open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çoğur

thumb|200px|Çoğur Azərbaycan Tarixi muzeyi
**Çoğur** — mizrabla səsləndirilən simli muqisi alətidir.

## Tarixçə
Tarixi faktlardan belə qənaətə gəlmək olar ki, XII-XIII yüzilliklərdə ozan qopuzunun çoğurla, XV-XVI yüzilliklərdə isə çoğurun sazla əvəzlənməsi mərhələləri olmuşdur. 
Tarixi qaynaqlardan aydın olur ki, XII-XVI yüzilliklərdə, qopuzun sazla əvəzlənməsi arasındakı dövrdə, Qafqaz, İran və Anadoludakı sufi mərasimlərində, dərviş aşıq məclislərində "çağır", "çaqur", "çuqur", "çoğur" adlı musiqi alətindən istifadə edilmişdir. 

Müxtəlif tarixi mənbələrdən məlumdur ki, Orta əsrlərdə Səfəvi dövlətinin ordusunda yüksək döyüş əhval-ruhiyyəsi yaratmaq üçün çoğur musiqi alətindən istifadə etmişlər. XVI yüzilliyin əvvəllərindən bəhs edən "Cahanarayi Şah İsmayıl Səfəvi" salnaməsində bu barədə deyilir... Qalib yürüşlü ordunun qarşısında çukurlar çalmaq, türkü-varsağılar oxumaqla döyüşçülərin vuruş ruhunu qaldırırdılar". 
Şah İsmayıl Xətainin (XVI əsr) "Dəhnamə"sində çoğur təsvir edilir.

## Söz açımı
Çoğurun çanağı çuxura bənzəyir, yəni kötüyün içi çuxur kimi ovulur, bu üzdən alətə "çuxur" adı verilib. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasında Orta Çağlarda alətin "çuxur", "çoğor", "çoğur" kimi adlandırıldığı da göstərilir . 

Başqa ehtimala görə, "çoğur" sözü "çağırmaq" felindən törəyib, "haqqı, Allahı çağırmaq üçün istifadə edilən musiqi aləti" mənasını verir. Sufilər təkyələrdə çoğur çalardılar. "Ozanlar çıxıb çuxur çalardılar" ifadəsi Orta Əsrlərdə işlənib. 

Bu sözün dilimizdə işlənən "çalçağır" ifadəsindən törənməsini və sonralar "çoğur" kimi formalaşmasını da güman etmək olar. 
## Quruluşu
Çanağın üst hissəsi 4 mm qalınlığında ağac üzlüklə örtülür. Qol və kəllə hissəsi qoz, aşıqları isə armud ağacından hazırlanır. Ümumi uzunluğu 880 mm, çanağının uzunluğu 400 mm, eni 225 mm, hündürlüyü 140 mm-dir. Qoluna 22 pərdə bağlanır. Çanağın yan tərəflərində 2, üst hissəsində isə səs rezonansı üçün bir neçə oyuq açılır. Səs düzümü kiçik oktavanın "do" səsindən ikinci oktavanın "sol" səsinə kimidir. 

Əli Rza Yalçının "Cənubda türkmən çağları" əsərində çoğurun 9 teli, 15 pərdəsi və gözəl səs tembri olmasından söz açılır. Ancaq çoğurun başqa növləri Qafqazda, eləcə də İraq türkmanları arasında dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Azərbaycan Tarixi Muzeyinin fondunda saxlanılan XIX əsrə aid çoğur musiqi aləti üç qoşa simdən və 22 pərdədən ibarətdir. Alətin çanağı tut ağacından yığma üsulu ilə hazırlanır .

## İstinadlar
Laqqutu

**Laqqutu** — müxtəlif ölçülü iki dördbucaq ağac qutudan ibarət zərb aləti. Azərbaycanda Lerik , Astara, Masallı, Lənkəran, Cəlilabad rayonlarında daha çox istifadə edilir. Alətin müxtəlif növləri bir çox ölkələrdə geniş yayılıb. Nağara, qoşa nağara, qaval və başqa zərb alətləri ilə birlikdə müasir ansambl və orkestrlərin tərkibində ifa edilir.

## Söz açımı
"Laqqutu" sözü 2 türk kökündən əmələ gəlib: lax/lığ (boş) və qutu . Eyniköklü sözlər: "alaşa", "alaçıq" , rus dilində "лошадь" (loş at) , "лачуга" (alaçıq) .

## Quruluşu
Laqqutu mizin üzərinə qoyularaq iki ağac toxmaqla çalınır. Alətin ölçüləri 250x125x50 mm-dir. Qoz, ərik, tut, fıstıq ağaclarından içərisi xüsusi ölçüdə oyularaq hazırlanır. Oyuğun üst hissəsi alt hissəsinə nisbətən nazik yonulduğundan ifa zamanı xüsusi səs tembri alınır. Bu alətin adının etimologiyası, güman ki, onun çıxardığı səs tembri ilə bağlıdır.

## İstinadlar
Qoltuq nağara

Nağaranın bu növü, adətən, zurna, balaban və başqa alətlər qrupunda istifadə edilir (şəkil). Əvvəllər onun üzünə qurd dərisi çəkilərmiş. Nizami Gəncəvi nağaranı belə təsvir etmişdir: 

Coşdu qurd gönündən olan nağara,
Dünyanın beynini gətirdi zara.


Hazırda ansambl və orkestrlərin tərkibində aparıcı alət kimi çalınan qoltuq nağaranın rolu böyükdür.

Nağara ərəb sözü olub, "döyəcləmək", "taqqıldatmaq" mənasını verir. Alət hər iki əllə və barmaqlarla ifa edilir. Bəzi folklor nümunələrində iki yüngül çubuqla da çalınır. Çalğı zamanı qoşa şapalaq, tremolo, trel və çırtma ifa üsullarından istifadə edilir. Çox güclü səs dinamikasına malik olan nağarada müxtəlif tembr çalarlarını almaq mümkündür.

Açıq havada sərbəst çalınır. Folklor ənənələrində, xalq oyunu tamaşalarında, eləcə də "Cəngi", "Yallı" və bu növ rəqslərdə qoltuq nağaradan istifadə edilir. Sağanağı qoz, ərik və müxtəlif növ ağac materiallarından hazırlanan silindrik formalı qoltuq nağaranın hündürlüyü 350–360&nbsp;mm, diametri 300–310&nbsp;mm-dir.

## Mənbə
* Aserbaidschan - Land des Feuers, Broschiert: 294 Seiten, Verlag: Reimer; Auflage: 1., Aufl. (August 2008), Sprache: Englisch, Deutsch, ISBN 3496028203, ISBN 978-3496028208
*Qoltuq nağara
Cürə nağara

Əsasən, zurnaçılar dəstəsini müşayiət edir. Musiqi folklorunda özünə məxsus rolu və funksiyası vardır. Əsas nağaradan xeyli kiçik olur. Alətin adı "cürə" (kiçik) sözü də bu mənanı verir. Sağanağı müxtəlif ağac növlərindən silindrik formada hazırlanır. Üzünə keçi və yaxud qoyun dərisi çəkilir.

Demək olar ki, heç vaxt tək istifadə edilmir, həmişə quruluşları eyni olan böyük nağara ilə birlikdə səsləndirilir.

Baş tərəfi geriyə əyilmiş iki yüngül çubuqla səsləndirilir. Diametri 300–320&nbsp;mm, hündürlüyü 340–360&nbsp;mm-dir.

* ***Çiling nağara*** əsasən zurnaçılar dəstəsində istifadə edilir. Belə nağaraların ölçüsü kiçik, dəriləri isə nisbətən qalın və davamlı olur. Əllə deyil, bir cüt çilinglə səsləndirilir. Mütləq çombaq nağaranın müşayiəti ilə ifa edilir, çünki çiling nağarada güclü vurğular vurulmur. Yalnız müxtəlif "xırdalıqlar", ritmlər çalınır. Bu ritmlərin güclü vurğuları isə çombaq nağarada səsləndirilir. Çilinglər zoğal ağacının düz budaqlarından qoşa nağaranın çubuqları şəklində hazırlanır, ancaq bir qədər qısa olur. Çiling nağaradan Ələkbər Heydərlioğlu tez-tez istifadə edir.
* ***Kiçik nağara*** - diametri ən kiçik (29-30sm) nağara.

## Ünlü ifaçılar
* Hüseynağa Yəhyayev

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax
* Azərbaycan musiqisi
* Azərbaycan mədəniyyəti
Böyük nağara

**Böyük nağara, və ya kos nağara** - Azərbaycan musiqi aləti. Bəzi regionlarda "toy nağarası" da adlandırılır.

## Quruluşu
Diametri başqa nağaralardan xeyli böyükdür. Sağanağı bərk ağacdan silindrik formada düzəldilir, üzləri isə dəridən hazırlanır. Diametri 400–450&nbsp;mm, hündürlüyü 500–550&nbsp;mm-dir.

## Növləri
* ***Çombaq nağarada*** ritmlərin yalnız güclü vurğuları ifa edilə bilər, adətən güclü səsli alətləri (zurnaçılar dəstəsi) açıq səmada müşayiət edir. İfaçı bir əli ilə aləti qoltuğunun altında saxlayır, digər əlində isə çombağı tutaraq ritmin ancaq güclü vurğularını səsləndirir. Çiling nağara ilə birlikdə dolğun ritmi ifadə edir. Bir əlində çombaq, digərində çubuq tutaraq aləti döyəcləyəndə həm güclü, həm zəif səslər əmələ gəlir. Çombaq zoğal ağacının nisbətən qalın, düz budağından qayrılır, çünki belə çombaqlar daha möhkəm, dözümlü olur. Çombağın dəriyə vurulan hissəsini toxmaq şəklində, azca geriyə əyilmiş biçimdə hazırlayırlar ki, güclü zərbələrdən dəri cırılmasın.
* ***Çubuq nağaranı*** səsləndirərkən, eyni ilə çiling nağarada olduğu kimi, çalğıçı dərinin bir üzünə qoşa çubuqlarla döyəcləyir. Ancaq çubuq nağaranın üstünlüyü ondadır ki, iri olduğundan ifaçı bütün funksiyaları yerinə yetirə bilir: həm güclü, həm zəif vurğuları çalır. Alət əsasən ifaçının kəmərinə bağlanır, açıq səmada çalınır. Zərb alətlərinin mahir ifaçısı Sahib Bünyatzadə bu alətdən ara-sıra istifadə edir.

## İstifadəsi
Heç vaxt tək səsləndirilmir. Əksər hallarda cürə nağara ilə birlikdə ifa olunur. Texniki imkanları başqa nağaralara nisbətən məhduddur.

Böyük ölçülü kos nağaralar unudulsa da, onların bir qədər kiçildilmiş forması hazırda zurnaçılar dəstəsində istifadə edilir. İki ağac toxmağı alətin hər iki üzünə zərbə vurmaqla səsləndirilir. Bu növ nağaralardan yalnız açıq havada istifadə edilir.

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax
* Nağara
* Qoşanağara
Saz

**Saz** — təzənə (mizrab) ilə çalınan simli çalğı alətidir. O, ulu ozan sənətinin davamçısı olan aşıq və saz-söz sənətinin ayrılmaz tərkib hissəsidir.

Saz eyni zamanda türk dünyasının, türk mənəviyyatının rəmzlərindən biridir. Sinkretik, yəni özündə çalğı, oxuma, şeir demə, söz və dastan ifaçılığı, aktyorluq və rəqs (plastika) sənətlərini birləşdirən saz-söz sənəti, muğam sənəti ilə yanaşı, Azərbaycan milli mədəniyyətinin ən əski qatları ilə bağlıdır. Qədim türkdilli xalqlarda şaman, qam, oyun, baxşı, yanşaq, varsaq və nəhayət, ozan kimi tanınan sənətkarlar bugünkü aşığın əcdadları sayılırlar. Ozan sənəti yüzilliklər və minilliklər boyu böyük təkamül yolu keçərək aşıq sənətinə çevrildiyi kimi, qopuz da ona oxşar təkamül yolu keçərək saz aləti şəklini almışdır.

Saz artıq Şah İsmayıl Xətainin dövründə (XVI əsr) indiki şəklini almışdı. Şah İsmayıl Xətainin könül oxşayan qoşmalarının birində saz belə tərənnüm edilir:

Bu gün ələ almaz oldum mən sazım
Ərşə dirək-dirək çıxar mənim avazım. 
Dörd iş vardır hər qarındaşa lazım: 
Bir elm, bir kəlam, bir nəfəs, bir saz.

Azərbaycan sazı türkdilli xalqlar arasında yayılmış saz və ona oxşar alətlərdən çalğı texnikası, səsyayımı (akustikası) baxımından danılmaz üstünlükləri ilə seçilir. Sazın çanağı tut ağacının seçmə növlərindən, qolu isə qoz ağacından hazırlanır. Çanağın gövdəsi bir-birinə bərkidilmiş tək sayda (adətən 9) taxta "qabırğa"lardan yığılır. Bu "qabırğa"lar qol ilə çanağı birləşdirən "küp" adlı kiçik hissənin üzərində yığılır və sonra qol əlavə edilir. Çanağın üstü nazik taxta üzlüklə örtülür və qoluna 16-17 pərdə bağlanılır. Azərbaycanda ölçüləri ilə fərqlənən tavar sazın, yaxud ana sazın 11, 9, bəzən 8 simi, ondan bir qədər yığcam orta, yaxud qoltuq sazın 6, bəzən 7 simi, kiçik cürə sazın isə 4-6 simi vardır. Bir vaxtlar simlər yüksək keyfiyyətli poladdan hazırlanıb, gümüş suyuna salınarmış. Onlar heç zaman paslanmaz və çox az halda qırılarmış. Xalq çalğı alətləri orkestrində sazdan, adətən, qoltuq və ya cürə sazdan solo alət kimi istifadə olunur.

Saz, əsasən, gilas ağacının qabığından hazırlanmış təzənə ilə səsləndirilir. İndiki dövrdə isə plastik materiallardan daha çox istifadə olunur. Çox hallarda alətin qolu və çanağın yan tərəfləri təbii sədəflə bəzədilir. Əsas saz hesab edilən tavar sazın ümumi uzunluğu 1,200&nbsp;mm, çanağının dərinliyi 200&nbsp;mm olur.

Onun diapazonu birinci oktavanın "do" səsindən ikinci oktavanın "sol" səsinə qədərdir.
Ney

**Ney** — ağacdan, qamışdan ya da bürüncdən qayırılan üfləmə musiqi aləti.

## Söz açımı

## Tarixçə
Qədim çalğı alətlərindən hesab olunur. Onun yaranma tarixi eramızdan çox-çox əvvəllərə aid edilir. Müxtəlif növləri Yaxın və Uzaq Şərq xalqları arasında, eləcə də dünyanın bir çox ölkələrində geniş yayılmışdır. Azərbaycanda neyin bir neçə növü mövcud olmuşdur.

Neyin naləsini Füzuli belə təsvir edir:

## Növləri

XIV-XV əsrlərdə yaşayıb-yaratmış görkəmli musiqişünas alim Əbdülqadir Marağayi "Məqasid əl-əlhan" (Nəğmələrin məqsədi) əsərində həmin dövrlərdə neyin iki növünün: **ağ** və **qara** neyin mövcudluğu barədə məlumat verir. XX əsrin əvvəllərinə kimi musiqi dünyasını möcüzəli səsi ilə ilhama gətirən ney bir zamanlar tamamilə unudulsa da, son illərdə yenidən musiqi məclislərinin bəzəyinə çevrilmişdir.

Misirdə, İranda, Türkiyədə uzunluğuyla fərqlənən bir neçə cür ney var. Örnəyin, Türkiyədə çalınan muğamlardan asılı olaraq 12 cür neydən istifadə olunur: bolaheng nisfiye, bolaheng-süpürde mabeyni, süpürde, müstahsen, yıldız, kız, kız-mansur mabeyni, mansur, mansur-şah mabeyni, şah, davud, davud-bolaheng mabejni, bolaheng .

* **Ağ ney**
* **Qara ney** (mizmar) 
* **Hind neyi** keçmişdə Azərbaycana Hindistandan gətirilmişdir.
* **Ərəb neyi** - Ərəbistanda bitən qamışdan, qarğıdan və ya bambukdan qayrılan ney. Digər neylərdən ahənginə, tembrinə görə fərqlənir, bəm səslənir. 
* Türk neyi 
* **Əsa neyin** səsləndirilməsi eynən qədim neyinki kimidir.

## Hazırlanması və quruluşu
 
Ağ ney qarğıdan hazırlanır. Onun uzunluğu 550–600&nbsp;mm, diametri 20&nbsp;mm-dir. Ucunda heç bir müştük ya dilçək olmur. Üst hissəsində beş, alt hissəsində isə bir oyuq olur. Ağ neyi çalarkən ifaçı alətin baş hissəsinə keçirilmiş nazik mis borunu qabaq dişlərinin arasında yerləşdirərək ora hava üfləyir, dil və dodaqlar vasitəsilə səslərin alınmasına nail olur.

İfaçı oyuqları qismən və bütöv açıb-bağlamaqla xromatik səs sıralarını ala bilir. Müasir neylər baş hissədən, təxminən, 50&nbsp;mm aşağıdakı oyuqdan dodaq vasitəsilə üflənərək ifa edilir. Bu növün ən müasiri fleyta adı ilə orkestrlərin tərkibində istifadə olunur.

Hazırda bir çox Şərq xalqları arasında fleytanı öz tarixi adı ilə adlandırırlar. Neydə muğam, mahnı və başqa musiqi nümunələrini səsləndirmək mümkündür.

Neyin diapazonu birinci oktavanın "do" səsindən ikinci oktavanın "sol " səsinə kimidir.

## Ney çağdaş musiqidə

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* Ney haqqında veriliş
* "Eflatun" qrupu - piano və neydə "Sarı gəlin"
* Ney taksimi - Bayatı makamı
* Ney taksimi - Saba makamı

## Həmçinin bax
* Tütək
Qoşanağara

**Qoşanağara, və ya Qoşa dumbul** - ən qədim Azərbaycan zərbli musiqi aləti. xalq musiqisində ən çox istifadə edilən zərb çalğı alətlərindən biridir. Adından məlum olduğu kimi, qoşa nağara bir-birinə bərkidilmiş iki kiçik qədəhvarı nağaradan ibarətdir. Bəzən "qoşa dumbul" da deyilir.

## Qoşa nağara başqa xalqlarda
Digər ölkələrdə qoşa nağaraya sadəcə "nağara" deyilir. Yunan dilində nağaraya "tarin",ingilis dilində isə "narima" deyilir.

## Tarixçə
Güney Azərbaycanın Çığamış şəhərində tapılmış saxsı qaba istinadən qoşa nağaradan Azərbaycanda ən azı 8 min il bundan əvvəl istifadə edilib. 
  
Kos haqqında olan rəvayətlərdə deyilir ki, kos o qədər böyük həcmli musiqi aləti idi ki, onu iki cüt öküzün çəkib apardığı xüsusi arabada yerləşdirir və iki nəfər təbilçinin iri çomaqlarla vuraraq səsləndirilməsi mümkün olurdu. Kosun səsi o qədər güclü idi ki, vuruş meydanında çalındığı zaman düşmən lərzəyə gəlirdi. Hazırda Azərbaycanın bəzi rayonlarında ağac ilə çalınan iri nağaralar da bəzən koos adlandırılır.

## Quruluşu
Qoşanağara (dumbul, dümbələk də adlanır) eyni hündürlüklü, ancaq müxtəlif ölçülü iki qoz, tut ağaclarından və metaldan hazırlanan gövdədən ibarətdir. Xarici görünüşünə görə fincanı xatırladır. Gövdələrin üst tərəfinə çəkilmiş keçi, öküz, dəvə və ya at dərisi camış gönündən düzəldilən köşə ilə və ya vint mexanizmi ilə dartılır. Çalğı zamanı çubuqları ayrı-ayrılıqda hər iki dəri üzə, bir üzə (mərkəzinə və kənarına), bir-birinə və ya gövdəyə, ovucun üzə vurulması ilə müxtəlif səslər alınır.

Bu alətin hazırlanmasında əvvəllər gildən, sonralar isə ağacdan və metaldan istifadə olunmuşdur. Üzləri dəvə, dana və yaxud keçi dərisindən hazırlanaraq metal burğular ilə gövdəyə bərkidilir. Həmin burğuların vasitəsi ilə alətin köklənməsi də təmin olunur. Alət yerə və yaxud xüsusi mizin üzərinə qoyularaq iki ağac toxmaqla çalınır.

Qoşa nağara fərdi şəkildə hazırlandığı üçün ölçüləri müxtəlifdir. Əksər hallarda hündürlüyü 300–330&nbsp;mm, böyük gövdəsinin diametri 240–280&nbsp;mm, kiçiyinin isə 110–140&nbsp;mm olur.

Milli musiqinin folklor nümunələrində, o cümlədən orkestr və ansambllarda istifadə edilir. Özünə məxsus səs tembri olan qoşa nağara solo aləti kimi nadir hallarda səsləndirilir.

## Növləri
* ***Ana kos*** - qədimdə hərbi yürüşlərdə istifadə edilən böyük ölçülü kos.
* ***Bala kos*** - mütləq **kos nağara** ilə birlikdə səsləndirilirdi. Kos nağarada vəznin güclü vurğuları, bala kosda "xırdalıqlar" çalınır. Kos nağaranı tək çubuqla, bala kosu isə ifaçı hər əlində bir çubuq tutub dərini döyəcləməklə səsləndirir.
* ***At kosu, və ya çift kos*** - Orta Çağlarda atın belində yerləşdirilən cüt kos. İfaçı atı sürə-sürə çalğını səsləndirirdi. Müxtəlif məqsədlərlə səsləndirilirdi: döyüşdə düşmənin hücumu zamanı, təhlükəli anlarda və ya əksinə düşmən üzərinə hücum edərkən döyüşçüləri ruhlandırmaq, eləcə də düşməni vahiməyə salmaq üçün. Alətin rəsminə orta əsr Təbriz miniatürlərində rast gəlinir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Nağara
Tulum

thumb|200px
**Tulum** və ya **tuluq zurnası** — Azərbaycanda nəfəsli milli musiqi aləti.

## Tarixi və xarakteristikası
Bir vaxtlar Qarabağ, Laçın, Qazax, Tovuz və Naxçıvan ərazisində geniş yayılmış nəfəslə çalınan dəri çalğı alətidir. Hazırda Azərbaycanda, əsasən, Naxçıvan Muxtar Respublikasında rast gəlmək olar. 

Başqa nəfəsli çalğı alətləri kimi tulumun da çox qədim tarixi vardır. Alimlərimiz tulumun yaranma tarixini sinifli cəmiyyətin ilk dövrlərinə aid edirlər. Hazırda tulumun müxtəlif növləri fərqli adlarla Qafqaz, eləcə də bir sıra Avropa xalqları arasında geniş istifadə edilir. Maldarlıq, əsasən də, qoyunçuluqla məşğul olan köçəri tayfalar tulumdan çox istifadə etmişlər. 

Səs tembri zurnanın səsinə bənzədiyi üçün bə'zən ona "tulum zurnası" da deyilib. Tulum xüsusi üsulla aşılanıb yumşaldılmış keçi və ya qoyun dərisindən hazırlanır. Bütöv soyulmuş dərinin iki ayağı möhkəm bağlanılır. Qalan ikisindən birinə tuluma hava doldurmaq üçün sümükdən və ya qamışdan hazırlanmış, ağzında tıxacı olan boru, digərinə isə aləti ifa etmək üçün iki qoşa boru (gövdə) bərkidilir. 

Uzunluğu 260-280 mm olan həmin gövdələrin üzərində 7 oyuq açılır. İfaçı sol qoltuğunda tutduğu içərisi hava ilə doldurulmuş tuluğu azacıq təzyiqlə sıxmaqla havanı borulara daxil olmağa məcbur edərkən hər iki əlin barmaqları ilə oyuqları açıb-bağlamaqla istənilən səs ucalığını əldə edə bilir. Birinci boruda melodiya çalınır, ikincisində isə həmin melodiyanın tonikası saxlanılır. 

