Nihilizm paradoksu

**Nihilizm paradoksu** — nihilizmin fəlsəfi nəticələri ilə bağlı paradokslar ailəsidir; xüsusilə nihilist çərçivədə subyektivliyin mahiyyəti və miqyası haqqında nihilist baxışları mübahisələndirən vəziyyətləri əhatə edir. Bu paradoksun bir neçə variantı mövcuddur.

## Ümumi baxış
Nihilizm paradoksunun bir neçə törəmə nümunəsi mövcud olsa da, onlar ümumilikdə nihilizmin özünün fəlsəfə daxilində müəyyən etdiyi bölgülərə uyğun şəkildə formalaşır. İki əsas paradoks onları yaradan nihilizm fəlsəfələrini əks etdirir: metafizik nihilizm və ekzistensial nihilizm. Hər iki paradoks eyni konseptual çətinlikdən qaynaqlanır: Paul Hegarty-nin səs-küy musiqisi ilə bağlı tədqiqatında yazdığı kimi, “məna yoxluğu özü də bir növ məna kimi görünür”.

### Metafizik nihilizm
Metafizik nihilizm konkret obyektlərin və onları qavramış olan mənliyin (özlüyün) həqiqətən konkret obyektlər kimi mövcud olub-olmadığına dair skeptisizmə əsaslanır; bu obyektlərin abstrakt obyektlərdən ibarət olması ehtimalı irəli sürülür. Bu nəzəriyyə çərçivəsində həmin obyektlərin ümumiyyətlə mövcud olmaması fərziyyəsi irəli sürmək çətin deyil. Bu fəlsəfə ən yığcam şəkildə britaniyalı filosof Tomas Baldvinin 1996-cı ildə yazdığı məqaləsində təklif etdiyi və *çıxarma nəzəriyyəsi* () adlandırılan model vasitəsilə ifadə olunur. Bu nəzəriyyəyə görə, sonlu sayda obyektlərdən ibarət mümkün bir dünyada həmin obyektlərin hər hansı biri və ya bir neçəsi mövcud olmaya bilər və onların mövcud olmaması yerinə ekvivalent bir şeyin mövcudluğunu zəruri etmir. Beləliklə, heç bir obyektin olmadığı bir dünyanın mövcud olması tamamilə mümkündür.

Paradoks isə belə bir məntiqi iddiadan yaranır: əgər heç bir konkret və ya abstrakt obyekt, o cümlədən mənlik mövcud deyilsə, onda bu iddianın özü də doğru ola bilməz, çünki həmin anlayışın özü mövcuddur. Tənqidçilər tez-tez Baldvinin ilkin müddəalarının qeyri-müəyyənliyinə istinad edərək bunun həm paradoksun, həm də metafizik nihilizmin özündə olan çatışmazlıqların sübutu olduğunu irəli sürürlər. Əsas arqument ondan ibarətdir ki, dünya özü konkret bir obyektdir və onun mövcud olub-olmaması əhəmiyyətsizdir, çünki hər iki halda çıxarma nəzəriyyəsi təkzib olunur. Dünya mövcuddursa, hələ də konkret bir obyekt qalır və bu, çıxarma nəzəriyyəsini puç edir; əgər dünya mövcud deyilsə, onda dünyanın həqiqəti çıxarma nəzəriyyəsi vasitəsilə aşkara çıxır və bu nəzəriyyənin özü mövcud olduğu üçün Baldvinin obyektlərin olmadığı bir dünyanın mövcud ola biləcəyi nəticəsini inkar edir.

### Ekzistensial nihilizm
Ekzistensial nihilizm həyatın heç bir daxili mənaya malik olmadığını və bəşəriyyətin həm fərdi, həm də kollektiv səviyyədə heç bir məqsədinin olmadığını irəli sürən fəlsəfi nəzəriyyədir. Başqa sözlə, obyektlər məqsəd və ya məna daşımaq qabiliyyətinə malik ola bilsələr də, bu fərdi məqsədi istiqamətləndirən universal bir həqiqət mövcud deyil. Beləliklə, universal bir məqsəd olmadıqda, obyektlərin sahib ola biləcəyi bütün mənalar da mövcud olmur və hər hansı bir şeyə aid edilən məqsəd və ya məna anlayışı doğru sayılmır. Bu müddəa qəbul edildikdə, ekzistensial nihilizm insanların universal və birtərəfli mənanın yoxluğunda özlərini və başqalarını qorumaq üçün özlərinə süni mənalar uydurmağa məcbur olduqlarını iddia edir. Ekzistensial nihilizm həm bu mənaların yaradılmasının mahiyyətini və effektivliyini, həm də ümumiyyətlə bunun mümkün olub-olmadığını araşdırır. Nihilizmin bütün formaları arasında həm ədəbi, həm də populyar mediada ən çox diqqət çəkən istiqamət məhz budur.

### Etik nihilizm
Jonna Bornemarkə görə, “nihilizm paradoksu insanın öz həyatını davam etdirməyi seçməsi, eyni zamanda isə onun hər hansı başqa bir həyatdan daha dəyərli olmadığını bəyan etməsidir”. Richard Ian Wright isə bu paradoksun əsas kökünü relativizmdə görür.

## İstinadlar