Separatçı feminizm

**Separatçı feminizm** — patriarxata qarşı durmağın əsas strategiyasının qadınlar və qızlar arasında əlaqələr qurmaq və saxlamaqdan ibarət olduğu radikal feminizm hərəkatı. Separatçı feministlər, məsələn, yalnız qadınlardan ibarət icmalarda yaşayıb işləmək yolu ilə kişilərlə qarşılıqlı əlaqədən qaçaraq digər qadınlarla işləməyə diqqət yetirirlər.

Yazıçı Merilin Fray separatçı feminizmi "qadınların kişilərin tətbiq etdiyi müxtəlif normalardan və kişi gücünü və maraqlarını vurğulayan və təşviq edən institutlardan, münasibətlərdən, rollardan və fəaliyyətlərdən öz-özünə ayrılması" kimi təsvir edir.

Bəzi feminist separatçılar hesab edirlər ki, kişilər feminist hərəkata töhfə verə bilməzlər və hətta yaxşı niyyətlə də kişilər patriarxatın dinamikasını təkrarlayırlar.

Separatizm həm ardıcıl ideologiya və ya taktika, həm də şəxsi praktika və ya siyasi mövqe kimi qəbul edilə bilər.
## Tarixi

Merilin Fray separatçılıq ideyasını bu və ya digər şəkildə feminist fəaliyyətin bütün sahələrinə təsir edən feminizmin ən mühüm ideyası hesab edir: “*[[Boşanma]] mövzusu, bütün variasiyaları ilə həmişə mövcuddur: boşanmadan tutmuş eksklüziv lezbiyan icmalarına, [[məişət zorakılığı]] qurbanı üçün sığınacaqlardan tutmuş [[qadın tədqiqatları]] proqramlarına, qadınların təhsil proqramlarına qədər tələblə aborta qədər onlarla mövzu bura daxildir*”. O qeyd edir ki, xarici təcavüzə təbii müdafiə reaksiyası kimi separatçılığın bir çox formaları var - məsələn, "*yaxın şəxsi və iş münasibətlərini kəsmək və ya ondan qaçmaq; “kiməsə evinizə girməyi qadağan etmək...müəyyən bir fəaliyyətdə və ya qurumda iştirakdan imtina etmək və ya belə iştirakdan yayınmaq...başqasının təhqirlərinə cavab olaraq rədd etmək və ya kobud davranmaq*”. Çox vaxt belə ayrılıq sosial mühitdə qadın düşmənliyi sistematik təzahürlərinin instinktiv şəkildə rədd edilməsidir. Ayrılıq şüurlu və ardıcıl əmələ çevrildikdə separatizmə çevrilir.

Ən ümumi formada separatizm qadınların özlərinə, yaşadığı mühitə və resurslarına çıxışına nəzarət etmək hüququnun təsdiqlənməsidir. Fray özünün  "Separatizm və hakimiyyət haqqında bəzi fikirlər" əsərində bu məsələyə belə aydınlıq gətirir: "*Yalnız qadınların iştirakı ilə keçirilən toplantı güc strukturuna əsas problemdir. Ağanın mütləq imtiyazıdır ki, istədiyi vaxt qul daxmasına girsin. Əgər qul ağasını daxmaya buraxmamaq qərarına gəlsə, bu, qul olmaqdan imtina etməyə bərabərdir. Kişilərin görüşlərdən kənarlaşdırılması onları nəinki müəyyən üstünlüklərdən məhrum edir (onsuz da yaşaya bilirlər) – bu, girişə, deməli, hakimiyyətin bölüşdürülməsinə nəzarətdir*".

Siyasi fəallıqda separatçı feminizm sırf qadın təşkilatlarının və ya layihələrinin yaradılması şəklində ifadə olunur. Bir çox feministlər üçün separatizm ilk növbədə taktiki əhəmiyyətə malikdir. Beləliklə, Ukraynanın “Femen” qrupunun üzvü Nataliya Çermalıx bu barədə belə yazır: “*Separatizm özlüyündə məqsəd deyil, hər gün ayrı-seçkiliyə məruz qalan qrupun nümayəndələri üçün ümumi mövqe formalaşdırmağa imkan verən bir vasitədir*”.

Separatçı feminizm formalarına həmçinin müsbət ayrıseçkiliyin yerli təcrübələri daxildir. Bunlar bərabər formal seçim meyarları ilə qadınların kişilərə üstünlük verməsidir. Bu cür müsbət ayrı-seçkiliyin məqsədi qrup həmrəyliyini ifadə etmək və müxtəlif resursların daha ədalətli bölüşdürülməsini təşviq etməkdir.

Marilin Fraya görə, qadınların ayrıldığı kişilər "qadın məntiqi" ilə bağlı öz miflərinə tamamilə uyğun gələn irrasional arqumentləri nəzərə almasaq, "müdafiə xarakterli düşmənçilik, narahatlıq və günah oyatmaq cəhdləri ilə reaksiya verirlər: "*Qadınlardan aldıqları faydalara çox bağlı olduqları üçün bundan çox qorxurlar və ayrılıq onları bu faydalardan məhrum edir*”. Fray qadınların separatizmə güclü reaksiyasını qorxu ilə izah edir: “*Qadınlar tərəfindən kişilərin şüurlu və bilərəkdən kənarlaşdırılması açıq-aşkar itaətsizlikdir və bu, qadınlarda cəza və rədd qorxusu (çox vaxt haqlı sayılan qorxu) oyadır*”.
### Şüurun artırılması qrupları
Separatçı feminizmin mühüm təcrübələrindən biri şüurun artırılması qruplarıdır. Bura iştirakçıların şəxsi təcrübələrini müzakirə etdikləri, gündəlik səviyyədə patriarxat mexanizmlərini birgə təhlil etdikləri və onlara müqavimət göstərmək üçün strategiyalar hazırladıqları qapalı qadın qrupları daxildir. Carol Haniş "Şəxsi siyasətdir" adlı klassik məqaləsində bunu belə izah edir: "*Bu qruplarda ilk tapdığımız odur ki, şəxsi problemlər siyasi problemlərdir. Hazırda onlar üçün şəxsi həll yolları yoxdur. Yalnız kollektiv fəaliyyət yolu ilə kollektiv həll yolu var. Mən bu görüşlərə getdim və getməyə davam edirəm, çünki onlar mənə heç bir kitabın verə bilməyəcəyi bir siyasi anlayış verdilər...*"

Qrupların şüurunun artırılmasının mühüm aspekti daxili qadın düşmənliyini – patriarxal cəmiyyətdə qadınlarda bir-birlərinə aşılanmış inamsızlığı aradan qaldırmaq və bu cür qruplar əsasında separatçı icmaların formalaşmasına və müxtəlif sosial, siyasi, bədii və elmi-tədqiqat layihələrinin həyata keçirilməsinə imkan verən qarşılıqlı hörmət və dəstəyin əks-təcrübəsidir.

## Separatçı feminizmin tarixi formaları
### Heteroseksual Separatçı feminizm

ABŞ-da heteroseksual separatçı feminizmin ilk və ən məşhur nümunələrindən biri 1968-ci ildə Roksan Dunbar tərəfindən qurulan "Hüceyrə 16" hesab olunur. Mədəniyyət tarixçisi Alisa Ekols qeyd edir ki, qrup heç vaxt lezbiyanlığı siyasi strategiya kimi təbliğ etməyib, subaylığı və ya heteroseksual münasibətlərdə vaxtaşırı imtina etməyi müdafiə edib. Qrupun üzvləri lezbiyan münasibətlərini “tam şəxsi qərar” hesab edirdilər.

Ekolsa görə, "Hüceyrə 16"nın fəaliyyəti "lezbiyan separatizminin nəzəri əsasını təşkil edib."

### Lezbiyan separatizmi
Lezbiyan separatizmi lezbiyanların separatçı feminizmidir. Bəzi lezbiyanlar, məsələn, Fürilərin Yığıncağının ilk üzvü olan Şarlotta Bunç kimi konkret məqsədlərə və ya şəxsi inkişafa nail olmaq üçün separatizmi bir taktika, "ilk addım", əsas aktivlikdən müvəqqəti olaraq uzaqlaşma kimi seçirlər. Digərləri, yazıçı Elena Daikvumon kimi, separatizmi həyat tərzi kimi görürlər.

Lezbiyan separatçıların kişilərlə iş, şəxsi və gündəlik münasibətlərdən imtina etmələrini təklif edərkən, Furilər də onlara yalnız kişi imtiyazları dünyası ilə bütün əlaqələrini kəsmiş qadınlarla münasibət qurmağı tövsiyə edirdilər. Onlar inanırdılar ki, “qadınlar heteroseksuallıqdan və onun gətirdiyi imtiyazlardan və təhlükəsizlikdən həzz alırlarsa, gec-tez bu üstünlüklərə malik olmayan bacılarına, xüsusən də lezbiyan bacılarına xəyanət edəcəklər”.

Tarixçi Lillian Fadermanın göstərdiyi kimi, lezbiyan feminizminin separatçı cərəyanları bütövlükdə mədəniyyətdə qadınlar arasında sevgini görünən bir mədəniyyət və mədəni əsərlər yaratdı. Fadermanın fikrincə, lezbiyan feministlər separatçı layihələr yaratmaqla “*özlərinin dürüstlük, ehtiyacı olanlara qayğı, öz müqəddəratını təyinetmə, işdə və mükafatlandırmada bərabərlik ideallarını institusional və iqtisadi formalaşmanın bütün sferalarına gətirməyə*” çalışırdılar.

Lezbiyan separatizmi praktikası bəzən kvir millətçiliyin və siyasi lezbiyanlığın bəzi elementlərini ehtiva edir. Lezbiyan separatizminin tərəfdarları arasında Diananın bütpərəst kultunu qəbul edənlər də var.

### Radikal lezbiyanizm
Radikal Lesbiyan Hərəkatı fransız dilli lezbiyanların hərəkatıdır və bir qədər ingilisdilli lezbiyan separatizminə bənzəyir. 1980-ci illərin əvvəllərində Fransada filosof Monik Vittiqin ideyalarından təsirlənərək qısa müddətdə Kanadanın Kvebek əyalətinə yayılıb.

Simona de Bovuarın fikirlərinə əsaslanaraq, bioloji determinizm konsepsiyasını tənqid edərək, güclü qrupların maraqlarının toqquşmasını gizlətmək və öz dominantlığını saxlamaq üçün cinslər və irqlər arasında fərqlər qurduğunu iddia edir. O və onun ardıcıllarıın fikrincə heterososializm və heteroseksuallığı hetero-güc aspektləri kimi görürdülər və onlara şiddətlə müqavimət göstərməyi təbliğ edirdilər. Beləliklə, separatizm bu qurulan güc fərqlərinin həyatlarına təsirini azaltmaq üçün bir fürsət idi.

## Tənqidi

Radikal feminizm cərəyanı kimi separatizm tez-tez, o cümlədən antifeministlər tərəfindən tənqid edilir. Beləliklə, anarxist Bob Blek feminist separatizmi “absurd və ziddiyyətlərlə dolu” adlandırır və onu totalitar üsullarla müqayisə edir.

Feminist Sonya Conson, ümumiyyətlə, separatçı siyasəti dəstəkləməklə yanaşı, qeyd edir ki, feminist separatizm özünü ayırdığı şeylə, yəni kişilər vasitəsilə özünü müəyyən etmək təhlükəsini daşıyır.

Həmçinin, feminist hərəkat daxilində qaradərili feministlər dəfələrlə separatizm əleyhinə çıxış ediblər. Xüsusilə, Barbara Smit bununla bağlı narahatlığını belə ifadə edir: "*rəngli lezbiyanlar eyni vaxtda ağ qadınların [[İrqçilik|irqçili]]yi və [[seksizm]]i ilə mübarizə aparmağa məcbur olduqları üçün separatizm onların rəngli kişilərlə birləşmək qabiliyyətinə mane olur*". O qeyd edir ki, irq rəngli lezbiyanları kişilərlə ağ lezbiyanlardan fərqli münasibətdə qoyur, çünki “*sinfi imtiyazlı ağ qadınlar ağ kişilərin zülmünü bölüşmürlər. Onlar tənqidi və [[antaqonist]] mövqe tuturlar, halbuki qara və digər rəngli qadınlar öz irqlərinin kişilərinin zülmünə şərik olurlar*.” Smit separatizm nəzəriyyəsi ilə separatçı praktika arasında fərq qoyur və qeyd edir ki, məhz separatizmin tətbiq olunma yolları “siyasəti bir məsələdən, tək məsələdən ibarət anlayışa və qadınların yaşadığı təzyiqlərin müxtəlifliyinə məhəl qoymayan siyasi praktikaya” gətirib çıxarıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* 
* 
*