open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tianji dağları

**Tianji dağları** () – Çinin Xunan əyalətinin Çjantszyantsze bölgəsində, Suosi dərəsinin yaxınlığında yerləşən dağlar.

67&nbsp;km2 sahəyə yayılmış dağlar mərmər qüllələrdən ibarətdir və bəzən *"Çinin uçan dağları"* adlandırılır. Hər biri yüzlərlə metr hündürlüyündə olan qüllələr şam meşələrinə ev sahibliyi edir. İncə və hündür olan bu dağların hündürlüyü 1262 metrə qədər çata bilir. Burada olan qayaların ümumi sayı təxminən 3100-dür. Dağların 400 milyon il əvvəl kvars qum daşından formalaşdığı güman olunur.

## Etimologiya
Dağların ilk adı *"[[Yaşıl]] daşlar"* mənasını verən Qin Yan olmuşdur. Lakin indiki adı tucya etnik qrupuna daxil olan və 1353-cü ildə yerli fermerlərin üsyanına uğurla başçılıq edərək özünü "tianji" adlandıran yerli qəhrəman Syan Dakunla bağlıdır. "Tianji" çin dilində "Cənnətin oğlu" deməkdir və adətən Çin imperatorları üçün istifadə olunan epitetdir. Deyinlərə görə, 1385-ci ildə onun ordusu bu dağlara qədər çəkilməli olmuş, sona qədər döyüşmüş, sonda isə özünü qayaların birindən atmışdır (başqa bir versiyaya görə isə özünü atmayıb, Şentan körfəzinə yıxılıb).

## Turizm
Dağların yaxınlığında McDonald's restoranı fəaliyyət göstərir. 2.084 metr hündürlüyü qədər qalxan kanatla dağları gəzmək mümkündür. Kanat dünyada ən uzunlardan biri hesab olunur.

## Populyar mədəniyyətdə
Ceyms Kemeronun *"[[Avatar (film, 2009)|Avatar]]"* filmindəki Pandora dağları Tianji dağlarından ilhamlanaraq yaradılmışdır.

## İstinadlar
Karaqaylı gölü

**Karaqaylı gölü** () — Uralın Başqırdıstan ərazisindən axan hissəsində yerləşən göl. Göl 518 m dəniz səviyyəsindən yuxarıda yerləşir. Sahəsi 3,84&nbsp;km2 təşil edir. Uçalı gölü ilə kiçik bir axarla birləşir. Göl

## Coğrafiya
Ətrafında şam meşəliyi vardır. Sahillərini isə göl qamışı, Eriophorum angustifolium, cil kimi bitkilər basmışdır. Gölün dibi lillə örtülmüşdür. Sahilləri bir çox ərazilərdə düzən olsa da, bəzi yerlərdə hündürlüklər müşahidə edilir. Sularında daban və adi durnabalığını müşahidə etmək mümkündür.

## İstinadlar
Çaylikul gölü

**Çaylikul** — Başqırdıstanın Karmaskalı rayonu ərazisində, Starıe Kieşki kəndi yaxınlığında yerləşən göl. Yaxınlığında çoxlu sayda göllər vardır ki, onlar arasında ən iri göl Kieşkidir. Şərq və cənub sahillərindən Starıe Kieşki kəndinə yol gedir. Göl sahillərində Sergey Timofeyeviç Aksakov uşaqlığını keçirmişdir.
## İstinadlar
3-cü Ordu (Osmanlı imperiyası)

**3-cü Ordu** — Osmanlı Ordusunun tabeliyində olan ordulardan biri olmuşdur. İlk əvvəl Balkan ərazisində qurulsa da, sonradan dövlətin şimal və şərq hissələrini müdafiə etməyə cavabdeh olmuşdur. Balkan yarımadasında yerləşdiyi dövrdə 1908-ci ildə baş vermiş Yeni Türk İnqilabını dəstəkləmiş və bu hərəkatın hərbi qüvvələrinin özəyini təşkil etmişdir. Ordu mərkəzi müharibəyə qədərki dövrdə Selanik şəhəri olmuş, müharibə dövründə isə Ərzurum qalasına köçürülmüşdür. Məşhur zabitləri sırasında Ənvər Paşa və Mustafa Kamal Atatürk vardır.

Birinci Dünya müharibəsi ərzində Rus Qafqaz Ordusu, erməni könüllü diviziyaları və erməni milislərinə qarşı döyüşmüşdür. Bu dövrdə Sarıqamış döyüşündə ağır məğlubiyyətə uğramış, həmçinin Köprüköy və Ərzurum döyüşlərində də ərazi itirmişdir.

## Həmçinin bax
* Birinci Dünya müharibəsi
* Sarıqamış döyüşü
* Ənvər Paşa

## İstinadlar
Coni qəbiristanı

**Coni qəbiristanı** Azərbaycan Respublikası Lerik rayonunun Coni kəndi yaxınlığında Son Tunc dövrünə aid (e.ə. II minilliyin II yarısı) aid arxeoloji abidə. İlk dəfə 1890-cı ildə fransız arxeoloqu Jak de Morqan tətqiq etmişdir. Daş qutu qəbirlərdən ibarətdir. Qəbirlərdən çaxmaqdaşından düzəldilmiş ox ucluqları, tunc qılınc, xəncər, nizə ucluqları, bəzək əşyaları və s. tapılmışdır. Talış-Muğan mədəniyyətinin səciyyəvi abidəsidir.

## Mənbə
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V cild, Bakı,2014. səh.383.
Nuquş

**Nuquş** (, ) — Başqırdıstanda çay, Ağidel çayının sağ qolu. Uzunluğu 235&nbsp;km-dir.

## Ümumi məlumat
Nuquş çayı Yurmatau silsiləsindən başlayır və Cənubi Ural dağlarından keçir. Çay əsasən qar suları ilə qidalanır; Bir qayda olaraq, noyabrın birinci yarısında, çay donur - aprel ayının ikinci yarısında buzlar əriyir. Nuquş Başqırdıstanda ən sürətlə axan çay hesab olunur. Yazda Nuquş çayında böyük ərintilər çox məşhurdur. Axı, turistlər mənzərəli dağlar arasında demək olar ki, qeyri-yaşayış sahələrindən keçirlər. Bundan əlavə, yol boyunca Kuperli şəlaləsi və əsl kanyon olan Pyatilistnik kimi təbiətin inciləri var.

## Adlandırma
Başqırd dilindən tərcümədə Nuquş - "*təmiz su*" deməkdir.

## Mənsəbinin qolları
* 5 км: Tor çayı
* 62 км: Uryuk çayı
* 105 км: Uguya çayı
* 106 км: Kaşeli çayı
* 110 км: Vadraş çayı
* 115 км: Kuja çayı
* 123 км: Yuxarı Uşa çayı
* 126 км: Yalanayrı çayı
* 145 км: Kiçik Nuquş vçayı
* 175 км: Böyük Şaik çayı
* 185 км: Kiçik Kudaşka çayı
* 191 км: Böyük Kudaşka çayı
* 198 км: Bretyak çayı
* 201 км: Kudaşka çayı

## Su anbarı
1967-ci ildə Nuquş çayında Nuquş su anbarı yaradılmış və Nuquş gölü adlandırılmışdır. 1967-ci ildən Nuquş su anbarındakı hidrotexniki qurğunun sayı ümumi gücü 11.55 MVt olan 3 ədəddir. Tikinti işləri Kumertau Tikinti Təşkilatı tərəfindən həyata keçirilmişdir. 
* Nuquş su anbarının sahəsi —  25&nbsp;km²
* Suyun həcmi — 400 milyon kub metr
* Uzunluğu — 2,5&nbsp;km
* Dərinliyi — 30 m
* Orta dərinliyi — 15,8 m
* Eni — 5&nbsp;km-ə qədər
### Qalereya

Fayl:Nugush2.jpg
Fayl:Nugush3.jpg
Fayl:Nugush4.jpg
Fayl:Nugush6.jpg
Fayl:Nugush7.jpg


## Ədəbiyyat
* Газпром нефтехим Салават. Энциклопедия. Уфа. 2013.

## Xarici keçidlər
* *Нугуш* — статья из Большой советской энциклопедии. 
* Сайт НУГУШ.РУ — о реке Нугуш, водохранилище Нугуш, о турбазах и природе Нугуша
* Официальный сайт Национального парка Башкирия
İldar Xalikov

**İldar Xalikov** (; 21 noyabr 1967, Aqrız, Tatarıstan MSSR, RSFSR, SSRİ) — Rusiya Federasiyası Tatarıstan Respublikası Baş naziri (2010–2017). "Tatenerqo"nun baş direktoru (4 aprel 2017-ci ildən).

## İstinadlar
Tuqar Salqan gölü

**Tuqar Salqan gölü** () — Başqırdıstanın İşimbay rayonu ərazisində Tratau zirvəsi yaxınlığında yerləşən göl. Göldə olan yaerımada da endemik bitki olmuşdur ki, insan fəaliyyəti cəticəsində tamamən yoxa çıxmışdır.

Təbiət abidəsi 1965-ci ildən «Tuqar Salqan gölü və onun ətrafı» Başqırdıstanın xüsusi qorunan təbiət ərazisi elan edilmişdir. Qöruğun ərazisi 100 ha-dır.

## Coğrafiyası
Tuqar Salqan gölü Başqırdıstanın ən dərin karst mənşəlli göllərindən biridir. Onun uzunluğu 395 m, eni 260 m, maksimal dərinliyi isə 27 mtəşkil edir. Göl bulaqlar ilə qidalanır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Озеро Тугар-Салган находится в 7 километрах от города Ишимбая 
* Tuqar-Salqan haqqında
Xanbaba Nurədilov

**Xanbaba Nurədilov** — İkinci Dünya müharibəsi iştirakçısı, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

## Həyatı
Xanbaba Nurədilov 1922, 6 iyul anadan olmuşdur. 1942, 12 sentyabr vəfat etmişdir.

## Mükafatları
**[[Sosialist Əməyi Qəhrəmanı|Qızıl ulduz medalı]]** — Döyüşlərdə iştirakına görə

## Xarici Keçidlər

## İstinadlar
9-cu Ordu (Osmanlı imperiyası)

**9-cu Ordu** Osmanlı Ordusunun tabeçiliyində olmuş ordulardan biridir. Birinci Dünya müharibəsi ərzində Qafqaz cəbhəsində rus və erməni birləşmələrinə qarşı mübarizə aparmışdır. 7 iyun 1918-ci ildə əsası qoyulmuş, 3 aprel 1919-cu ildə ləğv olunmuşdur.

## Birinci Dünya müharibəsi

### iyun 1918-ci il Döyüş Nizamı
1918-ci ilin iyun ayına olan məlumata əsasən, ordu aşağıdakı şəkildə formalaşmışdır:
* 9-cu Ordu (Mirliva Yaqub Şevki Paşa)
** 1-ci Qafqaz Ordu Korpusu (Mirliva Kazım Qarabəkir Paşa)
*** 9-cu Qafqaz Piyada diviziyası, 10-cu Qafqaz Piyada diviziyası, 15-ci diviziya
** 4-cü Ordu Korpusu (Mirliva Əli İhsan Paşa)
*** 5-ci diviziya, 11-ci diviziya, 12-ci diviziya
** Müstəqil Süvari briqadası

### sentyabr 1918-ci il Döyüş Nizamı
1918-ci ilin sentyabr ayına olan məlumata əsasən, ordu aşağıdakı şəkildə formalaşmışdır:
* 9-cu Ordu
** 9-cu Qafqaz diviziyası, 11-ci Qafqaz diviziyası, 12-ci diviziya, Müstəqil Süvari briqadası

## Mudros müqaviləsindən sonra

### noyabr 1918-ci il Döyüş Nizamı
1918-ci ilin noyabr ayına olan məlumata əsasən, ordu aşağıdakı şəkildə formalaşmışdır:
* 9-cu Ordu
** 3-cü Qafqaz diviziyası (Axıska)
** 9-cu Qafqaz diviziyası (Ərzincan)
** 10-cu Qafqaz diviziyası (Batumidən İstanbula keçmişdir)
** 11-ci Qafqaz diviziyası (Xoy)
** 36-cı Qafqaz diviziyası (Gümrü)
** 12-ci Qafqaz diviziyası (Sərdarabad)
** Müstəqil Süvari briqadası

### 9-cu Ordu Müfəttişliyi, may 1919-cu il
1919-cu ilin aprelində Şevkət Turqut Paşa, Cavad Paşa və Fevzi Çaxmaq Paşa İstanbulda gizli yığıncaq təşkil edirlər. Bu yığıncaqda "Üçlü And" adlanan hesabat hazırlanır və Vətənin müdafiəsi üçün ordu müfəttişliyinin qurulmasına icazə verilir. 30 aprel 1919-cu ildə Sultan VI Mehmed Baş Qərargah rəisi tərəfindən təklif olunan ordu müfəttişliklərinin qurulması barəsində olan qərarı təsdiqləmişdir. Müfəttişliklər təşkil olundu və rəhbərliyə aşağıdakı komandanlar gətirildi:
* 1-ci Ordu Hərbi Müfəttişliyi (İstanbul, Fevzi Çaxmaq Paşa);
* İldırım Ordusu Hərbi Müfəttişliyi (Konya, Camal Mərsinli, sonradan 2-ci Ordu Hərbi Müfəttişliyi)
* 9-cu Ordu Hərbi Müfəttişliyi (Ərzurum, Mustafa Kamal Paşa, sonradan 3-cü Ordu Hərbi Müfəttişliyi)

## Həmçinin bax
* Osmanlı ordusu
* Birinci Dünya müharibəsi
* Qafqaz cəbhəsi

## İstinadlar
Xan sarayı

* Bakı xan sarayı — 
* Gəncə xan sarayı — 
* Şəki xan sarayı — 
* Dərbənd xan sarayı — 
* Lənkəran xan sarayı — Talış 
* Naxçıvan xan sarayı — 
* Qarabağ xan sarayı — 
* Sərdar sarayı — İrəvan 
* Quba xan sarayı — Quba xanlarının sarayı.
* Şamaxı xan sarayı — 
* Krım xan sarayı — 
* Cavad xanlığı
Vera Lantratova

**Vera Lantratova** (; doğ. 11 may 1947, Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ — 20 aprel 2021) — keçmiş sovet voleybolçusu, SSRİ yığmasının və Neftçi klubunun oyunçusu. Olimpiya, dünya və Avropa çempionu. SSRİ əməkdar idman ustası (1991).

## Həyatı
Klub səviyəsində yalnız Bakının "Neftçi" komandasında çıxış edib. Bu komandanın heyətində SSRİ çempionatının ikiqat bürünc mükafatçısı olub. 1967-ci ildə Azərbaycan SSR milli komandasının heyətində SSRİ çempionatının və SSRİ xalqları Spartakiadasının gümüş mükafatçısı olub.

1966-cı ildə gənc komandalar arasında Avropa çempionu olub. 1967-1970-ci illərdə SSRİ yığmasında çıxış edib. Yığmanın heyətində Olimpiya (1968), dünya (1970) və Avropa (1967) çempionu olub.

Azərbaycan Politexnik İnstitutunun (indiki Azərbaycan Texniki Universiteti) məzunudur (1971).

İdmançı karyerasını bitirdikdən sonra Bakı Ali Partiya Məktəbində (indiki Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası) kafedra müdiri işləyib. Sonralar Leninqrada köçüb və orada orta məktəbdə bədən tərbiyəsi müəllimi işləyib.

## İstinadlar
Atış şəlaləsi

**Atış şəlaləsi** ( — döyüşən, atan) — Cənubi Uralda, Başqırdıstanın Beloretski rayonunda yerləşən şəlalə.
## Ümumi məlumat
Atış şəlaləsinin hündürlüyü 4,5 metr, eni isə 6 metrdir. Əsrlər boyu qayanın arasından axan şəlalə, diametri 20 m, dərinliyi 7–10 m  olan iki su qazanını xatırladır. Atış şəlaləsi zamanı yaranan göl Lemeza çayına axır. Şəlalənin yaşı çox böyükdür. Atış şəlaləsinin üzərindən axdığı dağ 570 milyon il yaşı olan əhəng daşıdır. Şəlalədəki ekoloji vəziyyətə baxmayaraq, Atış şəlaləsi hazırda Başqırdıstanın təbii gözəlliklərini bilənlər üçün ən məşhur yerlərdən biridir. Lemesanın çayının kənarından olan yol, şəlaləyə açılır, bu da avtomobilin şəlaləyə gəlməsinə imkan verir.
## Qalereya

File:Atysh waterfall.jpg|Yuxarıdan görüşü
File:Озеро у водопад Атыш.JPG|Şəlalənin yaxınlığında göl
File:Пещера водопада Атыш.JPG|Atış mağarası
File:Р. Лемеза Водопад Атыш зимой - panoramio.jpg|Şəlalə qışda

## Xarici keçidlər

* 
* Водопад Атыш — Наш Урал
* Водопад Атыш Справочная статья
* «Атышская кругосвекта». Описание маршрута выходного дня. 
* Фотоотчет поездки на водопад
* Лыжный поход на Атыш
* Водопады Республики Башкортостан
Dərməzür

**Dərməzür** — Qafan rayonunda Azərbaycanlı kəndi. 44 nəfər əhali yaşamışdır.

## İstinadlar
Sevilay İmamoğlu

**Sevilay İmamoğlu** () — Türkiyəni təmsil edən həndbolçu. Sevilay İmamoğlu, Türkiyə yığmasının heyətində 2017-ci ildə baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında gümüş medal qazanıb.

## Karyerası
Sevilay İmamoğlu, 2017-ci ildə Türkiyə yığması ilə birgə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarına qatıldı. Yarışların həlledici, final görüşündə Türkiyə yığması, gərgin oyunun sonunda Azərbaycan yığmasına 26:28 hesabı ilə məğlub oldu və IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının gümüş medalına sahib oldu.

## İstinadlar
Cəbəcilər

[thumb|'''Cəbəci ocağı'''na bağlı qapıqulu əsgəri, [XVII əsrə aid miniatür]]
**Cəbəcilər Ocağı** (Türkcə: *Cebeci Ocağı*) — Osmanlı ordusunu təşkil edən Qapıqulu ocaqlarından biri.

## Haqqında
Cəbəci sözü monqol dilindən tərcümədə "silah, zireh" mənasını verən cəbə sözündəndir. Yeniçəri ocağı üzvlərini ox, kaman, qılınc, zireh, tüfəng, barıt, güllə kimi silah və döyüş sursatları ilə təmini, bunların istehsalı, təmiri və saxlanılması ilə məşğul olan ocağın adıdır. Quruluş tarixi dəqiq bilinməsə də, XV əsrin ortalarından mövcud olmuşdur.

Cəbəcilər ocağına üzvlər isə Yeniçəri ocağında olduğu kimi Əcəmi oğlanlarından seçilirdi. Ocağa yeni alınanlar öncə şagird, daha sonra isə usta adlanırdı. Ocaq nizamının pozulmasının ardından Əcəmi ocağından başqa, digər mənbələrdən də üzv seçilirdi. Hətta evlənməsinə icazə verilən cəbəcilərin övladları da qeyd olunurdu. Cəbəcilər ocağı da eynilə Yeniçəri ocağı kimi dəstələrdən ibarət olmuşdur. Bu dəstələrin sayı 66-ya çatırdı.

Ocağın ən yüksək rütbəli məmuru isə cəbəcibaşı adlanırdı. Ondan sonrakı rütbələr isə 4 kəndxuda və cəbəci başçavuşu idi. Ocaqdakı ən kiçik rütbəlilər isə ocağa bağlı dəstələrin rəhbərləri idi. Bundan başqa Cəbəcilər ocağında yazı işlərini aparan *cəbəcilər katibi* və maliyyə işlərini aparan *kisədar* da fəaliyyət göstərirdi.

Ordunun başında padşah vəya sərdar-ı əkrəm rütbəsiylə sədrəzəm səfərə çıxarsa, cəbəcilərin hamısı; əgər başqa biri sərdar rütbəsiylə səfərə çıxarsa, cəbəcilərin yalnız müəyyən qismi səfərə qatılırdı. Ocağa bağlı əsgər sayı dövr ərzində dəyişmişdir. Belə ki, I Süleyman dönəmində ocağa bağlı əsgər sayı 700, XVI əsrin sonlarında 4000, IV Murad dönəmində 7000-8000-ə çatsa da, daha sonra bu rəqəm 2500-ə düşmüşdür.

Cəbəcilər qış aylarında həftədə bir gün, yay aylarında isə həftədə iki gün tüfəng təlimi edirdilər. Maaşları digər qapıqulu ocaqlarında olduğu kimi ülufə adıyla 3 ayda bir verilən cəbəcilərin hər birinə əlavə olaraq ildə bir dəfə də 30 axcalıq *"kaman pulu"* adlanan maaş verilirdi. Cəbəcilərin qərargahları Aya Sofiya məscidinin önündə idi.

Cəbəcilər ocağı Yeniçəri ocağının ləğvi ilə birlikdə 1826-cı ildə ortadan qaldırıldı. Ancaq çox keçmədən yeni bir tərtibatla *Cebehâne-i Âmire* adıyla bərpa olundu. Hazırlanan qanunnaməyə görə, cəbəcibaşı rütbəsi, "cəbəxanabaşı" ilə əvəzlənmiş, ocağın maksimum üzv sayı 1054 nəfər təyin olundu. Seçilən üzvlər 15-30 yaşlar arasında olmalı idi. Cəbəxanabaşından sonrakı rütbə isə *cəbəxana naziri* idi. Yeni tərtibata görə, cəbəci əsgərlər hər gün qərargahlarında məşq etməli, bazar ertəsi və cümə axşamları isə Sultanəhməd meydanında tüfəng təlimi etməli idilər.

Cəbəxanada vəzifələndirilən bir şəxs 12 il çalışdıqdan sonra istərsə, təqaüdə çıxa bilərdi. Yaşlılıq vəya xəstəlik səbəbilə təqaüdə çıxanlar maaşlarının yarısı ilə, müharibədə yaralananlar 2/3-ü ilə vəya daha çox miqdarda pulla təqaüdə çıxa bilərdi.

## Mənbə

* BA, Cevdet-Askerî, nr. 2557, 2708, 3852, 6979, 13.180, 14.347, 23.599.
* Ayn Ali, *Kavânîn-i Âl-i Osmân*, s. 90.
* Silâhdar, *Târih*, I, 12.
* D’Ohsson, *Tableau général*, VII, 362-363.
* a.mlf., “Cebeci”, *İA*, III, 35-36.
* Pakalın, I, 263-264.

## İstinadlar
Mekanlar

**Mekanlar** və ya **Meenlər** – Efiopiyanın cənub-qərbində yaşayan etnik azlıq. 1998-ci ildə aparılmış sorğuya əsasən Efiopiyada 56.585 mekan yaşayır.

Xalqın danışdığı dil Nilo-Saxara dil ailəsinin Surmi qoluna daxil olan Meen dilidir. İki əsas xalqdan ibarətdir: dağlıq bölgədə yaşayan Tişana xalqı (aqrikulturalistdirlər) və düzənlikdə yaşayan Bodi xalqı (köçəri həyat tərzi keçirirlər).

## Həyat tərzi
Qəbilə içində qaydaları isə yaşlılar müəyyən edir. Aralarında mübahisə yarandıqda dava etmək yerinə bir-birlərinə iribuynuzlu heyvan hədiyyə edir, münaqişəni bu şəkildə həll edirlər.

Qarğıdalı, qəhvə və kalış kimi bitkilər becərməyə üstünlük verirlər.

thumb|left|Bodi qəbiləsinə məxsus qadın.
Köçəri həyatı heyvanlardan öyrənib. Heyvanlar fəsil dəyişkənliyi zaman yer dəyişdirdikdə qəbilə də onlarla birlikdə köçür. Bunun sayəsində onların qanı ilə qidalanırlar. Qəbilənin nümayəndələri kol-kosdan, ağac budaqları və təzəkdən hazırlanmış evlərdə yaşayırlar. Evlərdəki təkgöz otaqlarda ana, ata və uşaqlar, evin girişində isə inəklər və başqa heyvanlar qalır.

Əsasən çılpaq gəzən qəbilə üzvləri digər qəbilələr kimi xaricilərə qarşı soyuq münasibət bəsləmirlər. Əksinə qonaqları evlərində qarşılayırlar. Bəzən turistləri də inək qanına qonaq edirlər.

Kişilərsə ovçuluqla məşğul olurlar. Beləcə dolanışıqlarını çıxarırlar. Qadınlar keçi dərisindən düzəltdikləri paltarları geyir, kişilər isə sadəcə bellərinə bağladıqları incə parça ilə gəzirlər.

Qəbilənin qadınları daha çox evdə qalaraq müxtəlif bəzək əşyaları düzəldirlər. Düzəltdikləri muncuqları, ovçuluq alətləri, müxtəlif heyvanlara aid diş, dırnaq və fil tükündən hazırladıqları bilərzik və başqa zinət əşyalarını bölgəyə gələn turistlərə satırlar. Hətta marketləri belə var.

## Mədəniyyət
Enqai adlı tanrıya inanırlar.

Qəbilədə gombul olmaq qızıl qaydadır. Qəbilədə yeni il şənlikləri zamanı gənclər arasında "Gombul adam" yarışı keçirilir. Kökəlmək üçün qan içirlər. Gənclər altı ay boyu fasiləsiz şəkildə qan içir, bununla da çəkiləri ikiqat artır. *"Kael"* adlanan mərasim zamanı isə altı ay boyunca ən çox kökəlmiş şəxs mükafatlandırılır. Qəbilə bu mərasim zamanı çoxlu turist qəbul edir.

Qəbilənin dünyaya tanınmasında fransız fotoqraf Erik Lafforqun müstəsna xidmətləri olub.

## İstinadlar

### Ədəbiyyat
*Abbink, Jon G. 1990. "Tribal Formation on the Ethiopian Fringe: Toward a History of the 'Tishana'." *Northeast African Studies*. Volume 12.1: pp.&nbsp;21–42. 
*Abbink, Jon G. 1991. "The Deconstructions of Tribe: Ethnicity and Politics in Southwestern Ethiopia." *Journal of Ethiopian Studies*. Volume 24:  pp.&nbsp;1–21. 
*Abbink, Jon G. 1992. "An Ethno-Historical Perspective on Me'en Territorial Organization (Southwest Ethiopia)." *Anthropos*. Volume 87.4/6: pp.&nbsp;351–364.

## Xarici keçidlər
*
Erik Lafforq

**Erik Lafforq** (; ) – Fransa fotoqrafı. Bodi qəbiləsinin dünyaya tanınmasında müstəsna xidmətləri olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
Adam Rize

**Adam Rize** (; ) — Alman riyaziyyatçısı və pedaqoqudur; "+" və "-" işarələrindən istifadə etmiş, dərsliklərində vurmanın müasir üsulunu vermişdir.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Monero

**Monero** — kriptovalyutalardan biri.

## Tarixi
Monero 2014-cü ildə yaranmışdır. Həmin il o CryptoNote protokolunun yaratmış olduğu ilk rəqəmsal valyuta olan Bitcoinin forku olaraq meydana çıxmışdır.

Moneronu əsas məqsədi qarşılıqlı mübadilə idi.

## Mayning
Monero, əməliyyatları yoxlamaq üçün RandomX performans test alqoritmindən istifadə edir. RandomX, ASIC-dən qorunan bir mayning alqoritmidir. Üsul 2019-cu ilin noyabr ayında əvvəlki CryptoNightR alqoritmini əvəz etmək üçün təqdim edildi. Hər iki alqoritmlər, ASIC mayninginə davamlı olmaq üçün ümumiyyətlə Bitcoin kimi digər kriptovalyutalardan istifadə olunur. Monero, X86, X86-64, qol və qrafik prosessorları, Asic Mining tərəfindən yaradılan Monero Mərkəzləşdirmə Layihəsinin sayğacına əsaslanan bir dizayn həlli kimi, istehlakçı sinifinin avadanlıqları üzərində kifayət qədər səmərəli şəkildə əldə edilə bilər, Lakin bu, həm də pis proqramlardan istifadə edərək Monero mayningçilərinin populyarlığına razılıq verdi.

## Gizliliyi
Monero Bitcoinlə müqayisədə fərqli kriptoqrafik alətlərdən istifadə edir. Buna görə də o izlənməsi mümkün olmayan təhlükəsiz, gizli valyuta hesab edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Yaqub Şevki Subaşı

**Yaqub Şevki Subaşı** (; ) — Osmanlı və Türkiyə hərbçisi. Balkan müharibələri, Birinci Dünya müharibəsi və Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində iştirak etmişdir.

## Balkan müharibələri
4 fevral 1913-cü ildə Çatalca Ordusu Artilleriya Komandanlığı baş qərargah rəisi vəzifəsinə təyin olunmuşdur. Bu vəzifədə olarkən Balkan müharibəsində iştirak etmişdir.

## Birinci Dünya müharibəsi

### [[Çanaqqala müharibəsi]]
31 avqust 1915-ci ildə Mustafa Kamal Paşanın yerinə 19-cu diviziya komandanı vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 15 oktyabr 1915-ci ildə 3-cü Ordu Korpusu komandan müavini vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

### Qalisiya cəbhəsi
21 oktyabr 1915-ci ildə 15-ci Ordu Korpusu komandan müavini vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 5 oktyabr 1916-cı ildə Qalisiyada 15-ci Ordu Korpusu komandanı vəzifəsində xidmət edərkən Mirliva rütbəsinə yüksəlmiş və "Paşa" adı almışdır.

### [[Qafqaz cəbhəsi (Birinci Dünya müharibəsi)|Qafqaz cəbhəsi]]
18 noyabr 1916-cı ildə 14-cü Ordu Korpusu komandanı, 10 avqust 1917-ci ildə yenidən təşkil olunan 3-cü Ordunun tabeliyi altında olan 2-ci Qafqaz Ordu Korpusu komandanı vəzifəsinə təyin olundu. 11 oktyabr 1917-ci ildə isə 2-ci Ordu komandan müavini vəzifəsində xidmətini davam etdirərkən ruslara qarşı Qars döyüşündə iştirak etmiş və qalib gəlmişdir. 7 iyun 1918-ci ildə Şərq Ordular qrupunun tabeliyində olan 9-cu Orduya komandan təyin olunmuşdur. Yaqub Şevki Paşa 16 mart 1920-ci ildə müttəfiq dövlətlərin İstanbulu işğal etməsindən iki gün sonra ingilis qoşunları tərəfindən əsir götürülmüş, 13 iyul 1920-ci ildə isə Maltaya sürgün olunmuşdur.

## İstiqlaliyyət müharibəsi
Sakarya döyüşündən sonra ingilislərlə qarşılıqlı olaraq əsir dəyişiminin ardınca 31 oktyabr 1920-ci ildə Ankaraya gələrək Türkiyə İstiqlaliyyət Müharibəsində iştirak etməyə başlamışdır. 18 noyabr 1921-ci ildə Mustafa Kamal Paşa tərəfindən 2-ci Ordu komandanı vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 9 sentyabr 1922-ci ildə İzmirin azad olunmasından sonra rəhbərliyi altında olan 2-ci Ordu ilə birlikdə Çanaqqalada yerləşən ingilis qoşunlarının mühasirəyə alınması əməliyyatında iştirak etmişdir.

## Cümhuriyyət dövrü
İstiqlaliyyət müharibəsindən sonra hərbi həyatını davam edərək 20 aprel 1924-cü ildə Ali Hərbi Şura üzvü təyin olunmuşdur. 20 dekabr 1939-cu ildə Ali Hərbi Şura üzvü olaraq fəaliyyətini davam etdirərkən vəfat etmişdir.

## Həmçinin bax
* Türkiyə İstiqlaliyyət Müharibəsi
* 9-cu Ordu
* Qafqaz cəbhəsi
Bostancılar

**Bostancılar Ocağı** (Türkcə: *Bostancı Ocağı*) — Osmanlı dövlətində saray təşkilatının əsas hissəsini əmələ gətirən qurum.

## Haqqında
Quruluş tarixi bilinməsə də, tarixi mənbələrdə ilk dəfə I Murad dönəmində adı çəkilir. Bostancı Ocağının nümayəndələri dəvşirilən oğlan uşaqları arasından seçilirdi. Topqapı sarayının çöl xidmətində olan bostancıların əsas vəzifələri saraya aid bağ və bağçalarla padşaha məxsus olan qayıqlarda çalışmaq idi. Ancaq bu şəxslər saraya aid bütün işlərdə işlədilirdi. İstanbuldan başqa, Ədirnədə də bir Bostancılar ocağı var idi. Bursa, Gəlibolu və hətta Amasiyada da, padşahlara məxsus bağ və bağçaların olduğu yerlərdə də bostancılar fəaliyyət göstərirdi.

Topqapı sarayının bostancıları 20 dəstədən ibarət idi. Bu dəstələrin hər birində 14–49 nəfər olurdu. XVI əsrin sonlarında padşah bağçasında çalışan bostancıların sayı 645, digərlərinin sayı isə 971 nəfər idi. Bu rəqəmlər dönəm-dönəm azalıb artırdı. Bostancılar bəzən səfərlərə belə qatılırdı. Maaşlarını isə digər qapıqulu ocaqları kimi 3 ayda bir dəfə ülufə olaraq alırdılar.

Bostancılar ocağının rəhbəri bostancıbaşı adlanırdı. Bostancıbaşı İstanbulun demək olar ki, böyük bir qisminin təhlükəsizliyindən məsul idi. Padşahın mindiyi qayığın sükanını bostancıbaşı tutmalı, digər məsul bostancılar isə qayığı çəkməli idilər. Saray içində olmaqla edam cəzasına məhkum edilən şəxslərin də ölümü bostancıların əlindən olurdu. Padşahdan başqa sarayda saqqal saxlamaq hüququna malik yeganə şəxs bostancıbaşı idi. Bostancıbaşının icazəsi olmadan heç bir yerdə köşk inşa edilə bilməzdi. Sarayda yetişən bütün bostancıbaşılar saraydan çölə təyin olunarkən çox zaman sancaqbəyi olaraq göndərilirdi. Sədrəzəmliyə qədər yüksələn bostancıbaşıları belə olmuşdur.

Digər qapıqulu əsgərləri ilə müqayisədə padşaha qarşı daha sədaqətli olan bostancılar 1703 tarixli Ədirnə hadisələri istisna olmaqla, heç bir üsyana qarışmamışdır. Bu sədaqətlərinə görə, I Mahmud dönəmində açılan mühəndisxanaya ilk tələbələr bu ocaqdan alınmışdır. Eyni şəkildə III Səlimin qurduğu Nizami cədid də bu ocağa bağlanmışdı.

## İstinadlar
Tatyana Omelçenko

**Tatyana Omelçenko** (23 aprel 1994, Krivoy Roq) — 2007–2016-cı illərdə Ukraynanı, 2016-cı ildən isə Azərbaycanı təmsil edən qadın güləşçi.

## Karyerası
Tatyana Omelçenko birinci uğuruna 2010-cu ildə Bosniya və Herseqovinada baş tutan yeniyetmələr arasında Avropa Çempionatının bürünc medalına sahib olmaqla imza atdı. 2012-ci ildə Kiyev şəhərində beynəlxalq turniri gümüş medalla başa vuran Tatyana Omelçenko həmin il Belarusda A. Medvdedin xatirəsinə həsr olunan beynəlxalq turnirin bürünc medalına sahib oldu. Daha sonra Tatyana Omelçenko 2014-cü ildə Fransada Paris Qran-Prisinin qalibi oldu.

2015-ci ildə Tatyana Omelçenko Polşada U23 Avropa Çempionatını bürünc medalla başa vurdu. Bir il sonra, 2016-cı ilin yanvarında Tatyana Omelçenko Kiyev şəhərində beynəlxalq turnirin bürünc medalına sahib oldu. Həmin turnirdən sonra Azərbaycan Güləş Federasiyası (AGF) tərəfindən Tatyana Omelçenko Azərbaycan yığmasının heyətinə cəlb edildi. Həmin ilin martında Tatyana Omelçenko Bolqarıstanda U23 Avropa Çempionatının qalibi oldu, noyabrda isə Qızıl Qran-Pri beynəlxalq turnirini gümüş medalla başa vurdu.

Tatyana Omelçenko 2017-ci ildə birinci uğuruna martda Kiyev şəhərində beynəlxalq turnirin qalibi olmaqla imza atdı. May ayında Tatyana Omelçenko əvvəl Serbiyada baş tutan Avropa Çempionatının bürünc medalına sahib oldu, sonra isə Azərbaycanda IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının qalibi oldu. Noyabrda Tatyana Omelçenko həm də Polşada U23 Dünya Çempionatını bürünc medalla başa vurdu.

2018-ci ildə də Tatyana Omelçenko əvvəl fevralda Kiyev şəhərində beynəlxalq turnirin qalibi oldu, sonra isə mayda Rusiyada Avropa Çempionatının bürünc medalına sahib oldu. Tatyana Omelçenko həm də həmin ilin sentyabrında Belarusda A. Medved beynəlxalq turnirini gümüş medalla başa vurdu. 2019-cu ildə isə Tatyana Omelçenko apreldə Rumıniyanın Buxarest şəhərində baş tutan Avropa Çempionatında ardıcıl olaraq üçüncü dəfə bürünc medalın sahibi oldu, sentyabrda isə Qazaxıstanın Astana şəhərində Dünya Çempionatını yeddinci pillədə başa vurdu.

Tatyana Omelçenko 2020-ci ilin yanvarında İstanbul şəhərində Yaşar Doğu beynəlxalq turnirinin gümüş medalına, fevralda isə Roma şəhərində Avropa Çempionatının bürünc medalına sahib oldu. 2021-ci ildə isə Tatyana Omelçenko martda Macarıstanın Budapeşt şəhərində Avropa Olimpiya Təsnifat Turnirini bürünc medalla başa vurdu və olimpiya lisenziyasını əldə edə bilmədi.

2022-ci ilin avqustunda Konya şəhərində İslam Həmrəyliyi Oyunlarının bürünc medalına sahib olan Tatyana Omelçenko sentyabrda Belqrad şəhərində Dünya Çempionatını yeddinci pillədə başa vurdu. 2022-ci ildə idmanla vidalaşdı.

## Nəticələri

## İstinadlar
Alyona Kolesnik

**Alyona Kolesnik** () — Azərbaycanı təmsil edən qadın güləşçi.

## Karyerası
Alyona Kolesnik 2012-ci ildə Polşada yeniyetmələr arasında Avropa Çempionatını və Azərbaycanda yeniyetmələr arasında Dünya Çempionatını beşinci pillələrdə başa vurdu. 2013-cü ildə Bolqarıstanda D. Kolov - N. Petrov Turnirinin bürünc medalına sahib olan Alyona Kolesnik 2015-ci il ərzində Paris şəhərində Paris Qran-Prisini, Sofiya şəhərində D. Kolov - N. Petrov Turnirini və İstanbul şəhərində gənclər arasında Avropa Çempionatını gümüş medallarla başa vurdu. Həmin il Alyona Kolesnik həm də Polşada U23 Avropa Çempionatının qalibi oldu.

Alyona Kolesnik 2016-cı ildə martda Bolqarıstanda U23 Avropa Çempionatının gümüş medalına sahib oldu, noyabrda isə Azərbaycanın sabiq Prezidenti Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunan beynəlxalq turniri bürünc medalla başa vurdu. 2017-ci ildə Alyona Kolesnik martda Macarıstanda U23 Avropa Çempionatını və mayda Serbiyada Avropa Çempionatını bürünc medallarla başa vurdu. Həmin il Alyona Kolesnik həm də IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının gümüş medalına sahib oldu.

2018-ci ildə Alyona Kolesnik Kiyev və İstanbul şəhərlərində baş tutan beynəlxalq turnirləri bürünc medallarla başa vurdu. Apreldə Rusiyada baş tutan Avropa Çempionatında isə Alyona Kolesnik bürünc medalın sahibi oldu. Karyerasının ən uğurlu mövsümü 2019-cu ilə təsadüf edən Alyona Kolesnik Fransada Henri Deglane Turnirinin qalibi oldu, Rumıniyada Avropa Çempionatının və Belarusda Avropa Oyunlarının isə bürünc medallarına sahib oldu.

Alyona Kolesnik 2020-ci ildə İtaliyanın Roma şəhərində baş tutan Avropa Çempionatını beşinci pillədə başa vurdu. 2021-ci il ərzində Avropa Olimpiya Təsnifat Turnirində və Dünya Olimpiya Təsnifat Turnirində çıxış edən Alyona Kolesnik nəticədə olimpiya lisenziyasına sahib ola bilmədi.

2022-ci il ərzində Alyona Kolesnik Rusiyada İvan Yarıgin Turnirinin qalibi oldu, İstanbul şəhərində baş tutan Yaşar Doğu Turnirini isə bürünc medalla başa vurdu. Həmin il Alyona Kolesnik həm də Macarıstanda Avropa Çempionatını dördüncü pillədə başa vurdu, Konya şəhərində baş tutan İslam Həmrəyliyi Oyunlarının gümüş medalına sahib oldu.

Alyona Kolesnik 2023-cü ildə Zagren Open beynəlxalq turnirinin bürünc medalına sahib oldu, Xorvatiyanın Zaqreb şəhərində baş tutan Avropa Çempionatını isə beşinci pillədə başa vurdu.

## Nəticələri

## İstinadlar
Lək (Zəngibasar)

**Lək** — İrəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd.

## Tarixi

1728-ci ildə mənbədə Vedi nahiyəsində qeyd olunur.1935-ci ildə kənd ermənicə Vartanadzor adlandırılmışdır. 1988-ci ildə kəndin əhalisi Azərbaycana qovulmuşdur. Azərbaycanda XIX əsrdə Cavanşir və Yelizavetpol qəzalarında Lək kənd adları da bu sıraya aiddir. XIX əsrdə Borçalı qəzasında Lək dağ və Lək çay adları ilə ehtimal  ki, mənşəcə eynidir. XVI əsrdə Şərqi Anadoluda yaşamış Boz-Ulus tayfa ittifaqında bir elin adı.

## Həmçinin bax
Avdibək

## Xarici keçid

*[[Qiyasəddin Geybullayev]].* '''Azərbaycan toponimiyası'''

## İstinadlar
Esra Öztürk

**Esra Öztürk** (d. 23 aprel 1988) — Türkiyəni təmsil edən həndbolçu. Esra Öztürk, Türkiyə yığmasının heyətində 2017-ci ildə baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında gümüş medal qazanıb.

## Karyerası
Esra Öztürk, 2017-ci ildə Türkiyə yığması ilə birgə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarına qatıldı. Yarışların həlledici, final görüşündə Türkiyə yığması, gərgin oyunun sonunda Azərbaycan yığmasına 26:28 hesabı ilə məğlub oldu və IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının gümüş medalına sahib oldu.

## İstinadlar
Najar

**Najar** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Baltas rayonunda yerləşən kənd. Kənd, Nijnekarışev kənd şurasının tərkibindədir. 2010-cu ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndin əhalisi 268 nəfərdir.

## Coğrafi mövqe
Kənd, rayon mərkəzindən 26 kilometr, ən yaxın dəmiryolu stansiyasından isə 93 kilometr uzaqlıqdadır.

## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə tatarlar (99%) üstünlük təşkil edir.

## Tanınmış şəxsləri
*Raif Kadim oğlu Əmirov (rus. Амиров Раиф Кадимович, başq. Әмиров Рәиф Ҡәҙим улы, d. 3 noyabr 1941, Najar, Baltas rayonu, Başqırd MSSR, SSRİ) — Başqırd əsilli SSRİ, Rusiya və Belarus yazıçısı, elmi-ədəbi tənqidçisi, Filologiya elmləri doktoru (1986), professoru (1987), SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü (1981), Belarus Respublikasının əməkdar elm xadimi (1991).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* "Genealogiya və Arxivləri" portalında
İmən (Baltas)

**İmən** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Baltas rayonunda yerləşən kənd. Kənd, Nijnekarışev kənd şurasının tərkibindədir. 2010-cu ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndin əhalisi 169 nəfərdir.

## Etimologiya
*İmən * Başqırd dilində "*Ad*" (, *İmiya*) deməkdir. Kəndin adı İman/İmiya antroponimindən gəlir..

## Tarixi
Kantonun idarəetməsi dövründə İmən kəndi 10-cu kantonun 24-cü alaçığına aid idi. Tanıp volostunun Kır-Tanıp tubasına aid idi. Kənd XVIII əsrdə *Xuja-İmyanovoy* () adlandırılırdı. 1834-cü ildə 289 başqırd üçün 360 pud qış məhsulu və 400 pud yaz çörəyi əkilmişdir. Kənddə 2 dəyirman var idi..

## Coğrafi mövqe
Kənd, rayon mərkəzindən 20 kilometr, ən yaxın dəmiryolu stansiyasından isə 90 kilometr uzaqlıqdadır.

## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə başqırdlar (93%) üstünlük təşkil edir.

## Tanınmış şəxsləri
* Abubəkir Usmanov — tarixçi.
* Əxnar Xarisov — yazıçı, filoloq, filologiya elmləri doktoru, professor, Başqırdıstan Respublikasının əməkdar elm xadimi, SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* "Genealogiya və Arxivləri" portalında
Sarua gölü

**Sarua gölü** () — Başqırdıstanın Nuriman rayonu, Sarva kəndi ərazisində yerləşən göl. 1956-cı ildən təbiət abidəsi elan edilmişdir. Göl Saldıbaş çayının hövzəsində yerləşir. Gölün şərqi hündür və meşə ilə örtülü olsa da, qərbi düzən və meşəsizdir. Göldə Başqırdıstan və Rusiyanın qırmızı kitabına salınmış Avropa xariusu adlı balıq yaşayır.
## İstinadlar
Upkankul gölü

**Upkankul gölü** (, *upkın* `dibsiz` və *kul* `göl`), bəzən **Upkannıkul** — Başqırdıstanın Nuriman rayonu, Nimislyarov kəndindən iki km aralıda yerləşən göl. 1965-cı ildən təbiət abidəsi elan edilmişdir. Göldə Ural su qozu bitir ki, buna digər ərazilərdə rast gəlinmir. Bəzi yerlərdə sahilləri bataqlıqlaşmışdır. Ətrafı meşə ilə örtülüdür. Göl uzunsov formaya malik olub 2,5&nbsp;km uzunluğa, ~ 100 m enə malikdir.
## İstinadlar
Anqarida

***Anqarida***- ÜSt Paleozoyda və Mezozoyda mövcud olmuş, müasir Sibir ilə Şm. Çini ahətə edən fərziyəvi Şm.Asiya qurusu-materiki. Ob, Baykalid və Anabar quru massivlərinin birləşməsindən yaranıb, cənubda yerləşən Qondvana materikindən Tetis dənizi ilə ayrılmışdır.

## Həmçinin bax
* Andezit

## İstinadlar
Antekliz

***Antekliz*** (yun.anti-əksvə klisis-maili)- yastı antiklinal qalxma şəklində platforma strukturası( diametribir neçə yüz km-dir); mərkəz hissədə platformanın əsası 1000-m-ə qədər dərinlikdə yatır, bəzi yerlərdə səthə çıxa bilər.Misal: Şərqi Avropa və platformasında Voronej və Belorusiya anteklizləri.

## Həmçinin bax
* Allüvial örtük
Antropomorfidlər

**Antropomorfidlər** (*Anthropomorphitae* və ya *Simidae*) — quruluşuna görə insanlara yaxın olan iri meymunlar ailəsi. Yerdə şaquli halda uzun əllərinə söykənərək hərəkət edirlər. Quyruqları yoxdur. Hər birində bir neçə növü olan 3 cinsə bölünürlər: ən iri meymun qorilla (*Gorilla*) və şimpanze (*Anthropopithecus*) Ekvatorial Afrikanın meşələrində, oranqutan (*Simia*) isə Sumatra və Borneo adalarında ağaclarda yaşayırlar. Antropomorfidlər ən qədim əcdadı Misirin alt oliqosen çökmələrində tapılmış *Proplioptekdir*. Erkən oliqosen — müasir. Sinonim: **İnsanabənzər meymunlar**.

## İstinadlar

## Mənbə

## Xarici keçidlər
Antrasit

**Antrasit** — İ. İ. Amosova (1963) görə, kömürləşmənin ən yüksək mərhələsi olan daş kömür, metamorfizmin VIII–X mərhələsi. Mikroəlamətləri (az küllü olan növləri üçün): rəngi bozumtul qara və qara-boz, cizgisi məxməri-boz, parıltısı parlaq metallik, endogen ayrılma çatlarının arasındakı məsafə 2–20, bəzən 80 *mm*-dək, şliflərdə işığı pis keçirir. Əks olunmuş işıqda gelləşmiş komponentləri parlaqdan sarımtıl ağ, açıq boz və bozadək; anizotropdur. Sıxlığı – 1,37–1,68 *q/sm*3, üzvü kütlənin xüsusi çəki – 1,5–1,7 və daha yüksək; Wa – 1–3 %, Vr – 2–4 çəki %, Cr – 94–97 %, Hr –1–3 %, istilik törətmək qabiliyyəti (Q) – 8100–8200 *kkal/kq*.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.
Antofillit

**Antofillit** — mineral, (Mg, Fe)7[OH | Si4O11]2. Rombik amfibol. Antofillit - xedrit izomorf sırasının kənar üzvü. Kristalları dirəkvari. Aqreqat: lifli. Boz, qonur və b. kordiyeritlə assossiasiyadır. Maqnezium metasomatozunun məhsulu. Əsasi süxurlar və gillərin hesabına amfibolitlərdə, qranulitlərdə. Antofillit adətən metamorfikləşmiş ultraəsasi süxurlarda hiperbazitlərdə talk ilə assossiasiya bəzən peqmatit və qranitlərin serpentinitlərə soxulması ilə əlaqədardır. Növ müxtəlifliyi: antofillit-asbest, ferro-, manqan- və maqnezium antofillit, natriumlu antofillit.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.

## İstinadlar
Apofillit

**Apofillit** — mineral, KCa4[F | (Si4O10)2] ·8H2O. Na qismən K-u, OH- F-u, Al – Si-u əvəz edir. Tetraqonal. Habitus prizmatik və lövhəvari. İkiləşmə {111} üzrə. Ayrılması  {001} üzrə mükəmməl, {110} üzrə üzrə qeyri-mükəmməl. Aqreqat: dənəvər və druzlar. Rəngsiz və zəif boyanmış. Sərtliyi 4,5-5. Xüsusi çəki 2,4. Hidrotermal; bazaltların badamcıqlarında və seolitli trapplarda; bəzi hallarda qranit və metamorfik süxurların boşluqlarında; pektolitlə birgə bəzi qələvi süxurların kontakt zonalarında. Növ müxtəlifliyi: natrium-apofillit.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.

## İstinadlar
Başqırd oxu

**Başqırd oxu** () – artefakt, Türingiyanın  Şvarsa torpağında,  Müqəddəs Laurensiya Lüteran kilsəsinin təpəsində ox. 
## Tarixi

Bu tarix 1813-1814-cü illər rus ordusunun xarici yürüşləriylə bağlıdır. 14 aprel 1814-cü il başqırd döyüşçüləri (o vaxtkı adları ilə desək şimal amurları) Şvarsburq-Rudolştadtın (Almaniya) imperator knyazlığının əraziləri vasitəsilə vətənə qayıdaraq, şahzadə Karl Hünterin (imperiya knyazı Qyuntera I Fridrixinin oğulu) dəvəti ilə Şvarsa kəndinə gəldi, harada ki, Müqəddəs Laurensiya kilsəsinin həyətində toplaşmış  yerli sakinlər onları qarşıladılar.

Karl Hünter Başqırd oxlarının döyüş qabiliyyətindən şübhələndi və Lüteran kilsəsi istiqamətində bir ox vurmağı təklif etdi. Başqırdlar məbədə ox vurmağa cəsarət etməyərək  yerli kahinə təəccüblə baxdılar, ancaq o razılıqla başını salladı. Belə olduqda döyüşçülərdən biri gərilmiş yaya oxu qoydu, lüteran kilsəsinə tərəf atdı, ox damın metal tikməsini deşdi..

Taxta ox artıq çoxdan çürüyüb,  amma almanlar, başqırd Batırlarının qoçaqlığını tarixə köçürmək üçün həmin oxun metal surətini hazırlamışdılar. Bu ox uzun illər Şvarsa şəhərciyində "Müqəddəs Laurensiya Kilsəsi" günbəzində nümayiş etdirilmişdir.
Başqırd yazıçısı Yanıbaya Xammatovanın "Şimal Amurları"  tarixi  romanında 1812-1814-cü illərdə  rus ordusunun Napoleon ordusuna qarşı genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlarından bəhs olunur. Tarixi roman yazılmazdan qabaq Yanıbay Xammatov Şvarsın alman kommunasında olmuş, həmin vaxt ona "Müqəddəs Laurensiya Kilsəsi" arxivində saxlanılmış paslanmış metal mili göstərmişdilər.
Yazıçının gəlişindən bir az əvvəl oxun metal surəti çürüyüb düşmüşdü. Qənaətcil almanlar məbəd arxivində oxu saxlayırdılar. Yazarın iştirakı ilə ox yenidən yerinə bərpa edilmişdir.,
2013-cü ildə Almaniyada Leypsiq yaxınlığında Avropanın Napaleon işğalçılarından azad olmasının 200-illiyi vaxtı Xalqların Döyüşünün ildönümünün qeyd edilməsi tədbirlərinə hərbi-tarixi klubun üzvlərindən komandir İldar Şayəhmədovun başçılığı ilə ""Lyubizar" RB-ın Birinci at alayı" öz nümayəndə heyəti ilə gəlmişdi. Onlar köhnə metal oxu yeni qızıl suyuna salınmış oxla əvəz etdilər. Nümayəndə heyəti tərkibində rəssam İrek Baişev, tarixçi Ramil Rəhimov, rejissor və jurnalist, " Звуки курая над Сеной" (“Sena üzərində kuraya (Başqırd musiqi aləti) səsləri”) filminin müəllifi Nasur Yuruşbaev və başqaları var idi.
"Mənbələr" nəşri qeyd edir ki, bu Avropada yüksək hündürlükdə qoyulmuş ən kiçik abidədir.

## Həmçinin bax
* Başqırdlar
* Almaniya tarixi
* Abidə
## Xarici keçidlər
* Neuer Turmknopf und goldener Baschkiren-Pfeil krönen Kirche zu Schwarza
* Kirchenturm mit dem baschkirischen Pfeil, St.-Laurentius-Kirche zu Schwarza
* Салимов Махмут. Дорогами прошлых войн — к будущему миру // Ватандаш. — 2014. — № 12. — ISSN 1683-3554.

## Ədəbiyyat siyahısı
* Рахимов Р.Н. Стрела башкирского воина. Военная история башкир: энциклопедия/ гл. Ред. А.З.Асфандияров. –Уфа: Башкирская энциклопедия, 2013. -432 с.;ил., карты ISBN 978-5-88185-076-0
## İstinadlar
Rəhimqol (Baltas)

**Rəhimqol** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Baltas rayonunda yerləşən kənd. Kənd, Nijnekarışev kənd şurasının tərkibindədir. 2010-cu ildə keçirilən Ümum-Rusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndin əhalisi 45 nəfərdir.

## Coğrafi mövqe
Kənd, rayon mərkəzindən 34 kilometr, ən yaxın dəmiryolu stansiyasından isə 102 kilometr uzaqlıqdadır.

## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümum-Rusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə başqırdlar (97%) üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* "Genealogiya və Arxivləri" portalında
Amfibolit

**Amfibolit** — amfibol, plagioklaz və aşqar minerallardan təşkil olmuş ortadənəli metomorfik süxur amfibolit olan adi hornblend, metomorfizmin daha aşağı temperaturlu pillə amfibollarından olduqca mürəkkəb tərkib və alüminium oksidinin yüksək miqdarı ilə fərqlənir: plageoklaz adətən andezinə müvafiq olur. Metamorfizmin yüksək pillə süxurlarının bir çoxundan fərqli olaraq amfibolit heç də həmişə aydın şistvari tektstura müşahidə edilmir. Amfibolit qranoblast və ya (hornblend şistləşmə üzrə uzunsov kristallar əmələ gətirməyə meyil etikdə) qeyri-metoblast və hətta febroblast quruluşlu olurlar. Amfibolit həm əsasi tərkibli püskürmə süxurları (qabbro, diabazlar, bazaltlar və b.), həm də mergel tərkibli çökmə süxurların hesabına əmələ gələ bilər. Qabbroya keçid növlər qabbro-amfibolitlər adlanır və relikt qabbro quruluşu ilə səciyyələnirlər. Ultraəsasi süxurlar hesabına yaranan amfibolit üçün adətən plagioklazların olmaması və Mg ilə zəngin olan hornblendlərdən (antofillit, jedrit) təşkil olunması səciyyəvidir.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Qrenadanın işğalı

**Qrenadanın işğalı** () - 1983-cü ildə Karib hövzəsində yerləşən Qrenada adasının ABŞ və bir necə Karib hövzəsi ölkələri tərəfindən işğal edilərək, marksist hökumətin hakimiyyətin kənarlaşdırılması ilə nəticələnmiş hərbi əməliyyat. Soyuq müharibə dövründə Qərb yarımkürəsində baş vermiş ən böyük münaqişələrdən biri olaraq qəbul edilir. *Qrenadanın işğalı* eyni zamanda Amerika Birləşmiş Ştatlarının Vyetnam müharibəsindən sonra sərhədləri xaricində qoşulduğu ən böyük hərbi qarşıdurma olaraqda qəbul edilir.

## İstinadlar
Rafael Alberti

**Rafael Alberti** (d.16.12.1902, Kadis əyalətinin Puerto-de-Santa-Mariya k. — ö.29.10.1999, Madrid) — XX əsrin ispan şairi və dramaturqu.

## Həyatı və yaradıcılığı
Rafael Alberti yaradıcılığa rəssam kimi başlamış, sonra isə poeziyaya yönəlmişdir. Onun "*Dənizçi quruda*" adlı ilk şeirlər kitabı 1925-ci ildə çap olunub. Həmin ildə gənc şair ədəbiyyat üzrə "*Milli*" mükafata layiq görülmüşdür. Bu illərdə Rafael sürrealist və avanqard ruha yaxın olan əsərlər yaradır. Avanqardizmin təsirilə yazdığı şeirləri "*Möhkəm hörgü*" (1927), "*Mələklər haqqında*" (1930) və s. kimi kitablarında toplanmışdır. Yaradıcılığının erkən dövründə folklordan bəhrələnmişdir: "*Dənizçi quruda*" (1925), "*Məşuqə*" (1926) topluları və s. göstərmək olar.

1927-ci ildə 27-ci ədəbi hərəkatının yaradıcılarından biri olmuşdur. 1931-ci ildə Alberti İspaniya Kommunist Partiyasına daxil olmuşdur. 1934-cü ildə həyat yoldaşı Mariya Telesa Leon ilə birlikdə Moskvada keçirilən Sovet yazıçılarının I qurultayında iştirak etmişdir. 1936–39-cu illərdə İspaniya antifaşist ziyalılar ittifaqında görkəmli rol oynamışdır. İspaniyada respublikaçıların məğlubiyyətindən sonra şair ölkəni tərk etmişdir; o, əvvəlcə Fransada (1936–40-cı illərdə), sonra isə 1977-ci ildə Argentinada və Romada yaşamışdır. 1977-ci il Frankonun ölümündən sonra şair siyasi mühacirətdən vətəninə qayıtmış və qayıtdıqdan qısa müddət sonra Kadisin millət vəkili seçilmişdir.

Alberti bütün həyatı boyu Rusiyanın və Sovet İttifaqının böyük dostu olmuşdur. Şair SSRİ-yə 1932, 1934 və 1964-cü illərdə üç dəfə gəlmişdi.
Şair 1934-cü ildə Bakıda olmuşdur. 1995-ci ildə Valensiya Universitetinin fəxri doktoru adına layiq görülmüşdür.

## Əsərləri
"*Prado muzeyində hərb gecəsi*" (1956) pyesi ispan xalqının azadlıq uğrunda mübarizəsinə həsr olunmuşdur. 1956-cı ildə "*Unudulmuş meşəcik*" adlı xatirələrini çap etdirmişdiR.

## Şeir kitabları
* "*Şüarlar*" (1933)
* "*Şair küçədə*" (1936)
* "*Ləpədöyən*" (1944)
* "*Xuan Panaderonun kupletləri*" (1949)
* "*Parana çayının ballada və nəğmələri*" (1954)
* "*Yalnız dəniz*" (1983)
* "*Santa Kasilda*" (1990)

## Mükafatları
* "*Xalqlar arasında sülhün möhkəmləndirilməsinə görə*" Lenin mükafatı ıaureatı (1965)
* "*Milli teatr*" mükafatı (1981)
* "*Servantes*" mükafatı (1983)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Portal de Rafael Alberti
* Rafael Alberti Foundation, Spanish and English
* Rafael Alberti, Centro Virtual Cervantes
* Colección de Poemas
* Биография Рафаэля Альберти
* Рафаэль Альберти в Энциклопедии Кольера
* Антология и хрестоматия испанской поэзии (letra А): биографии авторов, поэтов и тексты
* Стихотворения Рафаэля Альберти на сайте "Испаноязычный мир: поэзия, изобразительное искусство, музыка, голос"
Yulay Aznalin

**Yulay Aznalin** (, ; ) — Ufa rayonunun Şaytan-Kudeyskoqosu ulusunun başçısı, 1773–1775-ci illərdə Kəndli müharibəsinin iştirakçısı, Salavat Yulaevin atası.

## Həyatı
Tekeevo kəndinin sakini, Şaytan-Kudey tarxanı (nəsil) irsilərdən olurdu. 1750-ci ildən. Yulay yüzbaşı kimi xidmət edirdi, 1766-cı ildə nahiyə başçısının vəzifəsinə daxil oldu. 1771-də — 1773-cü ilərdə başqırd qeyri-müntəzəm qoşunlarına xidmət edirdi. Orenburq sərhəd xətlərinin mühafizəsində öz dəstəsi ilə iştirak edirdi, uzaq yürüşlərdə iki dəfə olurdu. Üsyanda onun iştirakı 1755-ci il tamamilə mümkündür, amma sənədli məlumatlarla bu təsdiq edilməmişdir.

## Polşada müharibədə iştiraki
XVIII əsrdə Polşada Rusiyayla aparılmış müharibələr hədəflə dağılmış Polşanın daxili işlərinə müdaxiləyə malik idi. Polşada 1769-cu ilin başlanğıcında belə siyasət nəticəsində partizan müharibəsinə başlamış dəstələrin bir neçə yarandı. Noyabrda 1771-ci il Yulay göstərişi rus ordusu yardım Polşaya yönəldilən başqırd atlı qoşununun 3000-ci dəstəsinə başçılıq etməyə aldı. Dəstə 1772-ci ilin yanvarı ortasında Ufadan çıxış etdi. Yulayanın rəhbərliyi altında başqırd döyüşçüləri Varşavanın, Vilnonun və başqa yerlərin altında döyüşlərdə iştirak edirdilər. Yulay Aznalin-in döyüş hərəkətlərinin (təsirlərinin) sonu üzrə (görə) xüsusi mükafat layiq görülmüşdü — "Hərbi kiçik bayraq". Cəsarətə və qoçaqlığa görə alınmış mükafatı Yulay öz oğulu 1773-cü ilin oktyabrında Salavata verdi (çatdırdı). Salavatın Özünün üçün atanın mükafatı, ailə qalığı kimi, xüsusi qürurun predmeti idi.

## Həmçinin bax
* Salavat Yulayev (Yulay Aznalinin oglu)
* Yemelyan Puqaçov

## Ədəbiyyat siyahısı
* Таймасов С. У. Восстание 1773–1774 гг. в Башкортостане. — Уфа: Китап, 2000. — 376 с. — ISBN 5-295-02163-7.

## İstinadlar