Naci Kalmıkoğlu

**Naci Kalmıkoğlu** () və ya əsl adı ilə **Nikolay Kalmıkov** (, ; ) — kalmıkəsilli Türkiyə rəssamı və dekoratoru. O, 1920-ci ildə Bolşevik inqilabı səbəbilə doğma şəhəri Xarkovdan İstanbula köçmüş, müasir türk təsviri sənətində iz qoymuş müstəqil sənətkarlardan biri kimi tanınmışdır. Portretləri, nü janrında əsərləri, tarixi tabloları, pannoları, eləcə də Ankara, İzmir və İstanbulda müxtəlif binaların daxili məkanları üçün çəkdiyi divar rəsmləri ilə şöhrət qazanmışdır.

## Həyatı

Naci Kalmıkoğlu 1896-cı ildə Çar Rusiyasının Xarkov şəhərində anadan olmuşdur. Doğum zamanı adı Nikolay Kalmıkov idi. O, kalmıkəsilli pravoslav məzhəbinə mənsub varlı bir ailədə böyümüşdür. Taxta ticarəti ilə məşğul olan atasının adı İvan, anasının adı isə Kladati idi. Ailənin üç övladından biri olmuşdur.

Atasının onu tacir kimi yetişdirmək istəyi ilə Xarkovda ticarət təhsili almışdır, lakim rəssamlığa olan marağı səbəbilə bu təhsili yarımçıq qoymuş və Sənət İnstitutuna daxil olmuşdur. Burada ölkənin tanınmış simalarından dekoratorluq təhsili almışdır. Bolşevik inqilabının yaratdığı qeyri-sabitlik səbəbilə ailəsi ilə birlikdə 1919-cu ildə ölkəni tərk etmiş, təhsilini yarımçıq qoyaraq Krım üzərindən İstanbula gəlmişdir.

Həmin illərdə Rusiyadan gələn mühacirlərə yardım göstərən Millətlər İttifaqı tərəfindən ona dekoratorluq işləri verilmiş, eyni zamanda sənət fəaliyyətini davam etdirməsi üçün maddi dəstək göstərilmişdir. Beləliklə, Türkiyədə həm dekoratorluq, həm də rəssamlıq fəaliyyətini paralel şəkildə davam etdirdiyi yeni bir həyat qurmuşdur. 1922-ci ildə İstanbul Rus Rəssamlar Birliyinin sərgilərində iştirak etmişdir. Teatr dekorları hazırlamış, İstanbulun iri kinoteatrlarında, otellərində və restoranlarında pannolar yaratmışdır. Uzun müddət ərzində rəssam kimliyindən daha çox dekorator kimi tanınmışdır.

Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsindən sonra Ankara Xalq Evində teatr dekoratoru kimi çalışmış, 1928-ci ildə isə Milli Təhsil Nazirliyi tərəfindən Berlinə göndərilmişdir.

1930-cu ildə Qalatasaray Liseyində keçirilən qarışıq sərgidə altı əsəri ilə (ikisi etüd, biri Ankara mənzərəsi, üçü isə portret) iştirak etmişdir. Həmin dövrdə adını hələ türkcələşdirmədiyi üçün sərgi kataloqunda "Kalmikof Efendi" adı ilə yer almışdır. Əsərləri qısa müddətdə satılmış və bundan sonra tablolarını iri mağazaların giriş hissələrində sərgiləyərək alıcı tapmağa başlamışdır. Rəssamlıq sahəsində tanındıqdan sonra adını "Naci Kalmukoğlu" şəklində türkcələşdirmişdir. Qalatasaray Sərgilərində on il ərzində mütəmadi iştirak etmiş və bu sərgilərdə ümumilikdə 64 əsəri nümayiş etdirilmişdir.

1936–1949-cu illər arasında İzmir Sərgisi pavilyonlarında divar rəsmləri çəkmişdir. İkinci Dünya müharibəsi dövründə Türkiyə Respublikası vətəndaşı olan qeyri-müsəlmanlara tətbiq edilən məcburi hərbi xidmət çərçivəsində "Yirmi Kur’a Nafia" hərbi xidmətinə cəlb edilmiş, fəhlə taburunda xidmət etmişdir. Hərbi xidmətini Balıkəsirin Sındırğı rayonuna bağlı Təpəcik kəndində keçirmiş, bu dövrdə 500-dən artıq eskiz və desen yaratmışdır.

Ankarada dörd, İstanbulda isə altı fərdi sərgi açmışdır. İlk şəxsi sərgisi 1941-ci ildə Ankarada Qutlu Şirniyyat Evində keçirilmiş, açılış mərasimini millət vəkili Fərid Cəlal Güvən etmişdir. Sonrakı illərdə də əsərlərini eyni məkanda sərgiləməyə davam etmişdir. İstanbulda Eminönü Xalq Evi, İstiqlal prospektində yerləşən Kitab Sarayı, İsmayıl Oyqar Qalereyası, Ada Mağazası və Beler Oteli kimi məkanlarda sərgilər təşkil olunmuşdur.

Mənzərə, natürmort və nü tablolarla yanaşı, "*Fatih Sultan Mehmet*", "*Fatihin Türbesi*", "*Fatihin Kadırğaları Teftişi*", "*Barbarosun Filosu*" kimi tarixi mövzulu əsərlər də yaratmışdır. Bu əsərlərin fonunda İstanbulun qədim məhəllələri, Boğaziçi və Adalar təsvir edilmişdir. Təbii mənzərələr, tarixi məscid, kitabxana və çeşmə görüntüləri onun yaradıcılığında xüsusi yer tutmuşdur. Eyni zamanda portret ustası kimi də tanınmış, Türkiyəni ziyarət edən xarici siyasətçilərin portretlərini çəkmişdir.

Rəssam Beyoğlunda, Bekar küçəsində yerləşən Vitalis mənzilində yaşamış və bu mənzili emalatxana kimi istifadə etmişdir. O, 3 fevral 1951-ci ildə həmin mənzilin pəncərəsindən və ya damından yıxılaraq vəfat etmişdir. Ölümü ilə bağlı intihar, qətl və ya bədbəxt hadisə olması barədə müxtəlif iddialar mövcuddur.

## Mirası

Naci Kalmıkoğlunun vəfatından sonra Əmlak Kredit Bankı tərəfindən onun adına Ankara və İstanbulda birer xatirə sərgisi təşkil edilmişdir. İ. Xəlilxan Dostalın 2007-ci ildə nəşr olunan "*O, bir ulduz idi*" adlı kitabı Naci Kalmıkoğlunun həyat və yaradıcılığına həsr edilmişdir. Kitab adını Mahmud Cudanın onun haqqında söylədiyi "O, bir ulduz idi, nmma parıltısını görə bilmək üçün insanın bir az başını qaldırıb ətrafına baxması lazım idi" sözlərindən almışdır.

Bu nəşrdən sonra, 2013-cü ildə Kalmıkoğlunun yüzdən artıq əsəri "*O, bir ulduz idi*" adlı retrospektiv sərgidə bir araya gətirilmişdir. 10 aprel 2013-cü ildə Arkas Sənət Mərkəzində "*Beyaz Ruslar və Kalmukoğlu*" mövzusunda konfrans keçirilmişdir. 2014-cü ildə İstanbulda Fəhaməddin Akıngücün şəxsi kolleksiyasında Kalmıkoğlunun otuzadək əsərindən ibarət seçmə sərgi sənətsevərlərə təqdim edilmişdir.

## Əsərləri

### Divar rəsmləri
Kalmıkoğlu Ankara, İzmir və İstanbulda çoxsaylı tarixi binalar və mühüm mənzil binaları üçün divar rəsmləri yaratmışdır. Bu əsərlərin hamısı dövrümüzə qədər gəlib çatmamışdır. Onun ən diqqətəlayiq divar rəsmləri aşağıdakılardır:

* Ankara Dövlət Konservatoriyasının məşq səhnəsi və Ankara İcma Mərkəzinin səhnə dekorasiyaları
* Nişantaşıda Sümər və Marmara mənzillərinin girişlərində divar rəsmləri
* Kadıköydə Sürəyya Opera Teatrının freskaları
* İzmirdə İpək Kinoteatrı və Elhamra Kinoteatrının freskaları və tavan rəsmləri

### Tabloları
Divar rəsmlərindən başqa, Kalmıkoğlu bir çox müxtəlif üslublarda rəsm çəkmişdir, lakin o, xüsusilə çılpaq və mənzərələri ilə tanınır. Kalmıkoğlu akademik qaydalara uyğun olaraq Fausto Zonaro üslubunda işləyən bir rəssam idi və onun irimiqyaslı rəsmləri freskaya bənzər bir keyfiyyətə malik idi. Ölümündən sonra sənətsevər dostları üçün yaratdığı əsərlər ortaya çıxdı. Əsərlərindən bəziləri aşağıdakılardır:

* Oturan Kadın, kağıt üzerine suluboya. 47*35
* Güllü Çingene, tuval üzerine yağlıboya, 55x46 cm
* Portre, tuval üzerine yağlıboya 72.00 x 58.50&nbsp;cm
* Liman, tuval üzerine yağlıboya, Ankara Resim Heykel Müzesi (R-2597)
* Köyde Tütün İşleyenler, Ankara Resim Heykel Müzesi (R-2598)
* Harman Yeri, Tuval üzeri yağlıboya, 55.00 x 90&nbsp;cm.

## İstinadlar