open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kasax bazilikası

**Kasax Bazilikası** – Ermənistanın Araqatsotn mərzinin Abaran rayonunun mərkəzi olan Baş Abaran (qədim Kasax) şəhərində, İrəvan–Gümrü şosse yolunun üstündə yerləşən qədim məbəd.

Bütün əlamətlərinə (tarixi, arxeoloji, memarlıq) görə Qərbi Azərbaycan ərazisində ən qədim məbədlərdən biri olan Kasax bazilikasının inşa tarixi V əsrə aid edilsə də, bir çox mütəxəssislər tərəfindən politeizm dövrünün yadigarı kimi xarakterizə edilir.

Üçnefli bazilika şəklində olan məbəd 1947–1948-ci illərdə *Ermənistan Memarlıq Abidələrinin Mühafizəsi Komitəsi* tərəfindən bərpa olunmuş və ona bir sıra erməni və xristian elementləri əlavə olunmuşdur. Abidənin yerləşdiyi yerin istər Abaran, istərsə də daha qədim Kasax adı qədim türk etnonimlərindən törəmədir və bu ərazilərin hələ miladdan əvvəlki dövrlərdən türklərin vətəni olması haqqında mənbələrdə məlumatlar vardır. Belə ki, mixi yazılı kitabələr, eləcə də antik müəlliflər bu ərazilərin sakini olan sak–skif–massaget tayfalarının tez-tez Urartuya yürüşlər etməsindən bəhs edir. Abaran rayonuna ilk ermənilərin gəlişi 1829–1830-cu illərə təsadüf edir. Həmin vaxt 56 erməni ailəsi Türkiyədən köçürülərək burda məskunlaşdırılmışdır.

## Mənbə
* И. Шопен. Исторический памятник состояния армянской области к эпоху ее присоединения к Российской империи, СПб., 1852, стр.587–590;
* Ə. Ələkbərli. Qədim Türk-Oğuz yurdu — "Ermənistan", В., 1994, səh.20–24.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyası
Yuri Lisyanski

**Lisyanski Yuri Fyodoroviç** (; 1773-1837) — rus səyyahı, tədqiqatçısı

## Fəaliyyəti
Y.F.Lisyanski Havay adaları və Alyaska (Böyük torpaq) sahillərini tədqiq edən səyyah ,eləcə də hərbi qulluqçu və tədqiqatçı olmuşdur. 1805-ci ildə "Neva" gəmisi xəzlə yüklənərək Çinə istiqamət götürür. 1806-cı ildə çay, ipək parçalar, çini qablarla yüklənərək Rusiya istiqamətində üzürlər. Ümid burnunda dumanda ayrı düşmüş "Nadejda" gəmisi 1806-cı ilin avqustunda Kronştada çatarkən Sisyanskinin onu iki həftə qabaqladığını görmüşdür.

Beləliklə, rusların üç il on iki günlük dünya səyahəti başa çatmış oldu. Bu ekspedisiya müddətində dünya xəritəsnə yeni adalar əlavə olundu, 400 metrə qədər dərinlikdə suyun sıxlığı və temperaturu öyrənildi, dəniz axınları dəqiqləşdirildi, Amerikaya gedən dəniz yolu mənimsənildi. İ.F.Kruzentern "1803, 1804, 1805, 1806-cı illərdə dünya səyahəti", Y.F.Lisyanski "1803, 1804, 1805, 1806-cı illərdə "Neva" gəmisində dünya səyahəti" kitabları bu ekspedisiyanın nəticələrinin məhsulu olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ЛИСЯНСКИЙ, ЮРИЙ ФЕДОРОВИЧ — krugosvet.ru
* Лисянский, Юрий Фёдорович — Hrono.info
* Лисянский, Юрий Фёдорович — funeral-spb.narod.ru
* Сочинения Лисянского на сайте Lib.ru: Классика
Erməni diasporu

**Erməni diasporu** () — Ermənistandan kənarda yaşayan erməni icmaları. Dünyada yaşayan ermənilərin ümumi sayı 8 – 10 milyon arasındadır.
Bunlardan 8 milyonu erməni diasporunu təşkil edir. Birinci dünya müharibəsindən sonra erməni diasporunun sayı artır, bu artım Avropaya, ABŞ -a və Yaxın Şərq ölkələrinə mühacirət edən ermənilərin hesabına olur.
Həmçinin Yeni Zelandiya, Avstraliya, Hindistan, Argentina və Cənubi Afrika Respublikası kimi ölkələrdə mütəşəkkil erməni diasporu mövcuddur.

## Müxtəlif ölkələrdə yaşayan ermənilərin təqribi sayı
thumb|300px|Livan erməniləri
thumb|300px|Beyrutda erməni universiteti

* Rusiya – 1130 min (2002-ci ildə)
* Fransa – 500 min.
* İran – 200 min.
* ABŞ – 385 min (2000 – ci ildə)
* Gürcüstan – 248 min (2000 – ci ildə)
* Suriya – 190 min.
* Livan – 160 min.
* Argentina – 90 min.
* Ukrayna – 99 min (2001 – ci ildə)
* Türkiyə – 40 min.
* Özbəkistan – 70 min.
* Avstraliya – 45 min.
* Almaniya – 42 min.
* Kanada – 40 min.
* Braziliya – 40 min.
* Yunanıstan – 35 min.
* İordaniya – 35 min.
* Türkmənistan – 30 min.
* Bolqarıstan – 30 min.
* Belarus – 25 min.
* Qazaxıstan – 25 min.
* İraq – 20 min.
* Uruqvay – 19 min.
* Böyük Britaniya – 18 min.
* Macarıstan – 15 min.
* Belçika – 10 min.
* Çexiya – 10 min.
* İsrail – 9 min.
* Misir – 8 min.
* Moldova – 7 min.
* Niderland  – 6 min.
* Tacikistan – 6 min.
* Latviya – 5 min.
* İsveçrə – 5 min.
* İsveç – 5 min.
* Kuveyt – 5 min.
* Qırğızıstan – 3 min.
* Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri – 3 min.
* Danimarka – 3 min.
* Avstriya – 3 min.
* Kipr – 3 min.
* Venesuela – 2500 nəfər.
* Litva – 2500 nəfər.
* İtaliya – 2500 nəfər.
* Estoniya – 2 min.
* Rumıniya – 1700 nəfər.
* Polşa – 1 min.
* İspaniya –  1 min.
* Norveç – 1 min.
* Çili – 1 min.
* Finlandiya – 1 min. 
* Sudan – 1 min.
* Tayland – 1 min.
* Honduras – 1 min.
* Yeni Zelandiya – 600 nəfər.
* Meksika – 500 nəfər.
* Albaniya – 500 nəfər.
* Hindistan – 500 nəfər.
* Kolumbiya- 300 nəfər.
* Cənubi Afrika Respublikası – 200 nəfər.
* Qatar – 150 nəfər.
* Kuba – 100 nəfər.
* Efiopiya – 100 nəfər.

## Həmçinin bax

* Ermənilər
* Ermənistan

## Xarici keçidlər
* Neruzh Diaspora Tech Startup Program
* Armenia seeks to boost population
* Всероссийская перепись населения 2002 года
Faddey Bellinshauzen

**Bellinshauzen Faddey Faddeviç** (; ) — alman mənşəli rus tədqiqatçısı, admiral.

## Həyatı
Bellinshauzen 1779-cu ildə Baltik dənizində Ezel adasında (Estoniya) anadan olmuşdur. О, özü haqqında belə deyir:  Bu sözlər onun gənclik dövründə dənizçi olmaq arzsunu ifadə edən sözlərdir. Dəniz kopusunun 18 yaşında bitirməklə miçman rübtəsi alan F. Bellinshauzen 1803–1806-cı illərdə I. F. Kruzenşternin rəhbərliyi altında "Nadejda" gəmisində dünya səyahətində iştirak etmişdir. Ekspedisiya müddətində о, xəritələrin tərtibatı və astronomik müşahidələrlə məşğul olmuşdur.

## Mənbə

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
* Ф. Ф. Беллингсгаузен. "Двукратные изыскания в южнополярном океане и плавание вокруг света" 
* Книга "Двукратные изыскания в южнополярном океане и плавание вокруг света"
* Биография Фаддея Беллинсгаузена 
* Карта Антарктической экспедиции
* Могила Ф. Ф. Беллингсгаузена 
* Сочинения Беллинсгаузена на сайте Lib.ru: Классика
Euphorbia epithymoides

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Mərkəzi və cənub-şərqi Avropadan Türkiyənin şimal-qərbinə kimi və Liviyada yayılmışdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Euphorbia franckiana

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot və ya kiçik koldur. Yarpaqları uzunsov və ya dar formalı, yaşıl rəngdədir. Çiçəkləri kiçik ölçülü, yaşıl və ya sarımtıl rəngdə olur, südlü şirə (lateks) ifraz edir. Süd şirəsi zəhərli xüsusiyyətə malikdir və dəriyə toxunduqda qıcıqlandırıcı təsir göstərə bilər.

## Yayılma sahəsi
Əsasən quru və yarı-quru bölgələrdə, çöllərdə və qayalıq ərazilərdə bitir. Torpağa uyğunlaşma qabiliyyəti yüksəkdir.

## Ekoloji rolu
Torpaq eroziyasını azaltmağa kömək edir. Böcəklər üçün nektar mənbəyi kimi xidmət edir.

## Mühafizə və təhlükələr
Bu növ haqqında mühafizə statusu ilə bağlı konkret məlumatlar məhduddur. Zəhərli olması səbəbindən diqqətlə davranılmalıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Meqabayt

**Meqabayt (Mb)** () — 1000 (103) kilobayta və ya  106 bayta bərabər ölçü vahidi.

Meqabayt rəqəmsal məlumat üçün ölçü vahidi olub, 1000000 bayta bərabərdir. Onun tövsiyə olunan vahid simvolu MB-dir. Meqa vahid prefiksi Beynəlxalq Vahidlər Sistemində (SI) 1000000 (106) kimi təyin olunub. Deməli, bir meqabayt 8 milyon bit informasiyadır.
 
Bununla belə, kompüter və informasiya texnologiyaları sahələrində tarixən rahatlıq səbəblərindən yaranan digər iki tərif istifadə olunub. Microsoft şirkətinin əməliyyat sistemləri bir meqabaytı 1048576 bayt (220 B) kimi təyin etmişdir ki, bu da rəqəmsal kompüter yaddaşının arxitekturasına xas olan ikilik say sistemini rahat ifadə edirdi. Lakin beynəlxalq standart olaraq 220 bayta bərabər ölçü vahidi **Mebibayt (MiB)** kimi təyin olunur. Burada "Mebi" prefiksi ikilik prefiks olub, 220 bildirir.
Giqabayt

**Giqabayt (GB)** () — 1000 (103) meqabayta (MB), 106 kilobayta (kB) və ya 109 bayta bərabər ölçü vahidi.

Beynəlxalq Vahidlər Sisteminə əsasən Giqa prefiksi 109 bildirir. Tarixdə Giqabaytın digər tərifi də (230 B) istifadə edilmişdir. Lakin hazırda bu tərifdən imtina edilib və 230 bayta bərabər kəmiyyət **Gibibayt (GiB)** adlanır.
İnformasiyanın kodlaşdırılması

* Yalnız rəqəmlərlə ifadə olunan informasiyaya **kodlaşdırılmış informasiya** deyilir. Bunun üçün istifadə olunan rəqəmlərə **kodlar** deyilir. 
İnformasiyanın 3 əsas kodlaşdırılma sistemi var: 
# *anoloq*
# *cədvəl*
# *rəqəm*

**Anoloq** kodlaşdırılması - verilənlər ardıcıllığının fiziki təbiəti dəyişdırilir. Onları reallaşdıran texniki qurğulara fotoqrafik qurğuları misal göstərmək olar. Fotoaparatlar, videokameralar (rəqəmsaldan başqa).

**Cədvəl** kodlaşdırılması - bütün yazı növləri cədvəl kodlaşmasına əsaslanır.

**Rəqəm** kodlaşdırılması - qeyd edilən siqnalların ölçmə nəticəsində uyğun kəmiyyət kodlaşmasıdır.

Mətnin, informasiyaların kodlaşdırılmasında ASCİİ və UniCod, İSO kimi standartlarda, qrafiki informasiyalarda (RGB, CMYK) istifadə edilir.
Kodlaşdırma

**Kodlaşdırma** informasiyanı — dəyişmə prosesidir , hansında ki istifadə formasından göndərmək, saxlamaq və avtomatik emal formasına dəyişmək.
## Növləri
* Rəqəmli
* Analoqlu
* Cədvəlli-rəmzi
* Analoqlu-rəqəmli

## Məlumat öturmə
**Kodlaşdırma** — məlumat ötürmə nəzəriyyəsində imzaları siqnal formasına dəyişmə prosesidir.

* Delta-kodlaşdırma
* Кod (informasiya nəzəriyyəsində)
* Təsnifatçı
* Кodlama
* Kriptografiya
* Şəbəkə kodlaması
* Entropiya kodlaması

## Programlaşdırmada
Program kodu, skript, yazmaq prosesidir, hansının əsas məqsədi alqoritimi müəyyən programlaşdırma dilində həyata keçirməkdir.

## Digər
**[[Kodlaşdirma (Tibb)]]**

**Kodlaşdırma** – bir əlifbanın simvollarının digər əlifbanın simvolları ilə təsvir edilməsidir.
*İkili say sistemi: 0, 1
*Onluq say sistemi: 0,1,2 ... 9
*Rum say sistemi: I, II, III, IV ... X, ...C (yüz)
Tayson Gey

**Tayson Gey** () — ABŞ atleti. Osakada keçirilən 2007 Yüngül Atletika üzrə Dünya Çempionatında 100 metr, 200 metr və 4 x 100 metr bayraq yarışında qızıl medal qazanmışdır. 22 iyun 2007-də Amerika çempionatında 100 metri 9,84 saniyəyə qaçaraq ilin ən yaxşı dərəcəsini əldə etmişdir. Daha sonra avqust ayında həmin məsafəni dünya çempionatında 9,85 saniyəyə qaçmış və dünya rekordçusu Asafa Paueli keçməyi bacararaq ilk dünya çempionluğunu qazanmışdır. Dörd gün sonra 200 metri 19,76 saniyəyə qaçaraq bu kateqoriyada da dünya çempionluğunu əldə etmişdir. 4 x 100 metr yarışında ABŞ komandası ilə birlikdə daha bir qızıl medal qazanaraq Marita Koç, Karl Lüis, Maykl Conson, Moris Qrin və Ellison Feliks ilə birlikdə bir dünya çempionatında üç qızıl medal birdən qazanma müvəffəqiyyətini əldə edən atletlərdən biri olmuşdur. 16 avqust 2009-da Berlində təşkil edilən 2009 Yüngül Atletika üzrə Dünya Çempionatının finalında 100 metri 9,71 saniyəyə qaçaraq yarışı Useyn Boltun gerisində, 2-ci bitirməsinə baxmayaraq tarixin ən yaxşı 3-cü dərəcəsini əldə etmiş və ABŞ rekordunu qırmışdır.

### Ən yaxşı dərəcələri
Robert Skott

**Rоbert Skоtt** () — Böyük Britaniya səyyahı, Antarktidanın tədqiqatçısı.

## Həyatı
Robert Skott 1868-ci ildə dənizçi ailəsində dоğulmuşdur. 18 yaşında "Badişa" gəmisində miçman, iki ildən sоnra, 1888-ci ildə kiçik leytenant rütbəsi alır. İngilis hökuməti Antarktidaya təşkil etdiyi ekspedisiyaya rəhbərlik etməyi Rоbert Skоta təklif edir.

1902-ci ildə xüsusi layihə üzrə düzəldilmiş "Diskоveri" gəmisinə rəhbərlik edən Skоtt Antarktida sahillərinə çatsa da,  iqlim şəraiti və aysberqlər ekspedisiya üzvlərinə materikə çıxmağa imkan vermir.

1910-cu ilin iyun ayında "Terra-Nоva" gəmisi ilə Skоtt yenidən Antarktidaya dоğru üzməyə başlayır. 65 nəfər heyətdən ibarət gəmi materikə yan alır. 1911-ci ilin nоyabr ayında materik üzərinə çıxaraq qütbə dоğru irəliləyir.

1912-ci ilin yanvar ayının 17-də R.Skоtt, Uilsоn, Оts, Bоuers və Evans cənub qütbünə çatmağa müvəffəq оlurlar. Lakin qütbdə Nоrveç bayrağının dalğalanması оnların qütbü fəth etməkdə gecikdiklərini göstərir. Geri qayıdarkən sərt iqlim şəraitində həlak оlurlar.

Sahildə qalan ekspedisiya üzvləri ancaq səkkiz ay keçdikdən sоnra Skоttun və digər ekspedisiya üzvlərinin meyitlərini çadıra bürünərək dоnmuş şəkildə tapır və dəfn edirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Гарри Ладлэм «Капитан Скотт» 1965.  Ленинград, «Гидрометеоиздат», 1989 Перевод с английского В. Я. Голанта.
* Фотогалерея лагеря экспедиции Скотта.
* Маршрут экспедиции Terra Nova и похода к Южному полюсу для Google Earth.
Hamfri Gilbert

**Hemfri Hilbеrt** () — İngilis səyyahı. tədqiqatçısı.

## Həyatı
Hilbеrt Amеrikanı Atlantida ilə müqayisə еdərək оnu ada kimi təsəvvür еdir və оnun ətrafında üzərək tam dövrə vurulmasını mümkün hеsab еdir. Bu münasibətlə о yazır: " Hеsab еdirəm ki, Amеrikanın şimalından şimal-qərb istiqamətdə dəniz yоlu bizim üçün daha əlvеrişlidir. Yоlun оlması fikrini qədim filоsоflardan Platоna, Aristоtеlə, həmçinin müasir cоğrafiyaçılara əsaslandırıram".

Hilbеrt şimal-qərb istiqamətdə dəniz yоlunun daha təhlükəsiz оlduğunu aydınlaşdırmaqla, həm də ingilislərin bu dəniz yоlu üzərində hеgеmоn dövlətə çеvriləcəyinə inandırmağa çalışırdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* D.B. Quinn, Voyages and Colonising Enterprises of Sir Humphrey Gilbert, 2 vol. (1940, reprinted in 1 vol., 1967)
Martin Frobişer

**Martin Frobişer** () — İngilis səyyahı, tədqiqatçısı

## Həyatı

## Fəaliyyəti
1576-cı il iyun ayının 7-də Tеmza çayının mənsəbindən "Qavriil" və "Mixail" gəmilərində səyahətə çıxan Frobişer iyunun 26-da Şotland adalarının yaxınlığından keçdilər. 1576-cı il iyulun 11-də isə Qrenlandiya sahillərindən keçməklə buzla örtülü olduğundan ancaq adanı müşahidə etdilər.

1577-ci il may ayının 26-da və 1578-ci ildə daha iki ekspedisiya təşkil edən Martin Frobişerin şimal-qərb istiqamətdə Çin və Hindistana dəniz yolu açma arzusu beləcə həyata keçirilməmiş qalır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* İngilizce maddesi
* Kaşifler
Villem Barens

**Villеm Barеns** (; 1550-1597) — hоlland mənşəli qütb tədqiqatçısıdır.

## Həyatı

Villеm Barеns 1594-1597-ci illərdə Asiyanın şimalı ilə Çin və Hindistana dəniz yоlu tapmağa üç dəfə cəhd göstərən dənizçi оlmuşdur. Nоvaya Zеmlya, Şpispеrgеn, Ayı adalarını kəşf və tədqiq еtmişdir. 1597-ci ildə buzlaqlar arasında sıradan çıхmış gəmini tərk еdərək gеri qayıdarkən ölmüş və Nоvaya Zеmlya adasında basdırılmışdır. Adı Barеns dənizi ilə əbədiləşdirilmişdir.

1933-cü ildə rus qütb tədqiqatçıları еkspеdisiyanın bəzi qalıqlarını tapmış və Pеtrоqraddakı Arktika muzеyinə təhvil vеrmişlər.

## Mənbə

* Кольские карты
* "Шкипер эпохи" статья в журнале "Вокруг света" (№ 11 (2818), ноябрь 2008)
* Gerrit de Veer, Om de Noord : de tochten van Willem Barentsz en Jacob van Heemskerck en de overwintering op Nova Zembla, zoals opgeteken (The three voyages of William Barentz to the Arctic regions, 1594, 1595, and 1596)
* Фридрих Гельвальд, Путешествия Виллема Барентса и его открытия. (Из книги "В области вечного льда. История путешествий к Северному полюсу с древнейших времен до настоящего", 1881 г.).
* Де-Фер Геррит, Плавания Баренца
* ЭКСПЕДИЦИИ ВИЛЕМА БАРЕНЦА 

## İstinadlar



## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Robert Piri

**Robert Piri** () — Amerika səyyahı, tədqiqatçısı

## Həyatı
Şimal qütb tədqiqatçıları içərisində inadkarlığına və cəsurluğuna görə Robert Piriyə bərabər ikinci bir tədqiqatçı tapmaq çox çətindir. Ömrünün 23 ilini şimal qütbünə həsr etmiş Piri hər dəfə məcburi geri qayıtmasına baxmayaraq qütbü fəth etmək inamını itirməmişdir.

О, Qrenlandiyanın şimalından iki dəfə keçməklə onun müstəqil ada olmasını müəyyənləşdirmişdir. 1898-ci ildə şimal qütbünə ilk ekspedisiya Kanada Arktika arxipelaqının Qrant torpağından başlayır. Dörd dəfə qütbü fəth etməyə çalışan Piri ekspedisiyaların birində ayaq barmaqlarının yeddisi donduğundan özü tərəfindən kəsilmişdir. Kəskin iqlim şəraiti qarşıya qoyduğu məqsədin yarımçıq qalmasına səbəb olmuşdur.

1905-ci ildə о, "Ruzvelt" gəmisində yenidən şimal qütbünə yola düşür. Qrant torpağının şimal hissəsindəki Şeridan burnunda qışladıqdan sonra yazda yoluna davam edir. Lakin sınmış buzlar onun irəliləməsinə mane olur. Buna baxmayaraq heç kimin çata bilmədiyi 87006/ şimal enliyinə çatmağa müvəffəq olur. Bundan sonra ekspedisiya heyəti vətənə qayıdır.

1908-ci ildə Piri yenidən "Ruzvelt" gəmisində ekspedisiyaya çıxır. Heyət 21 nəfərdən ibarət olsa da, о, belə qərara alır ki, qütbü ancaq eskimosların köməyinə əsaslanmaqla bir neçə eskimosu ekspedisiyaya cəlb edir. Irəlidə eskimoslar ərzaq məhslları üçün anbarlar düzəltməklə 500 şaxtada irəliləyirdilər. Qütbə yaxınlaşdığını hiss edən Piri sonuncu yürüşə dörd nəfər eskimos və bir nəfər özü ilə ekspedisiyalarda daim iştirak edən zənci Xensonu götürür. Nəhayət 1909-cu il 6 aprel tarixində şimal qütbü fəth edilir. Bu münasibətlə о yazır:

"Nəhayət şimal qutbu fəth edildi. Mənim 20 illik arzum həqiqətə çevrildi."

Şimal qütbü fəth edildikdən sonra Piri orada 30 saat qalmaqla bir daha qütbə çatdığını dəqiqləşdirməklə geri qayıdır.

Robert Piri 1920-ci ildə 64 yaşında vəfat etmişdir.

Adını əbədiləşdirmək üçün Qrenlandiyanın şimalında yarımada, Kanada arxipelaqının şimalında boğaza Pirinin adı verilmişdir. O uşaqlara nağıl da söyləyirdi.

## Mənbə
* *Карпов Г. В.* Роберт Пири. — М.: Географгиз, 1956. — 40 с. — (Замечательные географы и путешественники).
* Engstfeld, Axel — *Minik The Lost Eskimo* (PBS: The American Experience series, 2008) http://www.pbs.org/wgbh/amex/minik/ la

## Həmçinin bax
* Frityof Nansen

## İstinadlar
Batial zona

thumb|right|Batial zona
**Batial zona** və ya **matеrik yamacı** — mеylliyi daha yüksək, kifayət qədər parçalanmış, pilləvari, sualtı dağlar, tirələr, yüksəkliklər və çökəkliklərdən ibarət оlub, dünya okeanının 12%-i təşkil еdir. Zоna suyun zəif hərəkəti, tеmpеraturun aşağı оlması, qaranlıq оlması, özünəməхsus hеyvanat aləminin оlması ilə хaraktеrizə оlunur.

## Batial fauna
**Batial fauna -** 500-3000 *m* də­rin­likdə dibdə və ya dəniz və okeanların su qatında məskunlaşan fauna. Batial fauna ümumi biokütləsi və növ müxtəlifliyi sublitoral şelf faunasına nisbətən az, abissal faunadan isə çoxdur. Batialın az meyilli qitə yamaclarında makrobentosunda detrityeyənlərin, dik yamaclarında isə sestonyeyənlərin biosenozları üstün­­lük təşkil edir. Fossil halda əsasən ikitayqabıqlı molyusklardan *Tellinidae* və *Nuculani­dae* qabıqları və süngərlərdən *Tetra­xonida* dəstəsinin silisium oksidli spikulları, habelə aqlylü­tiniv və sekresion foraminiferlər tapılır.

## Həmçinin bax

* Dəniz
* Okean
* Fauna

## Mənbə
* БСЭ. Статья "Батиаль". Автор О. К. Леонтьев.
**Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti*. Bakı: Nafta-Press. 2006.
Abissal

**Abissal** — okeanın pelajik zonasındakı təbəqələrdən biri. Sözün kökü yunanca "dibsiz" demək olan ἄβυσσος (ábussos) sözündən gəlir.  dərinlikləri əhatə edən bu bölgə əbədi qaranlıqda qalır. Okeanın ümumi sahəsinin 83%-ni və Yer səthinin 60%-ni əhatə edir. Abissal zonadakı su kütləsinin böyük hissəsinin temperaturu  təxminən  arasında dəyişir. Suyun təzyiqi isə -a çata bilər.

İşıq olmadığı üçün zonada oksigen istehsal etmək üçün bitkilər yoxdur və oksigenin qaynağı əsasən uzun müddət əvvəl qütb sahələrindən ərimiş buzdur. Okean yatağı boyunca suda oksigen mövcud deyil ki, bunun nəticəsində də yuxarıdakı oksigenlə zəngin suya vaxtında qayıda bilməyən və ya aşağı oksigenli mühitdə sağ qala bilməyən orqanizmlər üçün ölüm tələsi yaranır. Bu zona həm də yuxarıdakı okean zonalarından aşağıya doğru enmiş və parçalanmış çoxlu miqdarda ölü üzvi material səbəbi ilə azot, fosfor və silisium kimi qida duzlarının daha yüksək konsentrasiyasına malikdir.

Abissal zonanın aşağısında seyrək məskunlaşılmış ultraabissal, yuxarısında isə batial zona yerləşir. 

## Əlavə oxu

* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Статья в БСЭ
* Большой энциклопедический словарь
Məhəmməd İqbal

**Məhəmməd İqbal** (Urduca: محمد اقبال, Hindcə: मुहम्मद इक़बाल; ) — Pakistan şairi, filosofu, siyasətçisi.

## Həyatı
Məhəmməd İqbal 1873-cü ildə Pəncab əyalətinin Siyalkut kəndində sufi ailəsində anadan olmuşdur. İlk təhsilini dini elmlər və Qurani Kərim üzrə almışdır. Mədrəsə təhsilini bitirdikdən sonra, ərəb və fars dili müəlliminin məsləhətilə müsəlman xalqlarının ədəbiyyatına maraq göstərən Iqbal Lahurda ali təhsilini başa vurduqdan sonra Şərq dilləri fakültəsində müəllim işləmişdir.

Məhəmməd İqbalın ilk şerlərinin dərci də bu illərə təsadüf edir. 1905-ci ildə Kembric universitetinin Fəlsəfə və iqtisadiyyat fakültəsini bitirən Iqbal Londonda yaşadığı 3 il ərzində ərəb dili və ədəbiyyatı fakültəsində müəllim işləməklə yanaşı, Londonda böyük əks-sədaya səbəb olan bir sıra konfranslar təşkil etmişdi. Burada olduğu müddətdə hüquq təhsilini də başa vuraraq prokururluq diplomunu aldıqdan sonra Almaniyanın Münhen şəhərinə gedən Məhəmməd Iqbal fəlsəfə üzrə doktorantura pilləsini də tamamlamışdı.

1908-ci ildə Hindistana gedən və orada böyük heyranlıq və coşğu ilə qarşılanan Məhəmməd İqbal ölkənin siyasi həyatında fəal iştirak etmiş və xalqını bu məsələdə maariflənməsi və istiqamətlənməsi yolunda böyük işlər görmüşdür. Onun bu məsələdə şüarı " Siyasət – çalışmaq, izzət və şərəfə dəvətdir." idi.

Məhəmməd İqbalın " Müsəlman hind mücahidləri " təxəllüsü ilə yazdığı şerləri Hindistandakı müsəlmanların ingilis müstəmləkəçilərinə qarşı mübarizəsinə təkan vermiş, Pakistanın müstəqil bir dövlət halına gəlməsinə dolayı olaraq stimul olmuşdur. Onun bu sahədə M. Akif Ərsoya bənzədilməsi də təsadüfi deyildir. Məhəmməd İqbal uzun sürən xəstəlik nəticəsində 1938-ci il aprel ayının 21-də vəfat etmişdir.

## Əsərləri
;Farsca
* Əsrari-Xodi (, "Öz Əsrarı", 1915)
* Rümuzi-Bixodi (, "Fədakarlıq Rümuzu", 1918)
* Pəyami-Məşriq (, "Şərqdən Xəbər", 1924)
* Zəburi-Əcəm (, 1927)
* Cavidnamə (, 1932)
* Pəs Çi Bayəd Kərd Ey Əqvami-Şərq (, 1936)
* Ərməğani-Hicaz (, 1938)

;Urduca
* Bangi-Dəra (, 1924)
* Bali-Cibril (, "Cəbrayılın Qanadı", 1935)
* Zərbi-Kəlim (, 1936)

## Mənbə
* Аникеев Н. П. Выдающийся мыслитель и поэт Мухаммад Икбал. — М., 1959.
* Гордон-Полонская Л. Р. Мусульманские течения в общественной мысли Индии и Пакистана. — М., 1963, гл. 7.
* Пригарина Н. И. Поэзия Мухаммада Икбала (1900–1924 гг.). — М., 1972.
* Пригарина Н. И. Поэтика творчества Мухаммада Икбала. — М., 1978
* Творчество Мухаммада Икбала. Отв. ред. Пригарина Н. И. — М., 1982

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* http://www.allamaiqbal.com
* http://www.iqbalcyberlibrary.net
* http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_iqbal_1930.html
* http://www.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-478/_nr-302/i.html
Estuari

**Estuari** (, su basmış mənsəb) – dənizə tərəf geniş açılmış qıfabənzər çay mənsəbi. Estuari  çayın töküldüyü yerdə dəniz səviyyəsinin qalxması, çayın gətirdiyi materialların qabarma-çəkilmə və ya dəniz axınlarının yuyub aparması ilə əlaqədar əmələ gəlir. Estuari dəniz suyu və saf suyun keçid zonası (ekoton) sayılır.

Bununla əlaqədar Estuari nadir fiziki və bioloji əlamətləri ilə səciyyələnir. Estuarilər ilk növbədə insanın düşünülməmiş mənfi təsirinə məruz qalır. Odur ki, estuarilərin  daim qorunması və səmərəli istifadəsi tələb olunur.
Estuari mənsəbli çaylara Ob, Yenisey, Parana, Müqəddəs Lavrenti, Kolumbiya, Kolorado, Konqo, Taxo, Murrey aiddir.

Bəzi çaylarda həm estuari, həm də delta yarana bilər bu cür çaylara Amazon və Yenisey çayını misal göstərmək olar

## İstinadlar
Yağmalar

**Yağma** (Çincə: 样磨/樣磨, pinyin: Yàngmó) — Orta çağdaki bir Türk boyudur, bu boy müasir Uyğurların və Özbəklərin əcdadlarıdır. Bu boy bir qolu olan ve Üç Oğuzlar deyilən birlik, Yağma, Qarluqlar və Çigillər boylarından yaranmışdır. VII yüzildən etibarən Qaraxanlılar dönəmi boyunca Yağma boyu müsəlman Ərəblər və Çinlilər tərəfindən qüvvətli və qüdrətli siyasi varlıqlar olaraq Tarım hövzəsi, Cungariya hövzəsi (Şimali-şərqi Çini və qərbi Monqolustanı içinə alan bir bölgə) və Yeddisu (*Yedisu*) bölgəsində gözə çarpmışdılar.

## Anlamı

Qazax Çin tarixçisi Yury Zuev (Rusca: Юрий Алексеевич Зуев)ə görə, Yağma (*yaγgma*)nın qədim türkcədə, "saldır, yayıl, yağmala" deməkdir.".

**نهبواَ** Yağma: "Türklərdən bir bölüyün adı. Bunlara " **كاَراَ نهبواَ** Qara Yağma" da deyilir. **نهبواَ** Yağma Taraz yaxınında bir kəndin adı.". *Tartuk*, Yağma elində bir şehər.

Dokuzoğuz və Yağmalar (*xargahda*: "keçeden yapılma yurd, keçe alaçıq") qalırlar.

Mahmud Qaşqarlıdan türklərdən Yağma, Tuxsılər və Çigillərdən bir bölüyün İla(İli) çayına endiyini öyrənirik.. X yüzildə Yağma boyu, Qaşgarda və şimal-şərqində yaşayırdılar.

Əbu Səid Qardizi, ünlü əsəri *Zayn al-akbər* də belə bəhs edir, Yağma "*zengin insanlar böyük at sürüləri ilə*", "*bir ay süren səyahət*" bir ölkədə yaşayırlar. Yağma boyu, sürəkli Qarluqlar və Türklərdən bir bölük olan Yemek'lərlə Qərb Göytürk Xaqanlığının tənəzzülünə qədər savaşırlarmış.

Mahmud Qaşqarlı Yağma, Tuxsılər (Tukhs), Qıpçaqlar, Yabakular, Tatarlar, Kay (Qayılar), Çomul və Oğuzlar, biri-birlərinə uygun olaraq, (**ذ** Dhāl; dh) hərfini hər zaman (**ى**‎‎ Yā; y) yə çevirirlər və heç bir zaman (**ذ**‎) li söyləməzlər. "Qayınağacına bunlardan başqası "*kadhıng*", bunlar "*kayınğ*" deyirlər..

*nahiyat-i Yaghmiya* deyilən bölgədə Yağmalar, Qaşgarın ətrafında və şimalında Artuç isminde iki kənddə və Khırmkı(Khıraklı) deyilən böyük bir kənddən, ibarət bir bölgədə yaşardılar.

Mahmud Qaşqarlı Türk dilinin ən əski və dəyərli sözlüklərindən Divân-ı Lügati't-Türkdə;

"*Rum ölkəsinə ən yaxın olan boy Beçənəkdir; sonra Qıpçaq, Oğuz, [[Kiməklər|Yemək]], Başgırt, Basmıl, Kay (*Qayı*), Yabaku, Tatar, Kırkız (*Qırğız*) gəlir. Qırğızlar Çin ölkəsinə yaxındırlar.*". Ayrıca "*Çomul boyunun özlərindən olduğu çöl xalqı ayrı bir dilə sahibdir, Türkceni yaxşı bilirlər. Kay, Yabaku, Tatar, Basmıl boyları da belədir. Hər boyun ayrı bir ağzı (ləhcəsi) vardır; bununla beraber Türkcəni də yaxşı danşlrlar. [[Qırğız]], qıpçaq, [[Oğuz türkləri|Oğuz]], [[Tuxsılər]], Yağma, [[Çiğil]], [[Oğrak]], [[Çaruk]] boylarının öztürkçe olaraq yalnız bir dilləri vardır. Yeməklərlə Başgırtların dilləri bunlara yaxındır. .... Dillərin ən yeğnisi Oğuzların, ən doğrusu da Tuxsi ilə Yağmaların dilidir.*" şəklində bildirmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə

* Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2
* Hudud ul-'alam min al-mashriq ila al-maghrib

## Xarici keçidlər

* Yağma tarihi ve Şehirleri 
* Kastamonu ve çevresinde meyve ile ilgili yer adları (13-15 yüzyıllar) — Cevdet Yakupoğlu
Gigiyena

**Gigiyena** ( — "sağlam") — tibbin həyat şəraitinin, insan əməyinin insana təsirini və müxtəlif xəstəliklərin profilaktikasını öyrənən elm sahəsidir. İnsan sağlamlığını qorumağı əmək və istirahətin düzgün təşkilini öyrənir. Bu sağlamlığı qorumağa və ömrü uzatmağa kömək edir.

Gigiyena sözü Qədim Yunan mifologiyasından götürülmüşdür. Qədim Yunanların təbabət tanrısı Asklepinin (yun. Ἀσκληπιός, Asklepios) beş qızından biri olan Higieya () təmizlik ilahəsi idi.

## Şəxsi gigiyena
**Şəxsi gigiyena** – sağlamlığı qorumağa və möhkəmləndirməyə kömək edən gigiyena qaydaları toplusu. Bu qaydalar orqanizmə təsir edən aşağıdakı təsirləri neytrallaşdırır:
* Bioloji — mikroorqanizmlər, parazitlər, həşəratlar, antibiotiklər və sairə biosubstratlar.
* Fiziki — səs, vibrasiya, elektromaqnit dalğaları, iqlim və s.
* Kimyəvi — kimyəvi element və kimyəvi birləşmələr.

## Mənbə
* Bloomfield, SF, Aiello AE, Cookson B, O’Boyle C, Larson, EL, The effectiveness of hand hygiene procedures including handwashing and alcohol-based hand sanitizers in reducing the risks of infections in home and community settings" American Journal of Infection 2007;35, suppl 1:S1–64
* Clasen TF, Haller L. Water quality interventions to prevent diarrhoea: cost and cost-effectiveness. 2008, World Health Organisation, Geneva. The report is available from: http://www.who.int/water_sanitation_health/economic/prevent_diarrhoea/en/index.html 
* Scott E. Microbial Risk Reduction: The Benefits of Effective Cleaning. 2010 In preparation. Cole E. Allergen control through routine cleaning of pollutant reservoirs in the home environment. Proceedings of Healthy Building 2000;4:435–6.
* Cole E. Allergen control through routine cleaning of pollutant reservoirs in the home environment. Proceedings of Healthy Building 2000;4:435–6.
* Paige, John C; Laura Woulliere Harrison (1987). Out of the Vapors: A Social and Architectural History of Bathhouse Row, Hot Springs National Park. U. S. Department of the Interior. http://www.nps.gov/history/history/online_books/hosp/bathhouse_row.pdf. 
* Черных П. Я. Историко-этимологический словарь современного русского языка.том 1,|издание М.: Русский язык,год 1993.
* Информационный сайт о гигиене 
* Сайт центра гигиены и эпидемиологии

## Həmçinin bax
Q (jurnal)

***Q*** — Böyük Britaniyada dərc olunan, 130,179 tirajlı (iyun 2007 ) 1986 cı ildə Mark Ellen () və Devid Hepuort () tərəfindən təsis edilmiş aylıq musiqi jurnalı. İlk əvvəllər jurnal  şüarı ilə dərc edilmiş və *Cue* ( — "buraxılış üçün hazır val") adlanmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*''Q'' Recordings of the Year. — *Q* jurnalının illik siyahısı.
Folklorşünaslıq

**Folklorşünaslıq** — folkloru (xalq yaradıcılığını) öyrənən elm.

Xalq yaradıcılığı nümunələrinin toplanması, nəşri və tədqiqi ilə məşğul olur. Avropada xalq yaradıcılığına elmi maraq XVIII əsrdən başlamışdır, Azərbaycanda folklorşünaslıq XX əsrin I yarısında inkişaf etmişdir. Folklorşünaslıq bəzən etnoqrafiyanın, ədəbiyyatşünaslığın, musiqişünaslığın bir sahəsi hesab edilsə də, müasir dövrdə müstəqil elm sahəsi kimi formalaşmış, onun tədqiqat metodları işlənib hazırlanmışdır.

Folklorşünaslıqda xalq yaradıcılığının (şifahi ədəbiyyat, musiqi, rəqs folkloru və s.) spesifikası, ayrı-ayrı tarixi inkişaf mərhələləri, milli özünəməxsusluğu, folklorun peşəkar ədəbiyyat, musiqi, rəqs və s. incəsənət sahələri, başqa xalqların folkloru ilə qarşılıqlı əlaqələri və s. problemlər araşdırılır. Şifahi ənənəli musiqi yaradıcılığı nümunələri — xalq mahnıları, rəqsləri və s. toplanıb nəşr olunmuş və tədqiqata cəlb edilmişdir.

## Xarici keçidlər
* Paşa Əfəndiyev. Azərbaycan folklorşünaslığın problemləri. Bakı: "Elm və təhsil", 2011.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı
Velikiye Luki

**Velikiye Luki** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Pskov vilayətinə daxildir

## İstinadlar
İqnati Kraçkovski

**İqnati Kraçkovski Yulianoviç** (; ) — rus ərəbşünası, sovet ərəbşünaslıq məktəbinin yaradıcılarından biri, akademik (1921), İslam Ensiklopediyasının ilk nəşrinin müəlliflərindən biri.

## Həyatı
Peterburq Universitetinin Şərq dilləri fakültəsini bitirmişdir (1905). 1918-ci ildən SSRİ-nin bir sıra ali məktəblərinin, xarici akademiyaların və şərqşünaslıq cəmiyyətlərinin üzvü olmuşdur.

450-dən artıq elmi əsərin müəllifidir. Qurani-Kərimi rus dilinə tərcümə etmişdir. Kraçkovski Nizaminin "Leyli və Məcnun" əsərinin mənbələrini tədqiq etmiş, həmin əfsanənin islamdan əvvəl ərəblər arasında dolaşdığını göstərmişdir.

## Əsərləri
*"Поэтическое творчество Абу-л-Атахии" ("Записки Восточного Отделения Императорского Русского Археологического Общества", т. XVIII);  
*"Arabica" ("Византийский Временник", т. XIII—XIV); 
*"Мутанабби и Абу-л-Ала" ("Записки Восточного Отделения", т. XIX); 
*"Новозаветный апокриф в арабской рукописи" ("Византийское Время", т. XIV); 
*"Восточный факультет университета святого Иосифа в Бейруте" ("Журнал Министерства Народного Просвещения", 1910); 
*"Легенда о святом Георгии Победоносце в арабской редакции" ("Живая Старина", т. XIX); 
*"Поэт корейшитской плеяды" ("Записки Восточного Отделения", т. ХХ); 
*"Исторический роман в современной арабской литературе" ("Журнал Министерства Народного Просвещения", 1911); 
*"Abu-Hanifa ad-Dinaweri" (Лейден, 1912);
*"Хамаса Бухтури и ее первый исследователь в Европе" ("Записки Восточного Отделения", т. XXI); 
*"Из эфиопской географической литературы" ("Христианский Восток", т. I); 
*"Из арабской печати Египта" ("Мир Ислама", т. I); 
*"К описанию рукописей Ибн-Тайфура и ас-Сули" ("Записки Восточного Отделения" т. XXI); 
*"Одна из мелькитских версий арабского синаксаря" ("Христианский Восток", т. II);
*"Арабские рукописи городской библиотеки в Александрии" ("Записки Восточного Отделения", т. XXII) "Абу-л-Фарадж ал-Ва’ва Дамасский. Материалы для характеристики поэтического творчества" (Петроград, 1914).

## Mənbə
* Долинина А. А. *Игнатий Юлианович Крачковский как исследователь арабской литературы.* Народы Азии и Африки 1985. № 2. С. 107—117.
* Долинина А. А. *Из наследия академика И. Ю. Крачковского.* Петербургское востоковедение, Вып.8. 1996.  С.562-564.

## Xarici keçidlər
*Русский биографический словарь
* Биография на Rin.ru
* Институт восточных рукописей
* Крачковский Игнатий Юлианович
Aqafangel Krımski

**Krimski Aqafangel Yefimoviç** (; ; ) — Ukrayna yazıçısı, şərqşünas, akademik (1918). Əslən Krım tatarıdır. 

## Həyatı

1892-ci ildə Moskvadakı Lazarev Şərq Dilləri İnstitutunu, 1896-cı ildə Moskva Universtitetinin tarix fakultəsini bitirmişdir. Şərq xalqlarının tarix və mədəniyyətinə dair bir sıra əsərlərin müəllifidir.

60-a yaxın dil bilən Aqafangel Krımski dünyanın ən görkəmli şərqşünaslarından biri, etnoqraf və yazıçı idi. O, Ukrayna Elmlər Akademiyasının təşkilatçılarından (1918) biri və tarix-filologiya bölməsinin katibi, sədri, Şərqşünaslıq İnstitutunun direktoru (1921-1929), Kiyev Universitetinin professoru olmuşdur. Ərəb, türk, fars dillərini və ədəbiyyatlarını, habelə Ukrayna dili, tarixi və mədəniyyətini tədqiq etmişdir. A.Krımski “Müsəlmanlığın tarixi”, “Ərəblərin və ərəb ədəbiyyatının tarixi”, “İranın və onun ədəbiyyatının tarixi”, dördcildlik “Türkiyə və onun ədəbiyyatının tarixi” əsərlərinin müəllifi, Quranın və Ömər Xəyyam, Rudəki və digər Şərq klassiklərinin əsərlərinin Ukrayna dilinə tərcüməçisi və naşiridir.

Şərq tarixini ümumdünya tarixinin bir hissəsi kimi tədqiq edən ilk rus şərqşünasıdır. Azərbaycanşünaslığa dair qiymətli tarixi və filoloji əsərlər yazmışdır: «Nizami və müasirləri», «Şimali yaxud Qafqaz Azərbaycanı (klassik Albaniya) tarixindən səhifələr. Şəki» və s.

## Biblioqrafiya
* *Крымский А. Е.* Очерк развития суфизма до конца III в. Хиджры. — СПб., 1895. (Тр. Восточной Комиссии Имп. Московского Археолоического Общества. — М., 1895. — Т. 2.)
* *Крымский А. Е.* Лекции по Корану. — М., 1902.
* *Крымский А. Е.* История мусульманства: В 3 ч. — М., 1903—1904.
* *Крымский А. Е.* История Турции и её литературы: В 2 т. — М., 1910—1916.
* *Крымский А. Е.* История арабов и арабской литературы светской и духовной: В 3 ч. — М., 1911—1913; В 2 т. — 1918.
* *Крымский А. Е.* История Персии, её литературы и дервишской теософии: В 3 т. — Изд., перераб. совместно с Н. Фрейтагом. — М., 1909—1917.
* *Крымский А. Е.* История новой арабской литературы. — М., 1971.
* *Крымский А. Е.* Низами и его современники: [К 840-летию Низами Гянджеви] / А. Е. Крымский; [Вступит. статья Г. Алиева, с. 5—20]. — Баку: Элм, 1981. — 487 с.

## Mənbə
* *Гринченко Б.* Крымский как украинский писатель // Киевская старина. — Киев, 1903. — С. 115—136.
* *Кищенко И.* Последний аргумент академика Крымского. Документальный рассказ  // Зеркало недели. — 1995. — № 15 (28). — 15—21 апреля. 
* Львівське філателістичне товариство імени Агатангела Кримського // Галфілвісник. — 2003. — Інтернет-випуск ч. Е3 (37).
* *Сюндюков И.* Посвятил себя Украине. Жизнь академика Агатангела Крымского: подвиг ученого и гражданина // День. — 2007. — № 194. — 9 ноября. 
## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər

* [«Первый украинский востоковед»](http://www.cidct.org.ua/ru/Avdet/1-4(00)/42.html)  — статья на сайте Центра информации и документации крымских татар  
* Страница за 15 января с информацией об Агафангеле Крымском на сайте «День в истории глазами филателиста»
Yakov Polonski

**Polonski Yakov Petroviç** () — rus şairi, etnoqrafı, dövlət məmuru.

## Həyatı
Polonskinin şeirləri Rusiyada çox məşhurlaşmış, onun sözlərinə romanslar bəstələnmişdir ("Qaraçı qızının mahnısı" bu günə kimi xalq mahnısı kimi ifa olunur). O, 1840-1850 illərdə Qafqazda İmperator dəftərxanasında çalışmış, rəsmi dövlət orqanı olan "Zaqafqazskiy vestnik" qəzetinin redaktor müavini olmuşdur.

Tiflisdə yaşadığı illərdə Qafqaz xalqlarının tarixi və məişəti ilə maraqlanmış, bir çox gürcü və azərb. şairləri, musiqiçiləri ilə dostluq əlaqələri saxlamışdır. Bu illərdə Polonski folklor motivləri ilə zəngin olan şerlərini yazmış və "Sazandar" adlı şeirlər kitabını (1849) nəşr etdirmişdir. Y.Polonski azərb. xanəndə Səttara şeirlər həsr etmiş, onun təsirli səsini və ifasını öz şeirlərində tərənnüm etmişdir.

## İstinadlar
Seymur Krey

**Seymur Rojer Krey** (; ) — amerikalı mühəndis və alim, superkompüterin yaradıcısı.

İlk dəfə superkompüter 1975-ci ildə Seymur Krey tərəfindən “CRAY - 1” adı altında yaradılmışdır. Qiyməti 8,8 milyon ABŞ dolları olan bu superkompüter 8 Mbayt əməli yaddaş həcminə malik olmaqla, saniyədə 160 milyon əməliyyat yerinə yetirirdi.

## Krey tərəfindən yaradılan avadanlıqlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sergey Qorodetski

**Qorodetski Sergey Mitrofanoviç** () – rus sovet şairi, tərcüməçi və pedaqoqdur.

## Həyatı
Yazıçı və etnoqraf Mitrofan İvanoviç Gorodetskinin oğludur.
1902-ci ildə qızıl medalla Sankt-Peterburqun 6-cı gimnaziyasını bitirib. Sank-Peterburq Universitetinin tarix-filologiya fakultəsində Aleksandr Blokla eyni vaxtda oxudu (bitirmədi) və həmin vaxtdan poeziyaya maraq göstərməyə başladı. 
1905-ci ildə Vyaçeslav İvanoviç İvanovun "bürc" adlanan ədəbi salonuna gedirdi. 
1906-1907-ci illərdə "Yar", "Perun", "Vəhşi iradə" poeziya kitablarını nəşr etdi - bunlar folklor meyilli simvolist əsərlər idi.
1909-cu ildə "Oyanış" jurnalında yazıları çap olunurdu.
1910-cu illərdə Qorodetski simvolistlərdən ayrıldı və 1912-ci ildə şair Nikolay Qumilyovla birlikdə Şairlər Gildiyasının təşkilatçılarından biri oldu.
Qorodetski Bakıda olarkən ROSTA-nın incəsənət şöbəsinə rəhbərlik edib, sonra Xəzər Donanmasının Siyasi İdarəsində işləyib.
Qorodetski  Azərbaycan  mədəniyyəti ilə maraqlanmış və diqqətəlayiq fikirlər söyləmişdir. O yazmışdır: "Azərbaycan Qərbin artıq unutduğu qədim sənət növlərini hələ də saxlayır. Burada aşıqlar oxuyur, musiqi improvizasiyası yaşayır, məişətdə ornament işlənir.
1921-ci ildən Moskvada yaşayırdı, çoxlu nəşrlər dərc etdirmiş, həm SSRİ xalqlarlarının, həm də xarici ölkələdən şeirlərin tərcümə etmişdir.

Sergey Qorodetski 1924-cü ilə qədər Moskva İnqilab Teatrında menecer işləyib, “İncəsənət işçiləri” jurnalının redaktoru, sonra 1932-ci ilə qədər İzvestiya qəzetinin ədəbi şöbəsində işləyib.

## Yaradıcılığı
İlk lirikalarında Qorodetski simvolistlərdən, ilk növbədə, Vyaçeslav İvanov, A. Blok və K. Balmontdan təsirlənmişdir. O, təbiətlə bağlı təzahür edən bütpərəst slavyan mifologiyasının və ibtidai qüvvələrin motivlərinə qayıdışla səciyyələnir. Bolşevik İnqilabından sonra Qorodetski siyasi şeirlər yazdı - vətəndaş müharibəsi dövrünün ajiotajından, proletar şairlərinə salamlar (1921), partiya qurultayları (1931, 1958) və kosmonavtlara (1962) "Partiyanın nəğməsi" kantatasının mətninə qədər.

## Əsərləri
* Ярь. 1907
* Перун, 1907
* Ия. Стихи для детей. 1908
* Кладбище страстей. Рассказы, т. 1, 1909
* Цветущий посох, 1914
* Стихотворения, 1956
* Стихотворения и поэмы, 1974
* Миролом. — М. Гиз, 1923.
* Весна безбожника. — Л.: Прибой, 1925.
* Русские портреты. — М., 1978.
* Судьба России. — Тифлис, 1918.
* Старуха на духу. — М.: Атеист, 1925.
* Про Ивана-Безбожника. — Л.: ГИЗ, 1926.
* Московские рассказы. — М., 1927.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Sergey Qorodetski
* Sergey Qorodetski
Saltuklu bəyliyi

**Saltuklu bəyliyi** — Malazgirt müharibəsindən sonra Böyük Səlcuq dövləti komandirlərindən, eyni zamanda adı ‘seyyid’ olan Əbülqasım Saltuk bəyin 1071-ci ildə qurduğu bir Anadolu türk bəyliyi.

## Tarixi
Mərkəzi Ərzurum olub. Saltuklular gürcülərlə döyüşərək torpaqlarını genişlətmişlər. Danışməndlilərlə bir olub xristianlara qarşı uğurlu müharibələr etmişlər. Anadolu Səlcuq sultanı Rüknəddin Süleyman Şah gürcülər üzərinə çıxdığı səfərə Saltuk bəyi Alaattin Məlik şahı da dəvət etmişdir. Ancaq Alaattin Məlik şah bu səfərə qoşulmağı qəbul etməyincə, Rüknəddin Süleyman Şah 1202-ci ildə Ərzurumu alaraq Saltuklular bəyliyinin mövcudluğuna son qoymuşdur.

## Saltuklu bəyləri
* Əbülqasım I Saltuk bəy / 1072
* Əli / 1102
* Ziyaəddin Qazi / 1124
* İzzəddin II Saltuk / 1132
* Nəsırəddin Məhəmməd / 1168
* Mama xatun / 1191
* Məlikşah / 1200
Rum səlcuqluları hakimiyeti / 1202

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Anadolu bəylikləri
* Türk sülaləri

## Xarici keçidlər

## Xarici keçidlər
Çobanoğulları bəyliyi

**Çobanoğulları** **bəyliyi** (; 1211–1309) — Kastamonu və bölgə ətrafında 1211–1309-cu illər arasında hökm sürmüş Anadolu bəyliklərindən biri.

## Tarixi
Anadolu Səlcuqlu dövlətinin Bizans sərhədində bir çox türkmən kütləsinin toplanmasıyla Hüsaməddin Çoban tərəfindən əsası qoyulan dövlət olmuşdur. Sultan I İzzəddin Keykavusdan sonra taxta çıxan I Alaəddin Keykubad bağlılıqlarını ərz etmələri üçün bütün uc bəylərini hüzuruna çağırdığında, bu bəylər arasında Oğuzların Kayı boyundan Hüsaməddin Çoban da var idi. 1225-ci ildə Krıma səfər təşkil edərək Sudak şəhərini fəth edən Hüsaməddin Çoban Bəydən sonra yerinə oğlu Alp Ürək keçdi. Onun da yerinə keçən oğlu Yavlak Arslan, bəyliyini Anadolu Səlcuqluları və Elxanlılara bağlı olaraq davam etdirdi. Yavlak Arslan Anadolu Səlcuqlarının taxt döyüşünə qarışdığı üçün 1292-ci ildə öldürülüb. Yavlak Arslanın yerinə keçən oğlu Mahmud bəy vaxtında Bizansa hücumlar düzənlənsə də, Candaroğlu Süleyman Paşanın qüvvələri Kastamonu 1309-cu ildə ələ keçirdi və bu bəyliyə son verdi.

## Çobanoğulları hökmdarları (bəyləri)

## Həmçinin bax
* Anadolu bəylikləri
* Türk sülaləri
Dilmaçoğulları bəyliyi

**Dilmaçoğulları bəyliyi** — 1085–1192-ci illər arasında Bitlis və Erzendə müstəqil olan bir türk bəyliyi.

## Tarixi
Qurucusu Böyük Səlcuq hökmdarı Alp Arslanın komandirlərindən biri olan Dilmaç Məmməd bəydir (1085–1104-cü illər). Quruluş dövründə Böyük Səlcuq dövlətinə bağlılığını davam etdirən Dilmaçoğulları Toğan Arslan dövründə (1104–1137-ci illər) ən parlaq illərini yaşayıblar. Saltuklular və Ardıqlılar ilə birlikdə xristianlara və gürcülərə qarşı döyüşüblər. Bəyliyin qurucusu Dilmaçoğlu Məmməd (Məhəmməd) Bəy Sultan Alp Arslan dövründə Bekçioğlu Afşin və Əhməd Şah kimi türkmən bəyləri ilə Bizans idarəsindəki Anadoluya axınlarda olurdu. Malazgirt Müharibəsində (1071-ci il) də iştirak edən Dilmaçoğlu Məmməd Bəy daha sonra Səlcuq ordusunun Hələb ətrafında həyata keçirdiyi fəthlərə qatıldı. 1085-ci ildə diyar-ı Bəkir (Diyarbakır) alındıqdan sonra Bitlis və Ahlat da Səlcuq qüvvələri tərəfindən zəbt edildi. Bitlis və ətrafı Məmməd bəyin idarəsinə verilərək ona ikta (istifadə haqqı) tətbiq edildi. Bu şəkildə Dilmaçoğulları Bəyliyi qurulmuş oldu. Əvvəl Qılınc Aslana, onun ölümündən sonra da Ermenşahlara (Ahlatşahlar) tabe oldu. Togan Arslan daha sonra Artuklulardan II Qaziyə tabe olmuş və bu Hökmdarla birlikdə xristianlara və gürcülərə qarşı müharibədə iştirak etmişdir. 1192-ci ildə Ermenşahlardan Begtimur Bitlisi zəbt etdi. Bundan sonra Dilmaçoğulları Bəyliyi XIV əsrin sonlarına qədər hökm sürmüş, ehtimalla Ağqoyunlular dövründə tarixə qarışmışdır.

## Bəyliyin hökmdarları
* Atabəy Məhəmməd bəy (1085–1090)
* Hüsaməddövlə Yeltəkin (1090–1100)
* Şəmsəddövlə Toğan Arslan (1100–1138)
* Hüsaməddövlə Kurti (1138–1146)
* Şəmsəddövlə Yakut Arslan (1146–1148)
* Fəxrəddövlə şah (1148–1180)
* Fulan bəy (1180–1192)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Anadolu bəylikləri
* Türk sülaləri

## Xarici keçidlər
Çaka bəyliyi

**Çaka bəyliyi** — Anadolu bəyliklərindən biri.

## Tarixi
Çaka bəyliyi 1081-ci ildə İzmirdə qurulmuşdur. Qurucusu Çaka bəydir. 1093-cü ildə Bizanslılar tərəfindən dağıdıldı. Beləcə Qərbi Anadoludakı ilk Türk suverenliyi sona çatmış oldu. Çaka bəyliyi İzmirdə qurulduğu üçün bir çox dəniz fəaliyyəti reallaşdırmış, dəniz döyüşlərində əhəmiyyətli rol oynamışdır. Ayrıca ilk Türk dənizçi dövlətdir. Çaka bəyin Çanaqqala bölgəsini ələ keçirməsindən sonra öz suverenliyi üçün narahat olan kürəkəni Birinci Kılıçarslan Çaka bəyi öldürtmüş və bu bəyliyə son vermişdir.

Çaka bəy dövləti Qərbi Anadoluda İslamın qəbul olunmasından sonra inkişaf edən Türk hökmdarlıqları dövründə mövcud olması baxımından çox əhəmiyyətlidir. Çünki Avropanın şərqində və bu bölgələrdə daha əvvəllər, Roma Dövləti və ayrılmadan sonra Şərqi Roma İmperiyası (Bizans) sərhədləri içində yaşayan müsəlman olmayan Türk tayfaları mövcud idi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Anadolu bəylikləri
* Türk sülalələri

## Xarici keçidlər
* Çaka Beyliği hakkında
Türgişlər

**Türgişlər** *()*— VI və VII əsrlərdə Göytürk imperatorluğuna bağlı olub 630-cu ildə Şərq Göytürk İmperiyasının dağılmasıyla müstəqilliyə qovuşan tarixi bir Türk boyudur.

## Tarixi

Bağa Tarxan Türgiş xaqanlığını qurdu. Öz adına pul basdı. II Göytürk xaqanlığının qurulmasıyla yenidən Göytürk idarəçiliyinə girdilər. II Göytürklərin son dövrlərində yenidən sərbəst qalan Türgişlərin başına Su-lu xaqan keçdi. Su-lu xaqan Əməvilərə qarşı mübarizə apardı. Türgiş Əməvi ordularını dayandıraraq, Orta Asiyanın ərəbləşməsinin qarşısını aldılar. 766-cı ildə Türgiş xaqanlığına qarluqlar son qoydu.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Türk sülalələri
*Türgiş xaqanlığı

## Xarici keçidlər
Mengücəklü bəyliyi

**Mengücəklü bəyliyi** ya da **Mengüceklilər** (1080–1228) — Malazgird döyüşündən sonra Anadoluda Ərzincan, Kemah, Divriği, Şebinkarahisar bölgəsində qurulmuş bir bəylik.

## Tarixi

## Bəyliyin sülaləsi
* Mengücek qazi (1071-?)
* Əmir İshaq bəy (?-1142)
* Məlik Davud (1142–1168)
* Məlik Fəxrəddin Bəhramşah (1168–1225)
* Məlik Əlaüddin Davud (1225–1228)

;Divriği qolu:

* Məlik Süleyman (1142–1170)
* Məlik Seyfəddin Əbilmüzəffər Şahənşah (1170–1205)
* II Məlik Süleyman (1205–1220)
* Məlik Hüsaməddin Əbilmüzəffər Əhməd Şah (1220–1245)
* Məlik Müəyyəd Salih (1245–1252)

## Həmçinin bax
* Anadolu bəylikləri
* Türk sülalələri

## İstinadlar
İraq Səlcuqiləri

**İraq Səlcuqlu dövləti** (1157-1194) – Sultan Səncərin ölümündən sonra İraq Ərəb və İraq Əcəm (Qərbi İraq) idarə edən Böyük Səlcuqluların qalığıdır.

## Tarixi

Səlcuq Dövlətinin süqutundan sonra bugünkü İraqın hamısı və Suriyanın bəzi hissəsi üzərində qurulmuş olan Türk dövlətinin adıdır. Böyük Səlcuq Sultanı Məhəmməd Təpər 18 Aprel 1118-ci ildə ölüncə, oğulları taxt üzərində mübarizəyə başladılar və sonradan əmiləri Səncərin tabeliyinə girdilər. Səncər də Təpərın uşaqlarını İraq və Azərbaycana məlik olaraq təyin etdi. 1157-ci ildə Səncərin ölümü ilə Böyük Səlcuq Dövlətinin tarixə qarışmasıyla tamamilə müstəqil oldular və Şah adını daşımağa başladılar.

## İraq Səlcuqlu sultanları

* II Mahmud (1118-1131)
* Davud (1131-1132)
* II Toğrul (1132-1134)
* Məsud (1134-1151)
* II Məlikşah (1151-1153)
* Məhəmməd (1153-1159)
* Süleyman şah (1159-1161)
* III Məlikşah ( 1161 ; 1176 - 1177) 
* Arslan şah (1161-1176) 
* III Toğrul (1177-1194)

## Soy ağacı

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
İnaloğulları bəyliyi

**İnaloğulları bəyliyi** (1098–1183) – Anadolunun fəthindən sonra Diyarbəkir və ətrafında qurulan I dönəm Anadolu bəyliyidir.

## Tarixi
Şimalda olan Artuklulara qonşudur.

## Bəylər
* Sədr bəy (1095–1096)
* İnal Bəy (1096–1098)
* Fəxrüddövlə İbrahim (1098–1110)
* Əbumansur Şadidövlə İlaldı (1110–1142)
* Cəmaləddin Şəmsülmülk Mahmud (1142–1183)

## Həmçinin bax
* Anadolu bəylikləri
* Türk sülaləri

## İstinadlar
Rum sultanlığı

**Rum sultanlığı** və ya **Anadolu Səlcuqlu Dövləti** — Səlcuqluların Anadoluda qurduğu dövlət. Qurucusu Qutalmışın oğlu Süleyman şahdır.

## Tarixi
Türklərin Anadoluya yerləşməsi 1071-ci ildəki Malazgirt müharibəsindən sonra sürətlənmişdir. 1073-cü ildə Süleyman şah Sultan-ı Rum (yəni Anadolu (Türkiyə) Səlcuqlu hökmdarı) olaraq Anadoluya getmiş və Rum sultanlığını qurmuşdur. O, 1075-ci ildə İznik və İzmiti fəth etmiş, İzniki paytaxt elan edərək 1078-ci ildə Çanaqqala boğazına qədər irəliləmiş, 1084-cü ildə Çukurova Tarsus bölgəsini və Hatayı ələ keçirmişdir. 1086-cı ildə Hələbi mühasirəyə almış, amma ələ keçirmədən vəfat etmişdir.

## Bayrağı
Anadolu Səlcuqlu Dövləti bayrağı Böyük Səlcuqlu bayrağının əsasında düzəlsə də, ona çox bənzəsə də, müəyyən cəhətlərdən "orijinal"-dan fərqlənir. Belə ki, bu bayraqda yay və ox ikibaşlı qartalın üstündə deyil, qartala "geydirilmiş" vəziyyətdədir.

## Mənbə
* Fazlı Konuş, Selçuklular Bibliyografyası (Temel kaynakların Açıklaması ile Beraber), Konya 2006.

## Həmçinin bax
* Rum sultanlarının siyahısı