Mənəvi hüquqlar

**Mənəvi hüquqlar** () — müəllif və ya yaradıcı şəxsin əsərlə bağlı şəxsi hüquqlarını qoruyan əqli mülkiyyət hüquqlarının bir hissəsidir. Bu hüquqlar müəllifin əsərinin mənəvi və şəxsi dəyərlərini qorumağa xidmət edir və müəllifin əsəri üzərində xüsusi hüquqları olduğu anlamını verir, bu hüquqlar adətən müəllif hüququndan ayrıdır və əsərin kommersiya istismarı ilə birbaşa əlaqəli deyil.

Mənəvi hüquqlar müəllifin əsərin yaradılması ilə bağlı şəxsi münasibətini və əsər üzərində şəxsiyyətini qorumaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bu hüquqlar adətən müəllifin icazəsi olmadan əsərin dəyişdirilməsi, təhrif edilməsi və ya müəllifin adına zərər gətirə biləcək hər hansı bir fəaliyyətin qarşısını alır.

## Əsas mənəvi hüquqlar
# Müəllif hüququ () — müəllif əsərinin müəllifi kimi tanınma haqqına malikdir. Bu, o deməkdir ki, müəllif əsərinin yayımlandığı və ya göstərildiyi zaman öz adının qeyd edilməsini tələb edə bilər. Bu hüquq, həmçinin müəllifin əsərinin başqa bir şəxsin adı altında təqdim edilməsinin qarşısını alır.
# Dəyişdirilməyə qarşı hüquq () — müəllif əsərinin icazəsi olmadan təhrif edilməməsi, dəyişdirilməməsi və ya başqa bir şəkildə zədələnməməsi haqqına malikdir. Əsərin təhrif edilməsi və ya yanlış təqdim edilməsi müəllifin reputasiyasına zərər verə bilər. Bu hüquq müəllifin əsərinin orijinal formasını qorumağa imkan verir.
# Yayımlama hüququ () — müəllif öz əsərinin nə zaman və necə yayımlanacağına qərar vermək hüququna malikdir. Müəllif əsəri üzərində tam nəzarət saxlayaraq, əsərin hələ yayımlanmamışsa, onu yayımlamaqdan imtina edə bilər.
# Əsərdən imtina etmək hüququ () — müəllif müəyyən şəraitlərdə öz əsəri ilə bağlı əlaqələri rəsmən kəsə bilər, xüsusilə də əgər əsərin yayımlanmış versiyası onun orijinal niyyətini təhrif edirsə.

## Əsas xüsusiyyətləri
* Müddət — mənəvi hüquqlar adətən müəllifin həyatı boyunca və bəzi hallarda müəllifin ölümündən sonra müəyyən müddət ərzində də davam edir. Məsələn, bir çox ölkədə mənəvi hüquqlar müəllifin ölümündən sonra da müəyyən illər (adətən 50-70 il) qorunur.
* Transfer olunmazlıq — mənəvi hüquqlar adətən köçürülə bilmir və ya satıla bilmir. Yəni, müəllif əsərinin kommersiya hüquqlarını (məsələn, yayım hüququnu) başqasına sata bilər, lakin mənəvi hüquqlar adətən müəllifdə qalır. Bəzi ölkələrdə müəllif mənəvi hüquqlarından könüllü şəkildə imtina edə bilər, lakin bu hüquqlar köçürülə bilməz.
* Əsas sahələr — mənəvi hüquqlar xüsusi olaraq bədii, ədəbi və musiqi əsərlərində, həmçinin filmlərdə, şəkillərdə və digər yaradıcı işlərdə tətbiq olunur.

## Hüquqi çərçivə
Mənəvi hüquqlar bir çox ölkədə əqli mülkiyyət qanunları ilə tənzimlənir. Məsələn, Fransa  mənəvi hüquqlar sahəsində qabaqcıl ölkələrdən biridir və onların qorunması çox yüksək səviyyədədir. ABŞ-da mənəvi hüquqlar əsasən müəllif hüquqları haqqında qanunla qorunsa da, Fransa və bəzi Avropa ölkələrinə nisbətən daha məhdud səviyyədədir. Berne Konvensiyası (1886) — beynəlxalq müqavilə mənəvi hüquqları əhatə edir və bir çox ölkələrdə bu hüquqların tanınmasını təmin edir.

Mənəvi hüquqlar müəlliflərin öz yaradıcılıqları üzərində şəxsi və mənəvi nəzarətlərini təmin edən əhəmiyyətli hüquqlardır. Bu hüquqlar müəllifin əsərlə bağlı şəxsi əlaqəsini və cəmiyyət qarşısında öz yaradıcılığını necə təqdim etmək istədiyini qorumağa imkan verir. Mənəvi hüquqlar müəllifin özünü və yaradıcılığını qorumaq üçün əsas vasitə kimi xidmət edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Peter E. Berlowe, Laura J. Berlowe-Heinish, and Peter A. Koziol, "In this Digital Age, Are We Protecting Tomorrow's 'Masterpieces'? Protection of the Moral Rights of the Digital Graphic Artist", 81 Fla. Bar J. 30 (2007)
*Laura Gassaway, "Copyright and moral rights" (Copyright Corner) *Information Outlook*, Vol. 6, No. 12 (December 2002), pp.&nbsp;40–41.
*Patrick Masiyakurima, "The Trouble with Moral Rights", *The Modern Law Review* (May 2005), 68 (3), pp.&nbsp;411–434
*Cyrill P. Rigamonti, "Deconstructing Moral Rights", 47 *Harv. Int'l L.J.* 353 (2006) (PDF)
*Cyrill P. Rigamonti, "The Conceptual Transformation of Moral Rights", 55 *American Journal of Comparative Law* 67 (2007)
*Mira T. Sundara Rajan, "Moral Rights and Copyright Harmonisation - Prospects for an 'International Moral Right, British and Irish Law Conference, 2002, Free University, Amsterdam