Knut (ayı)

**Knut** () (5 dekabr 2006 – 19 mart 2011) — Berlin zooparkında doğulmuş məşhur ağ ayı. Doğulduğunda anası tərəfindən rədd edilməsi nəticəsində zoopark işçiləri tərəfindən tərbiyə edilmişdir. 30 ildir Berlin zooparkında körpəlik mərhələsini keçərək ən çox yaşaya bilən ilk ağ ayı balası idi. Knut beynəlxalq müzakirə mövzusuna çevrildikdən sonra, zoopark turistik və kommersiya uğurlarına imza atdı. Almaniyanın Bild qəzeti heyvan hüquqları fəalının zooparkda bu heyvanın böyüdülməsini pisləyən bir məqalə yayımlandığı zaman, dünyadakı pərəstişkarları onun tərbiyəsini insanlar tərəfindən dəstəkləmək üçün hərəkətə keçdilər. Uşaqlar zooparkdan kənarda etiraz etdilər və dünyanın hər yerindən rəğbət ifadə edən e-poçtlar göndərildi.

Məşhur Knut ayısı, oyuncaqlarda, müxtəlif KİV-lərdə, DVD-lərdə, kitablarda və "Knutmania" adlı bir media fenomeninin mərkəzində olmağı bacardı. Bütün bunların nəticəsi olaraq, 2007-ci ildə Berlin zooparkında ayının gəlirində təxminən 5 milyon avro artım oldu. Zooparkın illik ziyarətçi sayı təxminən 30% artdı, beləliklə 2007-ci il, 163 illik tarixinin ən gəlirli ili olaraq seçildi. Knut ayısı 19 mart 2011-ci ildə, günorta saatlarında, dörd yaşında ikən vəfat etdi.

19 mart 2011-ci ildə Knut gözlənilmədən dörd yaşında öldü. Ensefalit xəstəliyindən əziyyət çəkən ayının ölümünə əsas səbəb isə hovuzda boğulması oldu.

## Uşaqlığı

Knut Berlin zooparkında anadan olub. Anası Kanadada doğulmuş və Şərqi Almaniyada bir sirkdə işləyən 20 yaşlı Toska, atası isə Münhendəki Hellabrunn zooparkında yaşayan 13 yaşlı Lars idi. Toska, 5 dekabr 2006-cı ildə Knut və onun qardaşını dünyaya gətirdi. Lakin naməlum səbəblərdən balalarını qütb ayı qəfəsindəki qayaya qoyub getdi. Knutun qardaşı, zoopark mühafizəçiləri tərəfindən balıq ov toru ilə qurtarılsa da, dörd gün sonra infeksiyadan öldü. Dəniz donuzcuğu boyda olan Knut, zoopark işçisi Thomas Dorfleinin nəzarətinə girməzdən əvvəl həyatının ilk 44 gününü inkubatorda keçirməli oldu.

Knutun daimi qayğıya ehtiyacı olduğuna görə Dorflein gecə saatlarında bala yanında yataqda yatırdı. Hər gün onunla oynayır, yuyur və yedirirdi. Başlanğıcda Knutun yeməyi, hər iki saatda verilən balıq yağı qarışığı ilə bir şüşə uşaq südündən ibarət idi. Dörd aylığına qədər, sadəcə pişik yeməyi və müxtəlif vitaminlərlə qarışıq süd sıyığı yeyə bildi. Bununla yanaşı, Dorflein həftədə 3 dəfə olmaq üzərə bala ayı ilə 1 saatlıq şou təşkil edirdi. Beləliklə, bala ilə birlikdə bir çox şəkil ilə videoda iştirak etdi və Almaniyada tanınmağa başladı. Knut'a diqqətlə baxdığına və bunun üçün səy göstərdiyinə görə Berlin Ləyaqət mükafatına layiq görüldü. Dorflein 22 sentyabr 2008-ci ildə infarktdan vəfat etdi.

## Müzakirələr

2007-ci ilin mart ayının əvvəlində alman tabloid Bild-Zeitung, heyvan hüquqları müdafiəçisi Frank Albrextin Knut bala ayısının öldürülməsinin, insanlar tərəfindən "ev heyvanı" olaraq böyüdülüb alçaldılmasından daha yaxşı olduğunu bildirmişdir. Həmçinin, zoopark məmurlarının ən təhlükəli heyvan növlərindən biri olan bu ayını saxlaması heyvanların qorunması qanunvericiliyinə zidd olduğunu da sitat gətirmişdir. Aaxen zooparkının meneceri Uolfram Qraf-Rudolf, Albrext ilə eyni fikri bölüşdü və zoopark rəsmilərinin ayının ölməsinə imkan vermək üçün cəsarət göstərməli olduğunu bildirdi və baxıcısı Dorfleinsiz keçirdiyi hər dəqiqədə "bir az daha öləcəyini" firkini müdafiə etdi. Bir qrup uşaq, "Knut Yaşamalı" və "Biz Knutu sevirik" sözləri yazılmış plakatlar tutaraq zooparka etirazlarını bildirdi, digərləri isə bala ayının həyatını bağışlamağı xahiş edən məktublar və bir çox elektron poçt göndərdilər. Bununla yanaş, Albrextə çoxlu sayda təhdid məktubları göndərildi. Berlin zooparkı ağ ayı balasını dəstəkləmək üçün hərəkətə keçdi və ona zərərin dəyməyəcəyi vəd edildi.

Heç bir heyvan hüquqları təşkilatı ilə əlaqəsi olmayan Albrext, daha sonra bu fikirlərin bala ayının öldürməməsi üçün deyil, qanunu dəyişdirmək üçün söylədiyini iddia etdi. Bu xəbərin yayılması ilə Knutun milli nüfuzu beynəlxalq hala gəldi.

## Məşhurluğu

Knut ilk dəfə 23 mart 2007-ci ildə cəmiyyət qarşısına çıxmışdır. Reportaj vermək üçün dünyanın dörd bir tərəfindən təxminən dörd yüz jurnalist Berlin zooparkına gəlmişdi və bu gün "Knut Günü" olaraq adlanırıldı. Bir yaşında olarkən bala ayının sağlamlığı ilə bağlı bir çox yalan xəbərlərin yayılması onun uşaqlıqdan məşhurluq qazanmasına səbəb olmuşdur. 16 aprel 2007-ci ildə Knut diş ağrısı səbəbiylə qısa müddət göz önünə çıxarılmadı, lakin jurnalistlər onun bilinməyən bir xəstəliyin ola biləcəyini söylədi. Knut bir çox ölüm təhdidi də aldı. 18 aprel 2007-ci il çərşənbə günü naməlum bir şəxs tərəfindən zooparka "Knut öləcək! Çərşənbə axşamı günorta saatlarında!" () yazılı faksın göndərilməsi polisin zooparkdaki təhlükəsizliyi artırmasına səbəb olmuşdur.

2007-ci ilin noyabr ayında Knut 90 kq ağırlığa çatmışdı və ona yaxından xidmət etmək çox təhlükəli vəziyyətə gəlmişdi. Yüzlərlə uşaq ayının birinci ildönümünə qatıldı. Şənlik bir çox alman televiziya kanallarında canlı yayımlandı. Ayının ilk ildönümü şərəfinə milli zərbxana tərəfindən 25.000 gümüşü xatirə sikkə basdırıldı. Bild jurnalı, 2007-ci ilin dekabrında Nürnberq zooparkında anadan olmuş Flok adlı ayını xanım Knut adlandırmış və iki alman əsilli ağ ayını dost olmağa çağırmışdır.

## 2008–2010

Çıxışından bir il sonra Knutun 130 kq olduğu bildirildi. Ayı ilə ziyarətçilər arasına altı düymlük qalın bir şüşə yerləşdirildi. 2008-ci ilin mart ayının sonunda ayını böyüdən şəxslərindən biri olan Markus Röbke, onu tək yaşamağa öyrəşməsi üçün zooparkdan ayrılmalı olduğunu söylədi. Röbke həmçinin, Knutun, atası kimi sevdiyi Tomas Dorflein üçün darıxdığını və tək olduğu zaman ağladığını bildirdi.

2008-ci ilin iyulunda Knutun atasına ev sahibliyi edən Neumünster zooparkı Knutun uğurundan qazanc əldə etmək üçün Berlin zooparkını məhkəməyə verdi. Neumünster əvvəlcə Berlin zooparkı ilə mehriban olmağa çalışdı, lakin sonradan Knutdan gəlirlərinin bir hissəsini vermək üçün məhkəməyə müraciət etdi. Neumünster zooparkının direktoru Peter Drüua, "Biz Knutun dairəsindən ayrılmağını istəmirik, ancaq pul istəməyə də haqqımız var" dedi.

İkinci ildönümündə ayının qəfəsinə yerləşmədiyi üçün başqa bir zooparka köçməli olduğu barədə xəbərlər yayıldı, lakin zoopark rəhbərliyi Knutu hələ də saxlamaq istədiklərini söylədi. İki zoopark arasında mübahisə 2009-cu ilədək davam etdi. Mayın 19-da Berlin zooparkı Neumünster zooparkından Knutu "almağı" və iki yaşlı qütb ayısına maddi hüquq əldə etməyi təklif etdi. Neumünster zooparkı tərəfindən 700.000 avro istənməsinə baxmayaraq, Berlin zooparkı 350.000 avrodan bir qəpik belə artıq verməyəcəklərini bildirdi. 8 iyulda Berlin zooparkı Knutun Berlində qalması üçün 430.000 avro ödəməyə razı oldu.

Knut ilə eyni yaşda olan Giovanna, 2009-cu ilin sentyabrında Münhendəki Hellabrunn zooparkından Berlinə aparıldı. Ona qala biləcəyi bir yuva hazırlananadək Knutun qəfəsində qaldı. Giovannanın gəlişi ilə dünyanın bir çox yerindən insanlar maraqlandılar, çünki hər iki ayı eyni yaşa malik idi. Lakin 2010-cu ilin mart ayında Heyvanlara üçün Mübarizə Birliyi (PETA) Giovannanı başqa yerdə qalmağa çağırdı. Knut və Giovanna eyni babadan idi, üç il əvvəl Knutun tərbiyəsi haqqında danışan PETA sözçüsü Frank Albrext, eyni cinsdən olduqları təqdirdə alman qütb ayısı sayının ciddi şəkildə təhlükə altında qala biləcəyini bildirdi. Berlin zooparkı buna cavab vermədi, lakin Giovannanın qalmasının qısa müddətli olduğunu bildirdi. 2010-cu ilin avqustunda Giovannanın evinin təmiri başa çatdı və yenidən Münhenə köçdü.

## Ölümü

19 mart 2011-ci ildə Knut dörd yaşında ikən qəfəsdə öldü. Ağ ayıları adətən 30 yaşına qədər yaşaya bilir. Təxminən 600–700 zoopark ziyarətçisi Knutun ölümünün şahidi oldular. Görənlər ayının suya düşməzdən əvvəl sol ayağından titrədiyini söylədilər. Berlin meri Klaus Uouovereit, ayının "Berlin zooparkının ulduzu" olduğunu söylədi. Ölümün səbəbi dərhal müəyyən edilə bilmədi və zoopark meyityarma prosesindən sonra açıqlama ediləcəyini bildirdi. Martın 22-də edilən açıqlamada, meyityarma nəticəsi olaraq "beyindəki qəfil ölüm səbəbi ola biləcək əhəmiyyətli dəyişikliklər" olduğu bildirildi. Martın 26-da Knutun nəfəs ala bilməmə nəticəsində öldüyü məlum oldu. Kompüter tomoqrafiyası müayinəsində, ayının beynində atası Larsdan keçmiş olduğu düşünülən anormallıqlar aşkar edildi. Knutun beyni Leibniz Vəhşi Heyvanlar Tədqiqatı İnstitutunda (IZW) tədqiq olunmağa başlandı.

1 apreldə mütəxəssis patoloqlar Knutun qəfil ölümünün boğulmadan meydana gəldiyini açıqladı. Ayının boğulmasına səbəb olan isə beyin iltihabı ensefaliti olmuşdur. İltihaba səbəb olan infeksiya tam olaraq bilinmir, ancaq patoloqlar bunun bir virusdan qaynaqlandığına inanırlar. Knut xəstəliyin əlamətlərini göstərməsə də, patoloqlar inanırlar ki, bu şübhəli infeksiya uzun müddətdir onun bədənində davam edir.

## Təsirləri

### Kommersiya uğurları

Berlin zooparkı 2007-ci ilin mart ayının sonunda qeydə alınmış ticarət nişanı kimi "Knut"u patentləşdirdi. Nəticədə, Berlin birjasında onun payı iki dəfədən çox oldu. Bir həftə sonra şirkət payı təxminən 2000 avro dəyərində olduğu halda, 4820 avro səviyyəsinə qalxdı. Zoopark 2007-ci il üçün fəallıq göstəricilərinin 30% artaraq, ən gəlirli il olduğunu açıqladı.

Knut həmin il Berlin Zooparkına gələn ziyarətçilər ilə yanaşı, satışa çıxarılan malların dəyəri ilə birlikdə ümumilikdə 5 milyon avro qazandırdı. Müxtəlif şirkətlər zəng səsləri və sevimli oyuncaqlar kimi məhsullar hazırlayaraq Knutu əhatə edən diqqətdən qazanc əldə etməyi bacardı. Oyuncaq ayı şirkəti Steiff, Knuta oturmağa, gəzməyə, dayanmağa və uzanmağa icazə verən çoxfunksiyalı ayı oyuncaqlar istehsal etdi. İlk 4,400 oyuncaq dörd gün ərzində təkcə Berlin zooparkında satıldı. Steiff şirkətinin qazandığı pullar zooparkdakı qütb ayısının evini təmir etmək üçün istifadə edildi. Şirniyyat firması Haribo 2007-ci ilin aprel ayında satışa çıxarılan Cuddly Knut adlı bir məhsul təqdim etdi. Şirkət satılan hər satılan bağlamaya görə zooparka on qəpik bağışlamağa söz verdi. Jelibonların satışı çox yaxşı olduqda, Bonn mərkəzli Haribo şirkəti tələbatı ödəmək üçün ikinci bir fabrik açaraq istehsalı artırmalı oldu.

Knut Almaniyada da müxtəlif mahnılara ilham verdi. Köpenikdən doqquz yaşlı Kitty tərəfindən nəşr olunan "Knut sevimlidir" və "Knut, balaca ağ ayı" adlı sinqllar da bunlardan biridir. Britaniyada musiqili komediyaçı Mitç Benn, "The Now Show" adlı satirik şou üçün Knut haqqında üç mahnı: "Körpə Ayısı ölməlidir!", "Knut Şirin deyil və ayının Neumünster zooparkına daşınması barədə olan "Sağol, Knut" balladasını ifa etmişdir. Knut bir çox DVD-də yer almışdır. 29 mart 2007-ci ildə Vanity Fair alman jurnalının üz qabığında yer almış və daxili səhifələrdə ayı balasının həyatı haqqında məlumatlar verilmişdir.

1 may 2007-ci ildə Nyu-Yorkda yerləşən Turtle Pond nəşrləri və Berlin zooparkı qlobal istiləşmə ilə bağlı məlumatlılığı artırmaq ümidi ilə Knut’un dünya miqyasında yayım hüquqları üçün müqavilə imzaladı. Knutun əvvəllər yayımlanmamış şəkillərini ehtiva edən "Kiçik ağ ayı Knut" adlı kitab yazılmışdır. Knut haqqında bir çox kitab artıq Almaniyada nəşr olunsa da, bu Berlin zooparkı tərəfindən hazırlanan ilk kitab olmuşdur. Kitab Ravensburger tərəfindən 26 iyul 2007-ci ildə Almaniyada nəşr olundu və Amerikanın Scholastic nəşriyyat şirkəti ingilis dilində nəşrini eyni ilin noyabr ayında ABŞ-da "Bir balaca qütb ayısı dünyaya necə əsir etdi" adı altında çap edildi. Kitabın tərcüməsi üçün haqqlar Yaponiya, İngiltərə, Meksika, Çin və İtaliyadakı nəşriyyatlara da satıldı.

31 dekabr 2007-ci ildə zoopark müdiri, Cəsur balıq və Supernova kimi əsərləri olan Hollivud rejissoru Eş R. Şahdan ayının həyatı haqqında cizgi filmi çəkmək üçün bir təklif aldığını təsdiqlədi. Şah, Berlin zooparkında 3.500.000 avro dəyərində film sazişi ilə görüşdüyü bildirildi. Alman filmi "Knut və dostları"nın premyerası 2 mart 2008-ci ildə Berlində baş tutdu. Knutun anası tərəfindən tərk edildikdən sonra necə böyüdüyünü izah edən filmin rejissoru Maykl Conson, həmçinin Arktika bölgəsindən olan bir ayı ailəsi və Belarusiyadan olan iki qonur ayı balası da filmdə yer aldı.

### Ətraf mühit problemləri

Berlin zooparkı qəyyumu Dr. Cerald Uhlik, Knutun geniş bir ərazidə məşhurluğuna görə bir ünsiyyət vasitəsinə çevrildiyini və ətraf mühit məsələlərinə marağı artırdığını söylədi. Nəticədə Almaniyanın ətraf mühit naziri Siqmar Qabriyel Knut-u 2008-ci ildə Bonnda keçiriləcək nəsli kəsilməkdə olan növlərlə bağlı konfrans üçün maskot olmasını rəsmi olaraq qəbul etdi. Nazir, zooparka gələrək Knut ilə görüşdü və ayının təhlükə altında olmadığını bildirmişdir. Daha sonradan bu sözləri ifadə etmişdir:

Fotoqraf Enni Leybovitz, Vanity Fair jurnalının amerikalı aktyor Leonardo DiKaprio haqqında 2007-ci ilin may ayı buraxılışı üçün istifadə olunduğu əsərləri də daxil olmaqla ətraf mühitin qorunması məsələlərinə təşviq üçün Knutun şəkillərini çəkdi. Knut, eyni zamanda Almaniya Ətraf Mühit Nazirliyinin 2008-ci il xüsusi möhür buraxılışı və qlobal istiləşmənin qarşısının alınması kampaniyasının loqotipində də təsvir edilmişdir. Aprelin 9-da rəsmi olaraq buraxılan möhürdə təxminən bir yaşındakı Knut, "Dünya miqyasında təbiəti qoru" () şüarı ilə təsvir olunub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rəsmo Zoologischer Garten Berlin səhifəsi  
* Knut media mərkəzi  
* ''Knut: How one little polar bear captivated the world'' için Turtle Pond Productions web sitesi