Konqo çayı

**Konqo çayı** və ya **[[Zair]] çayı** — Mərkəzi Afrikanın Ekvator bölgəsində, 4370 km uzunluğunda bir çaydır. Uzunluğu 4370 km-dir. Dənizə, saniyədə 80000 kubmetr su axıdar. Zair ilə şimal və şərqdəki qonşuları arasında sərhəd çəkən Konqo çayı, dərhal bütün qollarını Zairdən alır. Bir dövr Zair Çayı olaraq da adlandırılmışdır. Orta Qərbi Afrikanın ən uzun çayıdır. Dünyanın ən uzun 8 çayından biridir. Ekvator xəttini iki dəfə kəsir. Dünyada yeganə çaydır ki, ekvatoru iki dəfə kəsir. Adı
## Haqqında

Konqo adı bir vaxtlar çayın cənub sahilində yerləşən Konqo Krallığından yaranıb. Krallıq öz növbəsində 17-ci əsrdə "Esikonqo" kimi tanınan yerli Bantu Konqo xalqının adını aldı. Konqo Krallığının cənubunda 1535-ci ildə xatırlanan oxşar adlandırılmış Kakonqo krallığı yerləşir. Abraham Ortelius 1564-cü il tarixli dünya xəritəsində "Manikonqo"nu çayın ağzındakı şəhər kimi qeyd etmişdir. Konqodakı qəbilə adları, ehtimal ki, bir sözdən irəli gəlir. ictimai toplantı və ya qəbilə məclisi üçün. Konqo xalqının müasir adı və ya Bakonqo 20-ci əsrin əvvəllərində təqdim edilmişdir.

Zaire adı nzere ("çay"), nzadi o nzere ("çayları udan çay") sözünün kəsilməsi olan Kikonqo sözünün Portuqal dilində uyğunlaşdırılmasındandır. Çay 16-17-ci əsrlərdə Zaire kimi tanınırdı; Konqo 18-ci əsrdə ingilis dilində tədricən Zairi əvəz etmiş kimi görünür və Konqo 19-cu əsr ədəbiyyatında üstünlük verilən ingilis adıdır, baxmayaraq ki, sakinlər tərəfindən istifadə edilən ad kimi Zahir və ya Zairə istinadlar ümumi olaraq qalır. Konqo Demokratik Respublikası və Konqo Respublikası, 1960-cı ildə Belçika Konqosundan müstəqillik qazanmış əvvəlki Konqo Respublikası kimi onun adını daşıyır. 1971-1997-ci illərdə Zair Respublikası da fransız və portuqal dillərində çayın adı ilə adlandırılmışdır.

### Hövzə və axıntısı

Konqonun drenaj hövzəsi 4.014.500 km2 (1.550.000 sq mi) ərazini əhatə edir ki, bu da demək olar ki, Avropa İttifaqının ərazisinə bərabərdir. Konqonun ağzında axıdılması 23.000 ilə 75.000 m3/s (810.000 - 2.650.000 cuft/s), orta hesabla 41.000 m3/s (1.400.000 kub fut/s) arasında dəyişir. Çay hər il Atlantik okeanına 86 milyon ton asılmış çöküntü və əlavə 6% yataq yükü daşıyır.

Çay və onun qolları Cənubi Amerikadakı Amazon tropik meşələrindən sonra dünyanın ikinci ən böyük yağış meşəsi olan Konqo tropik meşəsindən keçir. Çayın həm də Amazondan sonra dünyada ikinci ən böyük axını var; Amazondan sonra istənilən çayın ikinci ən böyük drenaj hövzəsi; və dünyanın ən dərin çaylarından biridir, dərinliyi 220 m-dən (720 fut) çoxdur. Drenaj hövzəsi Ekvatorun həm şimal, həm də cənubunu əhatə etdiyi üçün onun axını sabitdir, çünki çayın hər zaman ən azı bir hissəsində yağışlı mövsüm olur.

Konqonun mənbələri Şərqi Afrika Riftinin yüksəkliklərində və dağlarında, həmçinin Lualaba çayını qidalandıran Tanqanika və Mveru göllərindədir, sonra isə Boyoma şəlaləsinin altında Konqoya çevrilir. Zambiyadakı Çambeşi çayı, Nil çayında olduğu kimi, dünyada ən uzun qolundan istifadə etmək üçün qəbul edilmiş təcrübəyə uyğun olaraq ümumiyyətlə Konqonun mənbəyi kimi qəbul edilir.

Konqo ümumiyyətlə Boyoma şəlaləsinin altındakı Kisanqanidən şimal-qərbə doğru axır, sonra tədricən cənub-qərbə doğru əyilir, Mbandakadan keçərək Ubangi çayı ilə birləşir və Malebo hovuzuna (Stenli hovuzu) axır. Kinşasa (keçmiş Léopoldville) və Brazzaville, Matadi və Boma tərəfindən axan dərin kanyonlardakı (birlikdə Livinqston şəlaləsi kimi tanınır) bir sıra kataraktalardan çayın daraldığı və aşağı düşdüyü Hovuzdakı çayın əks tərəflərindədir və Muanda dənizi.

Aşağı Konqo böyük çayın "aşağı" hissələrini təşkil edir; bu çayın Atlantik sahilindəki çayın mənsəbindən Brazzavil və Kinşasa əkiz paytaxtlarına qədər olan hissəsidir. Çayın bu hissəsində, həm sol, həm də cənub tərəfdə iki əhəmiyyətli qolu var. Kwilu çayı Anqola sərhədi yaxınlığındakı təpələrdən başlayır və Matadidən təxminən 100 km yuxarıda Konqoya daxil olur. Digəri, Anqolanın Uíge əyalətindən şimala doğru axan İnkisi çayıdır ki, Zonqoda Konqo ilə birləşməyə qədər əkiz paytaxtlardan təxminən 80 km aşağı axar. Çoxlu sayda sürətli axınlar, xüsusən də Livinqston şəlaləsi səbəbindən çayın bu hissəsi davamlı olaraq çay gəmiləri tərəfindən idarə edilmir.

### Drenaj hövzəsi

Konqo hövzəsi on ölkəni əhatə edir və Afrikanın təxminən 13%-ni təşkil edir. Konqo hövzəsindəki ən yüksək nöqtə dəniz səviyyəsindən təxminən 4,340 m (14,240 fut) yüksəklikdə olan Ruvenzori dağlarındadır.

The most important hydrological stations along the Congo river are:

Əsasan Konqo Demokratik Respublikasında, Afrikanın ən dərin və ən uzunundan biri (2-ci yer). 1482-ci ildə portuqallı dənizçi Dioqu Kan ilə açılıb. Yalnız böyük çaydır, hansı ki ekvatoru iki dəfə kəsişmə edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Konqo çayının xəritəsi və haqqında informasiya