open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İspaniya–Türkmənistan münasibətləri

**İspaniya–Türkmənistan münasibətləri** — Türkmənistan və İspaniya arasındakı mövcud ikitərəfli münasibətlər. Hər iki ölkə Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı və BMT-nın tam hüququlu üzvüdür. Türkmənistanın İspaniyada səfirliyi yoxdur, ancaq Rusiyanın Moskvada şəhərində İspaniya işləri üzrə səlahiyyətli səfiri var. İspaniyanın Türkmənistanda səfirliyi yoxdur, lakin Moskvada Türkmənistan üçün akkreditə olunmuş səfirliyi var.
## Diplomatik münasibətlər
İspaniya və Türkmənistan 19 mart 1992-ci ildə diplomatik münasibətlər qurmuşdur. İspaniya 1990-cı illərin ortalarından etibarən Aşqabadda akkreditə olunmuş Moskvadakı səfirini saxlayır. Türkmənistan 25 sentyabr 2013-cü ildə Moskvada yerləşən İspaniyadakı ilk səfirini təsdiqləyir.

İspaniyaya səyahət etmək niyyətində olan Türkmənistan sakinlərinə viza verilməsi Almaniyanın Aşqabaddakı səfirliyinin konsulluq bölməsinin və ya İspaniyanın Moskvadakı Baş Konsulluğunun məsuliyyətidir.

2007-ci ilin aprelində Xarici İşlər və Əməkdaşlıq Naziri Migel Angel Moratinos ATƏT-in hazırkı prezidenti olaraq Türkmənistana səfər edir. Bu İspaniya hökumət üzvlərinin Türkmənistana ilk səfəri idi.

Nazir Moratinos Orta Asiya səfəri çərçivəsində 2009-cu ilin iyul ayında yenidən Türkmənistana səfər edir. Türkmən həmkarı Rəşid Meredovla görüşür. Bu səfər zamanı siyasi səviyyədə görüşlərin, enerji sahəsindəki əməkdaşlığın, universitetlər arasında əməkdaşlığın və elmi-texniki əməkdaşlığın təşviqi barədə razılıq əldə edilir. İkitərəfli münasibətlər hələ çox nadirdir.

## İqtisadi münasibətlər
İspaniya ilə Türkmənistan arasında ticarət minimaldır və statistik baxımdan əhəmiyyətsizdir. 2011-ci və 2012-ci ildə İspaniyadan Türkmənistana edilən ixracatı toplam İspan ixracatının sırasıyla 0.005 % və 0.011 %-dir.

2012-ci ildə İspaniyanın ixracatı 2011-ci ildəkindən iki dəfədən çox artır (+ 137%), idxal isə 9,5% azalır. Nəticədə əhatə səviyyəsi 322% (2011-ci ildə 123%) olmuşdur. Nəzərə alınmalıdır ki, mübadilə dəyərinin azaldılması nəzərə alınmaqla, ixracatda, idxalda, əhatə səviyyələrində və ticarət balansında illik dalğalanmalar həddindən artıq böyük (və bu səbəbdən) əhəmiyyətsiz ola bilər. Türkmənistandan demək olar ki, İspaniyaya ixracatı bir qayda olaraq pambıqdır.

## İstinadlar
İsveçrə–Türkmənistan münasibətləri

**Türkmənistan–İsveçrə münasibətləri** — Türkmənistan və İsveçrə arasındakı mövcud ikitərəfli münasibətlər. Hər iki ölkə ATƏT-in və BMT-nin həqiqi üzvüdür, üstəlik bitərəflik siyasətinə də sadiqdirlər.
## Tarix
Türkmənistan 8 may 1992-ci ildə İsveçrə ilə diplomatik əlaqələr qurmuşdur.

2008-ci ildə İnvestisiyaların Təşviqi və Qarşılıqlı Qorumaya dair Hökumətlərarası Saziş imzalanmışdır.

Türkmənistanın 11 aprel 2011-ci ildən bəri İsveçrədə bir səfirliyi və Cenevrədə BMT yanında Daimi Nümayəndəliyi var.

İsveçrənin Azərbaycanda səfirliyi var. Bu səfirlik həm də Türkmənistanla bağlı məsələlərə baxır.

İkitərəfli münasibətlər tarixində ilk dəfə Türkmənistan Prezidenti Qurbanqulu Berdiməhəmmədov 8 oktyabr 2012-ci ildə İsveçrəyə səfər edir. Türkmənistan və İsveçrə Konfederasiyası arasında gəlir və kapital vergiləri ilə bağlı ikiqat vergitutmanın qarşısını almaq üçün Konvensiya, Türkmənistan Xarici İşlər Nazirliyi ilə İsveçrə Federal Xarici İşlər Nazirliyi arasında Anlaşma Memorandumu, Türkmənistan Xarici İşlər Nazirliyinin BƏİ ilə Cenevrə Təhlükəsizlik Siyasəti Mərkəzi arasında Anlaşma Memorandumu imzalanmışdır. Türkmənistan Ticarət və Sənaye Palatası və İsveçrə-Rusiya/MDB Birləşmiş Ticarət Palatası arasında Anlaşma Memorandumu vardır.

20 noyabr 2014-cü il tarixində İsveçrə Konfederasiyasının Prezidenti Didier Burkhalter Türkmənistana işgüzar səfərdə olmuşdur.

## Türkmənistanın İsveçrədəki səfirliyi
Türkmənistanın İsveçrədəki səfirliyi (Cenevrə) 2011-ci ildə açılmışdır.

2015-ci ilin aprel ayından etibarən Səfirliyə Türkmənistanın İsveçrədəki fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Atageldi Xalcanov rəhbərlik edir.

### Səfirlər
Esen Muhammedoviç Aydoqdyev  (2011-2014)

Atageldi Xalcanov (2014 - indiyə qədər)

## İsveçrənin Türkmənistandakı səfirliyi
İsveçrənin Türkmənistandakı diplomatik nümayəndəliyi 2004-cü ildə açılmışdır. Türkmənistanda İsveçrə səfirliyi yoxdur.

2015-ci ilin oktyabrından İsveçrənin Azərbaycandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Filip Stalder eyni vaxtda Türkmənistanda akkreditə olunmuşdur.

Səfirlər
Ervin Hoffe (2004-2008) iqamətgahı Moskvada olmuşdur;
Alan Quidetti (2008-2011), iqamətgahı Bakıdadır;
Sabine Ulmann Şaban (2011-2013) iqamətgahı Bakıdadır;
Pascal Ebiçer (2013-2015), iqamətgahı Bakıdadır;
Filipp Stalder (2015 - indiki) iqamətgahı Bakıdadır.
## İqtisadiyyat
Türkmənistanda İsveçrə kapitalı ilə 30-dan çox müəssisə fəaliyyət göstərir.
## Mənbə

## İstinadlar
Belarus–Türkmənistan münasibətləri

**Türkmənistan–Belarus münasibətləri** — Türkmənistan və Belarus arasındakı mövcud ikitərəfli münasibətlər. Hər iki ölkə BMT, ATƏT və MDB-nin həqiqi üzvləridir. Ölkələrin dünya siyasəti məsələlərində ortaq yanaşmaları var. Hal-hazırda Türkmənistanın Belarusdakı səfiri Murat Yazberdyevdir. Oleq Tabanyuxov Belarusiyanın Türkmənistandakı səfiridir.
## Tarix
Ölkələr arasında diplomatik münasibətlər 21 yanvar 1993-cü ildə qurulmuşdur.

Türkmənistan səfirliyi 1995-ci ilin oktyabrında Minskdə açılmışdır. İlk səfir İlya Veljanov olmuşdur. Belarusiya Respublikasının Türkmənistandakı səfirliyi 2002-ci ildə açılmışdır.

Müxtəlif sahələrdə ikitərəfli əməkdaşlığı tənzimləyən 31-dən çox dövlətlərarası, hökumətlərarası və idarələrarası müqavilələr imzalanmışdır.

Ən yüksək və yüksək səviyyələr daxil olmaqla siyasi sahədə əlaqələr qorunur. Belarusiya Prezidenti Aleksandr Lukaşenko dörd dəfə Türkmənistana səfər etmişdir (2002-ci ilin mayı  - Belarus Respublikası Prezidentinin Türkmənistana ilk rəsmi səfəri, 2009-ci ilin iyun ayı - ikinci rəsmi səfər, 2011-ci ilin aprel ayı  - üçüncü rəsmi səfər, 2013-cü ilin noyabr ayı  - dördüncü rəsmi səfər).

