open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amerika ağ qutanı

**Amerika ağ qutanı (Pelecanus erythrorhynchos)** — "Pelecaniformes" dəstəsinə aid böyük su quşu. Şimali Amerikanın daxili bölgələrində çoxalır, qışda isə cənuba və sahil bölgələrinə, Kosta Rikaya qədər köç edir.

## Taksonomiya
Amerika ağ qutanı  ilk dəfə 1789-cu ildə alman təbiətşünası Johann Fridrix Gmelin tərəfindən Karl Linneyin "Systema Naturae" əsərinin genişləndirilmiş nəşrində təsvir edilmişdir. Gmelin onu "Pelecanus" cinsinə daxil edərək *"Pelecanus erythrorhynchos binominal"* adını vermişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Etheostomatinae

**Etheostomatinae** — Şüaüzgəcli balıqların zəngin yarımfəsiləsi. Üzvləri ümumiyyətlə "darter" kimi tanınır.

## Xüsusiyyətlər

"Etheostomatinae" daxilindəki növlər hamısı kiçik balıqlardır, çoxu 11 santimetrdən (4.3 düym) az uzunluqdadır və bədənləri bir qədər sıxılmış və ya "fusiform" şəkildədir. Onlar birinci və ikinci bel üzgəcləri arasında iki "pterygiophora"-ya malikdirlər ki, bunların tikanları yoxdur və üzgəc kisəsi azalmışdır. Onlar cinsi dimorfizmə malikdir. Əksər növlərdə erkəklər parlaq rənglərə və naxışlara malikdir. Bu rənglər və naxışlar dişiləri cəlb etmək və növlərin tanınmasına imkan yaratmaq üçün istifadə olunur, çünki rənglər və naxışlar hər növ üçün xüsusidir. Bir çox növ çoxalma üçün tipik yerlərdən istifadə edir, yumurtalarına və balalarına qayğı göstərirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Synthliboramphus antiquus

**Synthliboramphus antiquus** — Alcidae (Təmizçilər)
cinsinə aid quş növü.

## Etimologiya
İngilis dilində *"murrelet"* sözü *"murre"* sözünün kiçildilməsi formasıdır. *"Murre"* sözünün mənşəyi qeyri-müəyyən olsa da, adi qarabatdaqın səsini təqlid edə bilər. Qədim qarabatdaqlar "qədim" adlandırılır, çünki onların belində yaşlı insanların geyindiyi şal kimi boz rəng var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Limanda limanda

**Limanda limanda** — "Pleuronectidae" fəsiləsinə aid yeyilə bilən balıq növü. Şimali Avropa ətrafında dayaz dənizlərdə, xüsusilə Şimal dənizində, təxminən 100 metr (330 fut) dərinlikdə qumlu diblərdə yaşayan demersal balıqdır.

## Xüsusiyyətlər

"Limanda limanda", yayı balığı və flounder ilə oxşar görünüşə malikdir və eyni şəkildə bədəninin sağ tərəfində gözləri yerləşir. Üst səthi adətən açıq qəhvəyi rəngdə olur və təpəli tünd ləkələr və nöqtələrlə örtülüdür, lakin yayı balığının xarakterik narıncı ləkələri yoxdur. Flounder-dan isə şəffaf bədəni ilə fərqlənir. Pektoral üzgəcləri narıncı rəngdə ola bilər. Yan xətti, pektoral üzgəcin üstündə fərqləndirici yarımdairəvi əyri ilə işarələnir. Pulcuqların kənarları kobuddur və bu balıqda böyük sümük çıxıntıları yoxdur. Tipik ölçüsü 25 ilə 40 santimetr (10 ilə 16 düym) arasındadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Petrochelidon pyrrhonota

**Petrochelidon pyrrhonota (Qaya qaranquşu)** — "Hirundinidae" fəsiləsinə aid olan sərçəkimilər.

## Taksonomiya
Bu fəsiləyə qaranquşlar və mərcimək quşları daxildir. Cins adı olan "Petrochelidon", qədim yunan dilində "daş" mənasını verən *"petros"* və *"qaranquş"* mənasını verən *"khelidon"* sözlərindən törəmişdir. Növ adı olan *"pyrrhonota"* isə *"alov rəngli"* mənasını verən *"purrhos"* və *"arxa"* mənasını verən *"notos"* sözlərindən yaranmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Spizelloides arborea

**Amerika ağac sərçəsi (Spizelloides arborea)** — həmçinin *"qış sərçəsi"* kimi tanınan, Yeni Dünyanın orta ölçülü sərçələrindən biri.

## Taksonomiya
2014-cü ildə Amerika ağac sərçəsi, Spizella cinsindən ayrılıb öz monotipik cinsi olan Spizelloidesə köçürüldü. Bu dəyişiklik, Spizella cinsinin polifiliyası və molekulyar məlumatlar əsasında, bu növün digər cinslərdən kəskin şəkildə fərqləndiyini göstərən araşdırmalara əsaslanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Rallina canningi

**Rallina canningi** (Andaman sufərəsi) — "Rallidae" fəsiləsinə aid quş növü. Şərqi Hind okeanında yerləşən Andaman adalarına endemikdir.

## Taksonomiya və sistematika
Bu növ ilk dəfə 1863-cü ildə Blyth tərəfindən *"Euryzona canningi"* adı ilə *"Ibis"* jurnalında təsvir edilmişdir. Daha sonra, 1929-cu ildə Baker tərəfindən *"Rallina canningi"* kimi təsnif edilmişdir. Ripley və Ali isə Bakerin elmi adını saxlayaraq, Blythın ümumi adına qayıtmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Macropygia rufipennis

**Macropygia rufipennis** (Andaman qumrusu) — "Columbidae" fəsiləsinə aid quş növü. Andaman və Nikobar adalarına endemikdir.

## Təsvir
Bu növ incə bədən quruluşu, kiçik başı, uzun quyruğu və bədəninin paslı rəngi ilə seçilir. Andaman kuku göyərçininin səsi iki notlu "kuu-hup" təkrarıdır. Birinci not daha uzun və sürüşkən, ikinci not isə daha qısa və yüksək pəltəlidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Notiomystis cincta

**Notiomystis cincta** — Yeni Zelandiya faunasına aid kiçik quş növü. O, "Notiomystidae" fəsiləsinin tək növü kimi tanınır.

## Tarix

"Notiomystis cincta" ilk dəfə 18-ci əsrdə Avropa təbiətşünasları tərəfindən qeydə alınmışdır. Genetik araşdırmalar bu quşun "Meliphagidae" (bal yemişi quşları) fəsiləsinə yaxın olduğunu göstərsə də, o, müstəqil bir fəsilə kimi təsbit edilmişdir. Bu təsnifat onun unikal və fərqli fenotipik xüsusiyyətlərinə əsaslanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lepidocybium flavobrunneum

**Lepidocybium flavobrunneum** — "Gempylidae" fəsiləsinə aid olan bir balıq növü.

## Xüsusiyyətlər

"Lepidocybium flavobrunneum" tünd qəhvəyi rəngdədir və yaşlandıqca rəngi tündləşərək demək olar ki, qara olur. Sürətli üzən bir balıqdır və anal və ikinci bel üzgəclərindən sonra dörd-altı kiçik üzgəci var. Eskolar 2 metrdən (7 fut) çox uzunluğa çata bilər. Yağ balığı (Ruvettus pretiosus) kimi, "Lepidocybium flavobrunneum" da öz qidasında təbii olaraq tapılan mum efirlərini (gempilotoksin) metabolizə edə bilmir. Bu, onların ətində 14-25% yağ tərkibi ilə nəticələnir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Centrarchus macropterus

**Centrarchus macropterus** — "Centrarchidae" fəsiləsinə aid olan şirin su şüaüzgəcli balıq növü.

## Taksonomiya

"Centrarchus macropterus" ilk dəfə 1801-ci ildə fransız təbiətşünası Bernard Jermen de Laseped (1756–1825) tərəfindən "Labrus macropterus" kimi təsvir edilmişdir və tip yeri Cənubi Karolina kimi göstərilmişdir. 1829-cu ildə Jorj Küvye onu "Centrarchus" cinsinə daxil etdi. "Centrarchus" cinsi "Archoplites" cinsinin qardaş taksonudur və bu ikisi "Pomoxis" cinsinə qohumdur. Cins adı yunanca "tikan" mənasını verən "kentron" və "anal" mənasını verən "archos" sözlərinin birləşməsindən yaranıb və anal üzgəcdəki uzun tikanlara istinad edir. Növ adı olan "macropterus" da yunancadır və "uzun üzgəc" mənasını verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
And ördəyi

**And ördəyi (Oxyura ferruginea)** — göydimdik ördəklər qrupuna aid, Cənubi Amerikanın And dağlarına endemik olan bir quş növü. Əvvəllər qırmızı ördəyin *(Oxyura jamaicensis)* yarımnövü kimi qəbul edilsə də, bəzi taksonomik mənbələr, o cümlədən "Amerika Ornitologiya Cəmiyyəti", onu hələ də eyni növ kimi qiymətləndirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Loxosceles reclusa

**Loxosceles reclusa** — insanlardan uzaq qalmağı seçən yeganə hörümçək növü.

## Təsvir
Əksər hörümçəklərdən fərqli olaraq, üç cüt gözü var. Violin naxışı mütləq müəyyənedici bir xüsusiyyət deyil, çünki digər hörümçəklər də bənzər naxışlara sahib ola bilər. Violin naxışı, yaşa görə dəyişə bilər, çünki yetkin hörümçəklərin violin şəkilləri adətən daha tünd olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Avstraliya kral tutuquşusu

**Avstraliya kral tutuquşusu** və ya sadəcə **kral tutuquşu (Alisterus scapularis)** — Şərqi Avstraliyaya endemik olan bir tutuquşu növü.

## Taksonomiya
Avstraliya kral tutuquşusu ilk dəfə 1816-cı ildə alman təbiətşünas Martin Henrix Lixtenşteyn tərəfindən *"Psittacus scapularis"* adı ilə təsvir edilmişdir. Bu növ *"Alisterus"* cinsinə aiddir ki, bu cinsin üç üzvü də kral tutuquşuları kimi tanınır. Bəzən bu növ *"Aprosmictus"* cinsi ilə də əlaqələndirilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Phalacrocorax varius

**Phalacrocorax varius** — həmçinin *ala qarabatdaq* və ya *böyük ala qarabatdaq* kimi tanınan, qarabatdaqlar fəsiləsinin orta ölçülü nümayəndəsi.

## Taksonomiya
Avstraliya ala qarabatdağı ilk dəfə 1789-cu ildə alman təbiətşünas İohann Fridrix Gmelin tərəfindən Karl Linneyin "Systema Naturae" əsərinin genişləndirilmiş nəşrində təsvir edilmişdir. Gmelin bu quşu "Pelecanus" cinsinə aid edərək *"Pelecanus varius binominal"* adını vermişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hypsypops rubicundus

**Hypsypops rubicundus** (*Qaribaldi balığı*) — Tarixən "Katalina qızılbalığı" və "dəniz qızılbalığı" kimi tanınan, parlaq narıncı rəngli balıq növü.

## Xüsusiyyətlər

"Hypsypops rubicundus" balıqları qalın gövdəli və ya yanlardan sıxılmış balıqlardır və kobud pulcuqlarla örtülüdür. Onların təxminən 12 tikan və 16 şüadan ibarət tək bir dorsal üzgəci var. Bu növün yetkin balıqları vahid parlaq narıncı rəngdədir. "Damselfish" fəsiləsinin ən böyük nümayəndəsidir və uzunluğu 35,6 sm (14,02 düym) çata bilər. Bu balıqlarda cinsi ölçü dimorfizmi mövcuddur: erkəklər orta hesabla dişilərdən 25 mm daha böyük olur. Bu, damselfish növləri və Cənubi Kaliforniyadakı digər dəniz balıqları üçün qeyri-adi xüsusiyyətdir, çünki adətən yetkin dişilər daha böyük olur.⁠
Cavan balıqlar daha tünd, qırmızımtıl narıncı rəngdədir və çoxsaylı kiçik parlaq mavi zolaqlar və ləkələrlə örtülüdür. Bu ləkələr yetkinlik dövrünə çatdıqca tədricən itir. Onların quyruq (kaudal üzgəc) və dorsal üzgəcləri yetkinlərinə nisbətən daha şəffafdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
And qaşqaldağı

**And qaşqaldağı (Fulica ardesiaca)** — həmçinin *"şifer rəngli qaşqaldaq"* kimi tanınan, "Rallidae" fəsiləsinin "Rallinae" yarımfəsiləsinə aid quş növü. Bu növ Argentina, Boliviya, Çili, Kolumbiya, Ekvador və Peruda yayılmışdır.

## Taksonomiya və sistematika
And qaşqaldağının iki yarımnövü var. Nominal yarımnöv *"F. a. ardesiaca"* və *"F. a. atrura"*. Onların taksonomik tarixi bir qədər qarışıqdır. Nominal yarımnöv bir zamanlar Amerika qaşqaldağının *(F. americana)* yarımnövü kimi qəbul edilirdi. Digəri isə ayrı bir növ kimi təsnif edilirdi. Daha sonra hər ikisi Amerika qaşqaldağının yarımnövləri kimi birləşdirildi. Hazırkı təsnifat 1980-ci illərdən etibarən geniş qəbul edilsə də, yarımnövlərin ayrı növlər ola biləcəyi ilə bağlı fərziyyələr mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əl-Bidayə vən-Nihayə

**Əl-Bidayə vən-Nihayə** (; ) — İbn Kəsirin İslam tarixi ilə qələmə aldığı əsəri. Əsər bəzən *"Tarixi-İbn Kəsir"* də adlandırılır. Əsər iki hissədən ibarətdir. İlk hissəsi *"Bidayə"*, ikinci hissəsi isə *"Nihayə"* adlanır.

## Haqqında
Əsər, Orta Əsr İslam tarixçiliyi üslububda qələmə alınmış olub, ümumi tarix janrındadır. Əsərdə Kainatın yaradılışı, Peyğəmbərlər, keçmiş ümmətlərin tarixləri, Cahiliyyə dövrü, Məhəmməd peyğəmbərin nəsli, uşaqlığı, gəncliyi, Xədicə ilə evliliyi, peyğəmbərliyi, ilk müsəlmanlar və müşriklərdən gördükləri işkəncələr, Aqabə beyətləri və hicrət haqqında məlumatlar verildikdən sonra Məhəmməd peyğəmbərin Mədinəki dövründən başlayaraq, hicri 767-ci ilə (1365–66) kimi baş verən hadisələr haqqında (xronoloji sıra ilə) məlumatlar vardır.

## Müəllifi

Əsərin müəllifi Əbül-Fida ibn Kəsirdir. O, hicri 701-ci ildə anadan olmuş, hicri 774-cü (1373) ildə vəfat etmişdir.

## Nəşrlər
Əsərin müəyyən bölmələri müxtəlif tarixlərdə və müxtəlif şəxslər tərəfindən nəşr edilmişdir: Həbəşistanlıların Yəməndəki hakimiyyətlərindən bəhs edən bölməsi C. F. L. Corc tərəfindən "De Aethiopum Imperio in Arabia felice" adı ilə (Berlin 1833), Məhəmməd peyğəmbərin həyatından bəhs edən bölmələri Mustafa Əbdülvahid tərəfindən "əs-Sirətün-nəbəviyyə" adı ilə, dört cilddə nəşr edilmişdir (Qahirə 1964–1966).

## İstinadlar
Fizostegiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qorxunc İvan (ağ ayı)

**Qorxunc İvan** (;  1948 və ya 1949) – 1950 və 1960-cı illərdə Kaliforniyanın Los-Anceles şəhərində yerləşən Qriffit Park Zooparkında saxlanılmış 410 kiloqramlıq ağ ayı. O, saxlanıldığı müddət ərzində üç ağ ayını öldürmüş və 1966-cı ildə Los-Anceles Zooparkına köçürülmüşdür.

## Həyatı
İvan 1948 və ya 1949-cu ildə doğulmuşdur. 1951-ci ildə etibarən Kaliforniyanın Los-Anceles şəhərində yerləşən Qriffit Park Zooparkında yaşamağa başlamışdır. İvan 1950 və 1960-cı illərdə bu zooparkda yaşamışdır. Onun çəkisi 410 kiloqram idi.

### Qətlləri
1961-ci ilin sentyabrında İvan bir həftə içərisində iki ağ ayını öldürmüşdür. İvanın ilk qurbanı Betti Dyulayn adlı dişi ağ ayı idi. O, Bettini 1 sentyabr 1961-ci ildə parçalamışdır. Betti İvanın dişlərinin birinin kəllə sümüyünü dəlməsi səbəbilə ölmüşdür. İvanın ikinci qurbanı ondan kiçik olan Bourneven adlı erkək ağ ayı olmuşdur. Bourneven zooparka gələn uşaqlar arasında populyar ağ ayı idi və adı Skandivaniya dillərinin birində "uşaqların dostu" mənasına gəlirdi. O və İvan 8 sentyabr 1961-ci ildə döyüşməyə başlamışdır. Döyüş 80 dəqiqə davam etmiş, bu zaman zoopark işçiləri onları yanğın şlanqları ilə ayırmağa çalışmışdırlar. İvana bir neçə sakitləşdirici iynənin vurulmasından sonra ayılar arasındakı döyüş bitmişdir. Polislər də gözyaşardıcı qumbaralarla hazır vəziyyətdə dayanmışdılar.

Bu hadisələrdən sonra İvan ölümə məhkum edilsə də, zoopark işçiləri onun "sadəcə instiktləri ilə hərəkət etdiyini" və "öldürülmək üçün çox dəyərli olduğunu" əsas gətirərək İvanı öldürməkdən imtina etmişdirlər. Digər ağ ayılara zərər yetirməməsi üçün İvanın təcrid olunmuş yerə köçürüləcəyi açıqlanmışdır.

İvanın üçüncü qətli 1963-cü ilin aprelində baş vermişdir. 11 illik yoldaşı olmuş Lena adlı ağ ayı onunla cütləşməkdən imtina etmiş və İvan onu parçalamışdır. 90 dəqiqə davam edən döyüş zoopark işçilərinin gözlərinin önündə baş versə də, onlar döyüşü dayandıra bilməmişdirlər. Həmin vaxt İvanın çəkisi 390 kiloqram, Lenanın çəkisi 230 kiloqram təşkil edirdi. İvan və Lenanın dörd balası var idi və İvanın əvvəlki iki qətlinin qısqanclıq səbəbilə baş verdiyi güman olunur.

### Sonrakı həyatı
İvan 1966-cı ildə Los-Anceles Zooparkına köçürülmüşdür.

## İstinadlar
Təfsirül-Quranil-əzim

**Təfsirül-Quranil-əzim** (; ) — İbn Kəsirin *"Təfsiri-İbn Kəsir"* olaraq da adlandırılan əsəri. Bu əsər rəvayət təfsirləri arasında Təbərinin *"Cəmiul-bəyan"*ından sonra ən məşhur təfsir olaraq qəbul olunur.

## Haqqında
Əsər 8 cild olub, rəvayətin səhihlik meyarının əsas götürüldüyü bu əsərdə ayələr hissələrə bölünərək izah edilmiş, ayələrin məna və məzmunu haqqında qısa açıqlamalar verilmiş, daha sonra isə bu ayələrin Qurani-Kərimin bütövlüyü daxilindəki mənasını müəyyənləşdirmək məqsədilə digər surələrdəki ayələrlə əlaqəsi qurulmuşdur.

## Müəllifi

Əsərin müəllifi Əbül-Fida ibn Kəsirdir. O, hicri 701-ci ildə anadan olmuş, hicri 774-cü (1373) ildə vəfat etmişdir.

## Nəşrlər
Əsər müxtəlif tarixlərdə, müxtəlif dillərə tərcümə edilərək Qahirədə, Beyrutda, Ciddədə, İstanbulda, Riyadda, Deobənddə, Lahorda, Sarayevoda dəfələrə nəş edilmiş, əsər çoxlu doktorluq dissertasiyası yazılmışdır.

## İstinadlar
Hexagrammidae

**Hexagrammidae** — Yaşıl balıqlar (greenlings) fəsiləsi, "Perciformes" dəstəsinin "Cottoidei" yarımdəstəsinə aid olan dəniz şüaüzgəcli balıqlar fəsiləsi. Bu balıqlara Şimal Sakit okeanında rast gəlinir.

## Taksonomiya

"Hexagrammidae" fəsiləsi ilk dəfə 1888-ci ildə amerikalı ixtioloq David Star Cordan tərəfindən təqdim edilmişdir. "Fishes of the World" kitabının 5-ci nəşri bu fəsiləni "Scorpaeniformes" dəstəsinin "Cottoidei" yarımdəstəsinə daxil olan "Hexagrammoidea" üst fəsiləsində yeganə fəsilə kimi təsnif edir.

## Yayılması və yaşayış yeri

"Hexagrammidae" fəsiləsi Şimal Sakit okeanına endemikdir və subarktik və mülayim regionlarda tapılır. Yalnız bir növ, "Hexagrammos stelleri", Arktik okeanında da tapılır. Onlar qabarma zonasından 600 m (2000 fut) dərinliyə qədər olan sularında yaşayır, lakin əksəriyyəti 200 m (660 fut) dərinlikdəki kontinental şelf sularında tapılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Inimicus

**Inimicus** — Dəniz şüaüzgəcli balıqlarının bir cinsi. "Synanceiinae" yarımfəsiləsinin üç tribasından biri olan "Choridactylini" tribasındakı iki cinsdən biridir.

## Taksonomiya

"Inimicus" cinsi ilk dəfə 1904-cü ildə amerikalı ixtioloqlar David Star Cordan və Edvin Çapin Starks tərəfindən təsvir edilmişdir və tip növü kimi Jorj Küvye tərəfindən 1829-cu ildə Çin və Yaponiya dənizlərindən təsvir edilmiş "Pelor japonicum" təyin edilmişdir. Bu cins, "Scorpaenidae" fəsiləsinin "Synanceiinae" yarımfəsiləsinin "Choridactylini" tayfasında iki cinsdən biridir. Lakin bəzi mənbələr bu taksonu "Synanceiidae" fəsiləsinin "Choridactylinae" yarımfəsiləsi kimi təsnif edir. Cinsin adı olan "inimicus" latıncada "düşmən" və ya "rəqib" mənasını verir. Balıqçılar bu balıqlardan zəhərli tikanları səbəbi ilə qorxurdular.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Zipcodezoo.com: genus ''Inimicus''
Hypoplectrus

**Hypoplectrus** — Adətən "hamlet" balıqları kimi tanınan balıq cinsi. Bu balıqlara əsasən Karib dənizi və Meksika körfəzində, xüsusilə Florida və Baham adaları ətrafında mərcan riflərində rast gəlinir. Onlar hobbist duzlu su akvariumları üçün məşhur seçimdir və müxtəlif rənglərdə olurlar.

## Növlər

* "*Hypoplectrus aberrans*" Poey, 1868 (Sarıqarın hamlet)
* "*Hypoplectrus atlahua*" Tavera & Asero P, 2013
* "*Hypoplectrus castroaguirrei*" Del-Moral-Flores, J. L. Tello-Musi & J. A. Martinez-Perez, 2012
* "*Hypoplectrus chlorurus*" J. Küvye, 1828 (Sarıquyruq hamlet)
* "*Hypoplectrus ecosur*" Viktor, 2012
* "*Hypoplectrus floridae*" Viktor, 2012
* "*Hypoplectrus gemma*" Qud & T. H. Bin, 1882 (Mavi hamlet)
* "*Hypoplectrus gummigutta*" Poey, 1851 (Qızıl hamlet)
* "*Hypoplectrus guttavarius*" Poey, 1852 (Utancaq hamlet)
* "*Hypoplectrus indigo*" Poey, 1851 (İndiqo hamlet)
* "*Hypoplectrus liberte*" Viktor & Marks 2018
* "*Hypoplectrus maculiferus*" Poey, 1871
* "*Hypoplectrus maya*" Lobel, 2011 (Maya hamlet)
* "*Hypoplectrus nigricans*" Poey, 1852 (Qara hamlet)
* "*Hypoplectrus providencianus*" Asero P & Qarzon-Ferreira, 1994 (Maskalı hamlet)
* "*Hypoplectrus puella*" J. Küvye, 1828 (Zolaqlı hamlet)
* "*Hypoplectrus randallorum*" Lobel, 2011 (Qəhvəyi hamlet)
* "*Hypoplectrus unicolor*" Valbaum, 1792

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hiodon alosoides

**Hiodon alosoides** — Kanada və Amerika Birləşmiş Ştatlarının şimalında rast gəlinən şirin su balığı.

## Yayılması

"Hiodon alosoides" balıqları şimalda Makkenzi çayının Aklavik bölgəsindən cənubda Missisipiyə qədər, qərbdə Alberta bölgəsindən Böyük Göllərin cənubundakı Ohayo bölgəsinə qədər yayılmışdır. Onlar həmçinin Ceyms Körfəzinin cənubunda təcrid olunmuş populyasiyaya malikdirlər. Bu balıq göllərin və çayların bulanıq və yavaş axan sularını üstün tutur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vater məməciyi

**Vater məməciyi** və ya **Fater məməciyi** () ― onikibarmaq bağırsaqda ümumi öd axarının və mədəaltı vəzi kanalının açıldığı nahiyədə yerləşən anatomik çıxıntı. Bu quruluş əksər insanlarda həzmi asanlaşdıran öd və digər fermentlərin ifrazı təmin edir.

## İstinadlar
Dianthera

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Məqbərətüs-Sufiyyə

**Məqbərətüs-Sufiyyə** (; ) — Dəməşqdə yerləşən tarixi qəbiristanlıq.

## Tarixi
Bu qəbiristanlıq Dəməşqin Bərməki adlanan ərazisində yerləşir. Qəbiristanlığın nə vaxt salındığı mənbələrdə açıq qeyd olunmasa da Əyyubilər və ya erkən Məmlüklər dövründə formalaşmağa başladığı ehtimal olunur. XX əsrin əvvəlində, Fransız mandatı dövründə Dəməşqdəki şəhərsalma layihələri çərçivəsində qəbiristanlığın böyük bir hissəsi dağıdılmış, bu ərazidə Dəməşq Universiteti və xəstəxana binaları tikilmişdir. Fransızlar tərəfindən İbn Teymiyyə və İbn Kəsirin qəbirlərinin dağıdılmasının qarşısının alınması üçün Əbdüləziz ibn Səud şəxsən təşəbbüs göstərmiş və bunun qarşısını almağa çalışmışdır.

## Adlanması
Qəbiristanlığın belə adlanması təsadüfi deyildir. Əsəsən sufi təriqətlərinə mənsub şeyxlərin, zahidlərin dəfn olduğu yer olduğundan buraya Sufi qəbiristanlığı deyilmişdir. Qəbiristanlıq Harun ər-Rəşidin vəziri Cəfər əl-Bərməkinin və ailə üzvlərinin burada dəfn olunmasına görə Bərməki qəbiristanlığı da adlandırılır.

## Dəfn edilmiş şəxslər
Burada dəfn edilmiş bəzi tanınmış şəxslər bunlardır:

* İbn Kəsir
* İbn Teymiyyə
* İbn əs-Salah
* Fəxrəddin ibn Əsakir
* Cəfər əl-Bərməki

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Babüs-Sağir qəbiristanlığı
Anas rubripes

**Anas rubripes** (*Amerika qara ördəyi*) — "Anatidae" fəsiləsinə aid olan böyük bir su quşu.

## Taksonomiya və etimologiya

Amerika ornitoloqu Uilyam Bryuster, 1902-ci ildə qara ördəyi "Anas obscura rubripes" kimi təsvir etmişdir. Bu ad "qırmızı ayaqlı qara ördək" mənasını verir. Hazırkı elmi adı olan "Anas rubripes" latın mənşəlidir: "*Anas*" "ördək", "*rubripes*" isə "qırmızı ayaq" deməkdir (ruber – "qırmızı", pes – "ayaq").

## Təsvir

Qara ördəyin erkəkləri sarı, dişiləri isə tünd yaşıl dimdiyə malikdir. Başları qəhvəyi rəngdədir, lakin bədənlərinin tünd qəhvəyi rəngindən bir qədər açıqdır. Yanları və boğazı qəhvəyi zolaqlıdır, başının üstündə tünd zolaq və tünd gözlər var. Qanad lələkləri parlaq bənövşəyi-mavi rəngdədir və əsasən qara kənarlara malikdir. Ayaqları narıncı rəngdədir və qara pərdəlidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Diplanthera

*  — Dianthera bitki cinsinin sinonimi.
*  — Deplanchea bitki cinsinin sinonimi.
*  — Halodule bitki cinsinin sinonimi.
*  — Platanthera bitki cinsinin sinonimi.
Aspredinidae

**Aspredinidae** — Cənubi Amerikada yayılmış kiçik bir "naxakimi" fəsiləsidir və "banjo naxakimiləri" kimi tanınır. Təxminən 43 növü mövcuddur. "Aspredinid"lərə Cənubi Amerikanın əsas tropik çaylarında (məsələn, Maqdalena, Orinoko, Amazon, San-Fransisko, Paraqvay-Parana və Uruqvay) rast gəlinir. "Bunocephalus" cinsindən olan növlər And dağlarının qərbindəki çaylarda, o cümlədən Atrato, San Xuan və Patia çaylarında tapılır.

## Taksonomiya

"Aspredinidae" fəsiləsinin 13 cinsindən bəziləri nisbətən yaxın tarixdə təsvir edilmişdir, o cümlədən "Acanthobunocephalus" (1995), "Micromyzon" (1996) və "Pseudobunocephalus" (2008). Bu cinslər üç yarımfəsiləyə bölünür.
"Aspredinidae" tez-tez əsasən Asiyada yayılmış "Sisoroidea" üstfəsiləsinin bir hissəsi kimi tanınır və "Erethistidae" fəsiləsinin qardaş qrupu kimi qəbul edilir. Lakin, digər müəlliflər onların Doradoidea üstfəsiləsinin qardaş qrupu olduğunu iddia edir, bu üstfəsiləyə "Doradidae", "Auchenipteridae" və "Mochokidae" daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pentacerotidae

**Pentacerotidae** — "Acropomatiformes" dəstəsinə aid şüaüzgəcli balıqların kiçik bir fəsiləsi. Onlar Hind okeanı, qərb və mərkəzi Sakit okean, həmçinin cənub-qərb Atlantik okeanında yayılmışdır. Adətən normal skafandr dalğıcı dərinliklərinin altında olan qayalıq riflərdə yaşayırlar, baxmayaraq ki, bir neçə növ daha dayaz dərinliklərdə aşağı sıxlıqda rast gəlinir.

## Cinslər

Aşağıdakı cinslər iki yarımfəsiləyə ayrılır:

1. "Histiopterinae" yarımfəsiləsi (Bleker, 1876)
* "*Evistias*" cinsi (Cordan, 1907)
* "*Histiopterus*" cinsi (Temmink & Şlegel, 1844)
* "*Parazanclistius*" cinsi (Hardi, 1983)
* "*Paristiopterus*" cinsi (Bleker, 1876)
* "*Pentaceropsis*" cinsi (Steindachner, 1883)
* "*Zanclistius*" cinsi (Cordan, 1907)
2. "Pentacerotinae" yarımfəsiləsi (Bleker, 1859)
* "*Pentaceros*" cinsi (Küvye, 1829)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Smith, J.L.B. 1964. Fishes of the family Pentacerotidae. Ichthyological Bulletin; No. 29. Department of Ichthyology, Rhodes University, Grahamstown, South Africa.
Afrika qazı

**Afrika qazı** — Ev qazlarının bir növü. Bu növ, vəhşi "Anser cygnoides" növündən törəyən iki ev qazı növündən biridir, digəri isə Çin qazıdır. Digər bütün ev qazları "Anser anser" növündən törəmişdir. Adına baxmayaraq, bu qaz Afrika deyil, Çin mənşəlidir və Cənubi Çinin Çaoçjou və Şantou bölgələrində tapılmışdır. Bu, bütün qaz növləri arasında ən ağırlarından biridir.

## Tarix

Afrika qazı, vəhşi "Anser cygnoides" növündən törəyən iki ev qazı növündən biridir və Çin qazı ilə yaxından əlaqəlidir. Evcilləşdirmə prosesi Şimali Asiyada baş vermişdir və bu tip quşlar daha sonra Avropaya, ehtimal ki, Madaqaskar vasitəsilə gətirilmişdir. Bu qazlar XVII əsrin sonundan əvvəl Böyük Britaniyada mövcud idi.

Qəhvəyi rəngli növ, 1874-cü ildə "Amerikan Quşçuluq Assosiasiyası"nın "Standard of Perfection" kitabının ilk nəşrinə daxil edilmişdir. Ağ rəngli növ 1987-ci ildə, sarımtıl rəngli növ isə 2018-ci ildə əlavə edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Craspedocephalus puniceus

**Craspedocephalus puniceus** — Cənub-Şərqi Asiyaya endemik olan zəhərli bir çuxurbaş ilan növü. Ümumi adları arasında "düz burunlu çuxurbaş ilan", "kül rəngli çuxurbaş ilan" və ya "düz burunlu çuxurbaş ilan" daxildir. Hal-hazırda heç bir yarımnövü tanınmır.

## Təsvir

Yetkin fərdlərin ümumi uzunluğu 64 sm (25 düym) çata bilər, bu uzunluğa 9 sm (3.5 düym) uzunluğunda tutucu quyruq da daxildir. Dorsal tərəfdən "C. puniceus" boz, qəhvəyi və ya qırmızı rəngdədir və tünd ləkələr və ya eninə zolaqlar var ki, bu zolaqlar birləşərək dalğalı bir zolaq əmələ gətirə bilər. Başın hər iki tərəfində, gözün arxasında açıq bir zolaq var. Qarın tərəfi tünd qəhvəyi rəngdədir və adətən yan tərəfdə sarımtıl ləkələr seriyası var. "Craspedocephalus puniceus"-un bədən uzunluğu cinsindən asılıdır. Erkək fərdlərin bədən uzunluğu 60-70 sm, dişi fərdlərin isə 100-130 sm arasında dəyişir. Pullanma tərkibinə orta bədəndə 21–23 sıra dorsal pul, 158–173 qarın pulu, 41–56 subkaudal pul və 10–13 supralabial pul daxildir. Dorsal pullar zəif şəkildə kələklidir və anal lövhə tamdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bothriechis lateralis

**Bothriechis lateralis** — Kosta-Rika və qərbi Panama dağlarında tapılan bir çuxurbaş ilan növü. Hal-hazırda heç bir yarımnövü tanınmır.

## Yaşayış mühiti

Aşağı dağ meşəsi, aşağı dağ yağış meşəsi və aşağı dağ tropik meşəsində yaşayır. Bu növ kənd təsərrüfatı məqsədləri üçün dəyişdirilmiş bəzi ərazilərdə, məsələn, qəhvə plantasiyalarında yaşamaq qabiliyyətinə malik olsa da, belə yerlərdən tədricən yoxa çıxır. Digər tərəfdən, bəzi qorunan ərazilərdə ümumi olaraq rast gəlinir və populyasiyalar kifayət qədər yaxşı vəziyyətdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aegithalos concinnus

**Aegithalos concinnus** (*Qaraboğaz kolquşu*) — Həmçinin "qaraboğaz arıquşu" kimi tanınan, "Aegithalidae" fəsiləsinə aid çox kiçik ölçülü oxuyan quş növü.

## Təsvir

Qaraboğaz kolquşu təxminən 10.5 sm uzunluğunda və 4-9 qram ağırlığında kiçik bir oxuyan quşdur. Lələklərdə irqi dəyişikliklər olsa da, bütün yarımnövlərdə orta uzunluqda quyruq (uzunquyruq arıquşunun uzun quyruğundan fərqli olaraq), qara boğaz və göz ətrafında qara "bandit maskası" var. Nominativ yarımnövün qəhvəyi başlığı, sinə zolağı və yan tərəfləri, tünd boz arxası, qanadları və quyruğu, həmçinin ağ qarnı var. Digər yarımnövlər ümumilikdə eyni naxışa malikdir (sinə zolağı olmadan), lakin boz başlıqlı və ya tamamilə boz qarın və yan tərəfli ola bilər. Hər iki cins eyni görünüşə malikdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Prosopium cylindraceum

**Prosopium cylindraceum** (dəyirmi ağbalıq) — Şimali Amerikanın Alyaskadan Yeni İngiltərəyə qədər olan şirin su hövzələrində, Böyük Göllərdə (Erie Gölü istisna olmaqla), şimal-şərqi Asiyanın Arktik hövzələrində, Kamçatka yarımadasının şimalında və Oxot dənizinin şimal sahillərində tapılan bir şirin su balığı növü.

## Təsvir
Ağbalıq salmon ailəsinə aiddir və bu alt fəsilənin fərqləndirici xüsusiyyətlərinə (salmon ailəsinin qalan hissəsi ilə müqayisədə) daha böyük pulcuqlar, kiçik ağız, zəif və ya dişsizlik və digər daxili xüsusiyyətlər daxildir. Yuvarlaq ağbalıq silindrik formalı (buna görə də "cylindraceum" adlanır) və dərin bədənli balıq hesab olunur. Rəngi əsasən gümüşüdür, lakin bir neçə istisna var. Bel hissəsi yaşıl çalarlıdır, pulcuqları sepya qəhvəyindən tunc rənginədək dəyişir və qara kənarlıdır. Aşağı üzgəcləri müxtəlif əmbr rənglərində ola bilər, yağlı üzgəci isə adətən qəhvəyi ləkəlidir. Yuvarlaq ağbalığın bədəni ətrafında 42–46 pulcuq, quyruq saplağı ətrafında 22–24 pulcuq və yan xəttində 83–96 pulcuq var. Bundan əlavə, bu növün 87–117 pilorik çıxıntısı, 59–63 fəqərəsi və 20-dən az qəlsəmə dişciyi var. Yuvarlaq ağbalıq digər ağbalıqlardan burun açıqlıqları arasında bir qapaq olması ilə fərqlənir (iki əvəzinə). Uzunluğu 50 santimetrə (20 düym) qədər çata bilər və adətən hər il 55–65 millimetr (2.2–2.6 düym) artım göstərir. Böyüməsinin böyük hissəsi həyatının ilk beş ilində baş verir. Yuvarlaq ağbalıq 12 ilə qədər yaşaya bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aspidontus taeniatus

**Aspidontus taeniatus** — Dişli blenni növü. Labroides dimidiatus (mavi zolaqlı təmizləyici wrasse) adlı təmizləyici balığın həm rəqsini, həm də görünüşünü təqlid edir.

## Təsvir
Aspidontus taeniatus əsasən mərcan riflərinin kənarlarında, mavi zolaqlı təmizləyici wrasse (Labroides dimidiatus) balığının təmizləmə stansiyaları arasında yaşayır və adətən bir və ya bir neçə *L. dimidiatus* balığının yaxınlığında görünür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yelkən balığı

**Yelkən balığı** və ya **Istiophorus** — Istiophoridae fəsiləsinə (marlinlər) aid olan iki növ dəniz balığından biri.

## Növlər

Yelkən balığının taksonomiyası əsasında bir mübahisə var və ya bir, ya da iki növ tanınır. İki növ arasında DNT, morfometrik və meristik fərqlər tapılmadığı üçün bir çox mənbə indi yalnız bir növü, Istiophorus platypterus-u tanıyır, bu növ dünyanın daha isti okeanlarında tapılır. FishBase hələ də iki növü tanıyır:

* Atlantik yelkən balığı *(I. albicans)*

* Hind-Sakit okean yelkən balığı *(I. platypterus)*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Acrocephalus australis

**Acrocephalus australis** (Avstraliya çalıquşu) — "Acrocephalus" cinsinə aid olan və Avstraliyaya məxsus yeganə Qədim Dünya çalıquşu.

## Taksonomiya
"Sylviidae" fəsiləsinin taksonomik təsnifatı qeyri-sabitdir və daha ətraflı araşdırmalar tələb edir. Hazırda bu fəsilə "qədim dünya" bülbüllərini, "qədim dünya" babblerlərini və onların yaxın qohumlarını əhatə edir, ümumilikdə 680 növ və 119 cinsdən ibarət olan çoxçeşidli bir qrupdur. "Acrocephalus" cinsi "Acrocephalinae" altailəsinə daxildir və burada 223 növ və 36 cins mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Avrasiya şanapipiyi

**Avrasiya şanapipiyi (Upupa epops)** və ya sadəcə **şanapipik** — "Upupa" cinsinin ən geniş yayılmış növü.

## Yayılması və yaşayış mühiti
Avrasiya şanapipiyi Avropa, Asiya və Afrikanın şimal yarısında yayılmışdır. Şimal ərazilərində köçəri bir növdür. Bəzi ornitoloqlar Afrika və Madaqaskar şanapipiklərini onun yarımnövləri hesab edirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Glaucidium passerinum

**Glaucidium passerinum** (Avrasiya cırtdan bayquşu) — Avropanın ən kiçik bayquşu.

## Taksonomiya
Avrasiya kiçik bayquşu 1758-ci ildə İsveçli təbiətşünas Karl Linney tərəfindən "Systema Naturae" əsərində təsvir edilmişdir. Növün elmi adı olan *"passerinus"* latınca *"sərçə bənzəri"* mənasını verir və ölçüsünə işarə edir. Bu bayquş hazırda 1826-cı ildə alman zooloqu Fridrix Boye tərəfindən təqdim edilmiş "Glaucidium" cinsinə daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Epispadiya

**Epispadiya** () ― sidik kanalının nadir anadangəlmə inkişaf qüsuru. Bu zaman kişilərdə sidik kanalı penisin yuxarı tərəfində xaricə açılır, qadınlarda isə sidik kanalının önə doğru çox inkişafı halında rast gəlinir. Təxminən 100.000 yenidoğulandan 2,4-də rast gəlinir.

## İstinadlar
Ahmet Kanyılmaz

**Əhməd Kanyılmaz** (; ) — türk şair və yazıçısı. 

## Həyatı
23 iyul 1943-cü ildə İzmirin Çeşmə ilçəsinin Ovacıq məhəlləsində anadan olub. 1955-ci ildə Çeşmə Namiq Kamal ibtidai məktəbində, 1958-ci ildə Çeşmə Ertan orta oəktəbində və İzmir Kabataş liseyində təhsil alıb. "Çeşmədən hüzünlə" (1973), "Hicrət" (1980), "Gəmi" (Nüsrət) (1986), "999 Beyt" (1991) və "Çeşmə şeirləri" (1998) adlı 5 şeiri, *"Mecelle və Karşılaştırmalı Kavaid-i Külliye"* (2018) adlı kitabı da vardır.

## Əsərləri
;Şeirləri:
* Çeşmədən hüzünlə— 1973
* Hicrət — 1980
* Gəmi (Nüsrət) — 1986
* 999 Beyt— 1991
* Çeşmə şeirləri — 1998

## Kitabları
Mecelle və Müqayisəli Kavaid-i Külliye — 2018
## İstinadlar
Tuti Bikə türbəsi

**Tuti Bikə türbəsi** *və ya* **Dərbənd xanlarının türbəsi** — Dərbənd şəhərində yerləşən, XVIII əsrin sonlarına aid memarlıq abidəsidir. Türbə 1788-ci ildə Quba xanı Fətəli xan tərəfindən həyat yoldaşı, Tuti Bikənin şərəfinə inşa etdirilmişdir.

## Tarixi
Tuti Bikə, Dərbəndin müdafiəsində göstərdiyi qəhrəmanlıqla yadda qalmış qadın hökmdardır. 1774-cü ildə onun doğma qardaşı, Qaytaq usmisi Əmir Həmzə şəhəri ələ keçirməyə cəhd etmiş, lakin Tuti Bikə yerli əhali ilə birlikdə şəhəri müdafiə etmişdir. Şəhər mühasirədə olarkən, o, hərbi qərarlar vermiş və camaatın mənəvi ruhunu yüksəltmək üçün addımlar atmışdır.

Tuti Bikə 1786-ci ildə vəfat etdikdən sonra, onun şərəfinə Dərbəndin şimal qəbiristanlığında, Qırxlar qəbiristanlığında bu türbə inşa olunmuşdur. Türbənin içərisində Tuti Bikə ilə yanaşı, oğlu Əhməd xan (1791), Fətəli xanın ikinci nikahdan olan oğlu Həsən xan (1803) və Həsən xanın həyat yoldaşı Nur Cahan xanım (1841) dəfn edilmişdir. Sonralar, Həsən xanın qəbri sökülmüş və sümükləri Kərbəlaya aparılmışdır.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Türbə mərkəzi hissəsində oxvari daş günbəzlə örtülmüş səkkizguşəli kompozisiyadan ibarətdir. Memarlıq abidəsi yerləşmə nöqtəsi, xarici görünüşü və konstruktiv həlli baxımından Dərbənd memarlıq məktəbinin tipik nümunələrindən biridir. Günbəz 1940-cı ildə uçmuş, lakin 1975-ci ildə bərpa olunmuşdur. Daxildə səkkizguşəli zal və dörd qəbirüstü daş (sənduqə formalı) yerləşir. Fasad quruluşu, istifadə olunan materiallar və kompozisiya baxımından diqqətçəkicidir.  Abidənin fasadı yaxşı yonulmuş daş bloklardan hörülmüş, səthi yüngül oxvari taxçalarla bəzədilmişdir. Tikintidə əsas inşaat materialı kimi iri ölçülü, yaxşı yonulmuş qaya daşı (rakuşnik) istifadə olunmuşdur. Daş blokların ölçüsü təqribən 40 x 50 sm-dir. Binanın daxili hissəsi suvaqlanmış, döşəməsi isə rakushnik plitələrindən düzəldilmişdir. Təqribən 1 metr hündürlüyündə olan kürsülük hissə oyma ornamentli daş panellərlə işlənmişdir. Türbənin böyük tərəflərinin eni 6,2 metr, kiçik tərəflərinin isə 2,9 metrdir. Mərkəzi hissə oxvari (oxlu) günbəzlə örtülmüşdür. Günbəzin daxili diametri 4,6 metrdir.

Türbə Qırxlar qəbiristanlığında, şəhərin Qırxlar qapısı adlı qala darvazalarından 500 metr şimalda yerləşir.

## Qorunması
Abidə hazırda Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey Qoruğunun ekskursiya marşrutlarına daxildir və YUNESKO-nun 2003-cü il 5 iyul tarixli qərarı ilə Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir. Tarixi-arxeoloji və mədəni əhəmiyyətə malik memarlıq abidəsi kimi qorunan bu memarlıq nümunəsi həm də mühüm mədəni irs nümunəsidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ortahisar Fateh məscidi

**Ortahisar Fateh məscidi** () — Türkiyənin Trabzon ilinin Ortahisar səmtində yerləşən məscid.

Bina, öncə Bizans dövründə *Panagia Chrysokephalos* () kilsəsi kimi tikilib, Trabzon imperiyasının həm katolikos kilsəsi, həm də monastır kilsəsi kimi xidmət göstərib. Kilsə-məscid X-XI əsrlərdə tikilmişdir. Fateh Sultan Mehmed 1461-ci ildə şəhəri fəth etdikdən sonra, tikili məscidə çevrildi. Fateh məscidində Osmanlı imperiyası yazı sənətinin ən gözəl nümunələri də nümayiş etdirilir.
## Tarixi
Bir sıra kilsələrin quruluşu dəyişdirilmədən saxlanılıb. Trabzon imperiyasının çiçəklənmə dövründə kilsədən 1297-ci ildə imperator II İohann Komnenos, 1364-cü ildə Metropolitan Niphon və 1429-cu ildə imperator IV Aleksey Komnenos da daxil olmaqla bir sıra yüksək səviyyəli şəxslərin istirahət yeri kimi istifadə edilmişdir.

Kilsə, Trabzonun fəthindən sonra məscidə çevrildi və burada ilk namazı binaya bitişik mədrəsədə (Fateh mədrəsəsi) II Mehmed qıldı.

Ballans həmçinin qeyd edir ki, kilsənin hər hansı bir hissəsini qeydə almaq "çox çətindir". O, 1877-ci ildə təmir zamanı indiki binanın döşəməsinin altından tapılmış 914-cü il tarixli lövhə haqqında məlumat verir; 1341-ci ildə Həmiqoğulları şəhəri yandırdıqdan sonra onun bərpası zamanı oxunmuş ithaf himni də tapılıb. Bununla belə, tikilini heç bir dövrə tam uyğunlaşdıra bilmədi. "Üslub baxımından X və ya XI əsrin tarixi bazilika quruluşuna malikdir ki, günbəzi bəlkə də XII əsrə aiddir ..." Ballans, aşağı pəncərələr və bağlanmış qapılar kimi bir sıra xırda detalların Türkiyə dövrünə aid olduğunu qeyd edir.

## Arxitekturası

1958-ci ildə binanı tədqiq edən Selina Ballans binanı belə təsvir etmişdir: "Kütləvi bazilikal xarakterə malik olsa da, günbəzi var və şimal və cənuba doğru uzanan döşəmədən tonozlara qədər açıq transepsiyaları da vardır. Koridorları tağlıdır, onların üzərində qalereyalar da var və birinci mərtəbədəki dəhliz körfəzlərinin tonozları nef və qalereyalara düz bucaq altında uzanır". O, bunun bir çox cəhətdən qeyri-adiliyini qeyd edərək, xüsusən də bazilikalarda adətən qalereyalı koridorların olmaması və əsas narteksdən kənarda narteks olması ilə izah edib.

## Qalereya

Ortahisar Fateh məscidi.jpg|Məscidin xaricdən görünüşü
Ortahisar Fateh məscidi2.jpg|Eksteryeri
Ortahisar Fateh məscidi3.jpg|Eksteryeri
Fatih Cami Ocak 2016.jpg|Fateh məscidindəki 2016-cı ilin bərpa işləri
Trabzon,Ortahisar1.jpg|Məscid restavrasiyadan əvvəl
Khrysokephalos window.JPG|İndi Fateh məscidi kimi tanınan keçmiş *Panagia Krisokefalos* kilsəsinin pəncərəsi


## İstinadlar
Türkiyədə prezident seçkiləri (1923)

**1923-cü il Türkiyə Prezident seçkiləri** — 29 oktyabr 1923-cü ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisində keçirilən prezident seçkiləri. 

Türkiyə Respublikasının elanından dərhal sonra keçirilən seçkilərdə 333 deputatdan 158-i iştirak edib. Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sədri Mustafa Kamal Paşa Atatürk ilk turda Türkiyənin qurucu prezidenti seçildi.

## Seçkilər

## Həmçinin bax

* Türkiyədə prezident seçkiləri
* Türkiyə Prezidenti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Mustafa Kamal Atatürkün həyatı
* Atatürk Araşdırma Mərkəzi
* [Mustafa Kamal Atatürk](https://openlibrary.org/subjects/person:kemal_atat%C3%BCrk_(1881-1938))
Topsi (dəvə)

**Topsi** (; 1855 – aprel 1934) və ya **Qoca Topsi** () – dişi ikihürgüclü dəvə. O, ABŞ Dəvə Korpusunun son sağ qalan üzvü olmuşdur. Daha sonra Rinqlinq qardaşlarının sirkindəki heyvanxanada saxlanılmış, bir neçə filmə çəkilmiş, ən sonda Seliq və Qriffit Park zooparklarının sakini olmuşdur.

## Həyatı
Topsi ABŞ tərəfindən 1855-ci ilin avqustundan 1856-cı ilin fevralına qədər Tunis, Malta, Yunanıstan, Türkiyə və Misirdən gətizdirilmiş 33 dəvədən biri idi. Hər bir dəvə üçün təxminən 250 ABŞ dolları ödənilmişdi. Topsi və digər dəvələr 1856-cı ilin mayında Texasda yerləşən İndianola qəsəbəsinə, qısa müddət sonra San-Antonio şəhərinə və oradan da ABŞ Dəvə Korpusunun yaradıldığı Kamp-Verdə məntəqəsinə aparılmışdır. Layihə heç vaxt rəsmi olaraq "Dəvə Korpusu" kimi adlandırılması da, bu adla tanınmışdır. Bu dəvələrin çoxu (Topsinin onlardan biri olduğu güman olunur) ABŞ ordusu tərəfindən 1859-cu ildə Kaliforniyada yerləşən Texon istehkamına köçürülmüşdür. 1864-cü ildə bütün ordu dəvələri xidmətdən azad edilmiş və hər biri təxminən 50 ABŞ dollarına satılmışdır.

ABŞ ordusu tərəfindən satıldıqdan sonra Topsi Vətənaş müharibəsi bitənə qədər Arizona və Nevada mədənlərində duz və filiz çıxarma işlərində istifadə olunmuşdur. O, Rinqlinq qardaşları tərəfindən satın alınmış və onların sirki ilə ABŞ boyunca səyahət etmişdir. Səyahət zamanı Topsi və onun yoldaşı qatar tərəfindən vurulmuşdur. Topsinin hürgücləri sınsa da, sağala bilmişdir, lakin yoldaşı ölmüşdür.

1900-cü illərin əvvəlində dəvələr filmlərdə populyar olmuş, ekzotik məkanların təsvirində istifadə olunmuşdurlar. Topsi bu dövrdə "Fox Studios" tərəfindən satın alınmış, daha sonra 1909-cu ildə Vilyam Seliqin Los-Ancelesdə yerləşən "Selig Polyscope Company" şirkətinə bağışlanmışdır. 1915-ci ildə Vilyam Seliq Los-Ancelesdə Seliq Zooparkını açmışdır. Zooparkda Topsi daxil olmaqla 700-dən çox heyvan saxlanılırdı. Lakin zoopark yaxşı gəlir gətirmədiyi üçün 1918-ci ildə satılmış, Böyük depressiya dövründə həmişəlik bağlanmışdır. Topsi 1920-ci illərdə Qriffit Park Zooparkına bağışlanmışdır.

### Ölümü
Topsi həyatının son illərini Qriffit Park Zooparkında keçirmişdir. O, əyri hürgüclərinə görə tanınmışdır. 1934-cü ilin aprelində iflic keçirmiş və evtanaziya olunaraq həyatına son qoyulmuşdur. "Madera Tribune" 27 aprel 1934-cü ildə Topsi üçün nekroloq yayımlamışdır. Qriffit Park Zooparkı onun 100 yaşında, ABŞ ordusu isə onun 80 yaşında öldüyünü bildirmişdir. O, ABŞ Dəvə Korpusunun son sağ qalmış üzvü idi.

## Qeydlər

## İstinadlar
Seyid Əlixan Mədəni

**İbn Məsum** () və ya **Seyid Əlixan Sədrəddin əl-Mədəni əl-Haşimi əş-Şirazi** (; ) — şiə tarixçi, şair, rical alimi. O, Mədinədə Haşimi ailəsində anadan olmuşdur. Onun nəsli Zeyd ibn Əliyə gedib çıxır. O, şiələrin tarixindən bəhs edən "Əd-dərəcatur-rəfiə fi təbəqatiş-şiə" adlı əsərin müəllifidir.

## Həyatı
Seyid Əlixan, Mədəni nisbəsi ilə yanaşı dərs dediyi və vəfat etdiyi Şiraz şəhərinin nisbəsini də daşıyır.

Seyid Əlixan Şirazi təhsilini doğulduğu Mədinə şəhərində almış, sonra 1658-ci ildə atası ilə birlikdə Hindistanın Heydərabad məntəqəsinə köçmüş və 48 il orada yaşamışdır. Ömrünün çox hissəsini Hindistanda keçirmiş, Heydərabadda yaşayarkən İmam Rzanın məqbərəsini ziyarət etmişdir. Moğol imperiyasında hərbi vəzifə sahibi olmuş, sonra istefa verib Şirazda məskunlaşmışdır. Moğol hökmdarı ona "Xan" titulu vermişdir.

Seyid Əlixan Mədəni hicri 1117-ci ildə Səfəvi hökmdarı Şah Sultan Hüseynin vaxtında İsfahana gəlmiş və 2 il burada yaşamışdır. 2 ildən sonra isə Şiraza getmiş, oranın dini və elmi rəhbərliyini öz öhdəsinə götürmüşdür. İbn Məsum Ömrünün sonuna kimi Şirazda qalmış və orada vəfat etmişdir.

## Əsərləri
İbn Məsumun fiqh, ədəbiyyat və şeirlə bağlı çox saylı əsərlər qələmə almışdır: "Riyaz əs-Salehin", "Səlvətül-Qərib", "Usvətül-Ədib", "Əd-dərəcatur-rəfiə fi təbəqatiş-şiə" və s.

## İstinadlar
Balistoides viridescens

**Balistoides viridescens** — Hind-Sakit okeanının əksər hissəsində laqunlarda və riflərdə, 50 m (160 fut) dərinliyə qədər tapılan iri bir balistidae (tətik balığı) növü.

## Davranış
Balistoides viridescens gündüz fəal olan və tək yaşayan bir balıqdır. Dəniz kirpiləri, molyusklar, xərçəngkimilər, boru qurdları və mərcanlarla qidalanır.  Tez-tez qayaları çevirərək, qumu qarışdıraraq və budaq mərcanlarının hissələrini dişləyərək qidalanır. Bu səbəbdən onun ətrafında tez-tez kiçik balıq növləri görünür, çünki onlar qarışdırılmış detritus və kiçik orqanizmlərlə qidalanır. Titan triggerfish, "crown-of-thorns" dəniz ulduzunu ovlayıb yeyə bilən bir neçə balıq növündən biridir.
Titan triggerfish öz ərazilərinə daxil olan digər balıqlara qarşı aqressiv davranır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Synodontis

**Synodontis** — Mochokidae fəsiləsinin ən böyük cinsi.

## Taksonomiya
Bu cins, Mochokidae ailəsinin 10 cinsi və 190 müxtəlif növü arasında ən geniş yayılmışdır. Synodontis cinsinə 131-dən çox müxtəlif növ daxildir. Synodontis balıqları həmçinin *"cırıldayan balıqlar"* kimi tanınır, çünki onlar ələ alındıqda və ya narahat edildikdə pərdəli üzgəc tikanları vasitəsilə səs çıxara bilirlər. Synodontis balıqları tikanlarını bir-birinə sürtərək cırıltıya bənzər səs çıxarır. Bu səs, qorxduqları və ya qəzəbləndikləri zaman meydana gəlir. Həmçinin, Synodontis balıqları sudan çıxarıldıqda da cırıldaya bilər. Bu balıqlar kiçik və orta ölçülü olub, bir çox növü cəlbedici xallı naxışlara malikdir. Bəzi növlər təbii olaraq qarın üstə üzməklə məşhurdur və *"tərs üzən ilan balığı"* adını qazanıb. Bu növlərə Synodontis contractus və Synodontis nigriventris daxildir. Digər bir növ, Synodontis multipunctatus, isə *"ququşu ilan balığı"* kimi tanınır və başqa balıqların kürülərini parazitləşdirir. Synodontis petricola və Synodontis grandiops də bu qrupa daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Amerika meşəcüllütü

**Amerika meşəcüllütü (Scolopax minor)** — bəzən şifahi olaraq *"timberdoodle"*, *"mudbat"*, *"bogsucker"*, *"night partridge"* və ya *"Labrador twister"* kimi adlandırılan, əsasən Şimali Amerikanın şərq yarısında tapılan kiçik bir sahil quşu növü.

## Təsvir
Amerika meşə cüllütünün kök bədəni, qısa ayaqları, böyük və yumru başı və uzun, düz tutucu dimdiyi var. Yetkin fərdlər 25-30 sm uzunluğunda və 140-230 q ağırlığındadır. Dişilər erkəklərdən xeyli böyükdür. Dimdiyi 6,4-7,1 sm uzunluğundadır. Qanad aralığı 42-48 sm arasında dəyişir.

## Həmçinin bax
* Amerika porsuğu
* Amerika qurbağası
* Amerika su spanyeli
* Amerika sərt xəzli pişiyi
* Amerika tülkü tazısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Amerika qarğası

**Amerika qarğası (Corvus brachyrhynchos)** - qarğa cinsinə aid olan və Şimali Amerikada geniş yayılmış quş növü.

## Təsviri
Amerika qarğasının uzunluğu təxminən 40-53 sm, qanad açılımı isə 85-100 sm arasındadır. Yetkin fərdlər tamamilə qara lələk örtüyünə sahibdir. Lələkləri günəş işığı altında bənövşəyi və ya yaşıl parlaqlıq yarada bilər. Dimdiyi və ayaqları da qara rəngdədir. Cinsi dimorfizm zəif inkişaf etmişdir, erkək və dişi fərdlər görünüşcə bir-birinə çox bənzəyir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pompano

**Pompano (Trachinotus)** — Carangidae fəsiləsinin Trachinotus cinsinə aid olan dəniz balıqları.

## Etimologiya
Bu balıqlar *"slabs"* kimi də tanınır. Pompano termini həmçinin Carangidae fəsiləsinin və ya Perciformes dəstəsinin digər oxşar formalı üzvlərinə də istinad edə bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Avarburunlar

**Avarburunlar (Polyodontidae)** — Acipenseriformes dəstəsinə aid olan şüaüzgəcli balıqlar fəsiləsidir və nəsilləri təxminən 300 milyon il əvvəl digər bütün yaşayan qruplardan ayrılan bu dəstənin iki yaşayan qrupundan biridir (digəri nərə balıqlarıdır).

## Mənşəyi

Polyodontidae balıqları digər balıqlardan uzun rostrumları (burun hissəsi) ilə fərqlənir ki, bu da onların ovlarını aşkar etmək üçün elektroqəbuledicilik qabiliyyətini artırır. Polyodontidae balığı "primitiv balıqlar" adlandırılır, çünki Acipenseriformes dəstəsi şüaüzgəcli balıqların ən qədim divergensiya edən qruplarındandır. Həm yaşayan, həm də fosil Polyodontidae növləri demək olar ki, yalnız Şimali Amerika və Çində tapılır.

## Həmçinin bax

* Nərələr

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Canlı daşıyıcılar

**Canlı daşıyıcılar** — yumurtalarını bədənlərinin daxilində saxlayan və canlı, sərbəst üzən balalar dünyaya gətirən balıqlar. Xüsusilə akvarium sahibləri tərəfindən yüksək qiymətləndirilir.

Akvaristləri maraqlandıran növlər demək olar ki, həmişə Poeciliidae ailəsinin üzvləridir, ən çox quppilər, mollilər, platilər, qılıncquyruqlar, Endler canlı doğuranı və ağcaqanad balıqları. Bunların çoxu ovovivipardır, yəni inkişaf edən embrionlar valideyn balıqdan qida almır, lakin bir neçəsi vivipardır, ana qan təchizatından qida alır. Yeni doğulmuş balıqlar yumurta qoyan balıqların sürfələri ilə müqayisədə daha böyük olduğu üçün canlı doğuranların balalarını qidalandırmaq daha asandır. Bu, onları böyütməyi daha asan edir və buna görə də akvaristlər tez-tez onları balıq yetişdirməyə yeni başlayan hobbistlər üçün tövsiyə edirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mantalar

**Mantalar** — Mobula cinsinə aid olan böyük skat növləri (əvvəllər Manta cinsi kimi ayrıca təsnif edilirdi).

## Ekologiya
Manta rayları isti mülayim, subtropik və tropik sularında tapılır. Hər iki növ pelajikdir. *M. birostris* açıq okeanlarda tək və ya qruplar halında miqrasiya edir, *M. alfredi* isə daha çox sahilə yaxın və yaşayış məskunlaşır. Onlar filtrator qidalanır və üzərkən açıq ağızları ilə böyük miqdarda zooplankton toplayır. Lakin tədqiqatlar göstərir ki, onların qidasının böyük hissəsi (73%) mezopelajik mənbələrdən gəlir. Boğazlıq müddəti bir ildən çox çəkir və manta rayları canlı bala doğur. Manta rayları parazitlərdən təmizlənmək üçün təmizləmə stansiyalarını ziyarət edə bilər. Balinalar kimi, onlar da naməlum səbəblərdən suyun üzərinə tullanır (breach edir).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Oxudercinae

**Oxudercinae (bataqlıq tullananları)** — Oxudercidae fəsiləsinin Oxudercinae yarımfəsiləsinə aid olan 23 müasir amfibiya balıq növündən hər hansı biri.

## Taksonomiya
Oxudercinae bəzən Gobiidae ailəsi (gobi balıqları) daxilində təsnif edilir. Son molekulyar tədqiqatlar bu təsnifatı dəstəkləmir, çünki oxudercine gobileri amblyopine gobilerinə (Gobiidae: Amblyopinae) nisbətən parafiletik görünür və *"Periophthalmus xətti"* adlanan fərqli bir qrupda amblyopine gobileri ilə birlikdə təsnif edilir. Mudskipperlər "gündəlik dövrün bir hissəsində tamamilə quruya uyğunlaşmış oxudercine gobileri" kimi təyin edilə bilər (Murdy, 1989). Bu tərif Boleophthalmus, Periophthalmodon, Periophthalmus və Scartelaos cinslərinin növlərini "mudskipper" kimi qəbul edir. Lakin Zappa confluentus növünün sahə müşahidələri göstərir ki, bu monofiletik cins də tərifə daxil edilməlidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* FishBase entry on Gobiidae
* Gobioid Research Institute
* The Mudskipper: a website on mudskippers or The Mudskipper
* Mudskipper photos on Flickr