Mualla Əyyuboğlu

**Mualla Əyyuboğlu Anheger** (; ) — Türkiyə memarı. O, Türkiyənin ilk qadın memarlarından biri olmuşdur. O, İstanbulda yerləşən Topqapı Sarayının hərəminin bərpası və Rumelihisarı qalasında apardığı restavrasiya işləri ilə tanınmışdır.

## Erkən həyatı və təhsili

Mualla Əyyuboğlu 1919-cu ildə Sivas vilayətinin Əziziyyə bölgəsində (indiki Pınarbaşı, Kayseri) beş uşaqlı bir ailədə anadan olmuşdur. O, 1764–1837-ci illər arasında Maçka valisi olmuş və Osmanlı imperiyasının son dövründən Respublikanın erkən dövrünə qədər təsirli olmuş Əyyubi ailəsinə (Soyad Qanunundan sonra Əyyuboğulları) mənsubdur. O, Türkiyə rəssamı və şairi Bədri Rəhmi Əyyuboğlunun, eləcə də yazıçı, alim və tərcüməçi Səbahəddin Əyyuboğlunun kiçik bacısı idi. Atası Mehmed Rəhmi bəy (sonradan Əyyuboğlu soyadını almışdır) Trabzon valisi olmuş və Türkiyə Böyük Millət Məclisində Mustafa Kamal Atatürk tərəfindən seçilmiş millət vəkili kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Ailəsi sonradan İstanbula köçmüş, Mualla Əyyuboğlu isə həmyaşıdlarının əksəriyyətinin qız liseylərində təhsil almasına baxmayaraq, adi orta məktəbdə oxumuşdur. Orta təhsilini başa vurduqdan sonra İstanbul Gözəl Sənətlər Akademiyasında incəsənət təhsili almış və 1942-ci ildə memar kimi məzun olmuşdur. Sonralar ailəsinin xüsusilə qadınların təhsilinə verdiyi önəmi Atatürk islahatları ilə əlaqələndirmiş, bu islahatların onları məktəbi bitirib ölkəyə xidmət etməyə yönəltdiyini vurğulamışdır.

Akademiyanı bitirdikdən sonra Ankara vilayətinin Həsənoğlan kəndində fəaliyyətə başlamış, burada kənd institutlarının inşasına töhfə vermişdir. Həmin dövrdə Türkiyə dövləti Anadolunun kənd və icmalarının inkişafına xüsusi əhəmiyyət vermiş, kənd institutlarını isə əhalinin maarifləndirilməsi baxımından zəruri hesab etmişdir. Əyyuboğlu sonralar bu institutların bütün Anadolunu əhatə edən bir təhsil layihəsi olduğunu, Respublikanın qurulduğu 1923-cü ildə əhalinin böyük hissəsinin kəndlərdə yaşadığını və savadlılıq səviyyəsinin olduqca aşağı olduğunu qeyd etmiş, buna görə də ölkənin müxtəlif bölgələrində yalnız oxuyub-yazmağı yox, həm də sənət və əkinçilik kimi bacarıqları öyrədən institutların yaradıldığını izah etmişdir.

## Peşə fəaliyyəti

1940-cı illər ərzində Türkiyənin müxtəlif kənd bölgələrində yeni institut və məktəblərin layihələndirilməsi ilə məşğul olmuşdur. 1947-ci ildə malyariya xəstəliyinə tutulması onun Anadoludakı fəaliyyətini dayandırmasına və yenidən İstanbula qayıtmasına səbəb olmuşdur. Eyni zamanda, 1950-ci illərdə hökumətin kənd institutları proqramına dəstəyini dayandırması da onun İstanbula yerləşməsini zəruri etmişdir.

Sağaldıqdan sonra İstanbul Gözəl Sənətlər Akademiyasında çalışmağa başlamış, lakin qısa müddət sonra qazıntı memarı kimi yenidən İstanbuldan kənara səfərlər etmişdir. 1948-ci ildə Osmanlı və türk araşdırmaları sahəsində çalışan Almaniya alimi Robert Anheger ilə tanış olmuşdur. Onlar 1958-ci ildə, tanışlıqlarının onuncu ildönümündə, qədim dövrlərə aid üzükdən istifadə etməklə evlənmişdilər. Əyyuboğlu bu evliliyin atasının vəfatından sonra yaranan tənha dövrdə baş verdiyini və uzunmüddətli dostluğun nəticəsi olduğunu bildirmişdir.

Evliliyindən sonra İstanbulda restavrasiya memarı kimi fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. Onun ən tanınmış layihələri arasında Topqapı Sarayının hərəm bölməsi və Rumelihisarı qalasının bərpası xüsusi yer tutur. 2008-ci ildə Ankarada keçirilən Türkiyə Milli Memarlıq Mükafatları çərçivəsində memarlığa xüsusi töhfələrinə görə münsiflər heyətinin xüsusi mükafatına layiq görülmüşdür.

1964-cü ildə Əyyuboğlu və Anheger İstanbulun Qalata bölgəsində tarixi bir binada mənzil almış, Mualla Əyyuboğlu bu mənzili Anadolu səfərləri zamanı topladığı müxtəlif artefaktlarla bəzəmişdir. Cütlük Anhegerin 2001-ci ildə vəfat etməsinə qədər evli qalmışdır. Əyyuboğlu həyat yoldaşının ölümü ilə bağlı dərin kədər yaşadığını, onun kremasiya olunması qərarını qəbul etməkdə çətinlik çəkdiyini və külləri ilə bir müddət eyni evdə yaşadığını bildirmişdir. Anhegerin vəfatından sonra da həmin mənzildə yaşamış, şəxsi kolleksiyasını kiçik bir muzeyə bağışlamağı planlaşdırmışdır, lakin bu niyyət həyata keçməmiş, vəfatından sonra mirasçıları tərəfindən mənzilin bütün əşyaları satılmışdır.

Mualla Əyyuboğlu Anheger 16 avqust 2009-cu ildə, 90 yaşında vəfat etmişdir. Təşviqiyyə məscidində keçirilən dini mərasimdən sonra Mərkəzəfəndi qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

## Mirası

Mualla Əyyuboğlu Anhegerin xatirəsi 5 dekabr 2023-cü il – 4 fevral 2024-cü il tarixlərində Ankara Göte İnstitutunda təşkil olunmuş "Cümhuriyyət qadınları səhnəyə çıxır: Cəsur, ağıllı, dözümlü, səbrli və inanclı" adlı sərgidə yad edilmişdir. Sərgi Türkiyə Cümhuriyyətinin qurulmasının 100-cü ildönümü və türk qadınlarına seçki hüququnun verilməsinin 90-cı ildönümü münasibətilə təşkil olunmuş, gənc Türkiyə Cümhuriyyəti və Veymar Respublikası dövründə təhsil almış və fəaliyyəti ilə beynəlxalq miqyasda iz qoymuş altı qadının həyat və karyerasını əhatə etmişdir. Bu sərgidə Mualla Əyyuboğlu ilə yanaşı arxeoloq Halet Çambel, kompüter alimi Marianna Lakör, Türkiyənin ilk müsəlman opera müğənnisi Semiha Berksoy, pediatr Erna Ekştayn Şlossman və memar Marqarete Şütte-Lixotski də təqdim olunmuşdur.

## Qeydlər

## İstinadlar