open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İfrat axıcılıq

**İfrat axıcılıq** kapillyar borudan maye heliumun sürtünməsiz axmasıdır. Heliumun hər iki izotopu müəyyən təzyiqlərdə mütləq sıfır temperaturuna qədər maye halında qalır. Klassik fizikaya görə, isə bütün mayelər həmin temperaturda bərk hala keçməli idi. Bu, maye hallarına müvafiq temperaturda istilik hərəkətinə uyğun olan De-Broyl dalğalarının uzunluğunun atomlar arasındakı məsafə tərtibində olması və kvant effektlərinin yaranması ilə əlaqədardır. Belə mayelərə kvant mayesi deyilir.

Helium mayesinin özlülüyünün 2,18°K-də sıfra yaxın olmasını və ifrat axıcılıq halına keçməsini ilk dəfə Pyotr Kapitsa kəşf etmişdir.
İnsanın immunçatışmazlığı virusu

**İnsanın İmmunçatışmazlığı Virusu** (İİV, , HIV) insanda infeksiyasının ən son mərhələsində Qazanılmış İmmun Çatışmazlığı Sindromu (QİÇS, *ing* AIDS, *rusca* СПИД) xəstəliyinə yol açabilən retrovirusdur.

İnfeksiya öz səthində CD4 reseptorlu immun hüceyrələrini məhv edir. Nəticədə insanın immun sistemi tükənir və QİÇS inkişaf edir. Orqanizm tezliklə müxtəlif infeksiyalara və bədxassəli şişlərə tab gətirə bilmir və sağlam insana xas olmayan opportünist xəstəliklər baş qaldırır.

Hal-hazırda **[[Antiretrovirus terapiyası (ART-terapiya)|antiretrovirus terapiyasının (ART-terapiya)]]** əlçatan olduğuna görə, İİV-pozitiv insanların həyat keyfiyyəti və yaşama müddəti İİV-neqativ (infeksiyaya yoluxmamış) şəxslərdən fərqlənmir. Terapiya qəbul edərək, insan müəyyən edilməyən virus yükünə nail olur. Müəyyən edilməyən virus yükü olduqda, insan hətta qorunmasız cinsi əlaqə zamanı başqaları üçün yoluxucu deyil.

Antiretrovirus terapiyası qəbul edilmədiyi zaman, insan immuniteti zamanla zəifləyir. Simptomsuz keçən bu mərhələ latent adlanır və ortalama 6 aydan — 7 ilədək davam edir. Əgər şəxs özü antiretrovirus terapiyasının qəbulundan imtina edərsə, virus yükü qanda yenidən çoxalacaq, immun sistemi zəifləyəcəkdir, bu isə xəstəliyin həyat üçün təhlükəli olan ikinci mərhələsinin inkişafına səbəb olacaqdır.

İİV-infeksiyasının inkişaf sürəti bir çox məqamlardan asılıdır, məsələn: immun sisteminin statusundan, yaşdan (yaşlı insanlarda cavanlara nisbətən virusun daha sürətli inkişaf riski yüksəkdir), virusun ştamından, koinfeksiyalardan, qidalanmadan və s. Xəstəliyin daha sürətlə inkişaf etməsinə digər xəstəliklər, məsələn, vərəm də səbəb ola bilər.

Hələ ki, İİV-infeksiyası sağaldılması mümkün olmayan xroniki xəstəlik siyahısındadır, bu səbəbdən İİV-lə yaşayan insanların (İYİ) bütün həyatları boyu daimi tibbi yardıma ehtiyacları var.

Azərbaycanda 1987-ci ildən 2025-ci ilin üçüncü rübünün sonunadək insanın immunçatışmazlığı virusu (İİV) infeksiyası ilə yaşayan 11 min 260 nəfər Respublika Qazanılmış İmmunçatışmazlığı Sindromu ilə (QİÇS) Mübarizə Mərkəzində rəsmi qeydiyyatdadır.

## İstinadlar
Stenford fəlsəfə ensiklopediyası

**Stenford fəlsəfə ensiklopediyası** () — Stenford universiteti tərəfindən təqdim olunan və dəstəklənən fəlsəfə üzrə onlayn ensiklopediyadır.

Ensiklopediya 1995-ci ildə Edvard N. Zalta tərəfindən yaradılmışdır. Hər bir məqalə bu sahə üzrə ekspertlər tərəfindən yaradılaraq nəzarət olunur. Ekspertləri dünyanın 65 akademik institutlarının professorları təşkil edirlər. Onlayn statusundan əlavə ensiklopediya ənənəvi akademik yanaşmaya da sadiqdir, yəni, bir çox ensiklopediyalarda və ensiklopedik jurnallarda olduğu kimi məqalələrin keyfiyyətini artırmaq üçün müəllif-mütəxəssislərdən istifadə olunur və məqalələrin kompetent redaksiya şurası tərəfindın diqqətlə yoxlanılması həyata kerçirilir.
Ensiklopediya ingilis dilində olub, dinamikdir və daim təzələnir.

## Həmçinin bax
* İnternet
* Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* Rəsmi səhifəsi
* Stenford Fəlsəfə Ensiklopediyasındakı məqalələrin siyahısı
* Stanford Fəlsəfə Ensiklopediyası: V. V. Volkov, V. V. Vasiliyev, M. O. Kedrovanın redaktorluğu ilə seçilmiş məqalələrin tərcümələri
* Pulsuz onlayn ensiklopediya Vikipediyanın xəyal edə biləcəyi şeyə nail oldu.
Həyat Ensiklopediyası

**Həyat Ensiklopediyası, (HE)** ( (EOL)) – müxtəlif mütəxəssislər tərəfindən birgə yaradılan, dünyada yaşayan və elmə məlum olan bütün 1,9 milyon bioloji növ haqqında məlumatlar toplamağı qarşısına məqsəd qoymuş internet ensiklopediyası.

## Ümumi məlumat
Ensiklopediyada hər bir məlum növ haqqında ayrıca məqalələr olacaqdır. Buraya video, audio materiallar, şəkil və mətnlər daxil ediləcəkdir. Hesablamalara görə gələcəkdə, EOL ensiklopediyasında məqalələrin sayı təqribən 1,8 mln. ədəd olacaqdır.

Layihənin verilənlər bazasına əvvəlcə heyvanlar və bitkilər haqqında məlumatlar daxil ediləcək, daha sonra mikroorqanizmlər, qazıntı halında tapılan bioloji növlər haqqında məqalələrin daxil edilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Ensiklopediyanın saytına daxil olmuş hər bir internet istifadəçisi mətn, foto, xəritə, audio və video yazı şəklində müxtəlif informasiyalar əldə etmək imkanı qazanacaqdır.

EOL ensiklopediyası wiki-texnologiya əsasında işləyəcək ki, bu da istənilən İnternet istifadəçisinin istənilən məqalədə dəyişiklik və əlavələr etmə imkanına malik olması deməkdir.

Layihənin on il müddətində tam hazır olması nəzərdə tutulur və təqribən $110,5 milyona başa gələcəyi bildirilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Həyat ensiklopediyasının rəsmi saytı

## Həmçinin bax
IBList

**IBList** (en. Internet Book List) – İnternetdə ədəbiyyat üzrə verilənlər bazasıdır (VB). 2003-cü ildə Patrik Ros tərəfindən yaradılmışdır.

2007-ci ilin noyabr ayının axırlarına olan məlumata görə  IBList onlayn ensiklopediyasında 60 min kitab, 18 min müəllif və 4400 kitab seriyaları haqqında məqalə vardır. Ensiklopediyaya həm də çoxlu sayda müxtəlif hekayələr, kitablar haqqında müxtəlif müəlliflərin fikirləri və s. daxil edilmişdir. Obyektlərin strukturlaşdırılması reytinqə, janra, kitab və ya əsərin adına, müəllifin ad və soyadına görə aparılır.

Qeydiyyatdan keçmiş istifadəçilər ensiklopediyada hər hansı əsər haqqında fikirlərini yaza bilərlər. Eyni zamanda IBList-in VB-na yeni kitabların, müəlliflərin və məqalələrin daxil edilməsi haqqında təkliflərini verə bilərlər. Bu təkliflər saytın idarəçiləri tərəfindən öyrənilir.

IBList saytında ədəbiyyat mövzusunda formlar da keçirilir. Ensiklopediya ingilis dilində fəaliyyət göstərdiyindən məqalələrin çoxu indilis dilində bədii ədəbiyyat haqqındadır.

## Həmçinin bax

* İnternet
* Ədəbiyyat

## Xarici keçidlər
* http://www.iblist.com/ 
*
*
*
*
Katsuaki Vatanabe

**Katsuaki Vatanabe** (13 fevral 1942 Mie prefekturası, Yaponiya) — Toyota şirkətinin İdarə Heyətinin sədri.

Katsuaki Vatanabe 1964-cü ildə Tokiodakı Keio Universitetin bitirmiş və Toyota şirkətində işə başlamışdır. Şirkətin müxtəlif bölmələrində çalışan Vatanabe 1992-ci ildə İdarə Heyətinə daxil oldu.

2005-ci ilin iyun ayında Fudzio Çonun yerinə "Toyota Motor Company"nin İdarə Heyətinin sədri seçilmişdir.

Evlidir, üç qızı var. Tokioda yaşayır. 2005 və 2007-ci illərdə Time jurnalı tərəfindən dünyanın ən nüfuzlu 100 şəxsi siyahısına daxil edilmişdir.

## Xarici keçidlər
* Watanabe, Katsuaki
Çərşənbə

**Çərşənbə** – dünyanın bir çox ölkələrində həftənin sayca üçüncü günü.

ISO 8601 beynəlxalq standartına görə yeddi günlük həftənin üçüncü günüdür.

Rəsmi sənədlərdə çərşənbə qısaldılmış şəkildə **ç.**- də yazılır.

Fars dilində "çərşənbə" "dördüncü şənbə" deməkdir.

Köhnə türk dilində bu günün adı **Törtünç**, yəni dördüncüdür, və ayrıca Hicri təqvim işlədən əsasən müsəlmən ölkələrində çərşənbə həftənin dördüncü günüdür.

Azərbaycan Respublikasında bu gün rəsmi sənədlərdə və rəsmi dildə çərşənbə axşamı adlansa da, cəmiyyətdə daha sadə, miladi təqvimindəki sıra sayına görə **üçüncü gün** deyilir, lakin İran azərbaycalıları buna **dördüncü gün** deməyə davam edir.

Çərşənbə həftədə çərşənbə axşamı günü ilə cümə axşamı arasında yerləşir.

Qədim Romada çərşənbə ticarət allahı Merkuriyə həsr edlmişdi.Ona görə də bəzi roman dillərində çərşənbə onun adı ilə deyilir.Məsələn,fransız dilində (). Rus inanclarına görə çərşənbə və cümə — iki mələkdir, ona görə də bu günlər oruc tutanlar cənnətə düşəcəklər.

## Xarici keçidlər
Çərşənbə axşamı

**Çərşənbə axşamı** – dünyanın bir çox ölkələrində həftənin sayca ikinci günü.

ISO 8601 beynəlxalq standartına görə yeddi günlük həftənin ikinci günüdür.

Rəsmi sənədlərdə çərşənbə axşamı bəzən qısaldılmış şəkildə **ç.a.** da yazılır.

Fars dilində çərşənbə axşamı "dördüncü şənbə axşamı" deməkdir.

Azərbaycanda bu gün rəsmi sənədlərdə və rəsmi dildə **Çərşənbə axşamı** adlansa da, cəmiyyətdə daha sadə, sıra sayına görə **ikinci gün** deyilir.

Çərşənbə axşamı həftədə bazar ertəsi günü ilə çərşənbə arasında yerləşir.

Qədim Romada çərşənbə axşamı müharibə allahı Marsa həsr edimişdi.

Azərbaycanda Novruz bayramından əvvəlki dörd həftənin çərşənbə axşamları bayram günləri kimi qeyd edilirlər. İnsanlar bir-birini təbrik edir, həyət və küçələrdə tonqallar qalanaraq üstündən tullanırlar.

## Maraqlı faktlar
* Katolik dininə mənsub ölkələrdə Böyük Orucluqdan əvvəlki gün "yağlı çərşənbə axşamı" adlanır.
* ABŞ-də prezident seçkiləri noyabr ayının birinci çərşənbə axşamı keçirilir.
* **Qara çərşənbə axşamı** — ABŞ-də 29 oktyabr 1929-cu ildə fond birjalarında maliyyə təlatümünün baş verdiyi gün çərşənbə axşamı idi. O **qara cümə axşamından** sonra ilk çərşənbə axşamı idi. Məhz həmin gün ABŞ-də Böyük böhranın başlanğıcı hesab edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cümə

**Cümə** –  dünyanın bir çox ölkələrində  həftənin sayca beşinci ( bəzilərində altçncı ) günü.

ISO 8601 beynəlxalq standartına görə yeddi günlük həftənin beşinci günüdür.

Cümə   həftədə cümə axşamı   günü ilə şənbə günü  arasında yerləşir.

Rəsmi sənədlərdə cümə bəzən qısaldılmış şəkildə **c.**- da yazılır.

" Cümə " sözü  ərəb dilindəki  " يوم CM'A "  "toplanmak"  ( toplam ) sözündən  irəli gələrək yaranmışdır.

Qədim Romada cümə günü gözəllik ilahəsi Veneraya, qədim alman tayfalarında Freyya qadın allahına həsr edimişdi.Ona görə də ingilis dilində cümə günü *Friday * adlanır.

Beşgünlük iş həftəsi qəbul edilmiş ölkələrdə cümə günü istirahıət günüdən əvvəlki gün olduğundan işçilərin işə bir qədər laqeyd yanaşması hiss edlir.

Rusiyada Pasxa dini bayramından sonra on həftə ərzində hər cümə günü ticarət yarmarkası keçirilirdi.

İslam ölkələrində cümə günü qeyri – iş günüdür və kütləvi surətdə inasnlar məscidlərdə namaz  qılırılar.
ABŞ-də cümə günü haqqında deyirlər "TGIF" —"**T**hank **G**od **I**t’s **F**riday" (" Sağ ol, Allah , bu gün cümədir!")

Qədim türk dilində bu günün adı, **Altıncı Gün** və **Altınç** dır.

Cümə ayrıca kişi şəxs adı da vardır.

Xristianlıqda Pasxadan öncəki **Cüma** günü İsanın çarmıxa çəkildiyi üçün  yas günü sayılır.
Ayın 13 – nün **Cüma**yə düşdüyü günler bəzi inanclara görə uğursuz qəbul edilir.

## İstinadlar
Cümə axşamı

**Cümə axşamı** – dünyanın bir çox ölkələrində həftənin sayca dördüncü günü.

ISO 8601 beynəlxalq standartına görə yeddi günlük həftənin dördüncü günüdür.

Cümə axşamı həftədə çərşənbə günü ilə cümə günü arasında yerləşir.

Rəsmi sənədlərdə cümə axşamı bəzən qısaldılmış şəkildə **c.a.**- da yazılır.

İslam dininə görə vəfat etmiş insanın yeddisindən sonra qırxına qədər hər cümə axşamı anım günü keçirilir.

Ərəb dilində "cümə axşamı" "toplanmaqdan əvvəlki gün" (cümə namazında müsəlmanların bir yerə toplanması) mənasını verir.

Qədim romalılarda cümə axşamı mifologiyaya görə Yupiterə, qədim slavyanlarda isə ildırım allahı Peruna həsr edilmişdi.

: Yaponca "cümə axşamı" "ağac günü" kimi səslənir (木曜日).
: Portuqalca	"cümə axşamı" "beşinci gün" kimi səslənir (quinta-feira).

## Maraqlı faktlar
* Böyük Britaniyada seçkilər bir qayda olaraq cümə axşamı keçirilir.
* SSRİ-də 1976-cı ildə Sov.İKP MK və SSRİ Nazirlər Sovetinin birgə qərarı ilə cümə axşamları ictimai iaşədə "balıq günü" elan edilmişdi.
* Yazıçı Qilbert Kit Çestertonun "Cümə axşamı olmuş adam" adlı romanı vardır.
Şənbə

**Şənbə** — dünyanın bir çox ölkələrində həftənin sayca altıncı (bəzilərində yeddinci) günü.

ISO 8601 beynəlxalq standartına görə yeddi günlük həftənin altıncı günüdür.

