Ermənistan parlamentinə silahlı hücum

**Ermənistan parlamentinə silahlı hücum** və ya sadəcə **27 Oktyabr** (,  *Hoktemberi k’sanyot’*) — Nairi Hunanyanın başçılıq etdiyi 5 silahlı şəxs tərəfindən 27 oktyabr 1999-cu ildə paytaxt İrəvanda Ermənistan Milli Məclisinə qarşı törədilmiş, nəticədə ölkənin siyasi rəhbərliyindəki de-fakto qərar qəbul edən baş nazir Vazgen Sarkisyan və parlament spikeri Karen Dəmirçyan daxil olmaqla 8 nəfərin öldürüldüyü terror aktı. Sarkisyan və Dəmirçyanın islahata meyilli koalisiyası həmin ilin mayında keçirilən parlament seçkilərini səs çoxluğu ilə qazanmış və praktiki olaraq prezident Robert Köçəryanı siyasi səhnədən kənarlaşdırmışdı.

Silahlı hücum ölkənin siyasi mənzərəsində ciddi dəyişikliklərə səbəb oldu. Bu, əsasən, terror aktından sonra tez-tez avtoritar olaraq tənqid olunan prezident Köçəryanın daxil olduğu çoxsaylı konspirasiya nəzəriyyələrinin mövzusu olaraq qalır. Sarkisyan və Dəmirçyan ölümlərindən sonra Ermənistan Milli Qəhrəmanı adına layiq görüldülər.

## Silahlı hücum

27 oktyabr 1999-cu il tarixində, saat 17:15-də hökumət tərəfindən sual-cavab iclası keçirilərkən jurnalist və keçmiş EİF üzvü Nairi Hunanyanın rəhbərliyi altında uzun paltolarının içərisində gizlədilən Kalaşniov AK-47 avtomatları ilə silahlanmış beş nəfər İrəvanın Bağramyan prospektindəki Milli Məclis binasına girdi. Onlar səkkiz nəfəri güllələyərək öldürdülər:

* Vazgen Sarkisyan – Baş nazir
* Karen Dəmirçyan – Milli Məclisin sədri
* Yuri Baxşyan – Milli Məclisin sədrinin müavini
* Ruben Miroyan – Milli Məclis sədrinin müavini
* Leonard Petrosyan – Təcili İşlər naziri
* Henrik Abrahamyan – Parlamentin üzvü
* Armenak Armenakyan – Parlamentin üzvü
* Mixail Kotanyan – Parlamentin üzvü

Silahlılar parlamentdə ən az 30 nəfəri yaraladılar.

Hunanyanı qardaşı Karen, əmisi Vram və digər iki nəfər müşaiət etmişdi. Qrup dövlət çevrilişi etdiklərini iddia etdi. Onlar öz hərəkətlərini "vətənpərvər" və "millətin öz hisslərini yenidən qazanması üçün vacib" olaraq görürdülər. Onlar "hakimiyyəti millətə etdikləri işlərə görə cəzalandırmaq istədiklərini" bildirdilər və hökuməti "xalqın qanını içən" mənfəətçilər olaraq təsvir etdilər. Terrorçular Ermənistanın "fəlakətli bir vəziyyətdə" olduğunu və "korrupsioner məmurların" çıxış yolu təmin etmək üçün heç bir iş görmədiklərini iddia etdilər. Vazgen Sarkisyanın qrupun əsas hədəfi olduğu, digər qətllərin isə qəsdən edilmədiyi bildirildi. Çəkilişlərin şahidi olan jurnalistlərin dediyinə görə, silahlılar Sarkisyana tərəf gedərək "yetərincə qanımızı içdin" deyə qışqıranda, Sarkisyan sakitcə cavab vermişdi: "Hər şey sizin və uşaqlarınızın gələcəyi üçün edilir." Vazgen Sarkisyan bir neçə dəfə vuruldu. Hunanyan "milləti pis vəziyyətdə qoyan" Sarkisyan istisna olmaqla, hücumdakı səkkiz ölümün və yaralanan onlarla insanın hamısının hadisənin "günahsız qurbanlar"ı olduğunu söylədi. Hadisə şahidi jurnalist Anna İsrailyan "ilk atışmalar birbaşa Vazgen Sarkisyana bir-iki metr aralıda atəş edildi" və onun sözlərinə görə "Baş nazirin sağ qalması mümkün deyildi."

Kameraman Qaqik Saratikyan silahlılar parlament binasında olarkən, içəri girilməsinə icazə verilən ilk şəxs idi. Saratikyan Vazgen Sarkisyan və Karen Dəmirçyanın meyitlərini videoya çəkdi. Sarkisyanın cəsədi 27 oktyabr axşamı parlament binasından çıxarıldı.

### Hökumətin cavabı
Hücumdan dərhal sonra yüzlərlə polis və ordu qüvvəsi və iki zirehli transportyor İrəvana gətirilərək Milli Məclis binası ətrafındakı Bağramyan prospektinə yerləşdirildi. Əməliyyatda Rusiyadan gələn anti-terror dəstəsi də var idi. Bu vaxt çox sayda təcili yardım maşını atışma yerinə göndərilmişdi. Prezident Robert Köçəryan parlament binası ətrafında təhlükəsizlik qüvvələrinin fəaliyyətinə rəhbərlik edirdi. Binanın içərisində 50-yə yaxın girov saxlanılarkən silahlılar vertolyot və siyasi bəyənat üçün milli televiziyada efir vaxtı tələb etdilər.

Prezident Robert Köçəryan vəziyyətin nəzarət altında olduğunu elan edərək televiziyada çıxış etdi. Onun sözçüsü Vahe Qabrielyan silahlıları "fərdi terrorçu" kimi xarakterizə edərək "bunlar yalnız parlament binasındakı kiçik bir qrupdur" dedi. Prezident Köçəryanla gecə boyu davam edən danışıqlardan sonra silahlı şəxslər girovları azad etdilər və 17–18 saat davam edən əlavə danışıqlıqlardan sonra, 28 oktyabr səhəri təslim oldular. Köçəryan silahlı şəxslərin şəxsi təhlükəsizliyinə və azad məhkəmə hüququna zəmanət vermişdi. Bu vaxt Ermənistan Silahlı Qüvvələri təhlükəsizlik səbəbiylə İrəvana gedən bütün yolları bağlamışdı.

28 oktyabr 1999-cu ildə prezident Köçəryan ölkədə üç günlük matəm elan etdi. Parlament terror qurbanları üçün 30–31 oktyabr 1999-cu il tarixlərində dövlət dəfn mərasimi keçirildi. Qurbanların cəsədləri, o cümlədən Vazgen Sarkisyan İrəvan Opera Teatrının içərisinə yerləşdirildi. Dəfn mərasimində Rusiyanın Baş naziri Vladimir Putin və Gürcüstan prezidenti Eduard Şevardnadze başda olmaqla 30-a yaxın ölkədən bir çox yüksək vəzifəli şəxs iştirak etdi. Dəfndə Bütün Ermənilərin Katolikosu II Qaregin və Kilikiyanın Müqəddəs Taxt Katolikosu I Aram dualar etdi.

## Reaksiyalar

### İctimai
Ermənistan Milli Elmlər Akademiyasının Sosioloji Araşdırmalar Mərkəzi tərəfindən atışmadan dərhal sonra (30–31 oktyabr) aparılan sorğunu cavablayanların 56,9%-i 27 oktyabr hadisələrinin dövlətçiliyə və ölkə hakimiyyətinə qarşı cinayət olduğunu dedi. Sorğuda iştirak edənlərin 63,4%-i terror qruplaşmasının bir qrup sui-qəsdçi və düşməndən ibarət olduğuna inanır.

### Beynəlxalq
*  – Xarici İşlər Naziri Aleksandır Dovner yüksək vəzifəli şəxslərin sui-qəsdini qınadı.
*  – Ermənistanın Parisdəki səfirliyi prezident Jak Şirak, Baş nazir Lionel Jospen və bir çoxlarından teleqram aldı.
*  – vitse-prezident Həsən Həbibi Tehrandakı Ermənistan səfirliyini ziyarət edərək kədərli hadisə ilə əlaqədar qeyd kitabında başsağlığı yazısı yazdı.
*  – Qazaxıstan Prezidenti Nursultan Nazarbayev prezident Köçəryana başsağlığı teleqramı göndərərək bunun "şok və qəzəblə" qəbul edilən "barbar" hadisə olduğunu bildirdi. Nazarbayev vurğuladı ki, "bu dəhşətli cinayət insanların sabitliyinə, yaradıcı işlərinə və dinc həyatına təhlükə yaradan terrorizmə qarşı güzəştsiz mübarizəni gücləndirmək üçün səylərimizi birləşdirməyimizi bir daha tələb edir."
*  – Prezident Boris Yeltsin "dərin qəzəbini" və "terrorçuların hərəkətlərini kəskin qınadığını" bildirdi. O, Rusiyanın İrəvandakı səfirinə "bu vəhşi hərəkət nəticəsində" əziyyət çəkənlərin hamısına "ən dərin rəğbətini" və başsağlığını çatdırmağı tapşırdı. Prezident Yeltsin "terrorun bütün təzahürlərini harada olursa olsun, qətiyyətlə dayandırmağa" ehtiyac olduğunu söylədi və Rusiyanın "bu mövzuda bütün maraqlı tərəflərlə sıx əməkdaşlığa" hazır olduğunu vurğuladı.
*  – Parlamentin sədri Abdul-Qadir Qaddura öz başsağlığını bildirdi.
*  – Baş nazir Bülənt Əcəvit narahatlığını dilə gətirərək "Bu, son dərəcə kədərli və narahat bir hadisədir" dedi və əlavə etdi: "Bir çox ehtimal ağla gəlir. Azərbaycan və Ermənistan arasında ümid əlaməti verən dialoq prosesi başlamışdı. Bu ona qarşı bir reaksiya idi ya yox? Bilmirəm"
*  – Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü dedi: "Bu, 1991-ci ildə müstəqillik qazandıqdan sonra və demokratiya qurmaq səylərindən sonra Ermənistan üçün dəhşətli bir zərbədir. Biz terroru bağışlamırıq"
*  – Prezident Bill Klinton silahlı hücumu qınadı, bunu "məntiqsiz bir hərəkət" adlandırdı və ABŞ-nin Ermənistana dəstəyini təzələdi. O əlavə etdi: "Bu faciə dövründə biz Ermənistan xalqına və onların rəhbərlərinə bugünkü qurbanların bu qədər cəsarətlə təcəssüm etdirdikləri prinsipləri davam etdirdikləri üçün dəstəyimizi bir daha bildiririk." 17 noyabr 1999-cu ildə Nümayəndələr Palatası sui-qəsdlərə dair qərar qəbul etdi.

## İstintaq və məhkəmə
Beş nəfər 29 oktyabrda hakimiyyətə xələl gətirmək məqsədi ilə terrorçuluqda ittiham edildi. İstintaqı aparan Ermənistanın Baş Hərbi Prokuroru Qagik Cangiryan iddia etdi ki, komandası hətta məhkəmə başlanandan sonra da hücumun arxasında kimin olduğunu axtarırdı. Cangiryanın sözlərinə görə, istintaq qrupu ondan çox nəzəriyyəni nəzərdən keçirmişdir. 2000-ci ilin yanvarına qədər Cangiryanın müstəntiqləri Köçəryan və onun çevrəsinin parlament hücumu ilə əlaqəsinin olduğunu düşündülər. Köçəryana yaxın bir neçə şəxs, o cümlədən prezident müşavirinin müavini Aleksan Harutiunyan və Ermənistan İctimai Televiziyasının direktor müavini Harutiun Harutiunyan həbs edildi, lakin onlar həmin ilin yayına qədər sərbəst buraxıldılar. Nəticədə Cangiryan Köçəryanın terror aktında əli olmasını sübut edəcək dəlil tapa bilmədi.

İstintaq başa çatdı və iş 12 iyul 2000-ci ildə məhkəməyə göndərildi. Məhkəmə işi 15 fevral 2001-ci ildə İrəvanın Kentron və Nork-Maraş Rayon Məhkəməsində başladı. Məhkəmə işi Baş Prokuror Ağvan Hovsepyanın və onun ofisinin səlahiyyətinə verildi, nəticədə dəlil olmaması səbəbindən iş bağlandı. Atışmanın əsas 5 günahkarı (Nairi Hunanyan, kiçik qardaşı Karen Hunanyan, dayısı Vram Qalstyan, Derenik Ecanyan və Eduard Qriqoryan) 2 dekabr 2003-cü ildə ömürlük həbs cəzasına məhkum edildi.

## Konspirasiya nəzəriyyələri
Hücumun hansı motivasiya ilə edildi heç vaxt tam şəkildə açıqlanmadı: silahlılar öz təşəbbüsləri ilə hərəkət etdiklərini iddia etdilər və çoxlu konspirasiya nəzəriyyələrinə baxmayaraq, hücumun arxasında hər hansı bir siyasi liderin və ya tərəfin olduğunu göstərən heç bir inandırıcı dəlil tapılmadı. Bununla belə, qətllər siyasi quruluşdakı liderliyi boş qoydu. Konspirasiya nəzəriyyələri tez bir zamanda hücumun Qarabağda gedən sülh danışıqlarını pozmaq üçün olduğunu desə də, on il sonra mövcud sübutlar hələ də əsas silahlı şəxsin erməni siyasi elitasına qarşı kinli bir şəxs olduğunu göstərir.

2013-cü ilin aprel ayında verdiyi reportajda Karen Dəmirçyanın dul arvadı Rita Dəmirçyan güllələnmənin xaricdən əmr edildiyini və bunun çevriliş cəhdi olmadığını, əksinə, sui-qəsd olduğunu söylədi.

### "Robert Köçəryan və Serj Sarkisyanın məsələdə əli olduğu" iddiası

İstintaq Köçəryanı Hunanyanın silahlı qrupu ilə əlaqələndirən heç bir əhəmiyyətli dəlil tapmasa da, bir çox erməni siyasətçi və təhlilçi hesab edir ki, Vazgen Sarkisyanın və digər aparıcı siyasətçilərin qətlinin arxasında prezident Robert Köçəryan və Milli Təhlükəsizlik naziri Serj Sarkisyan durur. 2000-ci ilin yanvarında müstəntiqlər bəzi müxalifət nümayəndələrinin Köçəryanı istefa çağırışı ilə təşviq etməsi ilə 27 oktyabr hücumunun arxasında prezident Robert Köçəryanın ətrafında olan bir neçə üzvünün ola biləcəyini iddia etdilər, lakin Köçəryan il boyu gücünü tədricən gücləndirərək ölkə rəhbərliyinin ən güclü siması kimi meydana çıxdı.

Ermənistanın ilk prezidenti Levon Ter-Petrosyan dəfələrlə "Köçəryanı və Serj Sarkisyanı və onların cinayətkar-oliqarxik sistemini parlament hücumunun həqiqi günahkarları olmaqda" ittiham edib. 2008-ci il prezident seçkiləri ərəfəsində o, açıq şəkildə bildirdi ki, "Əgər fevralın 19-da Serj Sarkisyana səs versəniz, Nairi Hunanyana səs verəcəksiniz. Serj Sarkisyanı seçənlər Karen Dəmirçyan və Vazgen Sarkisyanın müqəddəs məzarlarını alçaldacaqdır." 2009-cu ildə Ter-Petrosyanın rəhbərlik etdiyi müxalif ittifaq olan Erməni Milli Konqresi atışmaların 10-cu ildönümü ilə əlaqədar açıqlamasında Köçəryan və Serj Sarkisyanı qətllərdə günahlandıraraq bir çox erməninin onları məsələnin əsl günahkarları hesab etdiklərini iddia etdi. Açıqlamada deyilirdi: "27 oktyabr terror yolu ilə iqtidarın zorla ələ keçirilməsi idi. Bununla da terrorizm rejimin iqtidara yapışmaq və özünü göstərmək üçün əsas vasitəsinə çevrildi."

2013-cü ilin mart ayında Vazgen Sarkisyanın kiçik qardaşı Aram Sarkisyan Robert Köçəryan və Serj Sarkisyanın hər iki hökumətinə bir çox sualının olduğunu söylədi. O, 27 oktyabr məhkəmə prosesini "bu gün bir çox sualı cavabsız qoyduğu" üçün "hakimiyyətə olan ictimai inamsızlığı artırdığını" iddia etdi. Aram Sarkisyanın sözlərinə görə, atışmanın açıqlanması Ermənistan üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Sarkisyan sonda israr etdi ki, "heç vaxt bu və ya keçmiş hakimiyyəti 27 oktyabr məsuliyyətində ittiham etməmişəm. Mən onları 27 oktyabr tarixini tam açıqlamamaqda ittiham etmişəm."

Albert Bazeyan 2002-ci ildə bildirmişdi: "Cinayətin Robert Köçəryanın hakimiyyətini məhdudiyyətsiz və nəzarətsiz hala gətirmək məqsədi ilə gəldiyinə toxunduq. Karen Dəmirçyan və Vazgen Sarkisyanı fiziki olaraq aradan qaldırmaqla təşkilatçıları gələcək prezident seçkilərində Köçəryanın qalib gəlməsi üçün ön şəraiti yaratmaq istədilər. "

### "Rusiya müdaxiləsi" iddiası
2005-ci ilin aprel ayının sonlarında keçmiş Rusiya məxfi xidmət agenti Aleksandr Litvinenko Azərbaycan qəzeti olan "Realniy Azerbaijan"-a verdiyi müsahibədə Rusiya Federasiyası Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahının Baş Kəşfiyyat İdarəsini (GRU) Dağlıq Qarabağ münaqişəsini həll edəcək sülh prosesini təxirə salmaq üçün Ermənistan parlamentində terror aktı təşkil etməkdə ittiham etdi, ancaq ittihamını dəstəkləyəcək heç bir dəlil təqdim etmədi. 2005-ci ilin mayında Rusiyanın Ermənistandakı səfirliyi hər hansı bir əlaqəni rədd etdi və Litvinenkonun ittihamını Ermənistan və Rusiya arasındakı münasibətləri Rusiyadakı demokratik islahatların insanlar tərəfindən pozulması cəhdi kimi qiymətləndirdi. Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidməti də Rusiyanın hadisədəki iştirakını təkzib etdi. MTX sözçüsü Artsvin Bağramyan "məhkəmə prosesində Litvinenkonun iddiasına aid bir fakt və ya bir işarə olmadığını" söylədi. Prezident Robert Köçəryanın milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Qarnik İsaqulyan Litvinenkonu "xəstə adam" adlandırdı.

27 oktyabr 2012-ci ildə fransız əsilli erməni "siyasi mühacir" və keçmiş Apostol keşişi Arsruni Avetisysan (dini adı olan Ter Girgor ilə də tanınır) Ermənistanın "A1plus" kanalına müsahibə verərək, Rusiyanın gizli xidmətlərinin atışmanın arxasında olduğunu iddia etdi. 7 may 2013-cü ildə eyni agentliyə verdiyi müsahibədə Artsruni Avetisysan terror aktının 1992-ci ildən 1999-cu ilə qədər Müdafiə nazirinin müavini olan general-leytenant Vahan Şirxanyan və Milli Təhlükəsizlik Naziri Serj Sarkisyan tərəfindən edildiyini iləri sürdü. Serj Sarkisyanın və Robert Köçəryanın "Neo-Bolşevik cinayət klanı"-nın hakimiyyətə gətirilməsi üçün atışmalara Rusiya xüsusi xidmət orqanlarının da kömək etdiyini vurğuladı.

### Digər xarici ünsürlərin müdaxiləsi
Qarabağ Komitəsinin aparıcı üzvlərindən biri, keçmiş daxili işlər naziri və Levon Ter-Petrosyanın 1993-cü ilədək milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri və yaxın müttəfiqi Aşot Manuçaryan heç bir sübut təqdim etmədən 2000-ci ilin oktyabrında Ermənistan rəsmilərinə atışma barədə xarici ölkə tərəfindən xəbərdarlıq edildiyini iddia etdi. O, 27 oktyabr hadisələrində "Qərb xüsusi xidmət orqanlarının" iştirak etdiyini də açıqladı.

Manuçaryan: ''"ABŞ və Fransanın xüsusi xidmət orqanları Ermənistanı məhv etmək üçün hərəkət edirlər və bu baxımdan onların Ermənistandakı terror aktlarının reallaşmasında yaxından iştirak etməsi ehtimalı böyükdür. "

### Rusiya İnqilab Federasiyasının ittihamlara cavabı
Silahlı qrupun lideri Nairi Hunanyan Ermənistan İnqilab Federasiyasının (Daşnaksütun) keçmiş üzvü idi. EİF nümayəndələrinin sözlərinə görə, Hunanyan 1992-ci ildə qanun pozuntusuna görə partiyadan çıxarılmış və o vaxtdan bəri EİF ilə heç bir əlaqəsi qalmamışdı.
EİF-nin terror aktında iştirak etməsi ilə bağlı bəzi fərziyyələr səsləndirilmişdi. 2000-ci ildə Aşot Manuçaryan "Bir sıra Daşnaksütyun partiyası liderlərinin Amerikanın xarici siyasətinin maraqlarına uyğun hərəkət etməsindən" çox narahat olduğunu bildirib.

## Nəticələri

İyunun əvvəlindən 1999-cu ilin oktyabr ayının sonuna qədər Ermənistandakı siyasi sistem hərbi, qanunverici və icra hakimiyyətlərinə nəzarət edən Dəmirçyan-Sarkisyan tandeminə əsaslanırdı. Onların sui-qəsdi ölkədəki siyasi tarazlığı pozdu və Ermənistanın siyasi arenası aylarla axsaq vəziyyətdə qaldı. Sui-qəsd Ermənistanın beynəlxalq nüfuzuna zərbə vurdu, nəticədə xarici sərmayə azaldı. Sarkisyan və Dəmirçyanın "de-fakto ikili komandanlığı" prezident Robert Köçəryana verildi.

Ermənistan Xalq Partiyasından Aram Xaçatryan parlamentin spikeri, Vazgen Sarkisyanın qardaşı Aram Sarkisyan isə Baş nazir təyin edildi. Lakin Aram Sarkisyan 2000-ci ilin mayında Sarkisyanın kabineti ilə "işləməməsi" səbəbindən prezident Köçəryan tərəfindən vəzifəsindən azad edildi. Respublikaçı Partiyasının lideri Andranik Marqaryan 12 may 2000-ci ildə onun yerinə Baş nazir vəzifəsinə gətirildi.

Köçəryan Birlik bloku tərəfindən idarə olunan parlamentin onu ittiham etməsinin qarşısını uğurla aldı və tədricən ətrafındakı hakimiyyəti möhkəmləndirdi. 2002-ci ilin avqust ayında keçirilən sorğu nəticələri ən azı üç başqa siyasətçinin (Stepan Demirchyan, Artaşes Gehamyan, Levon Ter-Petrosyan) ondan daha çox dəstəyə sahib olduğunu göstərdi. 2009-cu ildə İrs millət vəkili və öldürülmüş Milli Məclis sədrinin müavini Yuri Baxşyanın həyat yoldaşı Anahit Baxşyan, "Robert Köçəryan 27 oktyabr 1999-cu il terror aktından daha çox totalitar bir rejimə doğru addım atmaq üçün istifadə etdi". İnsan İnkişafı Hesabatı 2000-ci ildə yazdı ki, "27 Oktyabr hadisələri ölkədəki vəziyyətə bütün aspektlərdə mənfi təsir göstərdi və bunun nəticələri uzun müddət iqtisadi, siyasi və sosial sahələrdə hiss ediləcək" və qurum insan inkişaf indeksinin daha da azalacağını proqnozlaşdırdı.

## Məsələylə bağlı daha sonra baş verənlər
27 oktyabr 2009-cu il tarixində Milli Məclis parkında abidə qoyuldu. Açılış mərasimi zamanı iki ən böyük zərərçəkmişdən biri Karen Dəmirçyanın oğlu Stepan Dəmirçyan, "Mövcud hakimiyyət iqtidar olduğu müddətdə məsələylə bağlı tam bir açıqlama almaq mümkün deyil. Ancaq gec-tez reallıq bilinəcək. Bu, dövlətçiliyimizin ləyaqətinə aid bir məsələdir. Yalnız bütün hər şeyin ortaya çıxması halında 27 oktyabr hadisələrinin mənfi nəticələrini aradan qaldıra biləcəyik. "

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xariçi keçidlər
*Minlərlə insan parlament terror qurbanlarının yasını tutur — CNN
*Ermənistan parlamentindəki terror aktı siyasi böhrana səbəb ola bilər