open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tsuşima-maru

– Yaponiyaya məxsus olmuş sərnişin və karqo gəmisi. İkinci Dünya müharibəsi zamanı Okinavadan Naqasakiyə yüzlərlə məktəblini daşıyarkən ABŞ-yə məxsus *[[USS Bowfin]]* sualtı qayığı tərəfindən batırılmışdır.

## Xüsusiyyətləri
Tsuşima-maru Şotlandiyanın *[[Russell & Company]]* şirkəti tərəfindən istehsal olunmuş və 8 sentyabr 1914-cü ildə suya buraxılmışdır. Gəmi Yaponiyanın *[[Nippon Yusen]]* şirkəti tərəfindən karqo və sərnişin gəmisi kimi istifadə olunurdu. Uzunluğu 135,6 metr idi.

## Batırılması
Tsuşima-maru 22 avqust 1944-cü ildə, gecə saat 10:12-də Yaponiyanın Akuseki adası yaxınlığında ABŞ donanmasına aid olan USS Bowfin sualtı qayığı tərəfindən torpedo ilə vurulmuş və 10 dəqiqə ərzində batmışdır. Həmin an Tsuşima-maru Ryukyu adalarının ABŞ tərəfindən işğal edilməsi səbəbilə Okinavadan Naqasakiyə sərnişin daşıyırdı. 21 avqustda Naha limanından yola düşən gəminin göyərtəsində 1783 sərnişin var idi ki, onlardan 1661 nəfəri Nahanın 8 məktəbindən olan məktəblilər idi. Gəmidə bir neçə valideyn və məktəb müəllimi də var idi. Gəmini Kazuura-maru və Qyoku-maru adlı iki sərnişin gəmisi də müşayiət edirdi. Tsuşima-marunun batırılması nəticəsində gəmidəki 1484 nəfər ölmüşdür. Qəzadan çıxanlar cəza ilə təhdid olunmuş və insident haqqında danışmalarına icazə verilməmişdir.

Gəminin qalıqları 12 dekabr 1997-ci ildə Yaponiya Dəniz Elm və Texnologiya Mərkəzi tərəfindən Akuseki adasından 10 kilometr şimal-qərbdə kəşf olunmuşdur.

## Xatirəsi
İkinci Dünya müharibəsindən sonra gəminin batması hadisəsi Yaponiyada geniş müzakirə olunmuş, haqqında kitablar və məqalələr yazılmışdır. 1982-ci ildə çəkilmiş  anime filmi bu faciədən bəhs edir. Gəminin batdığı yerdə memorial tədbirlər keçirilir. Okinavanın paytaxtı Naha şəhərində və Akuseki adasında hadisəyə həsr olunmuş memorial abidə yerləşir.

Naha şəhərində hadisəyə həsr olunmuş Tsuşima-maru Memorial Muzeyi fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Tsuşima-maru Memorial Muzeyi
Qrafik roman

**Qrafik roman** — komik kitab formatlarından biridir . Bu, süjetin rəsmlər vasitəsilə çatdırıldığı, mətnin köməkçi rol oynadığı həcmli bir romandır . Bu termin tez-tez komiks yazıçıları tərəfindən işlərini vaxtaşırı nəşr olunan kiçik formatlı komikslərdən fərqləndirmək üçün istifadə olunur.
Məzmun baxımından bu cür əsərlər ən çox yetkin auditoriyaya ünvanlanır və tamaşaçılara yaş məhdudiyyətləri qoyur (böyüklər üçün məzmun). Qrafik romanlar ənənəvi komikslərdən və manqalardan təkcə süjetinə və çəkiliş keyfiyyətinə görə deyil, həm də görünüşü və qiymətinə görə fərqlənir .
Onlar adətən yüksək keyfiyyətli kağızda cilddə nəşr olunur, standart 46–48 səhifədir (yuxarıya doğru fərqlər var). Həmçinin, qrafik romanla sadəcə bir komiks silsiləsi arasındakı fərq ondan ibarətdir ki, albom çox vaxt bir nəfər, maksimum üç nəfər tərəfindən yaradılır: ssenarist-müəllif, rəssam və kolorist, halbuki seriallarda yaradıcılar tez-tez müxtəlif üslubda dəyişirlər .

## Avropada qrafik roman
Ən çox qrafik romanların nəşri Fransa və Belçikada baş verir . Fransada qrafik romanlar 9-cu sənət növü hesab olunur və dövlət səviyyəsində dəstəklənir.

**Məşhur müəlliflər:**
* Art Spiegelman
* Alejandro Jodorowsky
* Olivier Ledroit
* Enki Bilal
* David B.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
The Cutting Room Studios

**The Cutting Room Studios** — 1995-ci ildə Devid Krafa tərəfindən istifadəyə verilmiş səsyazma studiyası. Manhettenin Qrinviç bölgəsində fəaliyyət göstərir. 

## İstinadlar
Avulsiya sınığı

**Avulsiya sınığı** — fiziki travma nəticəsində sümük parçasının əsas sümük hissəsindən qopması zamanı əmələ gələn sümük sınığı. Avulsiya sınığı bədəndən kənar qüvvələr (məsələn, düşmə və ya gərginlik) nəticəsində və ya sümüyünü bir arada tutan qüvvələrdən daha çox olan əzələ daralması nəticəsində vətərdə baş verə bilər.

Ümumiyyətlə əzələ daralmalarına qoyulan nevroloji məhdudiyyətlər ilə əzələ avulsiyasının qarşısı alınır. Yüksək təlim keçmiş idmançılar gücün bu nevroloji maneəsinin öhdəsindən gələ bilər və bir sümüyü sındıra və ya yıxmağa qadir olan daha çox güc yarada bilər.
## Növləri
### Diş avulsiyası

Dişin alveolyar sümükdəki yerindən travmatik tam yerdəyişməsi. Bu, təcili müalicənin (zədədən 20-40 dəqiqə ərzində) dişin proqnozuna təsir etdiyi ciddi bir stomatoloji təcili vəziyyətdir.
### 5-ci metatarsal sümüyün apofizinin avulsiyası

Yumruğun avulsion sınığı (həmçinin yalançı Cons sınığı və ya rəqqas sınığı kimi də tanınır) beşinci metatarsal sümüyünün (ayağın xarici kənarında kiçik barmağa qədər uzanan sümük) ümumi sınığıdır.

Bu sınıq plantar aponevrozun (tendon) yan zolağından qaynaqlanır. Bu sınıqların əksəriyyəti sərt dabanlı ayaqqabı və ya gips ilə müalicə olunur. Bu, ağrı keçənə və sonra xəstə normal fəaliyyətə qayıdana qədər lazımdır. Sağalma adətən 8 həftə ərzində tamamlanır.
### Tibial apofizin qopması

Tibial apofizin avulsion sınığı tibial apofizin tibiadan natamam və ya tam ayrılmasıdır. Bu, dördbaşlı əzələnin kəskin daralması nəticəsində, əksər hallarda güclü atlama nəticəsində baş verir.

Tibial apofizin avulsiyası çox vaxt idmanla məşğul olan yeniyetmələrdə baş verir və bir çox tədqiqat Osgood-Schlatter xəstəliyini sınıqla əlaqəli olduğunu göstərir.
## Müalicəsi

Əgər sınıq kiçikdirsə, adətən istirahət və dayaq sarğı ilə müalicə etmək kifayətdir, lakin daha ağır hallarda cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər. Şişkinliyi aradan qaldırmaq üçün buz istifadə edilə bilər. Köçürülən avulsiya sınıqlar ən yaxşı şəkildə açıq reduksiya və daxili fiksasiya və ya qapalı reduksiya və fiksasiya ilə müalicə olunur. Sümük parçasını düzəltmək üçün sancaqlar, vintlər və ya oxşar material lazım olduqda açıq reduksiya (cərrahi kəsikdən istifadə etməklə) və daxili fiksasiya istifadə olunur.
## Heyvanlarda
### Dinozavrlarda

2001-ci ildə Brus Rotşild və digər paleontoloqlar teropod dinozavrlarında vətər avulsiyalarının sübutunu araşdıran bir araşdırma dərc etmişdilər. Tədqiq olunan dinozavrlar arasında avulsiya zədələnmələri yalnız tiranozavrlarda və  allozavridlərdə qeyd edilmişdir. Bu tip zədələrdən yaranan çapıqlar bazu sümüyü və kürək sümüyü ilə məhdudlaşırdı.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
APİ dərəcəsi

**APİ dərəcəsi** — neft mayesinin su ilə nə qədər ağır və ya yüngül olduğunu göstərən ölçüdür: onun API dərəcəsi 10-dan çox olarsa, o, daha yüngüldür və su üzərində üzür; 10-dan azdırsa, daha ağırdır və batır.

