Riçard Henderson

**Riçard Henderson** () — şotland bioloqudur. Elmi əsərləri əsasən struktur və molekulyar biologiyaya həsr olunub. O, elektron mikroskopdan istifadə edərək bakteriorhodopsin tədqiqatları və membran zülallarının quruluşunun atom modelləri ilə tanınır. Kimya üzrə Nobel mükafatı laureatıdır. (2017-ci il)

London Kral Cəmiyyətinin (1983-cü ildən) və Britaniya Tibb Elmləri Akademiyasının üzvü, ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının xarici üzvüdür. (1998-ci ildən)

## Təhsili

Riçard Henderson Nyukaslton İbtidai məktəbində, Hoik və Boroumyuir Liseyində təhsil almışdır. Daha sonra Edinburq Universitetində fizika üzrə təhsil almağa davam etmiş, 1966-cı ildə birinci dərəcəli fərqlənmə diplomu ilə fizika üzrə bakalavr dərəcəsini bitirmişdir. Daha sonra o, Kembricdəki Korpus-Kristi Kollecində aspiranturada oxumuş və 1969-cu ildə Kembric Universitetində fəlsəfə doktoru dərəcəsini almışdır.

## Tədqiqatları

Riçard Henderson, MRC Molekulyar Biologiya Laboratoriyasında Devid Mervin Blounun rəhbərliyi altında fəlsəfə üzrə doktorluq (PhD) üçün kimotripsinin strukturu və mexanizmi üzərində işləmişdir. Doktoranturadan sonra membran zülallarına olan marağı onu, Yel Universitetində tədqiqatçı kimi gərginlikli natrium kanalları üzərində işləməyə vadar etmişdir.

1975-ci ildə MRC-nin Molekulyar Biologiya Laboratoriyasına qayıdan Riçard Henderson elektron mikroskopiyadan istifadə edərək membran zülalının bakteriorhodopsinin strukturunu öyrənmək üçün Naycel Anvinlə birlikdə işləməyə başlamışdır. 1975-ci ildə "Nature" jurnalında Riçard Henderson və Anvin tərəfindən çap olunan məqalədə bakteriorhodopsin üçün aşağı rezolyusiyaya malik struktur modelini və zülalın yeddi transmembran spiraldan ibarət olduğunu göstərmişdir. Bu məqalə bir çox səbəblərə görə vacib idi, membran zülallarının yaxşı müəyyən edilmiş strukturlara malik olduğunu və transmembran alfa spirallarının yarana biləcəyini göstərməsi idi. 1975-ci ildən sonra Riçard Henderson bakteriorhodopsinin strukturu üzərində işləməyə Anvinsiz davam etmişdir. 1990-cı ildə Riçard Henderson "Journal of Molecular Biology" jurnalında elektron kristalloqrafiyadan istifadə edərək yaradılmış bakteriorhodopsinin atom modelini nəşr etmişdir. Bu model membran zülalının ikinci atom modeli olmuşdur. Riçard Henderson tərəfindən elektron kristalloqrafiya üçün işlənib hazırlanmış üsullar bu gün də istifadə olunur.

Son bir neçə ildə Riçard Henderson tək hissəcikli elektron mikroskopiyaya diqqət yetirərək praktiki tədqiqatlarla məşğul olmağa qayıtmışdır. Tək hissəcikli elektron mikroskopiyasının zülallar üçün atom rezolyusiyasını təyin edə bilməsi ideyasının erkən tərəfdarı olması 1995-ci ildə "Quarterly Reviews of Biophysics" jurnalında (Biofizikanın Rüblük Rəyləri) dərc olunan məqalədə qeyd olunmuşdur. Riçard Henderson müntəzəm olaraq kristallar olmadan atom strukturlarını istehsal etməyi hədəfləyir. O, tək hissəcikli elektron mikroskopiyasında istifadə olunan bir çox yanaşmalara, o cümlədən son vaxtlar tək hissəcikli krio-elektron mikroskopiyaya məqsədlərinə çatmağa imkan verən birbaşa elektron detektorlarının qabaqcıl inkişafı da daxil olmaqla, mühüm töhfələr vermişdir.

## Digər vəzifələri
Riçard Henderson 1973-cü ildən Kembricdəki Tibbi Tədqiqat Şurasının Molekulyar Biologiya Laboratoriyasında (MRC LMB) işləmiş və 1996–2006-cı illərdə onun direktoru olmuşdur. O, həmçinin 1993-cü ilin yazında Berkli Kaliforniya Universitetinin Miller İnstitutunda dəvətli professor idi. Hal-hazırda o Tibb Elmləri Akademiyasında Mentorluq Proqramı üzrə mentordur. Akademiyadan kənarda o, maraqlarını Şotlandiya təpələrində gəzmək, kayak sürmək və yaxşı şərab içmək kimi sadalayır.

## Mükafat və fəxri fərmanları

* 1978-ci ildə — Uilliyam Beyt Hardi Mükafatına layiq görülmüşdür
* 1983-cü ildə — London Kral Cəmiyyətinin (FRS) üzvü seçilmişdir.
* 1984-cü ildə — Avropa Biokimya Cəmiyyətləri Federasiyası tərəfindən Hans Krebs medalı ilə təltif edilmişdir.
* 1998-ci ildə — ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının xarici üzvü seçilmişdir.
* 1981-ci ildə — Elektron mikroskopiya sahəsində nailiyyətlərinə görə Ernst-Ruska Mükafatına layiq görülmüşdür 
* 1991 Luis S. Rozenstil Mükafatına layiq görülmüşdür.
* 1993-cü ildə — Tibb üzrə Luis-Jante Mükafatına layiq görülmüşdür.
* 1998-ci ildə — Tibb Elmləri Akademiyasının (FMedSci) qurucu üzvü seçilmişdir
* 1999-cu ildə — Qreqori Aminoff Mükafatına layiq görülmüşdür (Naycel Anvin ilə bərabər).
* 2003-cü ildə — Kembricdəki Korpus-Kristi Kollecinin fəxri üzvü seçilmişdir,
* 2003-cü ildə — Britaniya Biofizika Cəmiyyətinin fəxri üzvü seçilmişdir
* 2005-ci ildə — Görkəmli Alim Mükafatına layiq görülmüş və Amerika Mikroskopiya Cəmiyyətinin üzvü olmuşdur.
* 2008-ci ildə — Edinburq Universitetinin fəxri elmlər doktoru dərəcəsinə layiq görülmüşdür.
* 2016-cı ildə — Kral Cəmiyyətinin "Kopli" medalı ilə təltif edilmişdir
* 2016-cı ildə — Biofizika üzrə Aleksandr Hollender mükafatına layiq görülmüşdür.
* 2017-ci ildə — Viley Mükafatına layiq görülmüşdür
* 2017-ci ildə — Kral Kimya Cəmiyyətinin (HonFRSC) fəxri üzvü seçilmişdir 
* 2017-ci ildə — Jak Düboşe və Yoahim Frank ilə bərabər "Məhluldakı biomolekulların strukturunun yüksək dəqiqliklə təyin edilməsi üçün krio-elektron mikroskopiyanın inkişafına görə" Kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür
* 2018-ci ildə — Bioloji molekulların elektron mikroskopiyasına xidmətlərinə görə Kraliçanın Doğum Günü Təqdimatının (CH) üzvü təyin edilmişdir
* 2018-ci ildə — Edinburq Kral Cəmiyyətinin Kral Medalı ilə təltif edilmişdir.
* 2019-cu ildə — Lids Universitetinin Fəxri Elmlər Doktoru dərəcəsinə layiq görülmüşdür

## İstinadlar