İqtisadi qloballaşma

**İqtisadi qloballaşma** — akademik ədəbiyyatda tez-tez rast gəlinən üç əsas qloballaşma ölçüsündən biri; digər ikisi siyasi qloballaşma və mədəni qloballaşmadır, həmçinin qloballaşmanın ümumi termini də istifadə olunur.
İqtisadi qloballaşma mal, kapital, xidmətlər, texnologiya və informasiyanın beynəlxalq miqyasda geniş yayılmasını ifadə edir. Bu, milli, regional və yerli iqtisadiyyatların qloballaşan inteqrasiyası və qarşılıqlı asılılığıdır ki, bu da mal, xidmət, texnologiyalar və kapitalın sərhədlərarası hərəkətinin intensivləşməsi ilə həyata keçirilir. İqtisadi qloballaşma əsasən istehsal, maliyyə, bazarlar, texnologiya, təşkilati rejimlər, institutlar, korporasiyalar və insanların qloballaşmasını əhatə edir.
İqtisadi qloballaşma trans-milli ticarətin yaranmasından bəri genişlənməkdədir, lakin məsafəli nəqliyyatın səmərəliliyinin artırılması, telekommunikasiya sahəsində irəliləyişlər, müasir iqtisadiyyatda fiziki kapitaldan daha çox informasiyanın önəmi və elmi-texnoloji inkişaflar sayəsində sürəti artmışdır. Qloballaşma tempi həmçinin Ümumi Tarif və Ticarət Razılaşması və Dünya Ticarət Təşkilatı çərçivəsində ölkələrin ticarət baryerlərini tədricən azaltması və cari hesablar və kapital hesablarını açması ilə də yüksəlmişdir. Bu son zamanlar baş verən artım əsasən inkişaf etmiş iqtisadiyyatların inkişaf etməkdə olan ölkələrlə birbaşa xarici investisiya vasitəsilə inteqrasiyası, biznes xərclərinin azaldılması, ticarət baryerinin azaldılması və bir çox hallarda sərhədlərarası miqrasiya ilə dəstəklənmişdir.

## Qloballaşmanın inkişafı

### Tarixi
Beynəlxalq kommersiya bazarları, əmək bazarları və kapital bazarları iqtisadiyyatı təşkil edir və iqtisadi qloballaşmanı müəyyənləşdirir.

Erkən dövrlərdə, təxminən e.ə. 6500-cü ildə, Suriyada insanlar heyvan, alət və digər malları ticarət edirdilər. Şumer, Mesopotamiyada erkən sivilizasiya olaraq, əmtəə pulunun ilk formalarından biri olan token sistemi istifadə olunurdu. Əmək bazarları işçilər, işəgötürənlər, əmək haqqı, gəlir, təklif və tələbdən ibarətdir və ticarət bazarları qədər qədimdir. İlk əmək bazarları işçiləri məhsul yetişdirmək və heyvanlara qulluq etmək üçün təmin edir və sonradan yerli bazarlarda satılırdı. Kapital bazarları isə fərdi fermerin imkanlarını aşan resurs tələb edən sənaye sahələrində inkişaf etmişdir.

### Texnologiya
Birinci Dünya Müharibəsi iqtisadi qloballaşmaya mənfi təsir göstərmiş, ölkələr proteksionizm siyasətləri və ticarət baryerləri tətbiq etmiş, qlobal ticarəti yavaşlatmışdır.
1956-cı ildə konteynerlə daşınma və daha böyük gəmi ölçülərinin ixtirası xərcləri azaldaraq qlobal ticarəti asanlaşdırdı.

1970-ci illərdə hökumətlər ticarətin faydalarını vurğuladıqca qloballaşma bərpa edildi. Sonrakı texnoloji inkişaflar qlobal ticarətin sürətini artırdı.

Texnologiyada baş verən irəliləyişlər qlobal ticarətin sürətli genişlənməsində əsas rol oynamışdır.

### Siyasət və hökumət
1947-ci ildə başlanan GATT/WTO çərçivəsi, iştirak edən ölkələrin tarif və tarif olmayan baryerləri azaltmasına səbəb oldu. Ən çox üstünlük verilən millət prinsipi GATT üçün əsas idi.
Qatı iqtisadi planlama sistemindən *[[Bazar iqtisadiyyatı|bazara yönəlmiş]]* sistemə keçmək, xüsusilə Sovet İttifaqının dağılmasından sonra, hökumətlərin üzərinə düşürdü.

27 Oktyabr 1986-cı ildə London Stock Exchange qlobal bazarların birləşməsinə imkan verən yeni sərbəstləşdirilmiş qaydaları tətbiq etdi və bazar fəaliyyəti üçün böyük artım gözlənildi. Bu hadisə Big Bang olaraq tanındı.

Dünya Ticarət Təşkilatı 1994-cü ildə yaradıldığında, GATT-dan baton ötürülmüşdü, və artıq 128 ölkəni, o cümlədən Çex Respublikası, Slovakiya və Sloveniyani əhatə edirdi. 1995-ci ildə WTO Xidmətlər üzrə Ümumi Ticarət Razılaşmasını qəbul etdi, 1998-ci ildə OECD-nin İnvestisiya haqqında çoxtərəfli saziş layihəsinin uğursuzluğu isə iqtisadi qloballaşma yolunda kiçik bir əngəl oldu.

Çoxmillətli korporasiyalar bu imkanlardan istifadə etmək üçün istehsalı yenidən təşkil etdilər. Əmək intensiv istehsal daha aşağı əmək xərcləri olan regionlara köçdü, xüsusilə Çinə, daha sonra bacarıq səviyyəsinin artması ilə digər funksiyalar da daxil oldu. Şəbəkələr zənginliyin istehlakını və coğrafi mobilliyi artırdı. Bu yüksək dinamik qlobal sistem güclü təsirlərə malik idi.
Dünya Ticarət Təşkilatı Nazirlik Konfransı 1999 və 1999 Seattle WTO protests iqtisadi qloballaşma yolunda mühüm addım idi.

Çin Xalq Respublikası (2001) və keçmiş Sovet blokunun son qalıqları kimi Ukrayna (2008) və Rusiya (2012) isə WTO prosesinə daha sonra daxil oldu.

1 İyul 2018-ci il tarixində qüvvəyə minmiş Baza Eroziyasının və Mənfəətin Dəyişdirilməsinin Qarşısının Alınması üçün Vergi Müqaviləsi ilə Bağlı Tədbirlərin Tətbiqi üzrə Çoxtərəfli Konvensiya çoxmillətli şirkətlərin Green Jersey BEPS aləti kimi boşluqlardan istifadə etməsinin qarşısını almaq üçün vergi sistemlərinin harmonizasiyasına yönəlmiş səylərdən biridir.

## Qlobal agentlər

### Beynəlxalq hökumətlərarası təşkilatlar
Bir hökumətlərarası təşkilat və ya beynəlxalq hökumətlərarası təşkilat (IGO) — iki və ya daha çox dövlət tərəfindən bağlanmış müqavilə əsasında yaradılan, ümumi maraq kəsb edən məsələlər üzrə yaxşı niyyətlə fəaliyyət göstərən qurumdur. IGO-lar sülh və təhlükəsizlik üçün çalışır və iqtisadi və sosial məsələlərlə məşğul olur. Nümunələrə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Dünya Bankı və regional səviyyədə Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı və digər qurumlar daxildir.

### Beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatları (QHT-lər)

:

Beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatları — xeyriyyə fondları, qeyri-kommersiya müdafiə qrupları, biznes assosiasiyaları və mədəni birlikləri əhatə edir. II Dünya müharibəsindən sonra beynəlxalq xeyriyyə fəaliyyəti artmışdır və ümumilikdə QHT-lər inkişaf etməkdə olan ölkələrə inkişaf etmiş ölkə hökumətlərindən daha çox iqtisadi yardım göstərir.

### Biznes qurumları
1970-ci illərdən etibarən çoxmillətli şirkətlər geniş coğrafi məkanlarda autsorsinq və subpodratçı imkanlarından daha çox istifadə etməyə başlamışdır. Bu, qlobal xarakter daşıyan təchizat zəncirləri və aralıq məhsulların istehsalı ilə bağlıdır. Şirkətlər həmçinin müəssisələrarası ittifaqlara qoşulur və xarici tədqiqat və inkişaf fəaliyyətinə güvənirlər. Bu, keçmiş dövrlərdən fərqli olaraq, istehsalın daxili şəkildə və ya məhdud coğrafiyada qorunduğu modellərdən uzaqlaşmanı göstərir. Nəqliyyat və rabitə texnologiyalarındakı yeniliklər, iqtisadi açıqlığın artması və dövlət müdaxiləsinin azalması daxili istehsaldan imtinanı daha mümkün etmişdir.

Bundan əlavə, qlobal fəaliyyət göstərən şirkətlər müxtəlif mədəni mənşəli insanlarla effektiv əməkdaşlıq üçün mədəni çeviklik bacarıqlarını inkişaf etdirirlər ki, bu da onların bazarlarını genişləndirir.

### İmmiqrantlar
Beynəlxalq immiqrantlar aşağı gəlirli qohumlarına havalələr vasitəsilə əhəmiyyətli məbləğdə pul ötürürlər. Qəbul edən ölkədəki immiqrant icmaları yeni gələnlərə pul qazanmaq yolları haqqında məlumat və ideyalar verirlər. Bəzi hallarda bu, müəyyən etnik qrupların iqtisadi uğur nəticəsində mənbə ölkədən daha çox insanların köçməsinə səbəb olaraq, müəyyən sənayelərdə qeyri-proporsional şəkildə yüksək təmsil olunmasına gətirib çıxarmışdır. İnsanların hərəkəti həmçinin texnologiyanın və biznes mədəniyyətinin müəyyən elementlərinin yayılmasına, eləcə də yığılmış maliyyə aktivlərinin transferinə səbəb olur.

## Təsiri

### İqtisadi artım və yoxsulluğun azaldılması
Qloballaşmanın sürətlənməsindən sonra qlobal səviyyədə iqtisadi artım yüksəlmiş və yoxsulluq azalmışdır.

Beynəlxalq Valyuta Fonduna görə, iqtisadi qloballaşmanın artım üstünlükləri geniş şəkildə bölüşdürülür. Bir neçə qloballaşan ölkədə, xüsusilə də Çində qeyri-bərabərlik artsa da, bu artım daha çox daxili liberallaşma, daxili miqrasiyaya qoyulan məhdudiyyətlər və kənd təsərrüfatı siyasətləri ilə əlaqədardır, beynəlxalq ticarətin birbaşa nəticəsi deyil.

Qloballaşan ölkələr zəngin ölkələrlə adambaşına gəlir fərqini daraltmaqdadırlar. Çində, Hindistanda və Banqladeşdə iqtisadi genişlənmə nəticəsində qeyri-bərabərlik xeyli azalmışdır.

### Qlobal təchizat zənciri

Qlobal təchizat zənciri — şirkətlərin müxtəlif malları və xidmətləri dünya üzrə istehsal etməsinə, emal etməsinə və paylamasına imkan verən mürəkkəb, qarşılıqlı əlaqəli şəbəkələr sistemidir.

Korporasiyalar istehsal xərclərini azaltmaq üçün təchizat zəncirini idarə edirlər. Təchizat zənciri — məhsul və ya xidmətin təchizatçıdan müştəriyə doğru hərəkət etdiyi prosesdə iştirak edən təşkilatlar, insanlar, fəaliyyətlər, məlumat və resurslar sistemidir. Təchizat fəaliyyəti təbii ehtiyatların, xammalın və komponentlərin çevrilərək son istehlakçıya çatdırılan hazır məhsula çevrilməsini əhatə edir. Təchizat zəncirləri dəyər zəncirlərini birləşdirir. Təchizat və tələb havadan, istehlakçı davranışından və transmilli korporasiyaların verdiyi iri sifarişlərdən asılı olaraq çox dəyişkən ola bilər.

### Əmək şəraiti və ətraf mühit

#### Aşağıya doğru yarış

Qloballaşma bəzən “aşağıya doğru yarış” fenomeninin səbəbi kimi təqdim olunur; bu, xərcləri minimuma endirmək və çatdırılma sürətini artırmaq üçün bizneslərin əməliyyatlarını əmək və ekoloji tənzimləmələri ən zəif olan ölkələrə köçürməsi deməkdir. Rəqiblərin də eyni üsulla xərcləri azaltması bu təzyiqi daha da gücləndirir. Bu, birbaşa olaraq aşağı əməkhaqqı, pis iş şəraiti, işsizlik riski və çirklənmə kimi nəticələr doğurur, həmçinin hökumətləri investisiya cəlb etmək üçün tənzimləmələri daha da zəiflətməyə həvəsləndirir.

Lakin biznes tələbi kifayət qədər yüksək olduqda, ucuz əmək bazarları tükənir (Çində olduğu kimi), nəticədə əməkhaqqı rəqabət səbəbilə artır və istismara və çirklənməyə qarşı hökumət müdafiəsi üçün ictimai tələbat yüksəlir. 2003–2013-cü illərdə Çin və Hindistanda maaşlar ildə təxminən 10–20% artmışdır.

#### Səhiyyə riskləri

Əmək tənzimləmələri zəif olan inkişaf etməkdə olan ölkələrdə uzun iş saatları sağlamlığa mənfi təsirlər göstərir və insanlar qlobal təchizat zəncirlərinin böyük yükünü daşıyırlar. Məsələn, kənd təsərrüfatı sektorunda qadınlar çox vaxt pestisidlər və gübrələr kimi kimyəvi maddələrlə heç bir qoruyucu vasitə olmadan uzun saatlar işləməyə məcbur olurlar.

Həm kişilər, həm də qadınlar sağlamlıq problemləri ilə üzləşirlər, lakin araşdırmalar göstərir ki, həm ödənişli, həm də evdaxili işi öz üzərinə götürən qadınlarda psixoloji gərginlik və zəif sağlamlıq riski daha yüksəkdir. Strazdins qeyd edir ki, işdən ailəyə mənfi təzyiq həm kişilər, həm də qadınlarda sağlamlıq problemləri ilə əlaqəlidir, ailədən işə olan mənfi təzyiq isə qadınlarda daha çox sağlamlıq pisləşməsinə səbəb olur.

Zəif təhlükəsizlik siyasətləri səbəbilə iş şəraiti tez-tez sağlamlıq problemlərinə və hətta ölümə gətirib çıxarır. Banqladeşdə Rana Plaza fabrikinin çökməsi nəticəsində 800-dən çox insanın həyatını itirməsindən sonra ölkə işçi təhlükəsizliyi ilə bağlı siyasətlərini yaxşılaşdırmaq üçün addımlar atmışdır.

#### Zorakılıq və istismar

Zəif əmək qanunvericiliyi və çoxlu sayda aşağı ixtisaslı, aşağı maaşlı işçi qüvvəsi olan inkişaf etməkdə olan ölkələrdə bəzi işçilərin, xüsusilə də qadınların və uşaqların istismar olunması riski mövcuddur. Pis iş şəraiti və cinsi təcavüz tekstil təchizat zəncirində qadınların üzləşdiyi istismar növlərindən yalnız bir neçəsidir. Marina Prieto-Carrónun Mərkəzi Amerikadakı araşdırmaları göstərir ki, qadınlara işlədikləri fabriklərin tualetlərində hətta hər gün tualet kağızı belə verilmir. Bu cür şərait korporasiyalar üçün daha baha başa gəlir, çünki pis şəraitdə insanlar tam potensialla işləyə bilmirlər və bu, qlobal bazara təsir edir. Bundan əlavə, korporasiyalar istehsal həcmlərini və ya yerlərini dəyişdikdə, daha çox qadınların çalışdığı sənayelərdə onlar çox vaxt işsiz və dəstəksiz qalırlar. Bu cür qəfil saat azaldılması və ya iş yerlərinin ləğvi daha çox tekstil sənayesi və kənd təsərrüfatı kimi qadınların kişi işçilərdən daha çox məşğul olduğu sahələrdə müşahidə olunur. Qadınların təchizat zəncirində istismarının qarşısını almağın bir yolu korporasiyaların daha çox iştirakı və məhsullarının autsorsinqinin tənzimlənməsidir.

#### Ədalətli ticarət hərəkatları
Bir neçə hərəkat — məsələn, ədalətli ticarət hərəkatı və tər dükanlarına qarşı hərəkat — daha sosial ədalətli qlobal iqtisadiyyat qurmağı hədəfləyir. Fair trade hərəkatı əlverişsiz vəziyyətdə olan istehsalçılar üçün ticarətin, inkişafın və istehsalın yaxşılaşdırılmasına çalışır. Ədalətli ticarət hərəkatının illik satış həcmi 1,6 milyard ABŞ dollarına çatmışdır. Hərəkat inkişaf etməkdə olan ölkələrin istismarına dair istehlakçı məlumatlılığını artırmağa yönəlir. Fair trade “yardım deyil, ticarət” prinsipi ilə fəaliyyət göstərərək fermerlərin və tacirlərin daha yaxşı qiymətlər əldə etməsi, birbaşa satışa çıxış və icma dəstəyi vasitəsilə həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa çalışır. Bu arada anti-sweatshop hərəkatı şirkətlər tərəfindən yaradılan ədalətsiz davranışlara qarşı etiraz edir.

Müxtəlif transmilli təşkilatlar inkişaf etməkdə olan ölkələrdə əmək standartlarının yaxşılaşdırılmasını müdafiə edir. Buraya həmçinin həmkarlar ittifaqları daxildir ki, işəgötürənin əməliyyatları başqa ölkəyə köçürə bilməsi səbəbindən onlar danışıqlarda daha zəif mövqedə olurlar.

### Kapital qaçışı

Kapital qaçışı o zaman baş verir ki, aktivlər və ya pul, ölkədə yaranmış əlverişsiz maliyyə şəraiti — məsələn vergilər, gömrük rüsumları, əmək xərcləri, dövlət borcu və ya kapital nəzarəti səbəbindən ölkədən sürətlə çıxarılır. Bu proses adətən həmin ölkənin valyuta məzənnəsinin kəskin ucuzlaşması və ya sabit valyuta məzənnəsi rejimində məcburi devalvasiya ilə müşayiət olunur. Valyutaların ucuzlaşması ölkənin ticarət şərtlərini yaxşılaşdırsa da, ölkə daxilində maliyyə və digər aktivlərin dəyərini azaldır. Bu da aktivlərin alıcılıq qabiliyyətinin azalmasına gətirib çıxarır.

2008-ci ildə Global Financial Integrity  tərəfindən dərc edilən hesabatda inkişaf etməkdə olan ölkələrdən kapital qaçışının “ildə 850 milyard – 1 trilyon dollar” təşkil etdiyi təxmin edilirdi. Kapital qaçışı inkişaf etmiş ölkələrə də təsir edir. 2009-cu ildə *[[The Times]]* yazırdı ki, yüzlərlə varlı investor və sahibkar vergi artımı səbəbindən Birləşmiş Krallıqdan qaçaraq Cersi, Gernsi, İnsan Adası və Britaniya Virciniya Adaları kimi aşağı vergi zonalarına köçüblər. 2012-ci ilin mayında isə ilk “qeyri-müəyyən” parlament seçkilərindən sonra Yunanıstandan kapital qaçışının həftədə 4 milyard avro olduğu bildirilirdi.

Kapital qaçışı birbaşa təsirlənən ölkələrdə likvidlik böhranına və ticarət və maliyyə kimi digər sahələrdə də çətinliklərə səbəb ola bilər. Aktiv sahibləri aktivlərini təcili və ucuz qiymətə satmağa məcbur qala bilərlər. Borcalanlar daha yüksək faiz dərəcələri, daha sərt təminat tələbləri ilə üzləşirlər və təminatsız kredit demək olar ki, mümkünsüz olur. Likvidlik böhranı zamanı adətən banklararası kredit bazarı da dayanır.

### Bərabərsizlik

Qloballaşma dövründə ölkə daxilində gəlir bərabərsizliyi artsa da, inkişaf etməkdə olan ölkələrin daha sürətli iqtisadi artımı səbəbindən qlobal bərabərsizlik azalmışdır. İqtisadi bərabərsizlik müxtəlif cəmiyyətlər, tarixi dövrlər, iqtisadi strukturlar, sosial sistemlər, müharibələr, gender fərqləri və fərdlərin sərvət yaratmaq qabiliyyəti arasında dəyişir. Bərabərsizliyi ölçmək üçün bir çox iqtisadi göstəricilər olsa da, ən geniş istifadə ediləni Cini əmsalıdır.

İqtisadi bərabərsizliyə ədalət, nəticədə bərabərlik və sonrasında imkan bərabərliyi daxildir. Əvvəlki tədqiqatlar bərabərsizliyin zəruri və faydalı olduğunu iddia etsə də, bəzi iqtisadçılar onu ciddi sosial problem hesab edir. Son tədqiqatlar göstərmişdir ki, davamlı iqtisadi artımın ən mühüm amillərindən biri gəlir bərabərliyinin səviyyəsidir.

Beynəlxalq bərabərsizlik ölkələrarası bərabərsizliyə aiddir. Zəngin və yoxsul ölkələr arasında gəlir fərqləri çox böyükdür, lakin sürətlə dəyişir. Məsələn, Çin və Hindistanda adambaşına gəlir son 20 ildə ikiqat artmışdır ki, bu nəticəyə ABŞ-ın çatması 150 il çəkmişdi. 2013-cü il BMT İnsan İnkişafı Hesabatına əsasən, 2004–2013 illəri arasında müxtəlif HDI səviyyələrində adambaşına düşən GNP belə artmışdır: 24,806-dan 33,391-ə (35%, çox yüksək inkişaf), 4,269-dan 5,428-ə (27%, orta), 1,184-dən 1,633-ə (38%, aşağı).

## İstinadlar

## Mənbə
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*