open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çökək hamam

**Çökək hamam** — 1606-cı ildə Şah Abbasın sifarişi ilə Azərbaycanın Gəncə şəhərində tikilmiş tarix-memarlıq abidəsi, hamam.

Hamam, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Haqqında

### Adlandırılması
Çökək hamam şəhər əhalisi arasında müxtəlif adlarla tanınır. Ona I Şah Abbasın əmri ilə tikildiyi üçün bəzən "Şah Abbas hamamı", Şah Abbas məscidinə yaxın tikildiyi üçün "Məscid hamamı" və ya sonralar oranı işlədən şəxsin adı ilə "Hacı Ələkbər hamamı" da deyirlər. Çökək hamam adlandırılması isə suyun təzyiqini təmin etmək üçün hamamın çökək ərazidə tikilməsi ilə bağlıdır.

### Tarixi
Səfəvi hökmdarı I Abbasın əmri ilə 1606-cı ildə Cümə məscidinin inşası bitdikdən sonra onun yaxınlığında Çökək hamamın inşası başlayıb. Hamamın memarı Gəncədəki bir çox abidələrin memarı olan Şeyx Bahəddindir.

### Memarlığı
Hamamın tikintisində o dövrün ənənəvi materiallarından olan qırmızı kərpic, yumurtanın ağı, gil və əhəngin bərkidici qarışığından istifadə olunub. Hamam iki iç-içə zaldan ibarətdir. Böyük zalın içərisində çarhovuz və fəvvarə var, kiçik zal isə yuyunmaq üçün nəzərdə tutulub. Hamamın iki böyük və beş kiçik günbəzi var. Böyük günbəzlərin qırağında havalandırma rolu oynayan yarımgünbəzlər tikilib. Qışda hamam çox isti, yayda isə sərin olur. Odunla qızdırılan hamamın zirzəmisində iki buxar qazanı yerləşib. Divarlarda və hamamın döşəməsində quraşdırılmış keramik borularla buxar zallara ötürülürdü. Bununla da buxar bərabər ölçüdə dövr edir və bütün otaqları qızdırırdı. Hamamın bu üsulla fəaliyyəti 1963-cü ilə qədər davam edib.

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra 1996-cı ildə rəssam Qalib Bağırov tərəfindən hamamda Dekorativ Tətbiqi Sənət Mərkəzi yaradılıb və burada çini qablar düzəldərək onları nümayiş etdirib. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid, yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

### Bərpası
Abidə 2013-cü ildə bərpa olunub. Restavrasiya zamanı tarixi orijinallıq saxlanılmasına çalışılıb. Bərpa işləri köhnə kərpiclə aparılıb. Abidənin dağlmış günbəzi və dam örtüyü bərpa olunub. Bərpadan sonra hamam fəaliyyət göstərir. Lakin hamamın bir hotel tərəfindən istifadə olunması və ora girişin yalnız hoteldən olması insanlar tərəfindən etirazla qarşılanıb.

## Qalereya


Ganja ChokakBath 004 5588.jpg
Chokak hamam Ganja2.jpg
Çökək hamam in 2018.jpg


## Həmçinin bax
* Gəncə Cümə məscidi
* Cavad xan türbəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Çökək Hamam — Gəncə Daşların Yaddaşı
Cavad xan dəftərxanası

**Cavad xan dəftərxanası** — XVIII əsrdə Gəncə xanı Cavad xanın göstərişi ilə tikilmiş və 2012-ci ilə qədər tarixi binasında, 2012-dən sonra isə yeni tikilmiş binasında mövcud olan tikili.

2012-də sökülən tarixi bina 1968-ci ildən “Ölkə əhəmiyyətli tarixi abidə” kimi qorunurdu və qədim qırmızı Gəncə kərpicləri ilə tikilmişdi. İnventar nömrəsi 185-dir.

## Tarixi

Abidə XVIII əsrdə Cavad xanın əmri ilə tikilmişdir. Binanın tikintisində qırmızı kərpic və gil-əhəng qatışığından istifadə edilib.

Cavad xanın dövründə binada Usuf bəyin rus dili məktəbi fəaliyyət göstərib. Sovet dövründə gürcü şairi Nikolaz Baratişvilinin ev muzeyi kimi də istifadə olunub. Nikolaz Baratişvili 1845-ci ilin may ayından oktyabr ayınadək Gəncədə Qəza rəisinin müavini vəzifəsində işləyərkən, bu binada yaşamış və işləmişdir.  

Tarixi abidə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli 132 №-li Qərarı ilə təsdiq edilmiş, "Azərbaycan Respublikası ərazisində Dövlət Mühafizəsinə götürülmüşdür. Daşınmaz tarix-mədəniyyət abidələrinin əhəmiyyət dərəcələrinə görə bölgüsün"də ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi kimi qeydə alınmışdır.

2012-ci ilə qədər Cavad xanın dəftərxanası muzey kimi fəaliyyət göstərib. Tarixi bina 2012-ci ilin 4 aprel tarixində sökülmüş və yerində yenisi tikilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Cavad xan türbəsi

## Xarici keçidlər

* Gəncənin maddi mədəniyyət abidələri
Kastor

**Kastor** - **Əkizlər** bürcünün **α** ulduzu. Adını mifologiyadakı əkiz döyüşçülərdən biri olan Kastoradan almışdır. Digəri olan Polluks Əkizlər bürcünün **β** ulduzudur. Çılpaq gözlə Kastor tək görünsə də müasir teleskoplarla onun əslində üç ulduzdan ibarət olduğunu müşahidə etmək olar. Bu ulduzlar sıra ilə Kastor A, B və C adlandırılmışdır. Daha da maraqlısı bu üç ulduzun hər birinin spektroskopik qoşa ulduz olduğu kəşf edilmişdir. Yəni əslində Kastor altı ulduzdan ibarət bir sistemdir.

Alpha Geminorum (α Geminorum, qısaldılmış Alpha Gem, α Gem) olaraq ifadə edilən Castor, Əkizlər bürcünün ən parlaq ulduzu və gecə səmasındakı ən parlaq ulduzlardan biridir. Baxmayaraq ki, 'Alfa' identifikatoruna malikdir, Beta Geminorum'dan (Pollux) daha zəifdir.

Kator , James Pound tərəfindən 1718-ci ildə qoşa ulduz kimi qeydə alınmışdır. 1678-ci ildə Cassini tərəfindən həll edilmiş ola bilər. İki ulduzun ayırdetməsi 1970-ci ildən 2017-ci ilə kimi  2 " bucaq saniyəsindən  6"  bucaq saniyəsinə kimi artmışdı. Bu  iki ulduzun ulduz ölçüləri 1.9 və 3.0 ulduz ölçüsüdü.

Üçüncü ulduz əsas komponetlərdən  73 " uzaq məsafədə yerləşir.  Parlaqlğının müntəzəm dövrlə dəyişilməsi kəşf edildi və tutulan qoşa ulduz olması hesab edildi, ancaq   hər iki ulduzun səthində müxtəlif parlaqlıq sahələri olması səbəbiylə bu dəyişkənlik hələ də nəzərdən keçirilir.  Birinin ya da hər iki ulduzun səthində. Dəyişən ulduz  YY Geminorum adı verildi.

Vizual komponentlərdən üçü də spektroskopik qoşadır və Kastor altı ayrı ulduzdan ibarət olan misilli ulduz sistemidir. Kastor  A və B nin hər ikisi zəif komponentlərlə birlikdə  bir neçə günlük orbitlərə malikdir. . Kastor C-nin komponetləri isə 1 gündən az orbitə malikdir. Kastor C parlaq cüt ətrafında  orbitdə olduğuna inanılırdı, ancaq ən uzun period bir neçə min ildir.

Altı ulduzun bütövlükdə görülən ulduz ölçüsü + 1.58m-dir.

## Fiziki xüsusiyyətlər
İllik  paralaksın təyini nəticəsində məlum oldu ki Kastor Yerdən 51 i.i. uzaqlığındadır. Ən parlaq iki ulduz, Günəşdən daha böyük kütləli və parlaq olan A sinifli baş ardıcıllıq  ulduzlarıdır. Onları xüsusiyyətləri qırmızı cırtdanların komponentlərinin təyini çətindir, lakin hər ikisinin kütləsi Günəşin kütləsinin yarısından az olduğu hesab edilir. Kastor C-nin iki qırmızı cırtdan ulduzunu demək olar ki eyni, kütlələri Günəş kütləsinin yarısı qədər, işıqlığı isə Günəşindən 10% az olan parlaqlıqla əhatə olunurlar.

Kastor B, müəyyən metalların güclü spektral xəttləri olan Am ulduzlarıdır.

Kastor  C isə  BY Dra tiplif dəyişən ulduzdur.BY Dra dəyişənləri, soyuq cırtdan ulduzlardır, hansı ki, onlar ulduz ləkələri və ya fotosferdəki dəyişikliklər səbəbiylə fırlanırlar.

Kastor  sistemindəki bütün qırmızı cırtdanların  spektrlərində şüalanma xətləri var və hamısı partlayış xarakterli ulduzlardır.

## Kastor Sistemi
Polluks

**Əkizlər** bürcünün **β** ulduzu, narıncı rəngli nəhəng ulduz kimi inkişaf etmişdir, təxminən. Günəşdən 34 i.i məsafədə Əkizlər bürcünün şimalındadır. Günəşə ən yaxın nəhəng ulduzdur.

Tipik "Qırmızı Nəhəngdir". Parlaqlığına görə 17-ci olub narıncı rəngi ilə seçilir. Parlaqlığına görə Kastordan daha parlaq olsa da Bayer sistematikasında nədənsə β adlandırılmışdır. Bu ulduz Günəşdən 2 Günəş kütləsi dəfə və 9 Günəş radiusu dəfə böyükdür. Bir dəfə baş ardıcıllıq ulduzu olub, sonra isə Polluksun nüvəsindəki hidrogen tükənir və K0 III spektral sinifli nəhəng ulduz kimi inkişaf edir. Ulduzun xarici təbəqəsində effektiv temperatur 4666K-dir. Polluks 2.8 km/s fırlanma sürətinə malikdir.

Pollux (β Gem, β Geminorum, Beta Geminorum) ulduzunun görünən ulduz ölçüsü +1,15-dir. Pollux, qonşusu Kastor (Alfa Geminorum) dan daha parlaqdır. 2006-cı ildə, Pollux'un orbitində bir planetin varlığı təsdiqləndi.

## Xüsusiyyətləri
Parallaks ölçmələri nəticəsində, Hipparcos astrofotometri peykləri vasitəsilə Polluks Günəşdən təxminən 33.78 işıq ilı (10.36 parsek) məsafədə yerləşir.

## Planeti
1993-cü ildən etibarən alimlər radal sürət rəqslərinin ölçmələrindən extrasolar planet

2006-cı ilin iyun anında Polluksun kütləsinin Yupiterdən 2.3 dəfə böyük olması hesablandı. Planet Polluksu təxminən 590 gün dövr edir
Gərni qalası

**Gərni qalası** — Gərnibasar mahalının dağlıq hissəsində, Gərni çayının sağ kənarında Gög dağının ətəyində Ellər (12.10.1961-dən Abovyan) rayonunun Baş Gərni (03.01.1935-dən Qarni) kəndində qədim türk qalası.Gərnibasar mahalında e. ə. III–II yüzillərdə inşa edilmiş Gərni qalası və həmin qalada eramızın I yüzilində Arman hökmdarı I Turadat tərəfindən tikilmişdir.

## Tarixi
Qar-qar\Gər-gər\Her-her türk tayfasının adını daşıyan bu qala eramızdan iki min il əvvəl Gögqan tərəfindən tikilmiş, onun adını daşımış, sonrakı adını isə Göganın da mənsub olduğu Qar-qarlardan almışdır. Bəzi mənbələrdə onun e.ə. 2–3-cü əsrlərində inşa olunduğu göstərilir. Qalanın yerləşdiyi Baş Gərni kəndində qədimdən Türk-Oğuz tayfaları yaşamış, kənd 1827-ci ildə bölgənin ruslar tərəfindən işğalı zamanı yerlə-yeksan edilmişdir. Kəndə ilk ermənilər 1828–1829-cu illərdə İrandan köçürülüb gətirilmişlər.

## Memarlıq quruluşu
Uzunluğu 314 m. olan qala divarları qalanın şimal tərəfini və şərq tərəfinin yarısını tutur. Şimal divarında bir-birindən 10–12 m. aralı 10 bürc, şərq divarında isə bir-birindən 25 m. aralı 4 bürc var. Əraziyə ilk ermənilər 1828–1829-cu lllərdə İrandan köçürülüb.

## Mənbə
* И.Шопен. Исторический памятник состояния армянской области к эпоху ее присоеденения к Российской империи, С-Пб., 1852, стр.509–510;
* А.Берже. Кавказ в археологическом отношении, Тифлис, 1875, стр.50;

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Tariximizin yadigarları — dövlətçilik rəmzlərimiz olan qalalar
Gərni məbədi

**Gərni məbədi** — Gərnibasar mahalının dağlıq hissəsində, Gərni çayının sağ sahilində Gög dağının ətəyində Ellər (12.10.1961-ci ildən Abovyan) rayonunun Baş Gərni (03.01.1935-ci ildən Qarni) kəndində bütpərəst məbədi.

## Tarixi
1945-ci ildə məbəddə rəssam Martiros Saryan tərəfindən kəşf edilən yunan yazısında "Günəş Trdat" tərəfindən əsasının qoyulduğu qeyd olunur.

Məbəd XVII əsrdə zəlzələ nəticəsində dağılmış, 1969–1974-cü illərdə bərpa edilmişdir. Xristianlığın qəbul edilməsindən sonra saray kimi fəaliyyət görmüşdür. Hazırda erməni bütpərəstlər məbədi mütəmadi ziyarət edib ibadətlərini yerinə yetirirlər. Hər il 136.000 turist məbədi görməyə gəlir. Məbədin divarlarında 9–10-cu əsrlərdə qazınmış ərəbcə yazılar da tapılmışdır.

## Haqqında
Qədim Qaqar türklərinə məxsus Gərni qalasının qalıqları da vaxtilə burada türk tayfalarının yaşadığını və onların xəttatlıq qabiliyyətini təsdiqləyirdi. Qaladan yadigar qalan qalıqlarda qəribə ornamentlər, naxışlar var idi. Həmin mahalda eramızın I yüzilliyinə aid olan başqa bir məbədin də xarabalıqları qalırdı. I yüzilliyə aid Gərni məbədi sonralar bərpa olunmuşdu. Dördkünc formadadar olan saray-məbəd XVII əsrdə zəlzələ zamanı dağıldıqdan sonra ötən əsrin 60–70-ci illərində bərpa edilmişdi. Müxtəlif müharibələrin, təbii fəlakətlərin nəticəsində dağılan və yenidən qurulan Gərni məbədi türk memarlarının əli ilə yaradılmışdı.

## Qalereya

Fayl:Fragment of mosaic floor of bath, Garni fortress, Garni, Armenia - panoramio.jpg|Məbəddə mozaikalar
Fayl:Ruined temple of Garni, early 20th century.jpg|Restavrasiyadan öncə məbəd
Fayl:5000 Armenian dram - 1995 (obverse).png|Erməni dramının üzərində məbədin əksi


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 

## Mənbə
* И.Шопен. Исторический памятник состояния армянской области к эпоху ее присоеденения к Российской империи, С-п., 1852, 509–510;
* А.Берже. Кавказ в археологическом отношении, Тифлис, 1875, стр.50;
* Ə. Ələkbərli. Qərbi Azərbaycan, II с. Zəngibasar, Gərnibasar və Qırxbulaq mahalları, В.2002, səh. 546–549.
Şirvancıq məbədi

**Şirvancıq məbədi** - Qərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan) Şörəyel mahalının Ərtik rayonu ərazisində, Alagöz dağının Qərb yamacında, Şirvancıq (15.07.1948-dən Lernakert) kəndində türk-xristian məbədi.

Məbəd V əsrə aid bazilka tavanını çıxmaq şərti ilə ilkin görünüşünü saxlayıb. Xarici divarlarının ölçüsü 22.4x8.2 m-dir. Məbədin yerləşdiyi əraziyə ilk ermənilər XIX əsrin əvvəllərində rus işğalından sonra köçürülüb.

## İstinadlar

## Mənbə
* В.М.Арутюнян, С.А.Сафарян. Памятники армянского зодчества, Москва, 1951, стр.38, 86;
* Ə.Ələkbərli. Qədim Türk-Oğuz yurdu - "Ermənistan", В., 1994, səh.109-112.
Teyşeba qalası

**Teyşeba qalası** — Göyçə mahalının Aşağı Qaranlıq (09.09.1930-dan Martuni) rayonunun Kolagirən (03.01.1935-dən Tsavinar) kəndi kənarında e.ə.VIII əsrin ikinci yarısına aid qədim qaladır. Göyçə gölünün sahilində təpə üstündə yerləşən bu qala həmin bölgədə Urartu çarı Sardurinin oğlu Rusanın tikdirdiyi iki qədim qaladan biridir (digəri Göyçə mahalının Kəvər rayonundadır). Qalanın xarabalıqlarının yerində qaya üstündə mixi yazılar aşkar edilib. İri qaya daşlarından hörülmüş divar və künc qüllələrinin qalıqları qalmaqdadır. Ərazidən çoxlu gil qablar, daş, sümük, metaldan bəzək əşyaları və s. tapılıb. Kolagirən ərazisinə ilk ermənilər (23 təsərrüfatda 151 nəfər) 1830-cu ildə Türkiyədən köçürülmüşdür.

## İstinadlar

## Mənbə
* И.Шопен. Исторический памятник состояния армянской области к эпоху ее присоеденения к Российской империи, С-П., 1852,  
* Ə.Ələkbərli. Qədim Türk-Oğuz yurdu. "Ermənistan", В.1994,
Nüvədi-Qarqadaşı petroqlifləri

**Nüvədi-Qarqadaşı petroqlifləri** — Zəngəzur mahalının Meğri rayonunun Nüvədi kəndinin Qarqadaşı dağında daş kitabələrdir. Qafqazın ən qədim sakinlərindən olan Qar-qar (gər-gər) türklərinə aid bu kitabələr e.ə. 1-ci minilliyə aiddir. 1985-ci ildə Nüvədi kənd sakini Həmzə Vəli tərəfindən aşkar edilmiş bu kitabələr bir neçə daşdan ibarətdir. Abidə möhkəm bazalt daşlar üzərində Göytürk hərfləri ilə yazılmış yazılardır. Kitabədəki yazılar quruluşuna görə Orxon-Yenisey yazıları ilə eyni olsa da daha qədimdir. Nüvədi kitabələrində yazılar birləşdiyi halda Orxon-Yenisey kiabələrində birləşmir. 1991-ci ilə qədər ərazidə yalnız azərbaycanlılar yaşasalar da 1991-ci il 8 avqustda ərazi ermənilər tərəfindən işğal olunub.

## İstinadlar

## Mənbə
* И.Шопен. Исторический памятник состояния армянской области к эпоху ее присоеденения к Российской империи, С-П., 1852, стр.623-626; 
* Ə.Ələkbərli. Qədim Türk-Oğuz yurdu - "Ermənistan", В., 1994, səh.44-47; 
* Həmzə Vəli. Nüvədi kitabələri, В., 1998.
Qırıxlı məscidi

**Qırıxlı məscidi** — Gəncə şəhərində Qırıxlı məhəlləsində yerləşən məscid. Məscid 1650-cı ildə və ya bəzi mənbələrə görə isə XVIII əsrdə tikilib. Sovet işğalından sonra fəaliyyətini dayandırsa da hazırda məscid kimi fəaliyyət göstərir.

## Haqqında
Məscid Gəncənin Qırıxlı məhəlləsində yerləşir. Ehtimal olunur ki, XVI əsrdə Gəncə Osmanlı qoşunları tərəfindən tutulduqdan sonra Qırıxlı tayfası şəhəri tərk ediblər. XVII əsrin ortalarında isə əvvəlki yerindən köçürülümüş şəhərə qayıtmış və burada yenidən məhəllə salmışlar. 

1650-ci ildə isə burada Qırıxlı məscidini inşa ediblər. XIX əsrin 80-ci illərində isə məscid Hacı Qasımın vəsaiti ilə bərpa olunur. Bəzi mənbələrə görə isə məscid XVIII əsrə aiddir. Məscidin həyətində minarə, içərisində mehrab yoxdur. Məscidin ibadət salonu dairəvi formadadır. Bünövrəsi çay daşından və gil məhlulundan qoyulmuşdur. Divarları ağ gildən, kərpiclə hörülüb. Məscid ibadət salonundan, iki əlavə otaqdan ibarətdir. Abidənin köhnə qapıları iki tağlı imiş və bu o dövrün məscidləri üçün xarakterik sayılır. Abidə xaricdən dördküncdür. İçərisində minbərsiz hücrə var. İbadət salonunun darovsarında ərəb əlifbası ilə ağ rəng içərisində göy hərflərlə yazı yazılmışdır. Bunlar "Quran"dan surələrdir. Abidənin gümbəzi üstündə bir böyük və iki kiçik aypara var. Sovet işğalından sonra bir müddət Yaşıl aptek kimi istifadə olunub. 2003-cü və 2018-ci illərdə isə təmir olunub və məscid kimi fəaliyyətini bərpa edib.

Məscid bişmiş kərpiclə inşa olunub. Damının örtüyü və günbəzi dəmir təbəqə ilə işlənib. Məscidin əsas giriş qapısından içəridə dəhliz yerləşib. Dəhlizdən sağ və sol tərəfdə yardımçı otaqlardır. İbadət zalının sahəsi 17x18 metrdir. Yerdən günbəzə qədər olan hündürlük 12 metrdir. Məscidin döşəməsi taxtadandır, iç divarları qum-sement məhlulu ilə suvanmışdır. Divarların qalınlığı 1 m.20sm.-dir. Mehrabı giriş qapısı ilə üzbəüz divarda yerləşib və tağvari formaya malikdir.

## Həmçinin bax
* Ozan məscidi
* Şah Abbas məscidi
* Şahsevənlər məscidi
*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Gəncədə “Qırıxlı məscidi”nin tarixi / ATV
Bərdə qalası

**Bərdə qalası** — Bərdə rayonunda yerləşən qala.

Xalq arasında Nüşabə qalası adı ilə tanınan Bərdə qalası bəzi mənbələrə görə məşhur memar Əcəmi məktəbinin yetirməsi Naxçıvanlı Əhməd İbn Əyyub Əl Hafiz tərəfindən 1322-ci ildə tikilib. Silindir şəkilli qalanın radiusu 60 metr, hündürlüyü 13 metr, divar hörgüsünün eni isə 80 santimetrdir. Bərdə qalası haqqında bir çox səyyahların əsərlərində məlumatlar var. Məlumdur ki, qala monqolların Azərbaycana yürüşləri zamanı dağıdılıb və sonradan bərpa olunub. XIII əsr səyyahı Həmdullah Qəzvini "Nüzhət əl Qülub" əsərində qalanın eramızdan əvvəl Makedoniyalı İskəndər tərəfindən tikdirildiyini yazıb. O, həmçinin qeyd edib ki, qala Sasani hökmdarı Firuzun dövründə abadlaşdırılıb. Nizami Gəncəvi də İskəndərnamədə Bərdə qalasının təsvirini verib. Son dəfə 1958-ci illərdə aparılan təmir işləri qalanın görkəmini dəyişib.

## Həmçinin bax
*Arran memarlıq məktəbi
*Bərdə türbəsi
Culfa karvansarası

**Culfa karvansarası** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunun Gülüstan kəndində, Araz çayının sol sahilin də memarlıq abidəsi.

Culfa karvansarayının qalıqları 1974-cü ildə çöl-tədqiqat işləri zamanı aşkar edilmiş, 1978-ci ildə binanın planı tam üzəçıxarılmışdır. 1939–1940-cı illərdə Bakı–Culfa dəmiryolu xətti çəkilərkən karvansarayın təqribən yarısı dağılmışdır. Tədqiqatlar nəticəsində Culfa karvansarayının Azərbaycanda yol karvansaraları içərisində ən görkəmli və möhtəşəm abidə olduğu müəyyənləşdirilmişdir. Ümumi uzunluğu 37 metr olan Culfa karvansarayının eyni tipi Araz çayının sağ sahilində, demək olar ki, bütünlüklə salamat qalmışdır. Karvansaraların hər iki sahildə üzbəüz yerləşməsi hələ Araz çayı üzərində körpü – Ziyaülmülk körpüsü tikilməzdən əvvəl burada çay bərəsinin işlədiyini göstərir və karvansaraların tikilmə dövrünü XIII əsrin əvvəllərinə aparıb çıxarır.

Karvansaralar çay daşından tikilmiş və gəc məhlulu ilə suvanmışdır. Culfa karvansarayının aşkar olunmuş hissəsində çoxlu yaşayış otaqları vardır. Bəzi otaqların örtük hissəsi maraqlı konstruksiyaya malikdir. Binanın şərq tərəfində sağ və solda tağ formasında dərin divar oyuqları olan böyük zal mövcuddur. Bu zal haqqında qəti fikir söyləmək çətindir. Lakin belə plan quruluşuna malik köhnə məscidlər də məlumdur.

## Ədəbiyyat
* Salamzadə Ə. V., Məmmədzadə K. M. Arazboyu abidələr. Bakı, 1979;
* Salamzadə Ə. V., Məmmədzadə K. M., Azərbay can memarlığının Naxçıvan məktəbi abidələri. Bakı, 1985.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan, 2008, səh. 62
Qazançı körpüsü

**Qazançı körpüsü** — Azərbaycanın Culfa rayonunun Qazançı kəndi ərazisində yerləşən, Səfəvilər dövründə tikilmiş tarixi memarlıq abidəsi, körpü.

Körpü Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərarı və Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2007-ci il 21 noyabr tarixli 98 nömrəli qərarı ilə ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidələri siyahısına salınıb.

## Haqqında

Qazançı körpüsü Culfa rayonunun Qazançı kəndinin cənubunda, Əlincəçay üzərində tikilib. Körpü xalq arasında "Qozbel körpü" adı ilə də məşhurdur. Abidənin üstündə kitabə olmadığı üçün onun inşa tarixi dəqiq bilinmir. Amma tikinti texnikasına və memarlıq-konstruktiv quruluşuna görə körpünü XVII əsrin əvvəllərinə I Şah Abbasın dövrünə (1587–1629-cu illər) aid etmək olar. Böyük İpək yoluna xidmət edən bu körpü vasitəsilə vaxtilə Qazançı kəndindən şərq istiqamətində uzanan və Ordubad ərazisində əsas yola birləşən karvan yolları keçib. Körpünün eni 3,55 m, uzunluğu 10,85 m, hündürlüyü 8,8 m-dir. Körpü azca yonulmuş çapma daşlardan tikilib. Tağların haşiyə və arxivoltu təmiz yonulmuş qum daşındandır. Bunun sayəsində tağların kənarı körpü divarının yonulmamış səthindən fərqlənərək onun konstruksiyasını nəzərə çatdırır.

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə körpü ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

2007-ci il noyabr ayının 1-də "Azərmarka" şirkəti tərəfindən Azərbaycan körpülərinə həsr olunmuş 5 ədəd poçt markası təqdim olunub. Qiyməti 20 qəpik, tirajı isə 20 min ədəd olan həmin markalardan biri Qazançı körpüsünə həsr olunub.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2007-ci il 21 noyabr tarixli 98 nömrəli qərarı ilə Qazançı körpüsü ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidələri siyahısına salınıb.

2018-ci ildə körpüdə bərpa işləri aparılıb. Ətrafında 120 metr sahilbərkitmə işləri görülüb, yükdaşıyan hissəsinin aşınmış daşları dəyişdirilərək yenisi ilə əvəz olunub, daşların arası tamamilə təmizlənərək əhəng məhlulu ilə yenidən bərkidilib.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Naxçıvanda restavrasiya adı ilə tarixi abidə məhv edildi — FOTO
* Tarixi-mədəni irsimizin yadigarı – Qazançı körpüsü
* Qazançı körpüsü tarixi-memarlıq abidəsi bərpa olunub; turizm
Kiçik Bazar məscidi

**Kiçik bazar məscidi** — Azərbaycan Respublikasının Lənkəran şəhərinin mərkəzində yerləşən məscid və tarix-memarlıq abidəsi. Məscid 1904-cü ildə Kiçik bazar məhəlləsində tikilib.

Məscid, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Haqqında
Kiçik Bazar məscidi 1904-cü ildə Lənkəranda Kiçik bazar məhəlləsində Tağı bəy, Ağa bəy, Molla Nəsir və şəhər camaatının topladığı vəsait hesabına tikilib. Adını yerləşdiyi məhəllədən alıb. Məscidin nəqqaşı usta Rəhim və onun atası olub. Məscid inşa edilərkən onun yanında Güldəstə adı ilə məşhur olan minarə yerləşib. Divarlarının uzunluğu 26 metr, eni 10 metr, hündürlüyü 8 metr, divarının qalınlığı 1 metrdir. Məsciddə eyni vaxtda 250 nəfər namaz qıla bilir. Məscidin tikintisində qırmızı kərpicdən, yerli meşə materiallarından və kirəmitdən istifadə edilib. Məscidin sol qapısını XIX əsrdə Ləkəranda fəaliyyət göstərən "Fövcül-füsəha" ədəbi məsclisinin üzvü Məhəmmədhəsən Nəccar, sağ qapısını isə usta Məhəmmədəli hazırlayıb. 

Azərbaycanda sovet işğalından sonra rəsmi olaraq 1928-ci ildən dinlə mübarizəyə başladılar. Həmin ilin dekabrında Azərbaycan KP MK-i bir çox məscid, kilsə və sinaqoqları maarifləndirici istiqamətlərdə istifadə üçün klubların balansına verdi. Əgər 1917-ci ildə Azərbaycanda 3.000 məscid var idisə 1927-ci ildə bu rəqəm 1.700, 1933-cü ildə isə 17 idi. Kiçik bazar məscidi bağlanıb, yanında yerləşən Güldəstə minarəsi isə dağıdılıb. Məscidin binasından anbar kimi istifadə olunub. 

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə isə məscid yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb. 2010-cu ildə yerli əhalinin təşəbbüsü ilə məscidin 24 metr hündürlüyündə olan minarəsi bərpa edilib. Məsciddə həm qadınlar həm də kişilər ibadət edə bilərlər. Qadınların ibadəti üçün olan hissə iki mərtəbəlidir və girişi ayrıdır. 

## Şəkilləri

Kiçik bazar məscidi (3).jpg
Kiçik bazar məscidi (5).jpg
Kiçik bazar məscidi (1).jpg
Kiçik bazar məscidi (11).jpg
Kiçik bazar məscidi (10).jpg
Kiçik bazar məscidi (7).jpg
Kiçik bazar məscidi (9).jpg


## Həmçinin bax
* Böyük Bazar məscidi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Aerokismik görüntü
Lənkəran mayakı

**Lənkəran mayakı** — Azərbaycanın Lənkəran şəhərinin şimal-şərqində yerləşən, fəaliyyətdə olan mayak. Mayak hündürlüyü 30,5 m olan bir tikilinin üzərində 2,9 metrlik fanarın quraşdırılması ilə meydana gəlmişdir. İlk əvvəllər mayak dəniz sahilində yerləşirdi. Hazırda isə Xəzər səviyyəsinin enməsi ilə dənizdən xeyli aralıda yerləşir.
## Tarixi
1747-1786-cı illərdə tikildiyi ehtimal olunur. Lənkəran qalasının dayaq məntəqələrindən biri olmuşdur. 1869-cu ildə hazırkı mayakda fəaliyyət göstərək həsxana ləğv edilir. Binanın başına fanar qoymaqla mayak kimi istifadə edilməyə başlanılır. Mayak Rusiya İmperiyasının Xəzər dəniz donanmasına verilir. 

1957-ci ildə mayak təmir edilir. 1969-cu ildə isə mayakın yüz illik yubleyi qeyd edilir. 2002-ci ildə mayak binasında cari təmir aparılmışdır.

## Tikili
Mayakdan onun oxşarı olan və onunla eyni vaxtda inşa edilən Dairəvi Qalaya vaxtilə yeraltı yol olmuşdur. Onun qalıqları bu günə kimi qalmaqdadır. Binanın divarlarının qalınlığı aşağı hissədən 2 metrdən artıqdır.

1934-cü ildə mayakda meteoloji stansiya quraşdırılmışdır.

Mayak hazırda Xəzər Dəniz Gəmiçiliyinin tabeçiliyindədir.
## İstinadlar

## Mənbə
* LƏNKƏRAN MAYAKININ 140 YAŞI TAMAM OLUR
* Александр Чебан, "Маяки Каспия"
Ləm (Astara)

**Ləm abidəsi** — Astara rayonunun Ərçivan kəndində yerləşən ləm.

150 illik bu ləmin ümumi sahəsi 40 kv.m-dir. Ləmin birinci mərtəbəsi qırmızı kərpicdən ibarət dörd sütunla, ikinci mərtəbəsi isə dirəklərlə inşa edilmişdir. Kərpiclərin hörülməsində yumurta sarısından istifadə olunmuşdur. Ləmin damı əvvəlcə su buraxmayan bitkilərlə, o cümlədən lığ, küləş və qamışla örtülmüş, sonralar isə qamış kirəmitlə əvəz olunmuşdur.

Bu ləmi digərlərindən fərqləndirən əsas amil "Ulduz" filmində Məhəmməd və Züleyxanın tanışlıq səhnəsinin burada çəkilmiş olmasıdır. Yazıçı Fərman Kərimzadə bir vaxtlar "Xudafərin körpüsü" romanı üçün materiallar toplayarkən bu ləmdə istirahət edib.

## İstinad siyahısı
 

## Xarici keçidlər
*El qınağına görə evini tarixi abidə etdi, indi təmir üçün pul tapmır - APA TV
Bəlləbur qalası

**Bəlləbur qalası** və ya **Balabür qalası** — Lənkəran şəhərindən 9 km. cənub-qərbdə, Bəlləbur kəndi yaxınlığında yerləşən qala.

Abidə VIII-IX əsrlərə aiddir. Qala təxminən 1 hektar ərazinin əhatə edir. Hündürlüyü 4–5 metr, eni 2 metrdir. 1869-cu ildə Səidəli Kazımbəyoğlu tərəfindən qələmə alınmış "Cavahirnameyi-Lənkəran" kitabında vaxtilə IX əsrdə Lənkəranın Bəlləbur qalasında yerləşdiyi ehtimal edilir. Qalanın ərazisində saxsı su boruları olan məişət binalarının qalıqları durur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Aqşin Mistanlı. Cənub Bölgəsi Abidələri Ensiklopediyası., B.2018. nəşr))
* Агшин Алиев.Бахрамнаме(I Часть)

* Səidəli Kazibekov. "Cavaxirnamei Lənkəran". Lənkəran — 1869
* Əxbar adı. Xudaverdioğlu.1555.
* Aqşin Mistanlı. Cənub Bölgəsi Abidələri Ensiklopediyası., B.2020. səh. 18.-25.(2-ci nəşr)
* Surya Mytilenli Zahari-At-Tabari, I, 892–894. Nöldeke. Geschichte der Perser und Araber zur zeit Sasaniden, s. 152–153; A. Chrlstensen, L'Iran oğulları la Sassanides, Paris, 1936, s. 134.
* N. V. Pigulevskaya Erkən orta əsrlərdə İran şəhəri, M.-L, 1956, s. 169–173.
* At-Tabari, I, 89.3, VII əsr, s. 58,
* V. G. Lukonin. İran ilk Sasanilər dövründə, s. 19–24.
* Yakubovski A. Yu. İbn Miskaveikh, 332-ci ildə (M. Ö. 943–944) Berd əleyhinə Rusiya yürüşü haqqında. BB, t. XXIV əsrlər, 1926.
* Eremov T. Kartlinin marj dövründə feodal forması. (532–627).
* Etibar Əhədov, Mirxaşım Talışlı. Lənkəran Ensiklopedik Lüğəti. Bakı-2014. səhifə 80.
* "Mədəniyyət" qəzeti. 21–12-2008, bax — "Azad Zülaloğlu Azərbaycan" qəzeti.
* Lənkəranın gözü — Bəlləbur qalası. Kəpəz TV, 11.12.2012
Nəhənglərin qəbiristanlığı

**Nəhənglərin qəbiristanlığı** — Lənkəran rayonunun Ballabur kəndində yerləşən qəbiristanlıq.

Nəhənglər qəbiristanlığında üstünə 5-8 tonluq daşların qoyulduğu 1000-ə yaxın qəbir var. Bu daşların hansı yolla və nə vaxt qəbirlərin üstünə qoyulduğu dəqiq məlim deyil.
Lənkəran qalası

**Lənkəran qalası** — Lənkəran rayonu ərazisində yerləşən tarixi memarlıq abidəsi. Lənkəran qalası 1726–1727-ci illərdə tikilib. Sonradan qala ingilis və fransız memarlarının köməyilə düzbucaqlı formasında bərpa edilib. Təxminən 35 hektar ərazidə yerləşən qala ölçülərinə görə, Bakı qalasından da böyük olub. Təəssüflər olsun ki, bu günümüzə qədər Qalanın ancaq iki qülləsi qorunub saxlanılıb.

## Tarixi
Lənkəran qalası 1726-cı ildə tikilməyə başlanmış, 1727-ci ilin payızında tikintisi tamamlanmışdır.

Lənkəranlıların "Qələ" adlandırdıqları məhəllə bu qalanını içərisində yerləşmişdir. Qala Birinci Rus-İran müharibəsində (1804–1813) İran ordusunun mühüm dayaq məntəqəsi olmuşdur. Qalada İran ordusunun 4 minlik qoşunu yerləşdirilmişdir. Rus qoşunlarının şərqə yürüşündə bu qala çox çətinliklər törədirdi. 1812-ci il dekabrın 31-də rus əsgərləri qala divarlarının yanında mövqe tutur və top atəşləri altında xəndəkləri keçib döyüşü qalanın içərisində aparmalı olurlar. 1813-cü ilin yanvarın 1-də Lənkəran qalası rus qoşunlarının əlinə keçir. İranlıların məğlubiyyətindən sonra sülh müqaviləsi bağlanır. Gülüstan sülh müqaviləsinə (1813) əsasən Lənkəran Rusiyaya birləşdirilir.

## Memarlığı
Lənkəran qalasının sahəsi 35 hektara yaxın olub, ölçüdə Bakı qalasından (21,5 hektar) böyük olmuşdur. Lənkəran qalası iki irimiqyaslı döyüş bürclərindən ibarət idi: Şimal bürcü dəniz sahilində, cənub bürcü isə Lənkəran çayının kənarında idi.

Lənkəran qalası istehkamlarının baş planı 1833-cü ildə tərtib və təsdiq olunmuşdur. Qalanın istehkamları bir-biri ilə sədlə və su dolu xəndəklərlə birləşən iki bürcdən ibarət idi. Bir tərəfdən şimal bürcündən çıxan istehkam sədləri sahil boyunca Lənkəran çayı ağzınacan keçib sonra müəyyən bücaq altında dönüb çay sahilindəki cənub bürcünə, başqa istiqamətdən sədlər qala meydanına və bayır şəhərə yönəlmişdir. Qalanın əsas müdafiəsini daş bürc təşkil edirdi. Qalada Qubernator bağı, Naçalnik bağı, axşam bazarı və s. adlı məhəllələr olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Lənkəranın keşikçisi: qədim qalanın sirləri
Kinon qalası

**Kinon qalası** ( və ya )  — Talış dağlarındakı Yuxarı Nüvədi kəndinin arxasında yerləşən memarlıq abidəsi. 

## Tarixi
Əfsanəyə görə, Xürrəmi hərəkatının geniş vüsət aldığı IX əsrdə yerli başçıların və sərkərdələrin qızları və həyat yoldaşları bu qalada düşməndən gizlənirlərmiş.

## İstinadlar
Şeyx Zahid türbəsi

**Şeyx Zahid türbəsi** — Azərbaycan Respublikasının Lənkəran şəhərinin Şıxəkəran kəndində yerləşən Şeyx Zahid Gilaniyə məxsus türbə. Şeyx Zahid vəfat etdikdən sonra onun vəsiyyətinə əsasən, o, Lənkəran rayonunun Siyavurd kəndində (indiki Siyavar kəndi) dəfn edilmişdir. Onun dəfn olunduğu yerdə Şeyx Heydər Səfəvi tərəfindən türbə ucaldılmışıdır. Sonralar bu abidə dəniz səviyyəsinin qalxması nəticəsində dəfələrlə suyun altında qaldığı üçün Səfəvi şahı I Şah Abbas tərəfindən Lənkəran rayonunun Hiləkəran kəndinə (indiki Şıxəkəran) köçürülmüşdür.

1950-ci illərin əvvəllərində bu abidə kənd sakini usta Dadaş Nəzəroğlu tərəfindən yenidən təmir olunmuşdur. 2006-cı ildə Lənkəran şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Süleyman Mikayılovun tapşırığı ilə ziyarətgahda geniş təmir işləri aparılmış, həmçinin abidənin ətrafı da abadlaşdırılmış və bura yol çəkilmişdir. Yerli əhali və turistlər tərəfindən tez-tez ziyarət olunur. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şeyx Zahid Gilani
Aza körpüsü

**Aza körpüsü** — Azərbaycanın Ordubad rayonunun Azadkənd kəndində yerləşən, Səfəvilər dövründə tikilmiş tarixi memarlıq abidəsi, körpü.

Körpü Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərarı və Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2007-ci il 21 noyabr tarixli 98 nömrəli qərarı ilə ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidələri siyahısına salınıb.

## Tarixi
Aza körpüsü XVII əsrdə Ordubad rayonunun, Azadkənd kəndində, Gilançayın üzərində tikilib. Azadkənd ilə Darkəndi birləşdirən bu körpünün eni 3,5m, uzunluğu 46 poqonometrdir. Beş aşırımı olan körpü qırmızımtıl rəngli yonulmuş yerli dağ daşından inşa olunub. İnşa edilərkən yerləşdiyi ərazi nəzərə alınmış, tağlar arasındakı məsafə müxtəlif ölçülərdə qoyulmuşdur. Tağların dördündə dalğakəsən var. Körpü Böyük İpək yolu ilə şərqdən qərbə və əksinə hərəkət edən ticarət karvanlarının işini asanlaşdırmaq üçün Səfəvi hökmdarı I Şah Abbasın dövründə tikilib.

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə körpü yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb. Körpü müxtəlif dövrlərdə baş verən təbii fəlakətlər və bəzi tarixi hadisələr nəticəsində dağıntılara məruz qalıb. Güclü sel suları körpünün bir hissəsini yuyub dağıtdığına görə körpü 1997-ci ildə əsaslı şəkildə bərpa olunub.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2007-ci il 21 noyabr tarixli 98 nömrəli qərarı ilə Aza körpüsü ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidələri siyahısına salınıb.

Körpü istifadəyə yararlıdır. Naxçıvandan və Ordubaddan Azadkənd kəndinə gedən əhali və nəqliyyat vasitələri bu körpüdən istifadə edirlər.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
*
İmamzadə türbəsi (Nehrəm)

**İmamzadə türbəsi** — Babək rayonunun Nehrəm qəsəbəsində XVIII əsrə aid memarlıq abidəsi. 

Türbə bir çox dəyişikliklərdən, təmir və bərpa işlərindən sonra dövrümüzədək qalmışdır. Planının kvadrat formasında olması, divarlarındakı oyuqlar və mərkəzi otağın günbəzlə örtülməsi abidənin ilk məscid tiplərinə aidliyini göstərir. İndi də dəfn mərasimləri keçirilən qəbiristanlığın mərkəzində yerləşən Nehrəm İmamzadəsi türbəsi məscid, təkyə və s. yardımçı binalardan ibarət böyük kompleksdir. Kompleksin özəyini təşkil edən türbənin içərisində ziyarət obyekti olan bir qəbir var. Qəbrin üstü sənduqə formasında olub gəclə örtülmüş, üzərinə qara örtük salınmışdır. Zəvvarlar qəbri ziyarət edir, nəzir verir, qurban kəsirlər. Qəbrin üzərində onun kimə aid olmasını bildirən kitabə yoxdur. Əhali arasında yayılan rəvayətə görə qəbirdə şiələrin yeddinci imamı Museyi-Kazımın oğlu Seyid Əqil dəfn olunmuşdur. Türbənin daxilində, divarlarda, mehrabın cənub, baş və sağ tərəfində günbəzvari çərçivələrdə dini xarakterli kəlamlar verilir və türbə daxilindəki xəttatlıq işlərinin Mehdi adlı sənətkara məxsus olduğu göstərilir. Kompleks ətraflı tədqiq edilməmişdir.
 
## Həmçinin bax
*Nehrəm

## Xarici keçidlər

* Naxçıvanın müqəddəs ziyarətgahları – imamzadələr
Behrud körpüsü

**Behrud körpüsü** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Behrud kəndi yaxınlığında yerləşən tarixi-memarlıq abidəsi.

Üç aşırımlı, uzunluğu 10 poqonmetr olan Behrud körpüsü Gilançay üzərindədir. Körpünün XVII əsrin sonu XVIII əsrin əvvəllərində tikildiyi ehtimal edilir. Behrud körpüsü inşaat texnikasının müstəsnalığını, memarlıq simasını saxlamışdır. Körpü 1996-cı ildə yenidən qurulmuş, bununla da Ordubad rayonunun Parağa-Tivi-Nəsirvaz kəndləri arasında əlaqələr bərpa olunmuşdur.

## İstinadlar
Voyçex Yaruzelski

**Voyçex Vitold Yaruzelski** (; ) — Polşa dövlət və hərbi xadimi, keçmiş kommunist rejimi dövründə Polşanın siyasi və hərbi rəhbərlərindən biri, ordu generalı. Polşa Xalq Respublikasının Milli müdafiə naziri (1969–1985) və baş nazir (1981–1985), Polşa Birləşmiş Fəhlə Partiyasının birinci katibi (1981–1989), Dövlət Şurasının sədri (1985–1989) və 1989–1990-cı illərdə Polşa Xalq Respublikasının və kommunizmdən sonrakı dövrdə Polşa Respublikasının ilk prezidenti olmuşdur.

## Həyatı
Voyçex Yaruzelski 1923-cü il iyulun 6-da kəndli ailəsində doğulub.

Voyçex Yaruzelski Polşa Hərbi Akademiyasını bitirib. 1960-cı illərdən Polşa Silahlı Qüvvələrində yüksək vəzifələr tutub. 1981-ci ildə Polşa Xalq Respublikasının baş naziri, sonra Polşa Kommunist Partiyasının birinci katibi, Dövlət Şurasının sədri olub.

1989–1990-cı illərdə Polşa prezidenti postunu tutub.

Voyçex Yaruzelski 1981-ci ildə Lex Valensanın "Solidarnost" təşkilatı inqilaba qalxanda Polşada hərbi vəziyyət elan etməklə hakimiyyəti ələ alıb, 1990-cı ildə isə siyasətdən birdəfəlik çəkilib.

Voyçex Yaruzelski 25 may 2014-cü ildə 91 yaşında Varşava Hərbi Tibb İnstitutunun hospitalında vəfat edib.

## Həmçinin bax
* Katın qırğını

## İstinadlar
Gələrsən-Görərsən qalası

**Gələrsən-Görərsən qalası** — Şəki rayonunda qədim qala. "Gələrsən-Görərsən" qalası Kiş kəndinin şimal-şərqində, Kiş çayının qollarından biri olan Damarçın çayının sol sahilində, Qaratəpə dağının üzərində yerləşir. Qaratəpə dağının arxasında isə yüksək dağlar sıralanır. Qalanın belə bir yerdə salınmasının əsas məqsədi odur ki, qalaya öndən, arxadan və çay tərəfdən qaya sıldırım olduğuna görə hücum etmək mümkün deyil. Qala ilə Kiş kəndi arasındakı ərazi Qala düzü də adlanır. Lev Tolstoyun "Şeyx Şamil" və"Hacı Murad" povestinin qəhrəmanlarının başına gələn hadisələr bu qalada cərəyan edir.

Mənbələr göstərir ki, Şəki xanı Dərviş Məhəmməd xan 1551-ci ildə qalada müdafiə olunmuş və Kiş qalası alındığı zaman qaçmağa cəhd etmiş və şahın adamları tərəfindən qətlə yetirilmişdir. Yenə həmin mənbələr 1743-cü ildə Nadir şahın Şəkiyə hücumu ilə əlaqədar qalanın adını çəkir. 1743-cü ildə Hacı Çələbi xan Şəkini müstəqil xanlığa çevirdi. Yenidən Şəki şah ordusu ilə qarşılaşmalı oldu. Nadir şahın qoşunları qalanı fasilələrlə mühasirədə saxlayır. Mühasirədə yaşamaq şəkililər üçün çətin olsa da, onlar uzun müddət düşmənlə mübarizə aparmış və ona sərt müqavimət göstərmişlər. "Gələrsən-Görərsən" adı da bu hadisələrlə bağlıdır. Belə rəvayət edirlər ki, üzbəüz duran qoşunlar uzaqdan-uzağa, qışqıra-qışqıra danışa bilirlərmiş. Bir dəfə Nadir şah özü danışığa girir və soruşur: "O necə qaladır ki onu almaq olmur?". Ona cavab verirlər: "Gələrsən-Görərsən". Elə o vaxtdan qala belə adlanır. Hazırda qala dağılmış vəziyyətdədir və ciddi təmir işlərinin aparılması lazımdır. Qalanın müxtəlif hissələri dağılmış vəziyyətdə, bir-birinə yaxın ərazilərdə yerləşir. İndi qalaya ekskursiyalar təşkil olunur və turistlərə açıq şəkildə bura daxil olmağa icazə verilir.

## Həmçinin bax
* Gəl-Gör-Get qalası
Simsiz tətbiqi proqram protokolu

**Simsiz tətbiqi proqram protokolu** və ya **Naqilsiz Qoşulma Protokolu -** ( — abbr. *WAP*) — mobil telefonları, peycerləri və başqa daşınan qurğuları e-poçt və mətn əsaslı veb-səhifələrə təhlükəsiz giriş ilə təmin etmək üçün standart.

## Tarixi
1995-ci ildə Unwired Planet şirkəti (sonra Phone.com və ən sonda Openware adlandı) CDMA və s. bu tip əlaqə şəbəkələri üçün HDML (Handheld Device Markup Language) dilinin bazasında yaradılmış bir protokol təklif edir.

WAP (Wireless Application Protocol) haqqında ilk söhbətlər mobil bazarın liderlərindən olan Ericsson, Motorola və Nokia şirkətləri və bu problemin əsasını qoyan Unwired Planet şirkəti 1997-ci ildə birləşib WAP Forum yaratmaq qərarına gəldikdən sonra yayılmağa başlayır. 1998-ci ilin yanvarında WAP Forum (www.wapforum.org ) təsis edilir. XX əsrin sonunda mobil əlaqə və internet kimi fenomenləri birləşdirmək ideyasını hamı alqışla qarşılayır. Yarım il ərzində bir çox irihəcmli mobil şəbəkə və telefon sahəsində çalışan şirkətlər bu layihənin iştirakçıları oldular. Hal-hazırda 500-dən çox şirkət bu konsorsiuma üzvdür. 1998-ci ilin may ayında ilk WAP – v1.0 redaksiyası işıq üzü görür. Konsorsiumun tam bitkin olmasına baxmayaraq səhv və yanlışlıqlar çox idi. Və praktiki olaraq 1 ildən sonra 1999-cu ilin iyun ayında ictimaiyyətə yeni WAP 1.1 standartı təqdim edilir. 2000-ci ilin yayında isə WAP 1.2 və onun inkişaf etmiş WAP1.2.1 nəşr etdirilir. Axırıncı WAP 2.0 versiyası 2002-ci ilin yanvarında çıxır.

İlk olaraq WAP geniş bir texnologiyalar və mobil şəbəkə sahələri (GSM, CDMA və s.) üçün yaradılır. Hətta UMTS/CDMA2000 1X tezliyində olan 3G şəbəkəsinin dəstəyi də nəzərə alınmışdı. WAP qurğu və xidmətlərdən asılı olmayan, kiçik ekranlı mobil telefonlar üçün optimallaşmış, məhdud yaddaşlı və yüksək olmayan tərtib olunmuş məlumatların naqilsiz ötürülməsi üçün açıq standart kimi düşünülmüşdür. WAP 1 standartlarında müxtəlif limitlər var idi, belə ki bir səhifə ağ-qara rəngdə olmalı, 4 KB-dan çox olmamalı, şəkillər gif və ya xüsusi yaradılmış wbmp formatında olmalı idilər. WAP 2 standartı çıxdıqdan sonar bu limitlər aradan qaldırıldı.

## WAP 2.0
WAP 2.0 – XHTML və CSS-in ixtisarlaşdırılmış variantını istifadə edən WAP-ın mükəmməlləşdirilmiş versiyasıdır. Bu da o deməkdir ki WAP 2.0-da olan saytlara kompüterdə adi brauzerdə heç bir əlavə plaginlər yükləmədən baxmaq olar.
XHTML Mobile Profile (XHTML MP) — WAP 2.0-də mobil telefonlarda işləmək üçün istifadə edilən nişanlanma dilidir. WAP-ın CSS üçün olan versiyası WAP CSS adlanır və XHTML MP-də dəstəklənir.

## Ədəbiyyat
* İmamverdiyev Y. N, "İnformasiya təhlükəsizliyi terminlərinin izahlı lüğəti", 2015,"İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı,160 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
GPRS

**GPRS** (General Packet Radio Service — ümumi istifadə üçün paketli radiorabitə) — GSM mobil şəbəkələrində paketləri ötürmək üçün istifadə edilən texnologiyadır. GPRS-lə qoşularkən antenalarında hal-hazırda istifadə edilməyən səs kanalları istifadə edilir. Telefonun qurğusundan asılı olaraq bu qoşulma kanalları 2, 4 və daha artıq ola bilər. Ona görə də GRRS-lə qoşulma vaxtı internetdə məlumatlar 56 kbit/s-dən 114 kbit/s sürətinəcən ola bilər.
Apollon 11

**Apollon 11** — Apollon proqramı çərçivəsində insanın Ay səthinə enməsinin həyata keçirildiyi ilk uğurlu missiya. Bu uçuş Apollon layihəsi üzrə təşkil olunmuş beşinci kosmik uçuş olmaqla, əvvəlki 4 sınaq uçuşunun uğurlu yekunu idi.

1969-cu il iyulun 16-da Saturn V raketi vasitəsilə Keyp Kennedi kosmodromundan qalxan Apollon 11-in heyəti komandir Neyl Alden Armstronq, idarə modulunun pilotu Maykl Kollins və ay modulunun pilotu Edvin Yucin Oldrindən ibarət idi. İyulun 20-də "İql" (*Eagle*) adlı Ay moduluna keçən Armstronq və Oldrin iyulun 21-də səhərin erkən saatlarında Aya ayaq basdılar, ekipajın üçüncü üzvü Maykl Kollins Ay orbitində dövr edən İdarəetmə modulunda qaldı. Ayın səthinə ilk addım atan Neyl Armstronq həmin an demişdi: "Bu, insan üçün kiçik bir addım, bəşəriyyət üçün isə böyük bir sıçrayışdır".

## İstinadlar
Numizmatika

**Numizmatika** ( - sikkə) — sikkələr, onların zərb tarixi, qiyməti, istifadə edilmə müddəti, nominal və həqiqi dəyərlərini öyrənən köməkçi tarix elmi.

## Haqqında
Numizmatika sözünə ilk dəfə qədim Romanın yazılı mənbələrində rast gəlinir. Bu söz latın dilindən yunan dilinə keçərək müəyyən dəyişikliyə uğrayaraq "moneta" kimi tərcümə olunur və "təyin edirəm", "qanuniləşdirirəm" mənalarını verir. Sikkənin forma, təsvir, yazı, emblem tədqiqi, pul kəsən ölkələrin iqtisadi-siyasi, mədəni və ideoloji tarixinin öyrənilməsində mühüm rol oynayır. Pulların çəkisinin və metal nümunəsinin öyrənilməsi müxtəlif pul vahidləri münasibətlərini və bir sıra iqtisadi hadisələri müəyyənləşdirməyə imkan verir. Ayrı-ayrı sikkə və bütöv dəfinə tapıntılarının, zərbxanaların tədqiqi pul münasibətlərinin mahiyyətini, qədim ticarət yollarının istiqamətini, sənaye yollarının istiqamətini, əmtəəlik dərəcəsini, mübadilə formalarını təyin edir. Sikkələr yazılı və arxeoloji mənbələrin tədqiqi ilə sıx əlaqədə öyrənilir. Numizmatika sikkələri və s. numizmatik əşyaları, həmçinin onların hazırlanma texnikası və istehsalat sənəti nöqteyi-nəzərindən də öyrənir. 
Numizmatika elm kimi XVI əsrdə, kolleksiya toplama isə daha əvvəllər meydana gəlmişdir. Numizmatikanın inkişafı antik sikkələrin öyrənilməsi ilə başlanılmışdır. Rusiyada sikkələrin elmi tədqiqinə XVIII əsrin II yarısından başlanılmış, XIX- XX əsrlərdə xüsusilə inkişaf etmişdir. Banisi Vyana numizmatı J.X. Ekkel olmuşdur.Azərbaycanda da numizmatika elmi ancaq Sovet hakimiyyəti dövründə yaranmışdır. 2 minillik tarixə malik zəngin Azərbaycan numizmatik irsinin ilk toplayıcısı və tədqiqatçısı J.A. Paxomov olmuşdur. Onun əsərlərində Azərbaycanda tapılmış sikkə və dəfinələrin geniş elmi şərhi verilmişdir. Numizmatika tarix elmi üçün köməkçi fənnlərdən biridir.
## Həmçinin bax
*Bonistika
Kristen Bell

**Kristen Bell** (; ) — ABŞ aktrisası və müğənnisi.

## Filmoqrafiya
* Güvənliyə zəmanət verilmir (2012)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Kristen Bell Internet Movie Database Səhifəsi
Uran (mifologiya)

**Uran** (, səma, göy) — qədim yunan mifologiyasında dünyanı ilk idarə edən səma tanrısı, Geyanın əri, titanların, kiklopların və yüzqollu nəhənglərin atası. Oğlu Kron (Kronos) tərəfindən devrilmiş və kor edilmişdi.
Bəzi mənbələrdə: Geya tərəfindən doğulmuş; Efirin və Hemeranın oğlu

## Dünyanın hakimi
Yunan mifologiyasında bütün dünyada ən böyük tanrı Uran sayılır. O, yeri (Geyanı) qucaqlayaraq öz göy cismi ilə tamamilə örtmüşdür.  O, ala buludların üzərinə qoyulmuş öz qızıl taxtında oturaraq bütün aləmi və tanrıları idarə edərmiş.
Hesiod teoqoniyasına görə Geya Uranla nigaha girərək dağları, nimfaları, Pontu, altı kişi və altı qadın cinsli titanları, təpəgözləri, yüzqollu hekatonxeyrləri, nəhəngləri, eriniləri dünyaya gətirmişdir. Ondan törənmiş titanlar dəhşətli ilahi qüvvəyə malik idilər. Belə ki, titan Okean çox nəhəng olub yeri tamam bürümüşdür. Uşaqları dəhşətli və kinli olduqları, ona hörmətsizlik etdikləri üçün səltənətinin  və taxtının devrilməsindən ehtiyat edərək onları Geyanın - yerin bətnində - zülmət Tartarda gizlətmişdir. 
Bətnindəki ağırlıqdan əzab çəkən yer uşaqlarını ata Urana qarşı üsyana çağırır. Geyanın bu çağırışına səs verən kiçik oğlu zaman - Kron olur. Qisas almaq üçün nəhəng oraq düzəldərək buludlar arasında gizlənərək Uranın yatmasını gözləyir. Kron atası Uranı oraqla  cinsiyyət üzvünü kəsərək axtalayır. Nərilti çəkən Uran oğlu Kronu onun da öz övladlarından  bunu görməsini deyərək lənətləyir. Kron buna əhəmiyyət verməyərək qardaş və bacıları titanları zülmətdən azad edir. Təkcə yüzqollulardan ehtiyat edərək onları tartarda saxlayır. Onun bu hərəkətinə tək Okean bəraət qazandırmır və ondan ayrılaraq yerin küncünə çəkilir və orada yaşayır. Kronun bu cinayəti dünyada bəd əməllərin meydana çıxmasına səbəb olur. Kronu cəzalandırmaq məqsədilə Niks bir sıra acıq, kədər, bədbinlik ilahələrini: Tanat - ölüm, Apata - yalan, Erida - qalmaqal, dəhşətli yuxu və s. dünyaya gətirmiş olur.

## [[Afrodita]]nın doğulması
Afroditanın doğulması haqqında bir çox rəvayətlər mövcuddur. Rəvayətə görə Kron atası Uranın axtalamaq məqsədilə cinsiyyət vəzisini əlindəki oraqla kəsərək dənizə atmışdır. Uranın törədicilik qabiliyyəti o qədər güclü olmuşdur ki, yerə düşən qan damcısından erinilər və nəhənglər törəyir. Dənizə düşən qanlı cinsiyət vəzisindən ağ köpük əmələ gəlir ki, ondanda Afrodita yaranmış olur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Греческая Мифология, Катерина Серви, EKDOTİKE ATHENON, Афины 2007 ISBN 960-213-378-3, ISBN 978-960-213-378-1
* Софиа Сули, Греческая Мифология, Издателство Михалис Тубис А.О., 1995 ISBN 960-540-118-5
* Panaghiotis Christou, Katharini Papastamatis, Griechische Mythologie, 2008 ISBN 978-88-476-2283-8
* Менелаос Стефанидис, Яннис Стефанидис, ГРЕЧЕСКАЯ МИФОЛОГИЯ, БОГИ ОЛИМПА, Издательство "СИГМА", 2009,  Lekanidi St.30, GR-173 43 Athens, Greece ISBN 978-960-425-078-3

## Həmçinin bax
Osroena

**Osroena** (ingiliscə: *Osroene*; yunanca: Όσροηνῆ; suriyanca: ܡܠܟܘܬܐ ܕܒܝܬ ܥܣܪܐ ܥܝܢܐ *Malkuṯā d-Bēt ʿŌsrā ʿĪnē*) – eramızdan əvvəl 132-ci və 244-cü illər arasında mövcud olmuş və İkiçayarasının ərazisində yerləşmiş qədim Suriyanı dövlət. Tarixdə xristianlığı rəsmi din kimi qəbul edən ilk dövlət olmuşdur. Eyni zamanda paytaxtı olmuş **Edessa** (müasir Türkiyədə yerləşən Şanlıurfa) şəhərinin adı ilə də tanınır.

E.ə. 132-ci ildə, ərəb əsilli sülalənin başçılığı altında, Osroena öz istiqlaliyyətini Selevkilər İmperiyasından qazanmışdır. Osroenanın hökmdarları əsasən Əbqar və Manu adlarını daşımış və mərkəzi ərazilərdə yaşayan ərəb şeyxləri olmuşlar. *Osroena* adı eramızdan əvvəl 120-ci ildə bu ərazini Suriyalı Selevkilərdən ələ keçirmiş ərəb şeyxi *Osroesin* adı ilə əlaqəlidir.

Qədim rəvayyətə əsasən, Edessalı V Əbqar İsa peyğəmbərin 72 tələbəsindən biri olan müqəddəs Faddey tərəfindən xristianlığa çevrilmişdir. 201-ci ildə IX Əbqar hakimiyyəti zamanında Osroena artıq tarixdə ilk xristian dövləti kimi tanınmışdır.

## Osroenanın hökmdarları
*Əryu (e.ə. 132 – e.ə. 127)
*Əbdü bər Məzur (e.ə. 127 – e.ə. 120)
*Frədhəşt bər Gebaru (e.ə. 120 – e.ə. 115)
*I Bəkru bər Frədhəşt (e.ə. 115 – e.ə. 112)
*II Bəkru bər Bəkru (e.ə. 112 – e.ə. 94)
*I Manu (e.ə. 94)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Feofan Qrek

## Həyatı
**Feofan Qrek** () – Bizansda və qədim Rus dövlətində işləmiş ikonaçı rəssam. Konstantinopol, Qalata, Xalkedon və Kafada (indiki Feodosiya, Krım) bir sıra kilsənin divar rəsmləri ona məxsusdur. Rusiyadakı işləri Novqoroddakı Spas-Preobrajeniye kilsəsi (1378), Moskva Kremlindəki Arxangel (1399, Semyon Çyornı ilə birgə), Blaqoveşşenie (1405, Andrey Rublyov və Qorodetsli Ptoxor ilə birgə) baş kilsənin divar rəsmləri və s. Blaqoveşşenie baş kilsəsindəki Spas, Müqəddəs Məryəm, Arxangel Qavriil, Apostol Pavel, İoann Zlatoust və s. ikonalar Feofan Qrekə aid edilir.

## İstinadlar

## Əsərlərindən reproduksiyalar