Donatello kantoriyası

**[[Donatello]]nun kantoriyası** () — Florensiyadakı Santa-Mariya-del-Fiore kafedralı üçün yaradılmış heykəltəraşlıq əsəri. Əsər hazırda Opera-del-Duomo muzeyində saxlanılır və Luka della Robbianın kantoriyası ilə üzbəüz nümayiş etdirilir. 

Erkən Florensiya İntibahının şah əsərlərindən biri hesab edilən kantoriya, 1433-1438-ci illər arasında Donatello tərəfindən mərmər və bürünc istifadə edilməklə yaradılmışdır və 348 x 570 x 98 sm ölçülərə malikdir.

## Tarixi

Kafedralın təqdisinə hazırlıq mərhələsində, tikintiyə nəzarət edən Opera qurumunun ustaları XV əsrin ilk onilliklərində daxili və xarici bəzəklərin ən azı əsas hissələrinin tamamlanmasını sürətləndirdilər.

Liturgik ifaları yerinə yetirən xor üzvlərini və 1432-ci ildə Matteo da Prato tərəfindən sifariş edilmiş yeni əsas orqanı yerləşdirmək məqsədilə presviteriyada iki kantoriya inşa edilməsi qərara alınır. Bu qurğular əsas altarın hər iki tərəfində, yüksəldilmiş mövqedə və simmetrik şəkildə yerləşdirilməli idi: biri Kanoniklər sakristiyasının, digəri isə Messa sakristiyasının qapısı üzərində.

Sənədlərdə ilk dəfə Messa sakristiyası tərəfində (sol tərəfdə) yerləşən kantoriya qeyd olunur. Bu əsər 1431-ci ildə Luka della Robiaya sifariş edilmişdir. 1433-cü il 14 noyabr tarixində isə Kanoniklər sakristiyası üçün nəzərdə tutulan ikinci kantoriya Donatelloya tapşırıldı. Müqaviləyə əsasən, əgər bu kantoriya Luka della Robbianın işi qədər uğurlu olarsa, hər biri üçün 40 florin ödənilməli idi; lakin daha yüksək bədii kamillik əldə edilərsə, məbləğ 50 florinə qədər artırıla bilərdi.

Donatello, həmin dövrdə Romaya etdiyi ikinci səfərdən (1432–1433) yenicə qayıtmışdı. Bu səfər zamanı o, imperiya dövrünə aid xarabalıqları, erkən xristian sənət nümunələrini (məsələn, sütunlu sarkofaqları), orta əsr mozaikalarını və Bizans fil sümüyü sənduqələrini öyrənmişdi. Bu müxtəlif təsirlər kantoriya üzərində işləyərkən, sənətkar tərəfindən geniş şəkildə istifadə edilmişdi.

Heykəltəraş, əvvəllər Müqəddəs İohann Yevangelist heykəli üzərində işləyərkən etdiyi kimi, kafedralın daxilində yerləşən bir kapelladan emalatxana kimi istifadə etmiş və Opera tərəfindən ona ayrılmış ustaların köməyi ilə çalışmışdır.

1438-ci ilə aid sənədlərdə işin demək olar ki, tamamlandığı, yalnız mərkəzi konsolun altındakı panellərdən biri üçün nəzərdə tutulmuş bürünc başın çatışmadığı qeyd olunur. Bu hissə üçün Donatelloya təxminən 300 livrə (təqribən 30 kiloqram) bürünc verilmişdir. 1446-cı ildə əsərin yekun ödənişi üçün qiymətləndirmə aparılmış və iş 886 florin dəyərində qiymətləndirilmişdir ki, bu da Luka della Robbiaya ödənilmiş 382 florindən xeyli yüksək idi.

Müqaviləyə əsasən, Donatello bu məbləği, əvvəlcədən alınmış avanslar çıxılmaqla, yalnız Kanoniklər sakristiyası üçün 1437-ci ildə sifariş edilmiş, lakin faktiki olaraq heç vaxt icra olunmamış bürünc qapıların tökmə işindən altı ay sonra Kozimo de Mediçinin bankından ala bilərdi. Ehtimal olunur ki, sonradan Donatello razılaşmaların yenidən nəzərdən keçirilməsi yolu ilə ödənişi əldə etməyə nail olmuşdur.

Corco Vazarinin qeydlərinə görə, Donatelloya aid iki bürünc putto Luka della Robbianın kantoriyası üzərində yerləşirdi. Lakin bu fiqurların ilkin olaraq həqiqətən həmin kantoriya üçün nəzərdə tutulub-tutulmadığı dəqiq məlum deyil. Ümumiyyətlə, bu puttolar Parisdə yerləşən Jakmar-Andre muzeyində saxlanılan iki putto heykəlləri ilə eyniləşdirilir.

1688-ci ildə Böyük Şahzadə Ferdinand de Mediçinin Bavariyalı Violanta ilə evlənməsi münasibətilə bütün kafedralın möhtəşəm barokko üslubunda bəzədilməsi qərara alınır. Həmin dövrdə ölçülərinə və üslubuna görə köhnəlmiş hesab edilən iki kantoriya sökülərək Opera təşkilatının anbarlarına yerləşdirilir. Bununla belə, onların altlıqları və konsolları saxlanılaraq, üzərində yeni, iri ölçülü və intarsiya texnikasında işlənmiş taxta kantoriyaların quraşdırılması üçün dayaq kimi istifadə olunur. XIX əsrdə, Qaetano Bakkani tərəfindən idarə olunan ümumi bərpa və əsərlərin seçimi işləri zamanı bu qalıqlar da çıxarılır və onların yerinə bu günədək mövcud olan sadə daş kantoriyalar quraşdırılır.

XIX əsrdə Florensiya kafedralının tarixi kantoriyalarının bərpası üçün çoxsaylı müraciətlər edilmiş, yenidən yığılmış kantoriyalar isə uzun müddət Uffitsi və Barcello qalereyalarında sərgilənmişdir; bu zaman müxtəlif şəxslər tərəfindən kantoriyaların yenidən Florensiya kafedralındakı yerlərində quraşdırılması təklifləri irəli sürülmüşdür. 

1887-ci ildə nəhayət ki, kantoriyalara yeni muzey ithaf edilməsi qərara alınmış, beləcə Opera-del-Duomo muzeyinin əsası qoyulmuş və memar Luici del Moro tərəfindən layihələndirmə işi icra edilmişdir. Muzeydə, bir zamanlar kafedral üçün yaradılmış digər sənət əsərləri kimi, kantoriyaları da müşahidə etmək mümkündür.

## Təsviri və tərzi

Kantoriyanın cənub divarında, Məsihin həyat hekayələrinin başlanğıc hissəsinə ayrılmış mövqedə yerləşdirilməsi onu daim yarıqaranlıq şəraitdə saxlayırdı. Bu işıqlandırma, ilk dəfə mələk fiqurlarının meydana çıxdığı Roma sarkofaqlarına ayrılmış məkanlarda hökm sürən işıq mühitini xatırladırdı və bu səbəbdən *“Günahsızların qətliamı”* ikonografik mövzusu ilə assosiasiya olunurdu. Məhz buna görə heykəltəraş mövcud az işıqdan maksimum dərəcədə faydalanmağa çalışmışdır. O, bir tərəfdən Müqəddəs Konstanza mavzoleyindən, digər tərəfdən isə Arnolfo di Kambio tərəfindən yaradılmış Florensiya kafedralı fasadından ilhamlanaraq, rəngli mərmərlərlə işlənmiş intarsiya kompozisiyalarını təklif etmişdir. Bu kompozisiyalar rəngli və qızılı fonlu mozaika tessellaları ilə canlandırılmış arxa plan üzərində qurulmuş və məkanın vizual təsirini gücləndirmişdir.

Kantoriyanın memarlıq quruluşu ciddi şəkildə həndəsi prinsiplərə əsaslanır. Onu daşıyan beş konsolun hündürlüyünə bərabər ölçüdə olan paralelpiped forması ideal şəkildə iki hissəyə bölünmüş düzbucaqlı bir kompozisiya yaradır. Hər bir konsola parapet üzərində iki kiçik sütun uyğun gəlir; bu sütunlar arxa fondan ayrılmış vəziyyətdə yerləşir və irəli çıxan arxitravı daşıyaraq bir növ portik–səhnə təsiri yaradır. Məhz bu memarlıq quruluşunun arxa hissəsi boyunca rəqs edən puttilərdən ibarət friz uzanır. Dekorativ proqramın seçimi zamanı Donatello, Opera təşkilatının əməkdaşı Neri Kapponinin təklifi ilə bir Psalma istinad etmişdir. Böyük ehtimalla bu, rəqsin mənəvi sevincin ifadəsi kimi təqdim olunduğu 148-ci və ya 149-cu Psalm olmuşdur.

Frizi təşkil edən relyeflər fasiləsiz xarakter daşıyır və Dionis mövzulu Roma sarkofaqları və relyeflərindən götürülmüş coşğun rəqs səhnələrini əks etdirir. Bu təsirlərə bu gün Uffitsi qalereyasının arxeologiya kolleksiyasında saxlanılan rəqs edən gənc fiqurlara aid iki relyef də daxildir. Donatellonun təsvir etdiyi rəqs kompozisiyası iki üst-üstə yerləşən, lakin əks istiqamətlərdə hərəkət edən plan üzrə qurulmuş davamlı bir dairəvi rəqs (girotondo) formasındadır: ön plandakı fiqurlar əsasən sola doğru, arxa plandakı fiqurlar isə sağa doğru hərəkət edir.

Kompozisiya əsasən diaqonal xətlər üzərində təşkil olunmuşdur ki, bu da kantoriyanın memarlıq quruluşunda üstünlük təşkil edən üfüqi və şaquli bölgü ilə güclü ziddiyyət yaradır. Məhz bu qarşıdurmadan, fövqəladə bir dinamizm doğur və hərəkət, fiziki enerjinin sevinc dolu azadlığı kimi təqdim olunur. Müxtəlif və qeyri-adi pozalarda təsvir edilmiş puttilər Leon Battista Albertinin "*varietas*" nəzəriyyəsinə uyğun olaraq, sanki qarşısıalınmaz bir hərəkət içindədir. Bu hərəkət memarlıq bölgüsü tərəfindən məhdudlaşdırılmır; əksinə, Prato kafedralının kafedrasında olduğu kimi, memarlıq onu daha da vurğulayır. Bundan əlavə, arxa fonda istifadə olunmuş şüşə pastaların parlaq və işıltılı effekti — Prato kafedralını bəzəyən əsərə nisbətən daha zəngin və rəngarəng olması — hərəkət hissini və dekorativ elementlərin fantaziyaya əsaslanan müxtəlifliyini gücləndirir. Bu təsir parapetdə, altlıqda və konsollarda da aydın şəkildə müşahidə olunur. Bütün bunlar Luka della Robbianın eyni mövzulu əsərinə xas olan sakit, ölçülü və klassik tarazlıqdan kəskin şəkildə fərqlənir. Sənət tarixində tez-tez qeyd edildiyi kimi, Luka della Robbia *“apollonik”*, Donatello isə *“dionisik”* xarakterli sənət anlayışını təmsil edir.

Bununla belə, Donatellonun relyefi klassik modelin hüdudlarını da aşır. O, daha geniş təsir mənbələri birləşdirərək eksperimental bir texnikadan istifadə etmişdir. Bu texnika fiqurların tökmə mərhələsində həddindən artıq cilalanmadan imtina edir və onları qəsdən “xam”, işlənməmiş təsir bağışlayan formada saxlayır. Sonralar bu yanaşma Mikelancelonun *"non-finito"* anlayışında inkişaf etdirilmişdir. Corco Vazari yazırdı ki, Donatello *“fiqurları eskiz halında icra etmişdir; yer səviyyəsindən baxıldıqda isə onlar həqiqətən canlı və hərəkətdə olan kimi görünür”*.

Konsollar arasındakı sahələrdə Donatello, yan hissələrdə puttilərdən ibarət cüt fiqurlu iki relyef yerləşdirmiş, mərkəzdə isə qızılı bürüncdən hazırlanmış iki protom baş təsvirinə yer vermişdir. Bu baş fiqurların mənşəyinin bu gün məlum olmayan klassik bir modelə əsaslandığı ehtimal olunur və onların konkret simvolik mənası hələ də dəqiqləşdirilməmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*AA.VV., *Il museo dell'Opera del Duomo a Firenze*, Mandragora, Firenze 2000. ISBN 88-85957-58-7
*Pierluigi De Vecchi ed Elda Cerchiari, *I tempi dell'arte*, volume 2, Bompiani, Milano 1999. ISBN 88-451-7212-0
*Rolf C. Wirtz, *Donatello*, Könemann, Colonia 1998. ISBN 3-8290-4546-8