open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dubay Universiteti

**Dubay Universiteti** (ərəb: جامعة دبي) — Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Dubay şəhərində özəl universitet.

## Tarixi
Dubay Universiteti 1997-ci ildə Dubay Ticarət və Sənaye Palatası tərəfindən yaradılmışdır. Əsas məqsədi insan kapitalının inkişafı üçün ən yüksək keyfiyyətli təhsil proqramlarının təqdim edilməsində xidmət edəcək və Dubayda/BƏƏ-də biznes üçün tədqiqat və konsultasiya aparacaq akademik qurum yaratmaqdır.

Universitet müasir kampuslar və yüksək səviyyəli texnologiyaları təmin edir və xarici tələbələr üçün getdikcə daha cəlbedici bir məkana çevirir. 

## Akademik strukturu
Universitet biznes idarəçiliyi, menecment, marketinq, maliyyə, bank işi, mühasibat uçotu, insan resurslarının idarə edilməsi, sahibkarlığın idarə edilməsi, iqtisadiyyat, təchizat və logistikanın idarə edilməsi və informasiya texnologiyaları üzrə bakalavr dərəcələri,  həmçinin Biznesin idarə edilməsi (MBA), İnformasiya sistemləri (MScIS) və Hüquq (LLM) üzrə magistr proqramları təklif edir. 

Təhsilini davam etdirmək istəyən tələbələr üçün Fəlsəfə doktoru (PhD) proqramları təklif olunur.

### Dubay Universitetinin Biznes Məktəbi
BƏƏ-də Təhsil Nazirliyi və beynəlxalq səviyyədə Biznes Məktəblərini İnkişaf etdirmə Assosiasiyası tərəfindən yerli olaraq akkreditə olunub.  Akkreditasiyası biznes təhsilində mükəmməlliyin əlamətidir və dünya biznes məktəblərinin 5%-dən az hissəsi tərəfindən qazanılıb. Bu nüfuzlu akkreditasiyaya malik olan digər beynəlxalq məktəblərə Harvard Biznes Məktəbi, London Biznes Məktəbi və başqaları daxildir.

Dubay Biznes Məktəbi BBA dərəcəsi təklif edir: Mühasibat uçotu, Maliyyə və Bank işi, Menecment, Marketinq, İnsan Resurslarının İdarə Edilməsi, Sahibkarlığın İdarə Edilməsi, Təchizat və Logistikanın İdarə Edilməsi və Biznes İqtisadiyyatı.

UD həmçinin Biznesin İdarəedilməsi (MBA) üzrə magistr proqramı təklif edir.

### Hüquq Kolleci
Hüquq Kolleci 2014-cü ildə yaradılmışdır və qısa müddət ərzində Hüquq Magistrləri (LLM) proqramına böyük maraq yarada və çoxlu sayda tələbə cəlb edə bilmişdir. Dubay sərmayələr və xidmətlər mərkəzi olduğundan, hazırkı proqramlar xüsusi olaraq xidmət etmək üçün hazırlanmışdır. Kollec ingilis dilində iki LLM təklif edir, bunlardan biri Arbitraj və Mübahisələrin həlli, digəri isə maliyyə cinayətləridir.

### Mühəndislik və İnformasiya Texnologiyaları Kolleci
Kollec 2 ixtisas üzrə proqram təklif edir: Rabitə Mühəndisliyi, Enerji və Enerji və Hesablama və İnformasiya Sistemləri proqramları. Təhsil Nazirliyi tərəfindən BƏƏ-də yerli olaraq akkreditə olunub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
L'Europe orientale

***L'Europe orientale: pour la defense des Nouvelles Républiques d'Orient*** () — 1919-cu ilin sentyabrından 1920-ci ilin yanvarına qədər Parisdə iki ayda bir nəşr olunan jurnal. Ayrı-ayrı nəşrləri fransız və ingilis dillərində nəşr olunurdu, sonuncular "*Şərqi Avropa*" adını daşıyırdı. Jurnal Paris Sülh Konfransı zamanı Antanta tərəfindən "Allogen millətləri"nin (ölkə daxilindəki rus olmayan millətlər) tanınması üçün kampaniya aparırdı. Jurnal ABŞ, Kanada və İsveçrədə də yayımlanırdı.

Jurnalın ilk nömrəsi 1 sentyabr 1919-cu ildə nəşr olunub. Jurnalın yaradıcısı Mixail Qruşevski olub. Jurnal Qruşevskinin Müstəqil Ukrayna Komitəsinin orqanı kimi fəaliyyət göstərirdi. Fyodor Savçenko jurnalın baş redaktoru, Q. Hutin isə baş redaktoru vəzifəsində çalışsa da, faktiki olaraq nəşrin redaksiya işlərini Qruşevski və Dmitro İsayeviç idarə edirdi. Jurnal iqtisadi cəhətdən Amerikadakı Ukrayna Milli Komitəsi, ABŞ-dəki digər ukraynalılar, Ukrayna Xalq Respublikasının Fransadakı Fövqəladə Diplomatik nümayəndəliyi və Parisdəki Ukrayna Milli Şurası tərəfindən dəstəklənirdi. Redaksiya komitəsi həm ukraynalı nümayəndələrdən (Qruşevski, İsayeviç, Savçenko, Mixailo Lozinski), həm də Şərqi Avropanın digər xalqlarını təmsil edən şəxslərdən ibarət idi.

Sonuncu nömrəsi (№ 9–10) 16 yanvar 1920-ci ildə nəşr olundu. Jurnal maliyyə çətinlikləri və Müstəqil Ukrayna Komitəsinin Parisdən Praqaya köçürülməsi səbəbindən nəşrini dayandırdı.

## İstinadlar
Qara marlin

**Qara marlin** () — Hind və Sakit okeanlarının tropik və subtropik regionlarında yaşayan, ən böyük marlin növlərindən biri. Bu balıq 4.5 metr uzunluğa qədər böyüyə bilir və həm ticarət məqsədilə, həm də məşhur oyun balığı olaraq geniş şəkildə tanınır. Beynəlxalq balıq tutma yarışlarında qara marlinin ovlanması ən uğurlu nəticələrdən biri hesab olunur.

## Tarixi
Qara marlin əvvəlcə "Tetrapturus indicus" adı ilə təsnif edilmiş, sonradan "Makaira indica" olaraq yenidən adlandırılmış və nəhayət indiki elmi adı "Istiompax indica" ilə tanınmışdır. İlk elmi təsviri 1832-ci ildə Fransa zooloqu Jorj Küvye tərəfindən verilmişdir. Bu təsnifat prosesi qara marlinin müxtəlif xüsusiyyətlərinin tədqiqi nəticəsində təkmilləşdirilmişdir.

## Xüsusiyyətləri
Qara marlin digər marlin növlərinə nisbətən daha yığcam quruluşa malikdir. Onların qısa və ağır burunları, daha yuvarlaq və aşağı istiqamətli quyruq üzgəcləri vardır. Bədənlərinin rəngi aşağı hissədə parlaq gümüşü, yuxarı hissədə isə tünd mavi-qara olur. Bu iki rəng arasında sarımtıl-şəffaf bir zolaq yerləşir ki, bu da qara marlinin xarakterik görünüşünü tamamlayır.

Qara marlinlər Hind və Sakit okeanlarının tropik və subtropik bölgələrində geniş yayılmışdır. Onlar 40° Şimal və 45°Cənub enlikləri arasında, bəzi hallarda isə daha mülayim sulara qədər daxil olurlar. Bu balıqlar 500 metrə qədər dərinliyə enə bilirlər. Ən çox yayıldığı ərazilər Cənubi Amerika, Cənub Asiya və Avstraliya sahilləridir. Qara marlinlərin populyasiyası haqqında dəqiq məlumat mövcud olmasa da, onların bu bölgələrdə davamlı olaraq müşahidə edilməsi sabit populyasiya ehtimalını artırır.

## Qidalanma
Qara marlinlər əsasən digər balıqlar, kalmarlar və xərçənglər ilə qidalanırlar. Makerel və uçan balıq kimi növlər onların ən çox sevdiyi qidalar arasındadır. Ovlanma prosesində qara marlinlər balıqları baş hissədən tutaraq udurlar. Bu davranış onların ovlama texnikasının səmərəliliyini göstərir.

## Çoxalma
Qara marlinlərin çoxalması coğrafi mövqeyə görə fərqli zamanlarda baş verir. Onlar 27°C–28&nbsp;°C arasındakı su temperaturunda çoxalmağa üstünlük verirlər. Hər bir dişi balıq təxminən 40 milyon yumurta buraxır ki, bu da onların nəsil artırma potensialının yüksək olduğunu göstərir. Dişi qara marlinlər, adətən erkəklərdən daha böyük və uzunömürlüdür. Bu fərq xüsusilə onların 5 yaşından sonra müşahidə olunur.

## İstinadlar
Pisyu

**Pisyu** — Çin mifologiyasında başı Çin əjdahasına, bədəni isə şirə bənzəyən, qanadları olan mifik varlıq. Çin mədəniyyətində bu varlıq güclü qoruyucu, zənginlik və rifah simvolu kimi tanınır.

Pisyu, Çin tarixində və folklorunda tez-tez pis ruhlardan qoruyan və xoşbəxtlik gətirən bir varlıq olaraq təsvir edilir. Onun çıxıntılı gözləri və iti dişləri pis ruhları qovmaq üçün istifadə edilir. Pixiunun uçmaq üçün qanadları var. Ən fərqləndirici xüsusiyyəti başındakı buynuzlardır. Dişi Pisyu (Bisyu) iki buynuza sahibdir, erkək Pisyu (Tyanlu) isə yalnız bir buynuzla təsvir olunur.

Pisyunun mənşəyi Han sülaləsi dövrünə gedib çıxır və ilk dəfə "Táo bá" adı altında qeyd olunur. Pisyu döyüşdəki gücü və qoruyucu xüsusiyyətləri ilə tanınırdı. Han sülaləsinin imperatoru Vu, Pisyunu "imperatorun xəzinəsi" elan etmişdi. Bu ad qanun Sin sülaləsinin sonuna qədər qüvvədə qaldı.
## İstinadlar
Boksador

**Boksador** — almaniyamənşəli orta ölçülü, güclü və çevik it cinsi. Bu cins yüksək enerji, zəhmətkeşlik və dostluq xarakteri ilə tanınır. Boksadorlar ailələrini qorumaqda əla müşahidəçi və qoruyucu itlər hesab edilir. Onların həm fiziki gücü, həm də sevgi dolu təbiəti onları həm iş, həm də ailə həyatı üçün uyğun edir.

## Tarixi
Boksador cinsi XIX əsrin sonlarında Almaniyada yaradılmışdır. Bu itlərin əcdadları alman mastifləri və bulldoglar kimi cinslərlə əlaqəlidir. İlk dövrlərdə boksadorlar əsasən ov itləri kimi istifadə olunurdu və xüsusilə vəhşi heyvanların ovlanmasında mühüm rol oynayırdılar. Boksador müstəqil cins kimi ilk dəfə 1904-cü ildə Almaniyada tanınmışdır. 1920-ci illərdə isə bu cins ABŞ-də populyarlıq qazanmışdır. Boksador adının mənşəyi onların hərəkətləri ilə əlaqəlidir. Bu itlər, irəliləyərkən qabaq ayaqları ilə boks hərəkətlərini xatırladan jestlər sərgilədikləri üçün bu adı almışlar.

## Xüsusiyyətləri
Boksadorlar orta ölçülü itlərdir və boyları təxminən 55–70 santimetr, çəkiləri isə 25–32 kiloqram arasında dəyişir. Onların bədən quruluşu bərk və əzələli, eyni zamanda çevik və sürətlidir. Üz ifadələri çox ifadəli və gözəl qurulmuşdur. Burun və ağız quruluşu genişdir, bu da onlara xarakterik bir görünüş verir. Boksadorların kürkü qısa və sərt olub müxtəlif rənglərdə ola bilər. Ən çox tanınan rənglər sarı, qəhvəyi, qara və bəzən ağdır. Bu cinsin ömrü 10–14 il arasında dəyişir. Onlar enerjili və həvəsli itlərdir, aktiv həyatı çox sevirlər. Uzun gəzintilər, oyunlar və idman fəaliyyətləri boksadorların həyat tərzinin ayrılmaz hissəsidir. Ailələrinə qarşı sadiqdirlər və uşaqlarla yaxşı münasibət qururlar. Eyni zamanda, boksadorlar güclü qoruyucu instinktlərə malikdirlər və təhlükə hiss etdikdə ailələrini qorumağa hazırdırlar.

Boksadorlar ağıllı itlərdir, lakin bəzən inadkar ola bilərlər. Buna görə də təlim zamanı səbir tələb olunur. Sosial heyvanlar olduqları üçün insanlarla və digər heyvanlarla yaxşı əlaqələr qururlar. Onlar insanları sevən, oynaq və sosial itlərdir, buna görə də yalnız sahiblərinin deyil, qonaqların da diqqətini cəlb edirlər.

## Sağlamlıq
Boksadorlar ümumilikdə sağlam və güclü itlərdir, lakin bəzi irsi xəstəliklərə meyilli ola bilərlər. Ürək xəstəlikləri, artrit və göz problemləri bu cinsdə daha çox rast gəlinən sağlamlıq problemləridir. Onların yüksək aktivlik səviyyəsi səbəbilə müntəzəm məşq etmələri vacibdir. Bu, həm onların fiziki sağlamlığını, həm də psixoloji rifahını qorumaq üçün əhəmiyyətlidir. Qısa kürkə malik olduqları üçün boksadorlar soyuq havalara qarşı daha həssasdırlar. Buna görə də qış mövsümündə və soyuq hava şəraitində əlavə qoruma təmin edilməlidir. Eyni zamanda, onların dərisini və tüklərini sağlam saxlamaq üçün müntəzəm baxım tələb olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Belçika çoban iti

**Belçika çoban iti** .(, ) — orta ölçülü və belçikamənşəli çoban iti cinsi. Bu cins tüklərin tipi və rənginə görə dörd fərqli növ üzrə təsnif edilir: uzun tüklü qara qryunendal, sərt tüklü sarımtıl lakenua, qısa tüklü sarımtıl malinua və uzun tüklü sarımtıl tervyuren. "Amerika İtçilik Klubu" (AKC) bu dörd növü ayrı cinslər olaraq qəbul edir.

Belçika çoban iti Qərbi Avropada rast gəlinən bir çox çoban iti tipindən, o cümlədən Arden buvyesi, flamand çoban iti və alman çoban iti kimi müasir cinslərdən təkamül etmişdir. Əsrlər boyu belçikalı çobanlar tərəfindən istifadə edilən bu itlər XIX əsrin sonunda bir cins klubunun qurulması ilə standartlaşdırılmağa başlanmışdır.

## Tarixi
XIX əsr boyunca Avropanın digər ölkələrində olduğu kimi, Belçikada da çoban itləri standartlaşdırılmağa çalışılmışdır, lakin bu cins əsrin sonlarında nəsli tükənmək təhlükəsi ilə üzləşmişdir. 1891-ci ildə Belçika Çoban İti Klubu () qurulmuş və Adolf Reul rəhbərliyində bir komanda bu cinsin sahədə təhlilini apararaq standartlaşdırma işlərinə başlamışdır. 1905-ci ildə fərqli növlər arasında yetişdirilmə qadağan edilmişdir, lakin Birinci Dünya müharibəsi səbəbindən bu cinsin sayı azalmışdır. 1920-ci ildə növlər arasında cütləşməyə yenidən icazə verilmiş və 1945-ci ildən sonra cinsin nəsli bərpa edilmişdir.

### Növləri
* Qryunendal: 1885-ci ildə Qryunendal qəsri mülkünün sahibi Nikolas Rua tərəfindən yaradılmışdır. Bu növ tamamilə qara və uzun tüklü olması ilə seçilir. Uzun düz tükə və boyun ətrafında sıx yaxalığa malikdir.
* Malinua: İlk dəfə öz tipinə uyğun yetişdirilən növ olub, adını Belçikanın Mexelen regionundan almışdır. Bu növ qısa tüklü və sarımtıl rəngdədir.
* Lakenua: Laken qəsri mülkü ilə əlaqəli olan bu növ ən nadir olan növdür. Belçika kral ailəsinin himayəsini qazanmışdır. Sərt tüklü və sarımtıl rəngdədir.
* Tervyuren: M. Korbeel tərəfindən yetişdirilmiş və adını Belçikadakı Tervyuren regionundan almışdır. Uzun tüklü, sarımtıl rəngdə və qara ayaqlara sahibdir.

## Xüsusiyyətləri
Belçika çoban iti orta ölçülü, atletik quruluşlu bir cinsdir. Çəkiləri 20–30 kiloqram, boyları isə 56–66 santimetr arasında dəyişir. Uzun və dar baş quruluşu, dik qulaqları ilə xarakterizə olunur. Bədən quruluşu əzələli, lakin ağır olmayan bir quruluşa malikdir. Bu cins ümumiyyətlə sağlamdır, lakin malinua növü bəzi genetik xəstəliklərə, xüsusilə omba displaziyası və epilepsiyaya meyillidir. Cinsin ömrü 12–14 il arasında dəyişir. Belçika çoban itləri çox ağıllı, ayıq və həssasdır. Təlimə asan uyğunlaşırlar və güclü qoruma instinktlərinə malikdirlər, bu da onları ətraflarını qorumağa meyilli edir.

Belçika çoban itləri əsasən ev heyvanı və ya yoldaş it kimi saxlanılır. Lakenua Belçika ordusu tərəfindən müxtəlif vəzifələrdə istifadə edilir. Tervyuren narkotik aşkar etmə işlərində geniş istifadə olunur. Malinua xüsusilə ABŞ, İsrail və Avstraliya kimi ölkələrin hərbi və təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən geniş istifadə edilir.

## İstinadlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nasi minyak

**Nasi minyak** — İndoneziyanın Palembanq mətbəxinə aid yemək. Bu yemək qhi (minyak samin) və ədviyyatlarla bişirilmiş düyüdən hazırlanır. Nasi minyak əsasən Cənubi Sumatra əyalətinin paytaxtı Palembanq şəhəri ilə əlaqələndirilir. Bununla belə, qonşu Cambi bölgəsində və şimalda Şimali Sumatradakı Medan şəhərində də rast gəlinir.

Nasi minyak, görünüş və dad baxımından Nasi kebuli ilə oxşardır, çünki hər iki yemək Hindistan və Yaxın Şərq mətbəxlərinin təsiri altında hazırlanır. Bu təsir, qhi və bəzi xüsusi ədviyyatların istifadəsində özünü göstərir. Yeməyin hazırlanmasında istifadə olunan ədviyyatlar arasında kardamon, anason, mixək, darçın, soğan, sarımsaq və kori tozu var. Palembanqda Nasi minyak, xüsusi tədbirlər və bayramlar üçün hazırlanan ənənəvi bir yeməkdir.

Həmçinin, bəzi məscidlərdə hər ayın sonuncu cümə günündə, Cümə namazından sonra pulsuz olaraq təqdim edilir.

Cənubi Tayland, Malayziya yarımadası və Sinqapurda Nasi minyak mərasim yeməyi kimi qəbul edilir və ənənəvi Malay toy ziyafətləri zamanı yeyilir. Bu yeməyi Pasar Malam (gecə bazarı) kimi yerlərdə də tapmaq mümkündür. Malayziyanın şərq sahilində və Cənubi Taylandda isə Nasi minyak adi bir səhər yeməyi olaraq yeyilir.

## İstinadlar
Basenci

**Basenci** və ya **basenji** — Mərkəzi Afrikada, xüsusilə Konqo Respublikası və digər tropik Afrika ölkələrində yaranmış  it cinsi. Bu cinsin ən diqqətəlayiq xüsusiyyəti hürmə səsi çıxarmamalarıdır. Bunun əvəzinə qeyri-adi "söhbətvarı" səslər çıxararaq ünsiyyət qururlar. Bu xüsusiyyətlərinə görə basenciyə "hürməyən" adı verilmişdir.

## Xüsusiyyətləri
basenci kiçik, atletik və çevik bir cinsdir. Bu itlər saatda 48-56 km sürətlə qaça bilir. Basencilər qısa tüklü, zərif quruluşlu, bükülmüş quyruqlu və incə boyunludur. Onların badam formalı gözləri və qırışlı başları var. Yetkin itlər 41-46 sm hündürlüyündə və 9-11 kq ağırlığında olur. İldə yalnız bir dəfə estrus dövrü keçirirlər və "it qoxusu" daşımırlar. Enerjili, diqqətli, maraqlı və yad insanlara qarşı ehtiyatlıdırlar. Adətən yalnız bir insana emosional bağlanırlar. Nəmli havaları sevmir və yağışlı hava şəraitində çölə çıxmaqdan çəkinirlər. Güclü ov instinktlərinə malikdirlər və pişiklərə və digər kiçik heyvanlara qarşı təqib meyli göstərirlər.

## Etimologiyası
"Basenci" adı suahili dilində "vəhşi it" mənasını verən "mbva şenzi" ifadəsindən götürülmüşdür. Bu cinsə həmçinin, "yuxarıya sıçrayan it" kimi adlar da verilmişdir.

## Tarixi
Basenci müasir it cinslərindən əvvəl mövcud olmuş ən qədim it cinslərindən biridir. Genetik tədqiqatlar basenci və dinqoların insanların erkən istifadə etdiyi itlər arasında olduğunu göstərir. Dinqolar sonradan vəhşiləşsə də, basenci öz bənzərsiz xüsusiyyətlərini qoruyub saxlamışdır.. Bu cins qədim Misir sənətində bükülmüş quyruqlu və dik qulaqlı itlər kimi təsvir edilmişdir. Onlar Misir freskalarında "Tesem" adlı itlərə bənzəyir. Avropalılar basenci cinsini ilk dəfə 1895-ci ildə Konqoda təsvir etmişlər. Yerli sakinlər bu itləri sürətinə, ağıllılığına və cəsarətinə görə yüksək qiymətləndirmişdir. Basencilər İngiltərəyə ilk dəfə gətirildikdə xəstəliklər səbəbindən yaşaya bilməmişdir. 1930-cu illərdə yalnız məhdud sayda basenci uğurla İngiltərəyə gətirilmiş və daha sonra ABŞ-yə ixrac edilmişdir. 1943-cü ildə basenci cinsi Amerika İtçilik Klubu (AKC) tərəfindən rəsmi olaraq tanınmışdır.

## Sağlamlıq
basencilər müəyyən genetik xəstəliklərə meyllidirlər. Fanconi sindromu böyrək funksiyalarının pozulmasına səbəb olan bu xəstəlik adətən 4-8 yaş arasında baş verir. Erkən diaqnoz orqanın zədələnməsini azalda bilər. Genetik hemolitik anemiya qan hüceyrələrinin erkən parçalanması ilə xarakterizə olunan bir xəstəlikdir. Proqressiv retina atrofiya görmə qabiliyyətinin itirilməsi ilə nəticələnən irsi bir xəstəlikdir. Hipoplazma sümük iliyi funksiyasının zəifləməsi ilə əlaqədardır. Basencilər uzunömürlü olsalar da, sağlamlıq problemlərinin qarşısını almaq üçün mütəmadi baytar nəzarəti vacibdir.

## Həmçinin bax
* Afrikanis

## İstinadlar
Öküz ilanı

**Öküz ilanı** () — Şimali Amerikanın ən böyük və uzun ilanlarından biri. Zəhərsizdir. Xarici görünüşü və davranışları ilə kobraya bənzərliyi ilə tanınır.

## Etimologiyası
"Öküz ilanı" adı alt növün ingiliscə adından götürülmüşdür. Alt növün "sayi" adı ABŞ təbiətşünası Tomas Seyin şərəfinə verilmişdir. Meksikada bu ilanlar "qarğıdalı ilanı" () adlanır.

## Yayılması
Öküz ilanı Şimali Amerikanın geniş ərazilərində yayılmışdır. Kanada əyalətləri Saskaçevan və Albertadan başlayaraq, ABŞ-nin mərkəzi və qərb hissələrində, eləcə də Meksikanın Nuevo-Leon və Tamaulipas əyalətlərinə qədər uzanan bir coğrafiyada yaşayır. ABŞ-də bu ilanlara Kolorado, İllinoys, Kanzas, Texas, Oklahoma və digər ştatlarda rast gəlinir.

## Xüsusiyyətləri
Yetkin öküz ilanlarının uzunluğu adətən 1.2–1.8 metr arasında dəyişir, lakin bəzi fərdlər 2.5 metrə qədər uzana bilirlər. Bu ilanların çəkisi əsasən 1–1.5 kq arasında olur, lakin iri fərdlərdə bu göstərici 4.5 kq-a qədər çata bilər. Öküz ilanlarının rəngi əsasən sarı fon üzərində qəhvəyi, qara və qırmızı rəngli ləkə və naxışlarla bəzənmişdir. Bu cinsin bəzi fərdlərində albinos və ağ rəngli variasiyalara da rast gəlinir ki, bu da onların xarici görünüşünə əlavə müxtəliflik qatır. Davranış baxımından öküz ilanları aqressiv təsir bağışlaya bilsələr də, bu davranışlar əsasən özlərini qorumaq məqsədilə sərgilənir. Təhdid altında olduqlarını hiss etdikdə, başlarını qaldırır və səs çıxararaq zəhərli ilanlara bənzər qorxuducu davranış nümayiş etdirirlər. Bu instinktiv reaksiya onların potensial düşmənlərini uzaqlaşdırmaq üçün istifadə etdiyi bir strategiyadır.

## Qidalanması
Öküz ilanları güclü sıxma qabiliyyəti ilə tanınır və əsasən kiçik məməlilərlə, məsələn siçanlar və yer siçovulları ilə qidalanır. Onlar həmçinin, yerə yuva quran quşların yumurtalarını və balalarını yeyir, bəzən ağaclara dırmaşaraq quş yuvalarını talayırlar. Kiçik fərdlər qurbağalar, kiçik sürünənlər və siçan balaları ilə də qidalanır.

## Çoxalması
Mart və aprel aylarında cütləşən öküz ilanları yumurtalarını aprel, may və ya iyun aylarında qoyurlar. Yumurtalar adətən qum və ya qorunan ərazilərə yerləşdirilir. Dişi ilan yumurtaları təkbaşına inkubasiya edir. Yumurtalardan çıxan balalar 20–46 sm uzunluğunda olur və ilkin rəngləri boz olur. Yumurtalar sərt və yapışqan xarakterlidir.

## İstinadlar
Alp keçisi

**Alp keçisi** () — yaxşı süd istehsalına malik olan, orta və böyük ölçülü ev heyvanı. Bu cinsin müəyyən bir rəngi və ya naxışları yoxdur, lakin bəzi naxışlar istisna edilir. Alp keçiləri buynuzlu, düz üzlü və dik qulaqlıdır.

## Xüsusiyyətləri
Alp keçisi Alp dağları mənşəlidir. Yetkin dişi Alp keçilərinin çəkisi təxminən 61 kq, boyu isə 76 sm civarındadır. Alp keçiləri müxtəlif rənglərdə ola bilər, o cümlədən ağ, boz, qəhvəyi və ya qara tonlarda. Bu keçilər çoxlu süd verirlər, hansı ki, yağ, pendir, sabun, dondurma və digər süd məhsullarına çevrilə bilər. Alp keçiləri həm kommersiya süd istehsalı, həm də ev təsərrüfatları üçün süd verən keçilər olaraq geniş istifadə edilir.

Alp keçisi orta və böyük ölçülü bir cinsdir. Erkək keçilərin omba hündürlüyü 81 sm, dişi keçilərin isə 76 sm-dən yüksəkdir. Onların kürkü qısa və orta uzunluqda, müxtəlif rəng və rəng qarışıqları ilə müşayiət olunur. Qulaqları dik, üzləri düz və bədənləri gözəldir. Alp keçiləri, hər hansı bir iqlimə uyğunlaşa bilən dayanıqlı təbiətə malik olduqları üçün "hər şəraitə uyğunlaşa bilən" keçilər kimi qiymətləndirilir. Bu keçilər 4–5 aylıq olduqda cinsi yetkinliyə çatır, lakin dişi keçilər ən azı 34–36 kq olana qədər çoxalmamalıdır. Dişi keçilərin hamiləlik müddəti ortalama 150 gündür və ən çox əkiz bala versələr də, tək, üçlük və hətta beşliklər də mümkündür. Alp keçiləri dostcanlı və çox maraqlı olurlar, amma bəzi hallarda aqressiv də ola bilərlər. "Amerika Süd Keçisi Assosiasiyası" ağ rəngli və Togenburq naxışlı fərdləri rəsmi olaraq tanıyır.

### Südü
Alp keçisinin südü nisbətən az yağlıdır, ortalama yağ faizi 3,4%-dir. Süd, inək südündən daha çox şəkər ehtiva edir, lakin zülal miqdarı baxımından özünü balanslayır. 61 kq çəkisi olan bir Alp keçisi təxminən 969 kq süd istehsal edir. Yaxşı qidalanma, düzgün süd sağma prosedurları, çoxalmanın idarəsi və xəstəliklərə nəzarət, süd istehsalına təsir edən əsas amillərdəndir. Alp südü, bütün keçi südləri kimi, insan istehlakı üçün ayrıldıqdan dərhal sonra süzülməli və soyudulmalıdır. Südün ən yaxşı saxlanma temperaturu 4,4 °C-dir. Südün soyudulması mütləqdir, çünki bu halda artıq bakteriya artımı olmaz. İsti mühitdə bakteriyalar daha sürətlə böyüyür və südün xarab olmasına səbəb olur. Soyudulmuş südün saxlanma müddəti təxminən 3–4 həftədir. Südün dondurulması onun saxlanma müddətini təxminən 4–5 həftə artırır.

## Növləri
Alp keçisinin iki əsas növü mövcuddur. Birincisi, təmiz qanlı (Fransa) növüdür ki, bu keçilər Alp dağlarının Fransaya düşən hissəsindən gələn orijinal tipdir. İkinci növ Amerika Alp keçiləridir. Bu keçilər ABŞ-yə gətirildikdən sonra digər genetik təsirləri qəbul etmiş və nəticədə Fransa Alp keçilərinə bənzəsələr də, qarışıq nəsil səbəbindən daha az standart işarələrə və morfoloji xüsusiyyətlərə malik ola bilərlər.

## İstinadlar
Qulay

**Qulay** — İndoneziya, Malayziya və Sinqapurda geniş yayılmış Minanqkabau mətbəxinə aid ədviyyatlı və zəngin yemək. Bu yeməyin əsas tərkibinə adətən toyuq, keçi əti, mal əti, qoyun əti, daxili orqanlar, balıq və dəniz məhsulları, eləcə də kassava yarpaqları, yetişməmiş çörək meyvəsi (cekfrut) və banan gövdəsi kimi tərəvəzlər daxildir.

Qulay, tez-tez İndoneziya körisi olaraq da adlandırılır.
## Tərkibi
Qulay sousları zəngin ədviyyatların istifadəsi ilə tanınır və sarıkökün əlavə edilməsi sayəsində qalın konsistensiyaya və sarımtıl rəngə malik olur. Qulay sousunun tərkibinə sarıkök, keşniş, qara bibər, qalanqal, zəncəfil, acı bibər, soğan, sarımsaq, şüyüd, limon otu, darçın və kəklik toxumu kimi zəngin ədviyyatlar daxildir. Bu ədviyyatlar əzilib pasta halına gətirilir və əsas inqrediyentlərlə birlikdə kokos südündə bişirilir. Malayziyada isə qravini (sousu) qatılaşdırmaq üçün kerisik də əlavə olunur.
## İstinadlar
Avstraliya dumanı

**Avstraliya dumanı** — Avstraliyada inkişaf etdirilən bir pişik cinsi. Bu cins Həbəşistan pişiyi, Birma pişiyi və Tabbi pişiyi arasında bir keçid olaraq yaradılmışdır. Avstraliya dumanı xüsusi və unikal kürk naxışına malikdir, bu da ona "duman" adının verilməsinə səbəb olmuşdur.

## Tarixi
Avstraliya dumanı cinsi 1977-ci ildə Avstraliyada Tryud Streyd tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. Cinsin ilkin gen hovuzu təxminən 30 təsisçi pişiyindən ibarət olub. Streyd Yeni Cənubi Uels Kral Kənd Təsərrüfatı Cəmiyyəti Pişik Klubu (RASCC) təşkilatına Birma pişiklərindən istifadə edərək mavi, qəhvəyi və şokolad rənglərini, Həbəşistan pişiyinin tüklənmə genindən istifadə edərək tebbi naxışlı kürk yaradılması üçün bir plan təqdim etmişdir. Cinsin ilk nəsli 1980-ci ilin may ayında "RASCC"nin eksperimental kateqoriyasına qəbul edilmiş, 1986-cı ilin aprelində isə "Spotted Mist" adı altında dördüncü nəsil qəbul edilmişdir. 1997-ci ilin iyununda isə "RASCC" və Varata Dölvət Pişik İttifaqı tərəfindən cinsin mərmərə bənzər növü qəbul edilmişdir. Yeni qəbul edilən bu növə görə, Avstraliya Pişik Şurası və Avstraliya Pişik Cəmiyyətinin qərarı ilə cinsin adı dəyişdirilmiş və yekdil qərarla "Avstraliya dumanı" adı seçilmişdir. 1 yanvar 1999-cu ildə cins Yeni Zelandiya Pişik Cəmiyyəti, 2004-cü ilin avqust ayında isə Dünya Pişik Federasiyası tərəfindən tanınmışdır, lakin bu cins hələ də Dünya Pişik Federasiyası tərəfindən tanınmamışdır. Avstraliyadan kənarda yeni bir cins hesab olunduğu üçün sayları çox azdır, amma bəzi pişik yetişdirmə mərkəzlərində, Birləşmiş Krallıq və ABŞ-də mövcuddur. Eyni zamanda, bəzi pişiklər Norveçə ixrac olunmuşdur.

## Xüsusiyyətləri
Avstraliya dumanı orta ölçülü, qısa tükə sahib bir pişikdir. Başı yuvarlaq və orta ölçüdədir, burnu genişdir və iri, yaşıl gözləri var. Qulaqları orta böyüklükdədir və ucları yuvarlaqdır. Kürkü qısa və ya orta uzunluqda, çox hamardır və ipək kimi hiss olunur. Avstraliya dumanının kürk naxışları əsas rəng, naxışın özü və "mist" görünüşündən ibarətdir. Ayaqları və quyruğu zolaqlı və ya halqalı olur, üzündə və boynunda rəngli xətləri olan naxışlar var.

Avstraliya dumanı pişiyində iki əsas kürk növü mövcuddur: orijinal növ olan "spotted coat" (ləkəli kürk) və "marbled coat" (mərmər kürk). Ləkəli kürk simmetrik şəkildə yerləşmiş fərqli ləkələrdən ibarət olur. Marmərli kürk isə üzərində tünd və açıq rəngli dönüklər və zolaqlardan ibarət olur. Hər iki növün alın hissəsində "M" şəklində "tabby" işarəsi və qara uclu quyruq olur. Bu cinsin əsas rəngləri arasında mavi, qəhvəyi, karamel, şokolad, darçın (qızılı), şaftalı rəngləri mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ağbaş (it)

**Ağbaş** — Anadoluya xas, kanqal ilə eyni soydan gələn bir it növü. Ənənəvi olaraq sürü qoruma itləri olaraq yetişdirilən bu itlər, xüsusilə Əskişəhər, Sivrihisar, Əmirdağ arasında və nadir hallarda Polatlı-Haymana regionlarında rast gəlinir. Artıq ABŞ-də da bir çox fermada yetişdirilməyə başlanmışdır.

## Mənşəyi
Ağbaşların Ural dağları və Balxaş gölü arasından, Qızıl Orda və Elxanilər dövləti dövründə Mərkəzi Asiyadan gələn türk və monqol tayfaları tərəfindən Anadoluya gətirildiyi düşünülür. Oğuz türkləri Asiyanın şimalından cənubun isti və rütubətli iqliminə uyğunlaşmaq məqsədilə Ağbaş və Qarabaş cinslərini birləşdirərək bu növü yerli iqlimə uyğun hala gətirmişlər. Ağbaşların Əskişəhər, Kütahya və ətraf bölgələrdə yaşadığı, ilk dəfə 3,000 il əvvəl meydana gəldiyi və atalarının digər çoban itləri olduğu düşünülür. Ağbaş itlərinin ağ rəngli olması, sürüdəki digər heyvanlarla qarışıb yırtıcılara ilk hədəf olmamaları üçün xüsusi olaraq seçilmişdir.

Orta əsrlərdə türklər, monqollar, taciklər və digər Mərkəzi Asiya xalqları bu itləri yetişdirmiş və onların yayılmasına səbəb olmuşlar.

## Xüsusiyyətləri
Ağbaş itləri iri və atletik bədən quruluşuna sahibdir, duruşları və hərəkətləri olduqca gözəl və zərifdir. Bu itlər, öz müstəqil və bəzən dominant xarakterləri ilə tanınır. Yetkinlik yaşına çatana qədər təlimlərinin davamlı olması vacibdir. Əsas təlimi 3–6 aylıq dövrdə alırlar, 6–9 aylıq dövr isə inkişaf etdirmə təlimləri üçün uyğundur. Kənd ərazisində isə 5 aylıq ağbaşlar sürülərə çobanlıq etməyə başlayırlar. Çəkisi 40–64 kq, boyu 71–86 sm arasında olur. Tükləri düz və uzundur. Aktivlik dərəcəsi aşağı, öyrənmə qabiliyyəti və mühafizəkarlığı yüksəkdir. Sakit və səssiz olan bu itlər ildə 2 dəfə, orta hesabla 21 gün cütləşmə ehtiyacı hiss edirlər. 58–63 gün davam edən hamiləlikdən sonra 8–9 bala dünyaya gətirirlər. Yaşama müddətləri isə 10–15 ildir.

Ağbaş itləri qoruduğu insanlara və heyvan sürülərinə qarşı çox həssasdır, lakin qurd, ayı və çaqqal kimi yırtıcılara qarşı olduqca aqressivdir. Evə gələn qonaqlara qarşı şübhə ilə yanaşır. Ağbaş Anadolu bölgəsinin ən qədim qoruma və çoban itlərindən biri kimi, sürünü dağıtmadan təkbaşına idarə edə biləcək qədər bacarıqlıdır. Gecə saatlarında, gündüzə nisbətən daha diqqətli və mühafizəkar olurlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Achrioptera manga

**Achrioptera manga** — Madaqaskarda və Komor adaları arxipelaqında yaşayan, çubuq həşəratları ailəsinə aid bir növ. Çubuq həşəratları adətən ətraf mühitə uyğunlaşaraq kamuflyaj olma qabiliyyətinə malikdirlər, lakin "*Achrioptera manga*"nın erkəyi mavi rəngdədir və ətrafdakı bitki örtüyü ilə müqayisədə açıq şəkildə seçilir. Bu növ 24 santimetr uzunluğa qədər böyüyə bilən ən böyük çubuq həşəratlarından biridir.***'

== Taksonomiya ==
"Manga" epiteti malaqas dilindən "mavi" mənasına gələn bir sifətdən götürülüb. İlk dəfə 2007-ci ildə toplanmış nümunələri ilə "''Achrioptera fallax''" növünün regional varyasiyası kimi tanınmışdı, lakin 2019-cu ildə aparılan tədqiqat nəticəsində onun fərqli bir növ olduğu müəyyən edilmişdir.***'

## Xüsusiyyətləri
Dişi "*Achrioptera manga*" cinsin digər növlərindən fərqli olaraq, kiçik bir cüt dişlə tanınır. Dişilərin qanadları 30 millimetrdən qısa olur, anal bölgələri boz-qara rəngdə və incə şəbəkəvari naxışla örtülüdür, üstündə tünd qırmızı rəngli bir kəmər vardır. İkinci sternum seqmentində (sternum II) nadir hallarda 2, daha çox isə 4 diş, III sternumda isə 3 diş mövcud ola bilər. Dişilərin baş və torakslarının bazasında qırmızımtıl rəngdə olan dişlər var. Dişi Achrioptera manganın bədən uzunluğu 20–24 santimetr arasında dəyişir və qısa, qırmızı rəngli antenalara sahibdir.

Erkək "*Achrioptera manga*" mavi dorsal (yuxarı) bədən rənginə və narıncı rəngli femor (qıç) alt hissələrinə sahibdir. Onların anal bölgəsi boz və tünd qırmızı, bəzilərində isə açıq qırmızı rəngdə olur və üzərində tünd şəbəkəvari naxışlar vardır. Erkəklərin də antenaları var, lakin onların bədənləri dişilərdən daha incə və qısadır, bədən uzunluğu 13–14.5 santimetr arasında dəyişir.***'

Təhlükə hiss edilən zaman "''Achrioptera manga'''" alae (ikinci qanad cütü) açaraq və sürtünərək səs çıxarır. Bu növ digər çubuq həşəratları kimi, boyun vəzilərinə malikdir və bu vəzilərdən yayılan maddələr yırtıcıları onlardan uzaq tutmaq məqsədilə istifadə olunur.***'

## Həyat dövrü
"*Achrioptera manga*" yumurtalarını çoxalma məqsədilə qoyur. Yumurtalar təxminən 120–140 gün sonra çıxır və otaq temperaturunda inkubasiya edilir. Həm dişi, həm də erkək nümunələr yumurtadan çıxdıqdan sonra 4.5–5 ay ərzində yetkinliyə çatır, erkəklər isə özlərinin xarakterik mavi rənglərini bir həftə ərzində qazanır.****

## İstinadlar
Puli (it cinsi)

**Puli** — macarıstanmənşəli uzun tüklü it cinsi. Bu itlərin kürkündəki sıx buruq saçlar, ipə bənzər saç düzümü formasında olur. Bu cür kürk macarısta mənşəli, daha böyük bir cins olan komondorda da mövcuddur.

## Tarixi
Macarlar puli itlərini XI əsrdə Macarıstana gətirmişlər. Bundan sonra puli Macarıstanda çoban itinə çevrilmişdir. "*Encyclopedia of the Dog*"a görə, puli pudellərin atasıdır. puli cinsi ilk dəfə 1920-ci illərdə Macarıstanın baytar həkimi Emil Raytsits tərəfindən araşdırılmışdır.y

## Xüsusiyyətləri
Puli adətən qara rəngdə olur, lakin daha az yayılmış krem rəngi, ağ və bozu da mövcuddur. Krem rəngli puli itlərinin bəzilərinin üzləri qara tüklərlə örtülür. Ağ rəngli puli itləri albinizmə malik deyil və mavi gözləri yoxdur. Onların əksər hallarda tünd piqmentlərə, qara ləkələrə və qara burunlara sahib olmaları müşahidə edilir. Ağ rəngli gen, qara rəngli genə nisbətən daha az yayılmışdır. Cinsin standartına görə, dişi itlərin boyu təxminən 42 sm, erkək itlərin boyu isə 43 sm-dir. Dişi puli itləri 23–25 kq ağırlığa sahibdir, erkək itlər isə bir qədər daha ağırdır. Puli itlərinin kürkü ya incə, ya da qalın, həmçinin düz və yuvarlaq olur. Kürkünün təmiz və nizamlı qalması üçün xüsusi qulluq tələb olunur. Yaşlandıqca kürkü olduqca uzunlaşır və hətta yerə toxunur. Kürkünü müntəzəm olaraq qısa saxlamaq, asan qulluq etməyə kömək edir. Lakin uzun tüklərlə örtülmüş kürk, bir çox insanın bu cinsə olan marağının əsas səbəbidir.

Puli itləri, ağıllı və aktivdir, gənc yaşlarından etibarən itaətkar təlim tələb edir. Onlar daxili ev heyvanı olaraq saxlanmaq üçün uyğundur. Günlük enerjilərini sərf edə bilmədikdə, ya utancaq, ya da həddindən artıq aktiv ola bilərlər. Həddindən artıq dostcanlı olan bu itlər, yad insanlara qarşı aqressiv ola bilərlər. Digər macar cinsli itlər kimi, uşaqlarla yaxşı yola gedirlər.

## Fəaliyyətləri
İri görünüşünə və qalın kürkünə baxmayaraq, puli itləri çox sürətli, çevik və yön dəyişdirmə qabiliyyətinə malikdirlər. Onlar atletik yarışlar üçün təlim edilə biləcək qədər itaətkardırlar. Puli itləri çox sadiqdirlər və sahibləri ilə yaxın əlaqələr qururlar. Ənənəvi olaraq, puli cinsinin əsas məqsədi heyvan sürülərini otarmaq və evlərin həyətlərinə nəzarət etmək olub. Sahiblərinə sadiq olan bu itlər, yad adamlara qarşı ehtiyatlıdırlar. Onlar çox aktivdir və ömür boyu oynaq, balaca it davranışını qoruyurlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Rüstəm mirzə (Teymuri)

**Rüstəm mirzə** () — Əmir Teymurun nəvəsi, Şeyx Ömər mirzənin ikinci oğlu, Teymuri mirzəsi.

## Həyatı
1381-ci ildə dünyaya gəldi. Atası Əmir Teymurun böyük oğlu Şeyx Ömər mirzə, anası isə onun xanımlarından Qutluq Tərxan ağadır. 1392-ci ildə babası Əmir Teymurun istəyilə Qiyasəddin Tarxanın qızıyla evləndirildi. Hələ 13 yaşında ikən atası sui-qəsd nəticəsində öldürüldü və anası Mülkət ağa siyasi gücü səbəbilə əmisi Şahrux mirzəylə evləndirildi. Rüstəm mirzə isə atasının mülklərindən İsfahan şəhərinin idarəsinə təyin olundu. Babasının son 10 ilində onun hərbi yürüşlərinə qatıldı.

1405-ci ildə Əmir Teymurun vəfatı ilə oğul və nəvələri taxt mübarizəsinə başladılar. Rüstəm mirzə isə əmisi Şahrux mirzənin əmri altında İsfahandakı hakimiyyətini qoruyub saxladı. Taxt mübarizəsində əmisi Miranşahın oğullarından Əbubəkr mirzəyə qarşı qardaşı Ömər mirzəni dəstəklədi. Müttəfiqlər Ömər mirzəyə məxsus karvana basqın tərtibləyərək qəniməti ələ keçirdilər. 1406-cı ilin aprelində Rüstəm mirzənin qardaşları Pir Məhəmməd və İsgəndər də bu ittifaqa qoşuldular. Ancaq o illərdə qardaşları arasında siyasi mübarizə başlamışdı. İsgəndər mirzə Fars vilayətlərinin hakimi olan böyük qardaşı Pir Məhəmməd mirzəyə qarşı üsyana başladı və qaçıb Rüstəm mirzəyə sığındı. Onu təqib edən Pir Məhəmməd mirzə şəhəri ələ keçirə bilmədi və şəhərətrafı bölgələri talan etdi. Çox keçmədən İsgəndər mirzə ələ keçirildi və Şahrux mirzənin yanına Səmərqəndə göndərildi. Onun vasitəçiliyi sayəsində qardaşıyla barışdı.

Ancaq qardaşı Pir Məhəmməd mirzənin ölümündən sonra Şahrux mirzəyə tabe olmaqdan boyun qaçıran İsgəndər mirzəni ələ keçirməklə vəzifələndirildi. Qardaşını 21 iyul 1414-cü ildə ələ keçirən Rüstəm mirzə onun gözlərinə mil çəkdirdi və bir il sonra 1415-ci ilin noyabrında edam etdirdi.

1 sentyabr 1424-cü ildə İsfahanda sarılıq səbəbilə vəfat etdi. Cənazəsi şəhərdəki İmamzadə İsmayıl türbəsinə dəfn olundu.

## Ailəsi

### Xanımları

* Məxdum Sultan ağa — əmisi Cahangir mirzənin oğlu Pir Məhəmməd mirzənin qızıdır.
* Səadət Sultan ağa — Qiyasəddin Tarxanın qızı olub, 1392-ci ildə evlənmişdir.

### Oğullları

* Osman mirzə (1399-1424)
* Sultanəli mirzə (1404-1423)

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Woods, John E. (1990), The Timurid dynasty, Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies
* Siyasi ve Sosyal Hayatta Etkin Bir Güç: Timurlu Hanedan Kadınları. Muhammed Emin Koçak. Yüksek Lisans Tezi. TC Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi. Ankara-2020

### İstinadlar
Çopur Əli

**Çopur Əli** və ya **Məşədi Rza oğlu Əli** (1895, Gürcüstanın Borçalı qəzasının Aşağı Saral kəndi – 1933, Gürcüstanın Borçalı qəzasının Aşağı Saral kəndi)  - 1918-ci il erməni-gürcü müharibəsinin iştirakçısı, xalq qəhrəmanı, qaçaq.

## Həyatı
Məşədi Rza oğlu Əli 1895-ci ildə Gürcüstanın Borçalı qəzasının Aşağı Saral kəndində anadan olmuşdur. Əslən Cənubi Azərbaycanın Təbriz və Mərənd şəhərləri arasında yerləşən Şordərə kəndindəndir.

O, 1918-ci ildə Sarvan (hazırda Marneuli rayonu) bölgəsinin Ermənistanla sərhəddə yerləşən Sadaxlı kəndində ermənilərlə baş verən döyüşlərdə göstərdiyi qəhrəmanlığa görə xalq qəhrəmanı adlandırılmışdır. 1918-ci ildə göstərdiyi xidmətlərə görə Çopur Əli dövlət ordeni ilə təltif edilmişdir. 

## Ölümü
Qaçaq elan edilməsinin səbəbi isə onun Gürcüstanda bolşeviklərə qarşı aktiv mübarizə aparması ilə bağlıdır. O, qardaşı Vəli və Aşağı Saral kəndindən olan digər döyüşçülərlə birlikdə bolşevik hakimiyyətinə qarşı silahlı müqavimət göstərmiş və 1933-cü ildə doğulduğu Aşağı Saral kəndində NKVD tərəfindən öldürülmüşdür. Onun məzarının yeri bu günə qədər müəyyən edilməmişdir.

Yazıçı Əli Abbas 2007-ci ildə Çopur Əlinin qəhrəmanlığı haqqında **“Çopur Əli”** sənədli povest yazmışdır.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* 
*
Embraer E-Jet

**Embraer E-Jet** —  Braziliyanın Embraer şirkəti tərəfindən istehsal olunan, regional sərnişin daşımaları üçün nəzərdə tutulmuş təyyarələr seriyası. Bu seriya 2004-cü ildə istifadəyə verilmiş və o vaxtdan bəri dünya üzrə müxtəlif aviaşirkətlər tərəfindən geniş istifadə olunur.

E-Jet seriyası əsasən aşağıdakı modelləri əhatə edir:

# E170 (66-78 sərnişin üçün)
# E175 (76-88 sərnişin üçün)
# E190 (96-114 sərnişin üçün)
# E195 (100-124 sərnişin üçün)

## Xüsusiyyətləri
Regional reyslər üçün uyğunlaşdırılıb, lakin bəzi modellər qısa və orta məsafəli uçuşlarda da istifadə olunur. 2+2 oturacaq forması, sərnişinlər üçün daha rahat və geniş oturacaqlar təqdim edir, çünki ortada oturacaq yoxdur. Müasir avionik sistemlərə və yanacaq səmərəliliyinə malikdir.  Boeing və Airbus kimi nəhəng istehsalçılardan fərqli olaraq, Embraer bu sahədə regional daşımalar bazarında xüsusi yer tutur.

## Yeni nəsil: E2 E-Jet
Embraer həmçinin bu seriyanın modernləşdirilmiş versiyası olan E2 E-Jet seriyasını təqdim etmişdir. Bu yeni təyyarələr daha az yanacaq sərf edir, daha sakitdir və ətraf mühitə daha az zərər verir. E-Jet seriyası həm sərnişinlər, həm də aviaşirkətlər üçün yanacaq səmərəliliyi və rahatlıq baxımından çox uğurlu hesab olunur.

## Qalereya

Interior of an Virgin Australia (VH-ZPK) Embraer 190.jpg|Virgin Australia E190 təyyarəsində dörd oturacaq


## İstinadlar
Tikanlı şeytan

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Arealı
Avstraliyada rast gəlinir.

## Taksonomiya
Tikanlı şeytan ilk dəfə 1841-ci ildə Con Edvard Qrey tərəfindən təsvir edilmişdir. Morfoloji baxımdan Şimali Amerikanın buynuzlu kərtənkələlərə oxşarlıq göstərsə də, bu əlaqə uzaqdır. Onların oxşarlığı adətən konvergent təkamülün bir nümunəsi kimi qəbul edilir, yəni oxşar ekoloji şərtlər altında bənzər xüsusiyyətlər inkişaf etdirilmişdir.

## Xüsusiyyətləri
Tikanlı şeytan 21 sm-ə qədər böyüyə bilər və təxminən 15–20 il ömür sürür. Dişilər erkəklərdən daha böyükdür. Onun bədəni tikanlarla örtülmüşdür və bu tikanlar, əsasən, kalsifikasiya nəticəsində yaranır. Bədənin üst tərəfində qorxuducu tikanlar var, bu da yırtıcılardan qorunmaq üçün təsirli bir müdafiə təmin edir.

Tikanlı şeytanın rəngi qəhvəyi və sarımtıl tonlarda olur və ətraf mühitin temperaturuna uyğun olaraq dəyişir. İsti havalarda rəngi açıq, soyuq havalarda isə daha tünd olur. Onun boyun nahiyəsində "saxta baş" adlanan bir quruluş mövcuddur. Bu "saxta baş" yumşaq toxumadan ibarətdir və yırtıcılardan qorunmaq üçün real başını aşağı salaraq göstərilir.

Bu növün hərəkət tərzi yavaş və diqqətçəkicidir. Tikanlı şeytan qida, su və cütləşmək üçün yoldaş axtararkən yavaş-yavaş hərəkət edir. Dişi sentyabr və dekabr ayları arasında 3–10 yumurta qoyur. Yumurtalar təxminən 30 sm dərinlikdə yeraltı yuvaya yerləşdirilir və 3–4 ay ərzində çatlayır.

## Qidalanma
Tikanlı şeytan əsasən qarışqa ilə qidalanır. Onun əsas qida mənbələri "*Ochetellus flavipes*", "*Camponotus*", "*Ectatomma*", "*Iridomyrmex*", "*Monomorium*", "*[[Pheidole]]*" və "*Polyrhachis*" növlərinə aid qarışqalardır. Bu kərtənkələ bir gündə minlərlə qarışqa yeyə bilər.

## Mədəniyyətdə
İkinci Dünya müharibəsi zamanı ABŞ hərbçilərinə Avstraliyada "Tikanlı şeytan yumurtaları" adı ilə "Endemik tikanlı meyvə" satılmışdır. Bu hadisə müharibədən sonra əfsanəyə çevrilmiş və gülüş doğurmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Karolina ördəyi

**Karolina ördəyi** () — Şimali Amerikada rast gəlinən, qismən köç edən və su mühitlərində yaşayan ördək növü. Erkək Karolina ördəyi Şimali Amerikanın ən rəngarəng su quşlarından biri olaraq tanınır.

## Tarix
Karolina ördəyi ilk dəfə 1758-ci ildə isveçli təbiətşünas Karl Linney tərəfindən "*[[Systema Naturae]]*" əsərinin onuncu nəşrində "*Anas sponsa*" adı ilə təsvir edilmişdir. Linnes bu təsviri ingilis təbiətşünası Mark Ketsbinin 1729–1731-ci illərdə nəşr olunan "*The Natural History of Carolina, Florida and the Bahama Islands*" əsərindəki "yay ördəyi" təsvirinə əsaslanaraq etmişdir.

Hazırda Karolina ördəyi 1828-ci ildə alman təbiətşünası Fredrix Boye tərəfindən təsis edilən "*Aix*" cinsinə aid edilir. Bu cinsə yalnız Asiya mandarin ördəyi (*Aix galericulata*) və Karolina ördəyi daxildir. Karolina ördəyi monotipikdir, yəni alt növləri yoxdur.
----

## Xüsusiyyətləri
Karolina ördəyi orta ölçülü bir ördək növüdür. Yetişkin fərdlərin bədən uzunluğu 47–54 santimetr arasında dəyişir. Qanad açılışı 66–73 santimetr təşkil edir, çəkisi isə 454–862 qram arasında olur.

Erkək Karolina ördəyi parlaq və çoxrəngli tükləri, qırmızı gözləri və boynundakı xarakterik ağ xətləri ilə tanınır. Dişi isə daha sadə rənglidir, gözlərinin ətrafında ağ halqa ilə seçilir. Hər iki cinsin başında dalğalı tüklər mövcuddur.

Bu növ bataqlıqlarda, şirin su göllərində, adi bataqlıqlar və çaylarda yaşayır. Adətən ağaclarda yuva qurur, bu xüsusiyyəti ilə digər ördək növlərindən fərqlənir. Dişi Karolina ördəyi yaz aylarında (fevral-aprel) 7–15 yumurta qoyur. Yumurtalar təxminən 30 gün müddətində inkubasiya edilir. Yumurtadan çıxan balalar dərhal yuvalarından suya və ya yumşaq bir səthə tullanır.

Ağac ördəkləri həm bitki mənşəli, həm də heyvan mənşəli qidalarla qidalanır. Onların menyusuna yerə düşən meyvələr, böcəklər və qoz-fındıq daxildir.

## Mühafizəsi
XIX əsrin sonunda ağac ördəklərinin sayı kəskin şəkildə azalmışdır. Bu azalmanın əsas səbəbləri yaşama mühitlərinin məhv edilməsi və ticarət məqsədilə intensiv ovlanmaları olmuşdur. Xüsusilə qadın baş geyimlərinin bəzədilməsi üçün bu quşların tüklərindən geniş istifadə edilirdi. Sonradan tətbiq edilən mühafizə tədbirləri nəticəsində ağac ördəklərinin populyasiyası bərpa olunmuşdur.

## Mədəniyyətdə
2013-cü ildə Kanadanın *Royal Canadian Mint* təşkilatı, Karolina ördəyi ilə bağlı iki metal pul buraxmışdır. Bu pullar, *Ducks Unlimited Canada* təşkilatının 75-ci ildönümünü qeyd etmək və təşkilatın tanıtımı məqsədilə hazırlanmışdır.

## İstinadlar
Nəqliyyat qəzası

**Nəqliyyat qəzası** — hər hansı nəqliyyat növü zamanı, o cümlədən avtomobil, dəmiryolu, su və hava nəqliyyatı zamanı baş verən hər hansı qəza və ya insident. Bu ifadə aid edilir:

* yol-nəqliyyat hadisəsi (o cümlədən avtomobilin toqquşması, piyada- velosiped toqquşması, piyada -piyada toqquşması və s.);
* dəniz qəzası (yelkənli gəmi qəzası)
* dəmiryolu qəzaları (qatar qəzası daxil olmaqla)
* aviasiya qəzası və insidenti

## Müqayisələr
Müəyyən bir səyahət rejiminin ölüm riskinin ölçülməsinin üç əsas yolu var: Qəbul edilmiş bir milyard tipik səyahətə görə ölümlər, səyahət edilən milyard saat başına ölümlər və ya bir milyard kilometrə düşən ölümlər. Aşağıdakı cədvəl Birləşmiş Krallıqda 1990–2000-ci illər üçün bu statistik məlumatları göstərir. Aviasiya təhlükəsizliyinə hava limanına gediş daxil deyil.

## İstinadlar
Xema sabini

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Bəzi alimlər bu növü "*Larus*" cinsinə daxil etsələr də, o, daha çox müstəqil bir cins olaraq qəbul edilir.

## Taksonomiya
Bu növ 1819-cu ildə təbiətşünas Cozef Sabin tərəfindən "*Larus sabini*" adı ilə təsvir edilmişdir. Sabine təsvirini qardaşı kapitan Edvard Sabin tərəfindən toplanmış nümunələrə əsasən hazırlamışdır. Edvard Sabin lapitan Con Ros ilə birlikdə Şimal-qərb keçidini axtaran zaman 1818-ci ilin iyulunda Qrenlandiyanın qərb sahillərindəki adalarda bu quşların yuva qurduqlarını müşahidə etmişdir.

"*Xema sabini*" ümumiyyətlə monotipoik bir cins olaraq qəbul edilir, lakin bəzi təsnifat sistemlərində "*Larus*" cinsinə daxil edilir. Onun sarı uclu qara dimdiyi və çəngəl şəkilli quyruğu dəniz quşları arasında nadir xüsusiyyətlərdən biridir.

### Alt növləri
"*Xema sabini*"nin dörd alt növü tanınır və hər biri fərqli coğrafi ərazilərdə yayılmışdır. "*Xema sabini*" əsasən Kanadanın Arktikasından Qrenlandiyaya qədər olan geniş bir ərazidə yaşayır. "*Xema palaearctica*" (Stegman, 1934) isə Spitsbergen adasından Taymır yarımadasına qədər olan bölgələrdə rast gəlinir. "*Xema tschuktschorum*" (Portenko, 1939) Rusiyanın Çukot yarımadasında məskunlaşmışdır. Nəhayət, "*Xema woznesenskii*" (Portenko, 1939) Anadır körfəzindən Alyaskaya qədər uzanan ərazilərdə yayılmışdır. Bu alt növlər coğrafi bölgələrə uyğunlaşaraq özünəməxsus xüsusiyyətlər inkişaf etdirmişdir.

## Xüsusiyyətləri
"*Xema sabini*" kiçik ölçülü bir quş növüdür. Onun bədən uzunluğu 27–33 sm arasında dəyişir, çəkisi 135–225 qramdır. Qanad açılışı isə 81–87 sm aralığında olub, ona aerodinamik bir quruluş təmin edir. Bu ölçülər "*Xema sabini*"nin çevik və sürətli bir uçuş qabiliyyətinə malik olmasına imkan yaradır. Dimdiyi qısa (təxminən 2,5 sm) və sarı uclu qara rəngdədir. Bu quşun diqqətçəkici qanad naxışı onu asanlıqla tanımağa imkan verir. Yetkin quşların arxası və qanad örtükləri açıq boz, quyruğu isə çəngəl şəklində ağ rəngdədir. Çoxalma dövründə başı tünd boz rəng alır və dar bir qara halqa ilə əhatələnir. Bu quş qeyri-adi tük dəyişmə xüsusiyyətinə malikdir. Yay aylarında tamamilə yeni tüklərlə örtülür və qışlama ərazilərinə çatdıqdan sonra köhnə tüklərini tökərək qış tükü ilə əvəz edir.

## Həyat tərzi
"*Xema sabini*" Arktika sahillərində və tundralarda koloniyalar halında yuva qurur. Yuva içərisində iki və ya üç nöqtəli boz rəngli yumurta qoyur. Bu növ əsasən pelajik (dəniz həyatı) həyat tərzi keçirir və qida axtarışını su səthində həyata keçirir.

## Qidalanma
"*Xema sabini*" müxtəlif qida mənbələri ilə qidalanır. Onun əsas qida rasionuna quruda və suda yaşayan böcəklər, su böcəkləri, çiçək böcəkləri ("*Syrphidae*"), molyusklar, həşəratlar, xərçəngkimilər və balıqlar daxildir. Bu növ, əsasən, su səthində ov edərək kiçik heyvanlarla qidalanır və müxtəlif mühitlərdə qida axtarışını uğurla həyata keçirir. "*Xema sabini*" aktiv şəkildə ovlanaraq, əsasən su üzərindəki kiçik heyvanlarla qidalanır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağac bizonu

**Ağac bizonu** () — Amerika bizonunun fərqli şimal yarımnövü və ya ekotipi.

## Xüsusiyyətləri
Ağac bizonu düzənlik bizonundan daha böyükdür. Erkək və dişi fərdlərin ölçüsü fərqli olsa da, böyük erkəklər təxminən 3.35 metr uzunluğa, 2.01 metr hündürlüyə və 1.179 kq çəkiyə çata bilirlər. Onların çiyin sümükləri daha öndə yerləşir, buynuzları böyük və qalındır. Qış şəraitinə uyğunlaşmış sıx tük örtüyü onları soyuqdan qoruyur.

Ağac bizonları 2 yaşında cinsi yetkinliyə çatır. Dişi fərdlər ilk buzovlarını 3 yaşında dünyaya gətirir və 1–2 ildən bir bala verə bilirlər. Cütləşmə mövsümü iyuldan sentyabradək davam edir və əsas fəaliyyəti avqust ayında müşahidə edilir. Yeni doğulan buzovlar doğulduqları gündən yırtıcılardan qaçmaq və özlərini qorumaq bacarığına malikdirlər. Onlar əsasən otlar, qamışlar və digər bitkilərlə qidalanırlar. Qışda, qida tapmaq çətinləşdiyi zaman, qarın altındakı otları tapmaq üçün baş və boyun əzələlərini istifadə edərək qar qazırlar.

## Adaptasiya
Ağac bizonlarının iri cüssəsi Bergman qanunu ilə izah edilir: böyük bədən ölçüsü daha çox istilik istehsalına və qış üçün yağ ehtiyatlarının saxlanmasına imkan yaradır. Tük örtüyü yüksək səviyyədə izolyasiya təmin edir; qar tük üzərində ərimək əvəzinə toplanır, bu da soyuqdan qorunmanı artırır. Qışda metabolizmlərini yavaşladaraq enerji ehtiyaclarını minimuma endirə bilirlər.

## Hibridizasiya
1920-ci illərdə düzənlik bizonlarının ağac bizonlarının yaşayış sahələrinə köçürülməsi hibridizasiya prosesinə səbəb olmuşdur. Bu tədbir, ağac bizonlarının saf genetik xəttinin qismən itirilməsinə gətirib çıxarmışdır. Bununla belə, bəzi bölgələrdə ağac bizonlarının orijinal fenotiplərinə yaxın sürülər aşkar edilmişdir. Hazırda ağac bizonlarının təqribən 7000 fərdi mövcuddur. Bu rəqəm onların qorunması və bərpası üçün davam edən səylərin nəticəsidir.

## İstinadlar