Rayan Vayt

**Rayan Ueyn Vayt** (; ) — İİV/QİÇS virusuna yoluxduğu üçün oxuduğu məktəbdən çıxarılmasına qarşı apardığı mübarizə ilə Amerika Birləşmiş Ştatlarında milli simvol halına gələn amerikalı gənc. Rayan hemofiliya xəstəsi olduğu üçün qanköçürmə müalicəsi zamanı İİV-ə yoluxmuş olduğu iddia edildi.

Ona 1984-cü ilin dekabr ayında diaqnoz qoyuldu və yalnız altı ay yaşamaq ehtimalının olduğu təxmin edilirdi. Həkimlər Vaytın digər şagirdlər üçün təhlükəli olmadığını və məktəbə qayıda biləcəyini söyləsələr də, Kokomoda yaşayan valideyn və müəllimlər onun məktəbə qayıtmasına etiraz etdilər. QİÇS-in tədqiqatlarında və tanınmasında əhəmiyyətli töhfələri olan Rayan məktəb sisteminə qarşı hüquqi mübarizə apardı. Elton Con, Maykl Cekson və Fil Donahyu kimi bir çox məşhurlarla birlikdə medianın qarşısına çıxdı, həkimlərin nəzərdə tutduğunun əksinə beş ildən çox yaşadı və 1990-cı ilin aprelində 18 yaşında, məktəb məzuniyyətinə bir ay qalmış vəfat etdi.

İlk QİÇS simptonlarına homoseksuallarda rast gəlindiyi üçün Rayandan əvvəl, bu xəstəliyin həmin cəmiyyət ilə birbaşa əlaqəli olduğu fikri olduqca populyar idi. Lakin Vayt ilə birgə bu düşüncə dəyişdi, İİV-ə yoluxmuş Mecik Conson, Rey qardaşları və Kimberli Berqalis kimi məşhurları da QİÇS-lə bağlı tədqiqatların aparılması və cəmiyyətin məlumatlandırılması üçün çalışmağa sövq etdi. Vaytın ölümündən qısa bir müddət sonra ABŞ Konqresi *"Ryan White Care"* qanununu hazırladı. İki dəfə təsdiq olunan bu qanun ABŞ-də QİÇS-lə yaşayan insanların ən böyük dəstəkçisi oldu.

## Uşaqlığı və xəstəliyi
Rayan Cinni Eleyn Heyl və Hyuberta Ueyn Vaytın ailəsində, ABŞ-nin İndiana ştatının Kokomo şəhərində dünyaya gəlmişdi. Hələ üç günlük ikən həkimlər ona kiçik bir yaralanma əsnasında belə qanın durmamasına yol açan X xromosoma bağlı irsi qan xəstəliyi olaraq adlandırılan ağır hemofiliya A diaqnozu qoydu. Müalicəsi üçün bədəninə həftəlik amil VIII preparatının yeridilməsi gərəkli idi. Məhz tətbiq olunan bu üsul səbəbindən QİÇS xəstəliyinin o dövrdə yayıldığı düşünülür.

Rayan uşaqlıqda olduqca sağlam olsa da, 1984-cü ilin dekabrında kəskin sətəlcəm oldu. Bu xəstəliyin müalicəsi mərhələsində ona QİÇS diaqnozu qoyuldu. Tibb dünyası o vaxt QİÇS haqqında çox az məlumata malik idi. Alimlər həmin il HTVL-III adını verdikləri bir virus tapdılar və bu virus QİÇS-ə səbəb olan İİV idi. Rayana amil VIII müalicəsi zamanı HTVL-III infeksiyasının ötürülməsinin düşünülməsinə baxmayaraq, bu iddia təsdiqini tapmadı. Həkimlər bu virusa qarşı necə test edəcəklərini bilmirdilər və eyni zamanda, donorlar virusun qanla yoluxduğunu düşünürdülər. 1979–84-cü illər arasında hemofiliya xəstələrinin 90%-dən çoxuna İİV-ə yoluxdurulduğu düşünülürdü. Aparılan tədqiqatlardan sonra Rayanın T hücrə sayı 25 olaraq (bu say sağlam insanlarda təxminən 500–1200 arasındadır) müəyyənləşdirildi və ona QİÇS diaqnozu qoyuldu. Həkimlər Rayanın yalnız altı ay yaşayacağını təxmin edirdilər.

Rayan məktəbə qayıda bilməyəcək qədər xəstə idi, ancaq 1985-ci ilin əvvəllərində özünü daha yaxşı hiss etməyə başladı. O, 30 iyun 1985-ci ildə məktəbə qayıtmaq istədiyini bildirdi, ancaq məktəb müdiri Ceyms Smit bu təklifi rədd etdi. Bu hadisə Rayan və ailəsi üçün səkkiz aylıq məhkəmə icraatının başlanğıcı oldu.

## Məktəblərlə mübarizəsi

Russiavilledə bir çox valideyn Rayanın şəhərciyə girişini əngəlləmək üçün müqavimət göstərdi. 117 valideyn (məktəbdə cəmi 360 şagird vardı) və 50 müəllim Rayanın məktəbdən uzaqlaşdırılması üçün ərizə yazdı. QİÇS-lə bağlı məlumatın olmaması səbəbindən müdir və idarə heyəti digər şagirdlərin İİV/QİÇS olmaması üçün ərizələri münasib bildilər. Rayanın ailəsi bu qadağanı ləğv elətdirmək üçün iddia qaldırdı. Rayan ilk əvvəl İndianapolisdə yerləşən ABŞ Rayon Məhkəməsində iddia qaldırdı. Noyabrın 25-də İndiana Təhsil Departamenti və İndiana Sağlamlıq Şurasının verdiyi qərar tətbiq olundu və Rayanın məktəbə geri qayıtmasına icazə verildi.

1980-ci ildə İİV-nun hansı yollarla yoluxduğu hələ tam olaraq aydın deyildi. Alimlər virusun qanla yoluxduğunu bilirdilər, lakin hər hansı bir təsadüfi təmas yolu ilə keçə bilməzdi. 1983-cü ildə Amerika Tibb Dərnəyi "*QİÇS-in ev əhalisinin yaxınlığı ilə yoluxa biləcəyi proqnozu*" fikri ilə virusun asanlıqla yayıldığını düşünürdülər. QİÇS-lə yaşayan uşaqlara çox nadir rast gəlinirdi, Rayanın məktəbdən uzaqlaşdırıldığı vaxtda ABŞ Xəstəlik Nəzarət Mərkəzinin hesabatına görə, ABŞ-də 148 QİÇS-lə yaşayan uşaq var idi. Kokomoda bir çox ailələr Rayanın məktəbdə iştirakının qəbulolunmaz bir risk daşıdığına inanırdılar. 1986-cı ilin fevralında Rayanın məktəbə qayıtmasına icazə verilən bir gündə məktəbdə oxuyan 360 şagirddən 151-i məktəbə getməmişdi. Rayan qəzet paylayan kimi işlədiyi vaxtlarda virusun qəzet yoluyla yoluxacağını düşünən bir çox insan abunəliyini ləğv elətdirdi.

San-Fransisko şəhərində QİÇS xəstələrinin müalicə edilməsində geniş təcrübəyə malik olan İndiana ştatının sağlamlıq komissarı Dr. Vudro Mayers və ABŞ Xəstəlik Nəzarət Mərkəzi Rayanın digər şagirdlərə təhlükə yaratmadığını söyləsə də, ancaq məktəb idarə heyəti və ailələr bu bəyanatı nəzərə almadılar. 1986-cı ilin fevralında "*Yeni İngiltərə Tibb*" jurnalı 101 nəfər üzərində apardıqları araşdırmanı açıqladı. Bu insanlar bir-birləri ilə cinsi əlaqə olmadan, üç ay ərzində qapalı bir mühitdə yaşadılar. İnsanlar diş fırçaları, ülgücləri, geyimləri, daraqları ortaqlı istifadə etdilər, hətta bu insanlar eyni yataqda yatıb, qucaqlaşıb və öpüşdülər. Eksperimentin nəticəsində infeksiyanın yoluxma riskinin imkansıza yaxın olduğu üzə çıxdı.

Rayan aprel ayında yenidən məktəbə qəbul edildiyində, bəzi ailələr uşaqlarını məktəbdən çıxarıb, başqa məktəbə göndərdilər. Rayan ciddi təhdidlər alırdı. Rayanın anası deyirdi ki, küçədə insanlar Rayana tez-tez "*Biz sənin [[homoseksual]] olduğunu bilirik*" deyə qışqırırdılar. Rayanı pul və redaksiya baxımından dəstəkləyən "*Kokomo Tribune*" qəzetinin redaktorlarını həm homoseksuallıqda günahlandırdılar, həm də öz məqsədləri üçün ölümlə hədələdilər. Digərləri isə ziddiyyətli vəziyyətlər üzərində dayanırdı; Rayanın mütləq homoseksual münasibət zamanı QİÇS olduğu və ya kiçik bir əlaqə ilə virusa yoluxduğu iddiasında idilər.

Rayan 1986–87-ci tədris ilində Qərb orta məktəbində 8-ci sinfə başladı, ancaq burada çox bədbəxt və tək idi. Məktəb yemək yeməsi üçün yalnız bir dəfə istifadə olunacaq qab və duş alması üçün vanna otağı ayırdı. Ancaq təhdidlər davam edirdi. Rayanın otağına silahlı basqın olandan sonra ailəsi Kokomodan ayrılmağa qərar verdi. Məktəbi bitirdikdən sonra ailəsi Siseroya köçdü və Rayanın adını İndiana şəhərində yerləşən Hamilton heights high məktəbinə yazdırdı. 1987-ci il avqustun 31-də QİÇS haqqında məlumatlı olan məktəb müdiri Toni Kuk, təhsil sisteminin rəhbəri Bob Karnal və bir neçə şagird Rayanı salamlayıb, əlini sıxdı.

## Milli nümayəndəsi
Rayanın sindromunun qəzet və televiziyalarda yayılması onun "*milli uşaq*" olmasını təmin etdi. 1985–87-ci illərdə ABŞ mediasında QİÇS-lə bağlı olan xəbərlərin sayı iki dəfə artdı. Orta məktəbdən çıxan Rayanın sindromu və yaşadığı problemlər qəzet və televiziyalarda tez-tez ön plana çıxmağa başladı. Rayan sindrom üçün ianə toplamağa və təhsil kampaniyaları təşkil etməyə başladı. Bu fəaliyyətləri onu QİÇS-in simvoluna çevirdi. Rayan bu xəstəliklə yaşayan uşaqlar üçün çoxsaylı yardım kampaniyalarına qoşuldu. Bir çox məşhur Rayan ilə birlikdə media qarşısına çıxdı. Rayan QİÇS-lə yaşayan və cəmiyyətdən təcrid olunmuş insanların sosiallaşmasına ömrünün qalan hissəsi boyunca kömək etdi. Müğənni Con Mellenkamp, Elton Con və Michael Jackson, aktyor Mett Fruer, dalğıc Qreq Luqanis, prezident Ronald Reyqan və həyat yoldaşı Nensi Reyqan, baş həkim Evertt Kup, İndiana Universitetinin basketbol məşqçisi Bob Nayt və basketbol oyunçusu Karim Abdul-Cabbar kimi şəxslər Rayan ilə dost oldular. Rayan da bir çox QİÇS-lə yaşayan uşaqlarla dost oldu.

Ömrünün qalan hissəsində Fil Donahyunun talk show-da tez-tez görünməyə başladı. Sonradan populyar olan "*Müdir kim*?" proqramının aparıcısı Alissa Milano ilə tanış oldu. Alissa Milano ona dostluq bilərziyi verib öpdü. Elton Con Cinni Rayana 16,500$ borc verdi. O, bu pulları geri almadı və Rayanın bacısının məktəb xərcləri üçün istifadə olunmasını istədi. Michael Jackson Rayana qırmızı Mustang kabriolet hədiyyə etdi.

1988-ci ildə prezident Reyqan QİÇS Komissiyasından əvvəl Rayan ilə danışdı. Rayan məktəbə qayıtmaq istədiyi ilk vaxtlarda qarşılaşdığı ayrı-seçkilikdən və həmçinin Siseronun qəsəbəsində çox gözəl qarşılanmağından danışdı. Rayan Kokomo və Siseroda QİÇS təhsilinin vacibliyini fərqli təcrübələrlə yaşadığını vurğuladı.

1989-cu ildə ABŞ televiziyası "*Rayan Vaytın hekayəsi*" adlı televiziya filmini çəkərək yayımladı. Rayan rolunda QİÇS-li dostu Lukas Haas, Cinni rolunda Cudit Layt, bacısı Andrea rolunu isə Nikki Koks canlandırdı və Rayanın filmdə qısa bir miniatür kamera görüntüsü vardı. Filmdə rol alan digər adlar: Sara Cessika Parker cazibədar tibb bacısı rolunda, Corc Dzundza həkim rolunda, məktəb rəhbərliyinə qarşı Rayanı hüquqi yolla müdafiə edən Corc K. Skott isə hüquqşünas rolundaydı. Nilsenə görə, film təxminən 15 milyon tamaşaçı tərəfindən izlənildi. Bəzi Kokomo şəhər sakinləri bu filmin haqsız yerə yerli xalqı ümumi olaraq pislədiyini dilə gətirdi. Film yayımlandıqdan sonra Kokomo Bələdiyyə Başçısı Robert T. Sargentə ölkə daxilindən şikayət məktubları gəldi.

1990-cı ilin əvvəlində Rayanın sağlamlığı kəskin şəkildə pisləşdi. Sonuncu dəfə xalqın qarşısına çıxdıqda, Kaliforniyada keçmiş prezident Ronald Reyqan və birinci xanım Nensi Reyqan ona ev sahibliyi etdi. Sağlamlığının getdikcə pisləşməsinə baxmayaraq, Rayan Reyqana universitetə daxil olmaq istədiyini bildirdi.

## Ölümü

Rayan 1990-cı il martın 29-da məktəb məzuniyyətindən bir neçə ay əvvəl İndianapolisdə yerləşən Reyli Uşaq Xəstəxanasına tənəffüs yolu infeksiyası səbəbindən yerləşdirildi. Vəziyyəti daha da pisləşməyə başlamışdı. Xəstəxanada olarkən Elton Con onu ziyarət etdi. Rayanın yaxşı olması üçün minlərlə pərəstişkarı xəstəxanaya telefonla zəng edirdi. Rayan 1990-cı il aprelin 8-də vəfat etdi. İndianapolisdə "*Meridian*" küçəsində yerləşən "*İkinci Previterian*" kilsəsində dəfn mərasiminə 1500-dən çox adam qatıldı. Tabutu daşıyanlar arasında Elton Con, Amerika futbolçuları: Fil Donahyu, Hovi Lonq kimi şəxslər var idi. Elton Con "*Skyline Pigeon*" adlı mahnını Hemilton Hayts məktəb xorunun müşayiəti ilə səsləndirdi. Dəfndə Michael Jackson və birinci xanım Barbara Buş da iştirak etdi. Dəfn günü keçmiş prezident Ronald Reyqan Rayan hakkında "*[[The Washington Post]]*" qəzetinə müsahibə verdi. O, müsahibə zamanı söylədi ki, Rayanın QİÇS-ə qarşı apardığı mübarizə möhtəşəm idi və o, hər kəsin QİÇS-ə baxışını dəyişdirdi. Rayan anasının evinin də yerləşdiyi Siseroda dəfn olundu. Ölümündən bir müddət sonra məzarı vandallar tərəfindən dörd dəfə hədəf alındı. Vaxt keçdikcə Rayanın qəbri sevənləri üçün bir ibadətgah oldu.

## Mirası
Vayt 80-ci illərin sonu İİV-ə yoluxan ən tanınmış şəxslərdən biri idi. Aktyor Rok Hudsonla yanaşı o, İİV xəstələrinin ilk ictimai nümayəndələrindən birinə çevrildi. Bu problemlə əlaqəli olan daha sonrakı Rey qardaşları, Mecik Conson, Kimberli Berqalis kimi ictimai fiqurlarla birlikdə Rayan bu epidemiyanın ciddiliyi haqqında ictimaiyyəti məlumatdırmağa kömək etdi.

Rayanın ölümündən sonra çoxsaylı xeyriyyə təşkilatları formalaşdı. 1991-ci ildən keçirilən İndiana Universitetinin Rəqs marafonu mövcudluğunun ilk 18 ilində Reyli Uşaq Xəstəxanası üçün 5 milyon dollardan çox pul toplamışdı. Rayanın ölümü Elton Cona QİÇS-lə mübarizə üçün öz fondunu yaratmağa təkan verdi. Həmçinin o, öz mahnılarından birini gəlirlərini Reyli Uşaq Xəstəxanasına bağışladı. Cinni Heyl 1999-cu ildən 2000-ci ilədək mövcud olan Rayan Vaytın adına olan xeyriyyə fondunu yaratdı. İllik ianələr 300 000 dollara çatdı. 1992-ci ildə o, oğlunun həyatda olarkən yazdığı "*Rayan Vayt: Mənim hekayəm*" adlı kitabını nəşr etdi. Rayanın anası gələcəkdə maarifçilik fəaliyyətini internet-sayt vasitəsilə davam etdirdi.

Rayanın xatirəsinə Elton Con "*The Last Song*", Michael Jackson "*Gone Too Soon*", Tiffani "*Here in My Heart*" mahnılarını həsr etdilər.

1980-ci illərin əvvəllərində cəmiyyət QİÇS-i qəbul etmirdi, "*homoseksualların problemi*" və ya hətta "*homoseksualizm üçün cəza*" hesab edirdi, çünki ilk xəstələr seks azlıqları nümayəndələri arasında aşkar edilmişdi. Uyatın diaqnozu bir çoxlarına göstərdi ki, hər kəs bu problemlə üzləşə bilər. Rayan homofoblar tərəfindən QİÇS epidemiyasının "*məsum qurbanı*" kimi görülürdü, amma o və ailəsi həmişə bu terminə qarşı çıxıblar, çünki bu termin elə istifadə olunur və elə göstərilirdi ki, İİV-ə yoluxmuş homoseksuallar elə bil ki, bu xəstəliyə "*layiqdir*" və həmin xəstəliyin yayılmasında günahkardır. Rayanın anası "*[[New York Times]]*" qəzetinə müsahibəsində Rayanın sözlərindən sitat gətirdi: "*Mən necə yoluxmağından asılı olmayaraq, [[QİÇS]]-lə yaşayan hamı kimiyəm*". Cinni oğlunun gey ictimaiyyətinin dəstəyi olmadan bu qədər uzun yaşamayacağını vurğuladı.

1990-cı ilin avqust ayında Rayanın ölümündən dörd ay sonra Konqress tez-tez "*Rayan Vayt qanunu" adlandırılan*", "*Rayan Vaytın adına [[İİV]]/[[QİÇS]] xəstələrinə fövqəladə kömək haqqında qanun*"u qəbul etdi, hansı ki digər maliyyə mənbələri əhatə olunmayan və ya siğortası bu yardıma imkan yaratmayan İİV-ə yoluxanlara tibbi yardım imkanı təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. 1996, 2000, 2006 və 2009-cu illərdə qanunun qüvvədəolma vaxtı uzadıldı. 2009-cu ildə prosedurun yenilənməsi zamanı Barak Obama 22 il bundan əvvəl tətbiq edilmiş İİV xəstələrinə ABŞ-yə səyahət və immiqrasiya qadağısının ləğv edilməsi planları haqqında bəyanat verdi. Onun sözlərinə görə, bu məhdudiyyət faktiki məlumatdan daha çox qorxuya əsaslanır. Proqram təxminən 500 000 nəfər insana kömək edir. 2004-cü ildə 2567 təşkilat üçün vəsait təmin etmişdi. 2006-cı ilin sentyabrında bu federal proqramın fondu 2,1 milyard ABŞ dollarından daha çox təşkil edirdi.

Rayan Vayt "*USA Today*"in versiyasına görə XX əsrin son 25 ili ərzində ən nüfuzlu şəxslər siyahısında 24-cü yeri tutmuşdur, həmçinin Anna Frank və Rubi Brices ilə yanaşı İndianapolis Uşaq Muzeyində "*Uşaqların gücü: Töhfə*" adlı sərgidə təmsil olunmuşdur. 1993-cü ildə QİÇS problemi üzrə aktivist Larri Kramer müsahibəsində bildirib: "*Mən balaca Rayan Vaytın bu [[xəstəlik]]lə bağlı təsəvvürlərin dəyişdirilməsi üçün hər kəsdən daha çox şey etdiyini düşünürəm.*"

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rayanın həyatını sənədləşdirən fotoqraf Taro Yamasakinin səhifəsi
*  Rayan Vaytın məzarı
* İndiana Universitetinin Rəqs marafonu
* Anası Rayanın hekayəsini danışdı