open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hazel Atasever

**Hazel Atasever** () — Türkiyə aktrisası

Hazel Atasever 1988-ci ildə Bolqarıstanda dünyaya gəlib və İstanbul Yeditepe Universitetini bitirib.

İndiyə qədər üç məşhur serialda çəkilib:
* "İstanbulda Aşiq Oldum (2009, Yelda rolu)
* "Nəşəli Gənclik" (2007, Pelin rolu)
* "Gəmilərdə Təlim Var (2007, Dərya rolu)

## Mənbə
* Hansı futbolçu 21 yaşlı aktrisanı bezdirib?
UEFA Çempionlar Kuboku 1957/1958

**UEFA Çempionlar Kuboku 1957/1958** — Avropanın əsas futbol yarışı UEFA Çempionlar Kubokunun 3-cü mövsümü. Turnirin finalında İtaliyanın "Milan" klubunu əlavə vaxtda (90 dəqiqədən sonra hesabı 2–2 idi) məğlub edən İspaniyanın "Real Madrid" komandası qalib olmuşdur. Bu Madrid klubunun turnirdə ard-arda qazandığı 3-cü çempionluğu idi. Bununla birlikdə, 1957/1958 mövsümü "Mançester Yunayted" klubunun 8 oyunçusu öldüyü faciəli Münhen aviasiya qəzası ilə yadda qaldı; oyunçular Belqrad şəhərində keçirilən və 3–3 hesablı bərabərliklə bitən "Srvena Zvezda" ilə dörddəbir final mərhələsinin cavab oyunundan qayıdırdılar. İngiltərə çempionu yarımfinalda İtaliyanın "Milan" klubuna məğlub olaraq turniri tərk etdi.

Turnirdə ilk dəfə İrlandiya, Şimali İrlandiya və Şərqi Almaniya təmsilçiləri iştirak etdilər, Türkiyə isə yarışa heç bir klubunu göndərə bilmədi, çünki Türkiyə FF "Beşiktaş"ı püşkatma üçün qeydiyyata almağa gecikdi. "Sevilya" son çempionatda ikinci yeri tutmasına baxmayaraq, turnirə dəvət aldı, çünki İspaniya çempionu "Real Madrid" turnirin son qalibi kimi avtomatik iştirak edirdi; iki İspaniya təmsilçisi 1/4 finalda qarşılaşdılar, bu da yarışda ilk hal idi ki. eyni ölkənin iki təmsilçisi bir-birinə qarşı oynuyurdular.

"Şemrok Rovers", "Stad Düdelanj", "Vismut Karl Marks Ştadt", "Sevilya", "Benfika", "Vaşaş", "Qlenavon", "Sent-Etyen", "Yanq-Boyz", "OME Buxarest", "Royal Antverpen", "Dukla Praqa" və "Ayaks" turnirdə ilk dəfə iştirak edirdlərsə, "Rapid Vyana" və "Real Madrid" üçün bu üçüncü idi.

## İlkin mərhələ
23 iyul 1957-ci ildə Fransa Futbol Federasiyasının Parisdəki mənzil-qərargahında ilkin mərhələnin püşkü atıldı. Son çempion kimi "Real Madrid" avtomatik yer qazandı, qalan 23 klub isə coğrafi olaraq üç səbətə qruplaşdırıldı. Hər səbətdə çıxan ilk dörd klub və birinci səbətdəki daha dörd klub sentyabr ayında ilkin mərhələdə oynamalı idilər, digər klublar isə avtomatik olaraq növbəti mərhələyə keçirdi.

Təqvimi iştirakçı klublar təyin etdilər və bütün matçlar 30 sentyabr tarixindədək keçirildi.

|}

1 "Vismut Karl Marks Ştadt" sikkə atışından sonra növbəti mərhələyə keçdi, çünki "Qvardiya Varşava"ya qarşı keçirilən pley-off oyununda hesab 1–1 olarkən 100-cü dəqiqədə işıq projektorlarında nasazlıq yarandı.

2 Dublindəki Dalimaunt Park stadionunda projektor olmadığından oyunun axşam saatlarında başlaması üçün şərt idi ki, oyun fasiləsiz keçsiz. Nəticədə İralndiyalı futbolçular tez yoruldular və birinci hissədən sonra hesab 1–0-dan 6–0 çevrildi. Old Trafford stadionunda işıqlar altında və normal fasilə ilə keçirilən cavab oyununda hesab daha rəqabətli oldu.

3 Növbəti mərhələyə addımlamaq üçün "Milan" pley-off oyununda "Rapid Vyana"nı 4–2 hesabı ilə məğlub etdi.

## Birinci raund

|}

1 Növbəti mərhələyə addımlamaq üçün "Borussiya Dortmund" pley-off oyununda "OME Buxarest"i 3–1 hesabı ilə məğlub etdi.

## 1/4 final

|}

## Yarımfinal

|}

## Final

## Bombardirlər
Çempionlar Kuboku 1957/1958 bombardirlər siyahısı aşağıdakı kimidir:

## İstinadlar
UEFA Çempionlar Kuboku 1989/1990

1989/90-cı illərdə Avropanın əsas kubok turniri Çempionlar Kubokunun 35-ci mövsümü keçirildi. Final 23 may 1990-cı ildə Vyananın Ernst-Happel stadionunda keçirildi. Finalda turnirin son çempionu İtaliyanın "Milan" klubu turnirin iki qat qalibi Portuqaliyanın "Benfika" komandası ilə üzləşirdi. Milan 1–0 qələbə qazanaraq öz titulunu uğurla qorudu və dördüncü dəfə Çempionlar Kubokuna yiyələndi. Milan turniri iki dəfə dalbadal qazanan ilk klub oldu, onların bu uğrunu 2017-ci ildə "Real Madrid" təkrarladı.

## Birinci tur

## İkinci tur

## 1/4 final

## Yarımfinal

## Final

## Bombardirlər siyahısı

## Xarici keçidlər
* 1989–90 All matches – season at UEFA website
* European Cup results at Rec. Sport. Soccer Statistics Foundation
* All scorers 1989–90 European Cup according to protocols UEFA
* The European Champions' Cup 1989/90 – FC Bayern München (FRG)
* 1989/90 European Cup  — results and line-ups (archive)
*  European Cup 1989–90 – results, protocols, players statistics 
* website Football Archive 1989–90 European Cup
Zomerkarnaval

**Zomerkarnaval** və ya **Yay karnavalı** - Rotterdamda yay karnavalı.

Zomerkarnaval adı altında keçirilən bütün mərasimləri avropalılar Braziliya karnavalı adlandırır. Niderlandlıların ən vəhşi karnavalları yayın qızmar günündə təşkil olunur. Liman şəhəri olan Rotterdamın mərkəzi qarşısı alınmaz əyləncə mərkəzinə çevrilir.

2009-cu ildə Zomerkarnaval – yay karnavalı Rotterdamın baş küçələrindən birində 25 dəfə keçirilmişdir. Üçgünlük xüsusi təşkil olunmuş yada salma mərasimi 19 – 25 iyul arasında hazırlanacaqdır. Mərasimin proqramına müxtəlif növ rəqslərin keçirilməsi və karnavalın kraliçasının seçilməsi daxildir, barabançılan döyüşləri isə ən maraqlı hadisələrdən sayılı, hansı ki, bu  zaman onlara 6 min euro hədiyyə verilir. Həmçinin tematik gecə və canlı musiqi də bütün bunlara əlavə edilir. Rotterdamın küçələrində müxtəlif karnaval geyimlərində olan insanlara rast gəlinir, gecənin sonunda Latın Amerikasından olan dj–lər iştirak edərək əyləncəni daha da yüksəldirlər.

