Firidun bəy Köçərli

**Firidun bəy Köçərli** () — Azərbaycan maarifçisi, pedaqoq, metodist, ədəbiyyatşünas, publisist, Azərbaycan ədəbiyyat tarixçiliyi elminin banisi.

## Həyatı və təhsili
Firudin bəy Köçərli 26 yanvar 1863-cü ildə Şuşa şəhərində anadan olub. 1872–1876-cı illərdə Şuşada Mirzə Kərim Münşinin mədrəsə məktəbində təhsil almışdır. Daha sonra 1876-cı ildə Şuşadakı rus məktəbinə daxil olur.1878-ci ildə Aleksey Çernyayevski Zaqafqaziya müəllimlər seminariyasına tələbə toplamaq məqsədilə bu məktəbə gəlir və Firidun bəyi də təhsil almaq üçün Qoriyə aparır. 1879–1885-ci illər ərzində o Zaqafqaziya müəllimlər seminariyasında təhsil alır. Təhsil aldığı müddətdə müəllimləri A. O. Çernyayevski və M. Kipiani ilə yaxın münasibət saxlayır.

## Fəaliyyəti

1885-ci ildə seminariyanı bitirdikdən sonra İrəvan gimnaziyasına təyinat alır. 1885–1890-cı illərdə İrəvanda fəaliyyət göstərdiyi dövrdə gimnaziyada ana dili, hüsnxətt fənlərini tədris etmiş, pansion mürəbbisinin köməkçisi vəzifəsini daşımışdır. Pedaqoji sahədə müvəffəqiyyətlərinə görə dəfələrlə mükafatlandırılmışdır. Ona "Kollecski sekretar", "Titulyar sovetnik" və "Statski sovetnik" rütbələri verilmişdir. 1893–1894-cü illərdə yenidən İrəvan gimnaziyasında fəaliyyət göstərir. 1895-ci ildə isə İrəvan şəhərini tərk edir. Elə həmin ildə Qori Müəllimlər Seminariyasının "tatar şöbəsi"-nin Azərbaycan dili və şəriət müəllimi təyin edilir. 1918-ci ilə qədər Qoridə pedaqoji fəaliyyətini davam etdirir. 1897-ci ildə Vəkilovlar nəslindən olan Badisəba xanım Köçərli ilə ailə həyatı qurur. 1910-cu ildə Qori Seminariyasının Azərbaycan şöbəsinin müvəqqəti təlimatçısı sonradan isə seminariyanın Azərbaycan şöbəsinin inspektoru vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 1916–1917-ci illərdə seminariyanın Azərbaycana köçürülməsi üçün təşəbbüs göstərmiş, təkliflər irəli sürmüşdür. Siyasi proseslərə qoşularaq, Müsavat partiyasına üzv olmuşdur.

1918-ci ildə Qori Müəllimlər Seminariyasının Azərbaycan şöbəsini tədris ləvazimatı və avadanlığı ilə birlikdə öz xərcinə Qazax şəhərinə köçürmüş, bunun əsasında Azərbaycan Müəllimlər Seminariyası yaradılmışdır. Firidun bəy Köçərli seminariyanın direktoru təyin olunur. 17 sentyabr tarixindən Qazax Müəllimlər Seminariyasında ilk dərslər başlayır. Sonradan Qazaxda ilk uşaq evi açır. 1918-ci il 28 may tarixində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasının üzvü seçilir və İstiqlal bəyannaməsini imzalayır. 1919-cu il fevralın 1-də Müsavat partiyasının səyyar bürosunun Mərkəzi Komitəsinin təşəbbüsü ilə təşkil edilmiş Qazax şöbəsinə sədr seçilir. Sovet işğalına qədər Qazax Müəllimlər Seminariyasına rəhbərlik edir.

## Yaradıcılığı

1884-cü ildə Qori müəllimlər seminariyasında təhsil alarkən "Təlimi-Sokrat" əsərini yazıb. İrəvan gimnaziyasında çalışdığı illərdə Zöhrabzadə ilə birlikdə "Təlimi-lisani-türkü" adlı dərslik tərtib etmişdir. 1886-cı ildə ilk teatr tamaşasını qoymuşdur. 1890-cı ildə isə İrəvanda "Müsyö Jordan və dərviş Məstəli şah" komediyasını tamaşaya qoyub. 1891-ci ildə "Təlimi-Sokrat" adlı kitabı Bağçasarayda "Tərcüman" mətbəəsində 1892-ci ildə isə A. S. Puşkindən tərcümə etdiyi "Torçu və balıq" mənzum nağılı İrəvan şəhərində kitab halında çapdan çıxmışdır. M. Y. Lermontovun "Üç xurma ağacı" və A. Koltsovun "A kişi, niyə yatıbsan?" şeirlərinin tərcüməsindən ibarət kitabı Şuşada çap edilmişdir. "Tatar komediyaları" adlı ilk elmi məqaləsi "Novoye obozreniye" qəzetində dərc olunmuşdur. 1898-ci ildə "Ərəb əlifbası və onun qüsurları" silsilə məqaləsi "Qafqaz" qəzetində dərc olunur. 1900-cü ildə Müəllimlər Seminariyasının Ümumdünya Paris sərgisində Qori Seminariyasından nümayiş etdirilən eksponatlar sırasına F. Köçərlinin kitabları da daxil edilir. 1903-cü ildə Tiflisdə "Azərbaycan tatarlarının ədəbiyyatı" kitabı rus dilində çap edilir. Elə həmin ildə M. F. Axundovun "Aldanmış kəvakib" povestini rus dilinə çevirir. 1904-cü ildə A. P. Çexovun "At familiyası" hekayəsini tərcümə edib, kiçik bir müqəddimə ilə "Şərqi-Rus" qəzetində dərc etdirir. 1906-cı ildə "Molla Nəsrəddin" jurnalının nəşrə başlamasını təqdir edərək, jurnalın birinci üç aylıq fəaliyyəti barədə icmal hazırlayıb, "Tiflisskiy listok" qəzetində dərc etdirir. "İrşad" qəzetində "Bir darülmüəllimin kifayətdir" adlı məqalə ilə çıxış edərək, Azərbaycanda müstəqil Müəllimlər Seminariyası yaradılması məsələsini qaldırır. Cəlil Məmmədquluzadənin "Usta Zeynal" kitabçası haqqında eyniadlı məqaləni "Znaniye" qəzetində çap etdirir. 1911-ci ildə M. F. Axundzadənin anadan olmasının 100 illik yubileyi münasibətilə Tiflisdə keçirilən təntənəli yığıncaqda məruzə ilə çıxış edib. "Mirzə Fətəli Axundov" adlı kitabı çap olunub. 1912-ci ildə uşaqlar üçün yazdığı "Balalara hədiyyə" kitabı Bakıda "Kaspi" mətbəəsində çap olunur. 1913-cü ildə yazdığı "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi" adlı üç cildlik əsərini tamamlamışdır. 1920-ci ildə "Vətən dili"nin I hissəsinin yenidən işlənməsində xidmətləri olmuşdur. Onlarla dərsliyə düzəliş etmiş, nəzəri materialı, hekayələri artırmış, metodika və stilistikasını zənginləşdirmişdir. Ölümündən sonra 1925-ci ildə "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi materialları" kitabının I hissəsi 1926-cı ildə isə kitabın II hissəsi çap edilmişdir. Uşaqlar üçün yazdığı "Balalara hədiyyə" kitabı isə 1967,1972 və 2013-cü illərdə çap edilmişdir.

## Ölümü
1920-ci ilin mayında Qazax kommunistləri Köçərlini və digər Müsavat funksionerlərini "xalqa xəyanətdə", "milli nifaq törətməkdə", "torpaq və mülk zəbt etməkdə", general-qubernator Ə. Xoyskinin etibarlı şəxsləri olmaqda ittiham etdilər. Qazax İnqilab Komitəsinin Gəncə Fövqəladə Komitəsinə təqdimatına əsasən, ədib həbs olunmuş, 20-ci diviziyanın 7-ci xüsusi bölməsi xüsusi şöbəsində şahidlər dindirilmədən, verilmiş izahatlar nəzərə alınmadan güllələnməsi haqqında qərar çıxarılmışdır. Qərar 7-ci xüsusi bölmənin rəisi Liberman və fövqəladə komissar Həmid Sultanov tərəfindən təsdiq edilmiş, hökm yerinə yetirilmişdir.

Güllələnmə haqqında çıxarılmış qərar:

## Mükafatları
1899-cu ildə III dərəcəli "Müqəddəs Anna" ordeni ilə 1902-ci ildə isə II dərəcəli "Müqəddəs Stanislav" ordeni ilə təltif edilmişdir.

## İrsi
Firudin bəyin irsinin araşdırılması, Azərbaycan Milli Hərəkatı ilə əlaqəsinin olmasına görə sovet dövründə xüsusən də Stalinin hakimiyyəti dövründə demək olar ki mümkünsüz idi. İlk dəfə 1957-ci ildə Bəkir Nəbiyev onun irsini araşdırmışdır. O, arxiv materialları toplayaraq Firudin bəyin sağ qalan tələbələri ilə görüşərək 1960-cı ildə "F. Köçərlinin həyat və yaradıcılığı" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 12 sentyabr 1967-ci ildən Respublika Uşaq Kitabxanası Firidun bəy Köçərlinin adını daşıyır. 2013-cü ildə Firudin bəy Köçərlinin anadan olmasının 150 illik yubileyi keçirilmişdir.

## Firudin bəy Köçərlinin fikirləri

## Firudin bəy Köçərli haqqında fikirlər

## Biblioqrafiya

### Əsərlərinin nəşri

### Tərcümələri

### Tərtib etdiyi və ön söz yazdığı kitablar

### Haqqında yazılan kitablar

### Yazdığı məqalələr
* İrəvandan məktub /Firidun bəy Köçərli //Kəşkül.- 1890.- № 104.- 20 aprel.
* "Müsyö Jordan və Məstəli şah" komediyasının tamaşaya qoyulması haqqında /Firidun bəy Köçərli //Kəşkül.- 1890.-20 aprel.
* Bir adama cavab /Firidun bəy Köçərli //Şərqi-rus.- 1903.- № 42.- 9 iyul.
* Cavab /Firidun bəy Köçərli //Şərqi-rus.- 1903.- № 23,24,25.- 25, 28, 30 may.
* Hörmətli "Şərqi-rus" ruznaməsinə bir neçə sözlər/Firidun bəy Köçərli //Şərqi-rus.- 1903.- № 17.- 9 may.
* Qarabağ (Şuşa) müsəlman müəllimlərinin himməti:[Şuşada gənc müəllimlərin hazırladıqları "Hacı Qara" tamaşası haqqında] /Firidun bəy Köçərli //Şərqi-rus.- 1903.- № 52.- 3 avqust.
* Qarabağdan (Şuşa), Tiflisdən şəhər məktəblərinə dərs verən müəllimlərin ictimai rəyi nədi /Firidun bəy Köçərli //Şərqi-rus.- 1903.- № 38.- 29 iyun.
* Qarabağdan Zaqafqaziya darülmüəlliminin Tiflisə nəql olunması /Firidun bəy Köçərli //Şərqi-rus.- 1903.- № 64.- 31 avqust.
* Müəllimlər ictimai /Firidun bəy Köçərli //Şərqi-rus.- 1903.- 29 iyun.
* 17-ci nömrənin mabədi /Firidun bəy Köçərli //Şərqi-rus.- 1903.- № 18.- 11 may.
* Cavan müəllimlər /Firidun bəy Köçərli //Şərqi-rus.- 1904.- 11 iyun.
* Cəmiyyəti-xeyriyyə /Firidun bəy Köçərli //Şərqi-rus.- 1904.- 19 avqust.
* Ədəbiyyat. Anton Çexovun hekayələrindən /Firidun bəy Köçərli //Şərqi-rus.- 1904.- № 104,105.- 16,18 iyul.
* Ədəbiyyatımıza dair məktub /Firidun bəy Köçərli//Şərqi-rus.- 1904.- № 252.-18 dekabr.
* Gözəl bir kitab /Firidun bəy Köçərli //Şərqi-rus.- 1904.- № 64.- 2 iyun.
* Sülh və barışıq /Firidun bəy Köçərli //Şərqi-rus.- 1904.- 28 dekabr.
* Təbriknamələr /Firidun bəy Köçərli //Şərqi-rus.- 1904.- 28 iyul.
* Təəssüf /Firidun bəy Köçərli //Şərqi-rus.- 1904.- 9 dekabr.
* Təzə kitab: [Məqalə "Otello" faciəsinin yeni nəşri münasibətilə yazılmışdır] /Firidun bəy Köçərli //Şərqi-rus.- 1904.- № 108.- 20 iyul.
* Üç günlük səfər /Firidun bəy Köçərli //Şərqi-rus.- 1904.- 20 noyabr.
* Müharibə və sülh: rus-yapon dövlətləri arasında bağlanan sülh müqaviləsi haqqında /Firidun bəy Köçərli //Həyat.- 1905.- № 86.-18 oktyabr.
* Bir darülmüəlliminin kifayətmidir? /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- № 213.- 11 sentyabr.
* Bir müəllimin bizə cəvabı: [kənd müəllimlərinin öz vəzifələrini layiqincə yerinə yetirməmələri haqqında] /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- № 78.- 23 mart.
* C. Ə. Nəbati /Firidun bəy Köçərli //Rəhbər.- 1906.- № 1.
* Cavanşirdə kazakların rəftarı /Firidun bəy Köçərli//İrşad.- 1906.- № 87.- 27 mart.
* Ehtiyatlı olmaq kimə lazımdır?: [Tiflisdə keçirilən erməni-müsəlman məclisi haqqında] /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- № 52.- 2 fevral.- S.2.
* Ədəbiyyatımıza dair /Firidun bəy Köçərli //Rəhbər jurnalı.- 1906.- № 2.- S.8–11.
* Əqil əqildən ötkəm olar /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- № 62.- 7 mart.
* İdarəyə məktub /Firidun bəy Köçərli //Açıq söz.- 1906.- № 289.- 22 sentyabr.
* İdarəyə məktub: [məqalə erməni-müsəlman qırğınından bəhs edir] /Firidun bəy Köçərli //Dəvət-Qoç.- 1906.- № 13.- 17 iyul.
* Qarabağda Cavanşir mahalının əhvalü övzasina dair: [şair Zakir haqqında] /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- № 43–44.- 10,12 fevral.
* Məişətimizə dair (bir para bəyanat) /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- № 108.- 9 may.
* Məişətimizə dair: (Birtay buynuz öküz): [məqalədə çar məmurlarının ədalətsizliklərinə qarşı çıxmağa çağırılır] /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- № 65.- 11 mart.
* Məişətimizə dair: Müsəlmançılıq /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- № 143.- 19 iyun.
* Məişətimizə dair: (bir para bəyanat) /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- № 1.- 28 aprel.
* Məişətimizə dair: (Qaranlıqda qalanlarımız) [Azərbaycan dövlət məmurlarının xalqa əziyyət vermələri haqqında] /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- № 55.- 2mart.
* Məişətimizə dair: (Yarımçıqlarımız): "Anlayanın nökəri, anlamazın quluyam, dad yarımçıq əlindən": [Azərbaycan dövlət məmurlarının özbaşınalığı haqqında] /Firidun bəy Köçərli //İrşad.-1906. № 63.-8mart.
* Məişətimizə dair: El üçün ağlayan gözsüz qalar: [Haşım bəy Vəzirovun həbs olunması haqqında] /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- № 86.- 10 aprel.
* Məişətimizə dair: Əcəlsiz ölənlərimiz: [Zülfüqar bəy Hacıbəyovun dəfni və kəndlərdə həkim qıtlığı haqqında] /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- № 108.- 9 may.
* Məişətimizə dair: Təlim xeyir edənlərimizin cəzası: [İrəvanda rus-müsəlman məktəbinin müdiri Haşım bəy Vəzirovla ora cəmaatının rəncidəliyi haqqında] /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- № 129.- 2 iyun.
* Müəllimlər ictimainə dair: İşin ibtidası: [Bakıda çağırılan müəllimlər iclası haqqında] /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- № 202.- 23 avqust.- S.2.
* Müəllimlər neçün Bakıya qayıdır /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- № 63.- 8 mart; № 87,88.- 12,13 aprel.
* Niyə müəllimlər kəndlərdən qaçırlar? /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- № 76.- 20 mart.
* Seyid Əbdülqasım Nəbati /Firidun bəy Köçərli //Rəhbər.-1906.- № 3.
* Şuşa faciəsinə dair: [Qarabağın erməni-müsəlman iğtişaşı nəticəsində viranə qalması haqqında] /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- 31 iyul.
* Vaqif və Vidadi və bunların dostluğu /Firidun bəy Köçərli //Rəhbər.-1906.- № 3.
* Vətən məhəbbəti /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- № 77.- 22 mart.
* Yenə müəllimlər kəndlərdən qaçırlar /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- № 85.- 9 aprel.
* Vaqif və Vidadi və bunların dostluğu /Firidun bəyKöçərli //Dəbistan.- 1907.-№ 1.-26 yanvar.-S.7–11; Rəhbər.-1907.-№ 5.
* Ədəbiyyatımıza dair: [Qazax şairi Kazım ağa Salik haqqında] /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1908.- № 29.- 8 mart.
* Gürcü şairi Akaki Seretelinin yubileyinə dair: [şairin 50 illik yubileyi münasibətilə] /Firidun bəy Köçərli //Tərəqqi.- 1908.- № 121,125.- 8–12 dekabr.
* Məişətimizə dair: annotasiya /Firidun bəy Köçərli //Tərəqqi.- 1908.- 19 fevral.
* Məişətimizə dair: [bu silsilə məqalələrdə müəllif Azərbaycan klassiklərinin, xüsusən Qasım bəy Zakirin əsərlərindən istifadə yolu ilə dövrün bir sıra yaramazlıqlarını, ictimai ədalətsizlikləri tənqid edir] /Firidun bəy Köçərli //Tərəqqi.- 1908.- № 104,109.- 17, 23 noyabr; № 115.- 1 dekabr
* Məişətimizə dair: [məqalədə bütün mənzum parçalar S. Ə. Şirvaninin "Qafqaz müsəlmanlarına xitab" adlı şeirindən götürülmüşdür] /Firidun bəy Köçərli //Tərəqqi.- 1908.- № 137.- 28 dekabr.
* Məişətimizə dair: [məqalədə ədəbi məsələlər haqqında maraqlı mülahizələr verilmişdir] /Firidun bəy Köçərli //Tərəqqi.- 1908.- № 131.- 19 dekabr.
* Məişətimizə dair: [Novruz bayramı haqqında] /Firidun bəy Köçərli //Tərəqqi.-1908.- № 117.- 3dekabr.
* Bizə yazıyorlar. Axıskadan /Firidun bəy Köçərli //Tərəqqi.- 1909.- № 118.- 31 may.
* Ədəbiyyatımıza dair /Firidun bəy Köçərli //Səda.- 1909.- № 35.- 26 noyabr; 3 dekabr.
* Ədəbiyyatımıza dair: (milli şairimiz Abbas ağa Qaibzadəyə nəzirə) /Firidun bəy Köçərli //Səda.- 1909.- 26 noyabr; 2,3 dekabr.- № 45,46.
* Məişətimizə dair annotasiya /Firidun bəy Köçərli //Tərəqqi.- 1909.- № 210.- 16 sentyabr.
* Məişətimizə dair: (Bizim və xaricilərin intiligent firqəsi) /Firidun bəy Köçərli //Tərəqqi.- 1909.- № 224.- 5 oktyabr.
* Məişətimizə dair annotasiya /Firidun bəy Köçərli //Tərəqqi.- 1909.- 27 yanvar.
* Məişətimizə dair: Müəllimlərimiz və onların halı /Firidun bəy Köçərli //Tərəqqi.- 1909.- № 28,36,40.- 5,15,19 fevral; № 20.- 27 yanvar.
* Məişətimizə dair: Həqiqi gözəllik və hərəkətsiz nisfimiz /Firidun bəy Köçərli //Tərəqqi.- 1909.- 26 aprel, 29 iyul- 4 avqust.- S.169,173.
* Məişətimizə dair: Köçərilərin övza və əhvalı /Firidun bəy Köçərli //Tərəqqi.- 1909.- 1,8,14 noyabr.- S.203,208.
* Məişətimizə dair: (Dünyada bəla nədən törəyir?) [L. N. Tolstoyun uşaqlar üçün yazdığı "Dünyada bəla nədən törəyir?" adlı hekayəsi nəzərdə tutulur] /Firidun bəy Köçərli //Tərəqqi.- 1909.- № 63.-26 mart.
* Məişətimizə dair: (Fəqir tələbələrin halına yanmaq) /Firidun bəy Köçərli //Tərəqqi.- 1909.- № 210.- 16 sentyabr.
* Nikolay Vasilyeviç Qoqol: Anadan olmasının yüzillik yubileyi münasibətilə yazılmışdır /Firidun bəy Köçərli //Tərəqqi.- 1909.-18, 19 mart.
* Sənəti uğurluq üçün /Firidun bəy Köçərli //Tərəqqi.- 1909.- 18,19 mart.
* Zaqafqaziya seminariyası /Firidun bəy Köçərli //Tərəqqi.- 1909.- 14 aprel.- S.2–3.
* Bəradərim Cəlildən çap olunmağını iltimas edirəm: [M. Ə. Sabir haqqında] /Firidun bəy Köçərli //Molla Nəsrəddin.- 1911.- № 19.- 22 may.
* http://www.enter.news/az/articles/27/h%D3%99yata-d%D3%99v%D3%99t#.XBdVG1UzaM8 /Firidun bəy Köçərli //Haqq yolu.- 1911.- № 1.- 14 dekabr.
* Hümmət lazımdır /Firidun Bəy Köçərli //İrşad.- 1911.- № 41.- 18 oktyabr.
* Vəfati-şair: [M. Ə. Sabirin vəfatı münasibətilə] /Firidun bəy Köçərli //Məlumat.- 1911.- № 29.- 3 avqust.
* Yalançı dostluq annotasiya /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1906.- 5,11 oktyabr.
* Bakı şəhəri rus-müsəlman məktəbinin 25 illiyi /Firidun bəy Köçərli //Məktəb.- 1912.- № 21.- S.323–327. Ədəbiyyatda yenilik /Firidun bəy Köçərli //Nicat.- 1912.- № 26.
* İzhari-təəssüf annotasiya /Firidun bəy Köçərli //İrşad.- 1912.- № 23.- 27 yanvar.
* Seyid Əbdülqasım Nəbati /Firidun bəy Köçərli //Məktəb.- 1912.- № 13.
* Sultan Məcid Qənizadə /Firidun bəy Köçərli //Məktəb .- 1912.- № 21.- S.327–330. 1913
* Ana dili: [məqalədə "Molla Nəsrəddin" jurnalının ədəbi dil sahəsində apardığı siyasətin bəzi məsələlərinə toxunulmuşdur] /Firidun bəy Köçərli //Molla Nəsrəddin.- 1913.- № 22,23.- 16 sentyabr,12 oktyabr.
* Balalara hədiyyə və yaxud Qafqazda birinci kitab /Firidun bəy Köçərli //İqbal.- 1913.- № 391.- 23 may. 1914.
* İsmayıl bəy Qasprinski /Firidun bəy Köçərli //İqbal.- 1914.- № 749.- 28 sentyabr. 1915.
* Almanların təlim və tərbiyəsi /Firidun bəy Köçərli //Yeni İqbal.- 1915.- № 188.- 21 dekabr.
* Məişətimizə dair annotasiya /Firidun bəy Köçərli //Yeni İqbal.- 1915.- № 193.- 28 dekabr.
* Seyid Əbdülqasım Nəbati /Firidun bəy Köçərli //Məktəb.- 1915.- № 13. 1916.
* Almanların təlim və tərbiyəsi /Firidun bəy Köçərli //İqbal.- 1916.- № 231.- 11 fevral.
* Məişətimizə dair (ehtiyac) /Firidun bəy Köçərli //İqbal.- 1916.- № 215.- 24 yanvar.
* Məişətimizə dair (xanımlarımız) /Firidun bəy Köçərli //İqbal.- 1916.- № 222.- 1 fevral.
* Məişətimizə dair (Təzə il və mövludi-rəsul) /Firidun bəy Köçərli //İqbal.- 1916.- № 208.- 15 yanvar.
* Təəssüf annotasiya /Firidun bəy Köçərli //İqbal.- 1916.- № 218.- 27 yanvar. 1917.
* İzhari-təəssüf annotasiya /Firidun bəy Köçərli //Açıq söz.- 1917.- 15 iyun.

## Xarici keçidlər

* Firudin bəy Köçərli haqqında sənədli film
* Firudin bəy Köçərli haqqında veriliş
* Firudin Bəy Köçərlinin "Usta Zeynal" hekayəsi

## Ədəbiyyat
* Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi. 3 cilddə, II cild, Bakı, 1960.
* B. Nəbiyev. Görkəmli tənqidçi və ədəbiyyatşünas. Bakı, 1963.
* K. Talıbzadə. XX əsr Azərbaycan tənqidi. Bakı, 1966.
* İ. Bəktaşi. "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin materialları" haqqında. Bakı, 1978.
* "Firidun bəy Köçərli". Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı müntəxəbatı (XIX–XX əsrlər). Üç cilddə. II cild. Bakı: Nasir, 2002. — səh. 217–316.
* Ş. Nəzirli, Qoridən gələn qatar: [sənədli povest] red. T. Məmmədov; rəssam E. İsmayılov.- Bakı: Azərnəşr, 1993.- 207 s.
* Firidun bəy Köçərlinin şəxsi arxivi /tərt. Məhəmməd Adilov; red.: A. Ramazanov, R. Vəliyev; AMEA Məhəmməd Füzuli ad. Əlyazmalar İn-tu; Şəki Regional elmi Mərkəzi.- Bakı: Nurlan, 2005.- 286 s.
* Əlibəyzadə E. M. Azərbaycan dilinin tarixi. İki cilddə. II cild. Bakı: Azərnəşr, 2008, s. 477–512.
* Zaqafqaziya Müəllimlər Seminariyası Azərbaycan şöbəsi-130 [Fotoalbom] /tərt.: H. Əhmədov, İ. İsayev, M. İlyasov, A. Rüstəmov; red. H. Bayramoğlu.- Bakı: ABU, 2009.- 59 s.

## İstinadlar