2010-cu ilin yanvarında Türkmənistan Prezidenti Qurbanqulu Berdiməhəmmədov Belarus Respublikasına rəsmi səfər edir. 2012-ci ilin aprel ayında Türkmənistan Prezidenti Qurbanqulu Berdiməhəmədovun Belarus Respublikasına ikinci rəsmi səfəri baş tutur.

2014-cü ilin oktyabr ayında Türkmənistan Prezidenti Qurbanqulu Berdiməhəmmədov Belarus Respublikasına rəsmi səfərə gəlir. Səfər zamanı Türkmənistanın Minskdəki yeni səfirliyinin təməlində bir kapsul qoyulur. Layihə və inşaat müqaviləsi Renaissance şirkəti ilə imzalanmışdır. Ümumi tikinti sahəsi 7137 m² olacaqdır. Layihənin başa çatması 2016-cı ilin fevral ayına planlaşdırıldı.

İki ölkənin xarici işlər nazirlikləri arasında əlaqələr, beynəlxalq təşkilatlarda qarşılıqlı əlaqə saxlanılır.

## Mədəni əməkdaşlıq
Birgə sərgilər və digər tədbirlər keçirilir. 2012-ci ildə Türkmənistan Dövlət Sirki "Bənzərsiz Atçılıq Sirki" proqramı ilə Minskə qastrol səfərinə gəlir.
Bundan əlavə 7.400 türkmən tələbəsi Belarus universitetlərində təhsil alır.

2012 və 2014-cü illərdə Belarusda Türkmənistanın Mədəniyyət Günləri keçirilmişdir.
## Ticarət və iqtisadi əməkdaşlıq
2013-cü ildə ölkələr arasında ticarət dövriyyəsi 300 milyon ABŞ dollarını keçmişdir.

Belarus Türkmənistana mühəndislik məhsulları: yol, inşaat və kənd təsərrüfatı maşınları, şəhər sərnişin və bələdiyyə nəqliyyatı, traktorlar, yük maşınları, həmçinin velosipedlər, forkliftlər, təkərlər, dərmanlar, kimyəvi saplar, ağac məhsulları, qida məhsulları verir. Əsasən MAZ, MTZ, Amkodor fabrikləri tərəfindən istehsal olunan avadanlıq təmin edilir.

Belqorximprom Türkmənistanın Lebap vilayətində ildə 1,4 milyon ton tutumlu potasyum gübrələrinin istehsalı üçün Qarlıq mədən və emalı zavodunu inşa edir. Müqavilənin ümumi məbləği 1 milyard ABŞ dollardır.

Minskdə “Türkmən-Belarus Ticarət Evi”, Aşqabadda “Belarus-Türkmən Ticarət Evi” vardır.
## İstinadlar
II Manuel

**II Manuel** (;  — Portuqaliyanın sonuncu kralı. Saksen-Koburq-Qota evinə mənsub idi, rəsmi olaraq Braqanza sülaləsinin nümayəndəsi sayılırdı (lakin əslində onlar yalnız qadın xəttində, Saksen-Koburq-Qota ailəsinə mənsub idilər).

## Bioqrafiyası
Kral I Karloşun və Orleanlı Ameliyanın ikinci oğlu. 198 yaşında, 19 fevralda atası və taxtın varisi Luiş Filipenin böyük qardaşı Lissabonda 1 fevral 1908-ci ildə öldürüldükdən sonra taxta çıxdı. Manuel özü də bu sui-qəsd cəhdində yüngül yaralandı. Sosialistlər və Respublikaçıların qəti bir qələbə qazandığı demokratik seçki adlanan diktator hökuməti qovdu. İki il sonra (1910), inqilab tərəfindən devrilən Portuqaliya bir respublika elan edildi.

Sürgündə Manuel orta əsr Portuqal ədəbiyyatı haqqında bir kitab yazdı. Böyük Britaniyada öldü. 1913-cü ildən bu yana Auqusta Victoriya Hohentsollern (1890–1966) ilə evləndi, ancaq evlilik övladsız oldu. Onun ölümü ilə Koburq Evinin Portuqaliya qısa müddətə kəsildi. Sülalədəki üstünlük, uzaq qohumlara (Duarti qolları) — sürgün olunmuş Kral I Miqel nəsillərinə keçdi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Король в эмиграции // *twickenham-museum.org.uk*
Birinci Portuqaliya Respublikası

**Birinci Portuqaliya Respublikası** () — Portuqaliya tarixində 1910-cu ildə baş veren inqilab ilə 1926-cı il dövlət çevrilişi arasındakı 16 illik dövr.
Portuqaliyanın 1908-ci ildəki regisidi və respublikaçıların ölkə hökumətindəki artan rolu, anti-katolik, anti-monarxist, liberal yönümlü duyğuların artmasına səbəb oldu. Əsrlər boyu davam edən Portuqaliya krallığının mühafizəkar təməllərinin çökməsi çox sürətlə baş verdi. Cümhuriyyətin mövcudluğunun ilk iki ilində bir çox demokratik islahatlar aparıldı: ümumtəhsil məktəbi sisteminin genişləndirilməsinə başlandı, 1911-ci ildə Portuqaliyalı işçilər tətil hüququ aldılar və vergi islahatı da həyata keçirildi. İlk respublika parlamenti 1911-ci ilin mayında seçildi.

İlk respublika dövründə ölkədə həddindən artıq qeyri-sabitlik yaşandı  —  1910-1926-cı illərdə 44 hökumət dəyişdirildi, 24 qiyam, 158 ümumi tətil, narazı hərbi personalın iştirakı ilə 17 dövlət çevrilişi cəhdləri oldu. 1921-ci ildə, Qanlı Gecə deyilən zaman, putşistlər tərəfindən istefa etmək məcburiyyətində qalan Baş nazir Antonio Qranju və bir sıra digər siyasətçilər öldürüldü. Cümhuriyyətin səkkiz prezidentindən yalnız biri bütün müddətə xidmət etdi. 18-ci çevriliş cəhdi Portuqaliya ordusunun hakimiyyəti ələ keçirməsi ilə nəticələndi. 1926-1933-cü illərdəki İkinci Portuqaliya Respublikası belə quruldu və yeni bir konstitusiya qəbul edildikdən sonra Yeni Dövlət (1933-1976) adlanan sözdə Salazar diktatorluğuna çevrildi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Leal, Ernesto Castro. "Parties and political identity: the construction of the party system of the Portuguese Republic (1910–1926)." *E-journal of Portuguese History* 7#1 (2009): 37–44. Online
* Meneses, Filipe Ribeiro De. *Afonso Costa* (London: Haus Publishing, 2010); 227 pp. excerpt
* Sardica, José Miguel. "The Memory of the Portuguese First Republic throughout the Twentieth Century," *E-Journal of Portuguese History* (Summer 2011) 9#1: 1–27. online
* Wheeler, Douglas L. "The Portuguese revolution of 1910." *Journal of Modern History* (1972): 172–194. in JSTOR
* Wheeler, Douglas L. *Republican Portugal: a political history, 1910–1926* (U of Wisconsin Press, 1999)
Jonqar-Alatau Milli Parkı

**Jonqar-Alatau Milli Parkı** ( , *Jońǵar Alataýy ulttyq parki) ―* Qazaxıstanın Çinlə cənub-şərq sərhədində yerləşən, təcrid olunmuş, buzlu dağ silsiləsi. Ərazinin unikal ekologiyasını qorumaq üçün 2010-cu ildə burada milli park yaradılmışdır. Parkın yaradılmasının səbəblərindən biri ərik, zirinc, albalı və qarağat da daxil olmaqla bəzi vəhşi meyvə ağaclarının meşələrini qorumaqdır. Parkın ərazisinin təqribən 1%-i dünyadakı bütün mədəni alma növlərinin ataları olan Sievers alması ağaclarından ibarət meşələrdir. 

Park qərbdən şərqə 300 km məsafə boyunca uzanır və Almatı vilayətinin Aksu, Sərkənd və Alakol rayonlarından keçir. 

## Topoqrafiya
Park, cənubda Tyan-Şan, şimalda isə Altay Dağları olmaqla iki dağ arasında uzanan Cynqariya Alatausunun şimal yamacında yerləşir. Parkın ərazisi dağlıqdır. Parkın şimalından və qərbindən Balxaş gölünə müvafiq olaraq iki əsas çay - Aksu çayı və Lepsi çayı axır. Dağlarda böyük buzlaqlar var.
## İqlim
Jonqar-Alatau Milli Parkında soyuq yarımsəhra iqlimi hakimdir. Orta və yüksək hündürlüklərə daha çox yağıntı düşsə də və bu hündürlüklər ətraf bölgədən daha soyuqdur. Jonqar-Alatauda temperatur yanvar ayında ortalama , iyulda isə -dir. Orta yağıntı ildə 362 mm-dir və hündürlük və yerləşmə səbəbindən fərqlənə bilər.

## Bitkilər və heyvanlar
Parkın ərazisi bioloji müxtəlifliyə görə Qazaxıstanda Altay bölgəsindən sonra ikinci yerdədir. Buna səbəb ərazinin bir çox coğrafi və iqlim zonası üçün keçid zonasında olması, həmçinin kəskin hündürlük fərqidir. Hündürlük zonaları aşağıdan yuxarıya müvafiq olaraq səhra, otlaq, kolluq, meşə, çəmən və alp çəmənliyi olaraq bir-birini əvəz edir. Ərazinin florası 112 ailədən və 622 cinsdən ibarət 2168 növ bitkini əhatə edir. Növlərin 76-sı bölgə üçün endemikdir.

Meşələr əsasən şam və küknardan ibarət olsa da, parkda əhəmiyyətli vəhşi meyvə ağacları da mövcuddur.

Parkda son illərdə çox sayda qar bəbiri qeydə alınmışdır.

## İstinadlar
İodometriya

**İodometriya** — yod və ya kalium yodidin iştirakı ilə oksidləşmə-azalma reaksiyalarına (oksidimetriyanın bir növü) əsaslanan maddələrin təyin edilməsi üçün titrimetrik (həcmli) analizdir:
:: \mathsf{I_3^- + 2e^- \rightleftarrows 3I^-}
Bu reaksiya üçün standart elektrod potensialı +0.545 V-dir.

Reaksiya üçün:
:: \mathsf{I_2 + 2e^- \rightarrow 2I^-}
standart elektrod potensialı +0.536 V-dir.

Birbaşa l2 məhlulu ilə iodometrik titrləmə, xüsusən azaldıcı maddələrin Kl-in iştirakı ilə titrlənməsi üçün istifadə edilə bilər:

Bu metod As (III), Sn (II), Sb (III), sulfidlər, sulfitlər, tiosulfatlar və s. konsentrasiyasını təyin edir:
:: \mathsf{Na_2SO_3 + H_2O + I_2 \rightarrow Na_2SO_4 + 2HI}

Reaksiya olunmamış miqdarı natrium tiosulfatın titrlənməsi ilə, yodun çoxu ilə azaldıcı maddələr təyin etmək də mümkündür.

Dolayı iodometrik titrləmə oksidanları titrləmək üçün istifadə olunur; bu vəziyyətdə, təyin ediləcək maddələr bir natrium tiosulfat məhlulu ilə titrlənən yod meydana gətirmək üçün Kl-nin çoxluğu ilə qarşılıqlı təsir göstərir. Bu metod Cu(II), HO, Br, BrO, ClO konsentrasiyasını təyin etmək üçün istifadə olunur:
:: \mathsf{2KI + H_2O_2 \rightarrow 2KOH + I_2}
:: \mathsf{2Na_2S_2O_3 + I_2 \rightarrow Na_2S_4O_6 + 2NaI}

İometrik analiz metodu H ionlarının konsentrasiyasını təyin etmək üçün də istifadə olunur:
:: \mathsf{IO_3^- + 5I^- + 6H^+ \rightarrow 3I_2 + 3H_2O}

İodometrik analiz metodu həm də üzvi həlledicilərdə suyun təyini üçün *Fişer metodunun* əsasını təşkil edir.
## Titrlənmənin son nöqtəsinin təyini
Titrlənmənin son nöqtəsini təyin etmək üçün ən çox görülən göstərici yod ilə parlaq rəngli tünd göy qatqı əmələ gətirən nişastadır. α-pironun bir törəməsi olan kumarin digər göstəricidir. Titrlənmənin son nöqtəsi fiziki-kimyəvi analiz üsulları - potensiometrik, amperometrik və s-dır.

Titrlənmənin son nöqtəsini təyin edərkən səhvlər yodun dəyişkənliyi ilə, atmosfer oksigen ilə oksidləşməsi, asidik bir mühitdə sodyum tiosulfatın parçalanması və ya bir qələvi mühitdə natrium tiosulfatın yod ilə reaksiyası səbəbindən fərqli bir reaksiya mexanizmi ilə kalium yodid konsentrasiyasının dəyişdirilməsi ehtimalı əlaqələndirilir.

## İstinadlar

## Qeydlər

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
*
Kiranbek Makan

**Kiranbek Makan** () — Çinin kiçik forvard mövqeyində oynayan və hazırda "Şanxay Şarks" klubunda oynayan qırğız əsilli ətraf müdafiəçisidir. 11 il "Sincan Uçan Pələnglər" klubu ilə oynayan Kiranbek 2009-2011-ci illərdə ardıcıl üç böyük finalın və ilk çempionluqların vacib bir hissəsinə çevrildi. O, Şirelican Muxtar və Xu Quoçonq ilə birlikdə bu klubun ən məşhur oyunçularından biri kimi qəbul edilir. 2019 FİBA Basketbol Dünya Kuboku üçün Çin heyətində oynayırdı.

## Karyera
Kiranbek "Sincan Uçan Pələnglər"in ilk komandasına yüksəldi və 2008-2009 mövsümündə Çin Basketbol Birliyində debüt etdi O, komandanın 2008-2011-ci illəri əhatə edən 3 mövsümündə Böyük Finala vəsiqə qazandı. Komandanın elit perimetri müdafiəçisi kimi çıxış edirdi. Mövsümlər boyunca elit üç nöqtə atıcısı oldu.

2016-2017 mövsümündə Kiranbek 24.1 dəqiqə, 8.1 xal və 2.6 ribaund əldə etdi. "Sincan Uçan Pələnglər" üçün ilk CBA çempionatında əhəmiyyətli bir rol oynadı.

2019-20 mövsümündən sonra "Sincan Uçan Pələnglər" tərəfindən "Şanxay Şarks"-a 8 milyon yuana satılan Kiranbek sonuncu il komanda seçimi ilə sonuncu komanda ilə 3+1 müntəzəm (tip-C) müqavilə imzaladı. Maaşı ildə ortalama 7,5 milyon çin yuanı (1,1 milyon Amerika dolları), qeyri-maks müqavilələr üçün maksimum dəyərdir.

## Ad
Kiranbek Makan Qırğızıstandan olmasına baxmayaraq, Sincanda yaşamışdır. Onun adıyla bağlı bir neçə alternativ variant var. Kiranbek adı bu adın qırğız dilindən birbaşa köçürülməsidir. Alternativ olaraq, bəzi mənbələr dolandırıcı olaraq onun adını Mandarin Çin dili (可 兰 白克) vasitəsilə Kelanbayke olaraq transliterasiya etmişlər. Mandarin (马坎) vasitəsilə dolayı transliterasiya Makandır. Buna görə tam adının alternativ versiyalarına aşağıdakılar daxildir:

* Kiranbek Makan
* Kelanbayke Makan

Bəzi mənbələr səhvən bunları Kiranbek Makan və ya Kelanbayke Makan kimi qarışdıra bilər. Qeyd edək ki, bəzi mənbələrdə onun adı Korambek olaraq göstərilmişdir. Bu forma alternativ bir versiya deyil.

Qırğız adı olaraq, Kiranbek Makan ata ad sistemindən istifadə edir və verilmiş (ilk) ad Kiranbek və ata adı (atanın adı) Makandan ibarətdir. Buna görə Makan, Kiranbekin mərhum atasının adıdır. Ümumiyyətlə, adətən soyad tələb edən bir kontekstdə də ona yalnız Makan kimi müraciət etmək qəbuledilməzdir. Hər zaman adından və ya sadəcə Kiranbek adından istifadə edərək ona müraciət etmək lazımdır.

## xarici linklər

* Eurobasket.com-da profil

## İstinadlar
Portuqaliya inqilabı (1910)

**Portuqaliya inqilabı** — monarxiyanı ləğv edən və respublika idarəetmə formasını quran inqilab. İnqilab nəticəsində monarxiya ləğv edildi. Portuqaliya Krallığı mövcudluğunu dayandırdı. Birinci Portuqaliya Respublikası meydana gəldi (5 oktyabr 1910 — 28 may 1926).

## Arxa fon
XIX əsrin sonlarından bəri, bir çox şəhər əhalisi beynəlxalq məsələlərdə Portuqaliyanın mənafelərini qoruya bilməyən kralın hərəkətsizliyindən narazı qaldığından, ölkədə respublika əhval-ruhiyyəsi artmağa başladı (Çəhrayı Kart və Afrika üçün Mübarizə). Lissabon regisidi 1 fevral 1908-ci ildə törədilib. Kralın siyasətindən və ölkədəki ümumi vəziyyətdən narazı olan respublikaçı terrorçular, Lissabon Meydanında Portuqaliya kral ailəsinin kortejinə atəş etdilər. Sui-qəsd cəhdi nəticəsində Kral I Karlos (1863-1908) və böyük oğlu Braqanza hersoqu (1887-1908) Luiş Filipe öldürüldü. Qurtarılan II Manuel yeni kral elan edildi, lakin musiqiyə və sənətə həvəsli idi , siyasət və ordu ilə qətiyyən maraqlanmırdı. Respublikaçılar hakimiyyəti öz əllərinə almağa qərar verdi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Ефимов Н. В.* Революция 1910 г. в Португалии // Новая и новейшая история — 1976 — № 4
* *ALMEIDA, Paula Cardoso* O fim da monarquia: 5 de Outubro de 1910 1ª ed. — Matosinhos — QuidNovi — 2007 ISBN 978-989-554-353-3
* *QUENTAL, Antero de* [et. al.] Portugal em crise: da agonia da Monarquia à implantação da República 1ª ed. — Porto — Fronteira do Caos — 2006. — (Pensar Portugal; 5) ISBN 989-95063-2-X
* *A Maçonaria e a Implantação da República — Documentos Inéditos* (Simões Raposo/Carvalhão Duarte) Grémio Lusitano et Fundação Mário Soares (2009); 
* *Revolta Militar no Porto em 31 de Janeiro de 1891 — Os Conselhos de Guerra o Respectivas Sentenças* Porto editora (1891)
* article de Jorge de ABREU ''A Revolução Portugueza — O 5 de Outubro (Lisboa 1910)* Casa Alfredo David (Lisbonne — 1912)
* Augusto Ferreira do AMARAL *A Aclamação e D. Manuel II* (Lisbonne-1966)

== Xarici keçidlər ==
* 
* [http://www.hrono.info/sobyt/1910port.html Португальская революция] на *hrono.info''
*
Ötkür Həsən

**Ötkür Hesen** () hal-hazırda Çin Birinci Liqasında "Siçuan Ciuniu" komandasında oynayan Uyğur — Çin peşəkar dərnək futbolçusu .

## Klub karyerası
"Şandonq Lunenq Tayşan"-ın gənclər heyətində oynadıqdan sonra Ötkür 2011-ci ildə peşəkar futbol karyerasına başladı. Çin İkinci Liqasında "Şandonq Lunenq" gəncər komandasında oynadı və mövsümdə 14 oyun keçirdi.2012-ci ildə "Şandonq Lunenq"-in ilk komanda heyətinə yüksəldi. 19 avqust 2012-ci ildə Ötkür Super Liqada ilk oyununu "Quanju RF"-yə qarşı səfərdə 4–2 məğlubiyyətində etdi. Lakin ilk yarıda "Şandong Lunenq" üç qol buraxdıqdan sonra 46-cı dəqiqədə Du Vei tərəfindən əvəz olundu. 2014-cü ilin yanvarında Ötkür 31 dekabr 2014-cü il tarixinədək Çin Birinci Liqasında "Hebey Conqci" komandasında oynadı. 2015-ci ildə "Hebey Conqci" komandasına qalıcı bir transfer etdi. 2016-cı ildə digər komandaya göndərildi.

2017-ci ilin fevral ayında Ötkür, Çin Birinci Liqasında "Dalian Transsedens" komandasına transfer olundu.

## Beynəlxalq karyera
Ötkür, Çin U-20 komandasına ilk çağırışını Su Maojen tərəfindən 2010-cu ilin dekabrında aldı. Komanda kapitanı vəzifəsinə təyin edildi. Veyfanq Kuboku Çempionatında oynamağa davam etdi. 2012 AFC U-19 Çempionatına 6 noyabr 2011-ci ildə vəsiqə qazandı

2011-ci ilin martında Çin-Kosta Rika matçında iştirak üçün ona zəng edildi. Ancaq matçda meydana çıxmadı.

## Karyera statistikası
*31 dekabr 2020-ci il tarixində oynanan matçın dəqiq statistikası.*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ötkür Hesen Worldfootball.net saytında
Bakanas

[thumb| ''[Balkaş*]]
[[Şəkil:Balkhash labeled ru.jpg|thumb]]

*'Bakanas''' (adın mənşəyi məlum deyil) — İli çayının qədim deltası, bu deltada quru bir qol. İlinin bir neçə quru qolu olduğundan, ümumiyyətlə çoxluqda - bakanalarda istifadə olunur. Qədim delta, müasir mərkəzdən 340 km məsafədə, regional mərkəz Bakanasın keçmiş şimalında başlamış və Sarıesik-Atıra və Bestas səhralarının ərazisinin yarısına qədərini işğal etmişdir. Eyni zamanda Şet-Bakanas qolu Balxaş gölünün şərq hissəsinə axdı.

## Haqqında

Digər böyük quru kanallar — Ortabakanas, Narınbakanas və bir zamanlar ən böyük Janatas - səhra bölgəsində bərəkətli suvarılan bir fan konusu yaratdı ki, bu da orta əsrlər əkinçilik mədəniyyətinin mərkəzinə çevrildi, burada Tuqay meşələrində ov etmək və İli çayının sularında balıq ovu və Balxaş gölü də mühüm rol oynadı.  IX—XIII əsrlərdə qədim deltada bir-birindən 40-45 km məsafədə yerləşən bir neçə şəhər inkişaf etdi. İli çayının köhnə yatağındakı Böyük İpək Yolunun ən şimal və ən böyük qədim şəhərlərindən biri də işıqlandırılmış Karamerqen idi. 

"Qara ovçu" monqol istilasından sonra deltada suvarılan əkinçilik bərbad vəziyyətə düşdü. .

Vaxt keçdikcə çayın intensiv allyuvial fəaliyyəti səbəbindən köhnə şimal deltası həddindən artıq böyüdü və cazibə qüvvəsinin təsiri altında çayın suları şərqə doğru aşağıya doğru irəlilədi. Bu prosesdə seysmik dəyişikliklərin də müəyyən rol oynadığı mümkündür.

## İstinadlar
Saxur

**Saxur kəndi** — Dağıstanın Rutul rayonunda kənd.

## Haqqında
Tarixən Qafqazın mərkəzlərində biri olmuşdur. Məhşər səyyahlardan Övliya Çələbi də bu kənddə olmuş və haqqında yazmışdır.
 
Saxur kəndi həmçinin Qafqazın İslam mərkəzlərindəni biri olmuşdur. Belə ki, Səlcuq imperiyasının sultanı Məlikşahın vəziri Nizamülmülkün fərmanı ilə 1075-ci ildə Saxurda mədrəsə inşa edilmişdir. Bu mədrəsədə ilahiyyatla yanaşı təbiət elmləri də tədris edilmişdir. Mədrəsədə İmam Qəzalinin kitabları da tərcümə edilmişdir. Bura Dağıstanın hər yerindən təhsil almaq üçün tələbələr gəlirdi. Mədrəsə şagirdləri şərqin elm ocaqları olan Bağdad və Şama göndərilirdi.
 
1562-ci ildə Səfəvi hökmdarı I Təhmasib Saxur bəyi Adı-Görklü bəyə fərman göndərək onu İlisu sultanı elan etdi. Saxur kəndi 160 ilə qədər İlisu sultanlığınının paytaxtı olmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Saxur mətbəxi
Akluofobiya

**Akluofobiya** və ya **qaranlıqdan qorxma** — insanların qaranlıq qorxusu, Qaranlıq, aydınlıq olmayan hava şəraitində, həmçinin digər qaranlıq məkanlarda, ondan əlavə hətta gecə yuxusu zamanı işıqlandırmanın açıq olmasına diqqət etməsi, sönməməsini qətiyyətlə tələb edən, o cümlədən bunu təkid ilə qərarlaşdıran insanları adlandırırlar.

Belə insanlar, qaranlıq zamanı fərqli fiqurlar görər onlardan ən dib qorxu ilə psixoloji travmalar yaşaya bilər bəzən bu qorxu insan həyatı bahasına da gələ bilər. Bu tip insanlar yetkinlik yaşına çatana qədər diqqət mərkəzində olmalı və ətrafının , bu fobiyanın nə qədər təhlükəli olması bildirilməlidir.

## Həmçinin bax
* Fobiyaların siyahısı

## İstinadlar
Qabiden Mustafin

**Qabiden Mustafin** (; ) — Qazax Sovet yazıçısı, ictimai xadim, Qazaxıstan SSR Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü (1958), Qazaxıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü.

## Həyatı
Kəndlilərin Rusiyadan köçürülməsi ilə əlaqədar olaraq, 1907-ci ildə Elibay qəbiləsinin nümayəndələrinin altmış evi (Qabiden ailəsi də daxil olmaqla) Spasski zavodunun şərqində yerləşən Koktalzharyk qəsəbəsinə köçmək məcburiyyətində qaldı. On yaşlı Qabiden savadını aul mollasından, rus dilini isə fabrik xadiməsi Cusup Maukumovdan öyrənmişdir. Spassk zavodunun beş illik rus-qazax məktəbinin dördüncü sinfinə qəbul edilmişdir. İki illik təhsildən sonra Qabiden doğma kəndinə qayıtmışdır.

1927-ci ildə Mustafinin ilk hekayəsi "Sarsen və Mukaş" və "Early Birds" jurnallarında yayımlandı.

1929-cu ildə ilk hekayələr toplusu "Er Shoyin" Qızıl-Ordada nəşr olundu.

1930-cu ildə inşası davam edən Qaragandaya köçdü.

1933-cü ilin əvvəlində yerli şuranın qərarı ilə Qabiden Mustafin "Proletariat Karaqandı" qəzetinin məsul katibi vəzifəsinə namizəd göstərildi. Tezliklə Novosibirskə köçürüldü, burada "Kyzyl Tu" qəzeti qazax dilində çıxmağa başladı.

1938-ci ildən Almatı şəhərində yaşayır və "Adebiet Maidany" jurnalının redaksiyasında çalışır.

1940-cı ildə jurnalın baş redaktoru oldu. Elə həmin il, Karaqanda kömür hövzəsinin əmələ gəlməsindən bəhs edən ilk romanı "Həyat və ya Ölüm" nəşr olundu. 1940-cı ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasına üzv oldu.

1956-cı ildən Qazaxıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü.

1953–1956-cı illərdə Qazaxıstan Yazıçılar Birliyi idarə heyətinin sədri. 1962–1964-cü illərdə Qazaxıstan Yazıçılar Birliyi İdarə Heyətinin 1-ci katibi vəzifəsində çalışmışdır.

6-cı çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı olmuşdur.

1983-cü ildə Qabiden Mustafinin beş cildlik əsərlər toplusu nəşr olunmuşdur.

## Bədii əsərləri
1927-ci ildən bəri ilk hekayələr toplusu "Er Shoyin" nəşr olunmağa başladı, məcmuə 1929-cu ildə nəşr olundu.

* "Həyat ya da ölüm" romanı, 1941.
* "Şiqanak" romanı (1945, İ. P. Şeqolikhin tərəfindən rusca tərcüməsi, 1947).
* "Milyonçu" hekayəsi, 1948.
* "Karaqanda" romanı, 1952.
* "Fırtınadan sonra" romanı, 1959.
* "Şahid" romanı, 1963.

## Mükafatları
* 2 Lenin ordenləri (10/28/1967; 11/24/1972)
* Oktyabr İnqilabı Sərəncamı (25.11.1982)
* 2-ci dərəcə Vətən müharibəsi ordeni
* 2 Qırmızı Əmək Bayrağı ordenləri (23/19/1962)
* medallar
* Qazaxıstan SSR-in Abay Kunanbayev adına Dövlət Mükafatı (1953) — "Karaqanda" romanına görə

## İstinadlar
Çiqanak Bersiyev

**Çiqanak Bersiyev** (, ) — Sovet kəşfiyyatçısı, kənd təsərrüfatı istehsalının novatoru.

## Bioqrafiyası
1938-ci ildən etibarən Çiqanak Bersiyev, Aktübin vilayətinin Uilski rayonundakı Kurman kolxozunun müdiri olaraq çalışdı. Hər il yüksək məhsul əldə edirdi: 1939-cu ildə hektardan 25,5 sentner darı, 1940-cı ildə - 155,8 sentner / ha, 1941-ci ildə - 166 sentner / ha, 1942-ci ildə - 175 sentner / ha, 1943-cü ildə - 201 c / ha. 1940-cı ildən bəri bu nəticələr dünya rekordları kimi qeyd edildi.

Lenin ordeni ilə təltif edildi (1940).

Böyük Vətən müharibəsi illərində üç əsgər atası Çiqanak Bersiyev, təyyarənin inşası üçün müdafiə fonduna pul bağışladı..

Çiqanak Bersiyevin həyatı və yaradıcılığı Qabiden Mustafinin "Çiqanak" romanında təsvir edilmişdir.

## Bersiyev hərəkatı
1940-cı illərin əvvəllərində Qazaxıstanda sosialist şok işinin formalarından birinə çevrilən və sonrakı illərdə geniş yayılmış Bersiyev hərəkatı yarandı. Böyük Vətən Müharibəsi ərəfəsində, Berbiyevlilərin birləşmələri və briqadaları Aqtöbe vilayətinin hər evində var idi.

Bersiyevin ilk ardıcılları məhdud ərazilərdə yüksək məhsuldarlıq əldə etdilər (K. Sokırov və U. Atambayevin bölmələri 1 ha-dan 200 sentner darı yığdılar), sonrakılar yüksək məhsuldarlıq sahələrini artırmağa çalışdılar (Komsomol gənclər bölməsi) "Jana Kadam" kolxozundan A. Adiyevdən 3 hektarın hər birindən 150 sentner darı, "Salakul" kolxozundan N.Eşmuxanovanın komsomol-gənclər zənciri — 25 hektarın hərəsindən 80 sentner darı, və qeyriləri). Aqtöbe vilayətində Çiqanak Bersiyev adına mükafat üçün ənənəvi sosialist müsabiqəsi keçirilmişdir.

## Xatirə
Çiqanak Bersiyev həyatı və yaradıcılığı haqqında Alman dramaturqu Berthold Brexin "*[[Bağban (roman)|Bağban]]*" romanının üzərində qurulub.

Aqtöbe vilayətinin Neft Bölgəsində  Bersiyev adına Muzeyi vardır, Aqtöbedə onun xatirəsinə abidə qoyulmuşdur.

## İstinadlar
Milli İqtisadiyyat Nazirliyi (Qazaxıstan)

**Qazaxıstan Respublikasının milli iqtisadiyyat nazirliyi** — strateji planlaşdırma, vergi və büdcə siyasəti ilə yanaşı, gömrük, dövlət və dövlət zəmanəti ilə borc və borc, dövlət-özəl tərəfdaşlıq, dövlət investisiya layihələri, qorunması sahəsində siyasətdən məsul Qazaxıstan Respublikasının mərkəzi icra orqanı inhisarçılıq fəaliyyətinin, təbii inhisarların və tənzimlənən bazarların, beynəlxalq iqtisadi və maliyyə münasibətlərinin rəqabəti və məhdudlaşdırılması.

Nazirlik beynəlxalq iqtisadi inteqrasiyanın tənzimlənməsi, xarici ticarət fəaliyyətinin tənzimlənməsi və inkişafı, ticarət fəaliyyətinin tənzimlənməsi, dövlət aktivlərinin idarə edilməsi, o cümlədən korporativ idarəetmənin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, dövlət idarəetmə sisteminin inkişafı, dövlətin inkişafı dövlət xidmətlərinin göstərilməsində siyasət, səfərbərlik təlimi və səfərbərlik, əhalinin miqrasiyası, dövlət maddi ehtiyatı.

16 yanvar 2013-cü il tarixində Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin "Dövlət idarəetmə sisteminin daha da təkmilləşdirilməsi haqqında" Fərmanına əsasən İqtisadi İnkişaf və Ticarət Nazirliyi Qazaxıstan Respublikası İqtisadiyyat və Büdcə Planlaşdırma Nazirliyi olaraq yenidən təşkil edildi. Qazaxıstan Respublikası ".

6 avqust 2014-cü ildə yenidənqurma zamanı Milli İqtisadiyyat Nazirliyi Qazaxıstanın İqtisadiyyat və Büdcə Planlaşdırma Nazirliyini və Qazaxıstanın Regional İnkişaf Nazirliyini əvəz etdi, tərkibinə yenidən təşkil olunmuş qurumların funksiyaları da daxildir: statistika, təbii inhisarların tənzimlənməsi , rəqabətin qorunması, istehlakçı hüquqlarının qorunması.

## Tarixi
Qazaxıstan Respublikası İqtisadiyyat və Büdcə Planlaşdırma Nazirliyi, 2002-ci ildə Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin 28 avqust 2002-ci il tarixli "Cümhuriyyətin dövlət idarəetmə sisteminin daha da təkmilləşdirilməsi tədbirləri haqqında" N 931 Fərmanına uyğun olaraq qurulmuşdur. Qazaxıstan "Qazaxıstan Respublikası İqtisadiyyat və Ticarət Nazirliyindən iqtisadi planlaşdırma və büdcə planlaşdırma funksiyalarını birləşdirərək — Qazaxıstan Respublikası Maliyyə Nazirliyindən.

Qazaxıstan Respublikası Milli İqtisadiyyat Nazirliyi, Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin "Qazaxıstan Respublikası dövlət idarəetmə sisteminin islahatı haqqında" 6 avqust 2014-cü il tarixli 875 saylı Fərmanına uyğun olaraq qurulmuşdur. funksiyaların və səlahiyyətlərin ötürülməsi:

Büdcə planlaşdırması sahəsində funksiya və səlahiyyətlər istisna olmaqla, Qazaxıstan Respublikasının İqtisadiyyat və Büdcə Planlaşdırma Nazirliyi; Qazaxıstan Respublikası Regional İnkişaf Nazirliyi;

dövlət maddi ehtiyatının formalaşdırılması və inkişafı sahəsində — Qazaxıstan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyindən; Qazaxıstan Respublikasının Statistika Agentliyi;

Qazaxıstan Respublikası Təbii İnhisarların Tənzimlənməsi Agentliyi;

Qazaxıstan Respublikasının Rəqabəti Qoruma Agentliyi (Antiinhisar Agentliyi);

Qazaxıstan Respublikasının İstehlakçı Hüquqlarının Müdafiəsi Agentliyi.

## Departamentlər
2019-cu ilə əsasən 

## İstinadlar
Məhtimqulu adına Türkmən Dövlət Universiteti

**Məhtimqulu adına Türkmən Dövlət Universiteti** () — Türkmənistanın ilk və ən böyük universitetlərindən biri. Ali təhsil müəssisəsi Məhtimqulu Fraqinin adını daşıyır.
## Tarixi
M.Qorki adına Türkmən Dövlət Universiteti 14 iyul 1950-ci ildə 1931-ci ildən mövcud olan Aşqabad Pedaqoji İnstitutunun yenidən təşkili yolu ilə qurulub. İnstitut aqro-pedaqoji, təşkilati-metodiki və filoloji fakültələrdə mütəxəssislər yetişdirirdi. 

1989-cu ildən Avrasiya Universitetlər Birliyinin üzvüdür. 1993-cü ilə qədər rus yazıçısı Maksim Qorkinin adını daşıyırdı.

Türkmənistan müstəqillik qazandığı gündən bu günə qədər türkmən şairi Məhtimqulu Fəraqinin adını daşıyır.

Universitetin dünyanın bir çox tədqiqat mərkəzləri və təhsil ocaqları ilə əməkdaşlıq haqqında beynəlxalq müqavilələri var. Türkmən Dövlət Universiteti Bakı Dövlət Universiteti Lev Qumilyov adına Avrasiya Universiteti, M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universiteti, İrəvan Dövlət Universiteti, Belarus Dövlət Universiteti və Rumıniya Dövlət Universiteti ilə tərəfdaşlıq edir.
## Universitetin binası
2007-ci ildə "Buiq" şirkəti Türkmən Dövlət Universitetinin əsas binasını, kitabxana, oxu salonu və ümumi sahəsi 13.500 m² olan akt salonu ilə 40 milyon ABŞ dollarına inşa etmişdir. 

Fransız firması "Buiq" TDU ilə müqavilələr çərçivəsində, binaların 45 milyon ABŞ dolları dəyərində yenidən qurulmasını başa çatdırdı. Fransız şirkəti Türkmən Dövlət Universitetinin əsas və 1-ci tədris binalarının fasadını yenidən qurmuşdur.

1 sentyabr 2008-ci ildə Fizika-Riyaziyyat Fakültəsinin binası açıldı. Türkmənistan Prezidenti Qurbanqulu Berdiməhəmmədov yeni tədris korpusunun açılış mərasiminə qatılmışdır. 

1 sentyabr 2011-ci ildə Coğrafiya Fakültəsinin binası və Fransız şirkəti "Buiq" tərəfindən ucaldılmış iki yataqxana binasının açılışı oldu. Təhsil korpusu TDU-nun əsas korpusuna bitişikdir. Coğrafiya Fakültəsinin binasında 800 tələbə təhsil ala bilər.

## Fakültələr

* Riyaziyyat
* Fizika
* Kimya-biologiya
* Coğrafiya
* Tarix
* Hüquq
* Türkmən dili və ədəbiyyatı
* Xarici dillər və ədəbiyyat

## Maraqlı faktlar
İkinci Dünya müharibəsi zamanı Moskva Dövlət Universitetinin bir hissəsi Aşqabad Pedaqoji İnstitutunun təhsil üçün ayrıldığı Aşqabada köçürülmüşdü. Moskva Dövlət Universiteti və Pedaqoji İnstitutunun tələbələri üçün bir çox dərslər birgə keçirilirdi. 1942-ci ildə Moskva Dövlət Universitetinin məzunları arasında Aşqabaddan məzun olan məşhur sovet fiziki Andrey Saxarov da var idi.

## Universitetin məşhur məzunları
* Amanniyazov, Kurban Nepesoviç (1932-2015), regional geologiya və neft və qaz geologiyası sahəsində sovet, türkmən və qazax alimi.
* Atdaev, Batır Taqanoviç, Türkmən dövlət xadimi, Türkmənistanın baş prokuroru.
* İtsikson, Yuri Efimoviç (1914-1976), jurnalist, ssenari müəllifi.
* Makarov, İqor Viktoroviç, rusiyalı sahibkar, "ARETI" Beynəlxalq Şirkətlər Qrupunun prezidenti.
* Orazov, Deryaqeldi Nuryevich, Türkmən siyasətçisi.
* Rıjkova Lyubov Vladimirovna - rus şairi, nasir, filoloq, ədəbiyyatşünas, leksikoqraf.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Об университете на сайте Академии наук Туркменистана
* Об университете на сайте tacistm.org
Türkmənistan Dövlət Tibb Universiteti

**M.Qarıyev adına Türkmənistan Dövlət Tibb Universiteti** () — Türkmənistan Respublikasında tibbi profilli ali təhsil müəssisəsi. Türkmənistan Səhiyyə və Tibb Sənayesi Nazirliyinə və Təhsil Nazirliyinə tabedir.

## Tarixi
Universitet 29 dekabr 1931-ci ildə Türkmənistan Dövlət Tibb İnstitutu adı ilə qurulmuşdur. 1981-ci ildə "Xalqlar Dostluğu" ordeni ilə təltif olunduqdan sonra Xalqlar Dostluğu ordenli Türkmənistan Dövlət Tibb İnstitutuna çevrildi. İnstitut bu adı 1997-ci ilə qədər daşıdı, həmin il yenidən Türkmənistan Dövlət Tibb İnstitutu adlandırıldı..

27 Avqust 2010-cu il tarixində Türkmənistan Prezidenti Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun fərmanı ilə Türkmənistan Dövlət Tibb İnstitutu ləğv edildi və bunun əsasında Türkmənistan Dövlət Tibb Universiteti yaradıldı ki, bu da keçmiş institutun bütün binalarının, əmlakının və avadanlıqlarının yeni Universitetə  köçürülməsi ilə onun qanuni varisi oldu. 1 sentyabr 2010-cu ildən Universitet Səhiyyə və Tibb Sənayesi Nazirliyinin binası və bir sıra tibb müəssisələrinin yaxınlığında, "tibb şəhəri" adlanan ərazidə, Arçabil prospektində yerləşən yeni bir binada məskunlaşıb.

Universitetin əsas vəzifəsi Türkmənistanın tibb müəssisələrini və əczaçılıq müəssisələrini yüksək ixtisaslı həkim və mütəxəssislərlə təmin etməkdir. Bundan əlavə, universitetin işinin vacib bir istiqaməti xəstəliklərin diaqnozu və müalicəsi üçün yeni metodların inkişafı, Türkmənistanda səhiyyə müəssisələrinin fəaliyyətinin elmi bazasının təkmilləşdirilməsidir.

## Fakültələr
Universitetin açılışı zamanı 1 sentyabr 2010-cu il tarixində təlim-tədris əsasən 5 fakültədə keçirilirdi: tibb, pediatriya, stomatoloji, əczaçılıq, tibbi və profilaktik. Bir ildən sonra 2011-ci ilin sentyabrında universitetdə İdman Tibb Fakültəsi açıldı. 2012-ci ildə həkimlərin aspirantura hazırlığı və təkmilləşdirilməsi fakültəsi, həmçinin hərbi tibb fakültəsi tədrisə başlamışdır. 2015-ci ildə Dövlət Tibb Universitetində "Sanitariya və Epidemioloji Xidmət" istiqamətində tədrisə də start verildi.
## Universitetin mərkəzləri
Universitetin tərkibində aşağıdakı mərkəzlər fəaliyyət göstərir:
* Stomotoloji təhsil və istehsal mərkəzi;
* Göz Xəstəlikləri Elmi və Klinik Mərkəzi;
* Ana və Uşaq Sağlamlığını Müdafiə Təhsil və Elmi Mərkəzi;
* Tibbi Biotexnologiya Tədqiqat Mərkəzi;
* İdman Tibbi Araşdırma Mərkəzi;
## Fəxri mükafatları
1981-ci ildə institut "xalq sağlamlığı, tibb elminin inkişafında və yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin hazırlanmasında xidmətlərinə görə "Xalqlar Dostluğu" ordeninə layiq görülmüşdür.

2011-ci ildə universitet Avropa Keyfiyyət Assambleyasının “Yüksək keyfiyyətli təhsil xidmətlərinə görə” nominasiya komitəsi tərəfindən “Avropa keyfiyyəti” mükafatını almışdır.

2012-ci ildə universitet Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Dünya Tibbi Təhsil Müəssisələri Kataloqu - "İbn Sina"nın əsas bazasına daxil edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Müdafiə Nazirliyi (Qazaxıstan)

**Qazaxıstan Respublikasının Müdafiə Nazirliyi** — müdafiə sahəsində dövlət siyasətini həyata keçirən mərkəzi icra hakimiyyəti orqanı olan Qazaxıstan Respublikası Hökuməti yanında Qazaxıstan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin rəhbərliyi.

Qazaxıstan Respublikasının Müdafiə Nazirliyi, müdafiə sahəsində dövlət siyasətini həyata keçirən Qazaxıstan Respublikası ordularının mərkəzi icra orqanıdır, eləcə də Silahlı Qüvvələrə aid bütün bölmələrin, strukturların rəhbərliyidir. Qazaxıstan Respublikası. Qazaxıstan Respublikasının Müdafiə Nazirliyi öz fəaliyyətini Qazaxıstan Respublikası Konstitusiyasına, Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin və Hökumətinin aktlarına, digər normativ hüquqi aktlara, qanunlara, habelə əsasnamə və nizamnamələrə uyğun olaraq həyata keçirir. Müdafiə Nazirliyi.

## Ümumi baza
Qazaxıstan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahı, dövlətin Silahlı Qüvvələrinin sülh və müharibə dövründə əsas idarəetmə orqanı olmaqla Silahlı Qüvvələrin, digər qoşunların və hərbi birləşmələrin qurulması və inkişafı planlarının hazırlanmasını əlaqələndirir. , onların əməliyyat, döyüş və səfərbərlik təhsili, Silahlı Qüvvələrin, digər qoşunların və hərbi birləşmələrin istifadəsi və qarşılıqlı əlaqəsini operativ və strateji planlaşdırmağı təşkil edir və həyata keçirir, eyni zamanda müdafiə maraqları naminə ölkə ərazilərinin əməliyyat avadanlığı üçün bir plan hazırlayır.

## Strukturu

## Nazirlər
Şöbənin rəhbərləri Qazaxıstan dövlət siyasətinin önəmli simaları idi. Bu vəzifədə onlardan biri iki dəfə müdafiə naziri olan 10 nəfər iştirak edib:

## Mükafatları
Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin 30 sentyabr 2011-ci il tarixli 155 nömrəli "Dövlət rəmzləri və onlara bərabər tutulan idarənin və digərlərinin heraltikası məsələləri haqqında" Fərmanına əsasən, birbaşa dövlət başçısına tabe olan və hesabat verən bəzi dövlət orqanlarının mükafatları Qazaxıstan Respublikası, Qazaxıstan Respublikası Konstitusiya Şurası, hüquq-mühafizə orqanları, məhkəmələr, Silahlı Qüvvələr, digər qoşunlar və hərbi birləşmələr " Qazaxıstan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin idarə mükafatları bunlardır:

Medallar:
* "Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің ардагері" (Qazaxıstan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Veteranı);
* "Miнciз қызметі үшін" (Qüsursuz xidmət üçün) I, II, III dərəcələr;
* "Бітімгершілік операцияларына қатысқаны үшін" (Sülhməramlı əməliyyatlarda iştirak üçün);
* "Халықаралық ынтымақтастықты дамытуға қосқан үлесі үшін" (Beynəlxalq əməkdaşlığın inkişafındakı xidmətlərinə görə);
* "Ел қорғаны" (Vətən Müdafiəçisi) I, II dərəcə.
Döş nişanları:
* "Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің үздігі" (Qazaxıstan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin əla işçisi);
* "Үздік спортшы-жауынгер" (Ən yaxşı əsgər-idmançı);
* "Спортшы-жауынгер" (Döyüşçü-idmançı) I, II dərəcə.

## İstinadlar
Uyğur əlifbası

**Uyğur əlifbası** — uyğur dili üçün istifadə olunan yazı sistemi. Müxtəlif dövrlərdə və fərqli ölkələrdə uyğur dilində yazmaq üçün fərqli yazı sistemlərindən istifadə edilmişdir. Bunlara qədim uyğur yazısı, ərəb qrafikası, kiril qrafikası və latın qrafikası aiddir.

Qədim uyğur yazısından VIII–XIX əsrlərdə istifadə edilmişdir. Uyğurlar islam dinini qəbul etdikdən sonra, XI əsrdən bəri ərəb qrafikasından istifadə edir. 1930-cu ilə qədər SSRİ-də uyğur dilində yazmaq üçün bu qrafikadan istifadə edilmiş, Çində isə 1960–1980-ci illər dövrü istisna olmaqla bu günə kimi istifadə edilir. SSRİ-də 1930-cu ildən 1947-ci ilə qədər, Çində isə 1960–1980-ci illər latın qrafikasından istifadə edilmişdir. 1947-ci ildən bəri SSRİ və MDB ölkələrində yaşayan uyğurlar kiril qrafikasından istifadə edir. 1956–1957-ci illərdə Çində bu qrafikadan istifadəyə cəhd edilmiş, lakin sonradan ləğv edilmişdir.

Hal-hazırda uyğur dilinin iki rəsmi yazılı standartı var. Çində ərəb qrafikası, MDB ölkələrində isə kiril qrafikası əsas götürülür.

## Qədim uyğur dili
Qədim və müasir uyğur dillərinin davamlılığı məsələsi mübahisəlidir. Buna baxmayaraq, mütəxəssislərin əksəriyyəti qədim uyğur dilindən istifadə dövrünü müasir uyğur dilinin inkişaf mərhələlərindən biri hesab edirlər.

Qədim uyğur dili üçün müxtəlif yazı sistemlərindən istifadə edilmişdir. Beləliklə, V əsrdə həmin dildə yazmaq üçün mani (manixey) əlifbasından istifadə edilmişdir. Bundan sonra V–VIII əsrlərdə qədim türk yazısından, VIII əsrdən sonra isə qədim uyğur yazısından istifadə edilmişdir. Qədim uyğur qrafikasının özü soğdi yazısı əsasında hazırlanmışdır. Müasir dövrə çatan qədim uyğur mətnlərində Tibet əlifbası, Suriya yazısı və Mərkəzi Asiya tipli Brahmi yazısından istifadə edilmişdir.

Uyğurlar islamı qəbul etdikdən sonra, yəni XI–XII əsrlərdən etibarən qədim uyğur qrafikası ərəb qrafikası ilə əvəzlənməyə başlamışdır. Ümumiyyətlə, bu proses XVI əsrə qədər başa çatmışdır, baxmayaraq ki, XVIII əsrə aid qədim uyğur qrafikası ilə yazılmış fərdi sənədlər mövcuddur. Buna əlavə olaraq, sarı uyğurlar XIX əsrə qədər bu qrafikadan istifadə etmişdir. 1920-ci illərin əvvəllərinə qədər Çin və Mərkəzi Asiyada yaşayan uyğurlar 28 hərfdən ibarət ərəf qrafikalı əlifbadan istifadə etmişdir.
 ا ب ت ث ج ح خ د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ك ل م ن و ه ى

## Müqayisə cədvəli

Bundan əlavə, kiril qrafikalı uyğur dilində iki əlavə hərf var:

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
*
Sincan Rəsədxanası

**Sincan Rəsədxanası** — 2011-ci ilin yanvarında dəyişdirilmədən əvvəl **Urumçi Rəsədxanası** olaraq bilinirdi.

SR-da hazırkı tədqiqat bir çox astronomiya sahəsini əhatə edir. Radio astronomiya, optik astronomiya və astronomiya tətbiqlərindən, xüsusən də pulsarlardan, ulduz əmələ gəlməsi və təkamülü, qalaktikalar və kosmologiya, yüksək enerjili astrofizika, mikrodalğalı qəbuledici, rəqəmsal texnologiya, GPS və s. SR-nın Radio Astrofizika Laboratoriyası Çin Elmlər Akademiyasındakı radio astronomiya əsas laboratoriyalarının üzvüdür və Sincan Uyğur Muxtar Bölgəsinin Açar Laboratoriyası statusuna da layiq görülmüşdür. SR Nanşen, Kaşqar, Qitai və digər iki müstəqil yerüstü stansiyanı idarə edir.

## Obyektlər
Rəsədxananın imkanlarına Urumçi əyalətinin Qanqu qəsəbəsində yerləşən Nanşan Radio Teleskopu daxildir (). SR-nın Nanşandakı 25 metrlik teleskop sahəsi çox uzun bazalı interferometriyanın (VLBI) vacib stansiyalarından biridir. Pulsar santimetr dalğa molekulyar xətti və aktiv qalaktik nüvələr tədqiqatları üçün həlledici bir tədqiqat bazası olaraq Nanşan stansiyası da Çinin Ay Kəşfiyyat Proqramında iştirak edir və mühüm rol oynayır.

Böyük, tamamilə idarəolunan bir qablı radio teleskopun (diametri 110) inşası üçün planlar da mövcuddur. Qitai Radio Teleskopu qısaca QTT adlanır. Müəssisə üçün seçilmiş yer Qitai əyalətinin Banciequ qəsəbəsidir. Tamamlandıqdan sonra həssaslıq 110 metr anten 25-dən 20 dəfə çoxdur.

15 iyul 2012-ci ildə teleskopun yerləşəcəyi bir yer olan Sincan Qitai Astronomik və Elm Təhsil Bazası üçün Banciequda təməl atma mərasimi baş tutdu.

## Proqramlar
Sincan Rəsədxanası qurulduğu gündən bəri bir çox maraqlı ictimai elmi təbliğ etdi. SR-dakı populyar elm xalq üçün Ulduzlar Gecəsi, Tələbələr üçün Gəzinti, Astronomların korpusa getməsi, yoxsulluqdan əziyyət çəkən uzaq bölgələrdə yaşayan uşaqlar üçün pulsuz düşərgələr, Açıq Qapılar Günü və s. təşəbbüslər bu qəbildəndir.

Beynəlxalq əməkdaşlıq, rəsədxana üçün astronomiya, astrofizika və digər əlaqəli elm sahələrinin inkişafını təşviq etmək üçün vacib bir kanaldır. İndiyə qədər Sincan Rəsədxanası Amerika, Avstraliya, Hollandiya, Yaponiya, Almaniya, İngiltərə, İtaliya, Rusiya, İsveç, Tayvan və Honq Konq ilə dostluq əlaqələri qurmuşdur. Bundan əlavə, yerli elmi tədqiqat qurumları ilə yanaşı universitetlərlə də yaxşı bir əməkdaşlıq qurdu.

Sincan Rəsədxanası 87-dən çox elmi və texniki işçi, 19 idarə heyəti daxil olmaqla 100-dən çox işçiyə sahibdir, eyni zamanda 2 xarici professor və tanınmış universitet və tədqiqat müəssisələrindən mütəxəssisləri qonaq professorları kimi işə götürdü.

## İstinadlar
Lexus GX

**Lexus GX** və ya qeyri-rəsmi adı ilə **Lexus Prado** — "Toyota Motors"-un "Lexus" brendinə aid avtomobil. Lexus GX ilə Toyota Pradonun konstruksiyası demək olar ki, tamamilə eynidir. Yəni Lexus GX Toyota Pradonun Lexus variantıdır. Lexus Avtomobil Modelləri siyahısında Lexus GX "Lexus RX" və "Lexus LX" arasında yer almaqdadır.

Avtomobilin ilk variantı (Lexus GX 470) ilk dəfə 2002-ci ildə NAIAS avtosalonunda nümayiş etdirilmişdir. İkinci nəsil isə (Lexus GX 460) 2009-cu ildə Quançjou şəhərində keçirilmiş "motor-şou"-da nümayiş etdirilimişdir.

## Qalereya

Fayl:Lexus Maple Black GX 470 interior.jpg|Lexus GX 470-in interyeri
Fayl:2004 Lexus GX 470 in Silver, front left (Valhalla).jpg|Lexus GX 470 (birinci nəsil; 2004 versiyası)
Fayl:Lexus GX470.JPG|Lexus GX 470
Fayl:2003-2007 Lexus GX 470 Blizzard Pearl.jpg|Lexus GX 470 (2003–2007 versiyası)
Fayl:Lexus GX470 -- 12-26-2009.jpg|Lexus GX 470 (2008–2009 versiyası)
Fayl:Lexus GX460 -- 10-08-2010.jpg|Lexus GX 460 (ikinci nəsil; 2009–h.h.)
Qass

**Qass** — Azərbaycan Respublikasının Zaqatala rayonunun Əli Bayramlı kənd inzibati ərazi vahidində kənd. 8 fevral 2000-ci il tarixli 809-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Zaqatala rayonunun Əli Bayramlı kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Qass kəndi rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatından çıxarılmışdır.

## Toponimikası

## Tarixi

### Tarixi abidələri

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi
Kənddə Qafqaz Albaniyasının tayfası olan saxurlar yaşayır.

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti

## Təhsil

## Din

## Səhiyyə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Şirməmməd Əli

**Şirməmməd Əli** (1 iyul 1997; Hotan, Çin) hazırda Çin Super Liqasında "Henan Cianye" komandasında oynayan Uyğur-Çinli yarımmüdafiəçi futbolçu.

## Klub karyerası
Şirməmməd 1 iyul 1997-ci ildə Çinin Hotan şəhərində anadan olmuşdur. Əslən uyğurdur. Şirməmməd karyerasına 1 yanvar 2015-ci ildə "Henan Reserves" komandasına transfer olunmaqla başlamışdır. 1 iyul 2016-cı ildə komandadan ayrılan Şirməmməd tam 1 il ərzində sərbəst futbolçu olaraq fəaliyyət göstərmiş, heç bir komandada oynamamışdır. Peşəkar karyerasına isə 1 iyul 2017-ci ildə Portuqaliyanın "Qondomar" klubunun ilk komandasına yüksəldikdən sonra başladı. 27 fevral 2018-ci ildə Çin Super Liqasının təmsilçisi "Henan Cianye" komandasına qayıtdı. 2 mart 2018-ci ildə Şirməmməd klubdakı debütünü 89-cu dəqiqədə Qu Caonun əvəzedicisi olaraq "Tyancin Quancian"-a qarşı 4:0 hesabı ilə qalibiyyətində etdi. Həmin mövsümdə 1 sarı kart almışdır. Ona yeganə sarı kart 19 may 2018-ci ildə keçirilən "Henan Cianye" və "Quanju RF" oyununda verilmişdir. Həmin oyunda komanda mövsümdə yeganə bərabərliyi əldə etmişdir. Əli futbol oyunlarında yarımmüdafiəçi olaraq çıxış edir. 20 nömrəli forma ilə oyunlarda iştirak edir. 2019-cu ildəki müqaviləsinə əsasən, onun maaşı 25 min avrodur. Şirməmməd Əlinin hazırkı müqavilə müddəti 31 dekabr 2022-ci ilə qədərdir.

Şirməmməd Super Liqada 4 oyunda, Çin FA Kubokunda 1 oyunda oynamışdır.

## Karyera statistikası
.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər

*