Qızıl darvaza (Vladimir)

**Qızıl darvaza** — Vladimir şəhərində yerləşən qədim rus memarlığının abidəsi. YUNESKO-nun Ümumdünya İrs siyahısına daxil edilmişdir. Onlar 1164-cü ildə knyazlığın paytaxtını Suzdaldan Vladimirə köçürən Vladimir knyazı Andrey Boqolyubskinin rəhbərliyi altında tikilib. Qızıl darvaza müdafiə quruluşu və zəfər tağı kimi istifadə edilmişdir. Şəhərin ən zəngin knyazlıq-boyar hissəsinin (Noviy qorod) əsas girişini bəzədilər.

## Tarixi
Alim N. N. Voronin və sənətşünas A. İ. Skvortsovun fikrincə, darvazalar knyazlıq sənətkarları tərəfindən tikilmişdir. Bunu xüsusilə ağ daş bloklardan birində inşaatçının qoyduğu knyazlıq işarəsi sübut edir. Bina Vladimir-Suzdal memarlığında geniş istifadə olunan yarımdaş hörgü texnikası ilə tikilmişdir. Güclü yarımdairəvi tonozla örtülmüş keçid tağının ciddi nisbətləri və yuxarıdakı kiçik kilsənin xüsusi zərifliyi binaya öz təyinatına uyğun əzəmətli bir xarakter verirdi. darvazanın qoyulma tarixi 1158-ci ilə təsadüf edir, tikintinin sonu 1164-cü ildə, Rizpojenskayanın darvazadan yuxarı kilsəsinin təqdis edildiyi vaxtdır. Bu yerdə darvaza tikilməsi onunla əlaqədardır ki, onlar knyazlıq sarayının yerləşdiyi şəhərin aristokratik hissəsini əhatə edirdilər.

Tarixçi V. N. Tatişşevin dediyinə görə, Qızıl darvazanı ucaldan ustalar knyazın dost olduğu Müqəddəs Roma İmperatoru I Frederik Barbarossadan gələn insanlardır. Barbarossadan heykəltəraşlıq bəzək ustaları və bəlkə də bir memar gəldi. Ancaq sonuncunun gəlişi baş tutdusa, onun qarşısına kifayət qədər dar vəzifələr qoyuldu: dekorun ikonoqrafiyasının inkişafı və müvafiq ustaların rəhbərliyi; binaların ölçülərinin artırılması və keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması.

Andrey Bogolyubskinin hakimiyyəti dövründə şəhər uzadılmış şaxta ilə əhatə olunmuşdu və beş giriş darvazası (Qızıl olanlar istisna olmaqla, bunlar Mis, İrininlər və ya Orininlər, Gümüş və Volqa), habelə şəhərin hissələrini birləşdirən daxili darvazalara sahib idi. Bu günə qədər yalnız Qızıl darvaza tələf olmamışdır.

XII–XIII əsrlərdə şəhərin ən ön darvazası idi. İpatiev salnaməsi bildirir ki, knyaz onları "qızıldan düzəltdi", yəni günəşdə parlaq parıldayan və müasirlərinin təxəyyülünü heyran edən zərli mis təbəqələrlə örtülmüşdür. Bu səbəbdən bütün quruluş Qızıl darvaza adlanırdı. Şimaldan və cənubdan gələn darvazalara yaxın, kənarda dərin xəndəkləri olan toplu qalalar bitişikdir. Darvazanın yanından xəndəklərdən şəhərə çıxan körpü keçirdi. Tağın hündürlüyü 14 metrə çatırdı. Döymə menteşələrdən asılmış kütləvi palıd darvazalar bu günə qədər qorunub saxlanılan tağlı lintellə bitişik idi. Əlavə döyüş platforması kimi xidmət edən bu tullananın yuxarı hissəsi boyunca taxta döşəmə düzəldildi. Döşəmədən yalnız divarların hörgüsindəki kirişlər üçün yuvalar qorunub saxlanılmışdır. Sahəyə giriş cənub divarındakı bir darvazadan idi, oradan sürünən kanal tonozlu daş pilləkənlər keçdi. Eyni səviyyədə, pilləkənlərin əks tərəfində, torpaq istehkamların cənub xəttinə çıxış var idi. Şimaldan bir keçid divardakı darvazadan birbaşa platformadan qalalara aparırdı. Cənub divarındakı pilləkən boşluqlar şəklində döyüş meydançaları olan yuxarı döyüş platformasına aparırdı.

1238-ci ilin fevralında tatarlar Qızıl darvazanı mühasirəyə aldılar, lakin keçə bilmədilər. Onlar şəhərə Qızıl darvazanın yanındakı taxta divarın yarığından daxil oldular. Fatehlər menteşələrindən palıd darvazaları qoparıb, qiymətli qızılı misləri qoparıblar. Lakin Vladimirin mühasirəsi zamanı Qızıl darvazanın əslində nə qədər əziyyət çəkdiyi məlum deyil. Hər halda, artıq XV əsrdə binanın əsaslı təmiri tələb olunurdu.

1778-ci ildə böyük bir şəhər yanğını zamanı darvaza yandı. Bir neçə il sonra, yeni müntəzəm şəhərsalma işlərinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar olaraq, Qızıl darvazanın divarlarına bitişik olan qalalar ətrafa yol açmaq üçün söküldü. Onlardan, xüsusən də Qızıl darvazada, təxminən 6 metr hündürlüyündə, ilkin olaraq 9 metr olan Kozlov şaftı olaraq qaldı. Beləliklə, darvaza dayaqlarının konstruksiyaları zəiflədi və qədim tikilinin təmiri məsələsi ortaya çıxdı. 1795-ci ildə memar Çistyakovun layihəsi qəbul edildi, buna görə dəyirmi qüllələrlə bağlanmış dayaqlar dirəklərin künclərinə bərkidildi. Eyni zamanda, köhnə daşdan darvazaların tonozları yenidən quruldu və onların üzərində 1810-cu ildə təqdis olunan yeni kərpicdən Rizpolozhenskaya kilsəsi ucaldıldı. Bu qeyri-orijinal formada Qızıl darvaza günümüzə qədər gəlib çatmışdır, baxmayaraq ki, XIX əsrin əvvəllərindən onları orijinal formalarında bərpa etməyə cəhdlər edilmişdir.

## Qızıl Darvaza Muzeyi
Qızıl darvaza Vladimir-Suzdal Muzey-Qoruğunun yurisdiksiyasındadır. darvaza kilsəsində hərbi-tarixi ekspozisiya var. Ekspozisiyada mərkəzi yeri 1238-ci ilin fevralının dramatik hadisələrini əks etdirən diorama tutur: Batı xanın qoşunlarının hücumu zamanı Vladimir şəhərinin müdafiəsi (müəllif — RSFSR xalq artisti Efim Deşalıt, 1972).

Ekspozisiyada müxtəlif dövrlərə aid silah və hərbi texnika təqdim olunur: atıcı maşının döyüş boltları, XIII əsrə aid ox ucları və nizələr, zəncirli poçt, qamışlar, XVII əsrin əvvəllərində ələ keçirilmiş Polşa arbaleti, Yekaterina dövrünün çaxmaqlı tüfəngləri, polad 1812-ci il Vətən müharibəsi dövründən tüfəng, uniforma, XIX əsrin sonlarına aid plakatlar və mükafatlar, ələ keçirilən türk silahları təqdim edilmişdir.

## İstinadlar