Spartak (film, 1960)

**Spartak** () — Stenli Kubrikin rejissoru olduğu 1960-cı illərin tarixi dram filmi. Dalton Trambo tərəfindən filmin ssenarisi yazılıb. Film Hovard Fast tərəfindən yazılan "Spartak" hekayəsi əsasında çəkilib. Film "Üçüncü qoşun döyüşü" hadisələrindən bəhs edir. Kirk Duqlas Spartak, Lourens Olivye general və siyasətçi Markus Likiniyus Krassus, Peter Ustinov Lentalus Batiyatus, Con Qovin Yulius Sezar Hentşe, Cin Simmons Variniya, Çarlz Lafton Semproniyus Qrakçus, Toni Körtis Antoniyus rolunu canlandırıb. Film dörd dəfə Akademiya mükafatını qazanıb. Film Bryna Prodakşn və Universal Studios istehsalıdır. Çəkilişin ilk həftəsindən sonra rejissor Antoni Mann rejissorluqdan imtina etdi. Daha sonra filmin prodüseri və aktyoru Kirk Duqlas daha əvvəl işlədiyi Stenli Kubriki filmə rəhbərlik etməyə dəvət etdi. Filmin ssenarisi üçün ssenarist Dalton Trambo Hollivuddan siyahıya alındı. Duqlas, Trambonun ssenarisini bəyəndi və açıqladı. Nəşr olunan romanın müəllifi Hovard Fast siyahıya alındı. 1970-ci ildə film, Universal Studios tarixinin ən böyük pul qazandığı filmə çevrilib. 2017-ci ildə film ABŞ Konqresinin Kütləvi Kitabxanası tərəfindən "mədəni, tarixi və ya estetik cəhətdən əhəmiyyətli" olduğu üçün Amerika Birləşmiş Ştatlarının Milli Film Şöbəsində saxlanılması seçilib.

## Süjet
E.ə. I əsrdə, Roma Respublikası qoşun orduları tərəfindən həyata keçirilən törəmə işlərə yol açmışdır. Qoşundan biri, Spartak (*[[Kirk Duqlas]]*) adlı qürurlu və istedadlı bir adam, onun qulluğunda qladiator kimi mübarizə aparan, spartakın təlimçisi Marsellus (*Çarlz Mc. Qrou*) "keyfiyyəti var" deyə düşünmür. O, iş adamı Lentalus Batiyatus (*Peter Ustinov*) tərəfindən hazırlanan bir məktəbdə təhsil alır. İstismar arasında Spartak, Variniya (*[[Cin|Cin Simmons]]*) adlı bir qadınla cəsarətli bir əlaqə yaradır. Batiyatus, Roma diktatoru və roma senatoru Markus Likiniyus Krassusdan (*[[Lourens Olivye]]*) görüşünə ziyarət aldı. Onun adamları Spartakla mübarizə təşkil edir. Döyüş zamanı Spartakın həyatını Draba (Vudi Strod) adlı bir Afrikalı partlayışda qurtarır. Arena keşikçisi Krassus tərəfindən öldürülür. Ertəsi gün, hadisələr gərginləşərək, Batiyatus Variniyanı Romadakı Krassusun evinə aparır. Döyüşlər üsyana çevrilir. Qladiatorlar mühafizəçiləri döyüb, İtalyan kəndlərinə qaçırdılar.

Spartak qaçqınların başçısı seçilir və onları İtaliyadan çıxarmaq, evlərinə geri dönməklərinə qərar verir. Romalılar, Kilikiya quldurları dəniz nəqliyyatını almaq üçün kifayət qədər pul toplayaraq, Romalı ölkələrin əmlaklarını talan edirlər. Çoxsaylı qullar qrupa qoşulub, ordu kimi olurlar. Antoninyus (*[[Toni Körtis]]*) bir qul sənətkarıdır. Ona görə də Krassın xidmətindən qaçan Antoni onu aldatmağa çalışdı. Xüsusi olaraq, Spartak, il ərzində təhsilinin olmaması səbəbindən zehnini qeyri-kafi hiss edir. Ancaq o, əla bir liderdir, müxtəlif tərəfdarlarını özünə yetərli bir cəmiyyətə təşkil edir. Onun qeyri-rəsmi həyat yoldaşı Variniya hamilə qalır.

Spartak ona qarşı göndərilən çoxlu orduları məğlubiyyət edir. Beləliklə, Roma Senatası getdikcə həyəcanlandı. Krassusun populist rəqibi Qrakçus (Çarlz Lafton) onun rəqibinin Roma ordusunun nəzarətini ələ keçirmək üçün əsas kimi böhrandan istifadə etməyə çalışacağını bilir. Bunun qarşısını almaq üçün Qrakçus, mümkün qədər çox hərbi gücə sahib olan Yulius Sezar Hentşedən (*Con Qovin*) kömək istəyir. Beləliklə, Qrakçus, Spartakı İtaliyadan çıxarmaq və qul ordusunu Romadan xilas etmək üçün rüşvət aldığını elan edəndə, olduğu kimi taktikaları qəbul edir.

Krassus, quldurları Spartakdan imtina etmək üçün öz rüşvətindən istifadə edir. Spartakusun şəhərdən çıxmağını düşündüyündə Senat, Krassusa güc verir. İndi Romalılarla əhatə olunmuş Spartak, adamlarını döyüşmək üçün ölməyə razı salır. Yalnız özünü ittiham edənlərə qulluğa qarşı bir zərbə vurduqlarını söyləyir. Sonrakı döyüşdə, qul ordusu Krassus ilə arxadan irəliləyən digər iki qüvvə arasında sıxışdırılır və onların əksəriyyəti qətlə yetirilir. Döyüşlərdə Spartak qətlə yetirilir. Bundan sonra Romalılar, üsyançı lider Krassusu əfv təklif edərək xüsusi cəza təyin etmək üçün çalışırlar. Hər bir sağ qalan adam "Mən Spartakam!" deyə qışqıraraq cavab verir. Nəticədə, Krassus Viya Appiya tərəfindən boyunca çarmıxa çəkilməklə öldürülür.

Bu vaxt Sezar Varinia və Spartakın yeni doğulmuş oğlunu tapır və onu məhbus edir. Böyük bir döyüşdən sonra tutulan bütün digər adamlarla birlikdə xilas olmaq lazımdır. Marsellus Antoninyusu öldürür. Spartak şəhid kimi əfsanədə yaşayır.

Qrakçus intihar etdi. Vəfat etmədən əvvəl, Spartak ailəsini Krassusdan xilas etmək və azadlığa aparmaq üçün dostu Batiyatusa verir.

## İstehsal

Ben Hertin baş rolunu qazanmağı bacara bilməməsi ilə başladı. Duqlas, detektiv hekayəyə Ueyler ilə birlikdə çalışmışdı. Qısa müddətdən sonra Duqlasın film şirkətinin vitse prezidenti Eduard Luis, Bryan Productions şirkətində Duqlas ilə birlikdə, Houard Fastın romanını oxudu. Universal Studios, Duqlasın Olivye, Laftonu və Ustinovu bu mövzuda hərəkət etməsinə razı etdikdən sonra filmi maliyyələşdirməyə razılaşdı. Luis filmin prodüseri oldu, Duqlas, icraçı istehsalçı krediti aldı. Luis sonradan Duqlas üçün digər filmləri istehsal etdi.

Eyni zamanda Yul Brinner, Duqlasın Universal Studios üçün hazırladığı filmi çəkməyə çalışdığını irəli sürərək, öz Spartak filmini planlaşdırırdı. Dalton Trambonun ssenarisi iki həftə ərzində tamamlanarkən, Universal Studiyası və Kirk Duqlas "Spartak" yarışını qazandı.

Houard Fast ilk olaraq öz romanını ssenarilərə uyğunlaşdırırdı, lakin formatda işləməkdə çətinlik çəkdi. O, Hollivuddan biri kimi qara siyahıya alınmışdır. Ssenari Dalton Trambo tərəfindən yazılıb.

Dalton, 1950-ci ildə Konqresə hörmətsizlik səbəbiylə həbs olundu. Sonra filmlər üçün ssenarilər yazaraq, azadlığa buraxıldı. Duqlasın Trambonu öz filmində ssenarist etməsi cəsarətli iş idi.

Onun tərcümeyi-halında, Duqlas deyir ki, bu qərar Eduard Luis və Kubrikin kinoya verilməsi ilə əlaqədar Dalton ssenarini yazmağa başladı. Daltonun Hollivud rəhbərlərinə sarsıdıcı mövqeyini göstərməsi ancaq filmdə adının verilməsi doğru deyildi. Kubrik sonra öz adının istifadə olunmasını təklif etdi. Ancaq Daltonun adı verildi. Kirk Duqlas isə demişdir: "Mən onun üçün sadə bir yol açmaq istədim". Duqlas yazır: "On ildən sonra ilk dəfə Trambo studiyaya getdi və "Təşəkkür Kirk, mənim adımı verdiyiniz üçün" deyir".

Filmin çəkilişləri Kubrik və Trambo ilə ziddiyyətli fikirlərlə dolu idi. Kubrik Spartak xarakterinin heç bir səhv və ya qəribə olmadığından şikayət etdi. Daha sonra filmdən uzaqlaşdı.

Siyahıya alma effektivliyi 1960-cı ildə etibarlılığını itirdi. Trambo iki əsas film üçün ssenarist oldu. O, bir neçə filmdə ssenarist olduğunu açıqladı. Kirk Duqlas Daltonun Spartakın ssenaristi olduğunu açıqladı. Bundan başqa, prezident Con Kennedi Amerika tərəfindən təşkil edilən bu nümayişi görməmişdi, ancaq sonradan filmi görmək üçün getdi.

### Film

Devid Lin rejissorluğa bir təklifdən imtina etdikdən sonra, Spartak filmi "Çılpaq Qaşıq" kimi ən yaxşı filmlərlə tanınan Antoni Mann tərəfindən idarə olundu. Duqlas, çəkilişin ilk həftəsinin sonunda, Mann işdən çıxarıldı. Otuz yaşındakı Stenli Kubrik filmin rejissorluğu üçün işə götürüldü. O, bunun dördüncü bədii filmi olacaq idi. Onun rejissor olduğu Spartak filminin 12 milyon dollarlıq büdcəsi (bugünkü fondlarda təxminən 101 milyon dollara bərabərdi) və belə bir gənc rejissor üçün 10,500 dollarlıq layihə daha böyük bir layihə idi. Onun əvvəl ki, "Şöhrət yolları" filmi, 935,000 dollar səviyyəsində büdcəyə alındı. Spartak, 35&nbsp;mm formatından, 70&nbsp;mm-ə qədər çəkilmişdir. Bu standart formatdan istifadə etməyi üstün edən Kubrik üçün bir dəyişiklik oldu. Bu proses ona ultra yüksək təsvirə nail olmaq və böyük panoramik səhnələri çəkməyə imkan verdi. Stenli Kubrik, açıq havalarda və ya yerlərdə filmi çəkməyə çalışdı; aktyorların tam səsli mərhələdə işləməkdən daha çox faydalanacağına inanırdı. Filmdə mühüm rol oynayan böyük dəstələrin illüziyasını yaratmaq üçün, Kubrik və komandası, "Dolu, Krassus!" və "Mən Spartakam!" deyə qışqırıqlı səs üçün 76,000 tamaşaçı üçün üç səs avadanlığı istifadə etdi. Döyüş səhnələri Madrid xaricində geniş düzənlikdə çəkilmişdir. İspan piyadələrindən səkkiz min əsgər Roma ordusu kimi ikiqat olaraq istifadə edildi. Stenli Kubrik orduları xüsusi qurulan qüllələrin başından idarə etdi, lakin o, nəticədə, ekranlarda mənfi auditoriya reaksiyaları səbəbindən, bütün qəhrəman döyüş səhnələrindən birinin hamısını kəsmək məcburiyyətində qaldı.

Film çəkilişində mübahisələr baş verdi. Böyük filmlərdə çalışan operator Rassel Metti təlimatların kamerası üçün Kubrik işıq istifadəsi ilə razılaşmadı. Rassel çəkiliş zamanı Kubrikə bu cür demişdi:
"Siz kresloda oturaraq, işinizi edə bilərsiniz, mən fotoqrafiya direktoru olacağam". Ən yaxşı kinematoqrafiya üçün Oskar qazanandan sonra Metti tənqidlərini susdurdu. Kubrik gündə iki kamera quruluşunun yavaş bir sürətlə çəkilməsini istədi, amma studiya komandanı ittiham etdi.

Kinonun böyük müvəffəqiyyəti olmasına, dörd Oskar qazanıb və ən yaxşı tarixi epiklər sırasına baxmayaraq, Kubrik filmdən imtina etdi. Onun bu filmi digər filmlərdən fərqli olmasına baxmayaraq, o, filmin çəkilişinə tam nəzarət etməmişdir.

### Musiqi
Spartak üçün orijinal musiqi 6 dəfə Akademiya mükafatçısı Aleks Not tərəfindən hazırlanmış və aparılmışdır. Amerika Kino İnstitutu tərəfindən ən böyük film skorları siyahısında göstərildi. Bu, Hollivud texnikasına uyğunlaşa biləcək modernist kompozisiya üslublarının dərslik nümunəsidir. Musiqi filmə uyğun gəlir. Bir mövzu həm köləliyi, həm də azadlığı təmsil etmək üçün istifadə olunur, lakin fərqli mövzularda səslənir ki, fərqli səhnələrə fərqli dəyərlər verilir. Spartak və Variniya üçün sevgi mövzusu filmdə ən əlverişli mövzudur.

Soundtrack albomu qırx beş dəqiqədən azdır. Bəstəkar Ceri Qoldsmit ilə musiqinin əhəmiyyətli bir hissəsini yenidən yazmağı planlaşdırırdılar, lakin layihənin gecikməsinə səbəb oldu. Qoldsmit 2004-cü ildə vəfat etdi. Çox boğuq qeydlər edildi, lakin heç biri yaxşı səs keyfiyyətinə malik deyildi.

2010-cu ildə musiqi dəsti 6 disk, 1 ədəd DVD və 168 səhifəlik kitabça ilə bir dəstənin tərkibində yenidən buraxıldı. Bu məhdud sayda 5,000 nüsxədir.

### Siyasi şərh, xristianlıq və qəbir
Film 1950-ci illərdə Amerika tarixinə, xüsusən vətəndaş hüquqları hərəkatına paraleldir. Filmin əsasını qoyduğu kitabı yazan Houard Fast, "ifadə verməkdən imtina etdiyi üçün həbs olundu və həbsxanadakı romanı Spartakı yazdı". Köləlik Amerika tarixinin əsas hissəsi olduğu, Draba və Spartakın səhnələrində başlanğıcda işarə edilir. Draba Spartakı öldürmək yerinə Krassusa hücum edərək özünü qurban verir. Bu səhnə Amerikalıların ölkələrinin qurulmasında böyük rol oynayan afrikalılara borclu olduğunu göstərir. Filmin Amerika Birləşmiş Ştatlarının siyasi iqliminə dair dediklərinin bir nümunəsi əvvəlcə Romanın "insan köləsi adlı bir xəstəliklə öldürülmüş" bir respublika kimi təsvir edildiyi, filmin etik və siyasi görünüşü ilk növbədə bu tədbirin ön planı kimi təqdim olunur.

Filmin başında Romalıların xristianlığın yüksəlməsi ilə nəticələnə bilmədiyini göstərir:

Beləliklə, Roma zülmü və köləliyini sona çatdırmaq vasitəsilə əziyyətçi kimi təsvir olunur.

Filmin sərbəst buraxılması əsas mətbuatın alqışlarına səbəb oldu.

## Yaradılması

Eduin Forrest Robert Bird'in "Qladiator"-da Spartakı qədim dünya və onun lideri uzun illər ərzində sənətkarları cəlb etmişdir. Şübhəsiz ki, Spartakın şəxsiyyətinə dair çox az məlumat var, bu, şərait təfəkkürün böyük azadlığıdır. Qədim mənbələr, üsyanı ictimai asayişin pozulması hesab etdiyində, müasir tarixdə mövzu fərqli bir səs qazanmışdı. XIX və XX əsrlərdə bir sıra sənət əsərləri yaradılmışdır ki, burada Spartak qədim Roma hərəkatının lideri idi. Kommunist hərəkatının simvoludur. Spartak Karl Marxın yazmalarında qeyd edildi. 1918–1919-cu illərdə Almaniyada inqilab dövründə Rosa Lüksemburq və Karl Liebkneçt tərəfdarları özlərini "Spartak Birliyi" adlandırdılar. Qədim Roma qəhrəmanı, Robert Montqomeri Birdin "Qladiator"-da (1831) xarakteri kimi, Amerika mədəniyyətində nəzərəçarpan bir hadisə oldu. 19-cu əsrin birinci yarısında mətbuatda baş verən abolitionist kampaniya böyük rol oynamışdır. Artıq həqiqi motivlər səsləndi: Amerika Birləşmiş Ştatları — azadlıq uğrunda mübarizə aparan gənc ölkə, Britaniya — Roma imperiyası. Elia Keloqanın sözləri məktəblərdə vətənpərvər bir mətn nümunəsi kimi öyrədilir.

Əsərin müəllifi ən məşhur qərb müəlliflərindən biri Houard Fast oldu. Kommunist yazıçı siyasi əqidəsinə və qul üsyanı haqqında kitabına görə həbs cəzasını çəkdi. 1951-ci ildə roman nəşr olundu. Bir çox dilə tərcümə edildi. 1954-cü ildə bu işi üçün Stalin mükafatına layiq görülmüşdü. Mərhum 1957-ci ildə Edvard Luis, Kirk Duqlas istehsal şirkəti Bryna ilə ortaqlıq üçün ona təklif edib. Kirk üçün çox əhəmiyyət və zaman kəsb edən mənbələr əlavə edilməyib. Kirk artıq film mövzusunda olduqca uğurlu, təcrübəli idi.

1958-ci ilin əvvəlində Duqlas yeni yüksək büdcəli MGM Ben Hur layihəsini öyrəndi. Duqlas, əsas rolu üçün uyğun olan tipin prosesinə Uilyam Uayler başladı. Uayler, əvəzinə, Ben-Hurın yerinə Messallanın ikinci planının rolunu Duqlas təklif etmişdir. Öz hesabına, Fastın romanını uyğunlaşdırmaq üçün bir variant tapdı. Daha sonra aktyor, Birləşmiş Rəssamlarla, qladiatorların üsyanına həsr olunmuş şəkil çəkilişi ilə bağlı danışıqlara başladı.

Kirk Duqlas, "Spartak" üçün Birləşmiş rəssamların rəhbərlərinin rəsm əsərlərini istehsalda qəbul etməkdən imtina etdi. Məlum olub ki, şirkət eyniadlı romanının müəllifi Artur Koestler, şəkili "Qladiator" pyesindədə istifadə edib. Layihənin direktoru Martin Ritt İbrahim Polonski və Yul Brinneri əsas rol oynamaq üçün razılıq verib. "Xəbər" jurnalının sonrakı məsələlərindən birinin örtüyü Qladiator kostyumunda Brinner bir şəkil ilə bəzədilib. Hollivudda komandanın 5,5 milyon dollar büdcəsi var və hətta bəzi materialları aradan qaldırmağı bacardı. Duqlas iki layihəni bir birinə birləşdirməyi təklif etdi, lakin Bronner bu təklifi rədd etdi. Bundan əlavə, "Birləşmiş Artist" "Qladiator" və "Spartak" müəllif hüquqlarına malikdir. Onlar 1959-cu ilin yazında başlayırlar və bununla Avropada tamamilə atəş həyata keçirirlər.

## Yenidən relizlər və bərpa
Film 1967-ci ildə 23 dəqiqə olmadan yenidən buraxıldı. 1991-ci ildə 23 dəqiqənin azadlığı üçün Robert Harris tərəfindən bərpa edildi. Filmin orijinal versiyasından əvvəl kəsildiyi vaxt 14 dəqiqə idi.

Steven Spilberq bərpa işlərinə dəstək verdi və Stanley Kubrick layihənin məlumatlandırılmasını tövsiyə etdi. Filmdən imtina edən Kubrik filmin fiziki bərpa edilməsi ilə heç bir əlaqəsi olmadı. Rənglər pis bir şəkildə pozulduğu üçün istifadə edilə bilməzdi. Müasir İncəsənət Muzeyinə hədiyyə edilən film, bərpa üçün istifadə edilə bilməzdi, çünki arxiv sayıldı. 1960-cı ildə ehtiyat olaraq istifadə edilən orijinal studiya qara və ağ ayırma izləri istifadə edilmişdir, baxmayaraq ki, emal laboratoriyası çərçivəsini yazmağa qadir olan yeni bir lens hazırlamalı idi. Bərpa təxminən 1 milyon dollar etdi.

Həmçinin, Roma general Kausses Olivye) öz qulu Antoninyus (Körtis), "yemək istəkləri" haqqında söhbət etməkdən imtina etmək üçün çalışır. Film bərpa edildikdə (Olivyerin ölümündən iki il sonra), bu səhnənin orijinal dialoqu yoxdur; təkrar dublyaj edilməli idi. Toni Körtis, 66 yaşında, öz hissəsini yenidən yaza bildi. Kubrik səhnənin necə oynanılacağı barədə təlimatlandırdı. Aktyorlar ayrı-ayrılıqda dialoqunu qeyd etdilər.

Filmin dörd dəqiqəsi, 1970-ci illərdə izdiham səbəbindən itirildi. Bu səhnələr Qrakçus (Lafton) xarakterinə aiddir. İntihar edən bir səhnədir. Bu səhnələrin səs parçaları var. Onlar DVD-yə daxildir və bəzi çəkilmiş görüntülərin istehsalı ilə məşğul olur.

2015-ci ildə, 55 illik yubileyinə görə, film, 1991-ci ildə filmin yenidən qurulmasının 6,000 axtarışdan geniş bərpaya keçdi. 2015-ci ildə bərpa 12 dəqiqə uzadıldı. Film 2015-ci il oktyabrın 6-da yenidən yayımlanaraq, 2015-ci ildə bərpa işlərinin 1080p transferini təqdim etdi.

2015-ci il bərpası ilk dəfə, TCM Klassik Film Festivalı çərçivəsində teatr premyerasını 2015-ci ilin mart ayında keçirmək planlaşdırılırdı, bərpa vaxtında tamamlandı, DCP versiyası 2015-ci il noyabrın 4–12-də Nyu-York şəhərində keçirilən Film Forumunda səsləndi.

## Mükafat və nominasiyalar

### Digər mükafatlar
2008-ci ilin iyun ayında Amerika Kino İnstitutu, 10 "klassik" Amerika film janrında ən yaxşı on filmi yaradıcılıq dairəsindən 1500-dən çox adamın səsverməsindən sonra, Spartak filmi epik və tarixi janrda beşinci ən yaxşı film olaraq qəbul edilib.

## Tənqidçilərin mövqeyi
Film ilk dəfə çıxdıqda qarışıq baxışlar aldı; Bosley Krouter filmi "səliqəli, qeyri-bərabər bir drama" adlandırdı. Ancaq vaxt keçdikcə filmin nüfuzu böyüdü. Roqer Ebert kimi tənqidçilər, filmin əksinə, ümumiyyətlə müsbət olsa da filmin qüsurları olduğunu iddia edirlər. Sərbəst buraxıldığı zaman film, həm də Amerika və Hollivud köşə yazarı Hedda Hopper: "Hekayə bir komediya janrında yazılmışdır."

## "Mən Spartakam!"
Filmin səhnəsində, qullardan Spartakı müəyyən etmək tələb olunur. Bunun əvəzinə, hər bir qul özünü Spartak olaraq elan etmir.

Bu səhnə Kubrik'in növbəti filmi Lolita (1962) filmindədə var. O, "Mən Spartak deyiləm, kölələri azad etmək üçün gəldinizmi?". Sonrakı filmlər, televiziya şouları və reklamları simvolik səhnəyə istinad edir və ya parodiya edir. Bunlardan biri Monriyan Briyan (1979) adlı filmidir

## Rollarda
Kirk Duqlas — Spartak  Lourens Olivye — Krassus  Cin Simmons — Variniya  Çarlz Lafton — Qrakçus  Piter Ustinov — Batiyatus  Toni Körtis — Antoninyus  Con Qavin — Yulius Sezar  Con Dallas — Markus Qlabrus  Nina Foç — Helena Qlabrus  Con Ayrlənd — Sriksus  Herbert Lom — Tcqranes Levant  Çarlz Mc. Qrou — Marsellus  Coanna Barnes — Klaudia Maria  Harold Ston — Davud  Vudi Strod — Draba  Piter Brokko — Ramon  Paul Lambert — Qannikus  Robert Uayk — gözətçi  Nik Dennis — Dionisiyus  Con Hoyt — Kaysus

## Qeydlər


## İstinadlar

## Biblioqrafiya
* 
* 
* 

## Həmçinin bax
1960-cı ilin filmləri
Amerika Film İnstitutu

## Xarici keçidlər
* 
* 
* Criterion Collection essay by Stephen Farber 
* Rare, Never-Seen: ''Spartacus'' at 50  http://life.time.com/icons/kirk-douglas-rare-early-photos-of-a-hollywood-legend/#1