Kali (mifologiya)

**Kali** (sansritcə: काली, Kālī – "qara","zaman") hinduizmdə zaman, məhv, ölüm və qoruyucu ana funksiyalarını təcəssüm edən ilahədir. Şaktizm və tantrik ənənələrdə qadın enerjisinin ən güclü formalarından biri hesab olunur. O, həm dağıdıcı, həm də şəfqətli tərəfləri ilə seçilir. Xüsusilə Qərbi Benqal, Assam və Nepal bölgələrində Kaliyə geniş ibadət olunur.

## Etimologiyası
Kali adının izləri qədim vedik mətnlərdə görünür. "Atharva Veda"da onun adı sadəcə "qara" mənasında çəkilir. Lakin ilahə kimi ilk təsviri VI əsrdə yazılmış "Devi Mahatmya" əsərində meydana çıxır. Burada o, Durqanın qəzəbindən yaranan döyüşçü ilahə kimi iblislərlə mübarizə aparır.

Tədqiqatçılar Kali obrazının ilkin olaraq hind öncəsi qəbilə mədəniyyətlərində ibadət edilən yerli ilahələrdən qaynaqlandığını bildirirlər.

## Mifologiyada
Ən məşhur hekayələrindən biri iblis Raktabiça ilə döyüşdür. Raktabiçanın qanı damladıqca hər damcısından yeni iblis yaranırdı. Kali onun qanını içərək çoxalmanı dayandırır və iblisləri məhv edir.

Digər hekayədə o, qəzəbindən hər şeyi məhv edir. Şiva isə onu dayandırmaq üçün özünü onun ayaqları altına atır. Kali təsadüfən həyat yoldaşının üzərinə basanda, utancdan dilini çölə çıxarır. Bu səhnə onun ən məşhur ikonoqrafik təsvirlərindən biridir.

## Simvolizmi
Kali çox vaxt qara və ya tünd göy dərili, açıq saçlı və çoxqollu şəkildə təsvir olunur. Onun simvolik elementləri dərin mənalara malikdir:

* Boynundakı kəllə boyunbağı – ölüm və həyatın faniliyini ifadə edir.
* Qollardan düzəldilmiş kəmər – qorxunun və eqonun məhvini ifadə edir.
* Əllərində qılınc və kəsilmiş baş – nadanlığın dağıdılması və azadlığı ifadə edir.
* Şivanın üzərində dayanması – məhvetmə ilə yaradılışın tarazlığını ifadə edir.

Onun dili çox vaxt çölə çıxmış göstərilir. Bu həm qəhrəmanlıq coşqusu, həm də utancın simvolu kimi yozulur.

## Qadın gücü
Kali hindu fəlsəfəsində qadın enerjisinin – Şaktinin ən güclü və qorxusuz ifadəsidir. O, patriarxal təsəvvürlərə meydan oxuyaraq qadının "zərif" və "itaətkar" obrazı ilə məhdudlaşdırılmasına qarşı çıxır. Tarixi mətnlərdə Kali kişi gücünün simvolu olan iblislərlə mübarizə aparan qəhrəman kimi təqdim olunur.

Müasir feminist yanaşmalarda o, qadınların sosial məhdudiyyətləri aşmasının, qorxusuz ifadə etməsinin simvolu sayılır. Onun iblislərlə döyüşü qadının daxili qorxuları, sosial təzyiqləri və patriarxal çərçivələri aşmasının metaforası kimi qəbul olunur.

Psixoloji baxışda isə Kali daxili kölgə ilə üzləşməni, kölgə bağlarından qurtulmağı və yeni başlanğıc əldə etməyi simvolizə edir.

## Formaları
Kakiyə müxtəlif formalarda ibadət olunur, hər forma onun fərqli xüsusiyyətlərini göstərir:
* Mahakali Kali – zamanın və məhvin forması.
* Daşkina Kali – şəfqətli və xeyir-dua cerən forması.
* Şmaşana Kali – yaradılma yerləri ilə bağlı forması.
* Bhadra Kali – qoruyucu və qəyyum forması.

Bu formalar həm dini mərasimlərdə, həm də fəlsəfi mətnlərdə geniş yer tutur.

## İbadət və mərasimlər
Kali Puja onun ən böyük bayramıdır və Benqal bölgəsində xüsusilə geniş qeyd olunur. Bu mərasim Divali ilə eyni gündə keçirilir. İbadətçilər duralar oxuyur, lampalar yandırılır və qurbanlar verilir.

Kali həmçinin Navaratri və Durga Puja mərasimlərində də yad edilir. Onu qorxuları aşmaq üçün güc qazanmaq və mənfi enerjilərdən qorunmaq üçün çağırılır.

## Müasir dövrdə Kali
Bu gün Kali yalnız dini obraz deyil, həm də sosial və fəlsəfi simvoldur. O, dəyişimin, daxili gücün və azadlığın simvolu kimi qəbul olunur. Feminist hərəkatlarında qadınların mübarizəsinin və müqavimət gücünün simvolu kimi istifadə edilir.

Müasir ruhani praktikalarda isə Kali psixoloji azadlıq, şəfa və daxili gücün bərpası ilə əlaqələndirilir.

## İstinadlar