Rio Qrande Respublikası

**Rio Qrande Respublikası** (Ispanca: *República del Río Grande*) **Mərkəziyyətçi Meksika** hökumətinə qarşı olan üsyançıların şimali Meksikada yaratmaq istədikləri müstəqil bir dövlət idi. **Rio Qrande Respublikası** yalnız Texas İstiqlal müharibəsi, **Zakatekas Respublikası** və **Yukatan Respublikası** da daxil olmaqla **Santa Anna** hökuməti altında bir sıra **Meksika müstəqillik hərəkatları**, idi. üsyan 1840-cı ilin yanvarın 17-sindən noyabrın 6-sına qədər dəvam etdi.

## Zəmin

On illərlə davam edən fitnədən sonra, Meksika 1821-ci ildə İspaniya Krallığından müstəqilliyini qazandı. Monarxiyanı müvəffəqiyyətsiz bir cəhddən sonra Meksika, yeni bir konstitusiya olan **1821 Konstitusiyasını** qəbul etdi. Bu yeni konstitusiya federal bir respublika olaraq *Estados Unidos Mexicanos* ya da **"Birləşmiş Meksika Ştatları"nı** qurdu. Müstəqillik müharibəsi müddətində bir çox üsyançı **Koahuila** və **Nuevo León'a** sürüldü və bu inqilabçı zehniyyət xalqın ürəklərini və zehinlərini qazandı.

1833-cü ildə **General Antonio López de Santa Anna,** prezident olaraq ilk vəzifəyə seçildi və seçki zamanı **federal respublikaya** dəstək verdi. Ancaq bəzi hökumət üzvləri **Santa Anna** siyasi müttəfiqlərinə əsəbləşdirdiqdən sonra **Santa Anna** mərkəzi bir hökumətə başlamağa qərar verdi. **Santa Anna** konstitusiyanı təxirə almış, Qurultaya paylamış və özünü Meksikadakı iqtidar mərkəzi halına gətirmişdir. Ştatlar seçilmiş qubernatorları seçilənlərlə dəyişdirərək və dövlət məclislərini **Santa Anna** siyasətinə uyğun olaraq cuntalar olaraq dəyişdirərək siyasi və ya maliyyə muxtariyyəti olmadan hissələrə çevirdilər. Bu siyasətlərdən dəhşətə düşmüş və hökumətin şimaldakı kəndlilərin şikayət və çətinliklərinə qulaq asmadığı anlayışı səbəbiylə respublika liderləri, hökumət tərəfindən təyin olunmuş mərkəzçi səlahiyyətliləri deportasiya etməyi və **1824 Konstitusiyasını** geri gətirməyi məqsəd qoyurdu. 1838-ci ilin 3 Noyabırında, Respublika liderləri Antonio **Kanales**, hökumətə qarşı və federalizm lehinə bir tələffüz nəşr etdi.

### Müqavimət

1839-cu ilin Yanvar ayında **Antoniyo Kanales,** **1824 Konstitusiyasının** yekdilliklə təsdiq **Laredo'daki** **Sülhün Ədaləti Bürosunda** bir yığıncaq çağırıb. **Kanales** dərhal bir ordu meydana gətirməyə başladı və Texaslı **Polkovnik Ruben Ros** və **Samuel Cordan** əsgərlər arasından yeni gələnləri axtarmaq üçün kənd sahəsini təmizlədi. Kanales, kilsənin və şərti mülkün könüllü ödəmək üçün istifadə planlaşdırırdı, **Kanales**, **Rio Qrande çayı**, **Kein Hinduları** və Texaslılar arasında kiçik bir **vaquerolar** (Çoban) ordusunu yığdı. 3 Oktyabrda **Kanales** və ordusu, Meksika ordusu  ilə üzleşdikləri **Miyer** **qəsəbəsinə** doğru getdi. Döyüş əsnasında, **Polkovnik Ruben Ros və Samuel Cordan** **mərkəziyyətçi** güclərə hücüm etdi və onları **hasiendada** müharisəyə aldı, bu onları təslim olmağa məcbur etdi . Həbs olunan 350 mərkəzçi əsgər, sonunda **Kanales'in** ordusuna göndərildi. Döyüşdən sonra **Kanales**, Şimali Meksikada bir qəhrəman olaraq görülmüş və bir çox qəsəbə iddialarını dəstəkləməyə başlamışdır. Bir neçə gün içində, ona əsgər, material və pul göndərildi.

**Kanales**, başqa bir mərkəzçi güc olduğu bir liman şəhəri olan **Matamoros'a** getmədən əvvəl qırx gün ərzində **Miyer'də** işini ləngitdi. İyirmi səkkiz gündə 1,000 qadından təşkil olan ordu, qəsəbəyə ancaq 1,500 əsgərlə Meksika **Generalı Valentin Kanalizo'nu** tapmaq üçün çatdı. Lakin axmaq **Kanales**, çəkilmək və **General Mariyano Arista'ya** Monterreydə hücum etməyə qərar verdi. **Polkovnik Ros**, bu çəkilmə səbəbiylə çaşmış **Kanales'in** ordusundan ayrıldı və əlli Texas'lıları yanına aldı. Monterreydə **General Kanales**, **Arista'nı** şəhər xaricinə çıxarmaq üçün **Polkovnik Xose Antoniyo Zapata'nın** əmrində üç yüz süvari göndərir. **Arista**, qəsəbəni **Zapata** ilə əlaqəyə girmək üçün müdafiəsiz buraxarkən, **General Kanales'in** ordusu şəhərin ətəklərində monastıra getdi. Bununla birlikdə, **General Arista,** 27 dekabrda **Kanales'in** ordusuna casus göndərdi və 700 Meksikalının ordudan imtina etməsi üçün rüşvət verdi. Bunu ertəsi səhər kəşf edincə, **Kanales** və ordusunun qalıqları döyüşdən qaçdı.

## Üsyan

### Yeni Respublika

1840-cı ilin Yanvarın 17-də Laredo yaxınlığındakı **Orevea Ronço'sunda** bir yığıncaq təşkil edildi. **Coahuila, Nuevo León** və **Tamaulipas** ştatlarından bir qrup məşhur adam, Meksikadan ayrılmaq istəyən bir üsyan və paytaxt olaraq **Laredo** ilə öz federal respublikalarının qurulmasını müdafiə etdi. Bununla birlikdə, bu dövlətlərin öz qurultayların və hökumətlərin müqavimətçiləri dəstəkləmək üçün heç bir zaman hər hansı bir addım atmadı və Mexiko Şəhərindəki Mərkəzi hökumətin yerli dövlət ordularına yardım etməsini tələb etdi. Ştat hökumətlərinin dəstəyinin əskikliyinə baxmayaraq **Rio Qrande Respublikası** quruldu. Yeni Respublikanın rəsmi qəzeti *"Correo del Rio Bravo del Norte"* idi və dövlət şüarı *Dios, Libertad Convención* (Tanrı, Azadlıq və Konvensiya) idi.

Üsyançılar öz səlahiyyətlilərini yeni respublika üçün təyin etdi. onlar:
* **Xesus de Kárdenas**, köhnə bir vəkil və **Tamaulipas'ın** Şimali Şöbəsinin siyasi şefi. Yeni prezident olaraq and içdi.
* **Antoniyo Kanales**, yeni respublikanın komandiri və respublikanın qurucu atalarından biridir.
* **Xuan Nepomuceno Molano, Tamaulipas** üçün bir şura nümayəndəsi.
* **Fransisko Vidaurri i Villasenyor,, Coahuila'nın** bir şura nümayəndəsi.
* **Manuel Maria de Lano, Nuevo Leonun** bir şura nümayəndəsi.
* **Xose Mariya Xeses Karbaxal**, xarici işlər naziri

### Santa Rita de Moralos Döyüşü (24-25 Mart 1840)
**Rio Qrande Respublikasının** qurulmasından qısa bir müddət sonra **General Arista** **Rio Qrande vadisində** olduğunu söylədi. Texaslı **Samuel Cordan**, **Kanales'i** daha çox Texaslıyı işə almaq üçün Texas'a geri çəkilməyə çağırdı, ancaq Kanales rədd etdi. Nəticə olaraq, **Samuel Cordan** və altmış adamı **General Kanales'in** ordusunu tərk etdi. **Kanales** və ordusu döyüşməyə qərar verərkən, **prezident Kardenas** və yeni hökumət **Viktoriya, Texas'a** qaçdı.

**Kanales** və ordusu **Arista'ya** **Santa Rita de Morelos** şəhərinin xaricində bir araya gəldi. Əşyalara ehtiyac duyan **Antoniyo Zapata** və otuz adam Arista'nın adamlarının yaxında onları əhatəyə aldığı qəsəbəyə girdi. 1,800 əsgərlə, 30 düşmən əsgərini sayca üstələdi, **Zapata** təslim oldu. **General Arista, Antoniyo Zapata'nı** əfv edəcəyini söylədi, ancaq Meksikaya sədaqət andı içməyi rədd etdi. 29 Mart 1840-cı ildə **Antoniyo Zapata** edam edildi və başını yoldaşı, uşağı və federalizmini xatırlatmaq üçün **Querero** qəsəbəsində nizə soxdu. **Zapata** həbs olunarkən **General Kanales, Arista'nı** **San Fernando'da** vəzifə edərkən, müddətdə 400 adamdan 150-sini itirdi. Bu məğlubiyyət sonrasında, **Antoniyo Kanales'in** Texasa qaçmaqdan başqa bir variantı yox idi.

### Üsyan Əsasında Texas'ın Rolu

Başdan bəri **President Kardenas**, **Rio Qrande Respublikasının** müvəffəqiyyətinin Texas dəstəyinə bağlı olduğunu fərq etdi. Texas'ın yeni respublikası dəstəkləyib dəstəkləməyəcəyi haqqında da ziddiyyətli maraqları var idi. Bir tərəfdən, **Rio Qrande Respublikasının** qurulması, Meksikanın Texas'ı təkrar hücum etməsi üçün Meksikanın ola biləcək niyyətlərini təxirə salaraq Meksika ilə Texas arasında bufer dövlət meydana gətirəcəkdi; Digər tərəfdən Texas, müstəqilliklərini tanıması üçün Meksikaya ehtiyac duyurdu və yeni Respublikanı dəstəkləmək onları əsəbləşdidərdi. Texas mövzusundakı rəsmi duruş neytral idi, ancaq prezident **Mirabeyu Lamar** gizlicə Texas'lıları **Kanales'in** ordusunda könüllü olmağa təşviq etdi və **Kanales'ə** Texaslı silahlara və mühimmata çatmalarına təmin etdi.

### Saltillo Döyüşü (25 oktyabr 1840)
Texasda **Kanales'in** yeni ordusunu **Polkovnik Samuel Cordan** əmrində **San Patrisiyo'da** bərpa etdi. Yeni ordu, üç yüz Meksikalı, 80 Kein Hindliləri və 410 Texaslıdan meydana gəlirdi. Yeni ordu ilə **Kanales** Texas xaricinə çıxdı və **Laredo, Querero, Miyer və Kamarqo** qəsəbələrini geri ala bildi.

Qısa müddət sonra, **Kanales**, **Samuel Cordan** və **Kanales'in** qaynı **Xaun Molano** əmrində, gələcəkdəki əməliyyatlar üçün atları oğurlamaq üçün 350 adama əmr vermişdi. **Cordan, Molano, Siudad Viktoriya** qəsəbələri vəzifədən alıb yeni bir ştat hökuməti qurduqdan sonra, **General Montoya'nın** yaşadığı **Saltillo'ya** getdilər. **Cordana** bilinməyən **Xuan Molano** gizlicə tərəf dəyişdirdi və mərkəzçi qüvvələrə qatıldı.

25 Oktyabr 1840-cı ildə, **Montoya'nın** rəhbərliyindəki Meksika ordusu **Polkovnik Lopezin** (**General Montoya'ya** gizlicə bağlılıqlarını dəyişdirən) əmri altındakı **Rio Qrande Respublikası** ordusu ilə üzləşdi. **Polkovnik Lopez**, **Cordan** və adamlarını bir dağ qobuna keçmələrini əmr etdi. Tələ olduğunun fərqinə çatdığında, **Cordan**, əsgərləri və qalan sadiq **vaquerolar** (Çoban) **Rio Qrande Respublikasına** geri döndü və çiftlikə sığındı. Meksika Ordusu çiftlikə tam güclə hücum etdi ancaq geri çəkilmədən əvvəl Texas'lıları tuta bilmədi. Meksika ordusu, çiftlikə hücum etdikdə 400 əsgər itirdi, Texaslılar isə yalnız beş nəfəri itirdi.

## Məğlubiyyət
**Saltillo'daki** məğlubiyyətdən sonra **General Kanales** gizlicə **General Arista** ilə danışıqlara başladı və **Antoniyo Kanales** 6 Noyabr 1840 da **Kamargo'ya** təslim oldu. **Kanales**, yaxında **Santa Anna** ordusunda zabit kimi bir vəzifəni qəbul etdi. Təslim şərtlərinin bir hissəsi olaraq köhnə respublika üzvlərinin mülkiyyətinə və ya təhlükəsizliyinə heç bir zərər verməz. Respublikanın borcları da düşünülə bilər. **Kanales** təslim olduqdan bir neçə gün sonra prezident **Kardenas** və digər səlahiyyətlilər rəsmi olaraq təslim olmaq üçün **Laredo'ya** girdilər.

## Respublikanın  Bayrağı
**Rio Qrande Respublikası** bayrağı, qaldırma boyunca bərabər olaraq çalışan üç ağ ulduzla qırmızı bir qaldırma nizamına malikdir. Üç ulduz ayrılan üç əyaləti təmsil edir: **Koahuila, Nuevo León** və **Tamaulipas**. Uçan, ağ üst üçan və qara alt uçan şəklində bölünür.

## Turistik cazibə olaraq respublika
Respublikanın təsirlərinin qalıqları bu ölkələrdə görülə bilər:
* Zapata Rayonu, Texas və Zapata şəhəri, **Rio Qrande** süvari komandiri **Polkovnik Xose Antoniyo de Zapata'nın** adına layiq görülmüşdür.
* **Rio Qrande** Paytaxt Binası Muzeyi, **Laredo**, Texasda tapılar.
* Texas üzərindəki tarixi altı bayraklara əlavə olaraq, ***Laredo Morning Times*** qəzeti, bayrağına yeddinci bayraq əlavə edir: Rio Qrande Respublikası bayrağı.

## Həmçinin Bax
* Meksika
* Birinci Meksika İmperiyası
* Texas Respublikası
* Üç Qarantiya Ordusu
* Respublika
* Texas
* ABŞ

## İstinadlar
# De La Qarza, Beatriz (2013). *Rio Qrande Respublikasından: Yerin Və Xalqın Personal Tarixi*. Ostin: University of Texas Press. pp. 1–22 – via ProQuest ebrary.
# Vilfred H. Kalkot, "SANTA ANNA, ANTONIO LOPEZ DE," Texas Online stolüstu kitabı , 23 Sentyabr 2011-də əldə edildi. Yayınlayan: *The Texas State Historical Association.*
# Valeriyo-Cimenez, Omar (2012). *Ümid Çayı: Rio Grande Sərhəd Arxasında Sahələrində Kimlik və Millət Yaratmaq.* Durham, NC: Duke University Press. p. 125.
# Lindheim, Milton. "The Republic of the Rio Grande". *Texas AMU*. W.M. Morrison, Publishing Co. 2016-cı ilin Noyabr ayının 1-də alındı.
# “Şimali Meksika—Rio Qrande Yeni Respublikası.” *Amerika Masonik Qeydiyyat və Ədəbi Yoldaşı* (1839-1847) 1, no. 43 (iyun 27, 1840): 338.
# Kopok, Mayk (2005). "Rio Qrande Respublikası". *Vəhşi Qərb*. History Reference Center. **18**: 46–52 – via EBSCOhost.
# Konstitusiyanın mətni Dipel, Horst, ed., 18-ci əsrin sonlarından 19-ci əsr qədər Amerika Cildi'nin ortasında, dünyanın konstitusiyalarında mövcuddur. 1. Amerika Birləşmiş Ştatları Konstitusiya sənədləri Pt. 6. Rio Qrande - Texas, Münçen Saur 2008, ISBN 978-3-598-35756-5,  s. 9-13, *"Ley orgánica də la República del Río Grande (1840)"* pp.&nbsp;9–13.
# Deyvid M. Vignes, "REPUBLIC OF THE RIO GRANDE," Texas Online'ın stolüstü kitabı , Sentyabr 23, 2011-ci ildə əldə edildi. Yayınlayan: the Texas State Historical Association.
# Vignes, Deyvid M. “Teksas Respublikası və Rio Grande Respublikası arasındakı əlaqələr.” *Cənub-qərb tarixi Rüblük* 57, no. 3 (1954): 312-21.