Birinci Meksika imperiyası

**Meksika İmperiyası** (İspanca: *Imperio Mexicano*), qısa ömürlü bir monarxiya idi və Meksikadakı ilk müstəqil müstəmləkə sonrası dövlətdir. İspaniya imperiyasından müstəqillikdən sonra bir monarxiyanı quran tək koloniya idi və qısa müddət ərzində Braziliya İmperiyası ilə birlikdə Amerikadakı iki imperiyadan biri idi. **Birinci Meksika İmperiyası** qısa ömürlü idi, iki ildən az bir vaxtda möcud idi.**Kordova Müqaviləsinin** imzalanması və 1823-cü ilin sentyabr ayında **Meksika İmperiyasının** Müstəqilliyinin elan edilməsindən, Müvəqqəti hökumətin iqtidara gəldiyi və 1824-cü ildə **Birinci Meksika Respublikasının** elan edildiyi 1823-cü ilin Mart ayında imperatorun imtina etməsinə qədər mövcud idi. İlk və tək monarx, **Aqustín de Iturbide** idi və **Aqustín'in** şah olaraq səkkiz aydan daha qısa müddət hökm sürmüşdü. İmperatorluq qısaca 1864-cü ildə Fransızlar tərəfindən yenidən quruldu.

## Yaradılışı

İnqilabçı Meksikadakı müxtəlif müstəqil fraksiya İspaniyanın Meksikanın müstəqilliyi üçün üç prinsip ya da "zəmanət" ətrafında birləşdi: Meksikanın mühafizəkar bir Avropa şahzadəsinin idarə etdiyi müstəqil bir konstitusiyalı monarxiya olacağını; Şəriət və yarımadalılar bundan belə bərabər hüquqlara və imtiyazlara sahib olacaqdı; Və Roma-Katolik Kilsəsi torpaqların rəsmi dini olaraq imtiyazlarını və mövqeyi qoruyacağını söylədi. Bu Üç Zəmanət, Müstəqillik hədəfini və bir konstitusiyanı Katolik monarxiyasının qorunmasıyla birləşdirərək bütün Meksika fraksiyalarını bir araya gətirən inqilabçı plan olan **Iquala Planının** əsasını qurdu. Əksər vilayətin qatıldığı **Iguala'nın** 1821-cı ilin 24 Fevralında Plana uyğun olaraq Meksika Qurultayı, **Iturbide** başçılığında bir naiblik şurası qurdu.

1821-ci ilin 28 Sentyabrında **Meksika İmperiyasının** Müstəqillik Bəyannaməsini imzaladıqdan sonra, Meksika Qurultayı, İspaniya Kralı **[[VII Fernando|VII Fernando'nun]]** da Meksikanın imperatoru olacağı bir ortaq dövlət qurmağı hazırladı və hər iki ölkə də ayrı qanunlar və formlarla idarə edəcəkdi. Ayrı qanunvericilik orqanları. Əgər kral mövqeyindən imtina etsə , qanun Burbonlar Evinin bir başqa üzvünə Meksika taxtına qatılmağa qərar vermişdi. Bununla birlikdə, məqsəd son kralçıları rahatlaşdırmaq üçün yalnız siyasi bir taktika və tam müstəqillik gözlənilirdi. Ancaq '''Kral Fernando''', Meksikanın müstəqilliyini tanımaqdan imtina edib və  İspaniyanın hər hansı bir Avropa şahzadəsinin Meksikanın taxtını almasına icazə verməyəcəyini söylədi.

## İturbide
Kral zabitliyi edən Meksikalı bir *kriyollo* olan **General Avqustin de Iturbide**, müharibənin son mərhələlərində Üç Qarantiya Ordusuna rəhbərlik etdi və müvəqqəti hökumətin başçılığına və imperiyanın rəhbərliyini əlində saxlayan hökmdarın başına seçildi. **Iturbide**, müstəqillik müharibəsindəki müvəffəqiyyətindən sonra son dərəcədə məşhur olmuşdu və 1822-ci ili Mart ayının 18-nin axşamında, **Iturbide'nin** döyüş əsnasında rəhbərlik etdiyi **Celaya Alayı** tərəfindən təşkil edilən bir kütləvi nümayiş, Mexiko Şəhərinin küçələrinə getdi və **Baş komandirin** taxta gəlməsini istədilər.1822-ci ilin May ayının 19-da Meksika Qurultayı, **Iturbide'ni** konstitusiyalı bir imperator olaraq adlandırdı. 21 Mayda, bu görüşü təsdiqləyən bir fərman nəşr etdi. Bu qərar, rəsmi olaraq bir Avropa hökmdarının Meksikanı idarə edənlərin qədər keçici bir tədbir olaraq alındı. **Iturbide'nin** rəsmi titulu *"İlahın Təqdiri və Milli Konqresi, Meksikanın İlk Konstitusiyalı İmperatoru"* ilə (İspanca: *Por la Divina Providencia y por el Congreso de la Nación, Primer Emperador Constantucional də México*) idi. Onun tacqoyma mərasimi 21 iyul 1822-ci ildə Mexiko Şəhəri'ndə reallaşdı.

1822-ci ilin Avqust ayında monarxiyanı devirmək məqsədli bir sui-qəsd aşkar olundu və 25 Avqustda, 16 Qurultay üzvünü də ehtiva edən çiziciler həbs olundu. Qurultaydakı fraksiya **Iturbide'ni** və siyasətlərini sərtcə tənqid etməyə başladıqca, imperator 31 Oktyabrda cəsədi əritməyə qərar verdi. Bu, vilayət üsyanlarına yol açdı, bunların ən əhəmiyyətliləri, daha sonra Texas'ın ayrılıq dövründə Meksikanın başçılığına gələcək olan **Antoniyo Lopez de Santa Anna** rəhbərliyindəki Verakruz'dakı qarnizon və fəlakət Meksika-ABŞ müharibəsi'ndə. **Santa Anna** və birlikləri, 1 dekabr 1822-ci ildə Qurultayın bərpasını tələb edən **Iturbide'yə** üsyan etdi. **Santa Anna**, İmperatorluq güclərinin komandiri **General Eçávarri'nı,** tərəfləri dəyişdirib elan edilməyə hazır olduğunda inqilabı bütün Meksikada elan edilməyə hazır olanda dəstəkləmək üçün gizlicə razı etmişdi . Müstəqillik qəhrəmanları **Visente Querrero**, **Nikolas Bravo** və **Quadalupe Viktoriya** yaxında birləşərək, 1823-cü ilin 1 Fevralında, Qurultayın bərpasını tələb edən **Kasa Mata Planını** imzalayıblar.

## Dağılması
Digər Meksikalı generallar, qubernatorlar və yüksək rütbəli dövlət vəzifəliləri tərəfindən yaxında imzalanan **Kasa Mata' Planı** **Birinci Meksika İmperiyasını** tanımadı və yeni bir Qurucu Qurultayın toplanmasını istədi. Qiyamlar təkliflərini əyalət hökumətlərinə göndərdilər və plana uyğun gəlmələrini istədilər. Yalnız altı həftə boyunca, **Kasa Mata Planı** Texas kimi uzaq yerlərə getdi və dərhal dərhal bütün illər planı dəstəklədi.

Planı qəbul edən hər vilayət hökuməti beləcə imperiya hökumətinə olan bağlılığını geri çəkdi və öz vilayəti içində suverenliyi boynuna götürdü.

Bu, **İmperator Avqustin'i** Mexiko Şəhəri xaricindəki az dəstəklə və İmperiya Ordusunun bir neçə fraksiyanından ayrı tutdum. Nəticə olaraq, daha əvvəl qaldırdığı, taxtdan imtina və 1823-ci ilin Mart ayının 19-da  ölkəni tərk etdiyi Qurultayı yenidən qurdu.

**Santa Anna** və **Kasa Mata Planının** digər müdafiəçiləri, ertəsi sonrakı ildə yeni bir konstitusiya layihəsinin hazırlanmasını və **Birinci Meksika Respublikasının** qurulmasına nəzarət etməyə davam etdi.

## Ərazisi
**Meksika İmperyasının** torpaqları, Kuba baş katibi, Santo-Dominqo və Filippinləri çıxmaqla, Yeni İspaniyanın Vəkaləti sərhədlərinə ekvivalent etdi. Qvatemalanın köhnə baş konsolunun Mərkəzi Amerika torpaqları, quruluşundan qısa bir müddət sonra imperiyaya əlavə və **Birinci Meksika İmperiyasının** Şimali Amerikadakı 4,5 milyon km² ən böyük ölkə idi.

**Birinci İmperiya** dövründə, Meksika, Şimali Kaliforniyada, başlanğıcda **Meksika İmperiyasının** bir parçası halına gəlməyi qəbul etməyən ancaq müstəqilliklərindən qısa bir müddət sonra **İmperiyaya** qatılan Mərkəzi Amerika vilayətlərinə qədər (Kolumbiyanın bir parçası olan Panama xaric) ən böyük torpaq sərhədinə çatdı.

İmperator evdən ayrıldıqdan sonra, 29 Martda ayrılan Meksikalı **General Visente Filisola,** yeni bir Mərkəzi Amerika Qurultayını çağırdı və 1 İyul 1823-cü ildə Mərkəzi Amerikadakı vilayətlər, **Mərkəzi Amerikanın Federal Respublikasını** qurdu, yalnız Çiapas'ın qalması üçün seçilən ildi. Meksika ştatının bir hissəsi. önümüzdəki on illər boyunca (əsasən Amerika Birləşmiş Ştatları üçün) Meksikanın ardındanda inkişaf edən regional inkişaf sonunda Meksikanı maksimum ölçüdə yarıya endirərdi.

## Həçinin Bax
* Meksika
* Şimali Amerika
* Üç Qarantiya Ordusu
* İmperiya
* Nikaraqua
* Honduras
* Texas
* Panama
* Kolumbiya

## İstinadlar
# "Primer Imperio Mexicano". *La Guía*.  28 Oktyabr 2014-cü ildə alındı.
# Maykl S. Werner (2001). ''Concise Encyclopedia of Mexico''. Teylor & Fransis. pp. 308–9.
# ''The Birth of Modern Mexico, 1780–1824''
# Kriston I. Arçer (2007).  ''The Birth of Modern Mexico, 1780–1824''. Rovmen & Littlfield
# Quirarte, Martín (1978). ''Visión Panorámica de la Historia de México'' (11-ci ed.). *Mexico: Librería Porrúa Hnos.*

## Xarici Keçidlər
* Imperial House of Mexico
* Mexican Empire