıq haqqında hər hansı "aydın və fərqli" ideyadan dərhal çıxarıla biləcəyi fikrinə əsaslanır. XVIII əsrin əvvəllərində Qotfrid Leybnits Dekartın ideyalarını genişləndirərək “ali kamil” varlığın tutarlı bir anlayış olduğunu sübut etməyə çalışdı. Digər ontoloji arqumentlər Tanrının varlığına dair formal arqument irəli sürən Kurt Hödeldən gəlir. Norman Malkolm 1960-cı ildə ontoloji arqumenti yenidən gündəmə gətirərək Anselmin işində ikinci, daha güclü ontoloji arqument tapdı; Alvin Plantinqa bu arqumentə etiraz etdi və modal məntiqə əsaslanan alternativ təklif etdi. Avtomatlaşdırılmış teorem sübutundan istifadə etməklə Anselmin sübutunu yoxlamağa cəhdlər edilmişdir. İslam filosofu Molla Sədra tərəfindən irəli sürülənlər də daxil olmaqla, digər arqumentlər ontoloji olaraq təsnif edilmişdir.

Ontoloji arqumentin ilk tənqidçisi Anselmin müasiri, Marmotirli rahib Qaunilo idi. O, ideal ada bənzətməsindən istifadə edərək, ontologiyanın nəyinsə varlığını sübut etmək üçün istifadə oluna biləcəyini irəli sürdü. Bu ontologiyanın absurd nəticələrə gətirib çıxardığını sübut etmək üçün ilk cəhd idi. Foma Akvinalı sonralar insanın Tanrının mahiyyətini dərk edə bilməyəcəyi arqumentini rədd etdi. Devid Yum sübutlu əsaslandırmanın olmamasını və bir şeyin zəruri mövcudluğu ideyasının uyğunsuzluğunu tənqid edərək, arqumentin empirik çatışmazlığını təsvir etdi. İmmanuel Kantın tənqidi onun mövcudluğun ilkin şərtinin predikatın yalan olması fikrinə əsaslanırdı. O, əsaslandırırdı ki, əgər varlığın səbəbi haqqında heç nə deyilmirsə, o, predikat deyil və beləliklə, “ali kamil” varlıq mövcud olmaya bilər. Nəhayət, Danbar Brod kimi filosoflar tamamilə mükəmməl varlıq tərifini rədd edərək, insanı böyük edən bəzi xüsusiyyətlərin digərləri ilə uyğunsuz olduğunu və “tamamilə mükəmməl varlığı” qeyri-mümkün etdiyini irəli sürdülər.

## Təsnifat
Ontoloji arqumentin ənənəvi tərifi İmmanuel Kant tərəfindən verilmişdir. O, ontoloji arqumentə (sözün həqiqi mənasında Tanrı ilə bağlı hər hansı bir arqumentə) kosmoloji və fiziki-nəzəri arqumentlərə qarşı çıxmışdı . Kanta görə ontoloji arqumentlər aprior mülahizələrə əsaslananlardır. .

Adətən ənənəvi tərifdən kənara çıxmağa “ehtiyac yoxdur” deyən Qrem Oppi ontoloji arqumentləri “analitika və aprioridən başqa heç nəyə ehtiyac yoxdyr” ilə başlayan və Tanrının varlığının təsdiqi ilə bitənlər kimi müəyyən etmişdir. Oppi qeyd edirdi ki, ontoloji arqumentin bütün "ənənəvi xüsusiyyətləri" (analitiklik, zərurət və apriori) bütün ontoloji arqumentlərdə tapıla bilməz və 2007-ci ildə yazdığı "Ontological Arguments və Belief in God" əsərində, ontoloji arqumentin daha dəqiq tərifinin yalnız mütəfəkkirlər tərəfindən istifadə ediləcəyini irəli sürdü .

## İnkişafı
Ontoloji arqumentə Platon və neoplatonistlər kimi yunan filosoflarının əsərlərində rast gəlinsə də ilk ontoloji arqumentin Anselm tərəfindən aydın şəkildə ifadə edildiyi güman edilir. Bəzi alimlər islam filosofu İbn SinadaAnselmdən əvvəl ontoloji dəlilə oxşar bir şey ifadə etdiyini iddia edirlər, lakin digər alimlər buna şübhə edirlər. Daniel Dombrovski arqumentin inkişafında üç əsas mərhələni qeyd edir: Anselmin ilkin açıq şəkildə ifadəsi; XVIII əsrdə Kant və Yumun tənqidi; və XX əsr filosofları tərəfindən Anselmin Proslogionunda ikinci ontoloji arqumentin tərifi.

### Anselm

İlahiyyatçı və filosof Kenterberili Anselm (1033-1109) "Proslogion" traktatının ikinci və üçüncü fəsillərində ontoloji arqument təklif etmişdir. Anselmin arqumenti Tanrının varlığını sübut etmək üçün təqdim edilməmişdir. "Proslogion"da müəllif Tanrı ideyasının onun üçün necə aşkar olduğunu göstərmişdir.

“Proslogion”un ikinci fəslində Anselm Tanrını mükəmməl bir şey” olaraq təyin edirdi, hansı ki ondan daha yaxşısını təsəvvür etmək mümkün deyil. O, hətta bir "axmağ"ın da bu anlayışı başa düşə biləcəyini təklif edirdi və bu anlayışın özü şüurda "kamillik" ideyasının mövcudluğunun səbəbidir. Konsepsiya da öz növbəsində ya yalnız şüurumuzda, ya da həm onda, həm də reallıqda mövcud olmalıdır. Əgər belə bir varlıq yalnız şüurumuzda mövcuddursa, daha yaxşı bir varlıq - şüurda və reallıqda eyni vaxtda mövcud olacaq. Odur ki, əgər biz tamamilə mükəmməl bir varlığı təsəvvür edə biliriksə, o zaman o, reallıqda mövcud olmalıdır. Beləliklə, Anselmin Tanrı kimi təsvir etdiyi ideal varlıq reallıqda mövcud olmalıdır. İkinci fəsildə Anselmin arqumentləri birləşdirilə bilər:

# Tanrı — ondan daha yaxşısının təsəvvür edilməsi mümkün olmayan varlıqdır.
# Tanrı ideyası şüurda mövcuddur.
# Həm şüurda, həm də reallıqda mövcud olan varlıq yalnız şüurda mövcud olan varlıqdan daha yaxşıdır.
# Əgər Tanrı yalnız təxəyyüldə mövcuddursa, o zaman biz daha yaxşı bir varlığı - reallıqda da mövcud olanı təsəvvür edə bilərik.
# Lakin, biz Tanrıdan daha yaxşısını təsəvvür edə bilmirik.
# Deməli, Tanrı mövcuddur.

Üçüncü fəsildə Anselm mövcud olmayan kimi təmsil oluna bilməyən varlıq anlayışını təsvir etmişdir. O, iddia edirdi ki, əgər bir şey mövcud deyilsə, onda daha yaxşı bir şey təsəvvür edilə bilər, buna görə də bundan daha yaxşı bir şey yoxdursa, o, mövcud olmalıdır. Bu bəyanat ikinci fəsildəki başqa bir arqumentin təsdiqidir, baxmayaraq ki, Norman Malkolm bunu özlüyündə bir arqument hesab edir.

### Rene Dekart

Rene Dekart (1596-1650) Anselmdən fərqlənən və daha az formal olan bir sıra ontoloji arqumentlər irəli sürmüşdür. Dekart yazır:

: 

Dekart iddia edirdi ki, obyektin həndəsi xassələrini onun obrazından çıxarmaq mümkün olduğu kimi, Tanrının da varlığını onun təbiətindən çıxarmaq olar - məsələn, o, bucaqlarının ölçüsündən üçbucağın ölçüsünü çıxarırdı. O, Tanrı anlayışının mükəmməl xüsusiyyətlərdən ibarət ideal bir varlıq olduğunu irəli sürdü. O, həmçinin varlığın onun mükəmməl xüsusiyyətlərindən biri olduğunu irəli sürdü : Var olmaq yox olmaqdan daha mükəmməldir. Beləliklə, əgər Tanrı ideyası varlığı ehtiva etmirsə, onu mükəmməl adlandırmaq olmaz. Buna görə də, Dekartın iddia etdiyi kimi, mövcud olmayan ideal Tanrı ideyası qeyri-müəyyəndir. Beləliklə, təbiətcə Tanrı mövcud olmalıdır.

### Qotfrid Leybnits

Qotfrid Leybnits Dekartın ontoloji arqumentində problem görürdü: Dekart “ideal” varlığın mümkünlüyünü sübut etməmişdi. O, təklif edirdi ki, ideal varlığın mövcudluğu ehtimalı sübuta yetirilməyənə qədər ontoloji arqument vacib deyil. Leybnits mükəmməlliyi təhlil etməyi qeyri-mümkün hesab edirdi; buna görə də bütün mükəmməl xüsusiyyətlərin bir-birinə uyğun olmadığını sübut etmək qeyri-mümkündür. O inanırdı ki, mükəmməl olan hər şey vahid bir bütövlükdə toplana bilər və Dekartın arqumenti hələ də qüvvədədir.

### Molla Sədra
Molla Sədra (təxminən 1571-1640) İbn Sina fəlsəfəsini öyrənmiş islam filosofu idi. Sədra İbn Sinanın Tanrının varlığı ilə bağlı arqumentlərini təkzib edərək, onların apriori olmadığını müdafiə edərək, mövcudluğun mahiyyətdən əvvəl gəldiyini, insan varlığının onların mahiyyətindən daha fundamental olduğunu əsas gətirərək rədd edirdi. Sədra Millətlər arasında salehlərin arqumenti ( ərəb : برهان الصديقين - Burhan əs-Siddiqin) kimi tanınan yeni bir arqument irəli sürdü. Arqument Tanrının varlığını varlığın gerçəkliyi vasitəsilə sübut etməyə və bundan Tanrının əbədi zərurətini çıxarmağa çalışır. Salehlərin arqumentində həqiqətdən başqa heç bir termin yoxdur. Onun ontoloji arqument versiyası aşağıdakılardan ibarətdir:

# Biz mövcuduq.
# Mövcudluq — idealdır, ondan daha yaxşı, daha mükəmməl heç nə yoxdur.
# Tanrı kamildir, kamillik isə mövcudluqdur.
# Mövcudluq — həyatdır.
# Həyatı kamillik şkalası üzrə (yəni xalis monizmin inkarı kimi) qiymətləndirmək olar.
# Bu şkalada məhdudiyyət nöqtəsi, ən böyük intensivlik və ən böyük mövcudluq nöqtəsi olmalıdır.
# Deməli, Allah mövcuddur.

### Kurt Hödel
Elm filosofu və riyaziyyatçı Kurt Hödel Tanrının varlığına dair formal arqumentlər irəli sürmüşdü. Onun arqumentləri çox sonralar, ölümündən sonra dərc olunmuşdu. O, riyazi məntiqə əsaslanan arqumentlər irəli sürmüşdü; o, son nəticədə Tanrının varlığına səbəb olan xassələr anlayışından istifadə edirdi.

### Norman Malcolm
1960-cı ildə Norman Malkolm Anselmin Ontoloji arqumentini nəşr etdirdi. O , Anselmin Proslogionunun 2 və 3-cü fəsillərində təklif etdiyi iki ontoloji arqumenti bir-birindən ayırmağa cəhd etdi. Malkolm II hissədə Kantın ikinci arqumentlə bağlı tənqidini dəstəklədi: varlıq heç bir şeydə mükəmməl ola bilməz; lakin o, 3-cü fəsildə ikinci ontoloji arqumentə baxış tərzinin bu cür tənqidlərə məruz qala bilməyəcəyinə qərar verdi. 

### Alvin Plantinqa

Alvin Plantinqa Malkolmun arqumentini tənqid etdi və öz alternativini təklif etdi. O, iddia edirdi ki, əgər Malkolm ali varlığın mövcudluğunun zəruriliyinə işarə edirsə, o zaman bütün aləmlərdə uca olan, digər aləmlərdəki əzəməti də bir o qədər böyük olan bir varlıq mövcuddur. Amma onun iddia etdiyi kimi, konkret aləmdə varlığın üstünlüyünü göstərmək mümkün deyil.

Plantinqa bu problemi həll etməyə çalışaraq "ən böyük" və "mükəmməl" varlıq arasında fərq qoyur. Müəyyən bir aləmdə mükəmməl varlıq bu dünyanın xüsusiyyətlərinə, ən böyük varlıq isə bütün aləmlərdəki xüsusiyyətlərə bağlıdır. Buna görə də mövcud ola biləcək ən böyük varlıq, mümkün olan bütün dünyada maksimal üstünlüyə malik olmalıdır. Beləliklə, Plantinqa "maksimal böyüklük" anlayışından istifadə edərək Malkolmun arqumentini yenidən formalaşdırdı. O, təsdiq edirdi ki, fövqəlböyük bir fövqəl varlığın mövcudluğu mümkün olduğu üçün, mümkün dünyada fövqəlböyük varlıq mövcuddur. Əgər belədirsə, deməli, bizim dünyamız da daxil olmaqla, hər bir dünyada bir fövqəl varlıq mövcuddur.

Nəticə S5 modal aksiomuna əsaslanır ki, əgər bir şey “mümkün” doğrudursa, o, mütləq mümkündür. S5-də Plantinqa həmçinin dedi ki, əgər bir şey "adətən doğrudur"sa, o, mütləq doğrudur (Bu, bütün dünyalarda belədir). 

Onun arqumentlərinin aşağıdakı versiyaları belə görünürdü: 

# Fövqəlvarlıq verilmiş W dünyasında mütləq kamilliyə malikdir, o halda ki, o, hər şeyə qadir, hər şeyi bilən və W-də tamamilə müsbətdir.
# Hər bir mümkün dünyada mütləq üstünlüyə malik bir varlıq mütləq böyüklüyə malikdir.
# Ola bilsin ki, mütləq əzəmət sahibi olan bir varlıq var. (Zəmin)
# Deməli, bəlkə də doğrudur ki, hər şeyi bilən, hər şeyə qadir və mükəmməl varlıq vardır.
# Buna görə də (S5 aksiomundan) doğrudur ki, hər şeyi bilən, hər şeyə qadir və kamil varlıq vardır.
# Beləliklə, hər şeyi bilən, hər şeyə qadir və kamil bir varlıq mütləq mövcuddur.

## Tənqidi

### Foma Akvinalı
Foma Akvinalı özünün "Summa Theologica" əsərində Anselmin arqumentinə qarşı çıxaraq Tanrının varlığına dair 5 dəlil təqdim etmişdir. O, insanların Tanrının mahiyyətini dərk edə bilməyəcəyini və buna görə də Anselmin təklif etdiyi kimi Onu təsəvvür edə bilməyəcəyi fikrini irəli sürürdü. Ontoloji arqument yalnız Tanrının mahiyyətini tam dərk edənlər üçün məna kəsb edəcək. Foma Akvinalı hesab edirdi ki, Tanrı öz mahiyyətini tam olaraq bildiyi üçün bu arqumentdən yalnız o özü istifadə edə bilər. Onun ontoloji arqumenti rədd etməsi bəzi katolik ilahiyyatçıların da bu arqumenti rədd etməsinə səbəb olmuşdu. 

### Devid Yum

Şotlandiyalı filosof və empirist Devid Yum iddia edirdi ki, heç bir şeyin mövcudluğunu yalnız aprior mülahizələrdən istifadə etməklə sübut etmək mümkün deyil. 

O təklif edirdi ki, bizim təsəvvür edə biləcəyimiz hər hansı bir Tanrı anlayışı mövcud olan və ya olmayan Tanrıları ehtiva edir. O, hesab edirdi ki, mövcudluq keyfiyyət (yaxud mükəmməllik) deyil, ona görə də tam mükəmməl varlıq anlayışı mövcud ola bilməz. Buna görə də o, Tanrının varlığını inkar etməyin ziddiyyət olmaması fikrini müdafiə edirdi.  Bu tənqid Samuel Klarkın ilk kitabı olan Boyle Lectures kimi kosmoloji arqumentə qarşı yönəlsə də, ontoloji arqumentlərə də şamil edilir.

### İmmanuel Kant

İmmanuel Kant "Xalis zəkanın tənqidi" əsərində ontoloji arqumenti tənqid etmişdir. Kantın təkzibi analitik və sintetik mühakimələr arasında fərqi müəyyən edən bir neçə ayrı, lakin bir-biri ilə əlaqəli arqumentlərdən ibarətdir. Analitik mühakimədə predikat (məntiqi predikat) artıq subyektdə (məntiqi subyektdə) olur, sintetik mühakimədə isə əksinə, o, yer almır. 

Kant zəruri mövculuq anlayışının başa düşülməsinə şübhə ilə yanaşırdı. O, “üçbucağın üç bucağı var” ifadəsini belə bir mövculuğa nümunə göstərir və belə bir məntiqin Tanrının varlığına tətbiq edilməsini rədd edirdi. O hesab edirdi ki, bir şeyin danılmaz varlığı yalnız bir şey həqiqətən mövcud olduqda doğrudur: məsələn, əgər üçbucaq *mövcuddursa*, o zaman onun üç bucağı olmalıdır.

Mövcudluğun zərurəti haqqında mühakimə üçbucağın mövcudluğunu zəruri etmir. Əgər “X mövcuddur” müddəası ifadə edilirsə, onda belə çıxır ki, əgər X-in varlığı doğrudursa, həmin X mütləq mövcuddur. Lakin bu, X-in reallıqda mövcud olması demək deyil. Həm subyekt, həm də predikat eyni vaxtda saxlanıldıqda ziddiyyət yaranır. Bir şeyin mövcud olmadığına dair müddəa uyğundur, çünki o, predikatı inkar edir. Daha sonra Kant belə bir fərziyyə irəli sürür ki, “Tanrı mövcuddur” ifadəsi ya analitik, ya da sintetik olmalıdır, yəni predikat ya subyektin daxilində olmalı, ya da ondan kənara çıxmalıdır. Əgər təklif ontoloji arqumentin iddia etdiyi kimi analitikdirsə, bu, yalnız onu təşkil edən sözlərin mənasına görə doğru olardı. Kant iddia edir ki, ontoloji arqument sadəcə tavtologiyadır və bizə reallıq haqqında heç nə demir. Ancaq sintetikdirsə, onda ontoloji arqument sadəcə işləməyəcək, çünki Tanrının varlığı faktı Tanrının tərifində yer almır (hələ də Tanrının varlığına dəlil tapmaq lazımdır). 

### Rassel
Bertran Rassell gəncliyində bu sübutu olduqca ciddi hesab edirdi. İddialara görə, sözügedən arqumetlə tanış olduqdan sonra qışqırmışdı: "Tanrı haqlıdır - ontoloji arqument əladır!" Lakin daha sonra Rassel bu arqumenti tənqid edərək iddia etdi ki, “arqument şeylərə müasir baxış nöqteyi-nəzərindən o qədər də inandırıcı deyil, lakin bu inandırıcılığa inanmaq səhvin harada olduğunu tapmaqdan daha asandır.” O, mahiyyətlə mövculuğu bir-birindən ayırıb, hesab edirdi ki, insanın mahiyyətini təsvir etmək olar, lakin onun mövcudluğu sual altında qalır. 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*   and in Knowledge and Certainty: Essays and Lectures by Norman Malcolm published Cornell University Press (Dec 1975) ISBN 0-8014-9154-1.
*  
* 
* 
* 
* 
* *Горбатова Ю. В.* Онтологический аргумент: «офисное» решение // Кантовский сборник. — 2013. — № 3 (45). — С. 78—85.
* *Горбатова Ю. В.* Онтологический аргумент Стивена Мэйкина: понятие, обеспечивающее необходимое существование Бога // Кантовский сборник. — 2015. — № 1 (51). — С. 43—54.
* *Горбатова Ю. В.* Бог как теоретический объект, или ещё раз об онтологическом статусе Бога // Вестник Томского государственного университета. Философия. Социология. Политология. — 2016. — № 2 (34). — С. 53—60.
* *Пивоваров Д. В.* Онтологическое доказательство бытия Бога // Современный философский словарь / Под общ. ред. В. Е. Кемерова. — 2-е изд., испр. и доп.. — Лондон, Франкфурт-на-Ма