Postsənaye cəmiyyəti

**Postsənaye cəmiyyəti** () — iqtisadiyyatı yüksək məhsuldar sənaye, bilik sənayesi, ÜDM-də yüksək keyfiyyətli və yenilikçi xidmətlərin yüksək payı olan, bütün iqtisadi və digər fəaliyyət növlərində rəqabət olan, habelə xidmət sektorunda işləyən əhalinin sənaye sahələrindən daha yüksək paya sahib yenilikçi bir sektorun hakim olduğu bir cəmiyyət.

Postsənaye cəmiyyətində təsirli bir yenilikçi sənaye, bütün iqtisadi subyektlərin, istehlakçıların və əhalinin ehtiyaclarını təmin edir, böyümə sürətini tədricən azaldır və keyfiyyətcə, yenilikçi dəyişiklikləri artırır.

Elmi inkişaflar iqtisadiyyatın əsas hərəkətverici qüvvəsinə — bilik sənayesinin əsasına çevrilir. Ən dəyərli keyfiyyətlər işçinin təhsil səviyyəsi, peşəkarlığı, öyrənmə qabiliyyəti və yaradıcılığıdır.

Postsənaye cəmiyyətinin inkişafında əsas intensiv amil insan kapitalıdır — mütəxəssislər, yüksək savadlı insanlar, bütün növ iqtisadi yeniliklərdə elm və bilik.

## Postsənaye cəmiyyətin inkişafının mahiyyəti və konsepsiyası
Postindustrial cəmiyyətin sənaye cəmiyyətindən əsas fərqləndirici cəhətləri çox yüksək əmək məhsuldarlığı, yüksək həyat keyfiyyəti, yüksək texnologiyalara sahib olan və innovasiya iqtisadiyyatının üstünlük təşkil edən sektoru və riskli işdir. Yüksək keyfiyyətli insan kapitalının yüksək dəyəri və məhsuldarlığı yeniliklər və yeniliklər arasında rəqabət artıqlığı yaradır.

Postindustrial cəmiyyətin mahiyyəti əhalinin həyat keyfiyyətinin artması və bilik sənayesi daxil olmaqla yenilikçi bir iqtisadiyyatın inkişafından ibarətdir.

Postsənaye cəmiyyətinin inkişaf konsepsiyası yenilikçi iqtisadiyyatın keyfiyyətini və rəqabət qabiliyyətini yüksəltmək üçün insan kapitalına investisiya qoyma, həyat keyfiyyəti də daxil olmaqla keyfiyyətini artırmaq üçün azaldılır.

Yüksək əmək məhsuldarlığı, innovasiya sisteminin səmərəliliyi, insan kapitalı və bütün iqtisadiyyat, idarəetmə sistemləri, bütün fəaliyyət növlərində yüksək rəqabət bazarları sənaye məhsulları ilə doyurur, iqtisadi agentlər və əhali daxil olmaqla hər növ və növ istehlakçıların tələbini təmin edir.

Bazarların sənaye məhsulları və malları ilə doyması ümumi sənaye istehsalının artım sürətinin azalmasına və sənayenin ÜDM-dəki payının xidmət sektorunun payına nisbətən azalmasına səbəb olur. Öz-özlüyündə ÜDM-də sənayenin payının azalması post-sənaye iqtisadiyyatının əsas əlaməti deyil. Məsələn, Rusiyada, 2010-cu ildə xidmətlərin payı, Rosstata görə, ÜDM-in 62,7% -ni, sənaye — 27,5%, kənd təsərrüfatı — 9,8% -ni təşkil etdi, bununla belə, Rusiyanın sənayesi və iqtisadiyyatı rəqabətə davamlı olmayan bir sənaye ilə böyük ölçüdə xammala söykənir iqtisadiyyat. Rusiyada daxili bazarların istehsal olunmuş mal və məhsullarla doyması yüksək əmək məhsuldarlığı səbəbindən deyil, idxalının ixracata nisbətən üstünlük təşkil etməsindən qaynaqlanır. Ukraynada xidmət sektoru ilə bənzər bir Rusiya vəziyyəti. 2011-ci ildə xidmətlərin ÜDM-də payı 56% idi, lakin iqtisadiyyat bundan postindustrial vəziyyətə gəlmədi. Belarus Respublikasında vəziyyət fərqlidir. ÜDM-in 46,2% -i sənaye, 44% -i isə xidmətlərdir. Bu ölkənin iqtisadiyyatı xammal iqtisadiyyatının az payı olan sənaye tipinə aiddir.

Bu baxımdan, bəzi elm adamları postindustrial cəmiyyətin meydana gəlməsinin həlledici meyarının məşğulluq strukturundakı bir dəyişiklik olduğunu, yəni qeyri-istehsal sahəsindəki işləyənlərin bütün əmək qabiliyyətli əhalinin% 50 və ya daha çox hissəsini əldə etməsi olduğuna inanırlar. Eyni zamanda, pərakəndə satış, istehlakçı xidmətləri və bu kimi xidmətlər sektorunun bir çox növü qeyri-məhsuldar fəaliyyət sayılmır.

Xidmətlərin payının sənaye istehsalına nisbətən üstünlük təşkil etməsi istehsal həcmlərində azalma demək deyil. Sadəcə, postindustrial cəmiyyətdəki bu həcmlər, tələbin ödənməsi sayəsində göstərilən xidmətlərin həcmindən daha yavaş artır. Eyni zamanda, xidmətlərin həcmindəki artım, xidmət sektorunun yenilikçi inkişafı və istehlakçılara müxtəlif yenilikçi xidmətlərin geridə qalması ilə birbaşa həyat keyfiyyətinin artması ilə bağlıdır. İnternet və yeni rabitə vasitələri bu həqiqi və bitməyən prosesin yaxşı bir nümunəsidir.

Əhaliyə yeni, yenilikçi xidmətlər göstərməklə əhalinin həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması imkanları tükənməzdir.

### Postsənaye cəmiyyəti konsepsiyasının formalaşması
"Post-sənayeləşmə" termini, elmi dövriyyəyə 20-ci əsrin əvvəllərində Asiya ölkələrinin sənayedən əvvəlki inkişafında ixtisaslaşmış alim A. Cumaraswamy tərəfindən daxil edilmişdir. Müasir mənasında bu termin ilk dəfə 1950-ci illərin sonlarında istifadə edilmiş və post-sənaye cəmiyyəti konsepsiyası, xüsusilə Harvard Universitetinin professoru Daniel Bellin işi, xüsusilə 1973-cü ildə "Gələcək Post-Sənaye Cəmiyyəti" adlı kitabının nəşrindən sonra geniş qəbul edilmişdir.

Postsənaye nəzəriyyəyə informasiya cəmiyyəti, post-iqtisadi cəmiyyət, postmodern, "üçüncü dalğa", "dördüncü forma cəmiyyəti", "istehsal prinsipinin elmi və informasiya mərhələsi" anlayışları yaxındır. Bəzi futuroloqlar post-sənayeləşmənin yalnız dünyəvi sivilizasiyanın inkişafının "insandan sonrakı" mərhələsinə keçidin bir müqəddiməsidir.

### Postsənaye cəmiyyətinin inkişafı
Post-sənaye cəmiyyəti konsepsiyası bütün ictimai inkişafın üç mərhələyə bölünməsinə əsaslanır:

* Aqrar (sənaye öncəsi) — əkinçilik sahəsi həlledici idi, əsas strukturlar kilsə, ordu idi.
* Sənaye — sənaye həlledici idi, əsas strukturlar bir şirkət, bir firma idi.
* Postindustrial — nəzəri bilik həlledicidir, əsas quruluş universitetdir, istehsal və yığılma yeri kimi. Eynilə, Elvin Toffler cəmiyyətin inkişafındakı üç "dalğanı" müəyyənləşdirir:

* əkinçiliyə keçiddə aqrar.
* sənaye inqilabı zamanı sənaye.
* biliyə əsaslanan bir cəmiyyətə keçiddə məlumatlandırma (postindustrial). D. Bell üç texnoloji inqilabı təyin edir:

* XVIII əsrdə buxar mühərrikinin ixtirası.
* XIX əsrdə elektrik və kimya sahəsindəki elmi və texnoloji inkişaflar.
* XX əsrdə kompüterlərin yaradılması.
Deniel Bell iddia edirdi ki, sənaye inqilabı əmək məhsuldarlığını artıran və kütləvi istehlak cəmiyyətini hazırlayan montaj xətti istehsalını yaratdığına görə, indi də hər istiqamətdə uyğun sosial inkişafı təmin edən bir məlumat axını istehsalı olmalıdır.

Postindustrial nəzəriyyə bir çox cəhətdən praktika ilə təsdiqlənmişdir. Yaradanlarının proqnozlaşdırdığı kimi istehlakçı cəmiyyəti xidmət iqtisadiyyatı yaratdı və onun çərçivəsində iqtisadiyyatın informasiya sektoru ən sürətlə inkişaf etməyə başladı.

## Post-sənaye iqtisadiyyatının yaranma səbəbləri
Qeyd etmək lazımdır ki, tədqiqatçılar arasında post-sənaye cəmiyyətinin yaranma səbəbləri barədə vahid bir baxış yoxdur.

Postindustrial nəzəriyyənin inkişaf etdiriciləri aşağıdakı səbəblərə işarə edirlər:

* Texnologiyaların təkmilləşdirilməsi, istehsalın mexanizasiyası və avtomatlaşdırılması bilavasitə maddi istehsalda çalışan insanların nisbətini azaltmağa imkan verir.
* Müasir iqtisadiyyat elə bir keyfiyyətə çatmışdır ki, əksər işçilər nisbətən yüksək təhsil səviyyəsinə malik olmalıdırlar.
* Əhalinin əhəmiyyətli bir hissəsinin rifahı o qədər yaxşılaşmışdır ki, intellektual artım və yaradıcılıq qabiliyyətlərinin yaxşılaşdırılması cəmiyyətin dəyər miqyasında mühüm yer tutmuşdur.
* Əsas maddi ehtiyacları ödənilən, intellektual işlə məşğul olan insanlar xidmətlərə artan tələb edirlər.
* Mütəxəssis işçi qüvvəsinin payının artması əsas "istehsal vasitələri" nin işçilərin ixtisasına çevrilməsinə gətirib çıxarır. Bu, cəmiyyətin quruluşunu dəyişdirir və maddi "istehsal vasitələrinə" sahib olmaq əvvəlki əhəmiyyətini itirir.
Marksizm tərəfdarları başqa bir şeyin səbəblərini görürlər:

# Əmək bölgüsü fərdi fəaliyyətlərin istehsal sahəsindən müstəqil bir xidmətə davamlı təcrid olunmasına gətirib çıxarır (autsorsinq). Əvvəllər istehsalçı özü bir reklam kampaniyası icad etmiş və həyata keçirmişdirsə və bu fabrik işinin bir hissəsi idisə, indi reklam işi iqtisadiyyatın müstəqil bir sektorudur. Bənzər proseslər bir zamanlar fiziki və zehni əməyin ayrılmasına gətirib çıxardı.
# Beynəlxalq əmək bölgüsünün inkişafı nəticəsində bölgələrdə konkret fəaliyyət üçün ən sərfəli sahələrin tədricən konsentrasiyası mövcuddur. Bu yenidən bölüşdürmənin katalizatorlarından biri, korporativ mülkiyyət hüquqlarının milli çərçivədən kənar genişləndirilməsidir. Səmərəliliyin artırılması uğrunda mübarizə çoxmillətli şirkətləri daha gəlirli bölgələrdə istehsal yerləşdirməyə məcbur edir. Buna xüsusi nəqliyyat xərclərinin azalması da kömək edir. Bu gün istehsal coğrafi olaraq artıq xammal mənbəyinə və ya əsas istehlakçıya bağlı deyildir. Eyni zamanda, mənfəət də daxil olmaqla istehsalın nəticələri ana şirkətə məxsusdur və istehsal vahidləri başqa bir ölkədə yerləşdiyi halda, mərkəzi qərargahının yerləşdiyi ölkədə xidmət sektorunun əlavə istehlak və inkişaf mənbəyidir.
# İqtisadiyyatın və əmək məhsuldarlığının inkişafı ilə istehlak quruluşu dəyişir. Sabit zəruri malların tədarükündən sonra, məhsul istehlakındakı artımla müqayisədə xidmətlər istehlakında sürətli artım başlayır. Bu, iqtisadiyyatın strukturundakı istehsal və məşğulluq nisbətində müvafiq bir dəyişikliyə səbəb olur.
# Əksər xidmətlərin istehsalı, xidmətin istehlak edildiyi yerə bağlıdır. Çində bir saç düzəltmə qiymətləri dünyadakından 100 qat daha aşağı olsa da, bunun ABŞ və ya Avropadakı bərbərlik bazarını əhəmiyyətli dərəcədə təsir etməsi ehtimalı yoxdur, lakin rabitə vasitələrinin inkişafı və məlumatların kütləvi əmtəəyə çevrilməsi bəzi xidmət növlərində məsafəli ticarətin inkişafına imkan verdi.
# Bəzi xidmətləri təbiətinə görə əmək məhsuldarlığını artırmaq çətindir. Bir taksi sürücüsü eyni anda iki maşın sürməyəcək. Tələbat artdıqca ya taksi avtobusa çevriləcək, ya da taksi sürücülərinin sayı artacaq. Eyni zamanda, kütləvi sənaye istehsalı bir işçi tərəfindən məhsul həcmində davamlı artım ilə xarakterizə olunur. Bu, işçi sayında xidmət sektoruna qarşı əlavə bir əyilməyə gətirib çıxarır.

## Həmçinin bax
* Bilik iqtisadiyyatı

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Антипина О. Н., Иноземцев В. Л.* Диалектика стоимости в постиндустриальном обществе // Мировая экономика и международные отношения. — 1998. — № 5.
* *Белл Д.* Грядущее постиндустриальное общество. — М.: Академия, 1999. — ISBN 5-87444-070-4.
* *Большаков А. В.* Генезис и структура деловых сетей в контексте теории постиндустриальной экономики // Экономический анализ: теория и практика. — 2012. — № 10 (265).
* *Гейтс Б.* Дорога в будущее. — М., 1998.
* *Иноземцев В. Л.* Современное постиндустриальное общество: природа, противоречия, перспективы. — М.: Логос, 2000. — 304 с.
* *Иноземцев В. Л.* Постиндустриальное хозяйство и "постиндустриальное" общество (К проблеме социальных тенденций XXI века) 
* "Постиндустриального общества" теория // Научный коммунизм: Словарь / Александров В. В., Амвросов А. А., Ануфриев Е. А. и др.; Под ред. А. М. Румянцева. — 4‑е изд., доп. — М.: Политиздат, 1983. — 352 с.
* Постфордизм: концепции, институты, практики / под ред. М. С. Ильченко, В. С. Мартьянова. — М.: Политическая энциклопедия, 2015.
* 
* 
* *Нейсбитт, Джон, Эбурдин, Патриция* Мегатенденции 2000. — М., 1994.
* 
* Возникновение и упадок концепций постиндустриального общества  // *Семёнов Ю. И.* Философия истории
* *Туроу Л.* Будущее капитализма. — Новосибирск, 1999.
* *Тоффлер, Элвин* Третья волна. — М.: АСТ, 2004. — ISBN 5-17-011040-5/
* Новая постиндустриальная волна на Западе. Антология / под ред. В. Л. Иноземцева. — М.: Академия, 1999. — ISBN 5-87444-067-4.