Şənbə həftədə cümə günü ilə bazar günü arasında yerləşir.

Rəsmi sənədlərdə şənbə bəzən qısaldılmış şəkildə **ş.**- da yazılır.

Qədim Romada romalılar bu ğünü Saturna həsr edirdilər. Ona görə də bəzi dillərdə bu gün *Saturn* sözündən götürülür. Məsələn , ingiliscə *Saturday*. Azərbaycanca *şənbə* sözü yəhudi sğzü olan «şabbat» dan götürülüb. Bu söz xristianlıqla birlikdə Avropaya yayılıb.

Beşgünlük iş həftəsi qəbul edilmiş ölkələrdə şənbə günü axırıncı iş günündən sonrakı ilk istirahət günüdür.

Bu gün azərbaycan dilində qeyri-rəsmi şəkildə **altıncı gün** adlanır.

## Maraqlı faktlar
Slavyanlarda şənbə günü «*altılıq*» adlanır.

7 mart 1967-ci ildə Sov.İKP MK, SSRİ Nazirlər Soveti və ÜİHİMŞ «Müəssisə, idarə və təşkilatların fəhlə və qulluçularının iki istirahət günü olan beşgünlük iş həftəsinə keçməsi haqqında» birgə qərar qəbul etdilər. Bununla da şənbə günü istirahət günü oldu.

## İstinadlar
Bazar (gün)

**Bazar** – dünyanın bir çox ölkələrində həftənin sayca yeddinci ( bəzilərində birinci ) günü. Bazar günü həftədə şənbə günü ilə bazar ertəsi günü arasında yerləşir.

ISO 8601 beynəlxalq standartına görə yeddi günlük həftənin yeddinci günüdür.

Rəsmi sənədlərdə cümə bəzən qısaldılmış şəkildə **b.**- da yazılır.
Beşgünlük iş həftəsi qəbul edilmiş ölkələrdə bazar günü ikinci istirahət günüdür.

## Adı
Günün adı qədimdən məhz bu gün kənd bazarlarının keçirilməsi ilə yaranıb.

## Dinlərdə
### Islam
İslam dinin rəsmi din edildiyi ölkələrdə və İsraildə bazar gene adı iş günüdür. Yəhudi xalqının inancına görə yeni il bazar günüdən başlaya bilməz, çünki, bu halda yanvar ayının 13-ü cümə gününə düşür ki, bu isə çox uğursuz hal sayılır. Bu gün azərbaycan dilində həm rəsmi, həm qeyri-rəsmi şəkildə **bazar günü** adlanır.
### Xristian
Bəzi konservativ xristian Avropa dövlətlərində bazar günü işləmək və mal almaq günah sayılır. İstisna kimi, kommunal xidmətlərin və xəstəxanaların fəaliyyəti təqdir edilir.

## İstinadlar
Bazar ertəsi

**Bazar ertəsi** – dünyanın bir çox ölkələrində yeni həftənin başlandığı gün.

ISO 8601 beynəlxalq standartına görə yeddi günlük həftənin birinci günüdür.

Rəsmi sənədlərdə bazar ertəsi bəzən qısaldılmış şəkildə **b.e.** də yazılır.

Türk dillərində " ertə " " gün başlanğıcı", " sabah " anlamında olduğundan " bazar ertəsi " -" bazardan sonrakı " gün deməkdir.

Azərbaycanda bu gün rəsmi sənədlərdə və rəsmi dildə **bazar ertəsi** adlansa da, cəmiyyətdə daha sadə, sıra sayına görə **birinci gün** deyilir.

Bazar ertəsi həftədə bazar günü ilə çərşənbə axşamı arasında yerləşir.

Bir çox ölkələrdə həftənin birinci günü bazar ertəsidir. Həm yeni iş, həm də yeni dərs günü bazar ertəsi ilə başlayır. Ancaq islam ölkələrində və İsraildə həftə bazar günü ilə başlayır. Onlarda bazar ertəsi həftənin ikinci günüdür.

Qədim türk, ərəb, fars, yunan, ivrit, portuqal və erməni dillərində bazar ertəsi ikinci gün deməkdir.

Bazar ertəsi ilə bağlı bəzi inanclar da vardır.SSRİ-də 1960-cı ildən 1965-ci ilədək bazar ertəsi günü edilən 11 kosmik uçuş qəza ilə nəticələndiyindən, bu gün 1965-ci ildən " yuxarıların tapşırığı ilə " kosmonavtlar üçün bazar günü elan edildi.

Cəmiyyətdə bazar ertəsinin iş üçün ağır gün olduğu barədə fikir yürüdənlər də vardır.

## Xarici keçidlər
Azərbaycanın Milli Qəhrəmanlarının siyahısı

Bu siyahı **[[Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı]]** adına layiq görülən şəxslər və hərbi qulluqçular barədə qısa məlumatı əhatə edir.

## Tarix
Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda xüsusi xidmətlərinə və qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirən zaman göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə görə, həmçinin vəzifə borcunu yerinə yetirərkən igidliyin və mərdliyin nümayiş etdirilməsinə görə Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin Sərəncamına əsasən aşağıdakı şəxslərə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı fəxri adı verilib. Onlardan 20 nəfəri sağlığında, 206 nəfəri isə ölümündən sonra bu adla təltif olunub. Bugünə kimi **226** nəfərə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adı verilib. İndiyədək Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı fəxri adı ilə təltif olunan şəxslərdən 2-sindən bu ad geri alınıb.

## Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları

### 1992

### 1993

### 1994

### 1995

### 1996

### 1997

## 1999

## 2009

## 2010

## 2016

## 2017

## 2020

## 2024

## 2025

## Məhrum edilənlər

## Həmçinin bax
* Vətən Müharibəsi Qəhrəmanlarının siyahısı

## İstinadlar
Termodinamikanın birinci qanunu

**Termodinamikanın birinci qanunu və ya Termodinamikanın birinci başlanğıcı** — sistemin bir haldan başqa hala keçməsi onun daxili enerjisinin dəyişməsi, xarici qüvvələrin işi ilə verilən istilik miqdarının cəminə bərabərdir.

## Tarixi
Termodinamikanın birinci qanunu ilk dəfə alman alimi Yulius Robert fon Mayer tərəfindən yaradılmışdır. Termodinamikanın birinci qanununun ifadəsi aşağıdakı kimidir:
:: \Delta\mathbf{U = A + Q} 
::
::
::
:: 1 Cisim özü iş gördükdə enerjisi azalır.
:: 2 Cismin daxili enerjisini artırmağın iki yolu var.
:: 1.Üzərində iş görməklə.
:: 2.İstilik miqdarı verməklə
Yuxarıdakı düsturda :A = -A olduğunu nəzərə alsaq termodinamikanın birinci qanunu
:: Q = \Delta U + A^\prime
şəklində də yazmaq olar, yəni sistemə verilən istilik miqdarı onun daxili enerjisinin dəyişməsinə və sistemin xarici cisimlər üzərində gördüyü işə bərabərdir.
İzoxor prosesində (V = const) qazın həcmi dəyişmir (\Delta V = 0) və ona görə də görülən iş sıfra bərabərdir. A^\prime = A = 0. Bu halda sistemə verilən istilik miqdarı onun daxili enerjisinin dəyişməsinə bərabərdir.
Q = \Delta U
İzotermik prosesdə(T = const) və ya (\Delta T = 0) ideal qazın daxili enerjisi dəyişmir \Delta U = 0, sistemi verilən istilik miqdarı işin görülməsinə sərf olunur.

## İstinadlar
Titikaka gölü

**Titikaka gölü** — Peru və Boliviya arasında qalan Cənubi Amerikanın ən böyük şirin su gölü. Dünyanın ən hündürdə yerləşən gölüdür. Tektonik çatlar nəticəsində əmələ gəlmişdir.

## Coğrafiya
8.288 kvadrat kilometr sahəyə sahib olan göl And dağlarının Altiplano adı verilən platosunda, Peru və Boliviya arasında yerləşir. Qərb sahili Peruya, şərq sahili isə Boliviyaya aiddir. Titikaka Gölü, ticarət gəmilərinin də üzdüyü bir göldür. Tibet platosunda ondan daha yüksəkdə yerləşən göllər olsa da, böyüklüyünə görə (4000 metr yüksəklikdə) birincidir. Dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi 3.810 metr olub 194 km uzunluğa və 65 km enə malikdir. Orta dərinliyi 140–180 metr arasındadır. Bəzi yerlilər dibsiz olduğunu iddia etsələr də, ən dərin yeri 280 metrdir. 25-dən çox çay bu gölə tökülür. İnk mədəniyyətinin izlərini saxlayan Günəş Adası (Isla del Sol) daxil irili xırdalı bir çox adacığı bölünür. Ətrafında yaşayan xalq üçün göldə edilən balıqçılıq əhəmiyyətli bir dolanışıq mənbəyidir.

## Adının mənşəyi
Adının haradan gəldiyi qəti olaraq bilinməməklə birlikdə iki Aymara sözünün yan-yana gəlməsindən meydana gəlmişdir. Titi "böyük pişik", Kak isə " qaya " mənasını verir və tərcüməsi Puma qayasında olaraq başa düşülür. Əfsanəyə görə ilk İnk Kralı Manco CAPAC Günəş Adasında ilk olaraq, pişik başını xatırladan bir qayaya rast gəlir. Göl xəritəsinə başı aşağı baxıldığında, yatan pişik forması ayırd edilə bilər. Buna qarşı Quechua dili Titi " güllə" və ya " güllə rəngi" qaqa isə " qaya " deməkdir. Yəni "kurşini (güllə rəngi) qaya".

## Göldə həyat
Titikaka gölünün xarakteristika xüsusiyyətlərindən biri üzən adacıqlar. Bu adalarda yaşayanlara ' Uros ' (çoxluq söz) adı verilmişdir. Uros, üzən adacıqları döyüşçü İnklərdən qorunmaq məqsədilə, bölgəyə xas Totora adlı bir bitkinin kargılarını çarpaz olaraq bir araya gətirərək meydana gətirərlər. Üzərində sadə tikililər də inşa etdikləri bu adacıqları balıq ovunda istifadə edərlər. Uros, ənənəvi həyat şəkilləriylə qürur duyarlar. Turistlərin yellənən adalarını ziyarət etməsinə icazə verirlər. Peruya aid Taquile adasında bu gün təxminən 1.600 Kecua yaşamaqdadır. Bu 5,5 km uzunluğunda və 1,6 km enə malik adada yaşayan xalq, gəlmələrdən gizləndikləri üçün çox sonralar aşkarlanmışlar. Hörgük hörən kişiləri səbəbiylə adalardan birinə hörgü hörən kişilər adası adı da verilir. Gölün Boliviya tərəfində müqəddəs adalar, Günəş Adası (Isla del Sol) və Ay Adası (Isla de la Luna) vardır. Hər ikisində də kiçik ənənəvi kənd və çox sayda köhnə xaraba mövcuddur. Uros adacıqlarının panoramik görünüşü ilə insanları özünə cəlb edir.

## Fauna
Titikaka Gölü, bir sıra nadir rast gəlinən heyvana həyat mühiti təqdim edir. Bunlardan biri Titikaka dalğıcı (Rollandia microptera) deyilən quşdur. Bu quşun maraqlı tərəfi, kiçik qanadları səbəbiylə uça bilməməsidir. Təhlükə anında suyun üstündə sürətli addımlar ataraq və çox güclü qanad çırpmalarla qaçır. Ancaq bu qanad çırpmalara baxmayaraq quş uça bilmir. Digər bir endemik canlı isə Titikaka qurbağasıdır.

## Həmçinin bax
* Tikina boğazı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* İzahlı xəritə
* Titikaka gölü. İnti vı Mama-Kilya adaları. 
* Titikaka gölü 
* Şəkillər.
Mariya Şestiç

**Mariya Şestiç** (d. 5 may 1987, Banyaluka) — Bosniyalı musiqiçi.

Finlandiyanın paytaxtı Helsinkidə keçirilən 2007 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Bosniya və Herseqovinanı təmsil edib.
Macarlar

**Macarlar** — Ural xalqları fin-uqor qrupunun uqor qoluna mənsub olan xalq. Macarıstan Respublikasının əsas əhalisidir.

## Ümumi məlumat
Macarlar özlərini madyar adlandırırlar. Ural dilləri fin-uqor qrupunun uqor qoluna mənsub olan macar dilində danışırlar. Antropoloji cəhətdən yekcins olmayan macarlar əsasən ağ (Avropa) irqinin Orta Avropa tipinə aiddirlər. Dini dünyagörüşlərinə görə xristiandırlar (katolik). Şərqdən apardıqları qədim dini görüşlərinin, həmçinin şamançılığın izlərini hələ də saxlamaqdadırlar. Macarların dini görüşlərində, qədim türklərdə olduğu kimi, "Başı göy qübbəsinə çatan Dünya ağacına inam" çox güclüdür. 1989-cu il məlumatına görə sayları 14,5 milyon nəfərdir. Macarıstanın əhalisinin 99.4 %-ini təşkil edirlər.. Macarlar Macarıstan Respublikasından başqa Rumıniyanın tarixi Transilvaniya bölgəsində, Çexiyada, Slovakiyada, ABŞ-də, Ukraynanın Zakarpatye vilayətində, Kanada da, həmçinin Almaniya, Avstriya, Argentina, Braziliya və digər ölkələrdə yaşayırlar.

## Etnik tərkib
Macarların tərkibində bir neçə öz mədəniyyətlərinin bəzi xüsusiyyətlərini indiyədək saxlamış etnoqrafik qrup mövcuddur. Budapeştin şərqində və cənub-şərqində Yasşaq, Kişkunşaq və Nadkunşaq kimi tarixi ərazilərdə kuman və yaslar kimi etnoqrafik qruplar yaşayırlar. Kumanlar – monqolların əsarətindən canlarını qurtararaq XIII əsrdə Macarıstana pənah gətirmişlər. Onlarla birlikdə Macarıstana osetinlərə yaxın millət olan yaslar da köçüb gəlmişlər.

Digər etnoqrafik qrup isə hayduklardırlar. Bu ad altında Habsburqlarla müharibə aparmaq üçün feodallar tərəfindən toplanmış müxtəli əhali qrupları nəzərdə tutulur. Həyat tərzlərinə görə hayduklar rus kazaklarını xatırladırdılar.

Macarıstanın etnik qrupları arasında, həmçinin palotsları, matyoları və rabakezləri qeyd etmək olar.

Macarların dövlət dili olan macar dili lüğət tərkibinə görə uqorların dilinə yaxındır.  

Şəkil:Hungarian migration.png|miqrasiya
Şəkil:Hungarians in Hungary (1890).png
Şəkil:Magyars in Austro-Hungarian Empire 1911.gif
Şəkil:MagyarsOutsideHungary.png|Macarlar, XXI əsrin


## İstinadlar
Evanescence

**Evanescence** (, *Yoxaçıxma*) — 1996-cı ildə vokalist Emi Li və gitaraçi Ben Mudi tərəfindən yaradilan amerikan rok qrupu. Amerikanın müasir rokunun ən görkəmli simalarından olan Evanescence qrupunun əsas aparıcı qüvvəsi vokalçı Emi Lidir. Lakin heç kimin ağlına gəlməzdi ki,alternative metal ifa edən bir qrupun vokal ifaçısı nə vaxtsa qadın ola bilər.

Qrup 2003-cü ilin əvvəlində, "Fallen" albomunun çıxışı ilə böyük məşhurluğa nail olmuşdur. *Fallen* albomu 15 milyon kopiya sayı ilə tiraj olunub və qrupa 2 Qremmi mükafatı qazandırmışdır. Qrupun ilk konsert albomu *Anywhere but Home*, 2004-ci ildə üz gormüşdür. 2006-ci ildə isə ikinci studiya albomu *The Open Door* buraxılmışdır, bu albom bütün dünyada 6 milyona yaxın say ilə tiraj olunub.

## Xarici keçidlər

* Evanescence.com – Official U.S. website
Bürc

**Bürc** — ulduzlu göyün bir hissəsidir. Ulduzların müşahidə və öyrənilməsinin əlverişliyi üçün ulduzlu göy bürclərə bölünür. Bürclərin əksəriyyətinə qədim zamanlardan əfsanəvi qəhrəmanların (Herkules, Persey və s.), heyvanların (Qoç, Buğa, Balıqlar və s.) və əşyaların (Teleskop, Günyə və s.) adları verilmişdir. 1922 ildən başlayaraq göy qübbəsi Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı ilə müəyyən edilmiş 88 bürcə ayrılır. Onlardan 31-i şimal yarımkürəsində, 11-i ekvatorda və 46-sı cənub yarımkürəsində görünür. Bürclərin sərhədləri 1935 ildə müəyyənləşdilmişdir. Ən böyük bürc Hidradır (1302 kvadrat dərəcə), ən balaca isə Cənub Xaçıdır (68 kvadrat dərəcə). Astronomiyada bürclər Eynar Hertsşprunq və Genri Rassel ilə tətbiq edilmiş qısaldılmış latın adları ilə işarə edilir. Parlaqlığa görə bürclərin ulduzları yunan hərfləri ilə düşən nizamda işarə edilir.

## Tarixçə
İnsanlar qədimdən ulduzların göydə qəribə fiqurlar əmələ gətirdiyini müşahidə etmişdilər. Onlar bu fiqurları Bürc adlandırmışlar. Bəzi bürclər asterizmlər adlanan bir vəya bir neçə ulduz qruplarının birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Bir çox bürclərə əfsanəvi qəhrəmanların adı verilmişdir. Ulduzları asan müşahidə etmək və öyrənmək üçün ulduzlu səma 88 yerə bölünmüşdür. Bunlardan 47-si qədim yunan əsatirləri ilə bağlıdır. Şimal yarımkürəsinin səmasında Kassiopeya, Andromeda, Peqas, Persey, Orion, Böyük Ayı bürcləri parlayır. Bürclərdən biri də qədim yunan əsatirinin qəhrəmanı Herkulesin adını daşıyır. Şir və Hidra bürcləri Heraklın əfsanəvi igidliyini xatırladır. Peqas (qanadlı at), Əkizlər (Zevsin oğulları Kastor və Polluks) də əfsanəvı adlardır.

17-ci əsrdə yeni bürc adları meydana gəldi: Tovuz, Tukan, Hindli, Cənnət quşu və s. Bu adlar avropalılara kəşf etdikləri yeni ölkələrin özünəməxsus xüsusiyyətlərini xatırladırdı. 18-ci əsrdə astronomlar bir çox bürclərə ad verdilər: Saat, Mişar, Kompas, Teleskop, Soba və s.
Meteor seli

**Meteor seli** hər ilin eyni ayda gedən qısamüddətli və sıx (dəqiqədə 1000-dən çox) meteorların dəstəsi. Böyük meteor seli radiantının daxil olduğu bürcə görə adlandırılır. Yerdən görən kimi meteor seli meteor yağışı adlanır. Əsas meteor seliləri Kvadratidlər, Liridlər, η-Akvaridlər, δ-Akvaridlər, Perseidlər, Drakonidlər, Orionidlər, Tauridlər, Leonidlər, Germinidlər və Ursidlərdir.
Yaquar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Yaquar Qərb yarımkürəsinin panter cinsindən olan ən böyük və ən güclü nümayəndəsidir. Yaquarlar, bütün böyük yırtıcı pişiklər arasında ən güclü dişləməyə malikdirlər və onlar özlərindən 4 dəfə böyük heyvanları belə asanlıqla məhv edə bilirlər. Hətta Yaquar, Köpək Balığından belə daha güclü dişləməyə sahibdir. Güclü çənələri və iti dişləri, yaquarlara qalın timsah dəriləri və hətta tısbağa qabıqlarını belə asanlıqla deşməyə imkan verir. Yaquarın dişləmə qüvvəsi **1500 PSI**-dan çoxdur. Hansı ki, meşənin şahı sayılan Şirdə isə bu, Yaquardan 3 dəfə az, 650 PSI-dır. Yaquar hal-hazırda Meksikadan (bəzən ABŞ-nin cənub-qərbində də görülə bilər) Mərkəzi Amerikaa və Paraqvayın cənubu ilə Argentinanın şimalına qədər böyük bir ərazidə yayılmışdır.

Xallı pişik fiziki olaraq daha çox leoparda bənzəsə də daha güclü və əzələli quruluşu, davranışı və habitat xüsusiyyətləri ilə pələngə daha yaxındır. Seçdiyi habitat cəngəllik olsa da, meşəlik ərazidən açıq əraziyə qədər müxtəlif sahələrdə yaşayır. Ümumiyyətlə, su kənarlarında olurlar və pələng kimi üzməyi sevən pişiklərdəndirlər.

Yaquar, ümumiyyətlə, tək gəzən, ovunu izləyib pusquya salan bir ovçudur. Eyni zamanda ekosistemi tarazlıqda saxlamaq və öz şikarlarının sayını idarə altında tutmaq mövzusunda əhəmiyyətli rol oynayan ovçudur.

Qüvvətli çənəsi sayəsində zirehli sürünənlərin qabıqlarını deşə və məməlilər arasında çox yayılmamış olan öldürmə üsulllarından birini istifadə edə bilir. Kəlləni iki qulağın arasından dişləyərək beyinə ölümcül zərbə endirir.

## Etimologiya
"Yaquar" sözünün etimologiyası tam olaraq müəyyən deyil. Bəzi mənbələr Cənubi Amerika Tupi dilindən Portuqal dilinə keçdiyini ifadə edir.

Digər mənbələr bu sözün Quarani dilinə aid olduğunu müdafiə edir. Tupi dilindəki xüsusi və tam ad *yaquara*dır və eyni zamanda bütün ətyeyən heyvanları təyin etmək üçün də istifadə edilir.

Birləşmiş halda olan *jaguareté* sözcüyündəki -*eté* "gerçək" mənasına gəlir. Guarani dilindəki *yaguareté* sözü də "gerçək yırtıcı heyvan", "it gövdəli", ya da "cırıcı it" deyə fərqli tərcümələrə malikdir.

İlk etimoloji hesabatlara görə *yaquara* sözcüyü "ovunu bir dəfəyə öldürən heyvan" mənasına gəlir və bu məlumat bir çox qaynaqda vardır. Çox qaynaqlar böyük ehtimalla səhv olan bu məlumatlardan istifadə edir. Ancaq bu məlumatın doğru olmadığı düşünülür. Bir çox Orta və Cənub Amerika ölkələrində bu pişiyə *əl tigre* ("pələng") deyilir.

*Panthera onca* elmi adının ilk qisiminin Yunan dilində *pan-* ("bütün") və *ther* ("heyvan") sözlərindən törədildiyi deyilsə də, bu xalq arasında yayılmış, doğru olmayan bir etimoloji şərhdir. *Panthera* böyük ehtimalla Şərq Asiya qaynaqlıdır və "sarımtıl rəngli heyvan" ya da "ağımtıl sarı" mənalarına gəlir.

*Onca* sözünün, heyvanın güclü pəncələri səbəbiylə "çəngəl" ya da "qan tərəfindən" olduğu deyilsə də ən doğru etimoloji şərh sadəcə, heyvanın Portuqaliya dilində adı olan *onça*dan (on-sa) gəldiyidir.

## Yarımnövləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qırmızıya sürüşmə

**Qırmızıya sürüşmə** — elektromaqnit şüalanmasının tezliyinin azalması, Dopler effektinin təzahür formalarından biri. Spektrin görünən hissəsindəki xətlərin spektrin qırmızı ucuna doğru sürüşməsi.  Başqa tezlikli, məsələn radiotezlikli şüalanmalarda da müşahidə olunur.

Qırmızıya sürüşmə termini kosmoloji qırmızıya sürüşmə və qravitasiya qırmızıya sürüşməsi mənasında işlədilir.

Kosmoloji qırmızıya sürüşmə bizdən çox uzaq olan mənbələrin (qalaktikalar, kvazarlar və s.) şüalanma tezliyinin azalmasıdır. İlk dəfə 1914-cü ildə müşahidə edilmişdir. Qırmızıya sürüşmə bir neçə qalaktika istisna olmaqla (bunlarda şüalanmanın tezliyi artır, mavi və ya bənovşəyi yerdəyişmə baş verir) bütün qalaktikalarda müşahidə olunur və onun qiyməti bütün tezliklər üçün qalaktikanın müşahidə edildiyi istiqamətdən asılı deyil. Qırmızıya sürüşmə spektr xəttinin tezliyinin nisbi dəyişməsi (*z*) ilə xarakterizə olunur və qalaktikaya qədər məsafə ilə düz mütənasibidir:

**Δ''z''=Δλ ''/'' λ =''Hr / c***</big> ([[Habbl qanunu]]).</center>

Burada, *r* – qalaktikaya qədər məsafə, *c* – [[işıq sürəti]], *H'' – Habbl sabitidir (kainatın genişlənmə sürətini xarakterizə edir, ilk yaxınlaşmada istiqamətdən asılı deyil). Qalaktikanın spektrindəki qırmızıya sürüşməni ölçərək Habbl qanununa əsasən həmin qalaktikaya qədər məsafəni təyin etmək olur.

Qravitasiya qırmızıya sürüşməsi qravitasiya sahəsində yayılan şüalanmanın tezliyinin azalmasıdır. Şüalanma cazibə qüvvələrinə əks istiqamətdə yayıldıqda (zamanın gedişi yavaşlayır) onun tezliyi azalır, cazibə qüvvələri istiqamətində yayıldıqda (zamanın gedişi sürətlənir) isə artır. Qravitasiya qırmızıya sürüşməsini ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə əsasən 1911-ci ildə Albert Eynşteyn irəli sürmüşdür (Eynşteyn effekti). Qravitasiya qırmızıya sürüşməsi Günəşin, sonra isə başqa ulduzların (məs., ağ cırtdanların) şüalanmasında müşahidə edilmişdir. Bəzi hallarda (məs., qravitasiya kollapsında) hər iki qırmızıya sürüşmə yekun effekt şəklində müşahidə oluna bilir.

## İstinad siyahısı
Mütləq qara cisim

**Mütləq qara cisim** – üzərinə düşən ixtiyarı dalğa uzunluğu şüaları tam udan cisim. Mütləq qara cisimin şüalandırdığı işığın enerjisi və spektral tərkibi yalnız onun temperaturu ilə müəyyən edilir və şüalandırıcı maddənin kimyəvi tərkibindən asılı deyil. Bu, mütləq qara cisimin işıq etalonu kimi qəbul edilməsinə səbəb olmuşdur. Təbiətdə mütləq qara cisim yoxdur. Qurum, qara məxmər, deşiyi olan qeyri-şəffaf divarlı içiboş qab və s. praktik olaraq mütləq qara cisim kimi qəbul oluna bilər. Bütün cisimlər kimi mütləq qara cisim də elektromaqnit dalğaları şüalandırır (bax Vin qanunu, Stefan-Boltsman qanunu, Plank qanunu).

## Həmçinin bax
*Qara dəlik
Sürtünmə

**Sürtünmə** toxunan cisimlərin nisbi yerdəyişməsi və ya cismin müxtəlif hissələrinin bir-birinə nisbətən yerdəyişməsi zamanı yaranan mexaniki müqavimət. Birinci halda sürtünmə xarici sürtünmə, ikinci halda isə daxili sürtünmə adlanır.

Toxunan cisimlər bir-birinə nisbətən sükunətdə olduqda yaranan sürtünməyə sükunət sürtünməsi, hərəkətdə olduqda isə kinematik sürtünmə deyilir. Sürtünmə qüvvəsi- toxunan səthlərin kələ-kötürlüyü və həm də bir-birinə sıxılması nəticəsində meydanə çıxan qüvvədir. Bir cismin digər cisim üzərində hərəkət zamanı yaranan və hərəkətin əksinə yönələn qüvvə sürtünmə qüvvəsi deyilir. Onun 3 növü var:

# Sükunət
# Sürüşmə  
# Diyirlənmə

Düsturu — **Fs=μ(mü)×m×g F=m×g**

μ(sürtünmə əmsalı) — adsızdır, Vahidi yoxdur, toxunan səthlərin növündən, kələ-kötürlüyündən, necə cilalanmasından asılıdır.

Fssürtünmə= μmg
* Ftəzyiq=mg
* F=MN
* a=F\m
* a=Mg
* Fmüq=av
* t=v0/a=mv/F
* F=mg
* S=v^2
* /2a
*
*
*
*
*
*

## Mənbə
* Murquzov, M və b. Fizika, VII sinif, BAKI, 2004.

## Xarici keçidlər
Pələng

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Böyük pişiklər ailəsinin beş üzvündən biridir. Yırtıcı heyvandır və vəhşi təbiətdə rast gəlinən ən böyük, ən güclü pişik növüdür. Dünyada təbii mühitdə yaşayan pələnglərin 80%-i Hindistan yarımadasının payına düşür. Şimalda Sibir, cənubda Hindistan ilə Malakka yarımadası arasındakı bölgələrdə yaşayırlar.

Pələngləri əvvəl 8 yarımnövünə bölürlər ki, onlardan 3-nün artıq nəsli kəsilmişdir. Bunlardan biri Azərbaycanda da rast gəlinən Xəzər pələngi olmuşdur. Bütün dünyada təbiətdə təxminən 7700 pələng yaşayır. Uzaq Şərqdə dünyanın ən böyük pələngləri yaşayırlar. Yetkin erkəklərin çəkisi 390 kiloqrama çatır.

Çoxu pələng kamuflajlarının ideal uyğunlaşma təmin etdiyi və sürətli və ya daha çevik ovları yaxalamlarının daha asan olduğu meşələrdə və otlaqlarda yaşayır. 100 il əvvələ qədər Hindistanda, Türkiyədə, Çində, demək olar ki, bütün Asiya qitəsində yaşayan pələnglərə hazırda keçmiş ərazilərinin 93%-də ümumiyyətlə rast gəlinmir. Böyük pişiklər arasında yalnız pələng və yaquar yaxşı üzgüçülərdir. Pələnglər tez-tez su hövzələrində, göllərdə və çaylarda yuyunurlar. Pələnglər adətən maral, çöl donuzu və s. heyvanlarla qidalanırlar. Buna baxmayaraq, bəzən daha kiçik heyvanlar da onların ovu ola bilir.

Pələnglərin ən qorxulu düşməni insandır. Qeyri-qanuni ov və təbii mühitlərinin yox olması pələnglərin sayını böyük nisbətdə azaldır. XX əsrin əvvəlində dünyada 100,000-dən çox pələng varkən, 2016-cı ildə bu rəqəm 3,890 olmuşdur. Eyni zamanda sümükləri və demək olar bütün bədən parçaları ənənəvi təbabətdə ağrı kəsicidən afrodizyaklara qədər dəyişən bir çox sahə üçün istifadə edilər. 2016-cı ildə son yüz ildə ilk dəfə olaraq pələng sayında artım baş vermişdir. Bütün pələng yarımnövləri təhlükə altındakı növlər siyahısına daxil edilmişdir.

Pələng nə qədər gözəl, qüvvətli və cəld olsa da bir o qədər ehtiyatlı və qorxaqdır. O öz şikarının üstünə 6–7 m məsafədən və 3 m hündürlüyündə atıla bilər. Güclü pəncəsi ilə böyük maralı və sığını öldürə bilir. Pələng 2–4 bala doğur. Boğazlıq müddəti 112 gündür.

## Sayı

## Maraqlı faktlar
Pələngin xəzi zolaq-zolaq olmaqla bərabər, xəzin altındakı dərisi də zolaqlıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Siçan

* Siçanlar
* Siçankimilər
* Siçancıqlar
* Ev siçanı (cins)
* Siçan (kompüter)
* Siçan (personaj)
Milyarderlərin siyahısı

**Varlı adamlar** — digər insanlarla müqayisədə daha çox maddi sərvətə malik olan insanlardır.

2007-ci il "Dünyanın ən varlı adamları" statistikasına əsasən 946 milyarder barədə məlumatlar daxil edilmişdi. Bura daxil olanların 178-i həmin il siyahıya ilk dəfə düşmüşdü. 178 yeni milyarderin ölkələr üzrə bölgüsü aşağıdakı kimi olmuşdu:
* Rusiya vətəndaşı — 19;
* Hindistan vətəndaşı — 14;
* Çin vətəndaşı — 13;
* İspaniya vətəndaşı — 10;

56 nəfər milyarderdən əlavə, digər yeni milyarderlər dünyanın müxtəlif ölkələrinin sakinləri olmuşdur. 2007-ci il qeyri-adi il kimi yadda qalmışdı, çünki milyarderlərin əksəriyyəti sərvətlərini qeyri-neft sektorunda qazanmışdılar. Bu sahələrə daşınmaz əmlak, qəhvə və ümumilikdə qida məhsulları daxil idi. 2006-cı il siyahısına daxil olan milyarderlərin yalnız 2/3 hissəsi 2007-ci ildə öz yerlərini qoruya bilmişdi. Həmin il sərvətlər 900 milyon dollardan 3.5 milyard dollara qədər ölçülmüşdü. Milyarderlərin orta yaş həddi 65 olmuşdu ki, bu da 2005-ci illə müqayisədə 17 yaş daha gənc nəsli təmsil edirdi.

Statistikaya görə, həmin dövrdə varlı adamların 60%-i sərvətlərini şəxsi zəhmətləri ilə qazanmışdılar. Forbes jurnalının həmin illərdəki reytinqində Microsoft şirkətinin qurucusu Bill Qeyts artıq 13 ildir birinci yeri qoruyurdu. Onu yaxın dostu Warren Buffett izləyirdi (baxmayaraq ki, o zaman Meksikada mülkiyyətinin böyük hissəsini itirmişdi). Rusiya həmin illərdə coğrafi baxımdan milyarderlərin sayına görə geri qalmırdı – orada 53 milyarderin qeydiyyatda olduğu bildirilmişdi (bu da Almaniya ilə müqayisədə iki dəfə çox idi).

Rusiyanın ümumi sərvəti 282 milyard dollar, Hindistanda 36 milyarderlə ümumi məbləğ 191 milyard dollar, Yaponiyada isə 24 milyarderlə 64 milyard dollar təşkil edirdi. Hindistanın nümayəndələri arasında o dövrdə ən varlı şəxs — dünya üzrə iri polad sənayesi sahibkarı Lakşmi Mittal idi. Hərçənd ki, 2007-ci il sərvət əldə etmək üçün uğurlu olmuşdu, əvvəlki il siyahıda yer alan 44 nəfər öz mövqeyini qoruyub saxlaya bilməmişdi.

## Siyahı

### 2025

## İstinadlar
İdarələşmə

**İdarələşmə** () – elə bir prosesdir ki, təşkilatlar, müəssisələr və vətəndaşların bir qrupu maraq və istəklərini bildirir, hüquqlarını, vəzifələrini, imkanlarını doğrulaşdırır, eləcə də ziddiyyətləri aradan qaldırırlar. Bu da öz növbəsində yeni üsulların axtarılmasına gətirir ki, onların köməyi ilə biliyə əsaslanan cəmiyyət yerli, reqional, milli və qlobal səviyyədə idarəçiliyin daha effektli, şəffaf və aktiv formalarından istifadə edə bilər.

## Xarici keçidlər
* The Institute On Governance
*  Development Gateway Governance Community 
* The Encyclopaedia about Corporate Governance
* A Whitepaper on IT Governance  (Warning: Registration required)
* Regional Project on Local Governance for Latin America 
* The Inspector General – A Governance Legacy
Çilingərlik

thumb|Çilingər ("''Kim olmaq istəyirsən''" əsərindən, 1880)
**Çilingər** — metal emalı və ya metaldan hazırlanmış əşyaların təmiri ilə məşğul olan peşədir.
İxtisaslaşmasından asılı olaraq müxtəlif peşə növləri mövcuddur. Məsələn, avtomobil, tikinti, gəmi, maşın, alət və s. sahələr üzrə çilingərlər fəaliyyət göstərirlər.

Çilingərlik peşəsinə peşə ixtisas məktəblərində yiyələnmək olar. İxtisas səviyəssindən asılı olaraq çilingərlərə dərəcələr verilir.

Çilingərlik peşəsi çox qədim tarixə malikdir. Hələ lap qədim zamanlarda insanlar metaldan işçi alətlər düzəldirdilər. Əvvəldə onların hamısı dəmirçi adlanırdılar. Dəmirçilər dəmir filizini əldə edir, onları qızdırır və zindanda döyərək müxtəlif metal əşyalar düzəldirdilər.

Sonralar maşınların və müxtəlif metalik qurğuların ixtirası və geniş tətbiqi ilə müxtəlif ustalar, o cümlədən mismar, dəbliqə, zireh və bu kimi sahələr üzrə ustalar yaranırlar. Beləliklə, metalların soyuq emalı genişlənir və daha sonra artıq bu ustalar müxtəlif mexanizmlərin hazırlanması üzrə çalışırlar. Çilingərlərin tipik məşğul olduqları sahələr qıfılların hazırlanması idi. Sonralar maşınqayırmanın inkişaf etməsi nəticəsində çilingərlərin tətbiq sahələri həm genişlənmiş və həm də mürəkkəbləşmişdir. Onlara bu gün texnikanın tətbiq olduğu bütün sahələrdə rast gəlmək olur.
Mismar

**Mismar** və ya **mıx** — texnikada tətbiq olunan metaldan hazırlanmış, bir ucu iti, digər ucu yastı şəklində olan birləşdirici element. O, çəkicin köməyi ilə taxtaya çalınır. Mismar taxta lövhələri fiksasiya etmək və ya tərpənməz bərkitmək üçün tətbiq olunur. Ən geniş yayılmış mismarlar polad dan, mis dən və bürünc dən hazırlanır. Çəkic əvəzinə mismarlar xüsusi sıxılmış hava ilə işləyən mismarlayıcının köməyi ilə də taxtaya vurula bilər. Mismar ən qədim birləşdirici element hesab olunur.

Mismarlar sənayeləşmənin genişlənməsindən bəri metal məftilləri soyuq emal etməklə hazırlanır. Qədimdə mismarlar dəmirçilər tərəfindən zindanda metalı əllə döyməklə düzəldilirdilər. Ona görə də, onlar qədimdə dördkünc formasına malik idilər.

## İstinadlar
Plazma

thumb|150px|Plazma lampası
**Plazma** — müsbət və mənfi yüklü sərbəst zərrəciklərdən, neytral və ya qismən ionlaşmış atomlardan təşkil olunmuş elektrik cəhətdən neytral olan sistem. Yüksək dərəcədə ionlaşmış qaz halına da plazma deyilir.

Terminini fizikaya 1923-cü ildə İrvinq Lənqmür daxil etmişdir. Müsbət yüklər müsbət ionlardan, mənfi yüklər isə əsasən elektronlardan (bəzən mənfi ionlardan) ibarətdir. Qaz atomlarının ionlaşması zərrəciklərin zərbəsi, elektromaqnit şüalanmasının təsiri və s. nəticəsində baş verir və ionlaşma dərəcəsi ilə xarakterizə olunur. Termodinamikasına və bir sıra digər xassələrinə görə plazma iki qrupa ayrılır: alçaq temperaturlu (qaz boşalması və ya qeyri-izotermik) plazma və yüksək temperaturlu (təbii və ya izotermik) plazma.

## Xarici keçidlər
Kükəl

**Kükəl** — Azərbaycan Respublikasının Ağdaş rayonunun Kükəl kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Şirvan düzündədir.

## Etimologiyası
Xalq etimologiyasına görə, oykonim Şəxs adı ilə bağlıdır. Türk dillərində kükəl "alaqoru, qaramuq otu", Azərbaycan dilinin dialektlərində kükəl "boş, mənasız, lazımsız" mənalarında işlənir, kükü isə "gicitkənə oxşar Xoş ətirli bitki" adıdır. Şərqi Sibir toponimiyasında kükü "göy, yaşıl rəng" mənalarında, Qərbi Sibir toponimiyasında isə kikke "çay, çay qolu, su" mənalarında işlənir. Deməli, kükəl "yaşıllıq, otluq" mənasındadır.

## İstinadlar
Ərəb (Ağdaş)

**Ərəb** — Azərbaycan Respublikasınınnın Ağdaş rayonunun Ərəb kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Bəzi qaynaqlarda adı *Ərəb Kükəl* olaraq da qeyd edilir. 24 iyun 2005-ci il tarixli 951-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Ağdaş rayonunun Ərəb kəndi Kükəl kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Ərəb kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Toponimikası

## Tarixi
Kəndin yaxınlığında XVIII əsrə aid Surxay qalasının qalıqları aşkar edilmişdir. 1913-cü ildə Yelizavetpol quberniyasının inzibati-ərazi bölgüsünə əsasən kənd Ərəş qəzasının Xosrov kənd cəmiyyətinə tabe idi. 1926-cı ildə Azərbaycan SSR-in inzibati-ərazi bölgüsünə əsasən kənd Ərəş qəzasının Hacıəlili dairəsinə aid edilirdi. 1929-cu ildə inzibati bölgü və qəzalar ləğv edildikdən sonra Azərbaycan SSR-in Ağdaş rayonunda Kükəl kənd şurası yaradılmışdır. 1961 və 1977-ci illərin İnzibati bölgüsünə əsasən Ərəb kəndi Azərbaycan SSR Ağdaş rayonunun Kükəl kənd sovetinə daxil idi. 2014-cü ildə Ərəb kənd inzibati ərazi vahidi ləğv edilmiş, kənd Kükəl kənd inzibati ərazi vahidinin tərkibinə daxil edilmişdir.

### Tarixi abidələri
Yaxınlığında XVIII əsrə aid Surxay qalasının qalıqları var.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Yuxarı Şirvan kanalının sahilində, düzənlik ərazidə, dəniz səviyyəsindən 80 metr yüksəklikdə, Ağdaş rayon mərkəzindən 15&nbsp;km, Bakıdan 231&nbsp;km məsafədə yerləşir. Kəndin yaxınlığında Qoşunarx kanalı axır. Ən yaxın dəmir yolu stansiyası Ləki stansiyasıdır.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Sovet dövründə kəndin yaxınlığında südçülük-əmtəə və qoyun fermaları yerləşirdi, kənddə səkkizillik məktəb, klub, kitabxana, tibb məntəqəsi var idi. İndi kənd məktəbi tam orta məktəbə çevrilib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hüşün

**Hüşün** — Azərbaycan Respublikasının Ağdaş rayonunun Kükəl kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Şirvan düzündədir. Oykonimin monqol dilinə mənsub xuşun/Xoşun sözündən olub, "feodal malikanəsi, feodal mulku" mənasında olması ehtimal edilir.

## İnfrastruktur
2009-cu ildə kəndin əhalisinə təbii qazın verilməsi bərpa olunub.

## İstinadlar
Türyançay (Ağdaş)

**Türyançay** — Azərbaycan Respublikasının Ağdaş rayonunun Dəhnəxəlil kənd inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Ağdaş rayonunun Yuxarı Qolqəti kənd Sovetinin Turyançay fəhlə qəsəbəsi Dəhnəxəlil kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir.

## Toponimikası
Qəsəbə yaxınlığındakı Türyançayın adı ilə adlandırılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Qəsəbə Şirvan düzündə yerləşir. 

## Əhalisi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Türyançay dövlət təbiət qoruğu
İnformasiya iqtisadiyyatı

**İnformasiya iqtisadiyyatı**–informasiya və biliklərin istehsalı, emalı, saxlanması və yayılmasındakı fəaliyyət nəticəsində  daxili məhsulların axınını təmin edən iqtisadiyyat nəzərdə tutulur və bu prosesdə işçilərin yarısından çoxu iştirak edir.

İnformasiya iqtisadiyyatı formalaşmaqda olan informasiya cəmiyyətinin elə proqnozları üçün nəzərdə tutulmuş konsepsiyadır ki, bu proqnozlarda iqtisadiyyatın bütün əsas sahələrinin inkişafı zamanı diqqət rabitənin elektron-informasiya texniki vasitələrinin aparıcı roluna yönəlir.

## İnformasiya iqtisadiyyatının istiqamətləri
İnformasiya iqtisadiyyatı üç əsas istiqaməti özündə birləşdirir. 
* Birincisi, ənənəvi bilik və informasiya (elmi-tədqiqat, təhsil, kütləvi informasiya vasitələri, müxtəlif konsultasiya xidmətləri və s.) sferasıdır. 
* İnformasiya iqtisadiyyatının ikinci istiqaməti ənənəvi istehsal və xidmət sahələrinin informasiyalaşdırılmasıdır. Bu sahələr də İKT-nin tətbiqi sayəsində yeni keyfiyyət mərəhələsinə qədəm qoyub və daha səmərəli fəaliyyət göstərir.
* Üçüncü istiqamət isə informasiya iqtisadiyyatının hərəkətverici qüvvəsi sayılır. Bu istiqamətə İKT-nin istehsalı və infrastrukturu, İKT-nin tətbiqi ilə bağlı xidmət sahələri aiddir.

## İstinadlar
 

## Mənbə
*Корнейчук Б.В. Информационная экономика. 
*Информационные системы управления предприятием в решении задач контроллинга

## Həmçinin bax
*İnformasiya cəmiyyəti
*Qərarların qəbulu
*Aktiv idarəçilik
*Elektron elm
*
*
*
*
Elektron biznes

**Elektron biznes** və ya **e-biznes** (en. Electronic business, ru. e-бизнес) — elektron ticarətlə müqayisədə daha geniş anlayış olub, İnternetdə öz veb-saytına, virtual mağazaya, təşkilatın idarıetmə sisteminə, elektron reklamdan istifadəyə, marketinqə, "biznes-biznes" (B2B) və "biznes-istehlakçı" (B2C) modellərinə malikdir.

Elektron-biznes mal və xidmətlərin elektron ticarətini özündə birləşdirir. Elektron biznes mal və xidmətlərin reklamını və hərəkətini, məhsulun bazardakı rəqabətədavamlılığının öyrənilməsini, sifarişin qəbulunu, malın daşınması və çatdırılmasını, istehsalçı və istehlakçı arasında hesablaşmaların həyata keçirilməsini yerləşmə məkanından asılı olmayaraq İnternet şəbəkəsi vasitəsilə həyata keçirir.

## Yaranma səbəbi və xüsusiyyətləri
İnformasiya texnologiyaları və sistemlərinin sürətlə inkişafı, şəbəkə texnologiyalarının geniş tətbiqi yeni sahə olan elektron-biznes sahəsinin yaranmasına səbə olmuşdur. Elektron-biznes sahəsi özlüyündə adi biznes sahəsinə aid olan bütün sahələri demək olar ki, əhatə edir. Bu baxımdan artıq fiziki və informasiya məhsullarının satışının, bank, maliyyə, kredit əməliyyatlarının geniş spektrdə elektronlaşdırılması həyata keçirilir. Beləliklə, elektron-biznes əslində ənənəvi biznes proseslərin yeni informasiya texnologiyaları və sistemlərinin, şəbəkə texnologiyalarının. Onların vasitə və imkanlarının aparılması ilə həyata keçirilən prosesdir. Lakin bu yeni sahənin ənənəvi sahə ilə oxşarlıqlarının olması ilə yanaşı fərqləndirici xüsusiyyətləri də vardır.

## Həmçinin bax
* İnformatika
* Biliklər bazası
* Qərarların qəbulu

## Xarici keçidlər
* AMEA İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu