Xətti şəhər modeli

**Xətti şəhər modeli** (Hotellinq modeli) — ilk dəfə 1929-cu ildə H.Hotellinq tərəfindən təklif edilmiş konkret əmtəə markalarına və onların yerləşməsinə istehlakçıların üstünlüklərini nümayiş etdirən inhisarçı rəqabətlə bazarın məkan fərqləndirmə modeli.

1929-cu ildə “Rəqabətdə sabitlik”  məqaləsində H.Hotellinq sadəlik üçün istehlakçıların da yaşadığı bərabər paylanmış istehlak bazarını təmsil edən xətt üzərində yerləşən iki firmanı götürərək müəssisələrin yerləşdirilməsi modelini təklif etdi. uzunluğu L olan düz xətt (L> 0).

## Fərziyyələr
Modelin bir sıra fərziyyələri var:

* firmalar sabit marjinal xərcə bərabər olan və hər iki firmada oxşar olan qiymətləri seçmirlər
* firma öz yerini düz xətt üzrə dəyişə bilər
* istehlakçı üçün məhsulun son qiyməti firmanın satış qiymətinə üstəgəl məhsulun daşınması xərclərinə bərabərdir (vahid məsafəyə görə sabit)
* düz xətt üzrə mövqeyini dəyişən firmalar satış həcmini, yəni gəlir və mənfəəti dəyişirlər
* A və B firmaları zamanın başlanğıc anında ixtiyari olaraq düz xətt üzərində yerləşirlər.

### Qiymət oyunu
İstehlakçı üçün malların qiyməti firmadan məsafəyə mütənasib olaraq artır. İstehlakçılar A firmasında mal alırlar, ona daha yaxın olurlar. İstehlakçının A firmasından alarkən qiyməti B firmasından alarkən istehlakçının qiyməti ilə müqayisə edildikdə, laqeyd istehlakçı (haradan alacağına əhəmiyyət verməyən), eləcə də bütün bazarda firmalar arasında bölgü xətti var. Xətti nəqliyyat xərcləri vəziyyətində bazarlar arasında bölgü AB seqmentinin ortasında baş verəcək.

Bu, tarazlıq mövqeyi deyil, çünki A firması sağa bazar bölgüsünə keçə və bütün bazarı sol tərəfə üstəgəl yeni AB seqmentinin yarısını ala bilər. B firması da eyni şeyi edəcək.Hərəkətlər yalnız hər iki firma bazarın ortasında olduqda tamamlanır, burada hər hansı sonrakı hərəkət firmanın mənfəətini azaldır. Bu halda hər iki firma eyni yerdə - seqmentin ortasında yerləşəcək. İstehsalçılar öz məhsullarını mümkün qədər oxşar etməyə çalışırlar ki, bu da minimum fərqləndirmə prinsipidir (Hotellinq qanunu). Firmaların bir yerdə yerləşməsi ticarətin aqlomerasiyası və təmərküzləşməsi prosesini izah edir.

## Sabit yer seçimi
Satıcılar arasındakı məsafənin iki istehsalçının mallarının istehlak xüsusiyyətlərindəki fərqi əks etdirdiyini nəzərə alaraq, xətti şəhər modeli məhsulun differensiallaşdırılmasının ümumi modeli kimi nəzərdən keçirilir. Nəqliyyat xərcləri birinci məhsula üstünlük verən, lakin ikincidən istifadə etmək məcburiyyətində qalan istehlakçının faydalılığını itirməsi (birinci məhsula üstünlük verən alıcının ikinci məhsulun xeyrinə seçim etməsi üçün zəruri olan endirim məbləği) hesab edilir. Beləliklə, nəqliyyat tarifi brendə bağlılıq dərəcəsinin, nəqliyyat tarifinin artımının - brendə bağlılığın artımının əks olunmasına çevrilir. Hotelling modeli brend loyallığının dəyişməsinin satan firmaların mövqeyinə təsiri ilə bağlı bir nəticəyə gətirib çıxarır: brend loyallığının artması qiymət rəqabətini azaldır və inhisar hakimiyyətinin əsaslarını gücləndirir.

### Fərziyyə
Modelin bir sıra fərziyyələri var:

alıcılar bərabər məsafədə yerləşir
müştəri üstünlükləri eynidir
bir məhsul üçün ödəməyə maksimum hazırlıq — y
mal vahidi üçün nəqliyyat xərcləri iki satıcı arasındakı məsafə üçün t-dir (1-ə bərabərdir)
nəqliyyat xərclərinə açıq və gizli xərclər daxildir.
birinci firmanın məhsul üçün tuta biləcəyi qiymət məhsula görə ödəməyə maksimum hazırlıqla məhdudlaşır — у, nəqliyyat xərclərinin dərəcəsi t, ikinci firmadan qiymət rəqabəti.

### Qiymət oyunu
Malın qiyməti, bir tərəfdən, malı ödəməyə maksimum hazır olmaqdan, digər tərəfdən, alıcı ilə satıcı arasındakı məsafədən asılıdır. Alıcı satıcıdan nə qədər uzaq olarsa, satıcının ala biləcəyi xalis qiymət bir o qədər aşağı olar. Birinci satıcı üçün onun xalis qiymətinin alıcının yerindən asılılığı düsturla təsvir edilir

p_1=y-tx və p_2=y-t(1-x),

burada x alıcının yeridir, [0; 1] intervalına aiddir.

Uzaqlıq firmalar arasında rəqabəti azaldır, çünki X_1 nöqtəsində alıcı birinci firmadan P_1(X_1) qiymətinə və yalnız P_1(X_1) qiymətinə mal  ikinci firmadan almağa hazırdır. Satıcıların bu fərqi alıcıların ikinci satıcıdan almaq istəmədiyi təmiz inhisar gücü sahəsi yaradır. Əgər firmalar bərabər qiymətlər (y-0,5t) tətbiq edərlərsə, onda onlar bazarı yarıya böləcəklər.
Nəqliyyat tariflərinin artırılması firmaların inhisarçılıq zonalarının yaranmasına gətirib çıxaracaq.
Nəqliyyat xərclərinin kifayət qədər əhəmiyyətli artması, istehlakçıların satıcılardan o qədər uzaq olduğu zonalara gətirib çıxaracaq ki, firmalar heç bir qiymət almağı gözləyə bilməz, əməliyyatlar baş verməyəcək.

## İstinadlar