Bayatı-Şiraz

**Bayatı-Şiraz** – Azərbaycan musiqisində 1) yeddi ladlardan (məqamlardan) biri, 2) yeddi əsas muğam dəstgahlarından biri.

## Etimologiya
Bayatı türk ədəbiyyatında lirik şeir, mahnı janrıdır. Bayat həm də qədim türk tayfalarının birinin adı olub. Dahi şair Məhəmməd Füzuli də bu tayfadan olub.

## Tarixçəsi
Bəhram Mansurov “Bayatı-Şiraz” muğamının müstəqil muğam kimi yalnız XIX əsrin axırlarından mövcud olduğunu və əvvəllər isə “Bayatı - İsfahan” dəstgahı kimi tanındığını söyləyir. "Bayatı-İsfahan" klassik Şərq musiqisində ”İsfahan” adlanaraq 12 əsas muğamdan biri olub . Hazırda Bayatı-İsfahan şöbəsi Bayatı–Şiraz dəstgahının əsas şöbələrindən biri.

## Bayatı-Şiraz muğam dəstgahı kimi
Məcmusu: “Bərdaşt”, “Mayeyi-Bayatı-Şiraz”, “Nişibi–fəraz”, “Bayatı–İsfahan”, “Zil Bayatı-Şiraz”, “Xavəran”, “Üzzal”, “Dilrüba” və “Bayatı-Şiraza ayaq (kadensiya)” kimi şöbə və guşələrdən ibarətdir.

Bu muğam dəstgah “sol” bayatı-şiraz məqam kökündə (tonallığında) ifa olunur. “Bayatı-Şiraz” muğamı öz gözəl, axıcı melodikasına və dərin təsir qüvvəsinə görə musiqiçilər tərəfindən çox zaman “ərusi – musiqi” (“musiqinin gəlini”) adlandırılır. Ü. Hacıbəyov “Bayatı-Şiraz”ı emosional baxımdan qəmli əhvali-ruhiyyə daşıyan muğam kimi xarakterizə etmişdir.

Üzeyir Hacıbəyov Bayatı–Şiraz haqqında yazır: "Bədii – ruhi təsir cəhətdən... Bayatı – Şiraz dinləyicidə qəmginlik hissi oyadır." Mirzə Fərəcin tərtib etdiyi muğam dəstgahları içərisində Bayatı – Şiraz dəstgahı 17 şöbə və guşədən ibarətdir:
 
“Bayatı-Şiraz” muğamını instrumental şəkildə Nəriman Məmmədov tarzən Əhməd Bakıxanovun ifasından (1962), Arif Əsədullayev tarzən Elxan Mirzəfərovun ifasından (2003) nota yazmışdır. Bu dəstgah əsasında yazılmış simfonik bəstələr:

* Fikrət Əmirov - simfonik muğam "Gülüstan-Bayatı-Şiraz" 
* Süleyman Ələsgərov - simfonik muğam "Bayatı–Şiraz" 
* Nazim Əliverdibəyov - a kapella (müşayiətsiz) xor üçün "Bayatı–Şiraz"
* Polad Bülbüloğlu - “Bayatı-Şiraz” simfoniyası.

Muğam şöbələri arasında ifa olunan rənglər də əsas muğamın adını daşıyır.

* Əhsən Dadaşov adına "Xatirə" xalq çalğı alətləri ansamblı - "Bayatı-İsfahan" rəngi

## Bayatı-Şiraz musiqi məqamı (ladı) kimi
Quruluşu: 1-1-1/2 ton formullu iki tetraxordun k.3 intervalı məsafəsində birləşməsindən ibarətdir; səssırası 9 pilləlidir, IV pillə mayə (tonika) pilləsidir. Məqamın səssırasının II, IV, VI, VIII pillələri istinad-dayaq pilləsi kimi **“Bayatı-Şiraz” muğamının şöbələrinin əsasını təşkil edir**; bu məqamda qurulan musiqi nümunələri həmin pillələrə əsaslanır.

### Bayatı-Şiraz ladında bəstələr

* Xalq mahnıları
** Küçələrə su səpmişəm
** Laçın
* Aşıq havaları
** Mansırı
* Bəstəkar mahnıları
** Tofiq Quliyev - "Bakı" mahnısı Rəşid Behbudovun ifasında
** Əfrasiyab Bədəlbəyli - "Qız qalası" baletindən Gülyanaq ilə Poladın adajiosu 
* Rəqslər
** Nəlbəki 

## Qaynaqlar

## Fimoqrafiya
# Gülüstan bayatı-şiraz (film, 1972) 
# Muğam (film, 1995)
# Bayatı şiraz (film, 2002)

## Xarici keçidlər
* "Ustad dərsi" verilişi - Bayatı Şiraz ('''Video''')
* Muğam festivalı 
* Bayatı Şiraz - Tacir Şahmalıoğlu (Uşaqlığı) (Bayati Siraz)https://www.youtube.com/watch?v=QGpfNPSo7AE

## Həmçinin bax
* Azərbaycan musiqisi
* Bayatı–Türk
* Simfonik muğam