Strukturlaşdırılmamış məlumatlar

**Strukturlaşdırılmamış məlumatlar** () — əvvəlcədən müəyyən olunmuş və ya standartlaşdırılmış məlumat modeli olmayan, müəyyən edilmiş sxema və formatda saxlanılmayan rəqəmsal məlumat növü. Bu məlumatlar adətən mətn, səs, video, şəkil, sosial media məzmunu və sensor çıxışları kimi müxtəlif formalarda mövcud olur. Strukturlaşdırılmış verilənlərdən fərqli olaraq, bu məlumatların saxlanması, emalı və axtarışı daha mürəkkəb üsullar tələb edir.

Süni intellekt, maşın öyrənməsi və bulud hesablama texnologiyalarının inkişafı strukturlaşdırılmamış məlumatların daha effektiv idarə olunmasına şərait yaradır. Eyni zamanda, hüquqi tənzimləmələrin (məsələn, GDPR və digər məxfilik qanunları) təkmilləşməsi bu məlumatların qorunmasını prioritet məsələyə çevirir.

Strukturlaşdırılmamış məlumatların əsas əlamətləri bunlardır:

* *Standart formatın olmaması* — məlumat sabit sütun-sətr quruluşu ilə məhdudlaşmır.
* *Heterojenlik* — müxtəlif mənbələrdən, müxtəlif tipli fayllar (mətn, media, loqlar və s.) daxil olur.
* *Sürətlə artım* — rəqəmsal kommunikasiya, sosial media və IoT (əşyaların interneti) sayəsində həcmi eksponensial artır.
* *Əlavə emal tələbi* — faydalı nəticələr çıxarmaq üçün xüsusi alqoritm, təbii dil emalı (NLP) və maşın öyrənməsi metodları tələb olunur.

## Tarixi
XX əsrin sonlarından etibarən internetin və rəqəmsal cihazların sürətli inkişafı strukturlaşdırılmamış məlumatların miqdarını kəskin artırdı. 2000-ci illərdə sosial şəbəkələrin, video axın platformalarının və mobil texnologiyanın yayılması ilə bu məlumatların həcmi “Big Data” (Böyük Məlumat) anlayışının formalaşmasında əsas amillərdən birinə çevrildi. Bu gün təşkilatlar böyük həcmdə strukturlaşdırılmamış məlumatı analiz etmək üçün bulud texnologiyaları, paylanmış hesablama və süni intellektə əsaslanan yanaşmalardan istifadə edirlər.

## Terminologiya ilə bağlı məsələlər
Strukturlaşdırılmamış məlumat anlayışı elmi və texnoloji mühitdə bəzən fərqli mənalarda işlədilir. Bəzi mütəxəssislər bu termini yalnız sabit sxeması olmayan mətn və multimedia məlumatları üçün istifadə edir, digərləri isə yarı-strukturlaşdırılmış () məlumatları da bu kateqoriyaya daxil edirlər. “*Strukturlaşdırılmamış*” ifadəsi bəzən məlumatın tamamilə formalaşmamış olduğunu düşündürsə də, əksər hallarda bu məlumatların öz daxilində müəyyən məntiqi quruluşu və ya metadatası mövcuddur. Bu səbəbdən terminologiyada dəqiqlik və kontekstə uyğun izah vacibdir.

### Strukturlaşdırılmamış məlumatlarla işləmə
Belə məlumatların idarə edilməsi və emalı ənənəvi əlaqəli verilənlər bazasından fərqli yanaşma tələb edir. Saxlama üçün NoSQL bazaları, paylanmış fayl sistemləri (məsələn, Hadoop HDFS) və bulud texnologiyaları istifadə olunur. Emal mərhələsində məlumatın toplanması, təmizlənməsi, indekslənməsi və axtarış üçün uyğun hala gətirilməsi əsas mərhələlərdir. Maşın öyrənməsi, mətn mədənçiliyi və məzmun analizi kimi texnikalar məlumatdan dəyər çıxarmaqda əsas vasitədir. 

### Tibb və biotibbi tədqiqatlarda yanaşmalar
Səhiyyə və biotibbi araşdırmalarda strukturlaşdırılmamış məlumatlar – həkim qeydləri, laboratoriya hesabatları, tibbi şəkillər və genom məlumatları – mühüm mənbədir. Klinik mətnlərin təhlili, elektron sağlamlıq qeydlərinin (EHR) analizi, tibbi görüntülərin süni intellektlə emalı diaqnostika və müalicə proseslərini dəqiqləşdirir. Genomik tədqiqatlarda böyük həcmdə ardıcıllıq məlumatlarının işlənməsi xəstəliklərin genetik əsaslarının öyrənilməsinə imkan yaradır.

## Məlumat məxfiliyi qaydalarında “strukturlaşdırılmamış” anlayışının istifadəsi
Məlumatların qorunması və məxfilik qanunvericiliyində “strukturlaşdırılmamış məlumat” termini xüsusi yer tutur.Avropa İttifaqının Ümumi Məlumatların Qorunması Qaydası (GDPR) və digər oxşar tənzimləmələrdə məxfi məlumatın növündən asılı olmayaraq – o, strukturlaşdırılmış və ya strukturlaşdırılmamış olsun – qorunma tələbləri eyni dərəcədə tətbiq olunur. E-poçt yazışmaları, sərbəst mətn sənədləri, audio və video qeydləri fərdi məlumat daşıya bildiyindən, bu məlumatların saxlanması, emalı və silinməsi ilə bağlı xüsusi təhlükəsizlik tədbirləri və hüquqi öhdəliklər mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Matching Unstructured Data and Structured Data
*a brief description for Structured Data
*Unstructured Data Definition, Examples, Benefits & Challenges