Ədli tibb

**Ədli tibb** (, , , ) — təbiət elmləri sahəsindəki tibbi və digər biliklərin hüquq mühafizə və ədliyyə orqanlarının ehtiyacları üçün tətbiqi ilə məşğul olan xüsusi bir tibb sahəsi. Ədli tibb xüsusi bir tibb elmidir, qanunda nəzərdə tutulmuş istintaqda sübut mənbəyi rolunu oynayan tibbi faktların meydana gəlməsi, aşkarlanması üsulları, araşdırılması və qiymətləndirilməsi üsulları haqqında elmi biliklər sistemidir. Məsələn, məhkəmə tibbi müayinələrinin aparılması yalnız qəfil ölümün səbəbini və ya günahkarın tapılmasını deyil, həm də atalığın, əlaqənin dərəcəsini müəyyənləşdirməyə və bioloji izləri ətraflı araşdırmağa kömək edir.

Ədli tibb — hüquq mühafizə orqanlarının vəzifəli şəxslərinin fəaliyyətində ortaya çıxan biyomedikal xarakterli məsələlərə əsaslanan elmi biliklər, araşdırma metodları və faktların (obyektlərin, proseslərin, hadisələrin) ekspert qiymətləndirilməsi sistemini təşkil edən tibb sahəsidir. Məhkəmə icraatı zamanı həll olunur və praktik sağlamlığın bəzi xüsusi vəzifələri vardır.

## Tarixi
Ədli tibbinin mənşəyi qədim zamanlara gedib çıxır. Cəsədin yarılması haqqında bəhs edən və bizə çatan ilk mənbə "Suşruta Samhita" Hindistan tibb traktatıdır (eramızdan əvvəl I əsrin əvvəlləri); Roma həkimi Antistiusun e.ə. 44-cü ildəki öldürülmüş Qay Yuli Sezarın cəsədinin müayinə ilə bağlı hesabatı da qorunub saxlanılmışdır . 1247-ci ildə Çin alimi Sun Tzı tərəfindən   cinayətlərin yuyulmasına dair qeydlər ”adlı beş cildlik işin işığını gördü, bu cinayətlərin istintaqında tibbi biliklərin tətbiqi ilə bağlı bir növ dərslik idi. Orada cəsədin müayinəsi, müxtəlif növ silahların vurduğu yaraların fərqləndirici xüsusiyyətləri və qurbanın boğularaq boğulub öldürülməməsinin necə müəyyənləşdiriləcəyi barədə mühüm məlumatlar var idi. Avropada, məhkəmə tibbinə dair ilk elmi əsərlər XVII əsrin əvvəllərində meydana gəldi və bunlardan ən məşhuru 1621-ci ildə Romada müasir atası olaraq tanınan Paolo Tsaxiya tərəfindən nəşr olunan "Ədli Tibb" kitabıdır. 

Avropada əsrlər boyu ölüləri açmağın qadağan olunduğuna görə, həkimlər bunu gizli bir şəkildə, inisiyaların bir dairəsində etmək məcburiyyətində qaldılar, çünki insan bədəninin alçaldılması üçün ağır cəza təhdid edildi. Bu yarılmalardan biri Rembrandt tərəfindən "Doktor Tulpanın Anatomiya Dərsi" tablosunda canlandırılmışdır.

## Yaşayan şəxslərin ədli tibb müayinəsinin təyin edilməsi və təşkili üçün əsaslar
Qurbanların, şübhəlilərin, təqsirləndirilən şəxslərin və digər şəxslərin müayinəsi ən çox görülən məhkəmə tibbi ekspertizası növlərindən biridir. O təyin edildi:

* sağlamlığa vurulmuş ziyanın mahiyyətini və şiddətini, iddia müddətini və ziyan vurma mexanizmini təyin etmək;
* ümumi əmək qabiliyyətinin itirilmə dərəcəsini müəyyən etmək üçün (aldığı zədə ilə əlaqədar sağlamlığa zərər vurduğuna görə dəymiş ziyanın ödənilməsi üçün mülki iddia qaldırıldıqda);
* aşağıdakı hallarda fiziki və zehni sağlamlığı və onun ağrılı pozğunluqlarını qiymətləndirmək:
* şahidin və ya zərər çəkmiş şəxsin iş üçün vacib olan halları düzgün qəbul etməsi və onlar haqqında düzgün ifadə vermə qabiliyyəti barədə şübhələrin yaranması;
* şahid və ya təqsirləndirilən şəxsin səhhəti bəhanə ilə məhkəməyə gəlməsindən imtina etməsi;
* istintaq təcridxanasında saxlanılan şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin səhhəti bəhanə ilə istintaq hərəkətlərində iştirak etməyin mümkünsüzlüyünə dair ifadələri;
* bir xəstəliyin olması ilə əlaqədar hərbi xidmətə çağırılmaqdan və hərbi vəzifələrin yerinə yetirilməsindən imtina (tibbi sənədlər və adi tibbi müayinə ilə təsdiqlənməzsə);
* əvvəlki yaraların izlərini qurma ehtiyacı;
* zərər çəkmiş şəxsin sanatoriya müalicəsinə ehtiyacının müəyyənləşdirilməsi, habelə mülki məhkəmə prosesində iddia qaldırılarkən gücləndirilmiş qidalanma.

## Ədli tibb predmeti
Məhkəmə tibbi ekspertizasının nəzəri əsası kimi məhkəmə tibbinin mövzusu, ilk növbədə aşağıdakı bölmələrin elmi və praktik inkişafıdır:

* məhkəmə tibbi ekspertizasının istehsalına təşkilati və metodiki dəstək;
* sağlamlıq pozğunluqlarının diaqnostikası və müxtəlif növ xarici təsirlərdən (fiziki, kimyəvi, bioloji, zehni) ölüm;
* hadisənin (insidentin) şərtlərini yenidən qurmaq üçün zərərin yaranma vaxtı və mexanizmlərinin yaradılması;
* məhkəmə tibbi ekspertizasının proseslərinin və obyektlərinin mənşəyinin təyin edilməsi;
* şəxsin şəxsiyyəti, xəsarət aləti və digər məhkəmə tibbi ekspertizası obyektləri;
* sağlamlıq vəziyyətinin və sağlamlığa vurduğu zərərin şiddətinin qiymətləndirilməsi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
#Бокаріусъ Н. С. Судебномедицинскія микроскопическія и микрохимическія изслѢдованія вещественныхъ доказательствъ: опытъ руководства для врачей, студентовъ и фармацевтовъ / Н. С. Бокаріусъ. — Х., 1910. — С. II.
#Бокаріусъ Н. С. Судебная медицина въ изложеніи для юристовъ: опытъ изложения основъ судебной медицины для юристов съ присоединеніемъ необходимых общих свѢдѢний изъ анатомии, гистологіи, физиології, химіи, патологіии других медицинских дисциплинъ / Н. С. Бокаріусъ. — Х., 1915
#Бокариус Н. С. Судебная медицина для медиков и юристов / Н. С. Бокариус. — Х. : Юридич. изд-во Украины, 1930. — С. 12.
# Авдеев М. И. Судебная медицина. — 3-е изд. — М.: Госюриздат, 1951. — 431 с.
# Акопов В. И. Судебная медицина в вопросах и ответах. Пособие для юристов и врачей. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2004. — 448 с.
# Бедрин Л. М. и др. Судебная медицина/Под ред. В. М. Смольянинова. — М.: Медицина, 1975. — 344 с.
# Величко Н. Н. Основы судебной медицины и судебной психиатрии. — М.: ЦИИНМОКП МВД РФ, 2000. — 325 с.
# Волков В. Н., Датий А. В. Судебная медицина. Курс лекций. — М.: Юристъ, 1997. — 334 с.
# Крюков В. Н. Судебная медицина. Учебник. — 3-е изд. — М.: Медицина, 1990. — 448 с.
# Кустов А. М., Самищенко С.С. Судебная медицина в расследовании преступлений. Курс лекций — М.: МПСИ, 2002. — 448 с.
# Райский М. И. Судебная медицина. — М.: Медгиз, 1953. — 466 с.
# Смольянинов В. М. и др. Судебная медицина. Учебник. — 2-е изд. — М.: Медицина, 1982. — 464 с.
# Торвальд Юрген. 100 лет криминалистики/Пер. с нем. И. С. Власова, Л. А. Пэк под ред. Ф. М. Решетникова. — М.: Прогресс, 1975. — 438 с.