Psixodelik trans

**Psixodelik trans** və ya **psitrans** (ing. *psytrance -* **saytrans**) — yüksək templi rifflərlə yaradılmış ritmlərin və təbəqələşmiş melodiyaların aranjimanı ilə xarakterizə olunan trans musiqisi subjanrı. Bu janr əhval-ruhiyyə, temp və üslub baxımından müxtəliflik təqdim edir. Məsələn, full-on, darksay, forest, minimal (zenonesk), haytek-say, proqressiv, suomi, say-çill, saykor (psixodelik trans və hardkorun qarışığı), saybient (psixodelik trans və əmbientin qarışığı), saybriks və ya başqa musiqi janrlarından "adaptasiya edilmiş" parçalar kimi müxtəlif nümunələr mövcuddur. Qoa-trans psixodelik transdan əvvəl yaranmış; rəqəmsal medianın daha geniş istifadə olunması ilə Qoadan saytrans törəmişdir. Qoa isə başqa janrlarla paralel olaraq inkişaf etməyə davam etmişdir.

## Tarixi

### Mənşəyi

1960-cı illərin ortalarında bir çox səbəblər: çimərliklər, ucuz həyat xərcləri, mehriban yerli əhali, Hindistanın dini və ruhani təcrübələri, həmçinin 1970-ci illərin ortalarına qədər asanlıqla əldə olunan hind çətənəsi Hindistanın Qoa bölgəsini (keçmiş Portuqaliya koloniyasını) hippilər üçün cəlbedici edirdi.

1970-ci illərdə Qoadakı ilk DJ-lər adətən Grateful Dead, Pink Floyd və The Doors kimi psixodelik rok qruplarının musiqilərini ifa edirdilər. 1979-cu ildə Qoada elektron rəqs musiqisi Kraftwerk kimi qrupların və müxtəlif sənətçilərin parçaları vasitəsilə eşidilməyə başladı. Lakin 1983-cü ilə qədər DJ-lər Laurent və Fred Disko, ardınca isə Goa Gil, Qoa üslubunu Avropadan gələn elektro-industrial/EBM təsirləri ilə – Front 242, Nitzer Ebb və Eurobeat sənətçilərinin parçalarından – yenidən formalaşdırmağa başladılar.

Parçalar remiks edilirdi: sözlər çıxarılır, melodiyalar və ritmlər dövrələnir, səslər müxtəlif üsullarla manipulyasiya edilirdi. Nəticədə bu parçalar rəqs edənlərə xüsusi Qoa üslubunda təqdim olunurdu.

1990–91-ci illərdə Qoa diqqət çəkməyə başlayır və əyləncə üçün populyar bir məkan halına gəlirdi. Səhnə böyüdükcə, 1993-cü ildən etibarən

Qoa üslubunda keçirilən partilər dünya üzrə yayıldı, demək olar ki, diaspora kimi. Birləşmiş Krallıqda keçirilən Pangaea və Megatripolis kimi partilər müxtəlif ölkələrdə (Birləşmiş Krallıq, Avstraliya, Yaponiya, Almaniya və İsrail) psixodelik elektron musiqisini təbliğ edən çoxsaylı etiketlərin yaranmasına kömək etdi; bu musiqi Qoa partilərinin ruhunu, Qoa musiqisini və Qoa-ya xas sənətçiləri, prodüserləri və DJ-ləri əks etdirirdi. Qoa trans kommersiya səhnəsi olaraq 1994-cü ildən qlobal diqqət çəkməyə başladı. Qoa psixodelik transinin ilk dalğasının "qızıl dövrü" kimi ümumi razılığa gəlinən zaman aralığı 1994–1997-ci illər arasında idi.

### İnkişafı

1992-ci ilə qədər Qoa trans səhnəsi müstəqil və dinamik bir quruluş qazanmışdı, baxmayaraq ki, "Qoa trans" termini janrı xarakterizə etmək üçün təxminən 1994-cü ilə qədər istifadə olunmamışdı. 1990-cı illərin sonlarına doğru Qoa trans səsi, indi psixodelik trans termini ilə qarşılıqlı olaraq işlədilən, açıq havada keçirilən rave və festivallarda populyarlığını qoruyurdu. Eyni zamanda, Münxendəki Natraj Temple kimi daimi saytrans gecə klubları da yaranmışdı. Dünyanın müxtəlif yerlərindən yeni sənətçilər meydana çıxırdı və bu il Qoa trans festivallarının başlanğıcı oldu, o cümlədən Fransada Gaia Festival və Almaniyada hələ də davam edən VooV Festival.

1993-cü ildə ilk Qoa trans albomu Project II Trance yayımlandı; albomda Man With No Name və Hallucinogen kimi sənətçilərin parçaları yer almışdı. Qoa trans kommersiya baxımından 1996–1997-ci illərdə ən yüksək nöqtəsinə çatdı; media diqqəti və DJ səhnəsində tanınmış bəzi adlar bu hərəkata qoşuldu. Lakin bu həyəcan uzun sürmədi; diqqət azalanda musiqi satışları da düşdü, nəticədə bəzi rekord etiketləri, promosyon şəbəkələri və sənətçilər uğursuzluqla üzləşdi. Bu "Qoa transin kommersiya ölümünü" musiqi baxımından 1997-ci ildə Matsuri Productions Let it RIP adlı kompilasiyasının yayımlanması ilə qeyd etdi. Albomun arxa qapağında notların alt hissəsində belə yazılmışdı: "R. I. P : Mother Theresa, Princess Diana, William Burroughs & Goa Trance".

Saytrans janrı Qoa trans səhnəsindən başlasa da, dünya miqyasında sürətlə yayıldı. Onun təsiri Qərbi Avropa, Yaxın Şərq, Şimali Amerika, Avstraliya, Yaponiya və Cənubi Afrikada hiss olundu. Saytrans digər musiqi janrları ilə, məsələn, biq bit, elektrokləş, qrim və 2-step ilə də əlaqələndirilir. Bu janr multimedia psixodelik sənət səhnəsi ilə birlikdə inkişaf etmişdir.

## Özəllikləri

Psixodelik trans xarakterik, energetik səsə malikdir və digər trans və ya texno musiqi formalarından daha sürətli olur; ümumiyyətlə tempi 125– 150 BPM arasında dəyişir. Musiqidə davamlı vurulan, çox xarakterik bass ritmi istifadə olunur və bu bass üzərində fank, texno, dans, asid haus, yevrodans və transdan götürülmüş müxtəlif ritmlər barabanlar və digər alətlər vasitəsilə üst-üstə qoyulur. Əsas melodiyalar, ritmlər və vuruşlar hər səkkiz taktda bir dəyişir.

Psixodelik transda qatlama effekti yaratmaq üçün geniş istifadə olunur; yeni musiqi ideyaları müəyyən intervallarla, adətən hər dörd-səkkiz bar, əlavə olunur. Yeni qatlar kulminasiyaya çatana qədər davam edir, sonra mahnı parçalanır və sabit bass

xətti üzərində yeni ritmik naxış başlayır. Psixodelik trans parçaları adətən altıdan on dəqiqəyə qədər davam edir. Buraya inkişaf etdirilmiş, atmosferik giriş və parçanın ortasında 30 saniyədən bir dəqiqədən artıq davam edən brikdaun daxildir.

## Subjanrları

### Dark psitrans
Dark psitrans (həmçinin dark psixodelik trans və ya dark say adlanır) psixodelik trans spektrinin daha ağır ucu hesab olunur və tempi təxminən 150 BPM-dən başlayır, lakin çox vaxt daha da sürətli olur. Bu subjanr, ölümü, gecəni və transsendensiyanı dərin meditasiyaya aparan qaranlıq, dərin və daha esxatoloji fon ilə xarakterizə olunur; tez-tez kədərli səslər və ağır bass xətləri ilə müşayiət olunur.

Dark psitrans subjanrı bir çox hallarda qorxu filmlərindən nümunələr götürür, halbuki "normal" psitransda daha çox elmi fantastika filmlərindən nümunələr istifadə olunur. Dark psitrans 2003-cü ildən sonra Almaniya və Rusiyada tanınmış janr kimi formalaşmışdı və səhnədə əsasən Braziliya, Almaniya və Rusiya sənətçiləri üstünlük təşkil edirdi.

Alman sənətçisi Xenomorph (Mark Petrik) dark okkult estetikanı psitransa ilk gətirən sənətçi kimi tanınır; onun 1998-ci ildə yayımlanan *Cassandra's Nightmare* albomu subjanrın formalaşmasına böyük təsir göstərmişdir. Eyni zamanda, X-Dream-in *Radio* albomu (1998) da dark psitrans üçün erkən təsir mənbəyi kimi qeyd olunur.

### Full-on
Full-on psixodelik trans üslublarından biridir və pik anlarda yüksək enerji ilə xarakterizə olunur; adətən melodik, enerjili və aydın bass xətləri ilə sürətli tempə malikdir (ümumiyyətlə 140–148 BPM). Bu üslubdan törəyən və full-onun müxtəlif növləri kimi fərqləndirilən bəzi bağlı üslublar: tvilayt və nayt full-on (və ya dark full-on), bass xətlərində daha cəsarətli və aşağı notlara malik olanlar; morninq (yüngül və şən atmosfer); və apliftinq üslubları mövcuddur. Bu janrda fəaliyyət göstərən sənətçilərə Ajja, Burn in Noise, Dickster, Tristan və mitanef daxildir.

### Suomisaundi
Suomisaundi (az. *fin səsi*) 1990-cı illərin ortalarında Finlandiyada yaranan çeşiddir. Avstraliya, Yeni Zelandiya, Yaponiya, Rusiya və Şərqi Avropadakı davamlı fan bazaları fin olmayan prodüserlərin bütün dünyada fin üslublu saytrans musiqisini yaratmasına səbəb oldu.

Suomisaundi müasir saytransların əksəriyyətindən daha az formaldır, bu günə qədər elektron rəqs musiqisi üslublarının əksəriyyətini səciyyələndirən dörd mərtəbəli nağara kimi əsas trans elementlərindən başqa heç bir müəyyən qaydaları yoxdur. Suomisaundi trekləri adətən çox melodik və eklektik olur, adətən erkən Qoa, qəbilə evi və turşu transından güclü təsirə malikdir və həmçinin klassik psixidelik transdan ayrılaraq, funk musiqinin müəyyən dərəcədə təsiri (məsələn, funky horn, gitara və ya klaviatura ilmələri) tez-tez reminitro sədaları və təkrar video oyunları ilə bəzədilib .

Mahnılara tez-tez təhrif olunmuş seçmə, laylar və effektlərin kombinasiyaları, çətin nağara doldurma və fasilələr, həmçinin Fin və ya İngilis dillərində nitq nümunələri daxildir. Bir çox hallarda musiqidə və ya trekin adlarında qəribə yumor və/yaxud özünə ironiya formaları var. Bəziləri hətta saytransın suomi üslubunu trans musiqisi səhnəsində anarxist və az qala pank kimi təsvir edir, hətta dadaistdir, çünki mahnılar Avropanın əsas saytrans trekləri ilə müqayisədə adətən çox fərqli və mütərəqqi (və ya kəşfiyyatçı) olur. Əksinə, əsas psixodelik trans nisbətən suomisaundidən daha ciddi səslənir.

Bundan əlavə, suomisaundi bas yamaq dizaynı, bərabərləşdirmə və ritmik fərqlilik baxımından adi Avropa saytransından fərqlənir. Məsələn, bas yamaqları daha az zərbə vurur (yəni, daha yavaş hücuma malikdir) və tez-tez Avropa və İsrail istehsalçılarının əməl etdiyi bir qaydanı pozur: heç vaxt nağara və bas notları üst-üstə düşmür.

## Törəmələri

### Saybient
Saybient (ing. *psyambient, psychedelic ambient, ambient psy*) elektron musiqi janrı olub, əmbient, dauntempo, psixodelik trans, dab, dünya musiqisi, nyu-veyv, etereal-veyv və IDM elementlərini özündə birləşdirir. Janr müxtəlif dövrlərdə fərqli adlarla da tanınıb. Onun ilkin formalaşması əmbient *haus* və *çill-aut* səhnələrində baş verib və bu dövrdə *sayçill*, *psixodelik çillaut*, *say çillaut* adlandırılıb. Daha sonrakı inkişaf mərhələləri *qoa trans* və *psixodelik trans* səhnələri ilə bağlı olub və *əmbient saytrans* və ya *əmbient qoa* kimi tanınıb. Dub təsirli istiqamətlər isə *saydab* və *saystep* adlanır.

Saybient əsərləri geniş səs mənzərələri və ya "musiqi səyahəti" yaratmaq məqsədilə strukturlaşdırılır. Psixodelik transda olduğu kimi, burada da davamlı ritm mühüm yer tutur. Lakin əmbient və atmosferik hissələrin çoxluğu səbəbindən saybientdə *bitmetçinq* (ritmlərin üst-üstə gətirilməsi) o qədər də əsas deyil və çoxsaylı temp dəyişikliklərinə imkan verir.

## Festivallar
Ümumiyyətlə, böyük psixodelik trans festivalları həm mədəni, həm də musiqi baxımından çoxçeşidli olur.

Earthdance dünyanın ən böyük sinxronlaşdırılmış musiqi və rəqs festivalıdır, məhz psixodelik trans kulturundan doğmuşdur.

2004-cü ildə Böyük Britaniyadakı Glastonbury Festivalında psixodelik transa xüsusi olaraq *Glade* səhnəsində bütöv bir gün həsr olunmuşdu.

Alien Safari, Vortex və Synergy festivalları Cənubi Afrikada keçirilən çoxsaylı davamlı psixodelik trans festivallarından yalnız bir neçəsidir.

Avstraliyada isə Rainbow Serpent Festival, Strawberry Fields və artıq keçirilməyən, amma vaxtilə uzunömürlü olmuş Earthcore festivalları "*duf*" adlanan psixodelik trans tədbirlərinə nümunədir.

Portuqaliyada keçirilən Boom Festivalı əvvəlcə sırf psixodelik trans festivalı kimi başlamış, lakin sonradan dünya musiqisini də əhatə edərək genişlənmişdir. İki ildən bir, yay fəslində keçirilən bu festival sosial aktivizmi, mədəni və ruhani elementlərlə birləşdirir.

Macarıstandakı Ozora Festivalı isə daha çox incəsənət yönümlü tədbir kimi tanınır. Təbiət və insanın özü ilə əlaqəsinə diqqət yetirir. Bu festivalda psixodelik trans hələ də əsas janrlardan biri olaraq qalır.

## Kulturoloji tədqiqi
2007-ci ildə qlobal psixodelik trans səhnəsi haqqında tədqiqat aparılmışdır. 40 ölkədən 600 nəfər iştirakçı onlayn sorğu vasitəsilə ətraflı məlumat vermişdir. Nəticələr *Journal of Youth Studies* jurnalında "Beyond Subculture and Post-subculture? The Case of Virtual Psytrance" (Subkultur və post-subkulturdan o tərəfdə? Virtual psixodelik trans nümunəsi) adlı məqalə kimi dərc edilmişdir.

2012-ci ildə Qrehem St. Con (*Graham St. John*) Global Tribe: Technology, Spirituality and Psytrance (*Qlobal tayfa: Texnologiya,* *spirituallıq və psixodelik trans*) adlı kitabını Ekinoks nəşriyyatı vasitəsilə çap etdirmişdir.

## İstinadlar