open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aktinometriya

**Aktinometriya** — geofizikanın bir bölməsi; atmosferdə, hidrosferdə və Yer səthindəki şüalanmaları öyrənir. Dar mənada, aktinometriya meteorologiyada Yerin radiasiyasını ölçmə üsullarının məcmusudur. Yerdə və atmosferdə baş verən hadisələrin enerji mənbəyi Günəşdir. Aktinometriyanın əsas vəzifəsi Yer səthində və atmosferdə Günəş radiasiyasının, atmosferin radiasiya balansının ölçülməsi və tədqiqi, atmosfer, hidrosfer və Yer səthində şüa enerjisinin dəyişilməsini ölçən cihaz və üsulların işlənib hazırlanmasıdır. Aktinometriya atmosfer optikası, spektroskopiya, heliofizika, atmosferin yüksək təbəqələrinin fizikası və alçaq (yerüstü) təbəqələrin fizikası ilə əlaqədardır. Aktinometriyadakı təcrübi və nəzəri işlərin nəticələri iqlimşünaslıq, kənd təsərrüfatı, sənaye, tibb, memarlıq, nəqliyyat, aerologiya və meteorologiyada tətbiq edilir.

Yerin süni peyklərinin buraxılması ilə əlaqədar aktinometriya xüsusilə böyük imkanlar əldə etmişdir.

## Mənbə
* 

## Ədəbiyyat
* Кондратьев К.Я. Актинометрия. Л.: 1965
* Главная геофизическая обсерватория им. А.И.Воейкова за 50 лет Советской власти. Л.: 1967
Sen-Kanten

**Sen-Kante** — Fransanın şimalında O-de-Frans regionunda bir şəhərdir. Ena departamentinin ən böyük şəhəridir. Lillyadan 107 km cənubda və Parisdən 150 km şimal-şərqdə yerləşir. Somma çayının sağ sahilindədir. Əhalisi 55878 nəfərdir (2014)

## Tarixi
Şəhər III əsrdə xristian Kvintinin şərəfinə adlandırılıb. Şəhər o zaman indiki ərazisidən 11 km aralıda yerləşirdir. Kral dövründən sonraa şəhər əsas ipəkçilik mərkəzi oldu. XV vəba xəstəliyi zamanı Fransa kralı və Burdund hersoqaniya burada vəfat edir.

## İqtisadiyyatı
Əhali əsasən aşağıdakı sahələrdə işləyir:
* Kənd təsərrüfatı — 0,3&nbsp;%
* Sənaye — 10,0&nbsp;%
* Tikinti — 4,9&nbsp;%
* Nəqliyyat — 42,9&nbsp;%
* Dövlət xidməti — 41,9&nbsp;%

## Qaleriya

## İstinad
* Национальный институт статистики
* [Результаты муниципальных выборов 2014 года](http://www.interieur.gouv.fr/Elections/Les-resultats/Municipales/elecresult__MN2014/(path)/MN2014/002/002691.html)
Ued

**Ued** (, ) — Saxarada və Ərəbistan yarımadasında ilin çox vaxtı quru olan, müvəqqəti axarlı dərə. Uzunluğu bir neçə yüz km-ə çatır.

## Həmçinin bax
* Vadi
* İllik moren
* Layda

## İstinadlar
Avtomatik meteoroloji sistemlər

## Müasir meteoroloji təminat [[sistem]]ləri
Son onilliklər ərzində istismara yararlı, uzaq məsafələr qət edən, yüksək sürətə malik hava laynerlərinin meydana çıxması ilə əlaqədar olaraq, dumanda görünüş məsafəsinin ölçülməsi zamanı 10 m-lik dəqiqlik tələb olunur və xüsusən də qalxma-enmə zonasında hava gəmilərinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə biləcək yer səthi üzərində küləyin sürət və istiqamətinin və digər meteoroloji kəmiyyətlərin ölçülmə dəqiqliyinə olan tələblər də xeyli artmışdır. Ona görə də operativliyin tam təmin olunması üçün uçuşların meteoroloji təminatı vəzifəsinə qarşı qoyulan əsas tələblər məlumatların vaxtlı-vaxtında və tam şəkildə çatdırılmasından ibarət olur.
Yuxarıda qeyd edilən şərtlərlə əlaqadar olaraq istismar edilən müasir meteoroloji təminat sistemlərinə yüksək inteqrallaşdırılma və avtomatlaşdırılma səviyyəsi istiqamətində qoyulan təlblər də artmış olur.

## Avtomatik meteoroloji sistemlər
Müşahidələrin aparılması üçün ən çox yayılan üç avtomatik stansiya var: AWOS -Almaniya, VAİSALA -Finlandiya, ASOS -ABŞ, KRAMS-4 isə Rusiya istehsalıdır. Bu stansiyalar vasitəsilə meteoroloji müşahidələr yarım saatdan bir aparılır. Əldə olunan meteoroloji məlumatları kodlaşdırırlar. Bu isə METAR adlanır. Bundan başqa xüsusi müşahidələr də vardır. Xüsusi müşahidələr kodu isə SPESİ adlanır. SPESİ müəyyən kriteriyalar vasitəsilə xüsusi hava təzahürləri üzərində aparılır.
Meteoroloji müşahidələrin işlənməsinə qoyulan müasir tələblər, meteoroloji elementlərin vaxtında, dəqiq və avtomatlaşdırılmış şəkildə ölçülərək minimum xəta ilə lazımi orqanlara ötürülməsidir. Qoyulan tələbləri yerinə yetirmək məqsədilə hal-hazırda yüzdən çox hava limanlarında Almaniyanın impuls–fizik (Avtomatlaşdırılmış Meteoroloji Müşahidə Sistemləri-AWOS) və Finlandiyanın VAİSALA (Kompleksləşdirilmiş Avtomatik Radiotexniki Stansiya-KRAMS-4) dünyada tanınmış, aparıcı firmalarının müasir cihazları və sistemləri ilə təchiz olunub.

## Həmçinin bax
Meteorologiya

## Xarici keçidlər
PEYK METEOROLOGİYASI

## İstinadlar
Uaza çayı

**Uaza çayı**- Belçika və Fransa ərazisindən axan Sena çayının sol qoludur. Uzunluğu 302 km, hövzəsinin sahəsi isə 17 min. km²-dir.

## Coğrafiyası
Kanallar vasitəsilə Maas, Somma, Şelda çayları ilə birləşir. Sena çayı vasitəsilə Şimal kanalına birləşir.
Uaza çayı mənbəyini Belçika əyalətindən götürür və qərbə doğru Ardenlər dağını keçərək Fransanın cənub-qərb hissəsinə daxil olur. Orta illik axımı 110 m³/san-dir.

## Qolları
### Sağ qolları
* Nauar
* Divet

### Sol qolları
* Qlan
* Ton
* Sera

## Ədəbiyyat
# Уаза // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 379.
# ↑ Перейти к:***1*** ***2*** Уаза // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890–1907.
EUMETSAT (peyk sistemi)

## EUMETSAT peyk sistemi
EUMETSAT peyk sisteminin quraşdırılmasında məqsəd hava proqnozlarının tərtibatı üçün yeni informasiyaların hər beş dəqiqədən bir əldə edilməsidir. EUMETSATın tərkibində quraşdırılmış DAWBEE sputnik stansiyasında məlumatlar on beş dəqiqədən bir təzələnir. Qeyd edək ki, bu sistem yalnız faktiki havanı, hava axınlarının istiqamət traektoriyasına siklon və antisiklonların hərəkət mexanizmi, buludsisttemlərini, yağıntıları, qar örtüyünü,. Tepperatura (torpaq, dəniz, hava) görünüşü, duman. Reflektiv şüalanma, insolyasiya, albedo, atmosferdəki su buxarının, karbonun (CO2), ozonun (O3), paylanmasını, havanın tozlanma dərəcəsini eyni zamanda təhlükəli hidrometeoroloji hadisələri, şimşək və qasırğaların intansivliyini yer səthində quraqlıq ərazilərinin paylanması, yanğınların baş verməsi, divergensiya və s. Meteoroloji amilləri əks etdirir.

## Həmçinin bax
Meteorologiya, Peyk

## Xarici keçidlər
PEYK METEOROLOGİYASI

## İstinadlar
Uvala

**Uvala** (, ) — cənubi slavyan adətən layların uzanma istiqamətinə uyğun və ya çat boyu uzanan, hər iki qurtaracağı qapalı olan, muldaya oxşar çökək. Çox vaxt karst qıflarının böyüməsi və öz aralarında birləşməsi nəticəsində yaranır. Belə formalar karst çökəklikləri adlanır.

## Həmçinin bax
* Fundament
* İllik moren
* Layda

## İstinadlar
Uzanma

**Uzanma** (, ) — layın təbəqənin, damarın, qatın, qırılma müstəvisinin və s. üzərində üfqi xəttin meridiana nisbətən istiqaməti, dağ kompası ilə müəyyən edilir. Düşmə ilə birlikdə geoloji kütlələrin və struktur səthlərin yatım elementini təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Səth
* Geologiya

## İstinadlar
Homosfer

**Homosfer** – hündürlüyü 90–95 km olan aşağı qatdır. "Homo" –tək, "sfera" isə təbəqə deməkdir. Bu qatda hündürlük artdıqca əsas qazların faiz tərkibi və havanın xüsusi molyar çəkisi dəyişməz qalır.

## Həmçinin bax
* Atmosfer

## Xarici keçidlər
* HOMOSFÉRA

## İstinadlar
Vadi

**Vadi** (,  — Şimali. Afrika və Ərəbistanın səhralarında quru və ya dövrü axımı olan dərələrin ərəbcə adı.

## Həmçinin bax
* Səhra
* Landşaft
* Afrika

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aşarit

**Aşarit ** — mineral, Mg[HBO3] 

## Haqqında
Aşarit - Rombik. Habitus. Lifli, iynəvari, təbaşirəbənzər. Rəngi ağ. Sərtliyi 3,5. Xüsusi çəkisi 2,68. Boratların çökmə yataqlarında, duzlu süxurlarda; metasomatik yataqlarda lüd­vi­qit və serpentinlə birgə. Bor elementinin filizi.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.
Komsomol (Baymak)

**Komsomol** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Baymak rayonunda yerləşən kənd. Kənd Zilair kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
* rayon mərkəzindən (Baymak): 56&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Urqaza): 11&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Sibay stansiyası): 73&nbsp;km.
## Əhali

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Официальный сайт Баймакского района Башкортостана 
* Историческая справка по указанному населенному пункту на сайте Историко-краеведческого портала Ургаза.ру
Taxt-tac oyunları (VII mövsüm)

**Taxtların oyunu** — fantastik-dram janrında televiziya serialı. Serialın yeddinci mövsümü 16 iyul 2017-ci ildə HBO televiziya kanalında nümayiş etdirilməyə başladı və 27 avqust 2017-ci ildə tamamlandı. On epizoddan ibarət olan əvvəlki mövsümlərdən fərqli olaraq, yeddinci mövsümün yalnız yeddi epizodu var. Əvvəlki mövsümdə olduğu kimi, əsasən Corc R. Martinin "Buz və yanğın səsləri" əsərində tapılmayan əsərlərin orijinal tərkibindən ibarət idi.
Öpsən

* Öpsən (mahnı) — Aygün Kazımovanın mahnısı
* Öpsən (konsert) — Aygün Kazımovanın konserti
Mozır

**Mozır** () — Belarusda şəhər. Qomel vilayətində yerləşən şəhər Mozir rayonunun inzibati mərkəzidir.

Mozir şəhəri vilayətin mərkəzi olan Qomel şəhərindən 133 km qərbdə, paytaxt Minsk şəhərindən isə 220 km cənub-şərqdə yerləşir.

## Həmçinin bax
* Belarus şəhərləri
* Qomel vilayəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Mozir şəhərinin rəsmi veb-saytı 
* Геральдика города Мозырь
Klinoves dağı

**Klinoves** (, ) — Ore dağlarıın ən hündür zirvəsi. Saksoniya ilə Çexiya sərhəddindən bir qədər aralıda yerləşir. Hündürlüyü 1 243,7 metrdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Panoramic overview of the area
* The "Top ten" of the Karlovy Vary Region
Ruh və bədən haqqında təsəvvür

**Ruh və bədən haqqında təsəvvür** (it. *Rappresentatione di anima et di corpo*) Emilio de Kavalyerinin yazdığı musiqi əsəri, libretto müəllifi Aqostino Manni olmuşdur. Bu əsərlə Kavaleyri özünü ilk opera və ya oratoriyanın müəllifi hesab edirdi. O, ilk dəfə 1600-cü ilin fevral ayında Romada, Santa Maria in Valliçella kilsəsinə məxsus Oratorio dei Filippinidə göstərilmişdir.

Əsərin süjeti Zaman, İdrak, Ruh, Bədən və başqa təcəssümlərin həyatın mənası üstündə mübahisələrindən ibarətdir.

## İstinadlar
Atakamit

**Atakamit** — mineral, Cu2(OH)3Cl

## Haqqında
Atakamit - Rombik. Habitus. Nazik prizmatik və lövhəvari, bəzən psevdooktaedrik. Ayrılma{010} üzrə mükəmməl, {101} üzrə orta. Aqreqat: qarışıq-kristallik, lifli, dənəvər, sıx, qum şəklində. Rəngi parlaq-ya­şıl, tünd zümrüdü-ya­şıl, qaramtıl-yaşıl. Parıltısı almazıdan şüşəliyədək. Sərtliyi 3-3,5. Xüsusi çəkisi 3,78. Quraqlıq rayonlarda mis yataqlarının oksidləşmə zonasında rast gəlir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Nemo nöqtəsi

**Nemo nöqtəsi** və ya **çatılmayan nöqtə** — dünya okeanı üzərində quruya ən uzaq olan yer

## Etimologiyası
Nemo nöqtəsinə indiyə qədər insan ayağının dəymədiyi üçün belə adlandırılmışdır. Belə ki, "Nemo" sözü latın dilində "heç kim" deməkdir.

## Tarixi
Nemo nöqtəsi uzun müddət müəyyən edilməmişdir. Yalnız 1992-ci ildə xorvat-kanadalı araşdırma mühəndisi olan Hrvoye Lukatela buna nail olmuşdur. Belə ki, o həmin il "Hipparchus" adlandırdığı geo-kosmik aparatla okeanın orta nöqtəsini müəyyən etmişdir. Bunun üçün Hrvoye Lukatela dünyanın səthinin 3 ölçülü olduğu üçün, mərkəzdəki nöqtənin də 3 ayrı quru parçasından eyni məsafədə olmalı olduğunu nəzərə alıb. Beləliklə dünyadakı fərqli nöqtələri araşdıraraq, Nemo nöqtəsini müəyyənləşdirmişdir.

## Coğrafiyası
Nemo nöqtəsi Sakit okeanda 48°52.6′ cənub və 123°23.6′ qərb koordinatlarındadır. Bu nöqtə özünə ən yaxın olan üç quru ərazisindən 2688 kilometr uzaqda yerləşir. Ona yaxın quru əraziləri bunlardır:

*Şimal istiqamətində yerləşən, üstündə insan yaşamayan Pitkern adalarının daxilindəki Düsi adası;
*Şimal-şərq istiqamətində yerləşən Pasxa adasının Motu Nui hissəsi;
*Cənub istiqamətində yerləşən, Atlantik okean sahillərindəki Maher adası.

## "Kosmik məzarlıq"
Bölgənin məhv edilən kosmik qurğular üçün ən uyğun yer olduğu düşünülməkdədir. Bu səbəb ilə NASA-nın "Kosmik məzarlığı" kimi nəzərdə tutulmuşdur. Lakin, bura kiçik ölçülü peyklər üçün ideal yer deyildir. Belə ki, qəzaya uğrayan hər hansı bir peyk, Yerə düşməyə başlayanda, hələ minlərlə kilometr yüksəklikdə atmosferə daxil olduğu zaman hava sürtünməsi səbəbindən yanmaya başlayır ki, bu da yerə çatmasına qədər kiçik ölçülü peyklərin tam məhv olması ilə nəticələnir.

Nemo nöqtəsinə ən yaxın insanlar Beynəlxalq Kosmik Stansiyada yaşayan astronavtlar hesab edilir. Belə ki, onlar Yer kürəsindəki milyardlarla insandan Nemo nöqtəsinə daha yaxındırlar. Çünki BKS Yerdən təxminən 360 kilometrlik məsafədə olan sabit orbitdə yerləşir. BKS bu nöqtə üzərindən keçdiyi zaman qalan bütün insanlarla müqayisədə astronavtlar Nemo nöqtəsinə ən yaxın məsafədə olurlar.

## İstinadlar
Mozambik cərəyanı

**Mozambik cərəyanı** — Hind okeanının Mozambik boğazında Afrikanın şərq sahilləri boyunca Mozambik və Madaqaskar adası arasında cənuba doğru axan isti okean axınıdır.

## Yaranması
Mozambik cərəyanının klassik tərifi- güclü, davamlı, qərb sərhəd axımıdır. Müasir tədqiqatlar bu fərziyyəyə etiraz etmiş və göstərmişdir ki, güclü qərb sərhəd axımı ilə yanaşı, boğazda tez-tez bir sıra böyük anti-siklonik burulğanlar olur. Bu burulğanlar üçün sübutlar peyk altimetriyası məlumatlarında, gəmi sorğularında və aparılmış bir çox ölçmə qeydlərində tapılmışdır. İki ildən artıq aparılmış eyni axım ölçmə qeydləri Mozambik sahilləri boyunca güclü, davamlı axın, əsasən sabit bir Mozambik cərəyanı anlayışını ortadan qaldırır. Buna baxmayaraq, Mozambik cərəyanının qısamüddətli zamanlarda meydana gəlməsi ehtimalını istisna etmək mümkün deyil. Həqiqətən də, Mozambik boğazının rəqəmsal model görüntüləri Mozambik sahilində burulğanlar arasında bir axımın görünüşünü göstərir.

## Mozambik boğazı burulğanları
Mozambik boğazı burulğanları cənuba doğru genişlənən böyük, isti, anti-siklonik burulğanlardır. Bu burulğanların diametri 300 km-ə qədər çatır və maksimal dövretmə sürət həddi təxminən 1 m/san olur. Burulğanların formalaşmasının dəqiq səbəbləri və yeri hələ də müzakirə olunmaqdadır. Burulğanların yaranma tezliyi boğazın şimalında ildə təxminən yeddi, cənubunda isə təxminən dörd dəfə azalır.

## Həmçinin bax
* Hind okeanı
* Dəniz cərəyanları
* Madaqaskar adası
* Mozambik

## Xarici keçidlər
* Okean suyunun hərəkəti
* Hind okeanı

## İstinadlar
Çaubunagungamaug gölü

**Çaubunagungamaug** (), həmçinin *Vebster gölü* kimi də tanınır () — Şimali Amerikada göl. Göl ABŞ-nin Massaçusets ştatında, Vebster şəhəri yaxınlığında yerləşir. Sahəsi 5,83 км²-dir.

## Adlandırılması

Gölün tam adı belədir: **Çargoggagoggmançauggagoggçaubunagungamaugg** 
() — bu ad ABŞ-nin ən uzun toponimi hesab olunur. Toponim 45 hərfdən ibarətdir, 15 dəfə «g» və 9 dəfə isə «a» hərfi təkrarlanır. Adın mənası haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Mövcud variantlardan  ikisi daha çox diqqəti çəkir: yerli hindi tayfaları olan nipmukların dilində «neytral torpaqlar» və ya gülməli başqa bir məna «Sən balığı öz tərəfində tutursan, mən isə öz tərəfimdə və heç kim balığı ortada tutmur».

Müasir dövrdə  «Vebster gölü» daha tez-tez işlədilir. Ancaq bəziləri fəxrlə daha uzun addan istifadə edir. 2009-cu ilin aprelindən məlumat və yol lövhələrində gölün bütöv adının yazılışı tətbiq edildi..

## Ümumi məlumat
Orta dərinliyi — 4,3 metrdir. Maksimal dərinliyi isə 15 metrdir.

Çargoggagoggmançauggagoggçaubunagungamaugg gölünün çuxuru buzlağın geri çəkilməsi nəticəsində formalaşmış və sonra yeraltı sular çuxuru doldurmuş. Göl üç hissədən ibarətdir. Bu hissələr bir birləri ilə dar kanallarla birləşir: Şimal çuxuru (), Orta çuxur () və Cənub çuxuru (). Gölün Frenç çayı ilə birləşdiyi yerdə SES tikilib. Göl bölgədə tanınmış turist məkanı hesab olunur. İnsanlar qayıqla üzür, balıq tutur və dincəlirlər.

### Adaları
Göldə bir neçə ada var. Adaların bəzilərində məskunlaşma yoxdur:
* Lonq-Aylend (*Long Island*) — gölün ən böyük adası. Yaşayış evləri, elektrik  və su xəttləri və s var.
* Qout-Aylend (*Goat Island*) — ölçüsünə görə ikinci ada. Bir neçə ev mövcuddur.
* Uell-Aylend (*Well Island*) — kiçik ada. Tək bir ev var.
* Strip-Aylend (*Strip Island*) — gölün ən şimal adası.Tək ev. 
* Littl-Aylend (*Little Island*) — tək ev.
* Kobbl-Aylend (*Cobble Island*) — kiçik ada.

## Həmçinin bax
* Taumatafakatanqihanqakoauauotamateaturipukakapikimaunqahoronukupokaifenuakitanatahu
* Banqkok

## Xarici keçidlər
* История озера Чаубунагунгамауг 
* NY Times — What’s the Name of That Lake? It’s Hard to Say
* Песня об озере Чаубунагунгамауг 
* Карта озера Чаубунагунгамауг 

## İstinadlar
Nim Olimpik FK

**"Nim Olimpik" Futbol Klubu** (, **Nim Olimpik** və sadəcə **Nim** olaraq da bilinir) — Fransanın Nim şəhərini təmsil edən, Liqa 2-də oynayan və 1937-ci ildə qurulmuş olan peşəkar futbol klubu. Ev stadionu tutumu 18,482 nəfər olan Kostiyer stadionudur. Klubun hal-hazırkı baş məqşçisi Bernar Blankardır.

## Heyəti


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Oser FK

**"Oser" Futbol Klubu** (, , **Oser FA** və sadəcə **Oser** olaraq da bilinir) — Fransaın Oser şəhərini təmsil edən, Liqa 2-də oynayan və 1905-ci ildə qurulmuş olan peşəkar futbol klubu. Ev stadionu Yonna çayının sahilində yerləşən və tutumu 24,493 nəfər olan "Abbe-Deşam" stadionudur. Klub, 1996-cı ildə Fransa çempionu olmuşdur.

## Heyəti


### İcarəyə verilənlər

## Uğurları

### Ölkədaxili turnirlər
; Liqa 1
*  : **Qızıl (1)** — 1995/96

*  : **Bürünc (5)** — 1983/84, 1990/91, 1993/94, 2001/02, 2009/10

Fransa Kuboku
*  : **Çempion (4)** — 1993/94, 1995/96, 2002/03, 2004/05
* **Finalçı (2)** — 1978/79, 2014/15

; Fransa Superkuboku
* **Finalçı (2)** — 2003, 2005

### Beynəlxalq arenada ən yaxşı nəticələri
UEFA Kuboku
* **Yarı finalçı (1)** — 1992/93

İntertoto Kuboku
* **Çempion (1)** — 1997
* **Finalçı (1)** — 2000

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Alyaska cərəyanı

**Alyaska cərəyanı**— Sakit okeanın şimal-şərq hissəsində Şimali Sakit okean cərəyanının qolu olub, isti okean cərəyanıdır.

## Xüsusiyyətləri
Cərəyan cənubdan Alyaska körfəzinə daxil olaraq, şimala axır və sonra körfəzin yuxarı hissəsindən cənub-qərbə dönür, fırlandıqdan sonra böyük ölçüdə genişlənir. Aleut Adalarının şərq sərhədlərindən Berinq dənizinə keçir. Dərinlik relyefin qeyri-bərabərliyinin səbəb olduğu axın istiqamətində sapmalarla sübuta yetirildiyi kimi, cərəyan aşağıya enib dərinliklərə qədər uzanır.

Axının sürəti 0,2 - 0,5 m/san arasındadır. Cərəyanın suları fevralda 2-7°, avqustda isə 10-15° C olan yüksək temperatur ilə xarakterizə olunur. Suyun duzluluğu 32,5 ‰ təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Alyaska körfəzi
* Dəniz cərəyanları
* Sakit okean

## Xarici keçidlər
* Şimali Amerika
* Sakit okean

## Ədəbiyyat
* *[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/465/%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5 Аляскинское течение]* — статья из Географической энциклопедии.
* Аляскинское течение // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Labrador cərəyanı

**Labrador cərəyanı**— Şimal Buzlu okeanın cənub hissəsindən Atlantik okeanın şimal hissəsinə Labrador yarımadası sahillərindən boyunca cənuba doğru axan Nyufaundlend ətrafındakı soyuq okean cərəyanıdır, cənuba doğru Yeni Şotlandiyanın şərq sahillərinə davam edir. Cərəyan Qərbi Qrenlandiya cərəyanı və Baffin adası cərəyanının davamıdır.

## Xüsusiyyətləri

Labrador cərəyanı Nyufaundlendin cənub-şərq hissəsində isti Qolfstrim cərəyanı ilə qarşılaşır. Bu iki cərəyanın qarışması güclü duman yaradır və dünyanın ən zəngin balıqçılıq sahələrindən birini yaratdı.

Yazda və yayın əvvəlində bu cərəyan Qrenlandiyanın cənub hissələrinin buzlaqlarından aysberqləri Trans-Atlantik gəmiçilik zolaqlarına aparır. Labrador cərəyanının suyu Kanadanın Atlantik əyalətlərinə və Mainin cənubundan Massaçuetə doğru ABŞ-nin şimal-şərq sahillərinə soyuq təsir edir .

Labrador cərəyanının axımı böyük bir barotropik komponentdən ibarətdir. Erkən hesablamalar, əhəmiyyətli bir barotropik axın komponentinin nəticəsi olaraq, cərəyanın geostrofik hesablamalardan 30% daha güclü ola biləcəyini göstərir (Hayes və Robe, 1978).

Greenberg və Petrie (1988) axımın ümumi nəqliyyatını 7.6 sverdrup hesablamışlar (Bir sverdrup (Sv) saniyədə 106 m3-ə bərabərdir). Geostrofik nəqliyyat sadəcə 4,1 Sv (IIP bölmələrinə əsasən) hesablanmışdır.  30% artımla (barotrop axınına görə) nəqliyyat yalnız 5,3 Sv səviyyəsindədir, belə ki, yüksək nəqliyyat kəmiyyəti dərinlik sularının dərin cərəyanlara daxil edilməsiylə hesab olunur. Şelf kənarında Labrador cərəyanın sürəti təxminən 0,3-0,5 m/san təşkil edir (Greenberg və Petrie, Reynaud və b., 1985). Reynaud və b. (1995) cərəyanın sürətini 0,3-0,5 m/san hesablamışdır. Barotropik komponenti daxil olmaqla, onlar nəqliyyat kəmiyyətini Labrador cərəyanının materik şelf hissəsi üçün 3 Sv və axımın uzaq hissəsi üçün 16 Sv qiymətləndirirlər. Cərəyanının sahilyanı hissəsi təxminən 100&nbsp;km genişliyində, 150 m dərinliyindədir və Avalon boğazından keçir və Flamand Çap ətrafında Labrador cərəyanın parçalanması peyk qeydiyyatlarında görülə bilər (Petrie və İsenor). Petrie və İsoner (1985) qeyd edirlər ki, Flaman keçidində cərəyanın eni 0,25 m/san sürətlə 50&nbsp;km-ə qədər azalır, əslində sürətin 0,30&nbsp;m/s olduğuna inanırlar.

Labrador cərəyanı bəzən normaldan daha cənuba və ya şərqə doğru gedir. Bu gəmiçilik üçün təhlükəli şərait yaradır. Belə ki, axım Atlantik okeanın adətən olmuyan hissələrinə aysberq daşıyaraq təhlükəyə səbəb olur. Cərəyan aysberqlərin Bermud və Azor adalarına qədər daşınmasıyla tanınır. 1912-ci ildə RMS Titanic-in batmasından sonra, okeanın nadirən tapılan hissələrində aysberqləri izləmək üçün Beynəlxalq Buz Patrolu yaradıldı.

## Həmçinin bax
* Atlantik okean
* Braziliya cərəyanı
* Qolfstrim cərəyanı
* Labrador yarımadası

## Xarici keçidlər
* Atlantik okeanı

## İstinadlar
Qatçina

**Qatçina** () — Rusiyanın Leninqrad vilayətində yerləşən şəhər. 1923–1929-cu illərdə, böyük sosialist inqilabçı olan Lev Trotskinin adını daşıyaraq “**Trotsk**” adlandırılmışdır. Daha sonralar İosif Stalinin hakimiyəti ələ keçirməsi və anti-trotskizm siyasəti nəticəsində adı dəyişdirilmiş və “**Krasnoqvardeysk**” adlandırılmışdır. Şəhər Sankt-Peterburqun 45&nbsp;km cənubundadır. Şəhər Qatçina rayonunun mərkəzidir. Ərazisi 28,75&nbsp;km² olan şəhərin əhalisi 2010-cu il etibarı ilə 92,937 nəfər dir.
 
Qatçina, Dünya Mirası olan Sankt-Peterburq Tarixi Mərkəzi və Abidələr Bağlı Qrupların bir parçasıdır.

## Qardaş şəhərlər
*  Coatbridge
*  Eskilstuna
*  Espoo
*  Ettlingen

## İstinadlar
Kıuat (Baymak)

**Kıuat** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Baymak rayonunda yerləşən kənd. Kənd Əbdülkərim kənd şurasının tərkibindədir. Kənd Kıuat XVIII əsrin sonları salınmışdır. 1816-cı il məlumatına görə kənddə 31 həyət və 200 sakin vardı. 1859-cu ildə əhalinin sayı 434 nəfər təşkil edirdi.

## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Baymak): 42&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Əbdülkərim): 2&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Sibay stansiyası): 83&nbsp;km.
Kənd Samkara çayının sahilində yerləşir.
## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (99%) üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Официальный сайт Баймакского района Башкортостана
Kuqizel (Baymak)

**Kuqizel** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Baymak rayonunda yerləşən kənd. Kənd Bilal kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Baymak): 75&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Bilal): 5&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Sibay stansiyası): 98&nbsp;km.
## Əhali

## Tarix
10 sentyabr 2007-ci ilə qədər adı Suvanyak kolxozunun ferması olaraq keçərli idi.
## İnfrastruktur
Kənndıə iri kənd təsərrüfatı heyvanlarının saxlandığı ferma fəaliyyət göstərir. Burada məktəb və uşaq bağçası fəaliyyət göstərir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Официальный сайт Баймакского района Башкортостана 
* Историческая справка по указанному населенному пункту на сайте Историко-краеведческого портала Ургаза.ру
Kolsora (Baymak)

**Kolsora** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Baymak rayonunda yerləşən kənd. Kənd Kolsora kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
* rayon mərkəzindən (Baymak): 45&nbsp;km,
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Sibay stansiyası): 90&nbsp;km.
## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (99%) üstünlük təşkil edir.

## Tanınmış şəxslər
* Şamsutdin Qafarov (1896—1937) — hərbi xadim, inqilabi hərəkatın üzvü, rus-polyak müharibəsinin iştirakçısı.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Официальный сайт Баймакского района Башкортостана 
* Историческая справка по указанному населенному пункту на сайте Историко-краеведческого портала Ургаза.ру
Nio mağarası

**Nio mağarası** - Fransanın Arej departamenti ərazisində, Pireney dağlarında yerləşən mağara. Mağara ilk dəfə abbatlar Anri Brey və Enil Kartalyak tərəfindən tətqiq edilmişdir.

## Məlumat
Mağaranın girişində 19-cu əsirdən bu günə qədər ona həsr edilmiş şəkillər sərgilənir. Mağaranın mikro iqlimini korlamamaq və ekoloji balans qolumaq məqsədilə ora anca 25 nəfərdən ibarət qruplar buracılır. Yayda mağarada temperatur 12 °С təşkil edir. 800 metr dəhlizlə getdikdən sonra ziyarətçilər «Qara otağa» daxil olur. Burada bizon, keçi, maral kimi heyvanların divar şəkillərini müşahidə etmək olar.

## Mənbə
http://www.grands-sites-ariege.fr/fr/grotte-de-niaux/detail/1/presentation-1
Üfüqi səth

**Üfüqi səth** (, ) — bütün nöqtələrində ağırlıq qüvvəsinin potensialı bərabər olan Yerin qravitasiya sahəsinə uyğun gələn Üfqi səth. Dünya okeanı sularının orta səviy-yəsidir.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Uzanma
* Panplanasiya
* Panplen

## İstinadlar
Üfüqi yatım

**Üfqi yatım** (, ) — süxur laylarının tamamilə üfqi vəziyyətdə yatması.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Uzanma
* Panplanasiya
* Panplen

## İstinadlar
Atmosferdə adiobatik proseslər

Atmosfer hadisələrinin tədqiqatında **adiabatik proseslər** vacib rol oynayırlar. Bu
proses hava kütləsi daxilində termik tarazlığın, onun ölçülərinin və ya fəzada
vəziyyətinin dəyişməsi hesabına baş verməsini müəyyənləşdirməyə imkan verir,
yəni bu zaman hava kütləsinə kənardan heç bir istilik axını daxil olmur. Başqa
sözlə, və daha sadə olaraq, belə deyə bilərik ki, ətraf mühitlə istilik mübadiləsi
olmadan baş verən temperatur dəyişmələrinə adiabatik proseslər deyilir.
Adiabatik prosesin temperatur dəyişmələri işin başa çatması səbəbindən baş
verir. Adiabatik dəyişmələrdə, atmosferin bütün hissəcikləri bir-birindən təcrid
edilir.

## Həmçinin bax
* Atmosfer
* Atmosfer təbəqələri

## Xarici keçidlər
* Atmosferin dayanıqlığı və adiabatik proseslər

## İstinadlar
Ümumi eroziya bazası

**Ümumi eroziya bazası** (, ) — daimi eroziya bazisi, baş eroziya bazisi- Dünya okeanı səviyyəsi, bilavasitə və yaxud başqa çayların vasitəsilə okeana tökülən çaylar üçün, şərti olaraq yatağın dərinləşməsi həddini müəyyən edir. Lakin Dünya okeanı səviyyəsi özü də dəyişilməz deyildir.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Uzanma
* Üfüqi yatım
* Üfüqi yerdəyişmə
* Üfləmə kanalı

## İstinadlar
Üfüqi yerdəyişmə

**Üfüqi yerdəyişmə** (, ) — geologiyada süxur qatlarının bir- birinə nisbətən qırılma boyu üfqi istiqamətdə yerdəyişməsi. Yerdəyişmənin sağ və sol, uyğun, qeyri- uyğun, köndələn, uzununa və strukturaya nisbətən çəp növləri vardır.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Uzanma
* Panplanasiya

## İstinadlar
Üfləmə kanalı

**Üfləmə kanalı** (, ) — göl və dənizlərin abrazion sahilini təşkil edən süxurlarda bir qurtaracağı klifin aşağı hissəsinə, digər ucu isə sahilyanı platonun səthinə açılan maili kanal. Klif çıxıntısına dalğanın zərbəsi zamanı, intensiv hava axınının təsiri altında süxurlardakı çatlarda əmələ gəlir. Güclü dalğalanma zamanı kanalın yuxarı dəliyindən su fontanı atıla bilər.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Uzanma
* Üfüqi yerdəyişmə

## İstinadlar
Ümumiləşdirmə

**Ümumiləşdirmə** (, , ) — ümumi, əsas/-Coğrafi xəritələrin tərtibi zamanı təsvir olunan hadisənin əsas xüsusiyyət və əlamətini göstərmək üçün xəritənin məqsəd və vəzifəsindən, miqyasından asılı olaraq onun məzmununun /kəmiyyət və keyfiyyət səciyyəsinin, konturların və s./seçilməsi və ümumiləşdirilməsi prosesi. Ümumiləşdimrə xəritədən ikinci dərəcəli əlamətlərin kənar edilməsi onun mahiyyətinin dərk edilməsini gücləndirir.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Uzanma
* Xəritə

## İstinadlar
Üstəgəlmə örtüyü

** Üstəgəlmə örtüyü** (, ) — üstəgəlmənin altda yatan layın üstünə gələn hissəsi.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Uzanma
* Üfləmə kanalı
* Ümumi eroziya bazası

## İstinadlar
Üfüqi parçalanma

**Üfüqi parçalanma** (, ) — dağlıq ölkələrdə müxtəlif dərəcəli silsilələrin, çay dərələrinin və digər oroqrafik elementlərin əmələ gətirdiyi forma. Radial (şüavari), lələkvari (köndələn), şəbəkəli, kulisvari parçalanma formaları ayrılır.

## Həmçinin bax
* Üfüqi yerdəyişmə
* Üfləmə kanalı
* Ümumi eroziya bazası
* Ümumiləşdirmə

## İstinadlar
Valday buzlaq epoxası

**Valday buzlaq epoxası** (, ) — Ş. Avropa düzənliyində Üst Dördüncü dövr buzlaşması epoxası (70-dən −11 min ilə qədər əvvəl). Bu zaman buzlaq müasir Valday yüksəkliklərinə qədər çatmışdır. Vaxt etibarilə Q. Avropanın Vyurm və Vislin buzlaşmalarına uyğun gəlir.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Vadi
* Epoxa

## İstinadlar
Valun

**Valun** (, ) — cilalanmış iri (girdə) süxur parçası (sal daş), eninə ölçüsü 10 sm və daha çox olur. Buzlaq, delüvial, prolüvial və allüvial mənşəli olur.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Üfüqi parçalanma
* Valday buzlaq epoxası
* Vadi

## İstinadlar
Sena və Marna

**Sena və Marna** — Fransa departamentidir. İl-de-Fransda yerləşən departamentdir. Adminstrasiyanın mərkəzi Melyondir. Əhalisi 1347008 nəfərdir (2010).

## Coğrafiyası
Departamentinin sahəsi 5915 km²-dir.
Buraya 5 əyalət (Mo, Melun, Provans, Fontenblo, Torsi), 43 katon və 514 kommun daxildir.

## Tarixi
Sena və Marna ilk yaranan departamentlərdən biridir. Departament 1970-ci ildə Böyük Fransa inqilabı zamanı yaranıb. Sena və Marna çaylarının şərəfinə belə adlanıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Prefektura
* Ümumi Şura
Üst denudasion səviyyə

**Üst denudasion səviyyə** (, ) — yer kürəsində dağların ən yüksək zirvəsindən keçməsi mümkün ola bilən xəyali səth. Həmin səviyyədən /8–9 km/ yuxarı heç bir zirvə ola bilməz, belə ki, dağların daha çox qalxması onların daha intensiv dağılması ilə müşayiət olunur. Bu anlayış XIX əsrin sonunda A. Penk tərəfindən təklif edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Dağ
* Denudasiya

## İstinadlar
Litologiya

**Litologiya** ( ("daş") +  ("elm"); ) — çöküntülər, çökmə süxurlar haqqında olan geoloji elm sahəsi. Qərbi Avropada və ABŞ-də bu elm sedimentologiya adlanır.

## İstinadlar
Valun sahəsi

**Valun sahəsi** (, ) — sal daşlarla başdan başa və ya sıx örtülmüş sahə, tərkibində moren valunu, çay, prolüvi və b. Çöküntülər olan süxurların yuyulması, külək vasitəsilə sovrulması və xırda dənəli materialların çıxarılması sayəsində əmələ gəlir.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Vadi
* Valun

## İstinadlar
Valunlarsız sahə

**Valunlarsız sahə** (, ) — Pleystosen örtük buzlaşmasının sərhədlərində buzlaq çöküntüsü olmayan ərazi, bu ərazilərin buzlaqla örtülmədiyini göstərir.

## Həmçinin bax
* Vadi
* Valun
* Valun sahəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Virqasiya (şaxələnmə)

**Virqasiya** (, ) (lat. virga – budaq, qol, qədəm) — dağlıq ölkənin yelpikvari ayrılan silsilələr və qırışıqlar dəsti ilə parçalnması.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Valun sahəsi
* Valunlarsız sahə

## İstinadlar
Voklüz

**Voklüz** (, ) — böyük debiti kəskin dəyişən, çeşmələr (qaynaqlar), karstlı sahələrdə müşahidə edilir. İlk dəfə Fransanın Voklüz rayonunda qeydə alınmışdır.

## Həmçinin bax
* Valun sahəsi
* Valunlarsız sahə
* Vattalar

## İstinadlar
Melön

**Melön** () — Sena və Marna departamentinin ən böyük şəhərlərindən biridir. Şimaldan Fontenblo meşəsi ilə əhatələnib. Parisdən 45&nbsp;km cənub-şərqdə yerləşir. Əhalisi 40503 nəfərdir (2012).

## Tarixi
Sena çayı sahilində yerləşir. Sent-Əten adasıda bura daxildir. Ada da Notr-Dam qalasının divarları yerləşir. 1016-1031-ci illərdə II Robert tərəfindən yaardılmışdır. 
Orta əsrlərdə Melön romalılar tərəfindən işğal olunub. İkinci Dünya müharibəsində şəhər tamamilə dağıdılmışdır.

## İstinadlar
Fontenblo

**Fontenblo** — Fransız kommunu, Sena və Marna departamentidə, İl-de-Frans əyalətində yerləşir. Fontenblo şəhəri Parisdən 55 km cənub-şərqdə yerləşir.

Sahəsi 172 kv.km-dir. Fontenblo Parisdən sonra İl-de-Fransa aid olub. Onun çox hissəsini Fontenblo meşələri əhatə edir.

## Görməli yerləri
* Fontenblo sarayı — XII əsrdə tikilib.
* İNSEAD biznes məktəbi
* Ali informatika məktəbi 1986

## Əhalisi
Əhalisi 15942 nəfərdir (1999). Buranın əhalisi özlərini ağfonten adlandırır.

### Tanınmışları
* Lefevr Kod (1632–1675) — rəssam.

## Həmçinin bax
* Fontenblo sarayı

## Ədəbiyyat
# Albert Dauzat и Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des noms de lieu en France, Париж, Librairie Guénégaud, 1979 (), с. 295

## İstinadlar
Normandiya körpüsü

**Normandiya körpüsü** — kabel qaldırılmış yol körpüsüdür. Dünyanın ən uzun dəniz körpüsüdür. Mişel Virlojo adlı fransız mühəndisi tikib. Havr və Honflyor şəhərləri birləşdirir. Uzunluğu 2350 m-dir. İki üst keçidi var: cənub 600 m, şimal 800 m. Eni 23 m-dir. 4 zolaqlı yoldur. Körpünün 184 dayağı var. Hündürlüyü 215 m-dir. 2013-cü ildə dünyada ən uzun körpülər içərisində 6 -cı yeri tutur.

Tikintisinə 465 mln dollar ayrılıb.  7 il çəkdi. 1995-ci ilin yanvarın 20-də körpünün təntənəli açılışı oldu. Körpü 500 avroya başa gəldi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Normandiya körpüsünün rəsmi saytı
Qaflan dağı

**Qaflan dağı -** Azərbaycanın Qax rayonunda hündürlüyü 2879 metr olan dağ. Böyük Qafqaz sıra dağlarının cənub şərq hissəsində yerləşir. Qaflan dağı Qaflan silsiləsinin ən böyük zirvəsidir. Alp və subalp çəmənləri var.

## İstinadlar
Vulkan brekçiyası

**Vulkan brekçiyası** (, ) — vulkan püskürməsi zamanı atılan iri ölçülü vulkan qırıntılarının sementləşməsindən əmələ gələn dağ süxurları.

## Həmçinin bax
* Vulkan aparatı
* Vulkan
* Vulkan boğazı
* Vulkan bombası

## İstinadlar
Şəhidlər məscidi

**Şəhidlər Məscidi**  türk məscidi olaraq da bilinir, Şəhidlər Xiyabanının yaxınlığında, Bakı şəhərində məsciddir. Məscid 1990-cı illərin əvvəllərində Türkiyə hökumətinin dəstəyi ilə tikilmişdir.

Türk məscidinin fasadında ərəb və türk dillərində Quranın "əl-Bəqərə" surəsinin 154-cü ayəsi yazılmışdır:

*“Allah yolunda öldürülənlərə (şəhid olanlara) “ölü” deməyin. Əksinə, onlar (Allah dərgahında) diridirlər, lakin siz bunu dərk etmirsiniz.”*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vulkan adaları qövsü

**Vulkan adaları qövsü** (, ) — bir yaxud iki qonşu sualtı silsilələrin zirvələrindən ibarət olub, morfoloji cəhətdən qövsvari adalar tirəsi şəklində təzahür edən, yerin iri, fəal geoloji strukturu. Demək olar ki, V. a. q. hamısı Sakit okeanın qərb hissəsində yerləşir və onun odlu qurşağının bir hissəsini təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Vulkan

## İstinadlar
Baffin adası cərəyanı

**Baffin adası cərəyanı (və ya Baffin cərəyanı)**— Şimal Buzlu okeanında Baffin adası boyunca Baffin körfəzinin qərb hissəsində cənuba doğru axan soyuq okean cərəyanıdır. Cərəyanın mənbələri Qərbi Qrenlandiya cərəyanı və Şimal Buzlu okeanından axan kənar sulardır. Sürəti gün ərzində təxminən 17 km-dir (11 mil).

## Həmçinin bax
* Baffin Torpağı
* Baffin dənizi
* Şimal Buzlu okean

## İstinadlar
Vulkan çökəkliyi

**Vulkan çökəkliyi** (, ) — vulk. partlayışı (krater, maar) və ya uçması (kaldera) nəticəsində yaranmış, çökəklik.

## Həmçinin bax
# Vulkan
# Vulkan boğazı
# Vulkan bombası

## İstinadlar
Kamçatka cərəyanı

**Kamçatka cərəyanı**— Sakit okeanın Sibir sahilləri və Kamçatka yarımadası sahilləri boyunca Berinq boğazından cənub-qərb istiqamətində axan soyuq okean cərəyanıdır. Sonra bu cərəyanın bir hissəsi Oyashio cərəyanı olur, qalan hissəsi isə daha isti Şimali Sakit okeanı cərəyanı ilə birləşir.

## Həmçinin bax
* Sakit okean
* Dəniz cərəyanları

## Xarici keçid
* Okean suyunun hərəkəti
Morso

**Morso** — Laqunanın yerli adı olub Xəzər dənizinin Lənkəran ovalığı sahilboyunda qum tirələri ilə dənizdən ayrılmış qapalı dayaz su sahəsinə deyilir. Adətən Morsoya çay töküldüyündən suyu çox da şor olmur. Məsələn, Lənkəran şəhərindən şimalda yerləşən Gamışovan gölü Morsodur.

## Həmçinin bax
* Xəzər dənizi
* Lənkəran ovalığı
* Morfoqrafiya

## İstinadlar
Kanar cərəyanı

**Kanar cərəyanı**— Şimali Atlantik sprilvari hərəkətinin bir hissəsi olub, soyuq okean cərəyanıdır. Bu cərəyanın şərq sərhədləri Şimali Atlantik cərəyanının cənubundan keçir və cənub-qərbə doğru Seneqala qədər axır, sonra Atlantik Şimali Ekvatorial əks cərəyanına birləşir. Cərəyan adı Kanar adalarının adıyla adlandırılmışdır. Arxipelaq Kanar cərəyanının hərəkətını qismən əngəlləyir (Gyori, 2007).

Bu geniş və yavaş hərəkət edən cərəyanın Mərakeşin qərb sahilləri boyunca erkən Fenikiya naviqasiyasında və məskunlaşmada istifadə edildiyi düşünülür. Antik Fenikelilər yalnız bu cərəyan zona daxilində bir çox balıqçılığı istismar etməklə kifayətlənmədilər, eyni zamanda dəniz gastropod murex növündən Tyrian bənövşəyi boya çıxarmaq üçün bugünkü Essaouira şəhərində olan Iles Purpuraires-də bir zavod qurdular.

## Həmçinin bax
* Kanar adaları
* Folklend cərəyanı
* Braziliya cərəyanı
* Labrador cərəyanı

## Ədəbiyyat
* Ansa-Emmin, M. (1982) Fisheries in the CINECA region. *Rapp. P.-v. Reun. Cons. Int. Explor. Mer.* 180: 405-422.
* Canary Current (2002)
Morfoqrafiya

**Morfoqrafiya** (yun.morphe-forma və grapho-təsvir) — Yer səthinin relyef formalarını xarici əlamətlərinə görə təsvir və təsnif edən elmdir; geomorfologiyanın bir şöbəsidir.

## Həmçinin bax
* Morfogenez
* Morfometriya

## İstinadlar
Onflör

**Onflör** ( ) — Fransa kommunasında, Normandiya regionunda yerləşir. Şəhər Kalvados departamentinə daxildir. Lizyö şəhərindən 33 km şimalda, Havrdan isə 25 km cənubda yerləşir. sena çayının La-Manş körfəzinə töküldüyü yerdə yerləşir. Burada Sena çayı sahilində Havr limanı yerləşir. Əhalisi 7440 nəfərdir (2014).
  
## Tarixi
Onflör qədim dövrlədən əsas liman şəhəri olub. Əsas müttəfiqi Havr limanıdır. İlk dəfə bu şəhər haqqında 1027-ci ildə danışılır. Normand kralı III Riçard şəhərin kralı idi. Normandların süqutundan sonra La-Manşın ərazisinə daxil oldu. 100 illik müharibə zamanı şəhər müxtəlif imperiyaların əlinə keçmişdir. XVII-XVIII ingilislərdən fransızlara verilir. Bu şəhər 1608-ci ildə Amerikanın koloniyası belə olub. 

## Görməli yerləri
* Müqəddəs Yekatirina kilsəsi
* Məşhur yazıçı Alfonsa Alyenin ev muzeyi

## İqtisadiyyatı
Əhali əsasən aşağıdakı sahələrdə işləyir:
* Kənd təsərrüfatı — 1,3 %
* Sənaye — 18,7 %
* Tikinti — 3,9 %
* Ticarət və nəqliyyat — 49,3 %
* Dövlət işçiləri — 26,8 %

## Qalereya

## İstinad
* Национальный институт статистики
* [Результаты муниципальных выборов 2014 года](http://www.interieur.gouv.fr/Elections/Les-resultats/Municipales/elecresult__MN2014/(path)/MN2014/014/014333.html)
Morfogenez

**Morfogenez** — Yer səthinin relyef formalarının mənşəyini, endogen və ekzogen amillərin təsiri altında onların ardıcıl surətdə dəyişilməsini öyrənməkdir.

## Həmçinin bax
* Morfometriya
* Morfoqrafiya

## İstinadlar
Bengel cərəyanı

**Bengel cərəyanı**— Cənubi Atlantik okeanının şərq hissəsində formalaşan geniş, şimal-şərqə doğru axan soyuq okean axınıdır.

## Xüsusiyyətləri
Cərəyan təxminən cənubda Afrikanın cənub burnundan şimalda Anqola-Bengel cəbhəsinə doğru 16° c. en-ə qədər uzanır. Cərəyanın axımı mövcud cənub-şərq küləkləri tərəfindən yönləndirilir. 200–300 m dərinliyində olan soyuq, qida ilə zəngin sular fitoplanktonun yüksək artımına səbəb olur və məhsuldar Bengel ekosistemini saxlayır.

## Həmçinin bax
* Folklend cərəyanı
* Braziliya cərəyanı
* Kanar cərəyanı
* Dəniz cərəyanları

## Xarici keçid
* Okean suyunun hərəkəti

## İstinadlar
Vulkan dağları

**Vulkan dağları** (, ) — ayrı- ayrı vulkan konuslarının həmçinin vulkan yaylalarının birləşməsi nəticəsində əmələ gəlmiş vulkan konusları və silsilələri (Ş. Karpatda, Qarabağ və Ermənistan yaylalarında vulkan silsilələri).

## Həmçinin bax
* Vulkan
* Vulkan boğazı

## İstinadlar
Kromvel cərəyanı

**Kromvel cərəyanı** — Sakit okeandan keçən soyuq dəniz cərəyanı.

Cənubi Passat cərəyanından (154°—150° q.u.) başlayaraq Qalapaqos adalarına qədər uzanır. 6500 km məsafədə hərəkət edir.

Axının sürəti 70 sm/s — 150 sm/s arasında dəyişir. Cərəyanın eni 300 km-dir.
Cərəyan 1952-ci ildə ABŞ okeanoqrafı Tounsend Kromvelin rəhbərliyi altında aşkarlanmışdır. Cərəyan elə onun adını daşıyır.

## Mənbə
* Kromvel cərəyanı.
Morfometriya

**Morfometriya**-() Yer səthinin relyef formalarını (sıra dağların və aşırımların hündürlüyünü,sahələrini və müxtəlif formaların səthini, dağ yamaclarının və dərələrin meylini, relyefin mənfi formalarının həcmini və s.) miqdar və hündürlük cəhətdən öyrənən və relyef elementlərini müxtəlif kəmiyyət göstəriciləri ilə (orta, maksimum və minimum) səciyyələndirən elmdir.

## Həmçinin bax
* Morfoqrafiya
* Morfogenez

## İstinadlar
Nisbi hündürlük

**Nisbi hündürlük**- Yer səthində iki və ya bir neçə nöqtənin bir-birindən şaquli xətt üzrə olan məsafəsinə deyilir. Nisbi hündürlüyü ölçəndə dəniz səviyyəsi nəzərə alınmır, dərənin dibi, dağın ətəyi və ya zirvəsi sıfır götürülür və başqa bir səviyyəyə nisbətən hesablanır. Məsələn, Azərbaycanda Bazardüzü dağının Babadağına nisbətən hündürlüyünü hesablamaq üçün birincinin hündürlüyündən (4466 metrdən) ikincinin hündürlüyünü (3629 metri) çıxıb nisbi hündürlüyün 837 metr olduğunu tapmaq olar.

## Həmçinin bax
* Hündürlük
* Barik pillə

## İstinadlar
Vulkan konusu

**Vulkan konusu** (, ) — vulkanın ağızı ətrafında vulkan materiallarının toplanması nəticəsində əmələ gələn, kəsik konus şəklində vulkan qurğusu. Vulkan konusları ən sadə vulkanik relyef formalarındandır.

## Həmçinin bax
* Vulkan brekçiyası
* Vulkan çökəkliyi
* Vulkan dağları
* Vulkan dərəsi

## İstinadlar
Şərqi Avstraliya cərəyanı

**Şərqi Avstraliya cərəyanı** — Sakit okeanda cənub ekvator axımından formalaşaraq Mərcan dənizindən keçən və Avstraliyanın şərq sahillərinə çataraq, cənuba doğru axan isti okean cərəyanıdır. 

## Xüsusiyyətləri
Avstraliya sahillərinin yaxınlığında təxminən 15° c.en-də cənub ekvator axımı bölünərək Şərqi Avstraliya cərəyanını yaradır. Bu, Avstraliya sahillərinə yaxın ən böyük okean cərəyanıdır. Cərəyan 30° c.en-də maksimum sürətinə çataraq, 90 sm/s sürəti ilə axır. Cənub istiqamətində axarkən 31°c.en ilə 32° c.en arasında bölünür. 33° c.en-ə çatdıqda o, cənub istiqamətinə keçməyə başlayır və axımının digər hissəsi sıx sirkulyasiya zamanı şimala tərəf dönür. Bu ərazidə Şərqi Avstraliya cərəyanı özünün maksimum axım nəqliyyatına çatır, təxminən 35 Sv (Bir sverdrup (Sv) saniyədə 106 m3-ə bərabərdir). Geri dönməyən axımın çox hissəsi Yeni Zellandiyanın şimal burnunun şimalında Tasman dənizindən keçərək şərqə doğru Tasman cəbhəsinə irəliləyir. Cərəyanın qalan hissəsi cənuba doğru Qərb küləkləri cərəyanına çatana qədər axır. Tasman hissəsində axımın nəqli 13 Sv hesablanmışdır. Şərqi Avstraliya cərəyanının şərqə doğru hərəkəti və Yeni Zelandiya sahil xətitinə yenidən gəlməsi Şərqi Aukland cərəyanını formalaşdırır. Həmçinin, bu cərəyan da tropik dəniz faunasını Avstraliyanın cənub-şərq sahilləri boyu subtropik bölgələrdəki yaşam yerlərinə daşımaq üçün hərəkət edir.

## Həmçinin bax
* Sakit okean
* Kamçatka cərəyanı
* Tasman dənizi
* Mərcan dənizi

## Xarici keçid
* Okean suyunun hərəkəti

## İstinadlar
Paleogeya

**Paleogeya** ( — *qədim*,  — *Yer üzü*) — qurunun ən böyük zoocoğrafi bölgüsündən biri olub, Efiopiya və Hind-Malayya sahələrini tutur. Bəzi alimlər bu bölgünü qəbul etmir, Efiopiya və Hind-Malayya sahələrini Palearktika və Nearktika sahələri ilə birlikdə Arktogeyaya aid edirlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Paleocoğrafiya
* Paleocoğrafi xəritələr
Şimali Atlantika cərəyanı

**Şimali Atlantika cərəyanı**— güclü isti dəniz cərəyanı. Qolfstrim cərəyanının şimal-şərq uzantısı olaraq bilinir. 6500&nbsp;km məsafədə hərəkət edir. Böyük Nyufaundlend bankəsindən başlayaraq İrlandiya adasına qədər uzanır. Burada iki qola ayrılır. Cənuba istiqamətlənən qol Kanar cərəyanı adlanır. Digəri isə şimala yönəlir. o isə öz nönbəsində Farer adaları və İslandiya arasında iki qola bölünür:Norveç cərəyanı və Qərbi İslandiya cərəyanı. Bu cərəyan Avropanın iqliminə böyük təsir göstərir.
## Ədəbiyyat
* The North Atlantic Current. Elizabeth Rowe, Arthur J. Mariano, Edward H. Ryan, The Cooperative Institute for Marine and Atmospheric Studies 
* Стоммел Г., Гольфстрим, пер. с англ., М., 1963.
*
Qərbi Avstraliya cərəyanı

**Qərbi Avstraliya cərəyanı** — Hind okeanının cənub-şərqindən keçən soyuq dəniz cərəyanı. Avstraliyanın qərb sahilləri boyunca cənubdan şimala istiqamətlənir. Qərb Küləkləri cərəyanının şimal uzantısını təşkil edir. Cənub yarımkürəsinin tropik enliklərində cərəyan Cənub Passat cərəyanına keçir. Bir qolu isə Timor dənizinə istiqamətlənir.
Axının sürəti 0,7–0,9 km/s, suyunun duzluğu 35,5–35,70 promil təşkil edir. Suyunun temperaturu fevralda 19–26 °C, avqustda isə 15–21 °C təşkil edir.

## Mənbə
* West Australian Current (ocean current) — Britannica Online Encyclopedia
Vulkan dərəsi

**Vulkan dərəsi** (, ) — morfoloji qurluşunda vulkan proseslərinin aydın görünən izləri olan, dərə.

## Həmçinin bax
* Vulkan brekçiyası
* Vulkan çökəkliyi
* Vulkan dağları

## İstinadlar
Paramos

**Paramos** — And dağlarında, Ekvador və Kolumbiya ərazisində, Kosta-Rika dağlarında, habelə Afrikada Kilimancaro dağında 3 000-4 500 metr hündürlükdə yerləşən dağ-tundra ekosistemi. Paramosda bütün aylarda orta temperatur +4,+8°-dir, hava seyrəkdir, hər gün günortadan sonra yağış yağır və bərk küləklər olur, insolyasiya isə güclüdür. Bu şəraitə uyğun bitki örtüyü vardır. Paramosdan otlaq kimi istifadə edilir. Davamlı meşə xəttinin üstündə, daimi qar xəttinin isə altında yerləşən ərazilər üçün səciyyəvi ekosistemdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Высокогорные парамос северных Андов (Южная Америка)
Natrium sulfid

**Natrium sulfid**- mürəkkəb qeyri üzvü maddədir. Kimyəvi formulu- Na2S.
Natrium sulfid-oksigensiz duzdur.

## Alınması
Sənayedə-Na2SO4•10H2O mirabilit mineralının közərdilməsindən alınır.
# Na2SO4+4H2→Na2S+4H2O
# Na2SO4+4C→Na2S+4CO
# Na2SO4+4CO→ Na2S+4CO2

## Fiziki xassələri
Adi halda ağ rəngli çox hidroskopik tozdur. Parçalanmadan əriyir, termiki davamlıdır. Texniki natrium sulfid sarımtıl və ya qəhvəyi (qirmizımtıl) rəngdədir, tərkibində 60%-ə qədər natrium sulfid var. Suda yaxşı həll olur, anionundan hidroliz olur, məhlulda yüksək qələvilik yaradır. Havada dayanma müddətində məhlul bulanır (kolloid kükürd) və saralır (polisulfid rəngində). Tipik reduksiyaedicidir. Kükürdü birləşdirir. Ion dəyişmə reaksiyalarına girir.

## Kimyəvi xassələri
* Durulaşdırılmiş xlor turşusu ilə qarşılıqlı reaksiyaya girir.

Na2S+2HCl→NaCl+H2S
* Qatı sulfat turşusu ilə qarşılıqlı reaksiyaya girir.

Na2S+3H2SO4→SO2+2H2O+2NaHSO4
* Kalium permanqanatın su məhlulu ilə reaksiyaya girir.

3Na2S+2KMnO4+4H2O→2MnO2+6NaOH+2KOH+3S
* Yodla reaksiyada təmiz kükürd çökür.

Na2S+J2→2NaJ+S

## Istifadə olunması
Natrium sulfid istehsalatda kükürdlü rəngləyicilər və sellülozalar, dərinin tükünün təmizlənməsində, dərinin aşılanmasında, analitik kimyada reagent kimi istifadə olunur.

## Mənbə
* Лидин Р.А. "Справочник школьника. Химия"М: Астерель, 2003