Rasizadə alqoritmi

**Rasizadə alqoritmi** — rifahı xammal ixracından asılı olan dövlətlərdə sənayesizləşmə, yoxsullaşma, deqradasiya və həyat səviyyəsinin aşağı düşməsi prosesində biri qaçılmaz olaraq digərinə gətirib çıxaran hadisələrin təbii ardıcıllığını izah edən tipoloji bir modeldir. O, ilk dəfə 2008-ci ildə qlobal iqtisadi böhran ərəfəsində amerikalı tədqiqatçı professor Əli Rasizadə tərəfindən tərtib edilmiş və neft, qaz və digər minerallar ixrac edən ölkələrin sosial-iqtisadi göstəricilərinin aşağı düşmə dövrlərinin ardıcıllığını proqnozlaşdırmaq üçün sonrakı illərdə elmi dövriyyəyə daxil edilmişdir. Rasizadə alqoritmi (və ya Rasizadə paradoksu) belə ölkələrin inkişaf perspektivlərini qiymətləndirmək üçün dünyanın aparıcı universitetlərinin tədris proqramlarına daxil edilib. Qlobal iqtisadiyyatın bu sahəsində yüzlərlə mütəxəssis elmi nəşrlərində Rasizadənin alqoritminə istinad edirlər. Bu nəzəriyyə mətbuatda, iqtisadi forumlarda, və digər resurslarda belə ölkələrin inkişaf (və ya deqradasiya) perspektivlərini qiymətləndirmək üçün müzakirə olunur.

## Nəzəri təsvir
Alqoritm ilk dəfə nəzəri olaraq onun müəllifi tərəfindən 2008-ci ilin qlobal iqtisadi böhranı ərəfəsində "Contemporary Review" Oksford elmi jurnalında dünya neft və qaz qiymətlərinin yüksəlişinin zirvəsində, heç kimin neft üçün geri dönməz nəticələrlə gözlənilən ucuzlaşmasını gözləmədiyi bir vaxtda ixrac edən ölkələr təsvir edilmişdir. Bundan əvvəl neft bumu nəticəsində ixrac edilən faydalı qazıntıların qiymətlərinin qalxmasının milli valyutanın real məzənnəsinin möhkəmlənməsinə və onların ixracatçılarının iqtisadi inkişafına təsiri yalnız "Holland sindromu" nəzəriyyəsi ilə təsvir edilirdi. Bu termin ilk dəfə 1977-ci ildə "The Economist" London jurnalı tərəfindən istifadə edilib, və avstraliyalı iqtisadçı Maks Kordenin sonrakı əsərlərində istifadə edilmişdir. Bu nəzəriyyənin müəllifi Hollandiya iqtisadiyyatını artan təbii qaz qiymətlərinin ixracından asılılığında model kimi götürmüşdür, çünki bu ölçüdə olan ölkədə bu fenomenin bütün yerli iqtisadiyyata, sonra isə tədqiqatının nəticələrini tipoloji nümunə kimi ümumiləşdirmişdir təsirini klassik formada izləmək daha asan idi.

1970-ci illərdə Hollandiyada olduğu kimi, 2000-ci illərin əvvəllərində dünya bazarında neftin qiymətinin sürətlə artması neft hasil edən ölkələrdə: Rusiya, Qazaxıstan, Azərbaycan, Nigeriya, Əlcəzair, Venesuela və Körfəz ölkələrində də analoji təsir göstərdi. Xəzinəyə daxil olan neft dollarları ilə Çin və ya Türkiyə kimi ölkələrdən hazır məhsul almaq daha məqsədəuyğun olduğu bir vaxtda məhsuldar əməklə məşğul olmaq sadəcə olaraq sərfəli olmadığı bir vaxtda onların hamısı "Holland sindromu" yoluxdu. Bu ölkələrdə milli valyutaların möhkəmlənməsi və hiperinflyasiya nəticəsində yerli sənaye və kənd təsərrüfatının məhdudlaşdırılması, işsizliyin artması və daxil olan axının bölgüsünə çıxışı olan plutokratiyanın yaranması ilə sinfi təbəqələşmənin dərinləşməsi neft dollarları və eyni neft dollarlarını bankları, ticarət əməliyyatları, tikinti və dövlət sifarişlərinin icrası vasitəsilə dövriyyəyə buraxan oliqarxiya baş verdi.

Bununla belə, "Holland sindromu" nəzəriyyəsi dünya bazarında neftin qiyməti aşağı düşməyə başlayandan sonra hadisələrin sonrakı gedişatını təsvir etmirdi: neft bumu başa çatdıqdan sonra bu, neftdən asılı ölkələr üçün necə nəticələnəcək? 2008-ci ildə neftin qiyməti ilin ortasındakı 147 dollardan ilin sonunda 75 faiz ucuzlaşaraq 32 dollara düşdüyü zaman məhz belə oldu. İxrac edən ölkələrdə çaxnaşma və iqtisadi böhran başladı — heç kim bunu gözləmirdi və buna hazır deyildi. Məhz bu məqamda Əli Rasizadənin hələ 2008-ci ilin yayında, neftin qiymətinin pik həddə çatdığı və onun düşməsindən əsər-əlamət qalmadığı bir vaxtda onun yazdığı məqalə nəşr olundu. Məqalənin ortaya çıxması o qədər vaxtında idi ki, orada tərtib edilmiş payız alqoritmi elmi ədəbiyyatda nəzəriyyənin müəllifindən sonra "Rasizadə alqoritmi" kimi götürüldü. O, XXI əsrin əvvəllərindəki Xəzər neft bumu nümunəsindən istifadə edərək, onun əvvəlki işlərinin nəticələrini nəzəri cəhətdən ümumiləşdirmiş və elm aləmində təqdim etmişdir.

Ümumi şəkildə alqoritm belə bir domino effekti kimi görünür: neft və qaz hasilatının və ya qiymətlərinin aşağı düşməsi > xəzinəyə neft dollarları axınının sinxron azalması > yerli valyutanın devalvasiyası > dövlət büdcəsinin gəlir və xərclərinin dollar hesablanmasında azalması > dövlət aparatında ştatların, idarə və təşkilatların ixtisarı > əhalinin alıcılıq qabiliyyətinin düşməsi > məhsullar, mallar, xidmətlər və daşınmaz əmlak qiymətlərinin dollar ekvivalentində azalması > idxalın və gömrük yığımlarının azalması > özəl sektorunda ümumi müflisləşmə və işçilərin kütləvi ixtisarı > vergi bazasının sıxılması > büdcə işçilərin maaşları və sosial müavinətlərin kəsilməsi > kütləvi işsizlik və əhalinin yoxsullaşması > ölkənin üçüncü dünya dövlətləri arasındaki qanuni yerinə düşməsi.

## İstinadlar

## Müvafiq biblioqrafiya
* A.Rasizade. The end of cheap oil. = Contemporary Review (Oxford), Autumn 2008, volume 290, number 1690, pages 273—284.
* A.Rasizade. The mystery of the Caspian oil boom (part one). = Contemporary Review (Oxford), September 2004, volume 285, number 1664, pages 129–135.
* A.Rasizade. The mystery of the Caspian oil boom (part two). = Contemporary Review (Oxford),  October 2004, volume 285, number 1665, pages 199–205.
* A.Rasizade. The Bush administration and the Caspian oil pipeline. = Contemporary Review (Oxford), July 2001, volume 279, number 1626, pages 21–25.
* A.Rasizade. Azerbaijan and the oil trade: prospects and pitfalls. = The Brown Journal of World Affairs (Brown University Press), Summer-Fall 1997, volume 4, number 2, pages 277—294.
* A.Rasizade. Azerbaijan, the US and oil prospects on the Caspian Sea. = Journal of Third World Studies (Association of Third World Studies), Spring 1999, volume 16, number 1, pages 29-48.
* A.Rasizade. The great game of Caspian energy: ambitions and the reality. = Journal of Southern Europe and the Balkans (London: Taylor & Francis), April 2005, volume 7, number 1, pages 1-17.
* A.Rasizade. US gaze on oil bonanza: perception and reality in Azerbaijan. = Indian Journal of Asian Affairs (Jaipur), December 2002, volume 15, number 2, pages 17–32.
* A.Rasizade. Mythology of the munificent Caspian bonanza and its concomitant pipeline geopolitics. = Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East (Duke University Press), 2000 double issue, volume 20, numbers 1-2, pages 138–152.
* Алгоритм Расизаде (обсуждение). = Мировой кризис (Москва), 3.XII.2017.
* Algorithm of Rasizade. = The Russian Question, 15.VII.2022.
* Алгоритм Расизаде. = The Russian Question, 15.XII.2025.

## Ədəbiyyat
* Dead ends of transition: rentier economies and protectorates (edited by M.Dauderstädt & A.Schildberg). Campus Verlag, Frankfurt, 2006, 249 pages.
* J.D.Sachs & A.M.Warner. The curse of natural resources. = European Economic Review (Amsterdam), May 2001, volume 45, issues 4–6, pages 827–838.
* M.I.Goldman. Petrostate: Putin, power and the new Russia. Oxford University Press, London, 2008, 244 pages.
* S.LeVine. The oil and the glory: the pursuit of empire and fortune on the Caspian Sea. Random House, New York, 2007, 470 pages.
* E.R.Sadik-zada. Oil abundance and economic growth. Logos Verlag, Berlin, 2016, 167 pages.
* M.A.El-Gamal & A.M.Jaffe. Oil, dollars, debt and crises: the global curse of black gold. Cambridge University Press, Cambridge (England), 2010, 217 pages.
* P.Roberts. The end of oil: on the edge of a perilous new world. Houghton Mifflin, New York, 2004, 389 pages.
* D.O’Sullivan. Petromania: black gold, paper barrels, and oil price bubbles. Harriman House, Petersfield (England), 2009, 306 pages.