Ləzgi mətbəxi

**Ləzgi mətbəxi**, tarixən ləzgilər tərəfindən hazırlanmış ənənəvi qida rasionudur. Ləzgi mətbəxinin müxtəlifliyi ilə seçilir. Bura ümumi qafqaz mətbəxinə daxil olan (kabab, dolma, xingal, urbeç) kimi yeməklərlə yanaşı həm də sırf ləzgilərə xas olan (isida, tac, tskan, afarar, xəşil) kimi yeməklər də daxildi. Mətbəx əsasən heyvandarlıq və kənd təsərrüfatı məhsulları ilə təmsil olunur. Daha çox quzu və mal əti, bitkilərdən taxıl və tərəvəzlərdən istifadə edilir.

## Çörək
Dünyanın bütün xalqları kimi, ləzgilərin də əsas ərzağı çörəkdir. Hər bir ləzgi süfrəsində ən çox yayılmış üç növ çörəkdən birinə rast gəlmək olar:

* Hiran fu (  hiran fu)
* Saçun fu ( saun fu)
* Qvar kuay fu ( guar kwai fu)

Bununla birlikdə, ləzgilər əsas növlərdən başqa əlavə olaraq digər çörək növlərini də bişirirlər:

* Hoole ( hul) — kəpəkli çörək
* Çar Fu ( char-fu) — əvvəlcə daş üzərində bişmiş nazik təbəqəli çörək.
* Yuhva ( yuhva) — tələsik yoğrulmuş xəmirdən hazırlanmış vərəq.
* Kakvas ( kakakvatsі) — Kənaf-çətənə toxumu olan nazik mayasız çörək.
* Car Lavaş ( chchar lavash) — təzə nazik lavaş.
* Qvar lavaş ( gvar pita) — qalın mayalı xəmirdən çörək
* Kulan Fu ( kulan fu) — evdə, *piltədə* bişmiş çörək.
* Ştkar ( shtkar) — ağ undan asan bişən çörək
* Purniyrin fu ( Purniyrin Fu) — nanə çörəyi.
* Efer Fu ( Eter-Fu) — Zirə toxumu olan çörək.
* Tunut ( tӏunutІ) — kiçik bir tort.
* Tanurd Fu ( tӏanurd fu) — Bir tonikdə bişmiş çörək.
* Ştkar ( shtkar) — ağ yumşaq çörək
* Tsaluq ( tsalug) — açıq alovda hazırlanır.
* Tsaluq ( tsalug) — kömür üzərində bişir.
* Karkar fu () — diametri 10–15 sm olan silindrik formalı dəyirmi çörək.
* Çerekun və ya Şakuka ( cherekun, shakӏuka) — Ləzgi pizzasə.

Çörək bişirmək üçün xəmir adi, maya və şərbətotu () ilə yoğrulur( kugvanar). Un buğda və ya çovdar unundan istifadə olunur.

## Ləzgi folklorunda çörək
Çörək ləzgi folklorunda da qeyd olunur:

* "Çörək hər şeyin başıdır" — Fu Kyil I
* "Çörək çox olsa — bolluq olar " — Fu Zheda — Bul Zheda

## Turş süd məhsulları
Turş süd məhsulları ləzgi mətbəxində geniş şəkildə təmsil olunur, çünki tarixən ləzgilərdə heyvandarlıq iqtisadiyyatın əsas sahələrindən biri olmuşdur. Ləzgi üslubunda kəsmik mukaş adlanır, klassik kəsmikdən tutarlılığı və dadı ilə fərqlənir. Əsl ləzgi səhər süfrəsi çörək üzərində mukaş yayılmış şirin çay olmadan tamamlanmaz. Fermentləşdirilmiş süd içkisi ( Tük), bir növ ləzgi Ayranı, əsrlər boyu həzm və ya qastritdən ətli yeməklər yeyən dağlıq ərazilərdə məşhurdur. Ləzgilərdə klassik kefir mast adlanır. Bir də sous kimi istifadə edilə bilən göyərti ilə mayalanmış süd içkisi kambar adlanır.

## Bitki məhsullarından hazırlanan yeməklər

### Taxıl
* Kalar ( kalar) — qızardılmış toxumdan qəlyanaltı.
* Tac ( tӏach) — döyülmüş taxıldan yüksək enerjili jele.
* Aş ( kül) — pilaf.
* Git ( gitІ) — paxlalı və qurudulmuş ətdən hazırlanmış yemək.
* Çirgin ( chirgyin) — təzə lobya və ya otlardan hazırlanan bir yemək.

### Salatlar
* Hikif ( khykif) — gicitkən salatı.

## Souslar
* Kambar ( Kambar) — göyərti ilə mayalanmış süd sousu.
* Asala ( asala) — yumurta sarısı və tut balından ibarət krem

## Tortlar

* Afar () _ ət, göyərti, kartof, balqabaq ilə bişirilən bir tort.
* Şure () _ Bayram tortu
* Xvazan () _ şirin qiyməli tort
* Quzan () _ kremli bayram tortu
* Tskan () _ ət, pendir, göbələk, lobya, qoz və sa.. dən hazırlanaraq, tskan sözü isə ləzgicə od üstü deməkdir.
* Aluq () _ Yumurta tortu

## Şirniyyatlar
* İsida ( isitla)
* Nutufa ( nutӏufa) — Ləzgi halvası.
* Mehkut ( mehkӏut) — bal və qoz-fındıq qarışığı.

## Şorbalar
* Turar Hapay ( tӏurar-hapӏay) — un topları olan bir güveç.
* Harar Huyrak ( harar huyrak) — noxud ilə şorba.
* Şurva ( shurva) — quzu və ya mal əti şorbası.

## Xüsusi yeməklər

* Tikə kabab
* Picekar ( piçӏekar) — adətən ətlə, dBəzən də otlarla bişən köftə .
* Xinkal ( hinkӏar) — xüsusi olaraq nazik xəmirlə hazırlanır.
* Tsur ( tsur) — turş pastil .

## Həmçinin bax
* Qafqaz mətbəxi

## Qeydlər

## Ədəbiyyat
* Гаджиева Г . Р . Кухня лезгин. — Махачкала, 1996.

## İstinadlar
*