Beləliklə, API çəkisi neft mayesinin sıxlığının suya nisbətən tərs ölçüsüdür (həmçinin xüsusi çəkisi kimi tanınır). Neft mayelərinin sıxlığını müqayisə etmək üçün istifadə olunur. Məsələn, bir neft mayesi digərindən daha az sıxdırsa, daha böyük API çəkisi var.

1916-cı ildə ABŞ Milli Standartlar Bürosu 1768-ci ildə Fransada hazırlanmış Baume şkalasını sudan daha az sıx olan mayelərin xüsusi çəkisini ölçmək üçün ABŞ standartı kimi qəbul etdi.

## İstinadlar
Antiterror əməliyyatında həlak olan Azərbaycan hərbçilərinin siyahısı

**Antiterror tədbirləri zamanı şəhid olan Azərbaycan hərbçilərinin siyahısı** — aşağıda 19–20 sentyabr 2023-cü il tarixlərində Azərbaycanın Konstitusiya quruluşunun bərpa edilməsi məqsədilə bölgədə  aparılan antiterror tədbirləri nəticəsində şəhid olmuş Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 205 hərbi qulluqçusu barədə məlumat verilmişdir.

Silahlı toqquşma zamanı Quru Qoşunlarının N hərbi qulluqçusu, Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin N hərbi qulluqçusu, Komando Briqadalarının N hərbi qulluqçusu, Daxili Qoşunlarının 12 hərbi qulluqçusu, Hərbi Dəniz Qüvvələrinin isə 3 hərbi qulluqçusu şəhid olmuşdur. Hərbi qulluqçuların 203-ü hərbi əməliyyatlar zamanı, 2-isə döyüşlərdən sonra müalicə aldığı hospitalda şəhid olmuşdur.

Şəhid olanların 39-u zabit, 23-ü gizir, 23-ü çavuş, N-i müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət hərbi qulluqçusu olan əsgərlər, N-i isə sıravi əsgər (çağırışçı) idilər.

## Təsnifləndirmə

**Rütbələrinə görə:**

**Hərbi birləşmələrinə görə:**

**Təvəllüdlərinə görə:**

## Siyahı

## Həmçinin bax
* Aprel döyüşlərində həlak olan Azərbaycan hərbçilərinin siyahısı (2016)
* İkinci Qarabağ müharibəsində həlak olan Azərbaycan hərbçilərinin siyahısı (2020)
* İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra həlak olan Azərbaycan hərbçilərinin siyahısı (2020−2023)
* Sentyabr döyüşlərində həlak olan Azərbaycan hərbçilərinin siyahısı (2022)

## İstinadlar
Qarabağda yanacaq anbarında partlayış

**Qarabağda yanacaq anbarında partlayış** — 25 sentyabr 2023-cü ildə Azərbaycanın Xankəndi şəhəri yaxınlığında yerləşən Qarşərabtrestin 2 nömrəli sovxozu yanında qəsəbənin yanacaqdoldurma məntəqəsində baş verən partlayış. Hadisə nəticəsində ən azı 125 nəfər həlak olmuş və 300 nəfər yaralanmışdır.

## Partlayış
Partlayışdan bir həftə əvvəl Azərbaycan separatçı Dağlıq Qarabağ Respublikasına qarşı genişmiqyaslı hərbi hücum başlatmışdı. Bu zaman 28 mindən çox etnik erməni regionu tərk etməyə başlamışdı. Regionu tərk etmək istəyən insanların yanacaqdoldurma məntəqələrinə axın etmişdi. Partlayış anında stansiyada yüzlərlə insan toplaşmışdı.

## Reaksiyalar
Partlayışdan sonra Azərbaycanda yerli xəstəxanalar hazır vəziyyətə salınmış, yaralıların təxliyəsi üçün danışıqlara başlanılmışdır. Qarabağın erməni sakinlərinin nümayəndələri bu təklifdən imtina etmişdilər.

Birləşmiş Ştatların Milli Təhlükəsizlik Şurasının sözçüsü Edriyenn Votson zərərçəkənlər üçün başsağlığı vermiş və regiona humanitar yardımın çatdırılmasına ehtiyac olduğunu söyləmişdir.

## İstinadlar
Kozan qətliamı

**Kozan qətliamı** — 1920-ci ildə Qaç-qaça hadisəsi zamanı ermənilərin indiki Türkiyənin Adana vilayətində Camili və Ağzıqaraca kəndlərində türklərə qarşı törətdiyi qətliam. Qaç-qaça hadisəsində Fransanın işğalçılıq etdiyi dövrdə Kozan regionundan İmamoğluna gedən Çamurdanzadələr ailəsinin qadın və uşaqları Ağa körpüsündə öldürülmüşdür. Kozan müftisi Hafiz Osmanın (Çamurdan) bacısı Əminə (Çamurdan) Xanım İmamoğlu yaxınlığında, Ağzıqaraca kəndi Ağanın körpüsü adlanan yerdə "namaz qılarkən" erməni dəstələri tərəfindən öldürülmüşdür.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* Ahmet Cevdet ÇAMURDAN, Doğu Kilikya Olayları, İstanbul-197
* Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, İstanbul 1987, s. 86-87.
* The Bremond Mission: Cilicia in 1919-1920, The Armenian Reviev, 1977
Qarabağ ermənilərinin Ermənistana təxliyəsi

2023-cü ildə Qarabağda döyüşlərindən və Dağlıq Qarabağ regionunun Azərbaycanın nəzarətinə keçməsindən sonra orada yaşayan ermənilər Ermənistana təxliyə edilmişdir.

## Zəmin
2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycan separatçı Dağlıq Qarabağ Respublikasına qarşı genişmiqyaslı hərbi hücum başlatmışdı. Bundan sonra  Dağlıq Qarabağ regionunda yaşayan ermənilərin Ermənistana qaçmağa başlamışdır.

## Təxliyə
Hərbi əməliyyatların birinci saatlarından Rusiya Sülhməramlı Kontingenti Ağdərə rayonu, Xocalı rayonu və Xocavənd rayonundan ümumi olaraq 5,000-dən çox ermənini sülhməramlıların hərbi hissələrinə təxliyə etmişdir. 22 sentyabrda təxliyə prosesini şərh edən xüsusi tapşırıqlar üzrə səfir Edmon Marukyan "onların öz evlərinə qayıtmaq üçün real şanslarının olmadığını, Azərbaycanın beynəlxalq ictimaiyyətə yalan danışmağa davam etdiyini" bildirdi və beynəlxalq ictimaiyyət təcili tədbirlər görməyə çağırmışdır.

24 sentyabr ilk qaçqınlar qrupu Kornidzor sərhəd məntəqəsindən keçərək Ermənistana çatmışdır. 25 sentyabr saat 06:00-a olan rəsmi məlumatlara əsasən Dağlıq Qarabağdan Ermənistana 2,906 insan gəlmişdi. Onlardan 1000 nəfəri seçdiyi yaşayış yerinə gedib, 1100 nəfəri isə düşərgələrə aparılmışdır. Dağlıq Qarabağın insan hüquqları üzrə ombudsmanı Artaq Berqlyan baş verənləri soyqırım və nifrət siyasəti adlandırdı, Rusiya sülhməramlılarını vəzifələrinin öhdəsindən gələ bilmədiyini qeyd etdi. 25 sentyabr saat 18:00-a olan rəsmi məlumatlara əsasən isə Dağlıq Qarabağdan Ermənistana gələn insanların sayı 6650 oldu.

27 sentyabr tarixinə kimi Dağlıq Qarabağ əhalisinin üçdə biri, yəni 42,500 nəfər Ermənistana təxliyə edilmişdir.

Sentyabrın 30-da qaçqınların sayı 100 min nəfəri keçib.

2024-cü ilin iyun ayının sonlarında araşdırmadan sonra "Freedom House" Dağlıq Qarabağdakı ermənilərin qəsdən müntəzəm hücumlara, hədə-qorxulara, əsas hüquqların və adekvat yaşayış şəraitinin inkar edilməsinə və məcburi köçkünlərə məruz qaldıqlarını sənədləşdirən hesabat dərc edib. Hesabatda qeyd olunur ki, mövcud sübutlar Azərbaycan dövlətinin Dağlıq Qarabağı etnik erməni əhalisindən və tarixi-mədəni varlığından təmizləmək üçün hərtərəfli, metodik şəkildə həyata keçirilən strategiyaya uyğun hərəkət etdiyini göstərir.

## İstinadlar
RCA

**RCA** — audio və video avadanlıqlarında geniş istifadə olunan standart bağlayıcı növüdür.
RCA növünün adı 1940-cı illərin əvvəllərində fonoqrafları gücləndiricilərə qoşmaq üçün bu tip birləşdiricini təqdim edən Amerika Radio Korporasiyasından gəlir.

Belə bağlayıcıların dezavantajı ondan ibarətdir ki, birləşdirərkən kontakt (pin) əvvəlcə siqnala (gərginliyə) qoşulur və yalnız bundan sonra korpusların kontaktları birləşdirilir. Televizorları video kartlarda televizor çıxışına qoşarkən tez-tez baş verən hallar arasında potensial fərq varsa, bu, qoşulma zamanı cihazlara zərər verə bilər.
RCA fiş (jarqonda — "ata") iki kontaktdan ibarətdir: siqnal və ümumi dövrə (qoruyucu). Siqnal sancağı mərkəzdə yerləşir və diametri 3,2 mm və ya 0,125 düym (3,18 mm) olan sancaqdır. Çıxan xarici hissənin uzunluğu 9,0 mm (0,375/0,312 düym ölçüləri üçün 9,52/7,92 mm), daxili qapalı uzunluğu 6,0 mm (0,219 düym ölçüləri üçün 5,56) təşkil edir. İkinci kontakt, minimum daxili diametri 8,0 mm (0,328 düym ölçüsü üçün 8,33) olan konsentrik silindr yan səthidir. Kontaktın xarici diametri yalnız qalınlığından asılıdır və standartlaşdırılmamışdır.
RCA yuvası ("ana" üçün jarqonda) də iki kontaktdan ibarətdir. Birinci kontakt fiş pininin yuvasıdır. İkinci kontakt da birinci ilə konsentrikdir və eyni zamanda silindrin yanal səthini təmsil edir. İkinci kontaktın xarici diametri 8,0 mm (0,328 düym ölçüsü üçün 8,33) və dərinliyi 7,50 mm (0,281 düym ölçüsü üçün 7,14) təşkil edir. Bu təmas səthi tıxacın ikinci kontaktı ilə örtüldüyü üçün onun daxili diametri bir qədər böyük olmalıdır. Tipik olaraq, rozetkalar audio və video avadanlıqların gövdəsinə quraşdırılır, lakin onları adapterlərdəki kabeldə də tapmaq olar.
Ucuz məhlullarda iki kontakt arasındakı izolyator materialı sadə plastikdən və ya polietilendən, orta qiymətə — tekstolit yuyuculardan və ya preslənmiş fiberglasdan hazırlanmış oxşarlardan, bahalı olanlarda — istiliyədavamlı teflondan və ya keramikadan hazırlanır.
Ucuz bağlayıcıların əsas çatışmazlıqlarından biri onların aşağı istilik müqavimətidir. Ərimə nöqtəsi təxminən 250 °C olan lehimlərdən istifadə edərək 0,823 mm² (18 awg) və ya daha böyük kabellərin lehimlənməsi bu bağlayıcıya zərər verə bilər . Adi plastik və ya polietilen bu temperaturda tez əriyir və daxili kontaktı birləşdiricinin xarici kontaktı ilə birləşdirir. Konnektorun həddindən artıq istiləşməsini diqqətlə idarə etmək və ya odadavamlı daxili izolyator ilə birləşdiricilərdən istifadə etmək və ya daha az odadavamlı lehimlərdən istifadə etmək lazımdır. Bu, diametri 0,80 mm-dən (0,50 mm²) çox olan istilik tutumlu mis tək telli keçiriciləri lehimləyərkən xüsusilə vacibdir. TV kabelləridaha böyük bir kəsikli bir naqilli keçirici ilə təxminən 1,00 mm (0,785 mm²) və ya 1,13 mm (1,002 mm²) diametri var. Ucuz RCA fişinin izolyatorunu qorumağın köhnə üsullarından biri onu yeni bir rozetkaya lehimləməkdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ruben

**Ruben** — ad.

* Ruben Vardanyan — erməni biznesmen.
* Ruben Stepanyan — erməni sovet bəstəkarı və dirijoru.
* Ruben Ayrapetyan — Ermənistan parlamentinin deputatı (2007–2012)
* Ruben Sənəmyan — Ermənistan hərbçisi, kapitan, Ermənistanın Milli Qəhrəmanı.
* Ruben Orbeli — Sovet arxeoloq, tarixçi və hüquqşünası.
* Ruben Rubenov — sovet partiya və dövlət xadimi.
* Ruben Fleyşer — Amerika kinorejisoru, kino prodüseri, televiziya prodüseri
* Ruben Arado — Kubanı təmsil edən stolüstü tennisçi.
* Ruben Roka — Kubalı keçmiş üzgüçü.
* Ruben Madsen — Danimarkanın Azərbaycandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri
* Ruben Berrios — Puerto-Riko siyasətçisi, vəkil
* Ruben Yanyes — "Real Madrid"" futbol klubunun qapıçısı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vazgen Manukyan

**Vazgen Manukyan** () — Ermənistanın baş naziri (1990–1991).

## Həyatı
1946-cı il fevralın 13-də Gümrüdə dünyaya gəlmişdir. A. P. Çexov adına İrəvan məktəbində oxuyub. İrəvan Dövlət Universitetini bitirmişdir. 1966–1967-ci illərdə Moskvada təhsil almışdır.

## Ailəsi
Evlidir, 3 usağı var.

## İstinadlar
İnsan insanın canavarıdır

"**İnsan insanın canavarıdır**" () — həddindən artıq eqoizm, düşmənçilik və antaqonizmin üstünlük təşkil etdiyi insan münasibətlərini və əxlaqını xarakterizə etmək üçün istifadə olunur.

Son dərəcə eqoist bir insanın sarkastik təsviri deməkdir. Bir insanın başqa bir insana qarşı etdiyi çirkin hərəkətləri müzakirə edərkən istifadə olunur.

İfadənin ilk qeydinə qədim Roma dramaturqu Plavtın (e.ə. III–II) "Uzunqulaqlar" () komediyasında rast gəlinir. Bunun əksinə olaraq Seneka yazırdı ki, "İnsan insan üçün müqəddəs bir şeydir". Hər iki aforizmdən Tomas Hobbs özünün "De Cive" (1651) əsərində istifadə etmişdir: "Qərəzsiz danışmaq üçün hər iki söz doğrudur; insan insan üçün bir növ Tanrıdır və insanları bir-biri ilə müqayisə etsək, insanın insan üçün canavar olduğu da doğrudur; ikincisi, əgər şəhərləri müqayisə etsək daha doğrudur". Hobbsun müşahidələri öz növbəsində insanların təbiətcə eqoist olduğunu iddia edən Plavtla səsləşir.

Rotterdamlı Erazm *Adagiya* atalar sözləri toplusuna Plavtın təfərrüatı ilə bu atalar sözünü daxil etmişdir: "*Burada bizə xəbərdarlıq edilir ki, özümüzü naməlum bir insana etibar etməyib, ondan canavar kimi ehtiyatlanaq*".

Filosof, ilahiyyatçı və hüquqşünas Fransisko de Vitoriya özünün "*Relectiones Theologicae"* əsərlərindən birində şair Ovidin atalar sözü ilə razı olmadığını yazırdı: "İnsan," Ovid deyir, "öz yoldaşı üçün canavar deyil, insandır". .

Alman filosofu və mizantropu Artur Şopenhauer "Həyatın heçliyi və kədəri haqqında" əsərində bu atalar sözü ilə razılaşır: "…Həqiqət budur: biz bədbəxt olmalıyıq və elə bədbəxtik də. Üstəlik, insanın başına gələn ən ciddi bəlaların əsas mənbəyi elə insanın özüdür: insan insanın canavardır".

