open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elnur Əşrəfoğlu

**Elnur Əşrəf oğlu Şükürov** (), əsasən **Elnur Əşrəfoğlu** kimi qeyd olunur — Azərbaycan jurnalisti və televiziya aparıcısı.

## Həyatı

### Erkən illəri
Uşaqlığı Zəngilan rayonunda keçib. Bakı Dövlət Universitetinin Beynəlxalq Hüquq və Beynəlxalq münasibətlər fakültəsini bitirib.

### Jurnalist fəaliyyəti
1992-ci ildə "525-ci qəzet"-də jurnalist kimi çalışıb. Qısa müddət "7 gün" və "Azərbaycan" qəzetləri ilə əməkdaşlıq etdikdən sonra 1993-cü ilin sonlarında Azərbaycan Televiziyasında 16 il işləyib. 1994-cü ildə AZTV-də müəllifi olduğu "Sport digest" əyləncəli idman televiziya verilişindən sonra ölkədə məşhurluq qazanıb. O, müxtəlif vaxtlarda AzTV-nin "Xəbərlər" baş redaksiyasında böyük redaktor, İdman Proqramları Baş Redaksiyasında baş redaktor vəzifələrində çalışıb. Azərbaycan Televiziyasında efirə gedən "Zirvəyə doğru: Sidney-2000", "Afina-2004", "Pekin zəfərləri", "Milli Olimpiya Komitəsi-10 il", "Professor", "9 nömrəli oyunçu", "Böyük hokkey", "Sehrbaz" və daha bir neçə sənədli filmin ərsəyə gəlməsində əməyi olub.

1995-ci ildə İsraildə müstəqil Azərbaycanın xarici ölkədən ilk futbol reportajını aparan şərhçi kimi televiziya tarixinə düşüb.

2011-ci ilin oktyabr ayında "Space TV" telekanalının idman departamentinə rəhbər təyin olunub.

### Jurnalistikadan kənar fəaliyyəti
2000-ci ildə Azərbaycan Milli Olimpiya Komitəsinin üzvü, daha sonra "Neftçi" futbol klubunun sözçüsü və prezidentinin müşaviri vəzifələrini icra edib. 2015-ci ildə Azərbaycan Cüdo Federasiyasında baş katibin müavini təyin olub.

### Ölümü
O, sentyabrın əvvəllərində koronavirusa yoluxmuşdu. Elnur Əşrəfoğlunun koronavirusa yoluxduqdan sonra vəziyyətinin ağırlaşmasına səbəb bir böyrəyinin 10 il əvvəl ağır xəstəliklə bağlı götürülməsi olub. Əvvəlcə ev şəraitində müalicə alan jurnalist daha sonra Bakıda "Yeni Klinika"ya köçürülmüşdü. 2021-ci il oktyabrın 19-da koronavirusdan vəfat edib.

O, oktyabrın 20-də Saray qəsəbəsindəki qəbiristanlıqda torpağa tapışırılıb.

### Şəxsi həyatı
"Liverpul" futbol klubunun azarkeşi idi. Dünyanın 102 ölkəsinə səfər edib.

Ailəli idi, iki övladı var.

### İrsi
2021-ci il oktyabrın 21-də Elnur Əşrəfoğlunun xatirəsi "Qarabağ" və Qazaxıstanın "Kayrat" komandaları arasında UEFA Konfrans Liqasının qrup mərhələsinin üçüncü tur oyunundan əvvəl anılıb. Ağdam klubunun təşəbbüsü ilə matçın başlamasına bir saat qalmış Tofiq Bəhramov adına Respublika stadionunun bütün tablolarında Əşrəfoğlunun fotosu əks olunub. 2021-ci il oktyabrın 23-də "Neftçi" klubunun "Zirə"yə qarşı keçirəcəyi Azərbaycan Premyer Liqasının səkkizinci tur oyunu jurnalistin vəfatı ilə əlaqədar bir dəqiqəlik sükutla başlayıb.

2022-ci il iyunun 29-da Azərbaycan Minifutbol Federasiyası və "Azfar Group"un dəstəyilə Elnur Əşrəfoğlunun xatirəsinə həsr olunan oyun keçirib.

2022-ci ildə haqqında "Elnur Əşrəfoğlu xatirələrdə" yazılıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*  İlkin Fikrətoğlu: Elnur Əşrəfoğlunun əziz xatirəsinə - VİDEOSÜJET
Marağalı Kərimi

Marağalı Kərimi () 1931-ci ildə Marağa şəhərində anadan olub. Azərbacan türkcəsində çox sayılı şeirlər yazıb. 2023, 9 fevralda 91 yaşında öldü.

## Həyat
Mirzə Hüseyn Kərimi 1932-ci ildə Marağa şəhərində anadan olub.

## Əsərlər

## Həmçinin bax
* Rza Bahari

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*
Lado Avaliani

**Avaliani, Lado Şalvoviç** *([[Gürcü dili|gür]]. ვლადიმერ (ლადო) შალვას ძე ავალიანი, <abbr>[[2 may|2]]</abbr> [[15 may|[15] may]] [[1913]] [[Zestafoni]], [[Kutaisi quberniyası]], [[Rusiya imperiyası]] - [[1998]])* — Gürcüstanın sovet dövrü yazıçısı. 

## Həyatı
2 (15) may 1913-cü il tarixində Rusiya imperiyasının Kutaisi quberniyasının Kutaisi qəzasının Zestafoni şəhərində anadan olub. 1940-cı ildə Tbilisi İncəsənət Akademiyasının Qrafik fakültəsini başa vurub. 1945-ci ildə Ümumkommunist bolşevik partiyasına daxil olmuşdur. 1959-cu ildə "Sonuncu gün, ilk gün" kinodramında rəssam rolunu oynamışdır. 1977-ci ildən 1981-ci ilə qədər Gürcüstan Yazıçılar İttifaqının nəsr şöbəsinin müdiri olmuşdur. 

1998-ci ildə vəfat edib. 

## Yaradıcılığı
Əsərlərinin nəşrinə 1935-ci ildə başlamışdır. Yazıçının hekayə və novellalar mövzusu Svanetiyanın qədim və yeni həyatına, Böyük Vətən müharibəsinə, Gürcü ədəbiyyatı və incəsənətinə həsr olunub. 

Yazıçının ən mühüm əsəri "Yeni horizont" (*[[Gürcü dili|gür]].* ახალი ჰორიზონტი, 1952—1969) trilogiyası olmuşdur. Bu əsər mədənçilərin həyatı və əməyi haqqında ilk gürcü romanıdır. Avalianinin əsəri bir neçə SSRİ xalqının dilinə tərcümə edilib. Bir neçə hekayəsi çex, "Şair-sərgərdan" novellası isə ingilis dilinə tərcümə edilib. 

### Hekayə və novellalar topluları

* «Birinci Laxil» (*[[Gürcü dili|gür]].* ლაჰილ პირველი, 1940)
* «Suloaqinin şlyapası» (*[[Gürcü dili|gür]].* სულოაგას ქუდი, 1959)
* «Şair-sərgərdan» (*[[Gürcü dili|gür]].* ყარიბი მგოსანი, 1968)
* «Palıd qurdu» (*[[Gürcü dili|gür]].* მუხის ჭია, 1973)

### Rus dilinə tərcümələri

* Günəş yuyunanda. — Tbilisi: xelovnebaya qədər ədəbiyyat, 1966. — 177 s.
** Günəş yuyunanda;
** Palıd qurdu;
** Şair-sərgərdan;
** Yuxu;
** Suloaqinin şlyapası;
** «Yaşlı qız»
* Hekayələr. — Tbilisi: xelovnebaya qədər ədəbiyyat, 1967. — 99 s. [Gürcü sovet prozalarının kiçik kitabxanası" seriyası]
** Günəş yuyunanda;
** Palıd qurdu;
** Yuxu.
* Yeni horizont: 3 kitabda roman. — Tbilisi: xelovneba qədər ədəbiyyat, 1971. — 668 s.

## Ədəbiyyat

* *Цицишвили Г.* Роман о грузинском рабочем классе // Заря Востока. — 1955, 18 марта.
* *Глонти Ш.* Герой романа — грузинские шахтеры // Литературная Грузия. — 1970, №1.
* *Тевзадзе Д.* Открывая новый творческий горизонт. О рассказах и новеллах Л. Авалиани // Литературная Грузия. — 1976, №1.

## İstinadlar
Qayalı silsilə (Qafqaz)

**Qayalı silsilə** — Qafqazda dağ silsiləsi. Qayalı silsilə Böyük Qafqaz dağlarının şimal yamacında yerləşən üçüncü paralel silsilədir. Silsilə qısa dağ massivləri və yaylaları ilə diqqəti cəlb edir. Sovetlər zamanı silsilənin sərhədlərinin Belaya çayından (Kuban hövzəsi) başlayıb Assa çayında (Terek hövzəsi) bitdiyini göstərirdilər. Silsilənin ümumi istiqaməti qərb-şimali-qərbdən  — şərq-cənubi-şərqə yönəlib. XXI əsrdə həyata keçirilən araşdırmalar nəticəsində silsilənin sərhədləri belə müəyyənləşdirildi: Çekups və Psebesps çaylarından başlayır (Kuban hövzəsi) və Andiy Koysu çayında (Sulak hövzəsi) bitir. Qayalı silsilənin ən yüksək zirvəsi— **Qaraqaya** dağıdır. (3646,0 m).

Rusiya imperiyası zamanında oroqrafik sistematikada bu oronimdən istifadə olunmurdu. Uzun müddət Qayalı silsilə *Qara dağlar* adı ilə adlanırdı. Silsilə tamamilə Rusiya Federasiyası ərazisinə daxildir: Krasnodar diyarı, Adıgey, Qaraçay-Çərkəz, Kabardin-Balkariya, Şimali Osetiya, İnquşetiya, Çeçenistan, Dağıstan.

## Adlanması
*Qayalı silsilə* adına Rusiya imperiyası ədəbiyyatlarında rast gəlinmir. Nə «Rusiya imperiyasının coğrafi-statistik lüğıtində» (1863—1885), nə də «Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğətində» (1890—1907) bu barədə məlumat yoxdur.

Ehtimal olunur ki, Qayalı silsilə ilk dəfə Sovet dönəmində meydana gəlib. Adın meydana gələməsinə səbəb isə silsilənin cənub, dik yamaclarının əhəng daşı süxurlarında təşkil olunmuş qayalı bir zolaq təşkil etməsi idi.

## Əsas xarakteriskası
Qayalı silsilə hamarlanmış, yayla formalı tirələrdən ibarət olub alçaq, orta və yüksək dağlardan ibarətdir. Silsilənin şimal yamacı az meyillidir, cənub yamacı isə çox dikdir. Bəzi zirvələr qar xəttinə çatmasa da silsilə yüsək dağlıq xarakteri daşıyır. Dağ silsiləsində davamlılıq pozulur. Bəzi ərazilərdə ayrıca massivlər və yaylalar mövcuddur. Kuban, Terek və digər hövzələrini çayları tərəfindən kəsilib. Silsilə dərin, mənzərəli kanyon formalı dərələrdən ibarətdir. Ərazidəki ən böyük dərələrə Çeqem, Çerek və Urux dərəsini göstərmək olar.

Qayalı silsilə geoloji baxımdan əsasən alt təbaşir və üst yura dövrünün əhəng daşlarından təşkil olunub.

## Ədəbiyyat

* *Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г., Панов В. Д., Панова С. В., Погорелов А. В., Шереметьев В. М.* Морфометрическая и морфологическая характеристика основных хребтов // Хребты Большого Кавказа и их влияние на климат / Ответ. ред. Ю. В. Ефремов. — Краснодар: «Просвещение-Юг», 2001. — 145 с. — 200 экз. — .
* Кавказ // БСЭ [в 65 т. + 1 т. без номера (СССР)] / Глав. ред О. Ю. Шмидт. — 1-е изд. — М.: «Советская Энциклопедия», 1937. — Т. 30 (История — Камбиформ). — 51 000 экз.
* Кавказский хребет = Кавказскій хребетъ // Энциклопедический словарь [в 86 томах] / Под ред. К. К. Арсеньева и Ф. Ф. Петрушевского. — СПб.: Издатели: Ф. А. Брокгауз и И. А. Ефрон, 1894. — Т. XIIIA (Исторические журналы — Калайдович). — С. 850—854. — 481-960 с.

## İstinadlar
Rasi Abdullayev

**Rasi Mahmud oğlu Abdullayev** () — Azərbaycan violonçelçalanı, professor (1999), Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2005).

## Həyatı və fəaliyyəti
Rasi Abdullayev 6 iyul 1944-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur.1951–1962-ci illərdə Bülbül adına orta ixtisas musiqi məktəbində, 1962–1967-ci illərdə isə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında violonçel ixtisası üzrə professor Sabir Əliyevin sinfində təhsil almışdır. Həmin il o, violonçel ixtisası üzrə konservatoriyada assistent kimi fəaliyyətə başlamışdır. 1968–1969-cu illərdə Moskva Dövlət Konservatoriyasının aspiranturasında Mstislav Rostropoviçin sinfində violonçel ixtisası üzrə təhsilini davam etdirmişdir. 1973-cü
ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının aspirantura-assistentliyini bitirmişdir.

1964–1972-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Kamera Orkestrinin, 1970–2010-cu illərdə isə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının simfonik orkestrində solisti olmuşdur.

Rasi Abdullayev Bakı Musiqi Akademiyasında dərs deyir. 1976–1979-cu illərdə Qahirə, 1987–1994-cü illərdə isə Dəməşq konservatoriyalarında pedaqoji fəaliyyət göstərmişdir.

26 noyabr 2024-cü ildə vəfat etmişdir.

## Təltif və mükafatları
* "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı — 16 sentyabr 2005
* "Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti" fəxri adı — 17 may 1991

## İstinadlar
Eldar İsgəndərov

**Eldar Hüseyn oğlu İsgəndərov** () — Azərbaycan violonçelçalanı, İstanbul Universiteti Dövlət Konservatoriyasının professoru, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2005).

## Həyatı

Eldar Hüseyn oğlu İsgəndərov 1950-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Atası Hüseyn İsgəndərov Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi və Azərbaycan SSR avtomobil nəqliyyatı naziri işləmiş, anası Suğra Qayıbova isə ilk azərbaycanlı neftçi-mühəndis qadınlardan olmuş, "Lenin" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Eldar İsgəndərov 1957–1968-ci illərdə Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbində əvvəlcə Vladimir Anşeleviçin, iki il sonra isə İsaak Turiçin sinfində violonçel ixtisası üzrə təhsil almışdır. 1968–1973-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında Sabir Əliyevin sinfində təhsilini davam etdirmişdir. Burada ikinci kursda oxuyarkən, 1969-cu ildə musiqi ifaçılarının üçüncü Zaqafqaziya müsabiqəsinin diplomantı və laureatı adına layiq görülmüş, violonçel ifaçılarının üçüncü ümumittifaq müsabiqəsində fəxri fərmanla təltif edilmişdir.

Eldar İsgəndərov 1973-cü ildən Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının simfonik orkestrində işləmişdir. 1975–1977-ci illərdə Moskva Dövlət Konservatoriyasında assistent-stajorluq üzrə professor Tatyana Primenkonun violonçel sinfində təhsil almışdır. Tam ali təhsilini bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına pedaqoq kimi çalışmağa dəvət olunmuşdur.

1981-ci ildə Eldar İsgəndərov ali təhsil tələbələrinin ümumittifaq yaradıcılıq festivalının fəxri fərmanına layiq görülmüşdür. Həmin il Lvovda, 1988-ci ildə isə Tbilisidə ixtisasartırma kvalifikasiya kursları keçmişdir. Tezliklə məşhurlaşan Eldar İsgəndərov bir çox Azərbaycan bəstəkarları ilə əməkdaşlıq etmiş, bir sıra əsərlərin yazılmasında yaxından iştirak etmiş və onların ilk ifaçısı, redaktoru və interpretatoru olmuşdur.

## Təltif və mükafatları
* "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı — 16 sentyabr 2005
* "Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti" fəxri adı — 17 may 1991

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
* 
*
Şahmat üzrə dünya çempionlarının siyahısı

İlk rəsmi şahmat üzrə dünya çempionu Vilhelm Steynits 1886-cı ildə olub. 1948-ci ildən dünya birinciliyi uğrunda matçların təşkili ilə Beynəlxalq şahmat federasiyası (FİDE) məşğul olmağa başlayıb

1993-cü ildə FİDE arasında ixtilaf nəticəsində Harri Kasparov Professional Şahmat Assosiasiyası (PŞA) təşkil etdi. Buna cavab olaraq FİDE onu dünya çümpionu statusunundan məhrum edir, şahmat tacını digər iddiaçılar arasında yarış keçirərək yeni çempionu təyin edir. Bölünmə nəticəsində iki dünya çempionu peyda olur: Harri Kasparov — PŞA versiyasına əsasən və Anatoli Karpov, FİDE tərəfindən keçirilən turnirin qalibi kimi.

2006-cı ildə FİDE-yə görə çempion Veselin Topalov və PŞA-ya görə çempion Vladimir Kramnik arasında birləşmə matçı keçirilir nəticədə, Kramnik mütləq çempion kimi müəyyənləşir.

Hazırkı dünya çempionu 2024-cü ildən Qukeş Dommaracudur.

## 1886-cı ilə qədər ən güclü şahmatçılar
"Şahmat üzrə dünya çempion" statusunu ilk dəfə Vilhelm Steynits 1886-cı ildə alıb. Buna baxmaraq bundan əvvəl də Qərbdə ən güclü sayılan şahmatçılar mövcud olub.

Qeyd etmək lazımdır ki, son üçündən başqa digərləri şərti olaraq ən güclüdülər buna səbəb XIX əsrin ortalarına qədər kifayət qədər çempionatlar keçirilmədiyinə görə ən yaxşı oyunçuların öz aralarında görüşməməyi bacarıqları obyektiv müqayisə edilə bilməməsini göstərir.

## Çempionlar siyahısı
Uspenski kafedral kilsəsi

**Uspenski kafedral kilsəsi** (1945-ci ilə qədər - T**anrı Anasının Mozdok İkonasını məbədi**) — Dağıstanın paytaxtı Mahaçqala şəhərində yerləşən pravoslav kilsəsi; Rus pravoslav kilsəsinin Mahaçqala yeparxiyasının əsas məbədi.
## Tarixi
İndiki məbədin yerində ilk məbəd 1890-cı ildə tikilmişdir. Ağacdan hazırlanıb və Petrovsk-Qafqazski qəsəbnəsi sakinlərinin vəsaiti hesabına tikilib.

1905-ci ildə imperator II Nikolayın tikintisi üçün 1000 rubl ayırdığı daş kilsənin inşasına başlandı. Tikinti bir il sonra 25 fevral 1906-cı ildə tamamlandı. Kilsə, Qafqazın himayədarı olan Tanrı Anasının Mozdok İkonasının şərəfinə təqdis edildi.

Məbədin ilk abbatı Afanasi Alibəyov idi, məbədin tikintisində fəal iştirak etdi: tikinti üçün pul topladı, kilsə divarlarını ucaldan erməni masonlarının işini izlədi.

İnqilabdan sonra kilsə bağlandı və müxtəlif illərdə binasından anbar və mağaza kimi istifadə edildi. Kilsə kimi fəaliyyəti yalnız 1943-cü ildə bərpa edildi. 

1969-cu ildə Patriarx I Aleksinin xeyir-duası ilə Moskvada Arxangelsky Zolağında yerləşən Müqəddəs Arxangel Qabriel Kilsəsinin (Menşikov qülləsi) ikonostazı məbədə köçürüldü.

1988-ci ildə məbədin binası yerli abidə kimi dövlət mühafizəsinə alındı.

## Müasir dövrü
Rusdilli əhalinin Dağıstandan çıxması səbəbindən camaat sayında xeyli azalma var. 2 iyun 2000-ci ildə məbəd kafedral statusu alır. 2004-cü ildə, kafedralın sahəsini genişləndirmək üçün, Müqəddəs Aleksandr Yaroslaviç Nevskinin şərəfinə müqəddəsləşdirilmiş bir yan ibadətgah əlavə edildi.

2005-ci ildə Mahaçqala administrasiyasının rəhbəri Səid Əmirovun qərarı ilə məbədin bərpasına başlanıldı. Kafedralın tonozu və divarları yenidən rəngləndi, ikonostaz bərpa edildi. Məbədin bütün daxili rəsmləri Rusiyanın əməkdar rəssamı Əbdülzaqir Musayevin rəhbərliyi altında yerli rəssamlar tərəfindən həyata keçirilmişdir.

2012-ci ildə, müstəqil Mahaçqala yeparxiyasının yaranması ilə əlaqədar olaraq, məbəd onun yepiskopu Varlaamının (Ponomarev) kafedralı oldu.

30 ildən artıqdır ki, 2013-cü ilin fevral ayına qədər Mitred Baş keşiş Nikolay Steneçkin Müqəddəs Dormition kafedraliının rektoru idi. Bərpa olunan kilsənin ikonostazının formasının müəllifidir. 2013-cü ilin yanvar ayında Baş yepiskop Zosima (Ostapenko) Baş keşiş Nikolay Stenaçkinə "Dağıstan Respublikasında pravoslavlığın möhkəmlənməsinə və uzun illər pastorluq xidmətinə verdiyi töhfəyə görə" yepiskop məktubunu hədiyyə etdi..
## Əmanətlər
13 yanvar 2014-cü ildə Afon dağınddakı Müqəddəs Pavl monastırından müəyyən hədiyyələrin surətləri məbədə köçürüldü.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Настоятель Свято-Успенского кафедрального собора г. Махачкалы награждён медалью св. ап. Варфоломея первой степени
* Алексей Романов — «СО ХРИСТОМ НАМ НИЧЕГО НЕ СТРАШНО!»
Leo Kiaçveli

**Leo Kiaçveli** (əsl adı — *Leon Mixayloviç Şenqelay*; ) — gürcü Sovet yazıçısı.

## Həyatı
Leo Kiaçveli 7 (19) fevral 1884-cü ildə Obudji kəndində (indiki Tsalenjixa bələdiyyəsi, Gürcüstan) zadəgan ailəsində anadan olmuşdur. 1904-cü ildə Kutaisi klassik gimnaziyasını bitirmişdir. 1904–1905-ci illərdə Xarkov Universitetinin hüquq fakültəsində oxumuşdur, lakin 1905-ci ildə universitetin bağlanması səbəbindən təhsilini dayandımalı olmuşdur.

Bu səbəbdən vətənə qayıtmaq məcburiyyətində qalır. Rusiyada 1905-1907-ci illər inqilabında iştirak edir. 1907-ci ildə tutulduqdan sonra Kutaisi həbsxanasından qaçır və bundan sonra qanunsuz olaraq Moskvada yaşayır. Moskvada olduğu müddətdə təhsil də alır. 1912-ci ildə İsveçrəyə yola düşür. Orada Cenevrə Universitetində təhsil alır. Vladimir Lenin, G. V. Plexanov, Anatoli Lunaçarski ilə şəxsən tanış idi. Fevral inqilabından sonra Rusiyaya qayıdır.

## Yaradıcılığı
1905-ci ildən ədəbi fəaliyyətlə məşğul olur. Qısa hekayələr yazırdı. Kiaçveli 1917-ci ildə Gürcüstanda 1905-ci il hadisələrindən bəhs edən tarixi və inqilabi romanı "Tariel Golua" (1915) nəşr olundu. Onun bu romanı gürcü ədəbiyyatında sosialist realizminin inkişafının başlanğıcını qoydu.

Kiaçveli 1927-ci ildə, 1905–1907-ci illərdəki ilk rus inqilabından sonra Gürcüstanda gizli inqilabı mübarizədən bəhs edən "Qan" romanının birinci hissəsi nəşr olundu. "Guadi Bigva" (1938) romanı gürcü kəndində kolxoz sisteminin zəfərindən bəhs edirdi. Leo Kiaçveli nin "Dağlar adamı" (1945) romanı Böyük Vətən müharibəsi mövzusuna həsr olunmuşdur.

Siniflər arası mübarizəni və yeni bir sosialist həyatın təntənəsini əks etdirən "Knyaginya Maya (1927), "Almasgir Kibulan" (1928), "Xaki Adzba" (1933), "Şmit Kreyseri"(1933) və digər novellaları yazmışdır. Leo Kiaçveli ədəbi yaradıcılıqla yanaşı, filmlərə ssenarilər də yazırdı. "Qızıl Vadi" (1937), "Bir Göyün Altında" (1961) filmləri onun ssenariləri əsasında çəkilmişdir. Yazıçının əsərləri SSRİ və sosialist ölkələrinin xalqlarının dillərinə tərcümə edilmişdir.

Leo Kiaçveli 19 dekabr 1963-cü ildə Tbilisidə vəfat etmişdir. Tiflisdə Mtatsminda panteonunda dəfn edilmişdir.

Tbilisidə bir küçə Leo Kiaçelinin adını daşıyır.

## Povest və hekayələri
* 1916 — ტარიელ გოლუა / Tariel Qolua
* 1926 — სისხლი / Qan (1925);
* 1926 — თავადის ქალი მაია / Şahzadə Maya (1927);
* 1926 — ალმასგირ კიბულან / Almaskir Kibulan (1928);
* 1926 — ჰაკი აძბა / Xaki Adzba (1933);
* 1936 — გვადი ბიგვა / Qvadi Biqva
* 1948 — მთის კაცი / Dağ adamı (1928)

## Mükafat və təltifləri
* İkinci dərəcəli Stalin mükafatı (1941) — "Qvadi Biqva" hekayəsinə görə (1938)
* Lenin ordeni (04.03.1954)
* İki Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni (31.1.1939)
* SSRİ və Gürcüstsn SSR orden və medalları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Краткая литературная энциклопедия. Киачели
Şio Dedabrişvili

**Şio Dedabrişvili** (Araqvispireli; Şio Zaxaryeviç Dedabrişvili; ) — gürcü yazıçısı.

## Həyatı
Şərqi Gürcüstanda yoxsul keşiş ailəsində anadan olub, uşaqlığını kəndlilər arasında keçirib. 1883-cü ildə Tiflis ruhani seminariyasına qəbul olub, 1887-ci ildə inqilabi ideyalarına görə seminariyadan kənarlaşdırılıb, 1889-cu ildə isə yenidən seminariyaya bərpa edilib. 1890-cı ildən 1895-ci ilə qədər Varşava veterinar institutunda təhsil almış və tələbə təşkilatının üzvü olub. Gürcüstanın azad edilməsi üçün Varşava Liqasının təşkilinə görə Rusiya imperiyası hökuməti tərəfindən həbs edilmişdir. Gürcüstanın azad edilməsindən sonra Tiflisdə inspektor olaraq işləmişdir, lakin donuz əti ilə zəhərlənməsi qalmaqalına görə vəzifəsindən qovulmuşdu.

## Yaradıcılığı
Prozalar, qısa hekayələr yazmağa 1895-ci ildə başlamışdır. Bu əsərlərdə müxtəlif avtobioqrafik təcrübələr öz əksini tapıb. "Budur bizim həyat!", "Qalx", "Mənim günahım deyil, Allahım!", "Necə iyrəncliklə baxır" hekayələrində gürcü kəndinə kapitalist münasibətlərin necə daxil olması, kəndlilərin ağır həyatı təsvir olunub. "Mənim vətənim, mənim ürəyim" və "Zəncirlənmiş Amiran" povestləri milli-azadlıq motivlərini özündə əks etdirir. Onun ən yaxşı novellalarından biri "Yer" (1901) novellasıdır.

Sovet hakimiyyəti dövründə onun yaradıcılığı dəfələrlə tənqidə məruz qalıb. Buna görə həyatının son illərində onun tərəfindən o qədər də çox əsər yazılmamışdır. Onun son əsərlərindən nisbətən tanınanı sentimental yarımnağıl tipli roman — "Qırılmış ürək" (1920) əsəri bir şahzadə və sadə bir zərgərin sevgisindən bəhs edir.

Tbilisidə Didubi paneonunda dəfn edilmişdir.

## İstinadlar
Gertsel Baazov

**Gertsel Baazov** *(*; ) — yəhudi-gürcü mənşəli prozaik, dramaturq, şair və tərcüməçi.

## Həyatı
Gertsel Baazov 10 (23) oktyabr 1904-cü ildə Rusiya imperiyasının Kutaisi quberniyasının Oni şəhərində, yəhudi din xadiminin, sionist David Baazovun ailəsində anadan olub. Kutaisidə D. Baazov "Yəhudi səsi" qəzeti nəşr etmiş və onun səhifələrində ilk dəfə olaraq Gertsel öz əsərlərini nəşr etməyə başlamışdı.

U. Caparidze və D. Canelidze ilə birlikdə doğma şəhərdə gimnaziyadakı təhsilinə davam etmiş, ədəbi jurnal — Oni jurnalını nəşr etdirmişdir.

1928-ci ildə Tiflis universitetinin hüquq fakültəsini başa vurmuşdur. Tbilisi şəhər məhkəməsinin xalq hakimi, "Sovet hüququ", "Sovet quruculuğu" işçi jurnallarının əməkdaşı olub. Tbilisi şəhər hakiminin xalq hakimi, "Sovet hüququ", "Sovet quruculuğu" jurnallarında məqalə ilə çıxış etmişdir.

Tbilisi Universitetində Qərbi Avropa ədəbiyyatı nölməsindən aspitantura üzrə məzun olmuşdur, daha sonra Moskvada təhsil almışdır. İvriti və yəhudi tarixini öyrənmək üçün gecə məktəbinin təşkilində atasına kömək etmişdir, onların şagirdləri ivritcə səhnə almış və konsertlərdə mahnı ifa etmişdiər. Avoda gənclər təşkilatının əsasını qoymuşdur.

1920-ci illərdə məşhur prozaik və dramaturq oldu. 1934-cü ildə I Sovet Yazıçıları Qurultayında iştirak etmişdir. 1935–1938-ci illərdə Gürcüstan SSR Yazıçılar İttifaqı dramatik bölməsinə rəhbərlik etmişdir. 1938-ci ilin əvvəllərində həbs edildi, Mosvkadan Tbilisiyə aparılmış və güllələnməyə məhkum edilmişdir.

Gertsel Davidoviç Baazov həbsdə güllələnmişdir. Bu hadisə 12 sentyabr 1938-ci ildə baş vermişdir. Ölümündən sonra — 1955-ci ildə bəraət almışdır.

## Ədəbi fəaliyyəti
Gertsel Baazov gürcü yəhudiləri həyatından bəhs edən hekayə və povestlərin, "Petxain" (1934) romanının müəlllifidir.

14 yaşından əsərlərini çap etməyə başlayan Gertsel Baazov Ger-Bi təxəllüsü ilə 1918-ci ildə şeirini yazaraq debüt etmişdir. Mahnılar mahnısı Solomonu gürcü dilinə tərcümə etmişdir (1923).

Universitetdə dram janrına müraciət edir: Baazov "Kadima" teatr truppasının gücü ilə "Gizli sığınacaq" (1925) tragediyası tamaşaya qoyur. Truppanın aktyorları təşkil edilən Baazov məktəbinin uşaqları idi, rejissoru D. Antadze idi.

## İstinadlar
Azər Süleymanlı

**Azər Süleymanlı** (tam adı: *Azər Şərif oğlu Süleymanov*; ) — Azərbaycan teleaparıcısı. O, karyerası boyunca "Xəyal TV", "Regional TV", "Space TV", "Mədəniyyət" və "İctimai TV" (indiyə kimi) telekanallarında çalışmışdır. Azər Süleymanlı "Səs Azərbaycan" kimi bir çox verilişin aparıcısı, o cümlədən Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinin şərhçisi olmuşdur.

## Həyatı
Azər Şərif oğlu Süleymanov 10 dekabr 1986-cı ildə Azərbaycanın Quba rayonunda yerləşən İkinci Nügədi kəndində anadan olmuşdur. O, 1993-cü ildə İkinci Nügədi kənd Oktay Məmmədov adına 1 saylı orta məktəbinə qəbul olmuş, 2004-cü ildə həmin məktəbi başa vurmuş və növbəti il Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinə qəbul olmuşdur. O, 2009-cu ildə həmin universiteti fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

## Fəaliyyəti
Azər Süleymanlı 1999-cu ildə hələ məktəbli ikən Quba rayonu ərazisində fəaliyyət göstərən "Xəyal TV"-də (indiki Qafqaz TV) aparıcılığa başlamışdır. 2007-ci ilə qədər orada "Bizim sinif", "Dünya uşaqların gözü ilə", "Hər bazar" adlı verilişlərin aparıcısı olmuşdur. O, 2007-ci ildə təsis olunan "Regional TV"-nin (indiki ARB TV) ilk aparıcılarından biri kimi fəaliyyətinə orada davam etmişdir. 2016-cı ilə qədər həmin teleşirkətdə "Buralar", "Azərlə hər bazar", "AzərKeş", "ÖYRƏNirəm" adlı verilişlərin aparıcısı olmuşdur. Azər Süleymanlı 2008–2010-cu illərdə "Space TV"-də çalışmışdır. O, "Mənim Sevimli Mahnım" (MSM) karaoke verilişinin, eləcə də sonuncu "Azəri Star" mahnı müsabiqəsinin aparıcılığını etmişdir. Süleymanlı 2011-ci ildə elə həmin il yayıma başlayan "Mədəniyyət" kanalında "1001 sual" intellektual verilişinin aparıcısı olmuşdur. O, 2012-ci ildən fəaliyyətinə "Azad Azərbaycan TV" kanalında "Şərq ulduzları" uşaq mahnı müsabiqəsinin aparıcısı kimi davam etmişdir.

Azər Süleymanlı 2013-cü ilin sentyabrından bu günə qədər İctimai Televiziya və Radio Yayımları Şirkətində aparıcı olaraq çalışır. Bu müddət ərzində o, kanalın əvvəllər "Yeni gün", 2017-ci ildən isə "Sabahın xeyir, Azərbaycan" adlı səhər proqramının aparıcısıdır. 2021-ci ildə İctimai Televiziya və Radio Yayımları Şirkəti dünyaca məşhur "SƏS" layihəsinin lisenziyalı yayım hüququnu almış və layihənin aparıcılığı Azər Süleymanlıya həvalə edilmişdir. O həmçinin, 3 dəfə ardıcıl olaraq – 2016,  2017, və 2018-ci illərdə Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinin azərbaycanca şərhçisi olmuşdur.

Azər Süleymanlı fəaliyyəti boyu bir çox dövlət tədbirlərinin, layihələrin aparıcısı kimi çıxış etmişdir. O, həmçinin ölkənin bir çox ali təhsil müəssisələrinin, gənclər təşkilatlarının dəvəti ilə aparıcılığa dair mövzularda seminarlar vermişdir. Ötən illər ərzində müxtəlif dövlət qurumları, təşkilatlar, ictimai birliklər tərəfindən fəaliyyətinə görə diplom və mükafatlara layiq görülmüşdür.

## Şəxsi həyatı
Azər Süleymanlı 13 sentyabr 2014-cü ildə ailə həyatı qurmuşdur.

## İstinadlar
Salahi Sonyel

**Salahi Ramadan Sonyel** (; ) — Kiprli Türkiyə tarixçisi. O, Britaniya arxivlərindəki işləri ilə tanınır. Sonyel Türkiyə tarixi ilə bağlı işlərinə görə Türkiyə Respublikasının "Şərəf" medalı ilə təltif edilmişdir.

## Əsərləri
*Türk-Yunan Anlaşmazlığı, 1985
*İngiliz Gizli Belgelerinde Türk-Yunan İlişkileri
*Osmanlı Ermenileri
*Kıskaç Altında
*Kaygılı Yıllar
*Kurtuluş Savaşı Günlerinde İngiliz İstihbarat Servisi'nin Türkiye'deki Eylemleri
*Gizli Belgelerde Mustafa Kemal, Vahdettin ve Kurtuluş Savaşı

## İstinadlar
Abxaziya mədəniyyəti

Abxaziya (Abxazca: Аҧсны Apsny, Gürcücə: აფხაზეთი Apkhazeti ya da Abkhazeti, Rusca: Абха́зия Abxaziya) Qara dənizin şərq sahilində, Cənubi Qafqazın şimal-qərbində yerləşən de-fakto müstəqil və qismən tanınan bir ölkədir. Şimal tərəfdən Rusiya, şərqdən Gürcüstan ilə əhatə olunmuş ölkə Rusiya, Nikaraqua, Venesuela və faktiki olaraq müstəqil olan Cənubi Osetiya və Dnestryanı tərəfindən tanınmışdır. Abxaziya Respublikası Hökumətinin idarə mərkəzi Suxumidir.

## Din
Pravoslav xristianlar və sünni müsəlmanlar Abxaziyanın dindar əhalisinin (bütün etnik qruplar daxil olmaqla) əksəriyyətini təşkil edir. Abxaziyada yaşayan ermənilərin əksəriyyəti Erməni Apostol Kilsəsinə mənsubdur. Ancaq əksər xristianlar və ya müsəlmanlar dini vəzifələrini yerinə yetirə bilmirlər. Yəhudilər, Yehovanın Şahidləri və yeni dinlərə inananlar çox azdır. Bu haqda rəsmi formada verilmiş heç bir fərman qüvvədə olmasa da, Yehovanın Şahidləri təşkilatı 1995-ci ildən qadağan edilib.

Gürcüstan konstitusiyalarına görə, Abxaziya Muxtar Respublikası və de-fakto olaraq müstəqil olan Abxaziya Respublikasında bütün dinlərə mənsub olan insanlar (eləcə də ateistlər) qanun qarşısında bərabər hüquqlara malikdirlər.

Abxaziya müharibəsindən bəri Gürcü Ortodoks Kilsəsi regionda fəaliyyət göstərə bilmir.

## Təhsil
Abxaziyada uşaqlar təhsilə 6 yaşında başlayır və 17 yaşında məzun olurlar. Abxaziyada cəmi 1 universitet mövcuddur.

## İdman
Futbol Sovet dövründə Abxaziyada ən populyar idman növü idi. Respublikanın rəsmi idman klubu olan Dinamo Suxumi daha çox Sovet futbolunun aşağı liqalarında oynayırdı. Ancaq Gürcüstan milli futbol komandası, Dinamo Tbilisi və digər Sovet futbol komandaları ilə oynayaraq bir çox istedadlı futbolçu yetişdirmişdir. Vitali Daraselia, Nikita (Mkrtych) Simonian, Avtandil Gogoberidze, Niyazbey Dzyapshipa, Giorgi Gavasheli, Temuri Ketsbaia və Akhrik Tsveibanın yerliləri Sovet İttifaqının ən önəmli futbolçularından idilər.

Abxaz idmançıları Rusiya vətəndaşları kimi beynəlxalq yarışlara qatılmış və Abxaziya əhalisinin əksəriyyəti kimi Rusiya vətəndaşlığını almışdırlar. Boksda (2005 Avropa çempionu David Arshba; 2006 Rusiya çempionatının qalibi Aslan Ahba) və sərbəst güləşdə (2006 American Airlines Sərbəst Güləş Turnirinin qalibi Denis Tsargush) böyük uğurlar əldə edilmişdir.
Baqrat Baqrationi

**Baqrat Georgiyeviç Baqrationi** () — Baqrationilər çar sülaləsindən olan gürcü knyazı; Gürcüstan tarixi, veterinar tibb və iqtisadiyyat üzrə əsərlərin müəllifi.

## Həyatı

### Gürcüstanda
8 (19) may 1776-cı ildə Tbilisidə şahzadə Georginin (1746–1800), gələcək Gürcü çarı XII Georginin (1798–1800) ailəsində anadan olub və ilk həyat yoldaşı Ketevan Andronikaşvili (1754–1782) olub. Kartli və Kaxeti çarı II İraklinin nəvəsidir.

## Ailəsi
Knyaz Durmişxan Çolakaşvili qızı Yekaterina Çolakaşvili ilə ailə qurub (1781–1831). 30 avqust 1805-ci ildə 2-ci dərəcəli Müqəddəs Yekaterina ordeni ilə təltif edilib. Sankt-Peterburqda vəbadan vəfat edib və Smolensk qəbiristanlığında dəfn olunub. Baqrat və Yekaterinanın çoxlu övladları var idi. Onlardan 3-ü həddibüluğa çatmışdı:

* Knyaz Spiridon Baqratoviç Qruzinski (1800-cü ildə körpə vaxtı ölüb)
* Şahzadə Varvara Baqratovna Qruzinski (1804–1870), general-leytenant knyaz Dmitri Orbelianinin həyat yoldaşı (1797–1868)
* Şahzadə Darya Baqratovna Qruzinski (1808–1809)
* Knyaz Pyotr Baqratoviç Qruzinski (1811–1812)
* Knyaz Georgi Baqratoviç Qruzinski (1812–1816)
* Şahzadə Yelizaveta Baqratovna Qruzinskya (08.12.1813 —01.06.1815)
* Şahzadə Aleknsadra Baqratovna Qruzinskaya (26.02.1815 — ?)
* Knyaz Nikolay Baqratoviç Qruzinski (1816–1833)
* Knyaz Konstantin Baqratoviç Qruzinski (03.01.1817— ?)
* Knyaz David Baqratoviç Qruzinski (1819–1888), qeyri-rəsmi olaraq gürcü Baqrationilər çar ailəsinin başçısı (1880–1888), Anna Alekseyevna Mazurina ilə evli idi (1824–1866), nikahından oğlu Spiridon dünyaya gəlmişdi (1861-ci ildə doğulmuşdur)
* Knyaz Aleksandr Baqratoviç Qruzinski (01.08.1820 —1865)

## İstinadlar
Vaso Sanakoyev

**Vaso Sanakoyev** (; ) — Cənubi Osetiya, Sovet yazıçısı, şairi və dramaturqu.

## Bioqrafiyası
15 yanvar 1901-ci ildə Tiflisdə anadan olmuşdur. 8 yaşında ikən atasını itirir. Anası tərəfindən böyüdülür. Ailənin çətin maddi vəziyyəti səbəbindən əmək fəaliyyətinə erkən, yetkinlik illərində başlamışdır. Dülgərlik emalatxanasında və daha sonra Tiflisdəki Vaxnyanski mexaniki zavodunun alət sexində şagird kimi işə düzəlir. 1916-cı ildə tətildə iştirak edir və bu səbəbdən fabrikdən qovulur. 1918-ci ildə kənd təsərrüfatı işləri ilə məşğul olduğu Siqnaxski rayonunun Kexviani kəndinə köçür. 1921-ci ildə XI Qızıl Ordunun 179-cu Piyada Alayına könüllü olaraq qəbul olunur. 1923-cü ilin avqustunda tərxis edilir, sonra yol tikintisində çalışır. 1925-ci ildən Tiflisdəki ağac emalı zavodunda işləyir. İşçi olaraq gürcü rejissoru Kote Marcanişvilinin idarə etdiyi teatr studiyasına qatılır.

1928-ci ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasına üzv olur. Elə həmin il Tiflis şəhər məclisinin deputatı seçilir. 1930-cu ildə Cənubi Osetiya ağac sənayesi müəssisəsinə direktor təyin edilir. 1934-cü ildə Arxangelsk Ağac Sənayesi İnstitutuna daxil olur və 1937-ci ildə oranı bitirir. 1937-ci ilin fevralında Cənubi Osetiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədr müavini vəzifəsini icra edir və 1939-cu ildə Calabet meşə zavodunun direktoru vəzifəsinə təyin edilir. Böyük Vətən müharibəsi illərində Stalinir şəhərində yerləşən bir xəstəxanada komissar kimi xidmət edir. 1943-cü ildə Calabet taxta zavodunda işə qayıdır.

Müharibədən sonra Stalinir meşə zavodunun direktoru, Cənubi Osetiya Vilayəti icra komitəsinin mədəniyyət şöbəsinin müdiri vəzifələrini tutur. Stalinir şəhər məclisinə deputat seçilir. Cənubi Osetiya Yazıçılar Birliyinin üzvü olur.

1978-ci ildə Tsxinvalidə dünyasını dəyişir.

## Yaradıcılığı
1924-cü ildə ilk ədəbi əsərlərini yazır. 1941-ci ildə Stalinirdə "Bir dəfə məhkumdur" adlı ilk pyesi nəşr olunur. Əsərlərini Osetiya ədəbi jurnalının "Fidiueq" səhifələrində nəşr etdirir. 1951-ci ildə əsərlərinin toplusunu nəşr olunur.

1952-ci ildə Stalinir Dövlət Dram Teatrında onun "Vardo" pyesi əsasında hazırlanmış bir tamaşa səhnələşdirilir.

1959-cu ildə Birinci Dünya müharibəsindən Gürcüstanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasına qədər yaşadığı hadisələri təsvir edən  (Dərin iz) adlı bioqrafik romanını nəşr etdirir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Голоты Вл., Санахъоты Уасойы радзырдты æмбырдгонд, Фидиуæг, № 1, 1956
* Бибоева И. Г., Казиты М. Р., Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 142–143, ISBN 978-5-7534-1499-01
* Очерк истории осетинской советской литературы, Орджоникидзе, 1967
* Писатели Южной Осетии, Цхинвал, 1967.

## Mənbə
* Санакоев, Василий Михайлович
David Tuayev

**David Tuayev** () — Osetiyalı dramaturq və yazıçı. Osetiya səhnəsinin qurucusu. 
## Bioqrafiyası
Kasıb bir ailədə anadan olur. Atasını erkən vaxtı itirir. Bir tacir dükanında çatdırıcı işləyir. İbtidai məktəbi bitirdikdən sonra, 1923-cü ildə bitirdiyi Vladiqafqaz fəhlə məktəbinə daxil olur. Elə həmin il Novoçerkassk Politexnik İnstitutunun (indiki Cənubi Rusiya Dövlət Politexnik Universiteti) elektromexanika fakültəsinə daxil olur. 1929-1934-cü illərdə Rostov-na-Donuda elektrik mühəndisi, 1934-cü ildən isə baş mexanik, 1937-ci ildən Sadonsk polimetall filiz mədənlərinin baş energetiki olaraq fəaliyyət göstərir. 1937 -ci ildə Orjonikidzeyə köçür, burada "Selxozelektro" müəssəsində baş mühəndis, sonra bir şəhər elektrik stansiyasında baş mühəndis işləyir. Tuayev elektrik mühəndisliyi sahəsində bir neçə ixtiranın müəllifidir. 
## Yaradıcılığı
1930-cu illərin sonlarında ədəbi fəaliyyətlə məşğul olmağa başlayır. David Tuayevin bir çox pyesin müəllifidir: "Yetimlərin anası", "Xatirə kompleksləri", "Xalqın adına", "Nart sırdon" və digərləri. Bir çox hekayə, mövzu, süjet və obraz osetin folklorundan götürülmüşdür. Yazıçının bəzi əsərləri rus dilinə tərcümə edilmişdir. Pyesləri ölkənin bir çox teatrlarında səhnələşdirilib. Dramatik istedad özünü ən çox komediya janrında göstərmişdir. Komediyaları obrazların parlaqlığı, səhnə ifası ilə seçilir. David Tuayevin "Nağıl" əsəri uşaqlar üçün və Osetin ədəbiyyatında uşaqlar haqqında yazılmış ilk dram əsəridir.

Əsas mövzular: vətənpərvərlik və xalqın cəsarətli əməyinin tərifi, zərərli qalıqların pislənməsi. Tuayev əsasən Vətəndaş müharibəsi, Kosta Xetaqurovun fəaliyyəti və Böyük Vətən müharibəsi qəhrəmanlıqları haqqında yazır.

1969 və 1970-ci illərdə "İr" nəşriyyatı tərəfindən David Tuayevin əsərlərinin yarısından çoxunu əhatə edən iki cilddə pyeslərinin nəşrini həyata keçirilir. 
## Ailəsi
Qızı - Temina Tuayeva, rus prodüser, rejissor, Rusiya Federasiyasının Əməkdar İncəsənət Xadimi (2006), Şimali Osetiya Respublikasının Əməkdar Mədəniyyət İşçisi (1996), Kosta Xetaqurov adına Dövlət Mükafatı laureatı (2009).

## Xatirəsi
Vladiqafqaz şəhərinin küçələrindən birinə David Tuayevin adını daşıyır.

Alaqirdəki 3 saylı orta məktəb onun adını daşıyır.

Vladiqafqazda David Tuayevin yaşadığı və işlədiyi Oqneva küçəsi, 9 nömrəli binada xatirə lövhəsi qoyulmuşdur. 
## İstinadlar

## Mənbə
* Туаев Давид
Batırbek Tuqanov

**Batırbek Tuqanov** (, ) — Osetiya ictimai inqilabi xadim, yazıçı, tərcüməçi, dramaturq və hüquqşünas. 
## Bioqrafiyası
4 iyul 1866-cı ildə hazır ki Şimali Osetiya Respublikası Diqora rayonu Dur-Dur kəndində bir osetin torpaq sahibinin ailəsində anadan olmuşdur. 1880-ci ildə Vladiqafqaz kişi gimnaziyasına daxil olur, sonra 1884-cü ildən Stavropol gimnaziyasında təhsiliyi davam etdirir. 1886-cı ildə təhsilini tərk edərək doğma kəndinə qayıtdır. Bir müddət sonra Vladiqafqaza köçür və burada Kosta Xetaqurovla tanış olur. Vladiqafqazda hüquq təhsili alır. Mülki işlər üzrə xüsusi vəkil adını aldıqdan sonra vəkillik etməyə başlayır. Bir hüquqşünas olaraq ilk əsərini, "Hənifə" hekayəsini yazır.

İnqilabi hərəkatda iştirak edir. Çermen Bayev və Elbızdıko Britayev ilə birlikdə Vladiqafqazdakı Osetiya qarnizonunun əsgərləri arasında təşviqatla məşğul olur. 1905-ci ildə Karl Marksın "Kommunist Partiyasının Manifesti"-ni osetin dilinə tərcümə edir. 1902-1907-ci illərdə Vladiqafqazda yaşayır. Qimnaziçeskaya küçəsindəki bir evdə mənzil kirayələmiş, burada hökumət əleyhinə vərəqələr çap etdirdiyi gizli mətbəə qurdur. 1904-cü ildə "Paralellər" pyesini yazır. 1905-ci ildə inqilabi fəaliyyətinə görə həbs edilir. 1907-ci ildə həbsxanadan buraxılır və ailəsi ilə birlikdə Moskvaya gedir. Burada İkinci Dövlət Dumasının nümayəndəsi seçilir. Moskvada yazıçı ədəbi tanışlıqlar qazanır və özünü tamamilə yaradıcılıq fəaliyyətinə həsr edir. 

1913-cü ildə Moskvada "Batanoko Tembot" hekayəsini nəşr etdirir. Birinci Dünya müharibəsi ərəfəsi Tuqanovu cəlb edir, qələmini bir müddət kənara qoyaraq yaxınlaşan hadisələrin iştirakçısı olur.
1918-ci ildən Milli Məsələlər üzrə Xalq Komissarlığının əməkdaşı və 1921 -ci ildən Dağıstanda atçılıq üzrə rəhbər olur. 1921 -ci ildə Dağıstana köçür.

1921-ci il iyunun 19-da Dağıstanda vəba xəstəliyindən dünyasını dəyişir. Maxaçqalada dəfn edilir.

1963-cü ildə Şimali Osetiya Kitab Nəşriyyatında "Hekayələr, dramatik əsərlər" adlı əsərlər toplusu nəşr olunur.

## İstinadlar

## Литература
* Батырбек Туганов/ Ардасенов Х., Очерк развития осетинской литературы, Орджоникидзе, 1959, стр. 258—259
* Бибоева И. Г., Казиты М. Р., Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 34—35, ISBN 978-5-7534-1499-01
## Mənbə
* Биографические сведения
* Биографические сведения
Sergey Xuqayev

**Sergey Xuqayev** (, ) — Osetiya, Sovet yazıçı və şairi, həm də rusdilli və xarici müəlliflərin osetin dilinə tərcüməçisi həyata keçirən olaraq da tanınır. Yazıçı və aktyor İrlan Xuqayevin atasıdır. 
## Bioqrafiyası
Sergey Xuqayev ilk təhsilini doğma kəndində alır. 1944-cü ildə ailəsi ilə birlikdə Şimali Osetiyaya köçür və burada kənddə məskunlaşır. 1950-ci ildə orta məktəbi bitirir və eyni ildə Şimali Osetiya Pedaqoji İnstitutunun tarix və filologiya fakültəsinə daxil olur.

1954-1964-cü illərdə Dağıstan və Şimali Osetiya məktəblərində çalışmış, M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunda qiyabi təhsil almışdır. 

1966-1971-ci illərdə Şimali Osetiya televiziya studiyasının redaktoru olur. 1971-1979-cu illərdə "İr" nəşriyyatının redaktoru olaraq fəaliyyət göstərir. 1979-1981-ci illərdə Max duq jurnalının tənqid və jurnalistika şöbəsinin redaktoru olur. 1981-ci ildən "İr" nəşriyyatının bədii ədəbiyyat və uşaq ədəbiyyatı redaksiyasının baş redaktoru kimi fəaliyyət göstərir.
## Yaradıcılığı
Sergey Xuqayev 1976-cı ildən SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzv olur. Onun yaradıcılığının başlanğıcı şeirlərinin respublika mətbuatının səhifələrində çıxdığı XX əsrin 50-ci illərə təsadüf edir. 1962-ci ildə gənc şairlər Kamal Xodov və Şamil Çikayevlə birlikdə "Səhər ulduzu" şeirlər toplusunu nəşr etdirir.

İlk şeirlər toplusu olan "Qonşulara himn" 1968-ci ildə nəşr edilmişdir. Müəllif şeirlərdə müasir bir kəndin həyatı, sevincləri və çətinlikləri ilə, gündəlik çörəkləri, insan vicdanı ilə bağlı qayğıları ilə şəkillər yaradır. Bu illərdə S. Xuqayevin hekayələri dövri mətbuatda yer alır. 1973-cü ildə "Molokovoz" hekayəsi nəşr olunur. Hekayənin əsas personajı kollektiv süd daşıyıcısı Daneldir. 
Sergey Xuqayev həm də sovet və xarici müəlliflərin əsərlərinin osetin dilinə tərcüməçisi kimi tanınır. Əsərləri rus, ukrayna və digər dillərə də tərcümə edilmişdir.
## Əsərləri
"NartI Farnaq" 2005.

"İsaxan" 2000.

## İstinadlar
Kamal Xodov

**Kamal Xodov** () — Sovet şairi, tərcüməçi və ədəbiyyatşünas. Şimali Osetiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının  xalq şairi.
## Bioqrafiyası
1970-ci ildə Kamal Xodov M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu bitirir. Regional qəzetlərin redaksiyaları ilə əməkdaşlıq edir, Şimali Osetiya televiziya studiyasının baş redaktoru, on ildən çox Max duq jurnalının tənqid və jurnalistika şöbəsinə rəhbəri, sonra redaktor vəzifələrində çalışır. "İr" kitab nəşriyyatının müdiri işləyir. 1985-ci ildən Kamal Xodovv Şimali Osetiya Dövlət Dram Teatrının direktoru, eyni zamanda ədəbi Osetiya almanaxının baş redaktoru olur. 1989-1990-cı illərdə Kamal Xodov Şimali Osetiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Dövlət Nəşriyyat, Çap və Kitab Ticarəti Komitəsinin sədri işləyir. 1990-cı ildə Şimali Osetiya MSSR Yazıçılar Birliyinin sədri olur. 1966-cı ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası, 1972-ci ildən isə SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzvü olur

1962-ci ildə Kamal Xodovun şeirlərindən ibarət "Səhər ulduzu" adlı gənc müəlliflər toplusu nəşr olunur və 1966-cı ildə "Çörək və duz" adlı ilk poetik kitabı işıq üzü görür. 1970-ci ildə Xodovun "Osetin mahnısı eşidilir" adlı ikinci şeirlər toplusu dərc olunur.

Əsrin narahat edici ritmləri, bugünkü düşüncələri yenidən düşünmə ehtiyacı, vətənpərvərlik Kamal Xodovun yaradıcılığı üçün ən xarakterik mövzulardır. Özündən razılıq, reallığa əks düşüncəli münasibət ona yaddır və bu şeirlərinə xüsusi bir temperament, polemika və həyəcan qatır. Kamal Xodovun bir çox əsərləri rus oxucusuna da tanışdır. Onlar “Gənc qvardiya” kollektiv toplusunda, mərkəzi jurnal və qəzetlərdə nəşr olunur. 1976-cı ildə rus dilinə tərcümə olunan "Ağ qığılcımlar" şeirlər toplusu "Sovremennik" nəşriyyatında, "Öz növbəsində" poetik kitabı isə "Sovet yazıçısı" nəşriyyatında 1988-ci ildə nəşr edilmişdir. Covanni Bokkaçço, Henrix Heyne, Endre Adi, Lope de Veqa, Aleksandr Ostrovski, İvan Vazov kimi yazıçı və dramaturqların əsərlərini osetin dilinə tərcümə etmişdir.

Kamal Xodov oxuculara osetin ədəbiyyatının aktual məsələlərinə dair ədəbi-tənqidi məqalələrin müəllifi kimi yaxşı tanışdır.

Yazıcı 24 iyun 2021 -ci ildə dünyasını dəyişir.
## Ailəsi
Üç övladı və dörd nəvəsi vardır.

## Mükafatları
Dostluq ordeni (31 may 2001) - çoxmillətli rus ədəbiyyatının inkişafına verdiyi böyük töhfəyə görə.

SSRİ xalq şairi.

K. Xetaqurov adına dövlət mükafatı.
## İstinadlar
Sarac-Çuko (mağara)

**Sarac-Çuko** — Rusiya, Kabarda-Balkariya Respublikasının Baksan rayonunda arxeoloji abidə.

## Yerləşməsi
Sarac-Çuko mağarası Fanduko çayının sol sahilində (yerli adı — Sarajuko; Kişpek çayının qolu — Baksan çayının qolu — Terek çayı hövzəsi), Rusiyanın Kabardia-Balkariya Respublikasında Nalçikdən 20 km şimal-qərbdə, Zayukovo kəndindən 4–6 km aralıda yerləşir. Sarac-Çuko mağarasının dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 940 m-dir. Mağaranın hündürlüyü çayın indiki səviyyəsindən 30 m yüksəklikdədir. Sahəsi 300 kvadrat metrdən çoxdur.

## Tarixi
2016-cı ildə Sankt-Peterburq arxeoloqu E. V. Doroniçeva tərəfindən Sarac-Çuko mağarası arxeoloji yer olaraq kəşf edildi. Mağarada 2017-ci ildən bəri hərtərəfli araşdırmalar aparılır. Sarac-Çuko mağarasının tədqiqində Rusiyanın aparıcı elmi mərkəzlərindən olan arxeoloqlar, geomorfoloqlar, geoloqlar, geokimyacılar, fiziklər, palinoloqlar və paleontoloqlar iştirak edirlər. Sarac-Çuko mağarasının 6B qatında mövcud olan yer, Orta paleolit ​​dövründə Kabarda-Balkariya ərazisində məskunlaşma olduğunun ən qədim sübutudur.

## Aparılan araşdırmalar

Sarac-Çuko mağarası, Şimali Qafqazdakı qədim zamanlarda vulkan mənşəli xammal yatağı — yeganə obsidian yatağından 4–7 km aralıda yerləşir. Orta paleolitdə Neandertallar obsidianı 200–250 km aralıda Kabarda-Balkariyadakı bulaqlardan Krasnodar diyarında (Şimali-Qərbi Qafqaz) yerləşən Mezmay mağarasına daşıyırdılar. Mərkəzi Qafqazın şimal yamacında, Kabarda-Balkariyada obsidian yataqları buraya qədim insanları cəlb edirdi və araşdırmaların göstərdiyi kimi, bu bölgə, ehtimal ki, müxtəlif mədəni ənənələrə malik Neandertalların kəsişə biləcəyi təmas zonası idi..

Araşdırmaların nəticələri göstərir ki, mağara qədim insanlar üçün dəfələrlə yaşayış yeri olmuşdur. Mağarada məskunlaşmasının ən erkən dövrü e.ə.120–50-ci minillikləri əhatə edir. Araşdırmalar bu bölgədə yaşayan Neandertallar dövründə iqlimin müasir dövrdəkindən fərqli olduğunu və daha isti olduğunu göstərir. Mağaranın 6B qatında, qədim insanların obsidian (vulkanik şüşə) və çaxmaq daşlarından alətlər düzəldərək, ovçuluqla məşğul olduğunu göstərən yaşayış yeri var idi. Buradan çoxlu daş alətlər tapıldı, istehsal üçün xammal (obsidian və çaxmaq daşları) 7 km məsafədən gətirilirdi. Daş xammalının petroqrafik və geokimyəvi analizləri, bitmiş çaxmaq daşlarının sahədən 5–7 km aralı məsafədə yerləşən Xan-xaku-1, Stauçukua-1 və Kamenka yataqlarından Sarac-Çuko mağarasına daxil olduğunu müəyyən etməyə imkan verdi. 6B təbəqəsindəki əşyaların əksəriyyəti, sahədən 6–7 km aralıda yerləşən Zayukovskoye yatağından alınan obsidiandan hazırlanmışdır. Mağaradan ilkin yaşı 120 ilə 70 min il əvvələ aid olan ocaq qalığı tapılmışdır.. Sarac-Çukoda yaşamış Neandertalların alətləri istehsal texnologiyasında Şərqi və Cənubi Qafqazda və müasir İran ərazisində yaşayan Neandertalların alətlərinə bənzəyir.

## Həmçinin bax
* Mezmay mağarası

## İstinadlar
Gürcüstan Ali Məhkəməsi

**Gürcüstan Ali Məhkəməsi** () — Gürcüstanın ən yüksək və ali məhkəməsi. 2005-ci ildə kassasiya instansiyası olaraq yaradılmışdır. Gürcüstanın paytaxtı Tiflisdə Aleksandr Şımkeviç, tərəfindən dizayn edilmiş və 1894-cü ildə tikilmiş bir binada yerləşir.

Ali Məhkəmə ümumi məhkəmələrdə ədalət mühakiməsinə nəzarət edir. Onun fəaliyyəti qanuni, kollektivlik, şəffaflıq, tərəflərin bərabərliyi və rəqabət, habelə hakimlərin sarsılmazlığı, toxunulmazlığı və müstəqilliyi prinsiplərini rəhbər tutmalıdır.

Gürcüstan Ali Məhkəməsi Apellyasiya Məhkəmələrinin qərarlarından verilən şikayətlərə baxır. Qanunun vahid şərhinin tətbiq olunmasını və vahid məhkəmə təcrübəsinin qurulmasını dəstəkləyir.

Hüquq normalarının əsaslandırılmış aydınlaşdırılması və müqayisəsi və məhkəmə təcrübəsinin qurulması ilə, Kassasiya Məhkəməsi məhkəmə sisteminin sürətli və nizamlı fəaliyyətini təmin etməyə çağırılır.

## İstinadlar
Aleksandr Tibilov

**Aleksandr Tibilov** (; ) — Cənubi Osetiya, Sovet yazıçısı, jurnalist, ədəbiyyatşünas və ictimai xadim. Osetin "Fidiuaq" ədəbi jurnalının qurucularından biri. Əsərlərini Hosdau təxəllüsü ilə yazmışdır. Cənubi Osetiya Dövlət Universitetinə onun adı verilmişdir. 
## Bioqrafiya
17 fevral 1887-ci ildə Tiflis vilayəinin Zalda kəndində (bu gün ki Cənubi Osetiyanın Tsxinvali rayonu) anadan olmuşdur. 1910-cu ildə Tiflis gimnaziyasını bitirmiş və həmin il Novorossiysk Universitetinin Tarix və Filologiya fakültəsinə daxil olmuşdur. 1915 -ci ildə universiteti bitirdikdən sonra Tiflisdəki doğma gimnaziyasında rus dilindən dərs demişdir. 1918-ci ildə Tsxinvaliyə köçür və burada yerli gimnaziyada dərs deməyə davam edir. 1920-ci ildə Cənubi Osetiyanın təhsil orqanlarında hökumət vəzifəsinə təyin edilir.

1924-cü ildə "Xurzarin" qəzetinin qurucularından biri olur. Bu qəzetin redaksiyasında əvvəlcə məsul katib, daha sonra redaktor müavini işləyir. 1927-ci ildə Osetiya ədəbi jurnalının ("Fidiuaq") qurulmasında iştirak edir. 1930-cu ildə Tsxinvali Kitab Nəşriyyatının idarə heyətinin üzvü olur. "Bolşevik sənəti" qəzetinin redaksiyasında və "Müəllimə kömə" jurnalında çalışır.

1925-1932-ci illərdə Tsxinvalidə osetin dili və ədəbiyyatından dərs dediyi bir pedaqoji texnikumun açılışı ilə məşğul olur. Daha sonra bu pedaqoji texnikuma direktor təyin edilir. 1932-ci ildə daha sonra Cənubi Osetiya Pedaqoji İnstitutuna (bu gün ki Cənubi Osetiya Dövlət Universiteti) çevrilən Stalinir Aqrobiologiya İnstitutunun təşkilində birbaşa iştirak edir. O, təsis etdiyi Stalinir Aqrobioloji İnstitutunun müavini və təhsil şöbəsinin müdiri olur.

Dövrünün Osetiya yazıçılarının ədəbi fəaliyyəti haqqında tənqidi məqalələr yazır. Rus və gürcü yazıçılarının osetin dilinə tərcümələri ilə məşğul olur.

1937-ci ildə repressiyaya məruz qalır. Ancaq 1955-ci ildə ona bəraət verilir.

1989-cu ildə Cənubi Osetiya Dövlət Universitetinə onun adı verilir. 1964-cü ildə Tsxinvalidə  (Seçilmiş əsərlər) əsərlərinin toplusu və 1988-ci ildə  toplusu nəşr olunur. 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Гугкаты Дз., Тыбылты Алыксандр, Фидиуæг, № 7, 1956.
* Бибоева И. Г., Казиты М. Р., Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 88—89, ISBN 978-5-7534-1499-01.
* Очерк истории осетинской советской литературы, Орджоникидзе, 1967.
* Писатели Южной Осетии, Цхинвали, 1967.

## Xarici keçidlər

* Биографические сведения
* Биографические сведения