Qanuni-Əsasi

**Qanuni-Əsasi** (, , ) və ya **Osmanlı Konstitusiyası** () — Osmanlı imperiyasının Birinci Məşrutiyyət dövründə (1876–1878) və İkinci Məşrutiyyət dövründə (1908–1922) qüvvədə olmuş konstitusiyası. Osmanlı imperiyasının ilk və yeganə konstitusiyası olan bu sənəd sultanın səlahiyyətlərini müəyyən dərəcədə məhdudlaşdırmaqla mərkəzi hakimiyyətin təşkilati islahatlarını təmin etmək, həmçinin vətəndaşlara dini və etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq hüquq bərabərliyi yaratmaq məqsədi daşıyırdı. Sultan II Əbdülhəmidin (hakimiyyəti: 1876–1909-cu illər) dövründə qüvvəyə minən konstitusiyanın hazırlanmasında və qəbul edilməsində Midhat Paşa kimi "yeni osmanlılar" hərəkatının üzvləri və digər siyasi xadimlər mühüm rol oynamışdır.

"Qanuni-Əsasi" sənədinin qəbuluna qədər Osmanlı imperiyasında konstitusional inkişaf uzun bir tarixə malik idi. 1808-ci ildə imzalanmış "Sənədi-İttifaq" regional əyan və dərəbəyilərin mərkəzi hakimiyyətlə münasibətlərini tənzimləyərək sultan qarşısında müəyyən sərbəstlik hüquqları yaratmış, II Mahmud dövründə isə yeniçəri ocağının ləğv edilməsi və Tənzimat islahatları imperiyada modernləşmə prosesinə təkan vermişdir. 1839-cu ildə Gülhanə fərmanı ilə başlayan Tənzimat dövrü sultanın səlahiyyətlərini məhdudlaşdıraraq hüquqi və inzibati yeniliklərin tətbiqinə əsas hazırlamış, 1856-cı il İslahat fərmanı isə müsəlman və qeyri-müsəlman təbəələr arasında hüquqi bərabərliyi nəzərdə tutmuşdur.

Konstitusiyanın hazırlanması prosesi Osmanlı siyasi həyatında qarşılıqlı təsir və mübarizə ilə müşayiət edilmişdir. "Yeni osmanlılar" hərəkatının ideoloqları, xüsusilə də Namiq Kamal osmanlıçılıq ideyası ətrafında birləşmiş, müxtəlif dini və etnik icmaları vahid imperiya kimliyi altında birləşdirmək məqsədini güdürdülər. Midhat Paşanın rəhbərliyi ilə təşkil olunan konstitusiya komissiyası 1876-cı ildə 57 maddədən ibarət ilkin layihə hazırlamış, daha sonra II Əbdülhəmid tərəfindən imzalanaraq Osmanlı imperiyasının ilk və yeganə konstitusiyası elan edilmişdir. Bu konstitusiya tərəfindən sultanın təyin etdiyi Məclisi-Əyan və xalq tərəfindən seçilən Məclisi-Məbusan təsis edilmişdir.

"Qanuni-Əsasi" müxtəlif versiyalarda, əsasən Osmanlı türkcəsi, ərəbcə, farsca, fransızca, erməni, bolqar, yunan və ladino dillərində nəşr edilmişdir. Hər bir versiya müəyyən auditoriya üçün nəzərdə tutulmuş, müsəlmanlar və qeyri-müsəlmanların hüquqlarını, dövlət idarəçiliyində iştirakını və məhkəmə prosedurlarını tənzimləyən müddəaları əks etdirmişdir. Terminoloji fərqlər və dil variasiyaları konstitusiyanın müxtəlif icmalar tərəfindən qavranılmasında əhəmiyyətli rol oynamışdır.

Konstitusiyanın qəbul edilməsi həm Osmanlı imperiyasında, həm də Avropada müxtəlif reaksiyalar doğurmuşdur. İmperiya daxilində bəzi dini və yerli elitalar sənədin şəriət qanunlarına zidd olduğunu əsas gətirmiş, müxalif çıxış etmiş, digər tərəfdən əhali arasında yeni idarəçilik sistemi ilə bağlı ümid və dəstək yaranmışdır. Xaricdə, xüsusilə Avropada konstitusiyaya münasibət kəskin və fərqli olmuş, Osmanlı dövlətinin modernləşmə səylərinin beynəlxalq təhlilində mühüm yer tutmuşdur.

1908-ci ildə Gənc türklər inqilabı nəticəsində İkinci Məşrutiyyətin elanından sonra Osmanlı imperiyasında "Qanuni-Əsasi"nin bərpa olunması ilə parlament vətəndaş hüquqları, qanunvericilik və icra hakimiyyətində müəyyən iştirak imkanlarını təmin etmiş, sultanın səlahiyyətləri məhdudlaşdırılmış və Məclisi-Əyan ləğv olunmuşdur, lakin Birinci Dünya müharibəsi və imperiyanın məğlubiyyəti nəticəsində yaranan siyasi xaos, Antanta dövlətlərinin İstanbulu işğal etməsi və Məclisi-Məbusanın basılması ərəfəsində 11 aprel 1920-ci ildə sultan VI Mehmed tərəfindən konstitusiyanın fəaliyyəti dayandırılmışdır. Bu hadisə Türkiyə Böyük Millət Məclisinin açılmasına və faktiki olaraq ölkənin idarə edilməsini Ankarada fəaliyyət göstərən milli məclisin üzərinə götürməsinə səbəb olmuşdur. TBMM 20 yanvar 1920-ci ildə toplanmış və 1921-ci il Türkiyə Konstitusiyasını qəbul etmiş, 1924-cü ildə isə həm 1876-cı il, həm də 1921-ci il konstitusiyaları tamamilə yeni 1924-cü il Türkiyə Konstitusiyası ilə əvəz edilmişdir.

## Konstitusion tarix

### Sənədi-İttifaq

Osmanlı imperiyası daxilində islahat cəhdləri daha əvvəlki dövrlərdə də müşahidə edilmişdir. Sultan III Səlimin (hakimiyyəti: 1789–1807-ci illər) dövründə real islahatlara dair müəyyən baxışlar mövcud olmuş, o, xüsusilə ordunun döyüş qabiliyyətinin zəifliyini aradan qaldırmağa çalışmışdır. Hərbi sahədə əsas biliklərin çatışmaması və sərkərdələrin idarəetmə bacarıqlarının zəifliyi bu cəhdlərin əsas səbəbləri sırasında idi. 1807-ci ildə Qabaqçı Mustafanın rəhbərliyi altında yeniçərilər üsyan qaldırmış, Avropa təlimçilərinin köməyi ilə ordunu Nizami-Cədid formasında yenidən təşkil etməyə çalışan və mənbələrdə "kafir sultan" kimi təqdim edilən III Səlimi taxtdan salmış, onun yerinə isə IV Mustafanı hökmdar elan etmişdilər.

IV Mustafa əvvəlki islahatları geri qaytarmağı planlaşdırmışdır. Bu vəziyyətə cavab olaraq Rusedən Ələmdar Mustafa Paşa öz ordusu ilə İstanbula yürüş etmişdir. Yaxınlaşan hakimiyyətdən salınmanın qarşısını almaq məqsədilə sultan III Səlim və Mahmud haqqında edam fərmanı vermişdir. III Səlim öldürüldüyü halda, Mustafa ilə birlikdə legitim taxt namizədlərindən sağ qalan yeganə şəxs olan Mahmud cəlladlardan xilas olmuş və 28 iyul 1808-ci ildə taxta çıxmışdır. Ələmdar Mustafa Paşa sultanın sədrəzəmi təyin edilmişdir.

Həmin dövrdə Anadoluda və Rumelidə mərkəzi hakimiyyətlə regional güc sahibləri – əyanlar və dərəbəyilər arasında mənbələrdə "kin və ixtilaf şəraiti" kimi səciyyələndirilən münasibətlər hökm sürmüşdür. Sədrəzəm bu torpaq sahiblərini paytaxta danışıqlara dəvət etmiş və onlar 29 sentyabr 1808-ci ildə qəbul edilmişdilər. Müasir mənbələrin bildirdiyinə görə, iştirakçılar İstanbula təxminən 70,000 nəfərlik öz silahlı qüvvələri ilə gəlmiş və şəhərdən kənarda yerləşdirilmişdilər. 7 oktyabr 1808-ci ildə tərəflər "Sənədi-İttifaq" adlanan müqaviləni imzalamışdılar. Bu sənədlə sultan əyanlar və dərəbəyilər üzərində həyat və mülkiyyətə dair sərəncam vermək hüququndan imtina etmişdir. Sənəd İngiltərədə zadəganlara tanınmış "Maqna Karta" ilə müqayisə edilən şəkildə torpaq sahiblərinə Osmanlı hökmdarına qarşı əsas azadlıqlar vermişdir. Bunun müqabilində onlar mərkəzi hakimiyyəti tanımış və sultana sədaqət bəyan etmişdilər.

14 noyabr 1808-ci ildə Ələmdar Mustafa Paşa yeniçəri üsyanı zamanı həlak olmuşdur. Taxtını möhkəmləndirmək məqsədilə II Mahmud qəfəsdə saxlanılan yarımqardaşı və sələfi IV Mustafanın öldürülməsinə göstəriş vermişdir. "Sənədi-İttifaq"ın əsas hərəkətverici qüvvəsi olan Ələmdar Mustafa Paşanın ölümü ilə konstitusiyalı monarxiyaya doğru atılmış ilk addım kimi qiymətləndirilən və adətən Türkiyə konstitusiya tarixinin başlanğıcına aid edilən bu müqavilə faktiki olaraq qüvvəsini itirmişdir. Sonrakı dövrlərdə vəzifəyə gələn sədrəzəmlər də maddi konstitusion xarakter daşıyan bu sənədi imzalamaqdan imtina etmişdilər. Hər halda, bu hadisələrdən sonra[II Mahmud sultan olmuş və yeniçəri ocağını Vaqieyi-xeyriyyə adlanan hadisə ilə ləğv etməklə Osmanlı tarixində ilk ciddi islahatçı kimi qiymətləndirilmişdir.

### Gülhanə fərmanı

Bu proses 1839–1876-cı illəri əhatə edən və Tənzimat adı ilə tanınan dövrə yol açmışdır. Həmin mərhələ sultanın səlahiyyətlərini məhdudlaşdıraraq onları parlamentin rəhbərlik etdiyi yeni dövlət qurumlarına ötürmək məqsədi daşıyan islahat cəhdləri ilə səciyyələnmişdir. Bu niyyətlər yeni formalaşmış hökuməti əhatə edən Babı-ali tərəfindən irəli sürülmüşdür. Tənzimat dövrünün əsas məqsədi islahat aparmaq olmuşdur, lakin mahiyyət etibarilə sultanın hakimiyyətini Babı-alinin xeyrinə zəiflətmək idi. Hər halda, Osmanlı imperiyasını Qərbləşmə prinsipləri əsasında yenidən qurmaq hədəfi də Tənzimata səbəb yaratmışdır.

II Mahmudun ölümündən sonra onun oğlu I Əbdülməcidin (hakimiyyəti: 1839–1861-ci illər) taxta çıxmışdır. Atasının açıq göstərişlərinə uyğun olaraq, Mahmuda həsr olunmuş islahatların həyata keçirilməsinə başlamışdır. 3 noyabr 1839-cu ildə Tənzimatın "atası" kimi tanınan Xarici İşlər naziri Mustafa Rəşid paşa Gülhanə parkında əsasən özü tərəfindən hazırlanmış və Böyük Fransa inqilabının nəticəsi olaraq formalaşdırılmış İnsan və vətəndaş hüquqları bəyannaməsinin Osmanlı iterasiyası kimi qiymətləndirilən fərmanı – "Xətti-Şərif"i oxumuşdur. Gülhanə fərmanı ilə "Tənzimatı-Xeyriyyə" () adlanan əsaslı islahatlar dövrünün başlanğıcı elan edilmişdir. "Xətti-Şərif" yeni idarəetmə sisteminin əsas prinsiplərini özündə əks etdirmiş, dinindən asılı olmayaraq əhalinin "canının, şərəfinin və malının" qorunmasını təmin etmişdir. Bundan əlavə, sultan məhkəmə icraatlarının aşkarlığını, vergilərin ədalətli şəkildə bölüşdürülməsini və hərbi xidmət müddətinin dörd-beş ilə endirilməsini vəd etmişdir.

Formal baxımdan bu fərman nə konstitusiya, nə də məhkəmə yolu ilə tələb edilə bilən hüquq aktı idi. Bununla belə, 1839-cu il "Xətti-Şərif"i imperiyanın konstitusion inkişafında mühüm rol oynamış, xüsusilə də sonradan qəbul ediləcək konstitusiyanın bir vədi kimi dəyərləndirilmişdir. Tənzimat siyasətçiləri imperiyanın tam süqutunun qarşısını almağı əsas məqsəd kimi görmüşdülər.

Tənzimat dövründə üç sultan hakimiyyətdə olmuşdur: I Əbdülməcid (1839–1861-ci illər), Əbdüləziz (1861–1876-cı illər) və cəmi üç ay hakimiyyətdə qalan V Murad (1876-cı il). Həmin dövrdə Avropada Osmanlı dövlət xadimləri arasında ən böyük nüfuza malik şəxs Midhat Paşa hesab edilmişdir.

### İslahat fərmanı

Babı-alinin İslahat fərmanı 18 fevral 1856-cı il tarixində, Krım müharibəsində atəşkəsdən 18 gün sonra elan edilmişdir. Bu fərman Gülhanə fərmanının islahatlarını təsdiqləmiş və inkişaf etdirmişdir.

Fərmanın nəzərdə tutulan məqsədi müsəlman və qeyri-müsəlman tebaalar arasında tam bərabərliyi təmin etmək idi. Bunun üçün millət sistemi sistemi ləğv edilmiş və bütün dini icmalara Osmanlı vətəndaşlıq hüquqları tanınmışdır. Beləliklə, indiyə qədər yalnız "milləti-rum" istisna olmaqla, qeyri-müsəlmanlara dövlət vəzifələrinə çıxış və hərbi məktəblərə qəbul imkanı yaradılmışdır. Cizyə kimi ödənilən vergilər baxımından da dövlət bərabərlik prinsiplərini tətbiq etməyə çalışmışdır. Eyni hüquqların eyni öhdəliklərlə müşayiət olunacağı fərmanda göstərilmişdir. Beləliklə, qeyri-müsəlmanlar da hərbi xidmətə çağırılmış, lakin əvəzçi təyin etməklə və ya hərbi vergi ödəməklə bu öhdəlikdən azad ola bilmişdilər.

Fərman nəticəsində pravoslav yunan, qriqoryan erməni və iudaizm dini icmaları öz inzibati və dini işlərini tənzimləmək üçün qaydalar hazırlamış, bu qaydalar əsasında öz parlamentlərini yaratmışdılar. Bu qaydalar müvafiq olaraq Rum Patriarxlıq Nizamnaməsi (1862-ci il), Erməni Patriarxlıq Nizamnaməsi (1863-cü il) və Hahamxana Nizamnaməsi (1865-ci il) adlandırılmışdır. Bu, həm icmalar, həm də Qərbdə rəsmi şəkildə "konstitusiya" kimi qiymətləndirilmişdir. İslahatlar kontekstində Qərb təhsilli Osmanlı erməniləri tərəfindən 1863-cü ildə Erməni Milli Konstitusiyası hazırlanmışdır. 1876-cı il Osmanlı Konstitusiyası birbaşa olaraq bu sənədin təsiri altında formalaşmış, onun müəllifləri sırasında Midhat Paşanın məsləhətçisi olmuş Qərb təhsilli Osmanlı ermənisi Qriqor Odyan mühüm rol oynamışdır.

## Zəmin
Sultan Əbdüləziz dövründə imperiya 1873-cü və 1874-cü illərdə Anadoluda baş vermiş fəlakətli quraqlıq və daşqınlar səbəbindən böyük maliyyə çətinlikləri yaşayırdı. Gəlir əldə etmək məqsədilə hökumət sağ qalan əhaliyə vergiləri artırmış və bu, xalq arasında narazılıq doğurmuşdur. Maliyyə çətinlikləri 1873-cü il qlobal birja böhranı ilə daha da ağırlaşmışdır. Əhali arasında narazılıq artmış və nəticədə Balkanlarda xristian kəndlilər arasında bir sıra üsyanlar baş vermişdir. Bosniya və Herseqovina üsyanlarla ilk üzləşən bölgələr olmuş, 1876-cı ildə isə onu Bolqarıstan izləmişdir. Babı-ali belə hesab edirdi ki, xristian əhali qanunverici məclisdə təmsil olunduğu təqdirdə, heç bir xarici dövlət dini və etnik bağlara əsaslanaraq bu əhalinin hüquqlarını müdafiə etmək bəhanəsi ilə öz milli maraqlarını legitimləşdirə bilməyəcəkdir. Xüsusilə, bu mexanizmin uğurla tətbiq ediləcəyi halda Rusiyanın bu cür iddialardan məhrum ediləcəyi düşünülürdü, lakin bu potensial reallaşmamış, Rusiya imperiyası ilə münasibətlər gərginləşmiş və 1877–1878-ci illər Rusiya–Osmanlı müharibəsi ilə nəticələnmişdir.

### Yeni osmanlılar

Bu dövrdə Midhat Paşanın da üzvü olduğu "yeni osmanlılar" hərəkatı gündəmə gəlmişdir. Onların hamısı Osmanlı imperiyasının Avropa gücləri ilə qarşılıqlı əlaqələrinin, eləcə də imperiyada idarəetmə tərzinin dəyişdirilməsi istəyini paylaşmışdılar. Onlar Tənzimat islahatlarından narazı qalmış bir qrup Osmanlı ziyalısı idi. 1865-ci ildə yaradılmış bu hərəkata "Yeni osmanlılar" Osmanlı imperiyasının hökumətini Avropa hökumətləri kimi formalaşdırmaq üçün yeni yollar axtarmış, xüsusilə İkinci Fransa imperiyasının konstitusiyasından ilhamlanmışdılar. Müəllif Yohann Ştrausun qeyd etdiyinə görə, Belçika Konstitusiyası və 1850-ci il Prussiya Konstitusiyası Osmanlı Konstitusiyasına təsir göstərmişdir.

Qrup orta sayda tərəfdar cəlb etmişdir. İki il ərzində cəmiyyətə bir neçə yüz nəfər qoşulmuşdur. "Yeni osmanlılar" hərəkatının əsas liderlər və ideoloqları arasında bir çox yazıçı, publisist və siyasi xadimlər var idi. Yazıçı və publisistlər qrupunda İbrahim Şinasi önə çıxmışdır. O, 1862-ci ildə "*[[Təsviri-əfkar]]*" () qəzetini təsis etmişdir. Namiq Kamal hərəkatın qurucu üzvlərindən biri və ideoloqu idi. Kamal qruplaşmaya qoşulduqdan sonfa davamlı olaraq siyasi, inzibati, sosial və xarici siyasət islahatları mövzularında esselər yazırdı.

Kamal və onun həmfikirləri Sultan Əbdüləziz, həmçinin onun müşavirləri Mehmed Fuad Paşa və Mehmed Əmin Əli Paşa tərəfindən həyata keçirilən hökuməti mərkəzləşdirmək səylərinə qarşı çıxış etmiş, buna görə də sürgünə getməli olmuşdular. "Yeni osmanlılar" tərəfindən Fransada başladılmış qəzetlər arasında "*[[Ülüm (qəzet)|Ülüm]]*", "*İnqilab*", "*İbrət*" və "*Bəsirət*" var idi. Əli Suavi bu nəşrlərdə redaktor kimi fəaliyyət göstərirdi.

"Yeni osmanlılar" islam konsepsiyalarına söykənən konstitusiya hökumətinin inkişafını tələb etmişdilər. Bu, həm ilham aldıqları Avropa hökumətlərindən fərqlənmək, həm də Osmanlı mədəniyyətinin əsas xüsusiyyətlərindən birini qorumaq məqsədi daşımışdır. "Yeni osmanlılar"ın ən qabarıq təsiri osmanlı vətənpərvərliyi anlayışının işlənib hazırlanmasından irəli gəlmişdir. Namiq Kamal bu konsepsiyanı şeirlərində və özünün "*Vətən*" pyesində dünyəvi nəticəsinə qədər inkişaf etdirmişdir. Bütün əsərləri Osmanlı vətənini tərifləmiş və bütün osmanlıların dini icmalarına olan sədaqətlərindən üstün olaraq bu ərazi qurumuna bağlılıq hissi paylaşmalı olduğunu vurğulamışdır. Bu, ərazi vətənpərvərliyinin başlanğıcı olmuşdur. İnanc o idi ki, Osmanlı imperiyasının sakinləri Osmanlı vətəninə sədaqət borcu daşıyırdı. Avropada yaranan milli kimliklər qarşısında vətənpərvər Osmanlı kimliyinin tərifi istəyi bir çox aparıcı "yeni osmanlılar" nümayəndəsi üçün birləşdirici amilə çevrilmişdir. Osmanlıçılığın arzu olunan məqsədi imperiyanın müsəlman və qeyri-müsəlman təbəələri arasındakı gərginliyi aradan qaldırmaq və onları dövlətə sədaqətlə birləşdirmək olmuşdur. Namiq Kamaldan əvvəl Osmanlı imperiyasında görünməmiş bu milliyyətçi hisslərin Osmanlı türklərinə təsiri o qədər dərin idi ki, Kamalın "*İbrət*" qəzeti bağlanmış və onun özü ikinci dəfə imperiyadan sürgün edilmişdir.

Midhat Paşa da dini və etnik fərqlərdən asılı olmayaraq bütün təbəələri "osmanlı" kimliyi altında birləşdirən bir imperiya modeli təsəvvür etmişdir. Bu ideoloji yanaşma Osmanlı Birlik Cəmiyyəti ilə birləşən İttihad və Tərəqqi Komitəsi kimi hərəkatların formalaşmasına zəmin yaratmışdır. Bu siyasi qruplar islahatları yalnız fərmanlar və vədlərlə yox, konkret addımlar vasitəsilə həyata keçirməyə çalışmışdır. II Əbdülhəmid Konstitusiyanı dayandırdıqdan sonra belə sözügedən sənəd Osmanlı hökuməti tərəfindən nəşr olunan salnamələrdə çap edilməkdə davam etmişdir.

## Hazırlanması
Çətin mühit səbəbindən "yeni osmanlılar" indi dinləyici kütləyə malik olmuş və tezliklə hərəkətə keçmişdilər. 30 may 1876-cı ildə Midhat Paşa da daxil olmaqla bir qrup aparıcı Osmanlı siyasətçisi hərbi çevriliş təşkil etmiş, Sultan Əbdüləzizi devirmişdilər. Bu çevrilişin nəticəsi olaraq, "yeni osmanlılar" ilə yaxın olan şahzadə Murad taxta çıxarılmışdır. Əbdüləzizin taxtdan düşməsindən sonra bir çox "yeni osmanlılar" nümayəndəsi İstanbula qayıtmış və onların bəziləri dövlət orqanlarında müxtəlif vəzifələrə təyin olunmuş, V Muradın taxta çıxmasını dəstəkləmişdir. 15 iyun 1876-cı ildə Çərkəs Həsən adlı Osmanlı piyada zabiti bütün baş nazirlərin iştirak etdiyi Midhat Paşanın malikanəsində keçirilən iclasa hücum etmişdir. Hərb naziri Hüseyn Avni Paşa güllələnmiş, Xarici İşlər naziri Mustafa Rəşid paşa və Midhatın xidmətçilərindən biri olan Əhməd Ağa öldürülmüşdür. Ümumilikdə 5 nəfər həlak olmuş, 10 nəfər yaralanmış və Həsən bu cinayətə görə edam cəzasına məhkum edilmişdir.

Hər halda, Murad konstitusiya tətbiq edəcəyinə söz vermiş, lakin islahatlara ehtiyatlı yanaşmanı müdafiə edən sədrəzəm Mehmed Rüşdü Paşanı dinləməyə başlamışdır. Konstitusiyanın əsas müəllifi olan Mithat Paşa ilə sultanın qardaşı Həmid Əfəndi arasında gizli görüş təşkil edilmiş, bu görüşdə Həmid Əfəndi taxta çıxdıqdan dərhal sonra konstitusiyanın hazırlanması və elan edilməsi barədə razılıq əldə olunmuşdur. Sultan Əbdüləzizin iddia olunan intiharından sonra Sultan Muradın ruhi vəziyyəti sürətlə pisləşmiş və o, alkoqolizm ilə üzləşmişdir. Dayısının intiharı və kabinetinin bir neçə üzvünün qətli onun ağır sinir böhranına səbəb olmuşdur. Nəticədə, taxtda cəmi üç aydan sonra Murad idarəetməyə qadir olmadığı elan edilmiş, kiçik qardaşı Həmid Əfəndi ilə əvəz olunmuş və o, 1 sentyabr 1876-cı ildə Sultan II Əbdülhəmid kimi taxta çıxmışdır. Əbdülhəmid Muradın Bosfor boğazının sahilində yerləşən Çırağan sarayına köçürülməsini əmr etmişdir. Namiq Kamal kimi bir çox "yeni osmanlılar" nümayəndəsi V Muradın taxtdan endirilməsinə öz etirazlarını bildirmiş və Muradın Qərb siyasi baxışlarını dəstəkləməyə davam etmişdir.

Konstitusiyanı hazırlayan komissiyanın üzvü olmamağına baxmayaraq, Midhat Paşa onun qəbulunda mühüm rol oynamışdır. Midhat Paşanın rəhbərliyi altında yeni konstitusiya üzərində işləmək üçün 24 nəfərdən (sonradan 28 nəfər) ibarət komitə yaradılmışdır.  Midhat Paşa bu dövrdə əlli yeddi maddədən ibarət bir konstitusiya layihəsi hazırlatmışdır. II Əbdülhəmid [Mehmed Səid Paşaşşya həmin vaxta qədər qəbul edilmiş Fransa konstitusiyalarının da türk dilinə tərcümə edilməsi vəzifəsini tapşırmışdır. Bu tərcümə əsasında ikinci bir layihə meydana çıxmışdır. Komitə ilk layihəni 13 noyabr 1876-cı il tarixində təqdim etmiş, lakin bu layihə sədrəzəmlik vəzifəsinin ləğvini nəzərdə tutduğu üçün II Əbdülhəmidin nazirləri tərəfindən kəskin şəkildə rədd edilmişdir. Gərgin müzakirələrdən sonra bütün tərəflər üçün məqbul sayılan bir konstitusiya mətni formalaşdırılmış və sənəd 13 dekabr 1876-cı il tarixində səhər saatlarında II Əbdülhəmid tərəfindən imzalanmışdır. Bununla paralel olaraq, [böyük güclərin – Avstriya-Macarıstan, Britaniya, Fransa, Almaniya, İtaliya və Rusiyanın nümayəndələrinin iştirak etdiyi Konstantinopol konfransı keçilirdi. Konfransın işinə başlanan zaman konstitusiya vəziyyət top atəşləri ilə nümayəndələrə və İstanbul əhalisinə elan edilmişdir. Elə həmin gün Babı-alidə keçirilən mərasimdə padişahın 1876-cı il Konstitusiyasının elan edilməsi ilə bağlı iradəsi oxunmuşdur. Bu, Osmanlı imperiyasının ilk və yeganə konstitusiyası olmuşdur.

Konstitusiya irq və ya etiqad fərqi qoyulmadan bütün vətəndaşlara bərabər hüquqlar, quldarlığın ləğvi, dini deyil, dünyəvi hüquqa əsaslanan müstəqil məhkəmə sistemi, ümumi ibtidai təhsil və ikipalatalı parlament – sultanın təyin etdiyi Məclisi-Əyan və birbaşa seçilən Məclisi-Məbusan nəzərdə tutmuşdur. Midhat Paşa bildirmişdir ki, "islamda hökumət prinsipi əsasən demokratik əsaslara söykənir, çünki orada xalqın suverenliyi tanınır". İngili Səid Paşa, Süleyman bəy və Mehmed Səid Paşanın təklifi ilə "Osmanlı məmləkətində mövcud olan millətlərin hər biri öz dilində danışmaqda sərbəstdirx məzmunlu müddəa dəyişdirilmiş, dövlətin rəsmi dilinin "türkcə" olması prinsipi təsbit edilmiş, bu müddəa 18-ci və 57-ci maddələr olmaqla iki ayrı yerdə Konstitusiyada öz əksini tapmışdır.

Konstitusiyaya xalq dəstəyi qeyri-müsəlmanlara bərabər hüquqlar verəcəyi məlum olduqda kəskin şəkildə azalmağa başlamışdır. Bir neçə ay əvvəl Midhat Paşanın tərəfdarları olan softalar əsasən müxalifətə keçmişdilər. Midhat Paşa II Əbdülhəmidi konstitusiyanı təsdiqləməyə məcbur etməyə nail olmuş, lakin sultan 113-cü maddəni daxil etdirməyə müvəffəq olmuşdur. Bu maddə ona imperiyadan istənilən şəxsi məhkəmə və ya digər hüquqi prosedursuz sürgün etmək səlahiyyəti vermişdir. Bununla belə, Konstitusiya sultanın səlahiyyətlərini ciddi şəkildə məhdudlaşdıra bilməmişdir. Sultanın əlində qalan əsas səlahiyyətlərə müharibə elan etmək, nazirləri təyin etmək və qanunvericiliyi təsdiqləmək hüquqları daxil idi.

## Strukturu
"Qanuni-Əsasi" on iki başlıq altında cəmlənmiş 119 maddədən ibarət olmuş və bu maddələr əsasında formalaşdırılmış konstitusion quruluş tematik olaraq aşağıdakı kimi ümumiləşdirilə bilər:

