open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abdraşit Abdraxmanov

**Abdraşit Xakimoviç Abdraxmanov** () — Sovet, qazax boksçusu, məşqçi və populyar kino aktyoru. Boks üzrə iki qat SSRİ çempionu (1970–1971), beynəlxalq dərəcəli idman ustası adına layiq görülən ilk qazax boksçusu oldu. 1969-cu il SSRİ kubokunun qalibi. Amerika, Avropa, Afrikada keçirilən müxtəlif beynəlxalq boks turnirlərinin qalibi. Qırğızıstanın əməkdar artisti.

## Bioqrafiyası
20 iyun 1946-cı ildə Almatı vilayətində, Alma-Ata şəhərində anadan olub. 1975-ci ildə Qazaxıstan Dövlət Bədən Tərbiyəsi İnstitutunu bitirib.. Abdraşit milliyətcə uyğurdur.17 may 2019-cu ildə Alma-Ata şəhərində dünyasını dəyişib.

## Məşqiçilik karyerası
Abdraşit idman karyerasını bitirdikdən sonra Qırmızı Bayraqlı Orta Asiya Hərbi Dairəsinin milli komandasını məşq etdirməyə başladı. Komanda o zaman 16-cı yerdə idi. O dağlarda yeni bir təlim metodu sınaqdan keçirdi. Nəticədə komandanın altı boksçusu SSRİ komandasına daxil oldu. Abdraxmanovun tələbələri arasında iki dünya çempionu var: Orzubek Nazarov və Andrey Kurnyavka. Həmçinin SSRİ-nin altı çempionu. Ancaq Sovet İttifaqında eyni zamanda məşqçiliyi və aktyorluğu həyata keçirmək çətin idi. O üzdən məşqçiliyi buraxdı.

## Kino karyerası
1969-cu ildə məşhur qazax rejissoru Şaken Aimanov tərəfindən "Ağ kvadrat" filmindəki boksçu roluna dəvət edildi. Sonradan döyüş, hərbi, dram, tarixi, komediya və s. janrlarda filmlərə çəkildi. 1996-cı ildə "Gün var əsrə bərabər" filminə görə Lüksemburqda Çingiz Aytmatov Beynəlxalq Mükafatına layiq görüldü. Dünya kinosuna verdiyi töhfələrə görə 1996-cı ildə Berlin festivalında Qızıl Kamera mükafatına layiq görülmüşdür.

Qazaxıstan Respublikasında şərq döyüş sənətinin inkişafına böyük töhfə vermişdir. Döyüş sənətinin bir çox növündə görkəmli idmançıların yetişməsində əməyi böyük olmuşdur: boks, uşu-sanda, kik-boks, tay-boks. 20 filmdə rol alıb. Çəkildiyi bəzi filmlər: **Çempion** (1979) — *boks hakimi,* **Beybars** (1989) — epizodik rol, **Ermak** (1996) — *Qedılbek.*

## İstinadlar
Səbir qalası

**Dözüm qalası** () — Qananın Apam qəsəbəsində yerləşən niderland qalasıdır.

## Tarix
Qala ilk dəfə 1697-ci ildə, Hollandiya ilə müqavilə bağlamış və britaniyalılar ilə müqavilə bağlayan Fante və Aqona krallıqları arasında yerləşən Akron kralının xahişi ilə ticarət lojası olaraq inşa edilmişdir. Niderland Qərbi Hindistan şirkətinin rəhbərləri bu təkliflə yalnız minimum xərclərlə tikiləcəyi şərtilə razılaşdılar. Akron bundan məmnun deyildi və niderlandları tez-tez əgər istehkamları genişləndirməsələr qovulacaqları ilə hədələyirdi. Nəticədə binanı bitirmək üçün beş il gərək oldu və buna görə də tikiliyə *Fort Lijdzaamheid ("*səbir qalası") adını verdilər.

Loja 1721-ci ilə qədər şimaldan Apam limanına, cənubdan dağlıq yarımadaya, şərq və qərbdən isə Qvineya körfəzi sahilinə komandanlıq görünüşü təqdim edən bir müdafiə istehkamına çevrildi.

1782-ci ilin əvvəlində kapitan Tomas Şirley 50 toplu *Leander* gəmisi və şlyup tipli *Alliqator* gəmisi ilə Hollandiyanın Qızıl sahilinə üz tutdu. Hollandiya bu dövrdə Britaniya ilə müharibədə idi və Şirley Səbir qlası da daxil olmaqla ərazidəki niderland qalalarını ələ keçirdi.

## Quruluşu
Qalanın orijinal quruluşu kiçik iki mərtəbəli daş loja idi. Qala 1701-1721 illəri arasında Niderlandiya tərəfindən şimal-qərbdə və cənub-şərqdə bir yerləşən bir yarım-bazaya çevrildi. Tikili həmçinin polis məntəqəsi və poçt şöbəsi kimi də xidmət etmişdir.

## Təhdidlər
9 Aprel 2008-ci ildə Apam Gənclər və İnkişaf Dərnəyi Milli Muzeylər və Abidələr Şurasına, Hollandiyanın Qanadakı Səfirliyinə, Qomoa əyalət Məclisinə və digər səlahiyyətli tərəflərə Səbir qlasının daha da ziyan görməsinin qarşısını almaq üçün təcili addımlar atılması ilə bağlı müraciət etdi.

## Mənbə

* 

### İstinadlar
Kuluyevo kənd yaşayış məntəqəsi

**Kuluyevo kənd yaşayış məntəqəsi** () — Rusiya Federasiyası Çelyabinsk vilayətinin Arqayaş rayonunda bələdiyyə.

İnzibati mərkəzi Kuluyevo kəndidir.

## Tarixi
Kənd yaşayış məntəqəsinin statusu və sərhədləri 12 noyabr 2004-cü il tarixli № 292-ЗО "Arqayaş bələdiyyəsi və onun tərkibindəki kənd yaşayış məntəqələrinin statusu və sərhədləri haqqında" qanunu ilə müəyyən edilmişdir.

## Əhalisi

## Kənd yaşayış məntəqəsinin tərkibi

## İstinadlar
Kökköz məscidi

**Kökköz məscidi** (Krımtat:Kökköz Cami) və ya **Yusupov məscidi** — Krımda Sokolinoe (keçmiş Kökköz) kəndində yerləşir. Məscid adını yerləşdiyi kəndə əsasən alıb. Krım tatarlarının sürgününə qədər kəndin adı Kökköz olub. Sürgündın sonra isə kənd Sokolinoe adını alıb. Bu ad krım tatarcasından tərcümədə göy göz kimi təcümə olunur.

## Tarixi
Məscid knyaz Feliks Yusupovun təşəbbüsü ilə memar Nikolay Krasnov tərəfindən 1910-cu ildə tikilib. Yusupovun ov evinə yaxın tikilib. XX əsrin əvvəllərində Krımda yerli xristian zadəganlar tərəfindən məscidlərin tikilməsi geniş yayılmışdı. Məsələn knyaz Vorontsov da Alupkada məscid tikdirib.

Məscidin uzunluğu 15 metr eni isə 12 metrdir. Düzbucaqlı korpusa malik məscid bazilika tipindədir. Məscidin divarları ərəb dilində yazılarla və iti uclu pəncərələrlə bəzədilib. Damı gil lövhələrdən düzəldilən məscidin minarəsi əsas binanın yanındadır. İkinci mərtəbədə pəncərələr arası frizi ərəb əlifbası ilə naxışlar bəzəyir. Kənd sakinlərinin dediklərinə görə bu naxışları kəndin sakini, şair, pedaqoq Hüseyn Şamil Toxtarqazı çəkib.

Krım tatarlarının deportasiyasından sonra məsciddən klub kimi istifadə ediblər. Yerli idarəetməyə məscidin minarəsini sökmək tapşırılsa da bunu bacarmayıblar. Şahidlərin sözlərinə görə minarəni traktorla dartıb yıxmağa cəhd etsələr belə buna nail ola bilməyiblər.

## Şəkillər

Мечеть кінець XVIII ст. Соколиное 2.jpg|Məscidin fasadı
Мечеть Соколиное минарет.jpg|Məscidin minarəsi
Улица ведущая к Юсуповской мечети в Соколином.jpg|Məscidə aparan yol
Yusupov's Mosque (Kokkoz Jami) - panoramio (710).jpg|Məscidin ümumi görüntüsü


## Həmçinin bax
* Böyük Cami
* Küleç məscidi
* Orta Cami

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Quş baxışı Kökköz məscidi
* Kökköz kəndində məscid / Crimean Tatars
Nisəbəyim Bulağı

**Nisəbəyim Bulağı** — Culfa rayonunun Şurud kəndində ərazisində ziyarətgah.

## Haqqında
İlandağın zirvəsinə qalxan cığırdan azca aralıdır. Yerli camaat arasında möhkəm kök salmış adətə görə, meyvə ağaclarına tırtıl daraşanda, xəstəlik düşəndə ziyarətgaha qurban deyər, yaxud "Nisəbəyim bulağı"ndan su gətirib ağaclara çiləyər xeyir-bərəkət, bol məhsul diləyərdilər. Bundan sonra sanki canlanar, azar-bezardan qurtarardı, arzu və niyyətlər hasil olardı.

## Mənbə
*
Sanqa meşəsi

**Sanqa meşəsi** — Afrikada, Konqo çayının qollarından birinin hər iki tərəfində yerləşən tropik meşə və milli park. Meşə üç dövlətin: şərqdə Konqo Respublikası, mərkəzi hissədə Mərkəzi Afrika Respublikası və qərbdə Kamerunun ərazisində yerləşir.

Meşəyə üç milli park daxildir:

* Kamrundakk Lobeke Milli Parkı – parka status 2001-ci ildən verilmişdir və sahəsi 2178.54&nbsp;km²-dir.
* Mərkəzi Afrika Respublikasında Nouabel-Ndoki Milli Parkı – parkın statusu 1990-cı ildən bəri mövcuddur və sahəsi 495&nbsp;km² olan şimal və 1220&nbsp;km² sahəsi olan cənub hissəsi olmaqla iki hissəyə bölünür. Təbiət qoruğunun bu iki hissəsi Sanqa çayı ilə ayrılmışdır.
* Konqo Respublikasındakı Zenqa-Ndoki Milli Parkı – 3865.92&nbsp;km² ərazini əhatə edən park statusunu 1993-cü ildən bu yana almışdır.

Meşə 2012-ci ildə tərkibindəki üç Milli Parkla birlikdə UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir.

## İstinadlar
Remakes (albom)

**[https://music.apple.com/az/album/remakes/1515920593 Remakes]** – Azərbaycan müğənnisi Aygün Kazımovanın yığma albomu. Alboma 9 mahnı daxildir. Albom Xalq artisti Aygün Kazımovanın əməkdaşlıq etdi **SS Production** şirkətinin prodüserliyi ilə işıq üzü görmüşdür.

## Hazırlanması
Alboma 2001-ci ildən 2020-ci il də daxil olmaqla Aygün Kazımovanın ifasında **SS Production** şirkətinin prodüserliyi ilə təqdim olunan mahnıların yeni versiyaları daxildir. Albomdakı **Günah** adlı ifa, Aygün Kazımovanın 2016-cı ildə ifa etdiyi **Yalana Bax** adlı mahnısının remiks versiyasıdır. Mahnının remiksini Azərbaycanlı *DJ Jay Aliyev* etmişdir. Albomdakı Пусть adlı mahnı, Pop Divanın S. U. S. sinqlının rusca versiyasıdır.

## Mahnıların Siyahısı

## Hit parad

## İstinadlar

## Mənbə
* Rəsmi YouTube Kanalı
* Rəsmi Facebook Səhifəsi
* Rəsmi İnstagram Səhifəsi

## Həmçinin bax
Yaşılırmaq

**Yaşılırmaq** () — Sivasın şimalındakı Zara ilçəsi ərazisində yerləşən Kösədağ ətəyindən mənbəyini götürən və Qara dənizə tökülən çay. Köhnə adı İris olmuşdur.
## Fiziki xüsusiyyətləri
519&nbsp;km uzunluğunda olan Yaşılırmaq Tokat, Amasya və Samsun vilayətlərindən keçərək müxtəlif çaylarla birləşir. 36 144&nbsp;km² sahəsi ilə Türkiyə səthinin 5%-ni əhatə edir. Çay əsasən üç qolun birləşməsindən ibarətdir.

Əsas qol olan Yaşılırmağa, Tokat çayı da deyilir. Mənbəyi Sivasda Suşehri və Zara ilçələrinin sərhədləri daxilində yer alan Kösədağdır. Üzərində sahəsi 32&nbsp;km² olan Almus bəndi var.
## Hövzəsi
Çayın hövzəsində, Turhal və Tokat arasında Qazova, cənubda Geldingen düzənliyi, Taşova və Çərşənbə düzənlikləri yer alır. Ladik gölü, Borabay gölü və Kaz gölü hövzənin hüdudlarında yerləşir.

Yaşılırmaq çayı hövzəsinin bir hissəsi Samsun, Tokat, Amasya, Çorum, Yozgat, Sivas, Gümüşxanə, Girəsun, Ordu, Ərzincan və Bayburt vilayətlərinə düşür. Çayın hövzəsi, Coruh hövzəsi, Şərqi Qara dəniz, Fırat-Dəclə və Qızılırmaq hövzələri ilə qonşudur.

Çərşənbə ilçəsində çayın əmələ gətirdiyi Yaşılırmaq deltası yer alır.
## Bəndlər
Almus, Ataköy, Həsən Uğurlu və Suat Uğurlu, Kılıçkaya, Sürəyyabəy bəndlərinin qurulduğu Yaşılırmaq çayı, nizamsız bir rejimə sahibdir. Qədim filosof Strabonun əsərlərində çayın adı İris kimi qeydə alınmışdır.
## İstinadlar

## Həmçinin bax
Recep İvedik 2

**Rəcəb İvedik 2** () — Türkiyə istehsalı Rəcəb İvedik filminin davamı olan komediya filmi. Filmin rejissoru Toqan Gökbakardır.

## Məzmun
Rəcəbin tək tanışı, yaşlı və vaxtını PlayStation oynayaraq keçirən nənəsidir. Nənəsi Rəcəbin yaşadığı sərxoş, boş və avara həyatı buraxıb iş tapmasını, evlənməsini və prestij qazanmağını istəyir. Rəcəb nənəsinin istəkləri üçün özünə iş axtarmağa başlayır. Rəcəb İvedik hər işə gedir, getdiyi işlərdə də hər şeyi bir-birinə qarışdırır. Əmisi oğlu Hakanın yaxın adamları çox olduğu üçün sahib olduğu iş yerində ona yeni bir iş verir. Rəcəb, bir tərəfdən iş yerində cürbəcür macəralar yaşayarkən, bir tərəfdən də işi öyrənir.

## Rollarda

## Rəylər
Film homofobik olduğu üçün Rəcəb İvedik rolu 2009 Hormonlu Pomidor mükafatına, qadın haqqları və cinsiyyət pozuntuları olduğu üçün 2008-ci ildə isə Qızıl Bamya-ya layiq görülmüşdür. 33,4 lirə gəlir qazanan film Türkiyədə 4,4 milyon insan tərəfindən izlənilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Henri Harli Arnold

**Henri Harli Arnold** () — amerikalı general. "Hap" () təxəllüsü ilə də tanınan Henri, 1938–1941-ci illər arasında Quru qoşunları Komandanı və 1942–1945 arasında Amerika Hərbi Hava Qüvvələri Komandanı vəzifələrində olmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* NMUSAF fact sheet: Gen. Henry H. "Hap" Arnold
* General Henry H. Arnold (official USAF biography)
* General of the Air Force, Henry H. "Hap" Arnold Air University biography

* Henry H. Arnold at Arlington National Cemetery – official website

* Arnold Air Society biography
* National Aviation Hall of Fame enshrinement page 
* 
*
Tortum şəlaləsi

**Tortum şəlaləsi** () — Ərzurumun Tortum ilçəsində Tortum gölü üzərində yer alan şəlalə.

Şəlalənin yerləşdiyi bölgədə ziyarətçilər üçün gəzinti sahəsi və şəlalənin üzərində dəmir barmaqlıqlı balkon vardır. Şəlalə baharda bolsulu olduğundan su balkondaki ziyarətçilərə belə sıçraya bilir. İzləyicilərə təbiətlə təmas bəxş edən şəlalə, xüsusən təbiət həvəskarlarını heyran edəcək mənzərəyə malikdir. Bir rəvayətə görə, pilləkanlar vasitəsilə şəlaləyə çıxan şəxslərdə ürək və damar xəstəlikləri olmur.

1952–1960 illər arasında qurulan Tortum su-elektrik stansiyası, Türkiyənin elektrik ehtiyaclarını qarşılamışdır.

Yerli sakinlər şəlalənin türk dilindəki qarşılığı olan "Sutökən" adından istifadə edir. Bölgənin ən görkəmli ziyarətçiləri Atatürk Universitetinin müxtəlif bölgələrindən olan tələbələrdən ibarətdir. Bundan əlavə, Tortum şəlaləsi beynəlxalq turizm üçün açıq bir ərazidir və xarici turistləri də qəbul edir.

## Tarixçə
Tortum şəlaləsi 1700-cü illərin ortalarında Balıqlı kəndinin qərbində yerləşən dağın sürüşməsi ilə yaranan şəlalədir. Tortum şəlaləsi, Tev vadisi ilə Tortum gölünün şimal ucu arasındakı ərazidən tökülməsi ilə əmələ gəlir. Tortum şəlaləsinin töküldüyü ərazi yatağın yaxınlığında dayanıqlı əhəng daşı təbəqələrindən keçir. 22 metr eni və 48 metr hündürlüyə malikdir. Həmçinin, göl təbii abidədir. Ərzurumun Uzundərə ilçəsində yerləşir.

## Qalereya

Şəkil:tortum_selale_1.jpg|Su elektrik stansiyası
Şəkil:tortum_selale_2.jpg|Şəlalə üzərindəki balkon
Şəkil:Tortum Lake Feb.JPG|Tortum gölü


## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Tortum Bələdiyyəsi
* Uzundərə Bələdiyyəsi
Hans Xristian Andersen mükafatı

**Hans Xristian Andersen mükafatı** uşaq ədəbiyyatı sahəsində 1956-dan bəri İnternational Board on Books for Young People (IBBY) tərəfindən iki ildə bir verilən mükafatdır.1966-cı ildən etibarən mükafat yazıçı ilə birlikdə kitabın illustratoruna da verilir.

## Qaliblər

## İstinadlar
Korkovado

**Korkovado** () — Brazilyanın Rio-de-Janeyro şəhərində yerləşən dağdır. Korkovado portuqalcada qozbel mənasına gəlir. 710 metr hündürlüyü olan bu dağ tijuka meşəsində yerləşir. Dağda İsa Məsihin heykəli yerləşir.

## Nəqliyyat
Dağa Korkovado dəmir yolu vasitəsilə getmək mümkündür. Bu dəmir yolu 1884-cü ildə açılmışdır. 20 dəqiqə müddətinə çatmaq mümkündür.

## İstinadlar
Müdafiə Nazirliyi (ABŞ)

**Amerika Birləşmiş Ştatlarının Müdafiə Nazirliyi** (; *[[Abreviatura |Abr]]: USDOD, DOD, DoD*), həmçinin **Müharibə Nazirliyi** () — Birləşmiş Ştatların Silahlı Qüvvələrinə cavabdeh olan bir dövlət nazirliyidir. 18 sentyabr 1947-ci ildə yaradılmışdır və qərargahı ABŞ-nin paytaxtı Vaşinqtonda yerləşən Pentaqondur. Müdafiə Nazirliyinə cavabdeh olan şəxsə Müdafiə naziri deyilir (; ). ABŞ-nin hazırkı Müdafiə naziri Mark Esperdir. Müdafiə naziri birbaşa prezidentə hesabat verir.

Müdafiə Nazirliyi, ABŞ Quru Qoşunları Dairəsi, ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri Dairəsi, ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri Dairəsi, Milli Təhlükəsizlik Agentliyi və ABŞ Müdafiə Kəşfiyyatı Xidmətindən ibarətdir.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp sentyabrın əvvəlində Müdafiə Nazirliyinin adının dəyişdirilərək Müharibə Nazirliyi adlandırılması barəsində fərman imzalayıb

## Həmçinin bax
Vahid Döyüş Komandanlığı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
*Department of Defense on USAspending.gov
*Department of Defense in the Federal Register
*Office of the Under Secretary of Defense (Comptroller) Budget and Financial Management Policy
*Death and Taxes: 2009—A visual guide and infographic of the 2009 United States federal budget, including the Department of Defense with data provided by the Comptrollers office.
*Department of Defense IA Policy Chart
*
*
Mark Esper

Mark Tomas Esper (), 23 iyul 2019 tarixində vəzifəsinə başlamış və aktiv olaraq vəzifəsini yerinə yetirən 27-ci Birləşmiş Ştatların müdafiə naziridir. Mark Esper, Birləşmiş Ştatların Müdafiə Nazirliyinin katibi vəzifəsinə gəlməzdən əvvəl, Birləşmiş Ştatlar Müdafiə Nazirliyinin nəzdində 2017-ci ildən 2019-cu ilə qədər 23-cü Birləşmiş Ştatların ordu katibi idi.

18 iyun 2019-cu ildə prezident Donald Trumpın açıqlaması ilə ABŞ-nin müdafiə nazirinin müavini oldu. Müdafiə naziri olacağı gözlənilən Patrick M. Shanahan haqqında danışılan xəbərlər və senatda onun təklifinin rədd olunmasından sonra müdafiə nazirliyində Esper haqqında danışılmağa başlanıldı. Şanahan namizədlikdən çəkildikdən və vəzifəsindən istefa verdikdən sonra 23 iyul 2019-cu ildə Birləşmiş Ştatlar Senatı tərəfindən 90 səs lehinə, 8-i əleyhinə olmaq ilə müdafiə naziri seçildi və Birləşmiş Ştatların 27-ci müdafiə naziri oldu. 1986-2007 arasında polkovnik-leytenant rütbəsində ABŞ Silahlı Qüvvələrində 101-ci Hava-Desant Diviziyasında xidmət etmişdir.

## İstinadlar
101-ci Hava-Desant Diviziyası

**101-ci Hava-Desant Diviziyası** (ing: 101st Airborne Division, Screaming Eagles "Qıyvuran qartallar") — ABŞ Quru Qoşunlarının Hava-Desant məqsədli yüngül piyada diviziyasıdır. Bölmə, İkinci Dünya müharibəsi zamanı Normandiya əməliyyatı və Ardenn hücumu ilə məşhurlaşmış və daha sonra Vyetnam müharibəsində və son vaxtlara qədər Əfqanıstan (Əfqanıstan müharibəsi) və İraqda (İraq müharibəsi) xidmət etmişdir. Bölmənin qərargahı Fort Kampbelldə yerləşir.

## İstinadlar
Fərrəx Dəulətşa

**Fərrəx Dəulətşa** ( ) — şair, folklorşünas, başqırd ədəbiyyatının klassiki. Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalq şairi (1944), Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Yazıçılar Birliyinin üzvü (1939).

## Bioqrafiyası
Fərrəx Dəulətşa 31 dekabr 1887-ci ildə Ufa əyalətinin Birsk qəzasında, Starourtaevo kəndində anadan olmuşdur. 8 yaşında valideynlərini itirir. 1913-1916-cı illərdə Belı Klyuç kağız fabrikində (Akçişminski kağız fabriki) işləyərkən, buxar qazanının partlamasından gözlərini itirir. Ağır xəsarət aldıqdan sonra işsiz qalır.

Kəndinə qayıdan Fərrəx Dəulətşa yemi mahnılar bəstələməyə və ifa etməyə başlayır.

Kənddə başlayan inqilabi quruluş onun əsərlərinin mövzusunu müəyyənləşdirir ("Dağlarda gəzən bir adam", "Baba Yagir", "Boyarların bəlası", "Bayt Nuri"). Beytlərində hər cür folklordan - tapmacalardan, atalar sözləri və məsəllərdən, kubayırlardan, nağıllardan və adət-ənənələrdən istifadə edir. 1928-ci ildə ilk şeirlər və beytlər kitabı olan "Kor Fəraxın nağılları" kitabını nəşr etdirir. 1939-cu ildə ikinci kitabı nəşr olunur. 1947-ci ildə üçüncü kolleksiya, hərblə əlaqəli idi. Burada "Bahar gəldi", "Tarla meşəsi", "İki qoca" və "Müharibə bitdi" hekayələri daxil idi.

