open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pepee

**Pepee** — Türkiyədə istehsal olunan  cizgi filmi serialı.

## Obrazlar
*Pepee — ağıllı, şirin bir uşaq.
*Şuşu — serialda görünməyən, hadisələri izah edən və xarakterlərlə danışan adam.
*Şila — Pepeenin ən yaxın yoldaşı və xalası qızı.
*Zulu — Pepeenin ən yaxın yoldaşı. Pepee və Şila onunla bir çox şey öyrənir və yerli rəqsləri oynayır.
*Maymuş — Pepeenin meymun yoldaşı.
*Bebe — Pepeenin kiçik bacısı.
*Annee — Pepee və Bebenin anası.
*Babaa — Pepee və Bebenin babası.
*Dede — Pepee və Bebenin dedesi.
*Nine — Pepee və Bebenin nənəsi.
*Köpüş — Pepeenin köpeği.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.pepee.com.tr/
Real zamanda strategiya

**Real zamanda strategiya** — strategiya videooyunları janrının alt-janrı olub, oyunçuların növbələşmə gözləmədən eyni vaxtda oynamağa davam etdikləri videooyun tipidir. Bu ifadə ilk dəfə Brett Sperri tərəfindən "Dune II" oyununun bazara çıxarılması zamanı istifadə olunub.

RTS oyunlarında, digər müharibə oyunlarında olduğu kimi, iştirakçılar öz qüvvə və tikililərini özləri qurub xəritənin müvafiq hissələrində yerləşdiri və ya rəqiblərinin mülk və texnikalarını məhv edirlər. Tipik RTS oyunlarında oyun ərzində əlavə texnika və binaların yaradılması mümkündür. Bu vasitələr çox vaxt məhdud kəmiyyətli ehtiyatların (yanacaq, material və s.) hesabına qurulur. Bu ehtiyatlar xəritənin xüsusi hissələrində verilmiş mənbələrin nəzarət altına götürülməsi və ya yığım/emal üçün qurulmalı olan tikililərə bu məqsəd üçün nəzərdə tutulmuş texnikanın köməyi ilə əldə olunur. RTS oyunları üçün ehtiyatların yığılması, bazanın tikilməsi, oyundaxili texnologiyaların inkişaf etdirilməsi və qüvvələrin dolayı idarə olunması səciyyəvi xüsusiyyətlərdir. RTS oyunlarında oyunçuya verilən tapşırıqlar çox diqqət və vaxt tələb edə bilər, qalib gəlmək üçün təklif olunan istifadəçi interfeysi mürəkkəb olur.

Digər videooyun janrları konseptual və oyun praktikası olaraq RTS-lərlə ortaq xüsusiyyətli olsalar da, RTS oyunları qədər mürəkkəbliyə malik deyil. Məsələn, şəhərtikmə oyunları, inşaat və idarəetmə simulyasiyatorları və real zamanda taktika oyunları "real zamanda strategiya" kateqoriyasına aid edilmir.

## Yarışlar
RTS üzrə dünya yarışları "Warcraft III" oyunu üzrə, buraxıldığı ildən (2002) keçirilməyə başlayıb. Bu oyun o qədər uğurlu olub ki, bəzi oyunçular "Warcraft III Dünya Çempionatları"nda "Warcraft III professional competition" oynamaqla 200 000 ABŞ dolları əldə etmişlər. Buna əlavə olaraq hər il yüzlərlə StarCraft II yarışları keçirilir. Bu yarış elektron idman növlərinin məşhur qollarından birinə çevrilir. Yarışlardan MLG, NASL, GSL və Dreamhack diqqət cəlb edənlərdəndir. RTS çempionatları daha çox Cənubi Koreyada məşhurdur.
Ələddin Paşa

**Ələddin Paşa** () — İkinci Osmanlı padşahı olan Orxan Qazi dönəmində, təxminən 1320–1331 müddətində sədrəzəmlik etmiş Osmanlı dövlət adamı.

## Həyatı
İlk Osmanlı tarixçiləri olan Aşiqpaşazadə, Oruc bəy, Nəsri, İbn Kamalın qeydlərinə görə ilk Osmanlı sədrəzəmi olan Ələddin Paşa ilk Osmanlı padşahı I. Osman Qazinin oğlu idi. Ələddin Paşa atasının səltənəti dönəmində məsləhətlər vermiş, daha sonra atasının əmriylə babası Şeyx Ədəbalının yanına Biləciyə getmiş və burada ona xidmət etməyə başlamışdır. Dövrün tarixi qaynaqlarında atasının vəfatından sonra təşkil olunan müşavirə məclisində taxtdan imtina etdiyi və qardaşı şahzadə Orxanı taxta layiq gördüyü göstərilir.

Ələddin bəy vəzirlik dövründə maliyyə, saray geyimi, ordu və qanun tərtibatı ilə bağlı mühüm islahatlar aparmış, onun məsləhəti ilə Orxan Qazinin adına sikkə kəsilmişdir. İlk nizami piyada ordusu və ilk Osmanlı qanunnaməsi məhz onun vəzirlik dövründə tərtib edilmişdir.

1331 tarixində vəzirlikdən ayrılaraq sadə həyat tərzi keçirmiş, bundan 2 il sonra Biga qalasında vəfat etmişdir. Cənazəsi Bursadakı Osman Qazi türbəsinə dəfn edilmişdir. Ölümündən sonra övladlarına səltənət tərəfindən hörmət əlaməti olaraq Ələddin Paşanın adına xeyriyyə cəmiyyəti qurulmuşdur.

## Ailə
Əlaəddin Paşa Bələdin qızı ilə evləndi və bu evlilikdən təxminən səkkiz övladı oldu: 
* Hörmətli Kılıç: Onların uşaqları var idi.
* Hızır bəy: Uşaqları var idi.
* Mehmed bəy: Bir oğlu və bir qızı var idi.
* İbrahim bəy: Bir oğlu və bir qızı var idi.
* Şahi Çələbi: Bir qızı var idi.
* Taci Hatun
* Ayşe Hatun
* Paşa Hatun

## Xeyriyyə işləri
Bursada Qala içində iki məscidi və bir imarət tikdirmiş, adına vəqf təsis olunmuşdur.

## İstinadlar
Nizaməddin Əhməd Paşa

**Mahmudoğlu Nizamüddin Əhməd Paşa** () — Sultan Orxan Qazinin səltənətində, təxminən 1331–1348 illərində sədrəzəmlik edən Osmanlı paşasıdır. Elmiyyə sinfindən vəzirliyə yüksələn ilk paşalardan biridir.

## Həyatı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hacı Paşa

**Hacı Mehmed Paşa** — padşah Orxan Qazi səltənətində təxminən 1348-1349 müddətində sədrəzəmlik edən Osmanlı dövlət adamıdır.

Haqqında çox da bilgi yoxdur. 1348 tarixində sədrəzəmliyə gətirilmiş, 11 il bu vəzifədə qalaraq 1359 tarixində yerinə Sinanüddin Fakih Yusif Paşa gətirilmişdir.

## İstinadlar
Sinanüddin Fakih Yusif Paşa

**Sinanüddin Fakih Yusif Paşa** — 1349-1364-cü illərdə sədrəzəmlik etmiş Osmanlı dövlət adamıdır. Sədrəzəmliyi dövrü ilə bağlı məlumatlar çox azdır. 1364 tarixindəki vəfatından sonra Çandarlı Qara Xəlil Paşa sədrəzəmliyə gətirilmiş, bununla da Osmanlı dövləti idarəçiliyində Çandarlı dövrü başlamışdır.
Ən hündür binaların siyahısı

**Ən hündür binaların siyahısına** hündürlüyü 300 metr və daha artıq olan göydələnlər daxil edilmişdir.

## Tikilmiş və tikilmək üzrə olan binalar
Bu alt siyahıya tikintisi başa çatmış və hal-hazırda tikilməkdə olan, ancaq maksimal hündürlüyünə çatmış binalar daxil ediliblər. Bina sözünün altında insanların yaşayışı üçün və/yaxud fəaliyyəti üçün nəzərdə tutulmuş yerüstü tikililər başa düşülür. Digər məqsədlər üçün nəzərdə tutulmuş tikililər (məsələn: televiziya qüllələri, tüstü turbaları və d.) hesaba alınmır.

## Tikilməkdə olan binalar

## Qitələrə görə ən hündür binalar

## Ən hündür binaların xronologiyası

## Xarici keçidlər

* SkyscraperCity

## İstinadlar
Şaş vilayəti

**Şaş vilayəti** — Orta Asiyada tarixi bölgə.

## Adı haqqında
"Çaç müasir Daşkəndin ən qədim adıdır. Dillərində "ç" çəsi olmadığına görə ərəblər onu "Şaş" şəklində yazmışlar. "Şaşkənd" sonralar "Daşkənd"ə çevrilmişdir. Şəhərin adını çin qaynaqları "Çö-Çi", "Çö-Şi", yaxud sadəcə "Şi" şəklində transkripsiya etmişlər ki, bu da çincə "daş" deməkdir".

## Tarxi
Göytürklər  VI əsrin ikinci yarısında qərbdə ilk olaraq Şaş (Daşkənd) bölgəsini ələ keçirmişdir. Xaqanlığa tabe olaraq bu əsrin sonlarına qədər varlığını sürdürə bilən “Tchao-wu” xanzadələri, Çin salnamələrinə görə, 605-ci ildə  İstəmi xaqanın soyundan gələn Shəgui xan tərəfindən yox edilərək, idarəyə Tə-lə Tiən-tchə (Tiən-tchə Təgin) keçirilmişdir. Bu dönəmə aid Sogdca yazılı Şaş pullarında Türk əsilli İl-təgin adlı yönətici keçməkdədirll ki, o 605-ci ildə  idarəyə keçən Tə-lə Tiən-tchə (Tiən-tchə Təgin)lə eyni şəhs ola bilir. Bizcə, bu Təgin Göktürk xaqanları soyundan olmalıdır. Böyük ehtimallə, VIII əsrin ortalarına qədər hökm sürən Şaş xanzadələrinin soyu ona dayanmaqdadır. Çin qaynaqlarından onların ünvanının “tou-toən” (Tudun) olduğu anlaşılır. Sogd bəlgələrində Şaş xanzadəsi “tdwn” (Tudun) dan bəhs edilir. Ərəb qaynaqlarından da buranın hökmdarlarının “Tudun” ünvanına sahib olduqlarına toxunulur. Məsələn, Təbəridə "tudun məlik əş-Şaş” təbiri keçməktədir. Daşkənddə olan VII əsrə aid Şaş pullarında Sogd yazısında "tdwn” (Tudun) və "Çaç” kəlimələri yazılmış olub, üzərindəki hökmdar təsviri Türk tipindədir. S. Tolstova görə, Tudun, xaqan soyundan olan və ölkədəki nəzarəti və oradaki vergi toplama işini təşkil edən valilərin ünvanıdır. Bununla birlikdə, Şaş bölgəsinin bəzi şəhərlərində Tarxan ünvanının da işləndiyi görünür. Tang Shu salnaməsində bu bölgədəki Sudu şəhərinin hökmdarının İnyə ta-kan (Tarxan) olduğu qeyd olunub. Təbəri, 739-cu ildəki y olaylardan söz edərkən, Bədər Tarxan adlı bir Şaş hökmdarından bəhs edir. Yenə, qaynaqlardan bəlli olur ki, Şaşda taxt varislərinə Təkin deyilmişdir. Çin xronikalarına görə, Şaşı Tə-lə Tiən-tchə (Təgin Tiən-tchə; 605-620), Kan tou-toən chə-cho-ti yu-kiu-tchao-mou tou-tou (Ton Tudun Ögə Köl Tutuk; 640-660), Mo-ho-tou tou-toən (Bagatur Tudun; 713-740), İ-nai tou-toən kiu- lə (İnay Tudun Köl; 741), Tə-lə (Təgin; 743) idarə etmişlər.

Şaş tudunlarının Göktürk xaqanlığı siyasətinə fəal bir biçimdə qatıldığı anlaşılır. Məsələn, 640-cı ildə  İbi Tu-lu xaqan Şaş tudunu Cha-po-lo Chəhuyu (İşbara yabqu) xaqana qarşı göndərir. Tudun da onu məğlyb edərək idarəni ələ keçirir. 738-ci ildə  isə Mo-ho-tou (Bagatur) Tudun Türgəş lidərlərindən Bağa Tarxanla birliktə Türgəş xaqanı Tou-ho-siən Kü Çoru məğlyb etmişdi. Eyni Tudun, 739-cu ildə  On Oxlar və Türgişlərin xaqanı Aşina Hini öldürərək özünü xaqan elan etmişdi. Şaş tudunlarının xaqanların işlərinə müdaxilə etməsini, bəlkə də, onların Göktürk xaqanları soyundan gəlmiş olmasıyla açıqlamak mümkün.

## Ədəbiyyat
# «Древний Ташкент», Ташкент 1973
# Бартольд В. В. «Ташкент», Сочинения, т.3, Москва 1965.
Ağzıbirçala

**Ağzıbirçala gölü** və ya **Dəvəçi limanı** — Azərbaycanın Şabran rayonu ərazisində, Xəzər dənizi sahilində şirin sulu göl-bataqlıq. Vaxtilə liman olmuşdur. Sahəsi təqribən 1,5 km²-dir. Gölə Şabran, Dəvəçi və Taxtakörpü çayları tökülür. Göldən isə Xəzərə Qaradəhnə çayı (uz. 4 km) axır. Ov mövsümündə su quşları və balıq ovlanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ağzıbirçala gölü - Ensiklopediya, tərif və sitatlar səhifəsi 

## Həmçinin bax
Əfrasiyab (qədim şəhər)

**Əfrasiyab** — müasir Özbəkistanda  bizim eradan əvvəl 500-cü il ilə 1220-ci illər  aralığında məskunlaşılmış Səmərqəndin şimalında qədim bir məntəqədir. Bugün bir dağlıq çim tell üzərində Əmir Teymurun arvadı Bibixanım məscidi yaxınlarındadır. Müdafiə məqsədi üçün yüksək bir yerdə inşa olunmuşdur. Bir çay qolunun cənubunda yerləşib və şimal hissəsi olduqca münbit bölgədir və indiki Səmərqənd şəhərinin bir hissəsi olmuşdur.

Hicri 617 Məhərrəm və ya 1220-ci il Mart ayında Səmərqənd Çingiz xanın ordusu tərəfindən dağıdılmışdır. Əfrasiyab bu olaydan sonra əsla dirçələ bilməmiş və şəhər yığın bir yerləşim yeri olmuşdur. XX əsrə qədər bir məzarlıq istisna Şaxi Zində ətrafı tullantı sahəsinə çevrilmişdir. Daha sonralar Əfrasiyab yenidən qurulmuş, mədrəsə və yay məscidi, qalıqların şimal  bölgəsindəki Hacə Daniyəl məzarı, Hazrat-i Xəzr məscidi (XIX əsrin ikinci yarısında, 1919-cu ildə memar Əbdülqadir b. Baki Səmərqəndi tarafından yenidən inşa edilmişdir) kimi tarixi əsərlər təmir edilmişdir. 
### Qazıntı, elmi qalıntılar
Əfrasiyab, 219 hektar sahəni əhatə edir.  Qazıntı elmi katmanların kalınlığı 8–12 m. ulaşır. Yıkkın yərləşim yəri düzənsiz bir üçgən şəklində, doğusunda sulama kanalı Āb-ə Mašhad ilə sınırlı və batısında əski çağda bir su həndəği görəvini yapmış dərin Aṭčapar uçurumu bulunur. Kuzəy kəsimində bir kalə (90 ila 90 m.) yüksəlir, doğu cəhpəsi boyunca yokuşdur. Yıkkın yərləşim yəri toprak yığınları ilə çəvrilidir və kalə duvarlarına ilişkin qalıntılar dörd ardışık yaşla ilgilidir. Əfrasiyab kalıntıları 1923 yılından bu yana dəvlət koruması altında alınmış və 1966-cı ildə  də bu meydan bir dəvlət arkəolojik korumaya alınmış saha ilan ədilmiştir. Uzun iillərdir toplanan kazıbilimsəl araştırma buluntularını barındıran, bir Əfrasiyab mezeysi qurulmuşdur.

## İstinadlar
Andrea Susnjara

**Andrea Susnjara** () — Xorvatiyalı müğənni. 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində İqor Cukrov ilə "Lijepa Tena" adlı mahnı ilə çıxış etmişdir. 2004-cü ildə keçirilmiş "Croatian Dora Festival"da ikinci yeri, 2009-cu ildə isə İqor Cukovla birgə oxuduğu mahnı ilə birinci yeri qazanması ona Eurovisionda ölkəsini təmsil etməyə şans qazandırmışdır.

## İstinadlar
Fiziki sabitlər

**Fiziki sabitlər** — çoxdur və onlardan çox rastlaşdıqlarımız bunlardır:
*Ləlöün sabiti - Ləlöünlük dərəcəsini ölçmək üçün isyifadə olunan sabitdir, Le ilə işarə olunur və yer səthində qiyməti 1 Lln qəbul edilir.
*Sərbəstdüşmə təcili - Yerin səthi yaxınlığında və orta coğrafi enlikdə cisimlərin havasız fəzada düşmə təcilidir,g ilə işarə olunur və g=9,81m/san2-dır.Bu kəmiyyət cismin kütləsindən asılı deyil və bəzən qravitasiya sahəsinin intensivliyi adlanır.
*Qravitasiya sabiti - ədədi qiymətcə kütlələri 1kq, aralarındakı məsafə 1m olan iki bircins kürə arasındakı qravitasiya qüvvəsinə bərabər olan sabitdir,G ilə işarə olunur və G=6,67·10-11Nm2/kq2**Habbl sabiti**-bir-birindən 1Mpk(meqaparsek)məsafədə olan qalaktikaların vir-birindən uzaqlaşma sürətinə bərabər olan sabitdir,H ilə işarə olunur və H=75 km/Mpk·san.
*Avoqadro sabiti - bütün maddələrin 1mol-dakı molekulların sayidir, NAilə işarə olunur və NA=6,02·1023mol-1-dir.
*Bolsman sabiti - ideal qazın temperaturu 1K artanda bir molekulun enerji artımına uyğun gələn enerjidir,k ilə işarə olunur və k=1,38·10-23C/K.
*Universal qaz sabiti-1mol ideal qazın temperaturunu 1K yüksəltdikdə onun daxili enerjisinin artımına uyğun olan enerjidir, R ilə işarə olunur və R=8,31 C/mol·K
*Kulon sabiti - yükləri 1Kl aralarındakı məsafə im olan iki nöqtəvi yük arasındakı qarşılıqlı təsir qüvvəsinə bərabər olan sabitdir,k ilə işarə olunur və k=9·109N·m2/Kl2.
*Elektrik sabiti - ε0=8,85·10-12Kl2/N·m2/
*Elementar yük - təbiətdə rast gəlinən ən kiçik elektrik yükünün moduludur,e ilə işarə olunur və e=1,6·10-19Kl.
*Elektronun xüsusi yükü - elektronun yükününmodulunun kütləsinə olan nisbətidir və e/m=1011Kl/kq.
*Faradey sabiti - elektroliz zamanı elektrod üzərində 1 qram ekvivalent maddə ayrılması üçün elektrolitdən keçən yükdür və F=96500Kl/mol.
*İşıq sürəti - İşığın vakuumda 1san-də getdiyi yoldur və c=3·108m/san.
*Plank sabiti - h=6,63·10-34C·san.
*Ridberq sabiti - R≈1,097373143·107m-1.
*Atom kütlə vahidi - atom kütlə vahidi,1a.k.v=1,6605655·10-27kq.
*Elektronun sükunət kütləsi - me=9,109534·10-31kq.
*Protonun sükunət kütləsi - Mp=1,6726485·10-27kq.
*Neytronun sükunət kütləsi - Mp=1.6749543·10-27kq
*Bor radiusu - hidrogen atomunun stasionar hala uyğun elektron orbitinin ,yəni hidrogen atomunun radiusu a0=5,2917706·10-11m.
*Elektronun klassik radiusu - r0=2,8179380·10-15m.
*Stefan-Bolsman sabiti - σ=5,67032·10-8Vt·m2dər-4.
*İdeal qazın standart həcmi - normal şəraitdə 1mol ideal qazın tutduğu həcm V0=22,41383m³·kmol-1.
*Loşmid ədədi - normal şəraitdə vahid həcmdəki qaz molekullarının sayıdır,n0=2,7·1025m-3.

## Mənbə
*M.Murquzob, S.Abdullayev və b. VII VƏ VIII sinif üçün fizika dərsliyi. Bakı: 2005.
*A.Mehrabov və b.Fizika kursu. Bakı: Maarif, 1982.
*Таблицы физических величин (под ред. И.К.Кикоина).
Rahim Sadıqov

**Sadıqov Rahim Fərahim oğlu** () — iqtisad elmləri namizədi, dosent, Bakı Biznes Universitetinin tədris işləri üzrə prorektoru.

## Həyatı
Rahim Fərahim oğlu Sadıqov 1972-ci ildə anadan olmuşdur. 1979-cu ildə Bakı şəhəri 19 saylı orta məktəbə birinci sinifə getmiş, 1989-cu ildə Masallı şəhər 1 saylı orta məktəbini bitirmişdir. Rahim Fərahim oğlu Sadıqov həmin ildə Azərbaycan Neft-Kimya İnstitutunda məktəblilər arasında keçirilən ümumrespublika riyaziyyat olimpiadasında I dərəcəli diploma layiq görülmüşdür. O, 1989-cu ildə Leninqrad Maliyyə-İqtisad İnstitutunun Bakı Filialına (indiki Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinə) daxil olmuşdur və 1994-cü ildə oranı bitirmişdir.

1995-ci ildə Binəqədi rayon Vergilər İdarəsində böyük dövlət vergi müfəttişi vəzifəsinə təyin olunmuşdu. 1999-cu ilə qədər şöbə rəisi vəzifəsində çalışmışdır. 2000-ci ildə Naxçıvan Universitetində tədris hissəsinin müdiri kimi çalışmış, 2002-ci ildə “Firmadaxili planlaşdırmanın formalaşdırılması və təkmilləşdirilməsi məsələləri” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmiş və iqtisad elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır. 2003-cü ildən 2006-cı ilədək Bakı Biznes Universitetində dekan müavini və dekan vəzifələrində çalışmış, 2006-cı ildən 2009-cu ilədək Azərbaycan Universitetində tədris hissəsinin müdiri kimi fəaliyyət göstərmişdir. 2009-cu ilin sentyabr ayından etibarən Bakı Biznes Universitetinin tədris işləri üzrə prorektorudur.

## Fəaliyyəti
Rahim Fərahim oğlu Sadıqov 50-dən çox elmi məqalənin müəllifidir. O Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının İqtisadiyyat İnstitutunun doktorantıdır. Hal-hazırda "Sənaye müəssisələrində strateji idarəetmənin moderləşdirilməsi və inkişafı" mövzusunda doktorluq dissertasiyası üzərində çalışır. Doktorluq dissertasiya işi ilə əlaqədar dünyanın bir neçə ölkələrində; Avstriya, Almaniya, İsveçrə, Rusiya, Türkiyə, Tailand, Malayziya və başqa ölkələrdə ezamiyyətdə olmuş, bir sıra nəzəri və praktiki materiallarla tanış olmuşdur. 

Doktorluq dissertasiyasının yerinə yetirilməsi ilə əlaqədar 6 ay müddətinə Portuqaliyanın Viana do Kastello şəhərində Politexnik İnstitutunda ezamiyyətdə olmuşdur. Ezamiyyətdə olduğu müddətdə Portuqaliyada və İspaniyada dərs vəsaiti və monoqrafiyası çap olunmuşdur. Çalışdığı umiversitetin "Menecment" kafedrasında pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmaqla yanaşı, bu sahədə fundamental elmi araşdırmalar aparır. "Menecment" dərs vəsaitinin həm müəllifidir. Bundan başqa 2 dərs vəsaitinin, 3 monoqrafiyası nəşr olunmuşdur. 20-dən çox konfranslarda, elmi simpoziumlarda, beynəlxalq konfranslarda iştirak etmişdir. 2013-cü ilin mart ayında  Təhsil Nazirinin əmri ilə “Qabaqcıl təhsil xadimi” fəxri adına layiq görülmüşdür.

Ailəlidir. İki övladı var.

## İstinadlar
Vaqifiyyə

**Vaqifiyyə**—Şiəlikin təriqətlərindən biri.

## Tarixi
Növbəxti «Firəquş-şiə» kitabında deyir: Yeddinci imam Musa ibn Cəfər Kazim vəfat etdikdən sonra şiələr həbs olunaraq bir daha Harun Ər-rəşidin zindanına atıldı və tərəfdarları arasında ixtilaf yarandığı üçün onlar beş dəstəyə bölündülər. Birinci dəstə imam Kazimin (ə) «Sindi be-şahək» zindanında vəfat etdiyini və ondan sonra oğlu imam Əli ibni Musa Rizanın (ə) imamətini qəbul etdi. İkinci dəstə imam Musa ibni Cəfərin ölmədiyini və heç vaxt ölməyəcəyini, yer üzü zülm və ədalətsizliklə dolduqdan sonra zühur edərək haqq-ədaləti bərqərar edəcəyini, üçüncü dəstə isə onun qaim olduğunu və vəfat etdiyini, lakin yenidən qayıdıb gizli olduğunu hesab edirlər. Tərəfdarları məxfi şəkildə onunla görüşür, onlara haram və halala dair hökmlər verir. Dördüncü dəstə imamın vəfat etdiyini qəbul etmiş, lakin yenidən İsa ibni Məryəm kimi qayıdıb qiyam edərək yer üzündə haqq-ədaləti bərqərar edəcəyini bildirmişlər. Beşinci dəstə belə bir əqidədə olmuşdur ki, imam Kazim (ə) vəfat etmişdir, lakin Allah-taala onu göylərə qaldırmış və qiyamət günü yenidən dünyaya qaytaracaqdır. Birinci dəstədən başqa qalan dörd dəstə imam Musa ibni Cə᾿fərin imaməti üzərində dayandıqları və onun qeybə çəkildiyini güman etdikləri üçün «Vaqifiyyə» (dayananlar) və ya«Vaqifə» adlandırılmışlar.

Əbül Həsən Əş᾿əri özünün «Məqalatul-islamiyyin», «Əbdül Qahir Bağdadi» «Əl-fərqu beynəl-firəq» və Şəhristani «Əl-miləl vən-nihəl» adlı kitablarında bu nəzəriyyəni irəli sürmüşlər.
I Qriqor Supan

**I Qriqor Supan** – Sünik knyazı. Sünik sülaləsindən olan Sünik knyazı Vasak Süninin kiçik oğlu Saakın oğludur. I Qriqorun əcdadları Göyçə gölünün sahilindəki Qeqarqunik, Balk, Vayots-Zor, Çaxuk və Haband vilayətlərini idarə etmişlər. 849 – 851 – ci illərdə onun, əmisi oğlu Babgenlə münaqişəsi olmuşdur. O, katolikos IV Hovannesin yenidən seçilməsində də iştirak etmişdi. Hovannes Drasxanakerçi bu haqda yazır:

*“...böyük sparapet Smbat və Sünik zadəganı Qriqor, həmçinin bir çox erməni nahararları qərara gəldilər ki, yepiskopların sinodunu təşkil edib artıq boşalmış müqəddəs taxtda Tanrını sevən əri yenidən əyləşdirsinlər.”* 

I Qriqorun böyük oğlu və varisi Vasak Qaburdur.

## Həmçinin bax

* Sünik sülaləsi
* Sünik knyazlığı

## İstinadlar
I Smbat

**I Smbat Saak**  - (doğum tarixi bilinmir — 998) – Sünik knyazlığının 987-ci  ildən hakimiyyətdə olan ilk müstəqil knyazı.

## Bioqrafiya

Knyaz I Smbat Sünik sülaləsindən olan Aşot Süninin dörd oğlundan biri – Saak Süninin oğludur. O, 963 - cü ildən 976 – cı ilə kimi Həkəri çayına qədər olan əraziləri – Çxuk və Balk havarlarını idarə etmişdir. 976 – cı ildən Sünik sülaləsinin varisi kimi Sünik taxtında əyləşmiş və 980 – ci ilə kimi Ani çarlığının vassalı kimi Süniki idarə etmişdir. 987 – ci ildə Azərbaycan  ərazisindəki digər iki feodal dövlətinin -  Rəvvadilər sülaləsindən Əbülhicanın və Xaçın knyazlığının dəstəyi ilə Sünik knyazlığının müstəqilliyini elan edərək Göyçə gölü sahillərini və Əlincə ərazisini Sünikə tabe etmişdir. Sünik tarixçisi Stepannos Orbeli yazır:

:*“[[Sünik (sülalə)|Sünik sülaləsi]]ndən olan böyük ər Smbatın başına tac qoyaraq onu taxta gətirdilər.”*

Hakimiyyətinin ilk dövrlərində I Smbat dövlət strukturlarını formalaşdırmış, ordunu modernləşdirmiş, tikinti-quruçuluq işləri ilə məşğul olaraq müdafiə sistemlərini və qalalrı bərpa etdirmişdir. 988 – ci ildə Əbülhicanın ölümüdən sonra Azərbaycan feodal dövlətləri zəifləmiş və I Smbat erməni Ani çarlığından vassal asılılığını qəbul etməyə məcbur olmuşdu.  991 – 992 – ci illərdə erməni hökmdarı I Qagik Süniki zəiflətmək üçün parçalamış Vayots-Zor, Çaxuk, şimali Çxuk ərazilərini Sünik hökmdarının idarəsindən ayırmış, Sünik hökmdarı yalnız tarixi Sünik ərazisinin cənubunda öz hakimiyyətlərini saxlaya bilmiş, bir müddət həmçinin Əlincə ərazisini də idarə etmişlər. 998 – ci ildə Sünik taxtına I Smbatın oğlu Vasak sahib çıxmışdı. I Smbat isə Tatev monastırında dəfn edilmişdi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Sünik sülaləsi
* Sünik knyazlığı
Şaiq Əsgərov

**Əsgərov Şaiq Əhəd oğlu** () — Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin prorektoru.

## Həyatı
10 yanvar 1966-cı ildə Ağsu rayonunun 1-ci Qaraqaşlı kəndində anadan olub. 1983-cü ildə şəhər 2 saylı orta məktəbi bitirib. 1984–1986-cı illərdə Uzaq Şərqdə hərbi xidmətdə olub. 1992-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin "Jurnalistika", 1997-ci ildə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin "Xarici iqtisadi əlaqələrin təşkili və dövlət tənzimlənməsi", 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının "Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi" ixtisaslarını və Təhsil Nazirliyinin göndərişi ilə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələr Hərbi Akademiyasının Strateji Tədqiqatlar və Dövlət Müdafiəsini İdarəetmə Akademik Kursunu müvəffəqiyyətlə bitirmişdir.

O, müxtəlif illərdə çilingər, korrektor, müxbir, məsul katib müavini, redaktor, baş redaktor vəzifələrində çalışmışdır. 2001-ci ildən 2006-cı ilin dekabrınadək Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin tərbiyə işləri üzrə prorektoru vəzifəsində çalışmışdır. Elmi-tədqiqat və tədris işləri ilə 1995-ci ildən "Marketinq və ticarət" kafedrasında müəllim, baş müəllim, dosent vəzifələrində çalışır. 2006-cı ildən 2015-ci ilədək Azərbaycan Təhsil İşçiləri Azad Həmkarlar İttifaqı Respublika Komitəsinin sədr müavini işləmişdir. 2007-ci ildən Respublika Təhsil Şurası İdarə Heyətinin üzvüdür.2015-ci ilin avqustun 26-da yenidən Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin inzibati və təşkilati məsələlər üzrə prorektoru vəzifəsinə təyin edilmişdir.

Şaiq Əhəd oğlu Əsgərov 2007-ci ilin yanvarın 10-da "Elektron informasiya vasitələrində reklam bazarının marketinq tədqiqi və onun təkmilləşdirilməsi istiqamətləri" mövzusunda dissertasiya müdafiə etmiş və Ali Attestasiya Komissiyasının 10 iyul 2007-ci il tarixli 24-k saylı qərarı ilə iqtisad elmləri namizədi alimlik dərəcəsi, 9 aprel 2013-cü il tarixli 10-k saylı qərarı əsasında isə ona dosent elmi adı verilmişdir. Dissertasiya işinin mövzusu üzrə onun 27 elmi əsəri, o cümlədən 25 məqaləsi, 1 dərsliyi (1 fəsil) və 1 metodiki vəsaiti çap olunmuşdur. . Eyni zamanda 2014–2016-cı illərdəAzərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim olunan dissertasiyaların müdafiəsini keçirən FD.02.052 dissertasiya şurasının üzvü olmuşdur.

Şaiq Əhəd oğlu Əsgərov işlədiyi müddətdə iqtisadi biliklərin təbliği və bir sıra sosial-ictimai sahədə göstərdiyi xidmətlərə və şəxsi yaradıcılıq uğurlarına görə jurnalist təşkilatları tərəfindən "Azərbaycan bayrağı" diplomuna, "Nurlu qələm ustası" mükafatına, Təhsil Nazirliyinin və AHİK-in Fəxri Fərmanlarına və "Azərbaycan Respublikası Qabaqcıl Təhsil İşçisi" döş nişanına layiq görülmüşdür. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 4 fevral 2013-cü il tarixli Sərəncamı ilə "Tərəqqi" medalı və 24 sentyabr 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə 3-cü dərəcəli Əmək ordeni ilə təltif edilmişdir.

YAP Səbail rayon təşkilatının İstiqlaliyyət 6 ünvanında yerləşən ərazi partiya təşkilatının sədridir.

Evlidir, iki övladı və dörd nəvəsi var.

## İstinadlar
İsa İsayev

**İsayev İsa Hüseyn oğlu** () — Azərbaycan həkimi, Azərbaycanın Əməkdar Elm Xadimi , tibb elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi Milli Onkologiya Mərkəzinin şüa müalicəsi şöbəsinin rəhbəri . Beynəlxalq Ekoenergetika Akademiyasının müxbir üzvü, Amerika, Avropa və Rusiya terapevt-onkoloq-radioloq cəmiyyətlərinin həqiqi üzvü, professor, əməkdar elm xadimidir. 300-dən çox elmi işin, 8 monoqrafiyanın, tibbi dərsliklərinin  müəllifidir. 20 tibb elmləri namizədi, 1 elmlər doktoru  hazırlamışdır. İsa Hüseyn oğlu İsayev 15.04.2020 ildə Respublika Prezidenfi tərəfindən 2-ci dərəcəli “Əmək” ordeni ilə təltif edilmişdir.

Həyatı

İsa İsayev 1950-ci ildə Zərdab rayonunun Məlikli kəndində doğulub.

## Təhsili
*1.09.1966-07.1972 - N.N.Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutu, müalicə-profilaktika fakultəsi;
*X.1975-X.1977 - SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasının Tibbi Radiologiya İnstitutunda (Obninsk şəhəri) 2 illik «tibbi  rentgenologiya və radiologiya» üzrə klinik ordinatura.
*X1.1987-X1.1989-ci illər-SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasının N.N.Bloxin adına Onkoloji Elmi Mərkəzində (Moskva şəhəri) klinik onkoradiologiya üzrə doktorantura.
*Dissertasiyalar: 23.X1.1981- SSRİ TİBB Elmləri Akademiyasının Tibbi Radiologiya İnstitutunun (Obninsk şəhəri)Elmi Şurasının qərarı ilə tibb elmləri namizədi, 19.01.1990-ildə SSRİ Nazirlər Soveti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının qərarı ilə Tibb Elmləri Doktoru elmi dərəcəsi verilmişdir.

## Əmək fəaliyyəti
*1972-1974-SSRİ Ordu sıralarında həkim.
*1975-1977-SSRİ Tibb Elmləri akademiyasının Tibbi radiologiya institutunda (Obninsk şəhəri) klinik ordinatura.
*1977-1982-SSRİ TEA Tibbi radiologiya institutunun (Obninsk ş.) şüa müalicəsi şöbəsində kiçik elmi işçi.
*1982-hal-hazırda: Azərbaycan Respublikası Səzhiyyə Nazirliyinin Milli Onkologiya Mərkəzində (Bakı şəhəri) Şüa müalicəsi şöbəsinində kiçik elmi işçi, baş elmi işçi, rəhbər. 

1977- 2022.ci illərdə Azərbaycan və dünyanın aparıcı elmi jurnallarında 300-dən çox elmi əsər çap etdirmişdir. Bunlar əsasən klinik onkologiya və klinik radioterapiyanın müxtəlif aspektlərinə həsr edilmişdir. Onlardan:

*1.Polikimyəvi və şüa müalicəsindən sonra sümük iliyinin şüalanmış sahələrində qan yaranması. Radiobiology, Radiotherapy, 1981, n.1. pp. 38-42.
*2.Neposredstvennıye rezultatı poliximioterapii u bolnıx rakom pişevoda. Terap. Arxiv, 1986. n.9, str. 67-70.
*3.Termoradioterapiə raka pişevoda. Baku, 1988.
*4.C.Ə.Əliyev, İ.H.İsayev. Bəd xassəli şişlərin şüa müalicəsi: nəzəri əsasları, tətbiqi, nəticələri. Bakı, 2012, 1200 səhifə.

## İstinadlar
Faiq Şabanov

**Faiq İsmayıl oğlu Şabanov** () — Gəncə Şəhər Polis İdarəsinin rəisi (2013–2019).

## Həyatı
Faiq Şabanov 1963-cü ildə mart ayının 10-da Göyçə mahalının Qayabaşı kəndində anadan olub. Səkkizillik təhsilini doğma kəndində, orta təhsilini isə Qoşabulaq kəndində (1980) alıb.

1982–1984-cü illərdə Novosibirsk şəhərində hərbi xidmətdə olub, tərxis olunduqdan sonra Belqorod şəhərində milis nəfəri kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb.

Sonralar ali milis məktəbini bitirən F. Şabanov tədricən bu sistemdə vəzifə pilləsində yüksəlib. Polis polkovniki F. Şabanov Zaqatala Rayon Polis Şöbəsinin rəisi işləmişdir.

10 noyabr 2011-ci ildə daxili işlər naziri, general-polkovnik Ramil Usubovun imzaladığı əmrlə Xəzər Rayon Polis İdarəsinə rəis təyin olunub.

Faiq Şabanov 2 fevral 2013-cü ildə Daxili İşlər Nazirinin əmri ilə Gəncəyə polis rəisi vəzifəsinə təyin olunub.

Faiq Şabanov 17 yanvar 2019-cu ildə Daxili İşlər Nazirliyin əmri ilə Gəncə Şəhər Baş Polis idarəsinin rəisi vəzifəsindən azad edilib.

## Təltifləri
2009-cu il iyulun 1-də ictimai asayişin təmin olunmasında fərqləndiyinə görə ölkə başçısının sərəncamı ilə "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif olunub.

## İstinadlar
Yakut dili

**Saxa (Yakut) dili **— saxaların xalq dili. Rusiya Federasiyasının Saxa Respublikasının rəsmi dövlət dilidir. Türk dillərinə daxildir.

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Həmçinin bax
Heydər Əliyev Muzeyi (Neftçala)

**Heydər Əliyev Muzeyi** — Neftçala şəhərində Azərbaycan Respublikasının Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətini, zəngin dövlətçilik irsini özündə təcəssüm etdirən muzey.

Ümumilikdə Heydər Əliyev mərkəz və muzeyləri Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin dövlətçilik məfkurəsinin dərindən öyrənilməsi, geniş təbliği, Azərbaycan tarixi və dilinin, mədəniyyətinin, milli-mənəvi dəyərlərinin yaşadılması istiqamətində sistemli fəaliyyət göstərir.

Azərbaycanda Heydər Əliyev muzeylərinin təşəbbüskarı və yaradıcılarından biri Quba Heydər Əliyev Mərkəzinin direktoru Elza Orucova olmuşdur.

Heydər Əliyev muzeylərinin mahiyyət etibarı ilə mərkəz kimi fəaliyyət göstərdiyini, onların regionlarda ictimai-siyasi və mədəni mərkəzlər kimi mühüm rol oynadığını nəzərə alaraq, habelə yerlərdən daxil olan çoxsaylı müraciətlərə əsasən Azərbaycan Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin müvafiq əmri ilə Heydər Əliyev Muzeyləri mərkəz adlandırılmışdır.

## Haqqında
Muzeyin tikintisinə 2006-cı ilin oktyabrında başlanmış və 2007-ci ilin fevralında istifadəyə verilmişdir. Ancaq rəsmi açılışı 23 avqust 2007-ci ildə keçirilmişdir. Muzey bir ekspozisiya zalından, 14 fotostenddən, 10 vitrində ibarətdir. Heydər Əliyevin 1979-cu il mayın 30-da ilk dəfə Neftçalaya gəlişini və burada keçirdiyi görüşləri əks etdirən materiallar iki xüsusi ekspozisiyada nümayiş etdirilir.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev 2007-ci ilin avqustun 23-də Neftçala rayonuna gəlmişdir. Heydər Əliyevin adını daşıyan parkın və muzeyin açılışı olmuşdur. Park 2007-ci ilin əvvəlində salınmışdır. Parkın ərazisi 7 min kvadratmetrdir. Parkda Heydər Əliyevin heykəli ucaldılıb. Heykəlin hündürlüyü postamentlə birlikdə 6,4 metrdir. Heydər Əliyev parkının yanında isə daha bir istirahət guşəsi — Neftçilər parkı salınmışdır.

## Həmçinin bax
* Heydər Əliyev Muzeyi (Naxçıvan)
* Heydər Əliyev Muzeyi (Quba)
* Heydər Əliyev Muzeyi (Mingəçevir)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* MƏDƏNİYYƏT MÜƏSSİSƏLƏRİ
*
Pertev Naili Boratav

**Pertev Naili Boratav** (əsl adı **Mustafa Pertev**, ) — Türk etnoqrafı və folklor tədqiqatçısı.

## Həyatı
Bolqarıstanın Darıdərə kəndində 1907-ci ildə doğuldu. 1927-ci ildə İstanbul Oğlan Litseyini, 1930-cu ildə İstanbul Universitetinin ədəbiyyat fakültəsi Türk Dili və ədebiyatı bölümünü bitirdi. 1931–1932-ci illərdə Fuad Köprülünün asistenti oldu.

Pertev Naili Boratav görkəmli türk ictimaiyyətçi alimi Hilmi Ziya Ülkenin təsiri altında formalaşmışdı. O, bir şəxsiyyət kimi xalq ədəbiyyatı və folklor tədqiqatlarının qurucusu kimi türk mədəniyyət tarixinə keçə bilmişdir.

Pertev Nailinin topladığı arxiv mütəxəssislərin fikilərinə görə, ən önəmli və geniş əhatəli arxivlərdən sayılır. Burada toplanmış xalq nağılları, rəvayətlər, atalar sözləri, şeirlər, lətifələr, mahnılar, xalq teatr nümunələri, hətta etnobotanik xalq təbabəti (fitoterapiya) və astronomiyaya aid məlumatlar var.

Arxivdə "Əsli və Kərəm", "Koroğlu" dastanları ilə birlikdə, ümumiyyətlə, Türkiyənin müxtəlif bölgələrində, həmçinin hüdudlarımıza yaxın bölgələrdə (Qars, İqdır, Ərdahan, Ərzurum və s.) toplanmış yüzlərcə uşaq oyunu, minlərcə xalq nağılları, eyni zamanda bir çox diğər xalq dastanları yer almışdır.

1941-ci ildə *Xalq hekayeleri və xalq hekayeciliği* dissertasiyasıyla dosent oldu, 1948-ci ildə professorluğa yüksəldi. 1948-ci ildə başqanı olduğu Xalq ədəbiyyatı kürsüsü CHP iqtidarınca kommunizmi yaydığına görə qapatıldıqdan sonra xaricə getdi.

ABŞ, Almaniya və Fransada çalışdı. 1940-cı illərdə Behice Boranın *Yurt və Dünya* dərgisinin baş redaktoru oldu. Stanford Universiteti Türkiyə bölümünü qurdu. Parisdə ölümünə qədər CNRS (Centre National de la Recherche Scientifique)də çalışdı. 1998-ci ildə Parisdə öldü.

## Əsərləri
* Gökoğlu Destanı*, 1931, 2003
* Folklor ve Edebiyat I*, 1939, 1991
* Bey Böyrek Hikayesine Ait Metinler*, 1939
* Halk Edebiyatı Dersleri*, 1943, 2000
* İzahlı Halk Şiiri antolojisi*, 1946, 2000
* Folklor ve Edebiyat II*, 1954, 1991
* Halk Hikayeleri ve Halk Hikayeciliği*,1946, 2002
* Typen Türkischer Volsmarchen*, 1953
* Zaman Zaman İçinde*, 1958, 1992
* Le Tekerleme*, 1963, 2000
* Az Gittik , Uz Gittik*, 1969, 1992
* 100 Soruda Türk Folkloru*, 1973, 2003
* Nasreddin Hoca*, 1996
* Pertev Naili Boratav, *100 Soruda Türk Folkloru'', K Kitaplığı, İstanbul 2003

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Korkut Boratav

## Xarici keçidlər
Yuri Qonçaqoviç

**Yuri Qonçaqoviç** (? — 1223) — qıpçaq xanı,  Qonçaq xanın oğlu,  "İqor polku haqqında dastan"ın qəhrəmanlarından biri.

## Həyatı
Adına ilk dəfə rus salnamələrində, XIII əsrin əvvəllərində rast gəlinir. 1203-cü ildə rus knyazları ilə bərabər Kiyevə basqın etmişdi. 1205-ci ildə Kiyev knyazı ilə müqavilə imzalandıqdan sonra qızını Yaroslav Vsevolodoviçə verdi. 

1223-cü ildə Monqol sərkərdələri Cebe noyon və Sabutay bahadur başçılığı ilə Dəşti-Qıpçağa edilən yürüş zamanı, döyüşdə öldürüldü.

## Həmçinin bax
*Qonçaq xan
*Qıpçaqlar
*Peçeneqlər
Sadıq Xanəliyev

**Sadıq Şahsuvar oğlu Xanəliyev** () — Azərbaycan şairi.

## Həyatı
Sadıq Xanəliyev 1936-cı il mart ayının 8 də Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonun Bist kəndində anadan olmuşdur.

1953-cü ildə VII sinfi əla qiymətlərlə bitirib Naxçıvan kənd təsərrüfatı texnikumunun aqronomluq şöbəsinə qəbul olunmuşdur. 1953-cü ildən o, respublikanın qəzetlərində publisist yazıları ilə çıxış etmişdir. 1956-cı ildə texnikumun IV kursundan ordu sıralarına hərbi xidmətə çağırılmışdır. Ordu sıralarında Moskva hərbi vilayətinin "Krasnı voin" qəzetində hərbi müxbir kimi yazıları ilə müntəzəm çıxış etmişdir. 1959-cu ildə hərbi xidmətdən tərxis edilən Sadıq Xanəliyev texnikumda təhsilini davam etdirərək oranı bitirmiş və 1960-cı ildə Bist kəndindəki "oktyabrın 40 illiyi" adına olan kalxozda aqronom və orta məktəbinə əmək təlimi müəllimi təyin edilmişdir. 1964-cü ildə S. M. Kirov adına Azərbaycan dövlət universitetinin filologiya fakültəsinə daxil olaraq 1970-ci ildə oranı bitirmişdir. 1951-ci ildən publisist yazıları, 1963-cü ildən isə qəzet, jurnal və almanaxlarda şeirləri ilə çıxış etmişdir.

Rəsmi nümayəndə tərkibində 1964, 1976 və 1988-ci illərdə Azərbaycan respublikası komsomolu və SSRİ müəllimləri qurultayının nümayəndəsi olmuş, 1975–88-ci illərdə isə fasiləsiz olaraq SSRİ-Fransa dostluq cəmiyyətinin xətti ilə Moskva, Kiev, Oryol, Kursk, Leninqrad, Bryansk, Riqa, Kaluş, İvanova, Kenovçı və Belqrad şəhərlərindəki məktəblilərinin ümumittifaq görüşlərində iştirak etmişdir.

1975–88-ci illər ərzində Azərbaycan Kitabse-vərlər cəmiyyəti idarə heyətinin üzvü kimi Naxçıvan MR-ın kitabsevərlər cəmiyyəti ilə səmərəli iş aparmışdır.

1982-ildə Azərbaycan, 1984-cü ildə isə maarif əlaçısı döş nişanları ilə, 1983-cü ildə isə SSRİ hərbi veteranlar komitəsi tərəfindən "Normandiya Ne-man" medalı təltif edilmişdir.

Uzun illər məktəb komsomol təşkilatının katibi vəzifəsində işləyən Sadıq Xanəliyev komsomolun 60 illik yubileyi münasibətilə Ümumittifaq Lenin komsomolu gəncləri ittifaqı Mərkəzi Komitəsi tərəfindən döş nişanı və fəxri fərmanı ilə təltif olunmuşdur.

Şeirləri Rus və Ukrayna dillərinə tərcümə edilərək qəzet və jurnallarda dərc edilmiş, Rus və Azərbaycan dillərində mahnılar bəstələnmişdir.

1985-ci il 18 mart tarixdə Ukrayna Respublikasının Çernoviça vilayətinin Kilişkova kəndinin fəxri üzvü seçilmişdir. 50 illik pedaqoji fəaliyyəti və SSRİ məktəblilərinin hərbi vətənpərvərlik tərbiyəsindəki işinə görə ittifaqın 30-dan çox fəxri fərman və diplomu ilə təltif edilmişdir. 01 oktyabr 1999-cu il tarixdə Sadıq Xanəliyevə Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar müəllimi fəxri adı verilmişdir.

O, Azərbaycan yazarlar, jurnalistlər və aşıqlar birliyinin üzvüdür. Onun "Yada sal məni", "Xatirə", "Dahilər yetirən müəllim", "Ömrün zirvəsi" və "Unuda bilməyəcəyəm" adlı kitabları nəşr edilmişdir. Ailəlidir, 6 qızı və 1 oğlu vardır. Azərbaycan Respublikasi Təhsil Nazirliyinin əmək veteranı kimi təqaüdə çıxmış, haliyədə Bist kəndində yaşayır.

## İstinadlar
Noğay xan

**Noğay xan** (, ; 1235/1240 — 1299) — Qızıl Orda bəylərbəyi.

## Həyatı
Bərkə xanın sərkərdəsi olan Noğay, Qızıl Ordanın Don ilə Dnepr arasındaki bölgələri idarə edən tümən bəyi idi. İlk dəfa Bərkə xan (1255–1266) dövründə qarsılaşdığımız Noğay, Məngü Teymur xan (1266–1280) zamanında siyasət səhnəsinə çıxdı. 1259-cu ildən 1296-cı ilə qədər Qalitsiya, 1261-ci ildən 1263-cü ilədək də Qafqaz səfərlərində qazandığı üstün zəfərlə çıxmışdır. Qaradənizin şərq və şimalında yaşayan boyları Qızıl Orda mərkəzindən ayıracaq şəkildə öz hakimiyəti altında birləşdirmiştir. Bərkə xanın və sərkərdəsi olan Noğayın müsəlman olmaları, Şaman olan Hülaku ilə olan savaşları qazanmaları, xilafət üçün alınan bir intiqam və İslamiyətin zəfəri olaraq bilindi. Bu münasibətlə qonşu müsəlman ölkələrdən, Xorasandan və Anadoludan İslamiyəti yaymaq üçün qazilər gətirildi. Azərbaycandan Ərdəbil şeyxi Səfiyədddin Ərdəbili, öz müridləri ilə birlikdə Dəşt-i Qıpçaqda və Krımda (Noğay ölkəsində) İslami fəaliyətlərdə oldu. Anadoludan Sarı Saltuk adlı bir türk şeyxi də, 1263-cü ildə 12000 xanə qədər Türkmən ailəsi ilə birlikdə Krım və Doğrucaya yəni Noğayın olduğu yerlərə gedib yerləşdi və İslamiyətin nəşri uğrunda çalışdı. Noğay xan o zaman Trakyada Aynos qalasında əsir olan Rum Səlcuqlu dövləti sultani II İzzəddin Keykavusı qurtardı. 1265-ci ildə rəsmən müsəlman oldu. Trakyada bir çox Bizans şəhər və qalalarını aldı. Macarıstan içlərinə qədər hücumlar etdi. Noğay xanın məiyətinin çoxu bir neçə il içində müsəlman oldu. Sarı Saltuk Noğay xanın əmriylə Krımdan Dobrucaya getdi. Noğay da 1280-ci ildə Yama yaxınlarında iki Bulgar qalasını fəth etdi. Noğay xan ölüncəyə qədər Rumelidə (Balkanlarda) İslamiyətin yayılması uğruna coşqun axınlar etdi. Noğay xan 1280–1299-cu illər arasında Dunay hövzəsində, Rumelində və Krımda şövqətlə səltənət sürdü. Noğay qırx il müddət ilə Qızıl Orda dövlətində o dərəcə böyük və önəmli bir rola sahib olmuşdur ki, bu rolun nəticəsində olmaq üzrə Qızıl Orda ilə münasibət içində olan bəlli-başlı dərhal bütün dövlətlərin hökmdarları ona xan müamiləsi etdilər, hətta ona elçilər göndərmişdilər. Noğay xan, 1299-cu ildə məcusilikdə qalan Qızıl Orda hökmdarı Toxta xanla apardığı savaşda bir sıravi bir rus piyadası tərəfindən öldürülmüşdür. Toxta xan da bu rus piyadasını edam edərək cəzalandırmışdır. Noğay xanın ölümündən sonra Balkan yarımadasında müsəlman hakimiyəti və dərvişlərin fəaliyyəti səktəyə uğradı. Bizanslılar birçok yərlərini Tokanın oğullarından geri aldılar. Müsəlmanların çoxu Bizans yoluyla Anadoluya keçdilər. Noğay xana bağlı türk boyları onun ölümündən sonra özlərinə Noğay adını verdilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qızıl Orda
* Cuçilər sülaləsi
Qutadqu-bilik

**Qutadqu-bilik** və ya **Qutadğu bilig** — Yusif Xas Hacib Balasaqunlunun əsəri.

## Haqqında
Bu kitab 1069-cu ildə Yusif Uluq Xas Hacib tərəfindən yazılmışdır. O, Balasaqun əhli olub, əsərini Qaşqarda bitirmişdir, yazıb Qaraxani sultanı Satıq Buğra xana təqdim etmişdir. Müəllif öz zamanının ən parlaq ədəbi dilini yazıya almışdır və bu kitaba görə Xas Hacib rütbəsinə layiq görülmüşdür.

Kitabın mövzusu öyüddür, mübahisə və danışıq şəklində verilmişdir. Müəllif müxtəlif ictimai məsələlər barəsində bəyan etdiyi fikir və əqidəsini isbat etmək üçün böyük adamların sözlərindən, zərbi-məsəllərdən faydalanmışdır.

Kitab şeirlə, əruz vəzninin bəhrlərindən birində yazılmış, bu baxımdan "Şahnamə"yə bənzədiyi üçün iranlılar onu "türk Şahnaməsi" də adlandırmışlar.

Əsərin tədqiqi göstərir ki, müəllif yüksək təhsil görüb, ədəbiyyatdan başqa nücum, kimya, təbiət elmini, coğrafiya və riyaziyyatı da bilirmiş, bəzi rəvayətlərə görə isə İbn Sinanın şagirdi imiş. Müəllif İran və ərəb ədəbiyyatını yaxşı bilir və az da olsa onların təsir altında olmuşdur. Şairin dili sadə və eyni zamanda ədəbidir. Bütün kitabda 120 ərəb və fars sözü işlənir, bunlar da dini və dövlət işlərinə aid istilahlardır.

"Qutadğu bilik" tanrıya xitab şeirilə başlayır, sonra da peyğəmbərin və ilk dörd xəlifənin mədhi, bahar təsviri və Buğra xanın tərifi gəlir. Sonra yeddi ulduz, on iki bürc və elm, əql və dildən danışılır, sonra əsas mövzu başlayır və mübahisə dörd şəxsiyyət arasında cərəyan edir. Bu şəxslərin hər biri bir vaqiəti və ya bir həqiqəti təmsil edir.
* Güntoğdı (Gündoğdu)- doğru yol və ədaləti təmsil edir.
* Aytuldı (Aydoldu)- səadət və xoşbəxtliyi təmsil edir.
* Ugdolmuş- əql və məntiqi təmsil edir.
* Odqurmuş da sonu və aqibəti təmsil edir.

## Nəşr və tərcümə
Əsər Xəlil Rza Ulutürk tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilib və 2017-ci ildə Bakı Kitab Klubunda 402 səhifədə təkrar nəşr edilib.

## Həmçinin bax

* Sirlər xəzinəsi
* Siyasətnamə
* Kəlilə və Dimnə
* Qabusnamə
* Gülüstan (kitab)
* Tutinamə
* Bustan

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*  Kutadgu Bilig tüm basımları 
*  Nejat Doğan (2002), "Kutadgu Bilig'in Devlet Felsefesi", Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 12, yıl 2002, 127–158 s.  pdf
* Kutadgu Bilig Araştırması 
*  Süer Eker (2006), "Kutadgu Bilig'de (teñri ‘azze ve celle ögdisin ayur) Türkçe İslami Terimlerin Kaynakları Üzerine" Bilig, yaz 2006, Sayı 38, s.103–122  pdf
*  Gürer Gülsevin (2007), "Kutadgu Bilig'in Dilinde Lehçelerin Özellikleri: 'denk çiftler", Türkoloji Araştırmaları, Sayı 2, s.277–299  

## Xarici keçidlər
* 
*
Hyuel Houzer

**Hyuel Houzer** (; ) — ABŞ aktyoru.

## Həyatı

## Filmoqrafiya
* Kaliforniya qızılı (film, 1991)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Nayl Horan

**Nayl Horan** (tam adı: *Nayl Ceyms Horan*; ) — İrlandiya müğənnisi. 2010-cu illərdə məşhur olan “One Direction” qrupunun üzlərindən biri.

Nayl qrupun 2016-cı ildə fasilə verməsinin ardınca Capitol Records şirkəti ilə müqavilə bağlayıb. O, üç studiya albomu çıxarıb: “Flicker” (2017), “Heartbreak Weather” (2020) və “The Show” (2023). Naylın debüt albomu İrlandiya və ABŞ-də ən çox satılan albomlardan birinə çevrilib. Albomun sinqlları “This Town” və “Slow Hands” bir çox ölkədə musiqi cərgələrinin ilk sıralarına daxil olub.

## Həyatı
Nayl Ceyms Horan 13 sentyabr 1993-cü ildə İrlandiyada anadan olmuşdur. Onun 1987-ci il təvəllüdlü Qreq adlı böyük qardaşı var. Naylın 5 yaşında ikən anası ilə atası ayrılmış, bu səbəbdən qardaşı ilə Mullingarda anaları ilə yaşamışlar. Naylın uşaq ilən astması var idi.

18 yaşında olarkən X factor adlanan yarışmaya gedir və səsi ilə hər kəsi valeh edir. Daha sonra 5 nəfər ilə birləşib One Direction adlanan musiqi qrupu yaradır. Hal-hazırda dünyada tanınırlar və milyonlarla pərəstişkarları var.

## Filmoqrafiya
* "This is us (film, 2013)"
* "Where we are (film, 2014)"
* "Bu bizik (film, 2013)"

## Albomlar
* Flicker (2017)
* Heartbreak Weather (2020)
* The Show (2023)

## Konsert Turları
* "Up all night turu (2011–12)"
* "Take me home turu (2013)"
* "Where we are turu (2014)"
Yakutca Vikipediya

**Yakutca Vikipediya** — Vikipediyanın yakut dilində olan bölməsidir.

## Tarix
* 1 yanvar 2009 - 1000 məqalə
* 10 oktyabr 2009 - Mustafa Kamal Atatürk haqqında məqalə 5000-ci olub

## İstinadlar
Qüteybə ibn Müslüm

**Qüteybə ibn Müslüm** () — ərəb sərkərdəsi.

## Həyatı
Qüteybə ibn Müslüm ərəblərin Bahili qəbiləsindən idi. Qüteybə ibn Müslüm Əfqanıstan və Orta Asiyada elədiyi işğallar ilə Əməvi torpaqlarının sərhədlərini genişləndirmişdir.

704cü ildə Əbdülməlik İbn Mərvan tərəfindən Xorasan valisi təyin edilən Qüteybə, həm də təqribən 50 min nəfərlik bir ordunun sərkərdəsi olur. Xorasandan Şimala və şərqə doğru təşkil etdiyi hücumların birincisində (705) Toxarıstana girərək paytaxt Bəlx şəhərini işğal edir. Şəhər əhalisi təslim olsa da şəhəri dağıdır. Ardından o tarixdə Oxus olaraq adlanan Ceyhun çayını (Amu Dərya) aşaraq Buxara (bu gün Özbəkistanda) və şəhər ətrafındakı Soqdiana torpaqlarını işğal edir (706-709). İşğalları davam etdirərək 706-cı ildə Bəykəndi alır. Şəhər işğal olunarkən bu şəhəri də dağıdaraq bütün kişiləri öldurtdurur. Onun işğallarını durdurmaq üçun Buxara hökumətinin sərkərdə olaraq təyin etdiyi Vərdan xudanı da məğlubiyyətə uğradır. Vərdanın ölümündən (708) sonra Buxaranı ələ keçirir.

Daha sonra Səmərqəndi (710-712), Xarəzm və paytaxtı Xivəni işğal edir. Səmərqənd hökmdarı Nizak Tarxan da ona tabe olur. 
Həccacın əmri ilə, Sistanın Türk hökmdarı Rutbilin üstünə hücum edir, ancaq ona Ərəb hakimliyini qəbul etdirə bilmir. Xarəzm hökmdarı Çiğan, qardaşı Hurrəzata qarşı ondan kömək istəyir, o da Bəlx valisi olan qardaşı Əbdurrahmanı Çiğana köməyə göndərir və Əbdürrəhman Hürrəzatı öldürür. Daha sonra Xarəzmin üç böyük şəhərini Ərəb əsarəti altına alır.
Qüteybə ibn Müslim, İraq valisi Həccacın icazəsiylə mühasirəyə aldığı Səmərqəndi sərkərdə Gürəkin güclu müqavimət göstərməsinə baxmayaraq ələ keçirdir. Ordunun baş qərargahını buraya köçürdükdən sonra (714) sonra İsficapa gəlir.

715-ci ildə Orta Asiyanın iç hissəlrinə doğru ilərləyərək Fərqanənı işğal edərək Ərəb imperiyasına qatır. Çin sərhədlərinə qədər irəlilədiyi deyilsə də, bu haqqda yazılı sənəd yoxdur.

Vəlid tərəfindən Xorasan əyalətinin idarə edilməsinə gətirilir. I Vəlidin ölümündən sonra xəlifə olan qardaşı Süleyman ibn Əbdülməlikə bağlılıq andı içməyi rədd edən Qüteybə, əsgərləri arasında bu səbəblə baş tutan üsyan nəticəsində öldürülür.

Qüteybənin işğal etdiyi torpaqların çoxu idarəçilik baxımından Mavəraünnəhrə (Ceyhun çayının arxasındakı torpaqlar) bağlanır.  Qüteybənin işğal etdiyi bölgələrdə hərbi idarəçilik yaratdığından o günə qədər çoxu Buddist olan bölgə xalqlarını zorla müsəlmanlaşdırır. Qüteybənin işğal etdiyi Səmərqənd və Buxara zamanla İslam mədəniyyətinin ən böyük şəhərləri və Orta Asiya xalqlarının elm mərkəzi olur. Qüteybənin ölümündən sonra ərəblər, Mavəraünnəhirdə möhkəmlənə bilmirlər. Göytürklərin yenidən gücəndikləri vaxtda xaqan Gültəkin, Mavəraünnəhirdəki bəzi yerlərini işğalçı ərəblərdən geri alır.

## İstinadlar
Xivə

**Xivə** (*Xiveh*) — müasir Özbəkistanda yerləşən qədim şəhər.

## Tarixi
Xivə qədim Xarəzmin mərkəzi şəhərlərindən biri idi. Xivə xanlığının paytaxtı olmuşdu.

Özbəkistanda yerləşən Xivə şəhərinin ətrafındakı gil divarlar YUNESKO-nun müdafiəsi altından olan nəhəng İçan-Qala kompleksinin tərkibinə daxildir. Onun uzunluğu 2,5&nbsp;km, hündürlüyü isə 10 metrdən çoxdur. Divarlar hələ də həyatın davam etdiyi şəhəri uzun əsrlərdir ki, əhatə edir. O, günəş şüaları altında xüsusi şəkildə qurudulmuş və 40х40х10 ölçülərə malik kərpiclərdən hörülmüşdür. Xivə ətrafındakı divarların tikilmə tarixi V əsrə aid edilir.

### Xivə xanlığı

## Xarici keçidlər
* Xivə 
* Фото Xivə
* Xivə. Достопримечательности Хивы. Xivə mehmanxanası.
Kuhistan

**Kuhistan** (, "dağlıq ölkə") — İranda təbii vilayət. Dəşti-Kəvir və Dəşt-i Lut səhraları arasında yerləşir. Səthi geniş çökəkliklərlə parçalanmış bir sıra meridional silsilələrdən ibarətdir. Silsilələrin hündürlüyü 1,500–2,000 metr, bəzi zirvələrin hündürlüyü 2,500 metrdən çoxdur. Buradakı Murkum dağı 2,839 metrdir. Kəskin kontinental səhra iqlimi var. Yayı isti, quru, qışı sərindir. İllik yağıntı 200 mm-dən azdır. Daşlı, qumlu və şoran səhra landşaftına malikdir. Otlaq heyvandarlığı inkişaf etmişdir. Dağətəyi hissədə kiçik vahələr var.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* C. Edmund Bosworth. "The Ismai'ilis of Quhistan" in Farhad Daftary. ''Medieval Isma'ili History and Thought''.