open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alpaslan Ceylan

**Alpaslan Ceylan** () — Türkiyə tarixçisi, professoru, "Manas" Qırğızıstan-Türkiyə Universitetinin rektoru.

## Həyat və fəaliyyəti
Alpaslan Ceylan 1959-cu ildə Türkiyənin Ərzurum vilayətində anadan olmuşdur. O, 1985-ci ildə Atatürk Universitetinin Tarix fakültəsini bitirmişdir. Ceylan həm magistratura, həm də doktorantura təhsilini həmin universitetin Qədim dövrlər tarixi şöbəsində bitirmişdir. O, bundan sonra Atatürk Universiteti Ədəbiyyat fakültəsində müəllim olmuş, 2009-cu ildə ona həmin fakültənin professoru adı verilmişdir. Ceylan qədim tarixə dair onlarla kitab və məqalə yazan bir professor kimi bir çox mühüm arxeoloji tədqiqatlara da imza atmışdır. O, ən son olaraq Atatürk Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsinin Tarix şöbəsində Qədim dövrlər tarixi kafedrasının müdiri vəzifəsini icra etmişdir.

Alpaslan Ceylan qədim tarix, türk mədəniyyəti, tarixi coğrafiya və strategiya üzrə ekspertdir. O, son 25 ildə Şərqi Anadolu, Şimal-Şərqi Anadolu, Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın qədim tarixi ilə bağlı beynəlxalq elmi araşdırmalar, arxeoloji qazıntılar və layihələr həyata keçirmişdir. O, 2012–2016-cı illərdə Türkiyə Ənənəvi İdman Növləri Federasiyasının prezidenti vəzifəsində çalışmışdır. Bu çərçivədə o, 7–14 sentyabr 2014-cü ildə Qırğızıstanda keçirilən I Dünya Köçəri Oyunlarının və 2–9 sentyabr 2016-cı il tarixlərində Qırğızıstanda keçirilən II Dünya Köçəri Oyunlarının Təşkilat Komitəsinin üzvü və Türkiyə nümayəndə heyətinin rəhbəri vəzifələrində çalışmışdır. Ceylan 2016-cı ildən Türkiyə Ənənəvi İdman Növləri Federasiyasının fəxri sədri vəzifəsində çalışır.

Alpaslan Ceylan 2020-ci ildən "Manas" Qırğızıstan-Türkiyə Universitetinin rektoru vəzifəsində çalışır.

## Əsərləri
* Eskiçağ'da Kars Kaleleri
* Eskiçağ'da Iğdır Kaleleri
* Eskiçağ'da Erzincan Kaleleri
* Doğu'nun Sönmeyen Yıldızı Akçakale ve Çıldır Araştırmaları
* Erzurum'un Eskiçağ Kaleleri

## Müfakatları
* İlin rektoru
* "Mitta Vasili adına Şərəf" medalı

## İstinadlar
Beretta (şirkət)

**Beretta silah markası** — öz adını Bartolomeo Berettanın soyadından götürmüşdür. Bartolomeo Beretta (təxminən 1490 – təq. 1565). maestro di canne (master silah lüləsi ustası) kimi tanınan Lombardiyadan olan italyan sənətkarıdır və o, 1526-cı ildə Beretta silah istehsalı müəssisəsini qurmuşdu. Arquebus Beretta Val Trompiadakı Gardone-də, sonra Venesiya Respublikasında işləmiş və kənddə dəmir ustası olmuşdur. O, təfərrüfatla maraqlanırdı və silah lülələrinin məhsuldar istehsalçısı idi. 1526-cı ildə Venesiya Arsenalı ona 185 arquebus barelinə görə 296 dukat ödədi. Dəmir tökmə və silah biznesi Berettanın oğlu Yakopo və nəvəsi Covannino tərəfindən davam və inkişaf etdirilmişdir və Beretta ailəsi 21-ci əsrdə biznesə nəzarət edir. Britannica Ensiklopediyası Berettanı "dünyanın ən qədim sənaye müəssisələrindən biri" adlandırmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
II Aleksey (Trabzon imperatoru)

**II Aleksey Paleoloq-Komnenos** () () — 9-cu Trabzon imperatoru.

## Həyatı
1282-ci ildə Konstantinopolda dünyaya gəldi. Atası Trabzon imperatoru II İohann, anası isə Bizans imperatoru VIII Mixailin qızı Evdokiya Paleoloqdur. Atasının 1297-ci ildə vəfatının ardından taxta çıxmışdır. Səltənətinin ilk illərində dayısı olan Bizans imperatoru II Andronikin təsiri altında qaldı. Ancaq 1300-cü ildə Mesxeti atabəyi I Bekanın qızıyla gizlicə evlənməsi səbəbiylə dayısıyla münasibətləri pisləşdi. Belə ki, nikahın ləğv edilməsi üçün kilsəyə müraciət edən dayısının bu istəyi, xanımının artıq hamilə olması səbəbilə geri çevrildi. O əsnada Konstantinopolda olan anası Evdokiya oğlunu boşanmağa razı salmaq məqsədilə Trabzona göndərilsə də, o da oğlunu dəstəklədi.

Dayısının təsir dairəsindən çıxdıqdan sonra II Aleksey Komnenos müsətqil siyasət yürütməyə başladı. Trabzondan sonra imperiyanın ikinci şəhəri hesab edilən Kerasosu (indiki Giresun) türkmən basqınlarından qorumaq məqsədilə 1301–1302-ci illərdə şəhər qalasını təhkim etdirdi. Qara dəniz sahillərində ticarət koloniyaları olan Genuyalılar vergi verməkdən imtina etmiş, bu səbəblə bölgəyə hərbi birlik göndərən II Aleksey 1314 və 1316-cı illərdə bağlanan sülhlə bu koloniyalları yenidən vergiyə bağlamışdır. Ancaq onların bu hərəkətini cəzalandırmaq məqsədilə 1319-cu ildə ən güclü rəqibləri Venesiya ilə yeni əhdnamələr bağladı və onlara yeni ticarət imtiyazları verdi.

Sinopdakı Candaroğlu dənizçilərinin ticarət gəmilərinə və Trabzonun sahil qəsəbələrinə hücum etməsi səbəbilə 1324-cü ildə qala divarlarını gücləndirdi və şəhəri gecə saatlarında qoruması üçün xüsusi birlik qurdu. Bundan başqa kiçik qızı Evdokiyanı Candaroğlu Süleyman bəyin qardaşı oğlu Adil bəylə evləndirdi. Roma papası XXII İohann 1329 tarixli bir məktubla onu katolik dininə dəvət etdi. Ancaq cəmi 5 ay sonra — 3 may 1330-cu ildə bubon taunu səbəbilə vəfat etdi. Taxta isə böyük oğlu Andronik çıxdı.

## Ailəsi
* III Andronik
* Vasiley
* Mixail Komnenos — 1330-cu ildə qardaşı III Andronikin əmriylə edam edilmişdir.
* Qriqori Komnenos — 1330-cu ildə qardaşı III Andronikin əmriylə edam edilmişdir.
* Anna Komnini
* Evdokiya Komnini — Candaroğlu Adil bəylə evləndirilmişdir.

## Mənbə
* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar
III Andronik (Trabzon imperatoru)

**III Andronik Komnenos** () () — 10-cu Trabzon imperatoru.

## Həyatı
Atası Trabzon imperatoru II Aleksey, anası isə Mesxeti atabəyi I Bekanın qızı Ciacak Cakelidir. Atasının 1330-cu ildə vəfatının ardından taxta çıxmışdır. İlk iş olaraq qardaşları Mixail və Qriqorini edam etdirmiş, digər qardaşı Vasiley isə vaxtilə əmisi Mixailin etdiyi kimi, qaçaraq Bizans imperatoruna sığınmışdır.

20 ay davam edən qısa səltənətində imperiya daxili çəkişmələrə şahid oldu. 8 yanvar 1332-ci ildə atası kimi babun taunu səbəbilə vəfat etmişdir. Ölümündən sonra nikahdan kənar doğulan oğlu Manuel taxta çıxmışdır.

## Ailəsi
* II Manuel

## Mənbə
* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar
II Manuil (Trabzon imperatoru)

**II Manuel Komnenos** ()() — 11-ci Trabzon imperatoru.

## Həyatı
Trabzon imperatoru III Andronikin nigahdan kənar doğulan oğludur. Atasının ailə daxili cinayətlərlə keçən 20 aylıq səltənətinin ardından 8 yaşında ikən taxta çıxarıldı. O əsnada imperiyada yaranan siyasi boşluqdan istifadə edən türkmənlər Trabzona hücum etdi, xeyli qənimət ələ keçirsələr də, ağır itkilərlə geri çəkildilər.

Ancaq saray daxilindəki Bizanspərəst əyanların, Konstantinopola qaçan əmisi Vasileyə yazdıqları səltənətə dəvət məktubunun ardından taxtdan endirilərək həbs olundu. Saraydakı bütün tərəfdarları edam edilən II Manuel Komnenos bir il sonra əmisinin əmirylə edam olundu.

## Mənbə

* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar
Fərid

**Fərid** ( (Farid) – tək, misilsiz, nadir, yeganə) — Azərbaycanda geniş istifadə olunan ərəb mənşəli kişi adıdır.

* Fərid Fərcad
* Fərid Kazakov 
* Fərid Ağamoğlanov
* Fərid Bədəlov
* Fərid Macari
* Fərid Ulami
* Fərid Əliyev (general)

## Həmçinin bax
* Fəridə

## İstinadlar
Giorgi

**Giorgi** — ad.

* Giorgi Vaşadze
* Giorgi Çanturiya
* Giorgi Çauçidze
* Giorgi Şarvaşidze
* Giorgi Pirpasopulos
* Giorgi Tevzadze

## Həmçinin bax
* Georgi

## İstinadlar
Kaoru

**Kaoru** — Yapon adı.

* Kaori Naqamine
* Kaoru Kadohara
* Kaoru Kakinami
* Kaoru Naqadome

## İstinadlar
Karina

**Karina** — ad.

* Karina Kapur — Hindistan kino aktrisası.  
* Karina Lixvar — İsraili təmsil edən bədii gimnast.  
* Karina Lipiarska — Polşalı oxatan.  
* Karina Qarsiya — Boliviyalı atıcı.  
* Karina Qoriçeva — qazax ağır atleti 
* Karina Aznavuryan — Rusiyanı təmsil edən qılıncoynatma idmançısı, ikiqat Olimpiya çempionu (2000, 2004) 
* Karina Maruyama — keçmiş Yaponiya qadın futbolçusu.
Kazuki

**Kazuki** — Yapon adı.

* Kazuki Yoşinaqa — Yaponiyalı şort-trekçi. 
* Kazuki Naqasava — Yaponiya futbolçusu. 
* Kazuki Qanaha — Yaponiya futbolçusu.
Aydın Məmmədov (dövlət xadimi, 1932)

**Aydın Yusif oğlu Məmmədov** () — Azərbaycan dövlət xadimi, "Azərbxariciticarət" Birliyinin baş direktoru, Azərbaycan SSR Xalq Nəzarəti Komitəsinin sədri (1988–1990), Azərbaycan SSR əhaliyə məişət xidməti naziri (1983–1986), Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mingəçevir Şəhər Komitəsinin (1981–1983) və Oktyabr Rayon Komitəsinin (1968–1971) birinci katibi, Bakı Şəhər Zəhmətkeş Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri (1971–1978), Azərbaycan SSR maarif nazirinin müavini (1964-cü ildən), Azərbaycan LKGİ Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin VIII, IX, X, XI və XII çağırış deputatı.

## Həyatı
Aydın Yusif oğlu Məmmədov 1932-ci ildə Gürcüstan Sovet Sosialist Respublikasının Marneuli rayonunun Kəpənəkçi kəndində doğulmuşdur. 1956-cı ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunda ali təhsilini tamamlamışdır. O, həmçinin 1960–1964-cü illərdə Sov. İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbində ali təhsil və Sov. İKP MK yanında İctimai Elmlər Akademiyasında aspirantura təhsili almışdır. İqtisad elmləri namizədidir.

Aydın Məmmədov 1956-cı ildən əmək fəaliyyətinə başlamışdır.

## Siyasi fəaliyyəti

### Sovet dövrü
Aydın Məmmədov 1957-ci ildən Azərbaycan LKGİ Sumqayıt Şəhər Komitəsinin birinci katibi, Azərbaycan LKGİ Mərkəzi Komitəsinin ikinci, sonra isə birinci katibi vəzifələrini daşımışdır.

Aydın Məmmədov 1958-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü olmuşdur.

Aydın Məmmədov 1964-cü ildən Azərbaycan SSR maarif nazirinin müavini, 1968-ci ildən Azərbaycan Kommunist Partiyası Oktyabr Rayon Komitəsinin birinci katibi, 1971-ci ildən Bakı Şəhər Zəhmətkeş Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri, 1981–1983-cü illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mingəçevir Şəhər Komitəsinin birinci katibi, 1983-cü ildən isə Azərbaycan SSR əhaliyə məişət xidməti naziri vəzifələrini daşımışdır.

Aydın Məmmədov 12 dekabr 1988-ci ildə Azərbaycan SSR Xalq Nəzarəti Komitəsinin sədri təyin olunmuşdur.

Aydın Məmmədov Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü olmuşdur. O, həmçinin Azərbaycan SSR Ali Sovetinin VIII, IX, X və XI çağırış deputatı olmuşdur.

### Müstəqillik dövrü
Aydın Məmmədov 1990-cı ildə Azərbaycan Ali Sovetinin XII çağırış deputatı seçilmişdir. O, 7 fevral 1991-ci ildə Dövlət idarəetmə sisteminin təkmilləşdirilməsi ilə əlaqədar Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına (Əsas Qanununa) dəyişikliklər və əlavələr haqqında Qanun layihəsinin işlənib tamamlanması üzrə yaradılmış Redaksiya komissiyasının üzvü təyin olunmuşdur.

Aydın Məmmədov 1990-cı illərdə "Azərbxariciticarət" Birliyinin baş direktoru olmuşdur, lakin "Azərbaycan Respublikası xalq deputatının statusu haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun 36-cı maddəsinə əsasən o, Azərbaycan Ali Sovetinin sədri Rəsul Quliyevin 26 iyul 1994-cü ildə imzaladığı 870 nömrəli qərara əsasən bu vəzifəsindən azad edilmişdir.

## Təltifləri
Aydın Məmmədov "Oktyabr inqilabı" ordeni, "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni və digər medallarla təltif olunmuşdur.

## İstinadlar
Mehmet

**Mehmet** — türk kişi adı.

* Mehmet Akif Ərsoy — Türk şairi, baytar, müəllim, vaiz, hafiz, Quran tərcüməçisi 
* Mehmet Kaplan — Türk əsilli İsveçli siyasətçi.
* Mehmet Əli Ağca — Türk əsilli məhkum
* Mehmet Gün — Türk əsilli rəssam.
* Mehmet Harmancı — Əslən Kipr türkü olan siyasətçi
* Mehmet Korhan Fırat — Türkiyəli aktyor.  
* Mehmet Yıldız — Futbolçu  
* Mehmet Müəzzinoğlu — Türkiyənin səhiyyə naziri (2013–2016).
* Mehmet Tuğrul Gücük — Türk əsilli Diplomat
* Mehmed Hanciç
* Mehmet Arif Örgüç
* Mehmet Emin Koral
* Mehmet Emin Yazqan
* Mehmet Emin Çolağoğlu
* Mehmet Kənan Dalbaşar
* Mehmet Muhiddin Kurtiş
* Mehmet Xeyri
* Mehmet Xeyri Tərxan
* Mehmet Əli (əsgər)
* Mehmet Öz
Los Maçukos

**Los Maçukos** və ya **Kollau Espina** – İspaniyanın Kantabriya şəhərində, Pas Dağları kimi tanınan Kantabria dağlarının ən şərq nöqtəsində bir dağ keçidi. 

Dəniz səviyyəsindən 921 metr yüksəkdədir və Bustablado və San Roque de Riomiera kəndləri ilə əlaqədədir. Yamaclarının meylliyi 15-20% arasaındadır, amma bəzi nöqtələrdə bu göstərici 28%-ə qədər çata bilir.

İlk dəfə velosiped yarışlarında dağ 2017-ci ildə Vuelta a Espananın 17-ci mərhələsində istifadə olundu.Həmçinin 2019 Vuelta a Espananın final mərhələsidə Los Maçukosda nümayiş etdirilmişdi.

## İstinadlar
Laktasiya

Doğuşdan sonra demək olar ki, bütün dişi məməlilər süd vəzilərindən süd ifraz edərək balalarını qidalandırırlar. Bu dövrə laktasiya, ya da süd ifrazı dövrü deyilir. Əmizdirmə anaların balalarını südlə bəsləməsidir. Demək olar ki, bütün məməli növlərində süd məmə ucundan gəlir, lakin platipuslarda qarın altındakı dərialtı vəzilərdən ifraz olunur. Dyacopterus spadiceus yarasalarında isə laktasiya normal olaraq erkek fərdlərin funksiyasıdır.

Süd ifrazının və ya laktasiyanın üç mərhələsi mövcuddur:

#**Mammogenez**: Döşlərin böyüməsi və inkişafı;
#**Laktogenez**: Süd ifrazının başlanması;
#**Qalaktopoez**: Başlanmış süd ifrazının davamlılığıdır. Bu mərhələ prolaktin (PRL) və oksitosin tələb edir.

Qalaktoreya hormonal disbalans və ya qeyri-adi fizioloji stimullar nəticəsində bir çox məməli növünün erkək və ya dişilərində süd ifrazıdır.
Ana südü ilə qidalanma

**Ana südü ilə qidalanma**, yəni **laktasiya**, ana südünün körpəyə ötürülməsi prosesidir. Körpələr südü birbaşa döşdən əmə və ya süd nasosla sağılaraq körpəyə verilə bilər. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) tövsiyəsinə görə, ana südü ilə qidalanma körpənin doğulduğu ilk bir saat ərzində başlamalı və körpənin tələbatına uyğun davam etdirilməlidir. ÜST və digər səhiyyə təşkilatları ilk 6 ay ərzində yalnız ana südü ilə qidalanmanı tövsiyə edir. Bu o deməkdir ki, D vitamini istisna olmaqla başqa qida və içkilər verilmir. ÜST ilk 6 ay yalnız ana südü, daha sonra isə 2 yaş və daha artıq müddətdə əlavə qidalarla birlikdə ana südünün davam etdirilməsini tövsiyə edir. 2015-2020-ci illər arasında körpələrin yalnız 44%-i ilk altı ay ərzində müstəsna olaraq ana südü ilə qidalanmışdır.

Ana südü ilə qidalanma körpə və ana sağlamlığında əvəzolunmaz əhəmiyyətə malikdir. Statistik göstəricilərə əsasən, aşağı və orta gəlirli ölkələrdə ana südü ilə qidalanmanın geniş tətbiqi nəticəsində hər il təxminən 820,000 beş yaşadək uşaq ölümünün qarşısı alına bilər. Ana südü uşağın immun sistemini gücləndirərək tənəffüs yolları xəstəlikləri, otitis media (qulaq infeksiyası) və mədə-bağırsaq sistemi infeksiyalarına qarşı müqaviməti artırır. Qəfləti körpə ölümü sindromu (QKÖS) riski ana südü alan körpələrdə əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Tədqiqatlar göstərir ki, ana südü ilə qidalanan uşaqlarda allergik xəstəliklər, astma və şəkərli diabet kimi xroniki xəstəliklərin inkişaf riski daha aşağıdır. Ana südünün tərkibindəki bioloji aktiv maddələr uşağın beyin inkişafına müsbət təsir göstərir və koqnitiv funksiyaların formalaşmasına kömək edir. Uzunmüddətli müşahidələr göstərir ki, ana südü ilə qidalanma yeniyetməlik və yetkinlik dövründə piylənmə riskini azaldır. Bu üsul həmçinin ana orqanizmi üçün də faydalıdır və doğumdan sonrakı bərpa prosesini sürətləndirir.

## İstinadlar
Əhməd Dünyamalıyev

**Əhməd İsmayıl oğlu Dünyamalıyev** () — neftçi, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1971).

## Həyatı
1 may 1926-cı ildə Zəngilan rayonunun Malakeşin kəndində doğulub.

1944–1962-ci illərdə "Gürgan-neft" qazmakəşfiyyat trestində qazmaçı, 1962–1992-ci illərdə isə "Xəzər-dənizneft" birliyində buruq ustası işləmişdir.

1992-ci ildə Bakıda vəfat edib.

## Təltifləri
Lenin ordeni və medallarla təltif olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Maral Quliyeva

**Maral Bəyiş qızı Quliyeva** () — pambıqçı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1948).

## Həyatı
1921-ci ildə Zəngilan rayonunun Məmmədbəyli kəndində doğulub.

1948-ci ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı verilmişdir.

1969-cu ildə təqaüdə çıxmışdır.

1990-cı ilin noyabrında vəfat edib.

## Təltifləri
Lenin ordeni və medallarla təltif olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Morteza Purliqanci

**Morteza Pouraliganji** ( : مرتضی پورعلی‌گنجی ) hazırda Çin Superliqasında və İran milli komandasında Shenzhen FC -də oynayan iranlı peşəkar futbolçudur . O, İranı 2015 AFC Asiya Kuboku, 2018 FIFA Dünya Kuboku və 2019 AFC Asiya Kubokunda təmsil edib.

## İstinadlar
Ayta (tanrı)

**Ayta** və ya **Eyta** — etrusk mifologiyasında yeraltı dünyanın ilahi hökmdarı olan qədim yunan tanrısı Aidin qarşılığı.

## Təsviri
Ayta etrusklara aid məzar daşlarında yalnız bir neçə yerdə təsvir edilmişdir. Bunlara Orvietodakı Qolini türbəsi və Tarkviniyadakı II Orkus türbəsi addir. Ayta həmçinin, həyat yoldaşı Fersipneya (qədim yunan tanrısı Persefonanın etrusklardakı qarşılığı) ilə birlikdə təsvir edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Аита
Ay Tsin

**Ay Tsin** (), əsl adı **Tsyan Çjenxan** (; ) — Çin şairi. O, vətənpərvərlik mövzusunda "*Günə doğru*" (1938), "*Şimal*" (1939), "*Sübh xəbərləri*" (1943), "*Bahar*" (1956), "*Qayıdış nəğməsi*" (1980) şeir və şeirlər toplularının, "*Poeziya haqqında*" (1940) kitabının müəllifidir. Ay Tsin sərbəst şeir nəzəriyyəsinə mühüm töhfə vermişdir.

## Həyat və yaradıcılığı
Ay Tsin 27 mart 1910-cu ildə Tsin imperiyası ərazisində, Çjetszyan əyalətinin Çzinxua mahalında anadan olmuşdur. O, 1929-1932-ci illərdə Fransada təhsil almışdır. Tsin 1932-ci ildə Çinə qayıtdıqdan sonra "Homindan" partiyasına qarşı çıxmış və buna görə həbs olunmuşdur. O, 1935-ci ilə qədər həbsdə olmuşdur. Bu dövrdə Tsin şair kimi formalaşmışdır. 1936-cı ildə onun Çin kəndinin həyatına həsr olunmuş "Dayanxe" toplusu nəşr olunmuşdur.

Tsin Çin–Yaponiya müharibəsi illərində (1937–1945) vətənpərvərlik mövzusunda bənd və şeirlər yazmışdır: "*Günə doğru*" (1938), "*Şimal*" (1939), "*İkinci dəfə öldü*" (1939), "*Məşəl*" (1940), "*Zoya*" (1942), "*Sübh xəbərləri*" (1943) kolleksiyaları. O, 1949-cu ildə kommunist inqilabının qələbəsindən sonra sosializm quruculuğu, sülh uğrunda mübarizə, SSRİ ilə dostluq haqqında əsərlər yazmışdır: "*Qələbə yolunda*" (1950), "*Şən fəryadı*" (1953), "*Yaqut ulduzlar*" (1953), "*Seçilmiş şeirlər*" (1955), "*Bahar*" (1956). Tsin "*Poeziya haqqında*" (1940), "*Yeni ədəbiyyat. Məqalələr toplusu*" (1951) kitablarında əsas mövzunu nəzəriyyə məsələlərinə həsr etmişdir.

Çində sağçı ünsürlərə qarşı aparılan kampaniya zamanı Tsin mətbuatın hücumuna məruz qalmış və nüfuzdan düşmüşdür. O, 1958-1961-ci illərdə Mancuriyaya, oradan isə Sincana yerləşməyə göndərilmişdir. 1978-ci ilə qədər Çin hakimiyyəti Tsinin əsərlərinin nəşrini qadağan etmişdir. O, 1980-ci ildə "*Qayıdış mahnısı*" toplusunu ərsəyə gətirmişdir. Sərbəst şeir nəzəriyyəsi və praktikasına mühüm töhfə verən Ay Tsinin yaradıcılığında Emil Verxarn, Volt Vitmen, Vladimir Mayakovskinin təsiri olmuşdur.

Ay Tsin 1996-cı ildə Pekin şəhərində xəstəxanada vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* *Черкасский Л. Е. *Ай Цин — подданный Солнца: Книга о поэте. — М.: Наука, 1993.
* *Chinese Writers on Writing* featuring Ai Qing. Ed. Arthur Sze. (Trinity University Press, 2010).
*

## Xarici keçidlər

* ''Columbia Encyclopedia''
* Obituary
* Obituary
* Ai Qing Museum
Aytodor

**Aytodor** (, , , ) — Ukraynada, Krımın cənubunda, Yaltanın 8,5 km cənub-qərbində burun. Qərbdən Yalta körfəzini bağlayır. Aytodor adı yunanca "Müqəddəs Feodor" deməkdir.

## Təbiəti
İllik orta yağıntının miqdarı 400 mm-dən az olan Aytodor burunu, Sarıç burunu ilə birlikdə Krımın cənub sahilindəki ən quraq yerlərdən biridir. Aytodorda şirin su yoxdur. Bura Aypetridəki mənbələrdən su təchizatı ilə təmin edilir. Krımın ən qədim ağaclarından biri, 1,000 ildən çox yaşı olan Yustinian püstəsi buradadır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər

* 
* 
*
Ay Xanım

**Ay Xanım** (, ) — Əfqanıstanın şimalında, Pənc çayının sol sahilində, Kökçə çayının mənsəbində yerdə kənd. Ay Xanım yaxınlığında 1965–1978-ci illərdə aparılan qazıntılar nəticəsində Yunan-Baktriya şəhəri aşkar edilmişdir. Bu, həmin mədəniyyətə məxsus məlum olan ən qədim yaşayış məntəqəsidir. Alimlər buranın Oksiana İsgəndəriyyəsi () olduğunu güman edir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* *Afghanistan: Hidden Treasures from the National Museum, Kabul* (2008). Eds., Friedrik Hiebert and Pierre Cambon. National Geographic, Washington, D. C. .

## Xarici keçidlər

* Ai-Khanum, the Capital of Eucratides on Ancient History Encyclopedia
* Ai-Khanoum archaeological site photographs
* Ai-Khanoum and vandalization during the Afghan war page not found
* The Hellenistic Age
* Afghan Treasures
* 3-D reconstruction of Ai-Khanoum
* Livius.org: Alexandria on Oxus 
* Afghanistan: Crossroads of the Ancient World Surviving treasures from the National Museum of Afghanistan, at The British Museum, 3 March – 17 July 2011
Oksiana

**Oksiana** — Amudərya çayını əhatə edən region. Çay Əfqanıstanın şimalından Tacikistan və Özbəkistan sərhədləri boyunca, şimal-qərbdən Türkmənistana, Aral dənizinə doğru axır. Qədim dövrlərdə çay yunanca Oksus kimi tanınırdı.

Robert Bayron 1933–1934-cü illərdə İran və Əfqanıstana on aylıq səyahətini təsvir edən "*Oksianaya gedən yol*" kitabında Oksiana haqqında yazmışdır.

## İstinadlar
Guido Rokka

**Guido Rokka** () — italyan yazıçısı.

## Əsərləri
* L'importanza di avere un cavallo (racconto), 1950 (poi Milano, Mursia, 1962)
* Si spensero i fuochi, Genova, Seit, 1951. (romanzo)
* La ragazza imprudente, Milano, Corticelli, 1956.

## Həmçinin bax
* Milan
* İtaliya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ayvasedapur

**Ayvasedapur** () — Rusiyada, Yamalo-Nenets Muxtar Dairəsinin Purovski rayonunun ərazisindən axan çay. Çayın uzunluğu 178 kilometrdir. Su hövzəsinin sahəsi 26,100 km2-dir. Orta su sərfi 260 m3/s təşkil edir.

Pur çayının sağ qolu olan Ayvasedapur Tarko-Sale şəhəri yaxınlığında Pyakupur ilə birləşir. Etıpur və Erkalnadeypur çaylarının birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Çay əsasən qarla qidalanır, mənsəbindən 280 kilometr aralıda gəmiçiliyə yararlıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Çarlz Ayvz

**Çarlz Edvard Ayvz** (; ) — ABŞ bəstəkarı. O, müasir ABŞ bəstəkarlıq məktəbinin yaradıcılarından biridir. Ayvz 1898–1915-ci illərdə 5 simfoniya, ardınca kamera-instrumental əsərlər, mahnılar bəstələmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* *Ивашкин А.* Чарльз Айвз и музыка XX века. Москва: Советский композитор, 1991.
* *Шнеерсон Г. M.* Айвс Чарлз Эдуард // Музыкальная энциклопедия в 6 томах. М.: БСЭ, 1973—1982, Т. 1, с. 74-75.
* 
* *Рахманова М.* Чарльз Айвс // Советская музыка, 1971, № 6, с. 97-108.
* *Cowell H. Cowell S. R.* Charles Ives and His Music. New York: Oxford UP, 1955.
* *Rossiter F. R.* Charles Ives and his America. New York: Liveright, 1975.
* *Block G.* Charles Ives: a bio-bibliography. New York: Greenwood Press, 1988.
* *Burkholder J. P.* All Made of Tunes: Charles Ives and the Uses of Musical Borrowing. New Haven: Yale UP, 1995.
* Charles Ives and his world, ed. by J. Peter Burkholder. Princeton (NJ): Princeton University Press, 1996 (сборник статей).
* *Swafford J.* Charles Ives: A Life with Music. New York: W. W. Norton, 1996.
* *Sherwood G.* Charles Ives: a guide to research. New York : Routledge, 2002.
* *Copland A.* The Ives case in our new music, N. Y., 1941.
* Letters from Ch. Ives to N. Slonimsky, в кн.: Slonimsky N., Music since 1900, N. Y., 1971, p. 1318-48.

## Xarici keçidlər

* Чарлз Айвз — биография на русском языке / Специальное радио, 2009
Kazimej Aydukeviç

**Kazimej Aydukeviç** (; ) — Polşa məntiqçisi və filosofu. O, məntiq üzrə Lvov-Varşava məktəbinə mənsubdur. Aydukeviç dilin semantik nəzəriyyəsini işləyib hazırlamışdır. Onun əsas iş sahəsi məntiqin fəlsəfi şərhidir.

## Həyatı
Kazimej Aydukeviç 12 dekabr 1890-cı ildə, o zaman Avstriya-Macarıstan ərazisində olan Ternopol şəhərində dövlət xadimi Bronislav Aydukeviç və Maqdalena Qartnerin ailəsində anadan olmuşdur. O, Krakovda ibtidai məktəbi və Lvovda gimnaziyanı bitirmişdir. Aydukeviç 1908-ci ildə Lvov Universitetinə daxil olmuş və burada fəlsəfə, məntiq, riyaziyyat üzrə təhsil almışdır. O, 1912-ci ildə Tvardovskinin rəhbərliyi ilə yazdığı "Kantın fəzanın apriorizminə görə kosmos anlayışının genezisi ilə bağlı" adlı dissertasiyasını müdafiə edərək fəlsəfə doktoru dərəcəsi almış, təhsilini Göttingen Universitetində davam etdirmişdir..

Kazimej Aydukeviç 1922–1925-ci illərdə Lvov Universitetində dosent olmuşdur. O, 1925–1939-cu illərdə Varşava və Lvov universitetlərində professor kimi çalışmışdır.

## Kompozisiyalar
* Dünyanın mənzərəsi və konseptual aparat

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*  — С. 117—126.
* 
*  — С. 204—216.
* 

## Xarici keçidlər

* Айдукевич
*
İrina (Trabzon imperatriçası)

**İrina Paleoloq** () () — 13-cü Trabzon imperatriçası.

## Həyatı
Bizans imperatoru III Andronikin nikahdan kənar doğulan qızıdır. Həyatı haqqında yetərli məlumat yoxdur. 1335-ci ildə Bizans və Trabzon imperiyaları arasında qurulan ittifaqa əsasən, Trabzon imperatoru Vasileylə evləndirildi. Ancaq çox keçmədən əriylə münasibətləri pisləşdi. Belə ki, İrinadan boşanmaq niyyətinə düşən Vasiley Komnenosun İrini adlı məşuqəsi var idi və bu məşuqəsindən övladları dünyaya gəlmişdi. Trabzon kilsəsi tərəfindən nikahları pozulsa da, Konstantinopol baş patriarxı bunu qəbul etmədi.

Nikahının ləğv edilməsinə baxmayaraq Trabzonda nüfuz sahibi olan İrina Paleoloq 6 aprel 1340-cı ildə ərini zəhərləyərək öldürdü və tərtib etdiyi saray çevrilişiylə taxtı ələ keçirdi. Ancaq Komnenos sülaləsinə mənsub deyildi və imperatorun ölümündə təqsirləndirilirdi. Bu səbəblə hakimiyyətini təmin etmək üçün mərhum ərinin məşuqəsini və ondan doğulan övladlarını Konstantinopola göndərərək onları atasının nəzarətində saxladı. Həm Trabzondakı vəziyyətini sabitləşdirmək, həm də dövlət idarəsində ona kömək etməsi üçün atasından Bizans zadəganlarından birini ona ər olaraq seçməsini istəsə də, III Andronik bir müddət sonra vəfat etdi (15 iyun 1341).

Yerli əsilzadələrin başlatdığı üsyan 1340-cı ilin iyununda amansızlıqla yatırıldı. Belə ki, monastıra sığınan zadəganlar içəridə ikən monastır top atəşiylə dağıdıldı. Ancaq daha sonra hücum edən türkmənlər tərəfindən Trabzon talanaraq yandırıldı. Üstəlik o əsnada şəhərdə yayılan epidemiya səbəbilə hər yer insan və heyvan cəsədləriylə doldu.

Monastır qətliamından qaça bilən əsilzadələr bir araya gələrək bu fəlakətdən çıxış yolu olaraq imperator II Alekseyin qızı və o əsnada kilsədə rahibə olaraq yaşayan Anna Komninini taxta çıxarmağı planlaşdırdılar. Rahibəlikdən əl çəkdirilən Anna Komnini imperiyanın şərq torpaqlarında yeni imperatriça elan olundu. Buna cavab olaraq İrina Paleoloq əsir alınan bəzi əsilzadələri edam etdirdi. Buna baxmayaraq Anna Komnininin Trabzona gəlişinin qarşısını ala bilmədi. Yeni imperatriça 17 iyul 1341-ci ildə şəhərə daxil oldu. Ələ keçirilən İrina Paleoloq Konstantinopola — ögey qardaşı V İohannın yanına göndərildi. Qalan həyatıyla bağlı məlumat yoxdur.

## Mənbə
* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar
III İohann (Trabzon imperatoru)

**III İohann Komnenos** ()() — 15-ci Trabzon imperatoru.

## Həyatı
Atası Trabzon imperatoru II Alekseyin Konstantinopoldakı oğlu Mixail, anası isə Bizanslı saray əyanlarından Konstantin Akropolisin qızı Akropolitissadır. Uşaqlıq illəri Konstantinopolda keçdi. Atası Mixailin 1342-ci ildə Trabzona səltənətə çağırılması və daha sonra həbs edilməsinin ardından imperatriça Annanın əleyhdarları tərəfindən taxta namizəd göstərildi.

Saray əyanlarının səltənətə dəvət məktubunu almasının ardından İohann Komnenos Genuya və Bizans gəmiləriylə Trabzona yola düşdü. 3 sentyabr 1342-ci ildə şəhərə daxil oldu və taxtı ələ keçirdi. Anna Komnini boğularaq öldürüldü, tərəfdarları isə edam edildi.

2 illik qısa səltənətində mühüm hadisə baş verməmişdir. Əyləncə və ziyafətlərlə keçən lüks həyat tərzindən şikayətlənən yerli xalq tərəfindən 3 may 1344-cü ildə taxtdan endirildi və sürgündə saxlanılan atası Mixail taxta çıxarıldı. Əvvəlcə Konstantinopola, 1345-ci ildə isə Hadrianopola sürgün edildi. 1357-ci ildə sürgündən qaçdı və bir müddət izini itirdi. 1362-ci ildə Sinop yaxınlığında vəfat etmişdir.

## Mənbə

* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar
Mixail (Trabzon imperatoru)

**Mixail Komnenos** () () — 16-cı Trabzon imperatoru.

## Həyatı
Atası Trabzon imperatoru II İohann, anası isə Bizans imperatoru VIII Mixailin qızı Evdokiya Paleoloqdur. Atasının vəfatının ardından qardaşı Aleksey taxta çıxmış, Mixail isə anasıyla birlikdə babasının yanına — Konstantinopola getmişdir. 1341-ci ilədək burada qalan Mixail Bizanslı saray əyanlarından Konstantin Akropolisin qızı Akropolitissa ilə evləndi və bu evlilikdən gələcəkdə sələfi olacaq oğlu İohann dünyaya gəldi.

Qardaşı oğlu Vasileyin ölümündən sonra Trabzonda tək qalan və hakimiyyəti ələ alan xanımı İrinayla evləndirilməsi məqsədilə 1341-ci ildə Trabzona yola düşmüş, ancaq o Trabzona çatana qədər İrina taxtdan endirilmişdir. Yeni imperatriça Anna Komnini tərəfindən həbs olunan Mixail imperiyanın şərq torpaqlarına sürgün edildi. Çox keçmədən saray əyanlarının göndərdiyi səltənətə dəvət məktubuyla o əsnada Konstantinopolda olan oğlu İohann Genuyalıların dəstəyilə taxta çıxarıldı. Oğlunun taxta çıxmasına baxmayaraq sürgündən qaytarılmadı. Cəmi 2 il sonra əyləncə və ziyafətlərlə keçən lüks həyat tərzindən şikayətlənən yerli xalq tərəfindən oğlu III İohann 3 may 1344-cü ildə taxtdan endirildi və sürgündə saxlanılan Mixail taxta çıxarıldı.

Son 5 il ərzində 5 imperator dəyişən və hakimiyyət üzərində nüfuz sahibi olan Trabzon zadəganlarının mövqeyini zəiflətdi. Ən yaxın tərəfdarlarından olan və səltənətinin ilk illərində dövlət idarəsini əlində saxlayan Niketas və oğlunu 1345-ci ildə həsb etdirdi. Bütün bu hadisələr əsnasında yaranan siyasi boşluqdan istifadə edən türkmənlər 1346-cı ildə indiki Orduya bağlı 2 qalanı ələ keçirdilər. 1348-ci ildə baş tutan və 3 gün davam edən türkmən axınlarının isə qarşısı çətinliklə alındı. Həmin il baş tutan Genuya işğalı zamanı isə imperiyanın ikinci böyük şəhəri olan Karesus (indiki Giresun) işğal olundu. Bağlanan sülh qarşılığında Karesus şəhəri geri alınsa da, Genuyanın Qara dənizdəki hakimiyyəti tanındı.

13 dekabr 1349-cu ildə sürgündən qaçan Niketas tərəfindən taxtdan zorla endirildi və qardaşı oğlu Vasileyin Konstantinopolda olan oğlu Aleksey taxta çıxarıldı. Mixail isə kilsəyə qapadılaraq rahib olmağa zorlandı. 1351-ci ildə Konstantinopola göndərilən Mixail Bizans imperatoru V İohann tərəfindən azad edildi. Bir ara yenidən hakimiyyəti ələ almağa cəhd etsə də, bu cəhdi uğursuz oldu. Ölüm tarixi bilinmir.

## Ailəsi
* III İohann

## Mənbə
* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar
III Aleksey (Trabzon imperatoru)

**III Aleksey Komnenos** () () — 17-ci Trabzon imperatoru. Ən uzun müddət hakkimiyyətdə qalan Trabzon imperatorudur.

## Həyatı
Atası Trabzon imperatoru Vasiley, anası isə onun məşuqəsi Trabzonlu İrinidir. Əsl adı İohanndır. Atasının öldürülməsindən sonra taxtı ələ keçirən ögey anası imperatriça İrina tərəfindən o və qardaş-bacıları analarıyla birlikdə Konstantinopola girov göndərildi. Bu müddət ərzində Trabzon taxtı 4 dəfə əl dəyişdirdi. Nəhayət 13 dekabr 1349-cu ildə taxtdan endirilən atasının əmisi Mixail Komnenosun yerinə Trabzon taxtına dəvət edildi. Bizans imperatoru VI İohannın dəstəyilə dərhal yola düşdü və 22 dekabrda Trabzona daxil oldu. 21 yanvar 1350-ci ildə baş tutan tacqoyma mərasimiylə babası II Alekseyin şərəfinə Aleksey adını aldı və ***III Aleksey*** adıyla taxta çıxdı.

Bizans imperatoru VI İohann ilə yaxın münasibətlər saxlayan Aleksey Komnenos 20 sentyabr 1351-ci ildə imperatorun qohumu olan Teodora Kantakuzinlə evləndi. Bundan başqa qonşu dövlətlərlə də dost münasibətlər saxladı. Bacısı Mariya Ağqoyunlu bəyi Fəxrəddin Qutlu bəylə, kiçik bacısı Helena isə Gürcü çarı V Baqratla evləndirildi.

Vaxtilə sələfləri Mixail Komnenos və III İohannı taxtdan endirən Nekitasla mübarizə apardı. Nəticədə onu əsir alaraq Trabzona gətirdi. Bu əsnada Kerasus (indiki Giresun) geri alındı. Beləcə, 15 illik daxili çəkişmələr dövrü sonlandı. Daha sonra türkmənlərlə mübarizəyə başlayan Aleksey Komnenos 1355-ci ildə türkmən əmiri Hacı Ömər bəyə məğlub oldu. Türkmənlərin hücumları bacısı Teodoranın 1358-ci ildə Hacı Ömər bəylə evləndirilməsiylə dayandırıldı.

20 mart 1390-cı ildə vəfat etdi və yerinə oğlu Manuel taxta çıxdı.

## Ailəsi

### Xanımları
* Teodora Kantakuzin — Bizans imperatoru VI İohannın qohumudur. 20 sentyabr 1351-ci ildə evlənmişdir.
* …. — Trabzonlu məşuqəsidir. Böyük oğlu Andronikin anasıdır.

### Övladları
* Andronik Komnenos (d. 1355 — ö. 1376) — Nikahdan kənar oğludur. Gürcü çarı IX Davidin qızı Evdokiya ilə evləndirildi.
* Anna Komnini (d. 1357 — ö. 1406) — Gürcü çarı V Baqratla evləndirildi.
* Vasiley Komnenos (d. 1358 — ö. 1377)
* III Manuel
* Evdokiya Komnini — öncə əmir Tacəddin bəylə, daha sonra 1387-ci ildə serb maqnatı Konstantin Draqasla evləndirildi.
* Mariya Komnini — türkmən əmiri Süleyman bəylə evləndirildi.
* … Komnini — Ərzincan əmiri Mutahharten bəylə evləndirildi.
* Despina Komnini

## Mənbə
* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar
Dünya ölkələrində insan haqlarının vəziyyəti ilə bağlı hesabatlar

**Dünya ölkələrində insan haqlarının vəziyyəti ilə bağlı hesabatlar** —  ABŞ Dövlət Departamentindən Konqresə dünyanın qalan ölkələrində insan haqlarının vəziyyəti ilə bağlı illik hesabatlar. Dövlət Departamentinin Demokratiya, İnsan Haqları və Əmək Bürosu tərəfindən hazırlanmışdır. Ölkə hesabatları bir-biri ilə müqayisə edilmir. Рesabatlar 1977-ci ildən nəşr olunur.

Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi 2020-ci il hesabatına cavab olaraq bildirib ki, “müxtəlif dövlətlərdə insan hüquqlarının vəziyyətini qiymətləndirmək baxımından Amerika Birləşmiş Ştatlarının təlimatları ikili standartlarla doymuşdur, bu dövlətlər strateji planlara əməl edib-etməməsindən asılı olaraq çox kinli şəkildə yaxşı və pisə bölünür.”. Çeçenistanın rəhbəri Ramzan Kadırov 2012-ci ildə hesabatı şərh edərkən bildirmişdi ki, “Çeçenistanda hər yerdən daha çox insan hüquqlarına hörmət edilir”. Rusiya daha əvvəl onunla bağlıilə bağlı hesabatları tənqid etmişdir. 

Çin Xalq Respublikasının Dövlət Şurası, 2020-ci ilə qədər Amerikanın iyirmi ikinci ildirki hesabatlarına özünün ABŞ İnsan Hüquqları Hesabatı ilə cavab vermişdir.

Həmçinin, 2012-ci ildəki hesabatlar Venesuela və Şimali Koreya tərəfindən rəsmi tənqidlərə məruz qalmışdır. Bundan əvvəl Slovakiya, Bolqarıstan, Misir, Kuba, Kolumbiya, Ekvador, Liberiya, Efiopiya, Şri-Lanka, Sudan, İran, Vyetnam da onlara qarşı tənqidi münasibəti qeyd etmişdir.
## İstinadlar
Anna (Trabzon imperatriçası)

**Anna Komnini** () () — 14-cü Trabzon imperatriçası.

## Həyatı
Atası Trabzon imperatoru II Aleksey, anası isə Mesxeti atabəyi I Bekanın qızı Ciacak Cakelidir. Atasının səltənətində rahibə olaraq kilsədə yaşamağa başladı. Atasının 1330-cu ildə vəfatının ardından qardaşı III Andronik, onun oğlu II Manuel, daha sonra isə digər qardaşı Vasiley taxta çıxdı. Ancaq Vasileyin Bizanslı xanımı tərəfindən zəhərlənməsi və daha sonra xanımı İrinanın taxtı ələ keçirməsiylə saray əyanları tərəfindən taxta namizəd görüldü. Bu səbəblə yaşadığı kilsəyə axın edən saray əyanlarının təkidiylə taxt iddiasını irəli sürdü. 17 iyul 1341-ci ildə Trabzona daxil olan Anna və birlikləri Gürcü çarı V Qriqoridən aldığı siyasi və hərbi dəstəklə hakimiyyəti ələ aldı. İrina Paleoloq həbs edildi.

Bu əsnada Annanın Konstantinopolda əsir tutulan əmisi Mixail İrina Paleoloqla evləndirilməsi məqsədilə yola düşmüş, Annanın taxta çıxdığı günlərdə Trabzona gəlmişdi. Ancaq hadisələrin ardından o və yanında gətirdiyi Bizans əsilzadələri həbs edildi. Sabiq imperatriça İrina Konstantinopola — qardaşı V İohannın yanına göndərildi. Mixail isə sürgün olundu.

Apardığı daxili siyasət və türkmənlərə qarşı qazandığı qələbələrə baxmayaraq qadın bir hökmdarı qəbul etmək istəməyən bəzi saray əyanları sürgün edilən Mixailin Konstantinopoldakı oğlu İohannı taxta dəvət etdilər. Genuya və Bizans gəmiləriylə Trabzona yola düşən İohann 3 sentyabr 1342-ci ildə şəhərə daxil oldu və taxtı ələ keçirdi. Anna Komnini boğularaq öldürüldü, tərəfdarları isə edam edildi.

## Mənbə
* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar
III Manuil (Trabzon imperatoru)

**III Manuel Komnenos** () () — 18-ci Trabzon imperatoru.

## Həyatı
Atası Trabzon imperatoru III Aleksey, anası isə Teodora Kantakuzindir. 1377-ci ildə böyük qardaşı Vasileyin ölümüylə vəliəhd elan edildi. Elə həmin il atasının nikahdan kənar oğlu Andronikin dul xanımı və Gürcü çarı IX Davidin qızı olan Evdokiya ilə evləndirildi. Atasının 1390-cı ildə vəfatının ardından taxta çıxdı. 1395-ci ildə Bizanslı məşhur Dükas ailəsinə mənsub Anna Filantropeylə evləndi və ilk evliliyindən doğulan oğlu Alekseyi ortaq imperator elan etdi.

Osmanlıların Avropa və Asiyada genişlədiyi illərdə Osmanlı sultanı İldırım Bəyazidin Anadolu bəyliklərinə qarşı başlatdığı siyasətdən çəkinməyə başlayan Manuel Komnenos Orta Asiyadan gələn Əmir Teymurun təbəəliyini qəbul etdi. Üstəlik onun Osmanlılar üzərinə çıxdığı səfərdə 20 döyüş gəmisi olaraq itaətkarlığını göstərdi. Osmanlıların Ankara döyüşündəki (1402) məğlubiyyətinin ardından Anadoluda güc qazanan Manuel Komnenos, Əmir Teymurun ölümüylə bölgədə söz sahibi oldu.

5 mart 1417-ci ildə vəfat edən Manuel Komnenosun yerinə oğlu Aleksey taxta çıxdı. Ölümündə oğlunun əlinin olduğu qeyd edilir.

## Ailəsi

### Xanımları
* Evdokiya Baqrationi — 1377-ci ildə evlənmişdir. Gürcü çarı IX Davidin qızıdır.
* Anna Filantrope — 1395-ci ildə evlənmişdir. Bizanslı məşhur Dükas ailəsinə mənsubdur. Övladı olmamışdır.

### Övladları
* IV Aleksey

## Mənbə
* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar
Anam (teleserial, 2018)

**Anam** (, ) — 2018-ci ildə Şəbəkə 3 kanalında yayımlanmağa başlayan İran istehsalı dram serialı.

Serial İranın Şərqi Azərbaycan əyalətinin Kəleybər şəhərində, Nüvədi kəndində və Tehranda çəkilib.

## Məzmun
Macəralı və çətin bir həyat yaşayan, iradəsinə arxalanaraq özünə və ailəsinə sülh və rahatlıq gətirməyi bacaran Maral adlı orta yaşlı qadının həyat hekayəsidir. Lakin onun sirrinin üstünün açılması onu bu rahatlıqdan məhrum edir və həyatını yenidən çox çətinləşdirir. Başa düşür ki, onu sevən hər kəs ona dəfələrlə xəyanət edib. Ona görə də ondan haqsız yerə alınan hər şey üçün mübarizə aparmağa qərar verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Boruto: Naruto Next Generations

— Ukyō Kodachi və Masashi Kishimoto tərəfindən yazılmış manqa seriyasıdır. Seriya 2016-cı ilin may ayından etibarən Shueisha's Weekly Shōnen Jump və daha sonra V Jump-da dərc edilmişdir. Serial Naruto seriyasının davamıdır və Naruto Uzumaki'nin oğlu Boruto Uzumaki və onun ninja komandasına diqqət yetirir.

*Boruto*, *Naruto* seriyasının davamı üçün Şueisha'nın Kişimoto'ya təklifindən qaynaqlanır. Lakin Kişimoto bu təklifdən imtina edib və keçmiş köməkçisi Mikio İkemotoya təklifi geri götürməyi təklif edib. Pierrot tərəfindən istehsal olunan film 7 avqust 2015-ci ildə nümayiş olundu. 2017-ci ilin aprel ayından etibarən anime televiziya serialı adaptasiyası yayımlanır. *Boruto* filminin təkrarı kimi başlayan manqadan fərqli olaraq, anime Boruto və onun dostları sonrakı hekayə xəttində ninjaya çevrilməzdən əvvəl prequel kimi başlayır.

Pierrotun anime prequel həm yeni, həm də geri qayıdan personajlardan istifadə etdiyi üçün tərifləndi, lakin manqanın hekayəsinin daha çox baş qəhrəmana yönəldiyi üçün daha ciddi olduğunu qeyd etdi. Shueisha 2017-ci ilin yanvar ayından etibarən manqa seriyasının bir milyon nüsxəsini çıxardı.
IV Aleksey (Trabzon imperatoru)

**IV Aleksey Komnenos** () () — 19-cu Trabzon imperatoru.

## Həyatı
Atası Trabzon imperatoru III Manuel, anası isə Gürcü çarı IX Davidin qızı Evdokiya Baqrationidir. 1395-ci ildə atası tərəfindən ortaq imperator elan edildi. Atasının 1417-ci ildə ölümünün ardından idarəni təkbaşına ələ aldı. Atasının ölümündə əli olduğu ehtimal olunur.

Onun səltənətində Genuyalılarla 1418-ci ildə sülh bağlansa da, onlarla mübarizədə Venesiya ilə ittifaq quruldu. Digər tərəfdən şərqi Anadoluda güclənən Qaraqoyunlularla yaxın münasibətlər quruldu və 1420-ci ildə qızlarından birini Qaraqoyunlu sultanı Qara Yusifin oğlu Cahanşahla evləndirdi.

Apardığı evlilik siyasətləriylə qonşularıyla dost münasibət saxladı. Digər qızı Mariyanı 1428-ci ildə Bizans imperatoru VIII İohannla, Evdokiyanı isə italyan əsilli lord Nikol Krispo ilə evləndirdi.

## Övladları
* IV İohann
* Mariya Komnini (ö. 17 dekabr 1439) — 1428-ci ildə Bizans imperatoru VIII İohannla evləndirildi.
* Aleksandr Komnenos (d. 1405 — ö. 1459)
* David
* … Komnini — 1420-ci ildə Qaraqoyunlu sultanı Qara Yusifin oğlu Cahanşahla evləndirildi.
* Evdokiya Komnini — italyan əsilli lord Nikol Krispo ilə evləndirildi.

## Mənbə
* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar
V Aleksey (Trabzon imperatoru)

**V Aleksey Komnenos** ()() — 21-ci Trabzon imperatoru. 2013-cü ilin iyulunda Aleksey Komnenos, əmisi David və övladlarıyla birlikdə Şərqi Ortodoks Kilsəsi tərəfindən müqəddəs elan olundu.

## Həyatı
Atası Trabzon imperatoru IV Alekseyin oğlu və ortaq imperator olan Aleksandr Komnenosdur. Övladı olmayan əmisi IV İohannın səltənəti dönəmində atası vəliəhd və ortaq imperator elan edildi. Ancaq atasının gənc yaşda vəfatı səbəbilə, əmisi bu dəfə də onu vəliəhd elan etmişdir. Əmisinin ölümündən sonra 1460-cı ilin aprelində hələ 6 yaşında ikən taxta çıxarılsa da, bir neçə gün sonra digər əmisi David tərəfindən taxtdan endirildi.

Taxtdan endirildikdən sonra Trabzonda həbs edilən Aleksey Komnenos, bir il sonra Osmanlı sultanı Fateh Sultan Mehmedin Trabzonu fəth etməsinin ardından əmisi David və əmisinin ailəsiylə birlikdə İstanbula gətirildi. Burada yarı-qapalı həyat yaşayan Aleksey Komnenos 1 noyabr 1463-cü ildə əmisi David və onun övladlarıyla birlikdə edam olundu.

## Mənbə

* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar
Anya Teylor-Coy

**Anya-Cosefin Mari Teylor-Coy** (; ) — ABŞ-Britaniya-Argentina aktrisası. 

## Həyatı
Teylor-Coy 1996-cı il aprelin 16-da ABŞ-nin Florida ştatının Mayami şəhərində, keçmiş bankir Dennis Alan Teylor və psixoloq Cennifer Marina Coyun ailəsində doğulmuşdur. Onun atası ingilis və şotland mənşəli argentinalı olub, ingilis ata və ingilis-argentina əsilli ananın övladıdır. O, Mayamidə doğulmasını "təsadüfi hal" kimi qiymətləndirmişdir, belə ki, valideynləri həmin dövrdə şəhərdə istirahət edirdilər. Doğulduğu yerə əsasən, ölkənin "jus soli" (torpaq hüququ) vətəndaşlıq qanununa müvafiq olaraq Amerika vətəndaşlığını əldə etmişdir. O, altı bacının ən kiçiyidir və onlardan dördü atasının əvvəlki nikahındandır.

Teylor-Coy ailəsi ilə birgə Buenos-Ayres şəhərində məskunlaşmış və ailənin London şəhərinin Viktoriya rayonuna köçməsinə qədər altı yaşınadək "Northlands" təhsil müəssisəsində təhsil almışdır. İspan və ingilis dillərini mükəmməl səviyyədə mənimsəmişdir. O, "Hill House Beynəlxalq İbtidai Məktəbi"ndə və "Queen's Gate Məktəbi"ndə təhsil almış, məktəb tamaşalarında iştirak etmişdir. Təhsil aldığı müddətdə ictimai münasibətlərdə çətinliklərlə qarşılaşdığını xatırladır:

Teylor-Coy ilkin mərhələdə rəqs sənəti ilə məşğul olmuş, 15 yaşınadək balet təhsili almışdır. "Storm Management" agentliyinin təsisçisi Sara Dukas tərəfindən 17 yaşında, Londonun Naytsbric rayonunda yerləşən "Harrods" univermağının qarşısında öz iti ilə gəzərkən model kimi aşkar edilmişdir. O, aktyorluğun özünün ilkin peşə seçimi və yaradıcılıq istiqaməti olaraq qalması şərtilə agent şirkətlə müqavilə imzalamışdır. GCSE imtahanlarına hazırlaşdığı səbəbindən demək olar ki, imtina etdiyi "Downton Abbey" televiziya serialının reklam çəkilişləri zamanı Teylor-Coy, "Downton Abbey"nin aktyoru Allen Liç tərəfindən xüsusi diqqətə layiq görülmüşdür. Bu, onun çəkiliş heyəti üçün tapşırıqları yerinə yetirdiyi və Şeymus Hininin "Qazma" şeirini sınaq üçün səsləndirdiyi vaxt baş vermişdir. Bundan sonra o, hazırkı agent vasitəsilə aktrisa kimi fəaliyyətə başlamışdır.

## Filmoqrafiya

### Film

### Televiziya

### Musiqi videoları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
*
Cəhri rayonu

**Cəhri rayonu** — Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasında 1921–1933-cü illərdə mövcud olmuş inzibati vahid. İnzibati mərkəzi Cəhri kəndi olmuşdur.

## Tarixi
1921-ci ildə yaradılan Cəhri rayonuna aşağıdakı qəsəbə və kəndlər daxil edilib. Cəhri, Sust, Xıncab, Əznəburd (Çalxanqala), Payız, Sultanabad, Sələsüz, Türkeş, Badamlı, Şada, Gərməçataq, Buzqov, Sultanbəy, Qarabay, (Qaraboya) İtqıran qəsəbəsi, Çigin-Almalı, Ağxaç, Göynük.

1933-cü ildə isə Azərbaycanda yeni rayonlaşma aparıldı. Həmin vaxt Cəhri kəndi yeni yaradılan və mərkəzi Naxçıvan şəhəri olan Naxçıvan rayonuna daxil edildi.

## İstinadlar
Aza rayonu

**Aza rayonu** — Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasında 1921–1933-cü illərdə mövcud olmuş inzibati vahid. İnzibati mərkəzi Aza kəndi olmuşdur. Aza rayonuna 11 kənd daxil idi.

## Tarixi
1921-ci ildə yaradılan Parağa rayonuna aşağıdakı qəsəbə və kəndlər daxil edilib. Aza rayonu Yuxarı Aza, Aşağı Aza, Kələntər Dizə, Der, Baş Dizə, Sumbatan Dizə, Qoşadizə, Düylün, Düylün Dizə, Gilançay və Dəstə kəndlərini əhatə etmiş və 1930-cu ildə təşkil olunan Ordubad rayonunun tərkibinə daxil edilmişdir.

## İstinadlar