open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çay xanısı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. 

## Yayılması
Koladan  Kolımayadək Şimal Buzlu okeanın çaylarında, Baltik, Qara, Azov, Xəzər və Aral dənizləri hövzələrində, Baykal gölündə yayılmışdır. Xəzərdə bütün çayların aşağı axarlarında, az miqdarda onların mənsəb hissələrində qeydə alınır. Azərbaycanda Küryanı göllərdə, Dəvəçi limanında, bəzən Samurçaydan Bakıya qədər dənizin sahil zonasında yaşayır. Kiçik körfəzdə nisbətən çoxsaylıdır. Qumbaşı çayında belə qeydə alınır.

## Morfoloji əlamətləri
DXIII–XV, I-III 13-14, A II 8-9, fəqərələrin sayı 41, birinci qəlsəmə qövsünün alt şəxəsindəki dişcikləri sayı 15-20-dir. Pulcuqları ktenoiddir, başının örtük sümükləri üzərində sikloid pulcuqlar da olur. Yanaqları pulcuqlarla örtülüdür, buradakı eninə pulcuq sıralarının sayı 20-dən 23-ə qədərdir. Qəlsəmə qapağı üzərindəki pulcuqlar ancaq üst tərəfdə yerləşir. Qəlsəmə qapağının dal kənarı azca basıqdır, radial çıxıntıları zəif görünür və orta uzunluqda olan sivri tikana malikdir. Başı orta böyüklükdədir və uzunluğu orta hesabla antedorsal məsafəyə bərabərdir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Xanı balığı durğun və zəif axan şirin sularda yaşayır. Uzunluğu 28 sm-ə, çəkisi 420 q-a qədər olur. Fərdi dolğunluq əmsalı 2,13- 2,80, orta hesabla 2,44-dür. 5 ilə qədər yaşayır. Azərbaycan sularında yaşayan xanı balığı Avropa sularında yaşayan xanı balıqlarına nisbətən sürətlə böyüyür. Xanı balığı bir yaşa çatıncaya qədər zooplanktonla, iki yaşında bentosla və balıqla qidalanmağa başlayır. Xanı balığı yırtıcıdır. Yalnız ilk 2 ayda plankton orqanizmlərlə qidalanmaq sonra balıqlara keçir.

## Çoxalması
Cinsi yetkinliyə 2-3, Şimali Xəzərdə 3 yaşında çatır. Tək-tək fərdləri 10 sm uzunluğunda, 23 q kütlədə yetkinliyə çatırlar. Kürütökmə fevralın sonunda və ya martın əvvəlində başlayıb, qızğın çağının başlanğıcı martın ortasında 7-12, zirvəsi isə 10-130-yə təsadüf edir. Şimali Xəzərdə aprel-mayda 5-150 temperaturda kürü tökür. İnkubasiya dövrü 6-8 gündür. 18-32 sm uzunluqda balıqların məhsuldarlığı orta hesabla 110 min, maksimum 200 min kürü təşkil edir. Böyüməsi ilk iki ildə daha intensivdir. Cinsi yetkinliyə çatdıqdan sonra böyümə yaşayır, kütlə isə əksinə ,3 yaşından başlayaraq artmağa başlayır ki, bu da bədənin formasının gödək və hündür olması ilə bağlıdır. Yazda tam cinsi yetkin vəziyyətdə, intensiv qidalanmadan sonra payızda və qışın əvvəlində kök olur.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Xanı balığının vətəgə əhəmiyyəti böyük deyil. Azərbaycanda Kiçik Qızılağac körfəzində, başqa balıqlarla birlikdə az miqdarda ovlanır. Əsasən həvəskar balıqçılar tərəfindən tutulur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
"Kutuzov" ordeni (Rusiya)

**Kutuzov ordeni** — Rusiya Federasiyasının dövlət mükafatıdır.

## Ordenin tarixi
Kutuzov ordeni SSRİ-də 1942-ci ildə təsis edilib.SSRİ dağıldıqdan sonra orden Rusiya Federasiyası Ali Sovetinin 20 mart 1992-ci il tarixli 2557 saylı qərarı İlə Rusiya Federasiyasının dövlət mükafatlarının sistemində saxlanılmışdı. Lakin Rusiya Federasiyasının dövlət mükafatı 2010-cu ilə qədər nizamnaməyə və rəsmi təsvirə malik deyildi.

Rusiya Federasiyası Prezidentinin 7 sentyabr 2010-cu il tarixli 1099 saylı "Rusiya Federasiyasının dövlət mükafat sisteminin təkmilləşdirilməsi üzrə tədbirlər Haqqında"fərmanı ilə nizamnamə və ordenin təsviri təsis edilmişdir.2013-cü ilin yanvarında və 2015-ci ilin aprelində ordenin nizamnaməsinə dəyişikliklər edilmişdi.

## İstinadlar
Klanq

**Klanq** (əvvəllər Kelanq adı ilə də tanınırdı) — Malayziyada, Selanqor şəhərində şəhər. Kalanq vadisində, Kuala-Lumpur şəhərindən 32 km qərbdə və Port-Klanqdan 6 km şərqdə yerləşir. Kuala-Lumpur şəhərindən əvvəl Selanqor ştatının paytaxtı olmuşdur. Hazırda Şah-Alam ştatının paytaxtıdır. Klanq dairəsində yerləşən Port-Klanq dünyanın ən çox yük daşınan limanlarından biridir. Əhalisi 1 113 851 nəfərdir (2010).

## Etimologiyası
Tədqiqatçılar arasında geniş yayılmış mülahizəyə əsasən şəhər öz adını ərazisindən axan Klanq çayının adından götürmüşdür. Bu coğrafi region bütünlüklə Klanq çayının yaxınlığında yerləşdiyinə görə Klanq vadisi də adlandırılmışdır. Digər bir məşhur bir nəzəriyyəyə görə isə bu ad mon-kxmer dilində Klong və ya köhnə malay sözü olan kilang ("anbarlar") sözündən götürülmüşdür, keçmiş zamanlarda şəhərdə çoxlu miqdarda anbarların olması ilə bağlı olduğu ehtimal olunur, müasir dövrdə Kilang" — fabrik mənasında işlənilir.

## Rayonlar
Klanq çayı Klanq şəhərini Şimal və Cənub hissələrinə bölür. əvvəllər Şimali Klanq şəhərin əsas ticarət mərkəzi idi, lakin, 2008-ci ildən yaşayış binalarının və ticarət meydanlarının, bankların əksəriyyəti və həmçinin hökumət idarələri cənubi Klanqda yerləşir. Bu, ilk növbədə şəhərin inkişafı ilə əlaqədar son illər Bandar Botanic, Bandar Bukit Tinggi, Taman Bayu Perdana, Glenmarie Cove, Kota Bayuemas kimi şəhərətrafı yaşayış massivlərinin, sənaye müəssisələrinin cəmləşdiyi yeni və müasir rayonların yaranması ilə bağlı olmuşdur. Klanq şəhərinin şimal hissədə köhnə və Berkeley Garden, Taman Eng Ann, Taman Klang Utama, Bandar Baru Klang kimi tanınmış yaşayış rayonları yerləşir. Ölkənin ən hərəkətli limanı Cənubi Klanqda yerləşən Port-Klanq şəhəridir.

## Nəqliyyat
Klanq şəhərinin əhalisi dəmiryol xəttinin şəhərətrafında yerləşən 5 stansiyanın xidmətindən istifadə edir. 2 №-li federal şose şəhəri Kuala-Lumpur və Klanq vadisinin digər şəhərləri ilə birləşdirir. Şəhər əhalisi həmçinin ölkənin ən iri — RapidKL bus route — abtobus kompaniyasının xidmətindən istifadə edir.

## Xarici keçid
* Klang Online Magazine, Guide & Map 
* Official portal of Klang Municipal Council (MPK)

## İstinadlar
Starokadomski adası

**Starokadomski adası** — Şimal Torpağı arxipelaqında yerəşən ada Taymır Dolqan-Nenes rayonu Krasnoyarsk diyarı ərazisinə daxildir. Ən hündür nöqtəsi 41 metr, sahəsi 110&nbsp;km² təşkil edir

## Coğrafiyası
Arxipelaqın cənun-şərqində Bolşevik adası ilə Malıy Taymır adaları arasında yerləşir.

Ada coğrafi cəhətdən iki hissədən ibarətdir və bərzəx vastəsi ilə bir-birinə birləşir. Cənub-qərb hissə nisbətən hündürdür, burada hündürlük 20–40 m, şimal-şərqi isə nisbətən alçaq olub 2–9 m təşkil edir. Əsasən bataqlıqlarla örtülüdür. Göl və axarlara az təsadüf edilir.

Adanın ən böyük gölü Odinokiy və Zametnaya gölləridir. Birinci göl adanın şimal-şərqində, ikinci göl isə adanın cənub-qərbində yerləşir.

Sahillərini Laptevlər dənizinin suları yuyur. Adada iki buxta yerləşir: Yakovkina və Somneniy.

Adanın ucqar cənub nöqtəsi Veçnıy burnu, şimal nöqtəsi Mayski burnuu, qərb nöqtəsi Koneçnıy bunudur. Bundan əlaqə qərb hissədə iki burun vardır: Zapadnıy və Torosnıy. 
## Flora və Fauna
İlin böyük qismi ada buzlarla örtülü olur. Bitkilərdən ancaq Mamırlar və Şibyələr bitir. Yayda adaya yumurta qoyan quşlar köçür. İri canlılardan Ağ ayı və bölgənin endemik canlısı olan Laptev morjudur. 1993-ci ildə arxipelaqa daxil olan adalar kimi Starokadomski adası Böyük Arktik qoruğuna daxil edilmişdir

## Tarixi
1913-ci ildə Taymır və Vaykaç buzqıran gəmiləri başda Boris Vilkinski olmaqla Şimal Torpağının şimal-şərqindən yan alırlar. 8 sentyabr 1913-ci ildə Malıy Taymır adası ətrafında müşahidə apsrılarkən ekspedisiyanın həkimi, Leonid Mixaylloviç Starokadomski ilk dəfə adanı aşkarlayır. Onun şərəfinə ada onun adı ilə adlandıtılır Bununla belə Vilkinskinin ekspedisiyası adaya enmirlər. İlk dəfə adaya Raul Amundsen 1919-cı ildə ayaq basır. Adanın ilk dəqiq xəritəsi 1930-1932 illərdə tərtib edilir. Bu zaman araşdırmaçı Georgi Alekseyeviç Uşakov və Nikolay Nikolayeviç Urvansen bütün Şimal torpağına daxil olan adaların xəritəsini tərtib etmişlər

## Yaxınlığında yerləşən coğrafi obyektlər
* Preqradnaya (burun) — uzun və ensiz ada (qumlu burun), Ada şimaldan Starokadomski adası birləşik formadadır. 
* Zaşitnaya (burun) — adanın şimalında yerləşir.
* Mayskoe adası — 9 adadan ibarət olan alalar qrupu. Bəzən adaya birləşən iki burun, Vesennıy adası və 6 adsız adadan ibarətdir.

Adsız adalar — Somneniya buxtasında yerləşən nisbətən iri və kiçik adalar vardır. Yakovnina buxtasında bir adsız kiçik ada vardır.

## İstinadlar
Mazar-e-Kayd

**Mazar-e-Kayd** (; ) — **Cinnay mavzoleyi** və ya **Milli mavzoley**  kimi tanınan  Pakistanın qurucusu Məhəmməd Əli Cinnahın , eləcə də  bacısı Fatimə Cinnahın  və Pakistanın birinci baş naziri Ləyaqət Əli Xanın dəfn olunduğu yer.  Mavzoley Kəraçinin ətrafındakı *Camşed məhəlləsində* yerləşir. Mavzoleyin tikintisi 1960-cı illərdə tamamlanıb və bütün dünyada Kəraçinin simvolu kimi tanınır. Mazar-e-Kaydın ictimaiyyətə rəsmi açılış mərasimi isə 1971-ci il yanvarın 15-də keçirilib. Bu yer Kəraçiyə gələn xarici turistlər arasında  ən populyar turizm istiqamətlərindən biridir.

Mavzoleyin yeri ən böyük qlobal meqapolislərdən birinin ürəyində nəzərdə tutulmuş əhəmiyyətli dərəcədə sakit və rahat yerlərdən biridir. İşıqlarla bəzədilmiş türbə gecə vaxtı bir neçə mil uzaqdan görünür. *23 mart Pakistan günü, 14 avqust Müstəqillik günü , 11 sentyabr Cinnahın vəfatının ildönümü günü və 25 dekabr Cinnahın doğum günü* kimi rəsmi və hərbi  mərasimlər burada xüsusi hallarda həyata keçirilir.  Xarici ölkələrdən olan yüksək vəzifəli şəxslər və məmurlar da rəsmi səfərləri zamanı məqbərəni ziyarət edirlər.

## Memarlığı
Mavzoley binasını məşhur hindistanlı memar Yəhya Merçant layihələndirib. Mavzoley 54 kvadrat metr olan platformada  yerləşdirilmiş əyri Mavritan tağlar və mis qəfəsələrlə ağ mərmərdən hazırlanıb.  Tikili 53 hektar ərazisi olan parkda yerləşir və  hündürlüyü 4 metr olan platformada və hündürlüyü 43 metr,  tərəfi 75 metr olan kvadrat planda inşa edilib. Mavzoleyə divarların hər biri tərəfdən giriş var.  On beş ardıcıl fəvvarə bir tərəfdən platformaya gətirib çıxarır və bütün tərəflərdən terraslara malik küçələr  giriş darvazalarına gətirib çıxarır. Mavzoleyin daxilindəki yaşıl dörd cərgəli büllur çilçıraqlar Çin Xalq Respublikası tərəfindən hədiyyə edilib.  Məqbərənin bütün ətrafı işıqlarla bəzədilən parkla əhatə olunub.

Kompleksin daxilində bir sırada üç qəbir və şimal hissədə bir qəbir var. Şimal tərəfdəki  bünövrəsi qara nəbati tərtibat seriyası ilə bəzədilmiş məzar Əli Cinnahın bacısı Fatimə Cinnaha məxsusdur.  Bu üç məzarın içində Pakistanın ilk Baş Naziri *Liakat Əli Xana*  məxsus olan məzar da var. Ən cənubdakı məzar Pakistan hərakatının fəallarından biri olan Abdur Rab Niştara məxsusdur.  Orta hissədəki məzar isə Pakistanın Vitse prezidenti olmuş *Nurul Aminə* məxsusdur.  Bütün bu məzarlar italyan mərmərindən hazırlanıb və üçqat bünovrədə yerləşən Cinnahın sarkofaqı kimi qutu formasındadır.

## Qalereya


Şəkil:Mausoleum of the quaid e azam muhammad ali jinnah farrah 2.jpg|
Şəkil:Quaid Rest in Peace ..jpg|
Şəkil:Quaid-e-Azam Mausoleum-19.jpg|
Şəkil:Tomb Jinnah.jpg|



## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*The Mausoleum of Jinnah 
*MAZAR-E-QUAID, WHITE MARBLE SHRINE, KARACHI – PAKISTAN 
*Mazar-e-Quaid : The Tomb of the Founder of Pakistan
Pioner adası

**Pioner adası** — Şimal Torpağı arxipelaqının şimal-qərbində yerləşir. Sahillərini Kara dənizinin suları yuyur. İnzibati cəhətdən Rusiyayanın Taymır Dolqan-Nenes rayonu Krasnoyarsk diyarına daxildir.

## Coğrafiyası
Arxipelaqın qərb hissəsində yerləşir. Komsomoles adasından eni 4–9&nbsp;km plan Yunıy boğazı , Oktyabr İnqilabı adasında isə eni 9–14&nbsp;km olan Qırmızı Ordu boğazı ilə ayrılır. Sahəsi 1522&nbsp;km²təşkil edir. Uzunluğu 58&nbsp;km, eni 25&nbsp;km təşkil edir. Adanın cənub-şəqində yarımada yerləşir ki, onun uzunluğu 7&nbsp;km, eni isə 5&nbsp;km olur. Adadan qərbdə Krupskoy adası yerləşir.

Adanın böyük hissəsində sahillər nisbətən hündürdür. Şimal sahillərində çoxlu sayda burun və körfəzlər vardır. Cənub və şərq sahillərindən dənizə çaylar axır. Adanın ən böyük çayları: İlistaya, Klıkovaya, Vernaya, Skoraya, Sbitaya, Buyanka, Struyka, Pionerka (30&nbsp;km), Qovorlivaya və Kotelçataya (25&nbsp;km). Çayların böyük qismi cənuba və şərqə axır. Böyük gölləri yoxdur. Kiçik göllərin sahəsi 2–3&nbsp;km² olur .

Ada ərazisində iki iri buzlaq vardır. Pioner buzlağında adanın ən hündür nöqtəsi 385 metr təşkil edir. Adanın orta hündürlüyü 40–90 m təşkil edir. Ada demək olar ki, bütünlüklə alçaq təpəliklərdən ibarətdir.

Adanın qarla örtülü olmayan sahələrində bitkilər aləmi çox zəyifdir. Adanın cəmi 10% -də tundra yayılışdır. Qalan hissələrdə isə Arktika səhraları yayılmışdır. Bitkiləri əsasən mamırlar və şibyələrdir.
## Tarixi
Ada ilk dəfə 1932-ci ilin iyununda Georgi Alekseyeviç Uşakov tərəfindən aşkarlanır 1 dekabr 2006-cı ildə Taymır muxtar diyarının qanunveriçi orqanı Dumada axipelaqa daxil adaların adlarının dəyişdirilməsi haqqında qərar qəbul edilir. Ancaq Krasnoyarsk diyarının qanunvrici orqanı bu dəyişiklikləri qəbul etmir.

## Yaxınlığında yerləşən adalar
* Kaplya — elə də böyük olmayan ada, 300 m uzunluğa malikdir. 
* Poputnıy adası — qayalıqdan ibarət olan ada 4&nbsp;km uzunluğa, 1,4&nbsp;km enə malikdir. Pioner adasından 650 metr şimalda yerləşir. 
* Krupskoy adası — Pioner adasından Lodoçnıy burnu ilə ayrılır. Boğazın uzunluğu 17&nbsp;km, eni 8&nbsp;km-dir.

## İstinadlar
Sianid turşusu

**Sianid turşusu** (hidrogen sianid və ya HCN), rəngsiz, kəskin qoxulu və çox zəhərli bir kimyəvi birləşmədir. Sianid turşusu həm qaz, həm də maye halda mövcuddur. Kimya sənayesində müxtəlif tətbiqləri var, lakin onun zəhərliliyi səbəbindən ciddi təhlükəsizlik tədbirləri tələb olunur. 

## Tarixçə
Sianid turşusu ilk dəfə 1782-ci ildə Carl Wilhelm Scheele tərəfindən kəşf edilmişdir. 19-cu əsrin əvvəllərində isə sianid turşusu sənaye miqyasında istehsal olunmağa başlandı. Sianid birləşmələri tarix boyunca müxtəlif sahələrdə, o cümlədən metallurgiya, pestisidlər və plastik istehsalında istifadə edilmişdir. 

## Kimyəvi Xüsusiyyətləri
Sianid turşusunun kimyəvi formulu HCN-dir. Onun molekulyar kütləsi 27.03 q/mol-dur. Sianid turşusu suda asanlıqla həll olur və zəhərli hidrosiyanid qazı əmələ gətirir. Bu birləşmə yüksək buxarlanma təzyiqinə malikdir və asanlıqla buxarlanır. 

## Sintez və Reaksiyalar
### Sintez Metodları
Sianid turşusu sənaye miqyasında müxtəlif üsullarla sintez olunur. Ən geniş yayılmış üsullardan biri ammonyakın metan və hava ilə reaksiyasıdır:
2 CH4 + 2 NH3 + 3 O2 → 2 HCN + 6 H2O
Bu reaksiya yüksək temperaturda katalizatorların iştirakı ilə həyata keçirilir. 

### Reaksiyalar
Sianid turşusu güclü turşu olduğundan, müxtəlif metallar və metallik birləşmələrlə reaksiya verərək sianid duzları əmələ gətirir. O, həmçinin müxtəlif orqanik reaksiyalarda iştirak edir və müxtəlif sənaye proseslərində istifadə olunur. 

## Tətbiqlər
### Metallurgiya
Sianid turşusu qızıl və gümüş mədənçiliyində istifadə olunur. O, metalları çözərək onların ekstraksiyasını asanlaşdırır. Sianidlə qızılın çıxarılması prosesi sianidli lixiav kimi tanınır. 

### Pestisidlər
Sianid turşusu və onun duzları pestisidlərin tərkibində zərərvericilərlə mübarizə üçün istifadə olunur. Onun güclü zəhərli xüsusiyyətləri zərərvericilərin məhv edilməsini təmin edir. 

### Kimya Sənayesi
Sianid turşusu müxtəlif kimyəvi məhsulların, o cümlədən plastiklər, yapışqanlar və boyaların istehsalında istifadə olunur. Onun reaktivliyi və müxtəlif reaksiyalarda iştirakı kimya sənayesində əhəmiyyətli rol oynayır. 

## Təhlükəsizlik və Sağlamlıq
Sianid turşusu çox zəhərlidir və onunla təmas insan həyatı üçün təhlükəli ola bilər. İnhalyasiya, udma və dəri ilə təmas ciddi zəhərlənməyə səbəb ola bilər. Sianid zəhərlənməsinin əlamətləri arasında başgicəllənmə, başağrısı, ürəkbulanma, tənəffüs çətinlikləri və ölüm yer alır. Ona görə də, sianid turşusu ilə işləyərkən müvafiq təhlükəsizlik tədbirləri görülməlidir. 

## İstinadlar
Suyab

Suyab və ya Ordukənd - Qırğızıstan ərazisində erkən orta əsrlərdə Böyük ipək yolu üzərində yerləşən Çuy vadisində şəhər. 
## Haqqında
Suyab şəhərinin xarabalıqları Tokmak şəhərindən 6 km cənub-qərbdə Ak-Beşim kəndi yaxınlığında yerləşir. 

Suyab türk tacirləri tərəfindən Böyük ipək yolu üzərində ən şərq yaşayış məskəni kimi V-VI əsrlərdə meydana gəlmişdir. Suyab Çu çayının İran dilində adıdır. 629-cu ildə Suyaba gələn Çin buddist monarxı Syunszyan burada münbit torpaqlar, çəltik və üzüm yetişdirmək üçün əlverişli şəraitin olduğunu qeyd etmişdir. Sartların dövründə türk tacirləri xaqana xərac ödəyirdilər. 

Suyab şəhəri Qərbi-türk xaqanlığının paytaxtı olmuşdur. Yayda xaqan Talas vadisindəki Navaketdə öz qərargahına çəkilirdi. Türklər dövlətin təklükəsizliyini, sartlar isə ölkənin iqtisadi rifahını təmin edirdilər.  
 
648-719-cu illərdə Suyab Tan imperiyasının ən qərb qalası rolunu oynayırdı. Əsas dinləri Tanrıçılıq idi. Burada həmçinin buddizm, nestorianlıq, zərdüştlük dinləri də yayılmışdı. Suyabda Qırğızıstan ərazisindəki ən qədim xristian abidəsinin - VII-VIII əsrlərə aid nestorian kilsəsinin qalıqları aşkar edilmişdir . . Görkəmli şair Li Bo məhz burada anadan olmuşdu.

719-cu ildən sonra Suyab onlarla ittifaqda olan türkeşləri məğlub edən çinlilərə verildi. Əsrin ortalarında Çin-Tibet müharibələri zamanı Suyabda Tan imperiyasının qarnizonu yerləşdirilmişdi. 766-cı ildən sonra Suyab şəhəri Uyğur xaqanlığının tərkibində olan qarluqların əlinə keçdi.  
 
VIII əsrin ortalarında Suyab şəhərindən bəhs edən Çin səyyahı Du Xuan xarabalığa çevrilən bu şəhərdə hələ də buddist monastrının fəaliyyət göstərdiyini qeyd etmişdir. 787-ci ildə çinlilər Suyabı tərk etdilər, bundan sonra şəhər haqqında yazılı məlumatlar çox azdır. "Xudud al-alam" əsərində Suyab şəhərində 20 min əhalinin yaşadığı göstərilmişdir.    
 
Suyab şəhəri XI əsrdə Balasaqunda tikinti işlərinin aparılması ilə əlaqədar tamamilə tərk edildi. XIX əsrin sonlarında Vasili Vladimiroviç Bartold səhvən Ak-Beşimdəki Balasaqun xarabalıqlarını Suyab şəhəri kimi qəbul etmişdir. Qədim Suyabın arxeoloji zonası 30 hektar sahəni əhatə edir. Arxeoloji qazıntılar zamanı  burada çoxsaylı xristianlıq və buddist dini tikili qalıqları da aşkar olunmuşdur.
## Mənbə
*Кызласов Л. Р. Археологические исследования на городище Ак-Бешим в 1953—1954 гг. // Тр. КАЭЭ. Т. II. Фрунзе, 1958. С. 155—242.
* *Зуев Ю. А.* Китайские известия о Суябе // Известия АН КазССР. – Сер. ист., археол. и этногр. – 1960. – Вып. 3(14). – С. 87-96.
## Xarici keçid
* http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Ак-Бешим/Ак-Бешим — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание) 
* Суяб или городище Ак-Бешим  // Сайт tokmok.info

## İstinadlar
Şıxlar (Vedibasar)

**Şıxlar** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi (Ararat) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 19&nbsp;km cənub-qərbdə, Vedi çayından axan arxın yanında yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xərtisində qeyd edilmişdir.

Toponim qazaxlar türk tayfasının bir qolunu təşkil edən şıxlar etnonimi əsasında formalaşmışdır. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 26. XII. 1968-cı il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Lusarat
qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 141 nəfər, 1873-cü ildə 649 nəfər, 1886-cı ildə 714 nəfər, 1897-ci ildə
790 nəfər, 1904-cü ildə 802 nəfər, 1914-cü ildə 882 nəfər, 1916-cı ildə 723 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1918-1919-cu illərdə azərbaycanlılar ermənilər tərəfindən qırğınlarla qovulmuş, İran yə Türkiyədən köçürülən ermənilər burada yerləşdirilmişdir. İndiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra sağ qalan azərbaycanlılar öz doğma kəndlərinə dönə bilmişlər.

1922-ci ildə burada 102 nəfər azərbaycanlı, 110 erməni, 1926-cı ildə 115 nəfər azərbaycanlı, 48 erməni, 1931-ci ildə 167 nəfər azərbaycanlı, 94 erməni, 1972-ci ildə 1500 nəfər azərbaycanlı, 220 erməni yaşamışdır.

1988-ci ilin noyabr-dekabr aylarında azərbaycanlılar Ermənistan dövləti tərəfindən zorla qovulmuşdur. İndi burada yalnız ermənilər məskunlaşıb.

## İstinadlar
Komsomoles

* Komsomoles (ada) — Şimal Topağına daxil adaların ən şimalda yerləşəni. 
* Komsomoles (Ukrayna) — Ukraynada kənd.

## Həmçinin bax
* Komsomol (dəqiqləşdirmə)
Batken

**Batken** (qırğız dilində: Batken) - Qırğızıstanda şəhər, Batken vilayətinin və Batken rayonunun inzibati mərkəzi. 

## Coğrafiyası
Batken şəhəri Qırğızıstanın cənub-qərbində, Oş şəhərindən qərbdə, 240&nbsp;km. aralı məsafədə yerləşir. Şəhərin ümumi sahəsi 5180 hektardır. Şəhərətrafı ərazilər nəzərə alınmadan şəhərin xüsusi ərazisi 1143 hektardır. Şəhərətrafı ərazilərdə kənd təsərrüfatına yararlı ərazilər 4037 hektardır, bu ərazidən 1106 hektarı kəndli təsərrüfatlarının, o cümlədən, 918 hektarı becərilən torpaqların, 2400 hektarı otlaqların payına düşür.

Şəhər idarəetmə orqanlarının sərəncamında olan ərazinin sahəsi 205&nbsp;km².-dir, bu ərazidən 51,8&nbsp;km².-i şəhərin, qalan 153&nbsp;km²-i isə şəhərətrafı 3 kəndin ərazisini (onlardan ən böyüyü 3207 nəfər əhalisi olan Kızıl-Jol kəndidir) təşkil edir.

## Əhalisi
Batken şəhərinin əhalisi 23 134 nəfərdir (2009) . 2009-cu ildə aparılmış əhalinin siyahıya alınmasına görə Batken şəhərində 14 millətin nümayəndələri yaşasa da, burada əhalinin mütləq əksəriyyətini - 99,5 faizini qırğızlar təşkil edirlər.
## İnzibati-ərazi quruluşu
Şəhər inzibati-ərazi quruluşuna görə 6 kvartala - Aeroport, Bazar-Başi, Bulak-Başi, Keleçek, Kızıl-Don, və Kızıl-Jol kvartallarına bölünür.

## Tarixi
Qırğızıstan Respublikasının Batken şəhərinin əsası eyni adlı rayonun mərkəzi kimi 1934-cü ilin aprelində qoyulmuşdur. 1999-cu ildə separatçıların bir sıra hücumlarından sonra idarəetmənin səmərəliliyini yüksəltmək məqsədilə Oş vilayətinin 3 qərb rayonundan ibarət Batken inzibati mərkəz olmaqla Batken vilayəti təşkil olundu. Bununla əlaqədar əhalisi 10987 nəfər (2000) olan Batkenə 2000-ci ildə şəhər statusu verildi . 2001-ci ildə şəhərətrafı 3 kənd də şəhərin inzibati idarəçiliyinin tabeliyinə verildi. Batken şəhəri 2009-cu ildən vilayət tabeli şəhər statusu almışdır .

## İqtisadiyyatı
Batken şəhərində sənaye zəif inkişaf etmişdir. Şəhərdə energetika, yüngül və yeyinti sənayesi sahələrinə aid 16 müəssisə fəaliyyət göstərir. Bu müəssisələrdə əmək qabiliyyətli əhalinin yalnız 6,5 faizi məşğul olur . Şəhərin hündür dağlar əhatəsində yerləşməsi dağ alpinizminin də inkişafına təsir göstərmişdir. Əhalinin əksəriyyəti kənd təsərrüfatı ilə bağlı emal sahələrində çalışır. Bütün bunlarla yanaşı, əhali arasında işsizlik yüksək səviyyədədir. Şəhər nəqliyyatı da zəif inkişaf etmişdir.

## Xarici keçid
* На сайте Ассоциации городов Кыргызской Республики 

## İstinadlar
Uvs vilayəti

**Uvs aymakı** (; ;) Monqolustanın 21 aymakından biridir. Şimal-Qərbi Monqolustanda, Paytaxt Ulan-Batordan 1336&nbsp;km məsafədə yerləşir. Aymakın mərkəzi dəniz səviyyəsindən 936 m yüksəklikdə yerləşən Ulaangom şəhəridir. Aymak, ölkənin ən böyük gölü olan Uvs gölünün adını daşıyır.

## Coğrafiyası
Uvs aymakında Ümumdünya mədəni irsinə daxil edilmiş Ubsunur dərəsi yerləşir. Uvs aymakı şimaldan Rusiya Federasiyası ilə (640&nbsp;km), şrəqdən Zavxan aymakı ilə (340&nbsp;km) həmsərhəddir. Cənubdan və qərbdən isə Xovd və Bayan-Öygil aymakları ilə (200&nbsp;km) həmsərhəddir. Aymak ərazisinin 60%-i dağlıq zona, 40%-i isə Qobi yarımsəhrasının payına düşür.

## Tarixi
1921-ci il Monqolustan inqilabından sonra, 1925-ci il noyabrın 21-də Çandmani Uulyn aymakı təsis edilir. Bu aymak ölkənin qərbində, indiki Uvs, Xovd aymaklarını və Bayan-Ölgiy aymakının qərbini əhatə edirdi. 1931-ci ildə Çandmani Uulyn aymakı Xovd və Dörvöd aymaklarına bölündü. 1933-cü ildə Dörvöd aymakının adı dəyişdirilərək Uvs qoyuldu. 
## Əhalisi
2014-cü il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, Uvs aymakının əhali sayı 75 737 nəfərdir. Əhalinin 60% Dörbödlər, 15% bayadlar, 15%-i xalxalardır. Bundan başqa Tuvalar, Xotonlar və qazaxlarda əyalətdə yaşayırlar.

## Rayonları

Uvs aymakı 19 rayondan ibarətdir. Ən çox əhalisi olan rayon aymakın mərkəzi sayılan Ulaangom rayonudur. Bu rayonun əhalisi 27 849 nəfərdir. Ən az əhalisi olan aymak isə əhalisi 1 570 nəfər olan Davst rayonudur.

## İstinadlar



## Həmçinin bax
Tamir çayı

**Tamir çayı** () — Monqolustanın mərkəzində, Arxanqay aymakında, Xanqay dağının dərələri boyunca axan çay.

Uzunluğuna görə Tamir çayı iki qola bölünür: Şimali Tamir () və Cənubi Tamir (). Şimali Tamir Şalxaqiin Xoyt dağ silsiləsində başlayır, İxtamir sumunun Toqo dağında başa çatır. Cənubi Tamir isə Bulqan sumunun 25&nbsp;km cənub-qərbində başlayır və Xayrxni dağ silsiləsində başa çatır. Hər iki qol Batsenqel sumunda yekunlaşır.

Tamir çayı Orxon çayının əsas qoludur. Onlar Uqiynuur sumunda görüşürlər və Orxon çayı Uqiy-Nuur gölünə tökülür.

## İstinadlar
Tarvaqatay çayı

**Tarvaqatay çayı** () — Monqolustanın Bulqan aymakının Teşiq sumunda axan çay. Çay Anqarxay dağ silsiləsində Selenqe sumununun mərkəzindən 30&nbsp;km şimalda başlayır və Eq çayına tökülür.

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax
* Monqolustan çaylarının siyahısı
Malta himni

**L-Innu Malti** — Maltanın milli himni. Bəstəkarı — Robert Samut, sözlərinin müəllifi — Dum karm Psaila.

## Mətn

Lil din l-art ħelwa, l-Omm li tatna isimha,
Ħares, Mulej, kif dejjem Int ħarist:
Ftakar li lilha bl-oħla dawl libbist.

Agħti, kbir Alla, id-dehen lil min jaħkimha,
Rodd il-ħniena lis-sid, saħħa 'l-ħaddiem:
Seddaq il-għaqda fil-Maltin u s-sliem.


### Tərcüməsi

Tanrımız, gözün əvvəlkitək bu müqəddəs torpağın —
anamızın üzərində olsun.
Axı ona sən xeyir-dua vermisən.

Tanrımız, bizə aqil hökmdar bəxş elə,
Mülkiyyətçiyə minnətdarlıq hissi, işçiyə güc-qüvvə bəxş elə,
Maltalılara birləşməyə və sülh içində yaşamağa kömək elə.


## Xarici keçidlər
* L-INNU MALTI (asp)
* İnstrumental versiya

## Həmçinin bax
* Malta bayrağı
* Malta gerbi
Taş-Kumır

**Taş-Kumır**, **Daş-Gömür** (qırğız dilində - Ташкөмүр) — Qırğızıstanın Cəlalabad vilayətində vilayət tabeli şəhər.

## Əhalisi
Qırğızıstanda 2009-cü ildə aparılmış əhalinin siyahıya alınmasına görə Taş-Kumır şəhərinin əhalisi 34 756 nəfərdir. Onlardan 30 530 nəfərini (87,8 %) qırğızlar, 2635 nəfərini (7,6 %) özbəklər, 680 nəfərini (1,9 %) ruslar, 542 nəfərini (1,6 %) tatarlar təşkil edirlər .

Hazırda şəhərin tərkibinə Şamaldı-Say, Kızıljar qəsəbələri və Tendik kəndi də daxildir.
 
1999-cu ildə qırğızlar əhalinin 65 %, ruslar — 12 %, özbəklər — 8 %, qazaxlar — 1 %, tatarlar — 7 %, taciklər— 0,5 %, ukraynalılar — 1 %, digər millətlər— 5 %-ni təşkil edirdilər.

## Coğrafiyası
Taş-Kumır şəhəri Fərqanə vadisinin şimal-şərq hissəsində yerləşir. Şəhər şimal-qərb tərəfdən Aksıy rayonu, şimal-şərq tərəfdən Kara-Kul şəhəri, şərqdən Nooken rayonu ilə sərhəddir. Şəhərin ərazisi 48.3 kv.km.-dir, dəniz səviyyəsindən 585 metr yüksəklikdə yerləşir. Yay dövründə havanın orta temperaturu +40 °S-dək yüksəlir, qış dövründə temperatur −15 °S-dək düşür. Küləyin sürəti saatda 6-8 metrə çatır. Şəhər Sır-Dərya çayının hövzəsində, Narın çayının sağ sahilində, Bişkek-Oş avtomobil yolunun üzərində yerləşir. Taş-Kumır şəhərindən Bişkek şəhərinə qədər məsafə 450&nbsp;km, Cəlalabad şəhərinə qədər - 129&nbsp;km. təşkil edir.

## Tarixi
Müasir Taş-Kumır şəhərinin yerində ilk yaşayış məskəni XX əsrin əvvəllərində burada daş kömür mədənlərinin aşkar edilməsi ilə əlaqədar yaradılmışdır. 1930-cu illərdə Taş-Kumır - Əndican dəmiryol xətti istifadəyə verildikdən sonra burada daş kömür hasilatı sürətlə inkişaf etməyə başladı. 1933-cü ildə burada mədənlər idarəsi yaradıldı. 1930-cu ildə bu regionda zəngin daş kömür hövzəsi aşkar edildikdən sonra kiçik mədən kəndi kimi Taş-Kumırın əsası qoyulmuş, 1943-cü ildə səhər statusu almışdır.

Keçən əsrin 60-cı illərində burada Uçkurqan SES-nın, daha sonra isə Toktoqul SES-nın əsası qoyulduqdan sonra Taş-Kumır təkcə mədənçilər deyil, inşaatçılar və energetiklər şəhərinə çevrildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* На сайте Ассоциации городов Кыргызской Республики .
Bakı Omuraliyev

**Bakı Omuraliyev** (1932 Qırğızıstan MSSR, Canı-Arık (Qırğızıstanın indiki Jumqal rayonu) — 29 iyul 2003, Bişkek) — qırğız və sovet aktyoru, rejissor, dramaturq, publisist, Qırğızıstan SSR-in əməkdar mədəniyyət xadimi. SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü (1971), SSRİ kinematoqrafiyaçıları İttifaqının və Teatr Xadimləri İttifaqının üzvü (1962-ci ildən).

## Həyatı
Bakı Omuraliyev 1932-ci ildə müəllim ailəsində anadan olmuşdur. Kiçik yaşlarında hər iki valideynini itirən Bakı Omuraliyev 1941–1945-ci illərdə uşaq evində tərbiyə almışdır. 1955-ci ildə A. Ostrovski adına Daşkənd bədii-teatr institutunu, 1975-ci ildə Moskvada SSRİ Yazıçılar İttifaqı yanında Ali ədəbiyyat kursunu bitirmişdir.

## Yaradıcılığı
Bakı Omuraliyev 1955–1972-ci illərdə Qırğızıstan Dövlət Dram Teatrının aktyoru olmuşdur. O, burada bir çox mürəkkəb və psixoloji səhnə obrazları (A. Qriboyedovun "Ağıldan bəla" əsərində Molçalin, V. Şekspirin "Kral Lir" əsərində Şut, R. Şukurbekovun "Akının arzuları" pyesində Toktoqul və s.) yaratmışdır.

Sonralar o, Qırğızıstan SSR Dövlət Televiziya və Radio Komitəsində rejissori, dramaturgiya üzrə baş ədəbi məsləhətçi, Qırğızıstan SSR Yazıçılar İttifaqının İdarə Heyətinin katibi, Qırğızıstan SSR Mədəniyyət Nazirliyinin redaksiya kollegiyasının redaktoru vəzifələrində çalışmışdır.

Bakı Omuraliyev "Qırğızfilm" studiyasında bir sıra filmlərə çəkilmişdir. O, onlarla filmdə ("Toktoqul", "Buz ürək haqqında əfsanə" "Qırmızı alma", "Kosmonavtlar küçəsi" və s.) yaddaqalan obrazlar yaratmışdır. O, həmçinin rus dilindən qırğız dilinə tərcümə olunan "Kotovski", "Əsgər cəbhədən gəldi", "Qayduk", "Yeddinci güllə" və bir çox digər filmlərdə dublyaj aktyoru olmuşdur.

O, 1960-cı ildən dramaturq kimi də yaradıcılıq fəaliyyətinə başlamış, bir sıra pyeslərin, milli incəsənətin inkişafına, Qırğızıstan teatrının görkəmli nümayəndələrinin yaradıcılığına aid publisitik əsərlərin müəllifi olmuşdur. Onun 1970-ci illərdə Narın və Oş teatrlarında səhnəyə qoyulan bir çox dram əsərləri rus, moldova, Ukrayna dillərinə tərcümə edilmişdir. Hazırda Qırğızıstanda elə bir teatr yoxdur ki, onun pyesləri orada nümayiş etdirilməsin. Bakı Omuraliyev "Exo", "Ata sözü şərəfdir","Unudulmaz günlər", "Mən bilirəm, dağlar bilir" və sair əsərlərin müəllifidir.

## Mənbə
* Омуралиев Б. // Писатели Советского Кыргызстана: Справочник. Ф., 1989.&nbsp;— С. 383–384.

## Xarici keçidlər
* Бакы Омуралиев
* Бакы Омуралиев
Kara-Kul

**Kara-Kul** ya da Qara-Göl (qırğız dilində:Кара-Көл) — Qırğızıstanın Cəlalabad vilayətində şəhər. Qırğız dilindən tərcümədə "Kara" — qara, "Kul" — göl sözlərindən yaranaraq "Qara göl" mənasında izah olunur.

## Əhalisi
2009-cu ildə Qırğızıstanda aparılmış əhalinin siyahıya alınmasına görə şəhərin əhalisi 22 502 nəfərdir. Onlardan 21 217 nəfərini (94,3 %) qırğızlar, 771 nəfərini (3,4 %) ruslar, 143 nəfərini (0,7 %) özbəklər, 141 nəfərini (0,7 %) tatarlar təşkil edirlər.

## Coğrafiyası
Kara-Kul şəhəri Narın çayının Kara Suu çayına töküldüyü yerin yaxınlığında, Bişkek — Oş avtomobil yolu üzərində, Taş-Kumır dəmiryol stansiyasından (Uçkurqan dəmiryol xəttinin son stansiyası) 78 km aralıda yerləşir.

## Tarixi
Kara-Kul şəhəri 16 iyun 1962-ci ildə Orta Asiyada ən iri su-elektrik stansiyası olan Toktoqul SES-nın inşası ilə əlaqədar yaşayış qəsəbəsi kimi meydana gəlmişdir. 26 oktyabr 1962-ci ildə Qırğızıstan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin Fərmanına əsasən Kara-Kul şəhər tipli yaşayış məntəqəsi yaradıldı. Qırğızıstan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 7 yanvar 1977-ci il tarixli Fərmannı ilə Kara-Kul qəsəbəsinə vilayət tabeli şəhər statusu verildi.

## Coğrafiyası
Şimaldan və cənubdan şəhər hündür dağlarla əhatə olunmuşdur. Şəhərdə balıqçılıq təsərrüfatlarına aid su anbarları, 3 süni göl vardır. Kara-Kul şəhərinin yaxınlığında Toktoqul SES-nın istinad divarları yerləşir.

Şəhərin ərazisində iri sənaye müəssisələri, Bişkek Politexnik İnstitutunun filialı və inşaat texnikumu yerləşir.

## İqtisadiyyatı
SSRİ dağıldıqdan sonra su-elektrik stansiyalarının tikintisində işlər dayandırılmış, sənaye müəssisələrinin bir hissəsi bağlanmışdır. 1990-cı illərdə işsizlik problemi ilə əlaqədar əhalinin bir hissəsi Kara-Kul şəhərini tərk etmişdir.

Müasir dövrdə şəhərdə stabil fəaliyyət göstərən 3 iri sənaye müəssisəsi vardır. Əhalinin əsas məşğuliyyət sahəsi energetika ilə bağlıdır. Hazırda Qırğızıstanda istehsal edilən elektrik enerjisinin 80 faizi Kara-Kul şəhərində fəaliyyət göstərən su-elektrik stansiyalarının payına düşür.

## İstinadlar

## Xarici keçid
* На сайте Ассоциации городов Киргизии 
*  Неофициальный сайт г. Кара-Куль
"Müqəddəs böyük Yekaterina" ordeni (Rusiya Federasiyası)

** Müqəddəs böyük Yekaterina ordeni ** — Rusiya Federasiyasının dövlət mükafatı.

## Tarixi
Müqəddəs böyük Yekaterina ordeni Rusiya Federasiyasının Prezidenti D. Medvedyevin 3 may 2012-ci il tarixli 573 saylı "Yaxşılıq Uğrunda" Müqəddəs böyük Yekaterina fərqlənmə nişanı və ordeninin təsis edilməsi haqqında" fərmanı ilə yaradılmışdır.

## Ordeninin statutu
1. Müqəddəs böyük Yekaterina ordeni yüksək dini-mənəvi mövqeyi ilə tanınmış və Rusiya Federasiyasının vətəndaşlarına və xarici dövlətlərin vətəndaşlarına sülhməramlı, humanitar və xeyriyyəçilik fəaliyyətində, mədəni irsinin qorunmasında verdiyi töhfəyə görə təqdim edilir.

2. Müqəddəs böyük Yekaterina ordeni lenti sinənin sağ tərəfində daşınır.

Müqəddəs böyük Yekaterina ordeni lentini sinənin sağ tərəfində Rusiya Federasiyasının digər dövlət mükafatları ilə birlikdə daşımağa icazə verilir.

Müqəddəs böyük Yekaterina ordeninin ulduzu çiynin sol tərəfində "Vətənə xidmətə görə" ordenin ulduzu altında daşınır.

3. Xüsusi hallarda Müqəddəs böyük Yekaterina ordeninin lentini sinənin sağ tərəfində daşınmasına icazə verilir.

4. Müqəddəs böyük Yekaterina ordeni lenti "Vətənə xidmətə görə" ordeni lentindən sonra yerləşir.

5. Müqəddəs böyük Yekaterina ordeninin lenti sinənin sağ tərəfində daşındığı halda Müqəddəs böyük Yekaterina ordenin rozeti isə sinənin sol tərəfində daşınır.

## Ordeninin kavalerləri

1. lyina Lyudmila Dmitrievna(3 may 2012-ci il, № 574)- Müqəddəs Nikolay Çernoostrov Rus pravoslav kilsəsinin Kaluqa yeparxiyasının Maloyaroslavets şəhərində qadın monastırının başçısıdır.

2. Pereojix Nina Nikitiçna (3 may 2012-ci il, № 574) — Lipetsk Vilayət "2 saylı dövlət xəstəxanası" səhiyyə idarəsinin həkimi.

3. Fals-Feyn Eduard Aleksandroviç (30 sentyabr 2012-ci il, № 1312), Lixtenşteyn Knyazlığın vətəndaşı

4. Sarqanova Natalya Vasiliyeviç (11 fevral 2013-cü il, № 135) — Tula şəhərində valideynidir
.

## İstinadlar
Satlec

**Satlec çayı** (aşağı axarlarda **Pəncnad**; , , , ) — Asiyada yerləşən çay Hind çayının ən iri qoludur. Çin ərazisindən başlayan çay Hindistan və Pakistandan axaraq Hind çayına tökülür. Öz başlanğıcını Tibet dağlarından hündürlüyü 4630 m yüksəklindən (Kaylas dağı və Manasarovar gölü). Uzunluğu 1536&nbsp;km (1050&nbsp;km Hindistan ərazisindən axır), hövzəsinin sahəsi 395 min. km² təşkil edir.

## Coğrafiyası
 
Satlec çayının 160&nbsp;km boyunca ərazi Pakistan və Hindistanın dövlət sərhədini təşkil edir.

Satlec axdığı regionların ən uzun çaylarıdır. Əsasən Pəncab ərazisindən axan çay Tar səhrası ərazisindəndə axır.
Mənbədən 400&nbsp;km məsafədə  400 km məsafədə *Lanqçen-Kanbab* adı ilə şimal-qərbdə dərin dərələrlə, Ladakx və Kaylas silsilələri arasından axır.

## Hidroqrafiyası
Çay yuxarı axarlarda əsasən əriyən qarlar və buzlaqlarla qidalanır. Digər hissələrdə isə mussonların təsirinə məruz qalır. Rupar şəhəri yaxınlığında illik su sərfiyyatı 530 m³/s, maksimal sərfiyyat isə 12-15 min m³/s olur.

Çay dəfələrlə öz yatağını dəyişmişdir. 1000, 1245, 1796, 1953 illərdə çayın yatağını dəyişməsi nətəcəsində minlərlə insan miqrasiya etməli olmuşdur. 1700 ci ilə qədər çay Sarasvati çayının qolu olmuşdur. Tektonik aktivliklər səbəbindən çay dəmtini dəyişərək cənub-qərbə istiqamətlənmişdir. Bu zaman Çölistan səhrası formalaşır. Sind ştatının boşalmasına səbəb olmuşdur.

Çayın yuxarı axarları təbii ki, yüksək dağlıq ərazilərdən axır. Aşağı axarlarda isə yüksəklik azalır. Hindlilər çayın üzərində 4 kaskat SES tikmişlər ki, onlsrın ümumi güçü 1200,000 kVt təşkil edir.  Üstəlik hindistan hökuməti on illiklər ərzində Satlec çayını Yamuna çayı ilə birləşdiirən və uzunluğu 214&nbsp;km olan Satlec-Yamuna kanalının tikintisini reallaşdırmağa çalışırlar. Gəmiçilik üçün ancaq gursululuq dövrlərində və müəyyən ərazilərdə mümkündür.

Çayın başlanğıçını çox çətin və əl çatmaz ərazilər başlayır. İlk dəfə 2004-ci ildə mənbələri aşkarlamaq məqsədi ilə rus və alman alimləri buna cədh göstərmişlər

## İri şəhərləri
Çayın sahillərindəyerləşən iri şəhərlər:
* Çin: Tollinq.
* Hindistan: Nanqal, Rupar, Pxillaur.
* Pakistan: İslam, Baxavalpur.

## İstinadlar
 

## Mənbə
* Coğrafi adlar
* Satlec çayının şəkilləri
"Şahzadə Henri" ordeni

**Şahzadə Henri ordeni** — Portuqaliyanın Portuqaliyanın milli cəngavər ordenidir. Portuqaliya Milli Ordeni olan Şahzadə Henrix  2 iyun 1960-cı ildə yaradılmışdır, Portuqaliya Kralı İnfant Henri Naviqatorunun ölümündən sonra, beşinci oğlu I Con və onun kraliçası, Philippa of Lancaster 1962 və 1980-cı illərdə ordenin nizamnaməsində cüzi islahatlar  aparmışlar

## Dərəcələr
*  Böyük xaç (*Grã-Cruz* - GCIH)
*  Böyük zabit (*Grande-Oficial* - GOIH)
*  Komandor (*Comendador* - ComIH)
*  Zabit (*Oficial* - OIH)
*  Kavaler / Dame (*Cavaleiro* / *Dama* - CavIH / DamIH)

## İstinadlar
Yengicə (Vedi)

**Yengicə** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Vedi (Ararat) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 67 km cənub qərbdə, Vediçayın qolu üzərində yerləşir. "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim təzə mənasında işlənən yengi sözü ilə *-cə* şəkilçisinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. "…yengi təxminən XIX əsrin ortalarma qədər əski formasını saxlamış, get-gedə n-nin tərkibində olan samitinin zəifləyib düşməsi ilə yeni şəklində sabitləşmişdir. Yengi sözünün özünə gəldikdə bu yalnız Azərbaycan dilində deyil, eyni zamanda bütün türkdilli xalqların yazısında müştərək bir orfoqrafıyaya malik olmuşdur.

Relyef əsasında yaranan düzəltmə quruluşlu toponimdir.

Ermənistan prezidentinin 19. IV.1991-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Sisavan qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 37 nəfər, 1873-cü ildə 189 nəfər, 1886-cı ildə 199 nəfər, 1897-ci ildə 313
nəfər, 1904-cü ildə 470 nəfər, 1914-cü ildə 517 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

Azərbaycanlılar 1918-ci ildə ermənilər tərəfindən soyqırımına məruz qalaraq qovulmuş, xaricdən
köçürülən ermənilər bu kənddə yerləşdirilmişdi. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra sağ qalan azərbaycanlılar öz kəndlərinə dönə bilmişlər. 1922-ci ildə burada 162 nəfər azərbaycanlı, 187 erməni, 1926-cı ildə 194 nəfər azərbaycanlı, 160 erməni və kürd, 1931-ci ildə 182 nəfər azərbaycanlı, 195 erməni yaşamışdır.

SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarı ilə azərbaycanlılar 1948–49-cu illərdə zorla tarixi-etnik torpaqlarından çıxarılıb Azərbaycana köçürülmüşdür. Burada yalnız ermənilər qalmışdır.

## İstinadlar
Kyuşu regionu

— əsas hissəsi eyniadlı adada yerləşən Yaponiyanın ən cənub-qərbində yerləşən region. O, səkkiz prefekturadan ibarətdir: Fukuoka, Saqa, Kumamoto, Naqasaki, Oita, Kaqoşima, Miyazaki və Okinava.

## Adı
 regionun adı keçmişdə onun əsas adanı bölən doqquz tarixi vilayət ilə bağlıdır.

## Coğrafiya
Region ərazisi əsas Kyuşu adasından və onun ətrafında yerləşən 1400 adasından ibarətdir. Kyuşunu şərqdə Kanmon boğazı Çuqoku regionu ilə, Hoyo boğazı və Bunqo kanalı isə əsas hissəsi Şikoku adasında yerləşən eyniadlı region ilə ayırır; regionun şimal-qərbində Koreya boğazı Yaponiyanın Koreya Respublikası ilə təbii sərhədi yaradır; qərbdə o, Şərqi Çin dənizi ilə, cənub-şərqdə isə Sakit okean ilə sulanır.

### Dağlar
* Hiko dağı
* Homan dağı
* Sarakura dağı
* Sefuri dağı
* Aso dağı
* Unzen dağı
* Kucu dağı
* Omure dağı
* Sobo dağı
* Tsurumi dağı
* Yufu dağı
* İo dağı
* Kaimondake vulkanı
* Karakuni dağı
* Kirişima dağı
* Otake
* Şinmoedake
* Şiroyama dağı
* Byobu dağı
* Çitose dağı
* Qusuku dağı
* İşikava dağı
* Yae dağı
* Narahara dağı
* Omoto dağı
* Onna dağı
* Şinten dağı
* Yonaha dağı

### Çaylar
* Onqa çayı
* Yamakuni çayı
* Çikuqo çayı
* Yabe çayı
* Matsuura çayı
* Rokkaku çayı
* Kase çayı
* Honmyo çayı
* Kikuçi çayı
* Şira çayı
* Midori çayı
* Kuma çayı
* Oita çayı
* Oono çayı
* Banco çayı
* Qokase çayı
* Omaru çayı
* Oyodo çayı
* Sendai çayı
* Kimotsuki çayı

## Tarix
Ryukyu adalarında yerləşən Okinava prefekturasının ərazisində keçmişdə Ryukyu Krallığı adlı müstəqil dövlət mövcud idi.

1945-ci ilin avqustun 9-da, regionun vacib Çin və Avropa təsirlərin mədəni mərkəzi olan Naqasaki şəhərində dünya tarixində ikinci dəfə atom bombalaması baş vermişdi.

İkinci dünya müharibəsinin sonundan, 1972-ci ilə qədər Okinava ABŞ hərb güclərinin kontrolun altında idi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qalabozu yaşayış yeri

**Qalabozu yaşayış yeri** — Ağstafa rayonu ərazisində orta əsrlərə aid yaşayış yeri.

## Haqqında
Qalabozu yaşayış yeri Ağstafa rayonunun Qıraq Kəsəmən kəndi yaxınlığında Kür çayının hündür sahilində yerləşir. Şimaldan, qərbdən və qismən də şərqdən Kür çayı ilə hüdudlanan, cənubda isə hündürlüyü 20 m-ə çatan dik yamaclı olmaqla bu yaşayış yeri əlverişli topoqrafik mövqeyə malikdir. Mikrorelyef əsasında yaşayış yerinin təbii maneələrlə qorunmayan cənub kənarında istehkam qalıqlarının varlığını izləmək olur.

Yaşayış yerinin ərazisində bişmiş kərpic, yonulmuş yerli ağ daş və çaydaşı kimi inşaat materiallarına tez-tez rast gəlinir. Abidənin bəzi yerlərində tikili qalıqları izlənilir. Kür çayının mədəni təbəqəni yuması nəticəsində abidənin qərb tərəfində 2,2-2,5 m dərinlikdə çaydaşı və bişmiş kərpicdən qarışıq hörgü üsulu ilə inşa olunmuş divarın qalıqlarının 5-6 cərgəsinin üzəri açılmışdır. Çılpaqlaşmış mədəni təbəqə yatımının vizual müşahidə əsasında burada qalınlığının 3 m-dən artıq olduğunu söyləmək olar.

Yaşayış yerində ilkin tədqiqatlar zamanı şirli saxsı qabların istehsal olunduğu dulus kürəsinin qalıqları da aşkar olunmuşdur.

Yaşayış yerindən toplanmış yerüstü arxeoloji materiallar şirli və şirsiz saxsı, fayans qab qırıqlarından, dən və kirkirə daşları fraqmentlərindən, bəzək əşyalarından ibarətdir.

Kəşfiyyat xarakterli ilkin tədqiqatlar əsasında Qalabozu yaşayış yeri IX-XV əsrlərə aid edilir.

## Mənbə
*Azərbaycan arxeologiyası. Orta əsrlər. VI cild. Bakı, 2008
*Dostiyev T.M. Qalabozu yaşayış yeri haqqında ilkin məlumat. // 2003-2004 A ETHESM. Bakı, 2005.
*Достиев Т.М. Итоги археологического исследования поселения Гыраг Кесаман I в 2004-2005 гг. // Международная научная конференция "Археология, этнология, фольклористика Кавказа". Тбилиси, 2007.
*Dostiyev T., Kvaçidze V. I Qıraq Kəsəmən yaşayış yerində aşkarlanmış emalatxana qalıqları haqqında. // Mingəçevir arxeoloji ekspedisiyasının 60 illiyinə həsr edilmiş elmi konfransın materialları. Mingəçevir, 2006.
De-Lonq adaları

**De-Lonq adaları** () — Şərqi Sibir dənizi ərazisində yerləşən və Yeni Sibir adalarına daxil olan adalar qrupu. Yeni Sibir arxipelaqının şimal-şərqində yerləşir. Arxippelaqa aşağıdakı adalar daxildir:
* Jannett
* Henriett
* Bennett
* Vilkiski
* Joxova
Adalar qrupunun ümumi sahəsi 228&nbsp;km² təşkil edir. Ən hündür nöqtəsi 426 m (Bennett a.).

Jannett, Henriett və Bennett adaları 1879—1881 illər ərzində Corc De-Lonqun rəhbərliyi ilə təşkil edilən ekspedisiya zamanı kəşf edilir. Ekspedisiya əsasən Jannett yaxtasında («Jeannette») adaları kəşf edir. Digər iki ada isi Boris Andreyeviç Vilkinskinin təşkil etdiyi (1914) ekspedisiya tərəfindən aşkarlanır. Ekspedisiya «Vaykaç» və «Taymır» gəmiləri ilə həyata keçirilirdi.
Lucky Dime Caper

**Lucky Dime Caper** — 1991-ci ildə Sega oyun şirkəti tərəfindən yaradılan videooyun. Həcmi 8 bitdir.

## Süjet
Bu oyun Donald Dak, onun bacısı oğlanları Hyui, Dyui və Lui və dayısı Skrucun macəralarından söhbət açır.  Onlar Skrucun bankındakı kabinetində toplaşırlar. Skruc öz ilk 10 sentini göstərir. Sən demə, Magika de Spell hamısını güdürmüş. Onun ən böyük arzusu həmin qəpiyi ələ keçirmək idi. Onun qarğa görkəmli qardaşı Poe gəlib uşaqları oğurlayır. Daha sonra isə
bacı oğlanlarını xilas etmək üçün Donald dünya səyahəti missiyasına göndərilir.

## Xarici keçidlər
*Deyzi Dak
*QuackShot
Makalu–Barun Milli Parkı

**Makalu–Barun Milli Parkı** () — Nepalın səkkizinci milli parkı. 1992-ci ildə Himalay dağlarında, Saqarmatxa Milli Parkının şərq ardı kimi təsis olunmuşdur.

## Coğrafiya
Milli parkın sahəsi 1.500&nbsp;km2 olub, Nepalın Solukhumbu və Sankxuvasabxa rayonlarını əhatə edir. Makalu–Barun dünyada yeganə milli parkdır ki, dəniz səviyyəsindən 8.000 metr yüksəklikdə yerləşir. Milli parkda tropik meşələr və başı qarlı uca zirvələr yerləşir. Bufer zonası milli parkın cənub və cənub-şərq yamaclarındadır və sahəsi 820 2-dır.

Milli parkdakı əsas zirvələr bunlardır: dünyanın ən hündür beşinci zirvəsi olan Makalu dağı (8.463 metr), Çamalanq dağı (7.314 metr), Baruntse dağı (7.129 metr) və Mera dağıdır (6.654 metr). Milli park qərbdən şərqə 66&nbsp;km, cənubdan şimala 44&nbsp;km qədər uzanır. Dəniz səviyyəsindən 314–377 metr yüksəklikdə yerləşən, cənub-şərqdəki Arun dərəsindən hündürlük getdikcə artır. Milli park şimalda yerləşən Tibet muxtar regionundakı Comolunqma Milli Təbiət Qoruğu ilə beynəlxalq sərhədə malikdir.

Qoruq ərazisi Müqəddəs Himalay landşaftının bir hissəsidir.

## Flora

Qoruq ərazisinin zəngin faunası var. Burada 315 kəpənək növü, 43 növ sürünən və 16 növ suda-quruda yaşayan qeydə alınmışdır. Çaylarda, göllərdə və gölməçələrdə 78 növ balıq yaşayır. Ornitoloqlar milli parkda 440 quş növü aşkarlamışdırlar. Bu quş növləri arasında qartallar, digər yırtıcı quşlar, *Ciconia episcopus,* *Nectariniidae* fəsiləsi aiddir. Milli parkda 16 çox nadir quş növü yaşayır: *Psittacula krameri, Alcedo hercules, Alcedo meninting, Hydrornis nipalensis, Cyornis unicolor, Melanochlora sultanea, Leiothrix argentauris, Turdoides nipalensis və Yuhina bakeri.*

Burada 88 məməli növü qeydə alınmışdır: irbis, bəbir, adi boz bəbir, qamışlıq pişiyi, benqal pişiyi, çaqqal, *Canis himalayensis,* qırmızı tülkü, qırmızı panda, Asiya qara ayısı, qulmanlar, *Macaca assamensis, Hemitragus jemlahicus,* *Naemorhedus goral,* muntjak, müşk maralı, *Capricornis thar,* çöldonuzu, uçan sincab, susamuru, *Prionodon pardicolor,* dağ gəliciyi, marmot və s. 2009-cu ilin mayında 2.517 metr yüksəklikdə zooloqlar ilk dəfə Asiya qızıl pişiyinin şəklini əldə etmişdilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Nepal Milli Park və Vəhşi Təbiət Qoruğu Departamenti 
* Beynəlxalq əhəmiyyətli quş bölgəsi: ''Makalu–Barun Milli Parkı''
Dani Kintana

**Dani Kintana** () — İspaniya futbolçusu.

## Karyera
Kintana Las Palmas şəhərində anadan olub, karyerasının əvvəlində İspaniyanın 2-ci liqasında oynayıb. 2012\2013 illərdə Polşa premyer liqasında oynayan Yagelloniya Belostok klubuna trasfer olunmuşdur. O,29 sentyabr 2014-cü ildə Əl-Əhli klubuna trasfer olunur. 2015-ci ilin mart ayında Qarabağ futbol klubuna trasfer olunmuşdur. Kintana 17 iyun 2019-cu ildə Çempionlar Liqası çərçivəsində Partizani ilə matçda *90+4*-cü dəqiqədə fərqlənməklə klubun tarixinə keçib. Belə ki, Kintana Qarabağın 100-cü avroliqa qolunun müəllifi olub.

## Uğurları

### Klub

### Şəxsi
Avropa Liqasında həftənin ən yaxşı futbolçusu — 2016/2017 mövsümü

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 90minut.pl
* transfermarkt.de
* int.soccerway.com
* bdfutbol.com
Sintiya Lennon

**Sintiya Lennon** (), doğularkən **Sintiya Pauell Lennon** (); 10 sentyabr 1939, Lankaşir, İngiltərə — 1 aprel 2015, Malyorka, İspaniya) — musiqiçi Con Lennonun birinci arvadı. Sintiya və Con Liverpul İncəsənət Kollecində tanış olmuşdular. Onlar hələ "bitlomaniya"dan əvvəl, 1962-ci ildə evlənmişdilər. Bu evlilikdən 1963-cü ildə Culian dünyaya gəlib. 8 noyabr 1968-ildə Condan boşanıb. Conla boşandıqdan sonra üç dəfə ailə həyatı qurub.

Sintiya Lennon 75 yaşında yaşadığı Malyorkada xərçəng xəstəliyi səbəbindən vəfat edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Memorial Page 
* Living with Lennon

## Həmçinin bax
* Yoko Ono