Dafni monastırı

**Dafni** () və ya **Dafnion** ()—Yunanıstanın Xaydarion ərazisində XI əsrə aid Bizans monastırı. Tikili Afinanın mərkəzindən on bir kilometr şimal-qərbdə və Afinon prospektinin (GR-8A) cənubunda yerləşir. Monastır eyniadlı meşənin yaxınlığında, Elefsisə aparan Müqəddəs yolda yerləşir. Meşə təxminən 18 km2 ərazini əhatə edir və dəfnə ağacları bağını özündə birləşdirir. "Dafni" müasir yunan dilində "dəfnə bağı" mənasını verən addır, "Dafnion"dan törəmişdir.

Dafni monastırı Delfi yaxınlığındakı Osios-Lukas monastırı və Xios adasındakı Nea-Moni monastırı ilə birlikdə UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilmişdir. Bu monastırlar orta Bizans memarlığının "şah əsərləri" kimi tanınır və xüsusilə dəbdəbəli daxili qızıl fonlu mozaikaları ilə diqqət çəkir.

## Tarixi
Dafni monastırı VI əsrin sonlarına doğru, 395-ci ildə qotlar tərəfindən dağıdılmış Apollon məbədinin yerində qurulmuşdur. Apollon məbədi İoniya üslubunda, incə və kiçik sütunlar istifadə edilərək inşa edilmişdir. Sütunlar üstündə bəzəkli burğu ilə baza üzərində dayanır. Məbədin bir neçə sütunu qorunub saxlanılmışdır. Qədim Apollon məbədinin dörd İoniya sütunundan biri Dafni monastırında təkrar istifadə edildiyi üçün hələ də yerindədir. Digər sütunlar Tomas Bryus tərəfindən Londona aparılmışdır. Apollon məbədindən olan sütunlar, sütun bazaları və sütun başlıqları hazırda Britaniya Muzeyində saxlanılır.

Ərazidəki ilk monastır qala üslubunda, ortasında bazilika ilə tikilmişdir. Tikili əhatə divarları və adətən divarların içərisində yerləşən kiçik hücrələrlə möhkəmləndirilmişdir. Bu hücrələr rahiblər və ya rahibələr tərəfindən istifadə edilirdi. Divarlar əmlakın perimetri ətrafında sərbəst dayanmaq əvəzinə kilsəyə birləşdirilmişdi və Apollon sütunlarından biri kilsənin cənub divarına inşa edilmişdi. Məsaməli daşdan olan bəzi düzbucaqlı bloklar da xilas edilərək kilsənin qərb xarici divarında istifadə olunmuşdur. Bu ilk monastır Yunanıstanın IX–X əsrlərdə şimaldan və dənizdən yadelli işğalları nəticəsində ciddi zərər görməsi ilə tənəzzülə uğramışdır.

XI–XII əsrlərdə baş tutmuş yenidən çiçəklənmə dövründə Dafni monastırı bərpa edilmişdir. Yeni səkkizbucaqlı kilsə, yeməkxana və qəbiristanlıq üçün bir ibadətgah tikilmişdir. Köhnə bazilika tamamilə sökülmüşdür, lakin əvvəlki kilsədən qalan əhatə divarları və hücrələr yeni kilsəyə daxil edilmişdir. Divarlarda tapılan köhnə freskaların izləri, bantlı bir şəxsin, bəlkə də imperator II Vasilin əlində burğu tutmasını təsvir edir. Kilsə tikintisində istifadə olunan sənətkarlıq II Vasilin Konstantinopoldan işçilər gətirdiyini göstərir.

Dafni monastırı 1205-ci ildə frank səlibçiləri tərəfindən talan edildikdən sonra tənəzzülə uğramışdır. Bölgə Otton de la Roşun rəhbərliyi altında Afina hersoqluğuna daxil olmuşdur. Otton Dafni monastırını sistersian Bellevo abbatlığına vermişdir. Onlar öz kluatrı və qotika üslubunda ikili itiuclu tağları kilsənin fasadına əlavə etmişlər. Dafni monastırı cəngavərlər üçün dəfn yeri olmuşdur. 1458-ci ildə Osmanlı dövlətinin gəlişindən və sultan II Mehmedin Afinaya səfərindən dərhal sonra sistersianlar Dafni monastırını tərk etmiş və Afina hersoqluğu ləğv edilmişdir.

