open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
DLT

**DLT** — Psixokimyəvi zəhərli maddə. Dimetilamid lizergin turşusu rəngsiz, dadsız və iysiz kristal maddədir. Suda yaxşı həll olur.

## Toksiki xassələri
DLT kiçik dozalarda həzm sisteminə, aerozolları ilə nəfəs aldıqda, dəri və yara vasitəsilə qana keçdikdə insan psixikasına təsir göstərir.

DLT ilə zəhərlənməni 3 fazaya ayırırlar: başlanğıc, psixoz, sonuncu.

Başlanğıc faza hər şeydən əvvəl subyektiv hissiyyatlarla başlayır. İnsan orqanizminə DLT daxil olduqdan 15–20 dəq. sonra yorğunluq, həyəcan, baş gicəllənməsi, baş ağrısı, ürək nahiyəsində xoşagəlməz ağrılar, əllərin soyuması və titrəməsi əlamətləri baş verir. Eyni vaxtda dərinin qızarması, yaxud solğunlaşması, istilik yaxud soyuqluq hissləri, tərləmə, güclü selik axması və ürəkbulanma əlamətləri müşahidə olunur. Göz bəbəkləri genişlənir, nəbz sürətlənir, tənəffüs isə zəifləyir. Başlanğıc faza dozanın miqdarından və DLT-nin orqanizmə daxil olma yollarından asılı olaraq 40 dəqiqədən 1,5 saata qədər davam edə bilər.

Psixoz faza zəhərlənmiş insanın emosional əfvalının dəyişməsinə və özünü aparmasına təsir edir. Bəzi insanlarda əfvalın pis olması, vahimə hissi, iradənin zəifləməsi, depressiya, digərlərində isə yüksək hal-əhval, səbəbsiz gülüş, yersiz danışıqlar və aqressiv hərəkətlər meydana çıxır. Bu hisslər 5–8 saat davam edir.

Sonuncu fazada somatik və vegetativ pozğunluqlar yox olur. Bu faza 16–18 saat, hərdən 1,5–2 sutkayadək davam edir.
Psixoloji təsir edən minimal doza 0,0005 mq/kq.

## İlk yardım
Hazırda psixokimyəvi zəhərləyici maddələrin orqanizmdə əmələ gətirdiyi biokimyəvi dəyişikliklər lazımi qədər öyrənilməmişdir. Əgər psixokimyəvi zəhərləyici maddələr mədəyə düşərsə, onu yaxşı yuduqdan sonra 10–15 qram aktivləşdirilmiş kömür verilir.

## İstinadlar
Bi-Zet

**Bi-Zet** — iysiz, dadsız, ağ kristallik maddə. Psixokimyəvi zəhərli maddə.

## Toksiki xassələri
Bi-zet insan orqanizminə nəfəsalma, həzm sistemi və ya dəri vasitəsi ilə düşə bilər. Ölümcül zəhərlənmə halları BZ üçün xarakterik deyil. Ancaq yaşlı insanlarda, uşaqlarda və tənəffüs yolları xəstəlikləri olan insanlarda ölüm halları ola bilər.

Zəhərlənmələr zamanı göz bəbəklərinin böyüməsi, ürək döyünməsinin sürətlənməsi, baş gicəllənməsi, əzələ zəifliyi əlamətləri meydana gəlir. 30-60 dəq. sonra diqqət və yaddaşın zəifləməsi baş verir, ətraf qıcıqlandırıcılara qarşı reaksiya azalır. Zəhərlənmiş şəxs səmtləşməni itirir, psixoloji oyanma əlamətləri əmələ gəlir, neqativizm inkişaf edir və zəhərlənmiş şəxs ona təklif edilənlərin əksini edir. Zəhərlənmənin ayrı-ayrı əlamətləri 5 sutkayadək saxlanılır.

## İlk yardım
Zəhərlənənlərə tibbi yardım ancaq tibb müəssisələrində göstərilə bilər, çünki müalicə üçün zəhərlənmənin dəqiq diaqnozu qoyulmalıdır ki, zəruri olan dərman preparatlarından istifadə edilsin.
Ob körfəzi

**Ob körfəzi** və ya **Ob estuarisi** — Kara dənizinin ən böyük körfəzi, Ob çayının Estuarisi olaraq Qdansk yarımadası ilə Yamal yarımadası arasında yerləşir. Estuaridən şərqdə Taz estuarisi yerləşir. Tazov estuarisi Taz çayının mənsəbini təşkil edir.

Körfəzin uzunluğu 800 km, eni 30 – 80 km, dərinliyi isə 25 m təşkil edir. İyulda buzdan azad olunduğu halda, oktyabrda isə buz bağlayır.

Əsas yaşayış məntəqəsi Novıy Port, Yamburq, Kamennıy burnu.

Estuarinin dibi lillidir. Sahil xətti isə qumsallıqdır. Sahillərində meşələrə rast gəlinmir. Qərb hissələri isə nisbətən hündürdür. Bataqlıqlaşmış ərazilər çoxdur. Estuaridə adalara ancaq çayların mənsəb hissələrində rast gəlinir. Buxta və körfəzləri azdır. Ən iri buxtası Naxodkadır.

Estuariyə Ob çayından başqa bir neçə çay tökülür. Cənub-şərqdən Nadım və Nıda çayları estuariyə axır. Yamal yarımadasından axan çaylar isə qısa olması ilə seçilirlər. Düzən ərazidən axdığından kiçik çay gəmiləri bu çaylarda sərbəst hərəkət edə bilirlər. Burada yerləşən çaylara misal kimi Oya, İvoçka, Zelonaya, Seyaxa və Yadanı göstərmək olar.

Estuari balıqları ilə zəngindir. Burada həm dəniz, həm də çay balıqlarına rast gəlinir: Nərə, Çökə, Lota lota, Siyənək, Muksun.

## Araşdırılma tarixi
Rusların Ob estuarisi ilə tanış olmaları 1600-cü ilə təsadüf edir. 1601-ci ildə Berrzovadan Taz çayının mənsəbinə Savluka Puşkin və knyaz Masalski gəlmişlər. Arxangelsk, Mezen və Pustozerks sakinləri dəfələrlə Onestuarisini üzərək öz istədiyi məntəqələrə gedirdilər.

1734-cü ildə leytenant Dmitriy Leonteviç Ovsin şimal ekspedisiyası zamanı Ob estuarisinin sahillərindən Yenisey çayının mənsəbinə qədər olan ərazilərdə araşdırmalar aparmışdır. 1738-ci ilin 8 avqust tarixində şturman Koşelevlə birlikdə bütün estuarininin sahillərini üzərək Kara dənizinə çıxır. Elə həmin ildə Şimal dənizlərində araşdırma aparan Malıqin Kara dənizinin körfəzlərini tətqiq edərkən Ob estuarisində olmuşdur. Leytenant Aleksey İvsnoviç Skrutov buzlar ilə mübarizə apararaq şimala üzmüş və Kara dənizinə çıxmışdır. 1828-ci ildə estuarinin qərb sahilinin sonuna kimi ştab-leytenant İvanov və İlya Avtonomoviç Berejnoy tərəfindən piyada şəkildə getmişlər. 1863-cü ildə M. K. Sidorov Ob estuarisi ilə Taz çayına üzmüşdür. 1877-ci ildə Avropadan gələn Luiza şxunu Ob estuarisinə daxil olaraq Tobolska yan almışdı.

1895 və 1896-cı ildə polkovnik-leytenant Vilkinskinin rəhbərliyi ilə "Leytenant Ovsin" və "Leytenant Skuratov", gəmilərində Ob estuarisini tətqiq etmişlər. Buradan məlum olmuşdur ki, estuari gəmiçilik üçün tam yararlıdır. Bircə Ob çayının mənsəbində dərinlik azdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Islands at the mouth of the Ob 
* Protected wetlands
* A very thorough paper about this region
Xlorpikrin

**Xlorpikrin** (*PS*), kimyəvi adı **trixloronitrometan** (CCl₃NO₂), rəngsiz, yağlı maye halında olan, kəskin və xoşagəlməz iyə malik bir kimyəvi birləşmədir. Birinci Dünya müharibəsi zamanı kimyəvi silah kimi istifadə edilmiş və hal-hazırda əsasən pestisid kimi tətbiq olunur.

Suda az həll olur, üzvi həlledicilərdə yaxşı həll olur.

## Tarixi
Xlorpikrin ilk dəfə 1848-ci ildə Şotlandiyalı kimyaçı Con Stenhouz tərəfindən sintez edilmişdir. Birinci Dünya müharibəsi zamanı almanlar tərəfindən kimyəvi silah kimi istifadə edilmiş və "qıcıqlandırıcı" qazlar sinfinə daxil edilmişdir. Müharibədən sonra xlorpikrinin pestisid kimi istifadəsi geniş yayılmışdır.

## Sintezi
Xlorpikrin nitromeanın xlorlanması ilə sintez edilir. Bu prosesdə nitromean xlor qazı ilə reaksiyaya daxil olur və xlorpikrin əmələ gəlir. Reaksiya ekzotermikdir və nəzarət altında aparılmalıdır.

## Tətbiq Sahələri

* Pestisid: Xlorpikrin torpağın dezinfeksiya edilməsi, taxıl anbarlarının fümigasiyası və bitki köklərində yaşayan nematodlara qarşı mübarizədə istifadə olunur.

* Kimyəvi Silah: Birinci Dünya müharibəsi zamanı xlorpikrin zəhərli qaz kimi tətbiq olunmuşdur. Hal-hazırda kimyəvi silah kimi istifadəsi qadağandır.

* Kimya Sənayesi: Xlorpikrin üzvi sintezdə aralıq məhsul kimi və digər kimyəvi maddələrin istehsalında istifadə olunur.

## Toksiklik və Təhlükəlilik
Xlorpikrin insan sağlamlığı üçün təhlükəli bir maddədir. Tənəffüs yollarını, gözləri və dərini qıcıqlandırır. Yüksək konsentrasiyalarda ağciyərlərə zərər verə bilər, öskürək, nəfəs darlığı və ağciyər ödemi kimi simptomlara səbəb ola bilər. Gözlə təmasda olduqda görmə pozğunluğuna və hətta korluğa gətirib çıxara bilər. Dəri ilə təmasda isə yanıq və yaralara səbəb olur.

## Təhlükəsizlik Tədbirləri
Xlorpikrin ilə işləyərkən aşağıdakı təhlükəsizlik tədbirlərinə riayət etmək vacibdir:

* Qoruyucu geyim: Xlorpikrin ilə işləyərkən qoruyucu eynək, maska, əlcək və xüsusi geyim istifadə edilməlidir.
* Havalandırma: İş sahəsi yaxşı havalandırılmalıdır.
* Saxlama: Xlorpikrin sərin, quru və yaxşı havalandırılan yerlərdə, uşaqların əli çatmayan yerdə saxlanılmalıdır.
* Daşınma: Xlorpikrin daşınarkən xüsusi qablar və nəqliyyat vasitələri istifadə edilməlidir.
* Təcili yardım: Xlorpikrin ilə təmasda olduqda dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.

## Ətraf Mühitə Təsiri
Xlorpikrin torpağa və suya düşdükdə ətraf mühitə mənfi təsir göstərə bilər. Torpaqda mikroorqanizmlərin fəaliyyətini pozur, bitki və heyvanlara zərər verir. Suda isə balıq və digər su canlılarının ölümünə səbəb ola bilər.

## Beynəlxalq Müqavilələr
Xlorpikrinin kimyəvi silah kimi istifadəsi 1993-cü ildə qəbul edilmiş Kimyəvi Silahlar Konvensiyası ilə qadağan edilmişdir. Pestisid kimi istifadəsi isə bir çox ölkələrdə ciddi nəzarət altındadır.

## İstinadlar
Xlorasetonfenon

**Xlorasetonfenon** — Gözyaşardıcı zəhərli maddə.

Xlorasetofenon – sarı kristal halında olan bənövşə iyinə malik çox güclü zəhərli maddədir. İlk dəfə 1871-ci ildə alınmışdır. Ərimə temperaturu 50–800 °C, qaynama temperaturu 2450 C-dir. Xüsusi çəkisi 1,32 q/sm3-dir. Suda demək olar ki, həll olmur, üzvi həlledicilərdə yaxşı həll olur. Qələvilərin suda məhlulları xlorasetofenonu hidrolizləşdirir.

## Toksiki xassələri
Bu maddənin xırda tozcuqları gözün selikli və buynuz qişalarına düşərsə, nəm qişada olan sinir uclarını ara kəsilmədən qıcıqlandırır və bunun nəticəsində yaşaxma baş verir. Zəhərlənmə əlamətləri adətən dərhal başlanır və 10–15 dəq. sonra maksimum həddə çatır. Gözyaşı ilə birlikdə ağrı, sancı, gicişmə hissi və tez-tez göz qırpması baş verir. Zəif qatılıqlarda zəhərlənmələr bu əlamətlərlə qurtarır. Yüksək dozalarda isə göz qapaqlarının şişməsi, göz almasının qızarması, şişkinliyi, kəskin işıqdan qorxma, görmə qabiliyyətinin zəiflənməsi müşahidə olunur. Yüksək qatılıqda xlorasetofenon ürək fəaliyyətinin pozulmasına, ağ ciyərlərin iltihabına və dərinin zədələnməsinə səbəb ola bilər.

Təsiredici dozası 0,0003 mq/l-dir. 0,05 mq/l qatılıqda xlorasetofenon ilə zəhərləndikdə ağ ciyərlərdə şiş əmələ gəlir. 0,1 mq/l qatılıqda isə dəriyə təsir göstərir. 0,85 mq/l qatılıqda insan əleyhqazsız olarsa, 10 dəqiqə ərzində ölə bilər.

**Mühafizə** – Fərdi mühafizə vasitələri ilə.

**Deqazasiya:** xlorasetofenonla zəhərlənmiş yerləri və əşyaları Natrium sulfidin 10%-li suda məhlulu ilə qələvi əlavə etməklə neytrallaşdırırlar.

## İlk yardım
Ən əvvəl zədələnmiş şəxsə əleyhqaz geydirib təmiz havaya çıxarmaq lazımdır. Sonra gözlər adı su ilə təmiz yuyulur, yaxşı olar ki, birinci sutkada gözlər 2% çay sodası ilə yuyulsun. Şiddətli yaşaxmada gözə 1–2 damcı 1,0% atropin tökülməlidir. Bərk ağrılarda isə 1,0% diamin kodein və ya 2% novokaindən istifadə edilir. Göz gicişərkən ona əl vurmaq olmaz çünki gicişən yerə əl vurduqda qıcıqlanma kəskinləşir həmçinin gözə infeksiya da keçə bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Fərrux Zakirov

**Fərrux Kərim oğlu Zakirov** (; ) — özbək və sovet estrada müğənnisi, bəstəkarı və aktyoru. Yalla qrupunun qurucusu. Özbəkistanın Dövlət mükafatı laureatı. 2002-ci ilin may ayından 2004-cü ilin iyul ayına qədər Özbəkistanın mədəniyyət naziri. Azərbaycan (2024) Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan, Tacikistan, İnquşetiya və Qaraqalpaqıstan respublikalarının xalq artisti..

## Həyatı
Fərrux Zakirov, 1946-cı ilin 16 aprelində Daşkənddə musiqiçi ailəsində dünyaya gəlmişdir. Onun atası Özbəkistan SSR xalq artisti (1939), Əlişir Nəvai adına Özbəkistan Dövlət Opera və Balet Teatrının solisti və bariton səsə malik olan opera müğənnisi Kərim Zakirov olmuşdur. Anası Şahistə Səidova isə xalq mahnılarının mahir ifaçısı və Mukimi adına Musiqili Komediya və Dram Teatrının solisti olmuşdur. Onlar, Çaykovski adına Moskva Dövlət Konservatoriyasında tanış olublar. Evlənən cütlüyün 5 oğlu və 1 qızı dünyaya gəlir: Batır, Luiza, Naufal, Cəmşid, Fərrux və Rövşən. Uşaqlar, Özbəkistanda sayılıb-seçilən incəsənət xadimlərinin əhatəsində böyüyürlər. Belə bir mühitdə böyüyən uşaqların mədəniyyət və incəsənətə maraqları artır. Beləliklə, Daşkənddə musiqi sahəsində parlayan Zakirovlar nəsli yetişir.

## Ailəsi
* Ata — Kərim Zakirov (1912–1977), opera müğənnisi (bariton), Özbəkistanın xalq artisti.
* Qardaş — Batır Zakirov (1936–1985), özbək və sovet müğənnisi, yazıçı, şair, rəssam və aktyor. Respublikada estrada musiqisinin banisi. Özbəkistanın xalq artisti.
* Qardaş — Cəmşid Zakirov (1949–2012), özbək və sovet teatr və kino aktyoru, teleaparıcı, Özbəkistanın əməkdar artisti.
* Bacı — Luiza Zakirova, müğənni.
* Bacısı qızı — Nərgiz Zakirova, Luiza Zakirovanın qızı, müğənni.

## Təltifləri

* 22 iyul 2024-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında mədəni əlaqələrin inkişafında xidmətlərinə görə "Xalq artisti" fəxri adı ilə təltif edilib.

## Filmoqrafiya

## Maraqlı faktlar
Fərrux Zakirov, 1991-ci ilin yayında SSRİ xalq artisti fəxri adı ilə təltif olunmağa təqdim edilir, lakin həmin ildə baş verən avqust hadisələri bu prosesin gerçəkləşməsinə imkan vermir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Фарух Закиров: "Ялла" — это состояние души" (интервью)
* Волшебная лампа ЯЛЛАдина (интервью) 
* Интервью газете "Труд", № 179 от 05.10.2002
Bəndovan burnu

**Bəndovan burnu** — Şirvan düzünün Xəzər dənizi içərisinə çıxdığı yerdir. Burnun ərazisində Bəndovan vulkanı yerləşir. Burnun yaranmasın səbəbi vulkanın gilli suxurları səthə buraxması nəticəsində quru səthin genişlənməsinə səbəb olmuşdur. Ən hündür nöqtəsi 47,2 metr təşkil edir. Burun hazırda Bəndovan dövlət təbiət yasaqlığı ərazisində yerləşir. Bəndovan burnundan bir qədər şimalda Yuxarı Şirvan kanalı dənizə tökülür. Dənizdən aşkar şəkildə müşahidə edilir. Ərazi inzibati cəhətdən Qaradağ rayonu ərazisinə daxildir.

## Bəndovan şəhəri
1970-ci illərdə dəniz suyunun enməsi ilə bəndovan burnu ərazisində yaşayış məntəqələrinin qalıqları aşkarlanmşdır. 
Sahildə və su altında aparılmış arxeoloji tədqiqatlar zamanı tikililər, dulus kürələri, orijinal şirli və şirsiz qablar, şüşə bəzək şeyləri, əmək alətləri, sikkələr və s. tapılmışdır. 

Arxeoloji nateriallar Bəndovanın IX-XIII əsrlərə aid olduğunu göstərir. Tapılmış mis və gümüş sikkələr Şirvanşahlar dövrünə aiddir. Şəhər haqqında Abbasqulu ağa Bakıxanov məlumat vermişdir.

## Mənbə
*Azərbaycan, Bəndovan burnu.
## İstinadlar
Sonkor-türk dili

**Sonkor dili və ya türkcəsi** — danışıq dili səviyyəsində ana dili kimi işlənilir, cəmi 35 min adam tərəfindən İranın Sonkor şəhərində və Fərhadxan yaşayış yerində danışılır. Sözügedən dil də ədəbi dil səviyyəsinə malik olmadığından ümumtürk dilinin və ya oğuzcanın bir
dialekti kimi qiymətləndirilə bilər.

## Xarici keçidlər
Aşıq Kərəm İncəli

**Kərəm Süleyman oğlu Nəsibov** () — Azərbaycan aşığı, Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin üzvü, Qazax Aşıqlar Birliyinin sədri.

## Həyatı
Aşıq Kərəm İncəli 1945-ci il martın 11-də Qazax rayonunun Aslanbəyli kəndində anadan olmuşdur. Ustadı Aşıq Kamandar olmuşdur. Aşıq sənətinə 1960-cı illərdən başlamışdır.

Məclislərdə, respublikanın mədəniyyət tədbirlərində, festival və müsabiqələrdə iştirak edərək diplomlara layiq görülüb. Aşıqların IV qurultayında iştirak etmişdir. Qazax rayonu mədəniyyət evində aşıqlar birliyinin sədri seçilmişdir. İlk saz məktəbinin Qazax rayonu üzrə yaradıcısı, elinin sevimli saz-söz ustadı olmusdur.

Aşıq İlham Aslanbəyli, Saməddin Vəliyev, Mahal Pənahov, Alı Cəfərov, İmralı Məmmədov, Akif Manafov və bir çox aşıqlara ustadlıq etmişdir.

Aşıq Kərəm İncəli 1995-ci il martın 11-də vəfat etmişdir. Aslanbəyli kəndində dəfn olunmuşdur.
Raisa Atambayeva

**Raisa Atambayeva** (; d. RSFSR, SSRİ) — Qırğızıstan Respublikasının birinci xanımı. Tibb elmləri namizədi.

## Həyatı
Raisa Minəhmədova Rusiya Federasiyasının Ural bölgəsi ərazisində dünyaya gəlmişdir. Milliyyətcə tatar olan Raisanın valideynləri sonradan Qırğızıstana köçərək orada məskunlaşıblar.

Raisa xanım Oş şəhərində yerləşən Lomonosov adına orta məktəbi bitirmişdir. Orta təhsili başa vurduqdan sonra o, Qırğızıstan Dövlət Tibb Universitetinə daxil olmuş və oranı bitirmişdir. Tibb elmləri namizədidir.

Ali həkimlik dərəcəsinə malik olmasına baxmayaraq, heç bir yerdə işləmir və evdar xanımdır.

## Ailəsi

Raisa Minəhmədova 1988-ci ildə Qırğızıstan Respublikasının gələcək prezidenti Almazbek Atambayevla ailə həyatı qurmuşdur. O, Almazbek Atambayevun ikinci həyat yoldaşıdır. Bu nikahdan onların 2 övladı dünyaya gəlmişdir: oğulları Kadırbəy 1993-cü il təvəllüdlü, qızları Aliyə isə 1997-ci il təvəllüdlüdür. Kadırbəy 2011-ci ildə Qırğızıstanda orta məktəbi qızıl medalla bitirmiş və ali təhsilini Türkiyədə davam etdirmişdir. Ailədə uşaqların əsas zəhmətini birinci xanımın çəkdiyini qeyd edən Prezident oğlu barədə danışarkən belə demişdir:

*"Mən bir də onda bildim ki, Kadırbəy artıq orta məktəbi bitirir".*

## İctimai fəaliyyəti
Birinci ledi çox nadir hallarda publika qarşısına çıxır. İlk dəfə o, ictimaiyyət qarşısına prezidentin andiçmə mərasimi günü çıxıb. İkinci dəfə isə qırğızlar xanım Atambayevanı Türkiyə Prezidentinin Qırğızıstana səfəri zamanı onlara yoldaşlıq edəndə görüblər. Yalnız bu zaman fotojurnalistlər Qırğız Respublikasının birinci ledisinin şəklini çəkə biliblər. Buna qədər isə o, heç vaxt qəzetlərə, televiziyalara müsahibə verməmişdir. Hətta həyat yoldaşı olan Prezident Almazbek Atambayevin andiçmə mərasimi zamanı verilən ziyafətdəki çıxışında Raisa Atambəyova qonaqları salamlayıb onlara minnətdarlığını bildirdikdən sonra demişdir ki, bu, onun publika arasında sonuncu iştirakı və çıxışı olacaq. Sitat:

*"Mənim üçün həyatda qızım Aliyənin saçlarını hörməkdən, onun dərslərinə kömək etməkdən, sevimli ərimə dadlı nahar hazırlamaqdan daha zövqlü bir iş yoxdur ".*

## Həmçinin bax
*Almazbek Atambayev

## İstinadlar
Bandi-Amir Milli Parkı

**Bandi-Amir Milli Parkı** () — Əfqanıstanın ilk və yeganə milli parkı. Milli parkda mineral çöküntü olan travertindən əmələ gəlmiş təbii bəndlər ilə ayrılan 6 göl yerləşir. Göllər Əfqanıstanın mərkəzində, 3000 metr yüksəkliyində, Hindikuş dağlarında, Bamiyan Budda heykəllərinin qərbində yerləşir.

Göllər karbon dioksid sızması nəticəsində yaranmışdır. Bandi-Amir dünyada travertin mineralı sayəsində yaranmış nadir göl sistemlərindən biridir. Milli parkda yerləşən kanyon Əfqanıstanın Böyük kanyonu hesab olunur və buranı hər il minlərlə turist ziyarət edir.

