open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ənvər Bikçentayev

**Ənvər Bikçentayev** (tam adı: **Ənvər Qadeyeviç Bikçentayev**; ; d. 4 oktyabr 1913, Ufa – 18 may 1989, Ufa) — başqırd sovet yazıçısı.

## Həyatı
4 oktyabr 1913-cü ildə Ufada anadan olmuşdur. 1921-ci ildə ailəsi Orenburqa köçmüşdür.

1928-1931-ci illərdə Orenburqda pedaqoji texnikumda təhsil almışdır. Texnikumu bitirdikdən sonra Arxangelskə tatarlarla işləməyə göndərilmişdir. 1931-1932-ci illərdə tatar məktəbində direktor müavini olmuşdur.

1935-1936-cı illərdə Qızıl Orduda xidmət etmişdir.

1941-ci ildə Başqırdıstan Pedaqoji İnstitutunu, 1956-cı ildə isə Moskvadakı Ali ədəbiyyat kurslarını bitirmişdir.

1942-ci ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasına üzv kimi qəbul edilmişdir.

18 may 1989-cu ildə Ufada vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı
Əsərləri 1933-cü ildən çap olunmağa başlamışdır.

Rus və başqırd dillərində yazmışdır.

"Qırmızı lalələr" (1944), "Rus əsgəri haqqında novellalar" (1946) hekayə toplularının müəllifidir; "Ölməzlik hüququ" (1950) povesti A.M. Matrosova həsr olunmuşdur. "Durnalar Uralda qalır" (1956), "Sənə cənnət vəd etmirəm" (1963) və s. sosial-psixoloji romanları, uşaqlar üçün əsərləri vardır. "Səfirin qızı" povesti Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuşdur.

## Mükafatları
*"Qırmızı Bayraq" ordeni (1942)
*"Qırmızı Ulduz" ordeni (1943)
*Vətən Müharibəsi Ordeninin I dərəcəsi (1985)
*Vətən Müharibəsi Ordeninin II dərəcəsi (1945)
*"Oktyabr inqilabı" ordeni (1972)
*"Şərəf nişanı" ordeni (1963)
*RSFSR əməkdar mədəniyyət işçisi (1970)
*Salavat Yulayev adına Respublika mükafatı (1974)
*Q.Salyam adına mükafat (1967)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Произведения А. Бикчентаева на русском языке
*Статья в Башкирской энциклопедии
Tatarıstan əhalisi

2017-ci ilin statistik göstəricilərinə əsasən əhalinin sayı 3885253 min nəfərdir. Əhalisinin sayına görə Rusiya Federasiyasındakı xalqlar arasında 8-ci yeri tutur. Əhalinin sıxlığı 57,26 nəfər/kv.km-dir. Ümumi  əhalinin 76,6%-ni şəhər əhalisi təşkil edir (2017-ci il).

## Əhalinin sayı

* 

## Yaşayış məntəqələri
Tatarıstanın ən böyük şəhəri onun paytaxtı Kazandır. Bundan əlavə 26 şəhərinin əhalisi 10 mindən, 8-in əhalisi 50 mindən və 3-ün isə əhalisi 100 min nəfərdən çoxdur.

**Əhalisi 10 min nəfərdən çox olan şəhərlər**

## Etnik tərkibi
Ufa trolleybusu

280px|thumb

**Ufa trolleybusu** — Ufa şəhərində trolleybus nəqliyyatı

## Tarixi
1962 — 27 yanvar tarixində ilk daimi xətt istifadəyə verilir..
 
1972 — Volqodonsk küşəsində № 2 depo istifadəyə verilir.
 
1978 — Rixard Zorge küçəsində xətt açılır.

1975 — Xətt İnors royunana uzadılır.

1980 — Zelyonaya Roşaya xətt çəkilir.

1982 — Aysk və Vorovski küçələrinə yol çəkilir. 

1984 — Frunze, Qafuri, Komunistiçiski küçələrinə yol çəkilir.

1986 — Ufa TES-1 yolu inşa edilir

1993 — Lsotexnikum və Rusiya küçələrindən Kukla teatrına yeni xətt çəkilir. 16 nömrli maşrut istifadəyə verilir. 

2001 — Depo № 3 açılır

2002 — Syurup küçəsindən Mərkəzi bazar və İbrahimov bulvarı istiqamətindəki yol bağlanır. Sonra Prxomenko küçəsinə yönəldilir.

## Depo

### Depo № 1, ərazi № 1
* **Ünvan:** Admiral Makarov küşəsi, ev. 19/1
* **Açılış tarixi:** 28 may 2001

### Depo № 1, ərazi № 2
* **Адрес:** Volqodonskaya küçəsi, ev. 29
* **Açılış tarixi:** dekabr 1972

## Tərkibi
### Tarixi
* ЗиУ-5;
* ЗиУ-5Д;
* ЗиУ-9 modifikasiyaları: ЗиУ-682Б, ЗиУ-682В10, ЗиУ-682В-012, ЗиУ-682Г10, ЗиУ-682Г-012;
* ЗиУ-10 modifikasiyaları: ЗиУ-683Б, ЗиУ-683В, Тролза-62052.02.
* БТЗ-52011
* ЗиУ-682 (УРТТЗ)

### Müasir
#### № 1 depo
№ 1 depoda 95 trolleybus istifadədədir
* БТЗ-5276-04 — 22 əd.;
* БТЗ-5276-01 — 9 əd.;
* БТЗ-52767А — 14 əd.;
* БТЗ-52761Т — 13 əd.;
* БТЗ-52763А — 16 əd.;
* БТЗ-52761Р — 9 əd.;
* БТЗ-52767Р — 6 əd.;
* БТЗ-52764Р — 2 əd.;
* БТЗ-52767 - 2 əd.;
* БТЗ-52761Н (БТЗ-100) — 1 əd.;
* ЗиУ-6205М — 1 əd.;

#### № 2 depo
№ 2 depoda 79 trolleybus isifadədir:
* БТЗ-5276-01 — 7 əd.;
* БТЗ-5276-04 — 15 əd.;
* БТЗ-52761Т — 14 əd.;
* БТЗ-52767А — 13 əd.;
* БТЗ-52761Р — 9 əd.;
* НефАЗ-БТЗ 52765Р — 8 əd.;
* НефАЗ-БТЗ 52765А — 6 əd.;
* БТЗ-52764Р — 3 əd.;
* ЗиУ-682Г-016 (018) — 2 əd.;
* БТЗ-52767 — 2 əd.;

## Gediş haqqı

1 yanvar 2017-ci ildən:

Gediş haqqı məsafədən asılı olaraq 20 rubldır. Yük daşıma haqqı isə 13 rubl.

Kart kateqoriyalarına görə gediş haqları:

Gedişlər:
* sakinlər üçün elektron kartla  və Visa payWave ilə — 18 rubl;
* Sosial kartla — 13 rubl;
* Tələbə kartı ilə — 13 rubl;
* Məktəbli kartı ilə — 10 rubl.

Aylıq kartlarlara görə tariflər:
* aylıq kartlara sakinlər və təşkilatlar üçün: 20 gediş — 300 rubl, 30 gediş — 420 rubl;
* aylıq sosial kartla: 50 gediş — 450 rubl.

Gediş haqqı kanduktora verilir. Əgər olmazsa bir başa sürücüyə ödənilir.

## Mənbə
* Сайт МУЭТ г. Уфы
* Уфа  
* Электронная схема общественного транспорта Уфы 
* Электротранспорт Уфы
* Уфимский троллейбус на сайте «Троллейбусные города России»
* Фотографии уфимских троллейбусов
* Общественный транспорт города Уфы онлайн
Yunanıstanın kişilərdən ibarət milli basketbol komandası

**Yunanıstanın kişilərdən ibarət milli basketbol komandası** — Yunanıstanı beynəlxalq basketbol arenasında təmsil edən kişilərdən ibarət milli basketbol komandası. Yunanıstan Basketbol Federasiyası tərəfindən idarə olunur. Baş məşqçisi Kostas Missasdır.

## Həmçinin bax
Svejee gölü

**Svejee gölü** —Tatarıstanın Laişevski rayonu ərazisində yerləşən göl. Tatarıstan SSR Nazirlər Sovetinin 10 yanvar 1978-ci il № 25 və TatarıstanRespublikası Nazirlər Kabinetinin 29 dekabr 2005-ci № 644 saylı qərarı ilə yerli əhəmiyyətli təbiət abidəsi elan edilmişdir.

## Coğrafiya
Svejee gölü karst məşhəllidir. Tatarıstanın Laişevski rayonunda, Travkino kəndindən 0,3&nbsp;km şimal-şərqdə yerləşir. Su tutarı uzunsov formaya malikdir. Uzunluğu  170 metr, maksimal eni isə 90 metrdir. Su səthinin sahəsi 1,3 ha-dır. Orta dərinliyi 4 metr, maksimal dərinliyi 6,5 m təşkil edir.
## Hidrologiya
Su tutarının həcmi 40 min m³-dir. Qıdalanması qarışıqdır. Yeraltı və qrut suları ilə qıdalanır. Səviyyəsi dəyişməzdir. Suyu sarıdır, minerallaşma 49,4 mq/l, şəffaflıq 40 sm-dir. Kimyavi tərkibi hidrokarbonatlı-maqneziumludur.
## Ədəbiyyat
* Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской  Энциклопедии
## Mənbə
* 
*
İbrahim İsmayılov

**İbrahim İsa oğlu İsmayılov** () — 1980–1986-cı illərdə Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin üzvü.

## Həyatı
1921-ci ildə Naxçıvan şəhərində anadan olub. 1942-ci ildə qiyabi Ümumittifaq Ali Hüquq İnstituna daxil olmuş və 1948-ci ildə oranı bitirib.

İbrahim İsmayılov 1939–1941-ci illərdə Naxçıvan MSSR prokurorluğunda işlər idarəsinin katibi, 1943–1948-ci illərdə Naxçıvan MSSR prokurorluğunda prokuror köməkçisi və Muxtar Respublika prokurorunun müavini olub. 1948–1962-ci illərdə Azərbaycan SSR prokurorluğunun sistemində İstintaq şöbəsinin rəisi, Gəncə vilayət prokuroru, Respublika prokuroru, Respublika prokurorunun köməkçisi, Azərbaycan SSR prokurorunun müavini və Bakı şəhəri Nərimanov rayon prokuroru vəzifələrində işləyib.

1962–1980-ci illərdə Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin üzvü, Respublika Ədliyyə Nazirliyi məhkəmə orqanları idarəsinin rəisi, Bakı Şəhər Məhkəməsinin sədri vəzifələrində çalışıb. 1980-ci ildən 1986-cı ilədək Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin sədri vəzifəsində işləyib. 1987–1989-cu illərdə Dövlət Aqrar-Sənaye birliyində hüquq idarəsinin rəisi olub.

1989–1992-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinin dosenti işləyib. 1992-ci ildən Azərbaycan Pedaqoji Universitetinin professorudur. Həm də hüquq tədris mərkəzində tədris işləri üzrə direktor müavini işləyib. Hüquq elmləri doktorudur. 1976-cı ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fərmanı ilə "Əməkdar hüquqşünas" fəxri adına layiq görülüb. I və II dərəcəli "Böyük Vətən müharibəsi" və "Xalqlar dostluğu" ordenləri, həmçinin bir çox medallarla təltif olunub.

## İstinadlar
Əlisultan Quliyev

**Əlisoltan Yarəli oğlu Quliyev** — Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin sədri, Azərbaycan Kommunist Partiyası Qusar Rayon Komitəsinin birinci katibi.

## Haqqında
12 iyul 1939-cu ildən 16 avqust 1941-ci ilə qədər Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin sədri olmuşdur.
Əlisoltan Yarəli oğlu Quliyev 1901-ci ildə Quba rayonunun Digah kəndində anadan olmuşdur. 1925–1926-cı illərdə Digah kənd sovetində katib vəzifəsində işləmişdir. 1926–1929-cu illərdə Respublika Partiya Məktəbinin və 1929–1931-ci illərdə Zaqafqaziya Kommunist Universitetinin tələbəsi olmuşdur. Təhsilini başa vurduqdan sonra Bakı Partiya Məktəbinə müəllim təyin olunmuş və 1932–1933-cü illərdə pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur.
1933–1934-cü illərdə Bakı şəhərində Marks-Engels-Lenin İnstitutunun (MELİ) tələbəsi olmuşdur. Quba rayonunun Xalq Təhsili şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin olunması ilə əlaqədar Əlisoltan Quliyev 1934-cü ildə MELİ-də təhsilini yarımçıq qoymuş və 1934–1935-ci illərdə həmin vəzifədə işləmişdir. 1935–1937-ci illərdə o, Bakı şəhərində MELİ-də təhsilini davam etdirmişdir.
Əlisoltan Quliyev 1937-ci ildə partiya işinə irəli çəkilərək Qusar rayon partiya komitəsinə I katib vəzifəsinə təyin olunmuş və 1937–1938-ci illərdə həmin vəzifədə çalışmışdır. 1940-cı ildə BDU-nun Hüquq fakültəsinə daxil olmuş və 1942-ci ildə ekstern yolu ilə həmin fakültəni bitirmişdir.
Əlisoltan Quliyev 5 iyul 1939-cu ildə Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin sədri vəzifəsinə təyin olunmuş 16 avqust 1941-ci ilədək həmin vəzifədə işləmişdir. Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin sədrliyindən azad olunduqdan sonra, 1941–1942-ci illərdə Azərbaycan SSR Xalq Maarif Komissarlığında idarə rəisi olmuşdur.
Böyük Vətən müharibəsi dövründə – 1942-ci ildə o, yenidən partiya işinə irəli çəkilmiş və Azərbaycan K(b)P Şamxor rayon komitəsinə katib təyin olunmuşdur.
1948–1951-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin aspiranturasında oxumuşdur. Aspiranturada oxuyarkən 1950-ci ildə Respublika "Başqənd" trestinin müdiri təyin olunmuş və 1952-ci ilin əvvəllərinədək həmin vəzifədə işləmişdir. 1952-ci ildən Azərbaycan Dövlət Universitetinin marksizm-leninizm kafedrasında müəllim işləmişdir.

## İstinadlar
Hüseyn Ələkbərov

**Hüseyn Xəlil oğlu Ələkbərov **

16 iyul 1946-cı ildən 11 avqust 1948-ci ilədək Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin sədri olmuşdur. Hüseyn Xəlil oğlu Ələkbərov 1913-cü ildə Gəncə şəhərində anadan olmuşdur. Gəncə şəhər 7 illik məktəbini bitirdikdən sonra, 1928–1930-cu illərdə Gəncədə texnikumda oxumuşdur. 1930–1931-ci illərdə həmkarlar təşkilatında işləmiş, Dəstəfur (indiki Daşkəsən) rayon icraiyyə komitəsinin məsul katibi olmuşdur. 1931-ci ildə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun Hüquq fakültəsinə daxil olmuş və 1935-ci ildə həmin fakültəni bitirmişdir. 1935–1937-ci illərdə Yevlax rayonunda xalq hakimi işləmiş, 1937–1946-cı illərdə Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin üzvü olmuşdur. 1946–1948-ci illərdə Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin sədri vəzifəsində işləmişdir. 1985-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Məhərrəm Hüseynov (hüquqşünas)

**Məhərrəm Mirzə oğlu Hüseynov** () — Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin sədri (13 aprel 1951 – 12 mart 1957).

## Həyatı
Məhərrəm Hüseynov 1915-ci ildə Şəmkir (keçmiş Şamxor) rayonunun Qaracaəmirli kəndində anadan olmuşdur. 1938-ci ildə K. Marks adına Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun Hüquq fakültəsini bitirmişdir.

1937-ci ildə Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsi cinayət işləri üzrə məhkəmə kollegiyasının katibi, 1938-ci ildə isə Azərbaycan SSR Ədliyyə Nazirliyində məsləhətçi vəzifələrində işləmişdir. 1938–1941-ci illərdə Şəmkir rayon birinci dairəsinin xalq hakimi olmuşdur. 1941-ci ildə Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin üzvü seçilmişdir.

1941–1945-ci illərdə Naxçıvan MSSR Ali Məhkəməsinin sədri işləmişdir. Həmin vəzifədən azad olunduqdan sonra 1945-ci ildə qısa bir müddət ərzində respublika Vəkillər Kollegiyası Rəyasət Heyətinin sədri vəzifəsini icra etmişdir. 1945–1951-ci illər ərçində Azərbaycan SSR Ədliyyə Nazirinin müavini olmuşdur.

10 aprel 1951-ci ildə Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin sədri vəzifəsinə təyin olunmuş və 12 mart 1957-ci ilədək həmin vəzifədə işləmişdir.
1957-ci ilin mart ayının 12-də Ali Məhkəməyə yeni seçkilərin keçirilməsi ilə əlaqədar Məhərrəm Hüseynov Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin sədri vəzifəsindən azad edilmişdir. Həmin vaxt o, Ali Məhkəmənin üzvü seçilərək Ali Məhkəmənin sədr müavini vəzifəsinə təsdiq olunmuş və 1962-ci il martın 17-dək həmin vəzifədə işləmişdir. Bundan sonra Məhərrəm Hüseynov 1 sentyabr 1971-ci ilədək müxtəlif məsul vəzifələrdə çalışmışdır.

1971-ci il avqust ayının 31-də Məhərrəm Hüseynov Azərbaycan SSR Ədliyyə Naçirliyi Notariat və VVAQ idarəsinin rəisi və nazirliyin kollegiya üzvü təyin olunmuşdur. 1976-cı ilin mart ayında həmin vəzifədən təqaüdə çıxmışdır.

## İstinadlar
Sənan Musayev

**Sənan Hüseynoviç Musayev** () — Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin sədri (1957–1962).

## Həyatı
Sənan Hüseynoviç Musayev 1923-cü ildə Qusar şəhərində müəllim ailəsində anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1941–1942-ci illərdə istehsalatda işləmiş, 1942–1944-cü illərdə Böyük Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. 1944-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinə daxil olmuş və 1949-cu ildə oranı bitirmişdir. 

1949–1951-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetində elmi katib və mülki hüquq kafedrasının baş müəllimi vəzifələrində işləmişdir.

Sənan Musayev 1951–52-ci illərdə Azərbaycan KP MK-nın mühazirəçilər qrupunun rəhbəri, 1952–1954-cü illərdə Azərbaycan KP Bakı Şəhər Komitəsində təbliğat və təşviqat şöbəsinin müdiri olmuşdur. 

1954–57-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Prokurorunun müavini, 1957–1962-ci illərdə Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin sədri, 1974–1980-ci illərdə isə Bakı şəhər Nərimanov rayon xalq məhkəməsinin sədri vəzifələrində işləmişdir.

1962–1974-cü illərdə Sənan Musayev Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Məhkəmə Ekspertizası İnstitutunda direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır. 

Dəfələrlə Bakı şəhər Sovetinə, Bakı Vilayət Sovetinə, Nərimanov rayon Sovetinə deputat seçilmişdir.

Sənan Musayev məhkəmə ekspertizasının təşkili və metodikası sahəsində çoxsaylı elmi məqalə və məcmuələrin müəllifidir. Onun elmi məqalələri Bakı, Moskva, Macarıstan, Bolqarıstan və digər ölkələrdə çap olunmuşdur.

Sənan Musayev Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısı olmuş, bir sıra medallarla təltif olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Жизнь, продолжающаяся в воспоминаниях
Sobakinskie Yamı

**Sobakinskie Yamı gölü** —Tatarıstanın Zelenodolski rayonu ərazisində yerləşən göl.

## Coğrafiya
Göl Volqa çayına paralel yerləşir. Yaxınlığında ən iri göllər Sobakino və Provalnoedir. Sobakinskie Yamı gölü karst məşhəllidir. Tatarıstanın Zelenodolski rayonunda, Ulitilno kəndindən 0,9&nbsp;km şimal-şərqdə yerləşir. Su tutarı dairəvi formaya malikdir. Uzunluğu 30 metr, maksimal eni isə 30 metrdir. Su səthinin sahəsi 0,09 ha-dır. Orta dərinliyi 4 metr təşkil edir.
## Hidrologiya
Su tutarının həcmi 4 min m³-dir. Yeraltı sularla  qıdalanır. Səviyyəsi dəyişməzdir. Suyu rəngsiz və iysdizdir, minerallaşma 81 mq/l, şəffaflıq 800 sm-dir. Kimyavi tərkibi hidrokarbonatlı-kalsiumludur.
## Əhəmiyyəti
* Su tutarının suyu içməli su kimi və istirahət məqsədi üçün istifadə edilir.
* Tatarıstan SSR Nazirlər Sovetinin 10 yanvar 1978-ci il № 25 və TatarıstanRespublikası Nazirlər Kabinetinin 29 dekabr 2005-ci № 644 saylı qərarı ilə yerli əhəmiyyətli təbiət abidəsi elan edilmişdir.

## Mənbə
*
Stolbişe gölü

**Stolbişe gölü** —Tatarıstanın Laişevski rayonu ərazisində yerləşən göl. Tatarıstan SSR Nazirlər Sovetinin 10 yanvar 1978-ci il № 25 və TatarıstanRespublikası Nazirlər Kabinetinin 29 dekabr 2005-ci № 644 saylı qərarı ilə yerli əhəmiyyətli təbiət abidəsi elan edilmişdir.

## Coğrafiya
Stolbişe təbii mənşəlli göldür. Tatarıstanın Laişevski rayonunda, Stolbişe kəndində yerləşir . Su tutarı uzunsov formaya malikdir. Uzunluğu  530 metr, maksimal eni isə 170 metrdir. Su səthinin sahəsi 6,49 ha-dır. Orta dərinliyi 2 metr təşkil edir.
## Hidrologiya
Su tutarının həcmi 130 min m³-dir. Yeraltı sularla  qıdalanır. Səviyyəsi dəyişməzdir. Suyu rəngsiz və iysizdir, minerallaşma 98 mq/l, şəffaflıq 400 sm-dir. Kimyavi tərkibi hidrokarbonatlı-kalsiumludur.

## Mənbə
* 
## İstinadlar
Ufa sürətli tramvayı

**Ufa sürətli tramvayı** — Başqırdısta Respublikasının Uda şəhərində planlaşdırılan sürətli tramvay xətti. Surətli tramvay xətti Ufa metropoliteninin əvəzinə olaraq istifadəyə vriləcəkdir. Hazırdas layihənin ekspertizası aparılır..

## Təsviri
Bu layihənin hazırlanmasına zərurət sərnişin daşımada yaranan sıxlıq olmuşdur. Sürətli tramvay metropolitenə əvəz olaraq planlaşdırılır. Belə ki metropolitenə nisbətdə daha az vəsait sərf olunması və sürətin metro ilə eyni olması buna rəvac olmuşdur. Bu layihə həm də şəhərin hər iki hissəsində yerləşən tramvay xətlərini birləşdirməyə imkan verməlidir.

## Xüsusiyyətləri
Sürətli tramvay iki xətdən ibarət olmalıdır. Şəhərin əsas magistralına paralel — Oktyabr prospekti — prospetin şərq və qərb küçələri ilə hərəkət edəcəkdir. Xətt Ufa tramvayının digər hissələri ilə birləşdiriləcəkdir. Bu hissə öz növbəsində modernləşdiriləcəkdir.. На линии обеспечивается возможность развивать максимальную скорость до 70 км/ч. Dayanacaqlar arasında sürət 30&nbsp;km/s təşkil etməlidir. Bu layihənin hazırlanması zamanı müasir texnologiyalardan istifadə edilməlidir. Bu isə sərnişinlərin və şəhər sakinlərinin narahatlıqlarını aradan qaldıracaqdır.

## İlk əvvəl

İlk əvvəl şəhərin iki tramvay xətti birləşdirilərək Blyuxer küçəsinə uzaldılacaqdır. Bu xətt boyunca 7 stansiya olacaqdır ki, onlar da şəhər nəqliyyatının yükünü azaldacaqdır.. Bir stansiya isə şəhər ətrafı dəmir yolu ilə piyada keçidi vastəsi ilə birləşdiriləcəkdir. Təhlükəsizliyi təkin etmək məqsədi ilə Otyabr prospektində uzunluğu 72 m olan tunel çəkilmişdir.

## İkinci mərhələ

İkinci mərhələnin həyata keçirilməsi daha çox sərnişin daşınağa imkan verəcəkdir. Bununlada şəhərin mikrorayonlar ərazisinidə əhatə edəcəkdir. Komsomolskaya və Rusiya küçələri boyunca sürətli tramvay xəttinin bir hissəsi estakadalar üzərindən keçməlidir. Bu mərhələdə 14 stansiyanın inşası planlaşdırılır. Onlar da şəhər nəqliyyatının yükünü azaldacaqdır. İkinci mərhələnin gercəkləşdirilməsinə birinci mərhələ bitdikdən sonra başlanacaqdır.

## Həmçinin bax
* Ufa tramvayı
* Ufa metropoliteni

## İstinadlar

## Mənbə
* Ролик-презентация проекта скоростного трамвая в г. Уфа 
* Проект первой очереди
Qara Şlyapa Brifinqləri

**Qara Şlyapa Brifinqləri**– rəqəmsal özünümüdafiə ilə əlaqəli mövzular haqqında biliklərini bölüşmək üçün hüquq, texnologiya və akademiya ekspertləri Qara şlyapa brifinqləri konfransı üçün hər il Las Veqasda, Avropada və Asiyada toplaşırlar.

## Tarixi
Qara Şlyapa Brifinqləri 1997-ci ildə təşkil olunmuşdur. Konfransın təşkilatçısı və prezidenti Jeff Mossdur (The Dark Tanget kimi də tanınır). Qara Şlyapa Brifinqləri dünyanın ən qabaqcıl konfranslarından biridir.

## Mədəniyyət
Qara Şlyapa Brifinqləri DEF CON konfransından əvvəl təşkil olunur. Qara Şlyapa Brifinqləri təhlükəsizlik konfransı kimi təhlükəsizlik sənayesi tərəfindən tanınır, lakin DEF CON qeyri-rəsmi konfransdır.

## Məqsəd
Konfrans iki əsas hissədən ibarətdir: Qara Şlyapa Brifinqləri və Qara Şlyapa Təlimləri. Təlimlər müxtəlif kompüter təhlükəsizlik təchizatçıları və fərdi təhlükəsizlik mütəxəssisləri tərəfindən keçirilir.
Brifinqlər tərs mühəndislik, şəxsiyyət və gizlilik və hacking daxil olmaqla müxtəlif mövzularda olur.

## Ədəbiyyat
* İmamverdiyev Y. N, "İnformasiya təhlükəsizliyi terminlərinin izahlı lüğəti", 2015,"İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı,160 səh.
İsgəndərin atəşgahları dağıtdırması

**İsgəndərin atəşgahları dağıtdırması** —  Nizami Gəncəvinin *"[[İsgəndərnamə]]"* poemasında təsvir edilmiş səhnə əsasında naməlum tərəfindən çəkilmiş rəsm əsəridir. Miniatürün daxil olduğu *[[Xəmsə əlyazması (1418)|M-535 Xəmsə əlyazması]]* Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyində saxlanılır və *"İsgəndərnamə"*nin tarixi müəyyən olan ən qədim əlyazması hesab edilir. Nəfis şəkildə tərtib edilmiş bu nadir əlyazmada mövzu və tərtib baxımından fərqlənən çox maraqlı miniatür vardır. 

## Mövzu

Nizaminin “İsgəndərnamə” poemasında Daranı məğlub edib İranda hakimiyyəti ələ keçirmiş Makedoniyalı İsgəndər öz dinini yaymaq üçün yerli əhalinin istifadə etdiyi atəşgahları dağıtmağı əmr edir: 

## Təsvir

Kompozisiyada Azərbaycan memarlığı üslubunda sxematik bir atəşgah təsviri fonunda iki insan fiquru verilmişdir. Bunlardan biri əlini qaldırmış əsgər, digəri isə əlində bir parça qızıl tutaraq diz çökmüş yerli sakindir. Atəşgah fiquru qarşısında daha dörd əsgər görünür. Miniatürün fonunda güclə sezilən mənzərə izləri vardır. Onun kompozisiyası əzəmətli, rəng çalarları parlaq və bir-birinə uyardır.

## Tədqiqi

Sənətşünas B.Denike həmin miniatürdən bəhs edərək göstərir ki, *“O, böyük tarixi və bədii əhəmiyyətə malikdir və bütün əlyazma möhkəm tədqiq və müqayisəli təhlil tələb edir. Yalnız o zaman bu miniatürrün mənsub olduğu məktəbi dəqiq təyin etmək mümkündür.”*  Sonra tədqiqatçı miniatürə qiymət verərək göstərir ki, *«haqqında danışılan nümunə SSRİ-də Nizami poemalarını illüstrə edən miniatürlərdən tarixcə ən qədimidir, bütün dünyada isə üçüncü yeri tutur.”*

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Xəmsə əlyazması (1418)

**Xəmsə əlyazması** — Nizami Gəncəvi *[[Xəmsə]]*sinin 1418-ci ilə aid əlyazma nüsxəsidir. Əlyazması Bakıdakı Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyində saxlanılır. Əvvəl əlyazması AMEA Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılırdı.

## Təsviri

Əlyazmasında yalnız *"[[İsgəndərnamə]]"*poemasının *"Şərəfnamə"* adlı birinci hissəsi saxlanmışdır. Mətn, krem rəngli cilalanmış kağız üzərində, İki üztun və dioqanal sahələrdə yaxşı nəstəliq xətti ilə yazılmışdır. Mətn qırmızı və mavi xəttlərdən ibsarət çərçivəyə alınmış, sütunlar bir-birindən qırmızı xəttlə ayrılmışdır.

Başlıqlar kinovarla yazılmışdır. Mətnin başlanğıcında yerləşdirilmiş ünvan qzıl, kinovar və mavi boya ilə yazılmışdır. Əlyazmasının 84а səhifəsidə miniatür vardır. Naməlum rəssam tərəfindən çəkilmiş*"[[İsgəndərin atəşgahları dağıtdırması]]"* adlı miniatür ehtimal ki, Şiraz miniatür məktəbinə aiddir. Bu miniatür, keçmiş SSRİ ölkələrinin kolleksiyalarında saxlanan əlyazmalar arasında Nizami poemalarına çəkilmiş ən qədim illüstrasiyadır.

Əlyazması hicri 821-ci (miladi 1418) ilə aiddir. Əlyazmasının üz qabığı açıq qəhvəyi rəngli dəridən hazırlanmış və romvari formaya malik üç medalyonla bəzədilmişdir. М—535 şifrəsi altında mühafizə edilən əlyazmada 17 × 25 sm ölçüyə malik 92 səhifə vardır. 

M. Adilov əlyazmasının xəttini *"xətti-təhriri"* adlandırır. O qeyd edir ki, *"Daha qədim əlyazmalarda və həvəskar xəttatlar tərəfindən köçürülmüş əlyazmalarda istifadə edilən bu xətt [[AMEA Əlyazmalar İnstitutu]]nda *M-148* (əlyazmasının əvvəlki saxlanc şifrəsi) şifrəsi altında saxlanan [[1418]]-ci ilə aid "[[İsgəndərnamə]]" və [[İstanbul]]dakı Aya Sofya kitabxanasında saxlanan [[Nəsirəddin Tusi|Tusinin]] "Tərcümei-Süvəril-kəvakib" əsəri təhriri xətti ilə köçürülmüş ən məşhur əlyazma kitablarındandır."*

## Miniatür

Əlyazmasının 84а səhifəsidə miniatür vardır. Kompozisiyada Azərbaycan memarlığı üslubunda sxematik bir atəşgah təsviri fonunda iki insan fiquru verilmişdir. Bunlardan biri əlini qaldırmış əsgər, digəri isə əlində bir parça qızıl tutaraq diz çökmüş yerli sakindir. Atəşgah fiquru qarşısında daha dörd əsgər görünür. Miniatürün fonunda güclə sezilən mənzərə izləri vardır. Onun kompozisiyası əzəmətli, rəng çalarları parlaq və bir-birinə uyardır.

Sənətşünas B.Denike həmin miniatürdən bəhs edərək göstərir ki, *“O, böyük tarixi və bədii əhəmiyyətə malikdir və bütün əlyazma möhkəm tədqiq və müqayisəli təhlil tələb edir. Yalnız o zaman bu miniatürrün mənsub olduğu məktəbi dəqiq təyin etmək mümkündür.”*  Sonra tədqiqatçı miniatürə qiymət verərək göstərir ki, *«haqqında danışılan nümunə SSRİ-də Nizami poemalarını illüstrə edən miniatürlərdən tarixcə ən qədimidir, bütün dünyada isə üçüncü yeri tutur.”*
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*
Vladimir Smirnov

**Vladimir Vasilyeviç Smirnov** — Azərbaycan SSR Mərkəzi Statistika İdarəsinin ilk rəhbəri.

## İstinadlar
Günəşli şəlaləsi

**Günəşli şəlaləsi** — Lerik rayonun Günəşli kəndində yerləşən şəlalə.

## Yerləşdiyi ərazi
Sıx meşənin dərinliyində yerləşir. 8 may 2007-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin qərarı ilə Lerik rayonunun Noda kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki kənd Günəşli kəndi adlandırılmışdır.

## Şəlalə haqqında
Günəşli şəlaləsi dəniz səviyyəsindən 1000 m hündürlüyündə yerləşir. Günəşli şəlaləsinin hündürlüyü 7 m, eni 5 metrdir.

## Həmçinin bax
* Qələbin şəlaləsi
* Mamırlı şəlalə (Qax)
* Afurca şəlaləsi

## İstinad
Sənət yolu. Arif Nərimanbəyov (film, 2017)

**Sənət yolu. Arif Nərimanbəyov** qısametrajlı sənədli film rejissor Elvin Vəlimətov tərəfindən 2017-ci ildə çəkilmişdir. Azərbaycan Televiziyasında istehsal edilmişdir. Filmdə görkəmli kinooperator, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi Arif Nərimanbəyovun 100 illik yubileyinə həsr olunur.

## Məzmun
Filmdə "Əbədi odlar ölkəsi", "Zəfər bayramı" sənədli, eləcə də "Fətəli xan", "Bəxtiyar", "Qızmar günəş altında", "Leyli və Məcnun", "Bir qalanın sirri", "Qaraca qız", "İnsan məskən salır", "Bizim Cəbiş müəllim", "Dərviş Parisi partladır", "Nizami", "Özgə ömür" bədii filmlərinin kadrlarından istifadə edilmişdir.

## Rollarda
: Əhliman Ərşadlı
: Əliyula Vəliyev
: Ənvərpaşa Vəliyev
: Ayxan Əhmədov
Ufa Uşaq dəmir yolu

**Sovet İttifaqı qəhrəmanı V. P. Dobrorez adına Kiçik Ufa Uşaq Dəmir yolu** — Ufa şəhərində uşaq dəmir yolu.

## Tarixi
Ufada Uşaq Dəmir yolunun salınması fikiri hələ Ufanın dəmir yol paytaxtı olması zamanı ortaya atılmışdı. Dəmir yolunu İ. S. Yakutov adına parkda salınması planlaşdırılırdı. Bu yol şəhərin mərkəzi ilə dəmir yolu vağzalı arasından keçməli idi.

Dəmir yolunun inşasına 1952-ci ildə başlanılmışdır. Tikinti işləri qısa müddət ərzində bitir. İlk əvvəllər vaqonların daşıma güçü 159—649 nəfər təşkil edirdi. Burada üç vaqon açıq tipli idi. Onlar vaqon platformalarından hazırlanmışdı.

Səkkizvari formaya malik olan xətt qapalı sistemli idi. Yunost stansiyasında taxta vağzal inşa edilir.

İlk mövsümünə dəmir yolu 10 may 1953-cü ildə başlamışdır.

1958-ci ildə Ufa dəmir yolları ləğv edilir və Başqırd ayrı Kuybişev dəmir yollarına çevrilir.

1959-ci ildə Kiçik Ufa Uşaq Dəmir yollarına ТУ2-104 teplovozu daxil olur. 1961-ci ildə əldəqayırma vaqonlar yeni Pafawag sərnişin vaqonları ilə əvəz edilir. Köhnə vaqonlardan yalnız biri iş məqsədi ilə saxlanılır.

1985-86-ci illərdə yol yenidən qurulur. Xətt qapalı həlqəyə çevrilir.

1991-ci ildə dəmir yoluna ПВ51 vaqonları daxil olur.

1996-97-ci illərdə Yunost stansiyası sökülür. Onun yerinə kərpiç bina inşa edilir. Xarici görünüşünə görə keçmiş taxta binaya bənzəyir.

2004-cü ildə yeni Priazyornaya stansiyası istifadəyə verilir.

Kiçik Ufa Uşaq Dəmir yolu ən yaxşı uşaq dəmir yollarından biridir. Burada hərəkətlilik olduqca aktivdir.

Kiçik Ufa Uşaq Dəmir yolu iki stansiyaya sahibdir:Yunost və Priazyornaya. Boir depoya və 20 vaqona malikdir.

Priazyornaya stansiyasında depo vardır.

2015-ci ildə Yunost stansiyasında sərnişin platforması tam yenidən qurulmuşdur.

## Depo
Teplovozlar:
* ТУ7А-3357
* ТУ10-010
* ТУ2-104

vaqonlar:
* 3 vaqon Kambar Maşınqayırma zavodunun istehsalıdır.

## İş qrafiki
1 maydan 31 maya kimi 11:00 - 19:00, 1 iyundan 31 avqusta kimi çərşənbədən bazar günlərinə kimi saat 11:00 - 19:00, 1 sentyabrdan 2 oktyabra kimi saat 11:00 - 19:00 radələrində fəaliyyət göstərir.

## Biletin qiyməti
2017-ci il məlumatına əsasən:
* Böyüklər 10 yaşdan yuxarı) 100 rubl
* Uşaqlar (2-10 yaş arası) - 90 rubl
* 1 yaşlı uşaqlar üçün - pulsuz.

## Mənbə
* Уфимская ДЖД на сайте С. Болашенко
* Уфимская ДЖД на сайте Д. Сутягина

## Şəkillər

Отправление поезда "Пионер Башкортостана" со станции Приозёрная.jpg|
Тепловоз ТУ7А на территории учебного корпуса ст. Приозёрная.jpg|
Отправление поезда "Пионер Башкортостана" со станции Приозёрная.jpg|
Тепловоз ТУ7А на территории учебного корпуса ст. Приозёрная.jpg|
Путейцы в работе.jpg|
Дежурный по станции Приозёрная.jpg|
Локомотивная бригада.jpg|
Юные проводники в работе.jpg|
Raif gölü

**Raif gölü** — Tatarıstanın Zelenodolski rayonu ərazisində yerləşən göl. Volqa-Kamsk qoruğu ərazisində yerləşir. Göl ərazisindən Sumka çayı axır. Gölün sahilində Raif monastrı və Mesteçko Raifa adlı yaşayış məntəqəsi yerləşir. Ən dərin yeri 18,9 metrdir.
## İstinadlar
Yurtuşinskoe gölü

**Yurtuşinskoe gölü ** — Tatarıstanın Vısokoqorski rayonu ərazisində yerləşən göl. Sumka çayı hövzəsinə aiddir.

## Coğrafiya
Yurtuşinskoe gölü gölü karst məşhəllidir. Sahilləri hamardır. Tatarıstanın Vısokoqorski rayonunda, Yurtış kəndindən 2,5&nbsp;km cənub-şərqdə
yerləşir. Su tutarı uzunsov formaya malikdir. Uzunluğu 600 metr, maksimal eni isə 180 metrdir. Su səthinin sahəsi 7,9 ha-dır. Orta dərinliyi 6 m, maksimal dərinliyi isə 20 m təşkil edir.

## Hidrologiya
Su tutarının həcmi 400 m³-dir. Yeraltı sulara ilə qıdalanır. Suyu rəngsiz və iysizdır, minerallaşma 99 mq/l, şəffaflıq 230 sm-dir. Kimyavi tərkibi hidrokarbonatlı-kalsiumludur.
## Əhəmiyyəti
* Su tutarı balıq ovu, çimmək və istirahət etmək məqsədi ilə istifadə edilir.
* Tatarıstan SSR Nazirlər Sovetinin 10 yanvar 1978-ci il № 25 və Tatarıstan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 29 dekabr 2005-ci № 644 saylı qərarı ilə yerli əhəmiyyətli təbiət abidəsi elan edilmişdir.

## Ədəbiyyat
* Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии

## Mənbə
*
Teptyarlar

**Teptyarlar** və ya **Tiptərlər** (rusca *teptyari / tiptyari* (тептяри / типтяри)) (başqırdca **tiptərźər** (типтәрҙәр) və tatarca **tiptərlər** (типтәрләр)) — XVII əsrdə Başqırdıstanda tanınan sosial qrupun adı.

Bəzi tədqiqatçılar onları sinif (А. Z. Asfandiyarov, R. N. Raximov), bəzi tədqiqatçılar isə etno-sinif qrup hesab edir (R. Q. Kuzeyev, D. M. İsxakov).

Adlarının kökündə bir çox mütəxəssisin fikrincə ərəb və fars dillərindəki "**dəftər**" sözü (qeydiyyata düşən bir toplum olduqlarına görə) durur.

## Formalaşması
Teptyarların formalaşması müasir Başqırdıstan ərazisində və Tatarıstanın şərq rayonlarında baş vermişdir. Diyarın ilk təsvirini verən G. Georgi, P. Pallas, P. İ. Rıçkov və başqaları teptyarları bölgənin əhalisi içərisində qeyd edir.

Erkən dövlərdə bu qrupun mövcudluğu və onun tərkibi çoxmillətli idi, onun tərkibində demək olar ki diyarın bütün xalqlarının nümayəndələrinə rast gəlinirdi: öz dilini və mədəni xüsusiyyətlərini qoruyub saxlayan udmurtlar, marilər, mordvalar, çuvaşlar, tatarlar və başqırdlar.

Bu sinfin tərkibində əsasən XVIII–XX əsrin əvvəllərində başqırd votçina sahibləri arasında boş torpaqlarda müəyyən şərtlər əsasında məskunlaşan şəxslər vardı.

U. X. Raxmatullin hesab edir ki, ilk teptyarlar öz icmasından sıxışdırılıb çıxarılan başqırdlar olmuşdur. Teptyarlar qrupuna daxil olmaq başqırdlar üçün ona möhkəm şəkildə bağlanmaq anlamına gəlmirdi. Əlverişli vəziyyətdə başqırd-teptyarlar yenidən öz icmalarına qayıda bilirdilər. Lakin bu proses zamanla dəyişdi.

Əsasən qeydiyyatsız və şəraitsiz məskunlaşmış başqırd kəndliləri — teptyarlar üçün qoyulan müəyyən şərtlər onları torpağa bağlayır və oradan çıxıb gedə bilmirdilər. Çоxlu teptyarlar icmaya daxil olub icma üzvləri ilə bərabərhüquqlu səviyyəsinə gəlib çatdı və çox vaxt onları "yeni başqırdlar" adlandırırdılar.

## Sayları

Siyahıyaalınmalara görə teptyarların sayı:
* 1735-ci ildə — 11.294 nəfər,
* 1767-ci ildə — 33.656 nəfər,
* 1796-cı ildə — 52.193 nəfər,
* 1834-cü ildə — 105.864 nəfər,
* 1858-ci ildə — kişi cinsindən 140.895 nəfər.
* 1897-ci ildə — kişi cinsindən 59.293 nəfər; 117.773 cəmi.
* 1926-cı ildə — 27.387 nəfər.
* Teptyarlar SSRİ-nin 1959-cu ildən sonra olan milliyyətlərin siyahıyaalınmalarında da xatırlanır.
Hal-hazırda teptyarların əksəriyyəti tatar xalqının tərkibindədir. Teptyarların bir hissəsi isə başqırdların tərkibinə daxil olub.

## Həmçinin bax
* Başqırdlar
* Udmurtlar
* Marilər
* Mordvalar
* Çuvaşlar
* Tatarlar

## Xarici keçidlər
* Якупов Р. И. Тептяри // Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН "Башкирская энциклопедия", 2013. —  ISBN 978-5-88185-306-8.
* Татары и тептяри. Галигузов И.Ф. Народы Южного Урала: история и культура. -Магнитогорск, 2000. -Гл.2 — с.74–82
* Тептяри – смесь финно-угров с тюркскими народами? 
* Татары-тептяри: популяционно-генетическая характеристика

## İstinadlar
Başqırd süvariləri abidəsi

**Başqırd süvariləri abidəsi** — Ukraynanın Luqansk vilayətinin Petrovskoye şəhərində *"Başqırd atlıları meydanında"* *"112-ci Başqırd Atlı Divizyası"*nın xatirəsinə tikilmiş bir abidədir.

2009-cu ildə şəhər mərkəzində Petrovskoy şəhər şurasının qərarı ilə parkın yaradılması və yaddaqalan abidənin quraşdırılması üçün xüsusi qərar qəbul etdi. Abidə 2009-cu il oktyabrın 3-də 112-ci Başqırd süvarilərilərinin vəfat etmiş əsgərlərinin xatirəsini və M.M.Şaimuratovun 110 illik yubileyini xatırlamaq üçün aksiya çərçivəsində açılmışdır. 112-ci Başqırd süvari alayı, 1941-ci ilin dekabrında Ufa şəhərində Böyük Vətən Müharibəsinə qatılmaq üçün milli və regional bir xarakter əsasında qurulmuşdur.
## İstinadlar

## Mənbə
* *Башкирским конникам памятник.* Военная история  башкир: энциклопедия/ гл. Ред. А.З.Асфандияров. –Уфа: Башкирская энциклопедия, 2013. -432 с.;ил., карты ISBN 978-5-88185-076-0
* *Башкирских конников сквер.* Военная история  башкир: энциклопедия/ гл. Ред. А.З.Асфандияров. –Уфа: Башкирская энциклопедия, 2013. -432 с.;ил., карты ISBN 978-5-88185-076-0
## Xarici keçidlər
* 112-я Башкирская кавалерийская дивизия
Məcid Qafuri

**Məcid Qafuri** (; ) — yazıçı, Başqırdıstanın Xalq şairi.

## Həyatı
Məcid Qafuri 1 avqust 1880-ci ildə Başqırdıstanın Yelem-Karan kəndində ziyalı ailəsində doğulub. İlk olaraq atasının açdığı molla məktəbində dərsə gedir, ərəb dilini öyrənir. Həmçinin atasının sayəsində xalq yaradıcılığı ilə tanış olur. Sonra Məcid Üteş kəndindəki məktəbdə təhsilini davam etdirir.

1898-ci ildə sənədlərini Orenburq vilayətinin Troitsk şəhərində fəaliyyət göstərən və dünyəvi elmlərin tədris olunduğu Zeynulla İşanın mədrəsəsinə verir.

1904-cü ildə Kazana gəlir, tatar alimi və maarifçisi Qəyyum Nəsirovla, başqırd yazıçısı Məhəmməd Səlim Umudbayev və Abdulla Tukayla tanış olur. 1906-cı ildə Ufaya gedir. "Qaliyyə" mədrəsəsində təhsilini davam etdirir.

1934-cü il oktyabrın 28-də Məcid Qafurinin ürəyi dayanır.

## Xatirəsi

Ömrünün son illərini yaşadığı mənzili muzeyə çevrilir. Başqırdıstanda bir çox elm və mədəniyyət mərkəzinə, o cümlədən, Rusiya Elmlər Akademiyası Ufa filialının Dil, Ədəbiyyat və Tarix İnstitutuna, doğulub böyüdüyü rayona ədibin adı verilmişdir.

## Yaradıcılığı
İlk qələm təcrübəsi olan "İşanın şagirdlərinə" adlı şeirini 1902-ci ildə yazmışdır.

"Dilənçiliklə keçən ömür" adlı ilk hekayəsini yazır.

Ufada "Sibir dəmir yolu və ya millətin vəziyyəti", "Dilənçiliklə keçən ömür" adlı kitablarını çap etdirir. Eyni zamanda didaktik şeirlər yazır. 1905–1907-ci illərdə Rusiyada yaranmış qarışıqlıqdan vəcdə gəlir. Hökumətin yeritdiyi siyasəti kəskin tənqid edir. Şair "Zamanı gəldi", "İki quş", "Müstəqilliyin əhəmiyyəti", "Dəyişim", "Qıtlıq ili və ya satılan qız" hekayəsində kəskin və üsyançı fikirlər irəli sürür.

1924-cü ildə tatarca nəşr olunan "Yeni kənd" qəzetində işə düzəlir. Böyük ruh yüksəkliyi ilə yazıb-yaradır. "Qızıl ulduz" dramını qələmə alır. "İşçi" poemasının əsasında tamaşa hazırlanır. Əsər Kazanda Tatar Akademik Teatrında uğurla səhnəyə qoyulur. Məcid Qafuri bir çox başqırd xalq qəhrəmanlıq dastanlarını, nağılları və digər folklor nümunələrini toplayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Кильмухаметов Т. А. Гафури Мажит // Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН "Башкирская энциклопедия", 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* Кунафин Г. С. Творчество, прошедшее испытание временем (125 лет со дня рождения народного поэта Башкортостана Мажита Гафури) // Ватандаш. — 2005. — № 8. — С. 161–175. — ISSN 1683–3554.
Kuybışev su anbarı

**Kuybışev su anbarı** (bəzən *Juqulev dənizi* adlanır) — Volqa çayının ən böyük su anbarıdır. Bu su anbarı 1955-1957-ci illərdə Juqulev SES-in tikintisi bitəndən sonra Stavropol şəhəri yaxınlığında yaradılmışdır. Sahəsinə görə dünyada üçüncü ən iri su anbarı hesab edilir. Su anbarının adı Kuybışev şəhərinin adından götürülmüşdür. Su anbarının uzunluğu 500&nbsp;km, ən enli yeri Kama çayı yaxınlığında 40–44&nbsp;km-dir. Su səthinin sahəsi-6,45 min km²-dir. Suyun ümumi həcmi-58 kv km, bunun 34 kv km-i faydalıdır.  Su anbarının iri körfəzləri Kama, Sviya, Kazanka və digər çayların vadilərində formalaşır. Su anbarı Volqanın axımını da dəyişmişdir. Su anbarının tikilişindən sonra burada su  əvvəlkinə nisbətən 3-5 gün əvvəl donma, və buzdan daha gec azad edilmə müşahidə edilmişdir.

## Balıq resursları
Araşdırmalar nəticəsində məlum olmuşdur ki, su anbarında 49 balıq növü yaşamışdır. Kuybışev SES-nin tikintisindən sonra onların sayında azalma müşahidə edilmişdir. Belə ki, bu rəqəm 39-40 arasında olmuşdur. Süni vətəqələrin yaradılması ilə bəzi növlərin sayında artım müşahidə edilmişdir.

1980-cı illərin ortasından başlayaraq su anbarının canlılar aləminə antropogen təsirin gücü artmışdır. Su anbarında ağır metalların miqdarı o qədər çoxalmışdır ki, hətta balıqlarda onların miqdarı müəyyən edilmişdir. Belə ki, sinkin, xromun və qurğuşunun miqdarı YVH-dən 2 dəfə artıq olmuşdur. Texnogen təsirlərin yüksək olduğu ərazilərdə bu göstəricilər daha yüksək həddə olmuşdur. Pestesidlərin və ağır metalların duzlarının toplanması balıqların bioloji göstəricilərinə mənfi təsir etmişdir. Onların boyları uzanmamış və bir çox xəstəliklərə tutulmuşlar.

## Körfəzləri və çayları
**Usiy körfəzi**
* 45&nbsp;km-Muranka çayı
* 49&nbsp;km-Tışirok çayı
* Taydakov (sağ)
* Maza-1502&nbsp;km (sağ)
* Beketov-1536&nbsp;km (sağ)
* Elaurka-1541&nbsp;km (sağ)
* Böyük Çeremşan-1551&nbsp;km (sol)
**Çeremşan körfəzi**
* 25&nbsp;km- Birla
* 31&nbsp;km- Eriqla
* 38&nbsp;km- Sosnovka
* 49&nbsp;km- Erikla
* 52&nbsp;km- Melekes
* 1569&nbsp;km: Senqileyka (sağ)
* 1570&nbsp;km: Тuşenka (sağ)
* 1585&nbsp;km: Кalmayur (sol)
* Аrbuqa (sağ)
* 1593&nbsp;km: Аtça (sağ)
* 1657&nbsp;km: Uren (sol)
* 1669&nbsp;km: Мayna (sol)                   
**16&nbsp;km: Маyniy körfəzi: Qırmızı**
* 1685&nbsp;km: Utka (sol)
* 1732&nbsp;km: Мordov (sağ)
* 1735&nbsp;km: İşimov (sağ)
* 1741&nbsp;km: Bezdna (sol)
* 1744&nbsp;km: Каramalka (sağ)
* 1787&nbsp;km: Моrdovka (sağ)
* 1804&nbsp;km: Kama (sol)                                            
**Kam körfəzi**
* 8,6&nbsp;km: Аktay (лв)
* 11&nbsp;km: Мeşa (пр)
* 17&nbsp;km: Nikol (пр)
* 24&nbsp;km: Brıssa (пр)
* 32&nbsp;km: Şuranka (пр)
* 45&nbsp;km: Кurliyanka (лв)
* 52&nbsp;km: Оşnak (пр)
* 55&nbsp;km: Betka (пр)
* 59&nbsp;km: Urayka (пр)
* 67&nbsp;km: Şentala (лв)
* 68&nbsp;km: Böyük Baxta (лв)
* 74&nbsp;km: Suşa (пр)
90&nbsp;km: Şumbut (пр)
* 106&nbsp;km: Bersut (пр)
* 120,7&nbsp;km: Şeşma (лв)
* 120,9&nbsp;km: Zabor (пр)
* 131&nbsp;km: Оmarka (пр)
* 135&nbsp;km: Pakşin (лв)
* 146,5&nbsp;km: Vyazovka (пр)
* 146,8&nbsp;km: Uratma (лв)
* 1826&nbsp;km: Qazanka (лв)
* 1851&nbsp;km: Sviyaqa (пр)

## Xarici keçidlər
*

## Həmçinin bax
* Volqa çayı
Balıqlı (göl)

**Balıqlı** — Göyçə gölünə şimal-qərbdən tökülən bir çayın adı. XX əsrin 30-cu illərində çay ermənicə *Dzıknaqet* adlandırılmışdır. Çayın adı onda balığın bolluğu ilə əlaqədardır.

## Həmçinin bax
* Balıqlı
* Bakugöl

## Ədəbiyyat
* Yüzbaşov R. Azərbaycanın coğrafi terminləri. Bakı, 1966.
* Yusifov Y., Kərimov S. Toponimikanın əsasları. Bakı, 1987.

## İstinadlar
Balıqçay

**Balıqçay** — İrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında çay adı.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## Ədəbiyyat
* Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası. Bakı, 1995.
İj (Kama çayının qolu)

**İj çayı** — Kama çayının sağ qolu olub, Tatarıstan və Udmurtiya respublikalarının ərazisindən keçir. 1978-ci ildən təbii abidə kimi qorunur.

## Axımı
İj çayı Böyük və Kiçik İj çaylarının birləşməsi ilə formalaşır. Çay öz mənbəyini Udmur respublikasının İqrin və Yaşkur-Bodin rayonlarının sərhəddində yerləşən Kiçik Ovşor kəndindən götürür. Çay Tatarıstan və Udmur respublikaları ərazisində şimaldan cənuba doğru istiqamətdə axır (Udmur respublikasında çayın uzunluğu 97 km-dir) və 124 km sonra Kama çayına tökülür. İj çayının mənsəbində Nijnekamı su anbarı yerləşir.

Çayın uzunluğu 237 km-dir. (Böyük İj çayıda daxil edilərsə 259 km). Çayın hövzəsi 8510 km², həmçinin İj gölməçəsindən 1640 km² çoxdur.

Su hövzəsi yüksək düzənlikdə yerləşir ki, onun da relyefi Sarapul (hipsometrik hündürlüyü 100–150 m) və Mojqin (hipsometrik hündürlüyü 200–250 m) düzənliklərinə ayrılır. Meşəlik dərəcəsi 40%-dir.

Çay qarışıq sularla qidalanır, əsasən yayda yeraltı sularla qidalanır. Çay əsasən noyabr ayının ilk 10 günlüyündə donur və 3,5 ay davam edir. Buzda sürüşmə 5–6 sutka çəkir və aprelin ilk 10 günlüyünə kimi davam edir. İllik bolsusuluğu 55,8% yazda (mart-iyun) olur. Yayda azalır.

## Mənası
Bulqar dilində İj-çay, udmurt dilində isə qoyun deməkdir.

## Qolları

##### Sağ qolu
* Bobin
* Aqrız
* Postol
* Piroqov
* Lyuk
* Cur

##### Sol qolu
* Kırıkmas
* Qədim Qenka
* Pozim
* Bojoyka

## Yaşayış məntəqələri
Çay ətrafındakı yeganə şəhər İjevsk şəhəridir. Şəhər adını İjevsk zavodundan sonra yaranıb. Bununla yanaşı burada çoxlu qəsəbə və kəndlərdə mövcuddur: Yaqan, İj-Bayki

## Ədəbiyyat
* İj //Böyük Sovet Ensiklopediyası: [30 t]. baş redaktor:A. M. Poxorov1969–1978
* Abaçeva A. A. İj çayının bitki örtüyü. İj Dövlət Universiteti
Ballıqaya (Gorus)

**Balliqaya** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Gorus rayonunda) kənd adı.

## Toponim
Oradakı "Ballı qaya"nın adındandır. Qayanın adı bal arısı yuvalarının olması ilə bağlıdır. XIX əsrdə Zəngəzurda yaşamış Safulu tayfasının qışlaqlarından birinin adıdır.

## Əhalisi
1918-ci ildə Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və kənd dağıdılmışdır.

## Həmçinin bax
* Ballıqaya (Qubadlı) 
* Ballıqaya (Ağdam) 

## Ədəbiyyat
* Qeybullayev Q.Ə. Qədim türklər və Ermənistan. Bakı, 1992.
* Budaqov B.Ə. Ermənistanın Azərbaycan mənşəli coğrafi adları. “Didərginlər” məcmuasi. Bakı, 1990.
Kulyaqaş

**Kulyaqaş** — Tatarıstanın böyük su-bataqlı-kömür şəhəridir. O Kulyaqaş bataqlığından və bir neçə göldən ibarətdir. O Ağ və İk çayların arasında Tatarıstanın şərqində Başqırdıstanla sərhəddində  Aktanış rayonunda yerləşir. Onun sahəsi 22 min hektardır. Şimaldan cənuba 10 km,şərqdən qərbə doöru isə 18 km məsafədə uzanır. Bataqlıq zoanada ən böyük göllər Kulyaqaş, Atır, Kinder-kul, Azıbəyov və Sülələ-kuldur.

## Ekologiyası
1978-ci ildən ərazini doldurmağa başlamışlar və hal-hazırda dəniz səviyyəsindən -62 m aşağıdır. Onu da -68 m hündürlüyə qədər  doldurmağı planlaşdırılır. Su-bataqlıqlı su hövzəsi İk və Ağ çayların birləşməsindən əmələ gəlir. Burada Tatarıstanın Qırmızı kitaba daxil olan Scheuchzeria palustrus, Oxicoccus palustrus, Eriophoeum vaginatum, Salix myrtilloides bitkilər yayılmışdır. Bununla yanaşı burada bir neçə nadir bitkilərdə vardır: ağ su zanbağı, Sibir buzulnik, dəniz naiada, Nuphar pumila, Leersia oryzoides, Calamagrostis neglecta, C.phragmitoides və Betula humilis.

Kulyaqaş rayonu Ramsar konfransında sonra Rusiya Federasiyasının su-bataqlıq hövzəsinə daxil olunub.

2001-ci ildə Kulyaqaş yasaqlıq, 2004-cü ildə isə Tatarıstan respublikasının Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi tamamilə qorunmuşdur. 2008-ci ildən sonra həmin ərazinin Aşağı Kam su anbarına qədər uzadıblar.

## İqtisadiyyatı
Bataqlıqdakı torfun sahəsi 4897 hektardıır. Torfun orta hündürlüyü 1,32 m (max 4,5 m), həcmi isə 36624000 m³-dir.

## Tarixi
Arxeloji qazıntılara əsasən burada əhali tunc dövründə yaşamağa başlayıb. IV əsrə kimi burada fin-uqor, volj bulqarları və türk xalqları yaşayıblar. XVI əsrdən ruslar və mariylar məskunlaşa başlayıblar. XIX əsrdə burada Dərbəş şəhəri salınıb.

## İstinadlar
Adil Bağırov (tarzən)

**Adil Bağırov** () — görkəmli tarzən, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2006), Ə. Dadaşov adına "Xatirə" xalq çalğı alətləri ansamblının rəhbəri (1976-cı ildən).

## Həyatı
Bağırov Adil Kamil oğlu 1937-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Azərbaycanın xalq artisti (2006). Azərbaycan Dövlət Musiqi Məktəbində tar ixtisası üzrə təhsil almış, müəllimləri Mirzə Mansur Mansurov, Səid Rüstəmov olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində təhsilini davam etdirmişdir. 1964-cü ildən S. Rüstəmov adına xalq çalğı alətləri orkestrinin solistidir. Həmin ildən Əhsən Dadaşovun rəhbərlik etdiyi xalq çalğı alətləri ansamblının üzvü, 1976-cı ildən Ə. Dadaşov adına "Xatirə" xalq çalğı alətləri ansamblının rəhbəridir. Ansamblla birgə respublikanın mədəni həyatında yaxından iştirak edir. Bir çox xarici ölkələrdə qastrol səfərlərində olmuşdur. Solist tarzən kimi və muğam üçlüyündə də fəaliyyət göstərir. AzTV-nin Fondunda "Bayatı-Şiraz", "Rast", "Segah" muğamlarının səsyazıları saxlanılır.

2017-ci ildə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, Mədəniyyət TV, Azərbaycan radiosu və Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin dəstəyi ilə Adil Bağırovun 80 illik yubileyi və 60 illik sənət fəaliyyətinə həsr olunmuş konsert keçirilib.

## Mükafatları
* "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 9 dekabr 1982
* "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı — 4 noyabr 2006
* "Şöhrət" ordeni — 7 noyabr 2016

## İstinadlar
Ballıqaya (dağ)

## Toponim
**Ballıqaya** - Yeizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında dağ adı. Ermənicə Meqrakar adlandırılmışdır.

## Həmçinin baxi
* Ağbaba (dağ)
* Boz Abdal (dağ)
## Ədəbiyyat
* Budaqov B.Ə. Ermənistanın Azərbaycan mənşəli coğrafi adları. “Didərginlər” məcmuasi. Bakı, 1990.
* Yusifov Y., Kərimov S. Toponimikanın əsasları. Bakı, 1987.
Qaragöl (Tatarıstan)

**Qara Göl** — Tatarıstanın Baltasin rayonu ərazisində yerləşən göl. Rəvayətə görə göl əvvəllər sıx meşənin içində olmuşdur. Səbəbdən qara olaraq görünmüş və bu cür adlandırılmışdır. Tatarıstan SSR Nazirlər Sovetinin 10 yanvar 1978-ci il № 25 və Tatarıstan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 29 dekabr 2005-ci № 644 saylı qərarı ilə yerli əhəmiyyətli təbiət abidəsi elan edilmişdir

## Coğrafiya
Qara Göl gölü karst məşhəllidir. Sahilləri hamardır. Tatarıstanın Baltasin rayonunda, Bolşıe Lızi kəndindən 1,2&nbsp;km çimal-şərqdə
yerləşir. Su tutarı uzunsov formaya malikdir. Uzunluğu 200 metr, maksimal eni isə 130 metrdir. Su səthinin sahəsi 1,6 ha-dır. Orta dərinliyi 8 m, maksimal dərinliyi isə 28 m təşkil edir.

## Hidrologiya
Su tutarının həcmi 130 m³-dir. Yeraltı sulara ilə qıdalanır. Suyu rəngsiz və iysizdır, minerallaşma 99 mq/l, şəffaflıq 100 sm-dir. Kimyavi tərkibi hidrokarbonatlı-sulfatlı-kalsiumludur.
## Əhəmiyyəti
* Su tutarı balıq ovu, çimmək və istirahət etmək məqsədi ilə istifadə edilir.
* Göl balıqlarla zəngindir.

## Ədəbiyyat
* Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии
## Mənbə
* 
* 
## İstinadlar
Fransa 10-0 Azərbaycan

**Fransa-Azərbaycan futbol qarşılaşması** və ya Azərbaycan KİV-də tanınan adı ilə **Oser faciəsi** – 6 sentyabr 1995-ci ildə Avropa çempionatının seçmə mərhələsinin 1-ci qrupu çərçivəsində baş tutmuş və Fransanın 10:0-lıq qələbəsi ilə nəticələnən qarşılaşma. Oyun Azərbaycan futbol tarixinə Azərbaycan millisinin ən böyükhesablı məğlubiyyəti kimi düşmüşdür. 18 noyabr 2023-cü ildə Fransanın Cəbəllüttariqə 14:0 hesabı ilə qalib gəldiyi oyuna qədər Fransa millisinin ən böyükhesablı qələbəsi olmuşdur.

## Oyun öncəsi

Oyun Futbol üzrə 1996-cı il Avropa çempionatının seçmə mərhələsinin 1-ci qrupu üzrə keçirilirdi. Bu, Fransa və Azərbaycanın qrupda keçirəcəyi 8-ci oyun olacaqdı. Azərbaycan millisi turnirə qatılmaq şansını artıq itirdiyi halda, Fransa hələ də turnirə vəsiqə uğrunda mübarizə aparırdı. Oyundan öncə Fransanın ən böyükhesablı qələbəsi 8:0 idi və bu komandalar üzərində əldə edilmişdi: Lüksemburq (20 aprel 1913), Lüksemburq (17 dekabr 1953) və İslandiya (2 iyun 1957). Azərbaycan isə bu oyuna qədər ən böyükhesablı məğlubiyyətini 19 aprel 1994-cü ildə yoldaşlıq oyununda Maltadan (0:5) almışdı.

## Oyunun detalları

## Oyundan sonra

Oyundan sonra Fransa millisi xallarının sayını 14-ə çatdırmış və Polşanı qabaqlayaraq 2-ci sıraya yerləşmişdir. Azərbaycan millisi 0 xalda qalaraq ardıcıl 8 məğlubiyyətlə sonuncu yerdə qalmışdır.

Baş məşqçi Ağasəlim Mircavadov məğlubiyyətdən dərhal sonra öz postundan istefa vermişdir. Daha sonra o, məğlubiyyətin səbəbləri kimi legioner futbolçuların gələ bilməməsi, hazırlığın çox aşağı olmasını, rəqibin çox güclü olmasını göstərmişdir. Oyunun iştirakçısı Şahin Diniyev verdiyi bir müsahibədə məğlubiyyətin səbəbini oyunçularının çoxunun legioner həyatı yaşaması, şəraitin olmaması və "hamı ilə eyni səviyyədə oynaya biləcəklərini" düşünmələri ilə əlaqələndirmişdir. Fazil Pərvərov isə hesabın belə böyük olmasının səbəbi kimi baş məşqçinin təcrübəsizliyini və hücum futbolu oynamalarını göstərmişdir.

2016-cı ildə *pastemagazine.com* saytı "Millilərin top-10 böyükhesablı məğlubiyyəti" siyahısına Oser faciəsini də daxil etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Oyunun videosu