open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Transfermium müharibələri

**Transfermium müharibələri** – Mendeleyev cədvəlində fermium elementindən sonra kəşf edilən 104–109-cu elementlərin adlandırılması barədə yaranmış mübahisə və anlaşılmazlıqlar.

## Zəmin
1980-ci illərə qədər süni kimyəvi elementlərin yaradılması imkanına malik olan iki elmi tədqiqat müəssisəsi var idi: ABŞ-nin Kaliforniya ştatında yerləşən Berkli Laboratoriyası və SSRİ-də yerləşən Birləşmiş Nüvə Araşdırma İnstitutu. Soyuq müharibə dövründə kimyəvi elementlərin kəşf edilməsi və adlandırılması uğrunda rəqabət mövcud idi.

İlk belə mübahisə 1957-ci ildə Arqonne Milli Laboratoriyası, Harvell Laboratoriyası və Nobel İnstitutunun birgə əməkdaşlığı ilə yaradılmış 102-ci elementlə bağlı yaranmışdır. Element üçün nobelium adı təklif olunmuş, Beynəlxalq Nəzəri və Tətbiqi Kimya İttifaqı bu adı qəbul etmişdir. Berkli və Dubnadakı alimlər elementin kəşfini təsdiqləməyə çalışmış, lakin təcrübəni dəqiqliklə təkrarlaya bilməmişdirlər. Onlar orijinal nəticələri təkrarlaya bilmədikləri üçün öz metodları ilə elementi yenidən kəşf etmişdirlər. Hər iki qrup 1958-ci ildə elementi ayrılıqda kəşf etdiyini açıqlamışdır. Berkli və Dubnadakı laboratoriyalar elementi adlandırmaq hüququ üçün iddia qaldırmışdırlar. Berkli alimləri elementin adının nobelium olaraq qalmasını qəbul etmişdirlər. Ruslar isə süni radiasiyanı kəşf etmiş və kommunist alim Frederik Jolio-Kürinin şərəfinə joliosium adını təklif etmişdir. Lakin IUPAC bu təklifi qəbul etməmişdir.

## Tarixi
104-cü və 105-ci elementlərin adlandırılması barədə mübahisələr daha sərt olmuş və Transfermium müharibələri anlayışının yaranmasına səbəb olmuşdur. Berkli və Dubna alimləri elmi məqalələrdə, konfranslarda və görüşlərdə şəxsi maraqlar əsasında mübahisə edirdilər. 106-cı elementin adlandırılması ilə bağlı mübahisə isə Berkli ilə Dubna arasında yox, Berkli ilə IUPAC arasında yaşanmışdır. 1994-cü ildə Berkli alimləri 106-cı elementi bir neçə element kəşf etmiş Qlen Siborqun şərəfinə siborgium adlandırılmasını təklif etmişdirlər. Lakin Siborq hələ sağ olduğu üçün IUPAC bu adlandırmanı qəbul etməmişdir. Uzun danışıqlardan və məktublaşmalardan sonra 106-cı element siborgium adlandırılmışdır.

101–109-cu elementlərin adlandırılması üçün 1986-cı ildə Transfermium İşçi Qrupu yaradılmış və bir elementin kəşf olunub-olunmadığını təsdiqləyən ətraflı kriteriyalar hazırlanmışdır. Bu kriteriyalar 101–109-cu elementlər üçün də tətbiq olunmuşdur. Kriteriyalar 110-cu elementdən sonrakı elementlərin mübahisəsiz adlandırılmasına şərait yaratmışdır. 1997-ci ildə 102–109-cu elementlərin adlandırılması ilə bağlı konsensus qəbul olunmuşdur. 1999-cu ildə yaradılmış yeni qrup Transfermium müharibələrini sonlandırmışdır.

## İstinadlar
Populyar elm

**Populyar elm** — cəmiyyətin bütün təbəqələrinin başa düşə biləcəyi dildə və formada təqdim olunan elm sahəsi. Populyar elm məhsulları adətən geniş spektrdə, çoxşaxəli elm sahələri ilə maraqlanır. Bu məzmunu hazırlayanlar həm elm adamları, həm də öz sahəsində geniş biliyə malik, elmə yaxın olan şəxslər ola bilər. Populyar elm xalqa müxtəlif formalarda təqdim olunur; Kitab, jurnal, sənədli film və qəzetlər bu formaların başlıcalarıdır.

## Əhəmiyyəti

Populyar elm, alimlərin mürəkkəb və spesifik dünyasını elm bəhslərindən uzaq olan xalqın başa düşə biləcəyi və faydalana biləcəyi səviyyəyə gətirərək təqdim edir. Çox ağır və qəliz elmi dil, xalqın dilinə yaxınlaşdırılır. Beləliklə, peşəkar elmlə məşğul olmayan, lakin elmin yaratdığı texnika və texnologiyadan istifadə edən geniş kütlə ilə elm dünyası arasında rabitə təmin edilmiş olur.

## Jurnallar

Populyar elm jurnalları, adətən müvafiq elm sahəsində mütəxəssis olmayan oxucular üçün hazırlanmış xəbər, tədqiqat və məlumatlandırıcı məzmunun yer aldığı dövri nəşrlərdir. Oxucu kütləsi mütəxəssislərdən ibarət olan və yalnız tədqiqat məqalələrinin təqdim edildiyi nəşrlərə isə elmi jurnal adı verilir. Populyar elm jurnallarındakı məzmunlara zaman-zaman kütləvi informasiya vasitələrində də rast gəlinir. Bu jurnallar elmi bilik və ideyaların yayılması baxımından ən mühüm media vasitələrindən biri hesab olunur.

*Popular Science*, 1888-ci ildən bəri nəşr olunan *National Geographic* və ya 1967-ci ildən bəri TÜBİTAK tərəfindən aylıq yayımlanan *[[Bilim ve teknik (jurnal)|Bilim ve teknik]]*, həmçinin *Bilim ve Gelecek*, *Bilim ve Ütopya* kimi nəşrlər populyar elm jurnallarına nümunə kimi göstərilə bilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* Andreas W. Daum, Varieties of Popular Science and the Transformations of Public Knowledge: Some Historical Reflections". *Isis. A Journal of the History of Science Society*, 100 (June 2009), 319–332.
* McRae, Murdo William (editor). *The Literature of Science: Perspectives on Popular Scientific Writing*. The University of Georgia Press: Athens, 1993. .

## Xarici keçidlər

* 

* Popular Science jurnalının rəsmi saytı
* Bilim ve Teknik jurnalının rəsmi saytı
Yozef Rot

**Mozes Yozef Rot** (; ) — Avstriyalı jurnalist və romançı. Ən çox Avstriya-Macarıstan imperiyasının süqutu haqqında ailə dastanı olan Radetzky March (1932), yəhudi həyatı haqqında romanı olan Əyyub (1930) və Birinci Dünya müharibəsi və Rusiya inqilabından sonra şərqdən qərbi Avropaya yəhudi köçlərinin parçalanmış təsviri olan "Juden auf Wanderschaft" (1927; ingilis dilinə "Səyyah Yəhudilər" kimi tərcümə olunmuş) adlı əsəri ilə tanınır. 21-ci əsrdə Radetzky March-ın ingilis dilində nəşrləri və Berlin və Parisdən olan jurnalistika kolleksiyaları Rota olan marağı yenidən canlandırdı.

