Radiofobiya

Radiofobiya —digər risklərlə müqayisədə radiasiya ilə bağlı olaraq sağlamlıq risklərinin həddən artıq qiymətləndirilməsinə səbəb olan ionlaşdırıcı şüalanmadan həddindən artıq qorxudur. O, rasional qərarların qəbuluna mane ola bilər və əks davranış və siyasətlərə təşviq edə bilər. Radiofobiya təkcə psixoloji deyil, ilk növbədə sosial bir hadisədir. Termin həmçinin faktiki risklərdən qeyri-mütənasib şəkildə böyük olan qorxulardan irəli gələn nüvə texnologiyasının (yəni, nüvə enerjisi) istifadəsinə qarşı müqaviməti təsvir etmək üçün istifadə olunur.

## Erkən istifadə

Bu termindən ilk dəfə 1903-cü ildə Los-Ancelesdən Dr. Albert Soiland tərəfindən təqdim edilən "Radiofobiya və Radiomaniya" adlı məqalədə istifadə olunmuşdur.. 1920-ci illərdə bu termin əsasən radio yayımı və qəbuledici avadanlıqdan qorxan insanların qorxularını əks etdirmək məqsədilə istifadə edilmişdir.. 1931-ci ildə "The Salt Lake Tribune" jurnalında radiofobiya termini "dinamiklərdən qorxmaq" kimi qeyd edildi və bundan Coan Kroufordun əziyyət çəkdiyi bildirildi.. "Radiofobiya" termini 1930–1940-cı illərdə Avstraliya qəzetlərində də bənzər məna kəsb edərək çap edilmişdir. Marqaret Mersia Beykerin 1949-cu ildə "Radiofobiya" adlı şeir yazdı .. Termin 1940-cı illərə və 1950-ci illərə radio və yayım vasitəsilə istifadədə qaldı.
1950–1960-cı illərdə Elm Xidməti bu termini qamma radiasiya qorxusu və rentgen şüalarının tibbi istifadəsi ilə əlaqələndirdi.. Bir neçə Amerika qəzetində dərc edilmiş Elm Xidmətinin məqaləsində təklif edilirdi ki, "radiofobiya" 1956-cı ildə Milli Elmlər Akademiyası tərəfindən ionlaşdırıcı şüalanmaya məruz qalmanın "genetik təhlükələri" ilə bağlı məlumatın dərc edilməsi ilə əlaqələndirilə bilər.
1970-ci ildə nəşr olunan bir qəzet köşəsində Dr Harold Pettit MD yazırdı:
"Radiasiyanın təhlükələrinə sağlam hörmət arzuolunandır. 1950-ci illərin əvvəllərində atom sınaqları başlayanda bu təhlükələr kobud şəkildə şişirdilmiş və "radiofobiya" və ya "nüvə nevrozu" adlanan yeni psixoloji pozğunluq meydana gətirmişdir".

## Castle Bravo və onun ictimai qavrayışa təsiri
1954-cü il martın 1-də "Castle Bravo" əməliyyatı, ilk növlü eksperimental termonüvə Karides cihazını sınaqdan keçirərək, proqnozlaşdırılan TNT ekvivalent məhsuldarlığını 4–6 Mt aşdı və bunun əvəzinə 15 Mt istehsal etdi. Daigo Fukuryū Maru və ya Xoşbəxt Əjdahanın xaricində ilkin proqnozlaşdırılan ~5 Mt dağıntı sahəsi Bravo qalası üçün mühasirəyə alınıb. Sınaqdan və zərərvericilərə məruz qalmadan təxminən 2 həftə sonra, 23 nəfərlik balıqçı ekipajı, əsasən, çılpaq əllərinin birbaşa təmas nəticəsində yaranan beta yanıqları nəticəsində yaranan kəskin radiasiya xəstəliyi ilə xəstələnməyə başladı. Qayığın baş radiomeni Kuboyama Aikiçi 7 ay sonra, 23 sentyabr 1954-cü ildə vəfat etdi. Daha sonra təxmin edildi ki, yüzə yaxın balıqçı qayığı sınaq nəticəsində müəyyən dərəcədə çirklənib. Marşal adalarının sakinləri də dağıntılara məruz qaldılar və bir sıra adalar evakuasiya edilməli oldu.
Bu hadisə, nüvə silahları ətrafında məxfilik dövrü ilə əlaqədar olaraq, nəzarətsiz və gözlənilməz nüvə silahları, həmçinin Yapon qida təchizatına təsir edən radioaktiv çirklənmiş balıqlar haqqında geniş qorxu yaratdı. Cozef Rotblatın Bravo qalasının sınağından yaranan çirklənmənin rəsmi olaraq bildiriləndən təxminən min dəfə çox olduğuna dair tapıntılarının dərci ilə Yaponiyada hay-küy o həddə çatdı ki, hadisə bəziləri tərəfindən "ikinci Xirosima" adlandırıldı. Sonrakı güclü anti-nüvə hərəkatının anti-Amerika hərəkatına çevrilməsinin qarşısını almaq üçün Yaponiya və ABŞ hökumətləri çirklənmiş balıq ovu üçün 2 milyon dollar kompensasiya haqqında razılığa gəldilər, sağ qalan 22 ekipajın hər biri təxminən ¥2 milyon (1954-də 5,556 dollar,2025-də 65,000dollar) aldı.

## Mədəniyyət
Castle Bravo testi və radioaktiv tullantıların yeni qorxuları incəsənət və kinoda yeni bir istiqamətə ilham verdi. İşiro Hondanın 1954-cü ildə çəkilmiş Gojira filmi ilə başlayan Godzilla filmləri müharibədən sonrakı radiofobiya üçün güclü metaforalardır. Gojira'nın açılış səhnəsi, ilkin uzaq işığın parıldamasından tutmuş radiasiya yanıqları ilə sağ qalanların tapılmasına qədər Daiqo Fukuryū Marunun hekayəsini əks etdirir. Xüsusi effektləri inandırıcı hesab etməsə də, Rocer Ebert filmin "vacib bir film" olduğunu və "düzgün deşifrə edilmiş, zamanının 9/11 Fahrenheit olduğunu" bildirdi.. Castle Bravo sınağından bir il sonra Akira Kurosawa 1955-ci ildə çəkdiyi "Qorxuda yaşayıram" filmində bir nəfərin radiasiya və nüvə müharibəsi ilə bağlı əsassız terrorunu araşdırdı. Filmin sonunda qorxu içində yaşayan tökmə işçisi ailəsi tərəfindən səriştəsiz elan edilmiş, lakin qorxularının mümkün qismən etibarlılığı həkiminə keçmişdir. Nevil Şutun 1957-ci ildə yazdığı "Sahildə" romanı nüvə müharibəsinin Şimal yarımkürəsində bütün canlıların məhv edilməsinə səbəb olan o qədər çox radioaktiv tullantılar buraxdığına əsaslanaraq, cəmi altı il sonrakı gələcəyi təsvir edir. Roman, Cənubi Yarımkürənin qalan hissəsi ilə birlikdə oxşar və qaçılmaz taleyi gözləyən Avstraliyada cərəyan edir. Helen Caldicott yeniyetməlik dövründə romanı oxumağı onun anti-nüvə hərəkatının bir hissəsinə çevrilməsində "formasiyaedici bir hadisə" kimi təsvir edir..
## Radiofobiya və Çernobıl
Keçmiş Sovet İttifaqında Çernobıl fəlakəti nəticəsində cüzi radiasiyaya məruz qalan bir çox xəstələr aşağı səviyyəli radiasiyanın təsirləri ilə bağlı həddindən artıq narahatlıq nümayiş etdirdilər; onlar müxtəlif psixosomatik problemlər inkişaf etdirdilər və ölümcül alkoqolizm də artdı. Yapon sağlamlıq və radiasiya mütəxəssisi Shunichi Yamashita qeyd etdiyi kimi: 
"Radiasiya fobiyası sindromu" termini 1987-ci ildə L. A. İlyin və O. A. Pavlovskinin "Sovet İttifaqında Çernobıl qəzasının radioloji nəticələri və onların təsirini azaltmaq üçün görülən tədbirlər" məruzəsində istifadə edilmişdir 
Çernobıl şeirlərinin müəllifi  olan Lyubov Sirota   “Radiofobiya”  şeirində yazırdı:
Bu yalnız radiasiya qorxusudur? Bəlkə daha doğrusu - müharibə qorxusu?
Bəlkə də - xəyanət qorxusu, Qorxaqlıq, axmaqlıq, qanunsuzluq?

Bu termin Moskva Dövlət Universitetinin elm xadimi Adolf Xaraş tərəfindən tənqid edilib:
O, normal özünümüdafiə impulsu ilə , canlı hər şey üçün təbii olan, mənəvi iztirablarınızı, əzabınızı və uşaqlarınızın, qohumlarınızın və dostlarınızın taleyi ilə bağlı narahatlığınız, patoloji pozğunluq nəticəsində öz fiziki iztirablarınızı və xəstəliyiniz imüalicə edir. 
Qəzadan sonra jurnalistlər bir çox səhiyyə işçilərinə (məsələn, Böyük Britaniyanın Milli Radioloji Mühafizə Şurası kimi) inamsızlıq göstərdilər və öz növbəsində ictimaiyyəti onlara inamsız olmağa çağırırdılar.
Bütün Avropa qitəsində, abortun qanuni olduğu ölkələrdə, normal hamiləliklərin induksiya olunmuş abortları üçün çoxlu müraciətlər Çernobıldan gələn radiasiya qorxusu ilə bağlı idi; o cümlədən qəzadan sonrakı aylarda Danimarkada sağlam insan dölünün abortlarının çoxluğu yaranmışdı.

Yunanıstanda qəzadan sonra çaxnaşma və yalan şayiələr başladı, bu da bir çox ginekoloqların ilkin olaraq başqa cür arzulanan hamiləlikləri dayandırmağı ehtiyatlı hesab etmələrinə və yaxud radiasiya qorxusundan narahat olan hamilə anaların istəklərinə mane olmalarına səbəb oldu; ümumi əhali arasında narahatlıq qalmasına baxmayaraq, bir neçə həftə ərzində tibb ictimaiyyətindəki yanlış təsəvvürlər böyük ölçüdə aradan qaldırıldı. Effektiv dozanın 1 mSv-dən (0,1 rem) az olduğu aşkar edilsə də, embrion anomaliyalarına və ya digər qeyri-stoxastik təsirlərə səbəb olacaq dozadan xeyli aşağı olduğu aşkar edilsə də, ehtimal ki, ananın bəzi qəbul edilən radiasiya riskindən qorxması səbəbindən 2500-dən çox başqa arzuolunan hamiləlik bildirilmişdir.
İlkin müraciətdən sonra adətən "fikir həftəsi" və prosedurdan əvvəl 2-3 həftəlik "sağlamlıq sistemi" gecikməsi ilə müşayiət olunan İtaliyada tələb üzrə induksiya edilmiş abortların sayı gözləniləndən "bir qədər" yüksək olmuşdur..

## Radiofobiya və səhiyyə

Ən çox X-şüaları şəklində olan radiasiya cəmiyyətdə faydalı nəticələr əldə etmək üçün tez-tez istifadə olunur. Səhiyyədə radiasiyanın əsas istifadəsi rentgenoqrafiya müayinələri və prosedurları və xərçəngin müalicəsində radioterapiyadır. Radiofobiya xəstələrin bu prosedurlardan hər hansı birindən əvvəl və sonra yaşadıqları qorxu ola bilər;buna görə də, radiasiyanın insan fiziologiyasına stoxastik və deterministik təsirləri barədə xəstələri əmin etmək o vaxtkı səhiyyə işçisinin, çox vaxt radioqrafın və ya şüa terapevtinin vəzifəsidir. Qurğuşun rezin önlüklərin istifadəsi, dozimetriya və avtomatlaşdırılmış məruz qalma nəzarəti də daxil olmaqla, müxtəlif radiasiyadan qorunma tədbirləri haqqında xəstələrə və digər məruz qalmış şəxslərə məsləhət vermək radiofobiyadan əziyyət çəkənləri məlumatlandırmaq və onları sakitləşdirmək üçün ümumi üsuldur.Eynilə, sənaye rentgenoqrafiyasında, radiofobi olan insanların sənaye rentgenoqrafiya avadanlığının yaxınlığında olduqları zaman radiofobiya yaşamaları ehtimalı var.

## İstinadlar