## Memarlığı

Kilsənin xarici görünüşü kluazonne üslubundadır. Bu üslub Yunanıstandakı orta Bizans dövrünə aid kilsələr üçün xarakterikdir. Kluazonne üslubunda hörgü düzbucaqlı daş bloklarından ibarətdir. Bu bloklar dörd tərəfdən kərpiclərlə ayrılır və ya çərçivəyə alınır. Pəncərələr kluazonne işindən kərpicdən hazırlanmış qövslü çərçivələrlə ayrılır.

Dafni kilsəsinin planı müxtəlif işıq və aydınlatma səviyyələri ilə düzülmüş sadə bir yunan xaçı formasındadır. Kilsənin üst hissəsi xüsusilə günbəz göyləri, aşağı hissə isə yeri simvolizə edir. Kilsənin mərkəzindəki kvadrat körfəz geniş bir günbəzlə örtülmüşdür. Kvadratın küncünü əhatə edən kiçik yarım günbəzlər olan skvinçlər, kvadratdan günbəzin dairəsinə keçidi təşkil etmək üçün hündür "L" formalı dayaqlarla birləşdirilmişdir. Kvadrat körfəzdəki dörd skvinç onu səkkizbucaqlıya çevirir. Divar səthləri skvinçlərin üstündə yuxarıda yelpik şəklində açılır və birləşərək günbəzin dairəvi bazasını təşkil edir.

Yunan xaçı mərkəzi çələngdən uzanan eyni uzunluqdakı dörd silindrik tağtavan qolu ilə formalaşır. Düzbucaqlı formanı verən kiçik çələnglər düzgün bucaq altında kəsişən iki silindrik tağtavanla örtülmüşdür. Xaçı dolduran çələnglər yalnız bir mərtəbə hündürlüyündədir və aşağı işıqlandırma səviyyəsinə malikdir.

## Mozaikaları
Dafni monastırının daxili hissəsi məkanların və işığın zərif qarşılıqlı təsiri ilə seçilir. Günbəzin dibindəki pəncərələr yuxarıdakı şaquli məkanı işıqlandırır, məkan yüksəldikcə daha da işıqlı olur. Bu pilləli işıq, mozaikaların keyfiyyətini yaradan qızıl fonlu tesseraların parlaqlığını artırır. Naməlum sənətkar erkən Komnin dövründən (təxminən 1100-cü il) idi. Rəngli şüşə kublarının geniş çeşidi mozaikaları daha da zənginləşdirir. Bu mozaikalarda istifadə olunan şüşənin tərkibi üzərində bir neçə mühüm araşdırma aparılmışdır, çünki qızıl fonlu kubların parlaq rəngi mühüm stilistik xüsusiyyətlərlə birləşərək bu mozaikaları unikallaşdırmışdır. Müxtəlif bölgələrdən olan mozaikaları fərqləndirən amillərdən biri istifadə olunan şüşənin fərqliliyidir. Şüşə yerli olaraq hazırlana və ya başqa bölgələrdən idxal edilə bilər. Dafni monastırında şüşənin yerində hazırlandığına inanılır. Bu mozaika qrupu həmin dövrdən qalmış ən mühüm və yaxşı qorunan mozaika dövrlərindən biri hesab edilir. Onlar ikonoklastik böhranın sonunda (843-cü il) Konstantinopol Kilsəsi tərəfindən formalaşdırılmış ikonoqrafik və stilistik konsepsiyaların sübutudur. Dekorasiya Konstantinopol sənətinə xas olan mövzuların paylanmasında sərt uyğunluq göstərir.

Kilsəyə gələn ziyarətçilər dərhal mozaikaların ən mühüm və məşhur olanına cəlb olunur. Bu, günbəzin tacında hamıya nəzarət edən "Pantokrator"dur (Kainatın hökmdarı). Mozaika sərt üzü və təhdid edici baxışları ilə təsvir edilmişdir. Onun yalnız başı və çiyinləri göstərilir. Bu medalyon müstəsna bədii keyfiyyəti ilə tanınır. Bu, "sənətdəki ən böyük yaradıcılıqlardan biri" kimi təsvir edilmiş və "Kiyevdən Kefaluya qədər olan Bizans torpaqlarındakı bütün Pantokratorlardan ən heyrətamiz və inandırıcısı" kimi təsvir edilmişdir.

Təsvirdə İsa Məsih bənövşəyi xalat və mavi plaş geyinir. O, "Padşahların padşahıdır", qüdrət, sərtlik və gücü təmsil edir. Rəssam realistik bir rəsm yaratmışdır ki, bu da çox sadə vasitələrlə icra olunmuşdur. Qaşlar güclü bir qövslə göstərilmişdir. Bu, şaquli xətləri və halənin üfüqi xətləri ilə kəsişərək simvolik bir xaç yaradan uzun burunu vurğulayır. Məsih Pantokrator mozaikasının görünüşündə restavrasiyalar zamanı önəmli dəyişikliklərin olub-olmadığını müəyyən etmək üçün bir neçə araşdırma aparılmışdır, lakin ümumi razılaşma odur ki, dəyişikliklər əhəmiyyətli olmamışdır. Məsih günbəzin dibində, kilsədə dominant fiqur kimi onu işıqlandıran pəncərələr arasında yerləşən on altı peyğəmbərlə əhatə olunmuşdur. Peyğəmbərlər qədim paltarlar geyinir, əllərində Məsihin şöhrətini və ya İkinci gəlişini elan edən mətnləri olan perqament tuturlar.

Paruslarda Məsihin həyatından dörd səhnə təsvir olunmuşdur. Çarmıxa çəkilmə səhnəsində üç fiqur göstərilir: çarpaydakı Məsih, çarpayının ayağında bir tərəfdə Məryəm, digər tərəfdə isə Müqəddəs İohann. Fiqurlar boş qızıl fon qarşısında üçbucaq şəklində düzülmüşdür. Hər bir fiqur ayrıdır və digər fiqurlarla birləşmişdir. Bu balanslı düzülüş Yunanıstan heykəltəraşlarının fiqurları məbədlərin frontonlarda yerləşdirmə tərzinə bənzəyir. Müqəddəs İohann fiquru əyilmiş vəziyyətdə, çəkisi bir ayağın üzərində təsvir edilmişdir. Bu, əsasən Yunanıstan heykəltəraşları tərəfindən təsvir olunan bir pozadır. Məsihin bədəni klassik, atletik üslubda təsvir edilmişdir, lakin Yunanıstan heykəltəraşlığından fərqli olaraq, anatomiya həyata uyğun təsvir edilməmişdir. Müqəddəs İohann və Məryəmin üzləri Bizans üslubunun düzlüyünə və ağır xətlərinə malikdir, lakin onlar Yunanıstan heykəllərinin sakitliyini ifadə edir.

"*[[Britannika Ensiklopediyası|Encyclopædia Britannica]]*"ya görə, "ansambl xristian kosmosunun vizual təsvirini təmsil edir, onun effekti şəkillər və memarlığın mürəkkəb qarşılıqlı təsiri ilə yaradılmışdır. Məkan, əslində, dekorasiyanı bir nəhəng təsvirə birləşdirir. Burada hökmdar, ətrafında onu tərifləyən peyğəmbərlərlə birlikdə, otağın aşağı hissəsində yerləşən müqəddəslər ordusunun üstündəki öz sahəsində hakimdir".

Digər mühüm mozaikalar arasında İoakim və Annanın duaları, İoakimin müjdəsi, Anna ilə Bakirə, Şagirdlərin yuyulması, Sonuncu şam yeməyində Məsih, Çarmıxa çəkilmə, Dirilmə, Tanrı anasının yatması, Tanrı anasını qəbul edən mələk, Müqəddəs Sofoniya, Müqəddəs Bakk var.

Bizans incəsənəti çox vaxt kilsə sənəti kimi qalır. Dafni monastırı mədəniyyət və sənətdə bir İntibah dövründə və klassik ənənələrə qayıdış zamanı inşa edilmişdir. Mozaikalardakı fiqurlar daha təbii şəkildə təsvir edilmişdir və ətrafları ilə daha hamar şəkildə qarışır. Monastırın dekorasiyası dövrün ruhundan ilhamlanmışdır. Üzlər maddi olmayan, sərt və emosiyasız ifadələrlə təsvir edilmişdir. Bədənlər ağır və sərtdir, bu, yepiskoplar, rahiblər və əzabkeşlərin ikonalarının təsvirində ümumi xüsusiyyətlərdir. Təsvir perspektivi, fiqur üslubları və jestlər, fiqurların modelləşdirilməsi, dizaynın sadəliyi ilə birlikdə qızıl və gümüş kublarda əks olunan rəng parlaqlığı Dafni mozaikalarını XI–XII əsrlərin mozaikaları arasında ümumilikdə Bizans incəsənətinin xüsusilə möhtəşəm nümunələri kimi fərqləndirir.

## İstinadlar