Sokoto xilafəti

**Sokoto xilafəti** () həmçinin **Sokoto sultanlığı** — 1800-cü illərin əvvəllərində Hausa şəhər dövlətlərinə qarşı Fulani cihadı nəticəsində sufi Osman dan Fodio tərəfindən qurulan Qərbi Afrikada Afrika teokratik İslam dövləti. Xilafət indiki Nigerin cənubunda, Nigeriyanın şimalında və Kamerunun şimal-qərbində yerləşirdi. 1837-ci ilə qədər Sokoto əhalisi 10-20 milyon nəfərə qədər artaraq onu Qərbi Afrikanın ən sıx məskunlaşdığı əyalətə çevirdi. 1903-cü ildə ingilislər, fransızlar və almanlar dövləti zəbt etdikdən və torpaqlarını müstəmləkələri arasında böldükdən sonra Sokoto dövləti süqut etdi.

Xilafət 1802-ci ildə Hausa hökmdarı Yunfanın Osman dan Fodioya sui-qəsd cəhdindən sonra yarandı. Təqiblərdən xilas olmaq üçün Osman və tərəfdarları 1804-cü ilin fevralında Qudaya getdi. Osmanın tərəfdarları Əmirəl-möminin (Əmirəl-möminin) kimi ona beyət etdilər. 1808-ci ilə qədər Sokoto xilafəti Hausa torpaqları və bir neçə ona bitişik dövlətlər üzərində nəzarəti ələ keçirdi. Altıncı xəlifə Əhmədu Rufainin dövründə dövlət Qərbi Afrikanın əhəmiyyətli bir ərazisini əhatə edərək maksimum həddə çatdı. 1903-cü ildə on ikinci və sonuncu xəlifə Əttahiru ingilis əsgərləri tərəfindən öldürüldü, bu da xilafətin sonunu gətirdi.

Sokoto hökmdarı xəlifə, sultan və ya əmirəlmöminin, naibləri isə əmir adlanırdı. Tarixçi Con İliffe görə, Sokoto müstəmləkəçilikdən əvvəlki Qərbi Afrikada ən inkişaf etmiş dövlət idi. Xilafət Sokoto sultanı Əmir əl-Möminin hökmdarlığını tanıyan əmirliklərin sərbəst konfederasiyası formasında idi.

Sokoto şəriət qanunları ilə idarə olunurdu. Müxtəlif hesablamalara görə, Fulani cihadı zamanı 1 milyondan 2,5 milyona qədər qeyri-müsəlman qul əsir götürülmüşdü. Qullar ağır işlərdə (kənd təsərrüfatı) işləyirdi və qeyri-müsəlmanların çox hissəsinə zorla İslam qəbul etdirilmişdi. 1900-cü ilə qədər Sokotoda "ən azı 1 milyon və bəlkə də 2,5 milyona qədər qul" var idi. Bu o zamanlar sayca ABŞ-ın qul sahibi olan cənubundan sonra ikinci (1860-cı ildə ABŞ-ın cənub ştatlarında dörd milyon qul var idi) göstərici idi.

İngilislər xəlifənin siyasi hakimiyyətini ləğv etsələr də, Sultan titulu qorunub saxlanıldı və bu günə qədər Nigeriya müsəlmanları üçün mühüm dini mövqe olaraq qalır. Osmanın cihadı Qərbi Afrikanın digər bölgələrində və indiki Nigeriyadan çox-çox kənarda Saheldə bir sıra əlaqəli cihadlar üçün ilham rolunu oynadı və indi müasir Seneqal, Mali və Kot-d'İvuar, Çad, Mərkəzi Afrika Respublikası və Sudanı əhatə edən bölgələrdə İslam dövlətlərinin qurulmasına gətirib çıxardı.

Sokoto Xilafətinin irsi və Osman dan Fodionun təlimləri müasir Nigeriya və Qərbi Afrika da daxil olmaqla, bölgənin tarixinə silinməz təsir göstərmişdir. Sokoto dövrü Qərbi Afrikanın ən məşhur yazıçılarından bəzilərini, o cümlədən üç böyük islahatçı lider Usman, Abdullahi və Bellonun yetişməsində önəmli rol oynayıb. Onlar məntiq, təfsir, riyaziyyat, dövlət idarəçiliyi, fiqh, astronomiya, qrammatika, tibb və s. kimi müxtəlif mövzularda üç yüzdən çox kitab yazmışdır. O dövrün digər məşhur alimləri Şeyx Dan Tafa və Nana Əsmau idi. Bu alimlərin hamısı hələ də Qərbi Afrikada, bəziləri isə hətta Yaxın Şərqdə geniş şəkildə öyrənilir.
## Tarixi

XVII-XVIII əsrlərdə bölgədə əsas güc Kanem-Bornu İmperiyası idi. Lakin üsyanlar və yeni güclərin meydana çıxması Bornunun gücünü zəiflətdi və 1759-cu ilə qədər onun hökmdarları oazis şəhəri Bilma üzərində nəzarəti və Transsəhra ticarət yoluna çıxışı itirdilər. İmperiyanın vassal şəhərləri tədricən muxtariyyətə çevrildi və nəticədə 1780-ci ilə qədər bölgədə müstəqil dövlətlərin siyasi silsiləsi formalaşdı.

1591-ci ildə Mərakeşlilərin Sonqay imperiyasına hücumu ilə süqutu da mərkəzi qərb Sudanın böyük hissəsində bir güc boşluğu yaratdı və müxtəlif başçıların rəhbərlik etdiyi bir sıra Hausa sultanlıqları bu boşluğu doldurmağa çalışdılar. Bunlardan ən əhəmiyyətli üçü indiki Nigeriya ərazisində yerləşən Qobir, Kebbi (hər ikisi Rima çayı vadisində) və Zamfara sultanlıqları idi.

Bu dövlətlər bir-biri ilə müntəzəm müharibələr aparır, xüsusən də qullara basqın edirdilər. Davamlı müharibələrinin əvəzini ödəmək üçün öz vətəndaşlarına ağır vergilər qoyurdular..

Niger çayı ilə Çad gölü arasındakı bölgədə əsasən Fulalar, Hausalar və Tuareqlər kimi bölgəyə köçmüş digər etnik qruplar yaşayırdı.

Əhalinin əksəriyyəti əsrlər əvvəl İslamı qəbul etmişdi, lakin bir çox yerlərdə, xüsusən də aristokratlar arasında yerli bütpərəst inanclar davam edirdi. 1700-cü illərin sonlarında Hausa əyalətlərində İslam təbliğatının yayılması başladı. Bir çox təbliğatçılar İslamın ümumi təriqətinə bağlı idilər. Maliki məzhəbi alimləri Məğribdən Hausa torpaqlarına dəvət edilmiş və ya gəlmiş və Kano kimi bəzi sultanlıqların hakimiyyətini qəbul etmişdilər. Bu alimlər “İslam inancının saflığına” qayıdış təbliğatını aparırdılar. Bu alimlərin ən görkəmlisi Maliki məzhəbini hazırkı Nigeriyaya gətirən Məhəmməd əl-Məqilidir.
## Yaranması
### Fulani cihadı

Sokotonun banisi görkəmli İslam alimi, Maliki hüquq məktəbinin müəllimi və təsəvvüfün Qədir ordenli Şeyx Osman dan Fodio idi. O, Hausa şəhər-dövləti Qobirdə yerli hökmdar Bavanın himayəsində yaşayırdı. Lakin 1802-ci ildə sonuncunun oğlu, Osmanın şagirdi və keçmiş himayədarı Yunfa Qobir sultanı olduqdan sonra Dan Fodionun fəaliyyətini məhdudlaşdırdı, çünki o, onun hakimiyyətini təhdid etməyə başladı və nəticədə Osmanı məcbur Qudaya mühacirət etməyə məcbur etdi. Çox sayda insan da ona qoşulmaq üçün Qobirdən ayrıldı. Həmçinin başqa bölgələrdən yeni davamçılar toplamağa başlayan Dan Fodio getdikcə güclənirdi. Keçmiş müəllimindən gələn təhlükənin azalmadığını, əksinə getdikcə artdığını hiss edən Sultan Yunfa 21 fevral 1804-cü ildə Dan Fodioya müharibə elan etdi.

1807-ci ildə Kano, 1808-ci ildə Zaria və Qobir Alkalava paytaxtı ələ keçirildi. Kral Yunfa son döyüşdə öldürüldü. Nəhayət, yalnız bir neçə illik Fulani cihadından sonra, 1809-cu ildə Osman dan Fodio böyük Fulani teokratik imperiyasının və ya Sokoto xilafətinin başçısı oldu. Oğlu Məhəmməd Bello və qardaşı Abdullahi cihadı davam etdirdilər və inzibati işlərlə məşğul oldular. Dan Fodio İslam qanunlarına əsaslanan effektiv hökumət yaratdı. 1811-ci ildə hakimiyyətdən getdi və müsəlman inancında saleh davranış haqqında yazmağa davam etdi.

Cihad “yenilənmiş İslama əsaslanan qul ticarətinin yeni sərhəddi” yaratdı. 1900-cü ilə qədər Sokoto Xilafətində "ən azı 1 milyon və bəlkə də 2,5 milyona qədər qul" var idi və bu, böyüklüyünə görə ABŞ-ın cənubundan sonra ikinci yerdə idi (1860-cı ildə onların sayı 4 milyon idi).
## Süqutu
Avropanın diqqəti XIX əsrin son yarısının çox hissəsində müstəmləkə genişlənməsi baxımından bu bölgəyə yönəlmişdi. 1870-ci ildən sonra xüsusilə fransızlar müstəmləkəçilik imkanlarını qiymətləndirmək üçün bölgəyə dəfələrlə kəşfiyyat missiyaları göndərdilər. Belə ki, fransız tədqiqatçısı Parfait-Luis Monteil 1891-ci ildə Sokotoda olmuş və xilafətin Kebbi əmirliyi ilə müharibə etdiyini, növbəti il ​​onu fəth etdiyini qeyd etmişdir. Monteil iddia edirdi ki, Fulani xalqının gücü müharibə və populyar olmayan xəlifə Əbdürrəhman və Əbi Bəkarın hakimiyyətə gəlməsi ilə sarsılıb.

XIX əsrin sonunda, Sokoto, Kebbi Əmirliyini fəth etdikdən sonra, 1897-ci ildə Nupe və İlorini ələ keçirən ingilislərin Kral Niger Şirkəti ilə üz-üzə gəldi. Bu, 1884-cü ildə Berlin Konfransından sonra, Avropanın böyük dövlətləri Xilafəti böldükdən sonra, 1901-ci ilə qədər ingilislər Xilafət torpaqlarını işğal etdilər, Almaniya imperiyası isə gələcək Kamerunda torpaqları ələ keçirməyə başladı. Britaniya imperiyası Şimali Nigeriya Protektoratının Ali Komissarı təyin edilmiş general Frederik Luqardı Sokotonu fəth etmək üçün göndərdi. O, hər hansı müqavimətin qarşısını almaq üçün cənubdakı bir çox əmirlərlə paytaxt Sokotodakı mərkəzi hakimiyyət arasındakı rəqabətdən istifadə edərək xilafətin paytaxtına doğru fəal şəkildə irəliləyirdi, almanlar Adamavanı fəth edirdi. Cavab olaraq, Sokoto xəlifəsi Əbdürrəhman Atiku öz nümayəndələrini öz domenlərindən qovdu və avropalılarla (1860-cı illərdə qurulmuş) bütün ticarət əlaqələrini kəsdi, sonra “ağlara qarşı mübarizə aparmaq niyyətində olduğunu” bəyan etdi və növbəti il ​​onları xilafətdən qovdu.

1902-ci ilin payızına qədər ingilislər Sokoto istisna olmaqla, Nigeriyanın şimalında öz hakimiyətini qurdular. Yeni sultan I Məhəmmədu Attahiru paytaxtın müdafiəsini tez bir zamanda təşkil etməyə çalışdı, lakin o, çoxsaylı Maksim pulemyotuna və 20 iri çaplı silaha malik olan istilaçıların texnoloji üstünlüyünə tab gətirə bilmədi. Xilafətin torpaqları Böyük Britaniya və Almaniya arasında bölündü. 1903-cü il martın 13-də xilafətin sonuncu vəziri Sokoto bazar meydanında ingilislərə təslim oldu. Onlar xilafəti ləğv etdilər, lakin Sokoto sultanı simvolik titulunu saxladılar və bu vəzifəyə II Məhəmmədu Attahirunu təyin etdilər. Onun sələfi isə 1903-cü ilin yayına qədər ingilis qoşunları tərəfindən məğlub edilərək öldürülənə qədər müqavimət göstərməyə davam etdi. Bu torpaqlar nəhayət 1906-cı ilə qədər tam istila olundu.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* Сокото халифат (султанат)-->