İranın Müvəqqəti Hökuməti

**İranın Müvəqqəti Hökuməti** (, roman.: *Dowlat-e Movaqat-e Irân*) — İran şahı olan Şahənşah Məhəmməd Rza Pəhləvi 1979-cu ilin yanvar ayında İrandan qaçdıqdan sonra İranda yaradılmış birinci hökumət. Müvəqqəti hökumətə İran Azadlıq Hərəkatının (FMI) üzvü olan Mehdi Bazərgan rəhbərlik etmişdir və Xomeyninin 4 fevral 1979-cu il tarixli fərmanı ilə yaradılmışdır. 4-11 fevral 1979-cu il tarixləri arasında Bazərgan və Şapur Bəxtiyar arasında qanuni baş nazirin kim olması üstündə mübahisə olmuş, daha sonra isə Bəxtiyar fevral ayının 11-də ölkədən qaçmışdır. Mehdi Bazərgan müvəqqəti hökumətin baş naziri olaraq qalmış və 14 fevral 1979-cu ildə yeddi nəfərdən ibarət kabinetini təqdim etmişdir. İbrahim Yəzdi xarici işlər naziri seçilmişdir.

İran İslam Respublikasının Konstitusiyası 24 oktyabr 1979-cu ildə qəbul edilmişdir. Lakin yeni konstitusiya 3 dekabr 1979-cu ildə qüvvəyə minməzdən əvvəl, Amerika səfirliyinin ələ keçirilməsindən qısa müddət sonra hökumət noyabr ayının 6-da istefa vermişdir. Bazərgan hökuməti bu addıma qarşı çıxsa da, inqilabın lideri olan Xomeyni bunu dəstəkləmişdir. İslam İnqilabı Şurası 12 avqust 1980-ci ildə ilk İslam Şurası Məclisiinin formalaşmasına qədər olan dövrdə ölkənin hökuməti kimi fəaliyyət göstərmişdir. Bazərgan Tehranın nümayəndəsi kimi inqilabdan sonra seçilmiş birinci parlamentin üzvü olmuşdur.

## Müvəqqəti hökumətin yaradılması

Ayətullah Xomeyni 15 illik sürgündən sonra İrana qayıdanda Mehdi Bazərganı müvəqqəti hökumətin başçısı təyin etmişdir. 4 fevral 1979-cu ildə Ruhullah Xomeyni Bazərganın “Müvəqqəti İslam İnqilabı Hökuməti”nin baş naziri təyin edilməsi haqqında fərman vermişdir.

Xomeyni fərmanını təfərrüatlarına girərək, iranlıların Bazərgana itaət etmələrinin əmr edildiyini və bunun dini bir vəzifə olduğunu açıq şəkildə bildirmişdir. Xomeyni daha sonra belə demişdir: «... *Bu, adi bir hökumət deyildir. Bu, şəriətə əsaslanan bir hökumətdir. Bu hökumətə qarşı çıxmaq İslam şəriətinə qarşı çıxmaq deməkdir... Allahın hökumətinə qarşı üsyan qaldırmaq Allaha üsyan qaldırmaq deməkdir. Allaha qarşı üsyan qaldırmaq isə küfrdür.*»

Xomeyninin elanı Xomeyni tərəfdarları ilə Bəxtiyarın tərəfdarları arasında baş verən toqquşmalarda ordunun öz bitərəfliyini (Bəxtiyarın son ümidi) rəsmi olaraq elan etməsindən bir neçə gün əvvəl baş vermişdir. Ordunun dəstəyi olmadan hakimiyyətdə qala bilməyəcəyini başa düşən Bəxtiyar həmin gün, yəni fevral ayının 11-də rəsmi olaraq İran İslam İnqilabının Qələbə Günü kimi elan olunan gündə ölkədən qaçdı.

Müvəqqəti hökumət tez-tez İnqilab Şurasına “tabe olan” bir orqan kimi təsvir olunur; o, hakimiyyətinə rəqib olan çoxsaylı komitələrin idarə edilməsində də çətinliklər yaşayırdı.

## Nazirlər Kabinetinin üzvləri

İranlı jurnalist Məhəmməd Ətayinin sözlərinə görə, Bazərganın kabineti iki əsas fraksiyadan ibarət idi: mötədillər və radikallar. Kabinet üzvlərinin əksəriyyəti “İran Azadlıq Hərəkatı” və “Milli Cəbhə” təşkilatlarının veteran-millətçiləri idilər.

Bazərgan bir neçə dəfə kabinetində dəyişikliklər etmişdi, çünki bəzi nazirlər paralel hakimiyyət strukturlarına nəzarət edə bilmədiklərinə görə istefa verirdilər. Bəzi hallarda nazirliklərə ya nazir səlahiyyətlərini icra edən şəxs, ya da birbaşa Bazərganın özü rəhbərlik edirdi.

## Bazərganın kabinetinin üzvlərinin siyahısı

## İstefası

Baş nazir Bazərgan və onun kabinetinin bütün üzvləri 4 noyabrda Tehrandakı ABŞ səfirliyinin bütün əməkdaşlarının girov götürülməsindən iki gün sonra – 1979-cu il noyabr ayının 6-da kütləvi şəkildə istefa vermişdir. Bazərgan Xomeyniyə ünvanladığı məktubda yazırdı: “... *təkrar-təkrar müdaxilələr, narahatlıqlar, etirazlar və mübahisələrə görə mən və həmkarlarım vəzifələrimizi davam etdirə bilmirik* ...”.

Bundan sonra hakimiyyət İnqilab Şurasının əlinə keçmişdir. Bazərgan teokratik rejimin deyil, ilkin inqilabi konstitusiya layihəsinin tərəfdarı idi və onun istefası Xomeyni tərəfindən etirazsız qəbul edilmişdir. Xomeyni demişdir: “Cənab Bazərgan bir qədər yorğundur və siyasi proseslərdən bir müddət kənarda qalmağı üstün tutmuşdur...”. Daha sonra Xomeyni Bazərganın təyinatını “səhv” adlandırmışdır. Bazərgan isə öz hökumətini “qınsız bıçaq” kimi – yəni heç bir təsir və səlahiyyəti olmayan bir hakimiyyət – adlandırmışdır.

## İstinadlar