Siyasi qloballaşma

**Siyasi qloballaşma** — dünya üzrə siyasi sistemin həm ölçü, həm də mürəkkəblik baxımından genişlənməsi. Bu sistemə hökumətlər, onların dövlət təşkilatları, hökumətlərarası təşkilatlar və həmçinin qlobal vətəndaş cəmiyyətinin hökumətdən asılı olmayan elementləri — beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatları və ictimai hərəkat təşkilatları daxildir. Siyasi qloballaşmanın əsas aspektlərindən biri milli dövlətin əhəmiyyətinin azalması və siyasi səhnədə digər aktorların rolunun artmasıdır. BMTnin yaradılması və mövcudluğu siyasi qloballaşmanın klassik nümunələrindən biri hesab olunur.

Siyasi qloballaşma akademik ədəbiyyatda qloballaşmanın üç əsas ölçüsündən biri kimi qeyd olunur; digər ikisi iqtisadi qloballaşma və mədəni qloballaşmadır.

## Təriflər
Vilyam Tompson siyasi qloballaşmanı “qlobal siyasi sistemin və onun institutlarının genişlənməsi; regionlararası tranzaksiyaların (yalnız ticarətlə məhdudlaşmayan) idarə olunduğu bir sistem” kimi müəyyənləşdirir.

Valentin Moqadam isə onu belə tərif edir: “multilateralizmə doğru artan meyl (burada Birləşmiş Millətlər Təşkilatı əsas rol oynayır), ortaya çıxan ‘transmilli dövlət aparatına’ doğru meyl, həmçinin hökumətləri nəzarətdə saxlayan və fəaliyyət və təsir dairələrini genişləndirən milli və beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatlarının meydana çıxması”.

Manfred Steqer isə yazır ki, bu anlayış “qloballaşma üzrə siyasi qarşılıqlı əlaqələrin intensivləşməsi və genişlənməsi”nə istinad edir.

Kolin Krauç tərəfindən verilən daha geniş tərif isə belədir: “Siyasi qloballaşma Dünya Bankı, Beynəlxalq Valyuta Fondu (IMF) və Ümumdünya Ticarət Təşkilatı (WTO) kimi qlobal idarəetmə institutlarının artan gücünü ifadə edir. Eyni zamanda, bu anlayış sərhədləri aşan və bir növ qlobal vətəndaş cəmiyyəti yaradan beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatları, ictimai hərəkat təşkilatları və transmilli müdafiə şəbəkələrinin yayılmasını və təsirini də əhatə edir.”

Nəhayət, Jerar Delanti və Kris Rumford siyasi qloballaşmanı belə tərif edirlər: “qlobal geopolitika, qlobal normativ mədəniyyət və polisentrik şəbəkələr kimi üç prosesin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşan mürəkkəb qlobal siyasət sahəsi”.

*World Federalist Manifesto, Guide to Political Globalization* kitabında isə siyasi qloballaşma belə müəyyən edilir: “millətlər arasındakı münasibətləri tənzimləyən və sosial-iqtisadi qloballaşmadan irəli gələn hüquqları təmin edən qlobal idarəetmə sisteminin yaradılması”.

## Aspektlər
Qloballaşmanın özündə olduğu kimi, siyasi qloballaşma da bir neçə ölçüyə malikdir və müxtəlif şəkildə izah oluna bilər. O, həm yeni azadlaşdırıcı imkanlar kontekstində, həm də avtonomiyanın itirilməsi və sosial dünyanın parçalanması kontekstində müzakirə olunur. Siyasi qloballaşma dünya üzrə demokratikləşmə, qlobal vətəndaş cəmiyyətinin formalaşması, və xüsusilə siyasət sahəsində yeganə aktor olan milli dövlətin mərkəziliyi anlayışından kənara çıxmaq kimi dəyişikliklərdə özünü göstərir. Siyasi qloballaşmanın müzakirəsində əsas suallardan bəziləri milli dövlətin gələcəyi, onun əhəmiyyətinin azalması ilə bağlıdır və bunun səbəbləri nədir; eləcə də qlobal idarəetmə anlayışının meydana çıxmasını anlamaqdır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının yaradılması və mövcudluğu siyasi qloballaşmanın klassik nümunələrindən biri hesab olunur. Hökumət xarici təşkilatların və müxtəlif məsələlərlə – məsələn, ətraf mühitin mühafizəsi ilə bağlı sosial hərəkatların – siyasi fəaliyyəti də başqa bir nümunədir.

Devid Held irəli sürüb ki, siyasi qloballaşmanın davam etməsi kosmopolit demokratiyaya bənzər qlobal hökumət quruluşunun yaranmasına gətirib çıxara bilər, lakin bu baxış həmin dərəcədə idealist olduğu üçün tənqid də olunur.

## Siyasi qloballaşma və milli dövlət
Siyasi qloballaşma və milli dövlət mövzusu ətrafında intensiv debat mövcuddur. Sual yaranır: siyasi qloballaşma milli dövlətin zəifləməsi deməkdirmi? Hiperqloballaşma tərəfdarları iddia edirlər ki, qloballaşma müasir dünyanı elə bir şəkildə əhatə edib ki, dövlət sərhədləri əvvəlki qədər əhəmiyyət kəsb etmir. Bununla belə, skeptiklər bunu sadəlövhlük hesab edir və iddia edirlər ki, milli dövlət hələ də beynəlxalq münasibətlərin ən ali aktorudur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Ougaard, M. 2004. Political Globalization: State, Power, and Social Forces. New York: Palgrave Macmillan.
* *Ehab Mohamed Cabir İsmail*. QLOBAL SİYASƏT VƏ MEDİADA ALQORİTMİK NARRATİV GÜC (2010–2025). Journal of “HISTORY OF SCIENCE” (ISSN: 2790-0029), 2026, Cild 7, Say 1, Sıra 24. ss.166-174

## Xarici keçidlər
*KOF Index of Globalization