Hər il karnaval daha böyük çevrəni əhatə edir. Bu insanların arasında Niderlandın daimi sakinlərini və Avropanın bir çox ölkələrindən olan şəxsləri görmək mümkündür. Bununla yanaşı Kabo-Verde, Antil adaları və Surinamdan gələn iştirakçılar da bu karnavalda iştirak edənlər siyahısındadır.

## Mənbə
* Rotterdamda yay karnavalı
Aşağı Göycəli

**Aşağı Göycəli** — Azərbaycan Respublikasının Ağstafa rayonunun Aşağı Göycəli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kəndin tarixi Ağstafa rayonuna məxsus olan qədim insan yaşayış məskənləri ilə bağlıdır. Hazırda kənd ərazisində neolit-tunc dövrünü əhatə edən Töyrətəpə yaşayış yeri kimi dünya əhəmiyyətli abidə mövcuddur.

## İstinadlar
Aşağı Kəsəmən

**Aşağı Kəsəmən** (əvvəlki adı: **Yenikənd**) — Azərbaycan Respublikasının Ağstafa rayonunun Aşağı Kəsəmən kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 dekabr 1992-ci il tarixli, 428 saylı Qərarı ilə Ağstafa rayonunun Yenikənd kəndi Aşağı Kəsəmən kəndi adlandırılmışdır.Kənddə bir məktəb fəaliyyət göstərir.

## Tarixi
Aşaği Kəsəmən kəndi Gəncə-Qazax düzənliyindədir.

Yaşıyış məntəqəsi sovet hakimiyyəti illərində Ağstafa rayonunun Qıraq Kəsəmən kəndindən çıxmış ailələr tərəfindən salınmışdır. Dağ Kəsəmən kəndinin qarşılığı kimi nəzərdə tutulmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Yeni həyat qurucuları (film, 1949)
Böyük Kəsik

**Böyük Kəsik** — Azərbaycan Respublikasının Ağstafa rayonunun Böyük Kəsik kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 25 may 1991-ci il tarixli, 123-XII saylı Qərarı ilə Ağstafa rayonunun Böyük Kəsik qəsəbəsi Sadıqlı kənd Sovetindən ayrılaraq, bu qəsəbə mərkəz olmaqla Böyük Kəsik kənd Soveti yaradılmışdır.

## İstinadlar

## Əhalisi

## Diqqətəlayiq şəxslər
*Azər Yusifli (1994-2020) — Dövlət Sərhəd Xidmətinin Sərhəd Qoşunlarının baş giziri, İkinci Qarabağ müharibəsi şəhidi, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı.

## Həmçinin bax
Düzqışlaq (Ağstafa)

**Düzqışlaq** — Azərbaycan Respublikasının Ağstafa rayonunun Düzqışlaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Xəlfələr (Şabran)

**Xəlfələr** — Azərbaycan Respublikasının Şabran rayonunun Düz Bilici kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Yan silsiləsinin (Böyük Qafqaz) ətəyində, düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsi XIX əsrin sonlarında Quba xanı Fətəli xanın (1758–1789) Ərdəbil səfəri (1784) zamanı Azərbaycanın cənubundan gətirdiyi Şahsevənlərə mənsub xəlfələr nəslinin bir hissəsinin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 400 nəfər təşkil edir.

## Təhsil
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2 fevral 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə Şabran rayonu Xəlfələr kənd 56 şagird yerlik modul tipli ümumi orta məktəbin quraşdırılması üçün 315 000 manat vəsait ayrılmışdır.

## İstinadlar
Sarıcəfərli

**Sarıcəfərli** — Azərbaycan Respublikasının Masallı rayonunun Çaxırlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 480 nəfərdir.

## Toponimiyası
Yaşayış məntəqəsinin adı şahsevən tayfa birliyinə daxil olan sarıcəfərli (sarıərlı) tayfasının adı ilə bağlıdır.

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Sığıncaq

**Sığıncaq** — Azərbaycan Respublikasının Masallı rayonunun Təklə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Masallı rayonunun Təklə kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki yaşayış məntəqəsi Sığıncaq kəndi adlandırılmış və rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatına daxil edilmişdir.

## Əhalisi
Əhalisi 1943 nəfərdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yeni Zuvand

**Yeni Zuvand** (əvvəlki adı: **Zuvandlı**) — Azərbaycan Respublikasının Masallı rayonunun Güllütəpə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 27 mart 2001-ci il tarixli 110-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Masallı rayonunun Güllütəpə kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Zuvandlı kəndi Yeni Zuvand kəndi adlandırılmışdır.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsi Lerik rayonunun indi mövcud olmayan Zuvand kəndindən (keçmişdə Masallı rayonunun adı da Zuvand olmuşdur) çıxmış ailələrin bu ərazidə məs­kunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Oyko­nim "Zuvanddan gələnlər, zuvandlılar" mə­nasındadır. 2001-ci ildən kəndin adı Yeni Zuvand kimi rəsmiləşdrilmişdir.

## Əhalisi
Əhalisi 888 nəfərdir.

## Təhsil
Kənddə 1 tam orta məktəb fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Təkdam (Masallı)

**Təkdam** — Azərbaycan Respublikasının Masallı rayonunun Həsənli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 521 nəfərdir.

## Toponimiyası
Yaşayış məntəqəsi Masallı rayonunun Həsənli kəndindən bir nəfər naməlum səbəblərdən köçərək Taxtaçayın sahilində dam (ev) tikərək məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

## Din
Kənddə Təkdam kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Akif Rüstəmov (alpinist)

**Akif Rüstəmov** () — məşhur azərbaycanlı alpinist.

## Həyatı
Keçmiş SSRİ-nin yeddi min metrlik beş zirvəsindən dörüdünü — İsmayıl Somoni — (7495 m), Korjenev (7135 m), Xantenqri (7010 m) və İbn-Sina zirvələrini (7130 m) fəth etmiş yeganə azərbaycanlıdır.

2003-cü ildə Tyan-Şanda 4700 metr hündürlüyü olan adsız zirvəyə ilk dəfə qalxan Azərbaycan alpinistlərinin kapitanı olub.

19 avqust 2009-cu ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Pircana

**Pircana** — Azərbaycan Respublikasının Masallı rayonunun Lürən kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 2001-ci il tarixli 191-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Masallı rayonunun Pircana kəndi Musakücə kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, Lürən kəndi mərkəz olmaqla Lürən kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Pircana Lürən kəndinin yanında  yerləşən bir məhəllədir. Kənddə Cənubi Azərbaycandan gəlmə seyidlər məskunlaşmışlar. Oykonim kəndin ərazisindəki eyni adlı pirin adı ilə bağlıdır.

## Əhalisi
Əhalinin sayı 521 nəfərdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bala Kolatan

**Bala Kolatan** — Azərbaycan Respublikasının Masallı rayonunun Böyük Kolatan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 8 fevral 2000-ci il tarixli 809-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Masallı rayonunun Böyük Kolatan kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki yaşayış məntəqəsi Bala Kolatan kəndi adlandırılmış və rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatına daxil edilmişdir.

## Toponimikası
Oykonim Külotan variantında da qeydə alınmışdır. Əvvəllər bu ərazidə bir Kolatan kəndi mövcud idi. Sonralar indiki Bala Kolatan yaşayış məntəqəsi yarandıqda keçmiş Kolatan kəndi Böyük Kolatan adlandırılmışdır. Talış dilində "meşədə təmizlənmiş, açılmış sahə" (tala) külət adlanır.

## Tarixi
Digər məlumatlara görə Qədə Kuləton talış dilində "Qədə" – kiçik, "Kulət" – meşənin içindəki təbii çəmənlik və ya yaşamaq, əkinçilik və heyvandarlıq məqsədilə insanlar tərəfindən ağaclardan təmizlənmiş meşə ərazisi, "on" – cəm şəkilçisi mənasını verir. "Kulət" sözünün "çəmənlik", "Qədə Kuləton" sözünün rus dilindəki analoqu "Маленкие луга" ola bilər. Bala Kolatanın indiki tarixi çoxda qədim deyil və təxminən 250 ildən bir az çoxdur. Bala Kolatanın yuxarı məhəlləsinin ilk sakinləri indiki Lerik rayonunun Mastail kəndindən gəliblər.

1813-cü il Gülüstan müqaviləsinə əsasən Bala Kolatan Rusiya çarının ərazisinə qatılıb və vergini rus çarına ödəyiblər. Böyük Kolatan Talish xanının təəbəliyində qaldığından əhali vergini Talish xanına ödəyib.

## Əhalisi
14 may – 17 dekabr 1886-cı ildə ailələr üzrə aparılmış kameral siyahıyaalmaya əsasən Bakı quberniyası, Lənkəran qəzası, Ərkivan şöbəsi, Bədəlan kənd cəmiyyətinə daxil olan Bədəlan kəndində, həmçinin bu kənd sakinlərinin yeni saldıqları Kolatan və Xanalian kəndlərində toplam 201 evdə şiə təriqətli talışlardan ibarət 1.358 nəfər (966 nəfəri kişilər, 392 nəfəri isə qadınlar) əhali yaşayırdı.
Sonuncu siyahıyaalınmaya görə kəndin əhalisi 940 nəfərdir.

## İqtisadiyyatı
Bala Kolatan əhalisinin əsas məşğuliyyəti keçən əsrin ortalarına qədər dəmirçilik, at və kəl arabaları, onların hissələri və beşik istehsalı olub.
 
## İstinadlar
Birinci Tiyaqanı

**Birinci Tiyaqanı** — Azərbaycan Respublikasının Masallı rayonunun Tüklə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 332 nəfərdir.

## Toponimiyası
Toponimin ikinci komponenti tiyaqanı talış dilində "tikanlı" mənasındadır.

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Fariz Səfərov

**Səfərov Fariz Məcid oğlu** () — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (19 mart 1944).

## Həyatı
Fariz Səfərov 1920-ci il iyunun ayının 20-də Ağdaş rayonunun Ləki qəsəbəsində anadan olmuşdur. Qəsəbədəki 6 nömrəli orta məktəbin 7-ci sinfini bitirdikdən sonra Bakı şəhəri Biləcəri qəsəbəsindəki 5 nömrəli rus dilli məktəbin hazırlıq kursunu bitirmişdir. Az bir müddət Kürdəmir rayonunda rus dili müəllimi işləmişdir. 1939-cu ildə Bakı ŞHK-dan hərbi xidmətə çağrılmış, Litvada, daha sonra Minsk şəhərində Hərbi Hava Qüvvələri hissəsində xidmət etmişdir.

On günlük məzuniyyətə gedən baş serjant Fariz Səfərov müharibə başladığından Minskdəki hərbi hissəyə geri dönməli olur, yolda olduğu qatarı alman təyyarələri bombalayır, çox sayda insan ölsə də Səfərov Fariz sağ qalır və 416-cı Taqanroq diviziyasının hissələrindən birinə qoşulur.

1943-cü ildə Zaporojye ətrafında Qızıl Ordu birləşmələri qanlı döyüşlərlə düşməni sıxışdıraraq Dneprə sahillərinə yaxınlaşdığı bir vaxt baş serjant Səfərov gecənin qaranlığında bir qrup döyüşçü ilə birlikdə qayıqlara düşmən sahilə yön alır. Düşmən sahilə yaxınlaşmağa 10–15 metr qalmış qayıqlarını görsə də sahilə çıxa bilirlər. Ağır döyüşlərə baxmayaraq düşmən sahil zolağını yenidən ələ keçirə bilmir. Fariz Səfərovun rəhbərliyi altında əməliyyat müvəffəqiyyətlə tamamlanır. Alman Ordusuna məxsus xeyli döyüş sursatı, texnikası ələ keçirilir. Tezliklə Sovet ordu hissələri Dnepr çayını keçərək hücuma başlayır.

19 mart 1944-cü il tarixində SSRİ Ali Sovetinin Qərarı ilə Səfərov Fariz Məcid oğlu Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı alır (medal № 3452).

Fariz Səfərov müharibədən sonra da ordudan ayrılmamış, 1951-1954 ci illər aralığında M.V.Frunze adına Hərbi Akademiyada təhsil almış və 1957-ci ildə mayor rütbəsində ehtiyata göndərilmişdir. 

O, 27 avqust 1964-cü ildə vəfat etmiş və Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur.

Ləki qəsəbəsində Fariz Səfərovun ev muzeyi açılmış, Ağdaş Tarix-Diyarşünaslıq muzeyində xatirəsinə guşə yaradılmışdır.

Sabiq Daxili İşlər Naziri Arif Heydərovun xalası oğludur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Сафаров Фарис Меджид оглы
* Savash-Az.com
UEFA Superkuboku

**UEFA Superkuboku**

## Bütün finallar

### 1972–1999

### 2000-dən bəri

**Qeyd:**
: **1**Siyasi səbəblər üzündən oyunların tarixi ilə bağlı razılığa gəlinmədiyi üçün oynanılmadı.
: **2**Liverpulun imtinası üzündən oynanılmadı
: **3**Heysel faciəsi səbəbindən oynanılmadı.
: **4**Olimpik Marsel (Fransa) diskvalifikasiya olundu.

## Finalda iştirak etmiş komandalar

## Finalda iştirak etmiş ölkələr
Nepenthes attenboroughii

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Yalnız Filippinin Palavan adasında, Viktoriya dağının zirvəsində bitən və 2007-ci ildə tapılan ətyeyən bitkiyə botanik və kinorejissor David Attenboroughun adı verilib.

Bu bitki çanağına düşən kiçik gəmiriciləri (siçan və s.) və böcəkləri tutur, sorucu boruları vasitəsilə onları tədricən həzm edir.

Botanik və kinorejissor David Attenborough 50 ildir ki, ət yeyən bitkilərlə bağlı sənədli filmlər hazırlayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dermatologiya

**Dermatologiya** (yunan sözü olub "derma" – dəri, "logos" – elm deməkdir) — dərinin struktur quruluşu və funksiyalarını normada və hər hansı bir patalogiya zamanı müəyyən edərək, dəri xəstəliklərinin diaqnostika, müalicə və profilaktikası ilə məşğul olan bir sahədir.

Dəri xəstəliklərinin əmələ gəlmə səbəbləri müxtəlifdir. Dəri həmişə xarici mühit faktorlarının təsirinə məruz qalır (bakteriyalar, viruslar, ibtidailər, göbələklər və s.). Digər tərəfdən dəri daxili orqanlarla da sıx əlaqədədir. Buna görə də daxili orqanların hər hansı bir xəstəliyi dəriyə də təsir göstərə bilər.

Dəri xəstəliklərinin kliniki əlamətlərini bir neçə qrupa ayırmaq olar:
* Bütövlükdə orqanizm tərəfindən meydana çıxan simptomlar (bədən temperaturunun yüksəlməsi, ümumi zəiflik və s.)
* Subyektiv dəri əlamətləri (dərinin həssaslığının artması və ya azalması, qaşınma, dartılma, avazıma, ağrı və s.)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
* Zöhrəvi xəstəliklər
* Dermatoveneroloq
Öd daşı xəstəliyi

**Öd daşı xəstəliyi** ( —   “öd” və   “daş”) bütün dünyada və eyni zamanda Azərbaycanda çox geniş yayılmışdır. Demək olar ki, bir çox adamlarda öd daşlarının əmələ gəlməsi və xəstəliyin inkişafı üçün şərait vardır. Öd öz-özlüyündə litogen (daş əmələ gətirmə) xüsusiyyətə malikdir. Ödün bu xüsusiyyəti və bir sıra şərait yaradan faktorlar (öd yollarının daralması, iltihabi dəyişikliklər, xəstələrin qidalanma xüsusiyyətləri və s.) ödün kristallizasiya ocağını yaradır, bu isə sonradan daşların əmələ gəlməsi ilə nəticələnir.

Öd kristalları bütün öd yollarında əmələ gələ bilər (qaraciyər daxili öd yolları, ümumi öd axarı və s.).

## Yaranma səbəbləri
Xolesterin, qara və qəhvəyi öd daşlarının yaranma səbəbləri fərqlidir.

### Xolesterin daşları
* Şişmanlıq - əsas risk amilidir və qaraciyərdə xolesterinin artıq dərəcədə hasil olunmasıyla bağdaşdır.
* Hamiləlik. Xoresterin daşları çox hamiləlik keçirmiş qadınlarda daha sıx rast gəlinir. Əsas təkanverici amilin hamiləlik zamanı yüksək progesteronun olması düşünülür. Progesteron öd kisənin yığılmasını azaldır, ödün kisədə uzunsürən ləngiməsi və qatılaşmasına gətirib çıxarır.
* Ödün durğunluğu
* Dərmanlar - estrogenlər, fibratlar, somatostatin analoqları
* İrsi meyillilik

### Qara və qəhvəyi piqmentli öd daşları
Qara öd daşları aşırı dərəcədə hemolizlə (qırmızı qan hüceyrələrinin parçalanması) ilə müşahidə olunan xəstəliklərdə rast gəlinir: oraq hüceyrəli anemiya, irsi sferositoz, beta-talassemiya.

## Həmçinin bax
* Öd kisəsi
* Öd kisəsinin iltihabı

## Mənbə
Ağbiz

**Ağbiz** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun İsgəndərbəyli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub.

## Tarixi
Kənd Ağbiz dağının yamacındadır. Kənd əvvəllər Sofulu tayfasına məxsus olan eyniadlı qışlaq yerində salınmışdır. Ərazi öz adını Ağbiz dağının adından almışdır. VII əsrə aid mənbələrdə Albaniya ərazisində Aqbid adlı yaşayış məskəni yad olunur. 1933-cü ildə Zəngilan rayonu ərazisində iki Ağbis kənd adı qeydə alınmışdır.

## İstinadlar
Ağkənd (Zəngilan)

**Ağkənd** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Canbar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir.

22 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Tarixi
Ağkənd kəndi dağətəyi ərazidədir. Kənd XIX əsrdə sarallı tayfasının aldavudlu, qəzənfərli, ismayıllı, hacıaxundlu nəsillərinə məxsus binə yerində salınmışdır. Oykonim ağ (burada varlı, dövlətli, yaşayış səviyyəsi yüksək olan) və kənd (əhalisi əksəriyyətlə kənd təsərrüfatında çalışan yaşayış məntəqəsi) sözlərindən düzəlib, "varlı kənd" deməkdir.

## İstinadlar
Aladin

**Aladin** – Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Gilətağ kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

30 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Tarixi
Aladin kəndi Dağlıq ərazidədir. 1826-28-ci illər, Rusiya-İran müharibəsindən sonra Cənubi Azərbaycanın Aladin kəndindən gəlmiş azərb. ailələr tərəfindən salınmışdır. Şərur r-nunda Aralıdağ yaxınlığındakı kənd xarabalığı da Aladin adlanır. Tədqiqatçılar bu oykonimin alan və dən sözlərindən ibarət olub, "hamar, düz yer" və "vilayət, dairə" mənasını ifadə etdiyini söyləyirlər. Lakin əslində bütün türkdilli xalqların toponimiyasında geniş yer tutan ala topokomponenti "müxtəlif rəngli; qonur rəng; böyük, geniş" mənalarını bildirir. 1917-ci ildə Lənkəran qəzasında Alabin kəndi qeydə alınmışdır. Bin sözü Azərb. dilinin şərq qrupu dialekt və şivələrində "məskən, oturaq həyat üçün yer; bünövrə" mənalarında işlənir. Qədim türk dillərində dın/din komponenti "düşərgə, məskən, dincəlmək üçün yer" mənalarını ifadə etmişdir. Beləliklə, həm Aladin, həm də Alabin oykonimi "böyük məskən, geniş yaşayış məntəqəsi" kimi başa düşülməlidir. Moskva vilayətində də Alabino adlı qəsəbə və d.y. stansiyası qeydə alınmışdır.

## İstinadlar
Ağbənd

**Ağbənd** – Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Vejnəli kənd inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## Tarixi
Ağbənd qəsəbəsi Araz çayının sahilində, Ağbənd dağının ətəyindədir. Yaşayış məntəqəsi adını ətəyində salındığı dağın adından almışdır. 1958-ci ildə meydana gəlmiş bu qəsəbəni Bartaz, Vejneli, Dəlləkli, Əmirxanlı, Baharlı, Çöpədərə və Sürtük kəndlərindən gəlmiş ailələr salmışdır. Qazaxıstanın Selinoqrad vilayətində Akbənt qəsəbəsi qeydə alınmışdır.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdi.

2020-ci ilin oktyabr ayının 22-də Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunmuşdur. Bununla da, işğal altında olan Azərbaycan-İran dövlət sərhədi tam nəzarətə götürülüb.

## Ağbənd dağı
Zəngilan rayonu ərazisində dağ. Ağbənd qəsəbəsinin cənub-şərqindədir. Süxurları ağ rəngdə olan dağ Araz çayının dərəsinə doğru bəndi xatırladan formada uzandığı üçün belə adlandırılmışdır.

## Ağbənd körpüsü

## Həmçinin bax

* Horadiz–Ağbənd dəmir yolu

## İstinadlar
Aşağı Yeməzli

**Aşağı Yeməzli** – Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Yeməzli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub.

## Tarixi
Aşağı Yeməzli kəndi dəğətəyi ərazidədir. Kəndin ərazisi əvvəllər Orta Yeməzli kəndinin qışlaq yeri olmuşdur. Əhali qışlaq yerinə köçərək məskunlaşdıqdan sonra yeni yaşayış məntəqəsini Qışdaqlı, daha sonra Aşağı Yeməzli adlandırmışdır. Oykonimin birinci komponenti yaşayış məntəqəsinin coğrafi mövqeyi ilə bağlıdır, ikinci komponent isə atyeməzli etnoniminin qısaldılmış formasıdır.

## İstinadlar
Baharlı (Zəngilan)

**Baharlı** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Çöpədərə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

21 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Tarixi
Baharlı adına ilk dəfə orta əsrlərə aid mənbələrdə təsadüf edilir. Bu soyadı ilk dəfə XV əsrdə yaşamış Əlişəkər bəy Baharlı daşımışdır. O, yaxın qohumu Qaraqoyunlu dövlətinin hökmdarı Cahanşahın hakimiyyəti illərində Həmədan hakimi idi.

XVIII əsrdə Qarabağ xanlığının ictimai-siyasi, mədəni həyatında əhəmiyyətli rol oynamış Bayramxan bəy Abdulla xan oğlu Baharlı, onun oğlu Mirzə Vəli bəy Baharlı Əlişəkər bəy Baharlı nəslinin layiqli övladlarıdırlar.

Zəngilan rayonunun Baharlı kəndinin yerli əhalisi Əlişəkər bəy Baharlının, onun nəslindən olan Mirzə Vəli bəy Baharlının ovladlarıdır.

## Mədəniyyəti
Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin işğalına qədər kəndin geniş, yaraşıqlı orta məktəbi, ikimərtəbəli universamı, kitabxanası, tibb məntəqəsi, klubu və s. vardı.

## Coğrafiyası və iqlimi
Baharlı kəndi dünyada ikinci, Avropada birinci çinar meşələrinin boy verdiyi Bəsitçayın Araza qovuşacağındadır.

## Əhalisi
Erməni işğalına qədər bu kənddə otuzadək ailə yaşayırdı.

### Şəxsiyyətləri
* Məhəmməd Əsədov — Azərbaycanın görkəmli dövlət xadimi, milis general-mayoru.
* Aşur Əliyev (alim) — tarix elmləri doktoru, dosent.
* Xostan Vəliyev — coğrafiya elmləri doktoru, professor.
* Zahid Məmmədov — coğrafiya elmləri doktoru, professor.
* Məhəmməd Baharlı — nasir, publisist.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Məhəmməd Baharlı. Azərbaycan tarixi: Baharlılar. Bakı: Adiloğlu,2010
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Şərq tarixi: Baharlılar.(I kitab. Bakı, 2013)
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Şərq tarixi: Baharlılar.(Ensiklopedik məlumat kitabı) (II kitab. Bakı, 2013)
* Orxan Zakiroğlu(Baharlı). Mirzə Vəli bəy və onun nəslinin tanınmış övladları. "Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri" (Doqquzuncu buraxılış). Bakı, 2014
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Baharlı tayfasının adını daşıyan ərazilər. "Bütöv Azərbaycan" qəzeti, 8–14 avqust 2012-ci il, № 27 (159)
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Əlişəkər bəy Baharlı və onun nəslinin görkəmli övladları. "Bütöv Azərbaycan" qəzeti, 11–17 iyul 2012-ci il, № 23 (155)

## Həmçinin bax
* Baharlı oymağı
* Ağdam rayonunun I Baharlı kəndi
* Vəliyevlər

## İstinadlar
Bartaz (kənd, Zəngilan)

**Bartaz** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Bartaz kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 2020-ci il 22 oktyabr tarixində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub.

## Haqqında
Kənd çayının sol sahilində, Zəngilan şəhərindən 34 km cənub-qərbdə yerləşir. Mehri silsiləsinin ətəyindədir. Adını ərazidəki eyniadlı dağdan almışdır. Yaşayış məntəqəsi vaxtilə Ordubad və Samux rayonlarından gəlmiş ailələrin Pəri Bartaz adlanan yerdə məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

1921-ci il Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Siyahıyaalmasının nəticələrinə görə, Azərbaycan SSR-in Qubadlı rayonunun Ordaklı kənd dairəsinin Bartaz kəndində 581 nəfər (175 təsərrüfat) əhali var idi, əsas milliyyət isə Azərbaycan türkləri idi.

1961-ci ilin inzibati bölgüsünə əsasən, Bartaz kəndi Azərbaycan SSR-in Zəngilan rayonunun Bartaz kənd sovetliyinin mərkəzi idi və bu sovetliyə Vejnəli, Qarqulu, Əmirxanlı kəndləri, Ağbənd dəmir yolu stansiyası yaxınlığındakı və Bartaz dəmir yolu stansiyası yaxınlığındakı yaşayış məntəqələri daxil idi.

1976-cı il tarixinə görə, Bartazda 654 nəfər yaşayırdı. Burada kənd təsərrüfatı bitkilərinin becərilməsi, ipəkçilik və heyvandarlıq inkişaf etmişdi. Kənddə orta məktəb, kitabxana, klub və digər infrastruktur obyektləri mövcud idi.

2020-ci il 22 oktyabr tarixində, İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı, Azərbaycan Ordusu Bartaz kəndi üzərində nəzarəti bərpa edərək kəndi azad etmişdir.

## İstinadlar
Beşdəli (Zəngilan)

**Beşdəli** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Zəngilan şəhər inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

Kənd dağətəyi ərazidədir. Tədqiqatçıların fikrincə, Şahsevənlərin ataxanlı qolunun beşdəli tirəsinin məskunlaşması nəticəsində yaranmış məntəqələrdəndir. Yerli əhalinin verdiyi məlumata görə isə, Ordubad rayonunun Tivi kəndindən gəlmiş beş dəliqanlı (igid) qardaş məskunlaşdığına görə kənd belə adlandırılmışdır. 1933-cu ildə Ağdaş rayonunun Qaradağlı inzibati ərazi vahidində də BeŞdəlli adlanan kənd qeydə alınmışdır.
 
2020-ci il, noyabrın 7-si Beşdəli kəndi Azərbaycan Ordusu tərəfindən işğaldan azad edilib.

## İstinadlar
Birinci Ağalı

**Birinci Ağalı** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Ağalı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 28 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Tarixi

Birinci Ağalı kəndi Həkəri çayının sol sahilində, dağətəyi düzənlikdədir. Kənd yerli əhali arasında Böyük Ağalı, yaxud Aşağı Ağalı kimi də tanınır. Azərbaycan toponimiyasında "birinci" komponenti "əvvəlinci", "ilkin", "baş", "Aşağı və ya yuxarı", "böyük" mənalarını verir. Ağalı komponenti isə burada məskunlaşmış nəslin adıdır. Etnotoponimdir. 

2022-ci ildə İkinci Ağalı və Üçüncü Ağalı kəndləri ilə birləşdirilib. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Böyük Gilətağ

**Böyük Gilətağ** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Gilətağ kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

2020-ci il noyabrın 2-də Azərbaycan Ordusu tərəfindən işğaldan azad edildi.

## Tarixi

Oxcu çayının (Arazın qolu) sol sahilindən 10&nbsp;km aralı Bərgüşad silsiləsinin ətəyindədir. Keçmış adı **İydəli Gilətağ** olmuşdur. Bəzən Böyük Gilyataq variantında da təsadüf edilir. XIX əsrə aid mənbələrdə isə **Kirətağ** variantında qeydə alınmışdır. Kəndin ərazisi keçmişdə Xocahan (Qubadlı rayonu) bəylərinə məxsus olmuşdur. Kirətağ kəndinin əkin sahəsi az olduğu üçün onun camaatı bu ərazini Xocahan bəylərindən almış və əkin yerinə çevirmişdır. XIX əsrin ortalarında Kirətağdan bəzi ailələr köçərək burada həmişəlik məskunlaşmışlar. Yeni yaşayış məntəqəsi də keçmiş kəndin adı ilə adlandırılmışdır. Böyük sözü eyniadlı yaşayış məntəqələrini fərqləndirmək üçün artırılmışdır. Toponimik termin kimi gilə/kirə komponenti "əkilməmış sahə", "daş-kəsəkli yer", tağ sözü isə "gilli yer, bitkisiz, otsuz yer" mənalarında işlənir.

## İstinadlar
Bürünlü

**Bürünlü** —  Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Şərikan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Kənd Oxcu çayının (Arazın qolu) sahilində, dağətəyi ərazidədir. Zəngəzur silsiləsində Xüstüb dağının tirələrindən birinin sərt döngəli çıxıntısında yerləşdiyi üçün belə adlanır. Kəndi dərzili tayfasına mənsub ailələr salmışlar. Yerli əhali tərəfindən Burundu kimi tələffüz edilir.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub.

## İstinadlar
Cahangirbəyli

**Cahangirli** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Cahangirbəyli inzibati ərazi dairəsində yerləşən kənd. Kənd Oxçuçay çayının sol sahilində, Zəngilanın cənub-şərqində və Mincivanın şimal-şərqində, dəniz səviyyəsindən 409 metr hündürlükdə yerləşir.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

2020-ci il oktyabrın 21-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub.

## Tarixi
1921-ci il Azərbaycan kənd təsərrüfatı siyahıyaalmasının nəticələrinə görə, Azərbaycanın Qubadlı rayonunun Zəngilan kənd bölgəsinin Cahangirbəyli və Cavadbəyli kəndi ilə birlikdə 335 nəfər (83 ailə) əhali yaşayırdı və əhalisinin əsas hissəsini Azərbaycan türkləri təşkil edirdi.

1933-cü il yanvarın 1-də Cahangirbəyli, Gizin, Tiri və Vəliqulubəyli kəndləri ilə birlikdə Zəngilan rayonunun Cahangirbəyli kənd şurasını təşkil edirdi. Kəndin əhalisi 75 nəfər (32 ev, 36 kişi və 39 qadın) idi. Kənd şurasının ümumi milli tərkibi 100% türkdilli idi (Azərbaycanlılar).

1993-cü ilin oktyabrında, I Qarabağ Müharibəsi zamanı Zəngilan rayonu Ermənistan qüvvələri tərəfindən işğal edilərək dağıdılmışdır.

2020-ci oktyabrın 21-də, II Qarabağ Müharibəsi zamanı Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Azərbaycanın Silahlı Qüvvələri tərəfindən Cahangirbəyli kəndinin azad edildiyini elan etmişdir. 2023-cü mayın 4-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev kəndi ziyarət etmiş və kəndin təməlqoyma mərasimində iştirak etmişdir.

## Mədəniyyəti
Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunana qədər kənddə mədəniyyət evi, klub, kitabxana, feldşer məntəqəsi, uşaq bağçası, on bir illik tam orta məktəb və hamam fəaliyyət göstərmişdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Oxçu çayının sahilində yerləşir. “Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti”ndə verilən məlumata görə “yaşayış məntəqəsi XIX əsrdə Tərəkəmə (indiki Məmmədbəyli) kəndindən köçüb gəlmiş Cahangirbəy adlı şəxs tərərfindən salındığı üçün belə adlanmışdır. Oykonim “Cahangirbəyə məxsus kənd” deməkdir”.

Cahangirbəyli kəndi rayonun aran hissəsində, Bakı-Mincivan magistral yolunun üzərində yerləşir. Yaşayış məntəqəsi üçün əsasən qışda soyuq, küləkli, yayda isə isti hava şəraiti üstünlük təşkil edir. Kənd quru və çılpaq dərələrlə, məskunlaşma nəticəsində sonradan salınmış meyvə bağları ilə əhatə olunmuşdur. Suvarma üçün əsas mənbə Oxçuçaydan ayrılmış Şirinbəy və Qıraq arxlardır.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi azərbaycanlılardan ibarət olmuşdurdir. Son statistik məlumata görə sözügedən oykonimdə qeydiyyatda olan əhalinin sayı 1000 nəfərə yaxınlaşıb.

## İqtisadiyyatı
Kənddə üzümçülük və heyvandarlıq xeyli, taxılçılıq isə qismən inkişaf etmişdi. 1977-ci ilə qədər Cahangirbəyli kəndində pambıq sahələri də mövcud olmuş, həmin ildən sonra ləğv edilərək üzüm sahələri salınmışdır. Kənddə heyvandarlığın inkişafı üçün geniş otlaq sahələri var. Kənd əhalisi baramaçılıqla da məşğul olmuş və bunun üçün yaşayış məntəqəsinin ətrafında tut bağları salınmışdı.
 	 
Kənddə şərab zavodu fəaliyyət göstərmişdir.

## İstinadlar
Canbar

**Canbar** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Canbar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub.

## Tarixi

Canbar kəndi dağ ətəyində yerləşir. **Cambar** variantında da qeydə alınmışdır. Oykonimi çənbər (dairə) sözü ilə əlaqələndirirlər. Eyni zamanda **Candar** kimi də yozulur. Candar orta əsrlərdə şərqdə, o cümlədən Azərbaycanda uzun müddət saray vəzifələrindən biri olmuş, "keşikçi, mühafizəçi, cangüdən" mənasında işlənmişdir. Saraydakı xidmətlərinə görə candarlara verilən pay torpaqları onların vəzifə adları ilə də adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Çöpədərə

**Çöpədərə** – Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Çöpədərə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

2020-ci il 22 oktyabr tarixində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Tarixi
Çöpədərə kəndi dağətəyi ərazidədir. Çəpədərə variantında da qeydə alınmışdır. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsi Cənubi Azərbaycanın Çəpədərə kəndindən köçüb gəlmiş ailələr tərəfindən salınmışdır. Tədqiqatçılara görə, toponim çəp (türk dillərində "xırda daşlı və qumlu, bitkisiz dağ yamacı") və dərə (mənfi relyef forması) sözlərindən düzəlib, "xırda daşlı, qumlu, bitkisiz dərə" deməkdir.

## İstinadlar
Dəlləkli (Zəngilan)

**Dəlləkli** – Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Çöpədərə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 2020-ci ilin oktyabr ayının 22-də Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub.

## Tarixi
Kənd dağətəyi ərazidədir. Yaşayış məntəqəsini dəlləkli nəslinə mənsub ailələr saldığı üçün belə adlandırılıb, etnotoponimdir. Keçmişdə Mərzili və Ərəbbaloğlan icmalarının tərkibində dəlləkli tirəsi qeydə alınmışdır.

Kənd təxminən 60-70 evdən ibarət olub. Araz çayının sahilinin üst tərəfində yerləşir. Aşağı tərəfdən Bakı-Mincivan-Naxçıvanı birləşdirən dəmir yolu və avtomobil yolu keçir.

"1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya bölgəsi əhalisinin statistik məlumatları toplusu"na əsasən, Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasının Bartaz kənd dairəsinin Dəlləkli kəndində 29 ev və 162 azərbaycanlı (mənbədə "tatar" kimi göstərilmiş) yaşayırdı, bunlar dini baxımdan şiə idilər. Bütün əhali dövlət kəndliləri idi.

Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı, 1993-cü ildə, kənd Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. 2020-ci il 22 oktyabr tarixində, İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı, Azərbaycan Ordusu Dəlləkli kəndi üzərində nəzarəti bərpa edərək kəndi azad etmişdir.

## İstinadlar
Semyon Farada

**Semyon Farada** (rusca :Семён Львович Фердман, Семён Фарада, d. 31 dekabr, 1933, Nikolskoye, Moskva – 20 avqust 2009, Moskva) — rus teatr və kino artisti.

## Həyatı

Semyon Farda çox filmlərdə çəkilib, onların içində ("Məhəbbətin formulu", "Həmin Minhauzen", "Əjdahanın ölümü" və s.) çəkilən, Taqanka teatrında çalışan 76 yaşlı artistin səhhətində ilk problem 1980-ci ildə yaranıb.

1988-ci ildə Faradanın ürəyində cərrahiyə əməliyyatı aparılıb, ürəyinə süni qapaq yerləşdirilib. Əməliyyat uğurlu keçib, hətta o vaxt aktyor dostlarıyla futbol da oynayıb.

Ancaq 2000-ci ildə Farada infarkt keçirib. Yarım il sonra yıxılıb və omba sümüyü sınıb. Üç dəfə cərrahiyyə əməliyyatına məruz qalıb, sonradan ikinci dəfə infarkt onu yaxalayıb. Son vaxtlar aktyor 9 xəstəxana dəyişib.

Semyon Farada 1999-cu ildə Rusiyanın xalq artisti adına layiq görülüb.

## Filmoqrafiya

#Günlərin bir günü... (film, 1976)

## Mənbə
Kələkoş

**Kələkoş** və ya **Kələcoş (kələdoş)** — Azərbaycan və bir neçə digər ölkələrin mətbəxlərində qida növü.
Kələkoş Güney Azərbaycanın Zəncan şəhərinin ən məşhur yeməklərindən biridə sayılır.

## Mənbə
* Kələkoş
İçəri Müşlan

**İçəri Müşlan** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Zəngilan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
İçəri Muşlan kəndi Oxcu çayının sahilində, dağətəyi ərazidədir. Keçmış adı Muşlan olmuşdur. Yaşayış məntəqəsini Türkiyənin Muş əyalətindən köçüb gəlmiş ailələr saldığına görə belə adlandırılmışdır. Bu kənddən çıxmış ailələr Oxcu çayının sağ sahilində Qıraq Muşlan kəndini saldıqdan sonra buraya İçəri Muşlan, yeni "əsas, ic Muşlan" deyilmışdir.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

21 oktyabr 2020-ci il tarixində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Mədəniyyəti
1 orta məktəb (Soltan Qardaşov adına), 1 kitabxana, 1 uşaq bağçası var.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Oxçuçayın sahilində yerləşir. Məlikli, Tatar və Zəngilan kəndləri ilə həmsərhəddir. Şirin sulu bulaqları və təbii bitki örtüyü var.

## Əhalisi
Əhalisinin 80%-dən çoxu ali təhsillidir.

## İqtisadiyyatı
Əhalisi əkinçilik, heyvandarlıqla məşğul olur.

## İstinadlar
İkinci Ağalı

**İkinci Ağalı** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Ağalı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Kənd Həkəri çayının sahilində, dağətəyi düzənlikdədir. Keçmiş adı **Hüseynxanlı** olmuşdur. Yerli əhali arasında **Orta Ağalı** da adlanır. Oykonimin birinci komponenti r-nun ərazisindəki Ağalı adlanan üç yaşayış məntəqəsini bir-birindən fərqləndirməyə xidmət edir.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdi.

28 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir. 2022-ci ildə Birinci Ağalı və Üçüncü Ağalı kəndləri ilə birləşdirilib. 

## İstinadlar
Havalı

**Havalı** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Zərnəli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Havalı kəndi Araz çayının sahilində, düzənlikdədir. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsini XIX əsrdə Cənubi Azərbaycandan gəlmiş Hava (Həvva adının yerli tələffüz forması) adlı bir qadının övladları bina etdiyi üçün belə adlandırılmışdır. Oykonimi Azərbaycan toponimiyasında "yaxşı iqlimli" mənasında işlənən yelli topokomponentinin sinonimi kimi də qəbul etmək olar.

1993-cü ilin oktyabr ayında Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdi.

20 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## İstinadlar
Turabad

**Turabad** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Cahangirbəyli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kənd Oxçuçay çayının sağ sahilində, Zəngilanın cənub-şərqində və Mincivanın şimalında, dəniz səviyyəsindən 409 metr yüksəklikdə yerləşir.

Kəndin tanınmış nümayəndələrindən biri hərbi pilot və Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Əsəd Əsədovdur.

## Tarixi
1921-ci il Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Siyahıyaalınmasının nəticələrinə əsasən, Azərbaycan SSR-in Qubadlı rayonuna daxil olan Turabad və Babayıqlı kəndlərində 153 nəfər (44 təsərrüfat) yaşayırdı və əhalinin əksəriyyəti Azərbaycan türklərindən ibarət idi.

1993-cü ildə Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Turabad kəndi Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilmiş və tamamilə dağıdılmışdır.

2020-ci il 21 oktyabr tarixində İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Turabad kəndinin Azərbaycan Ordusu tərəfindən işğaldan azad edildiyini elan etmişdir.

## Tanınmış şəxsiyyətlər
* Əsəd Əsədov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Qıraq Müşlan

**Qıraq Müşlan** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Zəngilan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Qıraq Muşlan kəndi Oxçu çayının sahilində, düzənlikdədir. Kəndi həmin rayonun İçəri Muşlan kəndindən ayrılmiş (qirağa çixmiş) ailələr saldiğına görə belə adlanmışdır.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikasının  Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir.

21 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Əhalisi

### Tanınmışları
*Əfrayıl Hüseynov — polkovnik-leytenant.

## İstinadlar
Mincivan

**Mincivan** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Mincivan qəsəbə inzibati ərazi dairəsində şəhər tipli qəsəbə.

## Tarixi
Mincivan qəsəbəsi Araz çayının sahilində, düzənlikdədir. 1795–1798-ci illərdə acliq nəticəsində Cənubi Azərbaycanın Mincivan kəndindən gəlmiş ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmış, oradakı kəndin adını da yeni məntəqəyə vermişlər. XIX əsrdə Zəngəzur qəzasında Mincivan adlı iki kənd qeydə alınmışdır. Xalq etimologiyasına görə, oykonim "min cavan" kimi izah edilir. Ehtimal ki, toponim ming tayfasının adından və İran dillərinə mənsub olan, "yer, məkan, məskən" mənalarıni bildirən -van şəkilçisindən ibarət olub, "ming məskəni, minglər" mənasını verir. Beləliklə, Mincivan etnooykonimdir.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

21 oktyabr 2020-ci il tarixində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

### İşğal dövrü
Bu ərazidə başçısı Ömər Şəhabi olan liviyalıların "Hizbullah" və başçısı Musa Qulam Haq olan livanlıların "Həmas" terrorçu qrupları yerləşdirilmişdir.

## Əhali
1912-ci il “Qafqaz təqvimi ” nə görə , Mincivan kəndində 100 nəfər, əsasən də “tatarlar” adlanan azərbaycanlılar yaşayırdı..

1921-ci il Azərbaycan kənd təsərrüfatı siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə, Qubadlı qəzasının Quşan qəsəbəsi ilə Mincivanda 257 nəfər (58 təsərrüfat) yaşayırdı, əsas milləti Azərbaycan türkləri təşkil edirdi.

1933-cü il yanvarın 1-nə olan məlumata görə, Azərbaycan SSR Zəngəlan rayonunun Mincivan qəsəbəsində 322 nəfər (72 təsərrüfat) - 169 kişi və 153 qadın yaşayırdı. Mərkəzi Mincivan olan bütün kənd soveti (Baharlı, Dəlləkli, Tərəkəmə kəndləri) 100% türklərdən (azərbaycanlılardan) ibarət idi.

1989-cu il Ümumittifaq siyahıyaalınmasına görə Mincivan qəsəbəsinin əhalisi 5506 nəfər idi.

### Milli tərkibi

## Tanınmışlar
# Elçin Bağırov şəhid,

## Həmçinin bax
* Mincivan Dəmiryol Stansiyası

## İstinadlar
Şamlı (Zəngilan)

**Şamlı** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Gilətağ kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Yerli əhalinin məlumatına əsasən kəndin əsası XIX əsrdə Şamı, Tağı və Nağı adlı qardaşlar qoymuşlar. Böyük qardaş Şamının adı ilə Şamlı adlandırılmışdır. Əslində topononim Qızılbaşların şamlı qəbiləsi ilə bağlıdır. Şamlı Teymurun 1402-ci ildə türk Bəyazid üzərində qəbələsindən sonra Suriyadan (Şamdan) apardığı bəydili ailəsi ilə əlaqədardır. Həmin ailəni Teymur Səfəvi şeyxi Xacə Əliyə vermiş, oda onları Azərbaycanın cənubundə yerləşdirmişdir. Səfəvilərin hakimiyyəti uğrunda mübarizədə şamlılar iştirak etmişdir. Səfəvi şahları bu tayfaya Azərbaycanda yerlər bağışlamışdır.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 2020-ci ildə işğaldan azad olunub.

## Tarixi
Əsasını Şamlı tayfaları qoymuşdur.

## Əhalisi
Erməni işğalınadək kənd əhalisi Azərbaycan türklərindən ibarət olmuşdur .

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Youtube-da bax :Bir kəndin nağılı. Şamlı (film)
Tatar (Zəngilan)

**Tatar** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Cahangirbəyli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Tatar kəndi dağətəyi ərazidədir. Keçmış adı **Kosakan Tatar** olmuşdur. Əhali arasında **Tatar Kosalar**, **Əhmədbəy Tatar** da adlanır. Yaşayış məntəqəsini XIX əsrdə Qubadlı rayonunun Tatar kəndindən gəlmiş ailələr Kosakan adlı kəndin ərazisində məskunlaşaraq salmışdılar. Bu kəndin əvvəlki sakinləri isə vaxtilə Cənubi Azərbaycan ərazisinə köçərək orada məskunlaşmışlar. Oykonim qədim türk dillərindəki kosak (bağlanmış, birləşmış) sözlərindən və -an (yer, məkan) şəkilçisindən düzəlib, insanların oturaq həyata keçməsi ilə əlaqədar yaranmışdır.

## Tarixi
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

22 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Əhali
1886 - cı ilin ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya vilayəti əhalisinin sayına dair statistik məlumatlara əsasən, Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasının 2-ci Zəngilan kənd dairəsi, Tatar kəndində 75 tüstü və 345 nəfər şiə təriqətli müsəlman azərbaycan türkü yaşayırdı (mənbədə - "tatarlar").

1921-ci il Azərbaycan kənd təsərrüfatı siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə Azərbaycan SSR-in Qubadlı rayonunun Zəngilan kənd cəmiyyətinin Yuxarı tatar kəndi ilə I Aşağı tatar kəndində 245 nəfər (91 təsərrüfat) yaşayır, əsas millət türklər (azərbaycanlılar) idi.

## İstinadlar
Vejnəli

**Vejnəli** və ya **Vecnəli** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Vejnəli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Vejnəli kəndi dağətəyi ərazidədir. Bu oykonim inqilabdan əvvəlki ədəbiyyatda **Vejner** kimi qeyd olunmuşdur. Puşanlı tayfasına məxsus həmin qışlaqda vejnali tirəsi məskunlaşdıqdan sonra kənd həmin tirənin adi ilə adlanmışdır.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. İşğal dövründə bu ərazidə kimyəvi terrorizm üzrə qruplar fəaliyyət göstərirdi. Həmçinin Ermənistan kənd ərazisində yerləşən qızıl yataqlarını bu illər ərzində qeyri-qanuni istismar etmişdir.

30 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## İqtisadiyyatı
Kəndin yaxınlığında Vejnəli qızıl yatağı yerləşir. 1993–2020-ci illər arasında kənd Ermənistan işğalı altında olarkən qızıl yatağı xarici vətəndaşlar tərəfindən, o cümlədən erməni əsilli xarici vətəndaşlar tərəfindən qanunsuz istismar edilmişdi. Azərbaycan dövləti vurulmuş ziyanın təzminatını almaq üçün işlər görür.

## Tanınmışlar
# Əli bəy Azəri yazıçı,

## İstinadlar
Qaradərə (Zəngilan)

**Qaradərə** — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Ördəkli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.2020-ci il 22 oktyabr tarixində Azərbaycan Silahli Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunmuşdur.

## Tarixi
Qaradərə kəndi dağətəyi ərazidədir. Vaxtilə baharlı tayfasına məxsus ailələrin qışlaq yeri olmuşdur. Yaşayış məntəqəsi salındığı dərənin adı ilə adlandırılmışdır. Oronim isə “böyük dərə” mənasındadır.

Kəndin adı "Dədə Qorqud" dastanında çəkilir. Əhalisi türklərdir, baharlı boyundandırlar. Çarizmə və Sovet hökumətinə qarşı öz qaçaq dəstəsilə vuruşan qaçaq Fərzalı bu kənddən çıxmışdır. Qarabağ uğrunda döyüşlərdə kəndin igidləri Filman və Azər qəhrəmancasına həlak olublar.

## Mədəniyyəti
Kənddə orta məktəb, kitabxana, bağça və mağaza var idi.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kəndin qarşısından məşhur çinar meşəsindən başlayan Bəsit çayı axır. Baharlı, Qaragöz, Ördəkli və Çöpədərə kəndlərinin əhatəsindədir.

## Əhalisi
300 nəfər və 45 ailədən ibarətdir.

### Tanınmışları
* Azad Qaradərəli — yazıçı, publisist

## Mənbə
*Azad Qaradərəli "Aşiqlər" və "Mincivandan Amerikaya"

## İstinadlar