open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xapsaqay

**Xapsaqay** ( — cəld, bacarıqlı, güclü) — Yakutlara məxsus milli güləş növü.

## Etmalogiya

Bu idman növünün adının müxtəlif etimalogiyası vardlr. N. S. Qriqoryevin fikirinə görə yakutların frazoloji birləşmələr lüğətinə nəzər yetirsən onda *xapsa* (ovlaaq, tutmaq, yapışmaq) və qədim monqol müraciət etiketi olan *bəy* sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır.  *«tut və hərəkət elə»* mənasını verir. «Yakutların ətraflı lüğətində»  xapsabay (хапсаҕай) kimi deyilir. Xap cəld və güclü, sabay isə at və tulla mənasını verir.

## Tarixi

Xapsaqay qədim tarixə malikdir. Bu idman növünün qaydalarının nə zaman yaranması bəlli deyil. Yakutların olonxo əsatirinə görə «orta dünya» bahadırının «qara qüvvələrin» üzərində qalibiyyəti məhz *'Xapsaqay* fəndi ilə qalib gəlmişdir.  Ustalıq və hazırlıq yolları hər ailə tərəfindən qorunur və sirr saxlanııırdı.

Döyüş növü haqqında ilk yazılı məlumat Herhar Fridrix Millerə məxsusdur. O, 31 may 1737-ci ildə Yakutskdan 14 verst aralıda yerləşən ərazidə baş tutmuş yarışlar haqqınnda məlumat vermişdir. Sonrakı məlumatlar isə Böyük Şimal Ekpedisoyası zamanı İohan Qmelin və Aleksandr Bestujevə aiddir.

XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində bu idman növünün bütün indiki Yakutiya ərazisində yenidə canlanmışdır. 1932-ci ildə ilk rəsmi yarışma keçirilmişdir. Bunfan sonra daimi yarəşlar təşkil edilir. 1944 iildən sonra isə artıq qadınlarda muxtariyyat spartakiyadalarda iştirak edirlər.
Sovelər dönənində 18-25, 35-40, 40-45 və 45-dən yuxarı yaşlı kişilərin yarışması keçirilmişdir

25 oktyabr 2010-cu ildən FILA tərəfindən milli güləş kimi qeydə alınmışdır.

## Qaydaları

Pəhləvanlar tuman geyinərək yarışırlar. Geyim əsasən Sığın dərisindən olur və qurşağa qədər uzanır. Əvvəllər yarışlar açıq olaq sahələrində keçirlirdi. İndi isə yarışlar diametri 10 metr olan döşəklərdə keçirilir.
Ayağını və ya əlini döşəkdən kənara qoyan idmançı 1 cərimə xalı alır. Güləş yalnız ayaq üstə keçirilir. Parter vəziyyəti deyilən bir anlayış yoxdur. 
Bədənin əl və ya ayaq nahiyyəsi istisna digər hissəsinin yerə dəyməsi məğlubiyyat anlamına gəlir.

Güləş 10 dəqiqə çəkir. 5 dəqiqə çəkən yarışmada qalib gələn olmasa əlavə 5 dəqiqə artırılır. Aşağı yaş qrupları üçün isə +4 dəqiqə artırılır. Əsasən 53, 58, 64, 72, 80 və 80-dən yuxarı çəki dərəcələri üzrə yarışmalar keçirilir.

## Xapsaqay və sərbəst güləş

Sərbəst güləşlə məşğul olan yakutlar çox zaman uşaqlıqda Xapsaqay qaydaları ilə güləşirdilər. Buna misal kimi Roman Dmitriev və Pavel Piniqin ilk əvvəllər Xapsaqay öyrənirdilər. Roman Dmitriev Tiflisdə keçirilən yarışda məhz Xapsaqaya aid fənd ilə rəqibininə qalib gəlmişdir

## İstinadlar
 

## Mənbə
* Mandzyak А. S., Аrtyomenko О. L. Dünyada milli güləş növlərinin ensiklopediyası. Minsk, 2010 il
Ördəkli

* Ördəkli (Zəngilan) — Zəngilan rayonunda kənd.
* Ördəkli (Göyçə) — İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indi Sevan rayonunda kənd.
* Ördəkli oymağı — Türkman elinin qolu.
* Ördəkli (Amasiya) — Qars vilayətinin Qars qəzasında, indi Amasiya rayonunda kənd.
* Ördəkli (Mərənd) —
Oğruca dağı

**Oğruca dağı** — Azərbaycanda dağ. Dağın fiziki xüsusiyyətləri az öyrənilmişdir. Dağ yürüşləri üçün əlverişli şəraiti olsa da, hələlik hər hansı aktiv dağ turizm marşrutuna daxil edilməyib.

## İstinadlar
Oğruca

* Oğruca dağı — Azərbaycanda dağ.
* Oğruca (Göyçə) — İrəvan xanlığının Göyçə mahalında, indiki Basarkeçər (Vardenis) rayonunun ərazisində kənd.

## Həmçinin bax
* Oğurca — Xəzər dənizinin cənub-şərqində yerləşir.
Paşalı

* Birinci Paşalı — Azərbaycan Respublikasının Hacıqabul rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* İkinci Paşalı — Azərbaycan Respublikasının Hacıqabul rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Paşalı rayonu — indi Ermənistan adlanan respublikada rayon.
* Axtarma-Paşalı palçıq vulkanı — Azərbaycan Respublikasının Hacıqabul rayonu ərazisində yerləşən palçıq vulkanı.
* Paşalı (Dərələyəz) — İrəvan quberinyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indiki Paşalı (Əzizbəyov, Vayk) rayonunda kənd.
* Paşalı (Meşkinşəhr)
Oğruca (Göyçə)

**Oğruca** — İrəvan xanlığının Göyçə mahalında, indiki Basarkeçər (Vardenis) rayonunun
ərazisində kənd olmuşdur.

## Tarixi
Basarkeçər rayonundakı Qaraiman kəndinin yanında yerləşirdi. İndi xaraba kənddir.

Z. Qorqodoyan Göyçə mahalında ləğv edilən kəndlərin sırasında Oğruca kəndinin də adını
Ağrıca kimi çəkir.

İ. Şopenin əsərində də Göyçə mahalında ləğv edilmiş kəndlərin
siyahısında Oğruca kəndinin adı Ağrıca formasında qeyd edilir.

Toponim oğuzlardan olan oğur türklərinin adı əsasında əmələ gəlmişdir. Bu tayfa haqqında
Rəfik Özdək yazır: "Oğur və oğuz sözləri eyni mənalıdır. Oğuzların qardaşı olan oğurlar onlardan
miladda öncəki zamanlarda ayrılmışdır. Qərbə doğru yayılanların dilində "z" hərfinin yerini zamanla "r" hərfi almışdır. Onun üçün qərb türklərinə (Oğuzlara) "r"-lı danışanlar", Şərq oğuzlarına isə "z"-lı danışanlar deyilmişdir".

Toponimdəki -ca şəkilçisi çoxluq mənasını ifadə edir.

Etnotoponimdir. Quruluşca düzəltmə toponimdir.

## İstinadlar
Hava hücumundan müdafiə sistemlərinin siyahısı

**Havadan hücumu müdafiə** etmə döyüşü, təcavüzkar hava vasitələrinin fəaliyyətini zəiflətmək ya da tamamilə yox etmək deməkdir.
Mərmi ilə müdafiə etmə hava müdafiə etmənin bir qolu olaraq qəbul edilməkdədir.

## Azərbaycanın Hava Hücumundan Müdafiə Sistemləri
Hərbi hava qüvvələri

Hava qüvvələri, ya da bəzi ölkələrdə xatırlandığı kimi hava ordusu, ən geniş mənada əsas olaraq hava döyüşü icra etmək üzrə qurulmuş və ölkənin havadan müdafiə olunmasını təmin etmək üçün hərbi təyyarə, vertolyot kimi hava vasitələrindən və buraya daxil digər xidmətlərindən yaradılan təşkilatdır. Daha spesifik olaraq, hava qüvvələri bir ordunun; quru qoşunları, dəniz donanması və digər hərbi birləşmələrdən fərqli olaraq hava döyüşündən məsul silahlı xidmət növüdür.

Hava qüvvələri ümumiyyətlə qırıcı, bombardman təyyarəsi, hərbi nəqliyyat təyyarəsi və təlim təyyarələri kimi digər təyyarələrdən ibarət olan bir flota malikdir.

## İstinadlar
Tuymaada

**Tuymaada** (*Tuymada* ) — dərə Lena çayının orta axarlarında, sağ sahilində bölgəsində qərarlaşır. Dərədə Yakutiyanın paytaxtı olan Yakutsk şəhəri və onun ətrafında yerləşən Jatay, Xatassı, Tabaqa, Kanqalassı, Tulaqino, Kildyamçı, Slrdax və digər yaşayış məntəqəsi yerləşir.

## Coğrafiyası
Tuymaada Lena çayı hövzəsində əhalisinin sayı baxımından üç əsas dərədən biridir (Erkeeni və Ensieli). Vadinin sahəsi 700&nbsp;km² təşkil edir. Vadidə ümumilikdə 276,2 min nəfər yaşayır (2008). Bu isə bütün Yakutiya əhalisinin ¼ hissəsini təşkil edir. Vadinin ətraf ərazilərə nisbətdə 100 metr dərinlikdə yerləşir. Dərənin uzunluğu 64&nbsp;km, eni 5–9&nbsp;km arasında dəyişir.

Dərə boyunca çoxlu sayda göllər vardır. Göllərin çoxluğu ərazinin daimi qrunt buzlağı zonasında yerləşməsi ilə əlaqədardır. Üstəlik zəif buxarlanma və çayların daşması ilə yaranır. Tuymaadanın qərbində Çokur Muran dağı yerləşir.

İqlimi kəskin kontinentaldır. Yanvar ayının orta temperaturu −39,6 °С, iyul ayının isə +19,0 °С təşkil edir. Orta illik yağıntının miqdarı 240&nbsp;mm-dir.
Yakutiya ərazisində Erkerni, Ensieli, Nyoryoktaya, İlinener, Suntaar, Nyorba xoçoto kimi vadilər vardır. 
## Tarixi
Əsatirlərə görə bu vadiyə yakutların əcdadları Omoqoy Bay və Elley Bootur məskən salmışlar.

Vadinin məskulaşılması hələ paleolit dövrünə təsadüf edir. Arxeoloji qazıntılar zamanı kiçik bir ərazidə çoxlu sayda tapıntılar aşkarlanır. Neolit, Tunc və Dəmir dövrünənin hərəsinə aid 70 eksponat aşkarlanmışdır.

## Şəkillər

Şəkil:Вид на Табагу с сопок.JPG|" — "
Şəkil:Табага в долине Туймада.jpg|" — "
Şəkil:Посёлок Табага.jpg|" — "
Şəkil:Вид на долину Туймаада и город Якутск (1).JPG|Vadiyə açılan mənzərə
Şəkil:Вид на долину Туймаада и город Якутск (2).JPG|" — "
Şəkil:Вид на долину Туймаада в районе села Кильдямцы (1).JPG|Vadiyə açılan mənzərə
Şəkil:Вид на долину Туймаада в районе села Кильдямцы (2).JPG|" — "
File:Якутск. Озеро Тёплое (1).JPG|
Şəkil:Якутск. Озеро Тёплое (2).JPG|" — "
Şəkil:Вид на долину Туймаада и коренной берег южнее посёлка Кангалассы.JPG|Vadiyə açılan mənzərə


## İstinadlar

## Mənbə

* Tuymaada vadisi
Platelyay gölü

**Platelyay gölü** (: *Plateliu ežers*) — Jemaytiya regionunun ən böyük, Litvanın isə ən böyük 9-cu gölü. Göl Jemaytiya Milli Parkında yerləşir. Sahədi 12&nbsp;km², ən dərin yeri isə 47 metr təşkil edir. Göldə 7 ada yerləşir, bu adalarında birində qəsr tikildiyindən həmin ada Qəsr adası adı ilə tanınır. Arxeoloqlar burada iki qəsrin qalıqlarını tapmışdırlar və onların Bona Sforsa qəsrinə aid olduğunu güman edirlər. Göldə dalğıclıq və yaxta klubları fəaliyyət göstərir. Gölün qərb sahilində Platelyay qəsəbəsi yerləşir.

Platelyay gölü bir neçə tədbir ilə məşhurdur. Burada 2002-ci ildə *Roko naktys* () festivalı keçirilir. Lakin Platelyay qəsəbəsi 4000 qonağın ehtiyaclarını qarşılaya bilmədiyindən festivalın keçirildiyi yerin dəyişdiriləcəyi görünür. 25 il boyunca göl marafon yarışları üçün istifadə olunmuşdur. 2006-cı ildə rekord sayda iştirakçı qeydə alınmışdır: 21 nəfər 3,5 kilometr məsafəni, 154 nəfər isə 1,8&nbsp;km məsafəni üzmüşdür.

Göl sualtı arxeologiyası üçün maraqlı nümunələrdən biridir. Alimlər düşünürlər ki, keçmişdə suyun səviyyəsi daha alçaq olub, su səviyyəsinin yüksəlməsi nəticəsində bir neçə ada su altında qalmışdır. Məsələn, 2002-ci ildə dalğıclar üzərində *"[[L]]"* hərfinə bənzər işarələr olan daş tapmışdırlar. Bu daş daha kiçik daşlarla əhatələnmişdir və belə nəzəriyyə ortaya çıxmışdır ki, bu, bütpərəstlər tərəfindən ibadət yeri kimi istifadə olunmuşdur. 2002-ci ildə arxeoloqlar gölün dibində uzunluğu 5,5 metr olan, Böyük Vitovt dövrünə aid olduğu güman edilən 3 qayıq aşkarlamışdırlar.

Göldən elə də uzaqda olmayan meşənin içində Soyuq müharibə muzeyi fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Litva gölləri

## Xarici keçidlər

* Jemaytiya Milli Parkı: Göllər
* Dalğıclıq marşrutları şəkillərlə.
Fatma Sultan (I Əhmədin qızı)

**Fatma Sultan** (Osmanlı türkçəsi: ) () — Sultan Əhmədin qızı.

## Evlilikləri
* Qara Mustafa Paşa — 1625–1626-cı illəri əhatə edən bu evlilik Paşanın vəfatı ilə sona çatmışdır.
* Çatalcalı Həsən Paşa — 1629–1631-ci illəri əhatə edən bu evlilik Paşanın vəfatı ilə sona çatmışdır.
* Mələk Əhməd Paşa — 6 aprel 1662–1 sentyabr 1662-ci illəri əhatə etmişdir.
* Qozbel Mustafa Paşa — Aprel 1663–1666-cı illəri əhatə etmişdir.
* Közbəkçi Yusif Paşa — 1666–1670-ci illəri əhatə etmişdir.

## Ölümü
Təxminən 1670-ci ildə, 64 yaşında İstanbulda vəfat etmişdir və ölüm səbəbi bilinmir. Fatma Sultan atası I. Əhmədin türbəsinə dəfn olunmuşdur.

## İstinadlar
Polen Ünlü

**Polen Ünlü** (D. 1995, İstanbul - ö. 20 iyul 2015, Suruç) — Türk qadın fəal və vicdanı retçi. Sosialist fikirli olub heç bir təşkilata üzv deyildi.

Vicdani retçi Məşhur, 2015 Suruç saldırısı'nda həyatını itirmişdir. Cənazəsi ailəsinin də istəyi üzərinə, eyni hücumda həyatını itirən yoldaşı Xədicə Ezgi Sadet ilə birlikdə dəfn edilmişdir. Anısına, * Yenikapı Teatrı * tərəfindən Ankara, Didim, Bursa, Kocaeli və İzmirdə 18-27 dekabr 2015 tarixlərində * Polen Məşhur Teatr Belgeselleri Festivalı * 'tarix.

## Mənbə
Burnaz Ətiqə Sultan

**Burnaz Ətiqə Sultan** () — 14-cü Osmanlı sultanı I Əhmədin qızı.

## Həyatı
Ətiqə Sultan 1614-cü ildə İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Atası Osmanlı sultanı I Əhməd, anası isə Mahpeykər Kösəm Sultandır. Şahzadə Qasımın əkizidir. Uşaqlıq illəri ilə bağlı yetərli məlumat yoxdur. Ancaq 1617-ci ilin noyabrında atası Sultan Əhmədin vəfat etməsiylə anası Mahpeykər Kösəm Sultan və bacıları Fatma, Abidə, Xanzadə və Aişəylə birlikdə Köhnə saraya göndərildilər.

Əmisi Sulan Mustafanın və ögey qardaşı Sultan Osmanın qısa səltənətlərinin ardından doğma qardaşı Sultan Muradın 1623-cü ilin sentyabrında taxta çıxmasının ardından anası və bacıları ilə birlikdə yenidən Topqapı sarayında yaşamağa başladılar. 1633-cü ildə qardaşı Sultan Muradın istəyilə kaptan-ı dərya Bostancı Cəfər Paşayla nigahlandı. Ancaq Cəfər Paşa qısa zaman sonra gözdən düşdü və cəmi bir il sonra - 30 iyun 1634-cü ildə vəzifədən alındı. Bununla yanaşı Sultan Muradın əmriylə Ətiqə Sultandan boşandı və paytaxtdan uzaqlaşdırıldı.

Elə həmin il yenə qardaşı Sultan Muradın istəyilə divan vəzirlərindən Gürcü Kənan Paşa ilə nigahlandı. 18 il davam edən bu evliliyindən övladının olub-olmadığı bilinmir. Kiçik qardaşı Sultan İbrahimin taxta çıxmasından sonra saraydakı nüfuzunu qoruyan Ətiqə Sultan gələcəyin validə sultanı olan Turhan Sultanın qardaşının hərəminə alınması və təlim-tərbiyə edilməsində yaxından iştirak etmişdir. Ancaq qardaşının 1648-ci ildə taxtdan endirilərək öldürülməsinin ardından bir müddət saraydan uzaqlaşdı. 1652-ci ilin əvvəllərində həyat yoldaşı Kənan Paşanın vəfat etməsinin ardından Ətiqə Sultan həmin ilin iyulunda divan vəzirlərindən Doğancı Yusif Paşa ilə nigahlandı. Nigahın ardından Rumeli və Anadoluda müxtəlif dövlət vəzifələrində xidmət edən Yusif Paşa 1670-ci ildə vəfat etdi və beləcə Ətiqə Sultan üçüncü dəfə dul qaldı. Cəmi 2 il sonra isə - 1672-ci ildə İstanbulda vəfat edən Ətiqə Sultanın cənazəsi qardaşı Sultan İbrahimin türbəsinə dəfn edildi.

## Mənbə

* Peirce, Leslie P. (1993). *The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire*. Oxford University Press. ISBN 978-0-195-08677-5
* Sakaoğlu, Necdet (2008). *Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler*. Oğlak Yayıncılık. ISBN 978-9-753-29623-6
* Uluçay, M. Çağatay (2011). Padişahların kadınları ve kızları (5 bas.). Ankara: Ötüken. .

## İstinadlar
Neris çayı

**Viliya** (; ), **Neris** () — başlanğıcını Belarusdan başlataraq Litva ərazisində Neman çaya tökülən sağ qolu. Uzunluği 510&nbsp;km təşkil edir və onun 228 kilometri Litva ərazisindən axır. 24942,3&nbsp;km² hövzəyə malik olan çayın 13849,6 км² hövzəsi Litva ərazisində yerləşir.

## Belarus

Çay ətrafında Vileyka və Smorqon şəhərləri yerləşir.

Yuxarı Vileysk yaxınlığında Vileysk suanbarı mövcuddur. Anbar Minsk şəhərinin su təminatını təşkil edir.

Çayın hövzəsi boyunca tarixi Povile vilayəti yerləşir.

### Qolları
* **Sağ qolları**:Naroç çayı, Servan çayı, Straça çayı
* **Sol qolları**:İliya çayı, Uşa çayı, Oşmyanka

## Litva

Neris adlanan çay Litvanın ən iri çayıdır. Çay ətrafında Nemençine, Vilnüs, Qriqişnes, İonava, Kaunas şəhərləri vardır.

15 iyun 2011 ildə Neris çayının şərəfinə 16 mart 2002-ci ildə aşkarlanan arteroidi adlandırırlar.

### İri qolları
* Şvetoyi çayı 
* Jeymena  
* Voke (*Vakа*)  Vilnüsun aşağı hissində çaya tökülür. 
* Vilnya (*Вильняле*)  Vilnüs yaxınlığında çaya tökülür. 
* Sayde 
* Muse 

## Mənbə
* Neris regional parkı  
* Лойка П. Унутраная палітыка ВКЛ (XIV — сярэдзіна XV ст.)  // Библиотека исторических статей. 
* Мястэчка Буйвіды над Віліяй атрымала герб  //  Рэгіянальная газета]] 
* Экспедыцыя — не паўтарэнне пройдзенага  // Рэгіянальная газета 
* Вяз, з вышыні якога бачныя адразу тры гарады — Маладзечна, Вілейку і Смаргонь  // Рэгіянальная газета 
## İstinadlar
İosif Lada

**İosif Lada** (d. 17 dekabr 1887 - ö. 14 dekabr 1957)- Çexiyalı rəssam, karikaturaçı və yazar.

Yaroslav Haşekin *Cəsur Əsgər Şveyk* kitabının karikaturaçısı kimi tanınır. Petr Urbanın təşkil etdiyi 2008-2009 Çexiya nəşrinə qədər bütün Şveyk nəşrlərində Ladanın şəkillərindən istifadə edilirdi.

Yetkinlər üçün çəkdiyi rəsmlər qədər çap etdirdiyi uşaq kitabları və mənzərə şəkilləri də məşhurdur. Özü də 13 uşaq kitabı yazmışdır.

## Həyatı
1887-ci ildə Praqa yaxınlığında kiçik bir kənddə bir ayaqqabı tamirçisinin ailəsində anadan olmuşdur. İbtidai məktəbdən sonra rəsm işləri üzərində fəaliyyətinə başlamışdır. 14 yaşında Praqaya gedərək çap işləri ilə məşğul olmağa başladı. 6 aylıqkən keçirdiyi bir qəza səbəbiylə bir gözü görmürdü. Buna baxmayaraq çox böyük maraq duyduğu şəkil sahəsində özünü inkişaf etdirdi, qəzetlər üçün karikaturalar çəkdi.

1907-ci ildə anarxist bir qəzetin redaktoru olan Yaroslav Haşek ilə tanış oldu. 1913-cü ildə iki yoldaş bir müddət birlikdə işlədilər. Çap etdirdiyi ilk uşaq kitabı "* Moje abeceda *"nı 1911-ci ildə nümayiş etdirən Lada 1913-cü ildə Haşekin yazdığı bir uşaq kitabına karikaturalar çəkdi. Özünün yazıb çap etdirdiyi * Kocour Mikes * adlı uşaq kitabı onun ən məşhur əsərlərindən biri oldu və 30 dilə tərcümə edildi.

Birinci Dünya müharibəsindən sonra dostu Haşekin xahişi ilə Cəsur Əsgər Şveykin üz qapağına şəkillər çəkdi. Haşekin 1923-cü ildə ölümündən sonra da seriya davam etdirildi və Lada 1923-1925-ci illər arasında Şveyk seriyası üçün 500-ə qədər şəkil çəkdi.

1920-ci illərdə öz tərzini tapan Lada ənənəvi Çexiya həyatı ilə bağlı şəkil və şəkillər çəkdi. 400 rəsmi və 15000-ə qədər şəkili var. 130 yazıçının kitablarına karikaturalar çəkmişdir.

Lada kitab rəsmləri xaricində mənzərə şəkilləri çəkməyə başladı, şəkillərinin bir çoxu poçt markası olaraq çap edildi. Rəssam oyun və filmlər üçün də dekorasiyalar hazırlamağa başladı. Bedrix Smetananın Satılmış Dul operasının dekorasiyası hazırladığı dekorasiyalar içində ən məşhuru idi. Əsər 1937-ci ildə Amsterdamda Ladanın dekorasiyası ilə səhnəyə qoyuldu.

1923-cü ildə Hana Budějická ilə evlənən və iki qız uşağı olan rəssam 1928-ci il təvəllüdlü kiçik qızını İkinci Dünya müharibəsində Praqa bombalanması zamanı hələ 17 yaşında ikən itirir. Digər qızı Alena Lada isə atasının yolu ilə gedib rəssam və uşaq kitabı karikaturaçısı olmuşdur.

İosif Lada 14 dekabr 1957-ci ildə vəfat etdi.

Kəndindəki sökülən köhnə evinin yerinə Ladanın 1935-ci ildə inşa etdirdiyi villa 1986-ci ildən muzeyə çevrilmişdir.

İosif Ladanın adı 14 yanvar 1996-cı ildə kəşf edilən bir asteroidə verilmişdir.

## Qalereya

Fayl:Říčany - směrovka na Hrusice - Mikeš - 1c.jpg|Mikeş yol ilə gedərkən
Fayl:Schwejk.jpg|Şveykin restoran üzərində şəkli


## Ədəbiyyat
* *Йозеф Лада*. Книга о художнике — Л.: Искусство, 1971. — 152 с.
* Novotný 1. A., Ladová ilustrace — Praha: 1957.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Müze web sitesi
*Lada’nın çizimlerini içeren vido
Tisa gölü

**Тisa gölü**(**Kişköre**; , )- Macarıstan su anbarının yaxınlığında yerləşən göldür. Tisa çayı da buraya tökülür.

Bu göl Böyük Macarıstan düzündə yerləşən Eger şəhərinin cənub-şərqində yerləşmişdir. Tisa gölü 3 medyenin sərhədində- Borşod-Abauy-Zemplen (medye), Haydu-Bihar və Yas-Naqikun-Solnok arasında yerləşmişdir. Tisa gölü həm də 1999-cu ildə yaradılan Xortovad Milli Parkının bir hissəsidir. Avropanın Dünya mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir..

Tisa gölünün uzunluğu 27 km, sahəsi isə 127 km²-dir. Orta dərinliyi 1,3 m, maksimal dərinliyi isə 17m-dir. Yaxınlığındakı adaların ümumi sahəsi isə 43 km²-dir. Göl 3 əsas hissəyə bölünür.

## Tarixi
Tisa gölü yaxınlığında anti-daşqın proqramı çərçivəsində su anbarı yaradılmışdır. Kişköre qəsəbəsində Tisa çayı üzərində bir bənd və bir su-elektrik stansiyası tikilmişdir. Stansiyanın tikintisinə 1968-ci ildə başladılmış və 1973-cü ildə başa çatmışdır.. Su anbarı 1973-cü ildə dolduruldu və 1990-cı ildə suyun səviyyəsi maksimuma çatdırıldı. Həmişə turistlərin diqqətini cəlb edən Balaton gölündən fərqli olaraq su anbarının tikintisindən sonra bura macarlar üçün yeni istirahət mərkəzi oldu. Nəticədə gölə indiki adı verildi və turizmin inkişafı üçün prioret elan edildi. Gölün Abadsalok, Kartsaq, Kişköre kimi sahillərində termal bulaqlarla zəngin bir neçə kurort yerləşmişdir.

## Təbiəti
Göl Tisa çayı üzərindəki su anbarının suyunu doldurmağa başlayandan özünəməxsus flora və faunaya malikdir. Bu göldə təxminən 50 növ balıq yaşayır. 27 aprel 2012-ci ildə Tisa gölü ətrafında ekoloji mərkəz yaradıldı və heyvanlar aləmini öyrənmək istəyən turistlər üçün nəzərdə tutuldu.

## Qalereya

Şəkil:Tisza-tó.jpg|Gölün mənzərəsi
Şəkil:Debrecen–Füzesabony-vasútvonal, Tisza-tó.JPG|Debrecen körpüsü
Şəkil:Tisza-tó, szabadstrand.JPG|Tisa çayı
Şəkil:Poroszló_ökocentrum.jpg|Ekoloji mərkəz


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Геологические условия и геотектонические проблемы в районе водохранилища у с. Кишкёре // Bulletin of the IXth Congress of the Carpatho-Balkan Geological Association, Том 4. 1973

## Xarici keçidlər
* Официальный сайт экоцентра Тиса
İlham Hüseynov

**İlham Abbas oğlu Hüseynov** () — Azərbaycan teatr və kino aktyoru.

## Həyatı
İlham Hüseynov 1967-ci ildə anadan olmuş, 1990-cı ildə М. А. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun "Dram və kino aktyorluğu" fakültəsini bitirmişdir. 1990-cı ildən 2013-cü ilə qədər Gəncə Dövlət Dram Teatrında, 2013-cü ildən bu günə qədər isə Akademik Milli Dram Teatrında işləyir. 3 may 2011-ci ildə Azərbaycan Respublikası Əməkdar Artisti fəxri adına layiq görülüb.

## Oynadığı rollar
Gəncə Dövlət Dram Teatrı
* Əziz ("Duel", M. Bacıyev)
* Xandəmir ("Afət", H. Cavid)
* Aslan bəy ("Oqtay Eloğlu", C. Cabbarlı)
* Gənc kişi ("Qatil", E. Əfəndiyev)
* Əzrayıl ("Molla Nəsrəddin və Əzrayıl", Y. Əzimzadə)
* Müsyö Jordan (" Müsyö Jordan və Dərviş Məstəli Şah", M. F. Axundzadə)
* Podkolyosin ("Evlənmə", N. V. Qoqol)
* Doktor Lalbyuz ("Dəli yığıncağı", C. Məmmədquluzadə)

Akademik Milli Dram Teatrı
* Nikoviç("Nazirin xanımı", B. Nuşiç)
* II aspirant-Xızır("Şah və Şair yaxud Hamı səni sevənlər burdadı", K. Abdulla)
* Oyun aparıcısı ("Qoca Kloun Tələb Olunur", M. Vişnek)
* Həkim ("Kölgə", Y. Şvart)
* Leyli Əbdül Əfəndi, Hakim Atalıq, Baş münəccim, Qolitsin ("Nadir Şah", Y. Oğuz)
* Qraf ("Sənətkarın Taleyi", E. Əfəndiyev)
* Şeypurçu əsgər ("Generalın son əmri", Vaqif Səmədoğlu)

## Filmoqrafiya
# Aktrisa (film, 2011)-Rüfət Hüseynzadə
# Sonuncu fəsil (teleserial, 2013)-İlyas Zamanlı
# Qırmızı bağ (film, 2016)-həkim
# Vicdan haqqı (teleserial, 2016)-İmran
# Yuxu kimi (teleserial, 2019)-Nüsrət
# İmtina (teleserial, 2024)-Adəm

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* "Mənim günahım" tamaşası yeni təqdimatda
2029

## Hadisələr
* Guilty Crown — *"İtmiş Milad"* adı ilə tanınan xaosa səbəb olan Qiyamət virusu Yaponiyada yayılmağa başladı.

## Doğumlar

## Vəfatlar
Tamer Başar

**Tamer Başar** (19 yanvar, 1946, İstanbul) — Urbana-Şampeyn İllinoys Universitetində Elektrik və Kompüter Mühəndisliyi kafedrasının professoru və Perspektiv tədqiqatlar mərkəzinin   vəzifələrini tutan Türk idarəetmə nəzəriyyəçisi.

## Təhsili
Tamer Başar 1969-cu ildə İstanbulda yerləşən Boğaziçi Universitetində (əvvəllər Robert Kolleci kimi tanınırdı) elektrik mühəndisliyi ixtisası üzrə bakalavr dərəcəsi aldı. Yel Universitetindən Mühəndislik və tətbiqi elm sahəsi üzrə Magistr dərəcəsi, Fəlsəfə ustası və Ph.D. dərəcələrini uyğun olaraq, 1970, 1971, 1972-ci illərdə aldı.

## Akademik həyatı
O, 1981-ci ildə Urbana-Şampeyn İllinoys Universitetinin Elektrik və Kompüter Mühəndisliyi kafedrasına qoşuldu. O, 2008-2009-cu illərdə Amerika Avtomatik İdarəetmə Şurasının seçilmiş prezidenti idi. Tamer Başar 2006-cı ildə Riçard Bellman idarəetmə irsi mükafatına və 2014-cü ildə  İEEE idarəetmə sistemləri mükafatına layiq görülüb. O, 2000-ci ildə Qeyri-müəyyənliklə sistemlərin robast idarə edilməsi üçün dinamik oyunlar nəzəriyyəsi və onun tətbiqlərinin inkişafına görə *Elektronika, Rabitə və İnformasiya Sistemləri Mühəndisliyi və Sənaye, İstehsalat və Əməliyyat Sistemləri Mühəndisliyi* üzrə Milli Mühəndislik Akademiyasına üzv kimi seçildi.

## Tədqiqat sahələri
Onun elmi tədqiqat sahələri sırasına optimal, robast və qeyri-xətti idarəetmə, irimiqyaslı sistemlər, dinamik oyunlar, stoxastik idarəetmə, qiymətləndirmə nəzəriyyəsi, stoxastik proseslər, riyazi iqtisadiyyat daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Tamer Başar
*www.bu.edu
*Prof. Dr. Tamer BAŞAR
Ərhan Güləryüz

**Ərhan Güləryüz** (; ) — "Ayna" Qrupunun solisti, film rejissoru və aktyor.

## Həyatı
Ərhan Güləryüz ibtidai və orta məktəbi Böyükçəkməcədə oxuyub, burada yaşayıb. Musiqi ilə orta məktəb illərindən məşğul olmağa başlayıb, baraban çalıb. Doqquz Eylül Universitetinin İqtisadi və İdari Elmlər fakültəsində təhsil alıb. 

## Filmoqrafiya
# Qafqaz

## İstinadlar
Mahmud və Məryəm (film)

**Mahmud və Məryəm** — Azərbaycan və Türkiyə kinematoqrafçılarının Elçinin eyniadlı romanı əsasında 2013-cü ildə müştərək çəkdikləri film.

## Məzmun
Film müsəlman Mahmud ilə xristian Məryəmin mümkünsüz görünən məhəbbəti haqqındadır. Filmdəki hadisələr 1500-cü illərdə baş verir. Mahmud Gəncə xanı Ziyad xanın oğlu, Məryəm isə xristian keşişinin qızıdır. Gənclərin məhəbbəti Ziyad xan və keşiş tərəfindən yaxşı qarşılanmır. Keşiş Məryəmi götürüb uzaqlara qaçır. Ziyad xanın etirazlarına baxmayaraq, Mahmud Məryəmin dalınca gedir. Yolda Mahmud Çaldıran döyüşünün baş verdiyi düzənliyə çatır və gördüklərindən çox təsirlənir. Süleyman Paşanın köməyi ilə Məryəmi tapsa da, filmin sonunda hər iki aşiq əfsanəvi şəkildə dünyalarını dəyişir.

## Haqqında
Filmi Azərbaycanın “Salnamə” və Türkiyənin 24 Kare şirkətləri müştərək çəkiblər.

Filmdə baş rolları Aras Bulut İynemli və rus əsilli Yeva Dedova paylaşıb. Filmin çəkilişləri təxminən on həftə davam edib. İlk on bir günlük çəkilişlər Azərbaycanın Şəki, Qax, Bakı şəhərlərində aparılıb. Film 22 mart 2013-cü ildə Türkiyədə, 26 sentyabr 2013-cü ildə isə Azərbaycanda nümayişə girib. Türkiyədə keçirilən qala gecəsində əsərin müəllifi Elçin də iştirak edib. Film həmçinin 2015-ci ildə Xorvatiyanın paytaxtı Zaqrebdə keçirilən 4-cü Türk Filmləri Həftəsində də nümayiş olunub.

“Mahmud və Məryəm” filminin rejissoru Mehmet Ada Öztekindir. “Mahmud və Məryəm” filminin prodüseri Sevda Qayğısızdır.

## Baş rollar və obrazlar

* Aras Bulud İynemli - Mahmud
* Yeva Dedova - Məryəm
* Fəxrəddin Manafov - Ziyad xan
* Məlahət Abbasova - Qəmər Banu
* Mehmet Çevik - Keşiş
* Polad Bilgin - Sofu
* Şamil Süleymanov - Mirzə Salman
* İlkər Kızmaz - Süleyman Paşa
* Kristina Krepela - Ceylan
* Tomris İncər - Qısır qadın
* Şafak Başqaya - Bayındır
* Ufuk Şen - Olcaytu
* Həsən Qaçan
* Cemal Hünal
* Ramiz Məlikov
* Ali İl
* Asena Tuğal
* Mert Öcal
* Açelya Özcan
* Volkan Özler - Təcavüzkar Əsgər
Salahsun Həkimoğlu - Müqəddəs ixtiyar
Filmi səsləndirənlər:
Səyyar Rüstəmov - Mahmud (Araz Bulud İynəmli) (titrlərdə yoxdur)
Məsmə Aslanqızı - Məryəm (Yeva Dedova) (titrlərdə yoxdur)
Vahid Əliyev - Müqəddəs ixtiyar (Salahsun Həkimoğlu) (titrlərdə yoxdur)

## İstinadlar

## Mənbə
* İsayeva, R. “Mahmud və Məryəm” kinodastan olacaq: Azərbaycan və Türkiyə kinematoqrafçıları məşhur romana ekran həyatı verəcəklər: [Xalq yazıçısı Elçinin “Mahmud və Məryəm” romanı əsasında quruluşçu rejissor Mehmet Ada Öztekinin ekranlaşdıracağı eyniadlı filmin çəkiliş qrupu “Nizami” Kino Mərkəzində mətbuat konfransı keçirmişdir] //Mədəniyyət.-2012.- 20 iyul.- S. 8.

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Türkiyə filmlərinin siyahısı

## Xarici keçid
Filmi izlə
Mahmud və Məryəm

* Mahmud və Məryəm (roman) — 1985-ci ildə çap olunan Elçin Əfəndiyevin romanı.
* Mahmud və Məryəm (film, 2013) — Elçin Əfəndiyevin eyniadlı romanı əsasında 2013-cü ildə çəkilən film.

## Həmçinin bax
* Mahmud
* Məryəm (ad)
Şahzadə Bəyazid (I Əhmədin oğlu)

**Şahzadə Bəyazid** () — 14-cü Osmanlı sultanı I Əhmədin oğlu.

## Həyatı
Şahzadə Bəyazid 1612-ci ildə İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Atası Osmanlı sultanı I Əhməd, anası isə Mahfiruz Xədicə Sultandır. Uşaqlıq illəriylə bağlı yetərli məlumat yoxdur. Ancaq 1617-ci ilin noyabrında atası Sultan Əhmədin vəfat etməsiylə, qardaşları Osman, Mehmed, Murad, Süleyman, Qasım və İbrahimlə birlikdə sarayın Şimşirlik adlanan qəfəs bölümündə yaşamağa başladı. Əmisi Sulan Mustafanın qısa səltənətinin ardından doğma qardaşı II Osman taxta çıxmış, anasi Validə Mahfiruz Xədicə Sultan Topqapı sarayına geri qayıtmışdır. Qardaşının qısa səltənətində nisbətən rahat həyat sürsə də, anasının 1620-ci ildə vəfat etməsinin ardından sarayda vəzifəli olan xalası Şahincan Xatunun nəzarətində böyüdüldü.

Ancaq qardaşının taxtdan endirilərək öldürülməsi (1622) və əmisi Sultan Mustafanın qısa səltənətindən sonra ögey qardaşı IV Muradın taxta çıxarılmasının ardından (1623) yenidən sarayın Şimşirlik bölümünə qapadıldı. Ögey anası Validə Mahpeykər Kösəm Sultanın isə taxt naibəsi olduğu bu illərdə nisbətən qapalı həyat yaşayan Şahzadə Bəyazid, xalası Şahincan Xatunun saraydan uzaqlaşdırılmasının ardından müdafiəsiz qaldı. Özündən bir neçə ay böyük olan ögey qardaşı Sultan Muradın çıxdığı İrəvan səfəri əsnasında sarayda qalan Şahzadə Bəyazid qalanın fəthindən sonra göndərilən fərmanla qardaşı Şahzadə Süleymanla birlikdə 8 avqust 1635-ci ildə gizlicə edam olundu. Sədarət naibi Bayram Paşa və bostancıbaşı tərəfindən həyata keçirilən bu edam şəhərdə davam edən şənliklər əsnasında baş tutdu. Saraydan gizlicə çıxarılan cənazələri ataları Sultan Əhmədin türbəsinə dəfn olundu.

Məşhur fransız ədəbiyyatçısı və şairi Jan Rasin Şahzadə Bəyazidin xatirəsinə 1672-ci ildə *[[:en:Bajazet_(play)|"Bajezed"]]* adlı tragediyanı yazmışdır.

## İstinadlar
Şahzadə Hüseyn

**Şahzadə Hüseyn** () — 14-cü Osmanlı sultanı I Əhmədin oğlu.

## Həyatı
Şahzadə Hüseyn 1613-cü ildə İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Atası Osmanlı sultanı I Əhməd, anası isə Mahfiruz Xədicə Sultandır. Uşaqlıq illəriylə bağlı yetərli məlumat yoxdur. 1617-ci ildə vəfat etmiş, cənazəsi babası Sultan Mehmedin türbəsinə dəfn olunmuşdur. Atasının deyil, babasının türbəsinə dəfn olunmasından, həmin ilin noyabrında vəfat edən atası Sultan Əhməddən öncə vəfat etdiyi anlaşılır.

## İstinadlar
Ballistik raket

**Ballistik raket** — nüvə və ya digər başlıq daşıya bilən uzun mənzilli idarə olunan və ya güdümsüz mərmi. Bu raketlər tək bir nüvə başlıq daşıya biləcəkləri kimi birdən çox başlıq daşıyaraq bu başlıqları fərqli hədəflərə göndərə bilər.

## Növləri
* Qısa mənzilli ballistik raket
* Orta mənzilli ballistik raket
* Qitələrarası ballistik raket
Qısa mənzilli ballistik raket

**Qısa mənzilli ballistik mərmi** mənzili 1000&nbsp;km və ya daha az olan ballistik raketlərdir. Ayrıca nüvə başlıq daşıya bilmə tutumuna sahibdirlər. Ballistik raketlərin müasir hərbi hərəkatlarında istifadəsi İkinci Dünya müharibəsi illərinə təsadüf edir. Faşist Almaniyasının 1942-ci ilin sonlarından etibarən inkişaf etdirdiyi V-2 ballistik raketlərinin atası sayılır. Bu mərmilər içlərinə yerləşdirilən primitiv bir avtomatik pilot sisteminin köməyi ilə 800-1000 metr hündürlükdə 500&nbsp;km/saat sürətlə uça bilirlər və 1000 kq partlayıcı maddə ehtiva edən hərb başlığını 250&nbsp;km uzaqlığa çatdıra bilirlər.

## Müəyyən QMBR'lər
* Ghaznavi  (290&nbsp;km) Pakistan
* Abdali (180&nbsp;km) Pakistan
* V-2 missile (320&nbsp;km) Faşist Almaniyası
* Pluton (120&nbsp;km) Fransa
* Hadès (480&nbsp;km) Fransa
* T-Project (450&nbsp;km) Misir
* SS-1 Scud (300–700&nbsp;km) SSRİ
* OTR-21 Tochka-U (120&nbsp;km) SSRİ 
* 9K720 Iskander (400&nbsp;km) Rusiya
* DF-11/M-11 (350&nbsp;km) Çin
* DF-15 (600&nbsp;km) Çin
* DF-16 (800–1000&nbsp;km) Çin
* Prithvi I (150&nbsp;km) Hindistan 
*Prithvi II (250–350&nbsp;km) Hindistan
* Prahaar  (150&nbsp;km) Hindistan
* Shaurya (700&nbsp;km) Hindistan
* Jericho I (500&nbsp;km) İsrail
* Naze'at (100–130&nbsp;km) İran
* Zelzal-1 (150&nbsp;km) İran 
*Zelzal-2 (210&nbsp;km) İran
* Fateh-110 (300&nbsp;km) İran 
*Zelzal-3 (200–250&nbsp;km) İran
* Shahab-1 (350&nbsp;km) İran 
*Shahab-2 (750&nbsp;km) İran
* Qiam 1 (700–800&nbsp;km) İran
* J-600T Yıldırım I (150&nbsp;km) Türkiyə
*J-600T Yıldırım II (300&nbsp;km) Türkiyə
* TOROS
*Qiam-1 (700–800&nbsp;km) İran
* T-300 Kasırga (100 &nbsp;km) Türkiyə
* Hyunmoo-1 (180–250&nbsp;km) Cənubi Koreya 
*Hyunmoo-2 (300–800&nbsp;km) Cənubi Koreya
* Sky Spear (~120&nbsp;km) Çin
* MGM-52 Lance (70–120&nbsp;km) ABŞ
* PGM-11 Redstone (92–323&nbsp;km) ABŞ
* MGM-140 ATACMS (128–300&nbsp;km) ABŞ

## İstinadlar
Mahmud və Məryəm (roman)

**Mahmud və Məryəm** — Elçin Əfəndiyevin 1983-cü ildə Bakıda rus dilində çap olunan romanı. Roman əsasında 2013-cü ildə eyniadlı film çəkilmişdir.

## Haqqında
Roman 1985-ci ildə Bakıda rus dilində işıq üzü görəndən sonra dünyanın bir çox dillərinə tərcümə edilib yaxın və uzaq xaricin bir çox ölkələrində nəşr olunmuşdur. Klassik Azərbaycan, daha geniş, Şərq ədəbiyyatının çoxəsrlik humanist ənənələrini, milli, dini və irqi mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, insana sevgini əks etdirən romandır.

## Məzmun
Romanda keçmiş əyyamların hadisələrindən bəhs olunur. XVI əsrin əvvəllərinin Gəncəsi (Şah İsmayılın hakimiyyəti dövrü), güclü, eyni zamanda əsl məhəbbət qarşısında aciz olan Gəncə hakimi Ziyad xan və onun xanımı, gözəllər gözəli Qəmərbanu, Mahmud və Məryəm – gəncliyin çılğın ehtirasıyla bir-birlərini sevmiş bir müsəlman oğlanla, bir xristian qız.

## İstinadlar
Orta mənzilli ballistik raket

**Orta mənzilli ballistik raket** (OMBR) KMBR-dən daha çox mənzilə sahib olan ballistik raket növüdür. KMBR-lər də olduğu kimi nüvə başlıq daşıma tutumuna malikdir.

## Müəyyən OMBR-lər
* Ghauri-I (1,200 km) (Pakistan) 
* Ghauri-II (1,800 km) (Pakistan) 
* Shaheen-II (1,500 km) (Pakistan)
* Nirbhay (1,000–1,500 km) (Hindistan)
* Agni I (700–1,250 km) (Hindistan)
* Agni II (2,000–3,000 km) (Hindistan) 
* DF-21 (1,700+ km) (Çin) 
* Yıldırım 3 (900 km) (Türkiyə) 
* Jericho II (1,300 km) (İsrail) 
* Rodong-1 (900–1,300 km) (Şimali Koreya) 
* Hyunmoo-3 (1,500 km) (Cənubi Koreya) 
* Ghadr-110 (2,000–3,000 km) (İran) 
* Shahab-3 (2,100 km) (İran) 
* Fajr-3 (2,500 km(estimation)) (İran) 
* Ashoura (2,000–2,500 km) (İran) 
* Sejjil (2,000–2,500 km) (İran) 
* SS-3 Shyster (1,200 km) (SSRİ) 
* SS-4 Sandal (2,100 km) (SSRİ) 
* PGM-19 Jupiter (2,410 km) (ABŞ) 
* MGM-31 Pershing (1,770 km) (ABŞ) 
* SSBS S1 (Fransa) 

## İstinadlar
Qitələrarası ballistik raket

** Qitələrarası ballistik raket** (QABR) (İngilis: intercontinental ballistic missile (ICBM)) minimum 5500 km və daha çox mənzili olan, nüvə başlıq daşıması məqsədiylə hazırlanmış ballistik raketlərdir. Həmçinin kimyəvi və bioloji başlıqlar ilə də təchiz oluna bilər. Tək bir mərmi birdən çox hədəf üçün birdən çox döyüş başlığı daşıya bilər. Erkən model QABR'lar hədəfi tam vurmaq mövzusunda məhdud qabiliyyətlərə malik idi, buna görə şəhər kimi böyük hədəflər üçün istifadə olunurdular. Daha sonra hədəfə isabət qabiliyyəti artırıldıqda hərbi hədəflərə qarşı istifadə edilməyə başlandı. İkinci və üçüncü nəsil dizaynlar dəqiqlik mövzusunda xeyli irəlilədiyi üçün daha kiçik hədəflərə belə müvəffəqiyyətli nöqtə atışı edə bilirdi.

## Tarix

### İkinci Dünya müharibəsi

İnkişaf etdirilən istifadəyə əlverişli ilk QABR, faşist Almanyasında Qısqaclar əməliyyatı adı ilə Verner fon Braun və qrupunun boynuna götürdüyü A9/10 raketidir. New York və digər Amerika şəhərlərini bombalamaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. A9/10 raketlərini ilk başlarda radio siqnalları ilə idarə olunurdu. Lakin Elster Əməliyyatındakı müvəffəqiyyətsizlikdən sonra bu dəyişdirildi. A9/10 raketlərinin ikinci mərhələsi Yanvar və Fevral 1945 də bir neçə dəfə sınandı. A9/10 raketlərinin qabaqcılı yenə Verner fon Braun tərəfindən hazırlanan və İkinci Dünya müharibəsinin sonuna qədər İngilis və Belçika şəhərlərini bombalamaq üçün istifadə olunan Fau-2 raketləri idi. Fau 2 raketləri III Reyx üçün həyati önəm daşıyırdı, təsadüf deyil ki 1944-cü ilin axırlarına doğru Adolf Hitler raket layihəsini tamamilə öz öhtəlikinə götürən Himmlerə deyir:

"Bu gün bizə lazım olan şey mümkün olan qədər Fau-2 (A-4)-ə sahib olmaqdır. Bu elə bir silahdır ki müttəfiqlərin əlində bu silaha cavab olaraq heç bir raket yoxdur. Biz bu silah ilə düşmənin arxa cəbhəsini xarabalığa çevirə bilsək artıq heç kim böyük şəhərlədə qalıb fabriklərdə zavodlarda işləmək istəməyəcək beləliklə İnglislərin gəmilərini bəsləyən insan gücü azalacaq ordunun ehtiyacı qarşılana bilməyəcək və biz yenə müttəfiqləri Fransadan vurub çıxaracağıq." 
Təsadüf deyilki belə də oldu İngiltərədə gündə 1000 nəfər insan London, Liverpool,Norwich kimi böyük liman şəhərlərinin sənaye mərkəzlərinin tərk edərək ölkənin daha kəndlik yerlərinə və yaxud şimala üz tuturdular. Lakin bu belə Almanlara müttəfiqləri Fransadan çıxarmağa kömək etmədi, çünki İngilislərin effektivliki azalsa da ABŞ hələ də ərazinin doyurmağa dəvam edirdi. Döyüşdən sonra Verner fon Braun və digər əhəmiyyətli elm adamları Paperclip Hərəkatı daxilində ABŞ ye daşındılar və müxtəlif mərmilər dizayn etdilər.

