open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Congratulations (Avroviziya)

**Congratulations: 50. İl [[Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi]]** 22 oktyabr 2005-ci il tarixində AYB tərəfindən keçirilmişdir. Müsabiqənin keçirilmə yeri Danimarkanın paytaxtı Kopenhagen olmuşdur.  Müsabiqədə 14 mahnı iştirak etmişdir. Müsabiqənin aparıcıları Katrina Leskanich və Renārs Kaupers olmuşdur. 
Müsabiqə Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinin 50 illiyinə həsr olunmuşdur. Müsabiqənin keçirilməsini məqsədi 50 ilin ən yaxşı Avroviziya Mahnısının bilmək idi. Müsabiqənin qalibi İsveçi təmsil edən ABBA qrupunun Waterloo mahnısı olmuşdur.

## Nəticə

## Xarici keçidlər
* Eurovision.tv

## Həmçinin bax
* Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi
Hoflinq eksperimenti

ABŞ tədqiqatçısı **Charles K. Hofling** 1966-cı ildə tabe olma prosesini əyani əks etdirən eksperiment aparmışdır. Təcrübə çöl tədqiqatı metodu ilə, Amerika xəstəxanalarından birində aparılmışdır.

## Təcrübənin şərtləri
Təcrübənin şərtləri xəstəxana administrasiyası ilə razılaşdırılmışdı. Bu şərtlərə görə doktor telefon vasitəsilə tibb bacısına əmr verməli idi ki, o, pasientə "Astroten" adlı dərmandan 20 mg versin. Bu dərmanın adı uydurma idi və xəstələr üçün nəzərdə tutulmuş dərman siyahısında bu ad yox idi, lakin həmin adda dərman şüşəsi eksperimentator tərəfindən əvvəlcədən dərman otağında qoyulmuşdu. Dərman şüşəsinin üstündə aydın şəkildə qeyd edilmişdi ki, maksimal doza 10 mg-dır. Bundan başqa əmr verən doktoru tibb bacısı tanımırdı. Səhiyyə sisteminin qaydaları sadalanmış şərtlərdə xəstəyə təyin edilmiş dərmanın verilməsini qadağan edir.

Təcrübədən əvvəl Hofling bir qrup tibb bacısına və bu sahədə təhsil alan tələbələrə şərtləri izah edir və onların həmin situasiyada nə edəcəklərini soruşur. Sorğuya cavab verən on iki nəfərdən onu bildirdi ki, onlar belə əmri yerinə yetirməzdilər. Onlardan biri cavab verdi ki, tanış olmayan dərmanı, həm də iki dəfə yüksək doza ilə pasientə vermək xəstəxana qaydalarına və onun şəxsi etik normalarına uyğun olmadığı üçün o bu əmrə tabe olmazdı.

## Təcrübənin aparılması
Hofling xəstəxananın 22 tibb bacısı ilə bu təcrübəni apardı. Hər bir tibb bacısı telefonla, tanımadıqları doktordan, xəstəyə yüksək doza ilə qeydiyyatda olmayan dərman verilməsi əmrini aldı. Tibb bacılarından 21-i əmri alan kimi onu yerinə yetirməyə yollandı. Onlar pasientin otağının qarşısında saxlanıldılar. Ancaq bir tibb bacısı telefonla verilən əmrə tabe olmadı.

Süni şəkildə yaradılmış bu situasiyada xəstəxana qaydalarına uyğun gəlməyən ən azı dörd məsələ var idi ki, tibb bacıları onlara diqqət yetirməli idilər: 1) göstəriş telefon vasitəsilə verilmişdi; 2) dərman qeydiyyatdan keçməmişdi və ümumi siyahıda onun adı yox idi; 3) təyin edilən doza maksimal normanı iki dəfə aşırdı; 4) telefonla göstəriş verən şəxslə tibb bacılarının heç biri tanış deyildi.

Təcrübə göstərdi ki, düşünmədən avtoritetin verdiyi əmrə tabe olma böyük və təhlükəli səhvlərə gətirib çıxara bilər.

### Qeydlər

## Həmçinin bax
* Milgram eksperimenti

## Mənbə
# Майерс, Д. (2005). Социальная психология. Питер. Санкт-Петербург
# Hofling, C. K. et al. (1966) "An Experimental Study of Nurse-Physician Relationships". Journal of Nervous and Mental Disease 141:171–180.
# Чалдини, Р. (2003). Психология влияния. Питер. Санкт-Петербург
Gimli planeri

**Gimli planeri** () — 1983-cü il iyulun 23-də Kanadanın Gimli aeroportunda enmiş "Air Canada" aviaşirkətinə məxsus Boinq-767 təyyarəsinə verilən qeyri-rəsmi ad. 143 nömrəli reyslə Ottavadan Edmontona uçan təyyarənin yanacağı cihazların və texniklərin səhvi ucbatından yerdən 12000 metr yüksəklikdə qəfil bitmiş və təyyarənin mühərrikləri dayanmışdır. Buna baxmayaraq pilotlar planer effektindən istifadə edərək təyyarəni Gimli aviabazasında təhlükəsiz şəkildə yerə endirə bilmişdilər. Təyyarədəki 61 sərnişin və 8 heyət üzvünün hamısı sağ qalmışdır.

1985-ci ildə hər iki pilot Beynəlxalq Aviasiya Federasiyasının diplomu ilə mükafatlandırıldılar.

2008-ci ildə hadisənin 25 illiyi ilə bağlı Gimlidə xatirə lövhəsi açılmışdır.
Arlinqton milli qəbiristanlığı

**Arlinqton milli qəbiristanlığı** — ABŞ-də ən böyük hərbi qəbiristanlıq. Virciniya ştatındakı Arlinqton şəhərində, Potomak çayının sahilində yerləşir.

Ərazisi təqribən 250 hektardır. 1864-cü ildə yaradılan bu qəbiristanlıqda 260 mindən çox şəxs dəfn olunub. 1921-ci ildə Birinci Dünya müharibəsinin Naməlum Amerika Əsgərinin dəfni burada icra edilmişdir. 1958-ci il mayın 30-da İkinci dünya və Koreya müharibəsinin, 1984-cü il mayın 28-də isə Vyetnam müharibəsinin Naməlum Hərbi Qulluqçusunun dəfnləri yerinə yetirilmişdir.

ABŞ-nin bir neçə görkəmli xadimləri də burada torpağa tapşırılmışdır: Con Kennedi, Herbert Huver, Vilyam Taft, həmçinin Vətəndaş müharibəsi zamanı Virciniyada həlak olmuş 2111 döyüşçü.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Arlinqton milli qəbiristanlığının rəsmi veb-saytı
*
Tunc

**Tunc** — misin qalay, alüminium, berillium və digər kimyəvi elementlərlə ərintisi. Tuncda sink ya tamamilə olmur, ya da onda əsas legirləyici element kimi işlədilir. Misin sinklə ərintisinə bürünc deyilir. Qalaylı (əsas legirləyici elementi qalay olan) və qalaysız (xüsusi) tunclar var. Qalaysız tunclar ikili (alüminiumlu, berilliumlu, kadmiumlu və s.) və çox komponentli olur. Deformasiya edilən və tökmə tunclara ayrılır. Yüksək antikorroziya və antifriksion xassələri, plastikliyi, möhkəmliyini çox olması və bərkliyi ilə seçilir. Qalaylı tuncdan buxar-su armaturu, podşipnik (yataq), oymaq, bədii məmulat və s., qalaysız tuncdan isə kimyəvi aktiv mühitdə, yüksək temperaturda və s. şəraitdə işlədilən məmulatlar hazırlanır.
Ağgədik (Xocalı)

**Ağgədik** (əvvəlki adı: **Kötük**) — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun Xanabad kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 dekabr 1992-ci il tarixli, 428 saylı Qərarı ilə Xocalı rayonunun Kötük kəndi Ağkədik kəndi adlandırılmışdır. 1992-ci ildən 2020-ci ilə kimi Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olmuşdur. İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrinə əsasən imzalanmış 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq Ağgədik kəndi Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin nəzarətinə keçmişdir. 

19–20 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində azad olunmuşdur.

## Toponimikası
Ağgədik kəndi dağətəyi ərazidədir. Keçmiş adı Ağdar, 1992-ci ilədək Kotuk ("gədik" sözünun təhrif forması) olmuşdur. Oykonim ərazidəki eyniadlı dağ keçidinin adından yaranmışdır. Zaman–zaman Kətük, Kətik kimi də qeyd olunmuşdur.

Bəzi tədqiqatçılar kəndin adını Qafqaz Albaniyasındakı məşhur Kətik məbədinin (XII əsr) adı ilə bağlayırlar.

## Əhalisi
2005-ci ildə Dağlıq Qarabağda keçirilən əhalinin siyahıyaalmasına əsasən Kətik kəndinin əhalisinin sayı 8 nəfər təşkil edirdi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Potomak çayı

**Potomak** — ABŞ-də çay. Appalaç dağlarından başlanan Cənubi Potomak və Şimali Potomak çaylarının birləşməsindən əmələ gəlir. Atlantik okeanının Çesapik körfəzinə tökülərək geniş estuari əmələ gətirir. Uzunluğu Cənubi Potomak mənbəyindən 652&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 37,5 min kvadrat km-dir.

Vaşinqton şəhərinədək orta ölçülü gəmiləri daxil ola bilir.

## Həmçinin bax
* Niaqara çayı
Badara

**Badara** — Azərbaycan Respublikasının Qarabağ iqtisadi rayonunun Xocalı rayonununun Daşbulaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimika
Yuxarı Qarabağın Xaçın nahiyəsində kənd adı. Azərbaycanda dağlıq ərazilərə xas olan kiçik əkin sahəsinə badar deyilir. Oykonim "kiçik əkin sahəsi olan yer" mənasını daşıyır.

## Coğrafiyası
Badara kəndi rayon mərkəzi — Xocalı şəhərindən 15 km məsafədə, Badara çayının sol sahilində, dağlıq ərazidə, Qarabağ silsiləsinin ətəyində yerləşir.

Daşbulaq, Badara, Xanyeri, Qayabaşı, Suncinka kəndləri Azərbaycanın Xocalı rayonunun Daşbulaq kənd inzibati ərazinin tərkibindədirlər, Daşbulaq kəndi də bu kənd inzibati ərazi dairəsinin mərkəzidir.

## Tarixi
Keçmişdə Xaçın nahiyəsində kənd olub. Qarabağ xanı İbrahim xana məxsus mülklərin siyahısında adı Badarat kimidir. 1828-ci ildə İrandan köçürülmüş ermənilər burada yerləşdirildikdən sonra Ptresek adlandırılmışdır. Gürcüstanda Başeti adı ilə eynidir.

1992-ci ildən 2020-ci ilə kimi Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olub. 2005-ci ildə separatçı rejim tərəfindən Dağlıq Qarabağda keçirilmiş əhalinin siyahıyaalmasına əsasən Badara kəndinin əhalisinin faktiki sayı 827 nəfər, qeydiyyatdakı əhalinin sayı 849 nəfər təşkil edirdi.

### Mövcud vəziyyəti
İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrinə əsasən imzalanmış 9-10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq Badara kəndində Rusiya Sülhməramlı qüvvələri xidmət göstərmiş, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 19–20 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində Azərbaycan Respublikasının nəzarətinə qaytarılmışdır.

Həmin vaxtdan kənddə sosialyönümlü bir sıra layihələr icra edilmişdir. Məsələn, mövcud elektrik və qaz xətləri bərpa olunub, transformator quraşdırılıb, sayğaclaşdırma işləri görülüb, yeni qaz xətti çəkilib, rabitə xətləri üçün dirəklər basdırılıb, 2025-ci ilin sentyabr ayında kabelin çəkilişi həyata keçirilməkdə idi.

Kənddə park və bayraq meydanı yaradılıb, yollara asfalt döşənib.

2025-ci ilin sentyabr ayında kəndin ərazisində ümumilikdə 313 fərdi ev var idi ki, onlardan da 55-i yararsız, 258-i isə qismən yararlı idi. İlkin olaraq, 12 sentyabr 2025-ci ildə 14 ailə (55 nəfər) kəndə köçmüşdü.

15 sentyabr 2025-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Badara kəndində olmuşdu.

## Tanınmış şəxsləri
* Cəlal Harutyunyan (d.1974) — General–leytenant, Qondarma Dağlıq Qarabağ Müdafiə Ordusunun keçmiş komandiri, Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının keçmiş müdafiə naziri.

## İstinadlar
Ballıca

**Ballıca** — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun Ballıca kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Ballıca çayının sol sahilində, Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir. Adını ərazidəki eyniadlı çaydan almışdır.

## Tarixi
Yaşayış məntəqəsi XIX əsrədək Gəncə qəzasındakı Əhmədbəyli kəndinin əhalisinin yaylağı olmuşdur. Sonralar başqa yerlərdən köçürülmüş ermənilər burada məskunlaşmışdılar.

1992-ci ildən 2020-ci ilə kimi Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olub və o qondarma özünü “Dağlıq Qarabağ respublikası” adlandıran separatçı rejimin nəzarətində olmuşdu. Separatçı rejim tərifindən kənd Ayqestan adlandırılırdı. Bu müddət ərzində Ballıcada Ermənistan ordusunun silah anbarı qurulub.

2005-ci ildə Dağlıq Qarabağda keçirilən əhalinin siyahıyaalmasına əsasən Ballıca kəndinin əhalisinin faktiki sayı 1071 nəfər, qeydiyyatdakı əhalinin sayı 1091 nəfər təşkil edirdi. 

İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı 5 oktyabr 2020-ci ildə Ballıc kəndində yerləşən silah anbarı Azərbaycan ordusu tərəfindən məhv edilib. 

İkinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində imzalanmış 10 Noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq Ballıca kəndi Rusiya Sülhməramlı qüvvələrinin nəzarətinə keçib. 

19–20 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində azad olunmuşdur. İşğaldan azad edildikdən sonra Ballıca kəndinə bir neçə köç prosesi olub. Hazırda kənddə 90 ailə yaşayır. Kənddə 137 ev bərpa olunub, 60-a yaxın ev isə bərpa edilir.

## [[Ballıca çayı]]
Xocalı rayonunda çay. Qarqar çayının sol qoludur. Suvarma üçün istifadə olunur. Başlanğıcını Ballıca adlı yaylaqdan aldığına görə belə adlandırılmışdır. Yaylaq isə öz adını burada bitən ballıca (öfkəotu) bitkisinin adından almışdır.

## Həmçinin bax

*C-130 İran təyyarəsinin vurulması (1994)

## İstinadlar
Başkənd (Xocalı)

**Başkənd** — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun Kosalar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Ballıca çayının sahilində, Mıxtökən dağının ətəyindədir.

1992-ci ildən 2020-ci ilə kimi Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olub. İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrinə əsasən imzalanmış 10 Noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq Başkənd Rusiya Sülhməramlı qüvvələrinin nəzarətində olub, 19–20 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində Azərbaycan Respublikası Silahlı Qvvələrinin nəzarətinə qaytarılmışdır.

## Həmçinin bax
*Xocalı soyqırımı

## İstinadlar
Aşağı Qılıçbağ

**Aşağı Qılıçbağ** (əvvəlki adı: **Nerkin Qılıçbağ**) — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun Xanabad kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
XIX əsrin 20-ci illərində İrandan köçüb gəlmış erməni ailələri məskunlaşdıqdan sonra kəndi Nerkin (erm. "Aşağı") Qılınçbağ adlandırmışdılar. 1992-ci ildə kəndin əvvəlki adı bərpa edilmişdir.

Kənd 1826–1828-ci illərdə Rusiya-İran müharibəsində iştirak etmiş general Madatovun Şirvandan Qarabağa köçürdüyü Qılınclı tayfasının məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. 1829-cu ildə İrandan köçürülmüş ermənilər yerləşdikdən sonra Nerkin Qılıcbaq adlanmışdır. Mənşəcə qıpcaqların Kilic tayfasına mənsubdur. Rus salnamələrində bu tayfa ilk dəfə 1223-cü ildə Şimali Qafqazda Kalka çayı üzərində monqollarla qıpçaqların döyüşü münasibətilə cəkilir. 1588-ci ilə aid məlumata görə Qarabağın Ahiştabad qışlağında qışlayan bir el Qılıçlı adlanırdı. Bərdədə Qılıclı kəndi var.

Toponimin Qılınc şəxs adından və bağ sözündən ibarət olub, "Qılınca məxsus bağ" mənasını bildirməsi ehtimal olunur. Oykonimin birinci komponenti kəndin coğrafi mövqeyi ilə bağlıdır.

## Tarixi
Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 dekabr 1992-ci il tarixli 428 saylı Qərarı ilə Xocalı rayonunun Nerkin Qılıçbağ kəndi Aşağı Qılıçbağ kəndi adlandırılmışdır. 1992-ci ildən 2020-ci ilə kimi Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olmuşdur. İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrinə əsasən imzalanmış 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq Aşağı Qılıçbağ kəndi Rusiya Sülhməramlı qüvvələrinin nəzarətində olmuş, 19–20 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə qaytarılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd dağətəyi ərazidə yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bəhlul

**Bəhlul** — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun inzibati ərazi vahidində qəsəbə.

1992-ci ildən Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altındadır. 19–20 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə qaytarılmışdır.

## Həmçinin bax
* Xocalı soyqırımı

## İstinadlar
Daşbaşı (Xocalı)

**Daşbaşı** — Azərbaycan Respublikasının Qarabağ iqtisadi rayonunun Xocalı rayonunun Pirlər kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Daşbaşı kəndi Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən 1992-ci ildə işğal olunub. İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrinə əsasən imzalanmış 10 Noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq Daşbaşı kəndi Rusiya Sülhməramlı qüvvələrinin nəzarətinə keçmişdir. 19–20 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində Azərbaycan Respublikası Silahlı Qvvələrinin nəzarətinə qaytarılmışdır.

Dağətəyi ərazidədir. Oykonim daş (burada "qaya" mənasındadır) və başı (üstü) sözlərindən düzəlib, "qaya üstündə kənd" deməkdir.

## Həmçinin bax
*Xocalı soyqırımı

## İstinadlar
Fatma Qədri

**Fatma xanım Qədir qızı Qədri** () — Azərbaycan teatr aktrisası, Azərbaycanda ilk peşəkar teatr təhsili görmüş qadın-aktrisa, Azərbaycan SSR xalq artisti (1943).

## Həyatı və fəaliyyəti
Milli səhnəmizin ilk peşəkar aktrisalarından olan yüksək səhnə mədəniyyəti örnək sayılan, zəngin dünyagörüşlü, geniş mütaliəli ziyalı, ciddi xarakterli ifaçısı Fatma xanım Qədir qızı 14 aprel 1907-ci ildə Qərbi Rusiyanın Odessa şəhərində doğulmuşdur. Rus dilində təhsil almış və yeniyetmə yaşlarından ailəsi Bakıya köçən Fatma xanım Azərbaycan Teatr Texnikumunun ilk buraxılışında aktyor diplomu almışdır.

Fatma Qədir qızı Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunu bitirmişdir (1926). Səhnə fəaliyyətinə 1926-cı ildə Bakı Türk İşçi Teatrında başlamış, burada Nübar ("Cancur Səməd", M. Əfəndiyev; J. B. Molyerin "Zorən xəstə" əsərinin təbdili), Sürucuin ("Hind qızı", Ə. Hamid), Oa-Şen ("Çin tanrısı", F. Pavlovun "Tunc büt" əsəri üzrə), Gülüş və Sevil ("Sevil", C. Cabbarlı), Xumar ("Şeyx Sənan", H. Cavid), Esmeralda ("Paris Notrdam kilsəsi", V. Hüqonun eyniadlı əsəri üzrə), Gülbahar ("Anamın kitabı", C. Məmmədquluzadə) kimi səhnə obrazları yaratmışdır. 1932–1935-ci illərdə Bakı Rus Dram Teatrının aktrisası olmuş, 1936-cı ildən Azərbaycan Milli Dram Teatrında işləmişdir. Əsas rolları: Maşa ("Dubrovski", A. S. Puşkin), Xuraman ("Vaqif", S. Vurğun), Cülyetta, Emiliya ("Romeo və Cülyetta", "Otello", U. Şekspir), Luiza ("Məkr və məhəbbət", F. Şiller), Larisa, Katerina ("Cehizsiz qız", "Tufan", A. Ostrovski), Polina ("Ögey ana", O. Balzak), Gültəkin ("Aydın", C. Cabbarlı), Məhəbbət ("Məhəbbət", M. İbrahimov). 1933-cü ildən pedaqoji fəaliyyət göstərmişdir.

Teatrlarda çıxış etmək qadağası aldıqdan sonra ağır depressiyadan çıxa bilməyən sənətçi 1968-ci ildə, 60 yaşında yaşadığı mənzildə intihar etmişdir.

## Mükafatları
* "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 1 fevral 1936
* "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 17 iyun 1943
* "Şərəf nişanı" ordeni — 9 iyun 1959
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

## İstinadlar

## Mənbə
* Cəlil Məmmədquluzadə Ensiklopediyası. Bakı, 2008. səh.154.
Heyratı

[thumbnail| Heyratı muğamının notları ([Əfrasiyab Bədəlbəylinin işlənməsində)]]
**Heyratı** – Azərbaycan zərbi muğamı və bu muğam üzərində qurulmuş unudulmuş Azərbaycan rəqsi.

## Mənası
"Heyratı" sözü Herat coğrafi adının təhrif olunmuş biçimidir. Hazırda Herat İranda şəhər və Əfqanıstanda İranla həmsərhədd olan vilayətin adıdır. Amma vaxtılə orada Səfəvilər dövlətinin önəmli mərkəzlərindən biri olan Herat bəylərbəyliyi olub. Əfrasiyab Bədəlbəylinin "İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti"ndə "Kabili" sözü bu muğamın başqa bir adı kimi göstərilmişdir.

## Özəllikləri
Mahur-hindi muğamı kökündə gümrah, nikbin və cəngavər əhvali – ruhiyyəli zərbi muğam. Rast məqamına əsaslanır . Özü də "do" mayeli rast lad-məqamına əsaslanır. Heyratı zərbi muğamı "Mahur – hindi" muğam dəstgahının ayrı-ayrı melodik dönəmlərini özündə birləşdirən sərbəst improvizəyə malikdir. Ölçüsü 4/2-dir. Heyratı nikbin, mərd, qəhrəmani əhval yaradandır. Bütün ifa variantlarında qəzəllə oxunur. Ən mahir ifaçısı Xan Şuşinski hesab olunur. Xanəndə Heyratı oxuyan zaman çox miqdarda nəqarətvari sözlərdən istifadə etmişdir. 

Bu muğam üzərində rəqs də mövcud olub, ancaq unudulub. Xalq musiqisini dərindən bilən Cabbar Qaryağdıoğlu Heyratı rəqsini bilirdi.

Heyratı muğam XX əsrin əvvəllərində Türkiyəli musiqişünas Rauf Yektabəyin təşəbbüsü və Məşədi Cəmil Əmirovun köməyi ilə ilk dəfə nota salınıb.

## Heyratı bəstəkar musiqisində
Üzeyir Hacıbəyov heyratı muğamını "Leyli və Məcnun" operasına da daxil etmişdir .

Bəstəkar Əfrasiyab Bədəlbəyli isə simfonik zərbi-muğam Heyratını bəstələmişdir.

## Qaynaq

## Video
* "Leyli və Məcnun" operası - Nofəlin xor ilə səhnəsində «Heyratı» zərbi-muğamı
* Təşkilat Nəsirov - Heyratı (1991)
* Canəli Əkbərov - Heyratı
* Muğam-marş Heyratı

## Xarici keçidlər
* Muğam festivalı 

## Həmçinin bax
* Azərbaycan musiqisi
* Muğam
* Zərbi muğamlar
Arazbarı (muğam)

**Arazbarı** – "Şur" muğam ailəsinə daxil olan zərbi muğamdır. O yeddi əsas Azərbaycan lad-məqamına biri olan – Şura əsaslanır. Ölçüsü 4/3-dür. Tempi ağırdır. Dinləyicidə lirik, nikbin əhvali-ruhiyyə yaradır. Bəzən xorla da oxunur. Belə halda "vaygirlik edənlər fərdçinin hər misrasını "ay zalım" nidası ilə tamamlayırlar". Arazbarı ancaq xalq spzlərinə oxunur. Bu sözlər əsasən daimidir. Arazbarının mahir ifaçılarında biri böyük xanəndə Seyid Şuşinski sayılır. Müəllif Arazbarı zərbi muğamını nota yazmışdır.

## İstinadlar

## Video
* Seyid Şuşinski - Arazbarı muğamı
* Üzeyir Hacıbəyov - "Arazbarı" simfonik muğamı
* Baba Mahmudoğlu (Mirzəyev) - Arazbarı-Mani (Osmanı) zərb muğamı

## Həmçinin bax
* Azərbaycan musiqisi
* Muğam
* Zərbi muğamlar

## Xarici keçidlər
* Muğam festivalı 
* Azərbaycan xalq musiqisi
Səmayi-Şəms

**Səmayi-Şəms** – zərbi muğamı "Şur" muğam və məqam kökünə əsaslanır. O, müstəqil bir zərbi muğam olmaqla yanaşı, həmçinin "Şur" dəstgahının kulminasiya şöbəsi sayılır. Belə ki, müasir "Şur" dəstgahında o, "Şikəsteyi – fars" və "Əşiran"dan sonra ifa olunur. Məhz ondan sonra isə "Hicaz" və "Sarənc" şöbələri gəlir. Adlarını çəkdiyimiz şöbələr "Şur" dəstgahının "Səmayi – şəms"ndə oxunmaqla yanaşı, Səmayi – şəms müstəqil zərbi muğam şəklində ifa olunan zaman da xanəndələr həmin şöbələri "Hicaz" və "Sarənc"i ona əlavə edirlər. Lakin bu zaman improvizə səciyyəli vokal partiya əvvəlki kimi dəqiq ölçüyə əsaslanan müşayiət fonunu davam etdirir. Deməli, Səmayi – şəms başqa zərbi muğamlara nisbətən daha iri həcmlidir. Çünki onun müstəqil şəkildə ifası zamanı "Hicaz" və "Sarənc"də toxunulur. Onu da qeyd edək ki, tarda müşayiət zamanı Səmayi – şəms güclü, dolğun mizrab işlətməklə çalınmalıdır. Səmayi –şəmsin mətni ancaq əruz vəznində yazılmış qəzəllər təşkil edir. 

Bu zərbi muğamın bir xarakterik xüsusiyyəti də odur ki, başqa zərbi muğamlardan fərqli olaraq, o əksər hallarda ənənəyə görə təsniflə tamamlanır. Təsnifin musiqisi mülayim rəqs tempindədir. Səmayi – şəmsin zərbi muğamının sonunda oxunana bu təsnif onun dramaturgiyasında məntiqli "yekun-sonluq" əhəmiyyətinə malikdir.

Muğamın orijinal adı Simayi-Şəmsdir, yəni Günəşin siması, üzü. 

## Həmçinin bax
* Azərbaycan musiqisi
* Muğam
* Zərbi muğamlar

## Mənbə
* Zərbi muğamlar

## Xarici keçidlər
* Muğam festivalı 
* Azərbaycan xalq musiqisi
Mani

**Mani** – “Şur” ladında qurulan zərbi muğamlardan biridir. 

Xalq – peşəkar musiqiçilər bu muğamı “Osmanı” da adlandırırlar. Marşvari ritm (4/2 ölçüsündə) bu muğamın sonuna qədər davam edir. Mani zərbi muğamı bir qayda olaraq təsniflə tamamlanır. Bu zərbi muğamda cəmi bir təsnif oxunur. 

## Həmçinin bax
* Azərbaycan musiqisi
* Muğam
* Zərbi muğamlar

## Mənbə
* Zərbi muğamlar

## Xarici keçidlər
* Muğam festivalı 
* Azərbaycan xalq musiqisi
Qarabağ şikəstəsi

**Qarabağ şikəstəsi** — Azərbaycan zərbi muğam sənətində şikəstə növündən biridir.

Şikəstənin növləri: Qarabağ şikəstəsi, Kəsmə şikəstədir, Şirvan şikəstəsi, Sarıtorpaq şikəstəsi və sair. Qarabağ şikəstəsi 19-cu əsrdə zərbi muğam kimi özündə geniş təşəkkül tapmışdır. Məlumdur ki, şikəstə janrı əvvəl aşıq musiqi yaradıcılığında əmələ gəlmiş və onun müxtəlif növləri yaranmışdır.

Şikəstənin Qarabağ və Kəsmə şikəstəsi növləri xanəndələrimiz tərəfindən tez-tez oxunur. Hər iki şikəstə də sevgi, məhəbbətin doğurduğu hisslərdən şikayət, əzab-əziyyət, iztirab var. Məhz bu xüsusiyyətinə görə onların musiqisində həzinlik var. Qarabağ şikəstəsinin sözləri ənənəyə görə xalqdan alınmışdır. Qarabağ şikəstəsinin mətnini bayatılar təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan musiqisi
* Muğam
* Zərbi muğamlar

## Mənbə
* Zərbi muğamlar

## Xarici keçidlər
* Muğam festivalı 
* Azərbaycan xalq musiqisi 

## İstinadlar
Ovşarı

**Ovşarı** – zərbi muğam "Şüştər" lad-məqamına əsaslanır. Onu da deyək ki, "Ovşarı" aşıq musiqi-poetik yaradıcılığında bir ənənəvi hava kimi də məşhurdur.
 
Zərb muğam kimi "Ovşarı" şüştər məqamının iki şöbəsinin intonasiyalarını özündə əks etdirir: "Şüştər", "Təsnif". Bu zərbi muğam öz musiqisi etibarilə müəyyən dərəcədə təntənəni, əzəməti əks etdirir. Onun mətni əsası xalq sözlərindən alınmışdır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan musiqisi
* Muğam
* Zərbi muğamlar

## Mənbə
* Zərbi muğamlar

## Xarici keçidlər
* Muğam festivalı 
* Azərbaycan xalq musiqisi
Heydəri

**Heydəri** – zərbi muğam olub "Şüştər" lad-məqamı üzərində qurulub. O da 4/2 ölçüsünə əsaslanır. Bu zərbi muğam başqalarına nisbətən həcmcə bir qədər kiçikdir.
 
Heydəri XIX əsrdə populyar zərbi muğamlardan biri olub. Tarzən Mirzə Fərəcin zərbi muğamlar siyahısı dediklərimizi təsdiq edə bilər. Heydərinin mətn əsasını, adətən, professonal şeriyyət təşkil edir. Maraqlıdır ki, başqa zərbi muğamlardan fərqli olaraq Heydəri ənənəyə görə vokal-instrumental bölmə ilə deyil, məhz sazəndə dəstəsinin ifa etdiyi instrumental bölmə ilə tamamlanır. Deməli bu zəruri muğamda instrumental bölmə daha fəaldır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan musiqisi
* Muğam
* Zərbi muğamlar

## Mənbə
* Zərbi muğamlar

## Xarici keçidlər
* Muğam festivalı 
* Azərbaycan xalq musiqisi
Bayatı-Qacar

**Bayatı-Qacar** – lad əsası baxımından Rastla eynidir. Bayatı–Qacar müstəqil dəstgah olmaqla yanaşı, eyni zamanda bir şöbə kimi vaxtilə "Dügah"da işlənmişdir. Yeri gəlmişkən, onu da əlavə edək ki, Bayatı–Qacar bir şöbə kimi Şur dəstgahının tərkibində də işlənir. Bayatı–Qacar öz xarakteri etibarilə dinləyicidə qəm-qüssə, kədər hissləri oyadır.

Bayatı–Qacar 8 şöbə və guşədən ibarətdir: Bayatı–Qacar, Çoban bayatı, Bayatı–Türk, Qatar, Bayatı, Gəbri, Hicaz, Şikəsteyi–Fars .

## Qaynaqlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan musiqisi
* Muğam
* Zərbi muğamlar

## Xarici keçidlər
* Vamiq Məmmədəliyev "Ustad dərsi" verilişində "Bayatı Qacar" haqqda: '''I dərs''', '''II dərs''', '''III dərs'''
* Muğam festivalı
Dügah

**Dügah** – Rast ailəsinə daxil olan muğamlardan biridir. Bu muğam hazırda xanəndə və sazəndələrimiz tərəfindən az ifa olunur. Dügah muğamının Mayə şöbəsinin musiqi materialı Şur dəstgahında "Şur şahnaz"dan sonra ifa olunur. O burada Bayatı–Türk və ya Bayatı–Qacar adlanır. Bir şöbə kimi Dügah hazırda Bayatı–Qacar muğamında "Zəminxarə" ilə "Mavəraənnəhr" arasında yerləşir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan musiqisi
* Muğam
* Zərbi muğamlar

## Mənbə
* Dügah

## Xarici keçidlər
* Muğam festivalı
Mahur-Hindi

**Mahur-Hindi** — farsca hərfi mənası "uçurum", "dərin yarğan" deməkdir. Mahur–Hindi qədim dəstgahlardan biridir. Onun 3 min ilə yaxın tarixi olması ehtimal edilir. Mahur–Hindi dəstgahı müəyyən qədər dəyişdirilmişdir. Bu muğam müasir zamanda 8 şöbə və guşədən ibarətdir:

# Bərdaşt
# Mayeyi – Mahur
# Üşşaq
# Hüseyni
# Vilayəti
# Şikəsteyi – fars
# Əraq
# Qərai

Mahur-Hindi məhz Rast dəstgahının şöbə və guşələrini özündə cəmləşdirir. Mahur-Hindi öz coşğunluğu, əzəməti ilə diqqəti cəlb edir, dinləyiciyə gənclik ehtirası aşılayır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan musiqisi
* Muğam
* Zərbi muğamlar

## Mənbə
* Mahur-Hindi 

## Xarici keçidlər
* Muğam festivalı 
* Azərbaycan xalq musiqisi
Orta Mahur

**Orta Mahur** – Azərbaycanda Rast ailəsinə daxil olan dəstgahlardan biridir. Bu dəstgah tar musiqi alətinin və xanəndə tessiturasının orta registrində ifa olunduğundan ona Orta Mahur deyilir. Hazırda "Əşiran" Orta Mahurda son şöbədir. Bu muğam 8 hissədən ibarətdir:

#Pəs Mahur 
#Üç Mahur 
#Üşşaq
#Nüqrə
#Vilayəti  
#Mübərriqə 
#Hicri
#Əşiran

## Həmçinin bax
* Azərbaycan musiqisi
* Muğam
* Zərbi muğamlar
 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Muğam festivalı 
* Azərbaycan xalq musiqisi
Adidas

**Adidas AG** — Almaniyanın sənaye şirkətidir. İdman ayaqqabıları, geyimləri və digər inventarın istehsalı üzrə ixtisaslaşmışdır. Şirkət eyni zamanda Adidas, Reebok, RBK & CCM Hockey və Taylor-Made Golf markalarının satışını həyata keçirir.

Şirkətin 2008-ci il üçün dövriyyəsi 10,8 milyard avro olmuş, 2007-ci il üçün isə bu rəqəm 10,3 milyard avro olaraq açıqlanmışdır.

## Tarix
Birinci Dünya müharibəsindən qayıtdıqdan sonra Adolf (''Adi'') Dassler öz idman ayaqqabılarının istehsalına anasına məxsus olan çamaşırxanada başlamışdır. 1924-cü ildə isə onun qardaşı Rudolf (''Rudi'') Dassler də işə qoşuldu və *Gebrüder Dassler Schuhfabrik*in (Dassler qardaşlarının ayaqqabı fabriki) əsası qoyuldu.

1928-ci ildə Amsterdamda keçirilən Yay Olimpiya oyunlarında, Adi Dassler bir sıra atleti geyim və inventarla təmin edərək şirkətin beynəlxalq bazara çıxmasına təkan verdi. 1936-cı il Berlin Olimpiadasında Dasslerin təmin etdiyi ayaqqabılarla ABŞ təmsilçisi Cess Ovens dördqat qızıl medal sahibi olmuşdur.

İkinci dünya müharibəsi zamanı Dassler qardaşlarının ayaqqabı fabriki tanklara qarşı istifadə edilən "Panzerşrek" (*Panzerschreck*) silahının istehsalı məqsədilə istifadə olunurdu.

1948-ci ildə qardaşlar müəssisəni ayırmaq qərarına gəldilər. Beləliklə, Rudi Dassler Puma şirkətini, Adi Dassler isə Adidası təsis etdi.

Şirkət ilkin olaraq 1949-cu il 18 avqust tarixində "adidas AG" (kiçik hərflərlə) olaraq qeydiyyatdan keçmişdir. Şirkətin adının ingilis dilində — "All Day I Dream About Sports" cümləsinin abbreviaturasından götürüldüyü iddia olunsa da, bu həqiqəti əks etdirmir və sonralar yaranmış bekronimdir. Əslində isə "adidas" sözü Adolf Dasslerin ad və soyadının qısaldılmasından yaranmışdır.

## Fəaliyyəti
Konsernin Almaniyada 8 müəssisəsi və Fransa, Böyük Britaniya, ABŞ, Kanada, CAR daxil olmaqla digər ölkələrdə 25 alt müəssisəsi fəaliyyət göstərir.

2009-cu ilə qədər aşağıdakı ticarət nişanlarını birləşdirmişdir:
* Adidas — yüngül atletika, amerika futbolu, tennis, fitnes, futbol, basketbol, idman yerişi və bir çox digər idman növləri üzrə geyim, ayaqqabı və aksessuarlar.
* Salomon — dağ xizəyi və təchizatı. (2008-ci ilin 2-ci yarısından etibarən Adidas Ltd. tərkibindən çıxmışdır.)
* Mavic — velosiped üçün hissələr.
* Bonfire Snowboarding Company — snoubordlar, idman ləvazimatı.
* Arc`Teryx
* Maxfli

### Hal-hazırda Adidasa məxsusdur:
* Reebok — Adidasın keçmiş rəqibi, idman geyim və ayaqqabılarının istehsalı üzrə ixtisaslaşmışdır.
* Rockport — klassik və gündəlik ayaqqabılar.
* CCM — hokkey üçün ləvazimat.
* Taylor Made Golf — qolf ləvazimatı.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Adidas Brazuca
* Nike
Yenicə (Ağdaş)

**Yenicə** — Azərbaycan Respublikasının Ağdaş rayonunun Yenicə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Bulaqotağı

**Bulaqotağı** — Azərbaycan Respublikasının Ağdaş rayonunun Yuxarı Qəsil kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Bulaqotağı Ağdaş rayonunun Qəsil inzibati ərazi vahidində kənd. Şirvan düzündədir. 1917-ci ildə oykonim Bulaqyatağı Şəklində qeydə alınmışdır. Güman etmək olar ki, coğrafi adın əsli elə budur. Oykonim bulaq (yeraltı suların yerin üstünə təbii çıxıŞı) və yataq (mənbə) sözlərindən düzəlib, "bulağın
mənbəyi, çıxdığı yer" deməkdir.

## Mədəniyyəti
Kəndin ərazisində XVIII əsrdə tikilmiş türbə yerləşir.

## İstinadlar
Ərəbocağı

**Ərəbocağı** — Azərbaycan Respublikasının Ağdaş rayonunun Ərəbocağı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Ağdaş rayonunun Qoşaqovaq kənd Sovetinin Ərəbocağı kəndi Pirkəkə kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir. 9 oktyabr 2007-ci il tarixli 425-IIIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Ağdaş rayonunun Ərəbocağı kəndi Pirkəkə kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Ərəbocağı kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Oykonim ərəb etnoniminə ocaq (pir, müqəddəs yer) sözünu əlavə etməklə yaranmışdır. Yaşayış məntəqəsi Ərəbocağı adlı pirin yanında salındığına görə belə adlanmışdır.

## Tarixi
1913-cü ildə Yelizavetpol quberniyasının inzibati-ərazi bölgüsünə əsasən kənd Ərəş qəzasının Şəkili kənd cəmiyyətinə tabe idi. 1926-cı ildə Azərbaycan SSR-in inzibati-ərazi bölgüsünə əsasən kənd Nuxa qəzasının Xaldan dairəsinə aid edilirdi. 1929-cu ildə inzibati bölgü və qəzalar ləğv edildikdən sonra Azərbaycan SSR-in Ağdaş rayonunda bu kəndin də daxil olduğu Qoşaqovaq kənd şurası yaradılmışdır. 1961 və 1977-ci illərin inzibati bölgüsünə əsasən Ərəbocağı kəndi Azərbaycan SSR Ağdaş rayonunun Qoşaqovaq kənd sovetinə daxil idi. 1999-cu ildə Azərbaycanda inzibati islahat aparılmış və bu kəndin də daxil olduğu Ağdaş rayonunun Pirkəkə bələdiyyəsi təsis edilmişdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Bozdağ silsiləsinin ətəyində, Yuxarı Şirvan kanalının sahilində, rayon mərkəzindən 13&nbsp;km, Bakıdan 251&nbsp;km məsafədə yerləşir. Ən yaxın dəmir yolu stansiyası Ləki stansiyasıdır.

Kənddə havanın orta illik temperaturu +14,9 C-dir. Kənddə semiarid iqlimi mövcuddur.

## Əhalisi

## Təhsil
Kənddə orta məktəb fəaliyyət göstərir.

## Din
Kənddə məscid mövcuddur. xəstəxana, ambulatoriya, kitabxana yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağalı (Ağdaş)

**Ağalı** — Azərbaycan Respublikasının Ağdaş rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## Tarixi
Düzənlikdədir. Yerli əhalinin dediyinə görə, oykonim ağa və -lı komponentlərindən ibarət olub, "ağası, sahibi olan; mülkədara məxsus"
deməkdir. 1917-ci ildə Xanlar rayonunda Ağalıbəyli, Kəlbəcər rayonunda Ağalıyeri,
1961-ci ildə Zəngilan rayonunda Birinci Ağalı, İkinci Ağalı, Üçüncu Ağalı adlı uc
kənd qeydə alınmışdır. Etnotoponimdir.

## İstinadlar
Nehrəxəlil

**Nehrəxəlil** — Azərbaycan Respublikasının Ağdaş rayonunun Nehrəxəlil kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
### Görkəmli şəxsləri
*Fariz Səfərov – Sovet İttifaqı Qəhrəmanı

## İstinadlar
Xəlil ibn Əhməd

**Xəlil ibn Əhməd** (; ) — VIII əsrin  ərəb filoloqu və musiqişünası

## Ümumi məlumat
Bəsrə məktəbinin nümayəndəsidir. Əl-Bəsri təxəllüsü ilə də tanınmışdır. Əruz nəzəriyyəsinin ("əl-Əruz" risaləsi və s.) yaradıcılarındandır. "Kitab ül-eyn" adlı ilk ərəb dili izahlı lüğətini tərtib etmişdir. Sibaveyhi onun rəhbərliyi ilə ərəb dilinin "əl-Kitab" adlı ilk normativ qrammatikasını yaratmışdır. Musiqi nəzəriyyəsinə dair əsərləri də ("əl-nəğam" və s.) var.

## Xəlil ibn Əhmədin əruz nəzəriyyəsi
X. İ. Əhmədin müəyyən etdiyi əruz qəliblərində bölgüləri təfilələr (ərəbcə "fə’ələ" feilindən yaranmış müxtəlif ifadələr), uzun və qısa hecaların yerini isə təfilələrdəki uzun və qısa hecalar müəyyən edir. X. İ. Əhmədin əruz nəzəriyyəsinin ən kiçik anlayışından (vahidindən) ən böyük anlayışına qədər olan inkişafını sxem şəklində aşağıdakı kimi təsvir etmək olar:

Müxtəlif kombinasiyaları nəticəsində
6 rükn yaranır:

↓

Müxtəlif kombinasiyaları nəticəsində
8 əsli təfilə yaranır:

↓

Müxtəlif dəyişmələr – zihaflar nəticəsində
60-dan çox törəmə təfilə yaranır:

↓

Müxtəlif kombinasiyaları nəticəsində
qəliblər yaranır:

↓

Yarandığı əsli təfilələrdən asılı olaraq
16 bəhrdə (16-cı bəhr — Mütədarik alimin davamçıları tərəfindən yaradılmışdır) qruplaşdırılır:

↓

Ritmik yaxınlıqlarına görə 5 dairədə
qruplaşdırılır:

↓

Sxemdən göründüyü kimi X. İ. Əhmədin nəzəriyyəsində ən kiçik vahid (ünsür) ritmik yox, qrafiki xarakter daşıyır. Ən kiçik ritmik vahidlər isə 6 rükndən ibarət qəbul olunmuşdur. Əslində əruzun ən kiçik ritmik vahidi olan uzun və qısa heca anlayışları isə bu nəzəriyyədə yoxdur. Həmin iki növ hecanı ərəb qrafikasına əsasən izah etmiş olsaq uzun hecalar birincisi hərəkəli, ikincisi hərəkəsiz olmaqla iki hərf (bu "yüngül səbəb" adlı rüknlə eynidir), qısa hecalar isə bir hərəkəli hərf (buna uyğun rükn yoxdur) vasitəsiylə düzəlir. Nəzəriyyədə rüknlərdən qəliblərə qədər daha iki mürəkkəb mərhələ (əsli və törəmə təfilələr) keçilir.

## Həmçinin bax
# Əruz

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aşağı Ağcayazı

**Aşağı Ağcayazı** — Azərbaycan Respublikasının Ağdaş rayonunun Yuxarı Ağcayazı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Ağdaş rayonunun Yuxarı Qolqəti kənd Sovetinin Aşağı Ağcayazı kəndi Dəhnəxəlil kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir. 9 oktyabr 2007-ci il tarixli 425-IIIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Ağdaş rayonunun Aşağı Ağcayazı kəndi Dəhnəxəlil kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, Yuxarı Ağcayazı kəndi mərkəz olmaqla, Yuxarı Ağcayazı kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Kənd XIX əsrin ortalarında Ağçayazı (indiki Yuxarı Ağçayazı) kəndindən çıxmış ərəbəbdülkərim tayfasına mənsub olan ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Birinci komponent ərazidəki eyniadlı iki yaşayış məntəqəsini fərqləndirmək məqsədilə işlənir. Oykonim "Aşağıda yerləşən Ağçayazı kəndinin aşağı hissəsi" deməkdir.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Şirvan düzündə yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Məşəd

**Məşəd** — Azərbaycan Respublikasının Ağdaş rayonunun Məşəd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 11 dekabr 2012-ci il tarixli, 500-IVQ saylı Qərarı ilə Ağdaş rayonunun Məşəd kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Məşəd kəndi ləğv edilərək Azərbaycan Respublikasının ərazi vahidlərinin Dövlət reyestrindən çıxarılmışdır. Məşəd kənd inzibati ərazi dairəsinin mərkəzi Məşəd kəndindən Gürcüva kəndinə keçirilmiş və Məşəd kənd inzibati ərazi dairəsi Gürcüva kənd inzibati ərazi dairəsi hesab edilmişdir. Ləğv edilərək Azərbaycan Respublikasının ərazi vahidlərinin Dövlət reyestrindən çıxarılmış Məşəd kəndinin 439,2 ha (bundan dövlət mülkiyyətində olan 72,7 ha, bələdiyyə mülkiyyətində olan 79,62 ha və xüsusi mülkiyyətdə olan 286,88 ha ) təşkil edən ərazisi bütövlükdə Ağdaş şəhərinin inzibati ərazisinə verilmişdir.

## Toponimikası

## Tarixi

### Tarixi abidələri

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd ərazisi 439.2 ha təşkil etmişdir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti

## Təhsil

## Din

## Səhiyyə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Qaragav

**Qaragav** — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

1992-ci ildən Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında idi. 19–20 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə qaytarılmışdır.

## Həmçinin bax
*Xocalı soyqırımı

## İstinadlar
Şəlvə (Xocalı)

**Şəlvə** (əvvəlki adı: **Rev**) — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun Təzəbinə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 dekabr 1992-ci il tarixli, 428 saylı Qərarı ilə Xocalı rayonunun Rev kəndi Şəlvə kəndi adlandırılmışdır. 1992-ci ildən 2020-ci ilə kimi Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olmuşdur. İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrinə əsasən imzalanmış 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq Şəlvə kəndi Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin nəzarətinə keçmişdir. 19–20 sentyabr 2023-cü ildə keçirilmiş lokal xarakterli antiterror əməliyyatı nəticəsində kənd Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə keçmişdir.

## Toponimikası
Şəlvə kəndi Qarabağ xanı İbrahim xana məxsus mülklərdən biri olmuşdur. Laçın rayonunda Şəlvə kənd adı ilə eynidir. XVIII əsrin ortalarına aid mənbədə Yuxari Qarabagın Xaçın nahiyəsində Şəlvə kəndinin adı qeyd olunur.

Kənd dağətəyi ərazidədir. Bu kənddə məskunlaşmış ermənilər zamanında kəndin adı **Rev** adlanmışdır. Rev türk dillərində “astana”, “sığınacaq” mənasında izah edilir.

## Əhalisi
2005-ci ildə Dağlıq Qarabağda keçirilən əhalinin siyahıyaalmasına əsasən, Şəlvə kəndinin əhalisinin sayı 113 nəfər təşkil edirdi.

### Tanınmışları
* Vladimir Ohanesyan — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
* Suren Petrosyan — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.justiceforkhojaly

## Həmçinin bax
Xanyurdu (Xocalı)

**Xanyurdu** (əvvəlki adı: **Xanazax**) — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun Ballıca kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Coğrafiyası
Kənd dağətəyi ərazidə yerləşir.

## Tarixi
Bu kənd XIX əsrdə Zəngəzur qəzasından köçmüş erməni ailələri tərəfindən Xanyurdu adlanan yerdə Xanadzax adı ilə salınmışdı.

Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 dekabr 1992-ci il tarixli, 428 saylı Qərarı ilə Xocalı rayonunun Xanazax kəndi salındığı yerin adı ilə Xanyurdu kəndi adlandırılmışdı.

1992-ci ildən 2020-ci ilə kimi Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olmuşdur. İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrinə əsasən imzalanmış 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq Xanyurdu kəndi Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin nəzarətinə keçmiş, 2023 cü il sentyabrın 19–20-i keçirilmiş lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə qaytarılmışdır.

18 iyul 2025-ci il tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Xanyurdu kəndinə səfəri zamanı, Təzəbinə və Xanyurdu kəndlərinə köçən sakinlərlə görüşüb, onlarla söhbət etmişdi.

## Əhalisi
İşğalçı separatçı rejim tərəfindən 2005-ci ildə Dağlıq Qarabağda keçirilmiş əhalinin siyahıyaalmasına əsasən, Xanyurdu kəndinin əhalisinin faktiki sayı 578 nəfər, qeydiyyatdakı əhalinin sayı 592 nəfər təşkil edirdi.

2025-ci il iyulun 14-də 122 nəfərdən ibarət 33 ailə yaşamaq üçün kəndə köçmüşdü.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mədətkənd

**Mədətkənd** — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun Qarabulaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Ermənilər tərəfindən **Madataşen** adlandırılır.

1992-ci ildən 2020-ci ilə kimi Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olub. 2005-ci ildə Dağlıq Qarabağda keçirilən əhalinin siyahıyaalmasına əsasən Mədətkənd kəndinin əhalisinin faktiki sayı 90 nəfər, qeydiyyatdakı əhalinin sayı 94 nəfər təşkil edirdi. 2020-ci il noyabr ayının 9-u Azərbaycan Silahlı qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Həmçinin bax
*Xocalı soyqırımı

## İstinadlar
Beynəlxalq Muğam Mərkəzi

**Beynəlxalq Muğam Mərkəzi** — Bakıda, dənizkənarı Milli Parkda açılmış mədəniyyət mərkəzi.

## Tarixi

2008-ci il dekabrın 27-də Bakıda, dənizkənarı Milli parkda Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin açılışı olmuşdur.

Heydər Əliyev Fondunun milli mənəvi dəyərlərimizin qorunması və dünyada geniş təbliği ilə bağlı reallaşdırdığı möhtəşəm layihələr sırasında xüsusi əhəmiyyəti olan bu mərkəzin inşası fondun prezidenti, YUNESKO və İSESKO-nun xoşməramlı səfiri, Milli Məclisin deputatı Mehriban Əliyevanın təşəbbüsü ilə həyata keçirilmişdir. Belə bir mədəniyyət ocağının tikilməsi, muğamın daha da inkişaf etdirilməsi və təbliği üçün görkəmli xanəndələrin, muğam bilicilərinin iştirakı ilə "dəyirmi masa" keçirilmiş və Bakıda Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin yaradılması qərara alınmışdı. Bundan sonra 2005-ci il aprelin 6-da Prezident İlham Əliyev Bakıda Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin yaradılması haqqında sərəncam imzalamışdı. Beləliklə, xalqımızın qədim mədəni irsinin ölməz nümunəsi, Azərbaycan musiqisinin zəngin fəlsəfi təməl üzərində təşəkkül tapmasında əvəzsiz rol oynayan muğama möhtəşəm abidə ucaldılması istiqamətində ciddi addım atılmışdır. Azərbaycan muğamının bəşər mədəniyyətinin nadir inciləri ilə bir sırada YUNESKO-nun Dünya irs siyahısına daxil edilməsi isə bütövlükdə onun nə dərəcədə bənzərsiz sənət növü olduğunu bir daha təsdiqləyir.

2005-ci ilin avqustunda Prezident İlham Əliyevin və ölkəmizin birinci xanımı Mehriban Əliyevanın, YUNESKO-nun baş direktoru Koişiro Matsuuranın iştirakı ilə təməli qoyulmuş Beynəlxalq Muğam Mərkəzi ümumi sahəsi 7,5 min kvadratmetr olan üçmərtəbəli binadan ibarətdir. Binanın forması Azərbaycanın qədim musiqi alətlərindən olan tarın hissələrini xatırladır. Ən müasir texnologiyadan istifadə edilməklə tikilən bina üçün lazımi avadanlıq İtaliya, Avstriya, Fransa və Türkiyədən gətirilmişdir. İnşaat işləri zamanı 2 mindən çox müxtəlif ölçülü şüşədən istifadə olunmuşdur.

Azərbaycan-YUNESKO əməkdaşlığının bəhrəsi olan Beynəlxalq Muğam Mərkəzində 350 yerlik konsert salonu, klub, 80 nəfərlik restoran, dərs otaqları, səsyazma studiyası vardır. Bina müasir havalandırma və istilik sistemləri ilə təchiz edilmişdir.

## Şəkilləri

International Mugham Center of Azerbaijan.2.jpg
International Mugham Center of Azerbaijan.3.jpg


## Həmçinin bax
* Azərbaycan musiqisi

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayti
Xeyrəddin Barbarossa

**Xeyrəddin Barbarossa** (**Barbaros Xeyrəddin Paşa** və ya **Xızır Xeyrəddin Paşa**; eyni zamanda paşa və admiral rütbələri alanadək **Xızır Rəis**; ) — Osmanlı tarixinin ən məşhur dənizçilərindən biri və admiral, Osmanlı dövlətinin paşa rütbəsi almış ilk dəniz komandanı.
Əsl adı Yaquboğlu Xızır olsa da, Sultan Sultan Süleyman Qanuni ona dövlət və İslam qarşısındakı xidmətlərinə görə "dinin xeyirlisi" mənasını daşıyan Xeyr-əd-din adını vermişdi. Avropalıların Xeyrəddin paşanın böyük qardaşı, məşhur dənizçi Oruc Rəisə qırmızı saqqalına görə verdikləri və italyan dilindən "qırmızı saqqal" kimi tərcümə olunan Barbarossa ləqəbi onun vəfatından sonra Xeyrəddin paşaya da aid edildi. Bu səbəbdən qərb tarixçiləri onları ayırmaq üçün müvafiq olaraq I və II Barbarossa paşa adlandırırlar. 1512-ci ildə onlar Tunis sultanı Məhəmmədlə anlaşaraq Tunisdəki Xalkül-Vaad (La Qaletta) limanını istifadə etməyə başladılar.

Xızır ve Oruc qardaşları 1516-cı ildə ələ keçirdikləri yüklü bir gəmini hədiyyə olaraq Piri Rəis himayəsində Osmanlı padşahı Yavuz Sultan Səlimə göndərdilər. Cavab olaraq Yavuz Sultan Səlim də onlara verdiyi dəstəyin ifadəsi kimi hədiyyələr yolladı. Oruc Rəis və Xızır Rəisin böyük qardaşları olan İshaqın da onlara qatılmasından sonra 1516–1517-ci illərdə ispanlara qarşı müharibələrdə iştirak etdilər və Tənəs, Tlemsən və Oran şəhərlərini ələ keçirərək Əlcəzairi tutdular. Oruc Rəis Əlcəzair hökmdarı elan edildi. İspanlar 1518-ci ildə Əlcəzairi geri almaq üçün ərəblərlə birləşərək hücuma keçdilər. Bu savaşda İshaq Rəis və Oruc Rəis öldürüldü. Elə həmin il Xızır Rəis Yavuz Sultan Səlimin adına pul buraxdırıb xütbə oxutduraraq ona bağlılığını bildirdi. Yavuz Sultan Səlim də Xızır Rəisi Əlcəzair Bəylərbəyliyinə təyin edərək onu himayəsi altına aldı.

1519-cu ildə o, İspaniya donanmasını məğlubiyyətə uğratdı. Əlcəzairi buraxaraq Şərşəl adalarına çəkildi. 1520–1525-ci illər arasında Avropanın Aralıq dənizi limanlarına hücum edərək böyük qənimətlər əldə etdi. 1530-cu ildə Əlcəzairi yenidən ələ keçirdi. 1531-ci ildə Şərşələ basqın hazırlayan genuyalı admiral Andrea Dorianı məğlubiyyətə uğratdı. 1534-cü ildə İtaliya limanlarına basqınlar həyata keçirdi. Həmin il Tunisi ələ keçirdi. Ancaq səlibçilərin donanmasının təzyiqi qarşısında Tunisi buraxmaq məcburiyyətində qaldı. 1536-cı ildə daha güclü bir donanmayla İtaliya limanlarına basqın etdi. 1536-cı ildə Egey dənizindəki Venesiya koloniyalarını Osmanlı topraqlarına qatdı. 1538-ci ildə Preveze Dəniz döyüşündə səlibçilərin donanmasını məğlub etdi. Tulonda Osmalının müttəfiqi olan fransız donanmasıyla birləşərək 1543-cü ildə Alman xalqının Müqəddəs Roma imperiyasına qalib gələrək Nitsanı ələ keçirdi. 1544-cü ildə İstanbula qayıtdı.

Həyatının son illərini İstanbulda yaşamış və Beşiktaş məhəlləsindəki türbəsində dəfn edilmişdir. Uzun illər Bosfor boğazından çıxan türk gəmiləri onun dəfn olunduğu yerin yaxınlığından keçərkən onun şərəfinə hərbi salam verir, gəmi heyəti isə ruhuna dua oxuyurdu.

## Mənbə
* 100 böyük türk. (Azərbaycan dilinə tərcümə edəni Sabir Adil. Redaktoru: Məlik Allahverdiyev), Bakı, 1991. səh.17–18.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Xeyrəddin Barbarossa
Elektron bank sistemi

**Elektron bank sistemi** — XX əsrin 80-ci illərinin əvvəllərindən sürətlə inkişaf etməyə başlamışdır. Bank sistemində elektron bankçılığın tətbiqi inkişaf etmiş texnologiyaların tətbiqindən, azad rəqabət mühitünün olmasından asılıdır. Müasir bank sisteminin mühüm elementləri arasında kredit kartları, hesaba erişi kartları otomotik vezneler, satış nöqtəsi terminallarının, nağd hesablaşma formalarının xüsusi rol oynaması böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Azərbaycanın müstəqilliyindən sonra bank sistemi daha da inkişaf etmiş, dövlət bankları ilə yanaşı çoxlu sayda özəl banklar da yaranmışdır. Burda elektron bankçılığın çox geniş olan depozit uyğulamalarından sadəcə beynəlxalq və ölkələrarası çərçivədə ən çox istifadə edilən, əməliyyatın sürətini artıran, işçi ehtiyaclarını azaldan xidmət vasitələrindən və elektronik bankçılıq sistemlərindən, Azərbaycanda elektronik daşıyıcılar vasitəsilə banklararası hesablaşmaların təşkili nəzərdə tutulur.

## Elektron bank sisteminin növləri
**Ev və İş Yerində Bankçılıq**

Şöbələrdən kənarda baş verən bankçılıq xidmətlərindən bir başkalarıda ev ya da iş yerində bankçılıqdır. Bu xidmətlərdə müştərilər öz mikro kompüterini ya da videomətin sistemlerindən istifadə edirlər. Müştəri öz komyuterlərindən modem və telefon xətti köməyilə bankın ana kompüterinə bağlanması ilə bankın təklif etdiyi bütün xidmətlərdən faydalana bilir. Bunlar informasiya alma, vergi ödəmə, hesabdan hesaba pul köçürməsi, satın alma, kredit götürmə xidmətləri aid edilir.

**[[Videomətn]]**

Çoxlu sayda abonentin bir mərkəzi kompüterlə iki tərəfli əlaqə ilə idarə edildiyi bir sistemdir. Abonentlər, bir klavyatura vasitəsilə mesajlarını çatdırırlar. Görüntü üçün normal bir televizor ekranı, əlaqə üçünsə telefon xətləri istifadə edilir. Videomətin şirkətləri ev bankçılığı xidmətindən əlavə xəbərlər, alış-veriş, mülk alış-satışı, aerobilet satışı kimi müxtəlif xidmətlər də təklif edirlər.

**Telefon Bankçılığı**

İnformasiya-komunikasiya texnologiyalarındakı inkişaf və kompüter texnologiyasının banklarda geniş istifadəsi telefon bankçılığı üçün geniş imkanlar yaradır.

Bu sistemdən müştərilər öz ev və ya iş telefonları vaitəsilə bankın kompüterləri ilə əlaqə yaradaraq istifadə edirlər. Bu cür xidmət növü bütün müştərilərə telefon olan hər bir yerdən əlaqəli nömrələr verilərək təqdim edilir. Ancaq istifadə olunan telefon mütləq rəqəmli digital olmalıdır.

1973-cü ildə ilk dəfə Amerikada Seanttle First National Bank tərəfindən göstərilən bu xidmət növündən istifadə edənlərin çox az sayda olması ilə bağlı bir neçə ay sonra bu xidmət növü 1979-cu ilə qədər dayandırılmışdır.

## Mənbə
* "Modern Bankacılık", Nuray Uzkesici, Eskişeher – 1994
* "Bankacılar için Para ve Kredi Bilgisi", Prof. Dr. Avni Zarakolu, Ankara — 1977

## Həmçinin bax
* AZİPS
* Avropa Kredit Köçürməsi Sistemi

## İstinadlar