Tan ordusunda türklər

**Tan ordusunda türklər** — Tan sülaləsi ordusunun önəmli hissəsi Çin qaynaqlarında "Tujue" olaraq adlandırılan türk döyüşçülərdən ibarət idi. Şimali Çindəki Tan elit təbəqə üzvləri türk mədəniyyətinə aşina idi. Bu vəziyyət türk döyüşçülərinin Tan ordusuna qatılmasına mühüm təsir göstərmişdir. Tan imperatoru Li Şimin "Müqəddəs Xaqan" titulunu qəbul etmiş və dövlətini kosmopolit mədəniyyətin üzərində inşa etmişdi. Li, nizami hərbi kadrlar yaratmış və türk kökənli şəxslərin ordu daxilində yüksəlməsini dəstəkləmişdir. Türklərin bozqırlardakı təcrübəsi Tan imperiyasının qərb və şimal yönündə irəliləməsinə yardım etmişdir. Türk Aşina ailəsindən olan general Aşina Esen Tan ordusunun təşkil etdiyi Qaraxoca, Qaraşəhr  və Kuça  səfərinə qatılmışdır. Mələz türk general An Luşan Tan sülaləsinin zəifləməsinə səbəb olan An Luşan üsyanını başlatmışdır.

Göytürklər tərəfindən yazılan Orxon abidələrində Tan sülaləsində xidmət edən türklər tənqid edilmişdir və onlar Çin imperatorunun öz imperiyasını genişlətməsinə yardım etməkdə ittiham edilmişdirlər. Çinə tabe türk hərbçiləri Orta Asiyadakı Çin qarnizonlarına yerləşdirilmişdir. Bu vəziyyət əsasən Hind-Avropa dillərinin danışıldığı bu coğrafiyada türkcənin yayılmasını təmin etmişdir.

## Arxa plan
Tan sülaləsi Han sülaləsindən fərqli idi və kosmopolit bir quruluşa sahib idi. Tan dövlət rəhbərliyi türklərlə əlaqələri inkişaf etdirdi və Orta Asiyadakı geniş çöllərin, xüsusən İpək Yolunun təhlükəsizliyinə xüsusi əhəmiyyət verirdi. Sülalə üzvləri türk mədəniyyətindən xəbərdar idilər. Məsələn, ölkəni təsvir edən Çin mənbələrində imperator sarayında türk aktrisasının şousu ilə müşayiət olunan Tan şeirinin oxunduğu qeyd olunur. Tan sülaləsinin şərq göytürklərinə ekspedisiyası zamanı türklərin Tan sərhədi boyunca yerləşməsi qərara alındı. Şərqi Göytürk xaqanlığının dağılması ilə Tan ordusunun kadrlarına keçmiş xanlığın türk bəyləri təyin edildi. Beləliklə, çinlilər qərb səhralarından gələn təhlükələrə qarşı əhəmiyyətli bir müvəffəqiyyət qazandılar.

### İmperator Taizonq və multikulturalizm

İmperator Taizonq və ya şəxsi adı ilə Li Şimin bozqır köçərilərinin mədəniyyəti ilə tanış idi və özü şahzadə olarkən onların  taktikalarından istifadə edərək hərbi strategiyalar hazırlamışdı. Taizonq bacarıqlı süvari idi, öz qələbəsini və taxta çıxmasını qeyd edərkən at qurban kəsirdi. At qurban kəsmə adəti türk dini ənənəsindən  gələn ritual idi. O, ağır silahlarla təchiz edilmiş Sui sülaləsinin qoşunlarının çöl döyüş sənətinin nümunəsi olan yüngül silahlı süvarilərlə üstələyə bilmişdi. Taizonq şahzadə kimi türk müttəfiqləri ilə şəxsi münasibətlərə sahib idi və qan qardaşlığı yolu ilə bu münasibətləri gücləndirirdi. Mərkəzi Asiya ordularına qarşı imperator kimi diplomatiya, "parçala və hökmranlıq et" vasitəsiylə qazandığı uğurları türk mədəniyyəti ilə erkən tanışlığının nəticəsi idi.

Taizonqun "Cənnətlik Xaqan" titulunu qəbul etməsi onun təkcə "Cənnət Oğlu" titulu ilə Çin imperatoru olmadığını, eyni zamanda da bozqırların xanı olduğu fikrini legitimləşdirmək üçün idi. Hakimiyyətinin son illərində Linqzhou qalasında türk liderlərinin titullarını yenidən müəyyən etmək üçün toplantı təşkil edərək xaqanlıq iddiasını gücləndirməyə çalışdı. Əsasən? simvolik məna daşıyan "Cənnətlik Xaqan" titulu Taizonqun multikultiral və etnik baxımdan parçalanmış Tan imperiyasına yanaşma formasını əks etdirirdi. Taizonq etnik bərabərliyə əsaslanan siyasəti ilə fəxr edirdi və deyirdi:

O, öz tabelilərinə paternalistik münasibət sərgiləyirdi və inanırdı ki, çinlilərlə xaricilərə bir hakimiyyət altında bərabər rəftar etmək onun borcudur. Taizonqun düşüncələri dövlət siyasətində də özünə yer tapdı və onun hökuməti türkləri və digər qeyri-han çinliləri Tan ordusuna qəbul etdi. Türk hərbçiləri sonradan yüksək rütbələrə qədər yüksələ bildilər və komandan,  general oldular. Li Şimin hökmdar ailəsinə məxsus olan Li soyadını Han və Han olmayan zabitlərə üstün xidmətləri müqabilində verildi.
 
Tan sülaləsinin türklərlə olan münasibəti vəliəhd şahzadə olan Li Çenqqianın taxta çıxması halında daha da dərinləşə bilərdi. Li Çenqqian özü qatı türkpərəst idi. O, böyük şövqlə türk adətlərini mənimsəmişdi və çinli tarixçi Sima Quanq onun haqda yazırdı:

Çenqqianın Taizonqu devirmək planları üzə çıxdıqdan sonra imperator tərəfindən vəliəhd şahzadəlikdən uzaqlaşdırıldı və sürgün edildi. Bundan sonra isə, sürgündə adi biri kimi vəfat etdi.

## Türk generalları və Tan hərbi yürüşləri

Türk əsilli generallar Tan hakimiyyətinin Mərkəzi Asiyaya yayılması ilə nəticələnən hərbi əməliyyatların əksəriyyətinə komandanlıq etmişdir. Ümumilikdə, 10 türk Tan ordusunda ən yüksək rütbə olan general rütbəsinə çatmağı bacarmışdı. Beşbalıq və Qaraxocanın 630-635-ci illərdə hökmdarı olmuş və Aşina sülaləsinin üzvü Aşina Şeer 635-ci ildə Tan ordusuna general kimi qəbul edilmişdir. O, 640-ci ildə Qaraxoca üzərinə edilən yürüşə komandanlıq etmiş və uğur qazanmışdır. Şeer Qaraşəhr üzərinə olan hərbi yürüşün də komandanı təyin edildi. Bu şəhər ilk dəfə 644-cü ildə Tan ordusu tərəfindən ələ keçirilmişdi, lakin imperator tərəfindən hökmdar təyin edilən çinli general Quo Xiaoke öz qohumunun üsyanı nəticəsində hakimiyyətdən salınmışdı. Üsyançı üsyan yatırıldıqdan sonra edam edildi və Tan hakimiyyəti yenidən vahədəki hakimiyyətini qurdu. Şeer isə yürüşünü Qaraşəhri dəstəkləyən Kuça krallığına doğru davam etdirdi.

İmperator Taizonq Qoquryeo üzərinə olan yürüş zamanı yaralanan türk generalları Qibi Heli və Aşina Simonun vəziyyəti ilə şəxsən özü maraqlanırdı.

Şeerin qardaşı olan Aşina Zhonq da Tan sülaləsi ordusunun türk generallarından biri olmuşdur. O, 655-ci ildə imperator Qaozonqun komandanlıq etdiyi hərbi yürüşdə iştirak etmişdir. Aşina sülaləsindən olan generallardan biri də Aşina Heludur. O, Qərbi Göytürk Xaqanlığında xaqanlığa yüksəlməmişdən əvvəl qısa müddətlik Tan ordusunda xidmət etmiş və ordunun generallarından biri olmuşdur. Hakimiyyəti dövründə o, bütün türk tayfalarını bir hakimiyyət altında birləşdirmişdir. İmperator Taizonqun varisi imperator Qaozonq Tan 657-ci ildə yaşayış məskənlərinə vaxtaşırı hücumlar təşkil edən Aşina Heluya qarşı yürüşə başladı. Yürüşə general Su Dinqfanq rəhbərlik edirdi. Ordunun komandanlığına Aşina Mişe və Aşina Bizhen də daxil idi. Aşina ailəsinin bu üzvləri Aşina Heluya müxalif şəxslər idilər. Helu məğlub edildi və əsir düşdü. Qərbi Göytürk Xaqanlığının torpaqları Tan imperiyasına birləşdirildi. Bu torpaqlar üzərində Tan hakimiyyəti tərəfindən Anxi protektoratlığı yaradıldı.

Qaozonq ordunun türk komandanları olan Mişe və Buzheni xidmətlərinə görə mükafatlandırdı və qərbi türk tayfalarının vassal hökmdarları təyin etdi. Bu iki əmioğlu arasında 10 türk tayfası bölündü. Qərbdəki tayfalar Buzhenə, şərqdəki tayfalar isə Mişenin hökmdarlığı altına verildi. 685-ci ildə onların oğulları yaşadıqları Tan paytaxtı Çangan şəhərindən atalarını əvəz etmək üçün qərbə göndərildilər. Onların heç birinin hakimiyyətləri atalarınkı qədər çəkmədi. Biri öz tayfa başçısı tərəfindən taxtdan salındı, digəri isə 690-cı ildə İkinci Göytürk Xaqanlığı tərəfindən məğlub edildi.

Türk və soqd kökənindən gələn Tan generalı An Luşan 755-763-cü illərdə Tan sülaləsini həddindən artıq zəiflədən An Luşan üsyanına rəhbərlik edirdi. Türk hərbi məmurlarından fərqli olaraq, An Luşan Tan imperiyasında siyasətlə yaxından əlaqəli olan imperiya məhkəməsində çalışmışdı. Digər türk məmurları isə Tan imperiyası sərhədlərindəki qarnizonlarda xidmət edirdilər. Sülalə An Luşan üsyanı zamanı Uyğur türkləri ilə ittifaqda olmasaydı, tamamilə süqut edə bilərdi. Üsyan imperiyanın əvvəlki dövrünü xarakterizə edən kosmopolitan şövqünün tədricən aradan qalxması ilə nəticələndi.

Türklər tərəfindən ucaldılmış Orxon abidələri türklər üzərindəki Tan təsirini və Çin titullarının türklər tərəfindən mənimsənilmiş formalarını özündə birləşdirir:

İkinci Göytürk Xaqanlığının seçkin şəxslərini anmaq üçün ucaldılan yazılı abidələrdə xaqan ilə xaqanın təbəəsi arasındakı sədaqətin əhəmiyyətini vurğulamaqdadır. Türklərin Tan sülaləsinin yanında olması bu abidələrdə qınanılırdı və türk tayfaları arasındakı anlaşmazlığın səbəbi kimi xaqan hakimiyyətinə olan hörmətin azlığı göstərilirdi.

## Tarixi əhəmiyyəti

Mərkəzi Asiyadakı Çin qarnizonlarında xidmət edən türklər bölgəyə türk miqrasiyasını təşviq edirdi. Tan sülaləsinin türk əsgər və generallarının dili və mədəniyyəti yerli Hind-Avropa dillərini tədricən sıxışdırıb çıxardı. Tarım hövzəsində yerli soqdca və toxarca dilləri tədricən öz yerini Türk dilinə verərək yoxa çıxdı.

An Luşan üsyanından sonra Tan sülaləsi süqut etməyə başladı və nəhayət, 907-ci ildə süqut etdi. Tan sülaləsinin süqut etməsindən sonra meydana çıxan və dağınıqlıq dövründə - Beş sülalə və on krallıq dövründə Çində türk əsilli ailələr tərəfindən idarə edilən müxtəlif krallıqlar meydana çıxdı. Şato türkləri 923-cü ildə Sonrakı Tan, 936-cı ildə Sonrakı Jin və 943-cü ildə Sonrakı Han dövlətinin əsası qoydular. Nəhayət, Sun sülaləsi bütün dövlətləri yenidən birləşdirməyi bacardı.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*