Təhsil inflyasiyası

**Təhsil inflyasiyası** — əmək bazarında ali təhsil diplomlarının və digər akademik kvalifikasiyaların dəyərinin azalması prosesidir. Bu fenomen, təhsil səviyyəsinin ümumi artımı və rəqabət şəraitində müəyyən ixtisaslara olan yüksək tələbin azalması ilə əlaqədardır. Nəticədə, iş axtarışında olan şəxslər əvvəlki illərlə müqayisədə daha yüksək kvalifikasiyalara ehtiyac duyurlar. Təhsil inflyasiyası daha çox inkişaf etmiş ölkələrdə müşahidə olunur, burada ali təhsil əlçatan olub, gənclərin böyük bir hissəsi universitet diplomu əldə edir. Əvvəllər ali təhsil diplomu işə qəbul üçün üstünlük sayıldığı halda, hazırda bu, çox vaxt əsas tələb kimi qəbul edilir. Bu isə əmək bazarında təhsil səviyyəsinə uyğun olmayan işlərdə çalışan ali təhsilli işçilərin sayının artmasına səbəb olur.

Bu fenomen iqtisadi, sosial və psixoloji nəticələr doğurur. İşəgötürənlər daha yüksək kvalifikasiyaya malik işçilər tələb etdikcə, işçilər arasında daha çox vaxt və resurs tələb edən əlavə təhsil mərhələlərinə yönəlmə müşahidə olunur. Bu isə həm təhsil xərclərinin artmasına, həm də işə qəbul prosesində bərabərsizliyə gətirib çıxara bilər. Təhsil inflyasiyasının qarşısını almaq üçün əmək bazarı ilə təhsil sisteminin sıx əlaqəli işləməsi zəruridir. Bu, tələbata uyğun ixtisasların inkişaf etdirilməsini və praktiki bacarıqların təhsildə daha geniş yer almasını təmin edə bilər. Belə yanaşma həm fərdlərin iş bazarına uyğunlaşmasını artırar, həm də təhsil diplomlarının real dəyərini qoruyar.

## Diplomatiya və peşəkarlıq
Diplomatiya, kiməsə bir işi yerinə yetirməyə, "mütəxəssis" kimi fəaliyyət göstərməyə və ya müəyyən bir sahədə işləməyə icazə verilib-verilmədiyini müəyyən etmək üçün formal ixtisaslara və ya sertifikatlara etibar etməkdir. Bu, həmçinin “işə qəbul və ya yüksəliş siyasətinin müəyyən edilməsində etimadnamələrə, xüsusən də elmi dərəcələrə həddindən artıq etibar etmək” kimi müəyyən edilir.

Peşəkarlaşma hər hansı bir ticarətin və ya peşənin əsl “ən yüksək dürüstlük və səriştəli peşəyə” çevrildiyi sosial prosesdir. Bu proses adətən məqbul ixtisasların, peşə üzvlərinin davranışlarına nəzarət etmək üçün peşəkar qurumun və ya assosiasiyanın yaradılmasını və bacarıqlı və bacarıqsız həvəskarlar arasında müəyyən dərəcədə fərq qoyulmasını nəzərdə tutur. Bu, "peşələr üzrə bilik səlahiyyətliləri ilə hörmətli vətəndaşlıq arasında iyerarxik bölgü" yaradır. Bu demarkasiya tez-tez "peşənin bağlanması" adlanır, çünki bu o deməkdir ki, bu peşə daha sonra kənar şəxslər, həvəskarlar və ixtisassızlar tərəfindən giriş üçün qapalı olur: "peşə sərhədi və siniflə müəyyən edilmiş" təbəqəli bir peşə.

## Yaranma səbəbləri
Təhsil inflyasiyasının yaranma səbəbləri müxtəlif amillərin qarşılıqlı təsirindən irəli gəlir. Təhsil sistemindəki genişlənmə, iş bazarının dəyişməsi və texnoloji irəliləyişlər bu fenomeni gücləndirir. Bu prosesin nəticələrini anlamaq və qarşısını almaq üçün həm təhsil müəssisələri, həm də işəgötürənlər arasında daha balanslı və ehtiyaclara uyğun strategiyalar hazırlanmalıdır.

### Təhsil sisteminin genişlənməsi
Təhsil inflyasiyasının əsas səbəblərindən biri təhsil sisteminin genişlənməsi və universitetlərin sayının artmasıdır. Keçmişdə ali təhsil almaq çox az sayda insanın əlçatandırdı, lakin müasir dövrdə bir çox ölkədə ali təhsil daha çox gənc üçün mövcud və əlçatandır. Təhsil sisteminin bu şəkildə genişlənməsi, daha çox insanın diplom əldə etməsi ilə nəticələnib. Lakin, təhsil daha əlverişli olduqca, onun bazar dəyəri azalır və əvvəlki dövrlərdə yüksək dəyər verilən diplom artıq sadə bir işə qəbul üçün kifayət etmir.

### İxtisaslaşmanın artması və təhsil keyfiyyəti
İxtisaslaşmanın artması və təhsil keyfiyyətinin bəzən aşağı düşməsi də təhsil inflyasiyasının yaranmasına səbəb olur. Universitetlər və digər təhsil müəssisələri yeni sahələrdə çoxlu proqramlar təklif edir, amma bu sahələrə olan tələbat hər zaman bərabər olmur. Bu zaman müəyyən sahələrdə mütəxəssis tələb edilsə də, digər sahələrdə iş tapmaq daha çətin olur. Həmçinin, təhsil müəssisələrinin müəyyən sahələrə çox sayda məzun buraxması, həmin sahələrdə iş axtaranların çoxalmasına və bu sahələrin iş bazarında dəyərinin azalmasına səbəb olur.

### Rəqabət və əmək bazarının dəyişməsi
Günümüzdə əmək bazarının dəyişməsi və rəqabətin artması da təhsil inflyasiyasını gücləndirir. Əvvəllər bir çox iş üçün ali təhsil tələb olunmasa da, indi təhsil müəssisələri tərəfindən buraxılan məzunların sayı artdıqca, işə qəbulda ali təhsil artıq standart halına gəlir. Bu vəziyyət iş axtaranların sayını artırır, amma iş yerlərinin sayı məhduddur, buna görə də yüksək təhsil alan şəxslər daha aşağı ixtisaslı işlərdə çalışmağa məcbur olurlar. Bu da təhsilin iqtisadi dəyərini azaldır və inflyasiyanı artırır.

### Texnologiyanın inkişafı və avtomatlaşdırma
Texnologiyanın sürətli inkişafı və avtomatlaşdırma prosesləri təhsil inflyasiyasını artıran digər vacib faktorlardır. Bir çox sahədə texnologiyanın tətbiqi ilə işlərin bir hissəsi avtomatlaşdırılıb, buna görə də əvvəl tələb olunan yüksək təhsil və bacarıqlar artıq iş yerləri tərəfindən tələb olunmur. Məsələn, informasiya texnologiyaları sahəsində çox sayda məzun yetişsə də, texnoloji inkişaflar bəzi işləri daha sadə və ucuz hala gətirib, buna görə də çox sayda ali təhsilli mütəxəssis bu sahələrdə iş tapmaqda çətinlik çəkir. Bu isə təhsil almış şəxslərin dəyərini azaldır.

### Sosial və iqtisadi amillər
Təhsil inflyasiyasının yaranmasında sosial və iqtisadi amillər də mühüm rol oynayır. Bəzi ölkələrdə təhsil sahəsində islahatlar və daha əlverişli təhsil şərtləri yaratmaq məqsədilə yüksək təhsil sektoru kütləvi şəkildə genişlənib. Bu, xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələrdə, iqtisadi böhranlar zamanı insanların daha yaxşı gəlir əldə etmək və daha yaxşı iş şəraiti əldə etmək üçün ali təhsil almağa yönəlməsinə səbəb olub. Lakin, yüksək təhsil müəssisələrinin genişlənməsi və iqtisadi şərtlərin tələbləri ilə uyğun gəlməyən ixtisasların populyarlaşması, təhsilin əsl dəyərinin azalmasına yol açır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Berg, I. (1970). Education and Jobs: The Great Training Robbery. Praeger: New York
* Brown, D. (2001) "The Social Sources of Educational Credentialism: Status Cultures, Labour Markets and Organisations". *Sociology of Education* Extra Issue 2001; 19–34. 
*  Tony Buon  & Compton, R. (1990). "Credentials, Credentialism and Employee Selection". *Asia Pacific Human Resource Management*. 28, 126–132.
*  Tony Buon  (1994). "The Recruitment of Training Professionals". *Training & Development in Australia*. 21, (5), 17–22
* Caplan, B. (2018). *The Case Against Education: Why the Education System Is a Waste of Time and Money*. Princeton University Press.
*  Randall Collins , "Functional and Conflict Theories of Educational Stratification", *American Sociological Review*, Vol. 36, No. 6. (Dec., 1971), pp.&nbsp;1002-1019 (for the earliest discussion of how credential inflation operates, see 1015–1016). https://www.suz.uzh.ch/dam/jcr:00000000-510b-31c0-0000-000011824966/11.02-collins-71.pdf
*  Randall Collins , *The Credential Society: An Historical Sociology of Education and Stratification*, Academic Press, 1979/2019.