Mühafizə biologiyası

**Mühafizə biologiyası** növlərin, onların yaşayış yerlərinin və ekosistemlərin həddindən artıq nəsli kəsilməkdən və biotik qarşılıqlı təsirlərin aşınmasından qorumaq məqsədi ilə təbiətin və Yer kürəsinin biomüxtəlifliyinin qorunmasını öyrənir. Təbiət və sosial elmlər və təbii ehtiyatların idarə edilməsi praktikasını əhatə edən fənlərarası elmdir. 

Qoruma etikası mühafizə biologiyasının tapıntılarına əsaslanır.

## Mənşəyi

Mühafizə biologiyası termini və onun yeni bir sahə kimi konsepsiyası 1978-ci ildə amerikalı bioloqlar Bruce A.Uilkoks və Maykl E.Solun rəhbərliyi ilə, Ser Otto Frankel, Thomas Lovejoy və Cared Daymond daxil olmaqla bir qrup aparıcı universitet və zoopark tədqiqatçıları və mühafizəçilərlə birlikdə Kaliforniyanın La Jolla şəhərində San Dieqo Universitetində keçirilən "Mühafizə biologiyası üzrə Tədqiqat üzrə Birinci Beynəlxalq Konfransın" çağırılması ilə yaranmışdır. Görüşün keçirilməsinə səbəb tropik meşələrin qırılması, yoxa çıxan növlərin, növlər daxilində genetik müxtəlifliyin aşınması ilə bağlı narahatlıq olub. Konfrans və nəticələr bir tərəfdən ekologiya nəzəriyyəsi və təkamül genetikası, digər tərəfdən isə təbiəti mühafizə siyasəti və praktika arasında uçurumun aradan qaldırılmasına təşəbbüs göstərməyə çalışdı.

Mühafizə biologiyası bioloji müxtəliflik konsepsiyası ilə birlikdə ortaya çıxdı və müasir mühafizə elmi və siyasəti dövrünün kristallaşmasına kömək etdi. Mühafizə biologiyası üçün xas multidissiplinar əsas, mühafizə sosial elmləri, mühafizə davranışı və mühafizə fiziologiyası da daxil olmaqla yeni alt fənlərə gətirib çıxardı. Bu, Otto Frankelin ilk dəfə yaratdığı, lakin indi də tez-tez alt intizam hesab edilən konservasiya genetikasının daha da inkişafına təkan verdi.

## Təsviri
Dünyada qurulmuş bioloji sistemlərin sürətlə tənəzzülü o deməkdir ki, mühafizə biologiyası çox vaxt “son tarixli intizam” adlandırılır. Mühafizə biologiyası nadir və ya nəsli kəsilməkdə olan növlərin populyasiya ekologiyasının ( dağılma, , demoqrafik göstəricilər, effektiv populyasiya sayı, inbreeding depressiyası və minimum əhalinin yaşama qabiliyyəti ) tədqiqində ekologiya ilə sıx bağlıdır. Mühafizə biologiyası biomüxtəlifliyin saxlanmasına, itirilməsinə və bərpasına təsir edən hadisələrlə və genetik, populyasiya, növ və ekosistem müxtəlifliyinə səbəb olan təkamül proseslərinin davam etdirilməsi elmi ilə məşğul olur. Narahatlıq, planetdəki bütün növlərin 50%-ə qədərinin yaxın 50 il ərzində yox olacağını nəzərdə tutan təxminlərdən irəli gəlir ki, bu da yoxsulluğa, aclığa səbəb olub və bu planetdə təkamülün gedişatını dəyişəcək.

Mühafizə bioloqları biomüxtəlifliyin itirilməsi, növlərin yox olması tendensiyaları və prosesləri və bunların insan cəmiyyətinin rifahını təmin etmək imkanlarımıza göstərdiyi mənfi təsirləri araşdırır və öyrədirlər. Mühafizə bioloqları tarlada və ofisdə, hökumətdə, universitetlərdə, qeyri-kommersiya təşkilatlarında və sənayedə işləyirlər. Onların tədqiqat mövzuları müxtəlifdir, çünki bu, biologiya və sosial elmlərdə peşəkar ittifaqları olan fənlərarası şəbəkədir. Səbəb və peşəyə sadiq olanlar əxlaq, etika və elmi səbəbə əsaslanan hazırkı biomüxtəliflik böhranına qlobal reaksiyanın tərəfdarıdırlar. Təşkilatlar və vətəndaşlar biomüxtəliflik böhranına qlobal miqyasda yerli narahatlıqları cəlb edən tədqiqat, monitorinq və təhsil proqramlarını yönləndirən mühafizə fəaliyyət planları vasitəsilə cavab verirlər.

## Tarixi

### Təbii ehtiyatların qorunması
*Qlobal* biomüxtəlifliyin qorunması və qorunması üçün şüurlu səylər son dövrlərdə baş verən bir hadisədir. Təbii ehtiyatların mühafizəsi isə qorunma yaşından əvvələ qədər uzanan bir tarixə malikdir. Resurs etikası zərurətdən təbiətlə bilavasitə əlaqələr nəticəsində yaranmışdır. Tənzimləmə və ya kommunal təmkin, eqoist motivlərin yerli olaraq təmin edilə biləndən daha çox şey götürməsinin qarşısını almaq üçün zəruri oldu, buna görə də cəmiyyətin qalan hissəsi üçün uzunmüddətli təchizatı təhlükə altına aldı. Təbii sərvətlərin idarə edilməsi ilə bağlı bu sosial dilemma çox vaxt “ İctimailərin faciəsi ” adlanır.

Bu prinsipə əsasən, mühafizə bioloqları kommunal resurs münaqişəsinin həlli kimi mədəniyyətlər boyu kommunal resurslara əsaslanan etikanı izləyə bilərlər. Məsələn, Alyaska Tlinqit xalqları və Sakit Okeanın Şimal -Qərbindəki Haida sockeye qızılbalıq ovu ilə bağlı klanlar arasında resurs sərhədləri, qaydalar və məhdudiyyətlərə malik idi. Bu qaydaları idarə etdikləri hər çayın və axının ömürlük təfərrüatlarını bilən qəbilə ağsaqqalları rəhbərlik edirdi. Tarixdə mədəniyyətlərin kommunal təbii sərvətlərin idarə edilməsi ilə bağlı qaydalara, rituallara və mütəşəkkil təcrübəyə əməl etdiyinə dair çoxsaylı nümunələr var.

Eramızdan əvvəl 250-ci ildə Mauriya imperatoru Aşoka heyvanların və bəzi quş növlərinin kəsilməsini məhdudlaşdıran fərmanlar vermiş, həmçinin baytarlıq klinikaları açmışdı.

Mühafizə etikasına ilkin dini və fəlsəfi yazılarda da rast gəlinir. Tao, Şinto, Hindu, İslam və Buddist ənənələrində nümunələr var.   Yunan fəlsəfəsində Platon otlaq torpaqlarının deqradasiyası haqqında gileylənirdi: “İndi qalan şey, belə demək mümkünsə, xəstəlikdən itmiş bir bədənin skeletidir; zəngin, yumşaq torpaq daşındı və bölgənin yalnız çılpaq çərçivəsi qaldı. "  Müqəddəs Kitabda Musa vasitəsilə Allah əmr etdi ki, hər yeddi ildən bir torpağı əkinçilikdən azad etsin. Lakin 18-ci əsrdən əvvəl Avropa mədəniyyətinin çox hissəsi təbiətə heyran olmağı bütpərəst bir baxış hesab edirdi. Kənd təsərrüfatının inkişafı təriflənərkən çöllük rüsvay edildi. Bununla belə, hələ eramızın 680-ci ilində Farne adalarında Sent Katbert tərəfindən dini inanclarına cavab olaraq vəhşi təbiət qoruğu yaradılmışdır.

### Erkən təbiətşünaslar

Təbiət tarixi 18-ci əsrdə böyük ekspedisiyalar və Avropa və Şimali Amerikada məşhur ictimai sərgilərin açılması ilə əsas məşğuliyyət idi. 1900-cü ilə qədər Almaniyada 150, Böyük Britaniyada 250, ABŞ -da 250 və Fransada 300 təbiət tarixi muzeyi fəaliyyət göstərirdi. Qoruyucu və ya mühafizəçi hisslər 18-ci əsrin sonu - 20-ci əsrin əvvəllərinin inkişafıdır.

Çarlz Darvin HMS *Beagle* gəmisinə getməzdən əvvəl, Darvin də daxil olmaqla, dünyada insanların əksəriyyəti xüsusi yaradılışa və bütün növlərin dəyişməz olduğuna inanırdı.  George-Louis Leclerc bu inancı şübhə altına alan ilk təbiətşünaslardan biri idi. O, 44 cildlik təbiət tarixi kitabında növlərin ətraf mühitin təsiri nəticəsində təkamül etdiyini təklif etdi.  Erasmus Darvin eyni zamanda növlərin təkamül etdiyini irəli sürən təbiətşünas idi. Erasmus Darvin qeyd etdi ki, bəzi növlərin anatomik strukturlar olan kövrək strukturları var ki, bu strukturlar hal-hazırda növdə görünən funksiyası yoxdur, lakin növlərin əcdadları üçün faydalı olardı. Bu 18-ci əsrin əvvəllərindəki təbiətşünasların təfəkkürü 19-cu əsrin əvvəllərindəki təbiətşünasların düşüncə tərzini və təfəkkürünü dəyişməyə kömək etdi.

XIX əsrin əvvəllərində biocoğrafiya Aleksandr fon Humboldt, Çarlz Layell və Çarlz Darvinin səyləri ilə alovlandı. 19-cu əsrin təbiət tarixinə olan heyranlığı, digər kolleksiyaçılar tərəfindən nəsli kəsilməmişdən əvvəl nadir nümunələri toplayan ilk şəxs olmaq həvəsinə səbəb oldu. 18-ci və 19-cu əsrlərin bir çox təbiətşünaslarının işi təbiət həvəskarlarını və təbiəti mühafizə təşkilatlarını ruhlandırmaq olsa da, onların yazıları, müasir standartlara görə, kolleksiyaları üçün yüzlərlə nümunəni öldürəcəkləri üçün mühafizəyə qarşı həssaslıq nümayiş etdirdi.

### Mühafizə hərəkatı
Mühafizə biologiyasının müasir kökləri 18-ci əsrin sonlarında Maarifçilik dövründə, xüsusən İngiltərə və Şotlandiyada tapıla bilər.   Bir sıra mütəfəkkirlər, o cümlədən Lord Monboddo  “təbiəti qorumaq”ın vacibliyini təsvir etmişlər; bu erkən vurğunun çoxu xristian teologiyasından qaynaqlanır.

Elmi mühafizə prinsipləri ilk dəfə praktiki olaraq Britaniya Hindistanının meşələrində tətbiq edilmişdir. İnkişaf etməyə başlayan mühafizə etikasına üç əsas prinsip daxil idi: insan fəaliyyətinin ətraf mühitə ziyan vurması, gələcək nəsillər üçün ətraf mühitin qorunmasının vətəndaşlıq borcunun olması və bu vəzifənin yerinə yetirilməsini təmin etmək üçün elmi, empirik əsaslı metodların tətbiq edilməsi. Ser Ceyms Ranald Martin bu ideologiyanın təbliğində görkəmli idi, genişmiqyaslı meşələrin qırılması və quruması nəticəsində dəymiş zərərin miqyasını nümayiş etdirən bir çox tibbi-topoqrafik hesabatlar dərc etdirdi və Meşə departamentinin yaradılması yolu ilə Britaniya Hindistanında meşələrin mühafizəsi fəaliyyətlərinin institutsionallaşdırılması üçün geniş lobbiçilik etdi.

Mədrəs Gəlir Şurası 1842-ci ildə elmi prinsiplərə əsaslanan meşələrin mühafizəsi proqramını sistemli şəkildə qəbul edən peşəkar botanik Aleksandr Gibson başda olmaqla yerli mühafizə səylərinə başlamışdır. Bu, dünyada meşələrin dövlət mühafizəsinin idarə edilməsi ilə bağlı ilk hadisə idi.  General Qubernator Lord Dalhousie 1855-ci ildə dünyada ilk daimi və genişmiqyaslı meşə mühafizəsi proqramını təqdim etdi, bu model tezliklə digər koloniyalara, eləcə də ABŞ-a    yayıldı, burada Yellouston Milli Parkı 1872-ci ildə dünyanın ilk milli parkı kimi istifadəyə verilmişdir.

*Mühafizə* termini 19-cu əsrin sonlarında geniş şəkildə istifadə olunmağa başladı və əsasən iqtisadi səbəblərdən ağac, balıq, ov, ov torpağı, otlaqlar və faydalı qazıntılar kimi təbii ehtiyatların idarə edilməsinə aid edildi. Bundan əlavə, meşələrin ( meşə təsərrüfatının), vəhşi təbiətin ( vəhşi təbiətin sığınacağı ), parkların, səhraların və su hövzələrinin qorunmasına istinad etdi. Bu dövrdə həm də ilk mühafizə qanunvericiliyinin qəbulu və ilk təbiəti mühafizə cəmiyyətlərinin yaradılması baş verdi. 1869-cu il Dəniz Quşlarının Mühafizəsi Aktı, Dəniz Quşlarının Mühafizəsi Assosiasiyasının  və hörmətli ornitoloq Alfred Nyutonun geniş lobbiçiliyindən sonra  dünyada ilk təbiəti mühafizə qanunu kimi Britaniyada qəbul edildi. Nyuton eyni zamanda 1872-ci ildən etibarən heyvanların nəsli kəsilməyə yaxın olmasının qarşısını almaq üçün heyvanları çoxalma mövsümündə qoruyan ilk Oyun qanunlarının qəbul edilməsində mühüm rol oynadı.

İlk təbiəti mühafizə cəmiyyətlərindən biri 1889 -cu ildə Mançesterdə  əsası qoyulmuş Quşların Mühafizəsi Kral Cəmiyyəti idi. Əvvəlcə "Plumage League" kimi tanınan  qrup populyarlıq qazandı və nəticədə Croydondakı Kürk və Lələk Liqası ilə birləşdi və RSPB-ni yaratdı.  Milli Etimad 1895-ci ildə "...millətin, torpaqların rifahı naminə... onların təbii aspektini (indiyə qədər praktiki olaraq) qoruyub saxlamaq üçün daimi mühafizəsini təşviq etmək" adlı manifestlə yaradılmışdır. 1912-ci ilin may ayında, *Titanik* batdıqdan bir ay sonra, bankir və ekspert təbiətşünas Çarlz Rotşild Londondakı Təbiət Tarixi Muzeyində Britaniya adalarında canlı təbiət üçün ən yaxşı yerləri saxlamaq üçün yeni təşkilat ideyasını müzakirə etmək üçün görüş keçirdi. Bu görüş sonradan Vəhşi Təbiət Trestlərinə çevrilən Təbiət Qoruğun Təşviqi Cəmiyyətinin yaranmasına səbəb oldu.

ABŞ -da 1891-ci il Meşə Qoruğu Aktı prezidentə meşə ehtiyatlarını ictimai mülkiyyətdə olan torpaqlardan ayırmaq səlahiyyəti verdi. Con Muir 1892-ci ildə Sierra Klubunu, 1895-ci ildə isə Nyu-York Zooloji Cəmiyyətini qurdu. 1901-1909-cu illərdə Teodor Ruzvelt tərəfindən bir sıra milli meşələr və qoruqlar yaradılmışdır  . 1916-cı il Milli Parklar Aktı, Con Muir tərəfindən axtarılan 'düşürmədən istifadə' bəndini ehtiva edirdi və nəticədə 1959-cu ildə Dinozavr Milli Abidəsində bənd tikmək təklifinin götürülməsi ilə nəticələndi. 

20-ci əsrdə Kanada dövlət qulluqçuları, o cümlədən Çarlz Qordon Hewitt  və Ceyms Harkin vəhşi təbiətin mühafizəsi istiqamətində hərəkata rəhbərlik etdilər.

21-ci əsrdə peşəkar mühafizə işçiləri Kanadada vəhşi təbiəti qorumaq üçün yerli icmalarla əməkdaşlıq etməyə başladılar.

## İstinadlar