İsveç parlamenti

**İsveç parlamenti** yaxud **Riksdaq** (isv. Sveriges riksdags riksdag) İsveç Krallığının qanunverici orqanıdır. Təkpalatalı parlament sistemi ilə fəaliyyət göstərən Riksdaq, İsveçin siyasi sisteminin mərkəzi hissəsini təşkil edir. Riksdaq, İsveçin ən yüksək qanunverici orqanı olaraq, ölkənin qanunlarını qəbul edir, büdcəni təsdiq edir və hökumətin fəaliyyətini nəzarət edir. Riksdaqın üzvləri, İsveç vətəndaşları tərəfindən dörd illik dövrlər üçün seçilir. Parlamentin 349 üzvü var və onlar İsveçin 29 seçki dairəsindən seçilir. Riksdaqın qərarları İsveçin siyasi və sosial həyatına dərin təsir göstərir, çünki burada qəbul edilən qanunlar ölkənin iqtisadi, sosial və mədəni inkişafını müəyyən edir. Riksdaq həm də İsveçin beynəlxalq münasibətlərini və xarici siyasətini formalaşdıran əsas orqandır.

## Tarixi

### İlk dövrlər
Riksdaqın tarixi 1435-ci ilə, Arboga məclisinə qədər uzanır. Bu dövrdə Riksdaq, İsveçin dörd əsas sinfini – zadəganları, kilsəni, burjuaziyası və kəndliləri təmsil edən Riksens ständer adlı bir orqan idi. Bu dövrdə Riksdaqın əsas funksiyası kralın qərarlarını təsdiq etmək və vergi məsələlərində iştirak etmək idi.

### 1866-cı il islahatı
1866-cı ildə Riksdaqın quruluşunda əhəmiyyətli dəyişikliklər edildi. Riksens ständer ləğv edildi və yerinə iki palatalı sistem – Birinci Palata və İkinci Palata quruldu. Birinci Palata, əsasən zadəganları və varlı insanları təmsil edirdi, İkinci Palata isə geniş ictimaiyyəti təmsil edirdi. Bu dövrdə Riksdaqın funksiyaları genişləndirildi və qanunvericilik prosesində daha əhəmiyyətli rol oynamağa başladı.

### Təkpalatalı sistemə keçid
1970-ci ildə Riksdaq təkpalatalı sistemə keçdi. Bu dəyişikliklə Riksdaqın quruluşu sadələşdirildi və qanunvericilik prosesi daha səmərəli hala gətirildi. Təkpalatalı sistemdə Riksdaqın üzvlərinin sayı 349 nəfərə qədər azaldıldı. Bu dəyişikliklə Riksdaqın funksiyaları daha da genişləndirildi və qanunvericilik prosesində daha əhəmiyyətli rol oynamağa başladı.

## Quruluşu

### Palatalar
Riksdaq təkpalatalı parlament sistemi ilə fəaliyyət göstərir. Parlamentin üzvlərinin sayı 349 nəfərdir. Deputatlar dörd illik dövrlər üçün seçilirlər. Seçkilər proporsional seçki sistemi ilə keçirilir.

### Rəhbərlik
Riksdaqın rəhbərliyi Spiker və üç vitse-spiker tərəfindən həyata keçirilir. Spiker parlamentin iclaslarını idarə edir və qanunvericilik prosesində mühüm rol oynayır. Hal-hazırda Spiker vəzifəsini Andreas Norlén tutur. Vitse-spikerlər isə Spikerin müavinləri kimi fəaliyyət göstərirlər.

### Komitələr
Riksdaqda 15 daimi komitə fəaliyyət göstərir. Bu komitələr qanun layihələrinin hazırlanmasında və müzakirəsində mühüm rol oynayırlar. Komitələrin hər biri müəyyən bir sahəyə ixtisaslaşmışdır, məsələn, maliyyə komitəsi, xarici işlər komitəsi, sosial məsələlər komitəsi və s.

## Funksiyaları

### Qanunvericilik
Riksdaqın əsas funksiyası qanunvericilikdir. Parlament qanun layihələrini hazırlayır, müzakirə edir və qəbul edir. Qanun layihələri komitələr tərəfindən hazırlanır və sonra plenar iclaslarda müzakirə edilir. Qəbul edilən qanunlar İsveçin qanunvericilik sisteminin bir hissəsi olur.

### Nəzarət
Riksdaq həmçinin hökumətin fəaliyyətinə nəzarət edir. Parlament hökumətin hesabatlarını dinləyir, sorğu-sual edir və hökumətin fəaliyyətini qiymətləndirir. Bu funksiya ilə Riksdaq hökumətin fəaliyyətinə nəzarət edərək, demokratik proseslərin təmin edilməsinə kömək edir.
### Beynəlxalq əlaqələr
Riksdaq beynəlxalq səviyyədə də fəaliyyət göstərir. Parlament Avropa Parlamenti, Şimali Şura və digər beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq edir. Bu əməkdaşlıq Riksdaqın beynəlxalq səviyyədə təcrübə mübadiləsi və əməkdaşlığını təmin edir.

## Seçkilər

### Seçki sistemi
Riksdaqın deputatları proporsional seçki sistemi ilə seçilirlər. Seçkilər dörd illik dövrlər üçün keçirilir. Seçkilərdə iştirak etmək üçün partiyaların ən az 4% səs toplaması lazımdır.Bu sistem siyasi partiyaların parlamentdə təmsil olunmasını təmin edir.

### Son seçkilər
Son seçkilər 11 sentyabr 2022-ci ildə keçirilmişdir. Bu seçkilərdə Mülayim Birlik Partiyası 68 mandat, Xristian Demokratlar 19 mandat, Liberal Xalq Partiyası 16 mandat, İsveç Demokratları 73 mandat, Sosial Demokratlar 107 mandat, Mərkəz Partiya 24 mandat, Sol Partiya 24 mandat və Yaşıl Partiya 18 mandat qazanmışdır.

### Partiyaların tərk edilməsi və siyasi vəhşilər
Riksdaq üzvlərinin partiyalarını tərk etməsi və ya partiyalarından xaric edilməsi halları baş verə bilər. Belə hallarda, deputatlar müstəqil olaraq və ya "siyasi vəhşi" (politisk vilde) statusu ilə fəaliyyətlərini davam etdirə bilərlər. Məsələn, 2023-cü ildə Dante Thomsen İsveç Demokratlarını tərk etmiş, 2024-cü ildə isə Jamal El-Haj Sosial Demokratlardan ayrılaraq siyasi vəhşi olmuşdur.

## Həmçinin bax
* İsveç
* İsveç siyasəti
* İsveç tarixi
* İsveç konstitusiyası
* İsveç seçkiləri
* İsveç hökuməti
* İsveç parlamenti
* İsveç qanunvericiliyi
* İsveç demokratiyası
* İsveç siyasi partiyaları
* İsveç siyasi sistemi
* İsveç siyasi tarixi
* İsveç siyasi qurumları
* İsveç siyasi prosesləri
* İsveç siyasi mədəniyyəti
* İsveç qanunvericilik sistemi
* İsveç qanunları
* İsveç məhkəmə sistemi
* İsveç məhkəmələri
* İsveç hüquq sistemi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Riksdaqın rəsmi saytı
* Valmyndigheten
* Regeringskansliet
* Sveriges Radio
* SVT Nyheter
* Dagens Nyheter
* Aftonbladet
* Expressen
* Svenska Dagbladet
* Göteborgs-Posten
* Svenska kyrkan
* Sverigedemokraterna
* Moderaterna
* Socialdemokraterna
* Centerpartiet
* Vänsterpartiet
* Miljöpartiet
* Liberalerna
* Kristdemokraterna
* Avropa Parlamenti
* Şimali Şura