Haq

**Haq** () — qoca, qırışlı bir qadın və ya nağıllarda, mifologiyada rast gəlinən, bəzən peri, cadugər və ya ilahə şəklində görünən varlıq. Məsələn, “Hansel və Qretel” kimi uşaq nağıllarında tez-tez haqlara rast gəlinir. Haqlar adətən pis niyyətli kimi təsvir olunsa da, bəzən də Morriqan və ya Badb kimi ilahələrin çevrildiyi formalardan biri ola bilər. Bu ilahələr isə tamamilə nə xeyirxah, nə də bədxah sayılır. Haq sözü bəzən cadugər anlamında da işlədilir.

## Etimologiya
Termin Orta ingilis dilində meydana çıxmış və *hægtesse* sözünün qısaldılmış formasıdır.Köhnə ingilis dilində cadugər mənasını verirdi. Oxşar şəkildə, Holland dilində *heks*, Alman dilində isə *Hexe* sözləri də uyğun olaraq *haghetisse* (Orta Holland dili) və *hagzusa* (Köhnə Yüksək Alman dili) sözlərinin qısaldılmış formalarıdır. Bütün bu sözlər Proto-German dilindəki *hagatusjon-* sözündən törəmişdir. Bu sözün mənşəyi naməlumdur, lakin ilk hissəsinin “*hasar*” () mənası verən sözlə əlaqəli ola biləcəyi düşünülür.

Nağıl və folklor qəhrəmanı kimi haq obrazı qarı () obrazına bənzəyir, və bu iki söz bəzən eyni mənada işlədilir. Lakin bəzi hallarda haq sözünün başqa dillərdəki ekvivalentləri mübahisələrə səbəb ola bilər, çünki bu sözün işlədilməsi qadın düşmənçiliyi ilə əlaqələndirilir.

## Folklorda
*Gecə Haqı* və ya *Qoca Haq* İngilis və Şimali Amerika folklorunda bir kabus ruhu kimi təsvir olunur. Bu cür haqlar, əsasən, Köhnə ingilis dilində *mæra* adlandırılan varlıqlarla eyni mənşəyə malikdir. O, qədim German inanclarına əsaslanır və Skandinaviya mifologiyasındakı mara ilə yaxından əlaqəlidir. İnanclara görə, Gecə Haqı insanların sinəsinə oturur və onlara qorxulu yuxular bəxş edirdi. İnsan oyandıqda isə qısa müddətlik tərpənə bilmir və ya nəfəs ala bilmirdi. Müasir dövrdə bu hal yuxu iflici kimi izah edilir, lakin folklorda bu vəziyyət haq tərəfindən basqıya məruz qalmaq (*hagridden*) kimi təsvir olunurdu.

Haqlar barədə bir çox hekayələr uşaqları qorxudaraq tərbiyələndirmək üçün istifadə olunub. Məsələn, Şimali İngiltərədə Peq Pauler adlı çay haqı Tis çayında yaşadığı deyilirdi. Onun dərisi yaşıl yosuna bənzəyirdi və uşaqları çayın kənarından içəri çəkərək boğur, bəzən isə yeyirdi. Bu cür su ruhları müxtəlif bölgələrdə müxtəlif adlarla tanınır.  Məsələn, Qrindolau (bu ad Qrendel obrazı ilə əlaqəlidir), Yaşıldişli Cenni (Yorkşirdə), və Nelli Lonqarms kimi adlarla tanınan varlıqlar mövcuddur. Slavyan folklorunda isə Baba Yaqa adlı haq meşədə, toyuq ayaqları üzərində dayanan bir evdə yaşayırdı. O, meşənin içindən havanı döyəcləyən havan (dəyirman aləti) üzərində uçur və süpürgəsi ilə öz izlərini silirdi. O, adətən tək obraz kimi təsvir olunsa da, bəzi nağıllarda üç Baba Yaqanın qəhrəmana kömək etdiyi, ona məsləhətlər və hədiyyələr verdiyi bildirilir.

İrland və Şotland mifologiyasında Kallex adlı haq ilahə yaradılış, məhsul, hava və suverenliklə əlaqələndirilirdi. O, Brid adlı ilahə ilə birgə fəsilləri idarə edən bir qüvvə kimi görülürdü. Kallex qış aylarını idarə edirdi, Brid isə yay aylarını. Şotland mifologiyasında *The Cailleachan* (Fırtına Haqları) adlı haqlar qrupunun fırtınaları idarə etdiyi, xüsusilə yazda güclü küləklər yaratdığı inanılırdı. Haq obrazı İrland mifologiyasında suverenlik simvolu kimi geniş yayılıb. Ən çox rast gəlinən nağıl motivi budur ki, haq bərəkətsiz torpağı təmsil edir və qəhrəman ondan qorxmadan ona yaxınlaşmalıdır. Əgər qəhrəman onun eybəcər tərəfini qəbul edər və onu sevərsə, haq gənc və gözəl ilahəyə çevrilər. Qədim Yunan dinində Üç Qədər Tanrıçası (), xüsusilə Atropos, bəzən haq kimi təsvir olunur. Haq obrazı Lilit ilə də oxşar cəhətlərə malikdir.

## Qərb ədəbiyyatında
Orta əsrlər və sonrakı dövrlərin ədəbiyyatında haq və onun Avropa dillərindəki ekvivalentləri çirkin və yaşlı qadın mənasını daşıyırdı. İtalyan İntibah dövründə bu obraz Petrarkanın şeirlərində təsvir edilən gözəl xanımların əksi kimi təqdim olunurdu.

"*Uşaqlarım üçün qəhrəmanlar və ya yunan nağılları*" () əsərində Çarlz Kinqsley Skilla obrazını "dəniz haqı" () kimi xarakterizə etmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Sagan, Carl (1997) *The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark*.
*Kettlewell, N; Lipscomb, S; Evans, E. (1993) *Differences in neuropsychological correlates between normals and those experiencing* "Old Hag Attacks". *Perceptual and Motor Skills* 1993 Jun;76 (3 Pt 1):839-45; discussion 846. 

## Xarici keçidlər
*
*Henry Fuseli's painting of a hag, from the Met collection