open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Əli Adayev

**Əli Adayev** () — tanınmamış İçkeriya komandiri, Birinci Çeçenistan müharibəsinin fəal iştirakçısı, Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Mərkəzi Cəbhə komandirinin qərargah rəisi. Məşhur və tarixi ifadənin müəllifi: "Alik, oğlanları apar". Çeçen İçkeriya Respublikasının Prezidenti Cövhər Dudayevin fərmanı ilə ölümündən sonra Çeçen İçkeriya Respublikasının dövlət mükafatı olan “Xalq Qəhrəmanı” ordeni ilə təltif edilmişdir. 
## Bioqrafiyası
Əli Adayev Birinci Çeçenistan və Gürcü-Abxaz müharibələrinin fəal iştirakçısı olmuşdur.
Əli Adayev sonralar müasir Çeçenistanda məşhurlaşan və tez-tez internet-mem kimi istifadə edilən məşhur və tarixi “Alik, oğlanları götür” ifadəsinin müəllifidir. 
1992-1993-cü illərdə Adayev Qafqaz Xalqları Konfederasiyası qüvvələrinin komandanı olan Şamil Basayevin rəhbərliyi altında abxazların tərəfində gürcü-abxaz müharibəsində vuruşmuşdur.

1992-ci ildə Əli Adayev bir qrup çeçenlə gürcü-abxaz müharibəsində iştirak etmək üçün Abxaziyaya gedərkən Çeçenistan Respublikası ilə Kabardin-Balkariya sərhədində rus hərbçiləri tərəfindən dayandırılır. Axtarış zamanı bunların gürcü-abxaz müharibəsinə gedən çeçen könüllüləri olduğunu anlayan rus əsgərləri onlara avtomatları tuşlayıb və silahlarını yerə qoyaraq təslim olmalarını əmr edir. Bu zaman Əli əsgərlərdən birini tutub qumbaranın içindən sancağı çıxarıb silahı yerə atmağı əmr edir. Adayev tutduğu əsgərə əmr edərək deyir: “Rəqs elə!” Əsgər titrək səslə soruşur: “Nə rəqs edim”. Əli ona cavab verir: "Lambada!". O vaxtdan o, **“Lambada”** ləqəbi ilə tanınır.

Adayev Abxaziyadan qayıtdıqdan sonra Beslan Qantemirov, Umar Avturxanov və başqalarının rusiyayönlü müxalifət qüvvələrinin darmadağın edilməsində fəal iştirak etmişdir.

1994-cü ilin sonu 1995-ci ilin əvvəllərində Əli Adayev Birinci Çeçenistan müharibəsində Çeçen İçkeriya Respublikası tərəfində fəal iştirak edir, Qroznı uğrunda gedən döyüşlərdə fərqlənir.

1994-cü ildə Əli Şamil Basayevin komandanlıq etdiyi Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Mərkəzi Cəbhəsinin qərargah rəisi olur.

Şamil Basayevdən Çeçenistan Respublikasının paytaxtı uğrunda döyüşlərin necə başa çatdığını soruşduqda, Basayev belə cavab verir:

3 yanvar 1995-ci ildə rus qoşunlarının Qroznı şəhərinə hücumu zamanı döyüşdə həlak olmuşdur. Hücumun başlanmasına bir neçə saat qalmış radio üzərindən rus komandanına belə sözlərlə müraciət etmişdir: "Bəlkə, nə qədər ki, gec deyil, oğlanları aparasan, Alik? Etməyin bunu. Etməyin. Lazım deyil. Hər halda Alik, başa düş, sən də öləcəksən, mən də öləcəyəm. Bunun nə xeyri olacaq? Özün düzgün başa düş. Bundan kim qazanacaq? Sən və mən bundan qazanan deyilik, başa düşürsən? Əgər biz... Səni döyüş meydanında görsəm, aman verməyəcəyəm, sən də mənə aman verməyəcəksən, başa düşürsən? Ondansa mənə qonaq kimi gəl, Alik. Apar oğlanları, lazım deyil. Analarına, özlərinə yazığın gəlsin. Apar oğlanları, komanda ver". 

Çeçen İçkeriya Respublikasının birinci prezidenti Cövhər Dudayevin fərmanı ilə ölümündən sonra Çeçen İçkeriya Respublikasının ali dövlət mükafatı olan "Xalq Qəhrəmanı" ordeni ilə təltif edilmişdir. 
## İstinadlar
Nazranka çayı

**Nazranka** (bəzən **Nyasar**) — İnquşetiya Respublikasında çay. Nazranka Sunja çayına tökülən Kambileevka çayının sol qoludur. Nazrankanın mənsəbi Sunji çayı mənsəbinin 68&nbsp;km-də, sol sahildədir. Çayın uzunluğu 29&nbsp;km-dir

## Tarixi
Çayı rus mənşəli adı yaxınlıqda yerləşən Nazrani şəhərindən götürülüb (). Nazrani şəhərinin adı isə çayın orijinal adından götürülüb — *Nyasar*.

Bir sıra alimlər Nazranka (Nasar) çayını Naya çayı ilə eyniləşdirirlər. Bu məlumat müxtəlif salnamələrdə qeyd edilmişdir. Məhs bu ərazidə Tver knyazı Mixail öldürülmüşdür. Bura həm də yoxa çıxmış orta əsr alan şəhəri Dedyakovun orientir yeridir

Nazranka və Sunja çaylarının sahillərində Mustye mədəniyyəti dövrünü təmsil edən bir qrup abidə var. Bu abidələr eyni tipli olmaqla müxtəlif ərazilərdə yerləşib. İlk dəfə paleolit dövrünə aid olan abidələri 1961-ci ildə V. P. Lyubinım Nasır-Kort və Qamurzievo kəndləri aşak etmişdir. Tapılmış arxeloji materyallar e.ə 40 mininci ilə aiddir. Bundan başqa müəyyən olunmuşdur ki, Qamurzievo kəndindən tapılmış silahlar yerli materyallardan hazırlanmışdır. Bu bölgədə mustye epoxasına aid kiçik emalatxana olmuşdur ki, orda daş emal olunurdu.

1781-ci ildə Leonti Şteder Nazranka çayı haqqında yazmışdır. O bildirirdi ki, "çay sahilində bir neçə kiçik şəhərcik mövcud olub. Bu məntəqələr Alaniyanın paytaxtı Maqas şəhəri sisteminə daxil idi. Çay çox təmiz suya və bataqlaşmış sahilə malik idi. Qamışlıq və kolluqlarla örtülmüş çayı yalnız keçid olduğu yerdə keçmək mümkün idi".

Rusiyanın dövlət su reyestrinin məlumatlarına görə, çay Qərbi Xəzər hövzəsi rayonuna, Terek çayı su təsərrüfatı sahəsinə daxildir. Bu hövzə Terekin Rusiya Federasiyası ilə Gürcüstanla sərhədindən çaya Urusdonun birləşməsinə qədər ki ərazini əhatə edir. birləşməsinə qədər. Çayın — Xəzər dənizi hövzəsinin Terek və Volqa çayları arasındakı çaylar hövzəsinə aiddir. Dövlət su reyestrindəki obyekt kodu — 07020000212008200003575.

## İstinadlar
İsa Astamirov

**İsa Astamirov** () — Çeçen hərbçi və dövlət xadimi, tanınmamış Çeçen İçkeriya Respublikası liderlərindən biri, İçkeriya milli ordusunun briqada generalı, Çeçen İçkeriya Respublikasının müstəqilliyi uğrunda hər iki Çeçenistan müharibəsinin fəal iştirakçısı. ÇİR Silahlı Qüvvələrinin Cənub-Qərb istiqaməti komandirinin qərargah rəisi, həmçinin Gelayevin 1-ci müavini (Xızır Xaçukayevin 1995-ci ildə hərbi rütbəsinin yüksəlməsindən sonra) olur.

İqtisadiyyat naziri (1997), Baş nazirin iqtisadiyyat üzrə müavini (1998) işləmişdir. 27 yanvar 2000-ci ildə Qroznıda vəfat etmişdir. Çeçen İçkeriya Respublikasının Prezidenti Aslan Masxadovun fərmanı ilə o, ölümündən sonra Çeçen İçkeriya Respublikasının ali mükafatı olan “Millət şərəfi” ordeni ilə təltif edilmişdir. 
## Bioqrafiyası
İsa Astamirov 1952-ci ildə çeçenlərin deportasiyasından sonra Qazaxıstan Sovet Sosialist Respublikasında anadan olmuşdur. Elə ilk təhsilinidə orada almışdır. Qazaxıstanda ali təhsil belə alır.

İxtisasca inşaat mühəndisi olaraq fraəliyyət göstərir. Bir müddət Sverdlovsk və Perm vilayətlərində işləyir. Sonra Moskvaya köçür və orada bizneslə məşğul olmağa başlayır.

1994-cü ildə İsa Astamirov Çeçenistan Respublikasına qayıdır. Qazandığı pulun bir hissəsini ailəsi üçün, qalanını isə Çeçen İçkeriya Respublikası üçün ayırmışdır.

1995-ci ildən Ruslan Gelayevin komandanlıq etdiyi Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Cənub-Qərb Cəbhəsinin Qərargah rəisi, həm də Gelayevin müavini olur.

Çeçen İçkeriya Respublikası Prezidenti Aslan Masxadov tərəfindən iqtisadiyyat naziri (3 iyun 1997-ci il) vəzifəsinə təyin edilmiş, həmin ildə (23 oktyabr 1997-ci il) vəzifəsindən azad edilərək, 1999-cu ildə həmin sahə üzrə Baş nazirin müavini vəzifəsinə təyin edilmişdir. Çeçenistanda müharibə başlamazdan əvvəl iqtisadiyyat üzrə aspiranturaya daxil olmuş, lakin müharibə səbəbindən təhsilini başa vura bilməmişdir.

27 yanvar 2000-ci ildə Qroznıda separatçılarla federal qoşunlar arasında aktiv toqquşmalar zamanı öldürülmüşdür.

## Ailəsi
Evli idi və uşaqları vardı. 
## İstinadlar
Braqun yasaqlığı

**Braqun dövlət bioloji yasaqlığı** — Çeçenistan Respublikasında, Sunja çayının Terek çayına birləşdiyi yerdə yaradılan yasaqlıq. Yasaqlıq Qroznı, Qudermes və Şelkov rayonları ərazisinə daxildir. Yasaqlıq 1971-ci ildə yaradılıb. Yaradılmasında məqsəd qiymətli, nadir və nəsli kəsilməkdə olan heyvan növlərinin qorunub saxlanılması, bərpası və çoxaldılması, onların yaşayış mühitinin, miqrasiya yollarının, yuva yerlərinin qorunması və ekoloji tarazlığın qorunmasıdır. Regional (respublika) əhəmiyyətli xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazisi statusuna malikdir.

## Coğrafi mövqeyi
Üç rayon ərazisində formalaşdırılmış yasaqlığın ümumi sahəsi — 17000 hektardır. Ərazinin 10,2 min hektarı meşə fonduna aiddir. Yasaqlıq ərazisində Braqun və Darbanx kəndləri yerləşir.

Barqun yasaqlığının şimal sərhəddi Vinoqradnoe kəndindən 3 km aşağıdan keçir. Terek çayı boyu davam edir və Çervlennaya-Uzlovaya meşəsi ərazisinə daxil olur. Sonra meşənin qərb sərhədi boyunca, kanalın dəmir yolu ilə kəsişməsinə qədər uzanır. Meşə sərhəddindən sonra yenidən Terek çayına çatır. Daha sonra çaydan aşağı Qudermes meşə təsərrüfatının 23-cü məhəlləsinin şərq sərhədinə qədər uzanır.

Cənub-şərq sərhədi 23-cü məhəllədən Xanqış-Yurt-Qudermes avtomobil yolu ilə 25-ci məhəlləyə qədər gəlir. Meşənin sərhədi boyunca Qudermes meşə təsərrüfatının 15-ci kvartalının cənub tərəfinə yaxınlaşır. Daha sonra — Sunja çayı üzərindəki dəmir yol körpüsündən Goryaçeistoçnenskoe meşə təsərrüfatının 37-ci məhəlləsinin cənub tərəfində keçir. Qərb sərhədi 14-cü kvartalın qərb tərəfi ilə keçir.

## Fauna və florası
Yasaqlıq ərazisində nəcib maral, meşə pişiyi, susamuru, qamışlıq pişiyi, adi şimal sərçəsi, şərq çöl gürzəsi və s.qorunur. Bitki aləmi də yetərincə zəngindir.: alça, meşə üzümü, uca andız, keçi doqquzdonu, bənövşə və s.

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 

## İstinadlar
Rostov Cümə Məscidi (1918)

**Rostov Cümə Məscidi** — Rostov-na-Donu  şəhərində XX əsrin əvvəllərində tikilmiş müsəlman dini ibadətgahı. Məscid 1962-ci ilə qədər fəaliyyət göstərmişdir. Hazırda məscidin binası qəzalı vəziyyətdədir. 
## Tarixi
Rostov-na-Donuda ilk müsəlman ibadət evləri (məscidlər) XIX əsrin son rübündə yaranmışdır. Belə ki, onlardan birinin tikintisi üçün, 1910-cu illərin ortalarında, Skobelevskaya küçəsi (indiki Krasnoarmeyskaya küçəsi) ilə Pokrovski qəbiristanlığı (indi yoxdur) arasındakı şəhər planında məscidin tikintisi üçün yer ayrıldı. Bu məscidin tikintisinin dəqiq başa çatma tarixi məlum deyil. Təqribən 1917-ci və ya 1918-ci il əsas götürülür. Tikinti Napoleon ordusuna qarşı müharibədə fərqlənmiş tatar alaylarının şərəfinə müsəlman tacirlərin ianələri hesabına həyata keçirilmişdir. 

Məscid üstü aypara ilə örtülmüş günbəzi olan iki mərtəbəli kubvari bina idi. Məscidin girişinin yerləşdiyi əsas fasadın dekorasiyası uclu tağla vurğulanan mərkəzi yuxarı, dairəvi pəncərənin ətrafında hazırlanmışdır. Məscidin girişinin solunda kiçik günbəzli və ayparalı minarə yerləşirdi. Məscidin inşası zamanı tikintiyə nəzarəti şəhər memarı Georgi Vasilyev həyata keçirmişdir. 

Məscidin müsəlman icmasının fəaliyyəti 1930-cu illərin əvvəllərinə qədər davam etdi, bundan sonra məscid (bir çox pravoslav kilsələri kimi) bağlandı, minarə isə qismən söküldü. Böyük Vətən müharibəsi başa çatdıqdan sonra məscid öz fəaliyyətini bərpa etdi. 1953-cü ildə məscid əsaslı təmir edildi.  
## Məscidin dağıdılması

Cümə məscidi Sovet ordusunun hərbi hissələrindən birinə yaxın olduğundan, o zaman Nikita Xruşşovun vaxtında, 1963-cü ilin iyulunda Şimali Qafqaz Hərbi Dairəsinin komandanı general İsa Pliyevin əmri ilə məscidin binası hərbi hissənin balansına keçirildi. Müsəlman icması məsciddən çıxarıldı və bütün məbəd əmlakı müsadirə edildi. Məscidin sonuncu imam-xətibi 1956-1963-cü illərdə orada çalışmış Şanqareyev Kalyametdin-xəzrət (1905-1986) olmuşdur. 

1978-ci ildə məscid binası hərbi kluba çevrildi. 1982-ci ildən Rostov-na-Donu müsəlman icması məscid binasının dindarlara qaytarılması ilə bağlı şəhər rəhbərliyi və hərbi dairə ilə danışıqlara başladı. Lakin danışıqlar uzun və nəticəsiz qaldı. Yalnız SSRİ dağılandan sonra məsələ həllini tapmağa doğru irəlilədi. 

Rostov şəhər administrasiyası İnşaatçılar Parkı ərazisində (Varfolomeeva küçəsində) yeni məscidin tikintisi üçün yer ayırdı. Lakin məscid bu yerdə tikilmədi. Yeni Cümə məscidi yalnız 2003-cü ildə Furmanovskaya küçəsində inşa edildi.

2017-ci ilin noyabrında şəhər rəhbərliyi keçmiş məscidin binasını satışa çıxarıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Две мечети Ростова-на-Дону: даты, цифры, факты 
* Минобороны пытается через суд вернуть участок в центре Ростова
Cessi (müğənni)

**Cessika Ho** (; (doğum adı ),(); ), səhnə adı ilə **Cessi** () Cənubi Koreyada yaşayan Koreyalı-Amerikalı reper, müğənni və mahnı müəllifidir. Nyu Yorkda anadan olub və 15 yaşında Cənubi Koreyaya köçüb.

## Karyera

### 2005–2014: Erkən karyera və Lucky J
Cessi 2005-ci ildə "Get Up" tək albomu ilə debüt etdi. 2006-cı ildə "Uptown" hip-hop qrupu onu orijinal vokalist Yun Mirae-ni əvəz edərək, ""Testimony albomunda təqdim etdi. 2009. Sərbəst buraxıldıqdan sonra musiqiyə ara verdi və ABŞ-yə qayıtmaq üçün Koreyanı tərk etdi. Cessinin "The Rebirth" adlı ikinci sinql albomu 2009-cu ilin yanvarında işıq üzü gördü. Buraxıldıqdan sonra o, musiqiyə ara verdi və Amerikaya qayıtmaq üçün Koreyanı tərk etdi.

2014-cü ildə, 5 illik fasilədən sonra Jessi, repçi J'Kyun və vokalist J-Yo ilə birlikdə hip-hop üçlüyü Lucky J üzvü olaraq geri döndü. Lucky J həmin ilin iyul ayında YMC Entertainment altında "Can You Hear Me" adlı rəqəmsal sinqlı ilə debüt etdi.

### 2015–2018: Televiziya rolları və Un2verse
2015-ci ilin yanvar ayından mart ayına qədər Cessi "Show Me The Money" proqramının bölməsi olan Unpretty Rapstar-ın ilk mövsümünün bir hissəsi idi. Unpretty Rapstar, müsabiqəçilərin bir albomun parçalarında yer almaq şansı üçün yarışdığı bir qadın repçi sağ qalma proqramıdır. Tamaşaçıların səsverməsi ilə Cessi şounun ikinci yeri qazandı. Unpretty Rapstar -da göründükdən sonra Cessi, JYP -nin "Who is Your Mama?" sinqlında yer aldı. Trek buraxılan kimi Koreyada bütün doqquz əsas musiqi hit-paradlarını üstələyib. O, ilk solo rep sinqlı "Ssenunni"ni sentyabrın 15-də buraxdı. 16 oktyabr 2015-ci ildə Cessi ilk dəfə ABŞ-də Los Ancelesdəki Belasco Teatrında hip-hop dueti edərək Mighty Mouth ilə çıxış etdi.

2016-cı ildə Cessi "Sister's Slam Dunk" filminə çəkildi. 2017-ci ildə Cessi "Un2verse" adlı ilk mini albomundan digər rep sinqlı "Gucci"-ni buraxdı, hər ikisi iyulun 13-də buraxıldı. 6
iyul 2018-ci ildə "Down" adlı sinqlı buraxdı.

### 2019 -hal-hazırda: P Nation və Nuna
Cessinin YMC Entertainment ilə müqaviləsi 2018-ci ilin oktyabrında başa çatdı və 2019-cu ilin yanvarında o, Psy-nin P Nation səsyazma şirkəti ilə müqavilə imzaladı. "Who Dat B" etiketli ilk single, 23 sentyabr 2019-cu ildə çıxdı. "Who Dat B", Dünya Rəqəmsal Mahnı Satış Planında səkkizinci, Billboard Korea K-Pop Hot 100-də 68-ci pilləyə yüksəldi. Noyabrın 2-də Cey Parkın iştirak etdiyi "Drip" adlı daha bir rep sinqlı buraxıldı. Bu əməkdaşlıq World Songs cədvəlində 16-cı yerə çatdı.
4 iyun 2020-ci ildə SBS-nin Mobidic YouTube kanalında Cessinin yeni estrada şousu olan "Jessi's Showterview"-un premyerası oldu.
İyulun 30-da müğənni ikinci genişləndirilmiş pyesi olan Nuna-nı təqdim etdi. "Nunu Nana" sinqlı EP ilə birlikdə buraxıldı. "Nunu Nana", Gaon Digital Chart-da ikinci sırada zirvəyə qalxdı və solo sənətçi olaraq ilk onluğa girdi və ən yüksək mövqeyə yüksələn solo single oldu. 14 Avqustda "Numb" klipi yayımlandı.
17 mart 2021-ci ildə Cessi "What Type X" (어떤 X) adlı yeni bir rəqəmsal single buraxdı.

## İstinadlar
Apti Batalov

**Apti Batalov** () —  tanınmamış Çeçen İçkeriya Respublikasının hərbi lideri, ÇİR Silahlı Qüvvələrinin briqada general, İçkeriya Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi, ÇİR Prezident Administrasiyasının rəhbəri. Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Naurski batalyonunun komandiri.
## Bioqrafiyası
Qroznı Neft İnstitutunu (qiyabi şöbə) bitirmişdir. 1994-cü ildə Çeçenistanın Naurski rayonu İşerskayat kənd polis şöbəsinin rəisi işləyir. Apti Batalov polis mayoru rütbəsinə qədər yüksəlmişdir.

Birinci Çeçenistan müharibəsi zamanı Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinin səhra komandiri olmuşdur. Naurski rayonunun müdafiəsinə cavabdeh olsa da, tapşırığın öhdəsindən gələ bilməmiş, rayon praktiki olaraq döyüşsüz alınmışdır. O həm də Naurski batalyonunun komandiri olmuşdur.

Apti Batalov Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi Aslan Masxadovun müavini olmuşdur. 1996-cı il dekabrın 3-dən 1997-ci ilin aprelinə qədər ÇİR Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi olur. Briqada generalına qədər yüksəlir.

1997-ci ilin aprelindən iyul ayına qədər ÇİR Dövlət Təhlükəsizlik Departamentinin əks-kəşfiyyat şöbəsinin müdiri. Masxadov hakimiyyətini gücləndirmək üçün Batalovu Çeçenistan Respublikasının Dövlət Təhlükəsizliyi İdarəsinə gətirərək, Basayevin dostu və tərəfdarı Əbu Mövsayevi özünə müavin təyin edir.

19 iyul 1997-ci ildə Mövsayev "öz istəyi ilə" bu vəzifədən azad edilir və Batalov ÇİR Milli Təhlükəsizlik Departamentinin rəisi təyin edilir. Bu vəzifədə 1997-ci il iyulun 19-dan dekabrın 27-dək işləyir.

1998-ci ilin iyunundan 1999-cu ilin payızına qədər ÇİR Prezident Administrasiyasının rəhbəri olur. Bu postda o, özünü vəhhabiliyin - Şamil Basayevin və Xəttabın müxalifi kimi göstərir. Apti Batalov 1999-cu ilin avqustunda yaraqlıların Dağıstana hücumunu pisləyir və bunu Çeçenistan üçün fəlakət adlandırır.

İkinci Çeçenistan müharibəsinin başlaması ilə Naurski rayonunun müdafiəsi və Çeçenistan Prezidentinin Mühafizəsinin rəisi olur. Birinci Çeçenistan müharibəsində olduğu kimi, Batalovun silahlıları federal qüvvələrə müqavimət göstərə bilir.

2000-ci ilin yanvarında Batalov “prezident qvardiyasını” buraxaraq istefa verir. 
### Həbsi
2000-ci ilin aprelində Apti Batalov Çeçenistanın Şali rayonunun cənub-qərb hissəsində keçirilən xüsusi əməliyyat zamanı saxlanılır. Aprelin 14-də Lefortov həbsxanasına yerləşdirilir.

2000-ci ilin aprelində “Kommersant” qəzeti yazırdı: 

2000-ci ilin iyununda Apti Batalov azadlığa çıxır. İstintaq müəyyən edir ki, Apti Batalov ikinci müharibədə iştirak etməyib və birinciyə görə amnistiyaya düşüb.

### Mühacirət
23 mart 2002-ci ildə Rusiyanı tərk edir. Böyük Britaniyada siyasi sığınacaq alır. Hazırda Londonda yaşayır.

Qafqaz Əmirliyinin elan edilməsindən sonra, İçkeriyanın müstəqilliyi ideyasından əl çəkərək, bütün Şimali Qafqazın müstəqilliyini müdafiə edir və Dokka Umarovu əmir kimi tanıyır.

2010-cu ilin sentyabrında Polşada çeçen xalqının 3-cü Ümumdünya Konqresinin keçirilməsini pisləmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Страница Апти Баталова в социальной сети Facebook
* Апти Баталов в энциклопедии «Террористика»
* Баталов, Апти Алдамович / биография
Zəlimxan Əhmədov

**Zəlimxan Əhmədov** () —  
1994-2002-ci illərdə (ölümünə qədər) Çeçenistan Respublikasında birinci və ikinci müharibələrin fəal iştirakçısı. İkinci Çeçen müharibəsi illərində Qroznı camaatının əmiri. O, yüzlərlə adam öldürülməsi üçün məsuliyyət daşıyır, o cümlədən 18 2002-ci ilin aprel ayında qətlə çeçen polis.

## Bioqrafiyası
Zəlimxan Əhmədov 1975-ci ildə Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Urus-Martan şəhərində anadan olmuşdur. Əhmədovlar nəslinin ən kiçiyi idi.

Birinci Çeçenistan müharibəsi başlayandan sonra o, çeçen separatçılarına qoşulur və qardaşı Ramzanın komandanlığı altında Urus-Martan Cəbhəsinin tərkibində döyüşür. Müharibələrarası dövrdə Əhmədov qardaşları Urus-Martan şəhərini nəzarətə götürürlər. Onlar şəhərinin meri Zərqan Malsaqov ilə yanaşı, şəhər kadısını vəzifəsindən azad edirlər.

İkinci Çeçen müharibəsi zamanı, qardaşının ölümündən sonra, Qroznı camaatı başçılıq edir. Burada rus qoşunları ilə mübarizə aparır..

2000-2002-ci illərdə Zəlimxan Əhmədov ümumilikdə yetmiş yeddi cinayət törətmiş, bu cinayətlər zamanı yüzlərlə yerli hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşı və federal qoşunların əsgəri həlak olmuşdur.

20 sentyabr 2002-ci ildə 26 yaşında öldürülmüşdür.

## Mükafatları
Çeçen İçkeriya Resublikası Prezidentinin fərmanı ilə respublikanın ən ali mükafatı olan “Koman siy” (“Millət Şərəfi”) ordeni (ölümündən sonra) ilə təltif edilmişdir.
## Ailəsi
Qardaşları:

Ramzan Əhmədov - ən məşhur və barışmaz çeçen səhra komandirlərindən biri, 1994-2001-ci illərdə Çeçenistan Respublikasında birinci və ikinci müharibənin fəal iştirakçısı, Urus-Martan, Açxoy-Martan cəbhələrinin və Qroznının qərb hissəsinin komandiri. Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinin briqada generalı. 

Rizvan Əhmədov – İkinci Çeçenistan müharibəsinin ən tanınmış səhra komandirlərindən biri, İçkeriya ordusunun briqada generalı, ÇİR Silahlı Qüvvələrinin Mərkəzi Cəbhəsinə komandanlıq etmiş şəxs. "Qafqaz mücahidlərinin məclis-ül-şurası"-nın üzvü.

Xuta Əhmədov - Çeçen səhra komandiri, Urus-Martan Camaatının liderlərindən biri, Birinci Çeçenistan müharibənin fəal iştirakçısı.

## Mənbə
* Ъ-Газета — Кто такие братья Ахмадовы
## İstinadlar
Baradin-Xunsdiker reaksiyası

***Baradin-Xunsdiker reaksiyası*** (Rus ədəbiyyatında Borodin reaksiyası və İngilis dilində Xunsdiker reaksiyası olaraq da bilinir), karbon turşularının gümüş duzlarının halogenlərlə reaksiyasıdır və nəticədə halogenləşdirilmiş karbohidrogenlər meydana gəlir.

Reaksiya ilk dəfə 1861-ci ildə A. P. Borodin tərəfindən kəşf edilmişdir. Reaksiya mexanizmi 1942-ci ildə K. Xunsdiker tərəfindən ətraflı öyrənilmişdir.
: 

## Reaksiya mexanizmi
Xunsdiker reaksiyasının mexanizmi sərbəst radikalların əmələ gəlməsi mərhələlərini əhatə edir. Karbon turşunun 1 gümüş duzu, bromla tez bir zamanda reaksiya girir və aralıq 2 (asilhipobromit) əmələ gətirir, bu da O-Br rabitəsinin homolizi nəticəsində radikal cüt yaranır. Asetil radikalının dekarboksilləşdirilməsindən sonra radikal cüt 4 rekombinasiyası tələb olunan üzvi halogenid verir.5

## Mənbə
# Xunsdiker, C. et al. U. S. Patent 2,176,181.
# Xunsdiker, H.; Xunsdiker, C. Chem. Ber. 1942, 75, 291. (Article (недоступная ссылка))
# Borodin, A. Ann. 1861, 119, 121. (Article (недоступная ссылка))
# Allen, C. F. H.; Wilson, C. V. Organic Syntheses, Coll. Vol. 3, p. 578 (1955); Vol. 26, p. 52 (1946). (Article)
# Johnson, R. G.; Ingham, R. K. Chem. Rev. 1956, 56, 219. (Review) https://doi.org/10.1021/cr50008a002
# Wilson, C. V. Org. React. 1957, 9, 341. (Review)
# Meek, J. S.; Osuga, D. T. Organic Syntheses, Coll. Vol. 5, p. 126 (1973); Vol. 43, p. 9 (1963). (Article)
# Lampman, G. M.; Aumiller, J. C. Organic Syntheses, Coll. Vol. 6, p. 179 (1988); Vol. 51, p. 106 (1971). (Article)
# Flash-анимация механизма реакции Бородина-Хунсдикера. (ссылка Б3)
Tuqa qala kompleksi

**Tuqa**() — İtum-Kali rayon mərkəzindən 33,5&nbsp;km cənub-qərbdə, Tuqa kəndində (İtum-Kali rayonu), Maystinski silsiləsinin şərq yamacının yuxarı hissəsində Maystoyn-axk çayının sol sahilində yerləşən orta əsr aid qala kompleksi. Kompleks XIV–XVI əsrlərə aiddir.

## Təsviri
Tuqa qala kompleksi aşağı Tuqadan 500 metr şimal-qərbdə yerləşir. Kompleksə 1–4 №-li yaşayış qüllələri və 1–2 №-li ziyarətgah-mavzoley (Kaşkov) daxildir.

Kompleksin yaşayış qüllələri dağılmış vəziyyətdədir. Dam və tavan yoxdur. Qüllələrdən yüz metr cənubda Kaşkovun iki ziyarətgahı-məqbərəsi yerləşir. Onlardan birinin dam örtüyü pilləli, digərinin isə dam örtüyü yoxdur. Kompleksin yaşayış qüllələri və Kaşkov ziyarətgahları qəbiristanlığın daxilində yerləşir, onlar kənd sakinlərinin istəyi ilə ucaldılıb. Tuqada Bataq, Çonkar və s. qüllələrin istedadlı ustaları da yaşayırdılar. Onlar təkcə Çeçenistanda deyil, həm də dağlıq Gürcüstana tikintilər üçün dəvət olunurdular. Gördükləri keyfiyyətli işin qarşılığında həmişə mal-qara, bahalı parçalar, silahlar, barıt, metal kimi hədiyyələrlə yola salınırdılar.

Kaşkovun ziyarətgah-məqbərəsi (XIV–XVI əsrlər, Malxista dərəsi) fasaddan açıq, düzbucaqlı əsaslı və şaquli pilləli damlı, şimaldan cənuba kontur boyunca uzanan, 4×6,2 m ölçülü binadır. Döşəmədən dam silsiləsinə qədər hündürlüyü 5,5 m-dir. Divarlar əhəng ilə yonma daş və şifer plitələrdən hörülmüşdür. Divarların qalınlığı 0,65 m-dir. Fasadının eni 2,61 m olan giriş hissəsi yuxarıdan qövs tağ formasına malikdir. Həmçinin, daş plitələrlə döşənmişdir. Birbaşa tağın üstündə dar üçbucaqlı taxça var, onun üstündə 9 kiçik kvadratdan ibarət rombvari naxış var. Onların üstündə, damın ən üst hissəsinin altında dekor şəklində bir daş qoç başı qoyulmuşdur. Qövslü tağın hər iki tərəfində eyni bəzək formaları vardı; onlardan solda oalnı dağılsa da, onun izləri aydın görünür. Döşəmənin mərkəzində hündürlüyü 1,5 m olan yuxarı kamera ilə eyni ölçülərə sahib yeraltı kriptə aparan çuxur var.

Tuqa qala kompleksində ziyarətçilərə çeçen orta əsr yaşayış və dəfn memarlığının nümunələri göstərilir. Kompleks Arqun Muzey-Qoruğunun bölmələrindın biridir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Тугайский историко-архитектурный комплекс № 3 XIV–XVI вв.
Ayvers reaksiyası

**Ayvers reaksiyası** — Qələvi və spirt məhlulu təsiri ilə kumarinlərin flavonollara çevrilməsi reaksiyasıdır. 1908-ci ildə alman alimi Ayvers tərəfindən kəşf edilmişdir.

## Mənbə
# С. Оаэ. Химия органических соединений серы. М.: Мир, 1975.
# Н.К. Ляпина. Химия и физикохимия сераорганическихсоединений нефтяных дистиллятов. М.: Наука. 1984.
# Т. Джилкрист, Р. Сторр. Органические реакции и орбитальная симметрия М.: Мир, 1976.
# Т.И. Темникова, С.Н.Семенова. Молекулярные перегруппировки в органической химии. Л.: Химия, 1983.
# Э.А. Караханов, А.Г. Дедов. Каталитическое гидрирование гетероциклических соединенй. М.: Изд-во МГУ, 1986.
# В.Ф.Камьянов, В.И.Титов. Гетероатомные соединения нефти. М.: Наука, 1983.
# Оригинальные обзоры по теме.
Haber-Veys reaksiyası

***Haber-Veys reaksiyası***- H2O2 (hidrogen peroksid) və superoksidin (• O2−) OH hidroksil radikalıdır. Reaksiya oksidləşdirici olaraq qəfəsdə baş verə bilər. Dəmir ionları katalizator olaraq iştirak edir və reaksiya kifayət qədər yavaş gedir. Reaksiyanın birinci mərhələsi Fe3+ -nın reduksiya olunması ilə başlayır:

: Fe3+ + •O2− → Fe2+ + O2

İkinci mərhələ:

: Fe2+ + H2O2 → Fe3+ + OH− + •OH

Fe katalizatoru üçün ümumi reaksiya:

: •O2− + H2O2 → •OH + OH− + O2

Reaksiyanın adı Frits Haber və onun tələbəsi İosif Veysin şərəfinə adlandırılmışdır.

## Tarix
1931-ci ildə alman kimyaçısı və kimya üzrə Nobel mükafatçısı Frits Haber və tələbəsi İosif Veys Haber-Weiss reaksiyası adlanan zəncirvari reaksiyanı belə izah etmişlər:

* (1) HO• + H2O2 → H2O + O2•- + H+
* (2) O2•- + H+ + H2O2 → O2 + HO• + H2O

Lakin 1947-ci ildə Corc superoksid və hidrogen peroksid (2) arasındakı reaksiyanın superoksid parçalanmasının sürətli reaksiyasına nisbətən əhəmiyyətsiz olduğunu göstərdi:
* (3) O2•- + H2O2 → OH− + HO• + O2

1949-cu ildə Veys bu dəlilləri qəbul etdi və Haber- Veys reaksiyası uzun müddət unuduldu. 1970-ci ildə Boşamp və Fridoviç superoksidin toksik təsirlərini izah etmək üçün unudulmuş bir reaksiyanı canlandırdılar, lakin 1970-ci illərdə aparılan laboratoriya tədqiqatları göstərdi ki, bu reaksiya üçün sürət sabitinin 1 M-1с-1 və ya daha az olması Corcun əvvəlki nəticələrini təsdiqlədi. Superoksid və hidrogen peroksid arasındakı reaksiyanın yenidən əhəmiyyətsiz olması təsdiqləndi və superoksidin toksikliyi Fentonun reaksiyasında öz əksini tapdı:
* (4) Fe2+ + H2O2 → Fe3+ + HO- + HO•

1994-cü ildə Kan və Keşa sərbəst oksigeni almaq məqsədilə Haber- Veys reaksiyasına müraciət etdilər. Hal-hazırda superoksidin toksikliyi Fenton reaksiyası ilə izah edilir.

## Mənbə
# W. H. The Haber-Weiss cycle – 70 years later (неопр.) // Redox Report. — 2001. — Т. 6, № 4. — С. 229–234. — doi:10.1179/135100001101536373.
# Haber F., Weiss J. On the catalysis of hydroperoxide. (англ.) // Naturwissenschaften (англ.)русск. : journal. — 1932. — Vol. 20. — P. 948–950.
# Fenton H. J. H. Oxidation of tartaric acid in presence of iron (англ.) // Journal of the Chemical Society (англ.)русск. : journal. — Chemical Society, 1894. — Vol. 65, no. 65. — P. 899–911.
# Goldstein Sara, Meyerstein Dan, and Czapski Gidon. The Fenton reagents (англ.) // Free Radical Biology and Medicine (англ.)русск. : journal. — 1993. — Vol. 15, no. 4. — P. 435–445. — doi:10.1016/0891–5849(93)90043-T.

## İstinadlar
Mənim anam bir mələk (teleserial, 2008)

**Mənim anam bir mələk** — 2008-2010-cu illər arasında 3 sezon yayımlanmış türk komediya teleserialı.

2008-ci ilin yazında başrol aktyorlarından olan Əli Sunalın əskərə getməsiylə teleserialın birinci mövsümü başa çatdı. 2008-2009 yayım dönəmində teleserialın ikinci mövsümü ATV-də yayımlandı.

## Mövzu
Teleserialda ailənin anası Nəriman (Oya Başar), pessioner avtobus sürücüsü ata Cahid (Tarik Ünlüoğlu), ata işini davam etdirən və hələ də ailəsiylə birlikdə yaşayan oğul Mətin (Şahsuvar Ağdaş), Mətinin arvadı Nalan (Ayçin İnci), qarşı evdə yaşayan kiçik oğul Çətin (Əli Sunal) və Çətinin arvadı Ecenin (Dolunay Soysert) çox əyləncəli həyatlarından bəhs olunur.

## İstinadlar
Avrasiya çölləri

**Avrasiya çölləri** — Avrasiyanın mülayim otlaqlarının, çəmənliklərin, savannaların və kolluqların biologiyasındakı geniş çöl ekosistemidir. Rumıniya və Moldovadan Ukraynaya, Rusiyaya, Qazaxıstana, Şərqi Türkistana və Monqolustandan Mancuriyaya qədər uzanır. Bundan əlavə, Macarıstandakı Pannoniya çölləri də Avrasiya çöllərinin uzantısı hesab olunur.

Paleolit ​​dövründən çöllər iqtisadi, siyasi və mədəni vasitələrlə Şərqi Avropa, Mərkəzi Asiya, Çin, Cənubi Asiya və Yaxın Şərqi ticarət yollarında birləşdirmişdir. O, təkcə Antik və Orta əsrlərdə İpək Yolunun deyil, həm də müasir dövrdə Avrasiya quru körpüsünün sələfidir. Böyük Hun İmperiyası, İskitlər, Kimmerlər, Sarmatlar, Hunlar, Xarəzm, Mavəraünnəhr, Soqdlar, Syanbilər, Monqol imperiyası və Göytürk xaqanlığı kimi tarix boyu bir çox köçəri imperiyalara və bir çox böyük qəbilə konfederasiyalarına və qədim dövlətlərə ev sahibliyi etmişdir.

## İstinadlar

## Biblioqrafiya
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Xarici keçidlər

* "The importance of the Eurasian steppe to the study of international relations" in *Journal of International Relations and Development*
Böyük Utriş yasaqlığı

**Böyük Utriş** — Krasnodar diyarında yasaqlıq. Shəsi 5112 hektartar olan yasaqlıq Sukko və Kiçik Utriş qəsəbələri arasında yerləşir. Landşaft-floristik və dəniz yasaqlığı olan Böyük Utriş Abrausk yarımadasında yerləşir. Yasaqlıx 1994-cü ildə, Krasnodar vilayətinin administrasiyasının 116 saylı fərmanı ilə yaradılmışdır. Böyük Utriş sahil zolağı boyunca 12 kilometr uzanır və şimaldan Navagir silsiləsi ilə bağlanır.

2 sentyabr 2010-cu ildə yasaqlığın bazasında dövlət təvət qoruğu yaradıldı. Qoruq Rusiya Federasiyasının Təbii Sərvətlər Nazirliyinin 03.03.2011-ci il tarixli 145 nömrəli "Utriş" dövlət təbiət qoruğu haqqında əsasnaməyə əsasən qoruğun sərhədləri dəyişdirildi.

Yasqlıqdaki ikinci və üçüncü laqunların ərazisində unikal ardıc-püstə meşəsi mütəxəssislərin fikrincə, ekoloji cəhətdən ən qiymətli ərazidir. Bu ərazidə "idman və istirahət kompleksi"nin tikintisi planlaşdırılır. Bundan başqa eni 150 metr olan sahil zolağıda önəmli təbiət abidəsi hesab olunur.

## Ümumi məlumat
Utriş yasaqlığı Şimali Qara dəniz bölgəsinin tipik Şərqi Aralıq dənizi landşaftlarının yeganə qorunub saxlanılan ərazisidir. Burada üçüncü dövr relikt florasının Aralıq dənizi forması geniş yayılıb. Endemik bitkilərdən ardıc, püstə, psiunda şamı, sarağan və s. misal göstərmək olar. Ümumilikdə burada 75 növ ot bitkisi, 107 növ ağac və kol var. 60-a yaxın növ Qırmızı kitaba daxil edilmişdir. Böyük Utriş meşələrində 1000 yaşı olan ağaclar var.

Böyük Utriş ərazisinə daxil olan su hövzələri müxtəlif növ su orqanizmlərinin — makrofit yosunlarının, fito və zooplanktonların yüksək növ müxtəlifliyi ilə xarakterizə olunur. Bu ərazidə 227 növ yosun aşkar edilmişdir. Su hövzəsi bir çox balıqların miqrasiya ərazisidir.

## Böyük Utriş yasaqlığının ləğvi
19 yanvar 2012-ci ildə dövlət satınalmalarının veb saytında Böyük Utriş qoruğunun ləğvi və "Abrausk" qoruğunun sərhədlərinin dəyişdirilməsi üçün materialların hazırlanması üçün tender haqqında məlumat dərc edildi. Təbii obyektlərin ləğvi üçün sifarişçi Krasnodar diyarının Təbii Sərvətlər və Dövlət Ekoloji Nəzarət İdarəsidir.

## İstinadlar
Müasir dövr

**Müasir dövr** əksər tarixçilərin Fransa İnqilabı Sənaye İnqilabı ilə başladığını qəbul etdiyi və bu gün də davam edən tarixi dövrlərin sonuncusudur.

## Bu dövrdə baş verən hadisələr
### Siyasi hadisələr

*Fransız İnqilabının təsiri ilə millətçilik hərəkatı yarandı. Bu cərəyan milli dövlətlərin yaranmasına və imperiyaların dağılmasına səbəb oldu.
*Respublika və demokratiya indiki formasını aldı.
*Müstəmləkə yarışı Birinci Dünya müharibəsinə, Birinci Dünya müharibəsi isə İkinci Dünya müharibəsinə səbəb oldu.
*ABŞ müstəqilliyini əldə etdi.
*Kommunizm yarandı.
*Meyci inqilabı ilə Yaponiya dünyanın super güclərindən birinə çevrilməyə başladı.
*Alman ittifaqı əldə edildi.
*Rusiya imperiyası dağıldı, onun yerində SSRİ quruldu.

### İqtisadi və texnoloji hadisələr

*Sənaye inqilabı nəticəsində müstəmləkəçilik yarışı gücləndi.
*Sosializm və liberalizm kimi ideoloji cərəyanlar meydana çıxdı.
*Elmdə irəliləyişlər oldu. (atom nəzəriyyələri, elektrik dövrələri və s.)
*Bir çox maşın ixtira edildi. (avtomobil, lokomotiv, təyyarə və s.)

### İntellektual inkişaflar

*Modernizm
*Postmodernizm

## Dövrün böyük dövlətləri

### Birinci Dünya müharibəsinin axırına qədər

*  
*  
* 
*  Rusiya İmperiyası
*  Avstriya-Macarıstan İmperiyası
* 

### İkinci Dünya müharibəsi
*  Nasist Almaniyası
*  ABŞ
*  SSRİ
* 
 
### Soyuq müharibə

*  ABŞ
*  SSRİ

### Hal-hazırkı dövrdə

G8
Kote Maxaradze

**Konstantin (Kote) İvanoviç Maxaradze** (; ) — məşhur sovet idman şərhçisi, teatr və kino aktyoru. Gürcüstan SSR xalq artisti.

## Həyatı
Konstantin Maxaradze 1926-cı il noyabrın 17-də Tiflisdə anadan olub. Uşaq ikən basketbolla məşğul idi. Sonradan futbola keçmişdi. Maxaradze "Dinamo" Tbilisidə gənclər arasında Gürcüstan çempionu olmuşdur.

Kote Maxaradze 1941-ci ildə Tiflis Xoreoqrafiya Məktəbini bitirmişdir. 1944-cü ildə isə orta məktəbdən məzun olub. Tbilisi Dövlət Teatr İnstitutuna daxil olub 1948-ci ildə oranı bitirmişdir. 1948–1970-ci illərdə. Şota Rustaveli teatrının aktyoru olub. 1950-ci ildən — Tbilisi Teatr İnstitutunda müəllim işləmişdir. 1957-ci ildən — Gürcüstan televiziyasında idman şərhçiliyinə başlamışdır. Orada televiziya və radioda futbol matçlarını işıqlandırıb. İki il sonra o, mərkəzi Sovet dövlət televiziyası və radiosunda şərh verməyə başlamışdır. Yüksək peşəkarlıq xüsusiyyəti ilə seçilən Maxaradze Sovet İttifaqının milli futbol komandasını xaricə səfər edərkən müşayiət edirdi. Kote Maxaradze növbəti dörd onillikdə bu dövrün bütün əsas idman oyunlarını və Olimpiya oyunlarını, o cümlədən Tbilisinin "Dinamo" komandasının 1964-cü ildə SSRİ kubokunda və 1981-ci ildə UEFA Kuboklar Kubokunda qazandığı tarixi qələbələri televiziyada şərh etmişdi.

1972-ci ildən isə Kote Marcanişvili adına Tbilisi Akademik Teatrının aktyoru olmuşdur.

1994-cü il Tbilisi Teatr İnstitutunda professor dərəcəsi almışdır. 2001-ci ildə o, ilk gürcü balet festivalı-müsabiqəsi Çabukiani-Balançinenin həm-rejissoru və aparıcısı olmuşdur.

O, 2002-ci il oktyabrın 12-dən 13-nə keçən gecə Gürcüstan və Rusiya futbol yığmaları arasında Tbilisidəki "Lokomotiv" stadionunda elektrik enerjisinin kəsilməsi səbəbindən təxirə salınmış oyundan sonra insult keçirdi. Kote Maxaradze 77 yaşında 19 dekabr 2002-ci ildə Tbilisidə vəfat etmişdir. O, Tbilisidə Didube panteonunun qəbiristanlığında dəfn edilib. Daha sonra onun yanında həyat yoldaşı Sofiko Çiaureli dəfn olunub.

## Mükafatları
* Gürcüstan SSR xalq artisti (1967)
* Şota Rustaveli mükafatı laureatı
* beynəlxalq idman filmləri festivalının laureatı
* Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni (1967)
* Şərəf ordeni (1997 və 08/09/2002).
* EA Sports-dan FIFA-10 kompüter video oyununda Kote Maxaradzenin "Top havada ikən …" ifadəsi şərhçi Vasili Utkin deyir.

## Filmləri
* 1975 — Artıq var olmadığıma inanmayın
* 1977 — Səhər dumanı kimi
* 1982 — Ailə xronikasından iki fəsil
* 1984 — Tənha Taciri Qazanmaq — Xose
* 1984 — Eyni toqquşmanın iki versiyası — Carlo Mazzoni, "White Star" tankerinin kapitanı
* 1984 — Və gözəl bir qələbə anı — şərhçi
* 1984 — Tövbə — prokuror
* 1985 — Qarşıdurma — polkovnik Serqo Suxişvili

## İstinadlar
Prielbrus Milli Parkı

**"Prielburus" Milli Parkı** — Elbrus bölgəsinin unikal təbiət kompleksini qorumaq üçün 22 sentyabr 1986-cı ildə yaradılmış milli park. Parkda həm də mütəşəkkil istirahət, turizm və alpinizmin inkişafı üçün şəraitin yaradılmışdır. Milli park Kabarda-Balkariya Respublikasının ərazisindədir. Sahəsi 100 min hektardır.

## Coğrafiyası
Milli parkın ərazisi Mərkəzi Qafqaz regionunda, orta və yüksək dağlıq zonada (dəniz səviyyəsindən 1400–5642 m hündürlükdə) yerləşir. Əsasən Baş Qafqaz və Yan silsilələrinin bir hissəsini əhatə edir.

Milli parkın hüdudlarında bir neçə morfoloji relyef formaları diqqəti cəlb edir:alp-buzlaq, orta hündürlükdə dağlıq relyef, lava axınları, göl-çuxur.

## Fauna
Milli parkın faunası zəngindir və burada 63 növ məməli, 111 növ quş, 11 növ sürünən, 8 növ amfibiya, 6 növ balıq və çoxlu sayda həşərat növü vardır. Park ərazisində diqqəti cəlb edən məməlilərdən qarapaçanı, balıqlardan isə çay forelini () misal göstərmək olar. Həşəratlar arasında çoxlu endemik formalar var. Belə ki, gündüz kəpənəklərinin 63 növündən 20 növünə yalnız Elbrus bölgəsində rast gəlinir.

## Flora
Kabardin-Balkarıyanın çiçəkli bitkilər florası təxminən 3000 növdən ibarətdir ki, bu da bütövlükdə Qafqazda bitən növlərin 50%-ni təşkil edir. Ən cəlbediciləri hündürlüyü 8–15 sm və 40–50 ilə 70–80 sm arasında olan alp və subalp çəmənləridir.

## Turizm
Milli parkın ərazisində 23 istirahət obyekti fəaliyyət göstərir ki, burada mövsüm ərzində 5 minə yaxın insan istirahət edə bilər. Planlı turizm əsasən Elbrus Turizm və Ekskursiyalar Şurasının himayəsi altında həyata keçirilir. Ekskursiyalar 16 tematik marşrut üzrə aparılır.

Elbrus bölgəsinin mədəni-etnoqrafik irsinin təbliği və dağ turizminin, aktiv həyat tərzinin beynəlxalq səviyyədə populyarlaşdırılması məqsədilə Rusiyada ekologiya ili elan edilmişdir. 2017-ci ilin əvvəlində ilk dəfə olaraq milli parkının "Üzünü" seçmək qərara alındı ​. Bu ada Şimali Osetiya-Alaniya Respublikasının əməkdar artisti və Alaniya əyalətinin əməkdar artisti — Dina Bekoeva layiq görüldü.

## İstinadlar
Tumulus

Tumulus latınca sözü olub, içində qəbir və ya qəbiristanlıq olan və torpaq yığını ilə əmələ gələn kurqanlara verilən addır.  Höyük və ya kurqan (Mərkəzi Asiyada) adlandırılan tumulus hazırlamaq ənənəsi olan xalqlar çox deyildirlər. Onlara daha çox Anadolu, Trakya, Mərkəzi Asiya, Rusiya və Meksikada rast gəlinir.
Alaniya Milli Parkı

**"Alaniya" Milli Parkı** — Şimali Osetiyanın cənub-qərb hissəsində milli park. Milli park 18 fevral 1998-ci ildə unikal təbiət komplekslərini qorumaq məqsədi ilə yaradılmışdır. Alaniya milli parkı həmçinin ekoloji, təhsil, elmi və mədəni məqsədlər üçün nəzərdə tutulmuşdur. Milli park Rusiya Təbii Sərvətlər Nazirliyi tərəfindən idarə olunur.

## Coğrafiyası
Milli park Mərkəzi Qafqazın şimal yamaclarında yerləşir. Milli park ərazisi hər tərəfdən yüksək dağ silsilələri ilə əhatələnib. Milli park ərazisinə yeganə yol Urux çay vadisi boyuncadır. Yol üzərində unikal Axsinta kanyonu var. Parkın yerləşdiyi ərazi yüksək dağlıq zona hesab olunur. Ərazinin minimal hündürlüyü 1350 metrdir. Maksimal yüksəklik isə 4646 metrdir (Uilpata dağı). Parkın şimal sərhəddi Masuta kəndindən başlayır. Sonqutidon çayı boyu keçir, Dunta kəndinə kimi davam edir. Qərbə doğru uazanaraq Gürcüstan sərhəddinə kimi çatır. Sonra Gürcüstanla sərhəd boyunca qərbə, Şimali Osetiya-Alaniyanın Kabardin-Balkar Respublikası ilə sərhədinə, Bilagidon çayının yuxarı axınına qədər uzanır. Axsau kəndi yaxınlığından Urux çayına düşür. Daha sonra Urux çayının sağ sahili boyunca şimala Matsuta kəndi yaxınlığındakı başlanğıc nöqtəsinə qədər gəlir.

## Fauna
Milli parkın faunası təbii landşaftların müxtəlifliyinə görə çox zəngindir. Burada məməlilərin 34 növü qeyd olunur ki, onlardan ən maraqlısı yüksək dağlıq ərazilərdə yaşayan — Dağıstan dağ keçisi və qarapaçadır. Qarışıq meşələrdə cüyür və qonur ayıya da rast gəlinir.

Şam meşələrində 20-ci əsrin 50-ci illərində iqlimə uyğunlaşan Altay adi sincabına rast gəlinir.

Parkda 134 quş növü var ki, onlardan 39-u oturaq, 27-si köçəri, 5-i köçərək qışlamağa gəlir, 42-si (və oturaq 81 növlə birlikdə) yuvalayan quş növüdür.

## Flora
Müxtəlif torpaq örtüyünə malik relyef formalarının müxtəlifliyi bu ərazidə müxtəlif bitki birliklərinin formalaşmasına şərait yaradır ki, bu da floranın zənginliyinə (1000-dən çox bitki növü) təsir göstərir. Parkın 60% -i meşə örtüyü ilə xarakterizə olunur. Şam, boz qızılağac və Litvinov ağcaqayından ibarət meşələr 1900–2200 metr yüksəklikdə yerləşir.

## Xarici keçidlər
* Официальный сайт
* Особо охраняемые природные территории России
* 
* Федеральная система ООПТ
* 

## İstinadlar
Xaybax qalası

**Xaybax (qala)**() — Çeçenistan Respublikasının orta əsrlərə aid qala kompleksinin bir hissəsidir. Qalançoj rayonu, keçmiş Xaybax kəndi ərazisində yerləşir.

## Tarixi
1886-cı ilin iyununda arxeoloq Vsevolod Miller Moskva Arxeologiya Cəmiyyətinin ekspedisiyası ilə Çeçenistan və İnquşetiyanın dağlıq rayonlarına səfər edir. Tədqiqat nəticəsində Xaybaxdakı qala kompleksinin təsvirləri və çertyojları da daxil olmaqla orta əsr binalarını təsvir edən kitab çapdan çıxır. Sonralar, 1957-ci ildə Şimali Qafqaz ekspedisiyasında xüsusi Dağ (Arqun) dəstəsi yaradılmış, onun vəzifələrindən biri də dağ memarlığı abidələrinin tədqiqi olmuş, respublikanın səkkiz rayonunda bir çox tikililər müəyyən edilmiş və təsvir edilmişdir. Xaybax qala kompleksinin təsviri, fotoşəkilləri və rəsmləri arxeoloqlar V. İ. Markovin və S. Ç. Umarovun əsərlərində dərc edilmişdir.

Xaybax kəndinin mərkəzi hissəsində, aşağı tikili cərgəsində döyüş qalası və iki yaşayış qülləsini özündə birləşdirən bir qrup bürc var.
Bürclər 2007-ci ildə ikinci Çeçenistan müharibəsi zamanı raket hücumlarından sonra qismən məhv edilib. 2019-cu ildə qüllənin bərpası işlərinə başlanmışdır.

## Təsviri
V. İ. Markovin köhnə qülləni belə təsvir etmişdir: şimal-şərq divarının (fasadının) qapısı var, indi o, dörd metr hündürlükdə yerləşir. Onun yuvarlaqlaşdırılmış tağı iki bitişik blokda həkk olunub, sol daşda petroqlif — fırça ilə birlikdə əlin müstəvi təsviri həkk olunub. Barmaqları üzü aşağı baxır. Çox güman ki, bu, məğlub olan düşmənin "əlinin" rəsmidir.

Xaybax kəndinin mərkəzi hissəsində eyni yerdə müasir Xaybax qalası bərpa edilmişdir. Bu, işıq istiqamətinə yönəlik divarları olan beş mərtəbəli bir binadır. Əsas qala standart olaraq 5 metrdir. Binanın hündürlüyü təxminən 20 metrdir, divarları yuxarıya doğru bir qədər daralır. Qüllə piramidal pilləli örtüklə taclanır. Örtüyü üst-üstə düşən qara şifer plitələri ilə hazırlanır. Birinci mərtəbə iki kəsişən tağ boyunca daş tonozla örtülmüşdür. Şimal-şərq küncündə birinci mərtəbənin ikinci mərtəbə ilə əlaqəsini yaradan çökəklik vardır. Divarlar qəhvəyi suvaqla suvanmışdır. Birinci mərtəbənin cənub divarında iki boşluq var. Divarların hörgü və maşikülləri, dam örtüyü yenidən qurulmuş, daxili tavanlar və pilləkənlər, qüllədən kənar pilləkənlər, qapı və pəncərə içlikləri bərpa edilmişdir.

### Vsevolad Millerin rəsmləri (1886)

Разрез_башни_Хайбах._Рисунок_Всеволода_Миллера.jpg|Xaybax qalasının bir hissəsi
Окно_в_башне_Хайбах.jpg|Qalada pəncərə
Дверь_башни_в_Хайбах.jpg|Qala qapısı
Часть_крыши_башни_в_Хайбах.jpg|Qala damının bir hissəsi
Арочная_плита_с_орнаментом_с._Хайбах.jpg|Tağvari lövhə ornamentləri ilə bəzədilmiş qala
Хайбах_селение._Рисунок_Всеволода_Миллера_1888.jpg|Qalanın uzaqdan görünüşü


## İstinadlar
Kislovodsk Milli Parkı

**Kislovodsk milli parkı** (2016-cı ilin 2 iyununa kimi — *İstirahət parkı*) — Kislovodsk şəhərində xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazisi. Avropanın ən böyük şəhər parkı. Kislovodsk parkının sahəsi 965,8 hektardır. Müqayisə üçün — Böyük Britaniyanın ən böyük şəhər parkı (Richmond Park) 955 hektar, Versal sarayının parkının sahəsi 800 hektardır.

Parkdakı təbiət abidəsi *Krasnıy Kamnidir.* Parkın bir neçə yerində var və qırmızı-qəhvəyi rəngə və müxtəlif aşınma formalarına malikdir.

Hal-hazırda Kislovodsk Milli Parkı üç şöbədən ibarətdir: *Narzan* qalereyasından *Güzgülü hovuza* və *Şüşəli axına* aparan Köhnə (və ya Aşağı) park; *Qızılgüllər vadisindən* başlayaraq *Boz Daşlarla* bitən Yeni (və ya Orta) park; Dağ parkı. Sahəsinə görə ən böyüyü. *Boz* və *Mavi daşlardan* Kiçik və Böyük Yəhər dağlarına qədər.

## Tarixi
Parkın tikintisi ilə bağlı işlər 1823-cü ildə general Aleksey Yerrmolovun əmri ilə başlanılmış. İş aşağı rütbəli hərbi dəstələr tərəfindən həyata keçirilirdi. Ağac əkmək üçün Olxovkanın daşlı sahillərinə münbit qara torpaq gətirilirdi. 1845-ci ildə knyaz M.S.Vorontsov Qafqaz qubernatoru təyin edildikdən sonra Kislovodsk parkının inkişafı və abadlaşdırılması işləri davam etdirildi. Vorontsovun Krım mülklərindən ən yaxşı çiçək toxumları, ağac və kolların tingləri gətirildi.

1903-cü il parkın tikintisinin ikinci mərhələsinin başlanğıcı hesab olunur. Bir çox bitkilər çılpaq yamaclarda əkildi. Düzgün seçilmiş yer, təsisçilərinin və parkın qoruyucularının həvəsi ilə Kislovodsk Milli Parkını Avropanın ən gözəl və maraqlı parklarından birinə çevrildi.

2 iyun 2016-cı il tarixindən etibarən Rusiya hökumətinin 493 nömrəli qərarı ilə federal əhəmiyyətli Kislovodsk Milli Parkına yaradıldı.

## Fauna
Park Olxovka çayının hər iki sahilində yerləşir və ərazisində sidr, küknar, ağcaqayın, şam, fıstıq, qızılağac, vələs və s. ağaclar üstünlük təşkil edir. O cümlədən 250-dən çox ağac və kol növü var.

## Xarici keçidlər
* 
* 
* Курортный парк в Кисловодске на сервисе Яндекс.Панорамы

## İstinadlar
Psexako silsiləsi

**Psexako**(və ya *Psekoxo*) — Soçi şəhərinin Adler rayonunda, Krasnaya Polyana kəndi yaxınlığındakı dağ silsiləsi. Şimal-qərbdən və qərbdən Laura çayının hövzəsi, cənub-qərbdən Lauranın qolu olan Axipse çayı, cənubdan isə Mzımta çayının hövzəsi ilə həmsərhəddir. Mzımta çayı da Lauranın qoludur. Silsilə Soçi şəhərinin 50&nbsp;km-də yerləşir.

Silsilə tədricən cənub-qərbdən şimal-şərqə doğru yüksəlir. Silsilə şimaldan Pseaşxo massivinin yerləşdiyi Bzerpi silsiləsi ilə birləşir. Qafqaz Təbii Biosfer Qoruğunun ərazisi silsilənin şimal hissəsindən başlayır.

Psexako silsiləsinin hündürlüyü 1400–1600 metr arasında dəyişir. Silsilənin yamacları enliyarpaqlı və iynəyarpaqlı ağac növləri ilə örtülüdür. 1960-cı illərdə silsilədə ağac kəsimi həyata keçirilirdi.

Psexako silsiləsinin ətəyində Qazprom şirkətinin Dağ Turizm Mərkəzi yerləşir və silsilənin böyük hissəsi xizək kompleksinin yaradılması və inkişafı üçün Qazprom şirkətinə icarəyə verilmişdir. 2014 Qış Olimpiya Oyunları üçün inşa edilən obyektlər də bur ərazilərdə inşa olunub.

Psexako silsiləsinin yuxarı hissələrində 2014-cü il Qış Olimpiya Oyunları üçün biatlon və xizək meydançaları, həmçinin 2014-cü il Qış Paralimpiya Oyunlarında biatlon və xizək yarışlarına ev sahibliyi etmək üçün Laura xizək və biatlon kompleksi tikilmişdir.

Hazırda Psekhako silsiləsinin şimal-qərb yamaclarında üç xizək lifti, eləcə də xizək və snoubordla məşğul olmaq üçün yollar mövcuddur. Psexako stansiyası dəniz səviyyəsindən 1440 metr yüksəklikdə yerləşir.

Psexako silsiləsinin əsas görməli yerlərindən biri dəniz səviyyəsindən 2338 metr yüksəklikdə yerləşən Medvejye Vorota dərəsidir. Dərəyə gedən yol küknar meşəliyindən keçir.

Silsilənin iqlimi kəskin kontinentaldır. Yanvar ayının orta aylıq temperaturu −1,8&nbsp;°C, iyul ayının orta aylıq temperaturu isə 15,3&nbsp;°C-dir. İllik yağıntıların miqdarı 2023&nbsp;mm-dir. Ən çox yağıntı noyabr-dekabr-yanvar aylarında düşür. Mütləq minimum temperatur yanvarda qeydə alınıb −22,5&nbsp;°C. Mutləq maksimum isə dağ ətəklərində qeydə alınıb + 35&nbsp;°C.

## İstinadlar