Şist qazı

**Şist təbii qazı** () —  neft şistindən çıxarılan təbii qazdır və əsasən metandan ibarətdir.

Hazırda mətbuatda əsasən **şist qazı** ( —  çöküntü, süxur) terminindən çöküntü süxurlarından qeyri-ənənəvi hasilat üsulları ilə çıxarılan təbii qaz kimi istifadə olunur.

## Tarixi
İlk kommersiya məqsədli şist qazı quyusu 1821-ci ildə Vilyam Hart tərəfindən ABŞ-də qazılmışdır. Hart ABŞ-də "təbii qazın atası" hesab edilir.

ABŞ-də genişmiqyaslı şist qazı istehsalının təşəbbüskarları Corc Mitçel və Tom Uorddur.

Şist qazının genişmiqyaslı sənaye istehsalına 2000-ci illərin əvvəllərində ABŞ-də Devon Energy şirkəti başlamışdır ki, bu da 2002-ci ildə Texasdakı Barnett yatağında maili və horizontal istiqamətli qazma və çoxmərhələli hidravlik parçalamanın kombinasiyasının tətbiqini başlatmışdır. Kütləvi informasiya vasitələrində “qaz inqilabı” adlandırılan hadisə, yəni qazın hasilatının kəskin artması 2009-cu ildə ABŞ-də qeyri-ənənəvi mənbələrdən (kömür metanı və şist qazı) -dən çox  qaz hasilatına səbəb oldu ki, bu da ABŞ-ni qaz hasilatı üzrə dünya lideri etdi.

2010-cu ilin birinci yarısında dünyanın ən böyük yanacaq şirkətləri şist qazının hasilatı ilə bağlı aktivlərə  xərcləyiblər. O zaman bəzi şərhçilər şist qazı ətrafında ajiotajın şist inqilabı adlandırılan şist qazı layihələrinə böyük sərmayə qoyan və əlavə vəsait axınına ehtiyacı olan bir sıra enerji şirkətləri tərəfindən ilhamlanan reklam kampaniyasının nəticəsi olduğu fikrini ifadə edirdilər. Böyükmiqyaslı şist qazı hasilatına başlandıqdan sonra ABŞ-də qazın qiyməti düşməyə başladı.

2012-ci ilin əvvəlində ABŞ-də təbii qazın qiymətləri şist qazının istehsalının dəyərindən xeyli aşağı düşdü və nəticədə ən böyük şist qazı istehsalçısı Chesapeake Energy hasilatın  azaldığını və qazma kapitalı xərclərinin  azaldığını elan etdi. 2012-ci ilin birinci yarısında həddindən artıq hasilat edən ABŞ-də təbii qaz dünyanın ən böyük təsdiq edilmiş qaz ehtiyatlarına malik olan Rusiyadan daha ucuz idi. Aşağı qiymətlər aparıcı qaz istehsalçılarını hasilatı azaltmağa məcbur etdi və bundan sonra qazın qiyməti qalxmağa başladı. 2012-ci ilin ortalarında bir sıra iri şist qazı istehsalçıları maliyyə çətinlikləri yaşamağa başladılar və *Chesapeake Energy* müflis olma ərəfəsinə çatdı .

## İstehsalın dəyəri
Rusiya Elmlər Akademiyasının Neft və Qaz Problemləri İnstitutunun direktoru, akademik Anatoli Dmitrievskinin sözlərinə görə, 2012-ci ildə ABŞ-da şist qazı hasilatının dəyəri hər min m³ üçün təxminən 150 dollar təşkil etmişdir.

Şist qazının maya dəyəri ənənəvi qazdan daha yüksəkdir. Belə ki, Rusiyada köhnə qaz yataqlarından təbii qazın maya dəyəri, nəql xərcləri nəzərə alınmaqla, min m³ üçün təxminən 50 dollar təşkil edir.

## Coğrafiya, ehtiyatın qiymətləndirilməsi və istehsal perspektivləri
Dünyanın şist qaz ehtiyatları  təşkil edir, lakin yalnız kiçik bir hissəsi hasil edilə bilər. Hazırda şist qazı yalnız Şimali Amerika bazarına əhəmiyyətli təsir göstərən regional amildir.

Şist qazının hasilatı perspektivlərinə müsbət təsir göstərən amillərə daxildir: yataqların satış bazarlarına yaxınlığı; əhəmiyyətli ehtiyatlar; bir sıra ölkələrin hakimiyyət orqanlarının idxal olunan yanacaq və enerji resurslarından asılılığın azaldılmasında maraqlı olması. Eyni zamanda, şist qazının bir sıra mənfi cəhətləri var ki, bu da onun dünyada hasilat perspektivlərinə mənfi təsir göstərir. Bu çatışmazlıqlara daxildir: nisbətən yüksək qiymət; uzun məsafələrə daşınma üçün yararsızlıq; sahələrin sürətlə tükənməsi; ehtiyatların ümumi strukturunda təsdiqlənmiş ehtiyatların aşağı səviyyəsi; istehsal zamanı əhəmiyyətli ekoloji risklər.

### ABŞ

Birləşmiş Ştatlarda təsdiqlənmiş şist qazı ehtiyatları  təşkil edir (2007-ci ildə ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının məlumatına görə, texniki cəhətdən hasil edilə bilən ehtiyatlar  və ya dünya ehtiyatlarının  -dən çoxunu təşkil edir. 2014-cü ildə yeni yataqlar nəzərə alınmaqla texniki cəhətdən bərpa olunan şist qazının təsdiq edilmiş ehtiyatları  (141,1 trilyon kub fut), sübut edilmiş (təsdiqlənməmiş) -  (827,4 trilyon kub fut) qiymətləndirilir. ABŞ-da şist qazı istehsalı üzrə aparıcı korporasiya Chesapeake Energy-dir.

### Avropa
Bir sıra Avropa ölkələrində , xüsusilə Avstriya, Böyük Britaniya, Macarıstan, Almaniya, Polşa, İsveç və Ukraynada  şist qazının böyük yataqları aşkar edilmişdir.

#### Rusiya
25 mart 2010-cu ildə Dövlət Dumasının Energetika Komitəsi "Şist qazı ehtiyatlarının inkişafı perspektivləri" mövzusunda dəyirmi masa keçirdi. Dəyirmi masa iştirakçıları Rusiya hökumətinə Rusiyanın şist qazı potensialını qiymətləndirməyi, təkmil şist qazı hasilatı texnologiyalarını öyrənməyi, onların Rusiyada tətbiqi imkanlarını və perspektivlərini qiymətləndirməyi, ABŞ-da şist sənayesinin inkişafının və onun Avropa ölkələrində və Çində meydana çıxmasının Rusiyadan qazın cari və perspektiv ixracına təsiri ilə bağlı məsələlərin ətraflı işlənməsini tövsiyə etdilər. "Qazprom" yaxın onilliklərdə Rusiyada şist qazı yataqlarının işlənməsinə başlamağı planlaşdırmır. 2012-ci ilin əvvəlində "Qazprom"un İdarə Heyəti sədrinin müavini Aleksandr Medvedev qeyd edib ki, şirkətin ənənəvi ehtiyatları şist qazı yataqlarının işlənməsindən 10 dəfə səmərəlidir. Medvedevin sözlərinə görə, şirkət şist qazı hasilatını arxa plana keçirib və yəqin ki, “50-70 ildən sonra” onun hasilatı məsələsinə qayıdacaq.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Shale Gas Primer 2009.pdf
* Katelyn M. Nash (Redaktor). Şist qazının inkişafı: Nova Science Pub Inc, 2010 ISBN 1-61668-545-X, ISBN 978-1-61668-545-4
* ƏMTQ: ABŞ Şist Qaz Ehtiyatlarının Qiymətləndirilməsi, 12/17/2010, ƏMTQ İllik Enerji Görünüşü 2011 əsasında
* *Aleksey Davydoviç Xaytun: [http://www.ng.ru/energy/2011-01-11/12_revolution.html Şist inqilabı hələ baş verməyib] // NG-Energia, 11 yanvar 2011-ci il*