open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zabbix

**Zabbix** — Açıq mənbəli (open-source) və geniş funksionallığa malik İT infrastrukturunun monitorinq həlli. Şəbəkə avadanlıqları, serverlər, tətbiqlər, verilənlər bazaları, bulud xidmətləri və müxtəlif İT resurslarının vəziyyətini izləmək üçün istifadə olunur. "Zabbix" real vaxt rejimində məlumat toplayır, qrafiklər və hesabatlar yaradır, həmçinin problem yarandıqda administratorlara xəbərdarlıq göndərir.

## Tarix
"Zabbix" 2001-ci ildə Latviya mənşəli proqramçı Aleksey Vladişev tərəfindən yaradılmışdır. Layihə açıq mənbə kodlu olaraq inkişaf etdirilmiş və qlobal İT cəmiyyətində böyük populyarlıq qazanmışdır.
2005-ci ildə ilk stabil versiya (1.0) buraxılmışdır və illər ərzində bir çox yeni xüsusiyyətlər əlavə olunmuşdur. Hal-hazırda "Zabbix", genişmiqyaslı monitorinq ehtiyaclarını qarşılayan qabaqcıl həllərdən biridir və bir çox böyük şirkətlər, o cümlədən banklar, telekommunikasiya şirkətləri və hökumət təşkilatları tərəfindən istifadə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Quattor

**Quattor** — Əsasən yüksəksəviyyəli hesablama sistemlərinin idarə olunması üçün istifadə edilən açıq mənbəli konfiqurasiya idarəetmə sistemi. O, böyükmiqyaslı server parklarının avtomatlaşdırılması, idarə edilməsi və optimallaşdırılması məqsədilə yaradılmışdır. "Quattor", əsasən superkompüter mərkəzlərində, elmi tədqiqat institutlarında və genişmiqyaslı məlumat mərkəzlərində tətbiq edilir.

## Tarix
"Quattor" layihəsi 2000-ci illərin əvvəllərində Avropa nüvə tədqiqat mərkəzi CERN və digər böyük tədqiqat institutları tərəfindən inkişaf etdirilməyə başlanmışdır. Onun əsas məqsədi böyük ölçülü və kompleks sistemlərin idarəetmə prosesini avtomatlaşdırmaq, təhlükəsizliyi və etibarlılığı artırmaq olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Alen Şerri

**Alen Şerri** (,) — Albaniyalı peşəkar futbolçu. Hal hazırda İtaliyanın A Seriyasında yarışan Kalyari klubunda və Albaniya millisi futbol komandasında qapıçı kimi çıxış edir.

## Karyera

### Klub
Alen Şerri futbol karyerasına 2012-ci ildə, 14 yaşı olarkən, "Vllaznia" klubunun akademiyasında başlamışdır. Qeyd edək ki, "Vllaznia" gənclər komandalarında oynadığı müddətdə, klubun U17 komandası ilə, yaşıdları arasında arasında keçirilən çempionatın 2013–14 mövsümunun qalibi olub. 12 aprel 2015-ci ildə 17 yaşında "Vllaznia"nın əsas komandasında debüt etmişdir. 7 il "Vllaznia"nın formasını geyinmiş və bu müddətdə Albaniya Superliqasında 84 oyunda meydana çıxmışdır.

2016-cı ilin avqustunda Monteneqro millisinin qapıçısı Jasmin Aqoviçin "Vllaznia" klubuna gəlişindən sonra "Vllaznia" komandasının məşqçisi Armando Cungu Şerrini İtaliya D seriyasından aşağı liqadan düşmüş "Savona F. B. C" klubuna icarəyə göndərir.

2020-ci ilin yayında Şerri Laçi klubuna keçir. "Laçi"də oynadığı iki mövsüm ərzində 53 oyunda iştirak etmişdir.

2022-ci ildə Eqnatiya klubuna transfer olur. Şerri, "Eqnatiya"nın heyətində, Albaniya Superliqasında 71 oyunda meydana çıxır. Klub ilə 2022/23 və 2023/24 mövsümlərində Albaniya Kubokunu qazanmışdır. 2023/24 mövsümündə isə həm Albaniya çempionluğunu, həm də kuboku qazanaraq mövsümü "dubl"la tamamlayır.

2024-cü ilin iyul ayında Şerri İtaliyanın Kalyari klubuna transfer olmuşdur. Futbolçu klubla 30 iyun 2027-ci il tarixinə qədər müqavilə imzalamışdır.

### Milli komanda
Sherri 2015-ci ildə Albaniya U21 milli komandasına dəvət almış və bir neçə yoldaşlıq oyununda iştirak etmişdir. 9 noyabr 2022-ci ildə isə Albaniya milli komandasında debüt etmişdir.

## Uğurları
**[[Eqnatiya FK|Eqnatiya]]**:

* Albaniya Superliqası: 2023–24
* Albaniya Kuboku: 2022–23, 2023–24

## İstinadlar
Ansible (proqram)

**Ansible** — Agent tələb etməyən, açıq mənbəli İT avtomatlaşdırma vasitəsi. O, sistemlərin konfiqurasiya idarə edilməsi, proqram təminatının yerləşdirilməsi və İT infrastrukturunun avtomatlaşdırılması üçün istifadə olunur. Sadə, lakin güclü arxitekturaya malik olan "Ansible", SSH və API vasitəsilə birbaşa serverlərlə əlaqə saxlayır, nəticədə əlavə agentlərə ehtiyac olmadan idarəetmə həyata keçirilir.
"Ansible" sistem administratorları və "DevOps" mühəndisləri üçün rahat və təhlükəsiz həll təklif edir.

## Tarix

"Ansible" 2012-ci ildə Maykl DiHaan tərəfindən yaradılmışdır. Layihənin əsas məqsədi, kompleks və agent əsaslı avtomatlaşdırma sistemlərini sadələşdirmək idi. 2015-ci ildə "Red Hat" "Ansible"-i əldə etdi və onu daha geniş sənaye standartına çevirdi. "Red Hat" "Ansible"-i inkişaf etdirməyə davam edir və onun həm açıq mənbəli, həm də kommersiya versiyalarını təqdim edir.
Hal-hazırda "Ansible" IBM tərəfindən idarə olunur, çünki Red Hat IBM tərəfindən 2019-cu ildə satın alınmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Latte

**Latte** (, "südlü qəhvə") — espresso əsaslı bir qəhvə içkisi. Əsasən bir hissə espresso və üç hissə buxarlanmış süddən ibarətdir. Üzərinə nazik bir qat südlü köpük əlavə olunur. Latte, İtaliya mənşəli olub, müasir dövrdə dünyada ən populyar qəhvə növlərindən biridir.

## Tarixi
Latte İtaliyada yaranmış və ənənəvi olaraq səhər yeməyi içkisi kimi qəbul edilir. Adı İtalyanca "süd" mənasını verir. 20-ci əsrdə ABŞ-də məşhurlaşaraq müasir kafe mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Latte art (latte üzərində şəkil çəkmə sənəti) isə 1980-ci illərdə populyarlaşmışdır.

## Hazırlanma üsulu
Latte əsasən aşağıdakı qaydada hazırlanır:
1. Espresso hazırlayın (təxminən 30 ml).
2. Südü buxar çubuğu ilə qızdırın və köpükləndirin (təxminən 150–200 ml).
3. Buxarlanmış südü espressoya əlavə edin.
4. Üzərinə nazik köpük qatı əlavə edin.
5. Latte art üçün köpük üzərində şəkil çəkin.

## Latte növləri
Vanil Latte: Vanil şərbəti əlavə olunur.
Karamel Latte: Karamel sousu ilə ləzzətləndirilir.
Matça Latte: Espresso yerinə yaşıl çay tozu istifadə olunur.
Pumpkin Spice Latte: Balqabaq ədviyyat qarışığı ilə hazırlanan mövsümi içki.
Buzlu Latte: Soyuq süd və buz ilə hazırlanır.

## Tərkibi və qidalanma dəyəri
Lattenin kalori miqdarı istifadə olunan süd növünə və əlavə olunan şirinləşdiricilərə görə dəyişir:
Tam süd ilə: Təxminən 150–250 kalori
Yağsız süd ilə: Təxminən 90–120 kalori
Bitki əsaslı südlər (badam, yulaf): Təxminən 50–100 kalori
Əlavələr (şərbət, sous): Əlavə kalorilər əlavə edə bilər.

## Latte və digər qəhvə növləri
Cappuccino: Espresso, süd və qalın köpük (1:1:1 nisbətində).

Flat White: Espresso və daha az süd (daha güclü qəhvə dadı).

Macchiato: Espresso üzərinə bir az köpüklü süd əlavə olunur.

Americano: Espresso və isti su qarışığı (südsüz).

## Latte Mədəniyyəti
Latte kafe mədəniyyətində geniş yayılıb və həm isti, həm də soyuq halda təqdim olunur. Latte art baristalar arasında yaradıcılıq nümunəsidir və sosial mediada geniş şəkildə paylaşılır. Bitki əsaslı südlərin artan populyarlığı ilə vegan latte variantları da populyarlıq qazanır.

## Ədəbiyyat
Smith, M. (2015). Qəhvə Ensiklopediyası. New York: Coffee Press.

Brown, L. (2018). Qəhvə Mədəniyyəti və Tarixi. London: BrewBooks.
Plitəli qəbir

**Plitəli qəbir** () — Son Tunc dövrü və Erkən Dəmir dövrünə aid arxeoloji bir mədəniyyətdir və Monqolustanda yerləşir. Genetik sübutlar göstərir ki, **Plitəli qəbir**, hunların əsas genetik komponentlərindən biridir. Türk xalqlarının və müasir monqolların etnik mənşəyi, heç olmasa qismən, tarixi və arxeoloji sübutlarla **Plitəli qəbir** ilə əlaqələndirilir. Bu isə plitəli qəbirlərdən əldə edilən genetik tədqiqatlar nəticəsində daha da təsdiqlənmişdir.

## İstinadlar
Macronyx capensis

**Macronyx capensis** — uzunpəncələr, çobanaldadanlar və quyruqsallayanlar ibarət "Motacillidae" ailəsinə aid, sərçə quş növü.

## Taksonomiya
1760-cı ildə fransız zooloq Mathurin Jacques Brisson, Ümid burnundan toplanmış bir nümunə əsasında "Ornithologie" əsərində Macronyx capensis-in təsvirini daxil etdi. O, fransızca *"L'alouette du Cap de Bonne Espérance"* və latınca *"Alauda Capitis Bonae Spei"* adından istifadə etdi.  Brisson latın adlarını uydursa da, bunlar binomial sistemə uyğun deyil və "Beynəlxalq Zooloji Nomenklatura Komissiyası" tərəfindən tanınmır. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Doftana həbsxanası

**Doftana həbsxanası** () – Rumıniyada tərk edilmiş həbsxana. Buxarest şəhərinin 120 kilometr şimalında yerləşir. Həbsxana, həmçinin "Rumıniyanın Bastiliyası" kimi də tanınır.

## Həbsxana
Doftana 1895-ci ildə Rumıniya kralı I Karol tərəfindən yaxınlıqdakı duz mədənləri üçün tikdirilmişdir. Tikili daha sonra həbsxanaya çevrilmişdir. Həbsxananın 8 qanadı, 308 kamerası, böyük müdafiə divarı və yeddi gözətçi qülləsi var idi. Beş qanadın pəncərəli tavanları var idi. Qalan qanadlarda isə təbii işıqlandırma mövcud deyildi və daha ağır cəzaya layiq görülən məhbuslar üçün nəzərdə tutulmuşdu. 1940-cı ildə baş verən zəlzələ həbsxananın dağılmasına səbəb olmuşdur.

1930 və 1940-cı illərdə kommunistlər və faşistlər bu həbxanada saxlanılırdılar. Rəvayətə görə həbsxanadakı kommunistlər tualet kağızlarının üzərisinə yazılarını yazır, onları naqillə bir kameradan digərinə ötürür, yazıların fabrik və dəmiryol işçiləri arasında yayılmasını təmin edirdilər. Həbsxananın məhbusları içərisində kommunist liderlər Nikolae Çauşesku və Georqe Georqiu-Dej də var idi. Korneliu Zelya Kodryanu, Kivu Stoyka, Aleksandru Mogioroş, Georqe Apostol, Qriqore Preotyasa və Horiya Sima həbxananın məhbusları olmuşdurlar.

## Muzey
Müharibədən sonra 1949-cu ildə Georqiu-Dej həbsxananı muzeyə çevirmiş və propaqanda məqsədilə istifadə etmişdir. Həbsxana-muzeyin yaradılmasında tarixçi Kristian Vasile iştirak etmişdir. Muzeydə kommunistlərin İkinci Dünya müharibəsindən öncə üzləşdikləri çətinliklər nümayiş etdirilirdi. Həbsxananın miniatür versiyası girişdəki birinci zala yerləşdirilmiş, Çauşesku və Georqiu-Dejin heykəlləri muzeydə sərgilənmişdir. 1940-cı ildə zəlzələ nəticəsində həbsxana dağıntıları altında qalaraq ölmüş dəmiryol işçisi İllie Pintille muzeyin əsas fiqurlarından biri olmuşdur. 1989-cu ildə Rumıniyada kommunist rejimin devrilməsindən sonra muzey tərk edilmişdir. Həbsxana tavanının böyük hissəsi çökmüşdür.

2022-ci ildə rumın-türk biznesmen Məhəmməd Murad həbsxananı satın almış və tikilini hotelə çevirəcəyini bildirmişdir.

## Populyar mədəniyyətdə
Rumıniya bəstəkarı Alfred Mendelson 1950-ci ildə "Doftananın süqutu" simfonik poemasını bəstələmişdir.

## Qalereya

Penitenciarul Doftana 11.JPG|Həbsxananın miniatür maketi.
Doftana- interior.jpg|İnteryeri.
Penitenciarul Doftana 44.JPG|Uzaqdan görünüşü.
Penitenciarul Doftana 36.JPG|Fasadı.


## İstinadlar
Ari irqi

**"Arilər", "ari irqi"** —Hind-Avropa xalqlarını və onların əcdadlarını əhatə etdiyi elan irqi bildirən psevdo-elmi termin. Çox vaxt iddia edilir ki, “arilər” fiziki və əqli cəhətdən digər irqlərdən üstündürlər, mədəniyyət daşıyıcıları, yüksək mədəniyyətin yayıcıları və qədim və müasir dövrün böyük sivilizasiyalarının baniləridirlər. İdeya XIX əsrdə irqi nəzəriyyələrin müəllifləri tərəfindən irəli sürülüb, müxtəlif irqçi və antisemit müəlliflər tərəfindən istifadə edilib, skandinavizmlə əlaqələndirilib və XX-XXI əsrlərdə nasizm çərçivəsində geniş yayılıb.

“Arilər” və ya “Ari irqi” ideyası antropologiya, tarix və arxeologiyanın məlumatlarına ziddir. Əhali qruplarının təsnifatına bu taksonomik yanaşma indi qruplar arasında yaxın genetik oxşarlıqlar və mürəkkəb əlaqələr səbəbindən qüsurlu və bioloji cəhətdən mənasız hesab olunur. Müasir alimlər irq, mədəniyyət və dilin izomorfizmini yanlış bir anlayış kimi rədd etmişlər.

"Ari irqi" antisemitizm termininin yarandığı ilk növbədə yəhudilərin təmsil etdiyi "semit irqi" ilə ziddiyyət təşkil edir. Eyni zamanda, "semit irqi" sırf mənfi keyfiyyətlərə aid edilir və bu, onu "Ari irqinin" birbaşa əksi edir. İddia edilir ki, dünya tarixinin özəyini “ari” və “semit irqləri” arasında “irqi mübarizə” təşkil edir. “Ali irq” olaraq, ari irqi - irqi cəhətdən aşağı (“adamcıq”) kimi baxılan “qeyri-arilər”lə və bu ideologiyaya görə fiziki cəhətdən məhv edilməli olan ekzistensial təhlükə ilə ziddiyyət təşkil edir. Nasist Almaniyasında bu ideyalar Holokosta səbəb olan dövlət irqi ideologiyasının tərkib hissəsini təşkil edirdi.

## İstinadlar
Bremenli Adam

**Bremenli Adam** (; ; ) — Almaniya orta əsrlər xronistidir. XI əsrin ikinci yarısında yaşayıb yaratmışdır. Adam ən çox *Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum* (*Hamburq kilsəsi yepiskoplarının əməlləri*) adlı salnaməsi ilə tanınır. O, orta əsrlər dövrünün görkəmli tarixçilərindən və erkən etnoqraflarından biridir.

O, öz salnaməsində Normanların Vinlanda səfəri barədə məlumat verərək Yeni Dünya — Amerika barədə hazan ilk avropalı müəllif oldu.

## İstinadlar
Hindistan-Pakistan qarşıdurması (2025)

**Hindistan-Pakistan qarşıdurması** — Hindistan və Pakistan arasında 2025-ci il 23 apreldən başlayan qarşıdurmadır. 

Bundan əvvəl 22 aprel 2025-ci ildə Cammu və Kəşmirin Baysaran vadisində 25-i hindu turist, bir xristian turist və yerli müsəlman olmaqla 27 nəfərin ölümünə, həmçinin 20-dən çox insanın yaralanmasına səbəb olan Pahalqam hücumu törədildi. Müqavimət Cəbhəsi (TRF) əvvəlcə hücuma görə məsuliyyəti öz üzərinə götürdü. Hindistan Pakistanı hücuma sponsorluq etməkdə ittiham etdiyi üçün qarşıdurmalar iki ölkə arasında yaranan diplomatik böhranla müşayiət olundu. Hindistan Pakistan diplomatlarının ölkədən çıxarılması təşəbbüsü ilə çıxış etdi, öz diplomatik heyətini geri çağırdı, viza xidmətlərini dayandırdı, sərhədlərini bağladı və Hind Suları Müqaviləsindən çıxdığını elan etdi. Pakistan isə iddiaları rədd edərək ticarət məhdudiyyətləri, hava məkanı və sərhəd keçidlərinin bağlanması və Shimla razılaşmasının dayandırılması ilə cavab verdi. Hindistanın Nazirlər Kabinetinin Təhlükəsizlik Komitəsi (CCS) də Hindistan vətəndaşlarını Pakistana səyahət etməkdən çəkinməyə çağırıb və hazırda ölkədə olanları ilk fürsətdə geri qayıtmağa çağırıb.

24 aprel və 6 may tarixləri arasında Pakistan və Hindistan sərhədyanı atəş və artilleriya atəşi də daxil olmaqla ağır atışmalarla məşğul oldular. 7 may 2025-ci ildə Hindistan, Sindoor əməliyyatı kod adlı Pakistana raket zərbələri endirdi. Hindistana görə, raket zərbələri "Ceyş-i-Məhəmməd" və Ləşkər-e-Taibə adlı silahlı qruplaşmaları hədəf alıb. Pakistanın məlumatına görə, Hindistan zərbələri mülki əraziləri, o cümlədən məscidləri hədəf alıb və nəticədə 31 pakistanlı mülki şəxs həlak olub. Zərbələrə cavab olaraq Pakistan bir sıra Hindistan təyyarələrini vurduqlarını və Hindistan infrastrukturunu zədələdiyini bildirib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Hindistan-Pakistan gərginliyi (2025)
Naser Aliyi

**Naser Aliyi** (, ) — Albaniyalı peşəkar futbolçu. Hal hazırda Albaniya Superliqasında iştirak edən Dinamo Siti klubunun və Albaniya milli futbol komandasında çıxış edir. Mövqeyi sol cinah müdafiəçisidir.

## Karyerası

### Klub
Naser Aliyi futbol karyerasına İsveçrənin "Baden" klubunun uşaq futbolu akademiyasında başlamış, daha sonra "Aarau" və Bazel klublarının akademiyalarında inkişaf etmişdir.

2013-cü ildə "Bazel"in əsas komandasına yüksəlmiş və 20 iyun 2013-cü ildə "Bazel" klubu ilə ilk peşəkar müqaviləsini imzalamışdır. Futbolçu burada 2013–2016-cı illər arasında 29 oyunda iştirak etmişdir. Bu müddət ərzində "Bazel" klubu ilə üç dəfə İsveçrə Superliqasının qalibi olmuşdur. "Bazel"in U21 komandasında isə, 53 oyunda meydana çıxaraq 3 qol vurmuşdur.

2015-ci ilin yanvar ayında Aliyi, "Bazel" klubu tərəfindən, Lixteynşteynin "Vaduz" klubuna icarəyə verilmişdir. "Vaduz" ilə 2014–15 mövsümündə Lixteynşteyn Kubokunu qazanmışdır.

2016-cı ilin iyul ayında, futbolçu, azad afent kimi, Almaniyanın 2-ci Bundesliqa təmsilçisi "Kayzerslautern" klubuna keçmişdir. Burada bir mövsüm ərzində 20 oyunda iştirak etmişdir.

Aliyi daha sonra İtaliyanın "Virtus Entella", Rumıniyanın "Dinamo Buxarest" və Macarıstanın "Budapeşt Honved" klublarında çıxış etmişdir. 2019–2022-ci illər arasında "Budapeşt Honved" ilə 33 oyunda iştirak etmiş və 2019–20 mövsümündə Macarıstan Kubokunu qazanmışdır.

2022-ci ildə Aliyi, Rumıniyanın "Voluntari" klubuna transfer olmuş və burada 61 oyunda iştirak etmişdir.

2024-cü ildə isə Albaniyanın "Dinamo Siti" klubuna keçmişdir.

### Milli komanda
Aliyi, karyerasının ilk illərində, yaşadığı, İsveçrənin müxtəlif yaş qrupları üzrə milli komandalarında çıxış edib. İsverçənin müxtəlif yaş qrupları üzrə milli komandalarında çıxış etdikdən sonra, 2015-ci ildə Albaniya milli komandasını seçmişdir. 13 iyun 2015-ci ildə Fransaya qarşı keçirilən yoldaşlıq oyununda Albaniya milli komandasında debüt etmişdir.

2016-cı ildə Aliyi, UEFA Avro 2016 turnirində Albaniya milli komandasının heyətində yer almışdır.

## Uğurları

### Klub
**[[Bazel FK|Bazel]]**

* İsveçrə Superliqası: 2013–14, 2014–15, 2015–16
* İsveçrə Kuboku: 2013–14 (finalçı)

**[[Vaduts FK|Vaduz]]**

* Lixtenşteyn Kuboku: 2014–15

**Budapeşt Honved**

* Macarıstan Kuboku: 2019–20

**[[Dinamo Siti FK|Dinamo Siti]]**

* Albaniya Kuboku: 2024–25

### Fərdi
* "Bazel" klubunda ilin Gənc Futbolçusu: 2011, 2013

## İstinadlar
Hindistan-Pakistan gərginliyi (2025)

**Hindistan-Pakistan gərginliyi** — 2025-ci il 7 maydan başlayan gərginlikdir.

7 may 2025-ci ildə Hindistanın **Sindoor Opərasyonu** (, ) kod adlı əməliyyatı ilə Pakistana raket zərbələri endirməsindən sonra Hindistan və Pakistan arasında döyüş başladı. Hindistan bəyan edib ki, əməliyyat aprelin 22-də Hindistanın Kəşmir əyalətində yaraqlılar tərəfindən həyata keçirilən Pahalqam hücumuna, əksəriyyəti turistlərdən ibarət 28 mülki şəxsin ölümünə cavabdır. Pahalqam hücumu daha geniş Kəşmir münaqişəsinin bir hissəsi olan 2025-ci ildə Hindistan-Pakistan qarşıdurmasına səbəb oldu.

Hindistanın məlumatına görə, raket zərbələri yaraqlı qruplaşmalar olan Ceyş-e-Məhəmməd və Ləşkər-e-Taibəni hədəfə alıb və Pakistanın heç bir hərbi obyekti hədəfə alınmayıb. Pakistanın məlumatına görə, Hindistan zərbələri mülki əraziləri, o cümlədən məscidləri hədəf alıb və nəticədə 31 pakistanlı mülki şəxs həlak olub.

Zərbələrə cavab olaraq Pakistan bir sıra Hindistan təyyarələrini vurduğunu və Hindistan infrastrukturuna ziyan vurduğunu iddia edib. Hindistan Pakistanın sərhədyanı artilleriya atəşi nəticəsində 15 hindistanlı mülki vətəndaşın həlak olduğunu bildirib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Hindistan-Pakistan qarşıdurması (2025)
XIV Leo

**XIV Leo** və ya **XIV Lev** (əsl adı **Robert Frensis Prevost** (); ) — 8 may 2025-ci ildən etibarən Roma papası. XIV Leo ABŞ və Perudan çıxmış ilk Roma papasıdır.

## Həyatı
O, fransız, italyan və ispan köklərinə malik bir ailədə dünyaya gəlib. Filadelfiyada riyaziyyat üzrə təhsil alıb və 1977-ci ildə Müqəddəs Avqustin ordeninə daxil olub, daha sonra isə bu ordenin bütün dünyada baş rahibi seçilib. Sələfi Fransisk kimi, onun da Latın Amerikası ilə yaxın əlaqələri var.

### Papa seçilməsi
8 may 2025-ci ildə, 2025-ci il papa konklavının ikinci günü, Prevost Şimali Amerikadan olan ilk Papa seçildi. O, 1903-cü ildə XIII Leo-dan sonra XIV Leo adını aldı. Papa XIV Leo daha sonra toplanmış izdihamı salamlamaq üçün ənənəvi papa paltarında balkona çıxdı, ilk nitqini həm italyan, həm də ispan dillərində söylədi.

## İstinadlar
Muscari szovitsianum

*  — Muscari neglectum bitki növünün sinonimi.
*  — Muscari armeniacum bitki növünün sinonimi.
Nailə Məmmədova

**Nailə Məmmədova** (8 may 1953, Bakı) — tibb elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun (ADHTİ) terapevtika kafedrasının professoru.

## Təhsili
1970–1977 — çi illərdə Azərbaycan Dövlət Tibb Universiteti, müalicə işi fakültəsində təhsil alıb.1982–1985-ci illərdə Moskva şəhəri, Mərkəzi Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutu, Fizioterapiya və Kurortologiya kafedrası, məqsədli aspirantura bölməsinini bitirib

## Elmi dərəcə və adları
* 1985 — Tibb elmləri namizədi.
* 1989 — Dosent (Sinir xəstəlikləri və fizioterapiya kafedrası, ADHTİ).
* 2002 — Tibb elmləri doktoru.
* 2009 — Professor.

## Elmi və pedaqoji fəaliyyəti
1986–1989 — ADHTİ, Sinir xəstəlikləri və fizioterapiya kafedrası, assistent vəzifəsindən çalışmışdır. 1989–2003 — Eyni kafedrada dosent olmuşdur. 2004–2013 — ADHTİ, Fizioterapiya və Tibbi Bərpa kafedrasının müdiri vəzifəsindən çalışıb. 2014–indiyədək — ADHTİ, Terapiya kafedrasının professorudur. 2 monoqrafiya və 170-dən artıq elmi və metodik məqalənin müəllifidir. Müxtəlif beynəlxalq konfranslarda iştirak etmişdir (Moskva, Pyatiqorsk, Bonn, Antaliya, Sofiya, Sankt-Peterburq, Soçi, İstanbul və s.) 2010–2016-cı illərdə Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin Fizioterapiya və Tibbi Bərpa üzrə Sertifikasiya Komissiyasının sədri vəzifəsində olub.

## İstinadlar
Duqu

**Duqu** — Yüksək səviyyəli kibercasusluq və kiberhücum məqsədilə hazırlanmış mürəkkəb kompüter virusu.
"Duqu" virusu ilk dəfə 2011-ci ilin sentyabr ayında Macarıstanın CrySyS Lab tədqiqatçıları tərəfindən aşkarlanmışdır. O dövrdə virus müxtəlif ölkələrin sənaye müəssisələrində, dövlət agentliklərində və müdafiə sektorlarında aşkar edilmişdir.

## Modul strukturu və funksionallığı

Duqu bir neçə moduldan ibarətdir. Onun bəzi əsas modulları aşağıdakılardır:
* Əsas nüvə (Kernel driver) – Virusun əsas kodlarını idarə edir və əməliyyat sisteminə dərindən inteqrasiya olunur.
* Məlumat toplama modulu – Məxfi sənədləri və klaviatura daxilolmalarını toplayır.
* Komanda və idarəetmə (C&C) modulu – Virusun uzaq serverlərə qoşulmasını təmin edir.
* Özünü silmə (Self-destruct) modulu – Virus aşkarlanacağı halda, avtomatik olaraq özünü məhv edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
BLAT (bioinformatika)

**BLAT** ("BLAST"-a oxşar hizalama aləti) — bioinformatik analizlərdə istifadə olunan sürətli və effektiv ardıcıllıq uyğunlaşdırma proqramı. "BLAT", əsasən genom ardıcıllıqlarının uyğunlaşdırılması və verilənlər bazası ilə müqayisə edilməsi üçün istifadə olunur. O, "BLAST" alətinin bir növüdür, amma daha sürətli işləməsi və böyük genom məlumatları ilə işləyə bilməsi ilə seçilir. "BLAT", genom məlumatlarının sürətli emalı və analizini təmin etmək üçün xüsusi olaraq optimallaşdırılmışdır və çoxlu ardıcıllıqların uyğunlaşdırılması və qarşılaşdırılması məqsədilə geniş şəkildə istifadə edilir.

## Tarix
"BLAT" aləti ilk dəfə 2002-ci ildə Cim Kent tərəfindən hazırlanmış və ən çox genomik verilənlər bazalarının sürətli axtarışını təmin etmək üçün istifadə edilməyə başlanmışdır. O, xüsusilə genom xəritələmə, genom qarşılaşdırma və sekvensiya uyğunluğu tədqiqatları üçün geniş istifadə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Uolkott–Rallison sindromu

**Uolkott–Rallison sindromu** (*WRS*) — Nadir, avtosomal resessiv xəstəlik olub, əsas klinik əlamətləri arasında uşaqlıq yaşlarında şəkərli diabet, çoxsaylı epifizal displaziya, osteopeniya, zehni gerilik və ya inkişaf geriliyi, həmçinin qaraciyər və böyrək disfunksiyası yer alır.

## Genetika

Bu avtosomal resessiv xəstəliyin əsas səbəbi EIF2AK3 genindəki mutasiyalardır. Bu gen, xromosom 2-nin qısa qolunda (2p11.2) yerləşir. Qohum olmayan ailələrdə EIF2AK3 genində fərqli mutasiyalar aşkar edilib, bunlar arasında missens və nonsens mutasiyalar mövcuddur. Bəzi hallarda isə qohum olmayan ailələrdə bənzər mutasiyalar nadir hallarda müşahidə olunub.
EIF2AK3 geni PERK (pankreatik endoplazmik retikulum kinazı) kodlayır, bu da simptomların geniş spektrini izah edir. PERK, mədəaltı vəzi beta hüceyrələrinin fəaliyyəti ilə əlaqəlidir. Beta hüceyrələri qan şəkəri artdıqda insulinin düzgün şəkildə qan dövranına salınması üçün vacibdir. Bu kinaz, endoplazmik retikuluma daxil olan düzgün qatlana bilməyən zülallarla əlaqədar stress cavabını tənzimləyir və ribosomların fəaliyyəti ilə bağlıdır. Endoplazmik retikulum, hər bir hüceyrədə zülalların sortlanması və işlənməsi üçün əsas bir mərkəzdir. Bu zülalların düzgün qatlanmaması səbəbindən pankreas, böyrək, qaraciyər, sümük və sinir sisteminə təsir edən geniş bir orqan sistemi zərər görür. Bu səbəbdən xəstələr çoxsaylı epifizal displaziya və osteopeniyadan əziyyət çəkirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
DECIPHER (proqram təminatı)

**DECIPHER** – Bioloji ardıcıllıqların təhlili və genomik məlumatların emalı üçün nəzərdə tutulmuş açıq mənbəli proqram təminatı. O, əsasən DNT, RNT və zülal ardıcıllıqlarının analizini, filogenetik ağacların qurulmasını, taksonomik təsnifatı və metagenomikanı əhatə edir. "DECIPHER" proqramlaşdırma dili üçün hazırlanmışdır və "Bioconductor" platformasında yayımlanır.
Bu proqram genom tədqiqatları, molekulyar biologiya, bioinformatika və ekoloji genetika sahələrində istifadə olunur. O, genlərin annotasiyası, mikrobiom analizləri və təkamül əlaqələrinin müəyyən edilməsi üçün geniş tətbiq sahəsinə malikdir.

## Tarix

"DECIPHER" proqramı Viskonsin Universitetinin tədqiqatçıları tərəfindən hazırlanmışdır. Layihənin rəhbəri Erik Rayt olmuşdur. İlk versiyası 2011-ci ildə təqdim edilib və o vaxtdan bəri davamlı yenilənərək geniş funksional imkanlar qazanmışdır.
Proqramın açıq mənbəli olması sayəsində bioinformatika və genomika sahəsində çalışan alimlər onu öz tədqiqatlarında sərbəst şəkildə istifadə və inkişaf etdirə bilərlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vinçester sindromu

**Vinçester sindromu** — 1969-cu ildə təsvir edilmiş nadir, irsi əlaqəli toxuma xəstəliyi.

## Diaqnoz

Vinçester sindromunun diaqnozu üçün 1989-cu ildə bir sıra diaqnostik meyarlar müəyyən edilib. Tipik diaqnoz meyarları, skelet radioloji test nəticələri və qısa boy, kobud üz xüsusiyyətləri, hiperpiqmentasiya və ya artıq tüklənmə kimi iki müəyyən əlaməti əhatə edir. Diaqnoz qoyulması üçün tipik testlər arasında rentgen və maqnit-rezonans görüntüləmə (MRG) yer alır. Tam skelet radioloji müayinəsi və ətraflı muskul-əsədi müayinə vacibdir.

## Müalicə

Hələlik məlum bir müalicə üsulu yoxdur, lakin simptomları yüngülləşdirmək üçün bir sıra terapiyalar mövcuddur. Bu müalicələr arasında antiinflamatuar dərmanlar, əzələ rahatladıcılar və antibiotiklər yer alır. Bir çox şəxs, sindromdan əziyyət çəkən oynaqların hərəkətliliyini artırmaq üçün fiziki terapiyaya ehtiyac duyur. Ayrıca, sümük keyfiyyətini və sıxlığını yaxşılaşdırmaq və ya ən azından sümük zədələnməsinin irəliləməsini dayandırmaq üçün bisfosfonatlar istifadə edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Poliocephalus rufopectus

**Poliocephalus rufopectus** (*Yeni Zelandiya qaqarı*) — Həmçinin "Yeni Zelandiya kiçik qaqarı" və ya "weweia" kimi tanınan, Yeni Zelandiya üçün endemik olan qaqar fəsiləsinə aid bir quş növü.

## Taksonomiya

"Poliocephalus rufopectus", qaqar dəstəsinə aid suya dalan bir quşdur. İngilis ornitoloq Corc Robert Qrey tərəfindən 1843-cü ildə "Podiceps rufopectus" kimi təsvir edilmişdir. Növün tip nümunəsi Britaniya botaniki və elmi kolleksiyaçı Endryu Sinkleyr tərəfindən Yeni Zelandiyada toplanmışdır. "P. rufopectus", "Poliocephalus" cinsinə aid iki növdən biridir, digəri isə Avstraliyaya endemik olan bozbaş qaqardır (Poliocephalus poliocephalus).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sphenoeacus afer

**Sphenoeacus afer** — Cənubi Afrikada yayılmış. Afrika qaratoyuğu növü.

## Taksonomiya
Sphenoeacus afer ilk dəfə 1789-cu ildə alman təbiətşünası İohann Fridrix Gmelin tərəfindən Karl Linneyin "Systema Naturae" əsərinin genişləndirilmiş nəşrində təsvir edilmişdir. Gmelin bu növü "*Muscicapa*" cinsinə aid edərək "Muscicapa afra" binominal adını vermişdir. Gmelin təsvirini 1783-cü ildə ingilis ornitoloq Con Latamın *"A General Synopsis of Birds"* kitabında təsvir edilmiş Ümid Burnundan olan "ləkəli sarı milçəkqapan" əsasında hazırlamışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Glaucidium cuculoides

**Glaucidium cuculoides** (Asiya zolaqlı bayquşu) — Həmçinin "ququ bayquşu" kimi tanınan, "Strigidae" fəsiləsinə aid olan kiçik bayquş növü.

## İnsanlarla münasibət

Asiya zolaqlı bayquşunun yayıldığı bəzi yerlərdə bayquşlar pis bir quş və pis bir əlamət kimi qəbul edilir. Bu inanc insanların bayquşları vurmaq, yumurtalarını oğurlamaq və zəhərləmək kimi cəhdlərinə səbəb olur. Bu quşlar artıq şəhərləşmə və meşə qırılması səbəbindən yaşayış mühitinin məhv olması təhlükəsi ilə üzləşdiyi üçün bu qərəz onların riskini artırır və yerli qoruma təşəbbüslərini zəiflədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ciconia episcopus

**Ciconia episcopus** — leyləklər fəsiləsinə (Ciconiidae) aid böyük qıjı quşu. 

## Taksonomiya
Ciconia episcopus ilk dəfə 1780-ci ildə fransız alim Jorj-Lui Lekler de Büffon tərəfindən Hindistanın Koromandel sahilindən toplanmış nümunə əsasında təsvir edilmişdir. Quş, Buffonun *"Histoire Naturelle des Oiseaux"* əsərində təqdim edilmişdir. 1783-cü ildə holland təbiətşünası Piter Boddert bu növə *"Ardea episcopus"* elmi adını vermişdir. Daha sonra bu növ 1760-cı ildə fransız zooloq Matyuren Jak Brisson tərəfindən "Ciconia" cinsinə daxil edilmişdir. Cinsin adı latın dilində "leylək" mənasını verən "Ciconia" sözündən götürülmüşdür. Növün adı isə latın dilində "episcopus" (episkop) sözündən götürülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Xulio de Dieqo

**Xulio de Dieqo** (1900–1979): 20-ci əsrin məşhur İspan-Amerikan rəssamı. Sürrealizm, ekspressionizm və sosial tənqid ruhunda çəkilmiş əsərləri ilə tanınır. O, İspaniyada anadan olmuş, lakin sonradan ABŞ-a köçərək burada sənət karyerasını davam etdirmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Anarrhichthys ocellatus

**Anarrhichthys ocellatus** - Anarhichadidae ailəsinə aid olan və Şimal Sakit okeanında yaşayan bir dəniz balığı növü.

## Taksonomiya
Anarrhichthys ocellatus ilk dəfə 1855-ci ildə amerikalı həkim və ixtiolog William Orville Ayres tərəfindən təsvir edilmişdir. Növün nomenklatur tipi San-Fransisko körfəzi (Kaliforniya) kimi göstərilmişdir. Anarrichthys cinsi də Ayres tərəfindən 1855-ci ildə təsvir edilmişdir. Bu cins, Anarhichadidae ailəsinin iki cinsindən biridir, digəri isə Anarhichas cinsidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Brachionichthyidae

**Əl balıqları** və ya **əl balığı** () — **Brachionichthyidae** fəsiləsinə aid olan dəniz şüaüzgəcli balıqları.

## Fosil qeydləri

Tarixöncəsi növ olan Histionotophorus bassani Monte-Bolkanın Lutetian dövründən qalmışdır və bəzən Brachionichthys cinsinə daxil edilir. Antennarioidlərin ümumi olaraq aşağı müxtəlifliyi, məhdud coğrafi yayılması və zəif fosil qeydləri nəzərə alınaraq, Brachionichthyidae fəsiləsinin fosil nümayəndələrinin mövcudluğu qeyri-adi hesab olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Chrysococcyx maculatus

**Chrysococcyx maculatus** — ququ quşları fəsiləsinə (Cuculidae) aid olan quş növü.

## Taksonomiya
Chrysococcyx maculatus ilk dəfə 1788-ci ildə alman təbiətşünası İohann Fridrix Gmelin tərəfindən Karl Linneyin "Systema Naturae" əsərinin genişləndirilmiş nəşrində təsvir edilmişdir. Gmelin bu növü bütün digər ququ quşularıyla birlikdə "Cuculus" cinsinə daxil etmiş və *"Cuculus maculatus"* binominal adını vermişdir.

## Həmçinin bax
* Chrysococcyx caprius

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Transient takipniya

**Yeni doğulmuş körpələrdə transient** takipniya (müvəqqəti sürətli nəfəs alış) — doğuşdan dərhal sonra müşahidə edilə bilən tənəffüs problemi. Bu, ağciyər mayesinin həll olunmaması səbəbindən yaranır.

## Əlamətlər və simptomlar
Yeni doğulmuş körpələrdə transient takipniyanın simptomları nəfəs darlığı və sürətli nəfəs alışıdır. Bu vəziyyət adətən, tam zamanlı və gecikmiş doğuş körpələrində doğuşdan ilk iki saat ərzində baş verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ağ marlin

**Ağ marlin** (**Tetrapterus albida/Kajikia albida**) — Həmçinin *Atlantik ağ marlini* və ya sadəcə marlin kimi tanınan, tropik və subtropik Atlantik okeanının epipelajik zonasında yaşayan qılıncbalığı növü.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vermifobiya

**Vermifobiya** — İnsanların bədənlərində parazitlər və ya qurdlardan qorxması vəziyyəti.

Bu qorxu, əsasən parazitlərin sağlamlığa və həyati təhlükəyə səbəb ola biləcəyi düşüncəsindən qaynaqlanır. Həmçinin, bu fobiya, bədənin içindəki parazitlərə qarşı güclü bir narahatlıq yaradır, insanların özlərini və ya yaxınlarını infeksiyaya yoluxmaqdan qorumağa çalışmasına səbəb ola bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Brachyteles arachnoides

**Brachyteles arachnoides** — Braziliyaya endemik olan muriqui (yunlu hörümçək meymunu) növü.

## Taksonomiya
Muriquilərin taksonomiyası mübahisəlidir, çünki bəzi alimlər onların monotipik bir cins olduğuna inanır, digərləri isə 2 növlü təsnifat sistemini üstün tutur.

## Həmçinin bax
* Brachyteles hypoxanthus

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Leontopithecus chrysopygus

**Leontopithecus chrysopygus** — həmçinin qızılı bel şir tamarini kimi tanınan, Braziliyanın San-Paulu ştatı üçün endemik olan bir şir tamarin növü.

Yalnız Morro do Diabo Dövlət Parkında var. Məhdud coğrafi yayılması onu Yeni Dünya meymunlarının ən nadir növü edir və haqqında çox az məlumat var.  

65 il müddətində nəsli kəsilmiş hesab edilirdi, lakin 1970-ci ildə yenidən kəşf edildi. 2016-cı ildə altı il ərzində heç bir müşahidə olunmadıqdan sonra şərqdə, Caetetus Ekoloji Stansiyasında yetkin bir cüt tapıldı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Delichon dasypus

**Delichon dasypus** — "Hirundinidae" fəsiləsinə aid köçəri quş növü.

## Taksonomiya
Delichon dasypus ilk dəfə 1850-ci ildə Borneo adasında fransız təbiətşünas və ornitoloq Şarl Lüsyen Bonapart tərəfindən *"Chelidon dasypus"* adı ilə təsvir edilmişdir. 1854-cü ildə britaniyalı entomoloq Frederik Mur və amerikalı təbiətşünas Tomas Horsfild tərəfindən yeni "Delichon" cinsinə köçürülmüşdür. "Delichon" qədim yunan dilində "χελιδών" (chelīdōn) sözünün anaqramıdır və "qaranquş" mənasını verir. "Dasypus" isə yunan dilində "kələklik" mənasını daşıyır. Bu qaranquşun ən yaxın qohumları "Delichon" cinsinin digər iki növü olan Nepal ev qaranquşu və adi ev qaranquşudur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ablutofobiya

**Ablutofobiya** – Yuyunmaq, çimmək və ya təmizliklə bağlı digər fəaliyyətlərdən qorxmaqla xarakterizə olunan xüsusi bir fobiya.

Bu fobiya adətən uşaqlarda daha çox rast gəlinir, lakin bəzi hallarda yetkin insanlarda da müşahidə oluna bilər. Ablutofobiyası olan insanlar suya və ya təmizlənmə prosesinə qarşı güclü narahatlıq, qorxu və hətta panik ataklar keçirə bilərlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
SimPy

**"Simulation in Python"** və ya qısaca **SimPy** — Python proqramlaşdırma dili üçün nəzərdə tutulmuş diskret hadisə əsaslı (discrete-event) simulyasiya kitabxanası.

SimPy istifadəçilərə müxtəlif sistemləri modelləşdirmək, analiz etmək və optimallaşdırmaq üçün imkan yaradır. Kitabxana hadisələrin zamanla necə baş verdiyini təsvir etməyə və bu hadisələrin təsirlərini araşdırmağa imkan verir.

SimPy ilk dəfə 2002-ci ildə "Ontje Lünsdorf, Norman Matloff və Klaus Müller" tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. Açıq mənbə kodlu (open-source) olması səbəbilə zamanla bir çox tədqiqatçı və mühəndis tərəfindən təkmilləşdirilmişdir. Python-un güclü sintaksisi və geniş istifadə sahəsi sayəsində SimPy geniş tətbiq sahəsinə malikdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cercocebus sanjei

**Cercocebus sanjei** — Tanzaniyanın Şərq Yayla Dağlarından olan Cercocebus (ağ göz qapaqlı manqabeylər) qrupuna aid, təhlükə altında olan bir Əntərmeymunlar.

Bu meymunlar quyruq istisna olmaqla təxminən 50–65 santimetr uzunluğundadır və bədən rəngləri boz rəngdədir. Qidalarının təxminən 70%-ni meyvələr təşkil edir. Onlar vadi meşələrində və dağ yamaclarında yaşayır, lakin əsasən yer səviyyəsində hərəkət edirlər, bu da onları ov və qanunsuz ovçuluq təhlükəsinə məruz qoyur. Onların yaşayış mühiti pozulur və Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi onların qorunma statusunu "təhlükə altında" olaraq qiymətləndirib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Buçeci Sfinksi

**Sfinks** () – Rumıniyanın Buçeci dağlarında yerləşən qaya. **Dağ Sfinksi**, **Buşteni Sfinksi** və **Buçeci Sfinksi** kimi də tanınır.

## Xüsusiyyətlər
Qaya milyonlarla il davam edən külək eroziyası nəticəsində yaranmışdır və quruluşu səbəbilə qadın üzü ilə müqayisə olunur. Qaya 12 metr enində və 8 metr hündürlüyündədir. Qayanın yuxarı hissəsi qumdaşı mikrokonqlomeratlarından, aşağı hissəsi əhəngdaşı və kristal süxurlar ehtiva edən konqlomeratlardan ibarətdir. Qayanın şimal tərəfindən görünən Sfinks profili aşınmış süxurların nəticəsində formalaşmışdır.

Qaya Misirdə yerləşən Böyük Sfinks heykəli ilə müqayisə olunduğu üçün belə adlanmışdır. Qayanın ilk fotosu 1900-cü ildə çəkilmişdir. Buçeci Sfinksi Rumıniyanın turistik yerlərindən biridir və "Rumıniyanın Yeddi təbiət möcüzəsi"ndən biri hesab olunur. Buçeci Təbiət Parkının əsas görməli yerlərindən biridir. Hər ilin 28 noyabr tarixində yerli sakinlər və turistlər günəş batarkən qaya ətrafında yaranan fenomeni izləmək üçün qayanın ətrafında toplaşırlar.

## Əfsanələr
Sfinks bir sıra konspirasiya nəzəriyyələri ilə əlaqələndirilir. Bəziləri qayanın ətrafında güclü elektromaqnit sahəsinin olduğunu iddia edir. Bəziləri qayanın qədim bir sivilizasiya tərəfindən bir tanrını təmsil etmək üçün oyulduğunu düşünür. Qayanın yerləşdiyi yerdə tərk edilmiş uran mədəninin və ya bəşəriyyətin bütün biliklərini ehtiva edən kristalların olduğunu bildirən konspirasiya nəzəriyyəsi də mövcuddur. Bir başqa konspirasiya nəzəriyyəsi Misirdəki Böyük Sfinks ilə Buçeci Sfinksi arasında gizli tunelin olması barəsindədir.

## Populyar mədəniyyətdə
Sfinks Rumıniya istehsalı "Daki" (1967), "Sütun" (1968) və "Burebista" (1980) filmlərində yer almışdır. Qaya "Burebista" filminin posterində yer alır. Film Sfinksin göründüyü səhnə ilə başlayır və göründüyü səhnə ilə başa çatır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Gülistan Annaklıçeva

**Gülistan Əhmədovna Annaklıçeva** (; , Özbəkistan SSR, SSRİ) — özbək jurnalisti, yazıçı, şair, tərcüməçi və siyasətçisi. Qaraqalpaqıstanın xalq şairi, "Qoraqalpogiston tongı" () və "Qoraqalpoq ədəbiyəti" () qəzetlərinin baş redaktoru, Özbəkistan Respublikasının Ali Məclisinin senatoru.

## Həyatı
1948-ci ildə anadan olub. Turtkul şəhərindəki 11 nömrəli orta məktəbi bitirib. 1973-cü ildə Daşkənd Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsini bitirib. Daha sonra Özbəkistan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbini bitirib.

2015-ci ilin yanvar ayından etibarən Özbəkistan Respublikası Ali Məclisinin üzvüdür (senator). 2018-ci ildə Özbəkistan Respublikası Ali Məclisi Senatının Büdcə və İqtisadi İslahatlar Komitəsinin üzvü, "Qoraqalpogiston tongı" qəzetinin baş redaktoru olub. 2020-ci ildə Özbəkistan Respublikası Ali Məclisi Senatının Müdafiə və Təhlükəsizlik Məsələləri Komitəsinin üzvü, "Qoraqalpoq ədəbiyəti" qəzetinin baş redaktoru olub.

## Yaradıcılığı
Təxminən 40-a yaxın poetik və nəsr kitabının, poemaların, povestlərin, esse və hekayələrin müəllifidir.2002-ci ildə "Dünya xalqlarının sənəti" Assosiasiyasının İdarə Heyətinin qərarı ilə "Dünya xalqlarının sənəti laureatı" fəxri adına layiq görülüb.Seçilmiş əsərləri 2002-ci ildə Türkiyədə nəşr olunan şeir almanaxında, 2004-cü ildə Almaniyada çap edilən şərq şairlərinin şeir toplusunda və 2010-cu ildə Moskvada çıxan "Dünya xalqlarının yaradıcılığı" qəzetində dərc olunub.

O, A. Blok, A. Fet, A. Axmatova kimi klassik rus şairlərinin əsərlərini qaraqalpaq dilinə tərcümə edib, həmçinin qaraqalpaq və özbək dilləri arasında qarşılıqlı poeziya tərcümələri ilə də fəal şəkildə məşğul olub.

Rus dilində yazdığı 300-dən çox əsərinin elektron versiyası "Проза.ру" və "Стихи.ру" ədəbi platformalarında yerləşdirilib.

## Mükafatları
* Qaraqalpaqıstanın xalq şairi
* 2002-ci ildə Moskva şəhərində "Dünya xalqlarının sənəti" Assosiasiyasının İdarə Heyətinin qərarı ilə "Dünya xalqlarının sənəti laureatı" fəxri adına layiq görülüb..
* 2016-cı ildə "Fidokorona xizmatlari uchun" ("Fədakar xidmətlərə görə") ordeni ilə təltif edilib.
* 2024-cü ildə "Mehnat shuhrati" ("Əmək şöhrəti") ordeni ilə təltif edilib.

## Xarici keçidlər

* Gülistan Matyakubovanın (Annaklıçovanın) rəsmi saytı 

## İstinadlar
CATIA

**CATIA** (*Computer Aided Three-dimensional Interactive Application*) — "Dassault Systemes" tərəfindən inkişaf etdirilən güclü və çoxşaxəli bir CAD (kompüter əsaslı dizayn) proqramı. "CATIA", üçölçülü (3D) dizayn, mühəndislik və istehsalat sahələrində geniş istifadə olunur. Bu proqram, məhsulun konsepsiyasından dizaynına, prototiplərinin hazırlanmasına və istehsalına qədər olan bütün mərhələləri dəstəkləyir. "CATIA", özünün innovativ və çoxfunksiyalı xüsusiyyətləri ilə dünya üzrə ən böyük və ən mürəkkəb mühəndislik layihələrində istifadə olunur. Mühəndislik, avtomobil, aerokosmik, gəmiçilik və istehsalat kimi sahələrdə "CATIA" geniş tətbiq sahəsinə malikdir.

## Tarix
"CATIA", 1981-ci ildə "Dassault Systemes" tərəfindən yaradılmağa başlanmışdır. İlk dəfə olaraq Fransada, aviasiya sənayesi üçün istehsal edilmişdir. "CATIA"-nın başlanğıcı, Fransa'nın məşhur aviasiya şirkəti "Dassault Aviation" ilə əlaqədar idi və ilk məqsəd müasir aviasiya və kosmik sistemlərin dizaynını asanlaşdırmaq idi. Bu proqramın ilk versiyası yalnız aerokosmik sahədə istifadə üçün nəzərdə tutulmuşdu, lakin zamanla "CATIA" daha geniş tətbiq sahəsinə sahib oldu və avtomobil, gəmiçilik, istehsal və digər sahələrdə də geniş tətbiq edilməyə başladı.

1980-ci illərin sonlarından etibarən "CATIA", inkişaf etdirilmiş üçölçülü modelləşdirmə alətləri ilə mühəndislik sahəsində inqilabi dəyişikliklərə yol açmışdır. 1990-cı illərdən sonra "Dassault Systemes", "CATIA"-nın proqram təminatını daha da inkişaf etdirərək, genişlənmiş xüsusiyyətlər və inteqrasiya imkanları əlavə etdi. Bu, proqramın daha çox sahədə istifadə edilməsinə şərait yaratdı. 2000-ci illərdən sonra "CATIA", bulud əsaslı həllərə keçid edərək daha çevik və effektiv bir dizayn platforması halına gəldi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Viskott–Oldriç sindromu

**Viskott–Oldriç sindromu** (*WAS*) — X xromosumu ilə bağlı resessiv xəstəlikdir və əsasən ekzema, trombositopeniya (aşağı trombosit sayı), immun çatışmazlığı və qanlı ishal (trombositopeniyaya bağlı olaraq) ilə xarakterizə olunur. Viskott–Oldriç sindromu, ilk dəfə 1937-ci ildə alman pediatrı doktor Alfred Viskott tərəfindən təsvir edilmişdir və həmçinin adını 1954-cü ildə bu sindromu təsvir edən amerikalı pediatr doktor Robert Anderson Oldriçdən alır.

## Əlamətlər və simptomlar

Viskott–Oldriç sindromu ən çox kişilərdə rast gəlinir, çünki bu, X-lə bağlı resessiv irsiyyət qaydasına malikdir və hər milyon kişidən təxminən 1-də görülür. İlk əlamətlər adətən petexiyalar və ya dəridə zədələr olur ki, bu da trombositopeniya səbəbindən yaranır. Spontan burun qanamaları və qanlı ishal da müşahidə olunur və ekzema adətən həyatın ilk ayında inkişaf edir. Üç aylığa qədər təkrarlanan bakterial infeksiyalar meydana gəlir. Viskott–Oldriç sindromu olan uşaqların əksəriyyətində ən azı bir "avtoimmun" xəstəliyi inkişaf edir və xəstələrin üçdə birində xərçənglər, (əsasən limfoma və leykoz) yaranır. "İmmunoglobulin M" (IgM) səviyyələri azalmış, "IgA" və "IgE" səviyyələri yüksəlmiş, "IgG" səviyyələri isə normal, azalmış və ya yüksəlmiş ola bilər. Trombositopeniyaya əlavə olaraq, Viskott–Oldriç sindromu xəstələrində anormal kiçik trombositlər (mikrotrombositlər) mövcuddur və təxminən 30%-də eozinofiliya (yüksək eozinofil sayı) müşahidə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dasher (proqram)

**Dasher** — Kompüterlərdə yazı yazmaq üçün istifadə olunan innovativ proqram təminatı. İlk olaraq əlil istifadəçilər üçün inkişaf etdirilsə də, zamanla geniş auditoriya üçün əlverişli bir yazı alətinə çevrilmişdir. "Dasher"in xüsusiyyətləri, ənənəvi yazı alətlərindən fərqli olaraq, istifadəçiyə klaviatura və ya digər fiziki input cihazlarından asılı olmayaraq sürətli və effektiv şəkildə yazı yazmağa imkan verir.

## Tarix

"Dasher"in inkişafına 1990-cı illərin ortalarında başlanılmışdır. O, Microsoft Windows və Linux əməliyyat sistemlərində işləyən bir proqram təminatı olaraq ilk dəfə ictimaiyyətə təqdim edildi. Proqramın inkişafı Robert Stüart və David MakKey tərəfindən həyata keçirilmişdir və onların məqsədi əlil istifadəçilərin kompüterlərlə əlaqəsini asanlaşdırmaq idi. "Dasher", həmçinin, hərəkət etdikcə dəyişən dinamik məhəllələrdən ibarət interaktiv yazı sistemi təqdim edərək, yazı prosesini optimallaşdırmağa yönəlmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ukraynada siyasət

**Ukraynada siyasət** — çoxpartiyalı yarı prezident nümayəndəli respublika formasında həyata keçirilir. Nazirlər Kabineti icraedici hakimiyyət, Ukrayna Ali Radası isə qanunverici hakimiyyət orqanı hesab olunur. 

1991-ci ilə qədər Ukrayna Sovet Sosialist Respublikası adı altında Sovet İttifaqının tərkibində olan digər müttəfiq respublikalarda olduğu kimi ölkənin siyasi sistemi Ukrayna Kommunist Partiyasının cəmiyyətdəki üstün rolu ilə xarakterizə olunan birpartiyalı sosialist respublikası çərçivəsində idi. 1996-cı ildə qüvvəyə minmiş hazırkı konstitusiya 1978-ci ildə qəbul edilmiş əvvəlki konstitusiyanı əvəz etmişdir.

2014-cü ildən bəri Krım, Donetsk və Luqanskdakı administrasiyada baş vermiş dəyişikliklər bu regionlarla bağlı de-fakto siyasi vəziyyəti çətin və mürəkkəb bir vəziyyətə salmışdır.

## Xarici keçidlər

* Ukraine: State of Chaos
* Short film: AEGEE Election Observation Mission
* Kupatadze, Alexander: "Similar Events, Different Outcomes: Accounting for Diverging Corruption Patterns in Post-Revolution Georgia and Ukraine" in the Caucasus Analytical Digest No. 26
OpenFOAM

**OpenFOAM** (*Open Field Operation And Manipulation*) — Açıq mənbəli bir hesablama dinamikası (CFD) proqram paketi. 2004-cü ildən etibarən inkişaf etdirilən "OpenFOAM", mühəndislik sahələrində istifadə edilən çox güclü və çoxistiqamətli bir proqramdır. Bu proqram, fluidlərin (mayelər və qazlar) hərəkətini, istilik ötürülməsini, kimyəvi reaksiyaları və başqa bir çox fiziki hadisələri simulyasiya etmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. "OpenFOAM", xüsusilə aerodinamika, hidrodinamika, yanacaq yanması, qaza-sıxılma və digər mürəkkəb proseslər üzrə tədqiqatlar aparan mühəndislik sahələrində geniş istifadə olunur.

## Tarix

"OpenFOAM" ilk dəfə 2004-cü ildə "OpenFOAM Foundation" tərəfindən buraxılmışdır. Proqramın açıq mənbəli olması, istifadəçilərə onu sərbəst olaraq dəyişdirib inkişaf etdirmək və öz ehtiyaclarına uyğunlaşdırmaq imkanı verir. Bu da "OpenFOAM"-u dünya üzrə çox geniş istifadəçi bazasına malik edir. Zamanla müxtəlif əlavə modullar və tətbiqlər proqramın içərisinə daxil edilmişdir, bu da onun funksional imkanlarını artırmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dörd qardaş

**Dörd qardaş** () — 2005-ci ildə Con Sinqltonun çəkdiyi döyüş filmidir. Filmin şüarı: “Onlar analarını... və onun qatillərini basdırmaq üçün evə qayıdıblar”. Film Detroyt (ABŞ) və Hamiltonda (Kanada) çəkilmişdir. Filmin süjet xətti müəyyən bir formada 1965-ci ildə çəkilmiş “Keti Elderin oğulları” filminə oxşayır. Büdcəsi 30 milyon dollar olan film 92 milyon 494 min 381 dollar gəlir əldə etmişdir.

## Rollarda

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
*
Toyohiro Akiyama

**Toyohiro Akiyama** () – təqaüddə olan Yaponiya televiziya jurnalisti və Kyoto İncəsənət və Dizayn Universitetinin professoru. 1990-cı ilin dekabrında o, "Mir" kosmik stansiyasında yeddi gün qalmışdır. Akiyama kosmosa uçan ilk Yapon vətəndaşı olmuşdur və onun kosmos missiyası kommersiya məqsədli sponsorluq edilən və maliyyələşdirilən ikinci kosmos uçuşu idi. Akiyama həm də kosmosda kosmosa uçan ilk mülki şəxs və kosmosdan reportaj hazırlayan ilk jurnalist olmuşdur.

## İstinadlar
Vittoriya Farneze (Modena hersoginası)

**Vittoriya Farneze** (; ) — Parma hersoqu I Ranuççionun qızı, Modena hersoginyası.

29 aprel 1618-ci ildə Parmada dünyaya gəldi. Atası Parma və Piaçensa hersoqu I Ranuççio Farneze, anası isə məşhur italyan ailələrindən Marqarita Aldobrandinidir.

12 fevral 1648-ci ildəölən bacısının dul əri Modena hersoqu I Françesko d'Este ilə evləndirildi. Ancaq cəmi bir il sonra yeganə övladının doğuşu əsnasında vəfat etdi. Dünyaya gələn qız uşağına isə onun şərəfinə Vittoriya adı verildi və uşaq 7 yaşında vəfat etdi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Harrán, Don (2014). "Dedication and Labelling Practices in Seventeenth-Century Instrumental Music: the Case of Marco Uccellini". *Royal Musical Association Research Chronicle*. **45**: 1–25. doi:10.1080/14723808.2014.887282. ISSN 1472-3808

### İstinadlar
Mariya Yekaterina Farneze (Modena hersoginası)

**Mariya Yekaterina Farneze** (; ) — Parma hersoqu I Ranuççionun qızı, Modena hersoginyası.

18 fevral 1615-ci ildə Parmada dünyaya gəldi. Atası Parma və Piaçensa hersoqu I Ranuççio Farneze, anası isə məşhur italyan ailələrindən Marqarita Aldobrandinidir.

11 yanvar 1631-ci ildə Modena hersoqu I Françesko d'Este ilə Parmada evləndirildi. Cütlüyün 9 övladı dünyaya gəlsə də, bunlardan dördü yetkinlik yaşına çata bilmədi.

* Alfonso (1632)
* IV Alfonso d'Este, Modena hersoqu
* İzabella, Parma hersoginası
* Elyanora (1639-1640)
* Tedaldo (1640-1643)
* Almeriqo (1641-1660), evlənmədən öldü.
* Elyanora (1643-1722), evlənmədən öldü.
* Mariya, Parma hersoginası
* Tedaldo (1646)

1646-cı ildə sonuncu övladının doğuşu əsnasında vəfat etdi. Əri isə ölümündən 2 il sonra bacısı Vittoriya ilə evləndi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Lorenzo Magalotti, *Lorenzo Magalotti at the Court of Charles II: His Relazione D'Inghilterra of 1668*, traduzione di W. E. Knowles Middleton, Wilfrid Laurier Univ. Press, 10 novembre 1980, p. 30, ISBN 978-0-88920-095-1

### İstinadlar