open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kürsəngi küp qəbirləri nekropolu

**Kürsəngi küp qəbirləri nekropolu** — Salyan rayonu, Kürsəngi kəndi ərazisində yerləşən arxeoloji abidə.

## Ümumi məlumat
Salyan şəhərindən 30 km şimal-şərqdə yerləşən, "Kürün səngidiyi yer" mənasını verən və hündürlüyü 77 metrə çatan Kürsəngi palçıq vulkanı Cənub-Şərqi Şirvan düzündə ən iri palçıq vulkanıdır. Vaxtı ilə Kür çayının bu təpənin yaxınlığından keçməsi burada insanların məskunlaşmasına səbəb olub. Vulkanın şərqində və cənubunda torpağın üzərində çox sayda qalaqlanmış kərpic qırıqları və müxtəlif ölçülü qırmızı və açıq sarı rəngli bişmiş kərpicdən tikilən diametri 5–6 metrə çatan tikililərin qalıqları mövcuddur. Ərazidə şirli və şirsiz qab parçalarına da rast gəlinir.

Kürsəngi nekropolunda e.ə. II–III əsrlərə aid küp qəbirləri aşkar edilmişdir. Əhəng daşından hazırlanan qəbir daşlarının parçaları günümüzə qədər gəlib çıxıb. Daş parçalarının üzərində süls xətti ilə ərəbcə yazılar və nəbati ornamentlər həkk olunub. Hazırda təpənin üstündə kənd qəbiristanlığı yerləşir. Qəbiristanlıqda XVIII, XIX, XX əsrlərə aid olan qəbirlərin başdaşı və sənduqələri üzərindəki kitabələr kənd əhalisinin tarixi keçmişini, adət-ənənəsini özündə əks etdirir. Kənd əhalisinin bildirdiyinə görə bu ərazidə qəbir qazılarkən qədim məzarlar üzə çıxır. Nəticə olaraq məlum olub ki, həmən dövrdə ölənlər tuncdan hazırlanan bəzək əşyaları ilə birgə dəfn olunublar. Aşkarlanan tapıntılar onu göstərir ki, bu ərazidə eramızdan əvvəl də yaşayış olub. Ümumilikdə Kürsəngi abidəsində bir neçə dövrün tarixi artefaktları cəmləşmişdir.

## Həmçinin bax
Kürsəngi

Kürsəngi dağı

Kürsəngi palçıq vulkanı

Kürsəngi yatağı

## İstinadlar
Şahin (ad)

**Şahin** — ad.

* Şahin Fazil
* Şahin Seyidzadə
* Şahin Abbasov (hüquqşünas)
* Şahin Allahyarov
* Şahin Hüseynli

## Həmçinin bax
* Şahin (dəqiqləşdirmə)
Manhettenin baş planı

thumb|Manhettenin 1807-ci ildə təklif edilmiş planı planlaşdırma sxemi
**Manhettenin baş planı** () — 1811-ci ildə qəbul edilmiş Manhettenin hərtərəfli inkişaf planı.

Planın təşəbbüskarı kimi Nyu-York ştatının legislaturası çıxış etdi. Onun əsas məqsədi 14-cü küçə ilə Vaşinqton Hayts arasındakı sahələrin tikilmə və qaydaya salma işlərini təmin etmək idi. Plan Nyu-Yorkun ən qədim borosunun müasir görünüşünü təyin edən Hippodam sisteminə əsaslanırdı. Əvvəlcə digər qədim şəhərlərin tikinti sxemi ilə müqayisədə bircürəlik və ciddiyyəti ilə tənqid olunurdu. Ancaq indi şəhərsalma üçün yaxşı bir nümunə sayılır.

Ümumi konsepsiyaya riayət olunmasına baxmayaraq, adanın faktiki inkişaf planından bəzi sapmalara malikdir. Ən böyük fərq, orijinal plana daxil edilməyən Mərkəzi parkdır. 1853-cü ildə salınmış o, 5-dən 8-ci prospektə və 59 ilə 110-cu küçələrə qədər uzanır.

## İstinadlar
Kömür (qrafik material)

Qrafik material olan kömürlə çəkilmiş rəsm sənəti; Qurğuşun, kömür, qrafit kimi rəsm alətləri ilə çəkilmiş şəkildir. Təbiətdə olan bir çox materialına görə ən qədim sənət sahələrindən biridir.

Təsviri sənətlərdə təhsilə və işə başlamaq üçün qrafik alət olan kömürlə çəkilmiş dizayn işlərindən istifadə edilir. Bununla birlikdə, Kömürlə çəkilmiş şəkillər özü bir sənət qolu olmuşdur. Ölçü şəkilə fərqli rənglər əvəzinə eyni rəngin fərqli tonları ilə verilir. Mənzərə, interyer, natürmort və abstrakt əsərlər kömür ilə çəkilə bilinsə də, daha çox portret şəklində istifadə olunur. Portretlərdə kömür və yağlı boya əvvəllər olduğu kimi bədii və ticarət dəyərini qoruyur. Eyni zamanda, digər texnikalardan daha asan və daha ucuz olması bu sahədəki həvəskar tədqiqat eskizlərini artırmışdır.

Müxtəlif bədii baxışlara baxmayaraq kömür realizmin ən qalıcı texnikasıdır. Rəssamların fərqli üslublarına baxmayaraq, ən fərqli üslublar; ştrixləmə, cızma-qara, tonlamaq və kölgələndirmək. Sənətçilər dünyasında, kömür qələmi xaricində naxışı barmaqla yaymaq və paylamaq xoş qarşılanmır. 

İstifadə olunmuş materiallar

Qrafik alət olan kömür termini, qurğuşun qələmin qara təsirinə görə, kömür və qrafik alət sözlərinin birləşməsi ilə yeni bir söz yaranmış və Azərbaycan dilinin leksikonuna daxil olmuşdur. 

Kömür qələmin təbii olanı söyüd və üzüm budaqlarını yandırmaqla hazırlanır. Sənayedə kömür tozlarını sıxaraq və basaraq istehsal olunur. Kömür qələm boyama xüsusiyyətləri olan mədən daşlarına və təbii daşlara, müxtəlif sənədlərə, xüsusi dəri, daş və taxta səthlərə tətbiq oluna bilər. Professional sənətkarların kömür işlərində tez-tez işıq effektləri yaratmaq üçün istifadə etdikləri yapışdırıcılar da mövcuddur.

## Həmçinin bax

Rəsmxət
Mollalar (Boyəhmədli, Ağdam)

**Mollalar** — Azərbaycan Respublikasının Ağdam rayonunun Boyəhmədli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Kənd 1993-ci il iyunun 15-də Ermənistan Ordusu tərəfindən işğal olunmuşdur. 20 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətindədir.

## Tarixi

Mollalar Ağdam rayonunun Boyəhmədli inzibati ərazi vahidində kənd. Oykonim “mollalar nəslinə mənsub olanlar” mənasındadır. 

Hal-hazırda kənddə ermənilər yaşayırlar. Onların əvvəlki məskənləri keçmiş DQMV-in Mardakert rayonunun Seysulan kəndidir. Mollalar kəndinin də adı digər kəndlərin adları kimi dəyişdirilib. Ermənilər buranı “Nor Seysulan” (Yeni Seysulan) adlandırıblar. İlk baxışdan “seysulan” erməni sözü kimi görünə bilər, amma bu söz “Seyid Sultan”ın təhrif olunmuş formasıdır. Belə ki, 1727-ci ilə aid “maliyyə dəftəri”ndə Keştək nahiyəsində Seyid Sultan kəndi kimi qeyd olunur. Bu dini adın (“seyid”in) İslamla bağlı olması və ermənilərə, o cümlədən, xristianlığa heç bir  aidiyyatının olmaması məlum məsələdir. Demək, Seysulan kəndi də nə vaxtsa müsəlman kəndi olub, hansı şəraitdə erməniləşməsi isə məlum deyil.

## İstinadlar
Sarıcalı (Ağdam)

**Sarıcalı** — Azərbaycan Respublikasının Ağdam rayonununda bir neçə yaşayış məntəqələrinin adı:
* Sarıcalı — Çəmənli kənd inzibati ərazi dairəsinində kənd.
* Sarıcalı — Sarıcalı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Həmçinin bax
* Sarıcalı
Məhərrəm Qasımov

**Məhərrəm Qasımov** () — Naxçıvan Muxtar Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının sədri (2000–2020).

## Həyatı
10 Sentyabr 1953-cü ildə Şərur rayonunun Kərimbəyli kəndində anadan olmuşdur. 1970-ci ildə Kərimbəyli kənd orta məktəbini bitirmişdir. Əmək fəaliyyətinə Bakı şəhərində H.Z.Tağıyev adına Toxuculuq Kombinatında fəhlə kimi başlamış, 1972–1974-cü illərdə Sovet Ordusu sıralarında keçmiş Almaniya Demokratik Respublikasında hərbi xidmətdə olmuş, nümunəvi xidmətinə görə kiçik leytenant rütbəsində hərbi qulluğunu başa vurduqdan sonra, təhsilini davam etdirərək D.Bünyadzadə adına Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutuna daxil olmuş, 1980-ci ildə oranı iqtisadçı ixtisası üzrə bitirərək təyinatla Naxçıvan Şüşə Qablar zavoduna iqtisadçı vəzifəsinə göndərilmiş, əmək və əmək haqqı şöbəsinin, daha sonra plan iqtisad şöbəsinin rəisi vəzifələrində işləmiş, ictimai əsaslarla zavod Həmkarlar Təşkilatının sədri, ilk Partiya Təşkilat katibi olmuş, 1984–1985-ci illərdə Azərbaycan KP Naxçıvan şəhər Komitəsində təlimatçı, 1985–1996-cı illərdə Naxçıvan Tikiş Fabrikinin direktoru, 1996–2000-ci illərdə Naxçıvan şəhər Qızıl Aypara Cəmiyyətinin sədri vəzifəsində işləmişdir.

### Ailəsi
Ailəlidir, 3 övladı, 7 nəvəsi var.

## Siyasi fəalliyəti
2000-ci ildən 2020-ci ilədək Naxçıvan Muxtar Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının Sədri vəzifəsində çalışmışdır.

Müxtəlif dövrlərdə seçkilərin hazırlanıb keçirilməsində də iştirak etmişdir. Belə ki, 1980-ci il Naxçıvan MSSR Ali Sovetinə seçkilərdə məntəqə seçki komissiyasının sədri, 1984-cü il SSRİ Ali Sovetinə seçkilərdə dairə seçki komissiyasının sədri, 1990-cı ildə Naxçıvan MSSR Ali Sovetinə seçkilərdə məntəqə seçki komissiyasının sədri, 1993-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin seçkilərində məntəqə seçki komissiyasının sədri, 1995-cil ildə Naxçıvan MR Ali Məclisinə seçkilərdə məntəqə seçki komissiyasının sədri, 1998-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezident seçkilərində dairə seçki komissiyasının sədri, 1999-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Bələdiyyə seçkilərində məntəqə seçki komissiyasının sədri kimi seçkilərin hazırlanıb keçirilməsində iştirak etmişdir. 2000-ci ildən isə 2020-ci ilədək Naxçıvan Muxtar Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının sədri kimi Azərbaycan Respublikası Prezidentinin, Milli Məclisinin, Bələdiyyə seçkilərinin, Referendumların və Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinə keçirilmiş bütün seçkilərin hazırlanıb keçirilməsində bir başa iştirak etmişdir.

Bitərəfdir. 4 kitab, 4 bülletenin müəllifidir.

## Mənbə
* Naxçıvan MSK

### İstinadlar
Xarıbülbül (simvol)

**Xarıbülbül** — xarıbülbül gülünün formasında olan rəmzi nişan. Azərbaycanda İkinci Qarabağ müharibəsində Şəhid olan əsgərlərin xatirəsinin rəmzi olaraq qəbul edilir. Həmçinin Azərbaycan ordusunun zəfər simvolu kimi də tanınır.

## Tarixi

Azərbaycanda qədimdən xarıbülbül adlanan bitki latınca *ophrys caucasica* və ya *ophrys mammosa* adlanır. Ehtimal ki, *ofris* bitkisinin bütün növləri xalq arasında Azərbaycanda bu adla adlanır. Şuşa və ətraf ərazilərdə geniş yayıldığından daha çox Qarabağ ilə ifadə olunur.

Qarabağ münaqişəsi başlayandan xarıbülbül xalqımızın mübarizəsinin rəmzinə çevrilmişdir. Qarabağ ərazisi işğal olunduqdan sonra isə xarıbülbül bəlkə də bir çoxları üçün nisgil, kədər, ağrı, həsrət simvolu olmuşdur. Mədəniyyətdə, incəsənətdə və ədəbiyyatda xarıbülbül ifadəsi işləndikdə həmişə söhbətin Qarabağdan getdiyi aydın olurdu.

Xarıbülbülə qədim türk əsatirlərində də geniş yer verilmişdir. Belə ki, o xar olmuş, qəmli bülbül qədim türk əsatirlərində döyüşdə ağır yaralanmış bir əsgərin son ümidi olaraq bilinirdi. Qədim türk əfsanəsində deyildiyi kimi, Oğuz xanın alpaqutlarından (şəhid olan döyüşçü) birinin son nəfəsdə sinəsində gəzdirdiyi bülbülün ayağına qanlı köynəyindən cırıb sevgilisi Aybükə xanıma göndərdiyi namə ilə simgələşən bir üzüntülü nakam sevgi hekayəsidir.

Qırğız yazıçısı Erlan Jurabekovun "Jarxı Bulbul" hekayəsində də qədim türk əsatirinə geniş yer verilir. Bir çoxlarına görə, Xarı bülbül əhliləşdirilmiş ev quşu olub. Bəzi araşdırmaçılar isə hesab edir ki, bu növ bülbüldən yalnız döyüşçülər, sərkərdələr istifadə ediblər.

Qarabağ xanının qızı, Şuşalı Ağabəyim ağa 1801-ci ildən 1832-ci ilədək — ömrünün sonuna kimi Qacar şahlarının Tehrandakı sarayında yaşayır. Vətən həsrəti çəkən Ağabəyim ağaya istinadlar verilən bir bayatı da vardır :

"Vətən bağı" al-əlvandır, Yox üstündə xarıbülbül. Nədən hər yerin əlvandır, Köksün altı sarı, bülbül.


## Simvola çevrilməsi
2020-ci il sentyabrın 27-dən noyabrın 10-a qədər davam edən İkinci Qarabağ müharibəsi dövründə həyatını itirən şəhidlərin xatirəsinin anılmasında xarıbülbül nişanəsi sosial şəbəkələrdə geniş yayılmağa başladı. Xarıbülbülün əzəməti, məğrurluğu, haqsızlığa qarşı əyilməz duruşu onu əfsanədən qələbə simvoluna çevirməyə başladı. Tədricən isə nişan müharibənin simvoluna çevrildi. O, şəhidlərin xatirəsinin və Azərbaycan ordusunun zəfər simvolu kimi məşhurlaşmağa başlamışdır.

## Həmçinin bax
* İkinci Qarabağ müharibəsi
* Anım Günü (Azərbaycan)
* Zəfər Günü (Azərbaycan)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Xarıbülbül — Nişanəsi
* Xarı bülbül – символ Шуши
* Xarı-bülbül: Die Symbolblume Schuschas und Karabachs
Mehmet bəy Dilmaçoğlu

**Mehmet bəy Dilmaçoğlu** () — Dilmaçoğulları bəyliyinin qurucusu olan türk hərbi komandanı.

## Həyatı
Əsl adı Alp Tigin Mehmet bəydir. 1069-cu ildən etibarən Bizans hakimiyyətindəki Anadolu torpaqlarına təşkil edilən hücumlarda iştirak edən komandanlardan olmuşdur. Sultan Alp Arslanın xidmətində olan Dilmaçoğlu Mehmet bəy 1071-ci ildə yaşanan Malazgird döyüşündə iştirak etmişdir. Döyüşdən sonra Qızılırmaq çayına qədər olan Anadolu torpaqlarına hücumlarda iştirak etmişdir.

1076-cı ildə Hələb əmirliyi üçün Sabık və Vəssab arasındakı mübarizədə Əmir Sabıkı dəstəkləyərək Vəssabın məğlubiyyətə uğradılmasını təmin etdi. Anadoluya gəldikdən sonra I Süleyman şahın tabeliyində olmaq istəməyərək Suriya Səlcuqlularının məliki I Tutuşun himayəsinə girdi. Ancaq Tutuşun türk bəylərindən olan Atsız bəyi öldürməsinə görə 1079-cu ildə də onun xidmətindən ayrıldı.

Səlcuqlu sultanı Məlikşah tərəfindən xidmətə alınan vəzir Fəxrüddövlə Məhəmmədin Mərvanilər üzərinə təşkil etdiyi səfərdə iştirak etmişdir. 1085-ci ilin may ayında Bitlisin ələ keçirilməsindən sonra şəhərin özünə iqta olaraq verilməsindən sonra da burada öz adı ilə qurulan bəyliyin təməllərini atmışdır.

1104-cü ildə vəfat etdikdən sonra yerinə oğlu Toğan Arslan keçmişdir.

## Həmçinin bax
* Dilmaçoğulları bəyliyi

## İstinadlar
Şah Məlik

**Şah Məlik** (d.?, Oğuz Yabquluğu - ö. 1042, Mekran, Bəlucistan) — Otrar və Cənd oğuzları yabquluğunun rəhbəri, Xarəzmşahlar dövlətinin valisi və daha sonra da hökmdarı (1041-1042). 1042-ci ildə Çağrı bəy tərəfindən öldürüldü. Sonradan Böyük Səlcuqlu imperiyasının imperatoru Toğrulun həyat yoldaşı olacaq Altuncan Xatunun ilk həyat yoldaşı olmuşdur.

## Həyatı
Şah Məlik Yabqu titulunu daşımaqda idi. 1034-cü ildə Yabquların düşməni olan səlcuqlular Qəznə valisi Harunun dəvəti ilə Xarəzmə girdilər. 
### Xarəzm valiliyi və şahlığı
Qəznəvilərin türk kölə komandanı və Xarəzm valisi Altuntaş 15 illik valiliyi dövründə Qəznəvi Mahmud ilə Məsuda bağlı qalmışdı. Xarəzm əyalətinin sərhədlərini şimaldan gələn Oğuz və Qıpçak hücumlarına qarşı uğurlu  formada müdafiə etmişdir. Buxara yaxınlığında Debusiye adı verilən mövqedəki döyüşdə ağır yaralanan Altuntaşın qısa müddət sonra ölümündən sonra Altuntaşın oğlu Harun Xarəzmdə onun yerinə de-fakto canişin olaraq keçdi.

Harundan şübhələnən Məsud onu sadəcə canişin olaraq təyin etdiyi oğlunun müavini olaraq təyin etdi və tanıdı. Altuntaşın qüvvəsinin türklərdən qurduğu ordudan alması hələ vaxtında Mahmudla Məsudun narahatlığına səbəb olmuşdu. Atasının ölümündən keçən iki ildən sonra Harun Əli Tigin və səlcuqlular ilə ittifaq quraraq Məsuda qarşı üsyan qaldırdı. Lakin bir il sonra Məsud Harunu sui-qəsdlə öldürdü. Harunun ölümündən sonra Altuntaşın digər oğlu İsmayıl Handan səlcuqluların müttəfiqi və Məsudun andlı düşməni olaraq Xarəzmin mütləq hakimi mövqeyinə yüksəldi. Belə bir vəziyyətdə Sultan Məsud oğuzlardan olan, lakin Səlcuqluların düşməni olan Cəndli Şah Məliki Xarəzm canişini olaraq təyin etdi. Şah Məlik 1041-ci ilə qədər Xarəzmdə mütləq hakimiyyəti ələ keçirdi. İsmayıl Handanın isə səlcuqlulara sığınmaqdan başqa çarəsi qalmadı. Beləliklə, Şah Məlik Xarəzmin paytaxtı Gürganda hökmdar olaraq elan edildi. Bu zaman Məsud vəfat etmiş və Qəznəvilərin Xarəzmdəki hakimiyyəti sona çatmışdı.

## Ölümü
Bununla bərabər, Səlcuqlular Şha Məlikin Xarəzmdə uzun müddət qalmasına icazə vermədilər. Böyük Səlcuqlu imperiyası sultanı Toğrul və qardaşı Çağrı bəy 1042-ci ildə Xarəzmə girərək Şah məliki buradan qovdular. Qədim torpaqları olan Cənd və Otrarin qıpçaklar tərəfindən işğalından sonra oralara geri dönə bilməyərək Kirmana, oradan da Mekrana qaçan Şah Məlik burada yaxalanaraq Çağrı bəy tərəfindən öldürüldü. Oğuz tayfalarının ənənələrinə uyğun olaraq Oğuz-Səlcuq tayfalarının birliyinin qorunması üçün Altuncan-xatun Toğrul bəy ilə evləndi. 

## Həmçinin bax
* Xarəzmşahlar dövləti
## İstinadlar
Qaradağlı (Qasımlı, Ağdam)

**Qaradağlı** — Azərbaycan Respublikasının Ağdam rayonunun Qasımlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Qaradağlı kənd adı Azərbaycanda (Beyləqan, Bərdə, Goranboy, Xocalı, Xocavənd, Tərtər, Ucar, Füzuli, Xaçmaz və Şəki rayonları) Qaradağlı kənd adları ilə mənşəcə eynidir.

XV əsrdə Şah İsmayıl hakimiyyətə gələrkən hərbi qüvvə ilə kömək etmiş qızılbaş tayfalarından biri. Qaradağlı tayfasının adı əslən onların hazırda Cənubi Azərbaycan ərazisində yerləşən Qaradağ mahalından olmaları ilə bağlıdır. Səfəvilər hakimiyyətə gəldikdən sonra Şah İsmayıl hərbi xidmətinə görə bu tayfaya Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində ərazilər bağışlamışdır.

XIX əsrin ikinci yarısında Ağdam rayonu ərazisində, Ağdam, Gülablı, Qaraxanlı və Kaqartlı kənd icmalarında dörd Qaradağlı adlı kənd vardı.

## Tarixi
Kənd 20 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin uğurlu əməliyyatları nəticəsində Azərbaycana qaytarılıb.

## Əhalisi
 
## İqtisadiyyatı
Kəndin əhalisi əkinçilik və heyvandarlıqla məşğuldur.
 
## İstinadlar
Qaraqaşlı (Ağdam)

**Qaraqaşlı** — Azərbaycan Respublikasının Ağdam rayonunun Kəngərli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 29 noyabr 2002-ci il tarixli 384-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Ağdam rayonunun Qaraqaşlı kəndi Göytəpə kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, Kəngərli kəndi mərkəz olmaqla, Kəngərli kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır. Kənd 20 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycana qaytarılıb.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini əkinçilik və heyvandarlıq təşkil edir.
 
## İstinadlar

## Həmçinin bax
Porsuq (Məhəmməd Təpərin generalı)

**Porsuq ibn Porsuq** və ya **Bursuk ibn Bursuk** (ö. 1116) — Səlcuqlu generalı və Həmədan şəhərinin əmiri.

## Həyatı
Özü kimi Səlcuqlu generalı olan və onunla yeni adı daşıyan Porsuqun oğludur. Səlcuqlu sultanı Məhəmməd Təpərə xidmət etmişdir. Həmədan əmiri olaraq 110-cu illərdə Səlib yürüşlərinə qarşı reallaşan səfərlərə qatılmışdır. Mardində olan Artuqlu bəyliyi hökmdarı İlqazi bəy Sultanın ordusunun ali komandanlarından olan Ağsunqur əl-Porsuqini 1114-c ildə məğlub etdi. Məhəmməd Təpər Porsuqu Ağsunqurun yerinə təyin etdi və bundan əlavə, onu səlibçilərə qarşı cihad ilə vəzifələndirdi. Mosul və Yuxarı Mesopotamiyada yeni bölmələri topladıqdan sonra Porsuq 1115-ci ildə əvvəllərində Suriyanı ələ keçirdi. Qısa müddət sonra Urfanı mühasirəyə aldıqdan sonra hərbi qərərgahını qurmaq istədiyi Hələbə yola düşdü. Hələbin xədim əmiri Lulu Porsuq qarşısında kömək istəyi ilə İlqazi bəy ilə Şam atabəyi Tuğtəkinə elçilər yolladı. İlqazi bəy və Tuğtəkin Antioxiya knyazlığında naib olan Ruggero di Salerno ilə münasibət yaratdılar və qisa bir müddət sonra Ruggero digər səlibçi dövlətlərinin liderləri olan Qüds kralı I Baudouin, Tripoli hersoqu Pons və Urfa hersoqu Baudouinə yardım çağırışı etdi.  

Ruggero 14 sentyabr 1115-ci ildə Porsuqu Tell Danith döyüşündə məğlub etdi. Porsuqun məğlubiyyətindən sonra Mosul səlcuqluları səlibçi dövlətlərinə qarşı 10 il müddətinə hərbi yürüş həyata keçirməkdən çəkindilər. Döyüşdəki məğlubiyyətdən keçən bir neçə aydan sonra Porsuq məğlubiyyətdən utandığına görə vəfat etdi. Qardaşı Zəngi də elə həmin il də vəfat etdi. 

## Həmçinin bax
* Porsuq (Toğrulun generalı)

## Ədəbiyyat

* 
* 

## İstinadlar
Aydabolları

**Aydabolları **və ya **Aydabolovlar** —  balkar əsilzadə soyu. 

## Haqqında
Aydabolları bəzi balkar soyları kimi əfsanəvi Basiatın nəslindən gəlirlər. Basiat Aydabollarından başqa həm də Abayevlər, Əmirxanovlar, Bəyovlar, Botaşevlər, Canxotovlar, Kuçukovlar, və Şahanovlar nəsillərinin də əcdadı sayılır. Rəvayətlərə əsasən Qafqazda yerləşən Macar şəhərindən gəlmə Basiatın nəslindəndirlər. Rəvayətə əsasən Basiat Şimali Qafqaza öz qardaşı Badinatla birlikdə gəlir və burada balkar əsilzadə soyunun əsasını qoyur. Badinat isə Diqoriyaya gedərək burada Badeliatlar bəy soyunun əcdadı olur.

Çerek dərəsinin bir hissəsi, Kospartı, Temirxanovsk və Kaşxatau kəndləri bu nəslin mülkü sayılırdı.

## Tanınmış nümayəndələri
* Aznor Aydabolov - Balkar icmasının ağsaqqalı

## Həmçinin bax
* Abayları
* Malkarukları
* Urusbiyevlər

## İstinadlar
Dudaları

**Dudaları ** və ya **Dudovı** —  qaraçay əsilzadə soyu.

## Haqqında
Dudalar xalq rəvayətlərinə əsasən özlərinin əcdadı kimi əfsanəvi Karçeni görürlər. Rəvayətə görə Dudaları nəsli Karçenin Duda adlı oğlu ilə Krımlı Gərayların nəslindən olan bir xanımla ailə qurması nəticəsindən yaranıb. Dudadaları Qaraçay dərəsində mərkəzi Xurzuk kəndi olan torpaqlara sahiblik ediblər.

## Tanınmış nümayəndələri
* Dudov İslam - 1880-ci ildə Sankt Peterburqda ali mühəndis təhsili alan ilk qaraçaylı.
* Dudov Şmaxua (Pşemaxo) Musa oğlu (1813-1874/1896) - Rusiya İmperator ordusunda poruççik.
* Dudov Mahmud Aslanbek oğlu (1908-1980) - tanınmış folklorçu, qaraçayların xalq mahnılarını toplayan, yazıçı, jurnalist, hüquq müdafiəçisi, Avropa və ABŞ-dəki Qafqaz diasporunun aktiv üzvü.

## Həmçinin bax
* Abayları
* Malkarukları
* Urusbiyevlər

## İstinadlar
Xurzuk

**Xurzuk** (Qaraç-balk:**Хурзук эл(ь**)) — Qaraçay-Çərkəz Respublikasıda Qaraçayevsk rayonunda kənd.

## Coğrafiyası və tarixi
Kəndin yaxınlığında XIV əsrə aid "Mamiya qala" döyüş qalası yerləşir. 1957-ci ildə RSFSR Ali Sovetin

## Əhalisi

## Tanınmış şəxsləri

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Mirzə Nağı Nasiri

**Mirzə Nağı Nasiri** və ya **Mirzə Nağı Ordubadi** (ö. 1731) — Səfəvilər sülaləsinin son dövrlərində məmur kimi çalışmış şəxs. O, məşhur Ordubadi ailəsinə mənsubdur. 

## Həyatı
Mirzə Nağı uzun müddət şah şurasının (məcles-nevis və ya vaqāye'-nevis) katibi vəzifəsində çalışmışdır. O, önəmli risalənin nüəllifi olmuşdur. Bu traktat 1731-ci ildə II Şah Təhmasibin hakimiyyəti illərində tamamlanmışdır. Risalədə imperiyanın təşkili, orqanları, rütbələri və əməkhaqqı sistemi barədə məlumatlar əks etdirilmişdir. Müasir dövrdə bu kitabın əlyazması Hacı Hüseyn ağa Naxçıvani adlı şəxsin əlində idi. Orijinal adı naməlum olan əsərə məzmununa görə "Alqāb va Mavājeb-e Dowreh-ye Salātin-e Safaviyeh" adı verilmişdir. Hacı Hüseyn ağa sonradan bu əlyazmanı Təbriz ktabxanasına hədiyyə etmişdir. 

Risalə bu motivdə olan üçüncü risalədir. Risalə bu mövzunu araşdıran elm adamları üçün əsas mənbələrdən biri hesab edilir. Bu mövzulu digər əsərlər isə "Dəstur əl-Mülk" və "Təzkirət-əl Mülk"dür.

## Ailəsi
Mirzə Nağı məşhur Azərbaycan ailələrindən biri olan Ordubadi ailəsinə mənsubdur. Ailənin Nəsrəddin Tusinin nəslindən gəlməsi iddia olunur. Ailənin birinci məşhur üzvü Bəhram xan Ordubadi I Şah İsmayıl dövründə Ordubadın kələntəri olmuşdur. Onun oğlu Hatəm bəy Ordubadi I Şah Abbasıb baş vəziri olmuşdur. Onun oğlu Mirzə Talıb xan Ordubadi isə I Şah Səfinin baş  vəziri kimi çalışmışdır. Ailənin bir başqa üzvü Mirzə Əbülhüseyn bəy Ordubadi I Şah Səfinin hakimiyyətinin ilk illərində xəzinədar kimi çalışmışdır.

## Həmçinin bax
* Ordubadi ailəsi
## İstinadlar
Amin Novruzov (kiçik gizir)

**Amin Taciddin oğlu Novruzov** () — Dövlət Sərhəd Xidmətinin Sərhəd Qoşunlarının kiçik giziri, Aprel döyüşləri iştirakçısı, İkinci Qarabağ müharibəsi şəhidi, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı.

## Həyatı
Amin Novruzov 1996-cı il avqustun 16-da Balakən rayonunun Qullar kəndində anadan olub. 2002–2013-cü illərdə Qullar kənd tam orta məktəbində təhsil alıb. Subay idi.

## Hərbi xidməti
Amin Novruzov 2014–2016-cı illərdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında müddətli həqiqi hərbi xidmətdə olub. 2016-cı ilin 2–5 aprelində baş verən Aprel döyüşlərində savaşıb. 2017-ci ildən isə Dövlət Sərhəd Xidmətinin müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət qulluqçusu idi.

Azərbaycan Ordusunun Sərhəd Qoşunlarının kiçik giziri olan Amin Novruzov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Füzulinin və Zəngilanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Amin Novruzov noyabrın 2-də Zəngilanın azad edilməsi zamanı şəhid olub. Balakən şəhərinin Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində xüsusi xidmətlərinə və işğal olunmuş ərazilərin azad olunması zamanı düşmənin məhv edilməsi üzrə qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirən zaman göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə görə, həmçinin hərbi qulluq vəzifəsini yerinə yetirən zamanı igidliyin və mərdliyin nümayiş etdirilməsinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 09.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Amin Novruzova "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" adı verildi.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Amin Novruzov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.

Azərbaycanın Zəngilan rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Amin Novruzov ölümündən sonra "Zəngilanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.

## Təltifləri
*  (09.12.2020) — "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalı (ölümündən sonra)
*  (15.12.2020) — "Vətən uğrunda" medalı (ölümündən sonra)
*  (25.12.2020) — "Zəngilanın azad olunmasına görə" medalı (ölümündən sonra)

## İrsi və xatirəsi
2021-ci ildə Balakən şəhəri Humanitar və texniki təmayüllü liseyə Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı Amin Novruzovun adı verilmişdir.

## İstinadlar
Qəzənfər Ağayev

* Qəzənfər Ağayev (hərbçi) (d. 1996) — Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı.
* Qəzənfər Ağayev (dövlət xadimi) (d. 1961) — Astara Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı.

## Həmçinin bax
* Qəzənfər (ad)
* Ağayev
Təzəkənd yaşayış yeri (Beyləqan)

**Təzəkənd yaşayış yeri** — Beyləqan rayonu ərazisində yerləşən arxeoloji abidə.

## Ümumi məlumat
Örənqala şəhər xarabalığından 8 km cənub-şərqdə qədim yaşayış yeri. Bir-biirindən 700 m aralı iki təpədən və qəbiristanlıqdan ibarətdir. Xəndəklə əhatə olunmuş təpələrin hündürlüyü 3-4 m, tutduqları sahə isə müvafiq olaraq 5,5 ha və 1,3 ha təşkil edir. 1936, 1955 və 1957-ci illərdə arxeoloji axtarışlar zamanı daşdan iki sütun altlığı, küp qəbirləri, Roma imperatoru Avqustun dövrünə aid gümüş pullar, gil şamdanlar, dən daşları, saxsı qab qırıqları, təndir qalıqları və s. tapılmışdır. Materiallar antik dövr və erkən orta əsrlərin əvvəllərinə (e.ə. – II eramızın V əsrləri) aiddir. Təzəkənd abidələrində XII-XIII əsrlərdə də yaşayış olmuşdur. Tədqiqatçıların bir qisminin fikrincə Təzəkənd Paytakaran şəhərinin xarabalığıdır. Abidə ilkin görkəmini dəyişmiş, ətrafında xəstəxana və yaşayış binaları tikilmişdir.

## İstinadlar
Sarıtəpə qəbiristanlığı

**Sarıtəpə qəbiristanlığı** — Beyləqan rayonu, Birinci Aşıqlı kəndi ərazisində yerləşən arxeoloji abidə.

## Ümumi məlumat
Beyləqan rayonu ərazisində e.ə. VII-V əsrlərə aid qəbiristanlıq. Təsadüfən 1953-ci ildə təsərrüfat işləri zamanı aşkar olunmuşdur. Təqribən 3 m dərinlikdə açılmış qəbirlərdən insan sümükləri, dəmir bıçaq, xəncər, dəhrə, tunc düymələr, bülöv daşı, nazik divarlı qara və boz rəngli təkqulp kuboklar, camlar, nehrələr, küplər, həmçinin qalın divarlı qablar və s. maddı mədəniyyət nümunələri aşkar edilmişdir. Tapıntılar Kiçik kurqanın materiallarını xatırladır. Burda yaşayan insanlar yarımköçəri həyat sürmüş, əkinçilik, maldarlıq və sənətkarlıqla məşğul olmuşlar.

## İstinadlar
Qaratəpə yaşayış yeri (Beyləqan)

**Qaratəpə yaşayış yeri** — Beyləqan rayonunun Örənqala kəndi yaxınlığında yerləşən arxeoloji abidə.

## Ümumi məlumat
Abidə e.ə. I minillikdən orta əsrlərə qədərki dövrə aid yaşayış yeridir. Hündürlüyü 4 m, diametri 140 m, sahəsi 2 ha-ya yaxındır. Qazıntılar zamanı qalınlığı 4,6 m olan 3 mədəni təbəqə öyrənilmişdir. E.ə. VII-VI əsrlərə aid alt təbəqədə çiy kərpicdən hörülmüş çoxmənzilli yaşayış binasının qalığı, təndir, ocaq aşkar edilmiş, qara rəngli şirlənmiş gil qablar, nehrə, ipəyirən, dən, dən daşları və s. tapılmışdır. II təbəqədən (e.ə. V-I əsrlər) dördkünc binanın qalıqları üzə çıxarılmış, antropomorf və zoomorf qablar əldə edilmişdir. Üst hissəsi uçub tökülmüş, alt hissəsi isə 36x36x14 sm ölçülü kərpicdən hörülmüş binanın şimal-qərb divarının dibində ocaq yeri aşkar edilmişdir.

Təbəqənin üst qatlarından tapılmış gil qabların bir qismi Yaloylutəpə mədəniyyəti üçün xarakterikdir. Hər iki təbəqənin materialları e.ə. I minillikdə Mil düzündə oturaq əkinçiliklə yarımköçəri maldarlığın eyni vaxtda mövcud olmasına baxmayaraq maldarlığın üstünlük təşkil etdiyini göstərir. Yaxınlıqdakı (4 km) Beyləqan şəhərinin tərəqqi etdiyi dövrdə Qaratəpədə kiçik yaşayış yeri olmuşdur. Bu IX-XIII əsrlərə aid olan III təbəqənin materiallarından (Örənqala tipli şirli və şirsiz qablar, onların qırıqları və s.) da aydın görünür.

## İstinadlar
Orinoko timsahı

**Orinoko timsahı** () — əsl timsahlar sinfinin dümayəndəsi. Cənubi Amerikanın şimalındakı Orinoko çayı hövzəsində yaşayır.

## Görünüş
Ən böyük timsah növlərindən biri və Cənubi Amerikanın ən böyük heyvanıdır: yetkin erkəklər ən az 5.2 m, bəzən daha böyük uzunluğa çata bilir. Yeddi metrdən uzun olan nümunələr haqqında da məlumatlar vardır, lakin etibarlı mənbə deyillər. Hal-hazırda 5 m-dən böyük olan fərdlər olduqca nadirdir. Dişilər erkəklərdən xeyli kiçikdir və nadir hallarda uzunluğu 3.6 m-dən yuxarı olur.

Orinoko timsahının rəngi qara ləkələri olan açıq yaşıl və ya bozumtuldan tünd yaşıl rəngə qədər dəyişə bilər. Sifət nisbətən uzun və ensizdir. Baxmayaraq ki, Hind qavialındakı ilə eyni dərəcədə deyil. Afrika ensizburun timsahının burnuna bənzəyir. Dişlərin sayı 68-dir.

## Həyat tərzi
Yetkinlər əsasən iri balıq və sürünənlərlə (məsələn:kaymanlar və anakondalar), həmçinin kapibaralar kimi məməlilərlə, daha az dərəcədə quşlarla və böyük onurğalılarla qidalanırlar. Nisbətən dar burunlu olmasına baxmayaraq, böyük fərdlər at və mal-qaranın öhdəsindən gələ bilirlər. Orinoko timsahının insanlara hücum etməsi barədə məlumatlar vardır, lakin bu heyvanların yaşayış yerlərinin azlığı və insan məskənlərindən uzaqlığı səbəbindən bu cür hallar son dərəcə nadirdir. Quru mövsümdə çaylarda suyun səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə azalır və bu da yaşayış üçün uyğun sahələrin azalmasına səbəb olur. Timsahlar ümumiyyətlə bu vaxtı çayların kənarında olan çuxurlarda keçirirlər.

Dişi yanvar-fevral aylarında, quru fəslin başlaması ilə, ümumiyyətlə cütləşdikdən 14 həftə sonra çay sahilində 15–70 yumurta qoyur. 70 gündən sonra gecə timsahlar yumurtadan çıxır. Onları tapıb suya aparan analarını səslə çağırırlar. Annaları övladlarını həyatının ilk ilində, bəzən üç ilə qədər qoruyur. Bala timsahlar tez-tez tequ, anakonda, yaquar, puma və kayman kkmi yırtıcılar tərəfindən ovlanılır. Baxmayaraq ki bu yırtıcılar bəzən balaları qoruyan dişi tərəfindən hücumlara məruz qalır və öldürülürlər.

## Populyasiya
Orinoko timsahı Kolumbiya və Venesuelanın çaylarında, göllərində, Orinoko çayının orta və aşağı axınlarında yaşayır. Venesuelanın şimalındakı adalarda bəzi fərdlər tapılmışdır. Bu da onların duzlu suya bir qədər dözümlü olduqlarını deməyə əsas verir.

Orinoko timsahı ən nadir timsahlardan biridir. Uzun müddət timsah dərisi üşün brakonerlər tərəfindən məhv edilmişdir. Bu da sayının kəskin azalmasına səbəb olur. 1970-ci illərdən bəri onları ovlamaq qadağandır. Bununla belə növün sayı təhlükəli dərəcədə azdır. Vəhşi təbiətdə, 250 ilə 1500 arasında fərd vardır. Bu da onları qorumaq üçün kifayət deyil. Növlün qorunması üçün görülən tədbirlər hələ də təsirsizdir. Bəzi ərazilərdə timsah yuvaları dağıdılır, ət və dəri üçün nəzarətsiz ovçuluq aparılır. İdarəetmə onunla bağlı olaraq cətinləşir ki, bu növün dərisini Amerika timsahının dərisindən ayırmaq çətdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kültəpə yaşayış yeri (Beyləqan)

**Kültəpə yaşayış yeri** - Beyləqan rayonu, Aşağı Çəmənli kəndi yaxınlığında yerləşən arxeoloji abidə.

## Ümumi məlumat
Beyləqan rayonunda orta əsrlərə aid yaşayış yeri. Aşağı Çəmənli kəndi yaxınlığında, kənddən 1,5 km qərbdədir. Araz çayının qədim yatağının sol sahilindəki Çardaxlı abidələrinə (e.ə. III minillik – eramızın IX-XIII əsrləri) daxildir. Hündürlüyü 3-3,5 m sahəsi təqribən 1,5 ha-dır. Axtarışlar zamanı müxtəlif saxsı qab nümunələri (bəsit, şirli), əmək alətləri, bəzək əşyaları, tikinti materialları (orta əsrlər üçün xarakterik olan bina bəzəkləri və bişmiş kərpiclər) və s. tapılmışdır. Yerlı məlumata görə, təbii yüksəkliklər olan təpələrin ətəyi yaşayış və əkin üçün əlverişli olduğu üçün burada yaşayış məskəni olmuşdur. Burada yaşayış monqolların yürüşü zamanı kəsilmişdir.

## İstinadlar
Regional güc

**Regional güc** yaxud **Bölgə gücünü** təyin edən bir az fərqli təriflər var: Avropa Siyasi Araşdırmalar üzrə Avropa Tərəfdaşlıq Komissiyasına görə, regional güc "coğrafi olaraq müəyyən edilmiş, bölgəni iqtisadi və hərbi baxımdan təsir edən və bölgədə hegemonluq rolunu oynaya bilən bir bölgəyə aiddir. Dünya miqyasında müəyyən bir təsiri olmalı və qonşuları tərəfindən regional lider kimi tanınan və hətta qəbul edilən bir ölkə olmalıdır."

Alman Qlobal və Regional Tədqiqatlar İnstitutuna görə regional bir güc olmalıdır; Öz şəxsiyyəti ilə müəyyən edilə bilən bir bölgənin bir hissəsi olmalıdır. Regional güc imicini qorumalıdır. Bölgənin coğrafi ölçüsünə və öz ideoloji quruluşuna təsirli təsirini göstərməlidir. Ən yüksək hərbi, iqtisadi, demoqrafik, siyasi və ideoloji bacarıqlara sahib olmalıdırlar. Bölgə ilə inteqrasiya olunmalıdır. Regional təhlükəsizliyi yüksək prioritet hesab etməlidir. Bölgədəki digər qüvvələr və xüsusən digər bölgələrdəki regional güclər tərəfindən regional güc kimi tanınmalıdır. Regional və qlobal strukturlarla əlaqələndirilməlidir.

## İstinadlar
Ülvü Hüseynov

**Ülvü Möhsün oğlu Hüseynov** () — Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin Quru Qoşunlarının kapitanı; 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsi zamanı Şuşanın azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatları zamanı şəhid olub, ölümündən sonra "Qarabağ" ordeni ilə təltif edilib.

## Tərcümeyi-halı
Ülvü Möhsün oğlu Hüseynov 1988-ci il, aprelin 16-da Ordubad rayonunun Sabir kəndində anadan olub.

1995–2003-cü illərdə Ordubad rayonu Sabir kənd tam orta məktəbində təhsil alıb. 2003-cü ildə sənədlərini Heydər Əliyev adına hərbi liseyə verib və 2006-cı ildə oradan məzun olub. 2006–2010-cu illərdə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbinin Quru Qoşunları fakültəsində təhsil alıb. 2011-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrin Təlim və Tədris Mərkəzinin "Zabit ixtisas kursu"nu bitirib.

Azərbaycan müdafiə naziri, general-polkovnik Səfər Əbiyevin 23 iyun 2010-cu il tarixli əmri ilə "leytenant" hərbi rütbəsi verilib.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində xidmət etdiyi 10 il ərzində qərargah bölüyünün tank əleyhinə taqımının komandiri, motoatıcı bölüyün motoatıcı taqımının komandiri, motoatıcı bölüyün komandiri, motoatıcı taborun (BMP-2) motoatıcı bölüyünün komandiri, mexanikləşdirilmiş taborun (BMP-2) mexanikləşdirilmiş bölüyünün komandiri, mexanikləşdirilmiş taborun (BTR-82A) qərargah rəisi — tabor komandirinin müavini vəzifələrində xidmət edib.

Müxtəlif illərdə müdafiə nazirinin əmrləri ilə "Şücaətə görə", 3-cü dərəcəli "Qüsursuz xidmətə görə" medalı, "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi" yubiley medalı, həmçinin "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi" yubiley medalları ilə, habelə fəxri fərmanlarla təltif edilib.

2020-ci il, sentyabrın 27-də başlanan Qarabağ müharibəsi zamanı Füzulinin və Şuşanın azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarına qatılıb. Noyabrın 7-də Şuşa şəhərində istiqamətində döyüş tapşırığının icrası zamanı şəhid olub. 2 saylı Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub. Müharibə zamanı xüsusi xidmətləri nəzərə alınaraq "Qarabağ" ordeni ilə, həmçinin "Füzulinin azad olunmasına görə", "Şuşanın azad olunmasına görə" və "Vətən uğrunda" medalları ilə təltif edilib.

Evli idi. Nihat adında bir oğlu var.

## İstinadlar
İstifadəçi

**İstifadəçi** () — Mühafizə olunan, yaxud çoxistifadəçi kompüter sistemində: istifadəçinin sistemə və onun resurslarına müraciət etmə vasitələri. Adətən, sistem inzibatçısı tərəfindən yaradılan istifadəçinin hesabı istifadəçi haqqında informasiyadan (məsələn, adından və istifadəçinin tanınması və sistemə "daxil olması" üçün, eləcə də sistemdən və onun resurslarından istifadə edə bilməsi məqsədilə müəyyən hüquqları ona vermək üçün tələb olunan şəxsi paroldan) ibarət olur.

*İstifadəçinin təyin etdiyi verilənlər tipi* () — Proqramda, adətən, verilmiş proqramlaşdırma dilində istifadə olunan verilənlər tiplərinin kombinasiyası kimi təyin olunan xüsusi verilənlər tipi.

*İstifadəçiyə münasib* () — Öyrənilməsi asan, istifadəsi rahat (yüngül) olan sistem haqqında işlədilən termindir.

*İstifadəçilər qrupu* () — Eyni bir kompüter sisteminə, yaxud proqram təminatına maraqlarına görə birləşmiş insanlar qrupu. Bəzi üzvləri böyük və nüfuzlu qurumlar olan istifadəçi qrupları yeni başlayanları dəstəkləyir və üzvlərinin ideya, informasiya mübadiləsi etmələri üçün forumlar təşkil edirlər.

*İstifadəçi qılavuzu* () — Hər hansı sistemdən istifadə edən insanlara yardım üçün nəzərdə tutulmuş sənəd. İstifadəçi qılavuzu sistemin texniki sənədlərinin tərkibinə daxil olur və, adətən, texniki yazar tərəfindən hazırlanır. Onların əksəriyyətində təsvir xarakterli mətnlə yanaşı görüntülər də olur. Proqram təminatının istifadəçi qılavuzuna, adətən, ekran görüntüləri (SCREENSHOT), avadanlıqlarla bağlı qılavuzlara isə sadə və anlaşıqlı rəsmlər, yaxud fotoqrafiyalar daxil edilir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Vüsal Allahyarov

**Vüsal Şakir oğlu Allahyarov** () — Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının baş çavuşu; 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsi zamanı Şuşanın azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatları zamanı şəhid olub, ölümündən sonra "Qarabağ" ordeni ilə təltif edilib.

## Tərcümeyi-halı
Vüsal Şakir oğlu Allahyarov 1988-ci il, aprelin 22-də Sumqayıt şəhərində anadan olub.

Sumqayıt şəhər 9 nömrəli tam orta məktəbdən məzun olub.

2008-ci ildə Sumqayıt Şəhər Hərbi Komissarlığı tərəfindən müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılıb və 2008–2010-cu illərdə Müdafiə Nazirliyinin Gədəbəy rayonunda yerləşən N saylı hərbi hissədə xidmət edib.

2011-ci ilin mayından Daxili Qoşunların sıralarında müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət hərbi qulluqçusu olaraq xidmətə başlayıb. 4 may 2011-ci ildən 6 yanvar 2018-ci ilədək Daxili Qoşunların Quba rayonunda yerləşən N saylı hərbi hissəsinin "Bəbir" xüsusi təyinatlı dəstəsində xüsusi həmlə qrupunda atıcı, snayper, yarımqrup komandiri, snayper qrupunda yarımqrup komandiri vəzifələrində xidmət edib.

"Zoğalı beret" peşə hazırlığı sınaqlarında müvəffəqiyyət qazandığına görə daxili işlər nazirinin müavini—Daxili Qoşunların Komandanı, general-leytenant Şahin Məmmədovun 16 sentyabr 2016-cı il tarixli müvafiq əmrinə əsasən, zoğalı beret daşıma hüququ verilib.

2017-ci ilin avqustunda Türkiyəyə göndərilərək, 2018-ci ilin yanvar ayınadək bu ölkənin Daxili İşlər Nazirliyinin Jandarm Baş Komandanlığının Foçada (İzmir ili) yerləşən Komando Məktəbində komando təməl kursu çərçivəsində ayrı-ayrı istiqamətlər üzrə təlim mərhələlərindən keçib.

2018-ci il, yanvarın 6-dan qoşunların Lənkəran rayonunda yerləşən N saylı hərbi hissəsinin "Gürzə" xüsusi təyinatlı dəstəsində xüsusi həmlə qrupunda yarımqrup komandiri vəzifəsinə təyin olunub.

Müxtəlif illərdə daxili işlər nazirinin əmrləri ilə "Qüsursuz xidmətə görə" 3-cü dərəcəli medalı ilə, habelə fəxri fərmanlarla təltif edilib.

2020-ci il, sentyabrın 27-də başlanan Qarabağ müharibəsi zamanı Füzulinin və Şuşanın azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarına qatılıb. Noyabrın 9-da Şuşa istiqamətində döyüş tapşırığının icrası zamanı şəhid olub. Sumqayıt Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub. Müharibə zamanı xüsusi xidmətləri nəzərə alınaraq "Qarabağ" ordeni ilə, həmçinin "Füzulinin azad olunmasına görə", "Şuşanın azad olunmasına görə" və "Vətən uğrunda" medalları ilə təltif edilib.

Evli idi. Fatimə və Rəhim adında 2 qızı var.

## İstinadlar
Porsuq (Toğrulun generalı)

**Porsuq** və ya **Bursuk** — Böyük Səlcuqlu dövlətinə xidmət edən türk hərbi komandandır. Porsuqun atasıdır. Oğlu Məhəmməd Təpərə xidmət etmişdir.

## Həyatı
Sultan Toğrul Porsuqu 1059-cu ildə şahnəliyə, 1063-cü ildə isə hacibliyə təyin etmişdir. Sonrakı il Sultan Alp Arslan tərəfindən asılı dövlətlərdən vergi toplamaq vəzifəsi ona verildi. Malazgird döyüşünə qatıldığı deyilsə də, tarixçilər buna şübhə ilə yanaşırlar. 1077-ci ildə  Sultan Məlikşah onu Anadolunun fəthinə göndərdi. Bizans imperiyasını Böyük Səlcuqlu dövlətinə 300.000 dinar xərac, birbaşa imperatoru da 30.000 dinar cizyə verməyə məcbur etmişdir.

1078-ci ildə Sultan Məlikşahın əmri ilə Qutalmışın oğulları arasındakı mübarizəyə müdaxilə etmişdir. Süleymanşah ilə ittifaq edərək Mnasuru kənarlaşdırdı. Bir başqa versiyaya görə, Süleymanşahla Mansurun Bizans taxtına çıxmasında mühüm rol oynadıqları imperator Nikiforos Botaneiates ilə ittifaq etdikləri, bundan dolayı Porsuqun uğurlu ola bilmədiyi, hətta türkmanların Süleymanşahın ətrafında toplanmasına və onun daha da güclənməsinə səbəb olmuşdur.

Sultan Məlikşah 1084-cü ildə Mosulda olarkən qardaşı Şijabüddövlə Təkəşin Xorasanda üsyan etdiyini öyrənib üsyanı yatırmaq üçün yola çıxdığı zaman yanındakı hərbçilər arasında Porsuq da var idi. Anadolu Səlcuqlu sultanı Şüleyman şahın 4 iyun 1086-cı ildə ölümündən sonra Məlikşahın 1086-cı ildə İsfahandan Hələbə göndərdiyi ordunun avanqard bölmələrinin başında Porsuq durmuşdu. Süleyman şahın yerinə vəkil olaraq təyin etdiyi Əbülqasım İznikdə özünü hökmdar elan etdi və tanınması üçün Məlikşaha müraciət etdi. Məlikşah bu istəyi rədd etdi və Porsuqu 50.000 qoşunla onun üzərinə göndərdi. Porsuq İzniki 3 ay mühasirədə saxlasa da, Bizansdan yardım alan Əbülqasıma qalib gələ bilmədi. Bundan sonra Məlikşah onu geri çağırıb, onun yerinə Urfa əmiri Bozanı İznikə göndərdi. 

Porsuq Sultan Börkiyarığın əmisi Tutuşla girdiyi taxt mübarizəsində Börkiyarığı dəstəklədi. Börkiyarığın Tutuşun qarşısında məğlub olmasından sonra İbn əl-Əsirə görə 1094-cü ildə Porsuqla Börkiyarıq Sultan Mahmudun hakimiyyəti altındakı İsfahana sığındı. Bağdaddakı Səlcuqlu nümayəndəsi olan Porsuq 1097-ci ilin avqust ayında batini fədaisi tərəfindən qətlə yetirildi. Oğullarından Ağböri ilə Zəngi atalarının ölümünə baiskar kimi Börkiyarığın vəziri Məcdülmülk olduğunu bildirdilər və Börkiyarığın düşərgəsindən ayrıldılar. Vəzirin onlara təslim edilməsini tələb etdilər. Sultan bunu etməyə əcbur oldu. Bu Porsuqun oğullarının ordu içindəki nüfuzunun sübutudur. 

Digər oğlu isə özü ilə eyni adı daşıyan general Porsuqdur.

## Həmçinin bax
* Porsuq (Məhəmməd Təpərin generalı)
## İstinadlar
Həmidağa Hüseynzadə

**Hüseynzadə Bağı oğlu Həmidağa** () — Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin Baş Qərargahının tabeliyində olan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin kapitanı; 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsi zamanı Murovdağ istiqamətində gecən xüsusi əməliyyat zamanı şəhid olub, ölümündən sonra "Qarabağ" ordeni ilə təltif edilib.

## Həyatı

Həmidağa Bağı oğlu Hüseynzadə 1990-cı il, avqustun 13-də Bakı şəhərində anadan olub.

2008-ci ildə Nəsimi rayon A. Şaiq adına 54 nömrəli tam orta məktəbdən məzun olub. 2008–2012-ci illərdə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbinin Quru Qoşunları fakültəsində ali hərbi təhsil alıb. 2013-cü ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrin Təlim və Tədris Mərkəzinin "Zabit ixtisas kursu"nu bitirib.

Azərbaycan müdafiə naziri, general-polkovnik Səfər Əbiyevin 24 iyun 2012-ci il tarixli əmri ilə "leytenant" hərbi rütbəsi, Silahlı Qüvvələrin Baş Qərargah rəisi, general-polkovnik Nəcməddin Sadıqovun 25 iyun 2019-cu il tarixli əmri ilə "kapitan" hərbi rütbəsi verilib.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində xidmət etdiyi 8 il ərzində motoatıcı taqım komandiri, motoatıcı taborun qərargah bölüyünün tank əleyhinə taqımının komandiri, xüsusi təyinatlı taborun xüsusi təyinatlı dəstəsinin xüsusi təyinatlı qrupunun baş kəşfiyyatçısı, xüsusi təyinatlı dəstənin xüsusi təyinatlı komandasının baş kəşfiyyatçısı, xüsusi təyinatlı dəstənin xüsusi təyinatlı komanda komandirinin müavini, xüsusi əməliyyat taborunun xüsusi əməliyyat qrupun komandirinin müavini vəzifələrində xidmət edib. Tovuz, Ağdam və Füzuli rayonlarında fəaliyyət göstərib.

2016-cı ilin 2–5 aprel döyüşlərində iştirak edib. Lələtəpə yüksəkliyinin alınmasında roluna görə Prezident İlham Əliyev onu müvafiq medallarla təltif edib.

2020-ci il, sentyabrın 27-də başlanan Qarabağ müharibəsi zamanı Murovdağ zirvələri uğrunda gedən xüsusi əməliyyata qatılıb. Sentyabrın 28-də Göygöl rayonu istiqamətində döyüş tapşırığının icrası zamanı şəhid olub.

Həmidağa Hüseynzadənin məzarı Bakıda, 2 saylı Şəhidlər Xiyabanında yerləşir.

### Şəxsi həyatı
Atasının adı Bağı, anasının adı Gülnarədir. Amin adlı qardaşı var. Evli idi. Həmidə adında bir qızı var.

## Xatirəsi
Şəhadət günlərində (28 sentyabr) və doğum günlərində (13 avqust) Nəsimi rayonunda Yeni Azərbaycan Partiyası təşkilatı, Rayon İcra Hakimiyyəti, şəhid ailələri, qazilər və ictimaiyyət nümayəndələri tərəfindən xatirə tədbirləri keçirilir. Elxan Yurdoğlu tərəfindən onun haqqında şeirlər yazılmışdır.

## Təltifləri
Müxtəlif illərdə müdafiə nazirinin əmrləri ilə "Qüsursuz xidmətə görə" 3-cü dərəcəli və "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" 3-cü dərəcəli medalları, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi, həmçinin "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi" yubiley medalları ilə, habelə fəxri fərmanlarla təltif edilib.

Müharibə zamanı xüsusi xidmətləri nəzərə alınaraq "Qarabağ" ordeni ilə, həmçinin "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" və "Vətən uğrunda" medalları ilə təltif edilib.

## İstinadlar
Zaur Rüstəmov

**Zaur Zeynalabdul oğlu Rüstəmov** () — Azərbaycan hərbçisi, general-mayor (2022), Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin Hərbi Hava Qüvvələri komandanının müavini — Hava Döyüş komandiri (2024-cü ildən).

## Həyatı
Zaur Zeynalabdul oğlu Rüstəmov 1975-ci ildə İsmayıllı rayonunun Kürdmaşı kəndində müəllim ailəsində dünyaya göz açmışdır. Əvvəlcə İsmayıllı rayonunun Kürdmaşı orta məktəbində, ardınca Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi liseydə təhsil almışdır. Hərbi liseydən sonra, 1992-ci ildə dövlətimiz tərəfindən Türkiyə Respublikasına hərbi təhsil almaq üçün göndərilmişdir. 1996-cı ildə Azərbaycanın ilk milli hərbi təyyarəçilərindən biri olaraq vətənə qayıtmış Azərbaycan Respublikası Silahlı qüvvələrinində xidmətə davam etmişdir. O, əsasən Su-24 və Miq-29 çoxməqsədli qırıcı təyyarələri ilə uçuşlar həyatə keçirib.Hazırda Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin general-mayoru olan Zaur Rüstəmov xidməti dövründə dövlətimiz tərəfindən dəfələrlə mükafatlandırılmışdır. Azərbaycan Ordusunun 100 illiyinə həsr olunmuş paradda və 8 noyabr Zəfər paradında paraddan keçən təyyarəçilərə öndərlik etmişdir. Azərbaycan Ordusunun və Bakı şəhərinin azad edilməsinin 100 illiyinə həsr olunmuş paradlarda MiQ-29 tipli çoxməqsədli qırıcı təyyarə ilə tək şəkildə nümayiş etdirdiyi yüksək manevr fiqurları hər kəsin diqqətini cəlb edib.

Z. Rüstəmov 2022-ci ilin may ayında Bakıda keçirilən "Teknofest" festivalında iştirak üçün Azərbaycana gələn "Baykar Texnologiya"nın rəhbəri Selçuk Bayraktar ilə birlikdə Azarbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus MiG-29 qırıcı təyyarəsi ilə uçuş edib. Belə ki, S. Bayraktarı uçuş zamanı pilot polkovnik Zaur Rüstəmov müşayiət edib.

25 iyun 2022-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Zaur Rüstəmova general-mayor ali hərbi rütbəsi verilmişdir.

7 noyabr 2024-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin Hərbi Hava Qüvvələri komandanının müavini — Hava Döyüş komandiri vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

İngilis,rus,türk dillərini bilir.

## Təltif və mükafatları
* "Qarabağ" ordeni — 9 dekabr 2020
* 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni — 25 iyun 2025
* "Vətən uğrunda" medalı — 25 iyun 2018
* "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı — 24 dekabr 2020
* "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı — 25 dekabr 2020
* "Ağdamın azad olunmasına görə" medalı — 29 dekabr 2020
* 2-ci dərəcəli "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" medalı
* 3-cü dərəcəli "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" medalı
* 1-ci dərəcəli "Qüsursuz xidmətə görə" medalı
* 2-ci dərəcəli "Qüsursuz xidmətə görə" medalı
* 3-cü dərəcəli "Qüsursuz xidmətə görə" medalı
* "Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Veteranı" medalı
* "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 10 illiyi (1991–2001)" yubiley medalı
* "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi (1918–2008)" yubiley medalı
* "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi (1918–2013)" yubiley medalı
* "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi" yubiley medalı

## İstinadlar
Nanokompozit

**Nanokompozitlər** – struktur əmələ gətirən bərk fazaya (matrisaya) nano ölçülü zərrəciklərin (doldurucunun) daxil edilməsi ilə formalaşan materiallardır. 

Nanokompozitlər adi kompozit materiallardan doldurucu zərrəciklərin səthinin sahəsinin xeyli şaxəliliyi ilə fərqlənir. Bu zaman doldurucu faza üçün səth/faza nisbəti çox yüksək olur. Mütləq şərt odur ki, doldurucunun zərrəcikləri nanometrik diapazonda yerləşən (1-100 nm), həndəsi ölçülərdən (uzunluq, en və ya qalınlıq) heç olmazsa birinə malik olmalıdır. 

Kompozit nanomaterialların xassələrinə nanozərrəciklərin təsir xarakteri və onlardan istifadənin istiqaməti nanozərrəciklərin dispersləşdiyi mühitdən matritsanın tipindən) əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. Bu mənada, bütün kompozit nanomaterialları, onların tərkibində olan nanozərrəciklərdən asılı olmayaraq, aşağıdakı tiplər üzrə siniflərə bölmək olar:

•	Polimer-matrisalı nanokompozitlər

•	Metal-matritsalı nanokompozitlər

•	Şüşə-matrisalı nanokompozitlər

•	Keramik nanokompozitlər

•	Hibrid nanokompozitlər və kompozit nanomateriallar

•	Qalın təbəqəli örtüklər

•	Nazik plyonkalı örtüklər və membranlar

•	Nanokompozitlərin digər növləri
## İstinadlar