open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Osteoskleroz

**Osteoskleroz** — sümüklərin anormal sərtləşməsi və sümük sıxlığının artması ilə xarakterizə olan xəstəlik. Əsasən medullar və ya kortikal sümüyə təsir göstərə bilər.

Sadə rentgenoqrafiya osteosklerotik pozuntuları aşkar etmək və təsnif etmək üçün dəyərli vasitədir. Yerli və ya ümumiləşdirilmiş osteosklerozla özünü göstərə bilər.

Yerli osteoskleroza Legg-Calve-Perthes xəstəliyi, oraq hüceyrəli anemiya və osteoartrit səbəb ola bilər. Osteoskleroz səbəb faktoruna uyğun olaraq qazanılmış və irsi olaraq təsnif edilə bilər.
## Növləri
### Qazanılmış osteoskleroz

* Prostat və döş xərçənginin osteogen sümük metastazları
* Paget sümük xəstəliyi.
* Miyelofibroz — ilkin və ya ikincili intoksikasiya və ya bədxassəli xəstəlik
* Xroniki osteomielitin osteosklerozlaşdırıcı növləri
* D hipervitaminozu
* Hiperparatiroidizm
* Şnitsler sindromu
* Mastositoz
#### Skelet florozu

* Monoklonal immunoqlobulin IgM Kappa krioqlobulinemiya
* Hepatit C
### İrsi osteoskleroz

* Bədxassəli uşaq osteopetrozu
* Neyropatik infantil osteopetroz
* Böyrək kanallarında asidozlu uşaq osteopetrozu
* İmmun çatışmazlığı olan infantil osteopetroz
* Leykositlərin yapışma çatışmazlığı sindromu ilə IO (LAD-III)
* Aralıq osteopetroz
* Autosomal dominant osteopetroz (Albers-Şonberq)
* Piknodisostoz — akroosteolitik osteopetroz
* Osteopoikiloz — Buşke-Ollendorff sindromu
* Kəllə-beyin sklerozu ilə zolaqlı osteopatiya
* Qarışıq sklerozan sümük displaziyası
* Proqressiv diafiz displaziyası (Kamurati-Engelmann xəstəliyi)
* Sklerostin (insanlarda SOST geni ilə kodlanan protein) ilə əlaqəli sklerozan sümük displaziyaları


Fayl:ScleroticmetastaticdiseasespineLCT.png|Prostat xərçəngi metastazlarına görə döş qəfəsinin sümüklərinin sklerozu (KT şəkli)
Fayl:Scleroticmetastaticdiseasespine.png|Prostat xərçəngi metastazlarına görə döş qəfəsinin sümüklərinin sklerozu (KT şəkli)

## Diaqnozu

Osteoskleroz sadə bir rentgen ilə aşkar edilə bilər.
## Heyvanlarda

Heyvanlar aləmində osteosklerozun qeyri-patoloji forması da mövcuddur, nəticədə iliyi az olan və ya heç olmayan qeyri-adi güclü sümük quruluşu yaranır. Çox vaxt suda yaşayan onurğalılarda, xüsusən də dayaz sularda yaşayanlarda görülür. Sümükləri daha ağır, eyni zamanda daha kövrək edir. Bu heyvan qruplarında osteoskleroz çox vaxt sümük qalınlaşması (paxiostoz) ilə birlikdə baş verir. Bu birgə hadisə paxiosteoskleroz adlanır.
## Həmçinin bax

* Paxiosteoskleroz
* Paxiostoz
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Həlim Gəray

**Həlim Gəray** () — XXXX Krım xanı.

Krım xanı IV Səadət Gərayın oğludur. Əmisi II Məngli Gərayın hər iki səltənətində nurəddin ünvanı almışdır. 1756-cı ilin martında bilinməyən bir səbəblə vəzifədən alınan Arslan Gərayın yerinə xan təyin edildi. Qardaşlarından Dövlət Gərayı kalqay, Mehmed Gərayı isə nurəddin təyin etdi.

Vəzifəyə gəldikdən sonra öz yaxın adamlarını və qohumlarını yüksək saray rütbələrinə təyin etdi. Ancaq təyin edilən şəxslərin bir çoxu yaxşı idarəçi deyildi və bu saray əyanlarıyla xanın münasibətlərini pisləşdirdi. Ayaqlanan saray əyanları və xidmətçilər Həlim Gərayı saraydan qovdular. Məsələyə Osmanlıların müdaxiləsi ilə əvvəlcə Arslan Gəray xanlığa gətirilmək istənilsə də, yerli tatar bəyləri bunu qəbul etmədi və onun yerinə qardaşı Krım Gərayı xan seçdilər.

Olduqca yaşlı olan Həlim Gərayın İstanbul yaxınlığında Saracelində yaşamasına icazə verildi. Ertəsi il burada vəfat etdi.

## Mənbə

* Oleksa Gaivoronsky «Повелители двух материков», Kiev-Bakhchisarai, 2007, ISBN 978-966-96917-1-2

## İstinadlar
İnvestisiya səmərəliliyi nisbəti

**İnvestisiya səmərəliliyi nisbəti** (*gəlirliliyin uçot dərəcəsi*, investisiyanın gəlirliliyinin uçot dərəcəsi, gəlirin uçot dərəcəsi, qoyulmuş kapitalın gəlirliliyi, maliyyə hesabatı üsulu, , ARR) — göstərici investisiyaların uçot gəlirliliyinə təsirini orta illik mənfəətin orta illik investisiyaya nisbəti kimi xarakterizə edir.

## Tərifi
Kanadalı professor Entoni Atkinsonun fikrincə, mühasibat uçotu gəlirliliyi orta illik mühasibat xalis mənfəətinin orta investisiya səviyyəsinə nisbətinə bərabər qoyulmuş kapitalın gəlirlilik dərəcəsini təqribən göstərən göstəricidir.

## Hesablama
İnvestisiya səmərəliliyi əmsalı - göstərici investisiyaların uçot gəlirliliyinə təsirini orta illik mənfəətin orta illik investisiyaya nisbəti kimi xarakterizə edir:

:ARR=\frac{PN}{1/2*(I+RI)},
:burada PN — orta illik mənfəət (nəzərdən keçən dövr üçün investisiya obyektinin orta pul vəsaitlərinin hərəkəti amortizasiya (yəni xalis mənfəət) çıxılmaqla), I - investisiya (sərmayələrin dəyəri (xərc edilmiş kapital) dövr), RI — ləğvetmə dəyəri (dövrün sonunda investisiya dəyəri).

Orta illik xalis mənfəət əlavə gəlir və layihə ilə bağlı xərclər (təhlil olunan kapital qoyuluşları) arasındakı fərq kimi hesablanır.

Əgər mühasibat uçotu gəlirlilik dərəcəsi hədəf gəlir dərəcəsinin dəyərindən böyükdürsə, o zaman layihə qəbul edilir. ARR nə qədər yüksək olsa, bu layihənin cəlbediciliyi bir o qədər yüksəkdir.

## Tənqidi
ARR nisbəti pul vəsaitlərinin hərəkətinin vaxt aspektini, kapitalın qiymətini nəzərə almır və aktivlərin fəaliyyət müddətindəki fərqləri nəzərə almır. Göstərici pul vəsaitlərinin hərəkətinin məbləğini nəzərə almır, lakin xalis mənfəət əsasında hesablanır. Göstərici məlumatları ortalaşdırır və pul vəsaitlərinin hərəkətinin zamanla bölüşdürülməsi haqqında məlumat vermir, lakin bütün dövrlərdə pul vəsaitlərinin hərəkətini və məhsulun gəlirliliyini nəzərə alır.

## İstinadlar
Qara lalə əməliyyatı

**Qara lalə əməliyyatı** ( — Niderlandın ədliyyə naziri Hans Kolfşoten tərəfindən 1945-ci ildə İkinci Dünya müharibəsi başa çatdıqdan sonra irəli sürülmüş, bütün almanları ölkədən zorla deportasiya etmək planı. Əməliyyat 1946–1948-ci illər arasında davam etmiş və ümumilikdə 3,691 alman (Niderlandda yaşayan almanlar 15%-i) deportasiya edilmişdi.

## Əməliyyat
Əməliyyat 11 sentyabr 1946-cı ildə Amsterdamda başlamışdır. Burada almanlar ailələri ilə birlikdə gecə yarısı evlərindən çıxarılmış və onlara əlli kiloqram baqaj toplamaq üçün bir saat vaxt verilmişdir. Onlara yüz gulden götürməyə icazə verilmiş, qalan mülkləri dövlətə keçmişdir. Onlar Qərbi Almaniya ilə sərhədə yaxın internat düşərgələrinə aparılmışdılar. Əməliyyat 1948-ci ildə yekunlaşdırılmışdır. 26 iyul 1951-ci ildə Almaniya ilə müharibə vəziyyəti rəsmən başa çatmış, almanlar artıq dövlət düşməni hesab edilmirdi.

