open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kodein

**Kodein** (metilmorfin) — tiryəkin əsas alkaloidlərindən biri olub, tibbdə analgetik, öskürəkkəsici və ishal əleyhinə vasitə kimi istifadə edilir. Tiryəkin tərkibində 0,2–2% kodein vardır. Hind tiryəkinin ayrı-ayrı çeşidlərində kodeinin miqdarı 6%-ə çatır. Kodein çox güclü əsasdır, suda, etil spirtində, xloroformda, dietil efirində və duru turşu məhlullarında yaxşı həll olur, qələvi məhlullarda isə həll olmur.

## Tarixçəsi
Kodein qədim yunan mənşəli söz olub κώδεια (kṓdeia) "xaşxaş başı" mənasını verir. İlk dəfə 1832-ci ildə Fransız kimyaçı Pierre-Jean Robiquet tərəfindən tiryəkdən ekstraksiya edilərək alınmışdır.

## Alınması
Kodein təbii mənbəyi olan tiryəkdən ekstraksiya yolu ilə alınsa da əsasən morfinin o-metilləşəməsi prosesi ilə sintez edilir. Kodeinin morfindən sintezi ilk dəfə 20-ci əsrin sonlarında Robert C.Corcoran və Junning Ma tərəfindən tamamlanmışdır.

## İstifadəsi və təsirləri
Kodein tibbdə daha çox əsas, fosfat və sulfat duzu şəklində işlənir. Orqanizmə göstərdiyi təsirə görə morfinə bənzəyir. Ancaq ağrıkəsici təsiri morfinə nisbətən azdır. Kodeinin tənəffüsə mənfi təsiri morfinə nisbətən az dərəcədədir. Kodein mərkəzi sinir sistemində öskürək mərkəzinin oyanma qabiliyyətini azaldır, ona görə də ən çox öskürəkkəsici vasitə kimi tətbiq edilir. Eyni zamanda qeyri-narkotik ağrıkəsicilər analgin, kofein, fenobarbital və digər preparatlarla birlikdə baş ağrılarında, nevralgiyalarda və s. hallarda təyin olunur. Kodein həm lokal, həm də mərkəzi təsir mexanizmi vasitəsilə bağırsaq hərəkətliliyini azaldaraq ishalın qarşısını alır.
Kodein molekulunda fenol hidroksilinin hidrogen atomu metil qrupu ilə əvəz olunduğu üçün onun toksik təsiri morfinə nisbətən azdır. Ancaq baş beyinin orta şöbəsini morfinə nisbətən daha güclü iflic edir. Kodeinin toksik dozası onurğa beyinə təsir etməklə qıcolma əlamətləri törədir. Doza aşılması zamanı insanda yüksək həyəcan, hipotansiyon, mioz, yavaş nəbz, taxikardiya, dərinin qızarması, qulaqlarda küyün əmələ gəlməsi, əzələ zəifliyi , qan dövranının çökməsi və tənəffüs iflicinə səbəb ola bilər. Oral yolla toksiki dozası 12 mq/kq — dır. Kodein tez-tez, təkrar olaraq orqanizmə qəbul edildikdə ona qarşı asılılıq yaranır.
Kodein bədəndə bir neçə yolla metobolizm prosesinə məruz qalır. Onun bir hissəsi bədəndə qlükuror turşusu ilə birləşir və qlükuronid şəklində sidiklə xaric olur. Kodeinin digər hissəsi isə o-demetilləşməyə uğrayır və morfin əmələ gəlir, bir qismi isə N-demetilləşmə nəticəsində norkodeinə çevrilir. Əmələ gələn hər iki maddə — morfin və norkodein qlükuronid şəklində sidiklə bədəndən atılır. Kodeinin az bir hissəsi sidiklə dəyişməz halda xaric olur. Kodein qana düşdükdən 6 saat sonra onun 2/3 hissəsi orqanizmdən uzaqlaşır, 24 saatdan sonra isə tamamilə bədəndən xaric olur.

## Xarici keçidlər
https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1953-01-01_4_page006.html
https://www.britannica.com/science/codeine
https://meshb.nlm.nih.gov/record/ui?ui=D003061
https://go.drugbank.com/drugs/DB00318
http://www.inchem.org/documents/pims/pharm/codeine.htm

## Həmçinin bax
Morfin, tebain, papverin. Alkaloidlər. Narkotiklər. Heroin.

## İstinadlar
Sivas konqresi

**Sivas Konqresi** ya da **Qurultayı** Mustafa Kamal Atatürkün Amasiya qanununu açıqladıqdan sonra bir çağırış üzərinə Birinci Dünya müharibəsindən sonra işğala məruz qalan Türk topraqlarını qurtarmaq və Türk millətinin müstəqilliyini qazanmaq üçün çarələr axtarmaq məqsədilə seçilmiş xalq təmsilçilərinin Sivasda bir araya gəlməsiylə, 4–11 Sentyabr 1919 tarixləri arasında gerçəkləşən bir konqresdir.

Sivas Konqresində alınan qərarlar, daha öncə gerçəkləşdirilən Ərzurum konqresinin qərarlarını genişlədərək bütün milləti əhatə etmiş və yeni bir Türk dövlətinin quruluşuna təməl olmuşdur; bu səbəblə Sivas Konqresinin Türkiyə tarixindəki önəmi böyükdür.

Sivas Konqresində, Ərzurum Konqresində alınan vətənin bütünlüyü və müstəqilliyiylə əlaqəli qərarlar eynilə qəbul edilmişdir.

Konqres eyni zamanda Cümhuriyyət Xalq Partiyasının ilk qurultayı olaraq qəbul edilməkdədir.

## Konqres nümayəndələri
Konqresdə şərq illəri adına nümayəndə olaraq Ərzurum Konqresində seçilən Heyet-i Temsiliye (Təmsil Qurulu) üzvləri vardı. Qərbi və Orta Anadolu illrindən gələn digər təmsilçilərin də qatılması sayəsində Sivas Konqresi, milli bir konqres adını qazanmışdı.

Konqresə qatılan nümayəndə sayı mübahisəli bir mövzudur. Ankara kimi bəzi illərdə valilik təzyiqi ilə nümayəndə seçimi gerçəkləşməmiş, bəzi illərdən seçilən nümayəndələrin isə yola çıxması əngəllənmiş, bu səbəbdən konqresə qatılmamış və ya konqres çalışmaları bitdikdən sonra Sivasa gələ bilmişdilər. Sonradan qatılanlarla birlikdə nümayəndə sayının 41 olduğu söylənə bilər. (Fərqli qaynaqlara görə 31, 33, 38 qatılımcı vardır.)
## Sivas Konqresi Təmsil Heyəti

### Ərzurum Konqresində seçilmiş olanlar

* Mustafa Kamal Atatürk (9. Ordu Müfəttişi ikən 8 İyul 1919 əsgərlikdən ayrıldı)
* Hüseyin Rauf Bey
* Raif Dinç (Ərzurum)
* İzzət Əfəndi
* Sərvət Bəy (Trabzon)
* Sadullah Fevzi Eren (Bitlis)
* Ahmet Fevzi Baysoy (Ərzincan)
* Bekir Sami Kunduh (Beyrut keçmiş valisi)
* Hacı Musa Efendi (Mutkidə Aşiret Rəisi)

### Heyet-i Temsiliye tərəfindan seçilmiş olanlar

* Refet Bəy (3. Kolordu Komandanı ikən əsgərlikdən ayrılma)

### Sivas Konqresində seçilənlər

* Mustafa Vasif Qaraqol 
* Məzhər Müfid Qansu
* Xosrov Sami Qızıldoğan
* Ömər Mümtaz Təmbeh
* Haqqı Bəhic Bayiç
* Mustafa Soylu

## Həmçinin bax
* Mustafa Kamal Atatürk
* Monarxiya
* Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

## İstinadlar
Sevasti Xantu

**Sevasti Xantu** (; ) ― Emmanuil Ksantosun həyat yoldaşı. Onun əri "Filiki Eteriya" ("Dostlar Cəmiyyəti") adlı Osmanlı imperiyasına qarşı mübarizə aparmış yunan konspirativ təşkilatının üzvü və yaradıcılarından biri idi.

## Həyatı
Sevasti Xantu anası Mariora və iki bacısı Yefrosinya və Eleni ilə birlikdə İstanbulun Arnavutköy ilçəsində yaşayırdı. 17 yaşında (1815) və "Filiki Eteriya" qurulduqdan bir il sonra Sevasti təşkilatın qurucularından biri Emmanuil Ksantosa ərə getdi. Onların Nikolas, Perikl və Aspasiya adlı 3 uşağı doğuldu. 1821-ci ildə yunan inqilabı başlayanda o, təhlükəsizlikdə qalmaq məqsədilə ailəsi ilə birlikdə İstanbuldan İzmail (indiki Ukrayna şəhəri) şəhərinə köçdü. 1822-ci ildə Sevasti düşmən mühitdə olduqlarını hiss etdi və onun təşəbbüsü ilə onlar İzmaili tərk edərək Kişinyova köçdülər. Emmanuil Ksantos iki səbəbdən ailəsindən çox vaxt uzaq düşürdü, birincisi yunan inqilabını təşkil etmək məsuliyyətini öz üzərinə götürməsi, ikincisi də Margineni monastırında olması ilə bağlı idi. Onun yoxluğunda ailəsinə güvəndiyi insanlar baxırdılar, məsələn onun qayını Mixail Mixaloqlou (Yefrosinyanın həyat yoldaşı) və Mixail Fokianos ailənin maliyyə problemlərini öz üzərinə götürmüşdülər.

Sevasti Xantu uzun illər ərinin yoxluğunu yaşamışdır, ancaq buna baxmayaraq bu işin öhdəsindən gəlib, uşaqlarını böyüdüb başa çatdıra bilmişdir, eyni zamanda bir neçə mübarizə aktivistləri, "Filiki Eteriya" üzvləri və dövrün məşhur şəxsiyyətləri ilə əlaqə qurmuş və həyat yoldaşı haqqında məlumat toplayırdı.

## İstinadlar

## Biblioqrafiya
* Tsimpani-Dalla Trisevgeni [Τσίμπανη-Δάλλα Τρισεύγενη], *27 Επιστολές της Σεβαστής προς τον Εμμανουήλ Ξάνθο*, εκδ.Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος, Athens, 2014.
* Panagiotopoulos V. P. [Παναγιωτόπουλος Β.Π.], *Βαρώνος Κωνσταντίνος Μπέλλιος. Ένας ομογενής στην Αθήνα του 1836*, ανάτυπο από τις "Εποχές", 17 Σεπτ. 1964 από τη σειρά: Σταθμοί προς τη νέα ελληνική κοινωνία.

## Xarici keçidlər
* Ο Πάτμιος Εμμανουήλ Ξάνθος και η Φιλική Εταιρία.
Joan Enrik Vives-i-Sisilya

**Joan Enrik Vives-i-Siciliya** (; ) — Urjel Katolik Yeparxiyasının yepiskopu və Andorra həmşahzadəsi.

## Həyatı
Vives-i-Siciliya 1949-cu ildə Barselonada anadan olub və xırda sahibkar Françeska Vives Pons və Korneliya Siciliya İbanezin üçüncü oğludur. 1965-ci ildə seminariyaya daxil olmuş və Humanitar, Fəlsəfə və İlahiyyatı fakültəsini bitirmişdir. 1974-cü ildə Vives evindəki Santa Mariya del Taulat de Barselona kilsəsində keşiş təyin edildi. Ata Vives-i-Siciliya daha sonra 1993-cü ildə Barselona Yepiskopunun köməkçisi təyin edildi və avtomatik olaraq İspaniya Yepiskopal Konfransının üzvü oldu. Papa İohann Pavel onu 2001-ci ildə Urgeldə yepiskop köməkçisi təyin etdi. 2003-cü ildə sələfi Juan Marti Alanisin təqaüdə çıxmasının taman olmasından iki il sonra onu 12 may 2003-cü ildə Urgel Yepiskopu olaraq təyin etdi və bu səbəbdən Pireney yüksəkliklərində yerləşən Andorra Knyazlığında Andorranın şahzadəsi oldu. 10 iyul 2003-cü ildə Andorranın Kaza de la Val səmtində, Andorra la Vellada yeni şahzadə olaraq konstitusiya andı içdi. Vives-i-Siciliya daha sonra 2010-cu ilin mart ayında Papa XVI Benedikt tərəfindən Baş yepiskop rütbəsinə qaldırıldı.

## Nişanları
* "Xaç" ordeni (5 mart 2010)

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Gül məscidi

**Gül məscidi** və ya **Müqəddəs Feodosi kilsəsi** (yun: Μονή τής Άγιας Θεοδοσίας εν τοις Δεξιοκράτους, Ayia Theodosia) — İstanbulun Ayakapı ərazisindəki Bizans İmperiyası dövründən qalma bir dini binadır. Köhnə adı və tikilmə tarixi barədə dəqiq bir məlumat olmasa da, X və ya XI əsrlərdə inşa edildiyi təxmin edilir. İkonoklazma hərəkatı zamanı Böyük Sarayın əsas girişi olan Halki qapısının üstündəki Məsih ikonasının götürülməsinə qarşı çıxdığı üçün öldürülən Theodosia adlı qadının müqəddəs yadigarlarının bu kilsəyə qoyulduğuna və bu kilsənin Ayas Theodosia olduğuna inanılır. 1499-cu ildə məscidə çevrilmişdir.

Bina kərpicdən tökülmüş zirzəmidə tikilib. Kilsənin planı bir yunan xaçı formasındadır. Günbəz divarlara bitişməyən dörd ayağın üzərində dayanır. Binanın şərq tərəfində ortadakı daha geniş olmaqla üç apsidası mövcuddur. Apsislərdəki nişlər və kərpic bəzəkləri onun XIII–XIV əsrlərdə təmir zamanı yenidən qurulduğunu göstərir. Orta apsis ilə sağ yan nef arasındakı sütunun içərisində bir qəbr olan hücrə yerləşir.
Qurbangah

**Qurbangah** və ya **altar** — adaq təqdim edilən və qurban kəsilən dini bina.

Qədim dinlərdə geniş yayılmış olan qurbangahlar, yəhudilik və xristianlıqda əhəmiyyətli bir yerə sahibdir. Qurbangahlar həm də memarlıq baxımından əhəmiyyətli abidələrdirlər. Qədim dinlərdən yadigar qalmış qurbangah xarabalıqları, dinlərin ritual xüsusiyyətlərini və ibadət ənənələrini öyrənmək baxımından müxtəlif ipucları daşıyırlar.

Arxeoloqlar tərəfindən tapılan ən mühüm qədim qurbangah yəhudilərin Misiri tərk etməsindən təxminən 40 il sonra Musanın xidmətçisi Yeşua tərəfindən eramızdan əvvəl 12-ci əsrdə inşa edilmiş Ebal dağındakı qurbangahdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
* 
* 
*
Milan edikti

[thumb|[İmperator I Konstantinin büstü, Roma, IV əsr.]]

***Milan Tolerantlıq Fərmanı***, ***Milan Fərmanı*** və ya ***Milan Edictum*** (Latınca: Edictum Mediolanense, Müasir Yunanca: Διάταγμα των Μεδιολάνων, Diatagma tōn Mediolanōn) — Roma İmperiyası daxilindəki xristianlara kömək məqsədilə 313-cü ilin fevralında imzalanan razılaşma. Balkanlara nəzarət edən İmperator Licinius və Qərbi Roma İmparatoru I Konstantin, Mediolanumda (indiki Milan) bir araya gələrək, digər şeylərdən başqa, xristianlara qarşı siyasətlərini dəyişdirməyə razı oldular. Bu fərman imperator Galerius tərəfindən iki il əvvəl ''Serdica''da imzalanmış fərmanlardan sonra verilmişdir. Milan Fərmanı, xristianlara hüquqi bir status verdi, ancaq Xristianlığı Roma İmperiyasının dövlət kilsəsi etmədi; Bu, 380-ci ildə, imperator I Theodosius dövründə Saloniki Fərmanı ilə həyata keçirildi.
Qars kafedralı

**Qars kafedralı** — Kümbət Məscidi və ya Həvarilər Kilsəsi (erm: Սուրբ Առաքելոց Եկեղեցի) Qarsdakı tarixi bir binadır. Şərqin Ayasofyası olaraq xarakterizə olunur.

## Tarixçəsi

X əsrdə Qarsda və ətrafında hökm sürən Bağratlı Krallığı dövründə bir erməni kilsəsi olaraq inşa edilmişdir. Kral Abas tərəfindən tikilən kilsə beş il ərzində tamamlandı. Bu tikili, ibadət yerindən daha çox, xristianlıq üçün böyük bir müqəddəsliyə sahib olan 12 Həvarini anmaq üçün tikilmişdir.

Region 1064-cü ildə müsəlmanların hakimiyyəti altına keçdikdən sonra bu kilsə məscidə çevrildi və Kümbət məscidi adını aldı. Region Rusiyanın hakimiyyəti altına girəndə Rus-Pravoslav kilsəsinə, 1918-ci ildə Türk hakimiyyəti altına girəndən sonra isə yenidən məscidə çevrildi. 1964-cü ildə muzeyə çevrildi və Qarsdakı qazıntılardan əldə edilən tarixi əsərlər burada sərgilənməyə başladı. Qars Muzeyi olaraq da bilinən bu köhnə ibadət yeri 1981-ci ilə qədər bu funksiyasını davam etdirdi. 1993-cü ildən bəri məscid kimi istifadə edilmişdir.

## Memarlığı
Bina mərkəzləşdirilmiş şəkildə planlaşdırılmış dörd niş ilə genişlənən düz bucaqlara malikdir. Günbəzi konik formada olan binanın günbəzin altındakı nişləri daxildə yuvarlaq, xaricdə beş künclüdür. Binanın əsas girişi qərb tərəfdədir. Cənub və şimal tərəflərdə də iki giriş qapısı mövcuddur. Apsis yarımdairə formasındadır. Bundan əlavə, apsis də daxil olmaqla, diametri 12 metr olan günbəz altı əsas sahəsi 8 incə və uzun tağ kəmərli pəncərə ilə işıqlandırılır. Həvarilər Kilsəsi yerli olaraq kəsilmiş bazalt daşından hazırlanmışdır. Memarlıq baxımından erməni kilsələrinin tipik xüsusiyyətlərinə malikdir.
Niş (memarlıq)

Nişlər memarlıq strukturlarının divarlarında qalan oyuqlardır.

Söz Fransız dilindən tərcümədə "divar hücrəsi" mənasını verən Niche sözündən gəlir. Binalarda həm funksional, həm də vizual baxımından divar bəzəkləri arasında əhəmiyyətli bir yerə sahib olan nişa, qədim dövrlərdən bəri istifadə olunan bir memarlıq elementidir. Quşların su içməsi üçün saraylarda və fəvvarələrdə oyuunmuş hücrələrə niş də deyilir.

Köhnə binalarda xüsusilə işıqlandırma üçün lampalar və bənzər işıq mənbələrinin qoyulması üçün istifadə edildiyi kimi, daha böyük olanları üstünə pərdə örtərək yükləmə məqsədləri üçün istifadə olunurdu.
Çipset

**Çipset** — kompüter dünyasında bir prosessorun arxitekturasını təşkil edən müxtəlif mikrosxemlərin birləşdirildiyi cihaz kimi tanınır.

İnformasiya axınına nəzarət edir.

Çipsetlər iki dənədir. *Şimal Çipset (Northbridge)* və *Cənub Çipset (Southbridge)*.

* Şimal çipsetə ağır işləyən qurğular qoşulur: Ram, Cpu, VideoKart.
* Cənub çipsetə isə : portlar, slotlar, rom və.s.

## İstinadlar
Pəncərədəki qız (teleserial, 2021)

**Pəncərədəki Qız**, rejissoru Nadim Güç olduğu film, faciəvi komediya janrında olan Türkiyə istehsalı teleserial.

## Rollarda
* Burcu Biricik — Nalan Yılmaz
* Fəyyaz Şerifoğlu — Sədat Koroğlu
* Handə Ataizi — Canan Yılmaz
* Tamər Ləvənt — Rıfat Koroğlu
* Nur Sürər — Fəridə İpəkoğlu
* Dəvrim Yaqut — Gülcihan Koroğlu
* Səlma Ərgeç — Sələn Koroğlu
* Şərif Erol — Adil İpəkoğlu
* Tuğrul Tülək
* Nihal Mənzil — Hafizə
* Fəri Baycu Gülər
* Həmzə Yazıcı
* Mərvə Polad

## İstinadlar
Vays Siti

**Vays Siti** (ing. Vice City) — Rockstar Gamesin yaratdığı *[[Grand Theft Auto]]* seriyasında istifadə edilən uydurma bir şəhər. Real həyatdakı Mayami şəhərinin parodiyasıdır.

Vays Siti bir neçə adadan ibarət olan böyük bir şəhərdir. Ətrafı dəniz ilə çevrələnmişdir. Şəhərdə qərb yaxası və şərq yaxası olmaqla iki böyük ada vardır. İki yaxanın arasında iki kiçik ada olan Starfiş və Praun adaları var. Şəhər qərb yaxasının cənubunda yerləşir. Varlılar Starfiş adasında, orta sinif şərq yaxasında, kasıblar isə qərb yaxasında yaşayırlar. Praun adasında isə sadəcə *Strit Vannabe* qrupuna aid evlər var. Film studiyasıda Praun adasında yerləşir. Film studiyası Vays sitinin ən böyük mafiyozu olan Tommi Versettiyə aitdir.

## Həmçinin bax
* Grand Theft Auto

## İstinadlar
Niyaz Məcidov

**Niyaz Məcidov** (; ) — Sovet və rus arxeoloqu, Başqırdıstan Respublikası Elmlər Akademiyasının akademiki, Başqırdıstan Respublikası Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti (2006–2012), Başqırd Dövlət Universitetinin professoru və Salavat Yulayev ordeninin kavaleri.

## Bioqrafiyası
BMSSR Qafur rayonu, Saitbabin kənd sovetinin Tuqay kəndində anadan olmuşdur. Atası kənd müəllimi, anası isə kəndlidir. Başqırd Respublikası internat məktəbində (indiki Rami Qaripov adına 1 nömrəli Respublika internat məktəbində) təhsil alır.

1956-cı ildə Perm Dövlət Universitetini bitirir. 1963-cü ildə namizədlik dissertasiyasını, 1988-ci ildə "Arxeologiya" ixtisası üzrə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

SSRİ Elmlər Akademiyası Başqırd filialının Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunda kiçik (1956-cı ildən), böyük (1964-cü ildən) elmi işçi, arxeologiya və etnoqrafiya sektorunun müdiri (1968-ci ildən) və dosent (1979-cu ildən) işləmişdir.

Tarix elmləri doktoru (1989) və professorluq (1990) dərəcəsini müdafiə etmişdir. 1956–1979-cu illərdə SSRİ Elmlər Akademiyası Nüvə Fizikası İnstitutunda arxeologiya və etnoqrafiya sektorunun müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 1979-cu ildən Başqırd Dövlət Universitetində çalışıb, 1991-ci ildən arxeologiya, qədim və orta əsrlər tarixi kafedrasının müdiri olmuşdur. 1992-ci ildən Başqırdıstan Respublikası Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü olur. 2012-ci ildən "Qədim Ufa" Respublika Tarix və Mədəniyyət Muzey-Qoruğu İdarəsinin Tədqiqat üzrə direktor müavini işləmişdir.

2006-cı ildən Başqırdıstan Respublikası Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti, 2006-cı ildən Başqırdıstan Respublikası Elmlər Akademiyası Sosial və Humanitar Elmlər Bölməsinin akademik-katibi kimi fəaliyyət göstərir. Kuşnarenkovskaya, Karayakupovskaya, Turbaslinskaya, Baxmutinskaya və digər arxeoloji mədəniyyətlərin meydana çıxmasını qədim başqırd etnosunun formalaşması ilə əlaqələndirərək başqırların avtoqonik mənşəyi və inkişafı barədə fərziyyə irəli sürmüş və onu müdafiə etmişdir.

1-ci Dünya Başqırdlar Qurultayında (iyun 1995-ci il) icraiyyə komitəsinin sədri seçilir.

## Siyasi fəaliyyət
Dünya Başqırdlar Qurultayı Başqanı (1995–2002), Başqırdıstan Xalqları Assambleyası (2000-ci ildən) üzvü, Başqırdıstan Respublikasının Prezidenti yanında İctimai Şuranın üzvü (2003–2005).

## İstinadlar
Azadlıq abidəsi (İstanbul)

**Azadlıq abidəsi** () — 1909-cu il 31 mart hadisəsində əks çevriliş əsnasında Osmanlı İmperiyası parlamentini monarxist qüvvələrdən qoruyaraq şəhid olan əsgərlərin şərəfinə inşa edilən abidə. İstanbulun Şişli bələdiyyəsi ərazisində yerləşir.

Abidə 1911-ci ildə, 31 mart hadisəsinin ikinci ildönümündə açılmışdır. Kompleksdə qalıqları sonradan buraya köçürülmüş dörd görkəmli Osmanlı yüksək rütbəli məmurunun qəbirləri də var. Bu gün Türkiyədə müasirlik, demokratiya və dünyəviliyin rəmzi kimi qəbul edilən abidə bəzən rəsmi mərasimlər və kütləvi toplantılar üçün bir yer kimi xidmət edir. 
## Təsviri
Abidə İstanbulun Şişli bələdiyyəsində Əbədi Azadlıq Təpəsi olaraq bilinən ən yüksək təpədə (dəniz səviyyəsindən 130 m yüksəklikdə) yerləşir. Bu gün Şişli və Çağlayanı birləşdirən üç əsas magistral yolla həmsərhəd olan üçbucaqlı bir ərazidədir.

Abidənin dizaynı, müvafiq memarlıq yarışmasında qalib gələn məşhur Osmanlı memarı Müzəffər bəy tərəfindən hazırlanmışdır. 1909-1911-ci illərdə ucaldılmış abidə, göyə atılan top lüləsi şəklində düzəldilmiş və bərabər tərəfli üçbucaqlı bazaya quraşdırılmışdır. Burada dəfn olunan əsgərlərin adları mərmər əsasın hər iki tərəfində həkk olunmuşdur. Abidə V Mehmed Rəşadın tuğrasını əhatə edir. Abidə bir parkın mərkəzində, Osmanlı bayrağındakı ulduz və ayparalı rəmzi olan dairə ilə əhatə olunmuş beşbucaqlı bir ulduz formasında inşa edilmişdir.
## Cazibə nöqtəsi
Bu yer İstanbulda demokratiya və vətəndaş hüquqları üçün nümayişlərin keçirildiyi bir məkan olaraq xidmət edir. Həmkarlar ittifaqları tərəfindən təşkil edilən Əmək bayramı nümayişləri, 1977-ci il Taksim Meydanında baş verən qətliam hadisəsindən sonra illərdir abidənin ətrafında baş verir.

### Şişli bələdiyyəsi loqosu
Abidənin təsviri səlahiyyətlilərinin istifadə etdiyi Şişli bələdiyyəsinin loqosunda göstərilir [1].

## İstinadlar
Gəncə Dövlət Rəsm Qalereyası

**Gəncə Dövlət Rəsm Qalereyası** — Gəncə Dövlət Rəsm Qalereyası (GDRQ) 1980-ci ildə yaradılıb. Gəncə şəhəri, Atatürk prospektində yerləşir. Qalereyada eksponatların sayı 41 ədəddir. Burada Azərbaycanın Telman Cəfərov, Faiq Osmanov və s. kimi tanınmış rəssamlarla yanaşı, Gəncə rəssamların da əsərləri nümayiş etdirilir.

## Haqqında
Gəncə Dövlət Rəsm Qalereyası Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin əmri ilə 1984-cü ilin aprel ayının 15-də yaradılmışdır. Gəncə Dövlət Rəsm Qalereyasının açılışında Ulu öndər Heydər Əliyev cənabları iştirak etmişdir.
İlk növbədə Gəncə Dövlət Rəsm Qalereyasının rəhbəri mərhum Fazil Əliyev, sonralar isə uzun müddət işləmiş rəssam Telman Cəfərov olmuşdur. 2004-cü ildən isə Rəsm Qalereyasına xalçaçı-rəssam Osman Faiq Məcid oğlu rəhbərlik edir. Gəncə Dövlət Rəsm Qalereyası bu günə kimi bir çox respublika və beynəlxalq miqyaslı sərgilərdə iştirak etmişdir. Gəncə Dövlət Rəsm Qalereyası 2014-cü ildən Məhsəti Gəncəvi Mərkəzində öz fəaliyyətini davam etdirir. Qalereyanın fondunda 58 ədəd rəsm və rəngarlıq əsərləri daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 

## Həmçinin bax
* Gəncə
* Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
* Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyaları
* Telman Cəfərov
Goranboy Dövlət Rəsm Qalereyası

**Goranboy Dövlət Rəsm Qalereyası** — 1986-cı ildə yaradılıb. Goranboy şəhərində yerləşir. Qalereyada eksponatların sayı 108 ədəddir. Burada Azərbaycanın Tağı Tağıyev, Güllü Mustafayeva, Maral Rəhmanzadə və s. kimi tanınmış rəssamların əsərləri nümayiş etdirilir.

## Haqqında
Goranboy Dövlət Rəsm Qalereyası Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin 13 fevral 1986-cı il tarixli 100 saylı əmrinə əsasən yaradılmışdır. Dövlət Rəsm Qalereysı 1986-cı ildən 2005-ci ilin may ayına qədər Qızılhacılı qəsəbəsində fəaliyyət göstərmişdir. May ayının əvvəlində rayon mərkəzində Mədəniyyət və İstirahət Parkında yerləşmişdir. 2005-ci il may ayında Goranboy rayon Dövlət Rəsm Qalereyasının açılışı olmuşdur. Açılışda hörmətli Prezdentimiz cənab İlham Əliyev və "Heydər Əliyev Fondu"nun prezidenti, YUNESKO və İSESKO-nun xoşməramlı səfiri Mehriban xanım Əliyeva iştirak etmişdir. 2010-cu ilin mart ayından V. Bayramov küçəsində yerləşən Gənclər evinin 2-ci mərtəbəsində fəaliyyət göstərir. Goranboy Dövlət Rəsm Qalereyasının ümumi sahəsi 97.6 kv.mdır.

## Fondu
Goranboy Dövlət Rəsm Qalereyasının fondunda 70 rəngkarlıq, 37 qrafika, 14 heykəltəraşlıq və 46 ədəd 30x40 ölçüdə rəngli fotoşəkil olmaqla 167 eksponat saxlanılaraq sərgidə nümayiş etdirilir. Rəsm Qalereyasının bədii fondunda Azərbaycanın tanınmış rəssamların, yerli və gənc rəssamların mənzərə, natürmort, portret janrında, kətan üzərində yağlı boya ilə işlənmiş rəngkarlıq əsərləri, qrafika üslubunda çəkilmiş rəsmlər, müxtəlif üslubda işlənmiş hekəltəraşlıq əsərləri mühafizə olunur və mütəmadi olaraq sərgilənir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 

## Həmçinin bax
* Goranboy
* Goranboy Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
* Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyaları
İstanbul Birjası

**İstanbul Birjası** , ya da **BİST** 1985-ci ildən "İstanbul Menkul Kiymetler Borsası" olaraq fəaliyyətə başlayıb, 5 Aprel 2013-cü ildə özündə İstanbul fond birjasını və qızıl birjasını birləşdirərək İstanbul birjası (BIST) olaraq fəaliyyətinə davam edir. Ayrıca "*Yatırıma dəyər!*" rəsmi sloqan olaraq qəbul edilmişdir.

24 Fevral 2017-ci ildə yayımlanan qərarnamə ilə dövlətə aid bütün hissələrin Türkiyə Varlıq Fonduna dövr edilməsi qərarlaşdırılmışdır.

13 iyun 2017-ci il tarixində BİST 100 indeksi 100000 səviyyəsinə qədər yüksəldi.

27 iyul 2020-ci ildə indeks 23 il öncəki halına qaytarılaraq iki sıfır atılmışdır. 

## Tarix

### 1983–1984: Quruluş

Rəsmi qəzetin 18183 sayında 6 oktyabr 1983-cü il tarixində "Menkul Kiymetler Borsaları hakkında 91 saylı qanun hökmündə qərarnamə" yayımlandı.

6 oktyabr 1984-cü il tarixli, 18537 saylı rəsmi qəzetdə yayımlanan "Menkul Kıymetler Borsalarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmelik" ilə Türkiyədə menkul qiymətlər birjalarının quruluş, çalışma və birjada alqı-satqı əsasları ilə birja üzvlərinin quruluş, çalışma və məsuliyyətləri göstərilmişdir. 

İlk əməliyyatlar 3 yanvar 1986-cı ildə 19 hissə sənədi ilə başladı.

## İdarəsi

İstanbul Birjası 3 il üçün seçilən və 9 üzvdən ibarət olan İdarə Heyəti tərəfindən idarə olunur. İdarə Heyəti sədri İdarə heyəti tərəfindən seçilir.

## İstinadlar
Şirvan Dövlət Rəsm Qalereyası

**Şirvan Dövlət Rəsm Qalereyası** — 1990-cı ildən fəaliyyət göstərir. Qalereyanin məqsədi insanlarin estetik zövqünün inkişafina nail olmaqdir. Qalereyada hal-hazırda 400-ə yaxın incəsənət nümunəsi var. Bunlardan 60 ədədi Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən əsas fond üçün ayrılmış Respublikas rəssamlarının əsərləridir. Bu əsərlərin 35 ədədi rəngkarlıq, 15 ədədi qrafika, 3 ədədi heykəltaraşlıq, 7 ədədi isə tətbiqi sənət nümunəsidir.

## Tarixi
Şirvan Dövlət Rəsm Qalereyası Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə 1990-cı ildə yaradılmışdır. 2017-ci ildə Qalereya M. Rəsulzadə prospekti 12 ünvanında yerləşən binanın 1-ci mərtəbəsinə köçürülmüş və əsaslı təmir olunmuşdur. Qalereya yarandığı gündən şəhər əhalisinin estetik zövqünün zənginləşməsi və mədəni istirahətinin təminatına xidmət edir.

## Fəaliyyəti
Qalereya təsviri incəsənət əsərlərinin təbliği və bacarıqlı uşaq, yeniyetmə və gənclərin istedadının üzə çıxarılması ilə məşğul olur. Bu məqsədlə qalereyada və ondan kənarda vaxtaşırı olaraq sərgilər təşkil edilir, təsviri incəsənətə dair mühazirələr oxunur, ustad dərsləri keçirilir.Əlamətdar tarixi hadisələr, bayram günləri, Azərbaycan tanınmış incəsənət xadimlərinin yubileyləri münasibətilə qalereyada təşkil olunan sərgilərdə şəhərin müxtəlif idarə və müəssisələrinin əməkdaşları ilə yanaşı, sənətsevərlər və şəhər sakinləri də yaxından iştirak edir.Ustad dərslərində şagirdlər akademik rəsm işləmə bacarıqlarına yiyələnirlər. Qalereyada həvəskarların daha yaxşı rəsm vərdişlərinə yiyələnməsi üçün rəsm dərnəyi fəaliyyət göstərir.

## Qalereyanın fondu
Qalereyanın əsas fondunda 60 ədəd tanınmış Azərbaycan rəssamlarının əsərləri vardır. Bu əsərlər fond üçün ayrılmış xüsusi otaqda mühafizə olunur.Bundan əlavə uşaq, yeniyetmə və gənclər tərəfindən çəkilmiş çoxlu sayda rəsm toplanmışdır. Bu əsərlər mənzərə, portret, plakat və natürmort janrlarında olmaqla doğma yurdumuzun müstəqillik tarixini , füsnkar təbiət gözəlliklərini üzündə təcəssüm etdirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 

## Həmçinin bax
* Şirvan
* Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyaları
Lənkəran Dövlət Rəsm Qalereyası

**Lənkəran Dövlət Rəsm Qalereyası** — Qalereya Lənkəran şəhəri F.Məmmədov 1. ünvanında tarixi, dairəvi qalada yerləşir. Dairəvi qala 1747–1786-cı illərdə inşa edilmiş memarlıq abidəsidir. Lənkərаn Dövlət Rəsm Qаlеrеyаsı (LDRQ) 1981-ci ildə yаrаdılıb. Qalereyada ekspоnаtlаrın sаyı 124 ədəddir. Burada Azərbaycanın Tоğrul Nərimаnbəyоv, Nаdir Əbdürrəhmаnоv, Böyükаğа Mirzəzаdə, Lətif Fеyzullаyеv, Hаfiz Zеynаlоv və s. kimi tаnınmış rəssаmlаrın əsərləri nümаyiş еtdirilir.

## Fəaliyyəti
Qalereyada il ərzində 10–12 sərgi təşkil edilir. Sənət adamları ilə görüşlər keçirilir və tanınmış rəssamların sərgiləri nümayiş olunur. Qalereyada rəssamların sərgiləri ilə yanaşı uşaq yaradıcılığına da xüsusi yer verilir. Qalareya Lənkəranda yaşayan xalq sənətkarları ilə sıx əməkdaşlıq edir, onların əl işlərindən ibarət sərgilər təşkil edir. Xalq sənətkarlarının və həvəskar rəssamların, həmçinin peşəkar rəssamların işləri təkcə Lənkəranda deyil Bakıda və ölkəmizdən kənarda-Gürcüstanda, Özbəkistanda, Moskvada, Sank-Peterburqda, Ukraynanın müxtəlif şəhərlərində nümayiş etdirilmişdir. Qalereyada digər ölkələrdən, Gürcüstandan, Türkmənistandan, Özbəkistandan, Tacikistandan, Ukraynadan, Moskvadan və Azərbaycanın digər rayonlarından və şəhərlərindən gətirilmiş həm yaşlı, həm də uşaq işlərindən ibarət sərgilər keçirilmişdir. 1982-ci ildə may ayında ilk dəfə olaraq Lənkəran rəssamlarının, dekorativ tətbiqi sənət ustalarının işlərindən ibarət sərgi təşkil edilmişdir. Bundan başqa Lənkəranda ilk dəfə Uşaq yaradıcılıq sərgisi, Azərbaycan Xalq rəssamı Maral Rəhmanzadənin və Hüseyn Əliyevin "Lənkəran lövhələri" adlı yaradıcılıq sərgisi nümayiş olunmuşdur. 1984-cü ildə Amerika rəssamı Elton Faksin qrafika uslubunda işlənmiş əsərlərindən ibarət sərgisi, SSRİ Xalq rəssamı xalçaçı rəssam Lətif Kərimovun qiymətli xalçalar və xalça eskizləri ilə zəngin olan sərgisi, 1985-ci il avqust ayında SSRİ xalq rəssamı Mixayil Bereyskinin fərdi yaradıcılıq sərgisi nümayiş olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 

## Həmçinin bax
* Lənkəran
* Lənkəran Tarix-Diyarşünaslıq Мuzeyi
* Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyaları
Bal (film, 2010)

**Bal** — 2010-cu ildə çəkilmiş türk filmi. Film 60-cı Berlin Beynəlxalq Film Festivalının ən prestijli mükafatı olan "Qızıl Ayı" mükafatını almışdır.

## Yayım
Film 16 fevral 2010-cu ildə 60-cı Berlin Beynəlxalq Film Festivalında tənqidçilərin bəyənməsinə təqdim olunmuşdur.

## Məzmun
Filmdə Yusifin iç dünyası Qara dənizin möcüzəvi ortamı içərisində göstərilmişdir. Film Yusifin evdə ana-atasıyla, məktəbdə müəllim və dostları ilə olan münasibətlərindən bəhs edir. Yusifin atası arıçıdır, anası isə çay tarlasında çalışır.

## İstinadlar
Balaca Ayasofya

**Balaca Ayasofya məscidi** — İstanbulun Kiçik Ayasofya ərazisində yerləşən məsciddir. Kilsə, Bizans (Şərqi Roma) imperatoru I Yustinian və xanımı Feodora tərəfindən 527–536-cı illər arasında Aya Sergios və Bachos Kilsəsi (Müasir Yunan dili: Eκκλησία τῶν Άγίων Σεργίου καί Βάκχου ὲν τοῖς Ὸρμίσδου) adı ilə inşa etdirilmişdir. 1497-ci ildə II Bəyazidin Topqapı sarayındakı Darüssaadə Hüseyn Ağa dövründə məscidə çevrilmişdir.

Bünövrədə 3 metrdən 1,8 metrə qədərlik blok daşlar istifadə edilmişdir. 8 guşəli əsas günbəzə malikdir. İstanbulun ən qədim Bizans dövrü binası olaraq tanınır. Bağın cənub hissəsində 24 otaqlı böyük bir bağı və ortada fəvvarəsi olan Hüseyin Ağa Mədrəsəsi mövcuddur. Mədrəsə Yəsəvi Fondu tərəfindən bərpa edilmiş və türk el sənətinin xidmətinə verilmişdir. Yaxınlığında Kesikbaş Hüseyn Ağa türbəsi var.

Bina 1836 və 1956-cı illərdə iki dəfə təmir edilmiş, müxtəlif qurğuşun və suvaqları yenilənmiş və tək minarəsi əsaslı şəkildə təmir edilmişdir.

Rəvayətlərə görə kilsə adını Anastasiusun Şərqi Roma İmperatoru olduğu zaman baş verən bir hadisədən götürür. I Anastasius dövründə imperatora qarşı bir sosial qiyam baş verdi və I Yustinianın adı da bu üsyanda iştirak edənlərin siyahısına qarışır. Bundan sonra I Yustinian imperator tərəfindən edam cəzasına məhkum edilir, lakin hökmün icrasından bir gün əvvəl müqəddəs Sergius və Müqəddəs Bacchus İmperator I Anastasiusun yuxusuna girərək I Yustinian lehinə ifadə verdilər. Bu yuxu və ya xəyal imperatora elə təsir göstərir ki, hökmün ədalətini yenidən düşünməsinə səbəb olur. I Anastasius qərarından imtina edir və I Yustinianı bağışlayır. Taxt-taca malik olduqdan sonra I Justinian, hazırda Kiçik Ayasofya Məscidi kimi fəaliyyət göstərən kilsəni I Anastasius tərəfindən həyatının bağışlanması qərarına səbəb olmuş Müqəddəs Sergius və *Müqəddəs Bacchus*a minnətdarlıq borcunu ödəmək üçün onların adına bir nəzir kilsə olaraq inşa etdirir.

## Qaleriya

LittleHagiaSofia20061231.jpg|Balaca Ayasofya məscidinin çöldən görünüşü.
20101222 Kucuk Ayasofya Mosque Istanbul Turkey.ogv|Məscidin daxili görünüşü, 22 dekabr 2010 
Fayl:Küçük Ayasofya Camii Detaylar-4.jpg|thumb|İstanbul Fatehdə Balaca Ayasofya məscidindən detallar 
Fayl:Küçük Ayasofya Camii Detaylar-3.jpg|thumb|İstanbul Fatehdə Balaca Ayasofya məscidindən detallar
Fayl:Küçük Ayasofya Camii Detaylar-2.jpg|thumb|İstanbul Fatehdə Balaca Ayasofya məscidindən detallar
Fayl:Küçük Ayasofya Camii Detaylar.jpg|thumb|İstanbul Fatehdə Balaca Ayasofya məscidindən detallar
İstanbulun tarixi hissəsi

**İstanbulun tarixi hissəsi** Türkiyənin İstanbul şəhərindəki tarixi yarımada hissəsində yerləşən 4 regiondan ibarət və 1985-ci ildə YUNESKO-nun Dünya İrsi siyahısına daxil edilmiş mühafizə edilən hissədir.

## Regionları
Siyahıya dörd rayon və bunlara daxil olan tikililər daxildir. Bunlar; Zeyrək Məscidi və ətrafı, Süleymaniyyə Məscidi və ətrafı, Sultanəhməd və ətrafı və İstanbulun qurudan müdafiə divarlarıdır.

## İstinadlar
Güvənpark abidəsi

**Güvənpark abidəsi** — Ankara Qızılay Meydanında Güvənparkda yerləşən, Türk millətinin polis və jandarmeriya olan güvənini, Atatürkün istiqlaliyyət müharibəsində və inqilab hərəkətlərində birlikdə olduğu dostlarını təmsil edən və insan zəkasını, fermerin əkinçilik işlərini əks etdirən çıxıntılı abidədir.

Respublika rəhbərliyinin ictimai binalarını, evlərini və ətrafını planlaşdıran Avstriyalı memar Clemens Holzmeister, Qızılay Meydanında bir park və bir abidə təklifi ilə tikintisinə başladı. Bürüncdən hazırlanan heykəllər Avstriyada Vyanadakı Erdberg tökmə zavodunda hazırlandı. Mamak daşı üzərində istifadə edilən daş çıxıntılar Türkiyə istehsalıdır. Abidənin daş hissələrində Franz Wirt, Triberer və Anton Hanakın tələbələri ilə türk ustaları işləmişdir.

Anton Hanak tərəfindən inşasına başlanan abidə onun vəfatı səbəbi ilə Josef Thorak tərəfindən 1935-ci ildə tamamlanmışdır.

Abidənin uzunluğu 37 metr, orta blok 8 metr, yan qanadlar 2 metr, tunc fiqurlar 6 metr uzunluqdadır.

Abidə, 2013-cü il Gəzi parkı etirazları hökumət əleyhinə qraffiti və 2016-cı ildə hökumət əleyhinə nümayişlərdə hərbi çevriliş zamanı silah izləri ilə zərər görüb. Bu zərərlərə görə eyni illərdə Ankara Böyükşəhər Bələdiyyəsi tərəfindən qayğıya götürülmüşdür.

## Qalereya

Fayl:Güven Park and Güven Monument (The Monument of Safety), 1940s (17060228996).jpg|1940-cı ildə çəkilmiş fotoşəkil
Fayl:Güven park anıtı arka heykel.jpg
Fayl:Güven park anıtı arka sağ rölyef.jpg|Arxa sağ relyef
Fayl:Güven park anıtı arka sol rölyef.jpg|Arxa sol relyef
Fayl:Güven park anıtı sağ rölyef.jpg|Sağ relyef
Fayl:Güven park anıtı sol rölyef.jpg|Sol relyef
Fayl:Güven park anıtı tarih.jpg|Rum rəqəmləri ilə 1935
Fayl:Güvenlik Anıtı - 6 Jun 13.JPG|2013-cü il Gəzi parkı etirazları nəticəsində vandalizm halı.


## İstinadlar
Türkiyə Varlıq Fondu

**Türkiyə Varlıq Fondu** (**TVF**) — 2016-cı ilin avqustunda qurulan və Türkiyə hökumətinə məxsus olan Türkiyənin suveren sərvət fondu. Onun aktivlərinin dəyəri 33 milyard dollardır. Fond Türkiyə Prezidentinin Nazirlər Kabinetinin təsdiq etdiyi "Strateji İnvestisiya Planı"na uyğun fəaliyyət göstərir. Əvvəllər dövlət orqanlarına məxsus şirkətlər və aktivlər ona verilə bilər. Müvafiq hesab edilərsə, sub-fondların yaradılması da mümkündür.

## Tarixi
Türkiyə Varlıq Fondu 26 avqust 2016-cı il tarixində Türkiyə Cümhuriyyəti Baş nazirinə bağlı bəzi şirkətləri idarə etmək üçün qanunla quruldu. 2017-ci ilin fevral ayında İstanbul Birjası, "Ziraat Bank" da daxil olmaqla böyük büdcəli müxtəlif dövlət şirkətləri bu fonda verildi.

10 İyul 2018-ci il qərarnaməsi ilə Türkiyə Cümhuriyyəti Prezidenti tabeliyindəki şirkət və quruluşların siyahısına əlavə edildi.

### 2020-ci ildəki dəyişikliklər
2020-ci ilin aprel ayında dövlətə məxsus səhm sığorta şirkətləri ilə birlikdə "TWF Financial Investments" təsis edilmişdir. TWF bu şirkətlərin səhmlərini aldı və birləşmə 2020-ci ilin sentyabrında tamamlandı. "Güneş Sigorta", "Halk Sigorta" və "Ziraat Sigorta" şirkətlərinin birləşməsi nəticəsində "Türkiye Sigorta" şirkəti yaranmışdır. "Vakıf Emeklilik ve Hayat, Halk Hayat ve Emeklilik" və "Ziraat Hayat ve Emeklilik" şirkətlərinin birləşməsi nəticəsində "Türkiye Hayat ve Emeklilik" şirkəti yaradılmışdır.

18 iyun 2020-ci ildə TVF, "Telia" və "Çukurova Holding"dən "Turkcell"in 26,2% payını 1,801 milyon ABŞ dollarına satın almaq üçün müqavilə imzalamışdır Bunun 196 milyon ABŞ dolları "Telia"ya ödənilmiş, qalan 1,605 milyon ABŞ dolları isə "Ziraat Bank"a kredit kimi təqdim edilmişdir. 22 sentyabr 2020-ci il tarixində Nizamnaməyə edilən dəyişikliklərdən sonra Fond "Turkcell" idarə heyətinin doqquz üzvündən beşini təyin etmək hüququnu almışdır.

26 noyabr 2020-ci il tarixində TVF əvvəllər AYİB-dən alınmış İstanbul Birjasında 10% payın Qətər Suveren Fonduna satıldığını elan etmişdir. Ertəsi gün fondun sədr müavini, əvvəllər maliyyə naziri vəzifəsini icra edən Berat Albayrak istefa verdiyini açıqlamışdır.

10 mart 2022-ci ildə TVF şirkətin 2026-cı ildə transferi ilə bağlı məsələləri həll etmək üçün "Türk Telekom"un səhmlərinin əksəriyyətini 1,65 milyard ABŞ dollarına almışdır.

## İştiraklar

## İstinadlar
Qazaxıstan tarixi

**Qazaxıstan tarixi** günümüzdəki Qazaxıstanın sərhədləri içində qalan bölgələrin tarix öncəsi zamanlardan günümüzə qədər davam edən tarixidir.

## Çağdaş Qazaxıstan öncəsi tarix
Müasir Qazaxıstanın kökləri 1400-cü illərə qədər getməkdədir. 1400-cü illərdə müxtəlif türk tayfalarının birləşməsi ilə Mərkəzi Asiyada yeni bir boy yaranmışdır. Qızıl Orda dövləti dağıldıqdan sonra türk tayfaları Noqay xan ətrafında birləşərək Noqay Xanlığını qurdular. Bu xanlıq sonradan Qazax xanlığına çevrildi. Qazax xanlığı üç hissədən ibarət idi: Ulu juz, Kiçik juz və Orta juz. 1771-ci ildən etibarən onlar bir-birindən asılı olmayan siyasət yeritməyə başladılar. 1770-ci ilin sonlarında qazax juzları Rusiya və Çin arasında mübarizə meydanına çevrildi. Bu mübarizə rusların qələbəsi ilə başa çatdı. Bundan sonra ruslar işğal etdikləri qazaxların ölkəsində müstəmləkəçilik siyasəti yeritməyə başladılar. Bu torpaqların bütün imkanlarını mənimsədilər. Yerli qazaxları köçə məcbur etdilər. Qazaxların dilinə, dininə və yaşayışına müxtəlif qadağalar qoyulmuşdur. Aclıq və siyasi səbəblərlə 1912–17-ci illər arasında rus hökumətinə qarşı etiraz başladı. 1917-ci ildə Rusiyada çarlığın devrilməsi ilə əlaqədar olaraq Mərkəzi Asiya bir müddət müstəqil oldu. 1917–20-ci illər arasında keçmiş qazax juzları birləşərək "Alaş Orda" dövlətini qurdular. Bu dövlət üç il yaşaya bildi. 1920-ci ildən sonra ruslar hakimiyyəti ələ keçirdilər və bu tarixdən sonra SSRİ dövrü başladı. Rus hökuməti qazaxların milli şüurunu itirməsi üçün müxtəlif yollara əl atdı. Stalinin vaxtında qazaxcadan ərəb və farsca sözlər çıxarılaraq bunların yerinə rusca kəlmələr qoyuldu. Günümüzdə də qazaxcada olan bəzi kəlmələr üçün rus sözləri işlədilir. Sovet hakimiyyəti altında olan dövrdə 1933-cü ildə süni aclıq, 1937–38-ci illərdə soyqırım, 1954-cü ildə 6 milyon 300 min hektar yerin zorla rus mühacirlərinə paylanması, 1960-cı illərə qədər rus köçləri yerləşdirmə planlarının həyata keçirilməsi, 1986-cı ildə məşhur "Celtoksan" hadisəsini söyləmək mümkündür.

## İstinadlar
Güvənpark

**Güvənpark** — Ankara Qızılay Meydanında yerləşən park.

Klemenz Holzmeyster tərəfindən park və abidə inşaat layihəsi inşa edilmiş, içində Güvənpark abidəsi, park adını isə bu abidədən almışdır. Hal-hazırda Güvənparkda ağaclar, hovuz, oturacaqlar və oyun meydançası vardır. Park ərazisinin bir hissəsini vaxtında doldurub, avtobus dayanacaqları və metro lahiyələri nəticəsində itirmişdir.

## Həmçinin Bax
*Güvənpark abidəsi

## İstinadlar
Xəndək (hərb)

thumb|250px|Warwickshire, İngiltərədə, ətrafında xəndəyi olan bir ev

Xəndək, xüsusi olaraq bir qala, bina və ya şəhəri əhatə edən böyük, dərin və əsasən su ilə doldurulmuş bir istehkamdır. Bəzi hallarda su maneəsi olaraq daha mürəkkəb süni göllərə çevrildiyi müşahidə edilmişdir. Müasir dövrdə xəndəklərin və ya su baryerlərinin qabaqlayıcı təsirləri itdiyindən vizual olaraq üstünlük verilməyə başlanmışdır.
Heyvanlar diyarı

**Heyvanlar diyarı** və ya **Zoopolis** — 2016-cı ildə "Walt Disney Animation Studios" tərəfindən istehsal olunmuş 3D animasiya filmi. "Zoopolis" cizgi filmi Disneyin 55-ci bədii filmidir. Sirr, cinayət, macəra, komediya və ailə janrındadır.

Filmin əsas məzmununda: polis olmaq istəyən bir dovşanın xəyallarının arxasınca getməsini və xəyalına çatdıqdan sonra uğradığı xəyal qırıqlığını, amma buna baxmayaraq, işini etmək üçün əlindən gələni etdiyini görürük.

Rejissorluğu Byron Howard ve Rich Moore tərəfindən hazırlanan filmin səsləndirməsində Jennifer Gudvin, Cason Batmen, Idris Elba, Ceny Sleyt, Nayt Torens, Bonie Hunt, Don Layk, Tommy Çong, J.K.Simmons, Oktavia Spenser, Alan Tudyk ve Şakira yer almaktadır.

## Personajlar
Cizgi filmin personajları və onları səsləndirənlər:
Judi Hops — Jennifer Gudvin;
Nik Vayld — Cason Batmen;
Gazella — Şakira;
Idris Elba — Bogo;
Oktavia Spenser — Xanım Oterton;
Bonie Hunt — Bonie Hops;
J.K.Simmons — Mayor Lionhert;
Nayt Torens — Klavhaus;
Ceny Sleyt — Assistant mayor Bellveter;
Alan Tudyk — Duyk Veslton;
Tomy Çyong — Yaks;
Don Layk — Stu Hops;

## Gələcək
### Mümkün davamı
2016-cı ilin iyununda Howard və Moore "Heyvanlar diyarı" filminin davamı ehtimalı haqqında danışıqlar aparırdılar.

### Televiziya
12 Noyabr 2021-ci ildə Disney serialın 2022-ci ildə buraxılacağını təsdiqlədi və həmçinin filmin daha əvvəl serialda olması təsdiqlənməmiş personajların daxil olduğu ilk görünüş tizer şəklini yayımladı. Serial Trent Correy və Josie Trinidad tərəfindən idarə olunacaq.

## Mahnılar
Cizgi filmin mahnıları Miçel Jiaçino tərəfindən bəstələndi. Şakira, Gazelle roluna "Try Everyting" adlı mahnısı da əlavə etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Walt Disney Animation Studios
* Rəsmi saytı 
* Beyazperde.com
* Sinemalar.com
* Sinematurk.com
* İmdb.com
* Rottentomatoes.com
* Metacritic.com
* Personajlar
İstehkam

**İstehkam** və ya **təhkimat** — müharibələrdə müdafiə məqsədilə tikilən hərbi struktur və binalar. Bəşəriyyət minilliklər boyu davam edən sivilizasiyalar tarixində bir çox müxtəlif formalarda müdafiə strukturları inşa etmişdir.

## Adlandırma
Müdafiə məqsədləri üçün tikilən hərbi strukturlar çox müxtəlifdir. Müdafiə hasarı, qala, istehkam sahəsi, divarlar bunlardan bəziləridir. Müdafiə məqsədləri üçün tikilən bu istehkamlar ümumiyyətlə ikiyə bölünə bilər. Daimi istehkamlar mühəndislər tərəfindən bir dövlətin resursları ilə uzun müddət davam edə biləcək materiallarla tikilir. Müvəqqəti istehkamlar isə ehtiyacları ekspedisiyadakı qoşunlar tərəfindən yerli olaraq təmin edilə bilən işçi qüvvəsi və materiallarla Qısa müddətli ehtiyacları təmin etmək üçün hazırlanır.

## Etimologiya
Sözün mənşəyi təhkim kəlməsindəndir. Təhkim () isə ərəb mənşəli bir sözdür və hakim təyin etmək, onu suverenliklə təmin etmək deməkdir

## Hərbi həbsxanalar və digər tikililər

Nadir hallarda hərbi bazalar və istehkamlar hərbi həbsxanalar kimi istifadə oluna bilərlər.

## İstinadlar

## Biblioqrafiya
* July, Robert *Pre-Colonial Africa*, Charles Scribner, 1975.
* Murray, Nicholas. "The Development of Fortifications", *The Encyclopedia of War*, Gordon Martel (ed.). WileyBlackwell, 2011.
* Murray, Nicholas. *The Rocky Road to the Great War: The Evolution of Trench Warfare to 1914*. Potomac Books Inc. (an imprint of the University of Nebraska Press), 2013.
* Osadolor, Osarhieme Benson, "The Military System of Benin Kingdom 1440–1897", (UD), Hamburg University: 2001 copy.
* Thornton, John Kelly *Warfare in Atlantic Africa*, 1500–1800, Routledge: 1999, .

## Xarici keçidlər

* Fortress Study Group
* 
* ICOFORT
Antanta dövlətləri

**Antanta dövlətləri Müqavilə dövlətləri ya da Müttəfiq dövlətlər** — Britaniya İmperiyası, Fransa və Rusiyadan ibarət ittifaqdır. 1-ci Dünya müharibəsindəki iki əsas ittifaqdan biridir. Antanta dövlətləri Almaniyanın liderliyindəki İttifaq Dövlətlərinə qarşı mübarizə etmişdir.

İtaliya əvvəllər İttifaq Dövlətləri qrupundaydı, ancaq 1915-ci ildə Müttəfiqlər Dövlətlərinin yanında müharibəyə girdi (1915-ci il İtaliyanın müharibəyə qatıldığı və müttəfiqlərin sıralarında heç vuruşmadığı ildir). Müharibələrin olduğu zamanda ABŞ Müttəfiq dövlətlərinə qatıldı. Rusiya 1917 İnqilabından sonra Müttəfiq Qüvvələr qrupundan çıxdı və müharibədən çəkildi. Müharibə zamanı Müttəfiq Qüvvələr qrupu yeni iştiraklarla genişləndi. Birinci Dünya Müharibəsindən Müttəfiq dövlətləri qalib çıxdı və uduzan İttifaq dövlətlərinin torpaqlarını qismən işğal etdi.

### Antanta Dövlətlərinin müharibəyə giriş tarixləri
*  Serbiya — 29 iyul 1914 Rusya — 1 avqust 1914
*  Fransa — 2 avqust 1914
*  Belçika — 3 avqust 1914
*  Birləşmiş Krallıq — 4 avqust 1914
**  Avustralya
**  Cənubi Afrika
**  Hindistan
**  Britanya Denizaşırı Toprakları
**  Kanada
**  Newfoundland
**  Yeni Zelanda
*  Karadağ — 5 avqust 1914
*  Japonya — 23 avqust 1914
*  İtalya — 23 may 1915
*  Portuqaliya — 9 mart 1916
*  Romanya — 27 avqust 1916
*  ABŞ — 6 aprel 1917
*  Yunanistan — 27 iyun 1917
* Liberiya — 4 avqust 1914
* San Marino — 3 iyun 1915
* Çin Respublikası — 14 mart 1917
* Kuba — 7 aprel 1917
* Panama — 7 aprel 1917
* Braziliya — 11 aprel 1917
* Boliviya — 13 aprel 1917
* Siam — 22 iyul 1917
* Kosta Rika — 21 sentyabr 1917
* Peru — 6 oktyabr 1917
* Uruqvay — 7 oktyabr 1917
* Ekvador — 8 dekabr 1917
* Qvatemala — 23 aprel 1918
* Nikaraqua — 8 may 1918
* Haiti — 12 iyul 1918
* Honduras — 1918 19 iyul
* Ermənistan DC — 1918
* Çexoslovakiya — 1918
* Andorra
* Yamayka
* Dominik respublikası

### Antanta dövlətlərinin Hərbi qüvvələri
(1914–1918 arasında quru qüvvələri, dəniz qüvvələri və köməkçi qüvvələr daxil olmaqla müxtəlif əsgərlərin ümumi sayı. Normalda ordular daha kiçik olurlar . Yalnız bəzi rəqəmlər döyüşən əsgərlərdir.)

* Rusiya İmperiyası : 13.000.000 əsgər
* Britaniya İmperiyası : 9,904,700 əsgər
** Avstraliya : 300.000 əsgər
** Kanada : 619.636 əsgər
** Hindistan : 161.000 əsgər
** Yeni Zelandiya : 100.000 əsgər
* Fransa : 8.410.000 əsgər
* İtaliya : 5.615.000 əsgər
* ABŞ : 4.355.000 əsgər
* Rumıniya : 756.000 əsgər
* Serbiya : 708.300 əsgər
* Yunanıstan : 351.000 əsgər
* Belçika : 298.000 əsgər
* Portuqaliya : 100.000 əsgər
* Çernoqoriya : 50.000 əsgər
* San Marino : 80 əsgər

## Həmçinin bax
* Antanta
* Birinci Dünya müharibəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çanaqqala – türkün zəfər savaşı
Lika (çay)

**Lika** — Xorvatiyanın Lika bölgəsində çay. 78.1 kilometr uzunluqdadır və 1.570 kvadrat kilometr sahəsi olan bir hövzəyə malikdir. Çayın mənbəyi 596 metr hündürlükdə olan Velebit dağından axan bulaqlardan başlayır. Əsas qolları solda Novçika və Otesika, sağda Qlamoçika və Yadovadır.

Çayın üzərində uzunluğu 70 m və eni 5.5 metr olan Kosinc körpüsü tikilmişdir. Çayda tez–tez daşqınlar olduğu üçün suyun axmasını asanlaşdıran silindrik yarıqlarla inşa edilən körpü 1936-cı ildən istifadəyə verilmişdir.

Lika çayı üzərində Su elektrik stansiyaları qurulub. 1971-ci ildə Senj SES və Sklope SES su ehtiyaclarını ödəmək üçün çayın qarşısını kəsərək süni Krusçika gölü yaradıldı. Hər 10 ildən bir süni gölün dibini, bənd konstruksiyalarını və hidromexanik avadanlığını yoxlamaq,aşınmaları düzəltmək üçün gölün suyu boşaldılır. 2010-cu ildə göl yenidən boşaldıldı.

## İstinadlar
Ulduz formalı qala

Ulduz formalı qala ilk dəfə XV əsrdə İtaliyada görülən və xüsusilə orta əsrlərdə barıt və döyüş toplarının müharibə meydanlarına girməsindən sonra inşa edilməyə başlanan qala formalı bir istehkam növüdür.

## Ümumi məlumat
Ulduz qalaların sələfi qalalardır. Hündür divarları ilə qorunan qaladakı müdafiəçilər atdıqları oxlarla düşmənin qalanın istehkamlarına yaxınlaşmasının qarşısını almağa çalışarkən, təcavüzkarlar da öz növbəsində qala qapısını sındıraraq və ya nərdivan kimi mühasirə alətləri ilə divarlara çıxaraq qalaya girməyə çalışırdılar. Coğrafi baxımdan da strateji yerlərdə tikilən belə qalaları tutmaq çox çətin idi. XV əsrdə topların müharibə meydanlarına girməsi ilə qala divarları dağılmağa başladı. Ehtiyat tədbirinə görə, istehkamçılar artilleriya atəşinə məruz qalan əraziləri redutlarla gücləndirməyə başladılar. Divarlara hücum edən düşmənin hər tərəfdən atəş altında qalması və görünüş probleminə görə gizlənə bilməməsi üçün ulduz şəklində bir qala dizaynı hazırlanmışdır. Hakim nöqtələr düşmənin əlinə keçdikdən sonra belə müdafiəni təşkil edə bilmək üçün, bir-birinin döyüş mənzilinə girə biləcək şəkildə yerləşdirilmiş toplara malik ulduz formalı qalalar hazırlanmışdır. Bu formada divarlara yaxınlaşmağa çalışan toplar müəyyən bir məsafədən keçirilmirdi. Ulduz formalı qalalar köhnə qalalardan daha aşağı və daha böyük bir ərazidə yerləşərək dərin müdafiəyə imkan verir. Müdafiə artilleriyaçılarının mövqeləri çox yaxşı möhkəmləndirilir, əlverişli mövqelər düşmənin əlində olsa da, ulduz qala formasına görə qalanın mərkəzinə doğru atəş etmək imkanı məhduddur. Ulduz formalı qalaların tikintisi xərci çox böyük olduğundan bəzi şəhərlər buraya xərclənən pullara görə iflasa uğramışdırlar. Redutlarla möhkəmləndirilən ulduz qalasının gücü 1500-cü ildə Pisa mühasirəsində görüldü. Hücum edən Fransız və Florensiya artilleriyaçılarına qarşı möhkəmləndirilmiş divarlar yaxşı dayanmışdırlar. 1509-cu ildə yenidən Fransız işğalı təhlükəsi ilə qarşılaşan Padova, alçaq, lakin top atəşinə davamlı ulduz istehkamı ilə işğalçıların onun ərazisinə keçməsinə icazə verməmişdir. Ulduz formalı qala, xüsusilə də Aralıq dənizi regionunda Osmanlı yayılmasının dayandırılmasında əhəmiyyətli bir faktor olmuşdur. Bu dövrdə Rodos 1522-ci ildə böyük çətinliklərlə işğal edilir, lakin Korfu 1537-ci ildə mühasirəyə alınsa da tutulması mümkün olmur.

## Qaleriya

Şəkil:Fortbourtange.jpg|Hollandiyadakı Bourtange ulduz formalı qala
Şəkil:Palmanova1600.jpg|Venesiya Respublikasındakı Palmanova ulduz formalı qala
Şəkil:Olomouc map 1757.jpg|Çexiyadakı Olomouts ulduz formalı qala
Şəkil:Map of Geneva in 1841.jpg|Cenevrə istehkamı (1841)
Şəkil:Nicosia by Giacomo Franco.jpg|Lefkoşa istehkamı