open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yaryat abidələri

**Yaryat abidələri** və ya **Terhin abidələri** – Monqolustanın Arhanqay inzibati vahidinin Doloon Mod bölgəsindəki Terhin çayının yaxınlarında olan Orxon əlifbası ilə yazılmış uyğur abidələridir. Bu abidələr Uyğur xaqanı Bayan Çor Xaqan tərəfindən VIII əsrin ortalarında, ehtimal ki, 753–760-cı illər arasında daşa işlənilmişdir.

## Tapılması
Arxeoloqlar bu abidənin varlığından 1909-cu ildən bəri xəbərdardır. Çünki, 1909-da tapılan Şine Usu abidəsində belə bir abidənin varlığından bəhs edilməkdədir. Bununla birlikdə bu abidənin gün üzünə çıxarılması 1909-cu ildən etibarən 47 il davam etmiş, nəticədə Taryat abidəsi monqol arxeoloq Dorjsuren tərəfindən 1956-cı ildə tapılmışdır. Bu kəşfdən sonra isə rus-monqol elm heyəti tərəfindən 1969-cu ildə abidənin oturdulduğu tısbağa kaidə tapılmış, abidənin digər iki hissəsi Ser-Odjav Volkovun fəaliyyəti nəticəsində müəyyən edilərək elm dünyasına təqdim edilmişdir. Abidənin hissələri bu gün Ulan Batordakı Monqol Arxeoloji İnistitutunda sərgilənməkdədir.

## Uyğurlar
Uyğur xaqanlığı 745-ci ildə türk xaqanlığının yıxılması ilə onun yerini alan türk dövlətidir. Xaqanlıq Qutluq Bilgə Kül xaqan tərəfindən qurulmuşdur. Uyğur xaqanlığı türk xaqanlığının əksinə, Tan sülaləsi ilə dost münasibətlər qurmuş və An Luşan üsyanı zamanı Tana yardım etmişdir. Uyğurlar qısa müddətdə Orta Asiyanın ən önəmli siyasi güclərindən biri halına gəlmişdir. Buna qərbdəki Qansu və Sincan bölgələrinə köç etmək məcburiyyətində qalmışdırlar.

## Bengü daş
Abidənin meydana gətirildiyi bengü daşlar parlaq boz qranitdən tişbağa kaidələrin üzərinə oturdulmuşdur. Abidənin bütün üzlərində və tısbağa kaidəsində toplam Orxon əlifbası ilə yazılmış 31 sətir yazı vardır. Abidənin meydana gətirilməsini təmin edən Bayn Çor Uyğur xaqanlığını 747–759-cu illər arasında idarə edən türk xaqanıdır. Abidəni daşa işləyən şəxs isə Böke Tutamdır. Abidədə olan tamğa Şine Usu abidəsində də vardır.

## Abidənin mətni
Abidədə Bayan Çor Xaqan özündən "İl İtmiş Bilgə Xaqan" ünvanı ilə bəhs etməkdədir. Bayan Çor abidələrin şərq üzünə atasının öldürülməsindən sonra dövlət içərisində formalaşan daxili qarışıqlıqlar və taxt üçün böyük qardaşı Tay Bilgə Tutuku dəstəkləyən boylatla etdiyi döyüşlərdən bəhs etməkdədir. Bu boylar arasında mətndən başa düşdüyümüz qədəriylə Bayan Çorun ən çox mübarizə apardığı boy tatarlardır. Abidənin qərb üzündə isə mövzu Uyğurlarla məhdudlaşmış qalmamış və türk xaqanlığınının böyük dövlət adamları olan Bumin xaqan, İstəmi xaqan və s. türk böyüklərindən bəhs edilmişdir. Bu vəziyyət bəzi tarixçilər tərəfindən Uyğur xaqanlığının əslində türk xaqanlığının davamı olduğunu, iki fərqli dövlətdən çox, səltənət uruqunun çevriliş ilə Aşinadan Yağlakar uruquna keçdiyinin əlaməti olaraq görülmüşdür.

### Mətnin tamamı




## Həmçinin bax
* Bayan Çur xaqan

## İstinadlar
Gösta Agren

**Sven Gösta Ågren** - (), Fin yazıçısı və şairi.

## Həyatı
Ågren 1936-cı ildə Finlandiyanın Ostrobothnia şəhərində anadan olub. 1988-ci ildə "Jär" əsəri ilə Finlandiya Mükafatını qazandı. Əsərlərini İsveç dilində yazan Gösta Egren, Mark İncilini ədəbi dəyərlərinə görə təriflədi. "Dülgər" adlı kolleksiyasını buraxdı.
Sol tərəfə yaxın fikirləri ilə tanınıb, bunu kənd "proletariatı" ndakı avtobioqrafik əsərlərində görmək olar. Qardaşları Leo və Erikdə özü kimi yazdılar.
Şeirlər, oçerklər və tərcümeyi-hallarını nəşr etdirdi. Verilən ədəbi mükafatlar arasında 1989-cu ildə Jär ('Burada') adlı şeir toplusuna görə Finlandiya Mükafatında iştirak etdi. Avstriyanın şeirlərində tez-tez doğulduğu Ostrobotniya, Finlandiyanın qərb sahillərindən danışdı. (Finlandiyada nəşr olunan bəzi şeir kitablarından sitatlar olan fəlsəfi cizgilərlə çap olunmuş köynəklər var idi.)
## Ölüm
Ågren 25 iyun 2020-ci ildə 83 yaşında doğduğu yer, Finlandiyanın Ostrobothnia şəhərində vəfat etdi.

## İstinadlar
Acita Kesakambala

**Acita Kesakambala** (; ; ) — e.ə. VI—V əsrlərdə yaşamış Qədim Hindistan materialist filosofu. O, Çarvaka məktəbinin öncül alimlərindən olmuşdur. Kesakambalanın Budda və Mahaviranın həməsri olduğu güman edilir. Onun adı birbaşa olaraq «insan saçından hazırlanmış paltara görə məğlubedilməz olan» deməkdir.

Kesakambalanın fikirlərinə görə, həqiqi idrak mənbəyi yeganə cismani təcrübədir. O, dinin ümumi qəbul edilmiş normalarını və mənəviyyatı tənqid etmişdir. Kesakambala dörd elementin – torpaq, su, atəş və havanın kombinasiyasını hər şeyin əsası kimi qəbul etmişdir. Onun fikirləri qədim yunan filosofu Demokritin fikirləri ilə müqayisə edilir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* *Рой М.* История индийской философии. М., 1958. — С.166-167.
* 
* 
* 
* *Чаттопадхьяя, Дебипрасад* От санкхьи до веданты. Индийская философия: даршаны, категории, история. М.: «Сфера», 2003. — С.281-282. — .
* *Barua B.* A History of Pre-Buddhistic Indian Philosophy. Delhi etc. 1970. (1st.ed. 1921).
Cavabdeh

**Cavabdeh** — qanun qarşısında tərəflərdən biri, məhkəmədə baxılan mülki iş zamanı tərəflərdən biri cavabdeh hesab olunur.

Bir sıra məhkəmə çəkişmələrində şəxs, cavabdehin iddia tələbinə görə işə cəlb olunur. Vətəndaşlar, hüquqi şəxs hüququndan istifadə edən müəssisə, təşkilat, idarə və sairləri cavabdeh ola bilər. İqtisad məhkəməsində isə yalnız hüquqi şəxslər cavabdeh sayılırlar.

## İstinadlar
Mengi Oorjak

**Mengi Oorjak** və ya **Meñgi Nagaan-ool Oorjak** () — Baytayqa bölgəsində yerləşən Baytalda anadan olmuşdur. Tuvalı şair, mənzum əsərlər ustasıdır. Tıva Respublikasının Turan şəhərinin 2 saylı məktəbində Tıva dili və ədəbiyyatı müəllimidir. O, eyni zamanda Tuva Respublikası və Rusiya Federasiyasının Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.

## Həyatı
Mengi Oorjak 8 yanvar 1975-ci ildə Baytayqa kojunda Baytal beldesində anadan olmuşdur. 1999-cu ildə Tuva Dövlət Univesitetindən məzun olmuşdur. 1992–1993-cü illərdə "Sodeystviye-Detkimçe" adlı qəzetin müxbiri, 1993–1996-cı illərdə "Tuva Respublikası" adlı qəzetin müxbirliyini, 1999–2000-ci illərdə Biy-Hem bölgəsinin Uyuk beldesinin orta təhsil müəssisələrinə Tuva dili və ədəbiyyatı müəllimliyinə təyin edilmişdir. İndi isə 2000-ci ildən bəri Turanın 2 saylı məktəbində Tuva dili və ədəbiyyatı müəllimi olaraq işləyir.

Yazıçılığa 1990-cı illərin sonlarından başlamışdır. 1999-cu ildə özünün şerlər kitabı olan "Çöpşül den" adında kitabı yayımlanmışdır. Onun yazdığı şerləri, məqalələri, ədəbi əsərləri ölkənin bir çox ölkənin qəzetində nəşr edilmişdir. 2008-ci ildə "Mengi" adlı kitabı nəşr edilmişdir. Biyhem kojununda 2005-ci ildə "Erester" adlı təhsil qəzetinin əsasını qoymuş və redaktorluğunu etmişdir.

## Əsərləri
* *Çöpşül den* (1999)

## Həmçinin bax
* Kara-Kıs Munzuk

## İstinadlar
Nevin Yanıt

**Nevin Yanıt** () — 100 metrlik maneələrlə qaçış üzrə yarışan Türkiyə yüngül atleti. Fenerbahçe Athletics klubunda çıxış edir. 60 və 100 metrlik maneələrlə qaçış üzrə Türkiyə rekordlarının sahibidir. 100 metrlik maneələrlə qaçış yarışlarında ikiqat Avropa çempionudur.

29 Avqust 2013-cü ildə Yanıt müsbət dopinq testi səbəbiylə iki il yarışlardan kənarlaşdırılmışdır. Lakin IAAF uzaqlaşdırma müddətinə etiraz etdi və Arbitraj Komitəsi diskvalifikasiya müddətini daha bir ilə qədər uzatdı.

## Həyatı
Yanıt 2007-ci ildə Banqkokda keçirilən Yay Universiadasında gümüş medal qazanmışdır. 2008-ci ildə Pekində keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarında 100 metrlik maneələrlə qaçış üzrə yarımfinala çıxaraq, Türkiyənin Olimpiya Oyunlarında sprint növlərində bu mərhələyə çatan ilk təmsilçisi oldu. 2009-cu ildə Peskara şəhərində keçirilən Aralıq dənizi Oyunlarında iştirak edərək 100 metrlik maneələrlə qaçış yarışında qızıl medal qazandı. 2010-cu ildə Barselonadakı Avropa çempionatında o, 100 metrlik maneələrlə qaçış yarışında 12,63 saniyə nəticəsini göstərərək (milli rekord) qızıl medal qazandı. Londonda keçirilən 2012 Yay Olimpiya Oyunlarında Yanıt 100 metrlik maneələrlə qaçış yarışında beşinci oldu.

2010-cu ildə  Mersində inşa edilən 4500 oturacaq tutumu olan atletika məkanı 2011-ci ildə onun şərəfinə adlandırıldı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Polis Əhvalatı (film seriyası)

**Polis əhvalatı** () altı rəsmi Honkonq cinayət hadisələri filmindən ibarətdir, rejissor Ceki Çan, Stenli Tonq, Benni Çan və Dinq Şen tərəfindən çəkilmiş və Reymond Çou, Leonard Ho, Ceki Çan, Barbi Tunq, Villiye Çan, Solon So və Yanq Du tərəfindən prodürserlik edilmişdir. İlk film Polis əhvalatı 14 Dekabr 1985-ci ildə yayımlandı. Filmin müvəffəqiyyəti beş seriala, rəsmi spin-offa (Super polis 2) və qeyri-rəsmi spin-offa (Detektiv) səbəb oldu.

Çan, Amerika film bazarına girməsi üçün nəzərdə tutulan Himəyadarda rejissor Ceyms Qlikenhausla işləməkdə məyus bir təcrübədən sonra filmə başladı. İlk Polis əhvalatı filmi pərəstişkarları tərəfindən Çanın ən yaxşı filmlərindən biri hesab olunur. Asiyada böyük bir vuruş idi. Tərcümeyi-halına görə, mən Ceki Çanam, Çan filmi hərəkət və tryuk baxımından ən yaxşı hesab edir. Time Out-in kino tənqidçiləri, rejissorları, aktyorları və boyuk aktyorlar arasında keçirdiyi sorğuda ilk üç Polis Hekayəsi filmi səsləndirildi, Polis əhvalatı 4-cü, Polis əhvalatı 2 61-ci, və Super polis 75-ci sırada yer aldı.
Hərəkət nəzarəti

**Hərəkət nəzarəti** — Avtomatlaşdırma intizamının tərkib hissəsidir. O, obyektlərin hərəkəti ilə konseptual şəkildə əlaqəli olan bütün texnologiyaları əhatə edir. Bununla birlikdə, hərəkətə nəzarət dedikdə, maşın hissələrini aktivləşdirmək üçün ilk növbədə servo mexanizmlərin hərəkət nəzarəti olmaqla, hidravlik/pnevmatik nasosların, silindrlərin (pistonların), elektrik mühərriklərinin hərəkət nəzarətidir. Bununla birlikdə, hərəkətin idarə edilməsi və ya hərəkət nəzarəti deyildikdə, ümumiyyətlə servo motorların hərəkət nəzarəti başa düşülür. Hərəkət idarəsində (nəzarətində), hərəkətin iki əsas komponenti olan mövqe və sürət komponentlərinin nəzarəti vacibdir.

Hərəkət nəzarəti robot texnikası və CNC sistemlərinin vacib hissəsidir. Bununla birlikdə, bu sistemlərdə hərəkət nəzarəti, kinematikanın adətən daha sadə olduğu ixtisaslaşdırılmış maşınlardakı hərəkətə nəzarətdən daha mürəkkəbdir. Nisbətən daha sadə olan ikinci istifadəni ümumi hərəkət nəzarəti adlandırmaq olar.

Hərəkət nəzarəti qablaşdırma, çap, toxuculuq, yarımfabrikat istehsalı, montaj sənayesi və istehsal xətlərində geniş istifadə olunur.

## Ümumi baxış
Əsas hərəkətə nəzarət sistemi arxitekturasına aşağıdakı komponentlər daxildir:

*İstədiyiniz hərəkət profilinə uyğun olaraq istinad nöqtələrini yaradan bir hərəkət nəzarətçisi
*Hərəkət tənzimləyicisi tərəfindən istehsal olunan nəzarət siqnalını aktuatora ötürmək üçün daha güclü bir elektrik cərəyanına/gərginliyə çevirən gücləndirici.
*Gücləndiricidən gələn siqnal ilə idarə olunan servo motor kimi bir aktuator.
*Aktuatordan əldə edilən hərəkəti yük üzərində istənilən hərəkətə çevirmək üçün istifadə olunan mexaniki komponentlər. (dişliər, vidalı mil, kəmər, flanş, bağlayıcı komponentlər, yataqlar, rulmanlar və s.)
*Aktuatorun mövqeyi/sürətini geribildirim olaraq hərəkət tənzimləyicisinə göndərmək üçün vəzifə/sürət oxuyucu maqnit, elektron, mexaniki komponentlər (optik kodlayıcı, həlledici (resolver) və s. kimi bir və ya bir neçə sensor)
*Qapalı dövrü sürət/mövqe əlaqəsi

### Ümumi hərəkətə nəzarət funksiyaları
*Nöqtədən-nöqtəyə mövqe nəzarəti (PTP): Hərəkət marşrutunu hesablamaq üçün bir neçə üsul var. Bunlar adətən üçbucaqlı profil, trapezoid profil, s-qövslü profil kimi sürət profilinə görə adlandırılırlar.
*Sinxron hərəkətə nəzarət (Elektron dişli ilə sinxronizasiya, cam (dəzgahın digər hissəsi ilə sürüşmə təmasını təmin etmək və qarşılıqlı və ya dəyişkən hərəkət etmək üçün hazırlanmış maşının fırlanan hissəsində çıxıntı) profil ilə sinxronizasiya): İkinci/qul (slave) oxun mövqeyi, birinci/ ağa (master) oxun vəziyyətindən riyazi olaraq asılıdır. Bir sistemdə, bir-birinə nisbətən sabit bir sürətlə dönən iki silindr elektron dişliyə yaxşı bir nümunədir. Elektron cam elektron ötürücünün (dişlinin) daha əhatəli olanıdır. Elektron kamda, ikinci oxun profili əsas oxun mövqeyinin davamlı bir funksiyasıdır.
*Sürətə nəzarət
*Torka nəzarət

## İstinadlar
Karı Çor Tigin abidəsi

**Karı Çor Tigin abidəsi** və ya **Xian abidəsi** — 2010-cu ildə Zhanq Du Yuanlı bir kəndli tərəfindən tapılmış abidədir. Kəndli tapdığı abidəni Xiandakı bazarda satmağa çalışarkən son anda Tanq Vest Market Muzeyi nümayəndələri abidəni görmüş və abidəni alaraq muzey inventarına salmıdşırlar. Karı Çor Tigin abidəsi Çinin Şaanxi əyalətinin mərkəzi, Çinin tarixi paytaxtlarından biri olan Xianda tapılmışdır. Karı Çor Tigin abidəsi və Karı çor Tiginin məzarına aid işləməli daş, bir sıra çincə yazı və arxeoloji materialla birlikdə Çinin ilk özəl muzeyi olan Tanq Vest Market Muzeyində sərgilənməkdədir.

## Abidə
Karı Çor Tiginin abidə məzarına aid qranitdən düzəldilmiş kvadrat formasında, üzərində bitki motivləri olan, işləməli qapaq daşı vardır. Abidə Türk-Çin əlaqələrini əks etdirməsi və iki dilli olması yönündən araşdırmaçılar tərəfindən önəmli abidə olaraq göstərilməkdədir.

## Mətn
Karı Çor Tigin abidəsində Orxon əlifbası ilə yazılmış 17 sətirlik türkcə mətn vardır. Bununla yanaşı, abidədə çincə mətnlər də mövcuddur. Abidə ümumi mənada yaxşı qorunmuş olmasına baxmayaraq, abidənin I və II sətirlərində olan iki sözdə geridə qalan tarixi müddətdə qırılmalar meydana gəlmişdir. Karı Çor Tigin abidəsinin türkcə hissəsinin oxunma və mənalandırılmasını Çingiz Ayyılmaz reallaşdırarkən, çincə hissəsini oxunub mənalandırılmasını isə Luo Xin etmişdir.

## Mətnin mövzusu
Abidə 794-cü ilin may ayında Çində meydana çıxan üsyanı yatırmaq məqsədiylə Xiana gəlib Çin imperiya ordusuna sol cinah komandanı olaraq qatılan Uyğur tigini olan Karı Çor Tigin adına ucaldılmışdır. Abidənin müasir azərbaycancaya edilmiş tərcüməsi bu formadadır:

## Abidənin ölçüsü
Abidə 39 x 40 sm ölçüsündə qranitdən hazırlanmış, kvadrat formasındakı daşın sol tərəfinə, yuxarıdan aşağıya doğru 29 sm-lik sahəyə yazılmışdır. Abidənin Orxon əlifbası ilə yazılmış bölümünün eni 4,5–5 sm arasında dəyişməkdədir.

## Abidənin müəllifi
Karı Çor Tigin abidəsi Çin imperatoru Tai Tsunqun əmri ilə saray ustalarına yazdırılmışdır.

## Həmçinin bax
* Tanq ordusunda türklər
* Yağlakar sülaləsi

## İstinadlar
Nikolay Serdobov

**Nikolay Alekseyeviç Serdobov** (; ) — rus yazıçı, şair, tarixçi və tənqidçi. Tıva Sovet Sosialist Respublikasının elmi araşdırmalarının tanınmış araşdırmaçısı.

## Həyatı
Nikolay Serdobov 9 may 1916-cı ildə Kuybışev (indiki Samara) şəhərində anadan olmuşdur. 1940-cı ildə Moskvada Lenin İnistitutunu bitirmişdir. 1940-1946-cı illərdə Sovet ordusunun döyüşçüsü olmuş və Berlinə qədər getmişdir. 1946-cı ildə təhsil çalışmaları üçün Tıvaya göndərilmişdir. Tuva oblast komitəsinin təhsil şöbəsinin rəhbərliyinə, inistitut katibliyinə,  rəhbər müaviliyinə qədər yüksəlmişdir. 10 il boyunca Tuva Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Ali Şurası rəhbərinin müavini olaraq işləmişdir. 7 aprel 1986-cı ildə vəfat etmişdir. 

9 may 2011-ci ildə Nikolay Serdobovun 95 illiyi münasibətiylə Tıva Sosial Elmlər İnistitutu tərəfindən yazılı abidə ucaldılmışdır.

## Əsərləri
* «Buyan bile Hоrа» (1959)
* «Аmıdırаldıñ ünezi» (1962), roman
* «Sаyan sınnаrınıñ ındındа» (1966),roman
* «Dаyıngа şоnnutkаnnаr» (1981), roman
* «Ulаnçızı çоk» hekayə.

## Həmçinin bax
* Mengi Oorjak

* Kara-Kıs Munzuk

## İstinadlar
Moldurqa Salçak

**Moldurqa Salçak** (; ) — tıva türklərini məşhur yazıçısı, şairi, Tuva Muxtar Sovet Sosialist Respublikası mədəniyyətinin tanınmış şəxsi. O, Tıva Respublikasının Yazıçılar Birliyinin üzvü olmuşdur.

## Həyatı
Moldurqa Salçak 1936-cı ilin 12 dekabrında Tıva Arat Respublikasının Barıın-Hemçik bölgəsiin Möngün Tayqa adlanan yerinin Mugur qəsəbəsində anadan olmuşdur. Mugur-Aksi və Qızılda təhsilinin iki pilləsini bitirmiş və Qızıl Müəllim məktəbini və Dövlət Müəllim İnistitutunda təhsil almışdır.
1957–1960-cı illərdə Tuva Muxtar Oblastındakı adminstrativ bölgə olan Bay-Tayqa bölgəsinin Şuy kəndində, 1960–1994-cü illərdə Mugur-Aksi orta məktəbində Tuva türkcəsi dili, ədəbiyyatı dərslərini vermişdir. O, müəllimliklə 37 il məşğul olmuşdur.

Yazıçılığa 1953-cü ildə gəlmişdir. "İye çurttuñ аldаrıngа" adlı ilk şeri ulduz ağac mənasındakı "Sıldısçıgaş" qəzetində yayımlanmışdır. Şerlərinin ilk antologiyası 1963-cü ildə "Şuurqan" adı ilə çıxmışdır. Bu illərdə "Tanış" (1967), "İster" (1970), "Ayalqa" (1974), "Tura-soruk" (1979), "Çırıküem" (1983), "Üye-şagnın sudalı" (1984), "Idıktarım" (1990), "Süzük" (1994) adlı kitabları nəşr edilmişdir. Sambulu ilə birlikdə yazdıqları "Möngün Tayqa" (Yetişdiyim torpağım, 1996) adlı kitabı nəşr edilmişdir. S. Şçipaçevin, R. Həmzətovun, M. Tursunzadənin, P. Brovkonun əsəbi əsərlərini tuva türkcəsinə tərcümə etmişdir. Moldurqunun şerlərini ruscaya S. Kozlova, G. Printseva, M. Skuratov tərcümə etmişdir. Moldurqa Salçakın qırxdan çox şerinə mahnı bəstələnmişdir. Ömürünün yarısında çoxunu tuva dilinin qorunmasına və tıva mədəniyyətinin ruslar tərəfində sivilizasiya olunmaması üçün əlində gələni etmişdir. Bunlara əsərlərində və yazdığı mətnlərdə də rast gəlmək mümkündür.

Tıva Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Ali Şurasının rəhbərliyinin "Dəyərli" mükafatı ilə mükafatlandırılmış, Tuva Respublikasının mədəniyyətinin məşhur xidmətçisi ünvanını almışdır.

9 yanvar 2012-ci ildə vəfat etmişdir.

## Əsərləri
# Şuurgаn
# "Tаnış" (1967),
# "İster" (1970),
# "Аyalgа" (1974),
# "Turа–sоruk" (1979),
# "Çırık üyem" (1983),
# "Üye-şаgnıñ sudаlı" (1984),
# "Idıktаrım" (1990),
# "Süzük" (1994)

## Həmçinin bax
* Kara-Kıs Munzuk
* Mengi Oorjak
* Nikolay Serdobov
* Badra İrgit

## İstinadlar
Badra İrgit

**Badra Üjüneyoğlu İrgit** (Tuva türkcəsi: Бадра Үжүней-оглу Иргит, d. 10 fevral 1919 – 4 avqust 1984)  - Tandı Tuva ölkəsi, Ambın kojununda (indiki Tes-Hem bölgəsi) Çırqalandında anadan olmuşdur. Tuva türklərindən olan yazıçı, nasir. İlk tuvalı uşaq yazıçısı olan Badra İrgit XX əsr Tuva ədəbiyyatının ən böyük nümayəndələrindən hesab edilir.. Tuva Arat Respublikasının Yazıçılar Birliyinin ilk üzvlərindən biridir.

## Həyatı
İrgit 10 fevral 1910-cı ildə Tandı Tuva Ambın vilayətində Çırqalandı adlı yerdə anadan olmuşdur. Oxuma-yazmanı Samaqalday Buda düşüncəsi məbədində öyrənmişdir. Kiçik yaşlardan etibarən xarratlıq, əkinçilik etmişdir. 1929-cu ildə Tıvanın inqilab ordusunda xidmət etmişdir. Arat İnqilab Ordsuunun Kiçik Komandanlar Məktəbini bitirib, Moskvanın Frunze adına Hərb Akademiyasında və Sovet Partiya Məktəbində təhsil almışdır. 1932-ci ildə Tuva Arat Respublikasında sovet rus dövlətinə qarşı üsyan edən basmaçılara qatılmışdır.

Daha sonra işçi-inqilabçı gənclərinin birliyində Mərkəz Komitəsinin baş katibliyində işləmişdir: 1941-1942-ci illərdə Tıva Arat Respublikasının Nazirlər Şurası içində mədəniyyət komitəsinin rəhbərliyinə, 1942-1943-cü illərdə Tuva Arat Respublikasının Monqolustana göndərilən səlahiyyətli səfiri olmuşdur. Tıva Sovet Sosialist Respublikalar İttifaqına qatıldıqdan sonra Sİ Kommunist Partiyası Tuba Oblast Komitəsinin katibliyində çalışmışdır. 1950-1960-cı illərdə Şaqaan-Arıq, Arıq-Bajı, Eylig-Hem, Tes-Hem məktəblərində müəllmilik və idarəçilik etmişdir. 1967-ci ildən başlayıb Qızıl şəhər bələdiyyəsində şöbəsinin rəhbərliyini etmişdir. Tuva Respublikasının bir çox dövlət mükafatına layiq görülmüşdür.

## Əsərləri
Badra İrgit yazıçılıq işinə 1932-ci ildən başlamışdır. 1940-cı illərdə şerləri, ədəbi yazıları “Şın”, “Areve şını”, “Hostug arat”, qəzetlərində və “Revolustun hereli” jurnalında yayımlanmışdır. Onun yazmış olduğu romanlar bunlardır:

# Аrzılаñ Küdеrеk
# Bistiñ kırındаn
# Ujudukçu Kidispеy

“Arzılan Küderek” adlı romanının ilk kitabını yazıçının oğlu olan yazıçı İqor İrgit 1996-cı ildə yayımlaya bilmişdir.
1976-cı ildə “Aldın-Mıyıs” adlı nağıllar kitabı nəşr edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Kara-Kıs Munzuk

* Mengi Oorjak

* Nikolay Serdobov 

* Moldurqa Salçak

## İstinadlar
Cihat Arman

**Cihat Arman** (16 iyul 1915, İstanbul - 14 may 1994, İstanbul) — Türkiyə futbolçusu, qapıçı, məşqçi.

## Həyatı
Cihat Arman 16 iyul 1915-ci ildə İstanbulda anadan olmuşdur.

### Oyunçu karyerası
15 yaşında futbol oynamağa başladı. Qapıçı mövqeyisində çıxış edirdi. Oyun karyerasına 1934-1937-ci illərdə çıxış etdiyi Gənclərbirliyində başlamışdır. Sonradan, 1939-cu ildə bağlanan Güneş klubuna keçdi. Onun növbəti və oyunçu karyerasında sonuncu klubu Fənərbaxça oldu. Onun heyətində 308 matç keçirmiş və "Uçan qapıçı" ləqəbini qazanmışdır. 1944-cü ildə Türkiyə çempionatının qalibi oldu, üç dəfə İstanbul Futbol Liqasında (1944, 1947-1948) qalib gəlmişdir, İstanbul Liqa Kubokunu (1945) qazanmışdır.

1936-cı ildə Berlində keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarında 9-16-cı yerləri bölüşən Türkiyə milli futbol komandasının üzvü idi. Yeganə oyunu Norveç komandasına qarşı keçirtmişdir və 4 qol buraxmışdır.

1948-ci ildə Londonda keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarında 5-8-ci yerləri bölüşən Türkiyə milli futbol komandasının heyətində çıxış etmişdir. Turnirdə 2 oyun keçirtdi və Yuqoslaviya millisinə qarşı oyunda 3 top buraxmışdır.

1936—1951-ci illərdə Türkiyə millisinin heyətində 13 matç keçirmiş 26 qol buraxmışdır.

### Məşqçi karyerası
1948-ci ildə məşqçilik karyerasına başladı. Klub səviyyəsində Fənərbaxça (1948—1949), Beyoğlu (1954—1955), Beşiktaş (1955—1956), İstanbulspor (1956—1957, 1960—1961), Kasımpaşa (1957—1960), Yeşildirek (1962—1963), Eskişehirspor (1966—1967), Mersin İdman Yurdu (1967—1968) və Vefa (1968—1969) ilə işləmişdir.

1949, 1956, 1964 və 1970—1971-ci illərdə 4 dəfə Türkiyə milli yığmasının baş məşqçisi olmuşdur. 1949-cu ildə Dünya Çempionatının təsnifat mərhələsində türklər onun rəhbərliyi altında Suriya millisinə 7-0 hesabı ilə qalib gəlsələr də turnirdə iştirak etməkdən imtina etdilər.

14 may 1994-cü ildə İstanbulda vəfat etdi.

## Nailiyyətləri

### Oyunçu kimi
 **Fənərbaxça**

* Türkiyə çempionu (1): 1944.
* İstanbul Liqasının çempionu (3): 1944, 1947, 1948.
* İstanbul Liqa Kubokunun qalibi (1): 1945.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Türkiyə Futbol Federasiyasının saytında Cihat Armanın profili
Ah...! (albom)

**Ah...!** – Azərbaycan müğənnisi Aygün Kazımovanın studiya albomu. Alboma 11 mahnı daxildir.

## Hazırlanması
Albomdakı bütün mahnıların bəstəsi Cavanşir Quliyevə aiddir. Albomdakı **[[İtkin gəlin (mahnı)|İtkin gəlin]]** mahnısı, İtkin gəlin serialının saundtrektidir. Albomdakı **Tənha qadın** mahnısı Birinci Qarabağ müharibəsində həyat yoldaşlarını itirmiş qadınlara həsr olunmuşdur. Albomdakı **[[Son gecə (mahnı)|Son gecə]]** mahnısı Cənubi Azərbaycanlı şair Piruz Dilənçinin **Son görüş** adlı şeirinə bəstələnmişdir. **Son görüş** adlı şeir şairini şəxsi həyatı haqqındadır. Albomdakı **Ot kökü üstə bitər** adlı mahnı, 1999-cu ildə lentə alınan və ssenarisi Vaqif Səmədoğluna məxsus olan, **[[Yaşıl eynəkli adam-2 (film, 1999)|Yaşıl eynəkli adam-2]]** filmində səsləndirilmişdir.

## Mahnıların Siyahısı

## İstinadlar

## Mənbə
*Rəsmi YouTube Kanalı
*Rəsmi Facebook Səhifəsi
*Rəsmi İnstagram Səhifəsi

## Həmçinin bax
Anabar ulusu

**Anabar ulusu** () — Rusiya Federasiyası, Saxa Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.
İnzibati mərkəzi Saskılax kəndidir.

## Coğrafiyası
Anabar ulusu Saxa Respublikasının şimal-qərbində, şimal enliyinin 71° ilə 76° arasında yerləşir. Ulus 55.6 min km² geniş bir ərazini tutur və respublikanın Bulun və Olenok ulusları, həmçinin Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ilə həmsərhəddir.

Böyük çayları: Anabar, Uele. Böyük gölləri: Ulaxan-Kyuel, Baqanıtta-Kyuel, Sappiya.

## Tarix
10 dekabr 1930-cu ildə Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyəti Yakutiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının tərkibində şimaldakı kiçik etnik qrupların məskunlaşdığı ərazidə, Anabar milli (Evenk) bölgəsinin (regional mərkəz Uca) qurulması qərarı alır. Qərarı Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri M. İ. Kalinin imzalayır. Anabar ulusu hələ də bir milli mahal statusunu qoruyub saxlayır. 1 yanvar 2003-cü ildən etibarən Anabar ulusunda inzibati islahat aparılır. 2004-cü ilin yanvar ayında Anabar ulusu Yakutiya bələdiyyələrindən birincisi olaraq milli statusu təsdiqlənən bələdiyyələrin federal reyestrinə daxil olmasını təsdiqləyən 004393 nömrəli sertifikat alır.

## Əhalisi
;Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: dolğanlar — 42,39 %, evenklər — 22,74 %, saxalar — 21,59 %, evenlər — 6,43 %, ruslar — 3,71 %, ukraynalılar — 0,94 %, digər millətlərdən olanlar — 2,17 %.

## Yerli özünü idarəetmə
Anabar ulusu ərazisinə 2 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 3 yaşayış məntəqəsi daxildir.

## Sosial sfera
Anabar Milli Ulusun 2007-ci ilədək sosial-iqtisadi inkişafı proqramına uyğun olaraq, aşağıdakı obyektlər tikiləcəkdir: Saskılax kəndində 220 yerlik orta məktəb, Saskılaxda 30 çarpayılıq bir xəstəxana kompleksi, Saskılaxda 300 yerlik bir sosial və mədəniyyət mərkəzi, Uryunq-Xaya kəndində mədəniyyət və idman kompleksi, Saskılaxda 4000 tonluq bir neft anbarı, Saskılax və Uryunq-Xaya kəndlərindəki veteranlar üçün yaşayış binaları, fərdi yaşayış binaları, Uryunq-Xaya kəndində 2 avtomobil üçün yanğınsöndürmə binası. Yuxarıda göstərilən obyektlərdən Saskılaxdakı bir sosial-mədəni mərkəz və veteranlar üçün yaşayış evləri 2004-cü ildə istismara verilmişdir: Saskılaxda altı mənzil, Uryunq-Xayada iki mənzil. Bundan əlavı 2004-cü ildə sənaye və sosial təyinatlı yeni obyektlər tikilərək istifadəyə verildi: 2400 kilovoltluq modul tipli dizel elektrik stansiyası, hamam və camaşırxana kompleksi, Saskılaxda yeni qazanxana, Uryunq-Xaya və Saskılaxda iki yanacaqdoldurma məntəqəsi.

## İstinadlar
Çerliqool Kuular

**Çerliqool Kuular** () — tuvalı yazıçı, şair, nasir, tərcüməçi, teatr yazıçısı. Tuva ədəbiyyatının qurucularından biridir. 1940-cı ilin 10 dekabrında Tuvanın Çöön-Hemçik bölgəsi Horumdağ qəsəbəsinin Şemi-Aksı kəndində anadan olmuşdur. Soyadı olan Kuular azərbaycancaya Qular deyə tərcümə edilir.

## Həyatı
Yazıçılığa 1960-cı ildə başlamışdır. Sovet İttifaqının üzvüdür. Tuva Respublikasının məşhur yazıçısıdır. Tuva Respublikasının mədəniyyət, kino və turizm nazirliyinin "S. A. Sarıq-ool mükafatı"na layiq görülmüşdür. Əsərləri rusca, ukraynca, monqolca, altayca, xakasca, saxaca və başqa dillərə də tərcümə edilmişdir. Tuva türkcəsinə bir çox rus və qərbli yazıçının əsərlərini tərcümə etmişdir. Tuvalıların adətləri və ləhcələri ilə əlaqəli elmi əsərlər yazmışdır.

## Əsərləri
# "A'dım" (Kızıl, 1975),
# "Sugda daştar" (Kızıl, 1982),
# "Kameşki v vode" (Moskva, "Sovremennik", 1986)
# "Dаñ hayaazı" (Kızıl, 1988),
# "Düvülüg dün" (Kızıl, 2000),
# "Veter lyulku kaçal" (Kızıl, 2000)
# "Çalbıış öttür…" (Kızıl, 2005);
# "Daglar ayalgazı" (Kızıl, 1985),
# "Ayalga" (Kızıl, 1990),
# "Melodii moih gor" (Kızıl, 2004).

## Həmçinin bax
* Kara-Kıs Munzuk

* Mengi Oorjak

* Nikolay Serdobov

* Moldurqa Salçak

* Badra İrgit

## İstinadlar
Maks Fürbringer

**Maks Fürbringer** (;) — Alman anatomu və ornitoloqu. Həkim Paul Fürbringerin (1849—1930) qardaşı.
## İşləri
* «Die Knochen und Muskeln d. Extremitäten bei den schlangenähnlichen Sauriern» (Leypsiq, 1870);
* «Zur vergleichenden Anatomie des Brustschulterapparats und der Schultermuskeln» (I—V hissələr, Leypsiq və Yena, 1873—1901);
* «Zur Kenntnis der Kehlkopfmuskulatur» (Yena, 1875);
* «Zur Entwickelung der Amphibienniere» (Heydelberq, 1877);
* «Zur vergleichenden Anatomie und Entwicklungsgeschichte der Excretionsorgane der Vertebraten» (Leypsiq, 1878);
* «Zur Lehre von den Umbildungen des Nervenplexus» (Leypsiq, 1879);
* «Untersuchungen zur Morphologie und Systematik der Vögel» (I, II h., Amsterdam və Yena, 1888);
* «Ueber die spinooccipitalen Nerven der Selachier und Holocephalen und ihre vergleichende Morphologie» (Leypsiq, 1897);
* «Beitrag zur Systematik u. Genealogie d. Reptilien» (Yena, 1900).
## İstinadlar
Leonid Çadamba

**Leonid Çadamba** (; ) — tuvalı şair, nasir, yazıçı, dramaturq, uşaq ədəbiyyatı yazıçısı, tərcüməçi və sosial aktivist.

## Həyatı
1918-ci ildə hal-hazırkı Tıva Respublikasının Toju bölgəsinin Hon-Şöl deyilən kəndində anadan olmuşdur. Müəllimliklə məşğul olmuşdur. Tuva dili və mədəniyyəti sahəsində ən öndə gələnlərdən biridir.

## Əsərləri
İlk şerlərini 1933-cü ildə nəşr etdirmişdir. 1941-ci ildə ədəbi jurnallarda şerləri yayımlanmağa başlamışdır. Dövrün müxtəlif jurnallarında əsərləri yayımlanmışdır: “Xalqların qardaşlığı”, “Ogonyok”, “Sibir işıqları”, “Uluq-Hem” və digərləri. Onun şer antologiyaları isə “Xoşbəxtlik”, “Turkuvaz çaylar”, “Nəsil”, “Mənim dəliqanlı dostlarım” adlarında nəşr edilmişdir. Çadambanın nəsr sahəsində isə hekayələrindən “Yolçuluq” və hekayə ilə nəql antologiyalarından “Ren maralı”nı misal göstərmək olar. Əsərləri 13 dilə tərcümə edilmişdir.

Çadambanın 1940-cı illərdəki “Başlanğıc” dərsləri məktəblər üçün Tuva dilinin yaradılmasında böyük əhəmiyyətə sahibdir.

Dərslik, şer antologiyası və nəsr əsərləri:

# Üjüglel", Tıva dili öğretiliş kitabı
# "Tıva dıl", Tıva dili öğretiliş kitabı
# "Töreen çugаа" Tıva dili öğretiliş kitabı
# "Ааs-kejik" (1952),
# "Аk-kök hemner" (1966),
# "Sаlgаldаr" (1968),
# "İvijiler" (1972),
# "Çıındı çоgaaldаr" (1978),
# "Аyan–çоruk" (1980),
# "Аnıyak öñnükterimge" (1987)
# "Аyan-çоruk" (1988)

Leonid Çadamba 1-3-cü siniflər üçün tuvan dil qrammatikasının ilk tərtibçisi, ilk tuvan əlifbası "Ujugel" (ibtidai), ibtidai məktəb üçün dərslik "Toreen chugaa" (ana dili 1948, 1950, 1953), "Toreen dyl" ( Doğma dil); Orta məktəb dərsliklərinin həmmüəllifi və redaktorudur. İlk Rus-Tuvan lüğətinin və Tuvan-Rus lüğətinin, Tuvan dilinin orfoqrafiya lüğətinin tərtibçilərindən biri (1953). İlk şeirlər 1933-cü ildə nəşr edilmişdir. Çadamba ədəbi işinə 1941-ci ildə başlamışdır. Şeirlər jurnallarda yayımlandı: Xalqların dostluğu, Qığılcım, Sibir işıqları, Ulug-Khem və s. "Xoşbəxtlik" (Aç-kecik), "Mavi çaylar" (Ak-khemner), "Nəsillər", "Gənc dostlarım" (Biçii Onkterimge) şeir toplularını yazmışdır. Chadamba nəsrində "Gəzinti" hekayəsi və şimal maralıların qısa hekayə və esselər toplusu təmsil olunur. 1940-cı illərin sonlarında Çadamba ilk tuvan dili məktəb dərsliklərinin yaradılmasına böyük töhfə verdi. Tuvan dilinin ilk kitabının “Üzhüglel” (ABC), ilk “Dərslik dili”, “Tuva dili” və digər dərsliklərin yaradıcısı [2]. Orta məktəb üçün tuvan dili dərsliklərinin həmmüəllifi və redaktoru, Rus-Tuvan lüğəti tərtibçisidir.

## Həmçinin bax
* Kara-Kıs Munzuk
* Mengi Oorjak
* Nikolay Serdobov
* Moldurqa Salçak
* Badra İrgit
* Çerliqool Kuular

## İstinadlar
Cozef Vayzenbaum

**Cozef Vayzenbaum** (**Yozef Vayzenbaum**, Vaytsenbaum, Uayzenbaum; ; ) — amerikalı alim, süni intellekt sahəsində mütəxəssis. 1966-cı ildə yazdığı Eliza proqramının müəllifi kimi tanınır.

Berlində yəhudi ailəsində anadan olub. 1935-ci ildə ailəsi ilə birlikdə ABŞ-yə mühacirət etdi. Ueyn Dövlət Universitetini  (, ABŞ, Detroit, Miçiqan) bitirib: bakalavr (1948), magistr (1950).

## Fəaliyyəti
1953–1963-cü illərdə General Electric-də işləyib. 1963-cü ildən Massaçusets Texnologiya İnstitutunda işləmişdir. 1996-cı ildə Berlinə köçmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Джозеф Вейзенбаум (Joseph Weizenbaum) (1923) 
*
Yan Lekun

**Yan Lekun** ()  — kompüter elmləri sahəsində fransız alimi, əsas fəaliyyət sahələri maşın öyrənməsi, kompüter görmə, mobil robototexnika və hesablama neyrobiologiyasıdır. Sinir şəbəkələrinin optik xarakter tanıma və maşın görmə vəzifələrinə tətbiqi üzrə işləri ilə tanınır. DjVu görüntü sıxılma texnologiyasının əsas yaradıcılarından biri (Leon Botu və Patrick Huffner ilə birlikdə). Leon Botu ilə birlikdə Luş proqramlaşdırma dili yaratdı. Türinq mükafatı laureatı (2018, Benjio və Hinton ilə birlikdə dərin bir öyrənmə sahəsini yaratdığına görə).

Kompüter elmləri doktoru dərəcəsini 1987-ci ildə Pyer və Mari Kyuri Universitetindən almışdır.

1988-ci ildə, AT&T Bell Laboratoriesdə işə başladı, burada bir sıra maşın öyrənmə metodlarını, o cümlədən konvulsion sinir şəbəkələrini inkişaf etdirdi. 1996-cı ildə, AT&T Labs tədqiqat mərkəzinə keçdi, burada DjVu görüntü sıxma texnologiyası üzərində çalışdı. 2003-cü ildən Nyu-York Universitetində çalışmışdır. 2013-cü ilin dekabrında Nyu-Yorkdakı Facebook süni intellekt laboratoriyasına rəhbərlik etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Yan Lekun rəsmi səhifəsi
* Nyu-York Universitetində lazboratoriya
* Wired müsahibə
Salçak Toka

**Salçak Toka** və ya **Salçak Kalbak-Herekoğlu TOKA** () — tuvalı yazıçı, dövlət xadimi, general, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı. Tuva Xalq Respublikasının respublika müfakatı laureatı. Müstəqil Tuva Xalq Respublikasını SSRİ ilə birləşdirmişdir.

## Həyatı
15 dekabr 1901-ci ildə Mergendə anadan olmuşdurTuva Xalq Respublikasını SSRİ-ə birləşdirdikdən sonra Tuva xalqı ona TOKA demişdir. Toka Tuvanı ruslara birləşdirən uşaq sözlərinin tuvaca baş hərflərinin abreviaturasıdır. Xalq bununla onu ələ salmışdır.

1932-ci ildə Donduk Kuuların edamından sonra Salçak Toka Tannu Tuvanın hökmdarı oldu. Sovet modelindən sonra kommunist bir ideologiya təqdim etdi, köçəri kənd təsərrüfatı kollektivləşdirildi və ənənəvi dinlər (Tibet Buddizmi və Şamanizm) sıxışdırıldı. Ətrafında fərdi bir mədəniyyət inkişaf etdi və ədəbi əsərlərinə görə çoxsaylı Sovet mükafatlarına layiq görüldü.

1944-cü ildə Tannu Tuvanın Sovet İttifaqı tərəfindən ilhaq edilməsini istədi. Hadisə Mixail Kalinin vasitəsilə 30 oktyabr 1944-cü ildə baş verdi.

## Ədəbi yaradıcılığı

Tuva ədəbiyyatının önəmli yazıçılarından biridir. İlk dəfə 1930-cu ildə “Sаmbukаynıñ çugaazı” adlanan ilk Tuva romanını yazmağa başlamışdır. 1931-ci ildə “Kinçini üze şapkanı” adlanan əsəri nəşr edilmişdir. O illərdə “Hereejen” (1935), “Üür dargazında üş çıl boldum” (1944), “Döngür-ool” (1938) adlı dramaturgiya nümunələrini yazmışdır. O, “Men saktıışkınım” (1941), “Tos çadırda” (1944), “Ada körbeenin oglu köör” (1963), “Çaa Tıva” (1964), “İyi hemnin baştarı” (1965), “Hayırakançılar” (1971), “Çogaaldar çıındıları” (1977) və bundan başqa da əsərlərin müəllifidir. 1943-1963-cü illər arasında “Arattın sözü” adlı trilogiyanı yazmışdır.  Kitabları 1951, 1967, 1968-ci illərdə nəşr edilmişdir. “Kargiga çoraanım”, “Börülerni annaarı” (Bozqurdların ovları) adlı hekayələri, “Tos çadırda” adlı romanı Tuva ədəbiyyatının qızıl çağını təşkil edir.

1942-ci ildə Tuva Xalq Respublikası, 1945-ci ildə isə SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzvü olmuşdur. Tuva millətinin yazıçısı ünvanı almış və Tuva Sovet Yazıçılar Birliyinin rəhbərliyini etmişdir.

## Əsərləri
* 5 tоmnug çоgaaldаr çıındızı (Kızıl, 1976–1981)
* şilittingen prоzа çоgaaldаrı (Kızıl, 1981)
* "Hereejen", (Kızıl, 1935)
* "Meeñ sаktıışkınım", (Kızıl, 1941)
* "V berestyanоm çume" (Mоskvа, "Sоvetskiy pisаtel", 1943)
* "Tоs çаdırdа" (Kızıl, 1944)
* "Аrаttıñ sözü", 1-gi nоm (Kızıl, 1951)
* "Аrаttıñ sözü", 2-gi nоm (Kızıl, 1965)
* "Аdа körbeenin оglu köör" (Kızıl, 1963)
* "Çaa Tıvа", (Kızıl, 1964)
* "Skаzkа о Kоdur-00le i Biçe-kıs" (Kızıl, 1971),
* "Slоvо аrаtа", rоmаn v 3-h knigаh (Mоskvа, "Sоvetskiy pisаtel", 1972)
* "Hоmdu dаyını" (Kızıl, 1984)
* "Ulug ujаrje" (Kızıl, 2002)
* bоlgаş oon-daa öske.

## Həmçinin bax
* Kara-Kıs Munzuk
* Mengi Oorjak
* Nikolay Serdobov
* Moldurqa Salçak
* Badra İrgit
* Çerliqool Kuular

## İstinadlar
Yuxarı Vilyoy ulusu

**Yuxarı Vilyoy ulusu** () — Rusiya Federasiyası, Saxa Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.
İnzibati mərkəzi Yuxarı Vilyoy kəndidir.

## Coğrafiyası
Şimaldan Olenok, şimal-şərqdən Vilyoy, cənub-şərqdən Qornı, cənubdan Olekminski, cənub-qərbdən Suntar, qərbdən Nyurba ulusları ilə həmsərhəddir. Rayonun sahəsi 42.050 km²-dir.

Vilyoy çayının orta axınında yerləşir. Ulus ərazisindən axan böyük çaylar: Çıbida, Tyuken, Tonquo. Yakutiyanın şimal və mərkəzi ərazilərinin çoxu kimi, "əbədi donuşluq" ərazisindədir. İqlimi kəskin kontinentaldır, qışda havanın temperaturu −60 dərəcəyə qədər, yayda isə +33 dərəcəyə çatır.

## Əhalisi
;Milli tərkib
2002-ci il siyahıyaalınmasına görə: saxalar — 20 855 nəfər (97.53%), ruslar — 223 nəfər (1.04%), evenklər — 212 nəfər (0.92%), evenlər — 54 nəfər (0.25%) və digər millətlərin nümayəndələri — 139 nəfər (0,66%).

## Yerli özünü idarəetmə
Yuxarı Vilyoy ulusu ərazisinə 21 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 29 yaşayış məntəqəsi daxildir.

## İqtisadiyyat

### Kənd təsərrüfatı
İqtisadiyyatın əsasını kənd təsərrüfatı təşkil edir. Əsas sənaye heyvandarlıqdır (ətlik və südlük maldarlıq, at yetişdirmə). Xəz tədarükü əsas yerlərdən biridi. Burada kartof, tərəvəz becərilir. Kənd təsərrüfatı torpaqları 69,3 min ha-dır.

### Sənaye
Sənaye sahələri: meşə və ağac emalı, ovçuluq və balıqçılıq, nəqliyyat.

### Nəqliyyat və rabitə
Avtomobil və çay nəqliyyatı, hava limanı, teleqraf, telefon, internet, 2005-ci ildən qaz verilişi mövcuddur. Ulus ərazisi boyunca Yakutsk və Mirnıyın əsas şəhərlərini birləşdirən bir magistral yolu keçir. Vilyoy üzərində bərə xidməti (iyun — oktyabr) mövcuddur. Çay buz bağlıyarkən avtomobillər onun üzrindən sərbəst keçə bilir.

## Tanınmış şəxsləri
Nikolay Qavriloviç Zolotarev (1908–1995) — Saxa yazıçısı, daha çox Nikolay Yakutski təxəllüsü ilə tanınır.

Aneqina Eqorovna İlyina-Dmitrieva (1943) — opera və kamera müğənnisi, SSRİ xalq artisti (1988).

Aleksey Afanaseviç Mironov (1912–1945) — Böyük Vətən müharibəsi iştirakçısı, Qərb Cəbhəsi ordusunun 16-cı (1 may 1943–11-ci qvardiya) 84-cü qvardiya tüfəng diviziyasının 247-ci qvardiya atıcı alayının snayperi, çavuş. Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (SSRİ Prezidentinin 1990-cı il 5 may tarixli Fərmanı).

## İstinadlar
Lalibela

**Lalibela** (  ) — Efiopiyada daşdan yonulmuş monolit kilsələri ilə məşhur olan şəhər. Lalibela, Efiopiyanın orta əsrlər və orta əsrlərdən sonrakı dövr sivilizasiyasının böyük bir keçmişidir. Şəhər Efiopiyanın Aksumdan sonra ikinci ən müqəddəs şəhəri və həcc mərkəzidir. Aksumdan fərqli olaraq, Lalibela əhalisi demək olar ki, tamamilə Efiopiya pravoslav xristianıdır.

Efiopiyalılar 4-cü əsrin birinci yarısında xristianlığı qəbul edən ilk xalqlardan biri idi və tarixi kökləri Həvarilərin dövrünə aiddir. Kilsələr isə 7 əsrdən 13 əsrlərə qədərki dövrlərə aiddir.

Xüsusilə yerli ruhanilər tərəfindən Lalibeladakı əsas binaların düzülüşü və adlarının Qüdsün simvolik bir nümayəndəliyi olduğu geniş qəbul edilir. Bu, bəzi ekspertlərin hazırkı kilsə binalarını 1187-ci ildə müsəlman lider Səlahəddinin Qüdsü ələ keçirməsindən sonrakı illərə aid etməsinə səbəb oldu.

Ərazidəki Qaya kilsələri 1978-ci ildə Ümumdünya irsi elan edilmişdir.

## Həmçinin bax

* Hindistandakı Ellura Kaylasanatxa məbədi
* Lalibela 3D

## İstinadlar
Nathan Qoşen

**Nathan Qoşen** (; ) İsrail müğənni, mahnı müəllifi, bəstəkar, musiqi aranjmanı, musiqiçi və aktyor.
## İstinadlar
Yuxarı Kolıma ulusu

**Yuxarı Kolıma ulusu** () — Rusiya Federasiyası, Saxa Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi şəhər tipli Zıryanka qəsəbəsidir.
## Tarixi
Rayon 30 aprel 1954-cü ildə qurulmuşdur.

Bölgənin yazılı tarixi 1647-ci ildə başlayır. 1643-cü ildə Semyon Dejnev, Dmitri Zıryan və Mixail Staduxinin birləşmiş dəstələri Alazeydən Kolımaya gəlir. 1647-ci ildə Kolımaya axan Yasaçnaya çayının sahilində ilk Yuxarı Kolıma qış daxması tikilir, sonradan kazak həbsxanası və qalası, daha sonra bir kəndə çevrilir. Dekembrist Mixail Aleksandroviç Nazimov 1826-cı ildə bura gətirilmişdir.

1868-ci ildən etibarən Verxnekolımsk kəndi yerli əhalinin xristianlaşma mərkəzinə çevrilir.

XX əsrin 30-cu illərində Zıryanka çayındakı kömür yataqlarının kommersiya işlənməsinin başlanğıcı ilə Yuxarı Kolıma bölgəsi tarixində yeni bir səhifə açılır. Zıryansk kömür hövzəsinin inkişaf tarixi 1936-cı ildə başlayır. İlk 8,5 min ton kömür Dalstroy mədənçiləri tərəfindən çıxarılır. Onun şöbəsinə Zıryansk kömür mədəni, 1932-ci ildə qurulmuş Kolıma-İndigirka gəmi şirkəti, məcburi əmək düşərgələri, kommunal kənd təsərrüfatı müəssisələri daxildir. Kömür sənayesi və gəmiçilik şirkətinin inkişafı Zıryan və Uqolnoye kəndlərin yaranmasına səbəb olur.
## Coğrafiyası
Respublikanın şimal-şərqində yerləşir. Rayonun çox hissəsi Kolıma ovalığını əhatə edir. Şərqdə Yukagir yaylası, qərbdə  Çerski silsiləsinin ətəkləri yerləşir. Rayonun ərazisi 67,8 min km²-dir. Muoma, Abıy, Orta Kolıma ulusları və Maqadan vilayətinin Srednekansk rayonu ilə həmsərhəddir. Bölgədəki iqlim kəskin kontinentaldır. Soyuq uzun qış və qısa, nisbətən isti yaya sahibdir. Temperaturun dalğalanması 90 dərəcədən çox, orta illik temperatur isə -11,7 dərəcə təşkil edir.

Ən böyük çayı Kolımadır. Digər çayları: Yasaçnaya, Zıryanka, Ojoqino və s.
## Əhalisi
;Milli tərkib
2002-ci il siyahıyaalınmasına görə: ruslar - 2999 nəfər (53,05%), yakutlar - 1463 nəfər (25,88%), ukraynalılar - 318 nəfər (5.63%), yukagirlər - 304 nəfər (5.38%), evenlər - 269 nəfər (4.76%) və digər millətlər - 300 nəfər (5.30%).
;Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Zıryanka qəsəbəsi) rayon əhalisinin 67,74% -i yaşayır.
## Yerli özünü idarəetmə
Yuxarı Kolıma ulusu ərazisinə 1 şəhər və 5 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 6 yaşayış məntəqəsi daxildir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Верхнеколымский район на сайте Центра СЭПМ
* Сайт Верхнеколымского Управления Образования
Vilyoy ulusu

**Vilyoy ulusu** () — Rusiya Federasiyası, Saxa Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi Vilyoy kəndidir.
## Coğrafiyası
Rayon 9 yanvar 1930-cu ildə qurulmuşdur. Vilyoy ulusu uzun müddət davam edən mədəni ənənələrlə zəngindir. Burada Saxada açılan ilk kitabxana, diyarşünaslıq muzeyi, xalq evi, uşaq musiqi məktəbi, xomus evi, hərbi şöhrət muzeyi açılmışdır. Vilyoy ulusu M.N.Jirkov, E.P.Stepanov, I.L. Kondakov, P.X. Starovatov, üç Sovet İttifaqı Qəhrəmanı: N.S.Stepanov, N.A. Kondakov, A. A. Mironov; altı Sosialist Əməyi Qəhrəmanı və Saxa Respublikasının (Yakutiya) Xalq Rəssamları: Q.S. Vasiliev, A.P. Pavlov, A.V. Yeqorov; xalq şairləri: İ.M. Qoqolev (Kindıl), M.E. Timofeev kimi şəxsiyyətlərin vətənidir. İlk peşəkar teatr rəssamı Q.M. Turalısov karyerasına Vilyoyskda başlamışdır.

Vilyoy rayonunun tarixi 9 yanvar 1930-cu ildə, Vilyoysk inzibati mərkəzi yarandığı zaman başlayır. 2014-cü ildə onun 380 illik yubileyi qeyd olunur. "Vilyoy ulusu" bələdiyyə birliyi 29 sentyabr 2000-ci ildə keçirilən yerli referendum nəticəsində qurulur.

## Tarixi
Respublikanın qərbində, Mərkəzi Yakut düzənliyində yerləşir. Rayonun sahəsi 55.2 min km²-dir.

Böyük çayI - Vilyoydur. Çoxlu göllərə sahibdir. Onlardan ən böyüyü Mastaxdır.
## Əhalisi
;Milli tərkib
2002-ci il siyahıyaalınmasına görə: saxalar- 21 341 nəfər (83,05%), ruslar - 3216 nəfər (12,52%), ukraynalılar - 428 nəfər (1,67%), tatarlar - 149 nəfər (0,58%), evenklər - 127 nəfər ( 0.49%), evenlər - 70 nəfər (0.27%) və digər millətlər - 365 nəfər (1.42%).
;Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Vilyoysk və Kısıl– Sır) rayon əhalisinin 55,09%-i yaşayır.

## Yerli özünü idarəetmə
Vilyoy ulusu ərazisinə 2 şəhər və 19 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 23 yaşayış məntəqəsi daxildir.

## İqtisadiyyat
### Sənaye
Sənaye - inkişaf edən qaz istehsalı kompleksi, ət və süd kompleksi, tikinti materialları istehsalı.

### Kənd təsərrüfatı
Ulus iqtisadiyyatında aparıcı yerı kənd təsərrüfatına aiddir. Onun əsas sahəsi heyvandarlıqdır (ətlik və südlük maldarlıq, at yetişdirilməsi),  Kənd təsərrüfatı torpaqları 46,7 min ha təşkil edir. Əsasən kartof və tərəvəz yetişdirilir.

### Nəqliyyat
Nəqliyyat əlaqələri çay, avtomobilyolu və hava nəqliyyatı vastəsi ilə təmin edilir. Çayın kənarında Vilyoysk, Kısıl-Sırda priçallar vardır.

## Maraqlı Faktlar
Vilyoy ulusunun sahəsi demək olar ki, Xorvatiya ərazisinə bərabərdir və Bosniya və Herseqovinanın ərazisindən çoxdur. Vilyoy ulusun sahəsi 55193&nbsp;km², Xorvatiyanın sahəsi 56542&nbsp;km², Bosniya və Herseqovinanın sahəsi isə 51129&nbsp;km²-dir.

## İstinadlar
Verxoyansk ulusu

**Verxoyansk ulusu** () — Rusiya Federasiyası, Saxa Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi şəhər tipli Bataqay qəsəbəsidir.
## Coğrafiyası
Rayonun sahəsi 134.4 min km² -dir. Saxanın şimalında yerləşir. Şərqdə Muom ulusu, cənub-şərqdə Tompon, cənub-qərbdən Kobyay ulusu, qərbdə Even-Bıtantay, şimal-qərbdə Bulun, şimal-şərqdə Ust-Yana ulusları şimal-şərqdə həmsərhəddir.

Cənub və mərkəzi hissədən Yana yaylası, şimal-qərbdən Kular silsiləsi, şərqdən Çerski silsiləsi ilə əhatələnir. Ulusun ərazisi Yana çayı və onun qolları, Adışa (əsas olanlardan biri) və Tuostaax tərəfindən suvarılır.

Yananın orta axarındariya, 68 ° ş.e-də Bunqe-Tollya 1885 st paleolit düşərgəsi 47 min illik yaşa malikdir.

### Təbii şərait
İqlimi subarktik, kəskin kontinentaldır. Yanvar ayının orta temperaturu −38&nbsp;°C ... −48&nbsp;°C, iyul +15&nbsp;°C ... + 17&nbsp;°C arasında dəyişir. Yağıntının miqdarı illik olaraq 150&nbsp;mm-dən 300&nbsp;mm-ə qdər ola bilir.

Antarktida xaricindəki havanın ən aşağı temperaturu (−67.8&nbsp;°C) 1892-ci ilin fevral ayında ulus ərazisində, Verxoyansk şəhərində qeydə alınıb. Verxoyansk Şimal yarımkürəsindəki soyuq qütbü adlanır.

## Tarixi
1954-cü ildə rayon mərkəzi Verxoyanskdan Bataqaya köçürülmüşdür.
## Əhalisi
;Milli tərkib
Əhalinin əsas hissəsi saxalılar təşkil edir. Üstəlik burada ruslar, evenlər və digər millətlərin nümayənələri yaşayır.

2002-ci il siyahıyaalmasına görə ulusun etnik tərkibi: saxalar - 9599 nəfər (70,24%), ruslar - 2756 nəfər (20,17%), ukraynalılar - 403 nəfər (2.95%), evenlər - 376 nəfər (2.75%) və digər millətlər - 532 nəfər ( 3.89%).
;Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Verxoyansk şəhəri, Bataqay və Ese-Xaya şəhəri) ulus əhalisinin 43,67% -i yaşayır.

## Yerli özünü idarəetmə
Verxoyansk ulusu ərazisinə 3 şəhər və 14 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 29 yaşayış məntəqəsi daxildir.
## İqtisadiyyat
### Sənaye
Ərazidə qalay, stibium, qızıl, gümüş, volfram, mis və digər faydalı qazıntılar vardır. Sovet dövründə burada Bataqay və Ese-Xaya kəndləri yaxınlığında (Kester yatağı da daxil olmaqla) qalay, Lazo kəndindəki qızıl çıxarılırdı. 1990-cı illərdə, ulusda mədən tam eniş vəziyyətinə düşür. 2001-ci ildə Lazo kəndi bağlanır, 2003-cü ildə Ese-Xaya kəndinin bağlanması planlaşdırılsa da, bağlanmaq qərarı verilmir. 
### Kənd təsərrüfatı
İndi rayonun statusu aqrardır. Ulusun kənd təsərrüfatının əsasını ətlik və südlük maldarlıq, atçılıqı şimal maralı və xəz dəri ticarəti təşkil edir.

## İstinadlar
Enmə

**Enmə** — uçan canlılar ilə hava və kosmik gəmilərin uçuş sonunda yerə, suya və ya digər səthə nəzarətli bir şəkildə enməsi.

Təyyarələr əsasən asfalt, torpaq və ya otdan hazırlanmış xüsusi ərazilərə enirlər. Sabit qanadlı təyyarələr ümumiyyətlə uçuş-enmə zolaqlarına, fırlanan qanadlı aviavasitələr isə heliportlara və ya buna bənzər şəkildə hazırlanmış ərazilərə enirlər. Bəzi təyyarələr suyun üzərinə enə biləcək şəkildə hazırlanmışdır.
Yüngül tipli təyyarə

Yüngül təyyarə, maksimum uçuş çəkisi 12.500 funt (5.670 kq) və ya daha az olan bir təyyarədir. Sabit və ya fırlanan qanadları olan yüngül təyyarələr dünyada həm mülki, həm də hərbi məqsədlər üçün geniş istifadə olunur.

Hobbi uçuşlara əlavə olaraq, yüngül təyyarələr və vertolyotlar sərnişin daşınması, valyuta atma, elektrik kabellərinə nəzarət və pestisidlərin çilənməsi kimi bir çox fərqli işlərdə istifadə olunurlar.

## İstinadlar
Cessna 172

**Cessna 172 Skyhawk** — 4 nəfərlik, yüksək qanadlı, tək mühərrikli cessna modelidir. Dünyada ən çox istehsal olunan və ən populyar yüngül təlim təyyarəsidir.

## Dizayn və konstruksiya
İlk dəfə 1956-cı ildə istehsal edilmişdir. Cessna bu təyyarədə ilk dəfə olaraq tricycle eniş dəsti sistemindən istifadə etmişdir. 2 ədəd gövdədə, 1 ədəd burunda mühərrikin altında yerləşdirilən üçlü eniş dəsti sistemi Cessna üçün yeni bir sistem idi. 1955-ci ildə ilk qalxmasınıq həyata keçirmiş C172, ilk ilində 1400 ədəd istehsal edilmişdir. Omni-Vision dizaynı olan təyyarə arxasında pəncərəsi olan nadir modellərdən biridir. Beləliklə, pilot arxasını da görə bilər. Yeni nəsil C172-lər Garmin G1000 şüşə kokpit ilə istehsal olunur.

## Qalereya

Cessna.172.arp.750pix.jpg|Kemble Hava Limanında 1971 model bir Cessna 172L, Böyük Britaniya, May 2003
Cessna172Skyhawk1957model01.jpg|Bu 1957 modeldə göründüyü kimi, köhnə Cessna 172 Skyhawkların arxa pəncərələri yoxdu və istiqamət rulu qara rəngdədir
Cessna.172e.g-asss.arp.jpg|1964 model Cessna 172E
Cessna.f172g.g-bgmp.arp.jpg|1965 model Cessna F172G
Cessna 172 C-GDQG.jpg|1977 model Cessna 172M
CESSNA 172SP SKYHAWK D-EXAD vr.jpg|2006 ILA-da bir Cessna 172S Skyhawk
Cessna.172rg.jpg|Cessna 172RG]]
CessnaR172HawkXPC-GZHR.jpg|1977 model Cessna R172K Hawk XP
GLFC9.jpg|Cessna 172R modelinin alətlər paneli (instrument panel).

## İstinadlar