Haşim Nahid Ərbil

**Haşim Nahid Ərbil** () — İraq-türkman ədəbiyyatının şairi və yazarı, müəyyən dövrlərdə jurnalist, vəkil olaraq çalışmış şəxs
## Həyatı və fəaliyyəti
Haşim Nahid 1880-ci ildə İraq vilayətinə bağlı Ərbil qəzasında dünyaya gəlmişdir. Haşim Nahidin həyatı haqqında məlumat çox deyildir. Atası dövlət məmuru Mustafa Əbubəkr Əfəndi , anası Xədicə xanım olmuşdur,. Həyatı və ailəsi haqqında məlumatlarına ilk dəfə bir məktubunda rast gəlinir. Evin son beşiyi olan Haşim Nahidin 4 illik təhsil həyatı Ərbildə başlayır. Həmin dövrdə türk, kürd və ərəb qəbilələri arasındakı münasibətlər ucbatından Ərbildə olan qarışıqlığa görə anasının təkidi ilə təhsilinə Ammara da davam etməli olur. Təhsil aldığı vaxtda ərəb və fars dillərini mükəmməl öyrənmiş, buna görə də məktəbi bitirdikdən sonra dövlət müəssələrində işləmişdir. 1897–1906-cı illərdə İraqda müxtəlif vəzifələrdə işləmişdir. Gördüyü haqsızlıqlardan sonra doğma yurdundan ayrılır, anası nə qədər bu istəyi ilə razı olmasa da, Bağdad-Hələb karvanıyla İstanbula gəlir. İstanbulda insanlar tərəfindən xoş münasibətlə qarşılanması onu çox məmnun edir. 18 il Maliyyə Nazirliyində müxtəlif vəzifələrdə fəaliyyət göstərir. Burada olarkən təhsilini davam etdirən Haşim Nahid 1909-cu ildə İstanbul Universitetinin Hüquq fakültəsinə daxil olur. Belələliklə, 1885-ci ildə İraqda başlayan təhsil həyatı 26 illik ara məsafəylə 1911-ci ildə hüquq diplomu almasıyla nəticələnir.1923-cü ildə isə [[Paris Sorbon Universitetində İqtisadiyyat və Sosiologiya ixtisasını bitirir. 1922–1924-cü illərdə Parisdə "İkdam" qəzetində jurnalist işləmiş, eyni zamanda Parisdə Şərq dilləri Kərkük Universitetində Amerikalı diplomatlara müəllimlik, 1934–1939-cu illərdə isə Bağdadda fransızca professorluğu, 1953-cü ildə Ankarada vəkillik etmişdir. Ailə həyatı qurmamışdır. Ölümündən sonra kimsəsizlər qəbiristanlığında "Kemiklik" adlanan yerdə dəfn olunmuşdur.

## Yaradıcılığı
Haşim Nahid doğum yeri olan Ərbili özünə soyad kimi götürməmişdən əvvəl məqalə və şeirlərini "Haşım Nahid" imzasıyla yazırdı. Hətta, bəzən məqalələrinin sonunda adının baş hərflərini-"H. N" istifadə edirdi. Yaradıcılığa şeirlə başlayır. Bununla bərabər, təhsil aldığı vaxtlarda bir neçə qəzetlərdə müxtəlif məqalələr dərc etdirir. İlk ciddi qələm təcrübəsini "Yeni qələm" qəzetinin 7 mart 1909-cu il sayında nəşr etdirir. Bundan sonra ard-arda "Serveti-Finun" dərgisində əruz vəznində şeirlərini çap etdirmişdir,,,. Hüquq fakültəsində oxuyarkən müəllimi Ahmet Şuaybın "Universitet insana elm verməz, ancaq bunun yolunu göstərər" sözlərinin təsiriylə şeirlərdən dərin mənalı məqalə yazılarına keçid edir. Bundan başqa H. N. Ərbilin heca vəzinli şeirləri də olmuşdur.

### Əsərləri
* **"Türkiye için Necat ve İtila yolları"**  – Hüquq fakültəsinin 3-cü kursunda oxuyarkən qələmə aldığı bu əsər həmin dövrdə gedən ictimai-siyasi vəziyyətlə əlaqəlidir.
* **"Deliren Esir"** – türkmən şairləri arasında ilk qələmə alınmış mənzum pyesdir. Əsərdə əsarətdən qurtulmaq istəyən dəliyə çevrilmiş bir insanın həyəcan və çırpınışlarını qələmə almışdır. Bu əsər İsmət Paşa tərəfindən orduya paylanmış, 1928-ci ildə Kadıköy teatrında oynanmışdır.
* **"Üç Muamma: Garp Meselesi-Şark Meselesi-Türk Meselesi"** - əsərində Türkiyənin Şərq ilə Qərb arasındakı vəziyyətini müəyyənləşdirmişdir
* **"Kara Gün Yazıları"** – Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi altında olan qurtuluş mücadiləsini bir neçə məqaləsində dəstəkləmiş bu əsərində də Türk millətini müdafiəyə keçmişdir.
* **"Türk iqtisadi buhranının arazı-Les Symptomes de la Crise Turque et Son Remede**" – Bu əsəri Parisdə fransızca qələmə almışdır. Türkiyənin iqtisadi, siyasi böhranının səbəblərini aydınlaşdırmış, türklər əleyhinə yazılar, xəbərlər paylaşan avropalı jurnalistlərə bir növ tarix dərsi vermişdir. Bu əsərinə görə Xarici işlər Nazirliyindəki işindən qovulsa da, əsər böyük səs-küyə səbəb olmuşdur. Amerikada, Fransada qəzet və dərgilərdə bu əsər haqqında məqalələr yazıya alınmışdır.
* **"Avrupa buhranının psikolojik sebepleri – Muharebe nasıl bitecek?"** – 1941-ci ildə yazılan bu əsərdə yazıçı bir sıra suallara öz elmi ilə aydınlıq gətirmişdir.
*  **"Türkiyede modern teknik nasıl meydana gelebilir?"**  – 8 hissədən ibarət olan bu əsərdə müasir metod fikrinin yazıçın zehnində nə cür formalaşdığı qeydə alınır. Hər hissədə ayrı-ayrı vacib və maraqlı məqamlara toxunulur.
*  **"Dil tekniği"** – Bu əsər Türkiyede modern teknik nasıl meydana gelebilir? əsərinin ikinci cildidir. Əsərdə danışıq dili ilə yazı dilinin fərqləndirilməsi, dil məsələsinin mahiyyəti, lüğətlərdəki səhvliklər barədə məlumat verilir.
*  **"Komünizmle Mücadele Rehberi – Komünist Beyannamesine Karşı Milliyetçi Beyannamesi"** – adlı əsər komunizm ideologiyasının iç üzünü elmi metodlarla ortaya qoymaq üçün yazılıb,.
*  **"Hayat pahalığı azaltıla bilirmi? — Elcevab: Yüzde yüz azaltılabilir"** – bu kitabını vəkillik etdiyi dövrdə rastlaşdığı iki cinayət davasından sonra yazıya almışdır. Əsərdə "həyat bahalığı nə zaman və niyə başladı?", "Bahalığın maddi və mənəvi səbəbləri nədir?", "Türk pulu necə yüksəkldilə bilər?" kimi sualların cavabın axtarmışdır.
* ** "7000 Senelik Sümer Medeniyetinde Kıbrıs"** – Ərbil son əsərini Sedat Semavinin ruhuna ithaf etmişdir. Kıbrıs davası gedən vaxtda Kıbrısı müdafiə etmək üçün yazmışdır.

### Tərcümə əsərləri
* "Haile için kahraman" – Ernest Lawesin əsərini əski əlifbaya tərcümə etmişdir.
* "Milli iqtisadiyyat sistemi" – Fredrik Listin əsərini əski əlifbaya tərcümə etmişdir.
## Hekayələri
* "Buhran"
* "Şühedâ-yı Tahsil"
* "On Beş Sene Sonra"
* "Güveyinin fotoğrafı"
* "Çöl Hayatı: Süheyl ile Leyla, Kahraman Hatun"
* "Genç Emir"
* "Poliste Fikr-i Tecessüs -Sarı Defter- Hayatta Ölüm"
* "Milli Hikaye: Hâcir, Dicle’de Bir Kayık Âlemi"
* "Kâzımın Rüyası"
* "Adam Efendinin Eşeği"
* "Monte Carlo’da Müşahade"
* "Rüya"
* "Hoca Hanımın Ninnisi"
* "Fantezi: Ak Yıldız"
* "Fantezi: 1934 Tarihli Bir Hatıra Defterinden"
* "İzdivaç"
* "Turancılar" Arasında
* "Avrupa Medeniyetine Dair"

## Çap olunmayan əsərləri
Ölümündən sonra bir qəzetdə bütün işlərinin İstanbul Universitetinin kitabxanasına bağışlanıldığı deyilsə də aşağıdakı əsərlərinə rast gəlinməmişdir.
* "İktisadi ictimaiyat"
* "Durkheim sosyolojisinin yanlışlıkları"
* "Yaşayan ölüler ve ölmüş yaşayanlar"
* Əruz vəznində olan şeirlərinin olduğu "Divan"
* Bir İraq gənci haqqındakı eşq romanı

## Məqalələri
***Yeni Gazete***
# "Dicle ve Fırat: Seyrisefain (Hattı Irakiyenin İstikbali-Irak Mebusanı-Kirama-)"
# "Meclis-i Mebusan-ı Osmaniye'ye"
# "Bizde Şahsiyat"
# "Tanin Ser Muharriri Cahit Bey’e-Mebuslarımız da Okusun"
# "Lynch İşi"
# "Siverek Mebusu Nureddin Bey’e"
# "Donanmaya Dair: Osmanlı Zenginlerinde Hiss-i Namus"
# "Asâtire Doğru-İspirtizm (Şebâb-ı Müteferrika)"
# "Kerkük Havalisi"
# "Müşahedât: Asker Borusu"
# "Tenkit-i Edebî: Fena Bir Fırsat"
# "Talebe Hayatı: Pansiyon"
# "Çöl Hatıraları: Çerkes Hatıraları Muharririne"
# "Temaşa: Soytarı"
# "Veda (Darülfünun Gençlerine"
# "Hasbihâl: O Ses Diyor ki"
# "Efkâr: Güveyinin Fotoğrafı"
***Servet-i Fünun Dergisi***
# "Çöl Hayatı: Süheyl ile Leyla, Servet-i Fünun"
# "Genç Emir" (Köprülü Fuad'a İthaf)
# "Şairin Harp Düşünceleri"
# "Millî Müdafaa, Servet-i Fünun"
# "Bizde Her Şeye İnanmak İstidadı"
# "Fantezi: Ak Yıldız"
# "Musahabe-i Edebiye"
# "MillîHikâye: Hâcir"
# "Turancılar Arasında"
# "ŞiiriminPerisi"
# "Şiirimin Perisi-2"
# "Avrupa Medeniyetinin İnhidamı (Yıkılışı)"
# "Harbin Netâici (Neticeleri)"
# "Tarih Huzurunda Fransa ve İngiltere"
# "İslamiyet’e Karşı Fransa ve İngiltere"
# "1912'deki İngiltere"
# "Bir Mektup: Ümidin Tahakkuku"
# "Şarkın Temeddününde (Medenîleşmesinde) Türkiye’nin Ehemmiyeti"
# "Bugünün Bizden İstediği"
# "Türkiye’de İstiklâl-i Millî ve Cavit Beyin Eski Sözleri"
# "Musahabe: İçtimaiyatmı Edebiyatmı?"
# "Ahlâk Kapitülasyonu"
# "Şark ile Garp"
# "İttihat-ı İslam, Servet-i Fünun"
# "Asya ve Afrika’da Cihat"
# "İngiliz Tehlikesi-Irak Ehline"
# "Cihat Vesilesiyle Bir İlmü’r-Ruh Meselesi"
***İkdam Gazetesi***
# "Memurlara Mezuniyet Meselesi"
# "Cevabım −1"
# "Cevabım −2"
# "Cevabım −3"
# "Cevabım −4"
# "Cevabım −5"
# "Cevabım −6"
# "İçtimaî ve Edebî Sayfalar: Ümit Bize Nereden Geliyor"
# "Mektup (Mukaddes Müdafaa)"
# "Memleketimizde İlmîCereyan-1"
# "Vatan Karşısında Fırka"
# "Irak Türkleri"
# "Irak Türklerine Ait Halk Şiirleri"
# "Dicle’de Bir Kayık Âlemi (Ahmet Haşim’e İthaf)"
# "Fuzuli’nin Mezhebi"
# "Türk Dehasının Bir Hususiyeti (Tiyatro İle Uğraşmak İsteyen Gençlere)"
# "Türk Birliği"
# "Türk Dehası Komediye mi Trajediye mi Meyledecek (Tiyatro ile uğraşan gençlere)"
# "Harbin umdeleri"
# "Tiyatroda Adaptasyon"
# "Türkün Asil Seciyeleri Nedir"
# "İdeal Ahlâka Doğru"
# "Paris Mektupları: Avrupa Mektupları"
# "Paris Mektupları: Marsilya Sergisi"
# "Paris Mektupları: Fransa’daki Türkiye Dostluğunun Sebebi"
# "Paris Mektupları: Marsilya Sergisi ve Bundaki Gaye"
# "Paris Mektupları: Yeni Konferansta Şark Meselesi"
# "Paris Mektupları: Müfide Ferid Hanımla Mülakat"
# "Paris Mektupları: Konferans Arifesindeyiz"
# "Paris Mektupları: Paris'te 14 Temmuz Süruru (Sevinci)"
# "Paris Mektupları: Ahmet Rıza Bey ile Mülakat"
***Hakimiiyeti Milliye Gazetesi***
# "Türkün Avrupalılaşması ve Türkçülük-1"
# "Türkün Avrupalılaşması ve Türkçülük-2"
# "Türkün Avrupalılaşması ve Türkçülük-3"
# "Türkçülük Mefkûresi Tahakkuk Etmiş mi"
# "Tahassüsler: Paris’ten Ankara Türk Ocağına"
# "Türk Milleti Avrupa Medeniyetine Nasıl İntibak Edebilir-4"
# "Şarl Jid İle Hoş Bir Münakaşa"
# "Mekteplerimiz ve İlmin Gayesi"
# "Kuvvet ve Kanun İstihsali"
# "Türkiye İktisadîyatında Bir Deha Eseri"
***Türk Hava Mecmuası***
# "Büyük Gazinin Nutku"
# "30 Ağustos"
# "Havai Kabotaj"
# "Cumhuriyet Rejiminin İktisadî Bir Zaferi"
# "Tayyare ve Nakliye Vasıtaları"
***Yeni Sabah Gazatesi***
# "Tetkik-Tahlil: Fransız Ansiklopedisinde Bazı Yanlışlıklar: Prof. Abel Rey’in Şark Milletlerine Savurduğu İftiralar"
# "Tercümenin İlmîŞartları"
***Vakit Gazetesi***
# "Bazı İktisatçılarımızın İktisat Bilgisi ve Türk Parası"
# "İktisadî Sosyolojiye Göre: Toprak Kanunu Tasarısı"
# "Günün Konuları: İktisadî Kalkınmamız İçin Yeni Bir İktisat Sistemine İhtiyaç Var"
# "Yeni Dünya Nizamının Temelleri-3: Menfîve Müspet Şartlar"

## Mənbə
* ERBİL, Haşim Nahit, Bu Yazıların Tarihî Felsefesi, Kara Gün Yazıları, Titaş B.evi, Ankara-1940, s.59–6211.
* ERBİL, Haşim Nahit, Türk Toplum Düşüncesinin Kaynakları, Sosyologca Dergisi, Sayı:2, Temmuz-Aralık 2011, s.83–8712.
* FUAD, Köprülüzade Mehmed, Fuzuli’ye Dair -Haşim Nahit’e-, İkdam, N:8939, 2 Şubat 1338 (1922) s.313.
* GÜR, Doç. Dr.Âlim, Dergâh Mecmuası ve AhmetHaşim, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Volume 3/ 10 Winter 2010, s.316–331
* Ahmet Raûf, Bir Hatıra Münasebetiyle, İstiklâl gazetesi, nr: 311,16 Teşrin-i sânî 1335 (1919), s.1,
* (İmzasız), Hafta-i Edebiyat, Rübab Mecmuası, nu.7, Haziran 1912, s.48.
* (İmzasız), Yeni Bir Dünya Görüşü Karşısında; Muharririn Biyografisi, İktisadî Yürüyüş, S: 74,
* KAYAN, Alp Arslan, Siyasal Bilgiler Okulu hakkında-Haşim Nahit Erbil’e, Vakit, S: 10130, 2 Nisan 1946, s. 2; Siyasal Bilgiler Okulu Hakkında, Vakit, S: 10131, 3 Nisan 1946, s. 227.
* KERKÜK, İzzettin, Haşim Nahit Erbil ve Irak Türkleri, Türk Kültürü, S 385. (Mayıs (1995) s.263–27128.
* KERKÜK, İzzettin, Haşim Nahit Erbil Bibliyografyası, Türk Kültürü, S. 401 (Eylül 1996)
* KERKÜK, İzzettin, Haşim Nahit Erbil ve Irak Türkleri, Kerkük Vakfı-İstanbul-2004–1.baskı-159 sayfa (kitap)
* KOCAMAN, Rabia, Haşim Nahit Erbil, Kerkük, S. 2 (Kasım 1977) s.19–20
* KOCAMAN, Rabia, Haşim Nahit Erbil’in Paris Mektupları, Kardaşlık, S 46, s.34–38
* KOP, Ali Rıza, Kara Gün Yazıları, Yeni Adam, 23. sentyabr 1940, S:291, sh.433.
* MERMUTLU, Yrd. Doç. Dr. Bedri, Doğu-Batı Yaklaşımı Bağlamında Haşim Nahit Erbil’in "Üç Muamma"sı, Sosyologca Dergisi, Sayı: 1, Ocak-Haziran 2011, s.135–138.
* MERMUTLU, Yrd. Doç. Dr. Bedri, Haşim Nahit Erbil-Üç Muamma: Garp Meselesi, Şark Meselesi, Türk Meselesi -I, Sosyologca Dergisi, Sayı: 1, Ocak-Haziran 2011, s.139–150.
* OZANSOY, Halid Fahri, Edebiyatçılar Geçiyor, sh.33–35 / 98–99Kanaat K.evi, İstanbul-1939 (126 sayfa).
* ÖZERDİM, Sami N, Dil-Tarih-Coğrafya Fakültesi Davası-Haşim Nahit’e-, Yeni Sabah, 25/071940, S: 3412, sh.13

## İstinadlar