open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İsrafil ağa hamamı

**İsrafil ağa hamamı** — qoşagünbəzli hamamdır, Qazax şəhərin mərkəzində, Cümə məscidinin qarşısında yerləşir.

Hamamı Qıraq Kəsəmən kəndinin sakini, Qazax diyarında tanınmış sahibkar İsrafil ağa Kərbəlayev XIX əsrin axırlarında tikdirib, buna görə də hamam onun adı ilə tanınır. Bina memar Müzəffər Hüseynovun layihəsi əsasında qırmızı kərpicdən kirəclə hörülüb.

Hamamın ümumi zalı, otaqları, diqqət çəkən hovuzu və çayxanası var. Böyük ölçülü (30m x 20m) hamamın plan quruluşu iki hissəyə bölünür: ənənəvi Azərbaycan və şərq hamamlarına xas olan dəhliz ilə birləşən ikigünbəzli hissə və kabinələrdən ibarət hissə. Hamamın küçəyə çıxan hissəsində kiçik dükanlar yerləşir. Plan quruluşuna görə şərq və Avropa tələblərini özündə cəmləşdirən bu tikili tipinə Azərbaycanın digər bölgələrində rast gəlinmir.

Geyinmə və yuyunma yerlərinin kənardan görünməyən günbəzlərini də nəzərə alsaq, hamamın iki deyil, səkkizgünbəzli olduğunun şahidi oluruq. Yerli əhəmiyyətli memarlıq abidəsi kimi dövlət mühafizəsinə götürülmüş tikilinin ümumi sahəsi yardımçı otaqlarla birlikdə 420 kvadratmetrdir. Memarlıq cəhətdən Gəncədəki «Çökək» hamamını xatırladan İsrafil ağa hamamının istifadəsində olan otaqlar günbəzlərin üstünə açılmış xüsusi bacalar vasitəsilə işıqlandırılır.

Yaşlı nəslin nümayəndələrinin sözlərinə görə, hamam səhər saat 6-dan günorta 2-dək qadınlara, 2-dən sonra isə kişilərə xidmət edirmiş. Hazırda yalnız nömrələri istifadə olunan hamamın artıq 25 ildir ki, ümumi şöbəsi işləmir. Bu səbəbdən də abidənin təmir-bərpa işlərinə ehtiyac var. Tarixi keçmişimizi özündə əks etdirən bu memarlıq incisi həm də turizmin inkişafı üçün dəyərli potensialdır. Hamamın təmir olunması onun həm gələcək nəsillərə çatdırılmasını, həm də turizm məqsədləri üçün istifadəsini təmin edəcək.

ADA Universiteti Qazax Mərkəzinin tədris kompleksinə daxil olan XIX əsrə aid yerli əhəmiyyətli tarixi İsrafil ağa hamamının təmirindən sonra onun daxilində Qazax xalçaçılıq məktəbi nümunələrindən ibarət muzeyin və rəsm dərnəyinin açılması nəzərdə tutulur. Bura, həmçinin kiçik həcmli musiqili ədəbi-mədəni tədbirlərin keçirilməsi üçün ideal məkandır.

## İstinadlar
İsmayıl ibn Yəsar

**İsmayıl ibn Yəsar** () — VII–VIII əsr Azərbaycan əsilli, Hicazda yaşamış ərəb ədəbiyyatı şairi; Azərbaycan şairi Musa Şəhəvatın qardaşı.

## Həyatı
VII–VIII əsrlərdə yaşayıb yaratmağına və öz dövrünün məşhur şairi olmasına baxmayaraq, orta əsr mənbələrində onun adı nadir hallarda çəkilir. Əbul-Fərəc əl-İsfəhaninin "Nəğmələr Kitabı" sayəsində müasir ərəbşünaslar İsmayıl ibn Yəsarın zəngin irsi haqqında zəruri məlumat verilir.

İbn Quteybə (828–889) İsmayıl ibn Yəsarı əslən azərbaycanlı kimi təqdim etmişdir. Ərəbşünas alim, professor Malik Mahmudov da məhz ona istinadən bu faktı təsdiqləyir. Müasir tədqiqatçılardan ərəb alimi Əhməd Əmin və fars tədqiqatçısı Zabihulla Safa heç bir əsas olmadan İsmayıl ibn Yəsarı fars şairləri siyahısına daxil etmişlər. Məhəmmədəli Tərbiyət isə onun azərbaycan şairi olduğunu təsdiqləmişdir.

Ülkər Zakirqızı şairin etnik mənşəyindən bəhs edərkən yazmışdır: İsmayıl ibn Yəsarı Azərbaycandan olduğunu göstərən mənbə və tədqiqatlar da vardır. İbn Quteybənin (828–889) "Şeir və şairlər" ("الشعر و الشعراء") əsərində şairin Azərbaycandan olduğunu bildirmişdir. Filoloqun bu fikrini əsas götürən tədqiqatlar da vardır. Məşhur alman şərqşünası Karl Brokkelman "Ərəb ədəbiyyatı tarixi" ("تاريخ الادب العربي") və ərəb alimi Ömər Fərrux "Ərəb ədəbiyyatı tarixi" ("تاريخ الادب العربي") əsərlərində İbn Quteybənin fikirlərini əsas götürərək şairin Azərbaycandan olduğunu qeyd etmişlər.

İsmayıl ibn Yəsarın anadan olma tarixi barəsində mənbələrdə heç bir məlumat verilməsə də, ibn Qüteybə və əl-Mərzubani onun Mədinə şəhərində doğulduğunu qeyd etmişdir.

Malik Mahmudov yazmışdır: ""Nəğmələr kitabı"nda söylənilir ki, Əbdul Malik ibn Mərvan xilafətin başına keçdikdən sonra (685–705) İsmayıl ibn Yəssar Urva əz-Zubeyrə ilə ona mədhiyyələr həsr etmiş və onun ardıcıllarına çevrilmişlər."

M. Mahmudov İsmayıl ibn Yəssarın artıq 685-ci ildə tanınmış şair olduğu qənaətinə gəlmişdir. G. Baxşəliyevanın monoqrafiyasında əl-İsfəhaninin dedikləri sözbəsöz tərcümə olunmuşdur: Professor Malik Mahmudov İsmayıl ibn Yəsarın nəslinin şairlər nəsli olduğunu, mənbələrdə onun iki qardaşının (Musa Şəhəvat və Əbül-Abbas), Məhəmməd adında oğlundan bəhs edildiyini bildirmişdir. Tədqiqatçı həmin şairlərin şüubiyyə hərəkatının tərəfdarları olduğunu yazmışdır.

İsmayıl ibn Yəssar zəngin poetik ənənələr mühitində böyümüş, üzün ömür sürmüş və son illərini Xəlifə II Mərvanın (744–749) hakimiyyəti illərində keçirmişdir.

## Yaradıcılığı
O bir neçə janrda şeir yazmışdır. bunlardan mədhiyyə, satira, mərsiyə və fəxriyyələrini qeyd etmək olar. O ərəb şeiriyyatına Şüubi, yəni millətçi şeir növü adlanan yeni bir növ gətirmişdir. Bu istiqamətdə yazdığı şeirlərə görə təhqir edilmiş, həyatına bir neçə dəfə sui-qəsd edilmişdir. Sonra Hicaza sürgün edilib məsxərəyə qoyulmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan ədəbiyyatı
* Musa Şəhəvat

## Xarici keçidlər
Arif Ərdəbili

**Arif Ərdəbili** (1311–1392) — XIV əsrdə yaşamış Azərbaycan şairi.

## Həyatı
Şəmsəddin Məhəmməd Arif Ərdəbili XIV əsrin Azərbaycan şairidir. O, Şirvanşah Keykavus ibn Keyqubadın dəvətilə Şirvana gəlmiş, saray şairi olmuş, "Şirvanşahın oğlunun müəllimi olmuşdur". Onun "Fərhadnamə" poeması (1369) farscadır. Şair bu əsəri Şirvanşaha ithaf etmişdir. "Xosrov və Şirin" mövzusunda olan bu əsər iki hissədən ibarətdir. Əsərdə Şamaxı və Bakı memarlıq abidələrindən də bəhs olunur. Əsərin baş qəhrəmanı Xosrov şah deyil, memar Fərhaddır. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı materialları bu əsərdə mühüm yer tutur. Bu əsərlərdə yaradılmış həyat lövhələri, insan surətləri poeziyanın mistikadan uzaqlaşdığını, onun həyatla əlaqələrinin gücləndiyini göstərir.

## Yaradıcılığı
Arif Ərdəbilinin yazılarında *"Şamaxı Gülüstanında bir qala var"* məlumatı çox qiymətlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Fərhadnamə
* Azərbaycan ədəbiyyatı

## Xarici keçidlər
Avey

* Avey kilsəsi — Qazax rayonu ərazisində Aveydağ silsiləsinin ən yüksək zirvəsində yerləşən abidə. 
* Avey Ağstafa FK — 1990-cı ildə Ağstafada yaranmış futbol klubu.  
* Avey (dağ) — Gürcüstan ilə Qazax rayonu arasında yerləşən Kiçik Qafqaz dağlarındakı zirvələrdən biri, ağ bozumtul dağ silsiləsidir.
Avey (dağ)

**Avey dağı** — Azərbaycanın Qazax rayonu ərazisində yerləşən Kiçik Qafqaz dağlarındakı zirvələrdən biri, ağ bozumtul dağ silsiləsidir.

Daş Salahlı kəndindən 12&nbsp;km aralıqdadır. Buralarda hələ paleolit dövrünə aid insan fəaliyyətinin izləri var. İbtidai görkəmli qayadaca çapılan məbədlər, 30-a qədər süni mağara aşkar edilmişdir. Dağın başında qədim alban məbədi var. Cəbhə xəttinə yaxın olduğundan zirvəsinə hazırda giriş məhduddur.

## Avey sözünün mənası

Avey sözünün özü də təxmin etməyə imkan verir ki, albanların Ay məbədi burada olub. Toponim Ay evi kimi açıqlanır – Avey-Ayev. Ümumən türklərdə Aya sitayiş qədim dövrlərdən bəri geniş yayılıb. Qədim türklərdə "Ay Tənqri" (Ay Allahı) ifadəsi olub. Avey dağının özündə və ətrafında abidələr çoxdur. Təsadüfi deyil ki, respublika hökumətinin 22 fevral 1989-cı il tarixli qərarı ilə Avey dövlət tarix-mədəniyyət qoruğu yaradılmışdır.

## İstinadlar
Didivan qalası

**Didivan qalası** (Didivan qülləsi) — Qazax şəhərindən 5&nbsp;km aralı, Xanlıqlar kəndinin qərbindəki Dədəban dağının döşündə yerləşən qədim və ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidəsidir. Onun tikinti tarixi VI-VII əsrlərə aid edilir .

## Ümumi məlumat
İrəvandan Qazaxa səmtlənən qədim karvan yolunun qırağındadır. Xalq arasında qalaya Koroğlu qalası da deyilir. Adını müxtəlif cür desələr, ayrı-ayrı mənalandırsalar da, Dədəban - dədə evi kimi izahı daha inandırıcıdır. Başqa fərziyyəyə görə "Didi" fars sözü olub və mənası "göz" deməkdir, "van" isə məskən, məntəqə mənasındadır. Gözətçi məntəqəsi mənasını verir.

Planda qala dairə şəklindədir. İri qaya parçalarından hörülmüş qalanın hündürlüyü 8,3 metr, diametri isə 5,9 metrdir. Divarların eni aşağıda 1 metr, yuxarıda 0,5 metrdir. Qalanın iç hissəsi boşdur. Lakin divarların bəzi yerlərində mərtəbələrin örtüyünü təşkil etmiş taxtalar üçün oyuqlar qalmışdır. Güman edilir ki, qala təxminən VI-VII əsrlərdə inşa olunub. XX əsrin ortalarınadək bura ziyarətgah olub. Dəlican yolu tərəfə istiqamətlənən müşahidə dəlikləri tikintinin məhz müşahidə, gözətçi qalası olduğunu sübut edir. Analoji müşahidə qalaları Coqaz çayın sahilində və Cəfərli kəndinin yaxınlığında da var.

Didivan qalası Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 132 nömrəli Qərarı (02.08.2001-ci il) ilə dövlət qeydiyyatına alınmış ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidəsidir və hazırda nümayiş obyekti kimi istifadə olunur.

## Əlavə Məlumatlar
Bəzi ehtimallara görə, Didivan qalası hələ e.ə. I minillikdə inşa olunub və Avey dağındakı Alban məbədi ilə birlikdə ərazinin müdafiə sisteminin tərkib hissəsi olub. Qala İrəvandan Qazaxa gedən qədim karvan yolunun kənarında, Didivan dağının zirvəsində yerləşir. Həmçinin, qalanın altında gizli keçidlərin olduğu barədə də rəvayətlər mövcuddur. 

Qədim tikili memarlıq nümunəsi kimi ölkə əhəmiyyətli abidələr sırasındadır. Qabarıq konusvari formada olduğu üçün bəzən bu abidəni yel dəyirmanına da bənzədirlər. Lakin qüllənin daxili konstruksiyası belə bir tipoloji qurğu xüsusiyyətinin olmadığını aydın formada əks etdirir..

## İstinadlar
Qazaxbəyli təpələri

**Qazaxbəyli təpələri** — Qazax rayonunun Qazaxbəyli kəndi yaxınlığında bir-birindən 250–300 m aralıda yerləşən təbii təpələr. Qazaxbəyli təpələrində 1952-ci ildə erkən Dəmir dövrünə (e.ə. 8–6 əsrlər) aid olan yaşayış yeri və qəbiristanlıq aşkar edilmişdir.

Təpələrin birində yerləşən böyük qəbiristanlıqda qəbirlər dördkünc şəkildə qazılmışdır. Ölülər, başları müxtəlif istiqamətlərə olmaqla, sağ və ya sol böyrü üstə dəfn edilmişdir. Skeletlərin bəzilərinin altından iri diametrli gil xeyrələr (qablar) tapılmışdır. Qəbirlərdən qara və boz rəngli gil qablar, kəsmə xətlərlə bəzədilmiş və cilalanmış gil bardaqlar, çölməklər, qablar, camlar, parçlar, tunc balta, tunc kəmər, nizə ucluğu, dəmir dəstəli tunc qılınc, dəmir xəncərlər və s. aşkar edilmişdir. İkinci təpədə əldə edilən yerüstü arxeoloji materiallar qəbiristandakı tapıntılarla bənzərlik təşkil edir.

## İstinadlar
Gəmiqaya təpəsi

Gamigaya təpəsi Bakı-Tbilisi avtomagistralın sağ tərəfində, Birinci Şıxlı kəndinin yaxınlığında yerləşir.Təpənin sağ  tərəfi uçurumdur. Təpənin zirvəsindən Kür çayına  görüntü açılır.Gamigaya təpəsinin səthində qədim saxsı qabların parçaları və qırıntıları asanlıqla təsadüf edilir. Bu parçalar göstərir ki, bu ərazidə çoxsaylı qırmızı, sarı və qara rəngli, müxtəlif ölçülü və təsərrüfat təyinatlı gil qablar, küplər mövcud olmuşdur. Qabların üzərinə yapma, cızma və çəkmə üsulu ilə naxışlar vurulmuşdur.

Gamigayada sistematik arxeoloji qazıntılar aparılmamışdır. Lakin, buradakı saxsı parçaların Qazax rayonun başqa yerlərində tapılan analoji əşyalarla müqayisəsi, Gamigaya qədim yaşayış məskənini erkən Dəmir dövrünə (e.ə. 8-6 əsrlər) aid etməyə imkan verir.



Fayl:Gəmiqaya təpəsi 01.jpg|
Fayl:Gəmiqaya təpəsi 02.jpg|
Fayl:Gəmiqaya təpəsi 03.jpg|
Fayl:Gəmiqaya təpəsi 04.jpg|



## Mənbə
* Gəmiqaya təpəsi
Mstislav Dobujinski

**Mstislav Dobujinski** (1875-1957)—rus rəssamı.

## Həyatı

M.Dobujunski 1875-ci il də Novqorodda məmur ailəsindən anadan olmuşdur. 1957-ci ildə Nyu-Yorkda vəfat etmişdir.O, bir sıra xarici ölkələrdə çalışmışdır.Onun Avstriya-Macarısatanda olduğu dövrdə yaradıcılığında yeni-yeni işlər görmuşdur.
 
Mir-iskusstvanın üzvu kimi Dobujinski çalışdığı bədii birlikdə bir sıra əsərlər yaratmışdir ki, onlardan biri də "Eynəkli İnsan" porteri əsəridir.  Bu əsərdə pəncərə önundə eynəkili bir insan təsvir olunmuşdur.Bu insan Mir-iskusstvanın üzvu olan  tənqidçi K.Syunenberqin obrazıdır.  Əsərə biz diqqətlə nəzər yetirdikdə arxa planda şəhər, zavod  fabirklər təsvir olunmuşdur. Eynəkli insan pəncərə önundə sağ əli sol əlinin üstunə qoymuş halda təsvir olunmuşdur.   Eynəkili insanla arxa planda təsvir olunmuş zavod, fabrik turbaları bir təzadlıq təşkil edir.Rəssam bu əsərində müxtəlif dövrun incəsənətin bəhrələnərək daha doğrusu  Egey incəsənətindən, Qədim Yunan incəsənətindən həm də öz dövrun rəssamarlında təsirlənərək yeni bir sənət əsəri yaratmışdır. Umumiyyətlə Dobujunski yuxarda qeyd etdiyimiz kimi dünyanın bir sıra ölkələtində olaraq bədii təhsilini davam etdirmişdir.  Dobjunski Munhendə olarkən burdan yerli rəssamların yaradıcılığında yeni özunə lazım dəst-xət seçmişdir. Onuda qeyd edərək O, "Eynəkili Adam" portretini çəkərkən A.Bakstın da ənənələrindən bəhrələnmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər

* Добужинский Мстислав Валерианович. Биография и творчество художника на Artonline.ru 
* Биография 
* Биография и тексты 
* Три толстяка, М.—Л.: "Земля и фабрика", 1928, на сайте "Руниверс" с иллюстрациями М. Добужинского
Damcılı bulağı

**Damcılı bulağı** — Azərbaycanın Qazax ərazisində bulaq. Təbii çatlardan süzülən su damcılarına görə damcılı adlandırılmışdır. Ümumi hündürlüyü min metrə çatan nəhəng qayalardan süzülən saf və duru, buz kimi soyuq su damcı-damcı tökülür, aşağıdakı təbii ovucda yığılaraq bulaq olur.

Məşhur Azərbaycan şairi Səməd Vurğun Damcılını dünyanın 8-ci, Azərbaycanın 1-ci möcüzəsi adlandırıb. Bura Qazax rayonun əsas istirahət yeri, turizm mərkəzidir. Yay mövsümündə  Qazax əhalisi sərinləmək üçün buraya üz tutur. Qonaqlar üçün bura görməli yerlər marşrutunda olur. Avey dağının aşağısında yerləşən Damcılı bulağı çox mənzərəli yerdə yerləşir.

## İstinadlar
Cümə məscidi (Qazax)

**Cümə məscidi** — XIX əsrdə Qazax şəhərində tikilmiş məscid. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Haqqında
Qazax Cümə məscidi 1899-cu ildə Qazax şəhərində tikilib. Məscidin kimin vəsaiti ilə tikilməsi haqda fikirlər müxtəlifdir. "Azərbaycanın qərb rayonlarında müxtəlif dövr arxeoloji abidələrin elektron qeydiyyatı və xəritələşməsi" kitabında və "Azərbaycanın seçilmiş islam abidələri" kitabında məscidin İsrafil ağa Kərbəlayevin sifarişi ilə tikildiyi qeyd olunub. "Azərbaycan Respublikası məscidlərinin ensiklopediyası" kitabında isə məscidin Hacı Zeynalabdin Cəfər oğlunun təşəbbüsü ilə rayon sakinlərinin köməyi ilə tikildiyi qeyd olunub.

Qırmızı bişmiş kərpicdən tikilmiş məscid 17,2 m x 17,2 m ölçülü kvadrat quruluşlu zaldan ibarətdir. Sivri tağlar ilə yaranan səkkizbucaqlı formanın üzərində daxili diametri 13,4 m olan günbəz inşa edilib. Məscidin ümumi hündürlüyü 15 m, divarların qalınlığı isə 1,9 m-dir. Məscidin giriş hissəsini baştağ bəzəyir. Baş fasadın hər iki tərəfindən qoşa minarələr ucalır. 18 metrlik minarələrin üzərində İmam Əlinin (ə.s) vilayətini təstiqləyən şəhadət mətni həkk olunub. Üç girişi və 12 pəncərəsi var.

Sovet işğalından sonra 1928-ci ildə Azərbaycanda rəsmi olaraq dinlə mübarizəyə başladılar. Bir çox məscid, kilsə və sinaqoqlar maarifləndirici istiqamətlərdə istifadə üçün klubların balansına verildi. Əgər 1917-ci ildə Azərbaycanda 3.000 məscid var idisə 1927-ci ildə bu rəqəm 1.700, 1928-ci ildə 1369, 1933-cü ildə isə 17 idi. Qazax Cümə məscidi də bu dövrdə fəaliyyətini dayandırıb. Müxtəlif illərdə məscidin binasından yeməkxana, anbar, əczaxana və kitabxana kimi istifadə olunub.

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra məscid dindarların istifadəsinə verilib. 2 avqust 2001-ci ildə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid, yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb. Məsciddə Qazax şəhəri "Cümə" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

2022-ci ildə məsciddə təmir-bərpa işləri aparılıb.

## Həmçinin bax
* Qazax rayonunun tarix-memarlıq abidələrinin siyahısı

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
*
Yaroslav Veşin

**Yaroslav Veşin** () - çex rəssamı.

## Həyatı
XIX əsrin sonları XX əsrin əvvəllərində yaşayıb yaratmış Bolqarıstan incəsənətin görkəmli nümayəndələrinədən biri də Yaroslav Veşin olmuşdur.Yaroslav Veşinin yaradıcılığına böyük təsir göstərən amillərdən biri, həmin dövrun başıbəlalı dövləti olan Bolqarıstanın da iştirat etdiyi I Balkan (1912) müharibəsi olmuşdur. Veşin müharibəyə həsr etdiyi əsərində süngü, xəncərlərin təsvir olunduğu tabloda bolqar əsgərlərin qəhrəmanlığını göstərmək istəyirdi.

Yaroslav Franti Veşin 23 may 1860-ci ildə anadan olmuş Bolqarıstanda işləmiş Çex rəssamı idi.O, portret janrın ustası kimi, Balkan müharibəsinə həsr etdiyi əsərində döyüş səhnələrini realistcəsinə təsvirini vermişdir. Veşin Çexiyanın Vraniya şəhərində dünyaya göz açmışdır, həmin şəhər indiki Mərkəzi Bohemiya regionun Kladno şəhəridir.

O, ilk təhsilinin Praqa İncəsənət Akademiyasından alaraq sonra 1881-ci ildə təhsilini Münhen Rəssamlıq akademiyasında davam etdirmişdir.1883-cü ildə buranı bitirir. Ali təhsil alandan sonra Y.Veşin Münhendə və Slovakiyada işləməyə başlayır.Onun burada işlədiyi dövrdə Solvak kənd həyatı ilə bağlı gözəl rəsım əsərlərini yaradır.

Y.Veşin 1897-ci ildə Bolqarıstana gəlir və ömrunun sonona kimi burda çalışmağa başlayır.1904-cü ilə qədər Sofiya Milli incəsənət Akademiyasında professor kimi rəssamlıq üzrə işləyir.Burada gözəl sənət əsərləri yaradır. "Kəndli" (1899), "Radomir" (1897), " Sofiyada" (1899) "At bazarı" (1899) və əsrləri omum bolqarıstanda yaşadığı dövrun məhsullarıdır. 1904-ci ildə Akademiyada Baş rəssam oldu.Ounu yaradıcılığın sonrakı əsərləri "Kömürçü" (1910), "Od doğrayanlar" (1910), "Ovçu və İtlər" (1911) və digərlərini göstərmək olar.

Onun işlərinin çoxu Sofiya Milli Təsviri İncəsənət müzeyində saxlanılır.Veşin özundə sonra rəssamlar yetişdirdi.Onun tələbələrindən Nikola Petrov, Mixov və başqa Bolqar rəssamların adını çəkmək olar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Gürcüstan incəsənəti

**Gürcüstan incəsənəti** — Gürcüstan mədəniyyətinin bir hissəsi.

1801-ci ildə Gürcüstanla Rusiya arasında müqavilə bağlanması, və Şərqi Gürcüstanında Rusiyaya ilhaq olunması gürcülərin ümumilikdə rus mədəniyyət ilə tanışlıqlara gətirib çıxarmışdır. Bir çox rus memarlığına aid incəsənətə aid elementlər Gürcüstan sənətkarları tərəfindən mənimsənilmişdir.
XIX əsrin əvvələrindən başlayaraq Gürcüstan incəsənətində və memarlığında klassik rus memarlıq üslubları hiss edilməyə başlamışdır. Memarıq baxımından fərqlənən Tiflis şəhəri idi. XIX əsrin I yarısında gürcü rəngkarlığında Qərbi Avaropa rus rəngkarlığının təsiri özünü göstərirdi. Bu dövrdə Gürcüstanda görkəmli rəssamlar, heykəltəraşlar fəaliyyət göstərirdi. Milli mövzulara müraciət etməklə realistcəsinə fəaliyyət göstərən rəssamların işləri göz oxşayırdı.

Belə rəssamlardan biri Niko Pirosmanaşvili (1862-1918) idi. Gürcü xalq rəssamı olan N. Pirosmanişvili Pikassonun ən sevimli rəssamlardan biri idi. Pirosmanaşvili daha çox heyvanları, süfrədə yemək verən insanları təsvir etmişdir. Heç bir rəssamlıq üzrə təhsil almamışdır, öz özünü yetişdirmişdir. Rəssam sağlığında Gürcüstan və Rusiya xaricində çox tanınmışdır. Pirosmani, yaşadığı qəsəbəni ziyarət edən bir fransız aktrisaya aşiq olmuş və onun şəkillərini çəkmişdir. Bu eşq əhvalatı, Andrey Voznesenskinin bir şeir və Alla Puqaçovanın söylədiyi bir mahnıyla məşhur bir əhvalata çevrilmişdir.

Rəssamın ən məşhur tablosu aşiq olduğu Aktrisa Marqaritanın təsvir olunduğu əsər idi.Dünyada məşhur olan əsərləri sırasında bacısını təsvir etdiyi "Çətirli qadın", "Pivə kuboklu qadın", "Ata və oğul" və s adın çəkə bilərik.Aktrisa Marqarita Pirosmaşvilini tərk edəndən sonra rəssam, yoxsul vəziyyətə düşmüş, hayatını evsiz olaqaraq davam etdirmişdir.Ancaq şəkil çəkməyi davam etdirdi və şəkillərini qarının doyurduğu restoranlara verirdi.
Əsərlərini satmaq üçün dükanlara müraciət edirdi.Vəsaiti olmadığı üçün əsərlərini qara plaş (tr-muşamba) üzərində çəkiridi.Həmin dövrdən etibarən plaş onun orijinal materilı oldu.Şair İlya Zdaneviçin səyi ilə 1913-cü ildə qəzetdə rəssam və əsərləri haqqında məqalə gedəndən sonra o ,tanınmağa əsərlərin dəyəri başa düşülməyə başladı.Rəssam buna baxmayaraq, yenə də həyatının yoxsulluq və təklik içində tamamlamışdır. Məzarının yeri məlum deyildi. Əsərləri, ölümündən sonra bir araya getirilmişir. Pirosmaninin əsərləri Türkiyədə ilk dəfə İrinə Arsenişvili İstanbuldakı Təqdim etmiş və İnan Quraq Vəqfi Pera Muzeyində 2007-ci ilə avqustda sərgilənmişdir. Ayrıca İstanbulda, adını daşıyan Türkcə və Gürücə Pirosmani jurnalı nümayiş olunmuşdur və adına açılmış bir incəsənət qalereyası fəaliyyət göstərir.
Beləlikə biz sırf olaraq gürcü incəsənətini N.Pirosmanin yaradılığı ilə məhdudlaşdıra bilmərik, həmin dövrdə Pirosmanin ilə yanaşı A.Beredizi, Qabaşviri və b fəaliyyət göstərirdi.
Vasili Perov

**Vasili Perov** () — rus rəssamı.

## Həyatı
Vasili Perov 1832-ci ilin 2 yanvar tarixində Rusiyanın Tobolsk vilayətində anadan olmuşdur.1882-ci ildə vəfat etmişdir.Perov çox erkən yaşlarında incəsənətə böyük həvəs göstərmişdir. İncəsənətdə ilk ibtidai təhsilini anasından almışdır.

O, rəssamlıq üzrə təhsilini Moskova heykəltəraşlıq məktəbində və sonralar Stupinin bədii məktəbində davam etdirmişdir. Gənc rəssam olan Perov öz yaradıcılığında incəsənətə böyük sevgi bəsləmiş və öz müəllimlərinin, Şişkinin və Venetsianovun yaradıcılıq ənənələrini davam etdirmişdir. O, incəsənət ilə yanaşı Ədəbiyyatı da sevmiş və onun ən çox sevdiyi yazıçılar sırasında Nekrasovun, Turgenevin və Tolstoyun adını çəkmək olar.

Perov yaradıcılığında əsasən demokratik realizm ənənələrin davamçısı olmuşdur.O, yaradıcılğına çox erkən başlayır,əsərlərin bəzilərində öz kompazisiyasına görə çox tənqidi və satirik məzmunludur.Perov tənqidi əsrlər və gözəl mənzərə ustası olmaqla yanaşı rus incəsənət tarixində gözəl portretlər müəllifi kimi də daxil olmuşdur.Perovun portret yaradıcılığında əsasən müasirlərini təsvir etmişdir.Təsvir etdiyi müasirlərin portretlərində süjet xətinin dərin ifadəsini tapırıq.Əsasən kəndililərin portretlərini çəkmişdir.Təsvir etdiyi portretlərda kəndli həyatda ağır işi olan insanlardır amma buna baxmayaraq, onlar öz insani ləyaqətlərini saxlamışdır. Hətta kəndlinin pisxoloji durumunu biz Perovun çəkdiyi "Sərgərdanın"(1870, DTQ) portretində görə bilərik.

Perovun XIX əsrin 70-ci illərində çəkdiyi görkəmli mədəniyyət xadimlərinin portretlərini Kromskoyun və Repinin ən yaxşı işləri ilə müqayisə oluna bilinər. Perovun portretləri son dərəcə sadə və realistikdir; onlar özlüyundə təbiiliyi və rəng qammasının ciddiliyi ilə seçilirlər. Dramaturq "Aleksandr Ostrovskini" (1871, DTQ) sadə paltarda təsvir edir. Həkim "V.V.Bezansonovun" (1869, DTQ), şair "Apollon Maikovun" (1872, DTQ), yazıçı "Ivan Turgenevin" (1872, DTQ) və leksikoqraf "Vladimir Dalın" (1872, DTQ) portretləri fövqəladəliyi ilə seçilirlər.

Perovun portert yaradıcılığının ən gözəl portretlərindən biri şübhəsiz, "Fyodor Dostoyevskinin" (1872, DTQ) təsvir olunduğu əsərdir. O, bu əsərdə belini bir az əymiş halda və dizlərini bir-birini üstunə qoymuş vəziyyətdə təsvir olunmuşdur, dizlərinin ətarfında sıxılan böyük əlləri onun çox əziyyət çəkdiyini göstərirdi. Yazıçının başı onun yüksək intellektual, iti, tünd gözləri ilə xüsusilə həssas, arıq, solğun üzu çox gözəl çəkilmişdir. Portretin ekspressivliyində bozumtul qəhvəyi rənglərindən istifadə edilməsi, onun qalstukunda qırmızı rənglərini azaldır Bu cür gözəl portretin müəllifi tək Perov deyil, Kromskoyunda yaratdığı portretdə onunla eyni sırada gedir.

Perovun portretləri bəziləri tənqidi və satirikdir. Pervon portret yaradıcılğı çox zəgindir və rus portet xəzinəsinə onun bir-birindən gözəl portretlərin daxil olması rus incəsənətini daha da rəngarəng edir.
Onun yaratdığı portretlər sırasına "Nikolai Rezanov" (1868), "Nikolai Lanin", (1869, Litva-Riqa muzeyi), "Aleksey Savrasov" (TDQ), "Nikolai Kasatkin" (1876,TDQ) "Vladimir Brovski (TDQ) və digələrini göstərmək olar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Konstantin Savitski

**Konstantin Apollonoviç Savitski** (1844–1905)—Rus rəssamı.

## Həyatı
Konstantin Apollonoviç Savitsky (1844–1905) Frankovka kəndində və ya (Baronovkada) Sabiq Mer Baron Otto Franyın adını dayışan Taqanroq şəhərindən anadan olmuşdur. Hal-hazırda bu ərazidə Taqanroq Dəmir və Polad Fabriki (TAGMET) yerləşir. Savitskyin ailəsi onun atasının həkim kimi işlədiyi Taqanroq Oğlanları Gimnziyasının binasında yaşamışdılar. Savitski öz üşaqlığını və gəncliyini Taqanroqda keçirmişdir. O, hələ uşaqlıqında rəssamlığına böyük həvəs göstərmişdir. Gimnziyada oxuyarkən rəsım çəkməyə başlamışdır

Konstantin Taqanroq Gimnziyasında beşinci sinif şagirdi olarkən həyatı gözlənilmədən dəyişdi. Onun valideynlərinin hər ikisi qəfildən vəfat etdi. Kostyada indiki Latviyada yaşamış dayısı tərəfindən Konstantin himayəyə köturulmuşdur. Latviyada Savitski internat məktəbinə getməyə başladı. O ali təhsil almaq üçün 1862-ci ildə Sankt-Peterburqa getdi. Orada Sankt-Peterburqa Rəssamlıq Akademiyasına daxil oldu. Burada bir çox mədəniyyət xadimləri ilə yanış olmuşdur. İlya Repin, Ivan Şişkin, Viktor Vasnetsov, Mark Antokolsski, Stasov gənc K. Savitskinin yaradıcılığına təsir göstərmişdir

Tez bir zamanda K. Savitski Rəssamlıq Akademiyasını fərqlənmə ilə qutarır. Akademiyanı qızıl medala bitirdikdən sonra o, yeni şifarişlər almağa başladı. O. Akademiyada əlavə xaricdə 2 il təhsil almışdır. Özu realist rəssam kimi "Səyyar Sərgilər" şirkətin fəal üzvlərindən olmuşdur. O, Rus kəndli həyatı ilə maraqlanmış və bir sıra əsərlərin itcimai mövzulara həsr etmişdir. Onun ictimia hadisələri əks etdirən "Dəmir yolunda təmir işləri" " Şam meşəsində səhər" , İkonanın qarşılanması", və əsərlərin yüksək sənətkarlıq göstərmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
İvan Kramskoy

**İvan Nikolayeviç Kramskoy** ()—rus rəssamı.

## Həyatı

1837-ci il 27 may tarixindən rusiyada anadan olmuş İvan Nokalayeviç Komskoy rəssam olmaqla yanaşı sənətşünas olmuşdur. Özu xırda burjuaziya ailəsindən olmasına baxmayaraq, İ. Kromskoyu məşhurləşdirən onun əsərləri olmuşdur. Özunun yaratdığı mədəniyyət xadimlərin portretləri ilə yanaşı rus kəndlilərin portretləri üzərində çox böyük həvəslə işləyirdi. Onun yaratdığı portretlərdən biri də "Naməlum Qadın" adlanan portretidir. Portreti 1883-cü ildə çəkmişdir. Portret Pavel Tretyakova məxsusdur. Yəni portreti rəssam çəkəndən sonra onun sahibi Pavel olmuşdur. Portretdə təsvir olunan qadının şəxsiyyəti məlum deyildir. Qadın portretdə sakit ruha malik, cəsarətli təsvir olumuşdur.
Bu rəssım əsəri rus rəssamlığında ən məşhur bədii işlərdən olmasına baxmayaraq, bir çox tənqiçi sənətşünaslar tətəfindən bu portretə görə rəssam ittiham olunmuşdur. Tənqidçilər rəssim əxlaqsız, lovğa qadın təsviri olduğuna görə rəssamı ittiham etmişdirlər.
İ. Kromskoy bu əsərində yaraşıqlı məğrur və son dərəcə gözəl olan lovğa baxışlı gənc qadın obrazını yaratmışdır.
Əsərdə qadın dəbdəbəli qara xəzdə və məxmər paltarda başında xəz papaq əllərində nazik dəri əlcəkdə təsvir olunmuşdur.
Ümumiyyətlə Kromskoyun "Naməlum qadın" əsəri sensasiyaya səbəb olmuşdur. Belə ki, bir çox sənətşünaslar dəbdəbəli paltarda təsvir olan qadının əxlaqsız qadın olduğunu iddia edirdilər. Və Pavel Tretyakov da bu əsəri öz qalereyasına almağa üçün ilk dəfə imtina etmişdir. Sonra əsərin sensasiya doğurması əsəri məşhurləşdirmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* İvan Şişkin

## Xarici keçidlər
Bonyak xan

**Bonyak xan** (?-?) — Qıpçaq xanı.

## Həyatı
Məşhur kuman xanları Tuqorxan, Bonyak (Bənək) və Şarukanın simasında rus folklorunda dəhşətli düşmən kimi Bunyak Şeludivıy - xişnıy, Tuqorin Zmeyeviç, Şark - velikan obrazları yaranmışdır. Bu adları Bizans imperatorunun qızı Anna Komnin yazısında Tuqortaq (Tuqorkan), Manyak (Bunyak) şəklində verir .

Donda məskunlaşan qıpçaqların bir hissəsi Dnepr ətrafına köç etdi. Həmin dövrdə bu torpaqlar qıpçaq xanı Bonyakın orduları tərəfindən tutulmuşdu. Məhz Bonyak Tuqorkan xanla birlikdə həm rus torpaqlarına, həm də bizans üzərinə hücum etmişdilər. Lakin qüvvə və siyasi fəallıqlarına baxmayaraq XI əsrin sonu XII əsrin əvvəllərində öz keçmiş qüdrət və qüvvələrini itirmiş oldular.

1107-ci ildə Bonyak xan və Şarukan Pereyaslavl knyazlığının üzərinə yürüş təşkil etdilər.
Onlar çox böyük qüvvə ilə Lubna şəhərinə yaxınlaşdılar və Tula çayının sol sahilində durdular.
Svyatopolk və Vladimir qəfildən qıpçaq ordularına hücumetdilər. Özlərini itirən qıpçaq
döyüşçülərinin çox hissəsi qılıncdan keçirildi. Bonyakın qardaşı Taaz öldürüldü. Suqrxan öz
qardaşları ilə əsir düşdü. Şurukan isə əsir düşməkdən zorla canını qurtatra bildi.

Kumanların daha çox qərb qanadında görünən, Bizans və Rusiya ilə savaşdan çox diplomatik əlaqələrə üstünlük verən Bonyak xan 90 - 95 yaşında 1167 – ci ildə ölənə qədər çoxlu savaşlarda olmuşdu. Belə savaşların birində Bonyak döyüşdən qabaq gecə çadırından çıxıb bir az uzaqlaşır və üzünü göyə tutub qurd kimi ulayır, bozqırdan səsinə hay verən bozqurdun cavabını eşidəndən sonra çadıra qayıdır və sabahkı döyüşdə qələbə çalacağını deyir. Rus salnaməsi 1097 – ci ildə baş vermiş həmin hadisəni belə yazır:

*"…i yako bist polunoşi i vstav Bonyak i otyexa ot rati i poça volçski vıti"* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Qıpçaqlar
*Peçeneqlər
Rasim Əkbərov

**Rasim Ağa oğlu Əkbərov** () — Goranboy rayonundakı "N" saylı hərbi hissənin sabiq komandiri, keçmiş siyasi məhbus, sabiq Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı (1992–2001), Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı.

## Həyatı
Rasim Əkbərov 1957-ci ildə anadan olmuşdur. 1990-cı ildə könüllü əsgər kimi döyüşə yollanıb və 157 saylı briqadanın komandiri vəzifəsinə qədər yüksəlib.

### Ailəsi
Rasim Əkbərov 1993–2000-ci illərdə Goranboy rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı olan "Ağa dayı" kimi tanınan Ağa Tahir oğlu Əkbərovun oğludur. Ağa Əkbərov Bakı Dövlət Universitetinin professoru olmuş Səfiyar Musayevin qudası idi.

## Milli Qəhrəman adının verilməsi və geri alınması
Azərbaycan Respublikasının suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunmasında, dinc əhalinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində göstərdikləri şəxsi igidlik və şücaətə görə Rasim Əkbərova Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 23 iyun 1992-ci il tarixli 6 saylı fərmanı ilə Əkbərov Rasim Ağa oğluna "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" fəxri adı verilmişdir.

Azərbaycan Respublikasının Qanununa müvafiq olaraq, Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunub saxlanmasında xüsusi xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1 yanvar 1994-cü il tarixli 83 saylı fərmanı ilə Əkbərov Rasim Ağa oğlu "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Rasim Əkbərov 2000-ci il fevralın 8-də dövlət çevrilişinə cəhd maddəsi ilə təqsirli bilinərək 15 illik həbs cəzası alıb. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 18 iyul 2001-ci il tarixli 537 saylı fərmanı ilə Rasim Ağa oğlu Əkbərov "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adından və "Azərbaycan Bayrağı" ordenindən məhrum edilmişdir.

Rasim Əkbərov Prezident İlham Əliyevin 26 avqust 2008-ci il tarixində imzaladığı əfv fərmanı ilə azadlığa buraxılıb.

## İstinadlar
Qonçaq xan

**Qonçaq xan** () — Qıpçaq xanı (1170–1203).

## Həyatı
Qonçaq xan Ətrak xanın oğludur.

Volınski qara klobuklar, Qaliç və Trovsk alayları ilə birlikdə Kiyev üzərinə yeriyir. Şəhər döyüşsüz təslim olur. Qleb Yuriyeviç qaçaraq digər qıpçaq tayfalarına pənah aparır və bir aydan sonra Qonçaqla qayıdıb Mistislavı Kiyevdən qovur. Başı bəlalı knyaz 1170-ci ildə vəfat edir. Onun oğlu Roman Novqorodu tərk edir, yerini isə Andrey Boqolyubski ilə olan sazişə əsasən Rürik Rastislaviç tutur. Belə hesab etmək olar ki, ənənəvi qayda bərpa olunur; Rusun əsas şəhərləri Böyük çöl ilə əvvəlki mehriban münasibətlərin tərəfdarı olan knyazların əlindədir. Lakin Kiyev boyarları və kilsə bir daha öz gücünü göstərir. 1171-ci ildə Qleb Yuriyeviçi zəhərləyirlər.

1180-ci ildə Rastislaviçlər qanlı döyüşdən sonra Kiyevi ələ keçirirlər. Çerniqov knyazı Yaroslav və kovuylar, həmçinin İqor Svyatoslaviç Qonçaq və Kobyakın qıpçaq alayları ilə Svyatoslavın köməyinə tələsir. 1181-ci ildə Kiyev geri alınır. Lakin Dnepr çayı sahilindəki döyüşdə İqora və Qonçaqa güclü zərbə endirirlər. Çox güman ki, Svyatoslav öz qoşunu ilə Kiyevdə oturubmuş. Lakin o, öz müttəfiqlərinə heç bir köməklik göstərmir. Danışıqlar nəticəsində Svyatoslav Kiyev taxtında qalır. Əslində isə o, öz hakimiyyətini Rüriklə bölüşdürməli olur.
İndi iki qüdrətli knyaz nəsli barışıb saziş bağladıqdan sonra köçərilərlə əlaqədar "Mistislav siyasəti"ni yeritmək olardı. Kiyev boyarları və kilsə bunu səbirsizliklə gözləyirlər. Öz miqyası ilə Mistislavın 1168-ci ildəki həbi səfərindən heç də geri qalmayan 1184-cü il yürüşündə on bir knyazlığın orduları, torkların (türklərin) altı qoşunu iştirak edirdilər. Bu yay yürüşü qıpçaqlar üçün gözlənilməz olur. Onların 17 knyazı, 7000 kişi, qadın və uşaq əsir alınıb Rusiyaya aparılır.
1185-ci ildə qıpçaqlar Kiyev üzərində hücuma cavab zərbəsi vurmağa hazırlaşırlar.
1185-ci ilin fevralında Qonçaqın ordusu qış yolu sayılan Sula çayına yaxınlaşır. Svyatoslav və Rürik Sula çayı sahillərinə özləri yönəlirlər. Torkun atları Xopal çayını keçərək Qonçaqın mövqeyinə gözlənilməz zərbə endirirlər. Qonçaq geri çəkilir.

Qıpçaq xanı Ətrakın oğlu Qonçaq çariça Tamarın sarayında xidmətdə olmuşdur və həmin mərasimdə iştirak etmişdir. III Georginin dövründə (1155–1184) Gürcüstana 10 min qıpçaq türkü köçürülmüşdü.

Qonçaq xan həmyerlilərinin yasadıgı Gürcüstan dövləti ilə sıx əlaqələr qurmusdu. Rus məxəzlərində onun ordusunda xidmət edən əsgərlərdən Gürcüstandan gətirildiyi guman edilən bir müsəlmanın döyüs zamanı heç kəsin görmədiyi canlı od atan silahdan istifadə etməsi faktı xüsusi vurgulanır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qıpçaqlar
* Peçeneqlər

## Xarici keçidlər
* Повесть временных лет
* Энциклопедия "Слова о полку Игореве"
Bəhram Ağayev

**Ağayev Bəhram Cəfər oğlu** () — peşəkar inqilabçı, İranda Məşrutə inqilabı və 1-ci Rusiya inqilabının iştirakçısı , "Ədalət" təşkilatının yaradıçılarından biri və MK-nın sədri. RSDFP-nın üzvü.

## Həyatı
"Ədalət" təşkilatının yaradıçılarından biri olan Ağayev Bəhram Cəfər oğlu 1884-cü ildə İranda anadan olmuşdur.

1904-cü ildən Sov.İKP üzvü. 1903-cü ildə inqilabi hərəkata qoşulmuş, Bakı proletariatının 1904 il dekabr ümumi tətilində, 1905–07 illər inqilabında iştirak etmişdir. 1905–11 illər İran inqilabının iştirakçılarından idi. Bakı Sovetinin (1917), RK(b)P BK-nın üzvü olmuşdur. 1918 ildən "Ədalət"-in sədri seçilmişdi. Gilan inqilabının iştirakçısı idi. AK(b)P MNK Rəyasət hey'əti və Azərbaycan SSR MİK üzvü seçilmişdir. Lenin ordeni ilə təltif edilmişdir.. 937-ci ildə Mircəfər Bağırov digərləri kimi onu da sürgün etdirib. "Xalq düşməni" adı ilə 18 il Sibirdə sürgün edilmişdir. 1953 martın 16 bəraat verilmişdir.

## Həmçinin bax
* Oqtay Ağayev

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.
Cəmaləddin Maqomayev

**Cəmaləddin Müslüm oğlu Maqomayev** () — Azərbaycan-sovet mühəndisi və dövlət xadimi, Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin müavini (1948–1952, 1953–1957), Azərbaycan SSR yerli sənaye naziri (1953), SSRİ Nazirlər Soveti yanında Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin daimi nümayəndəsi (1962–1977).

## Həyatı
Cəmaləddin Müslüm oğlu Maqomayev 1910-cu il mayın 28-də Lənkəran şəhərində bəstəkar Müslüm Maqomayevin ailəsində anadan olmuşdur. Bakıda orta təhsil aldıqdan sonra o, Azərbaycan Sənaye İnstitutunda təhsilini davam etdirmişdir. 1932-ci ildə institutu bitirdikdən sonra Leninqraddakı "İjora" ağır maşınqayırma zavoduna göndərilmiş, orada mühəndis-texnoloq vəzifəsində işləmişdir. 1934–1936-cı illərdə Sovet Ordusu sıralarında hərbi xidmətdə olmuşdur.

Bakıya qayıtdıqdan sonra Cəmaləddin Maqomayev Azərbaycanın neft-maşınqayırma sistemində işləməyə başlamışdır. 1936–1937-ci illərdə Lenin adına zavodda baş mexanikin müavini, 1937–1939-cu illərdə Azərbaycan Neft-Mədən Maşınqayırma Trestinin baş mexaniki, 1939–1941-ci illərdə Kirov adına zavodun direktoru, 1941-ci ildən isə Azərbaycan Neft-Mədən Maşınqayırma Trestinin (Azərneftmaş) baş mühəndisi olmuşdur.

Böyük Vətən müharibəsi illərində Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin və Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin silah və döyüş sursatı üzrə müvəkkilinin müavini işləyən Cəmaləddin Maqomayev orduya döyüş silahlarının fasiləsiz göndərilməsində iştirak etmişdir. O, 1943–1948-ci illərdə Azərbaycan KP MK-da sənaye-nəqliyyat şöbəsinin, neft sənayesi şöbəsinin müdiri, Mərkəzi Komitənin yeyinti sənayesi üzrə katibinin müavini işləmişdir.

Cəmaləddin Maqomayev 1948–1952-ci illərdə Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin müavini, 1952–1953-cü illərdə Azərbaycan KP Bakı vilayət komitəsinin ikinci katibi olmuşdur. 1953-cü ildə Azərbaycan SSR yerli sənaye naziri təyin edilmiş, 1953–1957-ci illərdə yenidən Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin müavini işləmişdir. O, 1957-ci ildən Azərbaycan SSR naziri olmuş, 1957–1962-ci illərdə Azərbaycan SSR Dövlət Plan Komitəsinin sədrinin birinci müavini vəzifələrində çalışmışdır. 1962-ci ilin fevralından ömrünün sonunadək SSRİ Nazirlər Soveti yanında Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin daimi nümayəndəsi olmuşdur.

1940-cı ildən Sov. İKP üzvü olmuş, SSRİ Ali Sovetinin (3–4, 7–8-ci çağırış) və Azərbaycan SSR Ali Sovetinin (2–3, 5–6, 9-cu çağırış) deputatı seçilmişdir. 1954–1961-ci illərdə Azərbaycan KP MK üzvü, 1961–1964-cü illərdə üzvlüyə namizəd, 1964-cü ildən isə yenidən üzvü olmuşdur.

Cəmaləddin Maqomayev 5 oktyabr 1977-ci ildə vəfat etmiş və 8 oktyabrda Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur.

## Təltifləri
* "Azərbaycan SSR əməkdar mühəndisi" fəxri adı — 19 avqust 1960
* 2 dəfə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni — biri 6 fevral 1942
* "Şərəf nişanı" ordeni — 25 fevral 1946

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
*
Zeybəklər

**Zeybəklər**— Qərbi Anadoluda qaçaqlar.

## Tarixi
Osmanlı dövlətinin girişdiyi uzunmüddətli müharibələrdə məğlubiyyətə uğraması Anadoludakı hakimiyyətini son dərəcə zəiflətmiş, dərəbəyi də deyilən böyüklü-kiçikli əyanların meydana çıxmasına səbəb olmuşdur. Dərəbəyilərin dövrü təxminən bir əsrədək davam etmişdir.

Məhz bu əyanların dövründə Qərbi Anadoluda, Aydın, İzmir və Manisa vilayətlərində zeybəklərin də ortaya çıxdığı müşahidə olunur. Bunlar dövlətə qarşı çıxır, varlılardan qopardıqları pul ilə keçinirdilər. Zeybək sözünün mənşəyi hələlik qaranlıq qaldığı kimi, onların zühurunda o zonadakı oymaqların bir rol oynayıb-oynamadıqları da yaxşı bilinmir. Zeybəklərin fəaliyyətinə heç cür son qoya bilməyən dövlət döyüşkən olduqları üçün onlardan muzdlu əsgər kimi orduda istifadə etmişdir. Bundan əlavə, peçeneq kostyumunun Zeybək kostyumu ilə oxşarlıqları haqqında məlumatı Bizans salnamələrində müəyyən edilən Klod Kahen İslami Qaynaqlara Görə Malazgirt Döyüşü başlıqlı məqaləsində izah etmişdir. Bizans  komandirlərindən olan Alyattenin komandanlığı altında olan peçeneq əsgərləri qarşı cəbhədəki Səlçuq əsgərlərindən seçilə bilmirdilər. Bəzi tarixçilərin fikrincə, peçeneq kültürünün Zeybək kültüründə böyük təsiri vardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Zeybek Hakkında Genel Bilgiler
* Zeybek Kültürü ve Müziği
* Zeybek tanıtım videosu
Sergey Gerasimov

**Sergey Gerasimov** (; ) — Rus-sovet kinorejissoru. SSRİ xalq artisti (1948), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1974)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Разумный В. А. Воспоминания современника о С. А. Герасимове 
* Статьи о Сергее Герасимове на сайте журнала "Сеанс"
Mixail Dmitriyev

**Mixail Aleksandroviç Dmitriyev** (1796-1866) - Rus şairi, ədəbi tənqidçi.

## Xarici keçidlər
* Сочинения Дмитриева на сайте Lib.ru: Классика
*  Дмитриев М.А. Мелочи из запаса моей памяти // Дмитриев М.А. Московские элегии. – М.: Московский рабочий, 1985. – С. 141-302.
Markiz de Sad

**Donasyen Alfons Fransua de Sad** (; , tarixdə **Markiz de Sad** (  kimi qalmışdır) — fransız zadəgan, yazıçı və filosof. Dünya ədəbiyyatında qalmaqallı romanlar müəllifi və sadizmin banisi kimi tanınır.

Markiz erotik ədəbiyyatın əhəmiyyətli yazıçılarındandır, əsasən sərt pornoqrafik yazılar yazmışdır.

Təxminən ömrünün 29 ilini həbsxanada, 13 ilini ağıl xəstəxanasında keçirmişdir və ən əhəmiyyətli əsəri "Sodomun 120 günü"nü həbsxanada yazmışdır. Bir digər əhəmiyyətli əsəri də "Justine"dir. Sadizmin mənşəyinin onun yazdıqlarına söykəndiyi bilinir.

Yazılarında əxlaqı, qanunu, dini elementləri nəzərə almadan həddindən artıq azadlığı (hətta əxlaqsızlığı) və ən yaxşının zövq olduğunu müdafiə edirdi. Markis 32 il fərqli həbsxanalarda və ağıl xəstəxanasında həbs edildi: on il Parisdə (on ili Bastilledə keçdi), bir ay Conciergeriedə, iki il qalada, bir il Madelonnettesdə, üç il Bicêtredə, bir il Sainte-Pélagiedə və 13 il Charenton ağıl xəstəxanasında. Yazılarının çoxunu məhbus olduğu dövrdə yazdı. "Sadizm" anlayışı adından törədilmişdir.

Sade kitablarında şəxslər arası əlaqələrdə insanın insancıl yanı bir dəfə itirildiyində, nələr ola biləcəyinin məlumatını verir. Şəxslərarası əlaqələrdə insanın sahib olduğu qürur bir yana buraxıldığı zaman ortaya çıxan yeni qanun öz faydasını qoruma sonuna qədər davam etdirilirsə, zəruri olaraq "sadizm"ə söykənir. Əsərlərində əxlaqi hərəkətin təyin olaraq etik dəyərlər deyil, instinktlər, ya da "şərti buyruqlar" hərəkətin "prinsipi" edilsə nələr olacağından bəhs edir.

## Əsərləri

* Sodomda 120 gün
* Yataq otağında fəlsəfə

## Xarici keçidlər
* Marquis De Sade Azərbaycan dilində
* Маркиз де Сад. Философия в будуаре 
* Marquis de Sade 
* Эссе писателя Виктора Ерофеева о творчестве маркиза де Сада
* Маркиз де Сад и XX век. Пер. с франц. Исследования о де Саде Ж.Батая, П.Клоссовски, М.Бланшо, Р.Барта, А.Камю и др.
* Батай Ж. Сад  // Батай Ж. Литература и Зло [: Сб. эссе:]. М.: МГУ, 1994. — ISBN 5-211-03159-8
* О бедном Маркизе замолвите слово.
* Книги де Сада в библиотеке Vita Nuova. 

## Həmçinin bax
* Sadizm
## İstinadlar
Fatmayı xalçaları

**Fatmayı xalçaları** — Abşeron xalçaçılıq məktəbinin Bakı qrupuna daxil olan xovlu xalçalar.

## Ümumi məlumat
"Fatmayı xalçaları" öz adını Abşeron yarımadasında, Bakı şəhərindən 20 km şimalda yerləşən Abşeron rayonunun Fatmayı kəndindən almışdır. Bir çox xalça ustaları bu xalçaları "Qala xalçaları" da adlandırırlar.

## Bədii analiz
"Fatmayı xalçaları"nın ümumi naxışlarının həm iri, həm də xırda elementləri, naxış detalları, köbə zolaqları həndəsi naxışlardan ibarət olmaqla yanaşı həm də çox mürəkkəbdir.

"Fatmayı xalçaları"nın orta sahəsinin yerliyi əksər hallarda göy rəngdə olur. Açıq palıdı yerlikli xalçalara az-az hallarda təsadüf edilir. Gölün və köbə naxışlarının rəngi orta sahənin yerliyinə uyğun gəlir.

Orta sahənin kompozisiyası üfüqi xətt boyunca yerləşmiş, "xonça" adlanan və sevinc, şənlik, bayram, toy əlamətini ifadə edən bir neçə (ikidən beşə qədər) böyük göldən ibarətdir. "Fatmayı xalçaları"nın orta sahəsinin aşağısında birinci xonçanın elementi "Gəlin bəzəyi" təsvirindən, yuxarı hissəsindəki digər xonçanın elementləri isə "Şirni xonçası" təsvirindən ibarətdir.

Xalçanın orta sahəsində cütləşmiş cıqqa buta elementləri bir sıraya düzülərək iki kəndin qohumlaşmasını, bir kənddən olan qızın başqa kəndə ərə verilməsini simvolizə edən böyük və kiçik ölçülü elementlərlə örtülmüşdür.

Abşeron xalçaçılıq məktəbinin xalçaları üçün daha xarakterik olan "Kaşı" və ya "Bəşirqızı" adlanan orta haşiyələr Quba xalçaçılıq məktəbinə daxil olan xalçalarda da tez-tez işlənir. "Fatmayı xalçaları"nda da bu haşiyə toxunmuş və hər iki tərəfində iki zəncirə mövcuddur. Budağın üstündə olan dörd ləçəkli xırda çiçəklər bir-birinin ardınca sıraya düzülərək zəncirə elementlərini ifadə edir.

Bakının şimalında yerləşən rayonların xalçaçıları bu elementləri "Şami" və ya "Qaysıbişah" (budaq üzərində qaysı) adlandırırlar. Orta sahəni dövrələyən ağ yerlikli kiçik haşiyənin elementləri xovsuz xalçaların (zili və sumax) naxışlarından götürülmüşdür.

## Texniki xüsusiyyətlər
Uzunsov ölçülü "Fatmayı xalçaları" daha çox istehsal olunurdu. Bu xalçaların ölçüsü əsas etibarilə böyük olur.

"Fatmayı xalçaları"nın ölçüləri 110x230 sm-dən 130x350 sm-ə qədər ölçülər arasında dəyişir.

"Fatmayı xalçaları"nda bir kvadrat desimetrdə ilmələrin sıxlığı 40x40 ilmədən 55x55 ilməyə qədər yerləşir. Bir kvadrat metrdə isə 200 min ilmədən 300 min ilməyə qədər təsadüf edilir.

"Fatmayı xalçaları"nda xovun hündürlüyü 4–6 mm-dir.

## Mənbə
*  Fatmayı xalçaları
Nənə Xatun

**Nənə Xatun** () — qəhrəman türk qadını. 1955-ci ildə BMT tərəfindən ilin anası seçilmişdir.

## Həyatı
Nənə Xatun 1857-ci ildə Ərzurumda anadan olub. 1877-ci il noyabrın 8-dən 9-na keçən gecə, Osmanlı vətəndaşı olan erməni silahlı dəstələri Ərzurumun Əziziyə hərbi qarnizonundakı türk əsgərlərini yuxudaykən hamısını qılıncdan keçirirlər. Nəticədə səhər hücuma keçən rus əsgərləri heç bir çətinliklə qarşılaşmadan qarnizonu tuturlar. Bu xəbəri eşidən ərzurumlular silahı olan silahını, silahı olmayan isə balta, bel, yaba ilə silahlanıb qarnizona doğru hərəkət etdilər. Onların arasında Nənə Xatun da var idi.

Qarnizonu ələ keçirən rus əsgərləri, gələnlərə atəş açır. Atəşə məhəl qoymayan caamat dəmir qapını sındırır və əlbəyaxa vuruş başlayır. Rus ordusu, baltalı-yabalı xalq qarşısında ancaq yarım saat tab gətirə bilir və 2300-ə yaxın itki verən rus və ermənilər qarnizondan qaçır.

1955-ci ildə ilin anası seçilən Nənə xatun 98 il ömür sürdü. Ölümündən bir il əvvəl Nənə Xatun, ziyarətinə gələn NATO-da vəzfəli amerikalı bir əsgərin sualına belə cavab verdi "Mən o zaman lazım olanı etdim. Bugün də lazım olsa heç düşünmədən eyni hərəkəti edərdim." Nənə xatun qurtuluş mücadiləsi verdiyi Əziziyə qarnizonunda dəfn edildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* biyografi.net	
* Türk Yiğitleri 
* Akşam Gazetesi'nin Nene Hatun ile ilgili haberi
* Nene Hatun filmi hakkında bir eleştiri
Fındığan xalçaları

**Fındığan xalçaları** — Abşeron xalçaçılıq məktəbinin Bakı qrupuna daxil olan xovlu xalçalar.

## Ümumi məlumat
Fındığan xalçalarının adı Bakıdan 70 km şimal — qərbdə yerləşən Fındığan kəndinin adı ilə bağlıdır. Bu xalçalar ilk dəfə bu kənddə istehsal edilmişdir. Bu xalçalar yaxınlıqda yerləşən kənd və qəsəbələrdə istehsal olunduqdan sonra bəzi mənbələrdə Fındığan xalçası "Bakı xalçası" və ya "Çaylı xalçası" adı ilə göstərilmişdir.

## Bədii analiz
Fındığan xalçalarının ara sahəsinin kənarlarında digər xalçalardan fərqli olaraq sayca daha çox müxtəlif növ haşiyələrdən istifadə edilmişdir.

Xalçanın ara sahəsinin kompozisiyası bir neçə böyük altıbucaqlı uzunsov göllərdən ibarətdir. Bu göllərin aşağı və yuxarı mərkəzi bucaqları digər bucaqlara nisbətən şaquli ox boyunca uzanmışdır. Qeyd edək ki, əvvəllər belə göllər "Qobustan" xalçaları üçün xarakterik olmuşdur. Bu gölləri xalça toxucuları "manqal" adlandırmışdırlar. Hər bir gölün mərkəzində düzbucaqlı şəklində olan həndəsi element mövcuddur. Düzbucaqlının içərisinə kiçik bəzəklər salınmışdır. "Sini" adlanan bu kiçik, dairəvi bəzəklərin üstündə sol və sağ tərəfdən qapalı çoxbucaqlı element — "çörək" təsvirləri yerləşir. Sininin üstündə daha bir səkkizguşəli element — "kabab tikəsi" və gətəbədən keçən şaquli ox — "kabab şişi" var. Altıbucaqlı uzunsov göllərin ətrafını qarmaqvari motivlər bəzəyir. Aşağı və yuxarı mərkəzi bucaqların ətrafında qarmaqvari naxışlar yoxdur.

Bəzən ara sahəsi yalnız göllərlə, kiçik gətəbəsiz bəzədilən "Fındığan" xalçaları da olur. Bu xalçanın köbə zolağında digər xalçaların köbələrinin qurulma qanunlarına zidd olaraq iki ara haşiyə var. Ağ fonlu olan birinci naxış qırıq xətlərlə yerinə yetirilmiş nəbati elementlərlə bəzədilmişdir. Birinci ara haşiyə qırıq xətlərlə yerinə yetirilmiş iki çarpaz budaqlı kompozisiyadan ibarətdir. Onların kəsişmə nöqtəsində "Zülflü aləm" adlandırılan dişli ləçəklərlə dövrələnmiş dörd dairəvi haşiyə elementi yerləşdirilir. Tünd — qırmızı fonda olan ikinci ara haşiyə ara sahəyə olduqca yaxın yerləşir və səkkiz ləçəkli dairəvi elementlərlə "alma haşiyə" adlandırılan naxışlarla doldurulur. Xalçanın kənarları boyunca "qaysıbişah" adlanan göy zəncirə bənzər naxış yerləşir. Ağ fonlu haşiyənin sol və sağ tərəfində müxtəlif naxışlı iki mədaxil yerləşdirilir. Xalçanın ümumi sahəsini bəzəyən elementlər zili kimi xovsuz xalçalar üçün xarakterik olub, "zəncir" mədahillə əhatə olunmuşdur.

## Texniki xüsusiyyətlər
Uzunsov formada olan "Fındığan xalçaları"nın ölçüləri 100x250 sm—dən 120x300 sm—ə qədər ölçülər arasında dəyişir. "Fındığan xalçaları"nın orta sahəsində iki göl olan xalçalara nadir hallarda rast gəlindiyi halda, 3 və daha artıq göllər olan xalçalar daha çox toxunmuşdur.

"Fındığan xalçaları"nda bir kvadrat desimetrdə ilmələrin sıxlığı 38x38 ilmədən 42x42 ilməyə qədər yerləşir. Bir kvadrat metrdə isə 145 min ilmədən 176 min ilməyə qədər təsadüf edilir.

Fındığan xalçalarında xovun hündürlüyü 3–5 mm—dir.

## Mənbə
* Fındığan xalçaları 

## İstinadlar