Hüseyn Cahid Yalçın

**Hüseyn Cahid Yalçın** (; ) — Türkiyə nəzəriyyəçisi, yazıçısı və siyasətçisi. O, siyasi mövzulu qəzet yazılarına görə məhkəməyə cəlb edilmiş və cəzalandırılmış müxalif jurnalist kimi tanınmışdır. Milli homogenlik ideyasını müdafiə edən nəşrləri İttihad və Tərəqqi Komitəsi daxilində geniş yayılmışdır.

## Erkən həyatı

Hüseyn Cahit 1874-cü ildə Balıkəsirdə anadan olmuşdur. O, əslən İstanbuldan olan bir ailənin oğlu idi. Atası Əli Rıza Əfəndi orta səviyyəli vergi məmuru – Aşar müdiri, anası isə Fatma Neyyirə Xanım idi. Onun Hüseyn Suad adlı böyük qardaşı var idi. Orta təhsilini İstanbulda Vəfa Liseyində tamamlamışdır. Orta məktəb təhsilini başa vurduqdan sonra 1893–1896-cı illər arasında İstanbuldakı Məktəbi-Mülkiyyədə ali təhsil almışdır. 1896-cı ildə ali təhsilini ikinci dərəcəli diplomla bitirmişdir.

## Fəaliyyəti
Bir müddət Maarif Nəzarətinin Məktubi-qələmində çalışdıqdan sonra, 1897-ci ildən etibarən Vəfa Liseyində və Mərcan Hazırlıq Məktəbində türk və fransız dilləri müəllimi və inzibatçısı kimi çalışmışdır. Ədəbiyyata marağı tələbəlik illərində başlamışdır. İlk romanı olan "*Nâdide*" 1891-ci ildə nəşr olunmuşdur. 1899-cu ildə ilk qısa hekayələr toplusu olan "*Hayat-ı Muhayyel*" nəşr olunmuşdur. Liseyin sonuncu ilində bir neçə dostu ilə birlikdə "*Mektep*" adlı jurnal nəşr etdirərək jurnalistikaya başlamışdır.

Ədəbi fəaliyyətinə hekayələr, romanlar və nəsr şeirləri yazmaqla başlamışdır. Sonrakı mərhələdə jurnalistika, tənqid və tərcümə sahələrində əsərlər qələmə almışdır. "Həmrah" təxəllüsü ilə satirik şeirlər yazmışdır. O, Əbədiyyatı-cədid cərəyanının ən mühüm simalarından biri hesab olunur. İkinci Məşrutiyyət dövründən sonra Tofiq Fikrət və Hüseyn Kazım ilə birlikdə *'[[Tanin (qəzet)|Tanin]]*" qəzetinin nəşrinə dəstək vermiş, qəzetin siyasi həyata daxil olmasında fəal rol oynamışdır. Bu mərhələdə siyasi fəaliyyətə başlamış və İttihad və Tərəqqi Komitəsinə qoşulmuşdur. 1908-ci ildə Osmanlı Məclisi-Məbusanına deputat seçilmiş və 1912-ci ilə qədər bu vəzifəni icra etmişdir. 1908–1911-ci illərdə "*Tanin*" qəzetində yazaraq Osmanlı imperiyası üzərində Almaniya təsirinə qarşı mövqe tutmuşdur.

### İttihad və Tərəqqi
31 mart hadisələri zamanı üsyançıların onu öldürməyi planlaşdırması səbəbindən Rumıniyaya qaçmışdır. Üsyançılar onu Mehmed Aslan bəy ilə səhv salmış və həmin şəxsi qətlə yetirmişdilər. Üsyanın yatırılmasından sonra İstanbula qayıtmışdır.

1911-ci ildə Osmanlı Dövlət Borcları İdarəsində çalışmağa başlamışdır, lakin 1912-ci il çevrilişindən sonra "*Tanin*" qəzetinin bağlanması və müxalif mövqeyinə görə yenidən İstanbulu tərk etməyə məcbur olmuş, Vyanaya köçmüşdür. Yalnız 1913-cü il Osmanlı çevrilişindən sonra İstanbula dönmüşdür. Keçmişdə Alman təsirinə qarşı çıxmasına baxmayaraq, 1915-ci ildə iki imperiya arasında mədəni və iqtisadi mübadiləni dəstəkləyən Alman–Türk Cəmiyyətinə qoşulmuşdur.   

Birinci Dünya müharibəsində Osmanlı imperiyasının məğlubiyyətindən sonra Hüseyn Cahid Britaniya hakimiyyət orqanları tərəfindən 1919-cu ilin fevral ayında Bekirağa kazarmasında həbs edilmiş, iyun ayında Maltaya sürgün edilmişdir. O, Maltada imtiyazlı bir mövqeyə sahib idi. Ona oteldə və ya qonaq evində qalmağa və ailəsini gətirməyə icazə verilmişdi. Sürgün zamanı ingilis və italyan dillərini öyrənmişdir. "*Oğlumun kitabxanası*" adlı tərcümə seriyasını hazırlamağa başlamışdır. Türkiyə və Britaniya hökumətləri arasında imzalanan müqavilədən sonra 16 mart 1921-ci ildə azadlığa buraxılmışdır. Digər sürgünlərdən fərqli olaraq, o, 29 aprel 1921-ci ildə üç varlı şəxslə birlikdə adanı tərk etmişdir. Ailəsi ilə birlikdə digər Avropa şəhərlərinə səyahət etdikdən sonra 15 iyul 1922-ci ildə işğal altındakı İstanbula qayıtmışdır.

Qayıtdıqdan dərhal sonra "*Renin*" adlı qəzet nəşr etməyə başlamış, bir müddət sonra isə onun adını yenidən "*Tanin*" olaraq dəyişdirmişdir. Yazılarında Mustafa Kamal Atatürkü və Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsini dəstəkləmişdir, lakin sultanlığın və xilafətin ləğvi səbəbindən qısa müddət sonra Ankara hökumətinə qarşı mövqe tutmuşdur.

### Türkiyə Respublikası
Təkpartiyalı dövr ərzində müxalif jurnalist mövqeyini qorumuş və hökumətin bir sıra siyasətlərini, o cümlədən xilafətin ləğvi və türk dili islahatı kimi islahatları tənqid etmişdir. O, liberal demokratiyanı müdafiə etmiş, cəmiyyət və mədəniyyət üzərində sərt nəzarətin tətbiq olunduğunu irəli sürmüşdür. Bununla belə, İttihad və Tərəqqi Partiyası ilə keçmiş əlaqələrinə görə tənqidləri şübhə ilə qarşılanmışdır. Üç dəfə İstiqlal Məhkəməsində mühakimə edilmiş, iki dəfə bəraət almış, 1925-ci ildə isə Çoruma sürgün edilmişdir. 1926-cı ildə əfv olunmuş və İstanbula qayıtmışdır.

Çorumda sürgün cəzasını çəkən dövrdə İzmirdə Prezident Mustafa Kamal Paşaya qarşı sui-qəsd cəhdinin üstü açılmışdır. Yeni yaradılmış İstiqlal Məhkəməsi sui-qəsdin arxasında keçmiş İttihad və Tərəqqi Komitəsi üzvlərinin ola biləcəyini nəzərə almış, 1923-cü ildə İstanbulda, Ankarada Mehmed Cavid bəyin evində keçirilən İttihad və Tərəqqi Komitəsi üzvlərinin iclasında iştirak edənlərin mühakimə olunmasına qərar vermişdir. Məhkəmə nəticəsində 26 dekabr 1926-cı ildə Cavid bəy, Doktor Nazim, Hilmi və Nail bəy edam cəzasına məhkum edilmiş, cəzaları həmin gecə icra olunmuşdur. İş üzrə mühakimə olunanlardan biri olan Hüseyn Cahid bəraət almışdır. O, edam edilən dostu Mehmed Cavid bəyin həyat yoldaşı və oğlu Şiara baxmışdır.

Hüseyn Cahid Yalçın ölkəni 26 iyun 1929-cu ildə verilmiş pasportla tərk etmişdir. 1930-cu ildə Sənaye və Mədən Bankının Direktorlar Şurasının sədri təyin edilmişdir. 1933-cü ildə keçirilən Birinci Türk Dili Qurultayında dil dəyişikliklərinin dövlət müdaxiləsi ilə edilə bilməyəcəyini iddia etmişdir. Dil məsələsinə rəsmi baxışa qarşı çıxması onun bankdakı vəzifəsindən azad edilməsinə səbəb olmuşdur.

1936-cı ildə Hüseyn Cahid Yalçın yazdığı bir məqalədə, ümumiyyətlə erməni soyqırımının əsas memarlarından biri hesab edilən Bahəddin Şakirin bu prosesdəki roluna görə təqdir edilməli olduğunu irəli sürmüşdür.

1938-ci ildə Atatürkün vəfatından sonra İsmət İnönü tərəfindən Cümhuriyyət Xalq Partiyasına dəvət edilmiş və Türkiyə Böyük Millət Məclisinə deputat seçilmişdir. 1943-cü ildə "*Tanin*" qəzetini yenidən nəşr etməyə başlamışdır. Yazılarında kommunizmə qarşı mövqe tutmuşdur. 3 dekabr 1945-ci il tarixli məqaləsində "*[[Tan (qəzet)|Tan]]*" qəzetini və Səbihə Sərtəli kommunizmi və SSRİ-ni dəstəkləməkdə ittiham etmiş, bu yazı 4 dekabr tarixində "''Tan''" qəzetinin redaksiyasına hücumun baş verməsində mühüm rol oynamışdır.

1954-cü ildə Demokrat Partiyaya qarşı yazılarına görə yenidən həbs edilmişdir. Həmin dövrdə 79 yaşında olması nəzərə alınmış və Prezident Cəlal Bayar tərəfindən əfv edilmişdir.

1957-ci il parlament seçkilərində namizəd kimi iştirak etmiş, lakin nəticələr açıqlanmadan əvvəl 18 oktyabr 1957-ci ildə vəfat etmişdir.

Hüseyn Cahid Yalçın müasir Türkiyə ədəbiyyatının ən mühüm polemistlərindən biri hesab olunur. Əhməd Rasim və Əli Kamal kimi yazıçılarla apardığı mübahisələri "*Mənim mübarizələrim*" adlı kitabda toplamış və 1910-cu ildə nəşr etdirmişdir. Onun Türkiyə polemik ədəbiyyatındakı yeri 2005-ci ildə Nurəddin Öztürk tərəfindən ayrıca tədqiq edilmişdir.

## Əsərləri

### Roman

* Nâdîde (1891)
* Hayal İçinde (1901)

### Povest

* Hayât-ı Muhayyel (1898)
* Hayât-ı Hakîkiyye Sahneleri (1909)
* Niçin Aldatırlarmış? (1922)

### Memuar

* Edebî Hâtıralar (1935, Rauf Mutluay tarafından sadeleştirilerek Edebiyat Anıları adıyla yayımlanmıştır, 1975)
* Siyasal Anılar (aynı adla Rauf Mutluay tarafından sadeleştirilip bazı kısımları çıkarılarak yayımlanmıştır, 1976)

### Bioqrafik

* Talat Paşa (1943)

### Tənqidi

* Kavgalarım (1910)

### Dogər

* Türkçe Sarf ve Nahiv (üçüncü sene 1908, birinci sene 1910, ikinci sene 1910)
* Türkçe Sarf ve Nahiv (yeni başlayanlar için, 1910)
* Benim Görüşümle Olaylar (4 cilt, bakımı 1945-47)
* Seçme Makaleler (1951)

#### Bəzi tərcümələri
* Pierre Loti’den *İzlanda Balıkçıları* (1903)
*Leon Marillie’den *Hürriyyet-i Vicdân* (İstanbul 1906)
*Tollio Murri’den *Kürek Cehennemi* (1936)
*Joseph de Guignes’den *Hunlar’ın, Türkler’in, Moğollar’ın ve Daha Sair Tatarlar’ın Târîh-i Umûmîsi* (I-VIII, İstanbul 1923-1925) 
*Leone Caetani’den *İslâm Tarihi* (I-X, İstanbul 1924-1927)
*Vilfredo Pareto’dan *Sosyalist Meslekleri* (1924)
*Emile Durkheim’den *Din Hayatının İbtidaî Şekilleri* (I-II, İstanbul 1924)
*James Bryce'tan "Asrî Demokrasiler" (I-IV, İstanbul 1924)
*Yrjö Hirn’den *Sanâyi-i Nefîsenin Menşeleri* (1925)
*John Stuart Mill’den *Hürriyet* (1927)
*A. Lawrence Lowel’dan *İngiltere’nin Hükûmeti* (I-V, İstanbul 1927)
*Alfred Binet’den *Ruh ve Beden* (1927)
*Etienne Vacherot’dan *Demokrasi* (1931)
*Édouard René de Laboulaye'den "Vatandaşın Kitabı" (1931)
*Jacques Bainville'den *Fransa Tarihi* (I-II, İstanbul 1938)
*Andre Maurois'ten "İngiltere Tarihi" (I-II, İstanbul 1938)
*Ogier Ghislain de Busbecq’ten *Türk Mektupları* (1939)
*Jean Charles Pichon'dan "Cihan Harbinin Şarka Ait Kaynakları" (1939)
*France Anatole'den "Allahlar Susamışlardı" (1939)
*Charles Seignobos'dan "Avrupa Kavimlerinin Mukayeseli Tarihi" (I-II, İstanbul 1939)
*Adolf Hitler’den Kavgam (1940)
*Annie Vivanti'den "Yırtıcılar" (I-II, İstanbul 1942)
*Arthur Koestler'den *Sovyet Efsanesi ve Hakikat: Kızıl Rusya’nın İç Yüzü* (1947)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 1948 Türkiye İktisat kongresi devlet arşivi ''(PDF s.30'da Hüseyin Cahit Yalçın)''