Çində qadınlar

Çində qadınların həyatı, son Tzin sülasənin islahatları, Cümhuriyyət dövründəki dəyişikliklər, Çin Vətəndaş Müharibəsi və Çin Xalq Respublikasının yüksəlişi səbəbindən əhəmiyyətli dərəcədə dəyişildi. Qadınların azadlığına nail olmaq, ÇXR-in başlanğıcından bəri Çin Kommunist Partiyasının gündəmindədir. Mao Zedong məşhur sitatda demişdir "Qadınlar səmanın yarısını tuturlar." 1995-ci ildə Çin Kommunist Partiyasının baş katibi Tszyan Tszemin gender bərabərliyini rəsmi dövlət siyasəti əsasında həyata keçirdi. Çin daha böyük gender bərabərliyini əldə etməkdə olduqca müvəffəq olsa da, qadınlar kişilərlə müqayisədə daha aşağı bir status almışdı.

## Qadın və ailə
İnqilabdan əvvəl Çində ənənəvi evlilik fərdlər arasında deyil, ailələr arasında bir müqavilə idi. Gələcək bəy və gəlinin valideynləri, iki ailə arasındakı ittifaqa əsaslanaraq nikah qururdular. Həyat yoldaşı seçimi sevgi və cazibə deyil, ailə ehtiyaclarına və potensial həyat yoldaşının sosial-iqtisadi vəziyyətinə əsaslanırdı. Qadının rolu ərinin sosial vəziyyəti ilə bir qədər dəyişsə də, adətən onun əsas vəzifəsi soyadını davam etdirmək üçün bir oğul təmin etmək idi. Evlilik təşkili bir gəlin qiyməti, gəlinin ailəsinə veriləcək hədiyyələr və gəlinin ailəsindən yeni evində istifadə etmək üçün bəzən paltar, mebel və ya zinət əşyaları ilə danışıqları əhatə edirdi. Bir qadının evliliyi üçün pul təzminatı mübadiləsi, satın alma nikahlarında da istifadə edildi.

2020 Ümumdünya Xalq Konqresi zamanı Çinin evlilik və ailə qanunları üçün bir sıra əhəmiyyətli dəyişiklikləri ehtiva edən bir mülki məcəllə qəbul edildi. Boşanma əməliyyatına 30 günlük "soyutma müddəti" əlavə edildi. Bundan əvvəl, bəzi boşanmalar müraciət edildikdən bir neçə saat sonra sona çatdı və bu, impulsiv boşanmalarla əlaqədar narahatlıqlara səbəb oldu.

## Çin ənənələri və siyasəti
Evliliyi əhatə edən köhnə Çin ənənələri bir çox ritualist addımları əhatə edirdi. Han sülaləsi dövründə cehiz və ya nişan hədiyyəsi olmayan bir evlilik şərəfsiz olaraq görülürdü. Yalnız hədiyyələr dəyişdirildikdən sonra bir evlilik davam edəcəkdi və gəlin yeni ərinin ata-baba evində yaşamağa aparılacaqdı. Burada bir arvadın ərinin ailəsi ilə birlikdə yaşaması və bütün qaydalarına və inanclarına riayət etməsi gözlənilirdi. Bir çox ailə böyüklərinə hörmət göstərməklə bağlı Konfutsi təlimlərinə əməl edilirdi. Bu ayinlər atadan oğula ötürüldü. Bütün oğul və arvadların adlarını əks etdirən rəsmi ailə siyahıları tərtib edildi. Oğlan dünyaya gətirməyən gəlinlər ailə siyahılarında yazılmışdır. Bir ər öləndə gəlin həyat yoldaşının ailəsinin mülkü olaraq görülürdü. Bəzi gəlin ailələri tərəfindən fidyə, ərlərinin ailəsində qalan övladları ilə birlikdə olmasa da, qızlarını geri almaq üçün təyin edildi. Hawaii Universitetinin Ailə Qaynaqları professoru John Engel, Çin Xalq Respublikasının sərvəti yenidən bölüşdürmək və sinifsiz bir topluma nail olmaq üçün 1950-ci il tarixli Evlilik Qanunu qurduğunu iddia edir. Qanun "bütün köhnə qanunauyğunluqları məhv edərək yeni qanunlar və yeni etika əsasında yeni əlaqələr quraraq ailə inqilabına yönəlmiş əsaslı dəyişikliklərə səbəb olmaq məqsədi daşıyırdı. Xiaorong Li, Merilend Universiteti Fəlsəfə və Dövlət Siyasəti İnstitutunun bir tədqiqatçısı, 1950-ci il tarixli Evlilik Qanununun qadınların həddindən artıq itaət və zülm formalarını qadağan etməməsini, əksinə, qadınlara öz ailə qərarlarını vermək hüququnu verdiyini iddia edir. Evlilik Qanunu, bir tərəfin cinsi cəhətdən gücsüz olduğu, zöhrəvi bir xəstəlik, cüzam və ya zehni bir xəstəlikdən əziyyət çəkdiyi zaman evliliyi xüsusilə qadağan etdi. 1950-ci il tarixli Evlilik Qanununun tətbiqindən bir neçə on il sonra, Çin hələ də əhali nəzarəti mövzusunda ciddi problemlərlə üzləşir.

Evlilik və ailə həyatına nəzarət etmək üçün davamlı bir səy göstərərək, 1980-ci ildə bir evlilik qanunu işləndi və 1981-ci ildə qəbul edildi. Bu Yeni Evlilik Qanunu, nizamlı və məcburi nikahları qadağan etdi və kişilərin hökmranlığından, uşaqların və qadınların maraqlarına yönəldi. 1980-ci il tarixli Evlilik Qanununun 2-ci maddəsində birbaşa deyilir: "Qadınların, uşaqların və yaşlıların qanuni hüquqları və mənafeləri qorunur. Ailə planlaşdırılması tətbiq olunur."

Ənənənin möhkəmliyi ilə mübarizə aparmaq üçün 1980-ci il tarixli Evlilik Qanununun 3-cü maddəsi, cariyələrə, çoxarvadlı və ikiliyə qadağa qoymağa davam etdi. Məqalədə gəlin qiyməti və ya cehiz ödənilən muzdlu nikahlar qadağan edilmişdir. Li-yə görə, qanundan sonra qadınlara ərlərini seçmək hüququ verildikdən sonra qayıdan qadınları evlilik müqabilində satma ənənəsinə çevrildi. Buna görə 1990-cı ildə Çin hakimiyyəti tərəfindən 18.692 iş araşdırıldı. Qanun, ümumiyyətlə evlilik qaydaları ilə əlaqəli pul və ya hədiyyələrin həyata keçirilməsini qadağan etsə də, cehizlər getdikcə daha az olmasına baxmayaraq, gəlin qiymət ödəmələri kənd yerlərində hələ də yayılmışdı. Şəhər yerlərində cehiz adəti demək olar ki, yoxa çıxdı. Gəlin qiymət adəti o vaxtdan bəri gəlinə və ya ailəsinə hədiyyə təqdim etməyə çevrildi. 1980-ci il evlilik qanununun 4. maddəsi məcburiyyət və ya üçüncü şəxslərin müdaxiləsindən istifadəni qadağan edərək, "evlilik iki tərəfin tam istəklərinə əsaslanmalıdır" dedi. Maddə 8-də deyilir: "evlilik qeydə alındıqdan sonra, qadın iki tərəfin razılaşdırılmış istəklərinə əsasən kişi kişinin ailəsinə üzv ola bilər və ya kişi qadının ailəsinə üzv ola bilər."
Bu yaxınlarda Çinli əcnəbi evliliklərdə bir artım baş verdi. Çinli kişilərdən daha çox Çinli qadınlar bu evlilikdə üstünlük təşkil etdi. 2010-cu ildə, təxminən 40.000 qadın Çində Çinli-xarici evliliklərdə qeydiyyatdan keçdi. Müqayisə üçün, eyni ildə bu tip nikahlarda 12 mindən az kişi qeydə alınmışdı.

## Çoxarvadlılıq
Ənənəvi Çində çoxarvadlılıq qanuni idi və buna sahib olmaq kübar ailələr üçün lüks sayılırdı. 1950-ci ildə çoxarvadlılıq qadağan edildi, lakin faktiki olaraq çoxarvadlılıq və ya "ikinci arvad" (Çin dilində è èrnǎi) adlanan fenomen son illərdə yenidən ortaya çıxdı. Çoxarvadlılıq qanuni olduqda, qadınlar ərlərinin nikahdan kənar işlərinə daha dözümlü idilər. Bu gün ərinin "ikinci bir arvadı" olduğunu kəşf edən qadınlar daha az tolerantdırlar və 1950-ci il Yeni Evlilik Qanunundan bəri boşanma istəyə bilərlər. İkinci arvadlar çox vaxt kasıb və tərbiyəsizdirlər və yaxşı bir həyat vədləri ilə maraqlanırlar, ancaq əlaqələr bitərsə çox az şeyə səbəb ola bilərlər. Bu vəziyyətlərdə "ikinci arvadları" təmsil etməkdə ixtisaslaşmış hüquqşünaslar var.

## Boşanma qaydaları
1950-ci il tarixli Evlilik Qanunu, qadınlara boşanma prosesi başlatmaq səlahiyyətini verdi. Avstraliya Tədqiqat Şurasının Gələcək Üzvü və Çin araşdırmalarında dosent Elaine Jeffreys-ə görə, boşanma tələbləri yalnız siyasi baxımdan əsaslandırılmış səbəblərlə təmin edildikdə qəbul edildi. Bu istəklər akkreditə olunmuş hüquq sistemlərindən çox, partiyaya bağlı təşkilatlar tərəfindən vasitəçilik edilmişdir. Jeffreys, 1980-ci il tarixli Evlilik Qanununun, boşanmalara duyğuların və qarşılıqlı sevgi hisslərinin pozulduğu əsasını verdi. Boşanma üçün daha liberal əsaslar nəticəsində boşanma nisbətləri artdı Qadınlar ərlərindən boşanmağa başladıqca gərginlik artdı və kişilər müqavimət göstərdi, xüsusən kənd yerlərində. Boşanma artıq qanuni olaraq tanınsa da, minlərlə qadın ərlərini itirdi ərlərindən boşanma cəhdinə görə yaşayır və bəziləri boşanma hüququ alındıqda intihar edirdi. Mao dövründə (1949–1976) nadir hallarda görülən boşanma, nisbətlərin artması ilə daha çox yayılmışdır. Boşanmalardakı bu artımla birlikdə boşanan qadınlara çox vaxt haqsız pay və ya mənzil və əmlak verildiyi aydın oldu.

## Məişət zorakılığı
2004-cü ildə Ümum Çin Qadınlar Federasiyası anket nəticələrini tərtib edərək Çindəki ailələrin yüzdə otuzunun məişət zorakılığına məruz qaldığını, kişilərin yüzdə 16-nın arvadlarını döydüyünü göstərdi. 2003-cü ildə, yerli kişilərə təcavüz edən qadınların nisbəti artdı, ailənin zorakılığının yüzdə 10'u kişi qurbanlarını əhatə etdi. Çin Evlilik Qanunu 2001-ci ildə ailə şiddətinə məruz qalanlara vasitəçilik xidmətləri və təzminat təklifi ilə dəyişdirildi. Məişət zorakılığı nəhayət 2005-ci ildə Qadınların Hüquq və Maraqlarının Qorunması Qanununun dəyişdirilməsi ilə cinayət məsuliyyətinə cəlb edildi.

## Təhsil
1987-ci ildə Əhalinin Yüzdə Birinin Araşdırmasına görə kənd yerlərində 45 və yuxarı yaşdakı kişilərin yüzdə 48-i və 15–19 yaş arası kişilərin yüzdə 6-sı savadsızdır. Savadsız qadınların nisbəti yüzdə 88-dən yüzdə 15-ə qədər azalsa da, eyni yaş qrupları üçün savadsız kişilərin nisbətindən xeyli yüksəkdir.

## Səhiyyə xidməti
Konfutsi ideologiyasına əsaslanan patriarxal bir toplum olan ənənəvi Çin mədəniyyətində səhiyyə sistemi kişilər üçün uyğunlaşdırılmış və qadınlara üstünlük verilməmişdir. Çin səhiyyəsi o vaxtdan bəri çox islahatlar keçirdi və kişilərə və qadınlara bərabər dərəcədə sağlamlıq xidməti göstərməyə çalışdı. Mədəni İnqilab (1966–1976) dövründə Çin Xalq Respublikası qadınlara səhiyyə xidmətinin göstərilməsinə diqqət ayırmağa başladı. Bu dəyişiklik işçi qüvvəsindəki qadınlara səhiyyə xidməti göstərildikdə aydın oldu. Çin Xalq Respublikası, Ana və Uşaq Baxımı qanunu da daxil olmaqla, qadınların sağlamlıq hüquqlarını qorumaq üçün müxtəlif qanunlar qəbul etdi. Çindəki qadınlar üçün ən çox görülən xərçəng növü uşaqlıq boynu xərçəngidir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) uşaqlıq boynu xərçəngini aşkar etmək üçün rutin müayinədən istifadə etməyi təklif edir. Bununla birlikdə Çində qadınlar üçün uşaqlıq boynu xərçəngi müayinəsi ilə bağlı məlumatlar geniş yayılmamışdır.

## Qadın peşələri
Çində iqtisadi islahatlarla yanaşı, fiziki görünüş və bədən jestləri baxımından gender fərqləri daha çox media və ticarət vasitəsilə göstərildi. Bu, xüsusilə xidmət sənayesində qadın xüsusiyyətlərini tələb edən iş yerləri yaratdı. Kosmetika və geyim mağazalarındakı satış nümayəndələri, adətən qadın görünüşlərini inkişaf etdirən, reklamdakı qadın şəkillərinə uyğun gələn, cəlbedici qadınlar idi. Çinli qadınlar bu günlərdə psixoterapiya kimi digər peşə təhsili sahələrində də üstünlük təşkil edirlər. Psixoterapiya kursları və seminarları müxtəlif yaşda olan qadınları, ev təsərrüfatlarında və xaricində həssas şəkildə mənimsəmə yükünü hiss edən və eyni zamanda özlərini ana və ya arvad kimi ailəvi rollarına enməyən fərd olaraq həyata keçirmək üçün bir kanal kimi cəlb edirlər.

## Qadın milyarderlər
Dünyada qadın milyarderlərin 61% -i Çinli qadınlar təşkil edir.

## Siyasətdə qadınlar
Çində qadınlar siyasi lider olaraq iştirak nisbətlərinə görə azdır. Qadın çatışmazlığı daha güclü siyasi mövqelərdə təmsil olunmaqda ciddi şəkildə görülür. Qərar qəbuletmə səviyyəsində Kommunist Partiyası Siyasi Bürosunun Daimi Komitəsinin doqquz üzvü arasında qadın yoxdur. Parlamentlərarası Birliyə görə, 27 hökumət nazirindən yalnız 3-ü qadındır və ən əsası, 1997-ci ildən bu yana Çin parlamentindəki Ümummilli Xalq Konqresindəki qadın təmsilçiliyi baxımından dünyada 16-cı yerdən 53-cü yerə düşdü. Zhao Ziyang kimi partiya liderləri qadınların siyasi proseslərdə iştirakına qəti şəkildə qarşı çıxdılar.

## Həmçinin bax
* Çində qadın sağlamlığı

## İstinadlar