Düyünlü zob

**Düyünlü zob** və ya qalxanabənzər vəzin düyünləri — adətən normal qalxanabənzər vəz daxilində əmələ gələn düyünlərdir (toxuma və ya mayenin yüksəlmiş sahələri). Onlar hiperplastik və ya şiş ola bilər. Qalxanabənzər vəzin şişlərinin yalnız kiçik bir hissəsi bədxassəli olur. Zobda kiçik, asimptomatik düyünlər tez-tez rast gəlinir və çox vaxt nəzərə çarpmır.

Böyüyən və ya simptomlar yaradan düyünlər tibbi yardıma ehtiyac duya bilər. Zob uninodulyar — bir düyünlü, multinodulyar — çox düyünlü - və  diffuz ola bilər.
## Simptomları

Çox vaxt qalxanabənzər vəzin toxumasının bu anormal böyümələri onun kənarında yerləşir və boğazda bir parça kimi hiss edilə bilər. Böyük olduqda, bəzən boynun ön hissəsində qabar kimi görünə bilərlər.

Bəzən düyünlü zob tiroid kisti adlanan maye ilə dolu boşluq şəklində özünü göstərir. Çox vaxt bərk komponentlər maye ilə qarışır.

Qalxanabənzər vəzin kistləri çox vaxt xoşxassəli olur və bəzən bədxassəli bərk komponentləri ehtiva edən degenerasiyalı tiroid adenomaları nəticəsində yaranır.
## Diaqnozu

Tibbi müayinə zamanı düyün aşkar edildikdən sonra endokrinoloqa, tiroidoloqa və ya otorinolarinqoloqa müraciət edilməlidir. Çox vaxt ultrasəs müayinəsi düyünün varlığını təsdiqləmək və bütün vəzin vəziyyətini qiymətləndirmək üçün aparılır.

Qalxanabənzər vəz stimullaşdırıcı hormonun və anti-tiroid antitellərin ölçülməsi xoşxassəli düyünlü zobun məlum səbəbi olan Haşimoto tiroiditi kimi funksional tiroid xəstəliyinin olub-olmadığını müəyyən etməyə kömək edir.

Sitopatologiya üçün incə iynə biopsiyası istifadə olunur.

Qalxanabənzər vəzi düyünləri gənc yetkinlərdə və uşaqlarda geniş yayılan xəstəlikdir. İnsanların təxminən 50% -i bu xəstəliyə sahibdir, lakin adətən tibbi müayinə zamanı yalnız həkim tərəfindən aşkar edilir və ya əlaqəli olmayan bir vəziyyətin araşdırılması zamanı təsadüfən aşkar edilir.
### Təsadüfi düyünlərin müalicəsi

Amerika Radiologiya kolleci KT, MRT və ya Pozitron emissiya tomoqrafiyası — PET-KT-də təsadüfi görüntüləmə tapıntıları kimi qalxanabənzər vəzi düyünlərini aşağıdakı müayinəsini tövsiyə edir:

### Ultrasəs

Ultrasəs düyünün ölçüsünü, teksturasını, funksiyasını və vaskulyarlığını, boyundakı limfa düyünlərinin metastazlarına çıxışı müəyyən etmək və İncə İynə Aspirasiya Sitologiyası (İİAS) və ya biopsiya aparmaq üçün birinci dərəcəli qeyri-invaziv tədqiqat kimi faydalıdır. Ultrasəs nəticələri biopsiya və uzunmüddətli izləmə üçün göstərişləri müəyyən edir. Düyündə şübhəli tapıntılar bunlardır — hipoekoik, qeyri-müəyyən edilmiş kənarlar, periferik halo və ya qeyri-müntəzəm kənarın olmaması, incə, nöqtəli mikrokalsifikasiyalar, bərk düyünlərin olması, düyün daxilində nizamsız qan axını.

Xoşxassəli şişin əlamətləri: hiperekogenlik, dismorfik və ya əyri xəttli kalsifikasiyalar, düyündə qan axınının olmaması və kistik (maye ilə dolu) düyünün olması. Bununla belə, tək və ya çoxlu düyünlərin olması bədxassəli şişin yaxşı göstəricisi deyil. Bədxassəli şiş yalnız ultrasəs müayinəsinin nəticələri və İİMA hesabatı bədxassəli şişi göstərdiyi halda diaqnoz qoyulur.

TG-HMS (Tiroid Görüntü Hesabatı və Məlumat Sistemləri) — qalxanabənzər vəzin düyünlərinin şübhəli tapıntılarını təsvir edən sonoqrafik təsnifat sistemləridir.

Ultrasəs elastoqrafiyası olan başqa bir görüntüləmə üsulu, xüsusilə follikulyar qalxanabənzər vəzin xərçəngi üçün zob bədxassəli şişlərinin diaqnostikasında faydalıdır. Bununla belə, yara ətrafında kifayət qədər miqdarda normal toxuma, düyün ətrafında kalsifikasiya edilmiş qabıq, kistik düyünlər, ərimiş düyünlərin olması ilə məhdudlaşır.
### İncə iynə biopsiyası

İncə İynə Aspirasiya Sitologiyası (İİMA) iynə və şprisdən istifadə edərək diaqnoz üçün sitoloji nümunələrin əldə edilməsində ucuz, sadə və təhlükəsiz üsuldur.

İİMA üçün göstərişlər:

* 2 ultrasəs kriteriyası ilə bədxassəli şişləri göstərən 1 sm-dən çox düyünlər
* ekstrakapsulyar uzanan istənilən ölçüdə düyünlər və ya mənbəyi bilinməyən limfa düyünlərinin böyüməsi
* baş və boyun nahiyəsində radiasiya zədələnməsi olan istənilən ölçülü düyünlər
* ailədə və ya qohumda I-ci dərəcəli qalxanabənzər vəzin xərçəngi
* II tip çoxsaylı endokrin neoplaziya və yüksək kalsitonin səviyyəsi.

Bununla belə, kalsitonin səviyyələrində artım siqaret, xroniki alkoqol istifadəsi və böyrək çatışmazlığı ilə də əlaqəli ola bilər.

Qalxanabənzər vəzinin sitopatologiyasının hesabatına dair Bethesda Sistemi zob sitoloji nümunəsinin xoş və ya bədxassəli olduğunu bildirmək üçün istifadə edilən sistemdir. Onu 6 kateqoriyaya bölmək olar:

### Qan testləri

Qan testləri biopsiyadan əvvəl və ya onun əvəzinə edilə bilər. Zob hormonu (xərçəng olma ehtimalı daha azdır) və ya hipotiroidizm ifraz edən bir düyün ehtimalı, zob stimullaşdırıcı hormon (ZSH) və zob hormonları tiroksin (T4) və triiodotironin (T3) ölçülməklə araşdırılır. Serum zob otoantitelləri üçün testlər bəzən aparılır, çünki bunlar otoimmün zob xəstəliyini göstərə bilər (bu, düyünlü xəstəliyi təqlid edə bilər).
### Digər görüntüləmə

Zobun müayinəsi zamanı radioaktiv yod qəbulu testindən istifadə edərək zobun skan edilməsindən istifadə edilə bilər. Normaldan daha aşağı TSH ilə müşayiət olunan isti düyünü göstərən yod-123 skan edilməsi, düyün xərçəngli olmadığına güclü sübutdur, çünki isti düyünlərin əksəriyyəti xoş xassəlidir.

Qalxanabənzər vəzin kompüter tomoqrafiyası zob xərçənginin qiymətləndirilməsində mühüm rol oynayır. KT çox vaxt təsadüfən zobun anomaliyalarını aşkar edir və beləliklə, praktiki olaraq ilk araşdırma üsuluna çevrilir.
## Bədxassəlilik

Boyundakı neoplazmaların yalnız kiçik bir faizi bədxassəli olur (təxminən 4-6,5%,) zobun düyünlərinin çoxu xoşxassəli kolloid düyünlərdir.

Bədxassəli şişə diaqnoz qoyarkən nəzərə alınmalı bir çox amil var. Udmaqda və ya danışmada çətinlik, şişmiş boyun limfa düyünləri və ya möhkəm, hərəkətsiz düyün bədxassəli xəstəliyin daha çox göstəricisidir. Xərçəngin yayılması kişilərdə - 20 yaşdan aşağı və ya 70 yaşdan yuxarı xəstələrdə, baş və boyun nahiyyəsində şüalanma, ailəsində qalxanabənzər vəzin xərçəngi olan xəstələrdə daha yüksəkdir.
## Zobda tək düyün
### Xərçəng riskləri

Tək zob düyünləri qadınlarda daha çox rast gəlinir, kişilərdə isə daha çox narahatlıq doğurur. Neoplastik düyünlərlə əlaqəli digər assosiasiyalar ailədə qalxanabənzər vəzi xərçənginin olması və baş və boyun nahiyəsinin daha əvvəl radiasiyaya məruz qalmasıdır. Zobda tək düyünün ən çox yayılmış səbəbi xoşxassəli kolloid düyünlərin olması və ikinci ən çox görülən səbəb follikulyar adenomadır.

Baş və boyun nahiyəsinin radiasiyaya məruz qalması badamcıqların və adenoidlərin hipertrofiyası, "timus böyüməsi", sızanaq vulqarisi və ya Hodgkin lenfoması kimi əlamətlər yaşadığı şəraitdən asılı ola bilər. 1986-cı il fəlakəti zamanı Çernobıl AES-in yaxınlığında yaşayan uşaqlarda qalxanabənzər vəzi xərçənginə tutulma halları 60 dəfə artmışdı. Radiasiya nəticəsində yaranan tiroid xərçəngi çox vaxt limfa düyünlərinə metastazın yüksək dərəcəsi ilə multifokal olur və pis proqnoza malikdir.
### Simptomları
 
Narahatedici əlamət və simptomlara səsin xırıltısı, ölçüsünün sürətlə artması, sıxılma simptomları (məsələn, nəfəs darlığı və ya disfagiya) və limfadenopatiyanın görünüşü daxildir.
### İnvestisiyalar

* **TSH** (Tiroid stimullaşdırıcı hormon) — əvvəlcə tiroid stimullaşdırıcı hormonun səviyyəsini təyin etmək lazımdır. Əgər təzyiq altındadırsa, o zaman düyün çox güman ki, hiperfunksiyalı (və ya "isti") düyündür. Onlar nadir hallarda bədxassəli olur.
* **İİAS** – Incə iynə aspirasiya sitologiyası təzyiq altında olmayan TSH səviyyəsini nəzərə alaraq seçim araşdırmasıdır.
* **Görüntüləmə** - ultrasəs və radioyod skan edilməsi.
### Zobun skan edilməsi

Düyünlərin 85%-i soyuq düyünlərdir. Soyuq və isti düyünlərin 5-8%-i bədxassəli düyünlərdir.

Düyünlərin 5%-i isti olur. İsti düyünlərdə bədxassəli şiş faktiki olaraq olmur.
### Cərrahiyyə

Aşağıdakı hallarda cərrahiyyə (tiroidektomiya) göstərilə bilər:

* 3-4 dəfə təkrarlanan İİAS-a baxmayaraq düyünün yenidən yığılması
* Bəzi hallarda ölçüsü 4 sm-dən çox olduqda
* Sıxılma simptomları
* Bədxassəli şişlərin əlamətləri (səs telinin disfunksiyası, limfadenopatiya)
* Zob xərçəngini istisna etməyən sitopatologiya
### Minimal invaziv prosedurlar

Hazırda iri simptomatik düyünlərin müalicəsi üçün qeyri-cərrahi, minimal invaziv, ultrasəslə idarə olunan üsullardan istifadə olunur. Bunlara perkutan etanol inyeksiyası, lazer termal ablasiya, radiotezlik ablasiyası, Yüksək intensivliyə fokuslanmış ultrasəs (YİFU) və perkutan mikrodalğalı ablasiya daxildir.

YİFU bu yaxınlarda xoşxassəli zob düyünlərinin müalicəsində effektivliyini sübut etdi. Bu üsul qeyri-invazivdir, ümumi anesteziya olmadan və ambulator şəraitdə həyata keçirilir. Ultrasəs dalğaları fokuslanır və zobun düyünlərini məhv etməyə imkan verən istilik əmələ gətirir.
### Müalicəsi

Bədxassəli düyünlər çıxarılır, xoşxassəli isə ambulator müalicə ilə məhdudlaşdırıla bilər.
## Avtonom zob düyünü

Avtonom düyün və ya "isti düyün" HPT oxunun (Hipotalamo-hipofiz-tiroid oxu) homeostatik nəzarətindən asılı olmayaraq zob funksiyasına malik olan bir düyündür. Belə düyünlər yalnız zəhərli olduqda müalicə edilməlidir: cərrahi eksizyon (tiroidektomiya), radioyod terapiyası və ya hər ikisi istifadə edilə bilər.
## Həmçinin bax

* Qalxanabənzər vəzin adenoması
## İstinadlar

## Xarici keçidlər