open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Məhəmməd ibn Heysəm

**Məhəmməd ibn Heysəm** —  Şirvanşahlar dövlətinin ikinci hökmdarı, Şirvanşah Heysəm ibn Xalidin oğlu, Heysəm ibn Məhəmmədin atası.

Şirvanşah Heysəmdən sonra onun oğlu Məhəmməd ibn Heysəm ibn Xalid Şirvanşah olmuşdur. Deyildiyinə görə o, *"atasının vəsiyyətlərinə əməl edərək, ədalətli olmuş və kafirlərlə müharibə aparmışdır. O habelə bu diyarda özü haqqında yaxşı ad qoyub getmişdir"*. Məhəmməd ibn Heysəm haqqında mənbələrdə çox cüzi məlumat vardır.

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax
* Məzyədilər
* Azərbaycan tarixi
Heysəm ibn Məhəmməd

* Heysəm ibn Məhəmməd — Şirvanşahlar dövlətinin üçüncü hökmdarı, Əli ibn Heysamın atasıdır. 
* Heysəm ibn Məhəmməd (Tabasaran əmiri) — Məzyədilər sülaləsindən Tabasaran və Dərbənd əmiri.

## Həmçinin bax
* Heysəm
* Məhəmməd (ad)
Azərbaycan Respublikasının əməkdar neft və qaz sənayesi işçilərinin siyahısı

__NOTOC__
**Azərbaycanın əməkdar neft və qaz sənayesi işçisi** — 1991-1998-ci illərdə mövcud olmuş, Azərbaycanda neft və qaz sənayesi sahəsində xidmətlərinə görə verilən fəxri addır.

1991-1998-ci illərdə **3 nəfərə** "Əməkdar neft və qaz sənayesi işçisi" fəxri adı verilib.

## 1991
# Rəhmanov Rahid Ramiz oğlu — 07.06.1991
# Həsənov Arif Həsən oğlu — 07.06.1991

## 1992
# Vəzirova Validə Rəşidbəy qızı — 13.02.1992

## İstinadlar
Azərbaycan Respublikasının əməkdar geoloqlarının siyahısı

## 1991

#Çingiz Mirəli oğlu Qaşqay — 07.06.1991
#Qurbanmirzə Əmirəli oğlu Əliyev — 07.06.1991
#Arif Cəfər oğlu İsmayılzadə — 07.06.1991
#Rüfət Nadəli oğlu Məmmədzadə — 07.06.1991
#Həmid Veysəl oğlu Mustafayev — 07.06.1991
#Allahverdi Mühanbər oğlu Ağakişiyev — 20.12.1991
#Firdovsi Şamil oğlu Əliyev — 20.12.1991
#Yusif Cümşüd oğlu Zamanov — 20.12.1991
#İkram Mətləb oğlu İbrahimov — 20.12.1991
#Akir Abasəli oğlu İsayev — 20.12.1991

## İstinadlar
Arpaçay su anbarı

**Arpaçay su anbarı** — Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasında Şərur rayonunun Gümüşlü kəndində yaradılmış su anbarı 1977-ci ildə istifadəyə verilmişdir. Sonrakı illərdə Arpaçay sağ və sol sahil kanalları çəkilib. Dəryaçadan Şərur, Kəngərli və Sədərək rayonlarında 20 min hektardan artıq əkin sahələrinin suvarılmasında istifadə olunur. 

2007-ci ilin dövlət büdcəsindən Naxçıvan Muxtar Respublikasına 18,6 milyon manat məqsədli vəsait ayrılmışdır. Bu vəsait sənaye və tikinti xərclərinin tərkib hissəsi kimi ayrılıb. Vəsaitin 15 milyon manatı Naxçıvanın qazlaşdırılması işinin növbəti mərhələsinin həyata keçirilməsinə, 3,6 milyon manatı isə Arpaçay su anbarının yenidən qurulması və əsaslı təmirinə xərclənib. 

2008-ci ildə su anbarında yenidənqurma işləri aparılıb. Arpaçay su anbarının ümumi su tutumu artırılıb. Dəryaçada bir sıra avadanlıqların istismar müddətinin bitməsi, bənddə sızmaların qarşısının alınması məqsədilə həyata keçirilən yenidənqurma və əsaslı bərpa işləri çərçivəsində su anbarında qülləli suburaxıcının elektrik avadanlığı və avtomatlaşdırma sistemi yenidən qurulub, suburaxıcı şaxtaya gedən yol təmir edilib. Faydalılıq həcmi 140 mln kubmetr olan dəryaçada aparılan əsaslı və yenidənqurma işləri onun maksimal həddə-150 mln kubmetr su ilə doldurulmasına imkan verəcək. 2007-ci ildən başlayan yenidənqurma işləri nəticəsində isə su anbarında gölün şaxtadan 52 metr dərinlikdə yerləşən dibinə enmək üçün lift quraşdırılıb. Gölün su sızıntılarını axıtmaq üçün beton kanallar çəkilib, istismar tunelinin sonunda su qəbuledici qurğuda bərpa işləri aparılıb. Su anbarının inzibati binası üçün yeni bina tikilib. 

Ermənistanın Azərbaycana qarşı yönəldilən düşmənçilik siyasəti nəticəsində Şərur düzünü suvaran Arpaçay su anbarını su ilə doldurmaq mümkün deyildir. Belə ki, Ermənistan Respublikası ərazisində 1981-ci ildə Arpaçay üzərində həcmi 24 mln. m3 olan Keçid su anbarı istifadəyə verilmişdir. Onun tikintisi ilə eyni zamanda buradan Göyçə gölünə çəkilmiş tunel və su kəməri vasitəsi ilə ildə 280 mln. m3 su (çayın illik axımının 40%-i) gölə axıdılır. Odur ki, yerdə qalan su ilə Arpaçay su anbarını doldurmaq mümkün olmur və əvvəllər suvarılan torpaqların xeyli hissəsi susuz qalır. Bundan əlavə Bərgüşad (Vorotan) çayı üzərində tikilmiş və həcmi 3,4 mln. m3 olan Anqexakot su anbarından da həmin tunellə Sevana su verilir. Azərbaycan torpaqlarını susuz qoyaraq Arpaçay və Bərgüşad çayları axımının xeyli hissəsinin Sevana axıdılmasında məqsəd Razdan kaskadında fəaliyyət göstərən və ümumi güjü 550 min kVt. olan su elektrik stansiyalarını, 10 min hektarlarla suvarılan torpaqları su ilə təmin etmək və bunun nəticəsində son 30 il ərzində səviyyəsi 17 m aşağı düşmüş Sevan gölünü ekoloji fəlakətdən qurtarmaqdır.  

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Steysi Keybler

**Steysi Keybler** (; ) — ABŞ aktrisası, modelyer.

1979-cu ildə Baltimorda anadan olub. Üç yaşında balet və caz rəqsləri öyrənməyə başlayıb. Hələ universitetdə oxuyarkən filmlərdə qısa rolların ifaçısı və modelyer kimi tanınırdı. 19 yaşında güləş çempionatında rəqs şouları göstərən "Niro Qızlar" qrupunda rəqs yarışmasının qalibi adını qazandı.

Keyblerin 110 sm-lik gözəl ayaqları ona "Güləş Çempionatının Ayaqları" adını qazandırmışdır.

## Mənbə
* Güləşən gözəlçə (Fotosessiya)
Azərbaycan Respublikasının əməkdar rabitəçilərinin siyahısı

__NOTOC__
**Azərbaycanın əməkdar rabitəçisi** — 1991-1998-ci illərdə mövcud olmuş, Azərbaycanda rabitə sahəsində xidmətlərinə və əhaliyə rabitə vasitələri ilə xidmət göstərilməsinin təmin edilməsində nailiyyətlərinə görə verilən fəxri addır.

1991-1998-ci illərdə **7 nəfərə** "Əməkdar rabitəçi" fəxri adı verilib.

## 1991
# Baxtiyev Əbdül Mubinoviç — 08.07.1991
# Məmmədov Əbdülrza Ağabala oğlu — 08.07.1991
# Nemətov Niyatşah Səfər oğlu — 08.07.1991
# Pipikin Nikolay Anatolyeviç — 08.07.1991
# Starenki Vladimir Andreyeviç — 06.08.1991
# Həsənov Əhməd İsman oğlu — 06.08.1991

## 1992
# İbrahimova Hökümə Salman qızı — 27.08.1992

## İstinadlar
Vladimir Rautbart

**Vladimir İosifoviç Rautbart** (; 3 aprel 1929, Nikolayev, Ukrayna SSR, SSRİ — 26 iyul 1969, Moskva, RSFSR, SSRİ) — sovet aktyoru və rejissoru, teatr pedaqoqu, RSFSR əməkdar artisti (1958).

## Həyatı

Vladimir İosifoviç Rautbart 3 aprel 1929-cu ildə anadan olmuşdur. Fəaliyyətinə Omskda yerləşən dram teatrında başlamışdır. Bu teatrda o, özünü istedadı ilə yerli tamaşaçılara tanıda bilmişdir. Rautbart 30 yaşında Moskvaya köçür. Orada Puşkin adına Moskva dram teatrında, Moskva Satira teatrında, Qoqol adına teatrda işləyir. Sonralar isə fəaliyyətini "Moskonsert"də davam etdirir.

Vladimir Rautbart arası kəsilmədən öz səhnə obrazı üzərində işləyir, teatrda səhnə sınaqları aparır, özünün sınaq tamaşalarını səhnəyə qoyur, Teatr İncəsənəti Dövlət İnstitutunda müəllim kimi çalışır. Tez-tez ədəbi proqramlarda çıxış edir və çalışdığı  institutun tələbələrini burada iştiraka cəlb edir.

Vladimir Rautbart kinoda çox az çəkilmişdir. O, "Yeddi dayə"də gülməli dirijor, ""I" əməliyyatı"nda professor rolunu oynayır. Həmin filmdəki epizodda o, Viktor Pavlov və Valeri Nosiklə birlikdə imtahan səhnəsini ifa etmişdilər. Bu roldan sonra o, hər bir yerdə tanınmağa başladı.

Vladimir İosifoviç Rautbart 26 iyul 1969-cu ildə vəfat etmişdir.

## Şəxsi həyatı
Həyat yoldaşı — Emma Moiseyevna — aktrisa, pedaqoq, Moskva şəhərinin müəllimlər klubunun təşkilatçısı.

Uşaqları — Aleksandr və Yelena.
 
## Filmoqrafiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Bakı funikulyoru

**Bakı funikulyoru** — Azərbaycanda yeganə funikulyor.

## Tarixi

Bakı funikulyoru Əliş Ləmbəranskinin təşəbbüsü ilə tikilmişdir. 1960-cı il mayın 5-də istifadəyə verilmişdir. SSRİ zamanında funikulyorun qatarları xüsusi sifarişlə Ukraynanın Xarkov şəhərində hazırlanaraq buraya gətirilmişdir.

## Stansiyaları
"Bəhram Gur" və "Şəhidlər Xiyabanı" adlı iki stansiyası mövcuddur. Stansiyalar arası məsafə 455 metrdir. Cəmi 2 vaqonu olan bu funikulyorda vaqonlar saniyədə 2,5 metr sürətlə hərəkət edərək bir stansiyadan digərinə 4 dəqiqəyə çatırdı. Vaqonlararası interval 10 dəqiqə, gediş haqqı isə 20 qəpik olmuşdur (hal-hazırda gediş haqqı 1 manatdır.). 2012-ci ildə 4il müddətinə pulsuz fəaliyyət göstərmişdir. Funikulyor saatda orta hesabla 2 min sərnişini daşımaq imkanına malik idi.

## Təmiri
Bakı funikulyoru müxtəlif vaxtlarda bir neçə dəfə təmir edilmişdir.

1980-ci illərin sonlarında qəza vəziyyətində olduğu əsas gətirilərək bağlanıb və 2001-ci ilin sonunda yenidən istifadəyə verilmişdir. Bakı funikulyoru 2001 və 2007-ci ildə iki dəfə əsaslı şəkildə təmir edilmişdir. 2007-ci ildəki təmirdən sonra vaqonların hərəkəti zamanı yaranan səs-küy minimuma endirilmişdi. 2011-ci ilin aprelində isə yenidən təmirə dayandırılmışdır. 23 may 2012-ci ildə əsaslı təmir və yenidənqurmadan sonra yenidən istifadəyə verilmişdir. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və xanımı Mehriban Əliyeva açılış mərasimində iştirak etmişlər. 2018-ci lin noyabr ayında bir müddət profilaktika işləri ilə əlaqədar fəaliyyətini dayandırıb. 2020-ci ilin mart ayında pandemiya ilə əlaqədar fəaliyyətini 21 ay müddətinə dayandırmışdır.

## Qalereya

Baku 15 09 48 498000.jpeg|Bakı funikulyoru 2020-ci ildə
The car of the Baku funicular station.jpg|Bakı funikulyorunun qatarı
Train of Baku Funicular.jpg|Qatarlarından biri (21 mart 2014)


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Sökdülər, yenidən tikmək üçün — Fotosessiya. 
* Бакинский фуникулер после ремонта — ФОТО.
Vitis ficifolia

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki cinsi. 

Çox yüksək məhsuldar sortdur. Tənəyində barlı zoğların miqdarı 76,0%; salxımların sayı 28 ədəd; bar əmsalı 0,60; məhsuldarlıq əmsalı 0,8-dir. Salxımların orta kütləsi 180,6-362,0 qr, kolun məhsuldarlığı 5,0-10,0 kq, hektardan məhsuldarlıq 111,0-222,2 s/ha arasında tərəddüd edir. Giləsində şəkərlilik 17,0-19,2 q/100 sm3, titrlə-nən turşuluq 3,62-5,12 q/dm3  arasında dəyişir.

## Yarpaqları
Yarpaqları iri və çox iri (uzunluğu 18-24 sm, eni 14-20 sm),oval, yumurtavari formada olub, müstəvisi dalğavarıdir. Üst səthi hamar olub, tünd-yaşıl rəngdədir. Kəsikləri dərin olub, yuxarı kəsikləri açıq, yaxud bağlı, liraşəkilli və ya ellipsvari formadadır.

## Meyvəsi
Salxımları iri və çox iri ölçüdə (uzunluğu 18-27 sm, eni 12-16 sm), konusvarı, enli-konusvarı, tək–tək hallarda silindrik formada olub, seyrək, orta sıxlıqda və sıxdır. Gilələri iri və çox iri (uzunluğu 20–28&nbsp;mm, eni 15–18 mm), uzunsov formada, simmetrik, ağ, tam yetişdikdə qızılı, yaxud açıq-çəhrayı rəngdə olur.

Qabığı qalın və elastik olub, üzəri mum təbəqəsi ilə örtülmüşdür. Ləti sıx, xırtıldayan olub, kifayət qədər şirəlidir. Dadı xoşagələn və harmonikdir. Giləsində 2-4 toxum vardır.

Abşeron şəraitində vegetasiya müddəti 152-156 gün arasında dəyişir. Gilələri sentyabr ayının II ongünlüyündə tam yetişir. Tənəklərinin böyümə gücü yüksəkdir (218,6 sm). Zoğları yaxşı (78-88%) yetişir. Sort Abşeron şəraitində oidium və boz çürümə xəstəliyinə qarşı davamsızlıq (4 bal) nümayiş etdirir. Çiçəkləri orta səviyyədə və çox (46,5-78,2%) tökülür. Salxımlarında noxudlaşmış gilələr azlıq təşkil edir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Labrusk üzümü

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Şimali Amerikada bitir.

## Botaniki təsviri
Əsasən "izabella" üzüm sortu kimi tanınır. Gövdəsinin diametri 20-30 sm, dirəklə yüksəyə qalxan, sıx örtüklər əmələ gətirən ikievli lianadır. Tükcüklü zoğların bığcıqları 2-3 çəngəlvari, yaxşı inkişaf etmişdir. Qırışlı, iri, yumurtavari və ya yumru formalı yarpaqları (25 sm-dək) bütöv və ya 3 hissəlidir, üstü tutqun, tünd yaşıl, çılpaq, alt tərəfi tükcüklüdür. Çiçək qurupunun uzunluğu 8 sm-dək, qısa, qalın ayaqda dişicik çiçəkləri daha möhkəm, erkəkcikli daha yumşaqdır. Kiçik meyvə salxımlarında 20 giləmeyvə olur. Şarşəkilli giləmeyvələri qara-al qırmızı, bəzən qırmızımtıl-qonur, çəhrayı, sarımtıl-yaşıl, çox az hallarda ağ rəngli, diametri 15–20 mm-dir. Üstdən sıx çöküntü ilə örtülmüşdür. Musnus ətirlidir. Toxumları iri, qısa dimdikdir.

## Ekologiyası
Nəmişli yerlərdə, çay vadilərində, qumlu torpaqlarda yaxşı inkişaf edir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda,Talışda təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Bu növ çox vaxt sıx, gözəl yarpaqlarına görə dekorativ məqsədlərlə istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Rhus copallinum

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Rusiya, Türkiyə, İraq, İran, Orta Asiya, Kipr, Livan, Suriya, İsrail, İordaniya, Əfqanıstan, Azor və Kanar adalarında təbii arealı vardır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Maralbuynuz sumaq

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Şimali Amerikanın şərq hissəsində quru  və daşlı torpaqlarda bitən ağac bitkisidir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 10-12 m-ə çatır. Gözəl, dekorativ çətirli, qalın, tüklü, açıq-qonur zoğları vardır. Çoxillik zoğların qabığı qonur rəngdədir, çatlayandır. Yarpaqlar tək lələkvaridir, uzunluğu 50 sm-ə qədərdir, 11-31 yarpaqcıqdan ibarətdir. Yarpaqcıqların üst səthi tünd-yaşıl, alt səthi ağ-göyümtül rəngdə olub, ucu bizdir. Payızda yarpaqların rəngi açıq-qırmızıdan tünd-qırmızıya qədər dəyişir. Bitki ikievlidir. Çiçəkləri xırdadır, uzunluğu 20 sm-ə qədər olan piramidal süpürgələrə yığılmışdır. Erkəkcikli çiçəkləri sarımtıl-yaşıl, dişicikli çiçəkləri qırmızıdır. Meyvəsi şarşəkilli çəyirdəkmeyvədir, yetişəndə tüklərlə örtülür. 2 dekorativ forması vardır: neştərvari (f.laciniata) - dərin dişli, neştərvari yarpaqlıdır; bölünmüş forması (f.dessecta) - lələkvari bölünmüş yarpaqlıdır.

## Ekologiyası
Torpaq yaxşı drajenalı, orta miqdarda nəmişli olmalıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Mərdəkan dendrarisində 1978-ci ildə introduksiya edilmişdir. Abşeronda bağ və parklarda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Dekorativ görünüşə malikdir. Oduncağının belə gözəl rəngdə olmasına baxmayaraq yerli əhali tərəfindən demək olar ki, istifadə olunmur. Yarpaqlarından tanin alınır ki, ondan şərabçılıqda və toxumçuluqda geniş istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan Respublikasının əməkdar ali məktəb işçilərinin siyahısı

__NOTOC__
**Azərbaycanın əməkdar məktəb işçisi** — 1991-1998-ci illərdə mövcud olmuş, Azərbaycanda elm və xalq təhsili sahəsində, ixtisaslı mütəxəssislər hazırlanmasında xidmətlərinə görə verilən fəxri addır.

1991-1998-ci illərdə **4 nəfərə** "Əməkdar ali məktəb işçisi" fəxri adı verilib.

## 1991
# Zeynalov Süleyman Məhərrəm oğlu — 11.07.1991
# Quliyev Kamil Hətəm oğlu — 08.08.1991
# İbrahimov Səfər Hilal oğlu — 20.12.1991

## 1992
# Babayev Fikrət Rzaqulu oğlu — 04.03.1992

## İstinadlar
Geroyevskoye

Kerç yaxınlığında (Krım vilayəti) tarixi kənd. Buradakı qədim kurqanlar hələ XIX əsrdə aşkar edilib öyrənilmişdir. Kırım torpağındakı həmin məzarlıqların Skiflərə qədərki mədəni Kırımın köhnə abidələri olduğu müəyyən edilmişdir. İndi vilayətin Sak rayonuna aid olan öz yaşı qədər adı da qədim olan El Tekin kəndi Geroevek (Qəhramanlı) adlanır. Bu kiçik kənd vaxtilə mövcud olmuş böyük bir şəhərin qalıqları üzərində yerləşir; arxeoloji axtarışlar nəticəsində burada eramızdan əvvəl VIəsrə aid qədim yaşayış məskəninin qalıqları, müdafiə divarları, ev-məişət avadanlıqları nümunələri aşkar edilmişdir. Şübhəsiz, ad dəyişmədəki bu hal təsadüfi qəbul edilməməlidir. Hər halda yeni ad qədim türk adı ilə müəyyən mənada uyğun seçilmiş addır. Kəndin əsil adının tərkibindəki təkin ~ tekin sözü hunlarda və qədim türklərdə yüksək rütbə adı olub "bahadır" mənasında xan ailəsi üzvünün adına qoşulan titul, "şahzadə" deməkdir. Səlcuqlar sülaləsinə aid olan böyük Türk dünyasınca bir çox şahlar, sərkərdələr təkin titulunu daşımışlar. Samanilər sülaləsindən Alp Təkin, Bilgə Təkin; Qaraxanilərdə Səbuk Təkin, Ali Təkin. Qədim türklərdə şərəf adı və ünvanını tədqiq edən prof. Abdulkadir Donuk "tekin" adı barədə yazır: hökmdar ailəsi mənsublarına "Tekin" deyilirdi. (Kitabelerdən: II Göy Türk xaqanı Bilgenin kiçik qardaşı Kül Tekin və eyni ailədən Orhun kitabələrinin yazarı Yolluğ Tekin). Təkin ünvanı Ak Hun paraları üzərində (630–658) görünməkdə olduğu kimi, Uyğurların mənşə əfsanəsində "Or-Tekin" bir türk ünvanı olaraq keçməkdə və 924–926-cı illərdə Turfan Uyqur Xaqanının ünvanı olaraq görünməkdə, Türk Bulqar kitabələrində "xanın qardaşı və ya oğlu" anlamını daşımaqdadır.1. Tarixçi-filoloq Nikolay Baskakov da "Iqor alayı haqqında dastan"ın türk leksikası" kitabında tekin sözünün "knyaz, prins" mənasında hun və digər qədim türk xalqlarında titul (xan ailəsinin kiçik üzvlərinin adlarına əlavə edilən ad) olduğunu göstərirdi. 2. Görkəmli türkoloq Malov da "qədim türk yazılı abidələrində tigin şahzadə deməkdir," deyə yazırdı. Həmədan yaxınlığında (İran) Kara Tigin cayırı (ovalığı) vardır. Yurdumuzun Şirvan əyalətində (Ağdaş r.) daxil olan Qaradeyin (belə yazılır!) adlı bir yadigar kənd var. Ad tarixən qara və deyin "tekin" şahzadə sözündən yaranmışdır. Türk əsilli Rus soyu Karatiginlər (bu familiyadan məşhur sənətkarlar çıxmışdır) Kara + tekin adından formalaşmışdır.

## Mənbə
Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlarBakı, Nurlar, 2009, səh.91–92
Endirey

**Endirey** — rus tələffüzündəki kimi Andreyevo adlandırılan qədim Enderi kəndi tarixən Aksay tərkilərinə (tərki şamxal kimi şöhrətli hakim titulu olub "bəy", "xan" deməkdir. Məşhur Tarkovskilər soyunun ulu babaları bu yerlərin sahibi, hakimi olmuşlar) məxsus idi. Kənd Ak Taş çayı üzərində Xasavyurtdan azca aralıda yerləşir.

Övliya Çələbi Enderi kəndiylə bağlı öz "Səyahətnaməsi"ndə yazırdı: "Ak taş kənarında Enderi əşirətinin otlaqları uzanırdı".

## Əhalinin etnik tərkibi
Kəndin yerli əhalisi türk xalqlarından olan (qıpçaq qoluna mənsub) qumuqlar olmuşlar.

Müqtədir araşdırmacılarımızdan olan prof. Dr. Ahmet Caferoğlunun göstərdiyi kimi "özünün geopolitik vəziyyəti üzündən ölkələri VII yüzillikdən etibarən Xəzər dövləti hüdudları içərisinə alınmış və Oğuz-Qıpçaq türk boylarının burada qaynayıb qarışması nəticəsində bir türk uruğu kimi təşəkkül etmiş kumuklar şimali-şərqi Qafqaz ilə Xəzər dənizinin qərb sahillərində, Azərbaycan sərhədlərindən şimala doğru uzanan ərazidə yaşayırlar. Ardınca mərhum Caferoğlunun təsvir etdiyi kimi, kumuklar toplu halda Dağıstan MR-ə daxil olan Xasavyurt, Babayurt, Kızılyurt, Buynak, Qayakənd, Qaytaq əyalətlərində yaşamaqla yanaşı, ayrıca Mahaç Qala, İzberbaş, Dərbənd şəhərlərində və dağınıq halda Çeçenistanda, Qərbi Osetiya kəndlərində yaşayırlar.

## Xasay xan Usmiyev
Azərbaycan tarixində müəyyən yer tutan Xasay xan Usmiyev bu kənddəndir. (O, Qarabağ xanlığının yeganə varisi Xurşud Banu Bəyim Natəvanın əri və oğulları Mehdiqulu xan Usmiyevin (Vəfa) və qızları Xan Bikənin (Naxçıvan xan evinə gəlin getmişdi) atasıdır.

Z. İ. Yanpolskinin yazdığına görə, Sulaq çayı sahilində indiki Andreevo (Enderi) kəndinin yerində VIII əsrə qədər Xəzər xaqanlığının paytaxtlarından olan Beləncər (Belecar) yerləşirdi. Bəzi etimoloq alimlər, o cümlədən qafqazşünas alim Qədirxocayev bu yer adının tarixini daha əvvəlki çağlarla bağlayır; O Enderi adını əski Bulqar toponimləri sırasına aid edərək yazır: bizim fikrimizcə, bulqar toponimlərinə Kumuk avul, Enderey avul, Başlıkent, Jüngütey, Kermençik və bir sıra digərlərini aid etmək olar.

Çarizmin istilasının ilk çağlarında təbii ki, adın qədim variantı da işlədilirdi. Məsələn: iyulun 23-də Enderi kəndinin (Andrevskoe) əhalisi briqadir Veteraninin komandınlığı altında Astarxandan yola düşən süvari qoşunlarımızın ön hissələrinə basqın etmişdilər

## Mənbə
Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlarBakı, Nurlar, 2009, səh.92–93
Azərbaycan Respublikasının əməkdar nəqliyyat işçilərinin siyahısı

__NOTOC__
**Azərbaycanın əməkdar nəqliyyat işçisi** — 1991-1998-ci illərdə mövcud olmuş, nəqliyyat sahəsində xidmətlərinə görə verilən fəxri addır.

1991-1998-ci illərdə **1 nəfərə** "Əməkdar nəqliyyat işçisi" fəxri adı verilib.

## 1991
# Tağıyev Tofiq Əlislam oğlu — 22.07.1991

## İstinadlar
Azərbaycan Respublikasının əməkdar bədən tərbiyəsi və idman xadimlərinin siyahısı

## 1991
#Hacı Abıyeviç Abıyev — 22.07.1991
#Əbülfəz Cəlal oğlu Əliyev — 22.07.1991
#Arif Bəxtiyar oğlu Mirməmmədov — 22.07.1991
#Valentin Stepanoviç Xlıstov — 22.07.1991

## 2008
#Ağayev Adil Həbib oğlu — 05.03.2008 
#Ağayev Elxan Ağabala oğlu — 05.03.2008 
#Bəşirov Yaşar Eyyub oğlu — 05.03.2008 
#Cahangirbəyov Eldar Xanlaroviç — 05.03.2008 
#Cəfərov Elçin Lənkəran oğlu — 05.03.2008 
#Cəfərov Hafiz Yusif oğlu — 05.03.2008 
#Əliyev Məmmədcəfər Musa oğlu — 05.03.2008 
#Əmirəliyev Akif Əsgərəli oğlu — 05.03.2008 
#Hacıyev Ramiz Məmməd Kərim oğlu — 05.03.2008 
#Həsənov Rafiq Binnət oğlu — 05.03.2008 
#İbrahimov Məmməd Süleyman oğlu — 05.03.2008 
#İbrahimov Siyavuş İbrahim oğlu — 05.03.2008 
#Quliyev Ülvi Zahid oğlu — 05.03.2008 
#Qurbanov Cavanşir Kazım oğlu — 05.03.2008 
#Mədətov Əkrəm Əliabas oğlu — 05.03.2008 
#Musayev Füzuli İsa oğlu — 05.03.2008 
#Nərimanov Elşad Əhməd oğlu — 05.03.2008 
#Səmədov Çingiz Oruc oğlu — 05.03.2008 
#Şabanov Hidayət Mikayıl oğlu — 05.03.2008 
#Tağıyev Ramiz Cahangir oğlu — 05.03.2008

## 2012

# Əliyev Elxan İzzət oğlu — 07.11.2012
# Əliyev Şahin Kamoş oğlu — 07.11.2012
# Məmmədli Oruc Mehbalı oğlu — 07.11.2012
# Məmmədli Süleyman Bağır oğlu — 07.11.2012
# Məmmədov Rafiq Allahverdi oğlu — 07.11.2012
# Rəhimov Nazir Həzrətqulu oğlu — 07.11.2012

## 2014
#Aliomarov Maqomed Aliomaroviç — 19.12.2014
#Cəfərov Vaqif Məmmədəli oğlu — 19.12.2014
#Həsənov Musa Süleyman oğlu — 19.12.2014
#İsmayılov Çingiz Məmməd oğlu — 19.12.2014

## 2024

# Abdullayev Nəriman Sadıx oğlu
# Umudov Rövşən Ağahüseyn oğlu

## İstinadlar
Alıcılıq qabiliyyəti pariteti

**Alıcılıq qabiliyyəti pariteti (AQP)** — valyuta məzənnələrini müəyyənləşdirən nəzəriyyə. Alıcılıq qabiliyyəti pariteti nəzəriyyəsinə uyğun olaraq, əmtəənin bir ölkədəki qiyməti həmin əmtəənin cari kursla hesablanan digər ölkədəki qiymətinə müvafiq olmalıdır, yəni eyni bir əmtəə səbəti müxtəlif ölkələrdə eyni qiymətdə olmalıdır.

İnflyasiyanın müxtəlif templəri valyuta məzənnələrinin iki cür dəyişməsinə səbəb olur. Birinci hal ixrac və idxal qiymətləri nisbətinin dəyişdirilməsi nəticəsində meydana çıxan effektə aiddir. Bir ölkədə buraxılan nemətin qiyməti başqa bir ölkədə buraxılan həmin nemətin qiyməti ilə müqayisədə qalxdıqda, həmin nemətin alıcıları bir neməti başqası ilə əvəz etməyə cəhd göstərir, bu isə valyutaya olan tələbi azaldır.

İnflyasiya templəri fərqlərinə cavab olaraq valyuta məzənnələrinin dəyişilməsini meydana çıxaran ikinci hal valyuta məzənnələrinin gözlənilən dəyişilməsinə yönələn möhtəkirliklə bağlıdır. Belə ki, bir ölkədə qiymət digər ölkədəki qiymətlərlə müqayisədə qalxdıqda, xarici valyuta portfeli saxlayanlar və möhtəkirlər valyutaların qiymətinin enəcəyini, yəni onun alıcılıq qabiliyyətinin düşəcəyini gözləyərək onlardan xilas olmağa çalışır və bununla da həmin valyutanın devalvasiyasına səbəb olurlar.

Alıcılıq qabiliyyəti pariteti nəzəriyyəsi inflyasiyanın fərqli templərinin valyuta məzənnələrində bir-birini əvəzləyən dəyişilmələrə səbəb olacağını qabaqcadan göstərir.

Valyuta məzənnələrində baş verən dəyişikliklərin öz-özlüyündə müxtəlif inflyasiya templərini yaratmaması halı da mümkündür. Belə ki, tələb qiymətə görə elastik deyildirsə, bu halda valyuta məzənnəsinin devalvasiyası daxili inflyasiyanın artmasına gətirib çıxara bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qlobal raundun nəticələri (rusca)
Dumanlıq

**Dumanlıq** və ya **Nebula ** — astronomik səma cisimləri yığını.

Bizim Qalaktikanın tərkibində hətta teleskopda belə ləkələr kimi görünən, əsasən qaz və tozdan ibarət olan dumanlıqlar da vardır.

## Növləri

### Diffuz dumanlıqlar
Qeyri-müntəzəm formaya malik olan dumanlıqlardır. Bu tip dumanlıqlara nümunə olaraq Orion bürcündəki dumanlıqları göstərmək olar.
Üç növə bölünür: **emissiya dumanlıqları**, **əksetdirici dumanlıqlar** və **qara dumanlıqlar**.

### Planetar dumanlıqlar
Bəzi dumanlıqlar formasına görə planetlərə bənzəyir və buna görə də planetar dumanlıq adlanır. Bu tip dumanlıqlara Lira bürcündə yerləşən dumanlıqları nümunə göstərmək olar.

### İfrat yeninin qalıqları

## Nümunələr
*Halqa dumanlığı
*Xərçəng dumanlığı
*Karina dumanlığı
*Qartal dumanlığı
*Laqun dumanlığı
*Orion dumanlığı
*Pişik gözü dumanlığı

## Həmçinin bax
Messier cisimləri
Ceyhun Adışirinov

**Ceyhun Vaqif oğlu Adışirinov** — Azərbaycan futbolçusu.

## İdman karyerası
Ceyhun Adışirinov "Şahdağ", MOİK, "Bakılı", "MKT-Araz", "Qəbələ", "Karvan", "Qarabağ" klublarında, Azərbaycanın olimpiya və milli yığma komandalarında oynayıb.

## Həbs edilməsi
2009-cu ildə Ceyhun şəxsi avtomobili ilə magistral yolun piyadaların keçidi qadağan olunmuş yerində bir qadını vurub. Ceyhun 2009-cu ildə Xətai Rayon Məhkəməsinin qərarı ilə 3 il 6 ay müddətinə cəzaya məhkum edilib.

## İstinadlar

## Mənbə
*QARABAĞ MÜHARİBƏSİNİN MƏŞHUR VETERANI PREZİDENTƏ MÜRACİƏT EDİB

## Xarici keçidlər
* Mackolik profili
Alanis Morissett

**Alanis Nadin Morissett** - (1 iyun 1974) Kanada və Amerikalı müğənni, bəstəkar, gitaraçı, prodüser və aktrisa. Alanis 16 Juno mükafatının, 7 Qremmi mükafatının sahibidir. O, 2 dəfə Qızıl Qlobus mükafatına namizəd göstərilmişdir.

## İstinadlar
Azərbaycan Respublikasının əməkdar hüquqşünaslarının siyahısı

## 1991
1.Azərbaycanın **birinci** Əməkdar Hüquqşünası **Tələt Balakişi oğlu Qənbərov**  olmuşdur. 03 fevral 1991-ci il.

http://www.e-qanun.az/framework/6485

2.Aydın Ağəmi oğlu Quliyev — 06.08.1991

## 1992
#Xanım Əli qızı Məmmədova — 04.03.1992
#Mayis Qulu oğlu Məmmədov — 15.04.1992
#Yusif Cəlal oğlu Hacıyev — 25.07.1992
#Faiq Seyid oğlu Allahverdiyev — 14.09.1992
#Eynal Hacı oğlu Əliyev — 14.09.1992
#Rüfət Talıb oğlu Mənsurov — 14.09.1992
#Hacı Hacı oğlu Rəhmanov — 14.12.1992
#Seyidov Həsən Həmid oğlu- 14.12.1992

## 2015
#Məmmədov Rafiq Uğuz oğlu — 19.05.2015
#Nağıyev İman Məmməd oğlu — 19.05.2015

## 2017
# Ələsgərli Fikrət Vahid oğlu - 27.01.2017
# Südabə Cəmşid qızı Həsənova — 03.02.2017

## İstinadlar
Azərbaycan Respublikasının əməkdar iqtisadçılarının siyahısı

__NOTOC__
**Azərbaycanın əməkdar iqtisadçısı** — 1991-1998-ci illərdə mövcud olmuş fəxri addır.

1991-1998-ci illərdə **4 nəfərə** "Əməkdar iqtisadçı" fəxri adı verilib.

## 1991
# Ulanovski Filipp Şlemoviç — 12.05.1991
# Balayev Yaqub Qədir oğlu — 06.08.1991
# Tağıyev Tərlan İnşalla oğlu — 06.08.1991

## 1992
#  Əliyev Əli Bağır oğlu — 04.03.1992

## İstinadlar
Azərbaycan Respublikasının əməkdar mənzil-kommunal təsərrüfatı və əhaliyə məişət xidməti işçilərinin siyahısı

__NOTOC__
**Azərbaycanın əməkdar mənzil-kommunal təsərrüfatı və əhaliyə məişət xidməti işçisi** — 1991-1998-ci illərdə mövcud olmuş, Azərbaycanda əhaliyə məişət xidməti sahəsində xidmətlərinə görə verilən fəxri addır.

1991-1998-ci illərdə **1 nəfərə** "Əməkdar mənzil-kommunal təsərrüfatı və əhaliyə məişət xidməti işçisi" fəxri adı verilib.

## 1991
# Rzayev Mirzəbala Mürvət oğlu — 12.08.1991

## İstinadlar
I Məhəmməd ibn Yəzid

**Məhəmməd ibn Yəzid** (; ) – Layzanşah, Şirvanşah Əbu Tahir Yezid ibn Məhəmmədin atası.

## Fəaliyyəti
Bu Şirvanşah haqqında mənbələrdə cüzi məlumatlar qalmış, onun adı keçəri olaraq anılmışdır. *Tarixi əl-Bab*-da onun haqqında deyilir:

## Şübhələr
Vladimir Minorski *Şirvan və Dərbəndin tarixi* əsərində dediyinə görə Məhəmməd ibn Yezid Şirvanşah ola bilməz, çünki o Şirvanşah Heysam ibn Xalidin nəslindən deyil, əksinə Layzanşah Yezid ibn Xalidin oğludur. Buna görə də Məhəmməd ibn Yezid Şirvanşah sayılmamalıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Məzyədilər
* Azərbaycan tarixi
Azərbaycan Respublikasının əməkdar arxitektorlarının siyahısı

## 1991

#Adil Abdulla oğlu Ələkbərov — 12.08.1991
#Hafiz Yusif oğlu Əmirxanov — 20.12.1991
#Fazil Mürşüd oğlu İsmayılov — 20.12.1991
#Arif Mehdi oğlu Mehdiyev — 20.12.1991
#Rəhilə Həsən qızı Məmmədova — 20.12.1991
#Vahid İsa oğlu Musayev — 20.12.1991
#Fuad Sadıq oğlu Musayev — 20.12.1991
#Əlibəy Nəzərəli oğlu Novruzi — 20.12.1991

## İstinadlar
Babadağ

**Babadağ** — Türk dilindən, "Baba" və "Dağ" sözlərindən yaranmışdır. 

* Babadağ (şəhər) — Rumıniyada şəhər.
* Babadağ (dağ, Azərbaycan) — Azərbaycanda, Böyük Qafqaz dağlarının zirvələrindən biri.
* Babadağ — Baş Qafqaz silsiləsinin cənub-Şərqində, eyniadlı dağın yamacında aşırım.
* Babadağ (dağ, Türkiyə) — Türkiyədə dağ.
* Babataq — Orta Asiyanın cənubunda dağ.
* Babadağ (Denizli) — Türkiyədə şəhər.
* Babadağ-Quton kadastr rayonu — 
* Babadağ (dağ, Orta Asiya) — 
* Babadağ aşırımı —
Rasim Gənzəli

**Rasim Gənzəli** (tam adı: *Rasim Qulu oğlu Məmmədli*; ) — Azərbaycan yazıçısı, jurnalisti, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Milli Dirçəliş Hərəkatı Partiyasının sədrinin humanitar məsələlər üzrə müşaviri, “Beynəlxalq Əlillər Cəmiyyəti”nin İdarə Heyəti üzvü

## Bioqrafiya
Rasim Qulu oğlu Məmmədli 9 fevral 1962-ci ildə Naxçıvan MSSR-nin Ordubad rayonunun Gənzə kəndində anadan olmuşdur. Uşaqlıqdan əlildir, yeriyə bilmir. Evdə fərdi surətdə orta, daha sonra isə ali təhsil almışdır. Naxçıvan Dövlət Universitetinin tarix-filologiya fakultəsinin kitabxanaçılıq və biblioqrafiya ixtisasını bitirmişdir.

Gənc yaşlarından publisistik və bədii yaradıcılıqla məşğul olmuşdur. Ordubadda çap olunan "Yeni Ordubad" və "El həyatı" qəzetlərində ştatdankənar müxbir kimi fəaliyyət göstərib. 2001-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.

Bütün kitablarının adları “Q” hərfi ilə başlayır. Səbəbini özündən soruşduqda belə cavab verib: *“İki kitabım nəşr olunmuşdu. Bir gün qardaşım qızı gəldi ki, əmi, bəs fikir vermisənmi, sənin kitablarının adı “Q” hərfi ilə başlayır? Doğrusu, özüm diqqət etməmişdim. O gündən sonra yazdığım kitablarıma “Q” hərfi ilə başlayan adlar seçdim”.*

2012-ci ildə Bakıda Mahmud Allahmanlının "Elm və təhsil" nəşriyyatında Rasim Gənzəlinin yaradıcılığının təhlil olunduğu, hekayələrinin, povestlərinin, romanlarının mövzu istiqamətləri, problematikası elmi-nəzəri şərh edildiyi "Rasim Gənzəlinin bədii nəsri" əsəri çap edilib.

2018-ci ilin fevral ayında Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Natəvan klubunda yazıçı-publisist Rasim Gənzəlinin 55 illiyi münasibətilə tədbir keçirilib. Görüşdə həmçinin oxuculara yazıçının yenicə çapdan çıxmış “Qərib gecələr” kitabı da təqdim olunub.

Respublikanın dövri mətbuatında 600-ə yaxın məqalə və publisistik yazıları dərc olunub.

"Ədəbiyyat sahəsində xidmətlərinə görə Prezident mükafatı", "Qızıl qələm", "Vətən", "Yaddaş", "Türk ədəbiyyatına xidmət", BMT-nin ədəbiyyat üzrə Avropa ordeni ilə təltif edilmişdir.

12 avqust 2018-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Ailəli idi. Həyat yoldaşı olmuş Kamilə Dönməz də şairədir, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.

## Kitabları

*1. “Qanlı çay”. Povest və hekayələr.  Bakı. Gənclik nəşriyyatı. 1999-cu il.
*2. “Qara sevda”. Roman. Bakı. Gənclik nəşriyyatı. 2000-ci il.
*3. “Qurdlar və manqurtlar”. Roman. Bakı. “Adiloğlu” nəşriyyatı. 2004-cü il.
*4. “Qaranlıq gündüzlər”. Povest və hekayələr. Bakı. “Vektor” nəşrlər evi. 2005-ci il.
*5. “Qəlbi asiman kimi”. Publisistika. Bakı. “Qanun” nəşriyyatı. 2007-ci il.
*6. “Qalib gələn adam”. Publisistika. Bakı. “Vektor” nəşrlər evi. 2008-ci il.
*7. “Qiyamət qopanda...”. Roman. Bakı. “Vektor” nəşrlər evi. 2010-cu il.
*8. “Qərib gecələr”
*9. "Qurdbəşər"

## İstinadlar

 
## Xarici keçidlər

* 
*
Sadə ədədlərin tənhalığı

**"Sadə ədədlərin tənhalığı"** () — rejissor Saverio Kostandzonun filmi.

## Məzmun
Sadə ədədlər yalnız birə və özlərinə bölünürlər. Onlar tək rəqəmlər sırasında olub digərləri tərəfindən anlaşılmazdırlar. Alisa və Mattiya — hər ikisi "sadə ədədlərdir" və hər ikisi uşaqlıqda faciə yaşayıblar: Alisa xizək sürərkən başına gələn hadisə nəticəsində ayağından zədə almış, Mattiya isə əkiz bacısını itirmişdir. Yeniyetməlik dövründə məktəb dəhlizində tanış olan iki gənc bir-birinin acısını hiss edir. Zaman keçdikcə onların həyat yolları özünəməxsus dostluqla kəsişir. Bu kəsişmə fizika bölməsi üzrə universiteti bitirən Mattiyanın xaricdə iş təklifini qəbul etməsinədək davam edir. Uzun müddət bir-birindən ayrı qalan iki gənci baş verən hadisələr yenidən üzləşdirir. Bu dəfə Alisa və Mattiya bu vaxta qədər etiraf etmədiklərini dilə gətirməyə və özləri haqqında suala cavab verməyə məcbur olacaqlar: iki sadə ədəd birlikdə olmaq üçün yol tapacaqlarmı?

"Sadə ədədlərin tənhalığı" filmi yalnızlıq, sevgi və keçmişin nəticələrindən bəhs edən təsiredici fikir ifadəsidir.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
: **Ssenari müəllifləri:** Saverio Kostandzo, Paolo Cordano
: **Rejissor:** Saverio Kostandzo
: **Operator:** Fabio Çinketti
: **Bəstəkar:** Mayk Patton
: **Prodüserlər:** Filipp Kryuze, Mario Caynani, Enn-Dominik Tüsseint

### Rollarda
: İzabella Rossellini
: Alba Rauvoke
: Filippo Timi
: Luka Marinelli
: Maurisio Donadoni

## İstinadlar
Silahlı İslam Qrupu

**Silahlı İslam Qrupu** (; ) — Əlcəzairdə islam rejiminin bərqərar olunması uğrunda mübarizə aparan silahlı təşkilat. Lideri Həsən Xəttabdır. Təşkilat 1992-ci ildə İslam Xilas Cəbhəsinin qalib gəldiyi seçkilərin nəticələrinin ləğv edilməsindən sonra terror fəaliyyətinə başlamışdır. Əsasən təhlükəsizlik orqanlarının əməkdaşlarına dövlət rəsmilərinə mülki rejimin tərəfdarı olan jurnalistlərə müəllimlərə və əcnəbi turistlərə qarşı terror aktları həyata keçirir. Qeyd etmək lazımdır ki 1993-cü ilin sentyabr ayında əcnəbilərə qarşı başlamış terror kompaniyası nəticəsində 100-dən çox adam ölmüüşdür.

Təşkilatın ümumi iyerarxiya strukturu yoxdur və kiçik qruplar formasında fəaliyyət göstərir. Keçirilən terror aktlarının əksəriyyəti Fransa maraqlarına qarşı yönəlmişdir. Təşkilatın terrorçuları 1994-cü ilin dekabr ayında Air France aviaşirkətinə məxsus təyyarəni qaçırmış. 1995-ci ildə isə Fransa ərazisində silsilə partlayışlar təşkil etmişlər. Təşkilat üzvlərinin sayı bir neçə mindir. Təşkilata Avropada fəaliyyət göstərən Əlcəzair diasporu həmçinin bir sıra dövlətlər maliyyə yardımı göstərir.

## İstinadlar
Nəcəfəli sultan Əşrəfi

**Nəcəfəli sultan Əşrəfi** (?-?)—Abbas mirzə Qovanlı-Qacarın sərkərdəsi, diplomat.

## Həyatı

## Fəaliyyəti
1828-ci ildə Naxçıvanda yerləşən rus qoşunu iyulun 1-də Abbasabad qalasını mühasirəyə aldı. Bu qala xanlığın ən güclü qalalarından biri idi. Qalaya şahın kürəkəni Məhəmmədəmin xan Qovanlı-Qacar başçılıq edirdi. Onun köməkçiləri naxçıvanlı Əmin xan və təbrizli Rza xan idi. Qala qarnizonunda 3000–4000 nəfərə qədər əsgər var idi. Qala müdafiəçiləri rus toplarının bombardımanına baxmayaraq, möhkəm dayanmışdılar. Onlar şahzadə Abbas Mirzədən kömək almaq ümidində idilər. Bu vaxt Abbas Mirzə danışıq aparmaq üçün Nəcəfəli Sultan Əşrəfi general-adyutant Paskeviçin yanına göndərmişdi. Abbas Mirzə Lənkəran xanlığını və İrəvan xanlığına məxsus Baş Abaranın Rusiyaya "güzəştə getmək" adı altında danışıqlar aparmaqla vaxt qazanmağa çalışırdı. Eyni zamanda Əşrəfinin əsas vəzifəsi casusluq olmuşdu. O rus qoşununun sayı, vəziyyətilə maraqlanmış və müxtəlif məlumatlar toplamışdı. Lakin danışıqlar baş tutmadı.

## İstinadlar

* Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar dövrünün diplomatları, Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.

## Həmçinin bax
Mirzə Cəfər xan Müşirəddövlə

**Mirzə Cəfər xan Mirzə Tağı oğlu Müşirəddövlə** (; ) — Qacarlar dövlətinin baş naziri.

## Həyatı
Mirzə Cəfər xan Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Abbas mirzə Qovanlı-Qacarın xaricə oxumağa göndərdiyi tələbələrdən idi.

Mirzə Cəfər xan 1818-ci ildə Londonda framason lojuna cəlb edilmiş İranlı tələbələrdən biri idi. О, sonralar İstanbulda, Londonda səfirlik etmiş, 1860-cı ildə Nasirəddin şah Qovanlı-Qacarın hakimiyyəti dövründə Muşirüddövlə ləqəbi ilə dövlət Şurasının sədri olmuşdur.

Mirzə Cəfər xan Müşirəddövlə 1862-ci ildə Tehran şəhərində vəfat edib.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar dövrünün diplomatları, Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qacarlar dövləti

## Xarici keçidlər
Mirzə Rza Kirmani

**Mirzə Rza Kirmani** (1854–12 avqust 1896) — Nasirəddin şah Qacarın qatili.

## Həyatı
Mirzə Rza Kirmani Cəmaləddin Əfqaninin inanılmış tərəfdarlarından biri idi. O, son dəfə 1894-cü ildə zindandan xilas olduqdan sonra İstanbula getmək məqsədilə əvvəlcə Gilana gəlmiş, səfər vəsaiti, pulu olmadığından, bir müddət Ənzəlidə qalmağa məcbur olmuşdur. "Hövzeye bidaran"ın başçısı Əminüddövlə Ənzəli poçt idarəsi rəisi vasitəsilə Mirzə Rzaya kifayət qədər pul çatdırdıqdan sonra o, İstanbula gedə bilmişdir. Mirzə Rza bir müddət "İttihade İslam" başçılarının yanında yaşamış, sonra İrana qayıtmaq istəmişdir. İran hökuməti Mirzə Rzanın İrana qayıtmasının qarşısını almaq üçün İstanbul səfirliyinə göstəriş vermişdi. Mirzə Rza isə "İttihade İslam" üzvlərindən Əfzəlülmülk Kirmaninin pasportundan istifadə edərək İstanbuldan Trabzon, Batumi, Bakı yolu ilə Barfruşa (Babol), oradan da Tehrana getmişdir. Bir müddət Şahəbdüləzimdə yarıgizli yaşayan Mirzə Rza Babolda üç tümənə (302) aldığı tapança ilə 1896-cı il may ayının əvvəlində Nəsirəddin şahı öldürmüşdü. Nəsirəddin şahın öldürülməsi Sultan Əbdülhəmidi daha da qorxutmuş, Trabzon zindanında saxlanılan iranlı dustaqları İran hökumətinə təslim etmək əmri vermişdir. Onlar 1896-cı il avqustun 12-də Mirzə Rzanın Tehranda boğazdan asıldığı günün axşamı Təbrizdə Məhəmmədəli mirzənin tərəfindən öldürülmüşdülər.

## Həmçinin bax
* Nasirəddin şah

## İstinadlar
Dil (dəqiqləşdirmə)

**[[Dil]]** — ancaq insanlara aid olan, özündə məzmun və eyni tip səslənmə (yazılış) qaydaları daşıyan şərti sistem.

**Dil** həmçinin bu mənaları ifadə edə bilər:

* Dil (orqan) — ağız boşluğunda qan damarları, sinirlər, vəzlər və limfa ünsürləri ilə zəngin və selikli qişa ilə örtülmüş əzələvi orqan.
* Dil (coğrafiya) — bir tərəfdən sahilə bağlılığı olan, digər hissəsi isə suyun daxilinə doğru uzanan coğrafi obyekt.
* Ölü dil
* Süni dil
* Ədəbi dil
* Beynəlxalq dil
Azərbaycan milli parklarının siyahısı

**Azərbaycan milli parkları** — Azərbaycan Respublikasının ərazisində yerləşən milli parklar.

## Tarixi
Azərbaycan Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yaradılmazdan əvvəl Azərbaycanda milli parklar mövcud deyildi. Azərbaycanda milli parklar 2003-cü ildən etibarən yaradılmağa başlayıb. 2003-cü ildə Azərbaycan Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi tərəfindən Akademik Həsən Əliyev adı verilən Zəngəzur Milli Parkı, Şirvan Milli Parkı, Ağgöl Milli Parkı, 2004-cü ildə Hirkan Milli Parkı, Altıağac Milli Parkı, 2005-ci ildə Abşeron Milli Parkı, 2006-cı ildə Şahdağ Milli Parkı, 2008-ci ildə Göygöl Milli Parkı, 2012-ci ildə isə Samur-Yalama Milli Parkı yaradılıb.

2008-ci ildə Hirkan Milli Parkının ərazisi 13.037 hektar genişləndirilərək 29.760 hektardan 42.797 hektara, 2010-cu ildə Şahdağ Milli Parkının ərazisi 14.613,1 hektar genişləndirilərək 115.900 hektardan 130.508,1 hektara çatdırılıb.

Hazırda milli parklar 310.136,5 hektarlıq ərazi ilə Azərbaycan ərazisinin 3,58%-ni təşkil edir.

Bununla yanaşı, yeni milli parkların, dövlət təbiət qoruqlarının yaradılması istiqamətində müvafiq işlər davam etdirilərək, Qızılağac dövlət təbiət qoruğunun ərazisinin genişləndirilərək dənizkənarı milli parkın yaradılması nəzərdə tutulmuşdur. Eyni zamanda Almaniya Federal Hökumətinin dəstəyi ilə "Qafqaz təşəbbüsü" proqramı çərçivəsində Samur-Yalama Milli Parkının layihəsi işlənilmiş və icrasına başlanılmış, 2012-ci ildə milli parkın yaradılmasıyla tamamlanmışdır.

## Coğrafi mövqeyi

## Şəkillər

Fayl:Hirkan National Park (3).jpg|Hirkan Milli Parkı
Fayl:Ordubad Milli Parkı.jpg|Zəngəzur Milli Parkı
Fayl:Bazarduzu detail.JPG|Şahdağ Milli Parkı 
Fayl:Ağgöl Milli Parkı.jpg|Ağgöl Milli Parkı
Fayl:Alty-Agaj National Park 3.JPG|Altıağac Milli Parkı
Fayl:1 avqust 2010 (6).jpg|Şirvan Milli Parkı
Fayl:Geygol.jpg|Göygöl Milli Parkı


## Mənbə
* Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi - Azərbaycan Respublikasında Milli parklar 
* Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi - Azərbaycan Respublikasında Milli parklar

## Həmçinin bax
*"Azərbaycanın 9 möcüzəsi"
*Milli park
*Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi
Vilayət (dəqiqləşdirmə)

* Vilayət — bir sıra dövlətlərdə inzibati-ərazi vahidi.
* Vilayət (ad) — Müsəlman dünyasında kişi adı.
* Vilayət (tarix)
* Vilayət (İslam)
* Vilayət (Osmanlı)
* Vilayət (Səfəvilər)
İrəvanskilər

**İrəvanskilər** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri. İrəvan xanları nəslindəndirlər.

## Soyun yaranması
Qacarların bir qolu olan İrəvanskilərin əcdadları uzun illər İrəvan xanlığını idarə edib. Onların çoxu Şərur mahalında və Naxçıvanda da yaşayıb. Yeri gəlmişkən, Tbilisi arxivlərində Şərurda yaşamış İrəvan xanları ilə bağlı hələ tədqiq olunmamış qovluqlar var. Bu qovluqlarda onların yaşadıqları kəndlər haqqında geniş məlumatlara rast gəlirik. 1828-ci ildən sonra İranın Marağa şəhərinə köçən xanların Rusiya çarına, sonralar isə Qafqaz canişininə yazılmış maraqlı məktubları da həmin qovluqlarda saxlanılır.

Qeyd edək ki, İrəvan xanları hələ lap qədimlərdən Naxçıvan xanları ilə qohum olublar. I Kəlbəlı xanın arvadı Tükəzban xanım İrəvan xanı Hüseynəli xan Qacarın qızıdır, Səltənət xanımın doğma bacısıdır. Bəzən səhv olaraq onun Məhəmməd xanın qızı kimi təqdim edirlər. Əsl həqiqətdə isə belə deyil, o, Məhəmməd xanın bacısıdır. Bu haqda İrəvan xanlarının qalın bir cild olan "Məktublar"ından ətraflı məlumat almaq olar. Burada qeyd edilib ki Məhəmməd xanın anası Şadlı tayfasındandır.
Məmmədqulu xan Rusiya ordusunun kapitanı olub, 1846-cı ildə vəfat edib. Gürcüstan mərkəzi tarix arxivində Məmmədqulu xanın şəxsi işi saxlanılır. Həmin sənəddən öyrənirik ki, onun oğlu Möhbalı xan da rus ordusunun giziri olub. Və elə oradaca qeyd edilib ki, bu sülalənin, demək olar ki, əksəriyyəti bacarıqlı döyüşçülər kimi tanınıblar.

## Soyun tanınmış nümayəndələri
* Məmmədqulu xan İrəvanski (vəf.1846) — Hüseynəli xan Ziyadoğlu-Qacarın oğlu.
* Möhbalı xan İrəvanski
* Abbasqulu xan İrəvanski
* Kərim xan İrəvanski (Abbasqulu xanın oğlu və Rusiya ordusunun polkovniki)
* Hüseyn xan Turqut (Türkiyə Ordusunun general-mayoru olmuşdur)
* Ağa xan İrəvanski — Rusiya imperiyası I Dövlət Duması üzvü, hərbçi.

* Mehdi İrəvanski — professor.

## Həmçinin bax
* İrəvan
* İrəvan xanlığı

## İstinadlar
RuTube

**RuTube** () — ən böyük rus videoportalı. İstifadəçilərə videolentlərin saxlanması, ötürülməsi və göstərilməsi xidməti göstərir.

## Mənbə
* Rəsmi sayt

## İstinadlar
Girls' Generation

**Girls Generation** — qızlardan ibarət Cənubi Koreya musiqi qrupudur.

Girls Generation musiqi qrupu 9 üzvdən ibarətdir. Qrup 2007-ci ildə qurulub. SM Entertainment şirkətinə bağlıdır. Qrupun koreyaca adı "So Nyuh Shi Dae" olub qısaca SNSD kimi işlədilir. Bundan başqa "SoShi" də qrupun taxma ləqəblərindən biridir. Qrup Çində "Shao Nü Shi Dai" Yaponiyada isə "Shōjo Jidai" olaraq tanınır.
 
## Qrup üzvləri

* Taeyeon
* Jessica
* Seohyun
* Tiffany
* Hyoyeon
* Yuri
* Sooyoung
* Yoona
* Sunny
*

## Koreya diskoqrafiyası
**Albomlar**

2007: Girls' Generation

2010: Oh!

**Yenidən buraxılmış albomlar**

2008: Baby Baby (Girls' Generation albomunun yenidən buraxılması)

2010: Run Devil Run (Oh' albomunun yenidən buraxılışı)

**Kiçik albomlar**

2009: Gee

2009: Tell Me Your Wish (Genie)

2010: Hoot

**Xüsusi albomlar**

2008: Sweet Memories with Girls' Generation

2008: Heart 2 Heart with Girls' Generation

**Tək albomlar**

2007: The First Single Album (Into The New World adıyla da bilinir)

## Yaponiya diskoqrafiyası
**Tək albomlar**

2010: Genie

2010: Gee

## Xarici keçidlər

* Generation Oh!
* Girls Generation İnto the New World
* Girls Generation Facebook
* Girls Generation So Nyu Shi Dae
* Girls Generation Genie 3D
* Girls Generation Genie rəqsli
* Girls Generation The boys

## Mənbə
* Türkcə Vikipediya
Sülalə

**Sülalə** və ya **xanədan** — Monarxiya quruluşlu dövlətlərdə irs əsasında nəsil hakimiyyəti silsiləsi.

## Tanınmış sülalələr
*Səlcuqlular sülaləsi
*Baranlılar sülaləsi
*Bayandurlar sülaləsi
*Qacarlar sülaləsi

## Xarici keçidlər
Teleslər

**Teleslər** — qədim türk tayfası.

## Tarixi
Bu tayfa mənbələrdə tolos, teles, tolis, tulus və s. variantlarda qeydə alınmışdır.

Jujan xanlığının əsas qüvvəsi teles tayfalarını itaət altında saxlamağı bacarmasında idi. Öz tarixlərinin başlanğıcında, yəni bizim eranın III əsrində teleslər Ordosdan qərbdəki çöllərdə yaşayırdılar. 338-ci ildə onlar Tobas xanına tabe oldular və IV əsrin sonlarında şimala, Cunqariyaya köçüb Selenqa çayına qədər bütün Qərbi Monqolustana yayıldılar. Dağınıq yaşadıqlarından teleslər jujanlara müqavimət göstərə bilmir və buna görə xərac verməli olurdular.

Teles tayfaları jujanlara çox lazım idi, jujan ordası isə əksinə, teleslərə gərək deyildi. Jujanlar elə adamlar idilər ki, hər vasitə ilə yorucu əməkdən qaçırdılar, onların övladları isə, ümumiyyətlə xərac almağı işləməkdən daha üstün tuturdular. Teleslər isə heyvandarlıqla məşğul olurdular, onlar mal-qaraları otarır və heç kimə bac-xərac vermək istəmirdilər.
Hər iki xalqın siyasi sistemləri də bu meyillərə uyğun surətdə formalaşmışdı: jujanlar hərbi güc sayəsində qonşuların hesabına yaşamaq üçün ordularda birləşirdilər; teleslər isə tayfaların zəif əlaqələndirilmiş konfederasiyası kimi qalmaqda davam edir, lakin bütün qüvvə və bacarıqları ilə müstəqilliklərini qoruyurdular.

Teleslər jujanlarla qonşuluqda yaşayır, lakin heç bir cəhətdən onlara
bənzəmirdilər. Onlar öz patriarxal quruluş və köçəri məişətlərini saxlamaqla
Xunnu imperiyasının tərkibindən erkən çıxmışdılar. Çinliləşdirmə uzaq çöllərdə
yaşayan sadə köçərilərə toxunmamışdı. Çinlilərin özlərini də həmin çöllərdə cəlb
edən elə bir şey yox idi. Teleslərin ümumi təşkilati strukturu mövcud deyildi. 12 nəslin hər biri başçı — ağsaqqal tərəfindən idarə olunurdu, həm də "qohumlar sülh və sakitlik şəraitində yaşayırdılar".

Teleslər hündür təkərli arabalarla çöldə bir yerdən o biri yerə köçürdülər. Onlar təbiətcə döyüşkən və azadlıqsevər adamlar idilər, heç bir mütəşəkkilliyə meyil göstərmirdilər. Onlar özlərini "tele" adlandırırdılar, bu ad "telsut" şəklində indiyə qədər Altay etnonimində yaşamaqdadır. Teleslərin nəsilləri yakutlar, telenqutlar, uyğurlar və başqalarıdır. Onlardan çoxu dövrümüzə qədər gəlib çatmamışlar.

Teleslər Göytürk xaqanlığının yaranmasında mühüm rol oynamışdılar. Lev Qumilyov bildirir ki, teleslər türkütlərin şərq qolu idilər. Onlar Altay və Sayanda yaşayırdılar. XIII əsr monqol abidəsi olan "Monqolların gizli tarixi"ndə teleslərn adı xatırlanır. Çingiz xana tebe olan "Meşə adamları" kimi göstərilir.

VIII əsrdə teleslər artıq 15 tayfadan (quliqar, tuba, telengit və s.) ibarət idi.

## Müasir teleslər
Altaylıların tərkibində etnoqrafik qrupdur. Teleslərə qohum olan sümüklər (seoklar): Köbək, Almat, Təbək, Teti-Tas, Çaqat, Tərik, Şakşılık. Tös- Baktı-kaan.

## Ədəbiyyat
* Потапов Л. П., Очерки по истории алтайцев, (2 изд.), М.-Л., 1953;
* Потапов Л. П.,Этнический состав и происхождение алтайцев, Л., 1969.
* Лев Николаевич Гумилев., Алтайская ветвь тюрок-тугю, Советская археология. – 1959. – N 1. – С. 105–114.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Suxumi

**Suxumi** (, ) və ya **Suxum** — Gürcüstanın Abxaziya bölgəsinin paytaxtı.
## Tarixi
## Həmçinin bax
* Abxaziya Sovet Sosialist Respublikası
* Abxaz Dövlət Muzeyi

## İstinadlar