open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Megalomyrmex

**Megalomyrmex** — Myrmicinae yarımfəsiləsinə aid qarışqa nəsli. Bu nəsil yalnız Neotropik bölgələrdə yayılıb və bəzi növləri Attini qarışqalarının ixtisaslaşmış parazitləri və ya yırtıcılarıdır.

## Təsviri
Bu nəsli morfoloji cəhətdən xarakterizə etmək çətindir. B. Bolton (2003) onu Solenopsidini qəbiləsinə aid edib. Lakin bununla bərabər o, qəbilənin diaqnostik xüsusiyyətlərinə bir çox istisnalar əlavə edib. Megalomyrmex növlərinin əksəriyyətində gövdə hamar şəkildə qabarıqdır və ikiqat kəskinlik yoxdur. B. Boltonun (1994) əsərində Megalomyrmex mandibulaların dişlənməsinin dəyişkənliyi səbəbindən bir neçə yerdə yerləşdiyini qeyd edib. Bəzi növlər qeyri-adi alkaloid zəhərə malikdir. Alkaloidlərin məsafədən təsir etməsi hipotezi, Solenopsis, Monomorium və Megalomyrmex növlərində işçi fərdlərin zəhərli alkaloidləri təhlükə zamanı qarınlarını tərpədərək (qaster bayraqlama) buraxması və düşmənlərin qaçmasına səbəb olması ilə üst-üstə düşür.

## Yayılması və yaşayış yeri
Megalomyrmex növləri Neotropik bölgələrdə, cənubi Meksikadan şimali Argentinaya qədər geniş yayılsa da, bölgədə heç vaxt çoxluq təşkil etməyiblər. Onlara aşağı və orta yüksəklikdəki nəm və quru meşə mühitlərində rast gəlinir. Bəzi növlər torpaqda böyük yayılmış yuvalarda (məsələn, Megalomyrmex modestus) və ya ölü ağacda kiçik yuvalarda (məsələn, Megalomyrmex drifti) sərbəst yaşayır. Digərləri Attini qarışqalarının ixtisaslaşmış sosial parazitləri və ya yırtıcılarıdır (məsələn, Megalomyrmex adamsae, Megalomyrmex mondabora, Megalomyrmex symmetochus, Megalomyrmex wettereri).

## Qalereya

Megalomyrmex leoninus casent0178669 profile 1.jpg|Megalomyrmex işçi qarışqası
Megalomyrmex_leoninus_casent0178669_profile_1.jpg|*[[Megalomyrmex leoninus]]* kənardan
Megalomyrmex_leoninus_casent0178669_dorsal_1.jpg|*[[Megalomyrmex leoninus]]* yuxardan


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Boudinot B. E., Sumnicht, T. P. & Adams, R. M. M. 2013. Central American ants of the genus *Megalomyrmex* Forel (Hymenoptera: Formicidae): six new species and keys to workers and males. — Zootaxa 3732, 1–82.
* Brandão C. R. F. 2003. Further revisionary studies on the ant gentus *Megalomyrmex* Forel (Hymenoptera: Formicidae). — Pap. Avulsos Zool. (São Paulo) 43: 145–159.
* Liberti J., P. Sapountzis, L. H. Hansen, S. J. Sørensen, R. M. M. Adams, and J. J. Boomsma. 2015. Bacterial symbiont sharing in *Megalomyrmex* social parasites and their fungus-growing ant hosts. — Molecular Ecology. 24:3151–3169. doi:10.1111/mec.13216

## Xarici keçidlər
Mayriella

**Mayriella** — Myrmicinae yarımfəsiləsinə aid Hindistan-Avstraliya qarışqa cinsi. Bu cinsdə olan koloniyalar çox kiçik olur və adətən 50-100 fərddən ibarətdir. Mayriella Hymenoptera dəstəsinin qarışqalar fəsiləsinə daxildir. Onlar gündüz vaxtı aktiv olurlar. Onların 9 növü məlumdur.
## Təsviri
Bu cinsin növlərinə əsasən rütubətli meşəlik ərazilərdə rast gəlinir. Əksər nümunələr rütubətli bölgələrdə tapılsa da, bəzi növlər quru iqlimli ərazilərdə də aşkar edilib. Lakin onlar quru ərazilər adətən nadir hallarda müşahidə edilirlər. Koloniyalar yalnız 50-100 fərddən ibarətdir və yuvalar torpaqda, adətən daşların altında və ya kiçik bir girişi olan təpəcik ətrafında yerləşir. Bu cinsin qarışqaları zəhərli iynələrə malikdirlər.

Cins ilk dəfə 1902-ci ildə isveçrəli mirmekoloq Avqust Forel tərəfindən təsvir edilib və ehtimal ki, (lakin Mayria hadisəsində olduğu kimi eponim göstərilmədən) görkəmli Avstriya mirmekoloqu Qustav Meyrinin (1830-1908) şərəfinə adlandırılıb.

## Növləri
* Mayriella abstinens Forel, 1902
* Mayriella ebbei Shattuck & Barnett, 2007
* Mayriella granulata Dlussky & Radchenko, 1990
* Mayriella occidua Shattuck, 2007
* Mayriella overbecki Viehmeyer, 1925
* Mayriella sharpi Shattuck & Barnett, 2007
* Mayriella spinosior Wheeler, W.M., 1935
* Mayriella transfuga Baroni Urbani, 1977
* Mayriella warchalowskii Borowiec, 2007
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Albuquerque N. L.; Brandão, C. R. F. 2004. A revision of the Neotropical Solenopsidini ant genus *Oxyepoecus* Santschi, 1926 (Hymenoptera: Formicidae: Myrmicinae). 1. The vezenyii species-group.&nbsp;— Papeis Avulsos de Zoologia (Sao Paulo) 44(4): 55-80.
* Albuquerque N. L. d. and C. R. F. Brandão. 2009. A revision of the Neotropical Solenopsidini ant genus *Oxyepoecus* Santschi, 1926 (Hymenoptera: Formicidae: Myrmicinae): 2. Final. Key for species and revision of the Rastratus species-group.&nbsp;— Papéis Avulsos de Zoologia (São Paulo). 49:289-309.
* Kempf W. W. 1974. A review of the Neotropical ant genus *Oxyepoecus* Santschi (Hymenoptera: Formicidae).&nbsp;— Stud. Entomol. 17: 471—512.

## Xarici keçidlər

* Myrmicinae
Touşan Esenova

**Touşan Esenova** () — türkmən şairəsi, yazıçı, dramaturq, tərcüməçi, Türkmənistan SSR-in əməkdar şairəsi (1939), Türkmənistan SSR-in xalq yazıçısı (1974). 1949-cu ildən SSRİ Kommunist Partiyasının üzvü olub.

## Bioqrafiyası
Touşan Esenova Zakaspi vilayətinin Yüzbaşı kəndində dəmir yolu işçisinin ailəsində anadan olub. Əvvəlcə Aşqabadda internat məktəbində, sonra isə pedaqoji texnikumda təhsil almışdır. 1939-cu ildə Aşqabad Pedaqoji İnstitutunda ikiillik təhsilini başa vurmuşdur.

1920-ci illərin sonlarında milli teatrla işləməyə başlayıb. 1930-cu illərdə "Sovet Türkmənistanı" qəzetində işləyib. 1931-ci ildə 15 yaşlı Esenova Proletar Yazıçılar Assosiasiyasının I qurultayında iştirak etmişdir. 1934-cü ildə SSRİ-nin gənc yazıçıları üçün Moskvada təşkil olunmuş kurslara göndərilmişdir. 1935-ci ildə Türkmənistan qızlarının respublika at yürüşündə iştirak etmişdir.

1936-cı ildə aeroklubu bitirdikdən sonra təyyarə uçuşu həyata keçirən Türkmənistanın ilk qadın pilotu olmuşdur.

1950-ci illərdə "Sowet Türkmenistany aýallary" ("Sovet Türkmənistanının qadınları") jurnalının ilk redaktoru olmuş, "Sowet edebiýaty" ("Sovet ədəbiyyatı") jurnalında dramatik sənət şöbəsinə rəhbərlik etmişdir. 1964–1966-cı illərdə T. Esenova Türkmənistan Yazıçılar İttifaqının ədəbi məsləhətçisi olmuşdur.

1988-ci ildə dünyasını dəyişib.

## Yaradıcılığı
Touşan Esenova ilk türkmən qadın şairədir. Əsərlərini 1928-ci ildən etibarən dərc etdirməyə başlayıb. O, həmçinin Türkmənistan SSR himninin mətninin müəllifidir.

### Əsərləri:

#### Şeir topluları:
* "Lina Odena" (1938)
* "Şərq qadınlarına" (1951)
* "Qırmızı çiçəklər" (1962)
* "Uzaqdan baxışlar" (1967)

#### Poema
* "Lenin və çoban qızının əfsanəsi" (1958) və s.

#### Kitablar
* "Ay doğacaq – bütün dünya görəcək" (1973)

#### Pyeslər
* "Şemşat" (1938, rus dilində tərcüməsi "Milyonçunun qızı", 1941)
* "Sənin məhəbbətinlə" (1969-cu ildə Türkmən Dram Teatrında səhnəyə qoyulub)
* "Lalə" (1968)
* "Ali təhsilli arvad" (1974)

O, eyni zamanda publisistik məqalələr və oçerklər müəllifidir. Onun yazıları SSRİ və Türkmənistan jurnal və qəzetlərində dərc olunmuşdur. Xüsusilə XX əsrin 70-ci illərinin sonunda "Ədəbiyyat qəzeti"ndə "Bu lənətə gəlmiş kalım" adlı publisistik məqaləsi ilə keçmişin "feodal-bəy adətləri"nə qarşı çıxaraq ümumittifaq səviyyəsində müzakirələrə səbəb olmuşdur. Esenovanın əsərləri rus, özbək, qazax, qırğız, tacik, eston, balkar, kabardin, karel, mordva, tatar və digər dillərə tərcümə olunmuşdur. O, özü də ədəbi əsərləri türkmən dilinə tərcümə etmişdir (məsələn: Nekrasov, Yanko Kupala, Mayakovski və b.).

## İstinadlar
Cyanochen cyanoptera

**Cyanochen cyanoptera** (*Maviqanad qaz*) — yalnız Efiopiyaya endemik olan bir su quşu növü.

## Təsvir

Bu növ təxminən 70 santimetr uzunluğunda, boz-qəhvəyi rəngli, başı və üst boynu bir qədər açıq rəngli olan bir quşdur. Kiçik qara dimdiyi və qara ayaqları var. Orta ölçülü bir qazdır. Dayanmış halda olduqca sadə, boz və çirkli ağ rəngdə görünür, bəzən qanad kənarında mavi rəng göstərir. Uçuş zamanı bu növ açıq mavi ön qanadlarını göstərir. Cinslər oxşardır, lakin cavan quşlar daha solğundur. Bu quşların lələkləri qalın və sıx olub, Efiopiya yaylasının soyuğuna uyğunlaşmaq üçün, xəz kimi tükə sahibdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tarphonomus harterti

**Tarphonomus harterti** (*Boliviya yerqazan quşu*) — "Furnariidae" fəsiləsinin, "Furnariinae" yarımfəsiləsində yer alan bir quş növü.

## Təsvir

Boliviya yerqazan quşu təxminən 16 sm uzunluğunda və 22-26 qram ağırlığındadır. Bu, kiçik bir yer qazmasıdır və uzun, çox azca əyilmiş çənəyə malikdir. Cinslərin lələkləri bir-birinə oxşardır. Yetişkinlərin üzləri tünd qəhvəyi olmasına baxmayaraq, geniş bir açıq sarı üst göz zolağına sahibdir. Tağları tünd qəhvəyi, bel və quşun alt hissəsi zəngin qəhvəyi, üst quyruq örtükləri isə qırmızı-qəhvəyi rəngdədir. Quyruqlarının əksər tükü, qırmızı-qəhvəyi bazalara sahib olub, tünd qəhvəyi uclarla birləşir; ən xarici cütü tamamilə qırmızı-qəhvəyi rəngdədir. Uçuş qulaqları tünd qəhvəyi olub, qanadlarının ucları qırmızı-qəhvəyi baza ilə başlayır. Sinəsi və yanaqları ağ rəngdədir. Döş və qarın hissəsi solğun darçın-boz, yanları isə qırmızımtıl qəhvəyi rəngdədir. Alt quyruq örtükləri solğun qırmızımtıl rəngdədir. İrisləri qəhvəyi, üst çənəsi qaraymış, alt çənəsi isə qara nöqtəsi ilə açıq rəngdədir. Ayaqları və barmaqları isə qəhvəyi-oliva və ya boz-yaşıl rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İlbilgə Xatun

**İlbilgə xatun** – VII-VIII əsrlərdə yaşamış Göytürk qadını, İkinci Göytürk Xaqanlığının qurucusu İltəriş xaqanın həyat yoldaşı, xaqanlığın dördüncü xaqanı Bilgə xaqanın anası. Orxon-Yenisey yazılarında adı çəkilən nadir qadın liderlərdən biridir.

İlbilgə xatun VII–VIII əsrlərdə Göytürk dövlətinin əsas fiqurlarından biri olmuşdur. İlbilgə xatun dövlət idarəsində mühüm rol oynamış və oğulları Bilgə xaqan, Kültigin və Tonqa Tiginin yetişdirilməsində həlledici fiqur olmuşdur. Onun müdrikliyi və xalqına bağlılığı yazıtlarda “el bilgəsi” (xalqın müdriki) kimi yüksək dəyərlə qeyd edilir.

Ənənəvi türk dövlət sistemində “xatun” titulu yalnız hökmdarın həyat yoldaşı mənasında deyil, həm də dövlətin idarəsində iştirak edən, siyasi qərarlarda söz sahibi olan lider fiqur kimi qəbul olunurdu. İlbilgə xatun bu anlayışın canlı təcəssümü kimi bilinir.

## Orxon yazıları

İlbilgə xatun haqqında əsas məlumatlar olan Orxon-Yenisey yazıları Göytürk dövrünə aid ən qədim türk əl yazılarıdır və türk tarixinin, dilinin, mədəniyyətinin ən vacib mənbələrindəndir. Yazılarda İlbilgə xatununun dövlət və xalq qarşısında oynadığı mühüm rolu təsdiq edir.

Orxon yazılarında İlbilgə xatun, həm ərinin — İltəriş Bilgə xaqanın, həm də oğullarının uğurlarında önəmli rol oynamış və xalqın qurtuluşu yolunda tanrı tərəfindən seçilmiş şəxs kimi göstərilir. Yazılarda onun müdrikliyi və xalqına sədaqəti vurğulanır.

Bilgə xaqan və qardaşı belə deyir:  Üstdə türk göyü, türk qutlu yerini, suyunu ancaq düzən etmiş. Türk boyları yox olmasın deyə, boylar olsun deyə atam İltəriş xaqanı, anam İlbilgə xatunu tanrı təpəsində tutub yuxarı sürətli yüksəltmiş, həqiqətən.

Bu yazılar İlbilgə xatunun tarixi şəxsiyyətini və onun dövlətçilik ənənələrindəki yerini öyrənmək üçün əsas sənədlərdən sayılır.
İlbilgə xatun türklərin dövlətçilik ənənəsində qadınların mühüm yer tutduğunu göstərən əsas tarixi fiqurlardan biridir.

## Ailəsi

**Əri**: İltəriş Bilgə xaqan — İkinci Göytürk Xaqanlığının qurucusu.  
**Oğulları**:  
* **Bilgə xaqan** — Göytürk dövlətinin ən məşhur xaqanlarından biri.  
* **Kül Təgin** — Türk tarixinə adını yazmış sərkərdə və qəhrəman.  
* **Tonqa Tigin** — oğullarından biri.

## Adın mənası
“İl” — xalq, el, dövlət  
“Bilgə” — müdrik, ağıllı.  
Bu baxımdan “İlbilgə” adı “xalqın müdriki” və ya “dövlətin ağıllı qadını” mənasını verir.

## Ölüm tarixi və şəraiti
İlbilgə xatunun ölüm tarixi və şəraiti barədə dəqiq məlumat yoxdur. Tarixi mənbələrdə bu barədə ətraflı bilgi verilməsə də, onun İltəriş Bilgə xaqan və Tonyuqukun Yenisey qırğızları ilə mübarizəsi zamanı vəfat etdiyi ehtimal olunur.

## Ədəbiyyat
* Orxon Yazıtları – Bilgə Xaqan və Kül Təgin abidələri
* Clauson, G. – *An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish*
* Tekin, T. – *Orhon Yazıtları*
* İbrahim Kafesoğlu – *Türk Milli Kültürü*

## İstinadlar
Bifora (memarlıq)

**Bifora** ( — *"iki tərəfli, iki tərəfə"* sözündən) — memarlıqda sütunla iki yerə bölünmüş pəncərə və ya qapı. Bu cür pəncərə və qapıların yuxarı hissəsi ənənəvi tağla, yarımdairəvi tağla və ya oxvari tağla tamamlana bilir.

Bəzən bifora bir tağla əhatələnir və onların arasındakı məsafə gerblə və ya kiçik okulusla bəzədilir.

## İstinadlar
Qartal pozası

**Qartal pozası** - Müasir yoqada bədən tərbiyəsi məqsədilə tətbiq olunan dayanıqlı və balans tələb edən ayaqüstü asanadır.Bu ad orta əsrlər Hatha yoqasında fərqli bir poza üçün istifadə olunmuşdur.

## Mənşə və Etimologiya

Garudasana adı,Sanskrit dilindəki "garuda" (qartal) və "asana" (poza) sözlərindən yaranmışdır.

Hind mifologiyasında Garuda quşların kralı kimi tanınır.O,Tanrı Vişnunun vahanası (daşıyıcısı) sayılır və insanlara şeytani qüvvələrə qarşı mübarizədə kömək etməyə can atır."Garuda" sözü ingilis dilinə adətən "eagle"(qartal) kimi tərcümə olunsa da,sözün əsl mənası "uducu",yəni "yeyici" deməkdir.Çünki Garuda ilkin mənbələrdə günəş şüalarının hər şeyi udan alovu ilə eyniləşdirilirdi.

Garudasana adı ilk dəfə 17-ci əsrin sonlarına aid Gheranda Samhita adlı mənbədə fərqli bir pozaya - ayaqları və budları yerə dayanan,əlləri dizlərin üzərində olan duruşa aid olub.

19-cu əsrdə isə Sritattvanidhi adlı əsərdə bu ad daha çox Vrikshasanaya bənzəyən,birayaqlı balans pozası üçün istifadə olunub.Bu gün məşhur olan forma isə "Light on Yoga" kitabında ətraflı izah olunur.

## Təsvir

Qartal pozası bədən və şüurun inteqrasiyasını tələb edən assimmetrik bir mövqedir.Burada bir ayaq digərinin üzərindən keçirilir,əks tərəfdəki qol da oxşar şəkildə kəsişir və əllər birləşdirilərək diqqət içə yönləndirilir. Bu təkayaqlı duruş balans və daxili sabitliyin simvoludur.Saraswati,birləşmiş ovuclarda qartalın ruhani simvolunu,yəni dimdiyinə bənzəyir.Baxışlar isə zehni sabitləşdirmək üçün bir nöqtədə cəmlənir.

## Variasiyalar

Bu pozanın dizüstü forması Vatayanasana,yəni At pozası kimi tanınır.

## Yazılı Mənbələrdə

Aktrisa Mariel Hemingwayin 2002-ci ildə nəşr olunan "Finding My Balance:A Memoir with Yoga" adlı avtobioqrafik əsərində,disfunksional uşaqlıq keçmişindən sonra həyatında tarazlığı bərpa etmək üçün yoqadan necə istifadə etdiyi təsvir olunur. Kitabın hər bir fəsli bir asana ilə adlandırılıb.Sonuncu fəsil isə "Eagle Pose or Garudasana" adlanır və hər bir pozaya uyğun həyat dərsi ilə əlaqələndirilir.Hemingway bu pozanı belə təsvir edir:"Ətrafların mürəkkəb şəkildə bir-birinə dolaşdığı bu balanslaşdırıcı poza müəyyən dərəcədə elastiklik,çoxlu inam və ən əsası,tarazlıq tələb edir."Həmin fəsildə aktrisa həyat yoldaşı və qızları ilə birlikdə Kauai (Havay adaları sahillərində kanoe ilə az qala boğulduqları hadisəni nəql edir.Bu asananı icra etmək indi ona xatırladır ki,"Mübarizə aparmadan sörfü keçib irəliləməyə başladığımda,içimdə şüuraltı bir tarazlıq yaranmışdı.Ayaq barmaqlarımı geniş açıram və baldır əzələsini yuxarı dartıram."

## İstinadlar
Vladimir Munts

**Vladimir Oskaroviç Munts** (; ) — SSRİ memarı.

Karl May gimnaziyasını bitirib. 1920-ci ilin payızında İkinci Petroqrad Politexnik İnstitutunun memarlıq fakültəsində təhsil almağa başlayıb, bu institut 1924-cü ilin sentyabrında ləğv edildikdən sonra Leninqrad Ali İncəsənət-Texniki İnstitutuna (keçmiş İncəsənət Akademiyası, VXUTEİN) köçürülüb və orada 3-cü kursa qəbul olunub.

"Qurultaylar Evi" adlı diplom işini 5 sentyabr 1926-cı ildə müdafiə etmişdir. 1943-cü ildən etibarən Moskvada yaşamış və işləmişdir.

Vladimir Munts Moskvadakı Don monastırının nekropolunda (anası və bacısı ilə birlikdə) dəfn olunmuşdur.
## İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Ежегодник Общества архитекторов-художников. Выпуск 12. Ленинград. 1927&nbsp;г. С. 72.
* Ежегодник Общества архитекторов-художников. Выпуск 13. Ленинград. 1930&nbsp;г. С. 66, 67, 84, 88-90, 159.
* Ежегодник Общества архитекторов-художников. Выпуск XIV. Ленинград. 1935&nbsp;г. С. 105—109, 130—133, 154—156, 159—164, 257.
* Школьное строительство Ленинграда в 1935&nbsp;г.
* Ежегодник Ленинградского отделения Союза советских архитекторов. Выпуск 1-2 (XV—XVI). Ленинград. 1940&nbsp;г. С. 270—277, 280.
* «Л.&nbsp;В.&nbsp;Руднев». Ильин Л. Архитектура СССР. 1940&nbsp;г. №&nbsp;3. С. 41—49.
* «В.&nbsp;А.&nbsp;Щуко». М.: Союз Советских архитекторов. 1946&nbsp;г.
* Советская архитектура. Ежегодник. Выпуск 1. Москва. 1951&nbsp;г. С. 81—84.
* Архитекторы об архитекторах. СПб: «Иван Федоров». 1999&nbsp;г. С. 46—59.
* Зодчие Санкт-Петербурга. XX век. Сост. Исаченко В. Г. СПб.: «Лениздат». 2000&nbsp;г. С. 274, 275, 678.
* Berkovich, Gary. Reclaiming a History. Jewish Architects in Imperial Russia and the USSR. Volume 3. Socialist Realism: 1933–1955. Weimar und Rostock: Grunberg Verlag. 2022. С. 64. .
Ak Ana

**Ak Ana** – qədim türk mifologiyasında su, yaradıcılıq və məhsuldarlıq ilahəsi. O, kosmosun yaradılışında mühüm rol oynamış ilahi varlıq kimi qəbul olunur. Ak Ana türk mifologiyasında müqəddəs suyun qoruyucu ruhudur. İlkin xaos yaranış prosesində tanrı Ülgenin ilham mənbəyi kimi tanınır.

## Mənşə və təsvir
Ak Ana ilkin yaradılış miflərində su ilə əlaqələndirilir. Türk mifologiyasında dünyanın əvvəlcə yalnız sudan ibadət olduğu, bu suyun içindən isə Ak Ananın göründüyünə inanılır. O, ağ geyimli, nurlu bir qadın kimi təsvir olunur, ağ rəng onun adında da əks olunmuşdur və sağlığı, müqəddəsliyi simvollaşdırır.

Ak Ana sudan çıxaraq tanrı Ülgəni yaradılış üçün ruhlandırır və ona "Yarat!" deyə səslənir. Bu, dünyanın və canlıların yaranması prosesini başladır. Bu mifoloji səhnə Ak Ananın ilahi hikmət və ilham qaynağı olduğunu göstərir. Ak Ananın varlığı yaradılış prosesinin başlanğıc nöqtəsi hesab olunur.

## Simvolika və inanclar
Ak Ana su ilə birbaşa bağlıdır və bu səbəbdən də bolluq, təmizlik, doğum və yenilənmə kimi anlayışlarla əlaqələndirilir. Onun adı həm də ana ilahə anlayışını ifadə edir. Bu isə türk xalq inanclarında qadın enerjisinin və məhsuldarlığın müqəddəsləşdirilməsini göstərir.

Bəzi türk boylarında Ak Ana, qədim ana ruhların simvolu kimi də qəbul olunmuşdur. O insanlara həyat verən, onları qoruyan və bələdçilik edən bir ruh kimi düşünülür.

## Müasir dövrə təsiri
Ak Ana obrazı bu gün türk mifologiyası ilə maraqlanan tədqiqatçılar və sənətçilər tərəfindən yenidən araşdırılır və müxtəlif mədəni layihələrdə (kitablar, sənət əsərləri, folklor festivalları və s.) canlandırılır. O, türk mədəni kimliyinin qədim qatlarını əks etdirən simvolik fiqurlarından biri kimi qəbul olunur.

## İstinadlar
Ünal Çeviköz

**Əhməd Ünal Çeviköz** () — türk diplomatı və siyasətçi, Türkiyənin Azərbaycanda (12.11 2001–31.10 2004), İraqda (16.11 2004–1.01 2007)
və Böyük Britaniyada (15.07.2010–28.06.2014) fövqaladə və səlahiyyətli səfiri.

## Bioqrafiyası və təhsili
Ünal Çeviköz 6 noyabr 1952-ci ildə İstanbulda anadan olub. Orta təhsilini Kadıköy Maarif kolecində aldıqdan sonra 1974-cü ildə Boğaziçi Universitetinin İngilis dili və ədəbiyyat, 1978-ci ildə isə Siyasi elmlər fakültəsini bitirib. 1993-cü ildə Brüssel Universitetində Beynəlxalq Münasibətlər üzrə magistr dərəcəsi alıb. İngilis, fransız, rus, alman və italyan dillərini bilir. Evlidir, iki övladı var.

## Karyerası
Ünal Çeviköz 1978-ci ildə Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyində işə başlayıb. Moskva səfirliyində ikinci katib, Bregenz baş konsulluqda baş konsul vəzifələrində çalışıb.

1986-cı ildə XİN Şərqi Avropa Departamentinin şöbə müdiri, daha sonra Sofiyadakı səfirliyə müşavir təyin edilib.

1989-cu ildə NATO-da əvvəlcə İqtisadiyyat idarəsində, sonra isə Siyasi idarədə işə başlayıb.

1994-cü ildə Çeviköz Moskvada NATO-nun İnformasiya idarəsini yaradıb.

1997-ci ildə NATO-Rusiya Qurucu Aktının layihəsini hazırlayır və Xarici İşlər Nazirliyinə qayıdır. Burada Balkanlar Departamentinin rəhbəri və Qafqaz və Orta Asiya üzrə baş direktorun müavini vəzifələrində çalışır.

Ünal Çeviköz 2001-ci ildə Azərbaycana səfir təyin olunub və 2004-cü ilə qədər bu vəzifədə işləyib. O, Azərbaycanda səfir olarkan Türkiyə — Azərbaycan münasibətlərində ümummilli lider Heydər Əliyevin və Prezident İlham Əliyevin səmərəli fəaliyyətini yüksək qiymətləndirirdi, iki ölkə arasında dil, din və mədəni bağlılığa diqqət çəkərək Heydər Əliyevin "Bir millət, iki dövlət" ifadəsini vurğulayırdı.

2004-cü ildə Türkiyənin Bağdada səfiri təyin edilib və 2007-ci ilə qədər bu vəzifədə calışıb.

2007–2010-cu illərdə Ankarada Xarici İşlər Nazirinin ikitərəfli siyasi məsələlər üzrə müavini vəzifəsində çalışıb.

2010-cu ildə Türkiyənin Birləşmiş Krallığa səfiri təyin edilib. Bu vəzifəni 2014-cü ilin yayında tamamlayıb və Ankaraya qayıdıb.

2013–2015-ci illərdə Ünal Çeviköz Beynəlxalq Dəniz Təşkilatının Baş Assambleyasının sədri seçilib.

2014-cü ildə diplomatik xidmətdən təqaüdə çıxan Çeviköz məsləhətçi, bir sıra beyin mərkəzlərinin üzvü və Türkiyənin müxtəlif qəzetlərində xarici siyasət üzrə yazarı olub. Çeviköz 2018-ci ildə Cümhuriyyət Xalq Partiyasına (CHP) üzv olub və İstanbuldan millət vəkili seçilib. 2023-cü ildə Türkiyədə keçirilən seçkilərdən sonra aktiv siyasətdən uzaqlaqşıb.

## Həmçinin bax
* Türkiyənin Azərbaycandakı səfirlərinin siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Vilvorde

**Vilvorde** (, ) — Belçikanın Flamand Brabantı kommunasının Halle-Vilvorde rayonu daxilində yerləşən şəhər və bələdiyyə. Bələdiyyə əsas Vilvorde şəhərini, Koninqslo və Houtem kimi iki məhəlləni və kiçik Peutiye şəhərini əhatə edir.

## Tarixi
Şəhərin tarixi Roma imperiyası dövründən başlayır. Romalılar Zenne çayı yaxınlığında ilk yaşayış məskəni salaraq, məskunlaşıblar. XIV əsrdə Zenne çayı üzərindəki mövqeyi sayəsində, Vilvorde mühüm hərbi mərkəzə çevrilib.

XV–XVIII əsrlər arasında isə, Vilvorde uzun müddət tənəzzülə uğrayıb. Əsasən Brüssel ilə olan rəqabət, parça sənayesindəki ümumi geriləmə, epidemiyalar və dini və siyasi müharibələr tənəzzülün əsas səbəbləri sırasında olub.

Sənaye inqilabının XVIII əsrin sonlarında başlaması Vilvorde üçün bir uğurlu dövr olub. 1835-ci ildə dəmir yollarının istifadəyə verilməsi ilə şəhər dirçəlməyə başlayıb, tezliklə orta əsr binaları yerini daha yeni və yaxşı tikililərə verib. Vilvoord Brüssel ətrafında ən böyük sənaye bölgələrindən birinə çevrilib və əhalisi 150 il əvvəlki rəqəmin beş qatına çatıb.

## Müasir dövr
Vilvorde Belçikanın mərkəzi hissəsində, paytaxt Brüsseldən bir qədər şimalda yerləşir. Şəhərin sahəsi 21,48 km²-dir. Əhalisi 38,557 nəfərdir (2008-ci ilə görə), onun təxminən 10%-i ispanlardır. Əhalinin sıxlığı 1795 nəfər/km²-dir. Şəhər 3 rayona bölünür. Vilvorde inkişaf etmiş sənaye şəhəridir. Böyük dəmir yolu qovşağı (buradan keçən Brüssel-Antverpen xətti xüsusilə əhəmiyyətlidir), bir neçə avtomobil yolunun kəsişməsi şəhərdən keçir. Şəhər Brüssel-Şeld gəmi kanalı üzərində yerləşir

Vilvoordun rəsmi dili holland dilidir. Şəhərdə təxminən 33,7% fransızdilli azlıq mövcuddur, bu da xüsusilə Koningslo və Beauval məhəllələrində, Brüsselin Neder-Over-Heembeek məhəlləsinə sərhəd olan ərazilərdə cəmlənib. Fransızdilli azlıq, 33 üzvlü yerli şuradakı 3 nümayəndə ilə təmsil olunur.

2000-ci ildən 2007-ci ilin 1 avqustuna qədər Vilvoordun meri keçmiş Belçika baş naziri Jan-Luk Dehane olub. 2013-cü ildən bəri isə meri Hans Bontedir. O, həmçinin Federal Parlamentin üzvüdür.

Vilvoorde sakinlərinə peirefretters (at yeyənlər) ləqəbi verilir, çünki at əti (xüsusilə bifşteks) Vilvordedə sevimli yeməkdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Official website – Only available in Dutch
Qaya Servadio

**Qaya Sesilia Metella Servadio** (; ) — İtalyan yazıçı, jurnalist, televiziya aparıcısı.
## Həyatı
Qaya Servadio 1938-ci ildə İtaliyanın Padua şəhərində anadan olub. 1961-ci ildən 1989-cu ilə qədər Britaniyalı incəsənət tarixçisi Vilyam Mostin-Ouen ilə evli olub. Bu evlilikdən üç övladı dünyaya gəlib, Ouen, Alleqra və Orlando. Alleqra Britaniya siyasətçisi Boris Conson ilə evli olub. Servadionun şəxsi həyatı və ailəsi haqqında məlumatlar onun mətbuat və televiziya sahəsindəki populyarlığını artırıb. Qaya Servadio 2021-ci ilin avqust ayında, 82 yaşında, Roma şəhərində vəfat edib. Onun həyatı və fəaliyyəti İtalyan mədəniyyəti və ədəbiyyatına böyük təsir göstərib.

## Yaradıcılığı
İlk olaraq 1967-ci ildə nəşr olunan "Tanto gentile e tanto onesta" adlı romanı ilə ədəbiyyat dünyasına qədəm qoyub. Romanının böyük uğuru onun yazıçılıq qabiliyyətini və ədəbiyyata olan dərin sevgisini göstərir. Servadio həmçinin uzun müddət müxtəlif nüfuzlu qəzetlərdə və jurnalarda fəaliyyət göstərib. "The Times", "The Sunday Times", "The Observer", "Il Corriere della Sera" və "La Stampa" kimi tanınmış qəzetlərdəki məqalələri dərc olunub. Bundan əlavə Qaya Servadio televiziya və radio sahəsində də müvəffəqiyyətli bir kariyeraya sahib olub. BBC Radio, BBC TV2, BBC TV4, Channel 4 və İtalyan RAI kanalında çalışıb. Onun televiziya və radio proqramları yalnız İtaliyada deyil, beynəlxalq səviyyədə də izlənilib. 
## Əsərləri
* *Tanto gentile e tanto onesta* (Feltrinelli, 1967)
* *Don Giovanni e L'azione consiste* (Feltrinelli, 1968)
* *Il Metodo. Milano. Feltrinelli*. 1970.
* *Un'infanzia diversa* (Rizzoli, 1988)
* *Il lamento di Arianna* (La Tartaruga, 1988)
* *La storia di R.* (Rizzoli, 1990)
* *E i morti non sanno* (Dario Flaccovio Ed., 2005)
* *Raccogliamo le vele - Autobiografia* (Feltrinelli, 2014)
* *Giudei*, Milan, Bompiani, 2021.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Enrico Franceschini, È morta la giornalista Gaia Servadio, l'italiana più famosa di Londra, su repubblica.it, 20 agosto 2021.
Brachypodius nieuwenhuisii

**Brachypodius nieuwenhuisii** (*Mavi çənəli bülbül*) — Sərçəkimilər dəstəsinin, bülbüllər fəsiləsinə aid olan bir quş növü. Növün xüsusi epiteti Hollandiyalı tədqiqatçı Anton Villem Nyuvenhusun şərəfinə verilmişdir. Bu quş Kalimantan və Sumatra adalarına endemikdir. Təbii yaşayış mühiti subtropik və ya tropik rütubətli aşağı ərazilərin meşələridir.

## Taksonomiya və sistematika

Bu nadir görülən quşun statusu məlum deyil, əsasən onun ayrı bir növ, yoxsa qara-başlı bülbül və boz-qarınlı bülbül və ya digər yaxın qohum bülbüllərin təbii hibridi olub-olmaması aydın deyil. Mavi-çənəli bülbül üçün, alternativ adlara Malayziya çənəli bülbülü, Nieuwenhuis bülbülü və çənəli bülbül daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Saucerottia hoffmanni

**Saucerottia hoffmanni** (*Mavi çıxıntılı kolibri*) — "Trochilinae" yarımfəsiləsinin "Trochilini" qəbiləsinə aid olan bir kolibri növü.

## Təsvir

"Saucerottia hoffmanni" 8-11 sm uzunluğunda və orta hesabla 4.45 qram ağırlığındadır. Hər iki cinsin dimdiyi düz, üst çənəsi qaradöş, alt çənəsi isə qırmızı-qoruy rəngdədir və qara uclu. Yetkin erkəklərin üst hissələri qızılı-yaşıl rəngdədir, sağrı və quyruq üst örtükləri mis-qırmızıdan bənövşəyiyə qədər dəyişir. Alt hissələri tünd parlaq qızılı-yaşıl rəngdədir, quyruq altı örtükləri yaşıldan polad mavisinə qədər dəyişir. Quyruğu açıq polad mavi rəngdədir və bir qədər çəngəlşəkilli. Yetkin dişilər oxşar görünüşə malikdir, lakin alt döş və qarın hissələri daha solğun yaşıldır. Boğaz lələklərinin uclarına yaxın ağ zolaqlar var, vent bölgəsinin lələkləri boz-sarımtıl kənarlıdır və xarici quyruq lələklərinin ucları bənövşəyi rəngdədir. Cavan fərdlər yetkinlərdən daha tünd və alt hissələri daha solğun yaşıldır, qarın hissəsi boz-qəhvəyi rəngdədir. Boğazı tünd boz, bel və sağrı lələkləri qəhvəyi kənarlıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Heliomaster furcifer

**Heliomaster furcifer** (*Mavi kəkilli ulduzboğaz*) — "Trochilinae" yarımfəsiləsinin "Lampornithini" tayfasına aid olan "dağ zümrüd" kolibrilərinin bir növü.

## Təsvir

"Heliomaster furcifer" 12,6–13 sm uzunluğunda və 5–6,5 qram çəkisindədir. Hər iki cinsin uzun, əyilmiş qara dimdiyi və göz arxasında kiçik ağ ləkəsi var. Hər ikisinin çəltikli quyruğu var, lakin dişilərin quyruğu erkəklərin quyruğundan daha az dərin çəltiklidir. Çoxalma dövründə erkəklərin zümrüd yaşılı tacı, ensəsi və üst beli var, qalan üst hissələri parlaq mis yaşılı rəngdədir. Boğazı parlaq bənövşəyi rəngdədir. Alt hissəsi və boynun yan tərəflərindəki uzun lələklər ultramarin parıltılıdır. Quyruğun üst tərəfi tünd yaşıl, alt tərəfi isə mavi-yaşıl rəngdədir. Çoxalma dövründə olmayan erkəklər dişilər kimi alt tərəfdən boz rəngdədir. Dişilərin üst hissəsi mis yaşılı rəngdədir. Boğaz və alt hissəsi boz rəngdədir, qarın hissəsində ağ xətt və yan tərəflərində yaşıl ləkələr var. Quyruğun üst tərəfi tunc yaşılı rəngdədir və mərkəzi lələklərin ucları qaradır. Alt tərəfi parlaq mavi-yaşıl rəngdədir və xarici lələklərin ucları ağdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Grallaria cochabambae

**Grallaria cochabambae** (*Boliviya qarışqaquşu*) — "Grallariidae" fəsiləsinə aid olan bir quş növü. Növ ilk dəfə 1940-cı ildə Ceyms Bond və Rodolf Meyer de Şauensee tərəfindən təsvir edilmişdir. Boliviyaya endemikdir. Qırmızı qarışqaquşu növ kompleksinə daxildir və 2020-ci ildə, lələk rəngi və səsləri ilə bağlı fərqlər əsasında, yarımnöv statusundan növ statusuna yüksəldilmişdir.

## Yayılması və yaşayış mühiti

Boliviya qarışqaquşu Boliviyanın Koçabamba və La Paz departamentlərinə endemikdir. 2,950–3,500 metr yüksəklikdə tapılır. Üstünlük verdiyi yaşayış mühiti rütubətli dağ meşələridir və alt qat ilə meşə döşəməsini üstün tutur. Boliviya qarışqaquşu yayılma arealının bəzi hissələrində, o cümlədən Boliviyanın "Amboro Milli Parkı"nda qorunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aulacorhynchus caeruleogularis

**Aulacorhynchus caeruleogularis** (*Mavi boğazlı tukan*) — Tukanlar (Ramphastidae) fəsiləsinə aid olan bir quş növü.

## Təsvir

Bütün tukankimilərdə olduğu kimi, mavi boğazlı tukanın da böyük bir dimdiyi var. Yetkin fərdlər 29-37 sm uzunluğunda və təxminən 120-185 qram çəkiyə malikdir. Cinslər görünüş baxımından eynidir, lakin dişilər ümumiyyətlə daha kiçik və daha qısa dimdiyə malikdir. Dimdiyi qara rəngli olub, üst hissəsində geniş sarı zolaq və əsasında ağ şaquli zolaq var. Nominal yarımnövün dimdiyinin əsası yaxınlığında qırmızımtıl ləkə var. "A. c. cognatus"-da bu ləkə yoxdur. Hər iki yarımnövün lələkləri əsasən yaşıl rəngdədir, digər "Aulacorhynchus" növləri kimi və alt hissələri üst hissələrdən bir qədər açıq rənglidir. Nominal yarımnövün başının üstü tünd qəhvəyi, ensə və üst arxa hissəsi sarımtıl qəhvəyi rəngdədir. "A. c. cognatus"-un başı və ensəsi demək olar ki, təmiz yaşıl rəngdədir. Gözləri tünd qəhvəyi rəngdədir və ətrafı daha tünd çılpaq dəri ilə əhatə olunub. Aşağı üz və boğaz hissələri tünd mavi rəngdədir. Quyruqaltı örtükləri və quyruğun alt tərəfi qəhvəyi rəngdədir. Quyruğun üst tərəfinin əsası yaşıl rəngdədir, sona doğru mavi rəngə keçid edir və lələklərin ucları qəhvəyi rəngdədir. Cavan fərdlər yetkinlərdən daha boz rəngdədir və quyruq uclarındakı qəhvəyi rəng daha tünd və kiçikdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Coeligena helianthea

**Coeligena helianthea** (*Mavi boğazlı kolibri*) — "Lesbiinae" yarımfəsiləsinin "Heliantheini" tayfasına aid olan "parlaq" kolibrilərindən bir növ.

## Təsvir
Mavi boğazlı kolibri təxminən 13 sm uzunluğundadır. Erkəklərin çəkisi 7,1–7,6 qram, dişilərin isə 6–6,5 qram arasındadır. Hər iki cinsin uzun, düz, qara dimdiyi və göz arxasında ağ ləkəsi var. Hər ikisinin bürünc-qara çəltikli quyruğu var, lakin dişilərin quyruğu erkəklərin quyruğundan daha az dərin çəltiklidir. Zəif işıqda bu növ tamamilə tünd görünə bilər. Bununla belə, nominativ yarımnövün erkəklərinin qara başı və tünd yaşıl alnı var. Üst hissələri tünd zümrüd yaşılı ilə parlayır, bel və sağrı hissəsi isə tünd mavi və bəzi bənövşəyi rənglərə malikdir. Onların tünd parlaq bənövşəyi boğazı, tünd boz sinəsi (zümrüd yaşılı parıltı ilə) və çəhrayı qarın, alt hissə və quyruq altı örtükləri var. Nominativ dişilərin boz-yaşıl başı (alın daxil olmaqla) və üst hissələri qızılı yaşıldan mavi-bənövşəyi sağrıya keçid edir; bu rənglər erkəklərin rənglərindən daha solğundur. Boğaz və sinə qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdədir, sinəsində yaşıl ləkələr var. Qarın hissəsi çəhrayı, quyruq altı örtükləri isə daha açıq çəhrayı rəngdədir.

## Həmçinin bax
* Coeligena prunellei
* Coeligena wilsoni

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Eurystomus gularis

**Eurystomus gularis** (*Mavi boğazlı roller*) — "Coraciidae" fəsiləsinə aid olan quş növü.

## Yarımnövlər

İki yarımnövü var:
*"*Eurystomus gularis gularis*" - (Viyyo, 1819): Qvineyadan qərbi Kameruna qədər rast gəlinir.
*"*Eurystomus gularis neglectus*" - (Noyman, 1908): Cənub-şərqi Nigeriya və cənub Kamerundan şimal Anqola və Uqandaya qədər rast gəlinir.

## Təsvir
Mavi-boğazlı roller yumru, böyük başlı və qalın boyunlu bir quşdur və tez-tez ağacların təpələrində görünür. Ümumilikdə tünd rəngli bir quşdur, əsasən şabalıdı-qəhvəyi rəngdədir, parlaq sarı dimdiyi, boğazında mavi ləkəsi, mavi quyruğu və bənövşəyi-mavi qanadları var. Cavan fərdlərin alt hissələrində mavi çalar var. Bu, kifayət qədər uzun qanadlı bir rakşədir və uçuş zamanı qırğıya bənzəyə bilər. Uzunluğu 25 sm-dir, erkəklərin çəkisi 82–117.5 qram, dişilərin çəkisi isə 88–108 qramdır.

## Həmçinin bax
* Eurystomus glaucurus

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pipile cumanensis

**Pipile cumanensis** (*Mavi boğazlı fitçi qvan*) — "Cracidae" fəsiləsinin "Penelopina" yarımfəsiləsinə aid olan bir quş növü.

## Təsvir

Uzunluğu 60-69 sm, çəkisi isə təxminən 970-1,350 qramdır. Boyun və quyruq uzun, baş və boyun nisbətən kiçik, quyruq isə nisbətən uzundur. Cinslər eyni görünüşə malikdir. Lələklərinin əksəriyyəti qara rəngli olub, yaşıl-mavi parıltıya malikdir, bu parıltı ən güclü şəkildə çiyinlər, qanadlar və quyruqda görünür. Alın, başın üstü və ensə ağ rənglidir, sinə lələklərinin kənarları da, ağdır. Xarici qanad örtükləri ağdır və qatlanmış qanadda böyük bir ləkə kimi görünür, daxili örtüklərdə isə ağ ləkələr var. Göz ətrafındakı çılpaq dəri ağdan kobalt mavisinə qədər dəyişir. Çənə altındakı çılpaq dəri ağdan kobalt mavisinə, boz-mor, tünd bənövşəyi-boz və ya qara rəngdə ola bilər. Dimdiyi ağ mavi rəngdə və qara uclu və ya qara rəngdə olub, əsası çəhrayı və mavi rəngdədir. Ayaqları qırmızı, qəhvəyi-qırmızı və ya çəhrayı rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aspatha gularis

**Aspatha gularis** (*Mavi boğazlı motmot*) — "Momotidae" fəsiləsinə aid olan bir quş növü. El-Salvador, Qvatemala, Honduras və Meksikada rast gəlinir.

## Təsvir

"Aspatha gularis" 25.5-28.0 sm uzunluğunda və 56.0-67.3 qram ağırlığındadır. Uzun, mərhələli quyruğu var və digər motmot növlərinin əksəriyyətindən fərqli olaraq, quyruq ucları raket şəklində deyil. Yetkin fərdlərin başının yan tərəfi, oxra rəngindədir və qulaq yaxınlığında qara ləkə var. Əsasən yuxarı hissəsi yaşıl, alt hissəsi isə daha açıq yaşıldır. Boğazı mavi rəngdədir və onun altında qara ləkə var. Cavan fərdlər daha solğun olur və belinin yaşıl rəngi zeytun çaları ilə qarışıq olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Saucerottia cyanura

**Saucerottia cyanura** (*Mavi quyruq kolibri*) — "Trochilinae" yarımfəsiləsinin "Trochilini" tayfasına aid olan "zümrüd" kolibri növü. Kosta-Rika, El-Salvador, Qvatemala, Honduras, Meksika və Nikaraquada rast gəlinir.

## Təsvir

"Saucerottia cyanura" 9–10 sm uzunluğundadır. Bir erkək nümunəsinin çəkisi 3,9 qram, dişilər isə təxminən 4,5 qram çəkir. Bütün yarımnövlərin hər iki cinsinin qara dimdiyi var və alt çənəsinin əsası qırmızımtıldır. Nominativ yarımnövün erkəklərinin, tünd metalik yaşıl başı və arxası, tünd bənövşəyi-bürünc sağrısı və tünd metalik mavi quyruq üstü örtükləri var. Qanadlarının birinci və ikinci dərəcəli lələkləri şabalıdı rəngdədir və qapalı qanadda ləkə kimi görünür. Quyruğu tünd metalik, bənövşəyi-mavi rəngdədir. Alt hissəsi əsasən parlaq metalik, yaşıl rəngdədir və tünd polad mavi quyruq altı örtükləri var. Dişilər erkəklərə bənzəyir, lakin daha solğundur. Sağrıları daha az bənövşəyi, alt hissələrinin lələkləri adətən dar, ağ kənarlara malikdir. Qarın hissəsində bəzi tünd boz-ağ rənglər qarışıq olur və quyruq altı örtükləri boz rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dalamper dağı

**Dalamper dağı** () — İranın Cənubi Azərbaycan regionunda yerləşən dağ. Bu dağ Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhristanında yerləşir, Türkiyə və İraq sərhədlərinə çox yaxındır.
Bu dağın hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 3500 metr təşkil edir.

Buzlusinə dağı da bu dağın yaxınlığında yerləşir.

## İstinadlar
Arif Məmmədov (idmançı)

**Arif Aydın oğlu Məmmədov** () — Azərbaycanlı karateçi, idman təşkilatçısı, Azərbaycan Karate-Do Federasiyasının prezidenti (2022–2025), Dünya Müasir Döyüş Növləri Federasiyasının Avropa üzrə vitse-prezidenti (2021–2025), Azərbaycan Respublikasının Əməkdar İdman Ustası və Əməkdar Məşqçisi.

## Həyatı
Arif Məmmədov 16 sentyabr 1977-ci ildə Gəncə şəhərində anadan olub. 1984–1994-cü illərdə Gəncə şəhəri 4 nömrəli tam orta məktəbdə təhsil alıb. 1995–2000-ci illərdə Gəncə Dövlət Universitetinin "Hərbi və fiziki təlim" fakültəsində ali təhsil alıb.
Uşaq yaşlarından karate ilə maraqlanıb və bütün həyatını bu idman növünə həsr edib. O, karate üzrə üçqat dünya çempionu və beşqat Avropa çempionu olub. Arif Məmmədov bir çox idmançının yetişməsində mühüm rol oynayıb və Azərbaycanın beynəlxalq idman arenasında təmsil olunmasına böyük töhfə verib. 2025-ci ildə Gürcüstanın Batumi şəhərində səhhətində yaranan qəfil problemlər səbəbilə xəstəxanaya yerləşdirilib. Həkimlər ona ağciyərlərin buzlaşması səbəbindən vəfat edib.

## Fəaliyyəti
2022-ci ildən Azərbaycan Karate-Do Federasiyasının prezidenti olub. 2021-ci ildən Dünya Müasir Döyüş Növləri Federasiyasının Avropa üzrə vitse-prezidenti vəzifəsini icra edib. 2021-ci ildə Gənclər və İdman Nazirliyi yanında İctimai Şuraya keçirilmiş seçkilərdə 2 il müddətinə Şuranın üzvü seçilib.

## Təltifləri
* 2014 – *Azərbaycan Respublikasının Əməkdar İdman Ustası*
* 2015 – *Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Məşqçisi*

## İstinadlar
Yelena Qianini Belotti

**Yelena Qianini Belotti** (; ) — İtaliyalı yazıçı, müəllim və ictimai xadim. O, XX əsrin əhəmiyyətli feminist yazarlarından və təhsil sahəsində dəyişikliyə təkan verən düşüncə adamlarından biri hesab olunur.
## Həyatı və yaradıcılığı
Yelena Qianini Belotti 1929-cu ildə Romada anadan olub. O, bütün ömrünü qadın haqqları və uşaq təhsili kimi önəmli məsələlərə həsr edib. O, uşaqlıqdan etibarən cəmiyyətdə qadınlara və kənd mənşəli insanlara olan yanaşmanı tənqid edərək, tədricən bu mövzularda dərin araşdırmalar aparıb. O, "Qız uşaqlarının tərəfindən" () əsəri ilə məşhurlaşıb. Bu əsər gender stereotiplərinin qız uşaqlarının tərbiyəsinə olan təsiri haqdadır. Kitabda cəmiyyətin uşaqların davranışı və özünə inamına necə təsir etdiyini vurğulayaraq, gender bərəbərliyi məsələlərini çox açıq formada izah edir.

Belottinin tədqiqatları qadın höquqları sahəsində çəx vacibdir. O, qız uşaqlarının küçük yaşlardan ayrı-seçkiliyə məruz qaldığını və bu təzyiqlərin onlara cəmiyyətdə necə maneə yaratdığını vurğulayırdı. Onun fikrincə, təhsil sistemi və ailə daxilində genderə dəyər verməyin yolları dəyişdirilməlidir.

Yelena Qianini Belotti 24 dekabr 2022-ci ildə Romada 93 yaşında vəfat edib.
## Mükafatları
* Napoli Mükafatı (1985)
* Rapallo Carige mükafatı (2001)
* Qrinsane Kavur mükafatı (2004)
* "İtaliya qarşısında xidmətlərə görə" ordeni (2010)

## Əsərləri
**Dalla parte delle bambine. L'influenza dei condizionamenti sociali nella formazione del ruolo femminile nei primi anni di vita* (1973)
**Che razza di ragazza* (1979)
**Prima le donne e i bambini* (1980)
**Non di sola madre* (1983)
**Il fiore dell'ibisco* (1985)
**Amore e pregiudizio. Il tabù dell'età nei rapporti sentimentali* (1988)
**Adagio un poco mosso* (1993)
**Pimpì oselì* (1995)
**Apri le porte all'alba* (1999)
**Voli* (2001)
**Prima della quiete. Storia di Italia Donati* (2003)
**Pane amaro. Un immigrato italiano in America* (2006)
**Cortocircuito* (2008)
**L'ultimo Natale* (2012)
**Onda lunga* (2013)
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
**Le donne italiane. Il chi è del '900*, a cura di Miriam Mafai, Milano, Rizzoli, 1993, ISBN 9788817842297
* Cristiana di San Marzano, *Dalla parte di una bambina. Elena Gianini Belotti*, in AA.VV. *Donne nel Sessantotto*, Bologna, Il Mulino, 2018, pp.45-59
* Carlotta Cossutta, *Dolce o violenta che sia. Elena Gianini Belotti*, Milano, Electa, 2023
* Roberta Ortolano, Samanta Picciaiola, *Sono stata anch'io bambina. Dialoghi con Elena Gianini Belotti*, Roma, Tab edizioni, 2023

## Xarici keçidlər

*
Benedetta Parodi

**Benedetta Qaya Parodi** (; ) — İtaliyalı kulinar, televiziya aparıcısı və yazıçı. O, xüsusilə məşhur İtaliya mətbəxini sadə və əlçatan şəkildə təqdim etməsi ilə tanınır. Parodi həmçinin televiziya aparıcısı və yazıçı kimi də məşhurdur. Onun müxtəlif kulinariya proqramları və "cook-book"ları geniş bir izləyici kütləsi tərəfindən sevilir.
## Həyatı
Benedetta Parodi 1972-ci ildə Milan şəhərində anadan olub. Karyerasına jurnalistika ilə başlamış, daha sonra kulinariya sahəsində özünü inkişaf etdirərək tanınmağa başlamışdır. Onun kulinariya proqramları, sadə reseptlər təqdim edərək, müxtəlif İtalyan yeməklərinin necə asan və sürətli hazırlanacağını göstərir. Parodinin işləri, təbii və sağlam yeməklərə olan marağını göstərir, və onun təqdim etdiyi reseptlər həm zövqlü, həm də təbii, gündəlik həyatda tətbiq oluna bilən reseptlərdir.

## Karyerası
Benedetta Parodi 2000-ci illərin ortalarında, İtalyan televiziyasının məşhur kulinariya proqramlarında aparıcı olaraq çıxış etməyə başlamışdır. Onun ən məşhur televiziya proqramlarından biri "Bişirmək və Yeymək" () idi. Bu proqramda Parodi, izləyicilərə qısa müddətdə hazırlana biləcək dadlı yeməklər təqdim edirdi.

Onun proqramları çox zaman ailəvi atmosferdə olurdu və hər kəsin asanlıqla edə biləcəyi yemək reseptləri təqdim edilirdi. Benedettanın stilində yemək bişirmək daha çox sadəlik, təbii inqrediyentlər və sağlam yanaşma ilə əlaqələndirilir.

## Kitabları və kulinariya yazıları
Benedetta Parodi həmçinin bir neçə kulinariya kitabının müəllifidir. Onun ilk kitabı olan "Bişirmək və Yeymək" çox populyar olmuş və müxtəlif yemək növlərini əhatə etmişdir. Sonrakı kitablarında isə daha spesifik mövzulara və yemək kateqoriyalarına fokuslanmışdır, məsələn, "Benedetta'dan Evdə Hazırlanmış" () adlı kitabında evdə hazırlanan müxtəlif yeməklər barədə təlimatlar təqdim edilir.

Parodinin kitabları, müasir İtalyan mətbəxini daha sadə və qısa şəkildə təqdim etməyi məqsəd qoymuşdur. Onun yazıları həm acemi aşpazlar, həm də təcrübəli aşpazlar üçün əlverişlidir.

## Şəxsi həyatı
Parodi ailə həyatı ilə də tanınır. O, məşhur İtalyan jurnalisti Fabio Caressa ilə evlidir və onların üç övladı var. Ailə həyatı və yemək bişirməyi sevən biri olaraq, Parodi tez-tez ailəvi yemək anlarını proqramlarında və kitablarında vurğulayır.

## Üslubu
Benedetta Parodi kulinariya dünyasında sadəlik və əlçatanlıq ilə tanınır. O, hər kəsin yüksək keyfiyyətli yeməkləri hazırlamağa qadir olduğuna inanır və bunu öz proqramlarında, kitablarında və televiziya şoularında nümayiş etdirir. Onun təqdim etdiyi reseptlər, İtalyan mətbəxinin zənginliyini sadə şəkildə, hər kəsin evində hazırlaya biləcəyi şəkildə təqdim edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Marqret Hölle

**Marqret Hölle** (; ) — Almaniya şairi, dramaturqu və yazıçısı. O, Üst Palatinat dialektində yazdığı şeirlərlə tanınıb və bu dialekti canlandırmaq üçün əhəmiyyətli töhfələr verib. 
## Həyatı
Marqret Hölle 1927-ci ildə Almaniyanın Noymark-in-der-Oberpfals şəhərində anadan olub. İkinci Dünya müharibəsindən sonra doğma şəhərini tərk edərək səyahət teatrınub. Aktyorluq dərsləri alıb və daha sonra Münhen Alman Dram Teatrında təhsilini davam etdirib. Ancaq aktyorluq karyerasını həyat yoldaşı Erix Hölle ilə evlənməsindən sonra dayandırıb. Erix Hölle kitab illüstratoru idi və birlikdə onların iki övladı olub.

Marqret Hölle 16 oktyabr 2023-cü ildə Münxendə 96 yaşında vəfat edib.

## Yaradıcılığı

Marqret Hölle 1950-ci illərdə şeir yazmağa başlayıb və tez-tez Üst Palatinat dialektində əsərlərini nəşr etdirib. Onun əsərləri bu dialekti daha geniş tanıdaraq, onun zənginliyini və gözəlliyini vurğulayıb. Dialektdəki köhnə sözləri araşdıraraq, onları müasir şeirlərində istifadə edib. Bu yanaşma ilə əsərləri həm ənənəvi, həm də müasir bir üslubda olub.

## Əsərləri
Marqret Höllenin əsas əsərləri aşağıdakılardır:
* "Wurzelherz: Gedichte in Oberpfälzer Mundart" (1996): Üst Palatinat dialektində yazılmış şeirlər toplusu.
* "On the Way" (1988): Ümumi alman dilində yazılmış şeirlər kitabı.
* "Iwa Jauha und Dooch" (1981): Kiçik bir şeirlər toplusu.
* "Wurzelherz" (1996): Üst Palatinat dialektində yazılmış şeirlər toplusu.
Bu əsərləri ilə, Marqret Hölle Alman ədəbiyyatına və xüsusilə Üst Palatinat dialektinin qorunmasına və inkişafına əhəmiyyətli töhfələr verib.

## Təltif və mükafatları
Hölle 1990-cı ildə Nyumarkt Mədəniyyət Mükafatını alıb.  2003-cü ildə Münhen Yazıçılar Cəmiyyəti tərəfindən "Bayerischer Poetentaler" mükafatına layiq görülüb. 2012-ci ildə isə Bavariya Əyalətinin Fəxri Ordeni ilə təltif edilib.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* :de:Kilza Setti (* 1932): *Singende Landschaften*. Sieben Lieder für Bariton und Klavier (2000). Texte aus *Distelsamen*
* :de:Jens Joneleit (* 1968): *Kitzgrau*. Drei Lieder für Frauenstimme, Bassflöte/Altflöte/Flöte und Klavier (2002). Texte aus *Blöiht a Dornbusch*

## Xarici keçidlər
Amaliya Baisç

**Amaliya Baisç** və ya **Ernesta** (; ) — XIX əsr Almaniya şairi və yazıçısı. O, dövrünün az tanınan, lakin yaradıcılığı ilə diqqət çəkən qadın yazıçılarından olub. Əsasən hekayələri, povestləri və romanları ilə məşhurdur. Amaliya Baisç dövrün patriarxal ədəbi mühitində qadın yazarların rolunu artıran simalardan biri sayılır.
## Həyatı
Amaliya Baisç 1833-cü ildə Münxendə anadan olub. Yazıçılığa marağı erkən yaşlarından başlayıb. O əsərlərini Ernesta təxəlüssü ilə yazıb. İlk əsərlərində ailə, qadın hüquqları, ictimai bərabərlik və insan duyğularını təsvir etməyə xüsusi diqqət yetirib. Onun əsərləri xüsusilə o dövr üçün, cəmiyyətin problemlərinə güzgü tutan dərin psixoloji təsvirlərlə zəngindir. Əsərlərində ailə münasibətləri, sevgi və insanın mənəvi dünyasına dair mövzular üstünlük təşkil edir. O, qadın qəhrəmanlarının daxili dünyasını, duyğularını və qarşılaşdıqları çətinlikləri çox canlı təsvir edirdi. Bu, Baisçin oxucuları tərəfindən sevilməsinə səbəb olub.
## Əsərləri
Amaliya Baisçin əsərləri arasında romanlar və hekayə topluları yer alır. Əsas əsərləri dövrün ədəbiyyatında qadınların həyatına işıq tutan sosial realizm üslubunda yazılıb. Baisç qadın ədəbiyyatının inkişafına töhfə verən yazıçılardan biridir. Onun əsərləri qadınların həyatını daha real və dərin təsvir edən ilk nümunələrdən sayılır. Dövrün oxucuları arasında müəyyən populyarlıq qazansa da, sonrakı illərdə əsərləri unudulmağa başladı. Lakin son dövrlərdə onun yaradıcılığı yenidən maraq doğurur.

Onuun əsərləri arasında əsas diqqət çəkənləri aşağıdakılardır:
* Familienleben (Ailə Həyatı)
* Frauenbilder (Qadın Portretləri)
* Lebenswege (Həyat Yolları)
## Qalereya


File:Amalie Baisch, Aus der Töchterschule ins Leben, Deckelbild.jpg 
File: Amalie Baisch, Der Mutter Tagebuch, Deckelbild.jpg
File: Amalie Baisch, Ins eigene Heim, Deckelbild.jpg  
File:Amalie Baisch, Hilde Stirner, Frontispiz und Titelseite.jpg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ber Qrils

**Ber Qrils** (; ) — İngiltərə macəraçısı, yazıçı, televiziya aparıcısı və keçmiş SAS əsgəridir, eyni zamanda sağ qalmaq üzrə ekspertdir.

## Həyatı
7 iyun 1974-cü ildə Şimali İrlandiyanın Donaqhadi şəhərində anadan olub. O, Mühafizəkar siyasətçi ser Mçeı Qrils oğludur. Babası Nevil Ford və ulu babası Uilliam Augustus Ford hər ikisi birinci dərəcəli kriketçi olublar. Kiçik yaşlarından Kral Yaxta Eskadrilyasının üzvü olan atası ilə birlikdə dırmaşmağı və üzməyi öyrənmişdi. Yeniyetmə ikən paraşütlə tullanmağı öyrənib və Şotokan karatesində qara kəmər sahibdir.

## Təhsili
Qrylls Eaton House, Ludgrove Məktəbi və Eton Kollecində təhsil alıb və burada ilk alpinizm klubunun yaradılmasına kömək edib. O, İngiltərənin Qərbi Universitetində, Bristolda və Birkbek Kollecində ispan və alman dillərini 2002-ci ildə İspan tədqiqatlarında 2:2 nisbətində bakalavr dərəcəsi ilə bitirmişdir.

## Ekspedisiyaları

### Hündürlükdə şam yeməyi
2005-ci ildə alpinist David Hempleman-Adams və Kral Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Sərbəst Düşmə Paraşüt nümayişi komandasının lideri leytenant komandir Alan Veal ilə birlikdə Qrylls 7600 metr hündürlükdə isti hava balonu altında təşkil etdikləri ən yüksək rəsmi şam yeməyi adlı layihə ilə dünya rekorduna imza atmışdı.

### Everest
16 may 1998-ci ildə Qrills paraşütlə tullanma qəzasında üç onurğasını sındırmışdı, bu hadisədən 18 ay sonra Nepaldakı Everest dağının zirvəsini fəth etmişdi. O bunu 23 yaşında etmişdir. Zirvəni fəthə edən gənc alpinistlər arasında 3-cü sırada qərarlaşır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Llivia

**Liviya** — Kataloniyanın Girona əyalətindəki bir eksklav. Llivia hər tərəfdən Fransanın Şərqi Pireney departamenti tərəfindən əhatə olunmuşdur. Ərazisi 12.84 km² olan şəhərin əhalisi cəmi 1589 nəfər təşkil edir. Hündürlüyü 1224 metr təşkil edir. İspaniya sərhədindən 2 km məsafədə və Cirona şəhərindən 90 km məsafədə yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* Government data pages 
* Informació general i història de Llívia. Inclou la ''Guerra dels stops''
* Traducció de l'anterior
* Patrimoni històricartístic de Llívia