open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Misirdə xristianlıq

**Misirdə xristianlıq** — Ərəb sözü olan kopt yunan mənşəlidir. Koptlar özlərini ilk misir xristianların nəslindən hesab edirlər. Misirdə xristianlığın yaranma yeri İskəndəriyyə hesab olunur. Bu şəhərdən başlayaraq rahibə icmaları şəklində bütün ölkəyə sürətlə yayılmışdı. Koptların fikrincə, İsa peyğəmbərə insani deyil, yalnız ilahi xüsusiyyətlər məxsusdur. Kopt kilsəsinin başında patriarx dayanır. Onun iqamətgahı İskəndəriyyədə yerləşir. Dini fanatizmdə müsəlmanlardan geri qalmırlar. Xristian dinini seçənlərin sayında artım özünü göstərir bu da kilsələrə gedən əhalinin sayını təbii olaraq artırır. Onların dini ayinləri pravoslav ənənələrinə bənzəyir. Koptlar dini ayinlərini mütəmadi olaraq yerinı yetirirlər (ət və süd məhsullarından imtina ediblər).

## İstinadlar
Çjan-Tyanşi

thumb|Çjan-Tyanşi haqqında illüstrasiya
**Çjan-Tyanşi** (; ) — Çin daosist və sonrakı xalq mifologiyasında başmaq və şeytanların ağası. O, bir sıra dərmanlar kəşf etmiş, rəhbərliyin işlərinə təsir etmiş və əhalini maarifləndirmişdir.

Çjan-Tyanşi və Çjun Kuyun funksiyaları oxşar olduğundan, onların təsvirləri və atributları çox vaxt qarışdırılırdı.

## Surəti
Çjan-Tyanşinin bioqrafiyası haqqında dəqiq məlumatlar olmasa da, mifik surətinin əsasını eramızın III əsrində yaşamış daosist kilsəsinin başçısı **Çjan Daolin** haqqındakı təsəvvürlər təşkil edir. Erkən xronikalarda onun təsiri o qədər böyük görünmür. Amma məlumdur ki, V əsrdə ona və onun birbaşa nəsillərinə "tyanşi" () fəxri titulu verilmişdir.

Çjan Daolin uşaqlıq dövründə zəif olsa da, öyrənməyə həsr olunmuş bir gənclik dövrü yaşamışdır.

Rəvayətə görə, Çjan Daolin ölkəni səyahətə çıxarkən Szyansi əyalətinin Sinyansyan qəzasındakı dağlara çatmışdır. Bundan sonra o, burada ölməzlik həbinin hazırlanması ilə məşğul olmuşdur. Həb hazır olduqdan sonra onu qəbul etmişdir. O zaman Çjan Daolinin 60 yaşı olmasına baxmayaraq o, cavan oğlana çevrilmişdir; eyni zamanda o, magiya haqqında məxfi əsərləri əldə etmiş, qazandığı qüvvə ilə cin və qulyabanıları qova bilmişdir. Həmçinin çevrilmə ovsununun sirlərinə yiyələnmişdir. Bundan sonra Çjan Daolin övladları və nəvələri üçün magiyaya aid əsərləri, ovsunlamaları, möhür və ecazkar qılıncı qoyaraq səmaya qalxmışdır. Digər bir versiyaya görə isə, o, həbin yarısını qəbul edərək Yerdə ölməz olmuşdur.
thumb|Çjan-Tyanşi pələngin üzərində
Çjan-Tyanşinin adından əsrlər boyu bəd əməllərə, cin və şeytanlara qarşı verilən fərmanlar bütün ölkəyə yayılırdı. Çində xüsusi ehtiram göstərilən əcdadların məzarlarına zərər verə biləcək heyvanların hakimi də Çjan-Tyanşi hesab edilirdi. Çjan-Tyanşinin digər "peşəsi" isə əqrəb, ilan, zəhərli hörümçək və başqa bu kimi heyvanlarla mübarizə aparmaq idi. Hesab edilirdi ki, Çjan-Tyanşinin əmri ilə şər qüvvələri məhv edən 5 ildırım ona tabedir, buna görə də rəsm əsərlərində Çjan-Tyanşinin ətrafında həmin ildırımların rəmzləri olan 5 od püskürən təbil təsvir olunurdu. O, bəzən də bir pələng üzərinə minmiş formada təsvir olunurdu.

## Nəvələri
Onun nəvələri bu günə qədər "tyanşi" ünvanını saxlamışlar. Həmin titul çin dilində belə qeyd olunur: 正一嗣教眞人.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Торчинов Е. А. Даосизм. Опыт историко-религиоведческого описания. СПб., 1993
* Е. А. Торчинов. Даосизм. С-П. 1999.
* Гэ Хун. Баопу-цзы. Перевод Е. А. Торчинова. ISBN/5/85803/140/4.
* Volker Olles: Spuren des Himmelsmeisters; Zur Rolle von Zhang Daoling in der frühen daoistischen Religion. Münster: LIT 1998 ISBN 3-8258-3771-8
Piridazin

**Piridazin** (kimyəvi formulu: C4H4N2 (1,2-diazin)) heterotsiklik aromatik birləşmədir. Piridazin İki qonşu karbon atomu azotla əvəz edilmiş benzol həlqəsinə malikdir.
## Alınması
Piridazin hidrazinin a-ketoqlutarik turşusu ilə reaksiyasindan alınır.
## Xassələri
Suda, dietil efirində, benzolda və spirtdə həll olan rəngsiz mayedir. Piridazin doymuş karbohirogen məhlulunda həll olmur.Piridinə  nisbətən piridazin daha zəif əsasdır. Nitratlaşma, sulfatlaşma, halogenləşmə reaksiyasına praktik olaraq daxil olmur. Alkilhalogenidlərlə N-duzlar əmələ gətirir. 
Güclü oksidləşdiricilərlə reaksiyaya daxil olmur. Hidrogen peroksidlə N-oksid əmələ gətirir.

## Tətbiqi
Piridazindən üzvi sintezdə istifadə edilir. Piridazindən herbisidlər, antivirus və antibakterioloyi vasitə kimi istifadə edilir.

## Mənbə
* Химическая энциклопедия / Редкол.: Кнунянц И.Л. и др.. — М.: Советская энциклопедия, 1992. — Т. 3 (Мед-Пол). — 639 с. — ISBN 5-82270-039-8.
* О. Я. Нейланд. Органическая химия. — М.: Высшая школа, 1990. — 751 с. — 35 000 экз. — ISBN 5-06-001471-1.
* Waldron J.W., пат. США 2454019, ноябрь 16, 1948.
* Arndt F., Nachtwey P., Ber. deut. chem. Gesell., 1926, 59B, 448.
Çjuansyuy

**Çjuansyuy** – qədim Çin mifologiyasında allah, ulu əcdad. Bir versiyaya görə o, Xuan-dinin nəvəsi, digər bir versiyaya görə isə nəticəsidir.

## Etimologiyası
Çjuansyuy adının etimologiyası tam aydın deyildir. I əsrə aid "İşarələrin izahı" lügətinə əsaslanan fərziyyələrdən birinə görə, *"çjuan-syuy"* söz birləşməsi *"sayıq sima"* mənasını verir. Ehtimala görə, Çjuansyuy bu simanı atası Syan Xuandan (Xan Lyu) irsən almışdır. Digər bir versiyaya görə isə, bu ad *"ulu əcdad"*, *"ilk hökmdar"*, üçüncü ənənəvi fərziyyəyə görə isə *"həqiqi insan"*, dördüncü versiyaya görə isə *"nefritdən yonulmuş kimi hamar başı olan insan"*, yəni *"müdriklik rəmzi"* mənasını verir.

Çjuansyuyun Ayı göy qurşağı kimi dəlib keçən ulduz şüasından törəməsi haqqında rəvayət mövcuddur. Çjuansyuy başında qalxan və nizə ilə (ehtimal ki, ulu əcdadın buynuzlarının modifikasiyasıdır) doğulmuşdur. Eramızın əvvəllərinə aid apokrif əsərlərdə təsvir edilən Çjuansyuyun görünüşündə bədən hissələrinin, ətrafların (bitişik ayaqlar, bitişik qabırğalar, bitişik qaşlar) və başqalarının bölünməzliyində özünü büruzə verən son dərəcə arxaik cizgilər müşahidə olunur.

Eradan əvvəl III əsrə aid "Lyuyun yaz və payızları"nda Çjuansyuyun 10 yaşınadək Şaoxaodan tərbiyə almasından, 20 yaşında taxta çıxmasından və suların sehrli qüvvəsinin köməyilə 78 il müdrikcəsinə hökmranlıq etməsindən bəhs olunur.

O, cənubu (həmçinin göyü və ruhları) idarə etməyi nəvəsi Çjuna, şimalı (torpaqları və insanları) isə digər nəvəsi Liyə həvalə etmişdir. Beləliklə, insanlar və allahlar bir-birinə qarışmamış və hər yerdə qayda-qanun hökm sürmüşdür. Ehtimal ki, Çjuansyuyun əmrilə Çjun və Li insanların göyə qalxmasının qarşısını almaq məqsədilə göy ilə yer arasında əlaqəni kəsmişdilər. Çjuansyuy "uçan əjdaha" olan Feyluna küləyin vıyıltısını təqlid edən yeni təranələr və Şandinin qurban vermə mərasimi üçün musiqi yaratmağı tapşırmışdır.

Eradan əvvəl II əsrə aid "Xuaynan szı"ya əsasən qeyd edilir ki, Çjuansyuy sular allahı olan Qunqunla mübarizə aparmışdır. Digər mənbələrə görə isə o, 9 Li qəbiləsi, həmçinin myaolar tayfası ilə müharibə etmişdi. Zaman hesabı sistemlərindən biri olan "Çjuansyuy təqvimi", həmçinin qadınları cəmiyyətdə asılı vəziyyətə salan qanunların tətbiqi Çjuansyuyla bağlıdır. Tarixnəvislik ənənəsində Çjuansyuy ideal hökmdar kimi səciyyələndirilir.

## İstinadlar
Carkutan

**Carkutan (**) – Özbəkistan Resppublikasının Surxandərya vilayətinin Şerabad rayonunda Tunc dövrünə aid arxeoloji kompleks (e.ə. 1900–1600-cü illər). 1973-cü ildə rus və özbək arxeoloqları (Ş.R. Pidayev, V.N. Pilipko, A.A. Əsgərov) tərəfindən aşkar edilmişdir. Sonradan özbək və özbək-alman ekspedisiyaları tərəfindən tədqiq olunmuşdur. Əsas tədqiqat işlərində Almaniya Arxeologiya İnstitutunun əməyi böyük olmuşdur. Carkutan qədim sivilizasiya ərazisi olmuş Baktiriya bölgəsinə aiddir. Kompleks Termez  şəhərinin 50&nbsp;km-də yerləşir. Bu mədəniyyət nümunələrinə Türkmənistanın cənub-şərqində, Əfqanıstanın şimalında, Tacikistan və İran ərazilərində qeydə alınmış.

## Ümumi məlumat
Ümumi sahəsi 100 hektar olan ərazidə şəhər yeri, (sahəsi 4 hektar) ona bitişik məskən və məzarlıqlar (20 hektar) bir neçə təpədə yerləşir. Yaşayış tikililəri massivi, şəhər yerindəki “od məbədi” (bürcləri olan düzbucaqlı divarlarla əhatələnmiş və mərkəzində mehrab yerləşən səki), saray və ona bitişik qala, 1500 dəfn yeri (meyitlər bükülü vəziyyətdə, daha sonrakı dövrlərə aid qəbirlərdə isə yumşaq toxumalardan ayrılmış sümüklər dəfn olunmuşdur) öyrənilmişdir. Bəzi yerlərdə katakomba formalı qəbrlərədə rast gəlinir. Tunc alətlər, bəzək əşyaları (o cümlədən başlıqları muflon, qoyun və s. formalarda olan sancaqlar); üzərində həndəsi naxışlar, yaxud heyvan təsvirləri olan tunc, daş, saxsı və gəcdən düzəldilmiş möhürlər; məbəddə antropomorf və zoomorf saxsı heykəlciklər, su quşları formasında qablar, qab qırıqları və səthində cızılmış təsvirlər (quş, qoç, uzunqulaq, ilan, qurbağa, qaban, qamışlıq pişiyi, əqrəb və s.) olan qab altlıqları aşkar olunmuşdur. Əsas binanın qərb hissəsində daha qədim yaşayış məskəninin izləri görsənir. Sadə planlı bu tikilinin ölçüləri 49 m² (7 m × 7 m)-dir. Əsas yaşayış məskənləri ölçüləri 55x29x9 sm olan kərpiclərlə tikilmiş. Otaqların divarları saman qatılmış palçıq suvaqla örtülmüş. Küçələr  darısqaldır. Əsas küçə böyük məbədə doğru aparır.

Şəhər yerində e.ə. 2-ci minilliyin sonu – 1-ci minilliyin əvvəllərində sakinlərin şəhəri tərk etməsi dövrünə aid zibil çalaları var. Carkutan Şimali Bəlx sivilizasiyası ocaqlarından birinin (*Daşlı mədəniyyətinə* bənzər) mərkəzi idi. Məbəd, bəzi qəbirlər və tapıntılar “protozərdüşti” kultla əlaqələndirilir. Carkutanın materialları əsasında xronoloji cədvəl işlənib hazırlanmış və Özbəkistanın cənubunda Tunc dövrünün Carkutan mərhələsi müəyyən ləşdirilmişdir. 

## Mənbə
# 
# OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## İstinadlar
Bəhreyn körfəzi

**Bahreyn Körfəzi**— Qətər yarımadası vasitəsilə suyun əsas hissəsindən ayrılan Səudiyyə Ərəbistanının şərq sahillərində İran körfəzinin giriş hissəsidir. Körfəz Bəhreyn adalarını əhatə edir. Kral Fəhd körpüsü Bəhreyn körfəzinin qərb hissəsini keçərək, Səudiyyə Ərəbistanı ilə Bəhreyn arasında əlaqə yaradır.

## Coğrafiyası
[alt=Kral Fəhd körpüsü|thumb|263x263px|Bəhreyn körzəfi üzərində [Kral Fəhd körpüsünün şərqdən görünüşü|left]]
Bəhreyn körfəzi, Qətər yarımadası və Səudiyyə Ərəbistanı arasında İran körfəzinin qərb hissəsində uzanan böyük bir körfəzdir. Qətərin şimal hissəsi ilə Səudiyyə Ərəbistanı sahilinə çatmamış altı adadan və bir çox kiçik adacıklar qrupundan ibarət Bəhreyn yerləşir. Bəhreyn körfəzinin bu səbəbdən İran körfəzinə iki girişi var, ucqar qərbində Səudiyyə Ərəbistanına gedən qısa körpü yerləşir. Bəhreyn körfəzinin cənub hissəsinin uzanması Salvah körfəzini formalaşdırır. Bəhreyn adasının cənub-şərqində və Qətər sahillərinə yaxın, indi Bəhreynin bir hissəsi olan Havar adaları uzanır.

Səudiyyə Ərəbistanını Bəhreyn adasına birləşdirən Kral Fəhd körpüsünün 26 noyabr 1986-cı ildə təntənəli surətdə açılışı edildi. Körpü bir-birinə bərk bağlanmış beş körpüdən ibarətdir və dizaynı ətraf mühitə təsirini minimuma endirmək üçün seçilmişdir. Bəhreyni Qətərə bağlamaq üçün başqa bir körpü (2012) planlaşdırılmışdır. Bunun təxminən yarısı uzunluğunda möhkəm bənd olaraq, digər yarısı isə körpü olacaq. Körpünün mövcudluğu körfəzdəki suyun dövriyyəsinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə bilər.
thumb|285x285px|Bəhreyn körfəzi
## Flora və faunası
Qətərin sahillərində olan Havar adaları, 1997-ci ildə Ramsar sahəsi olaraq siyahıya alındı. Onlar Sokotra qarabatdaq da daxil olmaqla bir çox quş növlərinə ev sahibliyi edir. Əsas adada ərəb köpgəröküzü və qum ceyranlarının kiçik sürüləri var.

Bəhreyn körfəzi dayazdır və sular kiçik bir istilik qabiliyyətinə malikdir. Sular sahil ətrafında 14 ilə 35&nbsp;°C arasında (57-95&nbsp;°F) temperaturda böyük tərəddüdə məruz qalırlar. Su İran körfəzinin digər hissələrinə nisbətən daha çox duzludur (10%). Bəhreyn ətrafında dəniz çəmənlikləri, mərcan rifləri, bataqlıq və manqrov sıx meşəliyi yayılmışdır. Bu sahələr ərazinin bioloji müxtəlifliyi, onurğasızlar, kiçik balıqlar, dəniz tısbağasının yaşayış mühitini təmin etmək üçün vacibdir.

Bəhreyn sahildə dəniz dibinin və yatağının torpaqla doldurulması ilə ərazisini genişləndirir. 1963-cü ildə Bəhreynin sahəsi 668&nbsp;km2 (258 sq mi) idi və 2007-ci ilə qədər isə ərazisi 759&nbsp;km2 (293 sq mi) olmuşdur. Bitişik dənizlərdəki geniş mərcan rifləri məhv edilmiş və dənizdəki artan çöküntü digərlərinə zərərli təsir göstərmişdir. 1996 və 1998-ci illərdə Bəhreyn və Qətər arasındakı Fəşt Adam rifi istilik təzyiqindən zədələnmişdi, o zamandan bəri  demək olar ki, tamamilə məhv edilmişdir.

## Həmçinin bax
* İran körfəzi
* Bəhreyn
* Bəhreyn coğrafiyası
* Səudiyyə Ərəbistanı coğrafiyası
* Qətər coğrafiyası

## İstinadlar
Çurular

**Çurular** () — Vyetnam Sosialist Respublikasının cənubunda – Lamdonq və Txuanxay əyalətlərində yaşayan dağ tyamları qrupuna aid xalq. Vyetnamda rəsmi olaraq tanınmış 54 xalqdan biridir. Sayları təqribən 19 min nəfərdən çoxdur.

Bu xalq həm də **tyurular**, **tyorular** (özlərini *"yeni torpaqları mənimsəyən adamlar"* adlandırırlar), **tyular**, **krular**, **kazolar** adlanırlar.
thumb|Yayıldıqları ölkə
## Əcdadları
Ehtimal edilir ki, çurular tyamlarla eyni əcdadlara malikdirlər. Çuruların rəvayətlərinə görə onların əcdadları vaxtilə Mərkəzi Vyetnamın sahilyanı ovalığında yaşamış, tyamlardan ayrılaraq Cənubi Vyetnamın dağlıq və dağətəyi rayonlarına köçmüşlər. Bəzi yerlərdə raqlaylar və koxolarla birlikdə yaşayırlar.

Fransız müstəmləkəsi dövründə Dalat ərazisində ən güclü dağlıq liderləri çurular idi.

## Sayları
Sayları 1999-cu ildə 14,978 nəfər, 2009-cu ildə isə 19,314 nəfər olmuşdur.

## Dilləri
Dilləri çuru dilidir. Bu dil Malay-Polineziya dilləri qrupuna aiddir. Çuru dili tyam və raqlay dillərinə yaxındır. Müstəmləkə dövründə latın əlifbası əsasında yazı yaradılmışdır. Vyetnam dili və yazısı, qismən də koxo dili yayılmışdır.

## Məşğuliyyətləri
Ənənəvi məşğuliyyətləri kotan (qismən toxa), suvarma və dəmyə əkinçiliyi (çəltik, qarğıdalı, köküyumrular, maniok, qabaq və s.), maldarlıq (kəl, öküz, donuz, keçi, at), quşçuluq, yığıcılıq, ovçuluq və balıqçılıqdır. Sənətkarlıq sahələrindən qamış və bambukdan məişət əşyalarının hörülməsi, dəmirçilik və dulusçuluq inkişaf etmişdir.

Çuru xalqı 1907-ci ildə Touneh Han Danq tərəfindən iqtisadiyyata cəlb edilmişdir ki, nəticədə də bu xalq toxuculuq da daxil olmaqla bir sıra peşələri öyrənmişdir.

## Rəhbərləri
Pley adlanan kənd icmalarına popley adlanan ağsaqqallar başçılıq etmiş, qru və ya yux adlanan şamanlar icmada böyük rol oynamışlar.

Qohumluğu ana xətti üzrə hesablanan böyük ailə 3–4-cü nəslədək üstünlük təşkil edir.

## Nikah
Nikah matrilokaldır, elçilik yolu ilə evlənmək təklifini qızlar edirlər və nikah bağlandıqdan sonra iki həftə ər evində yaşayırlar. Varislik hüququ da qızlara məxsusdur. Dayının ailədə böyük roluvar. Kuzen nikahları və levirat nikah növləri geniş yayılmışdır.

## Evləri
Ağac və bambukdan tikilmiş ənənəvi evləri yortacəsaslıdır. Uzunsov evlər yayılmışdır.

## İnancları
Ənənəvi inancları əcdadların kultu, animizm, aqrar kultlardır. Musiqi və nəğmə folkloru, əfsanə və rəvayətlər qalmaqdadır. Ənənəvi inanclarını qoruyub saxlayırlar; amma bəzi yerlərdə xristianlıq da yayılmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Егорунин О. Е.* Чуру // Народы и религии мира. М., 1999. С. 636—637. 

## Xarici keçidlər
*Review of a Churu folklore book
*Chru Wordlist at the Austronesian Basic Vocabulary Database
Neftin azotlu birləşmələri

**Neftin azotlu birləşmələri** – alifatik, aromatik aminlərin, həmçinin heteroaromatik birləşmələrin mürəkkəb qarışığıdır.
Onların ən sadə nümayəndələrindən biri RNH2.

## Birləşmənin aqreqat halı
Bu birləşmələrin alçaqmolekullu nümayəndələri qaz, yüksəkmolekullu nümayəndələri isə mayelərdir.

## Neftin tərkibində azotun miqdarı
 Neftin tərkibində azotun miqdarı 1%- dən artıq olmur. Neft yatağından asılı olaraq bu faiz azalır. Azotlu birləşmələr yüksək temperaturda qaynayan fraksiyalarda və əsasən ağır qalıqlarda konsentrə olunub. Məsələn, Balaxanı neftinin distillatlarında azotun miqdarı: kerosində 0,015, qazoylda 0,081, maşın yağında 0,16, ağır silindr yağında 0,313, yüngül silindr yağında 0,418, qudronda 1,027% təşkil edir. Azotlu birləşmələrin əsas hissəsi neftdən 50–600C temperaturda 40 %-li sulfat turşusu ilə etil spirtinin qarışığı vasitəsilə çıxarılır.

## Azotlu birləşmələrin qrupları
Azotlu birləşmələr iki böyük qrupa bölünür: azotlu əsaslar və neytral azotlu birləşmələr.

## Azotlu əsaslar
*Azotlu əsaslar* – bir(bəzən iki) halqada azot atomunun əvəzolunması nəticəsində alınan və üçə qədər halqası olan heterotsiklik əsaslardır. Buna misal olaraq heterotsiklik azotlu törəmələrdən piperidini və piridinı göstərmək olar:

## Piperidin
Piperidin güclü ikili əsasdır, müxtəlif şəraitdə 6 hidrogen atomu itirərək piridinə çevrilir.

## Piridin
Kimyəvi xassəsinə ğörə piridin benzola oxşayır: bromlaşma, nitrolaşma və sulfolaşma reaksiyalarına qabildir, hidrogenləşərək piperidinə çevrilir.
Neftdə azotlu əsaslardan xinolin və izoxinolin də tapılmışdır:

## Xinolin və izoxinolin
Xinolin və izoxinolin zəif əsaslardır.
Azotlu əsaslar dezinfeksiya vasitələri, güclü həlledici, sürtkü yağlarına, bitumlara qatqı, həmçinin korroziya inhibitorları və antioksidəşdirici kimi istifadə olunur.
Neytral azot birləşmələri pirrolun, benzopirrolun (indol, karbozol) homoloqlarıdır.

pirrol karbazol indol
Neft fraksiyalarının qaynama temperaturunun yüksəlməsi neytral azot birləşmələrinin miqdarının artmasına və azotlu əsasların miqdarının azalması ilə müşahidə olunur.
Son zamanlar neftlərdən xlorofil törəmələri (bitgilərdə) və qana qırmızılıq verən (canlı orqanizmlərdə) piqment heminin törəmələri aşkar edilmişdir. Xlorofil və hemoqlobinin qurluşunun əsasını porfirin skeleti təşkil edir.

## Porfirin
Neftin azotlu birləşmələrinin hansı maddələrdən əmələ gəlməsi indiyə qədər mübahisəlidir, bu məsələ neftin əmələ gəlməsi ilə sıx əlaqədardır. Belə fərz edilir ki, neftin azotlu birləşmələri bitki və heyvan orqanizmlərində təsadüf edilən mürəkkəb azotlu birləşmələrin destruksiya məhsullarıdır. Bu mürəkkəb azotlu birləşmələrin ilk parçalanma məhsulları (porfirinlər) bir sıra neftlərdə aşkar edilmişdir. Neftlərdə azotlu birləşmələrin olması neftlərin üzvi birləşmələrdən əmələ gəlməsi nəzəriyyəsinin düzgünlüyünə sübutdur.

## Mənbə
2. Самедова.Ф.И.,Мир-Бабаев. М.Ф. Высокомолекулярные гетероатомные соединения нефтей Азербайджана. Баку: Нефис, 1992, 138 с.
Cayanta Bhatta

**Cayanta Bahtta** (təqribən 840–900, Kəşmir) – Hind filosofu, nyayanın nümayəndəsi. Kəşmir racəsinin xidmətində olan məşhur alim-brahmanlar ailəsindən idi.

## Bioqrafiyası
Cayantanın genealogiyasını nəvəsi Abhinanda *Kadambari-katsasarı* kitabında ətraflı təhlil etmiş. Onun ulu babası Şakt Qauadan olan brahman olmuş (Kəşmir yaxınlığında). Şaktın oğlu Mitra, nəvəsi isə Şaktisvamin olmuş. Şaktisvamin (Cayantanın ulu babası) Kəşmirdə Karkotı dinastiyasında məsul vəzifədə çalışmış. Cayanta öz qeyidlərində göstərir ki, onun babası çardan Qauramulaka kəndini hədiyyə almış. Ehtimal olunur ki, kənd müasir Racauri şəhəri yaxınlığında yerləşmiş. Cayanta Bhattanın atasının adı Çandra olmuş.

Cayanta Bahttanın nəvəsi Abhinanda özünün qeyidlərində göstərir ki, babası IX əsrdə Lalitaid çarının müavini olmuş. Buna əsasən demək olar ki, Cayanta Bahtta IX əsrin sonlarında yaşamış. O, geniş erudisiyası və öz dövrünün fəlsəfi fikrini dərindən bilməsi ilə fərqlənirdi. Brahmanlar ailəsində anadan olan Cayanta qısa zamanda öz istedadı ilə diqqət çəkməyə başladı. Cavan yaşlarından o məşhur filosof *Panininin* fikirlərinə müxtəlif rəylər yazmış və sonda *Нава-Vrittikara (*yeni rəyç*i)* adını qazanmış.

## Ümumi məlumat
Cayanta üç fəlsəfi traktat yazmış. Hər üçü  nyaya fəlsəfəsi üzrə yazılmış. Bu traktatlardan ancaq ikisi müasir dövrə gəlib çatmışdır. Üçüncü traktatı (Sivadadaratnakare) hələlik tapılmamış. Dövrümüzədək gəlib çatmış “Ahamadambara” dramının və qrammatika üzrə əsərlərin müəllifidir. “Nyaya-sutra”lara sərbəst şərhdən ibarət olan əsas əsəri “Nyaya-manjari” (“Məntiq buketi”) hind filosofları arasında son dərəcə populyar olmuşdur. “Nyaya-manjari” səhih idrakın mənbələri (pramana) və obyektləri (prameya), həmçinin qavrayışın (pratyakşa), məntiqi nəticənin (anumana), səbəbiyyətin təbiəti, hissə və tamın nisbəti, teodiseya məsələləri və s.-in nəzərdən keçirildiyi 12 bölmədən ibarətdir.

Vedaların ciddi tərəfdarı olan Cayanta Bahtta onların mötəbərliyinə dair mimansa ardıcıllarının təklif etdikləri sübutları qeyri-qənaətbəxş sayırdı. Lakin onun mimansa və buddizmlə apardığı polemikası bütövlükdə öz tolerantlığı və qarşı tərəfin mövqelərini müfəssəl şərh etməsi ilə seçilirdi, bu isə onun əsərinə ensiklopedik xarakter verirdi. Cayanta Bahtta məkan və zamanın qavranılması məsələsində mimansa tərəfdarları ilə hətta razılaşmış (nyaya və vayşeşikada onlar qavranılmayan sayılırdı), lakin eyni zamanda onların idrakı hərəkət hesab etmələrinə tənqidi yanaşmışdır. *Ahamadambara* əsəri ingilis dilinə tərcümə olunmuş.

## Mənbə

## İstinadlar
Türkiyə Sahil Mühafizə Xidməti

**Türkiyə Sahil Mühafizə Xidməti** Türkiyənin bütün sahillərində daxili suları olan Mərmərə dənizi və Dardanel boğazlarında, liman və körfəzlərində beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri əsasında xidmət edən dövlət orqanıdır.

Osmanlı İmperiyası dövründə "Rüsumət Əmanəti" adı ilə qurulmuş və 13 iyul 1982-ci il tarixli, 2692 saylı qərarla hazırkı halına gəlmişdir. Səfərbərlik və müharibə vəziyyətində Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin tabeçiliyi altında fəaliyyət göstərir.

Sahil Mühafizə komandanlığının vəzifəsi təhlükəsizliyi və asayişi təmin etmək və qanunların özünə verdiyi digər səlahiyyətlərdən istifadə etməkdir. Şəxsi heyəti zabit, gizir, mülki məmur və işçilərdən ibarətdir.

Dəniz Limanı Şöbə Müdirlikləri ilə birlikdə Türkiyənin sahil və dənizlərində asayiş, axtarış-xilasetmə və təhlükəsizlik kimi vəzifələri yerinə yetirən iki qurumdan biridir.

## Tarixi
İstanbul xaricindəki sahillərin qorunması və qaçaqmalçılığın izlənib qarşısının alınması məqsədilə qurulmuş Taşra Gömrük İdarələri 1859-cu ildə eyni məqsədlə qurulmuş olan İstanbul Emtia Gömrük İdarəsinə birləşdirilmişdir. 1861-ci ildə qurumun adı Rüsumət Əmanəti olaraq dəyişdirilmişdir. 1886-cı ildə Jandarma qüvvələrinə bağlı "Kordon bölükləri" adlı qurum yaradılmışdır.

Türkiyə Respublikasının elan olunmasından sonra 1932-ci ildə 1917 saylı qanunla Türkiyə Respublikası Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahı tərəfindən idarə olunan Gömrük Mühafizəsi Komandanlığının əsası qoyulmuşdur. Dəniz vasitəsilə edilən qaçaqmalçılığın və dəniz sularının təhlükəsizliyinin təmin olunması bu təşkilatın vəzifələrinə daxil idi. Bu təşkilat 1956-cı ilə qədər Baş Qərargah rəisliyinə tabe olmuşdur. 1956-cı ildə ləğv edilən bu qurumun bütün vəzifələri Jandarma qüvvələrinə verilmişdir. 1967-ci ildən etibarən Sahil Mühafizə Xidmətinin yaradılması prosesi başlamış və 1982-ci il 13 iyul tarixində 2692 saylı Qanunun qəbul edilməsi nəticəsində Türkiyə Sahil Mühafizə Xidməti yaradılmışdır. Bu dövlət orqanı yarandığı gündən 1 yanvar 1985-ci il tarixinə qədər Jandarma qüvvələrinin tabeçiliyi altında fəaliyyət göstərmişdir. Komandanlıq bu tarixdən etibarən Daxili İşlər Nazirliyinə tabedir.

15 iyul 2016-cı il tarixində Türkiyədə baş vermiş dövlət çevrilişinə cəhddən sonra qurum mülkiləşdirilmiş və Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin tabeçiliyindən çıxarılmış yalnız Daxili İşlər Nazirliyinin tabeliyində qalmışdır. Bu qurum yalnızca səfərbərlik və müharibə dövründə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin tabeçiliyi altına keçə bilər.

## Həmçinin bax
* Türkiyə Daxili İşlər Nazirliyi
* Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Türkiyə Sahil Mühafizə Xidmətinin rəsmi veb-saytı
San-Fransisko Çin Xəstəxanası

**San-Fransisko Çin Xəstəxanası** () - Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya ştatındakı San-Fransisko şəhərində yerləşən çin xəstəxanası. Xəstəxana ABŞ-da fəaliyyət göstərən yeganə Çin xəstəxanası kimi tanınır. Çin qəsəbəsində yerləşən xəstəxana 1924-cü ildən etibarən xidmət göstərməkdədir. *San-Fransisko Çin Xəstəxanası* şəhərdə yerləşən San-Fransisko Mərkəzi Xəstəxanasında dil bariyeri ilə qarşılaşan və orta sinifdən olan yerli çinlilərə xidmət göstərmək üçün yaradılmışdır.

Xəstəxananın personalı ingilis dilində əlavə olaraq çin dilinin müxtəlif dialektlərində də xidmətlər göstərirlər. Döyüş sənəti üzrə məşhur döyüş ustası, idmançı və aktyor, Cit Kun Do döyüş sənətinin banisi Brüs Li 1940-cı ilin 27 noyabr tarixində San-Fransisko Çin Xəstəxanasında anadan olmuşdur.

## Tarixi
[thumb|left|180px|[1924-cü ildə yaradılan xəstəxanın ilk binası. 1979-cu ildə köhnə binaya bitişik yeni korpus tikilmişdir.]]
1888-ci ildə San-Fransiskoda yaşayan çin icması çinli vətəndaşlara xidmətin göstərilməsi üçün milli xəstəxananın yaradılması üçün şəhər şurasına müraciət edir, ancaq lazım olan icazəni ala bilmir. XIX əsrin sonlarında şəhərdə çinlilərə məxsus müxtəlif morqlar və kilinikalar fəaliyyət göstərsə də heç biri tam təyinatlı xəstəxana formasına çatmamışdır. 1899-cu ildə xəstəxananın yerləşəcəyi binanın mülk sahibləri olan anlaşılmazlıqlara görə nəzərdə tutulan bina sökülür və hal-hazırkı bina 1925-ci ildə tikilmişdir.

### 2012-ci il genişlənməsi
2012-ci ildə Çin Xəstəxanası 1924-cü ildəki binanın olduğu yerə əvəzetmə xəstəxana binasının tikilməsini planlaşdırdığını açıqladı. Yeni bina 1979-cu ildə inşa edilən binadakı xəstələrin müalicəsini öz üzərinə götürəcək və 1924-cü ildə inşa edilən bina seysmik cəhətdən təhlükəli olduğu üçün yıxılacaq. Planlar təsdiq edildi və 1924-cü ildə inşa edilən bina Milli Tarixi Qoruma Təşkilatı (NTHP) tərəfindən mühüm müqavimətinə baxmayaraq yıxıldı. NTHP bu binanı 2013-cü ildə məhv olan on tarixi yerdən biri hesab edir. Yeni bina üçün geniş yerin əldə olunması məqsədi ilə keçmiş binanın arxasındakı 41 yerlik qaraj da söküldü.

Xəstə Qülləsi  adlanan 180 milyon dollarlıq səkkiz mərtəbəli binanın açılışı rəsmi olaraq 2016-cı ilin sentyabr ayına təyin olundu. Əvəzetmə xəstəxana binasının 54 yataqlı olması planlaşdırılır və yeni 22 yataqlı ixtisaslı xəstələrə qulluq şöbəsi əlavə olunacaq, 1979-cu ildə inşa edilmiş bina Tibb İdarəsi və Ambulatoriya Mərkəzinə çevriləcəkdir. Layihə üçün fandreyzinq 2016-cı il sentyabrın 18-dən vəfat edən bir Çinli Amerikan ictimai fəalı olan Rose Pak tərəfindən irəli sürülüb.

## İstinadlar
811 saylı Laçın dağ-atıcı alayı

**811 saylı Laçın dağ-atıcı alayı** və yaxud **Laçın alayı** — Qarabağ müharibəsində Laçın rayonunda dislokasiya olunmuş hərbi hissə.

27 mart 1992-ci il tarixində Laçın ərazi özünümüdafiə batalyonunun bazasında yaradılıb. 30 aprel 1992-ci il tarixinə kimi mövcud olmuş hərbi hissənin komandiri Arif Paşa, qərargah rəisi Rafiq Nağıyev olub.

*811 saylı Laçın alayı* Laçının işğalından 18 gün əvvəl 1992-ci il aprelin 30-da müdafiə naziri Rəhim Qazıyevin 0151 saylı əmri ilə ləğv edilərək 704 saylı briqadanın komandiri, ərazi üzrə məsul komendant Elbrus Orucova tabe etdirilib. Rəhim Qazıyev alayın ləğvi barədə bunları deyir:

Arif Paşanın bildirdiyinə görə alayın de-yure ləğvindən sonra da fəaliyyətlərini davam etdirmişlər.

## İstinadlar
Cunius Riçard Cayavardene

**Cunius Riçard Cayavardene** (, синг. ජුනියස් රිචඩ් ජයවර්ධන) (17.9.1906, Kolombo – 1.11.1996, orada) – Şri-Lankanın dövlət və siyasi xadimi, Şri-Lankanın baş naziri ( 23 iyul 1977-ci il—4 fevral 1978-ci il), sonra isə Şri-Lanka prezidenti (4 fevral 1978-ci il—2 yanvar 1989-cu il).

## Bioqrafiyası

Zadəgan sinhqal ailəsindəndir. Seylonda kral və universitet kolleclərində təhsil almış, 1932–40-cı illərdə vəkil işləmişdir. Tezliklə hüquq sahəsindən uzaqlaşmış və siyasətlə məşğul olmağa başlamıdır. Cavanlıq illərində protestantlıqdan buddizmə keçmişdir. İkinci Dünya müharibəsi illərində Yaponiya ilə gizlin danışıqlarda iştirak etmiş və adada olacaq anti-britaniya üsyanını müzakirə etmişdir. 1943-cü ildə  Seylon Milli Konqresi partiyasına üzv olmuşdur. 1946-cı ildən Birləşmiş Milli Partiyanın (BMP) liderlərindən biri idi. 1948-ci ildə Seylon (1972-ci ildən Şri-Lanka) müstəqillik qazandıqdan sonra maliyyə naziri (1948–53), kənd təsərrüfatı və ərzaq naziri (1953-56), dövlət naziri (1965–70), müdafiə və xarici işlər nazirliklərinin parlament katibi, 1960–77-ci illərdə parlamentdə BMP fraksiyasının lideri olmuşdur. 1973-cü ildə BMP-nin sədri seçilmişdir. 1977-ci ilin iyulundan 1978-ci ilin fevralınadək baş nazir, eyni zamanda müdafiə, planlaşdırma və iqtisadiyyat, planların yerinə yetirilməsinə nəzarət naziri idi.  

1978 -ci ilin fevralında Şri-Lankanın ilk prezidenti seçilmişdir; həm də müdafiə naziri, planların yerinə yetirilməsi üzrə nazir, ali təhsil naziri, silahlı qüvvələrin ali baş komandanı vəzifələrini tuturdu. 1982-ci ildə 6 il müddətinə yenidən prezident seçilmişdir. Cayavardene bazar iqtisadiyyatının inkişafına yönəlmiş islahatlar aparmış, dövlət müəssisələrini sahibkarlara vermiş, özəl kapitalın inkişafı və xarici kapitalın ölkəyə cəlb olunması məqsədilə azad ticarət zonaları yaratmışdı. Cayavardenenin prezidentliyi dövründə sinhqal və tamil icmaları arasında münasibətlərin gərginləşməsi 1983-cü ildə vətəndaş müharibəsinə gətirib çıxarmışdı. Cayavardene tamil separatizmini pisləmiş, ölkədə vəziyyətin normallaşdırılması məqsədilə bir sıra diplomatik və hərbi addımlar atmışdı. Onun təşəbbüsü ilə 1987-cü ildə Şri-Lankaya Hindistan hərbi kontingenti yeridilmişdi. Məhs Cayavardene Raciv Qandinin təşəbbüsünü dəstəkləmiş və ölkədə tamillərə muxtariyyət verilməsinə müsbət yanaşırdı. Nəticədə sinhallar arasında narazılıq güclənmiş və Cayavardeye qarşı sui qəsəd cəhtləri artmışdır.  Tamil İlamin Azadlıq Pələngləri təşkilat bu sui qəsdlərin çoxunun qarşısını almışdır. 1989-cü ildə istefa vermişdir. 

## Mənbə
* 
* De Silva, K. M., Wriggins, W. H. J.R. Jayewardene of Sri Lanka: a political biography. University of Hawaii Press, 1988
  
## İstinadlar
Kölgə ovçuları (teleserial, 2016)

**Kölgə Ovçuları** () — Ed Dekter tərəfindən Kasandra Kleirin populyar *Ölüm Alətləri* romanlar seriası əsasında yaradılmış Amerikan fövqəltəbii dram teleserialıdır. Şimali Amerikada 12 yanvar 2016-cı ildə Freeform kanalında premyerası baş tutmuşdur. Serialın çəkilişləri Kanadanın Ontario ştatının Toronto şəhərində baş tutmuşdur və hadisələr Kleri Freyin (Katerina Maknamara) on səkkizinci ad günündə iblisləri öldürən "Kölgə Ovçuları"-nın nəslindən olan yarı insan və yarı mələk olduğunu olması ətrafında cərəyan edir.

Romanlar seriasının birinci adapdasiyası olan *[[Ölüm alətləri: Sümüklər şəhəri (film, 2013)|Ölüm Alətləri: Sümüklər Şəhəri]]* filminin istehsalçı şirkəti olan  Constantin Film bu serialında prodüseri olmuşdur. Serial birinci mövsümündə tənqidçilərdən qarışıq rəylər almışdır. Mövsümün birinci seriası kanalda son iki il ərzində ən çox tamaşaçı toplaya bilmişdir. Bununla yanaşı serial bir GLAAD Mükafatı və iki Yeniyetmə Seçimi Mükafatı kimi bir sıra mükafatlara layiq görülmüşdür.

Serialın ikinci 20 seriadan ibarət olan mövsümü 2 yanvar 2017-ci ildə yayımlandı. 2016-cı ilin avqustunda serialın yaradıcısı Ed Dekter yaradıcılıq fərqlərinə görə serialı tərk etdi. Onun yerinə isə Todd Slavkin və Darren Suimmer keçdi. 21 aprel 2017-ci ildə Freeform üçüncü mövsüm üçün serialı yenilədi və 20 serialıq mövsümün 3 aprel 2018-ci ildə yayımlanacağı bildirildi. 
## Rollarda

### Əsas
* Ketrin Maknamara - Klarissa  "Kleri" Frey
* Dominik Şervud - Conatan Kristofer
* Alberto Rosende -  Saymon Levis
* Metyu Daddario -Aleksander "Alek" Laytvud
* Emeraude Toubia - İzabella  "İzzi" Laytvud
* Aysah Mustafa - Luk Qorvey
*Harri Şam - Maqnus Beyn

### Ardıcıl
* Alan van Spranq - Valentine Morqenstern
* Maksim Roy -  Coselin  Frey
* Con Kor - Hoc  Starkveather
* David Kastro - Rafael Santiaqo
* Ceys  Hassoune - Meliorn
* Kaitlin Lib - Kamilla Belkurt
* Nikola Korreia-Damude - Meris  Laytvud
* Paulino Nunes - Robert Laytvud
* Cek Fulton - Max Laytvud
* Kristina Koks - Eleina Leus
* Holli Deveauks - Rebekka Leus
* Stefanie  Bennett - Lida  Branvell
* Raymond Ablak - Rac
* Vanessa Matsui - Dot / Dorotea
* Mimi Kuzik - İmoqen Herondale
* Coel Labelle - Alarik
* Cordan Hudyma - Blackwell
* Şailene Qarnett - Maureen Broun
* Lisa Markos - Susanna Varqas
* Stiven R. Hart - Qardaş Ceremiah
* Kurtis Morqan - Panqborn
* Nikeem Provo - Gənc Luk
* Nik Saqar - Viktor Aldertree
* Alişa Uainrayt -  Maya  Roberts
*Uill Tudor -  Conatan Morqenstern \ Sebastian Verlac

## Xarici Keçidlər
* Rəsmi sayt
* 

## İstinadlar
Aftandil Ələkbərzadə

**Aftandil Ələkbərzadə** (azərb. Ələkbərzadə Aftandil Vaqif oğlu; rus. Алекберзаде Афтандил Вагиф оглы; d. 2 sentyabr, 1970. Bərdə, Azərbaycan SSR, SSRİ) — Tibb elmləri doktoru. İvan Mixayloviç Seçenov adına Birinci Moskva Dövlət Tibb Universitetinin tibbi‑profilaktika fakültəsinin cərrahiyyə kafedrasının professoru.

## Həyatı
Ələkbərzadə Aftandil Vaqif oğlu 1970-ci il sentyabrın 2-də Azərbaycan Respublikasının Bərdə şəhərində anadan olub. 1993-cü ildə N. Nərimanov adına Azərbaycan Tibb İnstitutunun (indiki Azərbaycan Tibb Universiteti) müalicə-profilaktika fakültəsini "müalicə işi" ixtisası üzrə fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 1993–1995-ci illərdə M. A. Topçubaşov adına Elmi-Tədqiqat Klinik və Eksperimental Cərrahiyyə İnstitutunda "cərrahiyyə" ixtisası üzrə kliniki ordinatura keçib. Aftandil Ələkbərzadə 1996–1999-cu illərdə M. A. Topçubaşov adına Respublika Elmi-Cərrahiyyə Mərkəzində "cərrahiyyə" ixtisası üzrə aspiranturada təhsil alıb. 1999-cu ildə namizədlik dissertasiyası müdafiə edib. 1999–2000-ci illərdə "Azərbaycan tibb jurnalı"nın redaktoru işləyib. 2001-ci ildə İ. M. Seçenov adına Moskva Tibb Akademiyasının (2010-cu ildən İ. M. Seçenov adına Birinci Moskva Dövlət Tibb Universiteti) tibbi-profilaktika fakültəsinin cərrahiyyə kafedrasında assistent vəzifəsinə seçilib. 2003-cü ildən tibbi-profilaktika fakültəsinin cərrahiyyə kafedrasının elmi katibi vəzifəsini icra edir.

2004-cü ildə Aftandil Ələkbərzadə "Qanaxma ilə ağırlaşmış xora xəstəliyindən əziyyət çəkənlərin müalicəsinin nəticələrinin yaxşılaşdırılması yolları" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edərək tibb elmləri doktoru elmi dərəcəsi alnmağa müvəffəq olmuşdur. Aftandil Ələkbərzadə tərəfindən xora üçün "Trombokol" kollagen preparatının endoskopik applikasiyası vasitəsilə qanaxmanın residivi profilaktikasının etibarlı, təhlükəsiz və əlçatan üsulu işlənib hazırlayıb; Onun tərəfindən Helicobacter pylorinin eradikasiyasında denol, klaritromitsin və furozolidonla üç tərəfdən aparılan terapiya ilə müqayisədə "Pilobakt" kompleks preparatının üstünlüyü sübuta yetirilib. A. Ələkbərzadə kompleks tədqiqatlar – "Trombokol" kollagen preparatının xoraya endoskopik applikasiyası ilə qanaxma residivinin profilaktikalarını; işlənib hazırlanmış taktikaya müvafiq "Pilobakt" preparatı ilə aparılan eradikasiya terapiyası; qanaxma residivinin proqnozunun çox etibarlı riyazi modelini; onikibarmaq bağırsaq güdülünün emalı üsulunu tətbiq edib. Bu tədqiqatlar qanaxma ilə ağırlaşmış xora xəstəliyindən əziyyət çəkənlər arasında ölüm faizini azaltmağa imkan verir.

## Həmçinin bax
* Məmməd Bağırov (cərrah)
* Əhliman Əmiraslanov

## Xarici keçidlər
А. В. Алекберзаде, Е. М. Липницкий, Д.А. Бадалов, "Острая фаза системного воспалительного ответа после однопортовой лапароскопической холецистэктомии" // Медицинская иммунология, 2015. Т. 17, № 6. С. 561–566. doi: 10.15789/1563-0625-2015-6-561–566

## İstinadlar
Dard dilləri

**Dard dilləri** — hind-Avropa dillərinin ari qoluna daxil olan dil qrupu.

## Yayılması
Şimali Əfqanıstanın, Pakistanın və Hindistanın dağlıq rayonnlarında yayılmışdır.

Bu dildə danışanların ümumi sayı 1990-cı illərdə 5 milyon nəfərdən çox idi.

## Tərkibi
Dard dilləri 5 yarımqrupa bölünür: **şərq** yarımqrupuna kəşmiri, şina, phalura dilləri; şərti olaraq kuhistani adı altında birləşdirilən bir sıra dillər və dialektlər – mayyan, kanyavali, torvali və s.; başkarik və ya qarvi adlanan dialektlər qrupu; katar kalai dili və bəzi digər dillər daxildir. **Kunar** yarımqrupu qavar-bati, şumaştivə qlanqali dillərindən ibarətdir. Bəzi məlumatlara görə, tirahi dili də bu yarımqrupa aiddir. Son dərəcə fərqli **paşai** dialektləri ayrıca yarımqrup əmələ gətirir. Digər yarımqrup **khovar** və **kalaşa** dillərindən ibarətdir. Genetik mövqeyi qeyri-müəyyən olan **dameli** dili müstəqil yarımqrup hesab olunur.

Daha əvvəllər Nuristan dili də Dard dilinə daxil edilmişdir. Ancaq indi onların yaxınlığı sadəcə yaxın qonşuluqdan ibarətdir.

## Yazı
Çoxəsrlik yazı ənənəsinə yalnız kəşmiri malikdir ki, bunda da hind yazısının bəzi növlərindən istifadə olunmuşdur. Müasir kəşmiri, khovar, mayyan, şina, paşai dillərində ərəb əlifbasının müxtəlif modifikasiyasından istifadə olunur.

Digər dillərin yazısı yoxdur.

## Öyrənilməsi
Dard dillərinin öyrənilməsinə 1830-cu illərdən başlanılmışdır. XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində, əsasən, C. A. Qrirsonun (B. Britaniya) və onun rəhbərlik etdiyi kollektivin əsərlərində buistiqamətdə xeyli uğurlar qazanılmışdır. Həmin kollektiv XX əsrin birinci rübündə çoxcildlik "Hindistanın linqvistik icmalı"nı nəşr etdirmişdir. 1920–1930-cu illərdə D. L. R. Lorimer və T. Q. Beyli (B. Britaniya) şina, kəşmiri və digər dilləri; Q. Morgenstyerne (Norveç) kalaşa, khovar, paşai, qavarbati, dameli və bir çox digər dilləri; 1950-ci illərdə Q. Buddruss (Almaniya) katarkalai, kanyavali və sair dilləri; 1970-ci illərdə Rusiya dilçiləri A. L. Qrünberq (qlanqali), B. A. Zaxaryin, D. İ. Edelman (kəşmiri və digər dilləri), eyni zamanda Hindistan dilçisi B. Kaçru (kəşmiri) ayrı-ayrı Dard dillərini tədqiq etmişlər.

1980-ci illərdən müxtəlif ölkələrin alimləri tərəfindən khovar, kalaşa və digər dillərin aktiv öyrənilməsinə başlanılmışdır.

1960-cı illərdən həmçinin Dard dillərinin müqayisəli-tarixi, tipoloji və areal aspektdən öyrənilməsi inkişaf edir: Morgenstyerne, J. Fusman (Fransa), Buddruss, R. L. Törner (B. Britaniya), V. N. Toporov, Qrünberq, Edelman. A. İ. Koqan (Rusiya) və başqaları bu sahədə fəaliyyət göstərmişdir.

## İstinadlar

## Biblioqrafiya
* 
*
Milli Qadın Şöhrəti Zalı

**ABŞ Milli Qadın Şöhrəti Zalı** () — ABŞ qadınları üçün ölkədə ən əhəmiyyətli seçki institutu. 1969-cu ildə yaradılıb.

## Üzvləri
* Anna Dadli
* Ella Fitscerald
* Eleonora Ruzvelt
* Hillari Klinton
* Qreys Mürrey Hopper
* Luiza Mey Alkott
* Marqaret Burk Vayt
* Qarriet Tabmen
* Opra Uinfri

## Xarici keçidlər

* Brief biographies of the women who will next be inducted
* National Women's Hall of Fame in Seneca Falls
* 

## İstinadlar
Bakı, mən səni sevirəm (film, 2015)

***Bakı, mən səni sevirəm*** kinoalmanaxı 2015-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə "Mosfilm" kinokonsernində istehsal edilmişdir. Kinoalmanaxa 10 qısametrajlı film daxildir: "Aziya", "Görüş", "Rəssam", "Həyət", "Bəhram Gur", "Lotereya bileti", "Xəzər Atlantidası", "Sevgi haqqında", "Aysel" və "Təsadüf". Layihədəki hər bir ekran əsəri Bakının həyatından müxtəlif anları özündə əks etdirir. Əsas rolları Aziya Arcenti, Corc Qafarov, İlahə Həsənova, Vyaçeslav Razbeqayev, Tural Vaqifoğlu, Kamran Ağabalayev, Alessandro Bertoluççi, Eyşan Özhim, Cavanşir Hadıyev, Fuad Osmanov, Rasim Cəfər, Solmaz Süleymanlı, Ramil Əzimov, Şəbnur Qayıbova, Günel Məmmədova, Elşən Cəbrayılov, Aqniya Ditkovskite, Vadim Tsallati, Zemfira Sadıqova və Fərhad İsrafilov ifa edirlər.

## Məzmun
Layihədəki hər bir ekran əsəri Bakının həyatından müxtəlif anları özündə əks etdirir. Qısametrajlı filmlər insanlar arasında münasibətləri, onların sevgi və həsrətlərini, şad və qəmli anlarını canlandırır. Bu insanları, münasibətləri, həyatın müxtəlif anlarını birləşdirən baş qəhrəman isə Bakı şəhəridir.

## Filmin heyəti

## İstinadlar
Darqo ekspedisiyası

thumb|Darqo döyüşü, Frans Roubaud tərəfindən rəsm
**Darqo ekspedisiyası** () — 1817–1964-cü illərdəki Qafqaz müharibəsi gedişində 1845-ci ildə Şeyx Şamilin iqamətgahı olan Darqo ailini tutmaq məqsədilə rus qoşunlarının 5 iyundan 20 iyuladək davam etmiş yürüşü. Yürüş rusların böyük itkiləri ilə nəticələnmişdir ki, sonda onlar geri çəkilməyə məcbur olmuşlar. Darqo ekspedisiyasının nəticəsi Şamilin bölgədəki təsirinin artmasında çox əhəmiyyətli oldu.

## Xronologiyası
thumb|General-leytenant Vorontsov
1845-ci il iyun ayının 5-i və 6-nda rus qoşunlarının avanqardı komandan general-mayor D.V.Passek dağlıları Ançimeyer və Zunumeyer dağlarında məğlub etdikdən sonra rus qoşunlarının əsas qüvvələri komandan general-leytenant qraf M.S. Vorontsovun başçılığı ilə 20-dən çox piyada batalyonu, 16 kazak bölüyü, Gürcüstan milisinin süvari və piyada dəstələri, 46 topdan ibarət ordu üçün Darqoya gedən yolun üstündəki Andi kəndinə yol açıldı. İyun ayının ortalarında baş vermiş qanlı döyüşlər nəticəsində ruslar Andi və Qoqotl kəndlərini tutdular. Rusların ərzaq və sursat nəqliyyatlarına dağlıların daimi hücumları nəticəsində rus qoşunları burada iki həftə qalmalı oldular. Yalnız iyulun 6-da Vorontsov Darqoya qoşunun bir hissəsini – 10,5 piyada batalyo nu, 3 atıcılar rotası, 4 kazak bölüyü; cəmi 9,5 min nəfər və 16 top olmaqla yeridə bildi.
thumb|Şeyx Şamil
Şeyx Şamilin əmri ilə yandırılmış Darqoya ruslar iyulun 7-də girdilər. Şeyx Şamil Darqoda rus qoşunlarını mühasirəyə alaraq faktiki öz iqamətgahını "tələ"yə çevirdi. Vorontsov qanlı döyüşlərdə xeyli itki verərək mühasirəni yarmağa nail oldu.

Rusların qalan qüvvələri – təqribən 5 min nəfər; onlardan da 700 nəfəri yaralı olmaqla Miskit mərzində general-leytenant R.K. Freytaqın 7,5 piyada batalyonu, 3 kazak bölüyü, 13 ədəd topdan ibarət dəstəsi ilə birləşərək 20 iyul tarixində Gerzel ailinə daxil oldular.

## Nəticələri
Darqo ekspedisiyası rus qoşunlarının Qafqaz müharibəsi zamanı ən iri məğlubiyyəti idi. Çar ordusunun itkiləri 3,6 min nəfərdən çox, o cümlədən 3 general, 186 zabitdən ibarət oldu. Darqo ekspedisiyasının iflasa uğraması Rusiya komandanlığını İmamlığın içərilərinə uğursuz hücumlarını dayandırmağa və frontal irəliləmə sisteminə qayıtmağa vadar etdi. Bu sistem rəqibin tədricən sıxışdırılması və işğal edilmiş ərazilərdə möhkəmləndirilməsindən, o cümlədən aillərə gedən yolların meşəliklərdən təmizlənməsi, yeni istehkamların tikilməsi və sairlərdən ibarət idi.

## İstinadlar
Yağlakar sülaləsi

**Yağlakar sülaləsi** (Göytürkcə: , ) — Uyğur xaqanlığını idarə etmiş əsas sülalə və klan. Uyğur xaqanlığındakı 9 əsas qrupdan biri idi.

## İlk hakimləri
Yağlakarların bilinən ilk hakimləri Tan tarixi kitablarında qeyd olunub.
# İltəbər Tecian (特健)
# İltəbər Pusa (菩萨, ö.629) — onun dövründə Uyğurlar Seyanto ilə birlikdə Şərqi Göytürk xaqanlığına hücuma keçmişdilər.
# İltəbər Tumidu (吐迷度, 629–648) — o atasından fərqli olaraq Seyantoya qarşı çinlilərlə ittifaq bağlamışdı.648-ci ildə qardaşıoğlu Vuhe tərəfindən öldürüldü.
# İltəbər Vuhe (乌纥) — 648-ci ildə əmisini devirərək taxta çıxmışdı. Çebi xaqanın kürəkəni idi. Elə həmin il də çinlilər tərəfindən devrildi.
# İltəbər Porun (婆闰) — 17 noyabr 648-ci ildə hakimiyyətə gəldi. Tumidunun oğlu idi. Koreyanın işğalında çinlilərə kömək etmişdi. 662-ci ildə vəfat etdi.
# İltəbər Bisudu (比粟毒) — 662-ci ildə taxta çıxmışdı. Porunun qardaşıoğlu idi. Çinlilərə üsyan etmişdi. Puqu və Tonqlu qəbilələri ilə ittifaq bağlamışdı.
# İltəbər Tuceçi (独解支) — Bisudunun oğlu idi. 715-ci iləcən hökm sürmüşdür.
# İltəbər Fudifu (伏帝匐) — Tuceçinin oğlu idi.
# İltəbər Çenqsonq (承宗) — Fudifunun oğlu idi. 727-ci ildə hakimiyyəti bitmişdi. Sürgün edilmişdi.
# İltəbər Fudinan (伏帝難) — Çenqsonqun oğlu idi. Atası ilə sürgün olunmuşdu.
# Yağlakar Huşu (護輸) — Çenqsonqun qardaşıoğlu idi. Əmisinin intiqamını almaq üçün çinlilərə dəfələrlə hücum etmiş, 727-ci ildə çinli general Vanq Cünçounu öldürmüşdü.

## Xaqanları
# Qutluq Bilgə Kül xaqan — Huşunun oğlu idi. Göytürk xaqanlığına son vermişdi.
# Bayan Çur xaqan
# İdigən Bögü xaqan
# Tun Bağa Tarxan
# Külüg Bilgə xaqan
# Ur Çor xaqan — varis qoymadan ölmüşdür. Yağlakar sülaləsinin sonu gəlmişdi.

## İstinadlar
Tixon Xrennikov

**Tixon Nikolayeviç Xrennikov** (rus. Ти́хон Никола́евич Хре́нников; ) — sovet və rus bəstəkarı, pianoçu, ictimai xadim, pedaqoq, professor. SSRİ Bəstəkarlar İttifaqının Sədri (1948–1991). SSRİ xalq artisti (1963), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1973), Lenin mükafatı laureatı (1974), 3 dəfə ikinci dərəcəli Stalin mükafatı laureatı (1942, 1946, 1952 və SSRİ Dövlət mükafatı laureatı (1967). 8 opera, 5 balet, 3 simfoniya, 9 intrumental konsert, 30 kinofilmin musiqisinin, teatr tamaşaları üçün çoxsaylı musiqi, musiqi proqramı, vokal musiqi müəllifi.

## Həyatı
Görkəmli rus bəstəkarı Tixon Nikolayeviç Xrennikov 1913-cü ildə may ayının 28-də (iyun ayının 10-da) Lipetsk vilayəti, Eltse kəndində tacir ailəsində anadan olub. O ailənin 10-cu övladı idi. Anası Varvara Vasilyeva evdar qadın idi.

Tixon Xrennikov musiqi ilə hələ Yeltsedə yaşadığı günlərdə Anna Fyodorovna Varqunina ilə birlikdə məşğul olmağa başlamış 1927–1928-ci illərin qışında Moskvada olmuş və əsərlərini müəllimi bəstəkar və pianinoçu V. P. Aqarkova göstərmişdir. Aqarkov onun əsərlərini bəyənmiş və ilk növbədə Yeltsedə orta təhsilini başa vurmağını, daha sonra Moskvada təhsilini davam etdirməyini istəmişdir. 1929-cu ilin yazında 9 illik məktəbi bitirən Tixon Mixail Qnesinə məktub yazmış və müsbət cavab alaraq Qnesin adına musiqi texnikumuna tələbə olaraq qəbul edilmişdir. 1932-ci ildə texnikumu başa vurur. 1936-cı ildə isə Moskva Konservatoriyasını bitirir. 1933-cü ildə Moskva uşaq teatrında işləməyə dəvət olunur. 1941-ci ildə Qırmızı Ordu teatrının musiqi hissəsinə rəhbərlik etmişdir.

"Tufanda", "Ana", "Doroteya" və sair operaların, "Məhəbbətə məhəbbətlə" və "Qusar balladası" baletlərinin, bir sıra operetta və simfoniya əsərlərinin müəllifidir. Üzeyir Hacıbəyov 1939-cu ildə Xrennikovun "Tufanda" operasının ilk tamaşasında iştirak etmiş, bu opera bir çox görkəmli musiqişünaslar tərəfindən kəskin tənqid olunduğu zaman onu qətiyyətlə müdafiə etmiş, musiqidə "yeni söz" kimi qiymətləndirmişdir. Xrennikov yaradıcılığına və şəxsiyyətinə dərin hörmətlə yanaşdığı Hacıbəyovu "Azərbaycan musiqisinin ağsaqqalı" adlandırmış, onun haqqında xatirə yazmış, eləcə də bəstəkarın anadan olmasının 100 illiyi ilə əlaqədar keçirilən təntənəli gecələrdə çıxış etmişdir.

1930-cu illərdə Xrennikov Sovet bəstəkarlarının sırasına artıq rəsmən daxil olmuş və "bəstəkar gəncliyi" təmsil edirdi.

Görkəmli bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun ev-muzeyini ziyarət edərkən Üzeyir Hacıbəyov barədə belə demişdir:
O, 14 avqust 2007-ci ildə Moskvada vəfat etmişdir. 17 avqust tarixində doğulduğu Yeltsedə dəfn olunmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Üzeyir Hacıbəyov

## Xarici keçidlər
* Биография Тихона Хренникова
At əti

**At əti** — Atın qida kimi istifadə olunan əti.

## İstehsalı

At əti qida məhsulu kimi istehsal edən ölkələrin çoxusunda, atları inəklərlə oxşar üslubda kəsirlər. Böyük sallaqxanalarda onları mənzil bolt tapança ilə gicəllətdirib, ölənə qədər qanı tökürlər. Yemək istehsalı az sənayeləşdirilmiş olan ölkələrdə, atları lazım olanda bir-bir, açıq havada, istehlak olduğları kəndlərdə və ya istehlak olduğları yerlərə yaxın kəsirlər.

2009-cu ildə, Britaniyanın kənd təsərüfatı saytı dünya ölkələrin at əti istehsalı miqrdarından məlumat verib:

:*Eşşəkləri daxil edərək

## Ölkələrə görə

### Qazaxıatan və Qırğızıstan

Qazaxıstan ilə Qırğızıstanda, əhalinin köçəri köklərinə görə, at əti qidalanmanın böyük hissəsidir. Atın fərqli hissələrdən qazı, jal və sucuk kimi malları hazırlayırlar.

### Yaponiya

Yapon mətbəxində bişməmiş at ətinə çəhrayı ətinə görə *sakura* (桜) və ya sakuraniku (桜肉, *[[sakura]]* albalı növüdür, *niku* isə ət deməkdir) deyirlər. Onu saşimi şəkildə, soy sousu ilə, bəzən sousa zəncəfil və soğan əlavə edərək.

### Cənubi Koreya

Cənubi Koreyada at ətini adətən yemirlər. Fəqət əsasən boyun hissədən gələn at əti Cənubi Koreyanın Cecu adasında delikates sayılır. Adətən soy sousu və hind küncütü yağı ilə yeyilir.

### Meksika

2005-ci ildə Meksika dünyanın ikinci ən böyük at əti istehsalçısı idi. 2009-cu ildən bəri isə, o birinci yerə qalxıb. Meksikada istehsal olan at əti ancaq  ixraca gedir və ölkənin daxilində istifadə olunmur.

### Malta

Maltada at ətini () dağlandırıb, yavaşca pomidor və ya qırmızı çaxır sousunda hazırlayırlar. Bir neçə at əti dükkanı hələ də mövcuddur və bəzi restoranların menyusunda o var.

## İstinadlar