Beynəlxalq vergitutma

**Beynəlxalq vergitutma** —  müxtəlif ölkələrin vergi qanunlarına tabe olan şəxs və ya müəssisə üçün verginin öyrənilməsi və ya müəyyən edilməsidir həmçinin vəziyyətə uyğun olaraq ayrı-ayrı ölkənin vergi qanunlarının beynəlxalq aspektləri. Hökumətlər adətən öz gəlir vergisinin əhatə dairəsini ərazi baxımından müəyyən şəkildə məhdudlaşdırır və ya ekstraterritorial gəlirlə bağlı vergitutma ilə əvəzləşdirmələri nəzərdə tutur. Məhdudiyyət üsulu ümumiyyətlə ərazi, yaşayış yeri və ya istisna sistemi formasında olur. Bəzi hökumətlər iki və ya daha çox xüsusiyyətləri olan hibrid sistemi tətbiq etməklə bu üç geniş sistemin hər birinin fərqli məhdudiyyətlərini yumşaltmağa çalışmışlar.

Bir çox hökumət fiziki şəxslərə və/yaxud müəssisələrə gəlirlərinə görə vergi verir. Bu cür vergitutma sistemləri çox müxtəlifdir və geniş ümumi qaydalar yoxdur. Bu dəyişikliklər ikiqat vergitutma potensialı yaradır (burada eyni gəlir müxtəlif ölkələr tərəfindən vergiyə cəlb edilir) və vergi tutulmur (gəlir heç bir ölkə tərəfindən vergiyə cəlb edilmədikdə). Gəlir vergisi sistemləri yalnız yerli gəlirə və ya dünya üzrə gəlirə vergi tətbiq edə bilər. Ümumiyyətlə, dünya miqyasında gəlirin vergiyə cəlb edildiyi yerlərdə digər yurisdiksiyalara ödənilən vergilər üçün vergilərin azaldılması və ya xarici kreditlər nəzərdə tutulur. Demək olar ki, bu cür kreditlərə məhdudiyyətlər qoyulur. Çoxmillətli korporasiyalar, ümumiyyətlə, dünya miqyasında vergi öhdəliklərini azaltmaq üçün həm hüquqşünaslar, həm də mühasiblər arasında ixtisaslaşan beynəlxalq vergi mütəxəssislərini işə götürürlər.

İstənilən vergitutma sistemi ilə gəlirləri vergitutmanı azaldacaq şəkildə dəyişdirmək və ya yenidən xarakterizə etmək mümkündür. Yurisdiksiyalar tez-tez ümumi nəzarət edilən tərəflər arasında gəlirin dəyişdirilməsi ilə bağlı qaydalar tətbiq edir və bu qaydalara tez-tez transfer qiymət qaydaları deyilir. Rezidentliyə əsaslanan sistemlər vergi ödəyicisinin əlaqəli tərəflərdən istifadə etməklə gəlirin tanınmasını təxirə salmaq cəhdlərinə məruz qalır. Bir neçə yurisdiksiya bu cür təxirə salınmanı məhdudlaşdıran qaydalar tətbiq edir (“anti-təxirə salınma” rejimləri). Təxirə salınma, həmçinin bəzi hökumətlər tərəfindən xüsusi sosial məqsədlər və ya digər əsaslarla icazə verilir. Hökumətlər arasında razılaşmalar (müqavilələr) tez-tez kimin nəyi vergiyə cəlb etməli olduğunu müəyyən etməyə çalışır. Əksər vergi müqavilələri tərəflər arasında mübahisələrin həlli üçün ən azı skelet mexanizmini nəzərdə tutur.

## Tarixi
Müasir beynəlxalq vergi rejiminin intellektual əsası 1923-cü ildə görkəmli siyasi iqtisadçılar və vergi hüququ ekspertləri tərəfindən Millətlər Liqası üçün hazırlanmış hesabatla qoyulmuşdur. Hesabatda ikiqat vergitutmanın mənfi təsirlərinin qarşısını almaq və azad ticarəti, beynəlxalq kapital axınını və iqtisadi artımı təşviq etmək üçün “*ümumi prinsiplər*” formalaşdırılıb. Məsələn, hesabat bir ştatın rezidentinə və ya vətəndaşına digər dövlətdə gəlir əldə etdikdə kimin vergi tutmasına icazə veriləcəyinin həlli üçün təlimatlar müəyyən etməyə çalışdı. Hesabat dərc olunmazdan əvvəl bu cür suallar ilk növbədə birtərəfli dövlət qərarları və ya ikitərəfli vergi müqavilələri vasitəsilə həll edilirdi.

## Vergi sistemləri

Vergi sistemləri hökumətlər arasında dəyişir və ümumiləşdirməni çətinləşdirir. Spesifik məlumatlar nümunə kimi nəzərdə tutulmuşdur və xüsusi hökumətlərə aiddir həmçinin geniş şəkildə tanınmayan çoxmillətli qaydalara aiddir. Vergilər müxtəlif gəlir ölçülərindən, o cümlədən yerli mühasibat uçotu konsepsiyalarına uyğun olaraq xalis gəlirdən (bir çox ölkələrdə buna “mənfəət” kimi istinad edilir), ümumi daxilolmalar, ümumi marja (satış xərcləri çıxılmaqla satış) və ya konkret kateqoriyalar çıxılmaqla, daxilolmaların xüsusi kateqoriyalarından tutula bilər. Başqa cür göstərilmədiyi təqdirdə, "*gəlir*" termini geniş şəkildə oxunmalıdır.

Yurisdiksiyalar çox vaxt fiziki şəxslərdən fərqli olaraq müəssisələrə gəlirə əsaslanan rüsumlar tətbiq edirlər. Müəssisələr çox vaxt bütün gəlir növləri üzrə vahid qaydada vergiyə cəlb olunur, fiziki şəxslər isə gəlirin xarakterindən və ya mənbəyindən asılı olaraq müxtəlif üsullarla vergiyə cəlb olunurlar. Bir çox yurisdiksiyalar bir və ya bir neçə növ müəssisəyə həm müəssisə səviyyəsində, həm də mülkiyyətçi səviyyəsində vergi qoyur. Bu yurisdiksiyalar təşkilatın sahiblərinin birbaşa müəssisənin gəlirindən vergiyə cəlb edilib-edilmədiyini müəyyən etmək üçün çox vaxt həmin yurisdiksiyanın şirkət qanunvericiliyinə və ya digər yurisdiksiyalara əsaslanır. Bununla belə, hüquqi formasından asılı olmayaraq qurumları xarakterizə edən ABŞ qaydaları da daxil olmaqla, nəzərəçarpacaq istisnalar var.

İdarəetməni sadələşdirmək və ya digər gündəmlər üçün bəzi hökumətlər “hesab olunan” gəlir rejimləri tətbiq etmişlər. Bu rejimlər vergi ödəyicilərinin bəzi sinfini digər vergi ödəyiciləri üçün tətbiq olunan vergi sisteminə uyğun olaraq, lakin vergi ödəyicisi tərəfindən alınmış kimi güman edilən gəlir səviyyəsinə əsasən vergiyə cəlb edir. Hansı rüsumun düzgün olması ilə bağlı mübahisələr yarana bilər. Mübahisələrin həlli prosedurları çox müxtəlifdir və icra məsələləri beynəlxalq arenada daha mürəkkəbdir. Vergi ödəyicisi üçün mübahisələrin son həlli müsadirə oluna biləcək bütün əmlakı alaraq yurisdiksiyanı tərk etməkdir. Hökumətlər üçün son qərar əmlakın müsadirəsi, müəssisənin həbsi və ya ləğvi ola bilər.

Vergi sistemləri arasında digər əsas konseptual fərqlər də mövcud ola bilər. Bunlara verginin müəyyən edilməsi və yığılması üçün qiymətləndirmə və özünüqiymətləndirmə vasitələri daxildir, lakin bununla məhdudlaşmır; səhvə görə sanksiyaların tətbiqi üsullarını; sistemin beynəlxalq aspektlərinə xas olan sanksiyalar; verginin icrası və yığılması mexanizmləri; və hesabat mexanizmləri.

Gəlirləri vergiyə cəlb edən ölkələr ümumiyyətlə iki sistemdən birini istifadə edirlər: ərazi və ya yaşayış yeri. Ərazi sistemində yalnız yerli gəlir — ölkə daxilindəki mənbədən əldə edilən gəlir vergiyə cəlb olunur. Rezidentliyə əsaslanan sistemdə ölkənin rezidentləri dünya üzrə (yerli və xarici) gəlirlərinə görə, qeyri-rezidentlər isə yalnız yerli gəlirlərinə görə vergiyə cəlb olunurlar. Bundan əlavə, az sayda ölkə də bəzi hallarda qeyri-rezident vətəndaşlarının dünya üzrə gəlirlərinə vergi qoyur.

Rezidentliyə əsaslanan vergitutma sisteminə malik olan ölkələr adətən rezidentlərin xarici gəlirlərinə görə başqa ölkələrə ödədikləri vergi üçün ayırmalara və ya kreditlərə icazə verirlər. Bir çox ölkələr də ikiqat vergitutmanın aradan qaldırılması və ya azaldılması üçün bir-biri ilə vergi müqavilələri imzalayır. Korporativ gəlir vergisi vəziyyətində, bəzi ölkələr xarici gəlirin xüsusi maddələrinin vergitutma bazasından çıxarılmasına və ya təxirə salınmasına icazə verir.

### Fiziki şəxslər
Aşağıdakı cədvəl fiziki şəxslərin ölkədə yaşayış yerindən və ya vətəndaşlığından asılı olaraq yerli və xarici gəlirlərinin vergiyə cəlb edilməsini ümumiləşdirir. Buraya Birləşmiş Millətlər Təşkilatına üzv olan bütün dövlətlər və müşahidəçi dövlətlər, onların məskunlaşdıqları asılı ərazilər (əksəriyyətində ayrıca vergi sistemləri var) və məhdud tanınması olan digər ölkələr daxildir. Cədvəldə gəlirə fiziki şəxslər tərəfindən iş və ya investisiya gəliri kimi hər hansı növ gəlir daxildir həmçinin ölkənin bu növlərdən ən azı birini vergiyə cəlb etməsi deməkdir. *Rezident* vətəndaşlığından asılı olmayaraq ölkədə yaşayan şəxs deməkdir, *qeyri-rezident vətəndaş* başqa yerdə yaşayan ölkə vətəndaşı deməkdir, *qeyri-vətəndaş* demək deyil.

#### Rezidentura
Vergi rejimləri ümumiyyətlə yaşayış yeri və ya ərazi kimi təsnif edilir. Əksər yurisdiksiyalar rezidentlik əsasında gəlir vergisi verir. Onlar "rezident"i müəyyənləşdirməli və qeyri-rezidentlərin gəlirlərini xarakterizə etməlidirlər. Bu cür təriflər ölkəyə və vergi ödəyicisinin növünə görə dəyişir, lakin adətən şəxsin əsas evinin yerini və şəxsin ölkədə fiziki olaraq mövcud olduğu günlərin sayını nəzərdə tutur. Nümunələr daxildir:

* İspaniya bir təqvim ili ərzində 183 gündən çox İspaniyada qalan və ya əsas fəaliyyəti və ya iqtisadi maraqları İspaniyada olan şəxsi rezident hesab edir.
* İsveçrə rezidentliyi İsveçrədə işləmək üçün icazənin alınması ilə müəyyən edilə bilər.
* Birləşmiş Krallıq 2013-cü ildən əvvəl üç kateqoriya müəyyən etmişdir: qeyri-rezident, rezident və rezident, lakin adi rezident deyil. 2013-cü ildən rezident kateqoriyaları qeyri-rezident və rezidentlə məhdudlaşır. Rezidentura qanunla müəyyən edilmiş Rezidentura Testində testlərin tətbiqi ilə müəyyən edilir. 
* Birləşmiş Ştatlar öz vətəndaşlarını rezident kimi vergiyə cəlb edir və əcnəbilərin fərdi yaşayışı üçün uzun, ətraflı qaydalar təqdim edir, bunlara aşağıdakılar daxildir:
**rezidentliyin müəyyən edilməsi dövrləri (üç ili əhatə edən formul hesablama daxil olmaqla);
**rezidenturanın başlanğıc və bitmə tarixi;
**müvəqqəti ziyarətlər, tibbi şərtlər və s. üçün istisnalar.
* Ərazi sistemləri adətən vergi ödəyicisinin rezidentliyindən asılı olmayaraq yerli gəlirləri vergiyə cəlb edir. Bu tip sistemlər üçün əsas problem daşınan gəliri ölkədən kənara çıxarmaqla vergidən yayınmaq imkanıdır. Bu, hökumətləri itirilmiş gəlirləri bərpa etmək üçün hibrid sistemlər tətbiq etməyə vadar etdi.

#### Vətəndaşlıq
Ölkələrin böyük əksəriyyətində vətəndaşlıq vergitutma üçün tamamilə əhəmiyyətsizdir. Çox az ölkə ümumiyyətlə qeyri-rezident vətəndaşların xarici gəlirlərini vergiyə cəlb edir:

* qeyri-rezident vətəndaşlarının xarici gəlirlərinə 2%-lik güzəştli tariflə vergi qoyur (yerli gəlir üçün gəlir vergisi dərəcələri 2%-dən 30%-ə qədər mütərəqqidir). Bildirilmişdir ki, Eritreya bu vergini xaricdəki vətəndaşlarına pasport verilməməsi, ölkəyə giriş və ya çıxışın rədd edilməsi, Eritreyadakı aktivlərinin müsadirəsi və hətta vergi ödənilənə qədər Eritreyada yaşayan qohumlarının təqib edilməsi yolu ilə tətbiq edir.2011-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası Eritreyadan "diaspora vergisi"nin yığılmasını pisləyən qətnamə qəbul etdi. Kanada və Hollandiya hökumətləri vergi topladığı üçün 2013 və 2018-ci illərdə Eritreya diplomatlarını ölkədən çıxarıblar.İsveç və Avropa İttifaqının parlamentləri də orada praktikanı qadağan etmək niyyətlərini bildiriblər.

* ikili vətəndaşlığı olanlar istisna olmaqla, bütün qeyri-rezident vətəndaşlarını vergi rezidentləri hesab edir. O, rezidentlər üçün olduğu kimi eyni vergi dərəcələrindən istifadə edərək qeyri-rezident vətəndaşlarının dünya üzrə gəlirlərinə vergi qoyur. Bununla belə, o, Macarıstanla vergi müqavilələri olan ölkələrdə yaşayanların gəlir növünə əsasən və bütün digər müqavilə tələblərinin yerinə yetirilməsi şərti ilə, adətən ilin çox hissəsi üçün vahid müqavilə ölkəsində qanuni iqamətgahı nəzərdə tutan xarici gəlirlərini vergiyə cəlb edə bilməz. Bu istisnaları təmin etməyən qeyri-rezident vətəndaşlar, eyni qaydada rezidentlər 5% dərəcəsi ilə vergiyə cəlb olunurlar. ümumdünya gəliri, müəyyən gəlir növləri üzrə 18,5%-ə qədər məcburi ödənişlərə əlavə olaraq. Macarıstanda minimum müavinət və ya onun ekvivalenti yoxdur, yəni bütün gəlir vergiyə cəlb olunur. Vətəndaşlığa əsaslanan vergitutma, universal ərizə tələbləri və heç bir müavinət siyasəti ilə Macarıstanın vergi rejimi dünyada unikaldır.

* qeyri-rezident vətəndaşlarının maaşlarını rezidentlər üçün olduğu kimi, 25%-ə qədər ayırmalar və mütərəqqi dərəcələrlə və ya heç bir ayırma olmadan və 2% sabit dərəcə ilə, hansının daha az vergi ilə nəticələndiyindən asılı olaraq vergiyə cəlb edir. O, həmçinin maaşlardan başqa xarici gəlirlərinə 10% sabit dərəcə ilə vergi qoyur. Eyni gəlirdən digər ölkələrə ödənilən vergi Myanma tərəfindən qoyulan vergiyə qarşı kredit kimi istifadə edilə bilər. 

* Tacikistan vergi məqsədləri üçün bütün vətəndaşlarını rezident hesab edir və öz rezidentlərinin dünya üzrə gəlirlərini vergiyə cəlb edir. Bununla belə, o, Tacikistanla vergi müqavilələri olan ölkələrdə yaşayanların xarici gəlirlərinə vergi tətbiq edə bilməz.

* Birləşmiş Ştatlar rezidentlər üçün olduğu kimi eyni vergi dərəcələrindən istifadə edərək qeyri-rezident vətəndaşlarının dünya üzrə gəlirlərinə vergi qoyur. İkiqat vergitutmanı azaltmaq üçün qeyri-rezident vətəndaşlar işdən əldə etdikləri xarici gəlirlərin bir hissəsini ABŞ vergisindən xaric edə və digər ölkələrə ödənilən gəlir vergisi üçün kredit götürə bilərlər və vergi müqavilələri olan bəzi ölkələrdə yaşayanlar da bir neçə növ xarici gəliri ABŞ vergisindən xaric edə bilərlər, lakin onlar istisna və ya kreditlə nəticələnsələr belə, yenə də ABŞ vergi bəyannaməsi təqdim etməlidirlər. Xaricdəki ABŞ vətəndaşları, ABŞ rezidentləri kimi, "ABŞ şəxsləri" kimi müəyyən edilir və beləliklə də, FBAR, FATCA və IRS formaları 3520, 5471, 8621 və 8938 kimi xarici maliyyə ilə bağlı müxtəlif hesabat tələblərinə tabedirlər və qeyri-rezidentlər üçün ABŞ sakinlərinə nisbətən daha çox cəzalandırılır

## Qeyd

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Hong Kong IRD
* India Income Tax Department
* UK HM Revenue & Customs (formerly Inland Revenue)
* UK International Manual (non-technical guidance)
* U.S. law by code section
* U.S. regs
* USTC post-94 decisions 
* USSC cases 1937-1975
* OECD - Centre for Tax Policy and Administration
* United Nations Taxation Committee