Mədəniyyətlərarası ünsiyyət

**Mədəniyyətlərarası ünsiyyət** — mədəni qarşılıqlı əlaqə dünya xalqlarının fərqli mədəniyyətlərinin nümayəndələri arasında bir əlaqə və ünsiyyətdir, həm insanlar, həm də öz icmaları arasında birbaşa təması əhatə edir. Ünsiyyət formaları (dil, danışıq, yazı, elektron ünsiyyət və s.) müxtəlifdir.

Mədəniyyətlərarası ünsiyyət fənlərarası səviyyədə, fəlsəfə, mədəniyyətşünaslıq, psixologiya, dilçilik, etnologiya, antropologiya, sosiologiya, ünsiyyət vasitələrinin ekologiyası kimi bilik sahələrində öyrənilir.
## Xüsusiyyətləri
A. P. Sadoxin tərəfindən verilən mədəniyyətlərarası ünsiyyətin tərifi: "Mədəniyyətlərarası ünsiyyət, fərqli mədəniyyətlərə mənsub fərdlər və qruplar arasındakı müxtəlif əlaqələr və ünsiyyət formaları toplusudur."

T.B Frik tərifinə görə: "Mədəniyyətlərarası ünsiyyət fərqli mədəniyyətləri təmsil edən insanlar arasındakı ünsiyyətdir" . İ.V. Denisova və A.P. Yeremenko "millətlərarası ünsiyyət"i "fərqli xalqları (etnik qrupları) təmsil edən insanlar arasındakı ünsiyyət" olaraq vurğulayırdılar. 

Mədəniyyətlərarası ünsiyyətdən bəhs edən Vladimir Solomonoviç Bibler, bir növ "yeni universal mədəniyyət cəmiyyəti", xüsusi bir sosializm, daha doğrusu mədəniyyətlərin dialoqunun güc sahəsindəki insanların sərbəst ünsiyyət forması yaratdığını qeyd edir. . Bu baxımdan, bu cür ünsiyyətlər qarşısındakı maneələr və onların aradan qaldırılması, yaxud aradan qaldırılması yolları məsələsi getdikcə aktuallaşır.

T.N. Persikova mədəniyyətlərarası ünsiyyəti "bütün komponentləri ünsiyyət prosesinin iştirakçılarının milli-etnik kimliyi ilə sıx əlaqəli olan, mədəni olaraq müəyyən edilmiş bir proses" kimi başa düşür  

Müəllif mədəniyyətlərarası ünsiyyətin üç qaydasını müəyyən edir: 
 
#Şifahi olmayan məlumatların fərqli mədəniyyətin nümayəndələri tərəfindən şərh edilməsi ən böyük çətinliklər yaradır.
# Ünsiyyətdə anlaşma əldə etmək üçün iştirakçıları mədəniyyətlərarası qarşılıqlı əlaqədə aktiv dinləməyə öyrətmək lazımdır.
# Fərqli mədəniyyətlərin nümayəndələri ilə ünsiyyətdə yarana biləcək səhvləri qabaqcadan görə bilmək və qarşısını almaq lazımdır, əks halda insanlarda yaranan mənfi təəssürat səbəbindən planlaşdırılan mədəniyyətlərarası əlaqələr pozula bilər.

Şifahi ünsiyyət problemlərini və bu baxımdan ünsiyyətin simvolik formalarını və yollarını da nəzərə almaq lazımdır.

## Tarixi
Mədəniyyətlərarası ünsiyyət anlayışı 1950-ci illərdə amerikalı mədəniyyət antropoloqu Eduard Holl tərəfindən ABŞ Dövlət Departamentinin göstərişi ilə xaricdəki amerikalı diplomatların və iş adamlarının adaptasiyası üçün hazırladığı proqram çərçivəsində təqdim edildi. G. Treyger və E.Holl bu konsepsiyanı "insanın ətrafındakı dünyaya mümkün qədər ən yaxşı və səmərəli şəkildə uyğunlaşmaq arzusu ilə səy göstərməli olduğu ideal məqsəd" olaraq təyin etdilər  .

Əvvəlcə mədəniyyətlərarası ünsiyyəti təsvir etmək üçün milli və ya etnik mədəniyyəti təşkil edən şüurlu, yaxud şüursuz qaydalardan, normalardan, dəyərlərdən, quruluşlardan, artefaktların az-çox sabit bir sistemi olaraq mədəniyyətin klassik anlayışından istifadə edilirdi. Bu məsələdə, əsasən fərqli mədəniyyətlərin nümayəndələrinin anlayışındakı stereotipdən bəhs olunur.

Hal-hazırda,  həyatın müxtəlif sahələrində  və hər hansı bir sosial qrupun davranış sistemində, norma və dəyərlər sistemində və s. (məsələn, şəhər mədəniyyəti, nəsillər mədəniyyəti, təşkilat mədəniyyəti) mədəniyyətin dinamik anlayışı ön plana keçir. Dinamik mədəniyyət anlayışı, müəyyən bir sosial vəziyyətdən asılı olaraq mədəni sistemin dəyişdirilməsi imkanlarına diqqət yetirir.

Mədəniyyətlərarası ünsiyyət araşdırmalarının əhəmiyyəti getdikcə artan miqrasiya da daxil olmaqla, qloballaşma prosesləri ilə əlaqədar olaraq genişlənməkdədir.

Elmi cəhətdən mədəniyyətlərarası ünsiyyət formalaşma mərhələsindədir və iki xarakterik xüsusiyyəti ilə fərqlənir: tətbiqi xarakter (məqsəd müxtəlif mədəniyyətlərin nümayəndələri arasında ünsiyyəti asanlaşdırmaq, münaqişə potensialını azaltmaqdır) və fənlərarası.

## Ünsiyyətin növləri

Ünsiyyət növləri: İştirakçıların sayına və aralarındakı məsafəyə görə:  

* şəxsiyyətlərarası (ailə daxil olmaqla kiçik qrup) - iştirakçıların minimum sayı, birbaşa əlaqələr: ünsiyyətin xarakteri məsafədəki dəyişikliklərdən asılıdır.
* qruplararası / qruplardaxili - ünsiyyət iştirakçılarının sayını təyin etmək üçün məsafə əsas xüsusiyyətdir
* peşəkar (iş əlaqələrində)
* kütlə (kütləvi ünsiyyət vasitəsi ilə)
* mədəniyyətlərarası (elektron mədəniyyət vasitələri ilə önə çıxarılan, əvvəlki mədəniyyətlər də daxil olmaqla fərqli mədəniyyətlər arasında)
* bəşəriyyətin həyatında aparıcı rol oynayan xüsusi ünsiyyət növü olaraq elektron ünsiyyət.

Funksional yanaşma ilə: 

* məlumatlandırıcı
* ünsiyyətcil
* affektiv-qiymətləndirici (hisslər, fikirlər)
* istirahət (əylənmək üçün məlumat, əyləncəli şəkildə)
* inandırıcı (fərqli statuslu, ideoloji münasibətli insanlar arasında)
* ritual (adət-ənənələr)

Dil istifadəsi ilə: 

* şifahi
* sözsüz

şifahi olmayan ünsiyyət: 

* kinesika (üz ifadələri, gözlər, jestlər, duruş)
* prosodiya (səs və intonasiya deməkdir)
* takesika (toxunan)
* sensorika (duyğu qavrayışı, hisslərin təzahürü)
* proksemika (ünsiyyətin məkan quruluşu)
* xronologiya (ünsiyyətin müvəqqəti quruluşu)

şifahi olmayan ünsiyyət funksiyaları: 

* qeyri-şifahi ünsiyyət şifahi ünsiyyəti tamamlayır
* şifahi olmayan ünsiyyət şifahi ünsiyyət ilə ziddiyyət təşkil edir
  
* şifahi olmayan ünsiyyət şifahi ünsiyyəti əvəz edir
* şifahi olmayan ünsiyyət şifahi ünsiyyəti tənzimləyici rolunu oynayır.

## Əsas anlayışlar
Ünsiyyət, "iki və ya daha çox fərd arasında qarşılıqlı anlaşmaya və ya qarşılıqlı münasibətə əsaslanan əlaqə, bir şəxsdən digərinə və ya bir neçə şəxsə məlumat ötürülməsi", bu və ya digər nəticə ilə digər insanlara, yaxud canlılara məlumat ötürmə hərəkəti və ya prosesidir 

Məlumat — anlayışın bütövlüyünü qorumağa imkan verən, ünsiyyət formalarının vasitəçiliyi ilə dəyişən bir obyekti əks etdirmə prosesidir. 

Dil — "insanların bütün sözlərinin məcmusu və düşüncələri ifadə etmək üçün düzgün birləşməsi, kiçik parçalardan ibarət bir ünsiyyət sistemi və bu parçaların mənalı bir ifadə hazırlamaq üçün istifadə qaydalarını tənzimləyən qaydalar toplusudur. Müəyyən bir ölkənin, bölgənin əhalisinin bir-biri ilə ünsiyyət qurmaq üçün istifadə etdiyi səslər və yazılı işarələr sistemidir. "

Mədəniyyət — müəyyən zaman kəsiyində bir qrup insanın ənənələri, adətləri, inancları şəklində hərəkət edən insan həyatının ictimai istehsalının "kodları" toplusunda müəyyən edilmiş münasibətlər. Mədəniyyət termini latın mənşəli olub, antik dövrdə meydana çıxmışdır. Bu söz "becərmə", "təkmilləşmə", "qayğı" mənasını verən "colere" felindən götürülmüşdür. .

## Müxtəlif mədəniyyətlərdə
Bir sıra ölkələrdə salamlaşmanın milli formaları var. Əl sıxma salamlaşmanın əsas formasıdır. Ancaq bəzi ölkələrdə qadınlarla əl sıxmaq adət deyil və buna görə də qadınla əl ilə salamlaşma zamanı, ilk növbədə onun sizə əl uzatmasını gözləyin. Fransa və Aralıq dənizi ölkələrində yanaqdan öpüşlər, Latın Amerikasında - qucaqlaşmalar adi haldır. Sinə qarşısında bir -birinə sıxılmış iki ovuc Hindistan milli salamıdır.

Fərqli yaşdakı insanlara münasibət müxtəlifdir. Böyüklərə hər yerdə hörmət edilməlidir. Söhbətə ilk başlayan onlar olmalıdır. Yaşlı insanlar otağa daxil olanda ayağa qalxın. Tanımadığınız yeməyi qəbul edərkən nə olduğunu soruşmayın, ümumi məsləhət sizə təklif olunanları yeməkdir. Mədəyə asanlıqla daxil ola bilməsi üçün yeyəcəyiniz hissəni kiçik parçalara ayırın.

Kifayət qədər ciddi narahatlıqlarınız varsa, münasib bəhanə ilə sizə təklif edənləri incitmədən təklif olunan yeməyi qəbul etməkdən imtina edin.

Bir çox ölkədə din gündəlik iş rejimləri, iş ayları və günləri də daxil olmaqla iş həyatına təsir göstərir. Bu baxımdan din haqqında məlumatlı olmanız üçün hər şeyi öyrənin və müzakirə etməyin. Buddist şəkillərin müqəddəs olduğunu bilin; Məkkəyə baxan adamın diqqətini heç vaxt yayındırmayın; icazəsiz şəkil çəkdirməyin və dini əşyalara toxunmayın.

Hər yerdə yanınızda ad və soyadınızı, çalışdığınız təşkilatın adını və sizin vəzifənizi göstərən bir iş kartınız olmalıdır. Abreviaturalardan istifadə edilməməlidir. Cənub-Şərqi Asiyada, Afrikada və Yaxın Şərqdə hər zaman vizit kartınızı sağ əlinizdə saxlayın. Yaponiyada vizit kartı əsas tərəfi tərəfdaşa tutaraq iki əllə verilir.

Sizə tanış olan jestlərdən istifadə etməkdən çəkinin, bu, başqa ölkələrdə tamamilə fərqli və hətta çox ədəbsiz bir mənanı ifadə edə bilər.

## Mədəniyyətlərarası idarəetmənin formalaşması mərhələləri

İdarəetmə təcrübəsindəki mədəniyyətlərarası fərqlərin təşəbbüskarı və bu fərqləri ilk araşdıran təşkilatlar, XX əsrin 50-60-cı illərində toqquşan çoxmillətli Amerika şirkətləri idi. 1960 -cı illərin sonu və 1970 -ci illərin əvvəllərində akademik araşdırmalarda dünyanın müxtəlif ölkələrində və bölgələrində idarəetmə problemlərinin oxşar və fərqli cəhətlərini müəyyən etmək, müəyyənləşdirmək və qiymətləndirmək üçün konseptual qaydalar formalaşmağa başladı. XX əsrin 80 -ci illərində  "mədəniyyətlərarası idarəetmə" adlanan xüsusi bir qayda formalaşdı.

**Birinci mərhələ**

Bu, iri milli şirkətlərin digər dövlətlərin bazarlarına geniş yayılması ilə əlaqədar olaraq qlobal, transmilli səviyyələrdə problemlərin araşdırılması ilə bağlıdır. Bu mərhələdə, öyrənilən ölkələrin monokulturalizm anlayışı, "millət dövləti" anlayışı və eyni zamanda "Alman iş zehniyyət modeli" və "Çin modeli" və s. tətbiq edildi.  Bu mərhələdə, mədəniyyətlərarası idarəçiliyin qurucuları hər hansı bir xalq və ya millətə xas olan mentalitetin müəyyən xüsusiyyətlərinin - tarixi, coğrafi, folklor, dini - formalaşmasına təsir edən çoxsaylı faktorları təhlil etdilər. Hər bir milli modelin daxili dəyərinin sosial-iqtisadi əsaslandırılması mücərrəd "ümumbəşəri dəyərlər" və orta "insan hüquqları" təbliğatı fonunda böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. Bu mərhələdə mədəniyyətlərarası idarəçiliyin yaradıcıları belə bir nəticəyə gəldilər: bütün xalqlar fərqlidir, hər birinin nəsillər tərəfindən inkişaf etdirilən öz dəyərlər sistemi var və onların dəyişməsi millətə zərər vermədən baş verə bilməz.

**İkinci mərhələ**

Bu mərhələdə, beynəlxalq əmək bölgüsü problemləri ilə əlaqəli korporativ mədəniyyətlərin nəzəriyyələri və tipologiyalarının inkişafı baş verdi. Yaradıcılar, fərqli milli mədəniyyətlərin iqtisadi prosesin müxtəlif növlərinə meyil etdiyini, fərqli təşkilati davranış və iqtisadi fəaliyyət növləri yaratdığını qeyd etdilər. Bu dövrdə milli iş zehniyyətinin xüsusi iqtisadi fəaliyyətlərə tətbiqinə əsaslanan korporativ mədəniyyət növləri ilə bağlı bir çox araşdırma da aparılmışdır.

Bu mərhələdə böyük bir müvəffəqiyyət, bir təşkilatın korporativ mədəniyyətinin, birincisi, milli iqtisadi zehniyyətə söykəndiyini, ikincisi, yalnız daxili inkişaf paradiqması nəzərə alınmaqla dəyişdirilə biləcəyini anlamaq idi.

**Üçüncü mərhələ**

Son zamanlarda, əhalinin müəyyən qruplarının milli və mədəni kimliyini qoruyaraq davamlı idarəetmə nəzarətini təmin etməyə imkan verən mexanizmləri inkişaf etdirməyə yönəlmiş "mədəni müxtəlifliyin" idarə edilməsi ilə bağlı araşdırmalar ön plana çıxdı .

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Бергельсон М. Б. Межкультурная коммуникация // Кругосвет.
* Библер В. С. От наукоучения — к логике культуры. — 1991. — Политиздат, 1991. — 417 с. — ISBN 5-250-00739-2.
* Викулова Л. Г., Шарунов А. И. Основы теории коммуникации: практикум. — М.: ACT, АСТ Москва, Восток — Запад, 2008. — 320 с. — ISBN 978-5-17-055078-4, ISBN 978-5-9713-8965-1, ISBN 978-5-478-00764-5.
* Грушевицкая Т. Г., Попков В. Д., Садохин А. П. Основы межкультурной коммуникации: Учебник для вузов / Под ред. А.П. Садохина. — М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2003. — 20 000 экз. — ISBN 5-238-00359-5.
* Грушевицкая Т. Г., Садохин А. П. Культурология: Учебник. — М.: Юнити-Дана, 2010. — 683 с. — ISBN 978-5-238-01058-8.
* Nancy Aalto, Ewald Reuter (Hrsg.): Aspects of Intercultural Dialogue. Theory · Research · Applications. Saxa, Köln 2007, ISBN 978-3-939060-03-1 (Text teilweise deutsch und teilweise englisch).
* Jürgen Bolten, Claus Ehrhardt (Hrsg.): Interkulturelle Kommunikation. Wissenschaft und Praxis, Sternenfels 2003, ISBN 978-3-8967-3138-8.
* Jerome Dumetz & Fons Trompenaars, Charles Hampden-Turner, Meredith Belbin, Juliette Tournand, Peter Woolliams, Olga Saginova, Stephen M. R. Covey, Dean Foster, Craig Storti, Joerg Schmitz: 2012. Cross-cultural management textbook: Lessons from the world-leading experts, CreateSpace Publishing, 2012, ISBN 978-1479159680.
* Csaba Földes: Interkulturelle Linguistik. Vorüberlegungen zu Konzepten, Problemen und Desiderata. Universitätsverlag, Veszprém / Edition Praesens, Wien 2003 (Studia Germanica Universitatis Vesprimiensis, Supplement; 1), ISBN 3-7069-0230-3 (online 83 Seiten; PDF; 4,0 MB).
* Csaba Földes: Interkulturelle Kommunikation. Positionen zu Forschungsfragen, Methoden und Perspektiven. Universitätsverlag, Veszprém / Edition Praesens, Wien 2007 (Studia Germanica Universitatis Vesprimiensis, Supplement; 7), ISBN 978-3-7069-0442-1 (online 67 Seiten; PDF; 1,3 MB).
* Arnold Groh: Globalisation and indigenous identity. Psychopathologie africaine, 2006, 33, 1, 33-47.
* Arnold Groh: Eine kulturvergleichende Untersuchung der alltäglichen Zeiteinteilung. TRANS, 2010, 17 (online journal)
* Arnold Groh: Research Methods in Indigenous Contexts. New York, Springer 2018, ISBN 978-3-319-72774-5
* Arnold Groh: Identidade Cultural e o Corpo. Архивная копия от 16 ноября 2019 на Wayback Machine Revista Psicologia e Saúde, 2019, 11, 2, 3-22.
* Hans Jürgen Heringer: Interkulturelle Kommunikation. Grundlagen und Konzepte. In: Uni-Taschenbücher UTB Nr. 2550, 3., durchgesehene Auflage. Francke, Tübingen / Basel 2010 , ISBN 978-3-8252-2550-6 (UTB) / ISBN 978-3-7720-8394-5 (Francke).
## Xarici keçidlər