Biya çayı

**Biya** (: *Bıy* — «bəy», *suu* — «su») — Altay Respublikası və Altay diyarı ərazisindən axan, Ob çayını sağ qolunu təşkil edən çay.
## Coğrafiyası

Çayın uzunluğu — 301&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi — 37 000&nbsp;km² təşkil edir. Teleskoe gölündən başlayaraq Katun çayı ilə birləşir, sonradan isə Ob çayın məbərində bu çayı əmələ gətirir. Yuxarı axarkarda çayı suyu nisbətən soyuqdur (10-15&nbsp;°C), aşağıya doğru isə temperaturu qalxır.

Çay turistik məqsədlərlə istifadə edilir. Burada çoxlu sayda astana vardır. Onların hündürlüyü bəzən bir metrə çatır. Əsas astabaları: Yurtok, Pıjinski, Kebezenski, Sarıkoşinski, Turaçok kəndində yerləşən Kipyatok. Sonuncu astana Udalovka kəndində yerləşir. Ən sürətli axın 1-1.5&nbsp;m/s təşkil edir.
## Hidrologiya

Çayın qidalanmasında ısas rolu qar və yağış suları tutur. Çaya axan suyun böyük qimini Çulişman çayı verir. Bu çay Teleskoe gölünə tökülür. Gursululuq davamlıdır. İllik su sərfiyyatı 477 m³/s təşkil edir. Çay yuxarı axarda noyabrın sonu dekabrın əvvəlləri donur. Buzdan azad olma yuxarı axarlarda aprelin əvvələri, aşağı axarda isə aprelin ortalarına təsadüf edir.


**1936—1989 illər üzrə susərfiyyatı**


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize  = width:600 height:250
PlotArea   = left:40 bottom:20 top:10 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:1300
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:250 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:50 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Yan.
  bar:Fév text:Fev.
  bar:Mar text:Mart
  bar:Avr text:Apr.
  bar:Mai text:May
  bar:Jun text:İyn
  bar:Jul text:İyl
  bar:Aoû text:Avq.
  bar:Sep text:Sen.
  bar:Oct text:Okt.
  bar:Nov text:Noy.
  bar:Déc text:Dek.

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 77.3 
  bar:Fév from:0 till: 62.5 
  bar:Mar from:0 till: 63.6 
  bar:Avr from:0 till: 723 
  bar:Mai from:0 till: 1212 
  bar:Jun from:0 till: 1187 
  bar:Jul from:0 till: 774 
  bar:Aoû from:0 till: 560 
  bar:Sep from:0 till: 452 
  bar:Oct from:0 till: 380 
  bar:Nov from:0 till: 228 
  bar:Déc from:0 till: 102.0

PlotData=
  bar:Jan at: 77.3 fontsize:S text: 77,3 shift:(-10,2)
  bar:Fév at: 62.5 fontsize:S text: 62,5 shift:(-10,2)
  bar:Mar at: 63.6 fontsize:S text: 63,6 shift:(-10,2)
  bar:Avr at: 723  fontsize:S text: 723 shift:(-10,2)
  bar:Mai at: 1212 fontsize:S text: 1212 shift:(-10,2)
  bar:Jun at: 1187 fontsize:S text: 1187 shift:(-10,2)
  bar:Jul at: 774  fontsize:S text: 774 shift:(-10,2)
  bar:Aoû at: 560  fontsize:S text: 560 shift:(-10,2)
  bar:Sep at: 452  fontsize:S text: 452 shift:(-10,2)
  bar:Oct at: 380  fontsize:S text: 380 shift:(-10,2)
  bar:Nov at: 228  fontsize:S text: 228 shift:(-10,2)
  bar:Déc at: 102  fontsize:S text: 102 shift:(-10,2)




## Əsas qolları
*64&nbsp;km: Bextemir (sağ) — uzunluğu 117&nbsp;km
*68&nbsp;km: Talaya çayı (sol)
*85&nbsp;km: Souskanixa (sol)
*92&nbsp;km: Nenya (sağ) — uzunluğu 185&nbsp;km
*120&nbsp;km: Çapşuşka (sol)
*129&nbsp;km: Kaja (sol) — uzunluğu 63&nbsp;km
*133&nbsp;km: Orqa çayı (sol)
*154&nbsp;km: Uçurqa (sağ)
*163&nbsp;km: Balıksa çayı (sol)
*166&nbsp;km: Böyük Kuyut (sağ)
*180&nbsp;km: Tibezya (sol)
*190&nbsp;km: Uşpa (sağ)
*194&nbsp;km: Ulmen (sağ)
*208&nbsp;km: Polış (sol)
*210&nbsp;km: Alemçir (sağ)
*215&nbsp;km: Lebed çayı (sağ) — длина 175 км
*238&nbsp;km: Tandoşka (sağ)
*243&nbsp;km: Vava çayı (sol)
*252&nbsp;km: adsız (sağ)
*259&nbsp;km: Tukoy (sağ) — uzunluğu 54&nbsp;km
*273&nbsp;km: Sarakokşa (sol) — uzunluğu 90&nbsp;km
*278&nbsp;km: Kebezenka (sağ)
*286&nbsp;km: Pıja çayı (sol) — uzunluğu 103&nbsp;km
*299&nbsp;km: Yurtok çayı (sağ)

## Yaşayış məntəqələri (mənbədən mənsəbə)
Biya çayının axarı boyunca yerləşən yaşayış məntəqələri: Artıbaş, İoqan, Ust-Pıja, Kebezen, Tuloy, Verx-Biysk, Tondoşka, Turaçok, Ust-Lebed, Udalovka, Dmitrievka, Şunarak, Ozero-Kureevo, Ust-Kuyurt, Balıksa, Saydıp, Sisnovka, Staraya Ajinka, Feşrunze adına, Ust-Kaja, Novaya Ajinka, Lebyaje, Promışlennı, Novikovo, Sauskanixa, Usyatskoe, Мальцева Курья, Klyuçi, Stan-Bextemir, Maloyeniseyskoye, Yeniseyskoye, Malouqrenno, Biysk, Sorokino.

Çayın mənbəyi iki kəndin yaxınlığından başlayır Artıbaş və İoqan. İoqanda iri kolxoz mövcuddur. Turizm inkişaf etdirilir. Poçt daimi fəaliyyət göstərir. Artıbaşda «Zolotoe ozero» istirahət düşərgəsi mövcuddur.

Verx-Biyskdə bir çox mağazalar vardır. Bu kənddən Qorno-Altaya yol gedir.

Turoçak Altay Respublikasında rayon mərkəzidir. Burada internet, beynəlxalq telefon xətti və Qorno-Alyaya gedən yol vardır. Qorno-Altay, Biyska avtobuskar işləyir.

Udalovka kəndi yaxınlığında Biyanın sol sahilində İkanostas qayası yerləşir. 1940-ci ildə məktəb müəllimi Turoçaka kəndinin sakini İvan Sıçyov Qayada Lelinin barelefini hazırlamıışdır.

Biysk şəhəri Biya və Katuni çaylarının bitişdiyi 30&nbsp;km yuxarı axarda yerləşir.

## Naviqasiya
2009-cu ilə olan məlumata görə Biya çayı mənsəbdən Biyski çay limanına qədər gəmiçilin üçün yararlıdır (22 км).

60-х — 80-х illərdə mövcud olmuş daimi naviqasiya (sərnişin və meşə materiallarının daşınması):
* yaz-yay dövrü (iyunun ortalarına qədər) — bütün axar boyunca;
* yay dövrü (iyunun ortalarından — avqustun ortalarına) — Turoçak kəndinə qədər;
* payız dövrü (avqustun ortalarından donana qədər) — Ozero-Kureevo kəndinə qədər.

Biysk su idmanı direktoru Viktir Frankın sözlərinə görə Kommulanı körpüsündə sonuncu gursululuq 2006-cı ildə müşahidə edilmişdir.

## Körpülər (Mənbədən mənsəbə)
* Artıbaş kəndi ilə İoqaç kəndi arasında körpü.
* Qorno-Altaysk — Turoçak magistralı üzərində körpü.
* М-52 magistralında (Biysk) körpü.
* Kommunalnı körpüsü. 
* Biyskdə körpü.
## İstinadlar