Holi

**Holi** — **Rənglər**, **Sevgi** və **Yaz Festivalı** kimi qeyd olunan məşhur və əhəmiyyətli Hindu bayramıdır. Bu bayram, tanrılar Radha və Krişnanın əbədi və ilahi sevgisini anmaq üçün keçirilir. Bundan əlavə, Holi yaxşının şər üzərində qələbəsini simvolizə edir və Vişnunun Narasimha şəklində Hiranyakşipunu məğlub etməsini xatırladır. Holi Hindistan yarımadasında yaranmış və əsasən burada qeyd olunur, lakin Hindistan diasporu vasitəsilə Asiyanın digər bölgələrinə və Qərb dünyasının bəzi hissələrinə də yayılmışdır.

Holi, həmçinin Hindistanda yazın gəlişini, qışın sonunu və sevginin çiçəklənməsini qeyd edir. Bu, həm də yaxşı yaz məhsul mövsümü üçün bir dua olaraq qəbul edilir. Bayram bir gecə və bir gün davam edir, Hindu təqvimi üzrə Phalguna ayında (tam ay günü) başlar, bu da Qriqorian təqvimində mart ayının ortalarına təsadüf edir.

## Təsviri
Holi, Hinduların qədim və müqəddəs bir ənənəsidir, Hindistanın bir çox ştatlarında və digər ölkələrdə regional bayramlarla qeyd olunur. Bu, Hindulara və Hindulardan olmayanlara bir-biriləri ilə rəngli su və toz ataraq əylənmək imkanı verən mədəni bir bayramdır. Holi, Hindistan yarımadasında geniş şəkildə qeyd olunur. Bayram, Hindu Ay-günəş təqvimindəki son tam ay günü olan Phalquna ayının sonunda, yazın gəlişini qeyd edərək qeyd olunur, bu da ay dövrünə görə dəyişir. Tarix adətən mart ayında, bəzən isə Qriqorian təqvimində fevralın sonlarına təsadüf edir.

Bu bayramın bir neçə məqsədi var; ən başlıcası yazın başlanğıcını qeyd etməkdir. XVII əsr ədəbiyyatında bu bayram, kənd təsərrüfatını qeyd edən, yaxşı yaz məhsulları və münbit torpaqları yad edən bir bayram olaraq tanınırdı. Hindular, yazın bollu rənglərindən zövq almaq və qışı yola salmaq üçün bu zamanı qeyd edirlər. Bir çox Hindular üçün Holi bayramı, əlaqələri yenidən qurmaq, münaqişələri sona çatdırmaq və keçmişdən gələn emosional çirkdən təmizlənmək üçün bir fürsət olaraq qeyd edilir.

Holi həmçinin dini bir məqsədə sahibdir, bu məqsəd Holika əfsanəsi ilə simvolik olaraq göstərilir. Holi gecəsindən əvvəl, Holika Dahan (Holikanın yandırılması) və ya Kiçik Holi adlanan mərasimdə odun alovlanır. İnsanlar ocaqların ətrafında toplaşır, mahnılar oxuyur və rəqs edirlər. Növbəti gün Holi, Sanskritdə Dhuli, ya da Dhulheti, Dhuland, I və ya Dhulendi olaraq qeyd olunur.

Hindistanın şimal bölgələrində uşaqlar və gənclər bir-birilərinə rəngli toz məhlulları (gulal) ataraq gülür və qeyd edirlər, böyüklər isə bir-birilərinin üzlərinə qurudulmuş rəngli toz (abir) sürtürlər. Evə qonaq gələnlər əvvəlcə rənglərlə zarafat edilir, sonra isə Holi şirniyyatları (məsələn, gujhia, şakkarpaare, matri və dahi vada), şirniyyatlar və içkilər təqdim olunur. Rənglərlə oynayıb təmizləndikdən sonra, insanlar çimirlər, təmiz paltar geyinirlər və dostları və ailələrini ziyarət edirlər.

Holika Dahan kimi, bəzi Hindistan bölgələrində Kama Dahanam da qeyd olunur. Bu bölgələrdə rənglər bayramı *Rangapanchami* adlanır və Poornima (tam ay) günündən beşinci gün keçirilir.

## Əfsanələr

### Radha Krişna

Hindistanın Braj regionunda, Hindu tanrıları Radha və Krişnanın böyüdüyü yerdə, bu bayram onların ilahi sevgisini anmaq üçün Ranqa Pançami gününə qədər qeyd olunur. Holi rəsmi olaraq yaz fəslini qarşılayır və sevgi bayramı kimi qeyd olunur. Müdrik Qarqa tərəfindən yazılmış puranik əsər olan Qarqa Samhita, Radha və Krişnanın Holi oynayaraq romantik təsvir olunduğu ilk ədəbiyyat nümunəsidir.

Bu bayramın məşhur bir rəmzi əfsanəsi də var. Gənclik illərində Krişna, ədalətli (ağ) dərili Radhanın onu bəyənib-bəyənməyəcəyindən narahat olurdu, çünki onun dərisi tünd idi. Anası Yaşoda, onun bu narahatçılığından yorularaq, ona Radhaya yaxınlaşmağı və üzünü istədiyi rəngə boyamasını xahiş etməsini məsləhət görür. Radha da bunu edir və Radha ilə Krişna bir cütlük olurlar. O vaxtdan bəri, Radha və Krişnanın bir-birilərinin üzlərini rəngləməsi Holi bayramı kimi qeyd olunur.

Hindistandan kənarda bu əfsanələr Holi (*Phagwah*) bayramının əhəmiyyətini izah etməyə kömək edir. Bu bayram Hind mənşəli Karib icmalarında, məsələn, Qayana, Surinam, Trinidad və Tobaqo və Yamaykada geniş yayılmışdır. Holi həmçinin Mavriki, Fici və Cənubi Afrikada böyük coşqu ilə qeyd olunur.

### Vişnu

Bhaqavata Purananın 7-ci fəslində Holinin niyə yaxşının şər üzərində qələbəsini simvolizə edən bir bayram kimi qeyd olunduğunu izah edən bir əfsanə var. Bu əfsanə Hindu tanrısı Vişnu və onun sadiq davamçısı Prahlada şərəfinə qeyd olunur.

#### Hiranyakşipu və Prahlada
Kral Hiranyakşipu, Prahladanın atası və iblis Asuraların hökmdarı idi. O, ona beş xüsusi güc verən bir nemət qazandırmışdı:

* O, nə insan, nə də heyvan tərəfindən öldürülə bilməzdi.
* Nə içəridə, nə də çöldə öldürülə bilərdi.
* Nə gündüz, nə də gecə öldürülə bilərdi.
* Nə ox (uzaqdan atılan silah), nə də əl silahı ilə öldürülə bilərdi.
* Nə quruda, nə suda, nə də havada öldürülə bilərdi.

Hiranyakşipu özünü tanrı hesab edərək hər kəsin yalnız ona ibadət etməsini tələb edirdi. Lakin onun öz oğlu Prahlada, Vişnuya sadiq qalırdı. Bu, Hiranyakşipunu qəzəbləndirirdi. O, oğluna dəhşətli işgəncələr versə də, heç biri Prahladaya təsir etmədi və o, doğru bildiyi yoldan dönmədi.

Sonda Hiranyakşipunun bacısı Holika Prahladanı aldatdı və onunla birlikdə bir od çərçivəsinə (tonqala) oturdu. Holikanın oddan qoruyan sehrli örtüyü var idi, Prahladanın isə yox idi. Lakin od alovlandıqda örtük Holikadan uçaraq Prahladanı bürüdü, nəticədə Prahlada sağ qaldı, Holika isə yandı.

Bundan sonra Vişnu, Hindu inancına görə Dharmayı bərpa etmək üçün Narasimha avatarı şəklində peyda oldu – o, yarı insan, yarı aslan idi (nə insan, nə də heyvan).

* O, Hiranyakşipunu gün batımı zamanı öldürdü (nə gündüz, nə də gecə).
* Onu qapı ağzında tutdu (nə içəridə, nə də çöldə).
* Onu dizinin üstünə qoydu (nə quruda, nə suda, nə də havada).
* Onu aslan caynaqları ilə parçaladı (nə əl silahı, nə də uzaqdan atılan silah).

Beləcə, Holi və Holika tonqalı yaxşının şər üzərində qələbəsini, Prahladanın Hiranyakşipu üzərində üstünlüyünü və Holikanın yanmasını qeyd edir.

### Kama və Rati
Hindizmin Şaivizm və Şaktizm kimi ənənələrində Holinin əhəmiyyəti Şiva ilə bağlıdır. Parvati, Şivanı meditasiya və yogadan geri qaytarmaq üçün Vasant Pançami bayramında sevgi tanrısı Kamadevadan kömək istəyir. Kamadeva, Şivaya sevgi oxları atır. Lakin Şiva üçüncü gözünü açaraq Kamadevanı külə çevirir.

Bu hadisə Kamanın arvadı Ratini və Parvatini kədərləndirir. Rati 40 gün boyunca meditasiya edir. Nəhayət, Şiva mərhəmət göstərir, Kamanı yenidən dirildir və sevgi tanrısı geri qayıdır. Bu hadisədən 40 gün sonra, Vasant Pançamidən 40 gün sonra Holi bayramı kimi qeyd olunur. Bu Kama əfsanəsi, xüsusilə Cənubi Hindistanda fərqli formalarda nəql edilir və Holinin mənəvi dəyərini izah edən vacib nağıllardan biri hesab olunur.

## Holi rəngləri

### Ənənəvi rənglər
Yaz fəsli zamanı hava şəraitinin dəyişməsi nəticəsində virus infeksiyaları və soyuqdəymə hallarının artdığına inanılır. *Qulal* adlanan təbii rəngli tozların oynaq şəkildə atılması müalicəvi əhəmiyyətə malikdir. Bu rənglər ənənəvi olaraq palaş, neem, kumkum, haldi, bilva və digər Ayurveda həkimləri tərəfindən tövsiyə olunan dərman bitkilərindən hazırlanır.

Bir çox rənglər əsas rənglərin qarışdırılması yolu ilə əldə edilir. Ustalar Holi bayramından həftələr və aylar öncə təbii mənbələrdən quru toz şəklində müxtəlif rənglər istehsal edir və satırlar. Ənənəvi bitki mənşəli rəng mənbələri bunlardır.

#### Narıncı və qırmızı
Palaş (tesu) ağacının çiçəkləri (meşənin alovu adlanır) parlaq qırmızı və tünd narıncı rənglərin tipik mənbəyidir.
Alternativ olaraq:

* Qırmızı sandalq ağacının tozu
* Qurudulmuş hibiskus çiçəkləri
* Madder ağacı
* Turp və nar fərqli qırmızı çalarlar verir.
* sarıkökl (haldi) tozuna əhəng əlavə etməklə narıncı toz əldə edilə bilər.
* Zəfəranı (kesar) suda qaynatmaqla başqa bir narıncı çalar əldə olunur.

#### Yaşıl
Mehndi (xına) və gulmohur ağacının qurudulmuş yarpaqları yaşıl rəng mənbəyidir. Bəzi bölgələrdə yaz məhsullarının yarpaqları və otlar da yaşıl piqment kimi istifadə edilir.

#### Sarı

Haldi (sarıkök) tozu sarı rəngin əsas mənbəyidir. Bəzən noxud unu (gram) və ya digər un növləri ilə qarışdırılaraq istənilən çalar əldə edilir. Bael meyvəsi, amaltas, xrizantema və cırçiçək (marigold) sarı rəngin alternativ mənbələridir.

#### Mavi
İndiqo bitkiləri, Hindistan gilası, üzüm növləri, mavi hibiskus və jakaranda çiçəkləri Holi üçün ənənəvi mavi rəng mənbələridir.
#### Maqenta və bənövşəyi
Çuğundur ənənəvi magenta və bənövşəyi rəng mənbəyidir. Adətən birbaşa suda qaynadılaraq rəngli su hazırlanır.
#### Qəhvəyi
Qurudulmuş çay yarpaqları qəhvəyi rəngli su mənbəyidir. Müəyyən növ gil (palçıq) qəhvəyi rəng üçün alternativdir.
#### Qara
Üzüm növləri, amla (qarağat) meyvələri və tərəvəz karbonu (kömür) bozdan tutmuş qara rəngə qədər müxtəlif çalarlar verir.

## Digər mədəniyyətlərə təsiri

Holi ABŞ-ın bəzi bölgələrində sosial tədbir kimi qeyd olunur. Məsələn:

* Sri Sri Radha Krişna Məbədi – Speniş Fork, Yuta
* NYC Holi Hai – Manhetten, Nyu-York
* Festival of Colors: Holi NYC – Nyu-York şəhəri

### Holidən ilhamlanan tədbirlər
Son illərdə Avropa və ABŞ-da Holi-dən ilhamlanan bir sıra sosial tədbirlər təşkil olunmağa başlayıb. Bu tədbirlər əsasən şirkətlər tərəfindən təşkil edilən kommersiya və ya xeyriyyə məqsədli ödənişli tədbirlərdir və Holi festivalının rəsmi tarixi ilə üst-üstə düşməyə bilər.

Bu tədbirlərə aşağıdakılar daxildir:

#Holidən ilhamlanan musiqi festivalları
#* Festival Of Colours Tour
#* Holi One (rəngli tozların müəyyən vaxtlarda atılması ilə)
# 5K qaçış yarışları
#*The Color Run
#* Holi Run
#* Color Me Rad (qaçışçılar hər kilometrdə rəngli tozlarla örtülürlər)
#* Bosniya və Herseqovinada hər il keçirilən BiH Color Festival (Holi-dən ilhamlanan elektron musiqi festivalı)
#Avstraliya və Yeni Zelandiyada məktəblərin xeyriyyə tədbirləri
#* Australian Fundraising, School Fun Run, Colour Frenzy, Go Raise It Australia platformaları vasitəsilə təşkil olunur.
#* Yeni Zelandiyada yerli Go Raise It NZ şirkəti Holi Powder Colour Run tədbirləri təşkil edir.

Bəzi insanlar bu tədbirlərin Holinin mədəni və mənəvi köklərini ticarət məqsədləri üçün mənimsədiyini və dəyərsizləşdirdiyini irəli sürürlər. Təşkilatçılar isə rəngli tozların təhlükəsizliyi, təhlükəsizlik tədbirləri və əyləncə proqramlarının təmin edilməsi üçün vəsait toplandıqlarını bildirirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər