open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İrandilli xalqlar

**İran xalqları**, **İrandilli xalqlar** və ya **İrani xalqları** — əsasən Hind-Avropa dil ailəsindəki Hind-İran dillərinin bir qolu olan İran dillərindən hər hansı birinin yerli istifadəsi ilə müəyyən edilən müxtəlif etnolinqvistik qruplar. 

Proto-iranlıların eramızdan əvvəl II minilliyin ortalarında Mərkəzi Asiyada hind-iranlıların ayrıca bir qolu kimi meydana çıxdıqları güman edilir. Eramızdan əvvəl I minilliyin ortalarında genişlənmənin zirvəsində İran xalqlarının ərazisi qərbdə Dunay düzənliyindən şərqdə Ordos yaylasına və cənubda İran yaylasına qədər bütün Avrasiya çölünü əhatə edirdi.

İran dili danışan xalqarın ümumi əhali sayı təxminən 210-230 milyondur.

## Ad
"İran" termini birbaşa Orta Farsca Ērān (𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭‎) və Parfiyaca Aryān (𐭀𐭓𐭉𐭀𐭍‎) sözlərindən əmələ gəlib. Orta İranca ērān və aryān terminləri qəbilə mənşəli ēr- (Orta Farsca) və ary- (Parfiyaca) sözlərinin əyri cəm formalarıdır və hər ikisi qədim farsca ariya- (𐎠𐎼𐎡𐎹), Avestaca airiia- (𐬀𐬌𐬭𐬌𐬀) və Proto-İranca *arya- sözlərindən törəyib.

Dna və Dse-də Darius və Kserks özlərini "Əhəməni, fars, farsın oğlu və ari soyundan olan ari" kimi təsvir edirlər. Böyük Darius öz dilini arya- ("İran") adlandırsa da, müasir alimlər onu Qədim Fars adlandırırlar, çünki bu, müasir fars dilinin əcdadıdır. 

I Şapurun əmri ilə ucaldılmış üçdilli kitabə daha aydın təsvir verir. İstifadə olunan dillər Parfiya, Orta Fars və Yunan dilləridir. Yunan dilindəki kitabədə "ego ... tou Arianon ethnous despotes eimi" yazılıb ki, bu da "Mən İranlıların krallığının (millətinin) kralıyam" deməkdir. Orta fars dilində Şapur "ērānšahr xwadāy hēm", Parfiya dilində isə "aryānšahr xwadāy ahēm" deyir.   

Bütün bu dəlillər göstərir ki, Arya adı kollektiv tərif olub, vahid etnik qrupa mənsub olduqlarının fərqində olan, ortaq dildə danışan və Əhrməzd kultuna əsaslanan dini ənənəyə malik xalqları ifadə edirdi.

## Qədim İrandilli xalqlar

* Midiyalılar
* Parfiyalılar
* Baktriyalılar
* Xarəzmilər
* Kadusilər
* Soqdiylar

## Müasir İrandilli xalqlar

* Farslar
* Taciklər
* Farsivanlar
* Sistani xalqı
* Aymaqlar
* Həzaralar
* Qumari
* Puştunlar
* Bəluclar
* Kürdlər
* Zazalar
* Yezidilər
* Ləklər
* Lurlar
* Bəxtiyarilər
* Mazandaranlılar (Təbərilər)
* Giləklər
* Talışlar
* İran tatları
* Tatlar
* Osetinlər
* Pamir xalqları
* Yaqnoblular
* Başkardi
* Qebrlər

## Qalereya

Image:Shaila.jpg|Pakistandan olan Pamiri qızı
Image:Old bearded man from Tajikistan.jpg|Tacik kişi
Image:Woman and child from Tajikistan.jpg|Tacik qadın və uşaq 
Image:Sê heval.JPG|Türkiyənin Bismil vilayətindən olan üç Kürd uşaq
Image:Diyarbekir shepherd, Mardin Kurd, Aljazeera Kurd, 1873.jpg|Osmanlı imperiyasındakı Kürdlər
Image:HormizdICoinHistoryofIran.jpg|I Hürmüz
Image:Kosta XETAGUROV.jpg|Osetin Kosta Xetaqurov
Image:Muhammed Ayub Khan.JPG|Puştun Eyyub xan
Image:Nənələr folklor və rəqs ansamblı.jpg|Talış qadınları
Image:Persepolis Apadana noerdliche Treppe Detail.jpg|Bir Midiya əsgəri və bir Fars əsgəri 


## İstinadlar
Ay (zaman)

**Ay** — Ayın Yer ətrafında dövr etməsi vaxtına təqribən bərabər olan və təqvimlərdə istifadə edilən zaman ölçü vahidi. Ayın Yerdən görünən bütün mərhələlərini keçdiyi müddət orta hesabla 28,530588 günəş günüdür (28 gün, 12 saat, 44 dəqiqə, 3 saniyə).

Bir ulduz ayı isə, Ayın hər hansı bir ulduzla ard-arda düzülməsi (ulduzla eyni mövqeyə gəlməsi) iki dəfə eyni yerə gəlməsi nəticəsində yaranan zaman müddətdir və 27,321661 gün davam edir (27 gün, 7 saat, 43 dəqiqə, 12 saniyə).

Müasir təqvimlərdə ay ilin 12-də biri olaraq qəbul edilir.

## Aylar və gün sayı

## Həmçinin bax
* Ay
* Zaman
* Təqvim
* Ölçü vahidləri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İl

**İl** — Yer kürəsinin Günəş ətrafında dövr etməsi ilə bağlı olan zaman ölçü vahididir.

Təqvim ili qriqorian və yulian təqvimlərində qısa ildə 365, uzun ildə 366 sutkaya bərabərdir.

Kosmologiya elmində "giqa il" (milyard il) anlayışı da işlədilir.

## İlin müxtəlif uzunluğu
* 346,620047 gün — *əjdaha ili*, Günəşin Ay orbitinin əvvəlki nöqtəsinə qayıtdığı zaman.
* 353, 354 və ya 355 gün — qısa ilin bəzi təqvimlərdə uzunluğu.

## Həmçinin bax
* Yer
* Ölçü vahidləri
* Təqvim
* Sutka

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Robert Berd

**Robert Berd** — ABŞ Nümayəndələr Palatasında Şimali Virciniya ştatını təmsil edən demokrat senator

Robert Berd Konqresdə davamlı fəaliyyətinə görə ABŞ tarixində rekorda imza atıb. O, qanunverici orqanda 57 il çalışıb. Robert Berd ilk dəfə 1952-ci ildə Nümayəndələr Palatasına seçilib.

28 iyun 2010-cu ildə 93 yaşında vəfat edib.

## Mənbə
* ABŞ-nin rekordçu senatoru vəfat etdi
Alqirdas Brazauskas

**Alqirdas Brazauskas** () — Litva Respublikasının 5-ci Prezidenti (25 fevral 2006 – 25 fevral 2011) olub.

## Həyatı
Alqirdas Brazauskas 1932-ci il sentyabrın 22-də Rokişkisdə anadan olub. Gələcək prezidentin əmək fəaliyyəti tikinti sahəsində başlayıb. Sonradan o, Litva Kommunist Partiyasının nüfuzlu üzvlərindən biri olub və onun SSRİ Kommunist Partiyasından ayrılması təşəbbüsü ilə çıxış edib. Brazauskas əvvəlcə Litva Kommunist Partiyasının birinci katibi seçilib, sonra isə Litva Demokrat Əmək Partiyasının lideri olub.

SSRİ-nin dağılması və Litvanın müstəqillik əldə etməsindən sonra Brazauskas siyasi fəaliyyətini davam etdirib və 1992-ci ildə Seymin sədri seçilib. 1993-cü ildə isə ölkə prezidenti olub. Brazauskas 1998-ci il seçkilərində namizədliyini ikinci dəfə irəli sürməyib. 2001-ci ildə baş nazir postuna təsdiq olunub və 2006-cı ilə qədər bu vəzifədə qalıb.

O, uzun sürən xəstəlikdən sonra 26 iyun 2010-cu ildə 78 yaşında Vilnüsdəki evində keçinib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Litvanın keçmiş prezidenti Alqirdas Brazauskas vəfat edib
Nəlbəki (rəqs)

**Nəlbəki** – Azərbaycanın milli rəqsi. Bu rəqsi 2 cür melodiyayla ifa edirlər. 

## Tarixçə
Bu rəqs 2 fərqli musiqi altında ifa edilir. Biri Bayatı-Şiraz ladı üzərində olan qədim Azərbaycan oyun havası "Nəlbəki"dir . Digəri isə Qılman Salahovun bəstəsidir .

## Digər incəsənət janrlarında
Xalq oyun havası "Nəlbəki" "Pıspısa xanım və Siçan bəy" filmində (1974) Tıq-Tıq xanım və Siçan bəyin toy səhnəsində istifadə olunmuşdur.

## İstinadlar


## Video
* Tıq-Tıq xanım və Siçan bəyin Nəlbəki (1) rəsqi
* Azərbaycan Dövlət Rəqs Ansamblı - Nəlbəki (2) rəqsi

## Həmçinin bax
* Qıtqılıda
* Pıspısa xanım və Siçan bəy (film, 1974)
* Azərbaycan musiqisi
Tüləgüvan

**Tüləgüvan** — Azərbaycan Respublikasının Astara rayonunun Kijəbə qəsəbə inzibati ərazi dairəsində kənd. Rayon mərkəzindən 6 km məsafədə yerləşir. Kijəbə qəsəbə inzibati ərazi dairəsinə aiddir. Dağlıq əraziyə malik olduğundan rayonun əsas subtropik bazasıdır. 1 kitabxana, 1 bələdiyyə, 1 tam orta məktəbi var. Kənddə 1446 nəfər əhali yaşayır. Əhalinin əsas məşğuliyyəti sitrusçuluqdur.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kəndin ərazisindən Xəzər dənizi müşahidə olunur.

## Tarixi
Lənkəran ovalığındadır. Oykonim talış dilindəki, tül/til (gil), kü (dağ), van (yaşayış məskəni) komponentlərindən düzəlib (-ə mənsubiyyət bildirir), "gilli dağda yaşayış yeri" mənasını verir.

Coğrafi ad Tül (til) talış dilində "gil", "ə" birləşdirici sait, ku "dağ", van isə "yaşayış məskəni" deməkdir.

## Əhalisi
22 noyabr 2012-ci il tarixdə rayon icra hakimiyyətinin başçısı Q. Ağayevin kənddə əhali ilə görüşündə ərazi nümayəndəsi Rafael Babayevin verdiyi məlumata əsasən, kəndin 344 təsərrüfatında 1446 nəfər əhali yaşayır.

### Tanınmış şəxslər
* Ömər Əliyev (1900–2004) — uzunömürlü, Böyük Vətən Müharibəsi iştirakçısı, xeyriyyəçi.
* Cəbrayıl Osmanov (1936–2025) — rabitə veteranı.

## Memarlıq abidələri
Dəmir dövrünə aid Koraoba kəndindəki "Koraoba daş qutu nekropolu"nu və s. göstərmək olar.

## Təhsil
Kənddə Qarabağ müharibəsi şəhidi Xanlar Şəkərovun adını daşıyan tam orta məktəb vardır(əvvəlki adı: Koraoba kənd orta məktəbi). Məktəb 1963-cü ildə, kəndin sakini Ömər Əliyevin başlıca təşəbbüsü ilə tikilmişdir və üç sinifdən ibarət olmuşdur. Hal hazırda məktəbin yeni korpusu fəaliyyət göstərir.

**Məktəbin tikilmə tarixi**

Kənd ağsaqqalı və xeyriyyəçisi Ömər Əliyev, o zamankı "Lenin adına Sovxoz"da fəhlə və eyni zamanda sitrus meyvələri sahələrində qaravulçu işləyir. Kənddə məktəb olmadığından, hər gün öz və himayəsində olan uşaqlarını kənddən bir neçə kilometr uzaqda yerləşən başqa bir kəndin (Burzuband) məktəbinə aparır və bir neçə dəfə işə gecikir. Bir gün sovxoz sərdi ondan nə üçün işə gecikdiyini soruşduqda o, bu məslənin həllini, Tüləküvan (əvvəlki Koraoba) kəndində məktəbin tikilməsində gördüyünü deyir və uşaqların yaxınlıqda təhsil ala bilməsi üçün kənddə məktəb binasının vacibliyini qeyd edir. Çox keçməmiş, 1963-cü ildə kənddə məktəb tikintisinə başlanılır və məktəbin inşasında şəxsən Ömər Əliyev heç bir təmənna ummadan çalışır.

## İqtisadiyyat
Əhalinin əsas məşğuliyyəti sitrusçuluqdur. Bundan başqa heyvandarlıq və arıçılıq da inkişaf etdirilmişdir. Rayonun əsas subtropik bazası hesab olunur.

## Nəqiliyyat
Kəndi Qəcimardə-Tüləgüvan-Ojakəran dairəvi yolu əhatə edir.

## Dini
Kənd əhalisi islam dininə sitayiş edir.

## Mənbə
* Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti, II cilddə. Bakı-2007. II cild, səh.250.

## İstinadlar
Dilqəm Nağıyev

**Dilqəm Nağıyev** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, Mart hadisələri şəhidi.

## Həyatı
24 iyun 1975-ci il Mingəçevir şəhərində anadan olmuşdur. 1990-cı ildə 9 saylı orta məktəbin səkkizinci sinfini bitirdikdən sonra, 69 saylı texniki–peşə məktəbində təhsilini davam etdirir. 1993-cü il 7 avqust Milli Ordu sıralarında çağırılır.

## Döyüşlərdə iştirakı
Bakıdakı "N" saylı hərbi hissədə təlim keçdikdən sonra isə Füzuli cəbhəsinə göndərilir. Dilqəm Füzuli rayonunun Əhmədbəyli, Mahmudlu, Bala Bəhmənli, Kürdmahmudlu kəndlərində rəşadətlə vuruşmuş, erməni qəsbkarlarının xeyli canlı qüvvəsini məhv etmişdi. Komandirləri onun bu bacaracağlarını qiymətləndirərək ona çavuş rütbəsi vermişdilər. 1994-cü il Gəncədə dövlət çevirilişinə cəhd edilərkən Dilqəm də silahlı dəstənin zərərsizləşdirilməsində iştirak etdi. 1995-ci il 13–17 mart hadisələri zamanı o yenidən silahlı dəstənin zərərsizləşdirilməsi üçün əməliyyatda iştirak etdi. Qarşı tərəfdən açılan atəş gənc Dilqəmin arzularla dolu ömrünü qırdı…

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 4 aprel 1995-ci il tarixli 307 saylı fərmanı ilə Nağıyev Dilqəm Heydər oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Mingəçevir şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.

Mingəçevirdəki 9 saylı məktəb qəhrəmanımızın adını daşıyır, burada büstü qoyulub.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 223.

## İstinadlar

*
Ember şəhəri

**Ember şəhəri** — ABŞ filmi

"Ember şəhəri", Jeanne Dupraun 2003-cü ildə yazdığı eyni adlı kitaba çəkilmiş filmdir. Ssenarisi Caroline Thompsonun yazdığı filmin rejissorluğun Gil Kənan edib.

Film Lina və Doon adlı iki uşağın həyatından bəhs edir. Onlar göy üzünün hər vaxt qaranlıq olduğu, günəşin heç heç çıxmadığı Ember şəhərində yaşayırlar. Şəhərdəki bütün işıqlar hər zaman yanır. Şəhərdəki enerji qaynaqları tükəndikcə işıqlar sönməyə başlayır. Bundan sonra iki uşaq bu sehrin səbəbini axtarmaq və insanları işığa qovuşdurmaq üçün axtarışlara başlayırlar.

## İstinadlar
Aşağı Ləki

**Aşağı Ləki** — Azərbaycan Respublikasının Ağdaş rayonunun Aşağı Ləki kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Ağdaş rayonunun Aşağı Ləki kəndi Orta Ləki kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Aşağı Ləki kənd inzibati-ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Oykonim "Aşağıda yerləşən Ləki kəndi" deməkdir. Etnotoponimdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd rayon mərkəzindən 17 km cənubda, Ləki dəmiryolu stansiyasından 8 km, Türyançayın sağ sahilindən 4 km aralı, Şirvan düzündə yerləşir.

## Əhalisi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aşağı Mülkülü

**Aşağı Mülkülü** — Azərbaycan Respublikasının Tovuz rayonunun Aşağı Mülkülü kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Tovuz rayonunun Aşağı Mülkülü kəndi Düz Çırdaxan kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Aşağı Mülkülü kənd inzibati-ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Kəndin keçmiş adı Alakol olmuşdur. Əvvəllər kənd Kürün sağ sahilində yerləşirdi. Hazırda orada kəndin qədim qəbiristanlığı var. Sonralar kəndin əhalisi indiki yerə köçmüş və kənd belə adlanmışdır. Oykonim "Aşağıda yerləşən Mülkülü kəndi" deməkdir.

## Tarixi
 
### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd rayon mərkəzindən 8&nbsp;km şimalda, Bakı-Tbilisi dəmiryolundan 6&nbsp;km aralı, Gəncə-Qazax düzənliyində yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti
Kənddə Aşağı Mülkülü poçt şöbəsi (AZ6044) fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Kənddə Habil Ələkbərov adına Aşağı Mülkülü kənd tam orta məktəbi fəaliyyət göstərir.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə Aşağı Mülkülü həkim məntəqəsi yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Aşağı Nemətabad

**Aşağı Nemətabad** — Azərbaycan Respublikasının Ağdaş rayonunun Aşağı Nemətabad kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Əhalisinin sayı 948 nəfərdir (2009).

Yuxarı Şirvan kanalından bir qədər aralı, Şirvan düzündədir. Yaşayış məntəqəsini keçmiş Nemətabad (indiki Yuxarı Nemətabad) kəndindən köçmüş
ailələr salmışlar. Aşağı sözü kəndin coğrafi mövqeyini göstərir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Rayon mərkəzindən 20&nbsp;km qərbdə, Yuxarı Şirvan kanalından 10&nbsp;km aralı, Bakı—Qazax şose yolu kənarında, Şirvan düzündədir.

## İstinadlar
Etalon

**Etalon** () — müəyyən edilmiş qayda ilə təsdiq edilmiş, yenidən istehsal və saxlanması üçün istifadə edilən fiziki ölçü vahidi

## Haqqında
1)meyar, müəyyən edilmiş ölçü vahidinin dəqiq nümunəsi;2) məcazi mənada: hər hansı bir şey üçün ölçü nümunəsi, müqayisə üçün nümunə, əyar;3) ölçü vahidlərinin elm və texnikanın səviyyəsinə müvafiq böyük dəqiqliklə əks etdirilməsinə, saxlanılmasına və verilməsinə xidmət edən ölçü nümunəsi və ya ölçü cihazı. Məsələn, metrin etalonu.

* Milli etalon — ölkə daxilində istifadə üçün rəsmi qəbul edilmiş etalon.
* Beynəlxalq etalon — beynəlxalq razılaşma nəticəsində qəbul edilmiş etalon.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi

## Ədəbiyyat
* R. Əliquliyev, S. Şükürlü, S. Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.

## Mənbə
* Эталоны и их использование 
* Эталоны, их классификация и виды
* Передача информации о размере единицы от эталона рабочим средствам измерений

## İstinadlar
Taksi

**Taksi** (,  — qiymətini müəyyən edirəm), **taksomotor** — getdiyi yolun haqqı taksometrə əsasən ödənilən sərnişin və ya yük avtomobili.

Eyni zamanda həm yük, həm də sərnişin daşıyan taksilər də var. Taksi kimi seriya ilə buraxılan, həmçinin konstruksiyasında talsiyə məxsus xüsusiyyətlər nəzərə alınmış xüsusi avtomobillərdən istifadə olunur. İlk taksilər Londonda 1903-cü ildə işləməyə başlamışdır. Taksi dayanacaqlarında xüsusi işarələr qoyulur, bəzən dayanacaqlar rabitə vasitələri olan dispetçer məntəqələri və siqnalizasiya qurğuları ilə təchiz olunur. Marşrut taksiləri də var. Bəzi şəhərlərdə "ekspres-taksi" adlanan nəqliyyat hərəkəti təşkil olunur. Belə taksilər dayanacaqlara daxil olmur, şəhər daxilində hərəkət edərək sərnişinləri küçənin istənilən yerində maşına mindirir.

## Boyama
Bəzi ölkələrdə taksilər yolda fərqlənmək üçün adətən müəyyən rəngə boyanır.
* Azərbaycan — Sarı və ya Bənövşəyi
* Türkiyə — Sarı
* London — Qara;
* Nyu York — Dispetçerlərlə işləməyən və yolda dayandırıla bilən bütün taksilər üçün sarı;
* Polşa — Bütün rənglərdən istifadə etmək olar;
* Hollandiya — Qara və sarı, misal;
* Honq Konq — Qırmızı

## Xarici keçidlər
Dağıstan xalqları

**Dağıstan xalqları**

## Dağıstan xalqları
### Nax-Dağıstan xalqları

* Ağullar
* Axaxlar
* Andilər
* Arçinlər
* Avarlar
* Baqullar
* Bejtilər
* Botlixlər
* Çamalalılar
* Çeçenlər — kompakt şəkildə Xasavyurt və Novolak  rayonlarında yaşayırlar.
* Dargilər
* Ginuxlar
* Hunzeblər
* Xvarşinlər
* Karatinlər
* Qodoberilər
* Laklar
* Ləzgilər
* Rutullar
* Saxurlar
* Sezlər
* Tabasaranlılar
* Tindallar

### Türkdilli xalqlar

* Azərbaycanlılar — kompakt şəkildə Dərbənd (58,1%), Tabasaran  (19%), Rutul (4%) və Qızılyar (3 %) rayonlarında yaşayırlar.
* Qumuqlar
* Noqaylar

### Slavyan xalqları

* Ruslar

### İrandili xalqlar

* Tatlar
* Dağ Yəhudiləri
Metrologiya

**Metrologiya** — fiziki parametrlərin ölçülməsi, tələb olunan dəqiqliyin əldə edilməsi üçün istifadə edilən metod və vasitələr barədə elmdir. Eyni zamanda metrologiya — istehsal olunan məhsulların və proseslərin keyfiyyərinin əsasıdır. Elmi və texniki tərəqqinin inkişafı işində, istehlakçıların tələblərinə uyğun olan məhsulların layihələndirilməsində və effektiv istehsalında, həmçinin, uyğunsuzluqların aşkar edilməsi və qarşısının alınması prosesində hakim mövqe metrologiyaya məxsusdur.

Metrologiyanın əsas predmeti ölçmələr, onların vəhdəti və dəqiqliyidir.
**Qanunverici metrologiya** dövlət tərəfindən müəyyənləşdirilmiş qaydalarla ölçmə vasitələrinin eyniliyini və ölçmələrin vəhdətini təmin edir.
**Nəzəri metrologiya** bu elmin fundamental əsaslarını işləyib hazırlayır.
**Tətbiqi metrologiya** nəzəri işləmələrin və qanunverici metrologiyanın müddəalarının praktiki tətbiqi məsələlərini işıqlandırır.

