open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Poladlı

*Poladlı (Gədəbəy) — Azərbaycan Respublikasının Gədəbəy rayonunun Poladlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
*Poladlı (Qobustan) — Azərbaycanın Qobustan rayonunda kənd.
*Poladlı (Qubadlı) — Azərbaycan Respublikasının Qubadlı rayonunun Dəmirçilər kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
*Poladlı (Tərtər) — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun Mamırlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
*Poladlı (Ağdam) — Azərbaycan Respublikasının Ağdam rayonunun Qasımlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
*Poladlı (Ağcabədi) — Azərbaycan Respublikasının Ağcabədi rayonunun Poladlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Qılınc

**Qılınc** ― metal tildən və dəstəkdən ibarət, uzun və pazformalı kəsici tilə malik soyuq silah.

Qılıncın tili xəncərə nisbətən uzundur. Buna baxmayaraq bu növdən olan silahların xəncər və qılınca bölünməsi şərtidir. Qılınclar forma və ölçülərinə görə müxtəlif olurlar. İlk dəfə olaraq bürünc qılıncların istifadəsi, kəsici tilləri daha uzun şəkildə hazırlamaq imkanı yarandığı dövrə, ikinci minilliyin əvvəlinə aid edilir. Dəmir qılınclar isə b.e.ə. 1300-cü ilə təsadüf edir.

Zaman keçdikcə ağırlaşan zirehli döyüş paltarları silahların da inkişafını tələb eidirdi. Beləki, qılınc da qalın zirehə malik olan paltarı deşməyə qadir olmalı idi. Metal qoruyucu paltarların geniş yayılmaıs sonralar dəbliqələrin istifadəsini məhdudlaşdırır və döyüş zamanı sol əlin sərbəst olmasına imkan verir. İlk zamanlarda düzəldilən qısa qılınclar (0,8–1 m) sonralar uzun formada hazırlanırlar. Belə uzun qılıncların zərbəsi ilə zirehli paltarı deşmək və düşməni yaralamaq mümkün idi.

## Növləri
Tarixdə qılınc qədər təkamül keçirmiş başqa silah tapmaq çətindir. Misirlilərin oraqşəkilli qılıncları, Roma gladiusları, Yapon katanaları fərqli qılınc növlərinə misal ola bilər. Hər iki kənarı iti olan, sadəcə tək kənarı iti olan və sadəcə deşmək üçün istifadə olunan tipləri də mövcuddur.

### Misri qılıncı
Orta əsrlərdə Yaxın Şərqdə, həmçinin Azərbaycanda geniş yayılmış qılıncların ən iti, keçərli növüdür. Şifahi xalq ədəbiyyatında Koroğlunun əfsanəvi qılıncı olmuşdur. Misri qılınc xüsusi növ poladdan (Dəməşq poladı) düzəldirilirdi. Möhkəmliyi və kəsəri ilə fərqlənən misri qılıncın tiyəsi, adətən, əyri və birağızlı olurdu. Azərbaycanda XIV əsrdən geniş yayıldığı ehtimal edilir. "Koroğlu" dastanında, Nəsimi, Xəstə Qasım, Səməd Vurğun və başqa şair və aşıqların şeirlərində misri qılıncın adı çəkilir.

## Həmçinin bax
* Sabraj

## İstinadlar
Eyvazlı

**Eyvazlı** — Azərbaycanda daha çox işlədilən soyad.

**Kəndlər**
* Eyvazlı (Ağdam) — Azərbaycanın Ağdam rayonunda kənd.
* Eyvazlı (Qubadlı) — Azərbaycanın Qubadlı rayonunda kənd.
* Eyvazlı (Pərsabad) — İranın Ərdəbil ostanının Pərsabad şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Həmçinin bax
*Eyvazlı bələdiyyəsi
Saray (dəqiqləşdirmə)

*Saray — Hökmdarların, liderlərin və vəzifəli şəxslərin yaşadığı iqamətgah.
*Saray (Abşeron) — Azərbaycan Respublikasının Abşeron/(Sumqayıt) rayonunun inzibati ərazi vahidində qəsəbə.
*Saray (Qubadlı) — Azərbaycan Respublikasının Qubadlı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
*Saray məscidi — İçəri Şəhərdə məscid.
*Saray hamamı — Şirvanşahlar saray kompleksinin ən аşаğı həyətində yerləşir.
*Saray Batu — Qızıl Ordanın paytaxtı.
*Saray (Üskü)
*Saray-i Məlik (Salmas) —

;Oxşar
* Sarayşor — Abşeronda göl.  
* Saray təpə — Beylaqan rayonunun Gödəklər kəndi yaxınlığında təpə. Hündürlüyü 10 m.

## Həmçinin bax
*Saral
Günəş tutulması

**Günəş tutulması** — Günəş və Ay tutulmaları ən maraqlı təbiət hadisələrindəndir. Bu hadisələr qədim zamanlardan indiyə qədər bütün dövrlərdə insanları həmişə düşündürmüşdür. Hələ 3000 il bundan əvvəl Çin astronomları Günəş və Ay tutulmalarının baş vermə vaxtını əvvəlcədən təyin edə bilirdilər. Müasir astronomiya isə Günəş və Ay tutulmalarının Yer səthinin hansı hissəsində və nə vaxt baş verəcəyini çox böyük dəqiqliklə təyin etməyə imkan verir. Ayın Günəş diskinin qarşısını kəsməsinə və ya örtməsinə Günəş tutulması deyilir. Günəş tutulması qismən, tam və halqavari ola bilər. Günəş tutulması Ay Yerlə Günəş arasında olanda, yəni təzə Ay fazasında baş verir. Təzə Ay fazasında Ay Günəş şüalarının qarşısını kəsir və Yerə tərəf konus şəkilli kölgə buraxır. Yer səthinin tam kölgə bölgəsində olan müşahidəçi üçün tam Günəş tutulması, yarımkölgədəki müşahidəçi üçün isə qismən Günəş tutulması baş verir. Ayın orbit müstəvisi ekliptika müstəvisi ilə 05o09'-lik bucaq əmələ gətirdiyindən hər təzə Ay fazası Günəş tutulması ilə nəticələnmir. Günəş tutulmasının baş verməsi üçün təzə Ay fazası Ay orbitinin düyünlərinə və ya ona yaxın yerlərə təsadüf etməlidir. Yəni Günəş tutulmasının gerçəkləşməsi üçün təzə ay fazasında Ay ekliptika müstəvisində və ya ondan kiçik bucaq məsafəsində olmalıdır. Ayın Günəşə və Yerə görə vəziyyətindən asılı olaraq bəzən Ayın bucaq diametri Günəşinkindən kiçik olur. Bu halda Ayın buraxdığı kölgə konusunun təpəsi Yer səthinə çatmır. Onda Ay diski Günəş diskini tamam örtə bilmir, onun kənarlarında işıqlanmış halqa görünür. Belə tutulma halqavari Günəş tutulması adlanır.

Yer səthində Ay kölgəsinin eni maksimum 270 km-dir. Yarımkölgəninki isə 6700 km olur. Tam tutulmada Günəşin xromosfer və tac hissəsinin müşahidəsi üçün əlverişli şərait yaranır. Tam Günəş tutulması maksimum 7m.5, qismən tutulma 3h.5, halqavari tutulma isə təxminən 12m davam edə bilər. Ək-sər hallarda tam Günəş tutulmaları cəmi 2–3m davam edir.Venera və Merkuri də Günəş diski qarşısından keçərkən tutulma törədir.

## Növbəti tam Günəş tutulması
2–3 iyul 2019-cu il tarixlərində tam Günəş tutulması hadisəsi baş verəcək.

Adıçəkilən təbiət hadisəsi iyulun 2-də yerli vaxtla saat 20:55-də başlayacaq və 3 iyul 01:50-də başa çatacaq.

Günəş tutulması Çili, Argentina, Cənubi Amerika və Sakit okeanın cənubundan aydın görünəcək.

Qeyd edək ki, növbəti Günəş tutulması 2019-cu ilin dekabr ayının 26-na təsadüf edəcək.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ay tutulması nədir?
Tunquska meteoriti

**Tunqus meteoriti** — 30 iyun 1908-ci ildə Podkamennaya Tunquska çayı hövzəsinə düşmüş nəhəng meteorit. Bu zaman parlaq işıq saçan bolid müşahidə edilmiş, onun partlayışı 1000&nbsp;km-dən böyük məsafədə eşidilmişdir. Partlayışı nəticəsində Yer kürəsinin bir çox məntəqəsində seysmik və hava dalğaları qeydə alınmış, atmosferə külli miqdarda meteorit maddəsinin tozlanması nəticəsində Avropada bir neçə gün anomal işıqlı gecələr müşahidə olunmuşdur. SSRİ EA meteoritlər üzrə komitəsi, sonralar isə SSRİ EA Sibir bölməsinin meteoritlər və kosmik toz üzrə komisiyası Tunqus meteoritinin düşdüyü əraziyə dəfələrlə ekspedisiyalar təşkil etmişdir.

