Befana

İtaliya folklorunda və xalq adətlərində **Befana** İtaliya boyu Epifaniya Gecəsində (yanvarın 5-dən 6-na keçən gecə) uşaqlara hədiyyələr gətirən cadugərabənzər yaşlı qadındır. O, Santa Klaus və ya Üç müqəddəs kral (Üç Müdriklər) kimi hərəkət edir.Befana İtaliyanın müxtəlif yerlərində geniş yayılmış bir ənənədir və buna görə də bir çox adlarla tanınır. Befana, həm populyar milli mədəniyyətin, həm də ənənəvi xalq mədəniyyətinin bir hissəsidir. Befana, On İki Günlük Bayram dövründə dolaşaraq yaxşıları mükafatlandıran, pisləri cəzalandıran və insanlar tərəfindən ona təqdim olunan qurbanları qəbul edən digər fiqurlara bənzəyir.

Befana müəmmalı və ziddiyyətli bir obrazdır və onun mənşəyi qeyri-müəyyəndir. Onu daha da sirli edən məqam odur ki, alimlər tərəfindən kifayət qədər öyrənilməyib, lakin onu araşdıranlar arasında müxtəlif fərziyyələr irəli sürülüb. Onun mənşəyinin xristianlıqdan əvvəlki inanclara, xristian dininə və ya hər ikisinin sintezindən qaynaqlandığı ehtimal olunur. İtaliyanın bəzi bölgələrində, xüsusən də mərkəzi hissələrində, Epifaniya axşamı mumminq (maskarad oyunları və ya xalq teatrı) adəti keçirilir. Befananın kuklaları hazırlanır, onun heykəlcikləri yandırılır və tez-tez tonqallar qalayır. Befana yaxşı uşaqlara adətən şirniyyatlar, konfetlər və ya oyuncaqlar gətirir, pis uşaqlara isə kömür qoyur.

O, adətən süpürgədə uçan, üzərinə qara şal atmış, bacadan keçdiyi üçün üzünü his basmış bir qoca cadugər kimi təsvir olunur. Befana, tez-tez gülümsəyir və şirniyyat, hədiyyə və ya hər ikisinin olduğu bir kisə və ya zənbil daşıyır. O, yalnız sevilmir, eyni zamanda uşaqlar tərəfindən qorxulur və istehza obyektinə çevrilir.

## Etimologiyası
Befana adının Epifaniya bayramının () adından gəldiyi geniş yayılmış bir inanclardan biridir. Bir çoxları düşünür ki, bu ad yunan sözündən — "epifania" və ya "epiphaneia" ( – görünüş, səth; ingiliscə: epiphany) — qaynaqlanır və bu, ən məşhur nəzəriyyədir. Lakin bəzi araşdırmaçılar bu adın, Strina tanrıçası ilə əlaqəli olan "bastrina" adlı hədiyyələrdən gəldiyini iddia edirlər.

1865-ci ildə nəşr olunan "Fələstində Məişət Həyatı" () kitabında müəllif Meri E. Rocers yazır:

*Ancaq Tarbakın *Gözəl Sənətlər üzrə Essesi* məni inandırdı ki, bu adət bütpərəst ibadətin qalıqlarıdır və *Bastrina* sözü qədim zamanlarda Strenia tanrıçasına edilən qurbanlara işarə edir. Biz xristianlığı qəbul edən bütpərəstlərin öz keçmiş inanclarını və adətlərini tamamilə tərk edə biləcəyini gözləyə bilmərik*

İtaliyanın müxtəlif bölgələrində Befana müxtəlif adlarla tanınır. Məsələn, Paviya şəhərində ona *Vecchia* (qoca qadın), Lario Orientale bölgəsində *Pifanie*, *Mantua*, *Padova*, *Trevizo* və *Veronada Vecia* və ya *Stria* (cadugər), Leqnaqo şəhərində *Pasquetta*, Venesiyada isə Maranteqa və ya Redodesa deyilir. Belluno Alplarında isə bu ad *Redosega*, *Redosola* və *Redosa* kimi dəyişir. Pirano şəhərində ona *Sibilia* (Sibilla), Borca di Kadore şəhərində *Donnazza*, Kortina d'Ampezzo-da isə *Anguana* (ilan ruhu) deyilir. Modenada *Barbasa*, *Pyaçenzada Mara*, Bolonyada isə *Voecia* (qoca qadın) adlanır.

İtalyan folklorçusu Cüzeppe Pitre isə ona Karkavekkya və Miladın Qoca Qadını () adlarını verir. Befana ilə əlaqəli maskarad ənənəsi də müxtəlif bölgələrdə müxtəlif adlarla tanınır. Toskana bölgəsində bu adət Befanata, Umbriya, Latsio, Marke, Emiliya-Romanya və Abruzzo bölgələrində *Pasquella*, Abruzzoda isə *Pasquarella* adlanır. Bu sonuncu adlar İtaliyanın "*Pasqua*" (Pasxa) sözündən gəlir, hansı ki, yəhudi "*Pesach*" (Fəsih) bayramından alınmışdır.

## Mənşəyi
Befana və Befanata ilə bağlı yazılı qeydlər Orta Əsrlərə qədər gedib çıxır. Alimlər onun mənşəyinin bütpərəst inanc, xristianlıq və ya hər ikisinin qarışığı olduğu barədə müxtəlif nəzəriyyələr irəli sürüblər.

Con Smit onun alman folklorundakı Perxta kimi sadəcə Epifaniya bayramının personifikasiyası olduğunu düşünür. Lakin məşhur alman tədqiqatçısı Yakob Qrimm bu nəzəriyyəni inandırıcı hesab etmirdi. O, iki ayrı mədəniyyətin eyni şəkildə bir bayramı insanabənzər bir varlığa çevirməsinin qeyri-mümkün olduğunu söyləyərək, Befananın Perxta ilə birlikdə xristianlıqdan əvvəlki dövrə aid olduğunu iddia edirdi. Qrimmə görə, bu mifoloji varlıq zamanla xristian bayramı ilə birləşmişdir. Bəzi alimlər bu personajın bütpərəst bir tanrıçanın qalıqları olduğunu düşünürlər, lakin bu tanrıçanın hansı mədəniyyətə və dövrə aid olduğu mübahisəlidir. Onun Roma, Kelt, Neolit fermerləri və ya Paleolit dövrü ovçularına aid ola biləcəyi irəli sürülüb.

## Görünüşü və davranışı
İtalyan ənənəvi təsvirlərində Befana kəskin parlayan gözləri, iti pişik dişləri və kəskin dili olan bir qadın kimi təsvir olunur. O, bacadan keçdiyi üçün hislə örtülmüş olur. Həmçinin, o, "*çirkin, dişsiz qoca qadın*" kimi tanınır. Yakob Qrimm onu "*eybəcər pəri*" adlandırır. O, adətən üslübsuz geyinir, baş örtüyü taxır və süpürgə ilə uçaraq əlində içi hədiyyələrlə dolu zənbil daşıyır. Befana ildə bir dəfə, yanvarın 5-dən 6-na keçən gecə, guya yaşadığı mağaralardan çıxaraq havada geriyə dönük süpürgədə uçur və İtaliyada yaxşı uşaqlara oyuncaqlar və konfetlər, pis uşaqlara isə kömür və ya küllər gətirir.

İtaliyanın kasıb bölgələrində, xüsusilə də kənd yerlərində, uşaqlar kömür yerinə çubuq ala bilirdilər. Befananın yaxşı evdar qadın olduğu deyilir və bəzən evləri süpürüb gedir. Bəzi inanclara görə, bu, ilin problemlərinin süpürülərək təmizlənməsi mənasına gəlir. Uşaqlar Befananın onları izləməməsini təmin etməlidirlər, əks halda təhlükə ilə üzləşə bilərlər. Befana, izlənilməyi sevmir. Daha yumşaq versiyaya görə, əgər kimsə onu izləyərsə, Befana həmin şəxsə süpürgə ilə yüngülcə vuracaq. Bu inancların məqsədi, ehtimal ki, uşaqları yataqda saxlamaq və onların səhərə qədər oyaq qalmalarının qarşısını almaqdır.

Romalılar arasında bir inanca görə, Befananın evi Pyaçça Navona meydanındakı damların arasında yerləşir. Yakob Qrimm onu "*uşaqlar üçün qorxulu fiqur*" adlandırır. Folklorçu Stiv Siporin onun ziddiyyətli xarakterini belə təsvir edir:

*O, həm nənə kimidir, həm də cadugər. İnsanlar ona gülür, lakin eyni zamanda onu sevirlər. Befana, gülməli və ləyaqətli, evdar, amma eyni zamanda da səyahətçi, zəif və asılı, lakin qorxuducu və güclüdür. Onu həmişə gənc bir kişi canlandırır.*

## Befananın mənşəyi ilə bağlı əfsanələr
Befananın haradan gəldiyinə dair müxtəlif əfsanələr mövcuddur. Onun Epifaniya bayramı ilə bağlı ən məşhur əfsanəsi Şərqdən gələn Üç müqəddəs kral (Maji) ilə əlaqədardır.

Bir çox İtalyan hekayələrində deyilir ki, Üç müqəddəs kral İsa peyğəmbərin doğulduğunu eşidib Beytləhmə gedərkən, yolda bir yaşlı qadının evinə rast gəlirlər. Onlar ona Məsihin doğulduğunu və ona hədiyyələr gətirdiklərini söyləyirlər. Müdriklər qadını onlarla getməyə dəvət etsələr də, o, ev işlərinin çox olduğunu bəhanə edərək imtina edir. Sonradan peşman olan qadın, əlində hədiyyələrlə yeni doğulmuş Məsihi tapmaq üçün yola çıxır, lakin onu tapa bilmir. O vaxtdan bəri Befana hər il yanvarın 5-dən 6-na keçən gecə bütün uşaqlara hədiyyələr aparır, ümid edir ki, onların arasında İsa da olacaq.

Başqa bir versiyada isə Befananın öz uşağını itirdiyi və dərin kədərə qərq olduğu bildirilir. İsa doğulanda, Üç müqəddəs kral onu ziyarət etməyə gedərkən Befanaya da xəbər verirlər. O, əvvəlcə getmək istəməsə də, daha sonra fikrini dəyişir və uşağını itirdiyi üçün körpə İsanın yanına getməyə qərar verir. Onun təsəllisi isə bütün uşaqlara hədiyyələr vermək olur. Bəzi tədqiqatçılar Befana fiqurunun antik Roma dövründən qaldığını düşünürlər. Roma dövründə yanvarın ilk günlərində ölü ruhlara hədiyyələr təqdim edən bir ənənə var idi. İtalyan tarixçisi Antonio de Nino Befananın qədim Roma bayramı olan Saturnaliya ilə bağlı ola biləcəyini iddia edir. Saturnaliya dövründə insanlar hədiyyə mübadiləsi edir, xüsusilə də uşaqlara kiçik hədiyyələr verilirdi.

Bəzi nəzəriyyələrə görə, Befana qədim Roma tanrıçası Strenia (Strenia tanrıçası yeni il və firavanlıq ilə əlaqələndirilirdi) ilə bağlıdır. Bu tanrıçanın şərəfinə təşkil edilən bayramda insanlar bir-birinə "strenae" adlı hədiyyələr verirdilər. Befana bu qədim inancın xristianlıqla qarışaraq yeni bir forma almış variantı ola bilər.

## Müasir dövrdə Befana Bayramı
Bu gün İtaliyada Befana günü – *La Festa della Befana* – əsasən ailəvi bir bayramdır və Milad bayramı ilə Yeni il arasında yerləşir. Uşaqlar dekabrın sonlarında və yanvarın əvvəllərində evlərinin yaxınlığında çəkmə və ya corab asırlar ki, Befana onların içini hədiyyələrlə doldursun. Yaxşı uşaqlara konfetlər, şirniyyatlar və oyuncaqlar verilir, pis uşaqlara isə kömür və ya soğan qoyulur. Müasir dövrdə bəzi mağazalar "şəkərdən hazırlanmış kömür" () satırlar ki, bu da əsl kömürə bənzəyir, lakin əslində şirin bir qənnadı məhsuludur.

Befana bayramı xüsusilə İtaliyanın mərkəzi və şimal bölgələrində geniş qeyd edilir. Romada, xüsusilə Pyaçça Navona meydanında, bayrama həsr olunmuş yarmarkalar təşkil olunur.Burada insanlar ənənəvi şirniyyatlar, oyuncaqlar və Befana fiqurları ala bilirlər. İtaliyanın Marxe bölgəsində uşaqlar "*Pasquella*" adlı bir mahnı oxuyurlar, bu mahnı Befananın gəlməsini və onlara hədiyyələr gətirməsini diləyir. Veneto bölgəsində isə bu bayram "Panevin" adlı adətlə qeyd olunur. Burada insanlar böyük odlar qalayaraq keçmiş ilin pis ruhlarını yandırdıqlarına inanırlar. Toskana bölgəsində Befana bəzən kəndlərdə maskalanmış adamlar tərəfindən canlandırılır. Onlar kənd evlərini gəzərək, uşaqlara şirniyyatlar paylayırlar.

## Befananın digər mədəniyyətlərdəki bənzərləri
Befana yalnız İtaliyaya aid bir mifoloji fiqur deyil, o, digər Avropa mədəniyyətlərindəki oxşar personajlarla müqayisə edilir. Almaniyada və Avstriyada Befananın ən yaxın analoqu Perxta (Berchta) adlı varlıqdır. O, həm yaxşı, həm də qorxulu bir personaj kimi təsvir edilir. Fransada Baba Yaga və ya La Vieille (Qoca Qadın) kimi tanınan oxşar bir mifoloji fiqur var. İspaniyada Üç Müdrik Kişi hədiyyələri gətirən əsas fiqurlar sayılır, lakin bəzi bölgələrdə Befanaya bənzər "Tía Miseria" adlı bir personaj haqqında əfsanələr mövcuddur. Rusiyada Befanaya bənzəyən Baba Yaqa obrazı var. Baba Yaga, meşədə yaşayan cadugər kimi təsvir edilsə də, bəzi miflərdə o, uşaqlara hədiyyələr verən personaj kimi çıxış edir.

Befana İtaliyanın ən qədim və maraqlı bayram personajlarından biridir. O, həm qədim Roma ənənələrindən, həm də xristian inanclarından təsirlənmişdir. Onun haqqında bir çox fərqli əfsanə və inanc var, lakin ümumi xüsusiyyətləri eynidir: o, uşaqlara hədiyyələr gətirən və Milad bayramını tamamlayan mistik bir obrazdır. Bu gün də Befana İtaliya xalqının sevimli ənənələrindən biri olaraq qalmaqdadır. Bayramın müasir versiyasında o, artıq qorxulu cadugər deyil, mehriban, lakin şıltaq bir nənə obrazına çevrilmişdir. Onun gətirdiyi hədiyyələr yalnız uşaqları deyil, eyni zamanda bayram əhval-ruhiyyəsini sevən böyükləri də sevindirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Befana, an academic view 
* The story of the Befana and letters and pictures by children