İlya Priqojin

**İlya Priqojin** () — rus əsilli Belçikalı fizik və fiziki kimyaçı. 1977-ci ildə qeyri-taraz termodinamika sahəsində "Dönməz proseslərin termodinamikasına verdiyi töhfələrə, xüsusən də dissipativ strukturlar nəzəriyyəsinə görə" kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı, Belçikalı Vikont. Onun şərəfinə bir asteroid (11964) Prigogine adlandırılıb.

## Bioqrafiyası
1917-ci ildə (12)25 yanvar tarixində Moskvada varlı yəhudi ailəsinin ikinci oğlu kimi anadan olub. Atası saatsaz və zərgərlik ustası olan Abram Vulfoviç Priqojinin (1859–1911) oğlu istehsalçı Ruvim Abramoviç Priqojin  İmperator Moskva Texniki Məktəbinin  kimya fakültəsinin məzunudur. Reuben Abramoviç Priqojin   Moskvaya köçməzdən əvvəl Mogilev real məktəbini bitirib. 1913-cü ildə Krestovskaya Zastava yaxınlığında boya və lak istehsalı təşkil etdi. Anası Yuliya Leyvikovna Vixman – pianoçu, Moskva Konservatoriyasının tələbəsi olub .Onun qardaşı Alexander Priqojin (Fransız Alexandre Prigogine, 1913–1991), Belçika Konqosu quşları üzərində uzun illər aparılan tədqiqatların nəticələri ilə tanınan bir ornitoloqdur.
1921-ci ildə ailə Sovet Rusiyasından əvvəlcə Litvaya (Kaunas) mühacirət etdi və bir il sonra atalarının qardaşının ailəsinin yaşadığı Berlində məskunlaşdı. Lakin 1929-cu ildə Almaniyada antisemit əhval-ruhiyyənin artması ilə Priqojinlər Belçikada məskunlaşmağa qərar verdilər və burada İlya Priqojin 1941-ci ildə Brüssel Azad Universitetini fiziki kimya ixtisası üzrə bitirdi.
1939-cu ildə Brüssel Azad Universitetini bitirdikdən və orada doktorluq dissertasiyasını 1941-ci ildə bitirdikdən sonra elmi-tədqiqat işi üçün universitetdə qaldıvə 1947-ci ildə fiziki kimya professoru oldu. 1949-cu ildə isə Belçika vətəndaşlığını aldı.
1961–1966-cı illərdə Priqojin Çikaqodakı Fermi İnstitutu ilə əməkdaşlıq etdi. 1967-ci ildə Priqojin Ostində Mürəkkəb Kvant Sistemlərinin Tədqiqi Mərkəzini qurdu.
Onun işinin əsas hissəsi qeyri-tarazlıq termodinamikasına və dönməz proseslərin statistik mexanikasına həsr edilmişdir. Əsas nailiyyətlərdən biri o idi ki, müəyyən şəraitdə ətrafdakı kosmosdan maddə və enerji udaraq mürəkkəbliyə (dissipativ strukturlar) doğru keyfiyyətcə sıçrayış edə bilən tarazlıqsız termodinamik sistemlərin mövcudluğu göstərilmişdir. Üstəlik, statistikanın klassik qanunlarına əsaslanaraq belə bir sıçrayışı proqnozlaşdırmaq mümkün deyil. Belə sistemlər sonralar onun adını daşıdı. Onun 1947-ci ildə gördüyü işlər sayəsində belə sistemlərin hesablanması mümkün olmuşdur.
Statistik mexanika sahəsində o, həll yollarının Şredinger tənliyinin həlləri ilə formal analogiyasına əsaslanan ansambl üçün Liuville tənliyinin dərin tədqiqatlarını aparmışdır.
O, qeyri-taraz proseslərin xətti termodinamikasının əsas teoremlərindən birini — açıq sistemdə entropiyanın minimum istehsalı haqqında sübut edib.
Qeyri-xətti bölgə üçün, Glensdorf ilə əməkdaşlıq edərək, ümumi Glensdorf-Priqojine təkamül meyarını tərtib etdi. O, ("Zamanın yenidən kəşfi" əsərində) zaman fenomeninin mövcudluğunu izah etmək problemini müəyyən edən "zamanın yenidən kəşfi" terminini təqdim etdi. Onun əsərləri dəfələrlə rus dilinə tərcümə olunub.
Onun əsərlərinə təkcə fiziklər və kimyaçılar deyil, həm də bioloqlar, paleontoloqlar və riyaziyyatçılar, tarixçilər və filoloqlar müraciət edir.

1955-ci ildə Franki mükafatına layiq görüldü. 1982-ci ildə Priqojin SSRİ Elmlər Akademiyasının xarici üzvü oldu. 1989-cu ildə Belçika kralı Boduin Priqojinə vikont və irsi zadəganlıq şəxsi titulu verdi. Belarus Milli Elmlər Akademiyasının xarici üzvü (1995il).
1992-ci ildə Priqojin "İnsanlığa Xəbərdarlıq"ı imzaladı.

## Ailəsi
* İlk həyat yoldaşı — şairə Helen Jofé (Fransız Hélène Jofé, 1921–1988 il)
* oğlu -İv Priqojin, 1945-ci il təvəllüdlü, antropoloq.
* İkinci həyat yoldaşı (1961-ci ildən) — Marina Prokopoviç (ing. Marina Prokopowicz)
* oğlu- Paskal (Paskal Priqojin, 1970-ci il təvəllüdlü), hüquqşünas

## Mükafatları
* Dostluq ordeni — Rusiya ilə Belçikaarasında elmi əlaqələrin möhkəmləndirilməsində böyük xidmətlərinə görə (12 mart 1997, Rusiya).
* Kimya üzrə Nobel mükafatı "Dönməz proseslərin termodinamikasına verdiyi töhfələrə, xüsusən də dissipativ strukturlar nəzəriyyəsinə görə" (1977 il)
* N. N. Boqolyubov adına mükafat (JINR) (1999 il)
* Frankie mükafatı (1955 il)
* Honda Mükafatı (1983 il)
* Campe de Feryer mükafatı (1994 il)
* Kotenius medalı (1975 il)
* Rumford medalı (1976 il)

## Prosesləri
* İ. Priqojin Geri dönməz proseslərin termodinamikasına giriş. — M.: Xarici ədəbiyyat nəşriyyatı, 1960 il. — 150 s.
* İ. Priqojin Qeyri-tarazlıq statistik mexanikası. — M.: Mir, 1964. — 314 s.
* Priqojin İ., Defay R. Kimyəvi termodinamika. — Novosibirsk: Nauka, 1966. — 510 s.
* Glensdorf P., Prigozhin İ. Quruluşun, sabitliyin və dalğalanmaların termodinamik nəzəriyyəsi. — M.: Mir, 1973il. — 280 s.
* İ. Priqojin Mövcuddan yaranmağa: Fizika elmlərində zaman və mürəkkəblik. — M.: Nauka, 1985 il. — 328 s
* Prigogine I., Stengers I. Xaosdan nizam. İnsan və təbiət arasında yeni dialoq. — M.: Tərəqqi, 1986 il. — 432 s.
* Nikolis G., Priqojin İ. Qeyri-tarazlıq sistemlərində özünütəşkilat: Dağıdıcı strukturlardan dalğalanmalar vasitəsilə nizama. — M.: Mir, 1979 il. — 512 s.
* Nikolis G., Prigozhin I. Kompleksin idrakı. — M.: Mir, 1990. — 358 s.
* İ. Priqojin Məhlulların molekulyar nəzəriyyəsi. — M.: Metallurgiya, 1990 il. — 344 s.
* Prigozhin I., Stengers I. Time. Xaos. Kvant -M.: Tərəqqi, 1994.- 266 s.
* İ. Priqojin Təyin oblastının sonu. — İjevsk: RHD, 2001 il. — 216 s.
* Priqojin İ., Kondepudi D. Müasir termodinamika. İstilik mühərriklərindən tutmuş dissipativ strukturlara qədər. — M.: Mir, 2002. — 464 s.
* İ. Priqojin Gələcək müəyyəndirmi? — İjevsk: IKI, 2005. — 240 s.
* İ. Priqojin Qeyri-sabitlik fəlsəfəsi. 14 sentyabr 2007-ci il tarixində orijinaldan arxivləşdirilib. // Fəlsəfənin sualları. — 1991. — No 6.- S. 46–52.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər