open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rasim Hacı

**Rasim Hacı** və ya **Rasim Hacıyev** () — Sovet və rus yazıçısı. Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalq şairi (1974). Əsərlərində dağlıq Dağıstan sakinlərinin təbiəti və xarakterləri sevgi ilə təsvir olunur. 
## Bioqrafiyası
Rasim Hacıyev 1941-ci ildə Azərbaycanın Qusar rayonunun Urva kəndində anadan olmuşdur. Milliyyətcə ləzgidir.

Rasim Hacı gənc yaşlarından neft yataqlarında qazmaçı işləyir. Sovet ordusu sıralarında xidmət edir. Sonradan Mahaçqalaya köçür, limanda fəhlə, ayırıcı qurğu zavodunun inşaatında betonçu, sonra Dağıstan kitab nəşriyyatında korrektor işləyir. Respublika "Kommunist" qəzetində və "Dostluq" almanaxının ləzgi nəşrində nəşr olunur. Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu bitirir, "Sokolenok" jurnalının ləzgi dili üzrə sayının redaktoru işləyir.

1974-cü ildən SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzvü olur.

"Şah Abbasın əfsanəsi" kitabına görə 1992-ci ildə S. Stalski Respublika Ədəbiyyat Mükafatı laureatı olur.

"Şoloxovun anadan olmasından 100 ili" (2004) xatirə medalı ilə təltif edilmişdir.

7 yanvar 2008-ci ildə dünyasını dəyişir. 
## Yaradıcılığı
İlk hekayəsi olan "Ana və dağlar" 1965-ci ildə "Dostluq" almanaxının ləzgi nəşrində, ayrıca bir kitab olaraq isə 1967-ci ildə Dağıstan Kitab Nəşriyyatında nəşr edilmişdir. Sonrakı illərdə "Katramakanda" (1971), "Dağlarımızın tütəyi" (1975) hekayələri, "Uzaq illərin mahnısı" romanı (1980) və "Aydın bir səma altında" hekayələr toplusu (1986) ləzgi dilində nəşr olundu.

1976-cı ildə Rasim Hacının "Samur uşaqları" hekayələr kitabı Bulat Okucava tərəfindən rus dilinə tərcümə edilir və 1976-cı ildə Moskvada rus dilində nəşr olunur. 1977-ci ildə bu məcmuədən "Qardaşların gecə görüşməsi" hekayəsi "Roman qəzeti"-nin "Çəkilişlər" sayında nəşr olunur. Daha sonra 1978-ci ildə fin dilinə tərcümə edilərək Petrozavodskda "Punallippa" jurnalında və "Sovet ədəbiyyatı" jurnalında ingilis, alman, fransız, polyak və digər dillərdə nəşr olunmuşdur. 1981-ci ildə "Qardaşların gecə görüşməsi" adlı roman ləzgi dilində nəşr olunur.

1991-ci ildə Dağıstan Kitab Nəşriyyatı Rasim Hacının "Şah Abbasın Əfsanəsi" kitabını nəşr etdirir.

İstedadlı dağıstanlı şair Əlirza Səidov və dağıstanlı ədəbiyyatşünas Kamal Abukov, habelə məşhur rus yazıçıları Bulat Okucava və Sergey Zalıqin Rasim Hacının yaradıcılığını yüksək qiymətləndirmişlər. 

## İstinadlar
İndoneziyadakı ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısı

**İndoneziyadakı UNESCO ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısı**

UNESCO-nun İndoneziyadakı Dünya İrsi siyahısında 9 ad qeyd edilib (2017-ci il üçün). Bu, ümumi rəqəmin 0,7% -ni təşkil edir (2021-ci il üçün 1154). Təbii şərtlərə görə 4 obyekt daxil edilmişdir ki, bunlardan üçü müstəsna gözəllik və estetik əhəmiyyətə malik təbiət hadisələri kimi (şərt Vİİ) tanınır və mədəni şərtlərə görə 4 obyekt - ikisi insan dühasının şah əsərləri kimi tanınır (şərt İ)). Bundan əlavə, 2019-cu ildən etibarən İndoneziyada 19 obyekt Ümumdünya irsi siyahısına daxil olmaq üçün namizədlər siyahısındadır. İndoneziya 6 iyul 1989-cu ildə Dünya Mədəni və Təbii İrsin Qorunması haqqında Konvensiyanı ratifikasiya etdi. İndoneziyada yerləşən ilk dörd obyekt 1991-ci ildə UNESCO Dünya İrsi Komitəsinin 15-ci sessiyasında siyahıya alınmışdır.
## Siyahı
Bu cədvəldə, obyektlər UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına əlavə edilməsi ardıcıllığı ilə düzülmüşdür.

## Abidələrin coğrafi mövqeyi

## Namizədlər

Cədvəldə obyektlər ilkin siyahıya əlavə edildikləri qaydada düzülmüşdür. Bu siyahıda İndoneziya hökuməti tərəfindən Ümumdünya irsi siyahısına əlavə edilməsi üçün namizəd olaraq təklif olunan obyektlər göstərir.

## Həmçinin bax
İndoneziya mədəniyyəti
Baqautdin Astemirov

**Baqautdin Asmetirov** () — qumuq şairi, dövlət xadimi, Dağıstan Yazıçılar Birliyinin ilk sədri, Dağıstan MSR Xalq Maarif Komissarı və Kommunist Partiyası Dağıstan Vilayət Komitəsinin üzvü idi. Milliyyətcə qumuqdur.

## Bioqrafiya
17 oktyabr 1898-ci ildə Aksay kəndində kasıb bir ailədə anadan olmuşdur. İlk təhsilini mədrəsədə alır. 1917-ci ildə Astemirov Temir-Xan-Şuradakı pedaqoji kurslara daxil olur və bundan sonra Aksay kənd məktəbinin müdiri təyin edilir. Vətəndaş müharibəsi zamanı Zaynalabid Batırmirzəyevin partizan dəstəsinə qoşulur. Sovet İttifaqında və Dağıstanda bomba qoyulması üzrə mütəxəssis olaraq döyüşlərdə iştirak edir və respublika komsomolunun təşkilatçılarından biri olur.

Baqautdin Asmetirovun ilk nəşrləri vətəndaş müharibəsi illərində ortaya çıxır, "Hücum" pyesi o illərdə bir çox həvəskar dram dərnəkləri tərəfindən səhnələşdirilir.

Qumuq "Molodoy Daqestaneç" qəzetində redaktor işləyir. 1928-ci ildən ədəbi yaradıcılığa çox diqqət yetirir. Bu zaman Astemirov Dağıstan Proletar Yazıçılar Birliy Orqburosunun sədri olur. 1929–1937-ci illərdə Dağıstan xalq maarif komissarı və Kommunist Partiyası Dağıstan Vilayət Komitəsinin üzvü idi. 1934-cü ildən SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzvü seçilir. Astemirovun ilk nəşrləri Vətəndaş müharibəsi illərində ortaya çıxır. Daha sonra bir çox həvəskar dram dərnəklərinin səhnələşdirdiyi "Hücum" pyesini yazır. Astemirov tez-tez şeir və publisistik məqalələrlə çap olunur. 1932-ci ildə nəşr olunan ilk "Dağıstan şairləri" toplusunun yazarıdır. 1933-cü ildə ana dilində ilk şeirlər toplusu "Mübarizə" nəşr olunur. 1957-ci ildə "Səhər ulduzu" toplusu, "Kim təxmin edəcək?" uşaq tapmacalar kitabı, "Şeirlər" və "Zaman dəyişdi" şeir məcmuələri nəşr olunmuşdur. 1959-cu ildə Bakıda "Yıldırım" şeirlər toplusu Azərbaycan dilinə tərcümə edilir. 1961-ci ildə "Şeirlər və poemalar" kitabı dərc edilir. Sonrakı illərdə ana dilində "Qılınc və Qələm" kitabı nəşr olunmuşdur.

## Dustaqlığı
1936-cı ilin noyabrında Kommunist partiyası üzvlüyündən xaric edilir. 1937-ci il aprelin 30-da Astemirov həbs olunur, əks-inqilabçı burjua-millətçi təşkilat a üzv olmaqda ittiham edilir. Dağıstanda Türkiyənin protektoratı altında burjua respublikası qurmağa cəhd etdiyi, terror aktları hazırladığı və silahlı üsyan qaldırğı planlamaqda təqsirli bilinir. 15 dekabr 1939-cu ildə 58-ci maddə ilə 20 il həbs cəzasına məhkum edildi. 17 may 1940-cı ildə həbs müddəti 15 ilə endirilir. SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığının Şimal dəmir yolu əmək düşərgəsində saxlanılır, 1955-ci ildə sərbəst buraxılır.

## Astemirovun xatirəsi
Yazıçının yaşadığı Korkmasov kücəsi, 10-da ona xatirə lövhəsi qoyulur. 1999-cu ildə Mahaçqaladakı 39 nömrəli liseyə Astemirovun adı verilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Астемиров Багаутдин Аджиевич (1898–1967гг.) 
* Профиль на сайте "Кумыкский мир"
* Государственному деятелю, советскому, дагестанскому, кумыкскому писателю-поэту и журналисту Багаутдину Астемирову сегодня исполнилось бы 120 лет со дня рождения
* Астемиров Багаутдин на сайте "Кавказский узел"
* Жизнь и деятельность Б. А. Астемирова
Paro Taktsanq

**Paro Taktsanq —** Butanın Paro vilayətində yerləşən buddist məbədi “Taxsanq Lakxanq” Paro şəhərinin Şimalında, hündürlüyü 3120 m olan bir uçurumun üstündə yerləşir. Məbədin bir çox adı var:Taksanq-lakxanq, Paro Taksanq və Taxsanq-dzonq.

## Tarixi
Adı “Pələng yuvası” kimi tərcümə olunur. Məbədin tikildiyi qayanın yamacları demək olar ki, dikdir və məbəd binalarının xarici divarları uçurumun ən kənarında, sanki qayaya "gömülmüş" kimi inşa edilmişdir. İlk baxışda məbədə giriş əlçatmaz görünür, lakin əslində Taxsanq Lakxanq məbədinə çatmağın bir neçə yolu var: şimal-qərbdən və ya cənubdan (zəvvarlar adətən bu yolla gedirlər) və ya şimaldan "Yüz min Pəri" və ya “Bumda” adlanan qayalı bir yayladan. Daha sonra şam meşəsindən keçən qatır yolu var. Bu yol mamır çələngləri və rəngli bayraqlar ilə bəzədilib. Məbəd 1692-ci ildə inşa edilib. İlk vaxtlar meditasiya üçün istifadə edilib. Məbədlə bağlı çoxsaylı əfsanələr gəzir.

## Əfsanələr
Əfsanələrdən birinə görə, VIII əsrdə, mağarada meditasiya qurucusu sayılan Padmasambhavanın özü, Tibetdən bura bəzədiyi pələngin belində uçaraq meditasiya üçün gəlmişdir. Buna görə də, məbəd şeytan pələnginin əhliləşdirilməsinə həsr olunmuşdur. Həmçinin, arvadının pələngə çevrildiyinə və Padmasambhava (Quru Rinpoçe) tərəfindən əhilləşdirilən şeytan pələnginin - İmperator Yeşe Tsoqyalın keçmiş həyat yoldaşı olduğuna inanılır. Quru meditasiya etmək üçün yerli mağaralardan birində qalır və burada səkkiz təcəssüm formasını təzahür etdirir. O gündən bu günə kimi bu yer müqəddəs sayılır və "Pələng yuvası" kimi tanınır.

## Yenidən bərpası
19 aprel 1998 -ci ildə məbəd demək olar ki, tamamilə yanğın nəticəsində məhv oldu.Yanğından dərhal sonra məbəd diqqətlə bərpa olunmağa başlandı və 2005 -ci ildə məbəd artıq tamamilə bərpa edildi. Bərpə işlərində iştirak etmək üçün Butan hökumət üzvləri, hətta Kral Jigme Singye Wançukun özü belə gəlmişdir. Məbədin bərpası təxminən 135 milyon ngultruma başa gəldi.

## İstinadlar
Çeçen düzənliyi

**Çeçen düzənliyi** (, ) — Şimali Qafqazın cənubunda, Böyük Qafqaz dağlarının ətəyində yerləşən düzənlik. Maksimum uzunluğu 110 km, maksimum eni 40 km-ə qədərdir. Çınqıllardan ibarətdir. Əsasən Çeçenistan Respublikası ərazisində, daha az hissəsi İnquşetiyada yerləşir. Bura Çeçenistan əhalisinin çoxunun cəmləşdiyi ərazidir.

Düzənlik şimalda Terek, Sunja və Qroznı dağ silsilələri, qərbdə Nazran yaylası, şərqdə Qudermes dağ silsiləsi, cənubda Böyük Qafqaz dağları ilə əhatə olunmuşdur.

Çeçenistan və İnquşetiyanın ən böyük şəhərləri Çeçen düzənliyində yerləşir: Qroznı, Urus-Martan, Şalin, Arqun, Qarabulaq.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*
Çeçenistan əhalisi

**Çeçenistan əhalisi** — Çeçenistan Respublikası əhalisinin demoqrafik xüsusiyyətləri. Rusiya Federal Dövlət Statistika Xidmətinin məlumatına görə, 2021-ci ildə respublikanın əhalisi 1.497.992 nəfərdir. Əhalinin sıxlığı 92,63 nəfər/km2 -dir (2021). Şəhər əhalisi: 36,41% (2020).

Ən böyük şəhərləri: Qroznı, Qudermes, Malqobek, Nazran, Arqun.

## Cinsi tərkib
;Kişi və qadın nisbəti (Rusiya Federal Dövlət Statistika Xidmətinin məlumatı)

## Etnik tərkib
Çeçenistan Respublikasında yeganə üstünlük təşkil edən etnik qrup çeçenlərdir (1.031.647 nəfər; 2002-ci ildə bütün əhalinin 93,5%-i). Onlar respublikanın bütün bölgələrində mütləq əksəriyyəti təşkil edirlər.

Respublikada ikinci ən böyük etnik qrup ruslardır (24.382 nəfər; bütün əhalinin 1,92%-i). Onlar əsasən Qroznı şəhərində (5,295 nəfər; bütün əhalinin 2,5%-i), həmçinin Naurski (6,538 nəfər; bütün əhalinin 12,8%-i) və Şelkov (3,992 nəfər; bütün əhalinin 7,9%-i) rayonlarında məskunlaşmışdır. SSRİ-nin 1989-cu il Ümumittifaq Əhali Siyahıyaalınmasına əsasən, o vaxtkı Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasında yaşayan rusların sayı 269.130 nəfər idi, respublika əhalisinin 24,8%-ni təşkil edirdilər. Demək olar ki, respublikanın bütün rus əhalisi 1990-cı illərdə Birinci Çeçenistan müharibəsi nəticəsində qovulmuşdur.

Qumuqlar Çeçenistanda üçüncü ən böyük etnik qrupdur. Ölkədə yaşayan 8,883 qumuq var və onlar bütün əhalinin 0,8% ni təşkil edir. Tarixən qumuqlar Qudermes (3.564 nəfər; bütün əhalinin 5,0%-i), Qroznı (2.745 nəfər; bütün əhalinin 2,2%-i) və Şelkov (1.702 nəfər; bütün əhalinin 3,4%-i) bölgələrində məskunlaşmışdır.

Avarlar (4.133 nəfər; bütün əhalinin 0,4%-i) Şaroy (1.436 nəfər) və Şelkov (1.538 nəfər; bütün əhalinin 3,1%-i) rayonlarında yaşayır.

Noqaylar (3,572 nəfər; bütün əhalinin 0,3%-i) əsasən Şelkov rayonunda yaşayır (3.504 nəfər; bütün əhalinin 7,0%-i).

Etnik çərçivədə çeçenlərə yaxın olan inquşlar (2.914 nəfər; bütün əhalinin 0,3%-i) Qroznıda kiçik bir icmanı təşkil edir (2.129 nəfər; bütün əhalinin 1,0%-i).

Qalan etnik qrupların dəqiq məskunlaşma arealı yoxdur və respublika əhalinin 1%-dən azını təşkil edir.

Əhalinin siyahıya alınmalarına görə Çeçenistan əhalisinin etnik tərkibinin dinamikası:

## İstinadlar
Süleyman Stalski Bulvarı

**Süleyman Stalski Bulvarı** — Mahaçqalada, şəhərin bağçasından (Levanevski küçəsi) dəmir yolu xətti boyunca Həmzət Tsadası adına Avar Musiqili Dram Teatrına qədər, Sovet rayonu ərazisində dəniz sahilində yerləşən şəhər parkı. Uzunluğu 260 metrdir.

Ləzgi şairi, XX əsr Dağıstan poeziyasının ən böyük şairlərindən biri, Dağıstan MSSR xalq şairi Süleyman Stalskinin (1869-1937) şərəfinə adlandırılmışdır.

Bulvar, sahil xətti boyunca yerləşən, bəzən adların qarışmasına səbəb olan Mahaçqala bağ və park zonasının bir hissəsidir. Ən gözəl istirahət yeridir.

Bulvardakı Süleyman Stalskinin abidəsinin önündə ənənəvi olaraq Beynəlxalq Şeir gününün qeyd edilməsi çərçivəsində təntənəli tədbirlər keçirilir və Stalskinin doğum günündə 18 may Dağıstan Şeir Günü kimi qeyd olunur. Avar Dram Teatrının qarşısındakı meydan, Lenin komsomol parkındakı sahə ilə birlikdə ictimai tədbirlər üçün tövsiyə olunanların siyahısına daxil edilmişdir.
## Tarixi

1937-ci ilə qədər Bazar meydanı bulvar ərazisində yerləşirdi. Meydan Müqəddəs Nikolay Kilsəsinin qarşısındakı boş ərazini tuturdu. 1920-ci ildə kilsə bağlandı və 1928-ci ildə binası söküldü. Avar Musiqili Dram Teatrı kilsənin yerində inşa edilmişdir.

1937-ci ildə Süleyman Stalski burada o zaman Bazar meydanının tutduğu dəniz sahili ərazidə dəfn edilmişdi. Qısa müddət ərzində məzar başında təzə əkilmiş ağacları, yolları və skamyalar olan park salındı. Yeni parka 7 fevral 1938-ci ildə Mahaçqala Şəhər Şurasının qərarı ilə Süleyman Stalskinin adı verildi. Lakin 1964-cü ildə bulvar ərazisinə daxil olan sahil boyu Qorki küçəsindən Həsənov küçəsinə qədər zolağı Mahaçqala və Bolqarıstanın Smolyan şəhərinin qardaşlaşması və dostluğunun şərəfinə Rodop Bulvarı adlandırıldı.

1949-cu ildə parkda Stalskinin büstü qoyuldu (heykəltaraş X.N. Əsgər-Sarıja, memar A.M.Alxazov).

Məzarı Rusiya Federasiyasının mədəni irsinin abidəsi elan edildi.

23 sentyabr 2009-cu ildə "Mahaçqala Xəbərləri" qəzetində Mahaçqala şəhər meriyasının qərarı dərc edildi. Qərara əsasən “Stalski adına para" "Stalski adına Bulvar" adlandırıldı. Əvvəlki parkın qərb tərəfində olan Puşkin küçəsi, Levanevski küçəsi və Həmzət Tsadası adına Avar Musiqili Dram Teatrına qədər  Bulvar ərazisinə daxil edildi.

Məzarın təhlükəsizliyi ictimaiyyətin narahatlığını artırdı və 2015-ci ildə abunəlik yolu ilə toplanan vəsaitlə dekorativ hasar çəkildi.

Bulvar əraisində ticarətin tənzimlənməsi üçün tədbirlər görülür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Süleyman Stalski abidəsi 
* fəallar Mahaçqalada Süleyman Stalski Bulvarına xatirə lövhəsi quraşdırırlar
Ruh (film, 2020)

**Ruh** () — "Pixar Animasiya Studiyası" tərəfindən istehsal olunmuş və "Walt Disney Pictures" tərəfindən buraxılmış 2020-ci il animasiya filmi. Film Pit Dokter və Kemp Poversin rejissorluğu ilə çəkilib. Filmdə qəzadan sonra komaya düşən və ruhunu bədəninə qaytarmağa çalışan məktəb müəllimi Co Qardnerdən bəhs edilir.

## İstehsal
"Soul" Pit Dokterin "88. Akademiya Mükafatları" haqqında məlumatın duyurulması əsnasında yeni yaradıcı tərəflər axtardığı 2016-cı ilin yanvarından etibarən inkişaf etdirdiyi bir layihə idi.

## İstinadlar
Kurçaloy İslam İnstitutu

**Əhməd Hacı Kadırov adına Kurçaloy İslam İnstitutu** () — Çeçenistan Respublikasının ən yüksək dini təhsil müəssisəsi. Şimali Qafqazda ilk İslam institutu. Kurçaloy şəhərinin mərkəzi hissəsində yerləşir.

## Tarixi
1988-ci ildə din xadimi, təşəbbüskar və xeyriyyəçi olan Nasuha Hacı Əhmədov Şimali Qafqazda Şimali Qafqaz mədrəsəsinin əsasını qoymuşdur. Eyni zamanda, Əhmədov planlarını həyata keçirmək üçün Çeçenistan Respublikasının Prezidenti Əhməd Kadırova müraciət etmişdir. Əvvəlcə instituta Nasuha Hacı Əhmədovun adı verilmişdir.

29 aprel 1991-ci ildə mədrəsə ali dini təhsil müəssisəsinə çevrilmiş və Kurçaloy İslam İnstitutu adlandırılmışdır. 2004-cü ildə Çeçenistan Respublikasının Prezidenti Əhməd Kadırovun ölümündən sonra institutun adı Əhməd Hacı Kadırov adına Kurçaloy İslam İnstitutu olaraq dəyişdirildi.

2007-ci ildə Çeçenistan Respublikasının Prezidenti Ramzan Kadırovun təşəbbüsü ilə İslam universitetində yenidənqurma tədbirləri həyata keçirilmişdir. İnstitut daxilində inzibati və akademik binalar, 220 nəfərlik yataqxana, yeməkxana və idman zalı tikilmişdir.

## Tələbələr
İnstitutun mövcud olduğu illər ərzində ilahiyyat, ərəb dili ixtisası üzrə 627 tələbə onun məzunu olmuşdur. 2018 -ci ildə institutda 332 tələbə təhsil almışdır. İnstitutun respublika üzrə 13 filialı var.

### Tanınmış məzunlar
* Çeçenistan Respublikası Hökuməti Sədrinin müavini, Çeçenistan Respublikasının Maliyyə naziri Sultan Tağayev.

## İstinadlar
Yamansu çayı

**Yamansu** (, ) — Çeçenistanın Naji-Yurt rayonu və Dağıstanın Novolak, Xasavyurd rayonları ərazisindən keçən Rusiyada çay. Çayın uzunluğu 75 km-dir. Su hövzəsinin sahəsi 318 km²-dir. Çayın yamacı 15.1 m/km-dir.
## Adlanması
Qumuq dilindən tərcümədə "yaman su" "pis,çirkli su" deməkdir. Çayın suyu yüksək miqdarda sulfat və xlor duzları olan sulfit sinfinə aiddir, buna görə də çayın suyundan gündəlik məişətdə içmək üçün istifadə edilmir. Ancaq XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğətinin səhifələrində bu haqda yazılmışdı:
Çay adını fırtınalı daşqınlar zamanı hərəkəti qeyri-mümkün olduğu üçün "pis çay, yaman çay" olaraq almışdır..

## Coğrafiyası
Çayın mənbəyinin hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 1160 m yüksəklikdədir. Planivuk silsiləsinin şimal-qərb yamacından mənbəyini götürür və oradan 62 km məsafədə Novosel kəndi yaxınlığında sağ sahildən Aksay çayına tökülür. Çayın mənsəbinin hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 25 m yüksəklikdədir.

## Hidrologiyası
Yamansu çayı ilin isti hissəsində daşqın rejimi olan və qış mövsümündə aşağı olan çaylar tipinə aiddir. Çayın əsas qidalanma mənbəyi dağlarda əriyən buzlaqlar və yağışdır. Mart -aprel aylarında daşqınlar əsasən ərimiş buzlaqların suyunun hesabına, ilin qalan hissəsində isə yağışlar nəticəsində yaranır. Şayda orta illik axıntı - 0.64 m³ / s, maksimum - 240 m³ / s (1989). Suyun orta bulanıqlığı 8000 q / m³, maksimum 53000 q / m³ -dir. 

## Qolları
Çayın əhəmiyyətli bilinən qolları yoxdur.
## Çayın öyrənilməsi
Çayın 1992-ci ilə qədər öyrənilməsi Yarmarkın 2-ci hidroloji stansiyasında aparılırdı. Daha əvvəl müşahidələr QP patrul Bataşevski və Yevqenyevka kəndlərindəki hidroloji stansiyalarda da aparılıb.
## Su qeydiyyatı məlumatları
Rusiyanın dövlət su reyestrinin məlumatlarına görə, Qərbi Xəzər hövzəsi rayonuna, Çirkeyski Su Elektrik Kompleksindən girişinə qədər Sulak çayının su idarəetmə hissəsinə qədər əraziyə çayın hövzəsi daxil deyil. Çayın çay hövzəsi - Terek şayına daxildir. Obyektin kodu - 07030000212109300000222-dir.

## İstinadlar
Abutalıb Qafurov

**Abutalıb Qafuroviç Qafurov** (, ) — Lak şairi. Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalq şairi.

## Həyatı
Abutalıb Qafuroviç Qafurov 1882-ci il noyabrın ayının 21-də Qazıqumux dairəsinin Şuni kəndində kasıb kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Gənclik illərində sənətkarlığın bir çox sahəsi ilə məşğul olan Abutalıb Qafurov, Qafqazın bir çox şəhərlərində olur. O, Gürcüstanda, Çariçino, Həştərxanda, Gəncədə, Bakıda sərgərdan həyatı yaşayır. Rusiyada vətəndaş müharibəsi zamanı Qırmızıların tərəfinə keçərək, partizan dəstəsində döyüşür. Abutalıb Qafurov partizan dəstəsində həm musiqiçi, həm də adi döyüşçü kimi mübarizə aparır. Sovet və Ağ qvardiyaçıların işğalına qarşı mübarizə aparan İmam Nəcməddin Qotsinskinin hərbi birləşmələri ilə mübarizədə iştirak edir.

Abutalıb Qafurov Rəsul Həmzətovun "Dağıstanım" romanının əsas personajlarından biridir.

## Yaradıcılığı
Şairin ilk şeirləri 1932-ci ildə "İnqilabın addımları" antologiyasında işıq üzü görməyə başladı. 1934-cü ildə şairin lak dilində "Yeni Dünya" şeirlər toplusu nəşr olunur. Topluya "İstək", "Dağlar", "Biz bunu sevirik" və s. kimi şeirlər daxil olmuşdur. Qafurov qafiyəni Lak versiyasına daxil etdi, səkkiz hecalı heca sistemi ilə zənginləşdirdi.

30-cu illərdə Abutalıb Qafurovun yaradıcılığının əhəmiyyətli hissəsi kolxoz quruculuğuna həsr edilmişdir. 1940-cı ildə "Xoşbəxt ömür" şeirlər toplusu nəşr olundu.

Qafurovun istedadı ən aydın şəkildə lirizmdə də özünü göstərirdi. Şairin "Lenin" (1932), "Ürəyimi dostlara miras qoyacağam" ("Ttul dakӀ dusturan tsachӀussar", 1940), "Qəhrəmanlar yürüşü" ("Virttavral yürüşü", 1942), "İstək" (1943) poemaları buna nümunədir.

1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsi illərində onun vətənpərvər şeirlər, yürüşlər, müraciətləri, satirik şeirləri dərc edilmişdir. Abutalıb Qafurovun "Vətən üçün" toplusu, "Əfsanə haqqında, müharibə vaxtı haqqında" şeiri, "Dağıstanın səsi" poemaları da bu illərdə dərc olunub.

1950–1960-cı illərdə şairin "Bal Arısı", "İkinci Həyat", "Dağ Bulaqları", "Bahar Səhəri" məcmuələri nəşr edilib. Abutalıb Qafarov ümumilikdə 8 poema, 200-dən çox şeirin müəllifidir.

## Xatirəsi
1982-ci ildə SSRİ-də Abutalıb Qafurovun portreti ilə işarələnmiş poçt zərfləri buraxılmağa başlanmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər
* ООР
Elçin Cəfərov (idman xadimi)

**Elçin Cəfərov** () — Milli Olimpiya Komitəsinin üzvü, 2010-cu ildən Azərbaycan Güləş Federasiyasının Yunan-Roma güləşi üzrə vitse-prezidenti

## Həyatı

Elçin Cəfərov 1959-cu il fevralın 7-də Ağdam rayonun Üçoğlan kəndində anadan olub. 10 yaşından güləşlə məşğul olmağa başlayan Cəfərov ümumittifaq yarışlarında mükafatlar qazanıb. 
İdmançı karyerasına 26 yaşında erkən vida deyib.

## Karyerası

Daha sonra məşqçilik fəaliyyətinə başlayan E. Cəfərov 1981-ci ildə Yunan-Roma güləşi üzrə idman ustası adına layiq görülüb.

1987-ci ildə Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman İnstitutunu bitirib.

1992-ci ildə “Əməkdar məşqçi” adına layiq görülüb.

Elçin Cəfərov 1992-ci ildən 1994-cü ilə kimi Azərbaycan Respublikası Bədən Tərbiyəsi və İdman Komitəsi sədrinin birinci müavini və bir müddət sədr vəzifələrində çalışıb.

1996-cı ildə Gənclər və İdman Nazirliyinin İdman və Baş İdman İdarələrinin rəisi olub.

2002-2010-cu illərdə  10 il yunan-Roma güləşi üzrə yığma komandanın baş məşqçisi işləyib.

İşlədiyi müddətdə beş dəfə Avropa çempionu (2005-2007-2008-2010), bir dəfə Avropa Çempionatının gümüş mükafatçısı (2010), üç dəfə Avropa çempionatının bürünc mükafatçısı (2006-2009), ikiqat dünya çempionu (2007-2009), iki Dünya çempionatının gümüş mükafatçısı (2002-2006), iki Dünya çempionatının bürünc mükafatçısı (2009), Azərbaycan Yay Olimpiya oyunları tarixində ilk dəfə olaraq yunan-Roma güləşi üzrə Olimpiya çempionu (2004, Afina), Yay Olimpiya oyunlarının iki gümüş mükafatçısı (2008, Pekin) kimi nailiyyətləri əldə edib.

2006-cı ildə İspaniyada Beynəlxalq Güləş Federasiyasının ali məşqçilik kursunu bitirib.

2004-2006-2007-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında ilin “Ən yaxşı məşqçisi” seçilib.

2004-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə “Şöhrət” ordeni ilə təltif olunan Cəfərov 2 il sonra Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb.

2008-ci ildə “Əməkdar Bədən Tərbiyəsi və İdman Xadimi” fəxri adına və “Tərəqqi” medalı ilə təltif olunub.

2010-cu ildə Milli Olimpiya Komitəsinin Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə Elçin Cəfərov “Olimpiya Ordeni” ilə təltif edilib.

Ömrünün 50 ilini idmana, güləşə həsr edən E. Cəfərov Milli yığma komandanın baş məşqçisi kimi Yunan-Roma güləşi üzrə ən yüksək nəticələr əldə edib.

Milli Olimpiya Komitəsinin üzvü, 2010-cu ildən isə Azərbaycan Güləş Federasiyasının Yunan-Roma güləşi üzrə vitse-prezidentidir.
Ailəlidir, 2 övladı var.

## İstinadlar
Lomonosov

* Lomonosov (şəhər)
* Lomonosov (liman)
* Lomonosov silsiləsi
* Lomonosov cərəyanı
* Lomonosov krateri

## Həmçinin bax
* Lomonosov (soyad)
Lomonosov (soyad)

**Lomonosov** — rus soyadı.

* Mixail Lomonosov — Dünya səviyyəli birinci rus alimi-təbiətşünası, ensiklopedist, kimyaçı, fizik.
* Sergey Lomonosov — Rusiya siyasətçisi.
* Yuri Lomonosov — Rus dəmir yolu mühəndisi, dünyanın ilk teplovozlarından birinin ixtiraçısı, sosial-demokrat, Rusiya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Döyüş Texniki Qrupunun üzvü.

## Həmçinin bax
* Lomonosov
Aşkenazi yəhudilərinin sinaqoqu (Qroznı)

**Aşkenazi yəhudilərinin sinaqoqu** — Çeçenistanın paytaxtı Qroznı şəhərində 1902-ci ildə açılmış Aşkenazi yəhudilərinin dini ibadətgahı. 1929-cu ildə sinaqoq bağlanmışdır. Sovet hökuməti tərəfindən sinaqoq binası müxtəlif məqsədləri üçün istifadə edilmişdir. Sinaqoq binası Birinci çeçen müharibəsi zamanı hərbi əməliyyatlar zamanı dağıdılmışdır. Həmin vaxt bina mədəniyyət evi kimi fəaliyyət göstərirdi. 
## Tarixi
XIX əsrin ortalarında, Qroznıda Sunjanın sağ sahilində Dağıstandan köçmüş dağ yəhudilərinin məskunlaşdığı slobada meydana çıxdı.
Tədricən slobada böyüyərək Qroznıda yəhudi məhəlləsinə çevrildi. 1866-cı ildə artıq burada 453 kişi və 475 qadından ibarət yəhudi yaşayırdı. 1875-ci ildə qəsəbədə, demək olar ki, çayın sahilində yəhudilər üçün dua evi tikildi. 1883-cü il məlumatına əsasən Qroznı şəhərində iki sinaqoq fəaliyyət göstərirdi.

1900-cü ildə güclü sel daşqını nəticəsində dua evi məhv oldu. Eyni ildə yeni sinaqoqun tikintisinə başlanıldı. İki il sonra 1902-ci ildə tikintisi tamamlanan sinaqoqun açılşı oldu. Yeni sinaqoqun tikintisi aşkenazi yəhudilərinin həyatında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Sinaqoq binası təkcə dua ibadətgahı kimi fəaliyyət göstərmirdi. O, Şimali Qafqazda yaşayan bütün yəhudilərin dini və mədəni mərkəzinə çevrilmişdir.

## Bağlanması və dağıdılması
1917-ci ildə qurulan Sovet hakimiyyətinin dinə münasibəti mənfi idi. Yeni hökumət dinsizliyi təbliğ etdiyindən dini abidələrə də ləğv etməyə çalışırdı. Bu münasibət Sovet hökuməti qurulan Qroznı şəhərindən də yan keçmədi. Nəticədə şəhərdə bir çox dini binalar hakimiyyət tərəfindən milliləşdirildi. Şəhərdə olan Aşkenazi Yəhudilərinin sinaqoqu da din xadimlərindən alındı. 1929-cu ildə sinaqoq bağlandı. 1930-cu illərin əvvəllərində sinaqoq başqa məqsədlər üçün istifadəsinə qərar verildi. lahiyyətlilər tərəfindən bağlandı.

Sinaqoq binası yenidən quruldu. Onun içərisində ikinci yeni bir mərtəbə tikildi. 1937-ci ildə binada musiqi məktəbi açıldı. Sonradan bina yenidən rekonstruksiya edildi. Yenidənqurma zamanı sinaqoqun günbəzi söküldü. 1970-90-cı illərdə sinaqoq binasında mədəniyyət evi fəaliyyət göstərirdi.

Bina Birinci çeçen müharibəsi zamanı Qroznıda ən çox zərər görən yerlərdən olmuşdur. Nəticədə qısa müddət sonra bina tamamilə dağıldı.

## İstinadlar
Amirani

**Amirani** () — Amirani və ya Amiran (gürcü: ამირანი) — klassik Prometeyi xatırladan gürcü eposunun mədəniyyət qəhrəmanının adıdır. Mifin müxtəlif versiyaları, mifin zamanla necə çevrildiyini ortaya qoyur, ancaq əfsanənin özü eramızdan əvvəl təxminən 3000–2000-ci illər arasında ilk Dəmir dövrünün əvvəllərində izlənilə bilər, mifdə olduğu kimi Demiurq Amirani insanlığı təmsil edərək Tanrıya meydan oxuyur. Prometey kimi lənətlənmiş iti Kurşskiy ilə birlikdə Qafqazda cəzalandırılır və daha sonra da zəncirlənir. Prometey mifi kimi qey olunmuşdur ki, Amirani qartal qaraciyərini gündüz yeyir, gecələr də özünü sağaldırmış.

## Tarixi
Amirani, Qafqaz ovu ilahəsi Dalinin oğlu idi, ancaq vaxtından əvvəl anasının qarnından çıxarıldı və ovçu Sulkalmaks və həyat yoldaşı Darejanın himayəsində
onlarında iki oğlu olan Badri və Yusup ilə birlikdə böyüdüldü. Bərabər böyüyən bu igidlər pis ruhlarla mübarizə aparmağa başladılar və başları ilana çevrilən üç başlı nəhəngi məğlub etdilər. Amirani əjdahalarla mübarizə aparan zaman Qara Əjdaha tərəfindən udulur. Daha sonra Amirani əjdahanın qarnını kəsib çıxır. Gəlin axtarışında digər pis ruhlarla mübarizə apararkən, iki ölümcül qardaşı öldürüldü və Amirani intihar etmək istədi, amma dəhşət içində həyata qayıtdığını anladı. Bundan sonra, Amirani gəlin axtarışından əl çəkdi və uca Tanrı Qmerti (Tanrı üçün gürcü sözü) tərəfindən gücləndirilərək başqa bir nəhəngi, sonra da Qmerti (və ya Tanrı) özünə aldı. Allah bu həyasızlığa cavab olaraq onu üç mərhələdə cəzalandırdı: o, birinci mərhələdə Amiranini yerin mərkəzinə qədər uzanan bir dirəyə sabitlədi ; ikincisində onu zəncirlərə bağlayaraq dağ keçidinin altına basdırdı və bu da Amiraninin üstündə mağaraya bənzər bir günbəz meydana gətirdi; üçüncüsündə isə hər il bir gecə dağ açılır və havada asılı vəziyyətdə olan Amiranini ortaya çıxarır, adamlar boş yerə onu azad etməyə çalışırlar amma heç bir nəticə vermir və nəticədə qadının həddindən artıq danışması səbəbindən dağ yenidən bağlanır.
Qafqaz İberiyasının bəzi yerlərində qartal yuvalarının məhv edilməsi ilə bağlı mərasim keçirilir. Mərasimin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, hər gün qəhrəmana tanrı tərəfindən göndərilən bir qartal hücum edir. Yunan mifində əks olunan bu hekayə, uzun müddətdir Amiraninin düşmənləri olaraq qartal yuvalarının məhv edilməsi ilə qeyd olunur. Mifin Svan (Gürcüstan krallığından) versiyası Amiraninin tarixini ən doğru və aydın şəkildə əks etdirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
USS Indianapolis (CA-35)

USS Indianapolis (CA-35), ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin 5-ci Donanmasının Portland sinifli döyüş gəmisidir.

1945 -ci ilin iyulunda Admiral Raymond Spruancenin komandanlığı altında yola çıxan USS Indianapolis, Yaponiyaya atılan ilk atom bombası hesab edilən “Little Boy”un kritik hissələrini Şimali Mariana Adalarındakı Tinian ABŞ Hava Bazasına çatdırır. Sonra Filippinə yola düşür.

Gəmi, 30 iyul 1945-ci il saat 00: 15-də Mochitsura Hashimotonun komandanlığı altında olan 
Yaponiya İmperator Dəniz Qüvvələrinin “I-58” adlı B3 tipli sualtı qayığı tərəfindən görülür və biri arxa tərəfə, biri də yanacaq çənlərini nişan almaqla iki ədəd torpedo atılır. USS Indianapolis 12 dəqiqə ərzində batır. Gəmidə olan 1195 ekipajdan təxminən 300-ü gəmi ilə birlikdə dənizə qərq olur. Qalan 890 dənizçi, bir neçə xilasetmə gəmisi ilə, demək olar ki, heç bir yemək və ya su ehtiyatları olmadan açıq okeanda susuzlaşma, duzlu su zəhərlənməsi və köpək balığı hücumları ilə üz-üzə gəlir. Yalnız 316 nəfər sağ qalır.

Hərəkət rotası haqqında olan məlumatlar, missiyasının çox gizli olmasına görə heç bir bazaya bildirilməmişdi. Hərbi Dəniz Qüvvələri gəminin batdığını yalnız dörd gün sonra, adi patrul xidmətində olan “PV-1 Ventur” ekipajının sağ qalanları görməsi nəticəsində xəbər tutmuşdur. USS Indianapolisin batması ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin tarixinə tək bir gəminin qəzaya uğraması nəticəsində dənizdə ən böyük can itkisinin verilməsi ilə nəticələnmiş qəza kimi düşüb.

Sağ qalanlardan biri, Kapitan Charles B. McVay III, xilas edildikdən sonra maraqlı bir formada günah keçisi elan edilərək, məhkəmədə mühakimə olunaraq günahkar bilinir. 1968 -ci ildə həyat yoldaşının da ölümündən sonra xidməti tapançası ilə intihar edir.

19 Avqust 2017-ci ildə Microsoft şirkətinin müştərək qurucusu Paul Allen tərəfindən maliyyələşdirilən axtarış qrupu, Filippin dənizində təxminən 5500 m dərinlikdə batmış kreyserin qalıqlarını tapır. 20 dekabr 2018 -ci il tarixində USS Indianapolis ekipajı kollektiv olaraq Konqresin Qızıl Medalı ilə təltif edilib.

## [[Populyar mədəniyyət]]də

Kreyser (film, 2016)
Postsovet ölkələrində tarakanların depopulyasiyası

**Postsovet ölkələrində tarakanların depopulyasiyası** – XXI əsrin əvvəlindən etibarən Rusiyada və keçmiş SSRİ ölkələrində bir çox tarakan növlərinin sürətlə yoxa çıxması fenomeni. Tarakanların sayının azalması bir çox faktorla əlaqələndirilir.

## Arxa plan
XXI əsrin əvvəllərindən etibarən Rusiya və digər postsovet ölkələrində tarakanların populyasiyasında böyük azalma müşahidə olunur. Alimlər Rusiya, Azərbaycan, Ukrayna, Moldova, Qazaxıstan və Belarus şəhərlərində müxtəlif tarakan növlərinin sürətlə yoxa çıxdığını aşkarlayıblar. Lakin Rusiyanın Moskva, Sankt-Peterburq və Nijni-Novqorod kimi meqapolislərində bu cür azalma müşahidə olunmayıb.

Çelyabinsk və Yekaterinburq alimləri hesab edirlər ki, qara tarakanlar artıq təhlükə altında olan növlər siyahısına daxil edilməlidirlər.

## Səbəblər
Bəziləri tarakan populyasiyasının azalması barədə fikirləri şişirdilmiş hesab edir. Digər fərziyyəyə görə bu fenomen müvəqqəti və ya tsiklikdir. Kütləvi informasiya vasitələri bu fenomeni açıqlamaq üçün bir çox səbəb ortaya atmışdır:
* Geni dəyişdirilmiş məhsulların geniş istifadəsi qida zəncirinin pozulmasına səbəb olub.
* Zibilləri saxlamaq üçün plastik torbalardan istifadə populyarlaşıb və zibil borularının istifadəsi dayandırılıb.
* Tarakanlar evlərdən daha münasib yerlərə miqrasiya ediblər.
* Yeni və daha güclü kimyəvi maddələr tarakanların miqrasiyasına və ya birbaşa depopulyasiyasına səbəb olub.
* Müasir konstruksiya materiallarından istifadə tarakanların sayının azalmasına səbəb olub. Lakin tarakanların bu cür materialların istifadə olunmadığı evlərdən də yoxa çıxdığı müəyyən edilib.
* Qida uğrunda tarakanlarla rəqabət aparan firon qarışqaları onları sıxışdırıb.
* Ozon dəlikləri tarakanların xronobiologiyasını pozub.
* Tarakanlar arasında növdaxili rəqabət güclənib.

## Həmçinin bax
* Koloniyanın dağılması sindromu

## İstinadlar
Kavkas

**Kavkas** () — Qafqaz salnamələrinə görə Qafqaz və ya Kavkasos (gürcü: კავკასოსი Kavḳasosi) adlanır. Bunların Çeçenlərin və İnquşların atası olduğu iddia edildi. Onun hekayəsi XI əsrdə Leonti Mroveli tərəfindən şifahi ənənədən götürülmüş orta əsr gürcü salnamələri "Kartlis tsxovreba" toplusunda izah edilmişdir. Əfsanəyə görə, o, Tarqamosun oğlu idi və buna görə də Xaosun qardaşı Movakos, Lekos (Lezgin xalqlarının əcdadı adlanır), Geros, Kartlos (gürcü xalqının əcdadı kimi tanınır) və Egros onların mənbəyini aldı.

Qafqazın oğlu Durdzuk Çeçenlərin və İnquşların atası sayılır.

## Şəcərəsi

## Nəvələri
* Nax xalqları|Nax (Vaynaxlar)

XI əsrin gürcü salnaməçisi Leonti Mroveli fikrinə görə, "Qafqaz" sözü Qafqazdakı Nax xalqlarının əcdadının adından gəlir.

## Həmçinin bax
* Naxlar
* Adıgeylər

## İstinadlar
Krım Platforması

**Krım Platforması** (, , ) — Bu, Ukrayna Prezidenti Vladimir Zelenskinin yaratdığı diplomatik təşəbbüsdür. 2014-cü ildə Krımın Rusiya Federasiyası tərəfindən ilhaq edilməsini ləğv etmək və Rusiya-Ukrayna münasibətlərini bərpa etmək üçün beynəlxalq koordinasiya mexanizmi olaraq hazırlanmışdır. Sammitdə Krım tatarlarının insan hüquqlarının qorunması, ətraf mühitin pozulması və Qara və Azov dənizi bölgəsindəki ticarətin qarşısının alınması da müzakirə olunur. Platformanın açılış zirvəsi 23 avqust 2021-ci ildə Ukraynanın müstəqilliyinin 30-cu ildönümü ərəfəsində baş tutmuşdur.

## Müzakirə mövzuları və formatı
* Rusiyanın Krımı ilhaq etmək cəhdini tanımamaq siyasəti
* Rusiyaya qarşı beynəlxalq sanksiyaların genişləndirilməsi və gücləndirilməsi,
* beynəlxalq təhlükəsizlik,
* insan hüquqları,
* İşğalın iqtisadiyyata və ətraf mühitə təsiri

## Həmçinin bax
* ATƏT-in Minsk qrupu

## İstinadlar
Supyan Subayrayev

**Supyan Subayrayev** () — Sovet samboçusu, SSRİ çempionatının çempionu və medalçısı, sərbəst güləş üzrə Kuba komandasının məşqçisi, pedaqoji elmlər namizədi. 
## Bioqrafiya
12 may 1933-cü ildə Nijni Naur kəndində anadan olur. Ailənin yeddi oğlu olur ki, Supyan da onların ən böyüyü idi. Sürgün illərində ailə Alma-Atada yaşayırdı. Supyan Subayrayev məktəb illərində gimnastika ilə məşğul olur. 1952-ci ildə peritonit xəstəliyinə tutulur. Altı ay sonra sağalır, amma gimnastikadan uzaqlaşmaq məcburiyyətində qalır.

1953-cü ildə məşqçi Vasili Voronkin Alma-Atada ilk sambo bölməsini açır. Subayrayev samboya maraq göstərərək bu bölməyə qatılır. Bir il sonra Supyan Qazaxıstan SSR çempionu olur və Qazaxıstan yığmasına daxil edilir. Bu zaman sambo birinciliyinə əlavə olaraq sərbəst və klassik güləş üzrə respublika birinciliyini də qazanır və ağır atletika ilə məşğul olur.

1954-cü ildə Qazaxıstanda Bədən Tərbiyəsi İnstitutuna daxil olur. Yaxşı oxumasına baxmayaraq növbəti il sənədlərini götürüb Moskvadakı Bədən Tərbiyəsi İnstitutuna köçür. Burada məşqçisi Yevgeni Çumakov olur. 1958-ci ildə Moskva Dövlət Meşəçilik Universitetinin sambo bölməsində məşqçi işləməyə başlayır.

1959-cu ildə ailəsi vətənə qayıdır. Subayrayev Çeçen-İnquş Pedaqoji İnstitutunun Bədən tərbiyəsi kafedrasında müəllim və eyni zamanda "Burevestnik" tələbə cəmiyyətində sərbəst güləş üzrə məşqçi kimi işə başlayır. Ancaq aktiv bir idmançı olaraq məşqçisi və tam məşq üçün şəraiti yox idi. Buna görə də Moskva Meşəçilik İnstitutuna qayıdır və yenidən təlimlərə başlayır.

1961-ci ildə aspirant, sonra Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İncəsənət Mərkəzində dosent olur, namizədlik dissertasiyasını müdafiə edir
1955-ci ildə SSRİ çempionatında iştirak edir və 9-cu yeri tutur. 1956-cı ildə SSRİ idman ustasın alayiq görülür. 1958 və 1960-cı illərdə SSRİ çempionatının gümüş, 1959-cu ildə isə bürünc medalını qazanır. 1962 -ci ildə Kişinyovda, ölkə çempionatının finalında A. Puxaşviliyə qarşı çətin bir qələbə qazanır və çeçenlər arasında ilk SSRİ çempionu olur. 1970-ci ilə qədər yarışlarda iştirak edir. 1970-ci ildə, 37 yaşında son yarışmasında, finalda SSRİ çempionu Vladimir Pokataevə qalib gələrək Burevestnik cəmiyyəti çempionluğunu qazanır.

1968-1971-ci illərdə Moskva Dövlət Xidmət Universitetində kafedraya rəhbərlik etmişdir.

1971-1974-cü illərdə Əfqanıstanda Kabul Politexnik İnstitutunda bədən tərbiyəsi kafedrasının müdiri işləyir. Əfqanıstan Kralı Məhəmməd Zahir şah onu iki ordenlə təltif edir. Ordenlərdən biri Subayrayevə yarım hektar torpaq və bir arvad almaq hüququ verirdi.

1977-1980-ci illərdə Kuba sərbəst güləş komandasının məşqçisi işləyir.

Şagirdləri arasında Deqi Baqayev, İvan Tisenkov, Yuri Yermoşkin, Viktor Pikul, Mohammed Umarov, Vitali Biryukov və digər idmançılar olmuşdur. Qardaşı Sultan sambo və sərbəst güləş üzrə idman ustası idi.

## İstinadlar
.
## Mənbə
* 
* 
* 
**Ваха Автуринский*. Великолепная семерка. Вести республики (25.03.2016)
*
Diiriye Guure

**Deria Gure** — Dhulbahante və Darawiishnın Shirshoore sülaləsindən olan ikinci kralıdır.

## İstinadlar
Maqomed Həmidov

**Maqomed Həmidov** () — Sovet, rus, dargin şairi və dövlət xadimi. Dağıstan Respublikasının xalq şairi. "Dağıstan" Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Şirkətinin İdarə Heyətinin sədri (1970–2002). Dağıstan MSSR Ali Sovetinin deputatı. Rusiya Federasiyası Prezidenti Vladimir Putinin Dağıstan Respublikasındakı etibarlı adamı.

## Bioqrafiyası
Aymaumaxinski kənd məclisinin kiçik Uraxinski xutorunda fermasında anadan olmuşdur (indi Dağıstanın Serqoqala rayonu). Uraxin orta məktəbinin 7-ci sinfini, sonra Serqoqala pedaqoji məktəbini bitirir. Ali təhsilini Dağıstan Pedaqoji İnstitutunda və Ali Partiya Məktəbində alır. Bir müddət "Leninskoe Znamya" qəzetində işləyir. 1970–1991-ci illərdə Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Nazirlər Soveti yanında Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin sədri, sonra 12 il "Dağıstan" Dövlət Teleradio Şirkətinə rəhbərlik etmişdir.

Dəfələrlə Dağıstan MSSR Ali Sovetinin deputatı, Dağıstan MSSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin üzvü seçilmişdir.

1965-ci ildən SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzvü olur. Dağıstan Respublikası Yazıçılar Birliyi İdarə Heyətinin üzvü olur. 1958-ci ildən SSRİ Jurnalistlər Birliyinə üzv seçilir. Maqomed Həmidov tarix elmləri namizədi adına layiq görülür.

Dağıstan Xalqları Konqresi Təşkilat Komitəsinin üzvü olmuşdur. Rusiya Federasiyası Prezidenti Vladimir Putinin Dağıstan Respublikasındakı etibarlı adamı sayılır. Yazıçı 25 sentyabr 2016-cı ildə dünyasını dəyişir

## Yaradıcılığı
Həmidovun ilk əsərləri 1950-ci illərdə nəşr olunmuşdur. Şeirlərinin ayrı bir nəşri ("Həmyaşıdlarım" toplusu) ilk dəfə 1962-ci ildə nəşr edilmişdir. 1981-ci ildə "Keçid" şeirlər kitabına görə Dağıstan MSSR-nın Süleyman Stalski mükafatına layiq görülmüşdür. Digər bir ədəbi mükafat olan Batıray Omarla adına mükafata "Sənin haqqında bütün mahnılar" şeirlər silsiləsinə görə alır. Həmidov vətəndaşlıq, sevgi və fəlsəfi lirikada ixtisaslaşmışdır.

Quranı , Şota Rustavelinin "Pələng dərisi geymiş pəhləvan" eposunu, həmçinin Rəsul Həmzətovun bir sıra əsərlərini dargin dilinə tərcümə etmişdir.

## Mükafatları
Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni.

Şərəf ordeni.

Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası S. Stalski mükafatı (1981).

Batıyay Omarla adına İctimai Ədəbiyyat mükafatı.

Dağıstan Respublikası qarşısndakı xidmətlərinə görə (2010).

Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Əməkdar Mədəniyyət İşçisi.

## İstinadlar

## Mənbə
* Гамидов Магомед Халимбекович Национальная библиотека Республики Дагестан имени Расула Гамзатова.
Kosmina İsrafilova

**Kosmina İsrafilova** () — şairə, yazıçı, publisist, jurnalist, ictimai xadim. Dağıstan Respublikasının xalq şairi. Dağıstan Respublikası Yazıçılar Birliyinin üzvü. Rusiya Jurnalistlər Birliyinin üzvü və Rusiya Siyasi Elmlər Birliyinin üzvü. Dağıstan Respublikası Dövlət Mükafatı laureatı. 18 kitabın (publisistik və bədii kitablar, rus və lak dillərində şeir məcmuələri, bədii ədəbiyyat, roman-trilogiya) müəllifidir. 
## Bioqrafiyası
Kosmina İsrafilova 1961-ci ildə Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Lak rayonunun Şahuva kəndində anadan olmuşdur.

Atası İsrafilov Muqutdin 1916-cı ildə anadan olmuşdur. Muqutdin kənd müəllimi, məktəb müdir olur. Üstəlik o, şeir də yazmışdır.

Anası İsrafilova Maysarat 1931-ci ildə anadan olur. Kolxozda usta, fabrikdə fəhlə işləyir.

Kosmina İsrapilova 1978-ci ildə Mahaçqalanın 5 nömrəli məktəbini, 1984-cü ildə Daqqosiniversitetinin filologiya fakültəsini, 2005-ci ildə Maliyyə və Hüquq İnstitutunun hüquq fakültəsini bitirir. 
## Əmək fəaliyyəti
Yeddi il Sokolenok jurnallında 7 milli dildə müxbir olaraq çalışır. İnsan Özünü Tənzimləmə Mərkəzinin baş direktor müavini olur. Dağıstan Respublikası Təhsil Nazirinin müşaviri və digər məsləhətçi vəzifələrdə çalışır. Dağıstan Respublikası Milli Siyasət, İnformasiya və Xarici Əlaqələr Nazirliyinin baş mütəxəssisi, 9 il Dağıstan Respublikası Prezidentinin İnformasiya Siyasəti və Mətbuat Xidmətinin Baş Mütəxəssisi olur. "3-cü dərəcəli Dağıstan Respublikası Dövlət Xidmətinin müşaviri" rütbəsinə layiq görülmüşdür. 

## Yaradıcılığı
İlk şeir nəşrləri "Göy qurşağı", "Çiçəkləmə", "İşıqlandırma" kollektiv toplularında və Dağıstan dövri nəşrlərində olur. Kosmina İsrafilova 18 kitabın müəllifidir.
## Sosial fəaliyyət
1997-ci ildən Rusiya Yazıçılar Birliyinin, 1993-cü ildən Rusiya Jurnalistlər Birliyinin, 2004-cü ildən Rusiya Siyasi Elmlər Birliyinin üzvü olur. 1988-ci ildə Pitsunda nasir mövzusunda yaradıcılıq seminarının, 2001-ci ildə Sankt-Peterburqdakı Dağıstan gGünlərinin, 2008-ci ildə Moskvada Dağıstan günlərinin iştirakçısı olur və Rusiyada ilk "Ağ Durnalar" bayramının həmtəsisçisi olur. Bir sıra siyasi elm forumlarının iştirakçısı da olmuşdur. Təxminən iyirmi ildir ki, Kosmina İsrafilova N. Yusupov adına Respublika Uşaq Kitabxanasında "İlham mənbələri" yaradıcılıq klubuna rəhbərlik edir.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Mariya Ressa

**Mariya Anqelita Ressa** (; ) — Filippin-ABŞ jurnalist və yazıçı, "Rappler" internet xəbər saytının həmtəsisçisi və baş direktoru. İlk Filippinli Nobel Mükafatı laureatı (2021).
## Həyatı
Mariya Ressa 2 oktyabr 1963-cü ildə Manilada anadan olub. Atasını bir yaşında itirmişdir. Anası bundan sonra amerika vətəndaşı ilə ailə qurduğundan Mariya Angelita 1973-1986-ci illərdə ABŞ-də yaşamışdır. Burada o, Prinston Universitetində təhsil almışdır.

Mariya Anqelita, 1986-cı ildə "Sarı İnqilab"dan sonra vətəninə qayıtmış və televiziyada işləməyə başlamışdır. 1987-1995-ci illərdə Manilada CNN yerli bürosuna, 1995-2005-ci illərdə Cakartadakı CNN bürosuna rəhbərlik etmişdir. 2005-ci ildən Filippinin ABS-CBN (şirkət) yayım xidmətinin xəbər xidmətinə rəhbərlik etmşdir. 2011-ci ildən "Rappler" xəbər saytını yaradaraq ona rəhbərlik edir.

## Filippin höküməti ilə münaqişə
2020-ci ildə, mübahisəli Filippin Kibercinayətkarlıq Qanunu ilə onlayn böhtan atmaqla ittiham edilərək məhkum edildi. Mariya Ressanın təqibi insan haqları qrupları və jurnalistlər tərəfindən mətbuat azadlığına hücum kimi qiyçətləndirildi.

13 Fevral 2019-cu ildə Ressa, 2012-ci ildə "Rappler"in iş adamı Vilfredo Kengin avtomobilini ölkənin Ali Məhkəməsi Başçısı Renato Coronaya borc verdiyinə dair yalan xəbərlər yaymaq ittihamı ilə həbs edildi. Bir gün sonra zaminə buraxıldı. 15 iyun 2020-ci ildə Manila məhkəməsi onu böhtan atmaqda günahkar bildi. Ressa Filippin Prezidenti Rodriqo Dutertenin daimi tənqidçisi olduğu üçün onun həbsi və məhkum edilməsi müxalifətdə və beynəlxalq aləmdə çoxları tərəfindən siyasi motivli bir hərəkət kimi qiymətləndirildi.

## Mükafatları
Siyasi baxışlarına və söz azadlığı uğrunda mübarizəsinə görə təqib olunan jurnalistlərdən biri olaraq "Time" jurnalının 2018-ci ilin adamı siyahısına daxil edildi.

Ressa Sərhədsiz Reportyorlar İnformasiya və Demokratiya Komissiyasında 25 aparıcı şəxsdən biridir.

2021-ci ilin oktyabrında Rusiyalı jurnalist Dmitri Muradov ilə birlikdə "demokratiya və davamlı sülh üçün ön şərt olan söz azadlığını müdafiə etmək səylərinə görə" Nobel Sülh Mükafatına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Seeds of Terror: An Eyewitness Account of Al-Qaeda's Newest Center of Operations in Southeast Asia*. The Free Press, 2003. 
## Xarici keçidlər
* Profile at Rappler
Əyyubilər

**[[Əyyubilər]] dövləti** — 1174-1250-ci illərdə Misirdə mövcud olmuş feodal dövlət. Mosul atabəyi Nurəddin Mahmud Zəngi (1146–1174) öz komandiri, Səlahəddin Əyyubi ilə birgə Misiri tutaraq Fatimilərə son qoymuş, səlib yürüşlərinin qarşısını almışdır. Nurəddin Zənginin ölümündən (1174) sonra Səlahəddin Əyyubi hakimiyyəti ələ alaraq Əyyubilər sülaləsinin Misirdə təqribən 75 illik hakimiyyətinin əsasını qoymuşdu.

## İstinadlar
Dadav Moqamedov

**Dadav Moqamedov** () — qumuq xalq şairi və ağac-kumuzda ifaçısı. Dağıstanın ilk xalq şairi. Metal və ağac üzrə usta. 1905-ci il kəndli hərəkatının fəal iştirakçısı; Vətəndaş Müharibəsi dövründə inqilabi partizan; Dağıstanda ilk kənd müxbiri. Milliyyətcə qumuqdur.

## Bioqrafiya
Gənc yaşlarından Magomedov xalq şairi-improvizatoru və agaç-kumuzda mahnı ifaçısı kimi tanınırdı. Üstəlik erkən yaşlarından nadir metal və ağac ustası kimi tanınmışdır. Mahnılarını inqilabı tərənmüm etməsi səbəbindən kəndlilər, xüsusilə də gənclər arasında məşhur idi. Dadav 1905-ci il inqilabı ərəfəsində kəndli hərəkatında fəal iştirak etmişdir. 1917-ci ildə Maqomedov inqilabçı döyüşçülərin önündə gedirdi. Üstəlik kənd məclisinin ilk sədri seçilmişdi. Bir vaxtlar Maqomedovun əsərləri yalnız şifahi olaraq deyil, həm də elan və inqilabi vərəqələr şəklində yayılmışdır. İnqilablar və vətəndaş müharibəsi dövründə onun şeirləri bolşevik mətbuatının "İşçi xalqı", "Al Bayrak" qəzetlərində, sovet dövründə "Yoldaş" qəzetinin səhifələrində nəşr olunurdu. Ağ Qvardiyaçıların onları axtarışı zamanı o, partizanlarla birlikdə dağlarda və meşələrdə gizlənir. 1920-ci ildən Qırmızı Ordunun zəfərindən və Dağıstanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra, Dağıstan MSSR-da ilk kənd müxbiri olur. 20 il ərzində mahnılarında Dadav kasıbları mübarizəyə çağırır, reaksiya günlərində ağır əməyə gedən inqilabçıları tərifləyirdi. "Qırmızı şair" təxəllüsü ilə tanınırdı. Ağ Qvardiyanın Dağıstan ərazisində hökmranlıq etdiyi dövrdə əksinqilaba qarşı, kommunizmin qələbəsi uğrunda qəti mübarizə aparmaq üçün gizli bir təşviqata rəhbərlik edir. Mahnıları məzmun və dil baxımından onu çox sevən dağ kasıblarına yaxın idi. Kommunist Partiyasının üzvü olmadığı halda özünü tamamilə kommunizm yoluna həsr edir. 1930-cu illərdə Cəlaləddin Korkmasovun təşəbbüsü ilə nəşr olunmaq üçün nəzərdə tutulan şairin böyük şeirlər toplusu itirilir. 1935-ci ildə Yusup Qereev Dağıstan Yazıçılar Birliyinin rəhbərliyinə gəlir, Dadava Maqomedovun əlyazma şeirlər və mahnılar cildi ona təhvil verilir. Əlyazmanın oxunmasından ilham alan və Dadavın böyük oğlu Ömərlə dəfələrlə görüşdükdən sonra, Daqestanskaya Pravda qəzetinin səhifələrində Magomedovların ailə arxivi ilə tanış olduqdan sonra Yusup Qereev 6 yanvar 1935-ci ildə "İnqilabçı Kumtorkaladan bir müğənni" başlıqlı uzun bir məqalə dərc edir.

## Fəxri adlar
DMSSR Xalq Komissarları Sovetinin 21 oktyabr 1925-ci il tarixli, 4423 saylı fərmanı əsasında Dadav Maqometova Dağıstanın Xalq Şairi yüksək adına layiq görüldüyünü təsdiq edən sertifikat təqdim edilir. Sertifikatı Dağıstan MSSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri Celal-ed-Dinom Korkmasov və Dağıstan ASSR Xalq Komissarları Sovetinin rəhbəri imzalamışdır.

## İstinadlar