open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tarqim

**Tarqim**() — İnquşetiyada qədim şəhər. Ceyrax rayonunda yerləşir. İndi tərk edilmiş ərazi, inzibati cəhətdən Quli kənd yaşayış məntəqəsinə daxildir..

Şəhər ərazisində bir çox tarixi obyektlərlə təmsil olunan “Tarqim” memarlıq kompleksi var. Buraya qala tipli qədim siklop tikililər, 4 müdafiə qalası, 4 kiçik müdafiə qalası və 16 uçuq-sökük yaşayış qalası, o cümlədən 19 qəbir abidəsi, 2 məqbərə və 5 ziyarətgah daxildir. Hazırda İnquş memarlığının bu obyektləri və şəhərin bütün ərazisi Ceyrax-Assa Dövlət Tarix-Memarlıq və Təbiət Muzey-Qoruğuna daxildir və dövlətin mühafizəsi altındadır.
## Coğrafiyası
Şəhər İnquşetiyanın cənubunda, Gürcüstanla sərhədə yaxın, Tarqim hövzəsində Assa çayının sağ sahilində yerləşir. Şəhər dəniz səviyyəsindən 1080 m yüksəklikdədir. Ən yaxın yaşayış məntəqələri: şimal-qərbdə - Eqikxal, cənub-qərbdə - Xamxi, cənubda - Qureti, qərbdə isə Barxanədir.

Coğrafi cəhətdən Tarqimə Txaba-Yerdi qala kompleksi yolunda yerləşən Qureti və İsmayıl-koa kəndləri daxildir.

## Tarixi
thumb|right|Tarqim, 1929-cu ildə. İ.P. Şeblıkinanın fotosu.
thumb|right|"Ölülər şəhəri" — Tarqim nekropolu.
Tərqim ərazisində eramızdan əvvəl II-I minilliklərə aid meqalit siklop yaşayış məskənlərinin qalıqları qeydə alınmışdır.

Bir versiyaya görə, yaşayış məntəqəsinin adı inquşların *Даькъасте* ("Ata yurdu") düzlərini tərk edərək dağlara getməsi zamanı yaranıb. Rəvayətə görə, *Гӏалгӏай Коашке* vadisindəki qüdrətli Tarqim, Eqikxal və Xamxi qala kompleksləri (“Qalqay iqamətgahları”) üç qardaş – əfsanəvi Albi-erdin oğulları (digər mənbələrdə "Qa") tərəfindən qurulmuşdur. Onların ən kiçiyi Assa çayının digər sahilində məskunlaşan Tarqim (Thargam) idi, başqa bir versiyaya görə *Тӏаргам* "qalxan" kimi tərcümə olunur.

Qeyd olunan inquş soyadları: Malsaqovlar, Pliyevlər, Bekovlar, Arxakovlar, Qorbakovlar, Oskanovlar, Oziyevlər, Qoyqovlar, Uqurçiyevlər, Timurziyevlər, Sultıqovlar, Tutayevlər, Qaysanovlar, Poqorovlar, Umarovlar, Qanijevlər, Ejiyevlər, Eldiyevlər, Qaniyevlər, Medovlar, Cuqutxanovlar, Qamkartiyevlər, Ejiyevlər, Arsamakovlar, Aktemirovlar, Byaziyevlər, Nauruzovlar, Tatiyevlər, Çariyevlər, Baxmatovlar, Almazovlar, Çapanovlar, Çabiyevlər, Barakovlar, Qasarovlar, Qatiyevlər, Taziyevlər, Yaqayevlər, Vidilər Tarqimdən gəlmişdir.

Son orta əsrlərdə Tarqim ərazi baxımından Xamxin şəhərinin tərkibinə daxil edilmişdir.

Koli, Çamar adlı Xabr yerlisi tərəfindən, Quriti isə Timurziyevlər, Sultıqovlar və Joaqortxoanovlar tərəfindən qurulmuşdur.

## Qalereya

File:Таргим 2015г.jpg
File:Targim 3.jpg|Tarqimin görünüşü
File:Ingushetia - Targim.jpeg|Tarqimin görünüşü


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* «ОЧЕРКИ ЭТНОГРАФИИ ГОРНОЙ ИНГУШЕТИИ», Издательство «МЕЦНИЕРЕБА» Тбилиси 1968г
* «Топонимия Чечено-Ингушетии»(А. С. Сулейманов)
## Xarici keçidlər
* https://web.archive.org/web/20110101030056/http://e-kavkaz.com/quot-quot-td18882.html 
* Коды ОКАТО — Джейрахский район Республика Ингушетия
* [Https://таргим.рф Сайт башенного комплекса "Таргим", статьи, гостиницы и кафе неподалеку]
Qolovinka (Soçi)

**Qolovinka** () — Krasnodar diyarında, Soçi şəhərində mikrorayon. Soçi kurort şəhərinin Lazarevski rayonuna daxildir.

## Coğrafiyası
Qolovinka Şahe çayının mənsəbində, Qara dəniz sahilində yerləşir. Regional mərkəz olan Lazarevskidən 25&nbsp;km cənub-şərqdə, Soçinin mərkəzindən 43&nbsp;km şimalda və Krasnodar şəhərindən 250&nbsp;km cənubda (yolla) yerləşir.

Şəhər aşağıdakı yaşayış məntəqələri ilə həmsərhəddir: şimal-qərbdən Qlubokaya Şellə, cənub-şərqdən Malıy Kiçmay ilə, şimal-şərqdən Şaxe və Axintamla, cənub-şərqdə isə Yakornaya Şellə.

Qolovinkadan A-147 "*Cubqa-Adler*" federal avtomobil yolu və Şimali Qafqaz dəmir yolunun qolu keçir. *Qolovinka* və *Lazurnıy Bereq* dəmir yolu platformaları var.

Kurort Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacında, düzənlik ərazidə yerləşir. Qolovinkanın orta yüksəkliyi dəniz səviyyəsindən təxminən 30 metrdir. Ən hündür nöqtə 224 metr hündürlüyündə adsız dağdır.

Hidroqrafik şəbəkə əsasən Şaxa çayı ilə xarakterizə olunur. Çayın dənizə qovuşduğu yerdən uzaqda Şaxa bir neçə qola ayrılaraq delta əmələ gətirir. Osoxoy çayı şəhərin cənub kənarı boyunca axır. Şimaldan Matrosskaya Şel çay axır. Ərazi bulaqlarla da zəngindir. Şaxa çayının yuxarı axınında "33 şəlalə" bölgəsinə gedən turizm yolu başlayır.

Mikrorayonda iqlim rütubətli subtropikdir. Orta illik hava temperaturu təxminən + 13,7&nbsp;°C, iyulun orta temperaturu + 24,3&nbsp;°C, yanvarın orta temperaturu isə + 6,2&nbsp;°C-dir. Orta illik yağıntı təxminən 1450&nbsp;mm-dir. Yağıntıların çoxu qışda düşür.

## Tarixi
Müasir qəsəbənin əsası 12 aprel 1839-cüu ildə qoyulmuşdur. Fort Qolovinski adı verilən məntəqənin əsasını general-leytenant N.N.Raevski-kiçik qoymuşdur. Məntəqnin tikintisində Sibirə sürgünündən Qafqaza gətirilən dekabristlər iştirak etmişdir.

1961-ci il fevralın 10-da Qolovinka qəsəbəsinə şəhərdaxili mikrorayon statusu verilməklə kurort şəhəri Soçinin tərkibinə daxil edilmişdir.

## Əhalisi
Qolovinkanın əhalisi 12 min nəfərdir. Əhalinin milli tərkibi: ruslar, ermənilər və adıqlar.

## İqtisadiyyatı
Şəhərin iqtisadiyyatının əsasını kurort turizmi və bağçılıq təşkil edir. Şaha çayının mənsəbində, sağ sahilində müxtəlif tərəvəz və meyvələr yetişdirilən istixanalar var.

## İstinadlar
Daqomıs

**Daqomıs** — Krasnodar diyarının Soçi şəhər kurort ərazisinə daxil olan şəhər tipli qəsəbə.. 1961–2019-cu illərdə Soçi şəhərinin mikrorayonu idi. Lazarevski rayonunun Lazarevskoe mikrorayonundan sonra ikinci böyük mikroroyon idi. 1958-ci ildən 1961-ci ilə qədər Daqomıs artıq şəhər tipli qəsəbə (kurort qəsəbəsi) statusuna malik idi. Qəsəbədə Volkovski kənd dairəsinin idarəsi var.

## Coğrafiyası
Lazarevski rayonunun cənub kənarında, eyni adlı Daqomis çayının aşağı axarında yerləşir. Regional mərkəzdən — Lazarevskoyedən 55&nbsp;km cənub-şərqdə, Soçinin mərkəzindən 14&nbsp;km şimal-qərbdə və Krasnodar şəhərindən 280&nbsp;km cənub-şərqdə (yolla) yerləşir.

Daqomısdən A-147 "Cubqa-Adler" federal avtomobil yolu və Şimali Qafqaz dəmir yolunun qolu keçir. Daqomıs dəmir yolu stansiyası fəaliyyət göstərir.

Daqomis Qara dəniz sahilində yerləşir və Qərbi Daqomis və Şərqi Daqomis çaylarının vadiləri boyunca uzanır. Ərazinin relyefi əsasən təpəlikdir, çay dərələri sıldırım və qayalıdır. Kəndin orta hündürlüyü dəniz səviyyəsindən təxminən 30 metr yüksəklikdədir. Mütləq yüksəkliklər dəniz səviyyəsindən 400 metrə çatır.

Şəhərin iqlimi rütubətli subtropikdir. Orta illik hava temperaturu təxminən + 14,2&nbsp;°C, iyulun orta temperaturu + 24,0&nbsp;°C, yanvarın orta temperaturu isə + 6,4&nbsp;°C-dir. Orta illik yağıntı təxminən 1500&nbsp;mm-dir. Ən çox yağıntı qışda, ən az isə yayda düşür.

## Etimologiyası
Daqomıs adının mənşəyinin ehtimal olunan variantlardan birinə görə söz çərkəz sözü "*Тыгъэмыпс*" dən meydana gəlib. Mənası "kölgəli yer" və ya hərfi mənada "günəşin parlamadığı yer".

Başqa versiyaya görə toponim çərkəzcə "sıx meşə" və ya "yaxşı meşə" mənasını verən "'Дэгумэз'" sözündən gəldiyi. düçünülür.

## Əhalisi
2017-ci ilin məlumatına əsasən mikrorayonun əhalisi 19 458 nəfərdir.

## İqtisadiyyat
Mikrorayon iqtisadiyyatında əsas rolu kurort və turizm oynayır. Mikrorayonda onlarla sanatoriya, pansionat, istirahət mərkəzləri, müxtəlif səviyyəli mehmanxanalar var. Özəl sektor geniş yayılmışdır. Mikrorayonun gəlirlərinin çox hissəsini təşkil edən xidmət sahəsi inkişaf edib.

## İstinadlar
ESME Sudria

**ESME Sudria** (**École spéciale de mécanique et d'électricité** və ya ESME kimi də tanınır) Fransanın ən tarixi mühəndislik məktəblərindən biridir. Paris, Bordo, Lil və Lion bölgəsində İvri-sür-Seyndə yerləşən bu məktəb "*Grande Ecole*" statusuna malikdir. O, həmçinin *Conférence des Grandes Écoles* və IONIS Təhsil Qrupunun üzvüdür və əsasən şirkətlərdə işləmək üçün nəzərdə tutulmuş yüksək səviyyəli ümumi mühəndislər hazırlayır.

## Məşhur məzunlar
* Malik ibn Nəbi - Əlcəzair yazıçısı və filosofu

## İstinadlar


## Xarici keçidlər
* ESME Sudria rəsmi saytı
Eqikxal

**Eqikxal** — İnquşetiyada qədim şəhər. Şəhər Ceyrax rayonunda yerləşir. İndi tərk edilmiş ərazi, inzibati cəhətdən Quli kənd yaşayış məntəqəsinə daxil edilmişdir..

Qədim şəhərin ərazisində bir çox tarixi obyektlərlə təmsil olunan “Eqikxal” memarlıq kompleksi var ki, buraya: qala tipli qədim siklop tikililəri, beş müdafiə qalası, altı kiçik müdafiə qalası və əlli yaşayış qalası dxildir. Burada həmçinin çoxlu sayda müxtəlif tipli qəbir abidələri (106 qəbir, 1 məqbərə) və 3 ziyarətgah da var. Hazırda İnquş memarlığının bu obyektləri və şəhərin bütün ərazisi Ceyrax-Assa Dövlət Tarix-Memarlıq və Təbiət Muzey-Qoruğuna daxildir və dövlətin mühafizəsi altındadır. İnquş soyunun nümayəndələri: Auşevlər, Boqatırevlər, Ujaxovlar, Qazdiyevlər, Tanqiyevlərin kökü Eqikxala çatır.
## Coğrafiyası
Şəhər mərkəzi Ceyraxdan şimal-şərqdə yerləşir. Ən yaxın yaşayış məntəqələri: şimal-şərqdə - Leymi kəndi, cənub-qərbdə - Quli kəndidir.
## Tarixi
Qədim yaşayış məskəninin ərazisində Kür-Araz mədəniyyəti tayfaları “Eqikxal məzarlığı” kimi məşhur məzarlıq abidələri qoyub getmişlər. O, yaşayış məntəqəsinin qərbində (Tarqim hövzəsi, Qayalı silsilənin cənub yamaclarında) yerləşir və eramızdan əvvəl III minilliyin sonlarına aid edilir. Qəbiristanlıq 1988-ci ildə B.M.Xaşaqulqov tərəfindən aşkar edilmiş və tədqiq edilmişdir.

Həmçinin Eqikxal ərazisində eramızdan əvvəl II-I minilliklərə aid meqalit siklop tikililərinin qalıqları aşkar edilmişdir. 

Çeçenlərin və inquşların deportasiyasına qədər abidəyə yaxın kəndlərdən ən böyüyü olan Eqikxalda inquşlar yaşayırdılar. İndi onun dolama küçələri boyunca yüzlərlə tikililəri ancaq turistlər və vaxtı ilə burda yaşamış şəxslərin qohumları ziyarət edirlər. Hündürlüyü 27 metr olan yeganə sağ qalmış döyüş qülləsinin boşluğunun altında qolları və ayaqları uzadılmış nəhəng bir insan təsviri var. Bu səbəbdən tarixi abidə arxeoloqların daim baş çəkdiyi məskənlərdəndir. Bölgənin sərhəd zonası olduğu üçün burda sərhəd xidmətinin postları mövcuddur. Turist səfərləri, ziyarətlər yalnız xüsusi razılıqla mümkündür.

2012-ci ildən etibarən hər il Eqikxalda qarışıq döyüş növləri üzrə “Dağlarda döyüş” beynəlxalq turniri keçirilir. Daha sonra turnir Tarqim kəndində keçirilməyə başlandı.

## Qəsəbə ilə əlaqəli insanlar
1993-cü ildə vəfat edən inquş yazıçısı İdris Bazorkin Eqikxalda dəfn edilib.

## Qalereya

Şəkil:Egikhal 2.jpg|Qala kompleksi
Şəkil:Эгикал.jpg|Qala kompleksi
Şəkil:Столпообразное святилище в Эгикал.jpg|Eqikxaladakı sütun formalı ziyarətgah
Şəkil:Башенный комплекс Эгикал.jpg|Qala kompleksi

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
## Xarici keçidlər
* Село Эгикал / Ингушетия / Справка / СКФО (Северо-Кавказский федеральный округ) 
* Коды ОКАТО — Джейрахский район Ингушетия республика.
* ИНГУШЕТИЯ.РУ • История
Məryəm Cambakur-Orbeliani

**Məryəm Vaxtanqovna Cambakur-Orbeliani** (; ) — Gürcü knyaginyası, mesenat, ictimai xadim, müəllim, femenist. Gürcü knyazı general-mayor Vaxtanq Orbelianinin qızı. Məryəm Orbeliani Qeyri qəsmi olaraq elmi və bədii ədəbiyyatda Gürcüstanın sonuncu çariçası adlandırılır.

## Həyatı
Knyaginya Məryam Orbeliani 1852-ci il avqustun 22-də gürcü şairi general-mayor knyaz Vaxtanq Orbeliani və Yekaterina İlyinskayanın ailəsində anadan olub. Ailədə Məryəmindın başqa bir oğul da var idi. Bu gələcək vəkil knyaz Nikolay Orbeliani idi.

Məryəm Orbeliani 1870-ci ildə Tiflis qadın kurslarında təhsilini başa vurduqdan, sonra Zadəgan Maarif Cəmiyyətinin Məktəbinə daxil oldu.

## İctimai fəaliyyəti
1879-cu ildə Məryəm Orbeliani gürcülər arasında Savadlılığın Təşviqi Cəmiyyətinin yaradıcılarından biri oldu. O, 33 il ərzində qadın müəllimlərin hüquqlarının müdafiəsi və qadınların təhsil müəssisələrinə işə qəbulu ilə məşğul olan Qadın Müəllimlər Cəmiyyətinə də rəhbərlik edib. Bundan əlavə, Orbeliani ölkədə ilk gürcü qızlar məktəbinin açılması üçün maliyyə toplamaq kampaniyasını başlatmışdır. Onun rəhbərlik etdiyi Tiflis Uşaq Baxımı Cəmiyyəti qızlar məktəbini bir bölümü idi.

1894-cü ildə Məryəm Cambakur-Orbeliani dörd il əvvəl vəfat etmiş atası Vaxtanq Orbelianinin tərcümeyi-halıyla birlikdə tam şeirlər toplusunu (gürcü dilində) nəşr etdirmişdir. Bu toplunun nəşr etdirilməsində ona məşhur gürcü müttəfəkiri İlya Çavçavadze kömək etmişdir. Çavçavadze toplunun redaktoru olmuşdur.

Məryəm Cambakur-Orbeliani 1918-ci ildə Tiflis Dövlət Universitetinin yaradılması hərəkatının fəal iştirakçısı olub. Gürcüstan Milli Əlyazmalar Mərkəzində Məryəm Orberlianinin tərcümeyi-halı və ictimai fəaliyyəti ilə bağlı 1123 materialdan ibarət arxiv saxlanılır. Buraya həm də yaradıcılıq işləri və yazışmalar daxildir.

## İllər sonra
1921-ci ildə Gürcüstan Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasına zorla ilhaq edildikdən sonra Məryəm Orbeliani müəllimlik və tərcümə işlərini davam etdirirdi. Lakin Sovet hökuməti onu tədricən ictimai fəaliyyətdən uzaqlaşdırdı. Yeni hakimiyyət onun pedaqoji fəaliyyətinə də son verdi. Digər gürcü zadəganlarından fərqli olaraq, Məryəm Cambakur-Orbeliani represiyaya məruz qalmadı. O, 1941-ci ildə 89 yaşında Tbilisi şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Avstraliya florası

**Avstraliya florası** — Avstraliyanın hüdudları daxilində mövcud olan bitki örtüyü. Avstraliyanın üzvi aləmi uzun müddət başqa materiklərdən təcrid olunaraq inkişaf etmişdir. Odur ki, materikin florası yüksək dərəcədə endemikdir (75%-i) və ayrıca Avstraliya biocoğrafi sahəsinə ayrılmışdır.

## Həmçinin bax
* Avstraliya florası (seriya)

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

*Thiele, K. R. and Adams, A. G. eds. 2002. Families of flowering plants of Australia . ABRS/CSIRO Publishing 
*Smith, J. M. B. ed 1982. *A history of Australasian vegetation*. McGraw Hill 
*Orchard, A. E. ed. 1999. *Flora of Australia - Volume 1*, 2nd edition. ABRS/CSIRO 

## Xarici keçidlər
*Australia's Virtual Herbarium
*What's its name? A database for the Australian Plant Name Index
*Census of Freshwater Algae in Australia
*Australian Marine Algal Name Index
*Australian National Botanic Gardens Fungi Web Site
*Prehistoric Life - Plant Fossils of Australia  Museum Victoria
*ASGAP - Association of Societies for Growing Australian Plants
Avstraliya torpaqları

**Avstraliya torpaqları** — Avstraliyanın hüdudları daxilində mövcud olan torpaq örtüyü. Ərazinin çox hissəsini tutan səhralar boz və boz-qəhvəyi torpaqları, cod otu və tikanlı kolluqları olan yarımsəhralarla əhatələnmişdir. Yağıntının miqdarı artdıqca (qərb, şimal və şərq tərəf) qırmızı-qonur yarımsəhra, qırmızı-qonur və qırmızı lateritli savannaya keçir. Savanna şimal-şərqdə həmişəyaşıl tropik, cənub-şərq və cənub-qərbdə rütubətli evkalipt meşələri ilə əvəz olunur. Materikin şimal və şərqində qırmızı-sarı lateritli, dağlarda tropik-qara, sarı-qonur, dağ-çəmən torpaqları yayılmışdır. Yarımsəhra və savannalardakı təbii otlaqların Avstraliya üçün böyük əhəmiyyəti var. Əmtəə əhəmiyyətli meşələr materikin təqribən 2%-ni tutur.

## İstinadlar
Xamxi

**Xamxi** — İnquşetiyada qədim şəhər. Şəhər Ceyrax rayonunda yerləşir. İndi tərk edilmiş ərazi, inzibati cəhətdən Quli kənd yaşayış məntəqəsinə daxil edilmişdir.

Qədim şəhərin ərazisində bir çox tarixi obyektlərlə təmsil olunan “Xamxi” memarlıq kompleksi var. Bu memarlıq kompleksinə siklopik qala tipli yaşayış məskənləri, 4 müdafiə qalası, 4 kiçik müdafiə qülləsi və 16 yaşayış qalası, həmçinin 10 məzarlıq daxildir. Siklopik qala tipli yaşayış məskənləri, 4 döyüş qülləsi, 4 yarımdöyüş qülləsi və 16 yaşayış qülləsi, həmçinin 10 kript məzarlığı kompleksin ərazisindədir. Təəssüf ki, tikililərin hamısı dağınıq vəziyyətdədir.  Hazırda İnquş memarlığının bu obyektləri və şəhərin bütün ərazisi Ceyrax-Assa Dövlət Tarix-Memarlıq və Təbiət Muzey-Qoruğuna daxildir və dövlətin mühafizəsi altındadır. 
## Coğrafiyası
Xamxi Dağlıq İnquşetiyada, Assa çayının sol sahilində, onun üç ən böyük qədim şəhərlərindən-yaşayış məntəqələrindən biri olmaqla, tarixi "Xyakxale" (inquş dilindən - "Troeqrad") bölgəsinin ərazisində yerləşir.

## Tarixi

Xamxi ərazisində eramızdan əvvəl II-I minilliklərə aid meqalit siklop yaşayış məskənlərinin qalıqları qeydə alınmışdır. Məhz burada alimlər qədim tarixçi və coğrafiyaşünas Strabonun qeyd etdiyi qədim Xamekiti etnonimini (“Xamekiti”, “Hamxeti” sözünü “Xamxlər ölkəsi” kimi köçürməklə) lokallaşdırmışlar.

Orta əsrlərin sonlarında Xamxi ərazi baxımından mərkəzi olmaqla Xamxin şəhərinin tərkibinə daxil edilmişdir. Bir çox tanınmış inquş soyadlarını daşıyanlarının ata-baba yurdu məhz Xamxi olmuşdur. O soyadları bunlardır: Xamxoyevlər, İzmailovlar, Bekbuzarovlar, Martazanovlar, Katsiyevlər, Adjiyevlər, Matsiyevlər, Umarovlar, Bersanovlar, Fətxilqovlar, Kadiyevlər.

Çeçenlərin və inquşların deportasiyasına qədər abidəyə yaxın kəndlərin ən böyüklərindən biri olan Xamxidə inquşlar yaşayırdılar. İndi yalnız çoban sürüləri və turistlər onun dolama küçələri boyunca sağ qalmış yüzlərlə tikililərə baxırlar. Bu tikililə böyük tarixi əhəmiyyətə malik olduğundan abidə arxeoloqların daim baş çəkdiyi məskənlərdəndir. Bölgənin sərhəd zonası olduğu üçün burda sərhəd xidmətinin postları mövcuddur. Turist səfərləri, ziyarətlər yalnız xüsusi razılıqla mümkündür.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* Бларамберг И. Кавказская рукопись. Ставрополь, 1992.

## Xarici keçidlər
* Респ Ингушетия, р-н Джейрахский, , с Хамхи, , . ОКАТО индекс ИФНС Классификатор адресов России — kladr.
*[Https://hamhi.ru Сайт башенного комплекса "Хамхи" фото, статьи, гостиницы и кафе рядом.]
Avstraliyanın öyrənilmə tarixi

* Avstraliya sahillərinin öyrənilmə tarixi
* Avstraliyanın quru ərazisinin öyrənilmə tarixi
Avstraliyanın quru ərazisinin öyrənilmə tarixi

**Avstraliyanın quru ərazisinin öyrənilmə tarixi** — Avstraliyanın daxili hissəsinin avropalı müstəmləkəçilərə açılması. Bu, 1788–1900-cü illəri əhatə edən bir dövrdə baş vermişdir.

## Tarixi
1813–1817-ci illərdəki ekspedisiyalar nəticəsində Böyük Suayırıcı silsiləsinə keçilmiş, ondan qərbdəki düzənliklər kəşf olunmuşdur. İngilis səyyahları Çarlz Stört (1829–1830), Tomas Mitçell (1835–1836), Corc Qrey (1837–1839) Avstraliya çay sistemlərini və s. tədqiq etmişdir. 1840-cı ildə Polşa səyyahı Pol Edmund Stşeletski Avstraliya Alp dağlarını keçmiş və Avstraliyanın ən yüksək zirvəsi olan Kostyuşko dağını kəşf etmişdir. Avstraliyanın mərkəzi səhra rayonlarında Stört (1844–1846), Oqastes Qreqori (1855–1856 və 1858) və başqaları tədqiqat aparmışdır. 1860-cı ildə ingilis Robert Berk, ilk dəfə olaraq, Avstraliya materikini Adelaidadan Karpentariya körfəzinədək keçmişdir. 1862-ci ildə Con Stüart Mərkəzi Avstraliyada tədqiqat aparmışdır. Qərbi Avstraliyanın daxili səhra rayonlarını Con Forrest (1869, 1870, 1874), Ernest Cayls (1872–1873, 1875–1876), Piter Uorberton (1873), D. Lindsey (1801), L. Uels (1896), Devid Karnegi (1896) tədqiq etmişlər. Avstraliyanın daxili rayonlarındakı öyrənilməmiş yerlərdə sonralar S. Ueston (1908–1909), Donald Corc Makkey (1926–1937), Sesil Medigen (1937–1939) və başqaları tədqiqat aparmışlar.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Bennett, S. (1867). The history of Australian discovery and colonisation. Sydney: Hanson and Bennett.
* Ridpath, J. C. (1899). Ridpath's universal history; an account of the origin, primitive condition, and race development of the greater divisions of mankind, and also of the principal events in the evolution and progress of nations from the beginnings of the civilized life to the close of the nineteenth century. Cincinnati: Jones Brothers Pub.

## Xarici keçidlər
* Explorers page at Project Gutenburg Australia
* Australian Discovery page at Project Gutenburg Australia
Musa Qeşayev

**Musa Bautdinoviç Qeşayev** (; ) — Sovet və rus yazıçısı, bəstəkarı, publisist, ədəbiyyatşünas, Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi, Çeçenistan Respublikası Elmlər Akademiyasının akademiki, Rusiya Yazıçılar Birliyinin üzvü.

## Həyatı
Musa Qeşayev 1940-cı il avqustun 20-də Qroznıda anadan olub. 1944-cü ildə çeçenlərin və inquşların deportasiyası zamanı, onun ailəsi də sürgün edilib. Qeşayevin uşaqlığı Qazaxıstan SSR-in Cambul vilayətində keçib.

1957-ci ildə ailəsi ilə birlikdə vətənə dönmüşdür. Orta məktəbi Qroznı şəhərində bitirmişdir. Musa Qeşayev ali təhsil almaq üçün Leninqrad şəhərinə yollanmışdır. 1965-ci ildə o, Leninqrad Dövlət Teatr, Musiqi və Kinematoqrafiya İnstitutunu bitirib.

Ali məktəbi bitirdikdən sonra Qroznıya qayıdıb. Ardınca Musa Qeşayev Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyinin baş inspektoru təyin edilib.

Musa Qeşayev 1967–1978-ci illərdə Çeçen-İnquş dövlət "Vaynax" ansamblının direktoru olub. Onun rəhbərliyi altında ansambl böyük uğurlara nail olub. Ansambl SSRİ-nin ən uğurlu milli rəqs kollektivlərindən birinə çevrilib.

1979-cu ildə Respublika Filarmoniyasının direktor müavini vəzifəsinə təyin olunub. 1986–1993-cü illərdə Estrada dövlət assosiasiyasının direktoru vəzifəsində çalışıb.

Musa Qeşayev 1980-ci illərin sonundan yazı və poeziya ilə fəal məşğul olmağa başlayıb. O, 100-dən çox mahnının müəllifidir. Bu mahnılar tez-tez konsertlərdə ifa olunur, televiziya və radioda verilir. Mahnıları məşhur çeçen və rus müğənniləri ifa edirlər.

1999-cu ildə onun xaricdə nəşr olunan "Məşhur çeçenlər" kitabında Çeçen mücahidlər haqqında məlumat verilməsə də, əsəri Rusiya gömrüyündə saxlanılıb.

Musa Qeşayev 2014-cü il martın 7-də Moskvada vəfat edib.

## Mükafatları
9 sentyabr 2005-ci ildə İnquşetiya Prezidenti Murat Zyazikovun fərmanı ilə "Xidmətlərə görə" ordeni ilə təltif edilib..

2006-cı ildə Frans Kafka Qızıl medalı ilə təltif olunub. 2007-ci ildə Parisdə keçirilən şeir müsabiqəsində qızıl medala layiq görülüb.

Qroznıda bir küçə Musa Qeşayevin adını daşıyır..

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Муса Гешаев. Избранное
* Муса Гешаев
* Арест "Знаменитых чеченцев"
Lazarevski rayonu

**Lazarevski rayonu** — Krasnodar diyarında, Soçi şəhərində yerləşən 4 şəhər daxili rayondan biri.

## Coğrafiyası
Lazarevski rayonu Qara dəniz sahilində, Böyük Soçinin qərb hissəsində yerləşir. Şərqdə şəhərin mərkəzi və Xostinski rayonunun ərazisi, qərbdə Tuapse rayonu, şimalda Apşeron rayonu və şimal-şərqdə Adıgey Respublikası ilə həmsərhəddir. Rayonun qərb sərhədi Şepsi və Şuyuk çaylarının su hövzəsi ilə, şimal sərhədi Baş Qafqaz silsiləsinin zirvələri, şərq sərhədi Mamayski aşırımı ilə və cənub sərhədi Qara dəniz sahili ilə keçir.

Lazarevski rayonun sahəsi Soçi şəhər ərazisi ilə birlikdə 31,57 km-dir² Tabeliyində olan qəsəbə və kənd rayonları ilə — 1744 km²-dir.

Bölgənin iqlimi rütubətli subtropikdir. Orta illik hava temperaturu təxminən 14 ° C, orta illik yağıntı təxminən 1250 mm-dir. Ən çox yağıntı qışda sahilə düşür. Sahildən uzaqlaşdıqca və dağlara qalxdıqca orta illik yağıntı tədricən azalır ki, bu da Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacını şimaldan əhəmiyyətli dərəcədə fərqləndirir. Dağlara qalxarkən düşən yağıntının miqdarı il artır.

## Tarixi
Müasir Lazarevski mikrorayonunun təməlqoyma tarixi 1839-cu ildir. Admiral M. P. Lazarevin başçılıq etdiyi donanma hərbi qala tikdirdi. Qalanın admiral Mixail Petroviç Lazarevin adını daşıyırdı.

1934-cü il yanvarın 16-da Lazarevskİ kəndi Tuapse rayonundan Azov-Qara dəniz bölgəsinin Şapsuqski milli rayonuna köçürüldü. Elə həmin il Lazarevskoye rayonun inzibati mərkəzi seçildi.

1961-ci ilin fevralın 10-da Krasnodar diyarının Lazarevski rayonu ləğv edildi. Lazarevski, Daqomıs və başqalarının kurort sahil kəndləri Soçi şəhərinin hüdudlarına daxil edildi, bununla əlaqədar olaraq Soçi şəhərinin Lazarevski rayonu yaradıldı. Krasno-Aleksandrovski, Kiçmayski, Maryinski, Verxne-Loski, Volkovski, Solox-Aulski kənd sovetləri Soçinin Lazarevski rayonunun inzibati tabeliyinə verildi.

## Əhalisi
Bölgənin əhalisi kənd dairəsi ilə birlikdə 96 177 nəfərdir. Şəhər ətrafı ərazidə 75 031 əfər yaşayır. Kənd əhalisi 21 146 nəfərdir.

## İqdisadiyyatı
Soçinin Lazarevski rayonunun iqtisadiyyatının əsasını kurort sənayesi təşkil edir. Rayonun demək olar ki, bütün sahilində sanatoriyalar, pansionatlar, mini mehmanxanalar və s. ilə tikilib. Rayon ərazisində ümumilikdə 300-dən çox mehmanxana və pansionat fəaliyyət göstərir. Həmçinin, bayram mövsümündə ərazinin bir çox sakinləri evlərini və mənzillərini istirahət edənlərə kirayə verirlər.

## Həmçinin bax
* Kirovski kənd dairəsi

## İstinadlar
Lazarevski

**Lazarevski** — Soçi şəhərinin mikrorayonu, Krasnodar diyarının Qara dəniz sahilindəki kurort. Soçinin Lazarevski rayonunun inzibati mərkəzi.

## Coğrafiyası
Lazarevski Qara dəniz sahillərində, Psezuapse çayının mənsəbində, Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacında yerləşir. Soçidən 42 km şimal-qərbdə və Krasnodar şəhərindən 135 km cənubda yerləşir.

Lazarevski A-147 federal magistral yolu (Adler-Dzhubga) ilə və Tuapse-Adler dəmir yolu xətti kəsişməsində yerləşir.

Şimal-qərbdə Aşe, şimalda Mamedova Şel, şərqdə Alekseevskoye və cənubda Soloniki mikrorayonlarının əraziləri ilə həmsərhəddir. Qərbdə Qara dənizin suları ilə yuyulur. Şəhər daxilində dəniz sahilinin uzunluğu təqribən 14 km-dir.

Lazarevski Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacının dağətəyi zonasının aran hissəsində yerləşir. Dağlar və silsilələr dəniz sahilindən uzaqlaşdıqca kəskin şəkildə yüksəlməyə başlayır. Şəhərin orta hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 20 metr yüksəklikdədir. Şimal-şərqində Botəpə dağı (535 m), cənub-şərqdə isə Soutlyantəpə dağı (592 m) ən yüksək zirvələrdi. Lzarevskia yaxınlığında yapon bananı, kivi və kamfora ağacları becərilir.

Kəndin iqlimi rütubətli subtropikdir. Orta illik hava temperaturu təxminən + 13,5 ° C, iyulun orta temperaturu + 24,0 ° C, yanvarın orta temperaturu isə + 6 ° C-dir. Orta illik yağıntı təxminən 1400 mm-dir. Yağıntıların çoxu qışda düşür.

## Tarixi
Lazarevski mikrorayonunun yerində ilk yaşayış məntəqələri təxminən 4000 il əvvəl meydana gəlmişdir. Əvvəlcə insanlar yalnız ovla məşğul olurdular. Eramızdan əvvəl II minilliyin əvvəllərində əhali əkinçilik və maldarlıqla məşğul olmağa başladı. Kəndin yaxınlığında çoxlu arxeoloji abidələr qoyaraq bir vaxtlar maykop və dolmen mədəniyyətləri inkişaf etdirmişlər.

Müasir kəndin yaranma tarixini 1839-cu il hesab etmək olar. Admiral Lazarevin başçılıq etdiyi donanma burda istehkam inşa etmişdir. Qala admiralın Mixail Petroviç Lazarev adını daşıyırdı. 1839-cu ildə rus şairi dekabrist Aleksandr Odoyevski qalada malyariya qızdırmasından vəfat etmişdir.

10 fevral 1961-ci ildə Krasnodar diyarının Lazarevski rayonu ləğv edilərək şəhərdaxili rayon kimi Soçi şəhərinin tərkibinə daxil edildi, kurort ərazisi isə onun mikrorayonuna çevrildi.

İndi Lazarevskoye kəndi Qara dəniz sahilindəki ən böyük kurort bölgələrindən biridir.

## İstinadlar
Soçi (rayon)

**Soçi şəhəri** və ya **Soçi kurort-şəhər inzibati ərazisi** (qeyri rəsmi adı — **Böyük Soçi**) — şəhər rayonu statusuna malik inzibati quruluş, Rusiya Federasiyasının Krasnodar diyarının ərazisində federal kurort. Soçi regional tabeliyində olan şəhər kateqoriyasına uyğun inzibati-ərazi vahidi.

## Coğrafiyası
Soçinin ərazisi Soçi kurort şəhərinin Maqri mikrorayonundan (Şepsi çayının mənsəbindən cənub-şərqdə) Psou çayı boyunca Abxaziya Respublikası ilə dövlət sərhədinə qədər uzanır və ümumi sahəsi 3502 km²-dir. Soçi şəhəri daxilində sərhədləri — 250 km²-dir.

Soçi kurort şəhəri bölgəsinin uzunluğu 99 km-dir. Bununla belə, Soçinin bütün uzunluğunu dolama dağ yolu ilə qət etmək üçün əhəmiyyətli dərəcədə daha böyük məsafəni qət etmək lazımdır (təxminən 140 km; yeni körpülərin və tunellərin tikintisi ilə əlaqədar yol əhəmiyyətli dərəcədə azalıb). Rayonun ərazisi 40–60 km məsafədə Baş Qafqaz silsiləsinə qədər dağ dərələrinə uzanan yerlərdə yerləşir. Şəhərin ümumi sahəsinin yalnız 250 km²-də tikinti aparılır. Soçi şəhəri administrasiyasına tabe olan ərazinin sahəsi baxımından Moskvadan 1,4 dəfə böyükdür (2511 km²-ə qarşı 3502 km²) (2012-ci il sərhədləri daxilində). Lakin əhalisi daha azdır.

Soçi şəhər-rayonu Sirius, Tuapse, Apşeron və Krasnodar diyarının Mostovski rayonları ilə, Adıgey Respublikasının Maykop rayonu və Gürcüstan ilə həmsərhəddir.

## Tarixi
Rayonun ərazisi Soçi kurort şəhəri və müvafiq inzibati-ərazi vahidi (Soçi regional tabeliyində olan şəhər) ilə birgə 10 fevral 1961-ci ildə ləğv edilmiş ərazi üzərində formalaşmışdır. Krasnodar diyarının Adler və Lazarevski rayonları Soçi rayonuna daxil edildi və Soçi şəhərində Adlerski, Lazarevski, Xostinski və Mərkəzi bölgələr yaradıldı.

2020-ci ildə Soçi şəhərinin Adler rayonu ərazisində ayrıca Sirius şəhər qəsəbəsi yaradıldıqdan sonra rayon ərazisinin bir hissəsi Sirius şəhər dairəsinə ayrıldı..

## Yaşayış məntəqələri
Şəhər rayonuna (Soçi regional tabeliyində olan şəhərdir) 81 yaşayış məntəqəsi daxildir:

Baranovski kənd dairəsi

Aşe

## Əhali
Soçi rayonu ərazisində 2021-ci ilin məlumatına görə 518 589 nəfərdir.

## İstinadlar
Daqun Omayev adına Mədəniyyət Sarayı

**Daqun Omayev adına Mədəniyyət Sarayı** — Çeçenistanın paytaxtı Qroznı şəhərində mədəni-kütləvi tədbirlər keçirmək üçün tikilmiş bina. 25 mart 2020-ci ildə Mədəniyyət İşçisi Günündə Qroznı şəhərinin mərkəzində, Sunja çayının sahilində açılmışdır. Sahəsinə görə Şimali Qafqazın ən böyük mədəniyyət sarayıdır.
## Təsviri
Mədəniyyət sarayının binası 12 mərtəbəlidir. Binanın ümumi sahəsi 39 min kvadratmetr təşkil edir. Binada müxtəlif təyinatlı otaqlar yerləşir. Burada tamaşalar üçün kiçik və böyük zallar, məşq otaqları, konfrans zalı, soyunub-geyinmə otaqları, səsyazma studiyası, teatr salonu var. 

Bina kompleksinə 700 avtomobil üçün qapalı dayanacaq da daxildir. Mədəniyyət sarayının binasında fəaliyyəti mədəniyyətlə bağlı müxtəlif təşkilatlar yerləşdirilmişdir. Binada ilk dövrlər Çeçenistan Respublikasının Dövlət Filarmoniyası da fəaliyyət göstərmişdir. Lakin qısa müddət sonra Filarmoniya əvvəlki ünvanına Respublika konsert zalına qayıtdı. Binada yerləşən əsas inzibati dövlət təşkilatı Çeçenistan Mədəniyyət Nazirliyidir. Belə ki, nazirlik binanın yuxarı 5 mərtəbəsinin tutur. 

Mədəniyyət sarayı üçün nəzərdə tutulan binanın tikintisi büdcədənkənar investisiyalar hesabına baş gəlmişdir. Onun inşasında əsasən yerli və Rusiya daxilində istehsal olunan tikinti materiallarından istifadə edilmişdir. Binanını özü yüksək təpəlik üzərində tikilmişdir. Binanın inşası iki il ərzində tamamlanmışdır. Onun üzlənməsi ağ daşla olmuşdur. Bina monolit tipli tikili sayılır. Sarayın ətrafında geniş park salınmışdır. Binanın və sarayın işıqlandırılması üçün müxtəlif cür led lampalar quraşdırılmışdır. Tikili min nəfərdən çox adam tutumuna qadirdir. Mədəniyyət sarayı öz həcminə görə Şimali Qafqaz bölgəsindəki ən böyük tikilidir.

Mədəniyyət Sarayının adlandırılmasına gəlincə, isə bu zaman müxtəlif təkliflər səsləndirilib. Lakin sonda Sovet və Rusiya teatr və kino aktyoru, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Xanbaba Nurədilov adına Çeçenistan Dövlət Dram Teatrının aktyoru, Kabardin-Balkar Respublikasının xalq artisti, Şimali Osetiya, Abxaziya və Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası, RSFSR-in əməkdar artisti Daqun Omayevin (1943-2019) şərəfinə adlandırılması qərara alınıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
*
Canxot

**Canxot** — Krasnodar diyarında xutor. Gelencik kurort şəhəri inzibati ərazisinin Divnomorsky kənd dairəsinin bir hissəsidir. Məşhur dənizkənarı kurort yeridir.

## Coğrafiyası
Canxot xutoru Qara dəniz sahilində, Xotetsay () çayının mənsəbində, 5 km uzanan vadi boyunca yerləşir.

Gelencikdən 17 km cənub-şərqdə və Krasnodar şəhərindən 185 km cənub-qərbdə yerləşir. Şimal-qərbdə Divnomorskoe və cənub-şərqdə Praskoveevka yaşayış məntəqələrinin ərazisi ilə həmsərhəddir. Canxotun orta hündürlük dəniz səviyyəsindən 194 metr hündürlükdədir.

## İqlimi
Yaşayış məntəqəsində yarımquru Aralıq dənizi iqlimi üstünlük təşkil edir. İllik orta yağıntının miqdarı 800 mm-dir (əsasən qışda). 2000-ci ilin fevral ayında şəhərdə temperatur −18,8 ° C-ə qədər düşdü. Subtropik bitkilərdən xurma və əncir yaxşı yetişir. Hal-hazırda Canxot ətrafının ekosistemi aktiv antropogen təsir altındadır.

## Tarixi
Canxot 1870-ci ildə tarixçi Fyodor Andreeviç Şerbina ailəsi ilə birlikdə Xotetsay çayının dərəsində məskunlaşaraq qəsəbənin əsasını qoymuşdur. "Kavkaz" qəzetinin məlumatına görə, mülkün sahəsi 110 desyatin idi.

V.G.Korolenko uzun illəri xəstə qardaşı İllarion üçün yay iqamətgahı tikmək üçün yer seçmiş və sonda bu ərazidə qərar vermişdir. 1915-ci ilə qədər, qardaşı vəfat edənə qədər vaxtaşırı burada yaşamışdır. Yazıçı bir neçə əsərini kənddəki evə və onun sakinlərinə həsr edib.

1917-ci ildə Canxot yeri Novorossiysk rayonunun Qara dəniz vilayəti tərkibinə daxil edildi.

26 yanvar 1923-cü ildə Canxot Qara dəniz bölgəsinin Gelencik rayonunun bir hissəsi elan edildi.

1937–1955-ci illərdə Krasnodar diyarının Gelencik rayonunun Yalançı-Gelencik kənd şurasının tərkibində idi.

1964–1988-ci illərdə təsərrüfat Krasnodar vilayətinin Gelencik şəhər sovetinin Divnomorski kənd şurasına daxil edildi.

## Əhalisi
2010-cu ilin məlumatına görə Canxotun əhalisi 416 nəfərdir. Yayda turist axını sayəsində əhalinin sayı bir neçə dəfə artır.

## Maraqlı məlumat
Qara dəniz sahilində eyni adlı Cahxot çayı var, lakin onun kənarında yerləşən Canxot kəndi deyil, qonşu Praskoveevka kəndidir.

## İstinadlar
Cubqa

**Cubqa** — Krasnodar diyarının Tuapse rayonunda şəhər tipli qəsəbə (kurort qəsəbəsi). Cubqa şəhər qəsəbəsinin inzibati mərkəzi.

## Coğrafiyası
Qəsəbə Qara dənizin Cubqa körfəzinin sahilində və Cubqa çayının mənsəbində yerləşir. Ərazidə enliyarpaqlı və iynəyarpaqlı meşələr üstünlük edir. Rayon mərkəzindən 52 km şimal-qərbdə — Tuapse şəhəri yerləşir. Krasnodardan Cubqaya Adıgeysk, Qoryaçıy Klyuç və Xrebtovı marşrutu ilə 108 km uzunluğunda avtomobil yolu gəlir.

Cubqa çimərlikləri əsasən qumlu və qumlu-çınqıldır. Burada düşərgələr, avtoturizm bazaları və "Qolubaya buxta", "Qornı vozdux", "İnal" kimi müxtəlif istirahət mərkəzləri fəaliyyət göstərir. Müxtəlif pansionatlar da var.

### İqlimi
Cubqa Aralıq dənizi iqlim zonasına daxildir. Yanvar ayının orta temperaturu +3,6 °C, iyul ayının isə 23,2 °C-dir. İllik yağıntıların miqdarı 1042 mm-dir. Yağıntılar əsasən payız-qış aylarında düşür.

## Etimologiyası
Ərazinin yerli əhalisi adıqlar Cubqa və çayın adın () kimi tələffüz edirlər.. Ən çox ehtimal edilən versiyaya görə, bu toponim zhybge (adıge zhy — "külək"; ubgun — "yaymaq") sözünə uyğundur. Tərcümədə — "yayılan külək" və ya — "gecə gözəli" deməkdir. Toponimin mənşəyinin şapsuq variantı da var — zhequpdan — "düz yer". Toponimin hər iki tərcüməsi ərazinin coğrafi təsvirinə uyğundur. Çünki Cubqa çayının aşağı axınında vadi genişlənir və düz relyefdə axır.

## Tarixi
Qəsəbə XIX əsrdə Kiçiq Şapsuqinin əsas mərkəzlərindən biri olmuş. Qafqaz müahribəsindən sonra, 1864-cü ildə Cubqa kəndinin əsası qoyulmuşdur. Əvvəlcə kənd çayın mənsəbindən 2 km aralıda müasir Staniçka mikrorayonunun yerində yerləşirdi.

1904-cü ildə dövlət təhsil müəssisəsi olan kilsə məktəbinin binası tikildi. Yeni məktəb tikildikdən sonra hərbçilərin ixtiyarına verilmiş. Böyük Vətən Müharibəsi illərində xəstəxana kimi istifadə edilmişdir. 1965-ci il iyulun 13-də Cubqa kəndinə kurort kəndi statusu verildi.

## Əhalisi
2021-ci ilin siyahıyaalınmasına görə Cubqada 5574 nəfər yaşayır. 2002-ci ilin məlumatına görə milli tərkib belədir:

* ruslar — 3 505 nəf. (66,8 %),
* ermənilər — 1 138 nəf. (21,7 %),
* ukraynalılar — 225 nəf. (4,3 %),
* digərləri — 378 nəf. (7,2 %).

## İstinadlar
Quloy-xi

**Quloy-xi** və ya **Quloyxi** — İnquşetiya Respublikası ərazisindən axan çay.

Quloy-xi çayı Assa çayının sağ qoludur. Çayın uzunluğu 24&nbsp;km, su hövzəsinin sahəsi 161&nbsp;km²-dir. Çay vadisində Vovnuşki müdafiə və gözətçi qalalarının son orta əsrlərə aid kompleksi var.
## Coğrafiyası
Quloy-xi çayı mənbəyini Çeçenistanla sərhədin yaxınlığındakı Ceyrax rayonu dağlarından (Daxkinta dağının yamacı) götürür. Çay yaşayış məntəqələrindən uzaqda dağ dərəsi ilə qərbə doğru axır. Vadidə şam ağacı, qızılağac, söyüd, ağcaqayın, çaytikanı, gərməşov, başınağacı bitir. Meşələr əsasən çayın sol sahili boyunca uzanır. Çayda su axınının sürəti 2,2&nbsp;m/s-dir. Çayın mənsəbi Assa çayının sağ sahili boyunca 103&nbsp;km uzanır. Quloy-xi çayı, Molelnaya dağının ətəyindən dəniz səviyyəsindən 1112 m yüksəklikdə yerləşir. Lakin buna baxmayaraq, çay demək olar ki, donmur. Yalnız şiddətli şaxtalar düşəndə çayın müəyyən hissəsi donur.

Quloy-xi çayında su həmişə əhəmiyyətli miqdarda olur. Güclü və uzun müddət davam edən yağışlardan sonra səviyyə iki dəfə qalxa bilər. Çayda yüksək su aprel-may aylarında, qış qarları əriyəndə və çoxlu yağış yağanda baş verir.

Çay yerli əhalinin təsərrüfat həyatında vacib rol oynayır. Onun suyundan bostançılıqda və heyvandarlıqda istifadə olunur. Çay sularında xırda balıqlara da rast gəlinir. Bu səbəbdən çayda balıq ovu da geniş yayılmışdır.

Quloy-xi çayı yaşayış məntəqələrinə yaxın axdığından ciddi çirklənməyə də məruz qalır. Belə ki, 2021-ci ildə ekoloqların təşkil etdiyi təmizlik aksiyası zamanı çayın özündən və ətrafından 20 kisə tullantı toplanmışdır.

## Su reyestri məlumatları
Rusiyanın dövlət su reyestrinə əsasən, çay Qərbi Xəzər hövzəsi rayonuna aiddir. Çayın su təsərrüfatı sahəsi mənbəyi Sunjadan Qroznı şəhərinə qədərdir. Çay hövzəsi - Xəzər dənizi hövzəsinin Terek və Volqa çayları arasındakı çayları əhatə edir. Çay dağ çayı olduğundan daşqın hallarına da rast gəlinir. Bu səbəbdən çaya xüsusi nəzarət həyata keçirilir. Quloy-xi dövlət su reysterində təhlükəli çaylar siyahısındadır.

Dövlət su reyestrindəki obyekt kodu - 07020001112108200005505-dir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Divnomorskoe

**Divnomprskoe** — Krasnodar diyarında kənd. Kənd Qara dənizi sahilində yerləşir. Gelencik şəhər-kurort inzibati ərazisinə daxildir. Divnomorskoe kənd dairəsinin inzibati mərkəzidir.

## Coğrafiyası
Kənd Qara dəniz sahilində, Mezyb və Aderba çaylarının qovuşmasından əmələ gələn Mezyb (İnaqua) çayının mənsəbində yerləşir. Çay dərəsinin yuxarı axarlarında su anbarı var.

Qəsəbə Böyük Gelencik kurort zonasına daxildir. Sənaye istehsalı praktiki olaraq yoxdur. İqtisadiyyatda əsas rolu turizm biznesi oynayır. Dəniz sahilində istirahət kompleksləri var. Onların bəziləri tələbələr üçün nəzərdə tutulub.. Üzümçülük və bağçılıq yaxşı inkişaf etmişdir.

### İqlimi
Kəndin iqlimi mülayim olub yayı quraq keçir. Orta illik hava temperaturu + 12,5 ° C-dir. Ən isti ayın (iyul) orta aylıq temperaturu təxminən + 23,0 ° C, ən soyuq ay (yanvar) təxminən + 2,5 ° C-dir. Orta illik yağıntı 850 mm-dir.

## Tarixi
19-cu əsrin ortalarına qədər müasir kəndin yerində çərkəzlərin Mezyb kəndi var idi. ( — "çoxlu meşəlik").

Bu kənddin başqa bir adı **Saxta Gelendckdir.**

Rostov regional arxivində şəhər muzeyinin əməkdaşları Qara dəniz sahil xəttinin rəisi general N.N.Raevskinin hesabatını tapdılar. Raevskinin yazılarında 1831-ci ildə Gelencikdə istehkam tikintisi zamanı Saxta Gelenciki xatırlayırdı.

Tarixçilər hesab edirlər ki, belə bir ad qaranlıqda zəif işıqları görən gəmi kapitanları bu kiçik körfəzi Gelenciklə səhv salaraq, lövbər ataraq bura gələndə yarana bilərdi.

100 ildən artıq qəsəbənin rəsmi adı "Saxta Gelencik" olub və yalnız 1964-cü ildə **Divnomorskoye** adlandırılıb. Sakinlərin xahişi ilə adı dəyişdirilib. Hətta kəndə ən yaxşı ad verilməsi üçün müsabiqə elan olunub. Çoxlu təkliflər var idi və bir dəfə istirahət edənlər yerli poçt şöbəsinə gələrək təəssüratlarını heyranlıqla bölüşməyə başladılar: "Nə gözəl dəniziniz var!"

2004-cü il martın 10-da Krasnodar diyarının inzibati rayonlarının transformasiyası zamanı Divnomorskoye kəndi Gelencik kurort şəhərinin tərkibinə daxil edilmişdir.

## Əhalisi
2010-cu ilin məlumatına əsasən Dvnomorskoedə 6358 nəfər yaşayır. Əhalinin milli tərkibi belədir: ruslar- 86,77%, ukraynalılar — 4,17%, yunanlar — 2,08 %-dir.

## İstinadlar
Kabardinka

**Kabardinka**— Krasnodar diyarında kənd (əvvələr şəhər tipli qəsəbə).

Kənd "Gelencik kurort şəhəri" rayonunun bir hissəsidir. Kabarda kənd dairəsinin inzibati mərkəzi.

## Coğrafiyası
Kabardinka Novorossiysk şəhəri ilə üzbəüz və Gelencikdən 12 kilometr şimal-qərbdə, Çemes buxtasının sahilində yerləşir. Cənub-qərbdən yaşayış məntəqəsini dənizin küləklərindən və tufanlarından Doob burnu, Tuapxat silsiləsi, şimal-şərqdən isə Markotx silsiləsi qoruyur.

Kəndin ərazisində Markotski silsiləsindən axan bir neçə dərin, lakin qısa çay var. Çaylar Qara dənizə tökülür. Onlardan ən böyüyü Doob və Nakopsdur.

## İqlimi
Günəşli günlərin sayına və dumanın olmamasına görə Kabardinka Krımın cənub sahilinə bənzəyir. Orta illik temperatur + 12,3&nbsp;°C-dir. İstirahət mövsümü maydan noyabr ayına qədər davam edir, bu zaman hava quru və isti olur.

## Tarixi
Kabardinkanın indi yerləşdiyi yer haqqında ilk qeydlər e.ə. 5–7-ci əsrlərə aiddir. Bunu 1960–1970-ci illərdə burada aşkar edilmiş arxeoloji tapıntılar sübut edir. Bunlar amfora parçaları və qədim yunan tacirlərinin şərab daşıdıqları müxtəlif qablar idi. Qədim yunan müstəmləkəçiləri bütün Qara dəniz sahillərini intensiv şəkildə mənimsəmiş, müstəmləkə şəhərləri və yaşayış məntəqələri tikmişlər. Kabardinka da istisna deyildi. Burada iki kiçik qədim yaşayış məskəninin izləri tapılıb.

Qafqaz müharibəsi zamanı ruslar dağlılara qarşı Qara dəniz sahilində istehkamlar inşa edirdi. Kabardin istehkamı 1836-cı ildə tikilmişdir. İlk öncə onu Aleksandriyski adladırıldı. Bu ad sonradan imperator I Nikolay tərəfindən dəyişdirildi və Kabardinka adlandırıldı.

Sovet İttifaqının dağılmasından sonra ölkədə fərqli bir sistem yarandı. Bu Kabardinkaya da təsir etdi: yarımçıq tikililər, keçmiş uşaq sağlamlıq kurortlarının boş və ya yarı boş əraziləri, tərk edilmiş magistral yol. Son 10–15 ildə isə Kabardinkada yeni həyat başlayıb.

Hazırda Kabardinkada 40-a yaxın sağlamlıq mərkəzi qonaqları qəbul etməyə hazırdır. Onların arasında ən böyüyü beşulduzlu "Nadejda" otelidir. Sanatoriyalar, istirahət mərkəzləri və sağlamlıq mərkəzlərinin əksəriyyəti uşaq və yeniyetmələri qəbul edir, bu da Kabardinkanın "uşaq respublikası" kimi nüfuzunu təsdiqləyir.

## Əhalisi
Kabardinkanın əhalisi 7550 nəfərdir (2010).

## İstinadlar
.
Lermontovo (Krasnodar diyarı)

**Lermentovo** — Krasnodar diyarının Tuapsinski rayonunda kənd.

## Coğrafiyası
Kənd Qara dənizin Tenqinski körfəzinin sahilində, Tuapse-Novorossiysk magistral yolunun üzərində yerləşir. Cubqadan 5 km şərqdə, Şapsuxo çayının mənsəbində yerləşir. Lermontovodani çay boyu 4 km yuxarıda Tenqinka kəndi yerləşir.

Şapsuxo çayı ərazidə olan bir çox çaylar kimi bir başa dənizə tökülür. Dağlar arası vadilərlə axan çayların yuxarı axarları öz təbbi formasını qoruyub saxlaya bilib. Lermantovo kəndi dəniz səviyyəsindən 34 metr yüksəklidə yerləşir. İqlimi Aralıq dənizi iqlimidir. Yağıntılar əsasən payız-qış aylarında düşür. Yayı quraq və isti keçir.

## Tarixi
1475-ci ildə kəndin yerləşdiyi ərazi digər Şimali Qara dəniz sahilləri kimi Osmanlı İmperiyasının tərkibinə daxil oldu. 1829-cu ildə Adrianpol sülh müaqaviləsindən sonra Rusiya imperiyasının təsir dairəsinə aid oldu. Qafqaz müharibəsi zamanı Şapsuxo aulunun yerində () Qara dəniz sahil müdafiə xəttinin — Teqinski istehkamı yaradılmışdır.

1854-cü ildə Krım müharibəsi zamanı Novorossiysk bombalandıqdan və Qara dənizdə hökmranlıq edən İngiltərə-Fransız donanmasından açıq təhlükə yarandıqdan sonra Tenqinski istehkamı ləğv edildi.

Müasir kəndi bu ərazidə heç vaxt çatmayan Tenqinski piyada alayının leytenantı, şair Mixail Lermontovun adını daşıyır. Tenginski alayı 1838-ci ildə Şapsuxo çayının mənsəbində tikilmiş Tenginskoye istehkamında qarnizon qurmuşdur.

Kənd Krasnodar diyarının İcraiyyə Komitəsinin 24 sentyabr 1958-ci il tarixli qərarı ilə yaşayış məntəqələri siyahılarında qeydə alınmışdır.

## Əhalisi
1987-ci il yanvarın 1-nə olan məlumata görə Lermontovo kəndində 605 nəfər yaşayırdı. 2010-cu ilin məlumatına əsasən Lermontovoda əhalinin sayı 1122 nəfərdir.

## İqtisadiyyatı
Kənddə müxtəlif pansionatlar var. Hazırda Lermontovo kifayət qədər inkişaf etmiş kurort ərazisidir. Yayda turistləri Tenqinski körfəzinin qumlu çimərlikləri cəlb edir. Lermontovonun bütün ərazisi yetərincə dəyişdirilib: çoxlu sayda otel və əyləncə kompleksləri, su parkları, sağlamlıq mərkəzləri inşa olunub.

## İstinadlar
Loo

**Loo** () — Krasnodar diyarında mikrorayon. Loo Lazarevski rayonununda yerləşir.

## Coğrafiyası
Mikrorayon Qara dəniz sahilində, eyniadlı Loo çayının mənsəbində yerləşir. Rayon mərkəzindən — Lazarevskoye mikrorayonundan 43 km cənub-şərqdə, Mərkəzi Soçidən 26 km şimal-qərbdə və Krasnodar şəhərindən 270 km cənubda (yolla) yerləşir.

Mikrorayondan A −147 Cubqa — Adler federal avtomobil yolu və Şimali Qafqaz dəmir yolunun qolu keçir. Mikrorayonda *Loo* dəmir yolu platforması fəaliyyət göstərir. Uzunluğu 1,5 km və eni təxminən 40 metr olan çınqıllı çimərlik zolağına malikdir.

Şimal-qərbdə Aşağı Xobza, şimal-şərqdə Qornoe Loo və cənub-şərqdə Kuçuk-Dere yaşayış məntəqələrinin ərazilər ilə həmsərhəddir.

Loo dar dənizkənarı vadidə yerləşir və üç tərəfdən dağlar və silsilələr ilə əhatə olunub. Mikrorayon ərazisində relyef əsasən dağlıqdır. Orta hündürlüklər dəniz səviyyəsindən təxminən 30 metr yüksəklikdədir. Mikrorayonun yaxınlığında mütləq hündürlük dəniz səviyyəsindən 308 metrə çatır.

Hidroqrafik şəbəkə əsasən çay Loo ilə xarakterizə olunur.

İqlimi rütubətli subtropikdir. Orta illik hava temperaturu təxminən + 14 ° C, iyulun orta temperaturu + 24,5 ° C, yanvarın orta temperaturu isə + 6,5 ° C-dir. Orta illik yağıntı təxminən 1500 mm-dir. Yağıntıların çoxu qışda düşür.

## Tarixi
Loo kəndinin adı Abxaziya knyazlığının çiçəklənməsi dövründə bu ərazilərə sahib olan ən böyük Abaza feodal klanı Lau və ya Lov (Loovy) adından gəlir.

Loo yaxınlığındakı dağlarda, təxminən 300 metr yüksəklikdə, 8–9-cu əsrlərə aid orta əsr Bizans məbədinin xarabalıqları qorunub saxlanılmışdır. Əhəng daşı bloklarından tikilmiş binanın ən yaxşı qorunmuş hissəsi şimal divarıdır. Məbədin eni 11 metr, uzunluğu 20 metr, divarlarının qalınlığı isə bir metrdən çoxdur. Məbəd memarlıq baxımdan Abxaziyadakı Pitsunda və Lıxnı məbədlərinə yaxındır.

1864-cü ilə qədər Vardane icmasından olan Ubıxlar Loo çayı vadisində yaşayırdılar. Mühacirliyin başlanmasından əvvəl Qafqaz müharibəsi illərində Ubıxların başçılarından biri olan İsmayıl Barakay Dzepşanın kəndi çayın mənsəbində, dəniz sahilində yerləşirdi. Qafqaz müharibəsi başa çatdıqdan sonra bütün yerli əhali rus çarına tabe olmaq istəmədiyi üçün Osmanlı imperiyasına sürgün edildi. Nəticədə Loo çayının vadisi bir neçə il boş qaldı.

1872-ci ildən Loo çayı hövzəsində rus, erməni və yunan köçkünləri məskunlaşmağa başladılar. Ərazinin özü Rusiya imperatoru tərəfindən Böyük Hersoq Mixail Nikolaeviçə məxsus olan "Vardane" mülkünün tərkibinə daxil edildi.

2008-ci il avqustun 7-də Loo çimərliyində terror aktı baş vermişdir. Moskva vaxtı ilə saat 10:10-da şəhər çimərliyində naməlum partlayıcı qurğunun partlaması nəticəsində 2 nəfər həlak olmuş, 15 nəfər yaralanmış, daha 8 nəfər xəstəxanaya yerləşdirilmişdir.

## İstinadlar