Nyu-York şəhərinin xronologiyası

Bu məqalə ABŞ-nin Nyu-York ştatındakı Nyu-York şəhərinin tarixi xronologiyasıdır.

## 1700-cü ilə qədər
* 1614 – Niderlandlar Manhetten adasında yerləşdilər.
* 1623 – Niderlandlar qala tikdi.
* 1624 – Vest-Hind şirkəti tərəfindən Yeni Amsterdam quruldu.
* 1650 – Əhalinin sayı təxminən 1000 oldu.
* 1656 – Şəhərin küçələri düzəldildi.
* 1664 – 24 sentyabr – Yeni Amsterdamın adı Nyu-York olaraq dəyişdi.
* 1665
** 12 iyun: Tomas Uillett şəhərin ilk meri oldu.
** Bruklində ilk cinayət baş tutdu.
* 1666 – Tomas Delavall şəhərin ikinci meri oldu.
* 1668 – Şəhərdə ilk sarı qızdırma xəstəliyi yayıldı.
* 1673 – Niderlandlar şəhəri yenidən tutdular və adını "Yeni Oranc" olaraq dəyişdirdilər.
* 1697 — İlk Triniti kilsəsi tikildi.

## 1700-cü illər
* 1702 – Sarı qızdırma xəstəliyindən 500-dən çox insan həlak oldu.
* 1711 – Uoll Strit və İst-Riverdə rəsmi qul bazarı quruldu.
* 1712 – aprel: Nyu-York qul üsyanı
* 1723 – Əhali: 7,248.
* 1733 – *New York Weekly Journal* nəşr edildi.
* 1756 – Əhali: 13,046.
* 1767 – Con küçə teatrı açıldı.
* 1771 – Nyu-York xəstəxanası tikildi.
* 1774 – Əhali: 22,861.
* 1780 – Qaradərililərin sayı 10 minə çatdı.
* 1789
** mart: 1-ci ABŞ konqresi başladı.
** 30 aprel: Corc Vaşinqtonun and içmə mərasimi keçirildi.
* 1790 – Əhali: 33,131. Nyu-York Filadelfiyanı keçərək ABŞ-nin ən böyük şəhəri oldu.
* 1795 – Sarı qızdırma xəstəliyi nəticəsində 19 iyul — 12 oktyabr aralığında təxmini 732 nəfər həlak oldu.

## 1800-cü illər

### 1800 – 1840-cı illər
* 1800 – Əhali: 60,489.
* 1801 – *[[New York Post|New York Evening Post]]* qəzeti nəşr olundu.
* 1802 – Amerika Gözəl İncəsənətlər Akademiyası quruldu.
* 1805 – Sarı qızdırma xəstəliyinə görə 50 minə yaxın insan şəhərdən qaçdı.
* 1812 – Nyu-York bələdiyyə binası tikildi.
* 1816 –Amerika İncil Cəmiyyəti quruldu.
* 1819 – Sarı qızdırma xəstəliyi meydana gəldi.
* 1822 – Şəhərdə irimiqyaslı sarı qızdırma xəstəliyi yayıldı.
* 1848
** dekabr: Vəba xəstəliyi yayılmağa başladı. 1849-cu ilin iyun ayına qədər 5071 şəhər əhalisi həlak oldu.
** Associated Press quruldu.

### 1850 – 1890-cı illər

#### 1850–1860-cı illər
* 1850 – Əhali: 550,394.
* 1851 – *[[The New York Times|New-York Daily Times]]* qəzeti nəşr olundu.
* 1852 – American Geographical Society headquartered in city.
* 1853
** *[[New York Clipper]]* nəşr olundu.
** Steinway & Sons pianino istehsalçısı.
* 1854
** Vəba xəsətliyi 2509 insanı öldürdü.
** Musiqi Akademiyası opera binası açıldı.
* 1858
** Sentral park açıldı.
** *[[The Saturday Press (literary newspaper)|Saturday Press]]* nəşrə başladı.
* 1860
** *[[New York World]]* qəzeti nəşr olundu.
** Əhali: 813,669.
* 1865 – *The Nation* nəşr olundu.

#### 1870-ci illər
* 1870
** Hunter məktəbi quruldu.
** Lotos Club quruldu.
* 1872
** Şəhərin əhalisi tam olaraq 1 milyona çatdı.
** Metropoliten İncəsənət Muzeyi açıldı.
* 1876
** 5 dekabr: Bruklin teatrındakı qəza nəticəsində 276 nəfər həlak oldu.
* 1877 – Təbii Tarix muzeyi binası açıldı.

#### 1880-ci illər
* 1880 – Əhali: 1,206,599.
* 1883
** 24 may: Bruklin körpüsü açıldı.
** *[[Life (magazine)|Life]]* jurnalı nəşrə başladı.

#### 1890-cı illər
* 1890 – Əhali: 1,710,715.
* 1892 – *[[Vogue (jurnal)|Vogue]]* moda jurnalı nəşr olundu.
* 1899 – 8 noyabr: Bronks zooparkı açıldı.

## 1900-cü illər

### 1900 – 1940-cı illər

#### 1900-cü illər
* 1900 – Əhali: 3,437,202.
* 1901 – Rokfeller Universiteti quruldu.
* 1902
** 8 yanvar: Park-Avenyu tunelində qatar qəzası nəticəsində 17 nəfər öldü, 38 nəfər yaralandı.
** Flatiron Building tikildi.
* 1904
** 15 iyun: Steambot yanaraq batdı. Nəticədə 1000-dən çox sərnişin həlak oldu.
** Nyu-York metropoliteni fəaliyyətə başladı.
* 1909
** *[[New York Amsterdam News]]* nəşrə başladı.
** Beynəlxalq Qadınlar Günü keçirildi.

#### 1910-cu illər
* 1910 – Pensilvaniya stansiyası tikildi.
* 1913
** Beynəlxalq Müasir İncəsənət Sərgisi keçirildi.
** Vulvort Bildinq tikildi.
* 1915
** yanvar: Birinci Dünya müharibəsinə cavab olaraq Anti-Militarizm Komitəsi təşkil edildi.
** 25 yanvar: İlk transkontinental telefon zəngi baş tutdu (San-Fransisko – Nyu-York).
* 1917 – 30 avqust: Birinci Dünya müharibəsi ərəfəsində təlimə getməzdən əvvəl 27-ci Piyada Diviziyası Nyu-York şəhərində 5-ci prospekt boyunca keçirilən böyük yolasalma paradında iştirak etdi.
* 1918 – "İspan qripi" pandemiyası ölkədə və dünyada sürətlə yayılmağa başlayır. Oktyabr ayının bir günündə şəhərdə 851 nəfər öldü.
* 1919
** fevral: Şəhərdə ispan qripindən 30 min insan öldü.
** 10 sentyabr: ABŞ Ordusunun 1-ci Dviziyası müharibədən geri qayıtdı.
** *[[New York Daily News|Daily News]]* nəşrə başladı.

#### 1920-ci illər
* 1920 – Əhali: 5,620,048.
* 1925 – *[[The New Yorker]]* jurnalı nəşrə başladı.
* 1926 – NBC fəaliyyətə başladı.
* 1928 – 24 avqust: Tayms-skverin altındakı metro qəzası nəticəsində 18 nəfər öldü, 100 nəfər yaralandı.
* 1929
** oktyabr: Uoll-Strit birja çöküşü.
** noyabr: Müasir İncəsənət Muzeyi açıldı.
** Böyük böhran.

#### 1930-cu illər
* 1930
** Kraysler binası tikildi.
** Karlil oteli fəaliyyətə başladı.
* 1931
** dekabr: Bank of United States bağlandı.
** Empayr Steyt Bilqinq tikildi.
* 1933 – Komkast Bildinq tikildi.
* 1934
** Amerika Balet Məktəbi quruldu.
* 1936
** 11 iyul: Robert Kennedi körpüsü açıldı.
** Şəhərin mərkəzində Ford fondunun baş ofisi tikildi.
* 1937
** 11 avqust: Nyu-Braytondakı güclü yağış nəticəsində bina çökdü. Nəticədə 19 nəfər həlak oldu.
** Linkoln tuneli açıldı.
** *[[New York Journal-American]]* qəzeti nəşr olundu.
* 1939
** aprel: Nyu-York Ümumdünya Sərgisi baş tutdu.
** Rokfeller mərkəzi tikildi.

#### 1940-cı illər
* 1940 – Əhali: 7,454,995.
* 1941 – Şəhərdəki ilk iki televiziya kanalı ilk dəfə yayıma başladı (WNBT (indiki WNBC) və WCBW (indiki WCBS-TV).
* 1943 – Nyu-York dəb həftəsi başladı.
* 1945 – 28 iyul: B-25 Mitchell təyyarəsi səhvən Empayr Steyt Bildinqin 79-cu mərtəbəsinə düşərək 13 nəfəri öldürdü.
* 1946
** 12 yanvar: Nyu-York zəfər paradı.
** 20 may: ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə aid C-45 Beechcraft təyyarəsi Uol Strit 40 binasının 58-ci mərtəbəsinə düşərək 5 nəfəri öldürdü.

### 1950 – 1970-ci illər

#### 1950-ci illər
* 1950
** Port Autoriti avtobus dayanacağı açıldı.
** 22 noyabr: Keu Qardns qatar qəzasında 78 nəfər öldü, 363 nəfər yaralandı.
* 1955 – *[[The Village Voice]]* qəzeti nəşrə başladı.
* 1956
** Sbarro opens the first store Bensonhurst, Brooklyn.
* 1957 – 1 fevral: Northeast Airlines-in 823 nömrəli uçuşunda təyyarə Rikers adasına düşdü. Nəticədə 101 sərnişindən 20-si öldü.
* 1959
** 3 fevral: American Airlines-in 320 nömrəli uçuşunda təyyarə enişə yaxınlaşanda İst-Riverə düşdü. Nəticədə 73 sərnişindən 65-i öldü.
** 21 oktyabr: Quqqenhaym muzeyi açıldı.

#### 1960-cı illər
* 1960 – Əhali: 7,781,984.
* 1962
** 1 mart: American Airlines-ə aid təyyarə qəzası nəticəsində 95 sərnişinin hamısı həlak oldu.
** 30 noyabr: Eastern Airlines-ə aid təyyarə qəzası nəticəsində 51 sərnişindən 25-i öldü.
* 1965
** 8 fevral: Eastern Airlines-ə aid təyyarə qəzası nəticəsində 84 sərnişinin hamısı həlak oldu.
** 21 fevral: Malkolm X İslam millətinin üç nümayəndəsi tərəfindən öldürüldü .
* 1968 – *[[New York (jurnal)|New York]]* jurnalı nəşrə başladı.
* 1969 – *[[Interview (jurnal)|Interview]]* jurnalı nəşrə başladı.

#### 1970-ci illər
* 1970
** İlk Nyu-York marafonu — hazırda dünyanın ən böyüyüdür.
** LGBT Qürur paradı başladı.
* 1978 – 28 iyul: Bir qadın Empayr Steyt Bildinqin ən yuxarısında uşağını dünyaya gətirdi.

### 1980 – 1990-cı illər
* 1981 – 3 iyul: "Homoseksuallarda rast gəlinən nadir xərçəng" (QİÇS) haqqında ilk məqalə The New York Times qəzetində dərc olundu.
* 1984
** *[[Paper (jurnal)|Paper]]* jurnalı nəşrə başladı.
** Fantastika şousu *[[Cosby Show]]* yayımlanmağa başladı.
* 1988
** Brukfayld binasının tikintisi başa çatdı.
** Şəhərdə Human Rights Watch-un baş ofisi açıldı.
* 1990
** 1 yanvar: David Dinkins şəhərin ilk afroamerikalı meri oldu.
** Şəhərdə 2 245 cinayət qeydə alındı. Bu say rekord idi.
** Əhali: 7,322,564.
* 1996
** *[[The Daily Show]]* (televiziya proqramı) yayımlanmağa başladı.
** Göydələn muzeyi açıldı.

## Müasir dövr

### 2000-ci illər
* 2000 – Əhali: 8,008,288. 1,2 milyondan çox xarici vətəndaş şəhər gəldi.
* 2001
** 11 sentyabr: Terror aktları.
** 12 noyabr: American Airlines-ə aid təyyarə qalxışdan qısa müddət sonra yerə düşdü. Nəticədə 260 sərnişin və ərazidəki 5 nəfər həlak oldu.
* 2007 – Nyu-York Tayms Bildinqin tikintisi başa çatdı.
* 2008 – mart: Tayms-skver bombalandı.

### 2010-cu illər
* 2010
** may: Tayms-skveri bombalamaq cəhdi.
** *[[Humans of New York]]* nəşrə başladı.
** Əhali: 8,175,133.
* 2013
** 21 may: Nyu-York FK quruldu.
** 13 noyabr: 4 Dünya Ticarət Mərkəzi açıldı.
** Şəhərdə 21st Century Studios-un baş ofisi açıldı.
** Əhali: 8,405,837.
* 2016
** 17 sentyabr: Manhetten partlayışı. Bomba partlayışı nəticəsində 29 nəfər yaralandı. Şübhəli şəxs Əhməd Xan Rəhami iki gün sonra tutuldu.
** 9 noyabr: Prezident seçkilərinin ardınca Trampa qarşı protestolar başladı.
** December 31: main location of Carnegie Deli closes.
* 2017
** 21 yanvar: ABŞ prezidenti Trampa qarşı qadınların protestosu baş tutdu.
** Şəhərdə sadəcə 290 cinayət qeydə alındı. Bu statistika 1928-ci ildən bəri ən aşağı idi.
* 2018 – 11 iyun: 3 Dünya Ticarət Mərkəzi açıldı.
* 2019 – Nyu-Yorka rekord sayda 66,6 milyon turist gəldi və bu sənayeyə 80,3 milyard dollar iqtisadi təsir göstərdi.

### 2020-ci illər
* 2020
** 1 mart: 25 fevralda İrandan Manhettenə geri qayıdan 39 yaşlı tibb işçisi şəhərdə qeyd olunan ilk COVID-19 xəstəsi oldu.
** 15 mart: Bütün məktəblər ən az aprel ayının ortasına qədər bağlandı.
** 22 mart: Şəhər pandemiyaya görə karantin rejiminə keçdi.
** Əhali: 8,804,190.
* 2021
** 11 dekabr: Nyu-York FK tarixindəki ilk MLS Kubokunu qazandı.
* 2022
** 9 yanvar: Bronksda yerləşən binada baş verən yanğın nəticəsində 17 nəfər həlak oldu.
** 21 yanvar: Harlemdə bir polis öldü, digəri yaralandı.

## İllərə görə cinayətlər

## İstinadlar