## Müəyyən QABR'lər
* Peacekeeper (+) (ABŞ)
* Minuteman (10.000+ km) (ABŞ)
* R-36M2 (SS-18) (10.000+ km) (SSRİ, Rusiya)
* UR-100N (SS-19) (10.000+ km) (SSRİ, Rusiya)
* RT-2PM "Topol" (SS-25) (10.000+ km) (SSRİ, Rusiya)
* RT-2UTTH "Topol M" (SS-27) (10.000+ km) (Rusiya)
* RS-24 "Yars" (SS-29) (10.000+ km) (Rusiya)
* DF-4 (~5.500–7.000 km) (Çin)
* DF-31 (10.000+ km) (Çin)
* DF-5 (10.000+ km) (Çin)
* DF-41 (10.000+ km) (Çin)
* Agni-V (5.000 to 8.000 km) (Hindistan)
* Jericho 3 (5.000 to 11.500 km) (İsrail)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kanış Satbayev

**Kanış Satbayev** () — Qazaxıstan Elmlər Akademiyasının ilk prezidenti və prinsipial tərəfdarı, həmçinin də SSRİ metallogeniyasının təsisçilərindən biri.

## Bioqrafiya
Satbayev Pavlodar vilayətinin Bayanaul rayonunda anadan olub. Satbayevin geologiya ilə maraqlanmağına Tomsk geoloqu Mixail Usov səbəb olub. 1921-ci ildə o, Tomsk Texnoloji İnstitutuna (indi Tomsk Politexnik Universiteti adlanır) daxil olub. 1926-ci ildə təhsilini başa vurduqdan sonra, Satbayev Qazaxıstana qayıdıb və ilk ixtisaslı Qazax dağ mühəndisi və geoloqu olub.

O, 1964-ci ildə Moskvada vəfat edib və Almatıda dəfn olunub.

## İrs
Kanış Satbayev 640-dan çox elmi əsərin müəllifidir. O, Qazaxıstanın mineral ehtiyatlarının araşdırılması mərkəzi olan Geologiya İnstitutu yaradıb.

Satbayevin şərəfinə adlandırılıb:
*Karaqanda vilayətində Satbayev şəhəri
*Kanış Satbayev kanalı 
*Satbayevite mineralı (**6Al (OH)<sub>3</sub>×3v (O<sub>2</sub>OH)×2v O(OH)<sub>2</sub>**)
*Satbayev adına Qazaxıstan Milli Texniki Universiteti
*Qazaxıstanda bir neçə küçə və məktəb
*Asteroid qurşağında  2402 Satbayev asteroidi

## Biblioqrafiya
İngilis dilində nəşrlər
* *Satpaev K.I.* Program of Kazakh scientists  // Moscow News. 1948. 28 Dek.
* *Satpaev K.I.* Gigantic strides: (Our party looks into the future) // Moscow News. 1956. 22 Fev.
* *Satpaev K.I.* Kazakhstan: Tremendous advances // News. 1956. № 24. P. 21.
* *Satpaev K.I.* Kazakh scientists contribution // Moscow News. 1959. 4 Mar. P. 6.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Kanış Satbayev Xatirə Muzeyi
* Rus dilində Kanış Satbayevin tərcümeyi-halı
* Satpayev adına universitet "Satbayev University"
Çeçersk

**Çeçersk** ()- Belarusun Qomel vilayətində yerləşən şəhər. Çeçersk rayonunun mərkəzi şəhəridir. Çernobıl faciəsindən sonra radiasiyanın bir hissəsi bu şəhərə də yayılmışdır. Hal-hazırda şəhər ağır şəkildə çirklənmiş bir ərazidə yerləşmişdir.

## Yerləşdiyi ərazi
Şəhər Qomel çayının qollarından olan Çeçora və Soj çaylarından 67 km şimalda yerləşmişdir.

Əhalisi 2005-ci ildə 7600, 2013-cü ildə 8060, 2014-cü ildə 8086, 2015-ci ildə isə 8109 nəfərə bərabər olmuşdur.

## Tarixi
Çeçersk şəhəri XII əsrdə yaradılmışdır. Bu şəhər haqqında ilk məlumatlatlar 1159-cu ilə aiddir. Həmin mənbədə şəhərin adı Radimiçi Çeçersk kimi çəkilmişdir.

XIX əsrin ortalarına qədər (həmin vaxt Böyük Litva knyazlığına daxil idi) Çerniqov knyazlığının bir hissəsi olmuşdur.

1772-ci ilə kim Çeçersk adlanan yer Çeçerk vilayətinin mərkəzi olmuşdur ki, həmin dövrdə vilayət də Böyük Litva knyazlığının tabeliyində idi. 1772-ci ildə əvvəlcə Roqaçev rayonunun mərkəzi oldu, daha sonra isə mahalın kilsə mərkəzi kimi Rusiyanın bir hissəsi oldu.

1772-ci ildən sonra Çeçersk şəhəri Rusiyanın tabeliyinə keçdi. Şəhərin idarə olunması rus kraliçası Yekaterina tərəfindən rus general-qubernatoru Zaxar Çernişyova həvalə olundu. Şəhər klassik üslubda yenidən tikildi. Çernişov və onun varisləri tərəfindən şəhərdə şəhər zalı və üç kilsə tikilmişdir.

## Qalereya

Fayl:Chachersk1.JPG|Soj çayı
Fayl:Chachersk2.JPG|Şərab zavodu
Fayl:Chachersk3.JPG|Rayon rəhbərliyi və şəhər zalı binası
Fayl:Ратуша. г. Чачэрск.jpg|Şəhər zalı
Fayl:Church of the Transfiguration, Čačersk 6087.Jpg|Preobrajenskaya kilsəsi


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Чечерский районный исполнительный комитет
* Золотое кольцо гомельщины / Чечерск
Şahzadə Süleyman

**Şahzadə Süleyman** () — 14-cü Osmanlı sultanı I Əhmədin oğlu.

## Həyatı
Şahzadə Süleyman 1615-ci ildə İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Atası Osmanlı sultanı I Əhməd, anası isə Mahfiruz Xədicə Sultandır. Uşaqlıq illəriylə bağlı yetərli məlumat yoxdur. Ancaq 1617-ci ilin noyabrında atası Sultan Əhmədin vəfat etməsiylə, qardaşları Osman, Mehmed, Murad, Bəyazid, Qasım və İbrahimlə birlikdə sarayın Şimşirlik adlanan qəfəs bölümündə yaşamağa başladı. Əmisi Sulan Mustafanın qısa səltənətinin ardından doğma qardaşı II Osman taxta çıxmış, anasi Validə Mahfiruz Xədicə Sultan Topqapı sarayına geri qayıtmışdır. Qardaşının qısa səltənətində nisbətən rahat həyat sürsə də, anasının 1620-ci ildə vəfat etməsinin ardından sarayda vəzifəli olan xalası Şahincan Xatunun nəzarətində böyüdüldü.

Ancaq qardaşının taxtdan endirilərək öldürülməsi (1622) və əmisi Sultan Mustafanın qısa səltənətindən sonra ögey qardaşı IV Muradın taxta çıxarılmasının ardından (1623) yenidən sarayın Şimşirlik bölümünə qapadıldı. Ögey anası Validə Mahpeykər Kösəm Sultanın taxt naibəsi olduğu bu illərdə nisbətən qapalı həyat yaşayan Şahzadə Süleyman, xalası Şahincan Xatunun saraydan uzaqlaşdırılmasının ardından müdafiəsiz qaldı. Ögey qardaşı Sultan Muradın çıxdığı İrəvan səfəri əsnasında sarayda qalan Şahzadə Süleyman qalanın fəthindən sonra göndərilən fərmanla qardaşı Şahzadə Bəyazidlə birlikdə 8 avqust 1635-ci ildə gizlicə edam olundu. Sədarət naibi Bayram Paşa və bostancıbaşı tərəfindən həyata keçirilən bu edam şəhərdə davam edən şənliklər əsnasında baş tutdu. Saraydan gizlicə çıxarılan cənazələri ataları Sultan Əhmədin türbəsinə dəfn olundu.

## İstinadlar
Jemaytukas

**Jemayt atı**, və ya **Jemaytukas** () — müasir Litva ərazisində yaranmış at cinsi. Adı Qərbi Litvanın yerli əhalisi olan Jemaytların adı ilə bağlıdır. Cins VI-VII əsrlərdən belə məlumdur. Atdan əsasən kavalerlər Şimal xaç yrüşləri zamanı istifadə edirdilər. Əsas hərbi əhəmiyyət daşıyırdı. Litvada dövlətin tarixi atributlarından sayılır. Hansı atlardan törəməsi dəqiq bəlli olmasa da onların vəhşi atlarla əlaqəli olması olması ehtimal edilir. İkinci dünya müharibəsi illərində atların təyinatının dəyişdirilməsi popolyasiyanın sayına mənfi təsir göstərir. Hazırda isə ümumi sayları 400 baş təşkil edir.

## Cinsin tarixi
Jemayt atı haqqında ilk yazılı mənbələr VI əsrə aiddir. Hansı ki bu canlıların yaxşı hərb atı olması vurğulanır. Böyük Livonya knyazı Vitovt hətta bu cinsə aid atın üzərində Qrünvald döyüşündə iştirak etmişdir.

Əsrlər boyu at tatar, rus, polyak və digər atların təsirinə məruz qalmışdır. Heç zaman geniş ərazidə yayılmamışdır. XIX əsrdə yeni texnikaların yaranması ilə daha güclü atlara ehtiyac yarandığından ərəb atları ilə qarışdırılmışdır. Bu isə təmiz çinsin məhvinə gətirib çıxarırdı. Bu çinsin məhvinin qarşısını Oqinski nəsli xilas edir. Bu ailə 1900-cu ildə atı Parisdə keçirilən kənd təsərrüfatı sərgisində nümayiş etdirmişdir. Atlar qızıl və gümüş medala layiq görülürlər.  

İkinci dünya müharibəsində cins atlar Qruzcae zavodundan almanlar tərəfində çıxarılırlar.  

1958-ci ildə atlandan biri aşkarlanaraq Vilnüsdə yerləşən at zavoduna göndərilir.  

Yenidən atlar Sovetlər İttifaqı dağıldıqdan sonra təhlükə qarşısında qalırlar. Kolxozlardan fərdi əllərə düşməsi saylarını azaldır. 1994-cü ildə isə sayları cəmi 30 ədəd qalır (yetkin). Bununla belə paytaxta olan zavod öz mövcudluğunu qoruyur. Burada 2010 ilə olan məlumata görə cəmi 98 təmiz çindli at var.

## Cinsin xüsusiyyətləri
thumb|
XIX əsrdə ərəb atları ilə qarışdırılması onlara onlara gözəl vücud vermişdir. Ərəb atları ilə qarışıq olanlar qaçış, digərləri ilə qarışıq olanlar isə kənd təsərrüfatına xidmət edir.
Xarakterik xüsusiyyəti belində tünd zolağın olmasıdır. Boyu bir qayda olaraq 1,28—1,42 m (4 fut 2 dyum — 4 fut 8 dyum) olur.

Genetik araşdırmalar bu atların Şimal-şərqi Avropda yaranmasını və bu bölgənin atları ilə eyni genə malik olmasını göstərdi. 2004-cü ildən bu cinsin müstəqil cins kimi tanınması təstiqləndi.

## İstinad və Ədəbiyyat
Sinxron üzgüçülük 2015 Avropa Oyunlarında

**Sinxron üzgüçülük 2015 Avropa Oyunlarında** — 12-16 iyun tarixlərində Bakı Su İdmanı Mərkəzində keçirildi. İdmançılar 4 dəst medal uğrunda mübarizə apardı. Yarışlarda 21 idmançı mübarizə apardı. Medal sıralanmasında Rusiya idmançıları 1-ci yeri tutdu. Rusiya idmançıları 4 qızıl medal qazandı.

## Məlumat

2015 Avropa Oyunlarında sinxron üzgüçülük yarışları 12-16 iyun tarixlərində 6 000 nəfər tamaşaçı üçün nəzərdə tutulan Bakı Su İdmanı Mərkəzində keçirildi. İdmançılar 4 dəst medal uğrunda mübarizə apardı. 12 iyun tarixində duet və sinxron hərəkətlərdə yarışların təsnifat mərhələsi keçirildi. 13 iyun tarixində isə solo və sərbəst hərəkətlərdə təsnifat mərhələsi keçirildi. 14 iyun tarixində duet və sinxron hərəkətlərdə final mərhələsi keçirildi. Duet yarışlarında Rusiyalı Valeriya Filenkova və Dariya Kulagina qızıl medal qazandı. Sinxron hərəkətlərdədə qızıl medalı Rusiyalı idmançılar qazandı. 15 iyun tarixində isə solo və sərbəst hərəkətlərdə final mərhələsi keçirildi. Solo və sərbəst hərəkətlərdədə qızıl medalı Rusiyalı idmançılar qazandı. Rusiya 2015 Avropa Oyunlarında sinxron üzgüçülük yarışlarında 4 qızıl medal qazanaraq medal sıralanmasında 1-ci yeri tutdu. 3 gümüş medal qazanan İspaniya 2-ci, 1 gümüş və 1 bürünc medal qazanan Avstriya isə 3-cü yeri tutdu. Ən çox qızıl medalı isə Rusiyalı Anisiya Neborako, Valeriya Filenkova və Dariya Kulagina qazandı. Rusiyalı idmançılar yarışlarda 3 qızıl medal qazandı.

## Medal sıralanması

## Nəticə

### Qadınların yarışı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sinxron üzgüçülük 2015 Avropa Oyunlarında
Seyidli-Axsaxlı mahalı

**Seyidli-Ağsaxlı** — İrəvan xanlığının 15 mahalından biri.

İki tayfanın adından götürülmüş mahal Talın mahalı sərhədlərindən başlayaraq Alagöz dağının cənub və şərq ətəkləri ilə Abaran mahalına qədər əraziləri əhatə edirdi. Şimal-dan Abaran, qərbdən Talın, cənub-qərbdən az bir hissəsi Sərdarabad-şərqdən isə tamamilə Qərbibasar mahalı ilə həmsərhəd idi [95, 444]. Mərkəzi Uşi (Üşü) olan bu mahal cəmi 20 kənddən ibarət idi. Bunlardan 11 kənd Seyidli tayfasına, 9 kənd isə Axsaxlı tayfasına məxsus idi. Burada dağıdılmış kənd qeydə alınmayıb .

Bu mahalda Dian, Qaracalar, Avan, Maxta, Kum, Qoytul, Ucan, Persi, Dığır, Kotanlı, Nəzrəvan, Sarıgöl, Uşi, Babakişi, Kirəcli, Kələşkənd, Kiçikkənd, Qəzənfər kəndləri daxil idi.

İrəvan xanlığı ləğv edildikdən sonra mahal da ləğv edilmişdir. Mahalın adı iki türk tayfasının adını (seyidli və axsaqlı) əks etdirir.

Etnotoponimdir. Qurulşca mürəkkəb toponimdir.

## İstinadlar
Seyidli

* Seyidli (Ağdam) — Ağdam rayonunda kənd.
* Seyidli-Ağsaxlı — İrəvan xanlığının 15 mahalından biri.
* Seyidli oymağı — 
* Seyidli məscidi — 
* Seyidli (Mərənd) — 
* Seyidli (Qışlaq)
* Seyidli (Əhər)

## Həmçinin bax
* Seyidlər
Təkəli

* Təkəli (Sarvan) — Sarvan bələdiyyəsində kənd.
* Təkəli (Dərəçiçək) — İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indi Axta (Razdan) rayonunda kənd.
* Təkəli (Urmiya)
Səfiabad

* Səfiabad (Xuzistan) — İranın Xuzistan ostanının Dezful şəhristanının Mərkəzi bəxşində şəhər. 
* Səfiabad (İsfərayen) — İranın Şimali Xorasan ostanının İsfərayen şəhristanının Bam və Səfiabad bəxşində şəhər. 
* Səfiabad (Sərdarabad) — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında,indiki Sərdarabad (Oktemberyan) rayonu ərazisində kənd.

## Həmçinin bax
* Sufiabad
Urud

* Urud (Zəngəzur) — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indi Sisyan rayonunda kənd.
* Urud (Loru) — Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında, indi Cəlaloğlu (Stepanavan) rayonunda kənd.