İtaliya–Yunanıstan müharibəsi

**İtaliya-Yunan müharibəsi** () və ya **Yunan müharibəsi** () İtaliya və Yunanıstan arasında 28 oktyabr 1940–1941-ci il aprelin 30 — dək davam edən müharibədir. Bu yerli müharibə Berlin-Roma-Tokio oxu və Müttəfiq güclər arasında İkinci Dünya Müharibəsinin Balkan Kampaniyasına başladı və nəticədə İngiltərə və Almaniyanın iştirak etdiyi Yunanıstan uğrunda döyüşə çevrildi.

## Müharibəyə hazırlıq
Almaniyanın Avropadakı hərbi uğurları İtaliya hökumətini Afrika və Balkanlarda "paralel" müharibəni genişləndirməyə sövq etdi. Ümid edirdi ki, fəth edilmiş Albaniya öz planlarını həyata keçirmək üçün əlverişli tramplin ola bilər. 1940-cı ilin oktyabrında alman qoşunları Rumıniyaya daxil oldu, bu barədə nasist rəhbərliyi italyan müttəfiqinə xəbərdarlıq etmədi. Bu, Mussolini üçün "təşəbbüs göstərmək" üçün bəhanə oldu. O, Xarici İşlər Naziri Qraf Ciano -ya məruzə etdi: "Hitler həmişə məni baş vermiş fakt qarşısında qoyur. Amma bu dəfə mən onun əvəzini eyni şəkildə verəcəm. Yunanıstanı işğal etdiyimi qəzetlərdən öyrənəcək".

Oktyabrın 15-də Romada İtaliya ali komandanlığının iclasında əməliyyat planı müzakirə edilmiş və Yunanıstana qarşı hücum əməliyyatı üzrə direktivin əsas müddəaları hazırlandı. Direktivdə deyilirdi ki, əməliyyatın birinci mərhələsində Albaniya ərazisindən italyan qoşunları yunan ordusunun müdafiəsini yarmaq, onu məğlub etmək və qüvvələrin uğurlarına əsaslanaraq Yaninaya qəfil hücuma keçməlidirlər. Yunanıstanın şimal-qərb bölgəsini ələ keçirən Qjirokaster-Yanina magistral yolu boyunca mobil qrup — Epirus, Afina və Salonikiyə hücumunu davam etdirməli idi. Eyni zamanda, dəniz desantın çıxartmaqla Yunanıstanın Korfu adasını işğal etmək planlaşdırılırdı. Quru qoşunlarının irəliləyişini təmin etmək üçün İtaliya aviasiyası hava zərbələri ilə yunan rabitəsini iflic etməli, əhali arasında çaxnaşma yaratmalı və bununla da, yunan ordusunun səfərbərliyini və konsentrasiyasını pozmalı idi. Direktivdə bildirilirdi ki, İtaliya qoşunlarının Yunanıstana hücumu nəticəsində ağır daxili siyasi böhran yaranacaq ki, bu da kiçik qüvvələrlə və ən qısa müddətdə uğur qazanmağa kömək edəcək.

## Tərəflərin hərbi gücləri
Yunanıstanı tutmaq üçün italiya komandanlığı səkkiz diviziyadan ibarət iki ordu korpusu ayırdı — cəmi 87 min nəfər, 163 tank, 686 silah, 380 döyüş təyyarəsi. Dənizdən hücumu dəstəkləmək üçün Yunanıstana dəniz desantının çıxarılması və İtaliyadan Albaniyaya qoşun və yüklərin daşınması üçün Taranto, Adriatik dənizi və Leros adasında yerləşən 54 böyük suüstü gəmi və 34 sualtı qayıq cəlb edildi.

Yunan-Alban sərhədində daimi yerləşmiş yunan qoşunlarında 2 piyada diviziyası, 2 piyada briqadası, 13 ayrı-ayrı piyada batalyonu və 6 dağ batareyası var idi. Onların ümumi sayı 27 min nəfər idi. Bu ərazidə hərbi texnika çox az idi — cəmi 20 tank, 36 döyüş təyyarəsi, 220 silah.

Müharibədən əvvəl, 1940-cı il avqustun 15-də Müqəddəs Məryəmin Anım Günü bayramının qeyd edilməsi zamanı Tinos adasının yol kənarında Elli kreyserinin "naməlum" sualtı qayıq tərəfindən batırılması və faşistlərin digər təxribatları baş verdi. İtaliya , bundan sonra Yunanıstan qismən səfərbərlik həyata keçirdi.

## Müharibənin başlanması
İtaliya ultimatumu 28 oktyabr 1940-cı ildə səhər saat 3-də Yunanıstanın baş naziri general Metaxsa təqdim edildi. Ultimatum rədd edildi və İtaliyanın işğalı saat 5:30-da başladı  .

Hücumun ilk iki və ya üç günündə İtaliyanın zərbə qüvvəsi dərhal geri çəkilməyə başlayan sərhəd bölmələrinin yalnız zəif maneələri ilə qarşılaşdı. Lakin beş piyada və bir süvari diviziyası ilə gücləndirilmiş döyüşə girən yunan mühafizə qoşunları düşmənə qəti cavab verdi. İtaliyanın 3-cü Alpinist Diviziyası "Julia" (11.000 əsgər) Epirusdakı yunan qüvvələrini Qərbi Makedoniya bölgəsindən kəsmək üçün Pindus silsiləsi boyunca cənuba doğru irəliləmək tapşırığı aldı. Yolda "Julia"nın hücumunu saxlayan polkovnik Davakis (2000 əsgər) briqadası dayandı. .

Noyabrın 1-də əvvəllər uğura ümid etməyən yunan ordusunun baş komandanı A. Papaqos düşmənin açıq sol cinahına əks hücuma keçmək əmrini verdi. İki günlük döyüşlər nəticəsində Korca bölgəsindəki italyan qoşunları yenidən Albaniya ərazisinə geri atıldı.

İtaliya Ali Komandanlığı təcili olaraq Albaniyadakı qoşunlarını artırmaq və yenidən təşkil etmək məcburiyyətində qaldı. Noyabrın 6-da Baş Qərargah 9-cu və 11-ci ordulardan ibarət yeni "Albaniya" Ordu Qrupunun yaradılması haqqında əmr verdi və onun komandiri Baş Qərargah rəisinin müavini general U. Soddu təyin edildi. Noyabrın 7-də İtaliya yüksək komandanlığı aktiv əməliyyatların dayandırılması və yeni hücumun hazırlanması əmri verdi. İtaliya-Yunanıstan cəbhəsində qısa müddət ərzində nisbi sakitlik hökm sürürdü.

1940-cı il noyabrın 5–6-da İtaliya təyyarələri Yunanıstanın müttəfiqi olan Yuqoslaviyaya məxsus Bitola sərhəd şəhərinə hücum etdi  . Belqrad neytral qalmasına baxmayaraq, italyanların Yuqoslaviyanın azad zonasının (1923-cü il konvensiyasına əsasən) olduğu Salonikini ələ keçirəcəyindən qorxurdu  .

## Yunan əks-hücumu

1940-cı il noyabrın 14-də yunan qoşunları Qərbi Makedoniyada əks-hücuma başladı və tezliklə bütün cəbhədən qoşunlar iştirak etdi. Noyabrın 21-də general Soddu İtaliya qoşunlarına ümumi geri çəkilməyə başlamağı əmr etdi. Ayrı-ayrı birləşmələrin vəziyyəti o qədər çətin idi ki, İtaliya Ordu Qrupunun komandiri Almaniya hökumətindən "vasitəçilik" istədi. Bununla belə, İtaliyanın hakim dairələri Balkanlarda fəaliyyətlərində hələ də müstəqilliklərini qorumağa çalışırdılar. İtaliya-Yunanıstan müharibəsinə Almaniyanın birbaşa müdaxiləsini rədd edən Mussolini, Albaniyadakı ordusunun nüfuzunu xilas etməyə çalışırdı. O, Rponi, Librajdi, Şkumbidən şimaldan Pekiniyə və Şkumbini çayı boyunca dənizə qədər möhkəmləndirilmiş müdafiə xətti yaratmaq və nəyin bahasına olursa olsun düşmənin onu keçməsinin qarşısını almaq əmrini verdi. Amma nə mövqelərin mühəndis texnikası, nə də Albaniya cəbhəsində qoşunların sayının artırılması İtaliya ordularının vəziyyətini yaxşılaşdıra bilmədi. 1941-ci ilin yanvarında yunan ordusu strateji Kelsyuri dərəsəni ələ keçirtdi.

Mussolini dekabrın əvvəlində marşal Badoqlionun yerinə baş qərargah rəisi təyin edilən U. Kavalyerodan təcili olaraq İtaliya-Yunanıstan cəbhəsində hücuma keçməyi tələb etdi. İtaliya Baş Qərargahı tərəfindən 1941-ci il yanvarın ortaları üçün planlaşdırılan hücum başladı, lakin inkişaf etmədi: qüvvələr hələ də kifayət deyildi. Yunan qoşunları bütün cəbhə boyu düşmənə hücumu davam etdirirdilər. Yalnız martın əvvəlində, İtalyan qoşunları güc baxımından bir qədər üstünlük əldə etdikdə (onlar 15 Yunanıstana qarşı 26 diviziyaya sahib idilər), komandanlıq "ümumi" hücum hazırlamağa başlaya bildi. Əsas zərbəni Klisura 12 diviziya vurdu. Hücum martın 9-da başladı, lakin bir neçə gün davam edən qanlı döyüşlər italiya ordusuna uğur gətirmədi. Martın 16-da hücum dayandırıldı.

## Nəticələr
Yunan ordusunun bu müharibədə qazandığı qələbələr anti-Hitler koalisiyasının ordularının Berlin-Roma-Tokio oxu ölkələri üzərində ilk qələbələri oldu. Məşhur yunan arxeoloqu və həmin müharibənin iştirakçısı Manolis Andronikos yazır ki, "İtaliya Yunanıstanı işğal etmək qərarına gələndə, əvvəllər fransız və ingilisləri məğlub edərək, Sovet İttifaqı ilə hücum etməmək haqqında pakt bağlayan Ox ölkələrinin qüvvələri Avropada hökmranlıq edirdi. Yalnız adada olan İngiltərə hələ də müqavimət göstərdi. Nə Mussolini, nə də hər hansı bir "ağıllı" adam bu şərtlər altında Yunanıstanın müqavimətini gözləmirdi. Buna görə də, dünya yunanların təslim olmayacağını bildikdə, ilk reaksiya sürpriz oldu və bu, yunanların nəinki döyüşü qəbul etmələri, həm də qalib gəldikləri xəbərləri gəlməyə başlayanda heyranlığa səbəb oldu.

## Mədəniyyətdə əks olunması
* James Aldridge. "Şərəf məsələsi" romanı (Onların Şərəfləri ilə imzalanmış, 1942)
* Sabatonun eyniadlı albomunda yer alan " Gerb " mahnısı bu hadisələrdən bəhs edir.

## Həmçinin bax
* İkinci Dünya Müharibəsində Yunanıstan
* İtalyan Bahar Hücum
* Aleksandrakis, Aleksandros