İfa zamanı barmaqları qamışdakı dəliklər üzərində gəzdirməklə istənilən melodiyanın səslənməsinə nail olmaq mümkündür. Tulumçunu,adətən,nağaraçı müşayiət edir. Naxçıvan (xüsusilə Şərur, Babək) bölgəsinin böyük şöhrət qazanmış tulumçuları Bakıda, Moskvada və keçmiş SSRİ-nin bir sıra ölkələrində keçirilmiş musiqi festivallarında dəfələrlə mükafat almışlar.

Tulum, əsasən, solo aləti kimi, bəzi hallarda isə balabançılar dəstəsində istifadə edilir. 

## İstinadlar


## Həmçinin bax
* Azərbaycan musiqisi
* Azərbaycan mədəniyyəti
Dərslik

**Dərslik** — hər hansı bir fənnin əhatə etdiyi bilik, bacarıq və dəyərlərin öyrədilməsi üçün onun kurikulumu əsasında hazırlanan, səlahiyyətli orqan tərəfindən bəlli meyarlarla qiymətləndirilib tədrisinə icazə verilən əsas vəsait.

## Əyani dərslik
Biliyin ötürülməsinin yollarından biridir və tədrisdə istifadə olunur. Əyani dərsliklər adi kitablardan daha interaktiv, aydın və maraqlı olurlar. Onlardan adətən konkret misallar üzrə informasiyaları çatdırmaq üçün istifadə olunur. Məzmunundan və məqsədindən asılı olaraq əyani dərsliklər müxtəlif formalarda ola bilər: kompüter əsaslı, internet əsaslı, televiziya əsaslı və s.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Təxəllüsü "Mixaylo" (film, 2008)

**Təxəllüsü Mixaylo** — "Salnamə" sənədli filmlər studiyası tərəfindən istehsal olunan rejissor Tahir Əliyevin eyni adlı filmi.

## Məzmun
Film Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Mehdi Hüseynzadənin həyatı ilə bağlı faktlardan və əvvəllər məlum olmayan hadisələr əsasında qurulmuşdur. Filmdə qəhrəmanın keçdiyi şərəfli döyüş yolu bir daha vərəqlənir.

## Film haqqında
Film Mehdi Hüseynzadənin 90 illiyinə həsr edilib.

Mehdinin 10 nəfərə yaxın partizan yoldaşı lentə alınıb. Mehdinin Sloveniyada partizan hərəkatında iştirak etdiyi vaxt sevdiyi qız Anjelika indi də sağdır. Sloveniyalı bu qızın əsl adı Anjelidir. O, filmdə ilk dəfə Azərbaycan tamaşaçısına təqdim olunur.

Çəkilişlər üç aya yaxın müddətdə davam edib.

2010-cu ildə film Sloveniyada nümayiş etdirilib.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Rejissor:** Tahir Əliyev 
:**Ssenari müəllifi:** İntiqam Qasımzadə
:**Operator:** Elşən Əliyev
:**Montaj edən:** Fərid Axundov
:**Musiqi tərtibatçısı:** Aqşin Əlizadə
:**Bədii rəhbər:** Tofiq Məmmədov

## Çəkilişə kömək edənlər
:Gəray Muradov (səfirlik müşaviri)
:Andrey Kampar (Novoqoritsa meriyasının əməkdaşı)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə
Anahit məbədi

**Anahit məbədi** — Göygöl rayonunun Çaykənd kəndi ərazisində yerləşən məbəd. Dəqiq tikilmə tarixi bəlli olmasa da, tikiliş üslubuna görə xristianlığın erkən dövrünə aid edilir. Anahit məbədi XVI əsrdə bərpa edilib. Çay daşı və qum qarışığından inşa edilən məbədin tikintisində mismardan istifdə olunmayıb. Məbəddə növbəti təmir SSRİ dövründə aparılıb. Məbəd binasının bir neçə yerində alban xaçı və alban əlifbası ilə oxunması hələ də mümkün olmayan yazılar həkk olunub.

Roma tarixçisi Dion Kassinin verdiyi məlumata görə Pompey Qafqaz Albaniyasına yürüşü zamanı Kür çayı yaxınlığında yerləşən Müqəddəs Anahit məbədi yaxınlığında düşərgə salmışdı. Bu məlumat onu təsdiq edir ki, Anahit məbədi xristianlıqdan əvvəl Ay ilahəsi olan Anahitə (Roma panteonunda qarşılığı Selena) sitayiş edən Qafqaz albanlarının məbədi olmuş, xristianlığın qəbulundan sonra xristian məbədi kimi dəyişdirilərək istifadə edilmişdir.

## İstinadlar
Qoşavəng monastırı

**Qoşavəng məbədi** – Qazax-Şəmşəddil sultanlığı ərazisində, Karvansaray (1930-cu il sentyabrın 9-dan İcevan) rayonunda Böyük Qarakilsə (1930-cu il yanvarın 3-dən Kirovakan) şose yolunun sağ tərəfində Turşsu bulağının yuxarısında qədim alban məbədi.

Ermənilər azərbaycanca "qoşa" sözünü sətri tərcümə edərək ("Cuğt" ermənicə "qoşa" deməkdir) məbədin adını "Cuğtağvəng" şəkilnə salmışlar. Ümumiyyətlə, Qoşavəng məbədinin əski adı Nor Getik olmuşdur və Qoşavəng adı məbədə sonradan verilmişdir. Bunun səbəbi mənbələrdə müxtəlif şəkildə göstərilir. Bəzi mənbələr buna səbəb olaraq məbəd kompleksində iki mühüm məbəd binası olduğunu göstərsə də, bəziləri Qoşavəng adını Mxitar Qoşla bağlayır. Belə ki, Mxitar Qoş uzun müddət bu məbəddə yaşamış və xidmət etmişdi.

Qoşavəng kompleksi iki abidədən ibarətdir. Birinci abidə XII yüzildə, ikinci abidə isə 1021-ci ildə tikilmişdir. İkinci abidə gümbəzsizdir.

Məbədin yerləşdiyi ərazilər qədimdən türk-oğuz boylarının ana yurdu olmuş və bura ilk ermənilər XIX əsrin əvvəllərində İran və Türkiyədən köç etmişlər.
Məsnəvi

**Məsnəvi** — Şərq, eləcə də klassik Azərbaycan epik şeirində ən geniş yayılmış formalardan biri. "Məsnəvi" ərəb sözüdür, mənası "ikilik" deməkdir.

Məsnəvi formasında yazılmış əsərlərin iki misrası bir beyt adlanır. Hər beytin misraları, müstəqil olaraq, tamamlanmış bir fikri ifadə edir.

Məsnəvinin misraları bir-biri ilə eyni qafiyəli olur: aa, bb, cc, çç, və s.

Məsnəvi formasında yazılmış əsərlərdə misraların iki-iki qafiyələnməsi şairə öz fikirlərini sərbəst və daha geniş şəkildə ifadə etməyə imkan verir. Amma bu da var ki, bu misralar, yəni beytlər arasında güclü fikir bağlılığı olur.

Məsnəvi formasında yazılmış əsərlər həcminə görə müxtəlif olur. Bu, mövzunun əhatəliyindən asılı olur.

Azərbaycan ədəbiyyatında ilk məsnəvi əsər yaradan XII əsrin qüdrətli sənətkarı Xaqani Şirvani olmuşdur. Onun "Töhfətül-İraqeyn" poeması məsnəvi formalı şeirin ilk və ən gözəl nümunəsidir. Nizami Gəncəvinin "Xəmsə"si, Şah İsmayıl Xətainin "Dəhnamə"si, ("On məktub"), Məhəmməd Füzulinin "Leyli və Məcnun"u, "Bəngü-Badə"si ("Tiryək və şərab") və s. məsnəvi formasında yazılmış əsərlərdir.

## Mənbələri

* "brillonline.nl">Bruijn, J.T.P. de; Flemming, B.; Rahman, Munibur. "Mathnawī." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2010. Brill Online. Augustana. 08 April 2010 
*  http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_COM-0709 pp.6-7

## Xarici keçidlər
1965 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi

**1965 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi** (; ) — sayca 10-cu Avroviziya Mahnı Müsabiqəsidir. Cilyola Çinkvettenin ifa etdiyi "Non ho l'età" adlı mahnı ilə 1964 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində qələbə qazanan İtaliya 1965-ci ildə müsabiqəyə ev sahibliyi etmək hüququ qazanmışdı. Müsabiqə ölkənin Neapol şəhərində RAI konsert zalında keçirilmişdir. Müsabiqə 1965-ci ilin 20 mart tarixində baş tutmuşdur.

1965-ci ildə İrlandiya Avroviziyaya ilk dəfə qoşuldu və İsveç isə bir illik fasilədən sonra müsabiqəyə geri döndü. 18 ölkənin iştirak etdiyi müsabiqədə Lüksemburq təmsilçisi Frans Qall ifa etdiyi "Poupée de cire, poupée de son" mahnısı ilə ən çox səs toplayaraq, Avroviziya 1965-in qalibi olmuşdur. Bu Lüksemburqun Avroviziyada ikinci qalibiyyəti idi.

## Final

## Nəticələr

## Xarici keçidlər
* Eurovision.tv

## Həmçinin bax
* Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi
Zərb musiqi alətləri

Azərbaycanda zərb çalğı alətlərinin kökləri çox-çox qədimlərə, ibtidai yaşayış dövrlərinə gedib çıxır. Bu dövrlərdə insanlar müəyyən vasitələrlə ritmlər yaratmışlar. Belə vasitələrdən biri ayaqdöymə zərb üsulu idi ki, bu zaman qazılmış quyunun üzərinə quru ağac döşəyər, üstünü müxtəlif heyvan dəriləri ilə örtərək onu ayaqla döyəcləməklə çeşidli ritmlər alarlarmış. İlk zərb alətləri, çox güman ki, belə yaranmışdır.

İndi də zorxana oyunlarından birinin adı "Ayaqdöymə" adlanır. Azərbaycanda ən qədim insan məskənlərindən biri olan Qobustanda Cingirdağın ətəklərində on-on iki min il əvvəllərə aid edilən qaya rəsmləri ilə yanaşı, "Qaval daşı" adlanan böyük bir qaya parçası da vardır. Bu qayanı əl, ayaq və yaxud hər hansı bir cisimlə döyəclədikdə, qavalın tembrinə uyğun səslər alınır. Belə güman edilir ki, həmin qaya parçası ulu əcdadlarımız tərəfindən zərb aləti kimi istifadə olunduğundan bu günümüzə "Qaval daşı" adı ilə gəlib çatmışdır. Qaval daşı bu gün də zərb alətlərinə xas olan keyfiyyətlərini saxlamaqdadır. Zərb çalğı alətlərinin müxtəlif növləri Azərbaycan ərazisində tarixən çox geniş yayılmış və xalqımızın mədəni həyatında özünəməxsus rol oynamışdır. Alətşünaslığımızın səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri də onun zərb çalğı alətləri ilə zənginliyidir.

Hazırda musiqi sənətimizin inkişafında başlıca rol oynayan bir çox zərb alətlərindən geniş istifadə edilir. Bu alətlər, əsasən, 3 növə ayrılır:

# Membranlı. Qrupa təbil, kos, qoşa nağara, nağara, dümbək və bu növ digər zərb alətləri daxildir.
# İdiofonlu. Buraya kasa və saxsı qablar, müxtəlif növlü laqqutular, şax-şaxlar, zınqırovlar, qumrovlar və s. aid edilə bilər.
# İdiomembranlı. Bu növ zərb alətlərinə qaval və dəf aid edilir.

Membranlı zərb çalğı alətləri arasında ən geniş yayılmışı nağaradır. Xalqımızın adət və ənənələrinin, toy-bayram şənliklərinin aparıcı çalğı alətlərindən sayılan nağaranın bir sıra növləri mövcuddur. Ölçüləri ilə fərqləndirilən bu növlər böyük nağara, cürə nağara, çiling nağara, qoltuq nağara, əl nağara adlandırılır. Bu alət, əsasən, iki quruluşda mövcuddur: birüzlü və ikiüzlü. Birüzlülərə qoşa nağara, nağarazən, təbil,dəf, qaval, ikiüzlülərə böyük nağara (kos nağara), cürə nağara və qoltuq nağara aid edilir. Nağaralar arasında ən çox yayılanı qoltuq nağara və qoşa nağara hesab edilir.

Zəngin və müxtəlif növlü zərb çalğı alətlərindən bir çoxu: təbil bas, dənbal, məzhər, təbil, qumrov, zil, dühul, zəng, zınqırov, kaman, sinc, davul, naqus, xalxal və başqaları musiqi mədəniyyətimizin inkişafı tarixində müstəsna rol oynamış, lakin bu günümüzə gəlib çatmamışdır.

## İstinadlar
Okarina

**Quş tütək** (**Gil tütək**) Fit səsi və ya quşların cəh-cəhini təsvir edən bu vasitəyə "gil tütək" və ya "quş tütəyi" deyilir. Cəmi iki dəliyi olan quş tütəyində məşhur "Vağzalı", "Heyvagülü", "Çoban-bayatı" havalarını çalmaq hər kəsin hünəri deyil. Lənkəranda unikal musiqi aləti olan gildən düzəldilmiş tütək 60 ildən çoxdur ki, el məclislərinin, toy-düyünlərin yaraşığıdır.

Xarici görünüşcə ilan kəlləsinə, fil xortumuna oxşar bu alətin yaşı 4500 ildir. Tütəyin qiymətini bir neçə il bundan əvvəl gələn xarici mütəxəsislərdən ibarət komissiya müəyyən edib.

1977-ci ildə Polşada keçirilən folklor festivalında gil tütəklə iştirak edən S. Əliyev ifasına görə "Qızıl balta" mükafatına layiq görülüb.

Mamusta kəndində tapılan bu tütək hal-hazırda Səpnəkəran kəndində el sənətkarı Surxay Əliyevin evində saxlanılır. Palıd qozasına oxşar gil tütək arxeoloqlar tərəfindən 4000–4500 il öncəyə aid olduğu bildirilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://anspress.com/index.php?nid=47011
* http://atlas.musigi-dunya.az/images/mus_instr/svist.jpg
* http://www.southtourism.az/index.php?mod=content&id=138
1966 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi

**1966 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi** (; ) — sayca 11-ci Avroviziya Mahnı Müsabiqəsidir. Frans Qallın ifa etdiyi "Poupée de cire, poupée de son" mahnısı ilə 1965 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində qələbə qazanmasının ardınca 1966-cı ildə Lüksemburq müsabiqəyə ikinci dəfə ev sahibliyi etmək hüququ qazanmışdı. Müsabiqə ölkənin paytaxtı Lüksemburq şəhərində Villa Luvinyidə keçirilmişdir. Müsabiqə 1966-cı ilin 5 mart tarixində baş tutmuşdur.

18 ölkənin iştirak etdiyi müsabiqədə Avstriya təmsilçisi Udo Yürgens ifa etdiyi "Merci, Chérie" mahnısı ilə ən çox səs toplayaraq, Avroviziya 1966-nın qalibi olmuşdur. Müsabiqədə artıq üçüncü dəfə ölkəsini təmsil edən Udo Yürgens Avstriyaya Avroviziyada ilk qalibiyyətini yaşatmışdı.

## Final

## Nəticələr

## Xarici keçidlər
* Eurovision.tv

## Həmçinin bax
* Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi
1967 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi

**1967 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi** (; ) — sayca 12-ci Avroviziya Mahnı Müsabiqəsidir. Udo Yürqensin ifa etdiyi "Merci, Chérie" mahnısı ilə 1966 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində qələbə qazanmasının ardınca 1967-ci ildə Avstriya müsabiqəyə ilk dəfə ev sahibliyi etmək hüququ qazanmışdı. Müsabiqə ölkənin paytaxtı Vyana şəhərində Großer Festsaal der Wiener Hofburg-da keçirilmişdir. Müsabiqə 1967-ci ilin 8 aprel tarixində baş tutmuşdur.

1967-ci ildə Danimarka Avroviziyada iştirakdan imtina etdi və dövlət kanalı buna əsas səbəb olaraq maliyyə problemlərini göstərdi. Ölkə müsabiqəyə bir daha 1978-ci ildə qayıtdı. 17 ölkənin iştirak etdiyi müsabiqədə Böyük Britaniya təmsilçisi Sendi Şou ifa etdiyi "Puppet on a String" mahnısı ilə ən çox səs toplayaraq, Avroviziya 1967-nin qalibi olmuşdur. Bu Avroviziyaya artıq iki dəfə ev sahibliyi etmiş Böyük Britaniyanın müsabiqədə ilk qalibiyyəti idi.

## Final

## Nəticələr

## Xarici keçidlər
* Eurovision.tv

## Həmçinin bax
* Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi
2004 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsi

**2004 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsi** – uşaqlar üçün keçirilən ikinci Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsidir. 20 noyabr 2004-cü ildə, Håkons Hall, Lillehammer, Norveçdə keçirilmişdir və 2 saat 15 dəqiqə ərzində müsabiqə yekunlaşmışdır. Müsabiqənin aparıcısı Stian Barsnes Simonsen və Nadia Hasnaoui olmuşdur, 20 ölkədə də yayımlanmışdır, bundan əlavə 100 milyon insan tərəfindən izlənmişdir. 18 ölkə iştirak etmişdir, Fransa və İsveçrə, ilk dəfə iştirak etmişdir. Müsabiqəni İspaniyanı təmsil edən 9 yaşındakı María Isabelin ox *Antes Muerta Que Sencilla* qazandı. 2003-cü ildəki qalib Dino Jelusić Maríaya mükafatı təqdim etdi.

## Nəticə
{|class="sortable wikitable"
    №
    Ölkə
    Dil
    Müğənni
    Mahnı
    Azərbaycanca
    Yer
    Xal


    01
    
    Yunanca
    Secret Band
    *O Palios Mou Eaftos*
    Mənim köhnə xalqım
    09
    48


    02
    
    İngiliscə
    Young Talent Team
    *Power Of A Song*
    *Mahnının gücü*
    12
    14


    03
    
    Niderlandca
    Klaarçe və Niki
    *Hij Is Een Kei*
    O, dəbdəbəlidir
    11
    27


    04
    
    İtalyanca
    Demis Mirarki
    *Birichino*
    Ədəbsiz
    16
    4


    05
    
    Norveçcə
    @lek
    *En stjerne skal jeg bli*
    -
    13
    12


    06
    
    Fransızca
    Tomas
    *Si On Voulait Bien*
    -
    06
    78


    07
    
    Makedonca
    Martina Silyanovska
    *Zabava*
    Şənlik
    07
    64


    08
    
    Polyakca
    KWADro
    *Łap Życie*
    Həyatı tutmaq
    17
    3


    09
    
    Yunanca
    Marios Tofis
    *Onira*
    Arzular
    08
    61



    10
    
    Belarusca
    Yağor Valçok
    *Spjavajtse So Mnoj*
    Mənlə oxu
    14
    9


    11
    
    Xorvatca
    Nika Turkoviç
    *Hej Mali*
    Hey Kiçik Oğlan
    03
    126


    12
    
    Latışca
    Martinş Talbergs & C-Stones Juniors
    *Balts Vai Melns*
    Qara yoxsa Ağ 
    17
    3


    13
    
    İngiliscə
    Kori Speding
    *The Best Is Yet To Come*
    *-*
    02
    140


    14
    
    Danimarkaca
    COOL KIDS
    *Pigen er min*
    Qız Mənimkidir
    05
    116


    15
    
    İspanca
    María Isabel*'</TD>
    <TD>*Antes Muerta Que Sencilla*</TD>
    <TD>I'd Rather Be Dead Than Plain</TD>
    <TD>01</TD>
    <TD>171</TD>
</TR>
<TR>
    <TD>16</TD>
    <TD></TD>
    <TD>[[İsveç dili|İsveçcə]]</TD>
    <TD>[[Limelights]]</TD>
    <TD>*Varför jag?*</TD>
    <TD>Mən kiməm?</TD>
    <TD>15</TD>
    <TD>8</TD>
</TR>
<TR>
    <TD>17</TD>
    <TD></TD>
    <TD>[[Fransız dili|Fransızca]]</TD>
    <TD>[[Free Spirits (band)|Free Spirits]]</TD>
    <TD>*Accroche-Toi*</TD>
    <TD>-</TD>
    <TD>10</TD>
    <TD>37</TD>
</TR>
<TR>
    <TD>18</TD>
    <TD></TD>
    <TD>[[Rumın dili|Rumınca]]</TD>
    <TD>[[Noni Rəzvan Ene]]</TD>
    <TD>*Îţi Mulţumesc''
    Təşəkkürlər
    04
    123



## Qiymətləndirilməsi

## 12 xal

## Həmçinin bax
* Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsi

## Xarici keçidlər
* JuniorEurovision.tv
Təbil

**Təbil -** eramızdan əvvəl yaradılmış qədim zərb alətidir. "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında təbilin adı çəkilir. Klassik şairlərimizdən Əfzələddin Xaqani, Nizami Gəncəvi, Məhəmməd Füzuli, Məsihi və başqaları öz şeirlərində təbili vəsf etmişlər Nizami "İsgəndərnamə" poemasında yazır:


Şaha təzim edən ərlər, qadınlar
Ona dedilər ki, bir arzumuz var:
Bəlkə qorxunc səsli bu təbildən sən
Birini burada qoyub gedəsən?


Təbildən müxtəlif məqsədlərlə istifadə olunurdu: qoşunu döyüşə ruhlandırmaq, karvanı səfərə səsləmək, informasiya vasitəsi kimi və s.

Əfrasiyab Bədəlbəyli "Musiqi lüğəti" kitabında yazır: "Sağanağının hər iki tərəfinə dana və ya qoyun dərisi çəkilir və sonradan xüsusi ağacla çalınır. Təbil öz konstruksiyası etibarilə nağaraya bənzəyir, lakin təbilin sağanağı xeyli böyük, həm də çəllək kimi ellips şəklində olur".

## Mənbə

*Qədim musiqi alətlərimiz
Düm Tek Tek

**Düm Tek Tek**-Türkiyəni 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil edən mahnı. Mahnını Belçikada yaşayan türk müğənni Hadisə ifa edəcəkdir.

## Klip

Bu il may ayında Moskvada keçiriləşəcək 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Türkiyəni təmsil edəcək Hadisə “Düm Tek Tek” adlı mahnısına klip çəkdirib. Klipin çəkilişi Tarkanın kliplərinin rejissoru Metin Arolata həvalə olunub.
Hadisə çəkilişlərdə alovlar içində “Düm Tek Tek” mahnısını səsləndirib. 
Klip bəzi səbəblərə görə Türkiyənin TRT kanalında klipin yayımlanması qadağan olunmuşdur.

## Həmçinin bax

* Hadisə Açıqgöz
* Türkiyə 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində
* 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi

## Mənbə
Müqəddəs Yelisey Kilsəsi (Nic)

**Müqəddəs Yelisey adına Cotari Kilsəsi** () — Azərbaycanda kilsə.

## Xüsusiyyəti
Məbəd Qəbələ rayonunun Nic qəsəbəsində yerləşir. Məbəd binası yerli daşlardan dördkünc planda inşa edilib və kiçik zəng qülləsi də var. 2006-cı ildə əsaslı bərpa olunmuş və Alban-Udi Xristian İcmasının istifadəsinə verilmişdir.

## Tarixi
Yerində əvvəllər Müqəddəs Yeliseyin şagirdi olan şəhid Vlasın qəbri və eyniadlı kapella yerləşirdi. 1823-cü ildə həmin kapella Astvatzatur Cotaniants adlı bir udi rahib tərəfindən sökülmüş və Mesrop Maştots tərəfindən yerləşdirilmiş iki mis xaç tapılmışdı. 1879-cu ildə kilsə yerli camaat tərəfindən 1000 rubla təmir edilmişdir. Restavrasiyadan əvvəl kilsədə 3 ermənicə yazı mövcud idi.

### Assimilyasiya problemi
Udilərin Erməni kilsəsi tərəfindən assimilyasiyaya məruz qalması o dövrdə yerli xalqın narazıçılığına səbəb olurdu. Ermənistan Milli Arxivində bu barədə məlumatlar öz əksini tapıb:

### Müqəddəs Meşrob məktəbi
Erməni kilsəsinin siyasətinin qarşısını alan əsas problem dil barieri idi. Lakin görünür, Nic kəndində yaşayan ermənilər belə öz dillərini unudub yerli xalqın arasında assimilyasiyaya uğrayırdılar:

Nəhayət 1870-ci ildə oğlanlar üçün kilsə məktəbi açılır. Bəzi mənbələrdə isə bu tarix 1876 və 1879-cu illər kimi göstərilir. 1882-ci ildə yaradılmış yeni məktəb 1886-cı ilə qədər fəaliyyətdə olub. 1886-cı ildə Müqəddəs Meşrob məktəbində 70 Udi, 12 Erməni gənci təhsil alırdı. 1892-ci ildə baş verən yanğında məktəb ciddi zərər görmüşdü. Məktəb 1945-ci ilədək fəaliyyətdə olub və bir müddət sonra azərbaycandilli məktəb ilə əvəz olunub.

## Din xadimləri
Erməni Qriqorian kilsəsinin arxivlərinə əsasən, kilsədəki bəzi keşişlər siyahıya alınmışdır:
* Yengibar Ter-Astvatzatur Cotaniants
* Avetik Ohancanyan Cotatiants — 1788-ci ildə doğulub, Calut monastırında keşiş Xələtdən təhsil alıb. Kilsədə xidmət illəri 1832–1857)
* İohannes Cotatiants (kilsədə 1859–1885) — 1839-cu ildə dördüncü dərəcədən sekston vəzifəsinə təyin olunub. 1885-ci ildə vəfat edib. Dörd oğlu olub — Karapet (1837); Harutyun (1842); İyeremiya (1845) və Martiros (1857). Ölümündən sonra 309 nəfər kənd əhalisi sekston İohannes Tomasyan Cotatiansın kilsə rəhbəri olması üçün səs vermiş və Eçmiədzinə onun təyini üçün tələb göndərmişdi, lakin bu tələb geri çevrilir.
* Avetis Cotatiants (kilsədə 1868–1873)
* Hamparçum (İohannes) Avaqyan Dallakiants — 1851-ci ildə doğulub, 1879-cu ildən 27 dekabr 1910-cu ilədək (ölümünədək) xidmət edib.
* Daniel (Vağarşak) Harutunyan Cotatiants — ikinci keşiş kimi 1892-ci ildə fəaliyyətə başlayıb və 1910-cu ildə fəaliyyətini bitirib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Udilərin saytı
Hacı Süleyman İrəvani

**Hacı Süleyman ibn Salman Qacar İrəvani** — XVIII əsrdə yaşamış görkəmli Azərbaycan həkimi və alimi.

## Həyatı
600-dən artıq dərman bitki növünü təsvir etmiş Hacı Süleyman Qacar İrəvani Azərbaycanın siyasi və mədəni tarixində mühüm rol oynayan və İrəvan xanlığını idarə edən Qacar nəslinin nümayəndəsi idi.

O, Azərbaycanın məşhur mədəniyyət mərkəzi olmuş İrəvan xanlığının paytaxtı İrəvan şəhərində anadan olmuşdur.

Onun fars dilində yazdığı "Fəvaidül-hikmət" ("Hikmətin faydası") əsəri nəinki Azərbaycanda, eləcə də Orta Asiya və İranda böyük şöhrət qazanmışdı. Bu kitab orta əsr əczaçılıq ensiklopediyasıdır və minlərcə dərman bitkisinin, heyvan və mineralın müalicəvi keyfiyyətlərindən bəhs edir. "Fəvaidül-hikmət" əsərinin nadir əlyazma nüsxələri AMEA Əlyazmalar İnstitutunda və eləcə də İran və Misirdə saxlanılır.

Bəzi kataloqlarda onun adı "Kitabül-hikmət" ("Hikmət kitabı") kimi də göstərilir. Kitab iki hissədən ibarətdir. Birinci hissədə dərman xassələrinin əlifba sırası ilə siyahısı verilib. İkinci hissə isə orta əsr farmakoloji terminlərin izahlı lüğətidir. Burada bitki, heyvan və mineralların Azərbaycan, türk, ərəb, fars, yunan, çin, hind və başqa dillərdə adları verilmişdir.

## Xarici keçidlər
* http://www.alakbarli.aamh.az/index.files/12.htm
* http://xariciedebiyyat.azeriblog.com/2007/10/20/ferid-elekberli-sherqin-min-bir-sirri
* http://www.alakbarli.aamh.az/index.files/159.htm
Abdulla bəy Asi

**Abdulla bəy Əli bəy oğlu Poladov (Fuladov)** — öz dövrünün ziyalısı, şair, mütəfəkkir. İbrahim bəy Azərin kiçik qardaşı və Qasım bəy Zakirin nəvəsi.

## Həyatı
Abdulla bəy Asi Əli bəy və Nənuş xanımın ailəsində 1841-ci ildə Şuşada anadan olmuşdur. Atası Əli bəy məşhur Azərbaycan şairi Qasım bəy Zakirin oğlu olmuşdur. Bundan başqa, Abdulla bəyin kiçik qardaşları İbrahim bəy Azər və Xudadat bəy Poladov da şair olmuşdur. Erkən yaşda atasını itirdiyinə görə babası Qasım bəy Zakirin himayəsində böyümüşdür. Ailə kökən olaraq Qarabağ xanları nəslindən gəlməkdədir.

İlk təhsilini Şuşa şəhərində almış, daha sonradan mədrəsədə təhsilini davam etdirmişdir.

Erkən yaşlarından şeirlər yazmağa başlamış və Azərbaycan dilindən başqa, ərəb, fars dillərində də şeirlər yazmışdır. Gəncliyində Əlişir Nəvainin əsərlərini oxumuş, bu əsərlərdən Çağatay dilini öyrənmiş və bu dildə bir neçə qəzəl də yazmışdır. Mir Möhsün Nəvvabla birgə Şuşada şairlər məclisi kimi fəaliyyət göstərən Məclisi-fəramuşanın qurucusu və aktiv üzvü olmuşdur. Bundan baqa, bir digər ədəbi məclis olan Beytüs-Səfa üzvləri və Seyid Əzim Şirvani ilə yaxından əlaqə saxlamışdır.

Şeirlərində fanatik düşüncəli insanları və feodal adətlərini kəskin tənqid etmişdir. Şeirlərinin bir çoxu dövrümüzə qədər gəlib çatmamışdır. Dövrümüzə gəlib çatanlar isə, daha çox qəsidə və mərsiyə üslubunda yazdığı şeirlərdir. Abdulla bəy Asinin şeirləri ilk dəfə Firudin bəy Köçərli tərəfindən "Azərbaycan ədəbiyyatı" əsərində yayımlanmışdır.

1874-cü ildə Şuşada vəfat etmişdir.

## Həmçinin bax
* Poladovlar

## İstinadlar
Mahmud İbn İlyas

**Mahmud İbn İlyas** () — Məşhur Azərbaycan təbiblərindəndir. 

## Həyatı
XIV əsrdə Təbrizdə anadan olmuşdu, sonralar Şiraza köçmüş və uzun müddət orada işləmişdi. 

Tibb üzrə fundamеntal "Kitabül-havi fi еlmül-mədavi" ("Tibb еlmini tam əhatə еdən kitab")  əsərinin və başqa qiymətli kitabların müəllifidir. 

Minlərcə dərman bitkilərini və başqa təbii müalicə vasitələrini və müxtəlif müalicə üsullarını təsvir еtmişdi.  

Bu alim İranda və başqa Şərq ölkələrində böyük şöhrət qazanmışdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*http://www.alakbarli.aamh.az/index.files/159.htm
Həsən İbn Rza Şirvani

**Həsən İbn Rza Şirvani** - XVIII əsrdə yaşamış məşhur Azərbaycan əczaçısı və "Siracüt-tibb" ("Tibbin çırağı")  əsərinin müəllifi

## Həyatı
Həsən İbn Rza Şirvani XVIII əsrdə yaşamış məşhur Azərbaycan əczaçısı və "Siracüt-tibb" ("Tibbin çırağı")  əsərinin müəllifidir. Fars dilində yazılmış bu məşhur əsərdə yüzlərlə dərman nüsxələri göstərilmişdir. "Siracüt-tibb" orta əsr Azərbaycan əczaçılarının stolüstü kitabı olmaqla yanaşı, qonşu Şərq ölkələrində də məşhur idi.

Kitabda mürəkkəb tərkibli nüsxələrdən bəhs olunur. Müəllif onları "mürəkkəbat" adlandırır. Bu dərmanlardan bəziləri 50-60 və daha çox bitkilərdən ibarətdir. Nümunə kimi, Həsən İbn Rza Şirvaninin  nüsxələrindən birinini göstərək: "Bambukun içliyindən hazırlanan həblər ("qursi-təbaşir") ödqovucu təsirə malikdir, qan təzyiqini aşağı salır, spazmlara qarşı faydalıdır. Tərkibi: bambukun içi, qızılgül, ağ səndəl, xiyar toxumları, nilufər siropu, zirinc, ərəb qatranı, gəvən kitrəsi, dəvətikanın havada bərkimiş şirəsi. Bütün bunları yaxşıca döyürlər və sitron suyu ilə qarışdırıb yayma həblər düzəldirlər".

Həsən İbn Rza Şirvaniyə məxsus bu əsərinin əlyazma nüsxələri Azərbaycan MЕA-nın M.Füzuli adına Əlyazmalar Institutunda və еləcə də İranın əlyazma xəzinələrində saxlanır.

## Xarici keçidlər
*http://www.alakbarli.aamh.az/index.files/159.htm
Məhəmməd Yusif Şirvani

**Məhəmməd Yusif Şirvani** — XVII əsrin sonunda, XVIII əsrin əvvəllərində yaşamış Azərbaycanın məşhur alim, həkim və xəttatlarından biri.

Məhəmməd Yusif Şirvani Şamaxıda doğulub böyümüş, orada həkimlik təhsili almış, həm də dərmanşünaslıq elmini öyrənmişdir. O, Şirvan bəylərbəyi Hüseyn xanın eşikağası Lütfəli bəyin yanında həkim olmuşdu. 1711/2-ci ildə Məhəmməd Yusif Şirvani müəllifi məlum olmayan "Tibbnamə" əsərinin üzünü köçürmüşdür, ona müqəddimə, şərh və izahatlar yazmışdı. Onun bu xidməti sayəsində bu kitab günümüzə gəlib çatmışdır. "Tibbnamə" əsgi türk dilində yaradılmış orta əsr tibb əsərləri arasında vacib yer tutur. Bu kitab o zaman məlum olmuş əksər xəstəliklərin müalicəsindən bəhs edir.

"Tibbnamə" əsəri Azərbaycanda 1990-si ildə kiril əlifbası ilə geniş oxucu kütləsi üçün nəşr edilmiş ilk orta əsr tibb əsəri oldu. Sonralar bu kitab rus dilinə də tərcümə olundu və Sankt-Peterburqda nəşri edildi. "Tibbnamə" Rusiyada dərc edilmiş Azərbaycanın tibb üzrə ilk orta əsr qaynağıdır

## Xarici keçidlər
* http://www.alakbarli.aamh.az/index.files/159.htm
Əbülhəsən Marağayi

**Əbülhəsən Marağayi** və ya **Əl-Məraği** — Azərbaycan həkimi və alimi. 

## Həyatı
Əbülhəsən Marağayi İranın Marağa şəhərində anadan olmuşdur. 1775/1756-cı ildə fars dilində tibb və əczaçılıq üzrə "Müalicəti-münfəridə" əsərini yazmışdır. Bu kitabda müxtəlif xəstəliklərin müalicəsindən və bir çox dərman otlarının, mineral və heyvanların sağaldıcı keyfiyyətlərindən bəhs olunur. Sinir sistemi xəstəliklərindən migren, meningit, yaddaşın pozulması, depressiya, qarabasmalar, epilepsiya, insult, iflic və sair xəstəliklər haqqında ardıcıl məlumat verilir. Məsələn, Əbülhəsən Mərağayi qıcolmalara qarşı süsən, maral piyi, çödükotu, bal, sədəfotu və kastordan (qunduzun qoxu vəzisindən) hazırlanmış yağdan istifadə etməyi tövsiyə edirdi.

Kitab həcmcə böyük olmasa da, ensiklopedik xarakter daşıyır, tibb və əczaçılıq elmlərinin əsas məsələlərini əhatə edir. Əsəri yazarkən, müəllif ondan öncə yaşamış məşhur azərbaycanlı alimlərin kitablarından, xüsusilə də Yusif İbn İsmayıl Xoyinin "Cəmül-Bağdadi" əsərindən yararlanmışdır. Əbülhəsən Mərağayinin əsərinin əlyazması AMEA-nın M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda mühafizə olunur.

## İstinadlar
Telman Cəfərov

* Telman Cəfərov (filoloq) — filologiya elmləri doktoru, professor.
* Telman Cəfərov (rəssam) — Azərbaycan rəssamı.

## Həmçinin bax
* Telman
* Cəfərov
Yusif İbn İsmayil Xoyi

**Yusif İbn İsmayıl** () — XIII–XIV əsrlərin ən tanınmış əczaçı alimlərindən biri idi.

## Həyatı
Şərq ökələrində İbn Kəbir təxəllüsü ilə şöhrət tapmışdı. O, Cənubi Azərbaycanın Xoy şəhərində anadan olmuş, orada tibb üzrə təhsil almış və bir müddət əczaçı işləmişdir. Sonralar o, doğma şəhərini tərk edib, Bağdada üz tutmuşdu və xəlifələrin saray həkimi olmuşdur.

1311-ci ildə Yusif İbn İsmayıl bütün Şərqdə şöhrət tapmış "Cameyi-Bağdadi" ("Bağdad toplusu") əsərini yazmışdı. Əsər ərəb dilində yaradılmış ən məşhur əczaçılıq ensiklopediyalarından biri idi. Onun başqa adı "Mə lə yəsəüt-təbib cəhləhu" ("Savadcız həkimlər üçün lazım olmayan [kitab]") olmuşdur. Əsərdə bir neçə min dərman bitkisindən, mineral və tibdə istifadə olunan heyvanlardan bəhs olunur.

Yusif İbn İsmayıl Xoyinin kitabı zəngin olmaqla yanaşı, sistemli və yığcam idi və sadə üslubda yazılmışdı. "Cameyi-Bağdadi"dən sonra yaradılmış əczaçılıq ensiklopediyaların əksəriyyətində Yusif İbn İsmayıla istinad edilirdi. Məsələn, məşhur əczaçı Məhəmməd Mömin 1669-cu ildə yaratdığı "Töhfətül-möminin" ("Möminlərin töhfəsi") əczaçılıq ensiklopediyasında yazır: "Bu kitabı yazarkən mən İbn Kəbirin "Cameyi-Bağdadi" əsəri kimi zəngin və etibarlı mənbələrdən istifadə etmişəm". Orta əsrlər zamanı "Cameyi-Bağdadi" əsəri ərəb dilindən fars dilinə də tərcümə edilmişdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.alakbarli.aamh.az/index.files/159.htm
Admiral (film, 2008)

**Admiral** — türk əsilli rus admiralı Aleksandr Kolçakın həyatından bəhs edən Rusiya filmi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
13-cü döyüşçü

**"13-cü döyüşçü"** — 1999-cu il istehsalı ABŞ filmi.

## Məzmun
Şərq ölkələrindən birində zadəgan və saray şairi olan Əhməd ibn Fəhdlan cəzalandırılaraq şimala, vəhşi vikinqlərin ölkəsinə səfir göndərilir. O burada vikinqlərlə birlikdə vəhşi meyid yeyən millət olan vendallara qarşı döyüşdə iştirak edir.

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə (azərbaycan dilində)
Məlhəm (dəqiqləşdirmə)

**Məlhəm** — bu söz bir neçə mənada işlənilə bilər:
* **[[Məlhəm]]** — Yaraya və ya ağrıyan yerlərə sürtülən yağlı dərman.
* Məlhəm — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunda kənd.
* Məlhəm — İranın İslam Respublikasının Qərbi Azərbaycan ostanının Səlmas şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əbu Abdulla Məhəmməd Bin Nəmvar Təbrizi

**Əbu Abdulla Məhəmməd Bin Nəmvar Təbrizi** () — Təbriz şəhərində yaşayıb yaratmış bu məşhur həkim "Ədvarül-Həmmiyət" (İsitmələrə qarşı dərmanlar) və bir sıra başqa əsərlərin müəllifidir.

## Xarici keçidlər
*http://www.alakbarli.aamh.az/index.files/8.htm