Pul islahatı

**Pul islahatı** — bir ölkənin pul sisteminin dəyişdirilməsi ilə bağlı təkliflərə, o cümlədən pulun yaradılması, tənzimlənməsi və bölüşdürülməsi qaydalarına aiddir. Bu cür islahatlar mövcud monetar sxemlərdə müşahidə olunan maliyyə qeyri-sabitliyi, varlanma bərabərsizliyi və ya inflyasiya kimi problemləri aradan qaldırmağı hədəfləyir. Monetar islahat hərəkatları iqtisadi böhranlar zamanı güclənir və mövcud sistemlərə alternativlər irəli sürür.

İslahatlar geniş spektri əhatə edir — qızıl standartı kimi əmtəə təminatlı valyutalara qayıdışdan tutmuş tam ehtiyatlı bankçılıq və ya hökumət tərəfindən borcsuz emissiya olunan pul kimi daha radikal dəyişikliklərə qədər. Bəzi islahatlar mövcud sistemlərdə texniki düzəlişlər etməyi hədəfləsə də, digərləri pulun iqtisadi funksiyalarını köklü şəkildə yenidən qurmağı təklif edir.

## Tarixi kontekst
Pul islahatı hərəkatları iqtisadi qeyri-sabitlik dövrlərində daha çox ön plana çıxır. Böyük depressiya dövrü Çikaqo planı kimi islahat təkliflərinin ortaya çıxmasına səbəb oldu. Oxşar şəkildə, 2008-ci il qlobal maliyyə böhranı suveren pul sistemləri kimi alternativlərə marağı artırdı, COVID-19 pandemiyası isə pul sistemi dizaynı ilə bağlı müzakirələri daha da gücləndirdi.

Pul sistemi inkişafında əsas keçid mərhələləri qızıl standartdan Bretton-Vud sisteminə və daha sonra müasir fiat pula keçidi əhatə edir. Hər bir keçid iqtisadi sabitlik və inkişaf üçün optimal pul mexanizmi barədə müzakirələr yaratmışdır.

## Pul islahatının növləri

### Qızıl standartı

Qızıl standartı valyuta dəyərlərini qızıl ehtiyatlarına bağlayan sistem idi. Bu monetar sistemdə kağız pul müəyyən olunmuş sabit miqdarda qızıla konvertasiya edilə bilirdi və bu, valyutanın dəyərini təmin edirdi. Klassik qızıl standartı 1870-ci illərdən I Dünya müharibəsinə qədər beynəlxalq səviyyədə fəaliyyət göstərmiş, daha sonra isə onun dəyişdirilmiş forması Bretton-Vud sistemi altında tətbiq olunmuşdur.

**Tərəfdarların arqumentləri** ondan ibarətdir ki, qızıl ehtiyatları ilə təmin olunan valyutalar fiat pulla müqayisədə daha sabit olmuşdur. Onlar iddia edirlər ki, tələb olunan qızıl ehtiyatları pul emissiyası yolu ilə maliyyələşdirmə xərclərini məhdudlaşdırır. Avstriya iqtisad məktəbinin nümayəndələri inflyasiyanın qarşısını almaq üçün qızıla bağlı valyutalara qayıdışı müdafiə edirlər.

**Tənqidçilərin arqumentləri** isə iqtisadi durğunluq dövrlərində monetar siyasətin məhdudlaşması ilə bağlıdır. Ənənəvi iqtisadçılar qeyd edirlər ki, qızıl standartı deflyasiya ilə mübarizə üçün pul təklifinin artırılmasına imkan vermədiyindən Böyük depressiyanın uzanmasına səbəb olmuşdur. Böyük depressiya dövründə qızıl standartından daha erkən imtina edən ölkələr daha sürətlə bərpa olmuşlar.

### Tam ehtiyatlı bankçılıq

Tam ehtiyatlı bankçılıq təklifləri bankların müştəri depozitləri üçün 100% ehtiyat saxlamasını tələb edir və bu, hazırda dünya üzrə tətbiq olunan qismən ehtiyatlı bankçılıq modelini aradan qaldırmış olardı. Tam ehtiyat sistemində banklar kredit yaradan qurumlar deyil, vasitəçi kimi fəaliyyət göstərərdilər.

**Teorik əsaslandırma:**
Çikaqo planı, Çikaqo Universiteti iqtisadçıları tərəfindən hazırlanmışdır və bu sahəyə akademik marağı artırmışdır. Plan monetar və kredit funksiyalarının ayrılmasını və pul yaratmaq səlahiyyətinin dövlətə verilməsini nəzərdə tuturdu.

**Tərəfdarların arqumentləri** bankların bütün vəsait çıxarışlarını qarşılaya biləcək ehtiyatlara malik olacağı üçün bank qaçışlarının aradan qalxmasını da əhatə edir. Onlar hesab edirlər ki, bu sistem sistematik riski azaldar və dövlətlərə pul təklifinə daha geniş nəzarət imkanı verər.

**Tənqidçilərin arqumentləri** isə potensial iqtisadi pozuntular və kreditə çıxış imkanlarının azalması ilə bağlıdır. Onlar hesab edirlər ki, tam ehtiyatlı bankçılıq borcalanları kölgə bankçılığı sisteminə yönəldə bilər. Ənənəvi iqtisadçılar kapitalın bölüşdürülməsi səmərəliliyinin azalması, keçid xərcləri və potensial gözlənilməz nəticələr barədə narahatlıqlar ifadə edirlər.

### Suveren pul

Suveren pul sistemləri pulun yaradılması səlahiyyətinin kommersiya banklarından hökumət qurumlarına, məsələn, mərkəzi banklara verilməsini təklif edir. Hazırkı sistemdə kommersiya bankları kreditlər verməklə pul yaradırlar; suveren pul modelində isə pul yaratmaq hökumətin inhisarına çevrilir.

**Teorik əsaslandırma:**
Tərəfdarlar hesab edirlər ki, pulun yaradılması özəl qurumların deyil, ictimai marağa xidmət edən dövlətin funksiyası olmalıdır. Onlar təklif edirlər ki, hökumət tərəfindən yaradılan pul bankların mənfəəti üçün deyil, ictimai məqsədlər üçün dövriyyəyə buraxıla bilər.

### Alternativ valyuta sistemləri

#### Demurrac valyutası

Demurrac valyutası zaman keçdikcə dəyərini itirəcək şəkildə dizayn olunur və bununla da vəsaitlərin yığılması deyil, dövriyyəyə buraxılması təşviq edilir. İqtisadçı Silvio Gesell dövriyyəni artırmaq məqsədilə pulun qüvvədə qalması üçün vaxtaşırı markalanmasını tələb edən mexanizm təklif etmişdi.

Tarixi nümunələrdən biri Almaniyadakı Vara olmuşdur. Bu valyuta qadağan edilməzdən əvvəl müəyyən iqtisadi fəallığın artmasına səbəb olmuşdu.

Bununla belə, demurrac valyutalarının əksəriyyəti milli valyutanın dövriyyəsinə dair dövlət inhisarını pozduğu üçün mərkəzi banklar tərəfindən qadağan edilmişdir. Müasir nümunələrə komplementar valyuta və mənfi faiz dərəcəsi təklifləri daxildir.

#### Lokal valyutalar

Lokal valyutalar və yerli mübadilə ticarət sistemi (LETS) milli valyutalara alternativ olaraq icma əsaslı iqtisadiyyat yanaşmasını yaradır. Bu sistemlər yerli icmaların iqtisadi fəaliyyətini yaxşılaşdırmağı hədəfləyir və demurrac kimi xüsusiyyətləri də özündə birləşdirə bilər. Nümunələr arasında Nyu-Yorkdakı Ithaca Hours və vaxta əsaslanan valyuta ilə fəaliyyət göstərən zaman bankları yer alır.

## Beynəlxalq baxışlar

### İnkişaf etməkdə olan ölkələrin təcrübələri
İqtisadçı Maykl Hadson Dünya Bankını və Beynəlxalq Valyuta Fondunu borc asılılığını gücləndirdiyinə görə tənqid etmişdir.

İnkişaf etməkdə olan ölkələrin xarici borcu yerli mədəniyyəti və ətraf mühiti mənfi təsirə məruz qoya bilər. Bu ölkələr tez-tez xarici borc və ödəmə balansı ilə bağlı müxtəlif alternativ monetar qaydalarla təcrübə aparmışlar. Bu təcrübələr monetar islahatları anlamaq üçün nümunəvi təhlil imkanları təqdim edir.

Bəzi ölkələr, məsələn Ekvador və Zimbabve, valyuta əvəzlənməsi modelindən istifadə etmişdir, digərləri isə çevikliyi məhdudlaşdıran valyuta şurası tətbiq etmişdir.

### Qlobal monetar islahat təklifləri
Beynəlxalq monetar sistemə dair təklif olunan islahatlara xüsusi borcalma hüquqlarının genişləndirilməsi daxildir. Bu təkliflər ABŞ dollarının mərkəzi rolu səbəbilə yaranan qlobal iqtisadi qeyri-tarazlıqları aradan qaldırmağa yönəlmişdir. Robert Mundell beynəlxalq monetar sistemin qlobal dünya valyutası vasitəsilə yenidən qurulmasını təklif etmişdir. Ceyms Robertson isə ekoloji prinsiplərə əsaslanan qlobal maliyyə sistemi islahatını müdafiə etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*''The Ethics of Money Production'', Jörg Guido Hülsmann (2008), Ludwig von Mises Institute
*"100% Money and the Public Debt", Irving Fisher (public domain)