open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Telophorus dohertyi

**Telophorus dohertyi** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.

## Ümumi məlumat
Telophorus dohertyilərin yetkin fərdləri əsasən yaşıl rəngdə olub, parlaq qırmızı alın və boğaz, geniş qara döş zolağı və parlaq limon-sarı qarın hissəsinə malikdir. Quyruğu qara rəngdədir. Cavan quşlar isə yuxarıdan açıq yaşıl, alt tərəfdən isə incə zolaqlı sarı-yaşıl rəngdə olur.

Telophorus dohertyi daha çox eşidilən, lakin az görülən gizli bir növdür. Tək yaşayan və gizli hərəkət edən bu quş, sıx kolluqlar arasında sakitcə dolaşır. Onun yüksək səslə çıxardığı ərazi qoruyucu çağırışı ilin bütün aylarında eşidilə bilər. Qeydlərə görə, bir dəfə Telophorus dohertyinin qara boubou tərəfindən təqib edildiyi müşahidə edilmişdir. Bu növ əsasən, sıx kolluqlarda yem axtarır və bitki örtüyündən, həmçinin torpaq üzərində olan buğumayaqlılarla, xüsusilə böcək və çəyirtkələrlə qidalanır.

Çoxalma mövsümü Konqo Demokratik Respublikasında aprel-iyul, Uqanda və Keniyada isə may-iyun aylarına təsadüf edir. Zolaqlı cavan fərdlərin noyabrdan marta qədər görüldüyü, Keniyada iyul ayında yuva quran dişi fərdin və oktyabrda Ruandada yemlənən cavan fərdin qeydləri mövcuddur. Bunun xaricində onun davranışı haqqında məlumat azdır.
Bu növ əsasən, 1500–3350 metr yüksəklikdə yaşayan dağ quşudur. Onun əlaqəli və oxşar növü olan "gözəl kolluq quşu" isə düzənliklərdə yaşayır. Telophorus dohertyinin yaşayış yerləri meşə kənarlarında və açıqlıqlarda sıx kolluqlar, həmçinin sıx ikinci dərəcəli bitki örtüyü və xüsusilə qıjı və bambuk qarışığı olan rütubətli kolluqlardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Chrysococcyx caprius

**Chrysococcyx caprius** — Quququşukimilər fəsiləsinə aid quş növü.

## Ümumi məlumat
Cins adı olan "Chrysococcyx" qədim yunan dilində "qızıl" mənasını verən "khrusos" və "ququ quşu" mənasını verən "kokkux" sözlərindən ibarətdir. Növün epiteti olan "caprius" latınca "mis rəngli" mənasını verən "cupreus" sözündən gəlir. Ümumi ad olan "diderik" afrikaans dilində "diedrik" sözündən gəlir və quşun çağırışının fonetik təsviridir.

Chrysococcyx caprius kiçik bir ququ quşudur, uzunluğu 18–20 sm-dir. Yetkin erkəklər üstdən parlaq yaşıl rəngdədir, belində mis çalarlı sahələr və alt hissələri ağdır. Qırıq ağ üst göz xətti və qısa, yaşıl malar zolağı var. Bütün uçuş lələklərinin daxili hissəsində üç-dörd ağ ləkə var. Dörd yaşıl xarici quyruq lələyi ağ uclu, ən xarici cüt lələklər isə hər iki tərəfdən ağ ləkəlidir

Dişilər üstdən daha çox mis rəngindədir və yanlarında mis rəngli zolaqlar var. Alt hissələri tez-tez qəhvəyi çalarlıdır.
Cavan fərdlərin qırmızı dimdiyi, zolaqlı boğazı və ağ qanad zolağı var. Onlar üstdən daha çox mis rəngində, altdan isə dişilərdən daha qəhvəyi rəngdədir və yan işarələri qəhvəyi ləkələrdir.

Chrysococcyx caprius yuva parazitidir. Adətən toxucu quşların, xüsusilə kənd toxucuları və "Euplectes" cinsinə aid olan piskoposların yuvalarına bir yumurta qoyur. Məsələn, qırmızı yaxalı dul quşların yuvalarında qeydə alınmışdır.

Chrysococcyx caprius müxtəlif həşəratlar və həşərat sürfələri ilə qidalanır. Səsli bir növdür və adını aldığı "deed-deed-deed-deed-er-ick" çağırışı ilə tanınır. Adətən dörd aydın, təxminən eyni notdan və ardınca kiçik bir cırıltıdan ibarətdir.

Bu növ Sub-Sahara Afrikasında və Cənubi Ərəbistan yarımadasında geniş yayılmışdır. Kiprdə (1982 və 2023) qeydə alınmışdır. Qısa məsafəli mövsümi miqrantdır və yağışlarla birlikdə hərəkət edir. Tək yaşayan bir quşdur, açıq meşəliklərdə, savannalarda və çay kənarı kolluqlarda tapılır.

## Həmçinin bax
* Chrysococcyx maculatus

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Diederick cuckoo – Species text in The Atlas of Southern African Birds.
* Diederik cuckoo Structured guide to the species in southern Africa
Əlihüseyn Hüseynov (həkim)

**Əlihüseyn Ağahüseyn oğlu Hüseynov** () — Azərbaycan həkimi və səhiyyə təşkilatçısı, Azərbaycan SSR səhiyyə naziri (1953–1954).

## Həyatı
Əlihüseyn Ağahüseyn oğlu Hüseynov 1903-cü ildə dülgər ailəsində anadan olmuşdur. Əmək fəaliyyətinə 14 yaşında olarkən "Şteyner" mətbəəsində mürəttib köməkçisi olaraq başlamış, bir il sonra həmin iş üzrə "Qızıl şərq" mətbəəsinə keçərək 1925-ci ilədək orada işləmişdir. Mətbəədə işləməklə yanaşı, 1923-cü ildən işçi fakültəsində təhsil almış, 1927-ci ildə buranı bitirmişdir.

Əlihüseyn Hüseynov "Azərnəşr"də redaksiya şöbəsinin katibi, direktorun redaksiya işləri üzrə müavini, 1937–1938-ci illərdə direktoru olmuşdur. Həmin illərdə təhsilini davam etdirmiş, 1939-cu ildə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunu bitirmişdir. 1938–1941-ci illərdə "Kommunist" qəzetinin məsul katibi vəzifəsində işləmişdir. Böyük Vətən müharibəsi illərində Lənkəran hərbi hospitalının rəisi olmuş, 1946-cı ildə tibb xidməti kapitanı rütbəsində Bakıya qayıdaraq Azərbaycan SSR Səhiyyə Nazirliyinin Elmi-Tədqiqat Kurortologiya və Fiziki Üsullarla Müalicə İnstitutuna direktor təyin edilmişdir.

Əlihüseyn Hüseynov 1951-ci ilin aprel ayında Azərbaycan SSR səhiyyə nazirinin müavini, 1953-cü ilin aprel ayından 1954-cü ilin may ayınadək is səhiyyə naziri vəzifələrində işləmişdir. 1954-cü ildə yenidən Elmi-Tədqiqat Kurortologiya və Fiziki Üsullarla Müalicə İnstitutuna direktoru təyin edilmiş və 1979-cu ilədək bu müəssisəyə rəhbərlik etmişdir.

Əlihüseyn Hüseynov 1982-ci ildə vəfat etmişdir.

## Əsərləri

* İlk yardım. Bakı: Uşaqgəncnəşr, 1958.
* Təbii və fiziki amillərin sağlamlığa təsiri. Bakı: Uşaqgəncnəşr, 1959.
* Ümumi fizioterapiya. Bakı: Azərnəşr, 1959.
* Uroloji xəstəliklər. Bakı: Uşaqgəncnəşr, 1960.
* Oblitere olunan endartriit və onunla mübarizə. Bakı: Azərnəşr, 1961.
* Vaxtından əvvəl qocalmaya qarşı mübarizə. Bakı: Uşaqgəncnəşr, 1961.
* Günəş və sağlamlıq. Bakı, 1962.
* Podaqra haqqında nəyi bilmək olar. Bakı, 1963.
* Tromboflebitlər və onların müalicəsi. Bakı: Azərnəşr, 1963.
* Faydalı mədən suları və onların müalicəvi əhəmiyyəti. Bakı, 1964.
* İstirahətdən səmərəli istifadə etməli. Bakı, 1964.
* Piylənmə və ona qarşı mübarizə tədbirləri. Bakı, 1964.
* Məişət-meşə sağlamlığına faydalı təsir. Bakı, 1965.
* Daxili xəstəliklərin fiziki üsullarla müalicəsi. Bakı: Azərnəşr, 1966.
* Ümumi fizioterapiya. Bakı: Maarif, 1966.
* Xüsusi fizioterapiya. Bakı: Maarif, 1968.
* Qan dövranının müasir aspekti. Bakı: Azərnəşr, 1969.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Koptos

**Koptos** və ya **Kopt** (), həmçinin **Kift** (; ; ), ya da **Yustinianopol** ()&nbsp;— Misirin Qena mühafəzəsində yerləşən kiçik şəhər. Nil çayının şərq sahilində, Luksordan təqribən 43 kilometr şimalda yerləşir.

## Tarixi

Koptos qədim dövrdə Yuxarı Misirin beşinci nomu olan Koptos nomunun paytaxtı olmuşdur. Şəhər Nilin döngəsində, Misirin ən şərqdə yerləşən şəhəri kimi formalaşmış və Həmmmamat vadisi ilə Qırmızı dəniz istiqamətində gedən səhrə yolunun başlanğıc nöqtəsində yerləşdiyinə görə erkən dövrlərdən etibarən böyük ticarət və karvan mərkəzinə çevrilmişdir.

Koptosda Min, onun ifiqfalik formada təcəssüm edən Hor və Amon kultları geniş yayılmışdır. Şəhər imperator Diokletian dövründə üsyan mərkəzi olduğuna görə dağıdılmış, lakin sonradan yenidən qurulmuş və xristian dövründə yepiskop iqamətgahına çevrilmişdir. Buna baxmayaraq, əvvəlki iqtisadi və siyasi əhəmiyyətini bərpa edə bilməmişdir.

XIV əsrdə ərəb tarixçisi Əbülfida şəhəri yalnız kiçik bir bazara malik yaşayış məntəqəsi kimi təsvir etmişdir. Daha sonralar əhali şəhərdən təxminən bir saatlıq məsafədə qərbə, indiki Keft adlı kəndin yerləşdiyi əraziyə köçmüşdür.

## İstinadlar
Nəqadə mədəniyyəti

**Nəqadə** () — qədim Misirin predinastik dövrünə – e.ə. IV minilliyə aid ardıcıl arxeoloji mədəniyyətlər kompleksi. Bu mədəniyyətlər sayəsində Misirin ilkin tarixinin xronoloji ardıcıllığı müəyyən edilə bilmişdir. Kompleks adını həmin dövrdə ən iri predinastik qəbiristanlığın aşkar edildiyi Nəqadə yaşayış məntəqəsindən almışdır. Burada 2200-dən artıq dəfn yeri qeydə alınmışdır.

## Tədqiqat tarixi
Nəqadə mədəniyyət kompleksinin elmi tədqiqi 1894–1895-ci illərdə İngiltərə arxeoloqları Vilyam Flinders Petri və Ceyms Kvibell tərəfindən aparılmış qazıntılarla başlamışdır. 1897-ci ildə bu istiqamətdə işləri Fransa arxeoloqu Jak de Morqan davam etdirmişdir. 1970–1980-ci illərdə qazıntılar Misir arxeoloqu Fəxri Həsən və İtaliya tədqiqatçısı Karlo Barokas tərəfindən aparılmışdır.

Nəqadədə yalnız qəbiristanlıqlar yox, həm də "şəhər tipli" arxeoloji abidələr qazılmışdır. Hierakonpolda 1897–1898-ci illərdə Kvibellin, 1970–1980-ci illərdə isə ABŞ arxeoloqu Maykl Hoffmanın, 1990-cı illərdən etibarən isə Renn Fridmanın rəhbərliyi altında tədqiqatlar həyata keçirilmişdir.

## İstinadlar
Honen

ölümündən sonra **Qenku** — Yaponiyanın Heyan dövrünün sonu və Kamakura dövrünün əvvəllərində yaşamış buddist rahib, amidaizm təliminin tərəfdarı və Codo-şu (Şuddha torpaq məktəbi) buddist təriqətinin banisi idi. Honenə  və  fəxri adları verilmişdir.

## Həyatı

Honen 15 may 1133-cü ildə Mimasaka vilayətinin Kume kəndində əyalət samurayının ailəsində doğulmuşdur. Gənc yaşlarında tenday məktəbinin əsas monastırı olan Enryaku-ciyə daxil olmuş, burada rahiblər Qenko (源光) və Koen (皇円) tərəfindən təlim almış, sonradan isə həmin monastırın Kurodani adlı məbədində yerləşən abbat Eykunun (叡空) rəhbərliyi altında təhsilini davam etdirmişdir. Enryaku-cidə olduğu müddətdə Honen amidaizm təliminə maraq göstərməyə başlamışdır. Amidaistlər hesab edirdilər ki, insan öz səyləri və meditasiya ilə xilasa çata bilməz. Yalnız Amida Buddanın mərhəmətinə inam insanı "Amidanın təmiz torpağı"nda cənnətə qovuşdura bilər.

Honen Şandaonun "Uzunömürlülüyə baxış sutrasına şərh"i (観無量寿経疏) və Qenşinin "Təmiz torpaqda yenidən doğuluşun əsasları toplusu" (往生要集) əsərlərindən təsirlənmişdi. 1175-ci ildə o, Codo-şu – Təmiz torpaq məktəbini yaratmışdı. Honenin təliminə görə, Buddaya yönəlmiş daimi dua — "Salam olsun Amida Buddaya!" (南無阿弥陀仏, ) — bütün insanlara qurtuluş gətirir.

O, öz təlimini Kiotonun şərq hissəsindəki Hiqaşiyama bölgəsində yerləşən kiçik Yoşimizu məbədində təbliğ etməyə başlamışdır. Onun çıxışları böyük uğur qazanmışdı. Çoxlu samuraylar və kəndlilər onun məktəbinə qoşulmuşdular. Bu vəziyyət, xüsusilə tenday məktəbi başda olmaqla qədim buddist məzhəblərdə narahatlıq yaratmışdır. Nəticədə Honen və ardıcılları təqiblərə məruz qalmışdılar. 1207-ci ildə amidaist təlimlərinin təbliği qadağan edilmiş, Honen isə Sanuki vilayətinə sürgün olunmuşdur. Bir müddət sonra Honenə paytaxta qayıtmaq icazəsi verilmiş və o, yeni inancın yayılmasını davam etdirmişdir. 29 fevral 1212-ci ildə çoxsaylı davamçılarının əhatəsində Kiotoda vəfat etmişdir.

Honenin ən tanınmış əsəri 1198-ci ilə aid  adlanır. Bu əsərində o, öz məktəbinin təliminə əməl etməyənlərin Amidanın təmiz torpağında yenidən doğula bilməyəcəklərini bildirirdi. Digər əsəri olan "Təmiz torpaqda yenidən doğuluş imkanları haqqında" traktatında Honen "Təmiz torpaq" məktəbinin üç əsas sutrasına şərh vermişdir.

XIV əsrdə Honenin həyatı və fəaliyyəti əsasında  adlı 48 cildlik əsər tərtib edilmişdir.

## İstinadlar
Akunin-şoki

— buddizmin Codo-şinşu məktəbinin əsas postulatlarından biri. Bu konsepsiya XIII əsrin ortalarında Yaponiya rahibi Şinran tərəfindən irəli sürülmüşdür. Bi dünyanın cinayətkarları və günahkarları budda Amidanın dünyanı xilas edəcəyinə dair verdiyi vəd vasitəsilə xilasa nail olacaq əsas varlıqlar hesab olunmuşdur.

Təmiz torpaq təlimində belə bir inam mövcud olmuşdur ki, bu dünyanın iztirablarına və nəfsani istəklərinə bağlı olan günahkarlar maariflənməyə, buddist cənnətinə daxil olmağa öz səyləri ilə yox, budda Amidanın vəd etdiyi qüvvə vasitəsilə nail ola bilərlər. Yəni, günahkar xilasını yaxşı əməllər və asketik təcrübələr sayəsində yox, budda Amidaya olan iman və ona yönəlmiş davamlı dualar vasitəsilə əldə edəcəkdir.

Amidanın qüdrətinə mütləq iman prinsipindən çıxış edən Şinran bu anlayışı daha da inkişaf etdirmişdir. Onun təliminə görə, budda Amida insanları xilas etmək vədini məhz cinayətkarların və mənəvi cəhətdən azğın insanların xilasına nail olmaq üçün vermişdir. Beləliklə, xilasanın əsas obyekti məhz günahkarlar olmuşdur. Şinran bu fikri belə ifadə etmişdir: "Əgər dindar insanlar Təmiz torpaq cənnətində yenidən doğulurlarsa, deməli, günahkarlar buna daha artıq layiqdirlər". Şinranın bu konsepsiyası orta əsrlər Yaponiyasının dini dünyasında geniş əks-səda doğurmuşdur.

## İstinadlar
Təməl əhd

— Təmiz torpaq buddizmində Amitabha Buddanın çox qədim dövrlərdə, hələ bodhisattva Dharmakara adı ilə tanındığı zaman etdiyi qırx səkkiz hissədən ibarət əhd. Bu anlayış çox zaman həmin əhdin yalnız on səkkizinci hissəsini ifadə etmək üçün işlədilir. Həmin hissə xüsusilə Yaponiya buddizmində Təmiz torpaq təlimlərinin əsasını təşkil edən mühüm doktrinal element hesab olunur. İtaliyanın Turin şəhərində Şərq İncəsənəti Muzeyində saxlanılan qırx səkkiz şüa ilə təsvir edilmiş dayanan Amida Budda heykəli onun keçmişdə etdiyi əhdi simvolizə edir.

Bu termin sanskrit dilindəki **purva-pranidhana** ifadəsindən yaranmışdır. Bu, "keçmiş əhd" və ya "əvvəlki niyyət" mənasını verir. Əvvəlcə bu termin hər hansı bodhisattva tərəfindən əvvəlki həyatlar zamanı edilən və buddalıq mərtəbəsinə çatdıqdan sonra da mənəvi qüvvəsini qoruyub saxlayan niyyətlərə aid idi. Buna görə də anlayış yalnız Amitabha Buddaya yox, həm də məsələn, Dərman Buddasına (Bhaysacyaquru) aid on iki əhddə olduğu kimi, digər müqəddəs varlıqların da keçmiş niyyətlərinə şamil edilə bilər, lakin Təmiz torpaq buddizmində bu termin xüsusilə Amitabha Buddanın "Böyük Sukhavativyuha sutrası"nda yer alan əhdinə istinad edir.

## Məzmun

"Böyük Sukhavativyuha sutrası"na əsasən, Amitabha Buddanın on səkkizinci əhdi belə ifadə olunmuşdur:

"Amitayurdhyana sutrası"nda Budda, padşah Acataşatrunun anası kraliça Videhiyə izah etmişdir ki, doğuluşun ən aşağı səviyyəsində yer alan varlıqlar beş ən ağır günahı, on pis əməli və saysız əxlaqsız hərəkətləri törədənlərdir. Belə bir insan ölüm anında ağır əzab içində olan zaman yaxşı bir müəllim ona yaxınlaşaraq müxtəlif yollarla təsəlli verir, ona müqəddəs dharmanı öyrədir və Buddanı düşünməyə təşviq edir, lakin o, ağrı səbəbindən bunu edə bilmədikdə, müəllim ona nembutsunu on dəfə təkrar etməyi məsləhət görür. İnsan Buddanın adını hər dəfə çağırdıqca, Samsara dövründə səksən koti kalpa ərzində topladığı pis karması aradan qalxmış olur.

## İstinadlar
Atelerix algirus

**Atelerix algirus** (*Şimali Afrika kirpisi*) və ya **Əlcəzair kirpisi** — Erinaceidae fəsiləsinə aid məməli növüdür və Əlcəzair, Liviya, Malta, Mərakeş, İspaniya və Tunisin yerli canlısıdır. 

## Təsvir
Şimali Afrika kirpisi Avropa kirpisinə çox bənzəyir, lakin bu iki növ arasında bir neçə fərq var. Şimali Afrika kirpisi adətən Avropa kirpisindən daha kiçik olur, uzunluğu 20–25 sm (7,9–9,8 düym) arasında dəyişir və çəkisi 650 qrama qədər çata bilir. Bununla belə, digər Afrika kirpi növlərindən daha böyükdür və daha uzun burun və ayaqlara malikdir, bu da onu daha sürətli qaçan edir. Üzü açıq rəngdədir, adətən ağ görünür, ayaqları və başı isə qəhvəyi rəngdədir. Bu heyvanın qarın hissəsinin rəngi dəyişə bilər və çox vaxt ya qəhvəyi, ya da ağ olur. Qulaqları böyükdür və heyvanın başında yaxşı görünür. Bədəni yumşaq tikanlarla örtülüdür, tikanlar əsasən ağ rəngdədir və tünd zolaqlara malikdir. Fiziki olaraq oxşar qohumlarından əsasən başının təpəsində tikanların olmaması ilə fərqlənir, bu da "dul qadının zirvəsi" adlanan xüsusiyyətin olmaması deməkdir. Bu növ tez-tez kirpi birəsi (Archaeopsylla erinacei maura) ilə yoluxur.

## Həmçinin bax
* Atelerix frontalis

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şandao

**Şandao** (; ) — Çin buddist rahibi, Təmiz torpaq məktəbinin banisi. Onun əsərləri "Təmiz torpaq" ənənəsinin sonrakı ustadlarına, o cümlədən Yaponiyada Honen və Şinran kimi dini xadimlərə güclü təsir göstərmişdir. Codo-şinşu məktəbində Şandao Beşinci patriarx hesab olunur.

## Həyatı

Şandao 641-ci ildə müəllimi Daoço ilə görüşdükdən sonra rahib olmuşdur. Daoço ona budda Amitabhaya həsr edilmiş sutraları təbliğ etmişdir. Bu görüşdən sonra Şandao paytaxt Çanqanda yerləşən Quanminsi monastırında öz məktəbini təsis etmişdir.

Şandao budda Amitabhanın xilasedici qüvvəsinə inancı təbliğ etmiş və amidizmin əsas təcrübə formasını müəyyənləşdirmişdir. Bu təcrübə "Namu Amida Butsu!" () ifadəsinin çoxsaylı təkrarına əsaslanmışdır. Bu ibadət forması Şandaonun müəyyən etdiyi "beş doğru əməl"in tərkib hissəsi olmuşdur.

## İstinadlar
Atelerix frontalis

**Atelerix frontalis** (*Cənubi Afrika kirpisi*) — Erinaceidae fəsiləsinə aid məməli növüdür. Bu növə Anqola, Botsvana, Lesoto, Namibiya, Cənubi Afrika, Tanzaniya və Zimbabvedə rast gəlinir.

## Təsvir
Onların bədəni iti tikanlarla örtülüdür. Tam yetişmiş erkək kirpinin orta çəkisi 350 qram (12 uns) təşkil edir. Əsas rəng qəhvəyidir, lakin digər rənglər də mövcuddur. Cənubi Afrika kirpisinin bədəni üz, qarın və qulaqlar istisna olmaqla, hər yerində tikanlarla örtülüdür. Bu tikanlar keratin zülalından ibarətdir və içi boş bir şafta və hər tikan üçün bir əzələyə malikdir. Bu qorunmayan bədən hissələri tüklərlə örtülüdür. Onlar tünd qəhvəyi rəngdədir və tikanları adətən ağ əsaslı və tünd qəhvəyi uclu olur. Onların iti burunları var və qarın hissəsi adətən ya ağ, ya da qəhvəyi rəngdədir. Kirpinin orta uzunluğu təxminən 20 sm (7,9 düym) təşkil edir. Bu kirpi növünün əsas xüsusiyyəti onun alnında bir ayaqdan digərinə qədər uzanan ağ zolaq olmasıdır.

## Həmçinin bax
* Atelerix algirus

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Erinaceus roumanicus

**Erinaceus roumanicus** (*Şimali ağdöş kirpisi*) — Avrasiyanın yerli kirpi növüdür.

## Yayılması

Bu növün yayılma sahəsi qərbdə Polşa, Avstriya və keçmiş Yuqoslaviya, cənubda isə Yunanıstan və Adriatik dənizi adalarına qədər uzanır, o cümlədən Krit, Korfu və Rodos adalarında populyasiyalar mövcuddur. Şərqdə Rusiya və Ukrayna vasitəsilə Sibirin Ob çayına qədər tapılır. Bu ərazidə geniş yayılmışdır və əhəmiyyətli populyasiya azalması əlamətləri yoxdur.

## Taksonomiya

Taksonomik olaraq bir müddət *[[Adi kirpi|E. europaeus]]* növünün yarımnövü, daha sonra isə *[[Şərqi Avropa kirpisi|E. concolor]]* növünün yarımnövü kimi qəbul edilirdi. 1990-cı illərdən etibarən yeni genetik və morfoloji tədqiqatlar əsasında ayrı bir növ kimi tanınmışdır və beş yarımnövə ayrılır: *E. roumanicus roumanicus*, *E. roumanicus bolkayi*, *E. roumanicus drozdovskii*, *E. roumanicus nesiotes* və *E. roumanicus pallidus*.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nazirlər Kabineti (Yaponiya)

**Yaponiya Nazirlər Kabineti** — Yaponiya hökumətinin icraedici orqanıdır. Kabinet ümumilikdə 19 üzvdən ibarətdir: baş nazir və nazirlər.
## Cari kabinet
3 avqust 2016-cı il tarixinə Liberal Demokrat Partiyasının deputatı Şinzo Abenin sədrlik etdiyi Nazirlər Kabinetinin hazırkı üzvləri aşağıdakılardır: 
## İstinadlar
Paraechinus aethiopicus

**Paraechinus aethiopicus** (*Səhra kirpisi*) — Erinaceidae fəsiləsinə aid məməli növü.

## Təsvir

"Paraechinus aethiopicus" kirpisi ən kiçik kirpi növlərindən biridir. Uzunluğu 140-280 mm (5,5-11 düym), çəkisi isə təxminən 280-510 qram (10-18 uns) arasındadır. Belindəki tikanlar dördbarmaq kirpinin tikanlarına bənzər rəngli zolaqlara malik ola bilər. Adətən tünd rəngli burnu ilə tanınır. Səhra kirpiləri təhlükə hiss etdikdə əzələləri gərginləşir və bədənin xarici təbəqəsini dartaraq tikanlarını hər istiqamətdə çıxarır. Tikanların müdafiəyə kömək etdiyi güman edilsə də, tədqiqatlar göstərir ki, bu təsadüfi ola bilər. Əvəzində, tikanlar oxlu kirpi tikanları kimi qırılmır, əksinə əyilir. Tikanlar həmçinin mexaniki enerjini udaraq düşmə zədələnmələrindən qorunma təmin edir.

## Yayılması

Səhra kirpisinə Bəhreyn, Əlcəzair, Çad, Cibuti, Misir, Eritreya, İran, İraq, İsrail, İordaniya, Küveyt, Liviya, Mali, Mavritaniya, Mərakeş, Niger, Oman, Səudiyyə Ərəbistanı, Somali, Sudan, Suriya, Tunis, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Yəmən və eləcə də Efiopiyada rast gəlinir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hemiechinus collaris

**Hemiechinus collaris** (*Hindistan uzunqulaq kirpisi*) — Hindistanın şimalı və Pakistanın yerli kiçik məməli növü. Bu növ həşəratlarla qidalanır və gecə fəaliyyət göstərir.

## Təsvir

Hindistan uzunqulaq kirpisi nisbətən kiçik kirpi növüdür (təxminən 17 sm uzunluğunda və 200-500 qram çəkiyə malikdir). Gecə fəaliyyət göstərən bu heyvan tez-tez yuvalarda yaşayır. Digər kirpilər kimi onun da belində tikanlar var və bu tikanlar əzələ qınına yerləşdirilmişdir. Bu qın heyvanın qorunmaq üçün içərisinə gizlənə biləcəyi bir quruluş yaradır. O, həmçinin tikanlarını qaldıraraq yırtıcılardan qoruna bilir. Hindistan uzunqulaq kirpisinin böyük qulaqları, gözləri və burnunun yaxınlığındakı bığcıqları sayəsində yaxşı inkişaf etmiş hiss orqanları var. Bu hisslər, xüsusilə qoxu, onlara qida və ya mümkün cütləşmə partnyoru tapmaqda kömək edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Daxili İşlər və Rabitə Nazirliyi

**Daxili İşlər və Rabitə Nazirliyi** (総務省) — Yaponiyada yerli idarəetmə, seçkilər, telekommunikasiya, poçt xidmətləri və dövlət statistikasına cavabdeh olan dövlət qurumudur.

## Tarixi
Nazirlik 2001-ci il yanvarın 6-da Yaponiyada həyata keçirilən hökumət islahatları çərçivəsində üç əsas qurumun birləşməsi ilə yaradılıb: Daxili İşlər Nazirliyi, Poçt və Telekommunikasiya Nazirliyi, İdarəetmə və Koordinasiya Agentliyi.

## İstinadlar
Akalifkimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki yarımfəsiləsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Lithodidae

**Kral xərçəngləri** və ya **Lithodidae** fəsiləsi — Əsasən dərin sular və soyuq mühitlərə uyğunlaşmış onayaqlı xərçənglər. Onlar iki yarımfəsiləyə bölünür: "Lithodinae" yarımfəsiləsi, əsasən dərin suları məskun edir, qlobal miqyasda yayılmışdır və fəsilənin növ müxtəlifliyinin əksəriyyətini təşkil edir; "Hapalogastrinae" yarımfəsiləsi isə yalnız Şimali Sakit okeanda yayılmışdır və yalnız dayaz suları məskun edir. Kral xərçəngləri xarici görünüş etibarilə əsl xərçənglərə bənzəsə də, ən yaxın qohumlarının qayıqçı xərçəngləri (pagurid hermit crabs) olduğu qəbul edilir. Bu yaxınlıq, kral xərçəngləri və qayıqçı xərçəngləri arasında yalnız onlara xas olan bir neçə anatomik xüsusiyyətlə dəstəklənir və bu, onayaqlılar arasında karsinizasiyanın əlamətdar nümunəsidir. Kral xərçənglərinin bir neçə növü, xüsusilə Alyaska və Cənubi Amerika sularında, kommersiya balıqçılığının hədəfidir və həddindən artıq ovlanmağa məruz qalmışdır.

## Yayılması

Kral xərçəngləri adətən dərin sular, xüsusilə qütb və subqütb bölgələri, həmçinin hidrotermal mənbələr və soyuq sızmalar yaxınlığında tapılır. "Lithodinae" yarımfəsiləsinin nümayəndələri dünyanın beş okeanında (Sakit, Atlantik, Hind, Cənub və Arktika) yayılmışdır, "Hapalogastrinae" yarımfəsiləsinin nümayəndələri isə yalnız Şimali Sakit okeanda tapılır. "Hapalogastrinae" yarımfəsiləsinin nümayəndələri "Lithodinae"-yə nisbətən daha yüksək temperaturlara dözümlüdür; "Lithodinae" əsasən dərin suları və ya daha az hallarda yüksək enlikli dayaz suları məskun edir, "Hapalogastrinae" isə yalnız dayaz sular (<100 m (330 fut)) tapılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Acalypha caroliniana

*  — Acalypha virginica bitki növünün sinonimi.
*  — Acalypha indica bitki növünün sinonimi.
*  — Acalypha persimilis bitki növünün sinonimi.
Acalypha chinensis

*  — Acalypha indica bitki növünün sinonimi.
*  — Acalypha australis bitki növünün sinonimi.
Pylochelidae

**Pylochelidae** — Qayıqçı xərçəngləri fəsiləsi. Onlar ümumiyyətlə "simmetrik qayıqçı xərçəngləri" adlanır. Bu fəsilənin nümayəndələri Arktika və Antarktika istisna olmaqla, dünyanın bütün okeanlarında, 2000 m (6600 fut) dərinlikdə yaşayır. Gizli təbiətləri və nisbi nadirliyi səbəbindən 1987-ci ilə qədər yalnız təxminən 60 nümunə toplanmışdı, lakin 1987-ci ildə daha 400 nümunəni ətraflı təsvir edən bir monoqrafiya nəşr edildi.

## Təsvir

Digər qayıqçı xərçənglərindən fərqli olaraq, "pylochelid" qayıqçı xərçəngləri qeyri-simmetrik deyil, düz bədənə və hər iki tərəfdə bərabər sayda əlavə orqanlara malikdir. Bu xüsusiyyət, həmçinin qarın hissəsinin qismən kalsifikasiyası (digər qayıqçı xərçənglərində yumşaqdır), ilk növü təsvir edən Edvard J. Miersi bu növü qayıqçı xərçəngləri ilə "Macrura" (uzunquyruq onayaqlılar, məsələn, xərçəng və karideslər) arasında keçid kimi qiymətləndirməyə sövq etdi. Buna uyğun olaraq, "pylochelid" qayıqçı xərçəngləri adətən molyusk qabıqlarında yaşamır, əvəzində çürümüş ağac parçaları, daşlar, diş qabıqları (xüsusilə Dentaliidae), yaşayan süngərlər, bambuk və ya manqrov ağaclarının parçaları içərisinə gizlənir. Onların qısqacları tez-tez operkulum (qapaq) əmələ gətirəcək şəkildə uyğunlaşmışdır ki, bu da yaşadıqları yuvanın girişini bağlayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Grafia

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## Növləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sənduqə

**Sənduqə** (), **sinə daşı** — məzarın üzərində ucaldılan kiçik formalı memarlıq abidəsi. Sənduqələr daşdan, mərmərdən hazırlanır və üzəri oyma naxışlar, Quran ayələri, şeir parçaları və ölən şəxsin həyatına dair yazılardan ibarət kitabələrdə bəzədilir. Orta əsrlərdən bəri Şərqdə geniş yayılmışdır.

Abşeronun və Azərbaycanın digər bölgələrində yerləşən bir sıra qədim yaşayış məntəqələrinin (Buzovna, Nardaran, Xəzər və s.) geniş nekropollarında rast gəlinir. Bu qəbirüstü abidələrin çoxu böyük daş qaya parçalarından yonulmuş paralelpiped formalı quruluşda olmuş və sonrakı dövrlərdə "sandıq" adlandırılmışdır. Belə abidələrin səthləri açıq şəkildə görünən formada düzəldilmiş və çox vaxt daha az və ya daha çox tərtibli, incə işlənmiş dekorativ oyma naxışlarla bəzədilmişdir. Kompozisiyanın mərkəzini çox zaman müxtəlif formalı və daxili səthləri naxışlarla bəzədilmiş medalyon-filonkalar təşkil etmişdir. Qəbirüstü abidələrin medalyonları növbəli şəkildə düzülmüş ornament lentləri ilə haşiyələnmişdir. Bu ornamentlər əsasən bitki motivlərindən və dekorativ yazılardan ibarət olmuş, yazıların əksəriyyəti Quran ayələrini əhatə etmişdir. Bəzi sənduqələrin bəzək kompozisiyalarında sxematik tərzdə işlənmiş müxtəlif heyvan fiqurlarının relyef təsvirlərinə, hətta Nizami Gəncəvinin "Yeddi gözəl" poemasından səhnələri əks etdirən sadə süjetli təsvirlərə də rast gəlinmişdir. İncəsənətşünaslar Leonid Bretanski və Boris Veymarın fikrincə, bu cür təsvirlər göstərir ki, islam incəsənətin, xüsusilə heykəltəraşlıq və monumental rəssamlıq sahələrinin inkişafını ciddi şəkildə məhdudlaşdırmış olsa da, onları xalqın gündəlik həyatından və mədəni yaddaşından tamamilə çıxara bilməmişdir.

Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyində bir neçə sənduqə saxlanılır. Onlardan biri Mingəçevir mənşəlidir. Onun üzərində hicri təqvimi ilə 684-cü il (1285–1286-cı illər) tarixi və Qurandan bir ayə həkk olunmuş, digər tərəfində isə ov səhnəsi təsvir edilmişdir. Yan hissələrində dua edən bir insan fiquru və bir qartal təsviri yer almışdır. Orta əsrlərə aid bir sıra sənduqələr Qobustan Milli Tarix-Bədii Qoruğunda, eləcə də İçərişəhərdəki Bazar meydanının həyətində sərgilənmişdir.


X century gravestone in Ichery sheher.JPG|İçərişəhərdə yerləşən Sənduqə
Grave stone in Gobustan 4.jpg|Qobustanda yerləşən sənduqə
Graves on Bazar square near Maiden Towers of Baku.jpg|İçərişəhərdəki Bazar meydanında yerləşən sənduqələr


## İstinadlar
Porcellanidae

**Porcellanidae** — Xarici görünüş etibarilə əsl xərçənglərə bənzəyən geniş yayılmış onayaqlı xərçənglər. Onlar qaya yarıqlarında yaşamaq üçün uyğunlaşmış yastılaşmış bədənlərə malikdirlər. Zərif canlılardır və hücum zamanı tez-tez ətraflarını itirirlər. Böyük qısqacları ərazilərini qorumaq üçün istifadə edirlər. İlk dəfə Titon mərhələsində (Təbaşir dövrünün sonu), təxminən 145-152 milyon il əvvəl meydana çıxmışdırlar.

## Təsvir

"Porcellanidae" xərçəngləri kiçik olur, adətən bədən eni 15 millimetrdən (9/16 düym) azdır. Onların ümumi bədən quruluşu qısa xərçənglərə bənzəyir, lakin bədənləri daha yığcam və yastıdır, bu da qayaların altında yaşamaq və gizlənmək üçün uyğunlaşmadır. "Porcellanidae" xərçəngləri olduqca kövrək canlılardır və tez-tez yırtıcılardan qaçmaq üçün ətraflarını tökürlər, buna görə də bu adı almışdırlar. İtirilmiş ətraflar bir neçə dəfə tükənmə ilə bərpa oluna bilər. "Porcellanidae" xərçənglərinin böyük qısqacları var, lakin bu qısqaclar qida tutmaq üçün deyil, ərazi mübarizələri üçün istifadə olunur. Beşinci cüt ətraflar isə azalmışdır və təmizləmək üçün istifadə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Coenobita clypeatus

**Coenobita clypeatus** (*Karib qayıqçı xərçəngi*) — Həmçinin "əsgər xərçəngi", "Qərbi Atlantik xərçəngi", "ağac xərçəngi" və ya "bənövşəyi qısqac" (fərqli bənövşəyi rəngli qısqacına görə) kimi tanınır. Bu növ quru qayıqçı xərçəngidir və Qərbi Atlantik, Beliz, Floridanın cənubu, Venesuela və Vest-Hind adalarına endemikdir.

## Təsvir

Yetkin fərdlər böyük ağacların kökləri altında yuva qazır və gizlənir, daxili ərazilərdə də tapıla bilər. Digər quru onayaqlıları kimi, onlar da havadan tənəffüs etmək üçün dəyişdirilmiş qəlsəmələrdən istifadə edir. Qabıqları qaz mübadiləsi üçün zəruri olan rütubəti qoruyur. Adətən Karib qayıqçı xərçənginin sol qısqacı sağ qısqacından daha böyükdür və bənövşəyi rəngdədir. Dişi quru qayıqçı xərçəngləri mayalanmış yumurtalarını okeana buraxır. Yumurtlama (ingilisdilli Karib ölkələrində "yuma" adlanır) müəyyən gecələrdə, adətən avqust ayı ətrafında baş verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* ''Coenobita'' Species
* Hermit Crabs Burrow Themselves
*Bermuda Department of Environment and Natural Resources ''Coenobita clypeatus'' Page
*
*
Fyodor Verjbitski

**Fyodor Mixayloviç Verjbitski** () — rus memar. Tipik hərbi kilsə layihəsinin (1901) müəllifi olmuşdur. Bu layihə əsasında Rusiya ərazisində 66 məbəd tikilmişdir.

## Həyatı
1846-cı il mayın 19-da anadan olmuşdur. Nijein gimnaziyasında təhsil almışdır. 1871-ci ildə İnşaat Mühəndisləri İnstitutunda tam elmi kursu bitirərək memarlıq köməkçisi adı və XII sinif rütbəsinə malik olmaq hüququ qazanmışdır. 1871-ci il iyunun 9-dan Daxili İşlər Nazirliyinə xidmətə qəbul edilmiş, Nazirliyin Texniki-Tikinti Komitəsində işləmək üçün ezam olunmuşdur. Həmin ilin 27 sentyabrında quberniya katibi rütbəsində təsdiq edilmişdir. 1872-ci il iyunun 13-də Vilna quberniya idarəsinin tikinti şöbəsinə kiçik mühəndis vəzifəsinə təyin olunmuş və bu vəzifədə 1875-ci il mayın 14-dək çalışmışdır. 1877–1882-ci illərdə Poltava quberniya zemstvosunda şəhər idarəsi nəzdində texnik kimi xidmət etmişdir.

1891-ci il yanvarın 31-dən Texniki-Tikinti Komitəsinə təyin edilmiş, həmin ilin 11 avqustunda kazarmaların inşası üzrə komissiyanın dəftərxanasında texnik vəzifəsinə gətirilmişdir. 1896-cı il sentyabrın 22-dən kollej asessoru, 1906-cı il dekabrın 6-dan dövlət müşaviri olmuşdur. Müqəddəs Stanislav ordeninin II dərəcəsi (1909) ilə təltif olunmuşdur.

1919-cu il martın 6-da Petroqradda vəfat etmişdir.

## İstinadlar

### Ədəbiyyat
*
Şəmsəddin Şəmaxi

**Şəmsəddin Şəmaxi** — XVI əsr Azərbaycan memarı. Yaradıcılığında Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbinin ənənələrini davam etdirmişdir. Onun inşa etdiyi abidələr arasında yonulmuş daşdan tikilmiş Şeyx Mənsur türbəsi günümüzədək qorunub saxlanılmışdır. Türbənin kitabəsində memarın adı həkk olunmuşdur. Memarın əsərlərindən biri olan və 1562-ci ildə Ağsu şəhərində inşa edilmiş Şeyx Məzid (və ya Məzyəd) türbəsi dövrümüzə gəlib çata bilməmişdir.

## İstinadlar
İmam Məhəmməd ibn Əbdülvahhab məscidi

**İmam Məhəmməd ibn Əbdülvahhab məscidi** (həmçinin *Qatar Dövlət Məscidi* adlanır) — Qətərin milli məscidi. Mərkəzi Ərəbistandakı Nəcd bölgəsindən olan sünni müsəlman vaiz, alim və ilahiyyatçı Məhəmməd ibn Əbdülvahhabın adını daşıyır. Vəhhabilik kimi tanınan İslam dirçəliş və islahat hərəkatının banisidir.

## Memarlıq
Məscid müasir xüsusiyyətlərə malik ənənəvi ərəb üslubunda inşa edilmişdir. 175.164 kvadrat metr geniş ərazini əhatə edən məsciddə, 11.000-ə qədər kişinin rahat şəkildə namazda iştirak edə biləcəyi mərkəzi kondisionerli zal var. Bundan əlavə, mərkəzi zalın yanında olan geniş bir qapalı sahə 1200 qadını qəbul edir. Məscidin üç əsas girişi və 17 yan girişi var. Mərkəzi zal 28 böyük günbəzlə bəzədilib, xarici dördbucaqlı isə 65 günbəzlə taclandırılıb. Ümumilikdə məscid 30.000 nəfərlik bir camaatı qəbul edə bilir. Məscid binası şərq tərəfdən başlayaraq, Qibləyə doğru xarici həyətə, arkadalara, daxili həyətə "məscid həyəti" və nəhayət namaz zalına "namaz zalı"na doğru yüksələn üfüqi şəkildə bölünür. Məscid binasının ümumi tikili sahəsi "19.565" kvadrat metrə çatır, xarici həyət isə "14.953" kvadrat metr ərazini əhatə edir və xarici qurğuların səviyyəsini məscid həyətinin səviyyəsi ilə üç tərəfdən xüsusi ehtiyacları olan insanlar üçün pilləkənlər və panduslar vasitəsilə birləşdirir. Məscid kişilər və qadınlar üçün dəstəmaz yerlərini əhatə edir. Su xidmətlərinin dizaynı, Qatardakı ənənəvi şirin su mənbələrindən birinin dizaynından ilhamlanmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Azərbaycanda nəşr olunmuş jurnalların siyahısı

**Azərbaycanda nəşr olunmuş jurnalların siyahısı**

## Ümumi

:

## Həftəlik

## Aylıq

## Ayaşırı

## Rüblük

## Yarımillik

## İllik

## Həmçinin bax

*Azərbaycan jurnallarının siyahısı
*Azərbaycanda nəşr olunmuş qəzetlərin siyahısı

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Aşırlı, Akif. Azərbaycan mətbuatı tarixi / A. Aşırlı ; red. A. Bayramoğlu. I hissə : 1875-1920. - Bakı : Elm və təhsil, 2009. - 296 s.
* Azərbaycan mətbuat tarixi antologiyası / red. heyəti: Ə. Həsənov, V. Səfərli, Ə. Ə. Amaşov, tərt., elmi red.: Ş. Q. Vəliyev, N. Q. Yaqublu. I cild. - Bakı: Elm və təhsil, 2010. - 440 s.
* Azərbaycan mətbuat tarixi antologiyası / red. heyəti: Ə. Həsənov, V. Səfərli, Ə. Ə. Amaşov, tərt., elmi red.: Ş. Q. Vəliyev, N. Q. Yaqublu. II cild. - Bakı: Elm və təhsil, 2011. - 440 s.
* Mətbuat tarixi və publisistika məsələləri / İ. Ə. Həbibbəyli [et al.]; tərt. A. H. Rüstəmli ; elmi red. İ. Ə. Həbibbəyli. - Bakı: Ozan, 2016. - 184 s.
* Azərbaycan çap mətbuatı tarixinin inciləri: 1875-1920 = Historical Gems of Azerbaijani Press : 1875-1920. - Bakı : Şərq-Qərb, 2020. - 160 s.

## Xarici keçidlər

* Azərbaycan Milli Kitabxanası — Jurnallar
* Azərbaycanda nəşr olunan elmi jurnallar
* 
* 
* 500-dən çox Azərbaycan KİV-in siyahısı
* 
*
Alan (ad)

**Alan** — ad.

* Alan Corc Lafley — Procter & Gamble şirkətinin indiki rəhbəri.
* Alan Arkin — amerika kinoaktyoru."Oskar" mükafatına layiq görülüb.
* Alan Türinq — ingilis riyaziyyatçısı, məntiqçi və kriptoqrafı.
* Alan Fletçer —
* Alan Kuk —
* Alan Xuqayev —

## Həmçinin bax
* Alan
## İstinadlar
Anna-Sofie

**Anna-Sofie** — ad.

* Anna-Sofie Lavoyne — Fransanı təmsil edən bədii gimnast.
* Anna-Sofie Doyen — Fransanı təmsil edən bədii gimnast.
Ana (ad)

**Ana** — ad.

* Ana Harlamenko — Qaqauziya jurnalisti və siyasətçisi.
* Ana Mariya Tostado — İspaniya universal voleybolçusu.
* Ana Roza Payan — Yukatandan olan meksikalı sağçı siyasətçi.
Xəlil bəy məscidi

**Xəlil bəy məscidi** () — Yunanıstanın Şərqi Makedoniya və Frakiya periferiyası, Kavala şəhərində yerləşən bir məscid. Məscid XVI əsrdə Osmanlı imperiyası dövründə inşa edilmişdir. Hazırda muzey kimi fəaliyyət göstərir.
## Tarixçəsi
Limandakı kiçik yarımadanın ortasında, köhnə qalanın yaxınlığında yerləşən bu məscid, ehtimal ki, 1530-cu illərdə, İbrahim Paşa məscidi ilə eyni dövrdə inşa edilmişdir. Bu məscid, yuxarıda adı çəkilən İbrahim Paşa məscidindən sonra Kavalanın ikinci ən böyük məscididir. Məscid Müqəddəs Paraskeviyə həsr olunmuş Bizans kilsəsinin yerində inşa edilmişdir; onun xarabalıqlarını indi məscidin şüşə döşəməsindən görmək mümkündür. Ehtimal olunur ki, orijinal kilsə məscidə çevrilib və sonralar Osmanlıların fəth etdiyi bölgələrdə olduğu kimi, həmin ərazidə də məscid binası tikilib.

Balkan müharibələrindən sonra məscid Kavala bölgəsi ilə bərabər Yunanıstanın bir hissəsi oldu. XX əsrin əvvəllərində məscid qızlar məktəbi kimi istifadə edilmişdir. Türkiyə—Yunanıstan arasında əhali mübadiləsindən sonra Xəlil bəy məscidi və onun mədrəsəsi Türkiyədən gələn yunanları qəbul etdi. Məscid 1930-1940-cı illər arasında bələdiyyənin filarmonik orkestrinə ev sahibliyi etmiş və buna görə də "Musiqi məscidi" adlandırılmışdır. Kavala sakinləri hələ də onu "Qədim musiqi zalı" () adlandırırlar. Məscidin minarəsi 1950-ci illərdə sökülmüşdür.

Həm məscid, həm də mədrəsədə (minarə istisna olmaqla) bir sıra bərpa işlərindən sonra, onlar ictimaiyyətə açılmış, muzey və iclas zalı kimi istifadə olunur.

## Memarlığı
Məscid, səkkiz tələbə otağı ilə yaxşı qorunub saxlanılmış mədrəsəninin də daxil olduğu böyük bir kompleksin bir hissəsidir. Parlaq qırmızı rəngdədir.

## Qalereya

File:Halil_Bey_Moschee_Kavala@20171023_02.jpg|Məscidin interyeri
File:Halil_Bey_mosque_Kavala.jpg|Məscid 2022-ci ildə

## Həmçinin bax
* Yunanıstanda islam
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Heterodontosauridae

**Heterodontosauridae** — Quşçanaqlı dinozavrlarının ən bazal (primitiv) üzvlərindən biri olan bir fəsilə. Onların filogenetik yeri qeyri-müəyyəndir, lakin ən çox Genasauria qrupunun xaricində primitiv olaraq qəbul edilirlər. Baxmayaraq ki, onların fosilləri nisbətən nadirdir və qrup kiçik olsa da, Avstraliya və Antarktida istisna olmaqla bütün qitələrdə tapılmışdır və onların yayılma dairəsi Erkən Jura dövründən Erkən Təbaşir dövrünə qədər uzanır.

## Təsvir

Heterodontosauridlər arasında yalnız "*Heterodontosaurus*"un tam skeleti məlumdur. "*Abrictosaurus*"un fraqmentar skelet qalıqları məlumdur, lakin tam təsvir edilməyib, digər heterodontosauridlər isə əsasən çənə fraqmentləri və dişləri ilə tanınır. Nəticə etibarilə, heterodontosauridlərin sinapomorfiyaları (müəyyən edilmiş xüsusiyyətlər) əsasən dişlər və çənə sümükləri əsasında təsvir edilmişdir. Heterodontosaurusun uzunluğu 1 metrdən (3,3 fut) bir qədər çox idi, "*Lycorhinus*"un fraqmentar qalıqları isə daha böyük bir fərdi göstərə bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Teropodlar

**Teropodlar** (*Theropoda* /θɪəˈrɒpədə/; qədim yunanca θηρίο- ποδός [θηρίον, (therion) "vəhşi canlı"; πούς, ποδός (pous, podos) "ayaq"]) — Ümumiyyətlə teropodlar kimi tanınan, boş sümüklər və hər ətraflarında üç barmaq və dırnaq ilə xarakterizə olunan mövcud dinozavr kladı.

## Təsnifat

Teropodlar ümumiyyətlə kələzçanaqlı dinozavrlar qrupu kimi təsnif edilir. Onlar əcdadlarına görə əsasən ətyeyən olsalar da, bir sıra teropod qrupları otyeyən və hətta hər şey yeyən canlılara çevrilmişdir. Teropodlar ilk dəfə Trias dövrünün Karniyan mərhələsində, təxminən 231,4 milyon il əvvəl meydana çıxmışdır və Erkən Yura dövründən Təbaşir dövrünün sonuna qədər (təxminən 66 milyon il əvvəl) böyük quru yırtıcılarının əksəriyyətini təşkil edirdi. Yura dövründə quşlar kiçik ixtisaslaşmış selurozavr teropodlardan təkamül etmişdir və bu gün təxminən 11.000 müasir növ ilə təmsil olunur.

## Xüsusiyyətlər

Teropodların sinapomorfiyaları (ümumi əcdad xüsusiyyətləri) qrupun tərkibinə daxil olan taksonlara əsasən müxtəlif şəkildə təklif edilmişdir. Məsələn, Pol Serenonun 1999-cu ildə apardığı araşdırmaya görə, teropodlar ekzopteriqoid fossa (ekzopteriqoid sümüyü ətrafında çökək), alt çənədə yerləşən intramandibulyar oynaq və sümüklərdə daxili boşluqlar kimi xüsusiyyətlərlə xarakterizə olunur. Lakin, "*Herrerasaurus*" kimi taksonlar teropod olmaya biləcəyi üçün bu xüsusiyyətlər erkən sauriskianlar arasında daha geniş yayılmış ola bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Devid L. Aaron

**Devid Lorens Aaron** (21 avqust 1938-ci ildə anadan olub) — Cimmi Karter və Bill Klinton administrasiyalarında xidmət etmiş amerikalı diplomat və yazıçıdır. O , Oksidental Kollecini bakalavr dərəcəsi ilə, Prinston Universitetini isə MPA dərəcəsi ilə bitirib. Daha sonra o, Oksidental Kollecinin fəxri fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsini alıb. O, hazırda RAND Korporasiyasının Yaxın Şərq İctimai Siyasət Mərkəzinin direktorudur.

## Həyatı və erkən karyerası

Aaron ABŞ-nin İllinoys ştatının Çikaqo şəhərində anadan olub. O, 1962-ci ildə ABŞ-nin xarici xidmətinə daxil olub və burada Ekvadorun Quayaquil şəhərində siyasi və iqtisadi məmur kimi xidmət edib. 1964-cü ildə o Dövlət Departamentində NATO masasına təyin edilib. Daha sonra o, Nüvə Planlaşdırma Qrupunda və Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsində çalışdığı NATO-da siyasi məmur kimi çalışıb.

Daha sonra o , Silahlara Nəzarət və Silahsızlanma Agentliyinə qoşuldu və burada Strateji Silahların Məhdudlaşdırılması Danışıqlarında (SALT) ABŞ Nümayəndəliyinin üzvü kimi xidmət etdi, bu müddət ərzində Aaron nüvə silahı qəzaları riskini azaltmaq üçün Sovet İttifaqı ilə razılaşmanın əsas müzakirəçisi idi. Daha sonra o, 1972-ci ildən 1974-cü ilə qədər Nikson administrasiyası dövründə Henri Kissincerin Milli Təhlükəsizlik Şurasının heyətində işləmək üçün işə götürüldü. Bu müddət ərzində Aaron Nüvə Strategiyasına dair NSSM 242 layihəsini hazırladı və bu sənəd Schlesinger Doktrinası kimi tanınmağa başladı.

1974-cü ildə Zbiqnev Bjezinskinin tövsiyəsi ilə Aaron senator Volter Mondeylin qanunvericilik üzrə köməkçisi oldu. Növbəti il Aaron Senatın Kəşfiyyat üzrə Seçilmiş Komitəsinin işçi qrupunun rəhbəri idi. O, komitənin tövsiyələrinin əsas memarı idi. Aaron daha sonra Mondeylin ardınca Cimmi Karterin prezidentlik kampaniyasına getdi.

## Şəxsi həyatı

David 1962-ci ildə Kloe Aaron ilə evləndi və ondan bir oğlu oldu; arvadı 2020-ci ilin əvvəlində vəfat edib. O, Amerika Diçli Fondunun, Atlantika Şurasının, Xarici Əlaqələr Şurasının, İnsan Hüquqları Beynəlxalq Cəmiyyətinin, Milli Demokratiya İnstitutunun və Beynəlxalq Siyasət üzrə Sakit Okean Şurasının üzvüdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* David L. Aaron Papers at the Seeley G. Mudd Manuscript Library, Princeton University
*
Məmər ibn Rəşid

**Əbu Urvə Məmər ibn Rəşid əl-Bəsri əs-Sənani** (; ) — Yəməndə ilk dəfə olaraq hədisləri tədvin edən (kitab halına salan) tabiin nəslinə mənsub mühəddis və fəqih.

## Bioqrafiyası
Bəsrədə doğulub. Onun çox kiçik yaşlarından Qətadədən elm öyənməyə başladığı nəql edilib. Onun digər mühüm müəllimləri isə Zöhri, Əmr ibn Dinar və Həmmam ibn Münəbbihdir. O, həmçinin Yəhya ibn Əbu Kəsir, Əməş, Əbu İshaq əs-Səbii, Zeyd ibn Əsləm, Abdullah ibn Şübrümə, Abdullah ibn Tavus kimi mühəddislərin elmindən bəhrələnmişdir. Ondan da Süfyan əs-Səvri, Yəhya ibn Əbu Kəsir, Əbu İshaq əs-Səbii, Əyyub əs-Sixtiyani, Əmr ibn Dinar (müəllimləri), Səid ibn Əbu Ərubə, Əban ibn Yəzid, İbn Cüreyc, Hişam əd-Dəstüvəi, Şöbə və Süfyan ibn Uyeynə kimi mühəddislər hədis rəvayət ediblər. O, Mədinə, Dəməşq, Hüms, Xorasan, Yəmamə, Kufə və Yəmənə elmi səfərlər etmişdir. Yəmənlilər onu öz ölkələrində saxlamaq üçün yəmənli bir qadınla evləndirməyə çalışırlar. O, hədis sahəsindən başqa fiqh, fətva, qazılıq, tarix, təfsir və qiraət sahələrində fərqlənən şəxslərdən də bəhrələnmiş, onlardan elm öyrənmişdir. Onun bəhrələndiyi şəxslər arasında Şiə və Mötəzilə məzhəbinə mənsub olan şəxslər də vardır. Məmərin ən yaxın tələbələri arasında ondan on min hədis yazdığı bildirilən Əbdürrəzzaq ibn əs-Sənani və Hişam ibn Yusif var idi. Yəmənə gedərək Məmərdən hədis rəvayət edənlər arasında Süfyan əs-Səvri, Süfyan ibn Uyeynə, Şöbə ibn Həccac, İbnül-Mübarək, Əbu İshaq əs-Səbii və Qundər də vardı. Təqva əhli, etibarlı, səmimi və həqiqəti deməkdən çəkinməyən bir şəxs olduğu qeyd edilən Məmər ibn Rəşid Yəməndə vəfat etmişdir. Vəfat tarixləri hicri 152, 153 və 154-cü il olaraq qeyd edilir.

Mənbələrdə hədis hafizi olduğunu qeyd olunan Məmər, yaşadığı dövrün ən elmli şəxsi və Zöhridən hədis rəvayət edənlərin "ən etibarlı"sı hesab edilmişdir. Mənbələrdə onun öz etibarlılığı barədə heç bir tənqid irəli sürülməmiş, yalnız bəzi müəllimlərindən hədis rəvayət etdiyi üçün dolayı yolla tənqid olunmuşdur.

## Əsərləri
* ***əl-Cami***. Dövrümüzə qədər gəlib çatan hədis kitablarının ən qədimi olub, 1614 hədisdən ibarətdir. Əsər sahəsinin ilki olduğu üçün "Kütübi-Sittə"yə mənbəlik etmişdir. Əsər, Əbdürrəzzaq əs-Sənaninin "əl-Müsənnəf" əsərinin sonunda nəşr edilmişdir.
* ***Kitabül-Məğazi***. Əsərin taleyi naməlumdur. Əbdürrəzzaq əs-Sənani müəllimi Məmərdən hədis nəql edərkən bu əsərdən bəhs etmişdir. İbn ən-Nədim də Əbdürrəzzaqın siyər və məğazi müəlliflərindən Məmər vasitəsilə hədis rəvayət etdiyini qeyd edir.

## İstinadlar
Şaxəndan (Nəsiminin qardaşı)

**Şaxəndan** — İmadəddin Nəsiminin qardaşı, şair.

## Həyatı

### Nəsimi ilə münasibətləri
Salman Mümtaz 1923-cü ilə aid məqaləsində Q. Lətifinin Nəsiminin Şaxəndan adında bir qardaşı olduğunu dediyini qeyd etmişdir. Şaxəndanın ləqəbi "Julidəmu" (dağınıq saçlı) idi. O, qardaşı Nəsimi kimi şair idi. Nəsiminin hürufiliyə keçdiyini öyrənən Şaxəndan qardaşına bu sirri heç kəsə açmamasını məsləhət görmüşdür:

*Gəl bu sirri kimsəyə faş eyləmə*
*Xanü xası aməyə aş eyləmə.*

Bu təlaşla yazılmış məktubda Şaxəndan qardaşına məsləhət görür ki, onu anlayacaq insanlara sirrini açsın. Nəsimi isə cavab olaraq təriqət ideyalı məsnəvi yazır:

*Dəryayi-mühit cuşə gəldi*
*Kövn ilə məkan xuruşə gəldi.*

### Dəfni

O, 1426-cı ildə Şamaxıda vəfat etmiş və öz adı ilə adlandırılan qəbiristanlıqda basdırılmışdır. Salman Mümtaz onun Şamaxıda basdırılmasını sübut gətirərək, Nəsiminin şamaxılı olması fikrini irəli sürmüşdür. Ancaq Nəsimi və Şaxəndan başqa yerdə doğulmuş, daha sonra Şaxəndan Şamaxıya köçmüş ola bilər. Ona görə də Şaxəndanın Şirvanda basdırılması Nəsiminin doğum yerini təyin etmək üçün yetərli sübut deyildir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Y. M. Babayev. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (XIII–XVIII əsrlər). Dərslik. Təkrar nəşr. Bakı, "Elm və təhsil", 2018, 760 səh.
Penni Cordan

**Penelopa Cons Halsl** (*Penelope Jones Halsall*, 24 noyabr 1946 – 31 dekabr 2011) — İngilis yazıçısı, 200-dən çox romantik romanın müəllifi. O, regensiya dövrü romantikalarını Karolin Kurtni adı ilə yazmağa başlamış, müasir romantikalarını *Penni Cordan* (Penny Jordan), tarixi romantikalarını isə *Enni Qrovz* (Annie Groves) adı ilə yazmışdır. Eyni zamanda, Melinda Rayt və Lidia Hitçkok kimi təxəllüslərlə də əsərlər yazmışdır. Onun kitabları dünya miqyasında 70 milyon nüsxə satılmış və çox sayda dilə tərcümə edilmişdir.

## Yazıçılıq karyerası

Penni Cordanın yazıçılıq karyerası 30 yaşında başlamağa başladı, o dövrdə yazmağa ciddi şəkildə başlamışdır. Həyat yoldaşı onun bu sahəyə olan marağını dəstəkləyirdi. O, həyat yoldaşının borc alaraq ona bir elektrik yazı maşını alması ilə yazmağa başladı. Bir müddət sonra, o, "Romantic Novelists Association" tərəfindən təşkil edilən bir müsabiqəyə qatıldı. Müsabiqədə qalib gələ bilməsə də, yeni tip Corcet Heyer yazıçısı axtaran bir agent onunla əlaqə qurmuşdur.

İlk romanını 1979-cu ildə Karolin Kurtni təxəllüsü ilə "Duchess in Disguise" adıyla nəşr etdirdi. Eyni ildə 4 başqa kitab da yayımlandı. 1986-cı ilə qədər bu təxəllüs altında 25 regensiya dövrü romanı yazdı. 1981-1983-cü illər arasında Melinda Wright adı ilə 3 hava hostessi romantikası və Lidia Hitçkok adı ilə 2 thriller romanı yazdı. 1981-ci ildə Mills & Boon, "Falcon's Prey" adlı ilk romanını qəbul etdi və o zamandan etibarən Penni Cordan 167 Mills & Boon (və ya Harlequin) romanı yazaraq 70 milyon nüsxə satışına imza atmışdır.

2003-cü ildən başlayaraq, o, tarixi romanlar yazmağa davam etdi, bu dəfə Enni Qrovz təxəllüsü altında. Həyatını və insanları maraqlandıran mövzularla, eləcə də öz ailə tarixindən ilham aldı. "Ellie Pride" əsərində öz nənəsi Elsi Consun ona danışdığı bir hekayəni işləmişdir. "Across the Mersey" (2008) əsəri ilə Liverpulda yaşayan iki ailənin II Dünya Müharibəsinin çətinlikləri ilə üzləşməsini mövzu olaraq almışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Penny Jordan official homesite and  Annie Groves official homesite
* Nantwich Writers official website
* Penny Jordan in Harlequin Enterprises Ltd
* Annie Groves in Harper Collins UK
* Penny Jordan in Fantastic Fiction and Annie Groves in Fantastic Fiction
Zakir Nuriyev

**Zakir Əlibala oğlu Nuriyev** () — azərbaycanlı, bankir, Rabitəbank ASC-nin Müşahidə Şurasının sədri, Azərbaycan Banklar Assosiasiyasının prezidenti, DGK yanında İctimai Şuranın sədri.

## Həyatı
Zakir Nuriyev 2 oktyabr 1960-cı ildə Kürdəmir rayonunda anadan olmuşdur. 1981-ci ildə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin "Mühasibat uçotu" fakültəsini bitirmişdir.

## Əmək fəaliyyəti
Zakir Nuriyev əmək fəaliyyətinə 1981-ci ildə Azərbaycan Respublikası Rabitə Nazirliyinin "Nəzarət-Təftiş" İdarəsində aparıcı mühasib kimi başlamışdır. 1983–1989-cu illərdə həmin idarədə mühasib-revizor, baş təftişçi və baş mühasibin müavini vəzifələrində çalışmışdır. 1989-cu ildən etibarən Rabitə Nazirliyinin "Rayon Rabitəsi" İstehsalat Birliyində "Nəzarət və Mühasibat Uçotu" şöbəsinin rəisi vəzifəsinə təyin edilmişdir. 1993-cü ildə "Rabitəbank" ASC-nin İdarə Heyətinin sədri təyin olunmuş və 1998-ci ilədək bu vəzifəni icra etmişdir. 1998-ci ildən etibarən Bankın Müşahidə Şurasının sədri kimi fəaliyyətini davam etdirir.

## İctimai fəaliyyəti
1996-cı ildə Azərbaycan Banklar Assosiasiyasının prezidenti seçilmiş və 2006-cı ilə qədər bu vəzifəni icra etmişdir. 2006–2015-ci illərdə Assosiasiyanın Rəyasət Heyətinin üzvü olmuş, 2015-ci ildən etibarən yenidən qurumun prezidenti seçilmişdir.

2026-cı il 10 mart tarixində DGK yanında İctimai Şuranın sədri seçilib.

## Həmçinin bax
* Rabitəbank
* Azərbaycan Banklar Assosiasiyası

## İstinadlar