open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gültəkin Hacıbəyli

**Gültəkin Yunis qızı Hacıbəyli** () — Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi II və III çağırış deputatı, Demokratik Qüvvələrin Milli Şurasının Kordinasiya Mərkəzinin üzvü.

## Həyatı
Gültəkin Hacıbəyli 1973-cü il oktyabrın 13-də Bakı şəhərində anadan olub. Hüseyn Cavid adına 132 saylı orta məktəbi Qızıl medalla bitirib. Kimya, fizika və tarix fənləri üzrə respublika olimpiadalarının, bədii qiraət üzrə respublika müsabiqələrin qalibi olub.

Bakı Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq və Hüquq fakültələrini Fərqlənmə diplomu ilə bitirib. İngilis, fransız, rus, ərəb və fars dillərini bilir.

1997–2001-ci illərdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun aspirantı olub.

1995–1997-ci illərdə BDU-nun ərəb filologiyası kafedrasının müəllimi olub. 1996–2002-ci illərdə Qərb Universitetində İngilis dili və Hüquq kafedralarının müəllimi işləyib. 2002-ci ildən BDU-nun Beynəlxalq hüquq kafedrasının müəllimi olaraq çalışıb. Filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktorudur.

### Ailəsi
Bir oğlu var.

## Siyasi fəaliyyəti
Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin (2-ci və 3-cü çağırış) deputatı seçilib. Deputatlıq dövründə Milli Məclisin Beynəlxalq münasibətlər və parlamentlərarası əlaqələr komitəsi sədrinin müavini, Avropa Şurası Parlament Assambleyasında Azərbaycan milli nümayəndə heyətinin üzvü olub.

2011-ci ildən Ziyalılar Forumunun, 2013-cü ildən Demokratik Qüvvələrin Milli Şurasının və qurumun Koordinasiya Mərkəzinin üzvüdür.

2025-ci ildə Türkiyədə saxlanılıb və 2026-cı ildə Türkiyədən 5 illik deportasiya edilib və Azərbaycana göndərilib. Onun adı Ramiz Mehdiyev işində hallanan şəxslər siyahısındadır.

## Mənbə
* Azərbaycanın qadın siyasətçiləri

### İstinadlar
Qumuqlar

**Qumuqlar** və ya **kumuklar** () — Şimali Qafqazda yaşayan türkdilli etnosdur. Onlar Dağıstanın, Çeçenistanın və Şimali Osetiyanın yerli və qədim xalqlarından biridir. Qumuqlar Şimali Qafqazda ən böyük türkdilli xalq hesab olunurlar. Qafqazda azərbaycanlılardan sonra sonra ikinci ən böyük türkdilli xalqdır. Rusiya Federasiyasında 2010-cu il siyahıyaalmasına əsasən 503,060 qumuq yaşayır. Bunlardan 431,736 nəfəri Dağıstan Respublikası ərazisində yaşayır.

Qumuqlar qumuq dilində (*qum. къумукъ тил*) danışırlar. Konkret olaraq Qıpçaq dilləri qrupuna daxildi.

## Antropoloji tip
Qumuqlar anrtopoloji cəhətdən tipik Qafqaz xalqlarına uyğundur.

## Rusiya federasiyası üzrə

Bundan başqa Estoniyada 10 nəfər (2000-ci il siyahıya almasına əsasən), Ukraynada 718 nəfər (5 – 14 dekabr, 2001) qumuq yaşayır.

## Xarici keçidlər
* Kumuk Türkleri Sayfası  
* Кумыкский мир
* Хазарские истоки в кумыкском фольклоре

## İstinadlar
Qaraqalpaqlar

**Qaraqalpaqlar** – kompakt halda Özbəkistanın Qaraqalpaqıstan Respublikasında və az sayda digər ölkələrdə yaşayan türkdilli xalqı.

## Ümumi məlumat
Ərazi əvvəllər Qazaxıstanın, sonralar isə Rusiyanın tərkibində olmuşdur. 1936-cı ildə Özbəkistanın tərkibinə qatılmışdır.

Özbəkistan Respublikasında 2002-ci ildə aparılmış siyahıya almaya əsasən ölkədə yaşayan Qaraqalpakların sayı 504 301 nəfərdir və say baxımından onlar Özbəkistanda özbəklərdən, ruslardan, taciklərdən və qazaxlardan sonra beşinci xalqdır.

Qaraqalpaqlar türk xalqlarının kiçik saylı qruplarından biri olmaqla uzun müddətdir ki, Orta Asiya ərazisində Sırdərya ilə Amudərya çaylarının hövzəsində yaşayırlar, lakin orada qaraqalpaqların sayı 350–400 mindən çox deyil. Qaraqalpaqıstanda əhalinin ümumi sayı isə son siyahıyaalmaya görə, təxminən 1,5 milyondur.

Qaraqalpaqlar çox çətin, əzablı, məşəqqətli aqibət yaşayıblar. Ötən çağlarda qaraqalpaqlara müxtəlif xalqlar tərəfindən olan həmlələr onların sayının azalmasına, ata yurdundan kənar düşmələrinə səbəb olub. Bütün bu səbəblərdən qaraqalpaqların bir hissəsi Yayıq ətrafına, digəri İtil ətrafına, qalan qismi isə Orta Asiya və Ural ərazisindən kənarlaşaraq Əfqanıstana, Pakistana, İrana, Rusiyanın müxtəlif bölgələrinə yayılmışlar.

"Qaraqalpaq" adı tarixi ədəbiyyatda XVI əsrdən çəkilir.

## Qalereya

File:Flag of Karakalpakstan.svg
File:Замужня жінка. Каракалпаки. Хорезмська оаза. Поч. ХХ ст. Фонди РЕМ..jpg
File:Shamurat Ótemuratov.jpg
file:Small race in Takhtakupir.jpg
File:Dosnazarow Allajar.jpg
File:Karakalpak of Uzbekistan, before 1928.jpg
File:Karakalpak sawkele.jpg
File:Jańabaev Azizbek in WikiHogwarts, Tashkent.jpg
File:Международная конференция «Послы доброй воли Приаралья» 2024.jpg
File:Ibrayim Yusupov.jpg


## İstinadlar
Məlik Məhərrəmov

**Məlik Məhərrəmov** (tam adı: *Məhərrəmov Məlik Məlik oğlu*; ) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

## Həyatı
Məlik Məhərrəmov 1920-ci il avqustun 20-də Zərdab rayonunun Bıçaqçı kəndində anadan olmuşdur. İkinci dünya müharibəsində Dnepr çayı ətrafında gedən döyüşlərdə göstərdiyi rəşadətə görə onun özünə və 17 nəfər döyüşçüsünə Sovet İttifaqı qəhrəmanı adı verilmişdir.

1946-cı ildən Azərbaycan SSR hərbi komissarı Hizinskogo rayon idi və 1950-ci ildə Karachuhure (Bakı keçmiş Kagshanovsky rayonu) hərbi komissarı idi. 1954-cü ildə, o, MV adına Hərbi Akademiyasını bitirmişdir Frunze. Sonra 68-ci Piyada Alayı, Zaqafqaziya hərbi dairəsinin 216th atıcı diviziyasının qərargah rəisi vəzifəsində çalışıb. 1956–58 ci illərdə Azərbaycan Ağdaş rayonunun hərbi komissarı idi. yanvar 1958-ci ildən mart 1961-ci illərdə SM adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq hərbi şöbəsinin müdiri olmuşdur Kirov. Illər 1961–65-ci illərdə — il 1965–73 illərdə Azərbaycan SSR və Bakının Nərimanov rayon hərbi komissarı Sabirabad və Kürdəmir rayonlarında — Azərbaycan Dövlət Universitetinin hərbi şöbəsinin müdiri. 1973-cü ildən polkovnik MM Mageramov -. Səhmdar dəfələrlə Azərbaycan Kommunist Partiyası rayon şurası, Bakı Şəhər İcra Komitəsinin üzvü qurultaya nümayəndə seçilib. 1985–90-cı ildə Bakı Universitetinin partiya təşkilatının katibi olmuşdur. 1995-ci ildə elm Cəmiyyətinin fəxri əməkdaşı seçilmişdir. Azərbaycan paytaxtında yaşadı — Bakı. Onların gün ehtiyat və istirahət azad sonra Bakı Dövlət Universitetinin 1-ci şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmış və Elmi Şurasının üzvü olmuşdur. 84 il ömür iyul 16, 2004 vəfat … O, Bakıda dəfn edilmişdir.

O, müharibədən sonra atıcı diviziyada batalyon komandiri olmuş, 1954-cü ildə Frunze adına hərbi akademiyanı bitirmiş, polk qərargahının rəisi olmuşdur.

## Mükafat və təltifləri
* Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni — 30.09.1943
* Sovet İttifaqı Qəhrəmanı — 15.01.1944
* Lenin ordeni — 15.01.1944
* Qırmızı Ulduz ordeni — 15.01.1944
* 3-cü dərəcəli Kutuzov ordeni — 12.09.1944
* 1-ci dərəcəli Vətən müharibəsi ordeni — 12.06.1945
* 1-ci dərəcəli Vətən müharibəsi ordeni — 1985
* Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni — 28.09.1995

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Магерамов Мелик Меликович
* Биография 
*  9may.az. Qəhrəmanlar.
Polşa 2008 Avroviziya Rəqs Müsabiqəsində

Polşanı 2008 Avroviziya Rəqs Müsabiqəsində Edyta Herbus və Marcin Mroczek təmsil etdi. Sentyabrın 6-sında keçrilmiş müsabiqədə Polşa 1-ci yeri tutdu. Bu qalibiyyət Polşanın Avroviziyalar tarixində ilk qalibiyyəti idi. Bu müsabiqədə Polşaya bütün iştirakçı ölkələr səs verdi. 

## Polşaya xal verən ölkələr

## Polşanın xal verdiyi ölkələr

## Xarici keçidlər
* EurovisionDance.tv
* İctimai TV 

## Həmçinin  bax
* 2008 Avroviziya Rəqs Müsabiqəsi
Serera (cırtdan planet)

**Serera** (simvolı: , ) — Günəş sisteminə daxil olan 5 cırtdan planetdən biri. Diametri təxminən 945 kilometrdir. 1801-ci ildə italiyalı astronom Cüzeppi Pyaççi tərəfindən kəşf olunmuşdur. 2006-ci ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı planet və cırtdan planet anlayışlarını dəqiqləşdirdikdən sonra Sereraya cırtdan planet statusu verilmişdir.

Serera Mars və Yupiter arasında asteroid qurşağının ortasına yaxın bir orbit izləyir, orbital dövrü (ili) 4,6 Yer ilinə bərabərdir.

## Həmçinin bax
* Cırtdan planetlər
* Pluton
* Haumea
* Makemake
* Erida

## İstinadlar
Serera (dəqiqləşdirmə)

*Serera (cırtdan planet).
*Serera (mifologiya) - Qədim Roma mifologiyasında əkinçilik ilahəsi.
Haumea

**Haumea** (simvolı: ) — Günəş sisteminə daxil olan 5 cırtdan planetdən biridir. 2004-cü ildə amerikalı astronom Mayk Braun tərəfindən kəşf olunmuşdur. 2008-ci ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı Haumeaya cırtdan planet statusu vermişdir.

## Həmçinin bax
* Cırtdan planetlər
* Pluton
* Serera
* Makemake
* Erida

## İstinadlar
Urumlar

**Urumlar** (, *urum*; , ) — türk xalqlarından biri. əsasən Osmanlı İmperiyasında və Krımda bəzi türkdilli xalqlar (türklər, Krım tatarları) tərəfindən müsəlman dövlətlərinin Yunanıstanın peçeneq və ya türk əsilli əhalisini adlandırmaq üçün işlədilən ekzoetnonim. Müasir etnoqrafiyada bir qayda olaraq, türk türkdilli qrup urumlar (və ya peçeneq-urumlar) adlandırılır.
Lakin urumları xristian türklər və ya müstəqil etnos, yaxud oğuz-qıpçaq etnik qrupu hesab edən tədqiqatçılar da var.

Rusiya Federasiyasında 54 nəfər (2002-ci il siyahıya almasına əsasən), Ukraynada 91548 nəfər (2001-ci il siyahıya almasına əsasən), Gürcüstanda 15.166 nəfər urum yaşayır.

## Mənbə
* Ethnologue: Languages of the World : Urum 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qəraimlər
Erida

**Erida** (simvolı: ; , , əvvəllər **2003 UB<sub>313</sub>**) şərti adı istifadə edilirdi — cırtdan planet, 5 yanvar 2005-ci ildə astronomlardan ibarət qrup tərəfindən kəşf edildi. Qrupa Maykl Braun (Kaliforniya texnologiya institutu), Devid Rabinovic, Cedvik Truxilo (Cemini rəsədxanası) daxil idi. Qrup Palomar rəsədxanasındakı 122 sm-lik teleskopdan istifadə etmişdir. 29 iyul 2005-ci ildə kəşf haqqında artıq ictimaiyyətə məlumat verildi. Perihelisi 5.7 milyard km, afelisi 14,6 milyard km-dir. Orta radiusu 1163 km-dir. Səthində temperatur −231S dir. Günəş ətrafında 1 dövrü 557 ildir. son məlumatlara görə, Plutondan bir qədər kiçikdir. 24 avqust 2006-cı ilə qədər planet statusuna iddia edirdi. Hesab edilirdi ki, Merkuridən böyükdür. 6 iyun 2010-cu ildə aparılan ölçü onun diametrini 10 km dəqiqliyə qədər ölçməyə imkan verdi. O qədər parlaqdır ki, albedosu 1-dirsə ölçüsü 2300 km-dən kiçik deyil.

1 peyki var- Disnomiya

## Status
İlk kəşf edənlər və NASA onu Günəş sisteminin onuncu planeti elan etdilər. Ancaq 24 avqust 2006-cı ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı planetlərin yeni qaydalarını təsdiq etdi və onlara görə 2003 UB313 planet statusu almadı. 11 iyun 2008-ci ildə BAİ plutoid anlayışı elan etdi. Bu kateqoriyaya Erida və Pluton aid edildilər. Erida pluton və Tritondan rənginə görə fərqlənir. Pluton və Triton qırmızımtıldır, Erida isə bozumtul.

## Tarixi metodlar

## Terminalogiya
Ənənəvi olaraq Günəşdəki orbitdəki kiçik quyruqlu ulduzlar, planet və ya meteoroidlər olaraq təsnif və meteoroid olaraq adlandırılanların sayı 10 metrdən kiçikdir (Beech və Steel-in 1995 qəzetində olduğu kimi). Yunan "ulduzlu" sözü "asteroid" heç bir rəsmi təsvirə malik olmamışdır; kiçik sayda kiçik planet Beynəlxalq Astronomiya Birliyi tərəfindən seçildi.

Bununla birlikdə, Ruben və Grossman, 10 metrdən daha kiçik planet kəşf etdikdən sonra, planet ilə meteoroidlər arasındakı ayrı-seçkiliyi qorumaq üçün 10 μm və 1 metr arasındakı cisimlərə aid daha əvvəlki meteoroid tərifini revize etdilər. Tapılan ən kiçik planet (mütləq böyüklük H təməl alınaraq) 2008 TS26, H = 33.2 və 2011 CQ1 və H = 32.1-dir və hər ikisi də təxminən 1 metr böyüklüyündədir.

Digər dillərdə "planetoid" (yunanca "planet kimi") üstünlük təşkil edir və bu müddət "planetar" termini üstün edir. Bəzən ingilis dilində asteroidlər üçün alternativ olaraq istifadə olunur, xüsusilə kiçik planetlərin, məsələn, cırtdan planetlərin olduğu kimi daha azdır. "Planetimal" sözü bənzər bir mənaya malikdir, ancaq Günəş sistemi meydana gəldiyində mövcud planetlərin kiçik struktur bloklarına aiddir. "Planet" termini geoloq William Daniel Conybeare tərəfindən kiçik planetlərin təsvir edilməsi üçün istifadə edilmişdir, lakin ümumi istifadədə deyil. Ceres, Pallas və Vesta meteor kəmərinin üç böyük obyekti protoplanet mərhələsinə gəldi. Ceres, iç günəş sistemindəki tək dwarf planet.

= Həmçinin bax =
* Cırtdan planetlər
* Pluton
* Haumea
* Serera
* Makemake

## İstinadlar
Bioloji müxtəliflik

**Bioloji müxtəliflik** — yer üzərində bütün canlıların — mikroorqanizm, bitki və heyvanların müxtəlifliyi deməkdir.

## Azərbaycanda bioloji müxtəliflik

Azərbaycan Respublikası Qafqaz regionunda ən zəngin təbii sərvətlərə malik ölkədir. Azərbaycan Respublikasının ərazisində 9 iqlim zonası üzrə 4500 növə kimi ali bitkilər qeydə alınmışdır ki, bu da Qafqazın növ tərkibinin 64%-ni, keçmiş ittifaqın bütün florasının 24%-ni təşkil edir. Respublikada rast gələn 600 növ endemik bitkilərdən 168-i Azərbaycan, 432 növü isə Qafqaz florasına aiddir.
 
Azərbaycan Respublikasının "Qırmızı kitabı"na 140 nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi olan bitki növü daxil edilmişdir. Növlərin bu kitaba düşmək ehtimalı böyükdür. Çünki,  insan təbiətdən istifadədə ehtiyatsızdır. 
 
Azərbaycan ərazisində faunanın 18 min növü qeydə alınmışdır. Müasir Azərbaycan faunası məməlilərin 97 növünü, quşların 357, balıqların 100-ə yaxın, amfibiya və reptiliyaların 67 növ və yarımnövü, həşaratların 15 minə yaxın növünü əhatə edir.

Azərbaycan Respublikasının "Qırmızı kitabı"na məməlilərin 14 (ceyran, bəbir, bezoar keçisi, dağ qoyunu və s.), quşların 36 (turac, dovdaq, ütəlği, bəzgək, ərsindimdik və s.), balıqların 5 (ilanbalığı, qızılxallı, poru və s.) amfibiya və reptiliyaların 13 (adi triton, Suriya sarımsaqiyli qurbağa, eskulap ilanı), həşaratların 40 növ və yarımnövləri (Talış kökyeyəni, Apollon, Xrizip, Talış brameyası və s.) daxil edilmişdir. Bioloji növ müxtəlifliyinin əsas səbəbi regionun geoloji tarixi və müxtəlif iqlim şəraitinin olmasıdır.

## Təbiətin qorunması
 
Bütün dünyada vəhşi təbiətin qorunması və öyrənilməsində xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərinin inkişaf etdirilməsi ekosistemin qorunub saxlanılmasında mühüm rol oynayır. Məhz, xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərinin fəaliyyəti nəticəsində nadir və nəsli kəsilməkdə oldan fauna və flora növlərinin qorunub saxlanılmasına imkan yaranmışdır.

## Xarici keçidlər
* Lupins
* "Practical Science"
Ağ göl

**Ağ göl** — Azərbaycanın Ağcabədi və Beyləqan rayonlarının ərazisində göl.

Ağ göl Azərbaycanın ən məşhur çöl-göl ekosistemi olub, köçəri və yerli quşların, eləcə də digər heyvanların məskunlaşdığı ərazilərdən biridir. Ağ gölün qorunmasının beynəlxalq əhəmiyyəti vardır. Bu da göldə adları Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının "Qırmızı Siyahı"sına və Azərbaycanın Qırmızı Kitabına daxil edilmiş quşların məskunlaşması ilə bağlıdır. Ağ göl mühüm su-bataqlıq ərazisi kimi miqrasiya edən quş növlərinin qışlama yeri olub, 2001-ci il 25 may tarixində "Əsasən su quşlarının yaşama yerləri kimi beynəlxalq əhəmiyyəti olan sulu-bataqlıq yerlər haqqında" Ramsar Konvensiyasının "Ramsar Siyahısı"na daxil edilmişdir.

## Fiziki-coğrafi şəraiti
Ağ göl dəniz səviyyəsindən aşağıda yerləşir. O, əsasən, Kür və Araz çaylarının mütəmadi daşqınları nəticəsində yaranmışdır. Belə ki zaman-zaman bu çayların mütəmadi və güclü mövsümi daşqınları ətrafdakı böyük çalaları dolduraraq orta dərinlikli, sahəsi o qədər də böyük olmayan göllər yaratmışdır. Mingəçevir hidrosisteminin (1953) və Araz su anbarının (1979) inşaları bu göllərin böyük əksəriyyətinin qurumasına səbəb olmuşdur. Nəticədə Mahmudçala, Ağçala, Şilyan gölləri bataqlıqlaşmış, Sarısu, Ağgöl, Mehman göllərinin hidroloji rejimi köklü dəyişmişdir. Hazırda bu göllərin su balansı duzlu kollektor suları hesabına tənzimlənir.

Göllərin duzluluğu 5-10 q/l, orta dərinliyi 0.8 m, maksimal dərinliyi 2.5 m-dir. Ağgöl vahid açıq su hövzəsi deyil. O, bir neçə adaları birləşdirən böyük (50 ha) su hövzəsidir. Bu hövzələr bir-birləri ilə sıx qamışlıqlarla əhatə olunmuş axarlarla birləşir. Hər bir hövzədə sahəsi 2-10 ha olan çoxlu sayda ada mövcuddur. Bu adalar qamış, şoranotu, taxıl bitkiləri və müxtəlif otların sıx formasiyaları ilə örtülmüşdür. Şərqdən qərbə doğru uzanan, kələ-kötür sahil xətlərinə və xırda "körfəzciklər"ə malik olan bu göllər sisteminin uzunluğu 25 km, eni isə 1,4–5 km-dir.

Lal axan göllərə aid olan Ağ göl suyunun axın sürəti 0.5 – 0.7 m/san-dir. Gölün dibi hamar səthli, boz lildən yaranmış yapışqanlı qruntdan ibarətdir.

## Qorunması
Gölün qorunmasında ilk addım 1964-cu ildə 9173 hektar sahədə Ağ Göl Dövlət Təbiət Yasaqlığı yaradılarkən atılmışdır. 1978-ci ilin 2 mart tarixində gölün 4400 hektara bərabər olan su ərazisinə ciddi qorunma statusu verilmiş və Ağ Göl Dövlət Təbiət Qoruğu yaradılmışdır. 2003-cü ilin 5 iyul tarixində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq Sərəncamı ilə Ağ Göl Dövlət Təbiət Qoruğunun sahəsi 17 924 hektara qədər artırılmış və ərazi milli park elan edilmişdir. Milli park əhalinin ekoloji maarifləndirilməsi baxımından da olduqca əhəmiyyətlidir və bu istiqamətdə parkda xeyli iş görülür. Ərazidə vaxtaşırı olaraq ekoloji monitorinqlər keçirilir, zədələnmiş təbiət kompleksləri və obyektlər bərpa olunur.

Milli parkda turizm fəaliyyətilə məşğul olmaq üçün də geniş imkanlar var.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Ağ göl milli parkı
* Göy-göl
Always (Aysel və Arəş mahnısı)

thumb|right|250px|Always

**Always** () — 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Azərbaycan təmsilçisi Aysel Teymurzadənin ifa etdiyi mahnıdır. Mahnının bəstəkarı və sözlərinin müəllifi tanınmış İran və İsveç ifaçısı Arəşdir. Mahnıda solo tar partiyasını tanınmış tarzən, Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti Sahib Paşazadə ifa edib.

## Seçim
İngilis dilində yazılan "Always" fevralın 5-ində təklif olunmuş 30 mahnı arasında İctimai TV tərəfindən seçilmişdir.

## Münasibətlər
"Always" mahnısı və müğənnilərinə tənqidi fikirlər də mövcuddur.

Bəstəkar Eldar Mansurovun fikrincə, həm mahnı, həm müğənnilərlə bağlı seçim səhvdir: *"Mən Araşı və Ayseli tanımıram. Ehtimal ki, Aysel zəif müğənni olduğu üçün Araşı ona qoşublar ki, daha uğurlu olsun. Amma sonra Araş öz yoluna davam edəcək. Ancaq bununla kimi aldatmaq istəyirlər"* Onun fikrincə, "Always" mahnısında milli elementlər yoxdur.

Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının (ABİ) sədri, xalq artisti Firəngiz Əlizadə mahnını kəskin tənqid edib: *"Eurovision" müsabiqəsində Azərbaycanı təmsil etməsi üçün seçilən mahnı Avropa qəlibləri, standartları ilə yazılıb. Çox fantaziya işlətmədən bu, Avropada artıq dəfələrlə səslənən mahnıların bir ortalama nümunəsidir. "Eurovision" müsabiqəsində Azərbaycan daha qeyri-adi, milli koloriti, daha qabarıq, parlaq bir mahnı ilə təmsil oluna bilərdi".*

Bəstəkar Gövhər Həsənzadənin isə əsas gileyi yerli potensialdan istifadə olunmamasındandır: "*Azərbaycanda Avropa standartlarına uyğun məhsul hazırlanır. Ukraynadan, başqa ölkələrdən pulla muzdlu adamlar gətirmək lazım deyil. Mən keçən il bütün bu prosesdən keçmişəm. Niyə bu il Gövhər Həsənzadədən təcrübəsini bölüşməsini istəmədilər? Hanı ortaya qoyulan layihə? Azərbaycan xalqının keçən il 8 minlik salonda alqışladığı layihəyə bənzər layihə hanı? Hanı bu mahnının müzakirəsi? Keçən il mahnı, vokal, oranjeman, şeytan elementi – hamısı müzakirə olundu. Burda Azərbaycan təmsil olunur – azərbaycanlılar öz sözünü deməlidirlər*".

İctimai Televiziyanın (İTV) İctimaiyyətlə əlaqələndiricisi Leyla Quliyeva deyir ki, mahnı çox yaxşı qarşılanıb: "*Bizim mahnı bu ilin hiti də ola bilər. Çox şən və dinamik kompozisiya alınıb*".

Türkiyəni 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil edəcək Hadisə də bu mahnını bəyəndiyini bildirib: "*Ayselin çıxışını izləmişəm. Onun çox bacarıqlı olduğunu düşünürəm. "Həmişə" ("Always") mahnısını da çox bəyəndim, dinamik və gözəl mahnıdır. Onlara uğurlar diləyirəm*".

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* AyselArash
Milli park

**Milli park** — mühafizə olunan xüsusi ərazi; xüsusi ekoloji, tarixi, estetik və digər əhəmiyyət daşıyan təbiət komplekslərinin yerləşdiyi və təbiəti mühafizə, maarifçilik, elmi, mədəni və digər məqsədlər üçün istifadə olunan təbiəti mühafizə və elmi tədqiqat idarələri statusuna malik olan ərazilər.

Bütün növ insan fəaliyyətinin məhdud olduğu qoruqlardan fərqli olaraq milli parkların əraziləridə turistlərin gəzintisinə icazə verilir. Məhdud miqyaslı ərazilərdə insanların yaşamasına və təsərrüfat fəaliyyətinə yol verilir. Dünyada ilk milli park Yellouston Milli Parkı hesab edilir. 1872-ci ildə ABŞ Konqresində qəbul edilmiş və prezident Uliss Qrant tərəfindən imzalanmış qanunun əsasında əsası qoyulmuş bu milli park hazırda ABŞ-nin  Vayominq, Montana və İdaho ştatlarının ərazilərində yerləşir. Sahəsinə görə ən böyük milli park isə 1974-cü ildə yaradılmış Şimal-Şərqi Qrenlandiya Milli Parkıdır ki, onun da sahəsi 972 min km²-dir. Eyni zamanda ABŞ-də yerləşən Hot-Sprinq Milli Parkının sahəsi cəmi 22&nbsp;km² təşkil edir.

Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyinin müəyyənləşdirdiyi mühafizə olunan ərazilərin koteqoriyalar üzrə bölgüsünə görə milli parklar II kateqoriyaya aiddirlər.

Dünyada olan bir sıra parların salınmasında dövlət sərhədləri nəzərə alınmamışdır. Məsələn Niger, Benin və Burkina Faso ölkələrinin ərazilərində salınmış və UNESCO-nun ümumünya İrsinə daxil edilmiş “W” Milli Parkını göstərmək olar. ABŞ və Kanada sərhəddində də bir-birinə qonşu olan Milli Parklar vardır. ABŞ-dəki Qleyşer MP-ı (Glacier NP) Kanada ərazisində yerləşən Uoterton Gölü MP-ı (Waterton Lakes NP) ilə həmsərhəddir. 1932-ci ildə yaradılmış Uoterton-Qleyşer Beynəlxalq Sülh Parkı dünyada yaradılmış ilk beynəlxalq sülh parkıdır.

11 yanvar Dünya qoruqlar və Milli Parklar Günü olaraq qeyd olunur.

## ABŞ-də milli parklar

ABŞ-də bütün Milli Parklar, milli mədəniyyət abidələri və digər tarixi abidələr əsası 1916-cı ildə qoyulmuş Milli Park Xidməti (MPX) (National Park Service) federal agentliyi tərəfindən idarə olunurlar. Bu agentlik Daxili İşlər Departamentinə tabe olan bir qurumdur. Bu quruma ABŞ-də 401 mühafizə olunan ərazi vahidi tabedir ki, bunu da 59-u Milli Parklardır. MPX-nə əsasən ABŞ-də Parkların 20-dən artıq müxtəlif növləri vardır. Milli Hərbi Parklar, Milli Tarixi Parklar, Milli Parklar, Milli Qoruqlar, Milli Abidələr, Milli Rekreasiya Zonaları, dəniz sahilləri, göl sahilləri, çaylar, yollar və s. belə park növləridirlər.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan milli parkları
* Almaniyada milli parkların siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Alanya

**Alanya** (1935-ci ilə kimi **Əlaiyyə**, , ) — Antalya ilinin ilçəsi. Antalyanın mərkəzindən 135&nbsp;km. aralıda yerləşir.

## Coğrafya
### Əhalisi
Əhali sayı: 94.022 (2008).

## Qardaş şəhərlər
*  Qlədbək Almaniya
*  Wodzisław Śląski Polşa
*  Schwechat Avstriya
*  Fushun Çin
*  Nea Ionia Yunanıstan
*  Talsi Latviya
*  Trakai Litva
*  Keszthely Macarıstan
*  Boras İsveç

## Şəkillər

Fayl:Alanya boats.jpg|Alanya limanı
Fayl:Alanya Turkey2.jpg|Alanya
Fayl:Alanya 2004 Jeroen.JPG|Alanya
Fayl:Alanya Turkey.JPG|Alanya
Fayl:Alanya kale byzantine church.jpg|Alanya qalasındakı kilsə
Fayl:Alanya kale.jpg|Alanya qalası
Fayl:Damlataş Cave.jpg|Damlataş mağarası
Fayl:Damlataş.jpg|Damlataş mağarası
Fayl:Alanya_Turkey3.jpg|Alanya
Fayl:Roter Turm von Alanya.JPG|Qızılqüllə
Fayl:Tershane.jpg|Selçuklu tərsanəsi
Fayl:Alanya peninsula.jpg|Alanya
Fayl:Konakli-Centrum.JPG|Alanya Konaklı
Fayl:Alanya Atatürk statue.jpg|Alanya
Fayl:Swimming-pool-Majesty.JPG|Alanya
Fayl:Alanya Turkey.JPG|Alanya
Fayl:AlanyaCastleNorthWestSideView.JPG|Damlataş çimərliyi
Fayl:Alanya_Turkey1.jpg|Keyqubad küçəsi
Fayl:Alanya Volleyball.jpg|Yunanıstan və Ukrayna qadın komandalarının oyunu, 2006 Avropa Çempionatı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.alanya.bel.tr
* http://www.alanya.gov.tr
Davud bəy Yadigarov

**Yadigarov Davud bəy Kərim bəy oğlu** () — Rusiya imperiyası və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunda qulluq etmiş hərbçi, general-mayor.

## Həyatı
Davud bəy Yadigarov 1882-ci ildə Tiflis quberniyasının Borçalı qəzası, Təkəli kəndində bəy ailəsi olan Yadigarovlar ailəsində anadan olmuşdur. Atası torpaq sahibi Kərim bəy Yadigarov, anası isə gürcü knyaz nəsli olan Rusişvililərdəndir.

1903-cü il avqustun 10-da Peterburq yaxınlığındakı Paj korpusunu  bitirmiş və Nijni-Novqoroddakı draqun alayında xidmət etməyə başlamışdır. 25 oktyabr 1904-cü ildə kornet rütbəsinə yüksəlmişdir. Rus-Yapon müharibəsində döyüşmüşdür. O, müharibədəki bütün rus qüvvələrinin komandanı A. N. Kuropatkinin sərəncamı ilə könüllü olaraq Mukdenə yaponlarla döyüşməyə getmişdir.

Birinci Dünya müharibəsi başladığı zaman ştabs-rotmistr rütbəsində idi və Çar ordusu dağıdıldığı zaman polkovnik olmadı bacarmışdı. 1918-ci ildə Qafqaz cəbhəso komandanı M.A.Prjevalskinin əmri ilə yeni yaradılmış Müsəlman Korpusunun zabitlərindən biri olmuşdur. O, bu ordu birliyində II Qarabağ süvari alayına komandanlıq etmişdir. 1918-ci ildə Azərbaycan Milli Ordusunda mühafizə diviziyasının rəis müavini olub. 1919-cu il avqustun 3-də Azərbaycan ordusunun süvari diviziyasının komandirinin köməkçisi təyin edilib. O, 1919-cu ilin avqust-noyabr aylarında Zəngəzur uğrunda gedən döyüşlərdə 1-ci piyada diviziyasının rəisi general Cavad-bəy Şıxlinskinin baş komandanlığı altında ADR qoşunlar qrupundan olan birləşdirici dəstələrdən birinə rəhbərlik etmişdir. Hərbi rütbələr haqqında Azərbaycan Respublikası Hökumətinin 8 oktyabr 1919-cu il tarixli 39 saylı sərəncamı ilə süvari diviziyasının rəisinin köməkçisi polkovnik Yadigarov Davud bykə xidmətdə fərqləndiyinə görə general-mayor rütbəsi verilmişdir. Dığ, Goranzur, Xanazax, Abdallar və başqa kəndlər uğrunda daşnak hərbi qüvvələrinə qarşı döyüşlər aparıb. 1920-ci ilin martında baş qərərgah yanında təyinatlar və ezamiyyətlər üzrə səlahiyyətli şəxs təyin edilmişdirı.

1920-ci il 28 aprel işğalından sonra Davud bəy mühacirətə getmişdir. 

31 avqust 1947-ci ildə vəfat etmişdir. Məzarı Nyu-York ştatının Nanuet qəsəbəsindəki rus-pravoslav qəbiristanlığındadır.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* Şəmistan Nəzirli. General Yadigarov qardaşları. Bakı, "Şirvannəşr", 2004 
* 
* 
*
Altıağac Milli Parkı

**Altıağac Milli Parkı** — Azərbaycanın Xızı və Siyəzən rayonlarının ərazilərində yerləşir. 2004-cü ildə yaradılmışdır, 11.035 hektar sahəni əhatə edir.

## Ümumi məlumat

Altıağac Milli Parkı Altıağac Dövlət Təbiət Qoruğu və ona həmsərhəd olan dövlət meşə fondu torpaqlarının bazasında 11035 hektar ərazidə yaradılmışdır. Ərazisinin 90.5%-ni enliyarpaqlı meşələr təşkil edir.

Milli Parkın yaradılmasının başlıca məqsədi Böyük Qafqazın cənub-şərqi yamaclarının təbii landşaftlarının qorunub saxlanılması, flora və fauna növlərinin bərpası, təbii komplekslərin mühafizəsinin gücləndirilməsi, ekoloji monitorinqin həyata keçirilməsi və eləcə də, turizm və istirahət (rekreasiya) üçün şərait yaradılması və əhalinin ekoloji cəhətdən maarifləndirilməsini təmin etməkdir.

Milli Parkın ərazisində qonur dağ-meşə, çürüntülü-karbonatlı dağ-meşə, qəhvəyi dağ-meşə, bozqırlaşmış dağ-çəmən və s. torpaq tipləri yayılmışdır. Ərazidə qışı quraq keçən mülayim-isti və yayı quraq keçən mülayim-isti iqlim tipləri hakimdir.

## Bitki örtüyü

Milli Parkın ərazisinin 3585 hektarını  meşə əhatə edir. Buradakı meşələri əmələ gətirən əsas ağac növləri Qafqaz palıdı, Qafqaz vələsi, Şərq fısdığı, adi göyrüş, itiyarpaqlı ağcaqayındır. Burada yemişan, böyürtkən, əzgil, qaratikan, itburnu və s. kimi kol bitkiləri üstünlük təşkil edir. Təmiz palıd,fıstıq və vələs meşələri azdır.Onlar bir-biri ilə və az miqdarda göyrüş və ağcaqayın ilə qarışıq meşələr əmələ gətirir.

## Heyvanlar aləmi

Böyük Qafqazın digər regionalarına nisbətən Altıağac qoruğunun heyvanları xeyli azdır. Bunun da başlıca səbəbi əhalinin regionda artması və onların qanunsuz ov etməsidir. Altıağac Milli Parkının ərazisində məməlilərdən cüyür, qonur ayı, çöl donuzu, vaşaq, yenot, dovşan, tülkü, dələ, canavar, quşlardan qırqovul, alabaxta, bildirçin,çobanaldadan, çöl qartalı, kəklik, qaratoyuq və s. növlərə rast gəlinir. Ərazidə adları Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daxil edilmiş qonur ayı, çöl qartalı kimi məməli heyvan və quş növləri diqqəti daha çox cəlb edir. Əvvəllər burada Ussuri xallı maralı saxlanılırdı,sonradan onlar Hirkan qoruğuna köçürüldü.

## İqlimi

Qoruğun ərazisində qışı quraq keçən mülayim-isti və yayı quraq keçən mülayim-isti iqlim tipləri hakimdir. Burada illik günəş radiasiyası 125,radiasiya balansı isə 44 kkal/kv.sm təşkil edir. Havanın illik orta temperaturu 10.1 dərəcə müşahidə edilmişdir.Mütləq maksimum (40) və mütləq minimum (-23)temperatur fərqi 63 dərəcəyə çatır. İllik yağıntının miqdarı nisbətən azdır (430mm) onun da 42 %-i ilin isti yarısında yağır. İllik buxarlanma illik yağıntıdan 1,4-1,6 dəfə çoxdur ki,bu da rütubətlənmə əmsalının xeyli aşağı düşməsinə səbəb olur.

## Həmçinin bax

* Azərbaycan Milli Parkları 
* Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi

## Xarici keçidlər

* Azərbaycan Respublikasının Altıağac Milli Parkı haqqında    ƏSASNAMƏ
* Milli parklar
* Azərbaycan təbiəti-Altıağac Milli parkı
* Altıağac turizm məkanına çevrilir
* Altıağac Milli Parkı Map - Azerbaijan - Mapcarta

## İstinadlar
Abşeron Milli Parkı

**Abşeron Milli Parkı** — Bakı şəhərinin Xəzər rayonunun ərazisində yerləşən milli park. 2005-ci ildə yaradılmışdır, 783 hektar sahəni əhatə edir.

## Tarixi
Abşeron Milli Parkının ərazisində əvvəllər Abşeron yasaqlığı mövcud olmuşdur. Dövlət yasaqlığı Bakı Şəhər Soveti ərazisində, Abşeron yarımadasında, Şah Dilində idi. Sahəsi 800 hektar idi, Su quşlarını və Xəzər suitiləri yatağını qorumaq, həmçinin Xərə Zirə adasından buraya gətirilən ceyranların sayını artırmaq məqsədilə 1969-cu ilə təşkil edilmişdir.

Yasaqlıq əsasında 2005-ci ildə Abşeron Milli Parkı yaradılmışdır.

## Ümumi məlumat
Abşeron yarımadasının cənub-şərq qurtaracağında, rayonun Şah Dili adlanan hissəsində 783 hektarlıq sahədə (bundan 375 ha quruya, 408 ha dənizə düşür) Azərbaycan Respublikasının Abşeron Milli Parkı yerləşir. Abşeron Milli Parkı Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2005-ci il 8 fevral tarixli Sərəncamı ilə Bakı şəhərinin inzibati ərazisində, Abşeron Dövlət Təbiət Yasaqlığının bazasında yaradılmışdır.

Milli Park Bakının cənub-şərq qurtaracağında — Şah Dili ərazisində yerləşir. Abşeron Milli Parkının yaradılmasında başlıca məqsəd ətraf mühitin mühafizəsi, ondan səmərəli istifadə edilməsi, nəsli kəsilməkdə olan nadir flora və fauna növlərinin (Xəzər suitisi, ceyran, kəkilli dalğıc, gümüşü qağayı, yaşılbaş ördək və s.) qorunub saxlanılması, ekoturizmin inkişaf etdirilməsi, turizm və istirahət (rekreasiya) zonalarının yaradılması, ekoloji monitorinqin həyata keçirilməsi və əhalinin ekoloji cəhətdən maarifləndirilməsini təmin etməkdir.

Abşeron Milli Parkının heyvanat aləmi çox zəngindir. Quşlardan gümüşü qağayı, fısıldayan qu quşu, qırmızıbaş qaz, bizquyruq ördək, yaşılbaş ördək, ağgöz qaraördək, kəkilli dalğıc, böyük ağ vağ, qumluq cüllütü, qaşqaldaq, bataqlıq belibağlısı, dəniz çovdarçısı və s., məməli heyvan növlərindən isə ceyran, canavar, çaqqal, çöl pişiyi, yenot, oxlu kirpi, tülkü, porsuq, dovşan, Xəzərin sularında suiti və həmçinin müxtəlif növ balıqlar məskunlaşmışdır. Abşeron Milli Parkının Xəzər dənizi ərazisində xeyli miqdarda Xəzər suitisi yayılmışdır. Bu növ, pərayaqlıların yeganə nümayəndəsidir ki, Dünya okeanının ən kiçik suitisi kimi "Ginnesin Rekordlar Kitabı"na daxil edilmişdir.

Bu ərazini çox vaxt tanıtmaq üçün Azərbaycan xəritəsindəki "qartalın dimdiyi" də deyirlər. Rəvayətə görə əvvəllər bura yüksək mənsəbli əyanlar, o cümlədən şahlar (xanlar) ova gələrmiş. Ona görə də buranı yerli əhali Şah dili adlandırır.

Parkda məskunlaşan Qırmızı kitaba daxil olan heyvanlar: Xəzər suitisi, ceyran, adi soltanquş, ağgöz qaraördək, qızılqaz, fısıldayan qulələk, kürən vağ, qıvrımlələk qutan.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Milli Parkları
* Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi
Tiflis Müsəlman əmirliyi

**Tiflis Müsəlman Əmirliyi** (654–1122) — Tiflis şəhərində yerləşən müsəlman dövləti.

İslam bölgəyə ilk gəlişindən etibarən indiki Gürcüstan torpaqlarında yayılmağa başlamışdır. VIII əsrin 30-cu illərində ərəblər Şərqi Gürcüstana yiyələndikdən sonra Tiflis şəhərini canişinliyin mərkəzinə çevirdilər. Tiflis əmiri əvvəlcə bütün Şərqi Gürcüstan əmirinə tabe idi. Sonralar ərəb xilafətinin zəifləməsi nəticəsində canişinliyin ərazisi Tiflis müsəlman əmirliyi ilə məhdudlaşdı. IX əsrin əvvəllərində isə təkcə Kartli, XI əsrdə isə ancaq Tiflis və ona bitişik vilayətlər əmirin hakimiyyəti altında qalmışdı. IX əsrdən etibarən əmirlərin müstəqillik uğrunda mübarizəsi başlandı və 80-ci illərdə onlar buna nail oldular. Tiflis Müsəlman əmirliyi XI əsrin sonlarına kimi öz müstəqilliyini saxladı. 1121-ci ildə baş vermiş Didqori döyüşü nəticəsində Tiflis Müsəlman əmirliyi 1122-ci ildə ləğv edilərək Gürcüstan dövlətinin tərkibinə qatıldı. Tiflis əmirliyi dövründə hakimiyyət ardıcıl olaraq 3 nəslin (sülalənin) əllərində cəmləşmişdir; bunlar — Şüeybilər, Şeybanilər və Cəfərilər nəsilləridir.

## Əmirliyin yaranması
Tiflis müsəlman əmirliyi Qafqazın ərəb orduları ilə 645-ci ildə başlayan fəthi prosesində, 735-ci ildə Tiflis şəhərinin Mərvanın başçılıq etdiyi ərəb orduları tərəfindən tutulması ilə yaranmışdır. Mərvan Əməvilər sülaləsindən olmaqla, xristian əhalisi arasında çox qeyri-populyar idi. Mərvan bütün Qafqazın canişini təyin olundu, onun vəzifəsinə yerli əhalini islamlaşdırmaq daxil idi, həmçinin o Tiflisə əmir təyin edirdi.

## Ərazisi
Əvvəlcə Tiflis əmirliyinə bütün Şərqi Gürcüstan tabe idi, lakin VIII–IX əsrlərdən etibarən əmirliyin ərazisi tədricən kiçilməyə başladı. Lakin Borçalı ərazisində əmirlik tam olaraq möhkəmlənmişdi. IX əsrin sonunda əmirliyin cənub əraziləri erməni Baqratuni sülaləsi tərəfindən işğal edildi. IX əsrin ortalarında etibarən əmirliyin ərazisində qalan yeganə müsəlman şəhəri Tiflis idi. O zaman Tiflis Dərbəddən sonra Qafqazın ikinci ən böyük şəhəri idi və müsəlman şəhəri üslubunda qurulmuşdu. Şəhərdən kənarda yaşayan kənd və dağ əhalisi hələ də xristian olaraq qalmaqda idi. VIII əsrin ortalarında başlanmış mübarizənin nəticəsində Abxaziya knyazlığı ərəblərdən azad oldu, daha sonra IX əsrdə Lazika ərazisi Bizans tərəfindən ələ keçirildi.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Тбили́сский эмира́т // Струнино — Тихорецк. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — С. 316. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 25).
*
Ənvər Seyidəliyev

**Ənvər Seyidəliyev** () — Ağsu Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı (2007–2019-cu illər).

## Həyatı
Seyidəliyev Ənvər Qasım oğlu 1950-ci ildə Ağsu rayonunun Pirhəsənli kəndində anadan olmuşdur. Azərbaycanlıdır. 1975-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnistitutunu bitirmişdir. 1975–1976-cı illərdə hərbi xidmətdə olmuşdur. 1977–1983-cü illərdə Ağsu rayonunda müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır. 1983–1985-ci illərdə Bakı Ali Partiya Məktəbinin dinləyicisi olmuşdur.

Ailəlidir, bir oğlu və üç nəvəsi var.

## Siyasi fəaliyyəti
1985–1989-cu illərdə Ağsu rayon partiya komitəsində təlimatıçı, 1989–2003-cü illərdə Ağsu rayon Maddi-Texniki Təchizat və Mexanikləşdirmə İstehsalat Birliyinin müdiri, 2003–2007-ci illərdə Nəqliyyat Nazirliyi "Azəryolservis" ASC-də idarə rəisi vəzifəsində işləmişdir.

2007–2019-cu illərdə Ağsu Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifəsində çalışmışdır.
Hazırda təqaüddədir.

Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür.

## İstinadlar
Araş

**Araş** — kişi ad.

* Araş (müğənni) — müğənni.
* Araş Firdovsi — Dryu Hyuston ilə birlikdə "Dropbox" xidmətinin banisi.

## Həmçinin bax
* Ərəş
İsmayıl Əfəndiyev

**İsmayıl Mahmud oğlu Əfəndiyev** () — görkəmli Azərbaycan aktyor və rejissoru, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1943). Azərbaycanın ilk peşəkar kino aktyorlarındandır. "Səbuhi", "Fətəli xan", "O olmasın, bu olsun" və s. filmlərdə çəkilmişdir. "Arşın mal alan" (1945) filmindəki Süleyman obrazı İsmayıl Əfəndiyevin ən yaxşı rollarındandır.

## Həyatı
İsmayıl Əfəndiyev 1910-cu ildə Şamaxıda dünyaya göz açıb. Bir müddət Gəncədə teatr sahəsində çalışdıqdan sonra, 1939-cu ildə kinostudiyada işə qəbul olunur. Burada ömrünün sonuna kimi müxtəlif vəzifələrdə çalışır. 1935-ci ildə rejissor A. M. Şərifzadənin "Məhəbbət oyunu" kinokomediyasında çəkilib, aşiq Səttar surətini yaradıb. Bundan sonra o, aktyor kimi "Yeni horizont", "Səbuhi", "Vətən oğlu", "Bəxtiyar", "Qara daşlar", "Qızmar günəş altında", "Əmək və qızılgül", "İnsan məskən salır" və digər bədii filmlərdə müxtəlif obrazlar yaradıb. "Arşın mal alan"da Süleyman, "Fətəli xan"da Həmzə və "O olmasın, bu olsun"da Həsənqulu bəy filmləri aktyora şöhrət qazandırıb. Bundan başqa İ. Əfəndiyev "Bəxtiyar" bədii filmində ikinci rejissor işləyib, Ş. Şeyxovla birgə "Kölgələr sürünür" macəra filminə quruluş verib. O, eyni zamanda bir neçə sənədli film çəkib, 200-ə qədər xarici filmi Azərbaycan dilinə dublyaj edib.

O, 1946-cı ildə Təbrizə gedir və bir neçə tamaşanı səhnəyə qoyur.

1967-ci ildə vəfat edib.

## Filmoqrafiya
* Abbas Mirzə Şərifzadə (film) (qısametrajlı sənədli film) (Aztv) (arxiv kadrlar) ("Məhəbbət oyunu" filmində)
* Alagöz yaylağında (film, 1955)
* Almanların  Şimali Qafqazda vəhşilikləri (film, 1943)
* Arazın o tayında (film, 1947)
* Arşın mal alan (film, 1945)
* Azərbaycan atları (film, 1953)
* Azərbaycan kolxozçusu, tank dəstəsi yaradaq! (film, 1942)
* Bəsləsən atlas olar tut yarpağından (film, 1957)
* Bəxtiyar (film, 1955)
* Cazibə qüvvəsi (film, 1964)(film, kinoalmanax)
* Əmanət kassası (film, 1950)
* Əmək və qızılgül (film, 1962)
* Əsl dost (film, 1959)
* Fətəli xan (film, 1947)
* İnsan məskən salır (film, 1967)
* Kölgələr sürünür (film, 1958)
* Qara daşlar (film, 1956)
* Qızmar günəş altında (film, 1957)
* Qüdsi (film, 2007)
* Mavi dənizin sahilində (film, 1935)
* Məhəbbət oyunu (film, 1935)
* Məktuba cavab (film, 1944)
* Nağılların Dərbəndi (film, 2006)
* O olmasın, bu olsun (film, 1956)
* Ordenli Azərbaycan № 30–31. Xüsusi buraxılış (film, 1942)
* Səbuhi (film, 1941)
* Sovqat (film, 1942)
* Ulduz (film, 1964)
* Üzeyir ömrü (film, 1981)
* Vətən oğlu (film, 1941)
* Yeni horizont (film, 1940)
* Bir qalanın sirri (film, 1959) — film səsləndirən: Eldostu (Məmmədrza Şeyxzamanov)

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan. Ramiz Məmmədov. Kino. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi, 2007.- səh. 813.

## Xarici keçidlər
* İzlə
* kino-teatr.ru
Omid

**Ümid** () — "Ümid" mənasına gələn İranın kosmosa çıxardığı ikinci peykidir və bu peyk İranın ilk müstəqil süni peykidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hökmavar

**Hökmavar** — Təbriz şəhərinin qədim məhəllələrindən biri.

Hökmavar (Höhmavar, Hörməvarı, Hörməvar, Hökmavar, Hökmabad) – "Hörmək" yəni daşla, kərpiçlə (kürəbişlə) və ya palçıqla divar hörmək. "Varı" yəni şəklində, formasında; məsələn, Çatmavarı (piramid forması), Şalvarı (Şalvar; iki şal formasında olan geyim) və sairə.

Hörməvarılı bağları; hörülmüş şəklində divarları olan bağlar. Təbrizlilər tez danışdığından elə nəzərə gəlir ki, bu sözü qısa deyirlər (höhməvar bağları) və bu əslində Hörməvarı bağlarıdır.

## İstinadlar
Əvarif əl-Məarif

**Əvarif əl-məarif** () — təsəvvüf sahəsində yazılmış qiymətli mənbələrdən hesab olunan əsər.

## Müəllif

Əsər Azərbaycanlı müəllif, böyük təsəvvüf alimi Əbu Həfs Ömər Sührəvərdiyə aiddir.

## Əsər
Əsər həm tarixilik, həm də mənbə xüsusiyyəti baxımından vacib əhəmiyyətə malikdir. Əsərdə təsəvvüfün bütün sahələrinə toxunulmuş, təsəvvüf anlayışlarının, istilahlarının dərin izahı verilmiş, Quran ayələri və peyğəmbər hədislərindən nümunələr gətirilərək oxucular üçün aydınlaşdırılmışdır.

Həqiqətən cəhalət bir zülmətdir. Nur, bu zülmət içərisində ağlın bəsirətini bürüdükcə qaranlıqlar çəkilib gedər və ağıl Haqqı göstərər.

## Nəşrlər

## İstinadlar
Aşşur

**Aşşur və ya Assur** (/ˈæsʊər/; Şumercə: 𒀭𒊹𒆠 AN.ŠAR2KI, Assur mixi yazılarında:  *Aš-šur<sup>KI</sup>*, "Aşşur Allahının şəhəri"; Suryanicə: ܐܫܘܪ *Āšūr*; Qədim farsca: 𐎠𐎰𐎢𐎼 *Aθur*, farsca: آشور *Āšūr*; ibranicə: אַשּׁוּר *ʾAššūr*, ərəbcə: اشور) — Assuriyanın paytaxtı; Assuriyalılar tərəfindən tikilmiş və assuriyalıların Allahı Aşşurun şərəfinə adlandırılmış şəhər; b.e.ə. 2025-b.e.ə. 1364-cü illərdə mövcud olmuş qədim Aşşur şəhər dövlətinin, b.e.ə. 1363-b.e.ə. 912-ci illərdə Orta Assur imperiyasının, və  b.e.ə. 911-b.e.ə. 609-cu illərdə mövcud olmuş Yeni Assur imperiyasının mərkəzi.  

## Coğrafi mövqeyi
Aşşur şəhərinin qalıqları Dəclə çayının qərb sahillərində, bu çayın Kiçik Zab qolu ilə birləşdiyi yerdən şimalda - müasir İraq ərazisində, daha dəqiq isə Səladin əyalətinin Əl-Şirkət rayonunda aşkar edilib. Şəhərin erkən sülalə dövründən bizim eranın III əsrinə qədər - yəni Sasani imperiya tərəfindən dağıdılana qədər təxminən 3000 il mövcud olmuşdur. Bu yaşayış məntəqəsi ümumdünya irs siyahısına əlavə edilib və 2003-cü ildə təhlükə altında olan abidələr sırasına daxil edilib. Abidə üçün yaranan bu təhlükə 2003-cü ildə ABŞ-ın İraqa hərbi müdaxiləsindən sonra daha da kəskin hal aldı. Aşşur Nimrud yaşayış yerindən 65 km (40 mil) və Ninəvadan isə 100 km (60 mil) cənubda yerləşir.    

## Öyrənilmə tarixi

## Adı

## Tarixi

### Erkən tunc dövrü

### Qədim və Orta Assur dövrü

### Yeni Assur İmperiyası dövrü

### Əhəməni imperiyası dövrü

### Parfiya imperiyası dövrü

## Assura üçün təhdidlər
Aşşur dövləti Babildən şimalda, Dəclə çayının yuxarı axarında yaranmışdı.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan tarixi - xronologiya
* İzirtu

## Xarici keçidlər

* Schippmann, K. (1987). "ASSYRIA iii. Parthian Assur". *[https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-iii Encyclopaedia Iranica, Vol. II, Fasc. 8]. pp. 816–817.*
* Assyrian origins: discoveries at Ashur on the Tigris: antiquities in the Vorderasiatisches Museum, Berlin, an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art Libraries (fully available online as PDF), which contains material on Assur
* Friedhelm Pedde, Recovering Assur. From the German Excavations of 1903–1914 to today's Assur Project in Berlin
Azərbaycanlı Sovet İttifaqı Qəhrəmanlarının siyahısı

**Azərbaycanlı Sovet İttifaqı Qəhrəmanlarının siyahısı** — İkinci dünya müharibəsi zamanı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı almış azərbaycanlıların siyahısı.

Azərbaycan xalqı cəbhəyə 600 mindən çox oğul və qızını yola salıb. Onların təxminən yarısı döyüş meydanlarından geri qayıtmayıb. Müharibə illərində göstərdikləri igidliyə görə 42 azərbaycanlı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülüb, 170 mindən çox əsgər və zabit müxtəlif orden və medallarla təltif edilib. Azərbaycanlı çağırışçı və könüllülərdən formalaşdırılan 77-ci, 223-cü, 336-cı, 402-ci və 416-cı milli atıcı diviziyaları Qafqazdan Berlinədək şanlı döyüş yolu keçib. İlk azərbaycanlı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı İsrafil Məmmədov olmuşdur.

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax
* Sovet İttifaqı Qəhrəmanı
Orta Əsrlər fəlsəfəsi

**Orta Əsrlər fəlsəfi** fikri fəlsəfi etika və təfəkkür üslubu daha çox Qərbi Avropa ölkələrinə məxsusdur. Lakin bu o demək deyildir ki, Qərbi Avropa ölkələri xaricində azadfikirlilik və fəlsəfi düşüncə tərzi olmamışdır. Daha çox feodal cəmiyyətinə xasdır. Bu fəlsəfi sistemin yaranması dövrü Roma imperiyasının məhvə düçar olması və Avropada kapitalizm siyasi iqtisdi formasiyasına keçidlə üst-üstə düşürdü. Təxminən 10 əsrə qədər bir dövrü əhatə etmişdir. Antik dövr quldarlıq quruluşu məhvə düçar olduğu zaman bütün mədəni-maarif sahələrini də öz arxasınca çəkib apardı. Digər sahələrlə birlikdə fəlsəfəyə də böyük ziyan dəymiş oldu. Yeni yaranan din və onun gətirmiş olduğu mədəniyyət etikası yeni fəlsəfi rüşeymlərin cücərməsinə səbəb oldu. Belə ki, Qərbi Avropada kilsə ideyaları sözün əsl mənasında fəlsəfi düşüncə tərzini öz təsiri altına almışdı.

İngiltərədə, Çexiyada, Fransada yeni yaranan universitetlər XII əsrdən etibarən kilsə ehkamlarının fəlsəfi dillə izahına yardımçı rolunda çıxış edirdilər. Orta əsrlərdə Qərbi Avropada bir sıra filosoflar, o cümlədən Pyer Abelyar, İohann Skott Eriugena və s.ləri ilkin fəlsəfi düşüncənin mühüm simaları idilər.

Avropada bu dövrdə *Orta əsrlər realizmi* və *nominalizm* təlimləri xüsusi yer tuturdu. *Nominalizm*in ən böyük nümayəndəsi Okkam olmuşdur.

Orta əsrlər fəlsəfəsində sxolastikanın da özünəməxsus yeri vardır.

## Ədəbiyyat

* Adil Əsədov. Fəlsəfə tarixindən etüdlər: İdeal və reallıq arasında ziddiyyət və onun Qərb, rus və Şərq təfəkküründə həll imkankarı. Bakı: Təknur, 2007. – 116s.
*  Uill Dürant. Fəlsəfi hekayətlər: dünya fəlsəfəsinin ən görkəmli numyendeleri həyat və baxışları.  Azərbaycan dilinə tərcümə edən - fəlsəfə elmləri doktioru  Adil Əsədov. Bakı: Zəkioğlu, 2006.
* Gunnar Skirbekk, Nils Gilye. Fəlsəfə tarixi.  Azərbaycan dilinə tərcümə edən - fəlsəfə elmləri doktioru  Adil Əsədov. Bakı: Zəkioğlu, 2007.
Qitə fəlsəfəsi

**Qitə fəlsəfəsi** — müasir Avropa fəlsəfəsinin iki əsas "ənənəsi"ndən birini bildirmək üçün istifadə olunan termin. Belə adlandırmadan bu ənənəni ingilis-amerikan fəlsəfəsindən və ya analitik fəlsəfədən fərqləndirmək üçün istifadə edirlər. Belə ki, fərq ilk dəfə üzə çıxarılanda (XX əsrin ortalarında) qitə fəlsəfəsi bütün Avropada dominat fəlsəfə idi, analitik fəlsəfə isə ingilisdilli dünyada əsas ənənə sayılırdı.

## Fəlsəfi cərəyanlar
Qitə fəlsəfəsinin aşağıdakı cərəyanları var:
* Həyat fəlsəfəsi;
* Fenomenologiya;
* Ekzistensializm;
* Hermenevtika;
* Strukturalizm;
* Poststrukturalizm və postmodernizm;
* Dekonstruktivizm;
* Fransa feminizmi;
* Frankfurt məktəbi fəlsəfəsi;
* Psixoanaliz;
* Fridrix Nitsşenin əsərləri;
* marksizmin əksər qanadları (qeyd etmək lazımdır ki, özünə analitik ənənənin xüsusiyyətlərini daşıyan analitik marksizm də var).

## Həmçinin bax
Oğuz Yabqu dövləti

**Oğuz dövləti**, **Oğuz yabquluğu** və ya **Oğuz yabqu dövləti** — Kiyev knyazlığı tərəfindən məğlubiyyətə uğradılan Xəzər xaqanlığının özünün əvvəlki gücünü itirməsi ilə əvvəllər xəzərlərə tabe olan və Xəzər dənizi ilə Aral gölü arasında yaşayan şamanist oğuzlar 950-ci illərdə müstəqil oldular.

Oğuz dövləti 1050-ci illərə qədər var olmuş və daha sonra Böyük Səlcuq İmperiyasına qatılmışdır.

Oğuz dövlətində subaşı vəzifəsində olan Səlcuq bəyin Oğuz dövlətinin rəhbəri olan Yabğu ilə münasibətləri pisləşmişdi. Münasibətlərin daha da pisləşməsindən sonra Səlcuq bəy öz boyu və ona tabe olan boylar ilə birlikdə cənuba hərəkət etdi.

Bu dövrdə Oğuz dövlətinin ətrafındakı dövlətlər (peçeneqlər, qıpçaqlar və qarluqlar) ilə münasibətləri çox pis vəziyyətdə idi. Bəziləri tərəfindən, Oğuz-Qıpçaq müharibələrindən də bəhs edən "Dədə Qorqud dastanı"nın bu dövrdə baş verən hadisələrlə bağlı yazıldığı güman edilir.

## Tarixi
İbn əl-Əsir oğuzların Xəlifə əl-Mehdi dövründə (775–785) Mavəraünnəhr bölgəsinə gəldiklərini bildirmişdir. Oğuzlar IX əsrin ikinci yarısından etibarən Seyhun çayının ətrafında yaşamaqda idilər. Oğuz dövləti isə oğuz türklərinin X əsrin ilk yarısında qışlıq mərkəzi Yenikənd olaraq qurduqları dövlət olmuşdur.

Bu dövlətin başında Yabğu titulu daşıyan şəxs dayanırdı. Kül Erkin titulu daşıyan digər bir şəxs isə onun köməkçisi olurdu. Ordunu isə subaşı titulu daşıyan şəxs idarə edirdi. Oğuz dövləti qonşuları olan peçeneqlər, qıpçaqlar və xəzərlərlə davamlı münaqişə halında idilər. Oğuzların şərqdəki qonşusu olan qaraxanlılar ilə münasibətlərinin pis olması bilinir. Belə ki, qaraxanlılarla müharibələrin birində Oğuz yabğusu öldürülmüşdü.

Digər tərəfdən, Mahmud Kaşğari oğuzlarla çigillər arasında köklü bir düşmənlikdən bəhs edir. Şimalda kiməklər ilə isə bəzən dostça, bəzən düşməncə münasibətlər davam edirdi. Oğuzlar daha çox "türk" adı ilə yanaşı "türkmən" adını da daşıyırlardı. Müsəlman ölkələrinə gəldikdən sonra İslam qaynaqlarında da bu adla anılmışlardır.

## Oğuz yabquları
# Yınal-Yevi yabqu
# Duylu-Kay yabqu
# Erkin yabqu
# Tuman yabqu
# Qanlı-Yevi yabqu
# Mur-Yevi yabqu
# Qaraxan yabqu
# Buğraxan yabqu
# Quzutəkin yabqu
# Arslan yabqu (Səlcuq bəyin oğlu Arslan Yabqu ilə səhv salınmamalıdır.)
# Osman yabqu
# İsli yabqu
# Şeyban yabqu
# Boran yabqu
# Əli xan
# Şah Məlik yabqu
Ontologiya

**Ontologiya, və yaxud ontoloji prizma** —  varlıq haqqında təlim, fəlsəfənin bir bölməsi.

Obyektivizm cərəyanının nümayəndələrinə əsasən insanlar və onların təşkil etdiyi cəmiyyət təbiətin qanunları tərəfindən idarə olunur və öz hərəkətləri üzərində az dərəcədə hökmranlıqları var. Bu fikri nümunə ilə göstərərək daha da praktik və aydın dillə başa salmaq olar. Məsələn, bir primitiv qəbilədə və bir də inkişaf etmiş sivil cəmiyyətdə yenicə dünyaya gələn uşağı nümunə götürək. Qəbilədə dünyaya gələn uşaq elə mühitdə böyüdülür ki istər-istəməz yaşadığı qəbilənin həyat tərzini götürür və digərləri kimi primitiv həyat sürür. Sivil və inkişaf etmiş mühitdə böyüdülən uşaq isə cəmiyyətin digər nümayəndələri kimi daim inkişaf etməyə can atır, çalışır və həyat tərzini onların həyat tərzinə uyğunlaşdırır.

## Həmçinin bax
* Sosiologiya
* Aksiologiya
* Epistemologiya
## İstinadlar

## Xarici keçidlər