Abusufyan Akayev

**Abusufyan Akay-Kadı oğlu Akayev** (; ) — müsəlman din xadimi, ilahiyyatçı, türkoloq, şair, tərcüməçi, müəllim, publisist və ictimai xadim.

## Həyatı
Dağıstan vilayətinin Temirxan-Şura dairəsinin Aşağı Qazanış kəndində islam şairi Akay-Kadı Arslanbekovun (1829–1904) ailəsində anadan olub. O, əvvəlcə doğma kəndində, sonra Tarki, Nijni Cenqutay və Temirxan-Şurada İslam mədrəsəsində təhsil almışdır. Ərəb qrammatikası, fiqh, hədis, ritorika, məntiq və digər dini və dünyəvi elmləri öyrənmişdir. Altı il Soqratledə ali İslam təhsilini almışdır. Məhz orada çap istehsalının gələcək banisi Məhəmməd Mirzə Mavrayevlə yaxın münasibət qurmuşdur. 28 yaşında məntiq üzrə ilk əlyazma kitabı olan "Xavlyat əl-Üsul"u ərəb dilində yazmışdır.

## Fəaliyyəti
Abusufyan Akayev Dağıstanda dini təhsil islahatı hərəkatında xüsusi rol oynamışdır. O, müsəlman islahatçıları Məhəmməd Əbdüh, Məhəmməd Rəşid Riza, İsmayıl Qaspıralı, Kayum Nasiri, Q. Umerov, Şəhabəddin Mərcani və başqalarının ideyalarını mənimsəmiş və inkişaf etdirmişdir. O, ensiklopedik biliyə malik olmuş və Dağıstan xalqlarının mədəni səviyyəsinin və milli kimliyinin yüksəlməsinə böyük töhfə vermişdir. Doğma qumuq dilindən əlavə, ərəb, fars, Azərbaycan, tatar və Krım tatar dillərində sərbəst danışmış, avar, lak, dargin və çeçen dillərini bilir və danışırdı, həmçinin rus dilində kifayət qədər yaxşı danışırdı. O, bu dillərin bir çoxunda, o cümlədən "Sullam an lissan" ("Dillərin nərdivanı") kitabında lüğətlər nəşr etdirib. Həmçinin fars və türk poeziyasının və islam ədəbiyyatının bir çox klassiklərinin yerli dillərə tərcümələrini də dərc edib. Abusufyanın xatirələrindən:

 "Həmin dövrdə bir qrup alim bizə qarşı çıxıb, ərəb olmayan (əcəm) dildə kitab yaratmağın qadağan və qəbuledilməz (haram) olduğunu, şeir və bu kimi şeylərin isə onların fikrincə böyük günah olduğunu iddia edib. Buna baxmayaraq, biz bütün bu cür ifadələrə sakit reaksiya vermişik."

Akayev yaradıcılıq karyerası boyunca ərəb, qumuq, avar və digər dillərdə 50-dən çox kitab, eləcə də qəzet və jurnallarda yüzlərlə məqalə nəşr etdirib. Onun nəşr olunmuş əsərlərindən bəziləri bunlardır: "Səfinət Nəcəd", "əl-Hey əl-İslamiyyə", "Xəmsət-əlsina" — beşdilli lüğət — və "Kitap Can Rəsul".
O, Şimali Qafqazda Avropa modelinə əsaslanan ilk yeni üsullu (üsul-i cədid) məktəbini qurmuşdur; o, qumuq dilində ilk çap olunmuş dərslik və tədris vəsaitini, ərəb dilində qrammatika dərsliklərini və bir sıra çoxdilli lüğətləri hazırlamış və nəşr etdirmişdir. Abusufyan Akayev Dağıstanda ilk milli tipolitoqrafiyanın yaradılmasına təşəbbüs göstərib və bu, Şimali Qafqaz xalqlarının dillərində ərəb qrafikası əlifbasında nəşr olunan kitabların paylanması mərkəzinə çevrildi (Məhəmməd Mirzə Mavrayevin Temirxan-Şurada (indiki Buynaksk) "əl-Mətbu'a əl-İslamiyyə" tipolitoqrafiyası).

### Nəşriyyat fəaliyyəti
1902-ci ildə o, Məhəmməd Mirzə Mavrayevlə birlikdə tipoqrafiya öyrənmək üçün Krıma səyahət etmiş və məşhur İsmayıl Qasprinski mətbəəsində çapçı kimi işə düzəlmişdir.

1903-cü ildə o, ilk çap kitabı olan "Səfinət ən-nəcat"-ı ("Qurtuluş gəmisi") Bağçasarayda nəşr etdirmişdir. 1904-cü ildə onun qumuq dilində yazılmış "Yüz il üçün asan təqvim və maraqlı məlumatlar" kitabı Port- Petrovskda-hazırkı Mahaçqala-da nəşr olunmuşdur. Kazandan qayıtdıqdan sonra Orenburq yaxınlığındakı Karqalı şəhərində məşhur alim Fatih Kərimini ziyarət etmişdir. O, hesab, həndəsə və digər riyazi elmləri, eləcə də ərəb dilinin tədrisinin yeni metodu olan "Üsuli-cədid"di öyrənmişdir:

"Vətənə qayıtdıqdan sonra yeni metoddan ("üsuli-cədid"dən) istifadə edərək yüzə yaxın uşağa dərs demiş, digər müəllimlərə təlim vermiş və yeni metod sisteminin yayılması üçün səy göstərmişdir"

1905-ci ildə o, İstanbula, daha sonra Qahirəyə səyahət edərək Qahirə qəzetində bir neçə məqalə dərc etdirdi. Görkəmli ərəb alimləri Səid Məhəmməd Rəşid Rza və Rafiq bəy əl-Əzma da Qahirə qəzetində Akayev haqqında "Dağıstan xalqının dirçəlişi" adlı məqalə yazdılar.

1907-ci ildə Məhəmməd Mirzə Mavrayev Şimali Qafqazda ilk İslam mətbəəsini Temirxan-Şurada açdı, Abusufyan Akayev baş redaktor və naşir vəzifəsində çalışdı. Dağıstan xalqlarının təhsili üçün birgə işləri onlara təkcə Rusiyada deyil, həm də xaricdə böyük uğurlar qazandırdı. 1913–1914-cü illər arasında Akayev ərəb dilini öyrənmək üçün "Əcəm fəraid", "Yangi mövlid", "Dua məcmu", "Zəqrafiya" (coğrafiya), "İlm-hisab" (hesab), "Kılıq kitab" (etika) və "Qiççi i ullu təcvid" əsərlərini nəşr etdirdi. O, bütün bu kitabları məscidlərdəki məktəblər üçün uşaqlara təkcə dini elmləri deyil, həm də dünyəvi elmləri öyrətmək üçün nəşr etdirmişdir.

## İnqilab və Vətəndaş müharibəsi
Akayev, bir çox mütərəqqi düşüncəli insanlar kimi, 1917-ci il Fevral inqilabını coşğu ilə qarşıladı. Bu illərdə o, fəal şəkildə çalışmış və Dağıstanın siyasi və sosial mühitinə töhfə vermişdir.

1917-ci ilin aprelində Akayev, Mustafa-Qadi İsmayılovun və başqalarının təşəbbüsü ilə Temirxan-Şurada "Camiatül İslamiyyə" (İslam Cəmiyyəti) İslam Komitəsi yaradıldı. Komitənin proqramı İslamın dirçəlişi və müsəlman problemlərinin vətəndaş müharibəsi olmadan dinc yolla həlli idi. 1917-ci ilin sentyabrında o, dini və ictimai-siyasi "Milli Komitə"nin (Milli Komitə) təsisçilərindən biri və fəal üzvü oldu.

1918-ci ildə o sosialistlərə rəğbət etməyə başladı. "İşçi Xalq" qəzetində proletariata sosialistlərin kim olduğunu izah edən və əhalini bəylərin və varlıların zülmündən işçi xalqı azad etmək səylərini dəstəkləməyə çağıran məqalələr yazırdı. Ullubiy Buynakski və Cəmaləddin Korkmasovun rəhbərlik etdiyi gizli görüşlər tez-tez Aşağı Qazanışdəki (Nijni Kazanişçe) evində keçirilirdi. O, onları və digər gizli fəalları dəfələrlə siyasi rəqiblərinin, o cümlədən kənd ağsaqqalı və torpaq sahibi Cəlav Tonayevin təqiblərindən gizlədirdi.

1918-ci ilin sentyabrında general Biçeraxovun qüvvələri Dağıstana daxil oldu. Korkmasovun sosialistlər qrupu gizli fəaliyyətə başladı. 1918-ci ilin oktyabr ayında Akayev knyaz Nux-Bək Tarkovskinin əmri ilə Temir-xan-Şurada həbs edildi və Tarkovskinin qərargahında həbsdə saxlanıldı.

Dağıstanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra o, sosialistlərin demokratik dövlət yaradacağına inanmağa davam etdi. 1925-ci ildə xatirələrində yazırdı:

"Biz, ərəbşünas alimlər, o cümlədən mən 1918-ci ildə sosialistlərə qoşulduq, onların din və şəriət azadlığı siyasətini davam etdirəcəklərinə inanırdıq. Lakin bunun belə olmadığını anladıqda geri çəkildik. Mən heç vaxt dinə və şəriətə qarşı olmamışam və olmayacağam da". Leninin ölümündən sonra 1920-ci illərin ikinci yarısında ölkədə vəziyyət nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişməyə başladı.

Bolşeviklərin islama, şəriət qanunlarına və müsəlman ruhanilərinə qarşı təbliğat apardığını anlayan Akayev və digər din xadimləri 1924-cü ildə bolşeviklərin əhali üzərindəki təsirinə qarşı çıxmaq üçün "Din Komitəsi" yaratdılar. Bu dövrdə o və silahdaşları taktika hazırlamaq üçün tez-tez, bəzən gizli görüşlər keçirirdilər.

1925-ci ildə o, ərəb dilində aylıq "Bəyanül Həqaik" ("Həqiqətin izahı") jurnalına redaktorluq edirdi. Lakin Sovet hökumətinin alimlərə dəstəyi uzun sürmədi. Kommunistlər öz məqsədlərinə çatdıqdan sonra şəriət məhkəmələrini, dini məktəbləri və məscidləri bağlamağa başladılar.

1927–1929-cu illər arasında Sovet hakimiyyəti müsəlman ruhanilərinin kütləvi həbslərinə başladı. Hər yerdə məscidlər, mədrəsələr və digər dini mərkəzlər bağlandı, bir çox dindarları məhkəmə və istintaq olmadan edam etdilər və ya Sibirə göndərdilər. Bütün bunlar onu çox qəzəbləndirdi və hakimiyyətə qarşı müxalifdə gücləndi. Bolşeviklərə etdiyi yardımdan və Dağıstanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasında və möhkəmləndirilməsindəki rollarından peşman oldu. 1929-cu ildə Abusupiyan Akayevin mətbəəsi bağlanılır və iyun ayında o və bir çox silahdaşları həbs edilərək Perm vilayətindəki Pinug stansiyasında dəmiryolu çəkilişində işləməyə göndərilir. Oradan da Arxangelski vilayətini Kotlas şəhərinə göndərilən yazıçı-alim ilk dəfə həbsxanada siyasi aclıq aksiyasını təşkil edən Azərbaycanlı siyasi məhbuslarla görüşür. Bu yer daha çox Solovki kimi tanınır.
Rus yazıçısı Soljınitsinin Nobel mükafatına laiq görülən "QULAK arxipelaqı" romanında da burada baş verən hadisələrdən bəhs edir.

10 il həbs cəzasına məhkum edilən Akayev cəzasını Kotlasda çəkdi və 1931-ci ilin sonlarında cəzasını çəkərkən vəfat etdi.
Akayevin adı uzun illər rəsmi olaraq, sonra isə gizli şəkildə Sovet hakimiyyəti tərəfindən qadağan edildi. Bolşevik ideoloqları onu "döyüşkən ərəbçi və sufi mistigi" hesab edir, onu Dağıstanı dini ədəbiyyatla doldurmaqda, "yenilənmiş islamı" sosializmlə uzlaşdırmağa çalışmaqda və panislamizmdə və digər şeylərdə günahlandırırdılar. Lakin bütün bu qadağalara baxmayaraq, onun xoş xatirəsi dürüst və saleh insanların qəlbində əbədi olaraq qaldı. O, müsəlman dünyasında yaxşı tanınırdı. Türkiyə, Misir və İran qəzetlərində onun haqqında layiqli ustad-mentor və dövrünün ən savadlı insanı kimi yazırdılar.

15 aprel 1960-cı ildə reabilitasiya edildi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Акаев Абусупиян. Тропою пророка / сост. Г. Оразаев. Махачкала, 1993. Кн. 1; 1997. Кн. 2; 2010. Кн. 3 (на кумык. яз.).
* Литературное и научное наследие Абусуфьяна Акаева. Махачкала, 1992;
* Литературное и научное наследие Абусуфьяна Акаева: Сборник статей и материалов. — Махачкала: Ин-т истории, языка и литературы им. Г. Цадасы, 1992. — 175 с.
* Наследие, возвращенное народу: Материалы о жизни и творчестве репрессированных поэтов и писателей Дагестана. — Махачкала: Ин-т истории, языка и литературы им. Г. Цадасы, 1990.
* Абдуллаев М. А. Мыслители Дагестана: Досоветский период. — Махачкала: Эпоха, 2007.
* Султанмурадов А. М. Публицистика Абусуфьяна Акаева. Махачкала, 2009. Абусуфьян Акаев: Эпоха, жизнь, деятельность: Сборник статей, переводов и материалов. — Махачкала, 2012. — 328 с. (Серия: Жизнь замечательных дагестанцев)
* Алиева Ш. А. Поэтическое наследие Абусуфьяна Акаева (Жанровое и художественное многообразие): Дис. … канд. филол. наук. — Махачкала, 2006. — 160 с.
* Алиева Ш. А. Поэтические наследие Абусуфьяна Акаева. Махачкала, 2013.