Ziqmund Freyd "Mədəniyyətdən narazılıq*"* əsərində yazırdı: "… Yaxınınından aqressivlik ilə həzz almaq üçün vasitəyə çevirmək, onun əmək qüvvəsindən təmənnasız yararlanmaq, razılıq istəmədən ondan seksual obyekt kimi təmənnasız istifadə etmək, malını əlindən almaq, alçaltmaq, əzab vermək, işgəncə vermək və öldürmək həvəsi həmişə var. Homo homini lupus. Həyatın və tarixin bütün təcrübəsini özündə əks etdirən bu mühakiməyə etiraz etməyə kimin cəsarəti çatır?"

## Həmçinin bax
* Hamının hamıya qarşı müharibəsi

## İstinadlar
Plavt

**Tit Maksius Plavt** (, çox vaxt sadəcə — **Plavt**; ) — görkəmli qədim Roma komediyaçısı, “palliatalar” ustası. 

O, 130-a yaxın komediya yazmış, onlardan 20-si dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır.

## İstinadlar
Ayça Aykaç

**Ayça Aykaç** () — Türkiyə voleybolçusu. Libero mövqeyində oynayır. Hazırda Vakıfbank və Türkiyə qadınlardan ibarət milli voleybol komandasında çıxış edir.

## Karyera
**Ayça Aykaç** voleybola 10 yaşında "Bursa Böyükşəhər Bələdiyyəspor"da başladı. 13 yaşında "Vakıfbank"a transfer oldu. Daha sonra 2014–2015 mövsümündə "İstanbul Büyükşəhər Bələdiyyəspor", 2019–2020 mövsümündə isə "Yaşılyurd" klubuna icarəyə verilib. Bu gün də o, "Vakıfbank"ın formasını geyinir.

## Nailiyyətlər

### Milli komanda
* 2013 — Gənc qızlar arasında Avropa çempionatı — Bürünc medal
* 2014 — Gənc qızlar arasında Avropa çempionatının bürünc medalı
* 2017 — U23 Dünya Çempionatı — Qızıl Medal
* 2021 — Qadın voleybolçular arasında Avropa çempionatı — Bürünc medal
* 2023 — Voleybol Qadınlar Millətlər Liqası — Qızıl Medal
* 2023 — Qadın voleybolçular arasında Avropa çempionatı — Qızıl medal

### Klub
* 2015–2016 CEV Qadınlar Çempionlar Liqası — Gümüş medal
* 2015–2016 Sultanlar Liqası — Qızıl Medal
* 2016–2017 FIVB Klublararası Dünya Çempionatı — Qızıl Medal
* 2016–2017 CEV Qadınlar Çempionlar Liqası — Qızıl Medal
* 2016–2017 Voleybol Qadınlar arasında Çempionlar Kuboku — Qızıl Medal
* 2016–2017 Kubok Voleybolu — Gümüş Medal
* 2016–2017 Sultanlar Liqası — Bürünc medal
* 2017–2018 FIVB Klublararası Dünya Çempionatı — Qızıl Medal
* 2017–2018 CEV Qadınlar Çempionlar Liqası — Qızıl Medal
* 2017–2018 Voleybol Qadınlar arasında Çempionlar Kuboku — Gümüş Medal
* 2017–2018 Sultanlar Liqası — Qızıl Medal
* 2017–2018 Kubok Voleybolu — Qızıl Medal
* 2018–2019 Sultanlar Liqası — Qızıl Medal
* 2020–2021 CEV Qadınlar Çempionlar Liqası — Gümüş medal
* 2020–2021 Voleybol Qadınlar arasında Çempionlar Kuboku — Gümüş Medal
* 2020–2021 Sultanlar Liqası — Qızıl Medal
* 2020–2021 Volley Kuboku — Qızıl Medal
* 2020–2021 FIVB Klublararası Dünya Çempionatı — Qızıl Medal
* 2021–2022 Voleybol Qadınlar arasında Çempionlar Kuboku — Qızıl Medal
* 2022–2023 Volley Kuboku — Qızıl Medal
* 2022–2023 Sultanlar Liqası — Bürünc medal

### Fərdi
* '''2021 Turkish League Best Libero''' 16 Nisan 2021 tarihinde ildə 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  FIVB profili 2 mart 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
*  CEV profili 26 Şubat 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
*  Vakıfbank'ın sitesindeki profili 29 Nisan 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Dmitri Peskov

**Dmitri Sergeyeviç Peskov**:= типичная _натовская _вражеская _хохлятская _немецкофашистская _блядь, _вооруженный _мятежник. _Повесить с семьей, _напижженное _сжечь _заживо, _пособников _убить..

 () — Rusiyanın dövlət xadimi. 2012-ci il mayın 22-dən Rusiya Federasiyası Prezidenti Administrasiyası rəhbərinin müavini - Rusiya Federasiyası Prezidentinin mətbuat katibi. Rusiya Federasiyasının 1-ci dərəcəli dövlət müşaviri vəzifəsini icra edir (2005). Rusiya Federasiyası Hökuməti sədrinin mətbuat katibi (2008-2012). Rusiya–Ukrayna müharibəsindən sonra Avropa İttifaqı, ABŞ, Kanada, Yaponiya, Böyük Britaniya və bir sıra digər ölkələr ona qarşı şəxsi sanksiyalar tətbiq edib.

## Həyatı
17 oktyabr 1967-ci ildə Moskvada anadan olub. 1983-cü ildə Moskvadakı 1243 nömrəli xüsusi məktəbi bitirib. Orta məktəbi bitirdikdən sonra ikinci cəhddə Moskva Dövlət Universitetinin nəzdindəki Asiya və Afrika Ölkələri İnstitutuna daxil olub. 1989-cu ildə “tarixçi-şərqşünas, köməkçi-tərcüməçi” ixtisası üzrə institutu bitirmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çayxanada səhər

**Çayxanada səhər** və ya **çay evində səhər** — Azərbaycan rəssamı Toğrul Nərimanbəyovun 2000-ci ildə çəkdiyi rəsm əsəri.
## Təsvir
Rəsm kətan üzərində yağlı boya texnikası ilə işlənib. Şəklin ön mərkəz qismində, ağ masa örtüsü örtülmüş stolun üzərində samovar, çaydan və meyvə dolu boşqab, arxa fonda qızılgül və çiçək mühitində əlində meyvəli nimçə tutan gənc qız, az buludlu səma, uçan quşlar və pişikləri gəzir.

Şəkildə bəzi obyektlər qabaqda, bəzi əşyalar isə arxada yerləşdirilib və perspektiv prinsipi nəzərə alınıb. Əsərdə əksərən şaquli xətlərdən istifadə olunsa da,  üfüqi və diaqonal xətlər də diqqəti cəlb edir. Rəsmin fakturasına uyğun olaraq üzvi yumşaq fırça vuruşlarından istifadə edilmişdir.

Rəsmdəki rənglər sənətin plastik xassələrinə uyğun və rəng harmoniyasına diqqət yetirilməklə düzülüb. Şəkildəki soyuq və isti rənglər harmoniya ilə verilmişdir. Bir-biri ilə qovuşan rənglər gözəl harmoniyada vurğulanır. Ümumi mənzərədə açıq tonlar üstünlük təşkil edir. Şəkildə işıq dəyərlərinin tarazlığını təmin etmək üçün tünd rənglərdən də istifadə edilmişdir. Şəkildə üstünlük təşkil edən rəng mavidir. Bundan əlavə, yaşıl, ağ, sarı, qırmızı və bənövşəyi çalarları da istifadə edilmişdir.

Təbiət mövzusundan bəhs edən bu rəsmlər rəssamın öz emosional xüsusiyyətlərini və hisslərini ən yaxşı şəkildə ortaya qoyduğu əsərlər növüdür. Rəsmdə yaz ab-havası var. Məzmun baxımından rəssamın müəyyən dövrdə tez-tez istifadə etdiyi bir anlayış da bu rəsmdə özünü göstərir. Açıq havada işıq və rəng xüsusiyyətləri üstünlük təşkil edir. Rəsmdə gördüyümüz fiqurlarda konturların əridiyini və naxış anlayışının nəzərə alınmadığını demək mümkündür.

