Oleq Sentsov

**Oleq Sentsov** (, ) — Ukrayna rejissoru, ssenarist və yazıçı.
2014-cü ilin yazında Krımın Rusiya Federasiyasına birləşdirilməsindən sonra rusiya hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən Krımda terrorizmdə şübhəli bilinərək saxlanılıb. 2015-ci ilin avqustunda 20 il müddətinə ciddi rejimli koloniyada keçirməklə həbsə məhkum edildi. Sentsov ittiham edildiyi cinayətlərdə özünü təqsirli tanımadı, ona qarşı tətbiq edilmiş işgəncələr barədə bəyanət verdi və cinayət işini siyasi və uydurma adlandırdı. Bir sıra beynəlxalq insan hüquqları və kinematoqrafiya təşkilatları Sentsovu dəstəklədilər.

## Bioqrafiyası
1976-cı il iyulun 13-də Ukrayna SSR-in Krım vilayətində Simferopolda anadan olub. 1993-cü ildən 1998-ci ilədək Kiyev dövlət iqtisad universitetində təhsil alır. Simferopolun mərkəzində kompüter klubu olub. 2011-ci ildə əldə etdiyi pula dünya çempionatında ikinci yeri tutan gamerdən bəhs edən "Qamer" adlı ilk filmini çəkir. Filmin büdcəsi 20 min ABŞ dolları təşkil edir. Aktyorlar bütün rolları pulsuz ifa edir. Premyera simferopolun "Kosmos" kinoteatrında keçirilir və demək olar ki, bütün zalı tamaşaçı ilə doldura bilir. Film çıxdıqdan sonra Oleq kompüter klubunu bağlayır.
"Qamer" Rotterdam Film Festivalında təqdim edildi, həmçinin Xantı-Mansidə tənqidçi və kinoşünaslar gildiyasının "Alovun ruhu" mükafatı ilə təltif olunub. 3-cü Odessa Beynəlxalq Film Festivalında Sentsovun filmi münsiflər heyətinin xüsusi diplomuna layiq görüldü. 2012-ci ilin may ayında "Qamer" Truskavetsdə keçirilən 3-cü Beynəlxalq Film Festivalı çərçivəsində 1000 ABŞ dolları mükafat qazandı.

2013-cü ilin iyul ayında Sentsov XX əsrin 90-cı illərinin uşaqları haqqında "Gərgədan" filminin çəkilişinə başladı. Filmin büdcəsi 1 milyon ABŞ dolları təşkil etdi, onun 43%-i Ukrayna hökuməti tərəfindən ayrılmışdı.

Oleq Sentsov Avtomaydan fəallarından olub. Krım böhranı zamanı "vahid Ukrayna uğrunda" hərəkatını dəstəkləyirdi, Krımda mühasirədə olan ukrayna hərbi hissələri üçün əsas tələbat məhsulları və əşyaları alır və paylayırdı.

## Cinayət işi

### Həbsi
2014-cü ilin may ayının əvvəlində Sentsov Rusiya Federasiyasının Federal Təhlükəsizlik Xidməti tərəfindən terrorizmdə şübhəli bilinərək həbs olunub.

Sentsovun vəkili "Agora" hüquq müdafiə təşkilatından Dmitri Dinze idi. Bir müddət sonra Sentsov Moskvaya Lefortovo istintaq təcridxanasına köçürüldü.

2014-cü il mayın 30-da FTX Sentsovun və digər üç şübhəlinin həbs olunmasını elan etdi; FTX-nin iddialarına görə, onların hamısı "Sağ Sektorun" üzvləridir. "Sağ Sektorda" Sentsovun onların təşkilatının üzvü olduğu məlumatını təkzib etdilər. Prosesin sonrakı gedişatı zamanı müdafiə məhkəməyə fiqurantların heç vaxt onun təşkilatının üzvi olmaması barədə "Sağ Sektor" lideri Dmitri Yaroşun imzası ilə təsdiq edilmiş şəhadətnaməni təqdim etdi. İstintaq, ehtimala görə, Ukraynanın "Sağ Sektor" təşkilatının göstərişi ilə hərəkət edən Aleksey Chirniyanı, Gennadi Afanasyevi, Aleksandr Kolçenko, Nikita Borkin, İlya Zuykov, Enver Asanov və Stepan Çirili bu qrupun üzvləri adlandırır. Chirniya və Afanasyev artıq 2015-ci ilin iyul ayından məhkum edilmişdilər, Borkin, Zuykov, Asanov və Çiril isə axtarışda olanlar siyahısına salınıb.

