Səfəvilər sülaləsi

**Səfəvilər** (,  səfəviyan) — indiki İran və Azərbaycan ərazisində hökm sürmüş türk mənşəli sülalə,Səfəvi dövlətinin hökmdarları. XIV əsrin əvvəllərindən etibarən indiki İranın şimalındakı Ərdəbil bölgəsini və 1501–1722 və 1729–1736-cı illərdə indiki İranın bütün ərazisini idarə etdilər.

İndiki İran, Azərbaycan, Ermənistan, İraq, Əfqanıstan, Türkmənistan və Türkiyənin şərq hissəsindəki varlığını qoruyub saxlayan tarixdə ilk dəfə Şiə Onikiciliyi Azərbaycan və İranın rəsmi inancı və varisi olduğu dövlətin hakim sülalələri olaraq qəbul etdi.

Bu sülalənin ilk hökmdarı Güney Azərbaycannın Ərdəbil şəhərində anadan olan I İsmayıl (1501–1524) idi. Şərur yaxınlığında (Naxçıvanda) türkmanlar (Azərbaycan türklərinin əvvəlki adı) Ağqoyunlu dövlətinin hökmdarı Əlvənd Xanı məğlub etdikdən sonra İsmayıl zəfərlə Təbrizə girdi və 1501-ci ilin iyulunda özünü şah elan etdi. Əvvəlcə onun nəzarətində olan ərazilər yalnız Azərbaycanla məhdudlaşsa da, sonrakı 10 il ərzində indiki İranın böyük bir hissəsini öz hakimiyyəti altında birləşdirdi və qonşu İraq vilayətləri Bağdad və Mosulu da öz dövlətinə qoşdu.

Yaradılan dövlətə ən çox Dövlət-i Qızılbaş (Qızılbaş dövləti) deyilirdi. *Qızılbaş səltənəti* və *Qızılbaş mülkiyyəti* adları da istifadə edilmişdir və şah Qızılbaş, padişah titulunu daşıyırdı.

Təbriz şəhəri Səfəvi dövlətinin paytaxtı oldu; daha sonra paytaxt Qəzvinə, oradan da İsfahana köçürüldü.

Səfəvilər özlərini "şahənşah" (şahlar şahı) adlandırırdılar. Bununla yanaşı, Şiə İslamı dövlət dini elan edərək ön plana çıxardılar. Səfəvi dövründə şiəlik hakim cərəyan kimi quruldu.

Səfəvi dövlətinin qurulmasını dəstəkləyən türk tayfaları bunlar; Şadlı eli, Şamlı, Əfşar, Qaçar, Çağırqanlı, Qaramustafalu, Təkəli, Bəydili, Humuslu, Ustaclu, Dulqədirlu, Varsak.

## Sülalə
Vasili Bartold, Səfəvilərin Fars mənşəli deyil türk mənşəli olduğu qənaətindədir. Rus tarixçisi Petruşevski də buna bənzər bir fikirdədir; "İlk Səfəvi şeyxləri Ərdəbildə yaşamış və ana dili Azərbaycan dilidir (yəni türkcə)" deyir.

İsmail Haqqı Uzunçarşılı, Səfəvilərin soyu ilə bağlı yazır ki, "xalis bir türk olan bu ailənin siyasətləri özlərini Sadat-i Hüseyniyyədən olduqlarını göstərdilər."

Bu mövzuda, bənzər mənbələrdə Saffətü-Səfa'daki verilən məlumatlara əsaslanaraq Şeyx Səfiyəddin Ərdəbili "Türk piri" adlandırılırdı və şeyxin "türk köyündə yaşadığı və türk şagirdlərinə xidmət etmək üçün onlara ağ çörək və bal təqdim etməsi" qeyd olunurdu. Səfi'nin fars olan bir çox müasirləri də 1272-ci ildə onu Türk Piri olaraq adlandırırdılar.

## Hakimlər və hökmdarlar

### Ərdəbil hakimləri
* Şeyx Səfi (1300–1334)
* Şeyx Sədrəddin Ərdəbili (1334–1391)
* Şeyx Xacə Əlaəddin Əli (1391–1424)
* Şeyx İbrahim (1424–1447)
* Şeyx Cüneyd (1447–1460)
* Şeyx Heydər (1460–1488)
* Şeyx Sultan Əli (1488–1494)
* Şah İsmayıl Xətai (1494–1501)

### Səfəvi hökmdarları
* Şah İsmayıl (1501–1524)
* I Şah Təhmasib (1524–1576)
* II Şah İsmayıl (1576–1577)
* *[[Pərixan xanım]]* (1577–1578)
* I Məhəmməd (1578–1587)
* I Şah Abbas (1587–1629)
* I Şah Səfi (1629–1642)
* II Şah Abbas (1642–1667)
* Şah Süleyman Səfəvi (1667–1694)
* Sultan Hüseyn (1694–1722)
* II Şah Təhmasib (1722–1732)

* III Şah Abbas (Abbas Mirzə) (1732–1736)
* II Şah Süleyman (1749–1750)
* III Şah İsmayıl (1750–1773)
* II Məhəmməd (1773–1796)

## Səfəvilər sülaləsinin şəcərəsi

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Həmçinin bax
* Səfəvilər
* Səfəvilər sülaləsinin şəcərəsi
* Səfəviyyə ordeni rəhbərləri və Səfəvi sülaləsindən olan şahların siyahısı
* Səfəvilik
* Qızılbaş