open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mehrəngiz Qadınəfəndi

**Mehrəngiz Qadınəfəndi** () — 35-ci Osmanlı sultanı V Mehmedin üçüncü xanımı.

## Həyatı
Mehrəngiz xanım 15 oktyabr 1869-cu ildə Rusiyanın Soçi şəhərində doğulmuşdur. Ailəsi əslən ubix olub, əsl adı Fatmadır. Davam edən Rusiya-Osmanlı müharibəsi səbəbilə ailəsi İstanbula köçmüş, burada azyaşlı Fatma saraya təslim edilmişdir. Sarayda xüsusi təhsil və piano təlimi alan Fatmanın adı dəyişdirildi və Mehrəngiz qoyuldu. Çox keçmədən sarayda Şahzadə Mehmed Rəşadın nəzərini cəlb etdi və 4 aprel 1887-ci ildə onunla vəliəhd sarayında evləndi. 2 mart 1888-ci ildə yeganə övladı olan Şahzadə Ömər Hilmi Əfəndini dünyaya gətirdi.

1924-cü ildə digər ailə üzvləri ilə birlikdə ölkəni tərk etdi və oğluyla birlikdə İsgəndəriyyəyə getdi. Çox keçmədən 2 noyabr 1935 tarixində oğlu burada iflic oldu və vəfat etdi. Özü isə 12 dekabr 1938-ci ildə İsgəndəriyyədə vəfat etdi və cənazəsi burada dəfn olundu.

## Övladları
* **[[Ömər Hilmi Əfəndi|Şahzadə Ömər Hilmi Əfəndi]]**

## Mənbə
* https://web.archive.org/web/20060502150908/http://www.4dw.net/royalark/Turkey/turkey14.htm
* M. Çağatay Uluçay (2011). *Padişahların kadınları ve kızları*. Ötüken.

## İstinadlar
Dürrüadən Qadınəfəndi

**Dürrüadən Qadınəfəndi** () — 35. Osmanlı sultanı V Mehmedin ikinci xanımı.

## Həyatı
Dürrüadən xanım Mustafa bəy Voçibenin qızı idi. Qardaşı Əziz bəyin qızı İnşirah, Şahzadə Vahidəddin ilə evlənmişdi. Ailəsi rus zülmü səbəbilə İstanbula gəlmiş, 3–4 yaşlarında olan Dürrüadən isə saraya təslim edilmişdi. Saray tərbiyəsi alan 16 yaşlı Dürrüadən xanım 10 oktyabr 1876-cı ildə Şahzadə Mehmed Rəşadla vəliəhd sarayında evləndi. Evləndikdən 2 il sonra oğlu Şahzadə Nəcməddin Əfəndini dünyaya gətirdi. Ancaq uşaq kifoz olaraq dünyaya gəlmişdi və yeriyə bilmirdi. Bu səbəblə heç vaxt evlənə bilmədi. Oğlunun ağır vəziyyəti səbəbilə əziyyət çəkən Dürrüadən xanım isə vərəmə tutuldu və 17 oktyabr 1909 tarixində İstanbulda vəfat etdi. Cənazəsi Gülüstü Qadınəfəndi türbəsinə dəfn edilib.

## Övladıları
* Mahmud Nəcməddin Əfəndi

## Mənbə
* Yavuz Bahadıroğlu (2009). *Resimli Osmanlı Tarihi, Nesil Yayınları* (Ottoman History with Illustrations, Nesil Publications). 15th Ed.
* Günay Günaydın (2006). *Haremin son gülleri*. Mevsimsiz Yayınları.
Nazpərvər xanım

**Nazpərvər xanım** (d. 12 iyun 1870 — ö. 9 mart 1929) — 35. Osmanlı sultanı V Mehmedin dördüncü xanımı.

## Həyatı
Nazpərvər xanım 12 iyun 1870-ci ildə İstanbulun Beşiktaş səmtində dünyaya gəlmişdir. Aİləsi əslən abxaz olub, əsl adı Əminə idi. Sultan Əbdüləzizin xanımı Dürrünəv xanımın bacısı qızı idi. Bu səsəblə 4 yaşına çatan Əminə və bacısı Behiyə xanım İstanbula gətirildi və Osmanlı sarayında xalaları Dürrünəv xanımın himayəsinə verildi. Burada tamamilə türk və müsəlman ənənələrini öyrənən Əminənin adı dəyişdirildi və Nazpərvər qoyuldu. Sarayda Sultan Əbdüləziz cinayətinə şahid olanlardan biri idi. Əbdüləzizin vəfatından sonra Dürrünəv xanımla birlikdə Fəriyyə sarayına köçdülər.

Fəriyyə sarayında verilən bir ziyafətdə tanış olduğu Sultan Mehmed Rəşadla 1888-ci ildə evləndi. Evlilikdən bir il sonra yeganə övladı olan Rəfiyə Sultan dünyaya gəldi. Ancaq körpə bir neçə həftə sonra vəfat etdi. Daha sonra xeyriyyə işləriylə məşğul olan Nazpərvər xanımın bir daha övladı olmadı. Sultan Mehmed Rəşadın vəfatından sonra 1918-ci ildə Üsküdar sarayına köçürüldü və ömrünün sonunadək burada yaşadı. 9 mart 1929 tarixində burada vəfat etdi və cənazəsi Yəhya Əfəndi türbəsinə dəfn olundu.

## Mənbə
* Mahinur Tuna (2007). *İlk Türk kadın ressam: Mihri Rasim (Müşfik) Açba : 1886 İstanbul-1954 New-York*. As Yayın.
* Uniwersytet Jagielloński. Instytut Filologii Orientalnej (2005). *Turks and non-Turks: studies on the history of linguistic and cultural contacts*. Institute of Oriental Philology Jagiellonian University. p. 524.

## İstinadlar
Qeyri-oyunçu personaj

**Qeyri-oyunçu personaj** (;  *NPC*)  — video oyunlarda oyunçu tərəfindən idarə edilməyən personaj. Video oyunlarda, bu, adətən gerçək süni intellekt yerinə kompüter tərəfindən qabaqcadan müəyyən edilən və ya həssa davranı vasitəsilə idarə edilən personajlara deyilir. Ənənəvi stolüstü rol oyunlarında termin digər oyunçular yerinə, sadəcə hakim tərəfindən idarə edilən personajlara aid edilir.

## Həmçinin bax
* Videooyunlarda süni intellekt

## İstinadlar
Kaunas dəmiryol tuneli

**Kaunas dəmiryol tuneli** () — Rusiya imperiyasında inşa edilmis ilk 2 dəmiryol tunelindən biri və Litvadakı ən qədim dəmiryol tuneli.

## Təsviri

Bu xətt 1861-ci ildə Peterburq-Varşava dəmiryolunun davamlılığını təmin etmək məqsədi ilə istifadəyə verilmişdir. Kaunasda 30 metrlik bir təpənin altı ilə çəkilmişdir. Tunelin hündürlüyü 6,6 m, eni 8,8 m, uzunluğu 1285 m təşkil edir. Tunelin önündən Kayşradoryo küçəsi () keçir.

## Tikinti tarixi
20 noyabr 1861-ci ildə tuneldən ilk parovoz keçmişdir
Tunel 1862-ci ildə tam istifadəyə verilir. Sankt-Peterburq-Varşava dəmir yolunun Prussiya istiqamətində xətti butradan keçirdi. Tünelin ölçüsü Birinci Dünya müharibəsi zamanı almanlar tərəfindən standart göstəricidə yenidən tikilmişdir. Kaunas tuneli 30 iyul 1944-cü ildə Almaniyanın geri çəkilməsi zamanı silahlı qüvvələr tərəfindən partladıldı. Ən böyük partlayış, tunelin 100 metr uzunluğunda bir hissəsini deformasiyaya uğratdı. Sovet ordusu 1,5 ay sonra tuneli bərpa edə bildi. Partlayışlar tunelin hidroloji vəziyyətini dəyişdirdi. 1947-1948-ci illərdə su tuneldə deformasiya əmələ gətirdi. 1949-cu ildə isə tuneldə kiçik bərpa işləri həyata keçirildi. 1963-cü ildə tuneldə qatar qəzası baş vermişdir. 1975-ci ildə buxar lokomotivləri tamamilə elektrik lokomotivləri ilə əvəz edildi. Bununla belə vəziyyətinə görə dəmir yolu nəqliyyatı təhlükəsiz deyildi. Burada qatarların sürəti 40&nbsp;km/s təşkil edirdi. Buna səbəb təhlükəsizlik olmuşdur. 1996-ci ildə tunel Litvanın daşınmaz mədəni irsi siyahısına daxil edilmişdir. 2002-2003-cü illərdə Danimarkanın "Niras" şirkəti texniki-iqtisadi əsaslandırmaya düzəlişlər etdi və bu şirkətin hazırladığı nəticələrə görə Avropa İttifaqına yardım üçün ərizə verildi. Tunelin yenidən qurulması layihəsi 2007-ci ildə başlandı. 2007-ci ildən 2009-cu ilə qədər Avropa ittifaqının vəsaiti hesabına tunel yenidən bərpa edilmişdir.
Tunel 1 fevral 2008-ci il tarixində dəmiryol nəqliyyatına ilə bağlanmışdır və Kaunas vasitəsilə Vilnüs istiqamətindən sərnişin daşınması Kaunas Mərkəzi stansiyasından kiçik bir stansiyaya keçirilmişdir. Burada dəmir-beton konstruksiyadan istifadə etməklə tunel möhkəmləndirilmiş, drenajı təkmilləşdirilmişdir. Yenidənqurmaya həmçinin tuneldə işıqlandırma, tüstü və su sensorlarının təmin edilməsi də daxil edilmişdir. Tunel 17 noyabr 2009-cu ildə böyük bərpa işlərinin ardından istifadəyə verilmişdir. Nəticədə sürət 83&nbsp;km/s çatdırılıb.

## Ədəbiyyat
* Отчет Совета Управления Главного общества российских железных дорог за 1859 год. СПб. 1860 г.
* *Kosakovskis G.* Iš technikos istorijos: Kauno ir Panerių tunelių statyba // Mokslas ir technika. — 1970. — № 7. — P. 38-39.
* *Juozapavičius P.* Kauno šimtametis // Kauno tiesa. — 1967, kovo 12 d. — P. 6.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
* Краткая информация о Каунасском Железнодорожном тоннеле и марке посвящённой ему post.lt
Kustar Neftçıxaranların Birləşmiş İttifaqı

**Kustar Neftçıxaranların Birləşmiş İttifaqı** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə fəaliyyət göstərmiş qeyri-hökumət təşkilatı.

## Tarixi
Əsası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə, 1919-cu ildə qoyulmuşdu. Yaradılması ideyası Fevral inqilabına (1917) qədər də mövcud olmuş, lakin 1916-cı ildə çar hökuməti tərəfindən qəbul edilməmişdi. İttifaqın sədri Nəcəfqulu Vəliyev, idarə heyətinin üzvləri Mirzağa Atababayev, Orucəli Babayev, Səfər Mir Mövsümov, Yevsey Tatarenko idilər. Əsas məqsədi neft hasilatına olan ehtiyacları, kustar neft istehsalını qanunvericilik əsasındaqaydaya salmaq haqqında müvafiq müraciətlər edilməsi, neft bazarının vəziyyətinin öyrənilməsi, əməyin təhlükəsizliyini təmin edən müvafıq tədbirlərin və texniki qaydalann işlənib hazırlanması, ittifaqın fəaliyyət göstərdiyi ərazidə nəqliyyat yollarının çəkilişi, üzvlərə hüquqi yardımm təşkili, istehsal ehtiyaclan üçün lazımi materiallann alınmasına güzəştli kreditlərin açılmasını və s. təmin etmək olmuşdur. Bakı mədən rayonunda neftin əl ilə çıxarıldığı sahələrin icarəyə verilməsi üçün "xüsusi qaydalar" layihəsinin işlənib hazırlanması ilə əlaqədar ittifaq 1920-ci ilin əvvəllərində öz hesabatını Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ticarət və Sənaye Nazirliyinə təqdim etmişdi. Dövlət xəzinəsinin mənafeyini müdafiə etmək məqsədilə tərtib edilmiş "Xüsusi qaydalar" kustar neft istehsalçılarının maraqlarım nəzərə almırdı. Buna görə də ittifaq "Xüsusi qaydalar"ı iqtisadi cəhətdən məqsədəuyğun saymamışdı. İttifaq Aprel işğalından (1920) sonra fəaliyyətini dayandırmışdır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

## İstinadlar
UNESCO-nun Gilyermo Kano adına Dünya Mətbuat Azadlığı Mükafatı

**UNESCO-nun Gilyermo Kano adına Dünya Mətbuat Azadlığı Mükafatı** () — Kolumbiyanın *"[[El Espectador]]"* qəzetinin öldürülmüş redaktoru Gilyermo Kanonun xatirəsinə 1997-ci ildə təsis edilmiş mükafat. Mükafatın təqdim olunmasında məqsəd dünyanın hər yerində fəaliyyətini ciddi risk qarşısında qoyaraq, mətbuat azadlığının qorunması və inkişaf etdirilməsi işinə böyük kömək göstərmiş şəxsləri, təşkilatları və təsisatları xüsusi vurğulamaqdan ibarətdir.

Mükafat hər il mayın 3-də, Ümumdünya Mətbuat Azadlığı Günündə təqdim olunur. Laureat 45 000 ABŞ dolları məbləğində pul və xatirə hədiyyəsi alır.

Laureatları 17 nəfərdən ibarət müstəqil beynəlxalq jüri müəyyən edir. Jürinin tərkibinə media sahəsində beynəlxalq səviyyədə tanınmış peşəkarlar daxildir.

## Mükafatın laureatları
Mənbə:

## Həmçinin bax
* UNESCO
* Ümumdünya Mətbuat Azadlığı Günü

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*  Mükafatın 20 illiyinə həsr olunmuş videoklip
Nikolay Çxeidze

**Nikolay (Karlo) Çxeidze ** (tam adı: Nikolay (Karlo) Semyonoviç Çxeidze; ) — Gürcüstanda istiqlal hərəkatının görkəmli xadimi.

## Fəaliyyəti
Nikolay Çxeidze Rusiyada menşevik liderlərindən biri olmuşdur. XIX əsrin sonundan inqilabi hərəkata qoşulmuşdu. Üçüncü və dördüncü Dövlət Dumalarının deputatı, dördüncü dumada menşevik fraksiyasının sədri olmuşdur. 1917-ci il Fevral inqilabından sonra Dövlət Duması Müqəvvəti Komitəsinin üzvü, Petroqrad fəhlə və əsgər deputatları sovetinin, Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin (I çağırış) sədri idi. Oktyabr çevrilişindən (1917) sonra Gürcüstan Müəssislər məclisinin, Zaqafqaziya seyminin, 1919-cu ildən Gürcüstan hökumətinin sədri idi. Gürcüstan Respublikasına dəstək almaq məqsədilə Antanta Şurası ilə danışıqlarda iştirak etmişdir (1918-21). Gürcüstanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra xaricə getmiş və Parisdə intihar etmişdir.

## İstinadlar
Siklomorfoz

Bütün su hövzələrinin bu və ya digər növə aid olan yaşlı formaları ilin müxtəlif vaxtlarında müxtəlif formada və ölçülərdə olurlar. Siklomorfoz mülayim qurşaq zonasının su hövzələrində yaşayan bütün plankton orqanizimlər üçn xarakterikdir. O, rotatorilər, xərçəgkimilər arasında daha çox müşahidə olunur. Yay fəslində bu orqanizimlərin ölçüləri kiçik, bədən ətrafında isə çıxıntıları olur. Lakin bəzi hallarda əlavə çıxıntılara yayda yox, ilin başqa fəsillərində də rast gəlinir. Məsələn rotatorilərdən *Keratella cochlearis* növündə uzun çıxıntılar əsasən qış fəslində, Brachionus calyciflorus növündə isə yazda və payızda müşahidə olunur. Ömumiyyətlə, orqanizmin formasında olan dəyişikliklər-siklomorfoz tədricən əmələ gəlir. Bu isə ətraf mühitin kompleks faktorlarının təsiri altında baş verir. Bunların içərisində ən mühümü temperatur və qida şəraiti hesab olunur. Məlumdur ki, *Brachionus calyciflorus* növündə arxa çıxıntıların əmələ gəlməsi suda temperaturun artması nəticəsində (yazda) baş verir. Bu dəyişikliyi payız fəslində də müşahidə etmək olur. Bu hadisə hər iki fəsildə qida şəraitinin yaxışlaşması dövrünə təsadüf edir. Bu fəsildə nannoplankton su hövzələrində yaxşı inkişaf edir. *Brachionus calyciflorus* növündə əlavə çıxıntılar onlarda süzmə qabiliyyətinin daha da artması üçün şərait yaradır.

## İstinadlar
Novruzəli Məmmədov

**Novruzəli Xanməmməd oğlu Məmmədov** () — Azərbaycan filoloqu, filologiya elmləri namizədi, pedaqoji elmlər doktoru, professor.

## Fəaliyyatı
Məmmədov Novruzəli Xanməmməd oğlu 10 mart 1942-ci ildə Azərbaycanın Astara rayonu, Ərçivan kəndində anadan olub. Azərbaycan Xarici Dillər Universitetində ingilis filoloqiyası fakültəsini bitirmişdir.

1989–1992-ci illərdə Respublika Talış Mədəniyyət Mərkəzinin sədri, 1992 ildən "Tolışi sədo" qəzetində baş redaktorun müavini, 2001 ildən qəzetin baş redaktoru və eyni zamanda AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutun german-roman dilləri şöbəsinin rəhbəri kimi fəaliyyət göstərib. Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi milli azlıqların dilləri üzrə tədris-metodik şurasının və Azərbaycan Respublikası Prezidenti Administrasiyasının yanındakı milli sualı üzrə ictimai şurasının üzvü seçilmişdir.

Novruzəli Məmmədov Azərbaycanın yeganə talışşünas-dialektoloqu olub. Bir sıra kitab, elmi məqalə və dərsliklərin müəllifi idi. Azərbaycan və talış dillərinin münasibətinə həsr edilmiş bir neçə monoqrafiyaların müəllifi olub.

24 iyun 2008-ci il tarixdə Ağır Cinayətlərə Dair İşlər Üzrə Məhkəmə istintaq orqanının ona təqdim etdiyi ittiham aktının birbaşa köçürməsi olan hökmü ilə Novruzəli Məmmədovu boş zalda Azərbaycan Respublikası CM-nin 274-cü maddəsilə (dövlətə xəyanət) təqsirli bilinib, əmlakı müsadirə olunmaqla 10 il müddətinə cəzasını ciddi rejimli cəza çəkmə müəssisəsində çəkməklə azadlıqdan məhrum etmə çəzasına məhkum etdi.

17 avqust 2009-cu il tarixində Bakı həbsxanasında müəmmalı şəkildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Praporşiklər Məktəbi

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Praporşiklər Məktəbi** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə milli ordu üçün zabit kadrları hazırlayan ilk hərbi təhsil müəssisəsi.

## Yaradılması
1918-ci il dekabrın 1-də Gəncə hərbi məktəbinin əsasında yaradılmışdı.

## Strukturu
Yeni şəraitdə məktəbin statusu da genişləndirildi. Belə ki, praporşiklər məktəbinin məzunu buraxılış imtahanlarım uğurla verdikdə dərhal ilk zabit rütbəsinə — praporşik rütbəsinə layiq görülürdü. 1918-ci il dekabrın 24-də polkovnik Şirin bəy Kəsəmənli Praporşiklər məktəbinin rəisi təyin olundu. Hərbi nazirin 1919-cu il 8 aprel tarixli 186 saylı əmri ilə Şirin bəy Kəsəmənli 2-ci Bakı piyada alayının komandiri təyin olunduğundan həmin əmrlə 1-ci qaubitsa-topçu divizionunun komandiri polkovnik Rüstəm Şıxlinski Praporşiklər məktəbinin rəisi təyin edildi. 1919 ilin aprelində Praporşiklər məktəbinin yeni statusda ilk buraxılışı oldu. Azərbaycan Parlamenti sədrinin müavini Həsən bəy Ağayev və digər rəsmi şəxslər bu əlamətdar hadisə münasibətilə Gəncəyə gəldilər. İlk buraxılışda Praporşiklər məktəbinin 135 məzunu zabit rütbəsinə layiq görüldü. Məktəbin 1919-cu ilin sentyabrındakı ikinci buraxılışında isə onu 119 nəfər bitirdi. 1919 ilin oktyabrında Praporşiklər məktəbinin bazasında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Məktəbi yaradıldı.

## Mənbə
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Praporşiklər Məktəbi* maddəsi.

### İstinadlar

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Məktəbi
Antuan Jerom Balar

**Antuan Jerom Balar** (fr. Antoine-Jérôme Balard; 30 sentyabr 1802 – 30 mart 1876) —  fransız kimyaçısı, 1844-cü ildən  Paris Elmlər Akademiyasının üzvü. 

## Həyatı
Antuan Jerom Balar 1802-ci il sentyabrın 30-da Monpelyedə anadan olmuşdur. 1826-cı ildə o, Monpelyedə əczaçılıq fakültəsini bitirmiş və 1834-1836 illərdə əczaçı kimi çalışmışdır.. O 1836-1845-ci illərdə Əczaçılıq Məktəbində və Monpelye Universitetində, 1845-ci ildə Sorbonnada, 1846-1851-ci illərdə Parisdəki Ali Normal Məktəbdə  və 1851-ci ildən isə Kolleci de Fransda. dərs demişdir.
## Elmi fəaliyyəti
Elmi tədqiqatın əsas sahəsi qeyri-üzvi kimyadır. (1826-cı ildə o  Aralıq dənizi duz mədənlərinin duz məhlullarını tədqiq edərkən  murid( lat.muria – duzlu məhlul) adlı yeni element kəşf etmişdir. Paris Elmlər Akademiyasının J.L.Gey-Lyussak və L.J.Tenarın daxil olduğu  Komissiyası Baların yeni kəşfini təsdiq etmiş, lakin adı uğursuz olduğu üçün,  yeni “Bromo” adını təklif  (yunanca bromos üfunətli deməkdir) etmişlər. 
1830-cu ildə London Kral Cəmiyyəti alimi ən yüksək mükafatlardan biri olan Kral medalı ilə təltif etmişdi. O 1834-cü ildə Javel suyu və əhəngin tərkibini müəyyn etmişdi.
Fransız kollecində kimya kafedrasına rəhbərlik məsələsində O.Loranın namizədliyinə baxmayaraq Baların seçilməsi zamanı Ş.Jerarın söylədiyi "Balar bromu deyil, brom Baları kəşf edib" ifadəsi o zaman  çox geniş yayılmışdı.
Balar 1844-ci ildən Paris Elmlər Akademiyasının üzvü, 1862-ci ildə isə Fransa Kimya Cəmiyyətinin  prezidenti olmuşdu.

## Mənbə
* Волков В.А., Вонский Е.В., Кузнецова Г.И. Выдающиеся химики мира. – М.: ВШ, 1991. 656 с.
* Большая советская энциклопедия. В 30 тт.
## İstinadlar
Akademik avarçəkmə Olimpiya oyunlarında

Akademik avarçəkmə idmanı — İlk yay olimpiya oyunları olan 1896 Yay Olimpiya oyunlarında havanın pis olması səbəbi ilə keçirilməyib. Müsabiqə siyahısında 1900 Yay Olimpiya Oyunlarında keçirilən, akademik avarçəkmədən bəhs edir. İlk yarışlarda sadəcə kişilərə bu idmanla məşğul olmaq icazə verilib. Lakin 1976 Monreal Olimpiya Oyunlarında qadınlarında bu idmanla məşğul olması, akademik avarçəkmə idmanının inkişafı baxımından faydalı olacağı ifadə edilib. İlk mübarizə iştirakı 1896 Yay Olimpiya Oyunlarında olmuşdur.

## Mübarizələr
**14 dəfə müsabiqə aparılıb:**
* Kişilər — İkiqat, İki tək, İki cüt, Yüngül ikiqat, Dörd tək, Dörd cüt, Yüngül dörd tək, Səkkiz tək.
* Qadınlar — Tək cüt, İki ədəd, İki cüt, Yüngül iki cüt, Dörd cüt, Səkkiz tək

## Medal cədvəli

## Çoxlu medal qazananlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Olympic Rowing Medalists at HickokSports.com
Dilfirib xanım

**Dilfirib xanım** (d. 1890 — ö. 1952) — 35. Osmanlı sultanı V Mehmedin beşinci xanımı.

## Həyatı
Əslən çərkəz olan Dilfirib xanım 1890-cı ildə İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Çox gənc yaşda saraya verilmiş, burada saray təhsili almışdır. Xidmət etdiyi illərdə Şahzadə Mehmed Rəşadın nəzərini cəlb etdi və 1907-ci ildə onunla vəliəhd sarayında evləndi. Sultan Mehmed Rəşadın 1918-ci ildə vəfatından sonra bir müddət sarayda qaldı və daha sonra Ərənköydəki bir villaya köçdü. Bir müddət sonra bir həkimlə evlənən Dilfirib xanımın bu evlilikdən bir oğlu dünyaya gəldi. Uzun müddət burada yaşadıqdan sonra, Vaniköydəki villasında 1952-ci ildə xərçəng xəstəliyindən vəfat etdi.

## Mənbə
* https://books.google.com/books?qGAtAQAAIAAJ
* Harun Açba (2007). *Kadın efendiler: 1839–1924*. Profil. 
* M. Çağatay Uluçay (2011). *Padişahların kadınları ve kızları*

## İstinadlar
Yusuf Yazıcı

**Yusif Yazıçı** () — Yunanıstanın "Olimpiakos" klubu və Türkiyə milli futbol komandasında yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən türk peşəkar futbolçu.

## Klub karyerası

### Olimpiakos
Yazıcı 28 sentyabr 2024-cü ildə Yunanıstan futbolunun nəhəngi və Konfrans Liqasının hazırkı qalibi "Olimpiakos" ilə 3 illik müqavilə imzalayıb.

## İstinadlar
Aşağı Kama Milli Parkı

**Aşağı Kama** — Tatarıstan Respublikası ərazisində yerləşən milli park. Park 20 aprel 1991-ci ildə yaradılmışdır.

## Ümumi məlumat
1991-ci ildə yaradılmış Aşağı Kama Milli Parkında Tatarıstanın zəngin meşə örtüyü və çay subasar əraziləri qorunur. Bu ərazilərin elmi, rekreasiya, təhsil və mədəni məqsədlər üçün istfadəsi nəzərdə tutulmuşdur.

Park Tatarıstanın şimal-şərqində, Şərq Ön Kama və Şərq Kama bölgələrində yerləşir. Kama çayı ilə yanaşı park ərazisindən onun qolları olan Toyma, Kriuşi, Tanayki və Şilninki çaylar axır. İnzibatı ərazi baxımdan park iki inzibati rayonun ərazisində yerləşir - Tukaev və Elabuj. Milli parkın ərazisi — 26460 hektardır.

Ərazi yayı isti, qışı isə soyuq keçən mülayim-kontinental iqlimə malikdir. Qışda davamlı qar örtüyü yaranır. Relyef və böyük sahəyə malik Nijnekamsk su anbarı yerli iqlim əmələ gətirən amillərdəndir. Bölgənin iqliminə qərb hava kütlələri yumşaldıcı təsir göstərir. İlin ən isti ayı iyuldur. Orta aylıq temperatur 19,6 dərəcədir. Ən soyuq ay isə yanvar olub, orta temperatur   — 13,8 dərəcədir.

## Flora və faunası
Park üç təbii zonanın sərhəddində yerləşir: enliyarpaqlı, enliyarpaqlı-iynəyarpaqlı və çəmən-çöl. Park ərazisində müxtəlif təbii-landşaft kompleksləri formalaşıb. Ərazidə 650 ali bitki, 150 dən çox şibyə və mamır növü qeydə alınmış. 86 bitki növü Tatarıstanın Qırmızı kitabına düşüb.

Parkın faunası Rusiyanın avropa hissəsinin şərqi üçün xarakterikdir. 44 növ məməli heyvan var. Bunlardan sığın, cüyür, çöldonuzu, vaşaq, porsuq, dələ və s. park ərazisində daha geniş yayılıb. Su hövzələrində qunduz, ondatra, susamuru üstünlük təşkil edir.

### Şəkillər

Nkama Malybor2.jpg|
Nkama pumpjack.jpg|
Урочище "Большой Бор", "Богатый лог". Вид на реку Кама, Национальный парк "Нижняя Кама".jpg| 


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Особо охраняемые природные территории России
* Официальный сайт национального парка «Нижняя Кама» http://nkama-park.ru/
* Книга «Места заповедные» о заповедниках Татарстана(сайт ИД Маковского)
Nazikəda Qadınəfəndi

**Nazikəda Qadınəfəndi** () — 34. Osmanlı sultanı II Əbdülhəmidin ilk xanımı və qızı Ülviyyə Sultanın anası.

## Həyatı
Çərkəz əsilli zadəgan ailəsində dünyaya gəlmişdir. Atası Arzaxan bəy Çanba, anası isə Əsma Qılıc idi. Kiçik yaşlarında İstanbula gətirilərək Cəmilə Sultanın sarayına təslim edilmiş, burada saray təhsili almışdır. Piano və rəsmə güclü meyli vardı. Hündür boyu, uzun qara saçları və qəhvəyi gözləri ilə qısa zamanda sarayda tanındı. 1863-cü ildə Dolmabağça sarayında Şahzadə Əbdülhəmidlə evləndirilmişdir. 1868-ci ildə yeganə övladı olan Ülviyyə Sultanı dünyaya gətirdi. Şahzadə Əbdülhəmidin ilk və ən sevimli övladı olan Ülviyyə Sultan 7 yaşında ikən sarayda baş verən qəzayla yanaraq ölmüş, bundan sonra övladı olmayan Nazikəda xanım sarayda yaşamağa davam etdi. Şahzadə Əbdülhəmid taxta çıxdıqdan sonra Başqadınəfəndi olaraq Ulduz sarayına gəldi. 10 aprel 1895-ci ildə vəfat etdi və Yeni məsciddə dəfn edildi.

## Övladları
* Ülviyyə Sultan

## Mənbə
* Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, s. 489

## İstinadlar
Xalıt şəlaləsi

**Xalıt şəlaləsi** — Şamaxı rayonunun Qaladərəsi kəndindən 3&nbsp;km məsafədə meşəliklə əhatə olunmuş təxminən 30 m hündürlükdən qayadan axan şəlalə.

## Həmçinin bax
* Afurca şəlaləsi
* Ləzə şəlaləsi  
* Katex şəlaləsi
Paşa bəy Kəsəmənli

**Paşa bəy Mahmud bəy oğlu Kəsəmənli ** - (1903-1978) Fəhəm Kəsəmənlinin atası

Ağstafanın Qıraq Kəsəmən kəndindəndi.
Paşa bəy Kəsəmənli 1926-cı ildə Bakı Piyada Hərbi Məktəbini bitirərək 1934-cü ilədək orduda xidmət etmiş, hərbi qulluğunu başa vurduqdan sonra Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun baytarlıq fakültəsini bitirmiş, əvvəl Gəncədə, müharibədən sonra isə Bakıda baytar həkimi işləmişdi. O, müharibə illərində cəbhədə vuruşmuşdu. Öz sahəsinin bacarıqlı ustası olan Paşa bəy "Azərbaycan SSR-in əməkdar baytarı" adına və Dövlət mükafatlarına layiq görülmüşdü.

## İstinadlar
Nurəfsun xanım

**Nurəfsun xanımı** () — 34. Osmanlı sultanı II Əbdülhəmidin ikinci xanımı.

## Həyatı
Ailəsi əslən çərkəz olub, əsl adı Sərvinazdır. Atası Səlim bəy Şarmat, anası Rəbiyə xanımdır. Saraya necə alındığı və Şahzadə Əbdülhəmidlə necə tanış olduğu bilinmir. Cütlük 1868-ci ilin oktyabrında Dolmabağça sarayında evlənmiş, ancaq 26 iyul 1879-cu ildə ayrılmışdır. Övladı olmamışdır.

Sultan Əbdülməcidin xanımlarından Ulduz xanımın bacısıdır.

## Mənbə
* Harun Açba (2007). ''Kadın efendiler: 1839–1924''. Profil. ISBN 978-9-759-96109-1.
Ömər Hilmi Əfəndi

**Ömər Hilmi Əfəndi** () — 35-ci Osmanlı sultanı V Mehmedin ikinci oğlu, Osmanlı şahzadəsi.

## Həyatı
 
Ömər Hilmi Əfəndi 2 mart 1886-cı ildə Üsküdar sarayında dünyaya gəldi. Atası dövrün Osmanlı sultanı Əbdüləzizin qardaşı Şahzadə Mehmed Rəşad, anası isə ubıx olan Mehrəngiz xanımdır. Uşaqlığını güclü nəzarət altında yaşayan Ömər Hilmi Əfəndi, atasının 1909-cu ildə taxta çıxmasıyla Dolmabağça sarayına köçürüldü. 1909-cu ildə təşkil edilən Anadolu səyahəti boyunca qardaşları Ziyaəddin Əfəndi və Nəcməddin Əfəndiylə birlikdə atasının yanında yer aldı. Yenə 1911-ci ildə atası və qardaşlarıyla birlikdə Rumeliyə səyahət etdi. Qardaşıyla birlikdə Birinci Dünya müharibəsinə qatılmış, atasının vəfatının ardından Dolmabağça sarayından ayrıldı və ailəsiylə birlikdə Nişantaşındakı köşkə köçürüldü.

Türkiyə Cumhuriyyətinin qurulması və Osmanlı ailəsinin sürgün edilişinin ardından 1924-cü ilin mart ayında ölkəni tərk etdi və anası Mehrəngiz xanım, qızı Əminə və oğlu Namiqlə birlikdə əvvəlcə Budapeştə, daha sonra İsveçrəyə, ardından Nitsaya getdi. 38 yaşında sürgünə gedən Ömər Hilmi Əfəndi ömrünün geri qalan 11 ilini Nitsada keçirdi. Bu illər ərzində qızı Əminə Müqbilə Sultanı əmisi V Muradın oğlu Mehmed Səlahəddin Əfəndinin nəvəsi Əli Vasib Əfəndi ilə evləndirdi. Vəfatından qısa müddət öncə ailəsiylə birlikdə İsgəndəriyyəyə gəlmiş, qısa müddət sonra iflic keçirərək vəfat etmişdir. Cənazəsi burada dəfn edilib.

## Xanımları, övladları və nəvələri
* **Xədicə Firdevs Gülnev xanım** (21 fevral 1890 - 31 dekabr 1919) — 3 oktyabr 1910-cu ildə Ulduz sarayında evləndilər. 2 övladı oldu.
** **[[Əminə Müqbilə Sultan]]**
** **[[Mahmud Namiq Əfəndi]]** (23 dekabr 1913 - 13 noyabr 1963) — 1939-cu ildə Şəhrazad Ratiblə (1922 - 1993) evləndi ancaq 1947-ci ildə boşandı. Bu evlilikdən 1 oğlu oldu.
*** *Ömər Əbdülməcid Namiq (d. 4 iyun 1941) — Beulah Banbury ilə (d. 8 aprel 1943 — ö. mart 2003) evləndi və 1 oğlu oldu.*
**** *Mahmud Fransis Namiq-Banbury (d. 27 aprel 1975)*
* **Faiqə xanım**
* **Bəxtitər xanım** (12 oktyabr 1897, İzmir - 1984) — 16 iyun 1914-cü ildə Üsküdar sarayında evləndilər. 1928-ci ildə boşanmışdır. Övladı olmamışdır.
* **Mədiha xanım** (4 noyabr 1903, İsgəndəriyyə - 1971, Qahirə) — 12 iyul 1921-ci ildə Nişantaşı köşkündə evləndilər. Ancaq elə həmin ilin sonunda boşandılar. Övladı olmamışdır.

## Mənbə
* Hugh Montgomery-Massingberd, *Burke's Royal Families of the World, Africa & the Middle East*, Burke's Peerage, 1980, p. 247.
* Ali Vâsıb, *Bir Şehzadenin Hâtırâtı: Vatan ve Menfâda Gördüklerim ve İşittiklerim*, Yapı Kredi Kültür Yayınları, 2004, , p. 205

## İstinadlar
Fəqam Kəsəmənli

**Fəqam Kəsəmənli**, **Fəhəm Kəsəmənli** (*Fəqam Paşa oğlu Kəsəmənli*; 19 aprel 1932) — Fizika‑riyaziyyat elmləri doktoru, professor. Sankt‑Peterburq Dövlət Politexnik Universitetinin eksperimental fizika kafedrasının professoru., nobelşünas alim, "Rusiya Federasiyasının ali peşə təhsili fəxri işçisi", "Əməkdar professor". “Əmək veteranı” medalı, “SSRİ ixtiraçısı”, “Əməkdə əla nailiyyətlərə görə” ilə təltif olunmuşdur. Paşa bəy Kəsəmənlinin oğludur. Qıraq Kəsəmən kəndindəndir, Gəncə şəhərində anadan olub.

## Həyatı
Fəqam Kəsəmənli 1932-ci ildə Gəncə şəhərində doğulmuşdu. Əslən Ağstafa rayonunun Qıraq Kəsəmən kəndindəndir. Fəqam bəy 1939-cu ildə məktəbdə oxumağa başlayır. 1942-ci ilin payızında o, ailəsi ilə birlikdə Qazax şəhərinə, 1944-cü ildə isə Bakıya köçür. 1949-cu ildə orta məktəbi bitirərək Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universitetinin) fizika-riyaziyyat fakültəsinin fizika şöbəsinə daxil olur. 

O, ali təhsil almaqla yanaşı, 1952-ci ilin payızından Bakının Sabunçu qəsəbəsindəki 58 saylı axşam məktəbində fizika və riyaziyyat müəllimi işləməyə başlayır. 1954-cü ilin avqustundan Azərbaycan EA Fizika və Riyaziyyat İnstitutunun istilik fizikası laboratoriyasında baş laborant vəzifəsində çalışmağa başlayan tələbə F.Kəsəmənli həmin laboratoriyada diplom işini yerinə yetirir, 1955-ci ilin mayında həmin diplom işini "əla" qiymətlə müdafiə edir, universiteti yetkin bir fizik kimi bitirir.

## Ailəsi
Fəqam Paşa bəy Kəsəmənlinin oğludur. Azərbaycanın əski bəylərinin nəslindəndir. Ailədə dörd oğuldan ikincisi Fəqam olub.

## Təltif və mükafatları
 
* “Əmək veteranı” medalı, 
* “SSRİ ixtiraçısı”, 
* “Əməkdə əla nailiyyətlərə görə”,
* “Rusiya Federasiyasının ali peşə təhsilinin fəxri işçisi”

## İstinadlar
Bidar Qadınəfəndi

**Bidar Qadınəfəndi** () — 34. Osmanlı sultanı II Əbdülhəmidin dördüncü xanımı.

## Həyatı
Bidar xanım 5 may 1858-ci ildə Osmanlı tabeliyindəki Abxaziyada dünyaya gəlmişdir. Kabardalılar ailəsinə mənsub olub, atası İbrahim bəy Talustan, anası isə əslən gürcü olan Şahika İffət xanımdır. Yaşıl gözlü, uzun qəhhvəyi saçları olan Bidar xanımın özündən yaşca kiçik 2 qardaşı (Hüseyn Paşa və Mehmed Ziya Paşa) da sarayda Sultan Əbdülhəmidə xidmət edirdi. Kiçik yaşlarında Osmanlı sarayına təslim edilmişdir. 17 yaşında ikən 2 sentyabr 1875-ci ildə Ulduz sarayında Sultan Əbdülhəmidlə evləndi.

Taxtdan endirilməsinin ardından əriylə birlikdə 1909-cu ildə sürgünə getdi. Salonikidə Alatini köşkündə yaşayan Bidar xanımın gözəlliyi Avropa saraylarında danışılırdı. Daha sonra isə yenə Sultan Əbdülhəmidlə birlikdə Bəylərbəyi sarayına gətirildi. Ərinin ölümündən aylar öncə 1 yanvar 1918-ci ildə vəfat etdi və Yəhya Əfəndi məzarlığına dəfn olundu.

## Övladları
* Fatma Naimə Sultan
* Şahzadə Mehmed Əbdülqadir Əfəndi

## Mənbə
* https://books.google.com/books?qGAtAQAAIAAJ
* http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~royalty/turkey/persons.html
* https://books.google.com/books?id=HuZTefumFSQC
Bədrifələk Qadınəfəndi

**Bədrifələk Qadınəfəndi** () — 34. Osmanlı sultanı II Əbdülhəmidin üçüncü xanımı.

## Həyatı
Bədrifələk xanım 4 yanvar 1851-ci ildə Osmanlı hakimiyyətindəki Poti şəhərində doğulmuşdur. Atası əslən çərkəz olan Mehmed bəy Karzeg, anası isə abxaz əsilli Fərrux xanım İnalpa idi. Əsl adı bilinmir. Sultan Əbdülməcidin xanımlarından Şayəstə Qadınəfəndinin qohumu idi. Bəzmigül Dilbər, Şazıdil, Nevrəstə və Mələki adlı 4 bacısı, orduda xidmət göstərən Kazım Paşa adlı bir qardaşı vardı.

1864-cü ildə baş verən etnik təmizləmə zamanı ailəsi Osmanlı torpaqlarına köç etmiş, qızlarını Osmanlı sarayına təslim etmişdir. Qısa müddət sonra 15 noyabr 1868-ci ildə Dolmabağça sarayında Şahzadə Əbdülhəmidlə evləndi. Şahzadə Əbdülhəmid taxta çıxdıqda isə üçüncü qadınəfəndi olaraq Ulduz sarayına köçdü. Daha sonra padşahın özündən əvvəlki xanımı Nurəfsun xanımdan boşanması nəticəsində ikinci, Nazikəda xanımın vəfatından sonra isə birinci, yəni baş qadınəfəndi oldu.

Sultan Əbdülhəmidin 1909-cu ildə taxtdan endirilməsinin ardından, oğlu Şahzadə Mehmed Səlim Əfəndi ilə birlikdə Beşiktaş səmtindəki köşkə köçürüldü və burada güclü nəzarət altında yaşamağa başladılar. 1918-ci ildə əri sabiq padşah vəfat etmiş, bu səbəblə 1924-cü ilin martında baş verən sürgündə iştirak etmədi. Övladları isə Fransanın Nitsa və Pau şəhərlərinə köçdülər. Bədrifələk xanım 6 fevral 1930 tarixində övladlarından uzaqda vəfat etdi və Yəhya Əfəndi məzarlığına dəfn edildi.

## Övladları
* **[[Mehmed Səlim Əfəndi]]**
* **[[Zəkiyə Sultan]]**
* **[[Əhməd Nuri Əfəndi]]**

## Mənbə
* Günay Günaydın (2006). *Haremin son gülleri*. Mevsimsiz Yayınları. .
* Harun Açba (2007). *Kadın efendiler: 1839–1924*. Profil. ISBN 978-975-996-109-1
Santorini vulkanı

**Santorini** () — Egey dənizində yerləşən Tira adasında olan vulkan şəbəkəsinə aid kaldera. Bu kalderanın əmələ gəlməsi zamanı güclü vulkan püskürməsi baş vermiş və nəticədə Egey sivilizasiyası, Krit, Tira adaları və Egey dənizi sahillərində olan yaşayış məntəqələrti məhv olmuşdur. Pürkürmənin b.e.ə 1645—1600 illərdə olması qeyd olunur. Partlayışın güçü 7 ball olaraq qiymətləndirilir. Bu isə Tambora və Krakatau vulkanlarının püskürməsindən 3 dəfə güçlü olması anlamına gəlir. Sunaminin hündürlüyü 100 metrə çatmnası ehtimal edilir. Nəticədə isə Krit adasında mövcud olan Minoy sivilizasiyası məhv olmuşdur. Vulkandan 200–1000&nbsp;km aralıda yerləşən ərazilər küllə örtülmüşdür

## Püskürmənin tarixi

Minoy sivilizasiyasında yaşayan insanlar yaxşı dənizçilər və tacirlər idilər. Onların donanması bir zamanlar Egey dənizində hakimlik edirdi. Tira adasında Santorini dağının ətəklərində paytaxt və digər iri yaşayış məntəqələri yayılmışdı. Dağın ətəyində isə əlverişli buxta vardı.

Tira adasında baş vermiş püskütrmədən öncə əhali öz gəmilərinə minərək adanı tərk etmişdi.  Vulkan partlayışı nəticəsində dağın yerində dərin konus əmələ gəlmişdir. Bu konusa isə Egey dənizinin suları daxil olur. Bu püskürmənin nəticəsində sahilə yaxın ərazidə yerləşən şəhər və kəndlər yer üzündən silinir.
Santorini dağı yer üzündən silinir. Bu kalderanı bu gündə kosmosdan izləmək mümkündür. 
## Zəlzələ
Tira adasında baş vermiş minoy püskürməsi b.e.ə 1628-ci ildə baş vermişdir.

İkinci ən güclü zəlzələ isə b.e.ə 1380-cu ildə baş verir.

Sonuncu püskürmə isə 1950-ci ilə aiddir.

## Püskürmənin səbəbi
Püskürmənin səbəbi Tira adasının Afrika plitəsi ilə Avrasiya plitəsinin toqquşduğu yerdə yerləşməsindən qaynaqlanır.

## Krit adasındakı sivilizasiyanın məhvi
Krit adasında aqrar gövlət hakim idi. onlar əsasən əkinçiliklə məşğul idilər. Püskürmədən sonra isə tarlaları qalın pkül təbəqəsi örtmüşdür. Sahildə yerləşən şəhərləri isə hündürlüyü 100 m, sürəti 200&nbsp;km/saat (digər versiyaya görə hündürlüyü 200–260 m, bir digərinə görə 15 m) olan sunami vurmuşdur. B.e.ə 1450-ci ildə isə adanın şəhərlərində yanğınlar olmuşdur. Belə ehtimal edilir ki, Kritdəki sivilizasiyanı «Dəniz xalqı» məhv etmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
* santorini püskürməsi
Məmməd Veysov

**Veysov Məmməd Kərim oğlu**(27.12.1900, Şamaxı ş. – 27.8.1974, Bakı) – hərbi xadim. 

Buzovnada praporşiklər məktəbini bitirmiş, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yeni təşkil olunmuş hərbi birləşmələrində xidmət etmişdir. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Gəncə alayının komandiri və Gəncə qarnizonunun rəisi vəzifəsini daşımışdır.

N.Tolmaçov adına Hərbi-Siyasi Akademiyanı və M.Frunze adına Nərbi Akademiyanı bitirmişdir. Akademiyada təhsil alarkən yazdığı “Qafqaz hərbi əməliyyat meydanı şəraitində dağ-atıcı diviziyasının hücumu” adlı diplom işi Akademiyanın Komissiyası tərəfindən dağ hərbi hissələri üçün rəhbər vəsait kimi tövsiyə edilmişdir. Hərbi Akademiyanı bitirdikdən sonra Orconikidze şəhərindəki 28-ci dağ-atıcı diviziyasının qərargah rəisi, 1937 ilin noyabrında isə Şimali Qafqaz Hərbi Dairəsinin 9-cu atıcı korpusuna qərargah rəsi təyin olunmuşdur. Həmin il dekabrın 30-da sovet repressiyaları dalğasında həbs edilmişdir. 1955 il iyunun 22-də bəraət qazanmış, bütün vətəndaş hüquqları, hərbi rütbəsi və təltifləri bərpa olunmuşdur. Uzun müddət Gəncə və Bakı şəhər partiya bürosunun üzvü, Bakı şəhər Sovetinin deputatı olmuşdur. Birinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur. Lenin ordeni və Azərbaycan SSR-in Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar
Şəmsəddin Sultanov

**Şəmsəddin Qurban oğlu Sultanov** () — Azərbaycan-sovet dövlət xadimi, Azərbaycan SSR ticarət naziri (1954), "Azərittifaq"ın sədri (1974–1976).

## Həyatı
Şəmsəddin Qurban oğlu Sultanov 1917-ci ildə hazırkı Xaçmaz rayonunun Pirquluoba kəndində yoxsul kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Əmək fəaliyyətinə 16 yaşında kolxozun hesabdarı kimi başlamışdır.

1938-ci ildə Bakı Xalq Təsərrüfatı Uçotu Texnikumunu bitirdikdən sonra Voronej Dövlət Universitetinə daxil olan Şəmsəddin Sultanov Böyük Vətən müharibəsi başlandığı üçün təhsilini bitirə bilməmişdir. 1941-ci ildə Sovet Ordusu sıralarına çağırılmışdır. Ordudan tərxis edildikdən sonra o, təhsilini və əmək fəaliyyətini davam etdirmiş, 1950-ci ildə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu bitirmişdir. Rayon partiya komitəsinin təbliğatçısı, şöbə müdiri, katibi, Azərbaycan Kommunist Partiyası Bakı Komitəsinin şöbə müdiri, "Azərneft" Birliyi rəisinin müavini vəzifələrində çalışmışdır.

Şəmsəddin Sultanov 1952-ci ildən ömrünün axırınadək təsərrüfat və sovet orqanlarında rəhbər vəzifələrdə olmuşdur. O, istehsal kooperasiyası, Azərbaycan SSR Ticarət Nazirliyi və Dövlət Plan Komitəsi sistemlərində çalışmışdır. Azərbaycan SSR ticarət nazirinin müavini, ticarət naziri, Azərbaycan İstehlak Cəmiyyətləri İttifaqı idarə heyəti sədrinin müavini, Bakı Şəhər Ticarət İdarəsinin rəisi, Dövlət Plan Komitəsində şöbə rəisi, nazirin birinci müavini vəzifələrini daşımışdır. 1968-ci ildən "Vostokintorq" Birliyi sədrinin müavini, Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin şöbə müdiri vəzifələrində işləmişdir. 1974-cü ildən "Azərittifaq"ın idarə heyətinin sədri olmuşdur.

Şəmsəddin Sultanov Azərbaycan KP MK üzvlüyünə namizəd olmuş, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 9-cu çağırış deputatı seçilmişdir. Ona "Azərbaycan SSR əməkdar ticarət işçisi" fəxri adı verilmişdir. "Qırmızı ulduz", "Qırmızı əmək bayrağı", "Şərəf nişanı" ordenləri və bir sıra medallarla təltif edilmişdir.

Şəmsəddin Sultanov 20 oktyabr 1976-cı ildə vəfat etmişdir. I Fəxri Xiyabanda dəfn edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan SSR hökuməti (1953–1955)
Məzidə Qadınəfəndi

**Məzidə Qadınəfəndi** () — 34. Osmanlı sultanı II Əbdülhəmidin altıncı xanımı.

## Həyatı
Məzidə xanım 1869-cu ildə əslən abxaz olan Kaymat bəy Mikanba və Fəryal Marşanın qızı olaraq dünyaya gəlmişdir. Əminə Nazikəda xanımın anası Fatma Aredbanın qohumu idi. Çox kiçik yaşlarında Ulduz sarayına xidmət etməsi üçün saraya təslim edildi. Bu illərdə Sultan Əbdülhəmidin nəzərini cəlb etmiş, 2 fevral 1885-ci ildə Ulduz sarayında evlənmişdi.

Bir il sonra 19 dekabr 1886-cı ildə Sultan Əbdülhəmidin ən sevimli oğlu olan Mehmed Burhanəddin Əfəndini dünyaya gətirdi. Ulduz sarayı parkındakı kiçik köşkdə yaşamağa başlayan Məzidə xanım, ərinin devrilməsindən 3 ay əvvəl 21 yanvar 1909-cu ildə uzun zamandır əziyyət çəkdiyi mədə xəstəliyindən vəfat etdi. Cənazəsi Yəhya Əfəndi məzarlığına dəfn olundu.

## Övladları
* **[[Mehmed Burhanəddin Əfəndi (II Əbdülhəmidin oğlu)|Şahzadə Mehmed Burhanəddin Əfəndi]]**

## Mənbə
* Günay Günaydın (2006). *Haremin son gülleri*. Mevsimsiz Yayınları. ISBN 978-9944-987-03-5
* *Bir Çerkes prensesinin harem hatıraları*. L & M. 2004. ISBN 978-975-6491-31-7
* Christopher Buyers. "The Royal Ark – Royal and Ruling Houses of Africa, Asia, Oceania and the Americas"

## İstinadlar
Peyvəstə Qadınəfəndi

**Peyvəstə Qadınəfəndi** () — 34. Osmanlı sultanı II Əbdülhəmidin onuncu xanımı.

## Həyatı
Əslən abxaz olan Peyvəstə xanımın əsl adı Rabiyədir. Sultan Muradın son xanımlarından Filiztən xanımın dayısı qızıdır. Ailəsi 1877–1878 Rus-Osmanlı müharibəsi səbəbilə Osmanlı torpaqlarına köç etmiş, kiçik Rabiyə isə Osmanlı sarayına təslim edildi. Sarayda Sultan Əbdülhəmidin ilk xanımı Nazikəda xanımın xidmətinə verilən rabiyənin adı dəyişdirildi və Peyvəstə qoyuldu. Çox keçmədən Sultan Əbdülhəmidin diqqətini cəlb etdi və cütlük 24 yanvar 1893-cü ildə Ulduz sarayında evləndi. Bir il sonra yeganə övladı olan Şahzadə Əbdürrəhim Hayri Əfəndini dünyaya gətirdi. Ancaq çox keçmədən Sultan Əbdülhəmid növbəti xanımıyla evləndi və Peyvəstə xanım gözdən düşdü. Padşahın digər xanımı Sazkar xanımla yaxın dost olan Peyvəstə xanım övladının tərbiyəsi ilə məşğul olmağa başladı. Ərinin devrilməsindən sonra onunla birlikdə Salonikiyə getsə də, bir il sonra oğluyla birlikdə İstanbula döndü. Oğlu və Sazkar xanımla birlikdə Şişlidə bir köşkdə yaşayan Peyvəstə xanım 1924-cü ildə övladıyla birlikdə sürgünə getdi. Əvvəlcə Napoli və Romaya, daha sonra isə Parisə getdi və burada vəfat etdi. Məzarı Bobigny məzarlığındadır.

## Övladları
* **[[Əbdürrəhim Xeyri Əfəndi]]** (14 avqust 1894, Ulduz sarayı, İstanbul - 1 yanvar 1952, Paris, Bobigny məzarlığı) — 4 iyun 1919-cu ildə Nişantaşı köşkündə Kavalalı Mehmedəli Paşanın nəvəsi və Abbas Həlim Paşanın qızı Nabilə Əminə xanımla (1 iyun 1899 - 6 fevral 1979) evlənsə də, cütlük qızlarının doğumundan sonra 1923-cü ildə ayrıldı. Nabilə Əminə xanımın ikinci evliliyini Kəmaləddin Sami Paşayla baş tutdu. 1952-ci ildə Parisin Sant-Honor otelində intihar etdi.
** **Mehrişah Səlcuq Sultan** (14 aprel 1920, İstanbul - 11 may 1980, Monako) — İlk evliliyi 7 oktyabr 1940-cı ildə Əhməd Əl-Djezouli Ratib ilə baş tutdu və 3 övladı oldu. İkinci evliliyi isə 7 aprel 1966-cı ildə İsmayıl Asimlə baş tutdu.
*** *Xədicə Türkan Ratib (d. 1941) — İlk evliliyi Hüseyn Fəhmi ilə baş tutdu və 2 övladı oldu. İkinci evliliyi isə Yousri Musa ilə baş tutdu.*
**** *Mələk Fəhmi (d. 28 yanvar 1966) — Ələddin Rəqabla evləndi və 3 övladı oldu.*
***** *Əhməd Rəqab (d. 29 iyul 1987)*
***** *Əbdül Rəhman Rəqab (d. 21 may 1991)*
***** *Əli Rəqab (d. 19 noyabr 1996)*
**** *Nəsrinə Fəhmi (d. 1968) — Məhəmməd Əl-Nəqqar ilə evləndi və 2 övladı oldu.*
***** *Əmir Əl-Nəqqar (d. 14 sentyabr 1989)*
***** *Şərif Əl-Nəqqar (d. 28 oktyabr 1992)*
*** *Mehrimah Ratib (d. 1943 — ö. 1946)*
*** *Turan İbrahim Ratib (d. 3 may 1950) — 27 iyul 1974-cü ildə Anna de Montozon de Leguilhac ilə evləndi və 2 övladı oldu.*
**** *Fatimə Nemət Səlcuq Ratib (d. 11 iyul 1976)*
**** *Kərim Əl-Cəzuli Ratib (d. 13 dekabr 1978)*

## Mənbə
* Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, s. 499
* Açba, Leyla: Harem Hatıraları, İstanbul 2004
* Öztuna, Yılmaz: Devletler ve Hanedanlar, Ankara 1989
* Uluçay, Çağatay: Padişah'ların kadınları ve kızları, Ankara 1992

## İstinadlar
Fatma Pəsənd xanım

**Fatma Pəsənd xanım** () — 34. Osmanlı sultanı II Əbdülhəmidin on birinci xanımı.

## Həyatı
Çərkəz əsilli olan Fatma Pəsənd xanım Sultan Əbdülhəmidin bacısı Cəmilə Sultanın hədiyyəsi olaraq Ulduz sarayına gəlmişdir. 1896-cı ildə Ulduz sarayında nigahlanan cütlüyün bir il sonra Xədicə Sultan adlı qızları dünyaya gəldi. Ancaq 8 aylıq olan Xədicə Sultan difteriya xəstəliyindən vəfat etmişdi. Sultan Əbdülhəmid qızının vəfatından sonra Osmanlının ilk uşaq xəstəxanası olan Şişli Etfal xəstəxanasını qurdu. Xəstəxananın idarəsi isə 1909-cu ilədək Fatma Pəsənd xanıma tapşırıldı. Sultan Əbdülhəmidin devrilməsindən sonra əriylə birlikdə Salonikiyə getdi ancaq bir il sonra İstanbula qayıtdı. Qayıtdıqdan sonra Vaniköydə yaşayan Fatma Pəsənd xanım sürgün əsnasında ağır xəstə idi. Bu səbəblə ölkəni tərk edə bilmədi və 5 noyabr 1925-ci ildə vəfat etdi. Məzarı Qaracaəhməd məzarlığındadır.

## Övladları
* **[[Xədicə Sultan (II Əbdülhəmidin qızı)|Xədicə Sultan]]**

## Mənbə
* Açba-Ançabadze, Leyla, Prenses: *Harem Hatıraları*, İstanbul 2004
* Öztuna, Yılmaz: *Devletler ve Hanedanlar*, Ankara 1989
* Uluçay, Çağatay: *Padişahların Kadınları ve Kızları*, Ankara 1992
* Osmanoğlu, Ayşe, Prenses: *Babam Sultan Abdülhamid*, İstanbul 1994
* Osmanoğlu, Şadiye, Prenses: *Saray ve Harem Hatıralarım*, İstanbul 1969.
Karbon qazı

**Karbon qazı** CO2 ,karbon(IV) oksid, karbon dioksid.

## Fiziki xassələri
Rəngsiz, iysiz qazdır. Havadan ağırdır. Yanmır və yanmanın qarşısını alır. 
Atmosfer təzyiqdə -78,5&nbsp;°C-dən aşağı temperaturda karbon qazı mayeləşmədən birbaşa bərk hala keçir. Ona görə də "quru buz" adlanır.

## Alınması
### Sənayedə:
* Təbii mineralların parçalanmasından:
 CaCO3 □(→┴t ) CaO + CO2
* Təbii qazın yandırılmasından:
CH4 + 2O2 → CO2 + 2H2O

* Laboratoriyada karbonat turşusunun duzlarına qüvvətli turşularla    təsir etməklə alınır
Na2CO3 + 2HCl → 2NaCl + CO2 + H2O
## Kimyəvi xassələri
CO2  − karbonat turşusunun anhidrididir. Turşu   oksidlərinin ümumi xassələrini göstərir:
* CO2+ H2O↔ H2CO3
* Na2O + CO2→Na2CO3
* 2NaOH + CO2 → Na2CO3  H2O
Karbon qazını əhəng suyu ilə təyin edirlər:
* Ca(OH)2 + CO2 → CaCO3 +H2O
Karbon qazı ammonyakla karbamid əmələ gətirir:
* CO2 + 2NH3 □(→┴t ) CO(NH2)2 + H2O
Oksidləşdirici kimi kömür və magneziumla reaksiyaya daxil olur:
* CO2 + C □(→┴t ) 2CO
* CO2 + 2Mg □(→┴t ) 2 MgO + C
Təbiətdə bitkilərin yaşıl yarpaqlarında(xlorofildə) fermentlərin iştirakı ilə havada olan karbon qazı və torpaqdan udulmuş su hesabına fotosintez prosesi gedir, qlükoza sintez olunur:
* 6CO2 + 6 H2O □(→┴hϑ ) C6H12O6 + 6O2

## Toksikliyi
Zəhərli qaz deyil, amma havada karbon qazının normadan çox olması orqanizmə zəhərləyici təsir göstərərək hipoksiyaya səbəb olur.Tərkibində 1,5-3% CO2 olan hava ilə uzun müddət ( bir neçə gün) nəfəs aldıqda qusma və başgicəllənmə başlayır, CO2 6%-dən çox olduqda isə  ürəyin fəaliyyəti zəifləyir və həyat üçün təhlükəli vəziyyət yaranır..
## Tətbiqi
Karbon qazı soda, qazlı içkilərin, karbamidin, yuyucu vasitələrin istehsalında, quru buzun alınmasında istifadə olunur. Həmçinin neftin çıxarılmasında, pensilin istehsalında, mədənlərdə partlayıcı maddələrin soyudulmasında, yanğının söndürülməsində tətbiq olunur.
    
## Mənbə
	
# Краткая химическая энциклопедия.М., изд."Советская энциклопедия", 1967, т.V,       с  314-315.
# Химический энциклопедический словарь. М., изд. "Советская энциклопедия", 1983, с.602.
Lutinq (videooyun)

**Yağmalamaq**, **ölüsoyanlıq**, **çapovulçuluq**, **talançılıq** və ya **lutinq** (, orfoqrafik səhvlərlə *lewting*) — rol oyunları, MMOG və ÇİP kimi videooyunlarında oyunçu personajın hansısa bir məxluqun və ya başqa bir oyunçunun cəsədindən oyun-içi valyuta, ovsunlar, avadanlıq və silah kimi əşyaları əldə etməsi prosesi. Yağmalanan bu əşyalar oyunçunun öz inventarına yerləşdirilir. Yağmalanan qənimətlər hansısa bir məxluqu və ya başqa bir oyunçunu öldürəndə verilən mükafat hesab edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Onlife #32: Good game ninja loot GameSpy-da 
*MMO Bits and Pieces: Looting MMOFringe-də 
*Scavenging in MoP MMO Champion-da
Salam Aydınbəyov

**Salam Müqtədir oğlu Aydınbəyov** () — Azərbaycan-sovet dövlət xadimi və alimi, Azərbaycan SSR ticarət naziri (1953–1954), Dağıstan MSSR Nazirlər Sovetinin sədri (1948–1951)

## Həyatı
Salam Aydınbəyov 1912-ci ildə inqilabçı Müqtədir Aydınbəyov ailəsində anadan olmuşdur. Atası inqilabi fəaliyyətinə görə əksinqilabçılar tərəfindən öldürülmüş, anasının himayəsində böyümüş və dövlət təqaüdü almışdır. 1926-cı ildə Zaqafqaziya Dəmir Yolu Azərbaycan SSR Yalama stansiyası natamam orta məktəbinin 5-ci sinfini bitirmişdir. 1927–1931-ci illərdə Dağıstan MSSR-in Dərbənd şəhərində əvvəlcə ikinci dərəcəli orta məktəbdə, sonra pedaqoji texnikumda təhsilini başa çatdırmış, orta pedaqoji təhsil işçisi diplomu almışdır.

Salam Aydınbəyov 1931-ci ilin sentyabrından 1932-ci ilin sentyabrınadək Yalama dəmir yolu natamam orta məktəbində müəllim işləmişdir. 1932-ci ilin sentyabrından 1935-ci ilin iyul ayınadək Bakı şəhərində Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbində oxumuş, təhsilini başa vurduqdan sonra, 1936-cı il sentyabr ayınadək Quba Kənd Təsərrüfatı Texnikumunda iqtisadiyyat fənni üzrə müəllim işləmişdir.

1936-cı ilin sentyabrından 1937-ci ilin noyabrınadək Dağıstan MSSR Axtı rayon Xalq Maarif Şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 1937-ci ildən 1939-cu ilin may ayınadək ÜİLKGİ Dağıstan Vilayət Komitəsində tələbə-gənclər şöbəsinin müdiri işləmişdir. Sonra Azərbaycan K(b)P MK-ya müraciət etməsi ilə əlaqədar Dağıstan Vilayət Partiya Komitəsinin qərarı ilə işindən azad olunaraq Bakıya göndərilmişdir. 1939-cu ilin oktyabrından Azərbaycan K(b)P MK-nın kadrlar şöbəsinin təlimatçısı vəzifəsində çalışmışdır.

1942-ci ildə Moskvada Ali Partiya Məktəbini bitirərək Bakıya qayıdan Salam Aydınbəyov Azərbaycan K(b)P MK-nın kadrlar şöbəsinin mətbuat və nəşriyyat üzrə bölməsinin müdiri vəzifəsinə yüksəlmişdir. Bir aydan sonra həmin vəzifədən azad edilmiş, Azərbaycan K(b)P Xaçmaz Rayon Komitəsinin birinci katibi təyin edilmişdir. 1942-ci ilin sentyabr ayında Dağıstana Əziz Əliyevin sərəncamına ezam olunanadək bu vəzifədə çalışmışdır.  bitirdikdən sonra 1946-cı ildə ÜİK(b)P Dağıstan Vilayət Komitəsinin katibi seçilmiş, 1948-ci ildən 1951-ci ilədək isə Dağıstan MSSR Nazirlər Sovetinin sədri vəzifəsində işləmişdir.

1951-ci ildə Salam Aydınbəyov Azərbaycana qayıtmış, Azərbaycan KP MK-da şöbə müdirinin müavini, sonra isə Azərbaycan SSR ticarət naziri vəzifələrində çalışmışdır. 1954-cü ildək həyatının sonunadək Azərbaycan Tibb İnstitutunun siyasi iqtisad kafedrasının müdiri olmuşdur. Siyasi iqtisada dair 40-dan artıq elmi əsər, o cümlədən iki monoqrafiyanın müəllifidir.

Salam Aydınbəyov 1925-ci ildən ÜİLKGİ-nin, 1939-cu ildən ÜİK(b)P-nin üzvü olmuşdur. 2-ci çağırış Dağıstan MSSR Ali Sovetinin, 3-cü çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir. "Lenin", "Qırmızı əmək bayrağı" ordenləri və medallarla təltif edilmişdir.

Salam Aydınbəyov 1967-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir. Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Daş ana

**Daş ana və ya daş nənə** – qədim türk qəbilələrində məzar daşı.

Daşnənə gələnəyi əsasən qədim kuman (Hakkari) boyları və ortaçağ kuman-qıpçaq boylarında görünür. Türk ellərində(daşnənədən isə imdad istəyirlər).

## İstinadlar