FTX-nin versiyası üzrə şübhəlilərin əsas məqsədi Simferopol, Sevastopol və Yalta şəhərlərində diversion-terror aktlarının törədilməsi idi; xüsusilə, onları 2014-cü il 8-i may 9-na keçən gecə "Əbədi məşəl memorialının" yaxınlığında və Leninin Simferopoldakı abidəsində əldəqayırma partlayıcı qurğularla partlayışlar həyata keçirməkdə, eləcə də, 14 və 18 aprel 2014-cü il Simferopolda "Krımın Rus icması" ictimai təşkilatının ofislərinin və "Vahid Rusiya" partiyasının nümayəndəliyinin yandırılmasında ittiham etdilər.

6 iyun 2014-cü ildə ukrayna konsulu həbs edilmiş Oleq Sentsovun yanına buraxılmır, çünki "RF vətəndaşlığı haqqında" qanuna uyğun olaraq başqa vətəndaşlığı olan RF vətəndaşları, Rusiya tərəfindən Rusiya Federasiyasının vətəndaşı kimi qəbul edilirlər (Rusiya Federasiyasının beynəlxalq müqavilələrində və ya federal qanunda nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla). Əvvəl Rusiya vətəndaşlığı imtina barədə ərizə yazmamış bütün krımlılara verilmişdi. Bu hal artıq prosesin gedişi zamanı da təkrarlanırdı.

Sentsovun ikinci vəkili Grozev, onun iddiasına görə, Sentsovun qanunsuz həbsi və işgəncələrə məruz qalması ilə əlaqəli Rusiya Federasiyasına qarşı Avropa İnsan Haqları Məhkəməsində iddia açdı.

### Məhkəmə
21 iyul 2015-ci ildə Rostov-dondakı Şimali Qafqaz Bölgə Hərbi Məhkəməsi ukraynalı rejissor Oleq Sentsov və aktivist Aleksandr Kolçenkonun işi üzrə məhkəmə istintaqına başladı. Rusiya Federal Təhlükəsizliyi Xidməti onların Rusiyada qadağan olunmuş "Sağ Sektor" ukrayna təşkilatının üzvü olduqlarını elan etdi. İstintaqın versiyasına görə, onlar Krım yarımadasında terror aktları törətməyi planlaşdırırdılar. Bu iş üzrə əvvəllər də krımlı Gennadi Afanasyev və Aleksey Çirniy saxlanılmışdı. Sentsov və Kolchenko işi üzrə istintaq başlanan vaxtadək Afanasyev və Çirniy istintaqla əməkdaşlıq etməyə razılaşmış və artıq yeddi il həbs cəzası almışdılar. Çirniyin keçmiş vəkili İlya Novikov müvəkkilinin istintaqla razılıq əldə etmək üçün yalan ifadə verdiyindən əmindir.

İttihamların mətninə görə, Sentsov və terrorist təşkilatın digər üzvləri, 2014-cü il 9 may gecəsi "Əbədi məşəl memorialının" yaxınlığında və Leninin Simferopoldakı abidəsində əldəqayırma partlayıcı qurğularla partlayışlar həyata keçirməyə, eləcə də, 14 və 18 aprel 2014-cü il Simferopolda "Krımın Rus icması" ictimai təşkilatının ofislərinin və "Vahid Rusiya" partiyasının nümayəndəliyində əhalinin qorxudulması məqsədilə yanğınlar törətməyə hazırlaşırdılar.

Oleq Sentsovu terrorçu qruplaşma hazırlama (Cinayət Məcəlləsinin 205.4 maddəsinin 1-ci hissəsi), iki terror aktını törətməkdə (CM-nin 205-ci maddəsinin 2-ci hissəsinin "a" bəndi), iki terror aktının icrasına hazırlıq (30-cu maddənin 1-ci hissəsi və CM-nin 205-ci maddəsinin 2-ci hissəsinin "a" bəndi), habelə silah və partlayıcı maddələrin qanunsuz dövriyyəsinə aid iki epizodda (CM-nin 222-ci maddəsinin 3-cü hissəsi) ittiham etdilər. "Terror birliyinin yaradılması" maddəsi ilə minimal cəza 15 il, maksimum isə ömürlük həbsdir. Müzakirələr zamanı dövlət ittihamçısı Tkaçenko Sentsovun cəzasının ciddi rejimli cəzaçəkmə müəssisəsində çəkməklə 23 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilməsini, Aleksandr Kolçenkonun isə 12 ilədək həbs cəzasına məhkum edilməsini tələb etdi.

Sentsov və Kolçenkoya qarşı ittihamlar, əsasən, həbs edildikdən dərhal sonra istintaqla əməkdaşlıq etməyə başlayan Gennadi Afanasyev və Aleksey Çirniyin ifadələrinə əsaslanırdı. FTX tərəfindən aparılan istintaqın materialları kənar adamlar üçün əlçatmaz idi vəkillərdən məlumatları yaymamaq barədə iltizam alınır. Dmitri Dinzenin sözlərinə görə, cinayət işində rejissorun "terrorçuluğa" cəlb olunmasına dair başqa sübut yoxdur: nə dinləmə, nə əməliyyat-axtarış tədbirlərinin materialları.

Sentsov ona qarşı irəli sürülən cinayətlərdə təqsirsiz olduğunu elan etdi və işi siyasi və uydurulmuş adlandırdı. Məhkəmə prosesində o, dindirmə zamanı istintaqı maraqlandıran ifadə ondan almaq cəhdləri barədə məlumat verdi; bunun üçün onu əllə, ayaqla, dəyənəklə döyürdülər, paketlə boğurdular və hətta zorlamaqla hədələyirdilər. İstintaq zamanı tətbiq edilən işgəncələr barədə ikinci təqsirləndirilən şəxs, sol qanad fəalı Aleksandr Kolçenko da məlumat verdi.

İttihamın şahidi kimi çıxış edən Gennadi Afanasyev dindirmə zamanı bildirib ki, istintaq mərhələsində verdiyi ifadəni məcburiyyət altında vermişdir''.

Çirniy və Afanasyevin ifadələrindən əlavə iş əməliyyat tədbirlərinin digər şahidlərinin ifadələri əsasında qurulmuşdu. Xüsusən, istintaq iddia edir ki, Sentsov Afanasiyevin telefonundan Çirniya zəng edib və ona partlayıcı qurğunun hazırlanmasını tezləşdirməyi deyib. Məhbusların birindən götürülmüş tapançanın üzərində Sentsovun bioloji materialları aşkar edilmişdir (по словам Сенцова, биологический материал появился после того, как его били этим пистолетом).

2015-ci il avqustun 25-də Şimali Qafqaz Bölgəsi Hərbi Məhkəməsi Sentsovu cəzasını ciddi rejimli təhlükəsizlik koloniyasında çəkməklə 20 il həbs cəzasına məhkum etdi, Aleksandr Kolçenkoya ciddi rejimli koloniyada olmaqla 10 il təyin edildi.

2015-ci il noyabrın 24-də Rusiya Ali Məhkəməsi Sentsov və Kolçenko barədə hökmləri qüvvədə saxlayıb. RF Ali Məhkəməsinin hökmü elan edildikdən sonra növbəti hərəkətlərini şərh edən məhkumların vəkilləri müştərilərinin Ukraynaya qaytarılmasını istəyəcəklərini bildirdilər. Onların fikrincə, bu, "Estoniyalı casus Kohver ilə olduğu kimi" mübadilə müqaviləsinin bağlanması və ya məhkumların çəzalarını çəkmələri üçün "vətəndaşı olduqları" ölkəyə getməsini nəzərdə tutan Rusiya və Ukrayna arasında ikitərəfli razılaşma tətbiq edilməsi ilə baş verə bilər.

Oleq Sentsov televiziya kanallarının məhkəmənin qərarından əvvəl yalnız xüsusi xidmət orqanlarının məlumatına əsaslanaraq onu terrorçu adlandırmalarını əsas gətirərək RF FTX və bir sıra rusiya KİV-lərinə qarşı şərəf və ləyaqətinin müdafiəsi haqqında iddia qaldırdı. İddia üzrə təqsirləndirilənlər FTX, "News Media", "Pervıy kanal", "NTV (Rusiya)", "Ulduz" teleşirkəti, BFM.ru, VGTRK elan edilib.

2016-cı ilin fevral ayında vəkil Mark Feyqin Oleq Sentsovun Yakutiyaya köçürülməsi barədə məlumat vermişdir.

23 mart 2016-cı ildə Rusiya ombudsmanı Ella Pamfilova
2015-ci il məruzəsində Sentsovun şikayətləri ilə bağlı qəbul edilən qərar nəticəsində "Onların ukrayna vətəndaşlığlarının tanındığını" yazır.

2016-cı il oktyabrın 7-də Rusiya Ədliyyə Nazirliyi Krımın Rusiyaya qoşulmasına dair qanuna əsasən Sentsovun Rusiya Federasiyasının vətəndaşı olduğunu əsas gətirərək Oleq Sentsovun Ukraynaya ekstradisiya edilməsinə imtina etdi. 6 fevral 2017-ci ildə Rusiya Sentsov və Aleksandr Kolçenkonu ekstradisiya etməkdən təkrar imtina etdi.

### Həbsxana
2016-cı ilin fevralında Oleq Sentsov cəzasını çəkmək üçün Yakutiyə göndərildi.

2017-ci ilin sentyabrında "Rusiya Cəzaların İcrası üzrə Federal Xidmət Şöbəsinin Yamalo-Nenets Muxtar Dairəsi 18 saylı məhkum koloniyasına", Harp qəsəbəsinə köçürülmüşdür.

2017-ci ilin oktyabr ayında Labitnangi şəhərinə (Yamalo-Nenets Muxtar Dairəs) 8 nömrəli "Ağ ayı" cəzaçəkmə müəssisəsinə köçürülmüşdür.

14 may 2018-ci ildə, "Ağ ayı" cəzaçəkmə müəssisəsində olan Oleq Sentsov müddətsiz aclıq aksiyası elan edərək, Rusiyada həbsdə olan 64 Ukraynalı siyasi məhbusun azad edilməsini tələb edir, lakin özünün azad olunmasını tələb etmir. Bu barədə vəkil Dmitri Dinze mayın 16-da KİV-ə məlumat verib. Bundan əvvəl Sentsov təxminən ay yarım ərzaq köçürülmələrindən imtina edərək və minimal miqdarda yemək yeyərək aclıq aksiyasına başlamağa hazırlaşırdı. Elandan sonra o, səhhətinə həkimin nəzarət etdiyi ayrıca kameraya köçürüldü.

10 iyun Moskvada, "Repressiya və özbaşınalığın olmadığı azad Rusiya" mitinqində, Sentsovun məhkəməsi haqqında "Proses" filminin rejissoru Askold Kurov çıxış edib. Kurov bildirib ki, yaxınlarda Sentsov ilə görüşüb və o aclıq aksiyasını dayandırmaq niyyətində deyil. Kurovun sözlərinə görə "Sentsov hakimiyyətlə dialoqa girmək niyyətində deyil. O, yalnız onun şərtlərinin yerinə yetirilməsini — bütün siyasi məhbusları azad etməyi … tələb edir".

## Cinayət işi və məhkəməyə ictimai və beynəlxalq reaksiya

### Ukrayna
Ukrayna Ombudsmanı Valeriya Lutkovskanın sözlərinə görə, Ukraynalı Oleq Sentsov və Aleksandr Kolchenko barəsində Rostov məhkəməsinin qərarı milli mənşəyə görə ayrı-seçkilik təşkil edir. 2014-cü il mayın 15-də Ukraynanın Xarici İşlər Nazirliyi Sentsovun saxlanılmasına hiddətləndiyini bildirib və onun azad olunmasını tələb edib.

2014-cü il sentyabrın 3-dən 9-dək Kiyevdə Oleq Sentsova dəstək məqsədilə son illərdə keçirilən beynəlxalq kinofestivallarda iştirak etmiş səkkiz ukrayna filminin: "Qamer", "Getman Mazepa barədə dua", "Bələdçi", "istalgiya", "Güç İvan", "Boruçu", "Paradjanov", "Qaytarma" filmləri, həmçinin "Vavilon 13" adlı sənədli filmlərin qısametrajlı almanaxının göstərildiyi kino həftəsi keçirildi.

2014-cü il sentyabrın 10-da Ukrayna Təhlükəsizlik Xidmətinin rəhbəri Valentin Nalivayçenko bildirib ki, Oleq Sentsov pilot Nadejda Savçenko və UMA-UMST-nun sədr müavini Nikolay Karpyuk ilə birlikdə mübadiləsi Minsk sazişi əldə olunduqdan sonra nəzərdə tutulan, qaçırılmış və ya qanunsuz saxlanılmış və ya təqib olunan Ukrayna vətəndaşlarının siyahısındadır.

9 oktyabr 2014-cü ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarlığının Ukraynadakı missiyası hesabat yayaraq, "Sentsovun, öz sözlərinə görə, işgəncələrə məruz qaldığını" açıqladı.

### Rusiya
Mayın 9-da Rusiya KinoSoyuzu FTX-ə müraciət edərək, Oleq Sentsovu azad etməyi tələb edib
Rusiya kinematoqrafçıları Sentsovun dəstəklənməsi üçün müraciətlə çıxış ediblər. Sentsov aralarında Aleksandr Sokurov, Vladimir Kott, Vladimir Mirzoev, Aleksey German kiçik, Pavel Bardin, Aleksey Fedorcenko, Askold Kurov, Andrey Zvyaginsev olan Rusiyalı rejissorlar tərəfindən dəstəkləndi. Xüsusilə, Aleksandr Sokurov, "ictimai həssaslığı yüksək rejissor olan" Sentsovun ölkəsində baş verən dramatik hadisələrə biganə qala bilməyəcəyini, "Bütün dünyada kinematoqrafiyanın, ziddiyyətli müasir həyatda fəal iştirak edən, rejissorlar və sənətçilərin mövqeyinin və davranışının, düzgün olduğunu nümayiş etdirdiyini" qeyd edib.

28 iyun 2014-cü ildə Moskva Beynəlxalq Film Festivalı bağlanış mərasimində Ukrayna Milli Kinematoqrafçılar İttifaqının rəhbəri Sergey Trimbach Vladimir Putindən Oleq Sentsovun azadlığa buraxılmasına kömək etmək xahişi ilə müraciət edib; Müraciətə festivalın prezidenti Nikita Mixalkov da qoşulub.

2015-ci ilin dekabrında Amnesty International kampaniyası çərçivəsində Rus musiqiçi Boris Qrebenşnikov Rusiya Federasiyası Baş prokuroruna Oleq Sentsov, Aleksandr Kolçenko və Gennadi Afanasyev barəsində hökmü ləğv etmək çağırışı ilə məktub imzalayıb.

### Beynəlxalq ictimaiyyət
"Amnesty International" Sentsovun qanunsuz həbs edildiyini açıqlayıb.

2015-ci il avqustun 26-da Avropa İttifaqının xarici işlər naziri Federika Magerini Sentsovun cəzasının beynəlxalq hüquqa və "ədalət mühakiməsinin baza standartlarına" zidd olduğunu açıqladı, beləki "Rusiya məhkəmələrinin Rusiyanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin hüdudlarından kənarda törətdilən hərəkətlərə görə mühakimə hüququ yoxdur". Qərb mediasına görə, indiki halda, söhbət Sentsovun Ukraynadan zorla çıxarıldığı və beynəlxalq hüquq sahəsindən kənara çıxdığına görə ortaya çıxan vətəndaş hüquqlarının tapdalanmasından və açıq-aşkar saxta ittihamlardan gedir, çünki rusiya tərəfi sivil dünyanın normalarına sadəcə məhəl qoymur.

2018-ci il iyunun 1-dən 3-dək aclıq elan etmiş Sentsova dəstək olaraq dünyanın 78 şəhərində aksiyalar keçirilmişdir.

4 iyun 2018-ci ildə ATƏT XİN başçısı Lavrova Sentsovu azad etmək çağırışı ilə məktub göndərib.

Hökmə qarşı kəskin tənqidlə tək avropalı siyasətçilər və hüquq müdafiəçiləri deyil, həm də mədəniyyət xadimləri, o cümlədən Avropa Kino Akademiyasının direktoru Marion Dörinq, Alman Film Akademiyası və başqaları çıxış etmişlər, oxşar tələblər ilə Ukrayna Milli Kinematoqrafçılar İttifaqı, MDB və Baltikyanı ölkələrin Kinematoqrafçılar İittifaqlarının Konfederasiyası, Avropa Kino Akademiyası çıxış edib. 67-ci Kann Beynəlxalq Film Festivalı zamanı film bazarının stendlərində Sentsovun portretləri asılmışdı.

10 iyun 2014-cü ildə kinorejissorlar Pedro Almodovar, Vim Venders, Agnieszka Holland, Mayk Li, Krzysztof Zanussi, Anje Vayda, Ken Loach, Bela Tarr, Aki Kaurismaki və başqaları, Rusiya Dövlət Başçısı Vladimir Putin və bir sıra yüksəkvəzifəli şəxsləri Sentsovun təhlükəsizliyini təmin etməyə, yerini açıqlamağa, ona qarşı dəqiq ittihamlar irəli sürməyə və ya azad etməyə, habelə həbsinin şəffaf araşdırmağa çağırdılar.

15 sentyabr 2014-cü ildə həbsxanada olan Oleq Sentsov San Sebastian 62-ci Beynəlxalq Film Festivalı münsiflər heyətinin fəxri üzvü olmaq üçün dəvət olunub. 2014-cü il Venesiya Film Festivalınında da boş kreslo münsiflər heyətində Sentsovun yerini sbildirirdi.

2015-ci il Kann kinofestivalında Fransız Kinematoqrafçılar Gildiyası və Avropa Kino Akademiyasının təşkil etdiyi "Rejissorların ikihəftəliyi" proqramı çərçivəsində Ukrayna rejissoru Oleq Sentsova həmrəylik göstərmək üçün ongün davam edən aksiya keçirilib. Əllidən çox seansın hər birindən əvvəl ukraynalı rejissorun "Oleq Sentsovaya Azadlıq" yazılmış şəkli nümayiş etdirilmişdir.

## Yaradıcılığı

### Filmləri

### Nəsri
* "Kitabı alın — o gülməlidir" (2014)
* Hekayələr (К.: Laurus, 2015).

### Dramaturgiyası

## Ailəsi

## Mükafatları
* 2016-cı il "Qamer" və "Gərgədan" bədii filmlər üçün Taras Şevçenko adına Ukrayna Milli Mükafatının laureatı.
* "İgidliyə Görə" I dərəcəli orden (Ukrayna, 24 sentyabr 2015).
* "İgidliyə Görə" III dərəcəli orden (Ukrayna, 23 avqust 2014).
* Çexiyanın kinematoqrafiya və FITNESS televiziya birliyinin Münsiflər Heyətinin Xüsusi Mükafatı (Çexiya, 17 yanvar 2016).
* Barbara Qoldsmit adına "Yazmaq Azadlığı" Amerika PEN-klubunun mükafatı (ABŞ, 26 aprel 2017).

## Həmçinin bax
* Nadejda Savçenko

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* Олег Сенцов. Слово в суде // "Colta.ru", 09.04.2015
* На Украине — режиссёр, в России — террорист. Дело Олега Сенцова. Коротко // Meduza, 22.07.2015
* Процесс Сенцова. Последнее слово // "Медиазона", 19.08.2015
* Youtube-канал "Release Oleg Sentsov"