Təbiət (fəlsəfə)

**Təbiət** anlayışı fəlsəfədə bir-biri ilə əlaqəli iki mənası var. Bir tərəfdən, təbii olan və ya təbii qanunların adi hərəkətinə tabe olan hər şeyin məcmusunu ifadə edir. Digər tərəfdən, ayrı-ayrı şeylərin əsas xüsusiyyətlərini və səbəblərini ifadə edir. Təbiətin mənası və təsiri Qərb sivilizasiyası tarixində, metafizika və epistemologiya fəlsəfi məktəblərində, eləcə də ilahiyyat və təbiət elmlərində daimi müzakirə mövzusu olmuşdur. Qeyd etmək lazımdır ki, cisimlərin mahiyyətinin və onları idarə edən adi qanunların öyrənilməsi təbiət elmlərinin tədqiq sahəsidir. Fəlsəfə — "təbii olmaq nə deməkdir" sualını öyrənir (insanın daxili təbiəti ilə razılaşaraq). "Təbiət" (natura) sözü latın filosofik terminindən götürülmüşdür. Bu termin isə "doğulmaq" felindən yaranmış və bu da öz növbəsində daha erkən (Sokratdan əvvəlki) yunan termini olan "phusis"in tərcüməsi kimi istifadə edilmişdir. Phusis isı təbii böyümə, təbii artım mənasını verir. Artıq klassik dövrlərdə bu sözlərin fəlsəfi istifadəsi iki oxşar mənası birləşdirdi. Onlar hadisələrin öz-özünə, "təbii olaraq", onlar insan zəkasının, ilahi müdaxilənin və ya reallıqdan kənar hər hansı bir şeyin "müdaxiləsi" olmadan baş verməsi prosesini təsvir edir.

## Klassik təbiət konsepsiyası və Aristotel metafizikası

## Şərq fəlsəfəsində "təbiət" anlayışı

### Hind fəlsəfəsində

## Şərqi Asiya fəlsəfəsində "təbiət" anlayışı
Konfutsiçilik insan həyatının adi fəaliyyətlərinə və xüsusən də insan münasibətlərinə müqəddəsliyin təzahürü kimi baxır, çünki onlar Göydə (Tiān 天) transsendental dəstəyi olan və dünyanın ruhlarına və ya tanrılarına (shen) müvafiq hörmət vasitəsilə aşkar edilən bəşəriyyətin mənəvi təbiətinin (xìng性) ifadəsidir. Çin təfəkküründə əsas anlayış olan Tian (天), Cənnət Tanrısına, səmanın şimal zirvəsinə və onun fırlanan ulduzlarına, həmçinin yer təbiətinə və onun Cənnətdən yayılan qanunlarına, "Göy və Yerə" (yəni "hər şey") və heyranedici insan qüvvələrinə istinad edir. Konfutsi bu termini mistik mənada işlətmişdir. Bu, Daoçuların Tao dedikdə nəzərdə tutduqlarına bənzəyir: "şeylərin necə olduğu" və ya "dünyanın qanunları" ki, bunu Stefan Feyhtvanq qədim yunan physis anlayışı ilə, əxlaqi nizamın yaranması və bərpası ilə eyniləşdirir. Feyhtvanq izah edir ki, Konfutsiçiliklə Daosizm arasındakı fərq ilk növbədə ondan ibarətdir ki, birincisi cəmiyyətdə ulduz nizamının həyata keçirilməsinə diqqət yetirir, ikincisi isə təbiətdə ani yaranan Daonun təfəkkürünə diqqət yetirir.

## Müasir elm və təbiət qanunları: metafizikadan qaçmaq cəhdi

## Son Modernizmin Təbiəti"[nə?]

## Metafizikanın sağ qalması

## Təbiəti metafizikasız öyrənmək

## Klassik təbiət konsepsiyası və Aristotel metafizikası
Fizika (ta phusika, "təbii [şeylər]"dən) Aristotelin təbiətlə bağlı əsas əsəridir. Fizika II.1-də Aristotel təbiəti "əsasən mənsub olduğu yerdə hərəkət və istirahətin mənbəyi və ya səbəbi" kimi təyin edir. Başqa sözlə, təbiət təbii xammalda dayanılmadıqca dəyişməyə və ya istirahətə meyllərin mənbəyi olan prinsipdir. Məsələn, qarşısı alınmasa, daş düşəcək. Təbii şeylər fitri meyllə deyil, süni şəkildə yaradılmış artefaktlarla ziddiyyət təşkil edir. (Yataq materialı çarpayıya çevrilməyə meyilli deyil.) Aristotelin dörd səbəb nəzəriyyəsi baxımından "təbii" sözü həm materiyanın fitri potensialına, həm də materiyanın təbii olaraq öz-özünə yığılmağa meyilli olduğu formalara aiddir. Leo Ştrausun fikrincə, Qərb fəlsəfəsinin başlanğıcı "təbiətin kəşfi və ya ixtirası" ilə bağlı idi və "təbiətin fəlsəfidən əvvəlki ekvivalenti" "adət" və ya "yollar" kimi anlayışlarla təmsil olunurdu. Qədim Yunan fəlsəfəsində isə Təbiət və ya təbiətlər "hər zaman və hər yerdə" "həqiqətən universal" olan yollardır. Təbiəti fərqləndirən odur ki, o, təkcə bütün adətlərin və yolların bərabər olmadığını deyil, həm də insanın "tədqiqat əsasında" (ənənə və ya din əsasında) "kosmosda orientasiya" edə biləcəyini təklif edir. Bu "kəşf və ya ixtira"nı ənənəvi terminologiyada ifadə etmək üçün "təbiətcə" olan "konvensiya ilə" olanla ziddiyyət təşkil edir. Bu qədər erkən meydana çıxan təbiət anlayışı müasir Qərb təfəkkürü üçün möhkəm təməl olaraq qalır. Ştrausun Qərb tarixinə dair şərhinə görə elm təbiətin təfəkkürüdür, halbuki texnologiya onu təqlid etmək cəhdidir. İnkişaf etdikcə təbiətin və ya təbiətin səbəbliliyin xüsusi bir növü kimi fəlsəfi konsepsiyası — məsələn, fərdi insanların quruluşu qismən "insan təbiəti" adlanan şeydən qaynaqlanır — müasir elmin doğulmasına qədər bütün Qərb fəlsəfəsinin əsasını təşkil edən Aristotelin səbəbiyyət doktrinasına doğru mühüm addım idi. Qəsdən olub-olmamasından asılı olmayaraq, Aristotelin bu mövzuda apardığı araşdırmalar uzun müddətdir ki, təbiətlə bağlı mübahisəni bir qərarla həll etmişdi. Bu risalə dörd müxtəlif səbəbləri təsvir edir: Maddi səbəb "xammal"dır – dəyişikliyə məruz qalan maddədir. Heykəlin mövcudluğunun bir səbəbi onun tunc olması ola bilər (və ya başqa sözlə, heykəlin növü materialdan asılıdır). Təbiət sözünün bütün mənalarına bu sadə məna daxildir. Effektiv səbəb bir obyektin başqa bir obyektdə dəyişikliklə nəticələnən hərəkətidir. Məsələn, çiselin daşa zərbəsi qırıntının qopmasına səbəb olur. Aristotelin dediyi kimi, maddənin substansiya adlandırılması üçün bir forma və maddə olmalıdır dediyi kimi, maddənin substansiyaya çevrilməsi yoludur. Bu, bir varlığın ikiyə hərəkətidir. Bu, müasir elmin təsvir etdiyi səbəb və nəticənin işləməsinin ən bariz yoludur. Lakin, Aristotel üçün bu, "hərəkət" anlayışına daxil olan hər şeyin tam təsviri deyil və "materiyadan başqa hər hansı bir səbəbin olub-olmadığını araşdırmaq" lazımdır. Formal səbəb şeylərin inkişafı üçün model kimi xidmət edən forma və ya ideyadır. Məsələn, Aristotelin ardınca deyə bilərik ki, uşaq qismən "insan təbiəti" adlı mahiyyətlə müəyyənləşən şəkildə inkişaf edir. Burada səbəb təbiətdir. Son səbəb nəyinsə yönəldiyi sondur. Məsələn, Aristotelin Nikomache Etikasının giriş sətirlərində dediyi kimi, insan yaxşı kimi qəbul edilən bir şeyi hədəfləyir. Formal və yekun səbəblərin müalicəsi Aristotelin Metafizikasının mühüm hissəsidir, onun təbiətdən kənara çıxmaq və təbiətin özünü izah etmək cəhdidir. Təcrübədə onlar insan şüurunun bütün cisimlərin, hətta insan əli ilə yaradılmayan obyektlərin səbəbiyyət əlaqəsində iştirak etdiyini nəzərdə tuturlar. Təbiətin özü varlıq məqsədləri ilə hesab olunur.

Beləliklə, süni, ənənəvi kimi, Qərb düşüncəsinin bu qolunda ənənəvi olaraq təbii ilə ziddiyyət təşkil edir. Texnologiya yuxarıda qeyd edildiyi kimi biliklə ziddiyyət təşkil edirdi. Və bu səbəbiyyətin başa düşülməsinin digər mühüm cəhəti obyektin təsadüfi xassələri ilə onun substansiyası arasındakı fərq idi ki, bu fərq orta əsrlər Avropasında çoxdan geniş şəkildə qəbul edilmiş, lakin o vaxtdan müasir dövrdə gözdən düşmüşdür. Başqa sözlə, Aristotel orqanizmlərə və digər təbii obyektlərə sadəcə hərəkətdə olan maddədən daha yüksək səviyyədə mövcud olanlar kimi baxırdı. Aristotelin formal və yekun səbəblər haqqında arqumenti insanların cisimləri necə tanıya bilməsi haqqında doktrina ilə bağlıdır: "Əgər ayrı-ayrı şeylərdən başqa heç bir şey mövcud deyilsə, onda heç bir şey başa düşülən olmayacaq; hər şey olacaq.

## Şərq fəlsəfəsində "təbiət" anlayışı
Cain fəlsəfəsi varlığın və varlığın mənasını, kainatın və onun tərkib hissələrinin təbiətini, əsarətin təbiətini və azadlığa nail olmaq vasitələrini izah etməyə çalışır. Caynizm ruhun fərdi təbiətini və qərarları üçün şəxsi məsuliyyətini güclü şəkildə dəstəkləyir; və azadlığa yalnız özünə inam və fərdi səylər cavabdehdir. Ajnana radikal hind Şramana skeptisizm məktəbi və erkən Buddizm və Caynizmin rəqibi idi. Onlar hesab edirdilər ki, metafizik mahiyyəti bilmək və ya fəlsəfi müddəaların həqiqətini müəyyən etmək mümkün deyildir. Onlar təkziblərdə ixtisaslaşan, lakin özlərinin heç bir müsbət doktrinasını təbliğ etməyən sofistlər kimi görünürdülər. Cayarashi Bhatta (təxminən 800), skeptik Tattvopaplavasimha (Bütün Kateqoriyaları yeyən Aslan/Bütün Prinsiplərin pozulması) əsərinin müəllifi mühüm Ajnana filosofu hesab olunurdu. Müdrik Ashtavakraya aid edilən Ashtavakra Gita varlığın metafizik mahiyyətini və fərdi azadlığın mənasını araşdırır, öz tezisini təqdim edir ki, yalnız bir Ali Reallıq (Brahman) var, bütün kainat bu reallığın birliyi və təzahürüdür, hər şey bir-biri ilə bağlıdır, bütün mənliklər (Atman, bu azadlığın bir hissəsi deyil, bir nöqtədir, bir nöqtədir, bir nöqtədir). başlanğıc nöqtəsi, anadangəlmə. Müdrik Valmikinin Yoqa Vaşişthanın ilk kitabı Ramanın həyatın təbiətindən məyusluğu, insan əzabları və maddi dünyaya nifrətini təsvir edir. İkinci kitab Rama obrazı vasitəsilə insanın azadlıq axtarışını və bu azadlığa can atanların təbiətini təqdim edir. Dördüncü kitab dünyanın təbiətini təsvir edir və çoxsaylı hekayələr şəklində qeyri-dualizm ideyalarını təqdim edir. Valmiki iradə azadlığını və insanın yaradıcı gücünü vurğulayır.

Qədim Mimamsa fəlsəfə məktəbinin diqqət mərkəzində qnoseologiya (pramana), etibarlı bilik vasitəsinin nə olduğunu öyrənirdi. Təlimlər təkcə "insan bildiyi hər şeyi necə bildiyi və ya bildiyi" deyil, həm də bütün biliyin mahiyyətinin mahiyyətcə qapalı olub-olmamasını müzakirə edirdi. İstənilən "ağlabatan inanc"ın və bilik sisteminin etibarlılığını tənqid edən fundamentalistlər kimi insanların tənqid etdikləri ilkin əsaslarla bağlı səhv fərziyyələr irəli sürmələri və Vedalar kimi dharma mətnlərinin düzgün şərh edilməsi və yanlış şərh edilməsinin qarşısının alınması. Mimamsa filosofları üçün qeyri-empirik biliyin təbiəti və onu əldə etmək üçün insan vasitələri elədir ki, insan heç vaxt heç bir şeydən tam əmin ola bilməz və bəzi hallarda yalnız iman üzərində nəyisə bilmək iddialarını qəbul etmək olar. Buddist fəlsəfənin əsas qayğısı dukkhadan (narahatlıqdan) azadlıq kimi müəyyən edilən soteriologiyadır. Şeylərin əsl mahiyyətini bilməmək əzabların köklərindən biri hesab olunduğundan, Buddist mütəfəkkirlər qnoseologiya və ağıldan istifadə ilə bağlı fəlsəfi məsələlərlə məşğul olmuşlar. Dukxa "qənaət edə bilməmək", "bütün şərtlənmiş hadisələrin qeyri-qənaətbəxş xarakteri və ümumi etibarsızlığı" kimi tərcümə edilə bilər; və ya "ağrılı". Pracna varlığın əsl mahiyyətinin dərk edilməsi və ya biliyidir. Buddist ənənəsi cəhalət (avidya), əsas cəhalət, həqiqətin mahiyyətinin səhv başa düşülməsi və ya yanlış qavranılmasına dukxa və samsara çarxında yenidən doğuşun əsas səbəblərindən biri kimi baxır. Cahilliyə və ya anlaşılmazlığa qalib gəlməklə insan maariflənir və azad olur. Bu qalibiyyət reallığın qeyri-müəyyənliyinə və qeyri-şəxsi təbiətinə oyanmağı nəzərdə tutur və bu, bağlılıq obyektlərinə qarşı laqeydliyi inkişaf etdirir və insanı dukxa və samsaradan azad edir. Pratityasamutpada, həmçinin "asılı mənşə və ya asılı yaranma" adlanır, varlığın, olmanın, mövcudluğun və son reallığın təbiətini və əlaqələrini izah edən Buddist nəzəriyyədir. Buddizm nirvana vəziyyətindən başqa müstəqil heç bir şeyin olmadığını iddia edir. Bütün fiziki və ruhi hallar digər əvvəlki hallardan asılıdır və onlardan yaranır və öz növbəsində, onlar dayandırılana qədər onlardan başqa asılı vəziyyətlər yaranır.

## İstinadlar