Rusiya vətəndaş müharibəsinə müttəfiqlərin müdaxiləsi

**Rus vətəndaş müharibəsinə müttəfiqlərin müdaxiləsi** — 1918-ci ildə Rusiya vətəndaş müharibəsi dövründə başlanan çoxmillətli hərbi əməliyyat idi. Əsas məqsədlər Çexoslovakiya legionuna kömək etmək, Rusiya limanlarında silah-sursatı təmin etmək və Şərq cəbhəsini yenidən qurmaq idi.

Bolşevik hökuməti Birinci Dünya müharibəsindən çıxdıqdan sonra Müttəfiq Dövlətlər Rusiyadakı anti-kommunist Ağ qüvvələri açıq şəkildə dəstəklədilər. Müttəfiq səylər bölünmüş məqsədlər, ümumi qlobal münaqişədən müharibə hazırlığı və daxili dəstəyin olmaması ilə mane oldu. Bu amillər Çexoslovakiya legionunun boşaldılması ilə birlikdə, Müttəfiq dövlətləri 1920-ci ildə Şimali Rusiya və Sibirdən çəkilməyə məcbur etdi, baxmayaraq ki, Yaponiya qüvvələri Sibirin hissələrini 1922-ci ilə qədər və Saxalinin şimal hissəsini 1925-ci ilə qədər işğal etdilər.

## Müttəfiqlərin müdaxiləsi haqqında ön söz
### İnqilab
1917-ci ildə Rusiya imperiyası siyasi çəkişmə vəziyyətində idi və Birinci Dünya müharibəsinin gedişində çar II Nikolaya xalqın dəstəyi azalırdı. Ölkə inqilab ərəfəsində idi. Fevral inqilabı müharibənin gedişatını dəyişdirdi. Gərgin siyasi təzyiq altında çar II Nikolay istefaya göndərildi və əvvəlcə Corc Lvov, daha sonra isə Aleksandr Kerenski tərəfindən idarə olunan Rusiya müvəqqəti hökuməti quruldu. Və, müvəqqəti hökumət Şərq cəbhəsində almanlarla mübarizəni davam etdirəcəyinə söz verdi.

Müttəfiq dövlətlər Rusiyaya müharibə başlayanda 1914-cü ildə Arxangelsk, Murmansk və Vladivostok limanları vasitəsi ilə yük göndərirdilər. 1917-ci ildə ABŞ müttəfiqlər tərəfindən müharibəyə qoşuldu. ABŞ prezidenti Vudro Vilson despotik çarla müttəfiq olaraq müharibəyə qoşulmaq üçün ehtiyatlarını yüngülləşdirdi və ABŞ Kerenski hökumətinə iqtisadi və texniki dəstək verməyə başladı. Rus xalqı ilə müharibə populyar olmadı. Vladimir Leninin rəhbərliyindəki marksist bolşevik partiyası geniş bir dəstək qazandığına baxmayaraq siyasi və sosial iğtişaşlar artdı. Çox sayda ümumi əsgər  Rusiya imperator ordusundan ayrıldı. 18 iyun 1917-ci il hücumunda Rusiya ordusu əks-hücum nəticəsində Alman və Avstriya-Macar qüvvələri tərəfindən məğlub edildi. Bu hadisə Şərq cəbhəsinin dağılmasına səbəb oldu. Yıxılan Rusiya ordusu iğtişaşlar astanasında idi və əksər əsgərlər cəbhə xətlərini tərk etmişdilər. Aleksandr Kerenski, Orkestrin Baş komandanı olaraq Aleksey Brusilovu Lavr Kornilovla əvəz etdi. Lavr Kornilov 1917-ci ilin avqust ayının sonlarında qiyam edərək hərbi diktatura qurmağa çalışdı. İngilis hərbi attaşesi, briqada generalı Alfred Knoksun  və Kerenski dəstəyinə sahib idi,  tərəfdarı Lavr Kornilov təbliğat aparmaqda günahlandırdı. Kerenski İngiltərə müharibə kabinetinin üzvü Lord Milnerin də Kornilovu dəstəklədiyini ifadə edən bir məktub yazdığını iddia etdi. Uğursuz çevrilişdə Oliver Loker-Lampsonun əmr etdiyi və rus geyimində geyinmiş İngiltərə zirehli maşın eskadronu iştirak etdi. 1917-ci ildə Oktyabr inqilabı Kerenskinin müvəqqəti hökumətinin devrilməsinə və bolşeviklərin hakimiyyəti ələ almasına səbəb oldu.

### Rusiyanın müharibədən çıxması
Alman qoşunları Rusiya imperiyasını, Moskvanı ələ keçirmək və 1918-ci ilin əvvəllərində öz rejimini tətbiq etməklə hədələdilər. Lenin Almaniya ilə müqavilə bağlamaq istəsə də, bu mümkün olmadı çünki, fevralın sonuna qədər məclisindən təsdiq ala bilmədi. Bununlada bolşevik Rusiyası tərəfini dəyişərək Almaniyanın mövqeyini dəstəklədi. Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası Brest-Litovsk müqaviləsini imzaladı. Müttəfiq dövlətlər Rusiya təchizatının Almaniyaya çatmasının qarşısını almaq üçün "Ağ" düşmənlərinə və eniş qoşunlarına kömək edərək yeni rejimə qarşı xəyanət hiss etdilər və qarşı çıxdılar. Sülh müqaviləsi Rusiyanın Birinci Dünya müharibəsindən çıxması ilə nəticələndi.

Müqaviləyə əsasən, Bolşevik Rusiyası Baltikyanı ərazilərini Almaniyaya verərək idarəçilikdən imtina etdi, bu ərazilər Almaniyanın vassalına çevrilərək kiçik krallıqlara bölündü. Rusiya həmçinin Cənubi Qafqazda yerləşən əyalətini - Qarsı Osmanlı imperiyasına verərək oradan imtina etdi və Ukrayna Xalq Respublikasının müstəqilliyini tanıdı. Konqresdə Polşanın müqavilədə qeyd olunmaması və Almanların Polşa təmsilçilərinin iştirakını tanımaması mübahisələrə və etirazlara səbəb oldu. Sonralar Almaniya 1919-cu ilin 28 iyununda imzalanacaq olan Versal sülh müqaviləsində müqavilənin tərtibat iştirakına buraxılmayacaq və buna görə də iştiraka buraxılmama Almaniyanın etirazlarına səbəb olacaq. Halbuki Versal sülh müqaviləsində Almaniyaya qarşı yönəlmiş Antanta və digər birləşmiş qüvvələr Brest-Litovsk sülhünə görə Almaniyadan daha yumşaq davranmışdılar.

Ancaq Brest-Litovsk müqaviləsi 1918-ci ilin noyabrında Almaniyanın Müttəfiqlərə təslim edilməsi ilə ləğv olundu. Bununla yanaşı, Rusiyanın Latviya, Litva, Estoniya, Polşa, Finlandiya və Ukrayna ərazilərində olan torpaqlarından imtina etməsi, onsuzda Rusiyanın daxilində gedən Vətəndaş müharibəsi ilə məşğul olan bolşeviklərə nisbətən rahatlıq verdi.

### Çexoslovak legionu

Çexoslovak legionu zaman-zaman Trans-Sibir dəmir yolunun çox hissəsini və Sibirin bütün böyük şəhərlərini idarə edirdi. Avstriya-Macarıstan məhbusları müxtəlif millətlərdən idi; həbsdə olan bəzi Çexoslovakiya qüvvələri isə Rusiya ordusuna sığındılar. Çexoslovaklar öz müstəqil dövlətlərini qurmaq istəyirdilər və ruslar mərkəzi güclərə qarşı mübarizə aparmaq üçün xüsusi Çexoslovakiya birliklərini (Çexoslovak legionları) yaratmağa kömək etdilər.

Brest-Litovsk müqaviləsinin imzalanması müharibə əsirlərinin geri qaytarılmasını təmin etdi. 1917-ci ildə bolşeviklər Çexoslovak legionlarının neytral qaldıqlarını və Rusiyanı tərk etməyə razılıq verdikləri təqdirdə, Qərb cəbhəsində müttəfiq qüvvələrlə döyüşmək üçün Vladivostok üzərindən Sibirdən Fransaya təhlükəsiz bir şəkildə keçmələrini təmin edəcəyini bildirdilər. Çexoslovak legionları Trans-Sibir dəmir yolu ilə Vladivostoka qədər getdi. Ancaq legionlarla bolşeviklər arasında döyüş 1918-ci ilin mayında başladı.

### Müttəfiqlər arasında fikir ayrılığı
Müttəfiq dövlətlər Şərq cəbhəsinin dağılmasından və çar müttəfiqinin kommunizmdən məhrum olmasından narahat oldular, eyni zamanda Müttəfiq Dövlətlərin ələ keçirilməsinin qorxduğu Rusiya limanlarında çoxlu miqdarda təchizat və avadanlıqların olması məsələsi də mövcud idi.

## Rusiya daxilindəki xarici qüvvələr
Rusiyanın göstərilən bölgələrində iştirak edən müttəfiq əsgərlərin sayı:

* Arxangelskdə 600 fransız və ingilis əsgəri
* Vladivostokdakı bir sıra ingilis qoşunları
* Bessarabiyadakı bir sıra Rumıniya qoşunları
* Üç aydan sonra geri çəkilən 23.351 Yunan (2-ci və 13-cü Piyada Diviziyalarından ibarət olan general General Konstantinos Nider'in I Ordu korpusunun bir hissəsi, Krım, Odessa və Xerson ətrafında
* Cənubi Rus müdaxiləsində 15.000 fransız 
* 13.000 amerikalı (Arxangelsk və Vladivostok bölgələrində)
* Rusiyanın şimal-qərbindəki 11.500 estoniyalı
* Arxangelsk bölgəsində və Sibirdə 2500 İtalyan
* Murmansk bölgəsindəki 1.300 İtalyan.
* 150 avstraliyalı (əsasən Arxangelsk bölgələrində)
* Şərq bölgəsində 70.000 yapon əsgəri
* Vladivostokda 4.192 Kanadalı, Arxangelskdə 600 Kanadalı.

## Yürüşlər
### Şimali Rusiya

* **[[Britaniya imperiyası]]**
** Krallıq donanması: dəniz yolu daşıyıcıları da daxil olmaqla 20-dən çox gəmidən ibarət bir flotilla; HMS Pegasus və HMS Nairana
** Britaniya ordusu: 236-cı Piyada briqadası, 6-cı Batalyon Kral Dəniz Yüngül Piyada (RMLI), 548-ci (Dandi) Ordu Qoşunları Şirkəti, Kral mühəndisləri, 2/10 (Velosipedçi) batalyonu, Kral ScotsRoyal Scots, 52-ci batalyon, Mançester Regiment və Kral Dublin Füzilierlərinin elementləri.
** Slavo-İngilis Müttəfiq Legionu (SBAL): İngilis təhsili və rəhbərlik etdiyi kontingent, əsasən xaricə gedən Rusiya anti-Bolşevik, Fin və Estoniya könüllülərindən (Dyer batalyonu da daxil olmaqla) ibarətdir.
** Kanada sahə artilleriyası (16-cı Briqadanın 67-ci və 68-ci Batareyaları, Kanada Sahə Artilleriyası)
** Kral Hərbi Hava Qüvvələri: Airco DH.4 bombardmançılarından, Fairey Campania və Sopwith Baby dəniz yollarından ibarət şərti bir tək Sopwith Dəvə qırıcısı ilə birlikdə.
* **[[Amerika Birləşmiş Ştatları]]**
** Şimali Rusiya Ekspedisiya Qüvvələri (həmçinin Qütb Ayı Ekspedisiyası olaraq da tanınır): ABŞ ordusundan təxminən 8000 personal  daxil olmaqla: 310-cu mühəndis, 339-cu piyada, 337-ci sahə xəstəxanası və 337-ci təcili yardım şirkəti. Murmanskdan Petroqrad xəttinə keçmək üçün göndərilən 167-ci və 168-ci dəmir yolu şirkətləri.
** ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri: 1918-ci ilin avqust və sentyabr ayları ərzində kreyser USS Olimpiya
* **[[Fransa]]**: Əsasən Armée müstəmləkəçilərindən (məsələn, 21-ci kolonial batalyonu) və mühəndislərdən ibarət olan 2.000 Fransa ordusu.
* **Digər ölkələr**: Şimaldakı Ağ Rusiya qüvvələrinə qoşulmuş 1.000 Serb və Polşa piyada (Çexoslovak legionunu daxil edən Sibir qüvvələri ilə fərqli olaraq); İtaliya kimi ölkələrdən az sayda könüllü.

### Baltika və Şimal-Qərb Rusiyası
Estoniya ordusu ölkəsi üzərində nəzarəti əldə etsə də, qarşıdakı 7-ci və Estoniya Qırmızı Armiyaları hələ də aktiv idi. Estoniya Yüksək Komandirliyi Ağ Rusiya Şimali korpusuna dəstək olaraq sərhədi keçərək müdafiə xəttlərini Rusiyaya çəkməyə qərar verdi. Narva'da hücumlara davam etdilər, Sovetləri təəccübləndirərək 6-cı Divizionunu məhv etdilər.

Estoniyanın Pskov hücumu 13 may 1919-cu ildə eyni vaxtda başladı. Onun Petseri Döyüş Qrupu Estoniya Qırmızı ordusunu darmadağın etdi, 25 mayda şəhəri ələ keçirdi və Estoniya ilə Velikaya çayı arasındakı ərazini təmizlədi. Bir neçə gün sonra Şimali Korpus qüvvələri Pskova gəldi. 19 iyun 1919-cu ildə Estoniyanın Baş Komandanı Johan Laidoner Ağ Ruslar üzərində əmrini ləğv etdi və Şimal-Qərb Ordusu adlandırıldı. Bir qədər sonra general Nikolay N. Yudenich qoşunların komandanlığını götürdü. Şimal-qərb Ordusunun növbəti hücumu 10 iyul 1919-cu ildə planlaşdırıldı, ancaq Müttəfiqlərdən gözlənilən silah-sursat və materiallar gəlmədi. Estoniyalılar da nəticəsiz müharibəni davam etdirmək istəmədilər, çünki 1919-cu il aprelin ilk sülh yanaşması ilə Rusiya Bolşevik hökuməti müstəqil Estoniya dövlətinin tanınmasına zəmanət verdi. Beləliklə, İngilis General Gog 8 Avqustda Estoniyalılardan Yudenichə hərbi yardım istədi, estonlar, bunun qarşılığında həm Yudenich, həm də müttəfiqlərindən vəziyyətlərini ilk olaraq tanımalarını istədi. Gough'un müavini, Briqada generalı Frank Marş, Yudenich'dən dərhal Estoniyanın de-yure tanınmasına zəmanət verəcək Petroqrad, Pskov və Novqorod quberniyalarını əhatə edən Şimal-Qərbi Rusiya Bölgəsi Hökumətini quracaq bir nizamnamə verməsini tələb etdi. 16 avqust Times, Xarici İşlər İdarəsini və Müharibə Kabinetini qəzəbləndirən və Yudenichə gələcək hərbi yardımın azalmasına səbəb olan sövdələşməni açıqladı. Bununla birlikdə Şimal-qərb Ordusu, İngiltərə və Fransa tərəfindən təmin edilmiş silahlarla və Estoniya Ordusu, Estoniya Donanması və Kral Dəniz Qüvvələri tərəfindən əməliyyat dəstəyi ilə 9 oktyabrda Petroqradı ələ keçirmək üçün son böyük səy olan Ağ Qılınc əməliyyatına başladı. Estoniya və İngiltərə qüvvələri Krasnaya Gorkaya qarşı birgə quru və dəniz hücumu etdi, Estoniya 2-ci Divizion 10 Qırmızı Divizionu Velikaya boyunca atmağa çalışdı, 3-cü Diviziya Pytalovo və Ostrov tərəfə hücum etdi. Şimal-qərb Ordusu Petroqraddan 16&nbsp;km (10 mil) məsafəyə yaxınlaşdı, lakin Qırmızı Ordu onları Narva çayına geri çəkdi. Ağ Ruslara etinasızlıq göstərən Estoniya Ali Komandanlığı dövlət sərhədinin arxasında geri çəkilən Şimal-qərb Ordusunun qalıqlarını tərksilah etdirdi.

### Cənubi Rusiya və Ukrayna
18 dekabr 1918-ci ildə, barışıqdan bir ay sonra fransızlar Odessa və Sevastopolu işğal etdilər. Bu, general Anton Denikin Ağ Ordu qüvvələrinə, oradakı bolşeviklərə qarşı döyüşən Könüllülər Ordusuna kömək və təmin etmək üçün Rusiyanın cənubuna (sonradan Ukrayna) müdaxiləyə başladı. Kampaniyada əsasən Fransa və Yunan əsgərləri iştirak edirdi. 1919-cu ilin aprelinə qədər, Ağ Ordunun Moskvaya yürüşünün məğlub edilməsindən əvvəl Nikifor Qriqoryev ordusunun hücumundan sonra geri çəkildilər.

### Bessarabiya

Rumcherodun bolşevik qüvvələri Bessarabiya bölgəsinə hücum etdikdən sonra Rumıniya İon I. C. Brătianu hökuməti müdaxilə etmək qərarına gəldi və yanvarın 26-da 1918-ci ildə General Ernest Broșteanu'nun nəzdindəki 11-ci Piyada Diviziyası Kişinyov'a girdi. Bolşevik qoşunları Tiqinaya geri çəkildi və bir döyüşdən sonra Dnestrdən də geri çəkildi.  Tighina döyüşü 1918 Bessarabian Kampaniyasının iki əhəmiyyətli işindən biri idi. Bu, 20-25 yanvar tarixləri arasında beş gün davam etdi və əhəmiyyətli Rumıniya itki ilə (141 ölü) olsa da, Rumıniyanın qələbəsi ilə başa çatdı. Rumıniya qoşunları 800 silah əsir götürdü. Russud sinif gəmisi İkinci vacib döyüş 27 yanvar - 3 fevral tarixləri arasında Valkovda vuruşdu. Bolşevik döyüş gəmilərinin hərəkətləri (üç Donetsk sinifli silah gəmisi də daxil olmaqla) rumınları bir neçə gün təxirə salmağı bacardı, ancaq gəmilər, Rumıniya artilleriya qüvvələrini məhv etdikdən sonra artıq hədəflərini düzəldə bilmədikləri üçün fevralın 3-də geri çəkilməli oldular. sahildə yerləşən bolşevik artilleriya müşahidə postları. Həmin gün Rumıniya qoşunları Valçovu işğal etdi. Romalılar, Rusud sinifli eniş sənətkarlığı K-2 və ümumilikdə səkkiz 152&nbsp;mm Obuchov silahlı silahlanmış daha bir neçə barjanı ələ keçirdilər.

### Sibir

Avrasiyanın şimal-şərq hissəsində böyük coğrafi ərazi. Qərbdən Ural dağları, şərqdən Sakit okean, şimaldan Şimal Buzlu okean, cənubdan Qazaxıstan, Monqolustan, Çin əhatə edir. Sibir dedikdə Rusiya Federasiyasının tərkibidə olan ərazi başa düşülür. Ancaq coğrafi Sibirə Qazaxıstanın şimal-cənubu və Uzaq Şərq də daxildir. Sibir Qərbi Sibirə və Şərqi Sibirə bölünür. Həmçinin Cənubi Sibir, Şimal-Şərqi Sibir və Orta Sibir anlayışı da vardır.

Birgə Müttəfiqlərin müdaxiləsi 1918-ci ilin avqustunda başladı. Yaponlar Vladivostokdan keçərək Çin-Rusiya sərhədi boyunca 70 mindən çox əsgər yerləşdirildiyi nöqtələrə girdilər. Yaponlara İngilis və daha sonra Amerika, Kanada, Fransız və İtalyan qoşunları qoşuldu. Vladivostoka çatan Çexoslovak legionunun elementləri  Müttəfiq qüvvələri qarşıladı. Amerikalılar 27-ci piyada və 31-ci piyada alaylarını Filippindən kənarda, 12, 13 və 62-ci piyada alaylarının elementlərini Kamp Fremontdan kənarda yerləşdirdilər.

Çin 1918-ci ildə başlayan bölgədəki Çin icmasının xaosdan və müharibə şiddətindən qorunmasını istədikdən sonra Sibir və Şimali Rusiyaya 2300 nəfərlik qüvvə göndərdi. Bu əsgərlərin bir çoxu sonradan kommunistlərin tərəfində vuruşmaq üçün Qırmızı Orduya üz tutdu. Çin ordusu həm bolşeviklərə, həm də kazaklara qarşı vuruşdu.

Yaponların ekspedisiya üçün cəmi 7000 əsgər göndərmələri gözlənilirdi, lakin Sibirə cəlb edilməsinin sonuna 70.000 nəfər göndərildi. Xilasetmə əməliyyatı üçün bu qədər böyük bir qüvvənin yerləşdirilməsi Müttəfiq dövlətlərin yapon niyyətlərindən ehtiyat etdi. Sentyabrın 5-də, Çex legionunun avanqardı ilə əlaqəli olan yaponlar, bir neçə gün sonra İngilis, İtaliya və Fransız kontingentləri Çexlərə Uralsdan kənarda Şərq Cəbhəsini yenidən qurmaq üçün qoşuldular; nəticədə Avropa Müttəfiq Dövlətləri qərbə doğru irəlilədilər.  Kanadalılar əsasən Vladivostokda uzun müddət qaldılar. Yaponlar öz məqsədlərini nəzərə alaraq, Baykal gölünün qərbinə getməkdən imtina etdilər. Yaponların niyyətlərindən şübhələnən amerikalılar da onlara diqqət yetirmək üçün arxada qaldılar.Noyabr ayına qədər yaponlar Rusiya dəniz illərində və Çita şəhərinin şərqindəki Sibirdəki bütün limanları və böyük şəhərləri işğal etdilər.

Müttəfiq dövlətlər Ağ Rus elementlərinə 1918-ci ilin yayından etibarən dəstək verdilər.  İki anti-bolşevik fraksiyası, admiral Aleksandr Kolçakın rəhbərlik etdiyi Ağ Rusiya hökuməti ilə Qriqori Semyonov və İvan Kalmykovun rəhbərliyindəki kazaklar arasında gərginlik yaşandı və bu da səylərə mane oldu.

1922-ci ilə qədər qalan yaponlardan başqa 1920-ci ilə qədər bütün müttəfiq qüvvələr təxliyə edildi.

### Qafqaz
Qafqazın şərq sərhəddinin Xəzər dənizi, qərbinin isə Qara dəniz olduğu qəbul edilir ancaq şimali və cənubi sərhədləri haqqında konsensus yoxdur. Şimalda fiziki-coğrafi sərhəd Kuma-Manıç çökəkliyi, hazırkı inzibati bölgüyə görə isə Krasnodar və Stavropol vilayətlərinin və Dağıstanın şimal sərhədləri hesab edilir. Bəzən Qafqaza şərti olaraq Kalmıkiya da daxil edilir.

Şimali Qafqazın böyük hissəsinin tarixi-etnoqrafik olaraq rus çöllərinə və Aşağı Volqaboyuna daha yaxın olduğu nəzərə alındıqda isə Qafqazın şimal sərhəddini Kuban çayı boyunca, Kuma, Malke və Tereka təpərindən keçirmək olar. Beləliklə Krasnodar vilayətinin cənubu, Adıgey, Qaraçay-Çərkəz, Kabardin-Balkar, Şimali Osetiya, İnquşetiya, Çeçenistan və Dağıstanın böyük bir bölümü bu bölgəyə daxil olur.

Cənub sərhədlərini siyasi olaraq Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan  ilə İran və Türkiyənin sərhədləri təşkil edir.

1917-ci ildə Dunsterforce, 1000 Avstraliya, İngilis və Kanada qoşunlarının (Mesopotamiya və Qərbi Cəbhələrdən çəkilmiş) ibarət Həmkarlardan Qacar Persiyası boyunca 350 km (220 mil) məsafədə yerləşən zirehli maşınlarla birlikdə Müttəfiq hərbi missiyası. Komandiri general Lionel Dunsterville adını aldı. Onun vəzifəsi məlumat toplamaq, yerli qüvvələrə təlim vermək və əmr vermək və Alman təbliğatının yayılmasının qarşısını almaq idi.

Daha sonra Dunsterville-yə Bakı neft yataqlarını götürmək və qorumaq tapşırıldı. Güc əvvəlcə 3000 rus bolşevik qoşunu tərəfindən Enzelidə gecikdirildi, lakin sonra gəmi ilə Xəzər dənizindəki Bakı limanına getdi. Bu irəliləyən Osmanlı qüvvələrinin əsas hədəfi idi və Dunsterforce geri çəkilmək məcburiyyətində qalmadan əvvəl, 1918-ci ilin sentyabrında qısa və qəddar bir mühasirəyə dözdü.

Ancaq Birinci Dünya müharibəsində məğlub olaraq Osmanlı imperiyası 1918-ci il noyabr ayının ortalarında qüvvələrini Azərbaycan sərhədlərindən çıxarmalı oldu. General Vilyam Tomson başçılığı ilə 5000 əsgərdən ibarət İngilis qoşunları 17 noyabrda Bakıya gəldi; hərbi qanun Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin paytaxtında "vətəndaş gücü ictimai asayişi qorumaq üçün məsuliyyətdən azad etmək üçün kifayət qədər güclü olana qədər" həyata keçirildi.

### Trans-Xəzər döyüşü
Müttəfiq hərbi hərəkat 1918-ci il avqustun 11-də General Malleson 1918-ci ilin iyulunda Daşkənd Sovet Bolşeviklərini Transxəzər Dəmiryolunun qərb tərəfindən qovmuş Aşxabad İcraiyyə Komitəsinin dəstəyinə qarışdıqdan sonra başladı. Mallesonun İmperiyaya müdaxilə etmək səlahiyyəti var və İngilis qoşunları, Malleson missiyası olaraq adlandırılacaq şeylərdə. 19-cu Pəncab tüfənglərinin Maşın silahı bölməsini Transxəzər dəmir yolunda yerləşən Bayramalıya göndərdi. Mərvdə döyüşdükdən sonra, alayın qalan hissəsi onlara qoşuldu. 28 avqust 11 və 18 sentyabr tarixlərində Kakada daha bir hərəkət edildi. Sentyabrın 25-də 28-ci İşıq Süvari komandasının iki heyəti tərəfindən gücləndirildi. Trans-Xəzər qoşunları ilə birlikdə döyüşərək Arman Sagad (9 - 11 oktyabr aralığında) və Duşak (14 oktyabr) arasında vuruşdular.

Noyabrın 1-də onlar Mərvü yenidən ələ keçirdilər və İngiltərə hökumətinin tapşırığı ilə irəliləmələrini dayandırdılar və Bairam Əlidə müdafiə mövqelərini tutdular. Transxəzər qüvvələri bolşeviklərə şimaldan hücum etməyə davam etdilər. Transxəzər qüvvələri Üç Aji bölgəsinə yönəldildikdən sonra komandiri polkovnik Knollys Annenkovoda dəstək üçün 28-ci süvari dəstəsini göndərdi. 1919-cu ilin yanvarında, 19-cu Pəncab tüfənglərindən biri, 16 yanvarda ikinci döyüşün keçirildiyi Annenkovoda mövqeyini möhkəmləndirmək üçün göndərildi. İngiltərə hökuməti yanvarın 21-də qüvvənin geri alınması barədə qərar qəbul etdi və sonuncu qoşunlar 5 aprel tarixində Persiyaya yola düşdü.

## Nəticə
### Müttəfiqlərin geri çəkilməsi
Müttəfiq dövlətlər 1920-ci ildə geri çəkildi. Yapon hərbi qüvvələri Pekində Sovet-Yapon təməl konvensiyasını imzaladıqdan sonra 1922-ci ilə qədər Rusiya Uzaq Şərqinin Dəniz əyalətlərində və 1925-ci ilə qədər Saxalin şimalında qaldılar. Rusiyadan. Bunun müqabilində Sovet İttifaqı Portsmut müqaviləsinin müddəalarına hörmət etməyə razı oldu.

### Tarixçilər tərəfindən qiymətləndirmə
Müdaxilənin tarixi qiymətləndirməsi ümumilikdə mənfi olmuşdur. Frederick L. Schuman, ekspedisiyanın nəticələrinin "Şərq-Qərb əlaqələrini əbədi olaraq zəhərləmək, İkinci Dünya müharibəsi və sonrakı" Soyuq Müharibə "mənşəyinə əhəmiyyətli töhfə vermək və hər ikisindəki şübhə və nifrət nümunələrini düzəltmək olduğunu" yazdı. Bu gün gələcəkdə daha da böyük fəlakətləri təhdid edən tərəflər". Əməl Sovet İttifaqı rəhbərləri üçün Qərb güclərinin Sovet hökumətini məhv etmək istədiklərinin sübutu idi. Müasir tarixçi Robert Maddox, "Müdaxilənin dərhal təsiri qanlı bir vətəndaş müharibəsini uzatmaq idi, bununla da minlərlə əlavə can itkisi vermiş və onsuz da yıxılmış bir cəmiyyətdə çox böyük dağıntı yaşanmışdı.

### Amerikalıların müdaxilə haqqında məlumatları
Son vaxtlara qədər Amerika liseyinin tarix dərslikləri tamamilə bu hərbi müdaxiləni qeyd edə bilmədi. İndi bir neçə yeni dərslik bu barədə bəhs edir, lakin hələ də bunun Rusiya vətəndaş müharibəsinə hərbi müdaxilə olduğunu və ya əməliyyatın əsas məqsədinin Sovet hökumətinin devrilməsini izah edə bilmir.

## Ədəbiyyat
* 
* Wright, Damien. "Churchill's Secret War with Lenin: British and Commonwealth Military Intervention in the Russian Civil War, 1918-20", Solihull, UK, 2017
* Carley, Michael Jabara. "Allied Intervention and the Russian Civil War, 1917–1922," *International History Review* 11#4 (1989), pp.&nbsp;689–700 in JSTOR. Historiography
* Foglesong, David S. "Policies Toward Russia and Intervention in the Russian Revolution." in Ross A. Kennedy ed., *A Companion to Woodrow Wilson* (2013): 386–405.
* 
* 
* 
* Long, John W. "American Intervention in Russia: The North Russian Expedition, 1918–19." *Diplomatic History* 6.1 (1982): 45–68.
* Moffat, Ian C.D. *The Allied Intervention in Russia, 1918–1920: The Diplomacy of Chaos* (2015)  excerpt
* Moore, Perry. *Stamping Out the Virus: Allied Intervention in the Russian Civil War 1918–1920* (2002)
* 
* Richard, Carl J. "'The Shadow of a Plan': The Rationale Behind Wilson's 1918 Siberian Intervention." *Historian* 49.1 (1986): 64–84. Historiography
* Silverlight, John. *The Victors' Dilemma: Allied Intervention in the Russian Civil War, 1917–1920* (1970)
* Trani, Eugene P. "Woodrow Wilson and the decision to intervene in Russia: a reconsideration." *Journal of Modern History* 48.3 (1976): 440–461. in JSTOR
* Unterberger, Betty Miller. "Woodrow Wilson and the Bolsheviks: The "Acid Test" of Soviet–American Relations." *Diplomatic History* 11.2 (1987): 71–90.
* 

## İstinadlar