Qloballaşma tədqiqatları

**Qloballaşma tədqiqatları** (, ) — qlobal səviyyədə baş verən siyasi, iqtisadi, sosial, mədəni və ekoloji prosesləri, onların qarşılıqlı təsirini, dünyadakı qarşılıqlı asılılıqları və planetar miqyaslı problemləri öyrənən çoxsahəli elmi tədqiqat sahəsidir. Qloballaşma tədqiqatları müxtəlif akademik istiqamətlərin — o cümlədən sosiologiya, beynəlxalq münasibətlər, iqtisadiyyat, coğrafiya, antropologiya, mədəniyyətşünaslıq, siyasi elmlər və ekologiyanın — yanaşmalarını birləşdirərək qlobal dünyanın strukturu və dinamikası barədə sistemli bilik formalaşdırır.

Bu sahə qloballaşmanın tarixi, onun mərhələləri, dünya iqtisadiyyatının inteqrasiyası, transmilli korporasiyaların fəaliyyəti, qlobal idarəetmə, beynəlxalq təhlükəsizlik, qlobal bərabərsizlik, miqrasiya axınları, qlobal informasiya şəbəkələri, texnoloji dəyişikliklər və transsərhəd sosial-mədəni proseslər kimi mövzuları araşdırır. Qloballaşma tədqiqatları həmçinin bəşəriyyətin üzləşdiyi qlobal problemlərin — iqlim dəyişikliyi, enerji təhlükəsizliyi, qlobal səhiyyə, pandemiyalar, qida təhlükəsizliyi, yoxsulluq və davamlı inkişaf — həllinə dair analitik yanaşmalar təklif edir.

Qloballaşma tədqiqatları XX əsrin sonlarından etibarən müstəqil akademik istiqamət kimi formalaşmış və dünyanın aparıcı universitetlərində xüsusi proqramlar, katedralar və elmi mərkəzlər tərəfindən tədris olunmağa başlamışdır. Sahənin inkişafında amerikalı sosioloq Roland Robertson, iqtisadçı Riçard Bolduin, publisist və analitik Tomas Fridman, tarixçi Vilyam Maknil, politoloq Cozef Nay və digər tədqiqatçıların əsərləri mühüm rol oynamışdır.

Bu tədqiqat sahəsi qlobal proseslərin mahiyyətini başa düşərək onları sistemli şəkildə təhlil etməyə, dövlətlərarası münasibətlərdə və dünya iqtisadiyyatında yeni meqadəyişiklikləri izah etməyə, həmçinin qlobal idarəetmə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsinə elmi dəstək verməyə yönəlmişdir.

## Tarixi
Qloballaşma tədqiqatlarının formalaşması XX əsrin ikinci yarısında dünya sistemində baş verən köklü dəyişikliklərlə bağlıdır. 1960–1970-ci illərdə beynəlxalq iqtisadi inteqrasiyanın sürətlənməsi, transmillət korporasiyalarının yüksəlişi və qlobal kommunikasiya şəbəkələrinin inkişafı yeni elmi yanaşmaya ehtiyac yaratdı. Bu dövrdə ilk dəfə olaraq qloballaşma anlayışı sosial elmlərin müstəqil tədqiqat obyektinə çevrildi.

1980-ci illərdə kompüter texnologiyalarının və informasiya axınlarının artması, həmçinin neoliberal iqtisadi siyasətlərin geniş yayılması qlobal sistemin yeni mərhələsini açdı. Bu mərhələ qloballaşma tədqiqatlarının universitetlərdə ayrıca tədris proqramı kimi meydana çıxmasına səbəb oldu. ABŞ, Böyük Britaniya, Almaniya və Yaponiya kimi ölkələrdə “Global Studies” ixtisasları yaradıldı və sahənin nəzəri bazası formalaşdı.

1990-cı illərdən sonra Soyuq müharibənin başa çatması və beynəlxalq münasibətlər sisteminin çoxqütblü formaya keçməsi qloballaşma tədqiqatlarının sahəsini daha da genişləndirdi. İnternetin kütləviləşməsi, miqrasiya axınlarının artması, qlobal maliyyə bazarlarının liberallaşdırılması və qarşılıqlı asılılığın güclənməsi bu sahəyə yeni analitik yanaşmalar gətirdi.

### XXI əsr – institusionallaşma
2000-ci illərdə qloballaşma sahəsi rəsmi şəkildə bir elmi istiqamət kimi tanındı. Qlobal problemlər – iqlim dəyişikliyi, kütləvi miqrasiya, pandemiyalar, kibertəhlükələr, rəqəmsal iqtisadiyyat, dünya istehsal zəncirləri – bu tədqiqatların əsas mərkəzinə çevrildi. 

Bunun ardınca bir çox dövlətlər və universitetlər xüsusi “Global Studies” fakültələri və mərkəzləri təşkil etdilər (UCLA, UC Santa Barbara, Leypsiq, Tokyo, Kopenhagen və s.).

## İstinadlar