Mehmanxana

**Mehmanxana**, **hotel** () və ya **otel** — Başqa yerdən gələn yolçuların, qonaqların və turistlərin müvəqqəti yaşaması üçün xüsusi təhcizatlı otaqları olan bina və ya  obyekt. Mehmanxana nömrələrində təklif olunan xidmətlər kiçik otaqda sadə yataqdan tutmuş böyük, yüksək keyfiyyətli çarpayılara, komod, soyuducu və başqa mətbəx avadanlığı, bahalı mebel, televizor və vanna otaqları ilə təhciz olunmuş böyük lüks nömrələrə kimi dəyişə bilir. Bahalı olmayan kiçik mehmanxanalar qonaqlar üçün ancaq əsas zəruri xidmətlər təklif edə bilər. Böyük, bahalı mehmanxanalar isə basseyn, kompüter, printer və digər ofis ləvazimatları olan biznes mərkəzləri, uşaqlara baxım, tədbirlər üçün konfrans zalları, tennis və basketbol üçün meydançalar, trenajor zalları, restoranlar, spa salon, ictimai tədbirlərin keçirilməsi üçün məkanlar daxil daha geniş əlavə xidmətlər təklif edə bilər. Qonaqların öz nömrələrini təyin etməsi üçün mehmanxanalarda nömrələr adətən nömrələnir və yaxud bəzi kiçik hotellərdə və ya *qonaq evlərində* (B&B) olduğu kimi onlara adlar qoyulur. Bəzi yüksək kateqoriyalı *butik hotellərin* nömrələri fərdi dizayn və üslubda bəzədilir. Bəzi hotellər nömrə və yemək müqaviləsinin bir hissəsi kimi yemək təklif edir. Yaponiyada *kapsul hotellərin* ancaq yatmaq üçün çox kiçik otaqlar və ümumi vanna otaqları təklif edir.

Mehmanxana xidmətləri funksiyalarına, ölçülərinə, mürəkkəbliyinə və qiymətlərinə görə dəyişir. Bir çox mehmanxanalar və bu sahədəki böyük şirkətlər hotel növlərinin təsnifatı üçün sektor standartları təyin etmişlər. Xidmətlərin tam spektrinə malik yüksək səviyyəli hotel dəbdəbəli şərait (rahatlıq), xidmətlərin tam spektri olan yerləşdirmə, hotel ərazisində restoran, və konsyerj, otaq xidməti və paltarların ütülənməsi kimi yüksək səviyyəli fərdi xidmət təklif edir.

Mehmanxanalar göstərdikləri xidmət və nömrələrin avadanlıqlarına görə müxtəlif siniflərə bölünürlər. Sadə, baha olmayan mehmanxanalar Azərbaycanda tarixən karvansara adlanıb.

*[[Butik otel|Butik hotellər]],* brendi olmayan kiçik müstəqil, yüksək səviyyəli şəraiti olan hotellərdir.

*Orta və kiçik hotellər* ərazilərində məhdud sayda xidmət və şərait təklif edirlər.

*Ekonom sinif (klass) hotellər,* məhdud sayda xidmət və şəraiti olan nömrələr təklif edən kiçik və orta mehmanxanalardır.

*Uzun müddətli yaşayış üçün nəzərdə tutulmuş hotellər*, ənənəvi mehmanxanalardan fərqli olaraq daha uzunmüddətli yaşayış üçün lazım olan xidmətlərin tam spektrini təklif edirlər.

*[[Taymşer]]* və *təyinat klubları*, mövsümi istifadə üçün ayrıca yerləşdirmə vahidinə sahib olma kimi mülkiyyət formasıdır.

*[[Motel]]*, hər otağa birbaşa ayrıca girişi və avtomobil dayanacağı (parkınq) olan azmərtəbəli yaşayış obyektləridir.

Bir çox hotellər ictimai şüura populyar mədəniyyət vasitəsilə daxil olmuşdur. Bəzi hotellər, xüsusi olaraq kazino və kurortlar üçün tikilir.

Böyük əksəriyyət mehmanxana müəssisələrini, bütün şöbələrin əlaqəli işinə nəzarət edən baş icraçı direktor olan (çox vaxt "hotel idarəçisi" adlanan) baş menecer, müxtəlif şöbələrə (məs. yemək xidməti və s) nəzarət edən şöbə müdirləri, orta zümrə menecerləri, inzibati personal və xətt rəhbərləri idarə edirlər. Hər bir şöbə rəhbəri konkret öz istiqamətini idarədə edir, personalı təlimatlandırır, şöbə büdcəsini idarə edir və öz komandasının hotelin standartlarına uyğun keyfiyyətli xidmət göstərməsini təşkil edir. Təşkilatı struktur, vəzifələrin həcmi və iyerarxiya şobənin ölçüsündən, onun funksiya və sinfindən asılıdır və çox vaxt hotelin sahibləri və idarəedici şirkətləri tərəfindən müəyyən olunur.

## Etimologiyası
Mehmanxana sözü mehman (fars. *qonaq*) və xana (fars. *ev*) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlib.

Hotel sözü fransız *hôtel* sözündən götürülüb, o isə öz növbəsində *hôte (sahib)* sözündən törənib. Kecmişdə,  zadəgan və ya imkanlı şəxslərin səyahət vaxtı qaldıqları adı səhər evlərini belə (fr. *[[hôtel particulier]]*) adlandırırdılar. İlk vaxtlar, Orta əsrlərdə *hôtel* və *hospital* sözləri eyni funksiya danışığından bu sözlərin mənşəyi eynidir. İlk hospitallar məktəb, yataqxana, mehmanxana, xəstəxana funksiyalarını daşıyıb. *Hôtellər* isə imkanlı zadəganların getdikləri şəhərlərdə qalmaq, şəxsi qonaqlarını qəbul etmək üçün özlərinə tikdirdikləri xüsusi şəxsi yaşayış binalarına verilən ad idi.  Fransız sözü olan hotel bu gün artıq  bütün dünyada eyni məna daşıyır və ancaq mehmanxana deməkdir. *Hôtel particulier* isə artıq köhnəlmiş söz sayılıb ancaq bəzi obyektlərin və ya toponimlərin yazılışında qalıb (məs., Parisdə orta əsrlərdə xəstəxana olmuş Hôtel-Dieu kimi). Fransızsayağı   sirkumflekslə yazılan *hôtel* sözü əvvəllər ingilis və başqa dillərdə istifadə olunsa da, indi artıq bu cür yazılış formasına nadir hallarda rast gəlinir.

## Tarixi

### Şərq, İslam dünyası və Azərbaycanda karvansaralar
İlk mehmanxanalar lap qədim dövrlərdə mühüm ticarət yollarının üstündə, yolçuların istirahəti, gecələməsi  üçün yaranmışdir. Həmçinin yolçular burada öz at, dəvə və digər heyvanlarına da istirahət verə bilər və ya onları dəyişə bilirdilər. Şərqdə belə mehmanxanalar əsasən karvan yollarının üstündə yerləşdiyi, karvanların dayanacaq yeri olduğu və onlara qulluq etdikləri üçün karvansara adlandırılmışdırlar.

Karvansaralar Asiya, Şimali Afrika və Cənub-Şərqi Avropanı, xüsusilə də İpək Yolu ərazisini əhatə edən ticarət yolları şəbəkəsi üzrə ticarət, məlumat və insanların hərəkətini təmin edən infrastruktur idi. Çox vaxt kənd yerlərində kənd yolları boyunca yerləşən karvansaraların şəhər variantları da tarixən İslam dünyasının bütün şəhərlərində yayılmış və çox vaxt xanagah, qonaq evi başqa adlar ilə də adlandırılırmışdır.

### Avropa, Asiya və Amerikada mehmanxanalar

Səyyahkar üçün qonaqpərvərlik ilk sivilizasiyalar üçün xarakterik idi. Yunan-Roma mədəniyyətində sağlamlığın bərpası və istirahət üçün termal vannalarda xəstəxanalar tikilirdi. Ginnesin Rekordlar Kitabı Yaponiyada 705-ci ildə tikilmiş Nisiyama Onsen Keiunkanı rəsmi şəkildə dünyanın ən qədim mehmanxanası kimi qəbul etmişdir.  Orta əsrlərdə müxtəlif dini ordenlər monastırlarda səyyahlara gecələmək və istirahət üçün məkanlar təklif edirdilər. Orta əsr Avropasında müasir mehmanxananın sələfi *inn* adlanırdı. Yaranma tarixi Qədim Roma dövrlərində gedib çıxır. Onlar səyyahlara qalmaq üçün yer, yemək, atlar üçün tövlə və yem, poçt arabalarına təzə atlar təklif edirdilər. *George* və *Tabard* o zamankı məşhur London mehmanxanalarından (inn) idi. Ənənəvi olaraq bu cür inn'lər (mehmanxanalar) ön tərəfində hər iki tərəfində yataq otaqları, mətbəx və yemək otağı, arxa tərəfində isə tövlə olan həyətdən ibarət idilər.

XVII əsrdən başlayaraq 200 il ərzində  innlər araba ilə səyahət edənlər üçün gecələmək yeri kimi fəaliyyət göstərirdi. Ənənəvi olaraq onlar bir-birindən təqribən 7 mil (~ 11 km) məsafədə yerləşirdilər, lakin bu məsafə relyefdən aslı idi.
XVIII əsrin sonunda artıq mehmanxanalar daha peşəkar şəkildə (mütəmadi gündəlik qrafik, yemək menyusu və s.) idarə edilməyə başladılar.

Müasir mənada ilk hotellərdən biri olan *[[Royal Clarence Hotel|Royal Clarence]]* hoteli 1768-ci ildə Ekseterde (İngiltərə) açılsa da, bu ideya ancaq XIX əsrin əvvəllərində qəbul olundu. 1812-ci ildə Londonda, sonralar adı *[[Claridge's (hotel)|Claridge's]]* kimi dəyişdirilən *Mivart’s* hoteli açılmışdır.

XIX əsrdə hotellər butun Qərbi Avropa və Şimali Amerikada yayıldılar. 1829-cu ildə Bostondakı *Tremond House*, 1836-cı ildə Nyu-Yorkdakı *[[Astor House (hotel, Nyu-York)|Astor House]],* 1889-cu ildə Londondaki *[[Savoy Hotel (London)|Savoy Hotel]]* və 1890-cı illərin sonlarında  London və Parisdəki ''Ritz'' hotellər şəbəkəs''i'' kimi hotellər zəngin müştərilərə xidmət edirdi.

1964-cü il Mülki Hüquqlar Aktının II bölməsi, ictimai yerlərdə irqə, dinə və ya milli mənşəyə görə ayrı-seçkiliyi qadağan edən Amerika Birləşmiş Ştatları qanununun bir hissəsidir. Bu Aktda hotellər ictimai istifadə üçün nəzərdə tutulmuş yerlər kimi qəbul olunur.

## Beynəlxalq miqyas
Mehmanxanalar bütün dünyadan gələn və müxtəlif dillərdə danışan səyyahlara xidmət göstərir, çünki turizm sənayesində heç bir ölkə üstünlük təşkil etmir.

## Növləri
Mehmanxana biznesi sahəsindəki əməliyyatlar funksiyalarının ölçüsünə və qiymətinə görə fərqlənir. Bir çox böyük hotellər və hotelləri idarə edən qonaq qəbul etmək sahəsindəki şirkətlər hotellərin növlərinin təsnifatı üçün ümumi qəbul edilmiş sahə (sənaye) standartları təyin etmişlər.

Ümumi kateqoriyalar aşağıdakıları özündə cəmləşdirir:

### Beynəlxalq lüks səviyyə və dəbdəbə

Paytaxt və böyük şəhərlərde yerləşən dəbdəbəli lüks səviyyəli beynəlxalq hotellər, yüksək keyfiyyətli şərait, xidmətlərin bütün spektri olan yerləşdirilmə, hotel ərazisində yerləşən, xidmətlərin tam spektri olan restoranlar və ən yüksək fərdi və peşəkar qulluq təklif edirlər. Lüks səviyyəli beynəlxalq hotellər, yerləşdikləri ölkə və yerli standartlardan asılı olaraq minimum Beş brilyant (Five Diamond) və ya Beş ulduz (Five Star) reytinqinə malikdirlər. Buna misal kimi aşağıdakı brendləri göstərmək olar: Grand Hyatt, Conrad, InterContinental, Sofitel, Mandarin Oriental, Four Seasons, The Peninsula, Rosewood, JW Marriott və The Ritz-Carlton.

### Dəbdəbəli həyat tərzi həvəskarları üçün lüks kurortlar

Yaşam tərzi lüks kurortları müəyyən bölgələrdə qonağın yaşam tərzinə və ya şəxsi imicinə xitab edən brend hotellərdir. Bu mehmanxanalar adətən tam xidmət göstərən və lüks kateqoriyalı hotellər kimi təsnif olunur. Yaşam tərzi kurortlarının əsas xüsusiyyətlərindən biri, sadəcə yerləşmə xidməti təqdim etməkdən daha çox, unikal qonaq təcrübəsi təmin etməyə fokuslanmalarıdır. Bu tip kurortlar, yerləşdikləri ölkənin və yerli təsnifat standartlarının əsasında beş ulduzlu hotel kimi qiymətləndirilirlər.

Nümunə brendlərə aşağıdakılar daxildir:

Waldorf Astoria, St. Regis, Wynn Resorts, MGM, Shangri-La, Oberoi, Belmond, Jumeirah, Aman, Taj Hotels, Hoshino, Raffles, Capella, Fairmont, Banyan Tree, Regent və Park Hyatt.

### Yüksək səviyyəli xidmətlərin tam spekri olan elit hotellər
"Upscale full-service" (yüksək səviyyəli tam xidmət göstərən) hotellər adətən qonaqlara geniş çeşiddə xidmətlər və yerində imkanlar təqdim edir. Bu hotellərdə adətən aşağıdakı imkanlar olur:

* restoran və otaq xidməti

* toplantı və konfrans zalları

* fitness mərkəzi

* biznes mərkəzi

Bu kateqoriyaya aid hotellər keyfiyyət baxımından yüksək səviyyədən lüks səviyyəyə qədər dəyişə bilər. Təsnifat hotelin təklif etdiyi xidmət və imkanların səviyyəsinə əsaslanır.

Nümunə brendlər: W Hotels, Sheraton, Langham, Kempinski, Pullman, Kimpton Hotels, Hilton, Swissôtel, Lotte, Renaissance, Marriott və Hyatt Regency.

## Həmçinin bax
* Motel
* Karvansaray
* Hostel
* Butik otel
* Bed and Breakfast (B&B)

## İstinadlar


## Xarici keçidlər