## İstinadlar
Gəlirlilik səviyyəsi

**Gəlirlilik səviyyəsi**,**ROI** (от ) və ya **ROR** () — biznesə qoyulan investisiyaların məbləği nəzərə alınmaqla, biznesin gəlirlilik və ya mənfəətsizlik səviyyəsini əks etdirən maliyyə əmsalı. ROI adətən faizlə, daha az tez-tez isə fraksiya şəklində ifadə edilir. Bu göstəricinin də aşağıdakı adları ola bilər: qoyulmuş kapitalın gəlirliliyi, investisiyanın qaytarılması, gəlirlilik, qoyulmuş kapitalın gəlirliyi, gəlir dərəcəsi.

ROI mənfəət və ya zərər məbləğinin investisiya məbləğinə nisbətidir. Mənfəət dəyəri faiz gəliri, mühasibat mənfəəti/zərəri, idarəetmə uçotu üzrə mənfəət/zərər və ya xalis mənfəət/zərər ola bilər. İnvestisiya məbləğinin dəyəri aktivlər, kapital, biznesin əsas məbləği və pulla ifadə edilən digər investisiyalar ola bilər.

## Aktivə sahiblik dövrü üçün gəlirlilik HPR, ROI
İnvestisiyaların effektivliyini qiymətləndirməyin sadə yolu investisiya aktivinin saxlanması dövründə əldə edilən ümumi mənfəətin qoyulan investisiyanın dəyərinə nisbətinin hesablanmasıdır. Bu göstərici aktivin saxlandığı dövr üçün gəlirlilik adlanır. O, nəzərdən keçirilən dövrün sonuna investisiyanın həcminin nə qədər artdığını ifadə edir.

HPR_n = ROI_H \ = \ \frac{\sum^{n}_{t=1}{\pi_t} }{P_0},

burada \pi_t — aktivin saxlanma müddətinin hər ilində əldə edilən mənfəət; {P_0} — ilkin investisiya.

**HPR** = ((Dövrün sonunda investisiyanın dəyəri) + (İnvestisiya aktivinin saxlandığı dövr ərzində əldə edilmiş hər hansı gəlir, məsələn, dividendlər) - (Götürülmüş investisiyanın məbləği)) / (Yatırılan investisiyanın məbləği)'''

ROI_H = HPR_n \ = \ \frac{Income + (P_{n+1} - P_n)}{P_n}

Müxtəlif dövrlər üçün qoyulmuş investisiyaların müqayisəsini sadələşdirmək üçün aktivin saxlandığı dövr üçün gəlirlilik dərəcəsi illik əsasda (il üçün yenidən hesablanır) yenidən hesablanır. Saxlama dövrü üçün gəliri illik əsasda əldə etmək üçün onu saxlama dövrünün müddətinə bölmək lazımdır, sonra saxlama dövrünün dəyəri düsturun məxrəcində görünür. İnvestisiya gəliri belə hesablanır.

ROI_A \ = \ \frac{\sum^{n}_{t=1}{\pi_t} }{P_0n}.

Mənfəət \pi_t və investisiya gəliri P_0 üzrə holdinq dövrü üçün alınan ödənişlər arasında fərq qoymamaq üçün saxlama dövrü üzrə gəlirin hesablanmasını sadələşdirmək üçün bu düstur ödəniş axını göstəricisindən istifadə etməklə çevrilə bilər.

ROI_A \ = \ \frac{\sum^{n}_{t=1}{CF_t-P_0} }{P_0n}.

Bu düsturda güman edilir ki, CF_t ödəniş axınları arasında P_0 investisiyası qaytarılacaq. Məsələn, ödəniş axınlarına aid olan istiqrazı üzrə kupon ödənişlərinə əlavə olaraq, istiqrazın nominal dəyərinə bərabər olan məbləğ geri alındıqda ödəniləcək ki, bu da istiqraz üçün ödəniş axınıdır. t dövrü, yəni CF_t=P_0. İnvestisiya gəliri hesablanarkən investisiyanın gəlirliliyi olan bu ödəniş nəzərə alınmır.

Ödəmə müddəti bir il olan istiqrazlara investisiyanın gəlirliliyinin hesablanması düsturu belədir:

r_{arith}=\frac{P_{t+1} - P_t}{P_t}+\frac{C}{P_t} ,

burada P_{t+1} — t+1 vaxtında istiqrazın qiyməti (hesablaşma dövrünün sonu),

P_t istiqrazın t anındakı qiymətidir (ilkin investisiya P_0),

C — istiqraz üzrə kupon ödənişləri.

## Ədəbiyyat
*
Dostəli

**Dostəli** — ad.

* Dostəli Məmmədov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri
* Dostəli xan Müəyyirəlməmalik — Qacarlar dövlətinin xəzinədarı.
* Dostəli Hacıyev — "Azərbaycan Bayrağı" ordenli Əfqanıstan və Qarabağ müharibələri iştirakçısı.

;Digər
* Dostəli (Soyuqbulaq) — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Soyuqbulaq şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Seyid Əli Musəvinin ölümü

**Seyid Əli Musəvinin ölümü** — əslən İran azərbaycanlısı və 2009-cu il prezidentlik seçkilərində əsas namizədlərdən olan Mir Hüseyn Musəvinin qardaşı oğlu olan Seyid Əli Musəvinin 27 dekabr 2009-cu ildə öldürülməsi nəzərdə tutulur.

2009-cu ildə keçirilmiş prezidentlik seçkilərində əsas mübarizə Mahmud Əhmədinejad ilə əslən təbrizli və azərbaycanlı olan Mir Hüseyn Musəvi arasında gedirdi. Seçkilərdə Mahmud Əhmədinejadın qələbə qazanmasının elan edilməsindən sonra kütləvi etirazlar başladı. Etirazçılar seçkilərdə saxtalaşdırmanın edildiyini iddia edirdilər və bunu sübut edəcək dəlillərə sahib idilər.

Bu etirazlara qatılan Seyid Əli Musəvinin təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən ya kürəyindən, ya da sinəsindən vurulduğu bildirilir. "ABC News"-un bildirdiyinə görə, Musəvi güllələnməzdən əvvəl onu maşın da vurmuşdur. "France 24"-ün xəbərinə görə, islahatçı xəbər saytı olan "Parlemannews" iddia etmişdir ki, Musəvi sinəsindən vurulduqdan sonra xəstəxanada vəfat etmişdir. "Times" isə iddia etmişdir ki, Musəvi xəstəxanaya çatmamış yolda keçinmişdir.

İranlı kinorejissor və Mir Hüseyn Musəvinin seçki kompaniyasının xaricdəki rəsmi nümayəndəsi Muhsin Mahmelbaf "BBC"-ə bildirmişdir ki, İranın gizli polisi Musəvinin öldürülməsindən günlər əvvəldən etibarən ona zənglər etmiş və "biz səni öldürəcəyik" demişdir.

Onun ölümündən sonra bədəni xaricində etirazlar gedən İ"bn Sina" xəstəxanasına aparılmışdır. Etirazçılar İran təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən gözyaşardıcı qazla dağıdılıb. Sonradan məlum oldu ki, hökumət etirazları yatırmaq üçün onun cəsədini çıxararaq bilinməyən yerə aparıb.

## Həmçinin bax
* Ramin Pourandarcani

## İstinadlar
Azərbaycan İkinci Liqası

**Azərbaycan İkinci Liqası** — Azərbaycanın səviyyəcə 3-cü futbol liqası.

## Format

2025–2026 mövsümündə 2-ci Liqa 12 komandadan ibarət olacaq və 27 turdan ibarət olacaq. Komandalar əvvəlcə 22 turdan ibarət birinci mərhələdə mübarizə aparacaq, sonra isə 6 komandanın iştirakı ilə əlavə 5 tur təşkil ediləcək. Bu mövsümdə hər bir komanda bərabər büdcə ilə maliyyələşdiriləcək. Mövsüm 6 sentyabr 2025-ci ildə başlayır. 

## Tarixi
16 iyun 2023-cü ildə keçirilən AFFA İcraiyyə Komitəsinin iclasında 2023–2024-cü illər mövsümündən etibarən yarıpeşəkar statuslu Azərbaycan İkinci Divizionunun təsis edilməsi ilə bağlı qərar qəbul edilib. İlk mövsüm liqada 14 komanda çıxış edib. 7 iyul 2023-ci ildə "Azərbaycan İkinci Divizionu"nun adı **Azərbaycan İkinci Liqası** olaraq dəyişdirildi.

### Klublar

# Ağdaş FK
# Araz Saatlı FK
# Dinamo (Bakı)
# Füzuli FK
# Göygöl FK
# Hypers FC
# Kür-Araz (İmişli)
# Lerik PFK
# Qusar FK
# Sheki City FK
# Şahdağ Qusar FK
# Şəfa FK
# Şəmkir PFK
# Şimal FK

## Mövsümlərə görə çempionlar və mükafatçılar

## Çempionluq sayına görə komandalar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tej Parker

**Tej Parker** — Forsaj franşizasından uydurma personaj. Ludakris tərəfindən canlandırılıb. Dominik Torettonun cinayət təşkilatında iştirak edir. Öz qarajı var.
Ağbulaq qəbiristanlıqları

**Ağbulaq qəbiristanlıqları** — Göyçə mahalının Çəmbərək rayonunun Ağbulaq kəndində qədim Azərbaycan qəbiristanlığı.

## Haqqında
Göyçə mahalının Çəmbərək rayonunun Ağbulaq kəndində (dəyişdirilmiş adları ilə: Krasnoselo rayonunun Ağberk kəndi) qədim Azərbaycan qəbiristanlıqları mövcud olmuşdur. Onlardan biri kəndin "Duzdağ", digəri isə "Dikdaş" adlanan hissəsində yerləşirdi. Kənd əhalisinin son iki qəbiristanlığı isə Şorca (2017-ci ildən Şoğakat) və Çəmbərək istiqamətində idi. Kəndin qərb tərəfdən giriş hissəsində qəbiristanlığın yaşı isə beş əsrdən artıq idi. Kənddəki son qəbiristanlıq isə 1935-ci ildə "Çaxmaqlı" adlanan yerdə salınmışdı. Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan kütləvi deportasiyasından sonra bu qəbiristanlıqlar ermənilər tərəfindən dağıdılmışdır.

## İstinadlar
Elvira de Hidalqo

Elvira Juana Rodríguez Roglan (28 dekabr 1891 – 21 yanvar 1980), peşəkarcasına Elvira de Hidalqo kimi tanınan, sonradan müəllim və vokal məşqçisi olmuş görkəmli ispan koloratur soprano idi. Onun ən məşhur şagirdi Mariya Kallas idi.

## Həyatı
O, İspaniyanın şimal-şərqindəki Araqon əyalətinin Valderrobres şəhərində Pedro Rodrigez Hidalqo və Migela Roqlan Bel ailəsində anadan olub. O, Barselonada Concepcio Bordalbanın tələbəsi idi və daha sonra Milanda Maria Barrientos, Graziella Pareto, Julian Gayarre, Fernando Valero, Francesc Viñas və Rosina Storchio-ya dərs demiş Melchiorre Vidal ilə birlikdə təhsilinə davam etdi. O, on altı yaşında Neapoldakı Teatro di San Carlo-da "Sevilya bərbəri" filmində Rosina rolunda debüt etdi və bu, onun ən məşhur rolu oldu. Debütündən sonra de Hidalqo tez bir zamanda Parisə dəvət olundu və orada Don Basilio rolunda Fyodor Chaliapin ilə Rosina mahnısını oxudu. Bunun ardınca Monte Karlo, Praqa və Qahirədə tamaşaları oldu. Nyu-York Metropolitan Operasında onun debütü 1910-cu ildə Rosina rolu ilə oldu. Bu truppa ilə de Hidalqo eyni mövsümdə Riqolettoda (Enriko Karuso ilə) və La Sonnambulada (Alessandro Bonci ilə) mahnı oxudu. O, 1924–1925-ci illərdə "Sevilya bərbəri" (rejissor Armando Aqnini), Riqoletto (dirijor Tullio Serafin) və Lucia di Lammermoor (Beniamino Gigli ilə birlikdə) üçün "Met"ə qayıdacaq. Nyu-Yorkdakı bu debütündən sonra o, Florensiyada Linda di Chamouni və Don Giovannidə (Mattia Battistini ilə Zerlina rolunda) mahnı oxudu. 1911-ci ildə Romada Rosinanı da canlandırdı. O, 1913-cü ildə Sankt-Peterburqda Riqolettoda Cüzeppe Anselmi ilə də oxudu.
## Ölümü
De Hidalqo 1980-ci ildə Milanda vəfat edib.Onun qalıqları eksqumasiya edilib. 26 fevral 2018-ci ildə və martın 5-də Barselonaya transfer oldu.
## İstinadlar
Tenor-altino

**Tenor altino, tenorino** — tenorun ultra yüksək çeşididir. Diapazonu: — mi2, f2-ə qədər. Səs zərifliyi və gurultulu üst notlar ilə fərqlənir. Kiçik oktavanın aşağı yarısının notları kar və ifadəsizdir. Altino adətən daha yüksək kontrtenorla qarışdırılır, baxmayaraq ki, onlar həm səs xarakterinə, həm də anatomiyaya görə fərqlənirlər. Birincisi kifayət qədər maskulin tembrə malikdir və yuxarı notlar alındıqda səs bağları tamamilə sıxılır, ikincisi isə androqin səsə malikdir və yuxarı notlar falsetlə götürülür. Tenorino nadir səsdir, ona görə də onun repertuarı nisbətən kiçikdir. Belə səsə malik müğənnilərə operadan daha çox xorlarda və ya kamera teatrlarında rast gəlinir.
## Qalereya

Bülbül Məmmədov.jpg|Tenor-altino (Bülbül)

## Tenor-altinonun klassik opera partiyaları
* N. A. Rimski-Korsakovun "Qızıl xoruz" operasından ulduz seyrçisi
* D. D. Şostakoviçin "Burun" operasından məhəllə nəzarətçisi
* A. Salyerinin "Tarar" operasından Kalpiqi
* M. Ravelin "Uşaq və sehr" operasından balaca qoca (Arifmetika müəllimi)

## Həmçinin bax
* Rodriqo Del Pozo
* Klaus Florian Foqt

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Кто такой ТЕНОР-АЛЬТИНО?
* Какие бывают ТЕНОРА?
* Ave Maria (Gela Guralia, tenor-altino)
* Bülbül Məmmədov Mən Aşıq
* Ölkəm — Bülbül
* Rəşid Behbudov "Я встретил девушку"
Lirik tenor

**Lirik tenor** (tenor "di-grace",  — "lütf tenoru") — yumşaq, gümüşü tembrin səsi, hərəkətliliyi, həmçinin səsin böyük melodikliyinə malikdir. Lirik tenorun səs diapazonu yüksək do², do²-diez səviyyələrə çata bilər, lakin səs gücü baxımından dramatik tenordan xeyli aşağıdır. Lirik tenora o əsərlərin ifası həvalə olunur ki, orada hisslərin lirik diapazonunu ifadə etmək lazımdır, səsin yumşaqlığı, melodikliyi tələb olunur. Xorda lirik tenorlar adətən birinci tenor hissələrinə daxil edilirlər.

## Lirik tenorların klassik opera partiyaları
* Alfred (Cüzeppe Verdi, "Traviata")
* Berendey (Nikolay Rimsky-Korsakov, "Qar qız")
* Verter (Jules Massenet, "Verter")
* Vladimir İqoreviç (Alexander Borodin, "Şahzadə İqor")
* Hersoq (Cüzeppe Verdi, "Riqoletto")
* Qraf Almaviva (Cioacchino Rossini, "Sevilya bərbəri")
* Hindistanlı qonaq (Nikolay Rimsky-Korsakov, "Sadko")
* Levko (Nikolay Rimski-Korsakov, "May Gecəsi")
* Lenski (Pyotr Çaykovski, "Yevgeni Onegin")
* Nemorino (Donizetti, "Sevgi İksiri")

## Həmçinin bax
* Tenor
* Səs tembri
* Sergey Lemeşev

## Ədəbiyyat
* Самин Д. К. 100 Böyük Vokalist.
* Сикур П. И. Mən sənə mahnı oxuyacağam .
* Гозенпуд А. Qısa opera lüğəti.
* 
## Xarici keçidlər
Какие бывают ТЕНОРА?
Kontralto

**Kontralto** () —geniş diapazonlu sinə registrinə malik ən aşağı qadın oxuyan səsdir. İş diapazonu: re-fa — fa2-la2. Tələffüz sinə rezonansı bütün orta registrə yayılır. Lauri-Volpinin yazdığı kimi, kontralto kişi səslərinə yaxınlaşır. Bu fakt kontraltonun demək olar ki, bütün kiçik oktavanı asanlıqla səsləndirmək qabiliyyətini göstərir. Kontralto və mezzo-kontraltonu (iki səsin registrinə malik müğənni) mezzo-sopranodan fərqləndirən bütün kiçik oktavanı səsləndirmək bacarığıdır. Kontraltonun "əsas" notları aşağıdır, yuxarı registr "qısa"dır və maraq doğurmur, lakin istisnalar ola bilər. Məsələn, Eva Podleş, Elizaveta Antonova, Ketlin Ferrier və bəzi digər kontraltoların səsləri tam səslənən yuxarı registrlərə malikdir. Operada bəstəkarlar əsasən kontralto üçün yeniyetmə oğlanların və gənclərin hissələrini yazırdılar.

## Kontralto opera partiyaları
* A. P. Borodin: Konçakovna ("Şahzadə İqor")
* M. İ. Qlinka: Vanya (İvan Susanin, aka "Çar üçün həyat), Ratmir (Ruslan və Lyudmila)
* P. I. Çaykovski: Olqa (Yevgeni Onegin), Qrafinya və Polina (Maça kraliçası)
* (Angelina, "Zoluşka") G. Rossini

## Həmçinin bax
* Səs tembri
* soprano
* Yelizaveta Antonova
* Emi Uaynhaus

## İstinadlar
Miha Blaziç

**Miha Blaziç** () – Liqa 2 klubu Angers və Sloveniya milli komandasında müdafiəçi kimi çıxış edən sloveniyalı peşəkar futbolçudur.

## Klub karyerası
Blaziç Koperlə ilk peşəkar müqaviləsini 17 yaşında bağlayıb.

31 avqust 2017-ci ildə Blaziç Ferentsvaroş ilə üç illik müqavilə imzaladı. Ferentsvaroşun heyətində o, 2018–19-dan 2021–22-yə qədər ardıcıl dörd liqa titulunu qazandı. Komandası pley-offda Moldeni məğlub etdikdən sonra 2020–21 UEFA Çempionlar Liqasının qrup mərhələsində oynadı.

4 iyun 2022-ci ildə o, üç illik müqavilə ilə Liqa 1- in "Angers" komandasına qoşuldu.

## Milli karyerası
Blaziç 4 il kapitan kimi 16 yaşadək və 21 yaşadək bütün Sloveniyanın gənclərdən ibarət milli komandalarında oynayıb. O, 2 iyun 2018-ci ildə Monteneqro ilə yoldaşlıq oyununda Sloveniya millisində debüt edib.

## Klub statistikaları

## Uğurları

### Klub
 Koper
* **Sloveniya Kuboku**
** Qalib (1): 2015
 Domzale
* **Sloveniya Kuboku**
** Qalib (1): 2017
 Ferentsvaroş
* **Macarıstan Çempionatı**
** Qalib (4): 2018/19, 2019/20, 2020/21, 2021/22
* **Macarıstan Kuboku**
** Qalib (1): 2021/22

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Blender

**Blender** – qida və digər maddələri qarışdırmaq, əzmək, püre və ya emulsiya etmək üçün istifadə olunan laboratoriya və məişət texnikasıdır. Stasionar blender, altındakı fırlanan metal və ya plastik bıçaq olan və bazasında olan elektrik mühərriki ilə işləyən blender qabından ibarətdir. Bəzi güclü modellər də buz və digər dondurulmuş qidaları əzə bilər. Daha yeni immersiya blender konfiqurasiyasının üstündə mil vasitəsilə altındakı fırlanan bıçağa qoşulmuş mühərrik var və bu, istənilən qabla istifadə edilə bilər.

## İstinadlar
Vitte

**Vitte** — soyad.

* Karl Vitte — alman hüquqşünas.
* Sergey Vitte — gürcü mənşəli rus dövlət xadimi
; Digər
* Vitte adası — Nordenşeld arxipelaqına daxil olan ada.
* Vitte adası (Yokanqskie adaları) — Barens dənizinə daxil olan Svyatoynosski körfəzində yerləşən yaşayışı olmayan ada.

## İstinadlar
Çerepovets

**Çerepovets** — Rusiyanın Voloqda vilayətində şəhər. Çerepovets rayonunun inzibati mərkəzi, daxil olmayan, regional əhəmiyyətli şəhər statusuna malik və şəhər rayonunu təşkil edir. Yaqorba çayının Şeksna çayı (Volqanın sol qolu) ilə qovuşduğu yerdə, Rıbinsk su anbarından çox uzaqda, Voloqdadan 124 km qərbdə yerləşir.

Əhalisi 301040 nəfərdir (06.01.2023-cü il tarixinə əsasən). Sahəsi 122 km²-dir. Şəhər şimaldan cənuba 13 km, qərbdən şərqə isə 21 km uzanır. Voloqda vilayətinin ikinci ən sıx şəhəridir. Şəhər öz sənayesi və ilk növbədə Çerepovets Metallurgiya Zavodu, daha sonra gübrə istehsal edən PhosAgro qrupunun müəssisələri ilə məşhurdur, Fesco kibrit fabrikinin məhsulları da ölkədə tanınır.

## İstinadlar
Elektrik yükü

**Elektrik yükü** — cisimlərin elektromaqnit sahələrinin mənbəyi olmaq və elektromaqnit qarşılıqlı təsirində iştirak etmək qabiliyyətini təyin edən fiziki skalyar kəmiyyət. Elektrik yükü ilk dəfə 1785-ci ildə Kulon qanununda tətbiq edilmişdir. 

Beynəlxalq vahidlər sistemində (SI) elektrik yükünün ölçü vahidi — kulondur. Bir kulon 1 s vaxt ərzində 1 A cərəyanı olan keçiricinin kəsişməsindən keçən elektrik yükünə bərabərdir. Hər biri elektrik yükü (q1 = q2 = 1 C) olan iki cisim vakuumda 1 m məsafədə yerləşirsə, onda onlar 9⋅109 H qüvvəsi ilə qarşılıqlı təsir göstərirlər.

## Tarixi
Hələ qədim zamanlarda yun üzərində geyilən kəhrəbanın (qədim yunanca ἤλεκτρον - elektron) yüngül əşyaları cəlb etdiyi məlum idi. Artıq XVI əsrin sonlarında ingilis həkimi Vilyam Gilbert sürtüldükdən sonra yüngül cisimləri cəlb edən, elektrikləşdirilmiş cisimləri adlandırdı.

1729-cu ildə Şarl Dyufe iki növ yükün olduğunu müəyyən etdi. Biri ipəyin üzərinə şüşə sürtməklə əmələ gəlir, digəri isə yunun üzərinə qatrandır. Buna görə də Dyufe ittihamları müvafiq olaraq "şüşə" və "qatran" adlandırdı. Müsbət və mənfi yük anlayışı Benjamin Franklin tərəfindən təqdim edilmişdir.

XX əsrin əvvəllərində Amerika fiziki Robert Milliken eksperimental olaraq göstərdi ki, elektrik yükü diskretdir, yəni hər hansı bir cismin yükü elementar elektrik yükünün inteqral qatıdır.

## Həmçinin bax

* Elektrostatika
Atom orbitalı

**Atom orbitalı** —  verilmiş atom üçün Şrödinger tənliyini həll etməklə alınan birelektronlu \psi dalğa funksiyası; hər bir orbitalın xarakteristikası n baş, l orbital, m maqnit kvant ədədi ilə müəyyən olunur. 

Baş kvant ədədinin eyni qiymətinə malik atom orbitalları çoxluğu vahid elektron təbəqəsini təşkil edir. Orbitallar elektron ehtiva edib-etməməsindən asılı olmayaraq mövcuddur; atom nömrələri, yəni nüvənin yükü və müvafiq olaraq elektronların sayı artdıqca onlar elektronlarla dolur.

## İstinadlar
Dəniz qoyunu

**Dəniz Qoyunu** — Costasiella kuroshimae və ya yarpaq ilbizi. Baxdıqda qoyunu xatırlatdığına görə "Dəniz Qoyunu" adlandırılır. Yaşıl, yosun yediyinə görə də "Dəniz Qoyunu" adlandırılıb. Dəniz ilbizinin bir növüdür.1993-cü ildə Yaponiyanın Kuroşima adasının sahillərində kəşf edilib. Adətən Kuroşima adası, Yaponiya, İndoneziya və Filippin sahillərində yaşayır. Uzunluğu təxminən 5&nbsp;mm-dən 1sm-ə bərabərdir. Tropik iqlimdə yaşayırlar. Onların iki tünd gözləri və başlarının yuxarı hissəsindən çıxan iki rinofor var. Ən maraqlı özəlliyi isə, yedikləri yosunların xloroplastlarını saxlamaq bacarığıdır ki, ondan da fotosintez üçün istifadə edirlər. Onlar nadir canlılardır ki, yosunları Fotosintez üçün istifadə edirlər. Dünyada bitki olmayan yeganə orqanizmlərdir ki, hələ də fotosintez apara bilirlər. Yaşıl yosunlarla qidalanaraq qidaların xloroplastlarından "Kleptoplastika" prosesi vasitəsilə enerji yaradırlar.

Miksotrof yolla qidalanır. Yaşıl evqlena ilə eyni qidalanma prosesinə malikdir.

Güman edilir ki, əvvəllər bu canlı Heterotrof yolla qidalanıb

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
2009 Medair Bell 206 qəzası

**2009 Medair Bell 206 qəzası** — 25 mart 2009-cu ildə Möhsün Yazıçıoğlunun da olduğu quyruq nömrəsi "TC-HEK" olan "Bell 206L-4 LongRanger" tipli helikopterin Qəhrəmanmaraşdakı Keş dağında qəzaya uğrayaraq 6 nəfərin ölümü ilə nəticələnən aviasiya hadisəsi.

## Uçuş məlumatları
Böyük Birlik Partiyasının (BBP) lideri Möhsün Yazıçıoğlu 29 mart 2009-cu il yerli seçki kampaniyası üçün kirayəlik helikopterlə saat 13.00-da Qəhrəmanmaraş mitinqi üçün Çağlayancerit rayonuna gəlib. Çağlayanceritdə 1500 nəfərin qatıldığı mitinqdə BBP tərəfindən Medairdən icarəyə götürülmüş "TC-HEK" qeydiyyat nişanlı "Bell Long Ranger 206L-4" tipli helikopter saat 13.30-da Qəhrəmanmaraş Hava Limanında yanacaq doldurdu.

Çağlayancerit mitinqi sona çatdıqdan sonra Pilot Qaya İstitəpənin istifadə etdiyi helikopter BBP-nin Yozqatın Yerköy səmtindəki mitinqinə getmək üçün saat 14:42-də havaya qalxıb.

## İstintaq
18 fevral 2010-cu il tarixində Cümhuriyyət Xalq Partiyası qrup sədr müavini, Ankara Millət vəkili Hakkı Suha Okay adından; Ədalət və İnkişaf Partiyası qrupu adından qrup sədrinin müavini Kocaeli Millət vəkili Nihat Ergün, Kayseri Millət vəkili Mustafa Elitaş, Giresun Millət vəkili Nurettin Canikli, Hatay Millət vəkili Sadullah Ergin və Yozqat Millət vəkili Bəkir Bozdağ; Milliyyətçi Hərəkat Partiyası qrupu adından qrupun sədr müavini Mersin Millət vəkili Mehmet Şandır və İzmir Millət vəkili Oktay Vuralın təklifi ilə 10 / 333.334.335–3/1090 sayı ilə TBMM araşdırma komissiyası yaradılıb və komissiyanı 4 aprel 2011-ci ildə ictimaiyyət ilə paylaşdı. Davam edən iddialar və prezident Abdullah Gülün jurnalistlərlə söhbətində "Helikopterin beynini keçilər çıxarmadı" deməsi üzərinə prezident Abdullah Gül, o zamankı Böyük Birlik Partiyasının sədri Yalçın Topçu və Muhsin Yazıcıoğlunun həyat yoldaşı Gülefer Yazıcıoğlunun təşəbbüsü ilə, prezident Abdullah Gülün göstərişi ilə "Dövlət Müşahidə Şurası" qəza və iddiaların araşdırılması üçün işə başlayıb.

Qəza zamanı və sonrasında irəli sürülən iddialar hələ də Qəhrəmanmaraş Xüsusi Səlahiyyətli Prokurorluğu tərəfindən araşdırılır.

## İstinadlar
Paxiosteoskleroz

**Paxiosteoskleroz** — sümüklərin qalınlaşması (paxiostoz) və sıxlaşmasının (osteoskleroz) birləşməsi. Sümükləri daha ağır, eyni zamanda daha kövrək edir.

**Paxiosteoskleroz** suda yaşayan onurğalılarda, xüsusən də dayaz suda yaşayanlarda geniş yayılıb. Bu vəziyyət neytral üzmə qabiliyyətini və üfüqi trimi qorumaq üçün uyğunlaşma kimi ballast yaradır. Paxiosteoskleroz heç bir halda patoloji deyil.

Xüsusilə əyilməyə müqavimət göstərmək üçün tez-tez ventral sümüklərdə olur, ağciyərlərin yaxınlığında konsentrasiya isə kəsilməni saxlamağa kömək edir.
## Paxiosteosklerozlu heyvanlar

Paxiosteosklerozlu heyvanlara misal olaraq dəniz inəkləri (dyoqonlar və lamantinlər), nəsli kəsilmiş plesiozavrlar və mezozavrlar və nəsli kəsilmiş su tənbəlləri aid ola bilər.
## Həmçinin bax

* Paxiostoz
* Osteoskleroz
## İstinadlar
Paxiostoz

**Paxiostoz** — onurğalı heyvanlarda sümüklərin qalınlaşmasının müşahidə olunduğu, ümumiyyətlə lamellar sümüyünün əlavə təbəqələrinin səbəb olduğu qeyri-patoloji vəziyyət. Çox vaxt sümük sıxlığı (osteoskleroz) ilə birlikdə baş verir, daxili boşluqları azaldır. Bu birgə hadisəyə paxiosteoskleroz deyilir.

Sümük sıxlığının, həcminin artması ilə xarakterizə olunan bütün sümük ixtisaslarına istinad edərək, "paxiostoz" tez-tez geniş mənada istifadə olunur. 
## Heyvanlarda

Həm quruda, həm də suda və ya yarı suda yaşayan onurğalılarda rast gəlinir. Dəniz inəkləri kimi su heyvanlarında döş nahiyəsində paxiostoz hava ilə dolu ağciyərlərə qarşı ballast təmin edir.

Əksər böyük marallarda alt çənə və kəllə sümüyünün aydın paxiostozu müşahidə olunur. Bunun buynuz böyüməsi üçün mineralların saxlanmasına xidmət etdiyi düşünülür.
## Həmçinin bax

* Osteoskleroz
* Paxiosteoskleroz
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ağşəmsəddin

**Ağşəmsəddin** və ya **Məhməd Şəmsəddin** () — türk alim, təbib, Şəmsîyyə-î Bayramîyyə təriqətinin qurucusu. O, Osmanlı sultanı II Mehmedin müəllimi olmuşdur.

## Həyatı
1389-cu ildə Şeyx Həmzənin ailəsində dünyaya gəlmişdir. Rəvayətə görə, Akşəmsəddin ata tərəfdən Ebu Zerr Giffarinin soyundandır. Ilk təhsilini atasından alan Akşemsəddinin 7 yaşında hafiz olduğu iddia edilir. Ailəsi ilə birlikdə Çorum-Osmancık mahalının Sarpın Kavak kəndində məskunlaşıb. Atasının ölümündən sonra Amasya və Osmancık mədrəsələrində təhsilini başa vuran Akşəmsəddin Osmancık mədrəsəsində müəllim işləyir. Eyni zamanda o, təbabət və əczaçılıqla da maraqlanaraq təbabət elmini öyrənib. Akşemsəddin təsəvvüflə maraqlandığı üçün İrana səyahət edir, lakin ümid etdiyini tapa bilmədiyi üçün yenidən Anadoluya qayıtmalı oldu. O, Ankarada Hacı Bayram Velinin yanına gedir. Amma qısa zaman sonra ordan ayrılıb Hələbə gedir. Hələbdə bir gecə yuxusunda boynuna zəncir bağlandığını, zəncirinin o biri ucunun isə Hacı Bayram Vəlinin əlində olduğunu və onu Ankaraya tərəf çəkdiyini görür. Bundan sonra Ankaraya qayıtdı. Qısa müddət ərzində təsəvvüfün bütün yollarını və incəliklərini öyrənən Akşemsəddin bu uğuruna görə Hacı Bayram Vəlidən vəsiqə alaraq onun icazəsi ilə Ankaranı tərk edərək Bəypazarıda məskunlaşır. Beypazarında böyük şöhrət tapan Akşemsəddin qısa müddətdən sonra oradan ayrılaraq İskilipə, buradan da Göynük mahalına köçür. Göynükdə yeni dəyirman, məscid tikdirən Ağşəmsəddin övladlarının təlim-tərbiyəsi ilə məşğul olmuş, digər tərəfdən də əsərlərini yazmış, yeddi dəfə həccə getmək imkanı qazanmışdır. Akşemsəddinin on iki uşağı olduğu qeyd olunsa da, başqa mənbələrdə yalnız on uşağın adı çəkilir.

## İstanbulun fəthi
Ağşəmsəddinin əsl şöhrəti, II Muradın əmri və istəyi ilə II Məhmədin müəllimi təyin olunması ilə başlayır. Onun İstanbulun fatehi Fâteh Sultan Məhmədlə tanışlığı hacı bayram Vəli vasitəsilə olmuşdur.Ağşəmsəddinin İstanbulun fəthində rolu böyükdür. O, övladları, tələbələri və davamçıları ilə birlikdə fəth ordusuna qatıldı.

## Ağşəmsəddin və tibb
Mənbələrdə Akşemsəddinin tibb elmini necə və kimdən öyrəndiyi barədə dəqiq məlumat yoxdur. Bununla əlaqədar olaraq Şotland şərqşünası Elias Con Gibb "Osmanlı Poeziya Tarixi" əsərində Akşemsəddinin Aşkın Yolculuğu: Hacı Bayram-ı Veli 13–14. Bölümnin yanında olduğu illərdə tibb elminə yiyələndiyini qeyd edir və ondan alim və mübarək bir insan kimi bəhs edir. Onun yalnız fiziki deyil, ruhi xəstəlikləri də müalicə etdiyi bildirilir.

## Əsərləri
* Risaletü'n-Nûriye
* Hall-i Müşkilât
* Makamât-ı Evliyâ
* Kitabü't Tıb
* Maddetü'l-Hayat
* Def'ü Metain
* Nasihatnamei

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

2. Murat Kimdir? 2. Murat'ın Yaptıkları Ve Başlıca Katkıları Nelerdir?
Gün Gün İSTANBUL'UN FETHİ (1453) Fatih Sultan Mehmed #1
Sikloheksilxlorid

*Tsikloheksilxlorid*(xlortsikloheksan)-C6H11Cl formulu olan alitsiklik xlorüzvi birləşmədir.

## Fiziki xassələri
Kəskin iyi olan rəngsiz tez alışan mayedir.
                       
## Optik xassələri
Şua sındırma əmsalı	1,4626 (20°C)
## Alınması

C6H12 + PCl5 → C6H11Cl

C6H12 + SO2Cl2 → C6H11Cl + SO2 + HCl

## Kimyəvi xassələri

Suda az həll olur, xloroformda asanlıqla həll olunur, aseton, benzol, etanol və dietil efirlə qarışır.

## Toksikliyi
Tsikloheksilxloridin buxarı ilə nəfəs aldıqda heyvanlarda kəskin zəhərlənmə baş verir. Bu zaman həyəcanlı vəziyyət yaranır, selikli qişanın qıcıqlanması, titrəmə, nəfəs darlığı və ölüm baş verir. Ağ siçanlar üçün iki saat tənəffüs edildikdə, 100% öldürücü konsentrasiya ÖK 100 = 78 mq/l, ağ siçovullar üçün - 40-75 mq/l. Siçovullarda xroniki zəhərlənmə zamanı (gündə 0,5 mq / l gündə 5 saat inhalyasiya) - bir aydan sonra qan təzyiqinin azalması, 4-5 aydan sonra mərkəzi sinir sistemində funksional dəyişikliklər yaranır.

## Tətbiqi

Tsikloheksilxlorid yağlarda, qətranlarda həlledici kimi, üzvi sintezdə tsiklohekseni almaq üçün, kaprolaktamın, pestisidlərin istehsalında istifadə olunur.

## İstinadlar
* Məhərrəmov A.M., Məhərrəmov M.M. Üzvi kimya, BDU,Bakı,2007.
* V.M. Abbasov, R.Ə. Cəfərova, L.M. Əfəndiyeva, N.Ş. Rzayeva, F.Ə. Əmirov, M.M. Abbasov, A.M. Tağıyeva, İ.H. Əyyubov. Tsikloalkanlar kimyası. Monoqrafiya. Bakı-2019, 385 səh.
* Шаваров Ю.С. Органическая химия. Москва, Издательства химия, 2002
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin XI çağırış deputatlarının siyahısı

**On birinci çağırış Azərbaycan SSR Ali Soveti** 1985-ci ildən 1991-ci ilədək fəaliyyətdə olmuşdur. Onuncu çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinə seçkilər 1985-ci il fevralın 24-də keçirilmişdir. Ali Sovetə cəmi 450 deputat seçilmişdir.

235 deputat və ya onların 52,2 faizi əvvəlki çağırış respublika Ali Sovetinin deputatı olmamışdır.

Deputatların 179 nəfəri qadındır; 311 deputat Sov.İKP üzvü, yaxud üzvlüyünə namizəd, 139 deputat bitərəf, o cümlədən 87 deputat ÜİLKGİ üzvüdür.

Respublika ali dövlət hakimiyyəti orqanında 228 fəhlə və kolxozçu var idi ki, bu da deputatların ümumi tərkibinin 50,7 faizini təşkil edirdi, 27 deputat elm, mədəniyyət, ədəbiyyat, incəsənət, maarif və səhiyyə işçiləri, 96 deputat partiya, həmkarlar ittifaqları və komsomol işçiləri, 76 deputat dövlət və sovet orqanlarının işçisi, 25 deputat müəssisə rəhbəri və xalq təsərrüfatının müxtəlif sahələrinin mütəxəssisi.

437 deputatın və ya deputatları 97,1 faizinin ali və orta ixtisas təhsili var, 50 deputat alimlik dərəcəsi və ya elmi adı vardır.

Azərbaycan SSR Ali Soveti deputatlarının yaşa görə tərkibi belə idi: 112 deputatın və ya deputatların 24,9 faizinin yaşı 30-dək, 187 deputatın və ya deputatların 41,6 faizinin yaşı 31-dən 50-dək, 108 deputatın və ya deputatların 24 faizinin yaşı 51-dən 60-dək, 43 deputatın və ya deputatların 9,5 faizinin yaşı 60-dan yuxarı olubdur.

Ali Soveti deputatlarından 30 nəfər Sovet İttifaqı Qəhrəmanı və Sosialist Əməyi Qəhrəmanı olub. 305 deputat SSRİ ordenləri və medalları ilə təltif edilmişdir. 16 nəfər SSRİ Dövlət mükafatı və Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı olublar.

Respublika Ali Sovetinin deputatlarının 361 nəfəri azərbaycanlı, 46 nəfəri rus, 30 nəfəri erməni, habelə 13 nəfər digər millətlərinin nümayəndəsi olub.

## Ali Sovetin rəhbərliyi

### Ali Sovetin Rəyasət Heyəti

### Ali Sovet

## Ali Sovetin deputatları

### Sonradan seçilənlər

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan SSR Ali Soveti
Stereokimya

**Stereokimya** — moklekulların frəza quruluşundan bəhs edən kimyadır.

## Xirallıq

Maddələrin mühüm struktur xassəsi xirallıqdır ( "əl" sözündən) və ya güzgü simmetriyasının olmaması — hər hansı bir uyğun gəlməyən obyektə xas olan hadisədir. düz güzgüdə onların xəritəsi ilə. Kimyaçılar güzgü asimmetrik molekulları optik R- və S-izomerlər və ya enantiomerlər adlandırırlar. "Sağ" və "sol" aşağıdakı üsullarla fərqləndirilə bilər:fırlanma bucağının ölçülməsi düzdür qütbləşmiş işıq (enantiomerlər işığı eyni şəkildə, lakin enantiomerlərin adına həmişə uyğun gəlməyən müxtəlif istiqamətlərdə fırlanır); xromatoqrafiya şiral ucluq ilə (məsələn, dekstrinlər); xiral həlledicidə elektroforez; NMR spektrlərinin götürülməsi; fermentlərin istifadəsi. Canlı kimya L-amin turşularını və D-şəkərləri güzgü şəklində olan izomerlərdən üstün tutur.
Aydındır ki, molekul assimmetrik olursa, onun atomlarının eyni qaydalı rabitələrlə birləşməsinə baxmayaraq, o atomların fəzada müxtəlif düzülüşündən asılı olasraq izomerlər əmələ gələ bilər. Bu izomerlərə və ya stereoizomerlər deyilir.

## Mənbə
* M. M. Mövsümzadə "Üzvi kimya", 1959.
* Бакстон Ш., Робертс С. введение в стереохимию органических соединений. — М.: Мир, 2005. — 311 с.
* Ногради М. Стереохимия. — М.: Мир, 1984.
* Соколов В.И. Введение в теоретическую стереохимию. — М.: Наука, 1982. — 244 с.
* Аблесимов Н.Е. Синопсис химии: Справочно-учебное пособие по общей химии. — Хабаровск: Изд-во ДВГУПС, 2005. — 84 с.
* Аблесимов Н. Е.Сколько химий на свете? ч. 2 // Химия и жизнь — XXI век. — 2009. — № 6. — С. 34–37.
Uşaq ürəyi (kitab)

**Uşaq ürəyi** — 1886-cı ildə italyan yazıçısı Edmondo De Amiçis tərəfindən tamamlanan, ibtidai məktəb yaşında olan Enriko adlı italyan oğlanın məktəb və ictimai həyatını onun öz dilindən anladan romandır. Bu, müəllifin öz oğlunun gündəliklərindən ilhamlanaraq yazdığı kitabdır. Dünyanın əksər dillərinə tərcümə edilmişdir. Təhsil elmləri mütəxəssisləri tərəfindən "dünyanın ən faydalı uşaq kitabı" kimi qəbul edilmişdir.

## Məzmunu
3-cü sinfə gedən Enriko adlı oğlanın bir ilində baş verən hadisələri gündəliyinə yazması və onu oxucularla bölüşməsi.

## Personajlar
* Enriko: Hər bir valideyn rahatlıqla nümunə göstərə bilər. Həmçinin, gündəliklərin də sahibidir.
* Garrone: Məktəbə 2 il gec başlayan 14 yaşlı böyük oğlan Qarrone həmişə Nellini qoruyur və sevir, digər uşaqları qoruyur, zəifləri məktəbin nadinc şagirdlərindən qoruyur və nəhayət, o, mehriban bir insandır.
* Derossi: O, birinci sinfə embarqo qoyan biridir. O, zəhmətkeş və çox centlmendir.
* Stardi: Atasının bütün etibarsızlığına baxmayaraq, sinfin ən mərhəmətlisidir.
* Garoffi: O, ticarət qabiliyyəti sayəsində böyüyəndə varlı tacir olmağa layiqdir.
* Coretti: Dükanında odun sataraq, ailə büdcəsinə qatqı təmin edərkən dərslərini də laqeyd qoymayan tələbə.
* Nelli: O, zərif bədəninə görə hər zaman anasının müdafiəsinə ehtiyacı olan tələbədir.
* Balaca Kərpicçi: Dovşan təqlidi ilə ürəklərdə taxt qurmuş bir addır. Ona bu ləqəbi atasının peşəsinə görə veriblər.
* Silvia: Enrikonu çox qiymətləndirir; amma ondan eyni şeyi görə bilməyən almaz ürəkli böyük bacı.
* Votini: Atasının zənginliyinə görə özünü başqalarından üstün hesab edən təkəbbürlü oğlan.
* Franti: Sarkastik, dərs oxumayan, cılız, çox yaramaz və tənbəl oğlan. Bu vaxt o, sinif otağında alov yandırdığına görə məktəbdən qovulur. Hörmətsiz və davakardır.
* Crossi: Ailəsi kasıbdır, amma təhsilinə önəm verir.
* Müəllim: O, uşaqları pis rəftarla yaxşı rəftar edən mehriban bir insandır. Onun adı cənab Perbonidir.
* Robetti: İkinci kurs tələbəsinin oğlu və bir uşağı aşmaqdan xilas edən və özünü təhlükəyə atan artilleriya kapitanı.

## Xarici keçidlər
 
* Dünyanın ən faydalı uşaq kitabı — UŞAQ ÜRƏYİ
* "Uşaq ürəyi" nə toxunmaq.

## İstinadlar
Əfqan Məmmədov

**Əfqan Ağasən oğlu Məmmədov**()- Birinci Qarabağ döyüşlərində şəhid olmuşdur.

## Həyatı
Məmmədov Əfqan Ağasən oğlu– 08 dekabr 1974-cü ildə Lerik rayonunda anadan olub.

## Təhsili
1981-ci ildə Lerik rayon  1 saylı orta məktəbinin birinci sinfinə daxil olub,1988-ci ildə həmin məktəbin səkkizinci sinfini bitirib

## Hərbi xidməti
23 oktyabr 1993-cü ildə Lerik rayon Hərbi komissarlığı tərəfindən həqiqi hərbi xidmətə çağrılan Əfqan Məmmədov cəbhə bölgəsinə yola salınıb.Hərbi xidmətə 703 saylı hərbi hissədə başlasa da, daha sonra Qarabağ cəbhəsinin müxtəlif bölgələrində döyüş yolu keçib.Ağdam uğrunda gedən döyüşlərdə şücaətlər göstərib.Son döyüş yeri də Ağdam rayonunun Salahlı kəndi olub.Əfqan Məmmədov 12 yanvar 1994-cü ildə Ağdam rayonunun Salahlı kəndi uğrunda gedən döyüşlər zamanı itkin düşüb.04 fevral 1997-ci ildə Lerik Rayon Məhkəməsi tərəfindən Məmmədov Əfqan Ağasən oğluna şəhid statusu verilib.

## İstinadlar
Gültac Məmmədəliyeva

**Gültac Məmmədəliyeva** () — Azərbaycanı təmsil edən cüdoçu.

## Karyerası
Gültac Məmmədəliyeva 2008-ci ildən Sumqayıt şəhərində cüdo ilə məşğul olmağa başladı. 2018-ci ildən isə Neftçi İdman Klubunu təmsil edir və şəxsi məşqçisi Zaur Rəcəblidir.

Karyerasının birinci uğuruna 2016-cı ildə İspaniyada yeniyetmələrin beynəlxalq turnirini bürünc medalla başa vurmaqla imza atan Gültac Məmmədəliyeva 2017-ci ildə Maribor şəhərində (Sloveniya) baş tutan gənclər arasında Avropa Çempionatının bürünc medalına sahib oldu.

2019-cu ildə Antalya şəhərində IJF Qran-Pri turnirini də bürünc medalla başa vurdu. 2019-cu ilin iyununda Belarusda Avropa Oyunlarını yeddinci pillədə tamamladı. Sentyabrda isə Vantaa şəhərində (Finlandiya) gənclər arasında Avropa Çempionatını beşinci pillədə başa vurdu.

2020-ci ilin noyabrında Xorvatiyanın Poreç şəhərində U-23 Avropa Çempionatının final görüşündə məğlub olaraq turnirin gümüş medalına sahib oldu. 2022-ci ildə Konya şəhərində V İslam Həmrəyliyi Oyunlarını bürünc medalla başa vurdu.

Gültac Məmmədəliyeva üçün 2023-cü il ən uğurlu mövsümlərdən biri oldu. 2023-cü ilin martında Gürcüstanda IJF Grand Slam turnirini bürünc, mayında Avstriyada IJF Qran-Pri turnirini bürünc, iyununda Özbəkistanda IJF Qran-Pri turnirini gümüş və Qazaxıstanda IJF Grand Slam turnirini bürünc medallarla başa vurdu. İyulda isə Çinin Çendu şəhərində baş tutan Universiada Oyunlarını beşinci pillədə tamamladı. Noyabrda Fransanın Monpelye şəhərində Avropa Çempionatını da beşinci pillədə başa vurdu.

Bütün bu uğurların nəticədəsində Gültac Məmmədəliyeva IJF olimpiya reytinq cədvəlində mövqeyini daha da yaxşılaşdırdı və olimpiya lisenziyasına sahib oldu.

Gültac Məmmədəliyeva Paris Olimpiadasının açılış mərasimində cüdoçu Məhəmməd Abdullayev ilə birgə Azərbaycan bayrağını apardı.

## İstinadlar
2023-cü il yanvar ayında vəfat edənlər

**2023-cü il yanvar ayında vəfat edənlərin siyahısı.**

### 31 yanvar
* Azər Mustafazadə — 83 yaşında vəfat edib.
* Kadriye Nurmambet — 89 yaşında vəfat edib.

### 29 yanvar
* Enni Wersching — 45 yaşında vəfat edib.

### 28 yanvar
* Əsgər Məmmədov (dövlət xadimi) — 75(76) yaşında vəfat edib.

### 27 yanvar
* Orxan Əsgərov — 40 yaşında şəhid olmuşdur.

### 24 yanvar
* Zaza Aleksidze — 87 yaşında vəfat edib.

### 22 yanvar
* Tünzalə Əliyeva — 49 yaşında vəfat edib.
* Janna Pliyeva — 74 yaşında vəfat edib.
* Hüseyn Şəhabi — 55 yaşında vəfat edib.

### 19 yanvar
* Anton Volks — 25 yaşında vəfat edib.

### 18 yanvar
* Denis Monastırski — 51 yaşında vəfat edib.

### 17 yanvar
* Namiq Nəsrullayev — 77 yaşında vəfat edib.

### 16 yanvar
* Cina Lollobricida — 95 yaşında vəfat edib.
* Seyfəddin Qəniyev — 70 yaşında vəfat edib.

### 15 yanvar
* Vaxtanq Kikabidze — 84 yaşında vəfat edib.

### 14 yanvar
* İnna Çurikova — 79 yaşında vəfat edib.

### 12 yanvar
* Burhan Çaçan — 62 yaşında vəfat edib.

### 11 yanvar
* Murtaza Rəhimov — 88 yaşında vəfat edib.
* Mehdi Mükərrəmoğlu — 70 yaşında vəfat edib.

### 10 yanvar
* Qeys Sultanov — 83 yaşında vəfat edib.
* Nadir Məmmədov — 81 yaşında vəfat edib.

### 6 yanvar
* Canluka Vialli — 58 yaşında vəfat edib.

### 5 yanvar
* Mahir Muradov — 66 yaşında vəfat edib.
* Salavat Qaysin — 82 yaşında vəfat edib.

### 4 yanvar
* Neron Babaxanov — 83(84) yaşında vəfat edib.

### 3 yanvar
* Ruslan Xasbulatov — 80 yaşında vəfat edib.
* Səyyad Şairov — 77 yaşında vəfat edib.

### 2 yanvar
* Ken Blok — 55 yaşında vəfat edib.

## İstinadlar
Luiza Brili

** Luiza Brealey ** (; ) — həmçinin Loo Brealey kimi tanınır, ingilis aktrisası, yazıçı və jurnalist. Şerlok televiziya serialında Molli Huper rolu ilə məşhurdur. 

## Bioqrafiya

Luiza Brealey 27 mart 1979-cu ildə Northemptonda anadan olub. Məktəbi bitirdikdən sonra o, Kembric Universitetinə daxil olub. Brealey daha sonra Lee Strasberg Teatr və Film İnstitutunda aktyorluq təhsili almaq üçün Nyu-Yorka köçür. O, komediya ustası Filip Qollierdən də dərslər alıb.

### Teatr karyerası

Luiza Brealey 2001-ci ildə London Kral Məhkəməsində Sliding With Suzanne filmində 14 yaşlı Sofi rolunda səhnəyə çıxdı. 2005-ci ildə Bristolun Old Vic Teatrında səhnəyə qoyulan Tom Stoppardın "Arcadia" filmində rol aldı.

### Kino karyerası

Luiza Brealeynin debüt filmi tibb bacısı rolunu oynadığı "Fəlakət" serialı idi. 2005-ci ildə o, Çarlz Dikkensin “Qaranlıq ev” romanının film adaptasiyasında Cudi Smolvid rolunda çıxış edib. 2010-cu ildə Luiza Brealey Şerlock teleserialında patoloq Molli Huper rolunu oynamağa dəvət edildi. 2013-cü ildə Brealey Eleanor Nayt rolunu oynadığı "Braun ata" serialı çıxdı.

## Televiziya və film rolu

## Teatrdakı rollar

## İstinadlar
Aşıqlar qəhvəsi

**Aşıqlar qəhvəsi** — Azərbaycan şəhərlərində aşıqların türkcə hekayə söylədiyi qəhvəxana.

İran Azərbaycanının şəhər, qəsəbə və kəndlərində aşıqlar qəhvəxanalarda tamaşaçıları əyləndirirdilər. İlhan Başgözün dediyinə görə, 1960-cı illərin sonlarında aşıq ifasına həsr olunmuş qəhvəxanalar böyük şəhər mərkəzlərində yerləşirdi və onların müştəriləri kəndlilərdən və ya iş üçün şəhərə gələn qəbilələrdən ibarət idi. Bu qəhvəxanalar arasında ən məşhuru Təbrizdə yerləşən "Hüseyn Tirandaz qəhvəsi" idi. 1970-ci illərin əvvəllərindən bəri solçu ziyalılar bu xüsusi qəhvəxanaya tez-tez gəlmiş və 1970-ci illərin ortalarında onu tələbə hərəkatının mərkəzinə çevirmişdilər.

İran inqilabından sonra on il ərzində bütün aşıq musiqisi qadağan edilmişdir. 2010-cu illərin ortalarından aşıq qəhvələri yenidən inkişaf edir və turistlərin cəlbedici yerləri kimi təbliğ olunur 

## İstinadlar
İlhan Başgöz

**İlhan Başgöz** () — Türkiyə folklorşünası və yazıçısı.

Başgöz Ankara Universitetinin Dil, Tarix-Coğrafiya fakültəsinin Türk dili və ədəbiyyatı ixtisasında təhsil almışdır. O, həmin yerdə assistent kimi işləmiş və doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. Başgöz sonradan oradakı vəzifəsindən uzaqlaşdırılmış və Tokat liseyində müəllim işləmişdir. O, 1953-cü ilin yanvarında Türkiyə Cəza Qanununun 141-ci maddəsini (oğurluq) pozduğuna görə həbs edilmişdir. Bu, həmin dövrdə xüsusilə solçulara qarşı istifadə edilən bir maddə idi və Başgöz iki il həbsdə qalmışdı. O, 1960-cı ildə ABŞ-yə getmişdir. Başgöz İndiana Universitetində fakültə üzvü olmuşdur. Başgöz Van Yüzüncü İl Universitetində türk dili və ədəbiyyatı müəllimi vəzifəsində çalışmışdır. O, Orta Şərq Texniki Universitetində işləmişdir. "*[[Cümhuriyyət (qəzet)|Cümhuriyyət]]*"və "*[[Radikal (qəzet)|Radikal]]*" qəzetlərində vaxtaşırı yazıları dərc olunmuşdur.

İlhan Başgöz 13 aprel 2021-ci ildə Ankarada vəfat etmişdir.

## Əsərləri

* Doğu Anadolu'da Folklor Derlemeleri (1947)
* İzahlı Türk Halk Edebiyatı Antolojisi (1956)
* Manilerimizden (1957)
* Köroğlu (1959)
* Karac'oğlan (1977)
* Geçmişten Günümüze Nasrettin Hoca
* Folklor Yazıları (1987)
* Yunus Emre (1990)
* Türkiyenin eğitim çıkmazı ve Atatürk (2005)
* Gemerek Nire Bloomington Nire Hayat Hikayem (2017)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Prof. Dr. M. İlhan Başgöz’ün Özgeçmişi ve Yayınları 6 Ocak 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - Millî Folklor dergisi, Evrim Ölçer Özünel
* https://ilhanbasgoz.org 10 Ağustos 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Qala-Salvador Dali Fondu

**Qala-Salvador Dali Fondu** — rəssam Salvador Dalinin bədii, mədəni və intellektual yaradıcılığını təbliğ etmək missiyası ilə yaratdığı özəl mədəniyyət qurumu. Fond həmçinin, rəssamın həyat yoldaşı Qala Dalinin adını daşıyır.

23 dekabr 1983-cü ildə Pubol qəsrində yaradılan quruma Dali əvvəldən şəxsən rəhbərlik etmişdir. 23 yanvar 1989-cu ildə vəfat etməsi 1991-ci ildə fondun idarə heyəti Ramon Boyşados Maleni prezident təyin edənə qədər davam edən keçid dövrünü başlatmışdır. 2017-ci ildən quruma Xordi Merkader Miro rəhbərlik edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* The Gala-Salvador Dalí Foundation
* Museu Salvador Dalí a St. Petersburg (Florida)
Səkkiz Gücün Alyansı

**Səkkiz Gücün Alyansı** Avstriya-Macarıstan, Böyük Britaniya, Almaniya İmperiyası, İtaliya, ABŞ, Rusiya İmperiyası, Fransa və Yaponiya İmperiyasını əhatə edən hərbi ittifaqdır.

Bəzən **Beynəlxalq Azadlıq Ekspedisiyası** (ILE) adlandırılan qoşun və qüvvələrin birləşmiş kontingenti Alyans dövlətlərinin 45.000 əsgər və dənizçisindən ibarət idi . 27 sentyabr 1900-cü ildə N. P. Lineviçin komandanlığı altında Müttəfiq qoşunları Pekinə daxil oldular. Kampaniya zamanı müttəfiq qüvvələr 1900-cü ilin avqustunda Boksçu üsyanını yatırdılar və Çin imperiya ordusunu məğlub etdilər . İmperator hakimiyyəti qeyri-bərabər Yekun Protokolu imzalamalı oldu.

## Alyansın qiymətləndirilməsi
Səkkiz gücün ittifaqı Çin tarixçiləri tərəfindən o zaman zəif Çini talan etmək istəyən güclü imperiyaların işğalı kimi, Boksçu üsyanı isə xarici işğalçılara qarşı üsyan kimi qiymətləndirilir. Səkkiz Qüvvə Alyansının humanitar tərəfi pərdə arxasında qalır. Yihetuanların müsbət qiymətləndirilməsi sovet tarixşünaslığı üçün də xarakterik idi. V. İ. Lenin 1900-cü ildə Boksçu üsyanını Avropa müstəmləkəçiliyinə qarşı hərəkat hesab edirdi.

## Sənətdə
Nikolas Reyin " Pekində 55 gün" səfirlik məhəlləsinin və Beynəlxalq Azadlıq Ekspedisiyasının mühasirəsinə həsr olunmuş epik filmdir (1963).

## İstinadlar