open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İstanbul müqaviləsi (1913)

**İstanbul müqaviləsi** — Osmanlı imperiyası ilə III Bolqar krallığı arasında 29 sentyabr 1913-cü ildə İkinci Balkan müharibəsindən sonra Osmanlı imperiyasının paytaxtı İstanbulda imzalanan sülh müqaviləsi.
## Tarixi
Birinci Balkan müharibəsində, Bolqar krallığı, Serbiya, Yunanıstan krallığı və Monteneqro krallığı koalisiyası Osmanlı imperiyasını məğlub etdi. London müqaviləsinə (1913) əsasən Mərmərə dənizi ətrafındakı kiçik ərazi xaricində Osmanlılar,demək olar ki,bütün Avropadakı mülklərini itirdilər.Bununla yanaşı,Osmanlılar İkinci Balkan müharibəsi zamanı Şərqi Frakiyanı geri ala bildilər.Bolqarıstan və digər qonşuları arasında sülh danışıqları Buxarestdə aparılsa da,Osmanlı imperiyası orada təmsil olunmurdu və İstanbul müqaviləsinə yol açan ayrı danışıqlar aparıldı.

## Müqavilə
Müqavilənin şərtləri aşağıdakılar idi:
# Bolqarıstan,Ədirnə,Kırklareli və Monteneqro krallığı və ətraf bölgələri Osmanlı imperiyasına aid edildi.
# Osmanlı imperiyası Dədəağaç limanını (Aleksandrupolis) Bolqarıstana verdi.
# Torpaq mübadiləsi 10 gün ərzində başa çatmalı idi.
# Sərhəddəki qoşunlar üç həftə içərisində tərxis ediləcəkdir.
# Hər iki tərəfdən olan hərbi məhbuslar sərbəst buraxılacaqdır.
# İki ölkə arasında həm siyasi, həm də iqtisadi əlaqələr bərpa ediləcəkdir.

## Nəticəsi
Osmanlı imperiyası və Bolqarıstan Birinci Dünya müharibəsində İttifaq dövlətlərində müttəfiq idilər. Müharibə zamanı Osmanlı hökuməti,Bolqarıstan-Osmanlı konvensiyası (1915) yolu ilə Monteneqro krallığını Bolqarıstana verməyə qərar verdi. Lakin İttifaq dövlətləri 1918-ci ildə məğlub edildi və Bolqarıstan həm Qərbi Frakiya,həm də Monteneqro krallığını Yunanıstana məğlub oldu.

Müqavilə əsasən Şərqi Frakiya (Avropa Türkiyə),Bolqarıstan və Yunanıstan arasındakı müasir sərhədləri müəyyənləşdirir.İstanbul müqviləsi nəticəsində qurulan sərhədlər,Sevr müqaviləsinin şərtlərinə görə,Türkiyə demək olar ki,bütün Şərqi Frakiyanı Yunanistana verməli idi,lakin təklif olunan ərazi dəyişiklikləri,Türkiyənin İstiqlaliyyət müharibəsində Yunanıstan üzərində qazandığı zəfərdən sonra,sərhədləri təsdiqləyən Lozanna müqaviləsi ilə rədd edildi (yuxarıda göstərilən dəyişikliklər xaricində).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Hərtis (dağ)

**Hərtis** — Azərbaycan Respublikası Qubadlı rayonunun ərazisində, Bərguşad silsiləsinin cənub-şərq qurtaracağında yerləşən dağ. Hündürlüyü 1279 metrdir. Hərtiz kəndinin cənubundadır. Qartikiz, Xartıüz variantlarında qeydə alınmışdır. Oronim metal alətləri itiləmək üçün istifadə edilən xart və ya qart (bülöv) daşının adından və üz sözlərindən ibarət olub, **xart daşı olan dağ** mənasında olması ehtimal edilir.

## İstinadlar
Anakopiya qalası

**Anakopiya qalası** () — Rusiya tərəfindən dəstəklənən separatçı Abxaziya Respublikasının ərazisində yerləşən qala. Qədim hərbi qala Suxumi sahilindən 22 km (14 mil) məsafədə Yeni Afon  bölgəsində yerləşir. Təxminən 450 × 150 metr genişliyində olan abidənin ərazisi İvanya dağının zirvəsində dənizdən təxminən 1 mil məsafədə yerləşir. Qala Abxaziya çarlığının keçmiş paytaxtı Anakopiyadan geriyə qalmış tikililər arasında ən yaxşı qorunan abidədir.

## Tarixi
Hərbi abidə II və IV əsrlər arasında inşa edilmişdir. VII əsrin sonunda, islamın yayılması ilə panikaya düşən Bizanslıların dəstəyi ilə qala ətrafında divar inşa edilmişdir. 60 kom (2 fut) qalınlığına çatan qala divarları diqqətlə oyulmuş və möhkəm şəkildə quraşdırılmışdır. Tikintidə əhəngdaşından istifadə edilmişdir. Kompleksin yeganə girişi divarların cənub fasadındakı kiçik qapıdır. Divarların mərkəzində Roma üslubunda tikilmiş 4 mərtəbəli qüllə var. Hər tərəfdən gözəl mənzərəsi olan qüllənin cənub-qərbində Qara dəniz yerləşir. Kilsədəki daş qurbangah, xaç və bəzi balıqları ehtiva edən freskalar günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Kilsənin yaxınlığında təbii qaynaqdan gələn su ilə dolmuş 25 metr dərinliyində sistern yerləşir.

Anakopiya VIII əsrdə baş tutmuş Ərəb-Bizans müharibələrinə şahidlik etmişdir. 736–737-ci illərdə Ərəb xəlifəsi II Mərvan 60.000 nəfərlik ordusu ilə Abxaziya çarlığının paytaxtı olan Anakopiyaya hücuma keçdi. Gürcü salnamələri qalanın Abxaziya çarı I Leonunun rəhbərliyi altında 1000 iberiya və 2000 abxaz qüvvəsi tərəfindən müdafiə olunduğunu yazır. Səlnamələr Ərəb ordusundan 35000 insanın epidemiyaya məruz qalaraq öldüyünü yazır. Həmçinin əlavə edirlər ki, müharibə zamanı 3000 insan həlak olmuşdur. Anakopiyanın uğurlu müdafiəsi Gürcüstan tarixinin mühüm dönüş nöqtələrindən biri kimi qəbul edilir. Bu məğlubiyyət nəticəsində Mərvanın Bizansa şimaldan, yəni Abxaziya ərazisindən keçərək hücum etmək planı baş tutmadı.

788-ci ildə ərəb lideri Süleyman ibn İsamın qərbdən qalaya hücum etmək cəhdi də uğursuzluqla nəticələndi. VII əsrin ikinci yarısında yunan kahinləri Anakopiya dağının zirvəsində kiçik bir məbəd tikdirdilər. VII–VIII əsrlər arasında dağın ətəyində başqa bir məbəd də tikilmişdir.

Bölgənin təhlükəsizliyini təmin etmək və qülləni əvvəlki kimi istifadəyə yararlı hala gətirmək üçün 2008-ci yenidənqurma işləri aparılmışdır.

## Həmçinin bax
* Abazgia

## Qeydlər

## İstinadlar
Ester Eksposito

**Ester Eksposito** (*;* ) — ispaniyalı aktrisa və model.

## Bioqrafiya
Eksposito 26 yanvar 2000-ci ildə Madrid şəhərində anadan olmuşdur. Aktrisalığa olan marağı gənc vaxtında yarandı. 16 yaşında məktəbi bitirdikdən sonra aktrisalıq təhsili aldı. Eksposito 2013 və 2015-ci illərdə "Ən yaxşı qadın aktyor" başlığı altında Madrid Teatr mükafatı qazandı.** Televiziya karyerasına 2016-cı ildə *Tibb mərkəzi* adlı sənədli serialın bir seriyasında Roza Martin rolunu canlandıraraq başladı.

Eksposito televiziya serialları; Ruth rolunu canlandırdığı 2016-cı il istehsalı olan *Estoy vivo* və 2016-18 illəri arasında yer aldığı *Vis a vis* ilə aktrisalıq karyerasına başlamışdır.

## Filmoqrafiya

### Film

### Televiziya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
LG Electronics

**LG Electronics Ins.** — Cənubi Koreyaya məxsus elektronika şirkəti. Dünyada 100-dən çox yerdə var olan, 82.000 işçisi olan şirkət, LG Qrupunun bir parçasıdır.

LG Electronics beş ayrı bölmədə elektronika istehsal edir: Mobil Əlaqə, Ev Əyləncə, Ev Alətləri, Kondisioner və Enerji Həllləri, Maşın Hissələri. 2013-cü ildə qlobal satışlarında şirkət 53.10 milyard ABŞ dolları gəlir əldə etmişdir.

## Həmçinin bax
* LG

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Gömürdağ (dağ, Kəlbəcər)

**Gömürdağ** — Azərbaycan Respublikası Kəlbəcər rayonunun qərb hissəsində dağ. İstisu qəsəbəsi yaxınlığındadır. Hündürlüyü 3037 m. Vulkan mənşəlidir. Oronim **Kömürdağ** variantında da qeydə alındığından tədqiqatçılar cox vaxt bu dağı kömürlə (yanacaq) əlaqələndirirlər. Əslində, bu oronim "pik, zirvə" mənası ilə bağlıdır və bunu həmin coğrafi obyektin malik olduğu yüksəklik də təsdiq edir.

## İstinadlar
Xocayurd

**Xocayurd** — Azərbaycan Respublikası Kəlbəcər rayonu ərazisində dağ. Çilgəz dağ tirəsində zirvədir. Tərtər və Xaçın çaylarının suayrıcında yerləşir. Hündürlüyü 2397 m. Keçmişdə maldar ellərin yaylaq yeri olmuş bu dağ xocalı nəslinin adını daşıyır. Oronim "xocalıların yurdu" mənasındadır.

## İstinadlar
İlandağ (dəqiqləşdirmə)

* İlandağ — Culfa rayonu ərazisində dağ. Hündürlüyü 2412 m. 
* İlandağ yaşayış yeri — 
* İlandağ (Kəlbəcər) — Kəlbəcər rayonu ərazisində dağ. Hündürlüyü 2467 m.  

## Həmçinin bax
* İlanlı
İlandağ (Kəlbəcər)

**İlandağ** — Azərbaycan Respublikası Kəlbəcər rayonunu ərazisində dağ. Ağcakənd kəndindən cənubda yerləşir. Hündürlüyü 2467 m. Dağlarda tez-tez görünən ilanlara görə dağlar belə adlandırılmışdır. Oronimlərin ilanlı tayfa adı ilə bağlı olması da istisna deyil.

## İstinadlar
Çaybasar

***Çaybasar** — Çay dərəsinin gursululuq dövründə su basan nisbətən düzən dib sahəsinə  deyilir.
*Çaybasar (Ağbaba)
*Çaybasar (Puldəşt)
Kamila Qutierres

**Kamila Qutierres Berner** (; ) ─ Çili yazıçısı, ssenaristsi və jurnalistidir. O, "Gənc və dəli" (*Joven y Alocada*) blogunda Çili cəmiyyətinin incil tərəfdarları ailəsində böyüyən biseksual bir qız kimi öz etirafları ilə tanınıb. Bu blog onu kitab və eyniadlı filmin müəllifi olmağa ruhlandırır.

## Həyatı
Yeniyetməlik dövründə "Gənc və dəli" (*Joven y Alocada*) blogunu yazır, burada özünü qeyri-ciddi, satirik və spontan bir tərzdə biseksual elan edərək böyüdüyü incil tərəfdarları olan ailəsi ilə münasibətlərində bəhs edir. Onun etirafları, gənc auditoriya arasında populyarlıq qazanır.

Katolik Universitetində jurnalistika üzrə magistr dərəcəsini, Nyu York Universitetində yaradıcı yazı üzrə magistr dərəcəsini oxumuş və Beynəlxalq bədii qısametrajlı film layihəsində münsiflər heyətinin üzvü olmuşdur.

Çilidə abort lehinə danışdı.

## Yaradıcılıq
Mətnlərində qadın, seksuallıq, ailə, din, işgəncəli və pis rəftar mövzularına tez-tez rast gəlmək olur. Ən məşhur olanlardan aşağıda verilib:

"Gənc və dəli" (*Joven y alocada*)

"Səni sevmir" (*No te ama*)

"Hətta musiqi mənə təsəlli vermir" (*Ni la música me consuela*)

"Kiçik Şahzadə filminin ssenarisi" (*Guion de la película Princesita*)

## İstinadlar
Ksani qalası

**Ksani qalası** (), yaxud başqa adı ilə **Mtkvari qalası** (, *mt'k'vris tsikhe* ) — Şərqi Gürcüstanın Msxeta-Mtianeti bölgəsində yerləşən qaladır. Strateji olaraq Ksani və Mtkvari (Kür) çaylarının kəsişməsinə baxan təpənin üzərində yerləşir. 1512-ci ildə Muxrani knyazı I Baqrat tərəfindən inşa edilmiş və 1746-cı ildə yenidən tikilmişdir. Qala Gürcüstanın Milli Əhəmiyyətli Daşınmaz Mədəniyyət Abidələri siyahısına əlavə edilmişdir.

## Yeri və planı
Ksani qalası Msxeta-Mtianeti bölgəsindəki Msxeta bələdiyyəsinə tabe olan Tsihisdziri kəndində yerləşir. Qala Ksani çayının sol sahilində, 600 metr hündürlüyündəki Sarkineti dağının zirvəsində yerləşir. Abidə strateji cəhətdən Ksani və Kür çaylarının kəsişmə nöqtələrində inşa edilmişdir. Qalaya yalnız cənub-qərbdən daxil olmaq mümkündür. Həmçinin qaladan hər iki çay vadisinin mənzərəsi görünür. Bölgədəki hakim mövqeyi sayəsində Gürcüstanın şərq-qərb magistral yolundan qalanı görmək mümkündür.

Qala çoxbucaqlı şəklində inşa edilmişdir. Binanın tikintisində çay daşından istifadə edilmişdir. XVIII əsrdəki yenidənqurma zamanı daş və kərpicdən də istifadə edilmişdir. Divarlar müxtəlif ölçülü və formalı bürc və qüllələr ilə möhkəmləndirilmişdir. Həmçinin silindrli pəncərələr və dəyirmi rəflər də əlavə edilmişdir. Həyətdə hovuz və şərab anbarı yerləşir. Su qalaya dağ silsiləsi boyunca bir neçə kilometr uzanan tağlı su yolu ilə çatdırılır.

## Tarixi
Qala erkən tarixi qeydlərdə Mtkvari və ya Mtveri kimi tanınır, lakin  "Ksani" adı daha məşhurdur və geniş istifadə olunur. Qala knyaz Baqrat tərəfindən inşa edilmişdir. Baqrat Muxrani bölgəsini qardaşı çar X Daviddən aldı və burada öz knyazlığını qurdu. Bu dövrdə qalaya Kaxeti çarı II Georgi tərəfindən yürüş təşkil edildi. II Georgi qalanı 3 ay mühasirədə saxlasa da, bu mühasirə heç bir nəticə vermədi. 1513-cü ildə II Georgi Baqrat tərəfindən əsir alındı və həbs edildi. Qala bundan sonrakı dövrlərdə Muxrani sülaləsinin iqamətgahı olmuşdur. 1746-cı ildə Muxrani knyazı III Konstantin trəfindən yenidən inşa etdirilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* ზაქარაია პ., საქართველოს ძველი ქალაქები და ციხეები, თბ., 1973;
* ზაქარაია პ., ქსნის ციხე, თბ.,1960.
* ბერიძე ვ., XVI-XVIII საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრება, ტ. I, თბ.,1983.
* ციციშვილი ირ., ქართული ხელოვნების ისტორია, თბ., 1995.
Keçəldağ çayı

**Keçəldağ çayı** — Kəlbəcər rayonu ərazisində çay.

## Ümumi məlumat
Keçəldağ çayı Qaraxac çayının sağ qoludur. Mənbəyini Keçəldağın yamacından (3080 m. yüksəklikdən) alan bu çay tipik dağ çayı olub, dar dərələrdən axır. Çay eyniadlı dağın adı ilə adlandırılmışdır. **Keçəlçay** kimi də qeydə alınmışdır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## İstinadlar
Ketidağ

**Ketidağ** — Azərbaycan Respublikası Kəlbəcər rayonunun ərazisində dağ. Azərbaycanla Ermənistanın sərhədindədir. Yerli əhali tərəfindən **Keyti dağı** adlanır. Dağla bağlı xalq arasında bir cox əfsanə və rəvayətlər mövcuddur. Tədqiqatçıların ehtimalına görə, oronim türk dillərindəki kat (dağın meşəsiz, gündüŞən tərəfi, pilləvari, sıra) sözündən əmələ gəlmişdır.

## İstinadlar
Kilsəlidağ

**Kilsəlidağ** — Azərbaycan Respublikası Kəlbəcər rayonunda dağ. Əsrik kəndindən cənub-Şərqdə
yerləşir. Hündürlüyü 2301 m. Oronim Kilsəli (ərazidəki kənd adı) və dağ komponentlərindən düzəlib, "Kilsəli kəndi yaxınlığındakı dağ" mənasındadır.

## İstinadlar
Kilsəsuyu

* Kilsəsuyu — Kəlbəcər rayonu ərazisində çay; 
* Kilsəsuyu — Tovuz rayonu ərazisində çay.
Slesa qalası

**Slesa qalası** () — Cənubi Gürcüstanın Samtsxe-Cavaxeti bölgəsindəki Axıska bələdiyyəsində yerləşən orta əsr qalasıdır. Tarixi bilinməyən qala kompleksi dövrümüzdə xarabalığa çevrilmiş qaladan və ona bitişik olan iki təpənin arasında yerləşən və strateji olaraq daha yaxşı qorunan qüllədən ibarətdir. Borcomi vadisi boyunca uzanan qala kompleksi Gürcüstanın mərkəzini cənubdan gələn hücumlardan qoruyurdu. Qala Gürcüstanın Milli Əhəmiyyətli Daşınmaz Mədəniyyət Abidələri siyahısına əlavə edilmişdir.

## Tarixi
Qalanın tarixi məlum deyil. Qalanın memarlıq xüsusiyyətləri və odlu silahlar üçün yaradılmış bəzəklər ilə təmin olunmasından belə ehtimal edilir ki, abidə orta əsrlərdə inşa edilmişdir. O dövrdə 16 ailənin yaşadığı Slesa kəndinin varlığı haqqında ilk dəfə 1598-ci ildə baş tutmuş Osmanlı siyahıyaalınması zamanı qeyd edilmişdir. Bölgənin Osmanlı tərəfindən fəth edilməsi Samtsxenin yerli əhalisinin sürgün edilməsi və ya assimilyasiyası ilə nəticələndi. 19-cu əsrdə kənd tərk edildi. 

## Plan
Slesa qalası Kvabişevi və Atskuri kəndləri arasındakı qayalı təpədə, Kürün sol sahilindəki "S8 Borcomi-Axaltsixe yolu"nun yaxınlığında yerləşir. Abidə çay vadisini və Borcomi dar keçidini nəzarətdə saxlayır.

Qala ciddi şəkildə ziyan görmüşdür. Üst divarları dağılmış və daxili tikililər xarabalığa çevrilmişdir. Bina düzbucaqlı planda, şimal və cənub istiqamətində uzadılmış və cənub-qərb istiqamətində yuvarlaqlaşdırılmış şəkildə tikilmişdir. Qalanın həyəti üç platformadan ibarətdir: alt platformada müxtəlif kiçik tikililərin qalıqları, orta platformada ölçüsü kiçik olan və xarabaya çevrilmiş kilsə və yuxarı platforma üzərində isə hündür qüllə yerləşir.

Qala divarları daş bloklardan ibarətdir. Divarların qalınlığı təxminən 150 santimetrdir. Alt platformanın cənubunda, dağıntılardan düzəldilmiş dörd mərtəbəli başqa bir qüllə də yerləşir. Qala və qüllə arasında uzanan yamacın şərq hissəsində 130 metr qalınlığında müdafiə divarı yerləşir. 2019-cu ildən etibarən qalanın yerləşdiyi ərazinin arxeoloji cəhətdən araşdırılmasına başlanılmışdır. 

## İstinadlar
Cənubi Qafqaz dəmir yolu

**Cənubi Qafqaz dəmir yolu** () — Rusiya Dəmir Yollarının 100 % törəmə şirkətidir. 13 fevral 2008-ci ildə İrəvanda "Ermənistan dəmir yolları" MMC 100% Rusiya dəmir yolları MMC törəmə qolu olan Cənubi Qafqaz dəmir yolları ASC balansına verilmişdir. Bu şirkət bir sıra öhdəliklər götürmüşdür:
* — Uzunmüddətli effektivliyi və maliyyə qayanaqlığının artırılması;
* — Xidmətlərin keyfiyyətinin artırılması;
* — Ermənistan ərazisində nəqliytatın imkanlarının artırılması;
* — Avropa və Asiya üzrə maşrutların genişləndirilməsi. Yük daşımanın artırılması, mövcud infrastrukturu
Ermənistan dəmir yollarının güzəştə verilməsi barədə razılaşmada şirkətin öhdəliklərini lazımınca yerinə yetirməməsi halında Rusiya tərəfinin "57 milyon dolları keçməyən" məbləği ödəməli olduğu qeyd edilir.

2019-cu ilin sentyabrında Rusiya Nəqliyyat Nazirliyi, Rusiya Dəmir Yollarının Ermənistan dəmir yolunun idarə edilməsinə dair müqavilənin erkən ləğv olunma ehtimalını nəzərdən keçirə biləcəyi barədə bir açıqlama verir.

Ermənistanın Ərazi İdarəetmə və İnfrastruktur Nazirliyi Rusiya tərəfi ilə dəmir yolunun idarə olunması ilə bağlı danışıqları davam etdirir.

## Dəmir yolu şəbəkəsi və hərəkət heyəti
Dəmir yolunun eni — 1520&nbsp;mm.

İşləyən stansiyaların sayı — 55.

Sərnişin qatarlarının maksimal sürəti 100&nbsp;km/saat, minimum 40&nbsp;km/saatdır. Yük qatarlarının maksimum sürəti 70&nbsp;km/saat, minimum 25&nbsp;km/saatdır.

Dəmiryol yolları 3.3 kV-lik birbaşa cərəyan gərginliyində olan çəkmə elektrik təchizatı üçün əlaqə şəbəkəsi ilə təchiz edilmişdir.

Əsasən VL-10 elektrik lokomotivləri və ChME3 lokomotivləri istifadə olunur. İrəvan-Gümrü-İrəvan marşrutu üzrə sürətli elektrik qatar EP2D 2018-ci ilin mart ayından bəri işləyir. 2018-ci ilin sonuna qədər eyni qatarın ikincisinin çatdırılması həyata keçirildi.

İstifadə olunmayan xətlər:

• Erasx — Naxçıvan (Azərbaycan) ilə dövlət sərhədi;

• Gümrü-Axuryan — Türkiyə ilə dövlət sərhədi;

• Dilican — İcevan — Azərbaycanla dövlət sərhədi.

## Statistik informasiya
2008-ci ilə olan məlumata görə şirkət itkilərlə işləyir.

Ermənistanda ümumi dəmir yollarının uzunluğu 1328,6&nbsp;km, əsas yolların uzunluğu isə 780&nbsp;km təşkil edir. İllik yük daşıma qabiliyəti 50 milyon tondur. 5,5 milyon sərnişinə xidmət edə bilər.

"Cənubi Qafqaz dəmir yolları" ASC balansında olan 728 kilometrlik dəmir yolu tamamən elektrikləşdirilmişdir.

Şirkətin balansında 75 stansiya vardır. Ölkəyə dörd keçid mövcud olsa da, cəmi biri açıqdır:
* Ayrım — Sadaxlı (Gürcüstan)
* Axuryan — Doğuqapı (Türkiyə) — işləmir,
* Erasx — Vəlidağ Azərbaycan — 1989-cu ildən fəaliyyəti dayandırılmış və tamamən sökülmüşdür.
* İcevan — Barxudarlı Azərbaycan — 1989-cu ildən fəaliyyəti dayandırılmış və tamamən sökülmüşdür.

Dəmir yolu xəttləri və imkanları:
Əsas yolların uzunluğu 780&nbsp;km, 2,56 % yol iki xətlidir;

Elektrikləşdirilmiş dəmir dəmir yolu xətti 98 %; 3,3;

Yük vaqonlarının sayı 2035;

Elektrovozlar 49 (ВЛ8–18, ВЛ10–31)

Sərnişin vaqonlarının sayı 158;

Teplovozların sayı 55.

## İstinadlar
Həsən Rzazadə

**Həsən Vüqar oğlu Rzazadə** () — Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin Sülhməramlı Qüvvələrinin baş leytenantı; 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsi zamanı Qubadlının azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatları zamanı şəhid olub, ölümündən sonra "Qarabağ" ordeni ilə təltif edilib.

## Tərcümeyi-halı
Həsən Vüqar oğlu Rzazadə 1994-cü il, iyunun 15-də Sumqayıt şəhərində anadan olub.

2011-ci ildə Qusar rayonu Yuxarı Zeyxur kənd tam orta məktəbindən məzun olub. 2011-2015-ci illərdə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbində təhsil alıb. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrin Təlim və Tədris Mərkəzinin "Zabit ixtisas kursu"nu bitirib.

Azərbaycan müdafiə naziri, general-polkovnik Zakir Həsənovun 26 iyun 2015-ci il tarixli əmri ilə "leytenant", Silahlı Qüvvələrin Baş Qərargah rəisi, general-polkovnik Nəcməddin Sadıqovun 26 iyun 2018-ci il tarixli əmri ilə "baş leytenant" hərbi rütbəsi verilib.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində xidmət etdiyi 5 il ərzində motoatıcı taqım komandiri, sülhməramlı qüvvələr taborunun sülhməramlı taqımının komandiri vəzifələrində xidmət edib.

Müxtəlif illərdə müdafiə nazirinin əmri ilə "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi (1918–2018)" yubiley medalı" yubiley medalı ilə, habelə fəxri fərmanlarla təltif edilib.

Əfqanıstanda aparılan “Qətiyyətli Dəstək” qeyri-döyüş missiyasında xidmət edib.

2020-ci il, sentyabrın 27-də başlanan Qarabağ müharibəsi zamanı Cəbrayılın və Qubadlının azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarına qatılıb. Oktyabrın 29-da Qubadlı rayonu ərazisində döyüş tapşırığının icrası zamanı şəhid olub. 2 saylı Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub. Müharibə zamanı xüsusi xidmətləri nəzərə alınaraq "Qarabağ" ordeni ilə, həmçinin "Cəbrayılın azad olunmasına görə", "Qubadlının azad olunmasına görə", "Laçının azad olunmasına görə" və "Vətən uğrunda" medalları ilə təltif edilib.

Subay idi.

## İstinadlar
Göy göllər (Kabarda-Balkariya)

**Göy göllər** () — Kabarda-Balkariyanın Çerek rayonunda yerləşən 5 karst gölündən ibarət qrup. Nalçikdən təxminən 30&nbsp;km cənubda (düz bir xəttdə) Çerek Balkarski çayının vadisində, Çerek Balkarski və Çerek-Bezengiyski çaylarının Çerek çayına qovuşmasından  6&nbsp;km yuxarıda yerləşirlər.

## Etimologiya
Göllərə Aşağı Göy göl (Tserik-Kol, Çerek-Kol), Yuxarı Göy göl, həmçinin Quru göl və Gizli göl daxildir.

Aşağı Göy göl yaşıl-mavi rəngə və daimi su temperaturu 9.3&nbsp;°C-yə malikdir. Gölün adı Tserik-Köl, balkarcadan "çürük göl" kimi tərcümə olunur. Səbəb isə suyun tərkibində həll olmuş hidrogen sulfid olmasıdr. Bu səbəbdən suyunun çürümüş yumurtaları xatırladan xüsusi bir qoxusu var. Dəniz səviyyəsindən 809 m yüksəklikdə yerləşir. Gölün sahəsi 0,0216&nbsp;km²-dir (235 × 120–180 m). Dərinliyi 279 m. Dünyadakı ən dərin karst gölü olan Xorvatiyakı Qırmızı gölə yalnız bir neçə metrlə uduzur. Gölün sahilində turizm mərkəzləri var. Göldən axın sabitdir və mövsümi dalğalanmalara məruz qalmır. Axın günlük olaraq təxminən 70 milyon litrəyə bərabərdir. Su büllur kimi şəffafdır. Gölün dibi 22 m dərinliyə qədər görünür. Suyun rəngi dəyişkəndir. Açıq havada açıq mavi olur.
Serik-Köl gölünün şərqində Quru göl var. Gölün hövzəsi şəffaf, divarları 177 m olan dərin karst mədənidir. Quyunun dibində sahəsi 2500 m² və dərinliyi 5 m olan bir su anbarı var. Quru göl mənşəyi Aşağı Göy gölün mənşəyinə bənzəyir. İkisidə karst proseslərinin nəticəsində meydana gəlmişdir.

Quru gölün şimalında, nəhəng bir karst çökəkliyində Yuxarı Göy göl vardır. Aşağı Göy göllə müqayisədə bu elə də dərin bir göl deyil (18 m). Gölün hövzəsi kasaya bənzəyir. Sahillər alçaq, ortası isə dərindir. Yuxarı Göy göl üçün qida mənbəyi əsasən atmosfer yağıntılarıdır. Buna görə səviyyəsi dalğalanmalara məruz qalır.
Gizli göl Yuxarı Göy göldən 200–300 m məsafədə yerləşir. Hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 902 m, maksimum dərinliyi 21 m-dir. Gölün yaxın ərazisi karst mənşəli Aşağı Göy gölü ilə eynidir. Göldə səth axını yoxdur, səviyyə sabitdir. Yeraltı sular və yağıntılarla qidalanır. Qışda buzla örtülür, yayda 17-18&nbsp;°C-yə qədər qızır.

Aşağıdan Göy göldən başqa 4 gölün hamısı bir-biri ilə əlaqəlidir. Göllərdə sazan, Ağ amur, alabalıq vardır. Bir mənbəyə görə, Aşağı Göy göldə faunanın yalnız bir nümayəndəsinə rast gəlinir. Başqa bir mənbə də Aşağı Göy gölün faunasının həddindən artıq kasıb olduğu bildirilir.

## Göllərin tərkibi
Göy göllər beş su hövzəsindən ibarətdir:

Aşağı Göy göl (Serik-Köl, Serikkel)
* Quru göl.
* Gizli göl.
* Yuxarı Göy göl.
## Qalereya

Nizhnee1.jpg|
Goluboe ozero.jpg|
Nizhnee2.jpg|
Nizhnee3.jpg|
Nizhnee-winter.jpg|
Nizhnee4.jpg|
Nizhnee5.jpg|
Verhnee.jpg|
Sekretnoe ozero.jpg|
Cherek-Köl 6.JPG|
Нижнее Голубое озеро.JPG|
Cherek-Köl 7.JPG|


## Həmçinin bax
* Kurort gölü

## İstinadlar
Dəftər-i Müfəssəl-i Vilayət-i Gürcüstan

**Dəftər-i Müfəssəl-i Vilayət-i Gürcüstan** — Osmanlı dövləti tərəfindən 1595-ci ildə xəzinə gəlirlərini təsbit etmək məqsədi ilə Gürcüstandan ələ keçirilmiş torpaqların qeydə alınması ilə meydana çıxmış müfəssəl dəftərdir. Təhrir dəftəri osmanlıların ələ keçirdiyi Samtshe-Saatabago torpaqlarının XVI əsrin son rübündəki ictimai və iqtisadi, siyasi tarix və tarixi coğrafiya məsələlərində araşdırma edənlər üçün qiymətsiz qaynaqdır.

Osmanlı dövləti tərəfindən qeydə alınmış bu rəsmi dövlət sənədi həmçinin, o dövrün regionda etnik göstəricilərinin, əhalinin əsas məşğuliyyət sahələrinin öyrənilməsi üçün əvəzsiz qaynaq rolunu oynayır.

## Haqqında
Osmanlı dövləti tarix Gürcüstanın cənub hissəsini XVI əsrin ikinci yarısında ələ keçirdi və Gürcüstan vilayəti olaraq adlandırdı. Bu bölgənin təhrirlərini əhatə edən "Dəftər-i Müfəssəl-i Vilayət-i Gürcüstan"-a görə osmanlıların gürcülərdən ələ keçirdiyi torpaqlar liva deyilən 8 hissəyə bölündü. Bu livalar Axısqa, Hertvis, Axalkələk, Çıldır, Posho, Bedre, Penek və Ərdahan-i Büzürg adını taşıyırdı. Livalar isə nahiyələrə bölünmüşdü. Dəftərdə 1.160 yaşayış məntəqəsi qeyd edilmişdir. Bu məntəqələrdə yaşayanların əsas məşğuliyyət sahələrinin əkinçilik olduğu dəftərdə yazılanlardan bəlli olur. Həmçinin, dəftərdən bu bölgələrdə yaşayan etnik tərkibi barədə də məlumat verilmişdir.

Dəftərdə hər kəndin nə qədər vergi verəcəyi sayılarla qeyd edilmişdir. Kəndlilərin hamısı demək olar ki, eyni növdə olan məhsulla vergi verməyə məhkum edilmişdilər. Dəftərdən bəlli olur ki, 53 kənd müxtəlif səbəblərə görə vergilərdən azad edilmiş və kəndlərdəki torpaqlar təhrir edilməmişdi. Dəftərdə vəqf, timar, zeamət kimi vergilər ön görülmüşdür. Dəftərdəki qeydlər əsasında sonradan adları dəyişdirilmiş kəndlərin əvvəlki adlarını müəyyən etmək də mümkündür.

Bu dəftər gürcü türkoloq Sergi Cikia tərəfindən Gürcüstan Vilayəti Böyük Dəftəri adı ilə tərcümə edilmiş və nəşr edilmişdir. Son dövrlərdə o dövrü araşdıran tarixçilər bu əsərdən mənbə kimi çox istifadə etmişdir.

## Nüsxələr
Dəftərin iki nüsxəsi vardır. Bunlardan biri Türkiyə Respublikasının paytaxtı Ankara şəhərində Tapu Kadastro İdarəsində, digəri Tiflisdə Gürcüstan Dövlət Muzeyinin Əlyazmalar bölməsində saxlanılmaqdadır.

## Həmçinin bax
* Osmanlının Gürcüstan vilayəti

## İstinadlar
Eliyah Məhəmməd

**Eliyah Məhəmməd** (; ) — ABŞ ictimai və din xadimi. 1934–1975-ci illərdə afroamerikalıların "İslam milləti" təşkilatının lideri.

## Həyatı
Eliyah Pul 7 oktyabr 1897-ci ildə Corciyanın Sandersville şəhərində anadan olmuşdur. 16 yaşında evini tərk edərək, ölkə boyu səyyahətə başladı. 1917-ci ildə Klara Evans ilə evləndi. 1923-cü ildə Detroitə köçərək, orada avtomobil zavodunda işləməyə başladı. 1930-cu illərin əvvəllərində şəhərdə "İslam Məbədi"ni quran Uolles Fərd Məhəmməd ilə tanış oldu. Uolles Fərd Məhəmmədin təbliğ etdiyi din təlimi İslamla oxşar idi, lakin bir çox cəhətdən ondan fərqlənirdi. Eliyah Pul soyadını Məhəmməd olaraq dəyişdirdi. 1934-cü ildə Uolles Fərd Məhəmmədin yoxa çıxmasından sonra Eliyah Məhəmməd "İslam milləti"nin başçısı oldu. 1942-ci ildə Məhəmməd qiyam qaldırmaq və Məhdud Hərbi Xidmət Qanununu (*Selective Service Act*) pozmaq ittihamı ilə Vaşinqtonda tutuldu. O, dörd il həbs cəzasına məhkum edildi. "İslam milləti" "qara millətçilik" ideologiyası, ağlardan tamamilə təcrid olunma, iqtisadi və dini sahələrdə qaradərililərin müstəqillik qazanmasını təbliğ edirdi. Dini təlim alkoqol istifadəsi, qumar oyunları, qaradərili qadınlara fiziki təcavüz və ailəni ağların hücumlarından qoruya bilməmək bacarıqsızlığını pisləyirdi. Məhəmməd rəhbər kimi Malkolm İksın inkişafına çox təsir etdi, hansı ki sonradan Məhəmmədin gənc qadınlarla əlaqəsi səbəbiylə yaranan qarşıdurma nəticəsində "İslam milləti"ni tərk etdi. Malkolm X-ın qətlindən sonra Məhəmməd onun həyatına qəsd təşkil etməkdə günahlandırıldı.

1975-ci ildə Məhəmmədin ölümündən sonra təşkilat bölünmə dövrünə keçdi. Onun oğlu Varit Din Məhəmmədin rəhbərliyi altında "İslam milləti" Sünni İslama tərəf irəllədi və hətta ağ dərili üzvləri qəbul etməyə başladı."Qara millətçilik"dən uzaqlaşma cəhdi təşkilatın bəzi üzvləri tərəfindən mənfi qarşılandı. Varit Din Məhəmməd təşkilatın adını "Müsəlman Amerika cəmiyyəti" olaraq dəyişdirdi. 1978-ci ildə Luis Fərraxan təşkilatı bərpa edərək ona rəhbərlik etməyə başladı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Berg, Herbert. *Elijah Muhammad and Islam* (NYU Press, 2009)
* Clegg, Claude Andrew. *An original man: The life and times of Elijah Muhammad* (Macmillan, 1998)
* Walker, Dennis. *Islam and the Search for African American Nationhood: Elijah Muhammad, Louis Farrakhan, and the Nation of Islam* (1995) online

## Xarici keçidlər
* Seventh Family of the Nation of Islam 
* Elijah Muhammad Bio Sketch from Nation of Islam Official Site 
* Elijah Muhammad History 
* The Immortal Birth Book, The Nation of Islam 
* Who is the Messiah? 
* Malcolm X Reloaded: Who Really Assassinated Malcolm X? 
* Muhammad’s Temple of Islam #7
Müzəffərəddin Yavlak Arslan

**Müzəffərəddin Yavlak Arslan** və ya **Yavlak Arslan Bəy** (; ?, Çobanoğulları bəyliyi-1292, Konya, Anadolu Səlcuqlu Dövləti) - 1280-1292 Çobanoğlulları bəyi. "Saltuknamə"-də adı "*Məlik Müzəffərəddin*" olaraq keçməkdədir.
Fariz Nəcəfov

**Fariz Abdulla oğlu Nəcəfov** () — Azərbaycanı təmsil edən karateçi, "Qəbələ" İdman Klubunun prezidenti (2019-cu ildən) və keçmiş vitze-prezidenti (2008–2019), Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin zabiti, İkinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı.

## Həyatı
Fariz Abdulla oğlu Nəcəfov 1 iyun 1978-ci ildə SSRİ respublikalarından olan Azərbaycan SSR-in Ağdam rayonuna ərazisində yerləşən Kəngərli kəndində anadan olmuşdur. O, Azərbaycan Taekvondo Federasiyasının birinci vitse-prezidenti Füzuli Musayevin tələbəsi olmuş, karate üzrə dəfələrlə dünya və Avropa çempionu olmuşdur.

Fariz Nəcəfov 2008-ci ildə "Qəbələ" İdman Klubunun vitze-prezidenti postuna təyin olunmuşdur. "Qəbələ" İK Nəcəfovun vitze-prezidentliyi dövründə müxtəlif uğurlara imza atmışdır. "Qəbələ" FK onun vitze-prezidentliyi dövründə, 2015–2016 UEFA Avropa Liqası mövsümündə "Neftçi" PFK və "Qarabağ" FK-dan sonra UEFA Avropa Liqasının qrup mərhələsində mübarizə aparmağa vəsiqə qazanan üçüncü Azərbaycan futbol klubu olmuşdur. Həmçinin, Azərbaycandaxili turnirlərdə, 2013–2014, 2014–2015, 2015–2016-cı illər mövsümlərində çempionatın bürünc mükafatını əldə edən "Qəbələ", 2016–2017 və 2017–2018-ci illər mövsümlərində gümüş medal qazanmışdır. Nəcəfov 18 aprel 2019-cu ildə Kəmaləddin Heydərovun oğlu Tale Heydərovu əvəz edərək "Qəbələ" İK-nun prezidenti postuna təyin olunmuşdur. O, 11 iyul 2019-cu ildə "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi (1918-2018)" yubiley medalı ilə təltif edilmişdir.

Fariz Nəcəfov 27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı ehtiyatda olan zabit kimi könüllü olaraq ordu sıralarına qoşulmuş, müharibə zamanı cəbhə bölgəsində hərbi xidmətini davam etdirmişdir.

## İstinadlar
Bob Akri

**Robert R. "Bob" Akri** () — amerikalı caz pianoçusu.

## Həyatı
1 oktyabr 1918-ci ildə ABŞ-nin Çikaqo ştatında anadan olmuşdur. Bob Akri təhsilini Çikaqonun "Austin High" məktəbində almışdır. Austin High məktəbində olarkən, "Dare Qarrovay Radio Şousundakı NBC orkestrində" karyerasına başladı. Rudolf Qanz və Fred Euyinq ilə birlikdə oxuyurdu. O həmçinin Dr.Karel Cirak
və Bill Russo ilə birlikdə kompozisiyanı öyrəndi. Karyerası ərzində də o, ABC və NBC Radio orkestrində, eləcə də "Mister Kellinin Çikaqo gecə klubunun orkestrı"nda da ifa edirdi. O musiqi üzrə bakalavr təhsili alıb. Bob Akri 70 yaşında ikən "Rusevelt" universitetindən ilk dəfə musiqi dərəcəsi qazanmışdır. O öz karyerasının sonlarında Kontinental Plaza Hotelinin "Kantina Room"dakı qrupuna rəhbərlik etmişdir. Məşhur cazz pianoçusu Bob Akri 25 iyul 2012-ci ildə (94 yaşında) ABŞ-də vəfat etmişdir.

Akri 2001 və 2004-cü illərdə 2 instrumental musiqi albomunu buraxdı. 2004-cü ildə özünün albomunda çıxan "Sleep Away" , Windows 7 üçün nümunə bir musiqi olaraq seçildi.

## Diskoqrafiya
2001; Timeless- Musiqisi Bob Akrinindir. 
2004; Sleep Away- (Corci Mraz, Ed Siqpen, Lyu Solof , Frank Uess və Dayen Delin)

## İstinadlar

## Xarici Keçidlər
* Biography
Redut

267px|thumb|sağ|Devonshire redutunun sxemi, Bermuda, 1614

**Redut** — bir regionu, məntəqəni və ya ərazini müdafiə etmək üçün inşa edilmiş və silahlarla gücləndirilmiş hərbi istehkamdır. İlk dəfə XI əsrdən sonra istifadə edilmiş redutlar Birinci Dünya müharibəsindən sonra əhəmiyyətini itirmişdir.

Redut (fr: redoute, latınca reductus - uzaq, sığınacaq), çoxməqsədli müdafiə məqsədilə hazırlanmış, qala divarları və xəndəklərlə əhatə edilmiş, əsasən (lakin mütləq deyil) torpaqdan olan qapalı tipli müstəqil bir istehkamdır.

## Məqsədi

Redutlar, strateji baxımdan əhəmiyyətli bir regionun, məntəqənin, yolun və ya şəhərin təhlükəsizliyini və müdafiəsini təmin etmək üçün ərazini hər tərəfdən nəzarət altında saxlamağa imkan yaradan dominant bir təpəsində və ya dağ yamacında inşa edilmiş hərbi obyektlərdir.

Tikilməsinin əsas məqsədi şəhərin müdafiəsinin ön tərəfində bir müdafiə xətti yaradaraq düşmənin hücumlarının qarşısını almaqdır. Bir növ şəhərlərin müdafiəsinin forpostudur.

Redutlar memarlıq məsələləri nəzərə alınmadan, əsasən möhkəmlik və təhlükəsizlik əsasında inşa edilmişdirlər. Əsas binası və giriş yolları ümumiyyətlə torpaqdan hazırlanmış bəndlərlə müdafiə edilirdi. Tikildikləri yerin vəziyyətinə görə planlaşdırıldıqları üçün bir-birlərinə bənzəməmələrinə baxmayaraq, ümumiyyətlə şəkillərinə görə ulduzvari redutlar, torpaq redutlar, hilalvari redutlar, yay formalı redutlar kimi təsnif edilmişdirlər.
Qarabağda erməni vandalizmi (2020)

**Qarabağda erməni vandalizmi 2020** — Dağlıq Qarabağ atəşkəs bəyanatının nəticəsi olaraq ermənilərin tərk etməli olduqları ərazilərdə törətdikləri yanğın, dağıntı, söküntü və talama aktları.

## Tarix
27 sentyabr 2020-ci ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Tərtər rayonunun Qapanlı, Ağdam rayonunun Çıraqlı və Orta Qərvənd, Füzuli rayonunun Alxanlı və Şükürbəyli və Cəbrayıl rayonunun Cocuq Mərcanlı kəndləri intensiv atəşə tutulur. Bundan sonra Azərbaycan ordusunun əks hücumu başlayır. Bu əks hücum əməliyyatı tarixə İkinci Qarabağ müharibəsi kimi düşür. Azərbaycan ordusu qısa zaman kəsiyində Qarabağ müharibəsi zamanı itirdiyi torpaqların bir qismini geri qaytarmağa müvəffəq olur. Üstəlik Ermənistan ordusuna vurulan zərbələr nəticəsində müharibə aparmaq qabiliyyəti zəifləyən ordunun rəhbərliyi Azərbaycanın irəli sürdüyü bəzi tələblərin yerinə yetirilməklə tam məğlubiyyətdən xilas olaraq atəşkəs bəyanatını imzalamaq məcburiyyətində qalır. Dağlıq Qarabağ atəşkəs bəyanatının 2-ci və 6-cı maddələrində göstərildiyi kimi Ermənistan ordusu 15 noyabra kimi Kəlbəcər, 20 noyabra kimi Ağdam və nəhayət 1 dekabra kimi Laçın rayonunu tərk etmək məcburiyyətində qalır. Bəyanatın imzalandığı günün ertəsindən ilkin olaraq Kəlbəcər rayonunda ordunun və qanunsuz məskunlaşan əhalinin köçü başlayır.

## Kəlbəcər
İlkin olaraq Kəlbəcərdə qanunsuz məskunlaşan ermənilər rayon ərazisini tərk etməli olur. Bu köç zamanı ermənilər yaşadıqları evləri yandıraraq Azərbaycan torpaqlarından çıxırlar. Bununla belə kifayətlənməyərək, mülki infrasturkturu və obyektləri də yararsız vəziyyətə salır, həmçinin Azərbaycana məxsus meşələri qırır və yandıraraq ekoloji terror törədirlər.

Rri.ru saytında Sergey Dmitriyevin Vazgen adlı erməni ilə müsahibəsindən:

25 noyabra qədər Kəlbəcəri tərk etməli olan ermənilər aparılması mümkün olan hər şeyi özləri ilə götürür, hətta pəncərə çərçivələrini, unitazları belə aparırlar. Bu addımı isə yaşadıqları evlərdə azərbaycanlıların yaşamaması üçün atdıqlarını deyirlər.
Sosial şəbəkələrdə isə erməni vandallığının daha bir görüntüsü yayılıb. Görüntülərdə onların evləri yandırmaqdan əlavə apara bilmədikləri mal-qaranı da kəsərək öldürdükləri görünür.

## Ağdam
Kəlbəcərdə yaşananların eynisidə Ağdamda yaşanır. Ermənilərin bir qismi evini, ərzaq dükanlarını, təsərrüfat binalarını yandırırlar. Milli Coğrafiya Cəmiyyətinin tanınan Azərbaycan əsilli fransız fotoqrafı Rza Diqqəti özünün "Facebook" səhifəsindəki paylaşımında bu sözləri bildirib:

## Füzuli
Erməni işğalı nəticəsində Füzuli rayonunun Qoçəhmədli kəndindəki XVIII əsrə aid məscid məhv edilib və heyvanlar üçün istifadə edilib.

## İstinadlar
İrəvan uşaq dəmiryolu

**İrəvan uşaq dəmiryolu** (), həmçinin **Kiçik Cənubi Qafqaz dəmiryolu** — Ermənistanın paytaxtı İrəvan şəhərində mövcud olan dəmir yolu. Ensiz dəmiryolu Razdan dərəsində yerləşir. Dəmir yolu Sovet İttifaqında bir çox qabaqcıl dəmir yollarından biri olaraq 9 iyun 1937-ci ildə açılır. Dəmiryolu hələ də fəaliyyət göstərdə də, yarı tərk edilmiş vəziyyətdədir.

Sovet İttifaqının bütün qabaqcıl dəmir yolları kimi İrəvan da uşaqların iştirakı ilə, ancaq böyüklərin nəzarəti altında işləyirdi. Məqsəd uşaqları dəmir yolunda işləməyə həvəsləndirmək olur. Bu dəmir yolu xəttində olan üç stansiyadan yalnız biri istifadə olunurdu. Əvvəllər yalnız lokomotiv sürücüsü yetkin şəxs idi. İndi bütün funksiyaları yalnız böyüklər yerinə yetirir. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra digər keçmiş uşaq dəmir yollarında da oxşar dəyişikliklər baş vermişdir.

## Tarix
İnşaatçıların sürətli işi sayəsində dəmiryolu tikintisi vaxtından 4 ay əvvəl başa çatdırılır. 9 iyul 1937-ci ildə Voroşilovqrad buxar lokomotiv zavodunun komsomolçuları tərəfindən bağışlanan 159–434 nömrəli buxar lokomotivindən və öz istehsalı olan üç açıq sərnişin vaqonundan ibarət bir qatar ilk dəfə istismara verilir. Onu gənc maşinist A. Beqlaryan idarə edir.

1959-cu ilin mart ayında İrəvan uşaq dəmiryoluna iki PAFAWAG sərnişin vaqonu verilir. 1971-ci ildə ona TU2–116 dizel lokomotivi təhvil verilir. Bundan sonra 159–434 saylı lokomotiv praktik olaraq fəaliyyətini dayandırır. lokomativ hələ də Hayrenik stansiyasında saxlanılır.

1980-ci illərin ortalarından bəri İrəvan uşaq dəmir yollarında siqnal və bloklama vasitələrindən istifadə edilməmişdir. İkinci bir yolun olmaması səbəbindən, geri dönüşdə qatar vaqonlardan arxada irəliləyir. Bu səbəbdən Hayrenik stansiyasında ötmə yolu uzun müddət yalnız hərəkətli heyətin saxlanması üçün istifadə edilmişdir. Gənc dəmiryolçuların çalışdığı yeganə stansiya Ayrenik stansiyasıdır. Qalan stansiyalarda hazırda xidmət göstərilmir.

1990-cı illərdə Sovet İttifaqının dağılmasından sonra yolda artıq uşaqlar deyil, böyüklər xidmət göstərir.

İrəvan uşaq dəmiryolu tarixinin bəzi məqamları aydınlaşdırma tələb edir. Xüsusilə tunelin portallarında daşda bir yazı var: "1956". Ancaq tuneli 1950-ci ilin kinoxronikasında görmək olar, buna görə onun daha əvvəl inşa edilməsini demək olar. Bu tunel düz yerdə tikilib. 1947-ci ildə İrəvan uşaq dəmiryolunun əsas stansiyasında çəkilmiş bir fotoşəkildə, fasadda "Pionerskaya sdtansiyası" yazısı olan bir lövhə tapa bilərsiniz. Ancaq bu dəmir yolu xəttindəki tamamilə fərqli bir stansiyanın adıdır.

## Həmçinin bax
* Ermənistanda ensiz dəmiryolu

## İstinadlar
Medqar Evers

**Medqar Evers** (; ) — Missisipi sakini, qaradərili vətəndaş hüquqları müdafiəçisi.

Seqreqasiya siyasətini aparan yerli firmalarını boykot etmək üçün kampaniya keçirtmək, afroamerikalıların Mississippi Universitetinə girməsi üçün mübarizə aparmaq və 14 yaşlı Emmett Tillin qətli ilə əlaqədar ictimai istintaqa qatılmaq qızğın altmışlı illərin əvvəllərində Eversi döyüşün ön sıralarına qoydu. 12 iyun 1963-cü ildə Evers evinin ağzında ağ irqçi Bayron de la Bekvit tərəfindən güllələndi. Xəstəxanaya aparılarkən Evers yolda öldü. Bayron de la Bekvit daha sonra inandırıcı dəlillərə baxmayaraq ağ münsif tərəfindən iki dəfə bəraət qazandı və yalnız 1994-cü ildə qətlə görə cəzalandırıldı.

## Xatirəsi
Eversin xatirəsi mahnı və filmlərdə əbədiləşdirilib, Nyu York Universitetinin kolleclərindən biri və Cekson Beynəlxalq Hava Limanının onun adını daşıyır, Cekson şəhərində ona abidə ucaldılıb, Eversin evi isə muzeyə çevrilir.

## İstinadlar
Ramiz Cəfərov

* Ramiz Cəfərov (icra başçısı) — Naxçıvan Muxtar Respublikası Kəngərli rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı.
* Ramiz Cəfərov (polkovnik-leytenant) — Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin polkovnik-leytenantı, Vətən müharibəsinin şəhidi, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı.

## Həmçinin bax
* Ramiz
* Cəfərov
Dmitri Uznadze

**Dmitri Uznadze** (; ) — gürcü psixoloq və psixologiya üzrə elmlər doktoru, Tbilisi Dövlət Universitetinin (TDU) və Gürcüstan Elmlər Akademiyasının (GEA) həmtəsisçisi.

## Həyatı
Dmitri Uznadze 1886-cı ildə Gürcüstanın qərbindəki Kutaisi vilayətinin Sakara adlı kəndində, kəndli ailəsində anadan olmuşdur. 1896-cı ildə Kutaisi Liseyinə daxil olmuşdur. 1905-ci il inqilabına qatıldığı üçün liseydən qovuldu. Təhsilini davam etdirmək üçün əvvəlcə İsveçrəyə, daha sonra isə Almaniyaya getdi. 1909-cu ildə Leypsiq Universitetinin fəlsəfə fakültəsini bitirmişdir. 1910-cu ildə "Vladimir Solovev: Epistemologiya" adlı əsəri ilə Almaniyanın Vittenberq Universitetində doktorluq dərəcəsi almışdır. 1909-cu ildə ölkəsinə qayıtdıqdan sonra Kutaisidə tarix müəllimliyi etmişdir.

1912-ci ildə Dmitri Uznadzenin "Təcrübə Pedaqogikasına Giriş" adlı kitabı nəşr olunmuşdur. Beləliklə, Gürcüstanda iki yeni fənnin əsası qoyuldu. Bu fənnlərə təşəbbüs pedaqoqikası və uşaq psixologiyası fənnləri daxildir. Dmitri Uznadze 1910-cu ildə Rusiyanın ilk praktiki-pedaqoji qurultayında Gürcüstanı təmsil etmişdir. O, qurultay zamanı qabaqcıl pedaqoji fikirləri məktəb praktikasına gətirməyə çalışmışdır. 1915–1917-ci illərdə Sinatle qızlar məktəbinin direktoru kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1917-ci Oktyabr inqilabından sonra Tiflis Dövlət Universitetinin (TDU) yaradılmasında iştirak etmişdir. Yüksək ixtisaslı təhsil kadrlarının hazırlanması və pedaqogikası sahəsində elmi tədqiqatlar aparmışdır. Təhsil və məktəb islahatı məsələləri üzrə də çalışmışdır. 1917-ci ildə "Zaqafqaziyada məktəb islahatı" adlı kitab nəşr etdirmişdir. 1941-ci ildə Gürcüstan Elmlər Akademiyasını (GAS) qurdu. 1941–1950 illər arasında Gürcüstan Elmlər Akademiyası Psixologiya İnstitutunun (indiki Dmitri Uznadze adına Psixologiya İnstitutu) ilk direktoru olmuşdur. 1946-cı ildə ona "Gürcüstanın görkəmli elm xadimi" adı verilmişdir.

9 oktyabr 1950-ci ildə Tbilisidə vəfat edən Dimitri Uznadze, Tbilisi Dövlət Universitetinin bağçasında dəfn edildi. 1951-ci ildən bəri Tbilisi Dövlət Universitetində onun adını daşıyan təhsil təqaüdü təsis edilib. Dimitri Uznadzenin yaşadığı ev, şəxsi əşyalarını ilə birlikdə muzey kimi fəaliyyət göstərir.

Psixologiyanın inkişafında xüsusi rol oynayan monoqrafiyaları : "Eksperimental Psixologiyanın Əsasları" (1925), "Ümumi Psixologiya" (1940), "Uşaq Psixologiyası" (1947), "Ruh psixologiyasının eksperimental əsasları" (1949), "Eksperimental Pedaqogikaya giriş" (1912). Həmçinin 1917-ci ildə nəşr edilmiş gürcü dilindəki ilk dərs kitabları : "Qədim Şərq və ibtidai mədəniyyət", "Qədim Yunanıstan", "Yeni tarix", "Roma Tarixi".

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Контрастная иллюзия по Узнадзе и расширение её на 3 и более объектов
* Дмитрий Узнадзе (1886–1950). Биобиблиография. Издательство "Мецниереба", Тбилиси, 1984 на сайте Национальной академии наук Грузии
Qərbi Saxara döyüşləri (2020)

**Qərbi Saxara döyüşləri** - 2020-ci il 13 noyabrda başlamış, və hal-hazırda Mərakeş və Qərbi Saxara dövlətləri arasında davam edən döyüşdür.

## Reaksiyalar
 - Rusiya Mərakeşi qınayaraq hərbi əməliyyatların dərhal dayandırılmasını tələb edib

 - Mavritaniya Qərbi Saxara ilə olan sərhədini bağlayıb.

 - Qətər Mərakeşi tam dəstəklədiyini bildirib.

## İstinadlar
Çertoza-di-San-Martino

[thumb|300x300px| Çertoza di San Martino (sağdakı təpənin üstündə) və [Sant-Elmo|Sant Elmo qalası (solda)]]
**Çertoza di San Martino** (it. *Certosa di San Martino*, müqəddəs Martinin kartezian monastırı) - Neapolda yerləşən keçmiş kartezian monastırı. Şəhərin tarixi mərkəzindən cənub-qərbdə, yüksək Vomero təpəsində yerləşir. Çertoza şəhərin istənilən nöqtəsindən görünür və əksinə oradan Neapol körfəzi və Vezuviyə görüntü açılır.

Kartezian monastrının tikintisi 1368-ci ildə kraliça I Covannanın dövründə tamamlanmışdı. Turlu müqəddəs Martinin şərəfinə adlandırılıb. Monastırda XVI əsrdə və XVII əsrin birinci yarısında fəal şəkildə yenidən qurulma işləri aparılmışdır. Monastrın indiki şəkli neapolitan barokkosunun sayılıb seçilən nümunələrindən sayılır. Abidənin bu stili memar Kozimo Fanzaqo tərəfindən yaradılmışdır.

XIX əsrin əvvəllərində fransızlar monastırı bağlamış və karzetian ordenini ləğv etmişdilər. 1866-cı ildə keçmiş monastır binasında San-Martino Milli Muzeyi açılmışdı. Bura, XVIII əsrin neapolitan məişətini təsvir edən rəsmlər, heykəllər və artefaktları özündə cəmləşdirir.

Çertozaya Montesanto qatar stansiyasından 100 metr məsafədə yerləşən funiklyor dayanacağından getmək mümkündür. Monastır funiklyor xəttinin son dayanacağı Morqendən 300 metr uzaqlığda yerləşir.

## Həmçinin bax

* Sant Elmo
Sant-Elmo

**Sant-Elmo qalası** ( it. *Castel Sant'Elmo*)  —  Neapolda keçmiş müqəddər Martin monastrı yaxınlığındakı hündür Vomero təpəsində yerləşən orta əsrlərə aid qala. Qalanın adı X əsrə aid qədim (günümüzə gəlib çatmamış) Sant-Erazmo kilsəsinədən gəlir, kilsənin adının mənşəyi isə Antioxiyalı müqəddəs Erazmın adına gedib çıxır. Onun adı dövrlər keçdikcə italyan dilinə uyğunlaşmış və "Elmo" formasına almışdır.

Qalanın inşasına 1329-cu ildə Anjuy kralı Robertin dövründə başlanılmış və onun ölüm ilində - 1343-cü ildə tamamlandırılmışdır. Kralın ispan qubernatoru Pedro Alvares de Toledo qalanı 1537-1546-cı illərdə bərpa etmişdi. Qala altı valı olan ulduzabənzər formada tikilib. 1647-ci ildə İspaniyada üsyan zamanı İspaniyanın vitse kralı Arkos hersoqu Rodriqo Ponse de Leon Mazanyellonun himayədarlığı ilə bu qalada gizlənmişdi ki, üsyançıların repressiyalarından qaça bilsin. 1717-ci ildə çareviç Aleksey Petroviç qalaya atasının təqiblərindən gizlənmək üçün üz tutmuşdu. Sant-Elmo həmçinin 1799-cu ildə Neapolitan respublikasının simvolu idi.

Hal-hazırda qalanın binasında "Bruno Molajoli" İncəsənət Tarixi Muzeyi yerləşir. Sant Elmo, bir növ Napoli, körfəz və Vezuviyə panoramik mənzərəsi olan sevilən turizm mərkəzidir.

## Həmçinin bax

* Çertoza di San Martino
Kamala Harris

**Kamala Harris** (; ) — Amerikalı Demokrat partiyasından siyasətçi, Kaliforniya ştatının senatoru və Amerika Birləşmiş Ştatlarının ilk qadın və ilk asiya-amerikalı 49-cu vitse-prezidenti (2021–2025).

## Həyatı
Kamala Harris 20 oktyabr 1964-cü ildə ABŞ-nin Oklend (Kaliforniya) şəhərində mühacir ailəsində dünyaya gəlmişdir. Anası Hindistandan ABŞ-yə tələbə olaraq gələn bioloq, atası isə Yamaykadan ABŞ-yə təhsil almaq üçün gələn qaradərili iqtisad professorudur.

### Siyasi karyerası
Kamala Harris siyasətə ilk addımını 2010-cu ildə atıb. O, Kaliforniya Baş Prokurorluğuna namizədliyini verərək əyalət tarixində seçilən ilk qaradərili və ilk qadın olub. 2014-cü ildə ikinci dövr əyalət prokurorluğuna yenidən seçilən Harris 2016-cı ildə keçirilən prezident seçkilərində Kaliforniyadan Konqresə girən ilk Cənubi Asiya mənşəli və ikinci qaradərili senator olmuşdur.

2024-cü ildə Co Bayden namizədlikdən geri çəkildikdən sonra Demokratlar Partiyasının vitse-prezident olan Kamala Harris ABŞ prezidentliyinə namizəd olaraq dəstəkləndi.

### Şəxsi həyatı
2014-cü ildə vəkil Duqlas Emhoffla ailə həyatı qurmuşdur.

## İstinadlar
Ələddin Paşa (vəzir)

**Ələddin Paşa** () və ya **Hacıkəmaləddinoğlu Ələddin Paşa** () — Osmanlı paşası. 1320-1331 illəri arasında vəzirlik etmişdir.

Osmanlı İmperiyasının ilk vəzirinin Ələddin Paşa olduğuna dair bir razılaşma var. Osmanlı salnamələrinə görə, Osmanlı İmperatorluğunun ilk vəziri Ələddin Paşa, Osmanlı Sultanı Osman Qazinin oğlu olan və eyni zamanda Paşa rütbəsindən istifadə edən Ələddin Bəydir. Ancaq bəzi mənbələrdə ilk vəzirin adı "Ələddin Paşa bin Hacı Kəmaləddin" və "Hacıkəmaləddinoğlu Ələddin Paşa" kimi verilir. Buna görə ilk vəzir Osman bəyin oğlu deyil, Hacı Kəmaləddin adlı bir şəxsin oğludur.

Ələddin Paşanın vəzir olduğu dövrdə Nazirlər Şurası hələ qurulmamışdı; yeganə vəzir Ələddin idi. Bu səbəbdən Ələddin Paşa, ünvanı "sədrəzəm" olmasa da, Osmanlı imperiyasının tarixindəki ilk sədrəzəm sayılır.

Vəzir Ələddin Paşa dövründə sikkə, geyim, əsgər və qanun tənzimləməsində böyük xidmətlər göstərmişdir. Vəzir Ələddin Paşanın təklifi ilə hər əsgər sinfi üçün "ağ dəbilqə", "qırmızı dəbilqə" baş geyimləri və mülki şəxslər üçün müxtəlif növ geyimlər qəbul edilmişdir. İlk nizami "yaya" adlı ordu yaradılmışdır.

## İstinadlar
Endryu Yanq

**Endryu Cekson Yanq kiçik** (; ) — ABŞ mülki hüquq müdafiəçisi və dövlət xadimi, ABŞ-nin BMT-dəki nümayəndəsi (1977-1979).

## Həyatı
Diş həkimi Endry Cekson Yanq və müəllim Deyzi Yanqın (nikahdan əvvəl Fuller) oğlu 12 mart 1932 Yeni Orleanda anadan olmuşdur. 1947—1948-ci illərdə Dillard Universitetində təhsil alırdı, 1951-ci ildə Hovard Universitetində biologiya üzrə bakalavr dərəcəsini bitirdi, 1955-ci ildə isə Hartford Seminariyasında ilahiyyat üzrə bakalavr dərəcəsini aldı.

1955-ci ildə Birləşmiş Məsih Kilsəsinin keşişi oldu, Alabama və Corciyada müxtəlif kilsələrdə xidmət etmişdir. 1961-ci ildə Atlantaya köçdü və Cənubi Xristian Rəhbəriliyi Konfransına qatıldı. Martin Lüter Kinqin tərəfdaşlarından biri olmuşdur, 1968-ci ildə onun qətlindən sonra Ralf Abernati ilə əməkdaşlıq edirdi.

1970-ci ildəki uğursuz cəhddən sonra, Yanq 1972-ci ildə demokratlardan ABŞ Nümayəndələr Palatasına seçildi, daha sonra 1974 və 1976-cı illərdə yenidən seçildi. Cimmi Karteri dəstəkləyirdi və 1977-ci ildəki onun prezident seçkilərindəki qələbəsindən sonra ABŞ-nin BMT-dəki Daimi Nümayəndəsi təyin edildi. Fələstin Azadlıq Təşkilatının nümayəndəsi ilə görüşdüyü məlum olduqdan sonra istefa etdi.

1981-ci ildə Atlanta meri seçildi, 1985-ci ildə yenidən bu vəzifəyə seçildi. 1990-cı ildə Corciya qubernatoru vəzifəsinə namizəd olmuş, lakin Demokrat Partiyasındakı ilkin seçkilərdə məğlub oldu. 1996-cı ildə Atlantada keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarının təşkilat komitəsinin üzvü idi.

## Kitabları

* *An Easy Burden: The Civil Rights Movement and the Transformation of America* (1998);
* *A Way Out of No Way* (1996);
* *Andrew Young at the United Nations* (1978);
* *Andrew Young, Remembrance & Homage* (1978);
* *The History of the Civil Rights Movement* (9 volumes, 1990);
* *Trespassing Ghost: A Critical Study of Andrew Young* (1978);
* *Walk in My Shoes: Conversations between a Civil Rights Legend and his Godson on the Journey Ahead* with Kabir Sehgal (2010). ;
* *The Politician* (2010).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*