open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gələcək gün (roman)

**Gələcək gün**—Mirzə İbrahimovun əsəri.

## Mövzu

İkinci Dünya müharibəsi ərəfəsi və müharibənin ilk ayları Cənubi Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında baş verən hadisələr geniş epik lövhələrdə, fikri dərinliklə və ustalıqla təsvir olunur.
 
Müstəbid Rza şah hakimiyyətinin son dövrü ölkədə ingilis-amerikan imperialistlərinin ağalığı, yerli hakimlərin özbaşınalığı və xəyanəti, yoxsul kəndlilərin ağır, dözülməz həyatı, əsarətə və zülmə qarşı mübarizəsi təsirli, real hadisələr əsasında canlanır. Əsərin qəhrəmanı Firudinin məfkurəvi təkamülü, gərgin mübarizədə yetkinləşməsi ictimai-siyasi həyatın burulğanı fonunda inandırıcı verilir. Yazıçı milli demokratik hərəkatın güclənməsi səbəblərini açır, Kərim xan Azadi, Kürd Əhməd, Rza Qəhrəmani kimi mənəvən saf, yenilməz, mərd inqilabçıların ədalətli mübarizəsinə möhkəm inam oyadır. Əsərdə Səttar xan və Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin inqilabi ənənələrini mürəkkəb şəraitdə öz əməllərində yaşadan fars, kürd və azərbaycanlı gənclərin yeni həyat uğrunda əlbir mübarizəsi əsərin tərbiyəvi təsirini və ictimai dəyərini artırır. Ədib romanda Firudin, Sərtib Səlimi, Musa kişi, Hikmət İsfahani kimi bədii surətlər qalereyası yaratmışdır. Böyük ictimai-tərbiyəvi əhəmiyyəti olan “Gələcək gün” müasir Şərqin milli demokratik hərəkatı mövzusunda yazılmış dəyərli abidələrdən biridir. Dövlət mükafatına layiq görülmüş əsər Mirzə İbrahimovun istedadının bir sıra xüsusiyyətlərini açmaqla yanaşı, ona dünya şöhrəti qazandırmışdır.
 
“Gələcək gün” qısa müddət ərzində Azərbaycanın hüdudlarını aşaraq bütün dünya xalqlarının dillərinə tərcümə edilmişdir.
 
“Gələcək gün”də irəli sürülən müasir ictimai-siyasi problemlər beynəlxalq hadisələrlə səsləşdiyinə görə, dünya ədəbi fikrinin nəzərini cəlb edirdi. Bolqar mətbuatı əsəri “ən gözəl inci” adlandırmışdı. “Gələcək gün”ü doğma dilinə çevirən Lyublen Belçev Mirzə İbrahimovun əsərlərinin bolqar xalqına “qiymətli və təmənnasız” köməyini qeyd etməklə yanaşı, onun siyasi əhəmiyyətini belə şərh edir: “Onun əsərlərinin böyük müvəffəqiyyəti göstərir ki, “Gələcək gün” bəşəriyyətin ümumi xoşbəxtlik günüdür”.
Böyük dayaq (roman)

**Böyük dayaq**— Mirzə İbrahimovun romanı.

## Mövzu
Əsər 1957-ci ildə yazılmışıdr. M. İbrahimovun bu əsəri sovet dövrü Azərbaycan ədəbiyyatında kəndin mənəvi həyatından və problemlərindən, eləcə də şəxsiyyətə pərəstiş dövrünün törətdiyi çətinliklərdən bəhs edən ilk romandır. Məlumdur ki, sovet dövrü Azərbaycan ədəbiyyatında kənd həyatı birtərəfli şəkildə təsvir olunub. Bu, bir tərəfdən sosialist realizmi deyilən yaradıcılıq metodunun, digər tərəfdən isə şəxsiyyətə pərəstiş dövrünün tələbləri ilə bağlı olub. Ailə və məişət zəminində yenilik və konflikt əsasında qurulan əsərin əsas süjet xəttini kolxoz təsərrüfatının inkişaf yolları, ona rəhbərlik üsulu təşkil edir.
Latış ədəbiyyatşünası Y. Çakurs Mirzə İbrahimovu "böyük dünyəvi problemlər qaldıran qüdrətli ədib" kimi səciyyələndirir, "Böyük dayaq" əsərinin ümumxalq şöhrətini onun sənətkarlıqla, ilhamla təsvirində, xəlqiliyində görür, maraqlı xarakterlərə, Azərbaycan torpağının misilsiz təbiətinə və müasir həyatına heyranlığını bildirir.
Mirzə İbrahimovun "Böyük dayaq" ictimai-psixoloji romanı bir sıra müasir və aktual problemlərə vaxtında toxunduğuna görə, ciddi sosial əhəmiyyət kəsb edir.
Sənətkarın irihəcmli sanballı əsərləri milli romana yeni keyfiyyətlər daxil etməklə yanaşı, müasir ədəbiyyatın yaradıcılıq üfüqlərini genişləndirir.

## Obrazlar
Rüstəm kişi, Maya, Qaraş, Şirzad, Qızyetər, Pərşan, Səkinə, Telli, Yastı Salman, Lal Hüseyn, Yarməmməd, Kələntər

## Əsərdə işlənən folklor janrları
Qoşma, Bayatı, Sayaçı sözləri, alqış, qarğış, eyham, Atalar sözü və məsəllər, atmaca, məişət nəğmələri, "Muğam" əfsanəsi, xalq oyunu, xalq sınamaları

## Həmçinin bax
* Böyük dayaq (film, 1962)

## Mənbə
* Qarayev Y. "Meyar şəxsiyyətdir". Bakı, Yazıçı, 1988
* İbrahimov M. Əsərləri X cilddə, Bakı, Yazıçı, 1979

## İstinadlar
İbn Xordadbeh

**İbn Xordadbeh** (; )— İran mənşəli islam coğrafiyaşünası. 820—912-ci illərdə yaşamışdır. "Kitab-əl məsalik vəl məmalik" ("Yollar və məmləkətlər haqqında kitab") əsərinin müəllifidir.

## İstinadlar

## Mənbə
# Отдѣл первый. — Свѣдѣнiя арабскихь писателей о Кавказѣ, Арменiи и Адербейджанѣ. III. Ибн–Хордадбэ. IV. Кудама. V. Ибн–Рустэ. VI. Ал–Якубiй. — Переводь и примѣчанiя Н. А. Караулова, стр. 1–22. // Сборникь матеріаловь для описания мѣстностей и племень Кавказа (СМОМПК). Изданіе Управленія Кавказскаго Учебнаго Округа. Выпускь тридцать второй. Тифлись: Типографія Канцеляріи Главноначальствующаго гражданскою частію на Кавказѣ и К. Козловскаго, 1903.
# Ибн Хордадбех. Книга путей и стран. Перевод с арабского, комментарий, исследование, указатели и карты Наили Велихановой. Редактор: З. М. Буниятов; Редактор перевода: В. М. Бейлис. Баку: Элм, 1986, 428 стр.
# Vəlixanlı N. M. Ərəb xilafəti və Azərbaycan. Elmi redaktor: Z. Bünyadov. Bakı: Azərnəşr, 1993, 120 s. ISBN 5552010914
# Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. II cild: III–XIII əsrin I rübü. Məsul redaktor: akademik Nailə Vəlixanlı. Təkrar nəşr. Bakı: "Elm" nəşriyyatı, 2007, 608 səhifə. ISBN 9789952448344
Vardar

**Vardar** (, ) — Makedoniyanın ən uzun, Yunanıstanın  əsas çaylarından biri.  
## Ümumi xarakteriskası
Uzunluğu — 388&nbsp;km, hövzəsi isə 24 438 км²-dir. Çayın mənbəyi Vrutok kəndi yaxınlığında yerləşir. Mənsəbinin hündürlüyü 683 metrdir. Vardar çayının hövzəsi demək olar ki, Makedoniya ərazisinin üçdə iki hissəsini əhatə edir. Vardar çayı demək olar ki, bütünlüklə dağlıq ərazidən axır. Çayın keçdiyi ərazilərdə ölkənin ən münbit torpaqların yayılmışdır.
## Adının mənası
Vardar sözünün dəqiq mənşəyi haqqında məlumat yoxdur. Ancaq ehtimal edirlər ki, bu termin frakiya sözü olan *Bardários*dan meydana gəlmişdir. Mənası qara su deməkdir.

## Qolları
* Babuna (sağ)
* Anska (sol)
* Tetovska
* Lepenas
## Vardar küləyi
**Vardaris** və **Vardarec** şimal coğrafi küləyi olub Yunanıstan Makedoniyası eləcə də Makedoniya ərazisi boyu əsir. Küləyin meydana gəlməsində əsas səbəb Vardar vadisi boyu hərəkət edən hava kütləsinin dağlıq əraziyə daxil olan zaman böyük impuls götürməsidir. Bu küləyi daha çox  Fransada meydana gələn mistral ilə müqayisə edirlər.

## Şəkillər
## Həmçinin bax
## Xarici keçidlər
## İstinadlar
Qaliçitsa

**Qaliçitsa** () — Makedoniya Respublikası və Albaniya sərhəddi boyunca yerləşən dağ. Dağın Makedoniya hissəsində ölkənin 2 ən böyük gölü — Oxrid və Prespa arasında milli park yerləşir və sahəsi 227 kvadrat kilometrdən artıqdır.

Qaliçitsa milli parkının florası 1000-dən artıq növlə təmsil olunur və bunların içində relikt və endemik növlərin çox hissəsinin son yayılma sərhəddi Qaliçitsa dağında tamamlanır. İndiyədək yalnız Qaliçitsanın yamacları üçün xarakterik olan 11 endemik aşkar edilmişdir ki, bu da dağın özünəməxsus floraya malik olduğunu göstərir. Hazırda milli parkın florası üzərində intensiv iş aparılır və endemik bitkilərin sayının artması mümkündür.

Qaliçitsa zirvələrindən göllərə və qonşu dağlara gözəl mənzərələr açılır. Ən yüksək zirvə Maqarodur (2 254 metr).

## Qalereya

File:Galicica ohrid lake.jpg| Qaliçitsadan Oxrid gölünün cənub hissəsinə mənzərə
File:Galicica 1.jpg| Qaliçitsa yaz vaxtı
File:Galicica.jpg| Qaliçitsadan keçən yol
File:Galicica ko.jpg| Qaliçitsadan Oxrid gölünün şimal hissəsinə mənzərə
File:Galicica to ohrid.jpg|Qaliçitsadan Oxrid qəsəbəsinə mənzərə
File:Galicica Magaro.jpg|Ən yüksək zirvə, Maqaro (2 254 m)
File:Galicica to east coast.jpg| Qaliçitsadan Oxrid gölünün şərq hissəsinə mənzərə
File:Galicica-viewfromKorita.JPG| Koritadan Qaliçitsaya mənzərə


## Xarici keçidlər

* National Park of Galicica
Rza bəy Mirzəbəyov

**Rzabəy Mirzəbəy oğlu Mirzəbəyov** — mühəndis, şair.

## Həyatı
Rza bəy Mirzəbəyov 1932-ci ildə Balaxanı qəsəbəsində anadan olmuşdur. 1959-cu ildə Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasını bitirmişdir. Əvvəlcə istehsalatda mühəndis vəzifəsində çalışmış və daha sonra Elmi-Tədqiqat İnstitutunda elmi işlərlə məşğul olmuşdur. Onun çoxlu məqalələri Bakı və Moskva jurnallarında çap olunmuşdur. Onlarla səmərələşdirici təklifləri istehsalatda tətbiq olunub, bəhrəsini vermişdir.

Bundan başqa Rzabəy yaradıcılıqla da məşğul olmuşdur. Onun şerləri kitablarda nəşr edilmişdir. Xüsusilə onun Balaxanı dilində yazdığı şerləri nümunə gətirmək olar.

## Fəaliyyəti
Rzabəyin qəlbi daim xeyirxahlıq hissiylə çırpınmışdır. Onun yuxusuz gecələrinin bəhrəsidir ki, Balaxanı qəsəbəsində məscidi alıb xalqa qaytarmışdır.

Balaxanıda 259 saylı orta məktəbin alınmasını dövlət idarələri təxirə salmış və nəhayət onu milis məktəbinə çevirmək haqqında qərar qəbul etmişdir. Lakin şairin harayı onları bu qərardan əl çəkməyə vadar etmişdir.

## Yaradıcılığı
**Balaxanı** şeri

Tü ey, əmü canmü, doğma vətənmü,
Tü arzumu, səadətmü, məskənmü.
Tüsüz qismət nəmşö bəmü kəfənmü,
Poy zində şo tü bəcanyo, Balaxanı!
Ye nəğməyi, bəzubanyo, Balaxanı!

Heç vaxt, tan ki, nəmoderey eyəd mü,
Tüni əmü həm ərsimü, həm edmü.
Aləm tan ki, betü nemşam heç bed mü,
Poy zində şo, tü bəcanyo, Balaxanı!
Ye nəğməyi, bəzubanyo, Balaxanı!

Bə xobə roz vudurmari, tü axir,
Həyat yaftü incə şeryo Sabir.
Nəğmə bəstü ətü, ədül, Cahangir,
Poy zində şo, tü bəcanyo, Balaxanı!
Ye nəğməyi, bəzubanyo, Balaxanı!

Becə raftum, ancaq, məndü dül, incə.
Ayrı cürü qönçə incə, gül incə,
Kiləun fudərən bəsər, tul incə.
Poy zində şo tu bəcanyo, Balaxanı!
Ye nəğməyi, bəzubanyo, Balaxanı!
Lüdviq Lazar Zamenhof

**Ludovic Lazarus Zamenhof** (**Ludwik Lejzer**, **Ludwik Łazarz**) (d. 15 dekabr 1859, Belostok – ö. 14 aprel 1917, Varşava) — göz həkimi, filoloq və dünyada ən çox istifadə olunan süni dil olan Esperantonun yaradıcısıdır.

## İstinadlar
Liman Şəhərlərinin Universitet Liqası

**Liman Şəhərlərinin Universitet Liqası** ( və ya qısaca ) — dünyanın böyük liman şəhərlərində yerləşən universitetlərin beynəlxalq birliyi.

## Tarixi
2006-cı ildə təsis edilmişdir. İlk ümumi yığıncağı da elə həmin il Yaponiyanın Yokohama şəhərində keçirilmişdir.

## Üzvləri
2014-cü ilin dekabr ayına olan məlumata görə liqaya 12 ölkədən 15 ali məktəb üzvdür.
*  İsgəndəriyyə Universiteti (İsgəndəriyyə, Misir)
*  Dalyan Texnologiya Universiteti (Dalyan, Çin)
*  Hoşimin Texnologiya Universiteti (Hoşimin, Vyetnam)
*  Mədrəs Hindistan Texnologiya İnstitutu (Çennai, Hindistan)
*  İnçxon Milli Universiteti (İnçxon, Cənubi Koreya)
*  İstanbul Texniki Universiteti (İstanbul, Türkiyə)
*  Pukyonq Milli Universiteti (Busan, Cənubi Koreya)
*  Şanxay Jiao Tonq Universiteti (Şanxay, Çin)
*  Britaniya Kolumbiyası Universiteti (Vankuver, Kanada)
*  Lissabon Universiteti (Lissabon, Portuqaliya)
*  San-Paulu Universiteti (San-Paulu, Braziliya)
*  Sauthempton Universiteti (Sauthempton, Böyük Britaniya)
*  Yokohama Şəhər Universiteti (Yokohama, Yaponiya)
*  Yokohama Milli Universiteti (Yokohama, Yaponiya)
*  Kral Əbdüləziz Universiteti (Ciddə, Səudiyyə Ərəbistanı)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Matthaus Seutter

**Georq Matthaus Seutter** () — Almaniya coğrafiyaşünası.

## Həyatı
Məşhur alman coğrafiyaşünası Georg Matthäus Seutter (1647–1756) öz xəritəsində bütün cənubi Qafqazı Azərbaycan və Şirvanın tərkibində göstərmişdir. Bu xəritədə Ermənistan ümumiyyətlə yoxdur, onun ərazisi Azərbaycanın tərkibində göstərilir.

## İstinadlar
Dəniz bəbiri

**Dəniz bəbiri** () — Əsl suitilərə daxildir. Əsasən Subantarktik qurşaqda Cənub okeanı sularında yaşayır. Onlar əsasən Pərayaqlılarla qidalanır.

## Xariçi görünüş
Dəniz bəbirinin sürüşkən bədəni ona suda yüksək sürət yığmağa imkan verir. Suda sinxron hərəkət edir. Erkək dəniz bəbiri 3 metr, dişilər isə 4 metr uzunluğa malik olur. Erkəklər 270 kq, dişilər isə 400 kq çəkiyə sahib ola bilirlər. Yuxarı hissəsi tünd boz, aşağı nahiyəsi isə gümüşü-ağ rəngə malikdir. Başında boz ləkələr vardır.

## Yayılması
Dəniz bəbiri əsasən Antarktida sahilləri və onu əhatə edən buzlaqlarda yaşayır. Cavan dəniz bəbirləri bəzi hallarda subantarktik qurşaqda yerləşən adalara qədər gəlirlər. İstisna hallarda isə (yolunu azanda) Avstraliya, Yeni Zelandiya və Odlu Torpaq arxipelaqı ərazisində görsənir.

## Xüsusiyyətləri

Dəniz bəbiri 40 km/s sürət yığa bilir. 300 metr dərinliyə enir. Onlar əsasən Ueddell suitisi, Yengəcyeyən suiti, Qulaqlı suiti və Pinqvinlərlə qidalanlır. Daimi qidaları arasında suitilər və pinqvinlər daha çox üstünlük təşkil edir. Şikarlarına elə sudaca hüçüm edir və öldürür. Qaçan şikarın dalınca uzun məsafəyə üzə bilir. Yengəcyeyən suitilərin üzərlərində çox zaman dəniz bəbirinin diş izlərinə rast gəlmək olar.

Onların qidalarında mühüm hissəni Kril təşkil edir. Üstəlik balıqlar və yengəclərlə qidalanırlar. Bununla belə kiçik canlılar ikici xarakter daşıyır. Ortalama götürdükdə 45 % kril, 35 % suiti, 10 % pinqvin və yerdə qalan 10 % isə digər canlılar onun qidasını təşkil edir.

## Çoxalması
Dəniz bəbirləri tənha yaşayırlar. Bəzən isə cavan dəniz bəbirləri kiçik qruplar halında yaşayır. Dəniz bəbirləri noyabr-fevral ayları ərzində elə dənizdə ikən çütləşir. Bu hal istisna erkəklərlə dişilər demək olan ki yaxınlıq etmirlər. Sentyabr-yanvar ayları ana bir baş bala doğur. Dörd həftə ərzində ana balasını südlə bəsləyir. 3–4 ilində yetkinlik yaşına çatır. Orta ömür müddəti 26 ildir.

### İnsanlara hücumu

Bəzən dəniz bəbirləri insanlara hücum edirlər. 22 iyul 2003 ildə sualtı üzmə zamanı alim Kristi Braun dəniz bəbirinin hücumuna məruz qalmışdır. 8 dəqiqə ərzində dəniz bəbiri onu 70 m dərinlikdə tutub saxlamışdır. Bu yeganə ölüm faktıdır. Əvvəllərdə onların insanlara hücum fakları olmuşdur. Onlar qayıqlara hücum etməkdən belə çəkinmirlər. İnsanların ayaq nahiyəsindən yapışaraq onları suyun dibinə çəkirlər. Əsasən elmi stansiya əməkdaşları daha çox bu tip hücumlara məruz qalır. Onların bu cür addımı şikarlarını dəqiq seçə bilməməsi ilə əlaqədardır. Tanınmış Kanadalı fotoqraf Pol Niklen dəniz bəbirinin pinqivinləri ovlamasını çəkərkən dəniz bəbirinin ona öz ovunu ona gətirdiyini deyir. Üstəlik bəbir ona hücum etməmiş, əksinə əlaqə yaratmaq istəmişdir.

## Sayı və statusu
Yengəcyeyən suiti və Ueddell suitisi kimi dəniz bəbiridə Antarktidanın say baxımından çox olan suitilərindəndir. Alimlərin fikirncə cənub dənizlərində 400 min baş dəniz bəbiri vardır. Bu növün tükənmə təhlükəsi yoxdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Ronald M. Nowak: *Walker’s Mammals of the World.* 6th Edition. Johns Hopkins University Press, Baltimore 1999, ISBN 0-8018-5789-9
Adi ross suitisi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. İngilis səyyahı Ceyms Rossun şərəfinə adlandırılmışdır.

## Ümumi məlumat
Ross suitisi Antraktidanın digər növlərinə nisbətən kiçikdirlər. 2 metr uzunluğa və 200 kq çəkiyə malikdirlər. Dəri altı piy qatı yaxşı inkişaf etmişdir. Çox kök olurlar. Ümumi rəngi tünd-qəhvəyi və ya tam qara. 20 il ömür sürürlər. Ross suitisi qeyri-adı növ sayılır və az öyrənilmişdir. Əsasən Antarktidanın əlçatmaz rayonlarında yaşayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Veddell suitisi

**Veddel suitisi**(*Leptonychotes weddellii*), Əsl suitilər fəsiləsinə aid növ.

Bu növ öz adını Veddell dənizinə təşkil olunan ingilis ekspedisiyasının rəhbəri Ceyms Veddellin şərfinə adlandırılıb. Veddell suitisi bütün Antarktida boyunca yayılmışdır. Onların sayı dünyada 800,000 baş təşkil edir.

Veddell suitisi 3,5 metr uzunluğa malik olur. Su altında 60 dəqiqə qala bilir. Şikarı dalınca 800 dərinliyə enə bilir.

Bu növ suitilər payızda yeni yaranan buzları qazıyaraq özlərinə yer düzəldirlər. Bu səbədən yaşlı suitilərin dişləri qırıq olur.

## Veddel suitiləri barozədələnmələrdən (təzyiqin təsiri altında yaranan zədələnmə) necə xilas olur
Antarktida bölgəsində yaşayan Veddell suitisi hava temperaturunun −56℃, suyun temperaturunun −26℃-yə qədər düşdüyü sərt qış şərtlərinə belə davam gətirir. Suitilər çox dərinə endikdə yüksək təzyiq və ani təzyiq dəyişikliyi səbəbindən yaranan zədələnmələrə məruz qalmırlar. Çünki suya uzun müddətlik girməmişdən əvvəl bir neçə qısa sualtı üzmə həyata keçirirlər. Qabırğa sümükləri ilə diafraqmalarını açıb yığaraq ciyərlərindəki havanı xaric edirlər və ciyərlərini də bağlayırlar. Bir müddət sonra ciyərlərində ümumiyyətlə hava qalmadığı üçün azot əriyərək qana qarışa bilmir və beləcə həyati təhlükənin qarşısı alınır. Suitilərin nəfəs borusu bir çox məməlilərdə olduğunun əksinə, dairəvi deyil, düz-oval formalıdır və yüksək təzyiq altında dərhal bağlanır. Eyni şəkildə qulaqlarındakı hava boşluqları da xarici təzyiq müəyyən bir həddə çatanda şişərək boşluqları qapayan qan damarları ilə hörülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Voices in the Sea — Sounds of the Weddell Seal 
* Görsel Bilim ve Teknik Ans., Cild 8, səh. 2660
Aryen Robben

**[[Aryen-an-Betmal|Aryen]] Robben** () — hollandiyalı futbolçu. Hücumçu arxası və sağ cinahda oynayır. Hollandiyada iki dəfə ilin futbolçusu seçilmişdir.

### Klub karyerası
Robben, futbol karyerasına anadan olduğu Qroningen şəhərinin Qroningen futbol klubunda başlamışdır. Liqada ilk oyununa Tventeyə qarşı oynamışdır. Robben ilk mövsümündə 18 oyuna 2 qol vurmaqla komandada ilin futbolçusu seçilmişdir. İkinci sezonunu daha yaxşı keçirən Robben 28 oyuna 6 qol vurmuş və il sonunda 3.9 milyon € qarşılığında PSV klubuna transfer olunmuşdur.

Robben, burada da ilk sezonun yaxşı keçirmiş və 33 oyunda 12 qol vurmuşdur. Bu uğurlardan sonra Mançester Yunaytedin baş məşqçisi Aleks Ferqyuson, Robben üçün 8 milyon € təklif etmiş, lakin rəhbərlik qəbul etməmişdir. 2003–04 sezonunu yaxşı keçirməsə də, il sonunda 12 milyon € qarşılığında Çelsiyə transfer olunmuşdur.

22 avqust, 2007-ci ildə İspaniyanın Real Madrid klubu ilə 5 illik müqavilə bağlamışdır. 2009–10 sezonunda Florentino Perezin prezident seçilməsi və Kriştiano Ronaldo və Kakanın transferlərindən sonra komandadan ayrılmağa qərar vermişdir.

28 avqust, 2009-cu ildə təxminən 25 milyon € qarşılığında Almaniyanın Bayern Münhen klubuna transfer olunmuşdur. Robben, yeni klubunda axırıncı dəfə Roy Makaayın geyindiyi '10' nömrəli forma ilə çıxış etmişdir. 2013-cü ildə klubu ilə birlikdə UEFA Çempionlar Liqasını qazanmışdır. 19 mart, 2014-cü ildə Bayern Münhen ilə müqaviləsini 3 il daha uzatmışdır.

## İstinadlar
Danton Jorj Jak

**Danton Jorj Jak** () (d. 1759 – ö. 1794) — Böyük Fransa burjua inqilabı xadimi, yakobinlərin rəhbərlərindən biri.

Monarxiyanın devrilməsi ilə nəticələnən 1792-ci il 10 avqust üsyanının hazırlanmasında, həmin ilin avqust - sentyabrında inqilabi Fransanın müdaxilədən müdafiəsinin təşkilində iştirak etmişdir. 1793-cü ildən jirondistlərlə yaxınlaşmağa başlamış və terrorun yumşaldılmasını, qiymətlərin maksimum həddinin ləğv edilməsini və s. tələb etməyə başlamışdır. Davamçıları olan dantonçular onun ətrafında cəmlənmişdilər. 1794-cü ilin aprelində Danton və dantonçuların əksəriyyəti hərbi tribunal tərəfindən mühakimə və edam olunmuşdu.

## İstinadlar
Dara

**Dara** bu mənalarda gələ bilər:

* I Dara — Əhəməni hökmdarları.
* II Dara — Əhəməni hökmdarları.
* III Dara — Əhəməni hökmdarları.
Beyləqan üsyanı

*Beyləqan üsyanı (748) — 748-ci ildə baş vermiş üsyan.
*Beyləqan üsyanı (794) — 794-cü ildə ərəb əsarətinə qarşı Beyləqanda baş vermiş xalq üsyanı.
Qras

**Qras** () —  Provans-Alp-Kot-d'Azür regionunun, Fransanın cənub-şərqində yerləşən kommun, Dənizkənarı Alplar departamenti. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Utrext şəbəkəsi

thumbnail|Loqosu
**Utrext şəbəkəsi** () — Avropanın universitet şəbəkəsi. Mənzil-qərargahı Böyük Britaniyanın Kinqston-apon-Hall şəhərində yerləşir. Prezidenti Sabine Pendldır.

## Tarixi və fəaliyyəti
1987-ci ildə qurulan bu şəbəkə yay məktəbləri təşkil edir, tələbə və kadr mübadiləsi həyata keçirir və birgə dərəcə ilə ali təhsil beynəlxalq yaradır.

## Üzvləri
2015-ci ilin iyul ayına olan məlumata görə şəbəkəyə 27 ölkədən 32 ali məktəb üzvdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Acanthaster planci

**Acanthaster planci** — *Acanthasteridae* dəstəsindən dəniz ulduzu növü. Böyük və çox qollu olan bu dənzi ulduzu növü sərt mərcan polipləri ilə bəslənir. Üst hissəsi zəhərli tikanlarla örtülüdür. Dünyanın ən böyük dəniz ulduzu növlərindən biridir. Hind və Sakit okeanda, Qırmızı dənizdə və Afrikanın şərq sahillərindən Orta Amerikanın qərb sahillərinə qədər yayılmışdır. Bu bölgələrdə sərt mərcan riflərində yaşayır.

## Xüsusiyyətləri

Acanthaster planci növünün gövdəsi tipik dəniz ulduzu tipindədir; mərkəzi disk və ondan çıxan qollardan ibarətdir. Bu növə xas xüsusiyyətlər isə disk şəklində gövdəsi, çox sayıda qolu, zərifliyi, qavrama qabiliyyəti, çox sayda tikanlarla örtülü olması və bədən kütələsinə nisbətən çox böyük mədəyə sahib olmasıdır. Qavrama qabiliyyəti hər qolun ucuna qədər uzanan iki sıra çox saylı ayaqcıqlar sayəsindədir. Bu növ ilk zamanlar simmetrik bədənə sahib olsa da, daha sonra qollarının artması səbəbi ilə simmetriyasını itirmişdir.

Yetkin Acanthaster planci 25-40 sm böyüklüyündədir, bəzən 80 sm böyüklüyünə çata bilirlər. Qısa və üçbucaq kəsikli 8-25 ədəd qola sahibdir; gənclərdə adətən 5, yaşlılarda 16 qol olur. Əsasən qəhvəyi və ya boz-yaşıl rənglərdə olur, amma bəzən parlaq rəngli nümayəndəlilərinə rastlamaq mümkündür.

Üzərindəki tikanlar tac əmələ gətirir. Tikanlar sərt və kəskindir, yumşaq səthləri asanlıqla dələ bilir. Dənizdən çıxarıldığında gövdə səthi yırtılaraq gövdə mayeləri xaricə axar və bədən içinə çökərək düzləşir.

## Qalereya

Doornenkroon.JPG
Acanthaster planci(kaiyukan).jpg
Crown of torns.jpg
Acanthaster egypt.JPG
Acanthaster planci, étoiles mangeuses de corail.jpeg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Crown-of-Thorn Outbreak
Ağvani

**Ağvani** və ya **Ağvan** — Ermənistanın indiki Sünik mərzində kənd. Çarlıq dövründə keçmiş Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasına, sovet dövründə isə Kapan (Qafan) rayonuna aid idi.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 30 km şimalda yerləşir. Erməni mənbələrində alban etnonimi ağvan formasında işlənir. Toponim ağvan (alban) etnonimi əsasında əmələ gələn etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

## Əhalisi

## İstinadlar
Aşağı Girətağ

**Aşağı Girətağ** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indi Qafan
rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 12&nbsp;km şimal-qərbdə, Oxçu çayının sol sahilində yerləşir.
Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Kirətaq formasında qeyd edilmişdir.
Tarixən Zəngəzur qəzasında Girətağ adlı bir kənd olmuşdur. Sonralar bir qrup kənd sakini
Girətağdan köçərək kəndin yaxınlığında yeni kənd salırlar və yeni salman kənd Aşağı Girətağ,
Girətağın özü isə Yuxarı Girətağ adlanmışdır.

Toponim türk dilində «dağ silsiləsi, sıra dağlar», «çöl, dağ, hündür yer, təpəlik», «dağ qılıcı,
yayla» mə’nasında işlənən kir sözü ilə dağ (tağ) sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Toponimin əvvəlindəki «aşağı» sözü fərqləndirici əlamət bildirir.

Orotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

## Əhalisi
Aşağı Girətağda 1897-ci ildə 87 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1918-ci ildə kəndin sakinləri erməni soyqırımına mə'ruz qaralaq deportasiya olunmuşdur. İndiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra kənd sakinləri doğma yurdlarına dönə bilmişdir.

Kənddə 1922-ci ildə 82 nəfər, 1926-cı ildə 87 nəfər, 1931-ci ildə 127 nəfər, 1939 - cu ildə 139 nəfər, 1959 - cu ildə 167 nəfər, 1979 - cu ildə 143 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır. 1988-ci ilin noyabr ayında azərbaycanlılar Ermənistan dövləti tərəfindən tamamilə tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya olunmuşdur. İndi burada ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Dəniz pişikləri

**Dəniz pişikləri** () — Qulaqlı suitilər fəsiləsinə daxil olan yarımfəsilə.

Bu yarımfəsiləyə aşağıdakı cins və növlər daxildir:

* **[[Şimal dəniz pişikləri]] (cins)**, *Callorhinus*
** Şimal dəniz pişiyi, *Callorhinus ursinus*
* **[[Cənub dəniz pişikləri]] (cins)**, *Arctocephalus*
** Cənubi Amerika dəniz pişiyi, *Arctocephalus australis*
** Yeni Zelandiya dəniz pişiyi, *Arctocephalus forsteri*
** Qalapaqos dəniz pişiyi, *Arctocephalus galapagoensis*
** Kerqelen dəniz pişiyi, *Arctocephalus gazella*
** Fernandes dəniz pişiyi, *Arctocephalus philippii*
** Kap dəniz pişiyi, *Arctocephalus pusillus*
** Qvadelupa dəniz pişiyi, *Arctocephalus townsendi*
** Subtropik dəniz pişiyi, *Arctocephalus tropicalis*

## Həmçinin bax
* Dəniz şiri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İsgəndəriyyə Universiteti

**İsgəndəriyyə Universiteti** () — Misirin İsgəndəriyyə şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Xarici əlaqələri
Liman Şəhərlərinin Universitet Liqasının üzvüdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
*Alexandria University official Portal 
*Human Rights Watch: The Repression of Academic Freedom in Egyptian Universities
*
Qalapaqos dəniz pişiyi

**Qalapaqos dəniz pişiyi **() —Qulaqlı suitilər fəsiləsinin Dəniz pişikləri yarımfəsiləsinə aid növ. Cənub dəniz pişikləri cinsinə daxildir.

## Xariçi görünüşü və yayılması
Qulaqlı suitilər arasında ən kiçiyidir. Qalapaqos dəniz pişiyinin rəngi boz-qəhvəyidir. Yetkin dəniz pişiyinin uzunluğu erkəklərdə 150 sm, çəkisi 64 kq, dişilərdə isə 120 sm, 28 kq təşkil edir.

Qalapaqos dəniz pişiyi emdemik növ olaraq ancaq Qalapaqos adalarında yaşayır. Hec vaxt miqrasiya etmir və adalar həmdəvərində yaşayır.

## Həyat tərzi
Ömünün 70 % sahildə keçirir. Əsasən müxtəlif növ balıq və malusklarla qidalanır. Şikarını gecə vaxtları ovlayır. Təsadüfü hallarda suyun 150 metr dərinliyinə enir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qiyamət günü saatı

**Qiyamət günü** — Kainatın və bütün canlıların məhv olacağı deyilən, dini cəhətdən qəbul edilən bir zaman kəsimidir. Bir çox dini əhəmiyyətli kitablarda bu günün mövcudluğu və mütləqiyyətliyi barədə yazılsa da, elmi cəhətdən mümkünsüzlüyünü göstərən bir sıra sübutlar da vardır. Sonuncu dəfə qiyamət gününün yaxınlaşdığı tarix 12 dekabr 2012-ci ildə verilmişdir, lakin tamamilə yalan olduğu sübuta yetirilmişdir.
Hilbert fəzası

**Hilbert fəzası** — dahi riyaziyyatçı David Hilbert tərəfindən ortaya atılan və riyazi isbatı verilən unitar fəza növüdür.

## Tərif
Sonsuz ölçülü dolu unitar fəzaya **Hilbert fəzası** deyilir. Qeyd edək ki, doluluq yığılma və ya məsafə ilə bağlıdır.
Yeni Süveyş kanalı

**Yeni Süveyş kanalı** () — Süveyş kanalının yeni xətti.

Yeni kanal əvvəlki xəttin yüklənməsi səbəbindən inşa edilib. Onun uzunluğu 72 kilometr, eni 24 metr təşkil edəcək.

Yeni Süveyş kanalının Misir büdcəsinə ildə 13 milyard dollar gətirəcəyi planlaşdırılır.

Süveyş kanalının yeni xəttinin açılış mərasiminin keçirilməsi 2015-ci il avqustun 6-na planlaşdırılır.

## İstinadlar
Yeni Zelandiya dəniz pişiyi

**Yeni Zelandiya dəniz pişiyi** () — Qulaqlı suitilər fəsiləsinə daxil olan Dəniz pişikləri yarımfəsiləsinə aiddir. Cənub dəniz pişikləri cinsinə daxildir.

## Xariçi görünüşü və yayılması
Yeni Zelandiya dəniz pişiyi boz-qəhvəyi rəngdə olur. Onların uzunluğu 250 sm, çəkisi 70 kq-dan çox olur.

Bu növün nümayəndələri əssasən Yeni Zelandiyanın cənub, Avstraliyanın cənub və qərb sahillərində yaşayır. Onların koloniyalarına Çatem arxioelaqı, Antipodov, Kampel və Oklend adalarında rast gəlinir. Bir necə mini isə Tasmaniya adasında qərar tutur. Çütləşmə dönəmində Makkuori adalarında qədər gəlirlər. Bəzi hallarda isə azaraq Yeni Kaledoniya adalarında rast gəlinir.

## Papulyasiyanın tarixi

İri koloniyalar Avstraliya sahillərində artıq XIX əsrdə demək olar ki, tamamən məhv edilir. Sonradan ov Yeni Zelandiya ərazisinə keçir və 1925-ci ildə isə burada da tükənir. Çox az bir qismi ovçulardan mağaralarda gizlənir. Hazırda isə onların ümumi sayı 60 min baş təşkil edir. Sayları ilbəil artır. Yeni Zelandiyanın şimal ərazilərində yeni koloniyalar məskən salır. Bu isə onların arealının genişlənməsi deməkdir.

Bu növün Avstraliyada yerləşən populyasiyası 35-min başdır. Burada onların inkişafı üçün geniş imkanlar vardır.

## Ədəbiyyat
* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World*. Johns Hopkins University Press, 1999 ISBN 0-8018-5789-9

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Emma Roberts

**Emma Roberts** () — ABŞ aktrisası.

## Həyatı
Emma Roberts 10 fevral 1991-ci ildə Nyu-York ştatında yerləşən Raynbek qəsəbəsində anadan olub, atası aktyor Erik Roberts anası isə Kelli Kanninqemdir. Onun bibisi aktrisa Culiya Robertsdir.

## Filmoqrafiya
* Akvamarin (2006)
* Palo-Alto (2013)
* Yetkinlər dünyası (2013)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Brahma

**Brahma** — qədim hindlilərdə baş tanrı. Yaradıcı tanrı, kainatın yaradıcısı. 

Adətən ququşu üstündə oturmuş halda, qırmızı, şanagülləyi gözlü, saqqallı təsvir olunur, dörd üzü, dörd bədəni, səkkiz əli var və bu əllərdə Vedanın dörd kitabı, hakimiyyət bildirən əsa, Qanq çayının suyu ilə doldurulmuş qab, qurban qaşığı, bəzən şanagüllə çiçəyi, mirvari dəsti və ox var. Brahma əqlin gücü ilə qızıl yumurtanı iki yerə böldü: birindən Yeri yaratdı, digərindən isə səmanı; onların arasında hava qatı əmələ gəldi. Sonra beş ünsür (su, od, torpaq, hava, efir) əmələ gəldi, bundan sonra şüur, daha sonra isə tanrılar, qurbanvermə, Vedanın üç kitabı, ulduzlar, zaman, dağlar, düzənlər, dənizlər, çaylar, nəhayət, insanlar, danışıq, qəzəb, sevinc, ehtiras, etiraf, ziddiyyetlər (isti - soyuq, quru - nəm, kədər - sevinc 81 və s.) meydana gəldi. Bundan sonra bitkilər, heyvanlar, quşlar, böcəklər, iblislər yaradılır. Bütün canlı aləm, dünyanın bütün nizamı Brahma tərəfindən idarə olunur, istiqamətləndirilir və nəzarətdə saxlanılır.

## Həmçinin bax
Hinduizm
Xlodviq

**Xlodviq** bu mənalarda gələ bilər:

* I Xlodviq — Fransa kralı.
* IV Xlodviq — Mervinqlər sülaləsindən olan Frank kralı
Əbdürrəhman əs-Sufi

**Əbül-Hüseyn Əbdürrəhman ibn Ömər əl-Sufi** (; ) — məşhur fars astronomu və riyaziyyatçısı. 

## Bioqrafiyası
O, İsfahanda, əmir Ədüd əd-Dövlə hakimiyyəti dövründə yaşamış və astronomiya haqqında olan məqalələri yunan dilindən tərcümə etmişdir (birinci nüvbədə Ptolmeyin *[[əl-Məcisti]]*). Təxmini olaraq 960-cı ildən Şirazda işləyirdi.

Ən məşhur kitablarından biri *Sabit ulduzlar* () kitabıdır. Kitabda 1017 ulduz və 48 bürc haqqında ətraflı məlumat verilmisdir. Kitabda bürclərin rəngarəng təsviri, eləcə də onların ekliptikal koordinatları haqqındada məlumat var. Öz müşahidələrinə əsaslanaraq o, əvvəlki astronomi məlumatları nəzərdən keçirmişdir (əsasən Ptolmeyin). Sufi astronomiyanın gələcək inkişafına böyük təsir göstərmişdir. Onun elmi əsərlərindən daha sonra əl-Biruni, Əbül-Həsən ibn Yunis, Nəsirəddin Tusi, ispan və səmərqənd astronomları da istifadə etmişdirlər.

Sufi bir çox digər elmi işlərdə yazmışdır. Onlardan bir çoxu XII–XIV əsrlərdə latın dilinə tərcümə edilmişdir:

* *Astrolyabiya ilə hərəkətlər kitabı*. 1760 başlıqdan ibarət geniş elmi iş.
* *Bərabərtərəfli çoxbucaqlılarin düzəldilməsi üzrə traktat*.

## İrsi və Mirası
1935-ci ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı Ayın görünən tərəfində yerləşən kraterə əl-Sufi adını verdi.

## İstinadlar
Pierre Bastien

**Pierre Bastien**; 1953, Paris, Fransa -fransız musiqiçi alətləri ixtiraçısı.

## Diskoqrafiya
* 1977, Nu Creative Methods, *Nu Jungle Dances*, NCM
* 1988, K7, Pierre Bastien, Peter Bastiaan & Bernard Pruvost, *Hommage à Jean Raine*, BPC
* 1988, lp, *Mecanium*, ADN, DMM 007R
* 1993, cd, *Musiques Machinales*, SMI NM204
* 1994, 7", *Mécanisme de l'Arcane 17*, G33G
* 1996, cd, *Boîte N°3*, Éditions Cactus, cd 003
* 1996, cd, *Eggs Air Sister Steel*, In Poly Sons, IPS 10-94
* 1997, Pierre Bastien, Pascal Comelade, Jac Berrocal & Jaki Liebezeit, cd, *Oblique Sessions*, DSA, DSA54054
* 1998, Pierre Bastien, Klimperei, cd, *Mécanologie Portative*, Prikosnovénie
* 1998, cd, *Musiques Paralloïdres*, Lowlands, 012
* 2000, cdrom, *Neuf Jouets Optiques*, Éditions Cactus
* 2002, Pierre Bastien, Lukas Simonis, cd, Mots d´Heures: Gousses, Rames, InPolysons, IPS0402
* 2001, Pierre Bastien, Alexei Aigui, cd, *Musique Cyrillique*, SoLyd Records, SR0308
* 2001, lp/cd, *Mecanoid*, Rephlex, CAT 119&nbsp;cd/LP
* 2004, Mcd, *Boite Nº 7*, Editions Cactus, cd 007
* 2005, cd, *Sé Verla al Revés*, g33g, G3GPB1
* 2005, cd, *Téléconcerts*, Signature, SIG 11042
* *POP*, Rephlex, Cat 2005, cd, 1622005, cd, 
* *Les Premières Machines: 1968-1988*, Gazul, 2007, cd, distribution Musea
* Pierre Bastien, Dominique Grimaud, cd, *Rag-Time vol. 2*, 2008, InPolysons, IPS0308
* Machinations, 2012, cd, Rephlex Records

## İstinadlar
* bio Allmusic 

## Mənbə
* www.pierrebastien.com
Cənubi Amerika dəniz pişiyi

**Cənubi Amerika dəniz pişiyi** () — cənub dəniz pişikləri cinsinə aid növ.

## Ümumi məlumat
Erkəklər 190 sm uzunluğa, çəki 150–200 kq təşkil edir, dişilər isə 140 sm, çəkisi 30–60 kq olur. Onlar açıq-qəhvəyi rəngə malikdirlər. Erkəklər isə boz-qara dəriyə malik olur. Yarımnöv olan Folklend dəniz pişikləri nisbətən kiçik ölçüyə malik olurlar.

Cənubi Amerika dəniz pişiyi iki yarımnövə bölünür: Folklend dəniz pişiyi (*Arctocephalus australis australis*), əsas yarımnöv Cənubi Amerikanın Peru, Çili, Argentina sahil ərazilərində və Braziliyanın cənub hissələrində yaşayırlar. Folklend dəniz pişikləri əsasən Folklend adalarında yaşayırlar.

Cənubi Amerika dəniz pişikləri əsasən sıldırımlı qayalıqlar üzərində dincəlirlər. Onlar əsasən gün istisində çütləşirlər.

## Sayı və ovlanlası
Əvvəllər bütün Cənubi Amerika sahilləri boyu ovlanırdı. Bu ovlanmalar sayəsində artıq 1940-cı ildə Peruda cəmi 40 baş dəniz pişiyi qalır. Sonradan qoyulan qadağa sayəsində sayları 20 minə çatır. Çili sahillərində də 20 min baş, Argentinada 3 min, Folklend adalarında isə 15 min olaraq qiymətləndirilir. Ən böyük koloniya isə Uruqvay sahillərindədir və onların sayı 31 mindir. Bu səbəbdən Uruqvay dünyada dəniz pişiklərinin ovlanmasına icazə verən yeganə dövlətdir. Ümumilikdə götürüldükdə isə növün bugünkü gündə tükənmə təklükəsi yoxdur.

## Həmçinin bax
* Cənub dəniz şiri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kergelen dəniz pişiyi

**Kerqelen dəniz pişiyi** () — Cənub dəniz pişikləri cinsinə daxil olan növ (*Arctocephalus*).

## Xariçi görünüşü və yayılması
Erkəklərin uzunluğu 190 sm, çəkisi 130 kq, dişilər isə 130 sm uzunluğa və 50 kq çəkiyə malik olurlar. Erkəklər boz-qəhvəyi rəngə malik olurlar. Dişilər qara rəngdə olsa da üzərlərində boz və ağ tüklərə malikdirlər.

Kerqelen dəniz pişiyi əsasən Antraktida ətafı ərazilərdə yayılmışdır. Onların koloniyalarına Cənubi Georgiya və Cənubi Sandviç adaları, Cənubi Şetland adaları, Cənubi Orkney adaları, Makkuori adası, Buve adası və Kergelen kimi adalarda rast gəlinir.

Adətən kerqelen dəniz pişiyi ilə Subtropik dəniz pişiyi bir-birindən ayrı yaşasalarda onlar Kroze və Şahzadə Eduard adaları ərazisində koloniya əmələ gətirirlər. Bəzən isə iki növün nümayəndələri bir-biri ilə çütləşirlər. Kerqelen dəniz pişiklərinə Odlu Torpaq arxipelaqı rast gəlinsədə koloniya əmələ gətirmirlər.

## Sayları
XVIII əsrdə kerqelen dəniz pişiyinin sayı milyonlarla idi. 1790-cı ildən onların kütləvi ovuna başlanılır. Təncə 1800-cü ildə Cənubi Georgiya adasında 112-min baş ovlanılır. Cənubi Şetland adayarında 1819-cu ildə 400 min baş olduğu halda iki il ərzində onlar tamamən ovlanılır. 1830-cu ildə növ tamamən məhv edilmiş hesab edilirdi. Ancaq onların yaşayış arealının geniş olması növün məhv olma təhlükəsinin qarşısını almışdır.

1990-cı ildə onların sayı 1,6 milyon başı keçmişdir. Cənubi Georgiya adası istisna olmaqla əvvəlki arealında onların sayı cəmi 50 min baş təşkil edir.

## Adlanması
Elmi *gazella* adı gəminin şərəfinə adlandırılıb. Bu gəmi ilə Kerqelen adasına gələn ekspedisiya Venera planetinin günəş ətrafında hərəkəti örgənilir. Bu gəmidə əraziyə gələn Vilhelm Peters bu növü ilk dəfə tətqiq etmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Ronald M. Nowak: *Walker’s Mammals of the World*. Johns Hopkins University Press, 1999 ISBN 0-8018-5789-9
* Nigel Bonner: *Seals and Sea Lions of the World*. Facts on File, 1994 ISBN 0-8160-2955-5

## Xarici keçidlər
Subtropik dəniz pişiyi

**Subtropik dəniz pişiyi** () — Bu növ Dəniz pişikləri əsasən Atlantik və Hind okeanının subtripik qurşağı ərazilərində yaşayır. İlk dəfə 1872-ci ildə Qream tərəfindən onun haqqında ətraflı məlumat verilir. Bəzi mənbələrdə soyunun tükənmə təhlükəsi vardır.

## Xariçi görünüş
Subtropik dəniz pişiyi orta ölçülərə makikdir. Erkəklər 2 m/ 160 kq, dişilər isə 1,4 m/ 50 kq ölçülərə malikdirlər. Erkəklərdə bel nahiyə tünd boz, dişilərdə isə açıq boz rəngdə olur. Balalar doğularkən qara rəngə malik olurlar. Sifətləri girdə və yığcam olur. Onların orta ömürü 20–25 il təşkil edir.

## Yayılması
Subtropik dəniz pişiyi adından göründüyü kimi subtropik iqlim qurşağı boyunca yaşayır. Onlar Kerqelen dəniz pişiyinə nisbətdə şimalda (yəni ekvarora yaxın) yaşayırlar. Onların ən iri koloniyaları əsasən Atlantik okeanın Qof adaları və Hind okeanının Amsterdam adaları sahillərində yerləşir. Bəzi hallarda onların arealı ilə kerqelen dəniz pişiklərinin arealı üst-üstə düşür. Makkuori adaları, Kroze adalarında onlar birgə yaşayırlar. Şahzadə Eduard adalarında isə kerqelen dəniz pişiklərinə nisbətdə çoxluq təşkil edirlər. Kerqelen dəniz pişiklərindən fərqli olaraq sunə hissələri narıncı rəngdə olması ilə fərqlənir. Kerqelen dəniz pişiklərinə nisbətdə onların Dünyada hal-hazırda 300,000 bu növ dəniz pişiyi yaşayır. 1810-cu ildən yəni növün aşkarlanmasından sonra onu dərisinə görə ovlarırdılar. Antraktida suitilərinin qorunması haqqında konvensiyaya görə onlar qorunur. Bu səbəbdən sayları artır. Bircə Herd adasında soyları tükənmək üzrdir. Kerqelen dəniz pişiklərinə nisbətdə genedik müxtəlifliyi yüksəkdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nadejda Mandelştam

**Nadejda Mandelştam** (; d. 1899 – ö. 29 dekabr 1980) — Rusiya yazıçısı. Osip Mandelştamın həyat yoldaşı.

26 may 1934-cü ildə Nadejda Mandelştam da istintaqa çağırılır, ona ərini müşayiət etmək təklif olunur. “Qara günün” dostu demək olar ki, son günlərə qədər ərinin yanında olur.

Brodskiyə görə, o, sadəcə öz “dahi ərinin kölgəsi”, bir başqası üçün “qara günün dostu” idi. Erenburq isə Nadejdanın əri üçün elədiklərinin qiymətini belə verir - onu “Böyük Dul Qadın” adlandırır. Brodski yazırdı:

*"Bu qadın onilliklər boyu “qaçaq həyatı” yaşamışdı, həyatını ərinə həsr edib onun kölgəsinə çevrilmişdi. Onsuz da bəstəboy, arıq olan bu qadın getdikcə elə bil bir az da büzüşürdü, bir az da içinə yığışırdı, elə bil çəkisiz, əhəmiyyətsiz bir əşyaya çevrilmək istəyirdi; elə bir əşyaya ki, lazım olanda, ekstremal situasiyada onu cibə qoyub aparmaq asan olsun... Onun heç bir şəxsi əmlakı yox idi, hətta xaricdən gətirdiyi kitabları da oxuduqdan sonra başqalarına verirdi...  Nəhayət, 1960-cı illərin sonlarında verilmiş birotaqlı mənzildə ən dəyərli şey mətbəxdən asılmış divar saatı idi... Mandelştam şeirlərinin birində dediyi kimi, bu “qaçqın qadın” ömrünün sonuna kimi elə o cür də qalmışdı..."*

Mandelştamın irsi onun sayəsində qorunmuşdu, axtarış vaxtı ərinin əlyazmalarının yandırılacağından qorxaraq şeirlərin hamısını əzbərləmişdi.

O, 1980-ci ildə ürək xəstəliyindən dünyasını dəyişir.

## Mənbə
*Günel Natiq. Stalinlə məzələnən dahi . kulis.lent.az, 05.08.2015 

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər

*Радио Арсенал. О Надежде Мандельштам вспоминают Юрий Фрейдин и Варвара Шкловская.
*Телеперадача «Школа злословия». Беседа с Юрием Львовичем Фрейдиным. 
*Надежда Мандельштам об Осипе Мандельштаме на радио Свобода
*Интервью Надежды Мандельштам 1 мая 1973 (видео)
*
*
*Вторая книга Н. Мандельштам на радио "Голос Америки"
Nabur müqaviləsi

**Nabur müqaviləsi** — Rusiya ilə Osmanlı imperiyası arasında sərhədləri dəqiq formada müəyyən etmək üçün bağlanmış müqavilə.

## Arxa plan
Rusiya imperiyası yeni əldə etdiyi torpaqlardan istədiyi və planladığı gəliri götürə bilmədi. I Pyotrun sağlığında bunu dilə gətirməyə çəkinən rus məmurları onun ölümündən sonra bu fikri dilə gətirməyə başladılar. Lakin Rusiya imperiyası Xəzər sahili vilayətlərdən birbaşa olaraq da çıxa bilmirdi. Çünki onların çıxacağı halda bu yerlər Osmanlı imperiyası tərəfindən ələ keçiriləcəkdi. Bu isə Rusiyaya heç sərf etmirdi. Bu torpaqların mərkəzi Səfəvi hakimiyyətinə geri qaytarılması fikri də inandırıcı görünmürdü. Çünki paytaxtı ələ keçirən əfqan üsyançıları faktiki olaraq Səfəvi hakimiyyətinə son qoymuşdular. Məhz buna görə də Rusiya hökuməti Xəzərboyu əyalətlərdən hələlik əl çəkmirdi.

Osmanlının gələcəkdə həmin yerləri zəbt etməməsi üçün Rusiya hökuməti İstanbul müqaviləsinin Ģərtlərini yerinə yetirmək qərarına gəldi və Osmanlı hökumətini sərhəd məsələlərinin həlli məqsədilə danışığa dəvət etdi.

## Şərtləri
1727-ci ildə Şamaxı şəhəri yaxınlığında, Nabur kəndinə Rusiya ilə Osmanlı dövlətlərinin nümayəndələri görüşərək öz aralarındakı sərhədi müəyyən etməyi qərara aldılar.

Hər iki dövlət nümayəndələrinin qərarına əsasən 1727-ci ildən başlayaraq rus qoşunları silah işlətmədən Niyazabad, Cavad, Salyan, Lənkəran, Astara, Talış dağlarının bir hissəsini tutdular. 1728-ci ildə isə Quba və Təngəaltıya sahib oldular.

Əgər ilk çağlarda rus komandanlığı işğal olunmuş şəhərlərdə şah inzibati idarəsini ləğv edib, əvəzinə komendant üsuli-idarəsi yaradırdısa, 1726-cı ildən sonra həmin torpaqlarda ümumi işğal idarəsi təşkil olundu və knyaz V.V.Dolqoruki komandan təyin edildi.

## Həmçinin bax
* İstanbul müqaviləsi (1724)

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. III cild. Bakı,2007.
Kopernik (krater)

**Kopernik krateri** (lat. Copernicus)-orta ölçülü, polşalı astronom Nikolay Kopernikin(1473–1543) şərəfinə adlandırılan Ay krateridir. Krater Fırtına Okeanının şərq hissəsində yerləşir. Kraterin yaşı təxminən 800 milyona bərabərdi, yəni krater, Ayın geoloji tarixinin kopernik dovrundə yaranmışdır. Yaşı kiçik olduguna görə kraterin strukturu aydındir. Kraterin dərinliyi- 3800 metirdir. Kraterə bu adı yezuit Djovanni Ricioli tərəfindən verilmişdir və 1935-ci ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı tərəfindən təsdiq olunmuşdur. Eyniadlı krater Mars planetində də var.

## Kraterin təsviri

Krater şimalda Qey-Lüssak, şərqdə Stadiy krateri, cənubda Faut krateri, qərb-cənub-qərbdə Qortenziy krateri ilə sərhəddir. Kraterin cənubunda Adalar dənizi, şimalında Karpat dağları, şimal-şərqdə Apennin dağları, şərqde isə Znoy körfəzi yerləşir.
= Kraterin peyki =

## İstinadlar
Kilsəkənd

**Kilsəkənd** - Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Qafan rayonunda
kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 29&nbsp;km məsafədə yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. Toponim Azərbaycan dilində «dini məbəd» mənasında işlənən kilsə sözü ilə «yaşayış məntəqəsi» mənasında işlənən kənd sözünün birləşməsindən əmələ gəlib «kilsə yanında salınan kənd» mənasını bildirir. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

1924 - cü ildə kəndin adı dəyişdirilib Sraşen qoyulmuşdur.

## Əhalisi

## İstinadlar
Güdqum

**Güdqum** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Qafan rayonunda
kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 6&nbsp;km məsafədə yerləşir.

Erm. SSR AS RH-nin 29. VI. 1949 - cu il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Geğanuş
qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Burada 1897-ci ildə ermənilərlə yanaşı 19 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

XX əsrin əvəllərində, 1905-1906-cı illərdə azərbaycanlılar qovulmuşdur.

## İstinadlar
Pirməzrə

**Pirməzrə** - Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indi Qafan rayonunda
kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 35&nbsp;km məsafədə yerləşir. Toponim dini məna bildirən pir və ərəb dilində
«əkin yeri» mənasında işlənən «məzrə» sözlərindən əmələ gəlmişdir və «əkin yerində olan pirin
yaxınlığındakı kənd» mənasını ifadə edir. Relyeflə bağlı yaranan toponimdir. Quruluşca mürəkkəb
toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 29. VI. 1949 - cu il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Katnarat qoyulmuşdur.

## Əhalisi

## İstinadlar
Sirkətas

**Sirkətas** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Qafan rayonunda
kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 3&nbsp;km məsafədə yerləşir.

Toponim türk dilində «dərə», «təpə», «yarğan» mənasında işlənən sir ( sır) sözü
Azərbaycan dilində «dağ beli, təpə, dağın hündür yamacı» mənasında işlənən sırt sözündə öz izini qoruyub saxlamışdır. Orotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponinıdir.

Kəndin adı 1920-ci ildə dəyişdirilib Xdrans qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Burada ermənilərdən başqa, 1926-cı ildə 6 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1929 - cu ildə azərbaycanlılar kənddən sıxışdırılıb çıxarılmışdır. İndi ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Qvadelupa dəniz pişiyi

**Qvadelupa dəniz pişiyi** (*Arctocephalus townsendi*) — Cənub dəniz pişikləri cinsinə daxil olan 6 növdən biridir. XIX əsrdə baş verən kütləvi qırğınlar səbəbindən soyunun tükənmə təhlükəsi yaranmışdır. 1990-cı illərdə onların sayı 10,000 başı keçmişdir. Onlar ancaq Meksikanın Qvadelupa adasında yaşayırlar.

## Xariçi görünüşü
Quadelupa dəniz pişiyinin erkəyi təbii olaraq dişilərdən irədən iri olur. Erkəklər tünd qəhvəyi rəngdə olur və ancaq arxa tərəfində sarı və ya sarı-qəhvəyi zolaq vardır. Balalar qara rəngdə olur. Erkəklər ona məxsus əraziləri 35–122 gün ərzində nəzarətində saxlayır. Balalar iyun ayının ortalarından İyul ayı ərzində doğulur. Qulaqlı suitilərin hamısında olduğu kimi onlardada xariçi qulaqlara sahibdirlər.

## Yayılması
Quadelupa dəniz pişiyi papulasiyasına Kaliforniya yarımadasından 200&nbsp;km qərbdə Quadelupa adaları əraxisində yayılmışdır. Bundan əlavə onlara Kaliforniya boğazının cənubunda yerləşən adalarda rast gəlinir, üstəlik San Nikolas adasında 2 erkək müşahidə edilmişdir.

Quadalupa dəniz pişiyinin XVIII–XIX əsrlər ərzində ovlanması onların artıq 1825-ci ildə Kaliforniya sahillərində tamamən tükənir. Meksikada isə artıq 1894-cü ildən onların ovlanmasına qadağa qoyulur.

## Növün qorunması və çoxaldılması
ABŞ Milli Dəniz Balıçılığı Xidməti məlumatına əsasən növ tükənmə təlükəsi qarşısındadır. Hazırda bu növün ovlanması qanunla qadağandır. Bu növün yayılma arealının şimalı ABŞ suları daxilindədir. Bu səbəbdən onun bərpası üçün ardıcıl tədbirlər görülür. Bununla belə insan faktoru buna müəyyən maneə törədir.

## İstinadlar

## Mənbə
ABŞ Milli Dəniz Balıçılığı Xidməti səhifəsində quadelupa dəniz pişikləri haqqında məlumat
ARKive — Quadelupa dəniz pişiyinin şəkil və videoları 
Dəniz pişiklərinin pinqvinləri ovlaması
Cənub dəniz pişikləri

**Cənub dəniz pişikləri** () — Qulaqlı suitilərə daxil olan cins.

Cənub dəniz pişikləri cinsnə daxil növlərin oxşar xüsusiyyətləri vardır. Rənglərində oxşarlıq əsasən onların açıq-qəhvəyi olmasıdır. Üstəlik böyük koloniya əmələ gətirirlər. Fərqlilikləri isə onların ölçülərindədir.

## Klassifikasiya
Bu cinsı 8 növ daxildir:
* Arctocephalus australis, Cənubi Amerika dəniz pişiyi
* Arctocephalus forsteri, Yeni Zelandiya dəniz pişiyi
* Arctocephalus galapagoensis, Qalapaqos dəniz pişiyi
* Arctocephalus gazella, Kerqelen dəniz pişiyi
* Arctocephalus philippii, Fernandes dəbiz pişiyi
* Arctocephalus pusillus, Kap dəniz pişiyi
* Arctocephalus townsendi, Qvadelupa dəniz pişiyi
* Arctocephalus tropicalis, Subtropik dəniz pişiyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Maqauz

**Maqauz**, **Novruzlu** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Qafan rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 19 km məsafədə yerləşir. Erməni mənbələrində Moqes formasında qeyd edilir. Kəndin başqa adı Novruzlu olmuşdur.

## Toponimi
Toponim muq (muğ) türk etnoniminin fars dilində işlənən forması olan maq etnonimi ilə türk dilində "mənsəb", "dərə", "dağ keçidi" mənasında işlənən auz sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir. Maku toponimindən və Uz tayfasının adındandır. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 29. VI.1949-cu il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Kaxnut qoyulmuşdur.

## Əhalisi
XVIIəsrdə İrəvan əyalətinin Maku nahiyəsindən gəlmiş ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

## İstinadlar
Noraşenik

**Noraşenik** — Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Qafan rayonunda
kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 10&nbsp;km şimal-şərqdə, Xalac çayının sol sahilində yerləşir.

Toponim türk dilində «sıldırım qayalıq, dərin dərə, uçurum» mənasında işlənən nori sözünün fonetik forması olan nora sözü ilə türk dilində «kənd, yaşayış yeri, yaşayış məntəqəsi»
mənasında işlənən şenik (əsli «şenlik»dir) sözünün qoşulması yolu ilə əmələ gəlmişdir. Şenik (şenlik)
sözü Azərbaycan aşığı Aşıq Şenlik şəxs adında özünü qoruyub saxlamışdır.
Noraşenik relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

## Əhalisi
Kənddə ermənilərlə yanaşı 1831-ci ildə 8 nəfər, 1873 - cü ildə 55 nəfər, 1886-cı ildə 60 nəfər,
1897-ci ildə 179 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1905-1906-cı illərdə
azərbaycanlılar erməni təcavüzünə məruz qalaraq tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya olumuşdur.
İndi burada yalnız ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Şimal dəniz pişikləri

**Şimal dəniz pişikləri** () — Bioloji cins olaraq Qulaqlı suitilər fəsiləsinə daxildir. Areal Sakit okeanın şimal ərazilərini əhatə edir.

## Növləri

Bu cinsə daxil olan iki növ olmuşdur:
* *Callorhinus ursinus* Linnaeus, 1758 — Şimal dəniz pişiyi, cinsə daxil olan, hal-hazırda mövcud olan növ. Əsasən Şimali Sakit okean ərazisində (Yaponiya və ABŞ sahilləri boyunca) yayılmışdır.;
* *Callorhinus gilmorei* Berta and Demere, 1986 — Tarixən mövcud olmuş növ. Əsasən Yaponiya və ABŞ sahillərində yayılmışdı. Onların qalıqlarına Meksika (Baha-Kaliforniya), ABŞ və Yaponiya ərzilərində aşkarlanmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər