open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elizabet Blekbörn

**Elizabet Elen Blekbörn** () — Amerika sitogenetiki, Nobel mükafatı laureatı (2009, K. Qreyder və C. Şostak ilə birlikdə).

## Həyatı
London Kral cəmiyyətinin (1992), Amerika Mikrobiologiya Akademiyasının üzvüdür (1993). Melburn Universitetini (1972) bitirmişdir. 1975-ci ildə Kembric Universitetində (Böyük Britaniya) doktorluq dərəcəsini almışdır.

## Fəaliyyəti
1975–77-ci illərdə Yel Universitetində (ABŞ, Konnektikut ştatı) molekulyar və hüceyrə biologiyası sahəsində çalışmış, Berklidəki Kaliforniya Universitetində (1978-ci ildən), San-Fransiskodakı Kaliforniya Universitetində (1990-cı ildən), Solk İnstitutunda fəaliyyət göstərmişdir. Telomeraza fermentini, bu fermentin köməyi ilə xromosomların mühafizə mexanizmini kəşf etmişdir.

## Mükafat və təltifləri
* Avstraliya mükafatı (1998)
* Harvi mükafatı (1999)
* Keio Tibbi Elm Mükafatı (1999)
* Kaliforniya İlin Elm Adamı 1999-cu il
* Kaliforniya Hall of Fame (2011)
* Nobel Mükafatı Laueratı (2009)

## Şəxsi həyatı
Blekbörn həyat yoldaşı Con Ve Sedat ilə San-Fransiskoda yaşayır və onların Benjamin adında bir oğulları var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Nobelprize.org bio
Yemişan kəpənəyi

**Yemişan kəpənəyi** () — buğumayaqlılar tipinin kəpənəklər və ya pulcuqluqanadlılar dəstəsinin baramasarıyanlar fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Yemişan kəpənəyinin qanadları ağ, onun damarları isə qonur-qəhvəyi rənglidir. Yumurtaları qırmızı-sarı rəngli, saplaqlı, 1,5&nbsp;mm uzunluqda olur. Tırtılın bədəni uzun tüklü olmaqla qaramtıldır. Bel hissəsində narıncı-qəhvəyi rəngli üç qara zolaq uzanır.

## Həyat tərzi
2 və 3-cü yaş  tırtılları sapla bir- birinə bağlanan, yarpaqlardan düzəldilmiş yuvalarda qışlayırlar. Belə yuvalar ağacın kiçik budaqlarından sapla asılmış olur. Hər yuvada 25-30 ədəd tırtıl qışlayır. Yazın əvvəllərində, qış yuvasından çıxan tırtıllar, ağacların tumurcuqlarının içərisini, sonra isə çiçək, qönçə və yarpaqları ilə qidalanırlar. Bəzi illərdə kütləvi çoxalma dövründə, olduqca ciddi ziyan vururlar (70-75%). Hətta bəzək ağacları  tamam çılpaqlaşır. Dekorativ meyvə ağaclarının çiçəklənməsi qurtarana yaxın və meyvə başlanğıcı əmələ gəldiyi dövrdə tırtıllar ağacların gövdə və budaqları üzərində pup halına keçirlər. 10-12 gündən sonra puplardan kəpənəklər çıxır.

15-18 gün keçdikdən sonra kəpənəklər cütləşir və yumurta qoymağa başlayırlar. Dişilər yumurtalarını yarpağın üst tərəfinə, topa halında yerləşdirirlər və hər topada 25-30 yumurta olur. Hər dişi fərd 200-300-dək yumurta qoyur. 10-15 gündən sonra yumurtalardan tırtıllar çıxmağa başlayır. Yemişan kəpənəyi ildə bir nəsil verir.

## Yayılması
Rusiya, Azərbaycan, Qafqaz, Moldova, Ukrayna, Yaponiya, Koreya, Şərqi Avropa.

## Ədəbiyyat
* E.F.Səfərova. Abşeronda bəzək bitkilərinə zərərverən cücülər, onların biotənzimlənməsində entomofaqların rolu (Dissertasiya). Bakı, 2013
Domeniko Çimaroza

**Domeniko Çimaroza** () — italyan bəstəkarı, buffa-operanın görkəmli nümayəndələrindən biri.

## Həyatı
Qeyri-adi musiqi istedadı olan Çimaroza 1761-ci ildə "Santa-Mariya di Loreto" konservatoriyasına daxil olmuş və 1772-ci ildə oranı bitirmişdir. 1772-ci ildə Neapolda "Qrafın qəribəlikləri" adlı ilk buffa-operası tamaşaya qoyul muşdur. Çimaroza 1787-ci ildə Peterburqa dəvət olunmuş və 1791-ci ilə qədər saray kapel meysteri işləmişdir. Burada "Günəş qızı" (1788), "Kleopatra" (1789) operalarını yazmış və tamaşaya qoymuşdur.

## Fəaliyyəti
1791– 92-ci illərdə Avstriya imperatorunun saray kapelmeysteri olmuş və burada dünya şöhrəti qazanmış, ən məşhur "Gizli nikah" (1792; bu əsər 1984-cü ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyası yanında Ş. Məm — mədova adına Opera studiyasında tamaşaya qoyulmuşdur) buffa-operasını yaratmışdır. 1793-cü ildə Çimaroza İtaliyaya qayıtmış, Neapolda saray kapelmeysteri vəzifəsini tutmuşdur. 1799-cu ildə Neapolda respublika elan olunmasını sevinclə qarşılamış, bu hadisə ilə bağlı "Patriotik himn"i (sözləri L. Rossinindir) yazmışdır. Çimaroza həmçinin "Olimpiada" (1784), "Horatsilər və Kuriatsilər" (1796) seria- operalarının, oratoriyaların, kantataların, orkestr və kamera-instrumental əsərlərin və s. müəllifidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* International Music Score Library Project
* Giannina Bernardone partition sur internetculturale.it
* Credulo / Baronessa stramba partition sur internetculturale.it
* Finti nobili partition sur internetculturale.it
Ağqarın ağdiş

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Qısa təsviri
Kütləsi 3,7-13,6 qram, bədəninin uzunluğu 58-80,5&nbsp;mm, quyruğu 30-39,2&nbsp;mm, pəncələri 10,3-13,9 mm-dir. Bədənin üst tərəfi oxra-boz və ya qonurumtul-boz, bədənin yanları və alt tərəfi ağdır. V.E.Sokolov və A.K.Tembotova görə (1989) Şərqi Zaqafqaziyada C.l.kuzyakini sub sp. nov. yarımnövü yaşayır.

## Yayılması
Avropada, Qafqazda, Ön və Mərkəzi Asiyada, Çində və Monqolustanda yayılmışdır. Azərbaycanın bütün ərazilərində qeydə alınmışdır. Düzənliklərə üstünlük verir. Dağlarda 1800–2000 m-dək hündürlükdə qeydə alınmışdır.

## Sayı
Geniş yayılmış, ancaq azsaylı yerqazanlara aiddir.

## Həyat tərzi
Çoxalması martın sonunda-aprelin əvvəlində başlayıb oktyabra qədər davam edir. İl ərzində 2-3 nəsil verir. Çoxalmasının müddətləri və davamlığı həm populyasiyanın vəziyyə-tindən, həm də yem və iqlim şəraitindən asılıdır. Yazda balaların sayı yayda və payızdakından çox olur. Qidasında böcək sürfələri, sərtqanadlılar, ikiqanadlılar, molyusklar, kərtənkələlər, siçankimi gəmiricilər aşkar edilmişdir. Bir çox zərərli cücüləri məhv etməklə meşə təsərrüfatına fayda verir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Göyrüş mənənəsi

**Göyrüş mənənəsi** ()- az rast gəlinən və miqrasiya edən növdür.

## Xarici quruluşu

Mənənələrin bədənin üzəri ağ rəngli xəzlə örtülmüşdür.

## Həyat tərzi

Az rast gəlinən və miqrasiya edən növdür. Parklarda böyük zədələnmələr əmələ gətirir. Azərbaycan şəraitində yalnız adi göyrüş üzərində qeydə alınmışdır. Mənənələr yumurta şəklində göyrüş ağacının budaqları və yaxud Mordvilkonun məlumatına görə (1929), ağ şam ağacının kökləri üzərində qanadsız miqrasiya edən fərdlər halında yaşayırlar. Onlar yarpaqlarının əsas damar hissəsinin aşağı tərəfində məskən salırlar. Mənənənin sorması nəticəsində yarpağın damarı aşağı əyilib, yarpaq yumağı əmələ gətirir. 
Yaz fəslində göyrüş üzərində iki nəsil inkişaf edir: əsasqoyan və qanadlı miqrasiya edən fərdlər. Əmələgəlmə şəraitindən asılı olaraq onlar dərhal ağ şam ağacının kökləri üzərinə köçürlər. Sentyabr ayında həmin  bitkinin kökləri üzərində əmələ gələn qanadlı fərdlər yenidən göyrüş üzərinə uçuşaraq cinsi nəslin əsasını qoyurlar.

## Yayılması

Şimali-qərb, cənubi-qərb Krım, Qafqaz, Orta və Cənubi Avropa. Azərbaycanda Abşeron-Botanika bağı, Naxçıvan MR, Şəki-Zaqatala, Lənkəran rayonlarında qeydə alınmışdır.

## Ədəbiyyat

#N.C.Vəzirov. Azərbaycanın mənənələri. Bakı-Elm-1995. s.45.

## İstinadlar
Yarpaq fırfırası

**Yarpaq fırfırası** ()-Buğumayaqlılar tipinin Kəpənəklər və ya pulcuqluqanadlılar dəstəsinin Yarpaqbükənlər fəsiləsinə aid olan növ

## Xarici quruluşu
Kəpənəyin qanadları açılmış halda ölçüsü 8-11 mm-dir. Ön qanadları açıq-qaramtıl rəngdədir. Yumurtası sarıdır. Tırtılı 5-7 mm olmaqla bir neçə rəngdə olur. Pupu ağ ipək baramacıq içərisində, 5-6 mm uzunluqda olmaqla qəhvəyi rəngdədir.

## Həyat tərzi
Yarpaq fırfırası ikinci yaş tırtıl mərhələsində hörümçək toruna bənzər baramacıq içərisində, ağacların qabıqaltı  yarıqlarında qışlayır. Qışlama yerlərindən yazda, mart ayının axırları, aprel ayının əvvəllərində çıxırlar və təzəcə açılmış yarpaqları bir-birinə birləşdirərək, onların içərisində qidalanırlar. Yarpaq fırfırası ilə yoluxmuş yarpaqlar tədricən quruyub saralır və sıradan çıxırlar. Belə yarpaqlar içərisində tırtıl mərhələsi başa çatır. Tırtılın inkişafı 24-28 gün çəkir. Yaşlı tırtıllar inkişafını başa vurduqdan sonra cavan zoğların üzəri ilə hərəkət edərək, ağacın gövdəsinin qabıqaltı yarıqlarına girir və orada ağ baramacıq içərisində puplaşırlar. Pup mərhələsi 20-25 gün çəkir. Havanın rütubətliliyindən və əsasən temperaturundan asılı olaraq kəpənəklərin uçuş müddəti müxtəlif vaxtlarda olur. Kəpənəklərin pupdan təbiətə uçuşu, adətən iyun ayının birinci yarısına düşməklə  iyun ayından avqust ayının ortalarınadək davam edir. Şəkildən göründüyü kimi kəpənəklərin uçuşu Abşeron ərazisində 18-22oC temperaturda iyun ayının əvvəllərindən, kütləvi uçuş isə 5 iyulda başlayır. Uçuş avqust ayının ortalarında qurtarır. Uçuş müddəti 70-75 gün çəkir. Yumurtaqoyma iyun ayının axırında başlayır və iyul ayının əvvəlində (6-8 gün) qurtarır. Bir dişi fərd,  yarpaqların alt səthinə, bəzən də zoğlar üzərinə 120-130 ədəd yumurta qoyur. 10-15 gündən sonra yumurtalardan tırtıllar çıxır və qidalanırlar. Qidalanma müddəti 65-75 gün çəkir. Bundan sonra onlar qışlamaya gedirlər. İldə bir nəsil verir. 
## Yayılması
Rusiya, Azərbaycan, Qafqaz, Moldova, Ukrayna, Yaponiya, Koreya, Şərqi Avropa ölkələrində yayılıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Trautvetter kəklikotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu Populyasiya "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir –EN A2abc + 3bcd; B1ab(i, iii) + 2ab(ii, iii). Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

## Ümumi yayılması
Qafqaz.

## Statusu
Azərbaycanın nadir və relikt növüdür. En A2abc+3bcd; B1ab(i,ii,iii)+2ab(i,ii,iii).

## Bitdiyi yer
Orta dağ zolağında çınqıllı yamaclarda bitir.

## Təbii ehtiyatı
Azərbaycanda arealı dardır.

## Bioloji xüsusiyyətləri
Sürünən zoğları olmayan ağ keçətüklü yarımkolcuqdur. Çiçək saplaqlı budaqların hündürlüyü 3-5 sm, çiçək qrupunun altında uzun, əyilmiş tükcüklərlə örtülmüşdür. Yarpaqları saplaqlı olub, enli-yumurtavari formadadır və uzunluğu 4–7&nbsp;mm, eni 2–4&nbsp;mm olub hər iki tərəfdən qısa tükcüklərlə və nöqtəli vəziciklərlə örtülmüşdür. Yar¬paq¬ların yan damarcıqları üstə çıxandır. Çiçək qrupu başcıqlıdır. Çiçək sap¬laqları kasacıqdan qısa, uzun, əyilmiş tükcüklərlə örtülmüşdür. Kasa¬cığı zəngvari, uzunluğu 3-3,5&nbsp;mm, uzun tükcüklü, yuxarı dişcikləri kəna¬rında sıx tükcükcüdür. Çiçək tacı ağ borucuqlu və bənövşəyi büküklüdür. V-VII aylarında çiçəkləyir, VII-VIII aylarında meyvə verir.

## Çoxalması
Təbiətdə əsasən toxum vasitəsi ilə çoxalır.

## Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
Başlıca olaraq insan fəaliyyə¬tidir.

## Becərilməsi
Becərilməsi haqda məlumat yoxdur.

## Qısa morfoloji təsviri
Çiçək budaqları 3-5 sm hündürlükdə ağ keçəli yarımkolcuqdur. Yarpaqları enli-yumurtavari, 4–7&nbsp;mm uzunluqda, 2-4, 5&nbsp;mm enində, hər iki tərəfdən qısa tükcüklərlə və vəziciklərlə örtülmüşdür. Çiçək qrupu başcıqlıdır. Çiçək saplaqları kasacıqdan qısa, uzun tüklərlə örtülmüşdür. Kasacıq zəngvari, 3-3,5&nbsp;mm uzunluqda, uzuntükcüklüdür. Tac ağborulu və bənövşəyi büküşlüdür.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi may-iyul, meyvə əmələgətirməsi iyul-avqust aylarına təsadüf edir. Kserofitdir bitkidir. Orta dağ qurşağında çınqıllı yamaclarda rast gəlinir. Efiryağlı bitkidir və dərman bitkisidir.

## Yayılması
Lənkəranın dağlıq hissəsi (Lənkəran rayonu – Buzaçar və Vərgədüz kəndləri ətrafı; Masallı rayonu – Viləşçay dərəsi kəndləri ətrafı; Yardımlı rayonu – Prembel, Daştəpə kəndləri ətrafı) və Diabar ərazisidir (Bizeyir, Qosmolyan, Pirasora, Nisli, Mistan kəndləri ətrafı, Buzurbard dərəsi, Hacıçaydərəsi).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın təbii bərpası azalır, yeganə lokalitetində mənfi iqlimə və antropogen təsirlərə həssaslıq müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Əhali tərəfindən intensiv toplanılmasıdır.

## Mühafizə tədbirləri
Yayılma yerlərində mühafizə tədbirlərinin həyata keçirilməsi tələb olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hadrian fallusu

**Hadrian fallusu** (Elmi adı - *Phallus hadriani*) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Nadir növdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Göbələyin meyvə cismi torpaqda inkişaf edir. Cavan meyvə cismi yumurtavari və ya şar formalı, əsasında saçaqlı mitseliyə malikdir. Peridi yetişdikdə partlayır və azad olan reseptakul ayaqcığın əsasında volva kimi qalır. Reseptakul silindrik, məsaməli, ağ, sarımtıl-ağ və ya zambaqvari çəhrayi rənglidir, 18x2 ölçüdədir. Ayaqcığın təpəsində yerləşən papaqcıq 3-4 sm hündürlükdə, torvari-oyuqludur, papaqcığın kənarı düz olmayandır və reseptakulun kənarındaki nazik dəricikli örtüklə qovuşmuşdur. Sporlar hamar, 2-2,5 x 1,5 sm, ellipsoidal, rəngsiz və ya zəif yaşılvari-sarıdır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Humus saprotrfodur. May-oktyabr aylarında iynəyarpaqlı əkinləri olan parklarda və bağlarda rast gəlinir.

## Yayılması
Hadrian fallusu Azərbaycanda Balakən rayonu şəhər parkı; Abşeron, Mərkəzi Nəbatət bağı ərazisində yayılmışdır.

## Sayı və tendensiyası
Hadrian fallusunun populyasiyasına az rast gəlinir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Naməlumdur, güman edilir ki, iqlim şəratinə çox tələbkardır.

## Mühafizə tədbirləri
Populyasiyanın vəziyyətinə nəzarət vacibdir. Yeni bitmə yerlərinin aşkarlanması, biologiyasını və ekologiyasının ətraflı öyrənilməsi məqsədəuyğundur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Valehedici gözəlçə

**Valehedici gözəlçə** () — buğumayaqlılar tipinin kəpənəklər və ya pulcuqluqanadlılar dəstəsinin baramasarıyanlar fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu

## Həyat tərzi
Birinci nəslin tırtıllarının inkişaf dövrü ağac və kol bitkilərində may ayının birinci ongünlüyündən iyun ayının üçüncü ongünlüyünədək davam edir. Onların yumurtadan çıxma dövrü 17–38 gün çəkir. Puplaşma isə iyul ayının üçüncü ongünlüyündə başlayır və bir ay davam edir. Kəpənəklərin uçuşu iyun ayının birinci və ikinci ongünlüyündən avqust ayının birinci və ikinci ongünlüyünədək davam edir. Kütləvi uçuş iyul ayının ikinci və üçüncü ongünlüyündə başlanır, 16–19 gün davam edir. Dişilər 1–2 gün, erkəklər isə 6–7 gün yaşayırlar. Hesablamalara görə, bir dişi kəpənəyin qoyduğu yumurtaların sayı 336-ya çatır. İkinci nəslin tırtıllarının inkişaf müddəti iyul ayının üçüncü ongünlüyündən avqust ayının üçüncü ongünlüyünədək, yaxud avqust ayının birinci ongünlüyündən sentyabr ayının birinci ongünlüyünədək iri yaşlı dekorativ ağaclarda davam edir.
Topa halında qoyulmuş II nəslin yumurtalarından 5–10 gündən sonra tırtıllar çıxır. Puplaşma dövrü avqust ayının üçüncü ongünlüyündən oktyabr ayının birinci ongünlüyünədək davam edir. Kəpənəklərin uçuşu isə oktyabr ayının ikinci ongünlüyünədək davam edir. Yumurta mərhələsində qışlayır.

## Yayılması
Rusiya, Şərqi Avropa, Qərbi Asiya, Çin, Yaponiya, Şərqi Amerika, Azərbaycan, Qafqaz.

## Ədəbiyyat
* E. F. Səfərova. Abşeronda bəzək bitkilərinə zərərverən cücülər, onların biotənzimlənməsində entomofaqların rolu (Dissertasiya). Bakı, 2013
Nemoral lekanora

**Nemoral lekanora** (Elmi adı - *Lecanora nemoralis*) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar"kateqoriyasına aiddir – VU D2. Nadir növdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Tallomun diametri 10 sm, nazik, hamar, dənəvər və azacıq çatvaridir. Apotesilər iridir, diametri 2&nbsp;mm-ə çatır. Tallom üzərində səpələnmiş komacıq formasındadır. Apotesi diski sarımtıl qəhvəyidən qəhvəyiyə kimi, cavan apotesilər çökük yaşlılar isə qabarıqdır. Tallomun qıraqları qalındır, əyri dişvaridir, talloma nisbətən açıq rənglidir. Tallom KOH təsirindən saralır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Mezofit növdür, apotesilər vasitəsi ilə çoxalır.

## Yayılması
Quba rayonu, şəhər mərkəzi parkında (cükədə); Qusar rayonu caqar kəndi ətrafında, meyvə bağında (almada); Qəbələ rayonu Muxas kəndi ətrafında meşədə (ağcaqayın), 660–1250 m hündürlükdə rast gəlinir.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın sayı məhdudlaşır. Xalq təbabətində istifadə olunan antibiotik tərkibli, lekanorin turşularının öyrənilməsinə ehtiyac vardır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Meşələrin qırılması, meyvə bağlarının rekonstruksiyası, atmosfer çirklənmələridir.

## Mühafizə tədbirləri
Növün rast gəlmə yerini tam mühafizəyə almaq, populyasiyalar üzərində daimi nəzarət təşkil etmək, meşələrin qırılmasını qəti qadağan etmək, yeni yayılma yerlərini axtarmaq, rast gəlmə yerlərinə yasaqlıqlar etmək lazımdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İran keçialaçı

Elmi adı — lat. ***Reaumuria persica*** (Boiss.) Boiss. Yulğunkimilər (Tamaricaceae) fəsiləsinə aid bitki növüdür.

IUNC Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "*Təhlükəli həddə yaxın olanlar*" kateqoriyasına adiddir- NT. Azərbaycanın **nadir** növüdür.

## Qısa morfoloji təhlili
İran keçialaçı hündürlüyü 15–30 sm-ə qədər olan yarım koldur. Gövdəsi oduncaqlı əsasından çıxır. Gövdə düzdür, sıx yarpaqlı və budaqlanan deyil, Yarpaqlarının uzunluğu 1 sm, eni təxminən 1 mm, ətli, silindrik, oturaqdir. Yarpaqların qoltuqlarında qısa budaqları oturaq yarpaqların dəstələri ilə yerləşir. Çiçək altlıqları çox cərgəli, kirəmitvari, yuxarı hissəsi xətvarı, bizvarı, ucu iti, aşağı hissəsi enli, kasacığa möhkəm bitişmişdir. Kasacığı ətli, dərin qanadlı, uzunluğu 6–8 mm-dir. Ləçəkləri açıq çəhrayı və ya qırmızı, uzunluğu təxminən 1 sm, eni 3 mm, kasacıqdan bir az artıq, iki uzunsov, xırda dişli, uzunluğu 3–4 mm olan çıxıntılıdır. Erkəkcikləri çoxdur, saplaqlarla 5 dəstəyə yığılmışdır. Yumurtalığı ellipsvarı, uzunluğu 4 mm-dir. Sütuncuqları 5 ədəddir. Qutucuğu yumurtavarı və ya uzunsov, lansetvarı, kasacıqdan 3 dəfə uzundur. Toxumları yumru, qonur, uzun tükcüklərlə sıx örtülmüşdür.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
İran keçialaçının çiçəkləməsi iyun-iyul, meyvəverməsi isə avqust-sentyabr aylarına təsadüf edir. Quru-gilli, daşlı və bəzən də şoranlaşmış yamaclarda rast gəlinir. Dərman bitkisidir.

## Yayılması
Naxçıvan düzənliyi və dağlıq hissəsi, Xızı rayonunda (Altı-ağacda) təbii halda yayılmışdır.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın təbii bərpası azalır, təhlükə altına düşə bilən növdür.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Növün yayılmasının məhdudlaşdıran bir neçə amil mövcuddur. Əsas faktorlar antropogen amillər (əhali tərəfindən dərman bitkisi kimi toplanması) və populyasiyasının zəif təkrarlanmasıdır.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır, yayılma yerlərində antropogen təsirləri azaltmaq məqsədilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi təklif olunur.

## İstinadlar
Əyilmiş kladoniya

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid göbələk növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Nadir növdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Üfüqi tallomu diamteri 5–25&nbsp;mm olan lövhəciklərdən ibarətdir. Lövhəciklərin üst səthi zeytuni –boz, alt tərəfi ağımtıldır. Sıx çim qatı əmələ gətirir. Podesiləri qısa, silindrik, hamar, uc hissəi qıf şəklində qalınlaşmışdır. Hündürlüyü 0,5-2,5 sm-dir. Podesilərin üzərində pulcuq formalı fillokladi çıxıntıları əmələ gəlir. Qəhvəyi rəngli apotesiləri podesiləri ucunda yerləşir. Tallom pulcuqları üzərində piknidilər yerləşir. Tallomun rəngi KOH əsirində dəyişmir, Ca (Clo)2 təsirində yaşı rəng alır, C6H4(NH2)2 təsirində saralır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Yarpaq və pulcuq formalı talloma malikdir. Vegetativ çoxalması tallom hissələri, qeyri-cinsi çoxalması-piknokonidlər, cinsi çoxalması-sporlar, illik boy artımı 0,5-1 sm, quru daşlı yamaclarda, ot örtüyü pozulmuş boqır torpaqlarda bitir.

## Yayılması
Talış (lerik, Velyaçula 1060 m., Xanagah, 1200 m kəndi ətrafında; Yardımlı, Kürəkçi, 1700 m., Odurakeran 1000 m.) Şəmkir rayonu (Çardağlı kəndinin ətrafı), Qəbələ rayonu (Savalan kəndi ətrafında, 750 m) quru daşlı yamaclarda, ot örtüyü pozulmuş bozqır torpaqlarda bitir.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiya az rast gəlinir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Bozqırların becərilməsi. Heyvanların sistemsiz otarılması və tapdalanmadır.

## Mühafizə tədbirləri
Növün rast gəlmə yerini tam mühafizəyə almaq, populyasiyalar üzərində daimi nəzarət təşkil etmək, otarılmanın qarşısını almaq, yeni yayılma yerlərini axtarmaq lazımdır.

## Faydalı xüsusiyətlər
Bitki örtüyünün genofondu baxımından əhəmiyyətlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xəzər dermatolitonu

**Xəzər dermatolitonu (''Dermatolithon capsicum'' (Foslie) Zaberzh. (''Melobesia caspica'' Foslie, ''Litholepis caspica'' Foslie))** - qırmızı yosunlar şöbəsinə aid bitki növüdür.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu Populyasiya "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Nadir Xəzər endemikidir.

## Qısa morfoloji təsviri
Nazik və ya kifayət qədər qalın qabıqlar əmələ gətirir, cavan olduqda yuvarlaq, yaşlandıqca qeyri-müəyyən çevrə formasını alır. Qabıqlar birqatlıdır, çox vaxt bir-birinin üzərinə söykənmiş olur və buna görə çoxqatlı görünür. Tallom bütün aşağı səthi ilə süxura yapışır. Hipotali hüceyrələri köndələn kəsikdə (14)23 – 34 sm hündürlükdə və 11-17 sm enindədir; hüceyrələrin uzunluğu eninə bərabərdir və ya iki dəfə ondan böyükdür. Konseptakul tetrasporangili, spermatangi və karposporlarla birgə 315 sm diametrindədir və hündürlüyü 143&nbsp;mm. Tetrasporanginin hündürlüyü 46-65 sm və qalınlığı 26-37 sm; karposporlar demək olar ki, şarvaridir, 31-46 (63) sm diametrindədir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Canlı və ölü balıqqulağı üzərində 4–6 m dərinliyində sinuziya, təsadüfi hallarda 14–15 m dərinliklərdə eyni tipli qruplaşma əmələ gətirir. Kolluq əmələ gətirmir.

## Yayılması
Xəzərin cənub hissəsində geniş yayılmışdır.

## Sayı və tendensiyası
Məhdudlaşdırıcı amillərin təsirinə məruz qalması populyasiyanın azalma tendensiyasını yaradır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Təsərüfat fəaliyyətinin nəticəsi kimi lilin əmələ gəlməsi. Bu işıqlanmanı məhdudlaşdırır.

## Mühafizə tədbirləri
Populyasiyanın vəziyyətinə nəzarət vacibdir.

## İstinadlar
Marja

**Marja** — Birja əməliyyatı üzrə təminat qismində marja hesabında deponentləşdirilməli olan müəyyən məbləğdə pul vəsaitidir. Bundan əlavə iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində marja istifadə olunur ki, 

Bank təcrübəsində – cəlb edilən və verilən kreditlər üzrə faiz dərəcələri arasında, müxtəlif kateqoriyalı borcalanların faiz dərəcələri və s. arasındakı fərq.

Ticarət təcrübəsində – əmtəənin alış və satış qiymətləri arasında fərq, fond əməliyyatlarında – əqdin bağlanması və icrası günlərində qiymətli kağızın məzənnələri arasındakı fərq, eləcə də alıcının qiyməti ilə satıcının qiyməti arasındakı fərqdir.

İctimai mənada – satılmış məhsulun və ya kapitalın həcmi ilə mənfəətin faiz nisbətidir.

## Marja çağırışı
**Marja çağırışı** — Klirinq evi və ya broker tərəﬁndən, marja hesabı minimal tələbdən daha aşağı düşən əks tərəfdən (məsələn, müştəri) əlavə vəsait tələbidir. İnvestor, sahib olduğu qiymətli kağızların dəyəri aşağı düşdükdə, marja çağırışı ala bilər. Bu halda o, ya ticarət hesabına əlavə vəsait qoymaq, ya da aktivlərinin bir hissəsini satmaq məcburiyyətində qala bilər.

## Marja hesabı
**Marja hesabı** — Müştərinin broker şirkətində olan və ona maliyyə alətlərini kreditə almaq imkanını verən hesab; bu zaman hesaba yalnız marja (müəyyən məbləğdə pul vəsaiti) daxil edilir.

## Marjin ticarət
**Marjin ticarət** — Digər qiymətli kağızları girov qoymaqla brokerdən alınan borc hesabına qiymətli kağızları almaq. İnvestorlara öz vəsaitlərindən daha artıq mövqe götürməyə imkan verir və nəticədə riski artırmış olur. Marjin səviyyəsi müxtəlif qiymətli kağızlar üçün riskdən asılı olaraq fərqli ola bilər.

## Sərbəst marja
**Sərbəst marja** – Ticarət hesabında olan və yeni mövqe açılmasında istifadə oluna biləcək sərbəst vəsaitlərdir.

Fm=E-M

Fm – Sərbəst marja (Free Margin)

E – Vəsaitlər ( Equity )

M – Girov ( Margin )

## İstinadlar
Tumurcuq fırfırası

**Tumurcuq fırfırası** () — Buğumayaqlılar tipinin Kəpənəklər və ya pulcuqluqanadlılar dəstəsinin Yarpaqbükənlər fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Kəpənəyin qanadları açılmış halda 14–18 mm-dir. Ön qanadları ağ-sarımtıl olmaqla kənarlarına yaxın parlaq gözcük yerləşir. Tırtılı boz-qəhvəyi rəngdə olub, 9–12 mm-dir. Pupu açıq qəhvəyidir, uzunluğu 7–10 mm-dir.

## Həyat tərzi
Zərərverici orta yaşlı tırtıl mərhələsində ağac gövdəsinin qabığı altında ağ baramacıq içərisində qışlayır. Yazda aprel ayının axırlarında havanın orta temperaturu 10–12oC olduqda qışlama yerlərindən çıxan tırtıllar əvvəlcə tumurcuqlarla, sonra isə təzəcə açılmış yarpaqların damarsız hissəsi ilə qidalanırlar. Tırtılların qidalanması 15–20 gün çəkir. May ayının axırlarında, ağacların çiçəklənməsi dövründə, tırtıllar budaqların qabığı altında, bəzən də bir neçə yarpağın saplaqlarının birləşdiyi yerdə, möhkəm hörülmüş ağ barama içərisində puplaşırlar. Pup dövrü 12–15 gün çəkir. İyun ayının birinci ongünlüyündə puplardan kəpənəklər çıxmağa başlayır. Göründüyü kimi, kəpənəklərin uçuş müddəti ayrı-ayrı illərdə rayonlar üzrə dəyişir. Müşahidələr və hesablamalar göstərmişdir ki, 2008–2010-cu illərdə kəpənəklərin sayı az olmuşdur. Bu illərdə Abşeron bölgəsində kəpənəklərin uçuşu iyun ayının birinci və ikinci ongünlüyünə təsadüf etmişdir. Uçuş müddəti 80–85 günədək olur. Kəpənəklər yumurtalarını tək-tək, yarpağın alt səthinə qoyurlar. Bir dişi fərd 160–165-ə qədər yumurta qoyur. Ukraynada bəzək bitkilərindən başqa giləmeyvə və meşə bitkilərinə də zərər verir. Ukrayna şəraitində bir dişi fərd 150 yumurta qoyur. Qoyulmuş yumurtalardan, 8–12 gün sonra I nəslin tırtılları çıxmağa başlayır. Tırtıllar ilk əvvəl bir neçə yarpağı ifraz etdikləri saplarla birləşdirərək onların arasında yaşayır və yarpağın lətli hissəsi ilə qidalanırlar. Bəzən meyvələri də zədələyirlər. Tırtılların qidalanma müddəti avqust ayının axırı və sentyabr ayının ortalarınadək başa çatır. Bu müddət ərzində tırtıllar 3–4-cü yaşa çataraq qışlamaya gedirlər. Onlar ağacların gövdə qabıqları altında qışlayırlar. Abşeronda ildə bir nəsil verir. Tumurcuq fırfırasının entomofaqlarını aşkar etmək məqsədilə onun 500 tırtılını və 300 pupunu şüşə qablarda bəsləyərək (tırtıllar qidalandırılmaqla), onlardan neçəsinin parazitlərlə yoluxduğu müəyyən edilmişdir.

## Yayılması
Keçmiş SSRİ-nın Avropa hissəsi, Orta Asiya, Şərqi Sibir, Uzaq Şərq, Asiya, Afrika, Amerika, Çin, İran, Azərbaycan.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yasəmən mənənəsi

**Yasəmən mənənəsi** () — Azərbaycanda yasəmən rast gəlinən hər yer bir yerdə onları tapmaq mümkündür.

## Xarici quruluşu

Qara-qəhvəyi başa malik olub orta və arxa tutqun qəhvəyidir, ön döş və qarın da yaşıl olub tutqun yaşıl olub tutqun yaşıl zolaqlara malikdir. Borucuq və quyruqcuq yoxdur. Qanadlıların qarın hissəsində az miqdarda mum maddəsi, həmçinin bədənin digər hissələrində tozcuq maddəsi vardır ki, onlar bədənə mavi-qara kölgə vermiş olur. Bədənin uzunluğu 1,55, eni isə 0,88, bığcığı 1,05&nbsp;mm-dir. III buğum 0,29, IV-0,21, V-0,17, VI-19&nbsp;mm-dir. Bundan əlavə bığcığın III buğumunda 18-19, IV isə cəmisi 6-7 əlavə rinari olur. Qalan buğumların hər birisində bir ədəd olmaqla əlavə rinariya təsadüf edilir.

## Yayılması

Azərbaycanda yasəmən rast gəlinən hər bir yerdə onları tapmaq mümkündür. Şimaldan başqa hər yerdə yayılmışdır.

## Ekologiyası

Yasəmən mənənəsi budaqların qabığı, bəzi hallarda isə budaq və gövdələrin qabıq çatları içərisində yaşayırlar. Ağ şam ağacı üzərində köçdüyü güman edilir.

## Ədəbiyyat

N.C.Vəzirov. Azərbaycanın mənənələri. Bakı-Elm-1995. s.45
IAI Harpy

**IAI Harpy** İsrail Aerokosmos Sənayesi tərəfindən istehsal olunmuş pilotsuz uçuş aparatıdır. Harpy düşmənin radar sistemlərini sıradan çıxarmaq məqsədilə hazırlanmışdır. Bu, yüksək partlayıcı gücə malik döyüş başlığı ilə təchiz olunmuşdur. Harpy indiyə qədər bir neçə xarici ölkəyə ixrac edilmişdir ki, bu ölkələr də Cənubi Koreya, Türkiyə, Hindistan və Çindir.

## Xüsusiyyətləri
* Uzunluğu: 2.7 m
* Qanad uzunluğu: 2.1 m
* Güc təminatçısı: 1 ədəd UEL AR731 mühərrik (38 at gücü)
* Maksimum sürət: 185 km/s
* Məsafə: 500 km

##### Təchizatı
32 kq ağırlığı olan yüksək partlayıcı gücə malik döyüş başlığı

## İstifadəçilər
* 
* 
* 
* 
*  Cənubi Koreya
*

## Həmçinin bax
* Pilotsuz uçuş aparatı
* IAI Harop
* IAI Heron

## İstinadlar
Tüklü maralça

**Tüklü maralça** () Buğumayaqlılar tipinin sərtqanadlılar dəstəsinin lövhəbığlar fəsiləsinə aid olan növ

## Xarici quruluşu
Sərtqanadlılar (Coleoptera) dəsətəsinin lövhəbığlar fəsiləsindən olub, qırmızımtıl ayaqları və qanadüstü oval formada olan qara rəngli böcəkdir. Bədəni və qanadüstü bozumtul pulcuqlarla örtülmüşdür. Bığcıqları gözlərlə yan-yana olub oxlov şəklindədir. Bədənin uzunluğu 9-12 mm-dir. Yaşlı fərdləri Naxçıvan MR-in meyvə bağlarında geniş yayılaraq meyvə ağaclarının tumurcuq və çiçəklərinə ciddi zərər verirlər. Xüsusilə ərik, şaftalı və heyvanın tumurcuq və çiçəklərinə 30-35 % zərər yetirir ki, bu da məhsuldarlığın xeyli aşağı düşməsinə səbəb olur. 

## Həyat tərzi
Böcək imaqo mərhələsində torpaqda qışlayır. Yazın əvvəllərində (martın axırı, aprelin əvvəlləri) qış yerlərindən çıxan böcəklər, bəzək bitkilərinin təzəcə əmələ gəlmiş tumurcuqları və sonra təzəcə açılmış çiçəkləri ilə qidalanırlar. Abşeronda az hallarda yenicə açılmış yarpaqlarla da qidalanmaları müşahidə edilmişdir. Qidalandıqdan 8-10 gün sonra cütləşməyə başlayırlar və 6-8 gündən sonra, may ayının əvvəlində dişi fərdlər yumurta qoymağa başlayır. Hər bir dişi fərd, (yumurtalar tək-tək olmaqla) 15-20 ədəd yumurta qoyur. Yumurtalar torpağın alt (3-5 sm) qatına qoyulur. 8-10 gündən sonra yumurtalardan sürfələr çıxmağa başlayır. Sürfə mərhələsi 50-55 gün davam edir. Onlar torpaqda  olan bitki qalıqları və kiçik canlı orqanizmlərlə qidalanaraq son yaş mərhələsini bitirib, puplaşırlar. Pup mərhələsi 15-20 gün çəkir. Müşahidələrə əsasən, böcək ildə bir nəsil verir. Bəzi illərdə hədsiz çoxalaraq meyvə və dekorativ ağaclara ciddi zərər yetirirlər.

## Yayılması
Estoniya, Rusiya (Voronej, Kurski, Saratov, Kuybişev) Qafqaz, Qazaxıstan, Şərqi Avropa.Azərbaycanda Naxçıvan MR-in meyvə bağlarında geniş yayılıblar.

## Ədəbiyyat
* E.F.Səfərova. Abşeronda bəzək bitkilərinə zərərverən cücülər, onların biotənzimlənməsində entomofaqların rolu (Dissertasiya). Bakı, 2013
World Soccer jurnalına görə ilin gənc futbolçusu

Bu hər il **World Soccer** jurnalı tərəfindən elan edilən dünyada ilin ən yaxşı futbolçusu siyahısıdır. "World Soccer" IPC Media tərəfindən dərc edilən ingiliscə futbol jurnalıdır. Jurnal ilk dəfə 1960-cı ildə dərc edilmişdir. Həmçinin dünyaca məşhur olan "Avropa İdman Dərgiləri" birliyinin üzvüdür.

2005-ci İldən bəri isə "World Soccer"  "İlin ən yaxşı gənc futbolçusu" mükafatını təşkil etməkdə davam edir.

### İlin ən yaxşı gənc futbolçusu
*2005 –  Robinyo, Santos (30%)
*2006 –  Lionel Messi, Barselona (36%)
*2007 –  Lionel Messi, Barselona (48%)
*2008 –  Lionel Messi, Barselona & Argentina (44%)
*2009 –  Serxio Aqüero, Atletiko Madrid & Argentina (45.1%)
*2010 –   Tomas Müller, Bayern Münhen & Almaniya (45.8%)
*2011 –  Neymar, Santos & Braziliya (29.2%)
Otyeyənlər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan qrupu.

## Xarici quruluşu
Uzunluğu 1,5&nbsp;mm, sapşəkilli bığcıqlı və özünəməxsus baş quruluşu olan xırda, zərif cücülərdir. Otyeyənlərin bədəni yumşaq, uzunsov, silindrik və ya dorsoventral istiqamətdə yastılanmışdır. Başı hipoqnatik və ya proqnatikdir. Ağız orqanları gəmirici tipli, ancaq uzunsov lasiniyalıdır. Bığcıqları nazik, uzun, 13-50 buğumlu, tükcüklüdür. Qanadlılarda gözlər iri, çoxfasetli, bəzi qanadsızlarda isə reduksiya olunmuşdur. Qanadları zarşəkillidir, dinc halda kürəyində damvarı yığılır, bəzi növlərdə gödəlmiş və ya yoxdur. Ayaqları yüyürücü, nazik, pəncələri 2-3 buğumlu, 2 caynaqlıdır. Dişinin qarıncığında kiçik yumurtaqoyan vardır.

## Həyat tərzi
Otyeyənlərin çevrilməsi natamamdır. Sürfələr yaşlılara bənzəyir və 6-ya qədər yaş keçirir. Mayalanma - spermatofordur, çox vaxt partenogenetik yolla çoxalır. Yaşayış yerlərində 100-ə qədər yumurta qoyur, üstünü nazik hörümçək toru ilə örtür. Əksər növlər yumurta mərhələsində qışlayır, bizim şəraitdə bəzən sürfələr və imaqo da qışlaya bilir. Yaşlı fərdlərə adətən iyun-oktyabrda təsadüf etmək olur. Tropiklərdə ayrı-ayrı növləri ildə bir neçə nəsil verir.

Otyeyənlər bitkilər arasında, ağac gövdələrində, ağac qabığının yarıqlarında, şibyələrdə, xəzəlin içində, torpaqda, daşların altında, mənzillərdə, anbarlarda, kitabxanalarda, quş və cücü yuvalarında və s. yaşayır. Təbiətdə yaşlı fərdlər yerüstü yaşıl su bitkiləri, şibyələr, göbələklər, kif və çürümüş bitki və heyvan qalıqları ilə qidalanırlar. Ayrı-ayrı növləri mənzillərdə məhsul ehtiyatlarını, herbariləri, cücü kolleksiyalarını, kitabları korlayır və ehtimal ki, fitozları yayırlar. Çox vaxt kütləvi şəkildə təsadüf edilir. Otyeyənlərin qanadsız formaları bitlərə bənzəyir və cəld qaçırlar.

## Yayılması
Dünya faunasında 29 fəsiləyə və 250 cinsə mənsub olan 1500-dən artıq növü məlumdur. Onların əksəriyyəti tropik və subtropik ölkələrdə yayılmışdır. MDB faunasında 60-a yaxın növü məlumdur. Azərbaycanda otyeyənlərin faunası zəif öyrənilmiş, cəmi 6 növ aşkar edilmişdir. Qafqazın başqa regionlarında da bu cücülər az tədqiq edilmişdir.

Azərbaycanın hər yerində evlərdə toz biti (Trogium pulzatorium L.) rast gəlinir. Onu yarmanın, quru meyvələrin, arı şanlarının, şəkərin içində görmək olar. Kitabları, cücü kolleksiyalarını və s. korlayır. Sinantrop növlərdən evlərdə, yarpaq altında, ağac gövdələrində, ot tayalarında, quş yuvalarında Trogidae fəsiləsindən kosmopolit Lachesilla pedicularia L., Lepinotus inguilinus Heyd və L.reticulatus End. növləri, kitab biti, kosmopolit Liposcelis divinaterius Mull. yaşayır. Enliyarpaq meşələrdə üzvi qalıq topalarında Euclismia conspurcata Ramb. qeydə alınmışdır. Bütövlükdə Azərbaycan faunasının otyeyənlər kompleksi zəif öyrənilmişdir və əsaslı tədqiqat nəticəsində təkcə region faunası üçün deyil, bütövlükdə elm üçün yeni növlər aşkar edilə bilər.

## Təsnifatı
* Trogium pulzatorium L. 
* Lachesilla pedicularia L.
* Lepinotus inguilinus Heyd 
* L.reticulatus End.
* Liposcelis divinaterius Mull.
* Euclismia conspurcata Ramb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xəzər polisifoniyası

**Xəzər polisifoniyası (''Polysiphonia caspica'' Kütz.)** - qırmızı yosunlar şöbəsinə aid bitki növüdür.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Nadir Xəzər endemik növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Kolcuq 2-15 sm hündürlükdədir. Tallom qonur-qırmızı, bəzi nümunələrdə demək olar ki, qara, əsasda 0,5–1&nbsp;mm, yuxarı şaxələnmələrdə 15-30 sm qalınlıqdadır. Mərkəzi oxun əsasında yan sərilmiş budaqlar-stolonlar inkişaf edir ki, bunlar azsaylı uzun və qısa dolaşıq rizoidlərə malikdirlər. Cavan cücərtilər çəngəlvari və növbəli budaqlanır; əvvəlcə uzun, qalın əsas budaqlar, sonra isə nisbətən qısa, nazik budaqlar əmələ gəlir. Yaşlı cücərtilər əsasən nizamsız budaqlanır, çoxsaylı ikinci dərəcəli əvəlcə nazik, sonradan qalınlaşmış yan budaqlarla və nazik budaqlanmış təpə hissə ilə fərqlənir. Qabıq qatı güclü inkişaf etmişdir (cavan hissələr istisna olmaqla), bütün tallomu örtür. Tallomun aşağı köhnə hissəsində mərkəzi sifonun ətrafında rizoidvari saplar inkişaf edə bilər. Tetrasporangilər bütün tallom boyu yerləşən son və ikinci dərəcəli qısa nazik budaqcıqlarda inkişaf edir. Sistokarolar enliyumurtavaridir, ayaqcıqlıdırlar.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Sahil səviyyəsindən 0–12 m dərinliklərdə daşların, bulaqqulağılarının və digər yosunların üzərində rast gəlinir. Tək-rək və ya qruplarla rast gəlinir.

## Yayılması
Sumqayt yaxınlığında və Bakı buxtasında rast gəlinir.

## Sayı və tendensiyası
Məhdudlaşdırıcı amillərin təsirinə məruz qalması populyasiyanın azalma tendensiyasını yaradır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Əsasən neftlə çirklənmə və texniki axıntılar.

## Mühafizə tədbirləri
Populyasiyanın vəziyyətinə nəzarətə vacibdir.

## İstinadlar
Susevər böcəklər

Susevər böcəklər-() Buğumayaqlılar tipinin Həşəratlar sinfinə aid olan növ

## Həyat tərzi
Bu böcəklərin adları susevər olsa da özləri yaxşı üzə bilmirlər. Hətta çoxları heç üzmür. Işığa çox həvəslə uçurlar. Onlar bataqlıq və durğun suların yaxınlığında yanan işıqlara daha çox gəlirlər. Çünki onlar durğun sularda və bataqlıq yerlərdə yaşayır və artıb çoxalırlar. Sakit yay gcələrində işıq vasitəsilə cücüləri toplayan zaman adamın qulağına hər tərəfdən tappıltı səsləri gəlir. Elə bilirsən ki, göydən daş tökülür. Başını qaldırıb baxanda ətrafında yerə və divara zərbə ilə dəydikdən sonra hələ özünə gəlməyən yaşılımtıl qara rəngli, güzgü kimi parıldaq və çox iri böcəklərin arxası üstə düşüb çapaladığını görürsən. onlar çevrilmək üçün ayaqlarını göydə oynadaraq özünə dayaq nöqtəsi axtarır, saatlarla çapalayır, fırfıra kimi fırlanır və buna nail ola bilmirlər. Çünki böcəyin beli bir qədər donqar və şüşə kimi hamar olduğundan o, çapaladıqca öz oxu ətrafənda fırlanır və ayaqları üstə çevrilə bilmir. Hərdən onların zərbəsinə sən özün də hədəf olursan. Əgər onlar bədənin açıq yerlərinə dəyirsə, onda zərbə əməllibaşlı öz işini görür. Deyə bilərsiniz ki, böcəklər yerə və divara zərbə ilə dəydikdə nə üçün ölmürlər? Bunun sirri ondadır ki, onların bədənləri zirehlidir. Təbiət böcəklərin əksəriyyətinə və həmçinin susevərlərə xitindən “paltar” geydirmişdir. Siz heç göl və kanal sularında tikiş maşınının məkiyinə bənzər xırda baramaların üzdüyünü görmüsünüzmü? əgər görmüsünüzsə çox yaxşı. Gördüyünüz bu baramalar böyük susevər böcəyin baramalarıdır. Böcək baramanı suyun dibində başı aşağı dayanaraq toxuyur və onun içərisinə yumurtalarını düzür. Baramaların bəziləri ya suyun üzərində üzür, ya bitkiyə bağlanır, ya da dişi böcək onu bədənin alt tərəfinə bağlayıb, özü ilə gəzdiri. Siz suda üzən baramaları nə qədər çalışsanız ki, çevirəsiniz, yaxud suya batırasınız, bacara bilməzsiniz. Çünki baramalara tarazlıq verən yumurtalar onu çevrilməyə, barama sapının isə islanmayan ipəkdən olması onu batmağa qoymur. 2 həftədən sonra baramalardan sürfələr çıxır. Onlar ilk əvvəl yumurtaların qabığı, sonradan isə ağcaqanadların sürfələrilə qidalanırlar. Bir az böyüdükdən sonra kiçik qurdlar, xərçənglər, gündəcə və digər cücülərin sürfələrini yeyirlər. Sürfə ovunu çənələri ilə tutduqdan sonra bitkidən yapışıb bədəninin yarısını sudan çıxarır və bundan sonra şikarını parçalayıb yeyir. O, ovunu bədən buğumlarında yerləşən və uclarında hiss etmə tükcükləri olan çıxıntıları n köməyi ilə tutur. Tükcüklərə hər hansı canlı toxunduqda o, dərhal həmin tərəfə qanrılır və onun üzərinə tullanır.

## Yayılması
Dünyada 4000, Azərbaycanda 74 növü məlumdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ərik qabıqyeyəni

**Ərik qabıqyeyəni** ( ) — Buğumayaqlılar tipinin bir növüdür.

## Həyat tərzi
Sürfə mərhələsində qışlayır. Ədəbiyyat məlumatlarına əsasən aprel ayında pup mərhələsində keçir, bizim tədqiqatlara görə, pup mərhələsinə əsasən may ayının birinci ongünlüyündə keçir. Böcəklərin təbiətdə uçuşu, iyunun əvvəlindən iyulun ortalarına qədər davam edir. Bu müddətdə dişi fərdlər ağacın qabıq hissəsini gəmirərək, iri deşiklər açır və oraya 60-dan 120-yə qədər yumurta qoyur. 6-8 gündən sonra yumurtalardan çıxan sürfələr qidalana-qidalana uzun yollar açaraq qabığın alt qatlarına, oduncağa qədər gedirlər. Sürfə mərhələsindən sonra oduncaq hissədə də puplaşırlar. İldə bir nəsil verir, bəzək bitkilərindən başqa digər meyvə ağaclarına da ciddi zərər vurur.

## Yayılması
Keçmiş SSRİ-nin Avropa hissəsində, Qafqazda, Sibirdə və Orta Asiyada, Azərbaycanda isə Şəki-Zaqatala, Quba-Xaçmaz, Şamaxı- Qobustan, Gəncə- Daşkəsən, Dağlıq Qarabağ, Naxçıvan MR, Lənkəran bölgəsində.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Zekai Aksakallı

**Zekai Aksakallı** () — Türkiyə Xüsusi Təyinatlı Qüvvələri Komandanı. 4 avqust 2013-cü ildən bu vəzifədə xidmət göstərir.

## Şəxsi həyatı
17 yaşında olarkən Erzurum litseyində oxuduğu illərdə Avstraliyada baş tutan Dünya Qaçış Çempionatında Türkiyəni təmsil etmiş və 397 idmançı arasında 27-ci olmuşdur. Evli və 2 uşaq atasıdır. İngilis dilində sərbəst danışır. 1984-cü ildən bəri aktiv hərbi xidməti davam edir.

## Həmçinin bax
* Türkiyə Silahlı Qüvvələri
* Xüsusi Qüvvələr Komandanlığı (Türkiyə)

## İstinadlar
Çim qarışqası

**Çim qarışqası** — Buğumayaqlılar tipinin Həşəratlar sinfinə aid olan növ

## Həyat tərzi
Miqdarca ən çox olan növdür. Çox az yer tapılır ki, orada bu qarışqa növünə rast gəlinməsin. Təbiətin bu miskin varlığı öz qidasını tələsmədən, bütün künc-bucağı diqqətlə nəzərdən keçirməklə qarşısına çıxan çiçəyin və mənənəsinin şirəsini nuş edir. Çim qarışqası özlərindən kiçik cücülərlə qidalanır, heyvan cəsədlərini gəmirir. Amma onların qış üçün tədarük ütdikləri dən olur. Çim qarışqası son dərəcə məhsuldar, cəsarətli və yaman inadcıldır. Belə ki, kəşfiyyat və əmək prosesində ölənləri əvəz etmək üçün dişi fərdlər fasiləsiz olaraq yumurta qoyur. Yuvalar həmişə yumurta və puplarla dolu olur. Buna görə də təbiətdə çim qarışqası başqa növlərə nisbətən çoxluq təşkil edir və onlar geniş miqyasda yayılırlar. Bu səbəbdən də onların himayəsində olan ərazinin sərhəddini müəyyən etmək olmur.

Çim qarışqaları adətən gecələr vuruşurlar. Onlar dəstə-dəstə toplaşır və sakitcə hücuma keçərək bir-birlərini qırmağa başlayırlar. Döyüş həmişə düzən və təmiz  meydançalarda gedir. Mübarizə bütün gecəni davam edir. Hava buludlu və sərin olduqda onlar gündüzlər vuruşurlar. Isti havalarda və yayın cırhacırında döyüş dayandırılır, hərə bi tərəfə dağılır və onlar hər gün gördükləri işlərin dalısınca gedirlər. Elə ki, axşam oldu, mübarizə yenidən qızışır. Döyüş zamanı çim qarışqaları düşməni çox soyuqanlıqla hissələrə parçalayır- başı, döşü və ayaqlarını bədəndən ayırırlar. Onları güdülləşdirirlər. Baş bir tərəfə, leş bir tərəfə atılır. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kuzma Andrianov

**Kuzma Andrianov** () – rus kimyaçısı, SSRİ EA akademiki (1964), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1969), SSRİ Dövlət mükafatı (1943, 1946, 1950, 1953) və Lenin mükafatı laureatı (1963). Moskva Dövlət Universitetini bitirmişdir (1930). Ümumittifaq Elektronika İnstitutunda (1929–1954), Ümumittifaq Aviasiya Materialları İnstitutunda (1946–1953), SSRİ EA Element- Üzvi Birləşmələr İnstitutunda (1954-cü ildən) və Zərif Kimya Texnologiyası İnstitutunda (1959-cu ildən) işləmişdir. Tədqiqatları yeni sinif polimerlər – poliüzvi siloksanlar kimyasına aiddir. Andrianov silisium (IV) xloridin sənaye üsulu ilə sintezi metodunu, poliüzvi siloksanlar əsasında materialların alınma üsullarını işləyib hazırlamışdır.

## İstinadlar
Çöpşəkillilər

**Çöpşəkillilər** () — buğumayaqlılar tipinin açıqçənəlilər yarımfəsiləsinə aid olan dəstə.

## Xarici quruluşu
Bu dəstənin nümayəndələri nisbətən iri, xeyli uzanmış, nazik, çöpşəkilli və ya enli yarpaqşəkilli bədənləri ilə səciyyələnir. Son formalar zahirən bitki yarpaqlarına bənzəyir, Görünür, bu, müdafiə məqsədi güdən bioloji əhəmiyyət daşıyır. Bütövlükdə çöpcüklərin qəribə formaları vardır ki, bu da onların mimikriya – ətraf muhitə uyğunlaşma qabiliyyətinin çox gözəl olduğuna dəlalət edir. Onların bədənində qoruyucu rənglər – yaşıl, qonur və boz üstünlük təşkil edir ki, bunlar da yaşadıqları bitki növlərinin rəngi ilə həmahəngdir. Başı – proqnatik, gözləri xırda, dəyirmidir. Erkəkdə ya 2-3 gözcük olur, ya da ümumiyyətlə olmur. Bığcıqları müxtəlif uzunluqda, çoxbuğumlu (8-dən 10-dək), sapşəkilli və ya qılşəkillidir. Ağız aparatı gəmirici, zəif inkişaf etmişdir. Qanadları yoxdur və ya ön cüt arxa cütdən gödəkdir. Döş, aydın ayrılmış seqmentlərdən ibarətdir, ön döş qısa, orta və arxa döşlərin hər biri isə ondan uzundur. Ayaqları yeriş, eynicinsli, çox vaxt uzundur. Bütün pəncələri 5 buğumludur. Qarıncığın sonunda serklər vardır. Dişinin yumurtaqoyanı qısadır və qarıncığın qurtaracağında aşağı tərəfdə yerləşmişdir.

## Həyat tərzi
Çöpcüklərin bütün nümayəndələri bitkiyeyən olub, ağaclarda, yovşan kollarında, şoranotunda, otların arasında yaşayır. Onlar azhərəkətlidir. Saplaqvari zahiri görünüşləri, yaşıl və ya qonur rəngləri onları çox vaxt təbiətdə sezilməz edir. Onları narahat etdikdə özlərini ölülüyə vururlar. İl ərzində bir nəsil inkişaf edir. Təbiətdə dişilərə erkəklərdən daha çox rast gəlinir və onlar partenogenetik çoxalmağa qabildirlər. Yumurtalar bir-bir qoyulur və nizamsız şəkildə torpağın üstünə səpələnir. Yumurta və ya sürfə mərhələsində qışlayır. Çevrilməsi tam deyil.

## Yayılması
Yer kürəsində 2,5 minə yaxın, MDB-də 8, Azərbaycanda 1 növü məlumdur. Azərbaycanda yayılmış yeganə növ – Ramulus bituberculatus Retl. Lochodidae cinsinə aiddir. Rəngi bozdur. Şoranotu, yovşan kollarında tez-tez nəzərə çarpır, ətraf  bitkiçiliyin fonuna tamamilə uyğun gəlir. Uzunluğu 52-80 mm-ə çatır. Tropik ölkələrdə bəzi çöpcük növləri meşələrin böyük sahələrini yarpaqdan məhrum edə bilər (Boqaçov, 1951).

## Təsnifatı
* Lochodidae (cins) 
* Ramulus bituberculatus Retl. (növ)

## Ədəbiyyat
* Azərbayvcanın heyvanlar aləmi. II cild. Bakı: Elm, 2004.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* PHASMOPTERA

## Həmçinin bax
* Buğumayaqlılar
* Açıqçənəlilər
Gavalı mənənəsi

**Gavalı mənənəsi** () — buğumayaqlılar tipinin bərabərqanadlılar dəstəsinin mənənələr fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Gavalı mənənəsinin qanadsız yetkin formaları solğun yaşıl rəngdədir və bədəni üzərində uzununa doğru üç tutqun yaşıl zolaq var. Onun baş hissəsi  uzunsov formada olub, üzəri ağ mum təbəqəsi ilə örtülmüşdür. Döşdə və qarıncıqda iki cərgədə ağ nöqtələr düzülmüşdür. Bədənin uzunluğu 2,5-3 mm-dir. Qanadlı fərdlərində baş və döş qaradır, mumabənzər boz təbəqə ilə örtülüdür. Qarıncığı yaşıldır. Sürfəsi yetkin fərdlərdən kiçikdir və xarici görünüşlərinə görə onlara bənzəyir. Yumurtası kiçik, qara rəngdə və uzunsov olur. 

## Həyat tərzi
Gavalı mənənəsi köçəri mənənədir, onun həyatının bir hissəsi qidalandığı meyvə ağacları, qalanı isə qamış bitkisi üzərində keçir. Bu zərərvericinin mayalanmış yumurta mərhələsində gavalı, şaftalı və ərik ağaclarının tumurcuqlarının kənarlarında, yaxud da qabıq çatlarının arasında qışlayır. 
Erkən yazda (mart ayının sonu, aprel ayının əvvəlində) qışlamış yumurtalardan çıxan sürfələr yenicə açılmağa başlayan tumurcuqlara keçərək, onların daxili möhtəviyyatını sorurlar. Ağacların çiçəklənməsinin sonuna qədər, yumurtadan çıxan sürfələrin inkişafı başa çatır və nəsli davam etdirən dişi fərdlərə çevrilirlər. Bu fərdlər diri sürfə doğur. Adətən, birinci nəsil sürfələrinin sayı çox olmur. İkinci nəsildən başlayaraq sürfələrin miqdarı xeyli artır və yarpaqlar üzərində koloniyalar halında yaşayırlar. İyun ayından etibarən bu nəslin qanadlı formalarının bir hissəsi arxların kənarlarında olan qamış bitkisi üzərinə keçib, orada yeni nəslin başlanğıcını əmələ gətirirlər. Beləliklə, gavalı mənənəsi bütün yay dövründə həm meyvə ağacları, həm də qamış bitkisi üzərində eyni vaxtda inkişaf edir. Sentyabr- oktyabr aylarında, qamış bitkisi üzərində mənənənin nəsli davam etdirən fərdləri o qədər də məhsuldar olmur. Onlar bir ay yaşama müddətində 10-a qədər yumurta qoyub, sonra ölürlər. Formalaşmış sürfələr inkişaf edib, normal dişi fərdlərə çevrilirlər. Onlar erkək fərdlərlə cütləşir, mayalanır və 10-12 gün müddətində 5-ə qədər yumurta qoyaraq, üzərini mumabənzər kütlə ilə örtürlər. Bu yumurtalar qışlayır. Gavalı mənənəsi çəyirdəkli meyvə ağaclarının ciddi zərərvericisidir. Ağacların  onunla yoluxması nəticəsində yarpaqlar bükülür. Belə yarpaqlarda fotosintez səthinin sahəsi kəskin azalır, hətta bəzi hallarda yarpaq və çiçəklər kütləvi şəkildə yerə tökülür. Digər tərəfdən aşkar edilmişdir ki, mənənə qidalandığı zaman yapışqanlı maddə ifraz edir. Bu maddənin üzərində saprofit göbələklər inkişaf edərək çoxalır, budaqları və yarpaqları çirkləndirərək məhv edir.

## Yayılması
Gavalı mənənəsi gavalı, şaftalı, ərik, badam, alça və digər çəyirdəkli meyvə ağaclarına zərər verməklə, Şəki-Zaqatala zonasının meşə və meyvə sahələrində geniş yayılmışdır. 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Elnarə Muradovanın dissertasiyası, 2014