open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tərcümə proqramları

Tərcümə proqramları dedikdə mətni bir dildən digər dilə çevirən tətbiqi kompüter proqramları nəzərdə tutulur.

Tərcümə proqramları iki cür olur:
# Sözlərin ayrı-ayrılıqda tərcüməsini yerinə yetirən proqramlar – Polyglot, Lingvo, Lingvosoft Dictionary və s.
# Mətnin ümumi tərcüməsini yerinə yetirən proqramlar – Dilmanc, PROMT, Systran, SOKRAT, Cevirt və s.

## Həmçinin bax
* Kompüter proqramları
* Proqramlaşdırma dilləri
* Proqramlaşdırma dili
* Apertium

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əlövsət Baxşıyev

**Əlövsət Qəzənfər oğlu Baxşıyev** () — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Baş naziri. (2000–2020)

## Həyatı
Əlövsət Qəzənfər oğlu Baxşıyev 1956-cı il iyun ayının 22-də Naxçıvan Muxtar Respublikası Şərur rayonunun Kərimbəyli kəndində anadan olmuşdur. 1963-cü ildə kənd orta məktəbinin 1-ci sinfinə getmiş, 1973-cü ildə orta məktəbi bitirmişdir. Həmin il D. Bünyadzadə adına Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun maliyyə-kredit fakültəsinə daxil olmuş və 1977-ci ildə institutu iqtisadçı ixtisası üzrə bitirmişdir.

Ə. Baxşıyev əmək fəaliyyətinə 1977-ci ildə İliç rayon Kommunal Təsərrüfatı Şöbəsində mühasib köməkçisi kimi başlamışdır. 1977–1979-cu illərdə sovet ordusunda həqiqi hərbi xidmətdə olmuşdur. 1979-cu ildən 1986-cı ilə kimi Şərur rayonundakı "Naxçıvan MSSR-nin 50 illiyi" adına üzümçülük sovxozunda hüquq məsləhətçisi, iqtisadçı, baş mühasibin müavini, baş mühasib vəzifələrində çalışmışdır. 1986-cı ildə İliç Rayon Aqrar Sənaye Biriyində aparıcı iqtisadçı-maliyyəçi, 1992-ci ilin yanvar ayınadək İliç Rayon Xalq Deputatları Sovetində sədr müavini, 1992–1994-cü illərdə Şərur Rayon Xalq Deputatları Məclisi İcraiyyə Komitəsində sədrin birinci müavini və sədr vəzifələrində işləmişdir.

1994-cü ilin avqust ayından 1998-ci ilin fevral ayınadək Naxçıvan Muxtar Respublikasının maliyyə naziri, 1998-ci ildən 2000-ci ilin fevral ayınadək Naxçıvan Muxtar Respublikasının maliyyə-iqtisadiyyat naziri vəzifələrini icra etmişdir.

2000-ci il fevralın 11-dən 2020-ci ilədək Naxçıvan Muxtar Respublikasının Baş naziri olmuşdur.

1990–1995, 1995–2000-ci illərdə iki çağırış Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı seçilmişdir.

2006-cı ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar dövlət qulluqçusu fəxri adına layiq görülmüşdür. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən 2013-cü ildə 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni, 2016-cı ildə "Şöhrət" ordeni (Azərbaycan) ilə təltif olunmuşdur.

Ailəlidir, 3 övladı var.

## Mənbə
* Biografiya Əlövsət Baxşıyev (rus)
Oğlaq (astrologiya)

**Oğlaq bürcü** (''lat.'' Capricorn) — 22 dekabrdan 20 yanvaradək. Astroloqlar hesab edirlər ki, Oğlaq bürcü altında doğulmuş insanlar etibarlı, əməksevər, dərrakəli, ciddi, və məsuliyyətlidirlər.
* Rəmzləri: keçi, oğlaq, nərdivan, qüllə saatları.
* Rəngləri: tünd-yaşıl, qara, boz, mavi, açıq sarı, tünd qəhvəyi və bütün tutqun tonlar.
* Daşları: yaqut, oniks, qranit, aydaşı, lazurit.
* Metalları: qurğuşun.
* Çiçəkləri: ağ qərənfil, qara lalə, sarmaşıq.
* Anatomik emfazası: öd kisəsi, dəri xəstəlikləri, sümük skeleti, qaraciyər, mədə.
* Tilsimləri: qara pişik, şeytan.
* Xoşbəxt rəqəmləri: 3, 5, 7, 8 (8-ə bölünən bütün rəqəmlər), 14.
* Uğurlu günləri: çərşənbə axşamı, şənbə.
* Uğursuz günləri: bazar ertəsi, cümə axşamı.
* Ölkələri: Hindistan, Yuqoslaviya (Makedoniya), Birma, Meksika, Pribaltika.

## İstinadlar
Faciəvi komediya (janr)

**Faciəvi komediya** — film janrlarından biri. Belə filmlər adətən izləyicini həm güldürür, həm də düşündürür. Belə filmlərdə komediya ilə yanaşı faciə də yaşanır. həm komediya, həm də faciə əlamətləri olan dramatik bir əsər. Geniş mənada — gülməli və faciəli (kiçik) birləşdirən hər hansı bir ədəbiyyat, səhnə və vizual sənət sahəsi.

## Tarixi
Faciəvi komediyanın xüsusiyyətləri Evripiddə mövcud idi; bir janr olaraq, tragikomediya qədim Romada geniş yayılmış, uzun müddət unudulmuş və yalnız İntibah dövrünün sonunda yenidən canlanmışdır. Şair və nəzəriyyəçi Battista Quarini 1601-ci ildə Tragikomik şeir məcmuəsində () yazırdı:
 Faciəvi komediya yazarı, yüksək səviyyəli qəhrəmanların faciəsindən götürür, lakin böyük hadisələri deyil, inandırıcı, lakin tarixi bir hekayə xəttini deyil, hisslərin həyəcanını, lakin onların şokunu, zövqünü (faciəyə xas olan) deyil, qaranlığını deyil, təhlükə, ancaq ölüm olmadan; komediyadan gülür, amma həddindən artıq deyil, təvazökar əyləncə, uydurma komplikasiyalar, xoşbəxt sonluq, amma əsasən komik əhval.

Kinonun inkişafı ilə (Çarlz Çaplindən başlayaraq) faciəvi komediya, komediya texnikasını faciəli (dramatik) məzmunla birləşdirən kinematik əsərlər, melanxolik qeydlər kimi başa düşülməyə başladı. Pantomimada, sirk sənətində faciəvi komediya obrazları yaratmağın tanınmış ustaları vardır.

## İstinadlar
Farenheyt şkalası

**Farenheyt** –1724-cü ildə alman fiziki Daniel Qabriel Farenheyt *(1686-1736)* tərəfindən irəli sürülmüş istilik ölçü vahididir. XX əsrin 60-70-ci illərinə qədər ingilisdilli ölkələrdə geniş istifadə edilsə də, sonradan Selsi şkalasının populyarlıq qazanması ilə istifadədən çıxmışdır. Hazırda yalnız ABŞ, Kayman adaları və Belizdə geniş istifadə edilir.

Farenheyt şkalasına görə normal atmosfer təzyiqində suyun donma temperaturu +32&nbsp;°F, qaynama temperaturu isə +212&nbsp;°F təşkil edir. Farenheyt şkalası üzrə 1 dərəcə bu iki temperatur göstəricisi arasındakı fərqin 1/180-ə bərabərdir.

## Yaranma tarixi

Bu şkalanın yaranmasının bir neçə versiyası var. Onlardan birinə görə Qabriel Farengeyt öz şkalasında 0-cı dərəcə kimi bərabər nisbətdə qarışdırılmış su və xörək duzunun donma temperaturunu, 100-cü dərəcə kimi isə insanın normal bədən temperaturunu götürmüşdür. Lakin burada Farengeyt səhvə yol verib. Belə ki, insanın normal bədən temperaturu 97,9&nbsp;°F təşkil edir. Bunu isə başqa bir versiya ilə izah edirlər. Guya Q. Farengeyt öz həyat yoldaşının bədən temperaturunu əsas götürübmüş, lakin o bir qədər xəstə olduğuna görə onun bədən temperaturu normadan artıq olub və 2,1&nbsp;°F fərq də məhz buradan qaynaqlanır. Q. Farengeyt həmişə hesab edirdi ki, onun şkalasında mənfi göstərici ola bilməz. Bu da onun heç vaxt soyuq ölkələrdə olmamasından irəli gəlir (Farengeyt şkalası ilə 0&nbsp;°F Selsi şkalasında -273°C-yə bərabərdir).

## Riyazi çevirmə
Farenheyt şkalasının 1 dərəcəsi Selsi şkalasında 5/9 dərəcəyə bərabərdir.

Farenheyt şkalasında olan istiliyi Selsi və Kelvin şkalalarına, həmçinin əksinə çevirə bilmək üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə edilir:

### [[Selsi şkalası|Selsi]]

Selsi şkalasından Farenheyt şkalasına:
: t_F = t_C \cdot {9 \over 5} + 32

Farenheyt şkalasından Selsi şkalasına:
: t_C = (t_F-32) \cdot {5 \over 9}

### Kelvin
Kelvin şkalasından Farenheyt şkalasına:
: t_F = t_K \cdot {9 \over 5} - 459,67

Farenheyt şkalasından Kelvin şkalasına:
: t_K = (t_F+459,67) \cdot {5 \over 9}

## Digər temperatur ölçü sistemləri ilə müqayisə

## Həmçinin bax
* Selsi şkalası

## Xarici keçidlər
* Farengeyt şkalasına konvertasiya
Samanlıq güldəfnəsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Vətənı Yaxın Şərq, Xüsusən Suriya, Cənubi-Qərbi Avropa, Hindistan və Çindir.

Çindən Aralıq dəniziniə qədər geniş sahəyə yayılıb. Toxumları və bəzi ölkələrdə yaşıl yarpaqları göyərti kimi istifadə olunmaqdadır. Dadı acıtəhər və ətirlidir. Efirində 40 növ maddə tapılır. Qədimdən Orta Şərq ve Hind mətbəxində istifadə olunmaqdadır.

## Xüsusiyyətləri
Sarə-kəhrəba rəngli rombşəkilli güldəfnə toxumları, adətən şoraba və pastaların hazırlanmasında isitfadə olunur. Xüsusən Hindistan subkontinentinin mətbəxində rast olunur. Yarpaqlarından və güldəfnəin cücərtilərindən göyərti kimi və ya qurudularaq istifadə olunur, xörəklərə isə ədviyyat kimi əlavə olunur. Qurudulmış yarpaqları acı dada və güclü səciyyəvi qoxuya malikdir.

## Məişətdə
Hindistanda, güldəfnə toxumları qatıq ilə qarışdırılaraq və saç üçün kondisioner kimi istifadə edilir. Türkiyədə, güldəfnə (çemen ot) sarımsaq və qırmızı bibərlə pastırma deyilən xörəyin üzərinə əlavə olunur. İranda Şambəlilə adlanaraq Görmə Səbzi deyilən xörəkdə istifadə olunur. Ərəblər isə onu halvaya qatırlar.

## Toxumları
Güldəfnə toxumları qalaktomannan-polisaxaridin zəngin mənbəyidir. Tərkibində həmçinin yüksək nisbətdə saponinlərə (diosgenin, yamogenin, qitogenin, tiqogenin və neotiqogen) rast gəlmək olur. Güldəfnə digər bioloji aktiv elementləri - bitki mənşəli seliyi, efir yağlarını, xolin və triqonellin kimi alkaloidləri özündə saxlayır. Hətta kiçik miqdarda qəbul edilmiş güldəfnə orqanizmdə tər və sidiklə ixrac olunaraq spesifik qoxusunu büruzə verir. Qurudulmuş toxumları zirənin dadına yaxın, amma bir qədər xüsusi acılığa malik dad verir.

## Tibbdə
Güldəfnə toxumu ana südünü artırmaq üçün geniş istifadə olunur. Tədqiqatlar göstərmişdir ki, güldəfnə ana südü istehsalının güclü stimulyatorudur və onun istifadəsi zamanı südün miqdarında artım 900% kimi yüksək nəticələr müşahidə olunmuşdur. Güldəfnə həmçinin həzmi asanlaşdırır, qanda xolsterinin və triqliseridlərin miqdarınnı azaldır. Tip-1 və tip-2 diabet xəstlərdə metabolik simptomları azaldır. Təcrübələr həmçinin süd vəzisi və bağırsaq xərçənginə qarşı və eləcə də qaraciyər qoruyucu effektinin olduğunu sübut edir. Hərarət salıcı təsirə malikdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Diokletian

**Qay Avreli Valeri Diokletian** () — Roma imperatoru (284-305), dəfələrlə konsul.

Atası azad edilmiş qul idi. Diokletianın hakimiyyəti zamanından dominat dövrü başlandı. Diokletian imperiyanın təsərrüfat, siyasi və hərbi qüdrətini möhkəmlətmək üçün islahatlar keçirmişdi. Xalq üsyanlarını və əyalətlərdə separat hərəkatları yatırmışdı. İrana qarşı yürüşlər nəticəsində Ermənistan və İberiyada mövqeyini möhkəmləndirmiş, Mesopotamiyanın bir hissəsini tutmuşdu. 24 fevral 303-cü ildə Roma imperatoru Diokletian xristianlığı qadağan edən fərman verib. 303-304 illərdə xristianları amansızcasına təqib etmişdir. 286 ildə Maksimianı özünə ortaq hakim təyin etmiş, 305 ildə onunla birgə hakimiyyətdən könüllü əl çəkmişdi. Diokletian "korlanmış" pulları düzçəkili sikkələrlə əvəz etdirdi, möhtəkirliklə mübarizə apardı, mallara maksimum qiymət qoydu. Diokletian bütün qüvvəsini baqaudların və s. üsyanlarının yatırılmasına yönəltdi, imperiyadan ayrılmış əyalətlər geriyə qaytarıldı. Roma imperiyasında Tetrarxiya(Dörd imperator hakimiyyəti) üsuli idarəsinin əsasını qoymuşdur. Bu imperiyada yeni idarəçilik üsulu idi. İmperiya de facto olaraq ikiyə ayrılmış və hər hissənin başına bir *Avqust*(tituldur) və bir *Sezar*(tituldur) gətirilmişdir. Məqsəd Avqustlardan sonra köməkçisi Sezarın hakimiyyətə keçib Avqust titulu alması və özünə köməkçi Sezar seçməsi ilə səciyyələnən bir sistem idi. Onun ölümündən sonra sistem iflas etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pirr

**Pirr** () — Sərkərdə.

Romalıların hökmdar Pirrlə apardığı müharibə çox məşhur olmuşdu. **Pirr** Makedoniyalı İskəndərin uzaq qohumlarından olub. Onun ölümündən sonra Pirr bir sıra döyüşlərdə iştirak edərək məşhur sərkərdəyə çevrilmişdi. Hətta o dövrdə yaşamış Karfagenli Hannibal qədim dünya sərkərdələri içərisində Pirri ilk sıraya qoymuşdu. Lakin Pirrin böyük ordusu yox idi, o, kiçik nəsli mülkünü – dağlı Epir padşahlığını idarə edirdi.

Bu zaman romalılar demək olar ki bütün İtaliyanı ələ keçirmişdilər. Appenin yarımadasının cənubunda yunan koloniyası, böyük şəhər Tarent romalılara itaət etmədi. Açıq döyüşdə tarentliləri məğlub etdi. Tarentlilər kömək üçün Pirrə müraciət etdilər. Pirr onların ordusuna başçılıq etməyə razılıq verdi. Ilk döyüşdə özünə məxsus döyüş sənətindən istifadə edərək Romalıları darmadağın etdi. Romalılar güclü müqavimət göstərsələrdə Pirrin ordusunun manevirləri və döyüş fillərinə qarşı müharibə apara bilmədilər, qaçdılar. Bu qələbədən sonra demək olar ki İtaliyanın yarısı Pirr tərəfindən ələ keçirildi. Pirrin ordusu yavaş-yavaş Romaya yaxınlaşırdı. Qalların yürüşündən sonra Roma ən ağır təhlükəni yaşayırdı. Pirrin həkimi Romalılara məktub göndərərək böyük pul müqabilində öz padişahını zəhərləməyi təklif etdi. Romalılar Pirrə cavab yazdılar: "Biz səni ölümdən xilas edərək bildiririk ki, bunu sənə yaxşı münasibət bəslədiyimizdən deyil, ona görə edirik ki, qoy heç kim sonra deməsin ki, Roma cəsarət göstərmədən, hiylə yolu ilə qalib gəldi. "İkinci döyüşdə Pirr bir daha qalib gəldi. Lakin bu döyüşdə Romalılar Pirrin ordusunun böyük hissəsini məhv etdilər. Döyüşdən sonra sərkərdələrdən biri Pirri qələbə münasibətilə təbrik etdikdə Pirr belə demişdi:

Daha belə bir qələbə və biz məhv olduq. Bu döyüş e.ə. 279-cu ildə baş vermiş Askule döyüşü idi.

Romalılar öz ölkələrində vuruşurdu, ona görə də hər dəfə ordu toplaya bilirdi. Pirr isə əlavə kömək olmadan döyüşürdü. Üçüncü döyüşdə Pirr məğlub oldu. Bu zaman Epirin Makedoniya və Yunanıstanla münasibətləri pisləşmişdi. Bu səbəbdən İtaliyanı tərk etdi. Romalılarla müharibəni davam etmək üçün ilk olaraq Makedoniya və Yunanıstanı tabe etmək qərarına gəldi. Yunanıstanın Artos şəhərində gedən küçə döyüşlərində Pirr bir yunan vətəndaşı ilə döyüşməli oldu. Pirrlə şəhərlinin döyüşünü şəhərlinin anası evin damından izləyirdi. Oğlunun təhlükəyə düşdüyünü görən qoca ana əlinə keçən gül dibçəyini Pirrin üzərinə atdı. Dibçək Pirrin başına düşdü və hökümdar öldü.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Antiqonidlər sülaləsi
* Pirr qələbəsi
Lusi Lisini Lukull

thumb|right|100px
**Lusi Lisini Lukull** (e.ə. təqr. 117-təqr. 56) Qədim Roma sərkərdəsi və siyasi xadimi. Edil (e.ə. 79), pretor (e.ə. 77), konsul (e.ə. 74) seçilmişdi. Mitridat VI Yevpatora qarşı 3-cü müharibədə (e.ə. 74-66) Roma qoşunlarına komandanlıq etmişdi. Romalıların Qafqaza hücumu zamanı Qafqaz alban qoşunları da Lukulla qarşı vuruşmuşlar. Romaya qayıtdıqdan sonra siyasi fəaliyyətdən uzaqlaşmışdır.
Quantanamo körfəzi

**Quantanamo** – Kubanın cənub-şərq hissəsindəki Quantanamo əyalətində yerləşən körfəzdir (19° 54′ 0″ N, 75° 9′ 0″ W). O, adanın cənubunda yerləşən ən böyük limandır və uca təpələrlə əhatə olunmuşdur.

ABŞ Quantanamo körfəzi ərazisinə idarəetmə nəzarətini 1903-cü ildə imzalanmış Kuba-Amerika müqaviləsinə əsasən öz üzərinə götürmüş və bu ABŞ-yə Kuba hökumətinin təsiri olmadan bu ərazini əbədi olaraq idarə etmək imkanı yaratmışdır. Hazırkı Kuba hökuməti ABŞ-nin Quantanamodakı fəaliyyətini qanunsuz hesab edir və Kuba-Amerika müqaviləsinin 1969-cu ildə imzalanmış müqavilə qanunları üzrə Vyana Konvensiyasının 52-ci bəndinə zidd olduğunu bildirir (hədə qorxu və ya güc tətbiq etməklə ölkəni məcbur etmək).

Körfəzin cənub hissəsi 1898-ci ildə əsası qoyulmuş Quantanamo körfəzi hərbi dəniz qüvvələri bazası ilə əhatə olunur. Ötən bir neçə ildən bəri körfəzdə Əfqanıstan və dünyanın bir sıra başqa ölkələrindən olan və şübhəli kimi saxlanılan hərbi əsirlər üçün nəzərdə tutulmuş təcridxana fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Amerika piroqu (film)

**Amerika piroqu** () — 1999-cu ildə çəkilmiş ABŞ komediya filmi. Filmin rejissoru Pol Vayts, ssenari müəllifi isə Adam Vaytsdır. Bu "*Amerika piroqu*" film seriyasının ilk filmidir. Film məktəbin sonuncu ilində bakirliyini itirməyə çalışan beş dostdan bəhs edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
*
Nansi

**Nansi** (*[[Fransız dili|fr.]] Nancy*) - Fransada şəhər. Lotaringiya regionunda yerləşir. Ətraf qəsəbələrlə birlikdə böyük Nansinin əhalisi 410.508 nəfərdir (1999-cu il statistikası), şəhərin özündə isə 105.100 nəfər yaşayır.

## Qardaş şəhərlər
* , Karlsrue

## Xarici keçidlər
* http://www.mairie-nancy.fr
Gəray Vəlibəyov

**Gəray Vəlibəyov** () — İkinci Dünya müharibəsi iştirakçısı, podpolkovnik. Müharibə zamanı üç dəfə ağır yaralanmış, 3 orden və medallarla təltif edilmişdir.

## Həyatı
Gəray İldırım bəy oğlu Vəlibəyov 1918-ci ildə Ağdam rayonunun Çəmənli kəndində anadan olub. Orta təhsilini Ağdam rayonunda alıb. Hərb sənətinə olan marağı onu Gürcüstanda yerləşən Hərbi məktəbdə təhsilini davam etdirməsinə səbəb olub. Məktəbdə fiziki hazırlığı və hərb sənətinə həvəslə yiyələnməsi atası tərəfindən sevinclə qarşılanmışdır. Sonra atası İldırım bəy Vəlibəyovun məsləhəti ilə Gürcüstanda təhsilini leytenant rütbəsində başa vuran Gəray təhsilini davam etdirmək üçün Moskva şəhərinə gedib və orada yerləşən M. V. Frunze adına Moskva Hərbi Akademiyasına daxil olub. 1941-ci ildə Böyük Vətən müharibəsi başlayanda Akademiyanın son kursunda təhsil alan gənc zabit Gəray Vəlibəyov hərbi mütəxəssis kimi müharibəyə göndərilib.

1945-ci il müharibəni qələbə ilə başa vuran podpolkovnik Gəray Vəlibəyov müharibə zamanı üç dəfə ağır yaralanmış, 3 orden və medallarla təltif edilmişdir. Müharibədən sonra Moskvaya, təhsilini davam etdirmək üçün M. V. Frunze adına Moskva Hərbi Akademiyasına qayıdib. 1947-ci ilin iyul ayında Akademiyanı bitirməsi və polkovnik rütbəsi alması ilə əlaqədar tədbirdən sonra, məzunlarla Moskva çayında çimərkən faciəli surətdə həlak olub.

## Döyüş yolu
Gəray Vəlibəyovun döyüş yolu Ukrayna cəbhəsindən başlayıb. Qırmızı bayraqlı 28-ci qvardiya atıcı diviziyasının komandiri general Q. İ. Çurmaevin, komandanlığı altında 89-cu qvardiya atıcı polkunda təlim batalyonunun komandiri olub. Sonralar o polk komandiri vəzifəsinə təyin edilib. Şərəfli döyüş yolu keçib, onların nailiyyətləri haqqında Sovet-informasiya bürosu demək olar ki, bütün xəbərlərində polkun döyüş uğurları haqqında məlumatlar verirdi. G. Vəlibəyov Ukrayna, Moldava, Bolqarıstan torpaqlarının faşistlərdən azad olunmasında fəal iştirak edib. Döyüş dostu polkovnik İ. A. Vyazankin 1978-ci ildə Moskvada nəşr etdirdiyi "Döyüş Hesabatının Arxasında" kitabında geniş məlumatlar verib.

## Mükafatları
* "Qırmızı ulduz" ordeni
* "Aleksandr Nevski" ordeni
* "Boqdan Xmelnitski" ordeni
* "1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Вязанкин И. А. За строкой боевого донесения. — М.: Воениздат, 1978. — 256 с.
Nottinqem

**Nottinqem** () — Böyük Britaniyada, İngiltərənin Nottinqemşir qraflığında şəhər. Trent çayı üzərində yerləşir. Əhalisi 273 863 nəfər (Böyük Britaniyada 27-ci yer; 2003).

## Təhsil
Şəhərdə iki universitet var:
* Nottingem Universiteti
* Nottingem Trent Universiteti.

## Qardaşlaşmış şəhərlər
* , Minsk
* , Karlsrue

## Həmçinin bax
* Tindersticks

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* http://www.nottinghamcity.gov.uk/
Komediya

**Komediya** və ya **məzhəkə** — dramatik və ədəbi növ, həmçinin kinojanr, məcazi mənada – gülməli əhvalat, hoqqabazlıq, oyunbazlıq və s.

İctimai həyatda və məişətdəki eybəcərliklərin, mənfiliklərin, insan xarakterindəki gülünc cəhətlərin lağa qoyulması komediya konfliktinin əsasını təşkil edir. Komediyada gülüş, yumor və satira xarakteri daşıya bilər. Vodevil, fars (ədəbi janr), musiqili komediya, tragikomediya və s. janrları var. Komediya sənətinin mənşəyi Qədim Yunanıstanda Dionisin şərəfinə keçirilən xalq şənliklərindən və tamaşalarından başlanır. Klassik komediyanın ən yaxşı nümunələrini Aristofan, Menandr, Vilyam Şekspir, Lope de Veqa, Jan Batist Molyer, Pyer Bomarşe, K. Qoldoni, Bernard Şou, Aleksandr Qriboyedov, Nikolay Qoqol, Aleksandr Ostrovski, Anton Çexov və başqaları yaratmışlar. Azərbaycan ədəbiyyatında Mirzə Fətəli Axundovun adı ilə bağlı olan komediyanı Nəcəf bəy Vəzirov, Cəlil Məmmədquluzadə, Üzeyir Hacıbəyov, Sabit Rəhman, Mirzə İbrahimov və başqaları inkişaf etdirmişlər.

## İstinadlar
Siciliya

**Siciliya** — Aralıq dənizində ən böyük ada. İtaliya muxtar vilayətlərindən biri. Sahəsi 25460 km². Apennin yarımadasından cənubda yerləşir və Messina boğazı vasitəsilə ondan ayrılır. Sahilləri, əsəsən, dik və az girintili çıxıntılıdır. Dağlıq və təpəli relyef üstündür. Şimal sahili boyu Apennin yarımadasındakı dağların davamı olan silsilələr və ayrı-ayrı massivlər (Peloritan dağları, Nebrodi, Le-Madoniye) uzanır. Mərkəzi hissəsini alçaq dağlıq sahələr və təpəliklər tutur; cənub-şərqdə karstlı İblen platosu yerləşir. Şimal və qərb sahillərində akkumulyativ düzənliklər var. Adanın ən yüksək nöqtəsi Etna vulkanıdır (3340 m). Tez-tez zəlzələlər olur. Faydalı qazıntıları: kükürd, neft, təbii qaz və s. İqlimi Aralıq dənizi tipli subtropikdir. Etnanın zirvəsi ilin 9 ayı qarla örtülü olur. İllik yağıntı düzənliklərdə 400–600 mm, dağlarda 1200–1400 mm. Çayların çoxu yayda quruyur. Torpaqları əsasən, dağ-qəhvəyi və qırmızıdır. Makvis, qariqa və Aralıq dənizi tipli çöl bitkiləri geniş yayılmışdır. Adanı Siciliya boğazı Bon yarımadasından, Messina boğazı isə Apennin yarımadasından ayırır.

## Tarixi
Siciliyadakı ilk yaşayış məskənlərinin əsası e.ə 8-ci yüzillikdən başlayaraq karfagenlilər və yunanlar tərəfindən qoyulub. E.ə. 734-cü ildə Etna dağının şərq yamacında əsası qoyulmuş Naksos Siciliyada ən qədim yunan koloniyası hesab edilir. E.ə. 431–404-cü illərdə baş vermiş Peloponnes müharibəsinin gedişatında Afinalar Siciliyanı tutmağa çalışsa da, müvəffəqiyyətsizliyə uğradılar. E.ə. 241-ci ildə Birinci Pun müharibəsinin nəticəsində Siciliya Qədim Romanın ilk əyaləti kimi onun tərkibinə qatıldı və 440-cı ildə Roma imperiyasından ayrıldı. Erkən orta əsrlərdə Siciliya vandalların (V əsrdə), ostqotların (VI əsrdə) və Bizans imperiyasının (535-ci ildən etibarən) nəzarətində olub. 888-ci ildə ərəblər Siciliyanı tutaraq buraya İslam dinini gətiriblər. Ərəblərin hakimiyyətdə olduğu dövrdə adada yarımmüstəqil Siciliya əmirliyi mövcud olub. XI əsrdə adanı normanlar işğal edib. XII–XIII əsrlərdə Siciliya krallığı qurulub.

## İnzibati bölgüsü




## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sardiniya

**Sardiniya** () — Aralıq dənizində, Appenin yarımadasından qərbdə yerləşən ada. İtaliya muxtar vilayətlərindən biri. Sahəsi 24 min km²-dir. Relyefi əsasən, dağlıqdır. Maksimal hündürlüyü 1834 metdrdir (La-Marmora dağı). Cənub-qərbdə Sardiniyanın mərkəzi hissəsindəki dağlardan Kampidano ovalığı ilə ayrılan İqleziyente massivi yerləşir. İqlimi subtropik, Aralıq dənizi tiplidir. İllik yağıntı 600–1000 mm-dir. Kserofit kolluqlar və palıd meşələri var. Əsas portu Kalyaridir.

## Əyalətləri

## Şəhərlər







## Sahilləri
Sardiniya adasının sahillərinin uzunluğu 1848,6 kilometrə çatır. əsas sahilləri bunlardır:
* 


## İqlim
Aralıq dənizi iqliminə müvafiq isti yaz və payız, qaynar yay və mülayim, lakin küləkli qış aylarına malikdir. İllik yağıntı 500–600 mm-dir.



## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
* Sardiniya vilayəti
* Sardinlər
Korsika

**Korsika**  ( [kɔʀs], korsikaca. *Corsica*) — Aralıq dənizinin şimal hissəsində ada. Fransa ərazisidir. Sah. 8,7 min km². Şimal sahili hamar, qərb sahili rias tiplidir, körfəzlərlə kəskin parçalanmışdır. Maksimal hündürlüyü – 2710 m (Mon-Sento dağı). Qranit və gilli şistlərdən təşkil olunmuşdur. Adanı Apenin yarımadasından Korsika boğazı, Sardiniya adasından isə Bonifaco boğazı ayırır. Aralıq dənizi iqliminə malikdir. İllik yağıntı 650–1000&nbsp;mm. Çayları (Qolo, Tavinyano və s.) qısa və astanalıdır. Əsas bitkisi makvisdir. Daş palıd, mantar palıd və s. meşələri var. Dağların yuxarı hissələri subalp və alp çəmənləridir. Subtropik bitkilər, arpa, buğda, qarğıdalı yetişdirilir. Əsasən üzümçülük, həmçinin bağçılıq, bostançılıq, heyvandarlıq, turizm inkişaf etmişdir. Mühüm şəhərləri və portları Ayaçço və Bastiyadır.
Korsika qədimdən İberiya və Liquriya tayfaları tərəfindən məskunlaşmışdı. E.ə. 3-2 əsrlərdə Roma işğal etmişdi. 6-8 əsrlərdə Bizansa məxsus idi. 1347 ildə burada Genuyanın hökmranlığı bərqərar oldu. 1729 ildə korsikalıların yadelli ağalığına qarşı üsyanı başlandı. Kompyen konvensiyası (1764) və Versal müqaviləsinə (1768) görə Fransanın tabeliyinə keçdi, 1796 ildə isə qəti olaraq ona birləşdirildi. 1942 ilin noyabrında Korsikanı italyan və alman qoşunları işğal etdi.
Napoleon Bonapart Korsikadakı Ayaçço şəhərində doğulmuşdur.

## Xarici keçidlər

* Grosse, private Korsika-Webseite (Korsika haqqında məlumatlar)
* Agence du Tourisme de la Corse (Rəsmi turist portalı)

## Həmçinin bax
* Korsika boğazı
* Korsikalılar

## İstinadlar
Roma konsulu

**Roma konsulu** — Qədim Romada ali magistraturadan biri. İki nəfər olub, bir illiyə seçilirdi. İki konsul kollegiyası Məğrur Tarkvini qovulduqdan sonra (e.ə. 510–509) təsis edilmişdi. Əvvəllər yalnız patrisilərdən, e.ə. 367–366 illərdən isə həm də plebeylərdən seçilirdi. Konsullar ali mülki və hərbi hakimiyyətə malik idilər; fövqəladə vəziyyətdə senat konsula qeyri-məhdud hüquqlar verirdi. İmperiya dövründə konsul fəxri titula çevrildi.

**Konsul** Qədim Romada maqistrat. Adətən iki konsul seçilirdi. Bu hakimiyətin bir əldə cəmləşməsinin qarşısını almaq məqsədilə edilirdi.

Konsul terminin müasir mənası- mövcud olduğu dövlətin konsulluq dairəsində konsulluğun mənsub olduğu dövlətin tapşırıqlarını icra edən səlahiyyətli şəxsdir.

Konsul idarəsinin rəhbəri 4 sinfə ayrılır: Baş konsul, konsul, vitse-konsul, konsul agenti.

Buna uyğun olaraq konsulluq idarəsi "Baş konsulluq", "Konsulluq", "Vitse-konsulluq", "Konsul agentliyi" ola bilər.

## İstinadlar
Kanna döyüşü

**Kanna döyüşü** — Kanna yaxınlığında e.ə. 216-cı il avqustun 2-də konsul Qay Terrensi Varronun komandanlığı altında Roma ordusu (63 min piyada, 6 min süvari) ilə Hannibalın Karfagen qoşunu (40 min piyada, 10 min süvari) arasında 2-ci Pun müharibəsinin ən böyük vuruşması baş vermişdir. Karfagen süvariləri əvvəlcə Romanın süvari, sonra piyada qoşununu darmadağın etdi. Vuruşmanın 12 saatı ərzində romalılardan 48 min nəfər öldürüldü, 10 min əsir alındı. Karfagenlilərdən 6 min nəfər öldürüldü. Kanna yaxınlığındakı vuruşma hərb sənəti tarixinə düşməni az qüvvə ilə mühasirəyə alaraq onu tamamilə məhv etmək nümunəsi kimi daxil olmuşdur.
Azıx

* Azıx (Xocavənd) — Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonunun Azıx kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
* Azıx mağarası — Azərbaycanın cənub-qərbindəki Kiçik Qafqaz dağlarının cənub-şərq yamacında yerləşən mağara.

## Həmçinin bax
* Azıxantrop — Azərbaycan arxeoloqu Məmmədəli Hüseynov tərəfindən 1968-ci ildə Azıx mağarasında alt çənə sümüyü kəşf edilmiş hominidlər fəsiləsinə aid növ.
Harun Təkin (musiqiçi)

**Harun Təkin** (28 iyun 1977, Ankara) məşhur Türkiyə müğənnisi. Mor və Ötəsi qrupun solistidir.

## Xarici keçidlər
*Harun Təkinin şəxsi səhifəsi  

## Həmçinin bax
*Mor və Ötəsi
Tom Kruz

**Tom Kruz** (tam adı: *Tomas Kruz Meypoter 4-cü*; ) — tanınmış amerikalı aktyor və film prodüseri. 3 dəfə "Qızıl Qlobus" mükafatı laureatı, 3 dəfə "Oskar" mükafatı nominantı olub, kinemotoqrafiyaya töhfəsinə görə "Oskar" mükafatı laureatı.

## Həyatı
Tom Kruz 3 iyul 1962-ci ildə Nyu-York ştatının Sirakyus şəhərində anadan olub. Tom ailədə 3-cü uşaqdır, onun 3 bacısı var. Onun anası aktrisa, atası isə mühəndis olub. Tomun 12 yaşı olanda valideynləri ayrılıblar. Artıq 14 yaşında o, Kanada və ABŞ-də 15 məktəb dəyişmişdi. Kruz aktyor kimi karyerasına 1981-ci ildə "Sonsuz sevgi" filmi ilə başlamışdır. Artıq 1983-cü ildə o, baş rolu oynadğı "Riskli biznes" filmi ilə uğur qazanıb.

Mimi Rodcerslə 1-ci evliliyi sonlandıqdan sonra, Nikol Kidmanla 9 il 11 ay davam edən birlikdəliyi başlayıb. Kidmanla Kruzun evliliyindən övladlığa götürdüyü qızı İzabella Ceyn və oğlu Konor Entoni olub. Nikola Kidmandan sonra Penelopa Kruzla da münasibəti olmuş və 2004-cü ildə sona çatmışdır. Daha sonra 2006-cı ildə İtaliyada Keti Xolmsla evlənmişdir. Bu evlilikdən cütlüyün Suri adlı qızı var. Kruzun bu evliliyi də əbədi olmayıb və 2012-ci ildə Ketidən də ayrılıb. Tom Kruz üç həyat yoldaşından boşananda onların üçünün də 33 yaşı var idi.

## Filmoqrafiya

* Top Qan (1986)
* Yağış adam (1988)
* Vampirlə müsahibə (1994)
* Qeyri-mümkün missiya (1996)
* Geniş bağlanmış gözlərlə (1999)
* Maqnoliya (1999)
* Qeyri-mümkün missiya 2 (2000)
* Vanilli səma (2001)
* Sonuncu samuray (2003)
* Qeyri-mümkün missiya 3 (2006)
* Günün cəngavəri (2010)
* Qeyri-mümkün missiya: Fantom protokolu (2011)
* Oblivion (2013)
* Gələcəyin həddi (2014)
* Qeyri-mümkün missiya: Quldurlar qəbiləsi (2015)
* Mumiya (2017)
* Qeyri-mümkün missiya: Əks-təsir (2018)
* Top Qan: Meverik (2022)
* Qeyri-mümkün missiya: Ölümcül hesablaşma. 1-ci hissə (2023)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Böyük Katon

**Mark Porsi Katon** () — Qədim Roma yazıçısı, Roma ədəbi nəsrinin banisi, dövlət xadimi. E.ə. 198-ci ildə Sardiniyada pretor olmuşdur. E.ə.195-ci ildə konsul olarkən İspaniyada yerli tayfaların üsyanını yatırmışdı. Latın dilində yazmış ilk Roma tarixçisidir. Katon aristokrat nəslindən olmasa da, senator seçilmiş, ticarət və sələmçiliklə məşğul olan iri əyanları müdafiə etmişdir.

"Başlanğıclar" (Romanın ta qədimdən 2-ci Pun müharibəsinədək tarixi), "Əkinçilik haqqında" və s. əsərlərin, çoxlu nitq və məktubun müəllifidir. Oğlu Marka nəsihət təriqində yazılmış (dövrümüzədək gəlib çatmamışdır) ensiklopediya xarakterli kitab tərtib etmişdi. Karfagenin barışmaz düşməni olmuşdur və Karfagen məhv edilməlidir! frazasının müəllifidir.

## Mənbə
*Y.Həsənov. Qədim Roma tarixi. Bakı, 1975 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Publi Kanidi Krass

**Publi Kanidi Krass** — (qədim yun. - "Πουβλιος Κανιδι Κρασσος") Roma sərkərdəsi (e.ə. I əsr), konsul (e.ə. 40-cı il). E.ə. 36–34 illərdə Roma qoşunlarının Cənubi Qafqaza hücumuna başçılıq etmişdi. Dion Kassinin yazdığına görə, iberləri məğlub etdikdən sonra onlarla ittifaq bağlayıb Qafqaz Albaniyasına soxulmuşdu. E.ə. 36-cı ilin sonunda baş vermiş döyüşdə Zoberin başçılıq etdiyi alban qoşunu məğlub oldu. Zober Romanın vassallığını qəbul etdi. E.ə. 30-cu ildə Oktavian Avqustun Mark Antoni ilə olan döyüşündə öldürülmüşdür.
Kobo Abe

**Kobo Abe** (əsl adı — *Kimifusa Abe* — ; ) — yapon yazıçı, dramaturq və ssenaristi. İkinci dünya müharibəsindən sonra yaranmış yapon avanqardizminin əsas nümayəndəsi. Yaradıcılığının əsas mövzusu insanın kimliyinin müasir dünyada axtarışıdır. "Qumluqdakı qadın", "Yad sima", "Yandırılmış xəritə" romanları əsasında, 1960-cı illərdə Xirosi Tesiqaxaranın rejissorluğu ilə filmlər çəkilmişdir.

## Həyatı
Yazıçı, uşaqlığını 1940-cı ildə orta məktəbi bitirdiyi Mançuriyada keçirdi. Yaponiyaya qayıtdıqdan sonra, orta təhsilini Seijou məktəbində aldıqdan sonra, 1943-cü ildə Tokyo İmperator Universitetinin Tibb fakültəsinə daxil oldu. Hələ tələbə ikən, 1947-ci ildə, gələcəkdə Abe'nin kitablarının dizaynında və teatr əsərləri üçün dekorasiyada əhəmiyyətli rol oynayacaq sənətçi Mati Abe ilə evləndi. 1948-ci ildə Abe universiteti bitirdi, lakin imtahanında yaxşı nəticə göstərə bilmədiyi üçün, faktiki olaraq praktik həkim olmaq fürsətini itirdi.

## Yaradıcılığı
Ən məşhur əsərləri: "Qumluqdakı qadın" (1962), "Yad sima", "Yandırılmış xəritə", "Qutu adam".

## Xarici keçidlər
* Kobo Abenin əsərləri (rusca)
Letrizm

**Hərfçilik** (**letrizm**də deyilir) — bir ədəbi axındır. İkinci Dünya müharibəsi sonunda ortaya çıxmışdır. Rumıniyalı şair Isidore Isou tərəfindən başladılmışdır.

Şeirlərə istiqamətli bir ədəbi axındır. Xüsusiyyəti, şeirdə sözlərin deyil hərflərin təməl alınmasıdır. Məqsədi, hərflərin təməl alınması yoluyla fərqli tərzdə bir şeir yazılmasıdır. Ədəbiyyatda klassik axınlara qarşı çıxan bir qarşı-axındır.

Axının qurucusu Isidore Isou hərfçiliyi "Hərf olmayan və ya hərf olmayacaq heç bir şey mənəvi olaraq da var ola bilməz" formasında yekunlaşdırmışdır. Maurice Lemaitre və François Dufrêne, Letrizmin qabaqda gələn şairləridir.

Letrizm bir ədəbi axın olaraq doğulmuş olmasına qarşı kino başda olmaq üzrə dövrün musiqi və rəqs axınları üzərində də təsirini göstərmişdir.

## İstinadlar
Baykal

**Baygöl** () — Rusiya Federasiyasında göl. Dünyanın ən böyük şirin su mənbəyidir. Rusiyanın cənub-şərqində yerləşir.

Baygöl gölü 600&nbsp;km-dən artıq məsafədə uzanan çökəkliyi tutur. Gölün eni 25&nbsp;km-dən 80&nbsp;km-ə qədərdir. Dünyanın ən dərin gölü hesab olunan Baykalın dərinliyi 1620 metrdir. Bu göl Avrasiyanın ən böyük şirin su anbarıdır. Geniş yayılmış fərziyyələrə əsasən qədim türk dilindən tərcümədə "Bai-kul" yəni, Bəy göl anlamını verir. Gölün şərqində yerləşən Svyatoy Nos yarımadasını materikə Civırkuy bərzəği birləşdirir.

## Etimologiyası
Qədim Türklər əsasən Baykal gölü ətrafında yaşamışlar. Oradan uzaqlaşmağa doğru getdikdə, "Bayqal" deyə adlandırmışdırlar. Tərcümə olaraq Bay-Varlı deməkdir. Qal - isə Qalmaq felindəndir. 

## Yumru buz kütlələri
Baykal gölü üzərində hər qış yaranan böyük yumru buz kütlələrinin necə meydana gəldiyi elm insanlarını tam 128 ildir məşğul edirdi. Ancaq yeddi illik bir çalışma gerçəyi ortaya çıxardı.Yumru buzları ilk dəfə 1882-ci ildə bir Rus alimi gördü. Yumru buz kütlələrinin necə meydana gəldiyini araşdırmağa başlayan Rus alim, o dövrkü məlumatla bir nəticəyə çata bilmədi və bu vəziyyəti "sirli bir hadisə" olaraq xarakterizə etdi.

Bu hadisədən 121 il sonra 2003-cü ildə Baykal Gölünün peyk fotoşəkillərində eyni yumru buz kütlələrinə rast gəlindi. Kilometrlərcə yumru buz kütlələri meydana gəlmişdi.

Rus alimləri, buzun necə meydana gəldiyini anlamaq üçün bir daha qolları çirmələdi. Bu dəfə işlər 7 il davam etdi. Uzun sürən işlərdən sonra buz kütlələrinin yumru şəkildə meydana gəlməsinə gölün altında olan təbii qaz qaynaqlarının səbəb olduğu ortaya çıxdı.

Qış aylarında suyla qarışan qaz isti buxar meydana gətirir və bu da yumru dalğalara səbəb olur. Bu yumru dalğalar yuxarıya doğru çıxdığında yaxşıca soyuyaraq buz kütləsinə çevrilir. Göl daxilində yerləşən adalarla sahil arasında bir sıra boğazlar vadır: Olxon darvazası.

## İstinadlar
.rs

**.rs** — Serbiyanın internet kodu.

## Xarici keçidlər
* RNIDS – Register of National Internet Domain Names of Serbia
* List of Accredited Registrars
.me

**.me** — Monteneqronun internet kodu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Montenegro Domain Registry (Montenegrin)
* IANA Whois record for .me
Stadion

thumb|240px|Afinadakı olimpiya stadionu (1906)
**Stadion** və ya **futbol meydançası** - kompleks idman yarışlarının keçirilməsini təmin edən inşaat qurğusu. Stadionun tərkibinə əsas meydança və tamaşaçılar üçün tribunalar, qaçış yolları, yüngül atletika sahələri, idman oyunları və gimnastika yarışları keçirmək üçün xüsusi meydança və salonlar, yardımçı qurğular daxildir.

İlk stadionlar Qədim Yunanıstanın Olimpiya, Afina və s. şəhərlərində tikilmişdir. Rio-de-Janeyrodakı Marakana stadionu dünyada ən böyük stadiondur. Örtülü stadionlar da tikilir.

2020-ci il Yay Olimpiya Oyunlarına namizədliyini irəli sürmək niyyətində olan Bakı şəhərində 64 min nəfərlik tamaşaçı tutumuna malik stadionun tikintisinə başlanılıb.

Tikintini Türkiyənin TOCA (The OffIce of Contemporary Architecture) şirkəti aparacaq.

Olimpiya stadionunun inşaat işlərinin 2015-ci ildə tamamlanacağı bildirilir. 1 milyard dollara başa gələcək layihə Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) tərəfindən həyata keçirilir.

TOCA -dan bildirilir ki, stadion 36 aya tikiləcək. Stadion bir-birinin içinə dolanan halqa görüntüsü ilə diqqəti çəkəcək. Bu arena Bakının ən görkəmli qurğularından birinə çevriləcək. Böyük Şor gölünün ətrafındakı 50 hektarlıq sahədə tikiləcək stadion FİFA standartlarına uyğun olacaq.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
*Futbol meydançası
Karl Sandberq

**Karl Sandberq** – amerikalı şair.

## Həyatı
Karl Sandberq "Çikaqo haqqında şeirlər" (1916), "Taxıldöyənlər" (1918), "Tüstü və polad" (1920) toplularında sosial mövzular mühüm yer tutur. "Bəli, xalq" (1936) poeması sol qüvvələrə rəğbətlə yazılmışdır. Sərbəst şerin tanınmış nümayəndələrindəndir: "Amerika nəğmələri kitab" (1927), A. Linkolnun tərcümeyi-halına dair əsəri (c. 1-6, 1926-39), "Xatirələr qayası" (1948) roman, "Bal və duz" (1963) fəlsəfi şerlər toplusu var.

1913-cü ildən Çikaqodakı "System" jurnalının redaktoru olmuşdur. Bütün şeirlərinin toplusu 1951-ci ildə işıq üzü görmüşdür. O, 1967-ci ildə vəfat edib.

## Yaradıcılığı
  
**XXX**

Məhsul ayının altında,
Yumşaq gümüşü
Damcılar işıldayanda
Bağça gecələrinin üstündə,
Boz, lağlağı ölüm
gələr və pıçıldayar qulağına
ən yaxın dost kimi
tez – tez səni xatırlayan.
Yay güllərinin altında
Gözə çarpan boz
pusquya yatanda alatoranında
vəhşi qırmızı yarpaqların,
eşq balaca əlləriylə
gələr və toxunar sənə
min cür xatirələrlə,
və soruşar səndən
gözəl, cavabı olmayan suallar.

**Bəlkə**

Bəlkə mənə inanar, bəlkə də yox.
Bəlkə evlənərəm o dəliqanlıyla bəlkə də yox.

Bəlkə çöllərdəki külək,
Dənizdəki külək, bəlkə,
hansısa biri hardasa bəlkə də deyə bilər.

Başımı çiyninə söykəyəcəyəm
Və soruşanda heç düşünmədən bəli deyəcəyəm
Bəlkə də yox.

**Bir telefon xəttinin altında**

Mən mis bir teləm havadan asılan,
İncə olduğumdan günəş mənə kölgə də salmır.
Gecə gündüz mahnı oxuyuram – vızıldayıb və qəribə səslər çıxarıb:
eşqdir və savaş və pul; savaşdır və gözyaşları, iş və arzu,
İçimdən keçən kişilər və qadınların ölüm və qəhqəhələri, söhbətlərinizin daşıyanı,
Yağmurda ve damcılayan nəmlikdə, gün çıxanda və quruyan parlaqlıqda,
Bir mis tel.
Xalq tribunu

**Xalq tribunları** (**plebey tribunları**) () — Qədim Romada plebeylərdən (e.ə. 494 ildən) seçilən vəzifəli şəxslər. Xalq tribunları plebeylərin hüquqlarını müdafiə edir və onların xeyrinə qanunlar həyata keçirirdilər. Onlar magistrat və senatın qərarlarını ləğv etmək hüququna malik idilər. Tribunların şəxsiyyəti toxunulmaz və müqəddəs hesab edilirdi. İmperiya dövründə xalq tribunları əslində real əhəmiyyətlərini itirdilər.
Oranlı Vilhelm

**I Oranlı Vilhelm** (**Dinməz Vilhelm**, ) — Oran ‏şahzadəsi, Nassau qrafı, Niderland inqilabı xadimi. 60-c illərdə Niderlandda ispan rejiminə qar‏şı müxalifətə ba‏şçılıq etmiş‏di. Çevik siyasətçi, diplomat Vilhelm ‏şəxsi hakimiyyətini möhkəmləndirməyə və İspaniyaya qarşı‏ müharibə aparmağa cəhd göstərirdi. Vilhelmi İspaniyaya xəfiyyəsi öldürmüş‏dür.

## Xarici keçidlər

## İstinadlar
Leninqradın blokadası

**Leninqradın blokadası** (8 sentyabr 1941 – 27 yanvar 1944) İkinci Dünya müharibəsində zamanı Leninqrad
(indiki Sankt-Peterburq) şəhərinin alman-fin qoşunları tərəfindən 872 gün davam edən hərbi blokadası.

## Tarixi
Leninqradı zəbt etmək almanların strateji və siyasi məqsədlərində mühüm yer tuturdu. Müharibənin ilk günlərindən Leninqrad ətrafında bir neçə zolaqdan ibarət müdafiə sistemi yaradıldı. Müdafiə sədlərinin tikintisində şəhərin 100 minlərlə sakini iştirak edirdi. Sovet qoşunlarının müqavimətinə baxmayaraq alman qoşunları 1941-ci il sentyabrın 8-də Leninqradın qurudan yolunu kəsməyə nail oldular. Şəhərin blokadası başlandı. Şəhərlə əlaqə yalnız Ladoqa gölü və hava vasitəsilə saxlanılırdı. Hitler komandanlığı şəhəri bombardman edir və atəşə tuturdu. Blokada yalnız 1943 ilin yanvarında yarıldı. Həmin ay Leninqrad və Volxov cəbhələrinin birgə əməliyyatları ilə 8–11 km enində "dəhliz" açıldı (şəhər buradan təchiz edilirdi). Blokada qəti olaraq 1944-cü ilin yanvarında götürüldü. 1942-ci il dekabrın 22-də "Leninqradın müdafiəsinə görə" medalı təsis edilmiş, bu medalla 1,5 mln. adam təltif olunmuşdur. Azərbaycan döyüşçüləri də (H. Əliyev, H. Bağırov, Səmədov qardaşları, həmçinin M. Abbasov, M. Hüseynov, C. Əmirov və bir çox b.) mərdlik nümunələri göstərmişlər.

## Xatirə
* 1974–1975-ci illərdə Qələbə meydanında Leninqradın müdafiəçilərinə heykəl qoyulmuşdur.

## Xarici keçidlər

## İstinadlar
Senat

**Senat** (latınca senatus, senex — qoca) — Qədim Romada ali dövlət orqanlarından biri. Patrisi nəsillərinin ağsaqqalar şurası əsasında yaranmışdı (e.ə. təqr. 6 əsr); çar yanında dövlət şurasından ibarət idi.

Respublika dövründə plebeylərlə patrisilərin silki mübarizəsi (e.ə. 5–3 əsrlər) nəticəsində senatın bəzi hüquqları komissiyalara (xalq yığıncaqlarına) keçmişdi. E.ə. 3–1 əsrlərdə senatın vəzifələrinə qanun layihələrini əvvəlcədən nəzərdən keçirmək, hərbi işlərə, xarici siyasətə, maliyyə işlərinə, dövlət əmlakına və s. məsələlərə ali rəhbərlik daxil idi.

Senat üzvlərinin (e.ə. 88 ilədək 300 nəfər, sonra 600) siyahısını senzor tərtib edirdi. İmperiya dövründə senatın hüquqları daha da məhdudlaşdırılmış, Diokletianın dövründə Roma şəhər şurasına çevrilmişdi.

Senator adı ömürlük verilirdi. İmperiya dövründə irsən keçir, yaxud imperator tərəfindən bəxş edilirdi.

İndiki zamanlarda bəzi dövlətlərdə, məsələn ABŞ Konqresinin və Fransa Respublikası Milli Məclisinin yuxarı palatası Senat adlanır.
Muxtar Qasımov

**Muxtar Qasımov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Muxtar Qasımov 10 yanvar 1958-ci ildə Jdanov rayonunun Kəbirli kəndində dünyaya göz açmışdır. Ağdam səhər 5 saylı məktəbi 1974-cü ildə bitirmişdir. Elə həmin il Nəriman Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutuna daxil olmuşdur. Tibb təhsilin başa vurduqdan sonra işləmək üçün təyinatla Xankəndinə yola düşmüşdür. Orada işləyərkən ermənilər arasında separatizmin, millətçi ünsürlərin təbliğinin şahidi olmuşdur. Müxtəlif təziqlərə baxmayaraq işinə davam etmiş, milliyətindən asılı olmayaraq insanlara tibbi yardım göstərmişdir. 1988-ci ildə vəziyyət nəzarətdən çıxandan, kiçik qarşıdurmalar baş verəndən sonra Ağdam rayonuna qayıdıb həkim kimi hospitalda çalışmışdır.

## Döyüşlərdə iştirakı
Ağdamda gedən bütün döyüşlərdə yaralıları xilas etmək üçün qəhrəmanlıq göstərmişdir. Xocalı faciəsindən sonra isə həyatını tamamilə cəbhəyə bağlayır. 1992-ci ilin iyun ayında Aranzəmin, Pircamal, Ağbulaq kəndlərinin azad edilməsi uğrunda gedən döyüşlərdə həkim olaraq öz bilik və bacarığını nümayiş etdirir. 16 iyun 1992-ci ildə Naxçıvanlı kəndi uğrunda gedən döyüşlərdə xidməti borcunu yerinə yetirərkən həlak olmuşdur.

## Ailəsi
Ailəli idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 5 fevral 1993-cü il tarixli 457 saylı fərmanı ilə Qasımov Muxtar Cahid oğlu ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilmişdir.

## Xatirəsi
Rejissor Rəşad Qasımov Milli Qəhrəman Muxtar Qasımovdan bəhs edən "Vətən sevgisi" adlı sənədli film çəkmişdir.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 156.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Muxtar Qasımov 
*  Qasımov Muxtar
Qastarbayter

**Qastarbayter** (almanca: *Gastarbeiter* tərcüməsi qonaq-işçi deməkdir) — öz vətənlərindən uzaqlarda yaşayan və hər hansı bir işlə məşğul olan əcnəbi işçilər. 1990-cı illərin sonunda alman dilində olan bu kəlmə keçmiş SSRİ ərazisində baş verən işçi kütləsinin axınına şamil edilmişdir. Əsasən Moskva və Sankt-Peterburqda geniş yayılmışdır.

## Almaniyada qastarbayterlər

Alman dilində Qastarbayter analyışı başqa məna daşıyır. O, faşistlər dövründə işlədilən "*Fremdarbayter*" (yəni əcnəbi işçilər) kəlməsindən yan keçmək üçün işlədilmişdir. Fremdarbayter Almaniyaya işləməyə məcburi gətirilmiş şəxslərə deyilirdi. Köhnə anlayışın işlənməsi ilə yaradılan mənfi assosiasiyanı aradan qaldırmaq üçün yeni kəlmə daxil edilir. Bu yeni kəlmə, yəni qastarbayter alman dövlətinin dəvəti ilə 1960-ci illərdə iqtisadi bumun nəticəsində işçi qüvvəsinə yaranan ehtiyacı ödəmək üçün gələn şəxsləri təsvir edirdi. Alman dövləti ilə müqavilə əsasında o dövrdə Almaniyaya böyük miqdarda türklər, yunanlar, italyanlar, ispanlar, portuqallar və s. gəlirlər. Bu ucuz işçi qüvvəsi daxili bazarda əl əməyinə ehtiyac olan işləri görməli idi.

Müqavilənin əsas şərti rotasiya prinspi ilə bağlı idi. Bunun nəticəsində müəyyən vaxtdan sonra köhnə işçilər öz vətənlərinə qayıtmalı, onların yerlərini isə yeniləri tutmalı idilər. Artıq 70-ci illərdə məlum olmuşdur ki, bu prinsip özünü doğrultmur. Çünki hər dəfə müəssisələr işçiləri yenidən öyrətməli idilər ki, bu da bir çox xərclərlər bağlı idi. Mövcud qanun müəssisələrin təzyiqi altında dəyişdirilir. Bu əcnəbilərə Almaniyada daimi yaşamaq haqqı verir. Həmçinin onlar öz ailələrini də Almaniyaya gətirmək imkanı əldə edirlər. Əvvəllər qastarbayter göndərən ölkələrdən - Yunanıstan, İtaliya və İspaniya AB-yə daxil olduqdan sonra həyat səviyyələrinin yüksəlməsi ilə əlaqədar olaraq bir çox qastarbayterlər öz vətənlərinə qayıtmışlar. Ancaq Türkiyədən və Yuqoslaviyadan gələnlərin geri qayıtması müşahidə olunmur. Əsasən türk mənşəli qastarbayterlərin Almaniyada artıq III nəsli yetişməkdədir. Türkiyə ilə əlaqəsi olmayan bu nəslin alman cəmiyyətinə inteqrasiyası da lazımi səviyyədə deyil. Bu da onların təhsilində və işləməsində böyük problemlər yaradır.

## MDB-də qastarbayterlər
    
MDB ölkələrində qastarbayter fenomeni 90-cı illərdən başlayır. Onların getdiyi əsas ölkə Rusiya sayılır. Rusiyaya əsasən bu işçilər keçmiş sovet respubliklarından gəlirlər. Əfqanıstan, Çin və Vyetnam da bu ölkələr arasındadır. Onlar Rusiayda tikintidə və xidmət sahəsində çalışırlar. Rusiyanın böyük şəhərlərində də qastarbayterlər çalışırlar. MDB məkanında hökm sürən qastarbayter axını Almaniyada olandan kəskin fərqlənir. Almaniyada bu, dövlət səviyyəsində müqavilələr əsasında edilirdisə, Rusiyada yalnız ayrı-ayrı şəxslərin şəxsi istəkləri əsasında baş verir. Ortada heç bir müqavilə olmadan onların Rusiyada işləməsi çox vaxt qeyri leqal xarakter daşıyır. Nəticədə bu şəxslərin hüquqları tapdalanır, onları daha ucuz işlətmək üçün şərait yaranır.

## Xarici keçidlər
Ətyeməzli

**Ətyeməzli**, **Atyeməzli** — Azərbaycan Respublikasının Ağdam rayonunun Qiyaslı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 20 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətindədir.

Atyeməzli Ağdam rayonunun Qiyaslı inzibati ərazi vahidində kənd. Dağətəyi ərazidədir. Cox vaxt Ətyeməzli Şəklində təqdim olunan bu coğrafi ad etnotoponim olub atyeməzlər tayfasının adı ilə bağlıdır və "at əti yeməyənlər" deməkdir. Atyeməzli kəbirli tayfa qrupuna daxil olan qərvəndli elinin bir qoludur. İranın Xorasan vilayətində də Atyeməz adlanan kənd qeydə alınmışdır. Güman edilir ki, atyeməzlilər vaxtilə Cənubi Azərbaycanın Atyeməz mahalından gəlmişlər.

## Tarixi
Ətyeməzli kəndi — Kəbirli tayfasının Qərvəndli qolunun Ətyeməzli tirəsinin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Əsli Atyeməzlidir. İranın Xorasan əyalətində Atyeməz nahiyəsinin adı ilə bağlıdır. Nadir Şah kəbirliləri Xorasana sürgün etmiş, lakin Şah öləndən sonra kəbirlilər geri-Qarabağa qayıtmışlar. Deməli Ətyeməzlər gətirilmə addır, yəni, Xorasanda kəbirlilərin bir hissəsinin Atyeməzdə qalması ilə bağlıdır. Ətyeməzli tirəsinin özü isə Şərifli, Zamanlar, Vəliuşağı, Əfəndilər, Baxışlar və s. nəsillərdən ibarət idi.

Ətyeməzli şəklində təqdim olunan bu coğrafi ad etnotoponim olub atyeməzlər tayfasının adı ilə bağlıdır və "at əti yeməyənlər" deməkdir. Atyeməzli kəbirli tayfa qrupuna daxil olan qərvəndli elinin bir qoludur.

## Əhalisi
Əhalinin sayı 1529 nəfərdir.

### Tanınmışları
* Əli Əliyev — kimya elmləri doktoru, professor

## İstinadlar

## Mənbə
* Orxan Məmmədov (Baharlı). Ağdamın adlı-sanlı pedaqoqları, alimləri. Bakı, Sabah, 2001

## Xarici keçidlər
* 
* 
*
Plebs

**Plebeylər** (plebeii, plebs — sadə xalq) — Qədim Romada azad əhalinin zümrələrindən biri. E.ə. III əsrin əvvəlinədək icma torpağından istifadə hüququna malik deyildilər, xüsusi mülkiyyətçi kimi onların kiçik torpaq sahələri vardı. Əkinçiliklə yanaşı sənətkarlıq və ticarətlə də məşğul olurdular. Patrisilərə qarşı mübarizə (e.ə. V əsrin əvvəli-e.ə. III əsrin əvvəli) nəticəsində plebeylər patrisilərlə eyni dərəcədə vətəndaşlıq və siyasi hüquqlara nail oldular; Roma xalqının tərkibinə daxil edildilər, patrisilərlə birgə nobilitet yaratdılar. Plebeylər termini e.ə. 3–2 əsrlərdə tam hüquqlu, lakin əsilzadə olmayan vətəndaşlara aid edilirdi.

## İstinadlar
Patrisiat

**Patrisilər** (patricii, pater - ata) - Qədim Romada əvvələr, ehtimal ki, nəsli icmaya daxil olan və plebeylərə qarşı duran bütün yerli əhali; sonralar nəsli aristokratiya. E.ə. 6 əsrin sonunda siniflərin və dövlətin yaranması dövründə patrisilər Roma respublikasında hakim sinfə - təbəqəyə çevrildilər. Patrisilərin iqtisadi hökmranlığının əsasını ictimai torpaqlardan istifadə etmək üçün müstəsna hüquqa malik olmaları təşkil edirdi. Plebeylərin hüquqları patrisilərlə bərabərləşdirildikdən sonra (e.ə. 3 əsrin əvvələri) patrisilər ilə plebeylərin yuxarı təbəqəsi birləşib nobilitet təşkil etdi.
Qney Pompey

**Qney Pompey** (tam adı: *Qney Pompey Maqn*, , tələffüzü: ), **Böyük Pompey** () və ya sadəcə **Pompey** (, tələffüzü: ; ) — Roma siyasi və hərbi xadimi, e.ə. 70-ci, 55-ci və 52-ci illərdə Roma Respublikası konsulu, e.ə. 49–45-ci illərdə gerçəkləşmiş vətəndaş müharibəsində senata ləyaqətli olan qüvvələrin komandiri.

E.ə. 83-cü ildə Sulla ilə yaxınlaşmış, ölümündən sonra (e.ə. 78) onun düşmənlərinə qarşı mübarizə aparmışdır. E.ə. 71-ci ildə Spartak üsyanının yatırılmasında iştirak etmiş, e.ə. 70-ci ildə konsul (Krassla birgə) seçilmişdir. E.ə. 66-cı ildə Pont padşahı VI Mitridat əleyhinə müharibədə Roma qoşunlarına başçılıq etmiş və onu məğlubiyyətə uğratmış, e.ə. 66-65-ci illərdə Qafqaz Albaniyasına soxulmuş, lakin oranı tuta bilməmişdi..

E.ə. 60-cı ildə 1-ci triumviratda Sezar və Krassla birgə iştirak etmiş, triumvirat dağıldıqdan sonra (e.ə. 53) optimatlarla yaxınlaşmışdı. E.ə. 48-ci ildə Dirraxiya (Bu şəhərə bəzən Dyracchium da deyirlər.Əsl adı Dürres şəhəridir və Albaniyada yerləşir) yaxınlığında Sezarı məğlubiyyətə uğratmış, lakin Farsal yaxınlığında darmadağın edilərək Misirə qaçmış və orada öldürülmüşdür.

## İstinadlar