open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hüceyrə qılafı

**Hüceyrə qılafı** – meyvə və tərəvəzin toxumalarının hüceyrələrini əhatə edir.

Qılaf protoplastın fəaliyyəti nəticəsində onun xaricində əmələ gəlir və protoplazmanın ayrılmaz bir hissəsinə çevrilir. Qılaf hüceyrəyə mexaniki möhkəmlik verir və protoplazmanı xarici təsirlərdən qoruyur. Əsasən sellüloza, hemisellüloza və protopektindən təşkil edilmiş hüceyrə qılafı bir neçə təbəqədən ibarətdir. Belə qılafın keçiriciliyi yaxşıdır, belə ki, o, xarici məhlulları hüceyrəyə yaxşı çəkir ki, buradan da molekullar və ionlar qılafdan sitoplazmanın səthinə asan keçə bilir.

Adətən yetişmiş bitki hüceyrəsində birinci və ikinci qılaf ayırd edilir. Birinci
qılaf cavan hüceyrələrin hüceyrə divarını yaradır, tərkibində çoxlu su olur, lakin
hüceyrə böyüdükcə hüceyrə daxilində yeni qatlar əmələ gəlir, qalınlaşır və
sellüloza ilə zəngin olan ikinci qılaf yaranır. Getdikcə qalınlaşan qılaf üzərində
üçüncü qılafın qatları əmələ gəlir. Yaranan qatlar üzərində iki qonşu hüceyrə
arasında maddələr mübadiləsinin gedişini təmin edən məsamələr əmələ gəlir.
Qılafın üzərində əmələ gələn məsamələr quruluşca 2 cür olur: sadə və haşiyəli
məsamələr.

Xarici şəraitdən, maddələr mübadiləsinin istiqamətindən və hüceyrənin
daşıdığı vəzifədən asılı olaraq qılaf nəinki qalınlaşır, hətta onun kimyəvi tərkibi də
dəyişir. Hüceyrə qılafı odunlaşır, mantarlaşır və kutinləşir, selikləşir və
minerallaşır.

Qılafa liqnin (odun) hopduqda odunlaşır. Odunlaşma qılafa bərklik və
möhkəmlik verir. Odunlaşmış qılaf, maddələri hüceyrəyə çox çətinliklə buraxır.
Məsələn, yetişib ötmüş turp, çuğundur və s. Bəzən əks odunlaşma müşahidə
olunur. Məsələn, armud və ya heyvanın saxlanma zamanı yetişməsi.
Hüceyrənin qılafına yağabənzər maddə suberin (mantar) hopduqda qılaf
mantarlaşır, mumabənzər maddə kutin hopduqda isə kutinləşir. Qılafı mantarlaşmış
və kutinləşmiş hüceyrələr istər qazları, istərsə də mayeləri hüceyrənin daxilinə və
xaricinə keçirmir. Qılafın bütün səthi mantarlaşdıqda hüceyrənin canlı
möhtəviyyatı məhv olur.

Həddindən artıq su hopması nəticəsində selikləşən qılafın kimyəvi tərkibi o
qədər də dəyişmir. Selikləşmə az təsadüf edilən hadisədir. Təbii halda qarpız
toxumlarının qabıq hissəsi meyvənin daxilində suyun çoxluğundan, eləcə də əksər
yosunların xarici səthi selikləşmiş olur. Albalı, gavalı, gilas, alça, ərik ağacları
qabığının çatlarından sarımtıl yapışqan maddənin axması hallarına tez-tez rast
gəlmək olur. Bu yapışqanlı maddə – selikləşmiş hüceyrə kütləsidir.
Hüceyrənin qılafına çox vaxt mineral (kalsium və silisium) duzlar hopur və
qılafı minerallaşdırır. Qonşu hüceyrələrin protoplazmaları, məsamənin qapayıcı
pərdəsindəki kiçik deşiklərdən keçən nazik tellərlə birləşir və bütün orqanizmin
canlı hüceyrələri arasında əlaqəni təmin edir. Məsamələrdən birləşən protoplazma
tellərinə plazmodesmalar deyilir.

## Mənbə
* Ə-C. İ. Əhmədov, N. T. Əliyev. Meyvə və tərəvəzin əmtəəşünaslığı (Dərslik). — Bakı, 2009.
Plastidlər

**Plastidlər** – sitoplazmanın içərisində yerləşən və onda davam edən maddələr mübadiləsinin gedişində çox mühüm rol oynayan canlı
orqanizmlərdən bir qrupudur. Onlara ancaq yaşlı bitkilərdə rast gəlmək olur.

Kolloidal quruluşlu plastidlər sitoplazmaya nisbətən xeyli qatıdır. Cisimciyi stroma adlanır. Stromanın əsasını plazma tipli zülallar vəlipoidlər təşkil edir.

Plastiddə toplanan piqmentdən asılı olaraq bitkilərdə 3 müxtəlif plastid ayrılır: leykoplastlar, yaxud rəngsiz plastidlər; xloroplastlar – yaşıl plastidlər və xromoplastlar – sarı, qonur, narıncı və qırmızımtıl plastidlər. Mühit amillərinin təsirindən, bitkinin mövcud inkişaf
fazasından və ən nəhayət, hüceyrədə davam edən mübadilə reaksiyalarının gedişindən asılı olaraq bir növ plastid başqa növ plastidə
çevrilə bilər.

Xloroplastlar bitkinin mürəkkəb quruluşlu orqanoidi olub sitoplazmadan ikiqat membranla ayrılır.

## İstinadlar
Xloroplastlar

**Xloroplastlar** – yaşıl plastidlər olub, bitkilər aləmində və onların
müxtəlif orqanlarında geniş yayılmışdır. Tərkibinə görə zülal lipidlərdən
təşkil olunmuşdur.Günəş şüasının təsiri ilə onlarda fotosintez prosesi
getdiyindən, onların bitkilərin həyatında rolu böyükdür. Xlorofil, günəş
şüası, torpaqda dəmir və maqneziumun olması nəticəsində fotosintez
normal gedir. Hüceyrədə, adətən 20-50 xloroplast olur. Yetişmiş
meyvələrdə, yarpaqlarda və göyərtidə çoxdur.

Bitkilər qocaldıqda xloroplastlar parçalanır.
## Mənbə
Xromoplastlar

**Xromoplastlar** — başqa plastidlərdən sarı, narıncı, qırmızı və qonur rəngləri ilə fərqlənirlər. Xromoplastlara daha çox tərəvəzlərdə, məsələn, qırmızı bibər, qarpız, pomidor,ərik, itburnu, üvəz kimi meyvələrdə rast gəlmək olur. Xromoplastlara sarı, narıncı və qırmızı rəng verən piqmentlər – karotinoidlərdir. 60-a qədər növ müxtəlifliyi var. Ən çox
yayılmış piqmentlərdən karotini və ksantofili göstərmək olar.

Xromoplastlar çöp, üçbucaq, çoxbucaqlı, sap, romb və s. şəklində olur. Xromoplastların üzərində çox hallarda nişasta dənəcikləri, zülal kristalları və yağ damlaları görünür. Təbii ki bu maddələrin sintezi ilə xromoplastlar arasında müəyyən münasibət vardır.

## İstinadlar
Leykoplastlar

**Leykoplastlar** ( — "Ağ") – Rəngsiz olub, bitkinin işıq görməyən, rəngsiz hissəsində olur. Daxilində ehdiyat qida maddələri toplanır. Bitkinin bütün orqan və toxumalarında əmələ gələ bilir. Məsələn, onları kartof yumrularında görmək olar. Leykoplastlar sitoplazmada çox xırda cisimciklər şəklində topa-topa yerləşir. Bəzən onlar nüvənin ətrafına toplanaraq, onu hər tərəfdən əhatə edir. Görünür leykoplastlar mübadilə reaksiyalarının gedişində yaxından iştirak edir. Yetkin hüceyrələrin çoxunda leykoplastlar ehtiyat nişastanı topladığından hər leykoplast üzərində nişasta dənəsi aydın görünür. Nişasta əmələ gətirən leykoplastlar amiloplastid adlanır.

## İstinadlar
Elayoplastlar

**Elaioplastlar** leykoplastların üç mümkün formasından biridir, bəzən ümumi olaraq belə adlandırılır. Bu plastidlərin əsas funksiyası yağ turşuları, terpenlər və digər lipidləri sintez etmək və saxlamaqdır. Elaioplastlar bəzi bitkilərin embrion yarpaqlarında, eləcə də bir çox çiçəkli bitkilərin anterlərində mövcuddur.

## Təsvir
Əksər plastidlər kimi, elayoplastlar da piqmentsiz orqanoidlərdir və müxtəlif plastid formaları arasında keçid qabiliyyətinə malikdirlər. Elaioplastlar xüsusilə lipidlərin saxlanması və metabolizmindən məsuldur. Bu rollardan əlavə, son tədqiqatlar göstərdi ki, bu orqanoidlər terpenlərin və yağ turşularının əmələ gəlməsində də rol oynayır. Tipik olaraq, onlar yağ damcıları ilə doldurulmuş kiçik, yuvarlaq orqanoidlər kimi görünürlər.

## İstinadlar
Yabanı alça

**Yabanı alça**– Qızılgülçiçəklilər fəsiləsinin gavalı cinsinə aiddir.

## Haqqında

30-dan çox növü vardır. Yabanı alça Qafqaz, Orta Asiya və Zaqafqaziyada geniş yayılmışdır. Azərbaycanda ən çox Quba və Xaçmaz rayonlarında, Dağlıq Qarabağda bitir.
Alça yarpaqlamazdan bir az əvvəl mart-may aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri ağ və xırdadır. Yabanı alçanın meyvələri iyun ayından başlamış sentyabrın axırına qədər müxtəlif vaxtlarda yetişir. 4-7 yaşında bar verir. 100-120 il ömür sürür. Meyvələri əksəriyyətlə yumrudur. Yastı-yumru və bir qədər oval şəklində olanları da vardır. Bir meyvənin çəkisi 2-6 qr-dır. Ətliyi çəyirdəyindən ayrılmır. Meyvələri sarı, qırmızı, çəhrayı, tünd bənövşəyi, yaşıl və ağ rəngdə olur. Meyvələri, həmçinin ölçüsünə, dadına, formasına və yetişmə müddətinə görə fərqlənirlər. 

## Tərkibi

Yabanı alçanın tərkibində 3,12-5,96% şəkər, 1,32-3,97% üzvi turşu (ən çox limon), 0,46-1,39% pektinli maddə, karotin və C vitamini vardır. Təzə halda yeyilir. Yabanı alça qurudulur, kompot, mürəbbə, povidlo, pastila hazırlanmasında istifadə edilir. Şirəsindən spirtsiz içkilər üçün cövhər hazırlanır.
Ətlik hissəsindən hazırlanan lavaşana aşpazlıqda geniş tətbiq olunur. Meyvələri (həmçinin kal meyvələri) bəzi xörəklərin hazırlanmasında istifadə edilir ki, nəticədə hazır xörək turşməzə dadlı olur. Çəyirdəyində yağ vardır, lakin ondan təcrübi olaraq hələlik istifadə edilmir. Xalq təbabətində alça lavaşı sinqaya qarşı tətbiq olunur. Boğaz ağrısında alça ekstraktından istifadə edilir. Alçanın qabıq hissəsindən alınan qatran öskürəyi zəiflətmək məqsədi ilə işlədilir.

## Həmçinin bax
* Yabanı albalı

## İstinadlar
Daryarpaq iydə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

45 növ ağac və meyvə kolundan yabanı halda 2 növü yayılmışdır. İydə yabanı halda Şimali Qafqazın şərq rayonlarında, Azərbaycanın Kür və Araz çaylarının kənarlarında geniş sahələr tutur. Bu bitkinin yararlı mədəni sortları Azərbaycanın aran hissələrində olduqca çoxdur.

İydə 3–7 m hündürlükdə olur. Yabanı iydənin hündür və kol halında bitən formaları vardır. Yabanı ağacları balaca tikanlıdır.
Yarpaqları uzunsov-oval, yaşıl-gümüşü rəngdədir.

May-iyunda çiçəkləyir. Çiçəkləri ətirli olub, 1-3 ədəd yarpaq qoltuğunda açılır. Dördləçəklidirlər. Ləçəyin xarici hissəsi parlaq gümüşü, iç hissəsi sarıdır. 4 erkəkciyi və bir dişiciyi vardır.
Iydənin meyvələri sentyabr-oktyabrda yetişir. Çəyirdəyinin üzərini meyvənin unlu ətliyi bürüyür. Çəyirdəyi uzunsov-oval şəklindədir, ətliyi
şirin və azacıq turşumtuldur. Yabanı iydələrin meyvələri dadsız və gər olur. Meyvəsinin qabığı boz sarı, tünd darçını, qırmızı rəngdə olur. Unlu
ətliyə yapışmır, yeyiləndə kənar edilir.

Iydənin meyvəsi çox qidalı və uzun müddət saxlanılmağa davamlıdır. Ətliyi meyvəsinin 52%-ni təşkil edir. Tərkibində 40% şəkər, o cümlədən 20% fruktoza, 10% üzvi turşu, rəngləyici maddələr, kalium və fosfor duzları vardır. Yarpaqlarında 350 mq% C vitamini, oduncaq qabığında və çəyirdəyində isə alkaloid vardır. Meyvəsi təzə halda yeyilir, ondan hazırlanmış unu çörəyə, şorbaya və başqa yeməklərə qatırlar. Təzə meyvələrindən spirt alırlar. 100 kq iydədən 13 litr spirt almaq olar.

Qarın xəstəlikləri üçün iydə unundan hazırlanmış horra olduqca xeyirlidir. Iydə həm də balverən bitkidir.

## Təbii yayılması
İlk dəfə Azərbaycanda təsvir edilmişdir. Qafqaz endemikidir.Dağıstanda, İranda bitir.

## Botaniki təsviri
Çox da iri olmayan ağac və ya koldur. Hündürlüyü 12 m-ə çatan ağac və ya koldur. Qabığı tünd-narıncı, cavan budaqları isə açıq-sarı-narıncı rəngdədir. Zoğları və budaqları tünd-qonur və ya qonur-parlaq qabıqlıdır. Birillik zoğları gümüşü rənglidir. Gövdəsi 3-9 sm uzunluğunda sərt, seyrək tikanlıdır. Yarpaqları sadə uzunsov olub, gümüşü rəngli tükcüklərlə örtülüdür. Yarpağın uzunluğu enindən 2-3 dəfə artıqdır. Çiçəkyanlığının yarpaqları 3 damarcıqlı, sarıdır. Martda çiçəkləyir, meyvəsi avqustda yetişir. Meyvələri xırda olub, uzunluğu 6-8 m, oval və şarşəkillidir. Toxumunun 100 ədədi 166 q olur. Bitki kök zoğları, qələm və toxumla çoxaldılır. 

## Ekologiyası
İşıqsevəndir, nektarlı və dekorativ bitkidir. Çay vadilərində, qumluqlarda, tək və qruplarla bitir. Torpağın duzlaşmasına dözür. 

## Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kiçik Qafqaz, Samur-Dəvəçi düzənliyi, Kür-Araz ovalığında, Lənkəranda, Xəzər dənizinin qərb hissəsindən daxil olan çayların sahillərində təbii, Abşeron yarımadasında mədəni halda bitir. 

## İstifadəsi
Yaxşı nektarlı və dekorativ bitkidir. Qumların və dağ yamaclarının bərkidilməsi və yaşıllaşdırılmasında geniş istifadə edilir.

## Sinonimləri
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Adi moruq

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Yayılması
Qırmızı moruq yabanı formada Azərbaycanın dağlıq yerlərində, meşə açıqlıqlarında, çayların kənarlarında, dərələrdə və bir qədər rütubətli torpaqlarda bitir.

Moruq iyunda çiçəkləyir. Ağ rəngli ətirli çiçəkləri 1ay müddətində açılır. Külli miqdarda çiçəkləmə isə 2 həftə davam edir. Meyvələri çiçək açdıqdan 35-40 gün sonra, yəni iyul-avqustda yetişir. Meyvəsinin rəngi tünd qırmızı, açıq qırmızı, ağımtıl-sarı olur, yetişəndə tez tökülür. Meyvəsi yumru, oval və yastı-yumru formada olur. Dadı şirin, meyxoş və ətirlidir. Iri özək üzərində xırda meyvəciklər yerləşmişdir. Hər meyvəciyin üzərində isə bir ədəd nazik sarı tük vardır. Moruğun tərkibində 3-11% şəkər (qlükoza, fruktoza, pentoza), 1-2% üzvi turşu (salisil, alma, limon, şərab) və onların duzu, 0,5-2,8% pektinli maddə, 6% sellüloza, 2,7% pentozanlar, 0,1-0,3% aşılayıcı, 0,8-1,9% azotlu, 0,4-0,8% minerallı maddə vardır. 2-29 mq% C vitamini, karotin və B qrupu vitaminləri vardır.

Moruğun meyvələri tam yetişdikdə yığılır. Təzə halda yeyilir. Ondan mürəbbə, kompot, şərbət, kisel, marmelad, pastila, nastoyka, spirtli içki, likör, şərab, sərinləşdirici içkilər və s. hazırlanır. Moruğu qurudub dərman kimi istifadə edirlər. Xalq təbabətində moruq meyvəsini çay kimi dəmləyib soyuqdəymədə tərlədici dərman kimi işlədirlər. Elmi təbabətdə ödqovucu dərman kimi də dəmləmə və bişirilmələr şəklində istifadə edilir. Təzə dərilmiş moruq meyvəsindən hazırlanan moruq mürəbbəsi və şərbəti böyrək xəstəliyinin və soyuqdəymənin yaxşı dərmanıdır.

Moruq həm də balverən bitkidir. 1 hektar moruq sahəsindən arılar 100 kq bal hasil edə bilirlər. Yabanı moruq bir çox mədəni moruq sortları üçün əcdad hesab edilir.

## Sinonimləri
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
** 
** 
** 
** 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
** 
** 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
** 
** 
** 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Meşə çiyələyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Çiyələyin məlum olan 20 növündən bir növü – meşə çiyələyi Azərbaycanın dağ-meşə rayonlarında çox geniş yayılmışdır və ehtiyatı çoxdur.

Meşə çiyələyi mayın axırı, iyunun əvvəllərindən başlayaraq bütün yayı çiçəkləyir. Çiçəkləri ağ rəngli olub ətirlidir. Meyvələri iyunavqustda yetişir. Meyvələri ətirli, şirin, meyxoş olub, forması yumurtavari və uzun konusvaridir. Rəngi qırmızı, ağ, bəzən bənövşəyi olur. Çiyələk xırda meyvəciklərin birləşməsindən əmələ gəlib, hər meyvəciyin üzərində qeyri-həqiqi xırda sarı toxum yerləşir.

Meşə çiyələyinin tərkibində 6% şəkər (fruktoza və qlükoza), 1,5% üzvi turşu (alma, limon), 1,5% azotlu maddə, 0,4% aşılayıcı maddə, 1,3% pektinli maddə, 20-50 mq% C vitamini, 3,5 mq% karotin, dəmir və kalium duzları, efir yağları vardır. Yarpaqlarında 250-380 mq% C vitamini, aşılayıcı maddə və üzvi turşular vardır. Meşə çiyələyini təzə halda süd və ya qaymaqla yeyirlər. Ondan mürəbbə, povidlo, şərbət, marmelad, konfet və karamel üçün içlik, şərab və sərinləşdirici içkilər hazırlanır. Təzə meyvələr susuzluğu yatırır, iştahanı artırır, qidanın həzmini yaxşılaşdırır. Tərkibində dəmir çox olduğundan qan azlığında, sinqa və böyrəklərin xəstəliyində geniş tətbiq edilir. Çiyələyin qurudulmuş yarpaqlarından moruq meyvəsi ilə birlikdə çay dəmləyib, soyuqdəymədən baş verən xəstəliklərdə tərlədici və hərarəti aşağı salan dərman kimi istifadə olunur.

Çiyələyin kökündə 9%-ə qədər tanin vardır. İshala qarşı çiyələyin kökündən alınmış sulu məhluldan istifadə edilir.

Hündürlüyü 5-20 (35) sm olan, çoxillik ot bitkisidir. Cavan budaqları bitkinin köndələn kökümsovları və kökətrafı yarpaqların qoltuğunda inkişaf edib, uzundur, üfüqi sürünəndir. Yarpaqcıqlar rombaoxşar-ovaldır, üst tərəfdən tünd-yaşıl, səpələnmiş basıq-tüklü və yaxud çılpaqdır, alt tərəfdən solğun-yaşıl, sıx ipək kimi sıxılmış tüklüdür. Çiçəkqrupu qalxanşəkilli olub, az çiçəklidir. Kasaaltlığının yarpaqcıqları xətvari və yaxud lansetvaridir və kasa yarpaqlarına bərabərdir. Ləçəkləri ağ rənglidir. Yetişmiş meyvələri parlaq-qırmız rənglidir və yumurtaşəkilli-konusvaridir, ətirlidir. May-iyun aylarında çiçəkləyir, iyun-iyul aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın bütün rayonlarında (Naxç., başqa). Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər, bəzən yuxarı dağ qurşağında.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə, meşə kənarlarında və kolluqlarda rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Meyvələri yeyilir və mürəbbə, essensiya, limonad içkisinin hazırlanması üçün istifadə olunur. Quru meyvələri tibbdə işlənir.

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əsl püstə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təsviri
Püstə ağacı 25-35 fut yüksəkliyə qədər böyüyə bilən, uzunömürlü bir bitkidir. Yarpaqları bir neçə kiçik yarpaqcıqlardan ibarət olan mürəkkəb yarpaqlardır. Çiçəkləri dişi və erkək çiçəklər olmaqla ayrı-ayrı ağaclarda inkişaf edir (iki evli bitki). 

Püstə meyvəsi bir toxumlu, qabıqlı və çəyirdəkli meyvədir. Toxum adətən yaşıl rəngdə olur və dadı qidalandırıcı, bir qədər şirin və unikal aromaya malikdir. Çəyirdəyin bərk hissəsinin parçalaması seleksiyanın nəticəsidir.

## Yayılması
Püstə səhra bitkisidir və onun şorakət torpaqlara dözümlüyü yüksəkdir. Onun mənşəyi Əfqanıstan, İran və Mərkəzi Asiya ərazilərindən gəlir.

## İstifadəsi
Arxeoloji tapıntılar göstərir ki, püstə toxumları artıq e.ə. 6750-ci ildə yemək üçün istifadə olunurdu. Onun istehlakının ən erkən sübutu, Özbəkistan ərazisində yerləşən, tunc dövrünə aid olan, Carkutan kompleksində aşkar olunub.

Püstə ləpələri adətən tam şəkildə, bişməmiş və ya qovrulmuş və duzlanmış şəkildə yeyilir. Onlar həmçinin, püstə dondurması (o cümlədən kulfi, bastani və spumone), püstə yağı, püstə pastası, püstə paxlavası, püstə şokoladı, püstə halvası, püstə likörü və s. yeməklərin hazırlamasında işlənilir.

## İstehsalı

2022-ci ildə dünyanın püstə ləpəsinin ən böyük istehsaçıları ABŞ, İran və Türkiyə idi. Onlar həmin il, birgə, püstə ləpəsinin 88%-i istehsal ediblər.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İllinoys karyası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Vətəni Şimali Amerikada Missisipi çayının hövzəsinin ətrafıdır. Belarusiyada, Ukraynada, Krımda və Qafqazda, Qara dəniz sahillərində becərilir.

## Haqqında
İllinoys karyasına pekan və ya Braziliya qozu da deyilir. Yabanı və mədəni halda bitir. 1909-cu ildə Qafqazın Qara dəniz sahillərində, 1934-cü ildə Orta Asiyada və sonra Krımda becərilməyə başlanmışdır. Plantasiyaları Abxaziyada, Azərbaycanda Lənkəran (xüsusən Talışda) və Zaqatalada vardır. Hazırda mədəni halda becərilən qərzəkli meyvədir. 6–8 yaşından məhsul verir.

Çiçəkləməsi və çiçəyinin quruluşu adi qoza bənzəyir. Meyvəsi qərzək içərisində sentyabr-oktyabrda yetişir. 3–10 ədəd olmaqla bir salxımda bitir. Tam yetişdikdə qərzəyi partlayır. Qəhvəyi rəngli, silindrik formalı nazik və hamar qabıqlıdır. Uc tərəfi bir qədər şiş olur. Daxilində şirin qırmızı-qəhvəyi rəngli ləpəsi yerləşir. Ləpə meyvənin 38–50%-ni təşkil edir. Tərkibində 70% yağ, 8–19% zülal, 14,3% karbohidrat və başqa maddələr vardır. Meyvələri təzə və qurudulmuş halda yeyilir.

Qənnadı sənayesində, aşpazlıqda və yağ almaq (zeytun yağına oxşar) üçün sərf edilir. Oduncağı açıq qəhvəyi rəngdə, bərk, ağır olduğundan kənd təsərrüfatı maşınları üçün müxtəlif hissələr hazırlanmasında işlədilir.

## Botaniki xarakteristikası
Boyu 60 m, gövdəsinin diametri 250 sm olan ağacdır. Geniş dağınıq çadırvari çətirlidir. İri, sıx və qollu-budaqlıdır. Qabığı qalın olub, üzərində dərin çatlar əmələ gəlir. Zoğları sıx tüklüdür. Uc və yan tumurcuqları yumurtavari, tüklüdür. Yarpaqları təklələkvari olub 50 sm uzunluğundadır. Payızın son ayına kimi yaşıl rəngini saxlayır. Cavan zoğları sıx tükcüklüdür. Yarpaqları 11-17 yarpaqcıqdan ibarətdir. Yarpaqları uzunsov lansetvari, ucu sivri, kənarları mişar dişlidir. Erkəkcik sırğaları 3-3-dür, erkəkciklərinin sayı 4-6-dır və sarı rəngli tozcuqları vardır. Dişicik çiçəklərinin sayı 3-11-dir. Meyvəsi yalançı çəyirdək-meyvədir. Salxımda 3-10 ədəd birgə yerləşir. Meyvəsi iridir, yoğunluğu 3 sm-ə çatır. İşıqsevəndir, torpağa az tələbkardır, dərin və nəmli torpaqlarda yaxşı bitir. Bataqlıq torpaqları xoşlamır. Qısa müddətli şaxtaya (-250C) dözür. Toxumu qırmızımtıl qəhvəyi rənglidir. Meyvəsi noyabr ayında yetişir. Meyvəsində (ləpəsində) 50-71% yağ vardır.

## Ekologiyası
Rütubətli, gilli torpaqlarda yaxşı bitir. Kölgəyə davamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda Lənkəranda, Zaqatalada, Göyçayda tək-tək nüsxələrə rast gəlinir.

## İstifadəsi
Qozaları yeyilir. Qozunun ləpəsi şirindir və tərkibində asanlıqla həzm olunan 50–71% yağ vardır. Dekorativ bitki kimi tək-tək həyətyanı sahələrdə əkilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şərq fıstığı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Yabanı halda Böyük və Kiçik Qafqazın orta və yuxarı dağ qurşaqlarında, Aralıq dənizi sahillərində yayılmışdır. 

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 50 m-ə qədər olan ağacdır. Gövdəsinin diametri 150 sm-ə çatır, qabığı bozumtul-kül rəngli, yaşlı nüsxələrində qabığı qəhvəyi rəngli və hamardır. Uzunömürlüdür, 500 ilə qədər yaşayır. Yarpaqları sadə, qalın və parlaqdır kənarları xırda mişardişli və ya dalğavaridir. Yarpaqların alt tərəfi seyrək tükcüklü, ellipsvari və ya yumurtavaridir. Çiçəkləməsi yarpaqların yaranması ilə birlikdə başlayır. Erkək çiçəkləri zoğun ucunda yerləşir, sırğavaridir. Dişi çiçəkləri yarpağın qoltuğunda yerləşir. Hər çiçəkdə 12 dişicik vardır. İqlim şəraitindən asılı olaraq aprel-may aylarında çiçəkləyir, meyvəsi sentyabr-oktyabr aylarında yetişir. Meyvəsi üçkünc, sivri uclu, qabırğavari, qalın qabıqlı, qəhvəyi rəngli, odunlaşan qərzəklə örtülü, qərzəyin üstü tikanvari çıxıntılardan ibarətdir. Hər qərzəkdə 2 və bəzən 1 ədəd toxum olur. Toxumla çoxaldılır, kəsildikdə kötükdən güclü pöhrə verərək bərpa olunur.

## Ekologiyası
Orta və yuxarı dağ qurşaqlarında 600-1800 m. hündürlükdə, münbit torpaqlarda bitir. Kölgəyədavamlı, istisevəndir, gillicə torpaqlarda yaxşı bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Alazan-Əyriçay vadisində, İsmayıllı və Balakən rayonları ərazisində, 250-500 m yüksəkliklərdə təsadüf edilir. Talışın yüksək dağlıq hissəsində qarışıq meşələr yaradır. Zaqatala, Gəncə, Tovuz, Lənkəran, Qusar, Daşkəsən və s. meşə təsərrüfatlarında təbii halda yayılmışdır.

## İstifadəsi
Dağ kəndlərinin yaşıllaşdırılmasında və meşəsalmada dekorativ bitki kimi istifadə olunur. Fıstıq toxumunda 30-40% yüksək keyfiyyətli texniki yağ vardır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Adi fındıq

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Amerikada, Kanadada, Kiçik Asiyada, Avropada təbii halda yayılmışdır.
          
## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 3-9 m-ə çatan, sıx çətirli, çox gövdəli ağac və ya koldur, çətiri yumurtavari, sıxbudaqlıdır. Gövdəsinin qabığı açıq-boz, cavan zoğları açıq-qəhvəyi rəngdədir. Tumurcuqları yumurtavari, qırmızımtıl-qonur rənglidir, kənarlarında dəyirmi pulcuqları vardır. Yarpaqları 6-12 sm uzunluqda, 5-9 sm enində, dəyirmi, yumurtavari-dəyirmi və ya oval formadadır, dib hissəsi bir qədər qeyri-bərabər ürəkvaridir, təpə hissəsi kəskin surətdə mişardişlidir, yuxarı hissəsində 5-6 iri dilimvari diş vardır, üst tərəfi tünd-yaşıl, bulanıq, alt tərəfi açıqdır; cavan yarpaqlarının üzəri seyrək tüklüdür, sonralar üst tərəfi çılpaqlaşır, alt yan damarları 8-10 cütdür. Yarpaq saplaqlarının uzunluğu 10-20 mm-dir. Çiçəkləri müxtəlifcinslidir. Erkəkcik sırğaları 2-5 sm uzunluqdadır, 3-5-i bir yerə toplanmışdır. Qozalarının uzunluğu 18 mm-ə qədərdir, kürəvi şəkildən başlayıb yanları sıxılmış şəkilədək müxtəlif formalardadır, açıq rəngdən tutmuş ta tünd-qəhvəyi rənglərə qədər dəyişir, qabığı nazikdir. Fevral-mart aylarında çiçək açır. Meyvələri avqust-sentyabr aylarında yetişir. Vegetativ yolla və ya toxumlar vasitəsilə çoxaldılır.
      
## Ekologiyası
Kölgəyə, rütubətə davamlıdır, torpağa tələbkardır. Əhəngli torpaqları sevir, kasıb torpaqlarda bitmir.
       
## Azərbaycanda yayılması
Zaqatala, Şəki, Balakən, Qax, Qəbələ, Oğuz, Quba, Xaçmaz, Gəncəd, Daşkəsən, Gədəbəy, Göygöl  eləcə də Cənub bölgəsində orta dağ zonası meşələrində bitir.
           
## İstifadəsi
Qozasının tərkibində 65 % yağ, 3,5 % şəkər vardır; müxtəlif şirniyyatların hazırlanmasında istifadə olunur. Qabığı möhkəmdir, müxtəlif mebellərin, səbətlərin düzəldilməsində qiymətli xammaldır. Dekorativ bitki kimi becərilir.
                                  
## İstinadlar

## Həmçinin bax
Amanda Pit

**Amanda Pit** (*[[İngilis dili|ing.]]* *Amanda Peet,* 11 yanvar 1972) — amerikalı kino və televiziya aktrisadır.

## Həyatı
 

## Filmoqrafiya

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər

*Amanda Peet A Lot Like Love için röportaj
Ağayevlər (soy)

**Ağayevlər** — Azərbaycanın tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması
Qarabağ xanlığı qurulandan sоnra Ağcabədi kəndi Kəbirli mahalının tərkibinə qatıldı. Kənd xan tərəfindən Əliqulu ağa Əmir оğlunun törəməsinə tiyul verildi. Əliqulu ağanın оğlu Hacı Aslan bəyin yükdə gəbəsi tavana çatar, qaytabanda dəvəsi qatardı. Sürüsü dağ dоlandırardı, naxırı оtlaq. Əliqulu ağanın törəmələri Ağayev sоyadını daşıyırlar.

Əliqulu ağa varından оğlu Hacı Əlirza bəyə saxlamağa dövlət, paylamağa xələt ayırmışdı. Hacı Əlirza bəy İbrahimxəlil xan Sarıcalı-Cavanşirin yaxın adamlarından sayılırdı.

Hacı Əlirza bəyin Nağı bəy, Tağı bəy, Ağarza bəy, Əmir ağa və Aslan ağa adlı оğulları vardı.

## Soyun tanınmış nümayəndələri
*Nəsir bəy Ağayev — Qarabağ bəyi, çar məmuru, şair.
*Fərəc bəy Ağayev — çar ordusunun general-leytenantı. Həsən bəy Zərdabinin atası Səlim bəyin dayısı.
*Abbas bəy Ağayev — Qarabağ bəyi, çar zabiti, mayor.
*Zəhra Şahtaxtinskaya — Azərbaycan zooloqu, helmintoloq. Biologiya elmləri doktoru (1953), professor (1954). Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi (1960). "Lenin Ordeni" laureatı.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu. Ağayevlər. "Soy" dərgisi, 9 (29), Bakı, 2009. səh.17-24.

## Həmçinin bax
*Ağcabədi
Aktinomisetlər

**Actinomisetlər** (actis — şüa, myces — göbələk) bakteriyalarla göbələklər arasında orta bir yer tutan müstəqil mikroorqanizmlər qrupu.

Bergi təsnifatına əsasən onlar Actinomycetales sırasına aid edilir. Actinomisetlərin hüceyrələri şaxəlidir ki, bu da göbələklərin mitselilərini xatırladır (hiflər kimi). Bacteriyalar kimi Actinomisetlərin də nüvələri kiçik deyil. Onlarda nüvə maddəsi protoplazmaya yayılmışdır. Actinomisetlər hiflərin sadə bölünməsi yolu ilə yaxud spor əmələ gətirməklə çoxalır. Qidalı mühitdə sıx ərp, orqanizmdə isə druzlar adlanan dənələr şəklində yığınlar əmələ gətirirlər.

**Druzlar** — formasını dəyişmiş mitselilərin özünəməxsus toplanması nəticəsndə əmələ gələn törəmələrdir. Druzun forması hər tərəfə çıxan şüanı xatırladır. Məhz buna görə də Actinomisetləri şüalı göbələklər də adlandırmaq olar. Actinomisetlər qram müsbət boyanır. İnsan və heyvanlarda Actinomikoz adlanan xəstəlik törədir. Actinomisetlərin əksəriyyəti antibiotik produsentlərdir.

## İstinadlar
Əyricə

**Əyricə** — "ayrılmış, əyri-üyrü" mənasında işlənən əyri sözünə "cə" şəkilçisinin artırılmasından əmələ gələn söz.

**Kəndlər**
*Əyricə (Bərdə) — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
*Yeni Əyricə — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. 

**Bələdiyyələr**
*Əyricə bələdiyyəsi — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunda bələdiyyə. 
*Yeni Əyricə bələdiyyəsi — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunda bələdiyyə. 

**Dağlar, yaylaqlar, qışlaqlar**
*Əyricə (dağ) — Göyçə (Sevan) gölünün şərqində dağ.  
*Əyricə (yaylaq) — Dərələyəz və Göyçə mahalları arasında sərhəddə yerləşən yaylaq.
*Əyricə (qışlaq) — Çəmbərək (Krasnoselo) rayonunda qışlaq.

**Çaylar**
*Əyricə (çay) — Çəmbərək (Krasnoselo) rayonunda çay.
Romeo və Cülyetta (film, 1968)

**"Romeo və Cülyetta"** () — rejissor Franko Zeffirellinin filmi.

## Məzmun
Bu məşhur əhvalat orta əsrlər Veronasında baş verir. Düşmən ailələrdən olan iki gənc bir-birilərinə aşiq olurlar. Tale onları birləşdirmir və onların birgə olmasına bir neçə amil öz təsirini göstərir. Təkcə ölüm onları bu acı taleyin əlindən qurtarır. Və beləcə bu məhəbbət əsrlər boyu yaşayır.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
: **Əsərin müəllifi:** Vilyam Şekspir
: **Ssenari müəllifləri:** Franko Brusati, Masolino D'Amiko, Franko Zeffirelli
: **Rejissor:** Franko Zeffirelli
: **Operator:** Paskualino De Santis
: **Bəstəkar:** Nino Rota
: **Prodüserlər:** Con Braburn, Entoni Heyvlok-Allan

### Rollarda
: Leonard Uaytinq — Romeo
: Oliviya Hassi — Cülyetta
: Con Mak Eneri — Merkusio
: Pet Heyvud — Cülyettanın dayəsi
: Robert Stivens — Verona knyazı
: Maykl York — Tibalt
: Brüs Robinson — Benvolio
: Pol Hardvik — Kapuletti
: Nataşa Perri — Kapulettinin arvadı
: Antonio Pyerfederiçi — Montekki
: Esmeralda Ruspoli — Montekkinin arvadı
: Roberto Bisakko — qraf Paris

## İstinadlar
Əyricə (dağ)

**Əyricə** — İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indiki Qaranlıq (Martuni) rayonunda dağ. Göyçə gölünün şərqində yerləşir. Hündürlüyü 2660 m-dir.

## Mənbə
* İbrahim Bayramov. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri
Əyricə (yaylaq)

**Əyricə** — İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indiki Keşişkənd (Yeğeqnadzor) rayonunda yaylaq. Dərələyəz və Göyçə mahalları arasında, sərhəddə yerləşir.

## Mənbə
İbrahim Bayramov. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri
Əyricə (qışlaq)

**Əyricə** — İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indi Çəmbərək (Krasnoselo) rayonunda qışlaq. Rayondakı **Toxluca** kəndinin ərazisində, **Ağbulaq** kəndi ilə sərhəddə yerləşir.

XI–XIII əsrlərdə bura kənd olmuşdur. Sonralar kənd ləğv edilmiş, qışlağa çevrilmişdir. 1960-cı ildən sonra **Toxluca** kəndinin qoyun ferması yerləşirdi.

## Mənbə
İbrahim Bayramov, QƏRBİ AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLİ TOPONİMLƏRİ
Əyricə çayı

**Əyricə** — İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indi Çəmbərək (Krasnoselo) rayonunda çay. Rayondakı Ağbulaq və Toxluca kəndinin sərhəddindən axır.

## Mənbə
İbrahim Bayramov. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri
Dağ tapiri

**Dağ tapiri** ()) — Təkdırnaqlılar dəstəsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Düzənlik tapiri

**Düzənlik tapiri**; **Yəhərli tapir**; **Braziliya tapiri** ()) — Təkdırnaqlılar dəstəsinin tapirkimilər fəsiləsinin  cinsinə aid məməli heyvan növü.

## Yarımnövləri
* *T. t. aenigmaticus*
* *T. t. colombianus*
* *T. t. spegazzinii*
* *T. t. terrestris*

## Yayılması

Düzənlik tapirinə Cənubi Amerikanın And dağlarının şərqində böyük bir ərazidə rast gəlinir. Onların arealı Kolumbiya və Venesueladan Braziliyanın cənubuna kimi, Paraqvay və Argentinanın şimal hissələrində olan əraziləri əhatə edir. Yaşayış yerləri meşələr, ilk növbədə onların həmişə su hövzələrinə yaxın yerlərdə olmağa çalışdıqları tropik meşələrdir.
Yəhərli tapir

**Yəhərli tapir** ()) — Təkdırnaqlılar dəstəsinin Tapirkimilər fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. İki yarımnövə ayrılır: Hartman dağ zebri (*Equus zebr hartmannae*) və *Equus zebr zebr*.

Tapirlər arasında ən böyüyü hesab olunur. Bədəninin uzunluğu 1,8-2,4 m, süysününün hündürlüyü 0,75–1 m, kütləsi 250-320 kq olur. İndiyədək məlum olan ən böyük yəhərli tapirin kütləsi 540 kq olub.

## Xarici keçidlər

* Tapirus indicus Ultimateungulate saytında
* Tapirus indicus Animal Diversity Web saytında
* Tapirus indicus
* Tapirus indicus Animalinfo.org saytında
Cüyür

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

Dağlıq və dağətəyi meşələrdə daim yırtıcı heyvanların əhatəsində yaşayan cüyürü, sözsüz ki, canavar, çaqqal, vəhşi pişik, yenot və vaşaq kimi yırtıcılar asanlıqla tutub yeyirlər. Mühafizə zonalarında da yırtıcı heyvanlar cüyürlərin həyatına mütəmadi təhlükə törədir. Digər tərəfdən, nəinki dağlıq və dağətəyi yerlərdə, həmçinin qoruqlarda da bəzi ovçular cüyürün real düşməninə çevrilirlər. Hər anı təhlükə qarşısında qalan cüyür yaşayış sahəsini seçərkən ilk növbədə salamatlığının qayğısına qalır. Odur ki, kəsilmiş sahələrlə növbələnən qarışıq və enliyarpaq meşələri, tala və gölməçələri seçir. Burada onlar həm özlərini gizləyir, həm də rəqibini aydın görmək imkanı əldə edir. Sabit qar örtüyü olmayan yerlərdə dağların cənub yamaclarındakı seyrək meşələrə çəkilməklə qışı keçirirlər.

Cüyürlərdə də bir sıra heyvanlar kimi mövsümi uyğunlaşmalar var. Yaz və payız tüləməsi (tükdəyişmə), habelə buynuzların tökülməsi baş verir. Payız tüləməsi və buynuzdəyişmə oktyabr ayına təsadüf edir. Heyvanın gündəlik fəallığı kənar təsirlərdən, habelə həyat tərzindən çox asılıdır. Normal şəraitdə, yayda səhər, axşam və gecə, qışda isə bütün günü fəal olur. Miqrasiya və köçmələr cüyürlər üçün də xarakterikdir. Ən çox da mövsümi xarakter daşıyır. Dincəlmə vaxtı günorta saatlarıdır. Məskunlaşdığı sahəyə həddən artıq bağlı heyvandır cüyür. Məlumdur ki, hər bir heyvanın müəyyən qida və yaşayış sahəsi var. Ələkbərov və Quliyevin tədqiqatlarında qeyd edilir ki, yaşlı erkək cüyürün sahəsində yalnız dişi fərdlərin və həmin ildə doğulmuş balaların yaşamaq ixtiyarı var. Lakin "böyümüş erkəkləri "sahib" öz ərazisindən qovur və hətta öldürür" də. Hər bir canlı yaşayış sahəsini qoruma instinktinə malikdir. Axı onun bütün həyat tərzi məhz burada formalaşır: qidalanma, çoxalma, sürüəmələgətirmə, köçmə, miqrasiya və s. Yay aylarında fərdi yaşayış sahəsinin diametri adətən 2–3 km-dən çox olmur. Qışda isə otlaq azaldığından böyük sahəyə ehtiyac qalmır. Ümumiyyətlə, bütün mövsümlərdə cüyürlərin məskunlaşdığı ərazinin ölçüsü 25–125 hektar olur. Köçmə vaxtı iri qruplar yaratmasına baxmayaraq, cüyürlər özünümüdafiədə daha çox fərdiyyətçi kimi çıxış edirlər, yəni çoxluq halında düşməndən qorunmağı bacarmırlar. Odur ki, yırtıcı heyvandan sürü şəklində olsalar belə, yalqız olduqdakı qədər qorxurlar. Bir cüyür populyasiyasında (eyni növdən olan fərdlərin yığını) 3–100 başa qədər heyvan olur ki, onların da tutduğu sahənin ölçüsü 1000 hektara yaxındır. Adətən belə sahələrdə cüyürlər 25–40 baş təşkil edirlər.

Köç və miqrasiyalar dövründə cüyürlər qruplar şəklində hərəkət edirlər. Yaxşı üzə bilmələri qarşılarına çıxan çaylardan asanlıqla keçmələrinə kömək edir. Yayda dişi fərdlər cavan cüyürlərlə, erkəklər isə tək-tək, nadir halda 2–3 baş olmaqla kiçik qruplar əmələ gətirirlər. Yazda, yeni körpələr doğulmazdan əvvəl qruplar dağılmağa başlayır. Cüyürlərin çoxalma dövrü çox maraqlı keçir. Avropa cüyürlərinin hövrəgələn vaxtı iyul-avqust aylarına təsadüf edir.

## Növləri
* 
* .

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Uenlok və Mandevil

**Uenlok və Mandevil** ( — 2012-ci il London Yay Olimpiya Oyunlarının talismanları

2012-ci il London Yay Olimpiya Oyunlarının ilk talismanları metal rəngdə Venlok və Mendevill adlı iki təkgözlü məxluqlar seçilmişdir.

Maç Venlok kəndində XIX əsrdə idman oyunları keçirilib. Həmin oyunlar Pyer de Kuberteni Ümumdünya Olimpiya Oyunlarının yaradılmasına ruhlandırıb. Bukinhemşir qraflığında yerləşən Stouk Mandevill hospitalı isə Paralimpiya Oyunlarının dünyaya gəldiyi yer kimi göstərilir.

Olimpiadanın talismanı olan kimi Venlok əllərində olimpiya halqalarının sayı qədər — 5 qolbaq gəzdirir. Mendevill isə öz baş forması ilə Paralimpiya Oyunları simvolunu təkrarlayır. Hər iki məxluqun alnında sarı fonarlar yanır. Bu isə London taksilərinin üstündəki analoji işarəni əks etdirir.

Bu talismanları rəssam Maykl Morpuqro hazırlamışdır. Təşkilat komitəsinin sədri Sebastyan Kounun sözlərinə görə, talisman seçimində uşaq və ailə cütlüklərindən ibarət fokus qrupların fikirləri nəzərə alınıb. Onun fikrincə, uşaqlar olimpiadanın talismanları qismində heyvanları görməyi o qədər də arzu etməyiblər. Onlar öz tarixi əlamətlərinin talismanlarda əksini istəyiblər.

## Mənbə
*London olimpiadasının talismanları təqdim olundu 

## İstinadlar
Kenquru

**Kenquru** () — Kenqurular fəsiləsindən heyvan cinsi.

Kenqurular arxaya tullana bilmir.

## Bədən quruluşu
Güclü uzun ayaqları ilə tullanaraq hərəkət edən kenquru uzun quyruğu ilə (3-cü ayaq kimi istifadə edir) müvazinətini saxlayır. Hər ayağında 4 barmaq var və barmaqlar dırnaq ilə sonlanır.

Başı və ağzı nisbətən kiçikdir, qulaqları isə genişdir.

## Kenqurunun çantası
Təzə doğulmuş kenquru balası çox kiçik olur, cəmi 2 santimetr. O, anasının kisəsində sakitcə yaşayıb böyüyür. Bala kenquru anasının çantasına özü çıxır, onun döşlərindən süd əmməyə başlayır. Çəkisi 9 kiloqrama çatana qədər o, kisədə qalır. Çantalar vacib rol oynadığına görə belə heyvanları kisəlilər adlandırırlar.

## Reproduksiya

## Kenqurunun südü
Yeni doğulmuş kenquru balası lobya dənəsi böyüklüyündə olur və ayaqları hələ yeni inkişaf etməyə başlayır. Balalar doğulduqda kor olurlar. Çünki kenquru balaları ana bətnində inkişafını tamamlamadan dünyaya gəlirlər. Buna görə də ananın bədənində hazırlanmış tüklü kisə balalar üçün mühüm qorunma yeridir. Bala böyüdükcə bu kisə də genişlənir. Kisənin girişində balanın düşməyinin qarşısını alan xüsusi əzələlər vardır. Ana kenquru suya girdiyi zaman da bu əzələlər vasitəsilə suyun içəriyə dolmasının qarşısı alınır. Kenquruların südü balaların tələbatına uyğun xüsusiyyətdə olur. Südün tərkibindəki yağ və digər birləşmələr balanın böyüməsinə və ehtiyaclarına uyğun olaraq dəyişir. İlk bala süd əmərkən yeni doğulan ikinci bala üçün də asan həzm olunan süd verilməyə başlayır. Üçüncü bala dünyaya gəldikdə isə fərqli tərkibə malik üç süd növü istehsal edilir. Hər bala onun üçün hazırlanan südü asanlıqla tapır.

## Kenqurunun növləri
Kenqurunun 60-a qədər növü məlumdur. Avstraliyada və Yeni Zelandiyada onların hamısına rast gəlmək olar. Kenquru növlərinin ən böyüyü Kürən (sarı) kenqurudur. Onun kütləsi 90 kiloqrama yaxındır. Ən balacası isə muskus kenqurusudur, çəkisi cəmi yarım kiloqramdır.

## Kenqurunun qidalanması
Marallar və qəzəllər kimi, Cənub yarımkürəsində yaşayan kenqurular da otla və qısaboylu bitkilərin yarpaqları ilə qidalanırlar.

## Etimologiyası
Kenquru Avstraliya qitəsinin bəzəyi sayılır. Avstraliyaya ilk dəfə gələn ingilislər hələ o vaxta qədər dünyanın heç bir yerində bu cür qəribə heyvan görməmişdilər. Onlar bu qəribə heyvanı göstərib yerli sakinlərdən onun adını soruşmuşlar. Yerlilər də ingilislərin nə dediyini anlamırlar və Avstraliya dilində "Kenquru" sözünü eşidən ingilislər elə bilirlər ki, bu söz elə həmin heyvanın adıdır. Onlar bu heyvanı da Avropaya "Kenquru" adı ilə tanıdırlar. Beləcə, Avstraliyanın aborogenlərinin dilində "mən sizi anlamıram" sözü bu qəribə heyvanın adına çevrilmişdir.

## Həmçinin bax
*Kenquru məhkəməsi
*Kenquru siçanı

## İstinadlar
Piter Druker

**Piter Druker** () — Avstriya mənşəli amerikalı alim; iqtisadçı, publisist, pedaqoq, XX əsrin ən nüfuzlu menecment nəzəriyyəçilərindən biri. İdarəetmə, təşkilatçılıq, iş strategiyası, liderliyin inkişafı  və işçilərin motivasiya edilməsi məsələlərində biznes qaydalarını dəyişən bir ekspert olmuşdur. Xüsuilə özəlləşdirmə, hədəflərlə idarəetmə və davamsızlıq kimi konsepsiyaların yaradıcısı və müasir idarəetmə ideyasına qazandıran şəxsdir. İdarəetmədə desentralizasiya anlayışını tanıtması ilə böyük şöhrət qazanmışdır.

## Peter Ducker-a məxsus fikirlər:
19 noyabr 1909-cu ildə anadan olmuş amerikalı alim, iqtisadçı, XX əsrin ən görkəmli menecment nəzəriyyəçilərindən biri, müasir menecment nəzəriyyəsinin banisi, publisist, müəllim və yazıçı Piter Ferdinand Druker (Peter Ferdinand Drucker  “İnformasiya işçisi” anlayışını elmə gətirmiş Druker 39 kitabın və yüzlərlə məqalənin müəllifidir.

- Hər hansı bir təşkilatda insanlar üçün vəzifə almaq işlərini müvəffəqiyyətlə yerinə yetirməkdən daha vacib hala gəlibsə, təşkilat risk almaqdan çəkinib yalnız edilən nöqsanları araşdırırsa, əməkdaşlar güclü xüsusiyyətlərini inkişaf etdirməkdən çox zəif yönlərinin inkişafıyla məşğuldurlarsa, şəxsi münasibatlər performans və müvəffəqiyyətdən daha əhəmiyyətli hala gəlibdirsə o təşkilat xəstədir.

-   Beş ölümcül günah:
“İlk günah, yüksək mənfəət marjı və artıq qiymətləndirməyə sitayiş etməkdir.
İkinci günah, yeni bir məhsula bazarın qaldıracağı qədər qiymət qoymaqdır.
Üçüncü günah, xərc nəzarətli qiymətləndirmədir.
Dördüncü günah, sabahın fürsətini dünənin mehrabında qurban etməkdir.
Beşinci günah, problemləri bəsləyərkən fürsətləri acından öldürməkdir.”

-  “Məlumatın ustası olmasan qulluqçusu olarsan.” Yəni rəhbərlər məlumatı daha yaxşı başa düşməyi, analiz və idarə etməyi bilmək məcburiyyətindədir.

-  “Marketinqin məqsədi müştərini tanımaq və anlamaqdır ki,  müştəriyə uyğunlaşan özü özünü satan məhsul istehsal edilə bilsin.”

-  “Müəssisələrin iki əsas funksiyası vardır: Marketinq və innovasiya. Digər funksiyalar hamısı bu ikisi üçündür. Bu ikisi qazancdır- gətirir; Digərləri xərcdir, aparır.”

## Seçilmiş əsərləri

* *Managing the Non-Profit Organization: Practices and Principles (1990)* / Azərb. dilində: "Mənfəət güdməyən təşkilatların idarə edilməsi. Post-kapitalist cəmiyyəti". Bakı,"Nurlar". 2007, 400 səh. ISBN 9952-403-42-9

## Ədəbiyyat
*Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: “İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
## Xarici keçidlər
*"Biznes qaydalarını dəyişən Piter Draker" məqaləsi
Sincablar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi. Fars mənşəli olan sincab kəlməsi, qədim Azərbaycan türkcəsində dəgən adlanırmış.  

## Şəkillər

Streifenhoernchen 1 db.jpg|Burunduk *Tamias striatus*
Europäischer Ziesel in Hockstellung.jpg|Sünbülqıran
Glaucomys volans.jpg|Amerika uçansincabı *Glaucomys volans*
DogGroundHog-small.jpg|Marmot


## İstinadlar

## Həmçinin bax
İkikəsicidişlilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

Kisəlilərin ən geniş yayılmış dəstəsi olub, 120 növü özündə birləşdirir. İkikəsicidişlilərə kenquru, koala, vombat kimi tanınmış müasir nümayəndələr, eləcə də diprotodon, kisəli şir kimi nəsli kəsilmiş nümayəndələr daxildir.

İkikəsicidişlilər Avstraliya və ona qonşu olan adalarda, o cümlədən Yeni Qvineya və Sulavesi adalarında yayılmışdır.

## Təsnifatı
* **Vombatiformes** yarımdəstəsi
** 
**  fəsiləsi
* **Phalangeriformes** yarımdəstəsi
**  fəsiləsi
**  fəsiləsi
**  fəsiləsi
**  fəsiləsi
**  fəsiləsi
**  fəsiləsi
* **Macropodiformes** yarımdəstəsi
**  fəsiləsi
**  fəsiləsi
**  fəsiləsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kenqurular

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Təsnifatı
* **Sthenurinae** yarımfəsiləsi
** **[[Zolaqlı kenquru]]**, Zolaqlı vallabi-dovşan, *Lagostrophus fasciatus*
* **Macropodinae** yarımfəsiləsi
** **Kenquru və [[vallabi]]**
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
***  (nəsli kəsilib)
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
** 
** 
*** *[[Petrogale assimilis]]*
*** *[[Petrogale brachyotis]]*
*** *[[Petrogale burbidgei]]*
*** *[[Petrogale coenensis]]*
*** *[[Petrogale concinna]]*
*** *[[Petrogale godmani]]*
*** *[[Petrogale inornata]]*
*** *[[Petrogale herberti]]*
*** *[[Petrogale lateralis]]*
*** *[[Petrogale mareeba]]*
*** *[[Petrogale penicillata]]*
*** *[[Petrogale persephone]]*
*** *[[Petrogale purpureicollis]]*
*** *[[Petrogale rothschildi]]*
*** *[[Petrogale sharmani]]*
*** *[[Petrogale xanthopus]]*
** **[[Filander]]**
*** *[[Thylogale billardierii]]*
*** *[[Thylogale stigmatica]]*
*** *[[Thylogale thetis]]*
** 
** **[[Caynaqquyruq kenquru]]**
*** *[[Onychogalea fraenata]]*
*** *[[Onychogalea lunata]]* (nəsli kəsilib)
*** *[[Onychogalea unguifera]]*
** **[[Vallabi-dovşan]]**
*** *[[Lagorchestes asomatus]]*
*** *[[Lagorchestes conspicillatus]]*
*** *[[Lagorchestes hirsutus]]*
*** *[[Lagorchestes leporides]]*
** **[[Ağac vallabisi]]** ?
*** *[[Dendrolagus inustus]]*
*** *[[Dendrolagus lumholtzi]]*
*** *[[Dendrolagus bennettianus]]*
*** *[[Dendrolagus ursinus]]*
*** *[[Dendrolagus matschiei]]* Matşi ağaclıq kenqurusu
*** *[[Dendrolagus dorianus]]*
*** *[[Dendrolagus goodfellowi]]*
*** *[[Dendrolagus spadix]]*
*** *[[Dendrolagus mbaiso]]*
*** *[[Dendrolagus scottae]]*
** **Yenu Qvineya [[Meşə vallabisi]]**
*** *[[Dorcopsis vanheurni]]*
***  və ya 
*** *[[Dorcopsis veterum]]*
*** *[[Dorcopsis hageni]]*
*** *[[Dorcopsis atrata]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sincab

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi. Bu cins Avropa, Şimali və Cənubi Amerikanın mülayim qurşaqlarında yayılmış 30-a yaxın növü özündə cəmləşdirir.

Ağac dələləri tez-tez budaqlardan, yarpaqlardan və digər materiallardan düzəldilmiş drey adlanan yuvalar qururlar. Bəzi dələlər isə ağacların içərisində yaşayır. Onların quyruqları tarazlığı qorumağa kömək edir, yıxıldıqda paraşüt kimi çıxış edir, istilik üçün yorğan rolunu oynayır. Dələlər əla yaddaşa malikdir və yüzlərlə basdırılmış qoz-fındıqların yerini xatırlaya bilir. Qış aylarına hazırlıq üçün yuvalarına yemək yığırlar. Sincablar fəsiləsinə zolaqlı balaca sincablar olan çipmunklar da daxildir. Onlara əsasən Şimali Amerikada rast gəlinir, baxmayaraq ki, bir növ, Sibir sincabı Asiyada tapılır. Çipmunklar qoz-fındıq və digər qida məhsullarını ağızlarına dolduraraq yuvalarına daşıyırlar.

## Təsnifatı

* **Sincab** *(Sciurus)* cinsi
** Abert sincabı *(S.aberti)*
** Qviana sincabı (Sciurus aestuans)*
** [[Allen sincabı]] *(S.alleni)*
** [[İran sincabı]] *(S.anomalus)*
** [[Arizona sincabı]] *(S.arizonensis)*
** [[Qızılıqarın sincab]] *(S.aureogaster)*
** [[Boz Karolin cincabı]] *(S.carolinensis)*
** *Sciurus colliaei*
** *Sciurus deppei*
** *Sciurus flammifer*
** *Sciurus gilvigularis*
** *Sciurus granatensis*
** [[Boz-sarı sincab]] *(S.griseoflavus)*
** [[Boz sincab]] *(S.griseus)*
** *Sciurus ignitus*
** *Sciurus igniventris*
** [[Yapon sincabı]] *(S.lis)*
** [[Neyarityan sincabı]] *(S.nayaritensis)*
** [[Qara sincab]] *(S.niger)*
** *Sciurus oculatus*
** *Sciurus pucheranii*
** *Sciurus pyrrhinus*
** [[Riçmond sincabı]] *(S.richmondi)*
** [[Sanborna sincabı]] *(S.sanborni)*
** *Sciurus spadiceus*
** *Sciurus stramineus*
** [[Ala-bəzək sincab]] *(S.variegatoides)*
** [[Adi sincab]] *(S.vulgaris)*
** [[Yukatan sincabı]] *(S.yucatanensis)''
** Druid sincabı 

## İstinadlar

## Mənbə
* Davidson, Alan. Oxford Companion to Food (1999), "Squirrel". p. 750. ISBN 0-19-211579-0

## Xarici keçidlər
* 200-dən çox müxtəlif növ sincabın fotosu 

## Həmçinin bax
Zəfəran

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Bu bitkinin 1 qramı 100 litr suyu sarı rəngə boyayır. Gövdə, demək olar ki, inkişaf etmir. Yarpaqlar kökətrafınada yerləşərək rozet əmələ gətirir. Yazın əvvəllərində çiçək açır. Çiçək yağmurlu havalarda və gecələr qapanır. Zəfəranın çiçəyinin dişiciyindən ədviyyat kimi istifadə olunur. Soyuq və şaxtalı havalara tab gətirə bilən zəfəranın kökü −18°dən +40°-dək temperaturda inkişaf edir. Amma çiçəkləmə dövründə, əksinə olaraq quru və günəşli hava əlverişlidir, çünki zəfəranın çiçəkləri donmağa qarşı çox həssasdır. Zəfəranın becərilməsi 3 min il öncəyə gedib çıxır. Bu bitki əsasən İranda, İspaniyanın cənubunda və Pakistanın Kəşmir əyalətində, həmçinin Azərbaycan, ABŞ, Mərakeş, Hindistanda, Meksikada, Türkiyədə, Fransada, Misirdə, Əfqanıstanda və Çində becərilir. Zəfəran bitkisi yüksək miqdarda maye tələb edir ki, bu səbəbdən də o yalnız Kəşmirdə illik 1000–1500 mm yağıntı düşməsi səbəbilə suvarılmadan yetişdirilir. Hətta illik 500 mm yağıntı düşən Yunanıstanda və 400 mm yağıntı düşən İspaniyada belə zəfəranı yalnız suvarma yolu ilə yetişdirmək mümkündür. Azərbaycan dilindən başqa ərəb dilində də bu bitkiyə "zəfəran" deyilir. İspanca "azafran", ingiliscə "saffron", fransızca "safrane", italyanca "zaferano" və hind dilində "zuffron" adlanır. Zəfərandan əsasən boyaçılıqda, əczaçılıqda və yeyinti sənayesində istifadə olunur. Keçmişdə boyaçılıqda xalça və s. boyamaq üçün geniş istifadə olunub. Buna səbəb həm boyama gücünün həddindən artıq çox olması (öz miqdarının 100 min misli qədər), həm də xoşagələn parlaq sarı rəng verməsi idi. Amma zəfəranın qiymətinin baha olduğuna görə indi boyaq maddəsi kimi çox az istifadə olunur. Zəfəranın əsas istehsalçısı İrandır. Belə ki, bu ölkənin payına ümumi zəfəran istehsalının 65%-dən çoxu düşür. İran hər il 40-dan çox ölkəyə ümumilikdə 200 tona yaxın zəfəran ixrac edir. Bu ölkələr əsasən İspaniya, BƏƏ, Almaniya, İtaliya, Fansa, Bəhreyn və İsveçrədir. Dünyada zəfəranın 70 cinsinə aid 1800 növü məlumdur.

## Dərman bitkisi
Zəfəran lap qədimdən dərman maddəsi olaraq istifadə edilir. Bu bitki iştahasızlıq, bronxit, həzm sistemi pozğunluqları və yuxusuzluq kimi xəstəliklərə qarşı müalicədə istifadə olunur. Zəfərandan, həmçinin xərçəng xəstəliyinin müəyyən edilməsində də istifadə olunur. ABŞ, Yaponiya, Rusiya, İspaniya, Fransa, Rumıniya və İngiltərədə siçanlar üzərində aparılan təcrübələrdə də zəfərandan istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Yarımnövləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gülxətmi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax