open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Süleyman Mirzə

**Süleyman Mirzə** — I Təhmasibin ikinci xanımı Sultan Ağa xanımdan olan oğlu, Səfəvi şahzadəsi.

## Həyatı
Süleyman mirzə 28 mart 1554-cü ildə Naxçıvanda doğulmuşdu. Dayısı məşhur Şəki valisi Şamxal sultan olmuşdur. Şahın əmri ilə lələlərinin himayəsi altında Şiraz (1555-58) və Məşhəd (1567-73) hakimi olmuşdur. 1570-ci ildən atasının yanında yaşamışdır.

1576-cı ildə I Təhmasibin ölümündən sonra Əmiraslan bəy Əfşar, Xüləfa Rumlu və dayısı Şamxal sultan Süleyman mirzəyə dəstək olaraq onu hakimiyyətə gətirmək istəsələr də, II İsmayılın tərəfdarlarının çoxluğu üzündən bu fikrdən daşındılar. 22 avqust 1576-cı ildə II İsmayıl taxta çıxdı və tacqoyma mərasimi keçirildi. Məhz bundan sonra şahzadələrin öldürülməsinə başlanıldı.

İsmayıl taxta çıxdıqdan sonra ilk əvvəl öz hakimiyyətini möhkəmləndirməyi qərara aldı. Bu məqsədlə o, sülalədən taxt-taca namizəd ola biləcək şəxslərin zərərsizləşdirilməsini zəruri hesab etdi. Heydər mirzənin ölümündən sonra isə şahzadə Süleymanın öz bacısı Pərixan xanım və çərkəzlərin başçısı Şamxal tərəfindən taxta namizəd irəli sürüldüyünü unuda bilmirdi.

Beləliklə şahın əmri ilə qardaşı Mustafa mirzə Pirə Məhəmməd xanın, Süleyman mirzə isə dayısı Şamxalın himayəsinə göndərildi. Və hər iki şahzadə şahın fərmanı ilə qətl edildilər. Süleyman mirzə 1576-cı il noyabrın 1-nə keçən gecə dayısı Şamxal sultanın əli ilə öldürüldü.

## Ədəbiyyat
*Floor Willem M. (2008). *Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration*, by Mirza Naqi Nasiri. Washington, DC: Mage Publishers. ISBN 978-1933823232.
*Oqtay Əfəndiyev. *Azərbaycan Səfəvilər dövləti*. Bakı,”Şərq-Qərb”,2007,344 səh.+8 səh. ISBN 978-9952-34-101-0
*Həsən bəy Rumlu. *Əhsənüt-təvarix (Tarixlərin ən yaxşısı)*. Kastamonu: Uzanlar, 2017, 661 s. ISBN 978-605-030-641-5
*İsgəndər  bəy  Münşi  Türkman. *Dünyanı  bəzəyən  Abbasın tarixi (Tarixe-aləmaraye-Abbasi)*. Bakı, "Şərq-Qərb Nəşriyyat evi, 2010, 1144 səh. ISBN 978-9952-34-620-6
*Savory Roger (2007). *Iran under the Safavids*. Cambridge University Press. pp.&nbsp;1–288. ISBN 0521042518.
*Xacə  Zeynalabidin  Əli  Əbdi  bəy. *Təkmilətül-əxbar  (Səfəvi  dövrü  -  şah İsmayıl və şah Təhmasib dövrlərinin tarixi)*. - Bakı: Elm, 1996-200s. ISBN 5-8066-0436-5

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Səfəvilər

## Xarici keçidlər
* Safavid dynasty's genaeology - Tahmasp I. Retrieved 8 October 2015
Məmməd Məcidoğlu

**Məmməd Məcidoğlu** (*Abdullayev Məmməd Məcid oğlu*; 1 iyun 1947, Xan Qərvənd kəndi, Goranboy rayonu, Azərbaycan SSR, SSRİ) — Azərbaycan şairi. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin üzvü.

## Həyatı

Abdullayev Məmməd Məcid oğlu 1947-ci ildə Goranboy rayonunun Xanqərvənd kəndində anadan olmuşdur. Gənc yaşlarından bədii yaradıcılıqla məşğul olmuş, şeirləri müxtəlif qazet və jurnallarda, almanaxlarda çap olunmuşdur. İlk şeirlərini Bakı maliyyə-kredit texnikumunda və Azərbaycan Neft Akademiyasında oxuduğu illərdə yazsa da, onun şeir yaradıcılığının cilalanması və püxtələşməsi  rəhmətlik Həkim Qəninin yaratdığı və bu gün də ölməz  ruhunun rəhbərlik etdiyi Vahid poeziya məclisi ilə bağlıdır. "Vahid poeziya məclisi"nin üzvüdür.

## Yaradıcılığı

Məmməd Məcidoğlu  çağdaş ədəbiyyatımızda az işlənən, elə bu səbəbdən də az qala unudulmaqda olan müxəmməs, mürəbbe, müstəzad, müsəddəs, sürud, qitə kimi klassik şeir janrlarına müraciət etmiş və uğurlu nəticələr qazanmışdır. Şeirlərində yeni məzmun, xüsusən vətənpərvərlik, üstəlik, hərbi-vətənpərvərlik mövzusu daha diqqətəşayan bir yer tutur. O, dövlətimizin, xalqımızın bu günü ilə səsləşən, tariximizin indiki məqamında  son dərəcə vacib olan bu mövzunu klassik qəzəl janrına da uğurla gətirə bilmiş və oxucuların rəğbətini qazanan gözəl şeir nümunələri yaratmışdır. 2011-ci ildə "Ümumrespublika Satira və Qəzəl" müsabiqəsinin qalibi olmuşdur.

## Kitabları

* “Təcnislər” (2005)
* “Məni qınamayın, sevirəm deyə” (2007)
* “Dünyam vardı...”   (2008)
* “Divan” (2010)
* “Mən yadına düşəcəyəm” (2011)
* “İkinci divan”  ( 2012)
* "Qayıt desən qayıdardım"
* "Sonetlər"
* "Fəlakət demə mənsizliyinə"
* "İlahi, sevirəm yaratdığını" (2017)

## İstinadlar
Novik adası

**Novik** —  Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir. 
## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Oktyabr İnqilabı adasının şimal-şərq qurtaracağında yerləşən Qvardeysev burnundan 600 m şimalda yerləşir. 
Dairəvi formaya malikdir. Diametri 250 m təşkil edir. Sahillərində dərinlik 43 metrdir. Ada 1962-ci ildə II panq kreyseri olan «Novikin» şərəfinə adlandırılmışdır.

## Xəritə
*Xəritə

## İstinadlar
Xəzər ilişgəni

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Yayılması
Aşağı Kürün əlavə su hövzələrində Şilyan, Hacıqabul, Ağçala göllərində, Lənkəran yaxınlığındakı gölməçələrdə, Qumbaşı çayında, Kiçik körfəzi Xəzərlə birləşdirən kanallarda yayılmışdır. Ural, Emba, Ənzəli çaylarının mənsəbində, Pəhləvi körfəzində təsadüf edilir.

## Morfoloji əlamətləri
D II-III 6-7,A I-II 5,P I 6-7, V I 5 şüa var, fəqərələrinin sayı 41-42-dir. Bədəni yanları çox basıqdır. Bədəninin hündürlüyü gövdəsinin uzunluğu qədərdir. Böyürlərində tünd zolaq var, xalları yoxdur. Bığcıqları əvvəlki növlərin ikisindən də uzundur. Gözönü tikanın quruluşu qızılı ilişgəndəki kimidir. Quyruq gövdəsinin qıraqları ilə daraqvari dəri qırış uzanır. Quyruq üzgəcinin əsasında iki tünd,bəzən qara xal olur. Uzunluğu 65 mm-ə çatır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Şirin sularda yaşayır, durğun və yavaş axan bitkili sahələrə üstünlük verir.

## Çoxalması
Uzunlğu 35 mm çatanda cinsi yetkinliyə çatır. Kürüləri hissə hissə yetişir, 3 ölçüdə olur. 36-45 mm-lik balıqlarda 140-dan 510-a qədər, ortalama 323 iri kürü sayılmışdır. Onların maksimal sayı 955 olmuşdur. Kürütökmə apreldə baş verir. Böyüməsi zəif gedir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Preqrajdayuşiy adası

**Preqrajdayuşiy** —  Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir. 
## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Oktyabr İnqilabı adasının şimal hissəsində yerləşən Matuseviç körfəzində yerləşir. Bütünlüklə buzla örtülmüşdür. Uzunluğu 1,2&nbsp;km, eni 1&nbsp;km təşkil edir. Maksimal hündürlük 35 metrdir. Burada geodeziya məntəqəsi yerləşir. Adanın qərbində ensiz körfəz vardır.

## Xəritə
*Xəritə
Zaqafqaziya ilişgəni

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Yayılması
Adi ilişgən Şərqi Avropa, Sibir, Primorye, Saxalinin çaylarında, Amur hövzəsində yayılmışdır. Zaqafqaziyada bir yarımnöv-Zaqafqaziya ilişgəni yaşayır. O, həmçinin Azərbaycanda Kürün aşağı hissələrində, Alazan, Qarqar, Əkərə, Göndələn, Lənkəran, Astara çaylarında yayılmışdır.

## Morfoloji əlamətləri
Burnu kəsikdir. Alt dodağı ikipərlidir və hər pər iki hissəyə bölünmüşdür. Rəngi açıq sarıdır. Bədənin yuxarı hissəsində bəzən bütöv zolaq əmələ gətirən, nadir hallarda isə olmayan 9-16, böyürlərində isə 10-19 qonur xal olur. Bu cür xallar quyruq (5-8 sıra) və bel üzgəclərində də olur, qalan üzgəclərdə isə olmur. Bel və qarın üzgəcləri geridə yerləşir. Rostrumu kəsikdir. Uzunluğu 107 mm-ə qədər, çəkisi 8,5 q-a qədər olur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Dayaz yerlərə, yavaş axan və durğun sulara üstünlük verən əsasən şirinsu balığıdır. Soyuqbulaq çayında ilişgənə çayın dibindəki daşların arasında və lilin içərisində təsadüf edilmişddir. Zaqafqaziya ilişgəninin böyüməsi və yaşı öyrənilməmişdir.

## Çoxalması
Şilyan gölündə cinsi yetkinliyə 45 mm uzunluqda çatır. Soyuqbulaq çayında yetkin dişilərin uzunluğu 61-94 mm, erkəklərinki isə 55-68 mm arasında dəyişir. Müxtəlif su hövzələrində kürütökmə müxtəlif vaxtlarda başlayır. Soyuqbulaq çayında mayın ikinci ongünlüyündən, Şilyan gölündə isə iyunun ikinci yarısından. Kürülər iri və xırda olurlar. Hissə ilə yetişir. Kürünün inkişafı, inkubasiya dövrü hələ öyrənilməmişdir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Maliyyə savadlılığı

**Maliyyə savadlılığı** — Maliyyə savadlılığı fərdlərin büdcə, qənaət, borc alma və investisiya kimi təməl maliyyə anlayışları mövzusunda real iqtisadi şərtləri də nəzərə alaraq qəraralma qabiliyyətidir. İnsanların şəxsi maliyyə vəziyyətini necə idarə edəcəyi qabiliyyətini göstərən bir səviyyədir. Gündəlik həyatda insanlar qarşılaşdığı maliyyə vəziyyətlərinə qarşı öz problemlərini necə həll edə bilmə və planlı bir şəkildə qərarlar almanı göstərən kafilik, ya da qabiliyyətidir. Düzgün maliyyə qərarlarının verilməsi və fərdlərin maddi rifahının yaxşılaşdırılması üçün zəruri olan məlumatlılıq səviyyəsi, bilik, bacarıq, baxış və davranışlar toplusudur.
İƏİT – İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı ( Organization for Economic Co-operation and Development, OECD – demokratiya və bazar münasibətli iqtisadiyyat prinsipini qəbul edən inkişaf etmiş ölkələri birləşdirən beynəlxalq təşkilat) maliyyə savadlılığını bu şəkildə ifadə edir: "Maliyyə istehlakçılarının öz rifah hallarını yaxşılaşdıra bilmək üçün maliyyə məhsulları və konsepsiyalarını başa düşmək, maliyyə risklərini və imkanlarını qiymətləndirmək, məlumatlı seçimlər etmək və digər səmərəli addımlar atmaq üzrə bacarıqlar toplusudur".
Maliyyə savadlılığı anlayışı ABŞ və Avstraliyada Financial literacy (maliyyə savadlılığı), Kanada və İngiltərədə Financial capability (maliyyə qabiliyyəti) olaraq təyin olunmaqdadır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Uzunmüddətli qənaət və investisiyalar üçün maliyyə savadlılığı 
* Maliyyə savadlılığı 
* Mərkəzi Bank "Maliyyə savadlılığı" layihəsi çərçivəsində tədbirlərini davam etdirir
* Maliyyə savadlılığı. Layihə haqqında
* Elmin İnkişafı Fondu "Gənc alimlər və maliyyə savadlılığı"
* "Gənc alimlər və maliyyə savadlılığı" müsabiqəsi elan edilib
* Finansal okuryazarlık nedir?
* Finansal Okuryazarlık nedir ? 
* What Is Financial Literacy?
* What Is "Financial Capability?" 
* Financial capability
* Финансовая грамотность
Çistikov adası

**Çistikov** — Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir.

## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Komsomoles adasının cənub-şərq sahillərindən 2,2 km şərqdə, Buxteev burnundan şimalda yerləşir.
Oval formaya malikdir. Uzunluğu 700 m, eni 600 m təşkil edir. Maksimal hündürlüyü 19 metrdir. Sahillərində dərinlik 150–190 metrdir. Adada göl və çay yoxdur.

## Xəritə
* Xəritə
Yarpaqlı

**Yarpaqlı** — Culfa rayonunda, Teyvaz kəndi yaxınlığında yerləşən yüksəklikdir.

Əhali tərəfindən yaylaq kimi istifadə olunur. Həmçinin Yarpaqlı yaxınlığından keçən kəsə yol Teyvaz kəndini Qazançı kəndi ilə birləşdirir. 

## Mənbə
* 

## Həmçinin bax
* Teyvaz
*Culfa rayonu
Biləvətəpə dağı

**Biləvətəpə dağı** — Şərur rayonu ərazisində, Dərələyəz silsiləsinin suayrıcındakı Qaraquş (2600,5 m) yüksəkliyindən cənub-qərbə ayrılan Remlər qolunun şimal yamacında, keçmiş Biləvə kəndinin dağıntılarından 1000 m cənubda yerləşən dağ (hünd. 1631,0 m). Üst Triasın Karni və Nori mərtəbələrinə aid Tənənəm lay dəstəsinin dolomit və əhəngdaşılarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin cənub-şərqində müşahidə edilən Biləvə-Qoçuludağ sinklinalının nüvə hissəsində yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kvazizərrəcik

**Kvazizərrəcik** anlayışının meydana gəlməsi dualizm prinsipinə əsaslanır. Dualizm prinsipinə görə, hər bir mikroskopik varlıq həm zərrəcik, həm də dalğa xüsusiyyətinə malikdir. 

**Zərrəciyin xarakteristikaları**: enerji və impuls

**Dalğanın xarakteristikaları**: tezlik və dalğa vektoru

Bu kəmiyyətlər Eynşteyn və de-Broyl ifadələri ilə əlaqələnirlər:  

E=\hbar\omega

\overrightarrow{p}=\hbar\overrightarrow{k}

Beləliklə, dalğa hərəkəti kristalda kvazizərrəciklə təsvir edilə bilər. Bu kvazizərrəciklərdən ibarət qaza statistik fizika qanunlarını tətbiq olunur. Bu yolla bərk cisimlərin kvant nəzəriyyəsi çox vaxt ideal qaz nəzəriyyəsinə dərəcəsinə qədər sadələşir. Aşağıda bəzi kvazizərrəciklər haqqında qısa məlumat verilib.  

## Fonon
Kristal qəfəsdə yayılan **elastik dalğalara uyğun** kvazizərrəcikdir. Kristal **qəfəsin** elementar **həyəcanlanması** kimi də başa düşülə bilər. Boze-Eynşteyn statistikasına tabedir və **bozondur**.  
**Akustik** və **optik** fononlar olur. Akustik fononlar **akustik rəqslərə** uyğundur. Akustik  rəqslər zamanı atomlar **eyni **fazada hərəkət  edirlər.   
 
Optik fononlar **optik rəqslərə** uyğundur. Optik rəqslərdə atomlar **əks** fazada hərəkət edirlər.

## Maqnon
 
 
Maqnit düzülüşlü (ferromaqnetik və ya antiferromaqnetik) qəfəslərdə yayılan **spin dalğalarına** uyğun kvazizərrəcikdir. Başqa sözlə, **spin sisteminin** **həyəcanlanmasıdır**. Bozondur.

## Plazmon
   
 
Lokal yük sıxlığının dalğa şəklində yayılması nəticəsində yaranan **[[plazma]]** **dalğalarına** uyğun kvazizərrəcikdir. Boze-Eynşteyn statistikasına tabedir və **bozondur**.

## Elektron və deşik
Həyəcanlanma nəticəsində **[[elektron]]** valent zonasından keçirici zonaya keçir və valent     zonasında boş kvant halı – **[[deşik]]** yaranır. Elektron və deşiklər **müstəvi dalğa funksiyaları** ilə təsvir olunurlar və bu dalğalara uyğun kvazizərrəciklərdir. Elektron və deşiklər **fermiondur**.** **

## Eksiton

Bu tip həyəcanlanmada valent zonasından çıxan elektron deşiklə əlaqəni itirmir və onlar bir kvaziatom yaradırlar. Hər ikisi eyni impulsla hərəkət edir. Eksiton **neytral** kvazizərrəcikdir. **Bozondur**.**       **

## Polyaron

**İon kristallarda** meydana gəlir. Elektron öz ətrafını qütbləşdirərək polyarizasiya çuxuru yaradır və bu çuxura düşür. Polyaronu **fonon buludu** ilə əhatə olunmuş elektron kimi də təsəvvür etmək olar. Elektron hərəkət etdikcə fonon buludu da elektronla birlikdə hərəkət edir. Polyaron **fermiondur**.   

## Kuper cütləri
   
 
**[[İfratkeçiricilik|İfratkeçirici]]** materiallarda meydana gəlirlər. **Elektron-fonon qarşılıqlı təsir** nəticəsində elektronlar bir-birinə bağlanıb Kuper cütünü yaradırlar. Elektronlardan biri fonon buraxır, o birisi isə bu fononu udur. Kuper cütü **bozondur**.  
## İstinadlar
Getty Images

**Getty Images** — ABŞ foto agentliyi.

Agentliyi 1995-ci ildən fəaliyyət göstərir və hazırda dünyada ən böyük foto arxivinə malik agentliklərdəndir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Binədüz dağı

**Binədüz dağı** – Kəngərli rayonu ərazisində dağ (hünd. 883,9 m). Naxçıvan dağarası çökəkliyinin Böyükdüz düzənliyində,  Böyükdüz  kəndindən 2&nbsp;km  cənub-şərqdə, Naxçıvan-Sədərək şosesindən 400 m cənubdadır. Orta Miosenin Çokrak (Xaçaparaq lay dəstəsi) və Karaqan (Payız lay dəstəsi) mərtəbələrinin çökmə süxurlarından (gil, qumdaşı, konqlomerat, alevrolit, gips və s.) təşkil olunmuşdur. Planda şimal-şərq istiqamətli ellips formasındadır. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin cənub-şərq hissəsində müşahidə edilən Böyükduz antiklinalının maili cənub-şərq qanadında yerləşir. 

## Həmçinin bax:
* Xarxat dağı
* Ağaverdi dağı
* Güllüdağ
* Elti dağı
## İstinadlar
Camnaqar

**Camnaqar**, Navanaqar – Hindistanın qərbində, Qucarat ştatında şəhər.

## Əhalisi
Əhalisi 529,3 min (2011; aqlomerasiyada 614,3 min).

## Coğrafiyası
Kathiyavar yarımadasında yerləşir. Nəqliyyat qovşağı. Aeroport. Camnaqarın avanportu Bedi şəhərdən 6&nbsp;km-lik məsafədə, Kaç körfəzindədir.

## Tarixi
Şəhərin əsası 1540-cı ildə Racəsthan hakimi Cam Raval tərəfindən qoyulmuşdur; 1948-ci ilə qədər Navanaqar racəliyinin paytaxtı olmuşdur. Dörd caynist məbədi (16–17-ci əsrlər) var.

## Sənayesi
Sənaye-ticarət mərkəzidir. İri neft emalı zavoddu var. Toxuculuq (pambıq, yun parçalar), şüşə-saxsı, metal emalı, rezin-texniki sənayesi müəssisələri fəaliyyət göstərir; avtomobil istehsal edilir. Bədii sənətkarlıq (bürünc və gümüşdən məmulatların hazırlanması, qızılı saplarla tikmələr və s.); qədim boyaqçı sənəti (bəndhani) inkişaf etmişdir. Camnaqar yaxınlığında, Pirotan mərcan adasıda Hindistanın yeganə dəniz milli parkı – Qalf-of-Kaç yerləşir; boksit çıxarılır.

## Qalereya

Shree Bala Hanuman Sankirtan Mandir Jamnagar - panoramio.jpg|Şri Bala Hanuman Sankirtan Mandir
Khambalia gate by dherendra.jpg|Xambalia darvazası
Saifee Tower from Roza Jamnagar - panoramio.jpg|Safi qalası
The Essar Oil Refinery.jpg|Essar neft emalı zavodu



## Həmçinin bax
* Cammu
* Cammu və Kəşmir

## Xarici keçidlər
*  Camnaqar hakimiyyəti
*  Camnaqarın turizm inkişafı

## İstinadlar
Catlar (xalq)

**Catlar**, catilər (sanskritcə kasta, qəbilə, tayfa) — eramızın əvvəllərində Pəncabın qərb rayonlarında və Şimali Hindistanda məskunlaşmış iri tayfa qrupu.

## Yayılmaları
Ümumi sayları bir neçə milyon nəfərdir. Pəncab dilində (dialektləri catki-hindi, hindki və s.) danışırlar, urdu dili də yayılmışdır. 

## Din
Dindarları Pakistanda müsəlmandır, Hindistanda isə siqhizmin ardıcıllarıdır; hinduistlər də var.

## Tarixi
Eramızın əvvəllərində Catların əcdadlarının maldar tayfaları Pəncabın qərb rayonlarında məskunlaşmışlar. Sonralar Şimali Hindistanda yayılmış Catlar pəncablıların etnik əsasını təşkil etmiş və siqhlərin icmasına daxil olmuşlar. Hindistanda Catların əksəriyyəti eyni adlı əkinçi kastaya çevrildi. Orta əsrlərdə Böyük Moğollarla davamlı müharibələr aparan Catlar müstəqil dövlətlərini qurmuşlar. 1849-cu ildə bu dövlət ingilis müstəmləkəçiləri tərəfindən zəbt edilmişdir. Əsas məşğuliyyətləri xış əkinçiliyi və maldarlıqdır. Nikahları monoqam və patrilokaldır. Qohumluq ata xətti ilə hesablanır. Yastı damlı ənənəvi evləri təsərrüfat tikililəri ilə birlikdə saman və kərpicdən hörülmüşdür. Kişilər uzun, enli köynək (bəzən köynək və çiyinlik), şalvar, dhoti, yaxud lungi geyinirlər. Baş geyimləri çalmadır. Qadınlar büzməli uzun  yubka (çox vaxt şalvarla əvəz olunur), uzun enli kofta, şal, şəhərli qadınlar sarı və şalvarla kofta geyinirlər.

## Həmçinin bax
* Bunaklar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Catlar
Catra

**Catra** (sanskritcə hərəkət, səfər, səyahət, təntənəli nümayiş, bayram; sonralar– tamaşa) — xalq tamaşasının qədim növü, musiqi, nəğmə, rəqs və oyunlarla müşayiət olunan kütləvi gəzintilər.

## Tarixi
1-ci minilliyin sonu – 2-ci minilliyin əvvəlində yaranmışdır; ən çox Hindistanın şimal şərqində və Nepalda yayılmışdır.

## Təsviri

Catra, əsasən, kortəbii, hər hansı ailə, icma şənlikləri və yaxud dini bayramlar zamanı təşkil olunur. Müxtəlif yerlərdə və istənilən vaxtlarda *(məs., axşam vaxtı kəndin ortasında tonqal ətrafında*) keçirilə, müxtəlif miqyasda (*lokal-etnikdən ümummilliyədək*) ola bilər.

Catra  Benqaliya və Orissada 15–16-cı əsrlərdə musiqili rəqs dramının (catraqan) mifoloji süjetləri əsasında teatrlaşdırılmış tamaşa kimi yaranmışdır. Açıq havada, şüvüllər üzərinə tarım çəkilmiş böyük örtük (aktyorlar və tamaşaçılar üçün) altında oynanılır. 18-ci əsrin sonlarından repertuarı xeyli genişlənmiş, ənənəvi Catra  sənəti tədricən peşəkar sənətə çevrilmişdir.

## Həmçinin bax
* Teatr

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Hindistanın dəyişən xalq tamaşaları şəkillərdə
İntuisiya

**İntuisiya** – ( – tamaşa etmək, diqqətlə baxma, görmə)

# bir şeyin mahiyyətini incədən-incəyə duyma qabiliyyəti; duyğu, duyma, sezmə, ürəyə damma;
# insanın xüsusi məntiqi mühakiməyə əl atmadan həqiqəti bilavasitə duymaq, naməlum hadisələrin mahiyyətinə nüfuz etmək qabiliyyəti;
# həssaslıq, incə hiss etmək qabiliyyəti, mahiyyətə varmaq.

## İntuisiya nədir
İntuisiya problemin bütün detallarını analiz etmədən, anındaca hadisəyə düzgün qərar vermək qabiliyyətidir. Hadisənin nə vaxt olmasından asılı olmayaraq-keçmişdə, indi , və ya gələcəkdə.İntuisiya özünü dərketmənin məharətlə idarə olunmasıdır. Təsəvvür edək ki, instinkt kökdür, onda intuisiya gövdə, dərkretmə isə pardaxlanmış çiçəkdir. İntuisiyanın inkişafı özünü dərketməyə aparan sonsuz daxili səyahətdir. İntuisiyaya çox vaxt bizi bir çox pis hadisələrdən qorumağa yardımçı olan bir hiss kimi də baxmaq olar.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R.. Şükürlü S., Kazımova S. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan terminlər. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Cefferson-Siti

**Cefferson-Siti** () – ABŞ-nin mərkəzi hissəsində şəhər. Missuri ştatının inzibati mərkəzi.

## Əhalisi
Əhalisi 43,1 min (2011; aqlomerasiyada təqribən 150 min).

## Coğrafiyası
Missuri çayının sağ sahilində yerləşir. Avtomobil yolları qovşağı, Sent-Luis–Kanzas-Siti dəmiryol xəttində stansiya Çay portu. Kolumbiya regional aeroportu (Cefferson-Sitidən şimalda).

## Tarixi
Əsası 1821-ci ildə ştatın inzibati mərkəzi kimi qoyulmuşdur. Tomas Ceffersonun şərəfinə adlandırılmışdır. 1839-cu ildən şəhərdir. 1830-cu illərdən burada Almaniyadan gəlmələr sürətlə məskunlaşmışlar. 1993-cü ildə baş vermiş daşqın nəticəsində güclü dağıntılara məruz qalmışdır.

## Memarlığı
Linkoln Universiteti [ 1866, əsası Amerika Birləşmiş Ştatlarında Vətəndaş müharibəsi (1861–65) veteranları – afroamerikalılar tərəfindən qoyulmuşdur], Missuri ştatı muzeyi (italyan renessansı üslubunda tikilmiş Kapitoli binasında, 1911–18), Missuri ştatının hərb tarixi muzeyi, Kristofer Mausun evi (1854) var. Hər il caz festivalı keçirilir (1994-cü ildən, sentyabrda).

## Sənayesi
Cefferson-Sitinin işləyən əhalisinin 60%-dən çoxu (təqribən 17 min nəfər; 2005) ştatın inzibati idarələrində, aqlomerasiyada işləyənlərin təqribən 10%-i sənayedə çalışır. Ayaqqabı, avtomobil detalları və ləvazimatları (oturacaq, radiator və s.), elektro-texnika avadanlığı və kosmetika istehsal edilir; poliqrafiya müəssisələri var. Kənd təsərrüfatı rayonunun ticarət-bölüşdürücü mərkəzidir (qarğıdalı, buğda, soya paxlası və s.).

## Qalereya

Jefferson City 1860s.PNG|Caption1Cefferon-Siti 1860-cı illərdə
Missouri State Penitentiary, Jefferson City.jpg|Cefferson-Siti məhbusxanası
Jefferson City, Missouri (1924).jpg|Cefferon-Siti 1924-cü il paradı
Missouri Department of Revenue building in Jefferson City, MO.jpg|Harri Truman ofis binası
John G. Christy Municipal Building - Jefferson City, Missouri.jpg|Con Kristi bələdiyyə binası
Missouri state capitol.jpg|Missuri ştat kilsəsi
Jefferson City Missouri.jpg|Beynəlxalq Kosmos Stansiyasının çəkdiyi Cefferson-Sitinin kosmosdan görünüşü



## Həmçinin bax
* Nyu-York
* Vaşinqton

## Xarici keçidlər
* Cefferson-Siti şəhər mərkəzi

## İstinadlar
JAGGİES

**Jaggies ~ зазубрины ~ çentikler ~  kələ-kötürlük ** - kompüter qrafikasında: aşağı çözümlülükdə göstərilən dioqanal xətlərdə və əyrilərdə əmələ gələn girinti çıxıntılar. Bu qüsur ilə mübarızə hamarlama (ANTİ-ALİASİNG) adlanır. Sin: STAİRCASE; Bax:  ALIASING, ANTİ-ALİASİNG, BİTMAP, DEJAGGİNG, RECOLUTİON.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. “Bakı” nəşriyyatı, 2017, 996 s.
JAR

**JAR file** (*java ARchive*) — Java sinifli fayllar toplusundan ibarət fayl. Adi ZİP arxiv formatında olur, ancaq faylın uzantısı jar olur. Java jar faylın adı komandası ilə başladılır.
## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. “Bakı” nəşriyyatı, 2017, 996 s.
Germanik

**Neron Yuli Sezar Germanik** () — Roma imperiyasının konsulu. Desim Klavdi Neronnun oğlu. Kaliqula, Kiçik Aqrippinanın atası.

## Xarici keçidlər

*(Soprintendenza per i Beni Archeologici dell'Umbria) "The Bronze Statue of Germanicus"  of Amelia (Terni). Circumstances of the chance discovery in 1963 and restoration of this extremely fine heroic portrait bronze.
* ''Life of Caligula'' by Suetonius (Loeb Classical Library translation) Much of Caligula's biography focuses on his famous father.
* ''Life of Caligula'' by Suetonius (Alexander Thomson translation)
TeX səhifələmə sistemi

**TeX <tex>** – kompüter mətbəəsi yaratmaq məqsədilə Amerika alimi Donald Knut (Donald Knuth) tərəfindən işlənib hazırlanmış səhifələmə sistemi. Mürəkkəb riyazi düsturları yazmaq imkanlarına görə akademik dairədə, xüsusən riyaziyyatçılar və fiziklər arasında populyardır. Sərbəst (havayı) yayılan proqram təminatıdır.
TeX riyazi düsturlar üçün xüsusi mətn sintaksisi təklif edir. Məsələn, kvadrat tənliyin köklər düsturu belə görünəcək:

The quadratic formula is $-b \pm \sqrt{b^2 - 4ac} \over 2a$ 
\bye

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Fakültətiv

**Fakültativ** – məcburi olmayan, könüllü, öz arzusu ilə seçilən. Məsələn, mühazirələrin fakültativ kursu.

**Fakültativ kurs** (lat. facultas – bacarıq, imkan) – təlimin təşkili formalarından biri. Qeyri-icbari tədris kursu, yaxud elmi-nəzəri biliklərini artırmaq məqsədilə ali məktəb tələbələri və orta ixtisas təhsili məktəblərinin şagirdləri tərəfindən öz istəklərinə görə öyrəndikləri fənn. Əlavə ixtisaslaşmaya kömək edir.
Ali, orta (yuxarı siniflər), ixtisas və texniki peşə məktəblərində tələbə və şagirdlərin elmi və tətbiqi biliklərini genişləndirmək, şəxsi bacarığını artırmaq, marağını təmin etmək məqsədi ilə, öz arzularına görə öyrəndikləri kurs, fənn.

QEYD: SÖZÜN DÜZGÜN YAZILIŞI  "FAKÜLTATİV"DİR. 

## Ədəbiyyat
*R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Texas Instruments

**Texas Instruments**  Inc. (TI) – elektrik avadanlıqlarının və elektron cihazların istehsalı ilə məşğul olan şirkət. Mənzil-qərargahı Dallaş şəhərində (ABŞ, Texas ştatı) yerləşir. Yarımkeçirici cihazların istehsalı sahəsində dünyada Intel, Samsung və Toshiba şirkətlərindən sonra 4-cü yeri tutur. Mobil qurğular üçün mikrosxemlərin istehsalı üzrə isə 1-ci yerdədir.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
## Xarici keçidlər
Seçmək

**Seçmək** () – qrafik istifadəçi interfeysində: komandanın çalışdırılmasına səbəb olmaq və ya parametri seçmək. Bu prosedur bir neçə hərəkətdən ibarət ola bilər; məsələn, dialoq boksunda parametrin seçilməsi bir hərəkətlə yerinə yetirilir, ancaq menyudan komandanın seçilməsinə ən azı iki hərəkət lazımdır (öncə ekrana menyunun komandalarının siyahısını çıxarmaq, sonra isə lazım olan komandanı seçmək). Çox zaman bu terminin əvəzinə, onun ingilis sinonimi olan "select" terminindən istifadə olunur, ancaq "choose" daha münasib variantdır, çünki "select" başqa spesifik anlamda işlədilir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
*  choose
*  choose
Artur Cefri

**Artur Cefri** (; 18 oktyabr 1892, Avstraliya, Melburn – 2 avqust 1959, Kanada, Yeni Şotlandiya) — avstraliyalı şərqşünas.

## Həyatı
Melburn Universitetində təhsil almış, Birinci Dünya müharibəsində iştirak etmişdir. 1921-ci ildə Qahirədəki Amerika Universiteti nəzdində Şərq Araşdırmaları Mərkəzinə (*School of Oriental Studies*) müəllim kimi dəvət edilmişdir.

## Fəaliyyəti
1929-cu ildə Edinburq Universitetində doktorluq dərəcəsi almış, 1938-ci ildən ABŞ-nin Kolumbiya Universitetinin Yaxın və Orta Şərq dilləri fakültəsinin dekanı olmuşdur. Metodist kilsəsinə mənsub idi.

## Kitabları
Artur Cefrinin araşdırmaları Quranın müxtəlif qiraət qaydalarına, Məhəmməd peyğəmbərin həyatına, İslam və xristianlığın əlaqələrinə həsr olunmuşdur. İbn Ərəbinin "Şəcərət əl-kövn" əsərini ingilis dilinə tərcümə etmişdir. "İslam Ensiklopediyası" nın 2-ci nəşrində ("Encyclopaedia of Islam", Vol. 1, Leiden: E.J.Brill, 1960) bəzi məqalələrin müəllifidir.

## İstinadlar
Braxiopodalar

**Braxiopodalar** (*Braxiopoda* tipi) - dənizdə, nadir hallarda şor- və şirinsulu hövzələrdə məskunlaşan üçtəbəqəli tək yaşayan heyvanlar. Qabıq iki taydan ibarətdir. Onun simmetriya müs­təvisi, ikitayqabıqlı mollukalardan fərqli olaraq, taylar arasından deyil, qabıqdan keçir. Qabığın uzunluğu 0,1-40 *sm* arasında&nbsp; dəyişir; orta ölçüləri 3-5 *sm*-dir. Fossil növlərin sayı 10000-dən ar­tıq­­­dır, müasirlərinin sayı 300-ə çatır. Braxiopodalar daxili boşluğu eninə arakəsmə (diafraqma) ilə iki qeyri-bərabər hissəyə bölünüb. Qabıq boşluğunun ön hissəsi mantiya qırışları ilə örtülümüşdir. Onun içərisində bəzən dayaq skeletini saxla­yan iki spiral şəkilli kiprikli&nbsp; qol aparatı yerləşir. Diafraqmanın içərisində qolların əsasında qida həzmetmə traktının başlanğıcı olan yarıq şəkilli ağız dəliyi yerləşir. Braxiopodalar filtratorlar olub, qidanı su axını vasitəsilə ağız deşiyinə qəbul edirlər. Bədənin arxa hissəsində&nbsp; heyvanı substrata bağlayan ayaqlar çıxır; mantiya karbonat, nadir halda xitin və xitin-fosfat tərkibli qabıq yaradır. Qarın tayının təpəsi altında hamar üçbucaq formalı sahə (areya) vardır. Braxiopodalar qabığının başlıca xüsusiyyəti qol aparatının olmasıdır. Tayların qovuşduğu kənar hissədə iki oyuq olur, buraya bel tayının dişləri daxil olur və tayların kip birləşməsinə imkan verir. Diş + oyuq sistemi qıfıl adlanır. Braxiopodalar qıfıl və qol aparatlarının olub-olmamasından asılı olaraq iki sinifə ayrılıblar: qıfılsızlar - *Inarticulata* (kembri -antropogen) və qıfıllılar *Articulata* (kembri -antropogen). Braxiopodalar bentos heyvanlar olub əksəriyyəti ayaq­cıqlar vasitəsilə dibə yapışır və ya sərbəst uzanır, bəzən qrunta soxulurlar. Paleozoy qıfıllı braxiopodlarının əksəriyyəti cənkəlliklər və saylar əmələ gətirmişlər, bəziləri isə rif əhəngdaşlarının yaranmasında iştirak etmişlər. Paleozoyun bölgüsündə braxiopodalar böyük stratiqrafik əhəmiyyəti vardır. Kembri – müasir.&nbsp;

## Həmçinin bax

* Dəniz
* Heyvanlar
* Fosil
* Karbonatlar
* Kembri dövrü
* Antropogen
* Paleozoy

## Mənbə
*
Adyunkt

**Adyunkt** ( «birləşdirilmiş») — müxtəlif sahələrdə köməkçi və müavin vəzifəsi və ya rütbəsi.

Bəzən "adyunkt" termini  tərcümə olunur ki, bu da ümumiyyətlə "assistent" və ya "köməkçi" mənasını verir. Fransada bu  bələdiyyə sədrinin köməkçilərinin adıdır. Əlavə olaraq, bu ad, Fransız hərbi idarəsindəki  ən aşağı vəzifəlilərdən bəzilərinə aiddir.

## Digər mənaları
# kiçik elmi işçi; 
# kafedra müdiri, professor, akademik köməkçisi;
# ali hərbi məktəblərdə və silahlı qüvvələrin elmi-tədqiqat müəssisələrində pedaqoji və elmi-tədqiqat işinə hazırlanan zabit; 
# ali hərbi təhsil və elmi-tədqiqat müəssisələrində elmi və elmi-pedaqoji kadr hazırlığının əsas formalarından biri.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R.M., Şükürlü S.F., Kazımova S.İ., Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər // Bakı. İnformasiya Texnologiyaları nəşriyyatı. 2009. 201 s.
*
Dəyirmanyeri yaşayış yeri

**Dəyirmanyeri yaşayış yeri** — Babək rayonunun Zeynəddin kəndi yaxınlığında eneolit-tunc dövrlərinə aid yaşayış yeri.

## Ümumi məlumat
Bu qədim yaşayış yeri 1973-cü ildə aşkar olunmuşdur. Sahəsi 3 hektardır.Yaşayış yerində səpələnmiş halda xeyli maddi mədəniyyət qalıqları var. Mədəni təpəqənin üst hissəsi tikinti işləri zamanı dağılmışdır. Əldə olunmuş materialların əksəriyyəti gil qab nümunələrindən ibarətdir. Qabların bir hissəsi saman qarışıq palçıqdan kobud şəkildə, digərləri isə səliqəli hazırlanmışdır. Qabların üstü anqoblanmış, bəziləri şüyrələnmişdir. Tapıntılar içərisində dən daşları, həvəng və dəstələr var. Abidə eradan əvvəl 5-2-ci minilliklərə aid edilir. 

## İstinadlar
Lejandr çoxhədliləri

Riyaziyyatda, Lejandr funksiyaları aşağıdakı Lejandr differensial tənliyinin dəqiq həlli şəklində meydana çıxır:

{d \over dx} \left[ (1-x^2) {d \over dx} P_n(x) \right] + n(n+1)P_n(x) = 0.

Bu funksiyalara məşhur fransız riyaziyyatçısı Adrien Mari Lejandrın şərəfinə Lejandr funksiyaları adı verilmişdir. Yuxarıda göstərilən adi diferensial tənlik fizika və bir çox digər təbiət və texniki elm sahələrinin müxtəlif məsələlərinin izah edilməsi zamanı meydana çıxır və uğurla tətbiq edilir. Məsələn, Laplas tənliyinin (və uyğun xüsusi törəməli differensial tənliklərin) sferik koordinatlarda dəqiq həlli məhz bu funksiyalara gətirib çıxarır.

Lejandr diferensial tənliyi adi qüvvət sıraları üsulundan istifadə etməklə dəqiq həll edilə bilər. Bu tənlik *x*&nbsp;=&nbsp;±1 qiymətlərində requlyar sinqulyar nöqtələrə malikdir. Bu səbəbdən də, ümumilikdə, qüvvət sıraları üsulu ilə tapılan həll əslində yalnız |*x*|&nbsp;&lt;&nbsp;1 şərti çərçivəsində doğrudur. *n* tam ədəd olduğu zaman isə, *x*&nbsp;=&nbsp;1 qiymətində requlyar olan *P**n*(*x*) həlli, eyni zamanda, *x*&nbsp;=&nbsp;&minus;1 qiymətində də requlyar olacaq ki, bu səbəbdən də bu həllin sonsuz sıra şəkli kəsilərək sonlu cəm şəklinə düşəcək (bağqa sözlə, çoxhədliyə çevriləcək).
Rodriqo Tabata

**Rodriqo Barbosa Tabata** və ya sadəcə **Rodriqo Tabata** () — Qatar təmsilçilərindən olan *Əl-Rayyan* klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Qatar futbolçusu.

## Həyatı
19 noyabr 1980-ci ildə Braziliyada anadan olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Maçtovıy adası

**Maçtovıy** —  Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir. 
## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Komsomoles adasının şimal-şərq hissəsindən 1,4&nbsp;km aralıda yerləşir. Komsomoles adasından Surovıy boğazı ilə ayrılır. Ada cənub-qərbdən şimal-şərqə doğru uzanır. Uzunluğu 3,1&nbsp;km, eni 1,4&nbsp;km təşkil edir. Ən ensiz hissəsi 150-400 metr arasında dəyişir. Ərazisinin böyük hissəsi düzən olmasına baxmayaraq, burada 100 m olan qaya var. Burada geodeziya məntəqəsi yerləşir. Adada göl və çay yoxdur. Sahil sularında dərinlik 19 metrdir.

## Xəritə
*Xəritə
Mərmər xul

**Mərmər xulu** () — Xanıyabənzərlər dəstəsinin bir nümayəndəsidir. 
## Morfoloji əlamətləri
Başının qalınlığı hündürlüyündən çoxdur. Başının uzunluğu bədəninin uzunluğuna 3,5-4,5 dəfə yerləşir. Bədəni gödəlmişdir və yanlardan basılmışdır. Başın hündürlüyü adətən enindən çoxdur. Burnu küt, yandan meyllidir.  Qapaq sümüy çənələri eyni uzuznluqdadır. Alnının eni gözünün diametrindən azdır. Hiss kanallarının məsamələri aydın görünmür. Bədənin əsas rəngi qonur-boz, boz-sarı olur. Bədəninin yanlarında bir neçə köndələn tünd ləkələr yerləşir. 
## Yayılması
Qara, Azov və Xəzər dənizlərində, eləcə də onların hövzələrinin şirin sularında geniş yayılmışdır. Azərbaycan sahillərində və respublikanın şirin su hövzələrində azsaylıdır. Kür çayında, Sarısu, Ağçala göllərində, İran sahillərindəki çayların aşağı hissələrində yayılmışdır. 
## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Mərmər xul balığlarının heç bir təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur.

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s 140.
# Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 212 s.

## İstinadlar
Matrostıe adaları

**Matrostıe adaları** —  İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir. Şimal Torpağının bir hissəsini təşkil edir. Qrup iki adadan ibarətdir.
## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Komsomoles adasının cənub-şərq nöqtəsi olam Buxteev burnundan 2,5&nbsp;km şərqdə yerləşir. İki elə də böyük olaman adadan ibarət olan qrupa daxil olan adaların uzunluğu 250 metri keçmir. Adada yüksəklik yoxdur. Sahildə dərinlik 20 metr təşkil edir. 
## Xəritə
*Xəritə
MMO

**MMO** (massively multiplayer online) 

1. Eyni zamanda çoxlu sayda (əsasən, onlarla, çox zaman minlərlə, bəzən isə yüz minlərlə) oyunçunun oynadığı şəbəkə kompüter oyunu. MMO oyunlarının başqa standart şəbəkə kompüter oyunlarından başlıca fərqi iki amillə bağlıdır:

* MMO yalnız İnternetdə fəaliyyət göstərir, standart multimedia oyunlarını isə İnternetlə yanaşı, lokal şəbəkədə də oynamaq olar.

* MMO oyununda eyni zamanda bir neçə min insan iştirak edir, standart multimedia oyunlarında isə eyni zamanda iştirak edənlərin sayı təxminən bir neçə yüz nəfərə çatır, çox zaman isə oyun 64, 32 və ya 16 iştirakçı arasında keçirilir.

2. ("Mobile Module" – "mobil modul"). Intel şirkətinin notbuk kompüterləri üçün prosessor modulu.

## Həmçinin bax
* Agar.io

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Dəyişən ulduz

Dəyişən ulduzlar

Elə ulduzlar vardır ki, onların parlaqlıqları zamandan asılı olaraq dəyişir. Bu ulduzlara dəyişən ulduzlar deyilir.
Dəyişən ulduzlar iki əsas Qrupa bölünürlər. 1) optik dəyişənlər; 2) fiziki dəyişənlər.
Optik dəyişənlərin parlaqlığının dəyişməsinin səbəbi tutulmalardır. Fiziki dəyişən ulduzların parlaqlıqlarının və başqa parametrlərinin dəyişməsi isə onların daxilində gedən fiziki proseslərlə əlaqədardır. Dəyişən ulduzları 2 əsas qrupa bölürlər. Döyünən dəyişən ulduzlar və erruptiv - partlayış xarakterli dəyişən ulduzlar.

### Döyünən dəyişənlər
Bu ulduzların parlaqlığının dəyişməsi onların radius və effektiv temperaturlarının müəyyən amplitud və periodla dəyişməsi ilə əlaqədardır.

### Erruptiv- partlayış xarakterli dəyişən ulduzlar
Bu ulduzların parlaqlıqlarının dəyişməsi partlayış xarakterli enerji ayrılması ilə əlaqədardır.

## İstinadlar
Hümaşah Sultan

**Hümaşah Sultan** () — I Süleymanın və Xürrəm Sultanın oğlu Şahzadə Mehmedin qızıdır. 3 yaşındaykən atası vəfat etmiş, bu səbəblə İstanbula gətirilərək nənəsi Xürrəm Sultanın himayəsində böyümüşdür.

## Həyatı
Hümaşah Sultanın ilk evliliyi 1556-cı ildə Kürəkən Mehmed Fərhad Paşa ilə baş tutdu. 19 il davam bu evlilikdən cütlüyün 5 oğlan və 3 qız uşaqları dünyaya gəldi. Qızlarından Fatma Xanımsultan (ö. 1588) Şəhri-zor bəylərbəyi Mustafapaşazadə Mehmed bəylə evləndirilmişdir. Fatma Xanımsultanın və ərinin məzarı Şahzadə külliyəsindəki türbələrinə dəfn edilmişdir.

Ancaq 6 fevral 1575-ci ildə Mehmed Fərhad Paşa vəfat etmiş, bir müddət sonra Hümaşah Sultan Lələ Qara Mustafa Paşa ilə evləndirilmişdir. Bu evliliyindən Sultanzadə Əbdülbaki adlı bir oğlu daha dünyaya gəlmişdir.

Nəhayət, 1581-ci ildə Kürəkən Mehmed Paşa ilə evləndirilmişdir. Bu evliliyindən də bir oğlu dünyaya gəlmişdir. 1593-cü ildə bilinməyən bir səbəblə vəfat etmişdir. Məzarı atasının Şahzadə külliyəsindəki türbəsində yerləşir.

## İstinadlar
Sterequşiy adası

**Sterequşiy** — Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir.

## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Komsomoles adasının şimal-şərqindən 3,5 km, Maçtovıy adasından 1 km cənub-şərqdə yerləşir. Ada uzunsov formaya malikdir. Uzunluğu 200 m təşkil edir. Adadan 300 m cənub-qərbdə dərinliyi 91 m olan bankə vardır. Ada 1962-ci ildə Rus-yapon müharibəsində Sterequşiydə həlak olmuşların şərəfinə adlandırılmışdır

## Xəritə
* Xəritə
Multimedia mesaj xidməti

**Multimedia mesaj xidməti** (ing.Multimedia Messaging Service, ru.служба мультимедийных сообщений) - şanvari rabitə şəbəkələrində multimedia məlumatlarının (görüntülərin, melodiyaların, video materialların) ötürülməsi sistemi. EMS xidmətinin inkişaf etdirilmiş variantıdır. Məlumatları təkcə mobil telefona deyil, həm də elektron poçta göndərməyə imkan verir. MMS məlumatının ölçüsü 999 kilobaytadək ola bilər (MMS 2.0 standartı). Mobil rabitə operatoru göndərilən məlumatın ölçüsünə öz məhdudiyyətini qoya bilər. 
Bəzi mobil telefonlarda MMS-in ölçüsü 100 kilobaytdan artıq ola bilməz. Bu məlumatda fotoqrafiya və ya sürəkliliyi təxminən 10 saniyə olan 3GP formatlı video yerləşdirmək olar, yaxud da müxtəlif formatlı (MIDI, MP3, MMF – Synthetic Music Mobile Application Format) kiçik melodiyalar və ya diktofon yazıları göndərmək olar.
MMS məlumatı iki hissədən ibarətdir. Məlumatın özü telefon operatorunun xüsusi WAP-serverində saxlanır. İkinci hissə – xüsusi SMS məlumatı isə alan şəxsin telefonuna göndərilir. Əgər alanın telefonu MMS-i dəstəkləyirsə, onda ekrana, adətən, gələn MMS-məlumat haqqında bildiriş və əsas hissəni endirmək təklifi çıxır. Əgər telefon MMS-i dəstəkləmirsə, onda, adətən, əsas hissəyə WAP-istinadı olan adi SMS məlumatı gəlir.

## Ədəbiyyat

*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Qafqaz xulu

**Qafqaz xulu** () — Knipoviç xulları cinsinin nümayəndəsidir. Qara dəniz, Azov dənizi, Xəzər dənizi sahillərində dərinliyi 2 m olan sularda yaşayır. Erkəklər kürünü müdafiə etmək üçün ərazidə qalır. Bu növ uzunluğu 5 sm təşkil edir

## Morfoloji əlamətləri
Bədəni gödəlmişdir. Gözləri yanlara yönəlmişdir. Qapaq sümüyünün üstündəki kanal bu cinsin başqa növlərinə nisbətən zəif inkişaf etmiş, bəzən isə olmur. Bədəni sıx piqmentləşdir. Dişilər erkəklərdən daha açıq rəngdədir. Birinci bel üzgəcində çoxsaylı tünd xallar var. Çənəsinin altı xromotoforlarla örtülü olur. Birinci bel üzgəcində kiçik xromotoforlardan ibarət üç ədəd uzununa zolaq olur. Çənəsi kömür qara rəngdədir.

## Yayılması
Bosforda, Mərmərə, Qara, Azov, Xəzər və Aral dənizlərinin sahilyanı sahələrində yayılmışdır. Azərbaycanda Qızılağac körfəzində Kürün mənsəbindən Lənkərana qədər çayların aşağı axarlarında və göllərdə azsaylıdır. Xəzər dənizində və Qara dənizdə yaşayan Qafqaz xulu morfoloji əlamətlərinə görə fərqlənirlər.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Evriqal balıqdır, həm şirin sularda və həm də çox duzlu sularda yaşayır. Derjavinin yazdığına görə (1949), Qafqaz xulu dibi lilli, ot basmış durğun sularda yaşayır.

## Çoxalması
Cinsi yetkinliyinə uzunluğu 25&nbsp;mm olduqdan sonra çatır. Kürüsünü yayda tökür. Kaydak körfəzində yaşayan xulun orta uzunluğu B. S. İlyinə görə 31&nbsp;mm olur, cinsi yetkinliyə çatdıqda erkəklərin uzunluğu ən azı 22&nbsp;mm, dişilərinki isə 24&nbsp;mm olur. Həmin müəllif tədqiq etdiyi 11 ədəd balıqda 209–382, orta hesabla 285 ədəd kürü saymışdır. Erkəklər dişilərdən əmziyə oxşar cinsi orqanının və rənginin daha tünd olması ilə fərqlənir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur.

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s 144.
# Əbdürrəhmanov Y. Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 206 s.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çöl şpatları

**Çöl şpatları** — litosferin  üst hissəsində ən çox yayılmış süxurəmələgətirən  minerallar

## Haqqında
Çöl şpatları - litosferin çəkisinin təxminən 50% və ya maqmatik süxurların həcminin 60% təşkil edirlər. Çöl şpatları geniş yayılması və onların kimyəvi tərkibinin müxtəlif olması püskürmə süxurlarının təsnifatının əsasını təşkil edir. Çöl şpatları peqmatitlərin, qneyslərin, kristallik şistlərin çoxunun və müxtəlif metasomatitlərin əsas komponentidir. Qırıntılı süxurlarda bunlar kvarsdan sonra ən geniş yayılmış minerallardır. Çöl şpatları kimyəvi cəhətdən Na, K və Ca, bəzən Ba alümosilikatlarıdır. Çöl şpatları az miqdarda izomorf qatışıqlar (Fe3+, Fe2+, Li, Rb, Cs, Sr, Mg və b.) olur. Çöl şpatları əksəriyyəti Na[AlSi3O8] - K[AlSi3O8] - Ca[Al2Si2O8] üçlük sistemə daxildir. Bu sistemin sonuncu üzvləri müvafiq olaraq albit, ortoklaz (mikroklin, sanidin) və anortitdir. Na[AlSiO8] və K[AlSi3O8] aralıq çöl şpatları qələvi çöl şpatları, Na[AlSi3O8] və Ca[Al2Si2O8] arasındakı çöl şpatları isə plagioklazlar adlanır. Qələvi çöl şpatları sülb məhlulunda ~5-10 mol.% anortit ola bilər. Barium çöl şpatları (selzian və hialofan) nisbətən az yayılmışlar. Çöl şpatları ümumi xassələri: monoklinik və ya triklinik (psevdomonoklinik) İkiləşmə sadə və ya polisintetik (plagioklazlar). Ayrılma {001} üzrə mükəmməl və {010} üzrə ~86° bucaqla orta. Əsas etibarilə açıq rəngli, yalnız əsasi plagioklazlar tünd rəngdə olur. Parıltı: şüşəli. Kövrək. Sərt. 6. Xüsusi çəki 2.5-2,9. Çöl şpatları çoxu üçün pertit və antipertit daxilolmaları səciyyəvidir. Çöl şpatları əsas quruluşu sonsuz üçölçülü karkasdır. Bütün çöl şpatları elementar özəyinin ölçüləri bir-birinə yaxındır. Çöl şpatları karkasında Si, Al və kationların yerləşməsi nizamlı, nizamsız və aralıq ola bilər. Yüksək temperaturlu (yüksək), aşağı temperaturlu (aşağı) və aralıq çöl şpatları üçün müvafiq olaraq nizamsız, nizamlı və aralıq struktur hal səciyyəvidir. Effuziv süxurlardakı çöl şpatları əksər hissəsi nizamsız tipə, dərinlik və metamorfik süxurların çöl şpatları nizamlı tipə aiddir. Çöl şpatları qranit, siyenit və nefelin peqmatiti, həmçinin alyaskit qraniti və qneys-qranit yataqlarından çıxarılır. Çöl şpatları bəzi növləri zinət və yarımqiymətli daş kimi, habelə keramika və şüşə sənayesində farfor, yüksək gərginlikli izolyator, radiokeramik məmulatlar, şüşənin xüsusi və optiki növləri, abrazivlər, qaynaq elektrodları və başqa materialların hazırlanmasında istifadə olunur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
* Bariumlu çöl şpatları
* Kaliumlu-natriumlu çöl şpatları
Edriasteroidealar

**Edriasteroidealar** (*Edrioasteroidea*) — Exinozoa (*Echinozoa*) yarımtipinə mənsub olan bu sinifin nümayandələri kiramit kimi bir-biri üzərinə yatan, çoxsaylı lövhəciklərdən ibarət, yastı alt və qabarıq üst hissəsi olan, dairəvi və ya beşkünc en kəsikli kürəvi və ya diskşəkilli fincandan ibarətdir. Üst hissənin mərkəzində ağız dəliyi yerləşir. Bu dəlikdən lövhəcikləri düz və ya oraq şəklində düzülmüş ambulakral sahələr ayrılır. Anus dəliyi ambulakrallar arasında interambulakrallardan birində yerləşir. Qolları yoxdur. Sərbəst və ya dibə təhkim olunmuş bentos həyat keçirən heyvanlardır. Vend, kembri – erkən karbon.

## Həmçinin bax
* Heyvanlar
* Bentos

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.
Mnemonik (sxem)

`**Mnemonik (sxem) ** (ing. mnemonic, ru. мнемоническая схема) — mürəkkəb və ya uzun sözlər yığınının yadda saxlanılmasını asanlaşdırmaq üçün istifadə olunan söz, qafiyə və ya başqa obraz. Mnemonik vasitələr hesablama texnikasında geniş istifadə olunur. Məsələn, proqramlaşdırma dilləri (maşın dilləri yox) simvolik dillər kimi tanınır, çünki onlarda deyimlər və əməlləri göstərmək üçün qısa mnemonik sözlərdən istifadə olunur: "ADD" (addition), "def " (define). Eyni yolla yığılan komandalara əsaslanan əməliyyat sistemlərində və tətbiqi proqramlarda komandaları göstərmək üçün mnemonikadan istifadə olunur. Məsələn, MS-DOS əməliyyat sistemində kataloqun faylarının siyahısına baxmaq üçün "dir" (directory) sözü işlədilir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Dizə nekropolu

**Dizə nekropolu** — Şərur rayonunda eyniadlı kəndin qərbində ilk tunc dövrünə aid arxeoloji abidə.

## Ümumi məlumat
Nekropol Dizə kəndindən qərbdə, Ovçular təpəsi yaşayış yerinin şimalında yerləşir. Abidə erkən tunc dövrünə aiddir. Yerüstü əlaməti olmadığından nekropolun sahəsini dəqiq müəyyənləşdirmək mümkün olmamışdır. Abidə Ovçular təpəsinin Arpaçaya enən yamacında yerləşir. Nekropol qərb tərəfdən Arpaçayla məhdudlaşır.

Abidə 1969-cu ildə təsərrüfat işləri görülərkən təsadüfən aşkar olunmuşdur. Burada dağıdılmış iki qəbirin materialları R.B.Göyüşov və V.H.Əliyev tərəfindən nəşr edilmişdir. Birinci qəbirin kamerasının bir hissəsi salamat qalmışdı. Onun divarları çay daşlarından palçıqla hörülmüşdür. Qəbir kamerası şərq-qərb istiqamətində olub, tağşəkilli örtüklə tamamlanmışdır. Qəbir kamerasının döşəməsi palçıqla suvanmışdı. Saxlanmış sümük qalıqlarına əsasən demək olar ki, burada iki dəfn aparılmışdır. Bükülü vəziyyətdə olan skeletlərin başı cənub tərəfə yönəldilmişdir. Bu qəbirdən parç və banka tipli qablar tapılmışdır. Onların gilinə narın qum qatılaraq yaxşı bişirilmiş, xarici səthi cilalanmışdır. Bəzi qabların gövdəsinin yuxarı hissəsində yarımşar formalı qulpu var.

Aşkar olunmuş materialların təhlilinə əsasən demək olar ki, Dizə nekropolu Kür-Araz mədəniyyətinin ilk və orta mərhələsini əhatə edir. 
 e.ə. IV minilliyin sonu III minilliyin əvvəllərinə aid etmək olar. 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Seyidov A.Q, Baxşəliyev V.B, Məmmədov S.M, Aşurov S.H. Qədim Şərur. Bakı: Elm və təhsil, 2012, 466 s.
# Baxşəliyev V.B. Naxçıvanın arxeoloji abidələri. Bakı: Elm, 2008, 301 s.
# Seyidov A.Q. Naxçıvan e.ə. VII-II minilliklərdə. Bakı: Elm, 2003, 339 s.
# Əliyev V.H, Göyüşov R.B. Arpaçay vadisində ilk tunc dövrünə aid qəbr abidəsi. AMM, Bakı: Elm, 1993, XI cild, s. 14-19.
# Quliyeva Z.K. Arpaçay vadisinin Tunc dövrü arxeoloji abidələri. Bakı: Elm və Təhsil, 2014, 192 s.
 
## Xarici keçidlər
* Naxçıvan qədim dövrdə 

## Həmçinin bax
Eklogit

**Eklogit** — qranat və piroksendən (omfasit) və bir qədər kianit, çöl şpatları, amfibol, sfen və b. ibarət, kimyəvi tərkibinə görə qabbro-noritə uyğun olan kristallik dənəli, bəzən zəif şistləşmiş massiv süxur. Eklogit qabbro-bazalt tərkibli olub, iki mineraldan – monoklinik piroksendən və qırmızı, qırmızı-qonur qranatdan ibarətdir. Onlarda plagioklaz olmur. Bəzi alimlər onu yüksək təzyiq və temperaturda yaranan metamorfik süxur, başqaları isə qabbronun abbisal fatsiyası olan maqmatik süxur hesab edirlər. Kimyəvi tərkibinə görə eklogit qabbro noritə uyğundur və xüsusi çəkisinin daha yüksək (3,35–4,2 q/sm3) olması ilə fərqlənir. Amfibolit və qranulit fatsiyalarına məxsus, nisbətən az metamorfikləşmiş süxurlar içində kiçik qatlar və ya ayrı-ayrı cisimlər əmələ gətirir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər