open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Krasnaya Polyana

**Krasnaya Polyanaа** — Rusiyanın Krasnodar diyarının Soçi şəhərinin Adler rayonuna tabe olan şəhər tipli qəsəbə. Krasnopolyanski qəsəbəsinin inzibati mərkəzi. Soçi kurort şəhəri rayonunun bir hissəsidir.

## Coğrafiyası
Krasnaya Polyana Mzımta çayının orta axarında, Qara dəniz sahilindən 38 km məsafədə, dəniz səviyyəsindən təxminən 500 metr yüksəklikdə yerləşir. Mərkəzi Soçidən 64 km cənub-şərqdə yerləşir.

Kənd hər tərəfdən yüksək dağlarla əhatə olunub: şimal-qərbdən Açişxo dağı, cənub-şərqdən Aybqa silsiləsi (ən yüksək nöqtəsi Kamennıy Stolb dağı (2509,7 m). Krasnaya Polyanadakı ən yüksək müşahidə meydançası var. Krasnaya Polyanadan 15 km şimalda Baş Qafqaz silsiləsinin su ayrıcı xətti keçir. Qəsəbə üçbucaq şəklində olub bir az maili əraziyə malikdir. Buz dövründə kəndin yerində böyük buzlaqın aşağı ucu var idi. Onun izlərinə vadini əhatə edən dağların qayalarında nəhəng şırımlar şəklində rast gəlmək mükündür. Qəsbənin ərazisindən axan çaylar Mzımtaya tökülür: Melniçnı, Beşenka, Monaşka və Birinci Galion.

Qəsəbə Adler və Soçi şəhərinin hava limanı ilə müasir avtomobil və dəmir yolu vasitəsi ilə birləşir. Heliport var. 163 saylı "Rosa Xutor-Vertodrom" daxili avtobus marşrutu var. Qəsbə Böyük Soçinin Mərkəzi Rayonu ilə 105 və 105c, 105e nömrəli avtobuslar və elektrik qatarı ilə, 105, 105c, 105e, 135,135e nömrəli avtobus marşrutları və elektrik qatarı Adler rayonuna işləyir.

## Tarixi
Uzun müddət bu ərazidə dağ abxazlarının aulu var idi — Axçipsou. 1864-cü ildə aul Kbaade adlanırdı.

21 may 1864-cü ildə bu yerdə rus qoşunlarının dörd dəstəsi birləşdi: general-mayor P.X.Qrabbenin Malolabinski dəstəsi, general-mayor P.N.Şatilovun Psxuvski dəstəsi, general-mayor V.A.Qeymanın Mirski dəstəsi. Ordunun baş komandanı, böyük Knyaz Mixail Nikolayeviçin iştirakı ilə Qafqaz Müharibəsinin başa çatması münasibətilə parad keçirilib və dua oxunub. Bu hadisənin şərəfinə Mixail Nikolaeviç, bütün hərbi dəstələrin komandirlərinin xahişi ilə buranı imperator ailəsinin şərəfinə Romanovsk adlandırmaq qərarına gəldi.

1899-cu ilin 19 iyununda kənd qəsəbə statusu aldı. Ancaq Romanovsk rəsmi adı heç vaxt işlənilmədi. Krasnaya Polyana adı Rusiya İmperiyası dövründən qorunub saxlanılır. Bu ona görə baş verdi ki, Romanovski adına kimi şəhərinin hüdudlarında bütün rəsmi orqanlarda qeydiyyatdan keçmiş Krasnaya Polyana kəndi var idi.

## İstinadlar
Qədim (ad)

**Qədim** — kişi adı, təxəllüs.

* Qədim Əhmədov — Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı.
* Mirzə Qədim İrəvani — XIX əsrdə yaşamış rəssam.
* Qədim Mustafayev — Qazax rayonu Partiya Komitəsinin birinci katibi.
* Qədim ağa Bədirbəyli — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularından və bölgənin tanınmış mülkədarlarından biri.

* Kəmaləddin Qədim — Azərbaycanlı şair, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü
* Vahid Qədim — Azərbaycanlı meyxanaçı.

## Həmçinin bax
* Qədim (dəqiqləşdirmə)
Mirzə Kaluxski

**Mirzə Kaluxski (Kalukski)**  — Tabasaran döyüşçüsü, XVIII əsr şairi və cihad ideoloqu.

O, Dubekdə, Kaluk-dağda, Dübekdə gedən döyüşlərdə İran qoşunlarına qarşı Tabasaran dəstələrinin əmiri seçilmişdir. Nitrik zirvəsində, Yargil yaxınlığında və digər yerlərdə döyüşmüşdür. Onun başçılığı ilə Tabasaran döyüşçüləri Andal vadisinə hərəkət edir və Nadir şaha qarşı döyüşmək üçün yığılan dağlıların birləşmiş qüvvələri burada toplanırlar. Mirzə Kaluxski 1741-ci ildə bu döyüşdə həlak olur.

## Həyatı
Mirzə Kaluxski XVII əsrin sonu və XVIII əsrin əvvəllərində anadan olub. Ailəsi özdən idi. Çoxsaylı mənbələr Mirzənin Kəluk şəhərində doğulduğunu iddia etsə də, onun dəqiq doğulduğu yerin Zirdağ və Çərə kəndlərinin yaxınlığında olması barədə də məlumatlar var. O, gənc ikən ərəb əlifbasını öyrənir. Mirzə Kaluxski erkən orta əsrlər ərəb və fars müəlliflərinin şeirlərini oxumağı sevirdi. Ərəb və türk-tatar dillərini bilirdi.

Mirzə Kaluxski öz xalqına böyük sevgi bəsləyirdi. Dağıstanın dağlıq əhalisini onlara zülm edən — xanlara, bəylərə və fatehlərə qarşı azad yaşamağa çağırırdı. Qarçaq və Xoşmənzil kəndlərinin yəhudi əhalisi arasında bir çox missioner yığıncaqlarında iştirak etmişdir. Onun Agül rayonunda qohumluq əlaqələri olub.

Andal vadisinə yürüşdən əvvəl o, 7 minlik Tabasaran və bir neçə auldan ordu topladı. Ordunun toplanış yeri tabasarancadan tərcümədə Yaşıl dağlar mənasını verən Yarak kəndinin şimalındakı "Çru Sivar" adlanan yerində idi.

1741-ci ildə Tabasaran cammatlığı onu Əmir seçdi. Bundan sonra onun rəhbərliyi altında Tabasaran dəstələri Andal vadisinə irəlilədi. Burada Dağıstanın digər yerlərindən gələn dağlı dəstələri ilə birlikdə Nadir şahla döyüşdə iştirak etdilər. Bu döyüşdə Mirzə Kaluxski ağır yaralanır. O, bir müddət sonra Tabasarana gedən yolda həlak olur. Bəzi mənbələr onun 27 yaşında dünyasını dəyişdiyini iddia edir.

## Yaradıcılığı
M.Kaluxski əsərlərini tabasaran dilində yazmışdır. Onların böyük əksəriyyətində müraciətlər var.

Bunun tipik nümunəsi onun "Xalqa çağırış" şeiridir ki, orada yazır:

Şair Nadir şahla döyüşmək üçün "Kegər" ("Ərgəmək") əsərində də çağırış edir:

## Xatirəsi
* 2002-ci ildə Tabasaran rayonunun inzibati mərkəzi olan Xuçnidə döyüşçü və şair Mirzə Kaluxskinin abidəsinin təntənəli açılışı olub. Abidə üzərində "Şair Əskər" sözləri yazılmışdır ki, bu da Tabasaran dilindən tərcümədə şair-döyüşçü mənasını verir.
* Şairin "Xana cavab", "Qarğa", "Bülbül" əsərləri Dağıstan Dövlət Pedaqoji Universitetinin qəbul imtahanları proqramına daxildir.
* Şeirləri "Tabasaran poeziyası antologiyası"nda, "Dağıstan ədəbiyyatı", "Oxucu" və "Dağıstan xalqlarının ədəbiyyatı" kitablarında da dərc olunub.
* Xuçnidə Mirzə Kaluxskinin adı idman kompleksinə qoyulmuşdur.
* Döyüşçü-şair haqqında Şapi Kazıyev "Zalımın süqutu" romanında da bəhs edir.
* Dərbənd rayonundakı Rubas kəndinin küçələrindən biri Mirzə Kaluxskinin adını daşıyır.

## İstinadlar
Abumüslim Cəfərov

**Abumüslim Pirmaqomedoviç Cəfərov** (; 1909–1969) — Tabasaran yazıçısı, şairi və dramaturqu. Tabasaran sovet ədəbiyyatının banisi.

## Həyatı
Əbumüslim Cəfərov 1909-cu ildə Xiv kəndində (indiki Xiv rayonu) kəndli ailəsində anadan olub. Dərbənddə fəhlə fakültəsində təhsil almış, doğma kəndində müəllim, eləcə də Dağıstan tədris-pedaqoji nəşrində çalışmışdır. Cəfərov ilk əsərini hələ 1924-cü ildə yazıb, 1931-ci ildə Dadaş Rəcəbovla birgə külliyyatı çap olunub. O, Krılovun, Aleksandr Puşkinin, Maksim Qorkinin, Mayakovskinin, Həmzət Çadasanın əsərlərini Tabasarana tərcümə edib.

Əbumüslim Cəfərov 1937-ci ildə repressiyaya məruz qalıb. Şairə qarşı "Faşist İtaliyası və Mussolinini mədh etmək!" ittihamı irəli sürüb. Belə ki, "Yaşasın İtaliya!", "Yaşasın Sosializm!", "Yaşasın Parma!" ifadələri Tabasaran məktəbləri üçün oxu kitabı tərtib edərkən, o, M.Qorkinin "İtaliya nağılları" silsiləsindən "Parmadan olan uşaqlar" hekayəsini tabasaran dilinə tərcümə edərək oraya yerləşdirib. Qorkinin əsərində isə "Yaşasın İtaliya!" , "Yaşasın sosializm!", "Yaşasın Parma!" kimi ifadələr vardı. Bu ifadələr ittihamın əsas səbəbi olub. O, 10 il sürgünə məhkum edilib. 10 ildən sonra həbsxanadan çıxdı və yazmağa davam etdi. Şair, yazıçı və tərcüməçi Ə.Cəfərov 1969-cu il dekabrın 13-də 60 yaşında vəfat edib.

1953-cü ildə reablitasiya edilmişdir. Cəfərov 1936-cı ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü idi.

## Yaradıcılığı
Ə.Cəfərov ədəbiyyata 1920-ci illərdə daxil olub. 1924-cü ildə onun "Oğrular" hekayəsi çap edilib. İlk şeirlər toplusu "İlk addımlar" (tabasaranca: *"Səbpi qədəmər"*) 1933-cü ildə nəşr olunub. Ə.Cəfərovun 1934-cü ildə — "Şeirlər toplusu" (D.Rəcəbovla birlikdə) və onun "Əvvəl və indi" adlı ilk hekayələr toplusu, 1935-ci ildə "Şən səslər" və "Mahnılarımız" şeir kitabları çapdan çıxıb. 1934-cü ildə onun "Qaranlıqdan işığa" pyesi çap olundu və ona görə Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Dövlət Mükafatına layiq görüldü. O, Vladimir Lenin haqqında şeirlər silsiləsi yazıb: "Rəsm", "Lenin dağlarda", "Saatda əbədiyyət" və s. Sonrakı illərdə onun "Bacı", "Ömür naminə", "Məhsul ili", "Boz saqqallı ovçu", "Ereller" ("Dürkün sirri") poemaları, "Müştulla", "Açılan şərab" hekayələri, "Sabah" hekayəsi, "Qanadlı brakonyer", "Balaca geoloqlar" hekayələr toplusu, "Çobanın sevgisi" və "Meşədə bir hadisə" pyesləri yazılmışdır.

Cəfərovun reabilitasiyasından sonra ilk böyük əsəri "Durkun sirri" poeması olub. Moskvada ayrıca kitab kimi nəşr olunub və onun əsasında "Kino sənəti" jurnalında müsbət qiymət alan "Dürk dağının sirri" ssenarisi yazılıb. Sonrakı illərdə o, 7 şeir, 2 pyes, 2 hekayə ("Qanadlı brakonyer" və "Sabaha aparan yol") hekayələr toplusunu yazıb. Cəfərovun son əsəri düşərgə həyatının bütün məşəqqətlərini əks etdirən siyasi məhbuslardan bəhs edən yarımçıq qalmış "Məzarda konsert" ("Nəqvdi konserti") hekayəsidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Soçi İmeretinski limanı

**Soçi İmeretinski limanı** — Soçi şəhərinin Adler rayonu ərazisində dəniz limanı. Liman Qara dəniz sahilində yerləşir. Olimpiya obyektlərinin tikintisi və Soçi şəhərinin dağ-iqlim kurortu kimi inkişafı məqsədi ilə tikilmişdir. Bu Rusiyada postsovet dövründə yanalma və dalğadan mühafizə strukturlarının vahid kompleksi kimi tikilmiş ilk universal yük limanıdır.

Liman İmereti ovalığında, olimpiya obyektlərinin tikintisində lazımi materiallarla, o cümlədən sement, çınqıl, qum və çınqıl kimi inert materiallarla təmin etmək üçün tikilib. Mzımta çayının mənsəbinin yaxınlığındadır. Liman 2012-ci ildə istifadəyə verilib.

## Limanın tikintisi
Gələcək limanının sahəsi Mzımtanın mənsəbindəki bir çimərlik idi. Qolubaya küçəsi boyunca yerləşən ərazinin təmiz dənizi suyu həm turistləri, həm də yerli sakinləri cəlb edirdi.

Limanın tikintisi əvvəldən dövlət-özəl tərəfdaşlıq əsasında nəzərdə tutulmuşdu. Dövlət tərəfindən sifarişçilər Dəniz və Çay Nəqliyyatı üzrə Federal Agentlik və FSUE "Rosmorport" idi. Özəl şirkətlər isə- "Basic Element" şaxələndirilmiş holdinqinin tikinti sektorunun bir hissəsi olan Transstroy korporasiyası idi. Əvvəlcə limanın tikintisinə qoyulan investisiyaların 20 milyard rubl planlşadırılmışdı. Liman 10 milyon ton yükün daşınması üçün nəzərdə tutulurdu.

Mzımta çayının mənsəbi yaxınlığında ilk yük sahəsinin tikintisinə 2008-ci ildə başlanıldı. Tikintinin başa çatdırılması 2010-cu ilin dekabrında planlaşdırılırdı. Lakin 2009-cu il dekabrın 14-nə keçən gecə baş verən tufan limana böyük zərər vurdu və aşılış vaxtı 2012-ci ilə təxirə salındı.

## Limanın fəaliyyəti
İlk liman kranları 2010-cu ilin martında dəniz yolu ilə limana gətirilib. Bunlar Liebher firmasına məxsus olan dən dörd yeni mobil liman kranı idi: 1 LHM-280 və 3 LHM-180 kranı.

Kranlar Avstriyanın Nensinq şəhərində yığılaraq quru yolu ilə Konstansa limanına (Rumıniya) çatdırılıb. Sonra iki gün ərzində üzən bərdə kranlar martın 20-də Soçiyə aparılıb. Dənizlə çatdırılma diqqətlə hazırlanmış marşrut və hava şəraitinin təhlili sayəsində uğurlu olmuşdur

. 2010-cu ilin yayından etibarən liman toplu materialları olan kiçik gəmiləri qəbul etdi və avqust ayında ilk böyük ölçülü yükünü — təxminən 130 ton ağırlığında Adler İES-in enerji bloklarından biri üçün generatoru qəbul etdi. Bundan əlavə, gəmiyə 200 ton müvafiq avadanlıq, o cümlədən 56 ton ağırlığında bir turbin gətirildi.

## İstinadlar
Kiçmayski kənd dairəsi

**Kiçmayski kənd dairəsi** — Krasnodar diyarının Soçi şəhərində inzibati-ərazi vahidi. Lazarevski rayonu daxilində yerləşir.

Rayon şəhər hüdudlarından kənarda yerləşən Şaxe çayının orta axarındakı ərazilərini və yaşayış məntəqələrini, həmçinin Çuxukt, Çemitokvaje və Qodlix çaylarını birləşdirir. İnzibati mərkəzi Böyük Kiçmay kəndidir.

## Coğrafiyası
İnzibati ərazi vahidi Soçi kurort şəhərinin Lazarevski rayonunun mərkəzi hissəsində yerləşir. Kənd dairəsinə beş yaşayış məntəqəsi daxildir. Kənd dairəsi Lazarevski rayonu ərazisindəki sahəsinə görə üçüncü inzibati vahiddir.

Aşağıdakı inzibati ərazi vahidlərinin ərazilər ilə həmsərhəddir: şimal-qərbdə Kirovski kənd dairəsi, şərqdə Soloxaulski kənd dairəsi, cənub-şərqdə Verxnelooski kənd dairəsi, habelə qərbdən Soçi şəhərinin şəhər mikrorayonları ilə. Şərqdə rayonun ərazisi Baş Qafqaz silsiləsi ilə məhdudlaşır.

Kənd dairəsi Böyük Soçinin dağətəyi və dağlıq ərazilərində yerləşir. Relyef əsasən qərbdən şərqə doğru yüksələn sıx meşə örtüyünə malik yüksək parçalanmış dağlıq ərazidir. Orta hündürlük dəniz səviyyəsindən təxminən 845 metrdir. Kənd dairəsi ərazisində ən yüksək nöqtə Soloxaul kənd dairəsi ilə sərhəddə yerləşən Autl dağıdır (1855,7).

Hidroqrafik şəbəkə Şahe, Çuxukt, ÇemitokvaJe, Qodlix çaylarının hövzələri və onların çoxsaylı qolları ilə təmsil olunur. Bundan əlavə, sahil silsilələrindən yaranan bir çox çaylar sularını birbaşa Qara dənizə aparır. Ərazi həm də müxtəlif mineral bulaqlarla zəngindir.

Ərazinin iqlimi əsasən subtropikdir. isti yayı və az qarlı mülayim qış ilə xarakterizə olunur. Dənizdən uzaqlaşdıqca iqlimin kontinentallığı yüksəlir. Orta illik hava temperaturu + 14,5 ° C-dir və yanvarda orta + 5,5 ° C-dən iyulda + 23,5 ° C-ə qədər dəyişir. İllik orta yağıntı təxminən 1400 mm-dir. Şimal yamacından Baş Qafqaz silsiləsi asılı olaraq cənub yamacında yağıntının çox hissəsi qışda düşür.

## Tarixi
1961-ci il fevralın 10-da MSK-nın 7 aprel 1961-ci il tarixli qərarı ilə Kiçmayski kənd soveti yaradıldı. Kənd sovetinin tərkibinə Şahe çayının orta axarında yerləşən aullar, həmçinin Çuxukt, Çemitokvadje və Qodlıx çaylarının vadilərində yerləşən kəndlər daxil idi. Kənd sovetinin tərkibinə Xajuko çayının (Psezuapse çayının ən böyük qolu) vadisi də daxil idi.

1992-ci ildə Kiçmayski Kənd Soveti yenidən Kiçmay Kənd dairəsinə çevrildi.

Kichmaysky kənd dairəsinin müasir sərhədləri 1995-ci il qanununa uyğun olaraq müəyyən edilir.

## İstinadlar
Zasyadko kömür mədəni

**Zasyadko kömür mədəni** ( Засядька , ) Ukraynanın şərqindəki Donetsk şəhərində kömür hasilatı şirkətidir. 2014-cü ildə Donbass müharibəsi başlayandan sonra mədən üsyançıların nəzarətində olan ərazidə yerləşdi.

Şirkətin meneceri və iddia edilən sahibi Regionlar Partiyası daxilində nüfuzlu iş adamı və siyasətçi Yuxim Zvyahilskidir. İqtisadi, texnoloji və siyasi əhəmiyyəti ilə yanaşı, şirkət – kömür mədəni, çoxsaylı ölümlə nəticələnən təkrar mədən qəzalarının yeri olması ilə məşhurdur. Ən ölümcül, Ukrayna tarixindəki ən dəhşətli faciə 2007-ci il noyabrın 18-də baş verib və 101 şaxtaçı həlak olub.

## Tarix
Mədəndə istehsal 1958-ci ildə başlamışdır. Yarandığı gündən mədən Sovet Kömür Sənayesi nazirlərindən biri olan Aleksandr Zasiadkonun adını daşıyır.

1992-ci ildə Zasyadko mədəni bir neçə köməkçi sənaye ilə birlikdə "icarəyə götürülmüş müəssisə"yə (praktiki olaraq işçilər tərəfindən özəlləşdirilmiş) çevrildi. Mədənin o vaxtkı meneceri və nüfuzlu yerli iş adamı Yuxim Zvyahilski öz postunu qoruyub saxladı və yeni şirkətin aktivlərinə qeyri-rəsmi nəzarəti ələ keçirdi. Cənab Zvyahilski 1990-cı illərin əvvəllərində qısa müddət ərzində Ukraynanın baş naziri vəzifəsini icra edib və bütün çağırış Ali Radanın (parlament) deputatı olub.

## Mədən təhlükələri
Zasyadko mədəni təbii olaraq yüksək səviyyədə qaz (xüsusilə metan) və kömür tozunun partlama təhlükəsi səbəbindən dünyanın ən təhlükəli kömür mədənlərindən biridir. Bundan əlavə, mərhələli tükənmə, mədəni 6 quyuya sahib olacaq qədər böyük və ən önəmlisi çox dərin hala gətirdi. 2004-cü il etibarı ilə qazıntı dərinliyi 529m ilə 1270m arasında dəyişməkdədir.

Bununla belə, bu yaxınlarda müstəqil dağ-mədən eksperti mədəninin yeraltı vəziyyətini təhlükəsizlik standartları daxilində göstərmək və beləliklə onun dövlət müfəttişləri tərəfindən bağlanmasının qarşısını almaq üçün şirkətin təhlükə dəyərləndirən avadanlıqlara müntəzəm olaraq nəzarət etdiyini iddia etdi. Prezident Yuşşenko kabineti kömür sənayesində "təhlükəsiz qazma təcrübələrini" həyata keçirməməkdə günahlandırdı.

## Qəzalar
Zasyadko mədənində yeddi ciddi mədən qəzası baş verib:

* 24 may 1999-cu il – 50 işçi həlak oldu, 40 nəfər yaralandı.
* 19 avqust 2001 – 55 işçi öldü, 34 nəfər yaralandı.
* 31 iyul 2002-ci il – 20 işçi öldü, ikisi yaralandı.
* 20 sentyabr 2006 – 13 işçi həlak oldu, 61 nəfər yaralandı.
* 18 noyabr 2007-ci il – 101 işçi həlak oldu, onlarla işçi yaralandı.
* 1 dekabr 2007 – 52 işçi yaralandı.
* 2 dekabr 2007-ci il – beş işçi həlak oldu, 30 nəfər yaralandı.
* 4 mart 2015-ci il – 17 işçi həlak olub, 15 nəfər itkin düşüb.

## Həmçinin bax
* Ukraynada kömür

## İstinadlar
Kirovski kənd dairəsi

**Kirovski kənd dairəsi** — Krasnodar diyarının Soçi kurort-şəhər ərazisində yerləşən inzibati-ərazi vahidi. Kənd dairəsi Lazarevski rayonu daxilindədir. Dairənin inzibati mərkəzi — Txaqapş auludur.

Psezuapse və Çusxvac çaylarının hövzələrində, şəhər hüdudlarından kənarda yerləşən bölgənin ərazilərini və yaşayış məntəqələrini birləşdirir.

## Coğrafiyası
İnzibati ərazi vahidi Soçi kurort şəhərinin Lazarevski rayonunun mərkəzi hissəsində yerləşir. Kənd dairəsinə dörd qəsəbə daxildir. Lazarevski rayonunun ikinci ən böyük inzibati vahididir.

Kirovski aşağıdakı inzibati ərazi vahidlərinin əraziləri ilə həmsərhəddir: şimal-qərbdə Lıqotxski kənd dairəsi, cənub-şərqdə Kiçmayski kənd dairəsi, həmçinin qərbdə Soçi şəhərinin mikrorayonları ilə sərhəddir. Şərqdə kənd dairəsi Baş Qafqaz silsiləsi ilə həmsərhəddir.

Kənd dairəsi Böyük Soçinin dağətəyi və dağlıq ərazilərində yerləşir. Relyef əsasən qərbdən şərqə doğru yüksələn sıx meşə örtüyünə malik yüksək parçalanmış dağlıq ərazidir. Dəniz səviyyəsindən təxminən 804 metr yüksəklikdədir. Psezuapse çayının yuxarı axınındakı mütləq yüksəkliklər dəniz səviyyəsindən 1800 metr yüksəkliyə çatır.

Hidroqrafik şəbəkə Psezuapse və Çusxvaj çaylarının hövzələri ilə xarakterizə olunur. Ərazi müxtəlif mineral bulaqlarla zəngindir.

Ərazinin iqlimi əsasən subtropikdir. İsti yay və az qarlı qışI ilə xarakterizə olunur. Dənizdən uzaqlaşdıqca iqlimin kontinentallığı yüksəlir. Orta illik hava temperaturu təxminən + 14,2 ° C-dir və yanvarda orta + 5,3 ° C-dən iyulda + 23,2 ° C-ə qədər dəyişir. İllik orta yağıntı təxminən 1300 mm-dir. Baş Qafqaz silsiləsinin şimal yamacından asılı olaraq, cənub yamacında yağıntının əsas miqdarı qışda düşür.

## Tarixi
Kirovski kənd Soveti 1965-ci il yanvarın 12-də Psezuapse çayının vadisində, Lazarevski kəndindən yuxarıda yerləşən, əvvəllər Lazarevskidən Tuapse rayonuna köçürülmüş, sonra isə geri qayıtmış yaşayış məntəqələri arasından yaradılmışdır. Həmçinin Tsuşvac çayının yuxarı axını kənd sovetinin ərazisinə verilib.

1992-ci ildə Kirovski kənd Soveti dəyişdirilərək Kirovski kənd dairəsi elan edildi.

## Əhalisi
2010-cu ilin məlumatına əsasən kənd dairəsində 712 nəfər əhali yaşayır.

## İstinadar
Baranovski kənd dairəsi (Soçi)

**Baranovski kənd dairəsi** — Krasnodar diyarınının Xostinski rayonu ərazisində yerləşən inzibati-ərazi vahid. İnzibati vahid Soçi rayon ərazisinə daxildir.

Baranovski kənd dairəsi Soçi çayı hövzəsini və qismən də Psaxe çayı hövzəsini əhatə edir. Dairəyə həm də şəhər hüdüdlarından kənarda olan kənd yaşayış məntəqələrini də əhatə edir.

Baranovski kən dairəsinin ən böyük kəndi Baranovkadır.

## Coğrafiyası
Baranovski dairəsi Baş Qafqaz silsiləsi dağlarının yamaclarında, Soçi çayı hövzəsinin orta və yuxarı hissələrində, eləcə də Şaxe çayının yuxarı axarında yerləşir. Şimaldan Adıgey Respublikası ilə həmsərhəddir. Bu sərhəddə həm dairənin, həm də Xostinski rayonun ən yüksək zirvəsi yerləşir — Fişt dağı (2867,7 m). Baranovski kənd dairəsinin mrkəzi hissələrində Amuko (1918,1 m), Böyük Çura (2250,7 м) və s dağlar yerləşir. Böyük Çuranın şimal yamaclarından Şaxe çayı öz başlağıcını götürür. Eyni zamanda onun qolu olan Bzıç çayınında mənbəyi burdadır. Dağın cənub yamacından isə Soçi çayı öz başlağıcını götürür. mənbələri də burdadır mənbələri və onun qolu Bzych, cənub yamaclarından — Soçi çayı başlayır.

Ərazinin iqlimi əsasən subtropikdir. İsti yay və az qarlı qışI ilə xarakterizə olunur. Dənizdən uzaqlaşdıqca iqlimin kontinentallığı yüksəlir. Orta illik hava temperaturu təxminən + 14,2 ° C-dir və yanvarda orta + 5,3 ° C-dən iyulda + 23,2 ° C-ə qədər dəyişir. İllik orta yağıntı təxminən 1300 mm-dir. Baş Qafqaz silsiləsinin şimal yamacından asılı olaraq, cənub yamacında yağıntının əsas miqdarı qışda düşür.

## Tarixi
1985-ci ildən etibarən Soçinin Xostinski rayonuna Razdolski və Baranovski kənd soveti daxi idi. 1990-cı illərdə kənd rayonlarına çevrilən Razdolski və Baranovski kənd sovetlərinə tabe idi. 1990-cı ildən isə kənd dairəsi elan edilmişdir.

## Əhalisi
2010-cu ilin məlumatıına görə kənd dairəsində 7973 nəfər əhali yaşayır. Milli tərkibi: ruslar, ermənilər və gürcülər.

## İnzibati mərkəz
Baranovski kənd dairəsinin ünvanı: 354003, Soçi şəhəri, Makarenko mikrorayonu və ya Zareçnıy, Plastunskaya küçəsi, ev.155

## İstinadlar
Əbdurrəhman Avtorxanov

**Əbdurrəhman Qenazoviç Avtorxanov** () — Sovetoloq, yazıçı, publisist və ictimai xadim, siyasi elmlər doktoru, SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü (Böyük Vətən müharibəsindən əvvəl), dissident. Avtorxanov İkinci Dünya müharibəsi illərində Almaniya tərəfinə əsir düşmüş, Nasistlərin himayə etdiyi Şimali Qafqaz Milli Komitəsinə qoşulmuşdur, kollaborationist "Qəzavat" qəzetinin baş redaktoru idi. Çeçen-İnquş MSSRnın fəxri vətəndaşı.

Gəncliyində partiya elitasına daxil olmuşdu. 1937-ci ildə həbs olundu, lakin iki dəfə məhkəmə tərəfindən bəraət aldı. Müharibədən sonra o, Amerika Hərbi Akademiyasının professoru və onun Elmi Şurasının sədri idi. SSRİ tarixi və onun idarəetmə sisteminə dair bir sıra kitabların müəllifidir.

## Həyatı
Əbdurrəhman Avtorxanovun ilk illəri doğulduğu Nijni Naur (indiki Nadterek rayonu) kəndində keçib.

Xatirələrinə görə 1909-cu ilin ortaları ilə 1910-cu ilin ortaları arasında anadan olmuşdur. 85. O, eyni vaxtda kənd rus (5 sinif) və ərəb (mekteb) məktəblərində təhsil almışdır. Məktəbi bitirdikdən sonra təhsilini yerindəcə yalnız müsəlman ilahiyyat seminariyasında — mədrəsədə davam etdirə bildi. Lakin dünyəvi ədəbiyyat oxuduğu üçün mədrəsədən qovulub. 1923-cü ildə evdən qaçaraq Qroznıya gedib. O, Qroznı uşaq evinə daxil olanda "Avtorxanov" soyadını almışdır.

Yeddinci sinifdən sonra rayon partiya məktəbinə daxil olub, burada "partiya quruculuğu", "xozstroy" və s. kimi xüsusi fənləri oxuyub. Bitirdikdən sonra fəhlə məktəbinə daxil olub.

Avtorxanovun partiya üzvlüyü 1927-ci ildən başlayır. Həmən il o, Sov.İKP (b)-yə daxil olub və fəhlə fakültəsini bitirmədən, Çeçenistan partiya təşkilatının tövsiyəsi ilə Moskva Qırmızı Professorlar İnstitutunun (İKP) hazırlıq kurslarına daxil edilib.

1937-ci il iyulun 31-dən avqustun 1-nə keçən gecə Çeçenistanda 14 min nəfər və ya respublikanın ümumi əhalisinin 3%-i həbs edildi. Lakin o, məhkəmə də bəraət aldı. 1940-cı il martın 19-da məhkəmə ona bəraət verdi. Lakin NKVD hökmə etiraz edir və o, yalnız 1940-cı il mayın 19-da azadlığa buraxılır.

1942-ci ildə o, almanlar tərəfinə keçir. Almaniya Avtorxanov Şimali Qafqaz Milli Komitəsinə qoşulmuşdur və "Qəzavat" qəzetinin baş redaktoru idi. 1945-ci ilin aprelində Avtorxanov Berlini tərk edərək ABŞ işğal zonasına keçdi. Uzun illər ABŞ-da yaşamış, antisovet təbliğatı aparmışdır. Alim və professor olmuşdur. Qərbdə SSRİ üzrə ən yaxşı mütəxəssislərdən sayılırdı.

1980-ci illərin sonu — 1990-cı illərin əvvəllərində Avtorxanovun əsərləri SSRİ-də fəal şəkildə nəşr olunmağa başladı, onun şəxsiyyəti vətənində, Çeçenistan-İnquşetiyada xüsusi maraq doğurdu. Sovet İttifaqının dağılmasından bir neçə ay əvvəl 1991-ci ildə Avtorxanov Çeçen-İnquş MSSR-in fəxri vətəndaşlığını aldı.

Avtorxanov 1990-cı illərdə Çeçenistanda baş verən hadisələrlə fəal maraqlanırdı.

24 aprel 1997-ci ildə Almaniyada vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* "Stalin and the Soviet Communist Party" online text
* Interview with Abdurakhman Avtorkhanov (Russian)
* Biographical Entry
Pas kəməri

**Paslı Kəmər** ABŞ-nin Şimal-Şərqi və Orta-Qərb bölgəsində təxminən 1980-ci ildən başlayaraq sənaye tənəzzülü ilə üzləşən bir bölgədir. ABŞ-nin istehsal sektoru ABŞ-nin ÜDM-ə nisbəti olaraq 1953-cü ildə zirvəyə çatdı və o vaxtdan bəri tənəzzülə uğradı. Şimal-şərq və Orta Qərb (Buffalo, Roçester, Çikaqo, Sinsinnati, Klivlend, Detroyt, İndianapolis, Cersi Siti, Kanzas Siti, Minneapolis-Saint Paul, Dulut, Minnesota, Miluoki, Nyuark, Pittsburq, Sent-Luis və Toledo kimi) gördü adətən 1950-ci ildən başlayaraq ABŞ siyahıyaalınmasının pik əhalisinin onda birindən daha çox ümumi əhalinin azalması müşahidə etməkdə davam edir. Təriflər fərqli olsa da, o, əsasən Böyük Göllər Meqapolisindən ibarətdir. Pas dedikdə, polad istehsalı, avtomobil istehsalı və kömür hasilatı kimi bir vaxtlar güclü sənaye sektorunun daralması nəticəsində sənayesizləşmə, iqtisadi tənəzzül, əhali itkisi və şəhərlərin çürüməsi nəzərdə tutulur. Termin 1980-ci illərdə ABŞ-də populyarlıq qazandı, o zamanlar genişlənən Günəşli Kəmər ilə ziddiyyət təşkil edirdi.

Paslı Kəmər Mərkəzi Nyu-Yorkdan qərbə doğru Pensilvaniya, Ohayo, Qərbi Virciniya, Kentukki, İndiana, Miçiqan ştatının Aşağı yarımadası, İllinoys ştatının şimalı, Viskonsinin şərqi və Minnesota ştatlarından keçir. Yeni İngiltərə də eyni dövrdə sənaye tənəzzülündən ağır zərbə aldı. 20-ci əsrin ortalarından bəri əvvəllər Amerikanın sənaye mərkəzi kimi tanınan bölgədə ağır sənaye tənəzzülə uğradı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Blinovo (Soçi)

**Blinovo** — Krasnodar diyarının Soçi şəhərində mikrorayon. Blinovo mikroroyonu Adler rayonunun ərazisində yerləşir. İmeretin düzənliyinin şimal-qərbində yerləşir. Qara dəniz sahillərindən 3,5 km aralıdadır.

## Coğrafiyası
Üç tərəfdən meşə zolağı ilə əhatə olunmuşdur. Meşə zolağı dənizkənarı zonadan federal avtomobil yolu ilə ayrılır. Bu ərazi Kaspiyskaya küçəsi adlanır.

Blinovoda iki uşaq bağçası, bir məktəb, sənaye malları və ərzaq mağazaları var. Adler və Soçinin mərkəzinə ictimai nəqliyyatla çatmaq olar.

Ərazinin iqlimi əsasən subtropikdir. İsti yay və az qarlı qışI ilə xarakterizə olunur. Dənizdən uzaqlaşdıqca iqlimin kontinentallığı yüksəlir. Orta illik hava temperaturu təxminən + 14,2 ° C-dir və yanvarda orta + 5,3 ° C-dən iyulda + 23,2 ° C-ə qədər dəyişir. İllik orta yağıntı təxminən 1300 mm-dir. Baş Qafqaz silsiləsinin şimal yamacından asılı olaraq, cənub yamacında yağıntının əsas miqdarı qışda düşür.

## Tarixi
Mikrorayonun tarixi 1920-ci illərdə 1-ci Süvari Ordusunun 2-ci Süvari Diviziyasının əsgərlərinin əhəmiyyətli bir hissəsinin Adlerə gələrək həlak olmuş diviziya komandiri, Vətəndaş müharibəsi qəhrəmanı M.F.Blinovun adına kommuna təşkil etdiyi vaxtdan başlayır. Sonralar kommuna iriləşdirilmiş Blinov kolxozuna çevrildi. 1960-cı illərdə isə Blinov kolxozu Kalinin adına 11 saylı meyvə-tərəvəz sovxozuna birləşdirilib. Sonralar "Vosxod" sovxozu adlanıb. Ən böyük tərəvəz, çay və tütün istehsalçısı.

## Təhsil müəssələri
Mikrorayon ərazisində 1989-cu ildə tikilmiş Soçi şəhəri büdcəli 28 saylı orta məktəb yerləşir.

## Küçələri
Mikrorayonun əsas küçəsi şəhərdə Kaspiyskaya küçəsi adı ilə tanınan Novorossiysk-Suxumi federal magistiral yoludur. Digər küçələr: Blinov küçəsi, Blinov zolağı. Əsasən, bütün yaşayış binalarının Lesnaya küçəsi ünvanı var.

## Blinovo meşəsi
Dəniz sahilinə perpendikulyar uzanan mikrorayonun yuxarı hissəsində təbiətin nadir guşəsi — fıstıq meşəsi qorunub saxlanılıb. Qafqazın Qara dəniz sahillərinin florasının bütün müxtəlifliyi meşədə təmsil olunur. Fıstıq meşəsinin yarusları aydın görünür. Kolluq və ot örtüyü yaxşı qorunub saxlanılır. Meşədə bir neçə böyük ekoloji zonalar var. Meşənin şərq hissəsində iki göl var: "Blinovo" və "Yaşıl".

## Görməli yerləri
*Müqəddəs Məryəm Maqdalena* kilsəsi

## İstinadlar
Lıqotxski kənd dairəsi

**Lıqotxski kənd dairəsi** — Krasnodar diyarında, Soçi şəhərinin Lazarevski rayonunda (Soçi kurort şəhərinin) inzibati ərazi vahidi.

Dairə Aşe, Makopse və Kuapse çaylarının hövzələrində şəhər hüdudlarından kənarda yerləşən rayonun kənd yaşayış məntəqələrini birləşdirir. İnzibati mərkəzi Kelej auludur.

## Coğrafiyası
İnzibati ərazi vahidi Soçi kurort şəhərinin Lazarevski rayonunun şimal-qərb hissəsində yerləşir. Bölgənin və bütövlükdə şəhərin ən şimal rayonudur.

Qəsəbəyə beş yaşayış məntəqəsi daxildir. Kənd dairəsi ərazisinə görə Lazarevski rayonunun ən böyük inzibati vahididir.

Kənd dairəsi aşağıdakı ərazilrələ həmsərhəddir: şimal-qərbdə Şepsinskoye kənd yaşayış məntəqəsi, şimalda Georgievskoye kənd yaşayış məntəqəsi və cənub-şərqdə Kirovski kənd dairəsi, həmçinin qərbdə Soçi şəhərinin şəhər əraziləri.

Kənd dairəsi Böyük Soçinin dağətəyi və dağlıq ərazilərində yerləşir. Relyef əsasən qərbdən şərqə doğru yüksələn sıx meşə örtüyünə malik yüksək dağlıq ərazidir. Orta yüksəkliklər dəniz səviyyəsindən təxminən 775 metr yüksəklikdədir. Aşe çayının yuxarı axarında kənd dairəsinin ən hündür nöqtəsi — Bərkiş dağı (1671 m) var.

Hidroqrafik şəbəkə Aşe, Makopse, Şuyuk, Kuapse və s. çayların hövzələri ilə təmsil olunur. Həmçinin ərazi mineral bulaqlarla zəngindir.

Ərazinin iqlimi əsasən subtropikdir və isti yay və az qarlı sərin qış ilə xarakterizə olunur. Dənizdən uzaqlaşdıqca iqlimin kontinentallığı yüksəlir. Orta illik hava temperaturu təxminən + 14 ° C-dir və yanvarda orta + 5 ° C-dən iyulda + 23 ° C-ə qədər dəyişir. İllik orta yağıntı təxminən 1250 mm-dir. Baş Qafqaz silsiləsinin şimal yamacından asılı olaraq, cənub yamacında yağıntının əsas miqdarı qışda düşür.

## Tarixi
Krasnodar diyarının Lazarevski rayonu 1961-ci il fevralın 10-da ləğv edildikdən sonra MSK-nın 7 aprel 1961-ci il tarixli qərarı ilə Krasnoaleksandrovski kənd soveti (Nadjiqo, 1-ci Krasnoaleksandrovskoe, Krasnoaleksandrovskoe, Krasnoaleksandrovskoe, 2-ci kəndlərinin tərkibində) 3-cü Krasnoaleksandrovskoe) Soçi şəhərinin Lazarevski rayonu yaradıldı.

7 dekabr 1962-ci ildən 30 dekabr 1964-cü ilə qədər Krasnoaleksandrovski Kənd Soveti Krasnodar diyarının Tuapse rayonunun tərkibində idi. Sonra Soçi şəhərinin Lazarevski rayonunun tabeliyinə qaytarıldı. Eyni zamanda, Kuapse çayının vadisində yerləşən Mamedova Şel kəndi də kənd sovetinin tərkibinə daxil edilib.

## İstinadlar
Qolubıye Dali (Soçi)

**Qolubıye Dali** — Rusiyada, Krasnodar diyarıının Soçi şəhərində mikrorayon. Mikrorayon Adler rayonu ərazisindədir. Mikroroayon Qara dənizə enən dağ yamacında, Xerota və İzvestinski çaylarının su ayrıcında yerləşir. Herota çayının və Qara dənizə enən İzvestinski çayının kiçik bir yamacında yerləşir. Sahildən mikrorayonu Adler stansiyası və Adler vaqon deposu olan dəmir yolu xətti ilə ayrılır.

## Tarixi
Bu adın mikrorayona verilməsinin səbəbləri ilə bağlı bir neçə fərziyyə var: Mikrorayonun əsas küçəsi dənizə baxan təpədə yerləşir. Mikrorayon ərazisində yarpaqları mavi rəngə boyanmış və vizual olaraq "mavi məsafə" yaradan mimoza plantasiyaları var idi. Adi insanlarda küçə sadəcə *Dal* adlanırdı.

Mikrorayonda kütləvi inkişaf 1970-ci illərin əvvəllərində başlamış və bu günə qədər davam edir. İlk tikilən ev 18 nömrəli ev olub. Son vaxtlar mikrorayonun yeni tikililəri Adler çay sovxozuna bitişik dağlıq ərazisi salınır.

Qolubye Dali mikrorayonunun qəsəbəsinin məskunlaşması əsasən pansionatları olan kurort şəhərciyinin, həmçinin *Orbita*, *Aeroflot*, *İzumrud* və *İzvestiya* sanatoriyalarının tikintisi ilə başlanmışdır.

Mikrorayon 1961-ci ildə Soçi şəhər ərazisinə daxil edilmişdir. Ərazinin sahəsi 10 10 km²-dir.

## Küçələri
Mikrorayonda aşağıdakı küçələr yerləşir: Qolubıe Dali, Lenina, Qudautskaya, Klyuçevaya, Kirpiçnaya, Fabriçnaya, Troitskaya, Frunze, Şçorsa və Panfilov.

## Görməli yerləri
Məktəbin ərazisində 1941–1945-ci illər Böyük Vətən Müharibəsində həlak olmuş əsgərlərin abidəsi olan park var. Həmçinin köhnə rus üslubunda tikilmiş taxta pravoslav kilsəsi var. O Müqəddəs Spiridonun şöhrətinə inşa edilmişdir. Yaxınlıqda turizm mərkəzləri, otellər və Rusiyanın ən böyük Okeanariumu, habelə Delfinari, su parkı və dönmə çarxlı əyləncə parkı, dəmir yolu stansiyası, hava limanı olan kurort şəhərciyi yerləşir.

## Təhsil müəssələri
Mikrorayon ərazisində 107 və 113, 116 nömrəli uşaq bağçaları fəaliyyət göstərir. Mikrorayon ərazisində 26 saylı tam orta məktəb yerləşir.Həmçinin ərazi əsasında Lenin küçəsində yerləşən 27 saylı orta məktəb mikrorayona aiddir.

## İstinadlar
Kudepsta

**Kudepsta** — Kudepsta çayının mənsəbində yerləşən mikrorayon. Mikroroyan Krasnodar diyarında, Soçi şəhəri ərazisində yerləşir.

## Etimologiyası
Adıq dilində çayın adı *qara, yağlı* çay deməkdir. Ola bilsin ki, bir vaxtlar belə olub, amma indi Soçinin digər çaylarından heç bir fərqi yoxdur. 2020-ci ilin yayında təşəbbüs qrupunun səyləri ilə çayın mənsəbindəki Kudepsta limanı fəaliyyətə başlamışdır. Hələki liman kiçik qayıqlar üçün nəzərdə tutulub.

## Ümumi məlumat
Kudepsta kəndi Adler və Xostinski rayonlarının sərhədində yerləşir. Sərhədi Kudepsta çayının yatağı boyunca uzanır. Əvvəllər Kudepsta Adler bölgəsinə aid idi. Hazırda Kudepsta mikrorayonu (qəsəbəsi) iki rayon arasında bölünür. Cənub (aşağı) hissəsi Xostinski rayonuna, şimal (yuxarı) Adler rayonuna aiddir. Kudepstanın şimal hissəsində Kudepstinski kənd dairəsinin administrasiyası yerləşir. Kudepsta çayənən qolu olan Zmeyka çayı da istirahət edənlər tərəfindən yaxşı tanınır və sevilir.

İqlimi rütubətli subtropikdir. Orta illik hava temperaturu təxminən + 14 ° C, iyulun orta temperaturu + 24,5 ° C, yanvarın orta temperaturu isə + 6,5 ° C-dir. Orta illik yağıntı təxminən 1500 mm-dir. Yağıntıların çoxu qışda düşür.

Mikrorayona yeddi küçə daxildir: Darvina, İskra, Kamo, Kalinovaya, Abşeronskaya, Rostovskaya, Suxumskoe şossesi və iki zolaq (Aleksandrovski və Tixiy). Onlardan bəzilərinin adı 1960-cı illərdə eyni adları aradan qaldırmaq üçün dəyişdirilib. Belə ki, Darvin küçəsi keçmiş Puşkin küçəsi, İskra küçəsi keçmiş Lenin küçəsi, Kamo küçəsi keçmiş Naqornaya küçəsidir.

Kudepstada 17 minə yaxın sakin yaşayır. Əvvəllər burada yalnız fərdi evlər yerləşirdi. İndi çoxmənzilli, rahat evləri olan yaşayış məhəllələri var. Burada həmçinin "Burqas" pansionatı (Sinara Group) və "Avtomobilist", "Kudepsta" sanatoriyası (Rusiya Müdafiə Nazirliyi), şəxsi otellər var.

Kudepstanın əsas görməli yerləri Kudepstinsky kult daşı və Basilisk Məbədidir. Kudepstinsky kult daşı (başqa bir ad "Çərkəz daşı") meqalit dövrünə aid edilir. Üzərində stəkan formalı girintiləri görə bilərsiniz — bu rituallar zamanı oturma yerləridir.

## Xarici keçidlər
* Вид на Кудепсту Panoramio
* Городской пляж в Panoramio
* Кудепстинский культовый камень

## İstinadlar
İmran Usmanov

**İmran Qermanoviç Usmanov** () — Çeçen müğənnisi, şairi və bəstəkarı. Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalq artisti, Çeçenistan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi, Rusiya Yazıçılar İttifaqının üzvü.

## Həyatı
2 mart 1953-cü ildə Qırğızıstan SSR Oş vilayətinin Uzen şəhərində çeçenlərin və inquşların deportasiyası müddətində anadan olub. Deportasiya edilmiş xalqlar reabilitasiya olunduqdan sonra ailə öz vətənlərinə qayıdıb. 1960-cı ildə doğulduğu Naji-Yurt kəndində məktəbə gedib. Məktəb illərində özfəaliyyət tamaşalarında fəal iştirak edib. 1970-ci ildə orta məktəbi bitirib.

Hələ 16 yaşında ikən o, respublika hitinə çevrilən "Malikə" mahnısını yazır. Təxminən eyni vaxtda Çeçenistan-İnquş Dövlət Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinin tələbəsi Raykom Dadaşev (sonralar professor, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru) onu instrumental və rəqs ansamblları təşkil etməyə dəvət edir. Usmanovun bu işi uğurlu alındı. O, 1970-ci ildə universitet "Tələbə baharı" festivalında 1-ci yeri tutdu.

Ardınca o, Qroznı musiqi məktəbinə daxil oldu, lakin onu bitirə bilmədi. 1971-ci ildə sovet ordusu sıralarına çağırıldı. Hərbi xidməti başa vurduqdan sonra musiqi məktəbini bitirdi. 1981-ci ildə Rostov Dövlət Musiqi-Pedaqoji İnstitutunu "Solo ifaçılıq" ixtisası üzrə təhsil almışdır. Ali məktəbi bitirdikdən sonra vətənə qayıdır və dərhal "İlli" ("Mahnı") ansamblının rəhbəri olur.

1992-ci ildə Cövhər Dudayevin yeni hökumətinə sədaqətsizlik ittihamı ilə 12 gün həbsdə yatır.

Onun ilk şeirlər toplusu "Genallo Hegiina" (Ayrılıq həsrəti) 1994-cü ilin dekabrında çıxmalı idi, lakin mətbəəyə bombardman olur. Sağ qalan şeirləri sonradan toplanaraq nəşr edilmişdir. 2008-ci ildə ikinci şeir toplusu "Kain dune" ("Ağ İşıq") çap olunur.

2004-cü ilin aprelində İmran Usmanov uşaqları mina təhlükəsi haqqında öyrətmək üçün musiqi bəstələyəcəyini bildirdi.

2013-cü ildə musiqi sənətinin inkişafındakı xidmətləri, yaradıcılıq fəaliyyəti və çoxillik vicdanlı əməyinin 60 illik yubileyi ilə əlaqədar "Çexiyanın əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adına layiq görülüb.

İmran Usmanov 11 iyul 2017-ci ildə Qroznı şəhərində vəfat etmişdir.

## Fəxri adları
* Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalq artisti;
* Çeçenistan Respublikasının əməkdar artisti (2013).

## Əsəri
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Усманов Имран
* Имран Усманов отметил 60-летний юбилей
* Творчество Усманова — поиск новых струн человеческой души…
* Жизнь по большому счету
* 
*
Valid Daqayev

**Valid Şitayeviç Daqayev**(; )— Sovet, rus çeçen müğənnisi, musiqiçisi, bəstəkarı, xalq mahnılarının ifaçısı, Çeçen-İnquş MSSR Xalq artisti (1970), RSFSR-in əməkdar artisti (1972), RSFSR xalq artisti (1988), medal sahibi. Əhməd Kadırov ordeni (2009) laureatı..

## Həyatı
Valid Daqayev Yeni Aldı kəndində anadan olub. 23 fevral 1944-cü ildə çeçenlərin və inquşların deportasiyası başlandı. Köçürmə zamanı çəkdiyi çətinliklər onun görmə qabiliyyətini itirməyə başlamasına səbəb oldu.

Uşaqlıqdan mahnı oxumağı çox sevirdi. O, musiqi alətinə sahib olmaq arzusunda idi, lakin ailənin onu almağa imkanı yox idi. Adi çubuqda oyunu təqlid edərək barmaqlarını taxtaya döyürdü. Xalası tezliklə ona balalayka hədiyyə verdi. Vəlid bütün günlərini alətə yiyələnməyə sərf etdi. Tezliklə o, bölgədə tanınan musiqiçi oldu.

Vətənə döndükdən sonra 1957-ci ildə Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblında solist kimi fəaliyyətə başladı. Mükəmməl vokal bacarığı və deçiq pondar ustalığı sayəsində tez bir zamanda populyarlıq qazandı. Onun bir çox mahnıları məşhur çeçen şairləri Maqomet Mamakayev, Maqomed Sulayev, Şayxi Arsanukayev, Əhməd Süleymanov, Maqomed Qadayev, Şaid Rəşidov, Maqomed Dikayev və başqaları ilə əməkdaşlıqda yaradılmışdır.

1968-ci ildən Çeçen-İnquş Filarmoniyasında işləməyə başladı. 1970-ci ildə Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalq artisti adına layiq görüldü. 1972-ci ildə Rostov-na-Donuda keçirilən Ümumrusiya müsabiqəsinin laureatı oldu. 1973-cü ildə RSFSR-in əməkdar artisti, 1988-ci ildə isə RSFSR-in xalq artisti fəxri adlarını aldı.

Valid Daqayevin repertuarına gürcü, qırğız, qazax, qumuq, rus, Rusiya və MDB ölkələrinin digər xalqlarının dillərində mahnılar daxil idi. Valid Daqayev xatırlayırdı:

Birinci Çeçenistan müharibəsi onun yaradıcılıq fəaliyyətini dayandırdı. Sonradan o, üç dəfə evini bərpa etmək məcburiyyətində qaldı. Yeni çətinliklər onun onsuz da zəif görmə qabiliyyətini pisləşdirdi — o, demək olar ki, tamamilə kor olmuşdu. Buna baxmayaraq, ömrünün son günlərinə qədər fəal şəkildə konsert və ictimai işlərlə məşğul olurdu, gənc sənətçilərə köməklik göstərir, xeyriyyə konsertlərində iştirak edirdi.

Valid Daqayev Yeni Aldı kəndində vəfat edib və burada yerli qəbiristanlıqda dəfn olunub.

## Mükafatları
* RSFSR əməkdar artisti (29 noyabr 1972)
* RSFSR xalq artisti (31 mart 1988)

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
; rus dilində
* 
* 
* 
* 

; çeçen dilində
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* 
* 
*
Hitler (dəqiqləşdirmə)

* Hitler
* Hitler salamı
* Hitler Gəncliyi
;Şəxslər
* Hitler Nababan
* Hitler Saavedra

## Həmçinin bax
* Hitler (soyad)
Axtı qalası

**Axtı qalası** (, ахт. диал. *Ахцагь-Къала*) — Dağıstanda, Axtı rayonunun Axtı kəndində 1839-cu ildə general E.A.Qolovin tərəfindən tikilmiş rus qalası. Federal əhəmiyyətli tarix və memarlıq abidəsi. Rusiyanın ən cənub qalası.

## Təsviri
Axtı qalası aşağıdakı hissələrdən ibarətdir:
* Qala divarları
* Əsgər kazarması
* Pravoslav Kilsəsi
* Barıt anbarı

Qala beşbucaqlı formaya malikdir, burçların künclərində bastionlar mövcuddur. Əvvəllər burada hündürlüyü 4,57 metr, qalınlığı 1,06 metr olan daş divarlı xəndək var idi. Divarların üzərləri müdafiə kazarmalarından ibarət idi. Düşmənin qalaya yaxınlaşması anında onları atəşə tutmaq üçün burda piyada mövqeləri qurulmuşdu. Qala 11 top və 6 Kaqorna qumbaraatanla silahlanmışdı. Qalanın taktiki mövqeyi relyef xüsusiyyətlərinə görə istehkamların yaxınlığında ərazinin zəif qorunması səbəbindən sərfəli deyildi.

## İnşa səbəbləri

1837-ci ildə Quba üsyanının rus qoşunları tərəfindən yatırılmasından sonra general Yevgeni Qolovinin dəstələri qeyri-sabit Samur çayı vadisində yürüşə çıxdı. Əslində qoşunlar irəlilədikcə, yolboyu ərazilər Rusiya hakimiyyətinə tabe edilirdi. Qolovinin Samur kampaniyasının nəticəsi Altıparinski, Dokuzparinski və Axtyparinski azad camaatlıqlarının, həmçinin Rutul mahalının fəthi oldu.

İşğal olunmuş ərazilərdə mövqeləri möhkəmləndirmək üçün mərkəzi Axtıda olmaqla Samur rayonu yaradıldı. Rayon inzibati cəhətdən Rusiya imperiyasının Quba əyalətinin tərkibində idi. Qırx gün ərzində Axtada qala salındı ​​və bu qala rus administrasiyasının Samur vadisində dayaq bazasına çevrildi. Qala həm də Samur qəzasının başçısının iqamətgahı oldu. Axtı qalası Axtıçayın sağ sahilində, mənsəbində, Samur çayının sağ sahilində yerləşir. Qala iki tərəfdən iki çayla əhatə olunub.

Hal-hazırda qala federal əhəmiyyətli tarixi və memarlıq abidəsidir. Coğrafi cəhətdən Axtı qalası Rusiyanın ən cənub qalasıdır.

## Müasir dövrdə

Oktyabr inqilabından sonra qala öz fəaliyyətini dayandırdı. Sonralar burada şərab zavodu və şlak blok istehsalının əsası qoyuldu. Sovet dövrünün ilk 20 ilində qala həbsxana, Böyük Vətən müharibəsindən sonra isə uşaq evi oldu. 1970-ci illərdə yerli kolxozçular qala kazarmalarında səki plitələrinin və saat mexanizmləri üçün oyuncaqlar üçün mexanizmlərin istehsalına başladılar.

Daha sonra burada 200 nəfərin çalışdığı Dərbənd müdafiə zavodunun "Elektrosiqnal" filialı açıldı. 1990-cı illərdə istehsal dayandı. Hazırda qala ictimaiyyət üçün bağlıdır, lakin rejimə riayət olunmasına nəzarət yoxdur, ona görə də qala əslində hamı üçün əlçatandır. Dövlət himayəsində olmasına baxmayaraq, ona heç bir qayğı göstərilmir. Qalanın bir çox obyektləri qəzalı vəziyyətdədir, obyektin ərazisində inəklər otlayır.

2017–2018-ci illərdə respublika höküməti qalanın bərpası üçün 27,3 milyon rubl xərcləyərək "Axtı qalası" tarixi-mədəni kompleksi yaratmağı planlaşdırırdı. Amma təəssüfki bu plan elə kağız üzərində də qaldı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* - Описание осады укрепления Ахты в 1848 году
* "Осада крепости Ахты" — Односельчане.ру
* Ахтынская крепость на сайте "Достопримечательности России"
Kalinovka (Soçi)

**Kalinovka** — Krasnodar diyarının Soçi şəhərində yerləşən mikrorayon. Kalinovka mikrorayonu Lazarevski rayonuna aiddir.

## Coğrafiyası
Lazarevski rayonunun şimal hissəsində, Vodopadnaya və Makopsinka çaylarının qovşağında yerləşir. Lazarevskoye regional mərkəzdən 10 km şimal-qərbdə , Mərkəzi Soçidən 65 km və Krasnodar şəhərindən 133 km cənubda (düz xəttdə) yerləşir.

A-147 "Cubga-Adler" federal magistral yolu Kalinovkadan keçir. Şimali Qafqaz dəmiryolunun Krasnodar qolunun ən yaxın stansiyası *Sputnikdir.*

Şimal-qərbdən Vişnyovka və cənub-şərqdə Makopse yaşayış məntəqələrinin əraziləri ilə həmsərhəddir.

Kalinovka Qara dəniz sahilinə yaxın meşəli dağətəyi ərazidə yerləşir. Kəndin orta hündürlüyü dəniz səviyyəsindən təxminən 30 metr yüksəklikdədir. Yaxınlıqdakı mütləq yüksəkliklər dəniz səviyyəsindən 250 metr hündürlüyə çatır.

Hidroqrafik şəbəkə əsasən Vodopadnaya və Makopsinka çayları, eləcə də sularını birbaşa Qara dənizə daşıyan kiçik bulaq axınları ilə xarakterizə olunur.

İqlimi rütubətli subtropikdir. Orta illik hava temperaturu təxminən + 13,3 ° C, iyulun orta temperaturu + 23,7 ° C, yanvarın orta temperaturu isə + 5,9 ° C-dir. Orta illik yağıntı təxminən 1350 mm-dir. Yağıntıların çoxu qışda düşür.

## Tarixi
Kalinovka kəndinin əsası 19-cu əsrin sonlarında Kiçik Asiyadan olan yunan köçkünləri tərəfindən qoyulmuşdur..

Kalinovka kəndi haqqında ilk məlumatlara 1907-ci il sənədlərində rast gəlinir.

Kalinovka kəndi, 1917-ci il yanvarın 1-nə olan təftişə əsasən, Qara dəniz quberniyasının Tuapse rayonunun Lazarevski kənd cəmiyyətinin siyahısına daxil edilmişdir.

26 aprel 1923-cü il təftişinə əsasən Kalinovskoye kəndi Kuban-Qara dəniz bölgəsinin Tuapse rayonunun Velyaminovskaya volostunun tərkibində idi.

21 may 1935-ci ildə Tuapse rayonunun ləğvi zamanı Kalinovka kəndi sonradan Lazarevski adlandırılan Şapsuqski rayonuna verildi.

Lazarevski rayon icraiyyə komitəsinin məlumatına görə, 1954-cü ilin avqustundan Lazarevski rayonunun Makopsinski kənd sovetinin Kalinovka kəndi Makopse kəndinə birləşdirilərək ləğv edilmişdir.

## İstinadlar
Qlubokaya Şel

**Qlubokaya Şel** — Krasnodar diyarında, Soçi şəhəri daxilində mikrorayon. Mikrorayon Lazarevski rayonunun ərazisinə daxildir.

## Coğrafiyası
Mikrorayon Lazarevski rayonunun mərkəzi hissəsində, Qlubokaya çayının mənsəbində yerləşir. Regional mərkəzdən - Lazarevskidən 25 km cənub-şərqdə, Mərkəzi Soçidən 47 km şimal-qərbdə və Krasnodar şəhərindən 255 km cənubda (yolla) yerləşir.

Şimal-qərbdən Zubova Şel və cənub-qərbdən Qolovinka yaşayış məntəqələrinin əraziləri ilə həmsərhəddir. Qərbdə mikrorayon Qara dənizin suları ilə yuyulur. Şərqdə onun meşəli dağlar əhatə edir.

Qlubokaya Şel Qara dəniz sahillərində dar bir vadidə yerləşir. Relyef əsasən dağlıqdır. Çay vadisi çox girintilidir və daralma dağlara doğru gedir. Mikrorayon əhalisinin demək olar ki, hamısı çay dərəsi boyu, çökəklikdə yaşayır. Mikrorayon ərazisində orta yüksəkliklər dəniz səviyyəsindən təxminən 30 metr yüksəklikdədir. Mütləq yüksəkliklər dəniz səviyyəsindən 300 metr yüksəkliyə çatır.

Mikrorayonda iqlim rütubətli subtropikdir. Orta illik hava temperaturu təxminən + 13,5 ° C, iyulun orta temperaturu + 24 ° C, yanvarın orta temperaturu isə + 6 ° C-dir. Orta illik yağıntı təxminən 1450 mm-dir. Yağıntıların çoxu qışda düşür.

## Tarixi
Qlubokaya Şel kəndi haqqında ilk məlumata 1917-ci ildə rast gəlinir.

1923-cü ildə kənd Lazarevskoy volostuna Tuapse rayonu  Kuban-Qara dəniz rayonuna daxil edilmişdir.

1935-ci ildə kənd  Şapsuq  rayonunun tərkibinə verilmişdir. 1945-ci ildə Şapsuqski rayonu ləğv edildikdən sonra Qlubokaya Şel öz ərazisində yaradılmış Lazarevski rayonuna verildi.

10 fevral 1961 və Qlubokaya Şçel kəndi qəsəbəyə şəhərdaxili mikrorayon statusu verilməklə  Soçi kurort şəhərinin tərkibinə daxil edilmişdir.

Əhalisi 50 nəfərə yaxındır (15 ev). Əsasən ruslardı. Onlar istirahət edənlərin yerləşdirilməsi (yayda), bağçılıq və dəmir yolunun bir hissəsinin təmiri ilə məşğuldurlar.

## İstinadlar
Atarbekovo

**Atarbekovo** — Krasnodar diyarında, Soçi şəhəri ərazisində mikrorrayon. Atarbekovo mikrorayonu Lazarevski rayonun daxilindədir.

## Coğrafiyası
Üç-Dərə çayının sağ sahilində, dəniz sahilindən 1 km aralıda yerləşir. Regional mərkəzdən — Lazarevskidən 36 km cənub-şərqdə, Mərkəzi Soçidən 19 km şimalda və Krasnodar şəhərindən 170 km cənubda (düz xəttdə) yerləşir.

O aşağıdakı yaşayış məntəqələrinin əraziləri ilə həmsərhəddir: qərbdən Aşağı Üçdərə və Kiçik-Dərə, şimal-qərbdən Loo, şimal-şərqdən Yuxarı Üçdərə və cənub-şərqdən Kulturnoe Üç-Dərə.

Mikrorayon Qara dəniz sahilinə yaxın dağətəyi meşəlik ərazidə yerləşir. Kəndin ərazisində orta hündürlük dəniz səviyyəsindən 134 metr yüksəklikdədir. Mütləq yüksəkliklər dəniz səviyyəsindən 400 metrə çatır. Hidroqrafik şəbəkə əsasən Üç-Dərə çayı və bulaq çayları ilə təmsil olunur.

Mikrorayonda iqlim rütubətli subtropikdir. Orta illik hava temperaturu təxminən + 14,0 ° C, iyulun orta temperaturu + 24,5 ° C, yanvarın orta temperaturu isə + 6,5 ° C-dir. Orta illik yağıntı təxminən 1500 mm-dir. Yağıntıların çoxu qışda düşür.

## Tarixi
1930-cu illərdə yaradılmışdır. Eyni zamanda, aşağı kəndin — Nijnee Uçdərənin yurisdiksiyasına verildi.

Zaqafqaziya inqilabının lideri Georgi Atarbekovun şərəfinə adlandırılmışdır.

1961-ci il fevralın 10-da qəsəbəyə şəhərdaxili mikrorayon statusu verilməklə Soçi kurort şəhərinin tərkibinə daxil edilmişdir.

Hal-hazırda mikrorayon bəzən Verxnelooski kənd dairəsinin Nijnei Uçdere kəndinin bir hissəsi hesab olunur.

## İnfrastrukturu
Mikrorayon dəniz sahilindən cəmi bir kilometr məsafədə yerləşməsinə baxmayaraq, infrastrukturu çox zəif inkişaf etmişdir. Atarbekovoda turizmdə əsas diqqət sakit və rahat istirahətə önəm verilir.

## İstinadlar