## Tarix

*"Bandi-Amir"* sözü hərfi tərcümədə *"Əmirin bəndi"* deməkdir və bu adın müsəlmanların 4-cü xəlifəsi Əli ilə əlaqədar olduğu hesab olunur. Ərazidə etnik həzaralar üstünlük təşkil etmişlər. Həzaralar Əfqanıstan əhalisinin 8–15 %-ni təşkil edirlər və demək olar ki, hamısı şiədir.

Bandi-Amir 1960-cı illərdə milli parka çevriləcəkdi, amma müharibələrə və siyasi böhranlara görə bu baş tutmamışdır. 1975-ci ildə Hind filmi *"Darmatma"*nın bəzi hissələri Hema Malini və Feroz Xanın iştirakı ilə burada çəkilmişdir.

2004-cü ildə Bandi-Amir YUNESKO-nun Dünya irsi siyahısına daxil edilmək üçün namizəd göstərilmişdir. 2009-cu ildə rəsmi şəkildə Bandi-Amir Əfqanıstanın milli parkı elan olunmuşdur. 2013-cü ilə qədər milli parkı hər il 6.000 yerli turist ziyarət etmişdir. Milli park kiçik saydakı meşəbəyiləri tərəfindən qorunur.

## Coğrafiya
Bandi-Amir Milli Parkı Yakavlanq şəhərinin yaxınlığında yerləşən qədim Bamyan şəhərinin 75 km qərbində yerləşir. Bamiyan dərəsi ilə birlikdə bura Əfqanıstan turizminin ürəyi hesab olunur. Buranı hər il minlərlə turist ziyarət edir. Milli parkda yerləşən əsas 6 göl aşağıdakılardır:

* *Bandi-Qolaman* (Qullar gölü)
* *Bandi-Qambar* (Qəmbər gölü)
* *Bandi-Haybat* (Möhtəşəm göl)
* *Bandi-Panir* (Pendir gölü)
* *Bandi-Pudina* (Nanə gölü)
* *Bandi-Zülfiqar* (Zülfiqar gölü)

Bandi Haybat aralarında ən dərin və ən böyük göldür. Dərinliyi 150 metr olub Yeni Zelandiyanın dalğıc komandası tərəfindən ölçülmüşdür. Travertin bəndlər gölləri bir-birindən ayırır. Bamyan şəhərinin bir neçə kilometr uzaqlığında Bandi-Azdahar (Əjdaha gölü) gölü yerləşir.

## İstinadlar

## Biblioqrafiya
* Nansi Dapri (1977): *An Historical Guide to Afghanistan*. 1st Edition: 1970. 2nd Edition. Revised and Enlarged. Afghan Tourist Organization.
Portu-Aleqri

**Portu-Aleqri** — Braziliyada yerləşən şəhər. Riu-Qrandi-du-Sul ştatına daxildir.

## İstinadlar
Şah Dili

**Şah Dili** — dil olaraq Abşeron yarımadasının uzaq cənub şərq qutaracağında yerləşir. Azərbaycan ərazisində yerləşən sahəsinə görə ən böyük dilidir. Üstəlik Şah Dili Azərbaycanın materikdə yerləşən ən ucqar şərq nöqtəsidir. İnzibati cəhətdən Bakı şəhəri Zirə qəsəbəsi ərazisinə daxildir.

## Coğrafiyası
Dil cənuba doğru dənizin içərisinə uzanmışdır. Ensiz və uzun formaya malikdir. Ərasizi əsasən qumsaldır. Dəniz səviyəsindən elə də hündür deyildir. Bu səbəbdən şor qrunt suları səthə yaxındır. Şor gölməçələr və bataqlaşmış ərazilər geniş yer tutur. Dənizdən əsən küləyin təsirinə məruz qalır.

## Abşeron Milli parkı
Dil ərazisi bütünlüklə Abşeron Milli Parkı ərazisinə daxildir.
Abşeron Milli Parkının yaradılmasında başlıca məqsəd ətraf mühitin mühafizəsi, ondan səmərəli istifadə edilməsi, nəsli kəsilməkdə olan nadir flora və fauna növlərinin qorunması olmuşdur. Burada Xəzər suitisi, ceyran, kəkilli dalğıc, Xəzər qağayısı, yaşılbaş ördək və s. kimi canlılar qorunub saxlanılır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Bakı arxipelaqı
Fuad Məsum

**Fuad Məsum** (tam adı: *Məhəmməd Fuad Məsum Həvrami*; kürdcə:فوئاد مەعسووم ; ; ) — Kürd əsilli İraq dövlət xadimi. İraq Respublikasının 7-ci Prezidenti. Milliyyətcə kürddür.

## Gəncliyi və təhsili
Məhəmməd Fuad Məsum Həvrami 1 yanvar 1938-ci ildə İraqın Süleymaniyə əyalətinin Koya şəhərində anadan olmuşdur. Ailəsi kürd olan Fuad Məsum Kürdüstanın din məktəblərində təhsil alıb. Bağdad Universitetində hüquq və şəriət dərsləri alan Fuad, 1958-ci ildə Əl-Əzhər Universitetində magistr təhsilini davam etdirmək üçün Misirin paytaxtı Qahirə şəhərinə getdi. 1968-ci ildə Bəsrə Universitetində professor kimi işləməyə başladı. 1975-ci ildə Əl-Əzhər Universitetində islam fəlsəfəsi doktoru adını aldı.

## Siyasi fəaliyyəti
1962-ci ildə İraq Kommunist Partiyasına daxil oldu. Bu partiyada 1964-cü ilə qədər davam etdi. Orada Kommunist Partiyasının sədri Xalid Bəkdaşı qarşılamaq üçün Suriyaya getdi. Fuad Məsum Xalid Bəkdaşın kürdlərə qarşı münasibətini görüb Kürdüstan Demokratik Partiyasına qoşulmaq üçün komunist partiyasından ayrıldı.

1968-ci ildə Kürdistan Demokratik Partiyasının Bəsrə təşkilatının sədri oldu. 1975-ci ildə Qahirədə Kürd inqilabının üzvlərindən biri idi. 1976-cı ildə Kürdistan Yurdsevərlər Birliyinin təsisçilərindən idi. 1992-ci ildə İraq Kürd Muxtariyyətinin ilk baş naziri oldu. 2003-cü ildə İraqın işğalından sonra Kürdistanı təmsil edən heyət üzvlərindən biri olaraq Bağdada gəldi və Konstitusiya komitəsinin üzvü oldu. 2004-cü ildə İraq Nümayəndələr Konseyinin sədri oldu. 11 iyul 2014-cü ildə İraq Nümayəndələr Konseyində səs çoxluğu ilə ölkə prezidenti seçildi.

## Şəxsi həyatı

Fuad Məsum Ronak Mustafa Əbdül Şahid adlı xanımla evlənmiş və bu evlilikdən 5 qız uşağı dünyaya gəlmişdir.

## İstinadlar
Turar Rıskulov

**Turar Rıskulov** () — qazax ictimai-siyasi xadim, Türkistan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının səhiyyə naziri, Türkistan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının sədri.

## Həyatı
Turar 1894-cü il dekabrın 26-da Semreç vilayətinin Besaqaş aulunda Dulat tayfasından olan Rıskul Jılkaydar ulunun, yəni Jılkaydar oğlunun ailəsində dünyaya göz açmışdır.

Turarın atası Rıskul Jılkaydar ulu haqqını tələb etdiyinə görə onun hərəkatını hökumətə qarşı çıxmaq kimi qiymətləndiriblər. 1904-cü ildə onu 10 illiyə Sibirə sürgünə etmişlər.

Aulda molla yanında ibtidai təhsilini başa vurduqdan sonra onu 1907-ci ildə Merke qəsəbəsindəki rus-tuzem məktəbinə göndərirlər. Bu məktəbin proqramı bizlərdə rus-tatar məktəbi kimi tanınan təhsil ocaqlarının proqramı ilə eyni idi. Üç il burada oxuduqdan sonra Turar Rıskulov indi Biştek kimi tanınan Pişpek şəhərinə yollanır. 1914-cü ildə Pişpek şəhərindəki kənd təsərrüfatı məktəbini bitirdikdən sonra Daşkənd şəhərində işləməyə gəlir.

1938-ci il fevralın 10-da Turar Rıskulovu da Moskva vila-yətindəki Kaluqa şossesinin 25 kilometirliyində, DTK-nin (KQB) "Kommunarka" adlandırdığı yerdə güllələnmişdir. Turar Rıskulovun həbsindən sonra 26 yaşlı xanımı Əzizəni, 20 yaşıl qayını Şamili, 50 yaşlı qaynanası Arifəni də cəsusluqda suçlayıb həbsxanalara göndəririlr.

Turar Rıskulov 1956-cı ildə bəraət alır.

## Xatirəsi
Onun adının əbədiləşdirilməsi üçün Qazaxıstandakı Qazax İqtisad Universitetinə, bir rayona, ölkənin bir çox şəhərində küçələrə onun adı verilmiş, əsərləri çap edilmişdir.

## Yaradıcılığı
* Мусбюро РКП(б) в Туркестане. 1, 2 и 3 Туркестанские Краевые Конференции РКП. 1919–1920 гг. С введением тов. Рыскулова. — Ташкент: Комиссия по изучению истории революционного движения в Туркестане. Туркбюро истпарта ЦК КПТ — Турк.гос.изд-во, 1922.
* Рыскулов Т. Революция и коренное население Туркестана (Сборник главнейших статей, докладов, речей и тезисов). С предисловием автора. Часть І. 1917–1919. — Ташкент, Узгосиздат, 1925.
* Рыскулов Т. О восстании казахов и каракиргизов в 1916 г. (К 10-летней годовщине). Основные экономические и политические причины восстания. — Кустанай, 1926.
* Рыскулов Т. Казахстан. — М.-Л., Госиздат, 1927.
* Восстание 1916 года в Киргизстане. Документы и материалы собранные Л. В. Лесной. Под редакцией и с предисловием Т. Р. Рыскулова. — Москва: Государственное социально-экономическое издательство, 1937. — 168 с.
* Рыскулов Т. Р. Избранные труды. — Алма-Ата: Казахстан, 1984. — 260 с.
* Рыскулов Т. Р. Восстание киргизов и казахов в 1916 году. — Бишкек: Учкун, 1991. — 112 с.
* Рыскулов Т. Р. Собрание сочинение в трех томах. — Алматы: Қазақстан, 1997.

## İstinadlar
Musayev

**Musayev** — Azərbaycan soyadı.

;Bu soyadı olan tanınmış şəxslər

### A
* **[[Akif Musayev]]**
:* Akif Musayev (iqtisadçı) (1947–2022) — professor, AMEA-nın müxbir üzvü.
:* Akif Musayev (film direktoru) (d. 1942) — film direktoru, icraçı prodüser, Azərbaycanın əməkdar mədəniyyət işçisi (2000)[1] və əməkdar incəsənət xadimi.

### B
* Beydulla Musayev (1907–1979) — azərbaycanlı tərcüməçi.

### F
* Fuad Musayev (1938–2020) — AFFA-nın ilk prezidenti.

### H
* Hüseyn Musayev (1889–1956) — dövlət xadimi, Azərbaycan Dövlət Aqrar Universitetin direktoru.

### X
* Xaləddin Musayev (d. 1961) — Tibb elmləri doktoru professor.

### K
* Kamran Musayev (d. 1973) —  ürək-damar cərrahı, Azərbaycan Respublikasının əməkdar həkimi.

### M
* Madər Musayev (1947–2023) — Milli Məclisinin deputatı.
* Məhərrəm Musayev (d. 1949) — aktyor.

* **[[Musa Musayev]]**
:* Musa Musayev (alim) (1921–2010) — baytarlıq elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının biologiya elmləri bölməsinin akademik-katibi, AMEA Zoologiya İnstitutunun direktoru.
:* Musa Musayev (II) (d. 1959) — Milli Məclisin deputatı (2000–2005), Naftalan Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı (2006–2010).
:* Musa Musayev (d. 1994) — Lor cərrah.￼
:* 

### N
* Niyaməddin Musayev (d. 1940) — Azərbaycan müğənnisi.

### O
* Oloxan Musayev (d. 1979) — Azərbaycanı təmsil edən yüngül atlet.
* Oruc Musayev (d. 1929) — Azərbaycanlı lüğətşünas alim, ingilis dili mütəxəssisi.

### R
* Ramin Musayev (d. 1963) — Azərbaycan Peşəkar Futbol Liqasının prezidenti (2008–2022).
* Rasim Musayev (1960–2015) — Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Təhqiqatlar İdarəsinin rəisi.

### S
* Səfyar Musayev (1935–1999) — Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi I çağırış deputatı.
* Sənan Musayev (d. 1923) — Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin sədri (1957–1962).
* Surxay Musayev (d. 1951) — professor (1992), əməkdar həkim (2000).

### Ş
* Şahin Musayev — Azərbaycan Respublikasının Müdafiə naziri (yanvar 1992 – 24 fevral 1992).
* Şəhriyar Musayev (d. 1988) — Azərbaycanlı kamança ifaçısı.

### T
* Tofiq Musayev (d. 1989) — Azərbaycan MMA idmançısı.

### V
* Vahid Musayev (1947–1999) — Azərbaycan Respublikası Müdafiə naziri (1993), general-mayor.

## Həmçinin bax
* Musalı
* Musa
* Musazadə
Seyid Əhməd Xan

**Seyyid Əhməd Xan**(; ; ) — Böyük İslam islahatçısı, yazıçı.

## Həyatı
Seyyid Əhməd Xan və ya Ser Əhməd 17 oktyabr 1817-ci ildə Hindistanda, Dehli şəhərində anadan olmuşdur. Atasının ölümündən sonra təhsilini yarımçıq qoyan Əhməd Xan ailəsinin maddi cəhətdən vəziyyətinin ağır olmasına görə işləməyə başlayır. Yaradıcılığına 23 yaşından başlayan Əhməd Xan ilk olaraq dini məsələlərlə bağlı məqalələr yazmağa başlayır. 1847-ci ildə "Asarus-Sənadidə" adlı kitabı çıxır və 1857-ci ildə ingilislərin Hindistanı işğalı zamanı İngilisləri dəstəklədiyi üçün İngiltərə dövlətinin marağını özünə cəlb edir.

1869–1870-ci illərdə İngiltərəyə gedərək həmin dövlətin kəşfiyyatı ilə sıx əlaqə yaradır və Hindistana geri qayıdarkən "Muslim Cambridge" təşkilatını yaratmağı planlaşdırır. Ölkəsinə qayıdarkən bu təşkilatı yaradır və "Təhzibul-Əxlaq" adında qəzet nəşr etməyə başlayır.

İngiltərə Mərkəzi kəşfiyatının dəstəyi ilə fəaliyyətə başlayan Əhməd Xan ilk olaraq İslam dininin ən mühüm mənbələrindən hədis məfhumunu müxtəlif şübhələr və bəhanələrlə inkar etməyə başlayır və müsəlmanlar arasında bu fikrin yayılmasında bir sıra cəhdlər edir. İlk olaraq "Ət-Təfsirul-Aqliyyə" əsərini yazaraq QURANİ-KƏRİM hədislərə istinad etmədən təfsir etdiyini iddia edir.

Təbii ki, bu məkirli planların arxasında çirkin siyasət dururdu. Çünki, Qərb Kəşfiyati ilə bağlı olan şərqşünas alimlər İslama zərbə vurmağın yollarından birini müsəlmanların hədis küliyyatını əllərindən alinmasında görürdülər. Hədisləri aradan qaldırmaqla bir çox etiqadi və şəriətlə bağlı suallar cavabsız qalacaq və İslama qarşı maraq azalacaqdı.

Bu səbəblərə görə Hindistanda İslamı zəiflətmək üçün Əhməd Xan İngilis kəşfiyyatının dəstəyi ilə bir çox addımlar atır və bir çox tələbələr yetişdirir.

XIX əsrin sonlarında dini və ictimai-siyasi modernizmin ilk təzahürləri oyanmağa başlamışdır. Dini modernizmin iki qolu olmuşdur. Bunlardan biri bəhailər və qədyanilər kimi İslamın təməl prinsiplərindən aralanmış, yeni təlimlərlə çıxış edənlər idi. Ancaq Cəmaləddin Əfqani, Məhəmməd Əbdüh, R. Riza, Seyyid Əmir Əli, Seyyid Əhməd Xan, Seyyid Qütb, Əli Şəriəti kimi dinin əsaslarını danmayan, onlara yeni yozum verən, onları çağdaş zamana uyğunlaşdırmaq istəyən düşünürlərin ideyaları daha çox yayılmışdır.

Seyyid Əhməd Xan modernist baxışlarına görə "agent", "dinsiz", "zındıq" adlandırılıb.

Seyyid Əhməd Xan hərəkətinin təbii elmlər və materialist Qərb mədəniyətinə heyranlıq və bağlılıq əsasına dayandığı, onun İslamı modern həyata uydurmağa çalışdığı xüsusu da ona yönəldilən tənqiqlər arasında yer almaqdadır.

Qərb mədəniyətinin nəticələrini heç bir şəkildə seçimə tabe tutmadan bunların müsəlman toplumlarca uyğulanmasını istəməsi, qurduğu müəssəsələrdə İngilis müəllimlərə öncəlik tanıyaraq yeni nəslin İngilis mədəniyyəti ilə yetişdirilməsinə şərait yaratması və Qərbə gərəyindən artıq dəyər verməsi bir başqa tənqid mövzusudur. Yenə qurduğu məktəblərdə uyğulamalı elmlər tərk edilib sadəcə teorik elmlər, dil və ədəbiyyat oxudulması da ayrıca tənqid olunmuşdur.

Seyyid Əhməd Xan 27 mart 1898-ci ildə vəfat edib.

## Həmçinin bax
* Seyid Cəmaləddin Əfqani

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sir Syed Ahmad Khan
Tokat

**Tokat** — Türkiyənin Tokat ilinin inzibati mərkəzi. Qaradəniz bölgəsində yer alan Tokat şimalında Samsun, şimal-şərqində  Ordu, cənub və cənub-şərqində Sivas, cənub-qərbində Yozğad, qərbində Amasiya ilə həmsərhəddir.

2009-cu ilin siyahıyaalmasına görə 129.879 sakinə sahib idi. Əhalinin sayı 2018-ci ildə 201.294 nəfərə çatmışdır.

## İstinadlar
Düzcə

**Düzcə** — Türkiyənin Düzcə ilinin inzibati mərkəzi. 1999-cu ildə Bolu ilindən ayrılaraq, il statusu qazandı.

## İstinadlar
Qazıbəyi

**Qazıbəyi** — şirvanşah Sultan Məhəmməd Qazı bəyin dövründə kəsilmiş pul. Dinara bərabər tutulurdu.

## İstinadlar
Qazi Məhəmməd (Dağıstanın imamı)

**Qazi Məhəmməd** (avar. Гъази-МухӀаммад; ) — müridizm tərəfdarı, Dağıstan və Çeçenistanın ilk imamı (1828-ci ildən). Qazi Məhəmməd dağlıları qəzavat şüarı altında rus müstəmləkəçilərinə qarşı mübarizəyə çağırırdı. 1831-ci ildə çar qoşunu dəstələri üzərində bir sıra qələbələr əldə etdi. Üstünlük təşkil edən çar qoşunlarının təzyiqi altında dağlıq Dağıstana çəkilmişdi. Gimri aulu yaxınlığında savaşda həlak olmuşdur.. Milliyətcə Avardır .

## İstinadlar
Avstraliyada islam

[thumbnail|[Obern Qallipoli məscidi]]
**Avstraliyada islam** () — islam dini Avstraliya ərazisində.

## Tərəfdarları
2015-ci ilin noyabrında Sidney şəhərində Avstraliya Müsəlman Partiyası adlı siyasi qurum yaradılıb. Bu ölkədə ilk müsəlman partiyasıdır. Partiyanın qurucusu Diaa Mohameddir.

## Əleyhdarları
Avstraliyada 6 antiislam partiyası fəaliyyət göstərir. Onlar məscdilərin bağlanmasını, halal məhsulların qadağan olunmasını tələb edirlər.

## İstinadlar
Kumandılar

**Kumandılar** (özlərini *къуманды, къубанды, къуўанды, къувандыг* adlandırırlar) — türk xalqı. Xalq olaraq, Rusiyanın Altay diyarı, Altay Respublikası və Kemerovo vilayəti ərazisində geniş yayılmışlar.

## Tarixi
2002-ci ildə Kumandılar müstəqil xalq olaraq qeydə alınmışdır. 1926-cı ildə RSFSR dönəmində aparılan siyahıya alınma zamanı burada cəmi 6327 Kumandı aşkarlanmışdır. Onların hamısı Sibir diyarı ərazisində yaşayırdılar. Onlar əsasən Biyski dairəsində 4948 nəfər, Oyrat muxtar vilayətində isə 1384 nəfər təşkil edirdi. Bu siyahıya alınma zamanı onlar Altaylılara aid bir qrup hesab edilirdi.

2000-ci ildə Rusiya hökuməti tərəfinfən Kumandılar 24 mart № 255 qərarla Rusiya ərazisində yaşayan köklü xalq olduğu təstiqlənir.  
## Genetikası
Xromosonları: Y-xromoson. Subpapulyasiyası isə R1b-M73 (49%) mutansiyasına aid edilir. Bundan əlavə R1a, N1b və N1c qrupları müəyyən edilmişdir.

## Sayları
2002-ci ildə aparılan siyahıya alınma görə sayları:
* Altay diyarı (Biya çayı hövzəsi: Biya rayonu, Krasnoqorski rayonu, Soltonski rayonu) — 1663 nəfər;
* Altay Respublikası (Turoçak rayonu) — 931 nəfər;
* Kemerovo vilayəti — 294 nəfər;
* Rusiyanın digər ərazilərində — 226 nəfər.
Bütün Rusiyada — 3114 nəfər.

**Yaşayış yerlərinə görə yerləşmələri:**

Altay diyarı:

Biysk şəhəri: 658 nəf.;

Krasnoqorskoye kəndi: 217 nəf.;

Solton kəndi: 136 nəf.

Altay Respublikası:

Qorno-Altaysk: 438 nəf.

## Dilləri
Kumandin dili Altay dil ailəsinin Türk qrupuna aid edilir. Bu dil Şimali-Altay dillərinə daxildir. Bəziləri isə bu dili Şimali-Altay dillərinin bir dialekti hesab edirlər. Rəsmi olaraq Kimandılar və onların dili müstəqil dil, xalq olaraq tanınmışdır. Bəzi alimlər isə onları Altaylılara aid edərək altaylıların formalaşmasında iştirak edən etnos, dillərini isə dialekt hesab edirlər

## İcma
1990-ci illərdə kumandılar müstəqil xalq olması təstiqləndikdən sonra milli ərazi icmaları yaradılır. Bunlara misal kimi Krasoqorski və Solton rayonunda Şatobalski milli kənd sovetləri yaradılır. 1999-ci ildə Qorno-Altaysk şəhərində «Kumandılr xalqının dirçəlişi» adlı ictimai hərəkat başlayır.

Altay diyarı ərazisində «İstok» (Biysk) və  «Kаrdаş» (Barnaul) icmaları yaradılır. Buna baxmayaraq bütün Kumandılar bir təşkilatda birləşməmişlər. Xalqın yox olma təhlükəsi yüksəkdir. 2007-ci ildə Qorno-Altayskda  «Şimali Altay xalqlarının mədəniyyəti» adlı konfrans keçirilmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Kumandılar. Altayın xalqı
* Kumandıların ov əfsanələri
* Кумандинцы: результаты социолого-лингвистического обследования 
* Kumandınlar 

## Ədəbiyyat
*Кумандинцы // Сибирь. Атлас Азиатской России. — М.: Топ-книга, Феория, Дизайн. Информация. Картография, 2007. — 664 с. — ISBN 5-287-00413-3.
*Кумандинцы // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.

## Xarici keçidlər
Brahmanlar

**Brahmanlar** — qədim Hindistanda kahinlər kastası. Hesab edilirdi ki, Brahma öz dodaqlarından kahin brahmanları yaratmışdır. Buna görə də onlar adamlarla Brahmanın adından danışa bilərlər. Kahinləri hər evə dəvət edir, tanrıya qurban vermək istəyirdilər, belə ki, kahinlər qurbanvermənin icraçısı, din bilicisi və şərhçisi idilər. Brahmanlar hindlilərin birinci ali kastası sayılır. Bretan - Fransanın şimal-qərbində yarımada. Adı buraya köçmüş brit tayfaları ilə bağlıdır.

## İstinadlar
The National

**The National** () — 2014-ci ildə yaranmış Şotlandiya qəzetidir. Qəzet Şotlandiyanın iqtisadi-siyasi, sosial və mədəni həyatı barədə oxucuları məlumatlandırır.

## Tarixi
*The National* özünü "Şotlandiyanın müstəqilliyini dəstəkləyən qəzet" kimi təsvir edir və qəzətin başlığında Şotlandiyanın xəbəri var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* The National
Muxtarov məscidi

* Murtuza Muxtarov məscidi (Bakı) — Bakı şəhəri, Suraxanı rayonu, Əmircan qəsəbəsində (Xilə kəndi), Vaqif küçəsində yerləşir.
* Muxtarov məscidi (Vladiqafqaz) — Rusiya Federasiyasında, Şimali Osetiya Respublikasının paytaxtı Vladiqafqaz şəhərində, Terek çayının sol sahilində tarixi məscid. 

## Həmçinin bax
*Murtuza Muxtarov
Hakodate

***Hakodate*** () — Yaponiyada şəhər. Hokkaydo prefekturasında yerləşir. Oşima subprefekturasının paytaxıdır. 677.77 km² əraziyə malik olan şəhər Hokkaydo prefekturasının üçüncü böyük şəhəridir.

## Əhalisi
31 iyul 2011-ci ilin məlumatına əsasən şəhərin əhalisi 279 851 nəfər olmuşdur. Əhalinin sıxlığı 412.83 nəfər/km² təşkil edir. Burada 143 221 şəxsi təsərrüfat vardır.
Baydaraskaya körfəzi

**Baydaraskaya körfəzi** — Kara dənizinin ən iri körfəzlərindən biridir. Qərbdən Yaqorski yarımadası, şərqdən isə Yamal yarımadası ilə əhatələnmişdir.

Uzunluğu 180 km, eni çıxacaqda 78 km, dərinliyi isə 20 m təşkil edir.

Yayda suyun səthində temperatur 5–6°S olur. Oktyabrdan iyun ayına qədər səthi bütünlüklə buzla örtülü olur. Mərkəzi hissələrdə nadir hallarda donma baş verməyə bilər. Səbəb isə güclü küləklər və axınlardır. Şimal hissələri isə Kara dənizinə əsən güçlü külətlər səbəbindən bəzi hallarda buzlar mərkəz və cənuba yığılır.

Sahilləri hündür deyildir. Əsasən tundra bitkiləri yayılmışdır. Bəzi hissələr isə ğüçlü şəkildə bataqlaşmışdır. Körfəzə 70 çay tökülür. Ən irilərinə misal: Sibirçatayax, Kara, Labiyaxa, Pekuçeyaxa, Nqoyaxa, Nqosaveyaxa, Talvtayaxa, Tunqomayax, Nqındermayaxa, Nenzoyaxa, Baydarata, Erkutayaxa, Yavxayatose, Tambyaxa, Nqanoraxayaxa, Xeyaxa, Yoribey, Yasaveyyaxa, Toyase, Yombyaxa, Lıyaxa, Yoreyaxa, Lıxıyaxa, Sedatayaxa, Xaxayaxa, Marayaxa, və Yabtoyaxa.

Baydaraskaya körfəzi daxilində beş ada yerləşir: Litke, Nqonyarso, Polumesyac, Levdiyev və Torasavey. Adalarda yaşayış yoxdur.
Körəzin sahil hissələri Rusiyanın inzibati cəhətdən üç bölgəsinə aiddir. Priuralski rayonu, Yamalski rayonu (Yamalo-Nenets Muxtar Dairəsi) və Zapolyarnıy rayonu (Nenets Muxtar Dairəsi).

Sahillərinin böyük hissəsində demək olar ki, yaşayış yoxdur. Mövcud yaşayış məntəqələri Ust-Kara, Ust-Yoribey, Yarı, Morrasaledir. Körfəzi vənub-şərq və şərq hissəsindən (sahildən 20–90 km aralıda) əvvəlcə dəmir yolu keçir. Bu dəmir yolunun son stansiyası Xralovdur. Üstəlik sahilə nisbətən yaxın ərazidən avtomobil yolu keçir.

Baydaraskaya körfəzinin dibi ilə qaz kəməri keçir. Yamal yarımadasında yerləşən nəhəng qaz yatağında hasil olunan qaz bu kəmərlə əsas kəmərlərə ötürülür Üstəlik Xarasaveyskoye, Bovanenkovskoye və Yojno-Tambeyskoye neft yataqlarından çıxarılan neft buradan keçən kəmərlərlə daşınır.

Bovanenkovo-Uxta qaz kəmərini körfəzin altı ilə həyata keçirilən tikinti işlərini Mejriontruboprovodstroy şirkəti təyata keçirir.

## Ədəbiyyat
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 223. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2). (белор.)

## Mənbə
* Baydaraskaya körfəzi // Hər şey Yer haqqında 
* ''Stepanov V. B.'' Baydaraskaya körfəzindəki aparılan araşdırma materiyalları 

## İstinadlar
Pentala Harikrişna

**Pentala Harikrişna** (d. 10 may 1986; Andhra Pradeş, Hindistan) — Hindistan qrosmeysteri.

## Həyatı

Pentala Harikrişna 10 may 1986-cı ildə Hindistanın Andhra Pradeş şəhərində anadan olmuşdur.

O, 12 sentyabr 2001-ci ildə ən gənc hindistanlı qrosmeyster ünvanını qazanmışdır.

2004-cü ilin noyabrında gənclər arasında Dünya Çempionatının qalibi olmuşdur. Harikrishna beynəlxalq komanda yarışlarında, o cümlədən 2000-2015-ci illərdə altı Şahmat Olimpiadasında öz ölkəsini təmsil etmişdir. 2011-ci ilin mayında o, Asiya Çempionatının qalibi olmuşdur.

## Uğurları

Pentala Harikrişnanın qazandığı bir sıra uğurlar bunlardır:
*2012-ci ilin yanvarında "Tata Steel" turnirinin B Qrupunun qalibi oldu. A qrupunda ilk çıxış edən oyunçu kimi o, 7-ci yeri tutdu və Elo əmsalı 2700-i keçdi.
*2013-cü ilin avqustunda 11 oyundan 8.5 xal yığaraq "Biel" turnirinin ("Masters Open") və 9 oyundan 7.5 xal ilə "Biel" Sürətli turnirinin qalibi oldu.
*2015-ci ilin iyununda 10-cu Edmonton beynəlxalq festivalını 7.5 xal ilə başa çatdırdı.
*18 yaşadək gənclər arasında Dünya Çempionatı, 2002-ci il, İraklio, Yunanıstan, bürünc medal;
*Komandalar arasında Asiya Çempionatı, 2003-cü il, Codpur, Hindistan, komanda hesabında gümüş medal;
*Cəbəllüttariq Masters turniri, 2004-cü il, bürünc medal;
*Gənclər arasında Dünya Çempionatı, 2004-cü il, Kochi, qızıl medal;
*İspaniya Komanda Çempionatı, 2005-ci il, İspaniya, komanda ilə qızıl medal (birinci lövhə);
*"Reykjavik Open", 2006-cı il, birinci yeri bölüşdürülmüşdür;
*Asiya oyunları komanda üzrə, 2006-cı il, Doha, qızıl medal;
*"Reggio Emilia" turniri, 2007-ci il, ikinci yer;
*Spice Cup Turniri, 2008-ci il, ABŞ, qızıl medal;
*Nancy qapalı turniri, 2009-cu il, Nancy, Fransa, qızıl medal;
*Komandalar arasında Asia Çempionatı, 2009-cu il, Kəlküttə, qızıl medal;
*Komandalar arasında Dünya Çempionatı, 2009-cu il, Türkiyə, bürünc medal;
*Nyu York Open turniri, 2010-cu il, ABŞ, qızıl medal;
*Asia Qitə üzrə Şəxsi Çempionat, 2011-ci il, İran, qızıl medal;
*Cappelle-la-Grande Open turnirinin qalibi, 2012-ci il;
*Asia Blitz Çempionatı, 2014-cü il, Sharjah, BƏƏ, gümüş medal;
*10-cu Edmonton beynəlxalq festivalın qalibi, 2015-ci il, Edmonton, Kanada.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*P Harikrishna site
*
*Pendyala Harikrishna at 365Chess.com
*Pendyala Harikrishna at Chesslive.com 
*Pendyala Harikrishna at fide.com
Jeltura çayı

**Jeltura çayı** (; ) — Monqolustanın şimalında və Rusiyanın Buryatiya Respublikasında axan çay.

Jeltura çayı Monqolustanın Bulqan aymakının Selenqe sumundan bir neçə çayın birləşməsi ilə başlayır, şimal-şərq istiqamətində, Rusiya sərhədinə paralel davam edir. Selenqe aymakının Tüşiq sumunda şimala istiqamət alır və sərhədi keçərək Rusiyanın Buryatiya Respublikasının Cidinski rayonuna daxil olur. Rusiya ərazisində qısa məsafədə axdıqdan sonra Jeltura kəndinin yaxınlığında Cida çayına qarışır.

## İstinadlar
Zavxan çayı

**Zavxan çayı** () — Monqolustanda axan çay. 1988-ci ilə qədər **Zabxan** adlanmışdır. Xanqay dağlarından başlayıb Xyarqas-Nuur gölünə tökülür. Hövzəsinin sahəsi 150.000&nbsp;km2-dir. Çay Qov-Altay aymakı ilə Zavxan aymakı arasındakı sərhədi müəyyən edir. Çayın uzunluğu 808&nbsp;km-dir. Salxin Sandaq Assosasiyası çayı qorumaq işi ilə məşğuldur.

## İstinadlar
Məkkə şərifliyi

**Məkkə şərifliyi** () və yaxud **Hicaz şərifliyi** — 968-ci ildən 1813-cü ilə qədər Ərəbistan yarımadasında mövcud olmuş dövlət. 1517-ci ildən etibarən Osmanlı İmperiyasının tərkibinə daxil olmuş, ancaq müstəqilliyini tam itirməmişdi. Osmanlı imperiyasının tərkibində olan Osmanlı Ərəbistanı torpaqlarında öz muxtariyyətlərini qoruyub saxlamışdılar. Məkkə şərifliyi bir qayda olaraq Məhəmməd Peyğəmbərin nəvəsi Həsən bin Əlinin nəsli tərəfindən idarə edilirdi.

## Tarixi
1517-ci ildə bölgə Osmanlılar tərəfindən işğal edilir. Ancaq, Osmanlılar şəriflərin hakimiyyətinə toxunmadılar. Osmanlı İmperiyasının zəifləməsi ilə Hicaz, Nəcd və Ərəbistanın digər bölgələrində Vəhhabilər müstəqilləşməyə meyil göstərdilər. Misir hakimi Qavalalı Mehmed Ali Paşanın oğlu Əhməd Tosun Paşa 1813-cü ildə Hicaza təşkil etdiyi hücumda vəhhabiləri məğlub edir və bölgəni Osmanlılar adına idarə edir. 1845-ci ildə Osmanlı hökuməti Hicaz şərifliyini ləğv etdirir. Yerinə Hicaz vilayəti təşkil edilir. 1916-cı ildə Hüseyn bin Əlinin başçılığında ərəblərin üsyanı nəticəsində bölgə müstəqillik qazandı və Hicaz krallığı yaradılır.

## Məkkə şərifləri
* 1517–1566 -Şərif Əli
* 1566–1601 — Şərif Qalib
* 1797–1803 — Qavalalı Mehmed Ali Paşa
* 1908–1916 — şərif Hüseyin ibn Əli

## Həmçinin bax
* Osmanlı Ərəbistanı
* Hicaz vilayəti
* Hicaz krallığı

## Qeydlər


## İstinadlar
Qayalı düşərgəsi

**Qayalı (Kəkildağ) düşərgəsi** — Azərbaycanda mustye mədəniyyəti dövrünə aid abidə.

## Alətlərin xüsusiyyətləri
Qayalı (Kəkildağ) düşərgəsi Kəkildağın 2 km cənubunda sıldırım qayalığın üstünə yaxın yerdə salınmışdır. Qayalının inkişaf etmiş kompleksində daş məmulatının yan və üst tilləri iti, patinası isə zəifdir. Nüvələrin qalınlığı və ölçüləri kiçilir. Qoparmaların izləri, hazırlıqların özləri yastı və düzgün biçimlidir. Hazırlıq növlərinin alınmasında, ikinci işləmədə və tipologiyada müəyyən fərqlər gözə dəyir. Belə ki, materialın ölçüsü qısalır, en kəsiyi nazilir və vurma səthi kiçilir. Bir neçə qədim ikinci işləmə (iri dişli dişək) və bir sıra bəsit alətlər (çoppinq, iri dişli alətlər, massiv kəsərlər, klekton tipli dik gəzlər) aradan çıxır.

## Alətlərin tipləri
Nüvələr aşağıdakı növlərə bölünür: şarşəkilli – 5, disk formalı – 8, bir vurma səthli aşel nüvəsi – 4, çaydaşından nüvə — 2, uzunsov oval – 3, düzbucaqlı uzunsov – 7, düzbucaqlı iki üzdən də qabarıq düzbucaqlı bir, iki və üç vurma səthli – 14, üçbucaqlı – 3, prizmaşəkilli – 4 və piramida formalı alət tərkibi bir neçə qrupa bölünür. Qaşovlar: bir yanı qabarıq belli – 7, sadə qabarıq ağızlı – 5, küplü — 2, xırda dişli qaşov – 5, eninə ağızlı – 3, iki ağızlı qabarıq – 4, alt üzdən dişəkli – 2 ədəddir.

Uc qaşovları: künclü qabarıq – 9, yuxarı ucda düz ağızlı – 5, kiçik buruncuqlu – 8, uc qaşov tipli çıxıntılı alət – 5 ədəd.

Başqa tip alətlər seriya təşkil etmişdir. Bunlar aşağıdakılardır: iskənə şəkilli – 9, tutacaqlı bıçaqlar, ikiüzlü bıçaq tipli alət – 2, küncdə kəsərşəkilli çıxıntılı – 9, bizlər – 6, gəzli −5, dişli −12, dimdikli alətlər −10.

## Əhəmiyyəti
Qayalı paleolit abidəsi son Aşel-Mustye dövründə qədim insanların emal, qismən də istehsal məskəni olmuşdur. Daş məmulatının təhlili göstərir ki, Qayalı (Kəkildağ) abidəsi başlıca olaraq nüvələr və yarımfabrikat istehsalı üçün emalatxana düşərgə rolunu oynamışdır. Tapıntı yeri materialların texniki-tipoloji inkişafı abidədə müəyyən kollektivin bir neçə nəslinin Mustye mədəniyyəti dövründə məskunlaşmasını göstərir. Tipologiya və ikinci işləmədə istər Qərbi Azərbaycanın, istərsə də qonşu ərazilərin abidələri ilə ümumilik çoxdur. Təxmini olaraq Qayalı (Kəkildağ) düşərgəsini ikinci kompleksini Mustye mədəniyyəti dövrünün ikinci yarısına aid etmək olar.

## Mənbələr
* Baxşəliyev V. B. Azərbaycan arxeologiyası(Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). –Bakı: Elm, 2007,
* Bünyadov T. Ə. Azərbaycan arxeologiyası oçerkləri. Bakı, 1960.
* Гусейнов М.М. Древний палеолит Азербайджана. Баку, Элм, 1985.
* Cəfərov Ə. Q. Azərbaycan paleolitinin nailiyyətləri və Qafqazda yeri //Azərbaycan arxeologiyası və etnoqrafiyası jurnalı, № 1. Bakı,2003.
Meyn-kun

**Meyn-kun** (), bir pişik irqi. ABŞ mənşəlidir.

## Spesifik rəngləri
Bir sıra rənglərdə olurlar ki, bunlardan da ən məşhurları tək rənglilər(bozumtul-mavi, qara, bənövşəyi, qəhvəyi), tabbi və gümüşü tabbidir (bunun növləri isə:xallı, zolaqlı və mərmər rəngli).

Cinsin təsviri

Başları- yumru olur və almacıqlarda genişlənən yaxşı inkişaf etmiş yanaqlardan ibarət olur ki, bu da başlarının yumru formasını daha da nəzərəçarpan edir. Boyunları qısa və şişman, burunları qısa, enli və düz olur. Çənələri - düz və güclü olur. Burunları ilə çənələri şaquli yerləşir. Qulaqları - balaca və girdə olmaqla, aşağıda yerləşir. Gözləri - iri, yumru, geniş açılmış olur. Adətən açıq narıncı rəngdə olur. Ancaq, siamların gözləri mavi, şinşillalarda isə gözlər mavi, lavanda və zümrüd rəngində olur. Bədənləri - pota, belləri düz və qısa olur. Ayaqları - qısa və şişman, pəncələri isə yumru, güclü və möhkəm olur. Quyruqları - şişman, orta uzunluqlu, ucları yumrulanmış olur. Bundan əlavə, dolğun yanaqları və böyük baş quruluşu ilə 7 ilə 12 kiloqram ağırlığa çata bilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Cat Fanciers' Association Maine Coon Cat Breed Council
* Maine Coon Breeders and Fanciers Association
* United Maine Coon Cat Association