Azərbaycan jurnalistlərinin həbsi (1911)

**Azərbaycan jurnalistlərinin həbsi** — -ci ildə Bakıda nəşr edilən qəzetlərin idarəxanaların polis və jandarma tərəfindən axtarış edilərək bir çox Azərbaycan jurnalistinin həbsi hadisəsi.

## Hadisə
Novruz bayramı günlərində — -ci ildə Bakıda çar jandarmı "panislamizmin təbliği" bəhanəsiylə Azərbaycan qəzetlərinin idarəxanalarını basaraq bir çox jurnalisti həbs etmişdi. Həbs edilənlər bunlar idi: "Yeni həqiqət" qəzetinin sahibi-imtiyazı Oruc Orucov və sərmühərriri Məhəmmədsadıq Axundov, "Səda" qəzetinin sahibi-imtiyazı və sərmühərriri Haşım bəy Vəzirov, həmin qəzetin əməkdaşları Cəfər Bünyadzadə, Pirqulu Mürsəlov və Əbdürrəhman Xaybulov (Seroqlazov); "Yeni füyuzat" jurnalının sahibi Əlipaşa Hüseynzadə və sərmühərriri Əhməd Kamal bəy, "Şəhabi-saqib" jurnalının sahibi-imtiyazı və sərmühərriri Əliabbas Mütəllibzadə. Bakı Quberniya Jandarm İdarəsindən Xüsusi Jandarmalar Korpusu rəisinə yazılan -ci il tarixli (№ 1811) təliqadən öyrənirik ki, tanınmış jurnalist Hacı İbrahim Qasımov da sonradan həbs olunub.

Eyni vaxtda həbs olunanaların evləri, qəzet-jurnal redaksiyaları, mətbəələri, kitab mağazaları axtarılaraq külli miqdarda yazılı material, redaksiya və mətbəələrdən, həmçinin satışda olan yüzlərlə qəzet və jurnal müsadirə olunub.

Jurnalistlərin həbsinə səbəb "Günəş" və "Yeni həqiqət" qəzetlərindəki və "Yeni füyuzat" jurnalındakı bəzi məqalələr idi. Məqalələr bunlar idi: "Yeni həqiqət" qəzetindən: "Günəş" bağlandı", (№ 1, 21 yanvar 1911), "Mətbuat şöbəsi" (№ 5, 26 yanvar 1911), "Avropalılar və ovçuluq" (№ 24, 20 fevral 1911), "İran işləri" (№ 36, 7 mart 1911), "Novoye vremya" qəzetinin niyyəti" (№ 38, 8 mart 1911), "Müsəlmanlara qarşı", (№ 39, 13 mart 1911); "Günəş" qəzetindən: "İran və Türkiyə" (№ 49, 24 oktyabr 1910); "Yeni füyuzat" jurnalından: "Siyasi. Asiyada" (№ 2, 26 oktyabr 1910; № 6, 23 noyabr 1910), "Eyb və qüsür bizim özümüzdədir" (№ 5, 1 fevral 1911). Bu məqalələr həm də məhbusları panislamizmdə günahlandırmaq üçün istifadə edilmişdir.

Qafqaz Senzura Komitəsində yerli və Şərq dilləri üzrə senzor olaraq çalışmış Mirzə Şərif Mirzəyev "Qafqazda türk mətbuatı tarixinə dair materiallar" adlı əsərində Tiflis Quberniya Jandarm İdarəsinin və Mətbuat İşləri üzrə Tiflis Senzura Komitəsinin Qafqaz canişininə yazdıqları raportları dərc edib.

Məhkumlar əvvəl Bakı həbsxanasında,  tarixindən Bayıl həbsxanasında saxlanılıblar. İstintaq davam etdikcə bəzi məhbusların "cinayətkar fəaliyyətlərini ifşa və təsdiq edici fakt və sənədlər" olmadığından onların həbsxanadan buraxılması məsələsi meydana çıxıb. Bayıl həbsxanasından -ci ildə birinci olaraq "Səda" qəzetinin ünvan yazanı Əbdürrəhman Seroqlazov azad edilir. də isə Pirqulu Mürsəlov və Cəfər Bünyadzadə həbsdən buraxılır. də eyni vaxtda Haşım bəy Vəzirovla Əliabbas Müznib həbsdən azad olunurlar. Lakin onlar həbsxanadan buraxılsalar da, jandarm idarələrinin təqibindən yaxa qurtara bilmirlər. Ə. Müznib sonralar bu hadisələri belə xatırlayırdı:

Bakı Quberniya Jandarm İdarəsi -ci ildə Ə. Hüseynzadə, O. Orucov, M. Axundov və Əhməd Kamalın istintaq prosesini sona çatdırmaq üçün əlavə vaxt verilməsini yenidən Bakı qradonaçalnikindən xahiş edir. Bu müddətdə Məhəmmədsadıq Axundovun istintaqına xitam verilir və o, -ci ildə həbsxanadan çıxır. Qalan məhbusların 3 ayadək davam edən istintaqı nəhayət sona çatdırılır və onlar barəsində hazırlanan son qətnamə Bakı qradonaçalnikinə təqdim olunur. Belə ki, Qafqaz canişini qraf İllarion Vorontsov-Daşkovun əmrilə Əhməd Kamal daimi olaraq imperiya sərhədlərindən kənara sürgün olunur. "Yeni həqiqət" qəzetinin müdir və naşiri Oruc Orucov və "Yeni füyuzat" jurnalının mühərriri Əlipaşa Hüseynzadə isə 5 il müddətinə Qafqazdan sürülməklə cəzalandırılır. Ə. Hüseynzadə Həştərxana, O. Orucov Sarıtsinə sürgün edilirlər.

### Əliabbas Müznibin məhkəməsi
1910-cu ildən "Hilal" qəzetini çıxaran Əliabbas Müznib qəzetin ilk nömrəsində () "Nə etməliyik" məqaləsi və "Əkinçi" şeiri qəzetin bağlanmasına səbəb olmuşdu. Ə. Müznib senzuranın "Hilal"ın bağlanması barəsində qərarına əhəmiyyət verməyərək qəzetin 2-ci nömrəsini () çap etdirir. "Hilal"ın bu nömrəsində çarizmin milli müstəmləkəçilik zülmünə qarşı çevrilmiş daha bir neçə kəskin publisist məqaləsi çıxır. Buna görə polis gücü ilə qəzetin bütün nömrələri müsadirə edilir. Yeni 1911-ci ildə "Hilal" qəzetinin yeni proqramlı daha 3 nömrəsini çap edilir. Bu qəzet -ci ildə polisin müdaxiləsilə qapanır. 1912-ci ilin ında "Şəhabi-saqib", ında isə "Hilal" qəzeti ilə bağlı məhkəmə işi dinlənilir. Sonuncu məhkəmənin hökmü ilə Tiflis Məhkəmə Palatası cinayyət qanunnaməsinin 129-cu maddəsinə əsaslanaraq Əliabbas Müznibi "xalqı dövlətə qarşı üsyana çağırmasına" görə ömürlük Sibirə sürgün edir.

## Reaksiya
Hadisədən bir gün sonra Bakı və Tiflis mətbuatında bu hadisə işıqlandırılmışdır. "Kavkaz", "Mşak", "Baku", "Bakinets", "Kaspi", "Yeni irşad", "İşıq", "Molla Nəsrəddin" və b. qəzet və jurnallar bu hadisə haqqında xəbər vermişdir.

Bakıda "İşıq" qəzetinin naşiri Mustafa bəy Əlibəyov "Müdirlər böhranı" adlı yazısında (№ 10, 26 mart 1911) Çar hökumətinə haqlılıq qazandıraraq yazırdı:

"Molla Nəsrəddin" jurnalındakı "Qəzetələrimiz" başlıqlı yazıda (№ 12, 31 mart 1911) deyilir:

Bu hadisədən 2 həftə sonra İstanbulda yaşayan Əhməd bəy Ağaoğlu "Türklərə məzalim" adlı yazısını "Tərcümani-həqiqət" qəzetində (№ 10784, 13 aprel 1911) çap etmişdir. Ə. Ağaoğlu yazır:

## Qalereya

Fayl:Жандармская карточка на Али Паша Гусейнова (1).jpg|№ 313 məhbus Əlipaşa Fərəculla oğlu Hüseynov — "Yeni füyüzat" jurnalının naşir-mühərriri, Aşumovun kantorunda çalışır
Fayl:Жандармская карточка на Оруджа Оруджева (1).jpg|№ 314 məhbus Oruc Məşədi Əli oğlu Orucov — "Yeni həqiqət" qəzetinin naşir-mühərriri
Fayl:Жандармская карточка на Мамед Садыха Ахундова (1).jpg|№ 315 məhbus Məhəmmədsadıq Molla Ruhulla oğlu Axundov — "Yeni həqiqət" qəzetinin əməkdaşı
Fayl:Жандармская карточка на Аббаса Али Муталибзаде (1).jpg|№ 316 məhbus Əliabbas Mütəllibzadə — "Şəhabi-saqib" jurnalının naşir-mühərriri
Fayl:Жандармская карточка на Гашим-бека Везирова (1).jpg|№ 317 məhbus Haşım bəy Miriman bəy oğlu Vəzirov — "Səda" qəzetinin naşir-mühərriri
Fayl:Жандармская карточка на Пир-Кули Бабаверди оглы Мурсалова (1).jpg|№ 318 məhbus Pirqulu Babaverdi oğlu Mürsəlov — Real məktəbə imtahan verməyə hazırlaşır, "Səda" qəzetinin kantorunda çalışır
Fayl:Жандармская карточка на Джафара Буниятзаде (1).jpg|№ 319 məhbus Cəfər Xoca bəy oğlu Bünyadzadə — "Nəşri-maarif" cəmiyyətində Azərbaycan dili müəllimi
Fayl:Жандармская карточка на Абдурахмана Хайбулова (Сероглазов) (1).jpg|№ 320 məhbus Əbdürrəhman Xaybulov (Seroqlazov) — "Səda" qəzetinin əməkdaşı
Fayl:Жандармская карточка на Ахмеда Кемаля (1).jpg|№ 321 məhbus Əhməd Kamal Rasim oğlu — 1900-cu ildə Konstantinopolda ali ədəbi "Dar-üş Şəfəq" məktəbinin məzunu, türkcə və fransızca fərdi dərslər verən müəllim


## Qeydlər


## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Əhməd bəy Ağaoğlu. "Türklərə məzalim" // "Tərcümani-həqiqət" qəzeti (№ 10784, 13 aprel 1911)