Gözlənilən ömür müddəti

**Gözlənilən ömür müddəti** — müəyyən bir yaşda gözlənilən qalan orta həyat illərinin statistik göstəricisi. Ən çox istifadə olunan ölçü doğum zamanı həyat uzunluğu (**LEB**, demoqrafik notasiya ilə *e*0, burada *e*x yaş *x* üçün qalan orta ömür deməkdir) göstərilir.

Həyat uzunluğu iki əsas şəkildə müəyyən edilə bilər:
* *Kohort LEB* – müəyyən bir ildə doğulmuş bütün fərdlərin orta ömür uzunluğudur. Bu, yalnız kohortun bütün üzvləri vəfat etdikdə hesablana bilər.
* *Dövr LEB* – müəyyən bir ildə müşahidə olunan ölüm nisbətlərinə məruz qalacağı fərz edilən hipotetik kohortun orta ömür uzunluğudur.

Tarixi antropoloji tədqiqatlar göstərir ki, erkən Tunc dövrü insanlarının doğum zamanı həyat uzunluğu təxminən 24 il olub. 2019-cu ildə dünya üzrə LEB 73,3 il olmuşdur.

Yüksək uşaq ölümcüllüyü və epidemiyalar, müharibələr, qəzalar və doğuş zamanı ölüm hallarının çoxluğu LEB-i əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Məsələn, LEB 40 il olan bir cəmiyyətdə insanların əksəriyyəti dəqiq olaraq 40 yaşında vəfat etmir; çoxu 30 yaşdan əvvəl və ya 55 yaşdan sonra vəfat edir. Buna görə də, uşaq ölümcüllüyünün yüksək olduğu populyasiyalarda LEB ilk illərdəki ölüm nisbətinə çox həssasdır.

Həyat uzunluğu, uzunömürlülük və maksimum ömür eyni anlayışlar deyil. Uzunömürlülük müəyyən fərdlərin nisbətən uzun yaşamasını, maksimum ömür isə bir növün ən uzun yaşayan fərdinin ölüm yaşını göstərir. Həyat uzunluğu riyazi olaraq e_x ilə göstərilir və müəyyən yaş x üçün qalan orta ömür illərinin sayını ifadə edir.

Həyat uzunluğu həm insan populyasiyasında, həm də heyvan və bitki ekologiyasında istifadə olunur.

## Tarixi
Həyat uzunluğu üzrə ən erkən sənədləşdirilmiş tədqiqatlar 1660-cı illərdə Con Qraunt, Xristian Hüygens və Lodeveyk Hüyqens tərəfindən aparılmışdır.

## İnsan nümunələri
### Maksimum
Hər hansı bir insan üçün təsdiqlənmiş ən uzun ömür Fransız qadını Janna Kalmana aiddir. O, 21 fevral 1875-ci ildə doğulmuş və 4 avqust 1997-ci ildə vəfat etmiş, ümumilikdə 122 il və 164 gün yaşamışdır. Bu, "maksimum həyat uzunluğu" adlanır və insanın məlum olan ən uzun yaşadığı illərin yuxarı həddini göstərir.

Maksimum həyat uzunluğu təxminən 125 il olsa da, genetik inkişaflar insanlara 245 ilə qədər yaşama imkanı verə bilər. Bioloqlar Bryan G. Hughes və Siegfried Hekimi tərəfindən aparılan tədqiqat göstərir ki, insan ömründə hər hansı bir sərhəd mövcud deyil.

Bununla belə, bu baxış səhv nümunələri əsasında şübhə altına alınmışdır. Nəzəri tədqiqatlar göstərir ki, doğum zamanı maksimum həyat uzunluğu insan həyatının xarakterik dəyəri δ ilə məhdudlaşır və bu, təxminən 104 il təşkil edir.

### Zaman üzrə dəyişiklik

Aşağıdakı məlumatlar 1961-ci il *[[Encyclopædia Britannica]]* və digər mənbələrdən götürülmüşdür. Bunlardan bəzilərinin dəqiqliyi şübhəlidir. Əksər hallarda məlumat dünya əhalisinin ümumi həyat uzunluğunun təxminini göstərir. Həyat uzunluğu sosial sinif və cinsə görə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər.

Doğum zamanı həyat uzunluğu uşaq ölümcüllüyü və prenatal ölümləri nəzərə alır, lakin hamiləlik dövründə ölümləri nəzərə almır.

XVII - XVIII əsrlərdə İngiltərədə doğum zamanı orta həyat uzunluğu təxminən 36 il idi. Bu dövrdə uşaq və yeniyetmə ölümcüllüyü sonrakı dövrlərə nisbətən daha yüksək qalırdı. Sənaye İnqilabı dövründə uşaqların həyat uzunluğu əhəmiyyətli dərəcədə artdı.

XX əsrdə, qısamüddətli azalma ilə 1918-ci il qrip pandemiyasına baxmayaraq, ABŞ-da həyat uzunluğu 30 ildən çox artmış, bunun 25 ili isə ictimai səhiyyə tədbirlərinin nəticəsi olmuşdur.

### Regional fərqlər
 Dünyanın müxtəlif bölgələri arasında həyat uzunluğu baxımından böyük fərqlər mövcuddur. Bu fərqlər əsasən ictimai səhiyyə, tibbi xidmət və qidalanma səviyyələrindəki dəyişikliklərlə izah olunur.

İnsanların orta hesabla 60 il yaşaması gözlənilən ölkələrdən biri Esvatinidir, Yaponiyada isə bu göstərici 82.6 ildir.
}}

*[[The Lancet]]* jurnalında 2011-ci ildə dərc edilmiş bir təhlil Yaponiyada həyat uzunluğunu bərabər imkanlar, güclü ictimai səhiyyə sistemi və sağlam qidalanma ilə əlaqələndirir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı elan etmişdir ki, COVID-19 pandemiyası doğum zamanı həyat uzunluğunun ardıcıl artım trendini geri çevirmişdir. Pandemiya bu sahədə təxminən on illik tərəqqini silmişdir.

#### Afrika

Son 200 ildə Afrika ölkələri Asiya, Latın Amerikası və Avropada müşahidə olunan ölüm göstəricilərindəki yaxşılaşmadan eyni dərəcədə faydalana bilməmişdir. Bu uyğunsuzluq xüsusilə bir çox Afrika ölkəsində AİDS epidemiyasının təsiri ilə daha qabarıq görünür. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 2002-ci ildəki proqnozlarına əsasən, əgər HİV/AİDS mövcud olmasaydı, 2010–2015-ci illər üçün doğum zamanı həyat uzunluğu belə olardı:

* Botsvana: 31.6 il əvəzinə 70.7 il
* Cənubi Afrika: 41.5 il əvəzinə 69.9 il
* Zimbabve: 31.8 il əvəzinə 70.5 il

#### Şərqi Avropa
Orta hesabla, Şərqi Avropa əhalisi Qərbi Avropadakı həmyaşıdlarından daha qısa ömür sürür. Məsələn, Madriddə yaşayan ispanlar orta hesabla 85 yaşına qədər yaşaya bildiyi halda, Bolqarıstanın Severozapaden bölgəsi sakinlərinin gözlənilən ömür uzunluğu cəmi 73 yaşı bir qədər keçir. Bu fərqin əsas səbəbləri arasında bölgədə geniş yayılmış zərərli sağlamlıq vərdişləri – xüsusilə çox siqaret çəkmə və yüksək alkoqol istehlakı – eləcə də hava çirkliliyi kimi ekoloji amillər göstərilir.

#### Amerika Birləşmiş Ştatları

2023-cü ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarında doğulanların gözlənilən ömür uzunluğu 78,4 yaş olmuşdur ki, bu da 2022-ci illə müqayisədə 0,9 il artım deməkdir. ABŞ-da ömür uzunluğu 1980-ci ildəki 73,7 ildən 2023-cü ildəki 78,4 ilə qədər ümumilikdə artmışdır. Bununla yanaşı, digər sənayeləşmiş ölkələrlə müqayisədə ABŞ bu sahədə xeyli geri qalıb – 1980-ci ildə ABŞ-la “həmyaşıd ölkələr” arasındakı fərq 0,9 il idisə, 2023-cü ildə bu fərq 4,1 ilə yüksəlib.

Bəzi mütəxəssislər vəziyyəti “ömür uzunluğu böhranı” kimi xarakterizə edirlər. 1980–2023-cü illər arasında ABŞ-da ümumilikdə 14,7 milyon itirilmiş amerikalı olmuşdur – yəni əgər ölkədə digər inkişaf etmiş dövlətlərdəki standart ölüm göstəricisi tətbiq olunsaydı, həmin ölümlərin qarşısı alına bilərdi. Təkcə 2019-cu ildə 622 534 belə ölüm qeydə alınmışdır.

Afroamerikalıların ömür uzunluğu adətən ağ amerikalılardan daha qısadır. Məsələn, 2010-cu ildə ağ amerikalıların gözlənilən ömür uzunluğu 78,9 il olduğu halda, afroamerikalılarda bu göstərici 75,1 il idi. Bununla belə, 3,8 illik fərq 1975-ci ildən bəri qeydə alınmış ən aşağı göstəricidir; ən yüksək fərq isə 1993-cü ildə 7,1 il olmuşdur.

Bunun əksinə olaraq, Asiyalı amerikalı qadınlar ABŞ-da bütün etnik və gender qrupları arasında ən uzunömürlü təbəqədir – onların ömür uzunluğu 85,8 ildir. Hispanik amerikalıların gözlənilən ömür uzunluğu isə 81,2 ildir.

## Qeydlər

## İstinadlar