Əbülfəz Elçibəy

**Əbülfəz Elçibəy** (Əbülfəz Qədirqulu oğlu Əliyev; ) — Azərbaycan dövlət, siyasi və ictimai xadimi, dissidenti və Azərbaycanın ikinci prezidenti (1992–1993). O, həmçinin Azərbaycan Milli Azadlıq Hərəkatının liderlərindən biri olmuş, daha sonra Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasına çevirilən təşkilatın qurucusu, lideri və ilk sədri (1989–2000) olmuşdur.

## Həyatı və karyerası
Əbülfəz Elçibəy 24 iyun 1938-ci ildə Naxçıvan MSSR-in Ordubad rayonunun Kələki kəndində anadan olub. 7 illik Unuskənd məktəbini bitirdikdən sonra Ordubad şəhər 1 saylı orta məktəbində təhsilini davam etdirib. 1957-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinin ərəb filologiyası şöbəsinə daxil olub. Buranı bitirdikdən sonra (1962) təyinatla SSRİ Hidrolayihə İnstitutunun Bakı şöbəsində tərcüməçi işləyib. 1963-cü ilin yanvarında Misir Ərəb Respublikasına göndərilən Əbülfəz Elçibəy 1964-cü ilin oktyabrına kimi Asuan bəndinin tikintisində tərcüməçi kimi çalışıb. Xarici ezamiyyətdən dönərək 1965-ci ildə ADU-nun aspiranturasına daxil olub və aspirantura təhsilini 1968-ci ildə tamamlamışdır. "Tulunilər dövləti (868–905)" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək tarix elmləri namizədi alimlik dərəcəsi alıb (1969). ADU-nun "Asiya və Afrika ölkələri tarixi" kafedrasında müəllim və baş müəllim işləyib (1968–1975).

1975-ci ilin yanvarında Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi onu tələbələr arasında millətçi və antisovet təbliğatı aparmaq adı ilə həbs edir və 17 iyul 1976-cı ilədək siyasi dustaq olaraq azadlıqdan məhrum edir. Bu müddətdə Qaradağ daş karxanasında ağır fiziki işlərə cəlb olunmasına baxmayaraq, məhbuslar arasında "milli ruhu" və türkçülük ideologiyasını təbliğ etməyə davam etmişdir. 17 iyul 1976-cı ildə azadlığa buraxıldıqdan sonra bir müddət işsiz qalmışdır.

1976-cı ilin dekabrında Azərbaycan EA Əlyazmalar İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi elmi fəaliyyətə başlamışdır. Sonralar böyük elmi işçi, şöbə müdiri, aparıcı elmi işçi elmi rütbə və vəzifələrə qədər yüksəlmişdir (16.07.1992-ci ilədək).

## Soykökü

Seyidlərdən ibarət olan (bu səbəbdən də onların adına "Seyid" və "Mir" dini titulları artırılıb) ata tərəfi Cənubi Azərbaycandandır. İlkin ulu babaları kökcə Şah İsmayıl Səfəvinin sələflərindən olan Şeyx Sədrəddin Musanın (1305–1392) uruqlarındandır. Bəzi mənbələrdə Şeyx Sədrəddinə Şeyx Xoca Əli də deyildiyi bildirilir, bəzi mənbələrdə isə Şeyx Xoca Əlinin onun oğlu olduğu göstərilir.

Əbülfəz Elçibəyin ulu babası Məşədi Qulu Cənubi Azərbaycandan Naxçıvana köç etmişdir. Atası Əliyev Qədirqulu Mərdan oğlu 1896-cı ildə doğulub, 1943-cü ildə İkinci Dünya müharibəsi zamanı ön cəbhəyə yola düşmüş və bir müddət sonra itkin düşmüşdür. Anası Mehrinisə xanım əslən Anadolu türklərindən olub, nəsli qədim bir türk tayfasına mənsub idi.

Əbülfəz Elçibəyin özündə olan soyağacında nəslin davamçıları olan 30-dan artıq şəxsin adı sadalanır.

## Elmi fəaliyyəti
Əbülfəz Elçibəy klassik və müasir ərəb dili, İslamın əsasları, Şərq ölkələrinin tarixi, fəlsəfəsi və mədəniyyəti istiqamətində tədqiqatlar aparıb. Onun 40-dan artıq elmi əsəri nəşr edilib. Bu tədqiqatlar arasında BDU-nun "Elmi əsərlər"ində, EA-nın "Xəbərlər"ində, "Əlyazmalar xəzinəsində" toplusunda və digər nəşrlərdə işıq üzü görən "Əhməd ibn Tulun və Tulunilər dövlətinin yaranması" (1967), "Abbasilər xilafətinin tənəzzülü və parçalanmasına dair" (1968), "9–10-cu əsrlər Ərəb-Misir ədəbiyyatı haqqında" (1971), "Tulunilər dövləti və Qərmətilər" (1971), "9-cu yüzilliyin 2-ci yarısında Misirdə sənətkarlıq və ticarət" (1972), "Hənəfilik və onun əsas qaydaları" (1986), "Əhməd Tantarani Marağayi və onun 'Tantaraniyyə' qəsidəsi" (1987) kimi işləri yer alır.

Onun müəllifi olduğu "Tolunoğulları dövləti (868–905)" (İstanbul, 1997) və "Bütöv Azərbaycan yolunda" (İstanbul, 1998) kitabları da nəşr edilmişdir.

## Siyasi fəaliyyəti
Əbülfəz Elçibəy tələbəlik illərindən sovet idarəçiliyinə qarşı fəaliyyət göstərmiş, gizli tələbə dərnəklərinin qurulmasında və müstəqillik ideyalarının yayılmasında iştirak etmişdir. O, həmçinin Bütöv Azərbaycan ideyasını təbliğ etmişdir. 1975-ci ildə siyasi fəaliyyətinə görə həbs edilən Elçibəy, 1988-ci ildə başlayan Azərbaycan Milli Azadlıq Hərəkatının rəhbərlərindən biri olmuşdur. 1989-cu ilin iyulunda Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) təsisçiləri arasında yer almış və ömrünün sonuna qədər təşkilatın sədri vəzifəsini icra etmişdir. 18 oktyabr 1991-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı qəbul edilmişdir.

7 iyun 1992-ci ildə keçirilən seçkilər nəticəsində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilən Əbülfəz Elçibəy, ölkənin dövlət suverenliyinin möhkəmləndirilməsi və demokratik təsisatların qurulması istiqamətində fəaliyyət göstərmişdir.

Onun prezidentliyi dövründə dövlətin əsas prioritetləri müstəqilliyin tam təmin edilməsi və Milli Ordunun qurulması olmuşdur. Bu məqsədlə könüllü batalyonlardan nizami orduya keçid prosesi başladılmış, qismən hərbi səfərbərlik və orduya çağırış işləri təşkil edilmişdir. Hərbi əməliyyatlar nəticəsində Ağdərə, Goranboy və Laçın rayonunun bir sıra kəndləri işğaldan azad edilmişdir.

## Prezidentliyi dövrü
**İqtisadi islahatlar və maliyyə göstəriciləri**

Əbülfəz Elçibəyin prezidentliyi dövründə, bir il ərzində Dövlət Ləl-Cəvahirat Fonduna 1,5 ton qızıl və digər qiymətli metallar toplanmışdır. 1993-cü il iyunun 1-nə qədər Milli Bankda valyuta ehtiyatı 1992-ci ilin uyğun dövrünə nisbətən 100 dəfədən çox artaraq 156 milyon dollara çatmışdır. Dövlət büdcəsinin kəsiri 5 faizdən artıq olmamışdır. Azərbaycanın milli valyutası — manat dövriyyəyə buraxılmış və uzun müddət rublla müqayisədə öz başlanğıc 1:10 nisbətini qorumuşdur.

İqtisadi siyasət iki əsas məqsədə: köhnə təsərrüfatı dağılmaqdan qorumağa və liberal bazar iqtisadiyyatını formalaşdırmağa yönəlmişdi. Bu məqsədlə Dövlət Əmlak Komitəsi, Dövlət Antiinhisar Siyasəti və Sahibkarlığa Yardım Komitəsi, İqtisadiyyat Nazirliyi və Torpaq Komitəsi yaradılmışdır. İslahatları tənzimləmək üçün *dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi, banklar və bank fəaliyyəti, mülkiyyət, xarici investisiyaların qorunması, icarə, torpaq vergisi və aksizlər haqqında qanunlar* qəbul edilmişdir. Həmçinin iqtisadiyyatın liberallaşdırılması və xarici kapitalın cəlb edilməsi üçün AMOKO, BP, Yunokal, Statoyl və Pennzoyl kimi dünya şirkətləri ilə neft sənayesinə 10 milyard dollara yaxın sərmayə qoyulmasını nəzərdə tutan müqavilələr və neftin Aralıq dənizinə daşınması haqqında ilkin sənəd hazırlanmışdır. Ticarətin liberallaşdırılması, dövlət ticarət müəssisələrinin kommersiyalaşdırılması və xırda sahibkarlığın inkişafı haqqında prezident fərmanları verilmişdir. Bu dövrdə minlərlə xüsusi müəssisə, onlarca müstəqil bank fəaliyyətə başlamış, kəndlərdə 17 mindən artıq sərbəst icarə kollektivi yaradılmış, taksilərin və yaşayış evlərinin özəlləşdirilməsinə başlanılmışdır.

**Hüquqi islahatlar və münasibətlər**

Siyasi partiyalar, ictimai təşkilatlar və kütləvi informasiya vasitələri haqqında qanunlar qəbul edilmiş, bu əsasda 30-a qədər siyasi partiya və 500-dən çox mətbuat orqanı qeydiyyata alınmışdır. Məhkəmələrin statusu haqqında qanun qəbul edilmiş, İslah-Əmək sistemi Daxili İşlər Nazirliyinin tabeliyindən çıxarılaraq Ədliyyə Nazirliyinin tabeliyinə verilmişdir. Seçkilər haqqında hazırlanmış və parlament seçkilərinin çoxpartiyalılıq əsasında keçirilməsini nəzərdə tutan qanun layihəsi isə qəbul olunmamışdır. Milli münasibətlər sahəsində milli azlıqlar, azsaylı xalqlar və etnik qruplar haqqında fərman verilmişdir. Bu sənəd əsasında Bakıda 30-a qədər milli mədəniyyət mərkəzi normal iş şəraiti ilə təmin edilmiş, azsaylı xalqların çıxardığı 4 qəzetə maliyyə yardımı ayrılmış və onlara media resurslarından istifadə imkanı yaradılmışdır.

**Elm, təhsil və mədəniyyət islahatları**

Təhsil haqqında qanuna əsasən özəl müəssisələrin açılmasına icazə verilmişdir. Ali və orta ixtisas təhsili məktəblərinə qəbulun *test üsulu* ilə keçirilməsinə başlanılmışdır. Bir il ərzində humanitar fənlər üzrə 7 yeni proqram və 90-a yaxın adda yeni dərslik hazırlanmışdır. Dərsliklərin nəşri üçün 110 milyon manatlıq yardımla "Öyrətmən" nəşriyyatı yaradılmışdır. Eyni zamanda latın qrafikalı əlifbaya keçid gerçəkləşdirilmiş və dövlət idarələrində ondan intensiv istifadəyə başlanılmışdır.

**Xarici siyasət və beynəlxalq əlaqələr**

Azərbaycan BMT, ATƏT (ATƏM), İslam Konfransı Təşkilatı və İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatında bərabərhüquqlu dövlət kimi təmsil olunmağa başlamış, BMT-nin Bakı nümayəndəliyi açılmışdır. Rusiya, Türkiyə, İran, Ukrayna, Gürcüstan, Moldova, Qazaxıstan və Türkmənistanla əməkdaşlıq sazişləri imzalanmış, Belçika, ABŞ, Almaniya, İsrail, Misir, Pakistan və İngiltərə və digərləri ilə əlaqələrə zəmin yaradılmışdır.

Prezident Əbülfəz Elçibəy bir sıra xarici səfərlər zamanı 1992-ci ilin iyununda Qara Dəniz İqtisasi Əməkdaşlıq Sazişi və "Bosfor bəyanatı"nı, iyulunda isə Helsinki Müşavirəsinin Yekun aktını və "Avropada adi silahların məhdudlaşdırılması haqqında müqavilə"ni imzalamışdır. Oktyabr ayında Rusiyada Boris Yeltsinlə birgə "*Azərbaycan Respublikası ilə Rusiya Federasiyası arasında dostluq, əməkdaşlıq və qarşılıqlı təhlükəsizlik haqqında müqavilə*", Türk cümhuriyyətləri başçılarının Ankara sammitində isə Yekun Bəyannamə imzalanmışdır. Noyabrda Türkiyədə Turqut Özal ilə ikitərəfli müqavilələr bağlanmış, dekabrda isə Leonid Kravçukla "*Azərbaycan Respublikası ilə Ukrayna arasında dostluq və əməkdaşlıq haqqında müqavilə*" imzalanmışdır. Ölkədə Marqaret Tetçer, Filza Həmidullin, Yeqor Qaydar, Andrey Sangeli, Yuri Lujkov və Həmid əl-Cabidi kimi rəsmi şəxslər qəbul edilmişdir.

Elçibəyin bir illik hakimiyyəti dövründə Milli Məclisdə 118 qanun və 160 qərar qəbul edilmişdir.

## Prezidentlikdən sonrakı fəaliyyəti
Azərbaycanda baş vermiş hərbi qiyam və vətəndaş müharibəsi təhlükəsi ilə əlaqədar prezident Əbülfəz Elçibəy 1993-cü ilin iyununda hakimiyyətdən uzaqlaşaraq doğma Kələki kəndinə getmiş və burada 4 il 4 ay yaşayaraq siyasi mübarizəsini davam etdirmişdir.

Prezidentlik səlahiyyəti bitdikdən bir qədər sonra — 1997-ci ilin 30 oktyabrında Bakıya dönən Əbülfəz Elçibəy, yenidən Azərbaycan müxalifətinin liderinə çevrilmişdir. 1997-ci ildə Demokratik Konqresə sədr seçilən AXCP sədri Əbülfəz Elçibəy, həmin ilin noyabrında Bütöv Azərbaycan Birliyini yaratmış və ona başçılığı öz üzərinə götürmüşdür. Marqaret Tetçerin "Qafqazda ən böyük demokrat" adlandırdığı Ə. Elçibəy, həm də Türk Xalqları Assambleyasının fəxri sədri seçilmişdir (1997).

Əbülfəz Elçibəyin siyasi-nəzəri görüşləri "Bu mənim taleyimdir" (Bakı, 1992), "Deyirdim ki, bu quruluş dağılacaq" (Bakı, 1992), "Demokratiya və azadlıq" (İstanbul, 1992), "Bütöv Azərbaycan yolunda" (İstanbul, 1998), "Əbülfəz Elçibəy: Mən qurtuluşçuyam!" (Bakı, 2002), "Elçi düşüncələri" (Bakı, 2002) kitablarında əksini tapıb.

Əbülfəz Elçibəy Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yolunu davam etdirərək, onun müsavatçılıq ideyalarını Bütöv Azərbaycan düşüncəsiylə zənginləşdirmiş, milli ideologiyanın "Bütövləşmə, Millətləşmə, Dövlətləşmə!" ülküsünü irəli sürmüşdür.

2000-ci ildə Əbülfəz Elçibəyə prostat xərçəngi diaqnozu qoyulmuş və həmin ilin 22 avqustunda Türkiyənin Ankara şəhərində Gülhanə hospitalında 62 yaşında vəfat etmişdir. Vəfatından sonra cənazəsi Bakıya gətirilmiş və I Fəxri Xiyabanda dövlət səviyyəli dəfn mərasimində yüz minlərlə insan iştirak etmişdir.

## Müəllifi olduğu kitablar
* "Tolunoğulları Devleti", İstanbul, 1997. Ebülfez Elçibey, ISBN 9754372152
* "Bütöv Azərbaycan yolunda", İstanbul, 1998; Bakı, 2004 http://vivo-book.com/blog/Kitab/Elçibəy%20-%20bütöv%20azərbaycan%20yolunda.pdf
* "Müstəqillik: ikinci cəhd", Bakı, 2001
* "Siz xalqın sevgisilə haqqa çatacaqsınız", Bakı, 2001

## Azərbaycanda Elçibəy İnstitutu
Azərbaycanda Elçibəy İnstitutu 17 noyabr 2020-ci ildə Arif Hacılı, Arzu Səmədbəyli, Əli Kərimli, İsa Qəmbər, İsmayıl Musa, Qiyas Sadıqov, Oqtay Qasımov və Pənah Hüseyn tərəfindən təsis edilib. İnstitutun məqsədi Azərbaycan Milli Azadlıq və Demokratik hərəkatının lideri, 1992-ci ildə prezident seçilmiş Əbülfəz Elçibəyin elmi-nəzəri və ideoloji irsini toplamaq, mühafizə etmək, tədqiq və təbliğ etməkdir.

Elçibəy İnstitutu fəaliyyətini Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq kitabların və xüsusi buraxılışların nəşri, elm və digər yaradıcılıq sahələri üzrə müsabiqələrin elan edilməsi, mühazirə, seminar, kurs və dinləmələrin təşkili vasitəsilə həyata keçirir. Qurumun fəaliyyətinə ümumi rəhbərlik Məsləhət Şurası tərəfindən icra olunur. İnstitutun direktoru Əbülfəz Elçibəyin yaxın silahdaşlarından olmuş Oqtay Qasımovdur.

## Haqqında yazılan kitablar

### Azərbaycan dilində kitablar
* "Əbülfəz Elçibəy: "Bu, mənim taleyimdir"", Bakı, 1992. Tərtibçilər: Becan İbrahimoğlu, Ədalət Tahirzadə
* "Deyirdim ki, bu quruluş dağılacaq", Bakı, 1992. Tərtibçi: Ədalət Tahirzadə
* "Demokratiya və azadlıq", İstanbul, 1992.
* "Azərbaycan türklərinin azadlıq elçisi Əbülfəz Əli Elçibəy", İstanbul, 1992. Kamil Vəli Nərimanoğlu
* "Elçibəy və Azərbaycan", İstanbul, 1994, Akın Səmədoğlu.
* "Əbülfəz Elçibəy. Tarixdən gələcəyə", İstanbul, 1995, Fazil Qəzənfəroğlu.
* "Elçi Bəy", Bakı, 1999, Ədalət Tahirzadə.
* "Elçibəy ilə birlikdə otuz il", İstanbul, 1999, Oqtay Məmmədov.
* "Savalanda görüşənədək, Bəy!" Bakı, 2000. Tərtibçi: Ədalət Tahirzadə
* "Elçibəylə 13 saat üz-üzə", Bakı, 1999; İstanbul, 2001. Ədalət Tahirzadə
* "Prezident Elçibəy", Bakı, 2001. Ədalət Tahirzadə
* "Əbülfəz Elçibəy: Mən qurtuluşçuyam!", Bakı, 2002. Tərtibçi: Ədalət Tahirzadə
* "Elçi düşüncələri", Bakı, 2002. Tərtibçilər: Ədalət Tahirzadə, Mircəlal Yusifli
* "Qurtuluş və bütövlük yolu" (Elçibəylə 6 söhbət). Bakı, 2003. Ədalət Tahirzadə
* "Elçi Bəy" Bakı, "Nurlar"NPM, 2005, səh.64, 500 nüs. Bayram Təbrizli-Marağalı
* "Elçi Bəy haqqında" Bakı, "Şirvannəşr", 2008. Mehriban Vəzir
* "Qardaşım Elçibəy haqqında xatirələrim", Bakı 2012, Murad Əliyev
* "Elçibəy belə deyirdi", 2018
* "Elçibəyin sirri". Bakı, 2023, 260 səh, Kəramət Böyükçöl

### Türk dilində kitablar
* "Elçibey'le 13 Saat", Turan Yayıncılık, Adalet Tahirzade, 2001, ISBN 9757893307.
* "Elçibey Dönemi Azerbaycan Dış Politikası (Haziran 1992-Haziran 1993) Bir Bağımsızlık Mücadelesinin Diplomatik Öyküsü", Asam, Nazim Cafersoy, 2001, ISBN 9756769254.
* "Elçibey", Ötüken Neşriyat, Uğur Güler, 2006, ISBN 975437547X.
* "Elçibey'in Düşünceleri ve Kanun Devleti", Berikan Yayınevi, Şeyda Kemaloğlu-Muhammet Kemaloğlu, 2007, ISBN 9752671911.
* "Elçibey Azerbaycan'ın Unutulmaz Lideri", Türk Edebiyatı Vakfı, Yavuz Bülent Bakiler, 2009, ISBN 9756186428.

## Həmçinin bax

* Elçibəyçilik

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Əbülfəz Elçibəyin bioqrafiyası 
* Abulfaz Elchibey — britannica.com
* 
* Ölümündən 24 saat əvvəl — Əbülfəz Elçibəy
* Təmiz söhbət — Əbülfəz Elçibəy
* Əbülfəz Elçibəyin and içmə mərasimi
* Əbülfəz Elçibəyin Kələkidən Bakıya qayıdışı
* Əbülfəz Elçibəy: Böyük ömrün anları… 
* Əbülfəz Elçibəy haqqında indiyə kimi bilmədiyimiz faktlar MÜSAHİBƏ 
* Mərhum Prezident Elçibəy FOTOLARDA