## Xarici keçidlər

* Подкаменная Тунгуска, 1908 год. "Тунгусский метеорит". "Климат, лёд, вода, ландшафты" 
* http://web.snauka.ru/en/issues/2013/12/30018
* http://arxiv.org/abs/1304.8070
* https://web.archive.org/web/20080407110721/http://www.aero.org/conferences/planetarydefense/2007papers/P4-1--Zlobin_Paper.pdf
* http://www.azorcord.orc.ru/index.htm
Günəş küləyi

**Günəş küləyi** — Günəş tacı plazmasının planetlərarası fəzaya daim axını. Tac fotosferdən gələn dalğavarı hərəkətlərin enerjisi hesabına qızır. Tacın enerjisinin bir hissəsini Günəş küləyinin hissəcikləri daşıyır. Günəş küləyi əslində tacın daim genişlənməsidir. Genişlənmə sürəti Günəşdən uzaqlaşdıqca saniyədə bir neçə km-dən 300–400 km-ə (Yer ətrafında) çatır. Kimyəvi tərkibi (əsasən protonlar və elektronlar) Günəş tacınınkı ilə eynidir. Kosmik aparatlar Yupiter ətrafında da Günəş küləyi qeyd etmişlər. Günəş küləyinin maqnit sahəsinin təsiri ilə Yer maqnitosferi Günəş istiqamətində 10 Yer radiusu qədər sıxılır, əks istiqamətdə isə onlarca Yer radiusu qədər uzanır. Külək hissəciklərinin bir hissəsini Yerin maqnit sahəsi saxlayır və nəticədə Yerin radiasiya qurşaqları yaranır. Küləyin intensivliyinin artması maqnit fırtınalarına, qütb parıltısına və s. səbəb olur.

## Həmçinin bax
*Günəş yelkəni
Cəhənnəm

thumb|right|260px
**Cəhənnəm** (yəhudicə gehinnom – "Hinnom vadisi") — "dərin quyu" Bunun ərəbcə “bədbəxtlik, uğursuzluq” mənasını verən bir söz olduğunu iddia edən İslam alimləri olsa da, dil alimləri bu məsələdə tərəddüd etmişlər. Yunan dilində geenna və latınca gehenna kimi istifadə olunan söz, ehtimal ki, ibranicə gé-Hinnom (Hinnom vadisi) sözündəndir. Əksər dini təlimlərə görə əbədi əzaba düçar edilmiş günahkarların ruhlarının məskəni. 
İslam dininə görə 7 təbəqədən ibarət cəhənnəm üzərindən qıldan nazik Sirat körpüsü çəkilmişdir. Günahkarlar körpüdən yıxılıb cəhənnəmə vasil olurlar.
## İslamda cəhənnəm
Quranın yetmiş yeddi ayəsindəki cəhənnəm sözünün ərəbcə olduğunu deyənlər cəhənnəm sözünün ərəbcə “Cəhnəm” sözündən götürüldüyünü, cəhnəmin isə “cəhm”dən törədiyini bildiriblər.Cehm; galiz, murdar, istenmeyen
deməkdir.Cəhənnəm günahkar bəndələrin və kafirlərin axirətdə gedəcəkləri əzab yeridir.Yaxud bu, Allahın əzaba layiq olanları onunla cəzalandıracağı və ölümdən sonra əbədi əzab yurdu olan odun adıdır. Qurani-Kərimdə cəhənnəmin müxtəlif adları qeyd olunmaqdadır.

## Cəhənnəmin təbəqələri
[right|thumb|200px|"Cəhənnəm" [Hinnom vadisi, 2007]]
"Qurani-Kərim"də cəhənnəmin 7 qapısının olduğu qeyd olunur: *(Cəhənnəmin) yeddi qapısı var. Hər qapıdan müəyyən bir dəstə girər.*
* *Cəhənnəm* — Ümumiyyətlə, axirətdə bütün əzab yerinin adıdır. Üst təbəqəni təşkil edir, ən yüngül əzablı hissədir.
* *Ləza* — Saf alov mənasında cəhənnəm adıdır.Lüğəvi mənası alovlandırmaqdır.Ləza Quranda yalnız bir dəfə qeyd edilmişdir.
* *Hutama* — “hatm” sözündən əmələ gəlib. Bir şeyi sındırmaq, mənasına gəlir. Hutame "şiddətli alov" deməkdir. Bir görüşə görə, cəhənnəmin qapılarından biridir.
**Sair*— Yanmış alov deməkdir. Odu yandırmaq mənasını verən “sa'r” kökündəndir.
**Səqar* —“güclü hərarətlə yandırmaq” mənasını verən “sakr” kökündən olan addır. Dörd ayədə cəhənnəm sözünün yerinə işlənmişdir.
**Cəhim*— Çox şiddətli alovlu, bir-birinin üstündə və çuxurda yanan böyük bir yanğın mənasını verir.Qurani-Kərimdə 26 yerdə keçməkdədir.
* *Haviyə* — Cəhənnəmin adlarından biri olan Haviye cəhənnəmin yeddinci mərtəbəsidir və hərarət və əzab baxımından ən şiddətlidir. Haviyyə “uçurum, dərin çuxur” deməkdir. Quranda yalnız bir dəfə qeyd edilmişdir."

*
## Həmçinin bax
* Cənnət
* İslamda cəhənnəm
## İstinadlar
Antisemitizm

250px|thumb|right

**Antisemitizm** (bəzən **anti-semitizm** kimi də yazılır; həmçinin **yəhudi əleyhdarlığı**, **yəhudi düşmənçiliyi**) — millətçilik, irqçilik ideologiyasının bir növü; digər millətçilik formalarından fərqi onun yalnız bir xalqa - yəhudi millətinə və ya mədəniyyətinə, iudaizm dininə qarşı nifrət bəsləməsi və onları təqib etməsidir.

Antisemitizmin qədim yəhudilərin yaşadıqları bütpərəst cəmiyyətlərlə ziddiyyətə düşmələri nəticəsində meydana çıxdığını demək olar. Yəhudilərin bütpərəstliyə qarşı çıxmaları onların yaşadıqları ölkələrə sevgi hissi duymamaları şəklində qəbul edilirdi. Yəni, başlanğıcda antisemitizmin təməlini dini fikir ayrılıqları qoymuşdur.  Antisemitizmi dünyanın bir çox qabaqcıl mütəfəkkirləri «yəhudilərin talançı təqibi» kimi pisləmişlər.

Xristianlığın meydana gəlməsindən sonra antisemit hərəkətlər xristianlığı iudaizmin müdaxilələrindən qorumaq və İsa Məsihin çarmıxa çəkilməsinin intiqamını almaq xarakteri qazandı. Roma İmperiyası dövründə İsgəndəriyyədə edilən yəhudi say azaltması buna bir nümunədir. Orta əsrlərdə yəhudilər əleyhinə bir sıra söz-söhbətlər (məsələn, xristian uşaqlarının yəhudi ayinlərində qurban edilməsi) ortaya çıxır və bu söz-söhbətlərdən təsirlənən xalq yəhudilərə qarşı qanlı hərəkətlər edirdi. Eyni dövrdə İslam ölkələrində antisemitizm əhli-kitab sayılan yəhudilərin zimmi statusu almaları sayəsində hər hansı bir problem meydana gətirmədi. Müsəlman İspaniyasında (Əndəluz), Bağdad, Dəməşq və Qüdsdə yəhudilər ticarət sahəsində sərbəst çalışırdılar.

XIX əsrdə milliyyətçilik axınının Avropanı təsiri altına alması nəticəsində antisemitizmin dayağı dini xüsusiyyətlərdən irqi üstünlüyə keçərək xalq kütlələrindən böyük dəstək aldı. Antisemitizm bəzi dövlətlərin dövlət siyasəti səviyyəsinə qalxdı, məsələn, Orta əsrlərdə Rusiyada çar hakimiyyəti boyunca dövlət siyasətinin bir parçası olmuşdur. Yəhudilərin xüsusilə Almaniya və Avstriya kimi ölkələrdə çox yaxşı şəraitdə yaşamaları onları milliyyətçilik ideyalarının əsas hədəfinə çevirdi. Yəhudilər tarixlərində ən rahat həyat mühitlərini islam idarəetmə üsulu olan ölkələrdə tapmışlar.