* § 1–3 : Dövlətin əsas prinsipləri və hakimiyyətin mahiyyəti
** § 1 : Dövlət bölünməz bir bütövlükdür.
** § 3 : Səltənət və xilafət Osmanoğullarının ən böyük kişi övladına məxsusdur.
* § 7 : Padşahın toxunulmaz səlahiyyətləri
** vəkillərin təyini və vəzifədən azad edilməsi;
** xarici dövlətlərlə müqavilələrin bağlanması;
** müharibə və sülh elan edilməsi;
** xütbələrdə adının oxunması;
** quru və dəniz qüvvələrinin ali komandanlığı;
** Məclisi-Ümuminin çağırılması və tətili;
** Məclisi-Məbusanın buraxılması.
* § 11–13 : Din, vicdan və mətbuat azadlığı
** § 11 : Dövlətin rəsmi dini islamdır.
** § 12 : Mətbuat qanun çərçivəsində azaddır.
** § 13 : Ümumi əxlaq və asayişi pozmamaq şərti ilə din və vicdan azadlığı, eləcə də məzhəb imtiyazları tanınır.
* § 14–26 : Əsas hüquq və azadlıqlar
** § 14 : Ərizə vermək hüququ.
** § 15 : Təhsil alma hüququ.
** § 16 : Qeyri-müsəlmanların öz inanclarına uyğun təhsil vermək hüququ.
* § 21–22 : Mülkiyyət və yaşayış toxunulmazlığı.
* § 23 : Qanuni məhkəmədən kənar mühakimənin qadağan olunması.
* § 24 : Müsadirə və məcburi əməyin qadağan edilməsi.
* § 26 : İşgəncənin qadağan olunması.
* § 27–36 : İcra hakimiyyəti və Nazirlər Şurası
* § 27 : Sədrəzəm və şeyxülislamın padşah tərəfindən təyin edilməsi.
* § 30–33 : Vəkillərin vəzifə məsuliyyəti və mühakimə qaydaları.
* § 35 : Vəkil–Məbusan mübahisələrində son qərar səlahiyyətinin padişaha məxsus olması.
* § 36 : Təcili hallarda müvəqqəti qanunların çıxarılması.
* § 42–77 : Qanunverici hakimiyyət və Məclisi-Ümumi
* § 42 : Məclisi-Ümuminin iki palatadan ibarət olması (Məclisi-Məbusan və Məclisi-Əyan).
* § 43–44 : Məclisin illik toplanma və fəaliyyət müddəti.
* § 47 : Məclis üzvlərinin fikir və söz azadlığı.
* § 48 : Üzvlüyün ləğvi və məsuliyyət halları.
* § 53–54 : Qanun təklifi və qanunvericilik prosesi.
* § 60 : Məclisi-Əyan üzvlərinin padişah tərəfindən təyin edilməsi.
* § 64 : Məclisi-Əyanın qanun layihələri üzərində səlahiyyətləri.
* § 65 : Seçki prinsipi (50 min kişi əhaliyə bir millət vəkili).
* § 73 : Məclisi-Məbusanın buraxılması və yeni seçkilər.
* § 77 : Məclis sədr və müavinlərinin təyini.
* § 81–92 : Məhkəmə hakimiyyəti
* § 81 : Hakimlərin toxunulmazlığı.
* § 82–84 : Açıq məhkəmə icrası və məhkəmələrin səlahiyyət borcu.
* § 85 : Dövlət–vətəndaş mübahisələrinin ümumi məhkəmələrdə baxılması.
* § 89 : Fövqəladə səlahiyyətli məhkəmələrin qadağan edilməsi.
* § 92 : Ali divanın səlahiyyət dairəsi.
* § 96–101 : Maliyyə və büdcə rejimi
* § 96 : Maliyyə öhdəliklərinin yalnız qanunla müəyyən edilməsi.
* § 100 : Büdcədənkənar xərclərin qadağan olunması.
* § 101 : Fövqəladə hallarda büdcənin müddətinin uzadılması.
* § 113 : Fövqəladə vəziyyət və dövlət təhlükəsizliyi
** üsyan təhlükəsi zamanı hərbi vəziyyətin elan edilməsi;
** təhlükəli şəxslərin ölkədən uzaqlaşdırılması.
* § 115–116 : Konstitusiyanın təminatı və dəyişdirilməsi
* § 115 : Konstitusiya müddəalarının dayandırılmasının yolverilməzliyi.
* § 116 : Konstitusiyanın dəyişdirilməsi qaydası (hər iki məclisdə üçdə iki səs çoxluğu və padşahın təsdiqi).

## Versiyalar
Ştrausun fikrinə görə, hakimiyyət orqanları Konstitusiyanın elanından əvvəl eyni vaxtda bir neçə dildə versiyasını hazırlamışdır, çünki onların nəşr tarixi 1876-cı il olmuş və bu nəşrlərin paralel şəkildə həyata keçirilmiş olduğu güman edilmişdir. Sənəd müxtəlif dillərə uyğun olaraq müvafiq nəşriyyatlara məxsus qəzetlərdə rəsmi şəkildə dərc edilmiş, eyni zamanda digər nəşrlər tərəfindən də yenidən çap olunmuşdur.

Ştraus tərcümələri iki əsas qrupa ayırmışdır. Onlardan birincisi islam dininə mənsub əhali üçün hazırlanmış "Şərq üslublu" versiyalar, ikincisi isə xristianlar və yəhudilər, o cümlədən imperiya ərazisində yaşayan Osmanlı vətəndaşları və əcnəbilər üçün nəzərdə tutulmuş "Qərb üslublu" versiyalardır.

### Müsəlman

Konstitusiya ilkin olaraq fars–ərəb qrafikası ilə Osmanlı türkcəsində hazırlanmışdır. Sənəd həm Osmanlı hökuməti tərəfindən, həm də özəl şəxslərə məxsus mətbəələrdə çap edilmişdir.

Mətndə cəmi on türkmənşəli termin mövcud olmuş, əsasən ərəbmənşəli sözlərə əsaslanmışdır. Ştrausun fikrinə görə, bu hal ifrat dərəcədə olmuşdur. O həmçinin, sənəddə Osmanlı dəftərxana üslubuna xas mürəkkəb cümlə quruluşunun, izafətlərin və hörmət bildirən ifadələrdən istifadə edən dolayı üslubun üstünlük təşkil etdiyini qeyd etmişdir. Bu səbəbdən Ştraus belə qənaətə gəlmişdir ki, sənədin Qərb dillərinə qənaətbəxş tərcüməsi son dərəcə çətindir, hətta mümkünsüzdür. Maks Bilal Haydelberqer Osmanlı türkcəsində olan mətnin birbaşa tərcüməsini hazırlamış və bu tərcümə Tilmann Y. Röderin redaktəsi ilə dərc edilmişdir.

Osmanlı türkcəsində olan orijinal mətndən əlavə, sənəd ərəb və fars dillərinə də tərcümə edilmişdir. Müsəlmanlar üçün nəzərdə tutulmuş dil versiyaları Osmanlı türkcəsi mətnindən törəmişdir. Ştrausun fikrinə görə, Osmanlı türkcəsi, ərəb və fars dillərində olan versiyalarının lüğət tərkibi, demək olar ki, eyni olmuşdur. Osmanlı Konstitusiyasında Qərb anlayışlarının mövcudluğuna baxmayaraq, Ştraus rəsmi fransızdilli versiyanın osmanlı mətninin birbaşa tərcüməsi təəssüratı yaratmadığını bildirmişdir.

Ərəbdili versiyası "*Əl-Cəvaib*" qəzetində dərc edilmişdir. Ştraus ərəbdilli versiyada istifadə edilən terminologiyanın Osmanlı türkcəsindəki terminlərə, demək olar ki, "kor-koranə şəkildə" uyğunlaşdırıldığını, terminlərin mənbəyinin isə əsasən ərəb dili olduğunu qeyd etmişdir. O, yeni ərəb terminlərinin Osmanlı türkcəsində istifadə edilən köhnə terminləri əvəz etməyə başladığı bir dövrdə bu yaxınlığın farsdilli versiyası ilə müqayisədə daha təəccüblü olduğunu vurğulamış və osmanlıca olan "mətnə bu qədər sadiq qalınmasının əhəmiyyətli, lakin izahının çətin" olduğunu bildirmişdir.

17 yanvar 1877-ci il tarixindən etibarən farsca versiya "*[[Əxtər (qəzet)|Əxtər]]*" qəzetində dərc edilmişdir. Ştraus farsdilli mətnin osmanlıca orijinalına yaxınlığını gözlənilən hesab etmişdir, çünki fars dili siyasətə dair bir çox ərəbmənşəli osmanlıca terminlərini qəbul etmişdir.

Osmanlı türkcəsi, ərəb və fars dillərində "konstitusiya" anlayışı üçün "əsas qanun" mənasını verən terminlərdən istifadə olunmuşdur: türkcədə "**'" (), ərəbcədə "**'" (), farscada isə "**'" (). Ştrausun fikrinə görə, ərəbmənşəli bu termin məna baxımından [[alman dili]]ndə olan "**'" anlayışına daha yaxındır.

### Qeyri-müsəlman

Qeyri-müsəlmanlar üçün hazırlanmış versiyalar erməni, bolqar, yunan və ladino dillərini əhatə etmişdir. Bundan əlavə, erməni əlifbası ilə yazılmış türkdilli versiya da mövcud olmuşdur. Bu versiyalar müvafiq olaraq "*Masis*", "*Makikat*", "*Vyzantis*", "*De Castro Press*" və "*La Turquie*" nəşrlərində çap edilmişdir.

Ştrausun qeyd etdiyinə görə, qeyri-müsəlman dilləri üçün hazırlanan versiyalar əsasən fransız dilində olan mətni model və terminoloji mənbə kimi qəbul etmişdir. O, Osmanlı türkcəsində geniş yayılmış titul və digər dil xüsusiyyətlərinin bu versiyalarda adətən yer almadığını vurğulamışdır. Hər bir dil versiyasında Osmanlı türkcəsində olan bəzi terminlərin əvəzinə həmin dilə xas terminologiyadan istifadə edilmişdir. Müxtəlif versiyalar ya xarici terminologiyaya, ya da öz dillərinin terminlərinə geniş yer vermiş, lakin ümumilikdə Osmanlı türkcəsinin terminlərindən istifadədən çəkinmişdir. Bəzi ümumi fransızmənşəli osmanlıca terminlər başqa sözlərlə əvəz olunmuşdur. Bu fərqlər əsasında Ştraus qeyri-müsəlman versiyalarının xarici təsirləri və milli ənənələri, hətta müəyyən siyasi gözləntiləri əks etdirdiyi və Osmanlı imperiyasında mövcud olan dini, ideoloji və digər bölünmələri əks etdirdiyi qənaətinə gəlmişdir.

Ştrausun "purist" kimi xarakterizə etdiyi ermənidilli versiyada fransızca mətndə olmayan osmanlıca terminlərindən istifadə edilmiş, bəzi hallarda yerli ermənicə terminlərin əvəzinə bu terminlər seçilmişdir. O, buna görə ermənidilli versiyanın osmanlıca orijinal mətni nəzərə aldığını bildirmişdir. Ermənidilli versiya "*Bazmavep*" nəşrində yenidən çap edilmişdir. Bolqardilli versiya "*Dunav/Tuna*", "*Iztočno Vreme*", "*Napredŭk*" və "*Zornitsa*" qəzetlərində yenidən nəşr olunmuşdur. Ştraus bolqardilli versiyanın fransızca mətni tam şəkildə izlədiyini qeyd etmiş, Xristo S. Arnaudovun kolleksiyasında saxlanılan nüsxənin titul səhifəsində tərcümənin Osmanlı türkcəsindən edildiyi yazılmış, lakin bunun doğru olmadığını bildirmişdir.

Yunandilli versiyanın fransızca tərcüməni əsas götürdüyü, lakin yunan terminlərinə osmanlıca sinonimlərinin, osmanlıca terminlərinə isə yunanca sinonimlərinin əlavə edildiyi qeyd olunmuşdur. Ştrausun fikrinə görə, ladino dilində olan versiya osmanlıca olan orijinal mətn ilə müqayisə edilmişdir. Ştraus həmçinin, Bosniya vilayətində serb dilində bir versiyanın mövcud olmalı olduğunu bildirmişdir. Gənc türklər inqilabından sonra Arseniyə Zdravkoviç serb dilində tərcüməni nəşr etmişdir.

Fransız və ingilis dillərində versiyalar mövcud olmuşdur. Fransızca versiya diplomatlar üçün nəzərdə tutulmuş və Tərcümə Otağı tərəfindən hazırlanmışdır. Ştraus fransızca versiyanın ilkin layihəsinin tapılmadığını və onun mövcudluğunu təsdiqləyən sübut olmadığını qeyd etmişdir. Bununla belə, fransızca mətndə Osmanlı türkcəsindən qaynaqlanan bəzi terminlər yer almışdır. "*[[American Journal of International Law]]*" jurnalının 1908-ci il buraxılışında Osmanlı istehsalı olan ingiliscə versiya dərc edilmiş, lakin onun mənşəyi göstərilməmişdir. Ştraus həmin mətnin bir hissəsini təhlil etmiş, ingiliscə versiyanın da fransızca mətndən tərcümə edildiyi nəticəsinə gəlmişdir.

Ştraus "Qanuni-Əsasi"nin rus dilinə tərcüməsi ilə rastlaşmadığını, lakin belə bir versiyanın mövcud olmasının yüksək ehtimal olduğunu bildirmişdir.

Xristianlar və yəhudilər üçün hazırlanmış müxtəlif dil versiyalarında "konstitusiya" anlayışı fərqli terminlərlə ifadə edilmişdir: bolqar dilində "**'" (), yunan dilində "**'" (), ladino dilində "**'" və serb dilində "**'". Bolqardillk versiya rusmənşəli termini, yunandilli versiya fransızca "**'" sözünün [[kalka (dilçilik)|kalkas]]ını, ladinodilli versiya fransızmənşəli termini, serbdilli versiya isə [[kilsə slavyan dili|kilsə slavyanmənşəli]] sözü istifadə etmişdir. Ermənidilli versiyada "**'" () termini işlədilmişdir.

## Reaksiyalar
"Qanuni-Əsasi"nin elanına həm Osmanlı imperiyası daxilində, həm də Avropa ölkələrində geniş, lakin ziddiyyətli reaksiyalar olmuşdur. Konstitusiyanın müşahidəçilər tərəfindən İstanbulda keçirilən konfransda iştirak edən avropalıları sakitləşdirmək məqsədi daşıdığına inanılmışdır. II Əbdülhəmid həm Babıali, həm də ziyalılar tərəfindən etimadsızlıqla qarşılanmışdır. Nazirlər onun aldadıcı və hiyləgər olduğunu düşünür, onun hakimiyyətinin dövlət işlərində imperiya nəzarətinin qayıdışı mənasına gələcəyindən şübhələnirdilər.

Konstitusiya qüvvəyə minməzdən əvvəl üləmanın əhəmiyyətli bir hissəsi onun şəriət qanunlarına zidd olduğunu əsas gətirmiş və sənədə qarşı çıxmışdır. Bununla yanaşı, Osmanlı imperiyasının müxtəlif bölgələrində əhali yeni idarəçilik rejimi altında yaşamağa böyük ümidlə yanaşmışdır. Bir çox yerlərdə bayramlar keçirilmiş, müsəlmanlar və xristianlar arasında yeni münasibətlər formalaşmış, "osmanlı" adı altında vahid milli kimliyin yarandığı təəssüratı güclənmişdir. Bununla belə, imperiyanın bəzi vilayətləri və əhali qrupları konstitusiyaya qarşı çıxmış, narazılıqlar bəzən zorakılıq formasında özünü göstərmişdir. Bəzi müsəlmanlar üləmaların mövqeyini bölüşmüş, konstitusiyanın şəriət hüququnu pozduğunu iddia etmiş, hətta ibadət zamanı bir keşişə hücum kimi hadisələr qeydə alınmışdır. Konstitusiyada adı çəkilən Rumıniya, Şkoder və Albaniya kimi bölgələr sənədin onların muxtariyyətinin ləğv edilməsinə və ya idarəetmə formasının dəyişdirilməsinə işarə etdiyini düşünmüş, buna görə də təşvişə düşmüşdür.

Ən mühüm reaksiyalardan biri Avropa dövlətlərinin mövqeyi olmuşdur. Avropada bu konstitusiyaya münasibət əhalinin əksinə olaraq əsasən mənfi olmuşdur. Xüsusilə Britaniya imperiyası Babı-alini dəstəkləməkdən imtina etmiş və Osmanlı rəhbərliyinin addımlarını məsuliyyətsiz kimi qiymətləndirmişdir. Bir çox Avropa müşahidəçiləri bu konstitusiyanı "imperiyanı xilas etmək üçün atılmış yararsız və ya gecikmiş bir cəhd" hesab etmişdilər. Yalnız iki kiçik dövlət konstitusiyanı dəstəkləmişdir. Bu, əsasən onların Rusiyaya qarşı mənfi münasibətilə izah olunmuşdur. Digər Avropa dairələri Osmanlı hakimiyyətinin imperiyanı qorumaq üçün son ümidsiz addımlara əl atdıqlarını düşünmüş, bu təşəbbüsü Babı-alinin və sultanın "təsadüfi və qeyri-sabit" bir addımı kimi qiymətləndirmişdilər.

## Davamiyyəti

### Birinci Məşrutiyyət
Birinci Məşrutiyyət dövrü 23 dekabr 1876-cı ildə Sultan II Əbdülhəmidin Midhat Paşanı ikinci dəfə böyük vəzir təyin etməsi və "Qanuni-Əsasi"ni elan etməsi ilə başlamışdır. Osmanlı imperiyasının ilk parlamenti olan Məclisi-Ümumi 19 mart 1877-ci ildən 28 iyun 1877-ci ilədək toplanmışdır. Məclisi-Ümumi, əsasən, "yeni osmanlılar"ın təzyiqi, həmçinin Midhat Paşanın siyasi təsiri nəticəsində yaradılmışdı. Parlament daha bir dəfə toplanmış, sonra 13 fevral 1878-ci ildə II Əbdülhəmid tərəfindən konstitusiya hüququnun istifadə edilməsi ilə dayandırılmışdır. Buna baxmayaraq, II Əbdülhəmid ilkin olaraq, parlamentin fəaliyyət göstərməsinə icazə verməyə hazır idi, lakin o, tez bir zamanda seçilmiş vəzifəli şəxslərin təsdiqini gözləmək əvəzinə, avtokratik səlahiyyətləri ələ keçirməklə islahat aparmağın daha asan olduğuna qərar vermişdir.

Bundan sonra sultan II Əbdülhəmid Midhat Paşanı vəzifədən kənarlaşdırmış və imperiyadan sürgün etmişdir. Onun vəzifədən azad edilməsinin səbəbləri kimi büdcə kəsiri olduğu halda profisit təqdim etməsi, rüşvət və korrupsiyaya qarşı mübarizə apardığı dövrdə digər saray rəsmiləri ilə yaşadığı münaqişələr göstərilmişdir. Digər bir səbəb 1877–1878-ci illər Rusiya–Osmanlı müharibəsi göstərilmişdir. Bu hadisələrdən qısa müddət sonra, 1881-ci ildə Midhat Paşa sultan II Əbdüləzizə sui-qəsd cəhdi ittihamı ilə Ulduz sarayında təşkil edilmiş Ulduz məhkəməsi tərəfindən edam cəzasına məhkum edilmişdir.

Bu proseslər, yəni "yeni osmanlılar"ın gücdən düşməsi Birinci Məşrutiyyət dövrünə effektiv son qoymuş və hakimiyyətin sultanın əlində mərkəzləşməsinə qayıdışa işarə etmişdir. Bu addım ona yeni seçkilərdən yayınmaq imkanı vermişdir. II Əbdülhəmid getdikcə cəmiyyətdən uzaqlaşmış və Ulduz sarayına çəkilmiş, beləliklə təxminən üç onillik müddət ərzində imperiyanı əsasən mütləqiyyət üsulu ilə idarə etmişdir. II Əbdülhəmidin sultanlığı birmənalı qarşılanmamışdı. V Murad taxtdan endikdən doqquz ay sonra zehni qabiliyyətlərini yenidən əldə etmişdir. Bir müddət sonra keçmiş sultanın sağalmasını müşahidə edən tərəfdarları gizlicə onu taxta qaytarmaq üçün sui-qəsd planlarına başlamışdılar. Muradın Çırağan sarayında saxlanıldığı ilk iki il ərzində tərəfdarları onu azad etmək və taxta qaytarmaq üçün üç dəfə cəhd göstərmişdilər, lakin hər üçü uğursuz olmuşdur. Buna görə də Əbdülhəmid Çırağan sarayının ətrafında onu şəhərdən təcrid edən kordonu sərtləşdirmişdi. Keçmiş "yeni osmanlılar" nümayəndəsi Əli Suavi 20 may 1878-ci ildə artan avtoritarizmə son qoymaq və liberal ideallara həmfikir olan V Muradı yenidən taxta çıxarmaq məqsədilə Çırağan hadisəsi kimi tanınan çevriliş cəhdi həyata keçirmişdir. Çevriliş uğursuzluğa düçar olmuş və Əli Suavi bu cəhddə Həsən Paşa tərəfindən öldürülmüşdür. Bəzi hesablara görə, ölümündən az əvvəl Əli Suavi V Muradın qolundan tutaraq ona belə demişdir: "Ey, əfəndimiz, gəl, bizi moskvalılardan xilas et".

### İkinci Məşrutiyyət və TBMM

1908-ci ildə Gənc türklər inqilabı İttihad və Tərəqqi Komitəsinin (İTK) tərəfdarlarının həyata keçirdiyi kiçik bir üsyanla başlamış və qısa müddət ərzində bütün imperiya ərazisinə yayılmışdır. Bu şərait regionda yerləşdirilmiş hərbi hissələrdə xidmət edən zabitlər üçün sistemi islah edəcəyini vəd edən inqilabi təşkilatlara, o cümlədən İttihad və Tərəqqi Komitəsinə qoşulmağı cəlbedici etmişdir. İmperiya üzərində nəzarəti bərpa etməkdə aciz qalmış sultan II Əbdülhəmid 1876-cı il Konstitusiyasının bərpasını elan etmiş, 23 iyul 1908-ci ildə parlamenti yenidən toplamağa məcbur olmuşdur. İnqilabdan sonra hakimiyyət rəsmi şəkildə yox, lakin faktiki olaraq II Əbdülhəmid, Babı-ali və mərkəzi hələ də Salonikidə yerləşən, getdikcə güclənən bir "dərin dövlət" fraksiyasını təmsil edən İttihad və Tərəqqi Komitəsi arasında bölüşdürülmüşdü.

"Qanuni-Əsasi" Təadil Komissiyası tərəfindən hazırlanmış konstitusiya dəyişiklikləri 8 avqust 1909-cu ildə qəbul edilmişdir. Aparılan dəyişikliklərlə sultanın taxta çıxan zaman "vətənə və millətə sədaqət" andı içməsi məcburi edilmiş, sultanın məhkəmə qərarı olmadan sürgün etmək səlahiyyəti verən 113-cü maddə dəyişdirilmişdir. Onun əvəzinə, "Heç kəs qanunun müəyyən etdiyi səbəb və qaydadan başqa hər hansı bir bəhanə ilə həbs edilə və cəzalandırıla bilməz" müddəası təsbit olunmuşdur. Bununla yanaşı, mətbuat üzərində senzura ləğv edilmiş, sədrəzəmin səlahiyyətləri genişləndirilmiş, məclisə etimadsızlıq səsi yolu ilə hökuməti istefaya göndərmək hüququ tanınmış, sultan tərəfindən veto edilmiş qanunların məclisdə üçdə iki səs çoxluğu ilə yenidən qəbul edilməsi prinsipi qəbul edilmiş, həmçinin poçt yazışmalarının məhkəmə qərarı olmadan yoxlanıla bilməyəcəyi təsdiqlənmişdir. Orxan Aldıkaçtının fikrinə görə, bu mühüm və əsaslı dəyişikliklərə görə sözügedən sənədin ayrıca bir konstitusiya kimi, yəni 1909-cu il "Qanuni-Əsasi"si adı ilə qiymətləndirilməsi zəruri hesab olunmuşdur.

Konstitusiyalı və parlament idarəçiliyi üzrə aparılan təcrübəyə qarşı təhdidlər qısa müddət ərzində özünü göstərmişdir. Yeni parlament dövrünün başlamasından doqquz ay sonra konstitusionalizmə qarşı narazılıq və reaksion əhval-ruhiyyə 31 mart hadisəsi ilə təzahür etmişdir. Buna baxmayaraq, konstitusiyapərəst qüvvələr reaksion qüvvələrdən Osmanlı hökuməti üzərində nəzarəti yenidən ələ almağa müvəffəq olmuşdur.

Birinci Dünya müharibəsində Osmanlı imperiyasının məğlub olmasından sonra Antanta dövlətləri tərəfindən İstanbulun işğalı və Məclisi-Məbusanın basılması fonunda 11 aprel tarixində sultan VI Mehmed məclisi rəsmi şəkildə buraxmış və konstitusiyanın fəaliyyətini dayandırmışdır. Məclisi-Məbusanın ləğv edilməsi Türkiyə Böyük Millət Məclisinin açılmasına zəmin yaratmışdır. Bu tarixdən sonra İstanbul hökuməti ilə Ankarada fəaliyyət göstərən məclis arasında ikili hakimiyyət vəziyyəti formalaşmışdır. Türkiyə Böyük Millət Məclisi faktiki olaraq ölkənin idarə edilməsini öz üzərinə götürmüş, İstanbul hökuməti həm daxili, həm də xarici siyasətdə real təsir imkanlarını itirmişdir.

20 yanvar 1920-ci ildə Böyük Millət Məclisi toplanmış və 1921-ci il Türkiyə Konstitusiyasını təsdiq etmişdir, lakin bu sənəddə 1876-cı il Osmanlı Konstitusiyasının açıq şəkildə ləğv edildiyi göstərilmədiyinə görə yalnız 1921-ci il Konstitusiyasına zidd olan müddəalar hüquqi qüvvəsini itirmişdir. Konstitusiyanın qalan müddəaları 20 aprel 1924-cü il tarixinədək tətbiq olunmuş, həmin tarixdə həm 1876-cı il, həm də 1921-ci il konstitusiyaları tamamilə yeni bir sənəd – 1924-cü il Türkiyə Konstitusiyası ilə əvəz edilmişdir.

Üzeyir Hacıbəyov İkinci Məşrutiyyətə dair bir sıra satirik felyetonlar yazmışdır. Onlardan "*Osmanlıda qanuni-əsasi*" adlanan silsilədir. Bu felyetonlarda Hacıbəyov əvvəlcə Osmanlı imperiyasında konstitusiyanın mövcudluğuna qarşı hökm sürən skeptisizmi və inanmamağı ironiya ilə təsvir etmişdir. O, qeyd etmişdir ki, uzun illər davam edən II Əbdülhəmid dövrünün istibdad rejimi səbəbindən Osmanlı mətbuatında hər şey rəsmi təriflərlə dolu idi, real problemlər isə gizlədilirdi. Buna görə konstitusiya xəbəri ilk vaxtlarda "kitab elanı" kimi qəbul olunur, absurd və uyğunsuz görünürdü. Felyetonun sonrakı hissələrində konstitusiyanın elanından sonra baş verən dəyişikliklər göstərilmişdir. Burada mətbuat sərbəstliyi yaranır, qəzetlər xalqın acınacaqlı vəziyyətindən, məmurların zülmündən açıq yazmağa başlayır. Hacıbəyov xarici dövlətlərin "Makedoniyada islahat" tələblərinin konstitusiya vasitəsilə effektiv cavablandırıldığını ironiya ilə vurğulamışdır. O həmçinin, hürriyyətə və konstitusiyaya inanmayanları "kafir" adlandırmış, hadisənin gerçəkliyini qəbul etməyə çağırmışdır. Felyetonlar eyni zamanda imperiyanın parçalanma prosesinə toxunmuş və Osmanlı cəmiyyətindəki ümidləri, eyni zamanda real narahatlıqları əks etdirmişdir.

## Əhəmiyyəti
"Qanuni-Əsasi" vasitəsilə Osmanlı imperiyasında ilk dəfə olaraq hakimiyyət və dövlət səlahiyyətlərinin dini legitimliyinə qarşı demokratik elementlərlə mütləqiyyətin məhdudlaşdırılması cəhdi edilmişdir. Hər halda, bu cəhd uğursuz olmuşdur, çünki konstitusiya birbaşa sultan tərəfindən çağırılmış bir komitə tərəfindən hazırlanmış və layihələr monarxistlər, o cümlədən Mehmed Rüşdü Paşa və Əhməd Cövdət Paşa tərəfindən yoxlanılmışdır. Sənəd nəhayət sultanı xalq və parlament qarşısında hüquq və imtiyazlarını qorumuşdur. Sultan teokratik legitimliyə malik hökmran olaraq qalmaqda davam etmiş və dövlət təşkilatı ona uyğun qurulmuşdur. Bu səbəbdən, hüquqi baxımdan qüvvədə olan Konstitusiyaya baxmayaraq, sultan dövləti faktiki olaraq mütləqiyyət üsulu ilə idarə etmişdir. Bu vəziyyət Konstitusiyanın elanından cəmi on bir ay sonra parlamentin bağlanması ilə xüsusilə aydın şəkildə özünü göstərmişdir. Fərmanla elan edilmiş konstitusiya faktiki olaraq yenidən fərmanla qüvvədən salınmışdır. Konstitusiyada zəmanət verilmiş əsas hüquqlar Osmanlı hüquq tarixində əhəmiyyətsiz deyildi, lakin 113-cü maddənin üçüncü cümləsi ilə tanınan sürgün hüququ sultanın qərarına bağlı olaraq ciddi şəkildə məhdudlaşdırılmışdır.

Üç on ildən çox davam edən konstitusiyanın faktiki səmərəsizliyinin mətbuat azadlığına təsiri 1908-ci ildə mətbuat senzurasının qadağan olunmasından sonra özünü göstərmişdir. Belə ki, konstitusiyanın yenidən qüvvəyə minməsindən sonra çıxan dövri nəşrlərin sayı kəskin artmışdır. 1908-ci və 1909-cu illərdə 330 nəşr hesablanmışdır.

"Qanuni-Əsasi" ölkə daxilində yaratdığı dərhal təsirdən daha geniş mənaya malik olmuşdur. Bu sənəd bütün təbəələri qanun qarşısında "osmanlı" kimliyi altında birləşdirmiş, dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq hər kəsə mətbuat azadlığı və pulsuz təhsil kimi hüquqlar tanımışdır. Konstitusiya suverenə geniş səlahiyyətlər vermişdir, lakin Osmanlı bürokratiyasının müəyyən bir hissəsində Avropa təsirinin nə dərəcədə güclü olduğunu aydın şəkildə göstərmişdir. İslamın hələ də dövlətin rəsmi dini kimi tanınmış olmağına baxmayaraq, bu, Avropa dövlətlərinin dini azlıqlara qarşı ayrı-seçkilik məsələsində göstərdikləri təzyiqlərin nəticəsi olmuşdur. Konstitusiya bütün Osmanlı təbəələrinin, o cümlədən yeni yaradılmış Məclisi-Məbusanda xidmət etmək hüququnun bərabərliyini yenidən təsdiqləmişdir.

Bu sənəd yalnız siyasi akt yox, həm də osmanlıçılığın və Osmanlı vətənpərvərliyinin bəyannaməsi olmuş, imperiyanın öz problemlərini həll etmək qabiliyyətinə malik olduğunu və mövcud sərhədləri daxilində yaşamaq haqqının olduğunu nümayiş etdirmişdir. Konstitusiya imperiya təbəələrini rəsmi şəkildə "osmanlılar" kimi təsbit etmiş, sultan isə "türklərin" deyil, "bütün osmanlıların padşahı və hökmdarı" kimi təqdim edilmişdir. 1876-cı il Osmanlı Konstitusiyasından əvvəl 1869-cu il Vətəndaşlıq Qanunu qəbul edilmiş, bu qanun irqi və dini mənsubiyyətdən asılı olmayaraq bütün Osmanlı təbəələri üçün ümumi və bərabər vətəndaşlıq anlayışını formalaşdırmışdır. Konstitusiya bu ideyaları əsas götürərək onları genişləndirmiş və dövlətin birliyinin qorunmasına yönəlmişdir.

Nəticə etibarilə, Konstitusiya seçkili Məclisi-Məbusanı və təyin olunan Məclisi-Əyanı yaratmasına baxmayaraq, sultanın hakimiyyətini yalnız minimal dərəcədə məhdudlaşdırmışdır. Konstitusiyaya əsasən sultan müharibə elan etmək və sülh bağlamaq, nazirləri təyin və vəzifədən azad etmək, qanunvericiliyi təsdiqləmək, həmçinin Məclisi-Məbusanı çağırmaq və buraxmaq səlahiyyətlərini özündə saxlamışdır.

Konstitusiyada təmin edilən əsas hüquqlar Osmanlı hüquq tarixində mühüm əhəmiyyət daşımışdır, lakin hökmdarın fərmanları ilə ciddi şəkildə məhdudlaşdırılmışdır. Ümumi təmsilçilik institutu vasitəsilə məzhəbi bölünmələrin aradan qaldırılması əvəzinə, seçkilər cəmiyyətin kommunitar əsaslarını möhkəmləndirmiş, 1844-cü il siyahıyaalınmasına əsaslanan əhali proqnozları üzrə müxtəlif dini icmalara kvotalar ayrılmışdır. Bundan əlavə, Avropa dövlətlərini razı salmaq məqsədilə Osmanlı idarəçiliyi Avropa vilayətlərinin orta hesabla 2:1 nisbətində üstün təmsil olunduğu son dərəcə qeyri-bərabər bir nümayəndəlik sistemi formalaşdırmışdır.

## Qeydlər

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (info page on book at Martin Luther University)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*