Araz Əliyev

**Araz Rafiq oğlu Əliyev** () – riyaziyyat elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar elm xadimi (30 dekabr 2020), Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin Ümumi və tətbiqi riyaziyyat kafedrasının müdiri.

## Həyatı
Əliyev Araz 1973-cü il fevralın 20-də riyaziyyatçı ailəsində anadan olub. Ata, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor Rafiq Musa oğlu Əliyev (10 noyabr 1937 – 22 noyabr 2021) Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin Ali riyaziyyat kafedrasında çalışmış, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi fəxri adına layiq görülmüşdür (17 iyun 2016). Ana, fizika-riyaziyyat elmləri namizədi, dosent Sara Göycə qızı Qasımova təqaüdə çıxana qədər Azərbaycan Texniki Universitetinin Riyaziyyat kafedrasında işləyib.

Araz Əliyev 1990-cı ildə Bakı Dövlət Universitetinin Mexanika-riyaziyyat fakültəsinə qəbul olunub, 1992–1995-ci illərdə təhsilində əldə etdiyi yüksək göstəricilərə görə akademik Əşrəf Hüseynov adına təqaüdə layiq görülmüşdür. 1995-ci ildə həmin fakültəni fərqlənmə diplomu ilə bitirərək, Universitetin aspiranturasında saxlanılmışdır. Aspirantura müddəti bitməmiş 1998-ci ildə "Kəsilən əmsallı operator-diferensial tənliklər üçün sərhəd məsələlərinin korrekt həll olunması haqqında" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını, 2009-cu ildə isə "Hilbert fəzasında bəzi sinif operator-diferensial tənliklərin həll olunma məsələləri" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının 2 may 2006-cı il tarixli qərarı ilə dosent elmi adına, 11 iyul 2014-cü il tarixli qərarı ilə isə professor elmi adına layiq görülmüşdür.

1999–2016-cı illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Tətbiqi riyaziyyat kafedrasında baş laborant (1999–2000-ci illər), müəllim (2000–2004-cü illər), dosent (2004–2010-cu illər), professor (2010–2016-cı illər) vəzifələrində işləmişdir.

2016-cı ildən Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin Ümumi və tətbiqi riyaziyyat kafedrasının müdiridir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 30 dekabr 2020-ci il tarixli sərəncamı ilə "Əməkdar elm xadimi" fəxri adına layiq görülüb.

Azərbaycan Respublikası Təhsil nazirinin 8 may 2021-ci il tarixli əmri ilə "Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin 100 illiyi (1920–2020) Azərbaycan Respublikasının yubiley medalı" ilə təltif edilib.

## Elmi fəaliyyəti
100-dən çox elmi məqalənin müəllifidir. Məqalələrin əksər hissəsi nüfuzlu elmmetrik bazalarda öz əksini tapmışdır.

### Elmi maraq dairəsi
* Funksional analiz
* Diferensial və inteqral tənliklər
* Riyazi modelləşdirmə
* Yüksək məhsuldarlı hesablamalar (HPC – High Performance Computing)
* Parallel və paylanmış hesablamalar
* Süni intellekt

1 elmlər doktorluq dissertasiyasının elmi məsləhətçisi, 7 fəlsəfə doktorluq və 18 magistr dissertasiyasının elmi rəhbəri olmuşdur. Hazırda elmlər doktoru proqramı üzrə 1 dissertantın elmi məsləhətçisi və fəlsəfə doktoru proqramı üzrə 5 doktorant və dissertantın elmi rəhbəridir.

2004-cü ildən Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunda əvəzçiliklə 0,5 ştatla çalışır və hal-hazırda Funksional analiz şöbəsinin baş elmi işçisidir.

* AMEA Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunun nəzdindəki doktorluq dissertasiya şurasının üzvü (2013–2014)
* "Proceedings of the Institute of Mathematics and Mechanics, National Academy of Sciences of Azerbaijan" elmi jurnalının redaksiya heyətinin üzvü (2014-h/h) (Web of Science Core Collection, Scopus)
* Amerika Riyaziyyat Cəmiyyətinin üzvü
* Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində Ümumuniversitet multidistiplinar elmi seminarının sədri (2017-h/h)
* Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin Ümumi və tətbiqi riyaziyyat kafedrası nəzdində HPC elmi-tədqiqat mərkəzinin elmi rəhbəri (2018-h/h)
* Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti tərəfindən təsis olunmuş "Azerbaijan Journal of High Performance Computing" elmi jurnalının baş redaktoru (2018-h/h)
* Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti tərəfindən təsis olunmuş "Baku Mathematical Journal" elmi jurnalının baş redaktoru (2022-h/h) (zbMATH Open)
* Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti tərəfindən dərc olunan "Ali riyaziyyat kitab seriyası" nəşrinin elmi redaktoru (2022-h/h)
* Azərbaycan Riyaziyyat Cəmiyyətinin "Azerbaijan Journal of Mathematics" elmi jurnalının redaksiya heyətinin üzvü (2012–2020) və Menecer Editoru (2015–2020) (Web of Science Core Collection, Scopus)
* ABŞ dərc olunan "Mathematics and Statistics" elmi jurnalının redaksiya heyətinin üzvü (2013–2019) (Scopus)
* "Transactions of the Azerbaijan National Academy of Sciences, series of physical-technical and mathematics science, issue mathematics" elmi jurnalının redaksiya heyətinin üzvü (2015–2017) (Scopus)
* "Transactions of Azerbaijan Institutes of Technology" elmi jurnalının redaksiya heyətinin üzvü (2016–2019)
* "Journal of Contemporary Applied Mathematics" beynəlxalq elmi jurnalının baş redaktoru (2011–2017) (zbMATH Open)

## Əsas elmi nailiyyətləri
İlk dəfə Araz Əliyev tərəfindən kəsilən əmsallı elliptik, kvazi-elliptik və qeyri-tipik operator-diferensial tənliklərin həll olunma məsələləri öyrənilmişdir. Onun işlərində Sobolev tipli fəzalarda və onların çəkili analoqlarında kəsilən əmsallı həm cüt, həm tək tərtibli operator-diferensial tənliklər üçün yarımoxda müxtəlif sərhəd məsələlərinin bilavasitə tənliklərin əmsalları ilə ifadə olunan həll olunma şərtləri tapılmışdır. O, normaları operator-diferensial ifadələri ilə yazılan bu fəzalarda həll olunma şərtləri ilə sıx əlaqəsi olan aralıq törəmə operatorlarının normalarının qiymətləndirilməsi üçün bəzi hallarda mövcud metodları inkişaf etdirmiş, bəzi hallarda isə yeni metod vermişdir. Bu zaman qiymətləndirilmələr üçün xüsusi faktorizasiya teoremlərindən istifadə edilir ki, bu da bu vaxta qədər məlum faktorizasiya teoremini ümumiləşdirir. Bunlarla bərabər Araz Əliyev tələbələri ilə birgə təkrarlanan xarakteristikaya malik üç və dördtərtibli operator-diferensial tənliklərinin həll olunma məsələləri ilə yanaşı onların doğurduğu polinomial operator dəstələrinin spektral məsələlərini də öyrənmişdir. Xüsusi halda bu cür dördtərtibli tənliklər nazik elastik lövhələrin əyilmə nəzəriyyəsinin və plastik materialdan hazırlanmış lövhəciklərin dayanıqlığı məsələlərində maraq kəsb edirlər. Həmçinin Araz Əliyev E.H.Eyvazovla birgə apardığı tədqiqatlarda bütün oxda birölçülü maqnit Şrödinger operatorunun, onun maqnit və elektrik potensialları üzərinə qoyulan müəyyən şərtlər daxilində, öz-özünə qoşmalığını isbat etmiş, bu operatorun müsbət məxsusi ədədlərinin olmamasını və müsbət yarımoxun onun ikiqat kəsilməz spektri olmasını göstərmişdir. Bundan başqa maqnit-elektrik sahəsində çoxölçülü Şrödinger operatorunu tədqiq edərək maqnit və elektrik potensialları üzərinə müəyyən Ştummel tipli şərtlər altında, bu operatorun mahiyyətcə öz-özünə qoşmalığını isbat etmiş, həmin Şrödinger operatorunun spektrinin diskretliyi haqqında Lebeq ölçüsü dilində kafi şərtlər almışdır. Bu şərtlər məşhur amerikalı alim B.Saymonun adi Şrödinger operatoru üçün aldığı nəticələrin həmin operatorun maqnit potensialı mövcud olan halındakı analoqudur. Bundan savayı, sinqulyar elektrik potensiala malik çoxölçülü Şrödinger operatoru üçün maqnit sahəsinin və elektrik potensialının üzərinə müəyyən şərtlər daxilində mühüm spektrininin müsbət yarımoxu doldurmasını isbat etmişdir.

## Elmi ekspertiza fəaliyyəti
* Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının "Riyaziyyat və mexanika elmləri" ixtisasları üzrə ekspert şurasının sədri (2019–2023)
* Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının "Riyaziyyat və mexanika elmləri" ixtisasları üzrə ekspert şurasının üzvü (2015–2016)
* Azərbaycan Elm Fondunun eksperti
* Riyaziyyat üzrə bir sıra nüfuzlu beynəlxalq jurnalların rəyçisi

## Digər fəaliyyəti
* Ümummilli lider Heydər Əliyevin 100 illik yubileyinə həsr olunmuş Azərbaycan müəllimlərinin XVI qurultayının nümayəndəsi (15–16 dekabr 2023)
* Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin təşkilatçılığı ilə keçirilən "Sabahın alimləri" Respublika müsabiqəsinin riyaziyyat üzrə münsiflər heyətinin üzvü (2019–2022)
* Azərbaycan müəllimlərinin XV qurultayının nümayəndəsi (28 noyabr 2018)
* Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin Elmi Şurasının üzvü (2016-h/h)

## Mükafatlar, qrantlar
# Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondunun 2011-ci il üçün 1-ci müsabiqəsində EIF-2011–1(3)-82/28/1 qrant elmi-tədqiqat layihəsinin iştirakçısı.
# 2011/2012-ci tədris ilində Bakı Dövlət Universitetinin universitetdaxili "50+50" qrant proqramının qalibi.
# Kral Əbdüləziz Universitetinin Elmi araşdırmalar mərkəzinin (DSR, Ciddə, Səudiyyə Ərəbistanı) 2015-ci il üçün qrant elmi-tədqiqat layihəsinin (№ 363–686-D1435) rəhbəri.
# Kral Əbdüləziz Universitetinin Elmi araşdırmalar mərkəzinin (DSR, Ciddə, Səudiyyə Ərəbistanı) 2016-cı il üçün qrant elmi-tədqiqat layihəsinin (№ G-377-965-1436) rəhbəri.
# ADNSU-nun 2018-ci il üçün universitetdaxili "Universitet Qrantı" elmi layihəsinin (№ ADNSU-2018-1-01) iştirakçısı.
# 2020–2022-ci illəri əhatə edən Taif Universitetinin Tədqiqatlarına Dəstək (Taif, Səudiyyə Ərəbistanı) qrant elmi-tədqiqat layihəsinin (№ TURSP-2020/031) rəhbəri.
# 2019–2023-cü illəri əhatə edən "ERASMUS+ MAGnUS: Mobil tətbiqlərin hazırlanması və oyunların dizaynı üzrə magistr proqramı" — 598342-EPP-1-2018-1-SE-EPPKA2-CBHE-SP/MAGnUS qrant layihəsinin iştirakçısı.
# 2021–2024-cü illəri əhatə edən və 101021936 saylı Qrant Sazişi çərçivəsində Avropa İttifaqının Horizon 2020 tədqiqat və innovasiya proqramından maliyyəşən "rEsilient and seLf-healed EleCTRical pOwer Nanogrid" — H2020-SU-DS-2020/U-DS04-2018-2020 ELECTRON qrant layihəsinin iştirakçısı.

## İstinadlar