1944-cü ildə Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Ali Şurasının Rəyasət Heyəti ona "Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalqı şairi" adı verir.

1939-cu ildən Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Yazıçılar Birliyinin üzvü olur.

10 yanvar 1956-cı ildə Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Birsk rayonu, Novobayşevo kəndində vəfat edir.

## Mükafatları
Şərəf nişanı ordeni (1939)

"Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalq şairi" fəxri adı (1944)

## Yaradıcılığı
Beytləri: "Ayıq olun!", "Beyt Nuri", "Baba Yanqır", "Kor Fərraxın nağılları", "Müharibə bitdi", "Bahar gəldi", "Tarla meşəsi".

Şeirlər: "Kollektivləşmə", "Kommunanın vəziyyəti", "Kolxozun uğuru", "İşimbay", "Sovet pilotları".

## Ədəbiyyat
* Орденлы халыҡ йырсыһы Фәррах йырҙары һәм бәйеттәре. Өфө, 1939.
* Сәсәндең кәңәштәре. Өфө, 1947.
* Башҡорт сәсәндәре. Өфө, 1953.
* Сәсән тауышы. Өфө, 1967.
* Шиғырҙар // Башҡорт поэзияhы антологияhы. Өфө, 1971.

## Mənbə
* Статья в Башкирской энциклопедии
* http://posredi.ru/knb_D_Davletshin.html
* http://kitap.net.ru/davletshin.php 
* http://libmap.bashnl.ru/node/968
* https://web.archive.org/web/20131217103557/http://www.gorod-ufa.com/ufa/community/23495-v-svoix-stixax-on-slavil-rodnoj-bashkortostan-k-125-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-syesyena-farraxa-davletshina.html
Loropeni xarabalıqları

**Loropeni xarabalıqları** — Burkina-Fasonun cənubundakı Loropeni şəhəri yaxınlığında yerləşən qədim bir mirasdır. 2009-cu ildə UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir. Bu ərazi ölkənin ilk Ümumdünya İrsidir. 11310 kvadrat kilometr ərazini əhatə edən ərazidə on ən yaxşı qorunan qədim bir qaladan ibarət bir sıra daş divarlar daxildir. Qalıqlar ən azı min il əvvələ aiddir. Yaşayış məntəqəsi Lohron və ya Kulanqo xalqı tərəfindən işğal edilmiş və e.ə 14 və 17-ci əsrlər arasında Trans-Sahara qızıl ticarətində inkişaf etmişdir. XIX əsrin əvvəllərində tərk edilmişdir.

## İstinadlar
Douroula

**Douroula** — Burkina Fasoda şəhər. Mouhoun vilayətində, Douroula departamentində yerləşir.

Douroula 5 iyul 2019-cu ildə Tiveqa, Yamane, Kindibo və Bekuy ilə birlikdə "Burkina Fasonun qədim qara metallurgiya sahələri" olaraq UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir.

## İstinadlar
Başqırd Mərkəzi Şurası

**Başqırd Mərkəzi Şurası** və ya **Başqırd Vilayət Şurası** (baş:Башҡорт мәркәз шураһы) — 20 iyul 1917-ci ildə I Ümumbaşqırd Qurultayında Başqırd Milli Hərəkatına rəhbərlik etmək üçün yaradılıb.

## Tarixi
1-11 may tarixlərində Moskvada Ümumrusiya Müsəlmanlarının I Qurultayı çağırılır. Bu qurultayda başqırdların 50 nəfərlik heyəti Rusiyanın federativ üsulla idarəedilməsi, Başqırd muxtariyyətinin qurulması və tutulmuş başqırd torpaqlarının geri qaytarılması tələbi ilə çıxış edirlər. Qurultay getdiyi dövrdə 10 may tarixində başqırd nümayəndə heyəti I Ümumbaşqırd qurultayını çağırmaq üçün idarəedici orqan seçirlər.

Şuranın mərkəzi ilk dövrlər Orenburq şəhərində, 1918-ci ilin iyun-avqust aylarında Çelyabinskdə, dekabr ayından etibarən isə Orsk qəzasının sərhədləri daxilində yerləşirdi.

Başqırd Mərkəzi Şurası müxtəlif bölgə şuralarını koordinasiya edirdi. II və III Ümumbaşqırd qurultaylarını təşkil etməklə yanaşı Şura həm də Ümumrusiya Müəssisələr Məclisinə namizədlərin seçkiqabağı kampaniyalarını da keçirirdi. 15 noyabr 1917-ci ildə Başqırd Mərkəzi Şurası Başqurdistan milli muxtariyyətinin qurulduğunu elan etdi. 17 fevral 1918-ci ildə Orenburq quberniyasının hərbi-inqilab komitəsi sədrinin əmrilə Başqırd Mərkəzi Şurasının üzvlərinin bir hissəsi və Başqırd hökumətinin bəzi bölmə rəhbərləri həbs olundular.

Aprelin əvvəlində onlar Orenburqun başqırd və kazak dəstələri tərəfindən tutulmasından sonra azad olundular. İyun ayında mərkəzi şura öz fəaliyyətini bərpa etdi. Şura Başqırd hökumətinin tədbirlərini dəstəkləyib, antibolşevik təbliğat apararaq Başqırd Milli Hərəkatı üçün maaliyyət dəstəyi yığmaqla yanaşı, digər milli hərəkatlarla münasibət yaradırdı. Başqırd Mərkəzi Şurası 
1919-cu ilin 20 mart tarixində Sovet hökumətinin mərkəzi ilə Başqırd hökuməti arasında Başqırd Sovet Muxtariyyətinin yaradılması haqqında razılaşma imzalanana qədər fəaliyyət göstərib.

Başqırd Mərkəzi Şurasının mətbuat orqanı "Başkort" qəzeti olub.

## Tərkibi
**Başqırd Mərkəzi Şurasının sədrləri**:

* Şərif Manatov (iyul-dekabr 1917-ci il)
* Səlahətdin Atnaqulov (dekabr 1917 — iyun 1918)
* Şeyxzadə Babiç (dekabr 1917 - iyun 1918)
* Sagit Mryasov (iyun 1918 - mart 1919)

**Şuranın ilk üzvləri**:
* Şərif Manatov (sədr) 
* Əhməd Zəki Vəlidi Toğan (sədr müavini)
* Səlahətdin Atnaqulov
* Şeyxzadə Babiç
* Həbibulla Qabitov
* A.Qumarov
* Abdulla Davletşin
* K.Karibov
* Sagit Mryasov
* Musa Smakov
* Nuriaqzam Tahirov
* Qəliəhməd Həsənov

## Həmçinin bax
* Başkort qəzeti
* Şeyxzadə Babiç

## İstinadlar
Florid Buləkov

**Florid Buləkov** ( ) — Başqırd dramaturqu.

Başqırdıstan Respublikasının xalq yazıçısı, ədəbiyyat və incəsənət sahəsində Rusiya Federasiyası Dövlət Mükafatı laureatı və Başqırdıstan Respublikası Dövlət Salavat Yulaev adına mükafatı, Başqırdıstan Respublikasının Əməkdar İncəsənət Xadimi.

## Bioqrafiyası
Ordudan qayıtdıqdan sonra 1969–1973-cü illərdə Mişkində "Erveya" xalq rəqs ansamblının təşkilatçısı və musiqi rəhbəri olmuşdur. Eyni zamanda Birsk Pedaqoji İnstitutunda qiyabi təhsil alır. 1973–1989-cu illərdə ədəbi işçi, şöbə müdiri, Mişkin regional "Drujba" qəzetinin müxbiri, daha sonra respublika Leninets və Sovet Başqırdıstanı qəzetlərində işləmişdir.

İyirmidən çox pyesin və ilk Başqırd serialının müəllifidir. Onun "Sevgi Qeydiyyatı", "Unudulmuş Dua" dram nümunələri, "Nadinc qız" faciəsi, "Şaimuratov-General" dram-rekvizamı və "Nənələr ərə gedirdi" xalq komediyası çox populyardır.

Layihənin müəllifi və ilk Başqırd rok operasının librettosu ("Sevgi ulduzu", bəstəkarı Salavat Nizametdinov).

Tamaşaları Rusiya, Ukrayna, Qazaxıstan, Belarus, Monqolustan, Türkmənistan (Yekaterinburq, Vladimir, İrkutsk, Xabarovsk, Kirov, Penza, Kazan, Nijni Novqorod, Mahaçqala, Çerkessk, Yakutsk, Ulan-Ude, Ufa, Alma-Ata, Astana, Brest, Bobruisk, Çerniqov, Tambov və s.) kimi ölkələrin teatr səhnələrində ifa edilmişdir.

"Müasir Dramaturgiya" jurnalında dərc edilmişdir.

Üç film romanının müəllifi, "Ulduz olmaq istəyirəm" komediyasının, "Dope", "Evtanaziya", "Paris" və s. bəbii filmlərinin ssenaristidir.

## Bəzi dram əsərləri
"Güllələnmiş ilxı" (faciə, 1984)

"Nənələr ərə gedir" (xalq komediyası, 1990)

"Sevirsən, sevmirsən?" (drama, 1991)

"Qalx, mənim Tulparım!" (pyes)

"Sevgi Reyestri" (dram, 1993)

"Unudulmuş dua" (1994)

"Yaltaq qadın" (traqifars, 1995)

Şaymuratov-General (Requiem Dram, 1998)

"Bibinur, ah, Bibinur!" (traqikomediya)

## Mükafatları
1994-cü ildə Sterlitamak Teatr Birliyində "Unudulmuş Dua" pyesinin quruluşu və tərtibatının bədii həllinə görə Salavat Yulaev adına Respublika Mükafatına (İrina Filippova, Güldar İlyasova ilə birlikdə) layiq görüldür.

1995-ci ildə M. M. Qafuri adına Başqırd Dövlət Akademik Dram Teatrının "Bibinur, ah, Bibinur" tamaşasına görə teatr sənətləri sahəsində 1995-ci ildə Rusiya Federasiyasının Dövlət Mükafatına layiq görülüb.

## İstinadlar

## Mənbə
* Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''
* Статья в Башкирской энциклопедии 
* Некоторые пьесы
Başkort

**Başkort** (Başq:Башҡорт) — Başqırd Mərkəzi Şurası tərəfindən 1917–1918-ci illərdə qədim başqırdca çap olunan həftəlik sosial-siyasi qəzet. Yazılarında başqırdları milli birliyə səsləyən bolşeviklərə qarşı çıxış edən qəzet 1918-ci ilin avqust ayında fəaliyyətini dayandırır. Buna səbəb isə Başqırd hökumətinin Sovet hökuməti ilə müqavilə bağlaması idi.

## Haqqında
Qəzetin ilk nömrəsi "Başq:Башҡорт иттифаҡи бюроһының мөхбире" (Başqırd Vilayət Şurasının Xəbərləri) adı ilə 1917-ci ilin iyun ayında Orenburqda çap olunub. Bu sayda Zəki Vəlidi Toğanın "Başq:Башҡорттарҙың алдында торған эштәре" (Başqırdların qarşısında duran məsələlər) məqaləsi çap edilib. Sonradan bu məqalə Başqırd Milli Hərəkatının proqramına çevrildi. İyul ayında qəzetin adı "Başkort" olaraq dəyişdirildi. Çap olunan bu qəzet azadlıq uğrunda, öz torpaqları uğrunda və Başqırd Milli Muxtariyyəti uğrunda güclü carçıya çevrilir.

"Başkort" qəzeti Ümumbaşqırd qurultayları, konfranslar, müəssisələr məclisinə seçkilər haqqında məlumatlar verib müharibəyə qarşı məqalələr dərs edirdi. Bu qəzet başqırdların birləşməsində və milli fikirlərin təbliğatında böyük rol oynayır.

Qəzet açıq aydın bolşeviklərə qarşı çıxış edir. Başqırd Mərkəzi Şurası 1918-ci ilin iyununda Çelyabinskə köçdükdən sonra qəzet də burada nəşr olunmağa başlayır. 1918-ci ilin avqust ayında qəzet öz fəaliyyətini dayandırır. 20 avqust 1918-ci ildə "Başkort" və Orenburqda nəşr olunan "Başkort tauışı" (Başqırd səsi) qəzetlərinin birləşdirilib "Başkort xokumətenen tele" (Başqırd hökumətinin xəbərləri) qəzeti olaraq fəaliyyət göstərməsi haqqında qərar verilir. Bunun əsas səbəblərindən biri Başqırd hökuməti və ordusunun Sovet hökuməti tərəfə keçməsi idi. Yekun razılaşmanı əldə etmək üçün başqırd nümayəndə heyəti Moskvaya gedir. 9 mart 1919-cu ildə 14 paraqrafadan ibarət razılaşma hazırlanır. Başqırdıstan tərəfdən razılaşmanı M. Kulayev, M. Xalikov, A. Bikbavov, RSFSR tərəfdən isə İosif Stalin, Abram Kamenski tərəfindən imzalanır. Soveti dəstəkləməyən başqırdlar isə Omsk şəhərində baş redaktoru Məhəmməd Qabdulxay Qurbanqaliyev olan yeni "Kaxaraman başkort" qəzetini təsis edirlər.

## Qəzetin redaktorları
* Sagit Mryasov
* Həbibulla Qabitov
* Şeyxzadə Babiç
* Əbdülqadir İnan

## Həmçinin bax
* Başkortostan (qəzet)

## İstinadlar
Ravşan İrmatov

**Ravşan Sayfiddinoviç İrmatov** (; 9 avqust 1977-ci il, Daşkənd, Özbəkistan SSR, SSRİ) — futbol hakimi, təlimatçı və futbolçu. Özbəkistan Futbol Assosiasiyasının birinci vitse-prezidenti (15 iyul 2019-cu ildən). Doqquz dəfə Özbəkistanda ilin yaxşı hakimi, beş dəfə Asiyada ilin ən yaxşı hakimi, dünyanın ən yaxşı hakimi kateqoriyasında «Global Soccer Awards» mükafatının qalibi. 2013-cü ildə IFFHS görə dünyanın ən yaxşı 10 hakimi sırasına daxil oldu. Özbəkistanın ən yüksək mükafatlarının və ordenlərinin sahibi.

## Bioqrafiyası

### Futbolçu karyerası
1996-cı ildə Özbəkistan çempionatının Birinci Liqasında, Daşkənd vilayətinin "Qazalkent" klubunda oynamış, lakin ciddi zədədən sonra futbolçu kimi karyerasını başa vurmuşdur. Ravşanın atası Sayfiddin İrmatov SSRİ çempionatının tanınmış futbol hakimi idi. O Ravşana gələcək hakimlik karyersının qurmasında böyük dəstək olmuşdur.

### Məşqiçilik karyerası
Əvvəlcə Özbəkistan çempionatının birinci liqasının, daha sonra bu ölkənin əsas liqasının oyunlarına hakimlik etməyə başladı. 2003-cü ildə, 25 yaşında FİFA hakimi oldu. Elə həmin il gənclər dünya çempionatının oyunlarına hakimlik etdi. 2007-ci ildə gənclər dünya çempionatının iki oyunununu idarə etdi. Bir il sonra Klublararası Dünya Kubokunun final oyununda yer aldı. Dəfələrlə Asiya Kuboku və AFK Çempionlar Liqasının oyunlarında hakim olub. 2008-ci ildən 2011-ci ilə qədər bu mükafatı ardıcıl dörd dəfə qazanaraq  AFK tarixinə düşdü. 2013-cü ildə Beynəlxalq Futbol Tarixi və Statistikaları Federasiyasına görə dünyanın ən yaxşı hakimləri onluğuna daxil oldu.

2010-cu ildə Ravşan İrmatov Cənubi Afrika və Meksika milli komandaları arasında keçirilən Dünya Çempionatının açılış oyununun hakimi oldu. Sonra Uruqvay - Hollandiya yarımfinal oyunu da daxil olmaqla daha 4 matçda hakimlik etdi. İrmatov bir dünya çempionatında 5 oyunda hakimlik edən üçüncü hakim oldu.

2014 Braziliyada keçirilən Dünya Çempionatında dörd oyunu idarə etdi: qrup mərhələsindəki üç oyun və Hollandiya ilə Kosta Rika arasındakı dörddəbir final oyunu.

## İstinadlar
ABŞ Müdafiə naziri

**ABŞ Müdafiə naziri** (; ) — ABŞ Müdafiə Nazirliyinin rəhbəridir . Müdafiə naziri ölkənin müdafiə siyasətinə cavabdehdir və ABŞ Silahlı Qüvvələrində ABŞ Prezidentindən sonra ikinci vəzifəli şəxsdir və Nazirlər Kabinetində ən vacib dörd nazirlikdən biridir.

Müdafiə naziri Birləşmiş Ştatlar prezidenti tərəfindən təyin edilir və Birləşmiş Ştatlar Senatı tərəfindən təsdiqləndikdən sonra vəzifə səlahiyyətlərinin icrasına başlayır. Hal-hazırkı Müdafiə naziri vəzifəsinin icrasına 25 yanvar 2025 tarixindən etibarən başlamış Pete Hegsethdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı
* 
* 
* 
* 
* 
* Mahan, Erin R., and Jeffrey A. Larsen, eds. (2012). "Evolution of the Secretary of Defense in the Era of Massive Retaliation: Charles Wilson, Neil McElroy, and Thomas Gates, 1953–1961", Cold War Foreign Policy Series: Special Study3 (September 2012), vii–41.
* 
* 

### İlkin tarixi mənbələr
* 
* 

#### Onlayn mənbələr
* 

## Xarici keçidlər

*
Ga Təbiət Qoruğu

**Ga Təbiət Yasaqlığı** — Kamerunun cənub şərqində yerləşən qoruq ərazisidir. Ərazi 1987-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir. Bunun səbəblərinə parkda mövcud olan növlərin müxtəlifliyi, beş təhlükəli məməli növünün olması və park daxilində narahatlığın olmaması daxildir. Qoruq ərazisi Ga Mühafizə xidmətləri (Dja Conservation Services (DCS)) tərəfindən idarə olunur. Ga Təbiət Yasaqlığı beynəlxalq tərəfdaşlar və Kamerundakı qoruma tərəfdarları tərəfindən maliyyələşdirilən bir çox layihədən rəhbərliyi üçün əhəmiyyətli dəstək alır.

Ga çayı demək olar ki, tamamilə qoruğu əhatə edir və 560.000 ha əhatə edən təbii bir sərhəd təşkil edir.

## Tarix
Ga Təbiət Yasaqlığı 1950-ci ildə yaradılmış və 1987-ci ildə Ümumdünya irsi statusu almışdır. Ərazi Konqo Hövzəsini təşkil edən sıx rütubətli meşələrin ayrılmaz hissəsini təşkil edir. Afrikanın rütubətli meşələr zonasında ən böyük və ən yaxşı qorunan ehtiyatlardan biridir və ərazisinin 90%-i toxunulmaz qalır. Ga Təbiət Ysaqlığı ağ manqabey, mandril, dril, qərb düzənlik qorillası və şimpanze də daxil olmaqla qoruduğu primit növlərinin müxtəlifliyi ilə xüsusilə diqqətəlayiqdir.

## Biomüxtəliflik
Qoruqda 1500-dən çox məlum bitki növü, 107-dən çox məməli (meşə fili, Afrika meşə camışı və bəbir daxil olmaqla) və 320-dən çox quş növü vardır. Qoruq sərhədlərində nisbətən ənənəvi bir şəkildə yaşayan Baka xalqı məskunlaşır. Onlar sahəyə tanınmış bir mədəni dəyər verir və əkinçilik və peşəkar ov qadağan olmasına baxmayaraq onlara ənənəvi metodlardan istifadə edərək ov etməyə icazə verilir.

## İstinadlar
Metqethen qətliamı

**Metqethen qətliamı** () — 1945-ci ilin yanvar-fevral aylarında 3000 alman vətəndaşın indiki Rusiyanın Kalininqrad vilayətinin İmeni Aleksandra Kosmodemyanskoqo qəsəbəsi olan keçmiş Şərqi Prussiya Köniqsberqin Menqethen qəsəbəsində Qızıl Ordu tərəfindən edilmiş qətliam.

## Zaman xətti
right|200px|thumb|Menqethen ərazisi. Köniqsberq müdafiyəsini və 6-9 aprel arası Sovet hücumunu göstərir.

1945-ci ildə Köniqsberq döyüşü zamanı Samland yarımadasının şimalından hücum edən sovet qüvvələri 30 yanvarda Köniqsberqin qərbindəki Vistula Laqoona (Kalininqrad körfəzi) çatdı.  Qaranlıqdan sonra onlar qərbə doğru *Groß-Heydekrug*a doğru irəlilədilər.  Alman qüvvələri fevralın 19-da Köniqsberq və Baltik dənizi Pillau limanı arasındakı həyati əhəmiyyətli yolun və dəmir yolu xəttinin yenidən açılması üçün Metqetheni geri aldı.   Alman məruzələrinə görə mülki şəxslərin parçalanmış cəsədləri tapıldı.  Bu xəbər tez bir zamanda alman təbliğatı ilə yayıldı.

## Alman tapıntıları
Alman hərbçiləri tərəfindən qadınların zorlandığını, şikəst buraxıldığını, öldürüldüyünü və 32 mülki şəxsin yerli tennis meydançasında toplayaraq partlayış nəticəsində öldürüldüyü haqqında bir neçə müasir məlumatlar var.    Şahidlərin verdiyi xəbərlərdən birində Köniqsberq qala komandirinin keçmiş komandiri Otto Lyaş kapitan Hermann Sommer bunları dedi:

Konqres Kitabxanasında yerləşdirilmiş 26 fotoşəkil albomu var, örtük adı *Bildbericht über von den Bolschewisten ermordete und geschändete Deutsche in Metgethen* (Metqethendə bolşevistlər tərəfindən qətlə yetirilərək alçaldılmış almanlar haqqında şəkil reportaj).  Qapağındakı bir mürəkkəb möhürə görə bu albom əvvəllər Köniqsberqdəki Sicherheitspolizei komandirinin kabinetində verilmişdir.

## Həmçinin bax

## Qeydlər

## İstinadlar
*Jürgen Thorwald: *Die große Flucht: Es begann an der Weichsel. - Das Ende an der Elbe.* Stuttgart: Steingrüben, 1963 (= Das moderne Sachbuch, 7), p.&nbsp;167
* Silke Spieler (ed.): *Vertreibung und Vertreibungsverbrechen, 1945 - 1948. Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974, Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte.*Bonn: Bundesarchiv Koblenz & Kulturstiftung der Deutschen Vertriebenen, 1989, , p.&nbsp;146-147
* Michael Wieck: *Zeugnis vom Untergang Königsbergs: ein "Geltungsjude" berichtet.* 3., verb. Aufl., Heidelberg: Schneider, 1989, , p.&nbsp;175-176
* Alfred-Maurice de Zayas: *A Terrible Revenge: The Ethnic Cleansing of the East European Germans.* New York: St. Martin's Press, 1994, , p.&nbsp;40-41

## Əlavə oxu
* Michael Klonovsky: Preußen zahlt die Zeche: Article formerly published in Focus (German magazine), 07/2005, p.&nbsp;72-76 (German), quoting contemporary reports by Karl August Knorr and Hermann Sommer
Şeyxzadə Babiç

**Şeyxzadə Babiç** () — Başqırd ordusunda hərbi müxbir.

## Həyatı və fəaliyyəti
1918–1919-cu illərdə Başqırd ordusunda hərbi müxbir işləyən Şeyxzadə Babiç Başqırdıstanın muxtariyyətı uğrunda mübarizə aparır. Lakin bu mübarizə uğurla nəticələnmir. Bolşeviklər ağqvardiyaçılar üzərində qələbə çaldıqdan sonra müttəfiqləri olan başqırd millətçilərinə qarşı da münasibətlərini dəyişirlər. İlk günlər nisbətən mülayim davranaraq Başqırdıstanda Sovetlərin qurulduğunu elan edirlər. Hətta keçmiş kadrların bir çoxunu da yeni hökumətdə işə götürürlər. 1919-cu il fevralın 25-də bolşeviklər Babiç Şeyxzadəyə də Başqırdstan İnqilab Komitəsi nəzdindəki sovet mətbuatı şöbəsində iş verirlər. Az sonra isə ənənələrinə sadiq qalaraq müttəfiqlərinə yenə də xəyanət edirlər. Ağqvardiyaçılara qarşı birgə mübarizə apardıqları Başqırd ordusunu dağıdır, ordunun millətsevər zabit və əsgərlərini cəzalandırmağa başlayırlar.

## Xatirəsi
* 1993-cü ildə rejissor Malik Yakşimbetov şair Şeyxzadə Babiç haqqında "На камне кровь моя густая" () adlı sənədli film çəkib.
* 1995-ci ildə Başqırd Respublikasının hökuməti Şeyxzadə Babiç adına gənclər təqaüdü təsis edib.
* Şairin vətənində 1995-ci ildə Şeyxzadə Babiç muzeyi açılıb.
* Asyanovo və Zilair kənd gimnaziyaları Şeyxzadə Babiçin adını daşıyır.
* Asyanovo, Zilair, Sibay və Babiçlərin vətəni olan Başqırdıstanın Mişkinksk rayonunun Kıqazıtamak kəndlərində şairin büstü qoyulub.
* Qaliya mədrəsəsinin binasında və şairin öldüyü Zilair kəndindəki binada şairin xatirəsinə memorial lövhə qoyulub.
* Başqırdıstanın bir çox yaşayış bölgələrində Babiçin adına küçələr var.
* Çelyabinskdə Başqırd tatar ədəbiyyatı kitabxanası şairin adını daşıyır.
* 2017-ci ildə rejissor Bulat Yusupov Şeyxzadə Babiç haqqında "Babiç" bədii filmini çəkib. Filmdə Şeyxzadə Babiçin rolunu aktyor İlgiz Tahirov canlandırıb.
* 28 iyun 2019-cu ildə Ufada yerləşən telemərkəzin qarşısında şairin abidəsinin açılışı olub.
* 

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Rami Qaripov

**Rami Qaripov** ( ) — Başqırd şairi.

## Bioqrafiyası
Başqırdıstanın xalq şairi Rami Qaripov 12 fevral 1932-ci ildə Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Salavat rayonunun Arkaul kəndində kolxozçu ailəsində anadan olmuşdur.

Doğma kəndindəki yeddi illik məktəbi bitirib, sonra 9 nömrəli Ufa orta məktəbində oxumuşdur.

1950–1955-ci illərdə A. M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunun tələbəsi olur. Oranı bitirdikdən sonra "Başqırdıstan Şurası" qəzetinin redaksiyalarında, "Ağidel" jurnalında və Başqırd kitab nəşriyyatının bədii redaktoru işləmişdir.

1959–1964-cü illərdə Rami Qaripov doğma yurdunda yaşayır, Yuryuzan kolxozu və Salavat rayonunun Sarqamış sovxoz komsomol təşkilatının katibi, Salavat regional qəzetinin şöbə müdiri vəzifələrində çalışır.

1964–1966-cı illərdə "Başqırdıstan Şurası" qəzetində ədəbi işçi, 1968–1972-ci illərdə "Başqırdıstan Qızı" jurnalının icraçı katibi işləyir.

Rami Qaripovun əsərləri 1950-ci ildən çap olunmağa başlayır. İlk şeiri 1950-ci ildə "Ədəbi Başqırdıstan" jurnalında çap olunur.

İlk şeirlər kitabı "Yuryuzan" (1954) Ədəbiyyat İnstitutda Rami Qaripovun diplom işi olur. "Daş çiçək" (1958) və "Torağayın mahnısı" (1964) şeirlər toplularını doğma yurduna, təbiətinə və yurddaşlarına həsr etmişdir. Sonrakı "Uçuş" (1966), "Xəzinədar söz" (1969), "Ryabinuşka" (1974) kolleksiyalarında fəlsəfi sözlərə bir cazibə hiss olunur. Həyatın mənası, xalqın tarixi taleyi, nəsillərin mənəvi bağlantısı, ana dilinin və mədəniyyətinin gələcəyi ilə bağlı narahatlıqlar, R. Qaripov şeirinin mahiyyətini müəyyənləşdirirdi. Tez-tez başqırd poetik yaradıcılığına, xüsusən Kubair janrlarına və klassik xalq mahnılarına müraciət edirdi. R. Qaripovun bu janrların dirçəlişində və inkişafındakı böyük xidmətləri olmuşdur. R. Qaripov həm də Puşkin, Lermontov, Yesenin, Blok, Heyne, Rudəki, Həmzətov və başqalarının poeziyalarını tərcümə etmişdir.

Şair Ömər Xəyyamın rübailərinin tərcümələri üzərində səmərəli işləmişdir. Tərcümə fəaliyyətinin nəticəsi "Mənim Antologiyam" (1991) kitabı olur.

Sovet milli siyasətinə tənqidi münasibətinə görə istedadlı şair R. Qaripov təqib edilir. Bir çox şeiri şairin həyatı boyu nəşr olunmamış qalır. 1964-cü ildə yazılmış "1937" şeiri yalnız 1987-ci ildə çap olunmuşdur

20 fevral 1977-ci ildə ürək çatışmazlığından dünyasını dəyişir. Ufa müsəlman qəbiristanlığında dəfn edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Некоторые стихи на русском языке. 
* Рами, начало пути — Равиль Бикбай 
*  Мажит Алкин "Штрихи к Портрету Рами Гарипова"
*  Статья памяти
Nüsnü Məscidi

**Nüsnü Məscidi** — Naxçıvan memarlıq məktəbinə aid tarixi abidə.

## Tarixi
Ordubad rayonunun Nüsnüs kəndində, nisbətən hündür ərazidə inşa edilmişdir. Tədqiqatçılar plan quruluşu və özünəməxsus kompozisiyası ilə diqqəti cəlb edən N.m.-nin orta əsrlərin inşaat ənənələrinə uyğun gəldiyini göstərirlər. Məscid binasının birinici mərtəbəsində pir (bax Nüsnüs piri) var. Nüsnü məscidi kənd camaatının təşəbüssü və vəsaiti ilə təmir edilmişdir (1992–93).

*
Aydar gölü

**Aydar göl** () — Özbəkistanın şimal-şərqində yerləşən böyük axarsız göl. Arnasay göllər sisteminə daxil olan süni sututar.

1960-cı illərin əvvəlində Sırdərya çayının qarşısı kəsildi. Eyni zamanda Şardarin SES inşa edildi. Su səviyyəsini nəzarətdə saxlamaq məqsədi ilə şlüzlər quraşdırıldı. Ancaq 1969-cu ildə güclü daşıqın baş verdi və şlüzləri açdılar. Məhs bəndin su buraxmaq səviyyəsi aşağı idi. 1969-cu ilin fevralından 1970-ci ilin fevralınadək Sirdaryanın illik axınının (21 km³) 60% -i Şardara su anbarından Arnasay ovalığına yönəldilmişdir. Nəticədə Aydar gölü meydana gəldi. 1969-cu ildən bəri Aydar göl mütəmadi olaraq Sirdaryanın suyunu Şardara su anabarından axıdılan suyu əldə edir. Beləliklə Arnasay ovalığı tədricən su ilə dolduruldu və bölgədəki ikinci ən böyük göl (Aral dənizinin qurumasından sonra) formalaşdı.

2005-ci ildə Aydar gölünün su həcmi 44,3 km³-ə çatdı. 2006-cı ildə gölün sahəsi 3478 km², uzunluğu 160 km və eni 34.8 km idi. Gölün maksimal dərinliyi 33 metr, orta dərinliyi isə 12,5 metrdir.  Aydar göldə suyun minerallaşması litrə cəmi 2 qram idi (2 ‰). Gölün dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 241 metrdir.

Gölə bir çox balıq növləri, o cümlədən adi çəki, sudak, çapaq, naqqa, xəşəm, qılıncbalıq, ilan başı gətirildi - indi bu balıqlar balıq ovu üçün əsas rol oynayır. Göl sistemində ildə 760-2000 ton balıq tutulur (1994-2001-ci illər statistikasına görə).

Aydar gölünün faunasında yetərincə su quşları üstünlük təşkil edir. Quşlar əsasən Aral dənizindən uçub gəlir.

Aydar göl insanların yaşadığı bölgədən uzaqdır. Göl ətrafında cəmi 345 ailə yaşayır (təxminən 1760 nəfər).

Aydar göl bölgəsi balıqçılıq, heyvandarlıq, turizm və gələcəkdə atom elektrik stansiyalarının inşası üçün böyük potensiala malikdir. Göl qışda donmur.

## Xarici keçidlər

* Айдаркуль. Информация и фотографии.
* Информация для туристов
* Красивые фотографии Айдаркуля.

## İstinadlar
ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri

**Amerika Birləşmiş Ştatları Hərbi Hava Qüvvələri** (; *[[Abreviatura|abr]]: USAF*) — ABŞ-nin hərbi təşkilatlanmasının ən böyük qollarından biridir. Hava müharibələri hava hücumundan müdafiə və hərbi kosmik tədqiqatların inkişafı ilə məşğuldur. Ayrıca digər hərbi şöbələrə hava dəstəyi və xidmətlər göstərir. 1941-ci ildə Hərbi hava qüvvələri olaraq Quru qoşunları daxilində muxtar bir komandanlığa çevrilmiş və 1947-ci il Milli Təhlükəsizlik Qanunu ilə müstəqil ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri yaradılmışdır.

## Komandanlıqları

### Mövcud komandanlıqlar

*Hava Müharibəsi Komandanlığı (Air Combat Command), 1 iyun 1992-
*Hava Təlimi və Təhsili Komandanlığı (Air Education and Training Command), 17 sentyabr 1947-
*Hərbi Hava Qüvvələri Təchizat Komandanlığı (Air Force Materiel Command), 1 iyul 1992-
*Hərbi Hava Qüvvələri Ehtiyat Komandanlığı (Air Force Reserve Command), 17 fevral 1997-
*Hərbi Hava Qüvvələri Kosmik Komandanlığı (Air Force Space Command), 1 sentyabr 1982-
*Hərbi Hava Qüvvələri Xüsusi Əməliyyatlar Komandanlığı (Air Force Special Operations Command), 22 may 1990-
*Hərbi Hava Qüvvələri Mobillik (Daşınma) Komandanlığı (Air Mobility Command), 1 iyun 1992-
*Sakit Okean Hərbi Hava Qüvvələri (Pacific Air Forces), 1 yanvar 1947-
*Avropa Amerika Hava Qüvvələri (U.S. Air Forces Europe), 26 sentyabr 1947-
### Köhnə komandanlıqlar
*Hava Hücumunda Müdafiə Komandanlığı (Aerospace Defense Command)
*Hərbi Hava Qüvvələri Kuvvetleri Rabitə Komandanlığı (Air Force Communications Command)
*Hərbi Hava Qüvvələri Logistika Komandanlığı (Air Force Logistics Command)
*Hərbi Hava Qüvvələri Sistemləri Komandanlığı (Air Force Systems Command)
*Yerdə Hava Sınaqları Komandanlığı (Air Proving Ground Command)
*Hava Üniversiteti (Air University)
*Alyaska Hava Komandanlığı (Alaskan Air Command)
*Qitə Hava Komandanlığı (Continental Air Command)
*Hərbi Hava Qüvvələri Qərargah Komandanlığı (Headquarters Command, USAF)
*Şimal-şərq Hava Komandanlığı (Northeast Air Command)
*Sakit Okean Hava Komandanlığı (Pacific Air Command)
*Xüsusi Silahlar Komandanlığı (Special Weapons Command)
*3-cü Hava Diviziyası (3rd Air Division)
*ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin Cənub Komandanlığı (United States Air Forces Southern Command)
*Strateji Hava Komandanlığı (Strategic Air Command), 21 mart 1946-1 iyun 1992
*Taktiki Hava Komandanlığı (Tactical Air Command), 21 mart 1946-1 iyun 1992
*Hərbi Hava Nəqliyyat Komandanlığı (Military Airlift Command), 1 yanvar 1966-1 iyun 1992

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

### Rəsmi
* Official USAF site
* Air Force Blue Tube page on youtube.com

### Digər
* Searchable database of Air Force historical reports
* USAF emblems
* USAF Communications Troops
* Members of the US Air Force on RallyPoint
* Aircraft Investment Plan, Fiscal Years (FY) 2011–2040, Submitted with the FY 2011 Budget
* National Commission on the Structure of the Air Force: Report to the President and the Congress of the United States
*
Xarəzm Sovet Sosialist Respublikası

**Xarəzm Sovet Sosialist Respublikası** (qısaldılmış adları Xarəzm SSR və ya XSSR) — Xarəzm Xalq Sovet Respublikasının varis dövlətidir. Demək olar ki, bir il ərzində mövcud olmuşdur. Paytaxt Xivə şəhəri idi. Respublikanın adı Xarəzmin tarixi və coğrafi qədim bölgəsindən gəlir. Paytaxtdan əlavə ən böyük şəhərləri: Taşoğuz, Ürgənc, Köhnə Ürgənc, Turtkul, Nukus və Xoceyli.

Şimaldan Aral dənizi ilə, qərbdən və cənubdan Türkistan MSSR-nın Zakaspiysk vilayəti ilə, şərqdə Türkistan MSSR-nin Sırdərya vilayəti, cənub-şərqdə Buxara Sovet Sosialist Respublikası ilə həmsərhəd idi. Türkistan MSSR Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının tərkibində idi.

Xarəzm Xalq Sovet Respublikası 30 oktyabr 1923-cü ildə Sovetlərin 4-cü Ümumittifaq Bolşevik Qurultayı zamanı Xarəzm Sovet Sosialist Respublikasına çevrildi. Sonra respublikanın konstitusiyası qəbul edilir. Elə həmin gün Xarəzm Sovet Sosialist Respublikası ittifaq respublikası olaraq SSRİ-yə daxil olması elan edilir Düz bir il sonra, 1924-cü il oktyabrın sonunda SSRİ-də milli-ərazi demarkasiyası başlanır və 27 oktyabrda Xarəzm Sovet Sosialist Respublikası ləğv edilir və ərazisi milliyyət əsasında yeni qurulmuş respublikalar arasında bölünür - Özbəkistan Sovet Sosialist Respublikası (Xarəzm Sovet Sosialist Respublikası ərazisinin 9% -i), Türkmənistan Sovet Sosialist Respublikası (81 %), həmçinin Qazaxıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının tərkibində olan Qaraqalpaqıstan Muxtar Vilayəti (10%) qurulur (oda öz növbəsində əvvəllər Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının tərkibində idi).

Respublikada hakim partiya Xarəzm Kommunist Partiyası idi. Ölkə öz silahlı qüvvələrinə sahib idi. Öz valyutası Xarəzm rublu ilə yanaşı, respublikada Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası rublu və SSRİ rublu, həmçinin Xarəzm tənqəsi də daxil olmaqla pul vadidləri işlənirdi. Respublikanın iqtisadiyyatı kənd təsərrüfatına (əsasən tərəvəz və meyvə becərilməsi, düyü, pambıq və buğda becərilməsi), ipəkçiliyə, heyvandarlığa (o cümlədən, qaragül qoyunçuluğuna), balıq ovuna (Aral dənizi və Amudərya çayında), eləcə də xalq sənətkarlığına əsaslanırdı (xalçaçılıq, keramika qabları və məhsulları istehsalı kimi). Respublikanın iqtisadiyyatı Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının tərkibində olan Türkistan MSSR-ın iqtisadiyyatı ilə sıx bağlı idi.

Xarəzm Sovet Sosialist Respublikasının rəsmi dilləri özbək və rus dilləri idi. Xarəzm Sovet Sosialist Respublikası, Xarəzm XSR kimi dünyəvi bir dövlət idi. Lakin əhalinin böyük əksəriyyəti müsəlmanlar idiki, onların böyük qismi sünni müsəlmanlar idi. Həmçinin əhalinin bir hissəsi xristianlığı (əsasən pravoslavlığı) qəbul etmişdilər. Respublikada 800 minə yaxın insan yaşayırdı. Əhalinin əsas hissəsi özbəklər idi. Bununla bərabər xeyli sayda qaraqalpaq, türkmən və qazax da yaşayırdı. Ruslar, farslar və digər milli azlıqlarda var idi.

## İstinadlar