Qanun yaradılması

**Qanun yaradılması** və ya **Hüquqyaradıcılığı** — səlahiyyətli orqanların normativ-hüquqi aktların hazırlanması, qəbul edilməsi, dəyişdirilməsi (təkmilləşdirilməsi) və ləğv edilməsi üzrə fəaliyyət; qanunvericilik prosesinin yekun mərhələsidir.

Müvafiq səlahiyyətlər olduqda, həm dövlət orqanları, həm də həmkarlar ittifaqları, yerli özünüidarəetmə orqanları, ictimai təşkilatlar və vətəndaşlar (qanunun referendum yolu ilə qəbul edildiyi halda) hüquqyaradıcılığının subyektləri qismində çıxış edə bilərlər.

## Qanun yaradılmasının mərhələləri

Qanun yaradılması prosesi (və ya qanunvericilik prosesi) normativ-hüquqi aktın layihəsinin hazırlanmasından onun qüvvəyə minməsinə qədər keçən ardıcıl mərhələləri əhatə edir. Elmi ədəbiyyatda bu proses əsasən iki böyük dövrə bölünür: **layihənin hazırlanması** (hazırlıq) və **aktın qəbulu** (rəsmi).

### Qanun yaradılması təşəbbüsü mərhələsi

Bu mərhələdə səlahiyyətli subyektlər tərəfindən normativ aktın layihəsi rəsmi qaydada qanunverici orqana təqdim olunur. Qanunvericilik təşəbbüsü hüququna malik olan subyektlər adətən ölkənin Konstitusiyası ilə müəyyən edilir (məsələn: deputatlar, Prezident, Nazirlər Kabineti, Ali məhkəmə).

### Layihənin müzakirəsi mərhələsi

Təqdim olunmuş layihə parlamentin komitələrində və plenar iclaslarında müzakirə edilir. Bu zaman layihəyə düzəlişlər edilir, əlavələr olunur və ya layihə yenidən işlənilmək üçün geri qaytarılır. Müzakirələr adətən bir neçə "oxunuşda" həyata keçirilir.

### Normativ aktın qəbul edilməsi mərhələsi

Müzakirələr başa çatdıqdan sonra layihə səsverməyə çıxarılır. Aktın qəbulu üçün tələb olunan səs çoxluğu (sadə və ya tövsifli çoxluq) qanunvericiliklə müəyyən edilir. Bu mərhələ qanun yaradıcılığı subyektinin iradəsinin rəsmiləşdirilməsidir.

### Aktın imzalanması və təsdiqi (Sanksiyalaşdırma)

Qəbul edilmiş akt dövlət başçısı (Prezident) tərəfindən imzalanır. Bir çox hüquq sistemlərində dövlət başçısının qanunu imzalamamaq və onu yenidən baxılmaq üçün parlamentə qaytarmaq hüququ (Veto hüququ) mövcuddur.

### Dərcetmə və qüvvəyə minmə mərhələsi

Normativ-hüquqi aktın rəsmi mətbuat orqanlarında (məsələn: "Azərbaycan" qəzeti, qanunvericilik külliyyatı) dərci onun tətbiqi üçün mütləq şərtdir. Akt dərc edildiyi gündən və ya mətndə göstərilən xüsusi tarixdən etibarən hüquqi qüvvəyə minir.

## Hüquqyaradıcılığının növləri

Tədqiqatçılar hüquqyaradıcılığını növlərə ayırmaq üçün aşağıdakı meyarları fərqləndirirlər:
* **Subyektlərinə görə** (kim tərəfindən həyata keçirilir);
* **Reqlamentlərinə (prosedurlarına) görə** (hansı qaydada qəbul edilir);
* **Qəbul edilən hüquqi aktların növlərinə görə** (qanun, fərman, qərar və s.);
* **Mövzusuna və məzmununun həcminə görə** (tənzimləmə sahəsi).

### Əsas növlər

Hüquq ədəbiyyatında hüquqyaradıcılığının aşağıdakı funksional növləri fərqləndirilir:

* **[[Referendum]]** — birbaşa xalqın hüquqyaradıcılığı;
* **Qanunyaradıcılığı** — qanunverici hakimiyyət orqanlarının (parlamentin) fəaliyyəti;
* **Qanunaltı hüquqyaradıcılığı** — icra hakimiyyəti orqanlarının və vəzifəli şəxslərin (prezident, nazir) akt yaratma fəaliyyəti;
* **Yerli özünüidarəetmə** orqanlarının hüquqyaradıcılığı;
* **Lokal hüquqyaradıcılıq** — konkret müəssisə, idarə və ya təşkilat daxilində qəbul edilən daxili nizamnamə və qaydalar;
* **Səlahiyyətli ictimai təşkilatların** hüquqyaradıcılığı — dövlət tərəfindən səlahiyyət verilmiş qeyri-dövlət subyektlərinin (məsələn, həmkarlar ittifaqlarının) fəaliyyəti;

### Xüsusi formalar

* **Müqaviləli hüquqyaradıcılıq** — dövlət orqanları tərəfindən publik-hüquqi müqavilələrin (konstitusiya, idarəetmə və federasiyadaxili müqavilələr) bağlanması yolu ilə normaların yaradılması;
* **Fövqəladə hüquqyaradıcılıq** — dövlətdə böhran və ya fövqəladə vəziyyət zamanı tətbiq olunan, adətən müvəqqəti xarakter daşıyan norma yaratma prosesi;
* **Nümayəndəli (nümayəndə verilmiş) hüquqyaradıcılıq** — səlahiyyətlərin bir orqandan digərinə ötürülməsi (məsələn, parlamentin öz qanunvericilik səlahiyyətinin bir hissəsini hökumətə ötürməsi). Bu forma Fransa, İtaliya və Almaniya hüquq sistemlərində geniş yayılmışdır.

### Məhkəmə hüquqyaradıcılığı

Müasir hüquq elmində **məhkəmə hüquqyaradıcılığı** xüsusi yer tutur. Bu yanaşmaya görə, yüksək məhkəmə instansiyalarının qərarları və məhkəmə təcrübəsi faktiki olaraq hüququn mənbəyi kimi qəbul edilir.

## Hüquqyaradıcılığının prinsipləri

Hüquqyaradıcılığı fəaliyyəti müəyyən fundamental ideya və rəhbər başlanğıclara əsaslanır. Bu prinsiplər qəbul edilən normativ aktların keyfiyyətini və cəmiyyətdəki effektivliyini təmin edir:

* **Qanunçuluq** — hüquqi kommunikasiya prosesində qanunların tələblərinə tam riayət edilməsi;
* **Nizamlılıq** — hüquqi kommunikasiya prosesinin tematik cəhətdən təşkil olunması;
* **Demokratizm** — hazırlanmış qanun layihələrinin maraqlı vətəndaşlar, əmək kollektivləri, sosial və peşəkar qruplarla tanışlıq və müzakirə üçün dərc edilməsi;
* **Effektivlik və operativlik** — normativ-hüquqi aktların yaradılması prosesinin aydın reqlamentləşdirilməsi və strukturlaşdırılması;
* **Qanunyaradıcılığı fəaliyyətinin planlaşdırılması** — müəyyən edilmiş prosedura və hərəkətlərin ardıcıllığına riayət edilməsi;
* **Prioritetlik** — ilk növbədə iqtisadi və siyasi sistemin əsaslarını tənzimləyən qanun layihələrinin nəzərdən keçirilməsi;
* **İnsan hüquq və azadlıqlarının ali dəyər kimi tanınması** — həm vətəndaş, həm də insan hüquqlarının qorunmasının əsas götürülməsi;
* **Aşkarlıq (qlasnost)** — hüquqi kommunikasiya prosesinin açıqlığı və kütləviliyi;
* **Elmilik** — yaradılan hüquqi aktların elmi cəhətdən əsaslandırılması;
* **Hüquqi terminologiyanın vahidliyi** — bütün hüquqi mətnlərdə eyni anlayışların vahid terminlərlə ifadə olunması.
* **Peşəkarlıq:** Layihələrin hazırlanmasında hüquqşünas-mütəxəssislərin iştirakı;
* **Operativlik:** İctimai münasibətlərdəki dəyişikliklərə çevik reaksiya verilməsi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* The Federal Rulemaking Process: An Overview Congressional Research Service
* Public participation in rulemaking
* The Reg Map – a chart that gives an overview of the US Federal "informal rulemaking" process.