Beynəlxalq hüquq tarixi

**Beynəlxalq hüquq tarixi** — dövlətlərarası və digər beynəlxalq münasibətləri tənzimləyən hüquq normalarının məcmusu olaraq beynəlxalq ictimai hüququn yaranmasını və inkişafını öyrənən beynəlxalq hüquq elminin bir qolu.

Beynəlxalq hüququn tarixi dövlətlərin inkişafı və onlar arasındakı münasibətlərlə birbaşa əlaqədardır və Antik dövrdən başlayır. Beynəlxalq hüququn müstəqil hüquq sistemi kimi formalaşması prosesində onun əsas prinsipləri və təsisatları (məsələn, beynəlxalq müqavilələr qanunu, xarici münasibətlər qanunu və digərləri) quruldu. Beynəlxalq hüququn inkişaf tarixində əsas rolu iki amil oynadı: cəmiyyətdəki siyasi və sosial dəyişikliklər və Hüqo Qrotsi , Ceremi Bentam kimi məşhur hüquqşünasların əsərləri.

## Beynəlxalq hüququn yaranması və tarixi inkişafı
Beynəlxalq hüquq tarixinin ayrıca bir sənaye və elmi istiqamət kimi demək olar ki, tamamilə tanınmasına baxmayaraq, bu bilik kompleksinin yekunlaşdırılması hələ baş verməmişdir. Bu, xüsusilə qədim dövrlərin beynəlxalq hüququna gəldikdə aydın olur, çünki göstərilən dövrdə fundamental elmi araşdırmalar sadəcə yoxdur. Lakin sonrakı dövrlər və xüsusən 1648-ci ildən sonrakı dövrlər ətraflı araşdırılmış və elmi ədəbiyyatda geniş şəkildə işıqlandırılmışdır.

Beynəlxalq ictimai hüquq tarixinin öyrənilməsinin obyekti bəşər sivilizasiyasının bütün tarixi boyu qlobal miqyasda beynəlxalq hüquq münasibətlərinin yaranması, dəyişməsi və daha da inkişaf etməsi qanunlarını öyrənməkdir.

Beynəlxalq hüquq tarixinin ayrıca konseptual intizam kimi birbaşa tədqiqi nisbətən bu yaxınlarda başlandı. Bu günə qədər beynəlxalq hüquq tarixinin ayrı bir elm sahəsi olub-olmaması məsələsi açıq qalır və elmi dünyada hələ də həll olunmamışdır. Lakin beynəlxalq hüququn özü uzun müddət ayrı bir formalaşmış hüquq sistemi kimi tanınmamışdır. Yalnız XVIII əsrdən beynəlxalq hüquq elminin başlanğıcı başladı, lakin hətta XX əsrin əvvəllərində onun mahiyyəti haqqında heç bir anlayış yox idi. Yalnız XX əsrin qlobal kataklizmlərindən sonra bir çox tədqiqatçı beynəlxalq hüququn inkişafı ilə çox intensiv məşğul olmağa məcbur oldu.

XIX əsrin Alman hüquq elmi, Hegelianın xarici dövlət hüququ kimi anlayışından irəli gəldi, ona görə yalnız dövlətlərin milli qanunu öz tarixinə və elminə sahib ola bilər və dövlətlərdən kənarda mövcud olan hadisələr qanunla tənzimlənməyən sahəyə aiddir və yalnız tarixin subyekti ola bilər.

Uzun müddət beynəlxalq hüququn tarixi ilə bağlı xüsusi tədqiqatlar aparılmadı, yalnız əlaqəli fənlər öyrənildi, hətta hüquqşünaslar tərəfindən deyil, tarixçilər tərəfindən. Yalnız akademik V.E.Qrabarın əsərləri beynəlxalq hüquq kimi *[[jus gentium]]* öyrənilməsinin əsasını qoydu.

[thumb|160px|Akademik [Vladimir Qrabar, elmi araşdırmanın əsas obyekti beynəlxalq hüququn tarixi olmuşdur]]
Klassik inkişaf dövründəki beynəlxalq hüquq tarixi tədqiqatçılar tərəfindən fəlsəfi və hüquqi düşüncə tarixi ilə, məsələn,  Alberiko Centilidən Hüqo Qrotsiyə qədər, Hüqo Qrotsidən İohann Mozera qədər olan bir dövrləmə ilə və s. tədqiq edilmişdir. Beynəlxalq hüququn xüsusiyyətlərini və bütövlükdə inkişafını nəzərə almadan yalnız ümumi hüquq nəzəriyyəsindən irəli gəlmişdir. Hazırda bu istiqamətin tədqiqi beynəlxalq hüquqi faktların və ya mənbələrin təhlili tarixi, ya da beynəlxalq hüquq normaları və təsisatlarının genezisi tarixi kimi davam edir  və ya siyasi nizamın dəyişməsi tarixi olaraq (Utrecht dünyası Vestfaliya ilə əvəz edilmişdir Vyana konqresi, sonra Versal sistemi və s.)  Beynəlxalq hüquq tarixinin öyrənilməsinə inteqrasiya olunmuş bir yanaşma ehtiyacı yalnız İkinci Dünya müharibəsindən sonra reallaşdı, o dövrdən beynəlxalq hüquq elmi çərçivəsində yalnız köməkçi bir metod olaraq deyil, müstəqil nizam-intizam olaraq başladı.

[thumb|left|180px|[Fyodor Martens — İnqilabdan əvvəl Rusiya hüquqşünası və diplomatı, beynəlxalq hüquqa dair fundamental əsərlərin müəllifidir]]
thumb|260px|Avropa qitəsi, digər ərazilərdən fərqli olaraq, avropamərkəzçilik ideologiyasına tam uyğun gələn İspan tacının rəhbərlik etdiyi bir kraliça kimi təsvir edilmişdir. Orta əsr Avropa Kraliçası xəritəsi (1582)
Beynəlxalq hüquq tarixinin tam formalaşmış müstəqil elmi nizam-intizam olaraq tam konseptuallaşdırılmasının əsas problemi eyni zamanda avropamərkəzçilik problemidir. Bu problemin mövcudluğu XVIII əsrin — XX əsrin əvvəllərində, hətta beynəlxalq hüquq çərçivəsində elmi əsərlərdə bütün xalqların sivil (Avropa), vəhşi və ibtidai (Avstraliya, Asiya və Afrika xalqları) bölünməsi ilə əlaqədardır. Sivil olaraq öz suveren dövlətini yaratmaq hüququ olan və bu dövlətdə vətəndaş və siyasi hüquqlarından tam istifadə etmək hüququ olan millətlər idi. Sivilizasiyalı xalqlar öz suveren dövlətlərini yaratmaq hüquqlarının olmadığını, başqa bir (sivilizasiya) dövlətin tərkibində olma və bu dövlət daxilində məhdud miqdarda vətəndaş və siyasi hüquqlardan istifadə etmək hüququ olmadığı qəbul edildi. Müstəmləkə xalqları mədəniyyətsiz xalqlar hesab olunurdu. Yarım müstəmləkələrə ümumiyyətlə yarı mədəniyyətli millətlər deyilirdi. Qərb elminə görə, sivilizasiyaya uğramış xalqlar, o dövrlərin doktrinası beynəlxalq hüququn mövcudluğundan imtina edildi. Beynəlxalq hüququn özü də, tarixi də sırf Avropa tarixinin tarixləri və faktlarının ətraflı təsviri ilə yalnız Qərbi Avropa sivilizasiyasının nailiyyəti kimi öyrənilmişdir.

Millətlərin sivil və sivilizasiyaya bölünməsi 1945-ci ildə BMT Nizamnaməsi qəbul olunana qədər beynəlxalq hüquq tərəfindən tanındı. Beynəlxalq hüquq anlayışının bu modelindən çıxmaq yalnız bu gün beynəlxalq hüququn mövcudluğunun açılış tarixi üfüqünü Misir, Asiya, Hindistan və Çinin qədim xalqları arasında anlamağa və görməyə imkan verir. Bölünmüş bölgələr dövrünə aid müqayisəli metoddan istifadə, dünyanın ən qədim xalqları arasında beynəlxalq hüququn oxşarlıqlarını və fərqlərini görməyə imkan verir.

### Beynəlxalq hüququn yaranması nəzəriyyələri
Bu günə qədər, elmi doktrinanın beynəlxalq hüququn yarandığı andan ayrılan dörd əsas istiqaməti var.

Birinci yanaşma budur ki, beynəlxalq hüquq Avropa orta əsrləri dövründə yaranmışdır. Bu elmi istiqamət elmdə beynəlxalq hüquq tarixində hökmranlıq baxımından ən qədim və ən uzun müddətdir. Bu nəzəriyyənin tərəfdarları (Martens F. , Taube M., Kamarovski L. , Lauterpaxt G., Nis E. və başqaları) beynəlxalq hüququn əvvəlcə XIII əsrin əvvəlində — XVI əsrlər, Avropada yarandığından irəli gəlir.  1648-ci ildən sonra Vestfaliya Sülhü bağlandıqdan sonra formalaşaraq Avropa sivilizasiyasına təqdim etdikdən sonra Avropa hüdudlarından kənarda yerləşən digər dövlətlərə yayıldı. Beynəlxalq nəzəriyyənin yaranması, bu nəzəriyyənin tərəfdarlarının fikrincə, xristian ənənəsi və o dövrün Avropa cəmiyyətinin dəyərləri ilə bağlıdır və nəticədə sivil Avropa xalqlarının qanunu var. Qədim Dünyada beynəlxalq hüququn mövcudluğu rədd edilir, çünki o dövrdə dövlətlər daha düşmən və bir-birlərindən təcrid olunduğundan , dövlətlərin mədəniyyət səviyyəsi daha aşağı idi.

İkinci yanaşma beynəlxalq hüququn qədim dövrdə yaranmasıdır. Bu elmi istiqamət əsasən XIX əsrin ikinci yarısında edilən müxtəlif arxeoloji, etnoqrafik və tarixi kəşflərin təsiri altında formalaşmışdır. Bu tapıntılar qədim dövrdə inkişaf etmiş beynəlxalq münasibətlər sisteminin olduğunu göstərdi, bu xüsusilə Mesopotamiya bölgəsi və Misir üçün xarakterikdir. Tapılan sənədlər (padşahların arxivləri, Amarna arxivləri və s.) sayəsində bu nəzəriyyənin tərəfdarları beynəlxalq ictimai hüququn genezisinin, müxtəlif beynəlxalq hüquqi adət və razılaşmaların artıq mövcud olduğu qədim dünya dövründən başlandığını təsdiqləyirlər.

Üçüncü yanaşma beynəlxalq hüququn ibtidai dövrdə yaranmasıdır. Bu, beynəlxalq hüququn genezisinin öyrənilməsində tamamilə yeni bir istiqamətdir, tərəfdarları hesab edirlər ki, hətta ibtidai dövrlərdə qəbilə münasibətlərini fərqli qəbilələr arasındakı münasibətlərə müəyyən sabitlik gətirmək üçün hazırlanmış xüsusi sosial normalar vasitəsilə tənzimləmək üçün obyektiv ehtiyac var idi. Məhz belə normalar gələcəkdə beynəlxalq hüququn yaranması üçün vacib şərt idi.

Ayrıca, beynəlxalq hüququn ortaya çıxmasının qarışıq bir nəzəriyyəsi də var. Bu, antik dövrdə yalnız müəyyən bir ənənə və beynəlxalq ünsiyyət qaydalarının  meydana gəlməsindən və artıq orta əsrlərdə birbaşa beynəlxalq hüququn bütöv və bütöv bir sisteminin meydana gəldiyindən irəli gəlir.

### Dövrləşdirilmə problemi
Beynəlxalq hüquq tarixinin dövrləşdirilməsi üçün universal bir meyara nail olmaq mümkün deyil. Bu mümkünsüzlüyün səbəbləri qloballaşma dövrünün başlanğıcına qədər hər bölgədə baş verən tarixi hadisələrin mütləq heterojenliyidir.

Çox vaxt beynəlxalq hüququn dövrləşdirilməsi müəyyən dövrlərə bölünməsi ilə ümumi tarixi xronologiyaya uyğundur. Bu, ilk beynəlxalq hüquq ədəbiyyatında bəşəriyyətin ümumi tarixinin dəyişmə dövrlərinin meyarlarına əsaslanaraq dövrləmə idi. Bu yanaşma ilə problem budur ki, belə dövrləşdirmə beynəlxalq hüququn təkamülünün sırf hüquqi xüsusiyyətlərini nəzərə almadan həyata keçirilir. Beləliklə, son vaxtlara qədər beynəlxalq hüquq tarixinin bu və ya digər şəkildə dövrləşdirilməsini təklif edən tədqiqatçıların hamısı əsasən müəyyən siyasi hadisələr (müharibələr, inqilablar, siyasi nizam və rejimlərdə dəyişikliklər) ilə əlaqədar konkret dövrlərə bölmüşlər. Beynəlxalq hüquq Antik dövrdən və Qədim dünyadan, Orta əsrlərdən, Avropa İntibahından və XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq müasir mərhələ ilə bitən dövrlərə  bölünür. Bəzi tədqiqatçılar Avropa Orta əsrlər dövrü haqqında daha ətraflı araşdırma aparırlar. Bununla belə, belə dövrləşdirmə beynəlxalq hüququn tarixi inkişafını yalnız Avropa qitəsində əhatə edir, dünyanın qalan hissəsində baş verən tarixi hadisələrə məhəl qoymur.

Bu gün bir çox tədqiqatçı beynəlxalq hüququn siyasi mərkəzlərindən ayrıca nəzərdən keçirilməli olduğunu qeyd edərək beynəlxalq hüququn avrosentrik baxışından uzaqlaşmağa çalışır.

Beynəlxalq hüquq tarixinin dövrləşdirilməsinin digər ümumi meyarı böyük beynəlxalq müqavilələrin dövlətləri tərəfindən bağlanması və ya əhəmiyyətli sülh konfranslarının (məsələn, Vestfaliya Sülh Müqaviləsi (1648), Utrext Sülh Müqaviləsi (1713), Hubertusburg və Paris Sülh Müqavilələri (1763) və Paris Sülh Müqaviləsi) olmasıdır. (1856), San Stefano Barışıq Müqaviləsi (1878), Versal Müqaviləsi (1919), Haaqa Sülh Konfransı və s.)

Beynəlxalq hüquq tarixinin dövrləşdirilməsində istifadə olunan növbəti seçim beynəlxalq hüquq məktəblərinin və ya elmi sahələrin yaranması və dəyişdirilməsi meyarı ilə əlaqədardır.

19-cu əsrin sonlarından başlayaraq tədqiqatçılar, müəyyən bir coğrafi bölgəyə münasibətdə dövrləşməni təyin edərək, uzun tarix boyu müvafiq regional beynəlxalq hüquq fərqlərinin öyrənilməsinə və müvafiq olaraq beynəlxalq hüququn regional xarakterinə yönəlməyə başladılar.

Nəhayət, bir sıra tədqiqatçılar beynəlxalq hüquq tarixinin dövrləşdirilməsi məsələsini həll edərkən eyni vaxtda fərqli meyarları özündə birləşdirən qarışıq bir yanaşmaya riayət edirlər: ümumi tarixi, regional və müqaviləli.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
;rus dilində
* 
* 
*  (''ссылка'' на оригинал)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
*  
*  
* 
* 

;ingilis dilində
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;alman dilində
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;ukrayna dilində
* 
* 

## Xarici keçidlər
* ''Journal of the History of International Law'', '''выпуски с 1999 года'''  (''1999-cu ildən bəri nəşr olunan Beynəlxalq Hüquq Tarixi Jurnalı)
* Peace Palace Library – Research Guide: History of International Law