Sadə cümlənin şəxsə görə növləri

**Sintaksisdə** şəxs dedikdə mübtəda nəzərdə tutulur. Cümlənin şəxsə görə növləri də mübtədanın olması və ya onun təsəvvür olunması dərəcəsinə görə müəyyənləşir. **Sadə cümlənin şəxsə görə növləri** aşağıdakılardır:

# Müəyyən şəxsli cümlə.
# Qeyri-müəyyən şəxsli cümlə.
# Ümumi şəxsli cümlə.
# Şəxssiz cümlə.
# Adlıq cümlə (mübtəda əsasında formalaşır).

## Müəyyən şəxsli cümlə
Mübtədası və xəbəri- cümlənin qrammatik əsası iştirak edən cümlələr **müəyyən şəxsli cümlələrdir.** Məsələn: *Həyat mübarizədir. Aqşin dərs əlaçısıdır.*
Müəyyən şəxsli cümlələrin bir qismində mübtəda olmasa da, onları xəbərdəki şəxs sonluqlarına görə bərpa etmək olur. Məsələn: *Dərsdən evə qayıdırdım (kim?- *'mən**)'' ''Mənə bir stəkan çay gətirdi (kim?- **o**)''
Müəyyən şəxsli cümlələr ikinci dərəcəli üzvlərin iştirakı baxımından **müxtəsər** və **geniş** ola bilər. Məsələn: ''Muxtar getdi'' (müxtəsər). ''Biz səhər rayona gedəcəyik'' (geniş).

== Qeyri-müəyyən şəxsli cümlələr ==
Hərəkət və hökmün qeyri-müəyyən şəxsə aid olduğunu bildirən cümlələrə **qeyri-müəyyən şəxsli cümlələr** deyilir. Qeyri-müəyyən şəxsli cümlə xəbər əsasında formalaşır, mübtədası olmur. Belə cümlələrin [[xəbər]]i III şəxsin cəmində olur.
Məsələn: ''Yarış keçirirdilər'' (Kim? Dəqiq deyil. Qeyri-müəyyən şəxs və ya qrup). Belə cümlələrdə işi icra edən, əsasən, bir qrup şəxsdən ibarət olur, lakin onlar qeyri-müəyyən olur. Həmin cümlələrdə diqqəti cəlb edən işi icra edən deyil, işin özüdür.

== Ümumi şəxsli cümlə ==
Hərəkət və hökmün hamıya aid olduğunu bildirən sadə cümlələrə **ümumi şəxsli cümlə** deyilir. Ümumi şəxsli cümlələr xəbər əsasında formalaşır, mübtədası olmur. Əsasən, atalar sözləri, məsəllər, aforizmlər, bu cümlələrlə ifadə olunur və hərəkət, hökm hamıya aid olur. Məsələn: ''Dostu dar gündə sınayırlar'' (kim? hamı.) Ümumi şəxsli cümlələr daha çox geniş cümlə şəklində olur. Mürəkkəb cümlə tərkibində müxtəsər ümumi şəxsli cümlə işlənə bilər. Məsələn: ''Oxuyarsan, adam olarsan.''

== Şəxssiz cümlə ==
Mübtədası olmayan, təsəvvür olunması da qeyri-mümkün olan sadə cümlələr **şəxssiz cümlələr** adlanır. Şəxssiz cümlələr də xəbər əsasında formalaşır, mübtədası olmur. [[Xəbər]]i III şəxsin təkində olur. Şəxssiz cümlələr xəbərlərinin ifadəsinə görə iki cür olur.

=== İsmi xəbərli şəxssiz cümlələr: ===
''Səhərdir. Qış axşamı idi. Baharın ilk günlərindən biri idi. isti yay günlərindən biridir. Vaxtdır.''

=== Feili xəbərli şəxssiz cümlələr: ===
Belə cümlələr, bir qayda olaraq, iki cürdür:

==== Xəbəri şəxssiz feillərlə ifadə olunan şəxssiz cümlələr: ====
''Sənədlərə baxıldı. Dağa yürüş edildi. İclasda bu məsələyə toxunulmadı.''

==== Xəbəri frazeoloji birləşmələrlə ifadə olunan şəxssiz cümlələr: ====
''Mənim ona yazığım gəlir. Müəllimin onun cavabından xoşu gəldi. Ona rəhmin gəlir.''

== Adlıq cümlə ==
Əşyanın, hadisənin adını çəkməklə onun mövcudluğu haqqında məlumat verən sadə cümlələrə **adlıq cümlə*' deyilir. Bu cümlələrin xəbəri olmur, onlar mübtəda əsasında formalaşır. Adlıq cümlələrdən yazılı ədəbi dildə: bədii (xüsusən dram əsərlərinin remarkalarında), publisistik əsərlərdə istifadə edilir. Məsələn: *Qarabağ. Şuşa qalası. Cıdır düzü. At çapan igidlər.''

## Həmçinin bax
* Azərbaycan dili

## İstinadlar