Köhnə Azərbaycan ekzonimlərinin siyahısı

**Köhnə Azərbaycan ekzonimlərinin siyahısı** — 1940-cı illərə kimi Azərbaycan dilində (həmçinin orta azərbaycanca və qədim azərbaycanca) qeyd olunmuş ekzonimlər. SSRİ hökuməti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini işğal etdikdən sonra Azərbaycan istilahatına aid çox sözlər "internasionalizmlər" ilə əvəz olunur, Lenin tərəfindən başlanan və Stalin tərəfindən güclənən bu hərəkatın ən pik dönəmi 1937–1945-ci illər olur. Ərəb qrafikalı Azərbaycan əlifbasından latın əlifbasına keçmə nəticəsində bir çox istilahlar unudulur və coğrafi istilahata getdikcə ruscadan gələn sözlər çoxalır.

## Adlar

### Azərbaycan
Azərbaycanda yer adlarının dəyişmələrinin bir neçə səbəbi var:

* Çar Rusiyası Azərbaycanı işğal etdikdən sonra tarixi böyük şəhərlərə öz adlarını verir (məsələn, Gəncə — Yelizavetpol)
* Çar Rusiyası Azərbaycanı işğal etdikdən sonra slavyan və alman mənşəli kolonistləri Azərbaycan sərhədlərinə göndərir və rusca və ya almanca adlar verilir (Vladimirovka, Yelenendorf, Lüksemburq və s.)
* Sovet İşğalı dönəmi sovet inqilabçılar şərəfinə bir sıra adlar qoyulur (məsələn, Goranboy — Qasım İsmayılov, Hacıqabul — Qazıməmməd və s.)
* Sovet dönəmi tarixi Azərbaycan şəhərləri üçün Azərbaycan xadimləri adları qoyulması (Cəlilabad, Sabirabad və s.), sovet dövrü bunlar əsasən dinə qarşı siyasətlə bağlı idi və bu adlar cürbəcür dinsiz (ateist, panteist, deist) xadimlərin şərəfinə qoyulurdu
* Erməni işğalı zamanı ermənicə ad qoyulan yer adlarının qaytarılması (məsələn, Stepanakert — Xankəndi)

### [[Belarus]]

### Çin

### [[Ermənistan]]
Tarix boyu Ermənistan hökumətləri yaşayış məntəqələrin adlarını rəsmi olaraq dəyişsə də, Azərbaycan hökuməti Qərbi Azərbaycanın tarixi şəhərlərinin orijinal adlarını işlədir (bax Ermənistanın adları dəyişdirilmiş şəhərlərinin siyahısı)

### Fələstin

### [[Fransa]]

### Gürcüstan
1936-cı ildə SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı (НКВД) və Mərkəzi İcra Komitəsinin (ЦИК СССР) sənədinə görə Gürcüstan SSR-nin yaşayış məntəqəsinin adları bütün sovet xalqlarının dillərində gürcü dilindəki adının transkripsiyası olmalıdır. Bir çox yaşayış məntəqələrinin adlarına sadəcə "İ" hərfi əlavə olunub.

### Hindistan
Britaniya imperiyasından azadlıq əldə edən Hindistan etnik cəhətdən həssas addəyişmə siyasətini aparır (və bu yalnız yaşayış məntəqələrinə aid deyil, həmçinin küçə adları, simvolikalar və s.). Bharatiya Canata Partiyası (BJP) 1990-cı və 2001-ci illərdə Əhmədabad şəhərini Karnavati olaraq və Allahabad şəhərini Prayaqrac olaraq dəyişdi. Prayaqrac adının qəbul edilməsindən sonra BJP rəsmisi bildirib: "Bu gün BJP hökuməti Əkbərin etdiyi səhvi nətər lazımdı düzəltdi". 2018-ci ildə Övrəngabad şəhəri Çhatrapati Sambhaci Naqar və Osmanabad şəhəri Dharaşiv olaraq dəyişdirildi. Maharaştra ştatının rəisi Uddhav Thackerey 2020-ci ildə qeyd etdi ki, bunların səbəbi "islami" adlardan hindu adlarına keçməkdir.

Hindistan mədəniyyəti etnik və dini qrupların əsrlər boyu bir-bir ilə sülh içində yaşamaqda idi, lakin Hindistan şəhərlərinin və yerlərinin adlarının dəyişdirilməsi kimi hadisələr bu qruplar arasında əsas gərginliyi üzə çıxarır. Bu, ən asan şəkildə millətin müsəlman və hindu əhalisi arasında ziddiyyətli maraqlar və tarixi şərhlər vasitəsilə nümayiş etdirilir. Hindu millətçi partiyası Bharatiya Canata Partiyasının (BJP) siyasətdə hindu millətçiliyinin artan tendensiyası nəticəsində müsəlmanlarda və başqa hindlərdə müsəlman keçmişlərinə qorxu və nifrət yaradır. Bu məyusluğa səbəb olan mühüm hadisələr arasında Feyzabad rayonunun adının Ayodhya rayonu (hinduizmin müqəddəs şəhəri) adlandırılması daxildir.

Hindistanın dəyişən imici ilə yanaşı, onun tarixi tədricən müsəlman deyil, hindu irsini əks etdirən adlarla yenidən yazılır. Hindistanlı müəllif Puşpa Sundar yazır: "Addəyişdirilmələrin arxasında duran məqsəd, istər əvvəllər, istərsə də indi edilir, digərinin etdiyi yaxşılığın və pisin hökm sürən yaddaşını silməkdir və eyni zamanda, cari dövrün şərh etdiyi kimi, tarixə böyük təsir göstərməkdir". O, oxucuları nəsillərin dəyərləri və münasibətləri dəyişdikcə tarixin yenidən yazılmasının arxasında duran əxlaqı nəzərdən keçirməyə sövq edir. Bu hadisələr müsəlman olan Hindistan vətəndaşlarını öz barədə "ikinci sort" düşüncəsini yayır və bu Hindistanın dünyəvi, çoxkonfessiyalı bir millət olması iddiasına zidd görünür.

### İran
İranda şəhərlərin adını dəyişməsi əsasən 1925-ci ildən hökumətə fars milliyyətçi Pəhləvilərin keçməyi ilə əlaqəlidir, bir çox türkdilli adlar ya başqa farsca sözlə əvəz olunub və ya hərfi tərcümə olunub.

### İsrail
İsrail yer adlarının dəyişilməsi 1948-ci ildə İsrail Dövlətinin yaranmağı və daha sonra sərhədlərinin genişlənməsi ilə bağlıdır. İsrail hökuməti Osmanlı, Məmlük və eləcə də yerli ərəb yer adlarını İvritcə qoyur.

İngilis mandatı altında müxtəlif dövrlərdə Fələstinin yer adları üçün ivritcə adlar işlənmişdir; 1948-ci ildə Ərəb-İsrail müharibəsi nəticəsində Fələstinlilər qaçqın tüşəndən sonra ərəb adları silinməsi güclənir; və daha sonra 1967-ci ildə İsrail tərəfindən işğal edilmiş Fələstin ərazilərində müsəlman yer adları daha da azalır. 1992-ci ildə aparılan araşdırmaya görə 340 kənd və qəsəbə, 1000 Xirbat (xarabalıq), 560 vadi və çay, 380 bulaq, 198 dağ və təpə, 50 mağara, 28 qala və saray, 14 hovuz və göl daxil olmaqla, adları yahudiləşmiş 2780 tarixi yer adları dəyişdirilir.

Fələstində mövcud olan bir çox yer adları naməlum etimologiyalara əsaslanır. Bəziləri təsviri xarakter daşıyır, bəziləri qədim Nabati, İbrani Kənanlı və ya digər adların sağ qalanlarıdır və təsadüfi ad İbrani İncilində və ya Talmudda tapılan formalardan dəyişdirilməyib.

Yer adlarının İbraniləşdirilməsi İsrail hökuməti tərəfindən, əksəriyyəti son onilliklərdə köçmüş yəhudilərin torpaqla əlaqəsini gücləndirmək məqsədilə təşviq edilmişdir. Bu prosesin bir hissəsi olaraq, bir çox qədim Bibliya və ya Talmud yer adları "qaytarılır"; lakin, arxeoloqlar tərəfindən səhvlər təsbit edildikdən sonra pauza oldu. Digər hallarda, İbrani dili fərqli məna daşısa da, ərəb dilinin homofonu olduğuna görə ərəb adlarını ivrit dilinə yaxın tələffüzünə dəyişdirir lakin bu hal yer adının etimologiyasına zid olur.

Ətraflı oxu: Fələstinin yer adlarının yahudiləşdirilməsi

### İtaliya
Adların çoxusu 831–1072-ci illərdə olan Siciliya əmirliyi ilə bağlıdır. Cənubi İtaliyanı şəhərlərin adları çoxusu ərəbcədir.

### [[Qazaxıstan]]

### [[Moldova]]

### [[Rumıniya]]

### Rusiya
Rusiya tarixində ad dəyişmələr fərqli dövrlərdə baş vermişdi:
* Çarlıq dövründə Rusiya yeni torpaqlar işğal edərək ad dəyişdirmələri (Məsələn, Sarısu - Çaritsın)
* Daha çox addəyişlər 1917-ci ilin Oktyabr inqilabından sonra, Sovet baş verdi - çox adlar kommunist tərəfdarlarına qoyulur (Məsələn, Temir-Xan-Şura - Buynaksk)
* 1945-ci ildə Königsberg və Baltik dövlətlər SSRİ-nin əlinə keçir və orda bir çox adlar dəyişilir, eyni hall Cənubi Saxalində baş verir, Yapon torpaqlarını (Maoka, Uracio və s.) alaraq rusca adlar qoyulur
* 1972-73 Uzaq Şərqdə çincə adlar rus adları ilə əvəz olunur (İman - Dalnereçensk, Suçan - Partizansk, Tetühe - Dalneqorsk və s.)
Addəyişmələr indiyə kimi baş verir, əsasən, müsəlmən-türk mənşəli adlar rusca əvəz olunur (Məsələn, 2023-cü ildə Salehərz (Salehard) şəhərindəki Şaytanka (Şeytanqı) çayına Preobrajenka adı verilir

2025-ci ildə Azərbaycanda Rusiya toponimləri üçün qeyri-rus adlarının istifadəsi təklif edilmişdir: Orenburq (tarixən Orınbor), Volqoqrad (Sarısu), Qroznı (Solja-Qala), Novorossiysk (Sucuq-Qala), Volqa (İdil).

### Serbiya

### [[Suriya]]

### [[Tacikistan]]

### Türkiyə
Türkiyədə yerləşən və Azərbaycan dilindəki şəhər adlarındakı fərq bir çox hallarda sadəcə əlifba fərqilə bağlıdır (məsələn: Ankara — Anqara, Tokat — Toxat və s.)

### Ukrayna
Ukrayna ərazisi keçmişdə Rusiya imperiyası və SSRİ işğalı altında olduğuna görə çox adlar yerli dillərdən (əsasən türk adları) dəyişərək rusca qoyulur. Rusiya 2014-cü ildə Qırımı işğal etdikdən sonra rus adlandırmaları çoxalır, lakin Ukrayna 2016-cı ilin qanununa görə köhnə adları qaytarır

### Vatikan

### Yaponiya

### Yunanıstan
Yunanıstan dövləti Osmanlı imperiyasından 1830-cu illərdə Avropa dövlətləri və Russsiya köməyi ilə müstəqillik əldə edən kimi yer adlarını dəyişmə siyasətini başladı. Müasir Yunanıstan ərazisi liqvistik və etnik cəhətdən tarix boyu çox fərqli və rəngarəng olsa da, yunan millətçiləri **bütün** (istisna olmayaraq) slavyan, roman (aroman, frəng, italyan), alban, türk (həmçinin ancaq Türkiyə türkcəsinin əcdadı olan Osmanlı türkcəsi deyil, qədimi türk tayfalarının (məsələn bulqar, avar türklərinin) toponimləri də daxildir. Ayrıca türkcədən keçən ərəb, fars və qarışıq türk-ərəb-fars toponimləri də) yer adlarına yunancaya rəsmi olaraq dəyişdi. 1830-cu ildən başlayaraq son yer adları dəyişikləri 1998-ci ildə baş verdi və bu bütün Yunanıstanın yer adlarının yarısını əhatə etməkdədir. 1913–1996 illər arası 4413 yer (şəhər, qəsəbə, kənd v s.) adı dəyişdirildi. Buna əlavə olaraq, köhnə yer adlarını işlədən (şifahi və yazılı) şəxslər qanuna görə mənsuliyyətə cəlb olunurlar. 2005-ci ildə yazılan Yunanıstandakı ad dəyişiklərini qeyd edən siyahı son dəyişiyi 1994-cü ilə aid edir

## Həmçinin bax
* Ərəb qrafikalı Azərbaycan əlifbası
* Orta azərbaycanca
* Azərbaycanca ekzonimlər siyahısı
* Azərbaycan toponimləri
* Toponimika

## Qeydlər

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Mahmud Kaşğari, Divanü Lüğat-it-Türk, Bağdad, XI əsr
* Alexandre Handjéri, Dictionnaire Français — Arabe — Persan et Turc, Tome Premier, Moscou, 1840
* Alexandre Timoni, Fransızca və Türkcə təkəllüm risaləsi, Paris, 1854
* Mayor İosif Silosani, Mükalimət cədidə, Tiflis, 1856
* Л. М. Лазарев, Турецко-татарско-русский словарь наречий османского, крымского и кавказского с приложением краткой грамматики, Москва, 1864
* Лазар Будагов, Сравнительный словарь турецко-татарских наречий, Том I, Санкт-Петербург, 1869
* Лазар Будагов, Сравнительный словарь турецко-татарских наречий, Том II, Санкт-Петербург, 1871
* Firəngistan məktubları, Monla Abbas, Bağçasaray, 1891
* A. Amirchanianz**,** Kitabi Müqəddəs yəni əhdi ətiq, 1891
* В. В. Радлов, Опыт словаря тюркских наречий, том первый, Санкт-Петербург, 1893
* В. В. Радлов, Опыт словаря тюркских наречий, том второй, Санкт-Петербург, 1899
* Mirzə Yahya bəy Haqverdi, Mükalimələr ərəbi, farsi, türki və rus, Sankt-Peterburq, 1900
* Coğrafiyayi-töhfeyi nəsuhiyyə; Nəsuh Həsən; tərc. ed. Axund Hacı Məhəmməd Həsən Mövlazadə; Bakı, 1904
* Abbasqulu Xan Sərtib, Rus, Fars, Türk lüğəti, mükaliməsi və əlifbası, Tehran, 1908
* Sultan Məcid Qənizadə, Lüğət Rusi və Türki, Bakı, 1909
* Q. R. Mirzəzadə, Ümumi coğrafiya, Bakı, 1916
* Əli Ağa Şıxlinski, Ruscadan Türkcəyə qısa döyüş sözlüyü, Bakı, 1926
* Coğrafiya; çev. Əsədulla Əbdürrəhimzadə, red. Sami Kamal, Bakı, 1928
* Coğrafiya; çev. Əsədulla Əbdürrəhimzadə, Bakı, 1929
* Coğrafiya, Avropa; çev. S. Məlikov, Bakı, 1929
* Romanya (Rumıniya); Badulesku A., Bakı, 1930
* Bütün dünya dövlətləri; Bakı, 1930
* Kapitalist ölkələrinin coğrafiyası; Bakı, 1933
* Г. М.-Р. Оразаев, Исторические сочинения Дагестана на тюркских языках, Махачкала, 2003