open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Strateji Araşdırmalar Mərkəzi (Azərbaycan)

**Azərbaycan Prezidenti yanında Strateji Araşdırmalar Mərkəzi** və sa qısaca **SAM** — Azərbaycan Respublikasında aparılan strateji araşdırmaların koordinasiyasını və ali dövlət hakimiyyəti orqanlarının fəaliyyətinin elmi-analitik informasiya təminatını həyata keçirən dövlət qurumudur; dövlət elmi-tədqiqat təşkilatıdır. Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin direktoru: fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Fərhad Məmmədov, direktor müavini: filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Gülşən Paşayeva (2018-ci ilin iyul ayınadək).

2019-cu il 14 yanvar tarixində prezident İlham Əliyevin verdiyi fərmanla mərkəz ləğv olunub.

## Yaranma tarixi
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 12 noyabr 2007-ci ildə imzaladığı, 648 №-li fərmanı ilə (Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin yaradılması və Nizamnaməsinin təsdiq edilməsi haqqında) yaradılmışdır. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 8 fevral 2008-ci il tarixli Sərəncamı ilə, siyasi elmlər doktoru Elxan Nuriyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin direktoru vəzifəsinə təyin edilmişdir.

## Missiyası
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin missiyası Azərbaycanda və yerləşdiyimiz regionda baş verən hadisələri izləmək, analiz etmək, habelə aparılmış araşdırmalar və ya verilmiş sifarişlər əsasında dövlət orqanlarına və ölkə rəhbərliyinə məsləhətlər və tövsiyələr təqdim etməkdir.

## Həmçinin bax
* Sosial Tədqiqatlar Mərkəzi
* Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Strateji Araşdırmalar Mərkəzi
Kim De Çjun

**Kim De Çjun** () — Cənubi Koreyanın 15-ci prezidenti (1998–2003).

## Həyatı
1998–2003-cü illərdə ölkəyə rəhbərlik etmiş Kim De Çjun demokratik quruculuq və Şimali Koreya ilə barışığa görə Nobel Sülh mükafatına layiq görülüb.

## İstinadlar
No Mu Hyon

**No Mu Hyon** () — Cənubi Koreyanın 16-cı prezidenti.

## Həyatı
2003–2008-ci illərdə Cənubi Koreyanın prezidenti olmuş No Mu Hyon korrupsiyada — bir iş adamından 6 milyon dollardan çox rüşvət almaqda ittiham olunurdu. No Mu Hyon intihar edib.

Keşmiş prezident ölümündən əvvəl məktub yazaraq özünə qəsdin səbəbini açıqlayıb. Məktubda deyilir ki, çox insana əziyyət verdiyinə görə bu addımı atır. No Mu Hyon evinin ətrafında gəzinti vaxtı uçurumdan düşüb. Onun başından aldığı zədədən öldüyü bildirilirdi.

## İstinadlar
Laza (Qusar)

**Laza** *([[Ləzgi dili|ləzg.]] Лацар)* — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Zindanmuruq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Coğrafiyası və iqlimi

Laza kəndi Qafqaz sıra dağlarının şimal-şərqində dəniz səviyyəsindən 4242m hündürlükdə yerləşən Şahdağ yüksəkliyinin "Şah yaylaq" dağının ətəyində yerləşir. Laza kəndi Baş Qafqaz sıra dağlarından keçən Böyük Qafqazın cənub-qərbinə və şimal-qərbinə gedən karvan yolu üzərində (Kurve pereval) dəniz səviyyəsindən 1300m yüksəklikdə olan dağ çökəkliyində yerləşir. Kəndi gözəl mənzərə əhatə edir, qayalıqlardan çoxlu şəlalələr axır. 

Kəndin yaxınlığında, bir-birinə yaxın beş şəlalənin yerləşdiyi ərazidə hər il Azərbaycanın açıq idman buz dırmanma çempionatı keçirilir. Qışda şəlalələr donaraq fərqli formalı buz kütlələrinə çevrilir. Laza şəlaləsi hündürlüyü ilə seçilir və dırmanışçılar üçün uzun və dar marşrut yaradır. Çempionatda Türkiyə, Rusiya, Ukrayna, Azərbaycan və digər ölkələrdən idmançılar iştirak edirlər.

## Toponimikası
Laza toponimi ləzgi dilində “ağ, bəyaz” mənasını verən «лацу» sözündən yaranmışdır. Bu ad ərazinin təbii xüsusiyyətləri — xüsusilə dağlıq relyef, qayaların açıq rəngli olması və ilin böyük hissəsində ətrafın qarla örtülü qalması ilə əlaqədar formalaşmışdır.

## Əhalisi

Kəndin 130 nəfər əhalisi 26 evdə yaşayır, kəndin sakinləri ləzgilərdi.

### Sixillər

Kəndəki sixillər (klanlar, soylar):

* K’eletlatsar *(КIелетлацар)*
* K’ekrezçiraybur *(КIекрезчирайбур)*
* Xinar  *(Хинар)*
* Taçanar *(Тачанар)*
* Ruxkalçukaybur *(Рухкалчукайбур)*
* Şatar *(Шатар)*
## Təhsilin vəziyyəti
* 4 illik ibtidai təhsil məktəbi var.

## Mədəniyyəti
Laza kəndinin ən məşhur tarixi abidəsi kəndin mərkəzində yerləşən 300 illik tarixi məsciddir, sakinləri yüksək dağ insanlarına xas olan həyat tərzi sürür. Laza Qafqazın turistlər tərəfindən ən çox ziyarət olunan kəndlərindən biridir. Kəndə həm yay, həm də qış mövsümündə çoxlu sayda qonaqlar gəlir, xüsusilə xarici turistlər. Lazalılar doğma ləzgi dilli ilə yanaşı gələn qonaqlarla sərbəst azərbaycan dilində danışırlar və həm çinin gələn xarici turistlərlə rus və inglis dilində danışa bilir. Son zamanlar Şahdağ, Qızıl qaya, Tufan, Bazardüzü və yüksək dağ yaylalarına çıxmaq üçün gələn xarici turistlərin sayı artdığından məktəblilər ingilis dili öyrənir.

## İnfrastruktur
2013-cü ildə kənd ərazisində Şahdağ milli parkının nəzarət-buraxılış məntəqəsi inşa edilmişdir.

## Qalereya


Laza village in 2025 (61045).jpg|
Laza village in 2025 (13523).jpg|
Laza village in 2025 (48178).jpg|
Laza village in 2025 (99926).jpg|
Laza village in 2025 (78057).jpg|
Laza village in 2025 (22097).jpg|
Laza village in 2025 (78610).jpg|


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın şəlalələr diyarı: Ləzə
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti
Laza

*Laza (Qəbələ) — Azərbaycanın Qəbələ rayonunda kənd.
*Laza (Qusar) — Azərbaycanın Qusar rayonunda kənd.
2012 Yay Olimpiya Oyunları

**XXX Yay Olimpiya Oyunları** () — Londonda keçirilmiş otuzuncu Yay Olimpiya Oyunu.

## İdman qurğuları

## Təqvim

## Medal sıralanması

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əl burğulama maşını

**Əl burğulama maşını** - hissələrdə deşiklərin açılması üçün işlədilir. Quruluşuna görə onlar düz və bucaqlı olurlar. Əl burğulama maşınları bir, iki, çoxpilləli sürətlərə malik olur. Bundan əlavə fırlanma pilləsiz tənzimlənən reversiv və reversiv olmayan  maşınlar da mövcuddurlar. Emal olunan materialın (metal, beton, kərpic, keramika və s.) xassələrindən asılı olaraq fırlanma zərbə ilə də müşayiət oluna bilir ki, bununla deşmədə böyük güc əldə olunur. Əl burğulama maşınlarında xüsusi alətlərin tətbiqi ilə təmizləmə, kəsmə, pardaqlama, mişarlama, frezləmə və digər köməkçi işləri yerinə yetirmək mümkündür.
Əl burğulama maşınlarının gövdəsində alət sıxıcısı ilə oxla əlqələndirilmiş iki qütblü elektrik mühərriki yerləşdirilir. Elektrik mühərrikinin valı iki yastıqda oturdulur. Mühərrikin iş zamanı qızmasının qarşısını almaq üçün onun oxuna pərlər quraşdırılır. Valın çıxışında bucaq altında dişli çarx bərkidilir. Bu çarx digər dişli çarxlarla birlikdə şpindellə əlaqələndirilir. İşçini elektrik cərəyanından qorumaq üçün gövdə plastik materialla izolə edilir. Gövdədə həm də maşını işə salmaq üçün dəstək nəzərdə tutulur.
Bayan

;Toponimlər 
*Bayan (Daşkəsən) — Azərbaycanın Daşkəsən rayonunda kənd.
*Bayan (Oğuz) — Azərbaycanın Oğuz rayonunda kənd.
*Bayan (Cambul rayonu) — kənd
*Bayan (Ayırtau rayonu) — kənd
*Bayan (Portuqaliya) — şəhər tipli qəsəbə

;Şəxs adları
*Bayan Çur xaqan
*Bayan xaqan
*Bayan (Bolqarıstan şahzadəsi)
*Bayan (general) - 1236-1295-ci illərdə yaşamış Monqolustan generalı

;Tarixi abidələr
*Bayan qəbirləri
*Bayan kilsəsi
*Bayan monastırı

;Digər
* Bayan (musiqi aləti)

## Həmçinin bax
* Bayandur
Ağalıkənd

**Ağalıkənd** — Azərbaycan Respublikasının Biləsuvar rayonunun Ağalıkənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Oykonim *ağalı* (etn.) və *kənd* sözlərindən düzəlib, etnotoponimdir. 1917-ci ildə Ağamkənd adı ilə qeydə alınmış bu yaşayış məntəqəsi 1941-ci ilədək Sarpabad adlanmışdır. 1870-ci ilə aid bir sənəddə yaşayış məntəqəsinin keçmiş dilağarda tayfasının canşalı (cahanşahlı) tirəsinin ağalı nəsli tərəfindən salındığı haqqında məlumat verilir.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd rayonun cənub-şərqində, Muğan düzündə yerləşir. Əsgərabad, Aşağı Cürəli, Dərvişli, Təzəkənd kəndləri ilə sərhəddir.

## Əhalisi

### Tanınmış şəxsləri
* Əlibala Hacızadə — yazıçı.

## İqtisadiyyatı
Kənddə 1100 təsərrüfat var. "Modul" tipli sudurulducü qurğu fəaliyyət göstərir.

## Mədəniyyəti
Kənddə Ağalıkənd kitabxana filialı, Ağalıkənd Mədəniyyət Evi və Ağalıkənd Poçt Şöbəsi (AZ1311) fəaliyyət göstərir.

Kənddə 1 şadlıq evi mövcuddur.

## Təhsil
Kənddə Ağalıkənd tam orta məktəbi fəaliyyət göstərir.

## Din
Kənddə 1990-cı ildə inşa edilmiş Ağalıkənd məscidi yerləşir.

## Səhiyyə
Kənddə Ağalıkənd həkim məntəqəsi yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Ağayrı

**Ağayrı** — Azərbaycan Respublikasının Biləsuvar rayonunun Ağayrı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Kənd XX əsrin əvvəllərində Ağalıkənd əhalisinin bir hissəsinin Ağayrı adlanan sahəyə köçərək burada məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Toponimiyada belə bir fikir mövcuddur ki, bu söz qədim türk dillərindəki *ak* (axın, çay) və *əyri* sözlərindən ibarət olub, "axının əyildiyi, burulduğu yer" mənasını verir. Bu da Ağayrı kəndinin məhz Bolqarçayın əyildiyi, burulduğu yerdə yerləşməsi ilə izah olunur. Türk dillərində *ağayrı* sözü "ağıldan (tövlədən) kənar", "kiçik çay", "ot, çiçək" adı kimi də izah olunur.

## Tarixi
 
### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Muğan düzündə, rayonun qərb istiqamətində yerləşir. Nəsimi, Günəşli və İsmətli kəndləri ilə sərhəddir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Kənddə 543 təsərrüfat var.

2015-ci il iyun ayının 25-də kəndə ilk dəfə olaraq təbii qaz verilmişdir.

## Mədəniyyəti
Kənddə Ağayrı kənd kitabxana filialı, Ağayrı kənd Mədəniyyət Evi, Ağayrı Poçt Agentliyi və Ağayrı EATS fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Kənddə Ağayrı kənd tam orta məktəbi və Ağayrı kənd ümumi orta məktəbi fəaliyyət göstərir.

Bundan başqa kənddə Ağayrı kənd uşaq bağçası fəaliyyətdədir.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə Ağayrı kənd həkim məntəqəsi yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Amankənd

**Amankənd** — Azərbaycan Respublikasının Biləsuvar rayonunun Amankənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Toponimikada bu yaşayış məntəqəsinin adını Qarabağın otuzikilər tayfasının amanlı tirəsinin adı ilə bağlayırlar. Oykonim "amanlı tirəsinə məxsus kənd" deməkdir. Etnotoponimdir.

## Tarixi
 
### Tarixi abidələri
Amankənd kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri qeydə alınmışdır:

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Muğan düzündə, rayonun cənub istiqamətində yerləşir. Dərvişli, Ağalıkənd və Ovçubərə kəndləri ilə sərhəddir.

31 may 2023-cü ildə Bolqarçayda olacaq sel təhlükəsindən vətəndaşların qorunması məqsədilə Biləsuvar rayonunun Yuxarı Ağalı, Amankənd və Muğan kəndlərinin sakinləri təxliyə edilmişdir.

## Əhalisi

### Tanınmış şəxsləri
* Ağayar Şükürov — fəlsəfə elmləri doktoru, professor.

## İqtisadiyyatı
Kənddə 810 təsərrüfat var.

## Mədəniyyəti
Kənddə Amankənd kitabxana filialı, Amankənd Mədəniyyət Evi, Amankənd Poçt Agentliyi və Amankənd EATS fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Kənddə Amankənd tam orta məktəbi və Amankənd ümumi orta məktəbi fəaliyyət göstərir.

Bundan başqa kənddə Amankənd uşaq bağçası fəaliyyətdədir.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə Amankənd həkim məntəqəsi yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Xırmandalı (Biləsuvar)

**Xırmandalı** — Azərbaycan Respublikasının Biləsuvar rayonunun Xırmandalı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası

Bayat tayfasında bir tirənin adı olub.

Yaşayış məntəqəsinin adı türkdilli Xırmandalı tayfasının adı ilə bağlıdır. Mənbələrdə *harmandalu/xarmandalu/xərbəndəlu/xudabəndəlu* kimi qeydə alınan xırmandalıların adı bayat tayfasının tərkibində çəkilir və Səfəvilər dövlətinin siyasi həyatında mühüm rol oynadıqları göstərilir. Bu tayfanın adına İran və İraq toponimiyasında da rast gəlmək mümkündür. Qubalı Fətəli xan dövründə (1758-1789) xırmandalıların bir hissəsi Cənubi Azərbaycanın Ərdəbil əyalətindən köçüb Quba xanlığının Müşkür və Şabran mahallarına gəlmişlər. Füzuli rayonundakı Mandılı oykonimi də Xırmandalı adının təhrif olunmuş formasıdır.

## Tarixi
 
Oruc bəy Bayatın «Relaciones de Don Juan de Persia» kitabında bu tayfanın adı çəkilir və təsvir edilir ki, “Xırmandalı biz markizlərə deyirik.”

### Tarixi abidələri
Xırmandalı kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmışdır:

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Muğan düzündə yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti
Kənddə Xırmandalı kənd kitabxana filialı, Xırmandalı kənd Mədəniyyət Evi, Xırmandalı Poçt Şöbəsi (AZ1317) və Xırmandalı EATS fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Kənddə Xırmandalı kənd 1 saylı və 2 saylı tam orta məktəbləri, eləcə də Xırmandalı kənd Uşaq İncəsənət Məktəbi fəaliyyət göstərir.

Bundan başqa kənddə Xırmandalı kənd körpələr evi-uşaq bağçası və Xırmandalı kənd uşaq bağçası fəaliyyətdədir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 12 fevral 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə Biləsuvar rayonunun Xırmandalı kəndində 40 yerlik körpələr evi-uşaq bağçasının tikintisi üçün 854 000 manat vəsait ayrılmışdır.

## Din
Kənddə 01 iyul 2011-ci ildə qeydiyyatdan keçən, şəhadətnamə nömrəsi 100111 A1-542-3 olan Xırmandalı kəndi "Əli Əkbər" məscidi dini icması və 01 iyul 2011-ci ildə qeydiyyatdan keçən, şəhadətnamə nömrəsi 100111 A1-542-8 olan Xırmandalı kəndi "İmam Zaman" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## Səhiyyə
Kənddə Xırmandalı kənd sahə xəstəxanası yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
* Xırmandalı tayfası

* Xırmandalı (Masallı)

* Oruc bəy Bayat
Aranlı (Biləsuvar)

**Aranlı** (əvvəlki adı: **Tatyanovka**) — Azərbaycan Respublikasının Biləsuvar rayonunun Çinarlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Biləsuvar rayonunun Kirovka kənd Sovetindəki Tatyanovka kəndi Aranlı kəndi adlandırılmışdır. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 25 may 1991-ci il tarixli, 123-XII saylı Qərarı ilə Biləsuvar rayonunun Kirovka kənd Sovetindən Aranlı kəndi Çinarlı kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir.

## Toponimikası
Kəndi XIX əsrin sonlarında Rusiyadan köçürülmüş ailələr salmışlar. 1991-ci ilədək Tatyanovski, Tatyanovka adlandırılmışdır. Oykonim "düzənlikdə yaşayanlar, arandan gələnlər" mənasındadır.

## Tarixi
 
### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd düzənlikdə yerləşir. İran İslam Respublikası ilə sərhəddir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti
Kənddə Aranlı kənd kitabxana filialı fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Kənddə Aranlı kənd ümumi orta məktəbi fəaliyyət göstərir.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Arazbarı (Biləsuvar)

**Arazbarı** — Azərbaycan Respublikasının Biləsuvar rayonunun Səmədabad kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 6 may 1997-ci il tarixli 293-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Biləsuvar rayonunun faktiki mövcud olan Arazbarı kəndi dəqiqləşdirmə qaydasında Səmədabad kənd inzibati ərazi vahidinin tərkibində rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatına daxil edilmişdir.

## Toponimikası
Toponim elmi ədəbiyyatda *Araz* (çay adı) və *bar* (farsca "sahil", "kənar") sözlərindən ibarət olub, "Araz çayının kənarı, yanı, sahili" mənasında izah olunur. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, türk dillərində *par/bar* sözünün bir çox mənaları ilə yanaşı "açıq, geniş düzən", "hərəkət edən, axan" mənalarında işlənməsi hallarına da təsadüf edilir. Bu baxımdan Araspar və ya Arazbar oykoniminin mənası "Araz çayının axdığı geniş düzən" kimi izah oluna bilər.

## Tarixi
 
### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti
Kənddə Arazbarı kənd kitabxana filialı və Arazbarı PTS fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Kənddə təhsil müəssisəsi mövcud deyil.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Zivlan

**Zivlan** — Azərbaycan Respublikasının Daşkəsən rayonunun Çanaqçı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Güman ki, Qarabağdan köçüb gələn və kəndin əsasını qoyan ailələr Kəlbəcər rayonunun Zivel kəndindən olmuşlar və yeni saldıqları kəndi də Zivlan adlandırmışlar.

## Tarixi
Yerli məlumata görə, kəndi XVIII əsrin ortalarında Qarabağdan köçüb gəlmiş ailələr salmışlar.

### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Zivlançayın sahilində, dağətəyi ərazidə yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Mədəniyyəti
Kənddə Zivlan kənd kitabxana filialı fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Kənddə təhsil müəssisəsi mövcud deyil.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə Zivlan kənd tibb məntəqəsi yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Çovdar

*Çovdar (bitki) — buğdakimilər (Gramineae) ailəsindən Secale cereale növünə verilmiş addır.
*Çovdar (Daşkəsən) — Azərbaycanın Daşkəsən rayonunda kənd.
*Çovdar (Kəlbəcər) — Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunda kənd.
Çıraqlı (Şamaxı)

**Çıraqlı** — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Sabir qəsəbə inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Ləngəbiz silsiləsinin ətəyində, Pirsaat çayının sahilindədir. Qızılbaşların çıraqlı tayfasının adını əks etdirir. Etnotoponimdir.

Onu da deyək ki, Çiraqlı toponimi "Siraklı"nın fonetik formasıdır. Türkdilli etnos olan sirakların bir hissəsi Azərbaycana da gəlmiş və Çiraklı adı ilə yaşamış, bu adı toponimlərdə əbədiləşdirmişlər. Azərbaycanın Ağdam, Daşkəsən, Laçın, Kəlbəcər, Şamaxı rayonlarının ərazisində, Qərbi Azərbaycanın Şörəyel mahalında, İrəvan quberniyasının Şərur–Dərələyəz qəzasında, indiki Paşalı (Əzizbəyov, Vayk) rayonu, Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan) rayonunun əazisində kənd, Tiflis quberniyasının Loru–Borçalı qəzasında, indiki Barana (Noemberyan) rayonunda qışlaq adları bunun sübutudur.

## Toponimikası
"Çıraqlı" etnotoponimdir. Q. Qeybullayevin fikrincə "Çıraqlı" toponimi "Siraklı"nın fonetik formasıdır. Türkdilli etnos olan sirakların bir hissəsi Azərbaycana da gəlmiş və "Çiraklı" adı ilə yaşamış, bu adı toponimlərdə əbədiləşdirmişlər. Azərbaycanın Ağdam, Daşkəsən, Laçın, Kəlbəcər, Şamaxı rayonlarının ərazisində, Qərbi Azərbaycanın Şörəyel mahalında, İrəvan quberniyasının Şərur–Dərələyəz qəzasında, indiki Paşalı (Əzizbəyov, Vayk) rayonu, Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan) rayonunun ərazisində kənd, Tiflis quberniyasının Loru–Borçalı qəzasında, indiki Barana (Noemberyan) rayonunda qışlaq adları bunun sübutudur.

Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində isə toponimin özündə qızılbaşların çıraqlı tayfasının adını əks etdirdiyi yazılır. Səfəvilərin hakimiyyəti dövründə çıraqlıların bir hissəsi Şirvana köçürülmüşdü. XIX əsrdə onların bir qolunun Cavad qəzasında yaşaması haqqında məlumat verilir. Dağıstanda Çirak (kənd, çay), İrəvan quberniyasında Çıraxlı (iki kənd və bir kənd xarabalığı), Cənubi Azərbaycanda Çıraxlı (kənd) toponimlərinin qeydə alınması bu etnotoponimin yayılma arealının genişliyindən xəbər verir.

## Əhalisi
Kənd əhalisi 251 nəfərdir (2009) ki, onunda 131 nəfəri kişi, 120 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.

## İstinadlar
Çovdar (Daşkəsən)

**Çovdar** — Azərbaycan Respublikasının Daşkəsən rayonunun Çovdar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
"Çovdar" etnotoponimdir. Adını ərazidəki eyniadlı dağdan almışdır.

## Tarixi
Kəndin 1869-cu ildə yaranması haqqında məlumatlar mövcuddur.

### Tarixi abidələri
Çovdar kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri qeydə alınmışdır:

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Çovdar dağının şimal yamacında yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Mədəniyyəti
Kənddə Çovdar kənd kitabxana filialı, Çovdar kənd Mədəniyyət Evi fəaliyyət göstərir.

Kənddə 1869-cu ilə aid kilsə, 1891-ci ilə aid qala mövcuddur.

## Təhsil
Kənddə təhsil müəssisəsi mövcud deyil.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə Çovdar kənd tibb məntəqəsi yerləşir.

## Şəkillər

Dashkasan Chovdar village 11 14 50 141000.jpeg|Çovdara gedən qarlı yol


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Aşağı Daşkəsən

**Aşağı Daşkəsən** — Azərbaycan Respublikasının Daşkəsən rayonunun Daşkəsən qəsəbə inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Oykonim "Daşkəsən yaşayış məntəqəsinin aşağı hissəsi" deməkdir. Daşkəsən filiz mədənlərinin istismarı ilə əlaqədar olaraq Böyük Vətən müharibəsindən sonra yaranmış yaşayış məntəqələrindəndir.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qoşqarçayın sahilində yerləşir. 

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Mədəniyyəti
Kənddə Aşağı Daşkəsən kənd kitabxana filialı, Aşağı Daşkəsən kənd klubu, Aşağı Daşkəsən feldşer-mama məntəqəsi fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Kənddə 80 şagird yerlik Daşkəsən rayon Aşağı Daşkəsən qəsəbə G.İsmayılov adına tam orta məktəb fəaliyyət göstərir.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə Aşağı Daşkəsən kənd tibb məntəqəsi yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Çaykənd (Daşkəsən)

**Çaykənd** (əvvəlki adı: **Kətişen**) — Azərbaycan Respublikasının Daşkəsən rayonunun Çovdar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 dekabr 1992-ci il tarixli, 428 saylı Qərarı ilə Daşkəsən rayonunun Kətişen kəndi Çaykənd kəndi adlandırılmışdır.

## Toponimikası
Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsini vaxtilə Qarabağdan və Gürcüstandan köçmə erməni ailələri salmışlar. Oykonim *qet* (erm. çay) və *şen* (erm. kənd) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlib, "çay sahilindəki kənd" mənasındadır. 1992-ci ildən kəndin adı Çaykənd kimi rəsmiləşdirilmişdir.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd dağətəyi ərazidə yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.

## Təhsil
Kənddə təhsil müəssisəsi mövcud deyil.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Dəstəfur

**Dəstəfur** — Azərbaycan Respublikasının Daşkəsən rayonunun Dəstəfur kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Adını sahilində yerləşdiyi Dəstəfur çayından almışdır.

## Tarixi
XIX əsrdə kəndin ayrımlar tərəfindən salınması haqqında məlumat verilir. Daşkəsən rayonu da 1956-cı ilədək Dəstəfur adlanmışdır. Kəndin Digər yerli adı Qızıltaxçadır.

### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.
* Dəstəfur bazilikası

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Dəstəfurçayın sahilində, Başkənd-Dəstəfur çökəkliyində yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Mədəniyyəti
Kənddə 1 №-li və 2 №-li Dəstəfur kənd kitabxana filialları, Dəstəfur kənd Mədəniyyət Evi fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Kənddə Daşkəsən rayon Dəstəfur kənd tam orta məktəbi fəaliyyət göstərir.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə Dəstəfur kənd sahə xəstəxanası yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Qıyıqlı

**Qıyıqlı** — Azərbaycan Respublikasının Daşkəsən rayonunun Dəstəfur kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Toponim, çox güman ki, Səlcuq oğuzlarının kıyıq tayfasının adından və mənsubiyyət bildirən "-lı" şəkilçisindən ibarət olub, "kıyık tayfasından olanlar" mənasını bildirir.

## Tarixi
Yerli əhalinin məlumatına görə, kənd rayonun Muşavaq kəndindən köçüb gəlmiş Qıyıq Alının nəslinin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd dağətəyi ərazidə yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Mədəniyyəti
Kənddə Qıyıqlı kənd kitabxana filialı, Qıyıqlı kənd Mədəniyyət Evi fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Kənddə Daşkəsən rayon Qıyıqlı kənd ümumi orta məktəbi fəaliyyət göstərir.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə Qıyıqlı kənd tibb məntəqəsi yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Dardərə

**Dardərə** — Azərbaycan Respublikasının Daşkəsən rayonunun Əhmədli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Kənd Dardərə adlanan yerdə salınmışdır. Oykonim kəndin yerləşdiyi ərazinin coğrafi mövqeyini təyin edir, "Dardərədə salınmış kənd" mənasındadır.

## Tarixi
Kəndin keçmiş adı "Mollalı" və ya "Molla Məmməd" olmuşdur.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Dəstəfurçayın (Gəncəçayın qolu) sol sahilindən 2 km aralı, dağ ətəyində yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.

## Təhsil
Kənddə Daşkəsən rayon Dardərə kənd ibtidai məktəbi fəaliyyət göstərir.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Mollahəsənli

;Kəndlər
*Mollahəsənli (Daşkəsən) — Azərbaycanın Daşkəsən rayonunda kənd.
*Mollahəsənli (Masallı) — Azərbaycanın Masallı rayonunda kənd.
*Molla Həsənli (Cəbrayıl) — Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunda kənd.
Mollahəsənli (Daşkəsən)

**Mollahəsənli** — Azərbaycan Respublikasının Daşkəsən rayonunun Əhmədli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Antropooykonim Molla Həsən şəxs adından və mənsubluq bildirən "-li" şəkilçisindən düzəlib. Yaşayış məntəqəsini vaxtilə Qarabağdan gəlmiş Molla Həsən adlı şəxs saldığına görə onun adı ilə aldandırılmışdır.

## Tarixi
Yerli məlumata görə, kəndi vaxtilə Qarabağdan gəlmiş Molla Həsən adlı şəxs salıb.

### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Murovdağ silsiləsinin ətəyində yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir. Heyvanların cins tərkibinin yaxşılaşdırılması məqsədilə Mollahəsənli kəndində süni mayalanma məntəqəsi fəaliyyət göstərir.

## Mədəniyyəti
Kənddə Mollahəsənli kənd kitabxana filialı, Mollahəsənli kənd klubu fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Kənddə Daşkəsən rayon Mollahəsənli kənd tam orta məktəbi fəaliyyət göstərir.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə Mollahəsənli kənd tibb məntəqəsi yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Zəylik

**Zəylik** — Azərbaycanda bir neçə yaşayış məntəqələrinin adı:

*Zəylik — Ağdərə rayonunda kənd.
*Zəylik — Daşkəsən rayonunda kənd.
*Zəylik — Kəlbəcər rayonunda kənd.
Təzəkənd (Daşkəsən)

**Təzəkənd** — Azərbaycan Respublikasının Daşkəsən rayonunun Qabaqtəpə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Astaf, Çanaqlı və Qaşqaçay kəndlərindən köçüb gəlmiş ailələr kəndi təzə saldığına görə belə adlandırılmışdır.

## Tarixi
Yerli məlumata görə, kənd 1920-ci ildə keçmiş Bayramlı kəndinin yerində salınmışdır.

### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qoşqar silsiləsinin ətəyində yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Mədəniyyəti
Kənddə Təzəkənd kənd klubu fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Kənddə Heydər Əliyev Fondu hesabına inşa edilmiş 160 şagird yerlik Daşkəsən rayon Təzəkənd kənd Ş.Cavad adına tam orta məktəb fəaliyyət göstərir.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə Təzəkənd tibb məntəqəsi yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Almalı (Daşkəsən)

**Almalı** — Azərbaycan Respublikasının Daşkəsən rayonunun Zinzahal kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Kənd əvvəllər Almalı adlanan yamacda qonşu Zinzahal kəndindən köçmüş ailələr tərəfindən salınmışdır. Oykonim *alma* (meyvə ağacı) və *-lı* (varlıq, bolluq bildirən şəkilçi) komponentlərindən düzəlib, "alma bağı olan kənd" deməkdir.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Murovdağ silsiləsinin yamacında, Gəncəçayın sahilində yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Mədəniyyəti
Kənddə Almalı kənd kitabxana filialı, Almalı kənd klubu fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Kənddə Daşkəsən rayon Almalı kənd ümumi orta məktəbi fəaliyyət göstərir.

56 şagird yerlik modul tipli ümumi orta məktəbin quraşdırılmasına 5 aprel 2018-ci il tarixli "Ağstafa, Daşkəsən, Gədəbəy, Göygöl, Tovuz və Şəmkir rayonlarında təhsil infrastrukturunun inkişafı ilə əlaqədar tədbirlər haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı"na əsasən 262 000 manat vəsait ayrılmışdır.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Adnalı (Şamaxı)

**Adnalı** — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Adnalı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 27 iyun 2003-cü il tarixli 493-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Şamaxı rayonunun Adnalı kəndi Çarhan kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Adnalı kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Ələt–Ləngəbiz silsiləsinin şimal yamacında, rayon mərkəzindən 7,5&nbsp;km cənub–qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
Kənd əhalisi 941 nəfərdir ki, onun da 467 nəfəri kişi, 474 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.

## İqtisadiyyatı
Kənddə 175 təsərrüfat var.

## Mədəniyyəti
Kənddə klub və kitabxana var.

## Təhsil
Kənddə tam orta məktəb və uşaq bağçası fəaliyyət göstərir.

## Din
Kənddə Adnalı kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## Səhiyyə
Kənddə tibb məntəqəsi mövcuddur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Acıdərə (Şamaxı)

**Acıdərə** — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Göylər kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Rayon mərkəzindən 25 km cənubdadır. Azərbaycanın əhalisinin sayına görə ən kiçik kəndidir.

## Tarixi
Acıdərə çayının sahilində, Ləngəbiz silsiləsinin ətəyindədir. Kəndin ərazisi keçmişdə Şamaxı qəzasında yaşamış çıraqlı tayfasının qışlaq yeri olmuşdur. 1896-cı ildə çıraqlıların bir hissəsi Acıdərədə xidmət evi olan poçt (çaparxana) ətrafında məskunlaşmışlar. Yaşayış məntəqəsi yerləşdiyi ərazinin adı ilə adlandırılmışdır.

## Əhalisi
Əhalisi 1 nəfərdir, 3 təsərrüfatı var (2009).

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aşkar

**Aşkar** — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Quşçu kənd inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## Tarixi
Oykonim türk dillərində "döyüş atı", fars dilində isə "açıq, aydın, müstəqil" mənalarını ifadə edir. Burada aşkar sözü "müstəqil" mənasında işlənmışdır.

## Əhalisi
13–22 aprel 2009-cu il Ümumazərbaycan əhali siyahıyaalınmasına əsasən Aşkar qəsəbəsində 34 nəfər (19 nəfəri kişilər, 15 nəfəri qadınlar) əhali yaşayırdı.

## İstinadlar
Cabanı

**Cabanı** — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun İkinci Cabanı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

Dağətəyi ərazidədir. Oykonim oğuz tayfalarından birinin adını əks etdirir. Etnotoponimdir. Çəpni, Çəbni, Cabani variantlarında Azərbaycan ərazisində geniş arealda yayılmışdır. Şərqi Avropa düzənliyində də rast gəlinir.

## Əhalisi
Kənd əhalisi 472 nəfərdir ki, onunda 190 nəfəri kişi, 282 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Cabanı döyüşü
Birinci Çağan

**Birinci Çağan** — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Dədəgünəş kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Dağətəyi ərazidədir. Əhalisi 184 nəfərdir (2009), 44 təsərrüfatı var. 1886 il əhalini siyahıyaalma sənədində Şamaxı qəz. Böyük Çağan (60 ailə, 489 nəfər) kənd adı qeydə alınmışdır.

Kənd Çağan mineral bulağının yaxınlığında məmmədsəlimli nəsli tərəfindən salındığı üçün əvvəllər Çağan Məmmədsəlimli adlanmışdır. Sonralar bu kənd yalnız bulağın adı ilə adlandı. Çağan türk–monqol dillərində “ağsu” deməkdir. Q.E.Markov Çağanın oğuzların bır hissəsi olduğunu qeyd edir. Ümumiyyətlə araşdırmalar nəticəsində belə fikirə gəlmək olar ki, müxtəlif variantlı “çağan”, “sağan”, “saqan” toponimləri eyni kökdən olub. Çağan həm də çöl zonasının dağlıq hissələrinə məxsus qarağan koluna bənzər bitki adıdır. Əvvəllər Çağan bitkisinin kötüyündən “ağ” yun ipi daha da ağartmaq üçün aşqar kimi istifadə edirdilər. Həmin bitkidə ağardıcı xassəsinin olması ilə çox güman ki, Çoğan adlandırılmışdır. Bu da Çağan sözünün mənasının monqolca “tsaqan” — ağ sözündən olmasını təsdiqləyir.

## Əhalisi
Kənd əhalisi 168 nəfərdir ki, onunda 83 nəfəri kişi, 85 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.

## İstinadlar

## Mənbə
* *Əd.: “Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti”, 1 cild, Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007, s. 100*
* *N.Bəndəliyev “Dağlıq Şirvanın toponimləri”, Bakı, “Elm”, 2009, s.82*
Böyük Xınıslı

**Böyük Xınıslı** — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Şamaxı şəhər inzibati ərazi dairəsində kənd.

Xınıslı çayının (Zoğalavay çayının qolu) sağ sahilində, Meysəri silsiləsinin (Böyük Qafqaz) ətəyindədir. Əvvəllər rayonun ərazisində Kicik Xınıslı (və ya Dərə Xınıslısı) kəndi də olmuşdur. İndi bu kənd Şamaxı Şəhərinin bir məhəlləsidir. Orta əsrlərdə Türkiyədə Xınıslı adlı Şəhər və vilayət olmuşdur. Səlcuqilər, Səfəvilər dövlətlərinin siyasi həyatında mühüm rol oynamış xınıslıların adını daşıyır. Etnotoponimdir.

## Tarixi
Xınıslı kəndinin tarixi IV əsrlərə qədər gedib çıxır. Adı ərəb tarixçilərinin və sayahətçilərinin əsərlərində Şamaxı yaxınlığında olan yaşayış məntəqəsi kimi keçir. Kənd yaxınlığında  bir neçə tarixi qanlı döyüşlər olub. (Çala Çuxur) Məşhur Şirvanşah və uşaq arasında olan dialoq da burada olduğu deyilir. (Çör və çöp)

## Mədəniyyəti
Kənddə 9 illik orta məktəb, uşaq bağçası və kiçik kitabxana fəaliyyət göstərir. Məktəb Qarabağ döyüşlərində qəhrəmanlıqla həlak olan şəhid Rahim Soltanovun adını daşıyır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Əhalisi 600 nəfərə yaxındır.

Kənddə tarixi 100 ildən artıq ölçülən məscid fəaliyyət göstərir. Kəndin əhalisi müsəlman olsa da, radikal deyillər.

Kənd Şamaxı rayon mərkəzindən 3–4&nbsp;km məsafədə yerləşir.

Böyük Xınıslı kəndi şimaldan Məlhəm və Əngəxaran, qərbdən Mehisərin və Ağabəyli, cənubdan isə Şamaxı və Kiçik Xınıslı kəndləri ilə əhatə olunmuşdur. Kişik Xınıslı kəndi hal–hazırda Böyük Xınıslı kəndindən bir neçə dəfə böyükdür. Bu kənd öz tarixini Böyük Xınıslıdan götürür.

Xınıslı kəndinin iqtisadiyyatı əsasən üzümçülük və fermer təssərrüfatı əsasında qurulmuşdur. Sovet ittifaqı dağılandan sonra üzümçülük iflas etmiş, yerini taxılçılığa vermişdir. Hal–hazırda kənddə fərdi təsərrüfat inkişaf etməkdədir.

Üç tərəfdən dağlarla əhatə olunan kənd dağətəyi zonada yerləşir və gözəl iqlimə, o cümlədən gözəl təbiətə malikdir. Kəndin sağ və sol hissəsindən mövsümi çaylar axır.

Kənd əfsanəvi Gülüstan (qala) dağının ətəyindədir (200 metr). Böyük Şah İsmayıl Xətai Şamaxıya hücum edən zaman Şirvanşah (oğul II Şeyx İbrahim) burada gizlənmiş, təslim olmamışdır.

Rəvayətə görə İsmayıl qızılbaş əmirlərini məşvərətə yığaraq onlardan soruşur: "Siz nə istəyirsiniz, Azərbaycan taxt–tacını, yoxsa "Gülüstan" qalasını?" Onlar yekdilliklə Azərbaycanı üstün tuturlar.

## Əhalisi
Kənd əhalisi 487 nəfərdir ki, onunda 237 nəfəri kişi, 250 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.

## Din
[[Kənd][də Böyük Xınıslı kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Çarhan

**Çarhan** (əvvəlki adı: **Çarxan**) — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Çarhan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 27 iyun 2003-cü il tarixli 493-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Şamaxı rayonunun Çarxan kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Çarxan kəndi Çarhan kəndi, Çarxan kənd inzibati ərazi dairəsi Çarhan kənd inzibati ərazi dairəsi adlandırılmışdır.

## Tarixi
Çarhan Hun Çarın yaşadığı yer və igamətgahı olub. (Gədəbəy, Neftcala) sinonimidir.

## Əhalisi
Kənd əhalisi 2823 nəfərdir ki, onunda 1374 nəfəri kişi, 1449 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.
Əhalisini azərbaycan türkləri təşkil edir.

## Coğrafiyası və iqlimi

## Din
 
Kənddə Çarhan kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İkinci Çaylı

**İkinci Çaylı** — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Həmyəli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Şamaxı rayonunda Birinci və İkinci Çaylı adında iki Çaylı kəndi var. Bu kəndlər 1846-cı ildə ağakişibəyli (Çaylıda dəymədağıldı da deyilən bəy nəslinin bəyinin adı ilə adlandırılmışdır) (Birinci Çaylı) və baxşıbəyli (İkinci Çaylı) adlı elatlara mənsub ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışlar. Çaylı adlı bütün yaşayış məntəqələri çay kənarında yerləşdikləri üçün belə adlandırılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Pirqulu istiqamətində yerləşir.

## Əhalisi
Kənd əhalisi 501 nəfərdir ki, onun da 253 nəfəri kişi, 248 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dəmirçi (Şamaxı)

**Dəmirçi** — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Dəmirçi kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kənd Nağaraxana bələdiyyəsinə aiddir.

## Tarixi

Pirsaatçayın sahilində, Baş Qafqaz silsiləsinin ətəyindədir. Kənd əvvəllər Künəçayın (Dibçay) sahilində salındığına görə Künəçay adlanmışdır. Əhən kəndindən gəlmiş dəmirçi ailələri əvvəlcə mövsümi xidmətlə əlaqədar el yolunun kənarında müvəqqəti yurd, sonralar isə daimi yaşayış məntəqəsi salmışdılar. Kəndin adı sakinlərin məşğuliyyəti ilə əlaqədar olmuşdur.

## Coğrafiya və iqlim
İqlimi mülayimdir, yayda sərin, qışda isə çox da sərt olmur. Bu kəndin qeyri–adi bir xüsusiyyəti də odur ki, ətraf nə qədər duman, çiskin olsa da kəndin üstü həmişə günəşli olur. Kəndin iqlim şəraiti kənar yaşayış məskənlərinkindən fərqlidir.

## Əhali
Kənd əhalisi 537 nəfərdir ki, onunda 281 nəfəri kişi, 256 nəfəri isə qadınlar təşkil edir. Yaşayış evlərinin sayı 68-dir. Kəndin sakinləri vaxtilə İsmayıllının Lahıc və Əhən kəndlərindən gəlmə tatlardır.

Dəniz səviyyəsindən 1500–1600 metr hündürlükdə yerləşir. Burada həkim amblatoriyası var. Kənddə 60 ev elektrik xəttinə qoşulub, içməli su problemi yoxdur. Kəndə turist axını ildən–ilə artır.

## Təhsil
Kənddə Saleh Heydərov adına tam orta məktəb fəaliyyət göstərir.

## Abidələr

Qədim tikili olan məscidin divarları və damı dağılmışdır. Dəmirçidə olan bütün evlər çox qədim tarixə malikdirlər. Evlərin divarları çox məharətlə hörülmüşdür, sanki bir divar bütöv bir daşdan ibarətdir.

## Muzeylər
26 avqust 2018-ci ildə *Şamaxı rayon Dəmirçi Arxeologiya Muzeyi* fəaliyyətə başlamışdır. Muzeyin tikintisi həmin ilin fevralından avqustunadək davam etmişdir. Birmərtəbəli bina açıq və qapalı ekspozisiya zallarından, iki yardımçı otaqdan ibarətdir. Muzeyin sərgi zalında ümumilikdə 7 bölmə yaradılıb. Burada Şamaxı rayonu ərazisində, həmçinin Dəmirçi kəndində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarlanmış maddi–mədəniyyət nümunələri, nadir daş alətlər, əkinçilik mədəniyyətinə aid əmək alətləri, soyuq silahlar, mis, bürünc, gümüş sikkələr, aqlay materiallardan su boruları, qədim gil məmulatı və digər qiymətli tapıntılar, məişət əşyaları nümayiş olunur. Muzey, həmçinin bölgənin tarixinin müxtəlif dövrlərini araşdırmaq baxımından da mühüm əhəmiyyətə malikdir.

## Din
Kənddə Dəmirçi kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## Qalereya

Fayl:Demirchi Mosque.jpg|Dəmirçi məscidi
Fayl:Demirchi Archaeological Museum 04.jpg|Dəmirçi arxeologiya muzeyində sərgilənən daş qoçlar
Fayl:Road beetwen Lahic and Demirchi.jpg|Dəmirçi–Lahıc yolu
Fayl:Dəmirçi village, Shamakhi, Azerbaijan.jpg
Fayl:Dəmirci (Gəgəli yaylağı) nekropolu və yaşayış yerində qazıntılar..jpg|link=|Dəmirçi ,,Gəgəli nekropolu"
Fayl:Вид на село Демирчи в Шемахе.jpg|link=|Demirçi1


## Həmçinin bax
* Buta (film, 2011)
* Ovsunçu (film, 2002)

## İstinadlar
İkinci Çağan

**İkinci Çağan** — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Dədəgünəş kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Dağətəyi ərazidədir. Yaşayış məntəqəsi keçmiş Çağan Məmmədsəlimli (indiki Birinci Çağan) kəndindən çıxmış ailələrin burada məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

## Əhalisi
Kənd əhalisi 194 nəfərdir ki, onunda 96 nəfəri kişi, 97 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.

## İstinadlar
Dədəgünəş

**Dədəgünəş** — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Dədəgünəş kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Ağsu çayının sol sahilindən bir qədər aralı, dağətəyi ərazidədir. Kənd adını oradakı Dədəgünəş pirinin adından almışdır. Yerli əhali bu piri Piri–Sultan Dədəgünəş adlandırır. Dədəgünəş türbəsi 1602–1603-cu illərdə tikilmişdır. Türbənin kitabəsinə görə, orada Dədəgünəş (Əfzələddin Xəqaninin əmisinin ləqəbi) nəslindən Şeyx Dədəqulunun oğlu Şeyx Məhəmməd dəfn olunmuşdur. Rəvayətə görə, Dədəgünəş quduzluğa tutulmuş xəstələri müalicə edirmiş. Odur ki, vəfatından sonra türbəsi müqəddəsləşdirilmişdir. Zəngin təbiəti və müalicə suları ilə məşhur olan Dədəgünəş orta əsrlərdə məşhur elm mərkəzlərindən biri olmuşdur və Xaqaninin əmisi Kafiəddin Ömər Osman oğlu bu mərkəzin hörmətli alimlərindən idi.

## Əhalisi
### Məşhur şəxslər
Ağa Məsih Şirvani — XIX əsr Azərbaycan şairi və maarifpərvəri. Sultan Məcid Qənizadənin ulu babası. Kənd əhalisi 197 nəfərdir ki, onunda 85 nəfəri kişi, 112 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.

## İstinadlar

 

## Həmçinin bax
* Dədəgünəş (film, 2000)
* Almaz (film, 1936)
Ərçiman

**Ərçiman** — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Ərçiman kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 25 may 1991-ci il tarixli, 123-XII saylı Qərarı ilə Şamaxı rayonunun Ərçiman kəndi Dəmirçi kənd Sovetindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Ərçiman kənd Soveti yaradılmışdır.

## Toponimikası
Arçiman oykonimi  mürəkkəb söz olmaqla iki hissədən ibarətdir. Bəzi tədqiqatçılara görə, toponim arçan (ardıc bitkisi) və man (ətraf) sözlərinin birləşməsindən yaranaraq yerli tələffüz nəticəsində indiki formasını almışdır. Kənd ətrafı arçan ağacları ilə zəngin olan dağın ətəyində salındığı üçün belə adlandırılmışdır. Toponimik sözlüklərdə Ərçiman variantında olan bu oykonim 1917-ci ildə Arçiman şəklində qeydə alınmışdır. Oykonim arçi və man sözlərindən düzəlib. Arçilər Qərbi Dağıstanda yaşayan və avarlara yaxın olan etnik qrupdur. Türk dillərində arçi sözü "dağlı" sözünün sinonimidir, man komponenti isə "adam", "yer, məkan", "əhatə olunmuş" mənalarını ifadə edir. Arçiman oykonimi "dağlılar", yaxud "dağlıların məskunlaşdığı yer" kimi başa düşülməlidir. Türkmənistanda Köpətdağın ətəyində Arçiman adlanan kurort şəhərinin olduğu da məlumdur. Digər bir məlumata əsasən Ərçivan məntəqəsi Talış bölgəsində təqibə məruz qalmış və Ərçivan kəndindən köçən sünni əhali olmuşdur.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd rayon mərkəzindən 30&nbsp;km aralıda, Pirsaat çayının sahilində, Baş Qafqaz silsiləsinin ətəyində, dəniz səviyyəsindən 1500–1550 m hündürlükdə yerləşir.

## Əhalisi
1859–1864-cü ilə olan məlumata əsasən Ərçiman kəndində 34 evdə 116 nəfəri kişilər, 101 nəfəri isə qadınlar olmaqla 217 nəfər sünni təriqətli müsəlman Azərbaycan tatarı yaşayırdı. 2011-ci il dekabr ayına olan məlumata əsasən kənd əhalisinin sayı 624 nəfərdir (126 ailə) ki, onunda 283 nəfəri kişi, 341 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.

## Mədəniyyəti
Kənddə feldşer–mama məntəqəsi, mağaza, klub və kitabxana fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İkinci Cabanı

**İkinci Cabanı** (əvvəlki adları: **Cabanı**; **Nikolayevsk**; **Dzerjinovka**) — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun İkinci Cabanı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kənd Sabir bələdiyyəsinə aiddir.

## Toponimikası
Kəndin keçmiş adı əvvəlcə Cabanı olmuşdu, adını Cabanı yaylasının yamacında yerləşdiyinə görə almışdı. XIX əsrdə, 1830-cu illərdə burada Çar Rusiyasından gəlmə rus ailələri məskunlaşmış, rəsmən Nikolayevsk adlandırılsa da, yerli əhali arasında Rus Cabanısı kimi tanınmışdır. Sovet vaxtı dövlət və partiya xadimi F.E.Dzerjinskinin (1877–1926) şərəfinə kənd Dzerjinovka adlandırılmışdı.

Kəndin adı 5 oktyabr 1999-cu ildən dəyişdirilərək İkinci Cabanı adlandırılmış, beləliklə də qədim Cabanı adı geri qaytarılmışdır. Kəndin hazırkı adının əvvəlindəki "İkinci" hissəsi fərqləndirici komponentdir (Şamaxı rayonunun eyni adı daşıyan Cabanı kəndi ilə səhv salınmaması üçün).

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd dağətəyi ərazidə yerləşir.

## Tarixi
5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Şamaxı rayonunun Dzerjinovka kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Dzerjinovka kəndi İkinci Çabanı kəndi, Dzerjinovka kənd inzibati ərazi vahidi İkinci Çabanı kənd inzibati ərazi vahidi adlandırılmışdır.

## Əhalisi
Kəndi əhalisinin əksəriyyətini etnik azərbaycanlılar, Axısqa türkləri və ruslar təşkil edir. Kənd əhalisi 479 nəfərdir ki, onun da 243 nəfəri kişi, 236 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hacılı (Şamaxı)

**Hacılı** — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Hacılı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Kənd əhalisi 346 nəfərdir ki, onunda 157 nəfəri kişi, 189 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.

## Tarixi
Dağətəyi ərazidədir. Yaşayış məntəqəsi təklə tayfasının tağıbəyli, Şəkərbəyli, odaqlı, seyidəhmədli, mehralı, mollaməhərrəmli və mahmudlu tirələrindən ibarət olmuş hacılı qoluna mənsub ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

## İstinadlar
Qaleybuğurd

**Qaleybuğurd** — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Qaleybuğurd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Kəndin dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 1300 m-dir. Kənddə "Buğurd qalası" tarixi abidəsi var. Təbii abidəsi isə Bədo istirahət zonasıdır. Kənddə həkim ambulatoriyası var. Kənd Şamaxı şəhərinin şimal–şərqində yerləşir. Ən yaxın kənd Çuxuryurd kəndidir. Burada 175 ev elektrik xəttinə qoşulub. Kənd əhalisinin 70%-i içməli su ilə təmin olunub.

## Tarixi
Ağsu çayının sahilində, Niyaldağ silsiləsinin ətəyindədir. Yaxınlıqdakı qədim Buğurd qalasının adını daşıyır. Yazılı mənbələrdə adı ilk dəfə 13-cü əsrdən məlumdur. Qalanın özü isə arxeoloji qazıntılara görə 11-ci əsrdən mövcuddur. Buğurt qalasını 1538-ci ildə Səfəvi hökmdarı I Təhmasib dağıtmışdır. Qala öz adını Buğur dağının adından almışdır ki, bu da qədim türk dillərindəki buqur(qozbel) sözündəndir. Buqurdağ "qozbel dağ" mənasını verir. Sonralar danışıqda buqur sözünə "t" səsi əlavə olunmuşdur. 13-cü əsr müəllifi Zəkəriyyə Qəzvini qalanın adını Biqur kimi də qeyd etmişdir.

## İnfrastruktur
2013-cü ildə kənd ərazisində Şahdağ milli parkının nəzarət–buraxılış məntəqəsi inşa edilmişdir.

## Əhalisi
Kənddə 210 ev var və Kənd əhalisi 859 nəfərdir ki, onunda 409 nəfəri kişi, 450 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.

## İstinadlar
Həmyəli

**Həmyəli** — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Həmyəli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Pirsaat çayının sahilindəki Çabanı yaylasında yerləşən kənd.

## Tarixi
Həmyəli kəndi Şamaxı rayonunun dağlıq hissəsində, Pirsaat çayının üst hissəsindəki  Çabanı yaylasında yerləşir. Kəndin əvvəlki adı "Ərəb Həmyə" olmuşdur. Qədim dövrlərdə, yaşayış məntəqəsi bura köçürülmüş ərəb tayfalarının məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

## Əhalisi
Əhalisi 1102 nəfərdir (2009).

## Qeydlər

 

## İstinadlar