open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Şahmat Klubu (veriliş)

**Şahmat Klubu** — Azərbaycan Televiziyasında 56 ildir yayımlanan proqram dünya efirində ən uzunömürlü idman verilişi kimi *Ginnesin Rekordlar Kitabı*na düşüb.

## Təltif mərasimi
Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri QSC-də təşkil olunan tədbirdə proqramın aparıcısı, Azərbaycan Şahmat Federasiyasının I vitse-prezidenti Faiq Həsənova Ginnesin rəsmi nümayəndəsi tərəfindən xüsusi mükafat təqdim olunub.

### Rəsmi çıxışlar
Tədbirdə Gənclər və İdman naziri Fərid Qayıbov, "Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri" QSC-nin sədri Rövşən Məmmədov, FIDE-nin vitse-prezidenti Mahir Məmmədov proqramın ölkədə şahmatın inkişafındakı rolundan bəhs ediblər və bu sahənin gənclər arasında təbliğ edilməsinin vacibliyini vurğulayıblar.

## İstinadlar
Alban dilinin Gheq dialekti

**Gheq** () — Tosk dialekti ilə bərabər alban dilinin iki əsas dialektindən biri hesab olunur. Bu dialektdən Albaniyanın şimalında və Kosovoda istifadə edilir. Gheqlərin yaşadığı region **Gheqalık** () adlanır.

## İstinadlar

## Biblioqrafiya
*
*
*
* 

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Albanian Etymology
* ISO Documentation
Raymond Dart

**Raymond Artur Dart** () — avstraliyalı anatomist və antropoloq. O, 1924-cü ildə Cənubi Afrikanın şimalında yerləşən Taunq şəhərində insanlara çox oxşayan nəsli kəsilmiş bir hominid növü olan *Australopithecus africanus*un ilk fosilini kəşf etməsi ilə məşhurdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Essay by Charles Kimberlin Brain, "Raymond Dart and our African origins," accompanying the reprint of Raymond Dart's 1925 *Nature* article in *A Century of Nature: Twenty-One Discoveries that Changed Science and the World*, Laura Garwin and Tim Lincoln, eds
*Biography of Raymond Dart on Minnesota State University, Mankato EMuseum website
*Biography of Raymond Dart in the TalkOrigins Archive
Taunq

**Taunq** — Cənubi Afrikanın Şimal-Qərb vilayətində yerləşən balaca bir şəhərdir. Adının mənası aslanın yeri deməkdir. Bu ad Tsvana dilində danışan Leqoya və ya BaTaunq qəbiləsinin rəhbəri olan Taunun adından götürülmüşdür. Bu balaca şəhər 1999-cu ildə UNESCO tərəfindən Ümumdünya İrsi elan edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı
*P.V. Tobias, *Dart Taung and the Missing Link* (*Inst. for the Study of Man in Africa*, 1984)
*L.R. Berger and B. Hilton-Barber, *In the Footsteps of Eve* (National Geographic Press, 2001)
*L.R. Berger and B. Hilton-Barber, *Field Guide to the Cradle of Humankind* (Struik, 2001)
*L.R. Berger Am. J.Phys. Anth. 131:166-168 (2006)
Bandunq Geologiya Muzeyi

**Bandunq Geologiya Muzeyi** — İndoneziyanın Bandunq şəhərində muzey. Muzey 1928-ci ildə tikilib və 1929-cu il mayın 16-da "Geologische Museum" adı ilə açılışı olub. 1998-ci ildə muzey Yaponiya Beynəlxalq Əməkdaşlıq Agentliyinin maliyyəsi ilə təmir edilmişdir. Təmir başa çatdıqdan sonra Muzey yenidən açıldı və 23 avqust 2000-ci ildə İndoneziyanın vitse-prezidenti Meqavati Sukarnoputri tərəfindən açılışı oldu.

## Qalereya

Fayl:Stamps of Indonesia, 051-04.jpg|poçt markası
Fayl:Bandung Museum Geologi, Ruang Sejarah Kehidupan 02.jpg
Fayl:Bandung Museum Geologi, Ruang Sejarah Kehidupan 03.jpg
Fayl:COLLECTIE TROPENMUSEUM Het Geologisch Laboratorium in Bandoeng TMnr 10016825.jpg
Fayl:COLLECTIE TROPENMUSEUM Geologisch Museum te Bandoeng. Entrée - hall TMnr 10000585.jpg|Hall
Fayl:COLLECTIE TROPENMUSEUM Geologisch Museum te Bandoeng. Grote Pacific - kaart 15.000.000. Mercatorprojectie getekend door de Topografische Dienst TMnr 10000586.jpg|Map (1929)
Fayl:COLLECTIE TROPENMUSEUM Geologisch Museum Bandoeng TMnr 60016833.jpg
Fayl:COLLECTIE TROPENMUSEUM Vitrine met prehistorische vondsten in het Geologisch Museum Bandoeng TMnr 60016834.jpg


## İstinadlar
Acanthuridae

**Acanthuridae** — Şüaüzgəcli balıqlar fəsiləsi olub, cərrah balıqları, tanglar və təkbuynuz balıqlarını əhatə edir. Bu fəsilə tropik dənizlərdə, adətən mərcan rifləri ətrafında yaşayan təxminən 86 müasir dəniz balığı növünü özündə birləşdirir. Bir çox növ parlaq rənglərə malikdir və akvariumlarda məşhurdur.

## Etimologiya

Fəsilənin adı yunanca "akantha" (tikan) və "oura" (quyruq) sözlərindən gəlir. Bu, ailənin fərqləndirici xüsusiyyəti olan quyruq saplağında yerləşən "skalpel"ə istinad edir. 1900-cü illərin əvvəllər ailə "Hepatidae" adlanırdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Loxops coccineus

**Loxops coccineus** (*Havay akepası*) — Havay adalarında yayılmış və nəsli kəsilmək təhlükəsində olan bir quş növü.

## Taksonomiya

2015-ci ildə "Amerika Ornitologlar Birliyinin" ("AOU") "Şimali Amerika Təsnifat Komitəsi" ("NACC") tərəfindən ayrılmazdan əvvəl bütün üç akepa növü monotipik hesab olunurdu. Havay akepası ilk dəfə qərb elmi tərəfindən Kapitan Ceyms Kukun dünya ətrafında üçüncü səyahəti zamanı toplanmışdır. Bir neçə nümunə toplanmış, həmçinin Havay sənətkarları tərəfindən hazırlanmış lələk lei (gül dəstələrinə bənzər boyunbağılar) da əldə edilmişdir. Nümunələr bir neçə il sonra İngiltərəyə gətirilərək təsnif edilmişdir. Quşun latınca adı olan "Loxops coccineus", "çarpaz" ("Loxops") və "qırmızı" ("coccineus") mənalarını daşıyır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vudhauz–Sakati sindromu

**Vudhauz–Sakati sindromu** və ya **diabet-hipoqonadizm-karlıq-əqli qüsur sindromu** — başlıca olaraq endokrin və sinir sisteminə təsir edən autosom-resessiv formada ötürülən nadir irsi pozuntu.

## Etiologiyası
Vudhauz-Sakati sindromu naməlum funksiyaya malik nüvə zülalını kodlaşdıran DCAF17 genindəki (2q31.1) mutasiyalarla əlaqələndirilir.

## Epidemiologiyası
Nadir rast gəlinən irsi pozuntu olub tibbi ədəbiyyatlarda 180-dən çox xəstəlik halı qeyd edilmişdir. Bunlar, əsasən, Böyük Orta Şərq ölkələrində müşahidə olunmuşdur.

## Patogenezi

## Klinikası
Vudhauz-Sakati sindromu fərdlər arasında, hətta eyni ailənin üzvlərində də geniş müxtəliflik göstərir.

Bu sindrom uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə üzə çıxır, inkişaf edən saç tökülməsi ilə xarakterizə olunur və tez-tez alopesiyaya (keçəllik) səbəb olur. Hipoqonadizm, hipotireoz, eşitmənin itirilməsi, yüngül əqli gerilik, şəkərli diabet, inkişaf edən ekstrapiramidal hərəkətlər (distonik spazmlar, distonik mövqe, dizartriya, disfagiya) kimi əlamətlər və EKQ-də anomaliyalar müşahidə olunur. Bu səbəbdən tibbi ədəbiyyatlarda "diabet-hipoqonadizm-karlıq-əqli qüsur sindromu" kimi də adlandırılır.

## Diaqnostikası
Vudhauz-Sakati sindromu üçün klinik və ya neyroradioloji diaqnostik meyarlar yoxdur. Bununla belə, hipoqonadizm və alopesiya bu sindrom üçün çox spesifik olduğu üçün müştərək şəkildə rast gəlindikdə diaqnoz nəzərə alınmalıdır. Bu kontekstdə digər diaqnostik testlər və genetik qiymətləndirmələr aparılmalıdır.

## Müalicəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Silivanqi Stadionu

**Silivanqi Stadionu**  () — İndoneziyanın Bandunq şəhərində çox məqsədli stadion.  Hazırda daha çox futbol matçları üçün istifadə olunur. Stadion "Regional Hərbi Komando"ya (*Komando Daerah Militer Siliwangi*) məxsusdur. Stadion 25.000 tamaşaçı tutur.

Silivanqi Stadionu 2012-ci ildə meydançanın keyfiyyətini, "Si Jalak Harupat Soreang Stadionu"nun və&nbsp;"Gelora Bandunq Lautan Api Stadionu"nun tikintisini əsas gətirərək, komanda meydanı tərk edənə qədər&nbsp;Persib Bandunq&nbsp;için keçmiş ev oyunları yeri idi. Hərbçilərə məxsus&nbsp;"PS TNI"&nbsp;2016-cı ildə müvəqqəti&nbsp;İndoneziya Futbol Çempionatı&nbsp;liqası zamanı&nbsp;oynadı, amma stadion&nbsp;"Pekan Olahraqa" üçün kriket meydançası kimi istifadə edildiyinə görə&nbsp;"Pakansari&nbsp;Stadionu"na köçməzdən əvvəl komanda orada cəmi iki ev oyunu keçirdi.

Bu stadion həm də 1990-2000-ci illərdə məşhur Bandunq derbisinin keçirildiyi yer idi. 5 may 2002-ci ildə bu stadion Persib Bandunq və onların rəqibləri "Persikab Bandunq" arasında 5-0 hesablı qələbənin şahidi oldu.

## İstinadlar
OpenPGP kart

**OpenPGP kart** — smart-kart formatında olan təhlükəsizlik cihazı. Kartın daxilində kriptoqrafik əməliyyatları yerinə yetirən çip mövcuddur və bu çip, şifrələmə və imzalama kimi əməliyyatları həyata keçirə bilən xüsusi modulalarla təchiz olunur. Bu cihaz, istifadəçinin şəxsi açarlarını heç bir zaman xarici sistemdə saxlamır. Bununla yanaşı, istifadəçinin bütün şifrələmə əməliyyatları kartın özündə həyata keçirilir, beləliklə açarın qorunması təmin edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Atmosfer su generatoru

**Atmosfer su generatoru (AWG)** — rütubətli atmosfer havasından içməli su çıxaran qurğu.

## Texnologiyalar
Soyutma əsaslı sistemlər ən çox yayılmışdır, hiqroskopik sistemlər isə ümidverici nəticələr göstərir. Hibrid sistemlər adsorbsiya, soyutma və kondensasiyanı birləşdirir. Hava quyuları isə rütubəti passiv şəkildə toplamaq üçün başqa bir üsuldur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sillago

**Sillago** — "Sillaginidae" fəsiləsinə aid olan və bu fəsilədə yeganə olan qeyri-monotipik balıq cinsi.

## Taksonomiya

"Sillago" cinsi "Sillaginidae" fəsiləsinin beş cinsindən biridir və əvvəllər "Perciformes" dəstəsinin "Percoidea" yarımdəstəsinə aid edilirdi. "Fishes of the World"in 5-ci nəşri "Sillaginidae" fəsiləsini "Spariformes" dəstəsinə daxil edir. Bu ad ilk dəfə məşhur taksonomist Jorj Küvye tərəfindən yeni təsvir edilən "Sillago acuta" növü üçün istifadə edilmişdir, lakin sonradan bu növün "S. sihama"-nın sinonimi olduğu müəyyən edilmişdir. Con Riçardson 1846-cı ildə bu cinsi "Sillaginodes" və "Sillaginopsis" ilə birlikdə "Sillaginidae" fəsiləsinə daxil etdi. Bir çox növ, həm etibarlı, həm də etibarsız, cinsə əlavə edildi və 1985-ci ildə "Queensland" Muzeyindən Roland MakKey tərəfindən "Sillaginidae" fəsiləsinin təkmilləşdirilməsi nəşr edilənə qədər bu adlar arasındakı mürəkkəb əlaqələr aydınlaşdırılmadı. MakKey "Sillago" cinsini əsasən üzgəc kisəsinin morfologiyası əsasında üç alt cinsə böldü.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Anas undulata

**Anas undulata** (*sarıdimdik çay ördəyi*) — Cənubi və Şərqi Afrikada geniş yayılmış bir ördək növü.

## Xüsusiyyətlər
Bu ördəklər əsasən boz rəngdədir, başı daha tünd, dimdiyi isə parlaq sarıdır. Qanadların alt hissəsi ağ rənglidir və yuxarıdan ağ haşiyəli yaşıl güzgü (speculum) görünür. Cinslər oxşardır, cavan fərdlər isə yetkinlərdən bir qədər solğundur. Şimal-şərq yarımnövü daha tünd rəngli, daha parlaq dimdiyə və mavi güzgüyə malikdir. Erkəklər orta hesabla 4 il 4 ay, dişilər isə cəmi 3 ildən bir qədər çox yaşayır. Cavan fərdlərin sağ qalma nisbəti ildən-ilə dəyişsə də, orta hesabla 67%-i sağ qalır. Sarıdimdik ördəklər üçün ən yüksək ölüm nisbəti yay aylarında müşahidə edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sintetik media

**Sintetik media** — (həmçinin AI tərəfindən yaradılan media, generativ AI tərəfindən istehsal olunan media, fərdiləşdirilmiş media, fərdiləşdirilmiş məzmun və ümumi şəkildə "deepfakes" kimi tanınır) — avtomatlaşdırılmış vasitələr, xüsusilə süni intellekt alqoritmləri vasitəsilə məlumat və medianın süni istehsalı, manipulyasiyası və dəyişdirilməsi üçün istifadə olunan ümumi bir termin.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Webots

**Webots** — robot simulyasiyası və robot proqramlaşdırma üçün geniş istifadə edilən bir mühit və açıq mənbə kodlu bir proqram.

Bu proqram, istifadəçilərə robotları dizayn etməyə, simulyasiya etməyə və müxtəlif real dünya şəraitində test etməyə imkan verir. Webots, robotların real vaxt rejimində işləməsini təmsil edən bir mühitdə istifadə edilərək, tədris, araşdırma və inkişaf məqsədləri üçün geniş tətbiq sahələri tapır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nevromorfik hesablama

**Nevromorfik hesablama** — insan beyninin quruluşu və funksiyalarından ilham alaraq hesablama üsullarını inkişaf etdirən yanaşma.

Nevromorfik kompüter və ya çip, fiziki süni neyronlardan istifadə edərək hesablamalar aparan hər hansı bir qurğudur. Son dövrlərdə "nevromorfik" termini analoq, rəqəmsal, qarışıq analoq/rəqəmsal VLSI və proqram sistemlərini təsvir etmək üçün istifadə olunur ki, bu sistemlər sinir sistemlərinin modellərini (qavrayış, motor nəzarəti və ya çoxhissli inteqrasiya üçün) həyata keçirir. Son irəliləyişlər hətta insan sinir sistemini maye kimyəvi sistemlər vasitəsilə təqlid etmək yollarını kəşf etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Drepanis pacifica

**Drepanis pacifica** (*Havay mamosu*) — Havay balqabağı quşları fəsiləsinə aid olan və nəsli kəsilmiş quş növü. Bu quş yalnız Havay adasında (Böyük Havay) yaşayırdı. Nəslinin kəsilməsinin əsas səbəbləri arasında yaşayış sahələrinin məhv olması, ağcaqanadlar, yırtıcılar (məsələn, kiçik Hindistan manqusu) və həddindən artıq kolleksiya toplamaq durur.

## Təsvir

Bu quşun təbii yaşayış sahəsi yalnız Böyük Havay adası ilə məhdudlaşırdı. Quşun orta uzunluğu 22,8 sm idi. Əsasən qara rəngdə olub, belində, quyruqaltı lələklərində, çiyinlərində və ayaqlarında parlaq sarı lələklər var idi. Qanadlarının əsas lələklərində ağ ləkə var idi. Kiçik, qara gözlərə malik idi və portretlərin mərkəzində yer alırdı. Bir qədər əyri, qara rəngli dimdiyi təxminən üç düym uzunluğunda idi. Cavan fərdlər qəhvəyi rəngdə ola bilirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
FASTA

**FASTA** — Bioinformatika sahəsində geniş istifadə olunan bir format və alqoritm.

O, əsasən DNT, RNT və zülal ardıcıllıqlarının saxlanması, emalı və müqayisəsi üçün tətbiq olunur. Bu format, sadə və oxunaqlı olduğu üçün müxtəlif bioinformatik proqramlarda və VB-də geniş istifadə edilir. 
FASTA həmçinin eyni adlı ardıcıllıq müqayisə alqoritminin adıdır. Bu alqoritm, biomolekulyar ardıcıllıqlar arasında oxşarlıq tapmaq üçün istifadə olunur və BLAST kimi daha inkişaf etmiş metodların əsasını təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Erythrura pealii

**Erythrura pealii** — Fici üçün endemik olan və əvvəllər qırmızıbaş tutuquşu növünün yarımnövü hesab edilən bir növ.

## Taksonomiya
Erythrura pealii, Cənub-Şərqi Asiya və Avstralasiyada tapılan tutquşu cinsinə aiddir. Onlar qısa və yumru qanadları və quyruqları olan kiçik quşlardır. Əksər növlərin yaşıl bədənləri var və bir növ istisna olmaqla, hamısının qırmızı quyruğu var ki, bu da cinsin elmi adı olan "*Erythrura*"nın mənşəyidir. Bu ad qədim yunan sözləri olan "ερυθρός" (qırmızı) və "ουρά" (quyruq) sözlərindən götürülüb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Maryan Pançişin

**Maryan Pançişin** (; ) — ukraynalı həkim, professor, ictimai və siyasi xadim. O, 1941-ci ildə qısa müddət Ukraynanın müstəqilliyi elan edilərkən yaradılmış hökumətdə Səhiyyə naziri olmuşdur. Eyni zamanda Ukrayna Qırmızı Xaç Cəmiyyətinin rəhbərlərindən biri kimi tanınır.

## Bioqrafiyası
Maryan Pançişin 1882-ci il noyabrın 9-da Lvov şəhərində anadan olmuşdur. Lvov Universitetinin tibb fakültəsində təhsil almış, daha sonra burada müəllim və professor kimi çalışmışdır. O, həkim kimi fəaliyyət göstərməklə yanaşı, Ukrayna milli azadlıq hərəkatında da fəal iştirak etmişdir. İctimai fəaliyyəti ilə yanaşı, müharibələr və epidemiyalar zamanı humanitar dəstəyin təşkilində də mühüm rol oynamışdır.

1941-ci ilin iyununda nasist Almaniyası ilə SSRİ arasında müharibə başlayarkən ukraynalı millətçilər müstəqil Ukrayna dövlətini elan etdilər. Bu dövlətdə Yaroslav Stetskonun rəhbərliyi altında müvəqqəti hökumət quruldu və Maryan Pançişin bu hökumətdə Səhiyyə naziri vəzifəsini icra etdi. Lakin alman rəhbərliyi bu müstəqil hökuməti tanımadı və bir neçə həftə sonra hökumət üzvləri təqib və həbs olundu. Pançişin həbs edilməsə də, siyasi təzyiqlərə məruz qaldı.

Maryan Pançişin 1943-cü il oktyabrın 9-da Lvovdə vəfat etmişdir. O, xatirələrdə həm yüksək peşəkarlığı ilə seçilən həkim, həm də humanist və millətsevər şəxsiyyət kimi qalmışdır.

Lvov şəhərində onun adını daşıyan küçə və xatirə lövhələri mövcuddur. Ukraynada tibbi ictimaiyyət tərəfindən "xalqın həkimi" kimi yad edilir. Onun fəaliyyəti Ukrayna milli dirçəlişinin səhiyyə sahəsində simvollarından biri hesab olunur.

## Həmçinin bax
* Ukrayna dövlətinin 1941-ci il Aktı
* Yaroslav Stetsko
* Lvov Universiteti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Encyclopedia of Ukraine – Maryan Panchyshyn (ingiliscə)
* Lvov Universiteti – Maryan Pançişin haqqında (ukraynaca)
Vladimir Staxiv

**Volodimir Pavloviç Staxiv** (; ) — ukraynalı ictimai-siyasi xadim, UMT üzvü, İkinci Dünya müharibəsi dövründə Ukraynanın müstəqilliyi uğrunda fəaliyyət göstərmiş şəxslərdən biri. O, 1941-ci ildə Ukraynanın müstəqilliyinin elan edilməsində fəal iştirak etmiş və nasist Almaniyası tərəfindən təqib olunmuşdur.

## Bioqrafiyası
Volodimir Staxiv 1910-cu ildə Stanislavuv şəhərində (indiki İvano-Frankivsk) anadan olmuşdur. O, hüquq təhsili almış, jurnalist və ictimai fəal kimi fəaliyyət göstərmişdir. Gənc yaşlarından Ukrayna Millətçi Təşkilatına qoşulmuş və təşkilatın müxtəlif strukturlarında mühüm vəzifələr icra etmişdir. 1941-ci ildə nasist Almaniyasının SSRİ-yə hücumundan sonra OUN tərəfindən Lvivdə müstəqil Ukrayna dövlətinin elan edilməsi baş verdi. Bu zaman Volodimir Staxiv Şərqi Ukraynaya göndərilmiş nümayəndələrdən biri kimi Ukrayna müstəqilliyini yaymaq məqsədilə Donbas və Xarkov bölgələrinə ezam olunmuşdur. Lakin alman rəhbərliyi bu fəaliyyətləri tanımadı və çox keçmədən Volodimir Staxiv nasistlər tərəfindən həbs edildi. Bir müddət sonra azad olunsa da, onun fəaliyyəti izlənilməyə davam etdi.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra Sovet xüsusi xidmət orqanları tərəfindən yenidən təqibə məruz qalan Staxiv 1946-cı ildə həbs edilmiş və 1947-ci ildə SSRİ-də həbsxanada vəfat etmişdir. Onun ölümü ilə bağlı detallı məlumatlar hələ də tam şəkildə məlum deyil.

Volodimir Staxiv Ukraynanın müstəqilliyi uğrunda çalışan, lakin həm nasist, həm də sovet rejimləri tərəfindən təqib olunan yüzlərlə fəaldan biri olmuşdur. Onun fəaliyyəti Ukrayna milli dirçəliş tarixində önəmli yer tutur.

## Həmçinin bax
* Ukrayna Millətçilər Təşkilatı
* Yaroslav Stetsko
* Ukraynanın 1941-ci il müstəqillik Aktı

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Encyclopedia of Ukraine* (Dictionary). Shevchenko Scientific Society. ed. Volodymyr Kubijovyč. Paris and New York City, 1955-1995.
* Havrysh, Ivan. *Prisoner's Secret No. 72192: Bandera in Sachsenhausen*. Lviv, 2016. No. 2, pp. 1-5.

## Xarici keçidlər
* Encyclopedia of Ukraine – Volodymyr Stakhiv ()
* Portret: Volodymyr Stakhiv – «Ukraina Moderna»
51-ci Türkiyə hökuməti

**51-ci Türkiyə hökuməti** və ya **II. Çillər Hökuməti** — 5 oktyabr 1995-ci il və 30 oktyabr 1995-ci il tarixləri arasında Tansu Çillərin sədrliyi altında fəaliyyət göstərən hökumət.

## Arxa planı
Həm 49-cu həm də 50-ci Türkiyə hökumətləri Doğru Yol Partiyası ilə Sosial Demokrat Xalq Partiyasının (SHP) koalisiya hökuməti idi. Lakin SHP-nin Cümhuriyyət Xalq Partiyası (CHP) ilə birləşməsi və Dəniz Baykalın CHP-nin yeni lideri seçilməsindən sonra koalisiya davam edə bilmədi.

## Kabinet

## Sonrası
Hökumət 15 oktyabr 1995 ildə növbəti 15 gün ərzində müvəqqəti hökumət kimi fəaliyyət göstərdi. Oktyabrın 16-da görüşən Tansu Çillər və Dəniz Baykal erkən seçki şərti ilə DYP-CHP koalisiya hökuməti qurmaq barədə razılığa gəldilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vilisalar

**Vilisalar** — (Villis və ya Pərilər) - Ferdinando Fontananın italyan librettosuna Cakomo Puççini tərəfindən bəstələdiyi iki pərdəli  opera-baleti.
## Yaranma tarixi
Opera orijinal bir pərdəli versiyada, 31 may 1884-cü ildə Milanda nümayiş olunub. Vilisalar operası gənc bəstəkarın ilk səhnə əsəridir.
Villisilər operası alman və slavyan folklorundan ilham alıb. Bu operada əsas ideya sevgidə xəyanətin cəzası və ölülərin intiqamı motivi üzərində qurulub. Opera Cakomo Puççininin ilk böyük uğurudur. Opera əvvəlcə bir müsabiqəyə təqdim olunmuş, lakin rədd edilmişdir. 
Buna baxmayaraq əsər səhnəyə qoyulmuş və uğur qazanmışdır. 

Əsərin qəhrəmanları Anna - gənc və saf bir qız, Roberto - Annanın sevdiyi şəxs idi. Villisilər xəyanətə uğramış və sevgidən ölən qadınların ruhları.

## Süjeti
Roberto Annanı sevir, lakin bir müddət şəhərə gedir və orada başqa bir qadına aşiq olur. Anna isə sevgilisinin xəyanətinə dözə bilməyib, ürək ağrısından dünyasını dəyişib. Annanın ölümündən sonra meşədə "Villisilər" ruhlar peyda olur. Villisilər sözünün mənşəyi slavyan mifologiyasından götürülüb. Bu varlıqlar xəyanətə uğrayıb erkən ölən qadınların ruhlarıdır.

Onlar Roberta qayıtdıqdan sonra onu aldatdığına görə 
lənətləyir və rəqsləri ilə onu ölümə aparırlar.

Cakomo Puççininin bu operası romantik və dramatik musiqi ilə seçilir. Əsərdə həm orkestr, həm də vokal hissələr güclü emosional gərginlik yaradır. Musiqidə xalq motivləri və qotik atmosfer hiss olunur.

## İstinadlar
Ukrayna Milli Demokratik İttifaqı

**Ukrayna Milli Demokratik İttifaqı** (, , qısaca *UNDO*) — 1925–1939-cu illərdə İkinci Polşa Respublikası ərazisində fəaliyyət göstərmiş aparıcı ukraynalı siyasi partiya. Partiyanın əsas məqsədi Qərbi Ukraynada yaşayan ukraynalıların siyasi, mədəni və iqtisadi hüquqlarını müdafiə etmək idi.

## Tarixi və ideologiyası
Ukrayna Milli Demokratik İttifaqı 1925-ci ildə Lviv şəhərində yaradılmışdır. Bu təşkilat daha əvvəlki Ukrayna Milli Demokrat Partiyasının davamı hesab olunurdu. UNDO İkinci Polşa Respublikasının parlamenti olan Sejm və Senatda ukraynalıların hüquqlarını müdafiə edən əsas siyasi qüvvə kimi çıxış edirdi. UNDO-nun əsas liderləri arasında Dmitro Levitski və Vasili Mudrıy kimi görkəmli siyasətçilər yer almışdır. Partiya əsasən mülayim, qanuni yollarla Ukraynalıların muxtariyyət hüququnun əldə olunmasına çalışırdı.

UNDO öz ideologiyasında demokratik prinsiplərə, ukrayna milli identikliyinə və mədəni muxtariyyətə üstünlük verirdi. Partiya Qərbi Ukraynada təhsil, mətbuat və iqtisadi institutların yaradılmasına dəstək olmuş, ukraynalıların hüquqlarını qorumaq üçün siyasi vasitələrlə mübarizə aparmışdır. UNDO-nun öz mətbu orqanları və gənclər təşkilatları da mövcud idi. O, Polşa hökuməti ilə münasibətlərdə kompromisli yanaşma tutaraq, bir çox hallarda radikal millətçi təşkilatlardan fərqlənirdi. 1939-cu ildə Sovet İttifaqının Qərbi Ukraynanı işğal etməsi ilə UNDO ləğv edildi. Partiyanın rəhbərləri və fəalları repressiyalara məruz qaldı, bəziləri sürgün edildi, digərləri isə həbs olundu.

## İrsi
UNDO-nun fəaliyyəti Ukrayna siyasi tarixində mühüm mərhələlərdən biri hesab olunur. Onun əsas ideyaları və təşkilati təcrübəsi sonrakı dövrlərdə, xüsusən də Ukraynanın müstəqillik illərində demokratik siyasi hərəkatlara təsir göstərmişdir.

## Həmçinin bax
* Ukrayna siyasi partiyaları
* Ukraynanın siyasi tarixi
* İkinci Polşa Respublikası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Encyclopedia of Ukraine – UNDO haqqında 
* Radio Svoboda – Ukrayna Milli Demokratik İttifaqının tarixi
Vasili Avramenko

**Vasili Kirilloviç Avramenko** (; ) — Ukrayna rəqqası, xoreoqrafı, rejissoru, aktyoru və xalq rəqsi pedaqoqu. O, Ukrayna xalq rəqsinin bütün dünyaya yayılması ilə tanınır. Rəngarəng, enerjili, təxəyyüllü və çox vaxt əsəbiləşən Avramenko "*[[Musiqi adam (musiqili teatr)|Musiqi adam]]*" əsərini çox xatırladan bir impresario idi. Analoqu olmayan missionerlik fəaliyyətinə və Ukrayna mədəniyyətinə olan sevgisinə görə, bir çoxları onu "Ukrayna rəqsinin atası" hesab edirlər.

## Həyatı
Vasili Kirilloviç Avramenko 22 mart 1895-ci ildə Steblyovda anadan olmuşdur. O, 1913–1915-ci illərdə Vladivostokda təhsil almışdır. 1918-ci ildə Kiyevdə N. V. Lisenko adına Musiqi-Dram Məktəbini bitirmişdir. Nikolay Sadovskinin teatrında çalışmışdır. 1921-ci ilin fevralında Polşanın Kaliş şəhərində Ukrayna Qalisiya Ordusunun əsir düşərgəsinə gəlmiş və burada Ukrayna rəqs məktəbi təsis etmişdir. May ayında ansambl düşərgə teatrında, oktyabrda isə digər əsir düşərgələrində çıxış etmişdir. Rəqs kollektivi ilə Qaliçina, Volın və Xolmşina bölgələrində qastrol səfərləri etmişdir. 1922–1924-cü illərdə Lvov, Lutsk, Rivne, Kremenets, Aleksandriya, Mejdureçye, Qərbi Ukraynanın digər şəhərlərində, Xolmda (indiki Xelm, Polşa) və Podebradıda (Çexiya) təxminən 40 ukraynalı rəqs məktəbi açmışdır. Bu dövrdə Avramenko Ukrayna xalq rəqsinin ustası, özünəməxsus milli və parlaq xoreoqrafik kompozisiyaların yaradıcısı kimi geniş tanınmışdır.

1925-ci ildən Kanadada yaşamışdır. Torontoda Rusiya xalq rəqsi məktəbi yaratmışdır. ABŞ və Kanadada geniş yaradıcılıq və pedaqoji fəaliyyət göstərmiş, ukrayndilli məktəblər, studiyalar və ansambllar təşkil etmişdir (müxtəlif vaxtlarda bu qurumlarda təxminən 6 min nəfər təhsil almışdır). 1930-cu illərdə Aleksandr Koşitsin xoru ilə Avramenkonun ansamblının Amerika qitəsindəki qastrolları böyük uğur qazanmışdır. Torontoda (1926), Çikaqoda (1933) keçirilən dünya sərgilərində, Vaşinqtonda (Ağ Ev, 1935) və digər şəhərlərdə çıxışlar böyük müvəffəqiyyətlə keçmişdir.

1936-cı ildə Ukrayna Kinoşirkətini təsis etmişdir. Vasili Avramenko Aleksandr Koşits ilə birlikdə Amerikada ilk ukraynalı filmlər olan "*Natalka Poltavka*", "*Dunayın o tayında zaporojeç*" və "*Marusya*" kimi film-operalar çəkmişdir.

1945-ci ildən ABŞ-də yaşamışdır. Özünün təsis etdiyi rus rəqsi məktəbində çalışmış, bu məktəb ABŞ, Kanada, Braziliya, Argentina, Birləşmiş Krallıq və digər ölkələrdə çoxsaylı qastrol səfərləri etmişdir. 1946-cı ildə "Ukrayna milli rəqsləri, musiqi və geyim" adlı dərslik nəşr etdirmişdir. Nyu-Yorkda Avramenko Fondu yaradılmışdır.

6 may 1981-ci ildə vəfat etmiş, Nyu-Yorkda dəfn olunmuşdur. 4 may 1993-cü ildə cəsədi doğma şəhəri Steblyova köçürülərək yenidən dəfn edilmişdir.

## İstinadlar
Henretta d'Este (Parma hersoginyası)

**Henretta d'Este** (; ) — Modena hersoqu Rinaldo d'Estenin qızı, Parma hersoginyası.

1702-ci ildə Modenada dünyaya gəldi. Modena hersoqu Rinaldo d'Estenin üçüncü qızı idi. 5 fevral 1728-ci ildə Modenada bibisi oğlu olan Parma hersoqu Antonio Farneze ilə evləndirildi. 6 iyulda Parmaya gələn cütlüyün toy şənlikləri 1730-cu ilədək davam etdi. Cütlüyün övladı olmadı.

20 yanvar 1731-ci ildə əri Antonio Farneze öldü. Ölümündən bir gün öncə hamilə olduğu elan edilmişdi. Bu səbəblə, hersoqun ölümündən sonra gələcəkdə doğulacaq varisin adına dövləti idarə etməsi üçün bir naiblər komissiyası quruldu. Bu komissiyaya Henretta d'Este, bir yepiskop, bir nazir və 2 saray əyanı daxil idi. Dünyaya gələcək uşağın qız olması halında, Parma taxt-tacı İspaniya kraliçası olan Elizabet Farnezenin oğullarından birinə keçməsi qərarlaşdırıldı. Çünki Elizabet Farneze mərhum hersoqun qardaşı qızı və Farneze ailəsinin həyatda qalan yeganə nümayəndəsi idi.

Ancaq Henrettanın hamilə olub-olmaması dəqiq deyildi və Madriddə yaşayan Elizabet Farneze bu məsələni, o əsnada Parmada olan anası Doroteya Sofiya vasitəsilə araşdırmağa başladı. 1731-ci ilin mayında aparılan həkim yoxlaması onun həqiqətən hamilə olduğunu sübut etdi. Ancaq 22 iyulda imzalanan Vyana sözləşməsiylə, Elizabet Farnezenin böyük oğlu İnfant Karlos Parma taxt-tacının rəsmi varisi olaraq təsdiqləndi. Üstəlik, 13 sentyabr 1731-ci ildə edilən ikinci həkim yoxlanışı nəticəsində Henrettanın hamilə olmadığı üzə çıxdı. Beləcə, Farneze ailəsinin oğul şəcərəsinin quruduğu elan edildi.

Henrettanın naibəliyi bitdi və qalan ömrünü Parmada və Piaçensada yaşadı. 23 mart 1740-cı ildə Hesse-Darmstadlı Leopoldla evləndi. Ancaq bu evliliyindən də övladı olmadı. Ərinin 1764-cü ildə ölməsi ilə ikinci dəfə dul qaldı. Özü isə 30 yanvar 1777-ci ildə vəfat etdi.

## İstinadlar
Punşkrapfen

**Punşkrapfen** () — Avstriya mətbəxinə məxsus, romla isladılmış, mürəbbə və nouqatla doldurulmuş süngər tortudur. Ənənəvi olaraq, bu desert kiçik kvadrat və ya silindrik formalarda hazırlanır və üzəri çəhrayı rəngli şirin şirə ilə örtülür.

## Tarixi
Punşkrapfenin dəqiq mənşəyi mübahisəlidir. Bəzi mənbələrə görə, bu desert Orta əsrlərdə Avarlar tərəfindən Vyanaya gətirilmişdir. Digər versiyalara görə isə, II Türk mühasirəsi zamanı Osmanlı ordusu tərəfindən tanıdılmış və ya imperiya sarayının şirniyyatçısı tərəfindən icad edilmişdir.

## Tərkibi və Hazırlanması
Punşkrapfen əsasən aşağıdakı komponentlərdən ibarətdir:

* Süngər tortu və ya tort qırıntıları
* Ərik mürəbbəsi
* Nouqat şokoladı
* Rom və ya rom aroması
* Çəhrayı rəngli şirə (Punschglasur)

Hazırlanma prosesi belədir:

1. Süngər tortu hazırlanır və soyudulur.

2. Tort qırıntıları ərik mürəbbəsi, rom və nouqat şokoladı ilə qarışdırılır.

3. Hazırlanan qarışım kiçik kvadrat və ya silindrik formalara salınır.

4. Üzəri çəhrayı rəngli şirə ilə örtülür və bəzən şokolad və ya kokteyl albalısı ilə bəzədilir.

Ənənəvi ölçüləri təxminən 4×4×4 sm-dir.

## Mədəni əhəmiyyəti
Punşkrapfen Avstriya mətbəxində əhəmiyyətli yer tutur və ölkənin ən tanınmış desertlərindən biridir. Bəzi satirik mənbələrdə bu desert Avstriyanın milli simvolu kimi təqdim olunur. Məsələn, yazıçı Robert Menasse onu Avstriyanın milli simvolu kimi təklif etmişdir.

## Müasir növləri
Bu gün Punşkrapfen Avstriya və Çexiyada bir çox şirniyyat dükanlarında və çörəkxanalarda mövcuddur. Bəzi versiyalarda rom əvəzinə rom aroması istifadə olunur və müxtəlif formalarda təqdim edilir.

## Oxşar şirniyyatlar
Punşkrapfen "Fransız petit four" və ya "French Fancy" desertlərinə bənzəyir. Hər üçü kiçik ölçülü, şirin və bəzəkli tortlardır.

## İstinadlar
Əli ibn Babaveyh Qummi

Şeyx **Əli ibn Babaveyh əl-Qummi** (ərəbcə: علي بن بابويه القمي) (d.hicri üçüncü əsr - ö.329/941 ) tam adı Əbül-Həsən Əli bin Hüseyn bin Musa bin Babaveyh əs-Səduq əl-Qummidir. Səduq əl-Əvvəl(Birinci Səduq) kimi tanınır. Məşhur alim Şeyx Səduqun atasıdır. Hicri III əsrdə Qum şəhərində anadan olmuşdur. O, İmam Həsən Əskərinin müasiri idi. Hicri 329-cu ildə vəfat etmiş və Qum şəhərində dəfn edilmişdir.

## Elmi Şəxsiyyəti
İbn Nədim İbn Babaveyh haqqında "Şiənin fəqihlərindən, etimad edilən alimlərindən" olduğunu qeyd edir.

## Əsərləri
İbn Babaveyh Qummi bir çox əsər yazmışdır. İbn Nədim Şeyx Səduqdən nəqlən İbn Babaveyhin "200 kitabının" olduğunu qeyd edir.

## İstinadlar
Delicious in Dungeon fəsillərinin siyahısı

"Delicious in Dungeon" Ryoko Kui tərəfindən yazılan və illüstrasiya olunan manqa seriyasıdır. Manqa seriyası 15 fevral 2014-cü ildən 15 sentyabr 2023-cü ilə kimi "Enterbrain" nəşriyyatının "Harta" jurnalında serializasiya olunmuşdur. İlk tankobon cildi 15 yanvar 2015-ci ildə, 14-cü və sonuncu tankobon cildi 15 dekabr 2023-cü ildə ildə buraxılmışdır. Manqa seriyası "Kono Manga ga Sugoi!" təlimat kitabçasının 2016-cı il buraxılışının kişi oxucular siyahısında birinci yerdə göstərilmiş, 2024-cü ildə "ən yaxşı komiks" kateqoriyası üzrə Seyun mükafatının qalibi olmuşdur.

Manqa seriyası macəraçı qrupların ekspedisiyalar təşkil edərək bir adada yerləşən zindanı kəşf etməyə çalışdığı bir dünyadan bəhs edir. Hekayə belə macəraçı qruplardan birinin zindan ekspedisiyası zamanı qırmızı əjdahaya məğlub olması ilə başlayır. Qrupun sehrbazı Falin Toden son anda teleportasiya sehrindən istifadə edərək qrupun digər üzvlərini xilas edə bilir, lakin özü əjdaha tərəfindən yeyilir. Qrupun üzvləri – Falinin qardaşı və uzun adam Layos Toden, yarımboy tələ ustası Çilçak Tims və elf sehrbaz Marsil Donato zindana yenidən enmək və Falini tapıb diriltmə sehri ilə xilas etmək istəyirlər. Lakin ləvazimatlarının çoxu zindanda qaldığı üçün zindanda yaşayan bədheybətləri ovlamağa və yeməyə qərar verilər. Zindanın başlanğıcında bədheybətləri bişirmək üzrə mütəxəssisə çevrilmiş cırtdan Senşi ilə tanış olurlar. Onlar səyahətləri boyunca müxtəlif bədheybətlərlə qarşılaşırlar və onlardan yeməklər bişirirlər.

"Trigger" studiyası tərəfindən istehsal olunan anime serialı adaptasiyasının ilk mövsümü 4 yanvardan 13 iyun 2024-cü ilə kimi yayımlanmışdır. Anime serialının ikinci mövsümü anons edilmişdir.

## Cild siyahısı

## İstinadlar
Adam Riess

**Adam Riess** () — amerikalı astrofizik və fizika üzrə 2011-ci il Nobel mükafatı laureatıdır.

## Həyat yolu
Adam Riess 1969-cu ilin dekabrında Vaşinqtonda, yəhudi ailəsində anadan olub. Onun atası Maykl Riess (1931–2007), dəniz mühəndisi və dondurulmuş qida paylama şirkəti "Bistro International"ın sahibiydi. Anası Doris Riess psixoloq idi.

Adam Riess Nyu Cersidə böyüyüb. 1992-ci ildə Massaçusets Texnologiya İnstitutunu bitirib. 1996-cı ildə Harvard Universitetində fəlsəfə doktoru dərəcəsi almışdır. 1999-cu ildə Kosmik Teleskop Elm İnstitutuna keçməzdən əvvəl A. Riess Berklidə Kaliforniya Universitetində Miller İnstitutunun Tədqiqat Proqramının əməkdaşı idi. A. Riess 1998-ci ildən kainatın genişlənmə sürətinin I. Tip Supernova izləmə yolu ilə elmi araşdırmalar aparan Brayan Şmidt ilə birlikdə işləməyə başladı. Onlar birlikdə kainatın genişlənmə sürətinin getdikcə artdığını kəşf etdilər və 2011-ci ildə fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşlər.

2009-cu ildən A. Riess ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının üzvüdür.

## Mükafatları
* 2001-ci ildə — Harvard Universiteti Bok Mükafatı
* 2002-ci ildə — Helen Uerner Mükafatı
* 2006-cı ildə — S. Perlmutter və B. Şmidtlə birgə Astronomiya üzrə Şao Mükafatı
* 2008-ci ildə — Mak-Artur Grant mükafatı
* 2011-ci ildə — Albert Eynşteyn medalı
* 2011-ci ildə – S. Perlmutter və B. Şmidtlə birlikdə Fizika üzrə Nobel Mükafatı
* 2015-ci ildə — Fundamental Fizika Mükafatı

## İstinadlar
III Karl (Parma hersoqu)

**III Karl** (; ) — Parma və Piaçensa hersoqu.

## Həyatı
1823-cü ildə Lukkada dünyaya gəldi. Atası Burbon-Parma ailəsinə mənsub Parma hersoqu II Karl, anası isə Savoyya hersoqu I Viktor Emmanuilin qızı Mariya Terezadır. Atasının 1824-cü ildə Lukka taxt-tacına sahiblənməsiylə, hələ 1 yaşında ikən Lukka taxt-tacının varisi oldu. Bu səbəblə, mükəmməl saray təhsili aldı. İspan, fransız, macar, alman və ingilis dilləri, eləcə də italyan tarixi və dili üzrə təlimlər aldı. Valideynləri arasındakı soyuqluq səbəbilə, anası illər keçdikcə dinə meyil etdi və Karl bəlli yaşdan sonra anasını görə bilmədi. Digər yandan hedonist biri olan atası dövlət məsələlərindən uzaq, məşuqələriylə Avropanın müxtəlif şəhərlərinə səyahət etməklə məşğul idi. Bu səbəblə, ərköyün və nadinc bir uşaqlığı oldu.

Yetkinlikdə hərbi sahəyə maraq duydu və atasının təsdiqiylə, 1841-ci ildə bir illik Turin Hərbi məktəbinə göndərildi. 10 noyabr 1845-ci ildə Vyana yaxınlığında Artualı Luiza ilə evləndirildi. Gəlin namizədi, Fransa kralı X Karlın nəvəsi və Berri hersoqu Karl Ferdinandın yeganə qızı idi. Cütlüyün bu nigahdan 4 övladı dünyaya gəldi.

* Marqarita, İspaniya taxt-tacının Karlist kraliçası
* I Robert, Parma hersoqu
* Alis
* Henri, Bardi qrafı (1851-1905)

Atasının 1847-ci ildə Parma taxt-tacına sahiblənməsiylə, Parma taxt-tacının varisi oldu. Ancaq atasının səltənəti qısa oldu. Sardiniya kralı Çarlz Albertin dəstəyiylə Parmada inqilab baş tutdu. Atası qaçmaq istərkən ələ keçirildi və bir neçə ay Milanda həbs tutuldu. Vəliəhd Karl isə ailəsiylə birlikdə öncə Maltaya, ardından İngiltərəyə sığındı. 5 aprel 1849-cu ildə atası Avstriya ordusunun yardımıyla Parmada hakimiyyətini bərpa etsə də, vəliəhd Karl İngiltərədən ayrılmadı.

17 may 1849-cu ildə atasının taxtdan çəkilməsiylə Parma hersoqluğuna sahibləndi. Buna baxmayaraq təbəəsi tərəfindən sevilmədi. Nəticədə 26 mart 1854-cü ildə sui-qəsd nəticəsində ağır yaralandı. Aldığı bıçaq yarası səbəbilə ertəsi gün - 27 mart 1854-cü ildə vəfat etdi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Balansó, Juan. *La Familia Rival*. Barcelona. Planeta, 1994.
* Cecchini, Bianca Maria. *La danza delle ombre: Carlo III di Borbone Parma, un regicidio nell'Italia del Risorgimento*. Lucca: Istituto storico lucchese, 2001.
* Franzè, Giuseppe. *L'ultimo duca di Parma: potere, amministrazione e società dell'Ottocento*. Modena: Artioli, 1984.
* Myers, Jesse. *Baron Ward and the Dukes of Parma*. London: Longmans, Green, 1938.
* Nettement, Alfred François. *Madame la duchesse de Parme*. Paris: J. Lecoffre, 1864.
* Stubbs, Alan R. *Assassination in Parma: The Life and Death of Duke Carlo III* . Royalty Digest.
* Carlo III of Bourbon, Duke of Parma and Emma Guadagni – The Guadagni Family Historical Archives

### İstinadlar
Vsevolod Petrov (hərbi xadim)

**Vsevolod Mikolayoviç Petriv** (; ) — ukraynalı hərbi xadim, Ukrayna Xalq Respublikası (UXR) Ordusunun generalı, siyasətçi, publisist və pedaqoq. O, Ukrayna İstiqlal Mübarizəsi (1917–1921) dövründə mühüm rol oynamış, həm döyüş meydanında, həm də siyasi arenada UXR-in müdafiəsində iştirak etmişdir.

## Bioqrafiyası
Vsevolod Petriv 1883-cü ildə Kiyevdə anadan olmuşdur. Hərbi təhsilini Rusiya imperiyasının hərbi məktəblərində almış və Birinci Dünya müharibəsində rus ordusunda xidmət etmişdir. 1917-ci ildə Rusiyada baş verən inqilabi hadisələrdən sonra Ukraynanın müstəqilliyi uğrunda hərəkatlara qoşulmuşdur. Petriv Ukrayna Xalq Respublikası Ordusunda müxtəlif hərbi və inzibati vəzifələrdə xidmət etmiş, 1918-ci ildə general rütbəsi almışdır. O, həmçinin UXR-in Müdafiə naziri vəzifəsini icra etmiş və Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin təşkili və müdafiəsi ilə məşğul olmuşdur. UXR-in süqutundan sonra Vsevolod Petriv Polşaya, daha sonra isə Almaniyaya mühacirət etmişdir. Orada Ukrayna siyasi və ictimai təşkilatlarında fəallıq göstərmiş, hərbi-memuar ədəbiyyatı yazmış və ukraynalı mühacirlərə dərs demişdir.

Vsevolod Petriv 1948-ci ildə Almaniyanın Auqsburq şəhərində vəfat etmişdir. Orada Waldfriedhof qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

## Elmi və ədəbi fəaliyyəti
Petriv öz xatirələrini və Ukrayna Ordusunun tarixinə dair əsərlər yazmışdır. Onun əsas əsərləri arasında "Ukrayna Ordusunun yaradılması xatirələri" və "1919-cu il döyüşləri" kimi hərbi-publisistik yazılar yer alır. O, həm də Ukrayna diaspor təşkilatlarında hərbi vətənpərvərlik tərbiyəsi ilə məşğul olmuşdur.

### Əsərləri
* "Спомини з часів української революції (1917–1921)"
* "Українська армія в боротьбі за державність"

## Həmçinin bax
* Ukrayna Xalq Respublikası
* Ukrayna İstiqlal Mübarizəsi
* Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin tarixi

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Yeroshevych P. From the fight of the Ukrainian people for their liberty // Warsaw, 1939. #9. pp. 38–39.
* Encyclopedia of Ukraine. vol.6. Paris, New-York, 1970. p. 2034.
* Ivan Krypiakevych. and others. History of the Ukrainian Army. Ed. IV. Kyiv, 1992.
* Tynchenko Ya. The Ukrainian officership: Ways of mourning and oblivion. Part I. Kyiv, 1995. pp. 105–107.
* Voytsekhivska І. Vsevolod Petrov: unknown heritage (out of the materials of the family archives of Sviatoslav Petrov in the US) // Studios of the archival affairs and documentation. vol.5. Kyiv, 1999. pp. 195–197.
* Strelsky H. Activists of Ukraine at times of the National-Liberating competitions (1917–1920) // History in school. 1999. ##1–2. pp. 48–49.
* Naumenko К. and others. Generals of the Ukrainian Liberating competitions. Lviv, 1995. pp. 214–215.

## Xarici keçidlər
* Encyclopedia of Ukraine — Vsevolod Petriv
* Ukrayna Vikipediyası: Всеволод Петрів
* Strelsky, H. *[https://web.archive.org/web/20131019040754/http://history.org.ua/uahist/p.pdf Biography of Vsevolod Mykolayovych Petriv]*. Kyiv: "Institute of History of Ukraine" (National Academy of Sciences of Ukraine), 2004
Savoyyalı Mariya Tereza (Parma hersoginyası)

**Savoyyalı Mariya Tereza** (; ) — Savoyya hersoqu I Viktor Emmanuilin qızı, Lukka və Parma hersoginyası.

1803-cü ildə Romada əkiz bacısı Mariya Anna ilə birlikdə dünyaya gəldi. Atası Savoyya hersoqu I Viktor Emmanuil, anası isə Müqəddəs Roma imperatoru I Fransiskin nəvəsi Mariya Terezadır. Əkiz bacılar papa VII Piy tərəfindən vəftiz edildi. Uşaqlığının böyük qismi ailəsinin Napoleon müharibələri səbəbilə qaçıb sığındığı Sardiniya adasının mərkəzi Kalyaridə keçdi. Atasının 1814-cü ildə hakimiyyətini bərpa etməsinin ardından digər ailə üzvləriylə birlikdə Turinə qayıtdı.

5 sentyabr 1820-ci ildə Lukkada Etruriya kralı I Lüdovikin oğlu Karl Lüdoviklə evləndirildi. Cütlüyün bu nigahdan 2 övladı doğulsa da, bunlardan biri uşaq yaşda vəfat etdi.

* Luiza Françeska (1821-1823)
* III Karl, Parma hersoqu

Ərinin 1824-cü ildə Lukka, 1847-ci ildə isə Parma hersoqluğuna sahiblənməsilə, Mariya Tereza da hersoginya ünvanına yüksəldi. Ərinin sayısız məşuqələriylə olan münasibətləri səbəbilə dinə yönələn Mariya Tereza əriylə yalnız rəsmi dəvətlər və səyahətlərdə birlikdə görünürdü. Nəhayət, 1840-cı ildə saray həyatından tamamilə ayrıldı və rahibələrin çoxluq təşkil etdiyi Pionere villasında yaşamağa başladı.

Öncə ərinin dövlət çevrilişiylə taxtdan endirilməsi, ardından taxta çıxan oğlu III Karlın sui-qəsdlə öldürülməsi hadisələrini kənardan izlədi. Xüsusilə də, 1854-cü ildə oğlunun öldürülməsindən sonra Viarecco şəhərində inzivaya çəkildi. 1879-cu ildə vəfat etdi və cənazəsi Romadakı Verano məzarlığına dəfn olundu.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Mateos Sainz de Medrano. Ricardo. *Changing Thrones: Duke Carlo II of Parma*. Published in Royalty History Digest, Vol 3, N 1. July 1993

### İstinadlar
Polşada ukraynalılar

**Polşadakı ukraynalılar** (, ) — Polşada yaşayan və ya oraya mühacirət etmiş ukraynalılara verilən ümumi ad. Onlar Polşada etnik azlıq kimi uzun tarixə malikdirlər və həm tarixi səbəblərlə, həm də müasir siyasi-iqtisadi proseslər nəticəsində bu ölkədə yaşayırlar.

## Tarixi
Polşadakı ukraynalıların varlığı əsrlərlə əvvələ gedib çıxır. Xüsusilə Qərbi Ukraynanın bir hissəsinin Polşa Krallığı və sonradan Polşa–Litva Birliyinə daxil olması ilə ukraynalılar bu ərazilərdə yerli xalqlar arasında formalaşmışdır. 1918–1939-cu illərdə İkinci Polşa Respublikası dövründə Qərbi Ukrayna əhalisinin əhəmiyyətli hissəsi Polşa ərazisində yaşayırdı. Bu dövrdə ukraynalılar muxtariyyət və hüquqlar uğrunda mübarizə aparmış, bir sıra mədəni-maarif təşkilatları yaratmışdılar. 1944–1947-ci illərdə Polşa hökuməti tərəfindən aparılan Vistula əməliyyatı () zamanı on minlərlə ukraynalı Polşanın cənub-şərqindən ölkənin qərbinə və şimalına məcburi köçürülmüşdür. Bu, ukraynalıların mədəni və ictimai həyatına ciddi zərbə vurmuşdur.

## Müasir dövrdə
2014-cü ildən sonra baş verən Donbas müharibəsi və xüsusən də 2022-ci ildə başlayan Rusiya-Ukrayna müharibəsi Polşaya doğru böyük miqyasda ukraynalı mühacir axınına səbəb olmuşdur. Polşa hökuməti bu qaçqınlara humanitar yardım göstərmiş, müvəqqəti yaşayış icazələri və təhsil imkanları təqdim etmişdir.

2023-cü ilə olan məlumata görə, Polşada təxminən 1.5 milyon ukraynalı yaşayır. Onların bir hissəsi daimi mühacirlər, digərləri isə müvəqqəti qaçqın və işçilərdir.

## Mədəniyyət
Polşadakı ukraynalılar öz dillərini, dinlərini və mədəni ənənələrini qorumağa çalışırlar. Lemkolar və Boykos kimi etnoqrafik qruplar da bu kontekstdə xüsusi yer tutur. Ukrayna dili olan məktəblər, mədəniyyət mərkəzləri, pravoslav və yunan katolik kilsələri fəaliyyət göstərir.

## Həmçinin bax
* Polşa-Ukrayna münasibətləri
* Vistula əməliyyatı
* Ukraynalılar
* Ukraynalı mühacirlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Związek Ukraińców w Polsce — Ukraynalılar İttifaqı Polşada
* Polşa Statistika Təşkilatı (rəsmi saytı)
* UNHCR Polşa – Ukraynalı qaçqınlar barədə hesabatlar
Kamal Həsənov (siyasətçi)

**Həsənov Kamal İltifat oğlu** - Cəbrayıl rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı.

## Həyatı

02 oktyabr 1957-ci ildə Cəbrayıl şəhərində anadan olub.

1978- ci ildə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu bitirərək, İqtisadçı ixtisasına yiyələnib.

1978–ci ildən “Azərrabitətikinti” trestinin 6 nömrəli Səyyar Mexanikləşdirilmiş Dəstəsində İqtisadçı kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb.

1978-1980-ci illərdə hərbi xidmətdə olub.

1980-1981-ci illərdə Cəbrayıl rayon Aqrar İstehsalat Birliyində təftişçi-mühasib, 1981-1989-cu illərdə Azərbaycan Azərbaycan Lenin Kommunist Gənclər İttifaqının Cəbrayıl rayon Komitəsində təlimatçı, şöbə müdiri vəzifəsində işləyib.

1989-1991-ci illərdə Cəbrayıl rayon Xalq Depultatları Sovetinin İcraiyyə Komitəsində Sosial-hüquq şöbəsinin müdiri vəzifəsində işləyib.

1991-1993-cü illərdə Cəbrayıl rayon İcra hakimiyyəti başçısı aparatında baş məsləhətçi vəzifəsində işləyib.

1993-1996-cı illərdə “Çinar” Kommersiya bankında İdarə heyətinin sədr müavini, Sədr, Şuranın məsul katibi vəzifələrində işləyib.

1996-cı ildən 18.04.2016-cı il tarixədək isə Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankında Baş müfəttiş, şöbə müdiri vəzifələrində işləyib.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 18 aprel 2016-cı il tarixli 1954 nömrəli Sərəncamı ilə Cəbrayıl rayon İcra Hakimiyyətinin Başçısı vəzifəsinə təyin olunub.

## İstinadlar
Doradidae

**Doradidae** — "*tikanlı ilan balıqları*", "*rafael ilan balıqları*" və ya "*danışan ilan balıqları*" kimi də tanınan naxakimilər fəsiləsi.

## Taksonomiya

2007-ci il məlumatına görə, bu fəsilədə 31 cins və 78 növ mövcuddur. "Wertheimeria" cinsi bütün digər doradidlərin qardaş taksonu hesab olunur. Bu ailə monofiletikdir və "Doradinae", "Astrodoradinae" və "Wertheimerinae" yarımfəsilələrini özündə birləşdirir.
Astrodoradinae yarımfəsiləsinin əhatə etdiyi cinslər "Amblydoras", "Anadoras", "Astrodoras", "Hypodoras", "Merodoras", "Physopyxis" və "Scorpiodoras"dır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tırnovo Rəssamlıq Məktəbinin Memarlığı

**Tırnovo Rəssamlıq Məktəbinin Memarlığı** () — İkinci Bolqar İmperiyası dövründə (1185–1396) Bolqar memarlığının inkişafını əks etdirən unikal üslubdur. Bu memarlıq üslubu, Tırnovo şəhərinin mərkəzi rol oynadığı dövrdə formalaşmış və Cənub-Şərqi Avropa ilə Mərkəzi Avropanın bəzi bölgələrində memarlığın inkişafına təsir etmişdir.

Tırnovo Rəssamlıq Məktəbinin memarlığı, Bolqar memarlıq tarixində mühüm yer tutur və bölgədəki digər memarlıq üslublarına təsir etmişdir.

## Dini abidələr

### Məbədlər
Tırnovo Məktəbinin dini memarlığı, əsasən kiçik ölçülü, lakin hündürlükdə vurğulanan kilsələrlə xarakterizə olunur. Bu kilsələrdə qarışıq tikinti texnikası tətbiq edilmişdir: daş və kərpic qatları növbələşərək istifadə olunmuşdur. Bu üsul, Roma memarlığından miras qalan "opus mixtum" texnikasının bədii məqsədlə tətbiqidir.

Kilsələrin fasadları dərin nişlər, uclu tağlar və müxtəlif formalı kərpic və daş ornamentləri ilə bəzədilmişdir. Bəzi kilsələrdə, məsələn, Veliko Tırnovodakı Müqəddəs Dimitri kilsəsində, nişlərin lunetləri romboid naxışlarla boyanmışdır.

### Monastırlar
13-cü və xüsusilə 14-cü əsrlərdə monastır tikintisi inkişaf etmişdir. Monastırlar, adətən, düzbucaqlı planlı olub, mərkəzdə yerləşən əsas kilsə ətrafında tikililər yerləşdirilmişdir. Bu komplekslərdə yüksək daş divarlar, qalereyalar və bir neçə mərtəbəli tikililər mövcud olmuşdur. Bəzi monastırlar, məsələn, Rila Monastırı və Baçkovo Monastırı, bu üslubun nümunələridir.

## Hərbi memarlıq
İkinci Bolqar İmperiyası dövründə qalalar, çətin keçilən yerlərdə, məsələn, təpələrdə və ya yaylalarda tikilmişdir. Qalaların divarları daş və suvaqla inşa edilmiş, ikiqat divar sistemi və aralarındakı boşluq qırıntı daş və suvaqla doldurulmuşdur. Qalalarda müxtəlif formalı (dördbucaqlı, dairəvi, at nalı formalı) qüllələr mövcud olmuşdur. Tırnovodakı Tsarevets qalası bu üslubun nümunəsidir.

## Saray memarlığı və şəhər planlama
Tırnovo şəhəri, Tsarevets, Trapezitsa və Momina Krepost (Devingrad) adlı üç əsas təpə üzərində yerləşmişdir. Tsarevets təpəsində yerləşən İmperator və Patriarx sarayları, qalalarla əhatə olunmuş və içərisində zəngin bəzədilmiş kilsələr yerləşmişdir. Sarayların tikintisində daş və suvaq istifadə olunmuş, fasadlarda isə qədim Roma şəhəri Nikopolis ad İstrumdan gətirilmiş daş yazılar yerləşdirilmişdir.

## Yaşayış Memarlığı
İkinci Bolqar İmperiyası dövründə yaşayış evləri iki əsas tipə bölünür: bolyar evləri və kütləvi yaşayış evləri.

**Bolyar Evleri:** Bu evlər, adətən, iki mərtəbəli olub, daş və taxta materiallardan inşa edilmişdir. Evlərin birinci mərtəbəsi daşdan, ikinci mərtəbəsi isə taxtadan tikilmişdir. Melnikdəki bolyar evi bu tipin nümunəsidir.

**Kütləvi Yaşayış Evleri:** Bu evlər, əsasən, yarı torpağa batırılmış və ya yerüstü tikililər olmuşdur. Yarı torpağa batırılmış evlərdə arxa hissə tamamilə torpağa batırılmış, ön hissə isə açıq olmuşdur. Bu evlərdə soba və ya ocaq yerləşdirilmiş, dam örtüyü isə saman və ya qamışla örtülmüşdür.

## İstinadlar