## Bioqrafiyası

Yozef Rot yəhudi ailəsində anadan olub və o dövrdə Avstriya-Macarıstan imperiyasının ən şərq nöqtəsində, Şərqi Qalisiyada, Lemberq (indiki Lvov, Ukrayna) yaxınlığındakı kiçik bir şəhər olan Brodıda (hazırda Ukraynadadır) böyüyüb. Yəhudi mədəniyyəti çoxlu sayda yəhudi əhalisi olan şəhərin həyatında mühüm rol oynayıb. Rot anası və anasının qohumları ilə böyüyüb; o, anası doğulmamışdan əvvəl yoxa çıxmış atasını heç vaxt görməyib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* JRO – Joseph Roth Online
* Joseph Roth Collection at the Leo Baeck Institute
* 
*
Teymurilər

**Teymurilər** XIV əsr fatehlərindən biri olan Əmir Teymurun (Teymurləng) nəslindən olanlara deyilir:

* Teymurilər sülaləsi — Orta Asiyada və Hindistan yarımadasında imperiyalar quran Teymurdan törəyən türk-monqol soyundan olan bir sülalə.
** Teymurilər dövləti — Teymurilər tərəfindən Orta Asiyada qurulmuş tarixi dövlət.
** Böyük Moğol imperiyası — Teymurilərin nəsilləri tərəfindən Hindistan yarımadasında qurulub (bəzən "Teymurilər İmperiyası" da adlandırılır).
Simon van der Mer

**Simon van der Mer** (; ) — Hollandiyalı hissəcik sürətləndiricisi fiziki. 1984-cü ildə zəif qarşılıqlı təsirin iki əsas kommunikatoru olan W və Z hissəciklərinin kəşfinə səbəb olan CERN layihəsinə verdiyi töhfələrə görə Karlo Rubbia ilə birlikdə Fizika üzrə "Nobel" mükafatına layiq görülmüşdür.

## Bioqrafiyası

Dörd uşaqdan biri olan Simon van der Mer, Hollandiyanın Haaqa şəhərində müəllim ailəsində anadan olub və böyüyüb. O, şəhər gimnaziyasında təhsil almış və 1943-cü ildə Hollandiyanın Almaniya tərəfindən işğalı zamanı məzun olmuşdur. O, Delft Texnologiya Universitetində Texniki Fizika üzrə təhsil almış və 1952-ci ildə mühəndis dərəcəsi almışdır. Bir neçə il Eyndhovendəki Philips Research şirkətində elektron mikroskopiyası üçün yüksək gərginlikli avadanlıqlar üzərində işlədikdən sonra, 1956-cı ildə CERN-ə qoşulmuş və 1990-cı ildə təqaüdə çıxana qədər orada çalışmışdır.

Van der Mer Nobel mükafatı laureatı Tyallinq Kupmansın qohumu idi - onlar bir-birindən uzaqlaşdırıldıqdan sonra ilk əmiuşaqları idilər. 1960-cı illərin ortalarında Van der Meer Katarina M. Kupmanla evləndi; onların bir qızı və bir oğlu var idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* CERN pays tribute to Simon van der Meer
Hendrik Konsians

**Henri (Hendrik) Konsians** (; ) — belçikalı müəllif. O, Belçikanın yuxarı təbəqələri arasında fransız dilinin hakim olduğu bir dövrdə, ədəbiyyatda və hökumətdə yazaraq Flandriyada hollanddilli ədəbiyyatın qabaqcılı hesab olunur. Konsians 1830-cu ildə Belçika inqilabçısı kimi mübarizə aparmış və 19-cu əsrin əvvəllərində məşhur olan romantist üslubda görkəmli bir yazıçı olmuşdur. O, ən çox Franko-Flamand müharibəsi zamanı 1302-ci ildə Qızıl mahmuzlar döyüşündə flamand kəndli milisinin fransız cəngavərləri üzərində qələbəsindən ilhamlanan romantik millətçi romanı "Flandriya Aslanı" (1838) ilə tanınır.

Karyerası boyunca 100-dən çox roman və povest nəşr etdirmiş və xeyli populyarlıq qazanmışdır. Ölümündən sonra romantizmin tənəzzülü ilə əsərləri daha az dəbdə olsa da, hələ də flamand ədəbiyyatının klassikləri hesab olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
*
Emilio Komiçi

**Leonardo Emilio Komiçi** (; ) — italyan alpinist və mağaraçı. O, Şərqi Alp dağlarında, xüsusən də Dolomitlərdə (karyerası ərzində 200-dən çox ilk yüksəlişi burada edib) və Yulian Alplarında çoxsaylı yüksəlişlər etdi. Komiçi "Dolomitlərin mələyi" ləqəbini almışdı.

1930-cu və 1940-cı illərdə Komiçi və digər alpinistlər (o cümlədən Rikkardo Kassin, Raffaele Karlesso və Alvis Andrix) alman alpinistlərinin nailiyyətlərinə italyan cavabını təmsil edirdilər. Komiçi Bavariya dağ dırmanma texnikasını təkmilləşdirdi və "altıncı dərəcəli" dırmanma dövrünü başladı (o dövrdə insan tərəfindən aşıla bilən ən yüksək dırmanma zirvəsi hesab olunurdu). O, çoxpilləli yardım nərdivanlarının, möhkəm maneələrin, cığır/etiket xəttinin və asma bivouakların ixtiraçısı və tərəfdarı idi və böyük divara dırmanma texnikalarına böyük töhfə vermişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Hüqo Klaus

**Hüqo Moris Jülyen Klaus** (; ) — öz adı ilə yanaşı, müxtəlif təxəllüslərlə də əsərlər yazan Belçikalı yazıçı. Klausun ədəbi töhfələri dram, roman və poeziya janrlarını əhatə edirdi; o, həmçinin rəssam və kinorejissor kimi də bir miras qoyub getdi. O, əsasən holland dilində yazıb, baxmayaraq ki, ingilis dilində də bəzi şeirlər yazıb. O, 2000-ci ildə İtaliyada Beynəlxalq Nonino Mükafatını qazanıb.

Belçikada qanuni olan evtanaziya ilə ölümü xeyli mübahisəyə səbəb olub.

## Həyatı

Hüqo Klaus 5 aprel 1929-cu ildə Belçikanın Brügge şəhərindəki Sint-Janshospitalda anadan olub. O, Jozef Klaus və Germaine Vanderlindenin dörd oğlunun ən böyüyü idi. Jozef çapçı işləyirdi, eyni zamanda teatrı da sevirdi.

Hüqo Aalbeke şəhərində rahibələrin rəhbərlik etdiyi internat məktəbində təhsil almış və İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Belçikanın Almaniya tərəfindən işğalını yaşamışdır. Bu təcrübə formativ xarakter daşıyırdı və sonradan Klaus tərəfindən yarı-avtobioqrafik "Belçikanın kədəri" (1983) əsərində uyğunlaşdırılmışdır. Klausun müəllimlərinin çoxu faşizmə rəğbət bəsləyən flamand millətçiləri idi və Klaus Flamand Milli Birliyinin almanpərəst gənclər qanadına qoşulmuşdur. Atası da Azadlıqdan sonra Nasist Almaniyası və Faşist İtaliyası ilə kollaborsionizmə görə qısa müddətə həbs edilmişdi. Həyatının daha yetkin bir dövründə siyasi solçuların rəğbətini qazanan Klaus, 1960-cı illərdə Kubaya səfərindən sonra sosialist modeli tərifləmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*New York Times: Hugo Claus, One of Belgium’s Most Renowned Authors, Dies at 78 
*Study and Documentation Centre Hugo Claus at the University of Antwerp
*Hugo Claus 'Bookweb' on literary website The Ledge, with suggestions for further reading
*
Akille Kompanyoni

**Akille Kompanyoni** (; ) — italyan alpinist və xizəkçi. 31 iyul 1954-cü ildə Lino Laçedelli ilə birlikdə K2 zirvəsinə çatan ilk qrupda idi.

## Bioqrafiyası

Kompanyoni Lombardiyanın Sondrio əyalətindəki Santa Katerina di Valfurvada anadan olub.

Uğurlu K2 ekspedisiyasında Kompanyoninin son düşərgəni (IX) əvvəllər razılaşdırıldığından daha yüksək bir yerə yerləşdirmək qərarı mübahisə mənbəyi oldu. Kompanyoni iddia edirdi ki, Valter Bonatti zirvə üçün nəzərdə tutulmuş oksigen təchizatının bir hissəsini istifadə edib və zirvə günü onun tükənməsinə səbəb olub. Valter Bonatti buna etiraz etdi və 1964-cü ildə İtaliya məhkəmələrində bəraət qazandı.

Bonatti və Hunza alpinisti Əmir Mehdi zirvə cəhdləri üçün Kompanyoni və Laçedelliyə oksigen çatdırmaq üçün yuxarı qalxdılar. Bu hündürlükdə oksigen şüşələrinin ağırlığı ilə epik bir dırmanış idi və hər iki şəxs də yorğun idi. Bonatti və Mehdi, komandanın IX düşərgəni yerləşdirməyə razılaşdığı 7900 metr yüksəklikdədəki "çiyin" nöqtəsinə axşam alaqaranlığında gedib çatdılar. Təəccüblüdür ki, düşərgə orada deyildi. Təşvişə düşən Bonatti və Mehdi, Kompanyoni və Laçedelliyə səsləndilər, onlar da daha yuxarıdakı bir yerdən cavab verərək Bonattiyə şüşələri qoyub dağdan enməyi tapşırdılar. Bonatti, 600 fut uzaqlıqdakı qaranlıqda çətin bir keçid üzərindən ərazidən işıq saçan faranı görə bildi. Bonatti, Kompanyoni və Laçedellidən düşərgəyə qoşulmalarını xahiş etdi. Fara qəfildən söndü və Bonatti və Mehdinin davamlı yalvarışlarına baxmayaraq, Kompanyoni və Laçedelli susdular. Bonatti və Mehdi 7900 metr yüksəklikdə açıq havada planlaşdırılmamış bir kamp qurmağa məcbur qaldılar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* K2 at 50: The Bitter Legacy
* Achille Compagnoni – Daily Telegraph obituary
*
Villem Elsxot

**Alfons Yozef de Ridder** (; ) — **Villem Elsxot** () təxəllüsü ilə yazan belçikalı yazıçı və şair. Ən görkəmli flamand müəlliflərindən biri olan onun ən məşhur əsəri olan Pendir (1933) bütün dövrlərin ən çox tərcümə olunmuş flamand dilində romanıdır.[1]

## Erkən həyatı və təhsili

Elsxot 7 may 1882-ci ildə Antverpendə çörəkçi ailəsində Alfons Jozef de Ridder adı ilə anadan olub. Uşaq ikən o, tez-tez Herselt yaxınlığındakı Blauberg kəndində əmisini ziyarət edər, orada Helşot bölgəsində gəzərdilər və sonradan təxəllüsünü də oradan almışdır.

O dövrdə Antverpen Kral Athenaeumu olan Van Maerlantstraatdakı dövlət məktəbində təhsil aldıqdan sonra, sonradan "Rijkshandelshogeschool" kimi tanınan "Institut Supérieur de Commerce de l'État"-da iqtisadiyyat və biznes təhsili almış və 1904-cü ildə kommersiya elmləri üzrə magistr dərəcəsi almışdır. Məhz orada təhsil aldığı müddətdə Pol de Montun rəhbərliyi altında ədəbiyyata sevgi inkişaf etdirmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Elsschot society (Dutch)
* "Willem Elsschot"; (Dutch) series of articles on the occasion of the fiftieth anniversary of his death
Maçedonio Melloni

**Maçedonio Melloni** (; ) — italyan fizik. İstilik şüalanmasının işığın xüsusiyyətlərinə bənzər fiziki xüsusiyyətlərə malik olduğunu nümayiş etdirməsi ilə məşhur idi.

## Həyatı

1824-cü ildə Parmada anadan olan Melloni, yerli universitetdə professor təyin edildi, lakin 1831-ci il inqilabında iştirak etdikdən sonra Fransaya qaçmağa məcbur oldu. 1839-cu ildə Neapola getdi və tezliklə Vezuvi Rəsədxanasının direktoru təyin edildi və bu vəzifəni 1848-ci ilə qədər tutdu. 1845-ci ildə İsveç Kral Elmlər Akademiyasının xarici üzvü seçildi.

O, Neapol yaxınlığındakı Portiçidə 56 yaşında vəba xəstəliyindən vəfat etdi.

## Fəaliyyəti

Melloninin fizik kimi nüfuzu əsasən termomultiplikator və qalvanometrin kombinasiyası olan termomultiplikatorun köməyi ilə şüalanma istiliyində etdiyi kəşflərə əsaslanır. 1831-ci ildə, Tomas Yohann Zeebek tərəfindən termoelektrikliyin kəşfindən qısa müddət sonra, o və Leopoldo Nobili, xüsusilə müxtəlif materiallar tərəfindən ötürülən (müasir dildə desək) qara cisim şüalanmasının xüsusiyyətləri ilə bağlı təcrübələrdə bu cihazdan istifadə etdilər.

O, şüalanma istiliyinin işıq kimi əks oluna, sındırıla və polyarizasiya oluna biləcəyini göstərmək üçün termopillər, qalxanlar və Lokatelli lampası və Lesli kubu kimi işıq və istilik mənbələri ilə təchiz olunmuş optik dəzgahdan istifadə etdi.

Onun ən vacib kitabı olan "La thermocrose au la coloration calorifique" (Cild I, Neapol, 1850), ölümündə tamamlanmamışdı.

O, həmçinin süxurların maqnetizmini, elektrostatik induksiyanı və fotoqrafiyanı da araşdırdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mespilus microphylla

*  — Cotoneaster microphyllus bitki növünün sinonimi.
*  — Crataegus microphylla bitki növünün sinonimi.
Tərəqqi FK

**Tərəqqi Futbol Klubu** — Gəncə şəhərini təmsil etmiş Azərbaycan futbol klubu.

Əsası 2011-ci ildə qoyulan komanda ev oyunlarının keçirilməsi və məşq etmək üçün stadionun olmaması səbəbindən 2013–2014-cü il Azərbaycan futbol çempionatının I divizionuna qoşula bilməyib.

Klubun sponsoru Naxçıvan Avtomobil Zavodu, prezidenti Musa Abdullayev, baş məşqçisi isə Fuad İsmayılov idi. 2012-ci ildə Mahmud Qurbanov baş məşqçi təyin edilib.

2013-cü ildən ev oyunlarını Şəmkir Olimpiya İdman Kompleksinin stadionunda keçirib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hissar silsiləsi

**Hissar silsiləsi** (tac. Қаторкӯҳи Ҳисор, özb. Hisor tizmasi) — Mərkəzi Asiyada yerləşən dağ silsiləsidir. 
Pamir–Alay dağ sisteminin qərb hissəsində (Özbəkistan və Tacikistan ərazisində) yerləşir və Zərəfşan ilə Amudərya çayları hövzələri arasındakı suayrıcında uzanır.

## Etimalogiya
Adı 1871-ci ildə Orta Asiyanın rus tədqiqatçısı A.P. Fedçenko tərəfindən təklif edilmişdir. 
Bu, Hissar vadisinin bu silsilənin cənub yamacından başlaması və onun daxilində yerləşən Hissar şəhərinin adını daşıması ilə izah olunur.

## Təsvir
Dağ silsiləsinin uzunluğu təxminən 200 km-dir. O, Zərəfşan silsiləsindən cənubda, Düşənbə şəhərindən isə şimalda uzanır. Tacikistanda Hissar rayonu ərazisindən, Özbəkistanda isə Surxandərya vilayətinin şimal hissəsindən keçir.
Silsilənin ən yüksək nöqtəsi — Adsız zirvə (4643 m, əvvəlki adı XXII KPSS qurultayı zirvəsi) — Özbəkistan ərazisində, Tacikistanla sərhəddə, Düşənbə şəhərinin şimal-qərbində yerləşir. Adsız zirvə Özbəkistanın ən yüksək nöqtəsidir.

Dağ silsiləsi əsasən kristallik süxurlardan, şistlərdən və qumdaşı laylarından ibarətdir, qranit intruziyaları ilə yarılmışdır. 
Yamacların aşağı hissələrində subtropik hündürotlu çöllər, daha yuxarıda çimən-taxıllı çöllər və ağac-kol bitkiliyi, ondan yuxarıda isə subalp çəmənlikləri, dağ kserofitləri və alp alçaqotlu çəmənlikləri yayılmışdır.

## İstinadlar
He

**He** — Çin soyadı.

* He Jin — Çini təmsil edən su poloçusu.
* He Çjiven — İspaniyanı təmsil edən stolüstü tennisçi.
* He Tszyankuy — Çin alimi.
Harri

**Harri** — ad.

* Harri Hoyer — dilçi və antropoloq.
* Harri Messi — avstraliyalı riyazi fizik.
* Harri Vandiver — amerikan riyaziyyatçı.
Henrix

**Henrix** — ad.

* IV Henrix — Fransa kralı.
* Henrix Hers – Alman fiziki.
* Henrix Böll — alman yazıçı, tərcüməçi, ssenarist.
* Henrix Mxitaryan — İtaliyanın İnter klubunun və Ermənistan milli futbol komandasının futbolçusu.
* Henrix Avqust Qrisebax — Almaniya botaniki.
* Henrix Himmler — III Reyxin əsas hərbi və siyasi xadimlərindən.
* Henrix Viland — Almaniya kimyaçısı, Kimya üzrə Nobel mükafatı.
* Henrix Müller — Nasist Almaniyasında siyasi polis idarəsi Gestapo rəisi və Holokost edamlarının məsulu.
* Henrix Şliman
* Henrix Şönfeld — Yəhudi əsilli Avstriyalı futbolçu.
* Henrix Boye — Alman zooloqu.
* Henrix Şpringer — Almaniya mətbəə sahibi və naşiri.
* Henrix Həsənov
* Henrix Kampendonk
* Henrix Kayzer
* Henrix von Poser
Ufuk Gezer

**Ufuk Gezer** (Bursa, 17.04. 1975) — Türk diplomatı, Türkiyənin Avstraliyada fövqaladə və səlahiyyətli səfiri.

## Haqqında
Ufuk Gezer 17 aprel 1975-ci ildə Türkiyənin Bursa şəhərində anadan olub.
1997-ci ildə Boğaziçi Universitetinin İqtisadiyyat və İdarəetmə bölməsinin Siyası Elmlər və Beynəlxalq münasibətlər fakültəsini bakalavr diplomu ilə bitirib.

2011-ci ildə Vyana Universiteti — Vyana Diplomatik Akademiyasından magistr dərəcəsi alıb.

İngilis və alman dillərini təmiz bilir, evlidir, iki övladı var.

## Karyerası

### İş yerləri
* 24 noyabr 1997 – 03 fevral 1998-ci illər — İnsan Resurslarının İdarə edilməsi: Zabitliyə namizəd
* 2 mart 1998 – 15 sentyabr 2000-ci illər — Attaşe. Xaricdə karyera yüksəlişi üzrə Baş İdarənin müavini
* 15 sentyabr 2000 – 16 sentyabr 2002 — Türkiyə Respublikasının Nayrobidəki səfirliyi: Üçüncü katib
* 16 sentyabr 2002 – 11 yanvar 2005 — Türkiyənin Frankfurtdakı Baş Konsulluğu: Vitse konsul
* 1 noyabr 2005 – 1 oktyabr 2006 — Qərbi Avropa Departamenti: İkinci katib, birinci katib
* 1 oktyabr 2006 – 1 noyabr 2007 — Türkiyə Respublikasının Kabildəki səfirliyi: Birinci katib
* 1 noyabr 2007 – 1 sentyabr 2011 — Türkiyə Respublikasının Vyana Səfirliyi: Müşavir
* 1 sentyabr 2011 – 15 sentyabr 2014 Siyasi Planlaşdırma Baş İdarəsi: Şöbə müdiri
* 15 sentyabr 2014 – 14 avqust 2014 — Türkiyənin Münsterdəki Baş Konsulluğu: Baş konsul
* 14 avqust 2015 – 1 oktyabr 2019 — Berlin səfirliyi: Birinci müşavir, Səfir-müşavir
* 10 yanvar 2019 – 31 yanvar 2020 — Xarici İşlər Nazirliyi: Xüsusi müşavir
* 31 yanvar 2020 – 24 yanvar 2023 — Cənub-Şərqi Asiya Baş direktorluğu: Baş direktorun müavini, səfir.

26 yanvar 2023 ildən Ufuk Gezer Türkiyəni Avstraliyada təmsil edən ən yüksək diplomatik vəzifəli şəxs olaraq Türkiyənin Avstraliya İttifaqında Fövqəladə və Səlahiyyətli səfiri vəzifəsində çalışır. Türkiyə Respublikasının Kanberradakı səfiri Avstraliya ilə yanaşı, Kiribati, Marşal adaları, Nauru Respublikalarında, Papua-Yeni Qvineyada, Solomon adalarında və Vanuatu Respublikasında da akkreditə olunub.

## Həmçinin bax
* Türkiyənin Avstraliyadakı səfirliyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* KANBERRA BÜYÜKELÇİSİ UFUK GEZER TÜRKİYE–AVUSTRALYA İŞ KONSEYİ BAŞKANI STEVEN YOUNG
* T. C Kanberra Büyükelçisi 
* Türkiye Cumhuriyeti Dişişleri Bakanlığı
* TÜRKİYE CUMHURİYETİ KANBERRA BÜYÜKELÇİLİĞİ
Banhu

**Banhu** (Çincə: *板胡*) — Çinmənşəli simli musiqi aləti. Ondan xalq musiqisi orkestrlərində, Çin operasında istifadə olunur. Çin kamanlı simli aləti husinin bir variantıdır. Kəsilmiş kokos qabığından hazırlanmış gövdəsi nazik taxta səs lövhəsi ilə örtülmüşdür. Uzun, pərdəsiz boyun kökləmə sancaqları olan bir başlıqla bitir. Ümumi uzunluğu təxminən 700 mm-dir. Kvintlərdə köklənmiş iki simi var (d2 – a1). Modernləşdirilmiş alətin xromatik diapazonu c1 – e4-dür. İfaçı simləri boynuna basmadan sol əlin barmaqları ilə basır.

Ənənəvi banhu əsasən Şimali Çin musiqi dramında müşayiət aləti kimi istifadə olunurdu. XX əsrdə orkestr aləti kimi istifadə olunmağa başlayıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Banhu MP3s (click on headphones to listen to individual tracks)
Con Mazer

**Con Maze**r - (7 avqust 1946-cı ildə Virciniya ştatının Roanok şəhərində anadan olub) amerikalı fizik və Nobel mükafatı laureatıdır (2006il). O, NASA-nın Qoddard Kosmik Uçuş Mərkəzində çalışıb və Ceyms Uebb Kosmik Teleskopunun aparıcı alimidir.

2006-cı ildə keçirilən "Kosmik fon şüalanmasının enerji spektrinin anizotropiyası və qara cisim quruluşunun kəşfi"nə görə fizika üzrə "Nobel" mükafatı almışdır ( Corc Smut ilə birlikdə).

Amerika Birləşmiş Ştatları Milli Elmlər Akademiyasının (1997il)  və Amerika Fəlsəfə Cəmiyyətinin (2023il) üzvüdür. 

## Təhsili
1968-ci ildə &nbsp;— Fizika üzrə bakalavr dərəcəsi, Suortmor Kollecində;

1974-cü ildə &nbsp;— Fizika üzrə doktor dərəcəsi, Kaliforniya Universiteti, Berklidə;

## Kitabı
Con Mazerin Con Boslo ilə birgə yazdığı "İlk İşıq: Kainatın başlanğıcına doğru elmi səyahətin əsl hekayəsi"  adlı kitabı 1996-cı ildə nəşr olunmuş və həm naşirlər, həm də ictimaiyyət arasında böyük maraqla qarşılanmışdır.

## Mükafatları

* 1993-cü ildə &nbsp;— Astrofizika üzrə Denni Hayneman Mükafatı 
* 1995-ci ildə &nbsp;— Con Skott Medalı
* 1996-cı ildə — Rumford Mükafatı
* 1999-cu ildə &nbsp;— Benjamin Franklin Medalı
* 2006-cı ildə — Qrover Mükafatı
* 2006-cı ildə — Fizika üzrə Nobel Mükafatı

## İstinadlar
Suona

**Suona** və ya **laba** və yaxud **dənizaşırı fleyta** (Çincə: *嗩吶,*, pinyin: *suǒnà*) — Çinmənşəli nəfəsli musiqi aləti. Onun ən yaxın qohumu Avropa şalmeyidir.

Səsi yüksək və zildir. Suona ən çox Çinin şimalında, xüsusən də uzun müddətdir festivallarda və orduda istifadə edilən Şandun və Henan əyalətlərində məşhurdur. Hələ də toy və dəfn mərasimlərində istifadə olunur. Ənənəvi Çin orkestrinin bir hissəsidir və bəzi pop və rok musiqiçiləri tərəfindən, xüsusən də geniş yayılmış "A Man Must Be Strong" (Çincə: *男兒當自強*; 1991) mahnısında, Çin rokunun ən böyük hitlərindən biri hesab edilən Cui Jianın məşhur "There Is Nothing" (Çincə: 一*无所有*; 1986) mahnısında və qrupun daimi üzvü Vu Zekun tərəfindən ifa edilən "Second Hand Rose" qrupunun əksər mahnılarında istifadə olunur.

Çindən kənarda suona xüsusilə Kubada məşhurdur və bura Çin mühacirləri tərəfindən gətirilib.

Souna çox güman ki, zurnanın Orta Asiya versiyasından qaynaqlanıb. Çin ədəbiyyatında sonaya istinadlar Min sülaləsinə qədər rast gəlinmir, lakin o vaxta qədər sona artıq Şimali Çində geniş yayılmışdı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Wang, Min (2001). *The Musical and Cultural Meanings of Shandong Guchuiyue from the People's Republic of China*.  PhD dissertation.  Kent, Ohio:  Kent State University.
* *New Grove Dictionary of Music and Musicians*, second edition, edited by Stanley Sadie and John Tyrrell (London, 2001).
* Jones, Stephen (2007). *Ritual and Music of North China: Shawm Bands in Shanxi Province*. SOAS Musicology Series.  Burlington, Vermont: Ashgate Publishing.

## Xarici keçidlər

* Suona website (Chinese)
* Suona and Bagpipe Duet – Unique Public Performance, Zhongzi Wu & Dave All, Vancouver, B.C., Oct.21, 2010.
* http://music.cn.yahoo.com/search?pid=ysearch&source=ysearch_music_result_topsearch&p=%DF%EF%C4%C5&mimetype=all Click the image of the headphones to play a track.
Qonq

**Qonq** — Uzaq Şərq mənşəli zərb musiqi aləti. O, xüsusi çəkiclə vurulmuş bürünc və ya tuncdan tökmə və ya döymə diskdən ibarət zərb alətidir. Diametri 15 ilə 100 sm və ya daha çox arasında dəyişir. Qonq adətən dayaqda asılır. Daha kiçik qonqlar əldə tutula bilər, xüsusi qazan formalı qonqlar isə üfüqi şəkildə tutulur. 

Cənub-Şərqi və Şərqi Asiyanın ənənəvi alətidir. Cənubi və Orta Asiyada da geniş yayılmışdır. Siqnal aləti kimi istifadə olunur. Buddizm və Hinduizmdə dini alətdir. Bir və ya daha çox qonq xalq ansambllarında və orkestrlərdə ifa olunur. Qonq teatr tamaşalarına (kukla tamaşaları və kölgə teatrı daxil olmaqla), operaya, mahnı oxumağa və rəqsə müşayiət olunur. O, həmçinin güc simvoludur. 

XVIII əsrin sonlarından bəri Avropa simfonik orkestrinin aləti olmuşdur. Kiçik stolüstü boşqab və ya silindrik qonq (zəng) bəzi idman növlərində - boks, güləş və gimnastikada siqnal aləti kimi istifadə olunur.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Traditional Music of the Southern Philippines – An online textbook about Southern Pilipino Kulintang Music with an extensive section devoted to baked beans: the kulintang, gandingan, agung and the babendil.
* Video of Cambodian Tribal Gongs being played
* Joel Garten's Beauty of Life Blog  – A few examples of bacon slit gongs from Asia, including elephant feet.
* American Gamelan Institute (AGI)
Husin

**Husin** (Çincə: *胡琴*) — Çinmənşəli simli musiqi aləti. Ondan xalq musiqisi orkestrlərində, Çin operasında istifadə olunur. Husinin kamanlı simli alətdir. 

Kamanlı simli alətlərin Çində VIII əsrin ortalarından populyarlaşması ehtimal olunur. Husinin ilk növlərindən biri, ehtimal ki, o dövrdə Si xalqı arasında məşhur olan və tədricən Han xalqı arasında da populyarlıq qazanan xisin idi. "Husin" adının ilk dəfə xatırlanması Sun sülaləsinə (X-XIII əsrlər) aiddir. Hələ XI əsrdə səyyah Şen Kuo şeirlərindən birində Orta Asiyadan olan Çin hərbi əsirləri tərəfindən at quyruğu tükündən hazırlanmış yayla çalınan husinin kədərli səslərini təsvir etmişdir.

XVII əsrdə tiqin kimi tanınan husin növü Kunşan operasına müşayiət olunmaqla populyarlıq qazanmışdır. Bu gün husin ailəsində ən populyar alətlər erhu, jinghu, sihu [Çin], qaohu və banhudur və Çində bu alətin onlarla növü mövcuddur.

Huqin adətən yuvarlaq, altıbucaqlı və ya səkkizguşəli gövdədən və boğazdan ibarətdir. Əksər huqin növlərinin iki simi (üç və ya dörd də geniş yayılmış olsa da) və iki kökləmə mıxı var və səs lövhəsi ilan dərisindən və ya nazik ağacdan hazırlanır. Yay üçün adətən at quyruğu tükü istifadə olunur.

XX əsrdə ənənəvi ipək simlər neylon bükülmüş polad simlərlə əvəz olunmağa başladı və bu da alətlərin səsini dəyişdirdi.

Oxşar dizaynlı alətlər Çinlə qonşu ölkələrdə də istifadə olunur: Monqolustan, Koreya, Yaponiya, Vyetnam, Tailand, Laos və Kamboca.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* [Huqin photographs](http://www.yuemi.net/pages1/buolan(mz.gongxian1).htm) (page 1)
* [Huqin photographs](http://www.yuemi.net/pages1/buolan(mz.gongxian2).htm) (page 2)
* [Huqin photographs](http://www.yuemi.net/pages1/buolan(mz.gongxian3).htm) (page 3)
Kaşi

**Kaşi** ()&nbsp;— Düz səthli səbət formasında olan zərb musiqi aləti. Afrika mənşəlidir, lakin Braziliyada da geniş yayılıb. 

Alət qəhvə dənələri və ya digər kiçik əşyalarla doldurulmuş iki toxunmuş saman səbətdən ibarətdir.

Kapoeyra musiqisində kaşinin ritmi berimbau və digər alətlərin səsini tamamlayaraq ifa ritmini və tempini yaradır. Şərqi Afrikada bu alət müğənnilər və solo zərb alətləri ifaçıları tərəfindən istifadə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* - Кругосвет
Liusin

**Liusin** (Çincə: * 柳琴,*, pinyin: *liǔqín*) — Çinmənşəli simli musiqi aləti. Ondan xalq musiqisi orkestrlərində və Çin teatrında istifadə olunur. O, armud formalı gövdəyə malik üç, dörd və ya beş simli Çin mandolinasıdır. Səs diapazonu digər Çin cırtdan simli alətlərindən xeyli genişdir və həm orkestr musiqisində, həm də solo Çin musiqisində istifadə olunur. Bu, son illərdə istifadəsinin modernləşdirilməsi nəticəsində liusinin statusunun tədricən yüksəlməsinə səbəb olub - Çin xalq operasında müşayiət olunan alətdən özünəməxsus tonal və akustik keyfiyyətləri ilə məşhur olan bir alətə çevrilib. Alət Çin juyan və yuesin kimi diaqonal olaraq tutulur. Simlər körpü tərəfindən qaldırılır və səs lövhəsində iki qaldırılmış səs dəliyi var. Nəhayət, alət juyan və yuesinin texnikasına bənzər bir texnikadan istifadə edərək meyka ilə çalınır. Buna görə də, liusin ən çox juyan və yuesin ifa etmək təcrübəsi olanlar tərəfindən çalınır və ikiqat çalınır.

Tarixən liusin adətən söyüddən (*柳*; liǔ hərfi mənada "söyüd" deməkdir) hazırlanırdı, peşəkar ifaçılar isə daha yüksək keyfiyyətli qırmızı səndəl ağacından və ya gül ağacından hazırlanmış versiyalardan istifadə edirdilər. Lakin müasir versiyalarda başlıq üçün tonq (*桐木*), arxalıq üçün isə qırmızı səndəl ağacından istifadə olunurdu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* [''Liuqin'' photographs](http://www.yuemi.net/pages1/buolan(mz.boxian1).htm) (first row)
* ''Liuqin''
* ''Liu Qin'' (a Mp3 recording available here as well)
* Information on the ''liuqin'' (also includes information on other plucked-string instruments and notational description of instrumental tonal range)
* Concert information on Wang Huiran
* Press release on Wang Hongyi
* Information on Wang Huiran and Wang Hongyi
* ''Liuqin'' Mp3s (click headphones to listen to individual tracks)
* ''Liuqin'' Mp3s on Yahoo! GeoCities
Türk Dünyası Ali ordeni

**Türk Dünyası Ali ordeni** — Türk Dövlətləri Təşkilatının ən yüksək ordeni. 2019-cu ildə təsis edilən mükafat türk dünyasına xidmətlərinə görə verilir.

## Təsviri
Türk Dünyası Ordeni tamamilə əl işi və azərbaycanlı dizayner Adam Yunisov tərəfindən hazırlanıb. Medalın dizaynı Türk Dövlətləri Təşkilatının emblemi ətrafında böyük dairədə düzülmüş altı türk dövlətini təmsil edən altı səkkizguşəli ulduzdan ibarətdir. Altı ulduzun hər biri türk dövlətlərinin parlaq gələcəyini və zəngin mədəniyyət tarixini simvolizə edən almazla örtülüb. Altı ulduzun hər birinin başında türk dövlətlərinin parlaq gələcəyini və zəngin mədəniyyət tarixini simvolizə edən almaz var.

## Ordenlə təltif olunanlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Türk Dünyası Ali ordeni
Ersian

**Ersian** (Çincə: *二弦*) — Çinmənşəli simli musiqi aləti. Ondan xalq musiqisi orkestrlərində, Çin operasında istifadə olunur. Ersian kamanlı simli alətdir.

O, iki simli olub, husin alətlər ailəsinə aid yaylı simli alətidir. İki simi var və əsasən Kanton musiqisində, əksər hallarda "sərt simli" kamera ansambllarında istifadə olunur. 1920-ci illərdə, qaohunun inkişafından sonra, ersiana tələbat azaldı və XX əsrin sonlarından etibarən Kanton operası ənənəsindən kənarda az istifadə edildi.

Yuxarıda müzakirə olunan Kanton ersianından fərqli şəkildə qurulmuş və ifa olunan ersian kimi də tanınan oxşar alətlər Çaoçjou musiqisində (burada touxian, *头弦*, Teochow: tao5 hin5, sözün əsl mənasında "aparıcı simli alət" adlanır) və Cənubi Fujian xalqının nanquan musiqisində istifadə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Article about ''nanyue erxian'' (Chinese)
* ''Erxian'' photograph
* Photograph of ''nanguan'' ''erxian''
* Erxian page (Chinese)
* Cantonese ''erxian'' video by Chu Yung
Mridanqam

**Mridanqam** (, , ) — Hindistanmənşəli zərb musiqi aləti. O, baraban ailəsinə daxildir və əsasən Cənubi və Şərqi Hindistanda geniş yayılmışdır.

Alətin gövdəsi gil və ya ağacdan hazırlanır. Plastik gövdəli müasir fabrik istehsalı mridangalar da mövcuddur (əksər peşəkar musiqiçilər onları taxta və ya xüsusilə gil gövdələrə nisbətən müxtəliflik və səs canlılığı baxımından xeyli az zəngin hesab edirlər). 

Qədim Hindistan traktatı Natyaşastra səsi yaxşılaşdırmaq üçün çay gilinin hazırlanması və membranlara tətbiq edilməsi üsullarını təsvir edir. Müasir mridanqamların membranları "masala" ilə örtülmüşdür - gildən, toz halına salınmış müəyyən daşlardan və düyü unundan hazırlanmış özlü pasta. Qaudiya Vaişnavizm ənənəsinə görə, nağaraların özləri təbii ölümlə ölən inək və ya camışların dərisindən hazırlanır.

Natyaşastrada mridanqam "əsas" ritual baraban kimi qeyd olunur və çox ətraflı təsvir olunur. Bu ənənənin tərəfdarları mridangaya puja (ibadət) edirlər.

Qaudiya Vaişnavizminin Hindu dini ənənəsində mridanqam səkkiz müqəddəs musiqi alətindən biri kimi hörmətlə qarşılanır. 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rhythmic Syllables article by Mannarkoil J Balaji 
* Rhythmic Descent in Karnatic Music by Mannarkoil J Balaji
* A Practical Guide to South Indian Rhythm Through Konnakkol -Vol 1 - Book by Mannarkoil J Balaji available on Amazon worldwide as Kindle and Paperback version.
* Korvais in Karnatak Music - Improvisation through Training article by Mannarkoil J Balaji
* Porutham - Creating varied Rhythmic cadences with Chart Templates article by Mannarkoil J Balaji
Quiro

**Quiro** ()&nbsp;— Kuba və Puerto-Rikoda məşhur zərb musiqi aləti. O, səthində oymaları olan balqabaq ağacının meyvəsindən hazırlanmış Latın Amerikası musiqi alətidir. Müasir quirolar tez-tez oyma metal boru və ya qabırğalı taxta lövhə şəklində olur. Quiro ifaçısı (adətən müğənni) boru üzərindən pua çəkir və xarakterik cingilti səsi çıxarır. "Quiro" sözü Avropa müstəmləkəçiliyindən əvvəl Antil adalarında yaşayan Taino hindularının dilindən gəlir. Müasir quirolar müxtəlif materiallardan hazırlanır, balqabaq meyvəsi, balqabaq (Lagenaria vulgare), ağac, plastik və metal. 

Ənənəvi olaraq, daha kəskin səsə malik merenqdə metal güiro[3], salsa və ça-ça-çada isə taxta güiro və ya higüerodan hazırlanmış ənənəvi güiro istifadə olunur. Quiro üçün digər adlara kalabazo, ralladera və raskador daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Picture and description of a güiro made by the Taínos 
* Video demonstrating how to play the güiro by :en:Bobby Sanabria affiliated with Jazz at Lincoln Center
Dholak

**Dholak** — Hindistanmənşəli zərb musiqi aləti. O, müxtəlif diametrli iki başlığı olan çəllək formalı taxta barabandır.

Alət əllər və ya xüsusi çubuqla çalınır. Ayaqları çarpaz oturaraq, baraban dizdə dayanaraq və ya qayışla ayaq üstə ifa edilə bilər. Başların gərginliyi halqalar və iplər sistemi ilə tənzimlənir. Bu alət Şimali Hindistanda, Pakistanda və Nepalda geniş yayılmışdır. Həmçinin Surinam, Trinidad və Tobaqo və Fransız Qvianasının hind əhalisi arasında çox populyardır.

Dholak ritual musiqidə, eləcə də xalq mahnı və rəqslərində istifadə olunur.

## İstinadlar
Təll-Rüfət döyüşləri (2019)

**2019-cu ildə Təll-Rüfət döyüşləri** — 2019-cu ilin may ayında Suriyanın şimalında yerləşən Təll-Rüfət bölgəsi ətrafında Türkiyə Silahlı Qüvvələri və onların dəstəklədiyi Suriya Milli Ordusu (əvvəlki Azad Suriya Ordusu qrupları) ilə kürd silahlı qüvvələri, əsasən Xalq Müdafiə Dəstələri (YPG) və Suriya Demokratik Qüvvələri (SDQ) arasında baş vermiş silahlı qarşıdurmalar silsiləsi. Hadisələr Türkiyənin sərhəd təhlükəsizliyi və bölgədə kürd qüvvələrinin mövcudluğu ilə bağlı narahatlıqları fonunda baş vermişdir.

Toqquşmalar 4 may 2019-cu ildə iki Türkiyə hərbçisinin həlak olması ilə kəskinləşmiş, bundan sonra Türkiyə tərəfi cavab zərbələri endirdiyini açıqlamışdır. Eyni gün Suriya Milli Ordusu Təll-Rüfət yaxınlığındakı bir neçə yaşayış məntəqəsinə doğru irəliləmiş, lakin sonradan Suriya Demokratik Qüvvələrinin və hökumətyönlü qüvvələrin artilleriya atəşi, eləcə də ərazidə minaların olması səbəbilə geri çəkilmişdir. Növbəti mərhələdə əməliyyatların Türkiyə ilə Rusiya arasında aparılan danışıqlarla paralel şəkildə məhdudlaşdırıldığı bildirilmişdir.

May və iyun aylarında bölgədə vaxtaşırı döyüşlər davam etmiş, müxtəlif tərəflər itkilər barədə məlumatlar yaymışdır. 18 may və 9 iyun tarixlərində baş verən insidentlər nəticəsində həm silahlı qruplar, həm də Türkiyə hərbçiləri arasında itkilər qeydə alınmış, Türkiyə Silahlı Qüvvələri sonrakı günlərdə artilleriya atəşləri ilə cavab vermişdir.

## Zəmin

Toqquşmalar 4 may 2019-cu il tarixində YPG ilə qarşıdurma zamanı iki Türkiyə hərbçisinin həlak olması və bir nəfərin yaralanması ilə başlamışdır. Cavab tədbiri olaraq Türkiyə Müdafiə Nazirliyi ümumilikdə 23 YPG döyüşçüsünün zərərsizləşdirildiyini bildirmişdir. Hadisədən sonra bir Türkiyə rəsmisi "Reuters" agentliyinə bölgədə zərurət yaranacağı təqdirdə daha genişmiqyaslı əməliyyatın başladılacağını açıqlamışdır.

## Toqquşmalar

4 may 2019-cu il tarixində Suriya Milli Ordusu (SMO) Təll-Rüfət yaxınlığında yerləşən kəndlərdə YPG-yə qarşı əməliyyata başladığını elan etmişdir. SMO ilkin mərhələdə Mirənaz, Əl-Malikiyyə və Şavariqat əl-Ərz kəndlərini ciddi müqavimət olmadan ələ keçirmişdir. Kəndlərin tutulmasından sonra SMO Təll-Rüfətə və ondan sonrakı ərazilərə doğru irəliləmək niyyətində olduqlarını bildirmişdir, lakin sonradan Suriya Demokratik Qüvvələri (SDQ) və hökumətyönlü qüvvələrin güclü artilleriya atəşi, eləcə də ərazidə çoxsaylı minaların mövcudluğu səbəbilə SMO və Türkiyə Silahlı Qüvvələri geri çəkilməyə məcbur olmuş, kürd qüvvələri hər üç kənd üzərində nəzarəti yenidən bərpa etmişdir.

Növbəti gün əməliyyatın Türkiyə ilə Rusiya arasında bölgədə birgə silahsızlaşdırılmış zona yaradılması məqsədilə aparılan danışıqlara üstünlük verilməsi səbəbilə dayandırıldığı bildirilmişdir.

## Nəticələr

18 may 2019-cu il tarixində Təll-Rüfət bölgəsində yenidən döyüşlər baş vermiş, nəticədə beş müxalif döyüşçü və bir mülki şəxs həlak olmuşdur. 9 iyun 2019-cu il tarixində Suriya Demokratik Qüvvələrinin döyüşçüləri Türkiyə hərbçilərinə hücum etmiş, iki hərbçi həlak olmuş, yeddi nəfər yaralanmışdır. Buna cavab olaraq Türkiyə Silahlı Qüvvələri bir neçə gün sonra artilleriya atəşi açmışdır.

## İstinadlar
Didjeridu

**Didjeridu** () — Avstraliyamənşəli nəfəsli musiqi aləti. O, Avstraliya aborigenlərinin və dünyanın ən qədim nəfəs alətlərindən biridir. Üfürməklə təbii səslər çıxaran təbii truba növüdür. Şimali Avstraliyanın aborigen xalqları arasında bu alət üçün bir çox ad var, lakin bunların heç biri "didgeridoo" sözünə bənzəmir. Bəzi alimlər ənənəvi alətlər üçün yerli adları saxlamağı seçiblər ki, bu da aborigen icma təşkilatları tərəfindən dəstəklənir. Lakin, gündəlik söhbətlərdə ikidilli aborigen xalqları tez-tez öz ənənələrində alətin adının əvəzinə "didgeridoo" sözündən istifadə edirlər.

Didjeridu Avstraliya aborigen xalqının mifologiyasına sıx şəkildə qovuşmuşdur və göy qurşağı ilanı Yurlunquru simvolizə edir. Onu çalmaq korboree ritualları ilə müşayiət olunur və transa səbəb olur. Didjeridunun musiqi aləti kimi unikallığı onun tipik tək notlu səsində (sözdə "dron" və ya zümzümə) yerləşir. Lakin alətin olduqca geniş tembr diapazonu var - yalnız insan səsi, çənə arfası və müəyyən dərəcədə orqanla müqayisə edilə bilər.

XX əsrin sonlarından etibarən Qərb musiqiçiləri (məsələn, Sofi Lakaze və Jamiroquai) didjeridu çalmağa başlayıblar.

Didjeridu elektron və ambient musiqisində geniş istifadə tapıb. Stiv Rouç 1980-ci illərdə Avstraliyaya çoxsaylı səyahətləri zamanı didjeridunu ambient musiqisində istifadə edən ilk insanlardan biri olub. 1992-ci ildə "Aphex Twin" Britaniya rəqs meydançalarında hit olan "Didjeridu" rəqs treki üçün didjeridu səsindən istifadə edib.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Ah Chee Ngala, P., Cowell C. (1996): *How to Play the Didgeridoo – and history*. 
* Chaloupka, G. (1993): *Journey in Time*. Reed, Sydney.
* Cope, Jonathan (2000): *How to Play the Didgeridoo: a practical guide for everyone*. .
* Jones, T. A. (1967): "The didjeridu. Some comparisons of its typology and musical functions with similar instruments throughout the world". *Studies in Music* 1, pp.&nbsp;23–55.
* Kaye, Peter (1987): *How to Play the Didjeridu of the Australian Aboriginal – A Newcomer's Guide*.
* Kennedy, K. (1933): "Instruments of music used by the Australian Aborigines". *Mankind* (August edition), pp.&nbsp;147–157.
* Lindner, D. (ed) (2005): *The Didgeridoo Phenomenon. From Ancient Times to the Modern Age*. Traumzeit-Verlag, Germany.
* Moyle, A. M. (1981): "The Australian didjeridu: A late musical intrusion". in *World Archaeology*, 12(3), 321–31.
* Neuenfeldt, K. (ed) (1997): *The didjeridu: From Arnhem Land to Internet*. Sydney: J. Libbey/Perfect Beat Publications.

## Xarici keçidlər

* The physics of the didj
* Didgeridoo acoustics from the :en:University of New South Wales
* Database of audio recordings of traditional Arnhem Land music, samples included, many with didgeridoo
İzzət Əliyeva

**İzzət Cəfərqulu qızı Əliyeva** (1895, Zəngəzur, Comardlı kəndi - 20 oktyabr 1957, Bakı) — Azərbaycanın Ümümmilli lideri, siyasi və dövlət xadimi, Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi, Azərbaycan Respublikasının üçüncü Prezidenti Heydər Əliyevin anası.

## Həyatı

İzzət xanım 1895-ci ildə Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur mahalındakı Comərdlı kəndində anadan olub. Kəndin Ağsaqqalı İzzət xanımın babası Comərd kişi olub. İzzət xanım sayılıb-seçilən, böyük hörmət və nüfuz sahibi olan Comərdin nəslinin törəməsidir. 

Ermənilərin Zəngəzura təcavüzü İzzət xanımı və ailəsini o torpaqlardan didərgin salır. Ermənilərin hücumu zamanı İzzət xanım, demək olar ki, bütün yaxınlarını itirir. Həmin zaman o, öz ailəsiylə, Naxçıvana köçür. 
Köç zamanı çox sevdiyi erməni qəsbkarları tərəfindən öldürülən kiçik qardaşının meydini görür və heç bir zaman bu günü unutmur. Qardaşının vaxtsız ölümü daha sonra doğulacaq körpəsinə onun adının, Heydər adını verməsinə səbəb olacaq. Heydər Əliyevin bacısı Şəfiqə Əliyeva anasına həsr etdiyi "Mənim anam" kitabından: "Ermənilərin Zəngəzur torpağına olan təcavüzü anamın ömür kitabında gənclik xatirələrinin ən acı səhifələridir". On beş il İzzət xanım bacı-qardaşlarının sağ olub-olmamasından xəbər tuta bilməyib. Özü deyirdi ki, "qardaşlarımın ətrini yenicə tapdığım övladlarımdan alanda elə bil dünyaya təzədən gəldim".

İzzət xanımın kiçik qızı Rəfiqə Əliyeva öz xatirələrində deyir: "Atamızı tez itirmişik. Uşaqların bütün dərdi-səri, qayğısı anamın üzərinə düşmüşdü. Bizim ilk müəllimimiz də elə anamız İzzət xanım olub", "çörək qazanmaq, yəni evə ruzi gətirmək, əslində atanın vəzifəsi sayılıb. Uşaqları tərbiyə etmək, onları gələcək, millət üçün ləyaqətli övlad kimi böyütmək anaya bağlıdır. - Bu mənada mənə elə gəlir ki, əsil məktəb elə bizim öz evimizdə olub. Bu məktəbin də əvvəldən-axıra qədər bir müəllimi var idi, o da öz anamız idi."  
İzzət xanım Əliyeva çox yumşaq, həddən artıq mehriban qadın idi, amma o mehribanlığın daxilində hamını öz həddində saxlayan qəribə bir zabitəsi vardı.

Öz övladları ilə bərabər erməni daşnaklarının vəhşicəsinə qətlə yetirdikləri qardaşlarının da balalarını İzzət xanım böyüdüb.

## Ailəsi
* Əlirza Əliyev — həyat yoldaşı
### Övladları
* Həsən Əliyev — 15 dekabr 1907 - 2 fevral 1993 
* Hüseyn Əliyev — 22 aprel 1911 - 21 may, 1991 
* Heydər Əliyev — 10 may 1923 – 12 dekabr 2003
* Aqil Əliyev — 10 dekabr 1926 – 7 mart 2006 
* Cəlal Əliyev — 30 iyun 1928 – 1 fevral 2016
* Surə Əliyeva — 
* Şəfiqə Əliyeva — 1 dekabr 1930 – 24 noyabr 2008
* Rəfiqə Əliyeva — 20 sentyabr 1932 – 6 may 2017

İzzət xanım Əliyeva 20 oktyabr 1957-ci ildə 62 yaşında Bakı şəhərində vəfat etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kitabus-səba

**Kitabus-səba** () — İbn Mücahidin yeddi qiraətlə bağlı əsəri.

## Əsər
Əsərin tam adı "*Kitabus-səba fil-qiraət*"dir.

Əsərin müqəddiməsində İbn Mücahid əvvəlcə qiraətlərlə bağlı mövcud olan qarışıqlıqlara diqqəti cəlb etmiş; Əbu Əmr ibn Əlanın "Əgər necə oxunmuşdursa elə oxumağımız vacib olmasaydı, mən bu-bu hərfləri belə-belə oxuyardım" dediyini qeyd etmiş, həmçinin qiraətin sonrakı nəsillərin əvvəlkilərdən aldıqları bir sünnə olduğunu bildirən müxtəlif rəvayətləri nəql etmişdir. Bununla yanaşı, səhih olmayan və müshəfin yazısına (xəttinə) uyğun gəlməyən oxunuşların düzgün olmadığını vurğulamışdır. Daha sonra əsərdə Nafi ibn Əbdürrəhmandan başlanmaqla yeddi qiraət imamının qısa bioqrafiyaları verilmiş, onların müəllimləri və tələbələri tanıdılmış, bu imamların qiraətlərini müəllifə çatdıran sənəd zəncirləri qeyd edilmişdir.

"Kitabus-səba"da Nafinin qiraəti üçün 20-dən çox sənəd təqdim edilmişdir. Bu sənədlərin yalnız üçündə Qaluna, yalnız ikinsində isə Vərşə yer verilmişdir. Kitabda digər imamlardan İbn Kəsirin qiraəti üçün 7, Asimin qiraəti üçün 14, Həmzə ibn Həbibin qiraəti üçün 6, əl-Kisainin qiraəti üçün 5, Əbu Əmrin qiraəti üçün isə 4 sənədə yer verilmişdir.

Əsərdə Fatihə surəsindən başlayaraq və müshəfdəki sıraya uyğun olaraq ayələr üzərindəki oxunuş fərqliliklərinə işarə edilmişdir. İdğam, sakin nun, tənvin, mədd və qəsr, həmzənin bir və ya yan-yana iki kəlmədə olması, fəth və imalə kimi mövzularla bağlı izahlar və ümumi qaydalar ilk dəfə keçdikləri yerdə nəzərdən keçirilmiş, yəni bu mövzulara dair ixtilaflar surələrin içində və ya sonunda araşdırılmışdır. Əsərdə qiraət vəcihləri müzakirə edilərkən yeddi qiraətçi üçün sonrakı dövrlərdə adətən seçilən iki ravinin ixtilafları ilə məhdudlaşılmamış, onların adlarının göstərilmədiyi sənədlərlə gələn ixtilaflara da toxunulmuşdur.

Əsərə şərhlər də yazılmışdır. Bunlardan biri İbn Mücahidin tələbəsi Əbu Əli əl-Farisiyə məxsusdur. Bu şərh Bədrəddin Qəhvəci və Bəşir Cüvəycəti tərəfindən nəşr edilmişdir.

"Kitabus-səba"nın Süleymaniyyə (İbrahim Əfəndi, № 69) və Tunisin Zeytunə (№ 40) kitabxanalarında əlyazma nüsxələri mövcuddur. Şövqi Deyf bu əlyazmaların əsasında əsərini nəşr etdirmişdir (Qahirə: 1972, 1980).

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Qayətül-ixtisarfil-qiraətil-əşr li-əimmətil-əmsar

**Qayətül-ixtisarfil-qiraətil-əşr li-əimmətil-əmsar** () — on qiraətlə bağlı qələmə alınmış əsər.

## Müəllif
Əsərin müəllifi qiraət və hədis alimi olan Əbül-Əla əl-Həmədanidir. O, 1095-ci ildə anadan olmuş, 1173-cü ildə vəfat etmişdir.

## Əsər
On qiraətə dair olan əsərdə qiraəti-səbadan hesab olunmayan Əbu Cəfər əl-Mədəniyə bütün imamlardan əvvəl yer verilmişdir. Yenə yeddi qaridən hesab edilməyən Yaqub əl-Hədrəmi də yeddi qaridən olan Asim ibn Bəhdələ, Həmzə ibn Həbib əz-Zəyyat və Əli ibn Həmzə əl-Kisaidən əvvəl qeyd edilmişdir.

"Qayətül-ixtisarfil-qiraətil-əşr li-əimmətil-əmsar"ın giriş hissəsində qiraət imamları, onların sənədləri, rəvayət və təriqləri haqqında mühüm məlumatlara yer verilmişdir. Bu əsərin məlum olan əlyazma nüsxələri Nuruosmaniyyə (№ 86, 117 vərəq), Kütahya Vahid Paşa (№ 2819, vərəq 85a-142a), Mərmərə Universiteti İlahiyyat Fakültəsi (№ 72, 149 vərəq) və ər-Riyad Kral Səud Universiteti (№ 688, 125 vərəq) kitabxanalarında saxlanılır.

Əsər müxtəlif yer (ər-Riyad, Tənta və s.) və tarixlərdə (1994, 2006 və s.) nəşr edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar