Novruz və Qəndab dastanı

**"Novruz və Qəndab" dastanı** — məhəbbət dastanları arasında *bədii-estetik, tərbiyəvi, mənəvi-psixoloji* məzmunlu dastandır.

Folklorşünas alim Sədnik Paşa Pirsultanlının tarixi faktlara əsaslanan araşdırmasına görə eposun süjet xəttinin XVII əsrdən başladığını göstərir: "Misir torpaqları XVII əsrin əvvəllərindən Türkiyənin nəzarətində idi. Bu tarixi dövrə aid olan, Diyarbəkirli Nevruz Butanı alıb Diyarbəkirdən Qəndabın dalınca Misirə getdi, ona görə də dastan real-tarixi dastan sayılır".

## Azərbaycan aşıq yaradıcılığında
*Dastan* Qərb mühitinin ustadları Hüseyn Bozalqanlı, *Əkbər Cəfərov, Əlihan Niftəliyev, İlham Məmmədli və Tural Mehdiyev* tərəfindən müxtəlif illərdə ifa olunub.

## Elmi qaynaqlarda
**"Novruz və Qəndab" dastanı** folklorşünaslığın diqqət mərkəzində olan obyektlərdən biridir. Eposun qərb mühitinə xas variantları Borçalı, Şirvanda və Cənubi Azərbaycanda söylənilib. Eposun müxtəlif variantlarını araşdırarkən onun bəzi mənbələrdə ***"Novruz"*** kimi qeyd olunduğunu görünür. S. Pirsultanlı bunu qəhrəmanın dastanda göstərdiyi şücaət və igidliyin əsası kimi adların təcrid olunması ilə əlaqələndirir: "O dastan məhəbbət dastanından əfsanəyə əsaslanan qəhrəmanlıq dastanına çevrilir. Burada asatir Novruzla Kallegözün görüşüdür. Eşq dastanı qəhrəmanlıq dastanına çevriləndə adlar itir" Dastan beşcildlik "Azərbaycan dastanları" nəşrində ***"Novruz"*** adı ilə təqdim edilmişdir.

Azərbaycan dastanlarının yazılması və nəşri XIX əsrdən bu günə qədər davam edir. Dastan XX əsrdə geniş yayılıb, dastanlar toplusu və çoxcildlik ensiklopediyalarda çap olunub. "Novruz və Qəndab" dastanının müxtəlif variantları mövcuddur. Bu dastan Azərbaycan məhəbbət dastanları sırasında yer alaraq bir sıra filoloq, folklorşünas və musiqişünaslar tərəfindən tədqiq edilmişdir. Azərbaycan məhəbbət dastanlarını geniş tədqiq edən filoloq M. Təhmasib öz əsərində Novruz və Qəndab dastanlarının məzmununu verir və onların *"[[Kitabi-Dədə Qorqud]]"* dastanı ilə əlaqələrinə diqqət yetirir. Q. Namazov dastanın Novruzla çobanın söhbəti səhnəsinin ozan sənətinin ustadlarından sayılan Qara Çoban tərəfindən yaradılmış ola biləcəyini ehtimal etmiş və bu fikrini şeir nümunələri ilə əsaslandırmışdır. XX əsrin birinci yarısında Azərbaycan folklorunun tərtibində yaxından iştirak edən və böyük xidmətləri olan Ərtoğrul Cavidin əsərləri arasında kiçik fərqlər mövcuddur. Ə. Cavid bu dastanı Tovuz aşığı Hüseyn Bozalqanlının ifasından lentə almışdır və Əkbərin ifasında isə müəyyən fərqlər müşahidə olunur. Belə ki, son variantda Novruzun Qəndaba elçi göndərmiş İstanbul paşası ilə döyüş səhnəsi tamamilə yoxdur. Aşıq Əkbərin söylədiyi variant dastanın nisbətən müasirləşdiyini və onun tərkibindəki qəhrəmanlıq səhnələrinin ixtisar edildiyini göstərir. Dastanların qısaldılmış şəkildə söylənməsinə təsir edən digər amillər də mövcuddur. XX əsrin əvvəllərindən etibarən bu günə qədər keçirilən şənliklər adətən üç-dörd saat davam edir. A. O. Kərimlinin araşdırmasına görə, *"Novruz və Qəndab"* dastanı iki gün ərzində söylənilmişdir. Müasir texnologiyaların inkişafı və informasiya bolluğu nəticəsində uzunmüddətli sevgi dastanlarını dinləmə ənənələri zəifləməyə və getdikcə unudulmağa başlamışdır. Yazılı nüsxələr arasındakı oxşarlıqların olmaması dastanın əsasən Gəncəbasar ətrafında formalaşıb yayıldığını ehtimal etməyə imkan verir. Azərbaycan aşıq mühitlərinin dastançılıq ənənələri bir-birindən fərqlənir. Şirvan aşıqları dastanı *"Divani"* ilə deyil, bu mühitə xas olan Peşrovla başlayır. Gəncəbasar ozanları isə dastanı *"Divani"* ilə başlayıb *"Təcnis" və "Qaraçı"* ilə davam etdirirlər. Borçalı mühitindən fərqli olaraq, burada aşıq balabanla müşayiət olunur.

## Məzmunu
Hadisələr Diyarbəkirdə, Kərim Paşanın evində başlanır. Uzun illərdir ki, Kərim Paşanın övladı olmur. Onun məyus olduğunu görən xanımı Zeynəb bunun səbəbini soruşduqda, övladsız olduğundan şikayətlənir. Xanımı isə məsləhət görür ki, paşa Diyarbəkirin bütün kasıb, yoxsul əhalisini yığsın, onlara süfrə açıb, təma dağıtsın. Əvəzində xalq dua etsin və onlara övlad arzulasın. Paşa belə də edir, zaman dolur, vaxt gəlib yetişir və onların bir gözəl oğlu olur. Uşaq Novruz bayramı ərəfəsində doğluduğu üçün adını da elə *Novruz* qoyurlar. Oğaln həddi-büluğa çatanda atasının sarayında aşıq oxumasını eşidir, valeh olur və tanrıdan diləyir ki, ona da bu istedadı nəsib etsin. Beləcə yatır və yuxusunda pirani bir dərviş ona Misir padşahının qızı Telli Qəndabı buta verir. Bundan sonra Novruz ata-anası ilə salamatlaşıb yola düşür və Misir elinə yol alır. Misirə gedən yol dəryadan keçir və gəmi çovğuna düşərək batır. Novruzu həmin yerdə sahil kənarına çıxaran Qəvvas Əhməd evinə gətirir. Ona qulluq edərək qızı ilə evləndirir. Lakin Novruz öz sevgilisini xatırlayaraq yenidən Misirə yola düşür və nəhayət gəlib çıxır Qəndabın atasının qoruğuna. Burada o, padşahın pəhlivanları ilə vuruşur və hamısını məğlub edir. Bunu görən padşah onu sarayına dəvət edir. Novruzdan nə istisə verəcəyini deyir. Lakin Novruz Qəndab üçün gəldiyini söylədikdə padşah qəzəblənib onu zindana saldırır. Qəndab isə öz sevgilisinə çatmaq üçün özünü xəstəliyə vurur, anasına dərdini söyləyir. Nəhayət padşah öz qəzəbindən əl çəkir, Novruzu sınağa çəkmək qərarına gəlir. Novruz haqq aşığı olduğu üçün sınaqdan üzü ağ çıxır və Qəndabı da götürüb öz elinə yola düşür. Yolda Kəlləgözlə vuruşub əsir saxladığı ərəb padşahının qızı Şəhriyarı, daha sonra da Qəvvas Əhmədin qızı Gülşən xanımı da götürüb Diyarbəkirə gəlib çıxır. Burada şadlıq məclisi qurulur və dastan bununla da sona çatır.

## Melopoetik xüsusiyyətləri
Əkbər Cəfərovun ifasındaki "Novruz və Qəndab" dastanda səslənən ilk hava "Qaraçı"dır. Bu hava aşıq sənətində mühüm yer tutur və onun musiqi məzmunu aşıq sazının demək olar ki, bütün pərdələrini əhatə edir. Aşıq Əkbərin zil diapazona malik səs tutumu bu havanı dastanın əvvəlində oxumağa imkan verir. Eyni zamanda məhəbbət dastanları sırasında öz qədimliyi seçilən bu dastanda aşığın bu havaya müraciət etməsi də mühitdən gələn ənənələr sırasında yer alır. Dastanda ifa edilən havaların seçimi hadisələrin gedişatı, qəhrəmanların xarakteri, eləcə də aşığın peşəkarlığı və istedadı ilə bağlı olan bir məsələdir. Məlumdur ki, "Qaraçı" həm də aşıq havalarının köklərindən birinin adıdır. Havanın adı ilə bağlı da müxtəlif versiyalar mövcuddur. Aşıqların çox bu havanı *"El havası", "Dərvişi"* kimi də adlandırır. Şah pərdə kökündə, qoşma üstündə ifa olunur. İkinci hava *"Göyçə gözəlləməsi"dir.* Bu hava Qərb mühitinin regional repertuarına daxildir. Tovuz aşıqlarının yaradıcılığında geniş yer tutur və demək olar ki, məhəbbət məzmunlu bütün dastanlarda oxunur. Aşıq havanı başlamazdan əvvəl onun adının da müxtəlif variantları haqqında məlumat verərək, *"Yüngül şərili"* kimi də adlandığını diqqətə çatdırır. Şərili havaları daha çox Borçalı mühitində ifa olunur və aşıq Əkbərin ad variantlarına toxunması onun həm də geniş bilik dairəsini göstərir. *"Göyçə gözəlləməsi"ndə* sonra *"İran dübeyti"* havası ifa olunur. Bu hava Novruzun gəmiyə çatmaq məqsədilə gəmiçiyə ünvanlanan gəraylısı üstündə ifa olunur. Aşıq Əkbər havanın həm də "Koroğlu dübeyti" adlandığını diqqətə çəkir. *"Dübeyti (qoşa beyt) digər adı "İran dübeyti", "Koroğlu dübeyti"dir.* "Koroğlu" havaları silsiləsindəndir. Misri kökündə, Misri pərdəsindən başlanaraq, gəraylılar əsasında oxunur". Dastanda söylənən növbəti hava Novruzun dəryada gəminin batması ilə taxta parçası üstündə qalaraq qəmlənməsindən və burada növbəti gəraylı üstündə oxuması səhnəsində yer alır. Burada ifa edilən "Məmmədhüseyni" havası həm də *"Heydəri"* adı ilə tanınır, poetik məzmundan irəli gələrək ad variantlığı yaranmışdır: "Əsasən bu hava Məmməd Hüseynin sözlərinə oxunduğundan *"Məmmədhüseyni"* də deyilir". Bu hava muğam sənətində *"Osmanlı" ("Mani" də adlandırılır)* zərbli muğamı kimi özünə yer tutmuşdur. Dastanda səslənən növbəti hava "Keşişoğlu"dur. Bu hava klassik aşıq repertuarında, eləcə də Qərb mühitində geniş yer tutur. Şah pərdə kökünə əsaslanan havanın poetik əsası qoşmadır. Sonuncu *"Ovşarı"* havası üç mərhələdə səslənir. Bu hava Qəndabla anasının deyişmə səhnəsində yer almışdır. Həcm etibarilə ən geniş nümunə kimi "Ovşarı" havası həm də iri həcmli və rəngarəng instrumental araçalğıları ilə fərqlənir.

## Kitab
Kitab 2024-cü ildə N. Rəhimbəyli və **K. Atakişiyeva** tərəfindən işlənilmişdir. Kitabın əsas problemi müasir aşıq repertuarında geniş yer tutan "Novruz və Qəndab" dastanının melo-poetik xüsusiyyətlərinə nəzər salmaqdan ibarətdir. Tədqiqata cəlb edilən "Novruz və Qəndab" dastanının musiqi məzmununun təhlili ilk dəfə həyata keçirilib. Təhlillər dastanın Qərb aşıq mühitinin ustad sənətkarı Əkbər Cəfərovun ifasından yazıya alınmış variantı üzərində aparılıb. Söyləyici dastanı *"Qaraçı", "Göyçə gözəlləşməsi", "İran dubeytisi", "Məmmədhüseyni", "Ovşari", " Keşişoğlu"* havacatları üzərində söyləmişdir. "Novruz və Qəndab" dastanının nəsr, məzmun və musiqi materialları ilk dəfə nota alınmış, havacatlar isə *"Sibelius"* proqramında nota salınaraq tərtib edilmişdir. Araşdırmada dastanın məzmunu nəsr, nəzm və havaların poetik, melodik məzmunu üzərindən həyata keçirilən təhlillər verilir və bu məqsədlə musiqi-nəzəri təhlil üsulundan istifadə edilib. Əldə edilən nəticələrə əsasən dastanın müxtəlif illərdə çap edilmiş variantları arasında fərqlər aşkar olunmuş, o cümlədən Qərb aşıq mühitinin dastançılıq ənənələri kontekstində özünəməxsus meyarlar üzə çıxarılmışdır.

## Həmçinin bax
*Aşıq Əkbər Cəfərov
*Azərbaycan dastanları
*Dastan

## Mənbə

### İstinadlar
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Xarici keçidlər
# 

# 
# 
# 
# 
#