Peyvəndlər və autizm

**Peyvəndlər və autizm** — autizm spektri pozğunluğu ilə bağlı geniş araşdırma göstərdi ki, bu ikisi arasında səbəb və ya başqa bir əlaqə yoxdur. Birləşmiş Ştatlarının Qida və Dərman İdarəsi geniş miqyaslı epidemioloji tədqiqatlarla yanaşı, vaksinlərin təhlükəsiz olduğuna dair elmi araşdırmanı gücləndirir, çoxsaylı paralel peyvəndlər immunitet sistemini alt-üst edə bilməz və vaksinasiyaya səbəb ola bilməz.

Alim Peter Hotez yalan iddianın böyüməsini tədqiq etdi və belə nəticəyə gəldi ki, onun yayılması Endryu Ueykfildin 1998-ci ildəki saxta məqaləsindən qaynaqlanır və əvvəlki heç bir sənəd əlaqəni dəstəkləmir . Ueykfild sənədinin geri çəkilməsinə baxmayaraq, bütövlükdə peyvənd əleyhinə hərəkat ikisini birləşdirən nəzəriyyələri təbliğ etməyə davam edir .
Məşhurların bəyənmələri, sosial media kampaniyaları və seçmə reportajlar peyvənd əleyhinə hərəkatı və peyvəndlərin ictimai anlaşılmazlığını artırdı. Qeyri-adi siyasi aksiyalar təkzib edilmiş iddiaları təşviq etməkdə davam edir. İnkişaf etməkdə olan bir taktika şübhəli bir iddianı dəstəkləmək üçün əhəmiyyətsiz və ya şübhəli tədqiqatlara istinad edir.

## MMR peyvəndi

MMR peyvəndi ilə autizm arasında əlaqə ideyası 1998-ci ildə Endryu Ueykfild və başqaları tərəfindən The Lancet-də dərc olunan məqalədən sonra gündəmə gəldi. 2010-cu ildə geri götürülən və nəşri Ueykfildin Britaniya tibbi reyestrindən silinməsinə səbəb olan bu məqalə "son illərin ən zərərli tibbi saxtakarlığı" kimi təsvir edilmişdir.

Ueykfildin əsas iddiası o idi ki, o, autizmli uşaqların bağırsaqlarında qızılca virusu RNT-si peyvəndi ilə təcrid olunmuş sübutlar tapıb və bu, onun autistik enterokolit adlandırdığı vəziyyətə gətirib çıxarıb (elmi ictimaiyyət tərəfindən heç vaxt tanınmamış və ya qəbul edilməmiş bir vəziyyət). Bu tapıntının sonradan polimeraza zəncirvari reaksiya (PZR) testlərinin aparıldığı laboratoriyanın buraxdığı səhvlərdən qaynaqlandığı göstərildi
.

12 fevral 2009-cu ildə Birləşmiş Ştatlarda öz Milli Peyvənd Zədələrinin Kompensasiyası Proqramı çərçivəsində iddiaları nəzərdən keçirmək üçün toplanan xüsusi məhkəmə, autizmli uşaqların valideynlərinin müəyyən peyvəndlərin uşaqlarında autizmin inkişafına səbəb olması ilə bağlı iddialarında kompensasiya hüququna malik olmadığına qərar verdi.

Xəstəliklərə Nəzarət və Qarşısının Alınması Mərkəzləri (CDC), Birləşmiş Ştatlar Milli Elmlər Akademiyasının BMqT-si və Milli Səhiyyə Xidməti hamısı MMR peyvəndi ilə autizm arasında heç bir əlaqənin olmadığı qənaətinə gəliblər. Cochrane Kitabxanasının sistematik araşdırması belə nəticəyə gəldi ki, MMR peyvəndi ilə autizm arasında etibarlı əlaqə yoxdur, MMR peyvəndi hələ də ağır ölüm və fəsadlar yükü daşıyan xəstəliklərin qarşısını almışdır, MMR peyvəndinə inamsızlıq ictimai sağlamlığa zərər vurmuşdur və təhlükəsizlik peyvəndi ilə bağlı tədqiqatların dizaynı və hesabatı kifayət qədər yüksək səviyyədədir.

## Alüminium

Peyvəndlərdəki civə birləşmələrinin autizm səbəbi olduğu qəti şəkildə istisna edildiyi üçün bəzi peyvənd əleyhinə fəallar autizmin səbəbi kimi alüminiumu  təklif edirlər. Alüminium  birləşmələri immun reseptorları simulyasiya edir və orqanizm üçün təbii olan şəkildə antigenə güclü cavab verir. Alüminium birləşmələri həll olunan duzlar, alüminium oksidi və hidroksid şəklində istifadə edilə bilər. Alüminium birləşmələrinin autizmlə əlaqəli olduğuna dair heç bir əsaslı elmi dəlil yoxdur. Peyvəndlərdə alüminium birləşmələrinin təhlükəli olmadığını təsdiqləyərkən, Amerika Birləşmiş Ştatlarının Zəhərli Maddələr və Xəstəliklər Qeydiyyatı Agentliyinə görə uşaqların saçında və ya qanında minimum risk səviyyəsindən artıq alüminium izlərinin olmadığı qənaətinə gəlindi .

Anti-peyvənd fəalları adətən bir əlaqənin olduğunu iddia edən bir sıra sənədlərə istinad edirlər.] Bunlar əsasən açıq jurnallarda dərc olunur . Christopher Shaw, Christopher Exley və Lucija Tomljenovic tərəfindən aparılan işlər peyvənd əleyhinə Dvoskin Ailə Fondu tərəfindən maliyyələşdirilib.

## Formaldehid

Formaldehid peyvəndlər və autizm arasında başqa bir güman edilən əlaqədir. Fərziyyə hələ də ətrafında olsa da, formaldehid peyvəndi hazırlamaq üçün istifadə edilən bakteriyaları zərərsizləşdirmək üçün difteriya vaksinlərində təhlükəsiz şəkildə istifadə edilmişdir The cause of autism and mercury poisoning being associated is improbable because the symptoms of mercury poisoning are not present and are inherently inconsistent with the behaviours or symptoms of autism.. Onun istifadə oluna biləcəyi başqa bir üsul peyvənddə istifadə olunacaq xəstəliyi təsirsiz hala gətirməkdir. Formaldehid təbii olaraq bədəndə və ətraf mühitdə tapıla bilər. İnsan orqanizmi formaldehiddən amin turşuları yaratmaq və ehtiyac duyduğu enerjini yaratmaq üçün istifadə edir . Formaldehid bir çox adi şeylərdə mövcuddur; konservantlarda, tikinti üçün istifadə olunan materiallarda və evlərdə bir çox məhsulda tapıla bilər. Peyvəndlərdə formaldehid üçün heç bir təhlükəsizlik problemi yoxdur. Ən çox narahat edən təsir havada yüksək səviyyədə formaldehidə məruz qaldıqdan sonra  yaranan xərçəng xəstəliyidir. Bəzi peyvəndlərdəki formaldehidin miqdarı bədənin təbii olaraq istehsal etdiyindən azdır.

## Peyvəndin həddindən artıq yüklənməsi

Ayrı-ayrı peyvəndlərin autizmə səbəb olduğuna inamın ardınca çoxlu peyvəndlərin bir anda uşağın immun sistemini alt-üst edə və ya zəiflədə biləcəyini və mənfi təsirlərə səbəb ola biləcəyini iddia edən peyvəndin həddindən artıq yüklənməsi ideyası var idi . Filadelfiya Uşaq Xəstəxanası Peyvənd Təhsil Mərkəzi tarix boyu uşaqlara tövsiyə edilən peyvəndlərin siyahısını tərtib edib. Onlar tapdılar ki, 1985-1994-cü illərdə tövsiyə olunan peyvənd sayı səkkiz idi. 2011-ci ildən 2020-ci ilə qədər olan cədvəl vaksinlərin tövsiyə olunan sayının on dörd olduğunu ortaya qoydu. Peyvəndin həddən artıq yüklənməsi ABŞ-da Milli Peyvənd Zədələrinin Təzminatı Proqramı doqquz yaşlı Hannah Polinqinin işini qəbul etdikdən sonra populyarlaşdı. Körpəlikdə inkişaf gecikməsi əlamətlərini göstərəndən sonra Polinqə mitoxondrial ferment çatışmazlığından qaynaqlanan ensefalopatiya diaqnozu qoyuldu və ailəsi bunun on doqquz aylıq olanda aldığı çoxsaylı peyvəndlər tərəfindən baş verdiyini iddia etdi. Buna bənzər bir çox hadisə bildirildi, bu da peyvəndin həddindən artıq yüklənməsinin autizmə səbəb olduğuna inanmağa səbəb oldu. Bununla belə, elmi araşdırmalar göstərir ki, vaksinlər immunitet sistemini sıxışdırmır. Əslində,  hesablamalar immun sisteminin eyni vaxtda minlərlə virusa cavab verə biləcəyini proqnozlaşdırır. Məlumdur ki, peyvəndlər adi bir ildə bir uşağın təbii olaraq rastlaşdığı patogenlərin yalnız kiçik bir hissəsini təşkil edir. Ümumi qızdırmalar və orta qulaq infeksiyaları immun sistemi üçün peyvəndlərə nisbətən daha böyük problem yaradır. Digər elmi tapıntılar peyvəndlərin və hətta eyni vaxtda çoxsaylı peyvəndlərin immun sistemini zəiflətməməsi və ya ümumi toxunulmazlığı zəiflətməməsi fikrini dəstəkləyir və autizmin hər hansı bir immun vasitəli patofiziologiyaya malik olduğuna dair sübutlar hələ də tapılmamışdır.

1985-1994-cü illərdə tövsiyə olunan peyvəndlər:

*Difteriya
*Tetanus
*Göyöskürək
*Qızılca
*Paroçit
*Məxmərək
*Poliomielit
*Hib
*Hepatit B (1991)

2011-2020-ci illərdə tövsiyə olunan peyvəndlər:

*Difteriya
*Tetanoz
*Göyöskürək
*Qızılca
*Paroçit
*Məxmərək
*Poliomielit
*Hib
*Hepatit B
*Hepatit A
*Pnevmokok
*Qrip
*Rotavirus

Difteriya, tetanoz və göyöskürək peyvəndləri AGDT kimi birlikdə verilmişdir. Qızılca, parotit və məxmərək peyvəndləri birlikdə MMR kimi verilmişdir.

## COVID-19

İlkin olaraq 2024-cü ildə nəşr olunan bir araşdırma, COVID-19 peyvəndinin siçovulların erkək nəsillərində autizm əlamətləri yarada biləcəyini iddia etdi. Tədqiqat şübhəli metodologiyasına görə alimlər tərəfindən erkən tənqid edilib və 2025-ci ilin yayında metodoloji narahatlıqlara görə geri götürülüb .

## Məşhurların iştirakı və sosial media
Bəzi məşhurlar autizmin peyvəndlə əlaqəli olduğuna dair fikirlərini açıqladılar, o cümlədən: Jenny McCarthy, Kristin Cavallari, Robert De Niro, Jim Carrey, Bill Maher və Pit Evans.

Mövzu ilə bağlı ən açıq danışan məşhurlardan biri olan Makkarti oğlu Evanın autizm diaqnozunun MMR peyvəndinin nəticəsi olduğunu söylədi. O, "Sözlərdən daha yüksək səslə: Autizmi müalicə edən ananın səyahəti" kitabının müəllifi və Autizmin müalicəsi və qarşısının alınması ilə həmmüəlliflik etmişdir.

2015-ci ilin sentyabrında ABŞ-da Donald Tramp Respublikaçılar Partiyasının 2016-cı il ABŞ prezident seçkilərində namizədliyi ilə bağlı debatda (o qalib gəldi) bildirdi ki, o, bu yaxınlarda kombinə edilmiş peyvənd almış, hərarəti yüksəlmiş və sonradan autizmə tutulmuş 2 yaşlı uşaqdan xəbərdardır.

## İctimai rəy
2020-ci ilin dekabr ayında Birləşmiş Ştatlarda 1115 böyüklər arasında keçirilən sorğuda aponentlərin 12%-nin peyvəndlərin autizmə səbəb olduğuna inandığını aşkar etdi; 51% heç bir sübut olmadığına inanırdı; 37%-i isə bilmirdi: The Evidence Supporting the Immediate Removal of Mercury--a Known Neurotoxin--from Vaccines|last2=Herbert|first2=Martha R.|date=2014-08-04|publisher=Skyhorse Publishing|isbn=978-1-63220-601-5|editor-last=Kennedy|editor-first=Robert F.|name-list-style=vanc}}.

2023-cü ilin mart ayında aparılan yenilənmiş sorğu, böyüklərin MMR-nin sağlamlıq faydalarının çox yüksək olduğunu, 72%-də, yan təsirlərin riskinin isə 64%-də aşağı olduğunu düşünür. Məktəblərdəki şagirdlərin tam peyvənd edilməli olduğuna inanan ABŞ-da böyüklər arasında da 2019-cu ilə nisbətən azalma müşahidə olunub. 2023-cü il sorğusu göstərdi ki, ABŞ-da böyüklərin 70%-ə qədər azalma uşaqların məktəb üçün peyvənd edilməsi ilə razılaşır, lakin 28%-ə qədər artım, uşağın məktəb üçün peyvənd olunub-olunmamasını seçmək valideynlərin hüququ olduğuna inanır.

## İstinadlar