Portsmut sülh müqaviləsi

**Portsmut sülh müqaviləsi** () — Rusiya imperiyası ilə Yaponiya arasında 1904–1905-ci illərdə baş vermiş Rus-Yapon müharibəsini başa vuran müqavilə. Müqavilə 23 avqust (5 sentyabr) 1905-ci ildə ABŞ-nin Portsmut şəhərində imzalanıb. Rusiya tərəfindən müqaviləni Sergey Vitte və R. R. Rosen, Yaponiya tərəfindən isə Komura Dziutaro və Takahira imzalayıblar.

Portsmut sülh müqaviləsində xitam verildi:
* Rusiya və Çin arasında iki tərəfin biri-birinə hücum etdiyi təqdirdə Rusiya ilə Çin arasında hərbi ittifaqı təmin edən birlik müqaviləsinə (1896).
* Rusiyaya Lyaodun yarımadasını (və xüsusilə Port Arturu) icarəyə vermək hüququnu vermiş 1898-ci il Rusiya-Çin Konvensiyasına.

## Tarixi
Rusiya ilə müharibə zamanı qazanılan uğurlara baxmayaraq, xeyli sayda hərbi qüvvələrin itirilməsi Yaponiyanın hərbi sisteminə böyük ziyan vurmuşdu. Nəticədə, Yaponiya rəhbərliyi sülh bağlamğa can atırdı. İlk cəhd Yaponiyanın İngiltərədəki elçisi Hayaşi tərəfindən 1904-cü ilin iyulunda edildi. Eyni zamanda, Yaponiya tərəfi Rusiyadan sülh istədiyi üçün rəsmi tələbini bildirsə də, Rusiya hökuməti bu təklifi rədd etdi.

Yaxınlaşan Mərakeş böhranı (1905) səbəbiylə Rusiya dəstəyini almaq marağına görə Fransa Rusiya-Yaponiya münasibətlərinin həllində təşəbbüs göstərdi. Rusiya hökumətinin razılığı ilə 5 aprel 1905-ci ildə Fransa nümayəndəsi, Yaponiyadakı Parisdəki elçisi Motonoya Rusiyanın vasitəçilik etməsini təklif etdi, Rusiyanın sülh danışıqlarına yalnız Rusiya ərazilərinə kompensasiya və güzəştlərin ödənilməsi ilə bağlı bəndlərin Yaponiyanın tələblərindən kənarlaşdırıldığı təqdirdə razılaşacağını xəbərdar etdi. 13 apreldə Motono bu şərti qəbul etməkdən imtina etməsi barədə Fransa tərəfinə məlumat verdi.

Yaponiyaya böyük maliyyə dəstəyi verən T. Ruzveltin yapon tərəfdarı mövqeyi ilə əlaqədar olaraq, Yaponiya tərəfi kömək üçün ABŞ-yə müraciət etdi. Amerika tərəfinin ilkin tələbi olaraq, Ruzvelt Yaponiyaya Çindəki "açıq qapı" prinsipinə hörmət etməsini və müharibənin sonunda qüvvələrini Mancuriyadan təxliyəsini şərt qoydu. Yaponiya 24 aprel 1905-ci il tarixli bir not ilə tələb olunan öhdəlikləri üzərinə götürdü. ABŞ prezidenti "Yaponiya Rusiyanı Şərqi Asiyadan qovmadan əvvəl" sülh sazişinin erkən bağlanmasını asanlaşdırmaqda qərarlı idi. Onun sözlərinə görə, Rusiya "Yaponiya ilə üz-üzə qalsa, bir-birlərinə maneə törədə biləcəkləri" daha yaxşıdır.

Barışıq danışıqlarına hazırlaşarkən Yaponiya İngiltərə və ABŞ-nin dəstəyi barədə razılığa gəldi. 1905-ci ilin yanvarında Ruzvelt və İngiltərə səfiri Durand Port Artur və Lyaodun yarımadasını Yaponiyaya təhvil vermək barədə razılığa gəldilər. Amerika Birləşmiş Ştatları (Yaponiya və Amerika arasındakı Katsura-Taft gizli sazişi) və Böyük Britaniya (1905-ci il tarixli ikinci Britaniya-Yaponiya ittifaqı müqaviləsi) Yaponiyanın Koreyaya olan hüquqlarını əvvəlcədən tanıdı.

14 May (27) — 15 May(28) 1905-ci ildə Tsuşima döyüşündəki məğlubiyyət və Rusiyada inqilabi hadisələrin inkişafı ilə əlaqədar olaraq Rusiya İmperatorluğu hökuməti barışmaq qərarına gəldi. Ruzvelt, Yaponiya hökumətinin xahişi ilə, sülh danışıqlarını təşkil etmək üçün "öz adından və öz təşəbbüsü ilə" bir təklif verəndə İmperator II Nikolay bu təklifi "daxili rifah qələbədən daha vacibdir" mövqeyi əsasında qəbul etdi.

Portsmutda Sülh Konfransı 9 avqust 1905-ci ildə açıldı. Yaponiya tərəfindən qoyulan tələblər belə idi:
* Koreyada Yaponiyanın fəaliyyət azadlığının tanınması.
* Rus qoşunlarının Mancuriyadan çıxarılması.
* Lyaodun yarımadasının və Cənubi Mançuriya Dəmir Yolunun (UMZHD) Yaponiyaya köçürülməsi.
* Hərbi xərclərin Rusiya tərəfindən ödənilməsi.
* Yaponiyanın Transferi Rusiya məhkəmələri tərəfindən mühasirəyə alındı.
* Yaponiyanın Saxalinə (Portsmutda konfransın açılışı ərəfəsində yapon qoşunları tərəfindən işğal edildi) və Kuril adaları qoşulması.
* Uzaq Şərqdə Rusiya dəniz qüvvələrinin məhdudlaşdırılması. Rusiya sahillərində Yaponiyaya balıq ovu hüququ verilməsi.

Rusiya tərəfinin təkidi ilə konfransın protokolunda Yaponiyanın Koreyanın suverenliyinə təsir edən hərəkətlərini Koreya hökuməti ilə əlaqələndirmədən icra etməməsi öhdəliyi qeyd edildi. Yaponiyada iki ölkənin silahlı qüvvələrinin Mancuriyadan eyni vaxtda və paralel olaraq çıxarılmasını tətbiq etməyə müvəffəq oldu. Rusiya tərəfi Cənubi Qafqaz dəmir yolu problemi ilə əlaqədar olaraq, Yaponiyanın işğal zonasında olan yolun yalnız və yalnız Çin hökumətinin razılığı ilə Yaponiyaya verilməsinə razılıq verdi.

Rusiya Yaponiyanın Saxalinə, beynəlxalq gəmilərə, Uzaq Şərqdəki Rusiya dəniz qüvvələrinə məhdudiyyət və ödəmələrə dair tələblərini rədd etdi. Müharibə əsirlərinin xərclərini ödəmək üçün yalnız Yaponiyaya razılıq verildi. İlk iclasda "konfransda qalib və ya itirən yoxdur" deyən Rusiya nümayəndə heyətinin möhkəm mövqeyi ilə əlaqədar olaraq, konfrans uğursuzluq astanasında idi. Müharibənin davam etməsi perspektivindən əvvəl Yaponiya titrədi və internat gəmilərinin verilməsi və Saxalinin cənubuna güzəşt edilmək şərti ilə kompensasiya ödənişi və Saxalinin şimal hissəsinin Rusiyaya qaytarılması üçün 1.2 milyard yen ödənməsi, 18 avqust 1905-ci ildə dəniz qüvvələrinin məhdudlaşdırılması tələblərindən imtina etdi. Rusiya tərəfi Saxalini verməyə hazır idi, lakin şimal hissəsinin geri qaytarılması üçün haqq ödəməkdən imtina etdi. Amerika tərəfi Rusiyaya təzyiq göstərərək onu Yaponiyanın şərtlərini qəbul etməyə məcbur etdi, lakin Sergey Vitte Rusiya mövqeyini qəti şəkildə qorudu. Rusiyadan güzəşt əldə etməyərək, Ruzvelt Yaponiya tərəfinə kompensasiya ilə bağlı müharibəni davam etdirməməyi qətiyyətlə tövsiyə etdi. Sonda Yaponiya hökuməti Yaponiya tərəfindən Saxalinin cənubunu tərk edilməsi şərti ilə sərbəst şəkildə barışmadan qərar verdi. Yaponiya da Laperuz boğazında naviqasiya azadlığına zəmanət verməli və Cənubi Saxalini gücləndirməməyi öhdəsinə götürmüşdü.

Müqavilənin imzalanması Yaponiya ictimaiyyəti tərəfindən təhqir kimi qəbul edildi və Tokioda iğtişaşlara səbəb oldu.

## Müqavilənin məzmunu

Portsmut sülh müqaviləsi 15 maddədən və iki əlavədən ibarət idi.
Sülh müqaviləsi ilə Rusiya və Yaponiya imperatorları arasında, dövlətlər və subyektlər arasında sülh və dostluq elan edildi.
Razılığa əsasən, Rusiya Koreyanı Yaponiyanın təsir dairəsi olaraq tanıdı, Port-Arturdan Kuançenziyə qədər Cənubi Mancuriya dəmir yolunun bir hissəsi, Port-Artur və Dalyan ilə birlikdə Lyaodun yarımadasının icarə hüquqları Yaponiyaya verildi.

Müqavilənin 12-ci maddəsinə əsasən Yapon, Oxot və Berinq dənizlərinin Rusiya sahilləri boyunca balıq ovunun edilməsi haqqında konvensiyasının bağlanması razılığına gəldilər.

Rusiya Yaponiyaya Saxalinin cənubunu (50-ci paraleldən) və "sonuncu adaya bitişik bütün adaları" verdi.

Tərəflər hərbi əsirlərin mübadiləsi barədə də razılığa gəldilər.

## Müqavilə bağlandıqdan sonra tərəflərin mövqeləri

Razılaşmanın şərtləri Yapon sülh proqramından daha çox Rusiyaya yaxın idi, buna görə Yaponiyada bu sülh müqaviləsi həddən artıq narazılıqla qarşılandı — Hibiya hadisəsinə baxın.

Avropa gücləri və ABŞ müqavilənin bağlanmasından məmnundular. Almaniya, Alman təhdidi ilə əlaqədar olaraq Rusiyanı Mərakeş böhranının həllinə cəlb etməyə çalışdı. Rusiyanın Uzaq Şərqdəki mövqeyinin zəifləməsindən sonra Böyük Britaniya onu Almaniyaya qarşı mümkün müttəfiq kimi qəbul etdi. Almaniya 1905-ci il Byörskaya müqaviləsi bağlandıqdan sonra Rusiyadan öz məqsədləri üçün istifadə edəcəyinə ümid etdi. Birləşmiş Ştatlar Rusiyanın Uzaq Şərqdə irəliləməsini dayandırmaq məqsədinə çatdığını, eyni zamanda Rusiyanı Yaponiyaya qarşı çəkisi olaraq qoruduğunu düşünürdü. 1925-ci ildə Sovet-Yapon diplomatik əlaqələri qurulanda Sovet hökuməti Portsmut sülh müqaviləsini "SSRİ bunun üçün siyasi məsuliyyət daşımır" şərtiylə tanıdı.

İkinci Dünya müharibəsində Yaponiyanın məğlubiyyətindən və 1945-ci il 2 sentyabrda təslim olduqdan sonra Portsmut Sülh Müqaviləsi qüvvəsini dayandırdı.

## Həmçinin bax
* Teodor Ruzvelt
* Sergey Vitte

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Bir əsrdən artıq macəra: Rusiya müharibəni uduzmaq istədiyi üçün uduzdu? 
* Rusiya ilə Yaponiya arasında Potsmut sülh müqaviləsi 
* Potsmut sülh müqaviləsi