Sunda Krallığı

**Sunda Krallığı** (*[[Sunda dili|sunda]].* ᮊᮛᮏᮃᮔ᮪ ᮞᮥᮔ᮪ᮓ *Karacaan Sunda*) 669-dan 1579-cu ilə qədər Yava adasının qərb hissəsində yerləşən hinduist Sunda Krallığını indiki Banten, Cakarta, Qərbi Yava ərazisi və Mərkəzi Yavanın qərb hissəsi əhatə edirdi. Sunda Krallığı paytaxtını öz tarixi ərzində bir neçə dəfə köçürmüşdü.Şərqdə *Qaluh*la (Kavali) qərbdə *Pakuan Pacacaran* arasında dəyişmişdi.

İlkin tarixi qeydlərdən **Bucanqqa Manik** əlyazmasına görə krallığın şərq sərhədi *Pamalı çayı* (Ci Pamali bugünkü Brebes çayıdır) və Mərkəzi Yavada Serayu (Ci Sarayu) idi. Sunda Krallığına aid mənbələrin əksəriyyəti 16-cı əsrdəki ilkin tarixi qeydlərdən gəlir. Onun sakinləri əsasən eponalı etnik Sundalılar idi, əksəriyyəti isə hinduizm dininə məxsus idi.

## Etimologiya

Sunda adı sanskrit önşəkilçisindən gəlir - "yaxşılıq" və ya "yaxşı keyfiyyətə malikdir" deməkdir. Məsələn nümunə qızıl təsvir etmək üçün suvarna (yanan: "yaxşı rəng" )dir. Sunda həmçinin Hindu tanrısı Vişnu üçün başqa bir addır. Sanskritdə Sundara (erkək) və ya Sundari (qadın) sözü "gözəl" və ya "mükəmməllik" deməkdir. Sunda sözü parlaq, yüngül, təmiz, təmiz və ağ deməkdir.

Sunda adı həmçinin Sunda və Upasunda hind mifologiyasında Brahmadan enerji almaq imkanı qazanan güclü Asura qardaşlarından biri kimi tanınır. Güclü Asura qardaşları dünyanı fəth etmək və tanrılara hədə-qorxu gəlmək üçün yola çıxdılar. Sonda onlar Tilottama (Hindu mifologiyasında təsvir edilmiş bir *Apsara* (göy pəri).) görə  bir-birləri ilə vuruşdular. Sunda və Upasundanın hekayəsi *Mahabharata  I: Adi Parva* kitabında yazılıb. Bununla yanaşı bu Sunda eposunun bu hind mifindən  olub-olmadığı tam aydın deyil.

Göründüyü kimi 10-cu əsrdə "Sunda" adı əcnəbilər tərəfindən əsasən erkən hind araşdırmaçıları, *Malay Srivicayan* tacirləri, müstəmləkəçilər, həmçinin Yavanın qonşuları tərəfindən Yavanın Qərb hissələrini müəyyən etmək üçün toponim kimi istifadə edilmişdir. "854 Saka"ya  (932-ci il) aid *Juru Pangambat* yazısı bunu təsdiqlədi. Daha sonra bu ad Kedridən olan Horren yazısında (11-ci əsr) qeyd edilən yavalılar tərəfindən qərb qonşusunu, həmçinin rəqib və düşmənlərini müəyyən etmək üçün istifadə edirdilər .

XII əsrin əvvəllərində Çin qaynaqları Banten və Sunda Kalapa limanlarına istinad edən Sin-t'o (Sunda) bibər limanının olduğunu bildirmişdir. XVI-XVI əsrdə Sri Baduqa Maharaca tərəfindən krallığın birləşməsindən sonra  Sunda adı eponalı toponimadan bir krallığı və xalqını müəyyən edən bir ada keçdi. Beləliklə, sonradan sunda xalqının etnogenezinə doğum, ad və şəxsiyyət verildi.

## Tarixşünaslıq

Sundalı xalqlar arasında səltənətin öyrənilməsi Sunda *Pantun* şifahi xalq ənənəsi Sunda Pacacaranın qızıl dövrü haqqında poetik ayələrin və Sundanın ən məşhur kralının Prabu Silivanqinin əfsanəsi ilə canlı saxlanılmışdır.
 
*Curu Panqambat*, *Cayabupati*, *Kavali* və *Batutulis* kimi yazılı abidələr səltənəti qeyd edir. Sunda Krallığına aid əksər mənbə və qeydlər sonrakı dövrlərdən 15-dən 16-cı əsrə qədər olan *Bucanqqa Manik*, *Sanqhyanq Sıksakanda ng Karesian*, *Carita Parahyanqan* və *Kidunq Sunda* kimi əlyazmalardan gəldi.

Sunda padşahlığının tarixi  *Vanqsakerta* əlyazmalar kolleksiyasındakı bir kitab olan *Pustaka Racyaracya i Bhumi Nusantara*da da ətraflı şəkildə qeyd olunur. Halbuki "Vanqsakerta" əlyazmaları tarixən tarixçilər arasında etibarlı tarixi bir mənbə kimi təsdiq olunmayıb, çünki bu mübahisəli əlyazma psevdoxistiyanı (tarixli qeydləri təhrif etmək və ya yanlış təqdim etməyə çalışır, tez-tez qanuni tarixi tədqiqatlarda istifadə olunanlara bənzər metodlardan istifadə edir.) saxtalaşdırmaqdan şübhələnir.

## İstinadlar