open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ayıkimilər

**** () –  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Növləri

Bu elə də böyük olmayan ancaq yayılma arealına görə geniş ərazini əhatə edən, müasir 8 növü özündə birləşdirən bir fəsilədir:

* **Ursidae fəsiləsi**
** **[[Hemicyoninae]] yarımfəsiləsi**
*** † *[[Adelpharctos]]*
*** † *[[Cephalogale]]*
*** † *[[Cyonarctos]]*
*** † *[[Dinocyon]]*
*** † *[[Filholictis]]*
*** † *[[Hemicyon]]*
*** † *[[Phoberocyon]]*
*** † *[[Phoberogale]]*
*** † *[[Plithocyon]]*
*** † *[[Zaragocyon]]*
** **Ailuropodinae yarımfəsiləsi**
*** 
*** † *[[Ailuropoda microta]]* Pei, 1962
*** † *[[Ailuropoda wulingshanensis]]* Wang et alii. 1982
*** † *[[Ailuropoda baconi]]* (Woodward 1915)
*** † *[[Ailuropoda minor]]* Pei, 1962 (Pleistocene)
** † **Amphicynodontinae yarımfəsiləsi**
*** † *[[Allocyon]]*
*** † *[[Kolponomos]]*
*** † *[[Parictis]]*
** **Tremarctinae yarımfəsiləsi**
*** Cins 
**** 
**** † 
*** † Cins 
**** † 
**** † 
*** † Cins "Arctotherium"
**** † *Arctotherium brasilense*
**** † *Arctotherium latidens*
**** † *Arctotherium angustidens*
** **Ursinae yarımfəsilə**
*** 
**** 
**** 
**** 
****  *
****  *
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** † 
****  
**** † 
**** 
**** † 
*** 
**** 
*** 
***  [syn. *Selenarctos tibetanus*]
***  [syn. *Ursus ursinus*]
*** 
*** † 
*** † 
*** † 
*** † *[[Ursus minimus]]*

Baribal, Qonur ayı və Ağ ayı çütləşir və onlardan hibritlər alınır.
* Qrizli ayıları bəzən müstəqil növ kimi göstərilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şelkovnikov kolluq çöl siçanı

**Şelkovnikov kolluq çöl siçanı** () — Rodentia dəstəsindan bir Məməli növü.

## Təsviri
Bədəninin uzunluğu 107 mm, quyruğunun uzunluğu 18–24 mm-ə qədər, çəkisi 7–10 qramdır. Üst tərəfinin rəngi tünd boz, qonurumtul çalarlıdır. Quyruğu aşkar ikirənglidir. Dişilərdə 4 cüt əmzik var.

## Yayılması
Şelkovnikov çöl siçanının arealı Lənkəran təbii vilayətinin dağətəyi və dağlıq
meşə əraziləri ilə məhdudlaşır. Onun İranda Elburs dağının şimal yamaclarında yaşaması ehtimal edilir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
150–1000 m hündürlükdə meşələrdə tökülmüş yarpaqların və lianların arasinda yaşayır. Əldə edilmiş dişilərdə 3–6 rüşeym aşkar edilmişdir. Payız aylarında sayının artması müşahidə edilir. Yay mövsümündə isə sayı az miqdarda olur və
tələyə düşmə ehtimalı azalır.

## Sayı və azalma səbəbi
Olduqca azsaylıdır. Hal-hazırda sayı barədə dəqiq məlumat yoxdur.

### Məhdudlaşdırıcı amillər
Populyasiyada fərdlərin sayı hava şəraitindən (quraqlıq illərdən), antropogen amillərdən, o cümlədən, onların məskunlaşdığı sahələrdə torpaqların
mənimsənilməsindən asılıdır.

### '''Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər'''
Qorunması məqsədilə xüsusi olaraq qəbul edilmiş tədbirlər mövcud deyil. Amma yaşayış yerləri Hirkan Milli Parkı hüdudlarında mühafizə altındadır.

### Qorunması üçün nəzərdə tutlmuş tədbirlər
Növün qorunması, onun biotoplarının qorunması ilə əlaqədardır. Heyvanların məskunlaşdığı yerlərdə meşələrin qırılmasının
qarşısının alınması və orada əsas genofondunun qorunub-saxlanımasına əlverişli şərait yaratmaq vacibdir.

## Mənbə
* AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QIRMIZI KİTABI FAUNA, II NƏŞR. 200səh, *Şelkovnikov kol siçanı*. (2013)

## İstinadlar
Vinoqradov qum siçanı

**Vinoqradov qum siçanı** (lat. *Meriones vinogradovi*) , (Rodentia) dəstəsindan bir Məməli növü.Naxçıvanın bütün ərazisində və qonşu dövlətlərdə Meriones vinogradovi (Vinoqradov qum siçanı) məskunlaşır.

## İstinadlar
Qafqaz qar siçanı

**Qafqaz qar çöl siçanı** (lat. *Chionomys gud*) — Rodentia dəstəsindan bir məməli növü. Bütün Qafqaz və Kiçik Asiyan üçün endemikdir.

## Təsviri və yayılması
Bədənin uzunluğu 126–150 mm, quyruq uzunluğu 75–80 mm, qulağının uzunluğu 22 mm, arxa pəncənin uzunluğu 22 mm-dir. Çəkisi 5.7 qr ətrafındadır. Üst tərəfinin rəngi noxudu-bozdan qonurumtul-boza qədərdir. Quyruğu iki rəngli, kəlləsi yuvenil xarakterlidir.

### Yayılması
Bu növün yaşayış ərazisi Qafqaz və ona bitişik Kiçik Asiya (Türkiyə) ilə məhdudlaşır. Azərbaycanın şimal-şərq hissəsində rast gəlinir. O cümlədən, Quba, Qusar və Xaçmaz rayonlarında təsadüf olunur. Bəzi məlumatlarda bu növün Girdmançay vadisində yayıldığı göstərilir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Böyük Qafqaz Alp qurşağının qalaqlanmış daşlı ərazilərində yayılmışdır. Qafqaz qar çöl siçanı 850–900 m-dən 3000 m-dək meşə, subalp və alp qurşaqlarının daşlıqlarında, bəzi yerlərdə isə daimi qar xəttinə qədər yayılmışdır. Əsasən gecə aktiv olurlar.

## Azalma səbəbi
Təbii və antropogen amillər nəticəsində biotopların dəyişkənliyə uğraması bu növün yayıldığı ərazilərdən yaylaq və istirahət yeri kimi istifadə olunması.

### Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
IUCN siyahısına salınmışdır. Xüsusi mühafizə tədbirləri qəbul olunmayıb.

### Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Ekologiyası öyrənilmədiyinə görə qorunma tədbirləri hələ hazırlanmamışdır.

## Həmçinin bax
* Avropa qar çöl siçanı

## Mənbə
* AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QIRMIZI KİTABI FAUNA, II NƏŞR. 198səh, *Qafqaz qar siçanı*. (2013)

### İstinadlar
Dağıstan çöl siçanı

**Dağıstan çöl siçanı** () — gəmiricilər dəstəsinin (Rodentia) dağ siçanları fəsiləsinin boz siçanlar cinsindən heyvan növü.

Baş Qafqaz silsiləsi və Kiçik Qafqazda Microtus dagestanicus (Dağıstan çöl siçanı) endemik hesab olunur.(Qromov, Erbaeva, 1995).
Kiçik Asiya qar siçanı

**Kiçik Asiya qar çöl siçanı** (**Chionomys roberti**), (Rodentia) dəstəsindan bir Məməli növü. Baş Qafqaz silsiləsi və Kiçik Qafqazda *Ch. roberti* (Kiçik Asiya qar çöl siçanı) endemik hesab olunur. Az təhlükə altındadır, mühafizəyə baxımlı növdür. Nadir, azsaylı, ümumi areal daxilində az öyrənilmiş növdür.

## Təsviri
Bədəninin uzunluğu 160 mm, quyruq uzunluğu 84–98 mm, qulağı 17 mm, arxa pəncəsi 29 mm-ə qədərdir. Yaşlı fərdlərinin çəkisi 81 qr ətrafındadır. Rəngi kifayət qədər tünd, qonur və ya qonur-qəhvəyi, quyruğu kəskin ikirənglidir, tükü kobud, quyruğu nisbətən seyrək tüklərlə örtülmüşdür. Üst azı dişlərinin uzunluğu 7–8 mm, aşağı 7–8.2 mm. M1–3.0–3.16–3.5 mm.

## Yayılması
**Ümumi areal:** dünyada arealı Böyük Qafqaz dağ silisiləsinin Qərb və mərkəzindən başlayaraq Qərbi Dağıstana qədər və ona bitişik Asiya sahəsi ilə məhdudlaşmışdır. Cənubi Qafqazın cənub-qərbindən şimalda Soçiyə qədər, şərqdən isə Məshəti dağından Türkiyənin şimal-şərqinə qədər yayılmışdır. Azərbaycanda: Balakən, Zaqatala və qismən Qax rayonlarında yayılmışdır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Əsasən d.s-dən 3000 m yüksəklikdə qeydə alınır. Bataqlaşmış meşə qurşaqlarında təsadüf olunur. Bəzi məlumatlara görə, Katexçay boyunca yayılmışdır. Eygelisə görə, onların arealı şərqdə Kurmuxçaya qədər uzanır. Onlara d.s-dən 800–2000 m hündürlüklərdə rast gəlinir Azərbaycan faunasında göstərilir ki, yalnız Zaqatalada Katexçay sahili boyunca, meşə, subalp və alp qurşaqlarında yayılmışdır. Əsasən gecə aktiv olurlar, bəzən gündüzlər də fəal olurlar.

## Azalma səbəbi
Təbii və antropogen amillər nəticəsində biotopların dəyişkənliyə uğraması.
**Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər:** İUCN siyahısına salınmışdır. Yaşayış yerləri Zaqatala və İlisu Dövlət Təbiət Qoruqlarında mühafizə olunur.
**
Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər:** Ekologiyası öyrənilmədiyinə görə qorunma tədbirləri hələ hazırlanmamışdır.

## İstinadlar
Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi (Azərbaycan)

**Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi** və ya qısaca **MTN** — 1991–2015-ci illər ərzində kəşfiyyat, əks-kəşfiyyat fəaliyyəti, dövlət sirrinin mühafizəsi, cinayətlərin aşkarlanması, qabaqlanması, qarşısının alınması və açılması sahəsində Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş səlahiyyətləri həyata keçirən mərkəzi icra hakimiyyəti orqanı.

## Haqqında
Nazirlik öz fəaliyyətində Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasını, Azərbaycan Respublikasının qanunlarını, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərman və sərəncamlarını, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərar və sərəncamlarını, habelə Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələri, Nazirliyin əsasnaməsini və normativ-hüquqi aktlarını rəhbər tutmuşdur. Nazirlikdə işləmək üçün Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi Heydər Əliyev adına Akademiyasına daxil olub burada təhsil ala bilərdilər.

Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin rəsmi internet saytı Nazirliyin başlıca fəaliyyət istiqamətləri barədə məlumatların ölkə və dünya ictimaiyyətinə ilk mənbədən çatdırılmasına xidmət etmişdir.

## Milli təhlükəsizlik nazirləri
* İlhüseyn Pirhüseyn oğlu Hüseynov (7 noyabr 1991 – 16 may 1992)
* Fəxrəddin Ayət oğlu Təhməzov (16 may 1992 – 17 iyun 1993)
* Nəriman Şamo oğlu İmranov (3 iyul 1993 – 22 sentyabr 1994)
* Namiq Rəşid oğlu Abbasov (22 mart 1995 – 23 iyul 2004)
* Eldar Əhməd oğlu Mahmudov (23 iyul 2004 – 17 oktyabr 2015)

### Vəzifəni icra edənlər
* Namiq Rəşid oğlu Abbasov ( 17 iyun – 3 iyul 1993; 22 sentyabr 1994 – 22 mart 1995)
* Mədət Qəzənfər oğlu Quliyev ( 20 oktyabr – 14 dekabr 2015)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Respublikasının Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti
* Azərbaycan Respublikasının Xarici Kəşfiyyat Xidməti
Volnuxin qonurdişi

**Volnuxin qonurdişi** () , (Soricomorpha) dəstəsindan bir Məməli növü. Bütün Qafqaz və Kiçik Asiyanın ona həmsərhəd olan ərazisi üçün endemikdir.

## İstinadlar
Şelkovnikov su kutorası

**Şelkovnikov su kutorası** (lat. *Neomys teres* və ya *Neomys schelkovnikovi*), (Eulipotyphla) dəstəsinə, Yereşənlər (lat. Soricidae) fəsiləsinə aid olan məməli növüdür. Bütün Qafqaz və Kiçik Asiyanın ona həmsərhəd olan ərazisi üçün endemikdir.

## Qısa təsviri
Ən iri yereşəndir. Kütləsi 12–26,5 q, bədəninin uzunluğu 71–102 mm, quyruğu 53–75 mm, pəncələri 15–22 mm-dir. Tükləri başqa kutorlardakından uzundur. Gözləri tükün içində gizlənmişdir. Pəncələrində tükdən üzmə çıxıntıları yaxşı inkişaf etmişdir.

## Yayılması
Bütün Qafqazda və güman ki, Türkiyə və İranın qonşu ərazilərində yayılmışdır. Bu intrazonal növ Azərbaycanın bütün təbii vilayətlərində qeydə alınsa da, dağlarda daha adidir. Böyük Qafqazda d.s. 1000m-dək (Qax rayonu, İlisu kəndi ətrafında) Kiçik Qafqazda 2000m-dək (Laçın və Şuşa rayonları) hündürlükdə qeydə alınmışdır.

## Həyat tərzi
Bütün landşaftların, o sıradan yarımsəhraların suvarılan bağların su kənarı biotoplarında yaşayır. Sayı o qədər də yüksək deyildir. Əldə edilmiş heyvanların 3–5 və 8 balası olmuşdur. Apreldən sentyabra qədər çoxalır. Cücülər, molyusklar, qurbağalar, balıq kürüsü və körpələri ilə qidalanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
http://www.iucnredlist.org/details/29659/0 Neomys teres
Dağıstan dağ keçisi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Dağıstan dağ keçisi Baş Qafqazda endemik növdür. Bu heyvanlar yüksək dağlıq şəraitə yaxşı uyğunlaşmışdır. Dağıstan dağ keçiləri dəniz səviyyəsindən 2000-dən 4200 metrə yüksəklikdə Şərqı Qafqazda yayılmışdır. Dağıstan dağ keçiləri əsasən sürü şəklində yaşayırlar. Bəzi erkək fərdlərlər isə tək yaşayır. Bu keçilərin eşitmə, görmə və iy duyma hisləri çox gözəl inkişaf etmişdir. Onlar qışın əvvəllərində cütləşirlər. Dişi fərdlərin hamiləlik dövrü 150-160 gün sürür. Doğumdan əvvəl ana keçilər sürüdən ayrılıb vəhşi heyvanların çata bilməyəcəyi yerlərdə bir, bəzi hallarda iki bala doğur. Dişi keçilər balalara çox həssadırlar. Bəzi hallarda başqasının balasını da südlə yemləyirlər. 

## İstinadlar

## Mənbə
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World*. Johns Hopkins University Press, 1999 ISBN 0801857899 
* Macdonald D.: *Die Große Enzyklopädie der Säugetiere.* Könemann Verlag in der Tandem Verlag GmbH, Königswinter, 2004. 

## Xarici keçidlər
*  
* http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Mammals/276.html

## Həmçinin bax
Kiçik köstəbək

**Kiçik köstəbək** (lat. *Talpa levantis*) , (Soricomorpha) dəstəsindan bir Məməli növü.Bütün Qafqaz və Kiçik Asiyanın ona həmsərhəd olan ərazisi üçün Talpa levantis (kiçik köstəbək) endemikdir.

## Qısa təsviri
21 - 67 qramlıq, bədəninin uzunluğu 82 – 125&nbsp;mm, quyruğunun uzunluğu 17 – 37&nbsp;mm, pəncəsi 12 – 19&nbsp;mm olan kiçik heyvandır. Dərisinin rəngi qara-boz, qara ilə qonuru çalardadır..
 
## Yayılması
Qafqazda və Kiçik Asiyada məskən salmışlar. Azərbaycanda, bu növ Böyük Qafqazın Cənub makroyamaclarında və Alazan çayının hövzəsində qeyd olunmuşdur. Kiçik Qafqazda - Şəmkir, Murovdağ və Qarabağ dağ silsilələrinin Şimal yamaclarında geniş yayılmışdır. Göygöl ərazisində Ağstafaçay çaybasarında qeyd olunmuşdur. Böyük Qafqazda dəniz səviyyəsindən 600 – 2000 m hündürlüyündə rast gəlmək olar. Talış meşələrində və Lənkəran ovalığında dəniz səviyyəsinin 100 m hündürlüyündən başlayaraq 1700 m hündürlüyə qədər iri olmayan təcrid olunmuş koloniya şəklində yaşadıqları göstərilir.

Yaşayış yeri və həyat tərzi: Mezofil ekosistemlərdə məskən salırlar (xüsusilə meşə landşaftları). Kiçik köstəbəyin ekologiyası zəif öyrənilmişdir. İlboyu və günboyu fəaldırlar. Qidasında həşəratlar və yer soxulcanları üstünlük təşkil edir. Yaşama müddəti orta hesabla 6 ildir, yetkinlik dövrü 1.5 yaşına təsadüf edir. Balalama dövrü ildə bir dəfə erkən yazda olur. Embrionların sayı 2-dən 5-ə qədərdir.
 
1945-ci ildə Talış zonasının Viləşçay, Lerikçay, Vəşəruçayları boyunca yerləşən meşəliklərdə sutka ərzində hər 100 dişi köstəbəyə 3 - 4 köstəbək, 1976-cı ildə isə 2 - 3 fərd düşürdü. Hal-hazırda kiçik köstəbəyin sayı haqqında məlumat yoxdur.
 
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Верещагин Н.К. Млекопитающие Кавказа. М - Л. : Из-во АН СССР, 1959. – 704 c. 2. 
* Депарма  Н.К., О малом кроте: (Сообщение 2-е) //Бюл. МОИП. Отд. биол. 1961, Т. 66, вып.6. c. 51 - 60. 3. 
* Животный мир Азербайджана.  Позвоночные. Баку: Элм, 2000. - 463 c. 4. 
* Соколов В.Е., Темботов А.К. Позвоночные Кавказа. Млекопитающие: насекомоядные. М.: Наука, 1989. -544 с.
Radde qonurdişi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Qısa təsviri
Azərbaycanda əldə edilmiş 19 heyvanın kütləsi 9, 7-10,0 q, bədənin uzunluğu 65-80 quruğu, 43, 6-52,1&nbsp;mm, pəncəsi 12,0-13,1 mm olmuşdur.

## Yayılması
Radde qonurdişi Qafqaz endemikdir. Eləcə də Türkiyə ilə həmsərhəd rayonlarda yayılmışdır. Azərbaycanda bu növ yalnız Kiçik və Böyük Qafqazda qeyd alınmışdır. Çox azsaylı, nadirdir. Dağətəyi və dağ meşələrində, kolluqlarda, çayların yanında, daş yığınlarında, arxların kənarında rast gəlinir.

## Həyat tərzi
Aprelin ikinci yarısından başlayaraq payızın sonuna qədər ildə 2-3 dəfə çoxalır. Bir nəsildə 3-7, çox vaxt 5 bala verir. Cücülər, qurdlar, molyusklar, qurbağalar və başqa yerqazan növləri ilə qidalanır. 5 heyvanın mədəsində sərtqanadlılar və onların sürfələri, çəyirtkəkimilər, düzqanadlılar, ikiqanadlılar, soxulcanların qalıqları aşkar edilmişdir.

Başqa qonurdiş növləri kimi zərərli cücülər yeməklə kənd və meşə təsərüfatına fayda verir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sincabkimilər

**Sincabkimilər** () — Gəmiricilər (*Rodentia*) dəstəsinə aid yarımdəstə.

## Fəsilələri
* †Allomyidae
* Aplodontiidae
* †Mylagaulidae
* 
* †Reithroparamyidae
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Nutriyakimilər

**Nutriyakimilər** (lat. *Myocastoridae*) — Gəmiricilər dəstəsindən heyvan fəsiləsi.

## İstinadlar
Ərəbdovşanlar

**Ərəbdovşanlar** () — gəmiricilər dəstəsindən heyvan fəsiləsi.

Ərəbdovşanlar Şimali Afrika, Şərqi Avropanın cənub hissəsi, Kiçik, Ön və Orta Asiya, Qazaxıstan, Sibirin cənub sərhədlərindən Şimal-Şərqi Çin və Monqolustanadək olan mülayim və isti iqlimli ərazilərdə yayılmışdır. Əsasən düzənlik, yarımsəhra və səhra landşaftlarında yaşamasına baxmayaraq, bəzi növləri meşə-çöl zonalarında, eləcə də dəniz səviyyəsindən 2000 m-dən yüksəklikdə yaşayır.

Ölkəmizdə də, Kür-araz ovalğının səhra və yarımsəhra landşaft ərazilərində, xüsusən Şirvan Milli Parkında geniş yayılmışıdr. Toran, günbatımından yarım saat sonra yuvasından çıxan bu kiçik məməli heyvan, bütün gecə vaxtı boyu aktiv olur və 4 km məsafə qət edir. Yalqız həyat tərzi sürən ərəbdovşanı yalnız cütləşmə vaxtı tərəf yoldaşı ilə birgə yaşayır. Gündüzləri yatmaqla enerji yığan heyvan torpaqda oyuq açaraq yuva qurur.

## Yarımfəsilə
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Beşbarmaqlı cırtdan ərəbdovşanı
Kiçik Asiya siçancığı

**Kiçik Asiya siçancığı** () Gəmiricilər (Rodentia) dəstəsindan bir Məməli növü. Talışın arid yaylası və Ceyrançölün qərbində Mesocricetus brandti (Kiçik Asiya siçancığı) nadir halda yaşayır. Olduqca azsaylıdır. Hal-hazırda sayı barədə dəqiq məlumat yoxdur.

## Təsviri və yayılması
Bədəninin uzunluğu — 150 mm, quyruğunun uzunluğu — 39 мм-dir. Çəkisi 296 qrama qədərdir. Üst tərəfinin rəngində qonurumtul-noxudu, alt tərəfində isə açıq rənglər üstünlük təşkil edir. Döşündə qarta xal vardır.

## Yayılması
Cənubi Qafqazın və Ön Asiyanın (Qərbi İran, Türkiyə) dağ və dağətəyi ərazilərində, Şimali Qafqazın Dağıstan hissəsində və Gürcüstanda rast gəlinir. Azərbaycanda Dağlıq Qarabağda, Lənkəran təbii vilayətinin dağlıq ərazilərində və Naxçıvan ərazisində yayılmışdır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Əsasən, dənli, ot və yabanı bitkilərlə zəngin cöl sahələrində 300–2000 m hündürlükdə, bəzən əkin sahələrində və onun ətrafında məskunlaşırlar. Özlərinin qazdıqları yuvalarda yaşayırlar.

## Azalma səbəbi və qorunması
Populyasiyada fərdlərin sayı hava şəraitindən (quraqlıq illərdən), antropogen amillərdən, o cümlədən, onların məskunlaşdığı sahələrdə torpaqların mənimsənilməsindən asılıdır.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Qorunması məqsədilə xüsusi olaraq qəbul edilmiş tədbirlər mövcud deyil.

## Qorunması üçün görülmüş tədbirlər
Növün qorunması, onun biotoplarının qorunması ilə əlaqədardır. Heyvanların məskunlaşdığı yerlərdə meşələrin qırılmasının qarşısının alınması

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Scarturus elater

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. 

## Xarici görünüşü
Xarici görünüşcə Kiçik Asiya ərəbdovşanına bənzəyir, lakin ondan azca kiçikdir. Bədən uzunluğu 95-118 mm, dal pəncənin uzunluğu 48-56 mm, qulağın uzunluğu 43 mm-ə qədərdir. Çəkisi 73 q-dır. Bədənin bel hissəsi qonur-boz, qarın hissəsi isə ağ rəngdədir. 

## Yayılması
Arealı Kiçik və Orta Asiyanın, İranın, Əfqanıstanın, Çinin və Cənubi Zaqafqaziyanın gilli və çınqıllı səhra, xam torpaqlarını və dağətəyi yamaclarını əhatə edir. Azərbaycanda əsas etibarilə Kür-Araz ovalığında, Abşeron yarımadasında, bəzən isə dağətəyi rayonlarda təsadüf olunur. Azərbaycanda iki yarımnövü qeyd edilmişdir: A.e.caucasicus – Naxçıvan MR-dan başqa respublikamızın hər yerində, A.e.aralychensis isə Naxçıvan MR-da yayılmışdır.

## Həyat tərzi
Yuvaları sadə olub, dərinliyi 60 sm-ə çatır. Yeraltı yolların uzunluğu 150 sm, eni isə 3-3,5 sm-ə qədərdir. Bala çıraxmaq üçün diametri 10 sm olan yuva hazırlayır. Yuvanı quru və yumşaq otlardan düzəldir.

Kiçik ərəbdovşanlarının əsas qidasını bitkilərin soğanacaqları, kökləri və yaşıl hissələri, həmçinin həşəratlar təşkil edir. Gizli həyat tərzi keçirir, ala-qaranlıq və gecə vaxtı fəaldır.

Arealının böyük hissəsində təqribən 4 ay qışlamaya gedir (noyabrın ortalarından martın ortalarına qədər), lakin Zaqafqaziyada qış yuxusuna getmir. Qış yuxusudan oyandıqdan sonra çoxalmağa başlayır. İl ərzində 2-3 dəfə olmaqla, 2-7 bala verir. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Deniel Kreyq

**Deniel Routon Kreyq** () — ingilis-amerikalı aktyor. Canlandırdığı uydurma cəsus Ceyms Bond ilə tanınma qazanıb. Onun çəkildiyi Bond filmlərinə daxildir: "*Royal kazinosu*", "*[[Mərhəmət kvantı]]*", "*Skayfoll*", "*[[Agent 007: Spektr (film, 2015)|Spektr]]*" və "*[[Ölməyə vaxt yoxdur]]*".

## Həyatı
Deniel Kreyq 2 mart 1968-ci ildə İngiltərənin Çester şəhərində dünyaya gəlib. 16 yaşında Milli Gənc Teatrına qəbul olmaq istəyən Deniel Londona üz tutur. Onun aktyorluq karyerası isə 1992-ci ildə, Britaniya televiziyasında kiçik bir filmə başlayır və bu film onun tanınmasında az rol oynamır. Beynəlxalq miqyaslı publika “Lara Kroft: Sərdabələr qarətçisi” (2001) filmində Ancelina Coli ilə birlikdə çəkilir. Kreyq sonralar yetərincə məşhur filmlərə çəkilir. Aktyora ümumdünya şöhrəti gətirən obraz isə “Royal kazinosu” filmindəki 007 nömrəli agent Ceyms Bond rolu oldu. Uzun sürən kastinqdən sonra prodüserlər bu rola məhz Deniel Kreyqi seçirlər. Bu qərar media və serial superagentinin pərəstişkarları tərəfindən birmənalı qarşılanmır. Açıq rəngli saçlarını, mavi gözlərini, boyunun 185 sm-dən az olmasını, gözəçarpan bədən quruluşunun olmadığını əsas gətirib Kreyqin namizədliyinin əleyhinə səs verənlər çox olur. Bütün bunlara baxmayaraq 2006-cı il noyabrın 17-də onun iştirakı ilə çəkilmiş “Royal kazinosu” filminin premyerası baş tutur. Aktyor, həmçinin, 2008-ci ildə ekranlara çıxmış növbəti “Mərhəmət kvantı” filminə çəkildi. Deniel Kreyq peşəkar reqbi oyunçusudur və İtaliyanın Yuventus futbol klubunun tərəfdarıdır.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar

9.Daniel Craig Wife
İctimai çöl siçanı

**** () —  dəstəsinin  cinsinə aid məməli heyvan növü.

## Sinonimləri
* 
* 
* 

## Mənbə
*Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds). Mammal Species of the World. 3rd edition. Johns Hopkins University Press. 2005. ISBN 0-801-88221-4.

## İstinadlar
Mərhəmət kvantı

**"Mərhəmət kvantı"** () — Ceyms Bond haqqında 22-ci film, "Royal kazinosu"nun sikveli. 

## Filmin musiqisi
Filmin əsas mahnısı – "Another Way to Die" (bəstəkar Cek Vayt, ifaçısı Alişiya Kis).

## İstinadlar
Kiçik meşə siçanı

**Kiçik meşə siçanı** (lat. *Apodemus uralensis*) , (Rodentia) dəstəsindan bir Məməli növü.

## İstinadlar
Qırmızıquyruq qum siçanı

**Qırmızıquyruq qum siçanı** (lat. *Meriones libycus*) , (Rodentia) fəsiləsindan bir Məməli növü. Böyük Qafqazın dağətəklərində, Kür-Araz ovalığında çoxsaylıdır.
Kiçik Asiya qum siçanı

**Kiçik Asiya qum siçanı** (lat. *Meriones tristrami*) , (Rodentia) dəstəsindan bir Məməli növü. Kür-Araz düzənliyinin sağ qolunda və Talışın dağətəyi və dağüstü cöllərində yayılmışdır (Eyqelis, 1980).

## İstinadlar
Sarıqarın siçan

**Sarıqarın meşə siçanı** () — gəmiricilər dəstəsinin Siçanlar fəsiləsinə () aid məməli heyvan növüdür.
## İstinadlar
Boz siçancıq

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici görünüşü
Bədənin uzunluğu 128, quyruğu 37 mm-ə qədərdir. Üstünün rəngi tünd-bozdan açıq kül-boza qədər, noxuda çalarlıdır.

## Yayılması
Yunanıstandan və Ruminiyadan Monqolustan və Çinə qədər Avroasiyada yayılmışdır. Azərbaycanda Xəzər sahilindən 2200–2400 m hündürlüyə qədər hər yerdə müşahidə edilir. Sistematikası öyrənilməmişdir. Görünür, C.m.issabellinus de Flippi formasına aiddir.

## Həyat tərzi
Başlıca olaraq çöl növü olub yarımsəhra quraqlığı şəraitinə və rütubətli subalp çəmənlərinə də uyğunlaşır. Gəmiricinin areal hüdudlarında yerləşməsi iki xüsusiyyətlə səciyyələnir: tutduğu biotopların böyük miqdarı və kənd təsərrüfatı sahələrinə sıx bağlılığı. Onun qeydə alındığı 25 biotopun 12-si becərilən torpaqların payına düşür. Landşaftdan asılı olmayaraq siçancıq müxtəlif otluqda, kolluqlarda və cəngəlliklərdə rast gəlinir. Sadalanan yerlərdə gəmiricinin miqdarı 0,4–0,8 % təsadüfə bərabər olub mövsümi sabitliyi ilə səciyyələnir. Onun sayı yalnız hündür dağ çəmənlərində həmişə az olur. Şoranotlu qruplaşmalarda bu göstərici yazda 0,6 % -dən, qışda 2,6 % -ə qədər, daşlıqlarda isə yayda 0,5% — dən qışda və yazda 1,0–1,4%-ə qədər dəyişir. Bu növün Xəzər sahilinin zəif bərkimiş qumluqlarında tapılması maraq doğurur. Yarımsəhrada siçancıq 21 biotopda rast gəlinmişdir. Özlərinin qazdıqları yuvalar sadə quruluşlu olub iki çıxışı və bir kamerası olur. Qida ehtiyatlarının saxlanılması üçün çox vaxt kor kameralrdan istifadə olunur.

## Çoxalması
İldə bir neçə nəsil verərək hər dəfə 10-a qədər bala doğur. İlk nəslin cavanları doğulduqları il çoxalmada iştirak edirlər. Təqribən 3 ilin çox hissəsində erkəklərin üstünlüyü hiss olunur.

## Qidalanması
Başlıca olaraq bitki toxumları ilə qidalanır. Yuvalarda taxıl bitkilərinin dənləri, balqabaq, qarpız və günəbaxan toxumları tapılmışdır. Bunların çəkisi 800 q-a qədər olmuşdur. Heyvani qidadan həmişə, xüsusilə yerüstü molyusklardan, tırtıl və cücü sürfələrindən istifadə edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İran qum siçanı

**İran qum siçanı** (lat. *Meriones persicus*), (*Rodentia*) dəstəsindan bir məməli növü. Kiçik Qafqazın cənub-şərqi ətəklərində və Talış dağlarında rast gəlinir.

## İstinadlar
Meridian qum siçanı

**Meridian qum siçanı** (lat. *Meriones meridianus*) , (Rodentia) dəstəsindan bir Məməli növü.Araz boyunca (Naxçıvan MR-də)  nadir rast gəlir.

## İstinadlar
Kəsəyən dağ siçancığı

**Kəsəyən dağ siçancığı** () — gəmiricilər dəstəsinin Kəsəyən dağ siçancıqları fəsiləsinə () aid növdür.

## Xarici görünüşü
Ölçüləri xırda, quyruğu bədənindən uzundur (uyğun olaraq 101 və 85&nbsp;mm-ə qədər). Xarici görünüşü siçanşəkilli, qulaqları uzun olub seyrək, zərif tüklərlə örtülmüşdür. Bığları uzundur. Başqa siçancıqlardan fərqli olaraq arxa ətrafları ön ətraflardan xeyli uzundur.

## Yayılması
Azərbaycanda və şimal-qərbi İranda yayılmışdır.

## Həyat tərzi
Yaşayış yerləri Naxçıvançayın sol sahili boyunca dağlıq çöllər 1660–1700 m hündürlüyə qədər bağlıdır. Dəyişkənliyi öyrənilməmişdir. Tək-tək və ya kiçik qruplar halında məskunlaşır. Gizli həyat tərzi keçirir. Yay vaxtı ancaq gecə, yazda və payızda isə həm də gündüz fəal olur.
İqtisadi əhəmiyyəti yoxdur. Epidemoloji rolu aşkar edilməmişdir.

## Çoxalması
Mart ayının sonundan iyunun əvvəlinə qədər çoxalır. Nəslində 3-5 bala olur. Bəzi fərdlərdə yayın əvvəlində ikinci nəsil olur.

## Qidalanması
Başlıca olaraq toxumlar və meyvələr, az miqdarda yarpaqlar və pöhrələrlə qidalanır.

## Ədəbiyyat
* Azərbaycan faunası. X cild. Məməlilər. Bakı, Elm nəşriyyatı, 1978
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. III cild, Onurğalılar.Bakı, Elm nəşriyyatı, 2004.

## Xarici keçidlər
* http://www.iucnredlist.org/details/3623/0
Dağ korcası

**Dağ korcası** (lat. *Ellobius lutescens *) — Rodentia dəstəsindan bir məməli növü. Talışın dağüstü çöllərində və nadir halda Naxçıvanın şimalında yaşayır.

## Təsviri və yayılması
Bədənin uzunluğu 115 mm-ə qədər olub, üstünün rəngi tünd — oxra qumdur.

**Yayılması:** Türkiyədə, Qərbi İranda, Cənubi Qafqazda yayılmışdır. Azərbaycanda mozaik məskənləri Talışın Zuvand (Diyabar), Naxçıvan vadisində, d.s-dən 100–2540 m hüdudlarında rast gəlinir. Yaşayış yeri və həyat tərzi: Dağ korçası dağlıq yarımsəhralarda efemer bitkilər bitən yumşaq topraqlarda yaşamağa uyğunlaşmışdır. Əsasən bitki növləri ilə qidalandığından başı və güclü kəsici dişləri ilə uzun yeraltı yollara malik yuvalar qazır və belə yuvaların çıxış yolları olmur. Çünki bu zaman heyvan torpağı, 20–25 sm diametrli topaları bir — birindən müxtəlif məsafələrdə yer üzərinə atır. Yuvalarında ehtiyat qidanı toplamaq üçün anbar olur. Ehtiyatı əsasən müxtəlif bitkilərin soğanaqlarından, kökcüklərindən toplayır. Dağ korçası yuva qazarkən torpağı boşaldır ki, bu da öz növbəsində bitkilərin məhsuldarlığının artmasına səbəb olur.

## Azalma səbəbi
Sayı məlum deyil.

### Məhdudlaşdırıcı amillər
Təbii və antropogen amillər nəticəsində yayılma, biotopların
dəyişkənliyə uğraması.

### Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Xüsusi mühafizə tədbirləri qəbul olunmayıb.

### Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
IUCN siyahısına salınmışdır. Ekologiyası öyrənilmədiyinə görə qorunma tədbirləri hələ hazırlanmamışdır.

## Mənbə
* AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QIRMIZI KİTABI FAUNA, II NƏŞR. 197səh, *Cənubi Qafqaz dağ korcası*. (2013)
Avropa qar siçanı

**Avropa qar çöl siçanı** (lat. *Chionomys nivalis*) - (Rodentia) dəstəsindan, az təhlükə altındadır, mühafizəyə baxımlı məməli növü.

## Təsviri
Bədənin uzunluğu 130 - 150 mm, quyruq uzunluğu 60 - 70 mm (orta hesabla quyruq bədənin 50%-ni təşkil edir), yuxarı azı dişlərinin uzunluğu 5.5 — 7.6 mm, aşağı 5.6 — 7.6 mm. M1- 2.5 — 3.05 — 3.4 mm. M3 qısalmışdır. M1 nisbətən uzundur. Rəngi boz-küldən açıq rəng arasında dəyişir. Üst tərəfinin rəngi tünd, tükləri nisbətən coddur. Quyruğun üst hissəsi açıq olub, birrənglidir.

## Yayılması
Qafqaz və ona bitişik Asiya sahəsi ilə məhdudlaşmışdır. Avropanın dağlıq hissəsində və Kopet dağında yayılmışdır. Azərbaycanda iki təcrid olunmuş populyasiyası vardır: Kiçik Qafqaz və Talış.

## Həyat tərzi
Dağ-çöl, subalp, alp qurşaqlarının qaya, bataqlıqlaşmış çəmən və daş qayaları hissələrində yayılmışdır. Kiçik Qafqaz dağlarında d.s-dən 1500-1600 m hündürlüklərdə, Talış dağlarında isə 1300 m-dən başlayaraq, ən hündür zirvəliklərə qədər rast gəlinir. Bəzi yerlərdə aşağı sərhəddi d.s-dən 900 m-ə qədər aşağı enir.

## Azalma səbəbi
Təbii və antropogen amillər nəticəsində biotopların dəyişkənliyə uğraması bu növün yayıldığı ərazilərdən yaylaq və istirahət yeri kimi istifadə olunması.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
İUCN siyahısına salınmışdır. Mühafizəsi müəyyən olunmayıb.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Ekologiyası öyrənilmədiyinə görə qorunma tədbirləri hələ hazırlanmamışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Süleysin

**** () — Glis cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici görünüşü
Xarici görünüşcə sincaba oxşayır. Lakin qulaqlarının kənarları sincabın qulaqlarından fərqli olaraq dəyirmi şəkildə olub, uclarında uzun tüklərdən ibarət qotazlar olmur. Bədənin uzunluğu 186&nbsp;mm, quyruğun uzunluğu 161&nbsp;mm, qulağın uzunluğu 23&nbsp;mm, pəncənin uzunluğu isə 32&nbsp;mm-ə qədərdir. Çəkisi 174 q-dır. Əmcəklərinin sayı 10 ədəddir. Bel hissəsinin tük örtüyü bozumtul-qonur, qarın hissəsininki isə ağ rəngdədir. Quyruğu uzun və tüklüdür. Bu tüklər sanki hər tərəfdə yana daranmışdır.

## Yayılması
Süleysinin arealı Avropanın əksər hissəsini, Kiçik Asiyanı və Şimalı İranı və Qafqazı əhatə edir. Zaqafqaziya miqyasında Azərbaycanda və Gürcüstanda geniş yayılmışdır. Azərbaycan ərazisində əsas etibari ilə Talışın, Böyük və Kiçik Qafqazın aran və dağ meşələrində yayılmışdır. Bununla yanaşı süleysinlərə həmçinin Kür, Qabırrıçay, Alazan və Araz çaylarının tuqay meşələrində və eləcə də aran rayonlarının meyvə bağlarında təsadüf etmək olar.
Azərbaycanda bu növün iki yarımnövü G.G. orientalis Nehring (1902), G.g.caspicus Satunin (1905) yaylmışdır. Birinci yarımnöv Böyük və Kiçik Qafqazda, ikinci yarımnöv isə Talış meşələrində yaşayır.

## Sayı
Əsas yemlərinin məhsuldarlğından asılı olaraq süleysinin sayı dəyişkən olub əlverişli yerlərdə hər hektarda 30 - 35 fərdi keçə bilər.

## Həyat tərzi
Süleysin ağaclarda yaşayır. Əsas etibarilə fıstıq, palıd, qoz, fındıq, alma, armud və başqa meyvələr bitən meşə və bağlarda yayılmışdır. Əsas yemini qeyd olunan ağacların meyvələri təşkil edir. Bundan başqa, süleysin ağacların cavan budaqları və cücülərlə də qidalanır. Yuvalarını ağacların koğuş və yarıqlarında, eləcə də meşə və bağlara yaxın olan tikintilərin daşları arasında qurur. Süleysinin qış yuxusu çox uzun müddət davam edir. Azərbaycanda onun qış yuxusu təxminən 7 – 8 ay çəkir. Qış yuxusu sentyabrın axırlarında və yaxud oktyabrın əvvəllərində başlayır, may-iyun aylarına isə qurtarır. Yaxşı mühafizə edilən koğuşlarda tək-tək və ya 4-6 fərddən ibarət qruplarla qışlayır. 
İldə iki dəfə çoxalır. Balavermə iyun-iyul və avqust aylarında müşahidə olunur. Hər dəfə dişi fərd 5-8 bala verir. Boğazlıq dövrü 20-25 gün davam edir. 
Süleysin qoz və fındıq bağlarına, meyvəçiliyə və bəzi yerlərdə üzümçülüyə olduqca ziyan vurur.

## Ədəbiyyat
* Алекперов Х.М. Млекопитающие юго-западного Азербайджана, Изд-во АН Азерб. ССР, 1966. 
* Айрапетьянц А.Э., 1983. Сони. Л.: ЛГУ, 191 с.
* Громов И.М., Ербаева М.А., 1995. Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий. Зайцеобразные и грызуны. СПб, 522 с.
* Россолимо О.Л., Потапова Е.Г. и др., 2001. Сони (Myoxidae) мировой фауны. М.: изд. МГУ, 229 с.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.bbc.co.uk/nature/life/Edible_dormouse 
* http://animaldiversity.org/accounts/Glis_glis/
Kiçik Asiya kolluq siçanı

**Kiçik asiya kolluq siçanı** (lat. *Microtus majori*) , (Rodentia) dəstəsindan bir Məməli növü.

## İstinadlar
Meşə süleysini

**Meşə süleysünü** () gəmiricilər dəstəsinin süleysinlər fəsiləsinə aid məməli heyvan növüdür.

## Xarici görünüşü
Ölçücə süleysindən kiçikdir, bədənin uzunluğu 90 – 110 mm, arxa pəncənin uzunluğu isə 19 – 22 mm-dir. Quyruğunun uzunluğu təxminən bədənin uzunluğuna bərabər. Kütləsi 30-40 q-dır. Quyruğu yana daranmış tüklərlə örtülüdür. Kəllənin uzunluğu 24 – 26 mm olub, gözarası məsafə hamardır. Təbil kameraları iri və uzunsov şəkildədir. Xəzi bozumtul-pas və ya sarımtıl-qonur rəngdədir. Buna baxmayaraq, yaşadığı arealdan asılı olaraq rəngi kəskin dəyişə bilər. Gözlərin bərabərliyindən qulağa qədər enli qara xətt uzanır. Əmcəklərinin sayı 8 ədəddir. Zaqafqaziyada, Appenin, Alp dağlarında və Balkan yarımadasının şimalında meşə süleysünlərinin rəngi boz rəngdə olur. Rusiyanın Avropanın başqa hissələrində isə açıq qonur, sarı, boz rənglərdə olan meşə süleysünlərinə rast gəlinir.
Quyruğu tünd boz rəngdə olan yumşaq tüklüdür. Quyruğu dərisində çoxlu sayda qan damarları var. Təhllükə vaxtı anında quyruğun tükləri biz-biz durur, qalan hissə isə tünd çəhrayı rəngdə olur.

## Yayılması
Meşə süleysinin ümumi arealı Palearktikanın cənub hissəsinin böyük ərazisini (buraya Qafqaz, Kiçik Asiya, İran, Əfqanıstan və Orta Asiya) əhatə edr. 
Azərbaycanda Kür, Araz, Alazan və İori çayları boyu tuqay meşəliklərində, aran rayonlarının bağlarında, Lənkəran zonasının  və eləcə də Kiçik və Böyük Qafqazın bağ və meşəliklərində geniş yayılmışdır. 

## Həyat tərzi
Meşə süleysini əsas etibarilə kolluqlarda və enliyarpaqlı meşələrdə məskən salır. Meyvələr və onların toxumları ilə, eləcə də fındıq, palıd qozaları ilə, bəzən isə cavan ağacların qabıqları ilə, nadir hallarda isə onurğasız heyvanlarla qidalanır. Bağçılığa olduqca böyük ziyan vurur.
Meşə süleysini gecə həyat tərzi keçirən heyvandır, yuvasından tam qaran düşəndən sonra çıxır. Yuvalarını ağac koğuşlarında, köhnə qum yuvalarında düzəldir. Bir çox hallarda budaqların arasında quş yuvasına bənzər yuva hazırlayır. Meşə süleysini ildə iki dəfə bala verir, balalarının sayı 3 – 8 ədəddir  .
Bu növ ilin yalnız isti vaxtında fəaldır. Payızın axırlarında qış yuxusuna gedir. Qış yuxusundan yazın əvvəllərində (aprel-martın əvvəllərində) oyanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qafqaz sincabı

**** və ya **Qafqaz sincabı **() — Gəmiricilər dəstəsinin  cinsinə aid heyvan növüdür.

## Xarici görünüşü
Bədənin uzunluğu 215 – 255&nbsp;mm, quyruğun uzunluğu 130 – 180&nbsp;mm, pəncənin uzunluğu 50 – 60&nbsp;mm, qulağın hündürlüyü isə 23 – 31&nbsp;mm-dir. Xarici görünüşünə görə İran sincabı adidən fərqlənir. Bədənin üst tərəfinin ümumi rəngi qonur-boz, qaramtıl-qonur çilli, alt tərəfi isə paslı sarımtıl-qəhvəyidir. Quyruğu tünd şabalıdıdır. Qulaqları nisbətən gödək olub, uclarında adi sincablarda olduğu kimi fırçaları yoxdur. Pəncələrində 5 döyənək olur. Adi sincabların arxa ətrafları adətən ön ətraflardan 2 dəfə uzun olur. İran növündə isə bu fərq bir qədər azdır. Diş aparatının quruluşunda da fərqlər vardır. İran sincabının kəsici dişləri bir qədər qısa və zəif olub, üst çənələrində cəmi 1 yalançı kök diş var, adi sincabda onların sayı bir qayda olaraq hər tərəfdə iki ədəddir. Əmziklərinin sayına görə də fərqlənirlər. Adi sincabda 8, İran sincabında 10 əmzik olur .

## Yayılması
Iran sincabı geniş areala malikdir. Bu növ iran, Suriya, Fələstin və Qafqaz ərazisində yayılmışdır.

## Həyat tərzi
Həyat tərzinə görə sincab gündüz heyvanlarına aiddir. K.A.Satuninin (1920) doğru olaraq qeyd etdiyinə görə məməlilərin əksəriyyəti kifayət dərəcədə gizli həyat tərzi keçirdirlər. Sincab bu ümumi qaydadan kəskin istisna təşkil edir və bütün günü fəal olur. Sincablar sığınacaqlarını koğuşlarda düçəldirlər. Koğuş olmadıqda gövdə haçalarında yarpaqlardan və budaqlardan sığınacaq qururlar. Toxum, qoz, fındıq, şabalıd, müxtəlif meyvələr, giləmeyvələr, meşə ağacları və kolların cavan pöhrələri ilə qidalanırlar . 
İl ərzində üç dəfər çoxalır: yanvarın sonu- fevralın əvvəllərində, aprelin sonunda və iyulun ortalarından avqustun sonuna qədər. Bir nəsildə 2-4 bala olur.
Xəzinə görə az miqdarda ovlansa da xəzin keyfiyəti aşağıdır və yüksək qiyməyləndirilmir.

## Mənbə
Adi sincab

**Adi sincab** () — Gəmiricilər dəstəsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Sincablar daha çox Avropa qitəsindəki meşələrdə yaşayırlar. Boyları 25 sm. olur. Bədənlərinin arxasında, az qala öz boyları qədər uzun, yuxarıya doğru dayanan, geniş və gur tüklərdən ibarət quyruqları olur. Sincab bu uzun quyruğu sayəsində tarazlığı pozulmadan ağacdan ağaca atlayır.

Kiçik iti dırnaqları sayəsində ağaclara dırmaşa bilən sincab budağın üstündə qaça, baş aşağı yellənə və o şəkildə irəliləyə bilər. Xüsusilə, boz sincablar bir ağacın ən ucdakı budağından 4 metr uzaqdakı bir başqa ağacın budağına rahatlıqla atlaya bilirlər. Havada uçarkən qollarını və qıçlarını açaraq sanki bir paraşüt   kimi hərəkət edirlər. Bu zaman yastılaşan quyruqları isə həm tarazlıqlarını təmin edir, həm də istiqamətlərini nizamlayan bir sükan funksiyası yerinə yetirir. Hətta özlərini 9 metr yüksəklikdən boşluğa atıb dörd ayaq üzərində yerə yumşaq eniş edə bilirlər.

## İstinadlar
Cırtdan siçan

**Cırtdan siçan** (lat. *Micromys minutus*) — gəmiricilər dəstəsindən məməli heyvan növü.

Cırtdan siçan az öyrənilmişdir. Arealın kənarlarnda olan nadir növdür. Sayı barədə dəqiq məlumat yoxdur.

 
## Qısa təsviri
Gəmiricilər arasında ən kiçiyidir. Bədəninin uzunluğu 5.5 - 7 sm, quyruğunun uzunluğu 6.5 sm-ə qədərdir, çəkisi 7 - 10qramdır. Quyruğu hərəkətlidir və tutucudur, onun vasitəsilə ot bitkilərinin nazik saplaqlarına sarınmaq qabiliyyətinə malikdir. Arxa pəncələri tutucudur. Rəngi birrəngli qonur və ya kürəndir. Qulaqları böyük deyil.

## Yayılması
Geniş yayılmış növdür. Arealı Avropa və Asiyanın tropik olmayan hissəsini, Britaniyadan Yapon adalarına qədər olan adaları əhatə edir. Qərbdən Böyük Qafqaz massivi, Şərqdən Xəzərsahili boyunca Şabran və Xaçmaz rayonlarının dolanaraq, Zaqafqaziya ərazisindən keçir. Azərbaycanın Şimal-Şərq hissəsində məskən salaraq, Respublikada Xəzər sahili boyunca, Şabrandan Xaçmaza qədər rast gəlmək olar.
 
## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Çöl və çöl-meşə zonalarında rast gəlmək olar. Onlar açıq yerlərdə bitkilərin hündür və sıx olan hissələrində, daha çox isə su mənbəyi yaxınlığında məskən salırlar. Yaşayış yerləri kimi becərilmiş torpaqlar- tarlalar, biçənəklər, bostanlar, sahələrarası və dincə qoyulmuş torpaqlar səciyyəvidir. Yay mövsümünün sonunda onlar kənd təsərrüfatı bitkilərinin yetişdirildiyi sahələrdə toplaşırlar. Yerüstü və ya kürəvi asılmış yuvalar qururlar. Dənli, paxlalı bitkilər, enliyarpaqlı ağac növlərinin toxumları və həşəratlarla qidalanırlar. Yay mövsümü ərzində 2 - 4 dəfə, hərəsində 5 - 8 bala verir. Təbii şəraitdə həyat davamiyyəti 1.5 - 2, qeyri-təbii şəraitdə isə 5 il olur. Dənli bitkilərin zərərvericisidir. Tulyaremiya, leptospiroz, yapon ensefaliti və digər təhlükə törədən xəstəliklərin təbii daşıyıcısıdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycan faunası.Məməlilər (Mammalia). Bakı: Elm, 1978, с.111. 2. 
* Громов И.М., Ербаева М.А. Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий. Зайцеобразные и грызуны. Ред. А.А. Аристов, Г.И. Баранова. СПб: ЗИН РАН. 1995. c. 522.
Tarla siçanı

**Tarla siçanı** () — gəmiricilər dəstəsinin Siçanlar fəsiləsinə () aid məməli heyvan növüdür.

## Xarici görünüşü
Bədəninin uzunluğu 123, quyruğu 90&nbsp;mm-ə qədərdir. Sifəti kütləşmiş, qulaqları və gözləri kiçikdir. Belindəki xəz kobud, ortasından tünd zolaq keçir. Bədənin aşağı tərəfı ağımsovdur. Döşündə ön pəncələri arasında xallar yoxdur.

## Yayılması
Tarla siçanının arealı Avropanın meşə zonasını və Asiyanın mühüm hissəsini əhatə edərək sərhədləri şimalda Danimarka və Sankt-Peterdurqa, cənubda Zaqafqaziyaya, şərqdə Vladivostoka və Yuniana qədər çatır. Şimali Qafqazın dağətəklərindən Zaqafqaziya hüdudlarına iki yolla keçir: Qara dəniz sahili boyunca təqribən Suxumiyə qədər, Xəzər sahili boyunca Xaçmaza və Quba-Qusar maili düzənliyinə qədər.

## Yarımnövləri
Tarla siçanının dəyişkənlik məsələləri kifayət qədər öyrənilməmişdir. Başqa taksonomik əhəmiyyətli bir neçə yarımnöv və lokal formalar təsvir edilmişdir. Şimali Qafqaz, o sıradan Azərbaycan populyasiyaları növün tipik formasına aid edilərək A.a.caucasicus Dukei yarımnövü ayırd edilmişdir. Azərbaycanda növün arealının faktik olaraq cənub sərhəddi keçir. Burada o, Dəvəçi, Quba və Qusar rayonlarında d.s. 850 m-ə qədər aran və dağətəyi sahələrdə yayılmışdır.

## Həyat tərzi
Tarla siçanı ağac bitkiçilikli stasiyalara uyğunlaşmışdır. Meşədə, meşə kənarlarında və talalarda, kolluqlarda, bağlarda, bostanlarda və müxtəlif bitki plantasiyalarında, taxıl zəmilərində, ot tayalarında və samanlıqlarda, təsərrüfat tikililərində rast gəlinir. Çox vaxt 3-4 çıxışı olan öz yuvalarını qazır.

## Çoxalması və yaşama müddəti
Tarla siçanı ildə 3-4 və ya hətta 5 dəfə çoxalır. Hər nəsildə 5-7 bala olur. 3-3,5 aylığında cinsi yetkinliyə çatır.

## Qidalanması
Qida tərkibi əsl meşə siçanlarında olduğundan daha rəngarəngdir. Payız-qış yeminin əsasını təşkil edən toxum və giləmeyvələrdən başqa çoxlu həşərat, eləcə də bitkilərin yaşıl hissələrini yeyir.

## Ədəbiyyat
* Azərbaycan faunası. X cild. Məməlilər. Bakı, Elm nəşriyyatı, 1978
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. III cild, Onurğalılar.Bakı, Elm nəşriyyatı, 2004.

## Xarici keçidlər
* http://animaldiversity.org/accounts/Apodemus_agrarius/
* http://www.iucnredlist.org/details/1888/0

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hindistan tirəndazı

**Hindistan tirəndazı** (lat. *Hystrix indica*) – (Rodentia) dəstəsindan bir məməli heyvan növü.

## Yayılması
Kiçik və Orta Asiyanın quraq sahələrində, Qazaxıstanın Cənubunda, Levantda, Qərbi Ərəbistanda, Cənubi Qafqazda, İndostanda, Tibetdə və Şri-Lanka adasında məskən salmışlar. Bu növə XIX əsrin sonlarından başlayaraq,  Azərbaycanın bütün ərazillərində rast gəlmək mümkündür. XX əsrin başlanğıcında bu növ Talış dağlarında və Kiçik Qafqazın Cənub-qərb hissəsi üçün səciyyəvi idisə, sonralar onun Respublikanın digər arid və meşəli rayonlarında, hətta Dağıstanla sərhəddə yerləşən Samur çayı boyunca yayılması haqqında məlumatlar əldə olunmuşdur..

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Müxtəlif landşaftlarda məskən salır. Özləri tərəfdən qazılan və ya porsuq yuvalarında, mağaralarda, qayanın çatlarında, daş qırıntıları və yuyulma nəticəsində əmələ gələn yarğanlarda məskunlaşırlar. Yuvaları mürəkkəb və çoxşaxəli quruluşa malikdir. Yaşayış məntəqələri yaxınlığında tez-tez rast gəlinir. Ailə qrupları əmələ gətirir. Gecə həyat tərzi sürürlər. Su mənbələrinə ehtiyac duyurlar (su axtarışına çıxdıqda gecə ərzində 5&nbsp;km-ə qədər məsafə qət edə bilərlər).Yazda ot bitkiləri, kökümsovlar, soğanaqlar, yayda və payızda mədəni və vəhşi bitkilərin toxumları və meyvələri ilə (xüsusilə müxtəlif meyvə və tərəvəzlərə, qarpız, yemiş, xiyara üstünlük veririlər), qışda isə kökümsovlar və ağac qabıqları ilə qidalanırlar. Dünyaya 2 - 4 bala gətirməklə, çoxalma dövrü ildə bir dəfə müşahidə olunur (cütləşmə dövrü dəniz səviyyəsi hündürlüyündən asılı olaraq mart ayından iyuna, balalama dövrü isə yay fəslinə təsadüf edir). Balalar gözləri açıq vəziyyətdə və yumşaq iynəli doğulurlar. Yetkinlik dövrü iki yaşına təsadüf edir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Алекперов Х. М. Млекопитающие юго-западного Азербайджана //АН Аз. ССР, Баку, 1966, с. 52 - 54; 2. 
* Верещагин Н. К. Млекопитающие Кавказа. История формирования фауны //АН СССР, Москва – Ленинград, 1959,  сc. 474, 681; 
*3. Рахматулина И. К., Аскеров Э. К. Современный ареал дикобраза (Hystrix indica Kerr, 1799) в Восточном Закавказье //Консервация аридных и семиаридных  экосистем в Закавказье (Сбор. науч. трудов), Тбилиси, 2003, cc. 56 - 57; 4.
* Сатунин К. А. Млекопитающие Кавказского края //Труды музея Грузии, 1920, 2, II, 105 - 107.
Asim Mollazadə

**Asim Nazim oğlu Mollazadə** () — siyasətçi, Azərbaycan Demokratik İslahatlar Partiyasının sədri, tibb elmləri doktoru, Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi II, III, IV, V, VI və VII çağırış deputatı.

## Həyatı
Asim Mollazadə 1953-cü il iyunun 6-da Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun Müalicə–profilaktika fakültəsini bitirmişdir. 1980–1992-ci illərdə Moskva (Rusiya) Seçenov adına Tibb Akademiyası Nevrologiya və davranış psixofiziologiyası ixtisası üzrə təhsil alıb. 1978-ci ildən Bakı şəhərində xəstəxanada həkim işləmişdir. 1984–1987-ci illərdə Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun baş elmi işçisi olmuşdur. 1992-ci ilin iyun–dekabr ayları–nevraloji psixogen və psixosomatik xəstəliklər Mərkəzinin direktoru olmuşdur.

## Siyasi fəaliyyəti
1992–1993-cü illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Analitik informasiya xidmətinin rəhbəri, 1993-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti Aparatının Xarici əlaqələr şöbəsinin müdiri və Ermənistanla hərbi münaqişənin həllinə dair danışıqlarda Prezidentin xüsusi nümayəndəsi vəzifələrində çalışmışdır. 1993–2005-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası sədrinin xarici məsələlər üzrə müavini olmuşdur.

1995-ci il parlament seçkilərində Asim Mollazadə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının proporsional seçki üzrə vahid namizədlər siyahısında 4-cü sırada olmuşdur. Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası seçkilərdə proporsional siyahı üzrə 346 192 (9.6%) səs toplayaraq siyahısından ilk 3 nəfərin deputat seçilməsinə nail olmuşdur. Beləliklə, Asim Mollazadə deputat seçilə bilməmişdir.

1994-cü ilin fevralından −1998-ci ilədək – Demokratiyanın İnkişafı Fondunun təsisçilərindən biri və vitse-prezidenti, 1998-ci ilin mayından etibarən – Azərbaycan Avro-atlantik Mərkəzinin təsisçisi və prezidentidir.

2000-ci ilin noyabrından 2005-ci ilin noyabrınadək – Milli Məclisin deputatı, Beynəlxalq əlaqələr üzrə parlament komissiyasının üzvü, 2001-ci ilin yanvarından 2005-ci ilin noyabrınadək – Azərbaycanın Avropa Şurası Parlament Assambleyasındakı (AŞ PA) nümayəndə heyətinin üzvü. AŞ PA-nın Yaxın Şərq altkomitəsinin sədri, monitorinq və siyasi komitələrinin üzvü. AŞ PA-nın Belorusiya üzrə məruzəçisi olmuşdur.

2005-ci ilin 4 iyulunda Demokratik İslahatlar Partiyasının təsis qurultayında partiyanın sədri seçilib.

2024-cü il oktyabrın 8-də Azərbaycan–Yeni Zellandiya parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupunun rəhbəri seçilib.

3 fevral 2025-ci ildə Milli Məclisin İntizam komissiyasının sədr müavini seçilib.

## Mükafatları
*  (07.06.2013) — "Şöhrət" ordeni
*  (06.06.2023) — 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Elita

**Elitar**( - "seçilmişlər") — cəmiyyətin yüksək ixtisaslı şəxsləri və ya hakim dairələrdə təsirə malik sosial qruplar. Çox vaxt bu anlayış müəyyən şəxslər qrupuna da aid edilir.

Xüsusi fәrdi vә peşәkar keyfiyyәtlәrә malik şәxslәr qrupu. Bu keyfiyyәtlәr hәmin şәxslәri Elita-ya, yaxud bu vә ya digәr ictimai hәyat sferasının (elm, incәsәnәt vә s.), sosial hәrәkatların vә partiyaların seçmә tәbәqәsinә çevirir. Qәrb sosiologiyasında müxtәlif elita nәzәriyyәlәri mövcuddur. Hәmin nәzәriyyәlәrdә Elita vә xalq kütlәsi qarşı-qarşıya qoyulur; müәyyәn ictimai dövrün bitmәsi ilә Elitanın dәyişmәsi fikri irәli sürülür vә sübut edilir (V.Pareto, R.Mişels vә b.); hakimiyyәtdә olan Elitanın tәbiәti vә mahiyyәtinin sırf sosioloji izahı bәzi istisnalarla inkar edilir (Ç.R.Mills); Elita bәzәn ictimai rol bölgüsü, bәzәn dә mәşhur şәxslәrin, xarizmatik liderlәrin tәbii genetik xüsusiyyәtlәri ilә әlaqәlәndirilir. Bәzi Elita versiyaları Elitanın siyasi hakimiyyәtdә olduğu kimi, istehsalatda da inkarolunmazlığı fikrini dәstәklәyir. Belә ki, müәssisәlәrin texnoloji tәlәblәri vә tәşkilati şәrtlәri rәhbәr işçilәrin xüsusi tәbәqәsinin mövcudluğunu zәruri edir.

"Elita" sözü ilk dəfə olaraq XVII əsrdə yüksək dəyərli və keyfiyyətli məhsulları, ilk növbədə parça üçün işlədilmişdir. Sonralar tədricən bu anlayış sosial məqsədlər üçün istifadə olıunmağa başlanılmışdır.

Fransa inqilabı dövründə elita cəmiyyətdə tutduğu yüksək səviyyəni özü qazanmış şəxslərə deyilirdi. Sənayeləşmə zamanı isə elita daha çox qabarıq şəkildə müəyyən şəxslər qrupunu savadsız və kiminsə tabeliyində işləyənlərdən fərqləndirmək üçün işlədilməyə başlanmışdır.

Hərbi sahədə də elita anlayışı vardır. Elita dəstələri daha yaxşı hazırlanmış və silahlanmış ordu hissəsinə deyilir.