open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yezerçə zirvəsi

**Yezerce sammiti** (Maja e Jezercës), Albaniya Alp'larının ən yüksək zirvəsi olan dağdır.Çernoqoriyanın sərhədindən bir neçə kilometr uzaq şərqdə Valbonadan Qərbdə Shalaya qədər uzanmaqdadır. Albaniyada ən hündür ikinci və Balkanlardadakı ən yüksək yeddinci dağdır. Dəniz səviyyəsindən 2.694&nbsp;m (8,839&nbsp;ft) hündürlükdədir. Eyni zamanda, Yezerçə zirvəsi Avropa qitəsində ən mühüm 28-ci dağ zirvəsidir.

Yezerçə Zirvesi, Avropa'nın ən cənubundakı buzlaqlarıyla diqqət çəkən Albaniya Alplarındadır.

## İstinadlar
Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası bayrağı

**Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası** — heç bir ölkə tərəfindən tanınmayan Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının bayrağı. Bayrağın iki kənarından başlayaraq və həmin tərəfdən məsafənin üçdə birinə bərabər nöqtədə birləşən, ağ rəngli, beşdişli, pilləli xalça naxışının əlavə olunduğu Ermənistan bayrağından hazırlanmış bayraq 2 iyul 1992-ci ildə qəbul edilmişdir. DQR 2017-ci ildə keçirilən referendumdan sonra adı dəyişdirilərək Artsax Respublikası adlandırılıb və bayrağı özündə saxlayıb.

## Təsviri
Bayraq üç üfüqi və bərabər uzunluqlu zolaqdan ibarət düzbucaqlıdır. Sağ tərəfində ağ rəngli beşbucaqlı pilləli xalça naxışı var. Naxış bayrağın üçdə bir hissəsini tutur. Bayrağın nisbəti 1:2-dir. 2 iyun 1992-ci ildə qəbul edilib.

Rənglərin simvolizmi belədir:
* Qırmızı — "erməni xalqının mövcudluğu, xristian inancı, müstəqilliyi və azadlığı uğrunda davam edən mübarizəsi",
* Mavi — "erməni xalqının dinc səma altında yaşamaq iradəsi",
* Narıncı — "erməni xalqının həmrəyliyi və zəhmətkeşliyi".
* Ağ naxış dağları təmsil edir və həmçinin Ermənistanla birləşməyə can atmağın simvolu olaraq qərbə yönəlmiş oxu təmsil edir. Bu, ərazinin erməni irsini, mədəniyyətini və əhalisini simvolizə edir, üçbucaqlı forma və ziqzaq kəsik isə DQR-ni "Ermənistanın ayrılmış bölgəsi" kimi göstərir. Bayraqdakı ağ naxış da milli kimliyin simvolu olan xalçalarda istifadə olunan naxışlara bənzəyir.

## Tarixi
Ənənəvi erməni xalçalarının ornamentlərini və naxışlarını xatırladan ağ rəngli ziqzaq naxışını əks etdirir. Ermənistan bayrağı əsasında dizayn edilmişdir. Rənglərin ayrılması və eskiz ideyası DQR Ali Sovetinin birinci rəhbəri Artur Mkrtçyandan gəlib. Bayrağın dizaynı Suriyada doğulmuş erməni əsilli amerikalı tanınmış rəssam Vahe Fattala məxsusdur. Dizaynına görə o, 1993-cü ildə DQR Ali Soveti tərəfindən Xankəndiyə dəvət olunub.

DQR Ali Sovetinin 26 yanvar 1993-cü il tarixli fərmanı ilə DQR-in gerbi, bayrağı və himni təsdiq edilmişdir. Bayraq DQR Konstitusiyasında da təsbit edilib və 2006-cı il dekabrın 10-da keçirilmiş ümumxalq səsverməsində qəbul edilib. "DQR-in bayrağı, gerbi və himni haqqında" qanun 27 noyabr 2008-ci ildə qəbul edilib. 2017-ci il DQR Konstitusiyasında bayrağın təsvirində  kiçik dəyişikliklər edilib.

## İstinadlar
Albaniyada din

**Albaniyada din** — 2011 əhali siyahıya alınmasında Alban vətəndaşlarının dini seçimləri belədir; % 56.7 İslam, % 10.03 Roman Katolik, % 6.75 Alban Ortodoks, % 5.49 bəlli bir dinə bağlı deyil, % 2.5 Ateist, % 2.09 Bektaşi, % 0.14 Protestan/Evanjelikal. Siyahıya alınmaya etiraz edilməsinə görə cənubi Albaniyada düzgün siyahı alınmamışdır.Ortodoks dininin faizi buna görə az çıxa bilər. 

1924-cü ildə Türkiyədə  qadağan olunmuş Bəktaşilik təriqətinin üzvlərinin əksəriyyəti Albaniya köç etdilər. Son illərdə İran və Səudiyyə Ərəbistanının maddi yardımlarıyla  Albaniyada İslam  dirçəldilməşdir. Cənubdakı Тоsk əyalətində katolik kilsəsi yoxdur. Bunun səbəbi bu bölgədə müstəqil alban pravoslav Kilsəsi fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Albaniya

## Xarici keçidlər
* Albanian Atheists 
* Albanian Protestants
* Kisha Katolike Shkodër, Shkodra Catholic Church
* Famullia Gjakovë, Gjakova Catholic Church
* Catholic Church in Albania
* Albanian Orthodox Forum
* Orthodox Autocephalous Church of Albania
* Arbëresh Christian Eparchy
* The Bektashi Community
* Myftinia Shkodër, Mufti of Shkodra City
* Newspaper "Drita Islame"
* Magazine "Familja"
* Christian Apologetics"
Qüds sindromu

**Qüds sindromu** — şəhərin mistik atmosferi tərəfindən Qüds şəhəri və ya həcc ziyarəti edən turistlərdə yaranmış yanlış fikirlər, müqəddəsləşdirmə, dini mərkəzli motivlər kimi psixozların yaratdığı bir sindromdur. Bu sindrom tək bir dinə və məzhəbə aid deyildir, həm yəhudilərə, həm xristianlara və müsəlmanlara təsir edə bilər. Əvvəllər ədəbiyyatda tanımlanmamış sindrom, adi bir isteriya olaraq təyin olunurdu.

## Tarixi
1930-cu illərdə psixiatr Heinz Hermanın tərəfindən isteriyadan ayrılması bir çox alim tərəfindən aşkar edilmiş və tanınmışdır. Oxşar psixoloji problemlər digər din mərkəzli şəhərlər kimi Məkkə və Roma şəhərlərində də görülmüşdür. 2000-ci ildə son dərəcə yaxşı psixolojisi olan insanlar bu sindromu kollektiv davranışlar sərgiləyib xəstəxanalara düşdülər və sindromun nüfuzu artdı. Bu qəribə sindrom bir çox digər sindrom kimi müzakirə etmək üçün açıqdır və bir çox şəxslər tərəfindən qəbul edilmir. Psixiatr M. Kalian və E. Vitztum Qüds sindromu olaraq adlandırılan şeyin əvvəlki psixoloji problemləri olan insanlar tərəfindən yaşanan bir sıra tutmalardan ibarət olduğunu iddia edirlər.

## Növləri

### Birinci növ
Qüdsə gələn insanların psixi rahatsızlıqları olur və şəhərə gəlir-gəlməz içində qaldıqları ağır dini atmosfer bu sindromu üzə çıxarır. Bu insanlar qatı dindar olub, Qüdsdə yarım qalmış dini missiyanı tamamlayacaqlarını və ya din adına gerçəkləşdirilməsi lazım olan bir məqsəd olduğuna inanırlar. Bu insanlar özlərini daha çox "Yeni doğmuş Məsih" hesab edirlər.

### İkinci növ
İkinci növ insanlar özlərini qatı dindar kimi aparıb qəribə davranışlar sərgiləyirlər.

### Üçüncü növ
Üçüncü növ birincidən sadəcə bir cəhədinə görə fərqlənir. Bu növdəki insanların əvvəlcədən problemləri olmur. Bu növ digərlərindən daha mürəkkəb olur. Üçüncü növə aid semptomlar
* Anxsiyete, həyəcan və gərginliyə səbəb olur. — Tək səyahət etmək və olduqlarıdan qrupdan ayrılmaq istəyirlər.
* Təmizlənmək saplantısı başlayır. Tez tez duş alır və təmizliyinə artıq dərəcədə önəm verir.
* Mümkün olduğunca ağ geyinirlər.
* Çoxlu insanlar olan yerdə İncildə və digər müqəddəs kitablardan hissələri yüksək səsdən oxuyur.
* Ağlama divarına uyğun addımlarla gedirlər.

## İstinadlar
Valentin Qrekov

**Valentin Qrekov** () — Ukraynalı cüdoçu.

## Həyatı

## Mükafatlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Factfile on JudoInside.com
Xalq Evləri Cəmiyyəti

**"Xalq evləri" cəmiyyəti** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə sosial-mədəni sahədə fəaliyyət göstərmiş klub tipli müəssisələr. Əsas məqsədi Bakı şəhərinin mədən-zavod rayonlarının əhalisi arasında mədəni-maarif işi aparmaq idi. Xalq evləri bir çox tədbirlərin mərkəzinə çevrilmişdi: burada savadartırma kurslarından tutmuş, universitet kurslarına qədər müxtəlif kurs məşğələləri keçirilir, kitabxana-qiraətxanalar təşkil edilir, teatr tamaşaları, konsertlər göstərilirdi.

## Fəaliyyəti

Qaraşəhərdəki xalq evi böyük mədəni-maarif işi aparılır, teatr tamaşaları təşkil edirdi. Mövsüm bağlandıqdan sonra dövlət teatrı öz fəaliyyətini burada davam etdirir və həftədə iki dəfə opera tamaşaları göstərirdi. Qaraşəhərdəki cəmiyyət nəzdində 1919-cu il mayın 1-də mədəni-maarif və musiqi-teatr bölmələri təşkil edilmişdi. İyulun 2-də isə Şamaxı xalq evi təsis edilmişdi. 

Xalq evlərinə xeyriyyə köməyi də göstərilirdi. Belə ki, "Uriot" xeyriyyə cəmiyyəti xalq evlərinə avadanlıq almması üçün vəsait ayırmışdı. Məhz bu yardım sayəsində orada kino zalı yaradılmış və filmlərin nümayiş etdirilməsinə başlanmışdı. 

Qısa vaxt ərzində Bakı şəhərində, onun bütün mədən və zavod ərazilərində "Xalq evləri" cəmiyyətinin şöbələri açılmış, böyüklər üçün təşkil edilmiş savad kurslarında 5 minə yaxın adam oxumaq və yazmaq öyrənmişdi. "Xalq evləri" cəmiyyəti bu kurslara 7 min manatdan çox vəsait xərcləmişdi. Aprel işğalından (1920) sonra cəmiyyət öz fəaliyyətini dayandırmışdır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Xalq əyləncələri cəmiyyəti

## Ədəbiyyat
* Azərbaycan tarixi, 7 cilddə, c.5, B., 2001.

## İstinadlar
Sirkə anhidridi

**Sirkə anhidridi** (CH3CO)2O – rəngsiz sərt iyə malik mayedir. Benzolda, dietil efirində və başqa üzvü həlledicilərdə həll olur.

## Alınması
Sənayedə sirkə anhidridi asetaldehidin katalitik oksidləşməsi nəticəsində kobalt və mis asetatlarının iştiraki ilə alınır.
Sirkə turşusundan su ayıran maddələrin vasitəsi ilə:
* 2CH3COOH→(CH3CO)2+H2O
Natrium asetatın xloranhidridlə dəyişmə reaksiyası nəticəsində:
* 2CH3COONa+ClCOCH3→(CH3CO)2O+NaCl

## Xassələri.
Spirtlərlə mürəkkəb efirlər əmələ gətirir:

* (CH3CO)2O+2HOC2H5→2CH3COOC2H5+H2O
Aminlərlə reaksiya zamanı amidlər alınır:

* (CH3CO2O+2C2H5NH2→CH3CONHC2H5+CH3COOH·
* C2H5NH2
Sirkə anhidridini su ilə qızdırdığda sirkə turşusu alınır:
* (CH3CO)2O+H2O→2CH3COOH

## Tətbiqi
Sirkə anhidridi ətirli maddələrin, dərman preparatlarının, süni liflərin və foto və kinoplyonkaların istehsalında istifadə olunur.
## Mənbə
* Большая Советская Энциклопедия
* Химическая энциклопедия.М:Большая Российская энциклопедия,1992.  Т. 5. С. 33
Xalq Əyləncələri Cəmiyyəti

**"Xalq əyləncələri" cəmiyyəti** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Bakıda fəaliyyət göstərmiş liberal istiqamətli qurum.

## Fəaliyyəti
Cəmiyyət müstəqillik əldə etmiş əhalinin istirahətinin təşkilində, savadlanmasında, uşaqların və yeniyetmələrin müxtəlif əyləncəli tədbirlərə və dərnəklərə, klub və kitabxanalara cəlb olunmasında xüsusi fəallıq və təşəbbüskarlıq göstərmiş, onlara milli-mənəvi dəyərlərin aşılanmasında əhəmiyyətli rol oynamışdır. 

1919-cu ilin əvvəllərində Bakı və onun mədən-zavod rayonlarındakı mədəni-maarif cəmiyyətlərini birləşdirmək məqsədilə konfrans çağırılması üçün təşkilat komissiyası yaradılmış, "Bakı şəhəri mədəni-maarif müəssisələri ittifaqının nizamnaməsi" təsdiq olunmaq üçün Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinə təqdim edilmişdi. Nizamnamədə deyilirdi ki, mədəni-maarif cəmiyyətləri ittifaqının məramı Bakı əhalisinin mədəni səviyyəsini yüksəltmək məqsədilə şəhərin bütün mədəni qüvvələrini birləşdirməkdən ibarətdir. 1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra cəmiyyət öz fəaliyyətini dayandırmışdır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Xalq evləri cəmiyyəti

## Ədəbiyyat
* Azərbaycan tarixi, 7 cilddə, c.5, B., 2001.

## İstinadlar
Bakı ətrafı fəhlə, əsgər və matros şurasının əxbarı

**Bakı Ətrafı Fəhlə, Əsgər və Matros Şurasının Əxbarı** — Bakı Sovetinin orqanı olmuş gündəlik bolşevik qəzeti.

## Məlumat
Qəzet 1918-ci il aprelin 17-də Azərbaycan dilində Bakıda buraxılmışdır. 6 nömrəsinin (4-9) 2 səhifəsi Azərbaycan, 2 səhifəsi isə erməni dilində çıxmışdır. 50-ci nömrədən "*Bakı ətrafı fəhlə, qırmızı əsgər, matros və kəndli şurasının əxbarı*" adı ilə nəşr olunmuşdur. Qəzet Zaqafqaziya komissarlığının və Zaqafqaziya seyminin milli siyasətinə qarşı çıxış edir, azərbaycanlılara qarşı milli ayrı-seçkilik və düşmənçilik təbliğatı aparır, 1918-ci ilin Mart soyqırımına haqq qazandırır, soyqırımı hadisələrindən sonra ölkənin Qafqaz İslam Ordusunun birləşmiş Azərbaycn-türk hərbi qüvvələrindən "*qətiyyətlə müdafiə olunması*" nı təbliğ edirdi. Qəzetin sonuncu 86-cı nömrəsi iyulun 31-də buraxılmışdır. Bakıda daşnak-bolşevik hakimiyyətinin süqutundan sonra nəşri dayandırılmışdır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Qafqaz İslam Ordusu

## İstinadlar
Ayişə Ərzan

**Ayşə Ərzan** () — Türkiyə fiziki.

## Həyatı
Ayşə Ərzan Ankarada anadan olmuşdur. O sonrakı təhsilini İstanbulda sonra isə ABŞ-nin Brayn Mavr kollecində davam etmişdir. 1970-ci ildə o ilk qazancını qazanmışdır. 1976-cı ildə Stoni Bruk Universitetinin fizika üzrə namizədlik işini müdafiə etmişdir.

Ərzan Ankaraya qayıdır və Yaxın şərq Texnika Universitetində fizika şöbəsində işləməyə başlayır. 1977-ci ildə İstanbul Texnika Universitetinə qoşulur. Bu dövr ərzində o sülh və qadın azadlığına görə mübarizə aparmışdır.

## Karyerası
1980-ci ildə o yenidən ölkəni tərk edir. 1981–1990-cı illərdə Ərzan müxtəlif institut və universitetlərdə çalışmışdır.
1981–1982-ci illərdə Cenevrə Universitetinin Teoretikal fizika şöbəsində işləmişdir.

1982–1985-ci illərdə Portuqaliyanın Port Universitetinin professor köməkçisi kimi işləmişdir. Bundan sonra o 1985–87-ci illərdə Marburq Universitetinin Teoretokal Fizika şöbəsində işləmişdir. 1987–1990-cı illərdə Gronigen universitetində yeni araşdırmalara başlayır. 1990-cı illərdə İstnabula qayıdır və Fəza Gürsey İnstitutunda araşdırmalara davam etmişdir.

1955-ci ildən türkiyə Elmlər Akademiyasında işinə davam etmiş və 1997-ci ildən onun üzvü olmuşdur. Həmin ildə TÜBİTAK-nı mükafatını alır (türkiyə elm və texnologiya araşdırmaları). 2003-UNESCO-nun qadın mükafatı L'Oréal və 2009-cu ildə Rammal mükafatına layiq olmuşdur.

*Journal of Statistical Physics* and *European Physical Journal B* dünya elm akademiyasına üzv olur.

## Mükafatları
* 1997 Tübitak Bilim Ödülü
* 2003 L’Oreal-UNESCO Avrupa Kıtası "Kadın ve Bilim" Ödülü
* 2010 Rammal Ödülü

## İstinadlar
Səadət Özkan

**Səadət Özkan** () — Türkiyədə uşaq istismarına qarşı mübarizə aparmışdır.

## Karyerası
Məktəbdən əvvəl müəllim olmuş, şagirdlər və müdirlərin tərəfindən istismara məruz qalmaya qarşı mübarizə aparmağa başlamışdır. O məktəbdə belə bir ehtimalın olduğunu öyrənib bu günahın üstünü açmağa çalışmışdır. O İzmirin Menderes 6 qız uşağının cinsi istismara məruz qalmasını və müdirin günahını sübut etmişdir.

## Mükafatları
2017-ci ildə ABŞ-nin "Beynəlxalq Cəsur Qadınlar" mükafatına layiq görülüb. Bu mükafatı o Ağ evdə birinci xanım Melani Trumpdan almışdır. Özkanı səhnəyə dəvət edən ABŞ-nın Siyasi İşləri Nazirinin köməkçisi Tomas A. Şannın "Səadət müəllim ona qarşı edilən təhditlərə baxmayaraq o başqaları kimi susmamış və mübarizə aparmışdır" demişdir.

## İstinadlar
Naşidə Gözdə Durmuş

**Naşidə Gözdə Durmuş** (; ) — Türkiyə genetiki.

## Bioqrafiya
1985-ci ildə İzmirdə dünyaya gəlib. 2003-cü ildə Orta Doğu Teknik Üniversitesinin Molekulyar biologiya ixtisasına daxil olmuşdur. Fulbright kursunu qazanaraq Amerika Birləşmiş Ştatlarında oxumağa gedir. 2014-cü ildə Stantord Universitetində doktorluq işini müadifə edir. 2015-ci ildə mükafata layiq görülür. İnsan genetikası öyrənmiş və prof. Ronald Deyvislə birlikdə araşdırma aparmışdır.

## Karyera
1985-ci ildə İzmirdə anadan olmuşdur. Durmuş həkim nano və mikro texnologiyalarından istifadə edərək xərçəng və antibiotikin təsiri barədə araşdırmalar aparmış, onların insan sağlamlığına təsirini öyrənmişdir. 2015-ci ildə MIT Technology Review jurnalında "35 yaşa qədər yenilik axtaranlar" arasında (Innovators Under 35, TR35) tibb elmləri sahəsində 1-ci yeri tutmuşdur.

## İstinadlar
Bakı Türk Şəhidliyi

**Bakı Türk şəhidliyi** — Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və Bakının azad olunması (1918, 15 sentyabr) uğrunda həlak olmuş Qafqaz İslam Ordusu döyüşçülərinin xatirəsinə Bakının Şəhidlər Xiyabanında ucaldılmış abidə.

## Tarixi
Bakının daşnak və eser-menşeviklərin idarə etdiyi "*Sentrokaspi diktaturası*" ndan azad edilməsi zamanı həlak olmuş Azərbaycan və Türkiyə əsgərlərinin şərəfinə ucaldılacaq abidə kompleksinin layihəsi hələ 1918-ci ildə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə hazırlanmışdı. Bakının Qafqaz İslam Ordusu tərəfindən azad olunmasının ildönümü münasibətilə 1919-cu il sentyabrın 15-də Azərbaycan Parlamentinin xüsusi iclası keçirilmiş, millət vəkilləri hökumət üzvləri ilə birlikdə Çənbərəkənd qəbiristanlığına (indiki Şəhidlər Xiyabanının ərazisi) gedərək, xatirə abidəsinin özülünü qoymuşdular. Lakin *Aprel işğalı* (1920) nəticəsində abidənin tikintisi yarımçıq qaldı.

## Məlumat
Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi bərpa olunduqdan sonra Azərbacanın və Türkiyənin dövlət rəhbərlərinin qarşılıqlı razılaşması əsasında xatirə abidəsinin Şəhidlər Xiyabanında ucaldılması qərara alındı. 1918-ci ilin sentyabrında Bakının azad olunması uğrunda döyüşlərdə həlak olmuş türk və Azərbaycan hərbçilərinin bir çoxu da həmin ərazidəki Çənbərəkənd qəbiristanlığında dəfn edilmişdilər. Tikintisinə 1999-cu il iyunun 24-də başlanmış, açılış mərasimi 2000-ci il aprelin 9-da olmuşdur. Açılış mərasimində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyev və Türkiyə Respublikasının Prezidenti Süleyman Dəmirəl iştirak etmişlər.

Abidənin müəllifi memar Hüseyn Bütünerdir. Tikinti işləri Türkiyənin Azərbaycandakı hərbi attaşesi tuğgeneral (briqada generalı) Sadıq Ercanın rəhbərliyi ilə aparılmışdır. Şəhidlər Xiyabanındakı məscidin qarşısında 854 kvadrat metrlik ərazidə ucaldılmış abidənin görünüşündə oğuz-səlcuq memarlıq elementlərindən istifadə olunmuşdur. Düzbucaqlı kompleks üç tərəfdən ağac və bəzək kolları ilə əhatələnmişdir. Daxili tərəfdən düz xətt boyunca üzərinə qızlı ulduz bərkidilmiş 1130 mərmər lövhədə Azərbaycanda həlak olmuş türk və Azərbaycan döyüşçülərinin adı həkk edilmişdir. Abidənin önünə aparan yol andezit ilə, yolun kənarları isə gülbağ daşı ilə örtülmüşdür. Kompleksin yuxarı başında ağ mərmərdən 8,25×8,25&nbsp;m ölçülü kvadrat plaformanın mərkəzində 7 metr hündürlüyündə abidənin qırmızı mərmərdən olan əsas hissəsi yerləşdirilmişdir. Səkkizguşə prizmanı xatırladan bu daşın eni aşağıda 2 metrdir. Daşın eni yuxarıya doğru daralır. Daşın dörd tərəfinə ay-ulduz, qarşı tərəfinə isə Azərbaycan və türk dillərində xatirə yazısı həkk olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* Nuru Paşa
* Qafqaz İslam Ordusu
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Azərbaycandakı türk şəhidliklərinin siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Heydər Əliyev Bakıdakı Türk Şəhidliyi haqda nələr demişdi …
* Bakı Türk Şəhidliyi təmir olunacaq — Milli. Az
* Bakıdakı Türk şəhidliyi abidəsinə əklil qoyulub — Sputnik.az
* Bakının azad olunmasının 99-cu ildönümündə Türk …
* Zəfər günü münasibətilə Bakıdakı Türk şəhidliyi abidəsi ziyarət olunub
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Baş Ərkani-hərbi

**Baş Ərkani-Hərb** və ya **Baş Qərərgah**- qoşun hissələrinin formalaşmasına, təlim-tərbiyəsinə, döyüş hazırlığına, hərbi əməliyyatların icrasına rəhbərlik edən ali hərbi idarəçilik orqanı.

## Yaradılması

1919-cu ilin martın 26-da hərbi nazir Səməd bəy Mehmandarovun əmri ilə yaradılmışdı. Həmin vaxta qədər Baş Ərkani-hərbin funksiyalarını ümumi qərərgah həyata keçirirdiş Azərbaycan ordusu inkişaf etdikcə onun gündəlik fəaliyyət məsələlərinin və təsərrüfat problemlərinin həllinin bir orqanda- ümumi qərərgada cəmləşdirilməsi səmərəli nəticə vermirdi. Ona görə də, Baş Ərkani-hərb yaradılmaqla, qoşunların formalaşdırılması, təlim-tərbiyəsi, dislokasiyası və b. Məsələlər ona həvalə edildi.

## Fəaliyyəti
Çar Rusiyası ordusu tərkibində yaradılmış I Müsəlman korpusunun keçmiş komandiri general-leytenant Məmməd bəy Sulkeviç Baş Ərkani-hərbin rəisi təyin edildi. Bu idarəetmə strukturunun tərkibində general-kvartirmeyster, hərbi topoqrafiya və hərbi daşınmalar idarələri var idi. General-kvartirmeyster idarəsi müharibəyə hazırlıq planlarının işlənilməsi, toplanış məntəqələrinin seçilməsi, onların hər cəhətdən hazırlanması və səfərbərlik planının tərtib edilməsi ilə məşöul olan əməliyyat-səfərbərlik bölməsindən, orduda təlim-tərbiyəni təşkil edən nizami bölmədən ibarət idi. Hərbi topoqrafiya idarəsi qoşun hissələrini və qərərgahları hərbi xəritələrlə təmin edirdi. Bir müddət sonra Baş Ərkani-hərbin tərkibinə keçirilmiş hərbi daşınmalar idarəsi dəmir yollarını və digər yolları hərbi məqsədlər üçün hazırlayır, arxa cəbhəni bütün zəruri ləvazimatlarla təmin edirdi.
Baş Ərkani-hərbin rəhbərliyi altında ordunun yeni hərbi hissələrinin yaradılması və möhkəmləndirilməsi sürətləndirildi, Abşeronun müdafiə sistemi, Bakının müdafiəs sistemi yaradıldı, Bakının dənizdən müdafiəsi işlənib hazırlandı, Şimal sərhədinin müdafiə sistemi quruldu.

## Ləğvi
1920-ci il, fevralın 27-də general Süleyman bəy Sulkeviç Baş Ərkani-hərbin rəisi vəzifəsindən azad edildi. Həmin vəzifənin icrası müvəqqəti olaraq general-mayor Həbib bəy Səlimova tapşırıldı. Azərbaycan ordusunun idarəetmə orqanlarında aparılan islahatlarla əlaqədar olaraq 1920-ci ilin, martın 1-də Baş Ərkani-hərb ləğv edildi və onun funksiyaları Azərbaycan ordusu baş qərərgahına həvalə olundu.

## Mənbə
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Baş Ərkani-hərb* maddəsi.

### İstinadlar

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
*Şimal sərhədinin müdafiə sistemi
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərb tarixi
Neteller

**Neteller** — bütün dünyada pulları köçürmə yolu ilə göndərmək və almaq imkanı verən elektron ödəniş sistemidir. 1999 ildə yaradılmışdır. Mülkiyyətçi - Paysafe Groupdur. Neteller servisi bukmeker kontorları və onlayn kazino istifadəçiləri arasında daha çox populyarlıq qazanmışdır.

Bizim günlərdə bu komissiyalar qüvvədədir:  sistem daxilində pul kisələri arasındakı köçurmə tarifi - 1,45% (maksimum məbləğ məhdudlaşdırılmadan). Konvertasiyaya  görə komissiya, məsələn, pul göndərənin və alanın hesablarının fərqli  valyutada açılmış  olduğu hallarda  - 3,99% təşkil edir.

Sistemin  istifadəçiləri icra edilmiş tranzaksiya əməliyyatının həcmindən asılı olaraq imtiyazlı status (Bronz, Silver, Qold, Platinum, Daymond) əldə etmək imkanına  malikdirlər. Bu kimi statuslar, üçün komissiya yığımının  aşağı dərəcəsi qüvvədədir.

## Valyutalar

İndiki zamanda 26 valyutanı dəstəkləyir.

Dünyanın 200-dən çox ölkəsində, o cümlədən Azərbaycanda, Rusiyada, Ukraynada, Belarusda, Gürcüstanda, Estoniyada, Latviyada, Litvada və  keçmiş SSRİ-nin digər ölkələrində işləyir. Kanada, İsrail, Honkonq və Makaoda  məhdud sayda xidmətlər göstərilir.

## İnterfeys dilləri

Neteller rəsmi saytı  13 dildə  açıqdır. Onların arasında  - ingilis, rus, alman, fransız, ispan, portuqal, italyan, danimarka, isveç, norveç, türk və yapon dilləri var.

## Əlavə informasiya

25 noyabr 2016-cı  ildən Neteller SEPA zonasına daxil olmayan ölkələr (o cümlədən Azərbaycan sakinləri) üçün Net+ Prepaid MasterCard kartlarının buraxılışını dayandırmışdır. Azərbaycan sakinləri üçün buna qədər sifariş verilmiş  kartlar qüvvədə olma müddəti bitənə qədər işləməkdə  davam edirlər.

## Qeydlər
Türkiyə İş Bankı

**Türkiyə İş Bankı A. Ş.** ( *İş bankı*) — Türkiyədə ticarət və digər işləri həyata keçirən ən böyük özəl bank. 1924-cü ildə Mustafa Kamal Atatürk tərəfindən qurulub. Cumhuriyyət dövrü ərzində ilk beynəlxalq bankdır. 30 iyun 2014-cü ildə 219,6 milyard lira təşkil edir. "The banker" jurnalında bu bank 118-ci yeri tutur. 2014-cü ilin sentyabr ayından etibarən 25 xaricdə 1350 şöbəsi, 6000 bankkamatı və 24 min şəxsi işçisi vardır. İş bankının Rusiya İşbankı və Almaniyada İşbank AG adı ilə iki bankı vardır.

## Tarixi

1924-cü ilin iyul ayında Mustafa Kamal Atatürk tərəfindən qurulub. Cumhuriyyət dövründə ilk bank İş bankasıdır. Bu bank İzmir Birinci İqtisadi Konqresində aparılan iclasda qərara alınaraq açılıb. Bu bank ilk sərmaye qoyulan bankdır. Bu bank 10 işçi ilə işə başlamışdır. 1924-cü ildə İstanbul şöbəsi, 1925-ci ildə İzmir və Bursada şöbələri açılmışdır.

250000 lira ilə açılmış bank tez bir zamanda 26 avqust 1924-cü ildə artıq onun gəliri 1 milyon lira olmuşdur. Bu zaman 8 işçisi var idi. Qurulduqdan sonra İş bankı şəkər tozu, banka, toxuma, mədən, daş kömür və s. bölmələrinə əlavə sərmayə qoymuşdur. 1927-ci ildə etibarən Milli Bank ilə birləşmişdir və sərmayəsi 4 milyona qədər yüksəldi. Bundan sonra çoxlu sayda müxtəlif şəhər və ölkələrdə şöbələr açdı. 1932-ci ildə Hamburq-Almaniya və İskəndəriyyə-Misir şöbələri açıldı. 1950-ci ildə iş arealını genişləndirdi.

1991-ci ildə "Mavi Xətt" və 1997-ci ildə internet şöbələri açıldı.

## Quruluşu
 

* İş bankının bölməsi: % 40.25
* Atatürk Hissələri (Cumhuriyet Xalq Partiyası)*: % 28,09
* Xalqın payı: % 31.66

## Sosial işlər
* 81 İldən 81 tələbə (təhsil)
* Karneni Göster Kitabını Al (təhsil)
* Türkiye Satranç Federasyonu Sponsorluğu (təhsil)
* 81 İlde 81 Orman (çevre)
* Mədəniyyət (mədəniyyət və sənətçilik)
* İş Sənəti (mədəniyyət və sənətçilik)
* MSGSÜ ilə işbirliği (mədəniyyət və sənətçilik)
* Muzeylər (mədəniyyət və sənətçilik)
* Türkiyə İş Bankası Muzeyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Resmî site
* Annual report
Yasəmin Adar

**Yasəmin Adar** 1991-ci il dekabr ayının 6-da anadan olub. Türkiyə qadın idmançıları arasında 75 kq iştirak edir və Avropa çempionatında da iştirak etmişdir. 
## Şəxsi həyatı
Yasəmin Adarın atası çörəkçidir və adı Naim Adardır. Anası  Ayşegül isə Balıkesirdəndir. 
Qaziosmanpaşa məktəbini bitirdikdən sonra o idman dərslərini Balıkesir Universitetində davam eləmişdir. Hal-hazırda Niğdə müəllim işləyir.
## İdman karyerası
Adar məktəb və univeristet illərində Türkiyə çempionu Aslan Selhanlının tələbəsi olmuşdur. O anadan olduğu yerdə Trakya Birliyində oynamışdır. 
Əvvəllər Adar 72 kq çıxış edirdi. 2012-ci ildə Kanadanın Alberta şəhərində oyunlar zamanı dünya çempionu olur.

2013-cü ildə Gürcüstanda Tbilisidə Avropa çempionatları keçilməsi zamanı yenə müvəffəqiyyətə nail olmuşdur. 2013-cü ildə Aralıq dənizi oyunlarında Mersində 72 kq-da qızıl medalçı olur. Həmin il Budapeştdə qalib olur "Yasemin Adar dünya beşincisi oldu" (in Turkish). 2013-09-20. Retrieved 2016-03-11.

2014-cü ildə Özbəkistanın paytaxtı Daşkənddə oyunda iştirak etmişdir.

2015-ci ildə Bakıda Avropa çempionatı oyunlarında Rusiya oyunçusu Yekaterina Bukina ilə 75 kq da  uduzur. Moldoviyalı oyunçu Svetlana Saenko bürünc medala sahib olmuşdur..

## Həmçinin bax

* Sərbəst güləş

## İstinad
Çağla Böyükakçay

**Çağla Böyükakçay** 1989-cu ilin sentyabr ayının 28-də Adanada anadan olmuşdur.

Böyükakçay Grand Slam turlarında iştirak edən və qalib olan yeganə qadın türk tennisçisidir. 2010-cu ildə Amerikada Açıq tennis turunda iştirak etmiş və Grand Slam uğrunda mübarizə aparmışdır. 2011-ci ildə Fransada Açıq, Vimbledon və Avstraliya Açıq turlarında iştirak etmiş və yer tutmuşdur. 2016-cı ildə Fransa açıq tennis turlarında iştirak etmiş və layiqli yerlərdən birini tutmuşdur. O bu tabloya adını yazdıran ilk qadın tennisçidir.

Böyükakçay Reskarada keçirilən 2009 Ağdəniz oyunlarında gümüş medala sahib olmuşdur. 2013-cü ildə ölkəsinin ev sahibliyi etdiyi Ağ dəniz oyunlarında həm tək, həm də cüt (Pemra Özgən ilə) qızıl medalı qazanmışdır.

Çağla Böyükakçay Qadınlar turnirinin ikinci turunda dünya çempionu Şarapovanı 2-0 hesabı ilə qalib gəlmiş və 3-cü tura keçmişdir.

Rio de janero şəhərində 2016-cı ildə Olimpiya oyunlarında iştirak etmiş və türkiyəni təmsil edən ilk tennisçi qadın olmuşdur. Bu oyunlarda o rusiyalı oyunçu Yeketerina Makarovaya 6-3, 0-6 və 6-7 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Karyerası

### Yeniyetməlik illəri
Çağla Böyükakçay tennis oynamağa ailəsinin dəstəyi ilə gəldi. O artıq 8 yaşı olarkən Adana Tennis Dağçılıq klubuna üzv olmuşdur. 12 yaşında Türkiye Klasman Turnuvası ve Türkiye Kapalı Kort Turnuvasında çempion olmuşdurş 14 yaşında Enka Spor klubuna transfer olunur. 15 yaşında Türkiye Fed Kupası Takımı'na seçilən ilk gənc Türkiyə qadın tennis oyunçusu olur.

### Gənclik illəri

2009-cu ildə Büyükler Türkiye Şampiyonası kubokunu qazanır. 2010-cu ildə Valladodiddə keçirilən turnirdə 25 min  $ pul qazanır. O ilk ITF turunu qazanan ilk qadın türk tennisçi olur. Bu turniri qazanması onun Grand Slamda iştirak etmək hüququ qazandırdı.

8 mart 2012-ci il tarixində Can Üner antrenörlüğünü eləməyə başlayır. 2012-ci ildə İstanbulda keçirilən 13 TED Cumhuriyet Kızları Tenis Turnirində Hollandiyalı tennisiçiyə uduzaraq 2-0 ikinci oldu.

23 noyabr 2015-ci ildə.

2015-ci ildə mart ayında FED Kupası Kalp Mükafatına namizəd seçilmişdir. Səsvermə zamanı ən çox xal toplamış və bu mükafata layiq görülmüşdür. 2015-ci ildə TEB BNP Paribas Istanbul Cup turuna qatılıb. 21 oktyabr 2015-də Slovakiyalı rəqibi Daniela Hantuchováya məşğlub olub (2-1). Bu zaman o  WTA (Dünya Tennis Oyunçuları) arasında 162-ci yeri tutdu.

## Çempionluq

### Tək 23 (8–15)

### Cüt 22 (14–8)

### Grand Slam turları

## Xarici keçid

* Çağla Böyükakçay 

## İstinad
Bakı Ticarət-Sənaye İttifaqı

**Bakı Ticarət-Sənaye İttifaqı** — qeyri-hökumət təşkilatı. 

## Məlumat
Təşkilatın əsası 1918-ci ilin martında qoyulmuşdur. Sənaye və ticarət şöbələri var idi. Bütün sənaye sahələrinin təmsil olunduğu 24 qrupu əhatə edirdi. İttifaqın sədri Yusif Əhmədzadə Azərbaycan Milli Şurasının "Azərbaycan Məclisi-Məbusanının təsisi haqqında qanun"una (1918, 19 noyabr) əsasən, ticarət-sənaye ittifaqından Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin tərkibinə daxil edilmişdi. Ticarət-sənaye ittifaqı 1919-cu ildə Parlamentə azad ticarət prinsipləri haqqında qanun layihəsi təqdim etmişdi. İttifaqın müzakirə etdiyi əsas məsələlər ticarət (ixrac və idxal məsələləri), valyuta məzənnəsi və valyuta əməliyyatları (kağız pullar çapının dayandırılması, daxili istiqraz vərəqələrinin buraxılması və i.a) və s. olmuşdur. 1919-cu il oktyabrın ortalarında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin İranla müqavilə layihəsi İttifaqın iclaslarında müzakirə edilmişdi. Ticarət-Sənaye İttifaqı İranla beynəlxalq poçt və qarşılıqlı dəmiryol əlaqələrinin bərpasını təmin edən müvəqqəti sazişin bağlanmasını zəruri hesab etmişdi. Ticarət sahəsində müxtəlif malların qiymətinin aşağı salınması, həmçinin məhsul idxalını vasitəçi təşkilatlar olmadan həyata keçirmək nəzərdə tutulurdu. Ticarət-Sənaye İttifaqı möhtəkirliyə qarşı ardıcıl mübarizə aparırdı. Aprel işğalından (1920) sonra fəaliyyətini dayandırmışdı. 

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti

## İstinadlar
Azərbaycan-İtaliya sazişləri (1920)

**İtaliya-Azərbaycan sazişləri** — Azərbaycan və İtaliya dövlətləri arasında iqtisadi-siyasi əlaqələri genişləndirmək məqsədilə bağlanmış sazişlər.

## Sazişin bağlanması
1919-cu ilin payızından etibarən, ağqvardiyaçı rus generallarının məğlubiyyəti ilə əlaqədar beynəlxalq vəziyyət yeni yaranmış müstəqil respublikaların xeyrinə dəyişməyə başladı. Azərbaycan Hökuməti ölkənin müstəqilliyinin dünyanın böyük dövlətləri tərəfindən tanınması məsələsinin həllini sürətləndirmək məqsədilə Beşlər Şurasına, o cümlədən İtaliyaya müraciət etdi.

İtaliyanın Azərbaycanda güclü iqtisadi marağı var idi. Lakin o, mandatlığa götürmək istədiyi əraziləri xarici təcavüzdən qorumaq iqtidarında deyildi. Gələcəkdə Rusiya və Türkiyə ilə qarşılaşmaq qorxusu İtaliyanı bu işdən çəkindirdi.

Azərbaycan Hökuməti İtaliya ilə iqtisadi-siyasi əlaqələri gücləndirmək məqsədilə general İbrahim ağa Usubovun başçılığı ilə Romaya nümayəndə heyəti göndərdi. Heyət "hərbi missiya" adlanırdı və əsasən, hərbi, iqtisadi məsələlərlə bağlı işlər aparmalı idi.

İtaliya hökuməti 1920-ci il yanvarın 17-də Azərbaycanı de-fakto tanıması haqda qərarını general İ.Usubova təqdim etdi və ölkəmizlə daimi əlaqə saxlamaq fikrində olduğunu bildirdi.

## Sazişin şərtləri
General İ.Usubov Romada sənayeçi-senator S.E.Konti ilə görüşdü. Görüşdən məqsəd Azərbaycan ordusu üçün İtaliyadan paltar və silah alınması idi. 1920-ci ilin fevralında S.E.Kontinin başçılığı ilə 35 nəfərdən ibarət İtaliya nümayəndə heyəti Azərbaycana gəldi. İtaliya Azərbaycandan neft, Azərbaycan isə oradan ordu üçün silah və hərbi geyimlər almaq niyyətində idi. İmzalanmış sazişə əsasən, İtaliyadan 6 ədəd sürətli kater, 12 ədəd mina düzən cihaza malik kater, 6 sualtı qayıq, 92 dəniz artilleriyası, piyada qoşunlar üçün 135 min mərmiyə malik 34 top, 12 hidroplan, 4 aeroplan, 5 tank, 20 zirehli maşın, 10 min cüt uzunboğaz çəkmə, 70 min cüt ayaqqabı, 40 min dəst şinel alınmalı idi. Azərbaycan isə İtaliyaya hər ay 500 min pud neft, yaxud mazut göndərməli idi. Azərbaycan neftin hər tonu üçün 35 dollar, mazutun hər tonu üçün isə 25 dollar almalı idi. İtaliya hökumətinin və ayrı-ayrı firmaların nümayəndələri 1920-ci ilin əvvəlində Azərbaycandan neft və neft məhsulları, pambıq, yun, ipək və digər məhsullar almaq barədə sazişlər imzalamışdılar. Lakin Aprel işğalı (1920) İtaliya-Azərbaycan sazişlərinin reallaşdırılmasma imkan vermədi.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* İbrahim ağa Usubov

## İstinadlar
Jurnalistlər və Ədiblər İttifaqı

**Jurnalistlər və Ədiblər İttifaqı** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə qeyri-hökumət yaradıcılıq birliyi.

## Yaradılması
1919-cu ilin oktyabrında yaradılmışdı. Həmkarlar ittifaqı səciyyəsi daşıyan qurum milli mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, jurnalist və yazıçıları birləşdirirdi. Sədri L.P.Umanski, sədr müavini Xəlil İbrahimov (Xəlil İbrahim), xəzinədarı Xudadat bəy Əzizov idi. Üzeyir Hacıbəyli ittifaqın idarə heyətinin üzvü olmuşdur. Nizamnaməsinə əsasən, bütün mübahisəli məsələlərə təşkilatın nəzdində yaradılmış arbitraj komissiyasında baxılırdı. 

## Fəaliyyəti
İttifaq fəal mədəni-maarif və xeyriyyəçilik fəaliyyəti göstərirdi. Belə ki, 1919-cu ilin noyabrında ittifaqın yoxsul üzvləri üçün pul fondu yaradılmış, noyabrın 23-də fondun nəfinə tamaşa göstərilmişdi. Elə həmin vaxt "jurnalist günü"nün keçirilməsi qərara alınmış, Dövlət Teatrında (indiki Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı) tamaşa-bal təşkil edilmiş, jurnalist günü ilə əlaqədar bir günlük qəzet buraxılmışdı. Jurnalistlər və ədiblər ittifaqı Azərbaycanda demokratik mətbuatın inkişafında, Cümhuriyyət ideyalarının, hökumətin həyata keçirdiyi ictimai-siyasi, iqtisadi və sosial-mədəni tədbirlərin işıqlandırılmasında mühüm rol oynamışdır. İttifaq Aprel işğalı (1920) nəticəsində fəaliyyətini dayandırmışdır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Xəlil İbrahim

## İstinadlar
Yan çayı

**Yan çayı** () — Balkanlardan axan çay. Çay Bosniya və Herseqovinanın bir hissəsi olan Serb Respublikası ərazisində yerləşir. Pliva çayının sağ qolunu təşkil edir. Yan həmçinin coğrafi, tarixi və bir mədəni bir vilayət adıdır. Burada Şipovo icması yerləşir

## Çay
Yan çayı Şipovo icmasına daxil olan Babiça və Stroisa kəndləri arasındakı ərazidən başlayır. Mənbə 612 m yüksəklikdə yerləşir. Yuxarı axarlarda dərinliyi 200 metr olan kanyondan axır. Şipov şəhərinin şimalından axır.

Şəhərdən 9&nbsp;km aralıda çay Yan adalarını əmələ gətirir. Adaların uzunluğu 1&nbsp;km çatır. Bu hissədə çay kiçik qollara bölünür. Sonradan isə birləşir. Yan adaları turistik ərazi hesab edilir. Yan çayının axdığı kanyon Serb Respublikasının təbiət abisəsidir. Yan çayı Şipop şəhərindən 1&nbsp;km cənub-şərqdə Pliva çayına tökülür. Kanyon mezazoy dövrünə aiddir və əhəng daşından təşkil olunmuşdur. Burada Roma imperiyası dönəminə aid qaya üzərində abid vardır.

Çay qızılbalıqlarla zəngindir. Bu səbəbdən turistlər arasında məşhurdur. Çay həmçinin Çipova icması üçün işməli su mənvbəyi rolunu oynayır.

## Tarixi vilayət
Yan həmçinin bir tarixi, coğrafi və mədəni bir vilayətdir. Şipovadan Kupresə qədər uzanır. Vilayətə 18 kənd daxildir. Bu kəndlər yan çayı bounca yerləşir. Yan vulayətinə Şipov vilayətinin 85 % daxildir. Ərazisi 450&nbsp;km ərazini əhatə edir. Bura Yan platosu, Qrbaçiç çölü, Vıtoroq dağı, Vaqan mağarası, Qloqovas monastrı kimi görməli yerlər daxildir.

## Qalereya

Rijeka_Janj_2.JPG|
Janjski_otoci.JPG|
Janj mujdzici.jpg|


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Baş Topçu İdarəsi

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Baş Topçu İdarəsi** — Azərbaycan ordusunun topçu hissə və bölmələrinin formalaşdırılması və təlim-tərbiyəsinə, həmçinin atıcı və topşu ehtiyat əmlakının yaradılması, qorunması və qoşun hissələrinə çatdırılması işinə rəhbərlik edən hərbi qurum.

## Yaradılması
Türk hərbi qüvvələri Azərbaycanda olarkən bu vəzifələr Qafqaz İslam Ordusunun müvafiq strukturları tərəfindən həyata keçirilirdi. Hərbi nazirlik bərpa edildikdən sonra 1918-ci il, noyabrın 15-də Azərbaycan ordusu ümumi qərərgahınınn tərkibində topçu şöbəsi yaradıldı və general-mayor Murad Gəray bəy Tlexas həmin şöbənin rəisi təyin olundu.

## Fəaliyyəti
Qoşun hissələrinin təşkili sürətləndikcə, topçu şöbəsinin fəaliyyətinin və statusunun genişləndirilməsinə də ehtiyac artırdı. Hərbi nazirin 1918-ci il, 31 dekabr tarixli əmri ilə topçu şöbəsinin bazasında *Baş Topçu idarəsi* yaradıldı. Yeni qurum Ümumi Qərərgahın tərkibindən çıxarılaraq birbaşa hərbi nazirə tabe edildi. Baş Topşu İdarəsinin rəisi əlahiddə Azərbaycan Korpusunun tərkibinə daxil olmayan bütün topçu hissələrinin, müəssisələrinin rəisi idi. Korpusun topçu hissələri üçün isə o, müfəttiş funksiyasını yerinə yetirirdi. İdarə rəisi həmin hissələrdə təlim-tərbiyə işlərini nəzarət altında saxlamaqla, vaxtaşırı hərbi nazirə bu barədə məlumat verməli idi.
Baş Topşu İdarəsi iki bölmədən ibarət idi:

*I bölmə texniki
*II bölmə müfəttiş bölməsi
Bölmələrə rəisin texniki və müfəttiş bölmələri üzrə müavinləri rəhbərlik edirdilər. Texniki bölmə Azərbaycan ordusunun bütün nizami hissələrini topçu texnikası, sursat və lavazimatla təchiz edir, topçu əmlakının mühafizəsini həyata keçirirdi. Müfəttiş bölməsi isə topçu hissə və bölmələrinin döyüş hazırlığına cavabdeh idi. Baş Topçu idarəsinin tabeliyində iki topçu anbarı var idi. Mərkəzi anbar Ləki stansiyasında, digəri isə Kürdəmirdə yerləşirdi.
1919-cu il, dekabrın 1-dən general-mayor Murad Gəray bəy Tlexas Bakı İstehkamçılar hissəsinin rəisi vəzifəsini icra etdiyindən, onun yerinə I Topçu alayının komandiri general-mayor Məhəmməd Mirzə Qacar təyin olundu. 1920-ci ilin, martında ordunun təchizat və təminat strukturlarında Azərbaycan ordusunun topçu təchizatı idarəsi adı ilə ordunun təchizat rəisinin tabeliyinə verildi. General-mayor Məhəmməd Mirzə Qacar Azərbaycan ordusunun təchizat rəisi təyin edildiyindən polkovnik Əlibəyov topçu təchizatı idarəsinin rəisi təyin olundu.

## Mənbə
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Baş Topçu İdarəsi* maddəsi.

### İstinadlar

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Baş Ərkan-i Hərbi
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərb tarixi
Batum müqavilələrinə əlavə sazişlər

Batum müqavilələrinin (1918, 4 iyun) konkret detalalları üzrə razılaşdırılmış sazişlər. Bakı-Batum neft kəmərinə aid saziş Osmanlı imperiyası ilə Azərbaycan və Gürcüstan arasında, dəmir yollarına aid ikinci saziş isə dörd dövlət- Cənubi Qafqaz respublikaları ilə Osmanlı imperiyası arasında imzalanmışdı.
[thumb|[Məmmədhəsən Hacınski]]

## I Saziş
[thumb|[Ağa Aşurov]]
Osmanlı imperiyası ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti arasında “Sülh və dostluq” müqaviləsinə əlavə olaraq, 1918-ci il, iyunun 14-də Batumda daha iki saziş imzalandı. Birinci sazişdə 4 iyun müqaviləsinin Almaniyaya və Avstriya-Macarıstana da aid olduğu bildirilir, Osmanlı öz üttəfiqləri tərəfindən Azərbaycanın müstəqilliyini tanınacağı barədə öhdəlik götürürdü. İkinci sazişə görə, Dördlər İttifaqı ilə müharibə edən ölkələrin hərbi və mülki məmurları təcili olaraq respublika ərazısındən çıxarılmalı və bu ölkələrin zabitləri hərbi xidmətə qəbul edilməməli idi. Osmanlı hərbi komendantlığı Azərbaycan dəmir yolundan hərbi məqsədlərlə istifadə hüququ alırdı.
## II Saziş
Gəncədə 1918-ci il, iyulun 14-də Osmanlı dövləti hərbi dəmir yolları və limanları baş idarəsinin rəisi İsmayıl Hakkı paşa və Azərbaycan ticarət və sənaye naziri Ağa Aşurov 5 maddədən ibarət müqavilə imzalamışdılar. Müqaviləyə görə, Azərbaycan Hökuməti Osmanlı imperiyası hökuməti qarşısında dəmir yollarını və dəniz gəmiçiliyini neft və neft məhsulları ilə təmin və təchiz edilməsini öhdəsinə götürürdü, I Maddə Bakı və neft rayonu Azərbaycan hökumətinin tabeliyinə keçdiyi andan qüvvəyə minirdi, neft və neft məhsullarının qiyməti və texniki şərtlər Batum müqavilələrinə (1920) uyğun olaraq yaradılmış qarışıq komissiya tərəfindən hesablanmalı idi, Osmanlı hökumətinə verilən yanacağın əvəzində qısa müddətdə Azərbaycan hökumətinin hesabına kredit olaraq, 500 min türk lirəsi verilməli idi və s.

## III Saziş
Həmin tarixdə İsmayıl Hakkı paşa, Azərbaycanın yollar naziri Məlik-Aslanov vı Xarici İşlər Naziri  Məhəmməd Həsən Hacınski 7 maddədən ibarət digər bir müqavilə də imzalamışdılarş Müqaviləyə görə, Azərbaycan yolları 5 il müddətinə Osmanlı dövlətinin istifadəsinə verilirdi. Azərbaycan hökuməti  respublikanın bütün yollarının daşınar  və daşınmaz əmlakını, bütün materiallarını Osmanlı hökümətinə verirdi. Dəmir yolları Osmanlı baş idarəsitərəfindən yaradılan müəssisələr və qulluqçular tərəfindən onun vəsaiti ilə idarə olunmalı idi. Dəmir yollarının ilkin gəlirinin 75 faizi Azərbaycan hökumətinə verilməli idi, hərəhət heyətinin və digər materialların təhsil-təslimi qarışıq komissiya tərəfindən tədricən həyata keçirilirdi. Türk qulluqçuları Gəncəyə gələn kimi Azərbaycan hökuməti müvafiq komissiya yaratmalı və təhvil-təslim aparmalı idi. Müqavilələr imzalandığı andan qüvvəyə minirdi.

## Həmçinin bax
*Batumi konfransı
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici siyasəti
## Mənbə
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Batum müqavilələrinə əlavə sazişlər* maddəsi
## İstinadlar
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Zakaspidə konsulluğu

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Zakaspidə konsulluğu** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Zakaspi müvəqqəti höküməti yanında nümayəndəliyi.

## Yaradılması
Azərbaycan höküməti 1919-cu il aprelin 2-də Əkbər ağa Sadıqovu Zakaspi müvəqqəti höküməti yanında konsul təyin etdi. İyunun 5-də Azərbaycan diplomatik missiyası Aşqabadda fəaliyyətə başladı. Konsulluq Zakaspi müvəqqəti höküməti yanında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin maraqlarını təmsil etməli idi.

## Fəaliyyəti
Konsulluq 1918-ci ildə Bakıda mart soyqırımı və bolşevik-daşnak ağalığı dövründə Türkmənistana qaçmış Azərbaycan vətəndaşlarına da, imkan daxilində, kömək edirdi. Azərbaycan höküməti 1919-cu il 24 iyul tarixli qərarı ilə qaçqınlara yardımı təşkil etmək üçün konsulluğa 75 min manat vəsait və 50 pud un ayırmışdı. Bu vəsait və ərzaq Qızıl Arvadda yemək məntəqəsinin təşkili, Krasnovodskda bundan əvvəl açılmış gecələmə və yeməkxana məntəqəsinin fəaliyyətinin davam etdirilməsi üçün nəzərdə tutulmuşdu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti həmin dövrdə Mərkəzi Asiyanın digər bölgələrinin türk-müsəlman əhalisinə də yardım göstərirdi. 1919-cu il iyunun 20-də Azərbaycan höküməti Türküstan Xalq Şurasına 500 min manat məbləğındə faizsiz borc vermişdi. Türküstan Xalq Şurasının üzvü Mircəlilovla imzalanmış müqaviləyə görə, Türküstan tərəfi bu borcu 2 il ərzində qaytarmalı idi.

## Ləğvi
Zakaspi müvəqqəti höküməti də Bakıda konsulluq açmışdı. Lakin 1919-cu il oktyabrın əvvəlində Zakaspi müvəqqəti hökümətinin buraxılması ilə əlaqədar olaraq bu konsulluq Denikin ordusunun Bakıdakı nümayəndəliyi ilə birləşdi. Bununla bağlı, Azərbaycanın Zakaspidəki konsulluğu da fəaliyyətini dayandırdı. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin əmri ilə 1919-cu il noyabrın 1-dən Azərbaycan Respublikasının Zakaspidəki konsulluğu ləğv edildi.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Zakaspidə konsulluğu" məqaləsi.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xaricdəki nümayəndəlikləri
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Krımdakı diplomatik nümayəndəliyi

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Krımdakı diplomatik nümayəndəliyi** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Krım hökuməti və Krım türkləri ilə əlaqə saxlamaq üçün təsis etdiyi elçilik.

## Haqqında
Krım hökuməti 1918-ci il iyunun 25-də Simperopolda yaradılmışdı. Baş naziri general-leytenant Süleyman bəy Sulkeviç, xarici işlər naziri Cəfər əfəndi Seyid Əhməd idi. Azərbaycan hökuməti 1918-ci il oktyabrın 23-də Krım hökuməti yanında diplomatik nümayəndəlik təsis etməyi qərara aldı.  1918-ci il, noyabrın 1-dən Azərbaycan Ukraynadakı diplomatik nümayəndəsi Miri bəy Vəzirova (Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin qardaşı) Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Krımda da təmsil etmək tapşırıldı. Öz növbəsində, Krım hökuməti də qarşılıqlı əlaqələr yaratmaq, Qara dəniz hövzəsi, xüsusən də limanları ilə bağlı razılaşdırılmış siyasət məsələlərini müzakirə etmək üçün öz nümayəndəsi Əli Aleksandroviçi 1918-ci il noyabrın əvvəllərində Azərbaycana göndərdi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Krıma göndərdiyi nümayəndələr bölgədə fəaliyyət göstərən hökumətlərlə, xüsusilə də Krım türkləri ilə sıx əlaqələr qurmaq məqsədidaşıyırdılar.

1918-ci il noyabrın 16-da Süleyman bəy Sulkeviçin başçılıq etdiyi Krım hökuməti istefa verdi. Keçmiş duma üzvü S.S. Krım yeni hökumət yaratdı. Konstitusiyalı Demokratiya Partiyası üzvlərindən təşkil edilmiş bu hökumət 1919-cu ilin əvvəllərində Denikin ordusu Krıma daxil olduqdan sonra yerli müsəlmanlara — türk-tatar əhalisinə qarşı repressiyaları gücləndirdi. Krım türkləri öz hüquqlarını qorumaq üçün bu hökumətə daxil olmayaraq, ayrıca milli hökumət-direktoriya və parlament yaratdılar. Azərbaycan hökumətinin elçisi Miri bəy Vəzirov 1919-cu ilin yanvarında Simferopolda Krım türk parlamentinin sədri Seyid Camal Xətattovla və milli direktoriyanın başçısı S.Ş. Misxarlı ilə görüşdü və Cümhuriyyətin Krım türklərinin milli müstəqillik uğrunda mübarizəsini müdafiə etdiyini bildirdi. Azərbaycan hökumətinin başçısı Fətəli xan Xoyski 1919-cu ilin yanvarın 14-də Krım türk milli direktoriyasının başçısı S. Misxarlıya göndərdiyi məktubda onun hökumətinin Krımı müstəqil dövlət kimi görməyi arzu etdiyini və Paris Sülh Konfransında Krım nümayəndəsinin Azərbaycan nümayəndəliyi ilə sıx əlaqədə fəaliyyət göstərməsinin zəruriliyini bildirdi.

Cəfər bəy Rüstəmbəylinin hökumətin qərarı ilə Azərbaycan Respublikasının Kuban və Krımda diplomatik nümayəndə və ticarət müvəkkili təyin edilməsi haqqında məlumat 23 mart 1919-cu il tarixli 61№-li "Azərbaycan" qəzetində də dərc edilmişdir. Lakin 1919-cu il aprelin 9-da Krımın Qırmızı ordu tərəfindən işğalı, iyulun 1-də isə yenidən Denikinin ordusunun əlinə keçməsi onun müstəqilliyinə qəti olaraq son qoyduğu üçün Cəfər bəy Rüstəmbəyli missiyasını icra etmək münkün olmadı. Ona görə də, Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi bölgədə baş verən prosesləri yaxından izləmək üçün 1919-cu ilin sentyabrın 22-də iqtisadçı alim Şeyx Əli Hüseynovu Azərbaycanın Krımdakı konsulu təyin etdi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Həmçinin bax
Nazim Hacıbəyov

**Nazim Məmməd oğlu Hacıbəyov** () — Azərbaycan memarı, Azərbaycan SSR əməkdar arxitektoru (1979), Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1982).

## Həyatı
Nazim Məmməd oğlu Hacıbəyov 1928-ci il fevral ayının 8-də Bakıda anadan olmuşdur. Onun atası Məmməd Hacıbəyov, anası isə Cahan Talışinskayadır.

1951-ci ildə Daşkənddə Orta Asiya Politexnik İnstitutunu (Daşkənd Politexnik İnstitutu) bitirmişdir. 1950–1960-cı illərdə Özbəkistan SSR-də işləmiş, onun layihəsi ilə Daşkənddə "Cağatay" istirahət evi, Fərqanədə "Fərqanə" mehmanxanası, Kislovodskda "Özbəkistan" sanatoriyası və s. binalar tikilmişdir.

XX əsrin 60-cı illərinin axırlarından Bakıda işləmişdir. 1970–1983-cü illərdə Bakı şəhərinin planlaşdırılması və Mülki-Mənzil Tikintilərinin Layihə İnstitutunun ("Bakıdövlətlayihə") direktoru, 1983-cü ildən Azərbaycan Memarlar İttifaqı İdarə Heyəti sədrinin birinci müavini olmuşdur. Əhmədli yaşayış massivinin tikintisi (müştərək layihə;1970–1972), Bakıda "Gülüstan" sarayı kompleksi (müştərək layihə; 1980) əsas işlərindəndir.

Nazim Hacıbəyov 1956-cı ildən Azərbaycan Memarlar İttifaqının üzvü olmuşdur.

2020-ci il martın 23-də vəfat edib.

## Təltif və mükafatları
* "Azərbaycan SSR əməkdar arxitektoru" fəxri adı — 5 dekabr 1979
* Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı — 1982 (Gülüstan sarayının layihəsinə görə)
* "Şöhrət" ordeni — 19 aprel 2000
* Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü — 5 iyul 2003-cü ildən

## Xatirəsi
24 fevral 2023-cü il tarixində Azərbaycan Memarlar İttifaqında Azərbaycanın Əməkdar memarı, “Şöhrət” ordeni kavaleri, Prezident təqaüdçüsü Nazim Hacıbəyovun xatirə gecəsi keçirilib. Gecəni Memarlar İttifaqının İdarə Heyətinin sədri Elbay Qasımzadə açaraq Nazim müəllimlə şəxsi tanışlığı ilə bağlı səmimi xatirələrini bölüşüb. Çıxış edənlər arasında Azərbaycanın Əməkdar memarları Afis Əmirxanov, Feyzulla Quliyev, Zülfüqar Məmmədov və müxtəlif illərdə görkəmli memarla birgə çalışmış bir çox insanlar vardı. Afis Əmirxanov öz çıxışında Nazim Hacıbəyovla “Gülüstan” sarayının layihəsi üzərində birgə işləməsindən və bu layihəyə görə Dövlət mükafatına layiq görülməsindən danışdı. O qeyd etdi ki, binanın layihələndirilməsi zamanı onlar yerli inşaatın klassik üslubunu rəhbər tutmuşdular. 

## Həmçinin bax
* Talışxanovlar

## İstinadlar

## Mənbə
* 
*
Güləş yay Olimpiya oyunlarında

Güləş Olimpiya oyunlarında-Güləşin Olimpiya
proqramına daxil edilmiş üç növü var: Yunan-Roma güləşi, kişilər arasında sərbəst güləş və qadın güləşi (yəni, qadınlar arasında sərbəst
güləş).

## Faktlar və rəqəmlər
*Baron Pyer de Koubertin qədim ənənələrini
nəzərə alaraq güləşi 1896-cı ildə keçirilmiş
müasir Olimpiya Oyunlarının səkkiz əsas
idman növündən biri adlandırmışdı.
* Azərbaycan 1996-cı ildən indiyə kimi
keçirilmiş bütün Olimpiya Oyunlarında güləş
üzrə 4-ü qızıl olmaqla ümumilikdə 14 medal
qazanıb.

## Xarici keçidlər
https://www.baku2017.com/az/p/gulesh