open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bibiheybət neft yatağı

**Bibiheybət** — Azərbaycanda, Abşeron yarımadasında yerləşən neft-qaz-kondensat yatağı. Oroqrafik baxımdan yataq Bibiheybət vadisində, Bibiheybət buxtasında (indi qurudulmuş İliç körfəzi) və Badamdar yaylasında yerləşir.

## Tarixi

1803-cü ildə Bakı taciri Qasımbəy dənizdə iki neft quyusu tikdirmişdir. Bu quyular Bibiheybət kəndinin sahilindən 18 və 30 metr aralıda yerləşirdi və bir-birinə bərk-bərk döyülmüş lövhələrdən düzəldilmiş çərçivə ilə də sudan qorunurdu.

1844-cü ildə Dövlət müşaviri Vasili Semyonovun və Bakı neft mədənlərinin direktoru, dağ-mədən mühəndisləri korpusunun mayoru Alekseyevin rəhbərliyi ilə Pensilvaniyada Edvin Dreyk quyusunun qazılmasından on ildən çox əvvəl Bibiheybət sahəsində qazma işlərinə başlanılmışdır. 1847-ci ildə burada 21 m dərinliyə ilk neft kəşfiyyat quyusu qazılmışdır. Dünyanın ilk müasir neft quyusu da 1847-1848-ci illər arasında qazılmışdır. İlk yağ 14 iyul 1848-ci ildə taxta çubuqlardan istifadə etməklə zərbə üsulu ilə əldə edilmişdir.

XIX-XX əsrlərin sonunda sahil dibinin altında əhəmiyyətli bir yataq da aşkar edilmişdir. Onu inkişaf etdirmək üçün sahil qumunu doldurmağa qərar verdilər. 1910-cu ildə Sankt-Peterburq mühəndisi, Dəmir Yolları İnstitutunun məzunu Pavel Pototskinin  rəhbərliyi ilə iş başlanmışdır.

## İstinadlar
Bibiheybət buxtası

**Bibiheybət buxtası** — Azərbaycanda buxta. Böyük Bakı ərazisində, ölkənin şərq hissəsində, ölkənin paytaxtı Bakıdan 9 km cənub-qərbdə yerləşir.

## Tarixi
Dünyanın ilk neft quyusunun Bibiheybət ərazisində qazılması nəticəsində, neft qurğuları burada digər yerlərə nisbətən daha tez qurulmuşdur. Dənizin dibindən neft çıxarmaq məqsədilə buxtanın qurudulması zərurəti yaranmışdır. 1901-ci ildə Bibiheybət buxtasını qurutmaq qərarı qəbul edilmişdir. 1910–1911-ci illərdə bu məqsədlə yaradılmış mühəndis qrupu fəaliyyət göstərirdi və polşalı mühəndis Pavel Nikolayeviç Pototski buxtanın doldurulmasına rəhbərlik edirdi. 1911-ci ildə buxtanın yarıdan çoxu qurudulmuşdu, lakin sonrakı işlər dayandırılmış və unudulmuşdur. Sovet hakimiyyəti Azərbaycanda qurulduqdan sonra layihə bərpa edilmişdir. 1918-ci ilə qədər buxta sahəsinin yalnız yarısı doldurulmuş və ümumi işin 70%-i tamamlanmışdır. 1920-ci ildə Sovet Azərbaycanında buxtanın qurudulması işləri davam etdirilmişdir. 18 fevral 1923-cü ildə 17 saylı qurğuda 460 metr dərinlikdən neft fontanı vurulmuşdur. Bu hadisə Xəzərin dibindəki neft yataqlarının kəşf edilməsinə başlanğıc vermişdir.

2016-cı ildə Bibiheybət qəsəbəsində Səbail Rayon İcra Hakimiyyəti ilə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi birgə "Ekoloji park" layihəsinin həyata keçirilməsi işlərinə başlamışdılar. Burada məqsədlərdən biri Bibiheybət buxtasında ekoloji təmizliyi, gələcəkdə burada sağlam zonaların yaradılması prosesinə töhfə vermək olmuşdur. 2021-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin ifadələrinə əsasən, Azərbaycanda neftlə ən çox çirklənmiş ərazi Bibiheybət buxtası olmuşdur və o, ərazini "ekoloji fəlakət" adlandırmışdır. O, vurğulamışdır ki, hazırkı dövrdə Bibiheybət buxtası parklar və istirahət zonalarına çevrilmişdir.

## Coğrafiyası
İqlimi mülayimdir. Orta temperatur 14 °C-dir. Ən isti ay 24&nbsp;°C ilə iyuldur, ən soyuq ay isə 4&nbsp;°C ilə fevraldır. Orta hesabla ildə 477 millimetr yağıntı düşür. Ən yağışlı ay 83 millimetr yağıntı ilə noyabr, ən quraq ay isə 6 millimetr ilə avqustdur.

## İstinadlar
Bakı neft-qaz rayonu

**Bakı neft-qaz regionu** — Azərbaycanda neft və qaz ehtiyatlarına və hasilata görə ən böyük ərazidir. Ərazi Cənubi Xəzər neft və qaz hövzəsinin bir hissəsidir və Abşeron yarımadasının və Xəzər dənizinin ona bitişik sularının ərazisində yerləşir.

Neft və qaz yataqları antiklinal qırışıqlarda və müxtəlif formalı qübbələrdə, qalınlığı 1000 metrdən 3400 metrə qədər olan qum, qumdaşı, alevral və gil təbəqələrində yerləşir. Sənaye inkişafı XIX əsrin sonuncu rübündə başlamışdır. 1870-ci ildən bəri 2 milyard tondan çox neft çıxarılmışdır. Bu ərazidə SSRİ-də ilk dəfə olaraq dəniz akvatoriyasında neft hasilatı başlanmışdır.

Bakı neft-qaz regionuna 80-dən çox neft və qaz yatağı daxildir. Əsas yataqları: Şahdəniz, Azəri–Çıraq–Günəşli, Neft Daşları, Bahar, Səngəçal-dəniz, Bibiheybət, Suraxanı, Qaraçuxur, Qaradağ.

## Tarixi
Dünyanın ilk neft quyusunun Bibiheybət ərazisində qazılması nəticəsində, neft qurğuları burada digər yerlərə nisbətən daha tez qurulmuşdur.

1803-cü ildə Bakı taciri Qasımbəy dənizdə iki neft quyusu tikdirmişdir. Bu quyular Bibiheybət kəndinin sahilindən 18 və 30 metr aralıda yerləşirdi və bir-birinə bərk-bərk döyülmüş lövhələrdən düzəldilmiş çərçivə ilə də sudan qorunurdu. 1844-cü ildə Dövlət müşaviri Vasili Semyonovun və Bakı neft mədənlərinin direktoru, dağ-mədən mühəndisləri korpusunun mayoru Alekseyevin rəhbərliyi ilə Pensilvaniyada Edvin Dreyk quyusunun qazılmasından on ildən çox əvvəl Bibiheybət sahəsində qazma işlərinə başlanılmışdır. 1847-ci ildə burada 21 m dərinliyə ilk neft kəşfiyyat quyusu qazılmışdır. Dünyanın ilk müasir neft quyusu da 1847–1848-ci illər arasında qazılmışdır. İlk yağ 14 iyul 1848-ci ildə taxta çubuqlardan istifadə etməklə zərbə üsulu ilə əldə edilmişdir.

## İstinadlar
SSRİ–İran dostluq müqaviləsi (1921)

**SSRİ–İran dostluq müqaviləsi** (; ) — RSFSR və İran arasında 26 fevral 1921-ci ildə Moskvada bağlanmış ikitərəfli müqavilə.

Müqavilənin hazırlanması Fyodor Rotşteyn tərəfindən həyata keçirilmişdir. Müqavilənin şərtlərinə əsasən, tərəflər arasında əvvəllər əldə edilmiş bütün razılaşmalar ləğv edilib. Bundan əlavə, Sovet Rusiyası ilə İran arasında Xəzər dənizində gəmiçilik üçün tam və bərabər hüquqlar haqqında razılaşmalar əldə edildi. 26 fevral 1922-ci ildə Tehranda təsdiq edilmişdir. 7 iyun 1922-ci ildə Millətlər Liqasında qeydiyyatdan keçmişdir. 1941-ci ildə Sovet İttifaqı tərəfindən Şimali İrana qoşun yeridilməsi üçün əsas kimi xidmət etmişdir.

## İstinadlar
Vladimir Şvaytser

**Vladimir Zaxaroviç Şvaytser** () — SSRİ kinossenaristi və teatr xadimi. O, həm də təxəllüsü ilə çıxış etmişdir. Azərbaycan SSR əməkdar artisti.

## Həyatı
Bakıda Podolsk quberniyasından (indiki Ukrayna) köçmüş yəhudi ailəsində anadan olmuşdur. Uşaqlıq illərini Odessada keçirmişdir. Bakıda Lavrov gimnaziyasında, sonra texnikumda oxumuşdur. O, ədəbi yaradıcılıqla, jurnalistika ilə məşğul olmuşdur. İ. Cuqaşvilinin rəhbərlik etdiyi Bakı bolşevik təşkilatı ilə əməkdaşlıq etmiş, bunun üçün təbliğat materialları tərtib etmişdir.

1907-ci ildə o, Bakıdan Yekaterinburqa qaçmağa məcbur qalmış və orada Nijeradze adı altında saxta sənədlərlə dörd il "Uralskaya jizn" qəzetində müxbir işləyir. Sonra Moskvaya köçmüş və burada "Rampa i jizn" jurnalı ilə əməkdaşlıq etmişdir. 1915-ci ildə filmlər üçün ssenarilər yazmağa başlamışdır. Felyeton, hekayə və yumoresklərin müəllifi Bakı, Yekaterinburq, Moskva, Odessa, Rostov-na-Donu, Daşkənd, Xarkov qəzet və jurnallarında dərc olunmuşdur. Moskvada Nikita Baliyevin "Die Fledermaus" teatrı ilə əməkdaşlıq təklifi almış və onun ədəbi şöbəsinin müdiri olmuşdur.

1920-ci ildə Bakıda "Yarasa" truppasının kiçik bir hissəsi ilə əməkdaşlıq edərək yeni yaradılmış Dövlət Azad Satira-Agititeatrında fəaliyyətə başlamışdır. 1923-cü ildə teatrın Bakı Fəhlə Dram Teatrına çevrilməsi ilə onun bədii rəhbəri olmuşdur.

Kino, teatr və ədəbiyyat xadimləri haqqında pyeslərin və xatirələrin müəllifidir. SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü.

O, Moskvada uzun sürən ağır xəstəlikdən növbəti müalicə kursu zamanı dünyasını dəyişmişdir. Moskvada Yeni Don qəbiristanlığının 18 saylı kolumbariumunda dəfn edilmişdir.

## İstinadlar
Sergey Kevorkov

**Sergey Nikitiç Kevorkov** () — erməniəsilli Azərbaycan-sovet balet artisti və xoreoqrafı, RSFSR-in əməkdar artisti (1936), Azərbaycanın əməkdar artisti (1943).

## Həyatı
13 yaşında atası vəfat etmişdir. Sankt-Peterburqda peşəkar balet təhsili almışdır. 1908-ci ildən Ukrayna, Kislovodsk, Essentuki, Pyatiqorsk və Yekaterinodar teatrlarında çıxış etmişdir. 1920-ci ildən Bakı Axundov Teatrının artisti, solisti, sonra isə baş xoreoqraf. 1933–1937-ci illərdə Saratov Teatrının baş xoreoqrafı olmuşdur.

Axundov Teatrında "Koppeliya" (1925, Azərbaycan tarixində ilk balet), "Qu gölü" (1927, 1945), "Qırmızı xaşxaş" (1928), "Baxçasaray fəvvarəsi" baletlərini tamaşaya qoyub. ", "Esmeralda" (1939), " Qız qalası " (1940, İ. Hidayətzadə və V. İ. Vronski), "Don Kixot" (1945), "Şelkunçik" (1949), həmçinin rus ("İvan Susanin", "Knyaz İqor"), Avropa ("Faust") və Azərbaycan ("Koroğlu", "Nərgiz") operalarında rəqslərin bəstəkarı olmuşdur.

## Mükafatları
* "Şərəf nişanı" ordeni (17.04.1938) – Azərbaycan operasının, Azərbaycan musiqisinin, mahnı və rəqs sənətinin inkişafında müstəsna xidmətlərinə görə

## İstinadlar
Nəriman Nərimanov adına park (Qusar)

**Nəriman Nərimanov adına park** və ya **Nəriman Nərimanov adına Mərkəzi Mədəniyyət və Mədəniyyət Parkı** — Azərbaycanın Qusar şəhərinin mərkəzi parkı. Azərbaycanın ən köhnə parklarından biridir. Park Rusiya imperiyası dövründə, 1853-cü ildə Qusarda olan rus hərbçiləri tərəfindən yaradılmışdır. 1863-cü ildə (və ya 1963) Azərbaycanın ən yaxşı parkı adına layiq görülüb. Mədəniyyət və İstirahət parkına ictimai əsaslarla Sənan Xəlilov rəhbərlik edir.

Park əvvəllər Çar Bağı adlanırdı. 1972-ci ildə Nəriman Nərimanovun 100 illik yubileyi münasibətilə parka onun adı verildi və heykəli qoyuldu.

Ərazisi 15 hektara yaxın olan parkda çox sayda ağac növləri və dekorativ bitkilər var. Burada müxtəlif dövrlərə aid heykəllər də quraşdırılıb. Heykəllərdən biri Nəriman Nərimanova aiddir. Həmçinin, parkda Qəhrəmanlar xiyabanı var. Xiyabanda Qusar rayonunun sakini, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Mirzə Vəliyevin heykəli ucaldılmışdır. Bundan başqa, parkda konsert səhnəsi, fəvvarə, kafe, veteranlar evi də fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Qriqori Mədətov

**Qriqori Yakovleviç Mədətov** () — SSRİ fleyta ifaçısı və müəllimi.

## Həyatı
Beş uşağının hamısı uşaqlıqdan müxtəlif alətlərdə ifa etməyi öyrənən musiqisevərlər ailəsində anadan olmuşdur. Demək olar ki, onların hamısı sonradan peşəkar musiqiçi olublar. O, ilk musiqi dərslərini pianoda yaxşı ifa edən anasından almışdır. Atası ona tütəyi öyrətmişdir.

Orta məktəbi bitirdikdən sonra Bakı Kommersiya Məktəbində təhsil almış, orada məktəb orkestrində ifa etmişdir. Eyni zamanda musiqi məktəbində Şeflinq müəllimdən fleyta oxumuşdur. 1914-cü ildə o, orkestr qastrolunda Bakıdan keçən Vladimir Tsıbindən bir neçə dərs almışdır.

## İstinadlar
Balaxanı–Qara şəhər neft kəməri

**Balaxanı–Qara şəhər neft kəməri** — 1878-ci ilin payızında Nobel qardaşları Robert və Lüdviqin texniki nəzarəti ilə Bakıda, Abşeron yarımadasının neft mədənlərində inşa edilmiş Rusiya imperiyasının və Azərbaycanın ilk neft kəməri.

Boru kəməri Abşeron yarımadasındakı Balaxanı yatağının neft hasilatı sahəsi ilə Bakının kənarındakı Qara şəhərin neft emalı zavodlarını birləşdirmişdir. 1878-ci ilin sonunda istismara verilmişdir.

## Tarixi
Robert Nobel Balaxanı yatağından neft emal etməyə başlayanda çəlləklərdə daşınma ləng, bahalı və çirkli getdiyini görmüşdü. 1876-cı ilin yayında Abşeron yarımadasına etdiyi səfərin nəticələrinə əsasən Bakıda fəal iştirak edən qardaşı Lüdviq Nobel "Bakı neft sənayesi və onun gələcəyinə baxış" analitik qeydini yazmışdır. o, aşağıdakı iş sahələrini müəyyənləşdirdi: neftin atlı maşınlarla (arabalarla, şərab qablarında və çəlləklərdə daşınmasından imtina edilməsi) və yataqlardan neft emalı zavodlarına neft kəmərlərinin çəkilməsi; neft və neft məhsullarının saxlanması üçün dəmir çənlərin tikintisi; isitmə və qaz hasilatı üçün neft qalıqlarından (mazut) istifadənin artması; kerosinin keyfiyyətinin köklü yaxşılaşdırılması; vaqonlarda, çay və dəniz gəmilərində neftin maye daşınmasının tətbiqi; Rusiyada neft məhsullarının saxlanması və satışı üçün geniş strukturun yaradılması.

Bakının digər neft sənayeçiləri layihədə iştirakdan imtina etdikdən sonra Nobel şirkəti onu müstəqil şəkildə həyata keçirib. Boru kəmərinin layihələndirilməsi və tikintisi 1877-ci ildə başlanmışdır. Nobel qardaşları böyük çətinliklə torpaq ayrılmasına nail olmuşdular, neft kəmərinin tikintisi üçün borular, nasoslar və digər materiallar ABŞ və İngiltərədən sifariş edilmişdir. Elə həmin il Lüdviq Nobel ABŞ-dən Rusiyaya qayıdan mühəndis Aleksandr Barini əməkdaşlığa dəvət etmişdir. Onu ABŞ-yə tədarük üçün göndərir, ABŞ neft yataqlarının strukturu haqqında məlumat toplayır və ixtisaslı kadrları işə götürmüşdür.

Neft kəməri 1878-ci ilin payızında tikilmişdir. İlin sonuna kimi onun boyu 841.150 pud (təxminən 13.779 ton) neft vurulmuş, 1879-cu ildə isə 5.585.324 pud (91.487 ton) neftin daşınması maya dəyəri 9 dəfəyə qədər azalmış və bir ildə tikinti öz xərclərini tamamilə qarşılamışdır. Neft kəmərinin tikintisi nəticəsində minlərlə çəllək daşıyıcısı işini itirdi və bu, Bakı neft mədənlərində atlı maşın sahiblərinin müqavimətinə, təxribatına və yandırılmasına səbəb olmuşdur. Neft kəmərini qorumaq üçün çoxlu qarovullar tikilmişdir .

Gələcək müqavilələr əldə etmək üçün yaranan perspektivləri qiymətləndirən Bari gənc mühəndis V. G.-ni xatırlayır. Şuxov və onu Bakıda birgə işləməyə dəvət edir. Şuxov dəmir yolunda xidmətini tərk etdi və ora yalnız 1878-ci ilin payızında, ilk rus boru kəmərinin işə düşməsi vaxtı gəlmişdir.

## İstinadlar
Manuel Sarausa Klavyer

**Manuel Antonio Sarausa Klavyer** (; ) — İspaniya hərbi pilotu, İkinci İspaniya Respublikası tərəfində İspaniyada vətəndaş müharibəsi iştirakçısı. Polikarpov I-16 "Mosca" nın ən yaxşı ispan pilotlarından biri hesab olunur.

## Həyatı
Manuel Sarausa Klavyer 19 may 1917-ci ildə Santonyada anadan olmuşdur. O, 1934-cü ildə könüllü olaraq hərbi aviasiyaya getmişdir. Burada iki il təlim keçdikdən sonra İspaniya vətəndaş müharibəsi başlamışdır.

Santyaqo-de-la-Ribera Pilot Məktəbində (Mursiya) kursu bitirdikdən sonra çavuş rütbəsi almış və Polikarpov İ-15 "Çato" təyyarəsinin pilotluğuna başlamışdır. 1937-ci ilin sonunda 3-cü eskadrilyaya təyin edilmişdir. Qısa müddət sonra Bilbao və Santander döyüşlərində iştirak etmişdir. Həmin ilin dekabrında 4-cü eskadrilyanın komandiri olmuşdur və Teruel döyüşündə iştirak etmişdir. 1938-ci ilin iyununda İ-16 təyyarələrindən təşkil olunmuş 21-ci qırıcı eskadriliyanın komandiri təyin olundu, bununla da o, qırıcı eskadriliyalara rəhbərlik edən üç ispan pilotdan biri oldu. Sarausa bu eskadriliya ilə Ebro döyüşündə və Kataloniya əməliyyatında fəal iştirak etmişdir. Franko tərəfdarı qüvvələrə əsir düşməmək üçün öz təyyarəsi ilə Fransaya sığınmışdır.

Respublikanın süqutundan sonra Sovet İttifaqına köçmüşdür. O, burada Sovet Hərbi Hava Qüvvələrində polkovnik rütbəsində, digər ispan pilotları ilə birlikdə Xarkovda (Ukrayna) yerləşdirilmişdir. Sovet aviasiyasının bir hissəsi kimi İkinci Dünya müharibəsinin başlaması ilə arxa cəbhəyə təxliyə edilmiş və daha sonra hərbi əməliyyatlarda iştirak etmişdir. 12 oktyabr 1942-ci ildə Bakıda, Keşlə aeroportunda təlim uçuşu zamanı digər təyyarə ilə toqquşma nəticəsində həlak olmuşdur. O, İspaniya vətəndaş müharibəsi illərində ən azı 23 düşmən təyyarəsini vurmuşdu (ispan mənbələrinə görə – 10) və respublika aviasiyasının ən görkəmli pilotlarından biri idi.

2019-cu ildə doğulduğu Santonyada Manuel Sarausa Klavyerin xatirə lövhəsi açılmışdır. Açılış mərasimində yerli sakinlər, yerli administrasiyanın nümayəndələri, o cümlədən şəhər meri, hərbi tarixçilər, aviatorun törəmələri və rusiyalı diplomatlar iştirak ediblər.

## İstinadlar
Azad Systems

**Azad Systems** — pilotsuz uçuş aparatları istehsal edən İsrail–Azərbaycan birgə şirkəti.

## Tarixi
2009-cu ildə İsraillə Azərbaycan arasında Azərbaycanda PUA istehsalı zavodunun tikintisinə dair saziş imzalanmışdır. 2011-ci ilin mart ayında İsrailin "Aeronautics Defense Systems" şirkətinin yardımı ilə müəssisə "AZAD Systems Co." adı ilə istifadəyə verilmişdir. Azərbaycanın bundan əvvəl Aerostar pilotsuz uçuş aparatları satın almışdı. Həmin andan şirkət "Qaranquş" adı ilə "Orbiter" 2M və "Şahin" adı ilə "Aerostar" istehsalına başlamışdır. Müəssisənin 30% lokallaşma səviyyəsinə çatması planlaşdırılırdı. Şirkət istehsal olunan PUA-ların sayı ilə bağlı rəsmi məlumat verməsə də, 2020-ci ildə Qarabağda hərbi əməliyyatların başlanmasına qədər "Şahin" PUA-larının yan nömrələrinə əsasən, azı 60 ədəd istehsal edilmişdir.

2014-cü ildə müəssisədə istehsalına başlanılan yeni "Orbiter 3" taktiki pilotsuz uçan aparatı təqdim edildi. 2016-cı ildə Qarabağda lokal eskalasiya zamanı bu PUA-lardan biri Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən vurulan avadanlıqlar arasında aşkar edilmişdir. 2020-ci ildə hərbi əməliyyatların başlanğıcında istehsal edilən "Orbiter 3" pilotsuz təyyarələrinin sayı yüzlərlə idi.

2017-ci ildə "Azad Systems" şirkəti "Zərbə 1K" adlandırılan "Orbiter 1K" kamikadze PUA istehsalına başlamışdır. İsraildən alınmış və Azərbaycanda istehsal olunan "Orbiter 2M", "Orbiter 1K" və "Orbiter 3" pilotsuz təyyarələri 2020-ci ilin iyulunda baş tutmuş Tovuz döyüşləri zamanı Azərbaycan tərəfi tərəfindən istifadə edilmişdir.

## İstinadlar
Baltika–Bakı

**Baltika–Bakı pivə zavodu** — Azərbaycanın ən böyük pivə zavodu. Azərbaycanın paytaxtı Bakıdan 10 kilometr aralıda, Xırdalan şəhərində yerləşir.

## Tarixi

Müəssisə 1969-cu ildə istifadəyə verilmiş və "Bakı–Pivə" İstehsalat Birliyinə məxsus olmuşdur. 1997-ci ildə zavod Fransanın "Group Castel" konserninin nəzarəti altına keçmişdir.

İlkin dövrlərdə bu, SSRİ-nin altı ən böyük pivə zavodundan biri idi. 1999-cu ildən sonra onun genişmiqyaslı yenidən qurulması başa çatdırılmışdır. 2000-ci ildə yenidən qurulan müəssisənin rəsmi açılışında Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyev iştirak etmişdir. Eyni zamanda, Xırdalan pivəsinin istehsalına başlanılmışdır. Daha sonra zavodun brend portfeli aşağıdakı brendlərlə tamamlandı: "Xirdalan" "Qara", "Xirdalan 7/7", "33 Export", "Bizim Pivə", "Əfsanə". Bəzilərinin istehsalı bu günə qədər davam edir. Zavodun istehsal gücü ildə 10 milyon dekalitrdir.

"Carlsberg Group"a daxil olan və Rusiya pivə bazarında uzun müddətdir lider olan, 2000-ci ildən Azərbaycan Respublikasına öz məhsullarını tədarük edən "Baltika" pivə istehsalı şirkəti Azərbaycanda pivə bazarının inkişaf perspektivlərini müsbət qiymətləndirmiş və Xırdalanda pivə zavodu almaq qərarına gəlmişdir. 2008-ci ilin mayında "Baltika" və "Brasseries Internationales Holding (Eastern) Ltd (BIH Eastern)" arasında "Baku–Castel" pivə zavodunun alınması haqqında müqavilə imzalanmışdır. Sövdələşmə Azərbaycanın antiinhisar orqanları tərəfindən təsdiq edildikdən sonra zavod "Baltika" şirkətinin tərkibinə daxil olmuşdur. Satışa səbəb kimi əvvəlki sahibi avronun əlverişsiz məzənnəsini göstərilmişdir.

## İndiki dövrdə
Azərbaycanda "Baltika" brendlərinin, o cümlədən yerli və lisenziyalı brendlərin payı müxtəlif mənbələrə görə pivə bazarının 70-82%-i arasında dəyişir. Şirkət "Xırdalan", "Əfsanə", "Bizim Pivə", "33 Export" kimi pivə markalarını istehsal edir. “Baltika” brendi xəttinin aşağıdakı növləri buraxılıb: “Baltika №3”, “Baltika” No5, “Baltika” No7, “Baltika” No9, “Baltika Cooler”, həmçinin “Arsenalnoye” pivəsi. Dəmlənmiş pivə PET qablaşdırmada, bankalarda, şüşə butulkalarda və çəlləklərdə qablaşdırılır. 20 may 2009-cu ildə "Baltika–Bakı" zavodunun yenidənqurmadan sonra təntənəli açılışı olmuşdur. "Baltika–Bakı"nın modernləşdirilməsi Azərbaycan Respublikasında son dövrlərdə qida sənayesində həyata keçirilən ən böyük investisiya layihələrindən birinə çevrilmişdir. İnvestisiya proqramının sonunda investisiyaların ümumi həcmi təxminən 20 milyon ABŞ dolları təşkil etmişdir. 2009-cu ilin iyun ayından zavod Gürcüstana pivə ixrac etməyə başlamışdır.

2009-cu ilin sonunda "Baltika–Bakı" zavodunda istehsal olunan "Xırdalan" brendi Azərbaycanda pivə kateqoriyasında ən yaxşı brend kimi tanınmışdır.

## İstinadlar
Rubl zonası

**Rubl zonası** — 1991–1994-cü illərdə mövcud olmuş və keçmiş SSRİ respublikaları əsasında formalaşmış və ümumi valyuta kimi əvvəlcə SSRİ rublundan, sonra isə Rusiya rublundan istifadə edən birləşmiş dövlətləri birləşdirən valyuta birliyi.

Artıq yalnız Rusiya rublu əsasında rubl zonasının dirçəldilməsi layihələri "yeni tipli rubl zonası" (bəzən sadəcə "rubl zonası") adlanırdı və ilk olaraq MDB, sonra Rusiya və Belarusun İttifaq Dövləti və nəhayət Avrasiya İttifaqı əsasında yenidən yaradılma imkanını nəzərdə tuturdu. Bəzi müasir layihələrdə rubl zonasının yenidən yaradılması ideyası rublun regional ehtiyat valyutası kimi konsepsiyasına əsaslanır.

## İstinadlar
Abşeron yarımadasının dayazsulu hissəsi

**Abşeron yarımadasının dayazsulu hissəsi** — Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda, Abşeron yarımadasının ətrafındakı dayaz sularda neft və qaz yataqlarının kəşfiyyatı üzrə geoloji kəşfiyyat layihəsi.

## Tarixi
22 dekabr 2014-cü ildə Böyük Britaniyanın neft-qaz şirkəti BP və SOCAR arasında dayaz sularda potensial neft və qaz yataqlarının birgə kəşfiyyatı və işlənməsi üzrə hasilatın pay bölgüsü sazişi imzalanmışdır.

"Lukoil" şirkəti layihənin 25%-ni 2021-ci ilin sentyabrında BP-dən almışdır. 2022-ci ilin yanvarında "Lukoil" layihənin tam tərəfdaşı olmuşdur. SOCAR layihədə 50% paya malikdir.

## İstinadlar
Şərifan türbəsi

**Şərifan türbəsi**, həmçinin **Şərifan məqbərəsi** və ya **Şərifan sərdabəsi** — Azərbaycanın Zəngilan rayonunun Şərifan kəndi yaxınlığında yerləşən məqbərə.

Niyazi Rzayevin fikrinə görə, bina dini əhəmiyyətə malik olmuşdur. Bu, ibadət üçün istifadə edilmiş və ya xanəgah olmuşdur.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli sərəncamı ilə məqbərə respublika əhəmiyyətli memarlıq abidəsi kimi dövlət mühafizəsinə verilmişdir (inv. No 394/1824).

## Təsviri
Məqbərənin salamat qalan hissəsi yeraltı məbəddir. Kriptanın ölçüsü 5,4×5,4 m olan dördguşəli xaç şəklinə malikdir, xarici plan kvadrat formasına malikdir. Xaçın mərkəzi hissəsi əsasən dağılmış günbəzlə örtülmüşdür. Məbədin şimal hissəsindəki anbar da dağıdılmışdır. Döşəmədən çıxan daşlar qəbrin mövqeyini müəyyən edir, onun qərb ucu yastı stalaktitlərlə oyulmuş üstü alçaq stella ilə işarələnir. Məbədin cənub divarında mehrabın yerləşdiyi dayaz dördbucaqlı taxça vardır. Nişin üstü stalaktitlərlə, yan tərəfləri isə nazik üzlü sütunlarla bəzədilmişdir. Mehrabın içinə ərəb yazısı olan kitabə həkk olunub. Mehrabın üstündə tək daş parçasından düzəldilmiş kiçik sərdabə var. Bu daş plitə çox zədələnmişdir, lakin orada haşiyə və az görünən kitabə izləri var. Mehrabın üstündə dördbucaqlı açılma var ki, bu da genikulyar kanalın başlanğıcıdır.

Abidənin həm zahiri, həm də daxili memarlıq və struktur elementləri əhəngdaşıdan hazırlanmışdır.

## İstinadlar
̣
İuna

**İuna** ()&nbsp;— Qafqaz Albaniyasında şəhər. Şəhərin adından qədim yunan tarixçisi Ptolemey bəhs etmişdir. XIX əsrin əvvəllərində A.Yanovski İunanı Şəki yaxınlığındakı Göynük (Güynük) kəndi ilə müqayisə etmişdir. Sergey Muravyov İunanı Azərbaycanın Şəki şəhərinin şimal-qərbindəki Cunud kəndi ilə müqayisə edir. Yanovski bu kəndi Ptolemeyin qeyd etdiyi digər Alban şəhəri olan Sanuya ilə eyniləşdirmişdir.

## İstinadlar
Moskva mitropoliti Müqəddəs Aleksis kilsəsi

**Bayılda Moskva mitropoliti Müqəddəs Aleksi adına Bakı hərbi limanının kilsəsi** () və ya qısaca **Liman kilsəsi** və ya **Bayıl kilsəsi** — Bakının Bayıl kəndində dağıdılmış pravoslav kilsəsi. Şəhərdə mövcud olan iki hərbi məbəddən biri idi.

## Tarixi
Kilsənin əsası -ci ildə Bibiheybət neft hasilatı sahəsinə bitişik Bayıl burnu ərazisindəki dəniz limanında qoyulub. Tikintisi Rusiya imperiyasının Dəniz Nazirliyinin vəsaiti hesabına həyata keçirilib. Böyük Hersoq Aleksey Aleksandroviç məbədin təməl daşının qoyulmasında iştirak edib və kilsəyə zərli buxurdan hədiyyə verib. Kilsə -ci ildə təqdis olunub.

Məbəd rus-bizans memarlıq üslubunda daşdan tikilmişdir. Onun qərb tərəfində yerləşən beş bölməsindən ikisi zəng qülləsi kimi fəaliyyət göstərirdi. İşçi heyətin dediyinə görə, kilsədə iki keşiş və bir zəbur oxuyan xidmət edirdi və onlar üçün də ev tikilirdi.

XX əsrin əvvəllərində Bayıl kilsəsinin iki prestolu var idi: Moskva Metropoliti Müqəddəs Aleksisin adına və və cənub tərəfdə tikilmiş Müqəddəs Məryəmin Doğuşu adına. Sonuncusu 1898-ci ildə təqdis olunmuşdu. 9 oktyabr 1888-ci ildə məbədi ziyarət edən imperator III Aleksandr məbədə hind ipəyi və gümüş brokardan hazırlanmış üzlükləri olan kahin paltarı bağışlamışdı. Patronal bayram mayın 20-də (yeni üsluba görə 2 iyun), Müqəddəs Aleksisin qalıqlarının aşkar edildiyi gün qeyd edilirdi.

İkinci ibadətgah tikildikdən sonra məbəddə minə qədər prixojan yerləşə bilərdi.

Ümumi istifadədə Bayıl kilsəsi Dəniz və ya Liman Kilsəsi, daha sonra isə Bayıl hərbi katedrali adlanırdı.

## Dağıdılması
Məbəd 1934-cü ildə dağıdıldı. Onun yerində 49 nömrəli məktəb tikilib.

## Ziyarətgahları
Bayıl kilsəsində 1817-ci ildə Həştərxan və Qafqaz arxiyepiskopu Qay (Takaov) tərəfindən Yevdokiya Tuliçevaya hədiyyə edilmiş gümüş çərçivədə 1772-ci ilə aid Həvari Yəhyanın ikonası və XVIII–XIX əsrlərdə çap olunmuş üç İncil var idi.

## Ruhaniləri
Smorodsky Fyodor İvanoviç 1 avqust 1884-cü ildən 24 may 1885-ci ilə qədər kilsədə xidmət etmişdi. O, eyni zamanda dörd sinifli Turgenev ictimai məktəbində dini təhsil müəllimi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Bakı Şəhər Dumasının qərarı ilə "əla və çalışqan xidmətə görə" kamilavka taxmaq hüququna layiq görülüb.

## İstinadlar
Lənkəran hadisələri

**Lənkəran hadisələri** ilə bu mövzular nəzərdə tutulmuş ola bilər:

* Lənkəran hadisələri (1918–1920)
* Lənkəran hadisələri (1990)
* Lənkəran hadisələri (1993)
Chromakopia

***Chromakopia*** — ABŞ repçisi Tyler, the Creator-un səkkizinci studiya albomu. 28 oktyabr 2024-cü ildə "Columbia Records" tərəfindən buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
Lahai

***Lahai*** — İngiltərə musiqiçisi -nın ikinci studiya albomu. 20 oktyabr 2023-cü ildə "" tərəfindən buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
Apatiya 2 (film, 2025)

**Apatiya 2** — 2025-ci il istehsalı Azərbaycan filmi, "Apatiya" filminin davam filmi. Filmin rejissoru və ssenari müəllifi Hikmət Rəhimov. Ssenaristin sözlərinə görə, "Apatiya" və "Apatiya 2" filmlərinin ikisi də sevgisizlik ideyası üzərində qurulub

## Filmin məzmunu
Uşaqların insan alverinin qurbanı olduğu yetimxanada Akif adlı oğlan özündən yaşca balaca dostunu da götürərək anasını tapmağa çalışır. Akif anasını heç gözləmədiyi anda heç gözləmədiyi vəziyyətdə tapır.

## Aktyor heyəti
Azər Aydəmir

Rasim Cəfər

Zülfiyyə Qurbanova

Vagiq Kərimov

Nəsibə Eldarova

Flora Hüseynova

Hikmət Rəhimov

Murad Şükürlü

Həmid Əmin

## İttiham
Filmdə çəkilən aktrisa Sənura Cəfərova Hikmət Rəhimovun özünün və digər işçilərin qonorarlarını ödəməməkdə ittiham edib. Ssenaristdən ödəniş ala bilməyən aktrisa filmin qala gecəsində iştirak etməyib.

## İstinadlar
Staphyleaceae

**** () —  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

## Cinsləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Fivaida

**Fivaida** ()&nbsp;— Yuxarı Misirdə qədim vilayət. Termin vilayətin paytaxtı Fivanın yunan dilində olan adından gəlir. Fivaida on üç nomdan ibarət idi.

Ptolomeylərin hakimiyyəti dövründə Fivaida ayrıca inzibati rayon təşkil etmiş və onun mərkəzi Fiva olmuşdur. Bu vilayətin qubernatoru strateq idi. Onun vəzifələrinə Qırmızı dənizdə naviqasiyanın monitorinqi daxil idi. Roma imperiyası dövründə imperator Diokletian Fivaida əsasında əyalət yaratmışdır. Sonralar Fivaida iki yerə – Yuxarı və Aşağı vilayətlərə bölünmüşdür. Buranın adı ilk xristian zahidlərin əfsanələrində müşahidə olunur.

## İstinadlar
İtaliya A Seriyası 2024/2025

**İtaliya A Seriyası 2024/25** () — İtaliya futbol çempionatının yüksək divizionu olan İtaliya A Seriyasının 123-cü mövsümüdür.

## İştirak edən klublar
* Aşağıdakı klublar B Seriyasına düşüb:
** "Frozinone" A Seriyasını 18-ci pillədə başa vurub. 1 mövsümdən sonra turniri tərk etdi.
** Sassuolo A Seriyasını 19-cu pillədə başa vurub. 11 mövsümdən sonra turniri tərk etdi.
** Salernitana A Seriyasını 20-ci pillədə başa vurub. 3 mövsümdən sonra turniri tərk etdi.
* A Seriyasına aşağıdakı klublar yüksəlib:
** Parma — B seriyasında 1-ci yeri tutdu. 3 mövsümdən sonra A Seriyasına yüksəldi.
** Komo — B seriyasında 2-ci yeri tutdu. 21 mövsümdən sonra A Seriyasına qayıtdı.
** Venesiya — B seriyasında 3-cü yeri tutdu. B Seriyası pley-off finalında Cremonese-ni cəmi 1–0 məğlub edərək 2 mövsümdən sonra A Seriyasına qayıtdı.

## Yarışın çoğrafiyası

### Stadion və məkanlar

### Komandaların bölgələrə görə bölgüsü

## Hadisələr
Çempionatın, eləcə də İtaliya Kuboku və Superkubokunun rəsmi topu Almaniyanın Puma şirkəti tərəfindən hazırlanmış "Puma Orbita Serie A" topu oldu.

Qışda keçirilən matçlar üçün Puma sarı rəngli "Puma Orbita Hi-Vis Serie A 2024/25" topunu təqdim etdi və bütün hava şəraitində əla görünürlük vəd etdi.

## Turnir cədvəli

### Çempionatın liderləri

ImageSize = width:1105 height:80
PlotArea = left:20 right:30 bottom:40 top:0
Period = from:1 till:38.5
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1
TimeAxis = orientation:horizontal
Colors =
 id:Atalanta value: darkblue
 id:Fiorentina value: purple
 id:Genoa value: rgb(0.13,0.23,0.41)
 id:Inter value: blue
 id:Juventus value: black
 id:Lazio value: skyblue
 id:Milan value: red
 id:Napoli value: rgb(0.0,0.8,0.9)
 id:Roma value: orange
 id:Torino value: rgb(0.55,0.11,0.08)
 id:Udinese value: rgb(0.50,0.50,0.50)
PlotData=
 bar:Position width:16 mark:(line,white) align:center
 from:1 till:2 shift:(0,19) text:"Ata" color:Atalanta
 from:2 till:3 shift:(0,19) text:"Yuve" color:Juventus
 from:3 till:4 shift:(0,19) text:"İnt" color:Inter
 from:4 till:5 shift:(0,19) text:"Udi" color:Udinese
 from:5 till:6 shift:(0,19) text:"Tor" color:Torino
 from:6 till:15 shift:(0,19) text:"Napoli FK" color:Napoli
 from:15 till:19 shift:(0,19) text:"Atalanta" color:Atalanta
 from:19 till:21 shift:(0,19) text:"Napoli FK" color:Napoli


### Het-triklər

### Ayın oyunçuları

### Ayın məşqçisi

### Ayın qolları

## İstinadlar
Rus Evi (Bakı)

**Rossotrudniçestvonun Azərbaycan Respublikasındakı nümayəndəliyi** () və ya daha çox tanınan adı ilə **Rus Evi** () — 3 iyul 1997-ci ildə Azərbaycan ilə Rusiya arasında imzalanmış sazişə uyğun olaraq yaradılmış informasiya və mədəniyyət mərkəzi. Mərkəz Rusiya Federasiyasının Azərbaycandakı diplomatik nümayəndəliyinin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərir və onun fəaliyyəti MDB, xaricdə yaşayan həmvətənlər və beynəlxalq humanitar əməkdaşlıq məsələləri üzrə Federal Agentlik (Rossotrudniçestvo) tərəfindən dəstəklənir. Baş ofisi Bakıda, Üzeyir Hacıbəyov küçəsində yerləşir. Xaçmaz və Gəncədə də əlavə mərkəzləri mövcuddur.

Mərkəzin əsas fəaliyyət istiqamətlərinə rus mədəniyyətinin, elminin və təhsilinin təbliği, rus dilinin möhkəmləndirilməsi, həmvətənlərə dəstək, gənclərin layihələri, beynəlxalq inkişafa yardım, tarixi və xatirə tədbirləri daxildir. Mərkəz həmçinin Rusiya Federasiyası Hökumətinin kvotasına əsasən xarici vətəndaşlar üçün Rusiya ali məktəblərinə qəbul müsabiqəsinin birinci mərhələsinin həyata keçirilməsinə cavabdehdir.

Mərkəzin rəhbəri 2020-ci ilin dekabrından bəri İrek Zinnurovdur.
Azərbaycanın hökumətyönlü özəl yayım kanalı Baku TV 24 yanvar 2025-ci ildə yayımladığı reportajda Rus Evini "Rus Kəşfiyyat Evi" adlandıraraq mərkəzi casusluq fəaliyyəti ilə məşğul olmaqda ittiham edib. Rossotrudniçestvonun rəhbəri Yevgeni Primakov Telegram kanalında buna cavab olaraq məhkəmə iddiası qaldıracağını bildirib.

2025-ci ilin fevralında "Rus Evi"nin binası Azərbaycan hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən nəzarətə götürülüb. Həmçinin təşkilatın qeydiyyatdan keçmədiyi bildirilib.

2025-ci 11 fevral tarixində Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin tələbi ilə əlaqədar olaraq Rus Evi fəaliyyətini dayandırmaq üçün tədbirlər görür. 2025-ci ilin sonunda Rus Evinin ləğvetmə prosesi tam başa çatıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Həbib Müntəzir

**Həbib Füzuli oğlu Abdullayev** (ləqəbi **Müntəzir**; 14 noyabr 1983, Bakı, Azərbaycan) — Azərbaycanlı araşdırmaçı jurnalist, bloqer, sosial media fenomeni və müstəqil media təsisçisi. Azərbaycanın ilk siyasi-satirik elektron jurnalı olan "Tin Söhbəti"nin qurucusu, “Bizimki” adlı ədəbi layihənin təsisçisi, "Fərq TV" və "Meydan TV" kimi müstəqil media layihələrinin təsisçilərindən biri. Siyasi mühacir kimi 2002-ci ildən etibarən Almaniyanın Berlin şəhərində yaşayır.

## Həyatı və təhsili
Həbib Abdullayev 1983-cü ildə Bakının Yasamal rayonunda, "Dağlı məhəlləsi"ndə anadan olub. 18 yaşına qədər burada yaşadıqdan sonra siyasi səbəblərlə Almaniyaya mühacirət edib. Yasamal rayonundakı 20 nömrəli məktəbi bitirdikdən sonra "Qərb Universiteti"ndə "Kompyuter Elmləri - Proqramlaşdırma" ixtisası üzrə təhsil alıb, lakin 2 il oxuduqdan sonra təhsilini yarımçıq qoyaraq Almaniyaya gedib.

## Şəxsi həyatı
Həbib Müntəzir hazırda Almaniyanın Berlin şəhərində yaşayır. Siyasi mühacir kimi fəaliyyətini davam etdirir. Müxtəlif media layihələri ilə müstəqil jurnalist kimi əməkdaşlıq edir, media təlimlərinin təşkili və sosial media təlimçisi kimi fəaliyyət göstərir.

## Fəaliyyəti
Həbib Abdullayev 2005-ci ildə Azərbaycanın ilk siyasi-satirik elektron jurnalı olan "Tin Söhbəti"ni qurub. Bu platforma Azərbaycan hakimiyyətini və onun siyasətini satirik tənqid etdiyi üçün dəfələrlə ölkə daxilində bloklanıb. Layihə müxtəlif beynəlxalq təşkilatların hesabatlarında öz əksini tapıb.

2007-ci ildə gənc ədəbiyyatsevərlərlə birgə “Bizimki” adlı onlayn platforma təsis edib. Həmin platformada gənc şairlər, yazıçılar, tənqidçilər və ədiblərin əsərləri yayımlanırdı, müzakirələr edilirdi.

2011-ci ildə "Fərq TV" layihəsini həyata keçirərək, "Ərəb Baharı" prosesləri zamanı canlı yayımlar və siyasi debatlar təşkil edib. Bu layihə bir anda 50 min izləyiciyə çataraq dövrün ən məşhur canlı yayım platformalarından birinə çevrilib.

2013-cü ildə dostları ilə birlikdə "Meydan TV" müstəqil media platformasını təsis edib. Burada 10 ildən artıq idarəçi və sosial media meneceri kimi fəaliyyət göstərib.

2020-ci ildə İkinci Qarabağ Müharibəsi zamanı sosial mediada paylaşdığı məlumatlar və materiallarla geniş ictimaiyyətə çıxış edərək, məlumatlandırma fəaliyyəti ilə diqqət çəkib.

Ümumilikdə isə sosial media fenomeni kimi tanınır, müxtəlif sosial şəbəkələrdə minlərlə izləyiciyə sahibdir.

## Jurnalistika və araşdırmalar
Həbib Müntəzir OCCRP (Mütəşəkkil Cinayətkarlıq və Korrupsiya Hesabatı Layihəsi) ilə əməkdaşlıq edərək, Azərbaycan hakimiyyət mənsublarının korrupsiya əməllərini ifşa edən onlarla material hazırlayıb. Bu materiallar müxtəlif beynəlxalq medialarda dərc olunub.

## Ədəbi fəaliyyəti
Gənclik illərində qəzəl janrında şeirlər yazıb. Şeirlərin məzmunu əsasən siyasi-ictimai satirik mövzuda olub. Onun yazdıqları "Alatoran" jurnalında, "Yenisi" kimi ədəbiyyat platformalarında, "Hürriyyət", "Express", "Ədalət" və "Bakı Bulvarı" qəzetlərində dərc olunub.

## İstinadlar
Anar Zeynalov (güləşçi)

**Anar Zeynalov** (; ) — Azərbaycan əsilli Estoniya güləşçisi.

## Karyerası
Anar Zeynalov 13 yanvar 1985-ci ildə Kohtla-Yarve şəhərində anadan olub. Güləş ilə 14 yaşından məşğul olmağa başlayıb. Doqquzqat (2005–2013) Estoniya çempionudur.

2005-2013-cü illər aralığında Estoniya yığmasının üzvü olub. Estoniyanı dörd dəfə (2009–2011, 2013) dünya çempionatlarında, altı dəfə (2008–2013) isə Avropa çempionatlarında təmsil edib. Dünya çempionatlarında ən yaxşı nəticəsi on beşinci yer (2011), Avropa çempionatlarında isə beşinci yer (2011) olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Anar Zeynalov ''The-sports.org'' saytında
Lentiscus vulgaris

*  — Pistacia terebinthus bitki növünün sinonimi.
*  — Pistacia lentiscus bitki növünün sinonimi.
Yun Sok Yol

**Yun Sok Yol** (; ) — Cənubi Koreyanın 13-cü prezidenti (2022–2025).

## Həyatı
18 dekabr 1960-cı ildə Seulda dünyaya gəlib. Seul Mərkəzi Rayon Prokurorluğunun rəisi vəzifəsində o, keçmiş prezidentlər Pak Kın He və Li Myung-bakın vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadədə ittiham olunmasında rol oynayıb. 2019-cu ildə Cənubi Koreyanın Baş prokuroru təyin edilib. 2022-ci il Cənubi Koreya prezident seçkilərində namizəd olub. 2022-ci il mayın 9-da prezident seçilib. 2024-cü il parlament aralıq seçkilərində Yunun partiyası seçkilərdə məğlub oldu və bu, onun siyasi gücünü zəiflətdi.

### Dövlət quruluşuna qarşı qiyam

3 dekabr 2024-cü ildə Yun Cənubi Koreyada hərbi vəziyyət elan etdi, bu, 1980-ci ildə Çun Du-uanın hərbi diktaturasından sonra ilk dəfə elan edilmişdi. O, milli məclisi Şimali Koreya tərəfdarı olmaqda ittiham edirdi. Lakin Yunun çıxışından bir neçə saat sonra Milli məclis bəyannaməni ləğv edən fövqəladə vəsatət qəbul etdi. Kütləvi etirazlar fonunda dekabrın 4-də Yuna qarşı impiçment təklifi irəli sürüldü, lakin, qəbul olunması üçün üçün lazım olan 200 səsə çatmadı. 14 dekabr 2024-cü ildə keçirilən ikinci səsvermədə 204 nəfər, o cümlədən öz partiyasının 12 üzvü lehinə səs verərək müvəffəqiyyətlə impiçment elan edildi və prezident səlahiyyətləri müvəqqəti olaraq dayandırıldı. Yun Cənubi Koreya tarixində həbs qərarı ilə üzləşən və həbs edilən ilk prezident oldu. Yunun fəliyyəti hazırda araşdırılır və günahı sübut olunarsa, o, ömürlük həbs və ya ölüm cəzası ilə üzləşə bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Real faiz dərəcəsi

**Real faiz dərəcəsi** () — inflyasiya nəzərə alınmaqla, bir sərmayənin və ya borcun faktiki gəlirini göstərən faiz dərəcəsi. Bu, nominal faiz dərəcəsindən inflyasiyanın çıxarılması ilə hesablanır və iqtisadiyyatdakı real gəlirləri ölçmək üçün mühüm göstəricidir. Məsələn, əgər nominal faiz dərəcəsi 5% və inflyasiya 2% təşkil edirsə, real faiz dərəcəsi 3% olacaqdır. Bu, sərmayəçilər və kredit alanlar üçün daha doğru bir gəlir dərəcəsini müəyyən etməyə kömək edir.

Real faiz dərəcəsi investorun, qənaətçinin və ya borc verənin inflyasiyanı nəzərə aldıqdan sonra aldığı (və ya almağı gözlədiyi) faiz dərəcəsidir. Fişer tənliyi bunu daha formal şəkildə təsvir edə bilər ki, bu da real faiz dərəcəsinin inflyasiya dərəcəsi çıxılmaqla nominal faiz dərəcəsinə təxminən bərabər olduğunu bildirir.

## Fişer tənliyi
Real və nominal faiz dərəcələri ilə gözlənilən inflyasiya nisbəti Fişer tənliyi ilə verilir. In the late 1940s through the early 1970s, the US and UK both reduced their debt burden by about  to  of GDP per decade by taking advantage of negative real interest rates, but there is no guarantee that government debt rates will continue to stay so low.

:1+i = (1+r) (1+\pi_e)

burada

* i — nominal faiz dərəcəsi;
* r — real faiz dərəcəsi;
* \pi_e — gözlənilən inflyasiya dərəcəsi.

## Əhəmiyyəti

Real faiz dərəcəsi iqtisadiyyatın sağlamlığını qiymətləndirmək və maliyyə qərarlarını vermək üçün əhəmiyyətlidir. Yüksək real faiz dərəcələri sərmayəçilərə daha cəlbedici gəlir təklif edir, buna görə də sərmayə qoyuluşunu artırır. Eyni zamanda, yüksək real faiz dərəcələri istehlakçıların borc almaq üçün daha az həvəsli olmalarına səbəb ola bilər, çünki borcun geri ödənilməsi daha baha başa gəlir. Bu, iqtisadiyyatın böyüməsini yavaşlata bilər.

## Təsiri
Real faiz dərəcəsi, həmçinin iqtisadi siyasətin düzgün formalaşması üçün də vacibdir. Mərkəzi banklar və hökumətlər iqtisadiyyatda inflasiyanı nəzarət altında saxlamaq üçün real faiz dərəcələrini dəyişdirə bilər. Məsələn, mərkəzi banklar inflyasiya ilə mübarizə aparmaq üçün nominal faiz dərəcələrini artıraraq real faiz dərəcəsini yüksəldir. Bu, iqtisadiyyatda maliyyə sabitliyini təmin etməyə kömək edir və sərmayəçi və istehlakçılar arasında düzgün iqtisadi davranışı təşviq edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* "Equilibrium Real Interest Rate," by Roger Ferguson, 2004.
* On the distinction between real return and nominal bonds, by Peter Spiro, 2004.
* Real interest rates by country via  Quandl
SOFR

**SOFR** () — ABŞ-da maliyyə bazarlarında tətbiq olunan və gecəlik təhlükəsiz maliyyə əməliyyatlarında istifadə edilən faiz dərəcəsi.  SOFR, ABŞ-da dövlət istiqrazları kimi yüksək keyfiyyətli aktivlər qarşılığında aparılan gecəlik maliyyə əməliyyatlarına əsaslanır. Bu faiz dərəcəsi, ABŞ-ın Federal Ehtiyat Sistemi (FED) tərəfindən nəzarət edilən və ticarət edilən ABŞ-ın qızıl aktivləri () əsasında müəyyən edilir.

SOFR, 2021-ci ildən etibarən LIBOR () yerinə əsas faiz dərəcəsi kimi istifadə olunmağa başlanmışdır.  LIBOR, 2012-ci ildə qiymətləndirilən manipulyasiya halları və mövcudluğu ilə əlaqədar olaraq tənqid olunurdu, buna görə də SOFR onun yerini almaq məqsədilə təklif edilmişdir. SOFR daha şəffaf və etibarlı olduğu üçün maliyyə bazarlarında geniş qəbul edilir.

SOFR, əsasən maliyyə alətləri, o cümlədən borc müqavilələri, törəmə məhsullar və digər maliyyə məhsulları üçün faiz hesablamalarında istifadə olunur. SOFR, gündəlik olaraq yenilənən və bazar iştirakçıları tərəfindən aktiv şəkildə izlənilən bir dərəcə olduğundan, bazar şəraitini real vaxtda əks etdirir və maliyyə bazarlarında şəffaflıq yaradır.

## Tarixi
2012-ci ildə müxtəlif qlobal banklar tərəfindən London Interbank Offered Rate (LIBOR) faiz dərəcəsinin manipulyasiyası ilə bağlı açıqlamalar yayıldı. Bu qalmaqal, LIBOR-un maliyyə sistemindəki dərin yerini dəyişdirdi, çünki LIBOR təxminən 300 trilyon dollar dəyərində olan kreditlər, törəmə alətlər və digər maliyyə alətləri ilə əlaqələndirilirdi. Bunu müşayiət edən bir narahatlıq da, bu meyarı dəstəkləyən əməliyyatların həcminin nəzərəçarpacaq dərəcədə azalması idi.  Nəticədə, Böyük Britaniyanın maliyyə tənzimləyiciləri 2021-ci il üçün LIBOR-dan çıxışını tamamlamaq məqsədilə maliyyə şirkətləri və investorlara vaxt müəyyən etdilər.

2017-ci ilin iyununda ABŞ Federal Ehtiyat Bankının Alternativ İstinad Dərəcələri Komitəsi, LIBOR-a alternativ olaraq SOFR-u seçdi. Komitə, bu dərəcənin əsasında olan repozisiya bazarının stabilliyini qeyd etdi. Nyu-York Federal Ehtiyat Bankı 2018-ci ilin aprel ayında SOFR faiz dərəcəsini dərc etməyə başladı.

2018-ci ilin iyul ayında Fannie Mae, SOFR-a bağlı 6 milyard dollar dəyərində qiymətli kağızlar buraxdı. Eyni şəkildə, 2018-ci ilin oktyabrında Fannie Mae SOFR ilə əlaqəli ikinci 5 milyard dollar dəyərində qiymətli kağızlar buraxdı. 2018-ci ilin avqustunda Barclays, təxminən 525 milyon ABŞ dolları qısamüddətli borc sataraq, məzənnəyə bağlı kommersiya kağızı buraxan ilk bank oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Ayşə Tərzitər xanım

**Ayşə Tərzitər xanım** (; ) — Osmanlı şahzadəsi Səlim Süleyman Əfəndinin xanımlarından biri.

4 fevral 1880-ci ildə indiki Gəncədə dünyaya gəldi. Dövrün digər saray xanımları kimi, onun da saraya qədərki həyatı haqqında məlumat yoxdur. Leyla Açbanın xatirələrinə görə, əslən abxaz olub, Barğan-İpa ailəsinə mənsubdur. Çox kiçik yaşlarında saraya alındı və adı *Tərzitər* olaraq dəyişdirilərək saray tərbiyəsi aldı.

4 may 1895-ci ildə Ulduz sarayında ikən Sultan Əbdülməcidin oğullarından Səlim Süleyman Əfəndiylə evləndirildi. Şahzadənin dördüncü xanımı olan Ayşə Tərzitər xanımın bu nigahdan 2 övladı dünyaya gəldi.

* Əminə Naciyə Sultan
* Mehmed Şərafəddin Əfəndi

13 iyul 1909-cu ildə Səlim Süleyman Əfəndinin vəfatıyla dul qaldı. Övladlarıyla birlikdə qaynı olan Sultan Rəşadın himayəsinə alındı və Dolmabağça sarayında yaşamağa başladı. Qızı Naciyə Sultan hələ atasının sağlığında ikən Sultan Əbdülhəmidin oğullarından Hayri Əfəndiylə nişanlanmışdı. Ancaq Sultan Əbdülhəmidin vəfatı və Sultan Rəşadın taxta çıxmasıyla nişan pozuldu və Naciyə Sultan İttihadçılardan Ənvər Paşayla nişanlandı. Bütün bunlar səbəbilə Ayşə Tərzitər xanım bu nişana qarşı çıxdı. Üstəlik əri Səlim Süleyman Əfəndinin ölümü ilə cütlüyün toy mərasimi gecikdi. Ayşə Tərzitər xanımın bütün etirazlarına baxmayaraq, qızı Naciyə Sultan 1914-cü ildə Ənvər Paşayla evləndirildi.

3 mart 1924 tarixli TBMM qərarı ilə digər Osmanlı sülaləsi üzvləri kimi, Ayşə Tərzitər xanım da ailəsiylə birlikdə sürgünə göndərildi. Oğlu Şərafəddin Əfəndiylə birlikdə öncə Parisdəki qızı Naciyə Sultanın yanına getdi. Ancaq həmin ilin dekabrında oğluyla birlikdə Beyrutda yaşamağa başladı. 1958-ci ildə Beyrutda vəfat etdi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* *[https://www.proquest.com/docview/2607267038 Emine Naciye Sultan’ın hayatı (1896-1957)]*. Neval Milanlıoğlu. Yüksek Lisans Tezi. TC Marmara Üniversitesi. İstanbul 2011

### İstinadlar
Matinyon sazişi (1988)

**Matinyon sazişləri (1988)** — 26 iyun 1988-ci ildə Matinyon sarayında Jan-Mari Cibau və Jak Lafler tərəfindən Yeni Kaledoniyanı Beşinci Fransa Respublikasının tərkibində saxlamaq istəyən loyalistlər və bölgə üçün müstəqillik istəyən əleyhdarları arasında imzalanmış müqavilələr idi.

RRazılaşmalar Fransa hökumətinin himayəsi altında, Mişel Rokarın Fransa hökumətinin koordinatoru Kristian Blanın əldə etdiyi müzakirələr və kompromislər nəticəsində təşkil edilib.
## Təsviri
Müqavilələrdə on illik inkişaf dövrü müəyyən edildi.
Kanak icması üçün institusional və iqtisadi müddəalar yaradıldı.
Yeni Kaledoniya hakimiyyəti bu müddət ərzində müstəqillik məsələsini qaldırmamağa razı oldu.
Bu müqavilələr 1988-ci ildə Uvea adasında mağarada baş verən hadisədə girov götürən şəxslərə amnistiya nəzərdə tuturdu.
Razılaşmalar həmçinin 4 jandarm və 19 müstəqillik fəalının ölümü ilə bağlı bütün məhkəmə proseslərini qadağan etməyi nəzərdə tuturdu.
Matinyon sazişi 6 noyabr 1988-ci ildə keçirilən referendumda Fransa və Yeni Kaledoniyada seçicilər tərəfindən təsdiq edildi.
Referendumda seçicilərə sual verildi: “Siz 1998-ci ildə Yeni Kaledoniya xalqının öz müqəddəratını təyinetmə hüququna səs verməsinə razısınızmı?”.
Seçicilərin əksəriyyəti - 80%-i lehinə səs verib. 
Öz müqəddəratını təyinetmə referendumunda seçici fəallığı 37% olub, bülletenlərin 12%-i boş olub.
1998-ci il mayın 5-də Fransanın baş naziri Lionel Jospenin himayəsi ilə Numea sazişi imzalandı.
Buraya suverenliyin 2018-ci ilə ötrülməsi daxil idi.
Müqaviləyə əsasən, Fransanın nəzarəti altına olacaq müdafiə, təhlükəsizlik, məhkəmə və maliyyə ilə bağlı sahələr istisna olmaqla, ərazi tam muxtar olacaq.
Razılaşma noyabrın 8-də Yeni Kaledoniyada keçirilən referendumda seçicilərin 72%-i tərəfindən bəyənilib.

## İstinadlar
Filizsan xanım

**Filizsan xanım** (; ) — Osmanlı şahzadəsi Səlim Süleyman Əfəndinin xanımlarından biri.

17 iyul 1869-cu ildə Batumidə dünyaya gəldi. Dövrün digər saray xanımları kimi, onun da saraya qədərki həyatı haqqında məlumat yoxdur. Çox kiçik yaşlarında saraya alındı və adı *Filizsan* olaraq dəyişdirilərək saray tərbiyəsi aldı.

10 oktyabr 1885-ci ildə Ulduz sarayında ikən Sultan Əbdülməcidin oğullarından Səlim Süleyman Əfəndiylə evləndirildi. Cütlüyün bu nigahdan övladı doğulmadı. Bu səbəblə ərinin yenidən evlənməsinə göz yumdu. Buna baxmayaraq, Səlim Süleyman Əfəndinin digər xanımları və övladları tərəfindən daima hörmət gördü. Xüsusilə də, Ayşə Tərzitər xanımla çox yaxın idi.

Xeyriyyəçi biri kimi tanınan Filizsan xanım ögey qızı Naciyə Sultana yaxın biri olub, ona piano dərsi verirdi. Üstəlik Naciyə Sultanın böyük qızı Mahpeykər xanım Sultanı da özü saxlamışdır.

13 iyul 1909-cu ildə əri Səlim Süleyman Əfəndinin vəfatıyla dul qaldı. Ərinin digər ailə üzvləri kimi qaynı Sultan Rəşad tərəfindən himayə edildi və Dolmabağça sarayında yaşamasına icazə verildi.

3 mart 1924 tarixli TBMM qərarıyla Osmanlı sülaləsi üzvləri sürgün edilsə də, Filizsan xanım dul olması və övladı olmaması səbəbilə ailədən görülmədi və bağışlandı. Qalan illərini İstanbulun Bebek səmtində yoxsulluqla keçirdi və 1947-ci ildə burada vəfat etdi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* *Emine Naciye Sultan’ın hayatı (1896-1957)*. Neval Milanlıoğlu. Yüksek Lisans Tezi. TC Marmara Üniversitesi. İstanbul 2011

### İstinadlar