Şəkil günün səhər saatlarında çəkilib. Əsərin vizual cəhətlərinə diqqət yetirdikdə, impressionist üslubda rəsm edildiyini söyləmək olar.
## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Mahnı (rəsm)
* Muğam (rəsm)

## Mənbə

* 
*
Sərt konfet (film)

**Sərt konfet** () — 2005-ci il ABŞ istehsalı psixoloji triller filmi. Devid Sleydin rejissorluğu ilə çəkilib. Filmin ssenari müəllifi Brayan Nelsondur. Baş rollarda Elliot Peyc və Patrik Vilson yer alıb. Film internetdə tanış olduğu pedofili cəzalandıran 14 yaşlı qız haqqındadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* 
* October 19, 2003 draft script
Mandarin (film)

**Mandarin** () — 2015-ci il ABŞ istehsalı komediya-dram filmi. Şon Beykerin rejissorluğu ilə çəkilib. Ssenari müəllifi Beyker və Kris Berqoçdur. Baş rollarda Kitana Kiki Rodriqes, Mia Teylor və Ceyms Renson çıxış edir. Film sevgilisinin ona xəyanət etdiyini öyrənən transgender seks işçisindən bəhs edir. Film üç ədəd iPhone 5S smartfonu ilə lentə alınıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* 
* 
* Official screenplay
Universal kəmiyyət göstəricisi

**Universal kəmiyyət göstəricisi, kvantor** (işarəsi: \forall, ∀) —  *mövcudluq kəmiyyət göstəricisindən* fərqli olaraq **bütün** təyin olunmuş elementlər üçün doğru olan şərtdir, burada şərt yalnız göstərilən çoxluqdan bəzi **fərdi** elementlər üçün doğrudur. Formal olaraq, bir çoxluğun müəyyən bir predikatın həqiqət domenində olduğunu göstərmək üçün istifadə olunan kəmiyyət göstəricisidir. “Hər kəs üçün...”, “hamı üçün...”, “hər kəs üçün...” və ya “hamısı...”, “hər kəs üçün...”, “hər hansı...” kimi oxuyun.

Universal kəmiyyət göstəricisi elə bir obyektdir ki, onun köməyi ilə hansısa məntiqi ifadənin *hər şey* üçün və ya ən azı bu ifadənin məna kəsb etdiyi tərif sahəsi üçün doğru olması ifadəsi rəsmiləşir. Predikat və simvolik məntiqdə istifadə olunur.

## Tarixi
\forall simvolu universal kvantor üçün 1935-ci ildə alman riyaziyyatçısı Gerhard Gentzen tərəfindən ekzistensial kvanterin simvolu ilə bənzətmə yolu ilə təqdim edilmişdir. \exists 1897-ci ildə Cüzeppe Peano tərəfindən təqdim edilmişdir.
ABŞ-nin xarici siyasəti

**Amerika Birləşmiş Ştatlarının xarici siyasəti** — ABŞ-nin digər ölkələrə münasibətdə istifadə etdiyi xarici siyasət məqsədləri və metodlarının məcmusu. Xarici siyasət prezident tərəfindən müəyyən edilir və Dövlət katibinin başçılıq etdiyi Dövlət Departamenti tərəfindən həyata keçirilir.

Rəsmi olaraq xarici siyasət doktrinası ABŞ vətəndaşlarının və beynəlxalq ictimaiyyətin xeyrinə daha təhlükəsiz, demokratik və firavan dünyanın təmin edilməsi maraqlarına əsaslanır. ABŞ dünyada ən inkişaf etmiş diplomatik nümayəndəliklər şəbəkəsinə malik olmaqla beynəlxalq münasibətlərdə son dərəcə mühüm rol oynayır. ABŞ Birləşmiş Millətlər Təşkilatının və Şimali Atlantika alyansının qurucu üzvü və BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvüdür.

## Tarixi
Artıq Birinci Dünya müharibəsi illərində ABŞ dünya siyasi arenasında lider mövqe tutmaq üçün səylər göstərirdi. 1914-1917-ci illərdə ABŞ-nin neytrallıq siyasəti yeritməsi ölkə iqtisadiyyatına müsbət təsir göstərmişdi.

1920-ci illərdə ABŞ Latın Amerikasında siyasi ekspansiya uğrunda mübarizə aparmış, bir sıra torpaqları satın almış və öz şirkətləri vasitəsilə kreditlər vermişdi. Bu regionun bəzi ölkələrində ABŞ bilavasitə maliyyə və gömrüklərə nəzarət etmiş, bəzi hallarda varlığını ordu ilə dəstəkləmişdi.

İkinci Dünya müharibəsindən ərəfəsində təcridçilik doktrinası ABŞ-nin hakim elitası arasında çox populyar idi.

İkinci Dünya müharibəsinin qalibiyyətlə başa çatması və 1945-ci ilin avqustunda Yaponiyaya  atom bombası atılması ABŞ-nin Avropa və dünya siyasətindəki rolunu və əhəmiyyətini sürətlə dəyişdi. 1947-1952-ci illərdə Marşal planı adlanan Qərbi Avropa ölkələrinə iqtisadi yardım planının çox uğurla həyata keçirilməsi ABŞ-a nəhayət Qərbi Avropada özünün dominant iqtisadi və siyasi təsirini “möhkəmləndirməyə” imkan verdi.

1940-cı illərdən bəri Birləşmiş Ştatlar 1953-cü ildə İrandakı çevriliş, 1961-ci ildə Donuzlar Körfəzi əməliyyatı və Yuqoslaviya, Əfqanıstan və İraqdakı müharibələr də daxil olmaqla, dünyada çoxsaylı silahlı münaqişələrdə və hərbi çevrilişlərdə iştirak etmişdir.

"People's Daily"nin 2002-ci ildə qeyd etdiyi kimi, Soyuq müharibə başa çatdıqdan sonra Birləşmiş Ştatlar onun rəhbərliyi altında birqütblü dünya yaratmağa çalışdı .

## İstinadlar
ASAN İmza

**ASAN İmza** — Azərbaycan Vergilər Nazirliyinin "ASAN Xidmət" Mərkəzi və Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi ilə birgə yaratdığı müştəriyə mobil telefonu etibarlı elektron şəxsiyyət vəsiqəsi kimi istifadə etməyə imkan verən xidmət.

Şəxsiyyət vəsiqəsi kimi elektron xidmətlərə daxil olmaq və sənədləri rəqəmsal imzalamaq üçün istifadə edilə bilər, lakin şəxsiyyət vəsiqəsi oxuyucusu tələb olunmur. Sistem müştərinin mobil telefon operatorundan tələb etdiyi ixtisaslaşdırılmış Mobile-ID SİM karta əsaslanır. Şəxsi açarlar autentifikasiya və imza üçün kiçik proqramla birlikdə mobil SİM kartda saxlanılır.

Asan İmza (Mobile ID) Azərbaycanda elektron hökumət istiqamətində ilk addımdır. Bu elektron hökumətin hərtərəfli dəsti kimi nəzərdən keçirilə bilər. Şəbəkələrin, tətbiqlərin və xidmətlərin geniş əlçatanlığı sayəsində hər yerdə və istənilən vaxt müxtəlif cihazlarda mümkün olan yeni qarşılıqlı əlaqə və əməliyyat formalarını əks etdirir.

## Mükafatlar
* Global mobileGov (2017)

## Həmçinin bax
* SİMA
* ASAN xidmət

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ASAN Xidmətin rəsmi səhifəsi
* ASAN İmza rəsmi səhifəsi
Sosial şəbəkə analizi

**Sosial şəbəkə analizi** — şəbəkələrdən və qraf nəzəriyyəsindən istifadə etməklə sosial strukturların tədqiqi prosesi. O şəbəkə strukturlarını qovşaqlar (fərdi aktyorlar, insanlar və ya şəbəkə daxilindəki əşyalar) və onları birləşdirən bağlar, uclar və ya əlaqələr (əlaqələr və ya qarşılıqlı əlaqələr) baxımından xarakterizə edir. Sosial şəbəkələrin təhlili vasitəsilə tez-tez vizuallaşdırılan sosial strukturlara sosial media şəbəkələri, memin yayılması, məlumat dövriyyəsi, dostluq və tanışlıq şəbəkələri, biznes şəbəkələri, bilik şəbəkələri, çətin iş əlaqələri, əməkdaşlıq qrafikləri, qohumluq, xəstəliklərin ötürülməsi və cinsi əlaqələr daxildir. Bu şəbəkələr tez-tez qovşaqların nöqtələr, bağlantıların isə xətlər kimi göstərildiyi sosioqramlar vasitəsilə vizuallaşdırılır. Bu vizuallaşdırmalar, maraq atributlarını əks etdirmək üçün onların qovşaqlarının və uclarının vizual təsvirini dəyişdirərək şəbəkələri keyfiyyətcə qiymətləndirmək üçün vasitə təmin edir.

Sosial şəbəkələrin təhlili müasir sosiologiyada əsas texnika kimi meydana çıxıb. O, həmçinin aşağıdakı sahələrdə əhəmiyyətli populyarlıq qazanıb: antropologiya, biologiya, demoqrafiya, kommunikasiya tədqiqatları, iqtisadiyyat, coğrafiya, tarix, informasiya elmi, təşkilati araşdırmalar, politologiya, ictimai səhiyyə, sosial psixologiya, inkişaf tədqiqatları, sosiolinqvistika və informatika, təhsil və distant təhsil tədqiqatı. Hal-hazırda istehlakçı alət kimi mövcuddur.

Sosial şəbəkə analizinin üstünlükləri ikiqatdır. O çoxlu əlaqəli verilənləri emal edə və ümumi əlaqəli şəbəkə strukturunu təsvir edə bilər.

## Həmçinin bax
* Aktor-şəbəkə nəzəriyyəsi
* Dostluq paradoksu
* Sosiologiyada riyazi metodlar
* Netokratiya
* Kiçik dünya təcrübəsi
* Sosial şəbəkə
* Sosial şəbəkə xidmətləri

## İstinadlar

### Əlavə ədəbiyyat
* Introduction to Stochastic Actor-Based Models for Network Dynamics – Snijders et al.
* Center for Computational Analysis of Social and Organizational Systems (CASOS) at Carnegie Mellon
* NetLab at the University of Toronto, studies the intersection of social, communication, information and computing networks
* Program on Networked Governance, Harvard University
* Historical Dynamics in a time of Crisis: Late Byzantium, 1204–1453 (a discussion of social network analysis from the point of view of historical studies)
* Social Network Analysis: A Systematic Approach for Investigating
* *[http://www.cs.cornell.edu/home/kleinber/networks-book/ Networks, Crowds, and Markets]* (2010) by D. Easley & J. Kleinberg
* *[http://faculty.ucr.edu/~hanneman/nettext/ Introduction to Social Networks Methods]* (2005) by R. Hanneman & M. Riddle
* *[http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-1118169476.html Social Network Analysis with Applications]* (2013) by I. McCulloh, H. Armstrong & A. Johnson

## Xarici keçidlər

* International Network for Social Network Analysis
* Awesome Network Analysis – 200+ links to books, conferences, courses, journals, research groups, software, tutorials and more
* Netwiki – wiki page devoted to social networks; maintained at University of North Carolina at Chapel Hill
Rusiyada prezident seçkiləri (2024)

**2024-cü il Rusiya Federasiyası prezidenti seçkiləri** — 2024-cü il martın 15-dən 17-dək Rusiyada keçirilmişdir. Namizədlərdən heç biri səslərin yarısından çoxunu toplamasa, ikinci tur düz üç həftə sonra, 7 aprel 2024-cü ildə keçiriləcək.
Seçkilərin qalibinin inauqurasiya mərasiminin 2024-cü il mayın 7-də keçirilməsi planlaşdırılır.

Bu, ölkədə səkkizinci prezident seçkiləri idi. Hazırkı prezident Vladimir Putin 88% səslə qalib gəldi, bu, postsovet Rusiyasında keçirilən prezident seçkilərində ən yüksək faiz idi. Putin bu nəticə ilə beşinci müddətə qalib gəldi.

## 2020-ci il konstitusiya islahatı
Rusiya Konstitusiyasının 81-ci maddəsinin 3-cü bəndinə əsasən, 2020-ci ildə konstitusiyaya yenidən baxılana qədər eyni şəxs ardıcıl iki müddətdən artıq Rusiya Federasiyasının prezidenti vəzifəsini tuta bilməzdi, bu da Vladimir Putinə 2012-ci ildə prezident olmağa imkan verdi. əvvəlki şərtləri ilə ardıcıl olmayan üçüncü müddət üçün. Konstitusiya islahatı ümumilikdə iki müddət üçün sərt məhdudiyyət qoydu. Bununla belə, konstitusiyaya düzəlişdən əvvəl verilən müddətlər nəzərə alınmadı, bu da Vladimir Putinə daha iki prezidentlik müddətinə uyğunluq verir.

## Namizədlər üçün yeni tələblər
Konstitusiyanın yeni redaksiyasına görə, prezidentliyə namizəd olmaq üçün tələbləri:
1) Ən azı 35 yaş (tələb dəyişməyib);
2) Rusiyada ən azı 25 il (əvvəllər 10 il) yaşamaq;
3) Nə seçki zamanı, nə də ondan əvvəl heç bir vaxt xarici ölkədə xarici vətəndaşlıq və ya yaşayış icazəsi olmamaq (yeni tələb).

## İstinadlar
SİMA

**SİMA** — 11 fevral 2022-ci ildə yayımlanan, AzInTelecom tərəfindən SVORT və Sinam şirkətləri ilə birgə yaradılan bulud əsaslı rəqəmsal imza. SİMA üztanıma kimi müxtəlif biometrik autentifikasiyalara əsaslanır. SİMA İmza, SİMA Token, SİMA KYC, SİMA Access, SİMA Pay və SİMA Timestamp-dan ibarət rəqəmsal həllər platformasıdır.

SİMA əsasən bank, sığorta, GSM operatorları, ASAN Login, telekommunikasiya kimi müxtəlif sistemlərdə istifadə olunur.

## Həmçinin bax
* ASAN İmza

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
* 
*
Manvel Yeğiazaryan

**Manvel Vasili Yeqiazaryan** () — Ermənistan hərbçisi, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, Xocalı soyqırımını törədənlərdən biri.

## Həyatı
9 aprel 1960-cı ildə Nemətabad kəndində anadan olub.

1989-cu ildə "Arabo" könüllülər dəstəsini yaradıb. 1989–1994-cü illərdə Yeğeqnadzor, Qafan, Basarkeçər və Azərbaycanda Şaumyankənd, Buzluq, Erkəc, Manaşid, Çaykənd, Xocalı, Malıbəyli, Ağdərə, Karmiravan, Marağa, Mağavuz, Talış, Laçın dəhlizi, Şuşa, Kəlbəcər (Ömər aşırımı) döyüşlərində iştirak etmişdir.

Ermənistan Ali Sovetinin deputatı idi.

## Təltifləri
Ermənistan Respublikasının 2-ci dərəcəli "Döyüş xaçı" ordeni, Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının 2-ci dərəcəli "Döyüş xaçı" ordeni və "Artsax igidlərinə analıq təşəkkürü" xatirə medalı ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aleksandra Paxmutova

**Aleksandra Nikolayevna Paxmutova** () — sovet və rus bəstəkarı, pianoçu, ictimai xadim, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1990), SSRİ xalq artisti (1984) , Rusiya Federasiyası Dövlət Mükafatı (2015), iki dəfə SSRİ Dövlət mükafatı (1975, 1982) və Lenin Komsomolu mükafatı laureatı (1966), iki dəfə Lenin ordeni (1979, 1990) laureatı.

## Həyatı

## İstinadlar
Qriqori Martirosyan

**Qriqori Martirosyan** (, ) – Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının dövlət naziri (2018–2021). O, daha öncə o vaxtkı dövlət naziri Arayik Arutyunyan istefa verən və onun yerinə Martirosyan təyin olunduğu 2017-ci ilin sentyabrından 2018-ci ilin iyununa qədər maliyyə naziri vəzifəsində çalışıb.

## Həyatı
Qriqori Martirosyan 1978-ci il noyabrın 14-də Xankəndi şəhərində anadan olub. 1995-ci ildə şəhər 3 saylı orta məktəbi bitirmişdir. 1999-cu ildə bakalavr dərəcəsi üzrə Artsax Dövlət Universitetinin (Xankəndi Pedaqoji İnstitutu) İqtisadiyyat fakültəsindən, 2001-ci ildə isə magistr dərəcəsi üzrə İrəvan Dövlət Universitetinin İqtisadiyyat fakültəsindən fərqlənmə diplomu ilə məzun olmuşdur. 2004-cü ildə İrəvan Dövlət Universitetinin İqtisadiyyat fakültəsinin aspiranturasını bitirmiş və həmin ildə namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək iqtisad elmləri namizədi adını qazanmışdır.

## Karyera
1998–1999-cu illərdə Dövlət Statistika, Dövlət Reyestri və Təhlil İdarəsində I kateqoriyalı iqtisadçı vəzifəsində işləyib. 2000–2005 — Ermənistan Respublikası Hökuməti yanında dövlət satınalmaları agentliyində aparıcı mütəxəssis, 2005–2007-ci illərdə isə Ermənistan Respublikasının Maliyyə və İqtisadiyyat Nazirliyində baş mütəxəssis vəzifəsində çalışıb. 2007-ci ildə Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının "Dövlət Satınalmaları Agentliyi" dövlət qeyri-kommersiya təşkilatı rəhbərinin müavini, 2008-ci ildə Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının maliyyə nazirinin müavini, 2015-ci ildə isə birinci müavini təyin olunub. O, 2010-cu ildən Artsax Dövlət Universitetində müəllimlik etməyə başlayıb.

25 sentyabr 2017-ci ildə Qondarma Artsax Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə Qondarma Artsax Respublikasının maliyyə naziri təyin edilib.

6 iyun 2018-ci ildə Qondarma Artsax Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə Qondarma Artsax Respublikasının dövlət naziri təyin edilib.

## Mükafatlar
* "Ananiya Şirakatsi" medalı və Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası Baş nazirinin xatirə medalı ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar
Sokrataqədərki fəlsəfə

**Sokrataqədərki fəlsəfə** (e.ə. VII-V əsrlər) — Sokratdan əvvəlki qədim yunan filosofları, eləcə də e.ə.IV əsrdə Attikada Sokratçı və Sofist ənənələrinin əsas axınından kənarda fəaliyyət göstərən onların davamçıları üçün müasir dövrdə qəbul edilmiş şərti ad. O, həm də yalnız xronoloji mənada istifadə oluna bilər (bu, tam düzgün deyil, çünki onlara daxil olanların bəziləri Sokratın müasirləri idi). Sokrataqədərki filosofların əsərləri yalnız sonrakı antik müəlliflərdən sitatlar şəklində qorunan fraqmentlərdən məlumdur.

## Tarixi
“Sokrataqədərki” termini 1903-cü ildə alman alimi Hermann Dils “Sokrataqədərki filosofların fraqmentləri” (“ *Die Fragmente der Vorsokratiker*”) əsərində Sokratdan əvvəl yaşamış filosofların mətnlərini toplayanda yaranıb. Kitaba Orfist və digər fəlsəfidən əvvəlki teokosmoqoniyaların fraqmentləri ilə birlikdə 400-dən çox ad daxil edilmişdir .

"Sokrataqədərki" termini alman filosofu, filoloqu və ilahiyyatçısı İohann Avqust Eberhardın (1739-1809) təqdim etdiyi "Sokratdan əvvəlki fəlsəfə" termininə qayıdır, o, 1788-ci ildə yazdığı "Ümumi fəlsəfə tarixi" kitabında bütün filosofları iki yerə bölür. Beləliklə antik fəlsəfə tarixini iki əsas dövrə - “Sokratdaqədərki fəlsəfə” və “Sokratik fəlsəfə”yə ayırmışdır .

XIX əsrin ortalarında Eduard Zellerin “Yunanların fəlsəfəsi tarixi inkişafda” adlı klassik əsərində onun əsasını qoyduğu qədim yunan fəlsəfəsinin dövrləşdirilməsində onun ilk mərhələsi qədim ioniyalılardan Sokrata qədər fərqlənir . Zellerdən əvvəl Hegel öz fəlsəfə tarixində qədim yunan fəlsəfəsinin Falesdən Aristotelə qədər ilk dövrünü müəyyən etmişdir .

Sokrataqədərki fəlsəfə konseptual şəkildə bir araya gəlməsini antik dövrün ingilis-şotland alimi C.Bernetin adı ilə bağlıdır. Bernet onları “ilk yunan filosofları” adlandırırdı  .

## Anlayışın antik kökləri
“Sokrataqədərki” termininin müasir Avropa dövrünə aid olmasına baxmayaraq, onun daxilindəki stereotiplər Platon və Aristotelə qədər gedib çıxır  .

Fəlsəfənin tarixi başlanğıcı ilə maraqlanan antik müəlliflərin özləri onun əcdadları kimi Yeddi müdrik şəxsiyyətlərini göstərirdilər. Onlardan biri, Miletli Fales Aristotel dövründən bəri Yunanıstanın ilk filosofu hesab olunur. O, Anaksimandr, Anaksimen, Siroslu Ferekid, Apolloniyalı Diogen və başqalarının da mənsub olduğu Milet məktəbinin nümayəndəsidir.

Ondan sonra varlıq fəlsəfəsi ilə məşğul olan Eleya məktəbi gəlir (təxminən e.ə.580-430). Ksenofan, Parmenid, Eleyalı Zenon və Meliss ona aid idi. Bu məktəblə eyni vaxtda Pifaqorçular məktəbi (e.ə. V əsr), həkim Alkmeon (e.ə. 520-ci il), musiqi nəzəriyyəçisi, filosof və riyaziyyatçı Arxitas (e.ə. 400-365), heykəltəraş Poliklet (e.ə.V əsr).

## Nümayəndələri

* Milet məktəbi :
** Miletli Fales
** Anaksimandr
** Anaksimen
* Efesli Heraklit
* Apollonlu Diogen
* Ksenofan
* Samoslu Pifaqor
* Eleyalı Parmenid
* Epedokl
* Anaksaqor
* Levkipp
* Demokrit
* Kratil

## İstinadlar
Maykl Qembon

**Ser Maykl Con Qembon** (; ) – ingilis və irland aktyor. 2004–2011-ci illərdə "Harri Potter" film seriyasında canlandırdığı Albus Dambldor roluna görə tanınır.

Altı onillik karyerası ərzində o, üç Olivier mükafatı və dörd BAFTA TV mükafatı almışdır. 1998-ci ildə dramaturgiyadakı xidmətlərinə görə Kraliça II Yelizaveta tərəfindən cəngavər mükafatını almışdır.

## Həyatı
Maykl Con Qembon 19 oktyabr 1940-cı ildə Dublin şəhərinin Kabra bölgəsində doğulmuşdur. Anası dərzi, atası isə İkinci Dünya müharibəsi zamanı mühəndislik operatoru olmuşdur. Qembonun altı yaşı olanda ailəsi ilə birlikdə Londona köçmüşdür.

## Karyerası

### Teatr
Maykl Qembon sənətə teatr sahəsində başlamışdır. 1962-ci ildə "Otello" tamaşasında çıxış edərək aktyor kimi debüt etmişdir. Növbəti illərdə Vilyam Şekspirin digər tamaşalarında çıxış etmişdir. 1995-ci ildə "Göy işığı" tamaşasındakı roluna görə Toni mükafatına namizəd göstərilmişdir. 2004-cü ildə Semyuel Bekketinin "Oyun sonu" tamaşasında baş rolda çıxış etmişdir.

### Film
Qembon film karyerasına 1965-ci ildə Britaniyada çəkilmiş "Otello" filmi ilə başlamışdır. Daha sonra "Gecədən başqa heç nə" (1973) və "Ölməli olan məxluq" (1974) kimi filmlərdə çıxış etməyə davam etmişdir. 1997-ci ildə çəkilmiş "Qumarbaz" filmində Fyodor Dostoyevskini canlandırmışdır. 1990-cı illərdə "Oyuncaqlar" (1992) və "Yuxulu dərə" (1999) kimi müxtəlif filmlərdə çıxış etmişdir.

Maykl Qembonun ən çox tanındığı film rolu "Harri Potter" seriyasındakı Albus Dambldor obrazı olmuşdur. O, Riçard Harrisin ölümündən sonra seriyanın qalan filmlərində Dambldoru canlandırmışdır. 2010-cu ildə "Kralın nitqi" filmində kral V Corcu canlandırmışdır.

## Şəxsi həyatı
1962-ci ildə riyaziyyatçı Anna Miller ilə evlənmişdir. Qembon şəxsi həyatının məxfiliyinə önəm vermiş, həyat yoldaşı barədə sualları cavablandırmaqdan imtina etmişdir. Cütlüyün yeganə övladı olan Ferqus keramika mütəxəssisidir.

## Ölümü
Qembon 27 sentyabr 2023-cü ildə 82 yaşında pnevmaniya səbəbilə Vithemdə ölmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bioqrafiyası Tiscali-də
Nurəddin Mustafayev

**Nurəddin Elyaz oğlu Mustafayev** () — Azərbaycan-sovet dövlət xadimi, Azərbaycan Kommunist Partiyası Naxçıvan Vilayət Komitəsinin (1983–1988) və Şəki Şəhər Komitəsinin (1980–1983) birinci katibi.

## Həyatı
Nurəddin Elyaz oğlu Mustafayev 1942-ci ildə Ermənistan SSR-in Basarkeçər rayonunun Qaraiman kəndində anadan olmuşdur. 1948–1953-cü illərdəki Azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiyası zamanı ailəsi ilə birlikdə Gəncə şəhərinə köçmüşdür. 1960-cı ildə Gəncə şəhərində orta məktəbi qızıl medalla bitirmişdir. 1969-cu ildə Moskva Kənd Təsərrüfatı Akademiyasını bitirərək Dövlət Damazlıq stansiyasında əmək fəaliyyətinə başlamış, daha sonra Azərbaycan SSR Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin baş idarəsində zootexnik, 1971-ci ildən isə Baş Heyvandarlıq İdarəsində zootexnik, şöbə müdiri vəzifələrində işləmişdir.

Nurəddin Mustafayev Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti aparatında referent vəzifəsinə keçirilmiş, 1974-cü ildən Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Kənd təsərrüfatı şöbəsində təlimatçı, 1980-ci ildən isə Mərkəzi Komitənin Təşkilat-partiya işi şöbəsində müfəttiş olmuşdur. Azərbaycan KP Şəki Şəhər Komitəsinin birinci katibi, 1983–1988-ci illərdə isə Azərbaycan Kommunist Partiyası Naxçıvan Vilayət Komitəsinin birinci katibi vəzifələrində çalışmışdır. 1989–1993-cü illərdə Hacı Zeynalabdin Tağıyev adına un dəyirmanının direktoru olmuşdur. Sonralar "Ağrıdağ" Cəmiyyətinə başçılıq etmişdir. O, Dövlət Taxıl Komitəsinin də sədri olmuşdur.

Nurəddin Mustafayev Azərbaycan SSR Ali Sovetinin, XI çağırış Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin və XI çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir. "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni və bir sıra medallarla təltif edilmişdir.

## İstinadlar
Balağa Bağırov

**Balağa Bağırov** () — Azərbaycanlı alim, cərrah, əməkdar həkim, səhiyyə əlaçısı, tibb elmləri namizədi.

## Həyatı
Balağa Rəzzaq oğlu Bağırov Lerik rayonunun Xəlifəkənd kəndində anadan olmuşdur.

1990-cı ildə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fərmanı ilə Balağa Bağırova "Əməkdar həkim" fəxri adı verilmişdir.

1952-ci ildə N.Nərimanov adına Azərbaycan Tibb İnstitutunun Müalicə-profilaktika fakültəsini bitirmiş, Lerik Rayon Mərkəzi Xəstəxanasının cərrahiyyə şöbəsinin müdiri kimi əmək fəaliyyətinə başlamışdır. O, 1954-1964-cü illərdə Lerik Rayon Mərkəzi Xəstəxanasının baş həkimi vəzifəsində işləmişdir. Bu vəzifədə çalışdığı 10 il ərzində Şingədulan, Boykəndil, Əliabad, Vizəzəmin, Qosmalıan, Veri kəndlərində xəstəxanaların, bir sıra kəndlərdə feldşer-mama məntəqələrinin açılmasına nail olmuşdur.  Balağa Bağırov 1955-1964-cü illərdə eyni zamanda rayon xalq deputatları sovetinin deputatı və rayon partiya komitəsinin üzvü olmuşdur.

Balağa Bağırov 1964-cü ildən Elmi-Tədqiqat Travmatologiya və Ortopediya İnstitutunun aspiranturasında təhsil almış, 1968-ci ildə ona tibb elmləri namizədi alimlik dərəcəsi verilmişdir. O, Elmi-Tədqiqat Travmatologiya və Ortopediya İnstitutunda kiçik elmi işçi, böyük elmi işçi vəzifələrində çalışmış, 1969-1981-ci illərdə həmin institutun baş həkimi olmuşdur. Daha sonra həmin institutda baş həkimin müalicə işləri üzrə müavini, uşaq travmatologiyası şöbəsinin həkimi vəzifələrində çalışmışdır. 1990-cı ildə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fərmanı ilə Balağa Bağırova “Əməkdar həkim” fəxri adı verilmişdir. Balağa Bağırov dörd kitabın, tibbə dair bir neçə dərs vəsaitinin, 100-ə yaxın elmi məqalənin müəllifidir. Elmi məqalələri Azərbaycanda, MDB məkanında və digər xarici ölkələrdə çap olunmuşdur. Eləcə də elmi-publisistik yazıları dövri mətbuatda, müxtəlif elmi-populyar jurnallarda dərc edilmişdir. Balağa Bağırov 2012-ci ildə vəfat etmişdir.

## Fəaliyyəti

### Əmək fəaliyyəti

### Elmi fəaliyyəti

### İctimai fəaliyyəti

### Bədii fəaliyyəti
Emil Qabrielyan

**Emil Samsonoviç Qabrielyan** (; ) — erməni həkimi və akademik. 1971–1975-ci illərdə İrəvan Dövlət Tibb İnstitutunun rektoru, 1975–1989-cu illərdə isə Ermənistanın səhiyyə naziri olub.

## Həyatı və karyerası
Emil Qabrielyan 1931-ci ildə Əştərək şəhərində anadan olub. 1954-cü ildə İrəvan Tibb İnstitutunu bitirmişdir. 1959-cu ildən həmin institutun farmakologiya kafedrasında çalışmışdır. 1968-ci ildə dosent, 1971-ci ildə isə professor elmi adını almışdır. 1961–1971-ci illərdə İrəvan Tibb İnstitutunun prorektoru, 1971–1975-ci illərdə rektor, 1975–1989-cu illərdə Ermənistanın səhiyyə naziri olub. 1976-cı ildə YBİ-nin Farmakologiya kafedrasının Qan dövranı farmakologiyası kafedrasını yaradıb, 1988–1994-cü illərdə Farmakologiya kafedrasının müdiri olub. 1992-ci ildən ER Dərman və Tibbi Texnologiyalar Agentliyinin təsisçisi-direktoru, 1994-cü ildən Ermənistan Milli Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti və Təbiət Elmləri Bölməsinin akademik katibi (1994–2002) olmuşdur. 1997-ci ildən "Armenikum" proqramının elmi rəhbəri, 2001-ci ildən Surb Metsn Nerses Tibb Mərkəzinin idarə heyətinin sədridir.

## Elmi fəaliyyəti
Emil Qabrielyanın əsas elmi fəaliyyəti miokard və beyin qan dövranının farmakoloji tənzimlənməsi, beyin qan tədarükü mexanizmində prostaqlandinlərin rolunun aşkarlanması, fizioloji aktiv maddələrin axtarışı, koronar və beyin qan dövranının fiziologiyası və farmakologiyası, qan elementləri və damar divarı istiqamətindədir.

Qabrielyan 420-dən çox elmi nəşrin, 17 kitabın (monoqrafiya və dərslik) müəllifidir, 10 müəlliflik şəhadətnaməsinə malikdir.

### Üzvlük
* Beynəlxalq Angioloqlar Kollecinin Elmi Şurasının üzvü (1992-ci ildən)
* "Dərmanlar və Tibb" Tibb jurnalının (1993) və RA NAS of Natural Sciences Electronic Journals-ın baş redaktoru (2003)
* Ermənistan Respublikası Əczaçılar Cəmiyyətinin sədri (1994-cü ildən)
* ÜST-nin Əsas Dərmanlar üzrə Rəhbər Məsləhət Komitəsinin üzvü (1996–1998)
* Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının (1997) və Beynəlxalq İnformasiyalaşdırma Akademiyasının üzvü (1997)
* Rusiya Təbiət Elmləri Akademiyasının üzvü (2001)
* Rusiya Tibb və Texniki Elmlər Akademiyasının üzvü (2001)
* Avropa Səhiyyə Tədqiqatları Məsləhət Komitəsinin üzvü (2001-ci ildən)

## İstinadlar