open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Refat Appazov

**Refat Appazov** (d. 8 sentyabr 1920, Simferopol – v. 18 aprel 2008, Moskva) — Krım tatarı əsilli Ukraynalı alim və yazıçı.

## Həyatı
Refat Appazov  8 sentyabr 1920-ci ildə Simferopol şəhərində anadan olmuşdur. İlk təhsilini Yalta şəhərindəki Krımtatar məktəbində almışdır.  1939-cu ildə SSRİ-nin ən vacib liseylərindən biri olan Moskvadakı  Moskva Dövlət Texniki Universitetində təhsilini davam etdirmişdir. 
18 aprel 2008-ci ildə vəfat etmişdir. Vəsiyyətinə görə Krımda dəfn edilmişdir.

## Fəaliyyəti
Təhsilini bitirdikdən sonra SSRİ Elmlər Akademiyasında işləməyə başlamışdır. Həmin il uzaq mənzilli raketlər və Sovet İttifaqı kosmik raket texnikaları ümumi layihə mühəndisi, məşhur Sergey Korolyovla görüşdü və onun xüsusi rəhbərliyi altında 20 il işlədi. İki alimin ilk görüşü Alman V-2 raketlərinin müayinəsi zamanı baş verdi və birlikdə işləməyə başladılar. Krım tatarı olduğu üçün bir çox təzyiqlərə məruz qalırdı, ancaq  Korolyov sayəsində bu təzyiqlərdən qurtuldu. 
Refat Appazov layihələr üzrə mühəndis kimi çalışırdı. Venera və Mars planetlərinə göndərilən kosmik gəmidə Sovet Amerikalı "Apollo-Soyuz Test Layihəsi" "Energiya-Buran" kosmik raket layihələrində iştirak etmişdir. Appazov 1950-ci illərin sonlarında ilk peyk və kosmik gəmi üçün raket daşıyıcıları üzərində çalışdı. Həmçinin kosmosa çıxan ilk insan Yuri Qaqarinin olduğu peykin raket daşıyıcılarında da çalışmışdır. 
Refat Appazov 200-dən çox elmi tədqiqatın müəllifidir. 1935-ci ildə Baumen Texniki Məktəbində və Moskva Aviasiya İnstitutunda çalışmışdır.  
1987-ci ildə Appazov Krım tatar xalqının Milli İnqilab Partiyasının sıralarına çevrildikdən və kütləvi şəkildə vətənə qayıdışından sonra siyasi işlərdə iştirak etməyə başladı. 1990-1991-ci illərdə V. Doğujiyevin rəhbərliyi ilə Krım Tatar xalqının problemləri ilə məşğul olan dövlət komissiyasının üzvü oldu. 1991-ci ildə Simferopolda oldu, Krım Tatar Milli Konqresində iştirak etdi və Krım Tatar Milli Məclisinə seçildi, məclisin yaradıcılarından biri oldu.

## İstinadlar
Şövqi Bektörə

**Şövqi Bektörə** (d. 1888, Rumıniya – v. 18 dekabr 1961, İstanbul Türkiyə) —  Krım tatarı əsilli şair, maarifçi, akademik və siyasi aktivist.

## Həyatı
Şövqi Bektörə 1888-ci ildə Rumıniyada anadan olmuşdur. 5 yaşında olarkən ailəsi Türkiyənin Əskişəhər şəhərinə köç etmişdir.  Əskişehərdə ibtidai məktəbi bitirdikdən sonra gəldiyi İstanbulda bir çox Krım tatarı ilə tanış oldu. Təhsilini İstanbul universiteti İlahiyyat fakültəsində davam etdirdi. Burada tanıdığı Krım tatarları vasitəsilə qatıldığı Krım Tatar Tələbə cəmiyyətinin fəal üzvü oldu.

1918-ci ilin əvvəlində Şövqi İstanbulda Krım mənşəli Türklərdən ibarət Aktiv Gənclər Cəmiyyətinin baş katibi olaraq vəzifə yerinə yetirirdi. Mart ayında, müharibə başa çatdıqda, məhbus mübadiləsində ittiham olunan Qızıl Aypara heyəti ilə Sevastopol və Feodosiyaya yola düşdü. Orada olarkən Krımdan kənarda bilinməyən xəbərləri Bolşevik İnqilabının nələr yaratdığını anladı. O, həmçinin öyrəndi ki, 1917-ci ilin dekabrında tatarlar bolşeviklərin qanuniliyini tanımaqdan imtina etdilər və 23 fevral 1918-ci ildə Qara Dəniz Donanmasının atəşə tutulan dəstələri seçilmiş prezidentləri Numan Çelebicihan'ı edam etdilər. Onların Müdafiə və Xarici İşlər Naziri Kafer Seydahmet, həyat yoldaşı ilə Qafqazdan qaçmışdır.

18 dekabr 1961-ci ildə vəfat etmişdir. Ədirnəqapı məzarlığında dəfn olunmuşdur. Əsərləri Əroğlu mətbəəsi tərəfindən 1965-ci ildə nəşr edilmişdir.

## Fəaliyyəti
Krım tatarları üçün xüsusi hazırlanmış ərəb mənşəli ilk əlifba layihəsini hazırlayaraq Qırımtatarca və Türkməncə dərsliklər yazdı. 18 mart 1932-ci ildə Krımda, Qafqazda və Türkmənistan SSR-də xidmət edən Şövqi, "Gizli Türkmən Milli Təşkilatının üzvü olmaq" ittihamı ilə həbs edildi.  10 il həbs cəzasına məhkum edildi və Özbəkistandakı əkinçilik əmək düşərgələrinə, əvvəlcə Zarafşana, sonra Daşkənd yaxınlığındakı Zengi-Ata'ya göndərildi. 1948-ci ildə müharibədən sonra sərbəst buraxıldığı görünsə də, Özbəkistanın Yangiyul şəhərində məskunlaşdı və pasport tələb etmək üçün hakimiyyətə məktublar yazmağa başladı. 17 dekabr 1948-ci ildə, Sibir, Krasnoyarsk şəhərinin şimalındakı Yenisey çayında, Bolsaya Murta şəhərində yaşayarkən "təhlükəli şəxs olmaq" günahından günahlandırıldı. Burada bir kərpic kooperativində gözətçi işləyirdi. 
Stalinin ölümündən sonra SSRİ-də hakimiyyətə gələn  Xruşşovun yumşaltma siyasəti nəticəsində 1957-ci ildə Şövqi Bektörə əfv olundu. 1960-cı ildə Türkiyədəki Krım Tatar Milli Hərəkatının prezidenti seçildi. 

## Əsərləri
# Debüt Slam şeiri, Türkü yurdu jurnalı, 1917-ci il (Türkiyə)
# Shar-sy jurnalı. Kurî enzen, 1918-1919-cu illər (Krım)
# Ərgənəkon (şeir seçimi),1920-ci il Simferopol (Krım)
# Tatar istehlakı və nahib (Tatar qrammatikası). Totay-Koy, 1923-cü il (Krım)
# Tatar əlifbası, Simferopol (Simferopol), 1925-ci il (Krım)
# Türkmən dili, Aşqabad, 1927-ci il (Türkmənistan)

## İstinadlar
Qorxunc illər (roman)

**Qorxunc illər** — Çingiz Dağçının 1956-cı ildə yazdığı tarixi roman. Müəllifin həyatından böyük izlər daşıyan bu roman İkinci Dünya müharibəsində Krım türklərinin və digər icmaların üzləşdiyi çətinliklərdən bəhs edir. Yazıçı, romandakı baş obraz Sadiq Turan kimi, İkinci Dünya müharibəsində iştirak edib. "Vətənini itirən adam" bu romanın davamıdır. Hər iki romandakı yerlər "Xatirələrdəki Çingiz Dağçı" və "Regina (Xatirə dəftərimdən)" əsərlərdə təsvir olunanlara bənzəyir. *Krımlı filmi* də Qorxunc illər romanı əsasında çəkilib.

## Məzmunu
Sadiq Turan, Krım türkü olan Çingiz adlı şəxslə Romada görüşür və ona xatirə dəftərini verərək yoxa çıxır. Bundan sonra Çingiz İngiltərəyə qayıdır və Sadiq Turanın aldığı məktubla onun öldüyünü öyrənir.

Sadiq Krımın Qızıldaş kəndində anadan olub.
Rusiya dövlət siyasətinə etdiyi Krım təzyiqlərini artırmağa davam edir. Ruslar türklərin həyatının, əmlakının təhlükəsizliyinə məhəl qoymur və ibadət yerlərini dağıdır. Krım mədəniyyətinə və millətçiliyinə edilən təzyiqlərə görə bölgədə onlara yer yox idi. Ailələr övladlarını Türk millətçisi olaraq böyüdürlər. Baş obraz Sadiq ən yaxşı dostu Süleyman ilə birlikdə tibb öyrənmək qərarına gəlir. Məktəbləri bitmədən İkinci Dünya müharibəsi başlayır və iki yaxın dost Sovet Ordusuna əsgər olaraq getmək məcburiyyətində qalırlar.

Döyüşün yaratdığı dağıntı Sadiqin dostu Süleymanı itirməsinə səbəb olur. Sadiq dostunun ruslar tərəfindən öldürüldüyünü öyrənir. Sonradan Sadiq də ölüm təhlükəsi ilə üz-üzə qalır. Əsir düşdükdən sonra almanlar onu türk olduğu üçün öldürmürlər, amma həbs düşərgəsi günləri başlayır. İşgəncə və işgəncələrin mərkəzi olan bu düşərgələrdə Sadiqin ağır günləri olur. Burada bir Alman komandirinin xidmətində olan Mustafa adlı bir türklə tanış olur və beləliklə Krımlı dostlarının ac qalmamasını təmin edir. Yəhudilər sünnət olunan türkləri almanları çaşdırmaq üçün pisləyirlər. Beləliklə, yəhudilərdən sonra türklər də qətliam olunur. Sadiq Alman zabit Şultsun xidmətinə girdi. Türklər müstəqillik adı ilə Alman icmalarının bir ordu təklifini qəbul edirlər. Sadiq də onlara qoşuldu. Əsər Sadiqin Romada müalicə alarkən Çingiz adlı bir şəxslə görüşmək istəyi ilə başa çatır. Çay romanı xüsusiyyəti olan bu əsər "Vətənini itirən adam" ilə davam edir.

## Həmçinin bax
* Çingiz Dağçı
* O Torpaqlar Bizim idi
* Onlar da İnsan idi

## İstinadlar
UEFA Avro 2000 (seçmə mərhələsi, 2-ci qrup)

UEFA Avro 2000-in seçmə mərhələsinin 2-ci qrupunda Norveç, Sloveniya, Yunanıstan, Latviya, Albaniya və Gürcüstan milli futbol komandaları mübarizə aparmışlar. Turnirin final mərhələsinə vəsiqəni 1-ci yeri tutan Norveç millisi qazanmışdır. 2-ci yeri tutan Sloveniya millisi final mərhələsinə vəsiqə qazanmaq uğrunda Ukrayna millisi ilə pley-off oyunu oynamışdır.

## 2-ci qrupun cədvəli


----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

## Bombardir
*  Zlatko Zaxoviç — 8 top

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* UEFA Avro 2000 UEFA-nın rəsmi saytında 
* UEFA Avro 2000 UEFA-nın rəsmi saytının rusdilli variantında 

## Həmçinin bax
Ətnə rayonu

**Ətnə rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Respublikanın şimal-qərbində yerləşir. İnzibati mərkəzi Böyük Ətnə kəndidir.

Respublikanın Arça, Biektau rayonları və Mari El Respublikası (Morkinski rayonu) ilə həmsərhəddir.

## Tarixi
Rayonun ərazisi 1920-ci ilə qədər Kazan və Tsarevokokşayski qəzaları, 1920-1930-cu illərdə isə Arça kantonuna daxil idi.

10 avqust 1930-cu ildə Tukayev rayonu olaraq qurulur. 1938-ci ildə Ətnə olaraq adlandırılır. 12 oktyabr 1959-cu ildə ərazinin Tukayev rayonuna (əvvəllər Kzıl-Yulski rayonu) verilməsi ilə ləğv edilir.

25 oktyabr 1990-cı ildə Arça rayonundan ayrılmaqla bərpa edilir.
## Əhalisi

; Əhalinin milli tərkibi
Rayon respublikanın monoetnik rayonlarından biridir: əhalinin 98,6% -ni tatarlar təşkil edir.
## Yerli hökumət
;Rayon icra başçıları
Xakimov Qabdulaxat Gilumxanoviç
;İcraiyyə Komitəsi rəhbərləri
Qayumov Airat Fanilevich
## İqtisadiyyat
Rayonda buğda, çovdar, yulaf, qarabaşaq yarması, arpa, darı, noxud becərilir. Ətlik və südlük maldarlıq və qoyunçuluq inkişaf etmişdir. Kənd təsərrüfatına xidmət edən AtnyaAqrohimservis və Atninskaya selxoztexnik müəssisələri fəaliuyyət göstərir.
### Nəqliyyat
Rayon ərazisindən Vısokaya Qora - Boyük Ətnə - Klyuçi-Sap, Böyük Ətnə - Arça, Morki - Paranqa. 
Rayon ərazisindən "Qərbi Avropa - Qərbi Çin" nəqliyyat dəhlizinin (Yoşkar-Ola - Şali (M-7) hissəsinin) magistral yol ərazisində inşa edilməsi planlaşdırılır.

## İnzibati ərazi bölgüsü
2014-cü ildə Bolşeatninski kənd inzibati vahidliyinə daxil olan Yeni Ətnə adlı yeni bir qəsəbə salınmışdır..

2014-cü ildən bəri Ətnə rayonunun 12 kənd izibati vahidliyinə 47 yaşayış məntəqəsi daxildir.

## Tanınmış şəxsləri
Rəşid Rahmati Arat - Türkoloq, dilçi alim, İstanbul Universitetinin professoru.

Vladislav Açalov - Sovet hərbi və siyasi xadimi.

Asqat Səfərov - Rusiya dövlət xadimi və siyasətçisi.

Fərid Təxaviyev (1930-1999) - Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.

Sibqat Hakim - Tatar şairi.

Şəhabəddin Mərcani (Şəhabəddin bin Bəhaəddin əl-Qazani əl-Mərcani, ; 1818-1889) - tatar ilahiyyatçısı, filosof, tarixçi və maarifçi.

## KİV
Rayonda "Әтнә таңы" ("Əntə şəfəqi") adlı tatar dilində qəzet nəşr olunur.
## İstinadlar
Çarvak gölü

**Çarvak gölü** (; , Char bagh – "dörd bağ") — Özbəkistanın Daşkənd vilayətinin şimal hissəsindəki Bostanliq rayonundakı su anbarı, Ugam (şimal), Pskem (şərqdə) və Chatkal (cənub) silsilələri. Su anbarı, Tuncu Şan dağlarının qərbindəki Pskem, Ko'ksu və Chatkal çaylarının birləşməsindən bir qədər aşağı məsafədə yerləşən Chirchiq çayı üzərində 168 m (551 fut) yüksəklikdə bir daş bənd (Çarvak su-elektrik stansiyası) tikməklə yaradılmışdır. Suyun əsas həcmini təmin edir. Hər üç çay birbaşa Çarvaka axır. Anbarın tutumu 2 km3 (0,48 kub mil) təşkil edir.

Çarvak gölü, Chirchiq çayında hazırlanan bir neçə su anbarının ən üstüdür. Aşağıdan daha kiçik əraziyə sahib olan Xodjikent su anbarı və Qazalkent su anbarı var.

Bəndin inşasına 1964-cü ildə başlanılmış və 1970-ci ildə başa çatdırılmışdır. Anbar doldurulduqda 150-yə yaxın arxeoloji yer su altında qalmışdır. Bənd tikilməzdən əvvəl bu yerlər Özbəkistan Tarix və Arxeologiya İnstitutu tərəfindən araşdırılmışdır.

Çarvak gölü Daşkənd bölgəsində məşhur bir kurortdur və bütün Özbəkistan və qonşu ölkələrdən minlərlə tətilçi su anbarını ziyarət edir. Çarvakın sahilindəki Yusufhona, Burchmulla, Nanay, Chorvoq, Sidjak, Bogustan və ətrafları turistləri qəbul etmək üçün geniş otel, dachas, ev və tapchans təklif edir. Yusufhona eyni zamanda paraşütçülər arasında populyar bir yerdir və bu idman növü üçün şərait yaradır.

## Həmçinin bax
* Özbəkistan
* Göl
* Anbar
* Daşkənd

## Xarici keçidlər
* Çarvak gölü
* Çarvak gölü fotoları

## İstinadlar
Krımlı (film)

**Krımlı** — Çingiz Dağçının 1956-cı ildə qələmə adlığı "Qorxunc illər" romanı əsasında çəkilmiş bədii film.

## Haqqında
Film İkinci Dünya müharibəsi dövründə alman əsir düşərgələrində saxlanılan tatar əsirlərin yaşadıqları insanlıq faciəsi və çəkdikləri acılardan bəhs edir.

Krımda yaşayan və Krım türkü olan Sadıq Turan müharibə başlayandan sonra hərbi xidmətə çağırılır və cəbhəyə yollanır. O, müharibə zamanı almanlara əsir düşür və almanca bildiyinə görə saxlanıldığı düşərgədə rabitə işçisi işləməyə başlayır. Bir müddət sonra almanların Krımı ruslardan alıb oa müstəqillik verəcəyi ilə bağlı vədlər səslənir və bu məqsədlə Krım türklərindən ibarət hərbi dəstə qurulur. Sadiq də bu dəstənin tərkibində alman ordusunda xidmət etməyə başlayır. Ancaq səslənən vədlərin yalan olduğunu anlayan Sadıq Krımın doğrudan azad olunması üçün fəaliyyətə keçir. Elə aşıq olacağı Mariya ilə də bundan sonra tanış olur.

Filmin rejissoru "Türk pasportu" filmini çəkmiş Burak Arlıeldir. Rollarda isə Murad İldırım, Səlma Ərgeç, Bülent Alqış, Gülçin Santırcıoğlu və Burc Kümbetlioğlu kimi aktyorlar oynayır.

Türk dili ilə yanaşı alman və rus dilinin də tez-tez işlədildiyi filmin ən vacib xüsusiyyətlərindən biri multikultural dəyərləri təbliğ etməsindədir. Bir az cahil olsa da, vurğu incitmədiyini deyə bilərəm. Xüsusilə açılış səhnəsində Mariya və Nasist əsgərləri arasında vurğu yönümlü bir dialoq, bu məsələnin nə qədər yorğun olduğunu açıq şəkildə göstərir. Selma Ergeç'in film boyu qırıq bir Türklə danışmaq öhdəliyi onu tükəndirə bilərdi, amma bacardı. Deyə bilərəm ki, Murat Yıldırım və Selma Ergeç cütlüyü yaxşı bir kimya tutmağı bacardılar. Bundan əlavə, filmdə çox teatral qalan dialoqlar bəzən filmdəki tempi azaldır.

Krımın ən çox narahat etdiyi məqam, filmin bütün müddəti boyu gərgin bir temp olmasıdır. Bu məsələdə qətiyyətli bir rəftar göstərə bilməməsi filmi bəzi səhnələrə salsa da, sahib olduğu digər üstünlükləri bu vəziyyəti asanlıqla bağladığını söyləmək səhv olmaz.

Nəticədə, həftənin ən iddialı prodakşınlarından biri olan Kırımlı üçün layiqli bir şərhdir. Yaxşı uyğunlaşdırılmış və yüksək dərəcədə çətin olan ssenarisi və görmə qabiliyyəti içindəki kiçik səhvləri əhatə edir. Ən əsası müharibə dövrü haqqında bir film olaraq daim təşvişə qoşulmur və mövzuda oynamır.

## Rollarda
:Murad İldırım — Sadıq Turan
:Səlma Ərgeç — Maria Koseçki
:Əli Barkın — Xəlil
:Baki Devrak — Bauer
:Bülent Alqış — Mustafa
:Joşi Peters — Şultz
:Suavi Eren — Gestapo
:Gülçin Santırçıoğlu
:Burç Kümbetlioğlu — Qılıncbəy
:Emrə Şən 
:Sərvət Bulud Bostan

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi web saytı

## Həmçinin bax
* Krım tatarları
* Qorxunç illər
Əhməd Ağa Şəmi

**Əhməd Ağa Şəmi** () — XIX əsrdə yaşamış Azərbaycan şairi.

## Həyatı
1838-ci ildə Ordubadda təşkil olunmuş "Əncüməni-şüəra" ədəbi məclisinin fəal üzvlərindən olmuşdur. Klassik üslubda qəzəllərin və xalq-aşıq şeiri tərzində qoşmaların müəllifidir. Əsərlərindən nümunələr Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılan cünglərdə mühafizə olunmuşdur. Nəsrəddin Qarayevin tərtib etdiyi "Poetik məclislər" kitabında (Bakı, 1987) haqqında müxtəsər məlumat və iki qəzəli verilmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* Əsgər Qədimov. XIX əsr Ordubad ədəbi mühiti. "Elm" nəşriyyatı. Bakı — 2003. səh. 33–34
Aşk 101

**Sevgi 101** (ing. *Love 101*, türk. *Aşk 101*) — ilk mövsümü 24 aprel 2020-ci ildə Netflix platformasında yayımlanan, ssenarisi Meriç Acəmiyə məxsus və rejissoru Əhməd Katıksız və Dəniz Yorulmazər olan Türkiyə istehsalı internet serialı. İkinci mövsüm çəkilişləri ilk mövsümlə birlikdə çəkildi. 

## Məzmun

### Mövsüm 1
4 nadinc və 1 nümunəvi şagirdin əziyyətli yaşayışı 1988-ci ildə baş verən hekayəsindən bəhs edilir. Hekayəni rəvayət edən İşıq (Badə İşcil) artıq böyümüş, illər sonra təkrar görüşmək üçün lisey dostlarına məktub göndərmişdir. Böyük yaşlı Eda (Tuba Ünsal) ona qoşulmuş və digərləri gözlənilməkdədir. Böyük yaşlı İşığın rəvayətinə  2000 və əvvəlinin musiqiləridə kömək edir. Birbirindən fərqli səbəblərdən ötrü məktəb idarəsiylə problem yaşayan Sinan (Mərd Yazıçıoğlu), Kərəm (Kubilay Aka), Eda (Alina Boz) və Osman (Səlahaddin Paşalı) daha əvvəl dəfələrlə məktəbdən atılma təhlükəsi yaşamış və təxminən bütün müəllimləri bezdirmişdir. Məktəbin müdirü Necdət (Müfit Qayacan) məktəbdən atılmaları üçün fürsət axtararkən onların məktəbdən atılmamaları üçün əlindən gələni əsirgəməyən tək müəllim Burcu (Pınar Dəniz) müəllimədir. Burcu müəllimənin təyinatının çıxdığını öyrəndiklərində getməsinin qarşısını almaq üçün onu məktəbin fiziki tərbiyə müəllimi Kəmala (Kaan Urqançıoğlu) aşiq etmək planı edərlər. Planın davam etməsi üçün sevgidən anlayan birilərinə ehtiyacları vardır. Məktəbin nümunəvi şagirdlərindən İşığı (İpək Filiz Yazıçı) köməkçi olması üçün məcbur edərlər.

## Çəkiliş
Birinci və ikinci mövsüm çəkilişləri İstanbulun Şişli rayonundakı Akif Tunçel Peşə və Texniki Anadolu Liseyində baş tutdu . 

## Rollarda

*Mert Yazıcıoğlu — Sinan 
*Kubilay Аka — Kərəm 
*Alina Boz — Eda 
*Səlahəddin Paşalı — Osman 
*İpek Filiz Yazıcı — İşıq 
*Pınar Deniz — Burcu 
*Kaan Urgancıoğlu — Kamal 
*Müfit Kayacan — Necdət 
*Bade İşçil — böyük yaşlı İşıq 
*Tuba Ünsal — böyük yaşlı Eda
*Buğra Gülsoy böyük yaşlı Sinan (2 mövsüm)

## Mövsümlər

## Rəylər
Serial başlamazdan əvvəl Osman obrazı üzərində "Gey təbliğatı" və "Sapma"-nın edildiyi iddia edildi.    Netflix isə bu iddiaları rədd etdi.  Serialın ilk 8 hissəsini izləyən    müəlliflər serialda belə bir obrazın olmadığını bildirdilər.   Prokurorluq tərəfindən CIMER- dən şikayətlənən Sevgi 101 seriyasından verilən əvvəlki qərarda serialların ictimaiyyətə açıq olmayan bir platformada yayımlandığı və üzvlüyə görə ittiham edildiyi qeyd edildi; Bu platformaya öz istəyi ilə qoşulan üzvlərin sərbəst iradələri ilə seriallara baxmamaları lazım olduğunu ifadə edərək araşdırma üçün yer olmadığı qərara alındı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Atiye (serial, 2019)

**Atiye** () — Türkiyə istehsalı internet serialı. Yazıçı Şengül Boybaşın Dünyanın oyanışı adlı əsərinə əsaslanır. 

## Mövzu
İstanbul əsilli bir rəssam Atiye, universal sirrlərə sahib olduğu və keçmişi ilə əlaqəli bir arxeoloji bir yer araşdırmaq üçün bir macəraya imza atır. 

## Çəkilişlər
Serial çəkilişləri Göbeklitepe- də aparılmaqdadır.  

## Rollarda

* Beren Saat - Atiye 
* Mehmet Günsür - Erhan 
* Metin Akdülger - Ozan 
* Melisa Şenolsun - Cansu 
* Başak Köklükaya - Serap 
* Civan Canova - Mustafa 
* Tim Seyfi - Sərdar 
* Meral Çetinkaya - Zührə 
* Cezmi Baskin - Önər 
* Fatih Əl - Nazim 
* Hazal Türesan - Hannah 
* Sibel Melek Arat - Səhər 
* Melisa Akman - Anima 

## Mövsümlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Salavat Yulayev muzeyi

**Salavat Yulayev muzeyi** — Başqırdıstan respublikasının, Salavatsk rayonunda, Maloyaz kəndində yerləşən və başqırd xalq qəhrəmanı olan Salavat Yulayevə həsr edilmiş muzey. Salavat Yulayev muzeyi 15 iyun 1991-ci ildə açılıb. Muzeydə Salavat Yulayevin həyatından bəhs edən 6 ekspozisiya zalı mövcuddur.

## Haqqında
Salavat Yulayev muzeyi 15 iyun 1991-ci ildə açılıb. Muzeyin əsasını, Tərxan Zaqidullin və Abuzər Seyfullin qoyub.

Muzeyin kompozisiyasının əsasını başqırd yurtasının dizaynı təşkil edir. Muzeyin binası yarımçevrəli damın altında 5 pilləli hissələrdən ibarətdir. Divarlar xaricdən ağ plitələr ilə üzlənib. Salavat Yulayev haqqında olan tarixi bioqrafik muzeyin 6 ekspozisiya zalı var. Layihənin müəllifi A.Klementdir. Muzeyin ekspozisiyası şair Salavat Yulayevin taleyinə həsr edilib. Muzeydə başqırd yurtasına aid əşyalar, paltarlar, əmək alətləri, və Salavat Yulayevə miras qalmış yəhər və qılınc sərgilənir. Bundan başqa muzeydə, başqırdların Puqaçova qoşulma səbəbləri, eləcə də 1773-1775-ci illərdə baş tutmuş Kəndli müharibələrinin mərhələlərini özündə göstərən materiallar da sərgilənir.

Eksponatlar arasında işgəncə alətləri və istintaq materiallarının surəti də saxlanılır. Muzeydə Yulayevin ömrünün son illərini Rogervikdə keçirməsi haqqında, onun əl işləri haqqında da eksponatlar var. Bundan başqa muzeyin Alkino kəndində də filialı var. Bu filialda isə 200 eksponat mövcuddur.

Tarixi bioqrafik muzey olan Salavat Yulayev muzeyində başqırdların milli qəhrəmanı olan Salavat Yulayev haqqında 6 ekspozisiya zalı fəaliyyət göstərir. Muzeydə başqırd rəssamların Salavat Yulayevin adı ilə bağlı olan təbiət rəsmləri eləcə də Salavat Yulayevin öz çəkilmiş obrazları və həyatından epizodlar da var. Burada əsas diqqəti binanı əhatələyən və simvolik adlarla "Mübarizə", "Çağırış", "Azadlıq", "Vidalaşmaq", "Mahnı", "Yaddaş" adlanan bürünc fiqurlar çəkir. Ekspozisiyanın mərkəzində Puqaçovla Yulayevin dəstələrinə qarşı 1774-cü ildə Kigi kəndi yaxınlığında, Ay çayının sahilində İ.Mixelsonun korpusuna qarşı baş vermiş döyüş diorama şəklində təsvir edilib.

## Maraqlı faktlar
* Muzeyin ərazisi 1000 м2, müvəqqəti sərgilərin ərazisi 100 м2, saxlanc fondunun ərazisi isə 178 м2-dir. Muzeyin fonduna 3 min eksponat daxildir.
* Muzeyin 10 əməkdaşı var onlardan biri elmi əməkdaşdır.
* Muzeyin layihəsinin müəllifi və memarı 1992-ci ildə Başqırdıstan Respublikasının dövlət mükafatı olan Salavat Yulayev mükafatına layiq görülüb.

## Şəkillər

Fayl:Salavat Yulayev museum sculptures.jpg|Muzeydəki bürünc fiqurlar
Fayl:Salavat Yulayev museum 02.jpg|Muzeydəki şəkillər
Fayl:Salavat Yulayev museum 08.jpg|Salavat Yulayevin əsərləri
Fayl:Salavat Yulayev museum 09.jpg|Başqırd musiqi alətləri
Fayl:Salavat Yulayev museum 10.jpg|BAşqırd yaşayış evi
Fayl:Salavat Yulayev museum 11.jpg|Başqırd döyüşçüləri


## Həmçinin bax
* Şeyxzadə Babiç muzeyi
* Başqırd Dövlət İncəsənət Muzeyi

## İstinadlar
İvan Yefremov

**İvan Vladimiroviç Yefremov** (doğ. 9 mart 1986-cı il) — Özbəkistanlı ağır atlet. Özbəkistan Respublikasının əməkdar idman ustası (2018). Özbəkistanın Daşkənd şəhərində anadan olub. Milliyətcə rusdur.

## İdman karyerası
2005-ci ildə keçirilən Dünya Gənclər Çempionatında 105 kq çəki dərəcəsində İvan Yefremov 11-ci nəticəni göstərdi (143 kq + 182 kq = 325 kq). 2007-ci ildə Respublika Olimpiya Ehtiyatları Kollecinin ağır atletika bölməsini bitirib. 2007-ci ildə keçirilən Dünya Kubokunda Efremov 94 kq (164 kq + 199 kq = 363 kq) kateqoriyasında 19-cu oldu. 2008 Asiya çempionatında 160 kq + 194 kq = 354 kq nəticə ilə İvan 94 kq çəki dərəcəsində beşinci yerə layiq görüldü.

2009 Asiya Çempionatında birdən qaldırmada 172 kq-lıq nəticə göstərdi. Təkanla qaldırmada öz kateqoriyasının ən yaxşı nəticəsi oldu: 213 kq çəki dərəcəsində ən yaxşısı (105 kq qədər kateqoriya). Yekun olaraq 385 kq nəticə ilə İvanın çempionatın bürünc medalına layiq görüldü. 182 kq + 218 kq = 400 kq nəticə ilə 2010 Asiya Oyunlarında gümüş medal qazandı.

2010-cu ildə keçirilən Dünya Kubokunda İvan Efremov 105 kq (181 kq + 221 kq = 402 kq) kateqoriyasında beşinci ola bildi. 2011 Dünya Kubokunda İvan cəmi 390 kq-lıq nəticə göstərməklə 11-ci oldu.

2012-ci ildə İvan 2012 Yay Olimpia Oyunlarında iştirak etdi. O birdən qaldırmada 183 kq, təkanda 218 kq, cəmi 401 kq nəticə göstərməklə beşinci yerə layiq görüldü.

2014 Asiya Oyunlarında mütləq kateqoriyada çıxış edən İvan, 414 kq nəticə ilə altıncı oldu. 2015 Asiya Çempionatında birdən qaldırmada kiçik qızıl medal (193 kq), təkanla qaldırmada isə (220 kq) üçüncü oldu. Bu göstərici İvana imkan verdi ki, ikinci dəfə qitə birinciliyində, bu dəfə mütləq kateqoriyada bürünc medal qazana bilsin.

2015 Dünya Kubokunda, 105 kq çəki kateqoriyasında birdən qaldırmada 192 kq qaldırdı və kiçik bir "qızıl" aldı. Ancaq 204 kq qaldıran İvan, 215 və 216 kq çəkilərinin öhdəsindən gələ bilmədi. Göstərilən nəticə Efremova yalnız səkkizinci olmağa imkanı verdi.

2016-cı ildə keçirilən Asiya çempionatında gümüş medal qazandı.

İvan Yefremov Özbəkistanın beynəlxalq dərəcəli idman ustasıdır.

## İstinadlar
Sink oksid

*Sink oksid* ZnO (sinkit) -   ağ rəngli qeyri-üzvi maddədir.
Suda həll olunmur, 1800 °C-ə qədər qızdırdıqda və sublimasiya zamanı saralır.

## Fiziki xassələri
Altıbucaqlı, iysiz kristalik strukturu olan tozdur.
## Alınması

Sink hidroksidin parçalanması zamanı alınır:

Zn (OH)2→ ZnO + H2O (t=100-250°C).

Sinkin oksigenlə qarşılıqlı təsirindən alınır:

2Zn + О2 → 2ZnО	

Həmçinin sink duzlarının parçalanması zamanı alınır.

## Kimyəvi xassələri

Sink oksid amfoter oksidlərə aiddir.  Turşularla reaksiya zamanı sink duzları alınır:

ZnO+2HCl→ZnCl2+H2O 

Qələvilərlə reaksiya zamanı kaliun sinkat və su alınır:

* ZnO+2KOH→K2ZnO2+H2O
* ZnO + CoO → CoZnO2

Bor oksid və silisium dioksid ilə reaksiya zamanı şüşəyə oxşar boratlar və silikatlar alınır: 
* 2ZnO + SiO2 → Zn2SiO4,
* ZnO + B2O3 → Zn(BO2)2.

## Tətbiqi
ZnO tibdə istifadə olunur.Sink oksidinin müasir tibbdə və kosmetologiyada geniş yayılması çoxfunksiyalılığı, geniş spektrli fəaliyyət və mükəmməl müalicəvi xüsusiyyətləri ilə əlaqədardır. Sink oksid tərkibli preparatlar yaxşı sakitləşdirici və müalicəvi xüsusiyyətlərə malikdir.
Toksikliyi
ZnO buxarı orqanizmə düşdükdə gözlərə və tənəffüs yollarına pis təsir edir,  qıcıqlanma yarada bilər. Həmçinin buxarın udulması çox olsa yüksək hərarət yarada bilər.
## İstinadlar
* Перельман В. И. Краткий справочник химика. — М.-Л.: Химия, 1964.
* Реми Г. «Курс неорганической химии» М, 1963
İsatay Taymanovun üsyanı

**İsatay Taymanovun üsyanı** — İsatay Taymanovun başçılıq etdiyi Kiçik juz qazaxların üsyanı. 

Bökey Ordasında İsatay Taymanov və Məhəmbət Ütəmisovun rəhbərlik etdiyi üsyanın əsas səbəbi kifayət qədər otlaq sahəsinin olmaması nəticəsində yaranan torpaq sıxlığı idi. Yararlı torpaqların sayı durmadan azalmaqda idi. Böyük və Kiçik Üzen boyunca və Qamış-Samara göllərinin ətrafında yerləşən torpaqlar müntəzəm olaraq kazak təsərrüfatları üçün əhalinin əlindən alınırdı. Qalan torpaqlar qeyri-bərabər şəkildə bölüşdürülürdü, əsas otlaqlar Cangir xan və onun yaxın adamlarına qalırdı. Ural çayını keçmək və onun çaylağı boyunca otlamağın qadağan olunması vəziyyəti daha da çətinləşdirdi. Ailələrini doyurmaq istəyən və torpaqların daha ədalətli paylanmasına ümid etməyən əhali sultan və xanların  mal-qarasını soymağa başladı.

1836-cı ilin fevral ayından qarşısıalınmaz çıxışlar başçı Taymanov və ona qoşulan akın Mahambet tərəfindən dəstəkləndi. Onlar xanlar və Ural Kazak Ordusunun torpaqlarını işğal etmək, Ural çayı tərəfə köçmək və mal-qaranı geri almağa çağırırdılar. Daha sonra, üsyana bir neçə soy nümayəndələri qoşuldular. Məsələn, Əlimulı qəbiləsinin Nəzər soyundan olan Jusip Kulanulı üsyançılara himayə və mümkün olan hər cür köməyi təmin etmişdir, hətta 500-ə yaxın əsgər göndərmişdir.
alt=|thumb|200x200px|A. O. Orlovski. "Kazakların qırğızlarla döyüşü" (çar Rusiyasında qazaxlar qırğız adlanırdı)
Əvvəlcə Rusiya hakimiyyətinin köməyi ilə torpaq probleminin həllinə ümid var idi. İsatay Taymanov kömək üçün general-qubernator V. A. Perovskiyə müraciət etmişdir. Lakin sonda bir neçə yüz Ural və Həştərxan kazakları və Cangir xana sadiq dəstələrdən ibarət cəzalandırıcı ekspedisiyasının təşkili qərara alındı. 1837-ci ilin noyabr ayında Tas-Tübe yaxınlığında üsyançılar üzərində qələbə qazanıldı. Pərən-pərən salınmış üsyançılar qismən yenidən Uralın sol sahilinə keçib qrupalaşdılar.

Yaz fəslində Perovski Peterburqa yazırdı ki, Taymanovun qoşunu artıq sərhəd xəttinə çox yaxınlaşıb. Mütəmadi qoşunların tərkibindəki Ural və Orenburq kazakları Uralın cənub hissəsinə göndərildi və 12 iyul 1838-ci ildə üsyançılar məğlub edildi, İsatay Taymanov isə qətlə yetirildi. Məhəmbət Ütəmisov sağ qalan üsyançılarla birlikdə cənuba qaçdı, ancaq 1846-cı il oktyabrın 20-də indiki Atırau vilayətinin ərazisində muzdlu qatillər tərəfindən öldürüldü.

## İstinadlar
Qızılquyruq çaxraqcıl

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.

## Təsviri
Dağlıq ərazi növü olub, əsasən bozumtul rəngindədir. Qızılı-pas rəngli quyruq hissəsi və quyruq yelpiyində kürən rəng ilə ayırd edilir. Tacı və bel hissəsi tünd bozumtulqəhvəyi tondadır. Üzü və boğazı qaramtıl rəngdədir. Digər çaxraqcılların əksinə olaraq, qanadları açıq və ayaqları yellənən şəkildə havada az qala asılı qalır. Həyəcan siqnalı cingiltilidir. Növ siqnalı isə digər quş səslərinin təqlidindən uzaq, sadə formada təkrarlanan melodik islıq şəkilindədir.Nəğməsi əksınə digər quşların səslərinin təqlıdındən ibarətdir. Uçuş zamanı təxminən 10-15 m yüksəklikdən ötərək keçir

## Yayılması
Yuvalama arealı Şərqi Türkiyəni və həmsərhəd Cənubi Qafqaz ərazilərini, İran və Cənubi Türkmənistanı əhatə edir. Kipr və Liviyada təsadüfi qonaqdır. İsraildə, Suriyada və İordaniyada nadir hallarda köç vaxtı rast gəlinir. Qışlama Yəməndə, Səudiyyə Ərəbistanında, şimal-şərqi Afrikada Qırmızı dəniz boyu ərazilərdə keçır. Azərbaycanda Naxçıcan Muxtar Respublikasının Culfa və Ordubad rayonunun bütün yüksəkliklərində tək-tək rast gəlinir. Azərbaycanın Zəngilan və Cəbrayıl rayonlarının ərazisindədə rast gəlinməsi ehtimal olunur.

## Həyat tərzi
Quru, çöl iqlimli və yüksək kolluqlu ovalar ilə əsasən dağlıq bölgələri seçir. Bozqır və çılpaq qayalıqlardakı oyuq, çat kimi uyğun yerləri seçir. Qışda isə nadir olaraq səhra xüsusiyyətləri olan sahələri seçir, ancaq istifadə etdiyi yuvalar yalçın qayalıqlar və quraq ərazilərdəki kolluqlardadır. Əsasən, oturaraq vəziyyətdə cücülərlə qidalanır. Quru torpağı qazıb, qarışdıraraq böcək və s. sürfələri tutur. Bitki üzərindən qapdığı böcək sürfəsini dimdiyi ilə torpağa vuraraq əzir və udur. Çoxalma dövrləri xaricində ümumiyyətlə tək yaşayır. Köç zamanı qısa müddətli istifadə edilən ərazi erkək tərəfindən digər növlərə qarşı müdafiə olunur. Yuvaqurma sahələri qonşularıyla iç-içə keçəcək bir xarakterdədir. Qışladığı sahələrdə oktyabrdan fevral və ya martın ortalarına qədər müşahidə olunur. 

## Sayı
Dünya üzrə sayı haqqında məlumat yoxdur. Ancaq Avropada 2,100 - 7,000 cüt olduğu təxmin edilir. Sayları olduqca az olmaq üzrə Azərbaycan o cümlədən Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisində rastgəlmə tezliyindən asılı olaraq bizim tərəfdən 80-500 cüt olduğu qiymətləndirilir.

## Azalma səbəbləri
Davamsız otarma nəticəsində kolluqların yeni pöhrələrinin məhv edilməsi, kolluqların qırılması, yandırılması və qayalıqların deqradasiyası səbəb ola bilər

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Yaşayış ərazilərindən bəzi yerlərin, Qoruq, Milli Park və Yasaqlığın tərkibində olması mühafizəsinə kömək edir, Avropa mühafizə statusuna (VU), Bonn və Bern konvensiyalarına daxil edilmişdir

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Növün yaşadığı ərazilərdə otarmanın məhdudlaşdırılması, kolluqların bərpası və qayalıqların deqradasiyasının azaldılması mühafizəyə kömək edə bilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şeyxzadə Babiç muzeyi

**Şeyxzadə Babiç** () — başqırd milli ədəbiyyatının klassiki, Başqırd milli azadlıq hərəkatının iştirakçısı, Başqırd Hökumətinin üzvlərindən biri Şeyxzadə Babiçə həsr olunmuş muzey. Muzey Başqırdsıtanın Dyurtyulinsk rayonunun Asyanovo kəndində yerləşir.

## Haqqında
Muzey 1995-ci ildə Şeyxzadə Babiçin doğulmasının 100 illiyi münasibətilə açılıb. 2002-ci ildən etibarən muzey "Başqırdıstan Respublikasının Milli ədəbiyyat muzeyi"-nin filialıdır. Muzey üç ekspozisiya zalından ibarətdir. Asyanovo kəndinin tarixi zalında, kəndin tarixi və məşhur sakinləri haqqında sənədlər nümayiş olunur.

Şeyxzadə Babiçin həyatı və yaradıcılığı zalında isə şairin imzası olan "Akmulla" jurnalı, 1922-ci ildə Kazanda nəşr olunmuş "Шиғырҙар мəжмүғəһе" (Şeirlər toplusu) kitabı, həmin şeirlər toplusunun 1912-ci ilə aid əlyazması, şairin "Karmak", "Şuro" jurnallarında, "Vakıt", "Tormoş" qəzetlərində çap olunmuş şeirləri eləcə də onun vizit kartları qorunur. Muzeyin ekspozisiyasında rəsm, heykəltaraşlıq nümunələri, məişət əşyaları, şairin həyat və yaradıcılığı ilə bağlı fotolar və sənələr də var.

Etnoqrafiya zalında isə kənddə və rayonda yaşayaan başqırdların mədəni məişət fərqlilikləri, adətləri nümayiş etdirilir. Muzeydə davamlı olaraq məşhur şair və yazıçılarla ədəbiyyat görüşləri keçirilir, və burada Şeyxzadə Babiçin şeirləri oxunur.

## Həmçinin bax
* Salavat Yulayev muzeyi
* Başqırd Dövlət İncəsənət Muzeyi

## İstinadlar
Qazaxıstan Milli İncəsənət Universiteti

**Qazaxıstan Milli İncəsənət Universiteti (QazMİU)** (, ) — Astana şəhərində yerləşən Qazaxıstanın ali təhsil müəssisəsi.

Qazaxıstan Milli Musiqi Akademiyası 31 mart 1998-ci ildə keçmiş Qazaxıstan prezidenti N. A. Nazarbayevin dəstəyi ilə yaradılmışdır. Qazaxıstan Milli Musiqi Akademiyasında təhsil ibtidai (1–8 siniflər), orta (9–12 siniflər), ali (1–4 kurs) və aspirantura (magistratura və doktorantura) təhsillərini əhatə edirdi. Qazaxıstan hökumətinin 12 oktyabr 2009-cu il tarixli qərarına əsasən Qazaxıstan Milli Musiqi Akademiyası yeni status aldı və Qazaxıstan Milli İncəsənət Universiteti adlandırıldı.

QazMİU nümayəndələri Avstriya, İtaliya və Rusiyada keçirilən musiqi yarışmalarının qalibləri olmuşdular. 2000-ci ildən Astana Bələdiyyəsi və Qazaxıstan Milli Musiqi Akademiyası beynəlxalq "Shabyt-Inspiration" müsabiqəsini keçirdirlər. Buranın məzunları Astana və Qazaxıstanın digər şəhərlərinin həmçinin yaxın və uzaq xarici ölkələrinin təhsil müəssisələri və musiqi qruplarında çalışırlar.

## Fakültələri
* Musiqi fakültəsi
* Teatr, Kino və TV fakültəsi
* Ənənəvi Musiqi Sənəti Fakültəsi
* Sosial Elmlər Fənləri Fakültəsi
* Rəssamlıq fakültəsi

## İstinadlar
Mis (II)oksid

**Mis (II) oksidi** (mis oksidi) CuO – iki valentli mis oksididir. Qara kristaldır, normal şəraitdə olduqca sabitdir, suda həll olunmur. Təbiətdə tenorit (melakonit) mineralı kimi mövcuddur.

## Alınması
* Mis (II) oksidi havada metalik misi qızdırmaqla (1100 ° C-dən aşağı olan temperaturda) almaq olar:

* 2Cu + O2 = 2СuО

* Mis (II) hidroksidi, onun nitrat və ya karbonatını qızdırmaqla mis (II) oksidi almaq olar:

* 2Cu(NO3)2 → 2CuO + 4NO2 + O2
* CuCO3 → CuO + CO2
* Cu(OH)2 → CuO + H2O

* Malaxiti qızdırmaqla CuO alınır:

* Cu2CO3(OH)2 →2CuO + CO2 + H2O

## Kimyəvi xassələri
* Mis (II) oksid turşularla reaksiyaya qirərək mis (II) duzları və su əmələ qətirir:

CuO + 2HNO3 → Cu(NO3)2 + H2O

* CuO qələvilərlə qarşılıqlı əritməklə kupratlar alınır:

CuO + 2KOH → K2CuO2 + H2O

11000C qədər qızdırılıqda mis və oksigen alınır. Mis (II) oksidə yaxın qələn mis (II) hidroksid zəif qələvidir. Qələvilərin qatı məhlulu ilə reaksiya zamanı hidrokso-kupratlar əmələ gəlir.

Cu(OH)2 + 2NaOH → Na2 [Cu(OH)2]

## Fiziki xassələri
Mis (II) oksidi monoklin kristal sisteminə aiddir.

## Tətbiqi
CuO, yaşıl və mavi rəng vermək üçün şüşə istehsalında istifadə olunur. Bundan əlavə, mis oksid mis — yaqut şüşələrin istehsalında istifadə olunur. Mis(II) oksidi quru batareyalar hazırlamaq üçün istifadə edilə bilər.

## Qeydlər

## Mənbə
* Реми Г. "Курс неорганической химии" М, 1963
* M. K. Bağıyeva. Ümumi və qeyri-üzvi kimya praktikumu. Bakı-2012
Çaxraqcıl

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Növləri
*  (Hume, 1872)
*  (Temminck, 1825)
*  (Homeyer, 1884)
*  (Linnaeus, 1758) 
* 
*  (Bonaparte, 1854)
*  (Heuglin, 1869)
*  (Finsch & Hartlaub, 1870)
*  (Temminck, 1829) 
*  (Brehm, CL, 1855) 
*  (Gmelin, 1789) 
*  (Lichtenstein, 1823)
*  (Seebohm, 1881)
*  (Ruppell, 1837)
*  (Lichtenstein, 1823) 
*  (Temminck, 1825) 
*  Vieillot, 1818 
*  (Linnaeus, 1758)
*  (Shelley, 1885)
*  (Blyth, 1847)
*  (Gmelin, 1789)
*  (Lepechin, 1770)
*  (Hemprich & Ehrenberg, 1833)
*  (De Filippi, 1863)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Duzdağ Gips Yatağı

**Duzdağ Gips Yatağı** — Babək rayonu ərazisində

## Haqqında

Naxçıvan şəhərindən 10 km şimal-qərbdə Naxçıvan duz yatağından 3 km cənub-şərqdədir.Geoloji quruluşunda Sarmat mərtəbəsinin Alt, Orta və Üst yarımmərtəbələrinin tündqırmızı,yaşılımtıl-boz və tünd-boz rəngli əhəngdaşlarla növbələşən beş gips layı iştirak edir. Faydalı qatın lay üzrə ümumi qalınlığı 5-6 *m*; dərinliyə getdikcə qalınlıq azalır. Keyfiyyətinə görə I və II növ tikinti gipsi kimi yararlıdır. Yatağın ehtiyatı 5361189 tondur. Yataq istismar olunur.

## Mənbə

*
Dizə məhəlləsi

**Dizə məhəlləsi** — Naxçıvan şəhərində qədim məhəllə

## Tarixi

"Dizə" toponimi Naxçıvan Muxtar Respublikasında geniş yayılmışdır. Muxtar respublikanın əksər rayonlarında belə yer adları var. Mütəxəssislərin fikrincə, Dizə bir neçə ailənin yığışıb,kiçik bir məhəllədə,yaxud kənddə məskunlaşması deməkdir. Dizə məhəlləsi şəhərin indiki məişət xidmət evi,elmi mərkəz,avtovağzala qədər olan ərazisini əhatə edirmiş.

## Mənbə

*
Didivarlılar

**Didivarlılar** — türk tayfası.

## Tarixi
Kəngər tayfasından (bax *[[kəngərlər]]*) olmuşlar. XVIII əsr-XIX əsrin ortalarına aid bəzi mənbələrdə Naxçıvan mahalında yaşayan kəngər mənşəli bir sıra qol və tirələrin içərisində Didivarlıların da adı çəkilir. Azərbaycan hökmdarı Nadir şah Əfşarın hakimiyyəti dövründə(1736-1747) inzibati cəhətdən Naxçıvandakı Didivarlılara öz aralarından çıxmış vəkil və ağsaqqallar rəhbərlik edirdilər. Naxçıvan diyarının və Dərələyəz mahalının bir sıra kəndində yaşamış Didivarlılar maldarlıqla məşğul olmuşlar. Babək rayonundakı Didivar kəndinin adı Didivarlılarla əlaqədardır.

## Mənbə
*
Ultranasionalizm

**Ultranasionalizm** — İfrat millətçilik "insanların maraqlarını bir dövlət və ya digərləri üzərində təşviq edən ifrat millətçilik" və ya "öz millətinə həddindən artıq sədaqət"dir.

## Ultranasionalist bəzi partiyalar
* Bolqarıstan: ATAKA
* Hindistan: Şiv Sena
* İsrail: Tkuma
* Polşa: Millətçi Hərəkat
* Rusiya: Rusiya Liberal Demokratiya Partiyası
* Serbiya: Serbiya Radikal Partiyası
* Türkiyə: Milliyətçi Hərəkat Partiyası
* Yunanıstan: Qızıl Şəfəq
Martin Henrix Lixtenşteyn

**Martin Henrix Karl Lixtenşteyn** (;) – Alman həkimi, tədqiqatçısı və zooloqu.  Berlin zooparkının ilk direktoru olmuşdur.

 
## İşləri
* Hinrich Lichtenstein: *Reisen im südlichen Afrika*, 1810
* Hinrich Lichtenstein: *Zur Geschichte der Sing-Akademie in Berlin. Nebst einer Nachricht über das Fest am funfzigsten Jahrestage Ihrer Stiftung und einem alphabetischen Verzeichniss aller Personen, die ihr als Mitglieder angehört haben.* Verlag Trautwein, Berlin 1843.

## İstinadlar
İrtica

**İrtica** (arb: رُجُع rücu kökündən, de: réaction — az: reaksiya) və ya **geriçilik** (az: "əvvəlki yerə qayıtmaq"), **reaktsionizm** əvvəlki vəziyyətə qayıtmağı tələb edən, həddindən artıq mühafizəkar və mütərəqqi olanlara qarşı olan, hər hansı bir ictimai və ya siyasi hərəkat və ya ideologiyadır.

## Təsviri
Sosial elmlər doktoru Emre Konqar "insanın tarixi inkişaf prosesinə, istehsal münasibətlərinə, istehlak və bölüşdürmə münasibətlərinə və siyasi rejimlərə görə" reaksionizmi təsnif etmişdir. Bu tərifə görə, bəşəriyyət tarix boyu inkişaf və tərəqqi göstərmişdir. Konqarın tərifinə görə yığıcılıq, ovçuluq, kənd təsərrüfatı, sənaye və informasiya cəmiyyəti kimi mərhələləri geri almaq və ya dayandırmaq mürtəcilikdir. Zamanla istehsal əlaqələri, ibtidai klanlar, köləlik, feodalizm, kapitalizm və sosializm kimi dəyişmişdir. Bu dəyişiklikləri geriyə qaytarmağı müdafiə etmək mürtəcilikdir. Allahın adı ilə cəmiyyəti idarə edən mütləq hüquqi və inzibati səlahiyyətlərə sahib olan hökmdarlar və səltənətlər öz yerlərini konstitusional krallıqlara və respublikalara buraxmışdırlar. Müasir dövlətlərdə fərdi hüquq və azadlıqlar demokratik və dünyəvi qanunlarla təmin olunur. Müasir və demokratik rejimlərdən daha çox, dini qaydaların insanlara qarşı tətbiq olunduğu antidemokratik rejimləri tələb etmək mürtəcilikdir.

## Tarixi
Bu termin Qərbdə Böyük Fransa inqilabı dövründə cinayətkar monarxiya rejiminə və ya onun şərtlərinə qayıtmaq istəyən əks-inqilabçıları təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir. XIX əsrdə qərbdəki dərəbəylikləri və aristokratiyanı qorumaq istəyən sənayeləşmə, respublikaçılıq, liberalizm və sosializm əleyhdarlarını təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir. Mürtəcilik termini, eyni zamanda, siyasi inkişafa və yeniliyə qarşı çıxan ideologiyaları aşağılamaq üçün də istifadə olunur.

XX əsrdə mürtəce (reaksionist) siyasi birləşmələrin ümumi xüsusiyyəti keçmiş dövrlərdə olduğu kimi (demokratiyadan əvvəl) totalitar və ya totalitar tipli bir quruluşun inzibati bir quruluş olmasına tərəfdar olması ilə bərabər, həm də davamlı sənaye istehsalı və sənayeləşmə tərəfdarı olmaları da görülmüşdü. İspaniyadakı Franco administrasiyası, Fransadakı Vichy administrasiyası, Portuqaliyadakı Antonio Salazar administrasiyası buna nümunədir.

Dünyanın müxtəlif yerlərində mövcud olan rejimə cavab olaraq, mürtəce siyasi proqramlar hazırlayan siyasi quruluşlar müşahidə olunmuşdur. Bu gün Almaniyadakı neonasistlər, Əfqanıstandakı Taliban və ABŞ-dakı Ku Kluks Klan kimi qruplar mürtəcili görüşə malikdirlər. Mövcud siyasi birləşmələr azlıq təşkil edirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şahsevən xalçası

**Şahsevən xalçası** və ya **şahsevən kilimi** — Cənubi Azərbaycan bölgəsində şahsevənlər tərəfindən hazırlanan Azərbaycan üslubu olan əl işi.

## Həmçinin bax
* Təbriz xalçaçılıq məktəbi
* Şeyx Səfi xalçası
* Heriz xalçaları

## İstinadlar
*
Bavlı rayonu

**Bavlı rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Respublikanın şimal-qərbində yerləşir. İnzibati mərkəzi Bavlı şəhəridir.
## Coğrafiyası
Qərbdən Buqulma rayonu, şimaldan Yutazinski rayonu ilə, şərqdən Başqırdıstan Respublikası ilə (Şaran, Tuymazı rayonları, Oktyabrski şəhər rayonu), Orenburq vilayəti (Severnı və Abdulinski rayonları) ilə həmsərhəddir.

Rayonda əsasən qara və karbonatlı torpaqlar yayılmışdır.
## Tarixi
Rayonun ərazisi 1920-ci ilə qədər Samara əyalətinin Buqulma qəzasına, 1920-1930-cu illərdə isə Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Buqulma kantonuna daxil olur.

Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının inzibati bir qurumu olaraq rayon 10 avqust 1930-cu ildə qurulmuşdur.

4 yanvar 1963-cü ildə Bavlı rayonunun ərazisi Buqulma rayonuna daxil edilir. 12 yanvar 1965-ci ildə Bavlı rayonu yenidən qurulur.
## Əhali
; Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Bavlı ş.) rayon əhalisinin 63,84 % yaşayır.
; milli tərkib
Tatarlar, ruslar, çuvaşlar, udmurtlar, mordovalılar və başqaları.
## İnzibati ərazi bölgüsü
Bavlı rayon inzibati ərazisinə 1 şəhər və 13 kənd inzibati vahidliyi daxildir. Rayon ərazisinə isə ümumilikdə 40 yaşayış məntəqəsi daxildir.

## İqtisadiyyat
Neft, gil, əhəng daşı, çınqıl, meşə ehtiyatları rayonun əsas təbii ehtiyatlarıdır.

### Sənaye
Rayondakı sənaye müəssisələri arasında əsas payı neft istehsalı, daşınması və emalı (NGDU Bavlıneft, Bavlynefteprodukt ASC, Aloyl, Əmət qazma emalatxanası, eləcə də TATNEFT-nin filialları tutur) əsas yer tutur. Neftlə yanaşı digər sahələr də inkişaf edir.
### Kənd təsərrüfatı
Rayonun aqrar-sənaye kompleksi 18 kənd təsərrüfatı və 54 ferma təmsil olunur. Əsas becərilən bitkilər: buğda, arpa, yulaf, noxud, qarabaşaq, darı. Heyvandarlıq: mal-qara, qoyun, at, qaz təsərrüfatı. Rayonun ən böyük müəssisələri bunlardır: Bavlı çörək zavodu ASC, Aqrohimservis ASC,  Meliorasiya ASC və bir sıra digərləri.

## Təhsil və mədəniyyət
Rayonda 23 məktəbəqədər təhsil müəssisəsi, 28 ümumi təhsil müəssisəsi, 82 nömrəli peşə liseyi, 28 kitabxana, 25 klub vardır.
## Yerli hökumət
;Rayon icra başçıları
Ramil Hakimulloviç Gatiyatullin
;İcraiyyə Komitəsi rəhbərləri
Hamil Nailoviç İbraqimov

2016-cı ildən - İlyas İsmaqiloviç Quzairov

## İstinadlar
Nukleofilik əvəzetmə reaksiyaları

thumb|359x359px
**Nukleofilik əvəzetmə reaksiyaları** () — bölüşdürülməmiş elektron cütü daşıyan reagent-nukleofilin hücumu həyata keçirdiyi əvəzetmə reaksiyalarıdır. *Nukleofilik* əvəzetmə reaksiyalarında tərk edən qrupa *nukleofuq deyilir*.

Bütün nukleofillər Lyuis əsaslarıdır.

Nukleofilik əvəzetmə reaksiyalarının ümumi görünüşü:

: R - X + Y - → R - Y + X - ( burada Y - anion nukleofilidir)

: R - X + Y - Z → R - Y + X - Z (burada Y - Z neytral nukleofildir)

*Alifatik* (geniş yayılıb) və *aromatik* (geniş yayılmayıb) nukleofilik əvəzetmə reaksiyaları mövcuddur.

Alifatik nukleofilik əvəzetmə reaksiyaları üzvi sintezdə çox vacib rol oynayır və həm laboratoriya təcrübəsində, həm də sənayedə geniş istifadə olunur.

Mövcud faktları və müşahidələri ümumiləşdirərək nukleofilik əvəzetmə reaksiyalarının mexanizmini izah edən bir nəzəriyyə 1935-ci ildə İngilis alimləri Edvard Hughes və Christopher Ingold tərəfindən hazırlanmışdır.

## Alifatik nukleofilik əvəzetmə reaksiyaları
thumb|250x250px| S<sub>N</sub>1 reaksiyanın şərti enerji profili
### S<sub>N</sub>1 Reaksiyaları
**S<sub>N</sub>1** **reaksiyasının** və ya **monomolekulyar nukleofilik əvəzetmə reaksiyasının** () mexanizmi aşağıdakı mərhələləri əhatə edir:

1. Karbokationın (yavaş mərhələ) yaranması ilə substratın ionlaşması:

: R - X → R+ + X-

2. Karbokationa nukleofilik hücum (sürətli mərhələ):

: R+ + Y- → R-Y

və ya (neytral birləşmə nükleofil rolunda çıxış edirsə):

: R+ +  Y - Z → R - Y+−Z

3. Kationın parçalanması (sürətli mərhələ):

: R - Y + −Z → R - Y + Z +

**S<sub>N</sub>1** reaksiyasına misal olaraq, tert-butil bromidin hidrolizini göstərmək olar:

Monomolekulyar nukleofilik əvəzetmə reaksiyasının şərti enerji profili diaqramda göstərilmişdir.

**S<sub>N</sub>1** reaksiyasının sürəti  (sadələşdirilmiş formada) nukleofilin konsentrasiyasından asılı deyil və substratın konsentrasiyası ilə mütənasibdir:

: **Reaksiyanın sürəti = k × [RX]**

## İstinadlar
Barsbay

**Əşrəf Seyfəddin Barsbay** — 1422–1438-ci illərdə Misirin doqquzuncu Burci Məmlük sultanı. Çərkəz əsilli idi və ilk Burci sultanı Barququn keçmiş qulu idi.

16 illik hakimiyyəti Misirdə Məmlük dövrünün standartlarına nisbətən uzun bir hökmranlıq etdi. Onun hakimiyyəti nisbətən təhlükəsizlik və sabitliklə, az sayda müharibə və ya üsyanla qeyd edildi. Göründüyü kimi, eyni zamanda xəsislik və pis xasiyyətli olduğu qədər eyni zamanda kasıblara və sufilərə qarşı xeyirxahlığı olmuşdur.
Məmlük dövlətində bir sıra inzibati islahatlara, o cümlədən sultanlığın hərbi cəhətdən möhkəmləndirilməsinə və Yəmən ilə Avropa arasında Qırmızı dəniz ticarətinə Misirin müstəsna hüquqlarının verilməsinə cavabdeh idi. Bu müddətdə Hind okeanı ticarət yollarını Ciddədən (Qahirəyə yaxın) yönləndirdi və şəkər və bibər üzərində bir dövlət inhisarını da tətbiq etdi. Qırmızı dənizdəki fəaliyyətləri, əvvəlki əsrdə tənəzzülə uğrayan mühüm bir liman olan Aidhabın 1426-cı ildə sonuncu dəfə süqutunu əhatə etdi. 1426–1427-ci illərdə Kipri ​​yenidən geri aldı, kralını ələ keçirdi və xərac verməyə məcbur etdi.

1430-cu ildə Misirdə qıtlıq və vəba hökm sürdü. Barsbay dövrünün digər müsəlman hökmdarları ilə, yəni Benqal sultanı Cəlaləddin Məhəmməd şah ilə yaxşı əlaqələrə sahib idi.

## İstinadlar
Baltaç rayonu

**Baltaç rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Respublikanın şimalında yerləşir. İnzibati mərkəzi Baltaç şəhəridir.
## Coğrafiyası
Tatarıstanın Kukmara, Arça, Saba rayonları, Kirov vilayətinin Malmıj rayonu və Mari El Respublikasının Mari-Turekski rayonu ilə həmsərhəddir.

Relyefi hündürlüyü 170–200 m olan yüksək bir düzənlikdir. Çay şəbəkəsi Şuşma çayı və onun qolları Arbor, Kuqubork və Kuşket ilə təmsil olunur.
## Tarixi
1920-ci ilə qədər rayonun ərazisi Kazan vilayətinin Kazan qəzası və Vyatka quberniyasının Mamadış qəzasına daxil idi. 1920-1930-cu illərdə rayon Arça və Mamadış kantonlarının, 1930-1932-ci illərdə isə Tyunterski rayonunun tərkibində idi.

2 mart 1932-ci ildə Tyunterski rayonu Baltaç adlandırıldı. 1 fevral 1963-cü ildə ərazinin Arça rayopnuna verilməsi ilə ləğv edilir və 12 yanvar 1965-ci ildə isə bərpa edilir.
## Yerli özünü idarəetmə
Baltaç rayonu ərazisinə 1 şəhər və 17 kənd inzibati vahidliyi daxildir. Rayon ərazisinə ümumilikdə 77 yaşayış məntəqəsi daxildir.

## Əhali
; Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Baltaç q) rayon əhalisinin 24,77 % yaşayır.
## Nəqliyyat
16K-0396 Kazan-Malmız avtomobil yolu Baltaç-Şemordan-Boqatye Sabı-Tyulyaçi yollarından (həmçinin Kukmora və Vyatskiye Polyanı yaxınlığındakı körpü), 16K-0520 Baltaç-Tsipya, 16K-0533 "ərazisindən keçir. Şişiner - Tsipya - Mari-Turek."

Rayondan heç bir dəmir yolu xətti keçmir (ən yaxın stansiya Şemordan, Baltaçdən 21&nbsp;km məsafədədir). Baltaçın şimalında bir hava məkanı var.

## Tanınmış şəxsləri
Qilmutdinov Gayfutdin - Sovet İttifaqı Qəhrəmanı. Smail kəndində anadan olub.

Qriqori Serqeyeviç Medvedev (1904-1938) - Udmurt yazıçısı. Kiçik Lızi kəndində anadan olub.

Mixail Vladimiroviç Fedorov (1904-19 ??) - Sovet hərbi rəhbəri, qvardiya polkovniki, Biktyaşevo kəndində anadan olub.

Ravil Fəxretdinov (1937-2014) - məşhur tatar tarixçisi-alimi, arxeoloq, akademik və yazıçı.

Haris Salixcan - din xadimi və yazıçı.

Vasil Bulatov - Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Ramil Notfullin (1961) - Tatarıstan Respublikasının Baltaç rayonunun icra başçısı (2012-ci ildən).

## KİV
Rayonda  “Hezmət” (Əmək) - Azlane qəzeti tatar və udmurt dillərində nəşr olunur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Сайт Балтасинского района
* Официальный сайт Балтасинского муниципального района
* Балтасинский район на портале TatCenter.Ru