open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kvarsit

**Kvarsit** – gözlə və ya zərrəbin altında seçilən, kvarsdan təşkil olunmuş, kvars materialı ilə də sementləşmiş dənəvər süxur Geoloji praktikada, demək olar ki, sırf silisium oksidindən (kvars və opal – xalsedon – kvars qarışığı) təşkil olmuş, sıx və bərk süxurlar kvarsit adlandırılır.

## Yaranması

Kvarsit kvars qumdaşları və bəzi maqmatik süxurlarin (porfirlər) metamorfizmə uğraması nəticəsində əmələ gəlir. Massiv kvars qumdaşları, habelə aşınma qabıqlarında rast gələn metasomatik mənşəli (hipergen kvarsitlər) dənəvər kvars süxurları da bəzən kvarsit adlanır. Mis kolçedanı yataqlarının oksidləşməsilə bağlı hipergen kvarsit digər süxurlar arasında aydın seçildiyindən, bu fliz üçün axtarış əlamətidir. Güman edilir ki, habelə hidrotermal məhlullarla dəniz dibinə çıxarılan silisium oksidi də, başqa komponentlər (Fe, Mn və b.) iştirak etmədikdə, çox vaxt mikrokvarsitlər adlanan kvarsit linzalarının əmələ gəlməsinə səbəb olur. Kvarsit tikintidə və turşuya davamlı material, əsasən xammal kimi odadavamlı kərpic (dinasin) istehsalında və metaləritmə sənayesində flüs kimi istifadə olunur.

## Tərkibi
* 100–450 mpa
* xüsusi kütləsi, orta hesabla 2,6 q/sm³
* sıxlıq, orta hesabla 2,68 q/sm³
* uzunömürlüyü — 150–300 il

## Dəmirli kvarsitlər
Dəmirli kvarsitlər dərin metamorfizmə uğramış kvarslı-dəmirli çöküntülərdir və ya vulkanogen-çökmə süxurlardır. Kembriyəqədər süxurlar içərisində geniş yayılmışlar. Aydınlaylı, adətən incə zolaqlı kvars, silikat-maqnetitli və ya hematitli süxurlarla təmsil olunmuşdur. Ayrı-ayrı nazik laycıqlarda (0,1–20 mm) hər hansı bir mineral (kvars, maqnetit və ya martit, hematit, xlorit, serisit, biotit, amfibol və başqa) miqdarca üstünlük təşkil edir. Dəmirin miqdarı 25–30%-dən çox olduqda, saflaşdırmaq şərtilə sənaye əhəmiyyətli dəmir filizi hesab edilir. Az fosforlu dəmir (maqnetit, martit, hematit) filizlərinin (Fe miqdarı 50% çox) bir çox iri layvari yataqları dəmirli kvarsitlər ilə əlaqədardır. Sinonim: *Dəmirli roqoviklər, Çespilitlər*.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər

* Кварцит в каталоге минералов
LRC

**LRC (uzununa artıqlığa nəzarət)** () – maqnit lentində saxlanılan və ya rabitə xətti ilə ötürülən verilənlərin düzgünlüyünün yoxlanılması proseduru. Lentdə, müəyyən sayda mərtəbədən ibarət olan hər bir sətir üçün yardımçı bitdən (cütlük üzrə nəzarət biti) istifadə etməklə, lentin hər bir çığırı üzrə uzununa istiqamətdə yazılmış verilənlərin dəqiqliyinə nəzarət olunur. Cütlük üzrə nəzarət bitinin qiyməti uyğun sətrin düzgün yazılıb-yazılmamasını göstərir. Rabitədə bu nəzarət üsulunun yerinə yetirilməsi zamanı hesablanılan qiymət ötürülən məlumatı təmsil edən verilənlər blokuna artırılır, bu qiymət məlumatın verilənlərinə əsaslanır və həm verilişdən qabaq, həm də sonra hesablanır və beləliklə, əgər qiymətlər üst-üstə düşərsə, deməli, verilənlərin ötürülməsi dəqiq yerinə yetirilib, yox əgər qiymətlər fərqlənərsə, onda adətən, həmin blok təkrar göndərilir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Çörək qırıntısı menyusu

**Çörək qırıntısı menyusu** () — veb-səhifədə yerləşən və iyerarxik təşkil olunmuş veb-saytda həmin səhifənin yerini bildirən menyu.

Bu menyuda sonuncudan başqa bütün elementlər, adətən, daxili hiperistinadlar olur.
"Çörək qırıntısı" menyusunun adı Qrim qardaşlarının "Hansel və Qretel" nağılındakı süjetdən götürülüb: ikinci dəfə meşədə olanda uşaqlar geriyə yolu tapa bilmirlər, çünki bu dəfə onlar yola nişanə kimi kiçik daşların əvəzinə çörək qırıntıları atırlar. Çörək qırıntılarını isə meşə quşları yeyirlər.

## Ədəbiyyat
*
Cergin dövlət təbiət qoruğu

**Cergin dövlət təbiət qoruğu** (, ) — Rusiya Federasiyasının Buryat Respublikasında Barquzin çayının yuxarı axınındadır.

## Sahəsi
Sahəsi 2378 *km<sup>2</sup>
*.

## Tarixi
1992-ci ildə yaradılmışdır.

## Coğrafiyası
Relyefi dağ silsilələri, dərin dərələr, yüksək dağlıq platolardan ibarətdir. Ərazisinin 75%-indən çoxu meşələrlə örtülüdür. Şaquli zonallıq səciyyəvidir. 500–1200 *m* yük səklikdə çöl sahələri ilə növbələşən tozağacı və Larix meşə-çölləri üstünlük təşkil edir; şam və ağcaqovaq meşələrinə rast gəlinir.

## Flora və faunası
1300 *m* yüksəkliyədək, əsasən, qaraşamlıqlardan ibarət dağ-tayqa meşələri tozağacı, sidr kolları və qarışıq şam meşələri ilə əvəz olunur. 1500 *m*-dən yüksəkdə hols qurşağı gəlir; qırıntı daşlar, bəzi yerlərdə şibyə, dağ tundrası və s. bitkilər yayılmışdır. Qayaların dibində subalp çəmənləri və çeşmə bataqlıqları var. Heyvanlardan – sincab, ağ dovşan, kabarqa, cüyür, maral, sığır, qaban var; şimal süzəni, Asiya burunduku, samur səciyyəvidir; canavar, tülkü, vaşaq, qonur ayı, uzun quyruq və qarapapaq sünbülqırana, az sayda Şimal maralı və Sibir porsuğuna rast gəlinir. Çoxlu sayda quşlar (tetra, qarabağır, Sibir xoruzu, qırğı, bildirçin, qara çalağan və s.); subasarda yaşıl baş və bizquyruq ördək, adi güləyənquşu, cüllüt, qağayı, boz vağ; sututarlarda alabalıq, Sibir nərəsi, kütüm və s. var.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Casper milli parkı
LPT

**LPT** — sətir-sətir çap qurğusunun məntiqi adı; MS-DOS əməliyyat sistemində printerin paralel portları üçün ayrılmış şərti ad, məsələn: LPT1, LPT2 və LPT3. Birinci paralel port (LPT1), adətən, MS-DOS’da həm də möhkəm kopiyanın ilkin çıxış qurğusudur (PRN)

mode lpt1:=com1:

DOS komandası lpt1-i yenidən təyin edərək com1-ə (birinci ardıcıl porta) bərabər edir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Akif Nuriyev

**Akif Ənvər oğlu Nuriyev** (22 oktyabr 1938 – 15 mart 2000)— Azərbaycanlı səs operatoru, Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1988).

## Həyatı
Akif Ənvər oğlu Nuriyev 22 oktyabr 1938-ci ildə Bakıda anadan olmuşdur. 1969-cu ildən "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında işləmişdir. 130-a qədər filmin səsini yazmışdır.

## Filmoqrafiya

## Mənbə
IMDB
Aşağı səviyyəli dil

**Aşağı səviyyəli dil** (en. low-level language) – adətən, az sayda idarəetmə komandaları və verilənlər tipləri olan maşından-asılı proqramlaşdırma dili. Aşağı səviyyəli dildə (məsələn, assemblerdə) yazılmış proqramın hər bir deyimi, adətən, bir maşın komandasına uyğun olur.

## Nümunə
*[[Assembler dili]]ndə n-ci Fibonaççi ədədini hesablayan kod*

```asm
fib:
    mov edx, [esp+8]
    cmp edx, 0
    ja @f
    mov eax, 0
    ret
    
    @@:
    cmp edx, 2
    ja @f
    mov eax, 1
    ret
    
    @@:
    push ebx
    mov ebx, 1
    mov ecx, 1
    
    @@:
        lea eax, [ebx+ecx]
        cmp edx, 3
        jbe @f
        mov ebx, ecx
        mov ecx, eax
        dec edx
    jmp @b
    
    @@:
    pop ebx
    ret
```
 Sehvdi bunlari hamisi

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Feliks Aubök

**Feliks Aubök** (19 dekabr 1996) — Avstriyalı üzgüçü. Feliks Aubök Avstriyanı 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.

## Karyerası
Feliks Aubök birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında kişilər 1500 m sərbəst stildə, təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 15:36.24 saniyəlik nəticəsi ilə 42-ci yeri tutdu və finala vəsiqə qazana bilmədi.

## Mənbələr

## İstinadlar
Yemiş milçəyi

**Yemiş milçəyi** () — Buğumayaqlılar tipinin İkiqanadlılar dəstəsinin əlvanqanadlılar fəsiləsinə aid bir növ.

## Ümumi xassələri
Yetkin milçəklər sarı rənglidir və kürək hissəsində parlaq qara ləkələr var. Qanadları üzərindən üç sarı zolaq gedir. Uzunluğu 5,5–6,5 mm-dir. Yumurtası uzunsov və parlaq olub, süd rəngindədir. Böyüklüyü 1 mm-dir. Sürfəsi ağ rəngli olub, ayaqsızdır, uzunluğu 10 mm-dir. Yalançı baramaları sarı-qonur rəngli olub, uzunluğu 7–8 mm-dir.

## Həyat tərzi
Dişi milçəklər pupdan uçduqdan 5 gün sonra yumurta qoymağa başlayır. Bir milçək ömrü boyu 25-ə qədər yumurta qoyur. 2–7 gündən sonra yumurtalardan sürfələr çıxmağa başlayır. İnkişafını bitirən sürfələr puplaşır. 13–20 gündən sonra baramalardan yeni nəslin milçəkləri uçmağa başlayır.

## Yayılması
Aralıq dənizi, Asiya, Qafqazda, Ermənistan, Gürcüstan, Azərbaycan, Kipr, Qazaxıstanda, Qırğızıstan, Livan, Rusiyanın cənubu, Tacikistan, Türkiyə, Türkmənistan[5], Ukrayna, Özbəkistan, Əfqanıstan, Hindistan, İran, İraq, Pakistan, Suriya.Azərbaycanda yemiş əkilən rayonlarında yemiş milçəyi geniş yayılmaqla onun ən təhlükəli zərərvericisidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Myiopardalis pardalina (Diptera: Tephritidae)

## Həmçinin bax
* İkiqanadlılar
* Soğan milçəyi
* Kələm milçəyi
* Yerkökü milçəyi
Məmməd Şirzad

**Şirzadov Məmməd Firudin oğlu**— (d.23 may 1946, Naxçıvan şəhəri, Əliabad qəsəbəsi) - rəssam-boyakar.

## Fəaliyyəti
* 2005-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının qərarı ilə professor adına layiq görülmüşdür.
* 1968-ci ildə Ə.Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbini  bitirmişdir. 
* 1990-cı ildə Saratov Dövlət Unversitetini bitirmişdir.
* 1995-ci ildən Türkiyədə yaşayır, Afyon Universitetinin incəsənət fakültəsində çalışır.

## Sərgiləri
Naxçıvanda, Bakıda, Tiflisdə, Moskvada, Almaniyada, Finlandiyada, Türkiyənin İstanbul, Ankara, İzmir, Trabzon şəhərlərində fərdi yaradıcılıq sərgiləri açılmışdır. Məmməd Şirzadın yaradıcılığında portret, peyzaj janrları xüsusi yer tutur. Rəssamın qədim Naxçıvan torpağı ilə bağlı silsilə tabloları var. Türkiyə etüdləri də xüsusi diqqət çəkir.

## Həmçinin bax
* Nadir Əbdürrəhmanov
* Namiq Məmmədov (rəssam)
* Nəcəfqulu İsmayılov
* Nəvai Məmmədoğlu

## İstinadlar
İtirilmiş klaster

**İtirilmiş klaster** (en. lost cluster) – əməliyyat sistemi tərəfindən istifadədə olan kimi qeyd olunmuş, ancaq heç bir faylın yerləşmədiyi klaster (diskdə yaddaş fraqmenti). İtirilmiş klaster, adətən, xidməti əməliyyatların düzgün olmayan şəkildə bitirilməsi nəticəsində (məsələn, sistemdən "kobud" surətdə çıxılması, tətbiqi proqramın asılıb qalması və ya yarıda kəsilməsi) yaranan verilənlər "qırıqlarından" ibarət olur. İtirilmiş klasterlər istifadə olunası disk yaddaşının həcmini azaldır. Belə klasterləri aşkarlamaq və onların istifadəsiz olduğunu qeyd etmək üçün Norton Utilities paketinə daxil olan Disk Doctor, Windows əməliyyat sisteminin xidməti utilitlərindən olan SCANDISK kimi proqramlardan istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
*
Görünüş və hiss

**Görünüş və hiss** (en. look and feel) – proqramların orijinallıq dərəcəsinin qiymətləndirilməsi prinsiplərindən biri. Qrafik istifadəçi interfeysinə (GUI) aid işlədilir və rəng, forma, maket, şrift ("görünüş") kimi elementlər də daxil olmaqla onun dizaynına, eləcə də düymələr, sahələr, menyular ("hiss") kimi dinamik elementlərin hərəkətinə baxışı əks etdirir.

Görünüş və hiss başqa məhsullara da aiddir. Məsələn, sənədlərdə o, qrafik düzənə (LAYOUT) (sənədin ölçülərinə, rənginə, şriftinə və s.) və yazı üslubuna aiddir.

Əməliyyat sisteminin istifadəçi interfeysində görünüş və hiss iki başlıca məqsədə xidmət edir. Birincisi, o, brendinqi təmin edir, yəni bir şirkətin məhsullarını müəyyən etməyə kömək edir. İkincisi, istifadənin asanlığını təmin edir, çünki bir məhsulun iş prinsipi (görünüşü, oxunuşu və s.) ilə tanış olan istifadəçilər öz təcrübələrini eyni görünüş və hissə malik başqa məhsullarda da istifadə edə bilərlər.

## Ədəbiyyat
*
Uzun fayl adı

**Uzun fayl adı** (en. long filename) – uzunluğu 11 simvoldan (DOS əməliyyat sistemində olduğu kimi) çox olan fayl adı. Uzun fayl adları OS/2, Windows, Macintosh, UNIX əməliyyat sistemlərində dəstəklənir. Windows 95 və sonrakı versiyalarda fayl adının uzunluğu 255 simvoladək ola bilər. Fayl adlarında həm kiçik, həm də böyük hərflərdən, eləcə də boşluq somvolundan istifadə etmək olar. Komandada istifadə olunduqda adında boşluq simvolu olan uzun fayl adlarını dırnaq arasında göstərmək lazımdır. Məsələn:

C:\> dir "My Program Files"

DOS və Windows 3 əməliyyat sistemlərində uzun fayl adları avtomatik olaraq qısa fayl adlarına çevrilir (məsələn, MY˜PRO˜1 kimi).

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Pirey

**Pirey** (, ) Yunanıstanda Attika coğrafi regionuna bağlı bir liman kəndidir. Pirey Afina şəhərinin mərkəzindən 12&nbsp;km məsafədə, dəniz sahilində yerləşir.

2001 əhali statistikalarına görə Pireyin əhalisi 175.697 nəfərdir. Pirey Yunanistanın üçüncü böyük və Afinadan sonra Attika ərazisinin ikinci böyük bələdiyyəsinə sahibdir.

## Qardaş şəhərlər
*  Rosario, Argentina
*  Varna, Bolqarıstan

## İstinadlar
Sust yaşayış yeri

**Sust** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunda keçmiş eyniadlı kəndinin şimal-qərbində orta əsrlərə aid yaşayış yeri.
## Tarixi
1979-cu ildə Naxçıvan Arxeoloji Ekspedisiyası tərəfindən tədqiq edilmişdir. Sahəsi təqribən 6 *[[hektar|ha]]*-dır. Mədəni təbəqənin qalınlığı 2 m-dən çoxdur. Təbəqə kül qarışıq torpaq laylarından ibarət olub, əsasən, çiy kərpic (bişmiş kərpicə də təsadüf edilmişdir), qalıqları, şirli və şirsiz gil qab məmulatı ilə zəngindir. Şüşə məmulatı fraqmentlərinə də rast gəlinmişdir. Sust yaşayış yerinin XV-XVII əsrlərə aid olduğu ehtimal edilir. Sust yaxınlığında "Qaş" adlı yerdə çox güman ki, IX-XVII əsrlərə aid duzdağ mədəni qeydə alınmışdır. Yaşayış yeri hazırda duz karxanası tərəfindən dağıdılmışdır.
## İstinadlar
Şahqaraş dağı

**Şahqaraş dağı** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonu ərazisində dağ (hünd.1430,6 m). Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb ətəyində, Dəmirlidağ-Göydağ qolunun davamında yerləşən Darıdağ (Dağüstü) silsiləsindən şimal istiqamətində ayrılan şaxənin suayırıcısında zirvə. Qızılca kəndindən 7 km-dək cənub-şərqdədir. Üst Oliqosenin Xatt mərtəbəsinə aid Darıdağ lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş sıldırım yamaclı, hamar təpəli yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentinin cənub-qərb cinahına aid Darıdağ-Aza qalxımının geniş şimal-şərq qanadını mürəkkəbləşdirən ikincidərəcəli Pilələr sinklinalının şərq qanadında yerləşir. Konusvarı formadadır. Cənub yamacı sıldırımdır.

## Həmçinin bax
* Naxçıvan
* Abdal (dağ)
* Acıçeşmə dağı
* Ağqaya
* Cindağ (Şahbuz)
	

## İstinad
İlya Drujinin

**İlya Drujinin** () — Rusiyalı üzgüçü. İlya Drujinin Rusiyanı 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.

## Karyerası
İlya Drujinin birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında kişilər 1500 m sərbəst stildə, təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 14:59.56 saniyəlik nəticəsi ilə 13-cü yeri tutdu və finala vəsiqə qazana bilmədi.

## Mənbələr

## İstinadlar
Şırranlıçay

**Şırranlıçay** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonu ərazisində çay.

## Haqqında
Nəsirvazçayın (Gilançayın qolu) sol qoludur. Uzunluğu 5 km-dir. Yeraltı sular və qar suları ilə qidalanır.

## İstinadlar
Şorçay

**Şorçay** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonu ərazisində çay.

## Haqqında
Şahbuzçayın sağ qoludur. Uzunluğu 7 km-dir. 2700 m hündürlükdən başlanır. 
 
## İstinadlar
Şabanlılar

**Şabanlılar** — türk tayfası.

## Tarixi
Kəngərli tayfasından olmuşlar. XVIII-XIX əsrin ortalarına aid bəzi mənbələrdə Naxçıvan mahalında yaşayan kəngər mənşəli qol və tirələr arasında şabanlı nəslinin də adı çəkilir.

## Həmçinin bax
* Kəngərlilər

## İstinadlar
Əziz İldırım

**Aziz Yıldırım** və ya **Əziz İldırım** () — Fənərbaxça İdman Klubunun prezidentidir. 1998-ci ildən etibarən bu klubun prezidentidir.

## İstinadlar
Şurudçay

**Şurudçay** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonu ərazisində çay.

## Haqqında
Qaradərəçayın sağ qoludur. Uzunluğu 16 km-dir. Hövzəsinin sahəsi 65 km²-dir. 1000 m-dən hündürlükdə Qaradərə çayına tökülür. Əsasən, yaz-yay və payız aylarında yağan yağışlar və yeraltı sularla (40%-ə qədər) qidalanır. Qar suları az rol oynayır (10%). Suvarmada istifadə edilir.
 
## İstinadlar
Aykut Kocaman

**Aykut Kocaman** (; 4 aprel 1965, Sakarya, Türkiyə) — Türkiyə futbolçusu və futbol baş məşqçisi. Hazırda Türkiyə Super Liqası klublarından Fənərbaxçada baş məşqçilik edir.

## Oyun statistikası

***<u>Mənbə:</u>***
* 

## İstinadlar
Vəlidağ (Şərur)

**Vəlidağ** — Sədərək və Şərur rayonlarının sərhədində, Naxçıvan dağarası çökəkliyinin şimal-qərbində, Sədərək düzünün cənub-şərq kənarında, Araz çayının sol sahilində, Dəhnə-Vəlidağ tirəsinin şimal-şərqində, Dəmirçi kəndindən 4 km şimal-qərbdə, Qurdqapısı keçidindən 1,3 km şimal-şərqdə dağ (hünd. 1242,2 m). Relyefdə kəskin parçalanmış, cənub yamacı sıldırımlı günbəzvarı yüksəklikdir. Zirvəsi Orta Devonun Eyfel mərtəbəsinin yuxarı hissəsinə aid Qurdqapısı lay dəstəsinin, yamacları ondan yaşlı Danzik və Dəlidağ lay dəstələrinin əhəngdaşı, qumdaşı, kvarsit, şist və argillitlərindən təşkil olunmuşdur. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-qərb qurtaracağında Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin gömülmüş cənub-qərb cinahında cavan çöküntülər altından yer səthinə çıxan Dəhnə-Vəlidağ qalxımının mərkəzi hissəsini mürəkkəbləşdirən ikinci dərəcəli Qaradaş-Bozdağ sinklinalının cənub-şərq qanadında yerləşir. Yamaclarında şimal-qərb və şimal-şərq istiqamətli fay və əks-fay qırılma pozulmaları izlənilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vənəndçay

**Vənənd çayı** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonu ərazisində çay.

## Haqqında
Uzunluğu 29 km, sahəsi 91 km²-dir. Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb yamacından (3400 m hündürlükdən) başlanır. Əsasən, yeraltı sular və qar suları ilə qidalanır. Suvarmada istifadə olunur. Aşağı axınında Dəstə çayı adlanır.
## İstinadlar
Yaycıçay

**Yaycıçay** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonu ərazisində çay.

## Haqqında
Şərqi Arpaçayın sol qoludur. Mənsəbindən 23 km. məsafədə ona tökülür. Uzunluğu 7 km, hövzəsinin sahəsi 5 km²-dir. Yağış və qrunt suları ilə qidalanır.

## İstinadlar
Yuxarı Qışlaqçay

**Yuxarı Qışlaqçay** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonu ərazisində çay.

## Haqqında
Naxçıvançayın sağ qoludur. 2400 m hündürlükdən başlanır. Uzunluğu 11 km-dir. Əsasən qar, bulaq, qismən yağış suları ilə qidalanır.

## İstinadlar
Zeydərəçay

**Zeydərə** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonu ərazisində çay.

## Haqqında
Gilançayın sol qoludur. Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb yamacından, 1700 m hündürlükdən başlanır. Uzunluğu 4 km-dir. Yağış və qrunt suları ilə qidalanır.

## İstinadlar
Zərnətünçay

**Zərnətünçay** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonu ərazisində çay.

## Haqqında
Naxçıvançayın sol qoludur. Zəngəzur silsiləsinin yamacında, 2849 m hündürlükdə yerləşən Salvartı gölündən başlanır. Uzunluğu 10 km-dir. Yeraltı sular və qar suları ilə qidalanır.

## İstinadlar
Ləkətağ nekropolu

**Ləkətağ nekropolu** — Culfa rayonunda Ləkətağ kəndinin girəcəyində, Əlincəçayın sahilində, ilk dəmir dövrünün sonuna aid arxeoloji abidə.

## Haqqında
Şimalda həyətyanı sahə, qərbdə isə dərə ilə sərhədlənir. Çox da hündür olmayan təpənin üstündədir. Şərq tərəfdən torpaq yol keçir. Yol çəkilərkən (1975) nekropol dağıdılmış, lakin aşkar olunmuş materiallar yığılıb saxlanmamışdır. Müşahidələrə əsasən qəbirlər daş qutu tipli olmuşdur. Ərazidə forma verməyən Boyəhməd nekropollarından aşkar edilmiş materiallara oxşar gil qab qırıqlarına təsadüf edilmişdir. Abidənin e.ə.1-ci minilliyin əvvəllərinə aid olması ehtimal edilir.

## İstinadlar
Con Makkarti

**Con Makkarti**   (; ) — amerikalı alim, informatik

## Həyatı
Con Makkarti 4 sentyabr 1927-ci ildə ABŞ,  Bostonda İrlandiyalı bir ailədə anadan olmuşdur.

## Fəaliyyəti
Görkəmli informatik, amerikalı alim Con Makkarti "süni intellekt" termininin müəllifi, LISP dilinin yaradıcısı, funksional proqramlaşdırmanın banisi olmuşdur. Con Makkarti 1971-ci ildə süni intellekt sahəsinə verdiyi töhfələrə görə Türinq mükafatına layiq görülmüşdür.

## Mükafatları
*Mühəndis Maşınları Assosiasiyasının Turing mükafatı (1971) .
*Kyoto mükafatı (1988).
*Riyaziyyat, Statistika və Hesablama Elmləri üzrə  (ABŞ) 
*"Süni intellekt (AI) sahələri və zamanaşma sistemləri sahələrində yaradılan və riyaziyyat və kompüter elminə böyük töhfələr verən" Kompüter Tarix Muzeyi "nin üzvüdür." (1999) 
*Franklin İnstitutundan (2003) Kompüter və Kognitiv Elmdə Benjamin Franklin Medalı.   
*IEEE İntellektual Sistemləri AI-nin Şöhrət Zalı (2011) daxilində "AI və ağıllı sistemlərə əhəmiyyətli qatqılar"
*2012-ci ildə Stanford mühəndis qəhrəmanlarından biri olaraq adlandırıldı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
*
Qarovulxana dağı (Şərur)

**Qarovulxana dağı** — Şərur rayonu ərazisində, Dərələyəz silsiləsindən şimal-qərbə ayrılan Saraybulaq qolunun cənub-qərb istiqamətli Bəysal qövsvari şaxəsinin şimal-qərb istiqamətli eyniadlı ayrılmasının suayrıcında, Yuxarı Yaycı kəndindən 1 km-dək şimal-şərqdə dağ (hünd. 1706,4 m). Üst Permin Murqab regiomərtəbəsinə aid Şahbulaq lay dəstəsinin əhəngdaşılarından təşkil olunmuş yastı tələli yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin şimal-şərq cinahında müşahidə edilən Yuxarı Danzik antiklinalının şərq qanadında yerləşir. Yamaclarından şimal-qərb istiqamətli fay-yerdəyişmə və əks-fay qırılmaları keçir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qarovulxana dağı (Ordubad)

**Qarovulxana dağı –** Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 1442,7 m).  Zəngəzur silsiləsinin Dəmirlidağ-Göydağ  qolunun cənub istiqamətli Gəvək şaxəsinin suayırıcısında zirvə. Biləv kəndindən 4,5&nbsp;km-dək qərb-cənub-qərbdədir. Alt Eosenin İpr mərtəbəsinin üst hissəsinə aid Kələki lay dəstəsinin  vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş, cənub yamacı sıldırımlı günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentində, eyniadlı əyilmənin cənub-qərb cinahına aid Gilançay antiklinalının şimal-şərq qanadında yerfləşir.

## Həmçinin bax
* Xarxat dağı
* Quşqayası
* Gədikdağ
* Ağdağ (Ordubad rayonu)
* Cindağ (Ordubad)

## İstinadlar
Qarovulgədik dağı

**Qarovulgədik dağı** — Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 1441,3 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Yağlıdərə yüksəkliyindən (hünd. 3825,9 m) cənub-qərbə ayrılan Girdəni-Xəzəryurd qolunun eyni istiqamətli Yoxuş ayrılmasının qurtaracağında zirvə. Düylünçayın sol sahilində, Çənnəb kəndindən 700 m-dək cənub-şərqdədir. Alt Eosenin İpr mərtəbəsinə aid Kələki lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentində, eyniadlı əyilmənin mərkəzi strukturu olan Şurud-Vənənd sinklinalının şimal-şərq qanadında.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şərur kanalı

**Şərur kanalı** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur və Sədərək rayonları ərazisində suvarma kanalı.

## Haqqında
Uzunluğu 20 km.-dır. Mahmudkənd yaxınlığında Arpaçayın sol sahilindən ayrılır; şimal-qərb istiqamətdə axaraq Şərur və Sədərək rayonlarının əkin sahələrinin suvarılmasında istifadə edilir.

## İstinadlar
Yevgeni Dmitriyev

**Dmitriyev Yevgeni Vasilyeviç** — texnika elmləri doktoru Dmitriyev Yevgeni Vasilyeviç 23 noyabr 1937-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur.

## Həyatı
Y.V. Dmitriyev 1962-ci ildə Azərbaycan Neft və Kimya İnstitunda təhsilini bitirdikdən sonra İ.Q. Yesman adına Azərbaycan Energetika İnstitunda böyük mühəndis, 1966–1999-cu illər ərəfəsində Azərbaycan Elmlər Akademiyası Fizika institunda müxtəlif vəzifələrdə- böyük mühəndis, kiçik elmi işçi və labaratiriya müdiri vəzifələrində elmi-praktiki fəaliyyət göstərmişdir. Y.V.Dimitriyev akademik Ç.M. Cuvarlının rəhbərliyi ilə 1970-ci ildə elmlər namizədi və 1987-ci ildə doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmişdir. Y.V.Dmitriyevin bütün elmi-praktiki fəaliyyəti akademik Ç.M. Cuvarlının iştirakı və rəhbərliyi şəraitində keçmişdir.

## Elmi nailiyyətləri
Y.V.Dmitriyev elmi-tədqiqatları ilə elektroenergetikanın və elektrotexnikanın, elektrik şəbəkələri və sistemləri, yüksək gərginliklər texnikası, elektrik şəbəkələrində elektromaqnit prosesləri və digər bölmələrinin inkişafına öz töhfəsini vermişdir. Elektrik şəbəkələrində reallaşan mürəkkəb elektromaqnit hadisələrinin nəzəri məsələlərini, alqoritmlərin, hesablama üsullarının işlənməsində fəal iştirak etmişdir. Onun tədqiqatlarının nəticələrinə əsaslanaraq elektrik şəbəkələrində mümkün olan mürəkkəb elektromaqnit keçid proseslərini, iftar yüksək gərginlikləri hesablamaq mümkün olmuşdur və elektrik şəbəkələrinin qısa qapanma cərəyanlarından mühafizəsi tədbirləri işlənilmişdir. Onun tərəfindən qısa qapanma cərəyanlarını məhdudlaşdırmaq üçün betel rezistorları işlənilmiş və tətbiq edilmişdir. Y.V.Dmitriyev akademik Ç.M. Cuvarlı ilə birlikdə, müasir elektroenergtikanın mühüm məsələsi olan, 110–500 kV elektrik şəbəkəsində qısa qapanma halında ifrat gərginlikləri və cərəyanı məhdudlaşdırmaq üçün neytralın torpaqlanmasının nəzəri əsaslarını işlənmişdir. Y.V. Dmitriyevin elmi fəaliyyəti yüksək qiymətləndirilmişdir. 1973-cü ildə Y.V. Dmitriyev akademik Ç.M. Cuvarlı ilə birlikdə SSRİ EA-nın P.N. Yabloçkov adına mükafatla, 1985-ci ildə SSRİ-nin və 1996-cı ildə Ukrayna Respublikasının Dövlət mükafatları ilə təltif olunmuşdur.

## Mükafatları
# Keçmiş SSRİ -nin, Azərbaycan və Ukrayna Respublikalarının Dövlət mükafatı laureatı, SSRİ EA-nın P.N. Yabloçkov adına mükafatla təltif olunmuş.
# 1978-ci ildə o, akademik Çingiz Cuvarlı və Arif Həşimovla birlikdə, Yüksəkgərginlikli elektrik şəbəkəsində neytralın rejimlərinə dair kompleks tədqiqatlara görə Azərbaycan Respublikasının Dövlət mükafatı ilə təltif olunmuşdur.
Ortogenez

**Ortogenez** (yun. *ortos* – istiqamətlənmiş, *genezis* – doğuluş, doğulma) — istiqamətlənmiş təkamül haqqında metafizik nəzəriyyə. Bu nəzəriyyəyə görə, hər bir orqanizm qrupunun təkamülü müəyyən istiqamətdə gedir. Termini təklif etmiş Haake və Eimer hesab edirdilər ki, təkamülün istiqaməti xarici amillərin orqanizmə bilavasitə təsiriylə müəyyən edilir, lakin orqanizmin özunə xas olan daxili səbəblərdən asılı olaraq yalnız müəyyən istiqamətlərdə dəyişə bilər. Digər alimlər (Lull və b.) hesab edirlər ki, ortogenetik təkamülün istiqaməti bütövlükdə daxili amillərlə müəyyən edilir.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.
Ortoseratoidealar

**Ortoseratoidealar** (*Orthoceratoidea*) — başıayaqlı molluskaların məhv olmuş formalarını əhatə edən, həcmcə böyük olmayan yarımsinifi. Qabıq adətən 1m-ə yaxın düz, azacıq əyilmiş, hamar, bəzən bəzəkli olur. Arakəsmələr linzavari — çökəlmiş, arakəsmə xətləri, demək olar ki, düz olur. Sifon ensiz, mərkəzi və ya submərkəzi vəziyyət tutur; septal borular düz, çox hallarda qatlanmış olur. İki dəstəyə (*Orthoceratiada *və* Pseudorthoceratida*) bölünür. Ordovik — trias.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.
Olivin

**Olivin** — mineral, forsterit-fayalit fasiləsiz izomorf seriyanın üzvü, ümumi formulu — (Mg, Fe)2[SiO4]. Rombik Habitus izometrik, qısa prizmatik, yastılaşmış. İkiləşmə {100}, {011}, {012} üzrə. Ayrrılma {010}, {100} üzrə qeyri-mükəmməl. Aqreqat dənəvər. Müxtəlif çalarlı yaşıl. Sərtliyi 6,5. Xüsusi çəki ~4. Olivin tərkibində az miqdarda Mn, Ni və daha az — Co, Ca, Zn, Ti olur. Hidrotermal və aşınma proseslərində asanlıqla dəyişilir, serpentinə, xloridə və b. keçir. Əsasi və ultraəsasi süxurlarda geniş yayılmışdır. Növ müxtəlifliyi: xrizolit, titan-olivin. Sinonim: **Peridot.**

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.
Opal

**Opal** — mineral, yarı-qiymətli daş.

## Kimyəvi xassələri və görünüşü
Kimyəvi formulu SiO2 •nH2O şəklindədir.H2O miqdarı 1–9%, bəzən 34%-dək. Adi qatışıqları: Fe, Al, Mn sulu oksidləri, bəzən MgO, CaO və b. Aqreqatsızma, təbəqəli, məsaməli, torpaqvari, jelvak, plyonka şəklində, radiolariyanın skeletində, diatomeyaların zirehlərində və b. rast gəlinir. Rəngsiz, lakin müxtəlif xromoforlarla boyana bilər.Opal rəng və görünüşünə görə müxtəlif cür adlanır.

**Nəcib opal** şəffaf olub opalessensiya edir.

**Alovu opal** sarıdan qəhvəyi-qırmızı, şəffaf və parlaqdır.

**Donuq opal** — südü-ağ.

**Yəşəmi opal** — qırmızıdan qəhvəyiyədək.

**Mumlu opal** — sarı. Parıltı şüşəli, muma oxşardır.

Sərtliyi 5–6. Xüsusi çəki 1,9–2,5. Zaman keçdikcə opal susuzlaşır, xalsedona və yaxud kvarsa keçir. Bəzi kimyəvi və biogen mənşəli çökmə süxurların, diatomitlərin, trepellərin, radiolyaritlərin, opokanın və b. əsas komponentidir. Termal və səth sularından çökür (silisiumlu tuf, geyzerit). Vulkanik süxurların boşluqlarını doldurur, filiz damarlarında rast gəlir, forma və quruluşunu saxlamaqla ağac oduncağını əvəz edir. Opal süxurların aşınma prosesində silikatların parçalanması nəticəsində də əmələ gəlir. Süzgəclərin hazırlanmasında, keramikada, metalların pardaxlanmasında, termoizolyator kimi, kimya, yeyinti və neft sənayelərində və b. işlədilir. Natropal, sirkopal, bobkovit, hidrofan, prazopal, kaxolonq, forxerit, fiorit və b.kimi növləri vardır.

## İxracı
Opal zərgərliklə yanaşı sənayedə də istifadə edilir. Hətta opalın bir növü var ki, ondan dinamit istehsalında istifadə edilir. Bütün qitələrdə tapılsada dünya istehsalının 90%-ni Avstraliya yataqları təşkıi edir. Avstraliyanın Kuber-Pedi yaşayış məntəqəsi "Opal paytaxtı" adlandırılır. Bura dünya istehsalının 30%-ni təşkil edir. Opal yarı qiymətli bir daş olsa da qiymətli növləri də az deyil.Ən böyük opal 1956-cı ildə Kuber-Pedi-də tapılmışdır. Onun qiyməti 2.5 mln. Avstraliya dolları idi.

Opal nazik təbəqə şəklində tapılır. Zərgərlikdə istifadə üçün növünün verdiyi imkanlara görə dəyirmi və ya oval formasına salınır. Opalın rəngi onun tərkibindən asılıdır. Opal əsasən şəffad olur. Bu cür opal daha bahalıdır. Lakin opal əsasən qarışıqlar şəklində tapılır. Tərkibinə müxtəlif mineralların qarışmasından fərqli rənglər ala bilir. İşıq şüalarının sınmasından optik yansıtma yaranır ki, biz opalı möhtəşəm rənglərlə görürük.

## Qaleriya

Opal Armband 800pix.jpg
Opal from Yowah, Queensland, Australia 2-LF.jpg
Opal nz hg.jpg
Opal doublet.jpg
Opal-white1.jpg
Black Opal from Red Carpet Opals.JPG


## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Qarovultəpə dağı (Kəngərli)

**Qarovultəpə dağı**  — Kəngərli rayonu  ərazisində dağ (hünd. 1587,5 m).  Dərələyəz silsiləsinin cənub-qərb yamacında zirvə. Qarabağlar kəndindən 1,5&nbsp;km şimal-şərqdədir. Orta Triasın Anizi və Ladin mərtəbələrinə aid Ərdağı lay dəstəsinin  terrigen-karbonat çöküntülərindən təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Yamaclarında həmçinin Üst Triasın və Üst Permin terrigen-karbonat çöküntüləri açılır.  Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin cənub-şərq batım hissəsində, eyniadlı antiklinalın tağ hissəsində yerləşir. Zirvə hissindən və yamaclarından şimal-qərb və şimal-şərq istiqamətli fay-yerdəyişmə və əks-fay qırılma pozulmaları keçir.

## Həmçinin bax
* Dərələyəz silsiləsi
* Xarxat dağı
* Quşqayası
* Qarovultəpə dağı (Babək)

## İstinadlar
Qarovulxana dağı (Şahbuz)

**Qarovulxana dağı** — Şahbuz rayonu ərazisində dağ (hünd. 1840,8 m).   Dərələyaz silsiləsinin suayırıcısındakı Səngər yüksəkliyindən (2915,8 m) cənuba ayrılan Qabaqtəpə qolunun cənub-qərb istiqamətli eyniadlı şaxəsində zirvə. Badamlı kəndindən   1,2&nbsp;km  şimal-qərbdədir. Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinin üst hissəsinə aid Biləv lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş,  yamacları erozion dərələrlə yarılmış günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentində, onun Nursu mərkəzi əyilməsinin strukturuna aid Nursu-Qabaqtəpə sinklinalının geniş cənub-qərb qanadında yerləşir. Yamacından şimal-şərq və şimal-qərb istiqamətli fay və fay-yerdəyişmə qırılmaları keçir.

## Həmçinin bax
* Dərələyəz silsiləsi
* Xarxat dağı
* Quşqayası
* Gendərə (Babək)
* Gədikdağ

## İstinadlar
Orogen dövr

**Orogen dövr** — Ştilleyə görə Yer qabığının anormal inkişaf dövrüdür.

Bəzi tədqiqatçılar (Mossakovski, 1965) orogen dövrü üç mərhələyə ayırırlar: I-alt molasslar mərhələsi, II-dağəmələgəlmə mərhələsi, III-üst molasslar mərhələsi. Digər alimlərə görə, yer qabığının yaranması tarixində orogen və epeyrogen (epeyrogenik tektonik hərəkətlər dedikdə, geniş sahələrin qalxma və ya enməsinə səbəb olan, lakin onların strukturunu dəyişməyən zəif əsri hərəkətlər nəzərdə tutulur) mərhələlərinin növbələşməsini mümkün sayılmır. Şatskiyə əsasən (1937), bu proseslər eyni vaxtda baş verir və bir-biri ilə sıx əlaqədə olur. Tipik orogen (qırışıqəmələgəlmə) hərəkətləri arasında tədrici keçidin olduğu hesab olunur.

## Geomorofloji termin
**Orogen** (, ) (yunanca *oros* — dağ və *genos* — əmələ gəlmə, yaranma deməkdir) geosinklinalın inkişafının son mərhələsində onun yerində / epigeosinklinal orogen/, yaxud platformanın yerində onun fəallaşması mərhələsində / epiplatforma orogen/ yaranmış dağ sistemi. "Orogen" termini ilk dəfə 1921-ci ildə Avstriya geoloqu L. Kober tərəfindən geosinklinalın qalxma hərəkətləri və dağların yaranması ilə səciyyələnən ikinci inkişaf mərhələsi üçün təklif edilmişdi.

## Həmçinin bax
* Laxar brekçiyaları
* Torpaq
* Çalalı relyef

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.
Qarovultəpə dağı (Babək)

**Qarovultəpə dağı** — Babək rayonu ərazisində dağ (hünd. 919,9 m). Naxçıvan dağarası çökəkliyinin şimal-şərq cinahında, Dərələyəz silsiləsindəki Qaraquş yüksəkliyindən (2600,5 m) cənub-şərqə ayrılan Dərələyəz-Qapısı (Anabadgədik) qolunun uzaq cənub qurtaracağında, Naxçıvan-Sədərək avtomobil yolunun cənub kənarındadır. Üst Miosenin Sarmat regiomərtəbəsinə aid Duzdağ lay dəstəsinin maili yatan duzsaxlayan çökmə süxurlarından təşkil olunmuş yastı təpəli yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən geniş cənub-şərq qanadında yerləşir.

## Həmçinin bax
* Dərələyəz silsiləsi
* Xarxat dağı
* İlandağ
* Maparax
## İstinadlar
Qarayoxuş silsiləsi

**Qarayoxuş silsiləsi** — Culfa rayonu ərazisində alçaqdağlıq silsilə. Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb ətəyində, Dəmirlidağ-Göydağ qolunun davamında yerləşən Darıdağ (Dağüstü) silsiləsinin cənub-qərb istiqamətli qoludur. Uzunluğu 6&nbsp;km, ən yüksək zirvəsinin hündürlüyü 1186,6 m təşkil edir. Üst Oliqosen (Darıdağ lay dəstəsi) və Alt Miosenin (Vayxır və Qızılboğaz lay dəstələri) çökmə və  vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş və arid-denudasion proseslərlə intensiv parçalanmışdır.  Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentinin cənub-qərb cinahına aid Darıdağ-Aza qalxımının ikincidərəcəli Ərəzin sinklinal qırışığı ilə mürəkkəbləşmiş geniş cənub-qərb qanadında yerləşir.

## Həmçinin bax
* Qız-gəlin dağı
* Abdal (dağ)
* Elti dağı
* Ağaverdi dağı
* Qapıcıq dağı

## İstinadlar
Qaşım dağı

**Qaşım dağı** – Babək rayonu ərazisində dağ (hünd. 1125 m). Naxçıvan dağarası çökəkliyini şimal-şərqdən hüdudlandıran Qaracalal-Qızılboğaz tirəsinin cənub-qərb yamacında zirvə. Sirab kəndindən 0,5&nbsp;km-dək cənub-qərbdədir. Üst Oliqosenin Xatt mərtəbəsinə aid Darıdağ lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarını yarıb çıxan Kotandağ qrupuna aid Alt Miosen yaşlı andezit-dasit tərkibli kiçik ölçülü ekstruziv günbəzdir. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-şərq cinahında müşahidə edilən Saltaq-Kotandağ antiklinalının tağ hissəsində yerləşir. Cənub-qərb və şimal-şərq yamacılarndan şimal-qərb istiqamətli faylar keçir.

## Həmçinin bax:
* Quşdaş dağı
* Qoşundaş dağı
* Qurddağ

## İstinadlar
Qılıncyurd dağı

**Qılıncyurd dağı –** Culfa rayonu ərazisində dağ (hünd. 2455,2 m). Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb istiqamətli Dəmirlidağ-Göydağ  qolundan qərbə ayrılan eyniadlı şaxəsinin  suayırıcısındakı zirvə. Teyvaz kəndindən 3,7&nbsp;km cənub-şərqdədir. Üst Eosenin Priabon mərtəbəsinə aid Üst Paradaş yarımlay dəstəsinin çökmə süxurlarını yarib çıxan diorit və kvarslı diorit-porfir tərkibə malik Alt Miosen yaşlı Göydağ subvulkanik massivinin qərbində  yerləşmiş  günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin cənub-qərb cinahında müşahidə edilən Mərəlik-Göynük  sinklinalının maqmatık kütlə ilə yarılmış cənub-şərq sentriklinal hissəsinə aiddir. 

## Həmçinin bax:
* Qız-gəlin dağı
* Abdal (dağ)
* Elti dağı
* Ağaverdi dağı
* Qapıcıq dağı

## İstinadlar
Rik Karsdorp

**Rik Karsdorp** (11 fevral 1995-ci ildə anadan olub) — İtaliya A Seriyası təmsilçilərindən olan Roma klubunda müdafiənin sağ cinahında çıxış edən peşəkar Niderland futbolçusu.

## Klub karyerası

### Feyenoord
Karsdorp futbolçu karyerasına VV Skoonhoven klubunda başlamışdır. Daha sonra Feyenoord klubuna transfer olmuşdur. Karsdorp Feyenoord Akademiyası proqramı vasitəsilə inkişaf etmişdir. O, əsas komanda ilə debütünü 6 avqust 2014-cü ildə UEFA Çempionlar Liqasının üçüncü təsnifat mərhələsində Beşiktaş klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 69-cu dəqiqəd Yordi Klasieni əvəz etmiş və komandası 3-1 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

### Roma
28 iyun 2017-ci ildə Karsdorp 14 milyon avro qarşılığında Roma klubu ilə beş illik müqavilə imzalamışdır. Roma klubu daha sonra əlavə 5 milyon avro ödəyəcək. Beləliklə, Karsdorp Feyenoord klubunun ən bahalı transferi kimi klubun tarixinə adını yazdırmışdır.

## Milli karyerası
Karsdorp ilk dəfə Niderland millisinə 2015-ci ilin sentyabr ayında UEFA Avro 2016 təsnifat mərhələsində Qazaxıstan və Çexiya milliləri ilə oyun üçün çağırılmışdır. O, növbəti dəfə 2016-cı ilin mart ayında Fransa və İngiltərə milliləri oynanılan yoldaşlıq oyunları üçün milliyə dəvət edilmişdir.

## Karyeras statistikası

### Klub

## Uğurları
**Feyenoord**
* Erediviziya: 2016–17
* KNVB Kuboku: 2015–16

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Netherlands profile  at OnsOranje
Vladimir Zayets

**Vladimir Vladimiroviç Zayets** () — Azərbaycanı təmsil edən yüngül atlet. 2008 və 2012-ci illərdə baş tutan Paralimpiya Oyunlarında medallara sahib olub.

## Həyatı
Vladimir Zayets 1981-ci il mayın 4-də Bakı şəhərində anadan olub.

## Karyerası
2008-ci ilin avqust ayında Vladimir Zayets Çində baş tutan XIII Yay Paralimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Uzunluğa tullanma turnirində 6.80 metr nəticə ilə dördüncü pillənin sahibi olan Vladimir Zayets, üçtəjanla tullanma turnirində 15.00 metr nəticə ilə bürünc medala sahib oldu.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 16 fevral 2011-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Vladimir Vladimiroviç Zayets "Tərəqqi" medalı ilə təltif edildi.

Daha sonra Vladimir Zayets 2012-ci ilin avqust ayında Birləşmiş Krallıqın London şəhərində baş tutan XIV Yay Paralimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Üçtəjanla tullanma turnirində 15.01 metr nəticə ilə gümüş medala sahib olan Vladimir Zayets, 4x100 metr məsafəyə estafet turnirində 42.92 saniyə nəticə ilə bürünc medala sahib oldu.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 14 sentyabr 2012-ci il tarixli Sərəncamına əsasən XIV Yay Paralimpiya Oyunlarında qazandığı nailiyyətlərə və Azərbaycan idmanında xidmətlərinə görə Vladimir Vladimiroviç Zayets Azərbaycan Prezidentinin fəxri diplomu ilə təltif edildi.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 6 sentyabr 2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən XVI Yay Paralimpiya Oyunlarında qazandığı nailiyyətlərə və Azərbaycan idmanında xidmətlərinə görə Vladimir Vladimiroviç Zayets 3-cü dərəcəli "Əmək" ordeni ilə təltif edildi.

2024-cü ildə Parisdə keçirilən Yay Paralimpiya Oyunlarında Zayetsin baş məşqçisi olduğu Səid Nəcəfzadə qızıl medal qazanıb. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 10 sentyabr 2024-cü il tarixli sərəncamı ilə Yay Paralimpiya Oyunlarında əldə etdiyi yüksək nailiyyətlərə və Azərbaycan idmanının inkişafındakı xidmətlərinə görə Vladimir Zayets 2-ci dərəcəli "Əmək" ordeni ilə təltif edilib. Nəcəfzadənin məşqçisi kimi ona həmçinin 100.000 manat pul mükafatı verilib.

## İstinadlar
Oleq Panyutin

**Oleq Viktoroviç Panyutin** () — Azərbaycanı təmsil edən yüngül atlet. 2004 və 2012-ci illərdə baş tutan Paralimpiya Oyunlarının qalibi olub.

## Həyatı
Oleq Panyutin 1983-cü il mayın 10-da Bakı şəhərində anadan olub.

## Karyerası
2004-cü ilin sentyabr ayında Oleq Panyutin Yunanıstannın Afina şəhərində baş tutan XII Yay Paralimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. 100 və 200 metr məsafələrə qaçış turnirlərində final mərhələsinə vəsiqə qazana bilməyən Oleq Panyutin, uzunluğa tullanma turnirində 7.25 metr nəticə ilə qızıl medala sahibi oldu.

Oleq Panyutin 2005-ci ildə Espoo şəhərində (Finlandiya) baş tutan Avropa Çempionatının qalibi oldu.

2008-ci ilin avqust ayında Oleq Panyutin Çində baş tutan XIII Yay Paralimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Oleq Panyutin uzunluğa tullanma turnirində 7.06 metr nəticə ilə bürünc medala sahib oldu.

Oleq Panyutin 2011-ci ildə Krisçorç şəhərində (Yeni Zelandiya) baş tutan Dünya Çempionatında uzunluğa tullanma və üçtəjanla tullanma turnirlərinin qalibi oldu. 2012-ci ildə isə Oleq Panyutin növbəti dəfə Avropa Çempionatının qızıl medalına sahib oldu.

Daha sonra Oleq Panyutin 2012-ci ilin avqust ayında Birləşmiş Krallıqın London şəhərində baş tutan XIV Yay Paralimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Üçtəjanla tullanma turnirində 15.02 metr nəticə ilə qızıl medala sahib olan Oleq Panyutin, 4x100 metr məsafəyə estafet turnirində 42.92 saniyə nəticə ilə bürünc medala sahib oldu.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 14 sentyabr 2012-ci il tarixli Sərəncamına əsasən XIV Yay Paralimpiya Oyunlarında qazandığı nailiyyətlərə və Azərbaycan idmanında xidmətlərinə görə Oleq Viktoroviç Panyutin "Şöhrət" ordeni ilə təltif edildi.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2 fevral 2016-cı il tarixli Sərəncamına əsasən Azərbaycanın Milli Paralimpiya Komitəsinin yaradılmasının 20 illiyi münasibətilə Oleq Viktoroviç Panyutin Azərbaycan Prezidentinin fəxri diplom ilə təltif edildi.

2016-cı ilin sentyabr ayında Oleq Panyutin Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XV Yay Paralimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Uzunluğa tullanma turnirində Oleq Panyutin 6.88 metr nəticə göstərdi və Paralimpiadanı yeddinci pillədə başa vurdu.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 6 sentyabr 2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən XVI Yay Paralimpiya Oyunlarında qazandığı nailiyyətlərə və Azərbaycan idmanında xidmətlərinə görə Oleq Viktoroviç Panyutin "Tərəqqi" medalı ilə təltif edildi.

2024-cü ildə Parisdə keçirilən Yay Paralimpiya Oyunlarında Oleq Panyutinin baş məşqçisi olduğu idmançılar 3-ü qızıl və 1-i gümüş olmaqla 4 medal qazandılar. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 10 sentyabr 2024-cü il tarixli sərəncamı ilə 2024 Yay Paralimpiya Oyunlarındakı yüksək nailiyyətlərə və Azərbaycan idmanının inkişafına verdiyi töhfələrə görə Oleq Panyutin 1-ci dərəcəli "Əmək" ordeni ilə təltif edilib.

## İstinadlar
Rauf Mehdizadə

**Mehdizadə Rauf Nurəddin oğlu** — texniki elmləri üzrə, elmlər doktoru. 1967-ci ildə Moskva Energetika İnstitunun, Azərbaycanda "Yüksək gərginliklərin" (yaradıcısı) banisi akademik Ç.M. Cuvarlının rəhbərlik etdiyi "Yüksək gərginliklər fizikası və texnikası" laboratoriyasına qəbul olunmuşdu. Həmin labaratoriyanın mühəndis vəzifəsindən aparıcı elmi işçiyə qədər, yüksəlmişdir. Ailəlidir 1 övladı var.

## Elmi nailiyyətləri
Mehdizadə R.N. yüksək elektrik sahələrinin və elektrik boşalmalarının materiallara təsirini, vakum aralığının, maye və bərk elektrik izolyasiyalarının elektrik deşilməsi proseslərinin mexanizminin öyrənilməsi və onların elektroenergetika, elektrotexnika və xüsusi təyinatlı cihaz və qurğularda tətbiq edilməsi ilə məşğul olmuşdur. 1981-ci ildə Mehdizadə R.N. Leninqrad politexnik İnstitunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmiş. 1988-ci ildə Cuvarlı Ç.M. və Qorin Y.V. ilə birlikdə "Elektromənfi qazlarda tacvari boşalma" adlı monoqrafiya dərc etdirmişdir. 2002-ci ildən əvvəlcə "Yüksək gərginliklərin Fizikası və texnikası", sonradan isə "tətbiqi elektrodinamikanın müasir metodları" labaratoriyalarına rəhbərlik etmişdir. 2010-cu ildə elmlər doktoru dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Mehdizadə R.N. 160-dan çox elmi məqalə və 15 müəlliflik şəhadətnaməsi-potentin  müəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə bir neçə namizədlik dissertasiyaları müdafiə edilmişdir. Mehdizadə R.N. ömrünün axırına qədər "Energetikanın problemləri" elmi-texniki jurnalının məsul redaktoru vəzifəsində və "Energetikanın fiziki və texniki problemləri" adlı Beynəlxalq Konfransının Azərbaycan tərəfindən elmi katibi vəzifəsini yerinə yetirmişdir. 2005-ci ildə "əməkdar mühəndis" fəxri adına layiq görülmüşdür.

## Mükafatları
2005-ci ildə Azərbaycan Respublika Prezidentinin fərmanı ilə R.N.Mehdizadə Azərbaycan Respublikasının “Əməkdar Mühəndis”i fəxri adına layiq görülmüşdür.
Hakim İbrahimov

**Hakim Elçin oğlu İbrahimov** (2 oktyabr 1990; Bakı, Azərbaycan SSR) — Azərbaycanı təmsil edən yüngül atlet. 2016-cı ildə baş tutan Paralimpiya Oyunlarının medallarına sahib olub.

## Həyatı
Hakim İbrahimov 1990-cı il oktyabrın 2-də Bakı şəhərində anadan olub.

## Karyerası
XV Yay Paralimpiya Oyunlarında dörd turnirdə mübarizə aparan Yelena Çebanu və onun bələdçisi Hakim İbrahimov sentyabrın 10-da 100 metr məsafəyə qaçış turnirində mübarizə apardı. Yelena Çebanu təsnifat mərhələsində 12.24 saniyə nəticə göstərdi və birinci pillənin sahibi oldu. Bununla da Yelena Çebanu yarım-final mərhələsinə vəsiqə qazandı. Bu mərhələdə Yelena Çebanu 11.80 saniyə nəticə göstərdi və növbəti dəfə birinci pillənin sahibi oldu. Bununla da Yelena Çebanu final mərhələsinə adladı. Sentyabrın 9-da baş tutan final turnirində isə Yelena Çebanu 11.70 saniyə nəticə göstərdi və Rio-de-Janeyro Paralimpiadasının gümüş medalına sahib oldu.

Daha sonra Yelena Çebanu 200 metr məsafəyə qaçış turnirində mübarizə apardı. Yelena Çebanu təsnifat mərhələsində 24.16 saniyə nəticə göstərdi və dörd atlet sırasında birinci pillənin sahibi oldu və final mərhələsinə vəsiqə qazandı. Sentyabrın 12-da baş tutan final turnirində isə Yelena Çebanu 22.80 saniyə nəticə göstərdi və XV Yay Paralimpiya Oyunlarının bürünc medalına sahib oldu.

Sentyabrın 15-də isə Yelena Çebanu 400 metr məsafəyə qaçış turnirində mübarizə apardı. Yelena Çebanu təsnifat mərhələsində 56.52 saniyə nəticə göstərdi və üç atlet arasında Kuba nümayəndəsi Omara Duranddan sonra 2-ci pilləni sahibi oldu və final mərhələsinə vəsiqə qazana bilmədi. Bununlada Yelena Çebanu və bələdçisi Hakim İbrahimov XV Yay Paralimpiya Oyunlarını bir gümüş və bir bürünc medalla başa vurdu.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 21 sentyabr 2016-cı il tarixli Sərəncamına əsasən XV Yay Paralimpiya Oyunlarında qazandığı nailiyyətlərə və Azərbaycan idmanında xidmətlərinə görə Hakim Elçin oğlu İbrahimov "Tərəqqi" medalı ilə təltif edildi.

## İstinadlar
Zulu (film, 2013)

***Zulu*** rejissorluğunu Jerom Sallın etdiyi fransız detektiv filmidir. Film 2013 Kann kinofestivalında bağlanış filmi olaraq seçilib.

## Aktyorlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Qızılboğaz dağları (tirə)

**Qızılboğaz dağları –** Babək rayonu ərazisində alçaqdağlıq tirə. Naxçıvan çökəkliyinin şimal-şərq kənarı boyu uzanan Qaracalar-Qızılboğaz tirəsinin 3,5&nbsp;km uzunluqlu ucqar şimal-qərb parçasıdır. Ən yüksək zirvəsi Qızılboğaz dağıdır (hünd. 1179,7 m.). Üst Oliqosen-Alt Miosenin vulkanogen-çökmə süxurlarından və onları yarıb çıxmış ekstruziv kütlələrdən təşkil olunmuşdur. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyini  şimal-şərqdən hüdudlandıran Naxçıvan dərinlik qırılma zonasında yerləşir.

## Həmçinin bax:
* Qapıcıq dağı
* Qızılboğaz dağı
* Abdal (dağ)

## İstinadlar
Dəmirlisuçay

**Dəmirlisuçay** — Culfa rayonu ərazisində çaylar.

## I Dəmirlisuçay
Culfa rayonu ərazisində Əlincəçayın (Arazın qolu) sağ qoludur. Soltanbud dağının şərq ətəyindən başlanır. Uzunluğu 6&nbsp;km.-dir. Əsasən qar və yağış suları ilə qidalanır.

## II Dəmirlisuçay
Culfa rayonu ərazisində Ləkətağçayın (Əlincə hövzəsi) sol qoludur. Zəngəzur silsiləsinin yamacından, 2950 m hündürlükdən başlanır. Uzunluğu 8&nbsp;km-dir. Əsasən, qar suları və yeraltı sularla qidalanır.

## İstinadlar
Qızılvəng dağı

**Qızılvəng dağı** – Babək rayonu ərazisində dağ (hünd. 957,8 m). Naxçıvan dağarası çökəkliyinin cənub-şərq qurtaracağındakı Nehrəm platosunun cənub-qərb kənarında zirvə. Araz çayının sol sahilində, Nehrəm kəndindən 4,8&nbsp;km cənub-qərbdədir.  Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinin aşağı hissəsinə aid Alt Dərəlik yarımlay dəstəsinin konqlomeratlarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin cavan çöküntüləri ilə örtülmüş Culfa qalxımının şimal-şərq qanadında yerləşir.

**QIZILBURUN DAĞI** – Babək rayonu ərazisində Qızılvəng dağının əhali arasında işlədilən başqa adı.

## Həmçinin bax:
* Qız-gəlin dağı
* Abdal (dağ)
* Elti dağı
* Ağaverdi dağı
* Qapıcıq dağı

## İstinadlar
Duzluçay

**Duzluçay** — Babək rayonu ərazisində çay. Arazın sol qolu.

## Haqqında
1000 m. hündürlükdən başlanır. Uzunluğu 21&nbsp;km-dir. Əsasən yağış suları ilə qidalanır.

## İstinadlar