Osmanlı imperiyasında əhali köçürülməsi

**Osmanlı imperiyasında əhali köçürülməsi** —  Osmanlı hökuməti tərəfindən tez-tez tətbiq olunan siyasətlərdən biri. 1877–1878-ci illər Rusiya–Osmanlı müharibəsindən sonra dini və etnik kimlik məsələlərinin əhəmiyyəti daha da artmış və bu proses xüsusilə 1913–1918-ci illər dövründə yeni mərhələyə daxil olmuşdur. Həmin dövrdə əhali köçürülməsi siyasətinin əsas məqsədi Anadolunun etnik baxımdan yenidən qurulması idi və bu siyasət türk milliyyətçi hakim elitası tərəfindən həyata keçirilirdi.

Osmanlı imperiyasında əhali köçürülməsi siyasətinin tədqiqi sahəsində ilk sistemli araşdırmalar 1940-cı illərdə tarixçi Ömər Lütfi Barkanın Osmanlı dəftərləri (rəsmi vergi və qeydiyyat sənədləri) üzərində apardığı elmi araşdırmalarla başlanmışdır.

## Tarix

Osmanlı imperiyası yeni fəth edilmiş əraziləri kolonizasiya etmək üçün tez-tez sürgün və yenidən məskunlaşdırma siyasətindən istifadə edirdi. Bu tədbirlər əsasən boş qalmış torpaqların məskunlaşdırılması və strateji baxımdan əhəmiyyətli yerlərdə yaşayış məntəqələrinin yaradılması məqsədi daşıyırdı. *“Sürgün”* termini Osmanlı sənədlərində geniş şəkildə işlədilir və *“sürmək”* (yerindən köçürmək, məcburi şəkildə başqa yerə aparmaq) felindən yaranmışdır.

Belə köçürmələr ilk növbədə imperiyanın gündəlik idarəetmə sistemini gücləndirmək məqsədi daşıyırdı. Bununla yanaşı, bəzi hallarda əhali köçürülməsi etnik və siyasi məqsədlərlə də həyata keçirilirdi. Osmanlı hakimiyyətinə sadiq sayılan türk və müsəlman mühacirlər imperiyaya düşmən münasibətdə olduğu düşünülən əhali qrupları arasında yerləşdirilirdi. Eyni zamanda, yeni fəth edilmiş ərazilərin təhlükəsizliyi üçün təhlükə hesab edilən xristian icmalarının müəyyən hissəsi qəsdən başqa bölgələrə köçürülürdü.

### Fəthlər

Osmanlı imperiyası genişləndikcə, hökumət yeni fəth olunmuş ərazilər üzərində nəzarəti gücləndirmək məqsədilə Anadoludan Balkanlara əhali köçürürdü. Eyni zamanda, fəth edilmiş bölgələrdən olan bəzi əhali qrupları da İstanbula yerləşdirilirdi.

I Mehmedin hakimiyyəti dövründə xristian Avropa ilə sərhəd bölgələrinin möhkəmləndirilməsi məqsədilə tatar və türkmən tayfaları Balkanlara köçürüldü. Digər tərəfdən, fəth edilmiş ərazilərdə yaşayan xristianların bir hissəsi Anadolu və Trakiyaya yerləşdirildi. Bu cür əhali köçürülməsi siyasəti II Murad və II Mehmedin hakimiyyətləri dövründə də davam etdirildi.

II Muradın Salonikini fəth etməsindən sonra müsəlman əhali məcburi şəkildə şəhərə köçürüldü; onların böyük hissəsi Anadolu və Yenice-i Vardar bölgələrindən gətirilmişdi.

Fateh Sultan Mehmed isə 1453-cü ildə Konstantinopolun fəthindən sonra şəhəri yenidən məskunlaşdırmaq məqsədilə yalnız müsəlmanları deyil, həm də xristianları və yəhudiləri şəhərə yerləşdirmişdi.

1572-ci il 24 sentyabr tarixində yeni fəth olunmuş Kipr üçün verilmiş deportasiya fərmanına əsasən, Anadolu, Rum (Sivas), Karaman və Zülkadriyə vilayətlərində hər on ailədən biri Kiprə göndərilməli idi. Bu köçürülən əhali əsasən sənətkarlar və kəndlilərdən ibarət idi. Yeni məskunlaşma müqabilində onlar iki il müddətinə vergilərdən azad edilirdilər.

### Son Osmanlı dövrü

XIX əsrdə Osmanlı torpaqları Qafqazdan və Balkanlardan gələn müsəlman qaçqınlar (mühacirlər) üçün mühüm sığınacaq məkanına çevrilmişdi.

Osmanlı imperiyası Balkanlar üzərində təxminən dörd əsr hakimiyyət sürmüşdü, lakin bu hegemonluq zamanla Rusiya imperiyasının təsiri ilə ciddi şəkildə sarsılmağa başladı.  XIX əsrin əvvəllərində Osmanlı hakimiyyətinin zəifləməsinin ilk əlamətləri Serb inqilabı və 1821-ci il Yunan üsyanı kimi müstəqillik hərəkatlarında özünü göstərdi.

1877–1878-ci illər Rus–Türk müharibəsində Osmanlı imperiyasının məğlubiyyətindən sonra Balkanlarda Osmanlı təsiri əhəmiyyətli dərəcədə azaldı. Bu məğlubiyyətin və daha sonra baş verən 1912–1913-cü illər Balkan müharibələrinin nəticəsi olaraq bir milyondan çox müsəlman öz yaşayış yerlərindən köçmək məcburiyyətində qaldı.

Rəsmi şəkildə həyata keçirilmiş ilk əhali köçürülməsi 1865-ci ildə baş verdi. Həmin ildə təxminən 40 min çeçen, kabardin, osetin və digər Şimali Qafqaz müsəlmanları Rusiyanın Terek vilayətindən Osmanlı imperiyasına köçürüldü.

Yeni yaranmış Balkan dövlətləri etnik baxımdan daha homogen milli dövlətlər yaratmağa çalışırdılar. Bu məqsədlə Türkiyədə hakimiyyətdə olan İttihad və Tərəqqi Partiyası ilə qarşılıqlı əhali mübadiləsi razılaşmaları belə demoqrafik mühəndisliyin ən uyğun vasitələrindən biri hesab olunurdu. Türkiyədə hakim partiya öz strategiyasının bir hissəsi kimi səfərbərlik və yenidən məskunlaşdırma siyasətlərindən birlikdə istifadə edirdi. Bu çərçivədə Balkanlardan gəlmiş müsəlman mühacirlər sərhəd şəhərlərində yerləşdirilirdi ki, tarixən qeyri-müsəlman əhalinin çoxluq təşkil etdiyi bölgələrdə müsəlman əhalinin sayı artırılsın.

1876–1926-cı illər arasında rəqabət aparan millətçilik ideologiyalarının yüksəlişi bu əhali köçürmələrinin baş verməsi üçün zəmin yaratdı.  XX əsrin əvvəllərində Osmanlı cəmiyyətində ksenofobiya güclənən millətçi və anti-müstəmləkəçi hisslər nəticəsində daha da artdı. Osmanlı ziyalıları imperiyanın iqtisadi inkişafına mane olan və xarici dövlətlərə geniş imtiyazlar verən kapitulyasiya müqavilələrini alçaldıcı hesab edirdilər.

Eyni zamanda Osmanlı imperiyasında yaşayan qeyri-müsəlman icmalar arasında separatçı millətçi hərəkatlar meydana çıxmışdı. Kapitulyasiyaların və konstitusiya islahatlarının əsas faydalanan tərəflərindən biri hesab olunan bu icmalar imperiya daxilində anti-imperialist qrupların düşmənçiliyi və narazılığı ilə qarşılaşırdılar.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*