Azərbaycan memarlığında ornamentlər

**Azərbaycan memarlığında ornamentlər** — Azərbaycan memarlıq  abidələrində  ornament  sənətinin  geniş yayılması  və  onların  səthlərinin  xalçaya  oxşaması  bu  iki sənəti  estetik  və  funksional  cəhətdən  bir-birinə yaxınlaşdırdı. Memarlıq  elementləri  xalçalar,  xalça  ornament- ləri  isə memarlıqda  öz  əksini  tapırdı.İki sənət  arasında  əlaqələrin yaranması  incəsənətin  bir  növünün  digəri  üçün  materiala çevrilməsinə səbəb olurdu. Memarlıq  abidələri  üzərində  bəzək xarakterli  bir  çox  ornament  motivi  vardır ki, bunlar  da  uzaq keçmişdə  rəmzi (simvolik)  məna  kəsb etmiş,xalqın  həyatında xüsusi  rol  oynamış, dır. Memarlıq  abidələrimiz  üzərində  rast  gəlinən həndəsi  ornamentlər  quru,  statik  üsulda,  özü  də  əksər hallarda  o  biri  bəzək  növləri  ilə  az əlaqədə  işlənsə  də, orijinallığı və bədii  obrazlığı ilə həmişə  incəsənətimizin  və  o cümlədən də dekorativ sənətin ayrılmaz  tərkib  hissəsi olmuşdur. İslamiyyətdən  öncə  sadə  həndəsi çox işlənirdisə, islamiyyət  dövrü memarlıq  abidələrinin  bədii tərtibatında mürəkkəb  həndəsi ornamentlər geniş yayılmışdır. Bunların  bir  neçə  nümunəsi  Naxçıvan  MR-in  ərazisində  bu günümüzə  qədər qalmaqdadır.Yusif  Küseyir  oğlu  türbəsi (1162),  Möminə Xatun  türbəsi  (1186),  Gülüstan  türbəsi  (XIII əsr)  buna  misaldır. Azərbaycan  memarlıq  abidələri  üzərində həndəsi  ornamentlərlə  yanaşı  nəbati  ornamentlər  də  geniş yayılmışdır.Bitki  ornamentlərinin memarlıq  abidələrində tətbiq  olunması  və  inkişafı Atropatenlərin,  Arar Albanların,  qədim  türkdilli  xalqların kökündə  iştirak  edən  qəbilə  birləşmələrinin  mifik dünya görünüşü ilə bağlıdır.

## İslimi

Bitki  ornamentlərindən  ən  çox  işlənəni  Qədim  Avropa və  rus  ədəbiyyatında  "islimi",  "arabeska"  kimi  tanınmışdır."İslimi"  memarlıq abidələrimizdən  -   məscidlərin  günbəzlərində,minarələrin  səthlərində,giriş  baştağlarında,  mehrablarda,abidələrin  daxili  və  xarici  səthlərində,  yaşayış  evlərinin eyvanlarında,çox işlənən naxış növüdür.

## Su elementi

Orta  Asiyada,Yaxın Şərqdə,eləcə  də Azərbaycanda  suyu  həyatın ən  lazımlı  şərtlərindən  qəbul edir,axar suyu  düz  və  ya  dalğalı  xətlərlə  göstərirdilər.  Bu  naxış zolağı  "S"  şəkilli  elementlərdən  yığılmış  və  elmi  ədəbiyyatda "miandra"  adlandırılır.  Bu  ornament  Azərbaycanın  tətbiqi memarlığında  da geniş  yayılmışdır.Naxçıvanda Mömünə  Xatun  türbəsinin  sütunları  üzərində  "miandra"  və yağış  damcıları  təsvir  olunmuşdur.Hər  iki  ornament  su  mifi ilə  bağlıdır.  Bu  ornament  Gülüstan  türbəsində  kürsülük hissəsi  ilə  gövdə  hissəsi  arasında  keçid  yaradır.Ornament  qurşağı  yaxşı  işlənilmiş  miandradan  ibarətdir. Ornamentin  türbənin  bu  hissəsində verilməsi  özü  də  simvolik məna daşımışdır.

## Tağlar

Azərbaycan memarlığında  tağlar  çox  yüksək  bədii  estetik  və kompazisiya  keyfiyyətlər  daşıyır və son  dərəcə  rahatlıq  və tarazlıq  əqidəsini  ifadə  edir.Tağların  quruluş  forması  və  texnikası  minillik ənənələrin  xüsusiyyətlərini  özündə  saxlayırdı.Azərbaycan memarlıq  və incəsənətində  tağ  texnikası  və  forması  türk çadırlarının  quruluşundan  götürülmüşdür. Memarlıq  abidələrində  işlənən  tağ  konstruksiyası tikintinin  möhkəmliyini  artırır,  ona  monumentallıq,  əzəmət və yaraşıq verməklə yanaşı gözəlliyə də xidmət edirdi. Azərbaycan  memarlığında   çatma  tağ  formasından əmələ gəlmiş dekorativ tağlar, dekorativ incəsənətdə də geniş  yer  tutmuşdur.Dekorativ  tağlar  naxışlar  arasında ahəngdarlıq,bir  motivdən  başqa  motivə  keçmək  imkanı yaradır. Tağlar  həm  də  dini  mövzuda  yazıların  saxlandığı  yer, sandıqça  adlanır. Ona  görə  də  Qurandan götürülmüş mətnlər memarlıq  abidələrinin  giriş baştağlarında və  xalçalarda  təsvir  olunmuş  tağların  üzərində  müxtəlif xətli kitabələrlə verilirdi.

## Epiqrafik ornamentlər

Epiqrafik  ornamentlər  Azərbaycan,  Orta  Asiya  və İran  memarlıq  abidələrinin  və  xalçaların  bəzədilməsində böyük yer tutur.Epiqrafik  yazılar  Azərbaycan  memarlığında  XI-XII əsrlərdən  inkişaf etməyə  başlayır.Bu  da  binaların  dekorunda üstün  yer  tutan  həndəsi  ornamentlərin  inkişafı  ilə  sıx əlaqədardır.XIII-XIV  əsrlərdə  memarlıq  abidələrində  kufi yazılardan  quraşdırılmış  iri  naxışların  hazırlanması  üsuluna təsadüf  edilir.Lakin  XIV  əsrdən  bitki  ornamentinin quruluşuna  oxşar  nəsx  xətti  geniş  tətbiq  olunmağa  başlayır.Müxtəlif  epiqrafik  naxışların  quruluşu  hərflərin  yazılışı  və miqyası  ilə əlaqədardır.Buna  misal  olaraq  Möminə Xatun türbəsini  göstərmək  olar.Bərdə türbəsində  başdan-başa  naxışlanmış  səth  üzərində  firuzəyi şirlə  örtülmüş  qırmızı  bişmiş  kərpiclə  200  dəfə  "allah"  sözü təkrar olunur.Qarabağlar  türbəsinin səthi  də  həmin  üsulla  naxışlanmışdır.Burada  naxışlanmış  dioqonal  kvadrat  şəbəkənin daxilində təkrar olunan dini mətn verilmişdir. Memarlıqda  və  xalçaçılıqda  işlənən  bu  yazılar informasiya  xarakteri  də  daşıyırdı.Belə  yazılara Azərbaycan memarlıq abidələrində və xalçalarında rast gəlirik.

## İstinadlar