open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dinofit yosunlar

**Dinofit yosunlar** (*Dinophyta*) — dinofit (pirofit) yosunları və ya peridineilər birhüceyrəli, nadir hallarda çoxhüceyrəli orqanizmlərdir. Bədənində pirofil (bəzilərində xlorofil) piqmenti olduğuna görə onların rəngi adətən qonur, sarımtıl, qırmızımtıl və ya yaşılımtıl olur. Bu yosunların əksəriyyəti avtotrofdur. Dinofit yosunlar iki-üç və ya çoxsaylı qoruyucu lövhəciklərdən ibarət xitin qlafı olur. Qlaf üzərində eninə və uzununa şırımlar vardır ki, bunların da içərisində telşəkilli qamçılar yerləşir. Dinofit yosunlar plankton orqanizmlər olub, adətən dənizlərdə, nadir hallarda şirin və ya şorlaşmış sularda yaşayırlar. Onlar çox vaxt radiolarialar, xüsusilə knidarialar ilə simbioz əmələ gətirərək müasir rifquran mərcanların inkişafına kömək edirlər. Dinofit yosunlar qazıntı halında silur və erkən devondan məlumdur; permdən başlayaraq müasir dövrədək fasiləsiz rast gəlirlər. Dinofitlərin mezokaynozoy üçün böyük stratiqrafik əhəmiyyəti vardır. Onların əsasında zonal şkalalar qurulur.

## Mənbə
*
Dolerit

**Dolerit və ya diabaz** — dolerit və ya ofit quruluşlu, iri və orta dənəli aydın kristallik bazalt

## Haqqında
Massiv teksturlu; nadir hallarda badamdaşlıdır. Əsasən plagioklaz (labrodor, labrodor-bitovnit) və piroksendən (avgit, pijonit, pijonit-avgit) ibarətdir. Onlar müvafiq olaraq 2:1 nisbətindədir. Olivinli növündə olivinin miqdarı 10% (bəzən bir qədər də çox) olur. Az miqdarda titan-maqnetit, bəzən ilmenit, xallkopirit, pirit olur; aksessorlardan — apatit, sirkon, qranat, rutil, sfen iştirak edir. Sill, dayka və ştoklar əmələ gətirir. Yer qabığının stabil zonaları üçün səciyyəvidir (əsasən qədim platformalar — Sibir, Afrika, Hind, Şərqi Avropa); okean hövzələrində, demək olar ki, rast gəlmir. Növləri tərkibinə, quruluş və teksturasına, törəmə dəyişilmələrinə, indeksinə və yatım şəraitinə görə ayrılır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
MƏH sub-indeksi

**Minimum əmək haqqı sub-indeksi**– Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası İqtisadiyyat İnstitutunun 2014-cü ildən başlayaraq illik dərc etdiyi İqtisadiyyatın solluğu (sağlığı) indeksi – İS(S)İ-nin sub-indeksidir.

## Metodologiya

Dövlət tərəfindən müəyyənləşdirilən illik minimum əmək haqqının (AQP ilə) adambaşına ÜDM-ə (AQP ilə) nisbətinin indeksləşdirilmiş variantıdır. Minimum əmək haqqının səviyyəsi iqtisadiyyatın solluğuna-sağlığına bilavasitə təsir edir, çünki bəzi başqa göstəricilər kimi, onun da yüksəldilməsi eyni vaxtda iqtisadiyyatın həm sollaşmasını, həm də sosiallaşmasını ifadə edir.

## Həmçinin bax
* İqtisadiyyatın solluğu (sağlığı) indeksi – İS(S)İ
* Xarici ticarət sub-indeksi
* Sosial xərclər sub-indeksi
* Lisenziyalaşdırma sub-indeksi

## Xarici keçidlər
* İQTISADİYYATIN SOLLUĞU (SAĞLIĞI) İNDEKSİ – 2015
* [NAZİM MÜZƏFFƏRLİ, İQTİSADİYYATIN SOSİALYÖNLÜYÜ SAĞÇI VƏ SOLÇU SİSTEMLƏRDƏ, Bakı, Şərq-Qərb Nəşriyyat Evi, 2014](http://economics.com.az/images/fotos/sag-solluq/N.Muzaffarli_Iqtisadiyyatin_Salliqi(Sollugu).pdf)
* AMEA İqtisadiyyat İnstitutu

## İstinadlar
Üçüncü tərəf proqramları

**Üçüncü tərəf** – third party ~ третья сторона ~ üçüncü parti ~ başqa istehsalçının məhsulu olan hesablama maşınının, yaxud periferiya qurğusunun hissələrini, o cümlədən onlar üçün proqram təminatını istehsal edib satan şirkət. Məsələn, üçüncü tərəf proqram təminatı kompüter istehsalçısından gələn proqram təminatı deyil, yaxud istifadəçinin işləyib hazırladığı proqram deyil. Bu gün mövcud proqramların əksəriyyəti üçüncü tərəf proqramlardır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
PPSB

**PPSB** (Protrombin kompleksi konsentratı) — tərkibində II, VII, X, IX laxtalanma faktorları olan qan zərdabı məhsulu olan dərman preparatıdır.

* II laxtalanma faktoru — protrombin faktoru
* VII laxtalanma faktoru — prokonvertin faktoru
* X laxtalanma faktoru — Stüart Prouer faktoru
* IX laxtalanma faktoru — hemofiliya əleyhinə B qlobulin yaxud Kristmas faktoru

## Tətbiqi
* Quick göstəricisi bu və digər səbəblərdən aşağı olan zaman:
# Kumarin preparatları qəbul edənlərdə bu və digər səbəblərdən baş verən yaxud gözlənilən (cərrahi əməliyyat öncəsi) qanaxmalarda;
# K vitamini çatışmazlığı səbəbindən baş verən yaxud gözlənilən (cərrahi əməliyyat öncəsi) qanaxmalarda;
# Qaraciyər çatışmazlığı səbəbindən baş verən yaxud gözlənilən (cərrahi əməliyyat öncəsi) qanaxmalarda.

### Dozasının hsablanması

**Quick defisiti** (%) **X** **Bədən çəkisi**(kg)
**————————————** = **PPSB miqdarı**
                 **2**


## Əks göstərişlər
* DİK () sindromunda (Dağınıq damar daxili koaqulopatiya) ;
* Hepaindən asılı trombositopeniyalarda.
Mosaic (veb-brauzer)

**Mosaic veb-brauzeri** - Microsoft Windows əməliyyat sistemi üçün ilk veb-brauzer. Urbana-Şampeyndəki İllinoys Universitetinin Superkompüter Tətbiqi Proqramlarının Milli Mərkəzində (National Center for Supercomputing Applications at the University of Illinois Urbana-Champaign) işlənib hazırlanıb. İlk versiyası 1993-cü ildə buraxılıb və inkişafı 1997-ci ildə dayandırılıb. Netscape Navigator və Internet Explorer brauzerlərinin əsasında Mosaic’in ilkin kodu dayanır. 

## Ədəbiyyat

*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Noxud mənənəsi

**Noxud mənənəsi**-() — buğumayaqlılar tipinin bərabərqanadlılar dəstəsinin mənənələr fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Noxud mənənəsi bütün mənənələr içərisində ən iri növdür. Qanadsız bakirə dişi fərdlərin bədəni 4–4,5 mm-dir. Yayıla bilən dişi fərdlərin bədənləri isə 5 mm uzunluğundadır. Dişilərin bədəni yaşıl, gözləri isə qırmızı-qonurdur. Bunların bığcıqları bir cüt alın şişkinlikləri üzərində yerləşir və bədəndən xeyli uzundur. Şirə borucuqları uzun, quyruqcuğu isə ağımtıldır. Qanadlarında olan xarici damarlar və gözcüklər yaşıl rənglidir. Noxud mənənəsinin yumurtası əvvəlcə göy-yaşıl, sonra isə qara rəngdə olur.

## Həyat tərzi
Noxud mənənəsinin payızda çoxillik paxlalı bitkilər üzərinə qoyduğu yumurtaları orada qışlayıb, aprel ayının axırları, mayın əvvəllərindən başlayaraq qışlayan yumurtalardan dişi sürfələr çıxmağa başlayır. Yazdan başlamış payıza qədər noxud mənənəsi bakirə yolla çoxalır. Hər bir bakirə dişi 50–100 yumurta qoyur. Yay nəsillərinin birində qanadlı-yayılan dişilər əmələ gəlir. Bunlar uçaraq birillik dənli paxlalı bitkiləri yoluxdurur və orada da bakirə yolla çoxalır. İyul-avqust aylarında havaların qızması və bitki toxumlarının iriləşib bərkiməsi (qida üçün nisbətən yararsız olması) nəticəsində mənənənin inkişafı və çoxalmasında durğunluq yaranır və onun miqdarı sürətlə azalır. Bu zaman əlverişsiz şərait nəticəsində yeni qanadlı dişi formalar əmələ gəlir ki, bunlar da uçaraq çoxillik paxlalı bitkiləri yoluxdurur. Noxud mənənəsinin bir nəslinin inkişafı hava şəraitindən asılı olaraq 10–15 günə başa çatır və beləliklə, vegetasiya ərzində 10-dan çox nəsil verə bilir.

Payızda çoxillik paxlalı bitkilər üzərində qidalanan bakirə dişilərdən cinsiyyəti davam etdirən dişilər əmələ gəlməyə başlayır. Bu dişilər erkək və dişi sürfələr doğmaq qabiliyyətinə malikdir. Doğulmuş sürfələr yetkin hala keçdikdən sonra cütləşir və bundan sonra mayalanmış sürfələr qışlayır. Noxud mənənəsinin çoxalma və inkişafında mühitin abiotiki amillərinin böyük rolu vardır. Normal temperaturlu və rütubətli havalar zərərvericinin kütləvi çoxalması üçün əlverişlidir. Aşağı temperatur və quraqlıq, eləcə də həddindən artıq rütubətli və yağışlı havalar bu həşəratın inkişafına mənfi təsir edir. Leysan yağışlar mənənəni bitkilərin üzərindən yuyub, yerə tökür və əksər halda bitkinin tamamilə təmizlənməsinə səbəb olur.

## Yayılması
Bu mənənə Azərbaycanın bütün rayonlarında geniş yayılmışdır

## Şəkillər

Acyrthosiphon pisum (Pea aphid) from Hairy tare - Flickr - S. Rae.jpg
Acyrthosiphon pisum 2200056.jpg


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* S. R. Məmmədova, B. B. Xəlilov. Kənd təsərrüfatı entomologiyası. 1986, səh 186.

## Xarici keçidlər
* Acyrthosiphon pisum
* Naxçıvan Muxtar Respublikasında çəyirdəkli meyvə ağaclarına zərər verən həşəratlar və onların entomoqafları
Siçanın həssaslığı (informatika)

**Siçanın həssaslığı ** (ing. mouse sensitivity, ru. чувствительность мыши) — siçanın hərəkəti ilə kursorun ekranda hərəkəti arasındakı əlaqənin xarakteristikası; həssaslıq böyük olduqda siçanın səthdə yerdəyişmə vahidinə göstəricinin ekranda daha böyük yerdəyişməsi uyğun olur. Siçanın həssaslığını korreksiya etməyin və ya artırıb-azaltmağın iki üsulu var: sadəcə, lazım olan həssaslığa malik siçan seçmək; tətbiq olunan siçan proqramı və ya drayveri vasitəsilə tənzimləmə. Yüksək həssaslıq dəqiq işlər üçün yaxşıdır, məsələn, CAD/CAM (avtomatlaşdırılmış layihələşdirmə və istehsalat) proqramları və qrafik proqramlarda; aşağı həssaslıq isə ekranda sürətlə hərəkətin vacib olduğu hallar üçün və kursorun, adətən, menyu komandasını seçmək və ya mətni seçdirmək üçün istifadə olunduğu mətn prosessorları və elektron cədvəllər kimi proqramlar üçün yaxşı olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Çarqaya dağı

**Çarqaya dağı** — Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 1372,9 m). Zəngəzur   silsiləsindən cənub-qərbə ayrılan Dəmirlidağ-Göydağ  qolunun cənub istiqamətli Gəvək şaxəsində, Arpadərəçay-Gilançay suayırıcısında zirvə. Biləv kəndindən 2&nbsp;km qərbdədir.  Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinə aid Biləv lay dəstəsinin maili yatan vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş yastı zirvəli günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentində, eyniadlı əyilmənin mərkəzi strukturu olan Şurud-Vənənd sinklinalının cənub-qərb qanadını mürəkkəbləşdirən ikincidərəcəli maili sinklinalın nüvgə hissəsində yerləşir.

## Həmçinin bax
* Bağırsaq dağı
* Cuğağıl dağı
* Elti dağı
* Bəzəkli dağı

## İstinadlar
Stata

**Stata**(ümumi təyinatlı statistik proqram təminatı paketi; 1985-ci ildə StataCorp şirkəti tərəfindən yaradılıb. Bütün dünyada bir çox biznes qurumları və elmi müəssisələr bu proqramdan geniş istifadə edir. İstifadəçilərinin əksəriyyəti müxtəlif tədqiqat sahələrində, xüsusilə, iqtisadiyyat, sosiologiya, politologiya, biotəbabət və epidemiologiya sahələrində çalışır. Stata verilənlərin idarəolunması, statistik təhlil, qrafika, modelləşdirmə və proqramlaşdırma imkanlarına malikdir. Stata adı ingilis dilindəki statistics və data sözlərindən yaranıb.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 812 s.

## Xarici keçidlər
* https://www.stata.com/
* http://www.stata-journal.com/
* http://www.stata-press.com/
Sair-Məvazi nahiyəsi

**Sair-Məvazi nahiyəsi** - XVIII əsrdə Naxçıvan ərazisində yaradılmış nahiyə.

## Nahiyənin təşkili
XVI əsrdə Naxçıvan nahiyəsinə tabe olmuş kəndlərin hesabına Osmanlıların II idarəçiliy dövründə yaradılan Sair-Məvazi nahiyəsi qərbdən Naxçıvan, şimaldan Dərəşahbuz, qərbdən Dərənürgüt, cənubdan Əlincə nahiyələri ilə həmsərhəd olmaqla 249&nbsp;km2
 ərazini əhatə edirdi.

## Tarixi-coğrafi yerləşməsi və inzibati quruluşu
Nahiyəyə 15 kənd və 2 məzrəə daxil idi . 1727-ci ildə Alagöz məzrəəsi kimi qeydə alınmış ərazi, 1728-ci ildə kənd kimi qeyd olunmuşdur. İndiki Babək rayonuna aid olan Nəhəcir, Sirab, Qahab, Məzrəə, Vayxır kəndləri və Culfa rayonuna aid olan Ərəfsə kəndi məhz bu nahiyənin tərkibinə daxil idi.
Əfşarların idarəçiliyi dövründə  Qışlağat, Mülki-Arslan, Məvaziyi-Xatın, Şahbuz nahiyələri kimi Sair-Məvazi¸ nahiyəsi də Naxçıvan mahalının tərkibində birləşdirilmişdi. Mahalın mərkəzi Naxçıvan şəhəri olmuşdur.

## Mənbə
*Kəlbizadə E. Naxçıvanın tarixi coğrafiyası (XII-XVIII əsrin I yarısı), Naxçıvan:Əcəmi, 2016, 200 s. 

## İstinadlar
Havanın rütubətliyi

**Havanın rütubəti** — havada olan su buxarının miqdarına deyilir. Su buxarı, əsasən atmosferin aşağı qatlarında cəmlənmişdir. Bütün qazlar kimi onun da təzyiqi var. Havada olan su buxarının limit qiyməti olaraq doymuş buxarın elastikliyi götürülür. Havanın temperaturu nə qədər çox olarsa, onun doymuş halda təzyiqi də bir o qədər çox olar. Məsələn, −20 °C temperaturda o, 1,0mm, +20 °C temperaturda isə 17,5mm təşkil edir. Havanın rütubətliyi mütləq və nisbi rütubət olaraq iki əsas göstərici ilə səciyyələnir.

### Mütləq rütubət
Mütləq rütubət(a) – 1m³ havadakı su buxarının kiloqramla miqdarıdır.

### Nisbi rütubət
Nisbi rütubət(f) – Su buxarının e elastikliyinin doymuş buxarın E elastikliyinə olan nisbətinin faizlə ifadəsidir: 

f=p/p0*100%

## Su buxarının elastikliyi
Su buxarının elastikliyi meteoroloji budkadakı quru və yaş termometrlərin göstəricilərinə əsasən Psixrometrik cədvəldən tapılır. Havanın rütubətinin növbəti xarakteristikaları vardır: Su buxarının elastikliyi(e) – verilən temperaturda havadakı su buxarının parsial təzyiqidir. Hektopaskalla ifadə olunur. 1980-ci ilə qədər mm civə sütunu və yaxud millibarla ifadə olunurdu. 

## Rütubət çatışmazlığı
Rütubət çatışmazlığı(d) – doymuş buxarın E elastikliyi ilə faktiki e elastikliyi arasındakı fərqdir:

d=E-e

Nisbi rütubət artdıqca rütubət çatışmazlığı azalır.	

## Şeh nöqtəsi
Şeh nöqtəsi(td) – havadakı su buxarının doymuş vəziyyətdə temperaturudur.

## Həmçinin bax
* Rütubət

8 == Xarici keçidlər ==
Rutubetli Havanın Sağlığa Zararı

## İstinadlar
Siçan tələsi (İnformatika)

**Siçan tələsi ** (, ) — JavaScript, yaxud başqa skriptli dildə proqramlaşdırılmış, ancaq brauzerin “geri” (“back”) düyməsinin nəzərdə tutulduğu kimi işləmədiyi veb-səhifə. Yəni belə veb-səhifəyə daxil olduqdan sonra oradan geri qayıtmaq olmur. 2001-ci ildə ABŞ-nin Federal Ticarət Komissiyası (Federal Trade Commission) izləyiciləri reklamlara baxmağa məcbur etmək üçün minlərlə veb-saytda “siçan tələsi”indən istifadə edən reklamverənlərə qarşı cəza tədbirləri nəzərdə tutub.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Çəmən parabüzəni

**Çəmən parabüzəni** () — Buğumayaqlılar tipinin Sərtqanadlılar dəstəsinin Parabüzən böcəklər və ya koksinellidlər fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Qara rənglidir, üzəri xırda tükcüklərlə örtülüb, ağız hissə və bığcıqları sarı rənglidi. Bığcığı 10-buğumdan ibarətdir, hiss qabiliyyəti çox yüksəkdir. Ona görə də 1 və 2-ci buğumları nisbətən iridir. Qanadlarının üzərinin son hissəsində 1-4 sarı və qara rəngli qarışıqlı ləkələr olması bunlar üçün xarakterikdir. Ayaqları sarı-qırmızımtıldır. Böyüklüyü 1,5-2,2 mm-dir. 

## Həyat tərzi
Zonalar üzrə areal üçün tam səd çəkmək olmur. Lakin bir qayda olaraq düzən-səhra hissədə, çəmənliklərdə, bataqlıqlardakı bitkilər üzərində mənənələrlə qidalanırlar. Nadir növdür. Sərt səhra şəaritində tikanlı sahədə və qurumuş yabanı bitkilər üzərində olurlar, mənənələrlə, koksidilərlə qidalanırlar. Qidalandığı sahələrdə quru çöp və yarpaqların altında qışlayırlar. May ayında, bəzən bir az tez qış sığınacağından çıxırlar.

## Yayılması
Babək rayonunun Tumbul kəndində yayılıb. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hişam Mahu

**Hişam Mahu** (12 iyul 1999-cu ildə anadan olub) — Liqa 1 təmsilçilərindən olan Nitsa klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Fransa futbolçusu.

## Klub karyerası
Mahu Nitsa akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. O, öz peşəkar karyerasında debütünü 20 may 2017-ci ildə Lyon klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 75-ci dəqiqədə Anastasios Donisi əvəz etmişdir. Liqa 1 görüşündə Nitsa rəqibi ilə 3-3 hesabı ilə bərabərə qalmışdır.

## Karyera statistikası

### Klub

## Şəxsi həyatı
Mahu Fransada anadan olmuşdur. Valideynləri isə Mərakeş vətəndaşlarıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* LFP Profile 
* Europe League Profile
* FFF Profile
* Maxifoot Profile
* L'Equipe Profile
Vxodnıe adaları

**Vxodnıe adaları** — Şimal Torpağının qərb hissəsində (Rusiya) yerləşın adalar qrupu. Adalar Şimal Buzlu okeana daxil olan Kara dənizi suları ilə əhatələnir. İnzibati cəhətdən isə Krasnoyarsk diyarı Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə daxildir. Arxipelaq iki adadan ibarətdir.

Bolşevik adasında yerləşən Ansev burnundan 2&nbsp;km cənubda, Solneçnaya buxtasının girəcəyində yerləşir. Burada Solneçnaya qütb stansiyası vardır. 
Qrup iki adadan ibarətdir — Cənub və Şimal. Ortalama olaraq eyni ölçüyə malikdirlər. Cənub-qərbdən şimal-şərqə 1&nbsp;km məsafədə uzanırlar. Ən hündür zirvəsi Şimal adasında yerləşir (18 m)

## Xəritə
*Xəritə
Şimal adası (Vxodnıe adaları)

**Şimal adası** — Şimal Torpağı arxipelaqına daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarı Taymır rayonu ərazisinə daxildir.  
Kara dənizinin cənubunda Vilkiç boğazında yerləşir. Bolşevik adasından 2&nbsp;km cənubda yerləşir. Vxodnıe adalarının tərkibinə daxildir. Cənub adasından cənub-qərbdə yerləşir.
Ada cənub-qərbdən şimal-şərqə 1&nbsp;km məsafədə uzanır. Sahilləri hamardır. Maksimal hündürlüyü 18 meyrdir. Bu həm də daxil olduğu qrupun ən hündür zirvəsidir. Mərkəzi hissədə geodeziya məntəqsi yerləşir.
## Xəritə
*Xəritə
Funksiyaların kompozisiyası və ya mürəkkəb funksiya

Fərz edək ki, f funksiyası A çoxluğunu B çoxluğuna çevirir. g funksiyası isə B çoxluğunu C çoxluğuna çevirir. Yəni x\in A olduqda f(x)\in B, y\in B olduqda isə g(y)\in Colur. Beləliklə bu iki funksiyanın ardıcıl tətbiqi ilə A çoxluğunu C çoxluğuna çevrilir. Bu iki funksiyanın ardıcıl tətbiqi nəticəsində A çoxluğunu C çoxluğuna çevirən funksiyaya f və g funksiyalarının kompozisiyası deyilir və g\circ f=g(f(x)) kimi işarə olunur. h=g\circ f funksiyasına mürəkkəb funksiya deyilir. Eyni qayda ilə üç və daha artıq funksiyanın kompozisiyası təyin olunur.

## Ədəbiyyat
# Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti
# Колмогоров,Фомин,_Элементы_теории_функций_и_функ_анализа,1976
Betelle metodu

**Betelle metodu**-Bu metod su resurslarının inkişafı, suyun keyfiyyətinə nəzarət, avtomagistralların, atom elektrik stansiyalarının planları və s. layihələr tərəfindən ətraf mühitə göstərilən təsirlərin qiymətləndirilməsi üçün hazırlanmışdır.

## Giriş
Hər kateqoriya (qrup) daxilində komponentlər mövcuddur, onların təsir göstəricilərinə ayrı-ayrı cərgələr aiddir. Məsələn, çirklənmə-bu kateqoriyadır, suyun çirklənməsi komponentdir, pH isə təsirin bir göstəricisidir. Bu metod dörd əsas faktordan istifadə edir: ekologiya, fiziki-kimyəvi, hiss edilən-mənimsənilən, insan fəaliyyəti (sosıum). Bu kateqoriyalar müəyyən sayda xüsusi seçilmiş komponentlərə malikdirlər.

## Xarici keçidlər
A method for reconstructing climate from fossil beetle assemblages

## İstinadlar
Funksional tənlik

**Funksional tənlik** — məchulu funksiya olan tənlik.
Axtarılan funksiya müəyyən əməliyyatlarla (mürəkkəb funksiyanın əmələ gəlməsi əməliyyatları ilə) verilən məlum funksiyalarla bağlı olur. Adətən, axtarılan funksiyanın aid olduğu funksiyalar sinfi göstərilir.
Məsələn,f(x+y)=f(x)+f(y). Burada f axtarılan funksiyadır. Bu funksional tənliyin həlli f(x)=\alpha x funksiyasıdır(əgər tənliyin həlli kəsilməz funksiyalar sinfinə aiddirsə).
f(xy)=f(x)+f(y) və f(x+y)=f(x)\centerdot f(y) tənliklərinin kəsilməz həlləri, uyğun olaraq, y=ln x və y=e^{x} funksiyalarıdır.
Tək və cüt funksiyaların, dövri funksiyaların tərifləri funksional tənliklər vasitəsilə verilir.

## Ədəbiyyat
# Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti
# Колмогоров,Фомин,_Элементы_теории_функций_и_функ_анализа,1976
Zaqatala kilsəsi

**Zaqatala kilsəsi** — Zaqatala şəhərinin mərkəzində yerləşən 1830-ci ildə inşa edilən kilsə. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinə görə əvvəllər IV–V əsrə aid Alban məbədi, indi isə XIX əsrə aid Rus kilsəsi kimi qeydiyyata alınan bu məbəd erməni mənbələrinə görə **Müqəddəs Qevorq kilsəsi**dir. 1851-ci ildə inşa edilib, 1953-cü ilə qədər kilsə olaraq fəaliyyət göstərib.

## Haqqında
Yerli sakinlərin sözlərinə görə, bu məbəd öz ölçülərinə və memarlıq üslubuna görə həmin dövr olduğu məbədlərdən fərqlənir. Lakin, məbəddəki bir sıra elementlərin sonradan əlavə edilməsi məlumdur. Qırmızı kərpicdən inşa olunmuş məbədin geniş sütunlu və üç mərtəbəli zalı zəng qülləsi ilə tamamlanır. Məbədin inşasında şərq memarlığı elementlərindən geniş istifadə olunsa da, məbədin bayır divarlarındakı səkkizgüşəli xaçlar diqqəti daha çox cəlb edir. Sovet hakimiyyəti dövründə isə məbədin divarlarının boyandığı deyilir. Həmçinin sonradan bu məbəddə yanğın baş verdiyi də bildirilir.

Hazırda bu məbəd baxımsız vəziyyətdədir. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin Mədəni İrsin Qorunması şöbəsi bildirib ki, abidənin bərpası üçün "dövlət tərəfindən heç bir maliyyə ayrılmayıb və yaxın gələcəkdə də gözlənilmir".

## İstinadlar
Sumbatan körpüləri

**Sumbatan körpüləri** — Gilançay üzərində bəzi yerlərdə körpülər çox sıx olmuşdur. Orta əsrlər zamanı təkcə Darkəndlə qədim və orta əsr şəhəri Sumbatanın arasındakı təxminən bir kilometrlik məsafədə 3 körpünün salınması bunun ən əyani sübutudur. Belə ki, qalıqlarına əsasən demək olar ki, Darkəndlə Aza kəndini birləşdirən, el arasında "Şah Abbas körpüsü" kimi tanınan və zəmanəmizədək salamat vəziyyətdə gəlib çatan 5 aşırımlı körpüdən təxminən 700 metr şimalda (hazırda Naxçıvan-Ordubad şose yolunda, Gilançay üzərində salınmış müasir körpüdən bir az yuxarıda) bir körpünün, bu körpüdən isə təxminən 300 metr şimalda indiki Sabirkəndin cənub tərəfində qalıqları qalan Sumbatan şəhər yerinin şərq tərəfində ikinci bir körpünün salınması deyilən fikrin ən mötəbər təsdiqidir. Ola bilsin ki, bu körpülər orta əsrlər zamanı həmin ərazidən keçən karvanların və əhalinin sıxlığı ilə əlaqədar yaranmış çətinliyi aradan qaldırmaq üçün salınmışdır.

Ehtimal şəklində olsa da demək olar ki, bu körpülər zaman keçdikcə dağıntılara məruz qaldığı üçün bir-birini əvəz etmiş, son nəticədə Darkəndlə Aza kəndini birləşdirən körpü inşa edilmişdir.

## Memarlıq quruluşu
Qalıqlarına, bu ərazidə çayın nisbətən sakit axarına və yayılmasına əsasən deyə bilərik ki, bu körpülər Darkənd-Aza körpüsündən daha möhtəşəm, təxminən 100 metr uzunluğunda olmuşdur. Eni təxminən 4 metr olan hər iki körpünün Şərq dayaqları hazırda Sabirkəndin ərazisinə daxil olan yerlərdə, möhkəm qayalardan ibarət təbii özül üzərində qərar tutubmuş. Ərazinin relyefinə əsasən körpülərin hündür olmasını söyləmək olar. Hər iki körpü Sumbatan şəhəri ilə hazırda Gilançayın sol sahilində yerləşən Kələntər Dizə kəndini birləşdirmiş, Naxçıvan ərazisində, Araz çayı boyunca Ordubad-Sədərək marşrutu ilə və əksinə hərəkət edən ticarət karvanlarına, həmçinin əhaliyə xidmət etmişdir.

## İnşa tarixi
Fikrimizcə, zaman keçdikcə təbii qüvvələrin təsirindən tədricən aşınaraq dağılan bu körpüləri Şah Abbas körpüsünün inşasından əvvəlki dövrlərə, təxminən XII–XIV yüzilliklərə aid etmək olar.

## Mənbə
* Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2017, 115 s.
Barbaros Xeyrəddin Paşa türbəsi

**Barbaros Xeyrəddin Paşa türbəsi** İstanbul şəhərinin Beşiktaş adlı səmtinin Sinan Paşa Məscidinin qarşısında yerləşir. Türbə XVI əsrin ortalarında Aralıq dənizində Osmanlı İmperiyasına bir çox önəmli qələbələr qazandırmış donanma admiralı Xeyrəddin Paşanın məzarının yerləşdiyi məkandır. Türbə 1541-ci ildə görkəmli memar, Memar Sinan tərəfindən inşa edilmişdir.

Türbə 8 küncdən, tək qübbəli, 14 pəncərədən ibarətdir. Giriş qapısının üzərində ərəbcə "Ona cənnətin qapılarını aç" yazılmışdır. Türbənin daxilində 4 məzar yerləşir. Buraya Xeyrəddin Paşa, onun oğlu və həyat yoldaşı həmçinin Cəfər Paşa daxildir.

Türbənin yaxınlığında həmçinin İstanbul Dəniz Muzeyi və Barbaros Xeyrəddin Paşa abidəsi yerləşir. Abidə 1944-cü ildə inşa edilmişdir.

Keçmişdə Osmanlı donanması mühüm səfərlərindən öncə abidəni ziyarət edirdi. Bu gün bu ənənə Türk Dəniz Qüvvələri tərəfindən davam etdirilir.

Türbə ictimaiyyətə yalnız xüsusi günlər hesab olunan 1 iyul və 4 aprel tarixlərində açıq olur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Xeyrəddin Barbarossa
* Memar Sinan
Buraxılış zolağının eni

**Buraxılış zolağının eni **– rabitə sistemində: verilmiş diapazonun yuxarı və aşağı tezlik hüdudları arasındakı fərq. Məsələn, telefon 3000 Hs zolağında işləyir ki, bu da ötürülən ən yüksək tezlik ilə (3300 Hs) ən aşağı tezlik (300 Hs) arasındakı fərqdir. Kompüter şəbəkələrində buraxılış zolağının eninin böyük olması verilənlərin daha yüksək sürətlə ötürülməsi imkanını bildirir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Kontinuum

**Kontinuum** [0,1] parçasının ədədlərindən ibarət L çoxluğunun gücünün adıdır. "Kontinuum" sözü latın dilində kəsilməz deməkdir.

N natural ədədlər çoxluğu L çoxluğunun müəyyən altçoxluğuna qarşılıqlı birqiymətli inikas etdirilə bilər. Amma natural ədədlər çoxluğu L çoxluğunun özünə qarşılıqlı birqiymətli inikas etdirilə bilməz. Beləliklə, L çoxluğu natural ədədlər çoxluğundan güclüdür.

Kontinuum gücə həm də n ölçülü fəzanın düz xətlərinin nöqtələri çoxluğu malikdir.

[0,1] parçasında təyin olunmuş funksiyalar çoxluğunun gücü kontinuum gücdən böyükdür.

Uzun illər boyu riyaziyyatçılar belə bir problemi həll etmiş və çalışmışlar: "Elə bir çoxluq varmı ki, gücü hesabidən böyük olsun, kontnuumdan kiçik olsun".

Keçən əsrin 60-cı illərində amerikan riyazıyyatçısı P. Koen və ondan asılı olmayaraq və demək olar ki, eyni vaxtda çex riyazıyyatçısı P. Vopenka isbat etdilər ki, o cür çoxluğun varlığı və yoxluğundan heç biri çoxluqlar nəzəriyyəsinin qalan aksiomlarına zidd deyil (bu ona oxşayır ki, paralellik aksiomunu, yaxud onun inkarını qəbul etmək həndəsənin qalan aksiomlarına zidd deyil).

## Ədəbiyyat
1. M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.

2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I–X cild, Bakı 1976–1987.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası

## İstinadlar
Formula

**Formula** – [lat. formula – forma, qayda] 1)düstur; 2)hüquqda hər hansı hüquq qaydasının, hüquq münasibətinin, qanunun və i.a. dəqiq ümumi tərifi; formula müəyyən şəraitdə bütün xüsusi hallara əlavə edilir.

## Ədəbiyyat
* R. Əliquliyev, S. Şükürlü, S. Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Formal

Formal – 1)rəsmi, qanuni formaya uyğun olan. Məsələn, formal sübut, formal təsir; 2)yalnız forma (zahir) üçün olan, işin həqiqi vəziyyəti ilə hesablaşmayan, rəsmiyyətçilik xatirinə olan. Formal məntiq – təfəkkürün elementar qanun və formaları haqqında elm.

**Formal məntiq**
– təfəkkür haqqında elm.

## Ədəbiyyat

*R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Xitrıy adası

**Xitrıy adası** — Şimal Torpağı adaları qrupuna daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində yerləşir.

## Yerləşməsi
Kara dənizində, Oktyabr İnqilabı adasından 8,5 km aralıda yerləşir. Universitetski buzlağının girişindədir. Xitrıy adasından şimal-qərbdə arxipelaqa aid digər adalar yerləşir:Sverdlov adası, Nezametnıy və Xlebnıy, 4 km cənubda isə Korqa adası.

## Təsviri
Ada qərbdən şərqə 800 m məsafədə uzanıb. Eni 50–200 metr arasında dəyişir. Adada yüksəklik yoxdur. Sahillərində dərinlik 1 km məsafədə 100 metrdir.

## Xəritə
* Xəritə
Kommutativlik xassəsi

**Kommutativlik** - Binar əməliyyatın ödəyə biləcəyi xassədir. Əgər binar əməliyyat olaraq "vurma" götürsək onda, kommutativlik xassəsini belə yazmaq olar:ab=ba

Kommutativlik yunanca qarışdırmaq deməkdir. Buna görə kommutativlik yerdəyişmə qanunu da adlandırırlar.

Kommutativlik qanununa tabe olan əməliyyatlara ədədlərin toplanması və vurulmasını, çoxluqların birləşməsi və kəsişməsini, təkliflərin düzyunksiya və konyuksiyasını göstərmək olar. 

Kommutativlik qanununa tabe olmayan əməliyyatlara nümunə olaraq ədədlərin çıxılmasını və bölünməsini göstərmək olar. 

## Ədəbiyyat

1. M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.

2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I-X cild, Bakı 1976-1987.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
Ulduzşəkilli şəbəkə

**Ulduzşəkilli şəbəkə **(, , сеть типа "звезда", yıldız ağ)– lokal sahə şəbəkələrinin (LAN) üç təməl toplogiyasından biri; bu şəbəkədə kompüterlər və qurğular mərkəzi qovşaqla (HUB) ulduz topologiyası üzrə birləşib. Ulduzşəkilli şəbəkədə məlumat hər hansı bənddən birbaşa qovşağa daxil olur və qovşuq həmin məlumatı başqa bəndə ötürmək üçün uyğun marşrut müəyyənləşdirir. Bu şəbəkələrin üstünlüyü onların etibarlığındadır, çünki şəbəkənin hər hansı bəndinin sıradan çıxması başqa bəndlərə təsir etmir. Çatışmazlığı isə ondadır ki, mərkəzi qovşağın sıradan çıxması nəticəsində bütün şəbəkənin işi dayanır. Bundan başqa, hər bir bənd mərkəzi qovşaqla ayrıca birləşdirildiyindən, belə şəbəkələrdə kabel çəkilişi böyük xərc tələb edir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 810 s.
Danışıq şarı

**Danışıq şarı** — "Windows" əməliyyat sisteminin tapşırıqlar zolağında hava şarı, yaxud karikaturalarda danışıq qabarcığı  (SPEECH BUBBLE) formasında ekrana çıxan bildiriş.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Donor-aktseptor kimyəvi rabitə

**Donor-aktseptor kimyəvi rabitə** - atom və ya ionun onunla qarşılıqlı əlaqədə olan atoma mənsub olan bir cüt elektronu istifadə etməsi nəticəsində yaranan rabitə. *Donor* - latınca donare - bəxşiş etmək deməkdir.
## Donor-aktseptor kimyəvi rabitəyə misal

Donor-aktseptor kimyəvi rabitə ən sadə misal H+-nin NH3-lə birləşərək NH4 əmələ gətirməsi ola bilər (azotun *s*2 və *p*3 elektronu vardır). H-nin üç elektronu azotun 3*p* elektronu ilə birləşərək piramidal NH3 molekulu əmələ gətirir. N və NH3 ətrafıda hidrogenlə üç cüt ortaq və bir cüt ortaq olmayan elektrondan ibarət 8 elektronlu təbəqə mövcuddur. Ortaq olmayan elektron cütü H+ tərəfindən istifadə edilir. Bu halda azot kompleksəmələgətirici donor,  hidrogen isə aktseptor və kompleks birləşmiş element (addend) rolunu oynayırlar. Buna oxşar, lakin yaranma mexanizminə görə nisbətən daha mü­rək­kəb kimyəvi rabitə, birləşmələrin 8- və ya 18-elektronlu qapalı örtük yaratmağa meyil etməsi ilə bağlıdır. Bu növ rabitə həm [Pt(NH3)6]4+, [PtCl6]2-  və b. kimi sintez olunan, həm də təbii (məsələn: sulfidlər) birləşmələrdə yaranır. Donor-aktseptor kimyəvi rabitə hidrotasiya hadisəsi ilə müşayiət olunan həllolma proseslərində  mühüm rol oynayır.

## Rabitənin əmələ gəlməsi
İon və kovalent rabitə əksspinli açıq (qapanmamış) elektronların qapanması nəticəsində əmələ gəldiyi halda, donor-akseptor rabitə bölünməmiş elektron cütü və boş orbitallar arasında meydana çıxır. Donor-akseptor rabitə bütün kompleks birləşmələrin əmələ gəlməsində iştirak edir. başqa sözlə, kompleks birləşmələrdə adi rabitələr ilə yanaşı, bir qayda olaraq, donor-akseptor rabitə də olur. Kompleks birləşmələrin quruluş formulları yazılarkən donor-akseptor rabitə adətən akseptora tərəf istiqamətlənmiş oxla göstərilir.

## Mənbə
* 
* Z.Qarayev "Qeyri-üzvi kimya", Maarif-1975.
Qovurma

**Qovurma** (; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ) — Azərbaycan, Mərkəzi Asiya, Türkiyə, Bolqarıstan, Pakistan, Hindistan və İranda mətbəxlərinə aid olan xörək. Mənşəyi Moğol mətbəxindən gəlir.
Qovurma sözü türk mənşəli sözdür.

## Növləri

### Azərbaycan

* Boz qovurma
* Səbzi qovurma
* Turşu qovurma
* Nar qovurma

### Qırğızıstan

* Qara qovurma ()
* Dondurma qovurma ()

### Hindistan və Pakistan

* Şahi
* Muğali
* Navratan
* Kaşmiri
* Panir
* Cənubi Hindistan

## İstinadlar
Filial

**Filial** ( – oğulluq, oğula məxsus; filius – oğul) hər hansı təşkilatın, yəni hüquqi şəxsin bir hissəsi olan təşkilat. Filial həmin təşkilatın funksiyalarını tam həcmdə, yaxud onun yerləşdiyi yerdən kənarda yerinə yetirir; 2)müəssisə və təşkilatın bir hissəsi olub, müstəqil törəmə cəmiyyətini, şöbəni əks etdirir, digər və ya başqa yerdə mövcud olaraq fəaliyyət göstərir, əsas təşkilatdan iqtisadi əlaqə cəhətdən asılı olaraq onunla sıx iqtisadi əlaqə saxlayır; 3)hər hansı təşkilatın (idarənin, müəssisənin və s.) müəyyən dərəcədə müstəqilliyə malik şöbəsi. Məsələn, institutun filialı.

## Ədəbiyyat
*R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
MOV (informatika)

**MOV ** — 1. (metal oxide varistor) elektron avadanlıqları gərginliyin ani sıçrayışından qorumaq üçün istifadə olunan elektron komponent.

2. Assembler dillərinin (ASSEMBLER LANGUAGE) əksəriyyətində "move" komandasının abreviaturu. Arqumentlərin ardıcıllığı dildən asılıdır: Intel prosessorlarında MOV 7,8 komandası 8 qiymətinin 7 yerinə yerləşdirilməsini bildirir; Motorola prosessorlarında isə həmin komanda 7 qiymətinin 8 yerinə yerləşdirilməsini göstərir.

3. QuickTime proqramında filmlər üçün istifadə olunan fayl formatı

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Fiksiya

**Fiksiya** – uydurma, yalan. həqiqətin məğzindən asılı olmayaraq bir fakt kimi ehtimalın fərziyyəsi.

Bədii ədəbiyyat xəyali və ya icad edilən bir şeyi təsvir edir. Bədii ədəbiyyat termini kimi fiksiya ümumiyyətlə nəsrdə və ya şeirdə olduğu kimi adi dildə yazılan yaradıcı əsərlərdə də istifadə olunur. Bədii ədəbiyyat yazılı əsərlərə, pyeslərə və kinoya aid edilə bilər, lakin ən çox yazılı yaradıcılıqla əlaqələndirilir.Mürəkkəb süjet xətti və personajları özündə əks etdirən və qabaqcıl bədii üslub üsullarından istifadə edən bədii nəsr fantastika kimi tanınır. Ədəbi fantastika əsərləri fantaziya, elmi fantastika, macəra, tarixi, romantika və sirr kimi janrlara şaxələnə bilər.https://study.com/academy/lesson/what-is-fiction-definition-types.html

## Ədəbiyyat
*R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Fərziyyə

**Fərziyyə**– 1) hipotez – həqiqi mənası qeyri-müəyyən olan haqqında elmi ehtimal. Fərziyyə metodunun meydana gəlməsi tarixən antik riyaziyyatın erkən inkişaf mərhələləri ilə bağlıdır; 2) bir şey haqqında təxmini mülahizə; güman, ehtimal, fikir, zənn

## Ədəbiyyat
*R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Dördşüalı mərcanlar

**Dördşüalı mərcanlar** (*Tet­ra­­­coralla*) **-** tək və kaloniya halında yaşamış, əsasən karbonat skeleti olan kökü kəsilmiş paleozoy mərcanları

## Haqqında
Koloniyalar monomorfdur. Massiv tipli koloniyalar prizmatik korallitlərdən, kolşəkilli tip isə slindirik və çox nadir hallarda, üçüzlü piramidal korallitlərdən ibarət olmuşdur. Tək dördşüalı mərcanlar silindirik, konusvari üç və dördüzlü piramidal formada olub, eni 3-6 *sm*, hündürlüyü 25 *sm* çatırdı. Korallitin daxili boşluğunda müxtəlif skelet elementləri (septalar, dib, qovuqlar - dissepimentlər, stuncuqlar) yerləşir. Tək (bəzən kalonial) tetrakorallarda, xaricindən üst kənarına qədər çatan konsentrik qırışıqlı örtük (epiteka) olur və buna görə dördşüalı mərcanlar çox vaxt *rugoza* (lat. *rugoza* - qırışıqlı) adlandırılır. Dördşüalı mərcanlar başlıca olaraq tropik və subtropik vilayətlərin normal dəniz hövzələrinin üst sublitoral sahələrində yaşamış və mərcan əhəndaşlarının və rifogen qurumların yaranmasında iştirak etmişdir. Tetrokorallar, gec ordovikdən başlayaraq, paleozoyun biostratiqrafiyası üçün böyük əhəmiyyəti olan fossillərdir. 

## Həmçinin bax

* Mərcan polipləri
* Paleozoy
* Fosil

## Mənbə
*
Fənn

**Fənn** – elm, texnika, bilik sahəsi, tədris obyekti, predmet. Məsələn, riyaziyyat fənni.

## Ədəbiyyat
*R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Fəhm

**Fəhm** – qavrama, anlama, anlaq, dərrakə.

## Ədəbiyyat
* R. Əliquliyev, S. Şükürlü, S. Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Dunit

**Dunit** — demək olar ki, təmamilə olivindən (>90%) ibarət, olivinitlər – dunit ailəsindən olan tam kristallik ultraəsasi dərinlik süxuru.