Antisemitizmin ən şiddətli şəkillərindən biri 1933-cü ildən sonra Hitler və Nasist partiyası tərəfindən ortaya atıldı. Almaniyada və İkinci dünya müharibəsində alman orduları tərəfindən işğal edilən ölkələrdə tətbiq olundu. Yəhudilərə qarşı görülən tədbirlər onların toplama düşərgələrində sistemli bir şəkildə məhv edilmələrinə əsaslanırdı. Ən böyük qırğın Polşada edildi. İkinci dünya müharibəsi ərzində almanlar tərəfindən 6 milyona yaxın yəhudi öldürülmüşdür ki, onların da milyon yarımı uşaqlardır. Bu hadisə Xolokost (, qəd.yun. *ὁλοκαύστος* — "hər şeyin yandırılması") adı ilə tanınır.

Bu gün, ictimai planda antisemitizm bəzən yəhudilərlə təmasdan çəkinmə şəklində özünü daha çox büruzə verir. Bu hal bir çox ölkələrdə, hətta ABŞ-də, ən əhəmiyyətli yəhudi icmasının yaşadığı Nyu-Yorkda belə qeydə alınır.

## Etimologiya

"Semitische" (sami) ifadəsini ilk dəfə 1781-ci ildə alman tarixçi Avqust Lüdviq fon Şlöser arami, ərəb və ivrit dillərini briləşdirən dil qrupu üçün işlətməyə başlayıb.

## İstinadlar
Şərqi Ortodoks Kilsəsi

**Şərqi Ortodoks Kilsəsi** — xristianlığın üç əsas cərəyanından (katolisizm və protestantlıq ilə yanaşı) biri. 988-ci ildən Kiyev Rus dövlətinin rəsmi dini olmuşdur. Bizans İmperiyası dağıldıqdan (1453) sonra onun ərazisində və qonşu dövlətlərdə hər biri öz hökmdarına tabe olan avtokefal pravoslavlıq kilsələri yaranmışdır. Ona görə də pravoslavlıqda Vatikan kimi vahid ümumdünya mərkəzi yoxdur. Şərqi pravoslav kilsəsi mömin müqəddəs üç üqnumun vəhdətində təzahür edən vahid tanrıya etiqad etməlidir.

## Azərbaycanda pravoslav kilsələri

1991-ci ildə Müqəddəs Mürdaşıyan Zənənlər Kafedralıının (1907-ci ildə inşa edilmişdir) binası Rus pravoslav kilsəsinə verilmişdir. 2001-ci ilin may ayında Azərbaycanda səfərdə olan bütün Rusiyanın Patriarxı II Aleksi bu məbədə baş kafedral kilsə statusu vermişdir. Hazırda Bakıda 3, Gəncədə və Xaçmazda 1 rus pravoslav kilsəsi fəaliyyət göstərir.

## Avtokefal kilsələri

## Həmçinin bax

*Antixalkidon kilsələri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pan Gi Mun

**Pan Gi Mun** və ya **Ban Ki Mun** (kor. 반기문, ) — Birləşmiş Millətlər Təşkilatının sayca səkkizinci sədri.

Səlahiyyətlərinin icrasına 1 yanvar 2007-ci ildən başlamışdır. Əslən Cənubi Koreyalı olan Pan Gi Mun bu vəzifədə Qanalı Kofi Annanı əvəz etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* BMT-nin saytında Pan Gi Munun tərcümeyi-halı
Fədai

**Fədai** (, "qurban verən" farsca, ərəbcə: فدائيون‎ “qurban”: “iman, fikir naminə özünü qurban verən şəxs”) bir sıra milli üsyançı, üsyançı partiyaların mənbə üzvlərini bildirən termindir. Bu söz orijinal şəklində Assasinlər tərəfindən istifadə edilmişdir.

## Mənbə
* İslam (qısa məlumat kitabı). Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının Baş Redaksiyası. Bakı: 1989, səh.111.

## Ədəbiyyat
* Mahmud Dərviş:University of California Press, Memory for Forgetfulness: August, Beirut, 1982 ISBN 978-0520087675
Fürqan

**FÜRQAN** (ərəbcədir, ayırma, fərqləndirmə deməkdir) – Quranda fərqləndirmədir (III, 2, XXI, 49). Allahın bəndələrinə göndərdiyi bütün müqəddəs kitablara, yəni Qurana, Tövrata, İncilə və Zəbura aid edilir. Fürqanın ikinci mənası qurtuluşdur. 624-cü ildə Bədr yaxınlığındakı çarpışma, yəni Məhəmməd Peyğəmbərin məkkəlilərə qalib gəldiyi döyüş "Qurtuluş günü" – "yaum əl-Fürqan" adlandırılır.

## Mənbə
* İslam (qısa məlumat kitabı). Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının Baş Redaksiyası. Bakı: 1989, səh.113.
Bucaq

**Bucaq** — bucağın tərəfləri müstəvini iki hissəyə ayırır. Bucağın tərəflərinin də daxil olduğu hər iki hissə müstəvi bucaq adlanır. Müstəvi bucaqlardan birini (adətən kiçiyini) şərti olaraq daxili, digərini isə xarici bucaq adlandırırlar.

## Bucağın növləri
Bucaq dərəcə ölçüsündən asılı olaraq aşağıdakı növlərə ayrılır:
* İti bucaq (0° ilə 90° arasında)
* Düz bucaq :\alpha = 90^\circ
* Kor bucaq (90° ilə 180° arasında)
* Açıq bucaq :\alpha = 180^\circ
* Qabarıq olmayan bucaq (180° ilə 360° arasında)
* Tam bucaq :\alpha = 360^\circ

## Bucağın digər növləri

### Qonşu bucaqlar

* Qonşu bucaqlar
*: \alpha+\beta= 180^\circ
*: Bir tərəfi ortaq, digər tərəfləri isə tamamlayıcı yarım düz xətlər olan iki bucağa qonşu bucaqlar deyilir.

### Tamamlayıcı bucaqlar

* Tamamlayıcı bucaqlar
*: \alpha+\beta= 90^\circ
*: İki bucaqdan birinin tərəfləri o birinin tərəflərinin tamamlayıcı yarım düz xətləri olarsa, onlar qarşılıqlı bucaqlar deyilir.

### Qarşılıqlı bucaqlar
Bir-birinə bərabər olan bucaqlar

## Həmçinin bax
* İti bucaq
* Düz bucaq
Turan

**Turan** () — Mərkəzi Asiyada tarixi bir ərazidir. Termin İran mənşəlidir. .

Turan adına Avesta və Firdovsinin *[[Şahnamə]]* əsərində rast gəlmək olar. Tarixi İran-Turan müharibələrində Əfrasiyab Turan imperatoru olaraq nəql edilir. Turan sözü XIX əsrdən etibarən ideoloji bir terminə çevrildi. Bu ideologiya Türk tarixində siyasi, hərbi və mədəni sahələrə öz təsirini göstərib. Azərbaycanda turançılıq ideologiyasının ən məşhur daşıyıcılarından biri Əli bəy Hüseynzadə olub. Həmçinin tanınmış Azərbaycan şairi və repressiya qurbanı Hüseyn Cavid bu ideologiyanın daşıyıcısı olub və təsadüfi deyil ki, öz qızına Turan (Turan Cavid) adı verib.

İsrailin Turan şəhəri eramızın 15-ci əsrində Osmanlılar tərəfindən salınıb və bu gün xristian və müsəlman sakinlərin yaşadığı yerdir. Türkiyəli siyasətçilər Osmanlı İmperiyasının əyalətlərinin (Suriya Vilayəti və Beyrut Vilayəti) də Turanın tərkibinə daxil olduğunu nəzərə alaraq, Turan-ın İsrail Krallığının paytaxtı qədim Samariya şəhəri ilə cənubdakı tarixi sərhədinə işarə edirlər.

## İstinadlar

## Mənbə
* "Qırğız tarixi. Ensiklopediya" Bişkek 2003
* "Mamlekettik til cana entsiklopediya borboru"
* "İ. Arabaev atındağı Kırgız mamlekettik Pedagogikalık universiteti"
* "Başkı red. Ü. А. Asanov, cooptuu red. А. А. Asankanov"
* "Red keñeş: Ö. C. Osmonov (töraga) T. N Ömürbekov"

## Həmçinin bax
* Pantürkizm
* İsmayıl Qaspiralı
* Əli bəy Hüseynzadə
Skarlet Yohansson

**Skarlett İnqrid Yohansson** (; ) — amerikalı aktrisa və müğənni.

## Həyatı və çəkildiyi filmlər
Amerikalı aktrisa və müğənni Skarrlett  22 noyabr 1984-cü ildə Nyu-Yorkda dünyaya gəlib. Atası Karsten Yohansson danimarkalı ssenarist-rejissor Eyner Yohanssonun oğludur, anası Melani Sloan isə amerikalı yəhudi ailəsində dünyaya göz açıb. Skarletin böyük bacısı Vanessa da aktrisadır. Onun bacısından başqa, dörd qardaşı da var. Valideynləri ayrıldığından, aktrisa iki şəhərdə  - həm Nyu-York, həm də Los-Ancelesdə böyüyüb. Aktrisa "Calvin Klein" şirkətinin "Eternity moment" ətirinin reklam simasıdır. 0, 2006-cı ildə "L`Oreal" şirkəti ilə müqavilə imzalayıb. Aktrisa Bob Dilan və Castin Timberleyk kimi ifaçıların kliplərində çəkilib. 28 may 2008-ci ildə Skarlett Yohansson özünün "Anywhere i Lay My Head" albomunda vokalçı kimi debüt etdi. İnsanların bir partnyorla qalmaq məcburiyyətində olmadığını hesab edən Yohansson, mətbuata şəxsi həyatı ilə bağlı açıqlamalar vermir. Aktrisa Cared Leto və özündən 17 yaş böyük Benisio Del Toro ilə böyük əks-səda doğuran roman yaşayıb. Skarlett "Qara səhləb çiçəyi" filminin çəkilişlərində tanış olduğu aktyor Coş Hartnettlə də görüşüb və 2006-cı ilin sonunda onlar ayrılıblar. Mark Uolberq və Castin Timberleyklə roman yaşayan aktrisa, 5 may 2008-ci ildə Rayan Reynoldsla nişanlandığını elan etdi və sentyabr ayının 28-də onlar ailə qurdular. Solaxay olduğu məlum olan Skarlett Yohansson ildə iki dəfə QİÇS analizi verməyi də unutmur və bunu etməyənləri səhlənkar adlandırır.

## Ailəsi

Aktrisa Vanessa Yohanssonun bacısıdır.

## Filmoqrafiya
* North (1994)
* Just Cause (1995)
* If Lucy Fell (1996)
* Manny & Lo (1996)
* Fall (1997)
* Evdə tək 3 (1997)
* The Horse Whisperer (1998)
* My Brother the Pig (1999)
* Burada olmayan adam (2001)
* Ruhlar dünyası (2001)
* An American Rhapsody (2001)
* Eight Legged Freaks (2002)
* Tərcümə çətinlikləri (2003)
* Girl with a Pearl Earring (2003)
* The Perfect Score (2004)
* A Love Song for Bobby Long (2004)
* A Good Woman (2004)
* The SpongeBob SquarePants Movie (2004)
* In Good Company (2004)
* Matç poynt (2005)
* Ada (2005)
* Scoop (2006)
* The Black Dahlia (2006)
* Prestij (2006)
* The Nanny Diaries (2007)
* Boleyn qızlarından bir başqası (2008)
* Viki Kristina Barselona (2008)
* The Spirit (2008)
* He's Just Not That Into You (2009)
* Dəmir adam-2 (2010)
* We Bought a Zoo (2011)
* Qisasçılar (2012)
* Hitchcock (2012)
* Don Con (2013)
* Dərinin altında (2013)
* O (2013)
* Aşpaz (2014)
* Lüsi (2014)
* Birinci qisasçı: Başqa müharibə (2014)
* Qisasçılar: Altron dövrü (2015)
* Kapitan Amerika: Qarşıdurma (2016)
* Yaşasın Sezar! (2016)
* Cəngəlliklər kitabı (2016)
* Sing (2016)
* Ghost in the Shell (2017)
* Rough Night (2017)
* Isle of Dogs (2018)
* Qisasçılar: Sonsuzluq savaşı (2018)
* Qisasçılar: Final (2019)
* Evlilik hekayəsi (2019)
* Jojo Rabbit (2019)
* Qara dul (2021)
* Sing 2 (2021)
* Asteroid City (2023)
* North Star (2023)

## İstinadlar
Robert Vodlou

**Robert Vodlou** (; ) — Dünyanın ən uzun adamlarından biri

22 fevral 1918-ci ildə ABŞ-də anadan olub. Ailəsi 7 nəfərdən ibarət olub. İlk övlad olub. 2 bacısı və 2 qardaşı var idi. Anadan olanda normal kütləsi (3.8 kq) və boyu olub. 4 yaşına qədər də boyu və kütləsi normal olub. Bundan sonra onun boyu sürətlə artdı və 8 yaşında boyu 1.88 m oldu. 10 yaşında isə 2.0 m və kütləsi 100 kq oldu. Nəhayət, 14 yaşında o, dünyanın ən hündürboy adamı seçildi (2.24 m). Boyu və kütləsi uyğun olaraq 16 yaşında 2.4 m və 166 kq, 19 yaşında 2.6 m və 197 kq və nəhayət, 22 yaşında isə 2.72 m və 224 kq oldu. Əllərinin uzunluğu isə 224&nbsp;mm idi.

1940-cı il qan azlığından əzab çəkən Vodlou, ABŞ xəstəxanalarının birində dünyasını dəyişdi. Təxminən, 40000 nəfər onun dəfnində iştirak etmişdir. Onun tabutunun çəkisi yarım ton ağırlığında idi. Ən az 12 nəfər lazım idi tabutu daşımaq üçün.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
S-125

**S-125 zenit raket kompleksi** (ZRK) – Sovet istehsalı yer-hava tipli, yaxın təsir dairəsinə malik olan silah sistemidir. 1961-ci ildən SSRİ silahlı qüvvələrində istifadəyə qəbul edilmişdir.

Zenit raket kompleksi S-125 "Peçora" aşağıdan uçan pilotlu və ya pilotsuz aparatların 20 – 18 000 m hündürlükdə və 3,5 – 25 km uzaqlıqda vurulması üçün nəzərdə tutulmuşdur. Hədəfin dəqiq nişan alınması da əsas məqsədlərdəndir. Bunun üçün bir-birinə perpendikulyar olan iki müstəvi arasındakı boşluğun skanerlənməsi lazım idi ki, hədəfdən və raketdən gələn siqnalların uzlaşdırılması mümkün olsun. Hədəfin tutulması üçün əlavə antenadan buraxılan nazik şüadan istifadə edilir.

S-125 ZRK üçün "Fakel" konstruktor bürosunda işləib hazırlanmış 2 pilləli, sürətləndirici və marş bərk yanacaqla işləyən mühərriklərdən istifadə edilir.

1961-ci ildə orduya qəbul edilən "Peçora" V=560 m/san sürətlə uçan hədəfi iki raketlə 0,98 ehtimalı ilə vurmaq imkanına malikdir.

İstifadə olunduğu müddətdə dəfələrlə təkmilləşdirilmişdir.

S-300 raket komplekslərinin yaranması ilə bir çox köhnə modelli S-125 sistemləri istifadədən çıxarılır. Köhnə sistemləri xaricə satmaq üçün onları təkmilləşdirmək qərarına gəlinir. Bu məqsədlə 2000-ci ildə hazırlanmış "Peçora-2" sistemi daha uzaq məsafədən eyni zamanda bir neçə hədəfi yüksək dəqiqliklə vurmaq imkanı verir. Atıcı qurğu yük avtomobilinə quraşdırılır, bu da ona qısa zamanda yerini dəyişməyə imkan verir. Peçora-2 sistemini həm də qanadlı raketlərə qarşı tətbiq etmək olur.

## Taktiki-texniki göstəriciləri

## Hərbdə tətbiqi
1970-ci ilin iyun-iyul aylarında Misirdə tətbiq olunan S-125 raketlərinin köməyi ilə 17 atəşlə (35 raket) 9 təyyarə vurulmuş və 3-ü zədələnmişdir.

1973-cü ildə Suriyada mövcud olan hərbi münaqişədə 43 təyyarə vurulmuş, 5 divizyon məhv edilmişdir.

Yuqoslaviyada NATO qoşunlarına qarşı döyüşlərdə tətbiq olunan S-125 "Peçora" ilə stels texnologiyasına sahib olan F-117 döyüş təyyarəsi vurulmuşdur.

Kosovo müharibəsi zamanı 2 may 1999-cu il tarixində Yuqoslaviya HHM qoşunlarına məxsus S-125 vasitəsilə NATO qoşunlarına məxsus F-16 döyüş təyyarəsi vurulmuşdur.

Büro, Hetq və OCCRP-nin birgə jurnalist araşdırmasına görə, ikinci Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycan Belarusun özəl silah istehsalçısı Tetraedr-dən aldığı Peçora-2TM hava hücumundan müdafiə sistemi ilə Ermənistana məxsus pilotsuz təyyarələri vurub.

## İstifadəçiləri

### Hazırkı istifadəçilər
* : Peçora-2TM variantı. Belarusun "Tetraedr" şirkəti tərəfindən modernizasiya edilib.
* 
* 
*  Anqola
* 
*  Birma
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* : Peçora-2TM
* 
* : Peçora-2M
* : Peçora-2TM
* 
* 
* 

### Keçmiş istifadəçilər
* 
* 
* 
*  Kamerun: 2005-ci ildə silahlanmadan çıxarılıb.
*  Çexoslovakiya
* 
* 
* : 1990-cı illərdə silahlanmadan çıxarılıb.
* : 1978–1995-ci illər aralığında istifadə olunub.
*  İraq
* 
* : 1990-cı illərdə silahlanmadan çıxarılıb.
* 
* : 2001-ci ildə silahlanmadan çıxarılıb.

## Həmçinin bax
* Zenit raket kompleksi
* S-200
* S-300

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aydın Məmmədov (filoloq)

**Aydın Mirsaleh oğlu Məmmədov** () — Dilçi, türkoloq, tənqidçi, siyasətçi.

## Həyatı
Aydın Məmmədov 1944-cü ildə Şəkidə anadan olub. Orta məktəbdə müəllim işləyən daha A. Məmmədov elmi işçi, ictimai xadim və siyasətçi olub. Azərbaycan türklərinin bu torpaqda eramızdan çox öncə yaşaması fikrini elmi yollarla isbat edən Aydın Məmmədov "Sovetskaya turkologiya" jurnalının redaktor müavini və Bədii Tərcümə Mərkəzinin rəhbəri kimi SSRİ-nin və bütövlükdə bütün dünya türklərinin bir-birini daha yaxından tanıması, onların doğmalaşması üçün bir sıra işlər görüb.

Ömrünün təxminən son onilliyini bütünlüklə ictimai-siyasi hadisələrə həsr edən A. Məmmədov 1988-ci ilin fevralından başlayan Azərbaycan Xalq hərəkatının ön sıralarında dayanıb.

Millət vəkili seçilən A. Məmmədov milli birlik yaratmaq, azadlıq və demokratiya uğrunda hərəkat yolunda ciddi işlər görüb.

Respublika Ali Sovetinin millətlərarası münasibətlər üzrə daimi komissiyasının sədri olub.

Qarabağa Xalq Yardımı Komitəsinin sədr müavini olmuşdur.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyi katibliyi heyətinə seçilmişdir.

1991-ci il aprel ayının 19-da avtomobil qəzasında faciəli şəkildə həlak olmuşdur (Dilarə Əliyeva ilə).

Öz doğma Kiş kəndində dəfn olunmuşdur.

## Mənbə
* Kərim Kərimli. "Nida ilə tamamlanan ömür cümləsi". Ədalət qəzeti. № 65 (3141). 18 aprel 2009-cu il.
Zenit raket kompleksi

**Zenit raket kompleksi** (ZRK) — funksional olaraq bir-biri ilə əlaqələndirilmiş, hava-kosmik vasitələrinə qarşı döyüşlərdə qarşıya qoyulan məsələni həll etməyə imkan verən hərbi və texniki vasitələrdən ibarət sistemdir.

## Sinifləşdirilməsi

Hərbi əməlliyatlar səhnəsinə görə:
* gəmidə
* quruda
Quruda tətbiq olunan ZRK çevikliyinə görə:
* yerli
* az hərəkətli
* mobil
Hərəkət üsuluna görə:
* daşınan
* dartılan
* özüyeriyən
Məsafəyə görə:
* yaxına
* kiçik məsafəyə
* orta uzaqlıqda
* böyük uzaqlıqda
Raketi idarə üsuluna görə:
* radiokomanda idarəli raket
* radioşüa ilə raketi istiqamətləndirilməsi(hədəfin işıqlandırılması)
* özü nişanalan raket

## İstinadlar
Ekzorsizm

**Ekzorsizm** (yun. ἐξορκισμός — ovsunlamaq) — cinlərin və ya şər ruhlarının insanlardan yaxud müəyyən yerlərdən qovması.

## Ümumi məlumat
Ekzorsizm hələ Qədim Babilistanda işlədilmiş, adətən səlahiyyətli bir şəxslə (keşiş və ya şaman) icra edilir. Əhdi Cədiddə İsanın dua və əmr gücü ilə keçirilmiş cinlər qovmaları təsvir edilmişdir. Haqqında bir çox bədii film çəkilmişdir, o cümlədən **"İblisi Qovan"** və "Emili Rouzun Altı Cini".

Cinlərin və ya şər ruhların insandan, yaxud müəyyən yerdən qovulması ritualı. Ekzorsizmi rahiblər, ekstrasenslər və ya şamanlar həyata keçirir. Ekzorsizmə bir çox dində rast gəlinir. Dörd vedadan biri olan Atharvavedada Ekzorsizm, əl-kimya və sehr ilə bağlı məsələlərdən bəhs edilir. Ekzorsizmin əsas vasitəsi olan mantra və yacnadan veda və tantra ənənələrində istifadə olunurdu. "Qumran əlyazmaları"nda yəhudi essenilərin (e.ә. 2 əsr — e.ə. 1 əsr) Ekzorsizm ilə məşğul olması barədə qeydlər var. Əhdi-cədiddə İsa peyğəmbərin cinləri qovması göstərilmişdir (Mat. 9:32–34). İslamda ruqyə adlanan Ekzorsizm həm də alternativ təbabət olan tibbi-nəbəvinin bir hissəsidir. Məhəmməd peyğəmbər şər ruhlardan qorunmaq üçün Quranın axırıncı üç surəsini (İxlas, Fələq, Nas) oxumağı buyurmuşdur.

Ekzorsizm İnsan cisminə keçmiş bəd ruhların, cinlərin cisimdən kənarlaşdırılması haqqında nəzəriyyədir. Xristianlığa qədərki dövrdə də mövcud olmuşdur. Şamanlar tərəfindən müxtəlif ayinlər, mərasimlər keçirilirdi. Baxmayaraq ki, xristianlar bu mərasimi ilk dəfə İsa Məsihin keçirdiyini deyirlər.

### Qovuc

Türk, yakut, qırğız və altay şamançılığında Şeytan çıxarma, Cin qovma, Şeytan qovalama (eksorsizm) mənalarını verən bir sözdür. Pis ruhların kənarlaşdırılması əməliyyatıdır. Qərb xristianlığında şeytan çıxarma əməliyyatı işgəncə də daxil hər cür üsulu mübah qəbul etmişdir və orta əsrlər bu tip proqramlara səhnə olmuşdur. Ancaq şamançı ənənədə isə belə hadisələr görülməz. Ruhları görüb insanlardan uzaklaştırabilen kəslərə Qovucu/Quvuçu/Kuvucu/Kuğuçu/Kuğunçu deyilir. Pis ruhu bir dəfə tutan adam qovucu olmağa haqq qazanmış deməkdir. Söz, "qovmaq" feli ilə əlaqəlidir.
Anselm Kenterberili

**Anselm Kenterberili** () — teoloq, filosof və xristian ilahiyyatçı, erkən sxolastikanın Avqustin cərəyanı nümayəndəsi.

## Həyatı
A. Kenterberili 1060-cı ildə rahibliyi qəbul etmiş, 1063-cü ildə prior, 1078-ci ildə abbat seçilmişdir. 1093-1109-cu illərdə Kenterberi arxiyepiskopu olmuşdur. Kilsənin İngiltərə krallarından müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparmışdır.

## Fəlsəfi görüşləri
A. Kenterberilinin teoloji və fəlsəfi görüşlərinə Avqustinin təsiri olmuşdur. Hər iki alim orta əsrlər realizminin nümayəndələri idi. A. Kenterberiliyə görə, inam şüurdan əvvəldir ("inanıram, başa düşmək üçün"); şüur dialektikanın köməyi ilə dini müddəalarda mövcud olan həqiqəti üzə çıxarmalı, aydınlaşdırmalıdır. Şüurun ən mühüm vəzifəsi Allahın varlığını sübut etməkdir. Hər varlıq müəyyən kamillik dərəcəsinə malikdir və bu cəhəti o, ən kamil olan Allahdan almışdır.

## Əsərləri
* "Monologion"
* "Proslogion"
* "Qrammatika haqqında dialoq"
* "Həqiqət haqqında"
* "Azad seçim haqqında"

Əsas əsərləri: "Monologion", "Proslogion", "Qrammatika haqqında dialoq" və s. "Proslogion" əsərində A. Kenterberili ilk dəfə Allahın varlığının ontoloji sübutunu vermişdir. O, belə bir müddəadan çıxış edir ki, "Allah" anlayışı faktiki olaraq özündə varlıq anlayışını ehtiva edir. A. Kenterberili insanın iradə azadlığı və günahabatma haqqında təlimini "Həqiqət haqqında", "Azad seçim haqqında" və s. əsərlərində şərh etmişdir. Alimə görə, iradə azadlığı xeyir və şər arasında seçim edə bilmək imkanından ibarət deyil. İradə azadlığı iradənin düzgün (həqiqi, Allaha uyğun gələn) istiqamətini qoruyub saxlaya bilmək bacarığıdır, başqa sözlə, yalnız Allahın istədiyini istəməkdir. Bu bacarıq Allahın hökmü ilə insan yer üzünə gələndə onun iradəsinə köçürülmüş, lakin sonradan günahabatma nəticəsində itirilmişdir. Yalnız Məsihin özünü qurban verməsindən sonra insan azadlığının bərpası mümkün olmuşdur. Dini təlim ehkamlarının (heçdən dünyanın yaradılması, üç üqnum, ilkin günah və s.) rasional əsaslandırılması cəhdləri A. Kenterberilidə fəlsəfi realizmin konseptual bazasında həyata keçirilirdi.

## İstinadlar
BM-21 Qrad

**Qrad** (indeski 9K51) — Sovet istehsalı 122 mm reaktiv yaylış atəş sistemidir. "Katyuşa" sisteminin bazasında yaradılmış bu sistem "Ural-375" və ya "Ural-4320" avtomobillərinin üzərində quraşdırılır. "Qrad-1" (9K55) sistemi 9P138 əsasında mövcud olan "Qrad"-ın təkmilləşdirilmiş formasıdır. NATO ölkələrində sistem M1964 adı ilə tanınır.

## Ümumi xarakteriskası
Orduda istifadəyə 1963-cü ildən götürülmüşdür. Hədəfi vurma məsafəsi 30 km-dir. Bir dəfəyə 40 ədəd mərmi atır. Çapı 122 mm-dir. Qrad sistemi növündən asılı olaraq "Ural-375" və "Ural-4320" avtomobillərinin üzərində quraşdırılır. "Qrad-1" modifikasiyası üçün ZİL-131 avtomobili tətbiq olunur. Atıcı qurğunun hərəkət sürəti 75–90 km/saat arasında yerləşir. Sistemdə atəşin avtomatik idarə edilməsi üçün "Vivariy" kompleksi tətbiq edilir.

İstehsalçı: SSRİ/Rusiya

Lülə diametri: 122 mm

Lülə sayı: 40 ədəd

Doldurulma: 7 dəqiqə

Məhvetmə radiusu: 145.000 m²

Salvo Atış müddəti: 20 saniyə

Atəş məsafəsi: 42 km

## Tətbiqi
Qrad yaylım atəş sistemi düşmənin canlı qüvvəsini və hərbi texnikasını məhv etmək üçün, artilleriya və minomyot bateriyalarını susdurmaq, möhkəmləndirilmiş sədlərin dağıdılması üçün tətbiq edilə bilər. SSRİ-nin Əfqanıstanda apardığı müharibə zamanı geniş tətbiq olunmuşdur.

## Raket və mərmi başlıqları
"Qrad"da aşağıdakı raketlərdən istifadə edilə bilər:

* *9M22U* mərmi qırıntılarından ibarət başlıqla təchiz olunmuş, çəkisi 19,4 kq, uçuş məsafəsi 20 km.
* *9M22M* mərmi qırıntılarından ibarət başlıqla təchiz olunmuş, çəkisi 18,4 kq, uçuş məsafəsi 21 km.
* *9M22S* mərmi yandırıcı başlıqla təchiz olunmuş, çəkisi 19,4 kq, uçuş məsafəsi 20 km.
* *9M22D* təşviqat üçün vərəqlərlə təchiz olunmuş başlıq, uçuş məsafəsi 21 km.
* *9M22K* "Kəpənək minaları" ilə təchiz olunmuş, uçuş məsafəsi 15 km.
* *9M22K1* 5 ədəd POM-2 minaları. Uçuş məsafəsi 13 km.
* *9M22K2* 3 ədəd PTM-3 tank əleyhinə minalar, uçuş məsafəsi 13 km.
* *9M28F* mərmi qırıntılarından ibarət başlıq ilə təchiz olunmuş, çəkisi 21 kq, uçuş məsafəsi 15 km.
* *9M28K* tank əleyhinə minalar, uçuş məsafəsi 13 km.
* *9M42* işıqlandırıcılarla təchiz olunmuş, uçuş məsafəsi 20 km.
* *9M43* tüstü və alov yaratmaq üçün 4 ədəd boboletlər, uçuş məsafəsi 20 km.
* *9M53F* paraşütlə əyləclənən mərmi başlıqları cəmi 26 kq, uçuş məsafəsi 20 km.
* *9M217* 3 ədəd MOTV-3F tipli özü hədəfini axtaran kiçik güllələr, uçuş məsafəsi 30 km.
* *9M218* 45 ədəd tank əleyhinə bombolettlər, uçuş məsafəsi 30 km.
* *9M519* rabitə siqnallarının pozulması üçün ötürücü, uçuş məsafəsi 18,5 km.
* *9M521* mərmi qırıntılarından ibarət başlıq ilə təchiz olunmuş, çəkisi 21 kq, uçuş məsafəsi 40 km.
* *9M522* paraşütlə əyləclənən mərmi başlıqları cəmi 25 kq, uçuş məsafəsi 38 km.
* *PRC-60* su altı hədəfləri məhv etmək üçün mərmi qırıntıları, çəkisi 20 kq, uçuş məsafəsi 15 km.

## İstifadə olunan ölkələr
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
Apostol inam rəmzi

**Apostol inam rəmzi** — ənənəvi olaraq 12 apostola aid inam rəmzi. Müasir formasını 8 əsrdə aldı. Roma-katolik praktikasında bu inam rəmzi gündəlik ibadətində oxunur. Protestant kilsələrində bazar günü ibadətində dövri olaraq işlədilmiş, lüteranlar və anqlikanlar onu müntəzəm surətdə səhər və axşam dualarında oxuyurlar. Pravoslav kilsələrində onun əvəzinə Nikeya inam rəmzi işlədilir. Apostol inam rəmzinin mətni:
Yevxaristiya

**Yevxaristiya** (yunan dilindən şükür) - həmçinin Rəbbin Süfrəsi kimi bilinən bu ayin xristianlıqda ən mühüm müqəddəs mərasimlərdən biridir. Katolik, pravoslav və anqlikan kilsələrində İsa Məsihin inananlarla birlikdə olmağını və inananların Onun qurbanında iştirakını ifadə edir. Təqdis edilmiş çörək və şərab bu ayində İsanın bədəni və qanının rəmzləri olaraq inananlara paylanır. Əhdi-Cədidə görə həmin ayin sonuncu şam yeməyində təsis edilmişdir. Foma Akvinalı və xüsusilə katolik kilsəsinə mənsub olan digər ilahiyyatçılara görə, yevxarastiyada möcüzəvi bir surətdə çörək İsanın bədəninə, şərab isə qanına çevrilir, lakin bu fikir xristianların əksəriyyəti tərəfindən qəbul olunmur. Həvari Pavel Korinflilərə 1-ci Məktubda (11:23-25) yazdığı kimi, İsa ələ verildiyi gecə çörək götürdü və şükür edib, onu parçaladı və dedi: "Alın, yeyin. Bu, Mənim sizin üçün qırılan bədənimdir; bunu Məni anmaq üçün edin". Eləcə də, axşam yeməyindən sonra kasanı götürüb dedi: "Bu kasa Mənim qanımla gerçəklənən Əhdi-Cədiddir; bunu, içdiyiniz hər zaman, Məni anmaq üçün edin".

## Xarici keçidlər
Katyuşa (silah)

**Katyuşa** — BM-8 (82mm), BM 13 (132&nbsp;mm) və BM-31 (310&nbsp;mm) reaktiv artilleriyalarından ibarət hərbi maşınlara verilmiş qeyri-rəsmi addır. Bu qurğular İkinci Dünya müharibəsi ərəfəsində SSRİ qoşunları tərəfindən aktiv istifadə edilmişdir. Almanlar buna "Stalin orqanı" adını vermişlər. Çünki arxadan bu silah sistemi orqan musiqi alətinə oxşayırdı.

Adi artilleriya qurğularına nisbətən Katyuşa qısa müddətdə bir neçə raket ata bilir. Bununla o düşmən tərəfini qorxuya salır və eyni zamanda onlara cavab verməyə imkan vermir. Sadə konstruksiyaya malik olması onun istənilən şəraitdə tətbiqinə imkan yaradır. Böyük atəş sahəsinə malikdir. Ancaq bu sistemin də öz çatışmazlıqları vardır. katyuşa raketləri artilleriya mərmilərinə nisbətən daha çox yanacaq istifadə edir və qeyri dəqiqdir. Digər tərəfdən batareyanın yüklənməsinə çox vaxt lazım gəlir.

Katyuşa raketlərini 1920-ci illərin əvvəlində Başlasalar da, ilk prototip 1938-ci ildə nümayiş etdirilmişdir. SİS markalı avtomobilin üzərinə quraşdırılmış atıcı 24 ədəd RS-82 və RS-132 raketlərini atmağa imkan verirdi.

7-si iyun 1939-cu ildə poliqonda M-13 raket ilə atış sınağı keçirilir. Burada öz effektivliyini göstərən raket sistemi tezliklə SSRİ-də aparılan elmi-tədqiqat işlərin əsas mövzusuna çevrilir. Layihə  işlərində Andrey Qriqoryeviç Kostikov, ivan Qvay və Vasili Aborenkov iştirak edirlər. Sonralar yaradılmış katyuşalar İkinci Dünya müharibəsində "Qırmızı ordu"ya üstünlüklər əldə etməyə imkan yaratmışdır.

## Dizayn xüsusiyyətləri
Katyuşalar Nebelwerfer adlı Nasist Almaniyası raket haubitsalarına qarşı hazırlanmışdırlar. Əslində onun dizaynı çox sadədir, o, raketləri atmaq üçün rels formalı çubuqlara və onları yuxarı-aşağı hərəkət etdirmək üçün sadə mexanizmə əsaslanır.

Katyuşalar piyada əleyhinə silahlar kimi hazırlanmışdırlar. Alman əsgərlərini belə qorxuya salan başqa bir silah olmamışdır. Tanklara qarşı da effektiv formada istifadə olunurdular. Vurduğu zamanı o, əksər Alman tanklarını deşəcək qədər güclü idi.

ZIS-6 yük avtomobilinin üzərinə quraşdırılmış Katyuşa modeli olan BM-13-lər ən çox istehsal olunan Katyuşa variantlarıdırlar.

Onun maksimum məsafəsi 20 kilometrdir, BM-13 modelinin hədəf sahəsi təxminən 400.000 m²-dir.

## Xarici keçidlər
Active Server Pages

**ASP** () — veb səhifələrin kodlanması üçün əlifba. Maykrosoft (Microsoft) tərəfindən hazırlanmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ASP в MSDN
I İoann Pavel

**I İoann Pavel** (**Albino Luçani**, d. 17 oktyabr 1912, Forno-di-Kanale - ö. 28 sentyabr 1978, Roma) — 1978-ci ildə seçilmiş 263-cü Roma Papası (33 gün ərzində). 1958-ci ildə yepiskop, 1969-cu ildə Venesiya patriarxı olmuşdur. 1973-cü ildə kardinal rütbəsini almış, Ayinlər və İlahi İbadət Konqreqasiyasının üzvü olmuşdur. Papalıq tarixində qoşa adı ilk dəfə qəbul etdi.
II İohann Pavel

**II İohann Pavel** (**Karol Yuzef Voytıla**, ) — Roma Papası, ilahiyyat elmlər doktoru. Sülh və beynəlxalq gərginliyin zəiflədilməsi işinə kömək edəcəyini bildirmişdir.

## Həyatı

1938–1939-cu illərdə Krakovdakı Yagellon universitetinin fəlsəfə fakültəsində oxumuşdur. Alman işğalı dövründə zavodda işləmiş və gizli katolik seminariyasında oxumuşdur. 1946-cı ildə keşiş rütbəsi almışdır. Yagellon universitetinin ilahiyyat fakültəsini və Romadakı dominikçilər universitetini bitirmişdir. Krakov və Lyublinin seminariya və universitetlərində dərs demişdir. 1958-ci ildə yepiskop rütbəsi almış, 1963-cü ildə isə Krakov arxiyepiskopu təyin edilmişdir. 1967-ci ildə kardinal rütbəsi almışdır. II İoann Pavel 1523-cü ildən bəri qeyri-italyan mənşəli ilk Roma Papasıdır.

## İstinadlar
XII Piy

**XII Piy** (**Eucenio Paçelli**; 2 mart 1876, Roma - 9 oktyabr 1958) - Roma Papası (1938-58). Sələfin antikommunist siyasətini gücləndirdi. 1949 il "Munificentissimus Deus" apostol konstitusiyasında Bakirə Məryəmin meracı haqqında ehkam təsis etdi. "Divino Afflante Spiritu" (1943) və "Humani Generis" (1950) ensiklikalarında Bibliya mətnlərinin daha diqqətli yozmaları haqqında arzu irəli sürmüşdür.
1899 ildə keşiş, sonra kanonik hüququ və kilsə diplomatiyası professoru olmuşdur. 1904 ildən sonra arxiyepiskop Pyetro Qasparriyə kanonik hüququnun yeni kodifikasiyasında kömək etmişdir (1917 ildə dərc olunmuşdur). 1914 ildə Qasparrini fövqəladə kilsə işləri papa departamentinin katibi vəzifəsində əvəz etmiş, Bavariyaya apostol nunsisi, 1920 ildə isə Almaniyaya birinci papa nunsisi təyin olunmuşdur. 1924 və 1929 ildə Paçelli Vatikan və iki alman dövlətlər (Prussiya və Bavariya) arasında sazişlər əldə etdi. Bundan sonra o, Romaya çağırılmış kardinal və Müqəddəs Taxtın dövlət katibi təyin edilmişdir. Bu vəzifələrində o, XI Piyin siyasəti keçirmişdi. Fransa, Argentina, Macarıstan və ABŞ-də (qeyri-rəsmi olaraq) olmuşdur. 1930 il martın 2-də Roma Papası seçilmişdir.

## İstinadlar
*Critical Online Edition of the Nuncial Reports of Eugenio Pacelli (1917–1929)
XI Piy

**XI Piy** (*Ambrocio Damiano Akille Ratti*, ) — Roma Papası (1922–1939). Lateran sazişləri bağlamış, bir neçə sosial ensiklika buraxdı. "Quas Primas" ensiklikasında Kral Məsiha bayramını təsis etdi.

1882–1888-ci illərdə Milandakı seminariyada doqmatik ilahiyyatın professoru, sonra Vatikan kitabxanası prefekti (1911–1918) olmuşdur. Növbəti ildə Polşada papa nunsisi, 1921-ci ildə isə kardinal və Milan arxiyepiskopu təyin edilmişdir.

## İstinadlar
XV Benedikt

**XV Benedikt** (**Cakomo delyi Çiyezi**; ) — Roma Papası (1914-1922). Genuya Universitetində hüquqşünaslıq doktoru dərəcəsini almış, teologiya və diplomatiyanı öyrənmək üçün Romaya getmişdir. 1878-ci ildə keşiş, 1907-ci ildə Bolonya arxiyepiskopu, 1914-cü ildə kardinal olmuşdur. 1914-cü il sentyabrın 3-də Papa seçilmişdir. Birinci Dünya müharibəsini dayandırmağa çalışmış, bitərəflik siyasəti aparmışdır. 1917-ci ildə yeni Kanonik Hüquq Kodeksini bəyan etmişdir.

## İstinadlar
Ensiklika

**Ensiklika** (yunanca enkyklios — dairəvi) — Roma Papasının bütün katoliklərə və ya ayrıca bir ölkənin katoliklərinə göndərdiyi məktub (adətən latınca). Dini etiqad və ictimai-siyasi məsələlərə aid olur. Katolik təliminə görə, inananlarla qəbul etməlidir, lakin qüsursuz hesab etməyə bilməz. Mətninin ilk sözlərilə adlanır, məsələn "Humanae Vitae" (VI Pavel, 1968 il). Hər papa ensiklikası təbrik və xeyir-dua sözləri ilə başlanır və bitir.

## İstinadlar
XIII Leo

**XIII Lev** (**Coakino Peççi**, ) — Roma Papası (1878–1903). 1843-cü ildə arxiyepiskop, 1853-cü ildə isə kardinal edilmiş, 1878-ci il fevralın 20-də pontifik seçilmişdir. 1879-cu ildə "Aeterni Patris" ensiklikasında Kilsənin sosial-fəlsəfi təlimi tomizm etmiş, fəhlələr və həmkarlar ittifaqları haqqında 1891-ci ildə "Rerum Novarum" ensiklikasını bəyan etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
VII Piy

**VII Piy** (**Luici Barnaba Çiaramonti**, 14 avqust 1724 - 20 avqust 1823) - Roma Papası (1800-23). Əvvəldə benediktçi olmuş, VI Piy ona abbat və kardinal rütbələri verdi. Napoleon hökuməti ilə 1801 il sazişi bağlamış, 1804 ildə taxta çıxmış Napoleona xeyir-dua verdi. Buna baxmayaraq Napoleon Papa dövlətlərini Fransa İmperiyasının hissəsi elan etmiş, Piyi əvvəlcə Savonada, sonra Fontenbloda əsir saxlamışdı. Kilsənin ənənəvi imtiyazlarını saxlamaq üçün Napoleonla mübarizə aparmış Piy onun süqutundan sonra həmin məqsədinə çatdı. Fransız işğalı dövrünün qanunvericiliyini ləğv edərkən, yezuitlər ordenini bərpa etdi.
VI Pavel

**VI Pavel** (**Covanni Battista Montini**, ) — Roma Papası (1963–1978), başçılığın altında İkinci Vatikan məclisinin ikinci sessiyası keçirilmişdir. 1965 ildə Konstantinopolun yunan pravoslav patriarxı I Afenaqorla birgə Qərbi və Şərqi Kilsələrin 1054 il qarşılıqlı ittihamlarını ləğv etdi. Mülki və kanonik hüququ, habelə teologiya və fəlsəfə üzrə elmi dərəcə almış, 1923 ildə Varşavada xidmət etmişdir. 1954 ildə Milan arxiyepiskopu olmuş, 1958 ildə kardinal rütbəsi aldı. 1964 ildə İordaniya və İsraildə, növbəti ildə ABŞ-də olmuşdur. 1967 ildə Nikolay Podqornı və İosip Broz Tito ilə görüşmüş, Macarıstan kommunist hökumətilə danışıqlar aparmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
XXIII İoann

**XXIII İoann** (**Ancelo Cüzeppe Ronkalli**, 25 noyabr 1881, Sotto-il-Monte - 3 iyun 1963) - Roma Papası (1958-1963). İkinci Vatikan məclisini çağırmış, Kilsənin yeniləşməsi ("acornamento") siyasəti aparmışdır. Yeddi ensiklikanın müəllifidir, o cümlədən "Mater et Magistra" ("Ana və Təlimçi", 1961) və "Pacem in Terris" ("Torpaqlarda Sülh", 1963). Pravoslav və protestant xadimlərilə əlaqə saxlamışdır. Bir vaxt Berqamo yepiskopunun katibi olmuş, Birinci Dünya müharibəsində tibb serjantı, sonra keşiş vəzifəsində işləmişdir. 1925-ci ildə Papa nümayəndəsi vəzifəsində Bolqarıstana yollandırmışdır. İkinci dünya müharibəsində Ronkalli yəhudilərin işğal edilmiş Macarıstandan xilas etməsində iştirak etmiş, 1944-cü ildə Fransaya Papa nunsisi təyin edilmişdir. Sonra kardinal və Venesiya arxiyepiskopu olmuş, 1958-ci il oktyabrın 28-də Roma Papası seçilmişdir.

## Xarici keçidlər
IX Piy

**IX Piy** (**Covanni Mariya Mastai-Ferretti**, 13 may 1792 - 7 fevral 1878) - Roma Papası (1846-78), pontifikatı tarixdə ən uzun olmuşdur (32 ilə yaxın). 1827 ildə Spoleto arxiyepiskopu olmuş, 1840 ildə XVI Qriqori onu kardinal etdi. Birinci Vatikan məclisini çağırmış, 1854 il bullasında Bakirə Məryəmin qüsursuz döllənməsi haqqında ehkam bəyan etdi. 2000 ildə IX Piy bəxtiyar elan edilmişdir.

## Həmçinin bax
*1848-1849-cu illər İtaliya inqilabı

## İstinadlar
Protestantlıq

**Protestantlıq** (latınca: protestans - etiraz edən) — pravoslavlıq və katolisizm ilə yanaşı xristianlığın başlıca cərəyanlarından biri.

Avropada Reformasiya dövründə meydana gəlmişdir. Almaniyada Martin Lüterin, Niderlandda isə Jan Kalvinin kilsəyə qarşı çıxışları protestantlığın əsasını qoydu. Bununla bağlı olaraq da, protestantlığın əsas qolları Lüteranlıq və Kalvinizmdir. Reformasiyanın başlaması ilə protestantlıq əvvəlcə Avropada, sonra isə bütün dünyada əsas siyasi cərəyana çevrildi. Əvvəllər bütün protestanlar lüteranlar adını daşıyırdı. Sonrakı inkişaf mərhələlərində bir neçə qola bölünən protestanlıq cərəyanının lüteranlarının sayı hal-hazırda 85 milyona yaxındır.

Bir çox Avropa ölkələrində olduğu kimi də Fransada da protestanlar və katoliklər arasında ciddi mübarizələr geniş yer almışdı. 1572-ci ildə katoliklər protestantlara qarşı əməliyyat hazırlamışdılar. 24 avqust tarixində “Varfolomey gecəsi” adı altında tarixə düşən dəhşətli qətliam katoliklər tərəfindən törədilmişdi. “Varfolomey gecəsi"nin qurbanlarının sayı barədə yekdil fikir yoxdur. Hesab edilir ki, Parisdə təqribən üç min, bütün Fransada isə on min ilə əlli min arasında protestant qətl edilmişdir. Həmin dövrdə Fransada baş vermiş qətliam katolik dünyasında rəğbətlə qarşılanmış, Roma Papası XIII Qriqori faciəni alqışlayaraq Vatikanda fişəng atılmasını və medal təsis edilməsini əmr etmişdir. Ədalət naminə qeyd etmək lazımdır ki, 425 il sonra Roma Papası II İoann Pavel rəsmi şəkildə Varfolomey qətliamını qınamışdır.

Protestantlıq xristian kultunu xeyli sadələşdirdi, müqəddəslərə pərəstişi rədd etdi. Əsasən, Skandinaviya ölkələrində, Almaniya, İsveçrə, Böyük Britaniya, Avstraliya, Kanada, Yeni Zelandiya, Niderlandda, ABŞ-də yayılmışdır.

İslahat sonrası ortaya çıxan dini münasibətlər nəticəsində sonradan 3 qola ayrılmıştır. Bunlar:
# Lüteranlıq
# Kalvinizm
# Anglikanizm - İdarə üsuluna görə Anglikanizm Katolikliyə Protestantizmdən daha yaxın.

## İstinadlar
Emili Rouzun eksorsizmi

**"Emili Rouzun altı iblisi"** real əhvalata əsasən bir qızın ekzorsizmləri haqqında 2005 il trilleri. Film xatirələr silsiləsi kimi gedərkən, cinlərlə tutulmuş Emili Rouzun faciəvi taleyi və guya onun ölümündə müqəssir keşiş Murun mühakimə prosesini izləyir. Tutulmuş Emili həmçinin latın, arami və yunan dilində danışır.

## İstinadlar
Xütbə

**Xütbə** (ərəbcə: خطبة) — cümə namazı zamanı, qurban bayramlarında və xüsusi hallarda oxunan vəzdir. Cümə günləri xütbə namazdan əvvəl, başqa günlərdə isə namazdan sonra oxunur. Dini-hüquqi islam məktəblərinin hər birində xütbə mərasimini müəyyən edən və onun təsirliliyini təmin edən qaydalar vardır. Məsələn, xətibdən mərasimdə təmiz olmaq tələb edilir, onun geyiminin müəyyən görkəmi olmalı, xütbəni müəyyən üsulla, müəyyən qaydada oxumalıdır və sairə. Orta əsrlərdə xütbə oxunması bir növ sənətkarlıq idi, bəzən xətib xütbəni qafiyəyə salınmış nəsrə çevirirdi. Müsəlman dünyasının bir çox müasir dövlətlərində xütbənin məzmununa dünyəvi hakimiyyət orqanları nəzarət edirlər, bəzən onu hətta dövlət məmurları tərtib edirlər.

## Mənbə
* İslam (qısa məlumat kitabı). Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının Baş Redaksiyası. Bakı: 1989, səh.118

## İstinadlar