open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Enstatit

**Enstatit – Mg<sub>2</sub> [Si<sub>2</sub>O<sub>6</sub>]** — rombik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: hər yerdə rast gələn.

## Növ müxtəliflikləri
Bronzit – tərkibində 5–14 % FeO olan tuncu çalarlı enstatit; viktorit – meteorit enstatiti.

## Xassələri
Rəng – müxtəlif çalarlı yaşıl, bozumtul-ağ, boz, sarı, qonur; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – təzə kəsikdə şüşədən sədəfiyədək; Şəffaflıq – yarımşəffaf; Sıxlıq – 3,2–3,5; Sərtlik – 5–6; Kövrəkdir; Ayrılma – {210} üzrə ~ 88° bucaq altında orta; Sınıqlar – pilləli; Morfologiya – kristallar: prizmatik, bəzən lövhəvari; İkiləşmə: nadir hallarda {101} üzrə; Mineral aqreqatları: sıx, dənəvər.

## Mənşəyi və yayılması
Mg ilə zəngin olan ultraəsası süxurlar – peridotit, piroksenit, harsburqit və lertsolitlər üçün səciyyəvi olan tipik maqmatik mineraldır. Əsasi süxürların – qabbro və qabbro-noritin mühüm süxurəmələgətirən mineralıdır. Effuziv əmələgəlmələrin – bazaltların və andezitlərin adi mineralıdır. Peqmatitlərdə də tapılmışdır. Enstatitin kontakt-metasomatik əmələgəlmələri məlumdur. Meteoritlərdə də aşkar edilmişdir: daş meteoritlərin əsas minerallarından biridir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: olivin, diopsid, serpentin, apatit, xromit, qranat, spinel və b. Mineralın tapıldığı yerlər: dünyanın bir çox regionlarında geniş yayıl-mışdır: Telemarken (Norveç); Tili-Foster (ABŞ) və b. Azərbaycanda Kiçik Qafqazın serpentinitlərində, Konqur-Alangöz intruzivinin cənub-qərb hissəsinin kontakt oreolunda və b. məntəqələrdə qeyd edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL ENSTATITE
Qrafik planşet

**Qrafik planşet** - *(ing.graphics tablet, ru.графический планшет)* – plastikdən hazırlanmış və səthinin altında elektron içlik olan yastı düzbucaqlı; koordinat qurğusu (məsələn, siçan, trekbol və s.) ilə birlikdə mühəndis və konstruksiya işlərinin yerinə yetirilməsində, eləcə də şəkillərin yaradılması və onlarla işləmək üçün istifadə edilir. Koordinat qurğusunu planşetin səthi üzərində hərəkət etdirdikdə qurğunun yeri (mövqeyi) sistem tərəfindən izlənir və ekranda göstəricinin mövqeyinə çevrilir. Qrafik planşetlə işləmək üçün, adətən, qələmdən (STYLUS) istifadə olunur.


File:Wacom Bamboo Capture tablet and pen.jpg|250px|Qələmli tablet
File:Wacom Intuos3 A5.jpg|250px|Tablet və qələm


## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Rodonit

**Rodonit CaMn4 [Si<sub>5</sub>O<sub>15</sub>]** —(yunanca "rodon" qızılgün deməkdir) Triklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn. 

## Növ müxtəliflikləri
Faulerit (5-8 %-dək ZnO, 3-9 %-dək FeO, 6-7%-dək CaO), sixutsunit–maqneziumlu rodonit.

## Xassələri
Rəng – səciyyəvi cəhrayıdan tünd- və qəhvəyimtil-qırmızıyadək; bu fonda çox vaxt törəmə Mn hidroksidlərinin qara ləkələri, damarcıq və dendritləri müşahidə edilir; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – şüşə, sədəfi, donuq; Şəffaflıq – qeyri-şəffafdan yarımşəffafadək, bəzən şəffaf; Sıxlıq – 3,67-3,76; Sərtlik – 5,5-6,5; Ayrılma – {110} üzrə 92° bucaq altında mükəmməl, {010} üzrə – orta; Sınıqlar – dənəvərlik dərəcəsindən asılı olaraq hamar, qabıqvarı, pilləri; Morfologiya – kristallar: nadir hallarda izometrik lövhə şəkilli, bəzən prizmatik; Mineral aqreqatları: bütöv sıx və dənəvər kütlələr, tək-tək hallarda–nodullar.

## Mənşəyi və yayılması
Əsasən metamorfik yolla əmələ gəlir. Çökmə manqan filizlərinin regional və kontakt metamorfizmi nəticəsində meydana çıxır, gilli və kristallik şistlərdə, habelə bəzi başqa metamorfik süxurlarda rast gəlir. Kontakt-metasomatik yolla da əmələ gəlir. Manqanla zəngin ətraf süxurları assimilyasiya etmiş qranit peqmatitlərində qeyd edilir. Bəzən mineralın hidrotermal əmələgəlmələrinə də rast gəlinir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: braunit, manqanit, tefroit, franklinit, bustamit, Mn – qranat, kalsit, kvars və b. Mineralın tapıldığı yerlər : Sverdlovsk (monolitləri 47 tonadək) və Maqnitoqorsk şəhərləri yaxınlığında, Primorsk ölkəsi (Rusiya); Kapnits, Rozia Montana (Rumıniya); Devonşir, Kornuoll (Böyük Britaniya); Boriyeva, Qradişşe (Bolqarıstan); Lonqban (İsveç); Bxandra (Hindistan); Broken-Xill (Avstraliya); Xonsyu ad. (Yaponiya); Ksonotla (Meksika) və b. Azərbaycanda mineralın kiçik yığınları Dəlidağ qranitoid intruzivinin endokontakt zonasında Qaranlıq sahəsində aşkar edilmişdir.

## Tətbiqi
Yaxşı məmulat daşıdır. Rodonitin oksidləşmə məhsullarının mühüm yığınlarından manqan filizi kimi qara metallurgiyada istifadə edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL RHODONITE
Görüntü

**Görüntü** (en. image ~ ru. изображение ~ tr. imge, görüntü) – 1.Qrafikada: şəklin, rəsmin və s. proqram vasitələri ilə emal olunan təsviri. Belə görüntü müxtəlif cür saxlanıla bilər: bit xəritəsi (BIT MAP) (piksellər çoxluğu, rastr) kimi və ya metafayl (görüntü almaq üçün komandalar toplusu) kimi. 

2. Hesablama texnikasında: obyektin dublikatı, kopyası və ya təmsiledicisi. Məsələn, virtual diskin (RAM DISK) köməyilə kompüterin yaddaşında yumşaq və sərt disklərdəki verilənlərin müəyyən hissəsinin görüntüsünü yerləşdirmək olar; yaxud tərsinə, virtual yaddaş proqramının (VIRTUAL RAM PROGRAM) köməyilə kompüterin əsas yaddaşının müəyyən hissəsinin sərt diskdə görüntüsünü yaratmaq olar; bundan başqa, proqram yolu ilə yaddaşın müəyyən bölümünün görüntüsünü etibarlıq məqsədilə yaddaşın başqa bir yerinə köçürmək olar.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Avgit

**Avqit** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: hər yerdə rast gələn.  

## Növ müxtəliflikləri
Piroksen qrupunun ən geniş yayılmış, tərkibcə mürəkkəb və dəyişkən mineralıdır: eqirin-avqit–zonal, Na2O və Fe2O3 ilə zəngin olan növ müxtəlifliyi; titan-avqit – TiO2 (4-5 %-dək), Fe2O3 və Al2O3 ilə zənginləşmiş növ müxtəlifliyi; bazaltik avqit – titan və manqanlı növ müxtəlifliyi; leyko-avqit – tərkibində az miqdarda Fe olan avqit və b.

## Xassələri
Rəng – qara, yaşılımtıl-qara; Mineralın cizgisinin rəngi – açıq rəngli; bozumtul-yaşılımtıl; Parıltı – şüşə; Şəffaflıq – yarımşəffafdan şəffafadək; Sıxlıq – 3,2-3,6;  Sərtlik – 5-6; Ayrılma – {110} prizma üzrə orta; Bölünmə – {100} pinakoidi üzrə çox vaxt (diallaqda) aydın; Sınıqlar – pilləli-qeyri-hamar, qabıqvari; Morfologiya – kristallar: qısa-sütunvari, lövhəli, az hallarda iynəvari, İkiləşmə: çox vaxt {001} üzrə polisintetik və {100} üzrə «qaranquş quyruğu» tipli sadə; Mineral aqreqatları: dənəvər kütlələr, püruzlar.

## Mənşəyi və yayılması
Tipik maqmatik mineral olub, qabbrolarda, doleritlərdə, əsası effuziv süxurlarda–andezit, bazalt və fonolitlərdə geniş yayılmışdır. Bəzən ultraəsası süxurlarda, qələvi peqmatitlərdə, kontakt-metasomatik (fenitlər) və metamorfik (çarnokitlər) əmələgəlmələrdə qeyd edilir. Həmçinin ay süxurlarında aşkar olunmuşdur. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: plagioklaz, ortoklaz, biotit, nefelin, maqnetit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: İlmen və Vişnyovıye dağları, Lovozer tundraları (Rusiya); Daun (Almaniya); Siciliya və Lipar adaları (İtaliya); Overn vilayəti (Fransa). Azərbaycanda çoxsaylı məntəqələrdə rast gəlinən avqit Xəzər dənizinin Lənkəran-Astara sahil qumlarında, Dağlıq Talışda daha geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL AUGITE
Diopsid

**Diopsid – CaMg [Si<sub>2</sub>O<sub>6</sub>]** — *monoklinik sinqoniya.* Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn. 

## Növ müxtəliflikləri
Piroksenlər qrupuna aid olan mineral bir neçə növ müxtəlifliyi ilə təmsil olunmuşdur: otu çalarlı yaşıl xromdiopsid (5% Cr2O3), yaşıl omfasit (5–11% Al2O3, 6 % -dək Na2O), Fe3+ ilə zənginləşmiş diallaq, lavrovit (2–4% -dək V2O3) və b.

## Xassələri
Rəng – müxtəlif intensivlikli yaşıl, az hallarda ağ, rəngsiz; Mineralın cizgisinin rəngi – yaşılımtıl-ağ; Parıltı – şüşə; Şəffaflıq – şəffafdan qeyri-şəffafadək; Sıxlıq – 3,3–3,4; Sərtlik – 5,5–6; Kövrəkdir; Ayrılma – {110} üzrə aydın; Bölünmə – çox vaxt {100} üzrə diallaqda müşahidə edilir; Sınıqlar – pilləlidən qeyri-hamaradək; Morfologiya – kristallar: prizmatik, nisbətən az iynə- və lövhəvari; İkiləşmə: çox vaxt {100} və {102} üzrə; Mineral aqreqatları: sıx bütöv və dənəvər kütlələr (kokkolit), çubuqvari, radial-şüalı əmələgəlmələr.

## Mənşəyi və yayılması
Maqmatik diopsidə müxtəlif tip süxurlarda rast gəlinir. Ultraəsası və əsası püskürmə süxurlarında – piroksenit, dunit, qabbro, diabazlarda, ultraəsası lavalarda, olivinli bazaltlarda, traxibazaltlarda və b., xromdiopsid isə ekloqitlərdə və peridotitlərdə geniş yayılmışdır. Qələvi peqmatitlərdə ətraf süxurların peqmatit ərintisi tərəfindən assimilyasiyası məhsulu kimi qeyd edilir. Kontakt-metasomatik mənşəli diopsid ən çox skarnlarda inkişaf etmişdir, çox vaxt roqoviklərdə də rast gəlir. Metamorfik əmələgəlmələrin tipik mineralıdır – mineralın ən iri yığınları piroksen-roqovik və epidot-amfibolit fatsiyalarında toplanmışdır. Qırıntı materialı kimi çökmə süxurlarda rast gəlir. Bir sıra daş meteoritlərində qeyd edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: skapolit, qranatlar, vollastonit, titanit, tremolit, xlorit, maqnenit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Axmatov, Slüdyanka (Rusiya); Svartsenşteyn (Avstriya); Nordmark (İsveç); Kanaan (ABŞ) və b. Diopsid Kiçik Qafqazın Azərbaycan hissəsində ofiolit qurşağının hiperbazitlərində (dunitlərdə, peridotitlərdə), Göydərə xromit yatağında, Daşkəsən və Gədəbəy rayonlarının skarnlarında tapılmışdır.

## Tətbiqi
Şəffaf xromdiopsid zərgərlikdə istifadə edilir.	

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL DIOPSIDE
Ksonotlit

**Ksonotlit (ekleit, curupait) Ca<sub>6</sub> [Si<sub>6</sub>O<sub>17</sub>] (OH)<sub>2</sub>** 

—monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: nadir.

## Xassələri
Rəng – ağ, boz, bəzən solğun-çəhrayi;

Parıltı – liflər boyu ipəyi;

Şəffaflıq – qeyri-şəffafdır, lakin dənələrinin kənarları işıq keçirir;

Sıxlıq – 2,61–2,75;

Sərtlik – 5–6,5;

Ayrılma – {100} üzrə mükəmməl, {001 } üzrə orta;

Sınıqlar – tikanlı;

Başqa xassələr – çox özlüdür;

Morfologiya – kristallar: iynəvari,

Mineral aqreqatları: sıx və naziklifli kütlələr.

## Mənşəyi və yayılması
Ksonotlitin əmələ gəlməsi üçün ən əlverişli mühit ultraəsasi və əsasi süxurların əhəngdaşları ilə kontakt zonasıdır. Skarnlarda, serpentinitlərdə, orta və yüksək temperaturlu hidrotermal damarlarda qeyd edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: pektolit, prenit, kalsit. Mineralın tapıldığı yerlər: Sahil silsilələrinin kontakt zonaları, Riel adası (ABŞ); Tetela-de Ksonotola (Meksika); Bosso yarımadası (Yaponiya); Talnax (Rusiya) və b. Azərbaycanda ksonotlit Laçın və Kəlbəcər rayonlarının serpentinitlərində və Talışın subqələvi bazaltoid formasiyasının süxurlarında aşkar edilmişdir.

## Tətbiqi
Sementin mühüm komponentidir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* General Xonotlite Information
Görüntünün yaxşılaşdırılması

**Görüntünün yaxşılaşdırılması** — (en. image enhancement ~ ru. улучшение изображения ~ tr. görüntü iyileştirme) – qrafik görüntünün keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması prosesi. Kompüterin displeyində görüntünün dəqiqliyinin artırılması qrafik proqramının köməyilə "əl ilə" və ya xüsusi proqram vasitələrinin köməyilə yerinə yetirilə bilər. Görüntünün yaxşılaşdırılması üsulları müxtəlifdir: açıq və tutqun sahələr arasındakı kontrastlığın yaxşılaşdırılması, rənglərin artırılması, verilən görüntü siqnalının süzgəcdən keçirilməsindəki xətaların düzəldilməsi, əyri-üyrü xətlərin hamarlanması, pozulmuş konturun yenidən çəkilməsi, eləcə də optik və ya əksetdirici avadanlığın yaratdığı təhriflərin düzəldilməsi (məsələn, monitorun eninə və hündürlüyünə müxtəlif təsvir miqyasları olduqda dairə oval şəklində görsənir).

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Hedenbergit

**Hedenbergit** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

## Növ müxtəliflikləri
Manqanhedenbergit (9,5%-dək MnO), xromhedenbergit (3%-dək Cr2O3), ferrihedenbergit (4,2 %-dək Fe2O3).

## Xassələri
Rəng – tünd-yaşıldan qaramtıl-yaşıladək; Mineralın cizgisinin rəngi – rəngsizdən yaşılımtıl-bozadək, Parıltı – şüşə, Şəffaflıq – qeyri-şəffaf, Sıxlıq – 3,5-3,6; Sərtlik – 5,5-6; Ayrılma – {110} prizması üzrə 87°  bucaq altında aydın; Bölünmə – {100} və {010} üzrə; Sınıqlar – pilləli; Morfologiya – kristallar: qısaprizmatik; İkiləşmə – {100} və {001} üzrə; sadə və mürəkkəb; Mineral aqreqatları: radial-şüalı, iri çubuğabənzər.		

## Mənşəyi və yayılması
Metamorfik dəyişilməyə məruz qalmış, dəmirlə zənginləşmiş çökmə əmələgəlmələrdə yayılmışdır. Mineralın kalsiumlu skarnlarda müşahidə edilən kontakt-metasomatik əmələgəlmələri məlumdur. Maqnetitin kontakt-metasomatik yataqlarının adi mineralıdır, əhəngdaşlarında yerləşən mis-sulfid filizlərində nisbətən az rast gəlir. Bəzən kvarslı siyenitlərdə və qranitlərdə qeyd edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: ilvait, maqnetit, pirit, marmatit, fayalit, qranatlar, bəzən epidot, xloritlər və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Dalneqorski, Turinski, Kanonski (Rusiya); Lyanqar (Özbəkistan); Nordmak və Lonqban (İsveç). Azərbaycanda Daşkəsən yatağının skarn tipli dəmir filizi cismində və s. qeyd edilir.

## Tətbiqi
Hedenbergit, vollastonit və datolitdən təşkil olunmuş zolaqlı və konsentrik-zonal polimineral skarn tipli əmələgəlmələr xırda məmulat hazırlamaq üçün gözəl materialdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL HEDENBERGITE
Vollastonit

**Vollastonit Ca<sub>3</sub> [Si<sub>3</sub>O<sub>9</sub>]** — triklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn. 

## Növ müxtəliflikləri
Ferrovollastonit (~10 % FeO), manqanvollastonit.

## Xassələri
Rəng – ağ, boz, bəzən solğun-yaşıl, az hallarda əti-qırmızı; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ, Parıltı –  şüşə, sədəf; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf, bəzən şəffaf; Sıxlıq – 2,8-2,9; Sərtlik – 4,5-5; Kövrəkdir; Ayrılma – {100} üzrə mükəmməl, {001} və {101} üzrə orta; Sınıqlar – pilləli-qeyri-hamar, tikanlı; Morfologiya – kristallar: nadir hallarda rast gəlir; lövhəli, sütunvari, iynəvari; İkiləşmə: {100} üzrə; Mineral aqreqatları: vərəqvari, bitişmiş lövhəciklər, lifli, radial-şüalı, çubuq- və qabıqvari, dənəvər.

## Mənşəyi və yayılması
Kalsiumlu skarnların və regional metamorfizmə uğramış əhəngdaşlarının səciyyəvi mineralıdır. Habelə əhəngli kristallik şistlərdə, başqa minerallarla birgə ksenolitlər şəklində bəzi maqmatik süxurlarda (qabbro, noritlər, qələvi əmələgəlmələr və b.), bəzən vulkan tullantılarında qeyd edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kalsit, kvars, qranatlar, vezuvian, diopsid, epidot, danburit, datolit, olivin, aksinit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Vidsboro (ABŞ); Aransasu (Meksika); Lyanqar, Tetyüxe (Rusiya); Parqas (Finlandiya); Mirsk (Polşa); Monte-Somma və Vezuvi vulkanları (İtaliya); Billenvald (Almaniya) və bir çox başqa yerlər. Azərbaycanda Tərtər çayının yuxarı axınında Kəlbəcər rayonunda yerləşən İstisu vollastonit təzahürində, həmçinin Laçın, Daşkəsən və Gədəbəy rayonlarının kontakt-metasomatik əmələgəlmələrində, Kiçik Qafqazın ofiolit formasiyasının ultraəsasi süxurlarında qeyd edilir. 

## Tətbiqi
Keramika sənayesində, lak-boya materiallarının, minanın, müxtəlif uduçuların, gübrələrin istehsalında geniş istifadə edilir. Vollastonit, hedenbergit və datolitdən təşkil olunmuş gözəl zolaqlı və konsentrik-zonal skarn tipli əmələgəlmələr yarımqiymətli daş kimi praktik əhəmiyyət kəsb edir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL WOLLASTONITE
Uyumluluq

**Uyumluluq** (ing.Compatibility) — kompüterin, qurğunun, verilənlər faylının və ya proqramın başqa kompüter, qurğu və s. ilə birgə işləyə bilməsi bacarığı, yaxud eyni komandaları, formatları və dilləri “başa düşmələri”. Uyumluluq istifadəçilərin hamısının ümumi maraq predmetidir, aparat və proqram təminatlarının standartlaşdırılması üçün edilən bütün cəhdlərin əsasında dayanır.
Kompüterlərin və onlarla əlaqəli avadanlıqların uyumluluğunun iki anlamı var: birincisi, bu, iki maşının işinin uzlaşma dərəcəsidir, ikincisi isə müəyyən standartlarda uyğunluq dərəcəsidir. Birinci halda uyumluluq (və ya uyumsuzluq) maşınların birləşə bilməsi, verilənlərdən birgə istifadə edilməsi və ya eyni proqramları çalışdıra bilməsi imkanın olub-olmamasını müəyyənləşdirir. Məsələn, Apple Macintosh və IBM PC kompüterləri, ümumiyyətlə, uyumlu deyil, çünki onlar yardımçı aparat və proqram vasitələri olmadan bir-biri ilə birləşə bilmir və ya verilənlərdən birgə istifadə edə bilmirlər. Standartlara gəldikdə isə, kompüterlərin və başqa avadanlıqların hər hansı geniş yayılmış modellərlə uyumluluğunun nəzərə çarpdırılması qəbul olunub: məsələn, kompüterlər IBM-uyumlu, modemlər isə Hayes-uyumlu adlandırılır. Bu anlamda uyumluluq onu bildirir ki, verilmiş maşın tamamilə əsaslandığı standart kimi işləyir. 
Proqram təminatının uyumluluğu da kompüterlər arasında, proqram məhsulları arasında, eləcə də kompüterlərlə proqramlar arasında uzlaşmanın olmasını, ancaq problem-yönlü səviyyədə olmasını bildirir. Kompüterlərin proqram-uyumlu hesab edilməsi üçün onlar başqa model və ya markalar üçün hazırlanmış proqramları çalışdıra bilməlidir, məsələn, Apple Macintosh və IBM PC maşınlarında eyni bir proqram diskini istifadə etmək mümkün olsaydı, onlar proqram-uyumlu olardı. Proqram uyumluluğu proqramların birlikdə işləyə bilməsi və eyni bir verilənlərdən istifadə etməsi imkanlarını da müəyyənləşdirir. Əvvəlki versiyaları ilə işləyə bilən proqramlar yuxarıdan aşağıya uyumlu adlanırlar; bilərəkdən öz gələcək versiyaları ilə birgə işləyə bilmə imkanları açıq saxlanmış proqramlar aşağıdan yuxarıya uyumlu adlanırlar. Əgər tamamilə fərqli proqramlar, məsələn, mətn redaktoru və rəsm proqramı, uyumlu adlandırılırsa, bu o deməkdir ki, onlardan hər biri o biri üçün yaradılmış obyekt və ya faylı özünə birləşdirə bilər.

## Ədəbiyyat

İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
 Hardware Compatibility List
Maravi döyüşü (2017)

**Maravi döyüşü** () - Filippinin Mindanao adasında yerləşən Maravi şəhərində 2017-ci ilin 23 may tarixindən başlamış döyüş. Toqquşmalar hökumət qüvvələri və şəhərə nəzarəti ələ keçirmək istəyən silahlı terrorçular arasında baş vermişdir. İraq Şam İslam Dövlətinə bağlı olduqlarını elan edən *Əbu Səyaf* və *Maut* silahlı qrupları şəhər üzərində nəzarəti təmin etmək məqsədi ilə 23 maydan etibarən döyüşlərə başlayıblar.

Hökumət rəsmilərinin məlumatına əsasən terrorçulara rəhbərlik edən İsnilon Hapilon Maravi şəhərində olan İraq Şam İslam Dövlətinə bağlı qrupları bir araya topladıqdan sonra şəhər üzərində nəzarəti ələ keçirmək məqsədi ilə 23 may tarixində hərəkətə keçib. Silahlı qarşıdurmanın genişlənməsi nəticəsində ordu, polis və təhlükəsizlik qüvvələrinə məxsus personal ilə terrorçular arasında toqquşmalar baş verib.

Maut terrorçu qrupunun hücum zamanı şəhərdə yerləşən bəzi binaların ələ keçirildiyi bildirilir. Həmin binalar sırasında bələdiyyə binası, şəhər həbsxanası, Mindanao Universitetinorpusu və xəstəxanda var. Qrup eyni zamanda mərkəzi küçələri zəbt etməklə şəhərdə yerləşən Müqəddəs Mariya Katolik Kilsəsinin və dini seminariyanın binasını yandırıb.

Hadisələr baş verən zaman Rusiyada rəsmi səfərdə olan ölkə prezidenti Rodriqo Duterte səfərini yarımçıq qoyaraq təcili ölkəsinə qayıdıb.

Britaniyanın “Guardian” qəzetinin Cənub-Şərqi Asiya müxbiri Oliver Holmsun imzaladığı təhlildə o, İŞİD silahlılarının Filippində bir şəhəri niyə və necə ələ keçirdiklərini yazıb.

İŞİD silahlıları Filippinin cənubundakı Maravi şəhərinin bir neçə məhəlləsinə nəzarəti ələ keçirib. Ordunun havadan dəstək verdiyi əməliyyatlar indiyədək uğurlu olmayıb.

Silahlı qüvvələr qarşıdurmalarda azı 61 yaraqlı və 17 təhlükəsizlik əməkdaşının öldürüldüyünü açıqlayıb. 19 dinc sakin də həyatını itirib.

200 min əhalisi olan Maravidə on minlərlə insan şəhəri tərk edib.

Yaraqlılar Ömər və Abdullah Maute qardaşlarının adını daşıyan Maute adlı az tanınan qrupdandır.

Hapilon əvvəllər daha bir radikal fraksiyaya: “Əl-Qaidə” ilə əlaqəli Əbu Səyyəfə rəhbərlik edirdi. Onlar məhbusların bombalanması və başlarının kəsilməsi, 2002-ci ildə İndoneziyanın Bali adasına hücumu həyata keçirən qrupla tanınırlar.

Filippin ordusu indi deyir ki, Hapilon, ekspertlərin fikrincə, əvvəllər cinayət təşkilatı kimi fəaliyyət göstərən, lakin getdikcə daha çox ideoloji məqsədlər güdən Mauteyə qoşulur.

Maute ötən il prezidentin doğulduğu Davaoda 14 nəfərin ölümü ilə nəticələnən partlayışda günahlandırılıb. İŞİD-in Amaq xəbər agentliyi də təşkilatın Maravi hücumlarına görə məsuliyyəti öz üzərinə götürdüyünü açıqlayıb.

**Niyə indi?**

Cakartada yerləşən Münaqişələrin Siyasi Təhlili İnstitutunun rəhbəri Sidney Cons deyir ki, münaqişələr Mindanaoda ümumi maraqları olan müxtəlif radikal islamçı təşkilatların koalisiyasını cəlb edib:

"Duerte və hökuməti Mindanaoda böyük dəyişiklik baş verdiyini dərk edə bilmədi. Yaraqlılar qəbilə siyasəti aparmırlar və ya pulla motivasiya olunmurlar. Onların liderləri keçmişdə dəstə üzvləri kimi çıxış etmiş ola bilərlər. Amma indi onlar İŞİD Mindanaonun problemlərinin həllinin İslam hüququnda olduğuna inanır.

## İstinadlar
Görüntünün emalı

**Görüntünün emalı** – elektron görüntülərin maşın vasitəsilə analizi, emalı, saxlanması və əks etdirilməsi. Görüntünün emalı üç ardıcıl mərhələdən ibarətdir: giriş, emal və çıxış. Giriş (görüntünün qəbulu və rəqəmsallaşdırılması) zamanı qrafik görüntü parlaqlıq və ya rəng fərqlərini aşkarlamaq və kodlaşdırmaq yolu ilə kompüterin artıq emal edə biləcəyi ikilik kəmiyyətlərə çevrilir. Emalın növbəti mərhələsində görüntünü yaxşılaşdırmaq və onun elektron təsvirini (faylı) sıxmaq olar. Üçüncü mərhələ olan görüntünün çıxışı, emal olunmuş görüntünün hər hansı bir möhkəm daşıyıcıda (kağızda, kartonda, “plyonka”da və s.) əks etdirilməsindən (çapından) ibarətdir. Görüntülərin emalı məsələləri televiziya, kino sənayesi, CD-ROM texnologiyaları, tibb, havanın peyk xəritələrinin tərtib edilməsi, dənizlərin tədqiqi, süni intellekt, robototexnika və obrazların maşınla tanınması sahələrinin hamısı üçün səciyyəvidir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Ident Smart Studio 
* Bare Images Toolbox
Jadeit

**Jadeit – Na Al [Si<sub>2</sub>O<sub>6</sub>]** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən. 	      			  

## Xassələri
Rəng – element-qatışıqlarından asılı olaraq mineral müxtəlif rəngdə olur: ağ, yaşılımtıl (Cr3+, Fe2+), göy (Fe2+, Fe3+),  bozdan qarayadək (Mn2+, Fe3+), zümrüdü-yaşıl; Mineralın cizgisinin rəngi –  ağ; Parıltı – şüşə, ayrılma müstəvilərində sədəfi; Şəffaflıq – qeyri -şəffafdan yarımşəffafadək; Sıxlıq – 3,2-3,5; sərtliyi – 6,5-7,5; Ayrılma – {110} prizması üzrə orta, {010} və {100} üzrə qeyri-mükəmməl; Olduqca özlüdir; Sınıqlar – qeyri-hamardan tikanlıyadək; Morfologiya – kristallar: nadir hallarda rast gəlir: prizmatik, sıx kriptokristallik kütlələr; Mineral aqreqatları: sıx, qarışıq-lifli, keçəyəoxşar.

## Mənşəyi və yayılması
Tipik metamorfogen mineral olub, qələvilərlə zəngin süxurların yüksək temperatur və aşağı təzyiq şəraitində baş verən metamorfizmi prosesində əmələ gəlir. Ultraəsası süxurlarda, qlaukofan şistlərində qeyd edilir. Zərbə metamorfozmi nəticəsində plagioklazlar hesabına əmələ gəlmiş jadeit meteorit kraterlərində aşkar edilmişdir. Nadir hallarda həmçinin kontakt-metasomatik süxurlarda müşahidə edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kvars, serpentin, lavsonit, xlorit, qranat, mika, albit, maqnetit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: San Benito yaxınlığında (ABŞ); Tomo (Birma); Kotaki (Yaponiya); Val-di Susa (İtaliya); Ris meteoritinin krateri (Almaniya) və b. Azərbaycanda Kəlbəcər rayonunun serpentinitlərində qeyd edilir.
	
## Tətbiqi
Jadeit yarımqiymətli daşdır.	

## Qalereya

Clevelandart 1990.263.1.a.jpg
Jade three colors.jpg
Jadeite Sodium aluminum silicate Burma 3025.jpg


## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL JADEITE
Kris Vud (aktyor)

**Kristofer Çarles "Kris" Vud** (; ) — Amerikalı aktyor. 2014-cü ildə The CW kanalının serialı olan *[[Vampirin gündəlikləri (teleserial, 2009-2017)|Vampirin Gündəlikləri]]* serialının altıncı mövsümündə oynadığı Malakay "Kay" Parker rolu ilə tanınır. Bundan əvvəl o 2013-cü ildə kanalın *Kerrinin Gündəlikləri* serialında yazıçı Adam Uaver rolunu ifa etmişdi. O həmçinin 2016-cı ildə *Əhatə* serialında Atlanta polis zapiti Ceyk Ray rolu ilə baş rolu oynayıb. Eləcədə həmin ildə The CW-nin super qəhrəman serialı olan *[[Super qız (teleserial, 2015)|Super qız]]* serialında Mon-El roluna çəkildi.

## Həyatı
Kris Ohayo ştatının Dublin şəhərində doğulub. O Şimali Karolinada yerləşən Elon Universitetinə daxil oldu və 2010-cu ildə Musiqi Sənəti Üzrə İncəsənət fakutəsini bakalavr dərəcəsi ilə bitirdi. Kollec vaxtlarında aktyor Qrant Qastin ilə dostdur.

Atasını müalicə oluna bilməyən xəstəlikdən itirdikdən sonra kris Amerika Ruhi Sağlıq mərkəzində səfir kimi fəaliyyət göstərməyə başladı.

## Kariyerası
Məzun olduqdan sonra milli Yazın Oyanışı turunda Melkior rolunu ifa etdi. İlk film debutunu 2013-cü ilin əvvəllərində televiziya filmi olan *Brauzerlər* ilə etdi. Həmin ilin sentyabr ayında *Kerrinin Gündəlikləri* serialının produseri Krisin sözü gedeən serialın ikinci mövsümündə olacağını bildirdi.

Kris *Vampirin Gündəlikləri* serialının altıncı mövsümündə ardıcıl rol ifa edərək Kay rolunu oynadı. Serialın sonuncu mövsümünə qonaq qismində qatıldı. Həmçinin *Qızlar* serialının "Dəniz Evi" seriasında qonaq qismində Pol roluna çəkildi.

2016-cı ildə *Əhatə* serialında baş rola çəkiləcəyi xəbəri verildi və Ceyk Ray rolunu ifa etdi. Bu rola görə o 13 kiloqram kökəlməli oldu.

Kris 2016-cı ilin aprel ayında PBS kanalında yayımlanan *Mersi Küçəsi* serialında çəkildi. İyul ayında isə Mon-El rolu ilə *[[Super qız (teleserial, 2015)|Super qız]]* serialının ikinci mövsümündə göründü. Bu rol onun DC Comics-in film adoptasiyasında oynadığı ilk rol idi.

## Filmoqrafiya

## Qələbələr

## Xarici Keçidlər
* 
* 

## İstinadlar
Buldoqlar

**Buldoqlar** () — qısatüklü it cinsləri qrupu. 

## Tarixi
Əcdadları molos doqları – qədim döyüş itləri hesab olunur. 

## Növləri
### İngilis buldoqu
Buldoqlar üçün seleksiya yolu ilə möhkəmləndirilmiş sifətin xüsusi quruluşu səciyyəvidir: qısa üst və yuxarı əyilmiş alt
çənə, geniş girdə çənəaltı. Buldoqların vətəni Böyük Britaniyadır; burada onlardan it döyüşlərində, ayı və öküzlərin təqib edilməsində istifadə edilirdi. 1835-ci ildə bu tamaşalar qadağan edildiyindən, Buldoqları qiymətləndirənlər ekstremal spesifik əlamətlərə (iri bədən quruluşu, enli sifətli böyük baş və s.) malik itlərin yetişdirilməsi ilə məşğul olmuşlar.  İngilis buldoqu cinsi belə formalaşmışdır. Standartı 1875-ci ildə qəbul edilmişdir. Ortaölçülü, irisümüklü itdir. Cidov hündürlüyü 38–40 *sm*, kütləsi 23– 25 *kq*-dır. Yarımdik kiçik qulaqlara malik başı bədənə nisbətən böyükdür. Cidovu aşağı, beli qabarıqdır. Quyruğu qısa və əyri-üyrüdür. Başında və ətraflarında dəri büküşləri var. Rəngi ağ, kürən, pələng dərisi kimi naxışlı, ləkəlidir. Kiçik addımlarla, yanlarını basa-basa, yanakı, tez-tez hərəkət edir. Soyuğa, istiyə və ağır fiziki işə az dözümlüdür. Ehtiyatlı, sakit, qətiyyətli, cəsarətlidir, sahibinə və onun ailəsinə sadiqdir.

### Fransız buldoqu
Fransız buldoqu cinsi ingilis buldoqunun kiçik fərdləri əsasında yetişdirilmiş, rəsmi statusunu 1885-ci ildə almış, Böyük Britaniyada isə 1904-cü ildə tanınmışdır. Yığcam, olduqca hərəkətli, atletik quruluşlu, dikduran qulaqları olan itdir. Cidov hündürlüyü 25–34 *sm*, kütləsi 8–14 *kq*-dır. Ünsiyyətli, itaətli və cəsarətlidir, sahibini qoruya bilir.

### Amerikan buldoqu
Amerikan buldoqu xidmət iti cinsi 18-ci əsrin əvvəllərində ABŞ-a köçmüş ingilislər tərəfindən gətirilmiş Buldoqlar əsasında formalaşdırılmışdır. Əsasən, fermer təsərrüfatlarını
qorumaq üçün yetişdirilmişdi. Beynəlxalq kinologiya federasiyası tərəfindən tanınmasa da, bəzi ölkələrdə geniş yayılmışdır. Zəhmli xarici görünüşlü, güclü, hərəkətli
və çevik itdir. ABNA-nın (*American Bulldoq National Alliance*) standartına görə, cidov hündürlüyü 51–71 *sm*, kütləsi 27–54 *kq*-dır. Başı böyük, enli sifətli, iriçənəli,
sallaqdodaqlıdır. Ətrafları düzdür. Rəngi kürən, pələng dərisi kimi naxışlı, ağ, açıq-sarı və ləkəli olur.

## Qalereya

Clyde The Bulldog.jpg|Altı-aylıq buldoq
Female English Bulldog.jpg|4 yaşı olan Buldoq
Whitebulldog.jpg|Ağ buldoq
Female English Bulldog.png|Dişi buldoq
Philip Reinagle - Bulldog.jpg|Filip Reynaql tərəfindən 1790-cı ildə çəkilmiş Buldoq iti rəsm əsəri
Arthur Heyer - Bulldog Sound Asleep.jpg|Artur Heyer tərəfindən çəkilmiş Buldoq iti rəsm əsəri
English Bulldog puppy.jpg|İngilis buldoqu küçüyü
White-red English bulldog.jpg|Ağ-qırmızı xallı buldoq
English Bulldog about to sleep.jpg|Yatmaq ərəfəsində olan ingilis buldoq növü


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Buldoqlar
TaleWorlds

**TaleWorlds ** — türk videooyun şirkəti. Şirkət 2005-ci ildə Ankarada təsis edilmişdir. *"TaleWorlds"* *"İkisoft Software Company"* şirkətinin rəsmi markasıdır və 2005-ci ildən etibarən *"TaleWorlds Entertainment"* adı altında kompüter oyunları istehsal edir. Şirkətin ilk oyunu brauzerdə oynanılan *"[[Realms of Mayhem]]"* oyunudur. Bunun ardıyca onlar dayanmadan oyun istehsalına başlamış və 2008-ci ilin sentyabrında hazırlanıb tamamlanan *"[[Mount & Blade]]"*, 2010-cu ilin martın 29-da yayımlanan *"[[Mount & Blade: Warband]]"* və 2011-ci ilin mayın 3-də yayımlanan *"[[Mount & Blade: With Fire & Sword]]"* oyunları ilə fəaliyyətini davam etdirmişdir.

Studiya Ankaranın Orta Şərq Texniki Universitetində () yerləşir. Studiya hal-hazırda *"[[PC Gamer]]"* jurnalının da  təsdiqlədiyi kimi *"[[Mount and Blade II: Bannerlord]]"* oyunun üzərində işləyirlər. Dizayner və prodüser Mikail Yazbek bunu intervyusunda qeyd etmişdir.

## Tarixi
*"TaleWorlds Entertainment"* Bilkent Universitetində kompüter mühəndisliyi təhsili almış Ərmağan Yavuz tərəfindən təsis edilmişdir. Şirkət olmaq ideyası sadəcə hobbi kimi başladığı *"[[Mount & Blade]]"* oyununun istehsalı zamanı reallaşdı. Həmin vaxtlar oyun hələ beta versiyasını hazırlamışdı. Şirkət oyunun beta versiyasının elektron kopyalarını satmağa başladı. Bu da onların şirkət kimi maliyyələşdirən ilk şey oldu.

2008-ci ildə seriyanın ilk oyunu rəsmi olaraq yayımlanmışdı və dünya üzrə rekordlar qıraraq bir milyondan çox satış və 3 milyon dollardan artıq gəlir əldə etmişdir. Şirkət davam oyunu kimi *"[[Mount & Blade: Warband]]"* oyununu hazırlamağa başladı.

2012-ci ildə çox gözlənilən *"[[Mount & Blade II: Bannerlord]]"* oyununun xəbərini çıxartdılar. Oyunun 2016-cı ilin dekabrından *"[[Steam]]"* səhifəsi var. Ancaq oyunun hələ də nə vaxt çıxarılacağı bilinmir.

## Məhsullar
* 2007 — Realms of Mayhem (brauzer oyunu)
* 2008- — Mount & Blade (seriya)
** 2008 — Mount & Blade
** 2010 — Mount & Blade: Warband
*** 2012 — Mount & Blade: Warband — Napoleonic Wars
*** 2014 — Mount & Blade: Warband — Viking Conquest
** 2011 — Mount & Blade: With Fire & Sword
*** 2012 — Mount & Blade: With Fire & Sword — Great Battle *(«Siç» və Snowberry Connection studiyaları ilə birlikdə)*

### Hazırlanan məhsullar
* Mount & Blade II: Bannerlord (2012-də açıqlanıb. Hazırlanır.)

## İstinadlar

## Xarici əlaqələr
* Rəsmi veb-sayt
Tremolit

**Tremolit Ca<sub>2</sub>Mg<sub>5</sub> (OH,F)<sub>2</sub> [Si<sub>4</sub>O<sub>11</sub>]<sub>2</sub>**  — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn. 

## Növ müxtəliflikləri
Xromlu tremolit, manqantremolit, bissolit – mineralın asbestəoxşar naziklifli və nefrit – gizlikristallik əmələgəlmələri.

## Xassələri
Rəng – ağ, sədəfi-boz, müxtəlif çalarlı yaşıl, qəhvəyi; Mineralın cizgisinin rəngi – rəngsiz, yaşılımtıl - ağ;  Parıltı – şüşə, tutqun (nefritin), ipəyi (asbestin); Şəffaflıq – işığı keçirəndən qeyri-şəffafadək; Sıxlıq – 2,9-3,0; Sərtlik – 5,5-6; Kövrəkdir; Ayrılma – {110} üzrə 56° bucaq altında mükəmməl, {010} üzrə qeyri-mükəmməl; Sınıqlar – pilləli, qabıqlı (nefritdə), tikanlı (asbestdə, nefritdə); Morfologiya – kristallar: uzunprizmatik, iynəvari, bəzən tük şəkilli, İkiləşmə: polisintetik; Mineral aqreqatları: şüalı, lifli, çubuq- və keçəvari, sıx.

## Mənşəyi və yayılması
Karbonat süxurlarının və hiperbazitlərin regional metamorfizminin erkən mərhələsinin səciyyəvi mineralıdır. Kontakt-metamorfik süxurların əsas minerallarından biridir. Mərmərləşmiş əhəngdaşlarında, kristallik şistlərdə, alp tipli damarlarda, roqoviklərdə, nadir hallarda kolçedan yataqlarında qeyd edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: talk, kalsit, dolomit, xlorit, epidot, qlaukofan, serpentin. Mineralın tapıldığı yerlər:  Saxa Respublikasında Aldan rayonu, cənub-qərbi Pribaykalyedə Slydyanka yatağı, Cənubi Uralda Sanarka və Kamenka çay dərələri (Rusiya); Kampolunqo (İsveçrə) və b.  Azərbaycanda Kiçik Qafqaz ofiolit qurşağının hiperbazitlərində və Daşkəsən rayonunun mərmərləşmiş əhəngdaşlarında, Konqur-Alangöz intruzivinin cənub-qərb hissəsinin kontakt oreolunda qeyd olunur. Lev nefritoid (nefritin paralel-lifli növ müxtəlifliyi) yatağı və Kilsəli təzahürü Kəlbəcər rayonunun, Narzanlı yatağı isə Laçın rayonunun serpentinitlərində yerləşir.

## Tətbiqi
Nefrit yarımqiymətli daşdır. Nefritoiddən məmulat daşı kimi, bəzən həm də müxtəlif bəzək əşyalarının hazırlanmasında istifadə edilir. Tremolit-asbest – bissolit oda-, turşuya- və qələviyədavamlı mühüm material olub, sənayenin bir çox sahələrində geniş tətbiq olunur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL TREMOLITE
Qonur torpaqlar

**Qonur torpaqlar** — əsasən 35° və 55° şimal enlikləri arasında yayılan torpaq tipi. Ən böyük qonur torpaq zolaqları Qərbi və Mərkəzi Avropanı, Qərbi və trans-Ural Rusiyasını, Amerikanın şərq sahillərini və Şərqi Asiyanı əhatə edir. Asiyada qonur torpağa Yaponiya, Koreya, Çin, Şərqi Avstraliya və Yeni Zelandiyada rast gəlinir. Bu torpaqlar İngiltərə və Uels ərazisinin 45%-ni əhatə edir. Bu torpaqların yayıldığı ərazil üçün enliyarpaqlı meşələr və otlaqlar səciyyəvidir. Qonur torpaqların əhəmiyyətli səviyyədəki münbitliyi səbəbi ilə enliyarpaqlı meşələrin böyük bir hissəsi kəsilmişdir və həmin torpaq hal-hazırda əkinçilik üçün istifadə olunur. Qonur torpaqlar adətən rütubətli mülayim iqlimi olan bölgələrdə yayılıb. Belə ərazilərdə yağışın illik ümumi miqdarı adətən 76 sm-dən aşağıdır və temperatur qışda 4°C-dən yaydan 18 °C-ə qədər dəyişir. Qonur torpaqların turşuluğu 5.0 ilə 6.5 pH arasındadır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Почвоведение. Учеб. для университетов. В 2 ч. / Под ред. В. А. Ковды, Б. Г. Розанова. — М.: Высшая школа, 1988. — 368 с : ил. ISBN 5-06-001195-X
Ribekit

**Ribekit** Na2 Fe32+Fe23+ [(OH, F) | Si4 O11]2; Maqnezioribekit – Na2Mg3Fe23+[(OH,F)|Si4 O11]2. — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn.

## Növ müxtəliflikləri
Krokidolit (yaxud mavi asbest) və rodusit – uyğun olaraq ribekit və maqnezioribekitin asbestəbənzər növ müxtəliflikləri.

## Xassələri
Rəng – açıq- və tünd-göydən qöyümtül-qarayadək; krokidolitin – mavi, göyümtül-yaşıl, sarımtıl, bozumtul, yaşılımtıl, qızılı-qəhvəyi; Mineralın cizgisinin rəngi – göyümtül-qara, tünd-göydən açıq-göyədək, bəzən rəngsiz; krokidolitin–poladı-boz, qızılı-qəhvəyidən sarıyadək; Parıltı – şüşə, asbestəbənzər əmələgəlmələrdə – ipəyi; Şəffaflıq – qeyri-şəffafdan yarımşəffafadək; Sıxlıq – 3,0-3,4; Sərtlik – 5,5-6; Kövrəkdir; Ayrılma – {110} üzrə mükəmməl; krokidolitdə – yoxdur; Bölünmə – qeyri-hamar, asbestəbənzər növ müxtəlifliklərində – tikanlı; Morfologiya – kristallar: iynəvari, üzlərin uzunu istiqamətdə cizgilənmiş prizmatik; Mineral aqreqatları: püruzlar, lifli kütlələr.

## Mənşəyi və yayılması
Maqmatik ribekitə natriumla zəngin intruziv və effuziv süxurlarda – qranit, siyenit, riolit, traxit, komenditlərdə və b. rast gəlinir. Habelə qranit peqmatitlərində qeyd edilir. Bu mineralların metamorfik əmələgəlmələri dəmirli kvarsitlərdə, maqnezioribekitinkilər isə həmçinin qlaukofan şistlərində tez-tez müşahidə olunur. Kvars və kalsit damarlarında bəzən hidrotermal mənşəli ribekitə rast gəlinir. Asbestəbənzər ribekit və maqnezioribekitin (sonuncunun liflərinin uzunluğu 20 sm-ə çatır) nadir çökmə - diagenetik əmələgəlmələri qumdaşlarında və alevrolitlərdə qeyd edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: qlaukofan, kumminqtonit, qryunerit, amozit, kvars, kalsit, opal və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Langezundfyord (Norveç); Tuva, Krasnoyarsk diyarı (Rusiya); Miçikopoten rayonu (Kanada); Franklin rayonu (ABŞ); Xamersli silsiləsi (Qərbi Avstraliya); Transvaal, Qrikvataun (CAR); Lusaki rayonu (Zambiya). Azərbaycanda Laçın rayonunda krokidolit – mavi asbest qeyd edilir.

## Tətbiqi
Asbestəbənzər əmələgəlmələr odadavamlı material kimi kimya, elektrotexnika, toxuculuq, kağız, tikinti və b. sənaye sahələrində geniş istifadə edilir. «Pələng gözü» (kvarsla əvəzlənmiş krokidolit) dekorativ daşdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL RIEBECKITE
Pirofillit

**Pirofillit Al<sub>2</sub> (OH)<sub>2</sub> [Si<sub>2</sub>O<sub>5</sub>]<sub>2</sub>** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn.

## Növ müxtəliflikləri
Xromlu pirofillit (3%-dək Cr2O3); aqalmatolit – sıx gizlipulcuqlu kütlələr.

## Xassələri
Rəng – ağ, sarımtıl-ağ, gümüşü-ağ, boz, yaşılımtıl, qəhvəyi, alma kimi yaşıl; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – tutqun, yağlı, lövhəvari aqreqatlarda – sədəfi; Şəffaflıq – yarımşəffafdan qeyri-şəffafadək; Sıxlıq – 2,6-2,9; Sərtlik – 1-1,5; Ovulur; vərəqləri əyilgəndir, lakin elastik deyil. Sıx kütlələri görünüşcə və əl ilə yoxladıqda yağlıdır; Ayrılma – {001} üzrə mükəmməl; Sınıqlar – qeyri-hamardan qabıqlıyadək; Morfologiya – kristallar: nadir hallarda rast gəlir: prizmatik; Mineral aqreqatları: nazikvərəqli, lövhəvari - şüalı, xırdapulcuqlu, dərzşəkilli, sıx.

## Mənşəyi və yayılması
Hidrotermal pirofillit adətən damarətrafı dəyişilmələrin məhsulu kimi alüminium oksidi ilə zənginləşmiş süxurlarda müşahidə edilir. Alüminium oksidi ilə zəngin olan süxurlar metamorfik pirofillit üçün də əlverişlidir. Mineral hidrotermal damarlarda, kristallik şistlərdə, törəmə kvarsitlərdə qeyd edilmişdir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kvars, mika, kassiterit, topaz və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Çinin bir sıra rayonları; Maqadan vilayəti, Çistoqorov (Rusiya); Ovruç yatağı (Ukrayna); Şimali Karolina (ABŞ) və b. Azərbaycanın Daşkəsən rayonunda Şişqaya alunit-pirofillit yatağı yerləşir. Pirofillit çox vaxt bu rayonun metasomatitlərində də təzahür edir. İkinci dərəcəli mineral kimi Kiçik Qafqazın bir sıra sulfid yataqlarının (Çıraqdərə, Toğanalı, Bittu-bulaq, İtqırılan, Nəsirvaz və b.) törəmə kvarsitlər formasiyasına aid olan filizyanı metasomatitlərində müşahidə edilir.

## Tətbiqi
Keramika, kagız, rezin, elektrotexnika, tikinti sənayesi üçün mühüm xammaldır. Aqalmatolit müxtəlif məmulatların – kiçik heykəllərin, bəzək şeylərinin və b. hazırlanmasında istifadə edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL PYROPHYLLITE
Boz-qəhvəyi torpaqlar

**Boz-qəhvəyi torpaqlar** — yayıldığı quru bozqır landşaft tipi.

Azərbaycanda Lənkəran-Astara iqtisadi-coğrafi rayonunun şimal qurtaracağında formalaşmışdır.

## Morfoloji tərkibi
Bu torpaqlarda humus qatının qalınlığı 40–50 sm-dir və dənəvər-xırda kərtənli struktura malikdir. Qranulometrik tərkibcə ağır gillicəlidir. Məsaməliliyi 54–58%-da tərəddüd edir. Qrunt suyu 3,0–4,0 m dərinlikdə yerləşir. Suya davamlı aqreqatların miqdarı 50–60%-dir. Boz qəhvəyi torpaqlar taxıl, tərəvəz və üzümçülük altında istifadə olunur və gələcəkdə üzüm plantasiyalarının inkişaf etdirilməsi üçün çox əlverişlidir. 

## İqlimi
Quru subtropik bozqır iqlimi mülayim qışı və isti yayı ilə səciyyələnir. Orta illik temperatur 13,0–14,20C arasında dəyişir. Yağıntının orta illik miqdarı 280–320 mm təşkil edir və onun yüksək miqdarı ilin soyuq dövründə düşür. Yay aylarında isə əksinə çox quru olur. Ərazi relyefi dağətəyi düzənliklərdən və alçaq dağlığın bir hissəsini əhatə edir.

Torpaqəmələgətirən süxurlar karbonatlı-dellüvial, prolüvial gilli, gillicələr və gilli şistlərdən ibarətdir. Ərazidə yarımsəhra və çöl bozqırların efemerler və friqanoidlər geniş yayılmışdır, onlar yaz və payız fəsillərində yaxşı inkişaf etmişdir.

## Yarımtipləri
Boz qəhvəyi torpaqlar fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərinə görə iki yarımtipə ayrılır:
# Tam inkişaf etmiş
# Zəif inkişaf etmiş

## İstinadlar
Kramer üsulu

**Kramer üsulu** — xətti cəbrdə xətti tənliklər sisteminin həlli üsuludur. Bu üsul 1750-ci ildə onu dərc etmiş Qabriel Kramerin adına adlandırılıb. Lakin Kolin Maklaurin də həmçinin bu üsulu 1748-ci ildə dərc etmişdi (və ehtimalən 1729-cu ildə bu üsul barədə bilirdi).

## Təsviri
Tutaq ki, kvadrat xətti tənliklər sistemi (n məchullu n tənlik) verilmişdir


   \begin{cases}uj
      a_{11}x_1 & + a_{12}x_2 & + \dots & + a_{1n}x_n & = b_1 \\
      a_{21}x_1 & + a_{22}x_2 & + \dots & + a_{2n}x_n & = b_2 \\
      \dots     & \dots       & \dots   & \dots       & \dots \\
      a_{m1}x_1 & + a_{m2}x_2 & + \dots & + a_{mn}x_n & = b_m
   \end{cases},                                                                                         (1)


və əsas matrisin determinantı sıfırdan fərqlidir.


\Delta = \begin {vmatrix}
        a_{11} & a_{12} \dots & a_{1n} \\
        a_{21} & a_{22} \dots & a_{2n} \\
        & \dots   & \dots   & \dots \\
        a_{n1} & a_{n2} \dots & a_{nn} \\
     \end{vmatrix} \neq0,                                                                              (2)


Tutaq ki, x_{1},x_{1},...,x_{n} (1) sisteminin hər hansı bir həllidir. Onda (1) bərabərliklərini uyğun olaraq əsas matrisin \Delta determinantının hər hansı j sütunun (j= \overrightarrow{1,n} ) elementlərinin A_{1j},x_{1j},...,x_{nj} cəbri tamamlayıcılarına vurub və sonra alınan bərabərlikləri toplasaq alarıq:

 \sum_{i=1}^N x_{1}(a_{1i}A_{1j} + a_{2i}A_{2j}  + ... + a_{ni}A_{nj})=b_{1}A_{1j} + b_{2}A_{2j} + ... +b_{n}A_{nj}

burada i sütun elementlərinin j sütunun elementlərinin uyğun cəbri tamamlayıcılarına hasaillərin cəmi  i \neq j  olanda sıfıra və  i=j  olanda determinanta bərabər olmasını nəzərə alsaq son bərabərlikdən alarıq:

x_{j} \Delta =b_{1}A_{1j} + b_{2}A_{2j} + ... +b_{n}A_{nj}. (3)

Əsas matrisin determinantından j sütununu b_{1}, b_{2},...,b_{n}  sabit hədlər sütunu ilə əvəz etməklə (\Delta-nın bütün başqa sütunlarını saxlamaq şərti ilə) alınan determinantı \Delta _{j}  ilə işarə edək.

Qeyd edək ki, (3)-ün sağ tərəfində elə həmin \Delta _{j}  determinantı durur və bu bərabərlik aşağıdakı şəklə düşər:

x_{j} \Delta=\Delta _{j}         (j= \overrightarrow{1,n} )                   (4) 

Əsas matrisin \Delta determinantı sıfırdan fərqli olduğundan (4) bərabərlikləri aşağıdakı nisbətlərlə ekvivalentdirlər

x_{j}=\ \frac{\Delta _{j}} {\Delta} (j= \overrightarrow{1,n} )     (5)  .

Beləliklə əsas matrisin (2) determinantı sıfırdan fərqli olan (1) sisteminin x_{1},x_{1},...,x_{n} həllərinin birqiymətli olaraq (5) düsturları vasitəsilə təyin edilir. Bu düsturlar Kramer düsturları adlanır.

Nəticə1. Əgər sistemin həlli yoxdursa, onun baş determinantı sıfırdır.

## İstinadlar
Hüseyn xan Qacar

**Hüseyn xan Qacar** — Fars bəylərbəyi.

## Həyatı
Şiraza hakim Hüseyn xan Qacarın namizədliyi irəli sürüldü. Elə həmin il o, Şiraz hakimi oldu. Ancaq Zülqədər əmirləri ölkənin qorunması və idarə edilməsində üzərlərinə böyük öhdəlik götürdüklərinə görə növbəti il Şiraz hakimliyi və Farsda ulkaları yenə özlərinə qaytarılır...

## İstinadlar
İmkanların yetkinliyi modeli

**İmkanların yetkinliyi modeli** *(Capability Maturity Model - CMM)* — Karnegi Mellon Universitetinin (ABŞ) nəzdində Software Engineering Institute tərəfindən işlənib hazırlanıb və müəssisələrdə proqram təminatının işlənib hazırlanması proseslərinin yetişkənliyi modelini təsvir edir. Bu model çərçivəsində hər hansı şirkətin belə bir imkana hansı səviyyədə hazır olması, daha dəqiqi, şirkətin beş səviyyədən hansında olması müəyyənləşdirilir: 

1.	*Başlanğıc* (Initial). Bu ən ibtidai səviyyədə şirkət proqram təminatı işləyib hazırlamaq imkanına malikdir. Fəqət şirkətin tam başa düşülmüş prosesi yoxdur və məhsulun keyfiyyəti tamamilə gəlişdiricilərin fərdi bacarıqları ilə müəyyənləşir. Bir nəfər təşəbbüs göstərir və komanda onun göstərişləri ilə hərəkət edir. Bir layihənin uğuru başqasının uğurlu olacağına zəmanət vermir. Layihənin sonunda xərclər, iş qrafiki, keyfiyyət haqqında məlumatlar qeydə alınmır. 

2.	*Təkrarlanabilən* (Repeatable). Proses müəyyən dərəcədə izlənilir. Xərclər və planlar haqqında qeydlər aparılır. Hər bir layihənin funksionallığı yazılı şəkildə təsvir olunur.  

3.	*Müəyyənləşmiş* (Defined). Ayrı-ayrı şəxslərdən asılı olmayan qabaqcadan müəyyənləşdirilmiş və sənədləşdirilmiş iş prosesinə malik olur. Başqa sözlə, standartlar razılaşdırılır və icraçılar onları yerinə yetirir. Belə qurumlar qabaqlar yerinə yetirmiş layihələrə bənzər layihəyə tələb olunacaq xərcləri yetərincə inamla qabaqcadan deyə bilir.  

4.	*İdarəolunan* (Managed). İşin icra müddətini və dəyərini qabaqcadan dəqiq deyə bilir. Toplanmış ölçmələrin verilənlər bazası var, ancaq yeni texnologiyaların və paradiqmaların meydana çıxması zamanı dəyişikliklər yoxdur.

5.	*Optimallaşdırılmış* (Optimizing). Yeni, mütərəqqi metod və alətlərin daim fəaliyyətdə olan axtarışı və mənimsənilməsi proseduru var. 

## Ədəbiyyat
İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
CMM
Ağqanad danaayağı

Hündürlüyü 20–40 sm olan çoxillik bitkidir. Kök yumruları kökümsov şəklində oval və yaxud uzanmışdır. Gövdəsi yarpaq saplağından qısadır.

## Yarpaq
Yarpaq ayası iridir, nizəşəkilli oxşəkillidir, demək olar ki, saplağa bərabərdir; kənar bölümləri aralıdır. Toppuzşəkilli törəmələr qısa-silindrikdir, sarı
rəngdə, bəzən az bənövşəyi rəngdədir.

## Çiçəkləməsi
Ağqanad danaayağı aprel ayında çiçəkləyir.

## Meyvə verməsi
Ağqanad danaayağı aprel-may aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Samur-Şabran oval., Alazan-Əyriçay, Lənk. Muğ., Lənk.dağ., Lənk. oval. Ovalıqdan aşağı, bəzən orta dağ qurşağında.

## Yaşayış mühiti
Meşə içərsindəki çəmənlikdə, kolluqlarda, qırılmış meşələrdə rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Ağqanad danaayağının qurumuş köklərindən alınan toz xalq arasında yarasağaldıcı vasitə kimi istifadə olunur.

## Həmçinin bax

* Danaayağı
* Xallı danaayağı
* İtaliya qanaayağı

## İstinadlar
Uzunsov danaayağı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik bitkidir. Kök yumruları yastıtəhərdəyirmidir.Gövdə yarpaq saplağından uzundur. Örtük neştərvaridir, uzanmışdır,xaricdən yaşıl və ya tünd qırmızıdır, sivri sonluğu gərilmişdir. Yarpaqları saplaqdan qısadır,uzanmış-nizəşəkilli formadadır, orta bölümü kütləşmişdir, uzunsovdur, kənardakılar 2-3 dəfə qısadır, qabarıq və ya geriyə qatlanmışdır. Qıça törəmələri iyşəkillidir, qısa saplaq üzərindədir, qalındır və uzunluğu 20 sm-ə qədərdir, örtükdən azacıq qısadır,bənövşəyi və ya tünd-qırmızı rəngdədir. May ayında çiçəkləyir və elə may ayında da meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Otlu yamaclarda, dərələrdə, kolluqlarda və meşədə bitir. BQ (Quba), Qobustan, BQ şərq, Kür düzənliyi, KQ (hər yerində) Naxç. dağlıq, Lənk. dağ. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Otlu yamaclarda,kolluqlarda rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Bitkinin bütün hissələrində zəhərli maddə vardır. Kök yumruları nişasta ilə zəngindir, quruduqdan sonra öz zəhərli təsirini itirir və qida üçün yararlı olur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kreml (dəqiqləşdirmə)

* Kreml — Moskvanın mərkəzində tarixi komleks.
* Kreml (Kazan) — 
* Kreml (Novqorod) — 
* Kreml (Pskov) — 
* Kreml (şirkət) — Rusiya şirkəti.
* Kreml (əməliyyat) — 1942-ci ildə keçirilmiş əməliyyatın adı.