open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boz palazqulaq

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici görünüşü
Xarici görünüşcə qonur palazqulağa çox oxşayır, tüklərində boz rəngin olması ilə ondan fərqlənir.

## Yayılması
Arealı Avropanı, Şimali Afrikanı əhatə edərək, Fələstindən və Kiçik Asiyadan keçməklə Qərbi Çinə qədər uzanır. Qafqazda boz palazqulaq mozaik şəklində yayılmışdır. Azərbaycanda ilk dəfə 1981-ci ildə Qusar rayonunun Anıx kəndində 1100 m hündürlükdə tapılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Boris Qrafkin

**Boris Fyodoroviç Qrafkin** () — Azərbaycan aktyoru, Azərbaycan Dövlət Musiqli Teatrının aktyoru.

## Həyatı
Qrafkin Boris 15 avqust 1937-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1953-cü ildə A. Zeynallı adına Azərbaycan Dövlət Musiqi Məktəbini bitirib. 1961-ci ildə Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrına artist-vokalist vəzifəsinə qəbul olunub. İşlədiyi 45 il müddətində Emin Sabitoğlu, Yevgeni Şvarç "Qırmızı papaq" tamaşasında meşəbəyi, Hans Kristian Anderson "Düyməcik"də Krot, Emin Sabitoğlu, Vladimir Kalmanovski "Odnajdı v Baqdade"də Harun ər Rəşid, İmre Kalman "Tsıqan premyer"də İmperator, İmre Kalman "Silva"da Leopold, İmre Kalman "Maritsa"da Estreqazi, Frans Leqar "Vesyolaya vdova"da Rossilion, Zetta, Nikoş, Qara Qarayev "Neistovıy Qaskonets"də Linier, İmre Kalman "Bayadera"da Napoleon, Jeru Qerman "Xello Dolli"də Kornelliy, İmre Kalman"Qalladoçka"da Şterçel, Üzeyir Hacıbəyli "Arşın mal alan" operettasında Soltan bəy, J. B. Molyerin "Skapenin kəkəkləri" Jeront, "Revanş v Parije"də Pronya, Solovyov-Sedov "18 let"də Vadim, Fərəc Qarayev, Leoniq Vanşteyn, "Mı takie"də Seyfulla, Telman Hacıyev "Moy milıy dikar"də professor və s. kimi rolların mahir ifaçısıdır. Boris Qrafkin bir sıra tamaşalarada quruluş vermişdir. Bunlardan Emin Sabitoğlu, Evgeni Şvarç "Qırmızı papaq", Rəşid Şəfəq, Vladimir Zimin "Prikluçeniya dojdeviçka", Mark Kamoletti "Xoşbəxt ailə oyunu oynayırıq və ya fransızsayağı qarnir" (ikinci rejissor), Jan Batis Molyer "Skapenin kələyi" (ikinci rejissor) nümunə göstərmək olar.

## Mükafatları
Boris Qrafkin 2000-ci ildə Əməkdar artisit fəxri adına layiq görülüb. 2013-cü ildə isə "Tərəqqi medalı" ilə təltif olunub.. 10 may 2019-cu ildə və 7 may 2020-ci ildə Prezident Mükafatına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qonur palazqulaq

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici görünüşü
Əsas əlamətləri bütün cinsin əlamətlərinə uyğundur. Bədənin uzunluğu 40–50 mm, çəkisi isə 6–12 qramdır. Xəzin rəngi bədənin üst tərəfində açıq sarıdan tünd-boz və qonurvari-boz rəng arasında dəyişir. Bədənin alt tərəfinin rəngi üst tərəfinə nisbətən açıqdır.

## Yayılması
Arealı Avropa və Asiya ərazisində olan cinsin arealına uyğundur. Səhraları çıxmaq şərti ilə Avroasiyanın hər yerində 60–63 dərəcə şimal en dairəsinə qədər yayılmışdır. Azərbaycanda bu növə Böyük və Kiçik Qafqazda təsadüf olunur.

## Həyat tərzi
Adi növ olmasına baxmayaraq, sayca çox deyildir. Ağac koğuşlarında, çardaqlarda, yaşayış binalarındakı yarıq və boşluqlarda, ağac kötüklərinin içərisində özlərinə sığınacaq tapırlar. Çoxalma dövründə dişilərdən ibarət fərdlərin miqdarı nadir hallarda 20–30-a çatır. Erkəklər isə adətən bu zaman tək yaşayır, yayın axırlarında isə dişilərə qoşulurlar. İyunda dişi bir bala doğur, bir aydan sonra isə balaları yaşlı fərdlərdən fərqləndirmək çətin olur.

Axşam uçuşları tam qaranlıq düşəndən sonra başlayıb, sübhçağına qədər davam edir. Ağacların arasında qida axtarmağı üstün tuturlar. Oturaqdırlar, yayda yaşadıqları yerlərin yaxınlığındakı mağaralarda, evlərin qızdırılan hissələrində, yoğun ağacların koğuşlarında və s. yerlərdə qışlayırlar. Qış yuxusu zamanı heyvanlar qulaqlarını bellərinə doğru əyir ki, bu zaman onların qulaqlarının dəri çıxıntıları dik qalır. Oktyabr-noyabrda qış yuxusuna gedir, mart-apreldə isə oyanırlar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qızılqazkimilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

## Təsnifatı
Azərbaycanda flaminqokimilər dəstəsinə 1 fəsilə, 1 cins və 1 növ daxildir. Onlar aşağıdakı kimidir:

* Fəsilə 1. Flaminqolar (Phoenicopteridae)
** Cins 1. Flaminqo (Phoenicopterus Linn., 1758)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Arran tüməni

**Arran tüməni** — XIV əsr. İnzibati ərazi. Elxanilər dövləti Azərbaycan vilayətinin 9 tümənindən biri.

1496-cı ilin iyul-avqust aylarında (h. 901-ci ilin zilqədə ayında) Əhmədəddin Əfəndi ibn Şeyx Məhəmməd Bərdəi adlı qazının iştirakı ilə tərtib edilən və bir suvarma kanalının alqı-satqısından bəhs edən sənəddə Arran tüməni Azərbaycan ölkəsinin bir parçası kimi (“tuman-i Arran-i Azərbaycan”) göstərilmişdir.  Məlumdur ki, bəzi əcnəbi müəlliflər tarixən Araz çayından şimalda yerləşən ərazilərin (Arran vilayətinin) Azərbaycana aid olmadığını və Azərbaycan adı altında yalnız Arazdan cənubdakı torpaqların başa düşüldüyünü iddia etmişlər. Daha öncə bu kimi mülahizələri ilkin qaynaqların materialları əsasında tənqid etmişdikm  Bərdəli qazının imzaladığı bu mübayiənamə orta əsrlərdə Arran vilayətinin Azərbaycanın tərkib hissəsi sayıldığını bir daha bariz şəkildə nümayiş etdirir.

## İstinadlar
Mirzə Məhəmmədhüseyn xan Loğman Ədhəm

**Mirzə Məhəmmədhüseyn xan Mirzə Zeynalabdin xan oğlu Loğman Ədhəmi** () — Həkim, Tehran Tibb universitetinin rektoru.

## Həyatı
Məhəmmədhüseyn xan Zeynalabdin xan oğlu 1879-cu ildə Təbriz şəhərində doğulmuşdu. İbtidai təhsilini atasından, orta təhsilini "Loğmaniyyə" məktəbində almışdı. Özü də bir müddət həmin məktəbdə coğrafiyadan dərs demişdi. Sonra atasının və digər ustadların yanında tibb elmini öyrənmişdi. Moin əl-Tibba ləqəbinə yiyələnmişdi. Məhəmmədəli mirzə şahlıq taxtına çıxdıqdan sonra Tehrana, saraya köçmüşdü. Azadxahlara divan və məclis topa tutulduqdan sonra sarayı tərk edib Fransaya yollanmışdı. 1908-ci ildə Paris universitetinin tibb fakültəsini bitirmişdi. O, tibb elmləri doktoru elmi ünvanı da almışdı.
Mirzə Məhəmmədhüseyn xan İrana döndükdən sonra Əhməd şah Qacarın şəxsi həkimi olmuşdu. Şahdan atasının Loğmanəddövlə ləqəblini almışdı. 1918-ci ildə Tehranda Tibb məktəbini təsis etmişdi. Sonra bu məktəb Tibb universitetini çevrilmişdi.
Mirzə Məhəmmədhüseyn xan 1916-cı ildə kiçik qardaşı Mirzə Məhəmmədhəsən xan Həkimüddövlə ilə birlikdə şahın Fransa səfərində iştirak etmişdi. Fransa səfərindən dönəndən sonra Tehran Darülfünunun tibb fakültəsinə rəhbərlik etmişdi. Sonra bu fakültə universitetdən ayrılar müstəqil universitetə dönmüşdü. Mirzə Məhəmmədhüseyn xan Loğman Ədhəm Tibb universitetinin ilk rektoru olmuşdu.
Mirzə Məhəmmədhüseyn xan Loğman Ədhəm 1933-cü ildə Rza Pəhləvinin şəxsi həkimi olmuşdu.
Mirzə Məhəmmədhüseyn xan Loğman Ədhəm 1938-ci ildə Tibb universitetinin rektoru vəzifəsində çalışırdı.
Mirzə Məhəmmədhüseyn xan Loğman Ədhəm 1949-cu ildə rektorluqla yanaşı İran Elmlər Akademiyasının prezidenti idi.
Mirzə Məhəmmədhüseyn xan Loğman Ədhəm 1951-ci ildə vəfat edib.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Ədhəm ailəsi, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2011, № 9, səh.39–41.

## İstinadlar
Qapanat tüməni

**Qapanat tüməni** — Elxanilər dövrünə yaranmış inzibati ərazi vardı. Adı Qapan çayı adındandır.

Sultan Cahanşah bəy və oğlu Sultan Həsənəli bəyin hökmlərində "Qapanat, Aran və Arasbar tüməni" yazılması bir daha sübut edir ki, XIV əsrin ikinci yarısında Qapanat adlı inzibati ərazi vardı
Bəzi qaynaqlarda Bağabürd, Küpara, Əcənan mahalları hamısı bir yerdə Qapanat adlanır. 

## Səfəvilər dövründə

Həsən sultan Ördəkli Qapanat hakimi (1628) idi.
 
## Rus imperyası dövrü

1840 cı ildə Şuşa qəzası nın nahiyəsi olmuşdur.
Qafan nahiyəsi Zəngəzur və Sisyan nahiyələri ilə həmsərhəddir. 
Zəngəzur qəzasının Qafan nahiyəsi qəzanın, təxminən mərkəzində yerlşmişdi. Bu nahiyənin hesabına
1930-cu ildə Ermənistan SSR-nin tərkibində ərazisi 1345 km2 olan Qafan rayonu və 1933-cü ildə Azərbaycan SSR-nin tərkibində sahəsi 802 km olan Qubadlı rayonu yaradılmışdır.
Qafan (Kapan) nahiyəsi Bərguşad (Bazar çay) çayının boyunca Zəngəzur nahiyəsi, cənubdan Meğri və qərbdən Sisyan nahiyələri ilə həmsərhəddir.
Bu nahiyə 6 kiçik dairəyə (okruq) bölünmüşdür: Oxçu dairəsi, Gığı dərəsi dairəsi, Əcanan türk dairəsi, Kəpəz dairəsi, Bəsitçay dairəsi və Çaundur-çay dairəsi.
Qafan nahiyəsi də digər nahiyələr kimi dağlıqdır. Bəzi yerlərdə isə bu dağlar keçilməz sıldırımlar və
yarğanlarla haĢiyələnir. Bu nahiyədə meĢə örtüyü qalın və zəngindir

1867-ci il dekabr tarixli fərmana əsasən, Zəngəzur və Cavanşir sahələri Şuşa qəzasından ayrılıb müstəqil qəzalara çevrildilər.

1867-ci il dekabr tarixli fərmana əsasən, Qafan nahiyəsi Zəngəzur qəzası nın nahiyəsi olmuşdur.
1930-cu il sentyabrın 9 Qafan rayonu rayona çevrilmişdir.

## İstinadlar

Musa Urud. Zəngəzur. (Elmi-publisistik nəşr). Bakı, "NURLAR" Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi, 2005
Faruk Sümer — «Safevi Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü»
Anopla

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.

## Xarici quruluşu
Bu yarımsinfə aid olan nemertinlərin xarakterik xüsusiyyəti xortumda stiletin olmamasıdır. Ağız dəliyi qarın tərəfə keçmiş və beyin sinir düyünündən geridə yerləşir. Sinir-sistemi dəri-əzələ kisəsinin daxilində, bəzən isə bilavasitə dəri epitelisində yerləşir.

## Yayılması
Avropanın bütün atlantik sahili boyu, onun şimal sərhəddindən Aralıq dənizinə qədər təsadüf edilən qumda yuvalar düzəldir.

## Həyat tərzi
Ektoparazit  həyat tərzi keçirirlər. Yaraqsız nemertinlər yarımsinfinə növ kimi Cerebratulus və Lineus longissimus- u misal göstərmək olar.

## Təsnifatı
* *[[Cerebratulus]]*
* *[[Lineus longissimus]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ukraynada nəqliyyat

**Ukraynada nəqliyyat** hava, dəmiryol, avtomobil, su və boru nəqliyyatından ibarətdir. 

## Dəmir yolları
Ölkədə dəmir yolları Ukrayna dəmir yolları idarəsinin balansındadır (). Ölkədə dəmiryolları şəbəkəsi altı yola bölünür:Donetsk, Lvov, Odessa, Cənub, Cənub-Qərbi və Pridnepovsk. Sərnişin daşıma vaqonlarının maksimal sürəti 160 km/s təşkil edir. Dəmir yollarının ümumi uzunluğu 22473 km təşkil edir.

## Avtomagistralı
Ukrayna ərazisindən 23 beynəlxalq avtomagistal keçir. Şosse yollarının ümumi uzunluğu 169 491 kilometrdir.

## Aviasiya
Ölkədə 19 beynəlxalq hava limanı vardır. Ən böyük hava lmanı Brispol hava limanıdır. 

## Çay və dəniz naviqssiyası
Ukraynanın ən böyük çayı Dneprdir. Bu çay naviqasiyaya açıqdır. Ölkənin Qara və Azov dənizlərində limanlara sahibdir.

## Boru nəqliyyat
Boru nəqliyyatı vastəsi ilə əsasən xam neft və təbii qaz daşınır. Boru nəqliyyatın Ukraynada uzunluğu 40 min km-dir. Bunun 35 kilometrlə qaz daşınır.  

## Şəhər nəqliyyatı
Ukraynanın Kiyev şəhərində Rusiya İmperiyasında ilk tramvay çəkilmişdir (1892). Burada dünya praktikasında ilk dəfə olaraq trolleybus vaqonları kəşfçi Vladimir Velkiç (1966) və SSRİ ərazisində ilk sürətli tramvay hazırlanmışdır (1978).

## Şəkillər
Danube Vilkovo1.jpg|Dunay deltası
Ukraine Int B737-500 UR-GAK.jpg|
NabDonetsk.jpg|Donetsk
Varvarovskiy Bridge-1.JPG|Varvarov körpüsü
Highway lviv.JPG|
## İstinadlar
Enopla

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.

## Xarici quruluşu
Bu yarımsinfə aid olan nemertinlərdə xortum bir və ya bir neçə stiletlə yaraqlanmışdır. Ağız dəliyi bədənin ön ucunda yerləşir (terminal). Sinir sistemi dəri-əzələ kisəsinin altına keçmiş və parenximada yerləşir. Bu yarımsinfin nümayəndələri ölçülərinin kiçikliyi ilə xarakterizə olunur. Bu qurdların uzunluğu 10–12 sm olub, adətən sahil boyu zonalarında daşların altında yaşayır. Bu yarımsinfə yeganə olaraq şirin suda yaşayan Stichostemma cinsi də daxildir.

## Yayılması
Bunların bir sıra nümayəndələrinə Avropanın və Şimali Amerikanın çay və göllərində təsadüf edilir. Avropanın bütün atlantik sahili boyu, onun şimal sərhəddindən Aralıq dənizinə qədər təsadüf edilən qumda yuvalar düzəldir.

## Həyat tərzi
Enoplaya pelagik və parazit nemertin növləri daxildir. Aşağıdakı növləri var: Nectonemertes, Pelagonemertes (pelagik), Malacobdella (parazit)

## Təsnifatı
* *[[Nectonemertes]]*
* *[[Pelagonemertes]]*
* *[[Malacobdella]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qarabağ tüməni

**Qarabağ tüməni**-Qarabağ xanlığı, Rusiya imperiyası,  dövrlərində olmuş pul. Pənah xan Şuşada sikkəxana tikdirmiş və bu sikkəxanada «pənahabad» adı ilə bir misqal vəznində sikkə zərb olunmuşdu. Bu sikkələrin bir üzündə Pənahabad, o biri üzündə «La ilahə illəllah və Muhəmmədun rəsulullah» sözləri yazılmışdı. «Pənahabad»ın altısı bir manat, səkkizi isə bir Qarabağ tüməni adlanırdı

Pənah xanın buraxdığı pul Qarabağın Rusiya tərkibinə daxil edilməsindən sonra da öz dəyərini saxlamışdır. Xanlığın 6 manat 50 qəpik pulu 1 manat Rusiya pulu dəyərində idi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Tümən
Zipf qanunu

**Zipf qanunu** — 1949-cu ildə Harvard Universitetində amerikan linqvisti Corc Zipf (George Kingsley Zipf) belə bir emprik qanunauyğunluq göstərmişdir (Zipfin birinci qanunu):
*Əgər ixtiyari bir mətndə sözlər işlənmə tezliyinə görə azalan sırada düzülərsə, onda hər bir sözün ranqının onun işlənmə tezliyinə hasili təxminən eyni bir sabitə bərabər olacaqdır.*
Əgər sözün ranqını r, onun işlənmə tezliyini f ilə işarə etsək, onda **Zipfin birinci qanunu** aşağıdakı kimi ifadə olunar:  r*f_r=const

**Zipfin ikinci qanunu** isə belə ifadə olunur:

*Mətndəki sözlərin sayı ilə onların işlənmə tezliyi arasındakı asılılığı əks etdirən əyri bütün mətnlər üçün eynidir.
*	
Zipf qanunları riyazi hesablamalara deyil, bir çox dillərdə mətnlərdə sözlərin işlənmə tezliyinin statistik analizinə əsaslanır. Bu qanunlardan axtarış sistemlərinin alqoritmlərinin hazırlanmasında, saytın axtarışının optimallaşdırılmasında istifadə edilir və onların saytların reytinqinə tətbiqindən belə bir nəticə əldə edilir: İnternetin hər bir seqmentində saytların az bir hissəsi var ki, istifadəçilərin çoxu ora müraciət edir. Axtarış sistemləri bu qanunlara əsasən bütün sözləri 2 qrupa bölürlər:
* Axtarış sistemlərində bəzi sözlər (məs., bağlayıcı, nida, şəkilçi və s.) "küy sözlər" hesab edilir və onlar saytların ranqlaşdırılmasında nəzərə alınmırlar.
* Axtarış sistemləri digər sözləri vacib hesab edir və onları açar sözlər adlandırır.

Zipf qanununu klaviaturada hərflərin yerləşmə ardıcıllığına nəzər saldıqda daha yaxşı başa düşmək olar. Hər bir dildə digərlərindən daha çox istifadə olunan hərflər var. Bu hərflərin işlənmə tezliyi mövzudan asılı olaraq (elmi mətn, iqtisadi mətn və s.) fərqlənir. Hərflərin klaviaturada yerləşmə ardıcıllığı onların "məşhurluq dərəcəsi"nə görə düzülür. Eynilə, hər bir dildə digərlərinə nisbətən daha tez-tez rast gəlinən sözlər var. İstənilən mətni analiz etdikdə daha vacib sözlər qrupunu ayırmaq mümkündür. Başqa sözlə, bu sözlər vasitəsilə mətnin və onun əsas terminlərinin hansı mövzuya aid olduğunu təyin etmək olar.

## Həmçinin bax
* Bibliometriya

## Ədəbiyyat
* Rasim Əliquliyev. Nigar İsmayılova. Bibliometriya: Müasir vəziyyəti, problemləri və inkişaf perspektivləri, 2015, 78 s.
Lotka qanunu

**Lotka qanunu** () — 1926-cı ildə ABŞ riyaziyyatçısı, fiziki kimyaçısı Alfred Lotka tərəfindən təklif edilmişdir. Lotka öz işində 2 verilənlər bazasından istifadə etmişdir, 1907–1916-cı illərdə çap olunmuş "Chemical Abstracts" jurnalında kimya sahəsinə aid olan məqalələr (yalnız soyadı A və B hərfi ilə başlayan müəlliflər);
"Auerbach’s Geschichtstafeln der Physik" jurnalında fizika sahəsinə aid olan məqalələr analiz olunmuşdur.

Elmi məhsuldarlığın Lotka qanunu ixtiyari elm sahəsində məqalələrin çap edilmə tezliyini öyrənir. X sayda məqaləsi olan alimlərin sayı ( Y ) 1 məqaləsi olan alimlərin sayının ( C ) 1/X^n hissəsinə təxminən bərabərdir (n≈2):   Y = \frac{C}{X^n};  Misal üçün, əgər elmin bir sahəsəində əsərlərinin sayı 1-ə bərabər olan alimlərin sayı 100 olarsa, onda əsərlərinin sayı 2 olan alimlərin sayı 25, 3 məqaləsi olan alimlərin sayı 11, 4 məqaləsi olan alimlərin sayı 6 və s. olacaqdır. Nəhayət, 10 məqalə çap etdirən yalnız 1 alim olacaqdır.

## Həmçinin bax
* Bibliometriya

## Ədəbiyyat
* Rasim Əliquliyev. Nigar İsmayılova. Bibliometriya: Müasir vəziyyəti, problemləri və inkişaf perspektivləri, 2015, 78 s.
Adi kərgə

**Adi kərgə** () — çəkikimilər dəstəsinin nümayəndəsisdir.
## Yayılması
Kərgəyə Fransadan tutmuş Neva çayı hövzəsinədək rast gəlmək olar.Qaradəniz hövzəsində, Xəzərdə, Qabırı çayı hövzəsində yaşayır. Kiçik Asiyada da qeydə alınır. Azərbaycan hüdüdlarında Aşağı Kürdə onun bütün qollarında, müxtəlif göl və axmazlarda, eləcə də Soyuqbulaq, Gəncə çaylarında, Həkərinin aşağılarında və Kiçik Qızılağac körfəzində yayılmışdır.

## Morfoloji əlamətləri
Bədəni hündür, pulcuqları iridir. Yan xətti 4-9 pulcuqdan ibarətdir.Qarın tərəfi qaradır. Uzunluğu 10 sm-ə qədərdir. Bədənin arxa hissəsində ensiz gümüşü zolaq vardır. Cinsi differensiasiya aşkar ifadə olunmasa da, kürütökmə zamanı erkəyin böyürləri və qarnı qövsi-qüzeh rəngi alır, bel və anal üzgəcləri qızarır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Kərgə durğun və yavaş axan sularda yaşayan şirinsu balığıdır.Planktonyeyəndir,qidasında bitki komponentləri üstünlük təşkil edir.Başqa balıqların ,o sıradan külmə,çəki,kütüm və digər   yaz-yay kürütökən növlərinkürüsünü də həvəslə yeyir.Vətəgə əhəmiyyəti yoxdur.Əksinə,plankton obyektləri ilə qidalandığı üçün bəzi vətəgə növləri ilə yem rəqabətinə girir.Kürütökmədən əvvəl toplanma yerlərində sistematik olaraq tutulması tövsiyə edilir.
## Çoxalması
Cinsi yetkinliyə 2 yaşında çatır, ancaq yetişmiş qonadaları olan biryaşlılara da rast gəlmək olur. Yazda tutulmuş fərdlərin qonadaları cinsi yetkinlik mərhələsində olmuş, əmsalı orta hesabla dişilərdə 14,8-ə, erkəklərdə 5,4-ə çatmışdır. Kürü yumurtaqoyan vasitəsilə ikitaylı ilbizlərin qəlsəmələrinə qoyulur. Kürütökmə zamanı böyük kərgə topluları anadontanın üstünlük təşkil etdiyi sahələrdə müşahidə edilir. 3,3-4,5 sm-lik balıqların mütləq məhsuldarlığı 118-326 kürücük təşkil edir. Böyüməsi intensiv gedir.

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 119.
# Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 224 s. 3.
## İstinadlar
Ofşor bankçılıq

**Ofşor bank**  – depozitorlarının  daimi yaşayış ölkənsindən kənarda yerləşən bankdır.

**Ofşor bankçılıq** – reallaşdırılan bank əməliyyatlarından və ya əldə edilən mənfəətdən vergi alınmayan və ya çox az vergi alınan yerlərdə həyata keçirilən bankçılıqdır. Ofşor banklarda açılan depozit hesabları ofşor hesablar adlanır.

Bankın hesab sahiblərinin əksəriyyətini qeyri-rezidentlər təşkil edir. Bu hesablar xarici ölkələrdə, xüsusən də, “Vergi cənnəti” adlanan ölkələ açılır və ofşor hesablar adlanır.

**"Vergi cənnəti ölkələri"** - vergi dərəcəsi aşağı olan və ya tamamilə vergidən azad olan ölkələrdir.

Adətən, individual şəxslər və şirkətlər vergi dərəcəsi aşağı olan ofşor hesablara sahib olmağa çalışırlar. Çünki, bu hesabın bir sıra üstünlükləri var:
* Gizliliyin təmin olunması;
* Aşağı vergi dərəcəsi və ya tamamilə verginin olmaması;
* Depozitlərə asan çıxış;
* Yerli, siyasi və maliyyə risklərindən müdafiə.
Baxmayaraq ki, hazırda ofşor ərazilər həm də ada dövlətlərinfə yerləşir, “Offshore” termini ilk olaraq bu tip ərazilərin dənizə çıxışı olmayan ölkələrdə yerləşməsi idi. Bu cür ölkələrə Lüksemburq, İsveçrə, Andorra daxildir.

Ofşor bankçılığı, adətən, kölgə iqtisadiyyatı, mütəşəkkil cinayət, vergi yayınmaları, çirkli pulların yuyulması və s. qanunsuz fəaliyyətlərlə bağlı olur. Qanuni olaraq, ofşor bankçılığı faizə görə gəlir vergisinin tutulmasına icazə vermir.

## Mənbə:
Prays qanunu

**Derek de Solla Prays ** — bibliometrik istinadların strukturu elmi-tədqiqat cəbhəsini xarakterizə edir.
* 1965-ci ildə elmin tarixçisinə çevrilən fizik Derek de Solla Praysməqalələr arasındakı istinadların strukturunu təqdim edən "Elmi məqalələrin şəbəkəsi" adlı nüfuzlu məqaləsini nəşr etdirmişdir. Bu məqalədə, məqalələr istinadlar vasitəsilə bir-biri ilə əlaqələndirilən şəbəkənin düyünləri kimi təsvir olunur. D. J. Prays bu şəbəkənin heyranedici xüsusiyyətlərini meydana çıxarmışdır. O, çoxlu sayda məqalələrin istinadlar siyahısını aşkarladıqdan sonra göstərmişdir ki, k dəfə istinad alan məqalələrin sayı pk, k artdiqca Pareto paylanması və ya qüvvət qanunauyğunluğuna əsasən azalır.

## Həmçinin bax
* Bibliometriya

## Ədəbiyyat
* Rasim Əliquliyev. Nigar İsmayılova. Bibliometriya: Müasir vəziyyəti, problemləri və inkişaf perspektivləri, 2015, 78 s.
Bediha Tunadağı

**Bediha Tunadağı** () — Türkiyəli qadın ağır atlet. 53 kq çəki dərəcəsində yarışır və beynəlxalq yarışlarda Türkiyəni təmsil edir. Bediha Tunadağı İslam Həmrəyliyi Oyunlarında iştirak etmişdir. Son dəfə 2017 İslam Həmrəyliyi Oyunlarında mübarizə aparmışdır.

## Karyerası
1.63 m boyu olan Bediha öz doğma şəhərini təmsil edən *Qaziantep Halter İhtisas S.K* klubunun üzvüdür. Bedihanın baş məşqçisi Mehmet Doğandır.

2012-ci ilin iyul ayında Bediha beynəlxalq turnirlərdə karyerasının ən yaxşı nəticəsini əldə etmişdir. O, bu uğura Rusiyanın Kazan şəhərində keçirilən Avropa Çempionatında dördüncü yeri tutmaqla nail olmuşdur.

Bediha 2012 Yay Olimpiya Oyunlarında təsnifat mərhələsində iştirak etmişdir.

## Nəticələri

## İstinadlar
Dağ köpәkdili

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 30-70 sm, gövdəsi düz, yaxşı görünən uzununa xətləri vardır, seyrək tüklü, yuxarı hissədə nazik budaqlanan ikiillik ot  bitkisidir. Kökü üfüqi yerləşmiş və aşağıya doğru güclü budaqlanmış, yuxarı hissədə qurumuş kökətrafı yarpaqlarının qalığı vardır. Kökətrafı yarpaqları uzun saplaqda yerləşmiş, uzunsov-ellipsvari, uzunluğu (saplaqla birgə) 5-10 sm, aşağı gövdə yarpaqları uzunsov, saplağa daralmış, yuxarıdakılar isə oturaq, uzunsov-neştərvaridir, qısa sivriləşmişdir;yarpaq ayası nazik, incə, üst tərəfdən çılpaq, alt tərəfdən səpələnmiş nahamar tüklüdür. Qıvrımları çiçək qrupunda seyrəkçiçəklidir, aşağı hissədə 1-2 ədəd yarpaqcıqlarladır. Çiçək saplağı qısadır, əyiləndir. Tac qırmızımtıl-bənövşəyi rəngdədir, qıfşəkillidir. Fındıqlarının uzunluğu 5–7 mm, arxa tərəfdən basılmış, demək olar ki, yastıdır, yumurtaşəkillidir, üst səthi bütünlüklə uzunluğu 1 mm olan, qısa lövbərli tikanlarla eyni qaydada sıx örtülmüşdür. İyun ayında çiçəkləyir, iyul ayında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Samur-Şabran ovalığı, BQ qərb, Lənkəran dağ. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə və qaranlıq yaş yerlərdə rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Balverən və tozcuqverən bitkidir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aminat Şayan

**Aminat Şayan** () — Maldiv adalarını təmsil edən üzgüçü. Aminat Şayan Maldiv adalarını 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.

## Karyerası
Aminat Şayan birinci dəfə İslam Həmrəyliyi Oyunlarına 2017-ci ildə qatıldı. O, Bakıda baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında qadınlar 50 m kəpənək stildə, yarımfinalda iştirak etdi. 34.30 saniyəlik nəticəsi ilə 10-cu yeri tutdu və finala vəsiqə qazana bilmədi.

## Olimpiya Oyunları
Aminat Şayan birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2012-ci ildə qatıldı. O, Londonda baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarında qadınlar 50 m sərbəst stildə, təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 32.23 saniyəlik nəticəsi ilə 64-cü yeri tutdu və yarımfinala vəsiqə qazana bilmədi.

Aminat Şayan Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında qadınlar 100 m sərbəst stildə, təsnifat mərhələsində də iştirak etdi. Burada isə 1:05.71 saniyəlik nəticəsi ilə 46-cı yeri tutdu və yarımfinala vəsiqə qazana bilmədi. Şayan *Ölkələrin Paradın*da Maldiv adalarının bayraqdarı idi.

## İstinadlar
Qafqaz üstüzəni

**Üstüzən** ()   —  öz cinsinin yeganə yarımnövüdür. Az saylıdır.

## Xarakterik morfoloji əlamətləri
Başı böyükdür, bədən uzunluğunun 26.0%-nə qədərini təşkil edir. Pulcuqları bədənə möhkəm yapışıb. Ağız başın ucunda yerləşir. Bel üzgəci bədənin nisbətən geri hissəsində yerləşir. Bədənin yanları uzunu tünd rəngli zolaq gedir. Pulcuqların dal kənarlarında sıra ilə tünd nöqtələr yerləşir. Xırda balıqdır, uzunluğu 40&nbsp;mm-ə, kütləsi 820 mq-a qədər olur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Göl tipli, zəif sürətlə axan, dibi lili, su bitkiləri ilə zəngin su hövzələrində yaşayır. Yarımpelegial həyat tərzi keçirən oturaq balıqdır.
Əksər fərdləri 1 il yaşayır, kürütökmədən sonra tələf olurlar. Fərdi inkişaf forması tam çevrilmə ilə gedir. Həyat sikli kürü, sürfə, körpə, yaşlı fərd şəklində olur.

## Yayılması
Azərbaycanda bir yarımnövü (Leucaspius delineatus delinecatus) yayılmışdır. Üstüzənin (Leucaspius delineatus) bir yarımnövü vardır. Azərbaycanda Aşağı Kür hövzəsində, Kiçik Qızılağac körfəzində və ona tökülən çayların (Qumbaşı və Viləşçay) mənsəb hissələrində rast gəlinir.

## Sayı
Az saylıdır.

## Cinsi statusu və çoxalma xüsusiyyətləri
Çoxalma kürütökmə yolu ilə olur. Kürütökmə aprelin axırlarından başlayır avqustun sonuna qədər davam edir. Kürülərini hissə-hissə tökür. 1 dəfə, orta hesabla 247 ədəd kürü verir.

## Rasionu
Başlıca olaraq plankton canlılarla, rotatorilər, kopepodlar və qismən detridlə qidalanır. Nisbətən iri fərdləri havadan suya düşən cücüləri də yeyir.

## Biomüxtəliflikdə rolu
Biomüxtəlifliyin bir kompanentidir. Onurğasız heyvanlarla qidalanır, özləri isə digər yırtıcı balıqların, sürünənlərin və balıqyeyən quşların qidasını təşkil edir.

## Düşmənləri
Yırtıcı balıqlar (sıf, naxa, durnabalığı və s.), sürünənlər, balıqyeyən quşlar və balıq parazitləri.

## İnsan həyatına təsiri
Vətəgə və təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur. Vətəgə əhəmiyyətli balıqların qida şəriki olmaqla müəyyən qədər ziyan verir.

## Qəbul edilmiş və qəbul edilməsi vacib olan mühafizə tədbirləri
Balıqçılıq haqqında qanun qəbul edilmişdir. Su hövzələrinin çirkləndirilməsinin qarşısı alınmalıdır. Azsaylı olduğundan qorunma tədbirləri həyata keçirilməlidir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 224 s. 
# Казанчеев Е.Н. Рыбы Каспийского моря. М.: Легкая и пищевая промышленность, 1981, 168 с.
Gürcüstanda turizm

**[[Gürcüstan]]da [[turizm]]** — Gürcüstan iqtisadiyyatının əhəmiyyətli bir hissəsini təşkil edir. Beynəlxalq turizm tez inkişaf edən sahədir. 2016-cı ildə turizm sektoru ölkənin Ümumi Daxili Məhsulun 7,3 %-ini təşkil edirdi. 2015-ci ildə isə bu göstərici yalnız 6,6 %-ə bərabər olmuşdur. 2016-cı ildə 6,35 milyon xarici turist ölkəni ziyarət etmişdir. Bu göstərici əvvəlki illərə nisbətdə 7,6 % daha çoxdur. Gürcüstan Milli bankının məlumatına görə, 2016-cı ilin birinci üç rübü ərzində turistlər ölkədə təxminən 1,68 milyard dollar xərcləmişlər. Göstərici keçən ilin analoji dövrü ilə müqayisədə 11 % çoxdur. Gürcüstanda xarici turistlərin xərcləri ödəmə balansına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir və təxminən Gürcüstan xidmətlərinin ixracından gələn gəlirlərin 61,4 %-i turizm sahəsinin üzərinə düşür.

Xarici turistlər orta hesabla 5,1 gündən bir ölkəyə gəlirlər. 2016-cı ildə ölkəyə 24 saat ərzində keçən turistlərin sayı 19 % artmışdır.

Gürcüstanın Turizm üzrə Milli Administrasiyası ölkədə turizmin inkişafı ilə bağlı olan məsələlərlə məşğul olur. 2015-ci ildə qurum 26 beynəlxalq və daxili turizm yarmarkasında iştirak etmişdir. Doqquz marketinq məqsədli kampaniyaları təşkil etmiş və mətbuat üçün 64 tanışlıq səfəri keçirmişdir.

## Ölkələr üzrə turistlər
Xarici ölkə vətəndaşlarından 2015 və 2016-cı illərdə Gürcüstanı ən çox ziyarət edənlər:

Viza məhdudiyyətlərinin ləğvi nəticəsində, 2016-cı ildə İrandan gələn ziyarətçilərin sayı 485 % artmışdır. Həmçinin İsraildən gələn ziyarətçilərin sayı əhəmiyyətli dərəcədə — 55 % artmışdır.

## Otellər
Milli turizm administrasiyasının məruzəsinə əsasən, Gürcüstanda 2016-cı ilə təxminən 1700 mehmanxana fəaliyyət göstərmişdir. Tiflisdə 14 837 koyko-yer qeydə alınmışdır.

Beynəlxalq mehmanxana şəbəkələrinin bir çoxu Gürcüstanda fəaliyyət göstərir: Courtyard by Marriott, Sheraton Hotels and Resorts və Radisson Hotels.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Interactive map of the protected areas of Georgia
* Official Georgian government website on tourism, by the Department of Tourism and Resorts of Georgia
* "Hvino TOUR News": daily news on tourism and hospitality industry of Georgia (in English)
* Tourism Geoinformation Center: Tours across Georgia (in English)
Buassiye tovlu qulağı

Melandrium boissieri Schischk. = M. latifolium (Poir.) Maire

Hündürlüyü (15) 35-60 (70) sm, gövdəsi düz, çəngəlvari budaqlanmış, əsasən aşağı hissədə qismən tüklü, çox vaxt çox xovlu-tüklü olan ikiillik və yaxud çoxillik ot bitkisidir.

## Yarpaq
Yarpaqları hər iki tərəfdən adətən sıx tüklüdür, kökətrafı və aşağı gövdə yarpaqları elliptik və ya uzunsov-əksinə neştərvaridir, qısa saplağa daralmışdır. Qalanları isə oturaqdır, uzunsov və yaxud yumurtaşəkilli-neştərvari, bəzən yumurtaşəkillidir, sivri və ya az sivriləşmiş, nadir halda kütdür, yuxarıdakılar çox vaxt neştərvaridir.

## Çiçək
Çiçək qrupu boşdur, çəngəlvari budaqlanmışdır, erkəkcikli çiçəkləri daha budaqlanmış və çoxçiçəklidir.

## Meyvə
Qutucuğun uzunluğu (15) 17-18 (20) mm-dir, uzunsov-yumurtaşəkilli və ya əksinə armudşəkillidir, 10 ədəd dişlərlə açılandır, xariçə doğru qatlanmışdır. Toxumlarının uzunluğu 1&nbsp;mm-ə qədərdir, böyrəkşəkillidir, qonur və az qabarıqdır.

## Çiçəkləməsi
Buassiye tovlu qulağının çiçəklənmə dövrü aprel-iyul (avqust) aylarıdır.

## Meyvə verməsi
Buassiye tovlu qulağının meyvəvermə dövrü may-avqust aylarıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Buassiye tovlu qulağına Azərbaycanın, demək olar ki, bütün rayonlarında rast gəlmək olar. İO, vvalıqdan subalp qurşağına qədər yayılmışdır.

## Yaşayış mühiti
Buassiye tovlu qulağına kolluqlarda, bağlarda, talalarda, otlu yamaclarda, qaya və daşların kölgəsində, çayın quru yataqlarında, alaqlı yerlərdə, bostanlarda, əkinlərdə alaq kimi rast gəlinir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Meşә unutma

Myosotis sylvatica Ehrh. ex Hoffm. (M. sachalinensis M. Pop., M. sylvatica var. sachalinensis (M. Pop.) Tolm.)

Hündürlüyü (12) 20-50 sm, gövdəsi tək və ya bir neçə ədəddir, düz və ya əyilib qalxandır, sadə və ya yuxarı hissədə budaqlanmış, aşağı hissədə aralanmış, üst tərəfdə sıxılmış tüklü olan ikiillik və ya çoxillik ot bitkisidir.

## Yarpaq
Kökətrafı yarpaqları uzunsov və ya uzunsov-əksinəyumurtaşəkillidir, kifayət qədər uzun saplağa daralmışdır, gövdə yarpaqları uzunsov-neştərvari, küttəhər və ya sivritəhərdir,aşağı saplaqlı yarpaqlar qaidə hissəsinə doğru daralmışdır, yuxarıdakılar isə oturaqdırlar.

## Çiçək
Qıvrım çiçək qrupu çoxçiçəklidir, yarpaqsızdır. Tac tünd və ya açıq-mavi rəngli, diametri 7–8&nbsp;mm-ə qədər olan yastı büküşlüdür və kasa yarpağına bərabər olan borucuğu vardır.

## Meyvə
Fındıqcaların uzunluğu 2&nbsp;mm-ə yaxındır, uzunsov-yumurtaşəkillidir, üçtilli, qara və parlaqdır.

## Çiçəkləməsi
Çiçəkləməsi (aprel) may-avqust aylarında baş verir.

## Meyvə verməsi
Meyvə verməsi iyun-avqust aylarına təsadüf edir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, Kür düz., KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ cənub, Nax. dağ., Lənk. dağ.. Aşağıdan dağ qurşağından subalp qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə və kolluqlarda, subalp çəmənlərində, qayalıqlarda rast gəlinir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çöl ağcaqayını

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 15 m-yə qədər olan enli çətirli ağac və yaxud ağacşəkilli hündür koldur. Gövdəsinin qabığı qonura çalan-boz rəngdə olub, uzununa çatlıdır. Yarpaqlarının uzunluğu 4-8 sm, eni 4-10 sm, küt 5-bölümlü, nadir hallarda 3-bölümlüdür, yarpağın qaidə hissəsi ürəkşəkillidir, nazikdir, üst tərəfədən tutqun tünd-yaşıl, alt tərəfədən isə daha açıqdır, sarımtıl-yaşıl rənglidir və tükcüklüdür və yaxud yalnız yarpaqların küncündə saqqalcıqlıdır. Saplaqları eynidir, yarpaq ayasından bir az uzun və ya qısadır. Çiçəkləri xırda, sarımtıl-yaşıl rəngdədir. Çiçək qrupunun oxu, çiçək saplağı, kasa yarpağı və ləçəklər (kənarları) tükcüklüdür. Qanadcıqlarının uzunluğu 2-4 sm-dir, üfüqi xətt üzrə yerləşmiş, bəzən qanadları oraqvari əyilmiş halda olur. Findiqca meyvələri çılpaq və ya yumşaq tükcüklüdür. Aprel-may aylarında çiçəkləyir, çiçəkləmə yarpaqların açılması ilə eyni vaxtda və yaxud gec olur. Avqust-sentyabr aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Samur-Şabran oval., BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, Alazan Əyriçay, KQ şimal, KQ mərkəz, KQ cənub, Nax. dağ, Lənk. dağ. Aşağı dağ qurşağından yuxarı dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Meşə kənarında və meşələrdə qarışıq halda rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Dekorativ bitkidir. Oduncağı xırda məmulatların hazırlanmasında istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sarı nonneya

Nonea lutea (Desr.) D. C.

Hündürlüyü 20-30 sm, gövdəsi əsasından budaqlanmış olan birillik ot bitkisidir. Qısa yumşaq, sadə və vəzili yapışqanlı və cod tüklə örtülmüşdür.

## Yarpaq
Kökətrafı yarpaqları uzunsovneştərvari, küt, tədricən saplağa daralandır, aşağı gövdə yarpaqları qaidə hissəsinə doğru daralan, qalanları oturaqdır, xətvari-neştərşəkilli, sivri, tamkənarlı və yaxud seyrək dişlidir.

## Çiçək
Çiçək salxımları tək-tək və ya bir neçə ədəd olmaqla gövdə və budaqların ucunda yerləşmişlər, barverən budaqlar uzanmışdır, çiçəkləri birtərəfli yerləşmişdir. Tac limon sarısı rəngdədir, demək olar ki, borucuğa bənzərdir, diametri 5&nbsp;mm-dən çox olmayan kiçik qınlıdır.

## Meyvə
Fındıqcalar 5–6&nbsp;mm uzunluqdadır, düz, seyrək uzununa damarlıdır, qəhvəyi rəngli, kütdür, qaidə hissəsində hamar halqalıdır.

## Çiçəkləməsi
Aprel-May

## Meyvə verməsi
May-İyun

## Azərbaycanda yayılması
Demək olar ki, Azərbaycanın bütün rayonlarında. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Meşə talalarında, kolluqlarda, əkinlərdə alaq kimi, tarla və bostanlarda, yol boyunca, suvarma kanalları boyunca, boş yerlərdə rast gəlinir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gözəl ağcaqayın

Hündürlüyü 25 m-ə qədər olan enli çətirli ağacdır. Cavan budaqları yaşıl və ya qırmızımtıl rəngli olub, üzərində tünd-göy rəngdə nazik təbəqə vardır.

## Yarpaq
Yarpaqlarının uzunluğu 5–17 sm, 7 (nadir hallarda 4)-bölümlüdür, qaidə hissəsi düz kəsilmiş və yaxud ürəkşəkillidir, nazik və kağızaoxşardır, üst tərəfi tünd, alt tərəfdən gümüşü-açıq yaşıl rəngdədir, damarların küncündə saqqallıdır, üst səthinin qalan hissəsi çılpaq və ya damarlar boyunca tükcüklüdür; bölümləri üçbucaqyumurtaşəkillidir, uzununa dartılmış sivri ucluğa dərhal daralmışdır, tamkənarlıdır. Saplaqları yarpaq ayasından qısa, ona bərabər və ya çox vaxt ondan uzun olmaqla müxtəlif uzunluqda olurlar, uzunluğu 3–20 sm-dir.

## Çiçək
Çiçəkləri qalxanvari çiçək qrupunda toplanmışdır, xırdadır, yaşılımtıl rəngli, diametri 6–7 mm-dir. Qanadcıqlarının uzunluğu 2,5–4,5 sm-dir, qanadları kütdür, kor bucaq altında yerləşmişdir.

## Meyvə
Fındıqca meyvələri qanadlardan1,5–2 dəfə qısadır. Çiçəkləməsi: Aprel-May, yarpaqlarının əmələ gəlməsi ilə bir vaxtda baş verir.

## Meyvə verməsi
İyul-Avqust

## Azərbaycanda yayılması
Samur Şabran oval., BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, Lənk. Muğ. (nadir hallarda), Lənk. dağ. (tez-tez). Düzənlikdən yuxarı dağ qurşağına qədər, aşağı və orta dağ qurşağında üstünlük təşkil edir.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə, adətən qaranlıq və qarışıq meşələrdə qarışıq halda rast gəlinir. Səpələnmiş və bəzən kiçik qruplaşmalar əmələ gətirir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Dekorativ ağacdır, parklarda və bağlarda əkilir və sərbəst halda enli oval çətir əmələ gətirir.
Pojarkovia pojarkovae

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 80-200 sm, gövdəsi sıx yarpaqla örtülmüş, düz, şırımlı, yuxarı hissədə enli qalxanşəkilli süpürgəvari budaqlanmış demək olar ki, çılipaq çoxillik ot bitkidir. Dəstə halında olan bağşəkilli köklərin kökümsovu köndələndir. Yarpaqları saplaqlıdır, bərkdir, ensizneştərvari və yaxud ensiz-xətvaridir, sivriləşmişdir, uzunluğu 14-26 sm, eni 2-5 sm-dir, kənarları eyni ölçüdə qısa və itidişlidir, aşağı yarpaqları qısa saplaqlıdır, qalanları oturaqdır, qaidə hissəsinə doğru tədricən daralandır, kökətrafı yarpaqları tez saralandır. Çiçək qrupunun oxu və səbətin saplağı bütünlüklə qısa tüklərlə örtülüdür. Səbətləri çoxsaylı, xırda, enli-qalxanşəkilli sıx süpürgədədir; səbətin saplağı çox nazikdir, uzunluğu səbətin uzunluğuna bərabərdir və ya ondan azacıq uzundur. Sarğı yarpağı ensiz slindik formadadır, uzunluğu 5&nbsp;mm-ə yaxındır, çılpaqdır; onun daxili yarpaqcıqları 5 ədəddir, xətvari-kürəkşəkillidir, kənarları nazik pərdəvaridir, küt və ya sivritəhərdir, çılpaqdır. Çiçəklər səbətdə adətən 5 ədəd, nadir halda 4- 6 ədəd olur. Dilcikşəkilli çiçəkləri yoxdur. Toxumlarının uzunluğu 4 mm, uzunsov, tin-tindir, çılpaqdır; kəkili ağ rəngdədir, ipək kimidir, toxumdan iki dəfə uzundur. İyun-avqust aylarında çiçəkləyir, avqust-sentyabr aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ şərq, BQ qərb. Yuxarı dağ qurşağında.

## Yaşayış mühüti
Meşə və talalarda, daşlı töküntü yerlərdə rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sivriyarpaq ağcaqayın

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Avropada, Kareyada, cənubda isə Qafqazda, Balkanda yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 30-m ə çatan sıx, yumru çətirli ağacdır. Cavan budaqların qabığı hamar, qırmızımtıl-bozdur. Ağacın gövdəsi tünd, qonurumtul-boz, bəzən tam qara rəngli, üzərində çoxlu çatları olan qabıqla örtülmüşdür. Yarpaqlar 5 dilimlidir, tünd yaşıldır, payızda narıncı-sarımtıl rəngdə olur, uzunluğu 18 sm-ə qədərdir. Mayın I və II ongünlüyündə çiçəkləyir, sentyabrın ortalarında meyvələri yetişir. Çiçəkləri sarımtıl-yaşıl, ətirlidir, qalxan çiçək qrupuna yığılmışdır. Ömrünün ilk 3 ilində tez böyüyür, 17 yaşında çiçəkləyir və meyvə verir.

## Ekologiyası
Məhsuldar və rütubətli torpaqlara tələbkardır, tez böyüyür, kölgəyə, küləyə davamlıdır. Torpağın şoranlaşmasına dözmür. Köçürməni və şəhər şəraitini yaxşı keçirir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kicik Qafqazda aşağı dağ yamaclarında rast gəlinir.

## İstifadəsi
Dekorativ bağçılıqda gözəl sıx çətirinə, qamətli gövdəsinə, yarpaqların rəngi, forması və s. yüksək xüsusiyyətlərinə görə bağ və parkların salınmasında istifadə edilir. Çох qədimdən mədəni şəraitdə becərilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Terek altağızı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Az saylı, yerli (aborigen) növdür.

## Xarakterik morfoloji əlamətləri
Pulcuqları xırdadır. Alının eni azdır, quyruq gövdəsinin uzunluğu nisbətən çoxdur. Bədənin uzunluğu 25 sm-ə, kütləsi 270 q-a qədər olur. Cinsi dimorfizmi zəif inkişaf etmişdir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Şirin su balığı olub, dibi qumlu-daşlı olan axar sularda yaşayır. Əsasən, çayların orta hissələrində rast gəlinir.
Orta ömrün uzunluğu 4 il olub, cinsi yetkinliyə 2 yaşında çatır. Fərdi inkişaf forması tam çevrilmə şəklində olur. Həyat sikli kürü-sürfə-körpə-yetkin fərd şəklində olur.

## Cinsi statusu və çoxalma xüsusiyyətləri
Çoxalma kürüləmə yolu ilə olur. Kürüsünü bir dəfəyə tökür. Kürüləməsi suyun temperaturu 12.0 – 16.0 C° oduqda mart ayının axırlarından may ayının sonlarına qədər davam edir. Reproduktivliyin forması kürü şəklində olur. Kürüsünü bir dəfəyə 2.3 mindən 16.2 min ədədə qədər tökür. Yetkin fərdlər hər il kürütökmədə iştirak edirlər. Generasiyaların sayı ömrün uzunluğundan asılı olaraq 2-3 dəfə olur.

## Yayılması
Azərbaycanda 2 növ ilə təmsil olunmuşdur. Azərbaycanda yarımnövləri yoxdur. Azərbaycanda Yalama-Xudat çaylarında (Tel çay, Nurgədi, Xuray, Vələmir və Samur) yayılmışdır.

## Limit faktorları
Su hövzələrinin çirklənməsi, təbii kürüləmə yerlərinin sıradan çıxması və digər antropogen amillər.

## Rasionu
Qidasını, əsasən, yosunlar, detrit, su cücülərindən olan ikiqanadlıların sürfələri, ibtidai xərçəngkimilər və balıqların kürüləri təşkil edir.

## Düşmənləri
Yırtıcı balıqlar və balıq parazitləri.

## İnsan həyatına təsiri
Vətəgə və təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur. Vətəgə əhəmiyyətli balıqların qida şəriki olmaqla və digər balıqların kürülərini yeməklə müəyyən qədər ziyan verir.

## Qəbul edilmiş və qəbul edilməsi vacib olan mühafizə tədbirləri
Balıqçılıq haqqında qanun qəbul edilmişdir. Su hövzələrinin çirkləndirilməsinin qarşısı alınmalıdır. Azsaylı olduğundan qorunma tədbirləri həyata keçirilməlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Məxməri ağcaqayın

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 35–40 m-ə qədər, gövdəsinin diametri 1,4 m-ə qədər olan iri çətiri olan böyük ağacdır. Gövdəsinin qabığı ət rəngi-çəhrayımtıl rəngdə, yaşlı ağacların aşağı hissəsi tünd-boz rəngdədir. Yarpaqları iridir, kağıza bənzər olub, uzunluğu 15-20 (40) sm, 5-bölümlüdür. Yarpağın qaidə hissəsi ürəkşəkilli, bəzən dəyirmi və ya kəsilmiş formadadır, üst tərəfdən tündyaşıl, həmişə çılpaq, alt tərəfdən daha açıq və ya göyümtül rənglidir, çılpaq və yaxud tamamən məxməri-yumşaq tüklcüklüdür; bölümləri sivri, bəzən kütdür, bərabər olmayan və iri dişlidir; təpə bölümləri yan bölümlərdən enli və bir qədər uzundur. Saplaq 12-25 sm uzunluqda olub, adətən yarpaq ayasına bərabər olur və ya ondan uzun olur. Süpürgələr iridir və 12-15 sm uzunluqdadır, düzdurandır, tükcüklü budaqları meyvə verənə yaxın əyiləndir. Çiçəkləri kiçik olub, yaşılımtıl-sarı rənglidir. Meyvə qanadlarının uzunluğu 5 sm-ə qədərdir, çoxsaylıdır, qabarıq, xaricdən çılpaq, daxildən tükcükləri olan fındıqcaları vardır;qanadlar aşağı hissədə daralmış, yuxarıda isə genişlənmiş və düz və ya iti bucaq altında ayrılmışdır. Aprel-may aylarında çiçəkləyir, avqust-oktyabr aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, Alazan-Əyriçay, Lənkəran ovalığı, Lənkəran dağları orta, bəzən yuxarı dağ qurşağına qədər (1800m).

## Yaşayış mühiti
Rütubətli meşə, dağ dərələrində, meşəli yamacların cuxurlarında, düzənliklərin rütubətli yerlərində rast gəlinir. Balaca sahəsi olan ağcaqayınlıq əmələ gətirir və dağ dərələrinin relikt meşələrinin, həmçinin digər düzənlik və dağ meşələrinin tərkibinə keçir. Bəzən tək-tək də rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Dekorativ bitkidir. Oduncağı xarrat və dülgər işlərində istifadə olunur. Nektarverən bitkidir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Karl Bühler

**Karl Bühler** () — Almaniya və Avstriya psixoloqu.

## Həyatı
Frayburq və Strasburq universitetlərində təhsil almış, Külpenin şagirdi, Bonn (1909), Münxen (1915), Drezden (1918), Vyana (1922) universitetlərinin professoru olmuşdur. 1938-ci ildə, Avstriyanın faşist Almaniyası tərəfindən işğalından sonra Norveçə, oradan da ABŞ-yə köçmüşdür. 1906-cı ildən Vürsburq məktəbi çərçivəsində təfəkkürü tədqiq edərək, ondakı obrazları, intellektual hissləri və hissi-obrazlı səciyyəsi olmayan əsl hissləri fərqləndirmişdir. Birinci Dünya müharibəsi zamanı hərbi cərrah işləmişdir.

## Fəaliyyəti
Müharibədən sonra uşaq psixologiyası problemləri ilə məşğul olmuş, psixikanın inkişafını instinkt, vərdiş və intellekt mərhələlərinə ayırmış, sonuncunu qəflətən anlama aktları ilə əlaqələndirmişdir. "Psixologiyanın tənəzzülü" ("Die Kriseder Psychologie", 1927) əsərində Bühler psixologiyada tənəzzülü subyektiv (introspektiv psixologiya), obyektiv (biheviorizm) və mədəni-tarixi (anlayan psixologiya) yanaşmalarının sintezi ilə aradan qaldırmağı təklif etmişdir. Dilçilikdə psixoloji istiqaməti, funksional linqvistikanı inkişaf etdirmiş, dil sahəsinin "eqosentrik konsepsiyasını" yaratmışdır.

Dili funksional sistem hesab edən Bühler onun üç funksiyasını fərqləndirmişdir: danışana aid olan ifadə (ekspressiv), dinləyənə aid olan müraciət (apelyativ) və haqqında danışılan predmetə aid olan məlumat (reprezentativ) funksiyaları.

## İstinadlar
Gina Bass

**Gina Bass** () — Qambiyanı beynəlxalq yarışlarda təmsil edən sprinter. O, 2016 Afrika Çempionatında bürünc medal qazanmışdır. Bass 2016 Yay Olimpiya Oyunlarında təsnifat mərhələsində iştirak etmiş və Qambiyanın bayraqdarı olmuşdur.

Bass 2016 Yay Olimpiya Oyunlarında qadınlar 200 m məsafəyə qaçış yarışlarının təsnifat mərhələsində 52-ci yeri tutmuş və yarımfinala vəsiqə qazana bilməmişdir.

Bass 100 və 200 m məsafəyə qaçış yarışlarında hal-hazırkı Qambiya rekordçusudur.

## Milli uğurları

## Şəxsi ən yaxşıları
**Açıq**
* 100 metr – 11.43 (+0.4&nbsp;m/s, Dakar 2016) **NR**
* 200 metr – 22.92 (+1.2&nbsp;m/s, Durban 2016) **NR**

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Xalkopirit

** Xalkopirit (mis kolçedanı) – CuFeS<sub>2</sub>** - *Tetraqonal sinqoniya, 700°C-dən yüksək temperaturda – kubik sinqoniya.* Rast gəlmə tezliyi şkalası: hər yerdə rast gələn.

## Xassələri
Rəng – bürüncü-sarı, çox zaman tünd-sarı və ya əlvan oksidləşmə rəngləri alır; Mineralın cizgisinin rəngi – yaşılımtıl-qara; Parıltı – metal; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 4,1-4,3; Sərtlik – 3,5-4; Kövrəkdir; Ayrılma – {201} üzrə mükəmməl, {101} və {111} üzrə – qeyri-mükəmməl; Sınıqlar – qabıqvari sınmadan qeyri-düzgün sınmaya qədər; Morfologiya – kristallar: psevdooktaedrik, psevdotetraedrik, nadir hallarda – tetraqonalskalenoedrik; İkiləşmə: {112}, {102}, {110} üzrə; qarşılıqlı nüfuzetmə; sadə və polisintetik; Mineral aqreqatları: bütöv dənəvər kütlələr, püruzlar, hərdənbir – böyrək- və salxımvarı kollomorf aqreqatlar.

## Mənşəyi və yayılması
Ən geniş yayılmış mis mineralıdır. Bazit və ultrabazitlərlə əlaqədar olan maqmatik mis-nikel sulfid filizləri yataqlarında rast gəlir. Bəzən peqmatitlərdə və skarnlarda qeyd olunur. Ən çox damar və metasomatik tipli hidrotermal yataqlarda yayılmışdır. Mühüm ehtiyatları kolçedan və mis-porfir yataqları ilə bağlıdır. Çökmə və metamorfik əmələgəlmələrdə–misli qumdaşlarında, misli şistlərdə, fosforitlərdə, sulfid yataqlarının törəmə sulfidlərlə zənginləşmə zonasında və Aydan gətirilmiş nümunələrdə qeyd olunur. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: pirit, pirrotin, sfalerit, qalenit, kvars, flüorit. Mineralın tapıldığı yerlər: Outokympu (Finlandiya); Rio-Tinto (İspaniya); Mansfeld, Rammelsberq, Freyberq (Almaniya); Kounrad, Cezkazqan (Qazaxıstan); Sibay, Qay, Norilski yataqları (Rusiya); Sedberi (Kanada); Binqxem (ABŞ); Çukikamata (Çili) və s. Azərbaycanda Gədəbəy, Qızılbulaq, Misdağ, Bittibulaq, Daşkəsən, Paraqaçay, Katsdağ, Filizçay, Cixix-Saqator yataqlarında və çoxsaylı digər filiz yataqları və təzahürlərində qeyd edilir.

## Tətbiqi
Mühüm mis filizidir və xalkopiritin tərkibində izomorf qarışıq kimi iştirak edən bir sıra nadir elementlərin mənbəyidir.

## İstinadlar

## Mənbə
* "Azərbaycan mineralları" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2004

## Xarici keçidlər
* THE MINERAL CHALCOPYRITE
Serbiyada nəqliyyat

**Serbiyada nəqliyyat** - bura dəmir, hava, avtomobil və çay nəqliyyatı daxildir.  
## Dəmir yol nəqliyyatı
Dəmir yolları Serbiyanın dünyanın digər dövətləri, ən əsası isə Avropa dövlətləri ilə əlaqənın mühüm vastələrindən biridir. 
Əsas dəmir yol şəbəkəsi şimal-qərbdən cənub-şərqə uzanır: **[[Macarıstan]]la sərhəddən — Subotisa — Novi-Sad — [[Belqrad]] — Lapovo — [[Hiş]]**, sonrakı uzantısı: **Niş — Preşevo — [[Makedoniya]] sərhəddinə qədər** və **Niş — Dimitrovqrad — [[Bolqarıstan]] sərhəddinə qədər**. Bu əsasən istiqamətdən dörd xətt uzanır:
* **Stara-Pazova — Şid — [[Xorvatiya]] sərhəddinə qədər**
* **[[Belqrad]] — [[Valevo]] — Ujise — [[Monteneqro]] sərhəddinə qədər**
* **[[Belqrad]] — Pançevo — Vrşas — [[Rumıniya]] sərhəddinə qədər**
* **[[Lapovo]] — Kralevo — Kosovka-Mitrovisa — Kosovo-Pole —  [[Makedoniya]] sərhəddinə qədər**

Belqrad şəhərində Belqrad şəhər ətrafı elektrikli dəmir yolu mövcuddur.
thumb|200px

## Avtomobil yolları
Avtomobil yolları uzunluğuna görə ölkənin ən əsas nəqliyyat əlaqəsini təşkil edir. İlk avtomagistral 1950-ci ildə açılmışdır. Qardaşlıq və Birlik şosesi Belqrad və Zaqreb arasında əlaqəni təmin edilirdi. Sonradan şose Lyublyana və Skopye istiqamətində ucadılmışdır. XXI əsrdə avtomagistralların genişləndirilməsi üçün imkanlar vardır. 2011-ci il məlumatlarına görə avtomagistralların ümumi uzunluğu 1,372&nbsp;km təşkil edir.

## Su nəqliyyatı
Belqrad limanı () Dunay çayının sol sahilində Sava çayının onunla birləşdiyi yerdə qərarlaşir. Şəhər mərkəzinə yaxın, 250 ha ərazini əhatə edir. İki naviqasiyaya malik çayın qovşağında yerləşməsi onun əhəmiyyətini artırır. Dunayla hətta beynəlxalq yüklər belə daşınır

## Hava nəqliyyatı
Ölkədə ən böyük və beynəlxalq reysləri qəbul edən hava limanı Nikola Tesla adına Belqrad hava limanıdır. Bu hava limanı həm də yerli reysləri qəbul edir. Niş şəhərində yerləşən hava limanı isə ölkənin ikinci böyük hava limanıdır. Buradan bir sıra beynəlxalq çater reysləri təşkil olunur. Bununla belə ölkənin cənubu və Voyevodinada hələ də hava limanı yoxdur. Bu isə bölgələrin mənimsənilməsinə müəyyən maneələr törədir.

## İstinadlar