open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saib Təbrizinin türbəsi

**Saib Təbrizinin türbəsi** və ya **Saibin türbəsi** (farsca: آرامگاه صائب; transliterasiya: Ārāmgah-e Ṣā'ib) — İran İslam Respublikasının İsfahan şəhərində yerləşən və Pəhləvi sülaləsi dövrünə aid türbə. Türbə İsfahan şəhərinin Beheşti və Saib xiyabanlarında yerləşir. Türbə 1355-ci ilin 20 Bəhmən tarixində (1977-ci ilin 9 fevralında) 1322 nömrə ilə İranın Milli Əsərləri siyahısına salınmışdır. Türbə Pəhləvi dövrünə aid olsa da, Saibin məzarının üzərinə hicri təqvimi ilə 1087, yəni 1676-cı il yazılmışdır.  

## Haqqında
Saib Təbrizi XVII əsrdə fəaliyyət göstərmiş və Azərbaycan türklərindən olan məşhur şairlərdən biridir. Saib Təbrizi 1601-ci ildə Təbrizdə dünyaya gəlsə də, sonradan yeni paytaxt İsfahana köçmüş, burada Səfəvi şahı I Abbasın sarayına girməyə çalışsa da, uğur əldə edə bilməmişdir. O, daha sonra Hindistana köçmüşdür.

Saib Təbrizi Azərbaycan ədəbiyyatında hind üslubunda əruzun banisi hesab edilir.

## Mirzə Saib Təkiyə bağı
Saibin türbəsi, oğlu Mirzə Məhəmməd Möhsünə və nəvəsi Mirzə Məhəmməd Əli ilə birlikdə, bu bağın mərkəzində yerləşirdi. Niyasərm arxı onun yanından axır. Türbənin inşası və bərpasından əvvəl bu bağ vəqf olaraq naməlum idarəçi tərəfindən idarə edilmiş və sonradan Lənban Məscidinə təhvil verilmişdir. Bu dövr ərzində bağın üçdə ikisi zəbt edilərək məhv edilmişdir. Vilayət valiliyinin, Mədəniyyət Nazirliyinin və Milli Abidələr Dərnəyinin əməkdaşlığı ilə bu mülk Vəqflər İdarəsindən icarəyə götürülmüş və məhv olma təhlükəsi ilə üzləşən Saibin türbəsi qorunmuşdur.

## Türbənin inşası
1963-cü il mayın 15-də Milli İrs Cəmiyyətinin qurucuları Çəhəl Sütun sarayında keçirilən iclasda Saib Təbrizinin məqbərəsinin Səfəvi memarlıq üslubunda inşa edilməsinə dair yekun qərar verdilər. Məqbərənin layihəsini mühəndis Məhəmməd Foruqi öz şəxsi xərcləri hesabına hazırlamışdır. 1963-cü il oktyabrın 5-də məqbərənin tikintisinin təməl daşını ustad Camaləddin Həmayi qoydu. Bu binanın memarlığını Hüseyn Mərifəti həyata keçirmişdir. 1967-ci il oktyabrın 16-da, dövlət rəsmilərinin iştirakı ilə Saib Təbrizinin məqbərəsi açıldı.

## Qalereya

File:مقبره صائب.jpg|Türbənin ön hissəsi
File:آرامگاه صائب تبریزی در اصفهان.jpg| 


## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Manqa (hərbi birlik)

**Manqa** ən kiçik taktiki bölmədir. Yerləşdiyi ərazidən, döyüş tapşırığından asılı olaraq manqa piyadanın döyüş maşını, zirehli transportyor və ya avtomobil üzərində ola bilir.

## İstinadlar
Portfelin optimallaşdırılması

**Portfelin optimallaşdırılması** () — maliyyə aktivlərindən ibarət olan portfelin gəlirlilik və risk arasındakı tarazlığı maksimumlaşdırmaq məqsədilə idarə edilməsini nəzərdə tutur. Proses, müxtəlif investisiya aktivlərinin (səhmlər, istiqrazlar, daşınmaz əmlak və s.) düzgün bölüşdürülməsi və birləşdirilməsi yolu ilə həyata keçirilir.

Portfelin optimallaşdırılmasında əsas məqsəd:

# Gəlirliliyi artırmaq — sərmayədən əldə edilən gəlirin maksimuma çatdırılması.
# Riskin azaldılması — portfelin ümumi riskinin minimallaşdırılması və ya idarə olunması.

## Optimallaşdırma metodları
# Markovitz modeli (Effektiv sərhəd)
#* Bu modelə əsasən, hər bir portfel üçün müəyyən bir risk səviyyəsində maksimum gəlir əldə etmək mümkündür. 
#* Effektiv sərhəd – mümkün olan ən yaxşı portfellərin (ən yüksək gəlir-risk nisbəti ilə) cizgisidir.
#* Daxil olan əsas anlayışlar
#** Gözlənilən gəlir: Aktivlərdən əldə edilə biləcək orta gəlir.
#** Standart kənarlaşma: Aktivlərin riskini ölçən göstərici.
#** Korrelyasiya: Aktivlərin bir-birinə olan təsirini ölçür.
# Sharpe əmsalı
#* Bu metod portfelin risk tənzimlənmiş gəlirliliyini qiymətləndirir.
#* Sharpe əmsalı = (Portfel gəliri - Risksiz gəlir) / Portfelin standart kənarlaşması.
#* Yüksək Sharpe əmsalı daha yaxşı risk-gəlir nisbətini göstərir.

## Prosesi
Aktivlərin gəlirliliyi, riski və korrelyasiyası barədə məlumat toplanır.İnvestorun riskə olan dözümlülüyünə uyğun hədəf seçilir. Müxtəlif aktivlər arasında sərmayə paylanır. Seçilmiş modelə əsasən ən uyğun portfel formalaşdırılır. Bazardakı dəyişikliklərə uyğun portfel yenidən tənzimlənir. Portfel optimallaşdırılması prosesində proqram təminatları (məsələn, Excel, Python ilə "PyPortfolioOpt" kitabxanası, R və ya xüsusi maliyyə alətləri) da effektiv şəkildə istifadə olunur.

## İstinadlar
Edvard Vilson Kariyer

**Edvard Vilson Kariyer** () — Amerikalı rəssam. 

## Həyatı
Vilson 1857-ci ildə Ohayo ştatının Marietta şəhərində anadan olub. Çikaqo *Gözəl Sənətlər Akademiyasında* təhsil alıb. Sonra Kaliforniyanın San-Fransisko şəhərində studiya açıb.

## Yaradıcılığı
Vilson mənzərə , natürmort və dəniz səhnələri kimi rəsm əsərlərində yağlı və akvarel boyalardan istifadə edib. O, çəkəcəyi rəsmlərinin eskizini hazırlamaq üçün *Hetçi* və *Yosemit* Vadisinə dəfələrlə səyahət edib.

## Həmçinin bax
* Levi Varner 
* Aleksandr Kolder 

## İstinadlar
Nuts.com

**Nuts.com** — qoz-fındıq və quru meyvələrin satışında ixtisaslaşan ABŞ şirkəti. 1929-cu ildə "**Newark Nut Company**" olaraq təsis edilmişdir.

2020-ci ildə COVID-19 pandemiyası zamanı satışlarında artım yaşamışdır.

## İstinadlar
Əhatə olunan faiz arbitrajı

**Əhatə olunan faiz arbitrajı** (, CIA) — maliyyə bazarlarında faiz dərəcələrinin və valyuta məzənnələrinin uyğunsuzluğundan istifadə edərək risksiz qazanc əldə etmə strategiyasıdır. Strategiya, faiz fərqlərini valyuta məzənnələri ilə əlaqələndirərək investorların iki fərqli ölkənin maliyyə bazarları arasında gəlir əldə etmələrinə imkan verir.

Əhatə olunan faiz arbitrajı risksiz gəlir imkanları təklif etsə də, bazarların qloballaşması və səmərəliliyi bu imkanı məhdudlaşdırır. Lakin hələ də maliyyə nəzəriyyəsində və beynəlxalq maliyyə strategiyalarında mühüm yer tutur.

## Əsas prinsip
Əhatə olunan faiz arbitrajı iki əsas komponentə əsaslanır:

* *Faiz fərqləri* — iki ölkənin faiz dərəcələri arasında mövcud olan fərq.
* *Valyuta məzənnəsi* — mövcud spot məzənnə və forvard məzənnəsi.

İnvestorlar, aşağı faiz dərəcəsinə malik olan bir valyutada borclanaraq, həmin məbləği daha yüksək faiz dərəcəsinə malik olan başqa bir valyutaya çevirirlər. Eyni zamanda, gələcəkdə valyuta məzənnəsi riskini aradan qaldırmaq üçün forvard müqaviləsi ilə mövqelərini "əhatə edirlər".

## Mexanizmi
* Addım 1: Borclanma — aşağı faizli ölkənin valyutasında borc alınır.
* Addım 2: Valyuta mübadiləsi — alınan məbləğ yüksək faizli ölkənin valyutasına spot məzənnə ilə çevrilir.
* Addım 3: Yatırımlar — yüksək faizli ölkədə əldə edilən valyuta həmin ölkənin maliyyə bazarında yatırılır.
* Addım 4: Forvard müqaviləsi — yüksək faizli ölkədəki gəlir, valyuta məzənnəsi riskini minimuma endirmək üçün forvard məzənnəsi ilə əvvəlki valyutaya çevrilməsi üçün müqavilə bağlanır.
* Addım 5: Gəlirin əldə edilməsi — müddət sonunda, yatırılan məbləğ və gəlir forvard məzənnəsi ilə ilkin valyutaya çevrilir və borc qaytarılır. Qalan məbləğ arbitraj gəliridir.

## Riyazi formula
Arbitraj gəlirini hesablamaq üçün əsas bərabərlik:

Burada:

* 𝑖d — daxili ölkənin faiz dərəcəsi,
* 𝑖𝑓 — xarici ölkənin faiz dərəcəsi,
* 𝐹 — forvard məzənnəsi (ilkin valyutaya qarşı gələcəkdəki məzənnə),
* 𝑆 — mövcud spot məzənnə.

Əgər bu bərabərlik pozulursa, faiz arbitrajı imkanı yaranır.

## Əhatə olunmamış faiz arbitrajı ilə fərqi
Əhatə olunmuş faiz arbitrajı forvard müqaviləsi ilə riskin aradan qaldırılmasını nəzərdə tutur. Əhatə olunmamış faiz arbitrajında isə valyuta məzənnələrindəki dəyişikliklərdən yaranan risk qəbul edilir, yəni gəlir dəyişkən olur.

## İstinadlar
Daşıma xərcləri

**Daşıma xərcləri** — malların bir nöqtədən digərinə daşınması zamanı yaranan bütün xərcləri əhatə edən iqtisadi kateqoriyadır. Bu xərclər ticarət və logistika proseslərinin ayrılmaz hissəsidir və məhsulun ümumi dəyərinə birbaşa təsir edir.

Daşıma xərclərinin effektiv idarə edilməsi təkcə şirkətlərin xərc yükünü azaltmır, həm də tədarük zəncirində daha sürətli və dayanıqlı həllər təmin edir. Bu, xüsusilə qlobal ticarət və rəqabət mühitində mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

## Əsas növləri
### Birbaşa xərclər

* Yanacaq xərcləri — daşıma vasitəsinin işləməsi üçün tələb olunan yanacaq.
* Vasitə amortizasiyası — nəqliyyat vasitələrinin təmiri və istifadəyə görə dəyər itirilməsi.
* İşçi qüvvəsi xərcləri — sürücülərin və ya daşıma heyətinin maaşları.

### Dolayı xərclər
* Anbar xərcləri — malların daşınmadan öncə və ya sonra saxlanması.
* Sığorta xərcləri — daşıma zamanı yaranan risklərə qarşı qoruma.
* Gömrük və rüsumlar — xarici ticarət zamanı ödənilən dövlət haqları.

### Əlavə xərclər
* Marşrut gecikmələri — tıxac və ya digər logistik problemlər səbəbindən yaranan əlavə xərclər.
* Ekoloji ödənişlər — emissiya tələblərinə görə ödənilən rüsumlar.

## Daşıma xərclərinə təsir edən faktorlar
# Məhsulun xüsusiyyətləri
#* Çəki və ölçü — ağır və ya iri məhsulların daşınması daha çox xərc tələb edir.
#* Saxlama tələbləri — temperatur nəzarəti və xüsusi qablaşdırma əlavə xərclər yaradır.
# Marşrut və məsafə
#* Məsafənin uzunluğu və keçilən yolların vəziyyəti daşıma xərclərinə birbaşa təsir edir.
#* Beynəlxalq marşrutlarda gömrük prosedurları və rüsumlar xərcin əsas hissəsini təşkil edir.
# Daşıma növü
#* Dəniz, hava, dəmir yolu və avtomobil nəqliyyatının hər biri müxtəlif xərc strukturlarına malikdir.
#** Hava nəqliyyatı: Sürətli, lakin bahalı.
#** Dəniz nəqliyyatı: İri həcmli yüklər üçün münasib, lakin yavaş.
# İqtisadi və ekoloji faktorlar
#* Yanacaq qiymətlərindəki dalğalanmalar xərcləri artırır.
#* Ekoloji qaydalar çərçivəsində emissiya ödənişləri əlavə yük yaradır.

## İstinadlar
Є

**Є**, **є** — müasir Ukrayna əlifbasının səkkizinci hərfi. XIX əsrin ortalarına qədər serb əlifbasına daxil idi.

## İstinadlar
Tsiklik asimmetriya

**Tsiklik asimmetriya** ()  — iqtisadi və ya təbii proseslərin tsiklik (dövri) dəyişiklikləri zamanı müşahidə edilən asimmetrik davranışdır.  Bu termin iqtisadiyyat, klimatologiya, biologiya və digər sahələrdə istifadə olunur və prosesin genişlənmə (bərpa) və azalma (tənəzzül) mərhələlərinin bir-birinə simmetrik olmadığı vəziyyətləri təsvir edir.

## Növləri
Tsiklik asimmetriyanın iki əsas növü var: **fiskal** və **iqtisadi**.

### İqtisadiyyatda tsiklik asimmetriya
İqtisadi tsikllərdə genişlənmə və tənəzzül dövrlərinin fərqli xüsusiyyətləri ola bilər:
# Müddət asimmetriyası — genişlənmə mərhələsi adətən tənəzzül mərhələsindən daha uzun çəkir.
# Şiddət asimmetriyası — tənəzzül mərhələsində iqtisadi daralma çox vaxt sürətli və intensiv olur, genişlənmə isə daha yavaş və sabit ola bilər.
# Qərar qəbulunun təsiri —  tənəzzül mərhələsində hökumətlərin və mərkəzi bankların müdaxilələri (stimulyativ tədbirlər) genişlənmə mərhələsindən fərqli şəkildə tətbiq olunur, bu da asimmetriyaya səbəb ola bilər.

Məsələn, 2008-ci il qlobal maliyyə böhranında tənəzzül sürətli və dərin olmuşdu, lakin ondan sonrakı iqtisadi bərpa mərhələsi uzun müddət və nisbətən yavaş davam etmişdi.

### Fiskal tsiklik asimmetriya
Fiskal tsiklik asimmetriya pul bazarlarına və ya valyuta birjalarına tsiklik müdaxilələr nəticəsində fiskal siyasətdə milli və ya beynəlxalq dəyişikliklərə əsaslanır.  Sadə bir misal, dolların avro və yen kimi digər valyutalara qarşı çox yaxşı performans göstərdiyi zaman ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin faiz dərəcələrinin artırılmasına reaksiyasıdır.  Valyuta bazarları çox vaxt iqtisadi dəyişikliklərin nəticələrinə, məsələn, rüblük qazancların nəticələrinə əsaslandığı üçün Federal Ehtiyat Sistemi həddindən artıq reaksiya verməmək üçün diqqətli olmalıdır ki, belə maliyyə dəyişiklikləri Amerikaya investisiyaları mübadilənin bərabərləşdirilməsindən daha əsaslı dərəcələr etməklə əslində vəziyyəti daha da pisləşdirsin. Bu baş verdikdə, bu, tsiklik asimmetrik hesab olunur.

## Həmçinin bax
* Müsbət və normativ iqtisadiyyat
* Bifurkasiya nəzəriyyəsi

## İstinadlar
Böyük Zelenes adası

**Böyük Zelenes adası** — Peçora dənizinin cənub-şərqində yerləşən ada. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayətinin Nenets Muxtar Dairəsi ərazisinə daxildir. 
## Coğrafiya
Peçora dənizinin cənub-şərqində, Xaypudır körfəzinin girəcəyində yerləşir. Dolqiy adasından şimalda, Malıy Zelenes adasından cənubda qərarlaşır. Cənub-qərbdə, 8 km aralıda Mednıy Zavarot yarımadasının sonucunda eyni adlı burun vardır.

Adada çoxlu göllər vardır ki, onlardan irisi olan iki göl şorsuludur. Qərb sahili boyunca quru daşlar yayılmışdır. Sahil çevrəsinin dərinliyi  2—43 m-ə malikdir.

## İstinadlar
BMT-nin İqlim Dəyişmələri Konfransı (2025)

**COP30** kimi tanınan **2025-ci il BMT-nin İqlim Dəyişmələri Konfransı** və ya **BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyası Tərəflərinin Konfransı** — BMT-nin iqlim dəyişmələri konfranslarının 2025-ci ildə Braziliyada keçiriləcək 30-cusu.

BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasına Tərəflərin Konfransı – COP Konvensiyasının ali qərar qəbul edən orqanıdır. Katibliyi Bonnda yerləşir. Hər il dünyanın hər yerindən hökumət nümayəndələri COP-da toplaşaraq iqlim dəyişmələrinin qarşısının alınması və fəsadlarının aradan qaldırılması istiqamətində birgə səylər göstərmək üçün çağırışlar edirlər. COP-un ilk toplantısı 1995-ci ildə Berlində keçirilib. Adı; *COP* "Conference of the Parties" Tərəflərin Konfransı adlanır və adındakı30 rəqəmi tədbirin sayca 30-cu olduğunu bildirir. Bundan əvvəlki tədbir — COP29 2024-cü ildə Azərbaycanın Bakı şəhərində baş tutub.

Milli hökumətlər 1992-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasını qəbul edərək gələcəkdə onun daha fəal tədbirlərin həyata keçirilməsi üçün əsas olacağını təsdiq etdilər.

Bu çərçivədə 1997-ci il dekabrın 11-də Yaponiyanın Kioto şəhərində Kioto protokolu qəbul edilib və protokol 2005-ci il fevralın 16-da qüvvəyə minib. Kioto protokolu qlobal istiləşməyə səbəb olan istixana qazlarının atmosferə tullantılarını məhdudlaşdırır. BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasına əlavə olan Kioto protokolu üzrə istilik effekti yaradan qazların azaldılmasına dair öhdəliklərin yerinə yetirilməsinin birinci mərhələsi (2008–2012-ci illər) başa çatdıqdan sonra 2012-ci ildə Dohada 18-ci Tərəflər Konfransında Kioto protokolunun ikinci mərhələsi üzrə Doha əlavəsi qəbul edilib.

Həmçinin 2016-cı il aprelin 22-də Nyu-Yorkda, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Mənzil Qərargahında BMT-nin iqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının Paris sazişinin imzalanma mərasimi keçirilib və bu sənədi 171 ölkənin hökumətləri adından dövlət və hökumət rəhbərləri, xarici işlər, ətraf mühit nazirləri imzalayıblar. Konvensiyanın 12-ci maddəsinin 5-ci bəndinə uyğun olaraq Tərəf ölkələr iqlim dəyişmələri sahəsində hazırkı milli şərait ilə bağlı müntəzəm olaraq Konvensiyanın katibliyinə atmosferə atılan istilik effekti yaradan qazların emmisiya mənbələri, səviyyəsi və onların azaldılması istiqamətində görülən işlər barədə həm ölkə, həm də sektorlar üzrə hesabatlar təqdim edirlər.

COP-a ev sahibliyi bir qayda olaraq BMT-nin beş regional qrupu (Afrika ölkələri, Asiya ölkələri, Latın Amerikası və Karib ölkələri, Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələri, Qərbi Avropa və digər ölkələr) təmsil edən 198 ölkənin səsverməsi ilə seçilir. Hər regional qrup, üzvlərindən bu konfransı təşkil edəcək bir ölkəni irəli sürmək üçün konsensusla qərar qəbul edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kambalnitski Koşki

**Kambalnitski Koşki** — Barens dənizinin cənubunda, on kiçik adadan ibarət adalar qrupu. İnzinati cəhətdən Nenets Muxtar Dairəsi ərazisinə daxildir.

## Coğrafiyası
Adalar öz növbəsində Kanin yarımadasının şərq sahillərindən dayazlıqla ayrılan qumlu dili meydana gətirir. Vostoçnaya Kambalnitski çayının mənsəbi və tərk edilmiş eyni adlı kəndin qarşısında yerləşir. Simalda Korqa adası ilə qonşuluq edir ki, burada Vostoçnaya Kambalnitski naviqasiya yönləndiricisi yerləşir. Ardından yerləşən adsız dilin sonuncunda Laydennı burnu qərarlaşır.

Sahil çevrəsinin dərinliyi 1—11 m arasında dəyişir. Qabarma-çəkilmənin orta hündürlüyü 2—3 metrdir.

## İstinadlar
Hərbi quruculuq

**Hərbi quruculuq** — hərb işinin dövlətin hərbi təşkilatının yaradılması və təkmilləşdirilməsi üçün dövlətin silahlı qüvvələrinin quruculuq prosesinin iqtisadi, ictimai-siyasi, hərbi və digər tədbirlərlə qarşılıqlı əlaqəli formada dünya və ölkədə daxili və xarici faktorlara uyğun olaraq nəzəri və praktiki elementlərini özündə birləşdirən hissəsi.

## Rusiyada
Rusiyada hərbi inkişafın uğuru həmişə Rusiya hərbi işlərinin ənənələrindən və xalqın mentalitetindən asılı olmuşdur.

## İstinadlar
Müharibə vəziyyəti

**Müharibə vəziyyəti** — iki dövlətin, bir qrup dövlətin və ya bir dövlət daxilindəki siyasi qüvvələrin (vətəndaş müharibəsi) bir-biri ilə müharibə etdiyi dövr.

Müharibə vəziyyəti ali dövlət hakimiyyəti orqanı tərəfindən elan edildiyi andan və ya hərbi əməliyyatların faktiki başlandığı andan yaranır. Müharibə vəziyyəti dövlətin, ölkənin (ərazi, region) və cəmiyyətin fors-major halının, yəni müharibənin baş verməsi ilə bağlı xüsusi həyat şəraitidir. Hər bir dövlət öz vətəndaşlarını xarici təhlükələrdən qorumaq üçün öz funksiyalarını yerinə yetirməyə borcludur. Öz növbəsində, bu funksiyaları yerinə yetirmək üçün bütün dövlətlərin və ölkələrin qanunları rezidentlərin mülki hüquq və azadlıqlarını məhdudlaşdırmaqla yanaşı, dövlətin səlahiyyətlərinin genişləndirilməsini nəzərdə tutur.

## İstinadlar
Hərbi mükəlləfiyyət

**Hərbi mükəlləfiyyət** — əhalinin öz ölkəsinin silahlı qüvvələrində qanunla təsbit olunmuş hərbi xidmət borcu, həmçinin vətənin müdafiəsi ilə bağlı konstitusion borcu yerinə yetirmək hüququ. Bir çox ölkədə bu, milli təhlükəsizliyi və dövlətin müdafiə qabiliyyətini artırmaq məqsədilə həyata keçirilən bir tədbirdir. Hərbi mükəlləfiyyətin əsas məqsədi dövlətin müdafiəsini təmin etmək və vətəndaşların hərbi bilik və bacarıqlara yiyələnməsini təmin etməkdir.

## Tarixi
Azərbaycan Hökumətinin 3 iyul 1918-ci il tarixli qərarı ilə 19 yaşı tamam olmuş vətəndaşlar hərbi mükəlləfiyyətin yerinə yetirilməsinə cəlb olunurdular.

## İstinadlar
Hərbi iş

**Hərb işi** — sülh və müharibə şəraitində dövlətin silahlı qüvvələrinin quruculuğu, təlimi və fəaliyyəti, habelə mülki əhalinin müharibə vəziyyətində hazırlanması ilə bağlı nəzəri və praktiki məsələləri əhatə edən kollektiv hərbi termin.

Dar mənada hərbi qulluqçuların və hərbi xidmətə cəlb olunanların hərbi borcunu uğurla yerinə yetirmələri üçün zəruri olan xüsusi bilik, bacarıq və vərdişlər sistemidir. Bu bilik və bacarıqlara yiyələnmək üçün çağırışçılar və çağırışaqədər yaşlı şəxslərdən ibarət kontingent hərbi hazırlıq kurslarından keçir.

## İstinadlar
Hərbi güc

**Hərbi güc** — dövlətlərin və beynəlxalq siyasətin digər subyektlərinin öz xarici siyasət və daxili siyasət məqsədlərini həyata keçirmək üçün mövcud olan silahlı məcburetmə vasitələrinin məcmusudur.

Geniş mənada hərbi güc beynəlxalq münasibətlər subyektinin öz hərbi imkanlarını nümayiş etdirmək (dolayı yolla) və ya silahlı zorakılıq vasitələri arsenalından (birbaşa) istifadə etməklə digər subyektlərə və beynəlxalq vəziyyətə təsir etmək qabiliyyətidir . Bu, həm cəmiyyəti (xalqı, dövləti) qorumaq, həm də öz siyasi iradəsini kənara çıxarmaq üçün istifadə edilə bilər.

## İstinadlar
Hərbi zorakılıq

**Hərbi zorakılıq** — siyasi problemləri həll etmək üçün real və ya potensial düşmənə zorla təsir göstərmək üçün hərbi gücdən istifadənin bütün müxtəlif formaları.

Hərbi zorakılığı həyata keçirən subyekt müxtəlif sosial qurumlar ola bilər: dövlətlər, onların ayrı-ayrı strukturları və koalisiyaları, insanların birlikləri, siyasi partiyalar və hərəkatlar, terrorçu və hətta cinayətkar qruplar. Hərbi zorakılığın tətbiqi vektoru həm daxili, həm də xarici istiqamətə malik ola bilər.

## İstinadlar
Fors-major

**Fors-major** ( — «*daha yüksək güc*», ) —  əməliyyatda iştirak edən tərəflərin iradəsindən asılı olmayan və müqavilə öhdəliklərinin yerinə yetirilməsinin mümkünsüzlüyünə gətirib çıxaran gözlənilməz hadisə (məsələn, təbii fəlakət, epidemiya və ya müharibə). Bu, borclu tərəfi müqavilənin pozulmasına görə məsuliyyətdən azad edir.

## Sığorta təcrübəsi
Sığorta sahəsində sığorta müqavilələrində fors-major hallarının mümkün olan ən aydın tərifi sığortalının, sığortaçının və təkrarsığortaçının konsolidasiya edilmiş mövqeyini inkişaf etdirmək üçün müəyyən edilir. Bu, sığorta müqaviləsi üzrə ödənişin sığortaçı tərəfindən həyata keçirildiyi, lakin təkrarsığortaçı və ya təkrarsığortaçıların müqavilədə nəzərdə tutulmayan vəziyyəti fors-major halları hesab etdikləri vəziyyəti aradan qaldırmaq üçün lazımdır.

## İstinadlar
Maskalanma (hərb)

**Maskalanma** hərbi işlərdə düşməni öz qoşunlarının (qüvvələr) mövcudluğu, dislokasiyası, tərkibi, hərəkətləri və niyyətləri ilə bağlı çaşdırmağa yönəlmiş tədbirlər (strategema) məcmusudur.

## Tarixi
Maskalanma hərbi strategiyanın mühüm vasitəsi və əməliyyat dəstəyinin əsas növlərindən biridir. XIX əsrin ikinci yarısında sürətli atəş açan bolt-hərəkətli tüfənglərin yayılması ilə müşahidənin asanlığı məqsədilə parlaq rəngli parçadan hazırlanmış forma geyinən qoşunların sıx qruplarla hərəkət etməsi təcrübəsi praktikadan çıxmışdı. Asanlıqla maskalana bilən və düşmənin irəliləməsini dayandıra bilən pulemyot və minaatanların yayılması ilə hücum qoşunları arasında itkilər o qədər yüksək olmuşdu ki, Birinci Dünya nüharibəsi illərində döyüşlər səngər döyüşü mərhələsinə keçmişdi.

## İstinadlar
İnkar və kələk

**İnkar və kələk** — məxfilik və kələk ilə bağlı hərbi kəşfiyyat üsullarını təsəvvür etmək və təhlil etmək üçün Qərbdə yayılmış nəzəri çərçivəsi. Bu, 1980-ci illərdə yaranmış və təqribən daha praqmatik sovet maskirovka təcrübələrinə əsaslanır, lakin sonuncu ilə müqayisədə daha nəzəri yanaşmaya malikdir.

## ABŞ Müdafiə Nazirliyi
Birləşmiş Ştatlar Müdafiə Nazirliyinin təriflərinə görə, hərbi maskalanma həm inkarı, həm də kələyi özündə birləşdirir. Əməliyyat təhlükəsizliyi üzrə Kanada zabiti Con M. Roç qeyd etmişdir ki, "geniş və ümumi termin kimi istifadə edilən kələk həm inkar, həm də kələk elementlərini özündə birləşdirir. Onların hər biri aktiv və ya passiv olan fərqli hərəkətlərə malikdir". Aldatma və kələk bu fərqi göstərmək üçün istifadə edilən yeganə terminologiya deyil. Roça görə, "passiv kələk" inkar üçün başqa bir texniki termindir. Qərbli müəlliflər sovet (və postsovet) maskalama təcrübələrini inkar və kələk kimi iki komponent arasında kəskin və ya əhəmiyyətli fərq qoymadığını görürlər.

## İstinadlar
Maskirovka

**** (, ) — XX əsrin əvvəllərindən hazırlanmış hərbi doktrina. Doktrina hərbi maskalanma üçün kamuflyajdan tutmuş inkar və kələyə qədər geniş spektrli tədbirləri əhatə edir.

Aldadıcı tədbirlərə gizlətmə, duzaqlar və saxta hədəflərlə mimikriya, aldatmağa yönəlmiş manevrlər, inkar və dezinformasiya daxildir. 1944-cü il "*Soviet Military Encyclopedia*" kitabında bu, "döyüş əməliyyatlarını və qüvvələrin gündəlik fəaliyyətini təmin edən vasitələr; qüvvələrin mövcudluğu və yerləşməsi ilə bağlı düşməni çaşdırmağa yönəlmiş tədbirlər kompleksi" kimi ifadə edilir. Doktrinanın sonrakı versiyalarına taktiki, strateji, milli və beynəlxalq məqsədlərə nail olmaq və ya bunları asanlaşdırmaq üçün bütün dünyada mediaya və rəyə təsir etmək üçün "faktlar"ın, vəziyyətin və qavrayışların manipulyasiyası daxil olmaqla strateji, siyasi və diplomatik vasitələr də daxildir.

Kələk Stalinqrad döyüşü, Kursk döyüşü və Baqration əməliyyatı (Belarusda) daxil olmaqla Sovet İttifaqının böyük qələbələrinə töhfə vermişdir. Bu hallarda həm hücumda, həm də müdafiədə çox böyük güc konsentrasiyasına baxmayaraq sürpriz hissi əldə edilmişdir. Doktrina Kuba raket böhranı, Praqa baharı və Krımın ilhaqı kimi hadisələrdə inkar və kələk əməliyyatları ilə sülh dövründə də tətbiq edilmişdir.

## İnkişafı
Maskirovka doktrinası tədricən inkişaf etmişdir və bir sıra mənaları əhatə edir. Rus dilində olan "maskirovka" () termini hərfi mənada "maskalamaq" deməkdir. Bunun ilkin hərbi mənası kamuflyaj idi, lakin tezliklə tüstü və digər pərdələnmə üsullarından istifadə olunması ilə döyüş meydanında maskalanmaya qədər genişlənmişdir. Termin inkişaf edərək hərbi kələyə aid edilməyə başlamış, ardınca inkar və kələyi ifadə edərək daha geniş məna kəsb etmişdir.

### Tarixi öncüllər

Hərbi kələk təcrübəsi Rusiyadan əvvəl də mövcud olmuşdur. E.ə. V əsrdə yazılmış və qədim Çin hərbi strateqi Sun Dzıya aid edilən "*[[Müharibə sənəti]]*" aldatma strategiyasını təsvir etmişdir: "Mən düşməni gücümüzü zəiflik, zəifliyimizi isə güc kimi qəbul etməyə məcbur edəcəyəm və beləliklə, onun gücünü zəifliyə çevirəcəyəm". Rusiya tarixinin əvvəlində, 1380-ci ildə Kulikovo döyüşündə knyaz Dmitri Donskoy meşədə gizlənmiş bir alayın qəfil hücumundan istifadə edərək monqol Qızıl Orda ordularını məğlub etmişdir. Həmin döyüşün taktikası hələ də Rusiya kadet məktəblərində qeyd olunur.

### İkinci Dünya müharibəsindən əvvəl
Rusiya ordusunda 1904-cü ildə fəaliyyət göstərən, 1929-cu ildə ləğv edilmiş hərbi kələk üzrə ixtisaslaşmış məktəb var idi. Hərbi kələk 1920-ci illərdə hərbi doktrina kimi işlənib hazırlanmışdı. 1924-cü il sovet ali komandanlıq direktivində qeyd edilmişdir ki, əməliyyat kələyi "fəaliyyət, təbiilik, müxtəliflik və davamlılıq prinsiplərinə əsaslanmalıdır" və bura "gizlilik, imitasiya, nümayişkaranə hərəkətlər və dezinformasiya daxildir".

## İstinadlar
Tüstülü pərdələnmə

**Tüstülü pərdələnmə** — qoşunların (hərbi heyətin, bölmələrin, hərbi hissə) və ya qüvvələrin (katerlər, korabllar) manevrini və marşını gizlətmək üçün döyüş meydanına buraxılan tüstü və ya aerozoldan istifadə edilən maskalanma növü. Tüstülü pərdələnmənin ilk sənədləşdirilmiş istifadəsi e.ə. 2000-ci ildə qədim Hindistanda olmuşdur.

Məcazi mənada bu termin prinsipcə oxşar olan hər hansı yayındırıcı manevrlərə istinad etmək üçün istifadə olunur. Beləliklə, "tüstülü pərdələnmə" təbliğat, seçki kampaniyası zamanı və s. baş tuta bilər. Bu, həm də siyasətçilərin ictimaiyyətə açıqlanması arzuolunmaz olan cəlbedici olmayan hərəkətlərini ört-basdır etmək üçün siyasi mənada istifadə olunur.

## İstinadlar
Pərdələnmə (taktika)

**Pərdələnmə** — hərbi qüvvənin xarakterini və gücünü gizlətmək, habelə düşmənin yaxınlaşması barədə əvvəlcədən xəbərdarlıq vermək, düşmənin əsas hərbi gücünə dolayı atəşlə maneə törətmək və onu təqib etmək, həmçinin düşmənin əsas orqanının fəaliyyəti haqqında hesabat əldə etmək üçün avanpost və ya postlardan ibarət yoxlama qüvvələrinin istifadə edildiyi müdafiə təhlükəsizlik taktikası. Gözləmə qüvvəsi düşmənlə təmasda olsa da, patrul apara, postlar yarada və düşmənin kəşfiyyat hissələrini məhv etməyə kömək edə bilir, lakin azad manevr etmir və qətiyyətli hərəkətə keçmir.

## İstinadlar
Seyid Yəhya Tofiq Əfəndi

**Seyid Yəhya Tofiq Əfəndi** () — Osmanlı şeyxülislamı və şairi.

## Həyatı
1716-cı ildə İstanbulda dünyaya gəldi. Atası müdərris Əyyub Əfəndidir. İlk təhsilini atasından və onun ətrafındakı müəllim heyyətindən aldıqdan sonra 1736-cı ildə müdərris oldu və 1767-ci ilədək müxtəlif mədrəsələrdə çalışdı. 1767-ci ildə qazı təyin edildi və öncə Saloniki, ardından Şam (1773) və Məkkədə (1778) xidmət etdi. 7 yanvar 1788-ci ildə Rumeli qazəsgərliyinə təyin edilsə də, bu vəzifədə 3 ay qala bildi. Ertəsi il III Səlimin cülusundan bir müddət sonra ikinci dəfə Rumeli qazəsgərliyinə təyin olundu (16 aprel 1789). Dövrün şeyxülislamı Həmidizadə Əfəndinin onu özünə rəqib görməsi səbəbilə 18 oktyabr 1789-cu ildə vəzifədən alındı. 15 mart 1790-cı ildə naqibüləşraflığa yüksəldi.

Ancaq şeyxülislam Həmidizadə Əfəndinin üləma zümrəsi üzərində apardığı islahatları kəskin etirazla qarşılandı və III Səlim onu vəzifədən uzaqlaşdırmağa məcbur oldu. Nəticədə Seyid Tofiq Əfəndi 13 mart 1791-ci ildə şeyxülislam təyin edildi. Ancaq bu vəzifədə cəmi 13 gün qaldı və 27 mart 1791-ci ildə vəfat etdi. Cənazəsi Fatehdə inşa etdirdiyi Kiçik Qaraman mədrəsəsinin həyətinə dəfn olundu.

Məşhur Osmanlı alimi və tarixçisi Uşşakizadə İbrahim Əfəndinin kürəkəni olan Tofiq Əfəndi türkcə, ərəbcə, farsca şeirlər yazmışdır.

## Mənbə

* Cevdet, *Târih*, V, 111-112.
* *İlmiyye Salnâmesi*, s. 563-564.
* Uzunçarşılı, *Osmanlı Tarihi*, IV/2, s. 510-511.
* Danişmend, *Kronoloji2*, V, 148.
* İsmail E. Erünsal, *Osmanlı Vakıf Kütüphaneleri: Tarihî Gelişimi ve Organizasyonu*, Ankara 2008, s. 284.

## İstinadlar
Pir Məhəmməd Gəncəvi

**Pir Məhəmməd Gəncəvi** — Azərbaycanlı sufi xəlvəti şeyxi, yazıçı, şair.

Pir Məhəmməd XVI əsrin I yarısında Səfəvi şahı I Təhmasibin dövründə Qarabağda yaşamış xəlvəti şeyxlərindən biridir. “Qara Pirim” və “Qara Şeyx” deyə də tanınan Pir Məhəmməd sufi şeyxi Şəms Təbrizinin nəslindəndir. Pir Məhəmməd Şeyx Əbdülqaffarın xəlifəsidir.

Şeyxin nəticəsi Feyzullah əfəndi Osmanlı dövlətində ən ali vəzifələrdən hesab olunan şeyxülsilamlığa yüksəlib, sultanın övladlarının müəllimi olub. Özündən sonra iki oğlu Mustafa əfəndi və Mürtəza əfəndi də şeyxülislam kimi Osmanlı dövlətinin ictimai-siyasi fəaliyyətində yaxından iştirak ediblər. Hazırda Millət Kitabxanası İstanbul şəhərinin Fateh rayonunda Pir Məhəmmədin nəticəsi Feyzullah əfəndinin külliyəsində yerləşir. Kitabxanada ayrıca Feyzullah əfəndi əlyazma kolleksiyası var. “Mənaqibnamə”nin Türkiyə nüsxəsi həmin kolleksiyadadır. Feyzullah əfəndi bununla yanaşı, nəslinin şəcərəsini tanıdan “Silsilənamə” risaləsi də qələmə alıb.

“Mənaqibnamə”də Şeyx Qubad və Şeyx Mənsur kimi bir çox övliyaların adları çəkilir, onlar haqqında  hekayələr verilir. “Mənaqibnamə”nin ikinci əsas tərəfi Qarabağın XVI əsri əhatə edən oba, kənd, çay, dərə, dağ kimi toponimlərinin adının çəkilməsidir.

## Mənaqibnamə

“Miras” Mədəni İrsin Öyrənilməsinə Kömək İctimai Birliyi Azərbaycan Respublikasının Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin Mənəvi Dəyərlərin Təbliği Fondunun maliyyə yardımı ilə "Qarabağlı Pir Məhəmmədin “Mənaqibnamə”si" kitabını 2021-ci ildə "Elm və təhsil" nəşriyyatında çap etdirib.

Kitabın müəllifləri tarix üzrə fəlsəfə doktoru Fariz Xəlilli və Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun Türkdilli əlyazmaların tədqiqi şöbəsinin elmi işçisi Şəhla Xəlillidir. Kitabın elmi məsləhətçisi akademik Teymur Kərimli, elmi redaktoru professor Qafar Cəbiyev, rəyçisi filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Nəzakət Məmmədlidir.

Kitabda Pir Məhəmməd Gəncəvinin həyatı və təsəvvüfi fəaliyyətindən bəhs olunub. Onun haqqında yazılmış "Mənaqibnamə" əsərinin nüsxələri tekstoloji təhlil edilib. Türkiyə nüsxəsi transfoneliterasiya olunub və mətn sadələşdirilib. Mənqibələrdə adı çəkilən XVI əsrdə Qarabağda yaşamış şəxslər və mövcud olan toponimlər tədqiq edilib. Kitabda Türkiyə, Bakı və Duruca nüsxələrinin fotofaksimiləsi yerləşdirilib.

Müəlliflər bildirir ki, Qarabağın, Ağdamın, Qarapirimlinin, onun türbəsinin azad olunması ilə kitabın nəşri üst-üstə düşüb.

Əsərin tədqiqi üçün İstanbul Millət Əlyazma Əsərlər Kitabxanasında, AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda və Qəbələ rayonu Duruca kənd sakini Ruslan Məmmədovun şəxsi kolleksiyasındakı nüsxələrdən istifadə edilib.

## Həmçinin bax

* Fəridəddin Əttar
* Seyid Yəhya Bakuvi
* Mir Həmzə Nigari

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Qarabağlı Pir Məhəmmədin Mənaqibnaməsi kitabının təqdimatı
*
İyaşikey

– Yaponiya əsərlərində, əsasən anime və manqalarda istifadə olunan janr. Həyat dilimi janrının altjanrıdır.

## Xüsusiyyətlər
*İyaşikey* janrında personajlar sakit mühitlərdə sakit həyat tərzi keçirirlər və məqsəd izləyicinin üzərisində sağaldıcı effekt yaratmaqdır. "İyaşikey" sözü yapon dilində "sağaldıcı növ" və ya sadəcə "sağaltma" mənasına gəlir. İyaşikey anime və manqalarında personajlara və hekayəyə daha az diqqət, dünya quruculuğuna və vizual qurmaya isə daha çox diqqət ayrılır.

## Tarixi
İyaşikey 1970-ci illərin axırında ortaya çıxsa da, altjanr kimi 1995-ci ildə – Böyük Hanşin zəlzələsi və Tokio metrosunda zarin hücumu hadisələrindən sonra təşəkkül tapmışdır. Bu travmatik hadisələr və iqtisadi çətinliklər *iyaşi* trendinin ortaya çıxmasına səbəb olmuşdur. Yaponiya ictimaiyyətinin məruz qaldığı travmalar sakitliyin gəlirli və satıla bilən bir hiss kimi ortaya çıxmasına təkan vermişdir.

## Nümunələr

* *[[Adachi and Shimamura]]*
* *[[Aria (manqa)|Aria]]*
* *[[Azumanga Daioh]]*
* *[[Bartender (manqa)|Bartender]]*
* ''Boku no Natsuyasumi'' seriyası
* *[[Flying Witch]]*
* *[[Girls' Last Tour]]*
* *[[Hakumei and Mikochi]]*
* *[[The Helpful Fox Senko-san]]*
* *[[K-On!]]*
* *[[Kiyo in Kyoto]]*
* *[[Kuma Kuma Kuma Bear]]*
* *[[Laid-Back Camp]]*
* *[[Magical Emi, the Magic Star]]*
* *[[Mushishi]]*
* *[[Qonşum Totoro]]*
* *[[My Roommate Is a Cat]]*
* *[[Natsume's Book of Friends]]*
* *[[Non Non Biyori]]*
* *[[Super Cub (roman seriyası)#Anime|Super Cub]]*
* *[[Tamayura]]*
* *[[Wakakozake]]*
* *[[Yokohama Kaidashi Kikō|Yokohama Shopping Log]]*

## Qəbul
"The Guardian" jurnalisti Patrik Lum "İyaşikeyin tərifi: niyə heç bir şeyin baş vermədiyi sakitləşdirici animeləri sevirik" adlı məqaləsində janr haqqında fikirlərini yazmışdır. O, bu janrda olan əsərlərin "darıxdırıcı" hesab olunsa və heç bir şey baş verməsə belə, sadəcə sakitləşdirici olduğu üçün rəğbət görə bildiyini qeyd etmişdir.

## İstinadlar
Bifurkasiya nəzəriyyəsi

**Bifurkasiya nəzəriyyəsi**  () — bir sistemin parametrlərindəki kiçik dəyişikliklərin onun uzunmüddətli davranışını necə dəyişə biləcəyini araşdıran riyazi sahədir. Bu nəzəriyyə qeyri-xətti dinamik sistemlərdə kritik keçid nöqtələrini müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunur və müxtəlif elmi sahələrdə, o cümlədən fizikada, biologiyada, mühəndislikdə və iqtisadiyyatda tətbiq edilir.

Bifurkasiya nəzəriyyəsi qeyri-xətti sistemlərin anlaşılmasında vacib vasitədir. Kiçik dəyişikliklərin böyük nəticələrə səbəb ola biləcəyi vəziyyətləri təhlil etmək üçün istifadə olunur. Sistemlərdə sabitlik və sabit nöqtələrin dəyişməsi, real dünyadakı dinamik proseslərin proqnozlaşdırılması və idarə olunmasında əsas rol oynayır.

## Bifurkasiya növləri
# Süngərsəl () Bifurkasiya — parametr müəyyən bir kritik həddə çatdıqda, bir sabit nöqtə iki yeni sabit nöqtəyə ayrılır.
#* İki növü var:
#** *Sabitlik qorunan* (superkritik): Yaranan yeni sabit nöqtələr sabit olur.
#** *Sabitlik itən* (subkritik): Yeni sabit nöqtələr sabit olmur.
# Şeytan çarxı (Hopf) Bifurkasiya — sabit nöqtənin sabitliyi dəyişir və sistemdə dövr edən həllər yaranır (limit dövrələr).
# Qəfil dəyişiklik (Səviyyəli) Bifurkasiya — parametrdə kiçik dəyişiklik, sistemdə ani və dramatik dəyişikliklərə səbəb olur.
# Qatlanan (Fold) Bifurkasiya — iki sabit nöqtə birləşir və yox olur. Bu, sistemin sabit həllərdən qeyri-sabit həllərə keçidini ifadə edir.

## Riyazi ifadə
Bifurkasiya nəzəriyyəsi adətən diferensial tənliklər və ya xətti olmayan xətti tənliklər vasitəsilə təsvir edilir. Tənlik forması:

\frac{dx}{dt} = \ f(x,\mu)

Burada:

* x — sistem vəziyyətini təsvir edən dəyişən.
* \mu — sistem parametri.
* \ f(x,\mu) — dinamik funksiyanı təsvir edən tənlik.

Bifurkasiya baş verən nöqtələrdə \ f(x,\mu) = 0 şərti təmin olunur və sabitlik analizi üçün funksiyanın törəmələri istifadə edilir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Guardia, M.; Martinez-Seara, M.; Teixeira, M. A. (2011). Generic bifurcations of low codimension of planar Filippov Systems. "Journal of differential equations", Febrer 2011, vol. 250, núm. 4, pp.&nbsp;1967–2023. 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Nonlinear dynamics
* Bifurcations and Two Dimensional Flows by Elmer G. Wiens 
* Introduction to Bifurcation theory by John David Crawford
7-Zip

**7-Zip** — çarpaz platformalı azad və açıq kodlu fayl arxivatoru. İqor Pavlov tərəfindən birinci dəfə 1999 ildə buraxılmışdır. Proqram bir neçə arxiv formatlarını, həmçinin özünün 7z formatını dəstəkləyir.

## İstinadlar
Krita

**Krita** — çarpaz platformalı azad və açıq kodlu rastr qrafik redaktoru. KDE layihəsinin bir hissəsi olaraq, KDE tərəfindən dəstəklənir və KDE Plasmada defolt rastr qrafik redaktorudur.

## İstinadlar
KolourPaint

**KolourPaint** — KDE tərəfindən Linux, həmçinin KDE Plasma masaüstü mühiti üçün yaradılmış azad və açıq kodlu rastr qrafik redaktoru. İnterfeysi Microsoft Paint proqramına oxşardır.

## İstinadlar
Qara Bazar ertəsi (1987)

**Qara Bazar ertəsi**  — maliyyə tarixinə 19 oktyabr 1987-ci ildə baş vermiş kəskin birja çöküşü kimi tarixə keçib. Bu gün ərzində dünya üzrə əsas fond bazarları böyük dəyər itkisinə uğradı. Xüsusilə ABŞ-ın Dou-Cons Sənaye indeksi (DJIA) bir gündə 22.6% dəyər itirdi ki, bu da həmin vaxt üçün misli görünməmiş bir hadisə idi.

## Hadisənin əsas xüsusiyyətləri
Çöküş yalnız ABŞ-la məhdudlaşmadı, digər ölkələrdə də fond bazarlarında oxşar enişlər baş verdi. Avstraliya, Kanada, Honq Konq və İngiltərə kimi ölkələrin fond bazarları da ciddi itkilər gördü. Dou-Cons indeksinin 22.6% azalması hələ də bir günlük ən böyük faiz itkisi kimi qalır. Bu eniş trilliyonlarla dollar sərvətin silinməsinə səbəb oldu.

## Səbəbləri
Qara Bazar ertəsi bir neçə faktorun eyni anda baş verməsi nəticəsində yaranıb. Əsas səbəblərdən biri o dövrdə kompüterlə idarə olunan proqram ticarəti sürətlə populyarlaşmışdı. Buna görə də proqramlar avtomatik olaraq qiymət azaldıqca satışı artırırdı, bu da "domino effekti" yaradırdı. Digər səbəblərdən biri isə investerlər qiymətlərin enişindən qorunmaq üçün portfel sığortası strategiyalarından istifadə edirdilər. Həmçinin sığorta strategiyaları fondların avtomatik satışını  tələb edirdi ki, bu da satış təzyiqini artırdı.

ABŞ dollarının dəyərsizləşməsi və faiz dərəcələrinin artması bazarlarda narahatlıq yaratdı. Bu, beynəlxalq investorların fond bazarlarından çıxmasına səbəb oldu. İnvestorlar arasında genişmiqyaslı panika yarandı və kütləvi satış dalğası ilə bazarda likvidlik problemi meydana gəldi.

## Hadisənin gedişi
Oktyabrın əvvəli ABŞ fond bazarlarında artıq eniş başlamışdı, lakin həcmi ciddi deyildi. 16 oktyabr (cümə) bazarlar həftə ərzində artıq əhəmiyyətli itkilər vermişdi. Panika artmağa başlamıdır. 19 oktyabr (bazar ertəsi) səhər saatlarından etibarən ticarətə satış dalğası ilə başlandı. Günün sonuna yaxın panika o həddə çatdı ki, bəzi bazarlar müvəqqəti olaraq bağlandı.

## Təsirləri
Dünya iqtisadiyyatı böyük itkilərə məruz qaldı, lakin çöküş iqtisadi tənəzzülə səbəb olmadı. Birjalar növbəti bir neçə ay ərzində qismən bərpa oldu. Çöküşdən sonra fond bazarlarının sabitliyini artırmaq üçün bir sıra yeni qaydalar tətbiq edildi:

* *Ticarətin dayanması mexanizmləri* () — bazarlarda böyük dalğalanma olduqda ticarəti müvəqqəti dayandıran mexanizmlər yaradıldı.
* *Risk idarəetmə strategiyaları* — investorlar və maliyyə institutları riskləri daha yaxşı idarə etmək üçün yeni yanaşmalar inkişaf etdirdi.

## Tarixi əhəmiyyəti
Qara Bazar ertəsi, maliyyə sisteminin həssaslığını və texnologiyanın yaratdığı yeni riskləri göstərən vacib hadisə idi. Çöküşdən sonra dünya maliyyə sistemi daha güclü tənzimləmələrlə təchiz olundu və investorlar arasında risk şüuru artdı. Panika və texnologiya ilə idarə olunan sürətli satışların birləşməsi, böyük itkilərə səbəb ola bilər. Təkmilləşdirilmiş tənzimləmə və idarəetmə mexanizmləri bazar sabitliyinin təmin olunmasında vacibdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*  
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* 
* CNBC Remembering the Crash of 1987
* Black Monday photographs
Müftizadə Əhməd Əfəndi

**Müftizadə Əhməd Əfəndi** () — Osmanlı şeyxülislamı və alimi.

## Həyatı
Gelibolu müftüsü olan atasına nisbətlə bir çox mənbədə *Müftizadə* ləqəbiylə anılır. Mədrəsə təhsilini tamamladıqdan sonra müxtəlif vəzifələrdə xidmət etdi. 1772-ci ildə davam edən Rusiya-Osmanlı müharibəsinə ordu qazısı olaraq qatıldı. 1782-ci ildə İstanbul qazısı, 1785-ci ildə isə Anadolu qazəsgəri təyin edildi. 10 fevral 1786-cı ildə şeyxülislamlığa yüksəldi. 1787-ci ildə Rusiyaya yeni bir səfər tərtib edilməsi üzrə aparılan müzakirələrdə sədrəzəm Qoca Yusif Paşayla birlikdə Sultan Əbdülhəmidi müharibəyə razı saldı. Ancaq müharibənin gedişatında Avstriyanın da qarşı cəbhəyə qatılması ilə müharibə Osmanlının əleyhinə çevrildi. Bu vəziyyətdə müharibə tərəfdarı olan Əhməd Əfəndi səhvini anlayaraq öz istəyilə vəzifədən ayrıldı (24 noyabr 1787).

1789-cu ildə III Səlimin taxta çıxmasının ardından şeyxülislam Həmidizadə Əfəndi mərkəzdən uzaqlaşdırmaq üçün o əsnada İstanbulda olan bütün sabiq şeyxülislamları İstanbuldan sürgün etdi. Beləcə, Əhməd Əfəndi də Ankaradakı şəxsi mülkündə yaşamağa başladı. Ancaq 1791-ci ildə Məkkəyi Mehmed Əfəndinin yenidən şeyxülislamlığa təyin edilməsiylə bağışlandı və İstanbula geri çağırıldı. 10 noyabr 1791-ci ildə burada vəfat etdi və Üsküdarda dəfn olundu.

## Mənbə

* TSMA, nr. E. 9764.
* *Sicill-i Osmânî*, I, 271.
* *İlmiyye Salnâmesi*, s. 555-556.
* Uzunçarşılı, *Osmanlı Tarihi*, IV/2, s. 503-504.

## İstinadlar
Inkscape

**Inkscape** — çarpaz platformalı azad və açıq kodlu vektor qrafik redaktoru. Əsas fayl formatı kimi SVG formatından istifadə olunur.

## İstinadlar
Nil Ferquson

**Nil Ferquson** (; ) — ingilis (Şotlandiya) tarixçisi, yazıçısı və jurnalisti, Harvard Universitetinin professoru. Oksford Universiteti, Huver İnstitutu və Stenford Universitetində baş elmi işçisi. Onun tədqiqatları dünya tarixi, iqtisadi tarix, Britaniya və Amerika imperializminə yönəlmişdir. O, xüsusilə iqtisadi tarix, maliyyə sistemləri, imperiyaların yüksəlişi və süqutu, eləcə də müasir geosiyasi məsələlər üzrə mütəxəssis kimi tanınır. Ferqusonun araşdırmaları tarixi iqtisadi hadisələrin müasir dünyaya təsirlərini izah etməyə yönəlib.

## Əsərləri
Ferquson bir çox məşhur kitab və məqalənin müəllifidir. Əsərləri tarixi hadisələrin iqtisadi, siyasi və sosial aspektlərini əhatə edir.

### Kitabları
# "The Ascent of Money: A Financial History of the World" (Pulun Yüksəlişi)
#* Pul və maliyyə sistemlərinin tarixini izah edir.
#* 2008-ci ildə televiziya sənədli filmi kimi də təqdim olunub.
#The Square and the Tower: Networks and Power, from the Freemasons to Facebook"
#*Tarix boyunca sosial və güc şəbəkələrinin təsirini araşdırır.
# "Doom: The Politics of Catastrophe" (Fəlakət: Faciələrin Siyasəti)
#* İnsanlıq tarixində fəlakətlərin necə baş verdiyini və nəticələrini təhlil edir.
#"Civilization: The West and the Rest" (Sivilizasiya: Qərb və Digərləri)
#*Qərb sivilizasiyasının üstünlüyünü izah edən səbəbləri araşdırır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
*
C-SPAN

**C-SPAN** () — ABŞ-ın ictimai-siyasi məsələlərə dair yayımlar həyata keçirən televiziya şəbəkəsidir. Şəbəkə 1979-cu ildə yaradılmışdır və məqsədi ABŞ federal hökumətinin işini şəffaf şəkildə izləyicilərə təqdim etməkdir. C-SPAN kommersiya məqsədli deyil və əsasən kabel və peyk operatorları tərəfindən maliyyələşdirilir. C-SPAN, ABŞ hökumətinin fəaliyyətini izləyicilərə çatdırmaq üçün yaradılan ilk və ən əhəmiyyətli platformalardan biridir.

C-SPAN, demokratik cəmiyyətlərdə şəffaflığın təmin edilməsi və vətəndaşların hökumətin fəaliyyəti haqqında məlumatlandırılması üçün mühüm vasitədir. ABŞ-da fəaliyyət göstərsə də, dünya miqyasında oxşar layihələrə nümunə olaraq qəbul edilir.

## Tarixi və inkişafı
1979-cu ildə təsis edildiyi gündən yalnız ABŞ Nümayəndələr Palatasının iclaslarını yayımlayırdı. 1986-cı ildə ABŞ Senatının iclaslarının yayımına başlandı. 1997-ci ildə C-SPAN internetdə yayımlarına başladı və ictimaiyyət üçün daha əlçatan oldu. 2001-ci ildə C-SPAN3 istifadəyə verildi, daha çox tarixi və xüsusi proqramlara fokuslandı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
 
* 
* Recent media coverage at C-SPAN
* C-SPAN records repository at George Mason University
Transmission

**Transmission** — çarpaz platformalı azad və açıq kodlu BitTorrent klienti. Torrent faylları bu proqramda açıb, internetdən böyük faylları yüksək sürət ilə yükləyə bilərsiniz.

## İstinadlar
Corc Meyson Universiteti

**Corc Meyson Universiteti** GMU () — ABŞ-ın Virciniya ştatında yerləşən və yüksək akademik səviyyəsi ilə tanınan dövlət tədqiqat universitetidir.  Universitet, xüsusilə hüquq, iqtisadiyyat, mühəndislik və ictimai siyasət sahələrindəki güclü proqramları ilə məşhurdur.

## Tarixi
Universitet 1957-ci ildə Virciniya Universitetinin bir hissəsi kimi qurulmuşdur. 1972-ci ildə müstəqil ali təhsil müəssisəsinə çevrildi və Corc Meyson Universiteti adını aldı. Universitet, ABŞ-ın təsisçilərindən biri olan və ABŞ Hüquqlar Billinin əsas müəllifi kimi tanınan Corc Meysonun (1725-1792) şərəfinə adlandırılıb. GMU sürətlə böyüyərək, regionun ən böyük tədqiqat universitetlərindən birinə çevrildi.

## Tədqiqat və innovasiya
Corc Meyson Universiteti tədqiqat fəaliyyəti ilə ABŞ-da yüksək reytinqli dövlət universitetlərindən biri hesab olunur.

* Tədqiqat mövzuları: Süni intellekt, kiber təhlükəsizlik, iqlim dəyişikliyi, ictimai siyasət.
* Maliyyələşdirmə: Universitet hər il milyonlarla dollar tədqiqat qrantları alır.

## Məşhur məzunlar və tədqiqatçılar
* Ceyms Byukenen — iqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı.
* Vernon Smit — eksperimental iqtisadiyyat üzrə tədqiqatları ilə tanınır

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Corc Meyson

**Corc Meyson** (; ) — ABŞ-ın təsisçilərindən biri və hüquq müdafiəçisi olmuşdur.  O, xüsusilə ABŞ Hüquqlar haqqında Bill () yaradılmasında mühüm rol oynamışdır. Meyson, insan hüquqlarının qorunmasını və federal hökumətin gücünün məhdudlaşdırılmasını müdafiə edən bir siyasi filosof və dövlət adamı kimi tanınır.

## Həyatı
Corc Meyson varlı bir ailədə dünyaya gəlmiş və təhsilini şəxsi müəllimlər vasitəsilə almışdır. O, daha çox öz-özünü inkişaf etdirərək hüquq və siyasət sahəsində dərin biliklər əldə etmişdir. Meyson insan hüquqlarının doğuşdan olduğunu müdafiə edir və hökumətlərin bu hüquqları məhdudlaşdırmamasını tələb edirdi.

## Əsas fəaliyyətləri
# Virciniya Hüquqlar Bəyannaməsi (Virginia Declaration of Rights, 1776)
#* Meyson bu sənədin əsas müəlliflərindən biridir.
#* Sənəd fərdi azadlıqları qorumaq məqsədilə yazılmışdır və sonradan ABŞ Hüquqlar Billinin yaradılmasına ilham vermişdir. 
# ABŞ Konstitusiyası Konvensiyası (1787)
#* Konstitusiyanın hazırlanmasında iştirak etsə də, onun bəzi məqamları ilə razılaşmadığı üçün sənədi imzalamadı.
#* Federal hökumətin çox güclü olmasından narahat idi və fərdi hüquqların qorunmasının sənəddə əks olunmadığını düşünürdü.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Gunston Hall Home Page
* Website of George Mason University
* George Mason biography
Dividend tapmacası

**Dividend tapmacası** () — ifadəsi maliyyə nəzəriyyəsində, xüsusilə korporativ maliyyədə qarşılaşdığımız maraqlı bir anlayışdır. Bu anlayış, müəssisələrin öz səhmdarlarına dividend ödəmələri ilə əlaqədar qərarlarının bazar dəyərinə və səhmdarların rifahına təsirini izah etməyə çalışır.

Bu tapmaca, maliyyə nəzəriyyəsində həll olunmayan suallardan biri olaraq qalır və davamlı olaraq akademik müzakirələrə səbəb olur.

Şirkətlər qazandıqları gəliri iki yolla istifadə edə bilərlər:
* Dividend şəklində ödəmə — qazanclar səhmdarlara paylanır.
* Yenidən investisiya — şirkət qazancı yeni layihələrə və ya fəaliyyətlərin genişləndirilməsinə sərf edir.

Bu vəziyyətdə tapmaca yaranır: Dividend ödəmək səhmdarların rifahını artırırmı, yoxsa bu daha çox gələcəkdə investisiyalar üçün qazancı şirkətdə saxlamaqla mümkün olur?

## Miller və Modilyani yanaşması
Franko Modilyani və Merton Millerin (M&M) 1961-ci il nəzəriyyəsinə əsasən:

Dividend siyasətinin şirkətin bazar dəyərinə təsiri yoxdur (dividendlər və ya yenidən investisiya fərq etməz). Şirkətin bazar dəyəri onun gələcək qazanc potensialından asılıdır.  Bu nəzəriyyə yalnız bazarların mükəmməl olduğu hallarda keçərlidir:

* Vergi yoxdur.
* Əməliyyat xərcləri yoxdur.
* İnvestorların hər birində eyni məlumat var.

Bir sıra izahatlar verilir. Bu səhmlərin uzunmüddətli sahibləri adətən institusional investorlardır. Onlar (çox vaxt) dividendlərlə təmin olunan likvidliyə ehtiyac duyurlar, əlavə olaraq, pensiya fondları kimi bir çoxları vergidən azaddır. Siqnal baxımından,  nağd dividendlər korporativ fəaliyyət haqqında daxili məlumatı kənar şəxslərə ötürmək və beləliklə də məlumat asimmetriyasını azaltmaq üçün “faydalı vasitədir”.Davranış iqtisadiyyatı iddia edir ki, investorlar üçün əminliklə əldə edilən nəticələr qeyri-müəyyən nəticələrdən üstündür. Beləliklə, burada, müvafiq olaraq, investorlar sonradan mümkün qiymət artımı ilə firmaya yenidən investisiya etməkdənsə, nağd dividendlərə üstünlük verəcəklər (və ödəyəcəklər).

## Məşhur sitat
Nobel mükafatlı iqtisadçı Robert Şiller dividendlərlə bağlı olaraq deyir:

## İstinadlar
Rəhmi Koç

**Rəhmi Koç** () — Türkiyənin ən böyük şirkətlər qruplarından biri olan Koç Holdinqin fəxri sədri və qurucusu Vehbi Koçun oğlu. 2016-cı ildə Forbes jurnalı onu 2,6 milyard dollar sərvəti ilə dünyanın 906-cı ən varlı adamı kimi göstərib. 2013-cü ildə Koç ümumilikdə 37,5 milyon lirə ödəməklə Türkiyənin ən böyük vergi ödəyicisi olub.

## Təhsili və karyerası
Təhsilini ABŞ-ın Cons Hopkins Universitetində tamamlamışdır. 1958-ci ildə Koç ailə biznesinə qatılmış və müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır. 1984-cü ildə Vehbi Koçun istefasından sonra Koç Holdinqin rəhbərliyini öz üzərinə götürmüşdür. 2003-cü ildə rəhbərliyi oğlu Mustafa Koça ötürərək fəxri sədr olmuşdur.

## İctimai fəaliyyətləri
Rəhmi Koç həmçinin xeyriyyəçilik və mədəni fəaliyyətlərlə məşğuldur. Onun təşəbbüsü ilə bir çox muzeylər və mədəni layihələr həyata keçirilmişdir. 1994-cü ildə İstanbulda açılan Rəhmi M. Koç Muzeyi, sənaye və nəqliyyat sahəsindəki kolleksiyalarına görə məşhurdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Koç Holding A.Ş.
*Rahmi M. Koç Museum
*Creating Emerging Markets Interview at the Harvard Business School