open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çebi xaqan

**Çebi xaqan** (əsl adı **Aşina Hubo** 阿史那斛勃, taxt adı **İçün Çebi xaqan** 乙注車鼻可汗) — Göytürk xaqanı.

## Hakimiyyəti
İllig xaqanın ölümündən sonra Seyanto xanlığına tabe olmuşdu. Lakin Seyanto Çebini öldürməyə cəhd etdikdə öz ordusunu toplayaraq Altay dağlarının şimalına çəkildi və özünü müstəqil xaqan elan etdi.

646-cı ildə Uyğur və Tan sülaləsi orduları Seyanto xanlığını dağıdandan sonra xaqan oğlu Aşina Şabulonu imperatoru qonaqlığa dəvət etmək üçün göndərdi. Lakin elçilər xaqanın yanına gələndə xaqanın belə bir istəyi olmadığını gördülər. Baş komandan Aşina Cieman qardaşı əvəzinə oğlu Aşina Anşuonu göndərdi. İmperatorun elçiləri Qarluqlarla birləşib xaqanı öldürmək istəsələr də xaqan işin üstünü açdı. Elçilər Aşina Çebi tərəfindən öldürüldü.

## Ölümü
Buna əsəbləşən imperator Qao Kan adlı generalı xaqana qarşı göndərdi. Uyğurlardan kömək alan Çinlilər Türk torpaqlarına girən kimi Aşina Cieman təslim oldu. O paytaxta göndərildi və həyatı bağışlandı. Ölümü ilə bağlı məlumat yoxdur. Onun əsir olunmasından sonra Türk torpaqlarında xaqanlıq sistemi ləğv edildi.

## Övladları
# İşbara Tigin (阿史那沙鉢羅) — 647-ci ildə Çinə səfir getmişdi.
# Çebi Tigin (陟苾特勒) — 650-ci ildə öldürülmüşdür.
# Cieman Tigin (羯漫陀)
## Aşina Anşuo (阿史那菴鑠)

## Mənbə
* Biçurin — ''Собрание сведений о народах'', ''обитавших в Средней Азии в древние времена''
Aşina Çonq

**Aşina Çonq** (阿史那忠) (611-674) - Tan sülaləsi sərkərdələrindən olub, Göytürk şahzadəsi idi.

## Həyatı
Aşina Sunişinin oğlu, Bağa xaqanın nəvəsi idi. İllig xaqanın təslim olmağına kömək etdiyi üçün Sol Müdafiə generallığına yüksəldilmişdi. "**Çonq**" adı ona imperator tərəfindən verilmişdi, "vəfalı" mənasına gəlirdi.

#### Vəzifələri

* 635-ci ildə Sağ Mühafizəçiləri sərkərdəsi təyin edildi. 
* 639-cu ildə isə Kilibi xaqanın Sol Müdrik Şahzadəsi elan olundu. 
* 650-ci ildə Hsüe Quo knyazı titulunu aldı.
* 668-ci ildə Kinxay yolu mühafizəsinin rəisi təyin olunmuşdur.

## Ailəsi
Dinhsianq valisinin qızı, həmçinin Tanq Taiçonqun ögey qızı Şahzadə Linçuan (臨川公主) ilə evli idi.

### Övladları

* Aşina Cian (阿史那暕)

## Ölümü
674-cü ildə vəfat etmişdir. Məzarı 1972-ci ildə tapılmışdır.

## İstinadlar
Maniac (mahnı)

**Maniac** () – Maykl Sembello tərəfindən 1983-cü ildə ifa edilmiş sinql. Musiqi həmin ildə "Parıltılı rəqs" filmində səslənmişdir.

## Mükafatlar
"Maniac" mahnısı "Parıltılı rəqs" () filminin orijinal saundtrekləri siyahısına daxildir. Bu mahnı Oskar mükafatının nominasiyasına layiq görülə bilməmişdir. Çünki mahnının orijinal versiyası film üçün hazırlanmamışdır. "Parıltılı rəqs" filminin saundtreklərinə daxil olan İren Kara tərfindən ifa edilən "Flashdance... What a Feeling" () mahnı isə 1984-cü ildə Oskar mükafatının "Ən yaxşı orijinal mahnı üçün Oskar mükafatı" kateqoriyasını qazanmışdır. Filmin saundtrek albomu isə Qremmi mükafatının "Xüsusi Televiziya və ya Hərəkət Şəkli üçün Yazılmış Ən Yaxşı Orijinal Trekləri Albomu" () kateqoriyasını 1984-cü ildə qazanmışdır.

## Komplizasiyaların siyahısı
;7" Casablanca 812 516-1, 1983  
#Maniac (Vocal Re-Mix)	  	5:53
#Maniac (Instrumental)	 5:08

;12" Casablanca 812 516-7, 1983 
#Maniac                        4:13
#Maniac (Instrumental)		                4:13

## Hit paradlarda mövqeyi

## Kaver versiyalar
*1995: Sargant Fury(Albom: "Turn the page") 
*1999: Carnival In Coal (Albom: "French Cancan") 
*2002: L5 (Albom: "Retiens-moi") 
*2007: Måns Zelmerlöw (Albom: Stand by For...) 
*2008: irewind (Albom: The Premonition)
*2011: Eric Speed
*2012: Moullinex feat Peaches 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Songfacts Maniac by Michael Sembello
Viktor Rozen

**Viktor Romanoviç Rozen** () — Rusiya şərqşünası

## Həyatı
Viktor Romanoviç Rozen 5 mart 1849 -cu ildə anadan olmuşdu.

Viktor Rozen 23 yanvar 1908-ci ildə vəfat edib.

## Əsərləri

* «Древнеарабская поэзия и её критика» (СПб., 1872),
* «Известия Ал-Бекри и других авторов о Руси и славянах» (в Приложении к XXXII т. «Записок Императорской Академии Наук», 1878),
* «Император Василий Болгарский» (Прил. к XLIV т. «Записок Имп. Академии Наук», 1883),
* «Заметка о летописи Агапия Манбиджского» («Журнал Мин. Народного Просвещения», 1884),
* «Notiz über eine merkwürdige arab. Handschrift» («Bulletin de l’Ас. Imp. des Sc.», XXVI, 1879),
* «Zur arab. Literaturgeschichte der älteren Zeit. Ibn-Quteiba» (ib., XXVII, 1880),
* «Les manuscrits arabes de l’Institut des langues orientales» (СПб., 1877),
* «Notices sommaires des manuscrits arabes du Musée Asiatique» (СПб., 1881),
* «Remarques sur les manuscrits orientaux de la Collection Marsiglià Bologne, suivies de la liste complète des manuscrits arabes de la même collection» (Рим, 1885, «Atti della R. Accademia dei Lincei», vol. XII),
* «Les manuscrits persans de l’Institut des langues orientales» (Париж, 1896),
* «Collections scientifiques de l’Institut des langues orientales etc.» (1891).

В «Записках Восточного Отд. Имп. Русского Археологического Общества» барон Р. поместил довольно значительное число мелких статей, заметок, рецензий и рефератов.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İlya Berezin

**İlya Nikolayeviç Berezin** (); ) — Rusiya şərqşünası.

## Həyatı

## Əsərləri

### Kazanda
* *Турецкая грамматика* (1847)
* *Описание турецко-татарских рукописей, хранящихся в петербургских библиотеках* (1846–1849)
* *Système des dialectes Turcs* (1849)
* *Путешествие по Дагестану и Закавказью* (1850)
* *Библиотека восточных историков* (1850–1851, 2 тома)
* *Ханские ярлыки* (1850–1852)
* *Путешествия по Востоку* (1849–1852, 2 тома)
* *Библиотека восточных турков* (1849–1854, 3 тома)
* *Путешествие по северной Персии* (1852)
* *Recherches sur les dialectes persans* (1853)
* *Грамматика персидского языка* (1853)
* Монография *Булгар на Волге* (1853)
* *О нашествии Батыя на Россию* (1853)
* *Catalogue des mémoires et des médailles du cabinet numismatique de l’université de Casan* (1855)

### Peterburqda
* *Народные пословицы турецкого племени* (1856)
* *Guide du voyageur en Orient. Dialogues arabes d’après trois principaux dialectes: de Mésopotamie, de Syrie et d’Egypte* (1857)
* *Сборник восточных летописей* (1858–1869, 6 томов)
* *Внутреннее устройство улуса Джучиева по ханским ярлыкам, докторская диссертация* (1865)
* *Турецкая хрестоматия* (1857–1878, 3 тома)

### Jurnallarda
* *Рамазан в Стамбуле* (1856)
* *Бейрам* (1856)
* *Сцены в пустыне* (1856, 1858, 1860)
* *Иной мир* (1857)
* *Блаженство мусульманина* (1867)

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
İvan Minayev

**İvan Pavloviç Minayev** () — Rusiya şərqşünası

## Həyatı
İvan Pavloviç Minayev 9 oktyabr 1840-cı ildə Rusiya imperiyasının Tambov şəhərində anadan olmuşdu. 1858-ci ildə Tambov kişi gimnaziyasını bitirmişdi. 1858–1862-ci illərdə Peterburq universitetinin şərqşünaslıq fakültəsində oxumuşdu.

İvan Minayev 1 iyun 1890-cı ildə Sankt-Peterburq şəhərində vəfat edib.

## Əsərləri
* "Пратимокшасутра. Буддийский служебник, изд. и перевод". (Санкт-Петербург, 1869; приложение № 1, к XVI т. "Записки Императорской Академии Наук").
* "Die Pali-Metrik Vuttodava" ("Mek. Asiat.", VI, 195)
* "Новые факты относительно связи древней Индии с Западом" ("Журнал Министерства народного просвещения", 1870, № 8).
* "Несколько рассказов о перерождениях Будды" ("Журнал Министерства Народного Просвещения", 1871, № 11);
* "Несколько слов о буддийских джатаках" (ib., 1872, № 6);
* "Индийские сказки" (ib., 1874, № 11; 1876, № 2, 4, 5).
* "Очерк фонетики и морфологии языка Пали" (Санкт-Петербург, 1872)
* "Из путешествия по Индии" ("Журнал Министерства народного просвещения", 1876, № 188).
* "Очерки Цейлона и Индии" (Санкт-Петербург, 1878).
* "Очерк важнейших памятников санскритской литературы" ("Всеобщая история литературы", изд. В. Корша, вып. I).
* ("Англичане в Бирме", "Вестник Европы", 1887, № 11).
* "Буддизм. Исследования и материалы" (т. I, вып. 1 и 2, Санкт-Петербург, 1887, в "Записках Историко-филологического Факультета", т. XVI).
* Дневник путешествий в Индию и Бирму. 1880 и 1885–1886, М., 1955;
* Индийские сказки и легенды, собранные в Камаоне в 1875 г., М., 1966;

## İstinadlar
Sergey Oldenburq

**Sergey Fyodroviç Oldenburq** (; 26 sentyabr 1863 - 28 fevral 1934) — Rusiya şərqşünası.

## Həyatı

## Əsərləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
*Сочинения С. Ф. Ольденбурга на сайте Lib.ru: Классика
* Биография на сайте mirslovarei.com
* Биография на сайте hrono.ru
* Биография на сайте ihst.ru
* Биография на сайте vivovoco.rsl.ru 
* Б. С. Каганович. «Начало трагедии»
* Ревекка Фрумкина. Непременный секретарь
* Ольденбург Сергей Федорович// Дельфис №31(3,2002)
Aşina Funian

**Aşina Funian** () — 680-681-ci illər arasında üsyan etmiş Göytürk şahzadəsi. Əvvəlcə general Pei Yan tərəfindən məğlub edilmiş, sonra isə 54 adamı ilə birlikdə edam edilmişdir.

## İstinadlar
Aşina Nişufu

**Aşina Nişufu** () — 679-680 illəri arasında üsyan etmiş Göytürk şahzadəsi idi. Öz adamları tərəfindən öldürüldü.

## İstinadlar
Karl Zaleman

**Karl Qermanoviç Zaleman** (28 dekabr 1849 - 13 dekabr 1916) — Rusiya şərqşünası.

## Həyatı
Karl Qermanoviç Zaleman orta təhsilini Revalda aldıqdan sonra Sankt-Peterburq Universitetinin şərq dilləri fakültəsinə daxil olmuşdur. 1871-ci ildə bu fakültəni bitirən Zaleman 1873-cü ildə magistraturaya daxil olmuş, 1875-ci ildə "Xəqaninin rübailəri" adlı magistr dissertasiyasını müdafiə etmiş, daha sonra Peterburq Universitetində kitabxana köməkçisi vəzifəsində çalışmışdır. 1875-ci ildə 3 sınaq dərsi tədris etmiş, 1876-cı ildə sanskrit-fars şöbəsində "Avesta" və  pəhləvi dərslərini tədris etməyə başlamışdır. Bu şöbədə 40 il professor olaraq çalışmış, çox sayda tələbə yetişdirmişdir.

Zaleman türk dili və dialektləri ilə yaxından maraqlanmış, universitetdə tələbə ikən "Rusca-qumuqca lüğət"i yazmışdır (lüğət yazılı şəkildə qalmışdır). Daha sonra Orxon abidələri üzərində tədqiqat aparmışdır. Saleman "Altay dilinin qrammatikası" adlı əsərin müəllifidir. (Onun bu əsərlərinin əlyazıları Rusiya Elmlər Akademiyası Sankt-Peterburq bölməsinin arxivində saxlanılır).

1880-ci ildə Qazanda Qəyyum Nasiridən tatar dilini öyrənmiş, ingilis İncil dərnəyinin təklifi ilə İncili tatar dilinə tərcümə etmişdir.

Karl Zaleman 1916-cı ildə Petroqradda 67 yaşında vəfat etmişdir.

## Xarici keçidlər
Polşa Krallığı Taxt-tacı

**Polşa Krallığı Taxt-tacı** (, ) — Polşanın ümumi adı; 1386–1569 illərində və sonra müstəqil ölkənin rəsmi adı. Reç Pospolitanın bir hissəsi (1569−1791 (1795)).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mir Şahi Mərəşi

**Mir Şahi Mir Əbdülkərim oğlu Mərəşi** (?-?) — Mazandaran seyidlərindən, Səfəvi dövlət adamı.

## Həyatı
I Şah Təhmasib Mir Şahi Mərəşiyə xan ünvanı vermişdi.

## Ailəsi
Mir Şahi Mərəşinin Mir Sultan Murad xan adlı oğlu vardı.

## Həmçinin bax
*Mərəşi seyidləri
*Mərəşilər

## İstinadlar
Give In To Me

**Give In To Me**, Pop müğənnisi  Maykl Ceksonun Dangerous albomundan çıxan yeddinci sinqldır. Sinql, Epic Records tərəfindən yayımlanmışdır. Mahnının prodüserliyini Maykl Cekson və Bill Bottrell üstlənmişdir. Mahnı, Guns N' Roses gitaristi Slashın gitar sololarını özündə əks etdirir. Sinql, Şimali Amerika və Asiyada heç yayımlanmadı. Sinql, B üzündə yenə Cekson'un hard rok mahnılarından "Dirty Diana" və "Beat It"ə oxşaması baxımından əhəmiyyətlidir.

## Xarici keçidlər
*"Give In to Me" YouTubeda
Təbriz Milli Kitabxanası

**Təbriz Milli Kitabxanası** — Hacı Məhəmməd ağa Naxçıvani və Hacı Hüseyn Naxçıvani kimi xeyriyyəçilərin qiymətli kitablarını bağışlaması və Təbriz əhalisinin yardımı ilə 1956-cı ildə təsis olunmuş kitabxana.

## Haqqında
Təbriz Milli Kitabxanası Əli Dehqan Mədəniyyət naziri və əyalətin valisi olduğu dövrdə açılıb. Kitabxananın açılmasına ən böyük dəstəyi Hacı Məhəmməd ağa Naxçıvani və Hacı Hüseyn Naxçıvani qardaşları da göstəriblər. Onlar təqribən öz kolleksiyalarında olan 4200 nüsxədən ibarət əlyazma və kitablarını milli kitabxanaya bağışlayıblar. Məhəmməd Naxçıvani həm də xeyriyyəçi kimi kitabxananın tikintisinə 100 min rial pul da bağışlayıb.

Təbriz əhalisi və eləcə də Əli Dehqanın təşkilatçılığı ilə Təbriz məktəblilərinin hər biri 10 rial miqdarında yardım edərək kitabxananın binasının tikintisinə pul toplayıblar. Tikinti davam etdikcə pul azalır və nəticədə Əli Dehqan Tehrana gedib kitabxananın tikintisi üçün oradakı azərbaycanlılardan pul yığmağa başlayır. Burada Azərbaycan millət vəkili Əmir Nüsrət İskəndəri ilə görüşür. Onlar birlikdə böyük Mahmud Cəm bağına 60–70 varlı və mədəniyyətsevər azərbaycanlını toplayaraq məsələni izah edirlər. Gələnlərin hər biri kitabxananın tikintisi üçün dəstək verir beləcə Ərk qalasının yaxınlığında dövlətin dəstəyi olmadan yalnız vətəndaşların dəstəyi ilə gözəl bir bina tikilir. M. Naxçıvaninin vəsiyyətinə əsasən, oğlu Rza Naxçıvani atasının qalan kitablarını və şəxsi arxivini Təbriz Milli Kitabxanasına təhvil verib. Kitabxananın ilk müdiri isə Əziz Dövlətabadi olub.

Kitabxana 1966-cı ildə YUNESKO-nun mədəni dəyərlər siyahısına salınıb. Bununla da onun bütün nəşrlərindən pulsuz yararlanma hüququ qazanıb. Yəni YUNESKO xətti ilə buraxılan kitab, jurnal və digər nəşrlərin nüsxələri pulsuz olaraq Təbriz Milli Kitabxanasına göndərilir. Hazırda Təbriz Milli Kitabxanasının 5 əsas kitab və jurnal-qəzet xəzinəsi mövcuddur; onlarda 400 mindən artıq kitab və əlyazma, 2090 adda 80 mindən çox dövri nəşr nüsxəsi qorunub saxlanılır. Kitabxanada internetə qoşulu ən müasir kompüterlərlə təchiz edilmiş müasir oxu zalları, konfrans otaqları, çapxana, texniki, xidməti və idari bölmələr fəaliyyət göstərir. Hətta burada fiziki qüsurlu şəxslər üçün xüsusi təlim mərkəzi də var.

## İstinadlar
Siciliyalı Diodor

**Siciliyalı Diodor** (, , təxm. e.ə. 90-e.ə. 30-cu illər) — qədim Roma tarixçisi və mifoqraf. Siciliyanın Aqirion şəhərində anadan olmuşdur. Gənc yaşlarında Romaya köçən Diodor 40 kitabdan ibarət "Tarixi kitabxana" əsərini də burada yazmışdır. Diodorun əsərinin ilk cildləri Misir, Mesopotomiya, Midiya, İran və Hindistan tarixinə həsr olunmuşdur. Bu cildlərdə hadisələr ümumi xarakter daşısa da, onlarda başqa müəlliflərin əsərlərində olmayan maraqlı faktlara da past gəlmək olar. Əsərin beş kitabı bütöv şəkildə gəlb bizə çatmış, IX-X kitablardan fraqmentlər, XI-XX kitabları bütöv, XX-XC kitablarından isə müəyyən hissələr qalmışdır. Diodor mifoloji dövrlərdən öz zamanına qədər, demək olar ki, Aralıq dənizi hövzəsində yaşayan bütün xalqların tarixini qələmə almağa çalışmışdır. Buna görə də onun əsərində əsatirlərlə tarixi hadisələr çox vaxt bir-birinə qovuşmuşdur. Diodor Yunanıstanın, vətəni Siciliyanın və nəhayət, Romanın da tarixini qələmə almışdır. Eneyin İtaliyaya gəlişindən başlayaraq hadisələri ardıcıl deyil, ayrı-ayrı, bir növ kiçik novellalar şəklində təsvir etmişdir. Onun əsərində troyalıların Latanumda məskən salmaları, Romanın əsasının qoyulması, Romulun ölümü, Numa Popilinin hakimiyyəti, Tarkvininin hakimiyyəti ələ alması, Sekst Tarkvininin cinayəti, Brutun çıxışı və digər hadisələr ardıcıllıqla təsvir olunur. Diodor hadisələrə qiymət vermək, onları təhlil etmək imkanına malik olmadığından öz mənbələrindən birbaşa istifadə etmək yolunu seçmişdir. O, bu mənbələrin adını çəkir. Lakin həmin mənbələr bizə gəlib çatmadığından müəlliflərin adları yalnız Diodorun əsərlərində yadigar qalmışdır. Bununla belə, Diodor Romanın tarixi hadisələrini başqa tarixçilərdən fərqli şəkildə təsvir etdiyindən onun əsəri mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Əlisa Nicat. Dünya tarixçiləri. Bakı,1998, səh.12.
Şərqi Frakiya

**Şərqi Trakiya** ( və ya sadə olaraq *Trakya*; , *Iztochna Trakiya*; , *Anatoliki Thraki*) və ya **Türkiyə Trakiyası** — Müasir Türkiyə Respublikasının tərkib hissəsidir, coğrafi baxımdan Cənub-Şərqi Avropanın bir hissəsidir. Tarixi Trakiyanın şərq hissəsindədir. Türkiyənin Ədirnə, Təkirdağ və Kırklareli illərinin ərazilərini, həmçinin Çanaqqala və İstanbul illərinin Avropa qitəsində olan ərazilərin ehtiva edir.

## Həmçinin bax
* Trakiya
* Kakava

## İstinadlar
Abgül Mirzəliyev

**Abgül Ərzulla oğlu Mirzəliyev** () — Azərbaycan xanəndəsi.

## Həyatı
Abgül Ərzulla oğlu Mirzəliyev 27 noyabr 1986-cı ildə Şamaxı rayonunun Şıxzərli kəndində anadan olmuşdur. Elə həmin kəndin orta məktəbdə təhsil almışdır. 2005-ci ildə Mədəni-Maarif Texnikumunda Camal Dadaşovun sinfinə daxil olmuşdur. İki il orada təhsil aldıqdan sonra təhsil ocağını Asəf Zeynallı adına musiqi kollecinə dəyişmişdir.

O, 2007-ci ildə Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə keçirilən Muğam Televiziya Müsabiqəsində iştirak etmiş və qalib olmuşdur. 2009-cu ildə Azərbaycan Milli Konservatoriyasına qəbul olumuşdur. Zabit Nəbizadənin sinfində təhsil almışdır.

Nicat Qafuroğlunun rejissorluğu ilə ifa etdiyi "Nar ağacı, nar çiçəyi" mahnısına klip çəkdirmişdir.

Abgül Mirzəliyev Rusiyanın bir neçə şəhərində, İranda, Ukraynada, Belarusda, Latviyada, Özbəkistanda, BƏƏ'də, Türkiyədə, Gürcüstanda və s. ölkələrdə çıxış etmişdir. Həmçinin aktyor kimi "Sübhün səfiri" filmində Səttar rolunda çəkilmişdir.

## Filmoqrafiya
# Şamaxı abidələri (film, 2007)
# Muğamat var olan yerdə... (film, 2009)
# Sübhün səfiri (film, 2012)

## İstinadlar
Cimi Hendriks

**Ceyms Marşall "Cimi" Hendriks** (, doğum adı **Conni Ellen Hendriks**, ;  27 noyabr 1942 –  18 sentyabr 1970, Sietl, Vaşinqton, ABŞ) — ABŞ müğənnisi, gitaraçı və bəstəkar. O elektrik gitarada psixodelik rok musiqisini blüz musiqisi ilə sintez edən virtuoz hesab olunur. Hendriks, karyerasının cəmi dörd il davam etməsinə baxmayaraq, populyar musiqi tarixində ən böyük və ən təsirli elektrik gitara ifaçılarından biri kimi qəbul edilir və 20-ci əsrin ən populyar musiqiçilərindən biri hesab olunur. Rok-n-roll şöhrət zalı () onu "rok musiqisi tarixində bəlkə də ən böyük instrumental ifaçı" kimi təsvir etmişdir.

Hendriks gitara çalmağa 15 yaşında başlamışdır. 1961-ci ildə ABŞ ordusuna qoşulmuş, lakin bir il sonra ordudan tərxis edilmişdir. Bundan sonra o, Tennessi ştatının Klarksvill və daha sonra Neşvill şəhərlərinə köçmüş və müxtəlif səhnələrdə çıxışlar etməyə başlamışdır. O, Isley Brothers və Litl Riçard, sonralar Curtis Knight and the Squires kimi ifaçılarla birgə fəaliyyət göstərmiş və 1966-cı ilin sonlarında The Animals qrupunun basçısı Ças Çendler onun meneceri olduqdan sonra İngiltərəyə köçmüşdür. Bir neçə ay ərzində Hendriks, basçı Noel Reddinq, zərbçi Mitç Mitçell ilə birgə The Jimi Hendrix Experience qrupunda "Hey Joe", "Purple Haze" və "The Wind Cries Mary" mahnıları ilə İngiltərədə ilk onluğa daxil olan üç hit yazmışdır. 1967-ci ildə Monterey Pop Festivalında çıxışı ilə ABŞ-də məşhurlaşmış və 1968-ci ildə üçüncü və son studiya albomu olan *"[[Electric Ladyland]]"* ilə ABŞ-də bir nömrəyə yüksəlmişdir. Hendriks, 1969-cu ildə "Vudstok" festivalında və 1970-ci ildə "Ayl-of-Vayt" festivalında çıxışlar etmişdir. 1970-ci ilin sentyabrında, 27 yaşında Londonda boğulma nəticəsində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
*
* FBI Records: The Vault – James Marshall "Jimi" Hendrix at vault.fbi.gov
* 
* Articles concerning disputes about rights to the Hendrix musical publishing estate. *[[Los Angeles Times]]*
*
Taman xaqan

**Arslan Taman xaqan** və ya **Heşana xaqan** — Qərbi Göytürk xaqanlığının hökmdarı.

## Hakimiyyəti
Xaqan olanda hələ yeriyə bilmirdi. Onun adından dövləti iki əyan idarə edirdi. Anası Hsianşi onu atıb Çinə getmişdi. Əyanlar beşinci və səkkizinci aylarda Altay dağlarındakı mağaralarda babalarının ruhlarına qurban təqdim edirdi. 605-ci ildə xaqanın kiçikliyindən istifadə edən teleutlar üsyan qaldıraraq onun ordularını məğlub etdi. 610-cu ildə xaqana qarşı yeni üsyan baş verdi. Yanq Soux Teginin oğlu Şekuy xaqan elan olundu. Taman Çinə qaçdı.

## Ölümü
619-cu ildə Çində Şərqi Göytürklərin bir casusu tərəfindən öldürüldü.

## İstinadlar
Şekuy xaqan

**Şekuy xaqan** — Qərbi Göytürk xaqanı.

## İlk dövrləri
Tardu xaqan dövründə indiki Sırdərya vilayətində yerləşən Şaş bölgəsinin idarəçisi idi.

## Hakimiyyəti
611-ci ildən Nuşibilər tərəfindən dəstəklənməyə başlanmışdı. Həmin il Taman xaqanı Çin dəstəyi ilə devirərək hakimiyyətə gəlmişdi. 616–617-ci illərdə II Xosrov Pərvizin hakimiyyəti altında olan İsfahanı yağmalamışdı. Hakimiyyət dövrü əsasən Şibi xaqanla müharibədə keçdi. 618-ci ildə vəfat etdi.

## İstinadlar
Bağatur xaqan

**Bağatur xaqan** — Tardu xaqanın oğlu, Göytürk xaqanı. Öncələr dövlətin şimal hissələrini idarə edirdi.

## Hakimiyyəti
Xaqanlığa Tuluların dəstəyi ilə öz qardaşı oğlu Tonqu öldürərək gəlmişdi. Tan sülaləsindən bir şahzadə ilə evlənmək istəsə də buna nail olmadan üsyan nəticəsində devrildi. Altay dağlarına qaçdısa da orda öldürüldü. Yerinə Nuşibilərin dəstəklədiyi, öncəki xaqanın oğlu Si Yabqu xaqan gəldi.

## İstinadlar
Si Yabqu xaqan

**Si Yabqu xaqan** (əsl adı **Aşina Sıli** 阿史那咥力; ) — Qərb Göytürklərinin hökmdarı.

## Hakimiyyəti
Xaqanlığa Nuşibilərin dəstəyi ilə Bağatur xaqanı devirərək gəlmişdi. Seyanto xanlığına hücum etmiş və məğlub olmuşdu. Xarakter cəhətdən çox pis olan, tez əsəbiləşən xaqan bir çox qohumunu öldürmüşdü. Aşina Nişu da öldürüləcəyindən qorxaraq Qaraşar şəhərinə qaçmışdı. Nuşibi fraksiyasının başçısı Mubi Tarxan ordusu ilə hücuma keçərək xaqanı hakimiyyətdən qovdu. Xaqan Qanqlıların yanına qaçdı və Bəlx şəhərini yağmalayarkən öldü.

## İstinadlar
Tiləkui

**Tiləkui**, **Tiləkuy**, **Tiləku**, **Tilekuhi**-İranın Kürdüstan ostanında yaşayan Kürdləşmiş Türk ellərindəndir.

## Tiləku coğrafi adlarda
*Tiləku, Qürvənin kəndlərindən
*Tiləku bəxşi, Saqqız şəhristanının bəxşlərindən
*Tiləku, Dehgülan şəhristanının kəndlərindən
*Tiləkuy, Kamyaran şəhristanının kəndlərindən
*Tiləku, Ağacəri elinin tirələrindən
*Tiləkuhi, Səlas Babacani şəhristanının kəndlərindən

## Tanınmış şəxsiyyətlər
*Tiləkuy xanım, Əziz xan Mükrinin ikinci həyat yoldaşı

## İstinadlar
Əziz xan Mükri

**Əziz xan bin Məhəmməd xan bin Sam bəy bin Mahmud bəy bin Sarəm bəy bin Qubad xan bin Şeyx Heydər Mükri** — Nasirəddin şah Qacar dövründə İran ordusunun əmir-nizamı. Bütün əsgərlərin sərdari (Sərdare Kolle Əsaker),acudanbaşı və Darülfünun mədrəsəsinin başçısı və Azərbaycan pişkarı da olub.

## Bioqrafiyası
Əziz xan Mükri, 1793-cü ildə Sərdəştin Nestan kəndində dünyaya gəlibdir.İlk təhsil alandan sonra qardaşı Fərəc xan ilə Təbrizə gedib.Sonra savadlı, xoş xətti və nüfuzlu kəlama sahib olduquna görə, Məhəmməd şah Qacar saray adamları ilə əlaqəqələndi və onların vasitəsilə Təbriz ordusuna daxil olub.

## Həyat yoldaşları və uşaqları
Hurizad xanım Əziz xan Mükrinin həyat yoldaşlarında biri idi ki Bukan yaxınlıqında Kəhrizə Hurizad xanım kəndi hələ də onun adına mövcuddur. İkinci həyat yoldaşı Tiləkuy xanım, Divandərə ətrafında olan Tiləku elindən idi və Seyəddin xan onun oğlu idi. Əziz xan Əmir Kəbirin ikinci qızı Əmirzadə xanım ilə də evlənmişdir. Əziz xanın üç oğlu var idi:Əli xan, Hüseyn xan (?-1914 və Seyfəddin xan (?-1914.

Əli xan orduda xidmət etmişdir, Seyfəddin xan Savucbulaq Mükri hakimi oldu. Hüseyn xan da Osmanlı imperiyasının hücumunda ölmüşdür.

## Əsərləri
*Sərdəşt körpüsü
*Sərdəştdə Kon hamamı
*Sərdəşt-Mahabad yolunda Kortək kərvansarası
*Şeyx Mahmud Şəbüstəri türbəsinin təmir və bərpası
*Eyn Əli və Zeyn Əli türbəsin Təbrizdə tikintisi

## Mənbə
*Əziz xan Mükri islahweb.org

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Mükri eli
*Tiləkui
*Əmir Kəbir
Nişa Tulu xaqan

**Nişa Tulu xaqan** (əsl adı - **Aşina Nişu** 阿史那泥孰, taxt adı - **Tulu xaqan**, tam titulu və adı - 吞阿娄拔奚利邲咄陆可汗) — Qərbi Göytürk dövlətinin VIII xaqanı.

## Hakimiyyətə gəlməsi
631-ci ildə Qaraşəhrə qaçmışdı. Si Yabqunun taxtdan endirilməsindən sonra, Nuşibilər tərəfindən xaqan elan edilmişdi. Atası Yanq Soux Teginin beşinci oğlu Bağa Şad idi. Tan sülaləsi tərəfindən xaqan kimi tanınmışdı, sonrakı il xəstələnərək öldü. İrbis İşbara Yabqu xaqanın atasıdır.

## İstinadlar
İşbara Teriş xaqan

**İşbara Teriş Tunqa xaqan** (əsl adı **Aşina Tunqa** 阿史那同俄, taxt adı **İşbara Teriş xaqan** 沙钵罗咥利失可汗) —  Göytürk xaqanı.

## Hakimiyyəti
Qardaşı Nişa Tulu xaqandan sonra taxta gəlmişdi. Hakimiyyətə gəldikdən sonra ilk işi Tan sülaləsi ilə dost əlaqələri qurmaq oldu. Nuşibilər Tulular arasındakı mübarizədən bezən xaqan 635-ci ildə onların hərəsini 5 aymaka böldü. Lakin bu yenilik güclənməkdən çox zəifləməyə apardı. Tun Tudunun başçılıq etdiyi həmin tayfalar üsyan etdi və xaqanı devirdilər. Qardaşı Böri şadla Qaraşəhərə qaçan xaqan tezliklə nuşibilərin başçısı Assık Kül-Erkin tərəfindən hakimiyyətə qaytarıldı.

## İkinci hakimiyyəti
Assık Kül-Erkinin vasitəçiliyi ilə İli çayı sülhünü imzalayan tayfalar faktiki olaraq xaqanlığı iki yerə böldülər. Qərbdə Tuluların dəstəklədiyi əslən Şərqi Göytürk xaqanlığından olan İllig xaqanın oğlu Yükük şad hakimiyyətə gəldi, İşbara isə İli çayından şərqdə hakimiyyətdə qalmağa davam etdi.

## Ölümü
659-cu ildə Tan sülaləsinin Yeddisunu işğalı nəticəsində İşbara xaqan öldürüldü.

## İstinadlar
Roberto Bellarosa

**Roberto Bellarosa** () — Belçikalı müğənni.

Roberto Bellarosa 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Belçikanı "Love Kills" mahnısı ilə təmsil edib və Belçikaya 12-ci yeri qazandırıb.

## İstinadlar
İrbis Şekuy xaqan

**İrbis Şekuy xaqan** (乙毗射匮可汗) — Göytürk hökmdarı.

## Hakimiyyəti
642-ci ildə Nuşibilərin dəstəyi ilə hakimiyyətə gəlmişdir. Bəzi tarixçilər onu Xəzərlərin birinci xaqanı sayır . Amma bu məlumatın dəqiqliyi bilinmir. Yükük şadı Künduzə qovaraq tam hakimiyyəti əlinə almış, Çin şahzadəsi ilə evlənmək istəmişdi amma imperatorun cehiz olaraq Xotan və Qaşqar daxil olmaqla 4 böyük şəhəri tələb etməsi bu evliliyi mümkünləşdirmədi.

## Ölümü
646-cı ildə üsyan edən Xallıq İşbaranı məğlub etmişdi. 650-ci ildə Çindən özünə ordu toplayan və şərqə gələn Xallıq İşbara tərəfindən öldürülmüşdü.

## İstinadlar
Yükük şad

**Yükük İrbis Tulu xaqan** (əsl adı Aşina Yükük 阿史那欲谷, taxt adı **İrbis Tulu xaqan** 乙毗咄陆可汗) — Tulular tərəfindən dəstəklənən Qərbi Göytürk xaqanlığı xaqanı.

## İlk illəri
Atası Şərqi Göytürk xaqanı İllig xaqan idi. Şad titulu almışdı. Atasının əmrinə uyğun olaraq 627-ci ildə Tyanşan ətrafında üsyanları yatızdırmaq istəsə də buna nail olmamışdı. Üç il sonra atasının dövləti dağılmışdı.

## Xaqanlığa gəlişi

Tonq Yabqu xaqanın ölümündən sonra Qərbi Göytürk xaqanlığı zəifləməyə başlamışdı. Nuşibilər və Tuluların münaqişəsi bitmək bilmirdi. Tulular və başçıları olan Tun Tudun xaqanlıq üçün Yükük şadı dəvət etdilər. Nuşibilər isə Xallıq İşbara Yabqu xaqanı taxta çağırdılar. İki xaqan arasındakı müharibədən sonra 638-ci ildə İli Çayı sülhü imzalandı. Yükük şad ölkənin qərb tərəfini idarə edirdi. 4 il sonra Tulular xaqanı dəstəkləməkdən əl çəkdilər. Fürsətdən istifadə edən Nuşibilər xaqanı Sayramda mühasirəyə alsalar da xaqan onları məğlub etdi. 642-ci ildə xaqan heç kimin dəstəyini almadığını görüb Kunduz şəhərinə qaçdı.

## Sonrakı illəri
Xaqanlığı indi təkcə Kunduz şəhəri ilə sərhədlənən Yükük şad 653-cü ildə burada öldü. Yerinə oğlu İnan Cençu keçdi.

## İstinadlar
İli Çayı sülhü

**İli Çayı sülhü** İli Çayı sahilində Yükük şad və Xallıq İşbara Yabqu xaqan tərəfindən Nuşibi qəbilə başçısı Kül-erkinin vasitəçiliyi ilə imzalanmışdı. Sülhün maddələrinə görə:

1. İli çayının şimalı Yükük şad və onu dəstəkləyən Tulu tayfalarına verildi.

2. İli çayının cənubu Xallıq İşbara Yabqu xaqan və onu dəstəkləyən Nuşibi tayfalarına verildi.

## Sonrakı tarix
Sülhün imzalanmasından 4 il sonra Yükük şad öz torpaqlarından imtina etdi və Künduz şəhərinə köçdü.
Fundamental qarşılıqlı təsirlər

**Fundamental qarşılıqlı təsirlər**- hissəciklər arasında mövcud olan və hissəciklərin xüsusiyyətlərini və davranışını müəyyənləşdirən təbiət qüvvələridir.
Dörd qarşılıqlı təsir qüvvəsi məlumdur:
*elektromaqnetizm
*qravitasiya
*zəif nüvə qüvvəsi
*güclü qüvvə
Fundamental qarşılıqlı təsirlər (ingiliscə, fundamental interaction) fizikaya aid ədəbiyyatda təbiət qüvvələri, fundamental qüvvələr kimi də adlandırılırlar.

## Ümumi məlumat
Fundamental qarşılıqlı təsirlər əsasən aşağıdakı meyarlarla təyin olunurlar: 
*təsir qüvvəsinin gücü
*bu qüvvənin effektiv olduğu hədd
*bu təsir qüvvəsinin keçiricisi və ya daşıyıcısı olan hissəciyin təbiəti 

## Qraviton
qravitasiya qarşılıqlı təsirin zərrəciyidir.Qravitasiya qüvvələri qarşılıqlı təsirdə olan cisimlərin hər birinin kütləsi ilə düz mərkəzləri arasındakı məsafənin kvadratı ilə tərs mütənasib olub həmişə cazibə xarakterlidir.

## Foton
elektromaqnit sahəsinin zərrəciyidir.Elektrostatikanın əsas qanunu olan Kulon qanununa görə sükunətdə olan yüklü nöqtəvi cisimlər arasındakı qarşılıqlı təsir qüvvəsi yüklərin modulları hasili ilə düz, onların arasındakı məsafənin kvadratı ilə tərs mütənasibdir.Eyni adlı yüklər bir- birini dəf,müxtəlif adlı yüklər isə cəzb edir.Sükunət nisbi olduğuna görə elektrik və maqnit qarşılıqlı təsirlərini bir-birindən təcrid etmək olmaz.

## Qlüon
güclü və ya nüvə sahəsinin zərrəciyidir,və mənası ingiliscədən tərcümədə yapışqan deməkdir.Bu ad ona, yaxın məsafəyə və güclü təsir etdiyinə görə verilib.Güclü qarşılıqlı təsir hesabına proton və neytronlardan dayanıqlı nüvə yarana bilir.Güclü qarşılıqlı təsir elektromaqnit qarşılıqlı təsirindən təxminən 100 dəfə böyükdür.Bu qüvvələrin təsir məsafəsi təxminən 10−15m tərtibindədir və cazibə xarakterlidir.

## Zəif qarşılıqlı təsir
dayanıqlı olmayan zərrəciklərin parçalanmasına səbəb olan təsirdir.Onların təsir məsafəsi daha kiçik olub təxminən 10−17m tərtibindədir.Zəif qüvvələr elektromaqnit qüvvələrinə nisbətən on min dəfələrlə kiçikdir.
Makroaləmdə rast gəldiyimiz qarşılıqlı təsirlər qravitasiya və elektromaqnit qarşılıqlı təsirləridir.

## Həmçinin bax

*Standart Model

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Səngəçal terminalı

**Səngəçal terminalı** Azərbaycanın neft və qaz sənayesində həyati əhəmiyyətə malik obyektlərdən biridir. Səngəçal terminalı Azərbaycanın Xəzər dənizindəki yataqlarından hasil olunan xam nefti və qazı qəbul edir, texnoloji emaldan keçirir, saxlayır və ixrac edir. Terminalda texnoloji emal olunaraq təmizlənmiş xam neft nasosla saxlama çənlərinə vurulur və sonda dünya bazarlarına göndərilmək üçün ixrac kəmərlərinə ötürülür.

## Ərazisi
Səngəçal terminalı Bakı şəhərindən 45&nbsp;km cənubda, Səngəçal qəsəbəsinin yaxınlığında yerləşir. Səngəçal terminalı 688 hektar ərazini əhatə edir və bu onu dünyanın ən böyük neft və qaz terminallarından biri edir. Terminal iki əsas hissədən ibarətdir: İlkin Neft Layihəsi (İNL) və Səngəçal Terminalının Genişləndirilməsi Proqramı (STGP). Tikintisinə 1996-cı ildə başlanmış terminalda xam neft üçün ümumi həcmi 880 min barrel olan üç çən, baş nasos stansiyası, separatorlar, emal qurğuları və idarəetmə məntəqəsi var. Buraya fiber-optik rabitə kabelləri, sahildən 187 kilometr məsafədə yerləşən dəniz yataqlarından neft və qaz kəmərləri çəkilib.

Şahdəniz Yatağının Tammiqyaslı İşlənməsi layihəsinin bir hissəsi kimi, Səngəçal terminalı əsaslı şəkildə genişləndiriləcəkdir. Bu, Azərbaycanın neft və qaz sənayesi üçün terminalın əhəmiyyətini daha da artırmaqla, əlavə olaraq ildə 16 milyard kub metr qazı emal etməyə imkan verəcəkdir.

## Fəaliyyəti
2011-ci il ərzində terminal təxminən 291,5 milyon barel neft (o cümlədən 257,3 milyon barel Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) vasitəsilə, 28,3 milyon barel Qərb İxrac Boru Kəməri marşrutu (QİBK) və 5,9 milyon barel dəmir yolu vasitəsilə) ixrac edib. Terminalın texniki emal sistemlərinin ümumi gücü hazırda gündə 1,2 milyon barel neft və Şahdəniz qazı üçün gündəlik 25,5 milyon kub metr qaz (ümumi qaz emalı gücü isə gündəlik təqribən 39,5 milyon kub metr) təşkil edir.

## Mənbə
"Mirvari" əməliyyatı

İraq ordusunun Fars körfəzindəki Mina əl-Məkr və Xor-əl-Aməyə adlı neft platformalarında radar qurğuları və izləmə avadanlıqları yerləşdirməsinə cavab olaraq, 28 noyabr 1980-ci ildə İrana aid Hərbi Hava və Donanma qüvvələri "Mirvari əməliyyatı" həyata keçirmişdi. Əməliyyat nəticəsində İraq Donanmasının 80%-i məhv edilmiş, hər iki neft terminalı sıradan çıxarılmış, Əl-Fəv limanı blokadaya düşmüş, Fars körfəzinin İraqa aid olan xeyli neft qurğuları dağıdılmış, habelə zenit-raket sistemləri ciddi zərər almışdı. Döyüş İranın inamlı qələbəsi ilə sona çatmışdı. Donanmasının 4/5 hissəsini itirən İraq müharibənin sonunadək körfəz sularındakı gücünü bərpa edə bilməmişdi. Üstəlik, İraq ordusundakı radar və zenit-raket komplekslərinin sıradan çıxarılması İran ordularına cənub-şərqdən növbəti hərbi əməliyyatları həyata keçirmək üçün şərait yaratmışdı. Bu əməliyyat İran Donanması tərəfindən uğurla yerinə yetirildiyinə görə 28 noyabr tarixi İranda "Donanma günü" kimi qeyd olunur.

## İstinadlar
Faiq Balabəyli

**Balabəyli Faiq Ağaş oğlu** () — azərbaycanlı şair, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (1996).

## Həyatı
Faiq Balabəyli 1964-cü il fevral ayının 23-də Cəlilabad rayonun Sabirabad kəndində anadan olub. 1971–1981-ci illərdə Sabirabad kənd orta məktəbində təhsil alıb. 1981–1984-cü illərdə 95 saylı Bakı Dənizçilik Məktəbində oxuyub. 1982–1984-cü illərdə Sovet Ordusu sıralarında hərbi xidmətdə olub. Hərbi xidməti başa vurduqdan sonra təhsilini qiyabi olaraq Qafur Məmmədov adına Bakı Dəniz Yolları Məktəbinə daxil olaraq davam etdirib. 1984-cü ildən Xəzər Dəniz Neft Donanmasında matorçu vəzifəsində işə düzəlib. Elektrik mexanniki, gəmi kapitanın baş köməkçisi və gəmi kapitanı vəzifələrində işləyib. 1992–1994-cü illərdə iki illik Jurnalist Sənətkarliğı kursunu bitirib. 1996–2006-cı illərdə "Ədəbiyyat qəzeti"ndə işləyib. Hazırda "Millətin səsi" qəzetinin baş redaktoru və İxtisaslaşdırılmış Xəzər Dəniz Neft Donanmasında gəmi kapitanı vəzifəsində çalışır.

"Eh ayrılıq, nə yamansan" (1993), "Kəsilməyən həyəcan fiti" (2003), "Sənə yazılan şeirlər" (2005), "Burda darıxmaq olmaz" (2008), "Yaşıl yuxulu dəniz" (2010), "Yaxın uzaq Elazıx" (2011) kitablarının müəllifidir.

1996-cı ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Türkiyənin və Azərbaycanın ədəbi ödüllərinə layiq görülüb.

1998-ci ildən Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının üzvüdür, 1999-cu ildən 2020-ci ilədək VHP Xətai Rayon Təşkilatının sədri, 2003-cü ildən isə VHP Siyasi Şurasının üzvüdür.

Ailəlidir, iki övladı var.

## Kitabları
# Eh ayrılıq nə yamansan. 1993.
# Kəsilməyən həyəcan fiti. 2003.
# Sənə yazılan şeirlər. 2005.
# Burda darıxmaq olmaz. 2008.
# Yaşıl yuxulu dəniz. 2010.
# Yaxın uzaq Elazıx. 2011.
# Bayıldan bayıra. 2017.
# Bakı buxtası – 20 yanvar. 2022
# Dənizçilərimiz Vətən müharibəsində. 2022

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Balabəyli Faiq Ağaş oğlu
Xallıq İşbara Yabqu xaqan

**Xallıq İşbara Yabqu xaqan** (əsl adı **Aşina Helu** 阿史那賀魯, taxt adı **İşbara xaqan** 沙缽略可汗) — Nuşibilər tərəfindən dəstəklənən Qərbi Göytürk xaqanlığı xaqanı. Son müstəqil xaqandır.

## İlk illəri
Atası Qafqaz tudunu Böri şad idi. Yabqu titulunu 633-cü ildə Nişa Tulu xaqandan almışdı. Nuşibilərin dəstəyi ilə İrbis Şekuy xaqana qarşı 646-cı ildə üsyana cəhd etmiş, lakin məğlub olub Çinə qaçmışdı. 651-ci ildən öncə isə Tan sülaləsində bir sərkərdə idi.

## Xaqanlığa gəlişi
651-ci ildə Çinə üsyan edərək xaqan olmuşdu. Xaqanlığa gəldikdən sonra İşbara Teriş xaqanın ayırdığı Nuşibi aymaklarına teginlər təyin etmişdi:

* Asiqi Küyü Tegin
* Qeşu Küye Tegin
* Basayqan Dunşibo Tegin
* Asiqi Nişu Tegin
* Qeşu Çoban Tegin

Tulu aymaklarına isə çorlar təyin etmişdi:

* Çumuqun Çor
* Xuluvu Kyüe Çor
* Neşetidun Çor
* Tuçişi Xeloşi Çor
* Şunişi Çoban Çor.

## Sonrakı illəri
Xaqanlığı əvvəl Tan sülaləsi ilə dost şəraitdə idarə edən xaqan getdikcə işğalçı siyasətə keçdi. 651-ci ilin payızı Çinin qərbinə — indiki Sincan və Qansuya hücuma keçdi. Bundan istifadə edən İnan Cençu yabqu 653-cü ildə Səmərqəndəcən irəliləyə bilmişdi.

İmperatorun əmri ilə Çin sərkərdəsi Su Dinqfanq parçalama taktikasından istifadə edərək tayfaları bir-bir ələ keçirdi. Bu işdə Uyğurlar da iştirak edirdi. Daha sonra Çinə geri dönən Dinqfanq əsas işğal işini Hsiao Sieyə (蕭嗣業) tapşırmışdır. Aşina Buçjen və Aşina Mişenin birləşmiş orduları qarşısında məğlub oldu. Tulular Buçjenə, Nuşibilər isə Mişeyə təslim oldular. Xaqan isə oğlu Siyun Bağaturla birlikdə öncə Çaç şəhərinə qaçdı. Lakin şəhərin hakimi İnye Tarxan xaqanı əsir edərək Aşina Yuankinə təslim etdi. Xaqan Çanqana gətirildi. Beləliklə Qərbi Göytürk xaqanlığı da süqut etdi.

Xallıq İşbara əsir edilərkən sərkərdə Hsiaoya demişdir:

## Ailəsi
Qumilyova görə atası Böri Şad, Eduard Şavannesə görə isə İrbis Şekuy xaqandır. Övladları:

* Aşina Siyun — Çinə getmiş, sarayda Sağ Seçkin Atlı Mühafizəçilər sərkərdəsi titulu almışdır. Atasının xaqan elan olunmasından sonra Bağatur Yabqu titulu almışdır.
* Adı bilinməyən bir qız — Xuluvu (胡禄居) Çor ilə evli idi.

## Ölümü
Xaqan Çanqanda 659-cu ildə vəfat etdi. Məzarı İllig xaqanın məzarının yanındadır.

## Mənbə
* *Гумилёв Л. Н.* Древние тюрки. — СПб.: СЗКЭО, Издательский Дом "Кристалл", 2002. — С. 576. — .

## İstinadlar
Elçin Əsgərov

**Elçin Əsgərov** (tam adı: *Elçin Mirnizami oğlu Əsgərov*; 4 avqust 1968, Azərbaycan SSR, SSRİ) —  Azərbaycan Respublikası Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin sədr müavini (24 avqust 2005 - 18 fevral 2011). İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı Gənclər Forumu, Avrasiya ölkələri üzrə Regional Mərkəzin İdarə Heyətinin sədri.

## Həyatı
Elçin Mirnizami oğlu Əsgərov 4 avqust 1968-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur.

## Təhsili
1985-ci ildə Bakı şəhəri 20 saylı orta məktəbi bitirmişdir.

1993-cü ildə Bakı Dövlət Universitetinin "Tarix" fakültəsindən məzun olmuşdur.

2003-cü ildə Almaniya Federativ Respublikası Rur-Bohum Universitetində *"Postsovet Dövründə Azərbaycan Respublikasında İslam təhsili problemləri (1989-2003)" * mövzusu üzrə Ph.D səviyyəsində elmi iş hazırlamışdır.

## Əmək fəaliyyəti
1993-1994-cü illərdə Fasiləsiz Təhsil Mərkəzi Futurologiya İnstitutunda müəllim işləmişdir. 1994-1996-cı illərdə jurnalist kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1996-2005-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Gənclər Təşkilatları Milli Şurasında komissiya sədri, sədr müavini, İdarə Heyətinin sədri olmuşdur. Həmçinin, 1999-2002-ci illərdə "Qütb"-"Polyus" (azərb. və rus dillərində) aylıq ictimai fikir jurnalında baş redaktor; 1997-2005-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Dini Araşdırmalar Mərkəzinin direktoru vəzifəsində işləmişdir.

### Dövlət Komitəsində
24 avqust 2005-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin sədrinin müavini vəzifəsinə təyin edilmişdir. 18 fevral 2011-ci ildə həmin vəzifədən azad edilmişdir.

### İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı Gənclər Forumunda
2011-ci ildə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (o zaman İslam Konfransı təşkilatı) Gənclər Forumu Avrasiya üzrə Regional Mərkəzinin direktoru vəzifəsinə təyin edilmişdir, 2018-ci ilin oktyabr ayında Mərkəzin yeni yaradılan Beynəlxalq İdarə Heyətinə sədr seçilmişdir və hal-hazırda həmin vəzifəni icra edir.

## Elmi-tədqiqat fəaliyyəti
Elçin Əsgərov dini problemlərə həsr olunmuş 4 kitabın və İslamın əsasları üzrə 2 dərsliyin müəllifidir. Bundan başqa o, Azərbaycanda ilk dəfə nəşr olunan "Qısa İslam Ensiklopediyası"nın (Bakı, 2012) ideya rəhbəri və nəşrinin rəhbəri olmuşdur. Azərbaycandakı dini məsələlər, xüsusilə də missionerliyin tarixi mövzusunda ən yaxşı mütəxəssislərdən hesab olunan və bir çox beynəlxalq konfransın iştirakçısı olan müəllifin yerli və xarici mətbuatda 200-dən artıq elmi və publisistik məqaləsi dərc olunmuşdur.

### Kitabları
**Xristian təriqətçi-missioner təşkilatları Azərbaycanda: siyasi, mənəvi və ideoloji təxribat. Bakı, 1997*
**Mənəvi işğala son qoyulsun. Bakı, 1998*
**İslam: təhriflərə cavab. Bakı, 1997 (təkrar nəşr: Bakı, 2002)* 
**Biz İslamı öyrənirik (6-8-ci sinif şagirdləri üçün dərslik). Bakı, 1997 (təkrar nəşr: Bakı, 2007)*
**İslamın əsasları: fəlsəfə, tarix və əxlaq baxımından. Bakı, 1999 (təkrar nəşr: Bakı, 2007)*

## Ailəsi
Ailəlidir, 2 övladı var.

## İstinadlar
Devon

**Devon** qədim adı **Devonşir** (*Devnant* Britaniyaca, *Dyfnaint* Vallca, *Devnans* Kornvallca, *Devnant* Bretonca) — İngiltərə qraflığı, şimalda Bristol kanalından cənubda olan İngilis kanalına çatır.Cənubqərb İngiltərənin bir hissəsidir və Cornvall ilə qərbdən, Somerset ilə şimalşərqdən və Dorset ilə şərqdən həmsərhəddir. Qraflığın mərkəzi Eqzeter şəhəridir.

## Xarici keçidlər
* Devon Rayon Şurası
Şarl Ermit

**Şarl Ermit** () — Fransız riyaziyyatçı, ədədlər nəzəriyyəsi, kvadratik formaların invariant nəzəriyyəsi, ortoqonal polinomlar, elliptik funksiyalar və cəbr üzrə tədqiqat aparıb.

## Həyatı

## Fəaliyyəti
1873-cü ildə ilk dəfə *e* ədədinin transendent olduğunu isbat etmişdir. Riyazi analiz, ədədlər nəzəriyyəsi, cəbr üzrə əsərlərin müəllifidir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*Şarl Ermit Riyaziyyat Şəcərə Layihəsində
Rusiyanın qızıl halqası

**Rusiyanın qızıl üzüyü** () - Moskvadan şimali-şərqdə yerləşən qədim rus şəhərlərin dairəsi. Bu region əvvələr Zalesye adı ilə tanınırdı. 
Bu qədim şəhərlər ümumilikdə Rus pravoslav kilsəsinin yaranması və formalaşmasına əsas səbəb olmuşdu. 
Şəhərlər "açıq hava muzeyləri" statusu almışdılar, xüsusilə də XII-XVIII əsrlərdə tikilmiş bir çox kilsə və kreml binalarıdır. 
Bu şəhərlər Rusiyada ən mənzərəli sırasındadırlar və bura Rusiyanın məşhur soğan qübbəli tikililərinin formalaşdığı yer kimi də hesab edilə bilər.
## Şəhərlər

Qızıl üzük turiz marşrutuna daxil olan şəhərlərin ümumi sayı 8-dir, lakin gələcəkdə bu sıra daha da artacağı gözlənir. 
Marşruta daxil olan şəhərlər:
* **[[Sergiyev Posad]]**
* **[[Pereslavl-Zalesskiy]]**
* **[[Rostov|Rostov Velikiy]]**
* **[[Yaroslavl]]**
* **[[Kostroma]]**
* **[[İvanovo]]**
* Gus-Xrustalnı
* **[[Suzdal]]**
* **[[Vladimir (şəhər)|Vladimir]]**
* Rıbinsk
* Uqliç
* Mışkin
* Alexandrov



Image:Trinitylavra.jpg|
Image:SPSobor.jpg|Pereslavl-Zalesski kilsəsi (1156)
Image:Rostov19.jpg|Rostovda kremml
Şəkil:Dmitry church uglich 3.JPG|Uqliç müqəddəs Dmitri kilsəsi
Image:Yaroslavl abbey.JPG|Monastère de la Transfiguration du Sauveur, Iaroslavl
Image:Kostroma ipatiev.jpg|İpatyev monastırı, Kostroma
Image:Suzdal asv2019-01 img40 Kremlin view.jpg|Suzdal kremli
Şəkil:Golden Gate - Vladimir - Russia.JPG|Qızıl üzüyün "qapıları "Vladimir


## [[Yaroslavl]]
Yaroslavl şəhəri 1010-cu ildə əsası qoyulub. Tarixi mərkəzdə 140 memarlıq abidəsinin olduğu üçün, Yaroslavl UNESCO-nun Ümumdünya irsinə daxil edilmişdir.

275px|Spaso-Preobrajeniya monastırı|thumb
thumb|150px|left|Spaso-Preobrajeniya monastırı.
thumb|250px|İlya peyğəmbər kilsəsi

## [[Kostroma]]
Kostroma'nın dominant abidələrindən İpatyev monastırını nümunə gətirmək olar. Adı ilk dəfə 1432-ci ildə yazılmış səlnamədə qeyd olunur. Şəhərin köhnə hissəsi hələ II Yekaterina tərəfindən təsdiqlənmiş planlaşdırılması günümüzə qədər salanmışdır. 
;İpatyev monastırının memarlıq ansamblı
: Troitsa kilsəsi (1586), (1650—1652)
: Zəng gülləsi (1603—1605)
: Arxiyerey korpusları (XVIII ə.)
: Romanovlar korpusları (XVI ə.)
: Qardaş korpuslar (XVIII ə.)


Şəkil:Kotorosl 2.JPG|Spaso-Preobrajeniya monastırı|thumb
Şəkil:Yaroslavl abbey.JPG|Spaso-Preobrajeniya monastırı.
Şəkil:Yar elijah.JPG|İlya peyğəmbər kilsəsi
Şəkil:Kostroma cathedral.jpg|Kostroma, Boqoyavleniya kilsəsi|thumb


## Xarici keçidlər

* Goldener Ring, russisch, sehr ausführlich
* Großes Special über den Goldenen Ring auf RusslandJournal.de
* Goldener Ring & seine Sehenswürdigkeiten auf EU-ASIEN.DE, sehr ausführlich
* Goldener Ring, deutsch
* Der Goldene Ring, deutsch
Kali

**Santiaqo de Kali** () və ya sadəcə *Kali* () — Kolumbiyanın qərbində şəhər və Valle del Kauka departmanının mərkəzi.2,5 milyon əhalisi ilə Kali, Boqota və Medellindən sonra ölkədə üçüncü ən böyük şəhər.

## Qardaş şəhərlər
*  Palos de la Frontera
*  Afina
*  Nyu-York
*  Orlando
*  Mayami
*  Karakas
*  Kito
*  Guayaqil
*  Lima
*  Brayton
*  Stokholm
*  Guadalajara

## Şəkillər

San Fernando, Cali1.JPG
Biblioteca departamental.JPG
Cristo_Rey.JPG
Augusto_Ilian_Rio_Cali_Cali.jpg|Kali çayı
Cali-from-cristo-rey-2.jpg


## Həmçinin bax
* Kolumbiyanın inzibati bölgüsü
* Boqota
* Tunxa
* Monteriya
* Kibdo
* Florensiya (Kaketa)
* İnirida
* San Xose del Quavyare

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Santiaqo de Kali bələdiyyəsi
Surrey

**Surrey** və ya **Sarrey** ( ) — Cənubi İngiltərədə qraflıq, Cənub-Şərqi İngiltərə regionunun bir hissəi, "Ev qraflığı" (*Home Counties*) adlandırılan qraflıqlardan biri. İnzibati mərkəzi Kinqston-apon-Tems olsa da, qraflığın tarixi şəhəri Gilford sayılır. Əhalisi — 1 098 300 (2007-ci ilin hesablamaları).

## Qaleriya

Fayl:Leith hill tower.JPG|Leith Tepesi Kulesi
Fayl:Boxhill surrey viewfromtop.jpg|Bokshill təpəsindən mənzərə
Fayl:Runnymede-meadow-eghamend.jpg|Runnymede merasi 13. yy.da Magna Carta imzalanmasi mevkii
Fayl:Guildford castle 1.jpg|Quildford qalası
Fayl:Waverleywindows.jpg|Uaverli Monastrının qalıqları
Fayl:Woking Crematorium - geograph.org.uk - 161645.jpg
Fayl:Guildford Cathedral.jpg|Quildford kafedralı
Fayl:ExportHouse2.JPG|Eksport Evi
Fayl:Lawns at Wisley.jpg
Fayl:Woking tripod.JPG|H.Q.Uellsin "Dünyalar müharibəsi" romanından  üç ayaqlı Marslı heykəli


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sari Rayon Şurası
Addım mühərriki

**Addım mühərriki** impulsla işləyən sinxron elektrik mühərrikidir. Rotor dolaqlarını həyacanlandırmaq üçün verilən cərəyan impulsu bu mühərrikdə diskret (addım) yerdəyişmələrə çevrilir. Addım mühərrikləri konstruksiyasına görə məlum qütblü, naməlum qütblü, yumşaq maqnit materialından hazırlanmış dolaqsız rotorlu (reaktiv rotor) və sərt maqnit materialdan hazırlanmış rotorlu (aktiv rotorlu) olaraq fərqlənirlər. 
 

Komutatordan keçən cərəyan impulsu ardıcıl olaraq dolağa ötürülür və bunun sayəsində stator qütbləri arasında maqnit cərəyanın istiqaməti diskret dəyişilir (şəkil 1). Nəticədə, rotor addım adlanan müəyyən  bucağı qədər dönür. Mühərriki işlətmək üçün verilən siqnallar binar şəklində olur. Bu siqnallardan biri addım, digəri isə fırlanma istiqaməti üçün cavabdehdir. İmpulsların sayı rotorun ümumi dönmə bucağını və bununla əlaqədə olduğu ötürmənin gediş yolunu müəyyən edir. Addım mühərrikləri 1kVt-a qədər güc və aşağı dövrlər sayında (500 1/dövr) əlverişli tətbiq oluna bilirlər.

Bu mühərriklərin addımı dolağın və rotordakı çıxışların sayından asılıdır. Reaktiv rotorlu addım mühərrikləri üçün addım adətən 1,5÷3°, aktivlərdə isə 15°-dir. Sonuncu böyük fırlanma momenti əldə etməyə imkan verir.

Addım mühərrikləri dəzgahlarda və çap qurğularının ötürmə sistemlərində geniş tətbiq olunur.

## İstinad
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.
Aerodinamik boru

**Aerodinamik boru** bərk cismin (təyyarə, avtomobil, raket, körpü, bina və s.)  hava axınının təsiri altında olduqda yaranan effektləri öyrənmək üçün işlənmiş sınaq qurğusudur.  Ən geniş yayılmış aerodinamik boru qurğusu avtomobil və →təyyarələrin sınanmasıdır. Avtomobillərdə əsasən →hava müqaviməti və optimal qalxmanın qiymətləri tədqiq olunursa, təyyarələrdə daha çox məsələ ön planda durur: qanadların qalxma qüvvəsi  və hava müqaviməti ilə yanaşı stabillik, idarəetmə və s.

Son zamanlar qatar və gəmilər də aerodinamik boru vasitəsilə araşdırılır. Hündür binaların və körpülərin də bu üsulla sınanması onların stabilliyini artırır. Burada nəzərə alınmalıdır ki, bərk külək altında duran tiklilərin yırğalanmaları onların məxsusi tezliklərinə yaxın tezliyə çatmasınlar. Külək burulğanını düzgün simulyasiya etmək üçün çox vaxt tiklilərlə bərabər ətraf yerlərin də modelini qurmaq lazım gəlir. Ona görə də, sınaqlar əksər hallarda kiçik ölçüdə hazırlanmış  model üzərində aparılır. Yalnız avtomobillər öz orijinal ölçülərində aerodinamik boruda tədqiq oluna bilirlər. Tədqiqat obyektlərini kiçik ölçüdə hazırladıqa sınağın keçdiyi mühit heç də həmişə reallığı əks etdirmir. Problem ondadır ki, hava kiçik modellərdə özünü böyük modellərlə müqayisədə başqa cür aparır. Havanın təzyiqini və temperaturunu artırmaqla  (və ya azaltmaqla) havanın xassələrini modelin xassələrinə uyğunlaşdırmaq olur. Bir çox aerodinamik borularda hava əvəzinə -160&nbsp;°C soyuq olan azotla sınaq aparırlar.

## Mənbə
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.