open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mirzə Saleh xan Asəfəddövlə

**Mirzə Saleh xan Hacı Mehdi oğlu Asəfəddövlə** () — Cənubi Azərbaycanın tanınmış şəxslərindən, ictimai-siyasi xadim.

## Həyatı
Mirzə Saleh xan Asəfəddövlə Hacı Mehdi Kələntərin ailəsində Təbriz şəhərində, Bağmeşə məhəlləsində anadan olmuşdu. Mirzə İbrahim xan Kələntəriin böyük qardaşıdır. O, əvvəlcə Vəziri-Əkrəm ləqəbini daşıyırdı. Hacı Rzaqulu xan Şahsevən vəfat edəndən sonra onun Asəfəddövlə ləqəbini aldı.

O, Təbriz, Qəzvin, Gilan və Zəncan əyalətlərinin valisi olmuşdu.

Mirzə Saleh xan Asəfəddövlə 1929-cu ildə vəfat edib.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh;
* Ənvər Çingizoğlu, Kələntər ailəsi, "Soy" tarixi-etnoqrafik dərgi, 2012, №9, səh.52–55;

### İstinadlar
Mirzə Cavad xan Sədəddövlə

**Mirzə Cavad xan Hacı Mirzə Cəbbar oğlu Sədəddövlə** (1856–1930) — Cənubi Azərbaycanın tanınmış şəxslərindən, ictimai-siyasi xadim. 1893-1896-cı illərdə İranın Belçikada səfiri, 1909-cu ildə 2 ay müddətində İranın baş naziri olmuşdur.

## Həyatı
Mirzə Cavad xan Hacı Mirzə Cəbbar oğlu Sədəddövlə Xoy şəhərində anadan olmuşdu. Atası təzkirəçi idi. Babası isə Səfərəli Xoyi Cənubi Azərbaycanın tanınmış ziyalılarından idi.

Mirzə Cavad xan Teleqraf idarəsində və qəzet redaksiyasında çalışmışdı. Bir müddət də Təbriz şəhərində "Müzəffəriyyə" mədrəsəsində işləmişdi. Əliqulu xan Müxbirəddövlə Azərbaycana gələndən sonra onun yanına işə düzəlmişdi. Müxbirəddövlə onu teleqrafa rəis təyin etmişdi.

Mirzə Cavad xan sonra Xarici İşlər nazirliyinə daxil olmuşdu. Tehran şəhərində çalışarkən yaxşı əlaqələr qurmuşdu. Müzəffərəddin şah Qacarın hakimiyyətinin ilk illərində səfir göndərilmişdi.

O, Müzəffərəddin şah Qacarı Fransa səfərində müşayiət etmişdi. Əbdülməcid mirzə Eynəddövlənin baş nazirliyi dönəmində Tehrana dönmüş, hökumətdə vəzifə tutmuşdu. Ticarət naziri təyin olunmuşdu.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
* http://aftab.kateban.com/entry641.html
Şeyx Mahmud Xoyi

**Şeyx Nəsrəddin Mahmud Xoyi** (1169–12.4.1261)—Əxiliyin banisi.

## Həyatı
Əxiliyin banisi hesab olunan Şeyx Nəsrəddin Mahmud Xoyinin həyatı və fəaliyyətləri haqqında məlumatlar azdır. Şeyx Mahmud Xoyi özündən əvvəl Azərbaycanda yaşamış məşhur sələfi Əbu Bəkr Hüseyn ibn Əli ibn Yezdanyar Urməvinin (ölümü 944) ideyalarına əsaslanaraq "Əxilik" adı ilə məşhurlaşmış hərəkatın əsasını qoymuş və bu hərəkat Azərbaycanın və Türkiyənin tarixində dərin izlər buraxmışdır. Bununla yanaşı tədqiqatçının araşdırmaları nəticəsində o da məlum olmuşdur ki, Şeyx Nəsrəddin Mahdum Xoyi ilə xalq arasında Molla Nəsrəddin adı ilə məşhur olan şəxs eyni adamdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Əxilik
* Əbubəkr Urməvi
* Molla Nəsirəddin

## Xarici keçidlər
Şinyon

**Şinyon** () qadınlar üçün bir növ saç makiyajıdır,adətən tükü sancaq ilə müxtəlif formalara yığmaqdır.

## Qaynaqlar
*[İngiliscə vikipediya](http://en.wikipedia.org/wiki/Chignon_(hairstyle))
*Molazadə,Minu." Venus makiyaj və bəzəmə təlimi".(fars dilində)

## Xarici keçidlər
*http://www.hakanhoca.net/berberlik-ve-kuafoerluek-doekuemanlar/368.html
Sindhi dili

**Sindhi dili** Pakistannın Sind əyaləti və Hindistannın şimal bölgələrində Sindllilər tərəfindən danışılan Hind-Avropa dillərindəndir.

## İstinadlar
AFİ-nin 100 ili 100 ulduz

**AFI’s 100 Years… 100 Stars** () — Amerika Film İnstitutunun (AFI) 1999-cu il 16 iyun tarixində CBS kanalında təqdim etdiyi və XX əsr tarixində ABŞ kino sənətində xüsusi xidmətləri olmuş 50 kino xadiminin (25 kişi və 25 qadın) adını birləşdirən siyahı.

## 50 "əfsanə" siyahısı

Siyahıdakılar arasında hazırda həyatda olan aktyorlar — Kirk Duqlas, Sidni Puatye və Sofi Lorendir.

## İstinadlar
Kəşmir dili

**Kəşmir dili** — Hind Avropa və Hind İran dil ailələrinin Dard dilləri qrupunda iştirak edən və  Hindistan və Pakistan sərhədində Kəşmir bölgəsində danışılan bir 7,1 milyon nəfər tərəfindən danışılmaqdadır. Hindistanın 22 rəsmi dillərindən biridir.

## Xarici keçidlər
* Koshur: An Introduction to Spoken Kashmiri
* Kashmiri
* Online Kashmiri Dictionary
Dzonqxa

**Dzonq-ke** (རྫོང་ཁ་ Wylie: rdzong-kha) (Jong-kă) Butanın rəsmi dilidir. "Dzonq-ke" sözcüyü dzonqda ( əfsanəvi Butan qalası) danışılan dil mənasını verir.

## Dil haqqında
Dzonq-ke müasir tibet dili ilə bənzər dil quruluşuna malikdir. Dilin alt növləri bir-birləri ilə tam bağlı olmasa da, bu alt siniflər eyni dil ailəsini təşkil edirlər. Dzonq-ke və tələffüzləri, Butanın 8 fərqli qəbiləsi (Fodranq, Punakha, Thimphu, Qasa, Paro, Ha, Daqana və Çukha) tərəfindən danışılan bir rəsmi dildir. Bunlardan kənarda Butanın digər bölgələrində və ətraf ölkələrdə danışılan dil, ölkədəki bütün məktəblərdə ana dil kimi tədris olunur. Dilin yazım forması, dəyişməyə uğramış Çincəyə bənzəyir.

## İstinadlar
Camal Dəbuz

**Camal Dəbuz** (, ) — Mərakeş əsilli Fransa aktyoru, rejissoru, prodüseri və komediyaçısı.

## Həyatı
2006-cı ildə Kann Film festivalında "Vətənpərvərlər" filmindəki roluna görə aldığı Ən yaxşı aktyor mükafatı ilə daha çox tanınmışdır. İki dəfə Sezar mükafatına namizəd olmuşdur.

Aktyor 1990-cı ildə, hələ 15 yaşında ikən Trappesdəki metro stansiyasında dostları ilə oynayarkən 150&nbsp;km/saat sürətlə gedən bir qatarın çarpması nəticəsində sağ qolunun işləmə bacarığını itirmiş, 1992-ci ildə ilk dəfə qısametrajlı bir filmdə rol almış, sonrakı illərdə bir çox filmlərdə rol almışdır.

1996-cı ildə ilk tammetrajlı filmdə rol almış, 1998-ci ildən sonra zaman-zaman televiziyalarda komediya və əyləncə proqramlarının aparıcısı olmuş, seriallarda rol almışdır. 2004-cü ildə Olimpiya oyunları atəşini Fransa adından daşımışdır.

## Filmoqrafiya
* Les pierres bleues du désert (1992)
* Les Deux papas et la maman (1996)
* Zonzon (1998)
* Un pavé dans la mire (1998)
* Le Ciel, les oiseaux et... ta mère! (1998)
* Ameli (2001)
* Asteriks və Obeliks: Kleopatra missiyası (2002)
* She Hate Me (2004)
* Angel-A (2005)
* Indigènes (2006)
* Astérix aux jeux olympiques (2008)
* Parlez-moi de la pluie (2008)
* Hors la loi (2010)
* 360 (2011)
* Hollywoo (2011)
* Sur la piste du Marsupilami (2012)
* La marche (2013)

## Xarici keçidlər
Lük Besson

**Lük Besson** (; ) — Fransa rejissoru.

## Həyatı
Lük Bessonun uşaqlıq arzusu delfinlər üzrə mütəxəssis olmaq idi. Amma bədbəxt bir hadisə nəticəsində fiziki imkanları məhdudlaşır və bu səbəbdən o, arzusuna çata bilmir və mehrini kino sənətinə salır. Tanınmış fransız rejissoru və prodüseri Lük Besson böyük kinoya rejissor assistenti kimi gəlir. "Axırdan ikinci" debüt filmi uğurlu alınır və Bessonu ikinci "Yeni dalğa" cərəyanına aid edirlər.

## Filmoqrafiya

### Senarist və prodüser kimi
* Taksi (1998)
* Taksi 2 (2000)
* Vasabi (2001)
* The Transporter (2002)
* Ong-Bak: Muay Thai Warrior (2003)
* Taksi 3 (2003)
* 13-cü rayon (2004)
* Taxi (2004)
* Revolver (2005)
* Transporter 2 (2005)
* Taksi 4 (2007)
* Sərhəd (2007)
* Parisdən məhəbbətlə (2010)
* Kolombiana (2011)
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rəsmi saytı 
* 
* Интервью с Люком Бессоном
* О Люке Бессоне-Luc Besson-Page
Angel-A

***Angel-A*** — Lük Bessonun rejissorluğu ilə 2005-ci ildə ekranlara çıxmış Fransa filmi.

## Mövzu
"*Angel-A*" filmi daha çox bizim hər birimizin daxilinə baxışdır: çətinliyimiz olanda güzgüyə baxıb deyirik: "Salam. Sən əslində elə də pis deyilsən, mənim xoşuma gəlirsən". Məhz filmin süjet xətti budur.

Anjela (Ri Rasmussen) adlı bir qız miskin vəziyyətə düşmüş Andrenin (Camal Dəbuz) qarşısına çıxıb deyir ki, mən mələyəm. Mələk miskini insan biçiminə qaytarır. Onlar bir-birlərinə vurulurlar.

## Rollarda

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Официальный сайт фильма
* 
* Рецензия Алекса Экслера
Tea Leoni

**Tea Leoni** () - ABŞ aktrisası və prodüseridir.

## Həyatı
Tea Leoni 8 fevral 1966-cı ildə ABŞ-nin Nyu-York şəhərində Emili Patterson və Entoni Pantaleoni ailəsində dünyaya gəlmişdir. Uşaqlığını Nyu Cersi ştatının İnqlvud şəhərində və Nyu-York şəhərində keçirmişdir. Nyu-York şəhərinin Brirli () və Vermont ştatının Patni () məktəblərinin məzunu olub. 1984-cü ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra Nyu-York ştatının "Sarah Lourens Kolleci"nə () daxil olmuşdur. Kollecdə antropologiya və psixologiya kateqoriyaları üzrə təhsil almağa başlayır. Tea Leoni burada təhsilini tam başa vura bilmədi. Bu müddətdə səyahətini Yaponiya və İtaliyada keçirmişdir. 1989-cu ildən etibarən seriallara və filmlərə çəkilir. Həmin ildə dövrünə görə populyar olan "Santa Barbara" teleserialının 6 epizodunda iştirak etmişdir. 1990-cı illərdən başlayaraq seriallarla yanaşı bir çox filmlərdə iştirak etməyə başlayır.

## Şəxsi həyatı
Tea Leoni Nol Cozef Tardio-kiçik adlı televiziya prodüseri ilə 1991-1995-ci illər ərzində evli olmuşdur. Boşandıqdan bir müddət sonra aktyor Devid Duxovni ilə 1997-ci ildə evlənmiş və 2008-ci ildə boşanmışdır. 2009-cu ildə barışırlar, lakin 2014-cü ildə rəsmi olaraq boşanırlar.

27 oktyabr 2006-cı ildə Tea Leoni "Life" jurnalına müsahibəsində bildirmişdir ki, ata tərəfdən nənəsi olan Helenka Pantaleoni 25 il ərzində "ABŞ-nin UNICEF üçün fondu" təşkilatının prezidenti olduğuna görə UNICEF təşkilatının xoşməramlı səfiri seçilmişdir.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Tobi Maquayr

**Tobias Vinsent Maquayr** (; ) — ABŞ aktyoru və kino prodüseri. Sem Reyminin "Hörümçək-adam" filmlərindəki (2002–2007) rolu ilə məşhurlaşıb, 2021-ci ildə nümayiş olunan "Hörümçək-adam: Evə yol yoxdur" filmində rolunu yenidən canlandırıb.

## Həyatı və ailəsi
Tobias Vinsent Maquayr 27 iyun 1975-ci ildə Kaliforniyanın Santa Monika şəhərində Vendi Braun və Vinsent Maquayrın ailəsində dünyaya gəlib. Onun iki yaşı olarkən valideynləri ayrılıb, Maquayr uşaqlığının çox hissəsini digər ailə üzvləri ilə yaşamalı olub.

Maquayr uşaq olarkən aşpaz olmaq fikrində idi, anası 100 dollar verib onu drama təhsili almağına razı salmışdı. Oxuduğu məktəbin mühiti ona pis təsir etmişdi, təhsilini yarıda qoyaraq aktyorluq karyerasına davam etməli oldu.

Hollivud ulduzu Tobey Maguire kinoda debütunu "Bu oğlanın həyatı" dramatik filmi ilə edib. Bu filmdə onun tərəf müqabilləri məşhur aktyorlar Robert de Niro və Ellen Barkin olub. Sonralar bir-birindən maraqlı rolları ilə kino-aləmində tanınan Maquayr "Hörümçək-adam" filmindəki ifasına görə dəfələrlə mükafatlara, nominasiyalara və qran-prilərə layiq görülüb.

## Şəxsi həyatı
Maquayr 1992-ci ildən vegetarian idi, 2009-cu ildə isə vegan olmağa qərar verdi. Maquayr 19 yaşından içki problemləri ilə çətinlik çəkib.

2003-cü ildə o, Universal Studios-da *Seabiscuit* filminin çəkilişləri zamanı zərgərlik dizayneri Cennifer Meyerlə tanış oldu və onlar 2006-cı ilin aprelində nişanlandılar. Həmin ilin noyabrında onların qızı anadan oldu. Meyerin atası Universal Studios-un rəhbəri Ronald Meyer, Maquayr 2003-cü ildə *[[Hörümçək adam 2 (film, 2004)|Hörümçək-adam 2]]*-dən qovulduqdan sonra işini bərpa etməsi üçün ona kömək edib. Maquayr və Meyer 3 sentyabr 2007-ci ildə Havayda ailə həyatı qurdular. ​​2009-cu ilin may ayında onların ikinci övladı, bir oğulu dünyaya gəldi. 18 oktyabr 2016-cı ildə cütlük doqquz illik evlilikdən sonra ayrıldıqlarını elan etdilər. 2020-ci ildə Meyer dörd illik ayrılıqdan sonra boşanmaq üçün ərizə verdi.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar
Mirzə İbrahim xan Səniəssəltənə

**Mirzə İbrahim xan Mirzə Əhməd xan oğlu Səniəssəltənə** () — İranın ilk fotoqraflarından.

## Həyatı
Mirzə İbrahim xan Mirzə Əhməd xan oğlu Səniəssəltənə Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Fotoqraflıqla məşğul idi. Əkkasbaşı kimi tanınırdı. Redaksiyalarda klişe hazırlamaqla məşğul idi. Sonra vəliəhd Müzəffərəddin mirzənin yanına fotoqraf kimi işə düzəldi.

Mirzə İbrahim xan o dövrün şəxsiyyətlərini fotoaparatın yaddaşına köçürmüş, Təbriz şəhərinin albomunu hazirlamışdı.

## İstinadlar
Mərkəzi vulkаn

**Mərkəzi vulkan** – bu tip vulkanlarda püskürmə adətən
daimi boruvari çıxış kanalından (boğazdan) baş verir. Lava və süxur qırıntılarının yığmı nəticəsində bo-
ğaz ətrafında – təpəsində krater (tiyan) yerləşən yüksəklik
əmələ gəlir. Yüksəkliyin forması püskürmə tipi ilə müəy-
yən edilir. Mərkəzi vulkanlar
Bir boğazlı mərkəzi püskürmə Mərkəzi lava -kül püskürməsi
Görkəmlərinə və ölçülərinə görə möhtəşəm stratovul-
kanlardan kiçik egiş konuslarına (maar, partlama boruları)
qədər müxtəlif tipli vulkanlar mərkəzi vulkanlara aiddir.
Mərkəzi vulkan üst hissəsində genişlənmə, yəni kraterlə
bitir. Bu, vulkan hər dəfə püskürdükcə vulkan qurğusu
yüksəlir. Mərkəzi vulkanların yan və ya asalak kraterləri
də ola bilər (dairəvi çatlarda, vulkan yamaclarında). Tez-
tez mərkəzi vulkanların kraterlərində maye lava gölləri
olur. Əgər maqma sıyıqdırsa, sıxılma gümbəzləri əmələ
gəlir və bunlar boğazı tıxayır ki, bu halda güclü partlayışla
müşayiət olunan püskürmə baş verir. Bu zaman güclü qaz
axını "tıxacı" boğazdan atır.
Mərkəzi tip vulkanların forması maqmanın tərkibindən
və sıyıqlığndan asılı olur. Qaynar və yüngülaxar (yüngül
hərəkətli) bazalt maqması geniş və yastı qalxanvari vul-
kanlar əmələ gətirir. Əgər vulkan vaxtaşırı lava püskürər-
sə, о zaman piroklastik materialla lava laylaşması nəticə-
sində konusvari qatlı qurğu əmələ gəlir ki, bu da stratovul-
kan adlanır. Bu tip vulkanların yamaclarında adətən dərin
radial yarğanlar–barrankoslar əmələ gəlir.
Mərkəzi vulkanlar ya sırf lavadan, ya da ancaq vulkan
partlayışının yuvenil məhsullarından – vulkan egişlərindən
(şlaklarından), tuflardan və b., yəni piroeksplozitlərdən və
yaxud qatı qarışıq materialdan ibarət ola bilər.

## Mənbə
Afrika geologiyası-H. S. Bağırov , Ə. F. Kərimov-Bakı – 2011
Havay tipli vulkan

**Havay tipli vulkan** – mərkəzi tipli vulkan qurğusudur;
lavaların az qalınlıqlı "qatlarından" və bunlarla laylaşan
cüzi miqdarda qırıntal-ovuq materialdan ibarətdir. Qurğu-
nun 8° bucaq altında хеyli yasamal yatan yamaclar qalxan
görkəmindədir. Vulkanın zirvəsində krater yalımyatar ya-
macları olan və bəzən kalderanın ölçüləri qədər geniş nim-
çəvari görkəmə malikdir. İşlək vulkanların kraterlərinin
dibində lava gölü əmələ gəlir.
Havay vulkanları son dərəcə böyük ölçülərə malik
olur; hündürlüyü okеan dibi hesaba alınmaqla 4 km, en kəsik 400 km-ə çatır. Bu vulkanlar formaca qalxanvari vulkanlara aiddir.

## Mənbə
Afrika geologiyası-H. S. Bağırov , Ə. F. Kərimov-Bakı – 2011

## İstinadlar
Çat vulkanı

**Çat tipli vulkan** –bu vulkanların gətirmə kanalı çat,
yarıq görkəmdə olur. Püskürmə ya bütün çat boyu, ya da
onun ayrı-ayrı hissələrində baş verir; bu halda vulkanlar
adətən monogen olur . Eyyafyallayöküll
vulkanı — Islandiya. Püskürmədən sonra gətirmə çatı qapanır, lakin çox hal-
larda yeni çat təzahür edir və bu çatın püskürmə materialı
əvvəlki material üzərində laylaşır. Çat vulkanlarının ba-
zaltlardan ibarət lava örtükləri ən çox ölçülərə malik olur.
Ayrı-ayrı lava örtüklərinin qalınlığ adətən 5–15 m olmaq-
la, bəzən 100 m-ə çatır. Çat vulkanlarının özəl tipi liparit
və liparit-dasit örtüklərindən ibarət olur.

## Mənbə
Afrika geologiyası-H. S. Bağırov, Ə. F. Kərimov-Bakı – 2011
Qarışıq vulkan

**Qarışıq vulkan** və ya **stratovulkan** — Vulkan lava axınlarından və qırıntal-ovunuq material yığnalarından ibarət poligen vulkan. Belə vulkanlarda püskürmə adətən qırıntal-ovunuq material – bomba, lapil, kül və b. atılması ilə başlanır. Sonra qırıntal-ovunuq atqılar lava axınları ilə örtülür.

Stratovulkan, mərkəzi vulkan tiplərinin ən geniş yayılmış formasıdır. Onun konusu bir neçə yüz metrdən bir neçə kilometrə çatır. Krateri əksərən divarlarının çökməsi nəticəsində diametri bir kilometr və daha çox genişlənmiş çaladan ibarət olur. Stratovulkanların fəaliyyət tərzi daim kəskin dəyişir. Belə ki, sırf eksploziv, vulkanın sonrakı oyanışında yenidən effuziv-ekstruziv fəaliyyətlə əvəz olunur. Bu gedişat vulkanın bütün oyanışlarında ardıcıl təkrar edilir və nəticədə vulkan qurğusu dəfələrlə piroklastik atqıları ilə lava örtüklərinin laylaşmış növbələşməsindən yığcamlaşır. Həm də piroklastik atqılar daha qalın laylardan ibarət olur.

Bu vulkanlar dik yamaclarıyla və periodik partlamalarıyla tanınırlar. Bunlardan qaynayan lavanın axışı azdır və çox uzağa yayılmadan əvvəl soyuyar və sərtləşər. Maqmaları asit ya da yüksək-orta səviyyədə silisium (riolit, andesit, dasit) məzmunludur. Buna qarşı bəzi məzmunlu maqmanın axışı yüksəkdir və Havaydakı qalxan formalı Mauna Kea və Mauna Loa dağı kimi dağları meydana gətirər. Bir çox stratovulkanın yüksəkliyi 2500 metrdən çoxdur. Türkiyədəki Ağrı dağı və Nəmrud dağı bir stratovulkan tipindəki vulkanlardır.

## Mənbə
* H. Bağırov, Ə. Kərimov. Afrika geologiyası. Bakı, 2011.
Binəqədi qır gölü

**Binəqədi qır gölü** – Azərbaycanda yerləşən göl. Üç su-bataqlıq ərazisindən ibarət olub həm biomüxtəliflik, həm də təbiət abidələrinin sistemliliyi baxımından unikal landşafta malikdir. Gölün qərb hissəsində 2 geoloji təbiət abidəsi — Keyrəki və Abix palçıq vulkanları yerləşir. Keyrəki palçıq vulkanı həm nəhəngliyi, həm də püskürmə aktivliyi baxımından çox maraqlı bir təbiət abidəsi olmaqla Azərbaycanın dövlət əhəmiyyətli təbiət abidələri siyahısına daxil edilmişdir.

Gölün şərq hissəsində iki yatmış palçıq vulkanı – Böyükdağ və Kiçikdağ palçıq vulkanları yerləşir. Ərazinin digər dövlət əhəmiyyətli təbiət abidəsi gölün cənub-şərq hissəsində yerləşən "Binəqədi Faunası" – Binəqədi Dördüncü Dövr Fauna və Flora ərazisidir. Ərazinin şimal tərəfində isə məşhur duz gölü olan Masazır gölü yerləşir. Bu baxımdan ərazi yüksək ekoloji turizm potensialına malikdir. Məlumdur ki, Abşeronun su-bataqlıq əraziləri intensiv antropogen amillərin təsiri nəticəsində kəskin azalmışdır. Bu isə ərazinin su-bataqlıq canlılarının məhvinə aparır. Bir zamanlar Binə, Binəqədi kəndləri, Xırdalan və Rəsulzadə qəsəbələri ətrafındakı geniş bataqlıq ərazilərdən artıq heç bir əlamət qalmamışdır. Bu proses davam edərsə, göstərilən ərazilər də qurudularaq istifadəyə sərf olunacaqdır. Ərazidə "Azərbaycanın Qırmızı Kitabı"na salınmış quşlar məskunlaşmışdır. Biomüxtəlifliyin mühafizəsi, ekoloji maarifləndirmə, Bakı və ətraf ərazilərin sakinlərinin estetik və rekreasiyası baxımından da göstərilən ərazi böyük ekoloji, irsi, maarifləndirmə və elmi əhəmiyyətə malikdir.
Viktor Pavlov

**Viktor Pavloviç Pavlov** (rus. *Виктор Павлович Павлов*) — Sovet və Rusiya aktyoru, Rusiyanın xalq artisti (1994).

## Həyatı

Viktor Pavlov 6 oktyabr 1940-cı ildə Moskvada anadan olmuşdur. 1956-cı ildə səkkizillik məktəbi bitirdikdən sonra zavodda çilingər işləmişdir. Eyni vaxtda işçi gənclər məktəbində oxumuş və Müəllimlər evi yanında dram dərnəyində rollar oynamışdır. MXAT-ın aktyoru və rejissoru olan Vadim Boqomolov Viktoru Bauman adına Moskva Texniki Universitetinin yerinə teatral sahəyə daxil olmağa razı salır. 1959-cu ildə Viktor Pavlov Şşepkin adına yüksək teatr məktəbində Nikolay Annenkovun kursunun tələbəsi olmuşdur. Pavlov oranı 1963-cü ildə bitirmişdir. O, kursda Mixail Kononov və Oleq Dalla birlikdə oxumuşdu.

O, 1961-ci ildən başlayaraq epizodik rollarda kinoya çəkilirdi. Onun iştirakı ilə çəkilən ilk film Lev Kulicanovun "Ağaclar böyüyəndə" filmi olur. Bundan sonra Pavlov ən çox çəkilən aktyorlardan biri oldu. Onun filmoqrafiyasında 120-dən çox film var.

29 dekabr 1994-cü ildə Rusiyanın xalq artisti adına layiq görülmüşdür.

Viktor Pavloviç Pavlov 24 avqust 2006-cı ildə Moskva şəhərində vəfat etmişdir.

## Filmoqrafiya

# "I" əməliyyatı və Şurikin başqa macəraları (film, 1965)
# 12 stul (film, 1971)
# Görüş yerini dəyişmək olmaz (film, 1979)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Kinematika

**Kinematika** (Yunan dilindən "κινεῖν", kinein, hərəkət etdirmək, hərəkət) — cismlərin, sistemlərin hərəkətindən (onları hərəkətə gətirən qüvvələri nəzərə almadan) bəhs edən klassik mexanikanın bölmələrindən biridir. Kinematika klassik mexanikanın başqa bir bölməsi olan analitik dinamika ilə qarışıq salınmamalıdır. Analitik dinamika cismin hərəkəti ilə onu hərəkətə gətirən səbəb arasındakı asılılıqdan bəhs edir.
Mirzə Qasım xan Təbrizi

**Mirzə Qasım xan Mirzə Həsən xan oğlu Təbrizi** (1882-1949) — İranın ictimai-siyasi xadimi.

## Həyatı

Mirzə Qasım xan Mirzə Həsən xan oğlu Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Savadlı olduğundan dolayı mirzə ünvanı daşıyırdı. Müzəffərəddin mirzənin büyütat müşaviri olmuşdu. Sonra saray münşisi vəzifəsində çalışmışdı. Məşrutə inqilabı dövründə sərmayə qoyub "Suri-İsrafil" adlı qəzet buraxmağa başladı.

Mirzə Qasım xan Təbrizi I Məclis dönəmində Avropaya getmişdi. II-III Məclis dönəmində Tehran və Qum şəhərlərində yaşayırdı. Sonra İstanbula yollandı.

Mirzə Qasım xan Təbrizi Mehdiqulu xan Hidayətin (Müxbirəssəltənə) baş nazirliyi dönəmində Poçt və Teleqraf naziri olmuşdu.

Mirzə Qasım xan Təbrizi 1938-1940-cı illərdə Tehran şəhərinə başçılıq etmişdi. 

Mirzə Qasım xan Təbrizi 1949-cu ildə vəfat edib.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.
* Müin lüğəti (5-ci cild)

## Həmçinin bax
*Sure-İsrafil

## Xarici keçidlər
*Qasım xan Suri-İsrafil 
*Rasexun saytı
Güzdək Bozdağı palçıq vulkanı

**Güzdək Bozdağı palçıq vulkanı** — Güzdək qəsəbəsindən 6&nbsp;km qərbdə yerləşir. Abşeron yarımadasının ən iri orfoqrafik vahidlərindən biri hesab edilir. Vulkan təpəsi yastı səthli kəsik konus şəklindədir. Brekçiya əsasən, Paleosen, Eosen, Oliqosen-Miosen və qismən üst Təbaşir mənşəli bərk süxurlardan ibarətdir. Sahənin şimal-şərq hissəsində qaç və palçıq püskürən, paraçit çıxışların əmələ gətirdiyi 27 sopka yerləşir.

Palçıq vulkanı sahəsinin geoloji quruluşunda Abşeron, Ağcagil mərtəbəsi və Məhsuldar qat çöküntüləri iştirak edirlər. Brekçiya örtüyü  göstərir ki, vulkan bir neçə dəfə püskürmüşdür. Qıvrılan uçun dil şəklindəki püskürmənin uzunluğu bir kilometrədək uzanır.

Yerli sakinlərin məlumatlarına görə vulkanın keçən əsrdə baş vermiş iri püskürməsi çamanı yaxınlıqda olan 6 çoban, 2000-dən çox mal-qara həlak olmuşdur. Ətrafı işıqlandıran güclü alovun şüaları 10&nbsp;km məsafədən görünürmüş. Məhz buna görə el arasında bu vulkana həm də "Qanlı Daü" deyilir. Əvvəlki püskürmə (1995, may) çamanı alov sütununun hündürlüyü 50 m, brekçiya örtüyünün yayılma sahəsi 12 ha, sopka brekçiyasının ümumi həcmi 200 min. m³ olmuşdur. Püskürmə zamanı atılmış qumdaşı qəlpələri 1&nbsp;km məsafəyə yayılmışdır.

## Püskürməsi
13 may 2024-cü il tarixində yerli vaxtla saat 02:13-də Güzdək qəsəbəsindən altı kilometr qərbdə yerləşən Güzdək Bozdağı palçıq vulkanında növbəti püskürmə baş verib. Püskürmə yerli vaxtla saat 02:13-də başlayıb və  9 dəqiqə davam edib. Vulkan pükürməsindən əvvəl alov sütünu müşahidə olunub. Vulkan püskürməsi AMEA nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin səkkiz rəqəmsal stansiyası tərəfindən qeydə alınıb. 
Palçıq vulkanlarının monitorinqini aparan seysmik stansiyaların məlumatları əsasında, Güzdək Bozdağı palçıq vulkanının ocağının dərinliyi 3.5 kilometr, püskürmənin davamlılığı 9 dəqiqə, ayrılan enerjisi isə - 8.67*106 Coul təyin edilmişdir.

Güzdək Bozdağı palçıq vulkanı Abşeron yarımadasının ən iri oroqrafik vahidlərindən biri hesab edilir. Bu vulkanın son püskürməsi 13 fevral 2009-cü ildə baş verib.

## Həmçinin bax
* Qələndəraxtarma
* Böyük Kənizədağ palçıq vulkanı

## Xarici keçidlər
* Güzdək Bozdağı palçıq vulkanında püskürmə qeydə alınıb
* Şıxzərli palçıq vulkanı püskürüb
* Qobustanda baş verən Şıxzərli palçıq vulkanı ilə bağlı — Açıqlama+Fotolar+Video
* Qobustanda palçıq vulkanı anidən belə püskürdü

## Mənbə
*Yusifov, Elman. Bioloji müxtəliflik: Abşeron yarımadasının təbiət abidələri- Bakı : Nurlar NPM, 2007.
Sarınca palçıq vulkanı

Gülbəxt palçıq vulkanı yaxınlığında, Gülbəxt-Sarınca strukturunun qərb periklinalına yaxın bir sahədə yerləşmişdir. Onun təpəsində 1600 m2lik bir sahə palçıq vulkanı brekçiyası ilə örtülmüşdür ki, burada da 18–20 sopka və qrifon vardır. Bunlardan bəçiləri aç miqdarda su və qaç ayırır.

Vulkanın geoloji quruluşunda Abşeron və Ağcagil mərtəbələri, Məhsuldar qat və Pont çöküntüləri iştirak edirlər. Bərk tullantıların yaşı Paleosendən qədim deyil. Bütün sopka və qrifonlar şimal-qərb-cənub-şərqə doüru istiqamətlənmişdir.

## Mənbə
Yusifov, Elman. Bioloji müxtəliflik: Abşeron yarımadasının təbiət abidələri- Bakı : Nurlar NPM, 2007.
Qobu Bozdağı palçıq vulkanı

Bakıdan 15&nbsp;km şimal-qərbdə, Qobu kəndindən 3&nbsp;km şimal və şimal-şərqdə yerləşir. Bozdağ yüksəkliyi en istiqamətində yerləşmiş uzun bənddən ibarətdir. Bəndin mərkəzində iki qrupdan təşkil olunmuş palçıq vulkanı yerləşir. Bu qruplardan biri Qobu kəndindən şimalda eyni adlı dağın təpəsində, digəri isə birincidən 800–1000 m şərqə doğru yerləşmişdir.

## Mənbə
*Yusifov, Elman. Bioloji müxtəliflik: Abşeron yarımadasının təbiət abidələri- Bakı : Nurlar NPM, 2007.
Quşxana palçıq vulkanı

**Quşxana palçıq vulkanı**– Abşeron yarımadasının qərbində yerləşir.

## Haqqında
Abşeron vilayəti eyniadlı yarımadanı və Xəzər dənizinin ona qovuşan sahil zonasını əhatə edir.  Palçıq vulkanları vilayətin qərb və mərkəz hissəsində daha geniş yayılmışdır. Vilayətin qərbində və mərkəzində Hökməli, Binəqədi, Saray, Novxanı, Zigilpiri, Keyrəki, Abix, Boğ - boğa, Böyükdaş, Otman -Bozdağı, Lökbatan, Şonqar, Quşxana və başqa çox iri vulkanlar yerləşmişdir. Axtarma vulkanından 2 km cənubda eyni adlı neft yatağının yaxınlığında yerləşib. Vulkan ellipsvari formada olub, əsası geniş, yamacları aç meyllidir. Onun müasir görünüşü püskürmənin qədimliyini göstərir. Kəşfiyyat qaçımasının məlumatları göstərir ki, 80–100 m qalınlıüında olan brekçiya bilavasitə Məhsuldar qatı örtür. Sahənin geoloji quruluşunda Abşeron və Aücagil çöküntüləri, habelə qırışğın taüında 600 m-dək yuyulmuş Məhsuldar qat iştirak edir. Hazırda Quşxana vulkanı sakitlik vəçiyyətdədir. Brekçiyanın tutduğu sahə 0,425&nbsp;km2
-ə bərabərdir. 

## Həmçinin bax
* Lökbatan palçıq vulkanı  
* Daşgil palçıq vulkanı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Palçıq vulkana çevriləndə...
Torpaqlı Axtarma (palçıq vulkanı)

**Torpaqlı Axtarma** — Abşeronda palçıq vulkanı.

Eninə Qaradağ qırışığının orta hissəsində ən böyük nisbi yüksəkliyə malikdir. Vulkan başqa Qaradağ vulkanları içərisində brekçiyalarından təşkil olunmuş bəndvari silsilə şəklində uçanır. Onun qərb yamacı Pilpilə palçıq vulkanına dovru az-çox meyil edir, şərq yamacında isə alçaq silsilələr müşahidə edilir. Vulkan hüdudlarında qaz, su və palçıq ayıran bir neçə qrifon mövcuddur. Pilpilə palçıq vulkanına doüru yatan yamacdakı qrifonlardan aç miqdarda qaç və palçıq ayırır.

## İstinadlar
Qaradağ Axtarması palçıq vulkanı

**Qaradağ Axtarması palçıq vulkanı** eninə Qaradağ qırışığının şərq hissəsində yerləşib, hündürlüyü Torpaqlı Axtarması palçıq vulkanına nisbətən aşaüıdır. 100–150 m ölçüləri olan krater hüdudlarında 35-ə yaxın müxtəlif ölçülü qrifon olmuşdur. Bu qrifonların hamısı qaç, palçıq və su ayırır. Vulkan örtüyünün sahəsi 300 ha, qalınlıüı 110 m, ümumi həcmi 330 mln. m³ olmuşdur.

## Mənbə
Yusifov, Elman. Bioloji müxtəliflik: Abşeron yarımadasının təbiət abidələri- Bakı : Nurlar NPM, 2007.
Gülbəxt palçıq vulkanı

**Gülbəxt palçıq vulkanı** — Bakı şəhərindən 20&nbsp;km qərb-cənub-qərb istiqamətdə, Puta dəmir yolu stansiyasından 12–13&nbsp;km qərbdə yerləşmişdir. Onun hüdudlarında, birincisi neft çıxışlarını, ikincisi isə vulkanın sopka və qrifonlarını əhatə edən  iki qrup ayrılır.
Sahənin geoloji quruluşunda Abşeron və Ağcagil mərtəbələri və Məhsuldar qat çöküntüləri iştirak edirlər.

Vulkan tullantıları içərisində külli miqdarda Məhsuldar qat süxurlarının, aç miqdarda alt Kaynoçoy üçüncü dövr və üst Təbaşir çöküntülərinin qırıntıları rast gəlir. Brekçiya örtüyünün qalınlıüı mərkəç hissədə 150 m-ə, yayılma sahəsi 29 ha-a çatır. Brekçiya həcmi 22 mln. m³ təşkil edir.

Vulkandan 50 m şimal-qərb istiqamətdə 2-2.5 m hündürlüklü sönmüş palçıq sopkası vardır. Ondan 10 m qərb istiqamətdə bir-birindən 10–12 m məsafədə 30-50 sm hündürlüklü qır təpələri mövcuddur. 0.8x0.8 kraterli bir salçası olan, su və qaç püskürən çıxış ətrafında qır qatı yaranmışdır. 80x70 m ölçülü təpədə 90 ədəd qaz və neft qatı ilə qarışıq su ifraç edən sopka və qrifon vardır.

## Mənbə
*Yusifov, Elman. Bioloji müxtəliflik: Abşeron yarımadasının təbiət abidələri. Bakı: Nurlar NPM, 2007.
Qaradağ Pilpiləsi palçıq vulkanı

Qaraquş dağı yaxınlığında, Qaradağ qırışığının ox ətrafı zonasının qərb periklinalı hissəsində yerləşmişdir. Diametri 42 m olan krater hüdudlarında qaz, su və palçıq ayıran 5 qrifon yerləşmişdir. Vulkan konusunun yamacları bərabəryanlı olub, xeyli dikdir. Sahənin geoloji quruluşunda Pliosen və Dördüncü dövrlərin çöküntüləri iştirak edir.

## Mənbə
Yusifov, Elman. Bioloji müxtəliflik: Abşeron yarımadasının təbiət abidələri- Bakı : Nurlar NPM, 2007.
Abix palçıq vulkanı

**Abıx palçıq vulkanı**- Bakı şəhərindən 12 kilometr şimalda, Keyrəki vulkanından qərbdə yerləşir və sonuncudan çökəkliklə ayrılır.

## Abıx palçıq vulkanı

Abıx palçıq vulkanı uzun müddətdir püskürmür. Abşeron yarımadasında və Xəzərdə olan palçıq vulkanlarını öyrənmiş, Azərbaycanın geoloji quruluşuna və 1859-cu il Şamaxı zəlzələsinə aid əsərlər yazmış alman geoloqu, Peterburq Elmlər Akademiyasının akademiki German Vilhelm Abixin (1806–1886) şərəfinə adlandırılmışdır. Memorial toponimdir.
Krater sahəsi hamarlanmış, xeyli geniş bir meydançanı tutub, yaşılımtıl sopka şlamı ilə örtülüdür. Abix vulkanının iki krateri vardır. Bunlardan biri-qədimi diametri 170 metr olan hamarlanmış sahə şəklindədir. Digəri isə nisbətən cavan olub, yalnız şimal-qərb bəndi mühafizə olunmuşdur. Vulkan üçün uzun müddət sakitlik dövrü keçirir və onun püskürmə fəaliyyəti Keyrəki vulkanına nisbətən çox zəifdir. Keyrəki və Abix vulkanlarının palçıq örtüyünün tutduğu sahənin eni 700 m, uzunluğu isə 1100 metr olub, 0,8 kvadrat kilometr təşkil edir. 

## Həmçinin bax
* Keyrəki palçıq vulkanı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Palçıq vulkanları
Boğ-Boğa palçıq vulkanı

**Boğboğa** — Abşeron yarımadasında, Sabuncu Şəhər tipli qəsəbə.-nin qərbində palçıq vulkanı. Hündürlüyü 87 m. Palçıq vulkanları püskürərkən yer səthinə çıxan su, palçıq və qaz müxtəlif səslər çıxarır. Belə vulkanlar əhali arasında boğ-boğa və ya pilpilə adlandırılır. Boğboğa sözü vulkanın çıxardığı səsə müvafiq olaraq təqlidi təkrar xarakteri daşıyır.

Boğ-boğa palçıq vulkanı üçərində triqometrik məntəqə qurulmuş təpənin çirvəsini tutur. Təpə vulkan püskürmələrinin brekçiyadan təşkil olunmuşdur. Burada külli miqdarda qrifon vardır. Qrifonlardan axan qatı neftli sular qır örtüyü əmələ gətirir.

Boü-boüa vulkanı tektonik cəhətdən Balaxanı - Sabunçu - Ramana qırışıüının qərb hissəsində yerləşib, bu strukturun şimal qalxmasını əmələ gətirir.

Şəkildən göründüyü kimi 30 il əvvəl vulkanın ətrafı boş sahələr olmuşdur.

Hal-hazırda kənd həm təbii məxsusi artım, həm də Qərbi Azərbaycandan, öz yurd-yuvalarından qovulmuş insanların hesabına genişlənərək demək olar ki, vulkanın bütün ərazisini öz altına almışdır. Hesab edirik ki, təcili olaraq bu təhlükəli halın qarşısı alınmalıdır. Təbiətin bizdən xəbərsiz öz xronometri olduğundan bu hal istənilən an faciələrlə nəticələnə bilər. Azərbaycanda belə hallar olmuşdur.

## Mənbə
* Yusifov, Elman. Bioloji müxtəliflik: Abşeron yarımadasının təbiət abidələri- Bakı : Nurlar NPM, 2007.

## İstinadlar
Qırməki palçıq vulkanı

**Qırməki palçıq vulkanı** — Balaxanı-Sabunçu-Ramana yatağından qərbdə yerləşib Qırməki silsiləsinin kümbəz vari formalı yüksəkliyini əhatə edir. Yüksəklikdən şimalda eyni adlı təpəli silsilə keçir; silsilədən şərqdə ona paralel geniş və dərin Qırməki vadisi uzanır. Silsilənin digər şaxəsi Qırməki dağının cənub tərəfindən davam edir. Hər iki şaxə cənub-şərqə dönərək Boğ-boğa vulkanının ətəklərində birləşir.

Qırməki vulkanının fəaliyyəti haqqında son yüz ildə ədəbiyyatda məlumat yoxdur. Vulkan çox əsrarəngiz və nadir landşafta və olduqca zəngin bioloji müxtəlifliyə malikdir. Abşeron palçıq vulkanlarının heç biri bu qədər zəngin bitki örtüyünə malik deyildir.

## Mənbə
* Yusifov, Elman. Bioloji müxtəliflik: Abşeron yarımadasının təbiət abidələri- Bakı : Nurlar NPM, 2007.

## İstinadlar
Atbatan palçıq vulkanı

Abşeron yarımadasının şimal-qərb hissəsində, Pirəkəşkül N saylı hərbi-hissəsindən 3 km cənubda, şose yolunun sol tərəfində yerləşir. Dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi 130–140 m-dir.

Səthin forması və xarakteri ilə bərabər palçıq vulkanlarının ölçülərinə təsir edən digər faktorlar püskürülmüş brekçiyanın miqdarından, konsistensiyasından da asılıdır. Vulkanın morfologiyasını dəyişdirən digər şərtlər əraçinin iqlim şəraiti və hidrogeoloji rejimidir. Günəş şüasının və küləklərin təsiri ilə baş verən buxarlanma, atmosfer yağıntıları səthdə kəskin çatların, eroçiya kəsiklərinin yaranmasına səbəb olur. Zaman keçdikcə bu kəsiklər dərin yarğanlara çevrilir. Belə dərin yarğanlar Otman Bozdağı üçün çox xarakterikdir. Bəçən kraterdə yaranan salza və qrifonlardan çıxan irihəcmli su kütləsi onun yamaclarının parçalanmasına səbəb olur. Belə vəziyyət Şonqar palçıq vulkanında müşahidə edilir.

## Mənbə
Yusifov, Elman. Bioloji müxtəliflik: Abşeron yarımadasının təbiət abidələri- Bakı : Nurlar NPM, 2007.
Zığ palçıq vulkanı

**Zığ palçıq vulkanı** — Zığ gölündən cənub-qərbdə yerləşir. Bu vulkanın əhatə etdiyi Zığ mədəninin ərazisi Bakı şəhərindən şimal-şərqdə yerləşir. Sahənin geoloji quruluşunda Abşeron, Ağcagil mərtəbələri və Məhsuldar qat çöküntüləri iştirak edir. Vulkanın səthi qədim Xəzər dənizi tərəfindən yuyulmuşdur. Onun krateri gölün cənub-qərb sahilində yerləşmiş və gömülmüşdür.

## Mənbə
*Yusifov, Elman. Bioloji müxtəliflik: Abşeron yarımadasının təbiət abidələri- Bakı : Nurlar NPM, 2007.
Üçtəpə palçıq vulkanı

**Üçtəpə palçıq vulkanı** — Müşfiqabad qəsəbəsindən qərbdə, Qaraheybət ərazisində yerləşir. Palçıq vulkanının sahəsində otuza qədər salza mövcuddur. Bu salzalardan, əsasən, duzlu su, lil və qaz çıxır.

## Mənbə
*Elman Yusifov. Bioloji müxtəliflik: Abşeron yarımadasının təbiət abidələri - Bakı: Nurlar NPM, 2007.
Dumanlı Təbriz (roman)

**Dumanlı Təbriz** — Məmməd Səid Ordubadinin romanı.

## Mövzu
Ədib "Dumanlı Təbriz"əsəri ilə Azərbaycanda tarixi roman janrının ilk gözəl nümünəsini yaratmışdır. XX əsrin ilk inqilablar dövrünün mənzərəsini müəllif məhz bu əsərində canlandırmışdır. Ümumiyyətlə, Şərq həyatı haqqında ilk həqiqi və dolğun təəssürat, bədii, əfsanəvi dona geydirilmiş zəngin, hərtərəfli məlumat bu əsərdə verilmişdir.

M. S. Ordubadinin Cənubi Azərbaycandakı inqilabı təsvir edən "Dumanlı Təbriz" romanı Səttar xan və Bağır xanın qəhrəmanlığından, eyni zamanda Cənubi Azərbaycan inqilabçılarının öz ölkələrini İran mürtəceləri və xarici imperialistlərinin zülmündən qurtarmaq üçün apardıqları
mübarizədən bəhs edir.

Əsərin əsas movzusu Məşrutə hərəkatıdır. Məşrutə hərəkatı 20-ci əsrdə baş vermiş azadlıq və demokratik inqilablar üçün ilk cığır açmışdı. Bu mənada Məşrutə hərəkatını Yaxın və Orta Şərq ölkələrində keçən yüzillikdəki milli azadlıq və demokratik hərəkatların "pioneri" adlandırmaq olar. 1905–1911-ci illərdə baş vermiş Məşrutə hərəkatının məqsəd və məramı yolunda canlarını qurban verənlərin sayı çoxdur. Əslində bu hərəkata pak vicdanla qoşulanlar, onu uğurlu qələbəyə çatdırmaq istəyənlərin hamısı qəhrəmandır, tariximizdə və yaddaşımızda həmişəyaşar insanlardır.

Romanın obrazlar qalereyası əlvan və zəngindir: Milli azadlıq hərəkatının rəhbərləri Səttar xan və Bağır xan, Əmir Heşmət Nisari, Hacı Əli Davafuruş, mücahidlər Tütünçüoğlu, Həsən ağa, Cavad ağa, maraqlı cizgiləri ilə seçilən azərbaycanlı qadınlar Mahru xanım, Nabat, Təhminə xanım, Zeynəb, Rusiya və ABŞ səfirliklərinin əməkdaşları Nina və Miss Hanna, inandırıcı və yaddaqalan xüsusiyyətləri ilə verilmiş Hacı Səməd xan, Sərdar Rəşid, Şümşad xanım, Məşədi Kazım ağa, rus zabiti Smirnov, Şeyx Əbdüləzəl və b. Obrazlar bitkindir və müəllif onları yalnız ayrı-ayrı epizodların iştirakçısına çevirməklə kifayətlənməyərək talelərini axıra qədər izləyir. Qədim Azərbaycan şəhəri Təbriz əsərdə bütün çalarları, koloriti ilə, daxili həyatı və beynəlxalq aləmdə yeri ilə görünür.

## Xarici keçidlər
* [M. S. Dumanlı Təbriz (roman). 1-ci kitab (2012)](https://www.avetruthbooks.com/2021/10/ordubadi-m-s-dumanli-tebriz-roman-1-ci-kitab-2012.html	Ordubadi)
Zəngənə eli

**Zəngənə eli** — kürd tayfası.

## Tarixi
Zəngənə eli əsasən Azərbaycanda və Kirmanşahda köç-düşlə məşğul olurdu.

## Elin oymaq və tayfaları

*Çubin tayfası
*Kəndulə tayfası
*Osmanvənd tayfası
*Namivənd tayfası
*Çəhər tayfası

## Elin məşhur nümayəndələri
*Əlibala bəy Zəngənə — I Şah Abbas Səfəvinin cilovdarı.
*Şeyxəli xan Zəngənə (?-1688)
*Şahrux sultan Zəngənə— (?-1639), Zəngənə elinin başçısı.
*Şahqulu xan Zəngənə (1707-1715)-ci illərdə, Şah Sultan Hüseyn Səfəvinin hakimiyyəti dönəmində Səfəvilər dövlətinin baş vəziri. 
*Hacı Hüseynəli xan Zəngənə— Şeyxəli xanın oğlu, sərkərdə.
*Əbdülbaqi xan Zəngənə— Hacı Hüseynəli xanın oğlu, elxan.
*Hüseynqulu xan Zəngənə — Hacı Hüseynəli xanın oğlu, Nadir şah Qırxlı-Avşarın sərkərdəsi.
*İmamqulu xan Zəngənə — Məhəmmədrəhim bəy oğlu, Zəngənə elinin böyüklərindən, Nadir şah Qırxlı-Avşarın sərkərdəsi.
*Allahqulu xan Zəngənə — Nadir şah Qırxlı-Avşarın sərkərdəsi, Kirmanşahın hakimi, (?-1785).
*Murtuzaqulu bəy Zəngənə — Nadir şah Qırxlı-Avşarın sərkərdəsi.
*Hacı Əli xan Zəngənə — Nadir şah Qırxlı-Avşarın sərkərdəsi, 1785-ci ildən sonra Kirmanşahın hakimi, Allahqulu xanın əmisi.
*Məhəmməd xan Zəngənə — Fətəli şah və Məhəmməd şah Qacarın dövründə Cənubi Azərbaycanın valisi, Hacı Əli xanın oğlu.
*Çıraqəli xan Zəngənə — münşi.

## İstinadlar

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu. Zəngənə eli və məşhur şəxsiyyətləri. Bakı, "Soy" dərgisi, 2010.
Era

**Era** ():

**Era** – [lat. aera – an, ləhzə] 1)hər hansı əlamətdar və ya əfsanəvi hadisə ilə bağlı olan tarix hesabının başlanğıc anı (vaxtın ardıcıl hesabı bu andan başlayır); tarix hesabı sistemi. Təqvimin başlandığı hadisənin xarakterindən asılı olaraq era üç yerə bölünür. Astronomik, siyasi, dini era; 2)tarixi geologiyada geoxronoloji şkalanın ən böyük zaman ölçü vahidi; 3)il hesabının başlandığı zaman, tarix başlanğıcı. Məsələn, yeni era (isanın doğulduğu zənn edilən gündən başlanan tarix); 4)böyük tarixi əhəmiyyəti olan dövr; 5)yer tarixinin ən böyük xronoloji bölgüsü.

* Zamanda — vaxt ölçüsünün ilkin başalnğıcı. Məsələn: bizim era, xristian erası, islam erası, yeni era (danışıqda).
* Böyük zaman ölçüsü, dövr, epoxa
* Geoloji era — geoloji prosesdə zaman kəsiyi. Məsələn, paleozoy erası, mezozoy erası və s.
* Astroloji era.

## Ədəbiyyat
* R. Əliquliyev, S. Şükürlü, S. Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
İnzibati orqan

**İnzibati orqan** — inzibati fəaliyyət həyata keçirən təsisat. Dövlət orqanı olması şərt deyildir: bələdiyyələr, vəkillər kollegiyası, Təhsil Nazirliyindən müstəqil olan univesitetlər, özəl universitetlər, ictimai xidməti inhisarçı qaydada həyata keçirən birliklər də inzibati orqan sayılır.

Burada əsas meyarlardan birincisi həmin orqanın ictimai idarəetmə sahəsində fəaliyyət göstərməsi, ikincisi isə hakimiyyət səlahiyyətlərindən istifadə etməsidir. İstisna hallarda, fiziki şəxslər də inzibati orqan sayıla bilər: məsələn, müharibə zamanında kənddə bütün icra strukturları dağıdılıbsa, hərbi komandanlıq hansısa kənd sakininə müvəqqəti olaraq həmin kəndə idarəçilik səlahiyyətləri verə bilər. Həmin şəxs inzibati orqan sayılacaq və onun vəzifəsi ilə bağlı verdiyi qərar və hərəkətlərinə PUBLİK (ictimai) hüquq qaydaları tətbiq olunacaq.

Əgər bir orqan inzibati orqandırsa, onun inzibati fəaliyyət ilə aldığı qərarlara və etdiyi hərəkətlərə inzibati hüquq qaydaları, ya da daha geniş mənada publik hüquq qaydaları tətbiq olunacaq.

## İstinadlar
İnzibati akt

**İnzibati akt** — İnzibati orqan tərəfindən, inzibati fəaliyyət ilə əlaqədar alınan, tək tərəfli hüquqi əqd. İnzibati akt qarşı tərəfin iradəsindən asılı olmadan hüquqi nəticə yaradır. O, hüquqa uyğun və etibarlı sayılır, əks nəticə ancaq məhkəmə tərəfindən müəyyən edilə bilər.

İnzibati aktların qəbulundan əvvəl anılan aktlar aralıq inzibati aktlar deyilir. İnzibati aktlar konkret hüquqi nəticə yaradan hüquqi əqdləri ifadə edir. Lakin inzibati orqanların bütün qərarları hüquqi nəticə yaratmır. Bunların bəziləri idari daxili aktlar olduğu halda, digərləri inzibati aktların qəbulundan əvvəl, onunla əlaqədar olaraq anılan aktlardır. Məhz bunlara aralıq inzibati akt deyilir. Məsələn, rayon icra hakimiyyətinin memarlıq şöbəsi rəisinin, icra başçısına göndərdiyi təqdimat aralıq inzibati aktdır.

## İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
Nəfər eli

**Nəfər eli** — türk əsilli Azərbaycan tayfası.

## Tarixi
Nəfər eli əvvəlcə qaşqayların tərkibində olub. Sonra isə ixtilaflar nəticəsində eldöndülük edərək müstəqil bir quruma çevrilmişdir. XIX əsrin 70-ci illərində baharlı, inallı, baseri və ərəb tayfaları ilə birlikdə Xəmsə elini yaratmışlar.

## Qolları
*Bədəkli oymağı
*Tatımlı oymağı
*Çonqarı oymağı
*Dəvəlixanlı oymağı
*Zamanxanlı oymağı
*Səttarlı oymağı
*Səncərli oymağı
*Şuli oymağı
*Çini oymağı
*Tatım oymağı
*Əraçi oymağı
*Qadlı oymağı
*Qubadlı oymağı
*Qarabacaqlı oymağı
*Qeydərli oymağı

## Elin tanınmış nümayəndələri
*Hüseyn xan Nəfər—Nadir şah Qırxlı-Avşar tərəfindən Baharlı oymağının kələntəri təyin edilmişdi.
*Məhəmmədtağı xan Nəfər—atası Hüseyn xandan sonra Nəfər elinin və Baharlı oymağının kələntəri.
*Ələkbər xan Nəfər—atası Məhəmmədtağı xandan sonra Nəfər elinin və Baharlı oymağının kələntəri.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Onlar neçə nəfərdilər? "Soy" dərgisi, №1 (34). Bakı, 2010.səh.42-45.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Baharlı oymağı

## Xarici keçidlər
Vladimir Lyaxov

**Vladimir Platonoviç Lyaxov** (; ) — Rusiya hərbçisi, general-leytenant, İran Kazak diviziyasının komandiri.

## Həyatı
Məhəmmədəli şah Qacar, çar polkovniki V. Lyaxovu Tehranın hərbi qubernatoru təyin etdi. Onun məqsədi Məşrutə inqilabımı boğmaq idi. Səttar xan isə ayıq bir sərkərdə olduğu üçün Təbrizdə hərbi düşərgə yaratmışdı. Polkovnik V. Lyaxov kazak süvarilərindən ibarət böyük bir dəstə ilə Təbrizə hücum edərkən onları Sərdari-millinin mücahidlərdən ibarət dəstəsi sərrast atəşlərlə qarşıladı.

Vladimir Lyaxovun kazak süvarilərindən ibarət olan dəstələri böyük itki verərək geri çəkilməyə məcbur oldular.

İrticaçılar 1908-ci ilin əvvəllərində Azərbaycanda və İranın başqa yerlərində öz fitnəkarlıqlarını qüvvətləndirdilər. Şah və onun ətrafında toplaşan mürtəce qüvvələr tərəfindən hələ 1908-ci ilin aprel və may aylarında hazırlanmaqda olan hökumət çevrilişi həmin il iyun ayının 23-də həyata keçirildi. Bir gün əvvəl şah kazak briqadasının komandiri polkovnik Lyaxovu polis və digər inzibati orqanlar da daxil olmaqla Tehrandakı bütün silahlı qüvvələrin başçısı təyin etdi. Şahdan məclis binasında, Sepəhsalar məscidində və başqa yerlərdə cəmləşmiş inqilabçıları tərksilah əmrini alan Lyaxov iyunun 23-də səhər tezdən hücum əmrini verdi. Məclisin müdafiəçilərinin bir saat, "Azərbaycan", "Müzəffəri" əncümanları və digər yerlərdə toplanan döyüşçülərin isə 7 saat davam edən müqavimətinə baxmayaraq top atəşi altında onların binaları dağıdılaraq qarət edildi. Tehranın hər tərəfində əncümanlar, qəzet redaksiyaları və s. dağıdıldı, 300 nəfərdən çox konstitusiyaçı həlak oldu. Məclis nümayəndələrindən və konstitusiya tərəfdarlarından çoxu həbs və sürgün edildilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* İran Kazak diviziyası

## Xarici keçidlər
* Три коротких биографии Ляхова на сайте Хронос
Şamaxı zəlzələsi (1859)

**Şamaxı zəlzələsi** — 2 dekabr 1859-cu il Şamaxı quberniyasında baş vermiş zəlzələ.

O zaman Azərbaycanın ərazisi Rusiya imperiyasının tərkib hissəsi idi. Zəlzələ nəticəsində Şamaxı şəhəri tamamilə dağıdılmışdı, buna görə Şamaxı quberniyasının mərkəzi Bakıya köçürülmüşdü və quberniyanın özünün adı da Bakı quberniyası olaraq dəyişdirilmişdir.

## Həmçinin bax
*Şamaxı zəlzələsi (1667)
*Şamaxı zəlzələsi (1902)

## İstinadlar
Qara qağayı (film, 1962)

**"Qara qağayı"** () — rejissor Qriqori Koltunovun filmi.

## Məzmun

İnqilabdan sonra Kuba ərazisində dinc əhalidən balıqçılar normal yaşayışa qayıtmağa çalışırlar. Lakin inqilabın düşmənləri bu rayona təxribatçı dəstələr göndərirlər. Onlar dinc əhalini öldürürlər.

Hadisələrin mərkəzində xəyalpərəst balaca Manolonun həyatı durur.

Kubanın ərazisində köçəri sirk çıxış edir. Onlar öz çıxışlarını kəndlərdə təşkil edirlər. Orada sərrast zərbə endirən nişançı snayper var. Nəticədə elə onun düşmən təxribatçısı olduğu bilinir.

## Film haqqında

:*Film Qriqori Koltunovun kinoda rejissor debütüdür.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər

:**Ssenari müəllifi :** Qriqori Koltunov
:**Quruluşçu rejissor :** Qriqori Koltunov
:**Quruluşçu operator :** Dmitri Mesxiyev
:**Quruluşçu rəssam :** İsaak Kaplan
:**Bəstəkar :** Antonio Spadavekkia
:**Səs operatoru :** Nikolay Kosarev
:**Rejissor :** A. Sokolov
:**Operator :** A. Çeçulin
:**Qrim rəssamı :** V. Ulyanov
:**Rejissor assistentləri :** A. Bryanseva, K. Kresniski
:**Quraşdırılmış səhnələrin operatoru:** M. Pokrovski
:**Quraşdırılmış səhnələrin rəssamı:** A. Sidorov
:**Montaj :** İ. Qolovko, Y. Orlova
:**Redaktor :** Y. İlmas
:**Baş məsləhətçi :** Y. Paporov
:**Filmin direktorları :** Y. Coroqov, Mark Rıss

### Rollarda

:Ceyhun Mirzəyev – Manolo
:Nikolay Volkov – Manuel
:Yuliya Sevela – Mariya
:Aleksey Loktev – Ramon
:Anatoli Adoskin – Antonio
:Sergey Yurski – Xose Gielmatel
:İqor Dmitriyev – yaralı
:Səidə Dadaşova (II) – Pançita
:Viktoriya Vika – Silviya
:Anatoli Podşivalov – Sardinka
:Valentin Yefimov – Fransisko
:Manana Abazadze
:V. Konge
:Y. Litvinenko
:Y. Matveyev
:Roberto Rivas
:Ben-Salem
:Lelita Baras
:Q. Botvinnik
:Emmanuil Geller
:Frank Qud
:A. Ejkina
:Z. Zanoni
:Tito Knyazov
:Y. Çernovolenko
:M. Çubinidze
:D. Şanşiaşvili

## Mənbə
* Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 266.

## Xarici keçidlər
*
Böyükkişi Heydərli

**Heydərli Böyükkişi Səfiyar oğlu** (1950–2015) — yazıçı, jurnalist.

## Həyatı
Böyükkişi Heydərli 1950-ci ilin aprel ayında Cəbrayıl rayonunun Horovlu kəndində anadan olub. Orta məktəbi həmin kənddə bitirib. Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda təhsil alıb.

Bədii yaradıcılığa erkən başlasa da, 30 yaşında şeirləri "Ulduz" və "Azərbaycan" jurnallarında dərc olunub. 1985-1990-cı illərdə şerləri ara-sıra mətbuat səhifələrində yer alıb. 1991-1992-ci illərdə "Səs" qəzetində şöbə müdiri olub, 1992-ci ilin mayından "Yeni Müsavat" qəzetində redaktor işləyib. 1993-cü ildə "Dünya" jurnalının redaktoru olub.

Əsərlərini Yazıçı Qor təxəllüsü ilə yazıb. "Sakit küçədə qətl", "Yaşıl cənnət çiçəyi", "Yetişmiş tut ağacı" və sair əsərlərin müəllifidir. 2001-ci ildə "Səmasız buludlar" adlı şeirlər kitabı işıq üzü görüb.

Böyükkişi Heydərli 28 aprel 2015-ci ildə vəfat edib.

## İstinadlar
Mahmud sultan Bayat

**Mahmud sultan Baba İlyas bəy oğlu Bayat** (?-1591) — Bayat elinin Nişapur qrupunun başçısı.

## Həyatı
Mahmud sultan Bayat Nişapur şəhərində anadan olmuşdu. Qarabayatların rəisi idi. Şah Məhəmməd Xudabəndə onu Nişapura hakim təyin etmişdi. I Şah Abbas da onu vəzifəsində saxlamışdı.

XVI əsrin sonlarına doğru Xorasanın bəzi vilayətlərini ələ keçirən özbək hökmdarı Abdulla xan buraları oğlu Əbdülmömin xana vermişdi. Əbdülmömin xan 1591-ci ildə Nişapuru geri almaq istəyən Səfəvi sərkərdəsi Fərhad xan Qaramanlı geri çəkilməyə məcbur etdikdən sonra qara bayatlar ona tabe olmağı qəbul etdilər.

Lakin onlar daha əvvəl cağataylardan çoxlu adam öldürdükləri üçün Mahmud sultan və digər bayat başbilənləri xanın hüzuruna gedərək, ona itaət etdiklərini bildirsələr də, bağışlanmayaraq öldürüldülər.

## İstinadlar
Məhəmməd sultan Bayat

**Məhəmməd sultan Baba İlyas bəy oğlu Bayat** (?-1603) — Bayat elinin Nişapur qrupunun başçısı.

## Həyatı
Məhəmməd Sultan Bayat Nişapur şəhərində anadan olmuşdu. Qardaşı Mahmud sultandan sonra Qarabayatların rəisi idi. O pərən-pərən düşmüş qarabayatları başına toplayaraq Şah Abbasa böyük xidmətlər göstəmişdi. Hətta buna görə Şah Abbas tərəfindən bütün qarabayat boyu vergilərdən azad edilmişdi. 12 il Nişapur valisi olan Məhəmməd sultan öldükdən sonra yerinə oğlu Bayraməli sultan keçmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax