open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sarkodinlər

**** () —  aləminin  tipinə aid protozoy yarımtipi.

## Quruluşu
Sarkodinlərin ən tipik nümayəndəsi şirin su amöbü (Amoeba proteus) və dizenteriya amöbüdür (Entamoeba histolytica). Şirin su amöbü gölməçələrdə, kiçik su hövzələrində yaşayır. O, birnüvəli canlı olub, sitoplazması 2 təbəqədən – ektoplazma və endoplazmadan ibarətdir.

## Çoxalması
Psevdopodilər vasitəsilə hərəkət edir və qeyri-cinsi yolla (bölünmə) çoxalır. Bu canlılar əlverişsiz şəraitə düşdükdə sista əmələ gətirir.

## Qidalanması
Yalançı ayaq vasitəsilə qidalanırlar. Qidanın daxil olması üçün hüceyrədə müəyyən bir yer yoxdur. Qida yalançı ayaqların köməyilə tutulur və sitoplazmaya keçir. Burada onun ətrafinda həzm vakuolu əmələ gəlir.

## Əhəmiyyəti
Sarkomastiqoforlar biosenozda mühüm əhəmiyyət daşıyır. Onların əksəriyyəti bakteriofaq olub, bakteriyaların sayını və təsirini tənzimləyir, üzvi maddələrin toplanmasına, su və torpağın özünütənzimləməsinə şərait yaradır. Onlar ilkin produsentlər olub, mühiti qida maddələri ilə zənginləşdirir, onurğalı və onurğasız su heyvanları üçün qida mənbəyi rolunu oynayır. Sarkomastiqoforlar həm də ətraf mühitin göstəricilərini, çirklənmə dərəcəsini təyin edən bioindikatorlardır.

## İnsan həyatında rolu
Dizenteriya amöbü (Entamoeba histolytica) insan orqanizmində parazitlik edir. Ona mürəkkəb inkişaf tsikli xarakterikdir. Üzərində dizenteriya amöbünün sistası olan ərzağı udaraq insan bu parazitə yoluxur. Bu parazitin əmələ gətirdiyi şiddətli ishal və bol qanaxma ilə müşayiət olunan ağır xəstəlik amöbiaz adlanır. Digər amöblər insanın bağırsaqlarında yaşayaraq bakteriyalarla qidalanır. Ümumiyyətlə, insanın mədə-bağırsaq sistemində 10-a yaxın amöb aşkar edilmişdir.

Azərbaycanda Lobozea, Filosea, Acarpomyxea, Granuloreticulosea, Phaeodarea, Heliozoa siniflərinin nümayəndələri tapılmışdır.

Yarımtipə 8 sinif daxildir:
* Acrasea
* Eumycetozoea
* Plasmodiophorea
* Filosea
* Cranuloreticulosea
* Xenophyophorea

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qoveştisa mağarası

**Qoveştisa** () — Bosniya və Herseqovina ərazisində yerləşən böyük karst mağarası. Mağara Drina çayının sol qolu olan Praçanın yatağında yerləşir. Ərazi Romaniya bölgəsinin dağlıq massivinə daxildir. Mağara administrativ baxımdan Serbiya və Bosniya və Herseqovina ərazisinə aid olan Roqatisa şəhərinin 21&nbsp;km-də yerləşir.
## Tədqiqat tarixi
Mağara uzun müddət insanlara məlum olmayıb. XX əsrin əvvəllərində, 1906-cı ildə Saraevo - Vişeqrad dəmir yolu çəkilişləri zamanı yamacın uçması nəticəsində mağaranın girişi açılmışdır. İlk dəfə mağaranın öyrənilməsi 1911-ci ildə həayata keçirilmiş və 100 metrlik hissəsi araşdırılmışdır. Araşdırmaların davam etdirilməsi  çətinləşmiş və  xüsusi vasitələrsiz bunu etmək mümkünsüz idi. Uzun müddət mağara turitlərin sevimli məkanı olmuş və ciddi elmi araşdırma aparılmamışdır. 1960-70-ci illərdə mağara haqqında çox qısa bioloji ve palentoloji ədəbiyyatda məlumatlar göstərilmiş.
Mağaranın ilk ciddi öyrənilməsi 2010-cu ildə həyata keçirilmiş. Əraziyə Bolonya və Novaradan italyan speleoloqlar dəvət olunmuş və yerli mütəxəssislərlə birgə araşadırmaya başlanılmış. Qısa müddətə böyük uğur əldə edilmiş: mağaranın xəritəsi tərtib edilmiş, 1200 metril mağaranın hissəsi yetərincə öyrənilmişdir. 2010-2013-cü illərdə bir-neçə elmi ekspedisiya təşkil edildi və mağara girişi yaxınlığında elmi düşərgə qurulmuşdur. Sonrakı tədqiqatlar nəticəsində mağara uzunluğunun 3800 metr, 2012-ci ildə - 7715 metr, 2013-cü ildə isə - 9682 metr olduğu müəyyən edilmiş. Bununla da Qoveştisa mağarası Bosniya və Herseqovinanın ən böyük mağarası olması rəsmən təsdiq edildi. O uzunluğu 7200 metr olan Peçin və 6700 m olan Vetrensu mağarasından daha uzundur.
Qoveştisa mağarası Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyi təşkilatının qorunan obyektlər siyahısına daxildir.
## Şəkillər

Fayl:Посебни (геолошки) резерват природе Говјештица, Бања Стијена и Кањон Праче 31.jpg|
Fayl:Посебни (геолошки) резерват природе Говјештица, Бања Стијена и Кањон Праче 29.jpg|
Fayl:Посебни (геолошки) резерват природе Говјештица, Бања Стијена и Кањон Праче 28.jpg|
Fayl:Посебни (геолошки) резерват природе Говјештица, Бања Стијена и Кањон Праче 24.jpg|
Fayl:Посебни (геолошки) резерват природе Говјештица, Бања Стијена и Кањон Праче 23.jpg|
Fayl:Посебни (геолошки) резерват природе Говјештица, Бања Стијена и Кањон Праче 22.jpg|
Fayl:Посебни (геолошки) резерват природе Говјештица, Бања Стијена и Кањон Праче 17.jpg|
Fayl:Посебни (геолошки) резерват природе Говјештица, Бања Стијена и Кањон Праче 15.jpg|
Fayl:Посебни (геолошки) резерват природе Говјештица, Бања Стијена и Кањон Праче 10.jpg|

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Pećina Govještica (Dugovještica) 
* Пећина Говјештица: Језеро, украси, фосили... 
* РОГАТИЧКИ ДРАГУЉ: ПЕЋИНА ГОВЈЕШТИЦА 
* Govjestica najduža pećina u BiH
Serb Respublikasında monteneqrolular

**[[Serb Respublikası]]nda [[monteneqrolular]]** () — Serb Respublikasında yaşayan və işləyən monteneqro əsilli əhali. Monteneqrolular Serb Respublikasının 12 milli azlığından biri hesab edilir və onların hüquqları Serb Respublikası milli azlıqlar soveti məşğul olur. Serb Respublikasında 2013-cü il məlumatına görə 1116 montenoqralı yaşayır.

## İcma
Monteneqrolular Serb Respublikasına İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı dövrə təsadüf edir. Onlar əsasən Trebine, Bileça, Qaçko, Nevesine, Lyobine, Foça və Çayniçe şəhərlərində yaşayırdılar. Onlara həm də Banya-Luka şəhərində rast gəlinir. Hazırda isə onların böyük qismi Herseqovinada cəmləşmişlər. Serb Respublikasının ən böyük saylı milli azlıqlarından biridir.

## İnanc
Serblər kimi monteneqrolularda provaslavdırlar. Onlar Serb provaslav kilsəsinə tabedirlər.
## Cəmiyyət
Serb Respublikasında monteneqrolulara aid icmalar:
* Serb Respublikası monteneqroluların «Neqoş» cəmiyyəti (Banya-Luka)
* Serb Respublikası monteneqroluların «Neqoş» cəmiyyəti (Dovoy)
* Herseqovinada monteneqroluların «Vuk Miçunoviç» cəmiyyəti (Trebine)
* «Luça» dostları və monteneqroluların cəmiyyəti (Qradişka)
* Herseqovinada monteneqroluların «Petar Petroviç Neqoş» diyarşunaslıq cəmiyyəti (Trebine)
* «Lovçen» dostları və monteneqroluların cəmiyyəti (Banya-Luka)
* Monteneqroluların «Lovçen» cəmiyyəti (Bielina)

Hər il Serb Respublikası monteneqroluların mədəniyyəti günü qeyd edilir. Bununla bağlı müəyyən görüşlər və toplantılar keçirilir.

## Tanınmış şəxsləri
* **İqor Radoyçiç**, Banya-Lukanın icra başçısı.
* **Miloe Deletiç**, Serb Respublikasının üçüncü çağırış Veçe deleqatı.
* **Radenko Rikiç**, Serb Respublikasının dördüncü çağırış Veçe deleqatı.

## Mənbə
* Савез националних мањина Републике Српске: Црногорци 

## İstinadlar
Dəyirmi qurdlar

**** () —  aləminə aid heyvan tipi. İlk bədənboşluqlu qurdlar da deyilir. Onların daxili orqanları protoselom adlanan ilk boşluqda yerləşmişdir. Bu boşluğun səciyyəvi xüsusiyyəti odur ki, onda xüsusi divar yoxdur. Azərbaycanda dəyirmi qurdlardan 843 növ nematod tapılıb.

## Quruluşu və fiziologiyası
Dəyirmi qurdların bədəni silindrik uzunsov, buğumsuz və kirpiksiz olur. Bu orqanizmlərin 80.000-ə qədər növü var. Onlar demək olar ki, bütün ekoloji mühitlərə uyğunlaşmışdır. Bədənin uzunluğu 0.01 mm-dən (bəzi fırlanğıclar) 8.5 m-ə qədər (kaşalotun ciftində parazitlik edən ''Placentonema gigantissima'') dəyişir. Kutikulanın üzəri həm hamar, həm də az və ya çox dərəcədə çıxıntıya malik olur. Kutikulanın altında hipodema adlanan epiteli toxumaları yerləşmişdir. Əzələlər uzununa əzələlərdən ibarətdir və bütöv qat əmələ gətirmir. Eninə əzələlər ixtisar olunmuşdur və ona görə də həqiqi dəri-əzələ kisəsi inkişaf etməmişdir. Bədənin ön hissəsində ağız dəliyi, arxa tərəfində isə anus dəliyi yerləşmişdir. Dəyirmi qurdlar üçün səciyyəvi xüsusiyyətlərdən biri də onlarda həzm sisteminin üç hissəyə — ön, orta və arxa bağırsağın ayrılması və anusla nəhayətlənməsidir. İfrazat sistemi müxtəlif formada olur. Bəzi nümayəndələrdə isə olmur. Tənəffüs prosesi sərbəst yaşaya formalarda bütün bədən səthi vasitəsilə, parazit formalarda isə anaerob olur. Qan-damar sistemi yoxdur. Sinir sistemi nisbətən yaxşı inkişaf etmişdir. Bel və qarın sinirləri daha yaxşı inkişaf etmişdir. Hiss orqanlarının inkişafı isə zəifdir. Dəyirmi qurdların əksəriyyəti ayrıcinslidir. Erkək və dişi fərdlərdə cinsi dimorfizm müşahidə edilir.

## Patogen əhəmiyyəti
Bəzi növlər bitki, heyvan və insanlarda təhlükəli parazitlik edir. Dəyirmi qurdlar arasında həm sərbəstyaşayan, həm də parazitlik edən formalar mövcuddur. Bəzi nematodlar biometodda istifadə edilir (Steinernema carpocapsae). Bəziləri sestodlarda parazitlik (hiperparazitizm) edir.

## Təsnifatı
Dəyirmi qurdları bir neçə sinfə ayırırlar:
# Nematodlar ()
# Qarnıkirpiklilər ()
# Rotatorilər ()
# Qılqurdkimilar ()
# Kinorinxlər ()
Ən geniş yayılmış nümayəndələrindən biri askaridlərdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Belka-Snejna mağarası

**Belka-Snejna mağarası** () — Polşanın cənubunda, Qərbi Tatranın Malolonçnyak dağlarında karst məşhəlli mağara. Mağara Tatra Milli Park ətazisində yerləşir. Onun uzunluğu 23 753 m, qərinliyi isə 824 m təşkil edir. Bu göstərici ilə Polşanın ən uzun və dərin mağarasıdır.

## Morfologiya
Belka-Snejna mağarası 5 girişi vardır. Əvvəllər bu girişlər fərqli mağaraların birişi olaraq hesab edilirdi:
* Qarlı mağara () — 1701 metr dəniz səviyyəsindən yuxarıda yerləşir. 1959-cu ildə kəşf edilmişdir. Böyük qarlı mağaradının əsas hissəsini təşkil edir. Onun uzunluğu 14 954 metr, dərinliyi isə 622 metr təşkil edir;
* Kotlinlər üzərindəki mağara () — 1875 dəniz səviyyəsindən yuxarıda yerləşir. 1966-cı ildə aşkarlanmışdır. Uzunluğu 1465 metr, dərinliyi 433,5 metr təşkil edir;
* Yasnı Aven () — 1852 dəniz səviyyəsindən yuxarıda yerləşir. 1959-cu ildə aşkarlanmışdır. Dərinliyi 115 metr, dərinlyi 61 metr təşkil edir;
* Velka Litvorovo () — 1906 dəniz səviyyəsindən yuxarıda yerləşir. Uzunluğu 7185 metr, dərinliyi 370 m təşkil edir;
* Canavar mağarası () — 1672 dəniz səviyyəsindən yuxarıda yerləşir. 1996-cı ildə kəşf edilmişdir. Uzunluğu 54,7 metr, dərinliyi 16 metr təşkil edir.

## Araşdırmalar
Belka-Snejna mağarası 1959-cu ildə kəşf edilmişdir. 1960-cı ildə araşdırmaçılar 545 metrə qədər enə bilmişdilər. Bu isə onun o zamana görə dünyanın dördüncü ən dərin mağarası sayılırdı. Son zamanlar bir çox araşdırmalar aparılmışdır. Onun digər mağaralarla əlaqəsi təşkil olunmuşdur. Araşdırmalar bu gündə davam etməkdədir.

## Mənbə
* Belka-Snejna mağarası

## İstinadlar
K-219

**K-219** — strateji əhəmiyyətli sovet atom sualtı qayığı; 667A «Navaqa» layihəsi üzrə hazırlanmış 21-ci gəmi idi, daha sonra isə 667AU «Nalim» layihəsi üzrə modernləşdirilmişdir. 3 oktyabr 1986-cı ildə qayıqdakı ballistik raket  şaxtalarının birində partlayış baş vermiş, üç gün sonra —  6 oktyabrda, qayıq  Atlantik okeanının 5500 metr dərinliyi olan yerində batmışdır. Ekipajının çox hissəsi xilas edilmişdir.

## Tarixi
Qayığın düzəldilməsinə 28 may 1970-ci ildə Şimal maşınqayırma müəssisəsinin (Sevmaş) 50 №-li sexində 667A «Navaqa» layihəsi və 460 zavod nömrəsi üzrə başlanılmışdır. 31 dekabr 1971-ci il tarixdə suya buraxılmış, 8 fevral 1972-ci il tarixində Hacıyevo bazası ilə birlikdə Qırmızı bayraqlı Şimal Donammasının tərkibinə daxil edilmişdir. 1975-ci ildə  667AU «Nalim» layihəsi üzrə modernləşdirilmiş, 1980-cu ildə əsaslı təmir edilmişdir.

## İstinadlar
Rusiya Dövlət Səhnə Sənəti İnstitutu

**Rusiya Dövlət Səhnə Sənəti İnstitutu** () — Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi, ölkədə teatr ixtisaslarını öyrədən ən qədim və ən iri ali təhsil ocaqlarından biri. Avropa teatr məktəbləri və akademiyaları Birliyinə daxildir.

## Fakültələr
* Aktyor və rejissor sənəti fakültəsi.
* Musiqi teatrı və estrada sənəti fakültəsi.
* Teatrşünaslıq fakültəsi.
* Səhnə tərtibatı və teatr texnologiyaları fakültəsi.
* Kukla teatrı fakültəsi.
* Prodüser fakültəsi.
* Səhnə quruluşları sənəti fakültəsi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# 

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
Səhra balakəkliyi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Statusu
Nadirdir.

## Kateqoriyası
(EN). Təhlükə altındadır.

## Genefond əhəmiyyəti
Regionda cinsin tək növüdür.

## Qısa təsviri
Kəklikdən kiçikdir (200 q). Gözlərindən boynuna uzanan ağ zolağın üstündən qara "qaş" uzanır. Bədəninin yanlarında bel tərəfdən aşağıya və önə doğru qəhvəyi-qara zolaqlar çəpinə uzanır. Toyuğunda bu zolaqlar aydın deyil. Səsi zəif–"ti-pi, ti-pi", bəzən isə bərk çıxır-"kvak-kvak-kvak".

## Yayılması
Ön Asiyada və Cənubi Qafqazda yayılıb. Azərbaycan Respublikasının ərazisi (Naxçıvan MR) bu növün arealının qərb kənarını təşkil edir. Hələlik, əsasən, İlandağ massivində və Gilyançay vadisində olur. Oturaq quşdur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Səhra landşaftlı alçaq dağlıqda məskunlaşıb. Bitki örtüyü zəif olan, quraq iqlimli seyrək qayaların çınqıllı yamaclarında qayanın çıxıntısı altında (yerdə) sadə yuva düzəldir. Azərbaycanda biologiyası zəif öyrənilib. Çoxlu qayalar olan yamacı xoşlamır. Suya yaxın olan sahələrdə məskunlaşır. Monoqamdır. May-iyun aylarında 8–12 yumurta verir. Sərçə boyda cücələrinə iyulda və avqustda rast gəlinir. Ona görə ki, reproduksiya dövrü uzun çəkir. Təhlükə olanda uçmağı yox, gizlənməyi xoşlayır. Əsas yemi səhra bitkilərinin vegetativ hissəsindən və toxumundan ibarətdir. Həşərat da yeyir.

## Sayı
Populyasiyanın sıxlığı aşağıdır. Xoşladığı biotop az olduğu üçün ümumi sayı azdır. İyun ayında 6 km2 sahədə 5 quş qeyd edilib.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Qanunsuz ovlanma halları, ev heyvanları və çobanlar tərəfindən yuvasının dağıdılması, növün yeni yaşayış yerində yaşamaq çətinlikləri, tülkünün və ilanların çox olması.

## Əhali üçün əhəmiyyəti
Elmi və estetik əhəmiyyəti var.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağandır, Naxçıvan MR-in "Qırmızı Kitab"ına daxil edilib, yasaqlıqlarda nəzarət altında saxlanılır.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Nəsil verdiyi lokal yerlərin təbiət abidəsi elan edilməsi, ekoloji maarifçiliyin gücləndirilməsi, İlandağ sahəsinə yasaqlıq statusunun verilməsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qafqaz qırqovulu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü. Qafqaz qırqovuluna adından da göründüyü kimi Qafqaz ölkələrində və İranda rast gəlinir. Əslində Qafqaz qırqovulu dedikdə özündə 4 yarımnövü cəmləşdirən [colchicus] qrupu nəzərdə tutulur. Bu qrupun (Qafqaz qırqovulu) digər yarımnövlərdən başlıca fərqi erkəklərinin boğazında ağ halqanın olmaması və daha tünd rənglərə sahib olmasıdır.

## Statusu
Nadirdir.

## Kateqoriyası
(II-EN). Təhlükə altındadır.

## Genefond əhəmiyyəti
Azərbaycan faunasında cinsin 1 növünə daxil olan 3 yarımnöv yayılmışdır: Cənubi Qafqaz qırqovulu (lat. P.c.colchicus), Şimalı Qafqaz qırqovulu (lat. P.c.septentrionalis) və Talış qırqovulu (lat. P.c.talischensis).

## Qısa təsviri
Ev toyuğu boydadır (950-1300 q). Xoruzunun rəngi çox parlaq və əlvandır: qırmızı, qızılı, kürən, qara, göy, yaşıl qarışığıdır. Quyruğu uzun və pazvaridir, bənövşəyi-mis rənginə çalan sarı-qonurdur. Gözlərinin ətrafı lələksiz qırmızı dəridir. Talış qırqovulundan fərqli olaraq qarın tərəfinin tutqun rəngi ön hissədən yaşıl rəng ilə məhdudlaşıb. Toyuğunun rəngi solğundur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Kolluqda, kol yaruslu meşələrdə, alaq cəngəlliyində və qarğıdalı tarlasında yaşayır. Suya yaxın yerləri xoşlayır. Oturaqdır. Yerdə kol bitkilərinin dibində sadə yuva düzəldib 8-12 ədəd yaşıl çalarlı qonur yumurta verir, 23-25 gün kürt yatıb cücə çıxarır (toyuğu). Cücələr 45-50 gün ərzində pərvaz olurlar. Bitki (58 %) və həşərat (42 %) yeyirlər.

## Sayı
1950-ci illərə qədər kütləvi ov quşu olub (400000 quş). Sonralar azalıb və yayılma sahəsi kiçilib. 1949-cu ildən 1965-ci ilə qədər sayı 2,5 dəfə azalıb. Kür-Araz ovalığında, Lənkəran düzənliyində, o cümlədən, Qızılağac Qoruğunda, Samur-Şabran düzənliyində, Naxçıvan Arazboyu düzənliyində nəsli kəsilib. Böyük və Kiçik Qafqazın dağətəyi rayonlarında da əsasən qoruq və yasaqlıqlarda qalıb.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Qədim dövrlərdən başlayaraq ov quşu kimi təqib edilməsi, yuvası yerdə olduğu üçün tülkü, çaqqal, vəhşi pişik, ilan kimi yırtıcılar tərəfindən tələf edilməsi, bəzək quşu kimi dirisindən və müqəvvasından geniş istifadə olunması, kolluq və cəngəlliklərin qırılması, yandırılması və təsərrüfat sahəsinə çevrilməsi, pestisidlərdən geniş istifadə olunması.

## Əhali üçün əhəmiyyəti
Elmi, estetik və dekorativ əhəmiyyəti var.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağandır. Bəzi qoruqlarda və Qusar, Şəki, Uludüz yasaqlıqlarında qorunub saxlanılır.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Qanunsuz ovçuluğa qarşı mübarizənin gücləndirilməsi, kolluqların və alaq cəngəlliklərinin yandırılmasının aradan qaldırılması, qırqovul yaşayan kolluqların qırılmasına qarşı tədbir görülməsi, yaşadığı əsas yerlərdə çaqqal və tülkü kimi yırtıcı heyvanların sayının azaldılması, Əyricədə qırqovul çoxaltma məntəqəsinin bərpa edilməsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Henri Stüart

* Henri Stüart (d. 1495 – ö. 1552) — İngiltərə kralı VII Henrinin böyük qızı Marqarita Tüdorun sonuncu həyat yoldaşı və Methven lordu.
* Henri Stüart (d. 7 dekabr 1545 – ö. 10 fevral 1567) — Şotlandiya kraliçası I Mariyanın həyat yoldaşı və Darnley lordu.
* Henri Stüart (d. 8 iyul 1640 – ö. 13 sentyabr 1660) — İngiltərə kralı I Karlın oğlu.

## Həmçinin bax
* Henri

* Stüart
Henri Stüart (Methven lordu)

**Henri Stüart** () — İngiltərə kralı VII Henrinin və Yorklu Elizabetin böyük qızı olan Marqarita Tüdorun sonuncu həyat yoldaşı və Methven lordu.

## İstinadlar
Salvatore

**Salvatore** — İtalyan mənşəli kişi adı və ya soyadıdır.

* Salvatore Kvazimodo
* Salvatore Akkardo (doğulub: 1941), İtaliyalı dirijor
* Salvatore Adamo (doğulub: 1943), müğınni, bəstəkar
* Salvatore Alleqra (1898–1993), İtaliyalı bəstəkar
* Salvatore Antibo (doğulub: 1962), İtaliyalı idmançı
* Salvatore "Tory" Belleçi (doğulub: 1972), Amerikalı kinorejossor
* Salvatore Bettiol (doğulub: 1961), İtaliyalı idmançı
* Salvatore Boççetti (doğulub: 1986), İtaliyalı futbolçu
* Salvatore "Bill" Bonanno (1932–2008), mafiaçı Cosef Bonannonun oğlu
* Salvatore Bruno (doğulub: 1979), İtaliyalı futbol hücumçusu
* Salvatore Kassano (doğulub: 1945), Nyu York şəhərinin fövqalədə hallar rəisi
* Salvatore Contorno (doğulub: 1946), Mafiaçı
* Salvatore Kuffaro (doğulub: 1958), İtaliyalı siyasətçi
* Salvatore D'Aquila (1877–1928), Nyu Yorkda mafiaçı
* Salvatore da Horta (1520–1567), İspaniyalı kahin
* Salvatore Di Vittorio (doğulub: 1967), İtaliyalı bəstəkar və dirijor
* Sulli Erna (doğum adı: Salvatore) (doğulub: 1968), Amerikalı musiqiçi
* Salvatore Ferraqamo (1898–1960), dəbçi
* Salvatore Qanacci, İsveçli musiqi produseri və DJ
* Salvatore Qiuliano (1922–1950)
* Salvatore Giunta (doğulub: 1985), ABŞ ordusunda əsgər
* Salvatore İnzerillo (1944–1981), Siciliyalı mafiaçı
* Salvatore Lima (1928–1992), İtaliyalı siyasətçi
* Salvatore Lo Pikkolo (doğulub: 1942), Siciliyalı mafiaçı
* Salvatore Lusania (1897–1962), Siciliyalı Amerikan mafiaçısı
* Salvatore Maranzano (1886–1931), Siciliyalı Amerikan mafiaçısı
* Salvatore Massaro (1902–1933), gitarist
* Salvatore Mineo (1939–1976), aktyor
* Salvatore Montaqna (doğulub: 1971) 2006-cı ildə baş vermiş Bornanno ailəsinin qarşı cinayətkarlıq etmiş şəxs
* Salvatore Pappalardo, İtaliyalı bəstəkar və dirijor
* Salvatore Pinçerle (1853–1936), İtaliyalı riyaziyyatçı
* Salvatore Quasimodo (1901–1968), İtaliyalı yazıçı və şair
* Salvatore Riina (doğulub: 1930), Siciliyalı mafiaçı
* Sal Rinauro (doğulub: 1982), güləşçi
* Salvatore Skillaçi (doğulub: 1964), İtaliyalı futbolçu
* Salvatore Siriqu (doğulub: 1987), İtaliyalı futbolçu
* Salvatore Vasapolli (doğulub: 1955), fotoqraf, artist
* Salvatore Viqano (1769–1821), İtaliyalı xoreoqraf, rəqqas və bəstəkar
* Dominik Salvatore Centile (1920−1951), Birləşmiş Ştatlar Hava Hücumunun zabiti
* Con Romita, Cr. (ikinci adı Salvatore) (doğulub: 1956), komiks artisti

## Soyad kimi
* R. A. Salvatore (doğulub: 1959), uydurulmuş yazıçı
* Kris Salvatore (doğulub: 1985), Amerikalı aktyor, model
* Federiko Salvatore (doğulub: 1959), İtaliyalı müğənni və bəstəkar
* Demon Salvatore, Vampirin Gündəlikləri romanlarında baş qəhrəmanlardan biri
* Stefan Salvatore, Vampirin Gündəlikləri romanlarında baş qəhrəmanlardan biri

## Digər
* "Salvatore" (Lana Del Rey mahnısı)
* Salvatore, *Rouz* romanında obrazlardan birinin adı
* Salvatore Leone, Grand Theft Auto video oyununda obrazlardan birinin adı
* Salvatore "Sal" Romano, *Dəli Kişilər* serialında Sterlinq Kuperin bədii rəhbəri
* Salvatore "Sal" Paradise, Cek Kerouakın *Yol* romanında baş qəhrəman
Prokliyan gölü

**Prokliyan gölü** () — Xorvatiyanın Dalmaçiya regionunda, Skradin və Şibenik şəhərlərinin yaxınlığında yerləşən göl.

## Coğrafiyası
Prokliyan gölü Xorvatiyanın ən böyük 3-cü gölüdür. Krka Milli Parkında və Krka çayının cənubunda yerləşən göl, 11,1 kvadrat kilometrlik bir sahəni əhatə edir. Dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi 0,5 metrdir. Gölün ən dərin yeri 25 metrdir. Gölün dənizlə əlaqəsi olmasına baxmayaraq yüksək duzluluq dərəcəsinə sahib deyil. Gölün aşağı təbəqələrində su duzludur, səthinin yaxınlığında isə şirinsu mövcuddur. Gölün şimal hissəsi dayazdır. Gölün şimal hissəsinin orta dərinliyi təxminən 4 metrdir. Cənub hissəsi isə 20 ilə 25 metr arasındadır. Gölün əsas qolu, mənbəyi Bosniya və Herseqovina-Xorvatiya sərhədinin yaxınlığında yerləşən Krka çayıdır. Çay Knin şəhərindən keçərək, Skradin şəhərinin yaxınlığında yerləşən Prokliyan gölünə axır.

## Görməli Yerləri
Gölün şimal hissəsində antik dövrdən orta əsrlərə qədər gedib çatan xarabalıqlara sahib olan Stipanas adında kiçik bir adacıq mövcuddur.

## İqtisadiyyatı
Krka Milli Parkı, Skradin şəhərindən təxminən on beş kilometr uzaqlıqda yerləşən və hər il təxminən 700 min ziyarətçini cəzb edən məşhur bir turizm mərkəzidir.

## Balıqçılıq
Prokliyan gölündə bütün il balıq ovçuluğu olur. Şirinsu və duzlu suya sahib olduğundan ötəri bu balıqlar ovlanılır:
* Çipura balığı
* Pilot balığı
* Adi palamud
* Tuna balığı
* Kalmar
* Anguillidae
* Treska balığı
* Kumja balığı

## İstinadlar
Artur Stüart (1509-1510)

**Artur Stüart** () — Şotlandiya kralı IV Ceymsin və Marqarita Tüdorun ikinci oğlu.

## İstinadlar
Talış qırqovulu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü.

## Statusu
Nadirdir.

## Kateqoriyası
Kritik vəziyyətdədir (CR). Xüsusi mühafizə tədbirləri görülməsə nəsli kəsilə bilər.

## Qısa təsviri
Quyruğu uzundur. Erkəyi çox parlaq rəngdədir və çinədanını örtən lələklərin ucu oyuqdur, onun rəngli haşiyəsi Zaqafqaziya qırqovuluna nisbətən dardır. Dişisi boz-şabalıdı rəngdə olub, üzərində tünd ləkələr vardır. Erkəyinin oxuması 5-6 aylıq ev xoruzunun banlamasını xatırladır.

## Yayılması
XX əsrin 50-ci illərinə qədər Lənkəran ovalığında, Salyan düzənliyində və Talış dağlarının ətəklərində yayılması göstərilib. İndi isə yalnız Talış dağlarının orta və aşağı qurşaqlarında qalıb. Azərbaycandan kənarda bu yarımnövün yayıldığı ərazi İranın Xəzər sahili əyalətlərini əhatə edir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Taxıl sahələrinə və üzüm plantasiyalarına yaxın talalarla növbələşən keçilməz kolluqlarda yaşayır. Oturaqdır, gündüz fəal olur. Bir yaşında cinsiyyət yetişkənliyinə çatır. Poliqamdır. Aprel ayında cütlər əmələ gətirir. Yuvasında 9-21 yumurta olur, 21-24 gün kürt yatır. Mayın ikinci yarısında və iyunun əvvəllərində körpə cücələri müşahidə edilir. Həşərat, bitki toxumları, meyvə və giləmeyvə yeyir.

## Əhali üçün əhəmiyyəti
Elmi, estetik və dekorativ əhəmiyyəti var.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağandır. Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ına (1989) və Bern konvensiyasına daxildir. Yaşayış yerlərinin cüzi bir hissəsi Hirkan Milli Parkında və Hirkan Dövlət Yasaqlığında yerləşir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Talışda Orandçayın aşağı axınında Orandçay-Lənkərançay Yasaqlığının yaradılması, Astaraçayın aşağı axınına həmsərhəd ərazilərdəki kolluqların təbii abidə edilməsi, süni şəraitdə çoxaldılıb yaşayış üçün səciyyəvi olan biotoplara reintroduksiyası, qanunsuz ovlanmasına qarşı ciddi mübarizə aparılması, yaşadığı biotopların ətrafında taxıl bitkilərinin əkininin genişləndirilməsi və kənd təsərrüfatı üçün yararlı olmayan sahələrdə çaytikanı, dərgil, böyürtkən kolluqlarının əkilməsi məsləhətdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Leucogeranus leucogeranus

**Ağ durna** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Kateqoriyası
Azərbaycanda heç bir mənfi təsirə məruz qalmadan həmişə kritik vəziyyətdə olub.

## Qısa təsviri
Boyu 140 sm, qanadlarının açılmış vəziyyətdə uzunluğu 2,1-2,3 m, kütləsi 5-8,6 kq-dır. Ümumi rəngi ağ, qanadlarının ucu qara, ayaqları çəhrayı rəngdədir. Erkək fərd dişidən azca iri və dimdiyi nisbətən uzundur. 

## Yayılması
Miqrasiya zamanı və bəzən qışda Xəzər sahili boyu, iri daxili su-bataqlıq sahələrinin dayaz sularında müşahidə olunur. Hər il eyni yuvalama və qışlama yerlərinə qayıdırlar. Oktyabr ayında Azərbaycandan keçir. Şirvan MP-də müntəzəm qeydə alınır. Sayı 1 fərd olur. Ağgöl gölündə və Samux rayonu ərazisində əvvəllər qeydə alınmışdır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Miqrasiya vaxtında və qışlaqlarda, keçilməz açıq bataqlıqların və göllərin dayaz su sahələrində olur. Yazda və payızda ağ durnanın yemini xırda balıqlar, gəmiricilər, kərtənkələ, qurbağa, ilan və s., müvəqqəti dincəlmə yerlərində olan su bitkiləri təşkil edir.

## Əhali üçün əhəmiyyəti
Elmi, estetik və dekorativ əhəmiyyəti var.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağandır. Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu, Şirvan Milli Parkı və digər xüsusi rejimlə qorunan ərazilər pozitiv təsir edib. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının Qırmızı Siyahısına, CITES, Ramsar, Bern, Bonn konvensiyalarına və AEWA sazişinə daxil edilib qorunur.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Növün kritik vəziyyətinin geniş maarifçiliyə ehtiyacı var.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Adi çivdimdik

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Statusu
Nadirdir.

## Kateqoriyası
Təhlükə vəziyyətindədir (EN). Qorunması gücləndirilməsə kritik vəziyyətə düşə bilər.

## Qısa təsviri
Ümumi rəngi bozumtul-kürəndir. Beli uzununa naxışlıdır. Qanadları pas kimi kürəndir. Boğazı ağımtıl, döşü və çinədanı isə açıq-bozdur. Bədəninin yanları köndələn ağ zolaqlı açıq-kürəndir.

## Yayılması
Avropa, Asiya və Afrikada yayılıb. Azərbaycanda Xəzər dənizi sahillərində və Kür-Araz ovalığında təsadüf olunur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Su hövzələrinin və çayların bitkilərlə sıx örtülmüş bataqlıq sahilləri əsas yaşayış yerləridir. Gündüz fəal olur. Azərbaycanda miqrantdır. Yaz köçü aprel–may aylarında, payız köçü isə oktyabr–noyabr aylarında müşahidə olunur. Həşəratlar, onların sürfələri, molyusklar, bitki toxumları yeyir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yaşayış yerlərində iribuynuzlu mal-qaranın kütləvi otarılması, su-bataqlıq biotoplarının qurudulması çivdimdiyi sıxışdırır.

## Əhali üçün əhəmiyyəti
Elmi və estetik əhəmiyyəti var.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağandır. Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu, Şirvan, Abşeron və Ağgöl Milli Parkları və Dövlət Təbiət Yasaqlıqlarında nəzarət altında saxlanılır. Naxçıvan MR-in Qırmızı kitabına (2006), Bonn, Bern, Ramsar konvensiyalarına və AEWA sazişinə daxil edilmişdir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Kür deltasına və ona həmsərhəd bataqlıq sahələrinə yasaqlıq statusunun verilməsi məsləhətdir. Növü əhaliyə tanıtmaq vacibdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kargil müharibəsi

**Kargil müharibəsi** (hind: करगिल युद्ध, *kargil yuddh*, urdu: کرگل جنگ ‎ *kargil jang*) — 1999-cu ilin may və iyun ayları arasında Hindistanla Pakistan arasında baş verən hərbi münaqişə. Hindistanda bu münaqişə Vijay əməliyyatı (Hind dilində mənası "qələbə" deməkdir) kimi də adlanır. Müharibənin başlamasının səbəbi Pakistan hərbçilərinin təmas xəttini keçərək Kəşmirin Hindistanın nəzarəti altında olan Kargil bölgəsinə daxil olması idi.

## İstinadlar
Gözəl baladovdaq

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Statusu
Nadir növdür.

## Kateqoriyası
Azərbaycanda kritik vəziyyətdədir (CR). Yaxın gələcəkdə nəsli kəsilə bilər.

## Qısa təsviri
Ümumi rəngi kürən–bozdur və üzərində dalğavarı köndələn naxışlar var. Qarın tərəfi ağdır. Boynunun yanlarında qara zolaq, uzun lələklərdən ibarət boyunluq və başında kəkil var. Cavan quşların boyunluğu yoxdur .

## Yayılması
Naxçıvan MR üçün səciyyəvi quş olub. Keçmişdə Arazboyu bozqırlarda nəsil verib. 1926-cı il aprel-may aylarında Naxçıvan yaxınlığında cücələrini gəzdirməsi müşahidə edilib .

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Səhra, yarımsəhra və bozqırlar əsas yaşayış yerləridir. Gündüz fəal olur. Azərbaycanda XX əsrin əvvəllərinə qədər nəsil verib . Son illərdə ancaq köç vaxtı rast gəlinir . Rusiyada aprelin birinci yarısında yumurtlayırlar. Yumurtalarını kiçik çalaya (diametri 10-15 sm), bəzən isə birbaşa torpağın üzərinə, düz yerə qoyur. Adətən 3, tək-tək hallarda 2, yaxud 4 yumurta verir. Yalnız dişi quş kürt yatır, inkubasiya müddəti 23-28 gün çəkir. Yem rasionuna həşərat, kiçik sürünənlər və bitkilər daxildir .

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Səhra, yarımsəhra və bozqırların kənd təsərrüfatı bitkiləri altında intensiv istifadə edilməsi və böyük miqdarda mal-qara otarılması, qanunsuz ovçuluq.

## Əhali üçün əhəmiyyəti
Elmi və estetik əhəmiyyəti var.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağandır. Ordubad Milli Parkının yarımsəhra ərazilərində yasaqlıqlar kömək edir. Azərbaycanın (1989) və Naxçıvan Muxtar Respublikasının Qırmızı kitablarına, CİTES, Bonn və Bern konvensiyalarına daxil edilib.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Azərbaycanda reproduktiv bərpa edilməli, oraya repatriasiya olunmalı və ciddi nəzarət altında saxlanılmalıdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Mustafayev Q.T., Tuayev D.Q. Gruiformes–Durnakimilər // Azərbaycan faunası. VI cild. Quşlar (Non passeriformes), “Elm”, 1977, s. 207-208; 
* Mustafayev Q.T., Babayev İ.R. Quşların qorunması (monoqrafiya). Bakı, "Elm", 2012, 255 s.
* Azərbaycan Respublikasının "Qırmızı Kitab"ı (II nəşr). Quşlar bölməsi.

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın Qırmızı Kitabına (2-ci nəşr) daxil edilmiş fauna növlərinin siyahısı

## Həmçinin bax
Böyükdimdik çovdarçı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Statusu
Nadirdir.

## Kateqoriyası
(DD). Zəif öyrənilib. Məhdud ərazidə qalıb. Sayı məlum deyil.

## Genefond əhəmiyyəti
Azərbaycan faunasında cinsin 5 növündən biridir.

## Qısa təsviri
Dimdiyi cinsin başqa növlərinə nisbətən uzun və yoğundur. Bel tərəfi qum kimi boz, qarın tərəfi açıq rənglidir, amma döşünün yanlarında və çinədanı üzərindəki kürən köndələn zolaq enlidir, qanadlarının altı ağdır. Boynunun ardı kürən, alnı qaramtıl-qonurdur .

## Yayılması
Asiyada nəsil verir, qışlamaq üçün Afrikaya və Şimali Avstraliyaya qədər miqrasiya edir . Azərbaycanın şərq hissəsi bu növün reproduktiv arealının qərb kənarını təşkil edir : Muğan və Şirvan düzlərində, Qobustanın Xəzər dənizinə yaxın hissələrində müşahidə edilir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Gilli, seyrək şorangəli və yovşanlı səhranı xoşlayır, hətta bozqır və yarımsəhra landşaftlarının səhralıq hissələrində yaşayır. Azərbaycana nəsil vermək üçün gəlir, burada may ayından sentyabra qədər olur. Miqrant populyasiyası dəniz sahili üzrə köç edir . Yeni faktlara əsasən böyükdimdik bozca yuva tikmir, heç bir bitki olmayan gilli torpaq üzərində yaşıl çalarlı tutqun gil rəngli 3-4 yumurta qoyub kürt yatır . Belə quş təhlükə görən kimi yuvadan sakitcə uzaqlaşır, amma balası olan quş təhlükəyə qarşı həyəcan siqnalı verir, hətta özünü xəstəliyə vurub (imitasiya) yerə yıxılmaqla təhlükəni balasından uzaqlaşdırmağa çalışır. İyun ayının axırında pərvaz balaları müşahidə edilir. Həşərat və məryəmqurdu (xərçəng) ilə yemlənir. Faydalıdır .

## Sayı
Azərbaycanda adi saylı quş olub. XX əsrin əvvəllərində Bankovski Azərbaycanda bu növdən çoxlu kolleksiya toplayıb . Sonralar mənfi faktorlara dözə bilməyib, məhdud yerlərdə qalıb və nadir olub . Sayının dinamikası məlum deyil. Əvvəllər miqrant kimi tanınıb . Son illərdə reproduksiyası dəqiq müəyyən edilib .

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Qışlamada kollektiv təsərrüfata məxsus 5-10 min başdan ibarət qoyun sürüləri may ayında köç edərkən yuvalarını dağıtması, yerdə açıq şəraitdə yuvalarını çoban itləri, tülkü, çaqqal, vəhşi pişik, ilan və s. yırtıcıların tələf etməsi .

## Əhali üçün əhəmiyyəti
Elmi və estetik əhəmiyyəti var.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Faydalı fauna hesab edilib . Ramsar, Bern, Bonn konvensiyalarına və AEWA sazişinə daxildir. Qırmızı kitabın II nəşrinə tövsiyə edilib .

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Qorunmasının vacibliyinin əhaliyə çatdırılması, Xəzər dənizinin sahilinə yaxın səhra və yarımsəhra yerlərdə ev heyvanlarının sayının normasına riayət edilməsi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Mustafayev Q.T., Babayev İ.R. Quşların qorunması (monoqrafiya). Bakı, "Elm", 2012, 255 s.

## Xarici keçidlər
* Charadrius leschenaultii

## Həmçinin bax
* Böyükdimdik kolquşu
* Böyükdimdik sterna
Çığırğan bibikinə

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Statusu
Nadirdir.

## Kateqoriyası
(CR). Mənfi antropogen təsirlərdən sayı kəskin azalıb. Kritik vəziyyətdədir.

## Qısa təsviri
Əsas rəngi qonur-bozdur. Ayaqları və dimdiyi qaradır. Quyruğu ağdır, lakin ucu qaradır. Bel tərəfi qonur–boz, boynu və çinədanı tüstü kimi boz, döşü qara, qarnı kürəndir .

## Yayılması
Avropa, Asiya və Afrikada yayılıb . Azərbaycanda Kür-Araz və Lənkəran ovalıqlarında, Abşeron-Qobustanda , Naxçıvan MR-də Araz və Əlincəçay sahillərində rast gəlinir .

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Çaylara, göllərə və subasarlara yaxın yarımsəhra və bozqırlar əsas yaşayış yerləridir. Gündüz fəal olur. Qeyri-müntəzəm qışlayan və miqrasiya dövründə müvəqqəti məskunlaşan növdür. Cücü və bitki yeyir .

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yaşayış yerlərinin meyvə-tərəvəz və texniki bitkilər altında istifadəsi və böyük sayda mal-qara otarılması bu quşu da sıxışdırır.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağandır. Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu, Abşeron, Şirvan və Ordubad Milli Parkları, Dövlət Təbiət Yasaqlıqlarında optimal şəraiti var. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının Qırmızı Siyahısına, Azərbaycanın (1989) və Naxçıvan Muxtar Respublikasının (2007) Qırmızı kitablarına, Ramsar, Bern və Bonn konvensiyalarına, AEWA sazişinə daxil edilib.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Növün qorunmasının maarifçiliyi gücləndirilməlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çökükburun bibikinə

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Statusu
Nadirdir.

## Kateqoriyası
(CR). Həmişə azsaylı olub. Hazırda kritik vəziyyətdədir.

## Qısa təsviri
Başı və gövdəsinin üst tərəfi bənövşəyi–boz, alnı və boğazı ağ, qarın hissəsi sarımtıl, quyruğu tam ağdır. Qanadlarının ucu qaradır, üzərində enli ağ zolaq vardır. Ayaqları açıq-sarıdır.

## Yayılması
Aral-Xəzər düzənliyində, İran, İraq və Suriyada yayılıb. Azərbaycanda Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunda, Şirvan və Ağgöl Milli Parklarında, Kürün deltasında, Mehman, Sarısu, Mahmudçala-Ağçala göllərində, Naxçıvan MR ərazisində bəzi hövzələrdə məskunlaşıb .

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Subasarlar, çaylar, göllər və dəniz sahillərindəki nəmli biotoplar və dərinliyi 5-10 sm olan dayaz su sahələri əsas yaşayış yerləridir. Gündüz fəal olur. Azərbaycana reproduksiya üçün gəlir. Bəzi illərdə nadir qalıb qışlayır. Yazda mart-aprel aylarında gəlir, payızda sentyabr-noyabr aylarında köçüb gedir . Aprel-may aylarında kiçik adalarda yerdə yuva qurur, 4 yumurta qoyur. İyunun axırlarında cavan fərdləri görünür. Yemini  cücülər təşkil edir .

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Su-bataqlıq sahələrinin qurudulması, yayda nəmli biotopların və dayaz su sahələrinin quruması, qoruq olmayan ərazilərdə çox miqdarda mal–qaranın otarılması bu quşa mənfi təsir edir.

## Əhali üçün əhəmiyyəti
Elmi və estetik əhəmiyyəti var.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağandır. Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu, Şirvan və Ağgöl Milli Parkları, Dövlət Təbiət Yasaqlıqları optimal yaşayış yerləridir. Ramsar konvensiyasına və AEWA sazişinə daxildir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Mahmudçala-Ağçala göllər sisteminə yasaqlıq, Sarısu-Şərbət qobu göllər sisteminə isə qoruq statusunun verilməsi, eyni vaxtda bu növün də qorunmasının fəal maarifçiliyi məsləhətdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Spaç həbsxanası

**Spaç həbsxanası** (alb. *Burgu i Spaçit*) — Albaniyanın kommunist rejimi boyunca xüsusi olaraq siyasi məhkumlar üçün istifadə edilmiş həbsxana idi. Spaç kəndində yerləşdiyi üçün belə adlandırılmışdır. Keçmiş həbsxana indi ikinci dərəcəli milli abidə kimi qorunur. Sürətlə körlanan bu obyekti muzeyə çevirmək planlaşdırılırdı, amma 2013-cü ilin fevral ayına olan vəziyyətə görə bu barədə hələ heç bir irəliləyiş əldə olunmayıb. 1973-cü ildə bir sıra məhbuslar üsyan qaldırdılar, onun gedişində kommunist bayrağı endirilmişdir. 1984-cü ildə analoji üsyan Qafë Bar həbsxanasında baş vermişdir.

2015-ci ildə Nyu York təşkilatı olan World Monument Fund həbsxananı "Dünyanın ən təhlükəli 50 abidəsi" siyahısına salmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Spaç həbsxanası Youtube saytında
* Spaç keçmiş siyasi həbsxanasına Google Xəritədə bax
Adi bizdimdik

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Statusu
Nadir quşdur.

## Kateqoriyası
(LC). Mənfi təsirlərə həssasdır.

## Genefond əhəmiyyəti
Azərbaycanda cinsin tək növüdür.

## Qısa təsviri
İri cüllütlərdən biridir (250-400 q). Dimdiyi nazik, uzun və yuxarıya tərəf çox əyridir. Ayaqları uzun və göyümtüldür. Başının və boynunun üstü qaradır. Qanadlarının üstündə enli qara zolaqlar var .

## Yayılması
Avropa, Asiya və Afrikada yayılıb . Azərbaycanda dənizin və daxili su hövzələrinin sahillərində yayılıb .

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Şorəkət torpaqlı və dayaz su olan bataqlıqda yaşayır. Azərbaycanda 3 populyasiyası var: miqrasiya dövründə Azərbaycandan keçənlər, burada nəsil verənlər, burada qışlayanlar . Azərbaycan şəraitində nəsilvermə xüsusiyyəti öyrənilməyib. Başqa ölkələrin ədəbiyyatına  əsasən 5-10 yuvadan ibarət kiçik koloniyalar əmələ gətirir, 3-4 yumurta verir, 24-25 gün kürt yatıb bala çıxarır. Dimdiyini duru lilə batırıb, oradan tapdığı xərçəng, molyusk və başqa onurğasızlarla, bəzən də bitki toxumu ilə yemlənir .

## Sayı
1940-ci illərə qədər çoxsaylı qışlayan növ hesab edilib . Burada nəsil verməsi qeyd olunmayıb. 1960-1970-ci illərdə Azərbaycanda qışlaması, həm də nəsil verməsi məlum olub . 1994-cü ilin qışında 9470, reproduksiya dövründə 210, 2004-cü ilin qışında isə 6100, reproduksiya dövründə 108 fərdi qeyd olunub (Mustafayev). Beləliklə, qışlama və nəsilvermə dövründə sayında azalma müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Bataqlıqların təsərrüfat sahəsinə çevrilməsi, səs-küyün çoxalması, dayaz subasarlara yırtıcı heyvanların maneəsiz daxil ola bilməsi, növün xüsusi qorunma statusunun yoxluğu.

## Əhali üçün əhəmiyyəti
Elmi və estetik əhəmiyyəti var.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu, Şirvan, Abşeron, Ağgöl Milli Parkları və su-bataqlıq biotoplarında olan yasaqlıqlar əsas yaşama yerləridir. Ramsar, Bern, Bonn konvensiyalarına və AEWA sazişinə daxil edilib.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Nadir quş statusu ilə qorunmalıdır. Yuvaladığı sahələrdə ovçuluq qadağan edilməli, səs-küy azaldılmalı, çaqqal, tülkü, pişik kimi yırtıcıların sayı tənzim olunmalı, növün vəziyyəti əhaliyə izah edilməlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ortaboy tənbəlcüllüt

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Statusu
Nadirdir.

## Kateqoriyası
(EN). Təhlükə həddindədir.

## Qısa təsviri
Qaratoyuqdan iridir (150-250 q). Üst tərəfi qəhvəyi-qonur, başı açıq zolaqlı qara, qarın tərəfi ağdır. Döşünün yanlarında və qarın nahiyəsində naxışlar köndələndir. Sükan lələklərinin ağ xalları kənardan mərkəzi cütə tərəf azalır. Bədənin yanlarında naxışlar köndələn V hərfinə (>) və mötərizə işarəsinə oxşayır .

## Yayılması
Reproduktiv arealı Avropa və Asiyanın meşə zonasını, qismən də dağ tundranı əhatə edir. Qışlamaq üçün Cənub-Şərqi Asiya və Avstraliyaya qədər miqrasiya edir. Əsas qışlaq yeri Afrikadır . Azərbaycanda miqrant populyasiyası qeyd edilib – apreldə və sentyabrda .

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Rütubətli çəmənlikdə, seyrək meşə və kolluqda məskunlaşır. Suya yaxın yerləri xoşlayır. Gecə və alatoranlıq vaxtda fəal olur. Cücü və bitki yeyir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Azalmasının əsas səbəbi bataqlıqların qurudulmasıdır .

## Əhali üçün əhəmiyyəti
Elmi və estetik əhəmiyyəti var.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ramsar, Bern, Bonn konvensiyalarına, Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının Qırmızı Siyahısına və AEWA sazişinə daxil edilib.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ına daxil etmək, əhaliyə tanıtmaq, miqrant populyasiyasının ovlanması hallarını ləğv etmək məsləhətdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Böyük əyridimdik

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Statusu
Nadirdir.

## Kateqoriyası
(NT). Təhlükə həddinə yaxındır.

## Genefond əhəmiyyəti
Azərbaycan faunasında cinsin 3 növündən biridir.

## Qısa təsviri
Qarğadan böyükdür (0,5-1,2 kq). Ümumi rənginə görə kiçik əyridimdiyə oxşayır. Amma başında və döşündə qonur fon üzərində uzanan qara naxışlar var. Quyruqüstü lələkləri ağdır.

## Yayılması
Reproduktiv arealı Avropa və Asiyanın meşə-bozqır zonasında yerləşib. Avropanın qərb hissəsində, Aralıq dənizi sahillərində, Afrikada və Asiyanın cənubunda qışlayır. Azərbaycana qışlamaq üçün gəlir, payızda və yazda buradan ötüb keçən miqrant populyasiyası da var.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Rusiyada reproduktiv populyasiyası meşə-bozqır zonasının bataqlıq sahələrində məskunlaşıb nəsil verir. Azərbaycanda əsas qışlaq və miqrasiya yeri Xəzər dənizi sahilidir. Miqrant populyasiyası yazda mart ayında, payızda isə avqustdan oktyabra qədər müşahidə edilir. Qalıb qışlayanlara tək-tək təsadüf edilir. Əsas yemi həşərat və başqa onurğasız heyvanlardır.

## Sayı
XX əsrin ortalarına qədər miqrant populyasiyası çoxsaylı, Azərbaycanda qalıb qışlayanlar isə adi saylı olublar. Sonralar hər iki populyasiyası azalıb nadir olub.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Azalmasının əsas səbəbi reproduktiv arealında antropogen və antropik təsirlər olub: ovçuların birbaşa təqib etməsi, xam torpaqların istifadəsi, səs-küyün çoxalması, otlaqlarda yuvaların dağıdılması və s. Azərbaycanda miqrant və qışlamağa gələn populyasiyasının ovlanması da olub.

## Əhali üçün əhəmiyyəti
Elmi və estetik əhəmiyyəti var.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ramsar, Bern, Bonn konvensiyalarına və AEWA sazişinə daxildir. Azərbaycanda xüsusi mühafizə statusu yoxdur.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Azərbaycanda ovlanma hallarının aradan qaldırılması və "Qırmızı Kitab"a daxil edilməsi məsləhətdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bosniya və Herseqovina Mərkəzi Bankı

**Bosniya və Herseqovina Mərkəzi Bankı** (; ; ) — Bosniya və Herseqovinanın mərkəzi bankı. Əsas mərkəzi Sarayevo şəhərində yerləşir. Rəhbəri Senad Softiçdir. Bosniya və Herseqovina konvertasiya olunan markasının banknot və metal pullarının yeganə istehsalçısıdır. Hökumətin pul və kredit siyasətindən məsuldur.

Bosniya və Herseqovinada olan bütün banklardan üstündür. Bosniya və Herseqovina hökuməti tərəfindən səlahiyyətləndirilən bu Bank, ölkəsini beynəlxalq maliyyə təşkilatlarında təmsil edir və pul siyasəti ilə bağlı beynəlxalq pul bazarı əməliyyatlarında iştirak edir.

## Tarixi
Bosniya və Herseqovina Mərkəzi Bankı Bosniya və Herseqovina Parlament Assambleyasında 20 iyun 1997-ci ildə qəbul edilmiş qanuna əsasən yaradılmışdır. 11 avqust 1997-ci ildə isə fəaliyyətə başlamışdır.

## Rəhbərləri
*Peter Nikol (20 iyun 1997 – 31 dekabr 2004)
*Kemal Kozariç (1 yanvar 2005 – 11 avqust 2015)
*Senad Softiç (11 avqust 2015-ci ildən)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Kiçik əyridimdik

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Statusu
Ovlanması qadağan olunmuşdur. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının Qırmızı siyahısına, Ramsar, Bern, Bonn, CİTES konvensiyalarına və AEWA sazişinə daxildir. Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu, Şirvan, Abşeron, Ağgöl Milli Parkları və yasaqlıqlar əsas yaşama yerləri kimi qəbul olunmuşdur. 2024-cü ilin noyabrında nəslinin kəsildiyi açıqlanmışdır. Miqrasiya vaxtında qanunsuz ovlanması və su-bataqlıq biotoplarının qurudulması növün nəslinin kəsilməsinə səbəb olan əsas amillər olmuşdur.

## Təsviri
Qarğadan xeyli kiçikdir. Dimdiyi uzun və aşağıya əyridir. Əsas rəngi naxışlı qonur-bozdur. Döşünün naxışları uzununa yerləşir, onun aşağı hissəsində isə ürək formalıdır. Belinin arxa hissəsi və quyruğunun üst örtüyü ağdır. Sükan lələkləri də ağdır, üzərində isə bir neçə köndələn zolaq var.

## Yayılması
Avrasiyanın meşə-bozqır zonasında yayılıb. Aralıq dənizi sahillərində qışlayır. Azərbaycanda Xəzər dənizi sahilində təsadüf edilir. Azərbaycan faunasında cinsin 3 növündən biridir.

## Həyat tərzi
Su hövzələrinin sahilindəki dayaz sularda və bataqlıq sahələrdə yemlənir. Azərbaycanda miqrasiya dövründə olurdu. Yaz miqrasiyası az vaxt aparırdı (aprel), payız miqrasiyası isə avqust ayından oktyabra qədər davam edirdiş

## Sayı
2000-ci illərdə Azərbaycanda sadəcə iki dəfə görünüb. 2001-ci ilin mart ayında Kürün deltasında 4 fərdi və 18 aprel 2006-cı ildə Ağzıbir gölü ilə Xəzər dənizi arasında 3 fərdi təsadüf edilib.

## Əhəmiyyəti
Elmi və estetik əhəmiyyəti var.

## İstinadlar
Böyük oxcüllüt

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Statusu
Nadirdir.

## Kateqoriyası
(VU) Təhlükə həddindədir.

## Genefond əhəmiyyəti
Azərbaycan faunasında cinsin 2 növündən biridir (amma 2-ci növ (L.lapponica) 5-10 ildə bir dəfə azıb gəlir).

## Qısa təsviri
Göyərçindən az böyükdür. Rəngi əlvandır. Başı boz, beli qaramtıl, quyruğu qara, onun dibi isə ağdır. Qarın tərəfi köndələn zolaqlı bozdur. Havada olarkən qanadlarının üstündə bir ədəd enli ağ zolaq görünür və ayaqları quyruğundan çox geriyə çıxır. Dimdiyi uzun və düzdür.

## Yayılması
Reproduktiv arealı Avropada və Asiyada yerləşib. Qışlamaq üçün Britaniya adalarına, Afrika, Avstraliya və Yeni Zelandiyaya qədər miqrasiya edir. Azərbaycana qışlamaq üçün gəlir, eyni vaxtda buradan ötüb keçən populyasiyası da var.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Rütubətli çəmənlikləri xoşlayır. Reproduksiya yerində, məsələn, Rusiyada fakultativ koloniya əmələ gətirir. Otun arasında sadə yuva tikir, 3-4 yumurta verir, 23-25 gün kürt yatıb cücə çıxarır, onları bir ay gəzdirib böyüdür. Müxtəlif cücü və bitki yeyir. Yayın axırında sürü əmələ gətirib miqrasiyaya başlayırlar.

## Sayı
Reproduksiya yerində adi saylı olması qeyd edilir. Lakin Azərbaycana gəlib çatan populyasiyası nadir olur. Ehtimal ki, miqrasiya yolunda qanunsuz ovlanır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Qanunsuz ovlanması.

## Əhali üçün əhəmiyyəti
Elmi və estetik əhəmiyyəti var.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
İUCN-nin Qırmızı Siyahısına, Ramsar, Bern, Bonn konvensiyalarına və AEWA sazişinə daxildir. Azərbaycanda ovlanması qadağan edilib.

## Qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlər
Növün qorunmasına ehtiyac olduğuna görə zooloji maarifçiliyə daxil edilməsi vacibdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax