Sosial ədalət

**Sosial ədalət** — sərvət bölgüsü, şəxsi fəaliyyət imkanları və sosial imtiyazlarla ölçülən şəxs və cəmiyyət arasındakı ədalətli və ədalətli münasibətlər anlayışı. Qərbdə olduğu kimi köhnə Asiya mədəniyyətlərində də sosial ədalət anlayışı çox vaxt fərdlərin ictimai rollarını yerinə yetirmələrini və cəmiyyətdən lazım olanı almalarını təmin etmək prosesinə istinad etmişdir. Sosial ədalət uğrunda cari qlobal hərəkatlarda əsas diqqət sosial hərəkətlilik üçün maneələrin qırılmasına, təhlükəsizlik şəbəkələrinin yaradılmasına və iqtisadi ədalətə yönəldilmişdir.

Sosial ədalət insanlara əsas üstünlükləri və əməkdaşlıq yüklərini əldə etməyə imkan verən cəmiyyət institutlarında hüquq və vəzifələri təyin edir. Müvafiq qurumlar sərvətlərin ədalətli bölüşdürülməsinə və bərabər imkanların təmin edilməsinə tez-tez vergitutma, sosial sığorta, səhiyyə, dövlət məktəbi, ictimai xidmətlər, əmək qanunvericiliyi və bazarların tənzimlənməsi daxildir.

Ədaləti cəmiyyətə qarşılıqlı münasibətlə əlaqələndirən şərhlər mədəni adət-ənənələrin fərqliliyi ilə vasitə olunur, bəziləri cəmiyyət qarşısında fərdi məsuliyyəti, digərləri hakimiyyətə çatma və onun istifadəsi arasındakı tarazlığı vurğulayır.

Sosial ədalət anlayışını Hippo Avqustin ilahiyyatı və Tomas Peynin fəlsəfəsi ilə izləmək olarsa da, "sosial ədalət" termini 1780-ci illərdə açıq şəkildə istifadə edilmişdir. *Luigi Taparelli* adlı bir *Cezuit* keşişi, adətən bu terminlə əlaqələndirilir və *Antonio Rosmini-Serbati* əsəriylə 1848-ci il inqilabları zamanı yayıldı. Ancaq son araşdırmalar sübut etdi ki, "sosial ədalət" ifadəsinin istifadəsi daha qədimdir( hətta 19cu əsrdən əvvəl). Məsələn, Anqlo-Amerikada, Federalist Sənədlərdə, № 7-də rast gəlinir: " Konnektikutda *Rhode* adası Qanunvericiliyi tərəfindən edilən böyüklüklər səbəbiylə həyəcanlanmış qisas alma meylini müşahidə etdik; və buna bənzər hallarda, digər hallarda müharibə, perqament yox, qılınc kimi əxlaqi öhdəliklərin və sosial ədalətin bu cür vəhşicəsinə pozulmalarını cəzalandıracağını əsaslandırırıq. "

Son sənaye inqilabında mütərəqqi Amerika hüquq alimləri, xüsusilə *Louis Brandeis* və *Roscoe Pound* bu termini daha çox istifadə etməyə başladılar.20-ci əsrin əvvəllərindən beynəlxalq hüquq və təsisatlara da daxil edilmişdir; Beynəlxalq Əmək Təşkilatının yaradılması haqqında preambulada xatırladılmışdır ki, "universal və davamlı sülh yalnız sosial ədalətə əsaslandığı təqdirdə qurula bilər."Sonrakı 20-ci əsrdə sosial ədalət, ilk növbədə Con Rovls(*John Rawls*) tərəfindən Ədalət nəzəriyyəsində (1971) ictimai müqavilə fəlsəfəsinin mərkəzi olmuşdur.1993-cü ildə Vyana Bəyannaməsi və Fəaliyyət Proqramı sosial ədalətə insan haqları təhsili məqsədi kimi yanaşır.

## Tarixi
Qədim Qərb fəlsəfəsində müzakirə olunduğu kimi ədalət anlayışının müxtəlif aspektlərı ümumiyyətlə cəmiyyətin diqqət mərkəzində idi.
* Platon, "Respublika" əsərində yazdı ki, "cəmiyyətin hər bir üzvü özünə ən uyğun olduğunu tapdığı sinfə təyin olunmalıdır" ideal bir vəziyyət olardı. J.N.V Universiteti üçün məqalədə müəllif D.R. Bhandari deyir: "Ədalət, Platon üçün bir anda insanın fəziləti və cəmiyyətdə insanı birləşdirən bağın bir hissəsidir.Nəyisə yaxşı və sosial edən eyni keyfiyyətdir. Ədalət qəlb hissələrinin bir əmr və vəzifəsidir,sağlamlıq bədən üçün olduğu kimi ruh üçün də bunlar vacibdir.Platon ədalətin sadəcə güc olmadığını, ancaq ahəngdar bir güc olduğunu söyləyir. Ədalət güclülərin haqqı deyil, bütövlükdə təsirli ahəngdarlıqdır.Bütün mənəvi anlayışlar həm fərdi, həm də sosial baxımdan yaxşıdır.

* Platon inanırdı ki, hüquqlar yalnız azad insanlar arasında mövcuddur. Quldarlıq və qadına tabe olmağın tipik olduğu bu dövrü əks etdirən ədalətin qədim görüşləri hələ də hökm sürən sərt sinif sistemlərini əks etdirməyə meyllidir. Digər tərəfdən, imtiyazlı qruplar üçün güclü ədalət və cəmiyyət anlayışları mövcud idi. Dağıdıcı ədalət, Aristotel tərəfindən insanların mallarına və malların xüsusiyyətlərinə görə paylanmasını tələb etdiyi deyildi.

* Sokrat (Platonun Krito dialoqu ilə) sosial bir müqavilə ideyasını inkişaf etdirməklə əlaqələndirilir, bununla insanlar cəmiyyətin qaydalarına əməl etməli və yüklərini onun faydalarını qəbul etdikləri üçün qəbul etməlidirlər. Orta əsrlərdə, xüsusən Tomas Akvinas kimi din alimləri ədalət mühakiməsini müxtəlif yollarla davam etdirirdilər, lakin nəticədə yaxşı bir vətəndaş olmağı Allaha xidmət etmək məqsədi ilə bağladılar.

İntibah və İslahatlardan sonra insan ədalətini inkişaf etdirən müasir sosial ədalət konsepsiyası bir sıra müəlliflərin işləri ilə ortaya çıxmağa başladı. *Baruch Spinoza* Anlaşmanın Təkmilləşdirilməsi (1677) əsərində həyatın əsl məqsədinin "özündən daha sabit bir insan xasiyyətinə" sahib olmaq və bu "mükəmməllik meydanına" çatmaq olduğunu iddia etdi …Başlıca yaxşısı odur ki, o, mümkün olduqda digər şəxslər ilə birlikdə yuxarıda göstərilən xarakterin sahibi olmalıdır. "Maarifləndirmə və Fransız və Amerika inqilablarına cavab verərkən, *Thomas Paine*, İnsan Hüquqları (1792) kitabında da bənzər bir şəkildə "dahiyə ədalətli və ümumdünya bir şans" verməli və "hökumət qurulması məsələsini irəli sürmək üçün belə olmalıdır. …Heç vaxt inqilablarda görünməyən bütün qabiliyyət dərəcəsi. "

"Sosial ədalət" ifadəsinin ilk istifadəsi ilə bağlı heç bir əminlik olmasa da, erkən mənbələrə 18-ci əsrdə Avropada rast gəlmək olar. İfadənin istifadəsinə dair bəzi istinadlar Maarifçilik ruhuna uyğun jurnalların məqalələrində, sosial ədalətin monarxın vəzifəsi kimi təsvir olunduğu; Termin Katolik İtalyan ilahiyyatçıları, xüsusən İsa Cəmiyyətinin üzvləri tərəfindən yazılmış kitablarda mövcuddur. Beləliklə, bu mənbələrə və kontekstə görə, sosial ədalət "cəmiyyətin ədaləti", cəmiyyətdəki fərdlər arasındakı münasibətləri, sosial-iqtisadi bərabərliyə və ya insan ləyaqətinə heç bir fikir vermədən tənzimləyən ədalət üçün başqa bir termin idi.

Termin istifadəsi, 1840-cı illərdən etibarən katolik mütəfəkkirləri, o cümlədən *Civiltà Cattolica*dakı *Jesuit Luigi Taparelli*, Müqəddəs Tomas Akvinasın əsəri əsasında daha tez-tez başlamağa başladı.Subyektiv Karteziya təfəkkürünə söykənən rəqib kapitalist və sosialist nəzəriyyələrin, Tomomist metafizikada mövcud olan cəmiyyətin birliyini pozduğunu iddia etdi, nə də mənəvi fəlsəfə ilə kifayət qədər maraqlanmadı. 1861-ci ildə yazan nüfuzlu İngilis filosofu və iqtisadçısı Con Stüart Mill Utilitarizmdə öz fikrini bildirmişdi: "Cəmiyyət buna bərabər dərəcədə layiq olanlara, yəni eyni dərəcədə tamamilə layiq olanlara eyni dərəcədə yaxşı münasibət göstərməlidir.Bu sosial və paylayıcı ədalətin ən yüksək mücərrəd standartıdır; bütün təşkilatlara və bütün fədakar vətəndaşların səylərinə ən yaxın şəkildə birləşmək lazımdır. "

19-cu əsrin sonu və 20-ci əsrin əvvəllərində sosial ədalət Amerikanın siyasi və hüquqi fəlsəfəsində, xüsusən *John Dewey*, *Roscoe Pound* və *Louis Brandeis*in əsərlərində vacib bir mövzu oldu.Əsas narahatlıqlardan biri, ABŞ Ali Məhkəməsinin, səkkiz saatlıq bir gün və ya həmkarlar ittifaqına daxil olmaq hüququ kimi əyalət hökumətləri və Federal hökumətin sosial və iqtisadi yaxşılaşdırılması üçün qəbul etdiyi qanunvericiliyi ləğv etmək barədə *Lochner* dövrü qərarları idi. Birinci Dünya müharibəsindən sonra Beynəlxalq Əmək Təşkilatının təsis sənədi, "sülh yalnız sosial ədalətə söykənirsə, bərqərar ola bilər" ifadəsini işlətdiyi preambulada eyni terminologiyanı götürmüşdür. Bu nöqtədən, sosial ədalətin müzakirəsi əsas hüquq və akademik diskussiyaya daxil oldu.

Beləliklə, 1931-ci ildə *11ci Papa Pius*, ilk dəfə Katolik Sosial Təlimində ilk dəfə *Quadragesimo Anno*-da ifadəsini ifadə etdi. Sonra *Divini Redepmtoris*-də yenidən kilsədə sosial ədalətin həyata keçirilməsinin insan şəxsiyyətinin ləyaqətinin yüksəldilməsinə etibar olunduğunu vurğuladı. Elə həmin il və Divini Redemptorisin tərtibçilərindəki sənədli təsiri səbəbindən, İrlandiya Konstitusiyası, dövlətdə iqtisadiyyatın bir prinsipi olaraq termini təsis edən ilk, sonra isə dünyanın digər ölkələri oldu, məsələn 1976-cı ildə Kuba Konstitusiyasında.

20-ci əsrin sonlarında bir neçə liberal və mühafizəkar mütəfəkkir, xüsusən də Fridrix Fon Hayek, heç bir məna daşımadığını və ya çox şey nəzərdə tutduğunu ifadə edərək bu anlayışı rədd etdi. Lakin konsepsiya xüsusilə *John Rawls* kimi filosoflar tərəfindən təbliğ olunmaqla çox təsirli qaldı.Sosial ədalətin mənası dəyişsə də, bu barədə müasir nəzəriyyələrdə ən azı üç ümumi ünsür müəyyən edilə bilər:İnsanların ləyaqətinin qorunması üçün müəyyən həyati vasitələrin (iqtisadi, sosial və mədəni hüquqlar) paylanması və hamı üçün bərabər imkanların yaradılması üçün təsdiqedici hərəkətlərin edilməsi dövlətin borcudur.

## Müasir nəzəriyyə
### Fəlsəfi prespektivlər

#### Kosmik dəyərlər
*Hunter Lewis*in təbii səhiyyə və davamlı iqtisadiyyatları təbliğ edən işi, sosial ədalətdə əsas bir yer olaraq qorunma mövzusunu müdafiə edir.Davamlılığa dair təzahürü insan həyatının davamlı inkişafını real şəraitə, o həyatı dəstəkləyən mühitlə əlaqələndirir və haqsızlığı insan hərəkətlərinin gözlənilməz nəticələrinin zərərli təsirləri ilə əlaqələndirir.Epikür kimi klassik yunan mütəfəkkirlərini xoşbəxtliyin arxasında durmağın yaxşılığından sitat gətirən Hunter, əxlaq təməlləri kitabında ornitoloq, təbiətşünas və filosof *Alexander Skutch*dan da bəhs edir: Mədəni xalqların əxlaq kodeksləri tərəfindən ən çox qadağan olunan fəaliyyətləri birləşdirən ortaq cəhət ondadır ki, onlar həm vərdişli, həm də davamlı ola bilməzlər, çünki imkan verən şərtləri pozmağa meyllidirlər.

16cı Roma Papası *Benedikt Teilhard de Chardin*i kosmosun vizyonunda bəşəriyyətin başqalarına münasibətlərini əhatə edən ekologiya anlayışını əhatə edən bir 'canlı ev'(*living host*) olaraq göstərdi, çirklənmə yalnız təbii dünyaya deyil, həm də şəxsiyyətlərarası əlaqələrə də təsir edir. Kosmik harmoniya, ədalət və barışıq bir-biri ilə sıx bağlıdır: "Sülh yetişdirmək istəyirsinizsə, yaradılışı qoruyun."

"Kosmik Ədalət üçün Tapşırıq"da, *Tomas Sowell* yazır ki, utopiya axtarmaq, təqdirə layiq olsa da, müasir cəmiyyətin dəstəklədiyi iqtisadi əsasları ciddi düşünmədən həyata keçirilsə, fəlakətli nəticələr verə bilər.

#### Con Rovls(''John Rawls'')
Siyasi filosof *John Rawls*, *Bentham* və Millin utilitar düşüncələrini, Con Loknın ictimai müqavilə fikirlərini və Kantın kateqoriyalı imperativ fikirlərini çəkir. İlk prinsipi ədalət nəzəriyyəsində səsləndirdi, burada təklif etdi: "Hər bir şəxs ədalət üzərində qurulmuş bir toxunulmazlığa sahibdir. Hətta bütövlükdə cəmiyyətin rifahını da ləğv edə bilməz. Bu səbəbdən ədalət bəzi insanlar üçün azadlığın itirilməsini başqalarının paylaşdığı daha yaxşı bir xeyirlə düzəldiyini inkar edir." bir deontoloji bir təklif mütləqiyyət baxımından ədalətin mənəvi yaxşılığını Kanta əks etdirir. Onun fikirləri cəmiyyətin "zaman keçdikcə bir nəsildən sonrakı nəsillərə ədalətli əməkdaşlıq sistemi" olaraq göründüyü Siyasi Liberalizmdə qəti şəkildə təkrarlanır.

Bütün cəmiyyətlər həm rəsmi, həm də rəsmi olmayan sosial, iqtisadi və siyasi qurumların əsas quruluşuna malikdirlər. Bu elementlərin bir-birinə nə dərəcədə uyğun olduğunu və birlikdə işlədiyini sınamaqda Rovls, sosial müqavilə nəzəriyyələrinə əsas qanuni bir imtahana əsaslandı. Kollektiv şəkildə tətbiq olunan sosial tənzimləmələrin hər hansı bir sisteminin qanuni olub olmadığını müəyyən etmək üçün o, tabe olan insanların razılığını axtarmalı olduğunu, lakin mütərəqqi ideoloji əsaslara söykənən ədalət obyektiv bir anlayışa ehtiyac olmadığını söylədi. Aydındır ki, hər hansı bir vətəndaşdan müəyyən dərəcədə məcbur edilmənin hər təklifinə razılığını müəyyənləşdirmək üçün sorğuda iştirak etmək tələb oluna bilməz, buna görə də bütün vətəndaşların ağlabatan olduğunu güman etmək lazımdır. Rovls bir vətəndaşın hipotetik razılığını təyin etmək üçün iki mərhələli bir proses üçün bir dəlil hazırladı:

— Vətəndaş müəyyən məqsədlər üçün X ilə təmsil olunmağa razıdır və bu dərəcədə X bu səlahiyyətləri vətəndaşa etibar edən şəxs olaraq saxlayır.
— X, müəyyən bir sosial kontekstdə tətbiq edilmənin qanuni olduğuna razıdır. Vətəndaş bu səbəbdən bu qərara bağlıdır, çünki vətəndaşın bu şəkildə təmsil olunması qəyyumun funksiyasıdır.

Bu, kiçik bir qrupu təmsil edən bir şəxsə (məsələn, geyim kodunu təyin edən bir ictimai hadisənin təşkilatçısı), eyni dərəcədə son etibarlı olan milli hökumətlərə, ərazi hüdudlarında bütün vətəndaşların xeyrinə təmsilçi səlahiyyətlərinə sahib olan bir şəxsə aiddir.Vətəndaşlarının rifahını ədalət prinsiplərinə uyğun təmin edə bilməyən hökumətlər qanuni deyildir.Ədalətin xalqdan yüksəlməli və hökumətlərin qanunverici səlahiyyətləri tərəfindən diktə edilməməsi lazım olan ümumi prinsipi vurğulamaq üçün Rovls, "Yetərli səbəb olmadan davranışa qanuni və digər məhdudiyyətlər qoyulmasına qarşı ümumi bir prezumpsiya var.Lakin bu ehtimal hər hansı bir xüsusi azadlıq üçün xüsusi prioritet yaratmır. "Bu, bütün dövlətlərdə ağlabatan vətəndaşların hörmət etməli və saxlamaları lazım olan azadlıqların dəstəyidir — müəyyən dərəcədə Rawls tərəfindən təklif olunan siyahı, vətəndaşların həvəsləndirməyə ehtiyac duyduğu bəzi millət dövlətlərində beynəlxalq səviyyədə tanınan və birbaşa tətbiq olunan normativ insan haqlarına uyğundur. nəticənin daha çox bərabərliyini müəyyənləşdirən bir şəkildə hərəkət etmək.Rawlsa görə, hər yaxşı cəmiyyətin təmin etməli olduğu əsas azadlıqlar bunlardır:

* Fikir azadlığı;
* Vicdan azadlığı, din, fəlsəfə və əxlaq zəminində ictimai münasibətlərə təsir etdiyindən;
* Siyasi azadlıqlar (məsələn, təmsilçi demokratik institutlar, söz və mətbuat azadlığı, sərbəst toplaşmaq azadlığı);
* Birləşmək azadlığı;
* İnsanın azadlığı və bütövlüyü üçün zəruri olan azadlıqlar (yəni: köləlikdən azadlıq, hərəkət azadlığı və peşəni seçmək üçün ağlabatan dərəcədə azadlıq);
* Qanunun aliliyi ilə əhatə olunan hüquq və azadlıqlar$

#### ''Tomas Pogge''
*Tomas Pogge*nin arqumentləri, insan haqları çatışmazlığını yaradan sosial ədalət standartına aiddir.Sosial institutun layihələndirilməsində və ya tətbiq edilməsində fəal əməkdaşlıq edənlərə, əmrin qlobal yoxsullara zərər verə biləcəyini və ağlabatan yol verilməməsi üçün məsuliyyət qoyur. Pogge, sosial qurumların yoxsullara zərər verməməsi üçün mənfi bir vəzifə olduğunu iddia edir.

Pogge "institusional kosmopolitizm" haqqında danışır və insan hüquqlarının pozulmasına görə institusional sxemlərə məsuliyyət qoyur. Verilən bir nümunə köləlik və üçüncü tərəflərdir.Üçüncü tərəf köləliyi tanımamalı və ya tətbiq etməməlidir.İnstitusional sərəncam yalnız qurduğu və ya təsdiq etdiyi insan hüquqlarından məhrum olmaları üçün məsuliyyət daşımalıdır.Mövcud institusional dizayn, o deyir ki, inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlara sistematik olaraq korporativ vergidən yayınma, qeyri-qanuni maliyyə axını, korrupsiya, insan alveri və silah ticarəti imkan verir. Joshua Cohen, bəzi yoxsul ölkələrin hazırkı institusional dizaynla yaxşı işlər görmələrinə əsaslanaraq iddialarını mübahisə edir. Elizabet Kahn bu məsuliyyətlərin bəzilərinin qlobal miqyasda tətbiq edilməli olduğunu müdafiə edir.

#### Birləşmiş Millətlər Təşkilatı
Birləşmiş Millətlər Təşkilatı sosial ədaləti "millətlər arasında və aralarında dinc və "çiçəkli" bir yerdə yaşamağın əsas prinsipi" adlandırır/

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 2006-cı il tarixli sənədində "Açıq Dünyada Sosial Ədalət: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının rolu" deyilir ki, "Sosial ədalət iqtisadi inkişafın meyvələrinin ədalətli və şəfqətli paylanması kimi başa düşülə bilər …"

"Sosial ədalət" termini BMT tərəfindən "insan hüquqlarının müdafiəsi əvəzçisi" olaraq görüldü və ilk dəfə 1960-cı illərin ikinci yarısında Birləşmiş Millətlər mətnlərində meydana çıxdı. Sovet İttifaqının təşəbbüsü və dəstəyi ilə İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə bu termin 1969-cu ildə qəbul edilən Sosial Tərəqqi və İnkişaf Bəyannaməsində istifadə edildi."

Eyni sənəddə deyilir: "Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nizamnaməsi və Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi tərəfindən formalaşan hərtərəfli qlobal perspektivdən, sosial ədalətin bütün ölçülərində laqeyd qalması gələcəkdə zorakılıq, repressiya, xaos və zorakılıqla əlaqəli olan bir ər-arvadın faktiki olaraq qəbul edilməsinə çevrilir.": Məruzə," Sosial ədalət, dövlət qurumları tərəfindən hazırlanan və həyata keçirilən güclü və ardıcıl bölüşdürücü siyasət olmadan mümkün deyil. "

Eyni BMT sənədində qısa bir tarix təqdim olunur: "Sosial ədalət anlayışı nisbətən yenidir. Tarixin böyük filosoflarının heç biri Platon və ya Aristotel, ya Konfutsi və ya *Averroes*, hətta *Russe* və ya Kant ədalət və ya ədalətsizliyin bərpası məsələsinə baxmağın sosial baxımdan lazım olduğunu görmədilər.Konsepsiya əvvəlcə sənaye inqilabından və sosialist doktrinasının paralel inkişafından sonra Qərb düşüncəsi və siyasi dilində üzə çıxdı. Bu, kapitalist əməyi istismarı və insan vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün tədbirlərin hazırlanması üçün qəbul edilən bir məqama etiraz ifadəsi olaraq ortaya çıxdı. Tərəqqi və qardaşlıq ideallarını özündə cəmləşdirən inqilabi şüar kimi doğuldu. 1800-cü illərin ortalarında Avropanı sarsıdan inqilablardan sonra sosial ədalət mütərəqqi düşünənlər və siyasi fəallar üçün fəryad oldu …XX əsrin ortalarına qədər sosial ədalət anlayışı dünyanın demək olar ki, bütün sol və mərkəzçi siyasi partiyalarının ideologiyaları və proqramlarının mərkəzi oldu."

## Dini prespektivlər
### İbrahimi dinlər

#### Xristianlıq
##### Medodizm
Yarandığı gündən Metodizm xristian sosial ədalət hərəkatı idi. *Con Uesli*nin rəhbərliyi altında metodistlər günün bir çox sosial ədalət məsələlərində, o cümlədən həbsxana islahatı və ləğv hərəkatlarında lider oldu. *Uesli*nin özü, qullar haqqındakı müxalifəti cəlb edən birincilərdən idi.

Bu gün Birləşmiş Ədalətçi Kilsəsində sosial ədalət böyük rol oynayır. Birləşmiş Metodist Kilsəsinin İntizam Kitabında deyilir: "Biz insanların azad və ədalətli seçki hüquqlarının qorunması, söz, din, toplaşma, rabitə mediası və şikayətlərin aradan qaldırılması üçün ərizə vermək hüquqlarını qorumaq üçün məsuliyyət daşıyırıq; şəxsi həyat hüququ və adekvat qida, geyim, sığınacaq, təhsil və səhiyyə hüquqlarına zəmanət veririk. " Birləşmiş Metodist Kilsəsi də doktrinasının bir hissəsi olaraq əhaliyə nəzarəti öyrədir.

##### Katoliklik
Katolik sosial təlim Roma Katolik doktrinasının fərdi insan həyatına hörməti ilə əlaqəli olan aspektlərdən ibarətdir. Katolik sosial doktrinasının fərqli bir xüsusiyyəti, cəmiyyətin ən kasıb və həssas üzvlərinə qayğı göstərməsidir. "Katolik sosial təlimi" nin yeddi əsas sahəsindən ikisi sosial ədalətə uyğundur:
* İnsanın həyatı və ləyaqəti: Bütün "Katolik Sosial Təlim" in təməl prinsipi, konsepsiyasından təbii ölümə qədər bütün insan həyatının müqəddəsliyi və hər bir insana xas olan ləyaqətdir. İnsan həyatı bütün maddi varlıqlardan üstün olmalıdır.
* Kasıblar və həssaslar üçün üstünlük verən seçim: Katoliklər İsanın Qiyamət günü Allah hər kəsin yoxsullara və ehtiyacı olanlara kömək etmək üçün nə etdiyini soruşacağına inandıqlarına inanır: "Amin, sizə deyirəm, bu ən kiçik qardaşlardan biri üçün nə etmisinizsə. mənim, sən mənim üçün etdin. " Katolik Kilsəsi inanır ki, sözlər, dualar və əməllər vasitəsilə kasıblara həmrəylik və mərhəmət göstərmək lazımdır. Hər hansı bir cəmiyyətin mənəvi sınağı "ən həssas üzvlərinə necə davranmasıdır. Kasıbların millətin vicdanına ən təcili mənəvi iddiası var. İnsanlar dövlət siyasətinin qərarlarına yoxsullara necə təsir etmələri baxımından baxmağa çağırılır."

Katolik Sosial Doktrinasında yayılmamışdan əvvəl Katolik Kilsəsinin tarixində sosial ədalət müntəzəm olaraq ortaya çıxdı:
* Taparelli altında təhsil alan Papa Leo XIII, 1891-ci ildə, həmkarlar ittifaqları və şəxsi mülkləri müdafiə edərkən, həm sosializmi, həm də kapitalizmi rədd edərək ensiklopedik Rerum novarum (İşçi siniflərinin vəziyyəti haqqında; lit. "Yeni şeylər haqqında") nəşr etdi.Cəmiyyətin konflikt və rəqabətə deyil, əməkdaşlığa əsaslanmalı olduğunu bildirdi.Bu sənəddə Leo, sənayeləşmə nəticəsində yaranan və sosializmin yüksəlişinə səbəb olan sosial qeyri-sabitliyə və əmək münaqişəsinə qarşı Katolik Kilsəsinin cavabını vermişdir.Papa, Dövlətin rolunun hüquqların müdafiəsi yolu ilə sosial ədaləti təşviq etmək olduğunu müdafiə etdi, Kilsə isə düzgün sosial prinsipləri öyrətmək və sinfi uyğunluğu təmin etmək üçün sosial mövzularda çıxış etməlidir.
* Papa Pius XI tərəfindən 1931-ci ildə yazılmış Quadragesimo anno ("Sifarişin Yenidən qurulması haqqında", sözün əsl mənasında "qırxıncı ildə"), yaşayış minimumunu, yardımçılığı təşviq edir və sosial ədalətin şəxsi bir fəzilət olduğu üçün bir xüsusiyyət olduğunu da müdafiə edir. Sosial nizamın cəmiyyətin yalnız fərdlər və təşkilatlar ədalətli olduqda ola biləcəyini söylədi.
* Papa John Paul II, iqtisadiyyat, siyasət, geosiyasi vəziyyətlər, istehsal vasitələrinə sahiblik, şəxsi mülkiyyət və "sosial ipoteka" və şəxsi mülkiyyət kimi mövzulara yönəlmiş üç dövrə yazaraq katolik sosial tədrisinin corpusuna çox şey əlavə etdi. Laborem mashqları, Sollicitudo rei socialis və Centesimus annus katoliklərin sosial ədalətə verdiyi töhfələrin yalnız kiçik bir hissəsidir. Papa *John Paul* II ədalət və insan haqlarının güclü bir müdafiəçisi idi və yoxsullar üçün güclə danışırdı. Texnologiyadan sui-istifadə edilmədiyi təqdirdə ortaya çıxa biləcək problemlər kimi məsələlərə toxunur və insanın dəyərini ləkələməsi halında dünyanın "tərəqqi" nin əsl irəliləyiş olmadığı qorxusunu qəbul edir. Centesimus annus-da, mülkiyyətin, bazarların və dürüst əməyin yoxsulların çətinliklərini yüngülləşdirməyin və insanın dolğunluğunu ifadə edə biləcək bir həyatın açarı olduğunu iddia etdi.
* Papa XVI Benediktin 2006-cı ildə yazdığı "*Deus caritas est*" ("Allah sevgidir") iddiası, ədalətin mərkəzi sosial qayğısı olaraq xeyriyyəçilik edən kilsənin deyil, dövlətin və siyasətin əsas qayğısı olduğunu iddia edir. Ləyaqətin vətəndaş cəmiyyətində sosial ədalətin həyata keçirilməsində xüsusi məsuliyyət daşıdığı və cəmiyyətin sosial ədalətdəki fəal rolunun mübahisəni, ağıl və təbii qanundan istifadə edərək məlumatlandırmaq, habelə siyasətdə iştirak edənlər üçün mənəvi və mənəvi cəhətdən təmin edilməsi lazım olduğunu söylədi.
* Sosial ədalətə dair rəsmi Katolik doktrinasına, 2004-cü ildə nəşr olunan və 2006-cı ildə yenilənən, Kilsənin Sosial Doktrinasının *Compendium* kitabında, Pontifik Şurası *İustitia et Pax* tərəfindən tapıla bilər.

Katolik Kilsəsinin Katexizmi (§§ 1928–1919) kilsənin sosial ədalətə dair fikirlərini daha çox ehtiva edir.

##### İslam
Müsəlman tarixində İslam idarəçiliyi çox vaxt sosial ədalətlə əlaqələndirilmişdir.Sosial ədalətin bərqərar olması Abbasi ümeyilərə qarşı üsyanın təşviqedici amillərindən biri idi. Şiə, Mehdinin qayıdışının "ədalət mesianic çağında" xəbər verəcəyini və Mehdi İsa (İsa) ilə birlikdə talan, işgəncə, zülm və ayrıseçkiliyə son verəcəyinə inanır.

Müsəlman Qardaşlar üçün sosial ədalətin həyata keçirilməsi istehlakçılığın və kommunizmin rədd edilməsini tələb edir. "Qardaşlıq" çox çalışqanlıq kimi amillərə görə şəxsi mülkiyyət hüququnu, eləcə də şəxsi sərvətdəki fərqləri ciddi şəkildə təsdiqlədi. Halbuki, qardaş olan müsəlmanlar ehtiyacı olan müsəlmanlara kömək etmək məcburiyyətində idilər. Zəkatın (sədəqə vermək) könüllü bir sədəqə olmadığını, əksinə, kasıbların daha bəxti gətirən şəxslərdən kömək almaq hüququ olduğunu söylədi. Buna görə İslam hökumətlərinin əksəriyyəti zəkatı vergilər vasitəsilə həyata keçirirlər.

##### İudaizm
Bir qırıq bir dünyanı sağaltmaq üçün: Məsuliyyət etikası, *Rabbi Jonathan Sacks* bildirir ki, iudaizmdə sosial ədalət mərkəzi yer tutur. Yəhudiliyin ən fərqli və çətin fikirlərindən biri *simcha* ("şadlıq" və ya "sevinc"), *tzedakah* ("xeyriyyə və xeyriyyəçilik əməllərini yerinə yetirmək dini öhdəliyi"), *chesed* ("xeyirxahlıq əməlləri") anlayışlarında əks olunan məsuliyyət etikasıdır. ") və *tikkun olam* (" dünyanı təmir etmək ").

#### Şərq dinləri
##### Hinduizm
İndiki *Jati* iyerarxiyası, demokratik Hindistanda siyasi populyar bir mövqe olan "sosial ədalət" də daxil olmaqla müxtəlif səbəblərə görə dəyişikliklərə məruz qalır. İnstitusional təsdiqi fəaliyyət buna kömək etdi. *Jtis*lərin sosial davranışındakı qeyri-bərabərlik və geniş bərabərsizliklər — ənənəvi peşələrə yönəlmiş eksklüziv, endogamous icmalar Hinduizmdə müxtəlif islahat hərəkətlərinə səbəb oldu. Qanuni olaraq qadağan olmasına baxmayaraq, kasta sistemi praktikada güclü olaraq qalır.

##### Ənənəvi Çin dini
Çin *Tian Ming* anlayışı zaman-zaman sosial ədalətin ifadəsi kimi qəbul edilmişdir. Bu sayəsində haqsız hökmdarların yerdəyişməsi, vətəndaş narazılığının və iqtisadi fəlakətlərin Cənnətin İmperatordan lütfünü alması kimi qəbul edilir. Uğurlu bir üsyan, İmperatorun idarə etmək üçün yararsız olduğunun qəti sübutu hesab olunur.

## Sosial ədalət hərəkatları
Sosial ədalət eyni zamanda bir sosial ədalətli dünyaya, məsələn, Qlobal Ədalət Hərəkatına gedən hərəkəti təsvir etmək üçün istifadə olunan bir anlayışdır. Bu çərçivədə sosial ədalət insan hüquqları və bərabərlik anlayışlarına söykənir və "cəmiyyətin hər səviyyəsində insanların gündəlik həyatında insan hüquqlarının təzahür etməsi yolu" olaraq təyin edilə bilər.

Cəmiyyətdə sosial ədalət əldə etmək üçün bir neçə hərəkat çalışır. Bu hərəkatlar, cəmiyyətdən və prosedur ədalətindən asılı olmayaraq bütün cəmiyyət üzvlərinin təməl insan hüquqlarına və cəmiyyətlərinin mənfəətlərinə bərabər imkanlara sahib olduqları bir dünyanın reallaşması istiqamətində işləyir.

### Qurtuluş ilahiyyatı
Qurtuluş ilahiyyatı xristian ilahiyyatında haqsız iqtisadi, siyasi və ya sosial şəraitdən qurtuluş baxımından İsa Məsihin təlimlərini çatdıran bir hərəkatdır. Tərəfdarlar tərəfindən "yoxsulların əzabları, mübarizələri və ümidi ilə xristian inancının təfsiri və cəmiyyətin və katolik imanının və xristianlığın yoxsulların gözü ilə təfsiri" və xristianlığın marksizm və kommunizm tərəfindən təhrif olunduğu kimi izah edilmişdir. 

Azadlıq teologiyası beynəlxalq və dinlərarası bir hərəkata çevrilsə də, 1950–1960-cı illərdə Latın Amerikasında Katolik Kilsəsi daxilində bir hərəkat olaraq başladı. Əsasən bu bölgədəki sosial ədalətsizliyin səbəb olduğu yoxsulluğa mənəvi reaksiya olaraq ortaya çıxdı. 1970–1980-ci illərdə şöhrət qazandı. Termin hərəkatın ən məşhur kitablarından biri olan "Qurtuluş İlahiyyatı" (1971) yazan Peru keşişi *Gustavo Gutiérrez* tərəfindən tərtib edilmişdir. Sarah Kleeb'in sözlərinə görə, "Marks mütləq məsələni həll edərdi" yazır, "əsərlərinin dini bir kontekstdə mənimsənilməsi ilə … Marksın dinə dair fikirlərini *Gutierrez* ilə fikirləri ilə uzlaşdırmaq üçün bir yol yoxdur, sadəcə uyğun deyildir. Buna baxmayaraq, ədalətli və saleh bir dünyanın zəruriliyini və belə bir yol boyunca gözlənilməz əngəlləri anlamaq baxımından ikisinin ortaq cəhətləri çoxdur və xüsusilə [ Azadlıq Teologiyası], Marks nəzəriyyəsinin istifadəsi olduqca açıqdır. " Qurtuluş İlahiyyatı ilə bağlı digər adı qeyd olunanlar Braziliyalı Leonardo Boff, Argentinalı *Carlos Mugica*, El Salvadorlı *Jon Sobrino* və Uruqvaylı *Juan Luis Segundo*dır.

### Sağlamlıq qayğısı
Sosial ədalət son zamanlarda bioetika sahəsinə daha da qədəm qoymuşdur. Müzakirə, xüsusən də aztəminatlı ailələr üçün əlçatan tibbi xidmət kimi mövzuları əhatə edir. Müzakirədə cəmiyyətin aztəminatlı ailələr üçün səhiyyə xərclərini ödəməsi və qlobal bazarda səhiyyə xidmətlərini yaymağın ən yaxşı yolu olub olmadığı kimi suallar da ortaya çıxır. *Johns Hopkins Berman* Bioetika İnstitutu və *Corctaun* Universitetinin Madison Gücü İnstitutundan Rut Faden, bərabərsizliklərin ən çox əhəmiyyət verdiyi sosial ədalət təhlilinə diqqət yetirir. Bu sualların bəzilərinə konkret şəraitdə cavab verən sosial ədalət nəzəriyyəsini inkişaf etdirirlər.

Sosial ədalətsizlik insanlar arasında əhali arasında sağlamlıq vəziyyətində qarşısı alınan bir fərq olduqda baş verir. Bu sosial ədalətsizliklər qidalanma və yoluxucu xəstəliklər kimi mənfi sağlamlıq vəziyyətlərinin yoxsul ölkələrdə daha çox yayıldığı zaman sağlamlıq bərabərsizliyi formasını alır. Bu mənfi sağlamlıq vəziyyətləri, əhalinin gəlir səviyyəsindən, cinsiyyətdən, təhsildən və ya hər hansı digər təbəqələşdirici amillərdən asılı olmayaraq sağlamlıq xidmətlərinə bərabər çıxışını təmin edən ilkin səhiyyə xidmətləri kimi sosial və iqtisadi strukturların qarşısını alır. Sosial ədalətin sağlamlığa inteqrasiyası, bio-tibbi modelin rolunu endirmədən sağlamlıq modelinin sosial müəyyənləşdiricilərini özündə əks etdirir.

### İnsan hüquqları təhsili
Vyana Bəyannaməsi və Fəaliyyət Proqramı "İnsan hüquqları təhsili beynəlxalq və regional insan hüquqları sənədlərində göstərildiyi kimi sülh, demokratiya, inkişaf və sosial ədaləti əhatə etməlidir. İnsan hüquqlarına ümumi bağlılığı gücləndirmək üçün ümumi anlaşma və şüurun əldə edilməsini təmin etməlidir."

### Ekologiya və ətraf mühit
Sosial ədalət prinsipləri daha böyük ekoloji hərəkata tətbiq olunur.
"Yer Xartiyası"nın *(Earth Charter)* üçüncü prinsipi sosial və iqtisadi ədalətdir, bu, yoxsulluğun etik, sosial və ekoloji zərurət kimi aradan qaldırılması, bütün səviyyələrdə iqtisadi fəaliyyətlərin və qurumların insan inkişafının ədalətli və davamlı şəkildə təşviq edilməsini təmin etmək, gender bərabərliyini və bərabərliyi davamlı inkişafın ilkin şərtləri kimi təsdiqləyin və təhsilə, səhiyyə xidmətinə və iqtisadi imkana hər kəsin əlçatan olmasını təmin edməkdir və hər kəsin ayrı-seçkilik etmədən insan ləyaqətini, bədən sağlamlığını və mənəvi tərəfdarlığını dəstəkləyən təbii və sosial mühitə haqqını yerli xalqların və azlıqların hüquqlarına xüsusi diqqət yetirməklə təmin etməkdir.

İqlim ədaləti və ekoloji ədalət hərəkatları sosial ədalət prinsiplərini, fikirlərini və təcrübələrini də özündə cəmləşdirir. İqlim ədaləti və ekoloji ədalət, daha böyük ekoloji və ekoloji hərəkat daxilindəki hərəkətlər kimi, hər biri sosial ədaləti özünəməxsus şəkildə birləşdirir. İqlim ədalətinə istixana qazı tullantıları, iqlimdən qaynaqlanan ətraf mühitin yerdəyişməsi, həmçinin iqlim dəyişikliyinin azaldılması və uyğunlaşma ilə bağlı sosial ədalət narahatlığı daxildir. Ekoloji ədalət, rəngli cəmiyyətlərə, müxtəlif sosial və iqtisadi təbəqələşmə icmalarına və ya ədalət qarşısında hər hansı digər əngəllərə əsaslanaraq ya ətraf mühitin faydaları və ya ətraf mühitin çirklənməsi ilə əlaqəli sosial ədalətə dair narahatlığı əhatə edir.

## Tənqidlər
Bir çox müəllif sosial ədalətin obyektiv standartının olması fikrini tənqid edir. Mənəvi relativistlər ümumiyyətlə ədalət üçün hər cür obyektiv standartın olduğunu inkar edirlər. Qeyri-idrakçılar, mənəvi skeptiklər, mənəvi nihilistlər və ən məntiqli pozitivistlər ədalətin obyektiv anlayışlarının epistemik ehtimalını inkar edirlər. Siyasi realistlər hesab edirlər ki, hər hansı bir sosial ədalət idealı, status-kvo üçün sadəcə bir əsasdır.

Maykl Novak, sosial ədalətin nadir hallarda adekvat şəkildə təyin olunduğunu iddia edərək mübahisə etdi:"… Sosial ədalət haqqında heç vaxt müəyyənləşdirmədən bütöv kitablar və risalələr yazılmışdır. Havada üzməyə icazə verilir, sanki hər kəs göründüyü zaman bir nümunəni tanıyacaq. Bu laqeydlik əvəzsiz görünür. sosial ədaləti müəyyənləşdirin, biri utanc verici intellektual çətinliklərlə üzləşir və çox vaxt əməliyyat mənası olan "buna qarşı bir qanuna ehtiyacımız var" sənət termininə çevrilir. Başqa sözlə, bu, hüquqi məcburiyyət gücünü qazanmaq məqsədi ilə ideoloji qorxutma alətinə çevrilir. "

Bir çox digər insanlar [kim?] Bütün insanların əsas dəyər səviyyəsinə sahib olması fikri kimi sosial ədalətin bəzi əsas prinsiplərini qəbul edirlər, lakin bundan irəli gələn və ya ola bilməyən mürəkkəb nəticələrlə razı deyillər. Bir nümunə, H. G. Wells'ın bütün insanların "həmkarlarının hörmətinə bərabər hüquqlu olması" ifadəsidir.

Avstriya İqtisadiyyat Məktəbindən Fridrix Hayek sosial ədalət anlayışını mənasız, özünə zidd və ideoloji olaraq rədd edərək, sosial ədalətin istənilən dərəcəsini həyata keçirməyin mümkünsüz olduğunu və buna cəhd cəhdi bütün azadlığı məhv etməli olduğunu düşünür:
"Sosial ədalətsizlik" in nə olduğunu kəşf edə biləcəyimiz bir sınaq ola bilməz, çünki belə bir ədalətsizliyin baş verə biləcəyi bir mövzu yoxdur və fərdi qaydalara riayət edilməklə bazar qaydalarına uyğun olaraq fərdi qaydada təmin edilə bilməz. və (müəyyən edilən prosedurdan fərqlənən) yalnız bizə görünəcək mövqeyi qruplaşdırır. Sosial ədalət səhvlər kateqoriyasına aid deyil, 'mənəvi bir daş' termini kimi cəfəngiyata aiddir. Hayek, sosial ədalətin tərəfdarlarının bunu çox vaxt mənəvi bir fəzilət kimi təqdim etdiyini iddia etdi, lakin təsvirlərinin çoxu "sosial ədalətsizlik" olaraq adlandırılan qeyri-insani vəziyyətlərə (məsələn, gəlir bərabərsizliyi, yoxsulluq) aiddir.Hayek, sosial ədalətin ya bir fəzilət olduğunu, ya da olmadığını iddia etdi. Əgər belədirsə, bu, yalnız şəxslərin hərəkətlərinə aid edilə bilər. Ancaq termini istifadə edənlərin əksəriyyəti onu sosial sistemlərə aid edirlər, buna görə "sosial ədalət" əslində tənzimləmə qaydasını izah edir; fəzilətlə deyil, güclə maraqlanırlar.

Hayek üçün bu sosial ədalət anlayışı insanların daxili, şəxsi davranış qaydalarını deyil, müəyyən xarici istiqamətləri rəhbər tutduğunu ehtimal edir. Bundan əlavə, insanın öz davranışlarına görə heç vaxt məsuliyyət daşıya bilməyəcəyi ehtimal edilir, çünki bu, "qurbanı günahlandıran" olardı. Beləliklə, Hayek üçün, sosial ədalətin funksiyası tez-tez "sistem" və ya güman edilənləri, mifik olaraq idarə edən birisini günahlandırmaqdır. Beləliklə, "əziyyət çəkirsiniz; əzabınız güclü başqalarının səbəbidir; bu zülmkarlar məhv edilməlidir."

Yeni Cənubi Uels Universiteti və Mises İnstitutundan Ben O'Neill, "sosial ədalət" tərəfdarları üçün:"hüquqlar" anlayışı nə qədər vacib və mənasız, mücərrəd və ya maddi, son və ya qədim olursa olsun, istənilən mümkün arzulanan yaxşıya dair iddianı göstərən bir imtiyaz müddətidir. Bu, sadəcə arzunun təsdiqlənməsi və bu istəyi əldə etmək üçün hüquqların dilindən istifadə etmək niyyəti barədə bəyanatdır. Əslində, sosial ədalət proqramı qaçılmaz olaraq başqalarının səyləri hesabına ödənilən malların dövlət tərəfindən verilməsi ilə bağlı iddiaları özündə cəmləşdirdiyindən, bu termin əslində istəklərini əldə etmək üçün güc tətbiq etmək niyyətinə aiddir. Rasional düşüncə və hərəkət, istehsal və könüllü mübadilə yolu ilə arzu olunan mallar qazanmaq deyil, oraya girib, onları təmin edə bilənlərdən zorla almaq!

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Dünyada sosial ədalət 
* Dünya Səhiyyə Təşkilatı ( Sağlamlıq sosial ədalətin bir hissəsi kimi)
* Şərqiyə Salmanova, Ələddin Məlikov — Sosial Ədalətsizlik və Çəkidə Aldatma Toplumların Həlak Səbəbi Kimi: Şüeyb Qövmü Timsalında (Azərb. dilində)// Metafizika Jurnalı, Cild 7, Say 1, Sıra 25, 2024. ss.152-166 (https://doi.org/10.33864/2617-751X.2024.v7.i4.152-166)