## Qalereya

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi
* Ölçü vahidləri
* Etalon
* Standart
Qayçı

**Qayçı** — müxtəlif materialları kəsmək üçün alət və ya maşın. E.ə. III əsrdən məlumdur. İlk qayçılar qövsəoxşar, yaylı metal lövhə ilə birləşdirilmiş 2 bıçaqdan ibarət olmuşdur. Qayçının əsas işlək hissəsi materialı kəsən bir cüt (yaxud bir neçə cüt) bıçaqdır. Əl qayçısı ilə parça, kağız və b. materiallar kəsilir. Məişətdə və tibdə işlədilən, həmçinin çilingər, dərzi və s. qayçıları da olur. Müxtəlif materialları kəsmək üçün stasionar və gəzdirilə bilən (diskli və düzxətli bıçaqları olan) quruluşlar tətbiq edilir. Metaldan hazırlanmış təbəqə və zolaq materiallar, borular, fasonlu prokat profillər və s. daha güclü maşınlarda kəsilir.

Maşın qayçısı elektrik (daha çox işlədilir), hidravlik, yaxud pnevmatik intiqallı, həmçinin köməkçi mexanizmləri olan avadanlıqdır. İşlək hissənin quruluşuna görə paralel bıçağlı, maili və dairəvi (diskli) qayçılar var. Kəsmə qüvvəsi 25 Mn (2500 tq) olan belə maşınlarda qalınlığı 60&nbsp;mm-ə) qədər polad təbəqələr, diametri 165&nbsp;mm-dək dairəvi prokatı kəsmək olar. 5&nbsp;mm-dək qalınlıqlı polad təbəqələri kəsən, kütləsi 8 kq-dək, gücü 1 kvt-dək olan qayçılar mexanikləşdirilmiş əl maşınlarına aiddir.

## Tarixi
Ən qədim qayçı, Qədim Roma ərazisində arxeoloqlar tərəfindən tapılıb. 3-4 min il tarixi vardır, qoyun qırxmaq üçün istifadə edilib. Onun konstruksiyası iki min il dəyişilməz qalıb. Qayçılarda fırlanan diyircək min əvvəl ixtira edilib.
Qanqli

**Qanqli** ( — düyün, dərialtı şiş), sinir düyünü — bir çox onurğasızlarda, bütün onurğalı heyvan və insanda sinir hüceyrələri, sinir lifləri və onların yerləşdiyi toxuma yığınından ibarət törəmə. Onurğalılarda qanqlilər əsas etibarilə onurğa sütunu boyu (boyun, döş və bel nahiyələrində) yerləşir. Onurğa beyninin seqmentlərindən (buğumlarından) çıxan sinir lifləri (preqanqlionar liflər) müvafiq düyünlərə daxil olur, sonra isə üzvlərdə şaxələnir (postqanqlionar liflər). Qanqlilər mərkəzi sinir sistemi ilə daxili üzvlər arasındakı sinir əlaqəsini təmin edir. Belə düyünlər ürək və bağırsaqda da mövcud olub, konkret funksiyalar daşıyır.
MATLAB

**MATLAB** ( sözünün qısaldılmış forması) ― texniki hesablamalarla bağlı məsələlərin həlli üçün nəzərdə tutulmuş tətbiqi proqramlar paketi və bu paketdə istifadə olunan eyniadlı proqramlaşdırma dili.   4-cü nəsil proqramlaşdırma dili olub, rəqəmsal hesablama sistemidir. MATLAB-la aşağıdakı əməliyyatlar yerinə yetirilə bilər:

* Matriks əməliyyatları;
* Funksiya və dataların qrafiklərinin çəkilməsi və təhlili;
* Alqoritmlərin tətbiqi;
* Başqa dillərdə (C, C++ və Fortran daxil) yazılmış proqramlarla əməliyyatlar.

2004-cü ildə MathWorks təşkilatı dünyada bir milyondan artıq insanın MATLAB istifadə ettiyini e’lan etti. Bu proqramın istifadəçiləri çox fərqli sahələrdə çalışırlar: mühəndislik, elm, iqtisadiyyat, və s. Böyük müştərilər arasında Massaçusets Texnologiya İnstitutu, NASA, Max Planck Cəmiyyəti və RWTH Aachen Universiteti  kimi elmi tədqiqat mərkəzlərindən yanı sıra ABB Grupu, Boeing, Ford Motor, Halliburton, Lockheed Martin, Motorola, Novartis, Pfizer, Philips, Toyota, and UniCredit Bank kimi sənaye quruluşları da var.

MATLAB müasir əməliyyat sistemlərinin əksəriyyətində, o cümlədən Linux, Mac OS və Microsoft Windows sistemlərində işləyir. MATLAB yüksək-səviyyəli interpretasiya olunan proqramlaşdırma dilidir. O, matrislərə əsaslanan verilənlər strukturuna, funksiyaların geniş spektrinə, inteqrasiya olunmuş gəlişdirmə mühitinə (INTEGRATED DEVELOPMENT ENVIRONMENT), obyekt-yönlü imkanlara və başqa proqramlaşdırma dillərində yazılmış proqramlarla interfeysə malikdir. MATLAB dilində yazılmış proqramlar iki növ olur: funksiyalar və skriptlər. Funksiyaların giriş və çıxış arqumentləri, eləcə də hesablamaların aralıq nəticələrini və dəyişənləri saxlamaq üçün özəl iş fəzası olur. Skriptlər isə ümumi iş fəzasından istifadə edir. Həm skriptlər, həm də funksiyalar maşın koduna kompilyasiya olunmur və mətn faylları şəklində saxlanılır. MATLAB dilinin başlıca özəlliyi onun matrislərlə işləmək üçün geniş imkanlara malik olmasıdır.

## Tarix

MATLAB 1970-ci ildə Cleve Moler tərəfindən yazılıb. O, bu dövrdə Yeni Mexiko universitetində kompüter kibernetikası fakultəsində dekanlıq vəzifəsində idi və dili dizayn etməsinin səbəbi tələbələrinin FORTRAN dilini öyrənmədən LINPACK və EISPACK paketlərini istifadə edə bilməkləri idi. Çox qısa zaman içərisində bu proqram digər universitetlərə də yayıldı və tətbiqi riyaziyyat icmasında geniş istifadə olunmağa başladı. O dövrdə mühəndis olan Jack Little, Molerin Standford universitetinə 1983-cü ildəki ziyarəti əsnasında MATLAB-la tanış oldu. Jack proqramın iqtisadi dəyərini bilirdi və bu səbəblə Moler və Steve Bangertlə birlikdə bu proyekt üzərində çalışmağa qərar verdilər. Onlar MATLAB-ı C-də yazdılar və 1984-də onun inkişafına davam edə bilmək üçün MathWorks təşkilatını qurdular. Bu, yenidən yazılmış kitabxanalara qısaca JACPAC adı verilirdi. 2000-ci ildə MATLAB yeni, LAPACK isimli kitabxananı istifadə edə bilmək üçün yenidən proqramlandı.

## Versiyalar tarixi

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## İstinadlar
Qaytarqoca silsiləsi

**Qaytarqoca silsiləsi** — Böyük Qafqazın Azərbaycan Respublikası ərazisində dağ silsiləsi. Baş Qafqaz silsiləsi ilə Yan silsilə arasındadır. Tufan dağı yaxınlığından Dübrar dağının şimal-qərbinə qədər uzanır. Yura və Tabaşirin qumdaşı, əhəngdaşı və gilli şistlərindən təşkil olunmuşdur. Bəzi zirvələrin  (Qocadərəbaşı,  Kiryaqanıt və s.) hündürlüyü 3000 m-dən artıqdır. Qudyalçay, Qaraçay, Vəlvələçay və s. çayların dərəsilə kəsilmişdir. Alp və subalp çəmənləri ilə örtülüdür. Yay otlağı kimi istifadə olunur.

## İstinadlar
Qayıq

**Qayıq** — qədim su nəqliyyatı vasitəsi, su nəqliyyatının ən mükəmməl növü.

## Tarixi
Qayıq Neolit dövründən məlumdur. İlk qayıqları qalın və uzun ağac gövdəsinin içini daş alətlərlə oyub düzəldirdilər. Qədim zamanlarda heyvan dərisindən, papirusdan və s.-dən də qayıq hazırlanırdı. Qayığın hərəkətini asanlaşdırmaq və sürətini artırmaq məqsədilə ağacın alt hissəsini yonub yastı hala salır, qabaq tərəfini isə nazildib itiləşdirirdilər. Belə qayıqlar ilk dəfə avstraliyalılar tərəfindən yaradılmışdı. E.ə. II minilliyin sonu — I minilliyin əvvəllərində dəniz və çaylarda yük daşımaq üçün avarlı və yelkənli qayıqlar hazırlanırdı.

Qayıq Azərbaycanda da qədimdən məlumdur. Qobustan qayalarında içərisində adam, bəzən də burun hissəsində günəş həkk edilmiş qayıq təsvirləri Azərbaycanın qədim sakinlərinin, Azərbaycanda yaşamış tayfaların hələ e.ə. XIII–X miniiliklərdə, yeni Mezolit dövründə qayıqdan istifadə etdiklərini göstərir.

## Ümumi məlumat
Qayıq düzəltmək üçün yoğun və nisbətən uzun ağac gövədsinin içərsini balta, kərki, əydi, iskənə, küşdərə və başqa yonu alətlərlə çıxarıb dərinləşdirir, sonra ağacın alt hissəsini yonub yastı hala salır və suda üştümək üçün hamarlayırdılar. Qayığın hərəkəti asanlaşdırmaq və sürətini artırmaq üçün onun qabaq tərəfini nazildir və itiləşdirirdilər. Yonma üsulu ilə hazılanmış qayığın arxa tərəfi enli olur və orada qayığı idarə edən üçün oturacaq düzəldilirdi.

Hazırda qayıqdan, əsasən, balıqçılıqda, idman və s. sahələrdə istifadə olunur. Sön dövrlərdə motorlu qayıqlardan daha geniş istifadə olunur. Bəzi gəmi növləri də qayıq adlanır (kanoner qayığı, sualtı qayıq və s).

## İstinadlar
Mahavira

**Cina Vardhamana** — caynizmin yaradıcısı. Ardıcılları onu "Mahavira" (böyük pəhləvan) adlandırırlar.

Mahavira e.ə. 599-cu ildə kşatri təbəqəsinə aid "racelər" ailəsində, Bihar bölgəsində Pavada anadan olmuşdur. Bu gün Pava caynistlərin həcc yeridir. Hər yeni il həcc ayı ilə eyni zamana təsadüf edir. Buddanın çağdaşı olan Vardhamana dünyadan üz çevirmiş, zahidçə yaşamağa üstünlük vermiş və 12 yaşından çox ciddi bir pəhrizə riayət etməyə başlamışdı. Vardhamana 30 yaşında evini, xanımını və uşağını tərk edərək, rahiblik libası geymiş və rahiblik əlaməti olaraq saçından bir pərçəm qopartmışdır. Bir müddət sonra çılpaq gəzməyə başlamış və dilənmişdir. 30 il vaazlar verdikdən sonra aydınlanmaya çatmışdır. Bundan sonra onu Mahavira (böyük qəhrəman) və ya Cina (qalib) adlandırmağa başlamışlar.

Sinfi mənsubiyyətinə görə öz inkişaf dövrünü rifah, var-dövlət, əmin-amanlıq içində keçirmişdir. Caynizmin müqəddəs kitablarında onun həyatı ilə əlaqədar deyilir:

Mahavira beş nəfər dayə tərəfindən qorunurdu. Hər bir dayə ayrıca onun ayaq yoluna getməsi, təharət işləri, bədəninin paklığı, paltar geyməsi, yaxud oynayıb-əylənməsi işlərinə baxırdı. O, bir dayənin qucağından digərinin qucağına ötürülürdü.

Mahaviranın gənclik dövrü atasının sarayında naz-nemət içərisində keçmiş, daha sonra zadəgan təbəqəsindən olan bir qızla ailə qurmuşdur. O, şahlara xas həyat tərzini xoşlamır, zahidlik və rahiblik həyatına üstünlük verirdi. Ata-anası sağ ikən onun rahiblərlə münasibətinə imkan vermirdilər. Valideynləri dünyasını dəyişdikdən sonra o, kübar həyata son qoyub, ona miras qalan var-dövlətin hamısını yoxsullar arasında bölüşdürərək şəhər kənarındakı monastırda yaşamağa başladı. Bir müddət sonra rahiblərin monastırını tərk etdi. Əbasını çiynindən götürdü, çılpaq şəkildə səhralara üz qoydu, evsiz-eşiksiz didərginlər kimi özünün asketik həyat dövrünü başladı.

O, öz səyahəti zamanı qaldığı yerə ürək bağlamasın deyə, bir kənddə bir gün, şəhər və ya qəsəbədə isə beş gündən artıq qalmamışdır.
Yalnız yağışlar mövsümündə qalmaq üçün bir yer seçir və orada mütləq sükunətə dalırdı.

Mahavira e.ə. 527-ci ildə Biharda vəfat etmişdir.
Kənəə

**Kənəə** – Azərbaycan Respublikasının İsmayıllı rayonunun Lahıc qəsəbə inzibati ərazi dairəsində kənd.

Kənəə kəndi dağətəyi ərazidədir. Keçmiş adı Kənəgə olub. Toponim təhrifə uğramışdır. Əslində Kənagah olmalıdır. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, toponim tat dilindəki kənə (mədən, yataq) və gah (məkan) sözlərindən ibarət olub, “mədən olan yer” mənasındadır.

## Əhalisi
Kəndin əhalisini tatlar təşkil edir. Kənddə 27 nəfər yaşayır ki, onun da 14 nəfəri kişi, 13 nəfəri isə qadındır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Cəmil Niftəliyev

**Cəmil Niftəliyev** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
5 oktyabr 1968-ci ildə Yardımlı rayonunun Şəfəqli kəndində anadan olmuşdur. 1975-ci ildə Bakının Lökbatan qəsəbəsinə köçmüşlər. Burada 233 saylı məktəbə getmişdir. 1986-cı il 11 oktyabr hərbi xidmətə çağırılmışdır. Özbəkistanda snayperlik kursunu bitirdikdən sonra Əfqanıstan müharibəsinə göndərilir. 1989-cu ildə ordudan tərxis edilir və Cəmil Vətənə dönərək Səbail rayonunda Yanğından Mühafizə İdarəsinə daxil olur.

## Döyüşlərdə iştirakı
Vətənin dar günləri idi...Cəmil könüllü olaraq cəbhəyə göndərilməsini xahiş etdi və 10 mart 1992-ci il tarixdən onun döyüş yolu başladı. Cəmil peşəkar atıcı olduğu üçün erməni quldurlarını ağır itkilərə məruz qoyurdu. Ağdamda rəşadətlə vuruşan Vətən oğlu tezliklə cəbhədə hörmət qazanmışdı. 1992-ci il 29 mart Ağdamın Şelli kəndi uğrunda gedən döyüşlərdə qəhrəmancasına həlak oldu.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 8 oktyabr 1992-ci il tarixli 264 saylı fərmanı ilə Niftəliyev Cəmil Səmədxan oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.

Qaradağ rayonundakı 233 saylı məktəb və Yanğından Mühafizə İdarəsinin yanğınsöndürən gəmisi qəhrəmanımızın adını daşıyır.

## Həmçinin bax
* Birinci Qarabağ müharibəsi
* Erməni terrorizmi
* Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü

## Mənbə
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 231.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Niftəliyev Cəmil
* Cəmil Niftəliyev
Maçaxı

**Maçaxı** — Azərbaycan Respublikasının İsmayıllı rayonunun Tircan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Maçaxı kəndi Girdiman çayı sahilində, dağətəyi ərazidə yerləşir. Bəzi tədqiqatçılar toponimi çeçenlərin mıçıqıç tayfasının, yaxud da massagetlərin adı ilə bağlayırlar. Adın dəqiq mənası müəyyənləşdirilməmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Anatoli Davidoviç

**Anatoli Nikolayeviç Davidoviç** (; ) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı

Anatoli Davidoviç 28 mart 1965-ci ildə Belarus Respublikasının Minsk vilayətinin Kapıl rayonunun Skabin kəndində hərbçi ailəsində dünyaya göz açmışdır. Sonra ailələri ilə birlikdə Slutsk şəhərinə köçən Anatoli burada 10 saylı orta məktəbi bitirib. 1989-cu ildə Ukraynadakı Sumı Ali Hərbi Artilleriya Məktəbini bitirib, SSRİ-nin Almaniyadakı Qərb qoşun qrupunda, Zaqafqaziya hərbi dairəsində qulluq edib.

1991-ci ilin iyununadək SSRİ, sonra isə MDB ordusunda xidmət etmişdir. Mayor rütbəsinə yüksələn Anatoli sonrakı həyatını Azərbaycan ordusu ilə bağlayır.

## Döyüşlərdə iştirakı
"N" saylı hərbi hissədə artilleriya qərargahının rəisi idi. O Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin möhkəmləndirilməsində böyük töhfələr verir. 1992-ci il Ağdam rayonunda qızğın döyüşlər gedirdi. Anatoli bu döyüşlərdə əsl qəhrəmanlıq göstərirdi. Anatoli Ağdamda gedən döyüşlərdə ağır yaralanır, onu xilas etmək mümkün olmur. Xeyli qan itirdiyindən həkimlərin səyi nəticə vermir. Anatoli 13 iyun 1992-ci il Bakı şəhər Mərkəzi Hospitalında gözlərini əbədi yumdu.

Belarus Respublikasının Slutsk şəhərində dəfn edilmişdir.

## Ailəsi
Ailəli idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 3 iyul 1992-ci il tarixli 24 saylı fərmanı ilə mayor Davidoviç Anatoli Nikolayeviç ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

## Xatirəsi

Gəncədə küçəyə mayor Davidoviç adı verildi, həmin küçədə barelyefi qoyuldu (10 aprel 2015).

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 62.

## Xarici keçidlər
*  Davidoviç Anatoli Nikolayeviç
Qubadlı xalçaları

**Qubadlı xalçaları** — Qarabağ tipinin Cəbrayıl qrupuna daxil olan xovlu xalça.

## Ümumi məlumat
Azərbaycanın cənub–qərbində yerləşən Qarabağ xalça məktəbi iki regionda–dağlıq və aran zonalarında inkişaf etmişdir. Yazılı mənbələrdə ərəb tarixçiləri Əl–Müqəddəsi, Məsudi və b. tərəfindən X əsrdən başlayaraq yun və pambıq emalı ilə məşğul olan iri sənətkarlıq mərkəzi kimi adı çəkilən Qarabağın Dağlıq zonasında XIX əsrdə xalça istehsalında Şuşa şəhəri və Daşbulaq, Dovşanlı, Girov, Trniviz, Çanaxçı, Tuğ, Köhnə Tuğlar, Hadrut, Muradxanlı, Qasımuşağı, Qubadlı, Qozağ, Mirseyid, Bağırbəyli, Xanlıq, Dağ Tumas kəndləri əsas rol oynayırdılar. Dağlıq zonaya nisbətən xammalla, şübhəsiz ki, daha yaxşı təmin olunmuş aran rayonlarında Cəbrayıl, Ağdam, Bərdə və Füzuli xalça istehsalında əsas yer tutur. Bu mərkəzin hər birində əhalisi satış üçün intensiv şəkildə xalça toxuyan çoxlu miqdarda kəndlər mövcud olmuşdur. Oz bədii quruluşu, texnoloji xüsusiyyətləri, rəng həlli baxımından Zəngəzur və Naxçıvan xalça istehsalı mərkəzləri də Qarabağ xalça məktəbinə daxildirlər. "Aran xalçası", "Bağçadagüllər xalçası", "Balıq xalçası", "Buynuz xalçası", "Bərdə xalçası", "Bəhmənli xalçası", "Qarabağ xalçası", "Qoca xalçası", "Qasımuşağı xalçası", "Ləmbəran xalçası", "Muğan xalçası", "Talış xalçası", "Lampa xalçası", "Malıbəyli xalçası", "Xanqərvənd xalçası", "Xanlıq xalçası", "Xantirmə xalçası", "Çələbi xalçası", "Şabalıdbuta xalçası", və s. çeşnili xalça kompozisiyaları Qarabağ xalçaçılıq məktəbinin klassik nümunələrindəndir. Qarabağda evlərin interyerlərinə uyğunlaşdırılmış 5 xalçadan ibarət dəst xalı–gəbələr geniş yayılmışdır.

Qarabağ tipinin Cəbrayıl qrupuna daxil olan bu xalçalar Dağlıq Qarabağın bir çox xalçaçılıq məntəqələrində istehsal olunur, lakin "Qubadlı" adı ilə məşhurdur. Qubadlı – Azərbaycan Respublikasında qədim zamanlardan xalçaları və xüsusilə namazlıqları ilə məşhur olan rayonudur. XIX əsrin II yarısında Qubadlıda toxunan xalçalara İstanbul, Təbriz və digər məşhur şəhərlərin bazarlarında böyük qiymət verilirdi. Qubadlıda istehsal olunan xalçalar Yaxın Şərq ölkələrinə, Rusiyaya və hətta bəzi Qərbi Avropa ölkələrinə ixrac olunurdu.

## Bədii analiz
"Qubadlı" xalçalarının orta sahəsinin kompozisiyası, əsas etibarilə, bir – birinin ardınca düzülmüş rombabənzər qellərdən ibarətdir. Bu qellər, formasına görə, çox orijinaldır. Xalçanın yuxarı hissəsində dini xüsusiyyət daşıyan mehrab yerləşir. Haşiyə zolağında daha öncələr bitki naxışlarından – səkkiz ləçəkli çiçək naxışlarından ibarət olan, lakin zaman keçdikcə bu formanı itirən orta haşiyə səkkizbucaqlı elementlə bəzədilmişdir.

## Texniki xüsusiyyətlər
Qədim zamanlardan "Qubadlı" xalçaları, ənənəvi olaraq, 100X150 sm-lik ölçüdə toxunur. Nadir hallarda uzun formalı gəvələrə rast gəlinir. Düyünlərin sıxlığı: hər kvadrat desimetrdə 35X35-dən 40X40-dək düyün yerləşir (hər kvadrat metrdə 120 000-dən 160 000-dək düyün). Xovun uzunluğu 7–9 mm-dir. "Qubadlı" xalçaları xalq arasında yüksək keyfiyyətli xalçalar hesab olunur.

## Mənbə
* Qubadlı xalçası

## İstinadlar
Əsginas

**Əsginas** — dördbucaqlı kağız, xüsusi qalın parça, əsasən ipək, metal və plastik materialdan hazırlanan pul vahidi;

Milli valyuta əsginaslar hər ölkənin mərkəzi bankı tərəfindən buraxılır və de-yure bütün ölkə ərazisində ödəniş vasitəsi kimi qəbul edilməyə məcburidir.

## Tarixi
Əsginaslar tədavüldə olan qızıl sikkənin əvəzedicisi kimi meydana gəlmişdir. Ən qədim əsginas IX əsrdə (812-ci il)Çin ərazisində Tan sülaləsi tərəfindən buraxılıbdır. Əsginasların buraxılması hüququnu dövlət öz üzərinə götürür. Buraxılmış pulun nominal dəyəri ilə onların buraxılş dəyəri arasındakı fərq (kağıza çap edilməsinə çəkilən xərclər) xəzinənin emissiya gəlirini təşkil edir. İlk mərhələdə əsginaslar qızıl pullarla yanaşı buraxılırdı və onları tədavülə yeritmək üçün qızıl sikkələrə dəyişdirirdilər.

## Əsginaslarla banknotların fərqi
Əsginaslar banknotlardan bir neçə xüsusiyyətinə görə fərqlənir.
* Əsginaslar tədavül funksiyasını yerinə yetirir, banknotlar isə tədiyə vasitəsidirlər.
* Əsginasları dövlət buraxır, banknotları isə mərkəzi emissiya bankları çap edir.



## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ən maraqlı əsginaslar / banknotlar
Aran xalçaları

**Aran xalçaları** — Qarabağ tipinin yüksək kateqoriyalı xalça növü.

## Ümumi məlumat
Qarabağ tipinə aid olan bu xalçaların istehsalının mərkəzi Bərdə olmuşdur. XIX əsrin II yarısından başlayaraq, bu xalçalar Cəbrayılın xalçaçılıq müəssisələrində də istehsal edilməyə başladı. Haqqında danışılan xalçanın əsil adı – "Ərran"dır. Ərran (Aran) – Azərbaycanın şimal hissəsindən başlayan və Şirvanın cənub-qərb rayonlarını əhatə edən (Kür və Araz çayları arasında) çox geniş bir ərazidir. Tarixi mənbələrdən məlumdur ki, IX–X əsrlərdə Aranın mərkəzi Bərdə şəhəri olmuşdur. Son zamanlar "Aran" xalçaları Cəbrayılın xalçaçılıq müəssisələrində geniş istehsal olunmağa başlandığı üçün onu "Cəbrayıl" adlandırırlar.

## Bədii analiz
"Aran" xalçalarının orta sahəsindəki kompozisiyanın bəzəyi "Qotazlı buta"dan ibarətdir. Bu butalar – əsas elementlər – orta sahədə tək – tük, lakin butalı xalçalar üçün səciyyəvi olan qaydada yerləşdirilmişdir. Butanın arasında quş və müxtəlif formalı elementlərin təsviri verilir.

## Texniki xüsusiyyətləri
"Aran" xalçaları müxtəlif formatlarda toxunur. 125X175 formatlı (xalq arasında 5 verşok – 7 verşok xalçalar adlanır) xalçalar digər formatlı xalçalardan daha yaxşı görünür. Düyünlərin sıxlığı: hər kvadrat desimetrdə 40X40 düyün yerləşdirilir (hər kvadrat metrdə 160.000 düyün). Xovun uzunluğu 7 millimetrdir.

"Aran" xalçaları Qarabağ tipinin yüksək kateqoriyalı xalçaları hesab olunur.
Lampa xalçaları

**Lampa xalçaları** və ya **Ləmpə xalçaları** — Qarabağ xalçaçılıq məktəbinin Şuşa qrupuna aid edilən xovlu xalça.

## Ümumi məlumat
Qarabağ xalçaçılıq məktəbinin Şuşa qrupuna aid edilən "Lampa xalçaları" əvvəlcə XIX əsrin I yarısında Şuşada toxunmuş, bir müddət sonra həmin xalçalar Qarabağ xalçaçılıq məktəbinin bütün xalçaçılıq məntəqələrində toxunmağa və təkmilləşməyə başladı. Bir qayda olaraq, "Lampa xalçaları" dəst (komplekt) şəkildə : iki yan və bir ortalıq xalçası kimi toxunurdu.

## Bədii analiz
Həm strukturuna, həm də kompozisiyasına görə "Lampa" xalçaları Qarabağ xalçaçılıq məktəbinin ən mürəkkəb əsəri hesab olunur. Müəyyən dərəcədə Cəbrayıl qrupuna daxil olan "Xanlıq xalçası" və Təbriz qrupuna daxil olan Ləçək–turunc xalçasını xatırlatmasına baxmayaraq, bu xalçaların kompozisiyası çox orijinaldır. "Lampa" xalçalarının kompozisiyası uzunsov formaya malikdir. Bu xalçanın kompozisiyası üçün orta sahənin mərkəzində böyük səkkizkünclü medalyon (göl) səciyyəvidir. Gölin yuxarı və aşağı hissələrində "Lampa" üçün xarakterik olan uzunsov formalı kətəbələr yerləşir. Göllər və kətəbə ardıcıl olaraq orta sahənin sonunadək təkrarlanır. Əksər hallarda bu böyük elementlər – şaquli forma yaradan qellər və kətəbə "başlıq"la başa çatır. Şuşa xalçaçıları bu elementi "çəllək" adlandırır. Orta sahənin gölə yaxın olan boş qalmış aralıqları tutuquşu təsviri ilə doldurulur. "Lampa" üçün xarakterik olan bu element orta sahəni çox gözəl bəzəyir. Bundan əlavə, orta sahənin başında və sonunda (künclərdə) geniş kənarlı ləçəklər yerləşdirilir ki, bu da orta sahəni bəzəyir. 100X600 ölçülü uzunsov xalçalarda kənar haşiyə nazik olur. Bu prinsipə uzunsov formalı "Lampa" xalçalarında da riayət olunur. Beləliklə, belə nəticəyə gəlmək olar ki, XIX əsrin xalçaçılığının məhsulu olan "Lampa" xalçaları Şuşada böyük yaşayış evlərinin divar və tavanını bəzəmək zərurəti ilə meydana gəlmişdir. "Lampa" xalçalarının namazlıq formasında olanlarına da rast gəlmək mümkündür.

## Texniki xüsusiyyətləri
"Lampa xalçaları", bir qayda olaraq, uzunsov formada toxunurdu. Başqa ölçülərdə toxunmuş "Lampa xalçaları"nada rast gəlmək mümkündür.

"Lampa xalçaları"nın ölçüləri 100X500 sm-dən 150X700 sm-ə qədər ölçülər arasında dəyişir.

"Lampa xalçaları"da bir kvadrat desimetrdə ilmələrin sıxlığı 35X35 ilmədən (düyündən) 40X40 ilməyə (düyün) qədər yerləşir. Bir kvadrat metrdə isə 122 min ilmədən 160 min ilməyə təsadüf edilir.

"Lampa xalçaları"nda xovun hündürlüyü 7–9 mm-dir.

"Lampa xalçaları" Qarabağ xalçaçılıq məktəbinin yüksək kateqoriyalı xalçalarından sayılır.

## İstinadlar
Ağullar

**Ağullar** (, ) — Qafqaz xalqlarından biridir. Ləzgi dilləri qrupuna aid olan Ağul dilində danışırlar. Cənub-şərqi Dağıstanın mərkəzi hissəsində (Ağul və Dərbənd rayonlarında) yaşayırlar. Dindarları sünni müsəlmanlardır.

1952-ci ilə qədər aqul məktəblərində tədris ləzgi dilindədə, sonra isə rus dilində olmuş, 1992-ci ildən isə ağul dilində aparılır.

## Məşhur ağullar
* Məhəmmədsaleh Qusayev — milli siyasəti, informasiya və Dağıstan Respublikasının xarici əlaqələr naziri (1998-2003).

## Mənbə
Kristian Vulf

**Kristian Vulf** (;) — Almaniya prezidenti (2010–2012).

## Həyatı
2010-cu il iyunun 30-da Almaniya prezidenti seçilib.

## İstinadlar

## Mənbə
* Kristian Vulf Almaniya prezidenti seçildi
Veyk-an-Zee turniri

thumb|2013
**Veyk-an-Zee turniri** — Beynəlxalq şahmat turniri.

Veyk-an-Zee turniri belə demək olarsa, ən qədim və ən güclü şahmat turnirlərdən biri sayılır. Bu yarış 1937-ci ildən başlayaraq hər il keçirilir. Yeganə fasilə 1945-ci ilə təsadüf edir. 1967-ci ilədək Hollandiyanın Beverveyk şəhərində düzənlənib və yalnız 1968-ci ildə qonşuluqda yerləşən Veyk-an-Zeeyə, yəni bugünkü ünvana köçüb. 1946-cı ildən etibarən yarışa sponsorluq edən Hollandiyanın "" metallurgiya konserninin adına görə turnir rəsmi olaraq "Hoogovens-turnir" adlanmağa başlayıb. 1999-cu ildə konsernin Böyük Britaniyanın "" kompaniyası ilə birləşməsindən əmələ gələn "" turnirə sponsorluğu davam etdirib və 2000-ci ildən başlayaraq yarış "Corus-turnir" adlanır. Lakin, qeyri-rəsmi olaraq geniş şahmat ictimaiyyəti onu keçirildiyi şəhərə görə Veyk-an-Zee və ya sadəcə Veyk deyə adlandırırlar. Beynəlxalq statusu "Veyk" 1946-cı ildə alsa da, onun intibah dіvrü 1960-cı ildən, yəni turnirə SSRİ şahmatçılarının dəvət olunmasından sonra başlamışdır.

Veyk-an-Zee və ya hazırda   istənilən prizmadan olduqca maraqlı yarışdır. Burada açıq aşkar autsayderlər yoxdur. Bu səviyyəli turnirlər üçün isə ən vacib şərtlərdən biridir. İstər mübarizə gərginliyi, istərsə də şahmat estetlərinin zövqlərini oxşaya bilən qarşıdurmaların çoxluğu baxımından Veyk-an-Zee istənilən tərkibdə həmişə möhtəşəm şahmat bayramına çevrilir.

## İstinadlar
Buryat dili

**Buryat dili** - buryatların dili. Monqol dillərinə daxildir. Buryat Respublikasında, İrkutsk, Çita vilayətlərində və Çin Xalq Respublikasının şimal-şərqində yayılmışdır. Buryat dili ərazi baxımından 4 dialektə bölünür: qərbi (exirit-bulqar); şərqi (horin); şimali (alar-tunkin) və cənubi (sonqol-sartul). 1931–ci ildə buryat dili latın, 1939-cu ildən isə kiril qrafikasına keçirilmişdir.

## Həmçinin bax
Gilan dili

**Gilan dili**, **Gilək dili**, **Giləkcə** — Hind-Avropa dil ailəsinə aid İrani dillərin şimal-qərbi qoluna bağlı bir dil.

İranın Gilan ostanında yayılmışdır. Talış və mazandaran dillərinə yaxın dildir. İki dialekti var.

## Sözlər müqayisəsi
Üçmüədzin döyüşü

**Üçmüədzin döyüşü** — 2 iyul 1804-cü ildə Rusiya-İran müharibəsində (1804-1813) ilk toqquşma.

İrəvan xanlığı ərazisində, Üçmüədzin kəndi (indiki Ermənistanın Eçmiədzin rayonu) yaxınlığında baş verən döyüşdə rus qoşunları məğlub olublar. Bunun ardınca, Qəmərli kəndi yaxınlığında ikinci döyüşdə də məğlub olan ruslar geri çəkiliblər. Lakin 1805-ci ilin əvvəlində, Şəki və Qarabağ xanlıqları istiqamətində yürüşə başlayan ruslar hər iki xanlığı ələ keçiriblər.

## İstinadlar
Keramzit

**Keramzit** (yun. keramos — gil) — məsaməli, yüngül və dənəvərləşdirilmiş tikinti materialı. Asanəriyən gilli süxurları köpüb həcmini artırana qədər bişirdikdə (1100–1200°S) alınır. Çınqıl (dənələri 5–40 mm) və qum (dənələri 5 mm-dən kiçik) şəklində buraxılır. Yüngül beton doldurucusu, bəzən isə bina konstruksiyalarında səs və istilik izolyasiya materialı kimi işlədilir.
Ktiş qalası

**Ktiş qalası** — Azərbaycan Respublikası Xocavənd rayonu ərazisində yerləşən qədim qala. Qala sıldırım dağın zirvəsində yerləşir. Dövrümüzə yalnız xarabalıqları çatmış bu möhtəşəm qalanın dəqiq inşa tarixi bilinmir. Lakin qalanın adı mənbələrdə Azərbaycan ərəblər tərəfindən fəth edildikdən sonra çəkilməyə başlayır.

Qala ərəblərin Azərbaycanda hegemonluğu dövründə alban knyazı Yesai əbu Musanın iqamətgahı olmuşdur. Əbu Musa mənbələrdə Beyləqan hakimi kimi xatırlanır və Kalankatlı onun Qafqaz albanlarının soyundan olduğunu yazır. Bəzzin süqutundan sonra Babək Zəngəzurdakı sahibi Səhl ibn Sunbat olan Şəki qalasında, qardaşı Abdullah isə Ktiş qalasında sığınacaq tapmışdı.

Qala olduqca əlverişli strateji mövqedə yerləşir. Belə ki, qalanın dörd bir tərəfi sıldırım qayalıqlarla əhatə edilmişdir. Qalaya yalnız çox kiçik bir cığırla getmək mümkündür. Ərəb salnaməçisi Məsudi Ktiş qalasını öz əsərində bu cür təsvir etmişdir:

*"K.tiş qalası doğrudan da əlçatmaz qala idi. Onun təpəsi buludlar içində idi, dağın sərt və sıldırım yamacları meşə ilə örtülmüşdü. Qalaya çətin keçilən dar bir cığır gedirdi."*

Lakin haqqında bəhs edilən bu kiçik cığır əslində heç də qalaya gedən yeganə yol olmamışdır. Belə ki, bu çığırdan başqa, qalanın şimal tərəfində qayalarda yeraltı yol da qazılmışdı. Bu isə Qarabağın digər həmdövr qalalarında da müşaidə olunan haldır. Belə ki, tədqiqatlar zamanı yeraltı gizli yollarla Qarabağda yerəşən Laçınqaya qalası, Löh qalası və Qalaboynu qalasında da rast gəlinmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kəndir (bitki)

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot və yarımkollardır. Yarpaqları qarşı-qarşıya düzülür. Ağ, çəhrayı, qırmızı-bənövşəyi xırda çiçəkləri yarımçətirvarı çiçək qrupunda yerləşir. Şimali Amerika, Cənubi Avropa və Cənub-Şərqi Asiyada 6, Azərbaycanda 1 növü — sarmat kəndiri (*T. sarmatiense*) bitir. Bir qismi lifli, digəri kauçukverən, bəzi növləri isə dərman bitkisidir. Qafqazda geniş yayılmışdır. Kəndirə Azərbaycanda başlıça olaraq Lənkəran və Quba zonalarında təsadüf edilir. Məişətdə və təsərrüfatın müxtəlif sahələrində işlənən kəndir məmulatı son zamanlaradək qalmaqda idi. Azərbaycanda keçmişdə kəndir lifi istehsalı ev peşəsi səciyyəsi daşımışdır. XIX əsrdə kəndir lifi istehsalı kustar sənət səviyyəsinə qalxdı. Kustar kəndir istehsalının inkişafında, Azərbaycanda gəmiçiliyin və quyu üsulu ilə neft çıxarma işinin inkişafı xüsusilə mühüm rol oynamışdır.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## Növləri
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kivilər

**Kivilər**, **qanadsızlar** () — tilsiz quşlar dəstəsi.

Qanadları zəif inkişaf etmişdir; quyruqsuzdur, ayaqları güclü, caynaqları itidir. Yumşaq lələkləri bədənini eyni dərəcədə örtür. Dimdiyi uzundur. Burun dəlikləri dimdiyinin ucundadır. Gözləri xırdadır. Kivilərin kütləsi 1,4—4 kq-a qədərdir. Kegə quşlarıdır. Yaxşı eşidir və qoxu bilir. 3 növü var. Yeni Zelandiyada yayılmışdır. Rütubətli həmişəyaşıl meşələrdə çox gizli halda yaşayırlar. Yuvasına və ya ağac kökləri altına 1—2 yumurta qoyur. 6—7 həftə kürt yatır. Bir həftəlik balalar sərbəst yemlənir. Cücülər, qurd, giləmeyvə ilə qidalanır. Yeni Zelandiyaya gətirilmiş itlər, pişiklər və s. heyvanlar kiviləri tələf etdiyi üçün sayı çox azalmışdır. Mühafizə olunurlar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax