open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İrqi demokratiya

**İrqi demokratiya** () — Braziliya cəmiyyətində irq fərqlərinin sosial münasibətlərə təsir etmədiyi, müxtəlif irqlərin bərabər və harmonik şəkildə birgə yaşadığı iddiasını ifadə edən sosial-siyasi konsepsiya. Bu anlayış XX əsrin ilk yarısında Braziliyada, xüsusilə də antropoloq  Jilbertu Freyrenin () əsərlərində geniş yayılmışdır.

İrqi demokratiya ideyası əsasən Braziliyanın müstəmləkə dövrü və köləliyin ləğvindən sonrakı dövrə istinadən formalaşmışdır. Freyre 1933-cü ildə nəşr olunan *Casa-Grande & Senzala* (“Böyük ev və qul daxması”) əsərində Avropa, Afrika və yerli xalqların mədəni sintezini vurğulayaraq Braziliyanı irqçiliyin az olduğu bir ölkə kimi təsvir etmişdir. Bu yanaşma sonradan milli ideologiyanın bir hissəsinə çevrilmişdir.

## Tənqidi
Araşdırmalar göstərir ki, “irqi demokratiya” ideyası sosial reallığı tam əks etdirmir. XX əsrin ortalarından başlayaraq sosioloqlar və insan haqları fəalları Braziliyada qaradərililərə və qarışıq irqli insanlara qarşı sistemli diskriminasiya hallarını sənədləşdirmişdir. Təhsil, məşğulluq, gəlir səviyyəsi və siyasi təmsilçilikdə davam edən bərabərsizliklər bu ideyanın daha çox mifik xarakter daşıdığını göstərir.

## Müasir vəziyyət
Braziliyada irqçiliklə mübarizə hərəkatları “irqi demokratiya” anlayışını tənqid edərək real bərabərliyin əldə edilməsi üçün dövlət siyasətlərinin və kvota proqramlarının vacibliyini önə çəkirlər. Bu gün akademik və ictimai müzakirələrdə “irqi demokratiya” çox vaxt ölkədəki gizli və institusional irqçiliyi pərdələyən ideoloji konstruksiya kimi dəyərləndirilir.

## İstinadlar
Bamburq qalası

**Bamburq qalası** İngiltərənin şimalında, Şotlandiyanın cənub sərhədləri yaxınlığında, Nortumbriya  qraflığında,Şimal dənizinin sahilində yerləşən məşhur tarixi bir qaladır.
Qaya yüksək qayalıq üzərində ucaldığından həm müdafiə, həm də gözətçi məntəqəsi kimi strateji əhəmiyyət daşıyır.

## Tarixi
Qalanın yerləşdiyi ərazidə ilk istehkam V əsrdə kelt-brit tayfaları tərəfindən tikilmişdir. Daha sonra burada anglosaksonlar öz krallıq mərkəzlərini qurublar. Qala Bernisiya krallığının paytaxtı olmuş və bu dövrdə şimal İngiltərəsinin ən mühüm siyasi və mədəni mərkəzlərindən biri sayılmışdır.
XIV-XV əsrlərdə qala müxtəlif müharibələr zamanı, xüsusən də İngiltərə-Şotlandiya münaqişələrində mühüm rol oynamışdır.
Bir müddət dağıntiya məruz qalmış, XVII-əsrin əvvəllərində yenidən bərpa edilmişdir.

1894-cü ildə qala ingilis sənayeçisi Uilyam Armstronq tərəfindən satın alındı və bərpa işləri tamamlanaraq şəxsi iqamətgah və muzeyə çevrildi.
1960-cı illərdən etibarən qala ərazisində arxeoloji işlər aparılır. 2020-ci ildə britaniyalı arxeoloqlar diametri 12 ilə 20 metr arasında olan qeyri-adi dairəvi binanın bünövrəsini aşkar ediblər. Bəziləri bu quruluşun Britaniyanın Roma işğalının ilkin mərhələlərində qurulduğuna inanırlar.

## Müasir dövr
Bu gün Bamburq qalası İngiltərənin ən yaxşı qorunmuş orta əsr qalalarından biri hesab olunur. 
Qala muzey kimi fəaliyyət göstərir və hər il minlərlə turistlər qəbul edir. Burada tarixi silahlar və zirehlər sərgilənir. Lord Amstronga aid eksponatlar nümayiş olunur. Arxeoloji tapıntılar qorunur. 
Qala həm də çoxlu filmlərdə və televiziya layihələrində çəkiliş məkanı kimi istifadə olunmuşdur.

## Qalereya

File:17 Bamburgh Castle (4).jpg| 
File:Bamburgh Castle - 27217397836.jpg|
File:Bamburgh Castle - geograph.org.uk - 2060766.jpg|
File:Cannons at Bamburgh Castle - geograph.org.uk - 4087388.jpg|


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* https://www.bamburghcastle.com/
* https://bamburghresearchproject.co.uk/
* https://www.topworldimages.com/Bamburgh_Castle.htm
Didban Iran

**Didban Iran** (, mənası: "İranın Müşahidəçisi") — Tehranda yerləşən müstəqil xəbər saytı. Vebsayt fars dilində xəbərlər dərc edir. 2015-ci ildə Saeid Seif tərəfindən təsis olunub və o həm də baş redaktordur.

2023-cü ildə Mədəniyyət və İslami İrşad Nazirliyi Didban Iran-ı ölkənin 13-cü ən yaxşı xəbər saytı kimi qiymətləndirmişdir.

Bəzi media orqanları araşdırma yazılarına görə Didban Iran-ı "İranın WikiLeaks-i" adlandırır.

## Tarixi
Sayt 2015-ci ildə Tehranda Saeid Seif tərəfindən yaradılıb. O, Mədəniyyət və İslami İrşad Nazirliyindən lisenziya alıb. Saytda siyasi, sosial, mədəni, iqtisadi və idman xəbərləri dərc olunur.

## Qadağalar
* **May 2024:** Debsh Tea şirkətində korrupsiya barədə reportajlardan sonra sayt 22 gün bloklandı.
* **Mart–Aprel 2025:** Mohsen Rafighdoost ilə siyasi qətllər barədə müsahibədən sonra sayt 40 gündən çox müddətə bloklandı.

## Həbslər
* **Dekabr 2022:** Saeid Seif etirazları işıqlandırdığına görə həbs olunub.
* **Aprel 2023:** O, etirazçılara dəstək verdiyi üçün yenidən həbs olunub.
* **Dekabr 2024:** Korrupsiya barədə müsahibələr dərc etdikdən sonra iki həftəlik həbsə alınıb.

## Araşdırmalar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  
* Instagram
* X (Twitter)
Hemitriccus cinnamomeipectus

**Hemitriccus cinnamomeipectus** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.

## Ümumi məlumat
Hemitriccus cinnamomeipectus monotipikdir. Onun ən yaxın qohumları "Hemitriccus mirandae" və "Hemitriccus kaempferi" növləri hesab edilir.

Hemitriccus cinnamomeipectus təxminən 10 sm uzunluğundadır. Bir fərdin çəkisi 6,5-8,5 qram arasında dəyişir. Erkək və dişi fərdlərin lələk örtüyü eynidir. Yetkin fərdlərin başının üstü və ensəsi tünd zeytun-yaşıl rəngdədir və qəhvəyi çalarlıdır. Göz ətrafı, göz halqası və qulaq örtükləri darçını rəngindədir, yanaqları isə tünd boz rəngdədir. Beli və sağrısı zeytun-yaşıl rəngdədir. Qanadları tünd rəngdədir, bütün uçuş lələklərinin kənarları zeytun-sarı rəngdədir və ikinci dərəcəli lələklərdə çoxlu ağ rəng var. Quyruğu tünd rəngdədir, lələklərinin kənarları zeytun-sarı rəngdədir. Çənəsi darçını, boğazı və döşü zəngin isti sarımtıl, qarnı kükürd-sarı, yanları isə zeytun çalarlı sarı rəngdədir. Gözləri açıq orta qəhvədidən tünd qəhvəyiyə qədər dəyişir, üst çənəsi tünd boz, alt çənəsi açıq krem rəngində, ayaqları və dırnaqları isə çəhrayı-boz rəngdədir.

## Yayılması
Hemitriccus cinnamomeipectusun ümumi yayılma sahəsi təxminən 300 km şimaldan cənuba qədər uzanır, lakin bu ərazidə davamlı olaraq tapılmır. Bu növ yalnız Ekvadorun cənub-şərqindəki iki və Perudakı üç yerdə, hamısı And dağlarının şərq yamacında rast gəlinir. Ekvadorun Morona-Santiyaqo əyalətində, Ekvador və Perunun "Kordilyera del Kóndor" dağ silsiləsində, həmçinin Perunun cənubunda yerləşən "Kordilyera Kolán" və "Abra Patrisiya"da tapılır. Bu növ əsasən qida baxımından kasıb torpaqlarda yerləşən rütubətli dağ meşələrinin alt mərtəbəsində yaşayır. Yerli olaraq daha hündür meşələrdə də rast gəlinir. Ekvadorda 1,700-1,900 metr, Peruda isə 1,700-2,200 metr yüksəklikdə yaşayır.

Hemitriccus cinnamomeipectus il boyu qalıcı quşdur.

Hemitriccus cinnamomeipectus həşəratlarla qidalanır. Adətən tək və ya cüt halda qidalanır və bəzən qarışıq növlərdən ibarət qidalanma sürülərinə qoşulur. Əsasən meşənin alt mərtəbəsində, yer səviyyəsindən təxminən 2 metr yüksəklikdə qidalanır. Əsasən yarpaqların alt tərəfindən ovunu tutmaq üçün qısa sıçrayışlardan istifadə edir.

Hemitriccus cinnamomeipectusun çoxalma mövsümü iyundan avqusta qədər davam edir. Növün biologiyası haqqında başqa heç bir məlumat yoxdur.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Hemitriccus cinnamomeipectusun qorunma statusunu ilk dəfə 1988-ci ildə "Yaxın Təhlükəli" kimi qiymətləndirmiş, 2012-ci ildə "Zəif" kimi təsnif etmiş, 2019-cu ildən isə "Az Təhlükəli" kimi qiymətləndirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Gəncə döyüşü (1588)

**Gəncə döyüşü** — 1578-1590-cı illərdə baş vermiş Osmanlı-Səfəvi müharibəsi zamanı, 29 sentyabr 1588-ci ildə baş vermiş döyüş.

Qazi Cəfər Paşanın komandanlığı ilə Osmanlı ordusu 1588-ci il sentyabrın 29-da Gəncənin cənubunda Ziyadoğlu Məhməd xanın (keçmiş Gəncə valisi) komandanlıq etdiyi Səfəvi ordusunu məğlubiyyətə uğratdı. Səfəvi ordusu bu döyüşdə böyük itki verdi.
## Döyüş öncəsi
1578-1590-cı illər Osmanlı-Səfəvi müharibəsi zamanı türk ordusu 1578-ci ildə Şərqi Gürcüstan və Şirvanı ələ keçirmiş, 1583-cü ildə Məşəl savaşında qazanılan qələbə ilə Səfəvi ordusunu bu bölgələrdən çıxarmış, 1585-ci ildə Təbrizi ələ keçirərək cənubda yeni cəbhə açmışdır.

Sərdar Fərhad Paşanın komandanlığı ilə türk ordusu bu iki cəbhə arasında qalan Gəncəni tutmağı qarşısına məqsəd qoymuşdu. 1588-ci il iyulun 25-də Qarsa çatan ordu avqustun 10-da Gəncə üzərinə yürüş edərək irəliləməyə başladı. Şəhəri boşaldan Səfəvilər, Araz çayının cənubuna çəkildilər. Sentyabrın 3-də döyüşmədən Gəncəyə  daxil olan Sərdar Fərhad Paşa oktyabrın 9-dək orada qala tikintisinə başlayır.
## Döyüş
Cavab olaraq, Gəncənin Səfəvi valisi Ziyadoğlu Məhməd xan Çuxursəd valisi Toxmaq xan Ustaclı ilə birləşib, 30.000 Səfəvi əsgərini öz komandanlığı altına toplayaraq əks hücuma hazırlaşdı. Səfəvilər Araz çayını keçərək Arazbar şəhərinə gəldilər. 

Bu təhlükəyə cavab olaraq Sərdar Fərhad Paşa, Şirvan bəylərbəyi Qazi Cəfər Paşanın komandanlığı altında bir korpusu Səfəvilərə qarşı göndərdi. Sentyabrın 29-da baş verən döyüşdə Səfəvi ordusu ağır məğlubiyyətə uğradı, ordunun yarısı həlak oldu (döyüş zamanı və geri çəkilərkən Araz çayında boğularaq).

## Döyüş sonrası
Bu qələbə Qazi Cəfər Paşanın son hərbi uğuru oldu. Ordusunun başında Gəncəyə qayıdan Cəfər Paşa 1588-ci il oktyabrın 2-də vəfat etdikdən sonra, qalanın daxilində tikilmiş məscid qəbiristanlığında dəfn edildi.

Qalanın tikintisi 1588-ci il oktyabrın 9-da başa çatdı və türk ordusu qalada bir qarnizon qoyaraq oktyabrın 15-də Gəncəni tərk etdi. Tiflis qalasını möhkəmləndirdikdən sonra ordu noyabrın 8-də qışlamaq üçün Ərzuruma çatdı.

Şah Abbasın sülh təklifi Ərzurumda olarkən gəldi. 1589-cu il oktyabrın 14-də Şah Abbasın elçisi Heydər Mirzənin Həsənqalaya gəlməsi ilə müzakirələr başlandı və 21 mart 1590-cı ildə *Fərhad Paşa müqaviləsi* (İstanbul sülh müqaviləsi) ilə danışıqlar yekunlaşdı.

## İstinadlar
Megascops petersoni

**Megascops petersoni** — Bayquşkimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Megascops petersoni ilk dəfə 1986-cı ildə elmə təqdim edilmişdir və eyni dövrdə təsvir edilən bir neçə "Megascops" bayquşundan biridir. Onun xüsusi epiteti "müasir sahə bələdçilərinin atası" hesab edilən Roger Tori Petersonun şərəfinə verilmişdir. Bu növün digər "Megascops" bayquşları ilə dəqiq qohumluq əlaqələri tam aydın olmasa da, ən yaxın qohumlarının M. ingens və Megascops marshalli olduğu düşünülür. Bu növ monotipikdir.

Megascops petersoni kiçik bir bayquşdur, uzunluğu 23-24 sm, çəkisi isə 88-119 qram arasında dəyişir. Yetkin fərdlərin isti qəhvəyi rəngli üz diski və qara rəngli kənarları var, üzün qalan hissəsi isə açıq sarımtıldır. Tünd qəhvəyi gözləri, mavi-boz dimdiyi və orta uzunluqda "qulaq" kəkilli var. Üst hissələri darçını-qəhvəyi rəngdədir və tünd qəhvəyi və açıq sarımtıl naxışlarla örtülüdür. Qanadları və quyruğu da darçını rəngindədir və qəhvəyi-qara zolaqlarla bəzədilmişdir. Alt hissələri zəngin darçını-sarımtıl rəngdədir, boğaz və döşündə isti qəhvəyi dalğalı işarələr var. Cavan fərdlərin təsviri verilməmişdir.

"Beynəlxalq Ornitoloji Komitə" (IOC) və "Clements" taksonomiyasına görə, Megascops petersoni yalnız, Ekvadorun cənubundan Perunun şimalına qədər uzanan And dağlarının şərq yamaclarında rast gəlinir. Lakin "Amerika Ornitoloji Cəmiyyətinin" "Cənubi Amerika Təsnifat Komitəsi" (AOS/SACC) onu Kolumbiyada da yerləşdirir. Perunun daha cənubunda da rast gəlmək mümkündür. Bu növ rütubətli dağ meşələrində, Ekvadorda 1,650-2,225 metr, Peruda isə 1,700-2,450 metr yüksəklikdə yaşayır.

Megascops petersoni cinsinin digər növləri kimi, gecə fəaliyyət göstərir. Onun ov tərzləri və qidası haqqında demək olar ki, heç bir məlumat yoxdur, lakin qidasına böyük buğumayaqlılar və ehtimal ki, kiçik onurğalılar daxildir.

Megascops petersoninin çoxalma mövsümü, yuvası və yumurtaları haqqında heç bir məlumat yoxdur. Ehtimal edilir ki, cinsinin digər növləri kimi ağac deşiklərində yuva qurur.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Megascops petersonini "az təhlükə altında" (Least Concern) kimi qiymətləndirib. Lakin "Rütubətli meşələrə məhdudlaşan bütün növlər kimi, darçını qışqırıq bayquşu da məskunlaşma itkisi, mühitin degradasiyası və meşə parçalanmasına qarşı həssasdır."
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
Cinclosoma cinnamomeum

**Cinclosoma cinnamomeum** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.

## Ümumi məlumat
Cinclosoma cinnamomeum "Cinclosomatidae" fəsiləsinin üzvüdür. Bu fəsilə Avstraliya və yaxın ərazilərə aid olan ötücü quşları əhatə edir. Bildirçin-bülbüllər (Cinclosoma) cinsinə daxil olan Cinclosoma cinnamomeum da, bu fəsiləyə aiddir.

Cinclosoma cinnamomeumun bədən uzunluğu 20 sm, tam yetişmiş halda çəkisi isə 50 qrama qədər ola bilir. Erkək fərdlərin ağ qaş xətti, qara üzü və qara boğazının yanlarında enli ağ zolaq var. Bədəninin üst hissəsi sadə darçını-qırmızımtıl rəngdədir, üst döşündə açıq sarımtıl ləkələr və alt hissədə enli qara zolaq var. Quyruq lələkləri qara olub, ucları ağdır. Dişi fərdlər oxşar xüsusiyyətlərə malikdir, lakin daha solğun rəngli və boğazı ilə qaş xətti açıq sarımtıl-ağ rəngdədir. Üst döşləri boz rəngdədir və alt hissədə qara ləkələr yoxdur. Cavan fərdlər eyni işarələrə malikdir, lakin erkəklərdə döş zolağı daha az müəyyən ola bilir. Onların yüksək tonlu, bir qədər tısıltılı səsləri var. 

Cinclosoma cinnamomeum Avstraliyaya endemik olub, əsasən mərkəzi Avstraliyanın quraq və yarımsəhra bölgələrində tapılır. Bu bölgələr səhra bitkiləri və relyef formaları, həmçinin illik 500 mm-dən az yağıntı ilə xarakterizə olunur. Onun yayılma sahəsi təxminən 831,000 km²-dir və cənub-qərb Quensland, şimal-qərb Yeni Cənubi Uels, şimal-şərq Cənubi Avstraliya və Şimal Ərazisinin cənub-şərqini əhatə edir. Bu ərazilərdə Cinclosoma cinnamomeuma otluq və kolluqlarda tapılsa da, daha çox quru daşlı ərazilərdə, xüsusilə quru çay yataqları ətrafında rast gəlinir.

Bu yerli quşlar, zəif uçma qabiliyyətinə malikdir və narahat edildikdə, əyilərək  qaçmağı üstün tuturlar.

Cinclosoma cinnamomeum yalnız yer üzərində qidalanır və müxtəlif onurğasız heyvanlar (məsələn, çəyirtkələr, böcəklər, milçəklər və qarışqalar) və həm yerli, həm də introduksiya edilmiş bitki növlərinin toxumları ilə qidalanır.

Bu quşlar tək, cüt və ya kiçik ailə qrupları halında tapılır. Erkəklər çoxalma mövsümündə (adətən iyuldan sentyabra qədər) sübh çağı davamlı olaraq oxuyurlar. Çoxalma yer üzərində baş verir, yuva çökəkliklərdə qurulur və qabıq parçaları, incə ot və ya budaqlarla döşənir. Yuva adətən daşlıq ərazilərdə, yıxılmış budaqlar yaxınlığında, alçaq kolların altında və ya seyrək ot dəstələri arasında yerləşir. Yuva iki və ya üç yumurta ilə dolu ola bilir.

Cinclosoma cinnamomeum böyük miqyaslı mövsümi hərəkətləri haqqında heç bir sübut yoxdur.

## Qorunma statusu
Cinclosoma cinnamomeumun populyasiya ölçüsü ölçülməmişdir, lakin növün mal-qara və introduksiya edilmiş ot yeyən heyvanlar səbəbilə davam edən mühit degradasiyası nəticəsində yavaş-yavaş azalmaqda olduğu düşünülür. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Cinclosoma cinnamomeumini az təhlükə altında" (Least Concern) kimi qiymətləndirib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hypocryptadius cinnamomeus

**Hypocryptadius cinnamomeus** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Hypocryptadius cinnamomeus Filippinin Mindanao dağlarına endemik olan quş növüdür.
"Hypocryptadius" cinsinin tək nümayəndəsi olan bu quş köhnə dünya sərçəsi kimi təsnif edilir. Təbii yaşayış mühiti tropik rütubətli dağ meşələri və 1000 metrdən yuxarıda yerləşən mamırlı meşələrdir.

"EBird" bu quşu belə təsvir edir: "*Orta ölçülü bir quş. Başının üstü və beli parlaq darçını rəngində, qanadları və quyruğu daha tünd, boğazı, döşü və yanları açıq narıncı, qarnı və quyruq altı ağ rəngdədir. Qırmızı gözləri və gümüşü-boz ayaqları və dimdiyi diqqət çəkir. Çox vaxt qarışıq növlərdən ibarət sürülərdə tapılır. Yaşadığı ərazidə oxşar növlər yoxdur. Səsi yüksək tonlu cırıltılar, kəskin burun səsi 'wik' və aşağıya doğru enən orta tonlu 'piii! piuu-piuu!' səslərindən ibarətdir*."

"Hypocryptadius" cinsinin tək nümayəndəsi olan bu quş, əvvəlcə "Zosteropidae" (ağgöz) fəsiləsinə aid edilsə də, sonradan sərçə kimi təsnif edilmişdir. Onun kəlləsi və dimdiyi sərçələrə bənzəyir. Con Feldsa və həmkarlarının aparılmış mitoxondrial və nüvə DNT tədqiqatları, həmçinin skelet sübutları əsasında bu növ sərçə fəsiləsinin ən əsas üzvü və ayrı bir yarımfəsilə kimi təsnif edilmişdir.

## Ekologiyası və davranışı

Bu quş həşəratlarla qidalanır və tez-tez qarışıq növlərdən ibarət sürülərə qoşulur. Bu sürülərə qara və darçını rəngli fantail, kiçik ayaqçalan, firuzəyi milçəkqapan, Negros yarpaq pərvəri və digər kiçik quşlar daxil ola bilər.
Onun çoxalma davranışı haqqında heç bir məlumat dərc edilməmişdir. Çoxalma vəziyyətində olan quşlar və böyümüş cinsiyyət orqanları fevraldan may ayına qədər toplanmışdır.

Hypocryptadius cinnamomeusun yaşayış mühiti tropik rütubətli dağ və yarımmonta mamırlı meşələri, həmçinin dəniz səviyyəsindən 1000 metr yüksəklikdə yerləşən meşə kənarlarıdır.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Hypocryptadius cinnamomeusu az təhlükə altında" (Least Concern) kimi qiymətləndirib.  Məhdud yayılma sahəsinə malik olsa da, tapıldığı ərazilərdə çoxsaylı hesab edilir. Lakin populyasiyanın azalmaqda olduğu bildirilir. Bunun səbəbi qanuni və qeyri-qanuni meşə təmizləməsi, mədənçilik və kənd təsərrüfatı üçün torpaqların təmizlənməsi (məsələn, yandırma üsulu ilə) kimi amillərdir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Cinnamon Ibon media on the Internet Bird Collection
*Video of a Cinnamon Ibon nesting
*Article on the Cinnamon Ibon by Don Roberson
Gallicolumba rufigula

**Gallicolumba rufigula** — Göyərçinlər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Gallicolumba rufigula təxminən 22-24 sm uzunluğunda və 121-137 qram ağırlığındadır. Başında qırmızı "qızartı" ləkəsi var, bədəni isə açıq qəhvəyi və boz rənglə örtülüdür. Qarın hissəsində ağ rənglə əhatə olunmuş sarı ləkə var. Bəzi fərdlərin başında və bədənində mavi işarələr olur. Bu orta ölçülü yer göyərçini əsasən düzənlik meşələri və təpə ətəklərində yaşayır. Qırmızımtıl beli və qanadları, solğun boz-mavi diaqonal naxışlarla zəngindir ki, bu da onu eyni növ digər quşlardan fərqləndirir.

Gallicolumba rufigula zəif, trillə bənzəyən bir səs çıxarır, həmçinin bir neçə saniyə davam edən yumşaq mırıltıya bənzər bir səsi var.

Gallicolumba rufigulanın əsas qidası həşəratlardır, lakin həmçinin yerə düşmüş meyvələr, toxumlar və hətta torpaq qurdları ilə də qidalanır. Qida axtarışını əsasən yerə tökülmüş yarpaqlar arasında aparır. Bu quş əsasən yer üzərində tapılan qidalara güclü şəkildə asılıdır.

## Yarımnövləri
* "Gallicolumba rufigula rufigula"
* "Gallicolumba rufigula alaris"
* "Gallicolumba rufigula helviventris"
* "Gallicolumba rufigula orientalis"
* "Gallicolumba rufigula rufigula"
* "Gallicolumba rufigula septentrionalis"

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Gallicolumba rufigulanı az təhlükə altında" (Least Concern) kimi qiymətləndirib.
## Qalereya

Gelbbrust-Erdtaube Gallicolumba rufigula 090501 We 260.JPG
Golden Heart Dove 058.jpg
Cinnamon Ground Dove at Leipzig Zoo in Germany 2016.jpg


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Bruce M. Beehler, Thane K. Pratt: *Birds of New Guinea; Distribution, Taxonomy, and Systematics*. Princeton University Press, Princeton 2016, ISBN 978-0-691-16424-3.
* David Gibbs, Eustace Barnes, John Cox: *Pigeons and Doves. A Guide to the Pigeons and Doves of the World.* Pica Press, Sussex 2001, ISBN 90-74345-26-3.
* Alois Münst und Josef Wolters: *Tauben – Die Arten der Wildtauben*, 2. erweiterte und überarbeitete Auflage, Verlag Karin Wolters, Bottrop 1999, ISBN 3-9801504-9-6.
* Gerhard Rösler: *Die Wildtauben der Erde – Freileben, Haltung und Zucht*. Verlag M. & H. Schaper, Alfeld-Hannover 1996, ISBN 3-7944-0184-0.

## Xarici keçidlər

*Information on Gallicolumba rufigula
* EBird - Gallicolumba rufigula
Botaurus cinnamomeus

**Botaurus cinnamomeus** — Vağlar fəsiləsinin Danquşları yarımfəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Hindistandan Çinə və İndoneziyaya qədər tropik və subtropik Asiyada çoxalır. Əsasən qalıcı quşdur, lakin bəzi şimal populyasiyaları qısa məsafələrə miqrasiya edir. Bu növ əvvəllər "Ixobrychus" cinsinə aid edilirdi.

Hindistandan Çinə və İndoneziyaya qədər tropik və subtropik Asiyada çoxalır. Əsasən qalıcı quşdur, lakin bəzi şimal populyasiyaları qısa məsafələrə miqrasiya edir. Bu növ əvvəllər "Ixobrychus" cinsinə aid edilirdi.

Botaurus cinnamomeus ilk dəfə 1789-cu ildə alman təbiətşünası İohann Friedrix Gmelin tərəfindən Karl Linneyin "Systema Naturae" əsərinin genişləndirilmiş nəşrində təsvir edilmişdir. Gmelin bu quşu qızılquşlar, durnalar, ağ balıqcıllar və digər balıqcıllarla birlikdə "Ardea" cinsinə daxil etmiş və onun binomial adını "Ardea cinnamomea" olaraq təyin etmişdir. Gmelin təsvirini ingilis ornitoloq Con Latham tərəfindən yazılmış "A General Synopsis of Birds" əsərində təsvir edilən "Çin qızılquşu" əsasında hazırlamışdır. Latham Britaniya Muzeyindəki qismən nümunəyə əsaslanmışdır. Botaurus cinnamomeus əvvəllər "Ixobrychus" cinsinə aid edilirdi. 2023-cü ildə aparılmış molekulyar filogenetik tədqiqat göstərdi ki, "Ixobrychus" cinsi parafiletikdir. Monofiletik cins yaratmaq üçün "Ixobrychus" cinsi 1819-cu ildə ingilis təbiətşünası Ceyms Fransis Stephens tərəfindən təqdim edilmiş "Botaurus" cinsinə birləşdirilmişdir. "Botaurus" cins adı orta əsr latın dilində balıqçıl deməkdir. "Cinnamomeus" epiteti isə latın dilində "darçını rəngli" mənasını verir. Bu növ monotipikdir, yəni heç bir yarımnövü tanınmır.

## Təsviri

Botaurus cinnamomeus kiçik bir balıqcıl növüdür, uzunluğu 38 sm-dir. Qısa boyun və uzun dimdiyə malikdir. Erkək fərd üstdən tamamilə darçını rəngində, altdan isə açıq sarımtıl rəngdədir. Dişi fərd oxşar görünüşə malikdir, lakin onun beli və başının üstü qəhvəyi rəngdədir. Cavan fərdlər dişilərə bənzəyir, lakin alt hissələri qəhvəyi zolaqlarla örtülüdür. Yuva üzərində və ya təhlükə hiss etdikdə, balıqcılların xarakterik "müdafiə vəziyyəti"ni alır. Boyun şaquli şəkildə uzanır, dimdik yuxarı istiqamətlənir və quş ətrafdakı qamışlar arasında görünməz olur.

Botaurus cinnamomeus Asiyada geniş yayılmışdır, Hindistandan İndoneziyaya qədər çoxalma populyasiyaları mövcuddur. Mikroneziya, Seyşel adaları və Əfqanıstan kimi yerlərdə də təsadüfi qonaq kimi qeydə alınmışdır. Qlobal populyasiya təxminləri qeyri-müəyyəndir və 130,000 ilə 2,000,000 fərd arasında dəyişir.

Botaurus cinnamomeus qamışlıqlarda çoxalır və qamış kolları üzərində platformalarda yuva qurur. Dörd-altı yumurta qoyur. Bu növü görmək çətin ola bilər, çünki gizli həyat tərzi və qamışlıq yaşayış mühiti onları gizlədir. Lakin onlar əsasən alaqaranlıqda fəallaşır və qurbağa axtararkən demək olar ki, pişik kimi sürünərək hərəkət edirlər. Botaurus cinnamomeus həşəratlar, balıqlar və suda-quruda yaşayan canlılarla qidalanır.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Botaurus cinnamomeusu az təhlükə altında" (Least Concern) kimi qiymətləndirib.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əbu Davud ət-Təyalisi

**Əbu Davud Süleyman ibn Davud ibn əl-Cərud ət-Təyalisi** (; ) — hədis hafizi və Müsnəd müəllifi.

## Bioqrafiyası
Hicri 133-cü (750–51) ildə dünyaya gəlib. Nisbələri "Farsi", "Zübeyri" və "Bəsri"dir. Onun niyə görə "Təyalisi" adlandırıldığı naməlumdur. Anası iranlı cariyədir. Abdullah ibn Əvn və Hişam əd-Dəstüvai kimi müəllimlərdən hədis öyrənib. Hicri 157-ci (774) ildə Bağdada getdi. Orada Şöbə ibn Həccacdan və Əbdürrəhman ibn Abdullah əl-Məsudidən hədis dinlədi. Kufədə Vərqa ibn Ömər əl-Yəşkuri, Süfyan əs-Səvri, İsrail ibn Yunus əs-Səbii, Mədinədə isə Füleyh ibn Süleyman əl-Huzai kimi alimlərden hədis rəvayət etdi. Təyalisi, Şöbə ibn Həccacın ən qabaqcıl tələbələrindən olub və ondan 7000 hədis rəvayət edib. Şöbənin dərslərindən sonra o dərsdə oxunan hədislərin Təyalisi tərəfindən tələbələrə əzbərdən yazdırılmışdır. Bu da onun yaddaşının gücünü və Şöbənin müzakirəçisi səviyyəsinə yüksəldiyini göstərir. O, vəfat etdiyində insanlar yaxşı bir müzakirəçilərini ittirdikləri üçün dərin təəssüf keçirmişdilər. Onun 1000 müəllimdən hədis yazdığı deyilir. Təyalisi Əymən ibn Nəbildən, İbn Əbu Zib, Həmmad ibn Sələmə, Həmmam ibn Yəhya, Əban ibn Yezid, Həmmad ibn Zeyd, Qurrə ibn Xalid, Cərir ibm Həzim, İbrahim ibn Səd, Zaidə ibn Qudamə və Əbu Əvanə əl-Vasiti kimi mühəddislərdən hədis rəvayət etmişdi. Cərir ibn Əbdülhəmid, Əhməd ibn Hənbəl, İbn Əbu Şeybə, Fəllas, İbn Səd, Xəlifə ibn Xəyyat, Əbd ibn Humeyd, Yunus ibn Həbib, Səhnun kimi alimlər onun tələbələridir. Ən son vəfat edən tələbəsi Məhəmməd ibn Əsəd əl-Mədinidir (Təbəraninin müəllimi). Təyalisi hicri 204-cü (819) ildə (bəzi mənbələrdə hicri 203) Bəsrədə vəfat etdi. Cənazə namazı Bəsrə valisi Yəhya ibn Abdullah tərəfindən qılındı.

## Hədis elmindəki yeri
Onu mənbələrdə "elm dağı" adlandırıblar. Yaddaşına çox güvəndiyi üçün hədisləri əzbərdən nəql etmişdir. Mənbələr onun əzbərdən 30–40 min hədis nəql etməyi bacardığını yazmışdır. Yazılı mətnə istinad etmədiyi üçün təxmini 1000 hədisdə səhv etdiyi də irəli sürülmüşdür. Bu rəqəm hədisçi üçün çox böyük hesab olunsa da, Təyalisi haqqında heç kim "zəif" hökmü verməmişdir. Bunun səbəbi 1000 rəqəmin olduqca şişirdilmiş olması və irəli sürülən səhvlərin önəmsizliyidir. Əhməd ibn Hənbələ görə, Təyalisi hədisləri yazan mühəddislərlə müqayisədə hədisləri daha yaxşı mühafizə etmiş bir şəxsiyyətdir. Təyalisi səhvlərini düzəltmək üçün başqalarının yazılarından da istifadə etmişdir. Onun rəvayətlərinə Buxarinin "*əl-Cəmius-səhih*"i istisna olmaqla, "*[[Kütübi-sittə]]*"də və digər bir çox əsərdə yer verilmişdir. Zəhəbiyə görə Buxari, Təyalisinin müasiri olan bir çox alimdən hədis öyrəndiyi üçün onun rəvayətlərinə ehtiyac duymamış, "*əl-Cəmius-səhih*"ində yalnız bir rəvayətindən dəlil kimi istifadə etmişdir.

## Əsərləri
# **əl-Müsnəd.** Bu əsər janrının ilk nümunəsi hesab olunur. Əsərdə 2890 hədis vardır.
# **Mərifətü şüyuxi Şöbə.** Zəhəbi tərəfindən Təyalisiyə nisbət edilmişdir. Əsər hicri VI (XII) əsrdə mövcud olmuşdur, lakin dövrümüzə gəlib çatmamışdır.

Təyalisiyə nisbət edilən "*Mərifətül-əvqat*" və "*Fəzailül-ənsar*" adlı əsərlər haqqında da məlumat yoxdur.

## İstinad

## Həmçinin bax
* Təbərani
Attila cinnamomeus

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Ümumi məlumat
Attila cinnamomeus Cənubi Amerikanın şimalında, Braziliyanın Amazon hövzəsində və Qvianada yayılmışdır. Braziliya, Kolumbiya, Venesuela, Qayana, Surinam və Fransa Qvianasında, həmçinin Amazon bölgəsinə aid Ekvador, Peru və Boliviyanın bəzi bölgələrində rast gəlinir. Təbii yaşayış mühiti subtropik və ya tropik bataqlıqlardır. 

Attila cinnamomeus ilk dəfə 1789-cu ildə alman təbiətşünası İohann Friedrix Gmelin tərəfindən, Karl Linneyin "Systema Naturae" əsərinin genişləndirilmiş nəşrində təsvir edilmişdir. Gmelin bu quşu milçəkqapanlar ilə birlikdə "Muscicapa" cinsinə daxil etmiş və onun binomial adını "Muscicapa cinnamomea" olaraq təyin etmişdir. Gmelin təsvirini 1783-cü ildə ingilis ornitoloq Con Latham tərəfindən yazılmış "A General Synopsis of Birds" kitabında təsvir edilən "darçın rəngli milçəkqapan" əsasında hazırlamışdır. Latham Londonun "Leverian Muzeyi"ndə Qvianadan gətirilmiş nümunəyə əsaslanmışdır. Hazırda Attila cinnamomeus, 1831-ci ildə fransız təbiətşünası René Lesson tərəfindən təqdim edilmiş "Attila" cinsinə daxil olan yeddi milçəkqapan növündən biridir. Bu növ monotipikdir, yəni heç bir yarımnövü tanınmır. 2020-ci ildə aparılmış molekulyar genetik tədqiqat göstərdi ki, Attila cinnamomeus Attila phoenicurus ilə qardaş növdür.

## Yayılması
Attila cinnamomeus Amazon hövzəsi ətrafında mərkəzləşmiş bir davamlı yayılma sahəsinə malikdir. Cənub-qərbdə Ekvador və Perunun Amazon hövzəsinin başlanğıcında rast gəlinir. Boliviyanın şimal-qərbində Amazonun "Madeira" çayının qolunun başlanğıcında yayılmışdır. Boliviyanın şimal-şərqində isə yalnız "Guaporé" çayının başlanğıcında (Braziliya-Boliviya sərhədi) rast gəlinir, lakin bu çayın aşağı axarlarında, "Madeira" çayına tökülən hissəsində yoxdur.
Amazon hövzəsinin şimal-qərbində davamlı yayılma sahəsi Kolumbiyanın mərkəzi və şimal-şərqinə qədər uzanır. Venesuelanın cənub-şərqində Attila cinnamomeus yuxarı "Orinoko" çayı hövzəsində rast gəlinir. Bu yayılma şərq və şimal-şərq Venesuela ilə Qvianaya qədər davam edir, yalnız mərkəzi "Orinoko" bölgəsindən uzaqlaşır. Onun yayılma sahəsi Karib dənizi sahilboyu Qvianadan keçərək davam edir və yalnız Amazon çayının mənsəbindən cənub və cənub-şərqdə, "Marajo" adası və "Tocantins" çayının mənsəbi yaxınlığında, Braziliyanın şimal-şərqindəki "Maranhão" ştatında sona çatır.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Attila cinnamomeusu az təhlükə altında" (Least Concern) kimi qiymətləndirib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Cinnamon attila photo gallery VIREO 
* Article oiseaux

## Həmçinin bax
Sauromalus hispidus

**Sauromalus hispidus** (*Angel Adası çakvallası*) — Həmçinin "tikanlı çakvalla" kimi tanınan, Iguanidae fəsiləsinə aid olan və Kaliforniya körfəzindəki Angel de la Quarda (Mələk Qoruyan Adası) adasına endemik olan bir çakvalla növü. Bu növ Seri tayfası tərəfindən potensial qida mənbəyi kimi digər adalara da aparılmışdır.

## Təsvir

"Sauromalus hispidus" çakvalla növləri arasında ikinci ən böyük növdür, bədən uzunluğu 44 sm (17 düym), ümumi uzunluğu 64 sm (25 düym) və çəkisi 1,4 kq (3,1 funt) ola bilər. Bu növ nəhəng hesab edilir, çünki qitədə yaşayan yaxın qohumlarından iki-üç dəfə böyükdür. Bədən rəngi tünd qəhvəyi olub, eninə qara zolaqlara malikdir; heyvan yaşlandıqca bu zolaqlar tünd qəhvəyi və ya qara rəngə çevrilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
South by Southwest

**South by Southwest** (qısaca: *SXSW*) — hər il yaz fəslində ABŞ-nin Texas ştatının Ostin şəhərində keçirilən interaktiv tədbirlər, film və musiqi festivalları, həmçinin konfranslar məcmusu. İlk dəfə 1987-ci ildə şəhərin mərkəzində yerləşən *Austin Convention Center*də təşkil edilmişdir. Festivalın üç bölməsi bir-birindən asılı olmayaraq keçirilir və başlanğıc ilə bitiş tarixləri fərqlilik göstərir.

SXSW ABŞ-dəkı ən böyük musiqi festivallarından biri hesab olunur. O, mart ayında Ostinin mərkəzində dörd gündən artıq davam edir və burada 2.000-dən çox müğənni və qrup, 90-dan çox məkanda çıxış edir. Festival sənaye yönümlü olsa da, *SXSW Music* çərçivəsində hər il keçirilən *Austin Music Awards* kimi tədbirlər də baş tutur. SXSW, Ostin iqtisadiyyatı üçün ən çox gəlir gətirən xüsusi tədbirdir. Məsələn, 2008-ci ildə festival şəhərə 110 milyon ABŞ dolları məbləğində gəlir qazandırmışdır.

Festival SXSW Inc. şirkəti tərəfindən təşkil olunur. Şirkət konfranslar, sərgilər, festivallar və digər tədbirlərin planlaşdırılması və keçirilməsi ilə məşğuldur. Üç əsas festivaldan əlavə olaraq, şirkət daha üç böyük konfransı da idarə edir. Onlardan ikisi Ostində keçirilir: təhsildə innovasiyalara həsr olunmuş SXSWedu konfransı və ətraf mühit problemlərinə diqqət yetirən SXSW Eco konfransı. Daha bir konfrans isə Las Veqasdа baş tutur — SXSW V2V innovativ startaplara fokuslanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Synallaxis hypospodia

**Synallaxis hypospodia** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Synallaxis hypospodia əvvəllər "S. spixi" yarımnövü kimi qəbul edilirdi. Lakin indi bu iki növ qardaş növlər hesab olunur. Synallaxis hypospodia monotipikdir.

Synallaxis hypospodia 15-16 sm uzunluğunda və 15-18 qram ağırlığındadır. Erkək və dişi fərdlərin lələk örtüyü eynidir. Yetkin fərdlərin üzü boz-qəhvəyi rəngdə olub, zəif boz supercilium xətti var. Alın tünd boz-qəhvəyi, başın üstü və ensə qırmızımtıl-qəhvəyi, bel, sağrı və quyruqüstü lələklər isə tünd qəhvəyi rəngdədir. Qanad örtükləri qırmızımtıl-qəhvəyi, uçuş lələkləri isə tünd qəhvəyi olub, kənarları qırmızımtıldır. Quyruğu beldən daha tünd qəhvəyi rəngdədir, quyruq lələkləri yumru uclu və mərhələlidir. Çənə və boğaz əsasən ağ, alt boğaz lələkləri qara olub, ağ kənarlara malikdir. Döşü boz-qəhvəyi ("cinereous" kül rəngi deməkdir), qarın hissəsi ağ, yanları və quyruqaltı lələkləri isə qəhvəyi rəngdədir. Gözlərinin iris hissəsi qırmızı-qəhvəyi, üst çənəsi qara, alt çənəsi gümüşü-bozdan boz-bəzək rənginə qədər dəyişir. Ayaqları və dırnaqları zeytun, boz-zeytun və ya qəhvəyi-sarı rəngdədir. Cavan fərdlərin başının üstü boz-qəhvəyi, alt hissəsi əsasən oxra-çəhrayı-qəhvəyi rəngdədir və boğaz ləkəsi daha az müəyyəndir.

## Yayılması və yaşayış mühiti
Synallaxis hypospodia parçalı yayılmaya malikdir. Bir populyasiya Perunun şərqindəki "Madre de Dios" departamentində, Boliviyanın şimal və şərqində, həmçinin Braziliyanın qərb Amazon hövzəsində yayılıb. Digər populyasiya isə Braziliyanın şimal-şərqindəki "Ceará" və "Alagoas" ştatlarından cənub-qərbə doğru "Mato Grosso do Sul"a qədər, həmçinin cənub-şərq Boliviya və şimal-şərq Paraqvayda rast gəlinir. Mərkəzi Perunun müxtəlif yerlərində də qeydlər var, lakin bəziləri səhv müəyyən edilmə kimi şübhə altındadır.

Synallaxis hypospodia müxtəlif açıq mənzərələrdə yaşayır, o cümlədən mövsümi nəmli çəmənliklər, kolluqlar, "campina" və savannalarda rast gəlinir. Üstünlük verdiyi sahələr su yaxınlığında yerləşir. Dəniz səviyyəsindən təxminən 700 metr yüksəkliyə qədər olan ərazilərdə rast gəlinir.

Synallaxis hypospodia bütün yayılma sahəsində il boyu qalıcı quşdur.

Synallaxis hypospodianın qidalanma davranışı və əsas qidası tam məlum deyil. Əsasən omaqlı böcəklərlə qidalandığı və yarpaqlar və kiçik budaqlar üzərindən 1-2 metr yüksəklikdə fəaliyyət göstərdiyi güman edilir. Adətən cütlər halında görülür.

Synallaxis hypospodianın çoxalma biologiyası haqqında məlumat yoxdur.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Synallaxis hypospodianı "Least Concern" (az təhlükə altında) kimi qiymətləndirilmişdir. Geniş yayılma sahəsinə malikdir; populyasiya ölçüsü məlum deyil, lakin sabit olduğu güman edilir. Hər hansı bir dərhal təhlükə müəyyən edilməmişdir. Yerli səviyyədə çoxsaylıdan orta səviyyəyə qədər rast gəlinir, lakin bu quş haqqında məlumatlar azdır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Təbərani

**Əbül-Qasım Müsnidüd-Dünya Süleyman ibn Əhməd ibn Əyyub ət-Təbərani** (; ) — hədis hafizi.

## Bioqrafiyası
Səfər ayında, hicri 260-cı (dekabr 873) ildə Akkada doğulub. Nisbələri "Ləhmi" və "Təbərani"dir. Kiçik yaşlarında elm öyrənmək məqsədi ilə Dəməşqdəki Təbəriyəyə getdiyi üçün "Təbərani" nisbəsi ilə məşhurlaşmışdır. Hədis öyrənmək üçün təqribən 25 il ərzində 50-ə yaxın yerə səhayətlər etmişdir. Bu xüsusiyyətindən ötrü ona "rəhhal-cəvval" (; ) deyilmişdir. Qüds, Qeysəriyyə (Fələstin), Hələb, Dəməşq, Məkkə, Mədinə, Bağdad, Bəsrə, Kufə və İsfahan onun səyahət etdiyi elm mərkəzlərindən bəziləridir. O, 2 minə yaxın müəllimindən hədis rəvayət etmişdir. Haşim ibn Mərsəd ət-Təbərani, Əbu Züra əd-Dəməşqi, Əbu Yalə əl-Mövsili, Mütəyyən, Əbül-Abbas İbn Süreyc, Nəsai, İbnül-Cərud və Əbu Əvanə əl-İsfərayini onu müəllimlərindən bəziləridir. Əbu Abdullah İbn Məndə, Əbu Nueym əl-İsfahani, Əbüş-Şeyx, İbn Mərduyə, Əbül-Fəzl Məhəmməd ibn Əhməd ibn Məhəmməd əl-Cərudi, İbn Faris və başqları onun tələbələridir. İslam Ensiklopediyasındakı məlumata görə, Təbərani gözəl əxlaqlı, natiq və xoşrəftar bir şəxs olmuşdur. O, Hənbəli məzhəbinə mənsub olmuş, həyatı boyunca əhli-hədis düşüncəsindən uzaq firqələrlə mübarizə aparmışdır. O, Əhli-Beytə və Raşidi xəlifələrinə böyük hörmət bəsləmiş, söhbətlərin birində Əbu Bəkr və Ömər əleyhində danışan İsfahan valisi İbn Rüstəmin yanından çıxıb getmiş və birdə ora qayıtmamışdır. O, 29 Zilqadə hicri 360-cı (23 sentyabr 971) ildə vəfat etmiş, səhabə Həmamə əd-Dövsinin yanında dəfn edilmişdir. 

## Hədis elmindəki yeri
Onu dövrünün hədis hafizi adlandırırlar. O, həmçinin ənsab, tarix, təfsir və qiraət sahələrində də dərin biliklərə malik idi. Mənbələrdə onun "siqa", "səbt" və "ədalətli" olduğu qeyd edilir. Eyni zamanda mənbələr onun, güclü yaddaşa və olduqca dindar bir xarakterə sahib olduğunu vurğulayırlar. Təbərani, hədis sahəsinin "sidq və əmanət sifətlərinə malik süvariləri"ndən biri hesab olunur. Son dərəcə zəngin rəvayət ehtiyatına sahib olan Təbərani, tələbəsi Əbül-Abbas əş-Şiraziyə 300 min hədis yazdırmışdır. Şiə hədis hafizi Əbül-Abbas İbn Uqdə, Təbəraninin bir bənzərinin olmadığını söyləmiş, Büveyhi vəziri Əbül-Fəzl İbnül-Amidin hüzurunda baş tutan bir debatda Təbərani Əbu Bəkir İbnül-Ciabiyə üstün gəlmiş, bu hadisənin üzərinə Əbül-Fəzl, "*indi kaş vəzir deyil, Təbərani olsaydım*" demişdir.

## Əsərləri
Onun 107 əsərin müəllifi olduğu deyilir. *[[əl-Mucəm əl-kəbir]]*, *[[əl-Mucəm əl-əvsat]]*, *[[əl-Mucəm əs-səğir]]*, *[[Təfsir ət-Təbərani|Təfsiri-Təbərani]]*, *Kitabül-Əvail*, *əl-Əhadisüt-tival*, *Məkarimül-əxlaq*, *Fəzlür-remy və təlimih*, *Kitabüd-Dua*, *Müsnədüş-Şamiyyin*, *əs-Sülasiyyat*, *Cüz fihi turuku hədisi "mən kəzəbə aləyyə"*, *Mən ismühu Əta min ruvatil-hədis*, *Kitabüs-Sünnə*, *əz-Ziyadat fi Kitabil-Cud vəs-səxa* və *Hədis li-əhlil-Bəsrə* adlı əsərlər Təbəraninin ən məşhur əsərləridir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Əbu Davud ət-Təyalisi
Strix sartorii

**Strix sartorii** — Bayquşlar fəsiləsinin Yapalaqca yarımfəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Strix sartorii Meksikaya endemik olan bayquş növüdür. Strix sartorii tarixən tez-tez bəzən Strix fulvescens ilə birlikdə Strix varianın yarımnövü kimi qəbul edilmişdir. Lakin 2010-cu ildən etibarən səs və genetik fərqlər onun ayrı bir növ kimi təsnif edilməsini tələb edir. "Beynəlxalq Ornitoloji Komitəsi" (IOC) və Clements taksonomiyası onu ayrı bir növ kimi tanıyır. Lakin 2020-ci ilin dekabrına qədər "BirdLife International"ın "Handbook of the Birds of the World" təsnifatı onu hələ də Strix varianın yarımnövü kimi qəbul edir.

## Təsviri
Strix sartoriinin çox az nümunəsi ölçülmüşdür. Mövcud məlumatlara görə uzunluğu 430–505 sm, erkəklərin çəkisi 469–812 qram, dişilərin çəkisi isə 610–1051 qram arasında dəyişir. Bu iri və yumru başlı bayquşun üst hissələri boz-qəhvəyi rəngdə olub ağdan saman rənginə qədər zolaqlıdır. Üz diskləri boz-ağdan qəhvəti-boz rəngdədir və tünd qəhvəyi və saman rəngli zolaqlarla əhatə olunub. Alt hissələri açıq saman rəngdən ağ rəngə qədər dəyişir və tünd zolaqlıdır.
Strix sartoriiyə üç ayrı ərazidə rast gəlinir. Ən böyük ərazi Sierra Madre Oriental boyunca şimalda San Luis Potosi ilə cənubda Verakruz arasında yerləşir. İkinci ən böyük ərazi Durangodan cənubda Miçoakana qədər uzanır, üçüncü ərazi isə Qerreroda nisbətən kiçik bir sahədir. Əvvəllər Oaxakada da rast gəldiyi güman edilir.

Strix sartoriinin qidalanma strategiyası və qidası haqqında çox az məlumat var, lakin hər ikisinin zolaqlı bayquşla oxşar olduğu güman edilir. Bu növ yarı-gecəvi və ya gecəvi olub kiçik məməlilər, dırnaqlılar, kiçik quşlar, sürünənlər və onurğasızlarla qidalanır.

Strix sartoriinin çoxalma fenologiyası haqqında yeganə məlumat Nayaritdə iyun ayının əvvəlində müşahidə edilən uçmaq üçün hazır olan bir baladan gəlir. Bu balanın uçuş lələkləri yaxşı inkişaf etmiş, lakin bədəni tüklərlə örtülü idi.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Strix sartoriinin statusunu qiymətləndirməyib və bu növü "bioloji hər bir aspekti üzrə daha çox tədqiqat tələb olunur", kimi dəyərləndirib.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* König, Weick and Becking. 1999. "Owls: A Guide to the Owls of the World". Yale University Press
## Xarici keçidlər
Ctenosaura quinquecarinata

**Ctenosaura quinquecarinata** — Iguanidae fəsiləsinə aid olan və Mərkəzi Amerikaya məxsus bir kərtənkələ növü.

## Coğrafi yayılma

Bu növə Kosta-Rika və Nikaraquada rast gəlinir. Digər mənbələr onu Meksika və El-Salvadorda da qeyd edir.

## Təsvir

Bu növün quyruğu beş sıra tikanla qorunur və uzununa silsilələr əmələ gətirir. Erkəklərin uzunluğu 35 santimetr (14 düym), dişilərin isə 18,5 santimetr (7,3 düym) çatır. Əksər Ctenosaura növləri kimi, bu iguanalar da parlaq yaşıl rəngdə doğulur və yaşlandıqca qəhvəyi rəng alır. Dişilər ümumiyyətlə təkqat qəhvəyi rəngə çevrilir, erkəklər isə qəhvəyi fon üzərində qara, mavi və sarı rənglər inkişaf etdirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Emberiza cineracea

**Emberiza cineracea** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Təsviri
Emberiza cineracea iri (16,5–18 sm, 21–29,7 qram) və incə bədənli bir quşdur, uzun və ağ künclü quyruğa malikdir. "Külrəngli" ifadəsi onun rəngini təsvir edir. Bir çox vələmirquşundan daha az zolaqlıdır və qalın açıq rəngli dimdiyi var. Boz rəngli belində yalnız zəif tünd işarələr var, qanadları isə daha qəhvəyi çalarlıdır.

Yetkin erkək fərdin başı solğun sarı rəngdədir, daha parlaq bığ xətti və boğazı var. Cənub-qərb Türkiyənin nominativ yarımnövündə alt hissələr boz rəngdədir, lakin şərq forması olan "E. c. semenowi"nin alt hissələri sarıdır.

Dişi fərdlərin üst hissələri qəhvəti-boz rəngdədir, boğazı ağ və yalnız bığ xəttində sarı rəng var. Cavan fərdlərin qarnı sadəcə açıq rəngdədir və döşündə zolaqlar var.

Emberiza cineracea cənubi Türkiyə və cənubi İranda çoxalır, qışı isə şimal-şərqi Afrika və Yəmən ətrafında Qırmızı dəniz bölgəsində keçirir. Bir neçə təcrid olunmuş populyasiya Egey dənizindəki Yunanıstan adalarında, xüsusilə Lesbosda, Avropa sərhədləri daxilində də mövcuddur.

Bu növün çoxalma əraziləri adətən quru, qayalıq yamaclar və yüksəkliklərdə yerləşir, burada kollar və bəzən iynəyarpaqlı ağaclar örtük təmin edir. Dağınıq ağacların olduğu ərazilərdən, məsələn, Kalabriya şamı (Pinus brutia) və ya daha hündür kollardan da istifadə edə bilər. Miqrasiya zamanı quru, açıq ərazilərə, yarımsəhralara, alçaq qayalıq təpələrə və boş kənd təsərrüfatı sahələrinə köçür. Qışlama əraziləri adətən seyrək kolluqlarla örtülü sahil bölgələrində yerləşir.

Digər vələmirquşları kimi, Emberiza cineracea əsasən toxumlarla qidalanır. Balalarını qidalandırarkən xüsusilə həşəratlarla da qidalanır. Adətən bir dəfəyə üç yumurta qoyur.

## Qorunma statusu
Bu az öyrənilmiş miqrasiya edən növ, təbii yaşayış mühitinin davamlı şəkildə pozulması və itirilməsi səbəbindən populyasiyanın azalması ilə bağlı narahatlıqlar səbəbilə Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyinin (IUCN) Qırmızı Siyahısında "Təhlükəyə Yaxın" kimi təsnif edilmişdir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pachyramphus rufus

**Pachyramphus rufus** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Ənənəvi olaraq "Cotingidae" və ya "Tyrannidae" fəsilələrinə aid edilsə də, son tədqiqatlar onun "Tityridae" fəsiləsində yerləşdirilməsinin daha düzgün olduğunu göstərir. Hazırda Cənubi Amerika Təsnifat Komitəsi tərəfindən bu fəsiləyə daxil edilmişdir.
Bu növ Braziliya, Kolumbiya, Ekvador, Fransa Qvianası, Qayana, Panama, Peru, Surinam və Venesuela ərazilərində rast gəlinir. Təbii yaşayış yerləri subtropik və ya tropik rütubətli düzənlik meşələri, subtropik və ya tropik quru kolluqlar və ciddi şəkildə pozulmuş keçmiş meşə əraziləridir.

## Taksonomiyası
Pachyramphus rufus  1779-cu ildə fransız alim Jorj-Lui Leklerk, Kont de Biffon tərəfindən "Histoire Naturelle des Oiseaux" əsərində təsvir edilmişdir. Nümunə Fransa Qvianasının Kayenna şəhərindən toplanmışdır. Quş həmçinin Edme-Lui Daubentonun rəhbərliyi altında hazırlanmış "Planches Enluminées D'Histoire Naturelle" əsərində Fransua-Nikola Martinet tərəfindən çəkilmiş əl ilə rənglənmiş bir lövhədə təsvir edilmişdir. Nə lövhənin başlığında, nə də Biffonun təsvirində elmi ad qeyd edilməsə də, 1783-cü ildə holland təbiətşünası Piter Boddaert "Planches Enluminées" kataloqunda "Muscicapa rufa" binominal adını təqdim etmişdir. Pachyramphus rufus indi 1839-cu ildə ingilis zooloq Corc Robert Qrey tərəfindən təqdim edilmiş "Pachyramphus" cinsinə aid edilir. Cins adı qədim yunan dilində "qalın" və ya "qüvvətli" mənasını verən "pakhus" və "dimdik" mənasını verən "rhamphos" sözlərindən yaranıb. Növ epiteti "rufus" latın dilində "qırmızı" mənasını verir.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Pachyramphus rufusu az təhlükə altında" (Least Concern) kimi qiymətləndirib.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dipsosaurus dorsalis

**Dipsosaurus dorsalis** (*Səhra iquanası*) — ABŞ-nin Cənub-Qərb bölgəsi və şimal-qərbi Meksikanın Sonora və Moxave səhralarında, həmçinin Kaliforniya körfəzindəki bir neçə adada tapılan bir iquana növü.

## Təsvir

"Dipsosaurus dorsalis" orta ölçülü bir kərtənkələdir və ümumi uzunluğu orta hesabla 41 sm (16 düym) olsa da, quyruq daxil olmaqla maksimum 61 sm (24 düym) çata bilir. Rəngi açıq boz-qəhvəyi və ya krem rəngdədir, belində və yanlarında açıq qəhvəyi şəbəkəli naxış var. Belin ortasında bir sıra yüngül böyümüş, killi dorsal pulcuqlar var ki, bu pulcuqlar arxaya doğru irəlilədikcə bir qədər böyüyür. Şəbəkəli naxış arxa ayaqlar yaxınlığında qəhvəyi ləkələrə çevrilir və quyruq boyunca zolaqlara çevrilir. Quyruq adətən bədən uzunluğundan (burundan anal dəliyə qədər) 1,5 qat uzundur. Qarın hissəsi açıq rəngdədir. Çoxalma mövsümündə hər iki cinsin yan tərəfləri çəhrayı rəng alır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Desert Iguana Pictures 
* Arizona-Sonora Desert Museum: Desert Iguana (''Dipsosaurus dorsalis'')
* San Diego Natural History Museum: ''Dipsosaurus dorsalis'' (Desert Iguana)
Ctenosaura acanthura

**Ctenosaura acanthura** — Ümumi adı ilə "Meksika tikanquyruq iquana" (ispanca: garrobo del noreste), Iguanidae fəsiləsinə aid olan və şərqi Meksika ilə qərbi Qvatemalada yayılmış bir kərtənkələ növü. Lakin qarışıqlıq yaradan bir məlumat odur ki, Meksika herpetofaunası üçün standartlaşdırılmış adların əvvəlki versiyasında "Ctenosaura acanthura" "şimal-şərq tikanquyruq iquana" adlandırılmış, "Ctenosaura pectinata" isə "Meksika tikanquyruq iquana" adını almışdır. Bu növ həmçinin "Verakruz tikanquyruq iquana" və "Meksika körfəzi tikanquyruq iquana" kimi də tanınır. Bu, əsasən otçul olan və ümumi uzunluğu bir metrdən çox olan yumurta qoyan bir növdür.

## Təsvir
"Ctenosaura acanthura"ların uzun quyruqlarında xarakterik killi pulcuqlar var ki, bu da onlara ümumi adını verir. Erkəklərin ümumi uzunluğu 1,4 metr (4 fut 7 düym), dişilər isə bir qədər qısa olaraq 1 metr (3 fut 3 düym) çata bilər. Onların belində uzun tikanlardan ibarət bir krest var. Əsas rəngləri qara olub, ağ və ya krem rəngli işarələrə malikdir.

## Həmçinin bax
* Ctenosaura hemilopha
* Ctenosaura quinquecarinata
* Ctenosaura similis

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Boşluğa xütbə

**Boşluğa xütbə** () – 2025-ci ildə buraxılmış Azərbaycan filmi. Azərbaycan, Meksika və ABŞ-nin birgə istehsalı ilə çəkilən filmin rejissoru Hilal Baydarovdur. "Xütbə" trilogiyasının sonuncu filmidir.

## Məzmun
Film Məhəmməd Füzulinin yaradıcılığı üzərində qurulmuşdur və dünyanın sonu yaxınlaşarkən Şah İsmayılın dirilik suyunu axtarmaq üçün çıxdığı səyahətdən bəhs edir.

## Rollarda
Filmdə əsas rolları Hüseyn Nəsirov, Məryəm Nağıyeva, Rəna Əsgərova, Elşən Abbasov, Orxan İsgəndərli oynamışdırlar. Şah İsmayıl obrazı istisna olmaqla, digər personajların adları yoxdur.

## İstehsal
Filmin ssenari müəllifləri Hilal Baydarov və Aysu Akcan, icraçı prodüserləri Orxan Fikrətoğlu, Oğuz Tümüklü və Nuri Cem Erbak, bəstəkarı Kənan Rüstəmlidir. Azərbaycan, Meksika və Türkiyə kinematoqrafçılarının ortaq işidir. Film Azərbaycan Respublikasının Kino Agentliyinin (ARKA) maliyyə dəstəyi ilə istehsal olunmuşdur.

Hilal Baydarov bir müsahibəsində bildirmişdir ki, "nədənsə o, bəşəriyyət tarixində çox böyük bir anın yaxınlaşdığını güclü bir şəkildə hiss edir və artıq geri dönüşü olmayan bir həddin astanasındayıq". O, çox az insanın həyatı həyat edən və ya insanı əsl insan edən şeylər haqqında düşündüyünü görmüş və buna görə də həyat, dirilik suyu, dirilmə mövzularında film çəkmək qərarına gəlmişdir. O, tarixi Şah İsmayıldan yox, Nizami Gəncəvinin "İsgəndərnamə" əsərindən ilhamlanmış, Makedoniyalı İsgəndərin dirilik suyu axtardığı hekayədən istifadə etmişdir.

## Qəbul
Film 5 sentyabr 2025-ci ildə 82-ci Venesiya Beynəlxalq Film Festivalının "Müsabiqədənkənar bədii filmlər" bölməsində nümayiş etdirilmişdir. Hilal Baydarovun Venesiyada nümayiş olunan ikinci filmidir. Film 11–12 oktyabr 2025-ci ildə Osloda baş tutmuş Mirage Film Festivalında nümayiş etdirilmişdir.

### Mükafat və nominasiyalar

## Həmçinin bax
* Səpələnmiş ölümlər arasında – Hilal Baydarovun Venesiya Beynəlxalq Film Festivalında nümayiş etdirilən digər filmi.

## İstinadlar