Küçüm xan

**Küçüm**, Küçüm xan, Kuçum (كوچم) — Sibir xanı olan türk dövlət xadimi. Şeybani, İbək xanın nəvəsi — Tümen və Böyük ordanın xanı.

## Həyatı
Həyatının ilk illəri haqqında məlumat yoxdur. Əbülqazi Bahadır xan əsərində onu Murtaza xan oğlu olaraq tanıdıb Cuçi xanın oğlu Şeyban vasitəsiyla soyunu Çingiz xana bağlayır.

1555-ci ildə Küçüm xan Sibir xanlığının (paytaxtı Qaşlıq) taxt-tacı uğrunda mübarizəyə girdi, Yedigari devirdi və 1563-cü ildə hakimiyyəti ələ keçirdi.

Küçüm xan üsyankar bəylərə və qəbilə şahzadələrinə qarşı mübarizə aparır və islamın yayılmasını müdafiə edirdi. Öz hakimiyyətini möhkəmləndirərək Noqay Ordasının mirzələri ilə dinc münasibətləri bərpa etdi.

1569-cu ildə Moskvanın böyük knyazı IV İvan Küçüm xandan Sibir xanlığının Rusiya dövlətindən asılılığını tanımasını və xərac verməsini tələb etdi.
1573-cü ildə Küçüm xan Perm şəhərinə qarşı hücum təşkil etdi. Buna baxmayaraq, o, 1570-ci illərdə Rusiya dövləti ilə sülh münasibətlərini qoruyub saxlaya bildi.

1582–1585-ci illərdə Küçüm xan ataman Yermakla vuruşdu; 1582-ci ildə məğlub oldu və cənub Ural çöllərinə qaçdı.

1585-ci ilin yazında qoşun toplayıb Qaşlıq mühasirəyə aldı və Betişev şəhəri yaxınlığında məğlub oldu.

Yermakın ölümündən sonra (1585) Küçüm xan Qaşlığı geri ala bildi. Lakin onun hakimiyyətini möhkəmləndirmək üçün göstərdiyi bütün cəhdlər zadəganların müqaviməti ilə qarşılaşdı. Küçüm xana qarşı üsyana Seyid xan və Kəraçi başçılıq edirdi.

Küçüm xan qərargahını İrtiş çöllərinə köçürməyə məcbur oldu və burada yeni xanlıq qurmağa cəhd etdi. Buna cavab olaraq rus komandirləri İrtiş bölgəsini fəal şəkildə inkişaf etdirməyə başladılar.

1596-cı ildəKüçüm xan Tumus şəhəri yaxınlığında knyaz Fyodr Yeletskinin qüvvələri tərəfindən məğlub edilir.

1598-ci ildə Kuçum İrtiş bölgəsində rus qalalarına qarşı yeni hücuma hazırlaşırdı, lakin komandir A. Voyenkov gözlənilmədən Küçüm xanın Baraba çölündəki qərargahına hücum edərək onun qoşunlarını darmadağın edir. Küçüm xanın bir neçə oğlu əsir düşür, rus xidmətinə keçir, lakin özü bu təklifi rədd edərək, çöllərə çəkilir.

Onun noqaylarla atışmada öldüyü güman edilir.

Kuçumun Yermakla mübarizəsi haqqında çoxlu əfsanələr və nağıllar mövcuddur.

## Ailəsi
Küçüm xan Soltanım xanım, Söyüdəcan xanım, Yandövlət xanım, Aktulum xanım, Ağsüyrün xanım, Şevləl xanım, Kubul xanım və Çepşan xanımla ailə qurmuşdu.
Xan Kuçumun bir neçə arvadı olduğu məlumdur:

Qazan xanlığının taxtına iddialı olan Muratın qızı
Murza Dövlət bəyin qızı. Onun iqamətgahı atasının yaşadığı ərazidə, yəni Panin təpəsindəki Bitsykturda idi
Süzge Xanım. Onun iqamətgahı İrtişin yüksək sahilində, Tobolskdan 6 verst aşağıda (Susqunski burnu) bir burnunda idi.
Şiqay xanın qızı, Kənay və Əzimin anası
Saltanım
Syuidejan
Yandevlet (Candaulat)
Aktulum (Aktolın)
Ak-Syuyryun (Aksorek)
Şevləl (Şəğlyalı)
Kubul (Kubyl)
Çepşan (Çebeşan)

**Oğlanları**
Xan Kuçumun on yeddi oğlu məlumdur:
* Adzhi-Girey (1587–1662)
* Əli xan (Əley) — Sibir xanı (1600–1607). 1607-ci ildə əsir düşdü. Rusiyada Sibir çarı kimi tanınırdı. Yaroslavlda yaşamışdı. 27 oktyabr 1647-ci ildə vəfat etmişdir
* Kanay
* Çuvək (Çuvaq)
* Çuvəkin qardaşı Əzim (eyni ana tərəfindən)
* Altanay — Sibir şahzadəsi, Yaroslavlda yaşamışdı. Sibir knyazlığının banisi.
* İşim, ilk kalmık tayşasının qızı Xo-Urlyukla evləndi

* Kubey-Murat
* Kançuvar
* Asmnak, 1568-ci ildə anadan olub
* Əbdül-Xeyr— 1575-ci ildə doğulub. Çeşpanın oğludur. Xaç suyuna salınandan sonra *Andrey Kuçumoviç*, ) 1575) — Sibir şahzadəsi, Küçümün səkkizinci arvadı Çepşan xanımdan doğulmuşdu. 1591-ci ildə əsir düşdü. 1600-cü ildə xaç suyuna salındı. 1575-ci ildə Çepşandan
* Şaim, 1578-ci ildə anadan olub
* Bipadişah, 1590-cı il təvəllüdlü
* Molla, 1594-cü il təvəllüdlü
* Komeş, 1597-ci il təvəllüdlü

**Qızları**

* Kumuz, 1584-cü ildə anadan olub
* Gülsəfət, 1584-cü ildə anadan olub, Aktolyn
* Asifsoltan, 1587-ci ildə anadan olub, Şeğlalı
* Dorerpadişah, 1588-ci ildə anadan olub, Sədican tərəfindən
* Matur, 1592-ci ildə anadan olub, Sədican tərəfindən
* Tolynbike, 1595-ci ildə anadan olub, Soltanım tərəfindən
* Qaracan, 1595-ci ildə anadan olub, Sədican tərəfindən
* Axanım, 1595-ci ildə anadan olub, Aksorek tərəfindən qızı, əri Ak-Murza Yusupov Yusupovun oğlu.

## Soyu
* Çingiz xan
** Cuçi xan
*** Şeyban xan
**** Bahadur xan
***** Cuçi-Buğa xan
****** Badaqul xan
******* Məngu-Teymur xan
******** Bəggundə xan
********* Əli oğlan
********** Hacı Məhəmməd
*********** Mahmudək
************ Mürtəza xan
************* Küçüm xan

Bu soy Şeybanilər adlanırdı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Миллер Г. Ф. История Сибири. М.–Л., 1937. Т. 1.

* Тихомиров М. Н. Россия в XVI столетии. М., 1962.

* Преображенский А. А. Урал и Западная Сибирь в конце XVI – начале XVIII веков. М., 1972.

* Скрынников Р. Г. Сибирская экспедиция Ермака. Новосиб., 1982.
* Трепавлов В. В., Беляков А. В. Сибирские царевичи в истории России. — СПб.: Издательство Олега Абышко, 2018. — 496 с. — ISBN 978-5-9500352-6-5.
* Атласи Х. История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.
* Маслюженко Д. Н., Рябинина Е. А. Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 97–111. — ISBN 978-5-98245-048-7.
* Матвеев А. В., Татауров С. Ф. Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 112–117. — ISBN 978-5-98245-048-7.
* Миллер Г. Ф. История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1937. — Т. 1. — С. 194–201, 222–236, 239–266, 278–300.
* Скрынников Р. Г. Борис Годунов // М., Издательство "АСТ", 2003 г. ISBN 5-17-010892-3
* Скрынников Р. Г. Ермак. — М.: Просвещение, 1992. — 160 с. — 150,000 экз. — ISBN 5-09-003828-7.
* Соловцов. Кто был Кучум // Восточное обозрение. 1882. № 39–40.
* Файзрахманов Г. Л. История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — С. 131–135, 168–182. — 431 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.
* Худяков Ю. Хан Кучум и его воины // Родина : журнал. — М., 2000. — № 5. Архивировано из оригинала 26 января 2013 года.
Шашков А. Т. Начало присоединения Сибири // Проблемы истории России : сборник. — Екатеринбург: Кафедра истории России ист. фак-та УрГУ, 2001. — Вып. 4. — С. 21–35.
* Шпаков В. Как погиб Сибирский хан Кучум (история) // Экспресс-К : газета. — Астана, 19 марта 2010. — № 48 (16920).
* Рудаков В. Е. Кучум // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890–1907.
* Карамзин Н. М.. История государства Российского. т. IX.

## Xarici keçidlər
* Хади Атласи "История Сибири"
* Состоялась презентация новой книги Фаузии Байрамовой "Кучум хан"
* В. Шпаков. Как погиб хан Кучум (история) 

## İncəsənətdə
* Ермак (bədii film) — Küçüm xanın rolunu türkmən aktyoru Xocadurdı Narliyev oynayıb.

## Həmçinin bax
* Sibir xanlığı
* Sibirin istilası
* Кучумовичи