Qeorqi İtıqin

**Qeorqi İqnatoviç İtıqin** () — dövlət, siyasi və ictimai xadim, pedaqoq, jurnalist, alim. Xakasiyada milli-dövlət quruculuğunun, xalq təhsilinin təşkilatçılarından biri.
## Həyatı
Georgi İtıqin kəndli ailəsində dünyaya gəlib (atası-İqnatiy Vasilieviç -xakas-qızıl boyu və ya xızıl, anası-Matryona Sergeyevna-rus). 
1892 -ci ildə Krasnoyarsk Müəllimlər Seminariyasını bitirmiş və Minusinsk qəzasının Şalobola məktəbinə göndərilmişdir. Növbəti il Ust-Abakan məktəbinə köçürülür.

Sonra Açin, Kan rayonlarının məktəblərində, 1904-1913-cü illərdə Ujur məktəbində işləmişdir. "Səylərə görə" gümüş medalı ilə təltif edilmişdir (1905). 1913-cü ildə Krasnoyarskda ilk dəmir yolu məktəbinin rəhbəri təyin edilmişdir. O, Sibir qəzetlərində məktəb problemləri, kəndlilərin həyatı, yerli həyat hadisələri haqqında silsilə məqalələr dərc etmişdir.

1915-ci ildə müəllimlər üçün jurnalın yaradılmasının təşəbbüskarı olmuşdur. 1916-cı ildə o, 1917-ci ilin sonunadək müntəzəm olaraq nəşr olunan məşhur "Sibir məktəbi" jurnalının baş redaktoru olur.

10 mart 1917-ci ildə RSDFP(b)-ə daxil olur, Krasnoyarskda Beynəlxalq Müəllimlər İttifaqının təşkilatçılarından biri olur. Kolçakovşina zamanı  maarifçilər arasında gizli iş aparıb, həbsxanada olub. 1920-ci ildən - Quberniya İcraiyyə Komitəsinin üzvü, Krasnoyarsk dəmiryolçularının mədəni-maarif müəssisələri komissiyasının sədri, eyni zamanda Yenisey vilayət xalq maarifi şöbəsinin Xakas bölməsinin rəhbəri olmuşdur. Quberniya səyyar sessiyasına, Yenisey quberniyasının cənubunda banditizmin aradan qaldırılması komissiyasına rəhbərlik etmişdir.

İtıqin 12 yanvar 1924-cü ildə Xakas Rayon İnqilab Komitəsinin sədri, sonra Xakas qəzasının (noyabr 1924), Xakas Dairəsinin  (noyabr 1925)  Fəhlə, Kəndli və "Qızıl Ordu" deputatları Xakasiya Rayon və Dairə İcraiyyə Komitəsinin 1-ci sədri seçilir.  Xakas xalqının mədəniyyətinin və xalq maarifçiliyinin inkişafına xüsusi diqqət yetirmiş, xakas əlifbasının yaradılması və xakas dilində ilk dərsliklərin tərtibi üzrə komissiyanın işinə rəhbərlik etmişdir. Milli pedaqoji kadrların hazırlanması üçün üç aylıq müəllimlik kurslarının əsasını qoymuş, xakas dilində qəzet nəşr etmək təşəbbüsü ilə çıxış etmişdir ("Qızıl aal").

## Fəaliyyəti
O, Xakasiya və Oyrotiyanın (Dağlıq Altay) bir muxtar sosialist respublikasına birləşdirilməsi ideyasını müdafiə etdiyi üçün burjua millətçiliyində ittiham olunur. Bununla bağlı məruzənin əvvəlində  qeyd edir ki, o çoxdan birləşmə haqqında dövrünün qabaqcıl insanları ilə fikirlərini bölüşüb. Bu barədə qəzetlərdə yazıldı və iclaslarda məruzələr edildi. Q.İ.İtıqin ad çəkməsə də onların S.D. Maynaqaşev və G.İ.Qurkin olduğu bilinirdi (birincisi 1920-ci ildə saxta ittihamla güllələndi, ikincisi isə repressiyadan qorxaraq Monqolustana getdi). 
İlk dəfə Xakasiya və Oyrotiyanın birləşməsi ideyası 1917-ci il 20-28 iyul tarixlərində keçirilən Xakas xalqının II qurultayında özünüidarəetmə məsələsinin müzakirəsi zamanı qaldırılmışdır. Xakasların milli lideri S. D. Maynaqaşev əcnəbi əhalinin sayının az olduğunu nəzərə alaraq, dil, məişət, təsərrüfat fəaliyyəti, tarixi keçmişə yaxın oyrotlarla (altaylarla) danışıqlara girməyi və ümumi milli dumaya malik vahid vilayət yaratmağı təklif etdi. Oyrot ziyalılarının nümayəndələri bu təklifə, xüsusən də görkəmli Altay rəssamı və ictimai xadimi G.İ.Qurkinə anlayışla yanaşırdılar.

Oyrotiyada Altay, Kuznetsk və Minusinsk türk tayfalarının Oyrot Respublikasına birləşdirilməsi haqqında fərman 1918-ci il fevralın 21-27-də keçirilən əcnəbi və kəndli deputatlarının təsis qurultayını qəbul etdi. Birləşmə məsələsi 21 iyun 1922-ci ildə Minusinskdə keçirilən xarici partiyasız konfransda da nəzərdən keçirildi.
Konfrans qətnamə qəbul edir: 

"Xakaslar yeni qurulan Rusiyanın ən yaxşı sosial-iqtisadi şərtlərini düşünərək, Kuznetsk Altayın qonşu türk tayfaları ilə birlikdə quberniya və ya regional miqyasda bir inzibati vahiddə birləşir, kollektiv yaradıcılıq və RSFSR ilə birlikdə ümummilli və insan dəyərlərinin yaradılması haqqında öz talelərinin daha yaxşı gələcəyinə inanır".

Konfransın işində Tuvadan gələn G.İ.Qurkin iştirak edirdi. 1921-ci il sentyabrın 5-dən əvvəl Moskvada Xalq Millətlər Komissarlığının kollegiyası Altay quberniyasının Dağ-Altay, Biysk, Kuznetsk, Minusin və Açin rayonlarını "Oyrot Respublikasına birləşdirmək təklifini dinlədi.

Noyabrın 10-da Millətlər üzrə Xalq Komissarlığı kollegiyası "Oyrot-Xakas vahidinin ayrılmasını zəruri hesab etdi.

1925-ci ilin iyulunda İtıqin Xakassiyanın ehtiyacları haqqında yazırdı:
"Hakassia aşağıdakılara kömək etməlidir:
1) Mətbəənin qurulması və məktəblərdə ana dilində tədrisin tətbiqi.
2) Xakassiyada yaşayanların sayının Oyrotiyadan çoxluğunu nəzərə alaraq, inzibati-siyasi hüquqlarda Oyrotia ilə bərabərləşmək lazımdır.
3) Kooperasiyanı qurmaq və xaotik vəziyyətdən çıxarmaq.
4) Xakasiyaya Oyrotiyada olduğu kimi kənd təsərrüfatı vergisinin tam 100%-ni verilməlidir və bununla da öz büdcəsini gücləndirmək imkanı ola bilər (qeyd: dövlət vahid kənd təsərrüfatı vergisinin daxilolmalarından yerli fondlara ayırmaların məbləğindən).
5) Torpaq qarışıqlığına səbəb olan zolağı həll etmək. Beyski rayonu, Berezovski və Novoselovskinin bir hissəsi ümumi iqtisadi əlamətləri olan Xakassiyaya birləşdirilməlidir".

1927-ci ilin yazında Novosibirskə köçürülür və Sibir Regional Xalq Təhsili İdarəsinin milli azlıqların maarifləndirilməsi şurasının sədri vəzifəsində çalışır, Sibirin ucqar ərazilərinə gedir, müntəzəm olaraq "Sibirin maarifləndirilməsi" jurnalında çap olunurdu .

5 dekabr 1928-ci ildə qəflətən vəfat etmişdir. Onun vəsiyyəti ilə Krasnoyarskda dəfn olunub..
Yazıçı və müəllim olan oğlu - Erazm (1896 - 1974) "Yegor İtıqinin həyatı və ya XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində Sibirin ziyalılarının həyatından oçerklər" kitabını çap etdirmişdir.

Abakanda H.İ.İtiginin adına küçə, xatirə lövhəsi qoyulmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Очерки истории Хакасии советского периода. 1917—1961. Абакан, 1963
* *Патачаков К. М.* К истории создания хакасской письменности / Уч. зап. ХакНИИЯЛИ. — Абакан, 1966. — Вып. 12. — С. 148.
* *Патачаков К. М.* Председатель уревкома/Жизнь, отданная народу (Сост., кандидат исторических наук К. Г. Копкоев). — Абакан: Хакасское отделение Красноярского книжного издательства, 1969. — С. 77-83.
* *Ултургашев С. П.* Итыгин Георгий Игнатьевич / Энциклопедия Республики Хакасия. Т. I. — Абакан, 2007. — С. 246.
* *Тугужекова В. Н.* Итыгин Георгий Игнатьевич / Славные люди хакасского народа. — Абакан, 2010. — С. 98.
* Историческая энциклопедия Сибири в 3-х т. / [гл. ред. В. А. Ламин; отв. ред. В. И. Климченко; отв. секр. Н. Н. Аблажей]. — Новосибирск : Историческое наследие Сибири, 2010. — , 1 (А-И). — С. 432.
* Итыгин и журнал "Сибирская школа" / Красноярская пресса. XX век : сб. материалов по истории СМИ Краснояр. края / Гл. упр. по телерадиовещанию, печати и информ. администрации Краснояр. края, Обществ. орг. "Союз журналистов Краснояр. края"; [сост. и ред. Ю. П. Авдюков]. — Красноярск, 2002. — С. 55.
* *Нилогов А. С.* [Документальная реконструкция родословной Г. И. Итыгина](https://docs.yandex.ru/docs/view?tm=1679746203&tld=ru&lang=ru&name=11.01.2021-g-nauchnoe-obozrenie-sayano-altaya-vipusk-history-432.pdf&text=%D0%9D%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%20%D0%90.%20%D0%A1.%20%2520g%2520Nauchnoe%2520Obozrenie%2520Sayano-Altaya%2520vipusk%2520History%25204(32).pdf%20%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%93.%20%D0%98.%20%D0%98%D1%82%D1%8B%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%2F%2F%20%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%BE-%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%8F.%20%E2%80%94%202021.%20%E2%80%94%20%E2%84%96%204.%20%E2%80%94%20%D0%A1.%2053-58.&url=https%3A%2F%2Fsayan-altai.ru%2Fwp-content%2Fuploads%2F2022%2F01%2F11.01.2021-g-nauchnoe-obozrenie-sayano-altaya-vipusk-history-432.pdf&lr=1095&mime=pdf&l10n=ru&sign=1d38ab58da586bcf31a8e4344117c05b&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1679746203%26tld%3Dru%26lang%3Dru%26name%3D11.01.2021-g-nauchnoe-obozrenie-sayano-altaya-vipusk-history-432.pdf%26text%3D%25D0%259D%25D0%25B8%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B3%25D0%25BE%25D0%25B2%2B%25D0%2590.%2B%25D0%25A1.%2B%252520g%252520Nauchnoe%252520Obozrenie%252520Sayano-Altaya%252520vipusk%252520History%2525204%252832%2529.pdf%2B%25D0%2594%25D0%25BE%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BC%25D0%25B5%25D0%25BD%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25BB%25D1%258C%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D1%2581%25D1%2582%25D1%2580%25D1%2583%25D0%25BA%25D1%2586%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B4%25D0%25BE%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25BD%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%2593.%2B%25D0%2598.%2B%25D0%2598%25D1%2582%25D1%258B%25D0%25B3%25D0%25B8%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%2F%2F%2B%25D0%259D%25D0%25B0%25D1%2583%25D1%2587%25D0%25BD%25D0%25BE%25D0%25B5%2B%25D0%25BE%25D0%25B1%25D0%25BE%25D0%25B7%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25A1%25D0%25B0%25D1%258F%25D0%25BD%25D0%25BE-%25D0%2590%25D0%25BB%25D1%2582%25D0%25B0%25D1%258F.%2B%25E2%2580%2594%2B2021.%2B%25E2%2580%2594%2B%25E2%2584%2596%2B4.%2B%25E2%2580%2594%2B%25D0%25A1.%2B53-58.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fsayan-altai.ru%2Fwp-content%2Fuploads%2F2022%2F01%2F11.01.2021-g-nauchnoe-obozrenie-sayano-altaya-vipusk-history-432.pdf%26lr%3D1095%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D1d38ab58da586bcf31a8e4344117c05b%26keyno%3D0%26nosw%3D1) // Научное обозрение Саяно-Алтая. — 2021. — № 4. — С. 53-58.
* *Артамонова Н. Я.* Жизнь и деятельность Г. И. Итыгина сквозь призму воспоминаний сына // Государственное бюджетное учреждение культуры Республики Хакасия "Национальная библиотека имени Н.Г.Доможакова"
Жолудев Д.Г. Краткая история школ Красноярского
края (до Великой Октябрьской социалистической
революции). Енисейск: б/и, 1961. 143 с.
**Итыгин Е.*  Союз учителей-интернационалистов в г. Красноярске // Просвещение Сибири. 1927. № 10 (44). С. 95–97.
* *Костякова Ю.Б. Г.И. Итыгин* — общественный деятель, просветитель, журналист Хакасии // Региональная история: методология, источники, историография: сб. науч. тр. Третьих междунар. Усмановских чтений. Стерлитамак, 2016. С. 229–230.
* *Асочаков В.А., Митюков М.А.* К истории образования и развития Хакасской автономной области//Проблемы истории Хакасии. Абакан, 1979. С. 4–23.
* Протокол заседания 8-й Енисейской губернской партийной конференции РКП(б)//ГКУ РХ «Национальный архив». Ф. 14. Оп. 1. Д. 5.
* *Ултургашев С.П.* Из истории формирования советской интеллигенции в Хакасии // Учен. зап. Хакас.
НИИЯЛИ. 1963. Вып. 9. С. 127–132.
* ХII Всероссийский съезд Советов [Электронный ресурс]: [1-16 мая 1925 г.: стеногр. отчет]: бюл. 1-7.
М.:ВЦИК, 1925. [1184] с. URL. http://elib.shpl.ru/ru/
nodes/10875-xii-vserossiyskiy-sezd-sovetov-7-16-maya1925-g-stenograficheskiy-otchet-byulleteni-1-7-m-1925
(дата обращения: 06.10.2019).
* *Карлов С.В.* Массовые репрессии в 1930 гг. (на материалах Хакасии). Абакан: Хакас. кн. изд-во, 2011. 206 с.

## Xarici keçidlər
* Судьбы национальной интеллигенции: Георгий Игнатьевич Итыгин (1873–1928)
* ИТЫГИН Георгий Игнатьевич // Историческая энциклопедия Сибири
* Сильная личность с душой романтика // Хакасия. — 2018. — 1 марта.
*  Хакасский ученый изучил родословную Итыгиных // ИА "Хакасия". — 2022. — 16 марта.
* "Сильная личность с душой романтика" // Государственное бюджетное учреждение культуры Республики Хакасия «Национальная библиотека имени Н. Г. Доможакова»
* Жителям Хакасии рассказали, что известно об Итыгиных ученым // ИА "Хакасия". — 2023. — 14 марта.