open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ucarma qalası

**Ucarma qalası** () – Gürcüstanın Kaxetiya bölgəsindəki Saqaredsco bələdiyyəsində yerləşən orta əsrlərə aid gürcü kilsəsidir. İori çayının sahilində və Qombori dağ keçidinin yaxınlığında yerləşən qala Ucarma qəsəbəsinin təxminən 4&nbsp;km şimalındadır.

## Tarixi
Qala iki hissədən ibarətdir: yuxarı qala və aşağı şəhər. Qalanın şərq qismində iki mərtəbəli binadan formalaşan kraliyyət sarayı vardır. Üst qala X əsrdə ərəb sərkərdəsi Əbülqasım tərəfindən dağıdılmış, ancaq XII əsrdə onu xəzinə olaraq istifadə edən kral III Georgi tərəfindən bərpa edilmişdir.

Gürcü tarixçi Leonti Mroveliyə görə Ucarma qalasının təməl daşı III–IV əsrlərdə İberiya krallığı kralı Aspaqur tərəfindən ucaldılmışdır. Kral Vaxtanq Qorqasali dövründə qala genişləndirildi və yaşayış yeri olaraq istifadə edildi.

Ucarma 914-cü ildə ərəblər Qafqaz dağlarını istila etdiyində fəth edildi. Döyüşlər zamanı binalara ciddi ziyan dəydi.

## Memarlığı
Yerləşdiyi qəsəbə İori çayının sahilindəki yüksək təpənin üzərində inşa edilmişdir. Qala çayın dar çıxışındakı keçidi qorumaqdadır. Qalanın bir neçə qapısı vardır. Əsas giriş qərbdədir. Əsas qala növbətçi qüllələrlə dəstəklənməkdədir. Kompleksdə iki mərtəbəli kilsə vardır. Kilsənin üst qatı X və ya XI əsrdə inşa edilmişkən, alt mərtəbə daha qədimdir. Kilsə yüksək tavana sahibdir, şərq və qərb tərəfində bir cüt pəncərə vardır. Kilsənin divarları böyük daş döşəmələrdən və qismən qədim körpü tağlarından inşa edilmişdir.

Qala divarı qayalıq yamac boyunca çay sahilinə və şimala doğru uzanmaqdadır. Divarların içində 9 qüllə vardır. Qüllələrin ikinci və üçüncü qatları quru qüvvələrinə sığınacaq kimi nəzərdə tutulmuşdur.

## Qazıntılar
Qazıntılar zamanı qala sahəsində şüşə və bürünc bilərziklər, bürünc halqa və düymələr, kərpiç sürahilər, subalar və məzarlar tapılmışdır. Məzarlar XII və XIII əsrlərdən qalmadır. Gürcüstanda dini və tarixi xüsusiyyətlərinə görə əhəmiyyətə malikdir və mütəmadi olaraq, insanlar tərəfindən ziyarət edilir.

## Həmçinin bax
* Gürcüstan çarlığı

## İstinadlar
Osmanlının Quriyanı ələ keçirməsi

**Osmanlının Quriyanı ələ keçirməsi** – Osmanlı imperiyasının Quriya çarlığının bir hissəsini ələ keçirməsi ilə nəticələnən hərbi kompaniyadır. Hərbi əməliyyatların sonunda Çaneti (Lazıstan sancaqlığı), Acara, Qonio və Batumun sahil qismi Osmanlı imperiyasına qatılmışdır. Hərbi əməliyyatlar 1547-ci ildə başlamışdır.
 
Müharibənin gedişatında Quriya hökmdarı Rostom Qurieli digər gürcü hökmdarları ilə ittifaq qurmağa çalışsa da, buna müvəffəq ola bilməmişdir. Bir-birləri ilə fedodal ara müharibələri aparan müxtəlif gürcü knyazları və iri feodalları Osmanlı imperiyasına qarşı birləşə bilməmiş və nəticədə Rostom Qurieli hökmdarı olduğu torpaqların böyük bir hissəsini itirmişdir. Osmanlının isə Gürcüstandakı mövqeləri daha da güclənmişdir.
## Tarixi
1547-ci ildə Osmanlı ordusu Quriyanın sahil qisminə gələrək Qonio və Batumun dənizə yaxın olan məntəqələrini işğal etdi. Rostom Qurieli İmereti kralı III Baqrat və Meqreliya şahzadəsi I Levan Dadianiyə yardım çağırışı etdi. Bu çağırışa cavab olaraq I Levan abxaz və meqrellərdən ibarət ordu formalaşdıraraq Rioni çayının sahilində düşərgə saldı. Bununla bərabər, Rostoma onun əvvəllər Meqreliyaya etdiyi hücumlara görə qəzəbli olan İmereti kralı III Baqrat Levanla Rostomun arasının pozulmasına səbəb oldu və nəticədə, Levanın ordusu Meqreliyaya geri döndü. Təkcə öz ordusu ilə Osmanlı ordusu ilə döyüşməyə məcbur olan Rostom Osmanlı ordusuna hücum edərək onları Batumu boşaldaraq Çoruhun gerisinə getməyə məcbur etdi. Bütün bu səylərinə baxmayaraq, Rostom Osmanlı ordusunun Acara və Çanetini ələ keçirməsinə maneə ola bilmədi. Kompaniyanın sonlanması ilə, Qonio qalası Osmanlı imperiyasının Gürcüstanın cənub-qərbində mühüm dayaq məntəqəsi oldu.  
## Nəticə
Əməliyyatların nəticəsində Osmanlı ordusu mühüm nailiyyətlər qazandı və Gürcüstandakı mövqelərini daha da gücləndirdi. Rostom isə ilk əvvəllərdə bəzi qələbələr qazanıb, Osmanlı ordusunu Batumdan Çoruha doğru geri çəkilməyə məcbur edə bilsə də, sonda məğlub oldu və Acara və Çaneti bölgələrini itirdi.

## Həmçinin bax
* Quriya knyazlığı
## İstinadlar
Qaragak döyüşü

**Qaragak döyüşü** – İmereti krallığı ilə Osmanlı imperiyasının Meshetinin Qaragak bölgəsində qarşı-qarşıya gəldiyi döyüşdür. 1543-cü ildə reallaşan döyüş İmeretinin qalib gəlməsi ilə nəticələnmişdir. Lakin bu döyüşdən qısa müddət keçdikdən sonra geri dönən Osmanlı ordusu məğlubiyyətin əvəzini çıxmış və gürcü ordusu üzərində qələbə qazanmış, onları özündən vassal asılılığına salmışdır.
## Tarixi
Samsthe atabəyi III Kvarkvare oğlu Kaihosro Osmanlı imperiyasının İmeretini işğal etməsini istədi. Ərzurumun Osmanlı bəylərbəyinin əmri ilə Qızıl-Əhmədlü olaraq da bilinən Musa Paşa İmeretini fəth etməsi üçün 22.000 adamla Samstheyə göndərildi. Avropadan gələn toplarla təmin edilmiş Osmanlı ordusu gürcülərin əlindəki Oltisi qalasını (hal-hazırda Türkiyədə yerləşən Oltu ilçəsində yerləşir) mühasirəyə aldı. Bundan sonra İmereti kralı olan Baqrat qonşu gürcü dövltələrindən yardım istədi. Bu çağırışlardan yalnız Qurieli hökmdarı çağırışa müsbət cavab verdi, Meqreliya hökmdarı Levan isə çağırışı rədd etdi. Daha sonra isə Levan Osmanlı imperiyasının tərəfinə keçdi və bahalı hədiyələrlə, qorumalarla İstanbula aparıldı. 
Baqrat ordusunun Osmanlı ordusundan say etibarilə çox olmasına baxmayaraq, Osmanlı ordusuna təslim oldu, lakin Osmanlı ordusunun Ərzuruma getməsindən dərhal sonra Oltu (və ya Oltisi) qalasına hücum etdi. Gürcülər heç gözlənilmədiyi halda, qalada qalan Osmanlı ordusunu məhv etdi və əsas Osmanlı ordusunu izləməyə başladı. Qaragahda mütləq qələbə qazanan İmereti ordusu Musa Paşanı da döyüşdə öldürdülər.
 
Qaragajdakı döyüşdə İmereti ordusunun qalib gəlməsinə baxmayaraq, bu qələbə bölgədəki gürcülərin gec-tez Osmanlı hakimiyyəti altına düşməsinə əngəl ola bilmədi. Bu döyüşdən cəmi iki il sonra Osmanlı ordusu geri döndü və 1545-ci ildə Sohoista döyüşündə mütləq qələbə qazandı. Nəticədə, Samsthe Osmanlı hakimiyyəti altına düşdü və buradakı Osmanlı hakimiyyəti uzun müddət davam etdi.
## Nəticə
Samsthe Osmanlı imperiyasının vassalı oldu. III Kvarkvarenin soyundan gələnlər Samshe atabəyliyini (1628-ci ilə qədər) vı Çıldır əyalətini (1820-ci ilə qədər) idarə etdilər.

## Həmçinin bax
* Osmanlının Quriyanı ələ keçirməsi
* Sohoista döyüşü
## İstinadlar
Sohoista döyüşü

**Sohoista döyüşü** – 1545-ci ildə Osmanlı və gürcü orduları arasında reallaşan döyüşdür. Hal-hazırda Türkiyənin şimal-şərqində olan Sohoista bölgəsində baş vermişdir. Sohoista döyüşü gürcü sülalələrinin Osmanlının regionda güclənməsini dayandırmağa çalışdıqları son cəhdləri idi, lakin mütləq Osmanlı qələbəsi ilə nəticələndi. Rüstəm Paşanın Zivində idarə etdiyi döyüşün bu döyüş olduğu düşünülməkdədir. 
## Arxa plan
Müharibədən əvvəl gürcü qarnizonları tərəfindən qorunan Oltisi qalasını (hal-hazırkı Oltu) Qızıl Əhməd olaraq da bilinən, Musa Paşa almağa çalışmış, lakin uğursuz olmuşdur. Musa Paşa 1543-cü ildə Qaragakda gürcülərə məğlub olmuş və döyüş meydanında öldürülmüşdür. Osmanlılar iki il sonra bölgəyə yenidən gəlmiş və Samsthe atabəyliyini işğal etmişdirlər. İmereti kralı olan Baqrat digər gürcü hökmdarlarını yardıma çağırmışdır. Kartli kralı Luarsab və Quriya hökmdarı Rostom Qurieli İmereti kralına dəstək verərkən, Meqreliya hökmdarı I Levan Dadiani ittifaqa qatılmağı rədd etmişdir. 
## Döyüş
İki rəqib ordu Basean bölgəsinin (hal-hazırkı Pasinlər, Türkiyə) sərhədlərində olan Sohoista bölgəsində qarşı-qarşıya gəlmişdir. Tarixçi Vahuştinin xatirələrində döyüş barədə bəzi detallar qeyd edilmişdir. Bu qaynağa görə, gürcü hökmdarları Samsthe atabətliyinin qüvvələrinin öncü qüvvə olaraq döyüşməsinə icazə verməmişdirlər. Buna görə də, Samsthe atabəyliyi atabəyi qəzəbləndi və döyüşə qatılmağı rədd etdi. Döyüş sübhdən axşama qədər davam etdi və mütləq Osmanlı qələbəsi ilə nəticələndi.

Sohoistadakı zəfər Osmanlı imperiyasının cənub-qərb Qafqazın nəzarətini əldə etmələrini təmin etdi. Bundan əlavə, Samsthe atabəyliyini yağmalayan Osmanlı qüvvələri atabəyliyə öz himayələrindəKi III Kaikhosronu çar olaraq təyin etdilər. Tortum, İspir və Pasinlər Samsthe atabəyliyindən alındı və Osmanlı imperiyasına verildi. Döyüş 1555-ci ildə Amasiyada imzalanan Osmanlı-Səfəvi sülh müqaviləsi öncəsində uyğun şərait yaratdı. Bu müqavilə nəticəsində Səfəvi və Osmanlı imperiyaları Gürcüstanı öz aralarında böldülər. Qərbi Gürcüstan Osmanlı imperiyasına, şərqi Gürcüstan isə Səfəvi imperiyasına verildi.

## Həmçinin bax
* Qaragak döyüşü
* Osmanlının Quriyanı ələ keçirməsi

## İstinadlar
Mauro Koduççi

**Mauro Koduççi** və ya **Kodussi** (; ) — İtalyan heykəltaraşı və erkən İntibah dövrü memarı.

Mauro Koduççi, 1440-cı ildə Berqamo yaxınlığında dünyaya gəlib. 30 yaşına qədər heykəltaraşlıq ixtisası üzrə təhsil aldığı Lombardiyada yaşayan Mauro, təxminən 1468-ci ildə Venesiyaya gəlir. Maraqlıdır ki, demək olar həmin vaxtda Venesiyaya digər bir görkəmli memar — Pyetro Lombardo da gəlir. Sonralar Pyetro, Mauro ilə bir çox ortaq işə imza atırlar.

Koduççi, Venesiyada bina dizaynında Florensiya motivlərini tətbiq etmiş ilk memar olmuşdu. O, intibahın yeniliklərini mövcud Bizans memarlıq üslubu ilə uğurla birləşdirməyi də bacarmışdı.

Koduççi üçün fasadların dəbdəbəli ornamentlərlə bəzənməsinə, yarımdairəvi fronton formalarına olan ehtiras tipik hesab edilirdi.

## Binalar
* San Mikele in Isola kilsəsi, 1468–1478/79
* San Pyetro di Kastello kilsəsinin kampanilesi, 1482–1489/90
* San Zakkariya kilsəsi, inşasının davamı1483–1490/91
* Skuola Qrande di San Marko, fasad, 1489/90–1495
* Palasso Dzorsi, 1489/90–1504 (ölümündən sonra tamamlanmışdı)
* Palasso Korner-spinelli, Böyük Kanal, 1491/92–1521(?) (ölümündən sonra tamamlanmışdı)
* Santa Mariya Formoza kilsəsi, 1491/92–1504/6 (ölümündən sonra tamamlanmışdı)
* Müqəddəs Mark meydanında Müqəddəs Mark saat qülləsi, 1496–1499
* San Covanni Krizostomo kilsəsi, 1497–1504/5 (ölümündən sonra tamamlanmışdı(1525))
* Skuola Qrande di San Covanni Evanqelista, 1498–1504/05 (ölümdən sonra tamamlanmışdı)
* Palasso Vendramin Kalerci, 1501/02–1509 (ölümündən sonra tamamlanmışdı)

## Qeydlər

## Ədəbiyyat
* Howard, Deborah: Architectural History of Venice (2-е издание, 2004)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* projectclassica.ru ;
* italcult.ru ;
Meqreliya knyazlığı

**Meqreliya knyazlığı** və ya **Sameqrelo knyazlığı** (gürcücə:სამეგრელოს სამთავრო) – Dadiani sülaləsi tərəfindən Gürcüstanın Meqreliya bölgəsində qurulmuş olan tarixi dövlətdir. Bəzi tarixi qaynaqlarda adı Odişi knyazlığı olaraq da keçir.

XVI əsrdə yaranan knyazlıq 1867-ci ildə Rusiya imperiyası hakim dairələri tərəfindən ilhaq edilmiş və adi ərazi vahidinə çevrilmişdir.
## Arxa plan
Knyazlıq XVI əsrdə Gürcüstanda gedən feodal ara çəkişmələri və çarlığın parçalanması fonunda meydana çıxmışdır. Belə ki, XV əsrin ikinci yarısında vahid Gürcüstan çarlığı parçalanmış və onun yerində müxtəlif müstəqil və yarım müstəqil knyazlıqlar, krallıqlar yaranmışdı. Belə knyazlıqlara misal olaraq, Svaneti knyazlığını, Abxaziya knyazlığını, Meqreliya knyazlığını göstərmək olar. Gürcü çarı VIII Georgiyə qarşı üsyan qaldıran Baqrat sonda qalib gəldikdən sonra onu dəstəkləyən gürcü zadəganlara, əsilzadə ailələrinə knyaz rütbələri vermiş və onların yerlərdəki qismən də olsa məhdud olan hakimiyyətlərini tanımışdı. Knyazlığn yaranması bu hadisədən sonra başlasa da, onnu tam formalaşması 1557-ci ilə təsadüf edir. İlk müstəqil knyazı isə I Levon Dadianidir.

Knyazlıq hücum etməmə paktı və sonrasında Kartli kralı olan II Konstantin, Kaxetiya kralı olan Aleksandr, Samtshe knyazı II Kvarkvare tərəfindən imzalanan və Gürcüstanı 3 krallıq və 5 knyazlığa bölən razılaşma nəticəsində ortaya çıxmışdır.
## Tarixi
Meqreliya şahzadə I Levon Dadiani dövründə 1557-ci ildə müstəqil knyazlıq olaraq qurulmuşdur. Knyazlıq qurulduğu tarixdən 1803-cü ildə Rusiya imperiyasının vassalı olanaqədər müstəqil olmuşdur. Bu hadisə onun daha güclü qonşuları olan İmereti çarlığı və Abxaziya knyazlığına qarşı Rusiya imperiyası ilə himayədarlıq müqaviləsi imzalamasından sonra baş vermişdir. Knyazlıq Niko Dadianinin taxtdan endirilməsi və 1867-ci ildə Çar Rusiyası tərəfindən ilhaq edilməsi ilə süqut etdi. Knyaz Niko 1868-ci ildə rəsmi olaraq hüquqlarından əl çəkdi və knyazlıq ərazisi 1917-ci ilə qədər adi Rusiya imperiyasının ərazi vahidi oldu.

## Həmçinin bax
* Quriya knyazlığı
* Abxaziya knyazlığı
* Svaneti knyazlığı
## İstinadlar
Quriya Respublikası

**Quriya Respublikası** – qərbi Gürcüstandakı Quriya bölgəsində Rusiya imperiyasına qarşı üsyan etmiş xalqın qurduğu dövlətdir.

## Arxa plan
Quriyada hələ XV əsrdə müstəqil və yarımmüstəqil formada mövcud olmuş Quriya knyazlığı qurulmuşdu. Knyazlıq Rusiya imperiyasının himayəsinə daxil olduqdan qısa müddət sonra – 1829-cu ildə ləğv edilmiş və 1840-cı ildə birbaşa Rusiya imperiyasına daxil edilmişdir. Bu dövrdən sonra Rusiya hakim dairələrinin yerli gürcü kilsəsinə münasibəti, həmçinin ağır vergi siyasəti xalqın narahatlığına və zaman-zaman üsyanlara səbəb olmuşdur.

1902-ci ildə ərazilərin örüş haqları üstündə çıxan üsyanlarla başlayan üsyan hərəkatının tarixçəsi respublikanın elanından on illərlə əvvələ gedib çıxır. Vergiləndirmə, ərazi mülkiyyəti və iqtisadi faktorlar da daxil olmaqla, böyük ölçüdə kəndli əhalinin qarşı-qarşıya qaldığı problemlər üsyanın başlamasında böyük rol oynamışdır. Gürcü sosial-demokratların cəhdləri sayəsində meydana çıxan üsyanlar 1905-ci ildə Birinci Rus inqilabı dövründə daha da qüvvətləndi və getdikcə daha mütəşəkkil hal almağa başladı.

Rusiya hakim hərbi dairələri bu geniş xalq üsynalarını yalnız 1906-cı ildə böyük hərbi güc tətbiq etməklə yatıra bildilər.

## Respublika
Quriya Respublikası 1905-ci ildə kəndli üsyanları nəticəsində elan edilmiş və 1906-cı ilə qədər qısamüddətli mövcud olmuşdur. Respublika varlığı boyunca muxtar bölgə olmuşdur. Problemlərin və təkliflərin müzakirə edildiyi kəndli məclislərindən ibarət öz hökumət sistemləri var idi. Məhkəmə sahəsində isə məhkəməyə qatılanlar veriləcək cəzaya səs verə bilirdilər. İmperiya hakimiyyətindən qopmuş olmasına baxmayaraq, bu hərəkat rus əleyhdarı olmadığını bildirirdi və həqiqətən də, imperiyanın içində qalmağı arzuladıqlarınıhər dəfə bildirirdilər.

Paytaxtı Ozurgeti olan respublikanın baş naziri Beniamin Çhikvişvili olmuşdur. Ərazi isə ümimilikdə, 2.030&nbsp;km kvadrat təşkil etmişdir.

Bu respublika az bir müddət yaşaya bilsə də, onun rəhbərliyində yer almış gürcü lidelrəin bir çox 1918-ci ildən 1921-ci ilə qədər mövcud olmuş Gürcüstan Demokratik Respublikasında da rəhbər postlarda olmuşdurlar.

## Həmçinin bax
* Quriya knyazlığı

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
Ranikot qalası

**Ranikot qalası** (Sindhi: رني ڪوٽ, Urdu: قِلعہ رانی کوٹ) (**Rannikot kimi də tanınır**) Pakistanın Sind əyalətinin Camşoro dairəsində, Sann yaxınlığında tarixi Talpur qalasıdır. Rannikot qalası həm də Sindin Böyük səddi kimi də tanınır və bəzi məlumatlara görə dünyanın ən böyük qalasıdır. Ətrafı ilə birlikdə təxminən 32 km-dir. Bu qalanın divarları Böyük Çin səddi ilə müqayisə olunur.

1993-cü ildə Pakistan Milli Komissiyası tərəfindən YUNESKO-nun dünya mədəni irsi statusuna namizəd irəli sürülüb və həmin vaxtdan eitbarən YUNESKO-nun Dünya Mədəni İrsi siyahısına daxil edilib.

Rannikot qalası 1975-ci ildə Pakistanın tarixi abidələri siyahısına daxil edilib.

## Yerləşmə yeri
Rannikot qalası Heydərabad şəhərindən 90 km şimalda, Hind şossesi yanında (N55) yerləşir. Bu qalaya Kəraçidən də asanlıqla çatmaq mümkündür.

## Tarixi
Rannikot qalasının ilkin təyinatı və memarları məlum deyil. Əvvəl belə bir fikir var idi ki, qala Sasanilərin, skiflərin, parfiyalıların və Baktriya yunanlarının hakimiyyəti dövründə inşa edilib, lakin daha sonra məlum oldu ki, Rannikot qalası Talpur sülaləsi zamanında bina edilib. Arxeoloqlar qeyd edir ki, XVII əsrı aid onun ilk tikililərindən bəziləri 1812-ci ildə Talpur sülaləsi tərəfindən 1,2 milyon rupi dəyərində yenidən bərpa edilib. Rannikot qalasının dişli qala divarları Sind əmirlərinin son paytaxtı üzərində ucalırdı və sonralar Birtaniya İmperiyasının müstəmləkə asıllığı altına düşmüşdür. Radiokömür təhlilləri aparılarkən məlum olub ki, qalanın dağıntılara məruz qalmış şərq qapıları XVIII əsrin əvvəlləri — XIX əsrin əvvəlləri aralığında yenidən təmir edilib. Bu da britaniyalıların gəlişinə qədər Kəlxurlar sülaləsi və ya Talpur hakimiyyəti dövrünü əhatə edir. Əslində isə təhlil aparmaq üçün götürülən nümunələr çox sonralar bina edilmiş dirəklərdən götürülmüşdür ki, həmin dirəklər də qalanın ilkin konstruksiyalarına aid deyildi.

## Xüsusiyyətləri
Rannikot qalası bir neçə Kirtar təpələrini birləşdirir, relyefi izləyərək 32 km uzanır. Qalanın divarlarında bir neçə bürc mövcuddur, onlardan üçü yarımdairəvi formadadır. Bu qalanın hüdudlarında kiçik qala da var ki, "Miri qalası" adlanır və Sann qapılarından 3 km aralıda yerləşir. Bəzi məlumatlara görə hakim ailə üçün nəzərdə tutulub. Qalanın Sann, Amri, Şah-Pərə və Mohan qapıları var.

## Qalereyası

Fayl:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|
Fayl:Ranikot Fort 3.JPG|
Fayl:Rani Kot2.jpg|
Fayl:Ranikot6.JPG|
Fayl:Rani Kot4.jpg|


## Həmçinin bax
* Naukot qalası
* Manora qalası
* Kot Diji qalası

## İstinadlar
Banbhore arxeoloji muzeyi

**Banbhore arxeoloji muzeyi və ya Banbhore muzeyi** Pakistanın Sind əyalətinin Banbhore adlı məntəqəsində yerləşən arxeoloji muzeydir. Bu muzey 1960-cı il, 21 avqust tarixində Pakistan hökümətinin Arxeologiya və Muzeylər bölməsi tərəfindən yaradılıb. Muzeyin açılış tarixi 1967-ci il, 14 may tarixinə təsadüf edir. 2010-cu ilin may ayında Banbhore məntəqəsi muzeylə birlikdə Sind Hökümətinin Mədəniyyət bölməsinin sərəncamına verildi. 

## Tarixi
Banbhore muzeyi 2100 ildən çox yaşı olan qədim şəhərin qalıqlarını özündə ehtiva edən qədim yaşayış məntəqəsi və muzeydir. Bu məntəqə Heydərabad dairəsinin Kəraçi şəhərindən 64 km aralıda yerləşir. Bu məntəqə təxminən X əsrdə Bamboo Raca hakimlərinin paytaxtı olub və onların adını daşıyır. Tarixi kitabların əksəriyyətində, eləcə də bəzi tarixçilər, alimlər və arxeoloqlara görə Banbhor Debal tərəfindən tanınıb və adlandırılıb. Bu şəhər islam mədəniyyətinə aid şəhərlərdən biri kimi tanınır, çünki İslam bu subkontinentə məhz Banbhor şəhərindən daxil olub. Bu ərazidə ilkin qazıntılar 1928-ci ildə Macumdar və 1951-ci ildə Alkok tərəfindən aparılıb. 

## Həmçinin bax
Sind əyaləti

## İstinadlar
Oşki monastırı

**Oşki monastırı** (gürcücə:ოშკი) – Türkiyədə Öşk-Vank monastırı olaraq da bilinir. Tarixi Tao-Klarceti bölgəsində Gürcü çarlığına aid monastırıdır. 963-973-cü illər arasında Oşkidə inşa edilmişdir. Hal-hazırda Türkiyədə Ərzurum ili sərhədləri içində yerləşir. Monastrdakı əsas kilsə Vəftizçi Yəhyaya həsr edilmişdir.
## Tarixi
Monastır və kilsə kompleksi III David Kuropalati zamanında tikilmişdir. İnşa edildiyi zəmin üzərində edilən araşdırmalar nəticəsində bölgənin xüsusilə seçildiyi anlaşılmışdır. Monastır bu dövrdəki bənzərlərinin təsirlərini daşısa da, daha qarmaşıq və inkişaf etdirilmiş üslubla inşa edilmişdir. Tetrakonq olaraq dizayn edilmiş strukturda ortada qübbə vardır. Monastır və kilsənin 1036-cı ildə olduqca zəngin formada müqəddəs əşyalarla və frekalarla bəzədildiyi bilinməkdədir. Oşki qədim gürcü mədəniyyətində mühüm təhsil mərkəzi olaraq irəli çıxmışdır. Monastırda yazılan abidələrdən ən məşhuru 978-ci ildə yazılmış İncildir. Monastr çox sayda mühüm din adamı yetişdirmişdir. Bunlar arasında X əsrdə məşhurlaşmış Qriqori Oşkeli, Stefan Dean və Con Çirai vardır.
## Memarlığı
Oşki monastırı strukturu dağın ətəyinə gələcək formada və Tortum çayının sol tərəfində qalacaq formadadır. Monastr bir kənarı uzun dördkün şəklində palana sahibdir. Struktur kopleksinin cənub-şərq qolu kilsənin olduğu qismdir və divarlarda gözəl freskalar vardır. Cənub qismi girişində hələ də oxuna bilən 12 sətir yazıda monast rkompleksinin tikintisində əmək sərf edənlər sıralanır.
### Qübbə
Qübbənin boğaz yüksəkliyi 6.4 metr, divarları da əhatə edən qismi isə 5.66 metrdir. Qüvvə dəbilqə formasında 6.86 met yüksəkliyində və qirmızı-sarı çinilərlə bəzədilmişdir. Qübbənin alt qismində qara rəngli xaç fiqurları vardır. Dəstək sütunlarında müxtəlif heyvan və insan fiqurları vardır.
### Kompleks
Monastırın qərbdəki qolu böyük meydana açılmaqdadır. Buradakı kolonlar freskalarla bəzədilmişdir. Dövrünə görə freskadakı fiqurların ölçüləri daha yüksəkdir. Qübbənin boğaz qismində 12 ədəd pəncərə vardır. Monastırdakı kəmərlər çox görkəmlidir. Burada istifadə edilən tipdə kəmərlər 11 və 12-ci əsr Şərq Ortodoks Kilsələrində istifadə edilmişdir. Xristianlıqdan əvvəlki dövrü xatırladan buğa, quş və maral fiqularına icazə verilməsi də maraqlı faktdır.
## Hal-hazırkı vəziyyəti
Monastırın divarlarındakı yazılar zmaanla yox olsa da, cənub qapısının üzəində monastırın tikintisinə dair sənəd qismində çıxış edən yazı hal-hazırda da qalmaqdadır. Monastırın olduğu torpaqlar gürcü hakimiyyətindən çıxdıqdan sonra məscidə çevrilmiş və bu formada istifadə edilmişdir. Zamanla istifadə eidlməyən və tərk edilən binanın bəzi divarları uçmuşdur. Çökmələr zamanı daha əvvəldən fərqinə varılmayan bəzi freskalar da ortaya çıxmışdır. Hal-hazırda monastırın yox olmaması üçün layihə başladılmış və bu prosesdə görüləcək işlər üçün fond qurulmuşdur. Bu işlərə Türkiyə və Gürcüstan hökuməti rəhbərlik edəcəkdir.

## Həmçinin bax
* Bana monastırı 
## İstinadlar
Bana monastırı

**Bana monastırı** (gürcücə: ბანა) – Türkiyənin Ərzurum ilinin Şənqaya ilçəsinə bağl Penek kəndində olan monastırdır. Monastır əsas kilsə, kiçik kilsə, keşişlər üçün kilsə, qayaya oyulmuş hücrələr və başqa tinintilərdən ibarətdir. Bana monastırı Tao bölgəsinin yepiskopluq mərkəzlərindən biri olmuşdur. Bir fikrə görə, zamanla yepiskopluq ləğv edilmiş və sadəcə monastırın fəaliyyəti davam etmişdir.
## Bana Kafedralı
Monastırın əsas kilsəsi olan Bana kilsəsi və ya Bana Kafedralı əsas fikirlərə görə, VII əsrdə inşa edilmişdir. XI əsrə aid qaynağa görə, kafedral 881-923-cü illər arasında gürcü kralı IV Adarnase tərəfindən qüvvələri, tetrakonkhos struktur olaraq yenidən inşa edilmişdir. Bu tarixdən etibarən, gürcü Baqrationi sülaləsi tərəfindən Osmanlı dövrünə qədər kraliyyət kafedralı olaraq istifadə edilmişdir. XVI əsrdə öblgəni ələ keçirən Osmanlı bu qədim kafedralı Krım müharibəsi dövründə Osmanlı ordusu üçün qalaya çevirmişdir. 1877-1878 Osmanlı-Rus müharibəsi zamanında kompleksin böyük hissəsi dağılmışdır. Divar rəsmlərinin izlərində rast gəlinən kafedralın bir kitabəsinin olduğu, bu müharibə zamanı burada qərərgah quran rus ordusundan olan bi rgeneralın bu kitabəni apardığı deyilməkdədir.
## Kiçik kilsə
Monastırın kiçik kilsələrindən birinin də qübbəli tetrakonkhos struktur olduğu bilinməkdədir. 1907-ci ildə bölgəni gəzən gürcü tarixçi Ekvtime Takaişvilinin verdiyi bilgiyə görə, bu tarixdə kilsənin kiçik qübbəsi çökmüş, amma divarlarının bir qismi ayaqda qalmışdır. Kilsə zaman tamamən ortadan qalxmışdır.
## Mağara kilsəsi
Bana monastırı keşişlərinin inzivaya çəkildiyi qaya mağaraları monastırının keşişlər kilsəsi olan Mağara kilsəsi IX-X əsrdə inşa edilmiş tək nefli strukturdur. Kafedrakın cənub-şərqində - kənd məskunlaşmasının 700 metr şərqində yerləşir. Yazılı qaynaqlardan da bilinən kilsə bir qayadakı mağaraya söykənərək inşa edilmişdir. Strukturun inşasında ksəmə daşdan istifadə edilmişdir. Cənub tərəfindən iki ədəd pəncərəsi olan kilsənin qərb tərəfində bitişik dik dördkünc otaq vardır. Bu otaqdan qayaya oyulmuş nərdivanlarla üst mərtəbədəki otaqa çıxılır. Kilsənin qayaya oyulmuş ik ədəd su anbarı vardır. Kilsənin aşağısında divar qalıntıları qalmaqdadır. Kilsənin olduğu yeri kəndlilər “Otaqlar dərəsi” adlandırmaqdadır.

## Həmçinin bax
* Oşki monastırı
## İstinadlar
Qurtulan Bert

**Qurtulan İsmayıl oğlu Bert **(karaçay-balkarca:*Гуртуланы Исмаилны жашы Берт*,) — qaraçay-balkar şairi, yazıçısı, SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü (1934), Kabardin-Balkar Respublikasının Xalq yazıçısı, Əməkdar mədəniyyət işçisi

## Həyatı
Bert Qurtulan 25 oktyabr (7 noyabr) 1910-cu ildə indiki Kabardin-Balkar Respublikasının Ağsu (qaraçay-balkarca: Акъ суу) kəndində yoxsul maldar ailəsində anadan olmuşdur. Pedaqoji Məktəbi bitirmişdir.
1934-cü ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvüdür.
İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmiş, siyasi bölmədə fəaliyyət göstərmişdir.
1944-cü ildə bütün balkar xalqı ilə birlikdə sürgün olunmuşdur. Vətənə döndükdən sonra Kabardin-Balkar Respublikası Yazıçılar Birliyində məsul katib və “Dostluq” («Шуёхлук») dərgisinin baş redaktoru vəzifəsində çalışmışdır.
12 fevral 2001-ci ildə doxsan yaşında vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı

Bert Qurtulanın yaradıcılığında İkinci Dünya müharibəsində sovet xalqının qələbəsi və kommunizm quruculuğu önəmli yer tutur.
Onun şeir və poemaları həmçinin vətənpərvərlik ruhu ilə seçilir.
Şairin poemaları qaraçay-balkar poeziyasının inkişafında mühüm rol oynamışdır.
Müəllifin nəsr yaradıcılığında "Bəkir", "Adil Gəray", "Yoldakı maneə"  povestləri, romanları, "Yeni talisman" xüsusi yer tutur.
O, tərcümə yaradıcılığı ilə də məşğul olmuş, Ə.Nəvai, A.S.Puşkin, M.Y.Lermontov, F.Şiller, Raynis, S.Stalski, İ.Çavçavadze, V.Mayakovski və başqa şairlərin əsərlərini qaraçay-balkar dilinə çevirmişdir.

## Mükafatları
* Kabardin-Balkar Respublikasının Xalq yazıçısı 
* Kabardin-Balkar Respublikasının Əməkdar mədəniyyət işçisi
* «Şərəf nişanı» ordeni

## Kitabları
### Qaraçay-balkar dilində

* «Qızıl səs» (1935)
* «Aydın səhər» (1958)
* Адилгерий. Повестле бла хапарла, Нальчик, 1961;
* Шуёхла арасында, Нальчик, 1963; 
* Жангы талисман, Нальчик, 1970.

### Rus dilində
* Светлые дали : Стихи и поэмы / [Пер. с балкар. С. Виленского и Я.Серпина]. - Нальчик : Кабард.-Балкар. кн. изд-во, 1960. - 200 с.
* Навстречу ливню: Стихи и поэма ["Жулдузхан"] / Авториз. пер. с балк. Р. Казаковой ; [Ил.: Т.А. Хализова]. - Нальчик : Эльбрус, 1972. - 123 с.
* Новый талисман : Роман / Берт Гуртуев ; Перевод с балкар. А. Мусатова [Худож. В.И. Бекетов]. - Нальчик : Эльбрус, 1975. - 335 с
* Моя песня : Стихи и поэма : Пер. с балкар.,- М. : Сов. Россия, 1987. – 78 c.

## Ədəbiyyat
* Поэты Балкарии: Стихи, Пер. с балкар. - Москва : Сов. писатель, 1958. - 234 с.
* Берт Измайлович Гуртуев: (Библиогр. памятка) / Сост. А. Созаева ; М-во культуры КБ АССР. Респ. б-ка им. Н.К. Крупской. Библиогр. отд. - Нальчик : Б. и., 1960. - 12 с.

## İstinadlar
Umarkot qalası

**Umarkot qalası** (Urdu: **قِلعہ عُمَرکوٹ** ; Sindhi: **عمر ڪوٽ جو قلعو**) — Sind əyalətinin Umerkot məntəqəsində yerləşən qala.

## Haqqında
Amarkot da adlanır. (Urdu: **امَرکوٹ** ; Sindhi:**امرڪوٽ**). Moğol imperatoru Humayun şahın Şer Şah Suri tərəfindən məğlub edilməsindən sonra sığındığı Umarkot qalasında oğlu Əkbər (şah) 1542-ci il 15 oktyabr tarixində anadan olub. 1746-cı ildə Nur Məhəmməd Kəlxur adlı Moğol Subahdarı bu ərazidə qala bina etdi. Bir müddət sonra da bu ərazi ingilislər tərəfindən işğal edilib.

Amarkot qalası XI əsrdə Rana Amar Singx tərəfindən inşa edilib. Hindu Racput sülaləsinin hakimiyyəti altında olub.

## İstinadlar
Samirə Musa

**Samirə Musa** (; ) — Misir atom və tibbi fizika üzrə professoru, sülh naminə atom konfransının təşkilatçısı.

## Həyatı
O Misirdə doğulmuş və Qahirə Universitetində təhsilini davam etdirmişdir. Onun həyatının elmi hissəsi daha çox yayqın olduğundan elmi fəaliyyətini işıqlandırırıq.

## Elmi fəaliyyəti
1952-ci ildə ABŞ-yə etdiyi səfər zamanı S. Musanın ABŞ-nin gizli atom obyektlərini girişinə icazə verildiyi üçün akademik dairələrdə ağdərili olmasına baxmayaraq həmin obyektlərə baxış keçirilməsinə icazə verilməsi ciddi narazıçılıqlara səbəb olmuşdu. Səfər zamanı ona ABŞ-də qalması və ABŞ üçün işləməsi təklif edilsə də, o Qahirəyə dönəcəyini və öz bilgilərini Misir üçün xərcləyəcəyini bildirir. "Sülh naminə Atom" konfransının təşkilatçısı olan S. Musa, nüvə vasitəsilə xəstələrin müalicəsinin hər kəsə əlçatan olması üçün çalışırdı.

## Terror şübhəli vəfatı
Misirin nüvə silahına yiyələnə biləcəyi qorxusundan bəzi xarici dairələr S. Musa ilə rəfiqə olam misirli aktrisa Raqiyə İbrahimi öz sıralarına cəlb edir. S. Musanın açarını oğurlayan R. İbrahim açarı sabuna batırır. Sabunda açarın izilə açarın eynisini düzəldən R. İbrahimin S. Musanı evinə qonaq dəvət etməsindən istifadə edərək evə daxil olaraq onun elmi işlərilə tanış olur. R. İbrahim S. Musa ilə arasının pozulmasına səbəb R. İbrahimin ona ABŞ-yə köçərək orada işləməsini təklif etməsi və qəbul etməyəcəyi təqdirdə bunun ona baha başa gələcəyilə təhdid etməsi olur. S. Musa təklifi qəbul etmir və təhdidlərə də məhəl qoymur. ABŞ-yə etdiyi səfər zamanı evə dönməsini planlaşdırdığı zaman onu daha bir nüvə mərkəzinə baxmaq üçün dəvət edirlər. Avtomobil qəzası da məhz bu səfər zamanı baş verir. Öz bilgilərilə nəinki Misirdə hətta ABŞ-də da tanınan S. Musa ABŞ-yə etdiyi səfər zamanı onun idarə etdiyi abtomobil 40 fut hündürlükdən aşmışdır. Qəza nəticəsində S. Musa vəfat edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Misirli nüvə və tibbi fizik: Samirə Musa
I Manuçar (Meqreliya knyazı)

**I Manuçar** ( ; ) — Dadianilər sülaləsindən olan Meqreliya knyazı. 1590-1611-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur. Atası Meqreliya knyazı I Levandır. 1590-cı ildə böyük qardaşı IV Mamianın ölümündən sonra Meqreliya taxtına çıxmışdır.

Meqreliya knyazlığı İmereti çarlığının tərkibindəki inzibati-ərazi vahidlərindən biri olmuşdur. I Manuçarın dövründə Gürcüstanda siyasi olaraq qarışıqlıq hökm sürürdü. Bu dövrdə I Manuçar xələfləri kimi İmereti çarlığı üzərində Dadianilərin təsirini artırmağa çalışırdı. Həmçinin Gürcüstanı bütünlüklə hakimiyyəti altına almaq istəyən Kartli çarı I Simona qarşı mübarizə aparmış və ona qarşı İmereti çarı Rüstəmə dəstək vermişdir.

## Həyatı
I Manuçarın taxta çıxdığı 1590-cı ildə Şərqi Gürcüstanda hökm sürən Kartli çarı I Simon İmeretidəki hakimiyyət dəyişikliyindən istifadə edərək bölgəni öz hakimiyyəti altına salmağa çalışdı. O, topla təchiz olunmuş ordusu ilə Lixi dağlarını keçərək İmeretiyə daxil oldu. I Simon Kartli çarı Rüstəmi Meqreliyaya qarşı hücuma keçməyə məcbur etdi. I Manuçar Rüstəmə təklif etdi ki, hücumu dayandıracağı təqdirdə onun vassallığını qəbul edəcək və həmçinin I Simona itaət edəcək. Lakin I Simon bu təklifi qəbul etmədi və I Manuçardan təslim olmasını tələb etdi. Həmçinin onu təslim olmayacağı təqdirdə Meqreliyaya hücum etmək ilə təhdid etdi.

I Manuçar buna qarşılıq olaraq ordu yığmağa başladı. Sonradan İmereti çarı Rüstəmin də dəstəyini alan I Manuçar, Opşkvitidə I Simona hücuma keçdi və onu məğlub etdi. Həmçinin I Simonun ordusuna aid olan toplar da I Manuçarın əlinə keçdi. I Simonun Kartliyə doğru geri çəkilməsindən sonra Rüstəm I Manuçarın mühafizəsi altında İmeretiyə geri döndü. Bu dövrdə I Simon və Rüstəm arasında sülh əldə edilməsindən sonra Qərbi Gürcüstanda siyasi sabitlik yarandı. XVIII əsr tarixçisi Vaxuşti Baqrationiyə görə I Manuçar ov zamanı maral sürüsünü təqib edərkən həlak olmuşdur. Onun yerinə taxta oğlu II Levan keçmişdir.

## İstinadlar
Goranboy Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi

**Goranboy Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi** — Goranboy rayonunda yaradılmış muzey.
## Muzeyin tarixi
Goranboy rayon Tarix-Diyarşünaslıq muzeyi 1981-ci ildən fəaliyyətə başlayıb. 2014-cü il dekabr ayında muzey yeni inzibati binaya köçürülmüşdür. Muzey Heydər Əliyev prospekti 5 ünvanında yerləşir. Muzey 1 mərtəbəli binadan ibarətdir: ekspozisiya zalı, fond otağı, işçi otağı və yardımçı otaq.

## Muzeyin eksponatları
Muzeyin ümumi sahəsi 954 kv.m-dir. Ekspozisiya sərgisinin sahəsi 167 kv.m, fond saxlama otağının sahəsi 56 kv.m-dir. Muzeydə keçmiş və müasir dövrümüzü əks etdirən 2658 ədəd eksponat qorunub saxlanılır. Eskpozisiya zalında 1600 çox eksponat nümayiş etdirilir. Muzey üç bölmədən ibarətdir: qədim, orta və müasir dövr. 2017-ci ildə muzeyin fonduna 58 ədəd əşya verilmişdir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan muzeyləri

## İstinadlar
Vasili Patruşev

**Vasili Patruşev** () — Sovet fizioloqu. Professor, biologiya elmləri doktoru, Ev heyvanlarının mənşəyi və təkamülü üzrə mütəxəssis.
## Bioqrafiyası
Vyatka quberniyasının Kotelniçski qəzasının Patruşevo kəndində anadan olmuşdur. Atası İvan Aleksandroviç Patruşev ibdiodai təhsilini almışdır. Sosial Demokrat dərnəyinin işində iştirak etmiş, sonra həbs edilmişdir. Həbsdən qacaraq Çelyabinskdə gizlənmişdir. Anası Fedosya İvanovna Belıx adi kəndli olmuşdur.

1929-cu ildə Vasili Patruşev orta məktəbi bitirir və bir müddət Kotelniçeski Komsomol Könüllü Komitəsinin pionerləri ilə iş üzrə icra katibinin müavini vəzifəsində çalışır. 1932-ci ildə Qorki Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu bitirir, sonra aspiranturada qalır və namizədlik dissertasiyasını müdafiə edir.

Bundan sonra Patruşev Moskvaya köçür, SSRİ Elmlər Akademiyası Genetika İnstitutunda doktoranturasına yazılır. N. Vavilovun rəhbərliyi altında baş elmi işçi kimi çalışır. Kənd təsərrüfatı heyvanlarının biokimyəvi xüsusiyyətləri və morfofizioloji növlərinin öyrənilməsi ilə məşğul olur.

Böyük Vətən müharibəsi başlamazdan əvvəl Minskə köçür və burada Belorusiya Sovet Sosialist Respublikası Elmlər Akademiyası Əkinçilik İnstitutunun heyvandarlıq şöbəsinə rəhbərlik edir. 1941-1943-cü illərdə Qərb Cəbhəsində xəstəxana laboratoriyasının müdiri olmuş, sonra Sverdlovska köçürülmüş və yenidən xəstəxana laboratoriyasına rəhbərlik etmişdir. 1944-cü ildə müharibə sona yaxınlaşanda ölkədə Uralda akademik bioloji bir təşkilatın təşkili məsələsi aktuallaşır.
Biologiya elmləri doktoru və professor Vasili İvanoviç Patruşev SSRİ Elmlər Akademiyası Ural Filialının Biologiya İnstitutunun (indiki Rusiya Elmlər Akademiyası Ural Filialının Bitki və Heyvan Ekologiyası İnstitutu) qurucusu və ilk direktoru olur. Patruşevin rəhbərliyi altında laboratoriyalar təşkil edilir və böyük bir qrup işə qəbul edilir. Tədqiqatın əsas istiqamətləri formalaşdırılır.

Eyni zamanda Ural Dövlət Universitetində müəllimlik fəaliyyəti ilə məşğul olur. 1948-ci ildə xüsusilə biologiya və genetika üçün çətin günlər gələndə Vasili Patruşev Veismanism-Morqanism, anti-lısenkov və anti-miçurin fəaliyyətlərində günahlandırılır və Biologiya İnstitutunun direktoru vəzifəsindən ayrılmalı olur.
1950-ci ildə Ural Dövlət Universitetinin Fiziologiya Bölməsinin rəhbərliyini öz üzərinə götürür. 1956-cı ildə ona Uralda ilk Elmi Tədqiqat Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu yaratmağı tapşırılır. Bununla birlikdə 1950-ci illərin sonunda Patruşev əkinçilik təcrübələrini tənqid etməyə başlayır və yenidən təqib edilir. 1958-ci ildə Ural Dövlət Universitetinin İnsan və Heyvan Fiziologiyası şöbəsinə qayıdır və 22 aprel 1962-ci ilədək ölümünə qədər orada çalışır. İvanovskoye qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

60-dan çox elmi məqalənin müəllifidir.
## Mükafatları
"1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalı və "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar
Kotelnikov-Şennon teoremi

**Kotelnikov-Şennon teoremi** — Rəqəmsal idarəetmə sistemlərində (*Digital Signal processing*) diskretləşdirilən fasiləsiz siqnalı əvəz edən impulslar ardıcıllığının bərpa edilməsi üçün istifadə edilən teorem. Diskretləşdirmə intervalının qiyməti lazım olduğundan kiçik seçildikdə idarəetmə sisteminin keyfiyyətinə xələl gətirmir, lakin, izafi hesabatlara səbəb olur. Bu kəmiyyətin qiymətinin lazım olduğundan böyük seçilməsi isə məlumat itkisinə və nəticədə sistemin pisləşməsinə səbəb olur. Diskretləşdirmə intervalının qiyməti elə seçilməlidir ki, diskretləşdirilən fasiləsiz siqnal onu əvəz edən impulslar ardıcıllığından bərpa edilə bilsin.

Kotelnikov-Şenon teoreminə əsasən analoq x(t) siqnalını dəqiq bərpa edə bilmək üçün kvantlama tezliyi ωk analoq x(t) siqnalının ωmax maksimal tezliyindən 2 dəfə böyük olmalıdır:

\omega_k > 2 \omega_{\text{max}}

\omega = \frac{2\pi}{T} olduğundan diskretləşmə intervalı (addımı) üçün

T_k  münasibəti ödənməlidir. Burda ω -bucaq tezliyi olub ölçü vahidi [rad/san].

## İstinadlar
Stanislav Şvarts

**Stanislav Şvarts** () — Sovet zooloqu və ekoloqu, SSRİ Elmlər Akademiyasının akademiki (1970), əhalinin və təkamül ekologiyasının rusdilli qanadının banilərindən biridir.

## Bioqrafiyası
1 aprel 1919-cu ildə Yekaterinoslavda anadan olub.

1937-ci ildə Stanislav Şvarts müəllimləri D. Kaşkarov və P. Terentyev olduğu Leninqrad Universitetinin biologiya fakültəsinə daxil olur. Müharibə vaxtı könüllü olaraq cəbhəyə yollanır. 1942-ci ildə tərxis olunmadan sonra universiteti bitirib aspiranturaya daxil olur. 1946-cı ildə namizədlik dissertasiyasını müdafiə edir.

1946-cı ildən Sverdlovskda Heyvan populyasiyası ekologiyası laboratoriyasının təşkilatçısı və rəhbəri (1952-ci ildən). 1954-cü ildən elmlər doktoru, 1966-cı ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, 1970-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü olur. 1955–1976-cı illərdə fəaliyyətlərinə müasir bir istiqamət vermiş SSRİ Elmlər Akademiyası Bitki və Heyvan Ekologiyası İnstitutunun direktoru olur.

## Elmi fəaliyyəti
Stanislav Şvarts heyvan populyasiyalarının vəziyyətini müəyyənləşdirmək və inkişafının proqnozlaşdırılması üçün morfofizioloji göstəricilər metodunu, təbiətdəki təkamül prosesinin ekoloji mexanizmləri haqqında yeni fikirləri, heyvan populyasiyalarında böyümə və inkişaf sürətinin metabolik tənzimlənməsini inkişaf etdirmiş, heyvan populyasiyası ekologiyasının inkişafına mühüm töhfə vermişdir. Uzaq Şimal təbiətinin əhatəli tədqiqatlarına rəhbərlik etmişdir.

20 ildən artıq müddətdə çoxtərəfli tədqiqatlar zamanı Stanislav Şvarts öz tələbələri ilə birlikdə ekoloji qayda kimi qəbul olunan bir qanunauyğunluğu kəşf etmiş və formalaşdırmışlar: Növləşmə növdaxili ixtisaslaşmış formalara nəzərən adaptasiyanın və enerji sərfiyyatı baxımından daha qənaətcil yeni uyğunlaşmanın aşkar mərhələsidir. Bu hal mühüm ümumbioloji əhəmiyyətə malikdir. Bu, Şvartsın çox sayda əsərində əks olunub.

Akademik İnnokenti Gerasimov Şvarts nəzəriyyəsinin tərəfdarlarından idi. Şvarts Sovet İttifaqı ərazisindəki ilk biosenozların geniş miqyasda qorunmasının mümkünsüzlüyü haqqında fikrini, xalq təsərrüfatının artan ehtiyacları və təbii ehtiyatların istehlakı ilə izah etmişdir. Bu ehtiyacları ödəmək üçün çox miqdarda oksigenin, heyvan və bitki mənşəli məhsulların sintezini təmin edəcək süni ekosistemlərin yaradılması tələb olunurdu. Süni ekosistemlərin yüksək məhsuldarlığı onun ehtiyat fəaliyyətini, yəni təsadüfi xarici təsirlər altında biokütlə istehsalının qorunmasını təmin etmişdir.

Stanislav Şvarts eyni zamanda populyasiya və təkamül ekologiyası sahəsində Ural elmi məktəbinin banisidir.

## İstinadlar
Kuban mədəniyyəti

thumb|Kuban mədəniyyətinə aid bəzək əşyası.
**Kuban mədəniyyəti** — təxminən e.ə. 1100- e.ə. 400-ci illər Şimali və Mərkəzi Qafqazda Tunc və Dəmir dövrü mədəniyyətidir. Bu mədəniyyətin mövcudluğu dövrünə aid tapıntılar müxtəlif muzeylərdə nümayiş etdirilir.

## Haqqında

[left|thumb|[Tunc dövrünə aid əşya.]]

Kuban mədəniyyəti Qafqazın qərb qismindəki Xaraçoy mədəniyyəti və Kolhis mədəniyyətindən əvvəl meydana çıxmış mədəniyyətdir. 1869-cu ildə Kuban kəndində döyüş baltaları, bəzək əşyaları və digər buna bənzər qədim əşyalar kəşf edildi. Bugün Maykopdan minlərlə Kuban mədəniyyəti dövrünə aid dəyərli əşyalar aşkarlanmaqdadır. Bunların əksəriyyəti Maykopdakı milli muzeylərdə nümayiş etdirilməkdədir. Amjad Caiçuxa kimi bir çox elm adamı Kuban mədəniyyəti haqqında elmi tədqiqatlar aparmış və elmi əsərlər yazmışdırlar. Ən yaxşı nümunələr e.ə. VII əsrdə Serjen-Yurt yaşayış məskən əətrafında aşkarlanmışdır. Bu yerin ən önəmli mərkəz olduğu güman edilir. Bu yaşayış məskəni hal-hazırkı Çeçenistan ərazisində yerləşməkdədir.

Bu mədəniyyətdən qalan qalıntılar yaşayış binalarından, daş körpülərdən, qurbangahlardan, sümükdən, gildən və daşdan düzəldilmiş müxtəlif əşyalardan ibarətdir. Tapıntılar arasında oraq və taxıl dəyirmanları vardır. Daha çox taxıl, buğda, çovdar və arpa yetişdirilmişdir. İnək, qoyun, keçi, eşşək və at ən geniş yayılmış əmək heyvanlarından hesab edilir. At bu mədəniyyətin mənsubları tərəfindən müqəddəs hesab edilirdi. Onlar keramika, qızıl, gümüş, mis və zərgərlik işlərində usta olmuşdurlar.

Amjad Caymuxa bu mədəniyyət nümunələrini vaxtı ilə ərsəyə gətirən insanların bügünkü çeçenlərin və ya inquşların ulu babaları olduqları qənaətinə gəldiyini bildirmişdir. Bu ya da Xaracoy mədəniyyəti bu insanların yaratmış olduqları ilk mədəniyyət hesab edilir. İlk dəfə indi yaşadıqları torpaqlara gəlmələri 3-4 min əvvələ aid edilən çeçenlərin bu mədəniyyətin tək sahibi olmaları mübahisəlidir və müxtəlif fikirlər səsləndirilməkdədir. Hər bir halda, Kuban mədəniyyətinin yaradılması və inkişafı qərbi Qafqaz xalqlarının fəaliyyəti ilə əlaqədar olduğu kimi çeçen və inquşlarla da əlaqəli olması qətidir.

## Həmçinin bax
* Klin-Yar
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Raisa Əhmədova

**Raisa Soltanmuradovna Əhmədova** (çeçencə:*Раиса Солтамурадовна Ахматова*, ) — çeçen xalq şairəsi. Əhmədovanın şerləri dünya miqyasında etnik çeçenlər və inquşlar arasında məşhur olmuşdur. Ancaq rus qüvvələri Birinci Çeçen müharibəsi zamanı Çeçen Milli Arxivlərini yandırıdğı zaman bütün arxivi (600-dən çox material daxildir) yox edilmişdir. Əhmədova Native Republic (1958), Strike me in the Face, Wind (1959), Im coming to You (1960), Difficult Love (1963) ve Revelation (1964) şer topluları ilə məşhurlaşmışdır. 

## Həyatı
13 dekabr 1928-ci ildə işçi sinfinə aid ailənin övladı olaraq dünyaya gəlmişdir. 1943-cü ildə Qroznı Pedoqoji Məktəbindən məzul olmuşdur. 1946-cı ildən 1956-cı ilə qədər ailəsi ilə birlikdə sürgündə olmuşdur. Bu sürgün zamanı bütün çeçen xalqı Stalin rejimi tərəfindən sürgünə məruz qalmışdı. Sürgündə olduğu Qazaxıstanda məktəb müəllimi kimi çalışmışmağa başlamışdır. 1958-ci ildə - sürgündən geri qayıtdıqdan sonra Ədəbiyyat İnistitutunda Ali Ədəbiyyat Kurslarına qəbul olmuşdur. 

Xeyli sayda kitabı nəşr edilmiş və ya dəfələrlə nəşr edilmişdir. "Çeçen-İnquş xalq şairi" adını alan yeganə qadın şairədir. Çeçen ədəbiyyatında ilk dəfə qadın qəhrəmanları cəmiyyəti həyatına aktiv rol olaraq qatılan fərdlər olaraq göstərmişdir. "Ən bahalı" silsilə əsərində Əhmədova ana vətən, sülh cə dostluq haqqında yazmışdır. Kitabları bir çox SSRİ xalqının dilinə nəşr edilmişdir və bundan əlavə hind, ingilis, fransız, latış və alman dillərinə tərcümə edilmişdir.

İctimai həyatda aktiv rol oynamışdır. Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Yazıçılar İttifaqının (1961-1983) rəhbəri, Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Ali Soveti (1963-1985) rəhbəri, CPSU XXII Konqresi nümayəndəsi, Dünya Ümumi Silahsızlanma və Sülh Konqresinin üzvü olmuşdur. Uzun illər Sovet Sülh Komitəsinin ən aktiv üzvlərindən biri olmuşdur. Həyatının son illərində Sovet Mədəniyyət Fondunun respublikaçı şöbəsinə rəhbərlik etmişdir.

Bəzi araşdırmaçılar əsərlərinin bütün arxivinin Birinci Çeçen müharibəsi zamanı yox edildiyini irəli sürür.

## Əsərləri
* Хьоме республика (Республика родная) (1957)
* Бей мне, ветер, в лицо (1959)
* Иду к тебе (1960)
* Трудная любовь (1963)
* Откровение (1964).

## Həmçinin bax
* Çeçenlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Chechnya Free.ru Article on Raisa Akhmatova
*Mirslov Encyclopedia Article Entry
*KavkazChat Thread on Raisa Akhmatova
*http://www.encyclopedia2.thefreedictionary.com/Akhmatova%2C+Raisa+Soltamuradovna
Sulduz sancağı

**Sulduz sancağı** və ya Sulduz livası —  Osmanlı İmperiyasının Təbriz əyalətinin inzibati–ərazi vahidi.  İnzibati mərkəzi Sulduz idi.

1593-cü ildə Osmanlı İmperiyasının Təbriz əyaləti Marağa livası, Suldus, Dizmar, Saru-kurqan, Səidabad və Əlik livaları ilə birlikdə Təbriz əyalətinə daxil idilər. Suldus livası isə Sulduz nahiyəsindən təşkil olunmuşdur 

Osmanlı üsul-idarə sisteminə uyğun olaraq hər iki əsrdə (XVI və XVIII əsrlərdə) aparılmış təhrirlərə nəzər saldıqda görürük ki, Soyuqbulaq livasına isə Suldus livalıqdan çıxarılaraq nahiyə kimi qatılmış.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* “Dəftər-i müffəssəl liva-i Marağa”
* http://azkurs.org/i-turkoloji-qurultayn-90-illiyine-hesr-olunmus-beynelxalq-konf.html?page=89
Sind papağı

**Sind topisi** -—  Sind milli baş geyimi.

## Haqqında

Sind milli baş geyimi olan Sind topisi əsasən Pakistanın Sind əyalətində yaşayan əhali tərəfindən geyinilən baş geyimidir. Bu geyimdən Saraiki xalqı, Bəluc xalqı və Puştunlar da istifad edir və bütün Pakistan ərazisində rast gəlinir. Əcrək və ya Saraiki Əcrək ilə yanaşı Sind papağı, Sind və Saraiki mədəniyyətinin mühüm bir hissəsi hesab edilir. Bu geyim həm də Sind milliyyətçiliyinin bir nişanəsidir. 

Sind papağının alın hissəsi açıq olan dairəvi/silindir formalı geyim növüdür. Qarışıq həndəsi naxışlar bu geyim üzərində öz əksini tapıb və əksər vaxt çox kiçik şüşə parçaları da içərisinə işlənir. Sind mədəniyyətində Sind papağı, Əcrək ilə yanaşı hədiyyə və ya hörmət əlaməti olaraq bağışlanır. 2009-cu ilin dekabr ayında Pakistanın Sind əyalətində Sind sərhəddini və bütövlükdə Sind mədəniyyətini qeyd etmək üçün "Sind Topi Günü" keçirildi. 2010-cu ildən bu gün "Sind mədəniyyəti günü" adlandırılmağa başlandı.

Əllə toxunma Sind papağı çox gərgin zəhmət hesabına başa gəlir. Xüsusilə də hər dekabr ayının ilk Bazar günü bu bayram qeyd edilir. Pakistanda Sind mədəniyyətinin ruhunu tərənnüm etmək üçün istifadə edilən rəmzi bir hadisədir. Sind baş geyimi sind topisi Tharparkar, Umerkot, Sanghar, Kandhkot, Larkana, Navabşah ve Sindin bəzi başqa məntəqələrində istehsal edilir.

## Həmçinin bax
Sind mədəniyyəti günü

## İstinadlar
Usinsk

**Usinski** — Rusiyanin Komi Respublikasında olan şəhər.

## Coğrafiyası
Şəhər Cis-Uraldaki Komi Respublikasının şimal-şərqində, orta Peçora hövzəsində, çayın sağ qolu(təxminən 4&nbsp;km) içərisindədir: çayın sağ sahilində. Usa , Peçora ilə birləşməsinin yaxınlığında, dəmir yolu stansiyasından 3&nbsp;km , Sıtıkvardan 757&nbsp;km şimal-şərqdə, Arktik dairəsindən 90&nbsp;km cənubda yerləşir. "Usinsk" ərazisi 30,564•20 km2 (3.056.420ha)-dir ki, buda Komi Respublikasının 7,3%-ni təşkil edir .

## Qütb gecə və gündüzləri
Rusiyanın Apatitı, Bilibino, Verxoyansk, Varkuta, İnta, Hacıyevo, Dudinka, Zaozersk, Zapolyarnıy, İqarka, Kandalakşa, Kirovsk, Kovdor, Kola, Labitnanqi, Monçeqorsk, Murmansk, Меzеn, Naryan-Маr, Nоrilsк, Оlеnеqоrsк, Ostrovnoy, Pevek, Polyarnıy Zori, Polyarnıy, Salexard, Severomorsk, Skejnoqorsk, Srednokolımsk şəhərləri kimi Usinsk şəhərində də, qütb gecə və gündüzləri müşahidə olunur. Nəzərə çatdıraq ki,  Günəş bir qütbdə zenitdə olduqda həmin qütbdə qütb gündüzü digərində isə qütb gecəsi (və ya əksinə) olur.Qütb gecə və gündüzü 66°33' paraleldə müşahidə olunur və 6 aya yaxın(179 gün) davam edir. Qütb gecə və gündüzü Usinskdə ildə 1 dəfə müşahidə olunur. Qütb gecəsi 23 sentyabrda başlayır 21 martda bitir.Qütb gündüzü isə 21 martdan, 23 sentyabra qədər olur.

## Saat qurşağı
Usinsk, bütün Komi Respublikasi kimi, Moskva vaxtına göre yaşayır, yəni GMT ilə nisbətən +3:00(MSK)

= İqlimi =
İqlim rayonlaşdırılması baxımından şəhər mülayim zonanın Atlantik-Arktik bölgəsində yerləşir. Yanvar ayının temperaturu −20&nbsp;°C; −42&nbsp;°C arasında dəyişir, yayda isə maksimum temperatur bəzən +35&nbsp;°C-yə çatır və iyulun orta temperaturu +15&nbsp;°C-dir. Qar örtüyü oktyabrın ortalarından iyuna qədər ildə 230 gün davam edir. Sentyabr-oktyabr ayının ortalarinda çiskin buz yağışları tez-tez davam edir. Ən isti mövsüm iyulun ortalarından avqustun ortalarına qədərdir. Cənub küləyi saatda 25&nbsp;km/s çox sürətlə əsir.

## Tarixi
Usinsk,1966-cı ildə Komi Respublikasının şimalında yeni kəşf edilmiş neft yataqlarında məskunlaşma yeri olaraq qurulmuşdur. "Usinsk"-ə şəhər statusu 1984-cü iıdə verilmişdir. İdarə bölgüsü çərçivəsində, şəhər tipli qəsəbə Parma qəsəbəsi və on səkkiz kənd bölgəsi ilə birlikdə, respublika əhəmiyyətli Usinsk şəhərciyi kimi birləşdirilmişdir-rayonların statusuna bərabər bir inzibati vahiddir. Bələdiyyə bölgüsü olaraq, Usinskin respublika əhəmiyyətli şəhəri Usinsk şəhər Dairəsi kimi bitləşdirilmişdir. Qəsəbə Komi Respublikasında neft və qaz istehsalı mərkəzidir. Respublikada istehsal olunan bütün neftin dörddə üçü Usinsk ətrafındakı yataqlardan gəlir. 1980-ci ildən qəsəbə Peçora Dəmir Yoluna 108 kilometr (67mil) uzunluğunda piyada yolu ilə birləşir.

## İstinadlar
Sulduz nahiyəsi

**Sulduz nahiyəsi** —  XIV əsr-1995 inzibati nahiyə. Urmiya xanlığının bölgələrindən biri. 

## Tarixi

Elxanilər dövlətinin Sulduz nahiyəsi

1593 Təbriz əyalətinin Sulduz livasının Sulduz nahiyəsində aşağıdakı kəndlər mövcud idi:
*Sulduz

1724-ci ilin icmal dəftərinə görə Təbriz əyalətinə tabe olan Soyuqbulaq livası Sulduz nahiyəsində aşağıdakı kəndlər mövcud idi:

*Sulduz

## Əhalisi

### Şəxsiyyətləri

## Mənbə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər