Bakı erməniləri

**Bakı erməniləri** — Bakıda yaşamış ermənilər. Ermənilər vaxtilə Azərbaycanın paytaxtı Bakıda böyük bir icma yaratmışdılar. Onların ilkin məskunlaşma tarixi bəlli olmasa da, Bakının erməni əhalisi XIX əsrdə, neft hasilatı üçün əsas mərkəzə çevrildiyi və təşəbbüskar investorlara və iş adamlarına digər iqtisadi imkanlar təklif etdiyi zaman artıb.

1917-ci il Rusiya inqilabının təlatümlərinə baxmayaraq, onların sayı XX əsrdə əhəmiyyətli olaraq qaldı, lakin 1988-ci ildən 1990-cı ilin yanvarına qədər demək olar ki, bütün ermənilər şəhəri tərk etdilər. 1990-cı il yanvarın əvvəlinə Bakıda cəmi 50 min erməni qaldı. Bunların əksəriyyəti Sovet İttifaqının dağılmasından əvvəl və Birinci Qarabağ müharibəsinin ilkin mərhələlərində baş vermiş qırğında hədəf alındıqdan sonra şəhəri tərk etmişdi.

## Tarixi

### Rusiya inqilabından əvvəl
VII əsrdə erməni filosofu Ananiya Şiraklı özünün "Aşxaratsuyts" (Coğrafiya) əsərində Alti-Baqavanı Paytakaran vilayətinin 12 bölgəsindən biri kimi göstərmişdir. Dilçi və şərqşünas Kerope Patkanov öz tərcüməsində bu bölgəni Bakı adlandırmışdır.

Şərqşünas və akademik Vasili Bartold XV əsr fars tarixçisi Həmdullah Qəzviniyə istinad edərək Bakıda köhnə erməni kilsəsinin olmasından danışır.

1806-cı ildə şəhər Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil olduqdan sonra ermənilərin böyük axını ilə üzləşdi. Onların çoxu tacir, sənaye meneceri və dövlət idarəçiliyi kimi işlərə başladılar. Ermənilər şəhərdə kilsələri, məktəbləri olan bir icma yaratmışdılar.

İmperiya hökumətinin yaratdığı əlverişli iqtisadi şərait bir çox ermənilərə Bakının inkişaf edən neft hasilatı və qazma biznesinə daxil olmağa imkan verdi. Ermənilər ruslarla birlikdə şəhərin maliyyə elitasını təşkil edirdilər və yerli kapital əsasən onların əlində cəmləşmişdi. Ermənilər məhkəmə sistemində sayca ikinci qrup idi.

1900-cü ilə qədər ermənilərə məxsus müəssisələr regionda fəaliyyət göstərən neft şirkətlərinin təxminən üçdə birini təşkil edirdilər. Ermənilərlə azərbaycanlılar arasında artan gərginlik 1905–1906-cı illərdə qarşılıqlı qırğınlarla nəticələndi və bu iki qrup arasında şəhərdə və bölgənin başqa yerlərində onilliklər ərzində inamsızlıq toxumu əkildi.

### AXC dövrü
1918-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyini elan etdikdən sonra o vaxt bolşeviklərin işğalı altında olan Bakıda erməni millətçi Daşnaksutyun getdikcə fəallaşdı. Rusiya statistikasına görə, bu zaman Bakı quberniyasında 120 min erməni yaşayırdı.

Bakı Kommunasının rəhbər orqanının bir neçə üzvü etnik ermənilərdən ibarət idi. 1918-ci il aprelin 1-də Osmanlı qüvvələri fevral ayında Zaqafqaziya yürüşünə başladıqdan sonra şəhərin müxtəlif qruplaşmaları arasında toqquşmalar baş verdi.

Bakı Kommunasının erməni başçısı Stepan Şaumyanın bolşevik, erməni və müsəlman fraksiyaları arasında ittifaq yaratmaq cəhdlərinə baxmayaraq, ittifaq tezliklə dağıldı.

Ermənilərin artan gücündən təşvişə düşən müsəlmanların keçmiş çar ümummüsəlman vəhşi diviziyasını şəhərə dəvət edərək kənardan kömək istəməyə çalışması vəziyyət daha da gərginləşdi. Bu, şəhərdə təşviş yaratdı və tezliklə fraksiyalar arasında mülki döyüşlər başladı. Ermənilərin neytral qalmaq və yalnız özünümüdafiə üçün hazır olmaq cəhdlərinə baxmayaraq, tezliklə müsəlmanların hərbi hücumuna müqavimət göstərmək üçün bolşeviklərlə birləşmək qərarı verildi. Döyüşlər erməni-bolşevik koalisiyasının qələbəsi ilə nəticələndi və bu koalisiya hər iki tərəfdən minlərlə itki verdi, onların arasında müsəlmanlar da var idi.

Beş aydan sonra minlərlə erməni ya Bakıdan qaçdığından, ya da Qafqaz İslam Ordusunun yaxınlaşması ilə qətlə yetirildiyindən icma üzvlərinin sayı azaldı. Bu hadisələrdən asılı olmayaraq, 1918-ci il dekabrın 18-də 96 deputatdan 11-ni təşkil edən yeni yaradılmış Azərbaycan parlamentində etnik ermənilər təmsil olundu.

### Sovet dövrü
Azərbaycanın sovetləşməsindən sonra ermənilər Bakıda mütəxəssislərdən, sənətkarlardan və ziyalılardan ibarət, Azərbaycanın siyasi, iqtisadi və mədəni həyatına inteqrasiya olunmuş böyük və canlı icmanı bərpa edə bildilər. İcma qismən Qarabağ ermənilərinin Bakıya və digər böyük şəhərlərə aktiv miqrasiyası sayəsində davamlı şəkildə böyüdü.

Bakının ermənilərin məskunlaşdığı Ermənikənd məhəlləsi kiçik bir neftçi kəndindən firavan şəhər icmasına çevrildi. 1988-ci ildə Qarabağ münaqişəsi başlayanda təkcə Bakıda Qarabağdan daha çox erməni var idi. Ermənilər dövlət aparatında geniş şəkildə təmsil olunurdular.

Sovet dövründə Bakının çoxmillətli təbiəti onun əhalisinin fəal inteqrasiyasına və etnik kimliyin öz mövqelərini itirməyə başladığı və İkinci Dünya müharibəsindən sonra urbanizasiya nəsilləri ilə seçilən rusdilli şəhər subkulturasının yaranmasına şərait yaratdı. Etnik mənşəyindən və ya dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bakılılar kimliklərini müəyyənləşdirməyə meyil edirdilər. 1980-ci illərdə Bakının erməni icması böyük ölçüdə ruslaşmışdı. 1977-ci ildə Azərbaycanda erməni şagirdlərin 58 faizi rus dilində təhsil alırdı. Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətində ermənilər tez-tez Azərbaycandan qopmağı üstün tutduqları halda, Bakıda azərbaycanlı-erməni arası nikahlar kifayət qədər tez-tez baş verirdi.

## İstinadlar