DNT virusu

**DNT virusu** — DNT virusu, DNT polimeraza tərəfindən təkrarlanan dezoksiribonuklein turşusundan (DNT) ibarət genomu olan bir virusdur. Onları genomunda iki zəncirli DNT olanlar, iki zəncirli DNT (dsDNT) virusları və genomlarında bir DNT zəncirinə malik olanlar, tək zəncirli DNT (ssDNT) virusları adlandırmaq olar. 

DNT virusları bütün dünyada, xüsusən də dəniz ekosistemlərinin mühüm hissəsini təşkil edən dəniz mühitlərində mövcuddur və həm prokariotları, həm də eukariotları yoluxdurur. DNT virusları ilk növbədə iki sahəyə aiddir: Duplodnaviria və Varidnaviria və ssDNA virusları demək olar ki, yalnız bəzi dsDNA viruslarını da əhatə edən Monodnaviria qruplarina təyin olunur.Duplodnaviria və Varidnaviriyanın mənşəyi daha az aydın olsa da, Monodnaviriyadakı viruslar bir neçə dəfə arxa və bakterial plazmidlərdən yarandığı üçün onların bir çox mənşəli olduğu görünür.

Xəstəlik törədən DNT viruslarına herpes virusları, papillomaviruslar daxildir.

## Baltimor təsnifatı

Baltimor təsnifat sistemi virusları onların məlumat RNT (mRNA) sintez tərzinə əsasən qruplaşdırmaq üçün istifadə olunur və tez-tez təkamül tarixinə əsaslanan standart virus taksonomiyası ilə yanaşı istifadə olunur. DNT virusları iki Baltimor qrupunu təşkil edir: Qrup I: ikiqat zəncirli DNT virusları və II qrup: tək zəncirli DNT virusları. Baltimor təsnifatı əsasən mRNT-nin transkripsiyasına əsaslansa da, hər Baltimor qrupundakı viruslar da adətən öz replikasiya üsullarını bölüşürlər. Baltimor qrupundakı viruslar mütləq genetik əlaqə və ya morfologiyanı paylaşmır .

### İki zəncirli DNT virusları

Baltimor DNT viruslarının ilk qrupu ikiqat zəncirli DNT genomuna malik olanlardır. Bütün dsDNT viruslarının mRNT-si üç mərhələli prosesdə sintez olunur. Birincisi, transkripsiyanın başlanğıcı kompleksi transkripsiyanın başladığı yerin yuxarı hissəsindəki DNT-yə bağlanır və bu, ana RNT polimerazanın iştirak etməsinə imkan verir. İkincisi, RNT polimeraza cəlb edildikdən sonra, mRNT zəncirlərini sintez etmək üçün bir şablon kimi mənfi zəncirdən istifadə edir. Üçüncüsü, RNT polimeraza poliadenilasiya yeri kimi xüsusi siqnala çatdıqda transkripsiyanı dayandırır.

DNT virusları genomlarını təkrarlamaq üçün bir neçə mexanizmdən istifadə edirlər. Replikasiya mənşəli yerində iki replikasiya çəngəlinin qurulduğu və bir-birinin əks istiqamətində hərəkət etdiyi iki istiqamətli replikasiya geniş istifadə olunur. Dairəvi genom ətrafında bir döngədə irəliləyərkən xətti zəncirlər əmələ gətirən yuvarlanan dairə mexanizmi də geniş yayılmışdır. Bəzi dsDNT virusları bir zəncir zəncirinin şablon zəncirindən sintez olunduğu, daha sonra isə tamamlayıcı zəncir dsDNT genomunu meydana gətirərək əvvəlki sintez edilmiş zəncirdən sintez olunduğu zəncir dəyişdirmə metodundan istifadə edir. Nəhayət, bəzi dsDNA virusları replikativ transpozisiya adlanan prosesin bir hissəsi kimi replikasiya olunur, bu yolla ev sahibi hüceyrənin DNT-sindəki virus genomu ev sahibi genomunun başqa bir hissəsinə təkrarlanır
.

### Tək zəncirli DNT virusları

DNT viruslarının ikinci Baltimor qrupu tək zəncirli DNT genomuna malik olanlardır. DNT virusları dsDNT virusları ilə eyni transkripsiyaya malikdir. Bununla belə, genom tək zəncirli olduğundan, ev sahibi hüceyrəyə daxil olduqdan sonra əvvəlcə DNT polimeraza tərəfindən ikiqat zəncirli formaya çevrilir. mRNT daha sonra ikiqat zəncirli formadan sintez olunur. ssDNA viruslarının iki zəncirli forması ya birbaşa hüceyrəyə daxil olduqdan sonra, ya da genomun təkrarlanması nəticəsində yarana bilər. Eukarotik ssDNT virusları nüvədə təkrarlanır.

Əksər ssDNA virusları yuvarlanan dairə replikasiyası (RCR) vasitəsilə təkrarlanan dairəvi genomları ehtiva edir. ssDNT RCR müsbət zəncirlə bağlanan və onu parçalayan bir endonükleaz tərəfindən başlanır, DNT polimeraza mənfi zəncirdən replikasiya üçün şablon kimi istifadə etməyə imkan verir. Replikasiya pozitiv zəncirinin 3'-ucunun uzadılması, əvvəlki müsbət zəncirinin yerdəyişməsi yolu ilə genom ətrafında bir döngədə irəliləyir və endonükleaz dairəvi döngəyə bağlanan müstəqil bir genom yaratmaq üçün müsbət zəncirini yenidən parçalayır. Yeni ssDNT  qablaşdırıla və ya transkripsiya və ya replikasiya dövrünün davamı üçün ikiqat zəncirli forma yaratmaq üçün DNT polimeraza ilə təkrarlana bilər
.

## Virusların Taksonomiyası təsnifatı
Üç DNT virus qrupu tanınır: Duplodnaviria, Monodnaviria və Varidnaviria.

### Duplodnaviriya

Duplodnaviria, HK97 qatına malik olan əsas kapsid zülalını (MCP) kodlayan dsDNT viruslarını ehtiva edir. Sferaya iki qrup viruslar daxildir: prokariotları yoluxduran və Caudovirales sırasına aid edilən quyruqlu bakteriofaqlar və heyvanları yoluxduran və Herpesvirales sırasına aid olan herpesviruslar.

### Monodnaviriya

Monodnaviria, yuvarlanan dairələrin replikasiyasını və bu cür viruslardan törəyən bütün digər virusları başlatan  endonükleazını kodlayan ssDNT viruslarını ehtiva edir. Aləmin prototip üzvləri CRESS-DNT virusları adlanır və dairəvi ssDNT genomlarına malikdir. Xətti genomlu ssDNT virusları onların nəslindəndir və öz növbəsində dairəvi genomlu bəzi dsDNA virusları xətti ssDNA viruslarından törəyir.

Monodnaviriyadakı viruslar bir neçə dəfə arxeal və bakterial plazmidlərdən, ev sahibinin içərisində özünü çoxaldan bir növ ekstraxromosomal DNT molekulundan yaranmışdır. Plazmidlərin DNT-sini və RNT viruslarının kapsid zülallarını kodlayan tamamlayıcı DNT-ni birləşdirən rekombinasiya hadisələrindən yaranmışdır.

### Varidnaviriya

Varidnaviriyada dəniz virusları bütün dünyada yayılmışdır və quyruqlu bakteriofaqlar kimi dəniz ekologiyasında mühüm rol oynayır. Ən çox müəyyən eukarotik DNT virusları qrupuna aiddir. Varidnaviriyada xəstəlik törədən viruslara adenoviruslar və Afrika donuz taunu virusu daxildir. Tibb tarixində çox yoluxdurucu olmuşdur, xüsusən də çiçək xəstəliyinə səbəb olan Variola virusu. Bir çox varidnaviruslar ev sahibinin genomunda endogenləşə bilər; özünəməxsus misal, ev sahibini yoluxdurduqdan sonra ev sahibini digər viruslardan qoruya bilən virofaqlardır.

## İstinadlar