## Haqqında
Tərkibində adətən 3–12% fayalit komponenti olur. Aksessor minerallardan yüksəkxromlu idiomorf xrom-şpinelid (5%-dək) iştirak edir. Adətən qismən serpentinləşmiş olur. Panidiomorf dənəvər, serpentinləşmiş növü isə ilgəkvari quruluşda olur. Qırışıqlıq əyalətlərdə dunit – qarsburkit və dunit – piroksinit-qabbro komplekslərində, qədim platformalarda isə təbəqələşmiş intruzivlərdə və həlqəvi qələvi-ultraəsasi komplekslərdə yayılmışdır. Növ müxtəlifliyi: tərkibinə görə – hortonolitli, qranatlı, xromitli, enstatitli dunit, ferrodunit; əmələgəlmə şəraitlərinə görə – törəmə dunitlər.

## Həmçinin bax
* Olivin
* Süxur
* Aksessor minerallar

## Mənbə
*
Formulyar

**Formulyar** – 1)hər hansı bir qurğu, mexanizm və s. haqqında əsas məlumatlar yazılan, onun işlənməsi, xarab olması, təmiri və s. müntəzəm surətdə qeyd olunan xüsusi dəftər və ya blank; 2)kitabxana kitablarının içinə qoyulan, habelə oxucuların onlardan istifadə etməsi haqqında orada qeydlər edilən uçot kartoçkası. Məsələn, kitabın formulyarı; 3)hər bir kitabxana oxucusu üçün doldurulan və ona verilən kitabların qeyd olunduğu kiçik dəftərçə. Məsələn, oxucunun formulyarı.

## Ədəbiyyat
*R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Yaddaş banklarının kommutasiyası

thumb
thumb
**Yaddaş banklarının kommutasiyası** — Prosessorun fiziki ünvan fəzasının məhdudiyyətlərini aradan qaldırmaq üçün iki yaddaş bankı arasında keçidlər etməklə operativ yaddaşın (RAM) tutumunun genişləndirilməsi üsulu. Bir bankdan başqa banka belə keçid, adətən, bankın nömrəsinin, yaxud kodunun (onlar bir neçə ola bilər) yaddaşa erişim kontrollerinin portuna yazılması ilə həyata keçirilir.

## İş prosesi
Prosessor hər an yalnız bir bankla işləyir və banklar kommutasiyanın yerinə yetirilməsinə qədər başladılan eyni bir yaddaş sahəsindən növbə ilə istifadə edir. Bank aktiv olmayanda həmin yaddaş sahəsindəki verilənlər saxlanılır. Əməliyyat sistemi və ya proqram başqa bir bankı aktivləşdirmədən öncə aparat vasitələrinə kommutasiyanı aparmaq komandası verir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Çınqıllıtəpə dağı

**Çınqıllıtəpə dağı** – Babək rayonu ərazisində dağ (hünd. 826,3 m). Naxçıvan dağarası çökəkliyinin tərkib hissəsi olan Naxçıvan düzünün cənub-şərqində, Naxçıvançayın mənsəbində, Nehrəm kəndindən 4&nbsp;km-ədək şimal-qərbdə, Araz su qovşağı su anbarının şərq sahilindədir. Orta Miosenin Konka regiomərtəbəsinə aid Tumbul lay dəstəsinin çökmə süxurlarından təşkil olunmuş erozion-denudasion mənşəli günbəzvari yüksəklikdir.  Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin cənub-qərb cinahında yerləşir.

## Həmçinin bax:
* Qapıcıq dağı
* Cindağ (Şahbuz)
* Ağrıdağ
* Ağqaya (Babək rayonu)

## İstinadlar
Çopuryal dağı

**Çopuryal dağı** – Culfa rayonu ərazisində dağ (hünd. 929,8 m). Naxçıvan dağarası çökəkliyinin cənub-şərqində, Çeşməbasar kəndindən 5&nbsp;km şimal-qərbdədir. Orta Miosenin Karaqan regiomərtəbəsinə aid Payız lay dəstəsinin üfüqi yatan qumlu-gilli çöküntülərindən təşkil olunmuş maili yüksəklikdir. Zirvə hissəsi və şimal-qərb yamacı Orta Pleystosenin allüvial-prolüvial çöküntüləri ilə örtülmüşdür. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentinin cənub-qərb cinahında müşahidə edilən Darıdağ antiklinalının Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin hüdudlarına izlənilən şimal-qərb periklinal hissəsinin  Orta Pleystosen törəmələrilə əhatə olunmuş maili şimal-şərq qanadının erozion  qalığına cavab verir.

**CABRIYAL DAĞl** – Culfa rayonu ərazisində Çopuryal dağının *yerli əhali arasında işlədilən başqa adı.*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Ağdaban dağı
* Xarxat dağı
* Bərdidaş dağı
Squeak

**Squeak ** — Smalltalk-80 proqramlaşdırma dilinin ən dinamik inkişaf edən, çarpaz-paltformalı (Windows, Linux, Macintosh), obyekt-yönlü reallaşmalarından biri. 1996-cı ildə Den İnqalls və Alan Key tərəfindən işlənib hazırlanıb. Hazırda istənilən istifadə üçün tamamilə ödənişsiz yayımlanır. Bundan başqa, Squeak dilinin ilkin kodu da tamamilə açıqdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 808 s.
Formal sistem

**Formal sistem**, **Aksiomatika** — Riyaziyyat elminin bu və ya digər sahəsinin aksiomları sistemidir.
Məsələn, Elementar həndəsənin 25-ə yaxın aksiomu, Ədədlər meydanının 9 aksiomu, və s. var.
Aksiomlar üzərinə üç tələb qoyulur:
* Aksiomlar sisteminin ziddiyyətsizliyi.
Yəni bu sistemdən məntiqi mühakimə ilə bir-birini inkar edən iki təklif alınmasın.

* Aksiomlar sisteminin asılı olmaması.
Yəni aksiomlar sisteminin heç bir aksiomu məntiqi mühakimələrlə sistemin digər aksiomlarından alınmasın. Başqa sözlə, aksiomlar sisteminin asılı olmaması tələbi bu sistemdəki aksiomların sayını minimuma endirir.

* Aksiomlar sisteminin tamlığı.
Yəni ziddiyyətsiz aksiomlar sisteminin ixtiyari iki modeli (interpretasiyası) izomorfdur.

Tam aksiomlar sistemi bu və ya digər nəzəriyyənin qurulması üçün kifayətdir. Məsələn, üçölçülü Evklid həndəsəsinin, Lobaçevski həndəsəsinin, üçölçülü Proyektiv həndəsənin aksiomlar sistemi tamdır.
Lakin qruplar nəzəriyyəsinin aksiomlar sistemi tam deyil, çünki izomorf olmayan qruplar var.

## Ədəbiyyat
1. M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.

2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I–X cild, Bakı 1976–1987.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Zolaqlı diaqram

**Zolaqlı diaqram**– hər bir qiyməti düzbucaqlı zolaq şəklində təsvir olunmuş diaqram növü. İstifadəçinin seçdiyi parametrlərdən və müəyyən dərəcədə proqram təminatının imkanlarindan asılı olaraq, zolaqlı dioqramlar displeyə və çapa istər şaquli, istərsə də üfüqi formada verilə bilər və bir-birindən rənglə, kölgə ilə və ya naxışla fərqləndirilə bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Xəyyam – Sakkeri dördbucaqlısı

**Xəyyam–Sakkeri dördbucaqlısı** bir tərəfinə bitişik bucaqları düz bucaq olan, bu tərəfə qonşu olan tərəfləri bərabər olan dördbucaqlıdır.

Xəyyam–Sakkeri dördbucaqlısının Lobaçevski həndəsəsinin yaradılma tarixində böyük rolu olmuşdur.

İsbat olunur ki, bu dördbucaqlının digər iki bucağı bərabərdir.
Bu bucaqların qiyməti haqqında üç hipotez mümkündür:
* Həmin bucaqların iti olması;

* Həmin bucaqların düz olması;

* Həmin bucaqların kor bucaq olması.

Sakkeri (1667–1733) hər üç fərziyyəni araşdırmışdır. Birinci dəfə bu dördbucaqlıya Ömər Xəyyam baxmışdır.

## Ədəbiyyat
1. M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.

2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I–X cild, Bakı 1976–1987.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
Fraqment

**Fraqment** – [lat. fragmentum – sınıq, qırıq, parça] 1)mətn və ya musiqi əsərindən parça; 2)qədim sənət əsərinin qırıntısı, qalığı; 3)qırıq, parça (məsələn, hər hansı incəsənət-rəssamlıq, memarlıq, heykəltəraşlıq və s. əsərlərinin salamat qalmış hissəsi, parçası).

## Ədəbiyyat
*R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Senna alexandrina

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Sudanda yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Yerə sərilən yarımkoldur. Hündürlüyü 1,5 m-ə qədərdir. Gövdəsi düz, çoxlu budaqlara şaxələnir. Yarpaqları növbəli, cütlələkvari olub, 4-8 cüt yarpaqcıqlardan ibarətdir. Yarpaqcıqları enli neştərvari, ucu şiş, göyümtül-yaşıl, üzəri tüksüz və ya zəif tüklü, kənarları bütövdür. Çiçəkləri iri, salxımşəkilli çiçək qruplarına yığılmışdır. Ləçəkləri sarı, kasayarpaqları 5, erkəkcikləri 10-dur. Erkəkciklərin üçünün toz kisəsi yaxşı inkişaf edib, mayalanmağa qadirdir, dördü isə həşəratı özünə cəlb edmək üçündür. İyun-sentyabr aylarında çiçəkləyir, meyvələri sentyabr-oktyabrda yetişir. Paxlası enli, oval, hamar, uzunluğu 5,5 sm, eni 2-6 sm, tünd qonur rəngli, çox toxumludur. Toxumun ölçüsü 0,5-0,8 sm-dir. Toxumla çoxaldılır.

## Ekologiyası
İstisevən bitkidir, +100C temperaturda boyartımı dayanır, aşağı temperaturda məhv olur. 
 
## Azərbaycanda yayılması
Dendrologiya İnstitutunun təcrübə sahəsində 1982-cı ildən introduksiya olunmuşdur.

## İstifadəsi
Abşeronda yaşıllaşdırmada rast gəlinir. Dərman əhəmiyyətli dekorativ bitkidir. Yarpaqlarında, meyvələrində və gövdələrində antraqlikozidlər və onlardan əlavə üzvi turşular vardır. Yarpaqlarını qurudub, işlətmə xəstəliyində dərman kimi istifadə edirlər. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
SPSS

**SPSS Statistics-("Sosial elmlər üçün statistik paket"**-"Statistical Package for the Social Sciences")-Verilənlərin statistik emalı üçün kompüter proqramı. Sosial elmlərdə tətbiqi araşdırmaların aparılması üçün nəzərdə tutulub. İlk versiyası 1968-ci ildə Norman H. Nie, Dale H. Bent və C. Hadlai Hull tərəfindən işlənib hazırlanıb. 2009–2010-cu illərdə SPSS adı PASW (Predictive Analytics SoftWare) Statistics ilə əvəz olunub, ancaq sonra ilkin adına qaytarılıb. SPSS proqramı hazırda IBM şirkəti tərəfindən inkişaf etdirilir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://www.spsstools.net/ru/
* https://www.apponfly.com/en/ibm-spss-statistics-standard
* https://www.ibm.com/developerworks/community/groups/service/html/communityview?communityUuid=ab16c38e-2f7b-4912-a47e-85682d124d32
Çuxurludağ

**Çuxurludağ** – Babək rayonu ərazisində dağ (hünd. 1011,0 m). Nehrəm platosunun cənub-qərb hissəsində, Nehrəm kəndindən 9,0 km cənub-şərqdədir. Üst Tabaşirin Alt Turon yarımmərtəbəsinə aid Noxuddağ lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş, şimal-şərq və cənub-qərb yamacları sıldırımlı, yastı təpəli yüksəklikdir. ** **Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Culfa seqmentini təşkil edən antiklinal qalxımın şimal-şərq qanadında yerləşir. Şimal-qərb yamacından şimal-şərq istiqamətli qırılma pozulması keçir.

**KOTLOVAN DAĞI –** Babək rayonu ərazisində Çuxurludağın *yerli əhali arasında işlədilən başqa adı.*

## Həmçinin bax
* Alçalan dağı
* Bərdik dağı
* Cuğağıl dağı

## İstinadlar
Camaldın nekropolları

**Camaldin nekropolu I** — Culfa rayonunda eyniadlı kəndin cənubunda, düzənlik ərazidə antik dövrə aid arxeoloji abidə. 

* 1989-cu ildə tikinti işləri görülərkən aşkar olunmuşdur. 
* Kəşfiyyat xarakterli tədqiqatlar nəticəsində dağıdılmış küp qəbirlərdən üç gil və bir şüşə qab əldə olunmuşdur.
* Küp qəbirlərin yuxarı hissəsi və oradakı skeletlər tamamilə dağıdılmışdır.
* Ağzı iri sal daşlarla bağlanmış küp qəbirlər cənub və cənub-qərb istiqamətinə yönəldilmiş şəkildə idi.
* Axtarışlar zamanı Camaldin nekropolundan daş qutu tipli qəbir aşkar edilmişdir.
* Qəbirdə kəlləsi cənub-qərbə olmaqla sağ böyrü üstdə bükülü vəziyyətdə skelet olmuşdur.
* Skeletin əl barmaqlarından birində tunc üzük, boyun tərəfindən isə xeyli şəvə və serdolik muncuqlar tapılmış, kəllə sümüyünün üst tərəfində bir-birinin üzərinə qoyulmuş iri balıqqulaqları aşkar olunmuşdur. 

**Camaldin nekropolu II** — Culfa rayonunda eyni adlı kəndin şimal şərqində, uzunsov təpənin üzərində orta əsrlərə aid arxeoloji abidə.

Qəbirlər qərb-şərq istiqamətində olub düzbucaqlı formadadır. Əksəriyyətinin baş daşıları saxlanmış, üzəri daş yığıntıları ilə örtülmüşdür. Axtarışlar nəticəsində müxtəlif ölçülü bişmiş kərpiclərə, çəhrayı rəngli şirsiz gil qab qırıqlarına təsadüf edilmişdir. Yerli əhalinin məlumatına görə, vaxtilə qəbiristanlıqda xeyli qoç daş heykəllər olmuşdur. Tapıntılara əsasən abidənin 14–18 əsrlərə aid olması ehtimal edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Böyükxaçapapaq

**Böyük Xaçapapaq** – Naxçıvan sancağının Əlincə nahiyyəsində kənd. Haçapapaq haça-qoş və para yaşayış yeri, kənd mənasındadır-Qoşakənd

## Toponimik izah
Naxçıvan sancağının Əlincə nahiyəsində kənd adı. Xaçaparaq kənd yaranmazdan əvvəl müqəddəs sayılmış pirin adı idi. Pir xristian dini mənşəli üstündə xaç rəsmi olan daşdan (xaç daşdan) ibarət olmuşdur. Xaçaparaq həm də came vəqf yeri idi. Bəzən "h" hərfinin "x" hərfi ilə əvəz olmasına görə haçaparaq oykonimini xaçaparaq kimi ifadə olunmuşdur. Haçaparaq haça-qoşa və para-yaşayış yeri, kənd mənasındadır – Qoşakənd.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ZƏHMƏT ŞAHVERDİYEV ''"NAXÇIVAN BÖLG ƏSİ"''
Fraza

**Fraza** – [yun. phrasis – ifadə etmək] 1)bitkin fikir; 2)təmtəraqlı məzmunsuz söz; 3)cümlə, ifadə ibarə. Məsələn, motivlərə bölünməyən bütöv frazalar da var.

## Ədəbiyyat
*R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.