Verilənlərin deqradasiyası

**Verilənlərin deqradasiyası** () — məlumatların zaman keçdikcə keyfiyyətinin, oxunaqlılığının və bütövlüyünün azalması prosesi və ya bu proses nəticəsində yaranan vəziyyət. Deqradasiya həm rəqəmsal daşıyıcılarda (məsələn, sərt disklər, maqnit lentlər, optik disklər), həm də analoq formatlarda baş verə bilər və məlumat itkisinə, səhv oxunuşa və ya faylların tamamilə yararsız hala düşməsinə səbəb olur.  Bu anlayış həm texniki, həm də idarəetmə baxımından verilənlərin qorunması və ehtiyat nüsxələmə strategiyalarında mühüm rol oynayır.

Verilənlərin deqradasiyasını ləngitmək üçün müntəzəm ehtiyat nüsxələmə və çoxsaylı saxlama mühitlərində (on-premise və bulud) replikasiya aparmaq vacibdir. Yüksək keyfiyyətli, uzunömürlü daşıyıcıların istifadəsi və məlumatların vaxtaşırı yoxlanması (“*scrubbing*”) da tövsiyə olunur. Rəqəmsal qoruma və verilənlərin kurasiyası standartlarına əməl etmək, həmçinin uyğun fayl formatlarında saxlanma uzunmüddətli davamlılığı artırır.

Deqradasiyanın nəticəsində kritik məlumatların oxunmaması, tədqiqat nəticələrinin itirilməsi və hüquqi sənədlərin dəyərsizləşməsi mümkündür. Böyük müəssisələr və dövlət arxivləri bu riski idarə etmək üçün uzunmüddətli saxlanma planları hazırlayır. Bu proses həm də məlumatların idarə olunması siyasətinin ayrılmaz hissəsi kimi qəbul edilir və informasiya təhlükəsizliyi ilə sıx bağlıdır.

## Təzahürlər
Verilənlərin deqradasiyası müxtəlif formalarda üzə çıxır və fərqli saxlama texnologiyalarında fərqli əlamətlər göstərir. Ən çox rast gəlinən hal məlumat fayllarının oxunmaması və ya səhv oxunuşudur. Fayl sistemində qəfil səhvlər və ya gözlənilməz qovluq zədələnmələri də bu prosesin göstəricisidir. Verilənlərin pozulması bəzən tədricən baş verərək istifadəçiyə dərhal hiss olunmur. Audio və video fayllarında keyfiyyət itkisi, görüntülərdə pikselləşmə və səs pozuntuları deqradasiyanın tipik nümunələrindəndir. Şifrələnmiş məlumatlarda açarların itməsi də oxşar təsir yarada bilər. Rəqəmsal qoruma sistemləri bu əlamətləri erkən mərhələdə aşkar etməyə çalışır. Bu cür təzahürlər uzunmüddətli arxivlər və dövlət sənədləri üçün kritik təhlükə sayılır.

### İlkin anbarlar
Əsas yaddaş qurğuları, o cümlədən sərt disklər və SSD qurğular, deqradasiyaya qarşı müəyyən müqavimət göstərsə də tam qorunmur. Uzunmüddətli istismar zamanı mexaniki hissələrdə aşınma baş verir. Diskdəki sektorların oxunma səhvləri və ya “bad block” hadisələri məlumat itkisinə gətirib çıxara bilər. Elektrik kəsintiləri və yüksək istilik bu prosesi sürətləndirir. Əlavə olaraq, proqram təminatı () səhvləri və köhnəlmiş sürücülər riskləri artırır. Ehtiyat nüsxələmə və davamlı monitorinq əsas mühafizə tədbirləridir. Müntəzəm “*scrubbing*” və səhv korreksiya kodlarının istifadəsi də faydalıdır. Bulud mühitində belə əsas saxlama avadanlıqları bu problemlərə məruz qala bilər.

### İkinci dərəcəli anbarlar
Maqnit lent və böyük arxiv diskləri kimi ikinci dərəcəli saxlama qurğuları da zamanla deqradasiyaya uğrayır. Lentin elastikliyinin azalması və maqnit qatının zəifləməsi məlumatın oxunmasını çətinləşdirir. Bu cür mühitlərdə rütubət və temperaturun dəyişməsi prosesin əsas sürətləndiricisidir. Köhnəlmiş interfeyslər və cihaz sürücülərinin olmaması əlavə çətinlik yaradır. İkinci dərəcəli saxlama adətən ehtiyat nüsxələr üçün istifadə olunsa da, müntəzəm yoxlanılmadıqda kritik məlumat itkisinə səbəb ola bilər. Arxivlərdə məlumatların başqa formata köçürülməsi (migration) mühüm profilaktik addımdır. Rəqəmsal qoruma standartları bu proseslər üçün xüsusi metodlar tövsiyə edir.

### Maqnetik mühit
Maqnit lent və sərt disk kimi qurğular deqradasiyaya ən həssas mühitlərdəndir. Maqnit hissəciklərinin tədricən zəifləməsi məlumat siqnalını zəiflədir. Lentin yapışqan qatının quruması və qopması oxunma səhvlərinə səbəb olur. Disk səthindəki fiziki cızıqlar və ya toz hissəcikləri də risk yaradır. Temperatur və rütubət dəyişiklikləri maqnitləşmə dərəcəsini azaldır. Müntəzəm saxlanma yoxlamaları və iqlimə nəzarət tədbirləri vacibdir. Verilənlərin arxeologiyası bəzən bu köhnəlmiş mühitlərdən məlumat bərpası üçün istifadə olunur.

### Optik media
CD, DVD və Blu-ray diskləri də zamanla deqradasiyaya uğrayır. Diskdəki qoruyucu qatın çatlaması və ya rəngli qatın solması oxunma səhvlərinə gətirir. Günəş işığına və yüksək istiliyə uzunmüddətli məruz qalma bu prosesi sürətləndirir. “Disc rot” adlanan fenomen nəticəsində məlumat tamamilə itə bilər. Keyfiyyətli disklər və qoruyucu qutular istifadə etməklə bu risk azaldıla bilər. Müntəzəm olaraq başqa formata köçürmə və ehtiyat nüsxələmə mühüm profilaktik addımdır. Oxuyucu cihazların köhnəlməsi də əlavə çətinlik yaradır.

### Axın mediası
Axın mediası formatında saxlanılan məlumatlar əsasən şəbəkə və server infrastrukturlarına bağlıdır. Server avadanlıqlarının köhnəlməsi və saxlanma problemləri deqradasiya riski yaradır. Köhnəlmiş kodeklər və formatlar məzmunun gələcəkdə oxunmasını çətinləşdirir. Məzmunun silinməsi və ya lisenziya məhdudiyyətləri də məlumat itkisi ilə nəticələnə bilər. Yüksək keyfiyyətli arxivləşdirmə və müntəzəm format yenilənməsi bu riskləri azaldır. Axın platformalarında artıqlıqlar və coğrafi ehtiyat nüsxələr kritik rol oynayır. Bulud saxlama xidmətləri belə riskləri azaltsa da tam aradan qaldırmır. Açıq standartlardan istifadə uzunmüddətli davamlılıq üçün tövsiyə olunur.

#### Nümunə
Verilənlərin deqradasiyasının bir təzahürü uzun müddət ərzində təsadüfi olaraq bir və ya bir neçə bitin dəyişməsi ilə baş verir. Bu, aşağıdakı bir neçə rəqəmsal şəkil ilə nümayiş etdirilir və onların hər biri 326.272 bitdən ibarətdir. Əvvəlcə orijinal fotoşəkil göstərilir. Növbəti şəkildə tək bir bit 0-dan 1-ə dəyişdirilmişdir. Sonrakı iki şəkildə isə müvafiq olaraq iki və üç bit çevrilmişdir. Linux sistemlərində fayllar arasındakı ikili fərqi  əmri vasitəsilə aşkar etmək mümkündür (məsələn, ).


File:Bitrot in JPEG files, 0 bits flipped.jpg|0 bit çevrildi
File:Bitrot in JPEG files, 1 bit flipped.jpg|1 bit çevrildi
File:Bitrot in JPEG files, 2 bits flipped.jpg|2 bit çevrildi
File:Bitrot in JPEG files, 3 bits flipped.jpg|3 bit çevrildi


## Həmçinin bax
* Verilənlərin pozulması
* Verilənlərin arxeologiyası
* Rəqəmsal qoruma

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
*