open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fətəli İsmixanov

**Fətəli İsmixanov** — Azərbaycan maarifçisi, tərcüməçisi.

1915-1917-ci illərdə "Yeni İqbal" və daha sonra "Açıq Söz" qəzetlərində məqalələri ilə çıxış etmiş, erməni hərəkatları haqqında Azərbaycan dilində məlumatlar vermişdir. Kiqarmyants adlı erməni müəllifin "Erməni hərəkatının qısa tarixi" adlı kitabını 1917-ci Azərbaycan dilinə tərcümə edərək "Açıq Söz" qəzetində dərc etmişdir.  Bu kitabda ermənilərin Azərbaycan torpaqlarını ələ keçirmək üçün düşündükləri planlar, kimlərə, hansı dövlətlərə müraciət etdikləri qeyd olunub.

## Erməni dilindən tərcümələri

* "Qaynana", Adelyan ; tərc. ed. İsmixanov
* "Alvan", Araks ; ermənicədən çevirəni. İsmixanov
* "Yaşayanlar", Arazi ; çevirəni. F. İsmixanov
* "Xaos", A. Şirvanzadə ; tərc. ed. F. İsmixanov
* "Qızıl Xoruz: hekayələr", R. M. Akupyan ; tərc. ed. İsmixanov
* "Tunel uğrunda": hekayə, H. Melikyan ; ermənicədən çevirəni. F. İsmixanov
* "İvan bəy", A. Bakunts ; ermənicədən çevirəni. F. İsmixanov
* "İnqilab komitəsinin sədri", S. Zoryan ; tərc. ed. F. İsmixanov
* "Yolda: roman" Alazan ; ermənicədən ixtisarla çevirəni. F. İsmixanov ; red. M. S. Ordubadi
* "Çadonun bəxti yoxsulun halı", A. Çuquryan ; tərcümə. F. İsmixanov ; redaktor Ə. Məhzun
* "Yeni sabah: erməni şairi Akop Akopyandan parçalar", A. Akopyan ; tərc. ed. F. İsmixanov ; red. M. Rahim.

## Gürcü dilindən tərcümələri

* "Fotoqraf: hekayə" K.Lordkipanidze ; çevirəni. İsmixanov
* "Gürcü ədəbiyyatından nümunələr", çevirəni. F. İsmixanov ; red. M. S. Ordubadi

## İstinadlar
Qazaxda kəndli qurultayı

**Qazaxda kəndli qurultayı** — Qazax qəzası kəndlilərinin 1919-cu il sentyabrın 25-də Qazax şəhərində keçirilən qurulyatı.

## Tarixi
Qurultay hümmətçi menşeviklərin təşəbbüsü ilə çağırılmışdı. Bolşeviklərlə digər sosial-demokratlar arasında kəskin mübahisə şəraitində keçən qurultayda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin aqrar siyasəti müzakirə olunmuşdur. "Müsavat" partiyasının nümayəndələri qurultayda iştirak etmirdi. Qurultayda iştirak edən Bakı Fəhlə Konfransının nümayəndə heyəti kəndliləri fəhlələrlə ittifaqda sovet hakimiyyəti uğrunda, burjua-mülkədarlar əleyhinə mübarizəyə çağırdı. Qurultayda hümmətçi menşeviklər öz aqrar proqramlarını, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti sosialist fraksiyasının üzvləri isə aqrar komissiyada yeritdikləri torpaq siyasətinin mahiyyətini izah və müdafiə edirdilər. S.Ağamalıoğlu hər mülkədara 10 desyatin bağ yeri, 15 desyatin əkin yeri və 45-50 desyatin otlaq saxlamaqla, qalan torpaqların ödənc ilə kəndlilərə paylanmasını, torpaq pulunun ödənilməsi üçün əhaliyə gəlir vergisi qoymaq yolu ilə fond yaradılmasını təklif etdi. İ. Əbilov və Ə. Pepinov da bu aqrar proqrama tərəfdar çıxdılar. D. Bünyadzadə, R. Hüseynov, Ə.Qarayev, A. Yusifzadə isə bütün mülkədar torpaqlarının müsadirə edilib, təmənnasız olaraq kəndlilərə paylanması təklifini irəli sürdülər. Qurultayın qəbul etdiyi qətnamədə deyilirdi: "...Rusiya inqilabının ən böyük nailiyyətlərindən biri torpağın zəhmətkeşlərə verilməsi şüarı idi. Ona görə də biz parlament və hökumətdən tələb edirik ki, ən yaxın müddətdə bu məsələni həll etsin və kəndlilərin tələbini yerinə yetirsin". Qurultayın seçdiyi xüsusi nümayəndə heyəti oktyabrın 12-də Bakı Fəhlə Konfransının iclasında iştirak etmişdir. Konfransda qurultay haqqında məruzə dinlənilmiş, müvafiq qətnamə qəbul olunmuşdu.

## Həmçinin bax
* Qazax qəzası
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qazax Müəllimlər Seminariyasının yaradılması
Çamçadağ

**Çamçadağ** Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı.

## Toponimkası
Çamçadağ- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı. Çamça (türk dillərində çam, çəm — "çayqırağı göylük", "kiçik çəmən" və azərbaycanca "-ca" şəkilçisindən) və dağ sözlərindəndir.

## Həmçinin bax
Tiflis quberniyası

## Xarici keçid
elibrary.bsu.az 

## İstinad
Cəfər bəy Cəfərbəyov

**Cəfər bəy Cəfərbəyov** — maarifçi, İrəvan Müəllimlər Seminariyasında müsəlman şöbəsinin müdiri.

Cəfər bəy Cəfərbəyov 1897-ci ildə İrəvan kişi gimnaziyası nəzdində hazırlıq məktəbini bitirmişdi. O, 1901-ci ildə İrəvan Müəllimlər Seminariyasını bitirdikdən sonra Məhəmmədqulu bəy Kəngərlinskinin məktəbinə tərbiyəçi təyin edilmişdi. Daha sonralar Yengicədə və Aleksandropolda müəllim işləmişdi. Qafqaz popeçitelinin İrəvan quberniyası xalq məktəbləri direktoruna göndərdiyi 20 noyabr 1907-ci il tarixli məktubunda qeyd edilir ki, Cəfər bəy Cəfərbəyova üçüncü dərəcəli xüsusi təhsil müəssisəsi (türk dilindən başqa qalan fənlərin rus dilində tədris edilməsi şərtilə) açmağa icazə verilmişdir.
"Kavkazskiy kalendar" məcmuəsinin 1909-cu il nömrəsində. İrəvan Müəllimlər Seminariyasında Cəfər bəy Cəfərbəyovun müsəlman şöbəsinin müdiri təyin olunduğu göstərilir.

Əziz Şərifin "Keçmiş günlərdən" adlı əsərində təsadüf edilmişdir. O yazır: "O zaman azərbaycanlı uşaqları gimnaziyaya
hazırlaşdırmaq üçün İrəvanda iki pansionat var idi. Bunların birini müəllim Cəfər bəy Cəfərbəyov açmışdı. O birini də İba-
dulla bəy Muğanlinski ilə Cabbar bəy Məmmədov. Atam ikinci pansionu daha müvafiq bilib məni ora aparmışdı. Həmin pansion İrəvanda Daşlı küçəsinin sonunda, İran konsulu Bədəlbəyovun yaşadığı evlə yanaşı, ikimərtəbəli evdə yerləşirdi. Evin geniş həyəti, enli boyaboy balkonu vardı. Bu ev, onun həyəti, bu həyəti konsulun həyətindən ayıran daş divar bu gün də sanki gözümün qabağındadır".

## Həmçinin bax
* İrəvan Müəllimlər Seminariyası
* Uluxanlı məktəbi

## İstinadlar
Kollin Ballincer

**Kollin Ballincer** (ing. Colleen Ballinger; 21 noyabr 1986, Santa-Barbara, Kaliforniya) — amerikalı komediyaçı, aktrisa, müğənni və youtuber. O, yaratdığı uydurma internet personajı Miranda Sings ilə tanınır.

## Erkən həyatı və təhsili
Ballinger, Kaliforniyanın Santa-Barbara şəhərində anadan olub. Azusa Pacific Universitetində vokal ifaçılığı üzrə təhsil alıb.

## Karyerası
2008-ci ildə Ballinger, Miranda Sings adlı personajı yaratdı. Miranda Sings, özünü istedadlı hesab edən, lakin əslində bacarıqsız bir müğənni və internet şəxsiyyətidir. Ballinger, Miranda Sings obrazında komediya videoları, mahnı parodiyaları və vloglar çəkir. Personaj, YouTube-da böyük populyarlıq qazanmış və milyonlarla izləyici toplamışdır.

Miranda Sings-in uğuru Ballingerə televiziya və kino sənayesində də imkanlar açmışdır. O, Netflix-də "Haters Back Off" adlı serialda Miranda Sings obrazını canlandırmışdır. Ballinger, həmçinin bir neçə film və televiziya şousunda qonaq olaraq iştirak etmişdir.

## Şəxsi həyatı
Ballinger, 2018-ci ildə Erik Stoklinlə evləndi. Cütlüyün üç övladı var.

## Mübahisələr
2023-cü ildə Ballinger, keçmiş pərəstişkarları tərəfindən qeyri-münasib davranışlarda ittiham edildi. Bu ittihamlar arasında yetkinlik yaşına çatmayanlarla qeyri-münasib münasibətlər və zorbalıq iddiaları yer alırdı. Ballinger, bu iddiaları rədd etdi və cavab olaraq bir mahnı yayımladı.

## Xarici keçidlər

## İstinadlar
Bakı Əmək Birjası

**Bakı Əmək Birjası** — tələb və təklif əsasında sahibkarlarla fəhlələr arasında vasitəçilik edən, habelə əmək bazarının uçotu və tənzimlənməsi sahəsində fəaliyyət göstərən müəssisə.

## Tarixi
Bakı Əmək Birjası Bakı şəhər ictimai idarəsi tərəfindən təsis olunmuşdu. Nizamnaməsi 1918-ci il yanvarın 13-də Bakı Şəhər Dumasında təsdiq edilən birja həmin ilin fevralından fəaliyyətə başlamışdı. Birjanın proqramının hazırlanmasında Petroqrad birjasının təcrübəsindən istifadə olunmuşdu. Rusiya birjalarında tətbiq olunan qaydalar isə Almaniya bələdiyyə əmək birjalarının təcrübəsinə əsaslanırdı. Əmək bazarını tənzimləyən birjanın yaradılması zərurəti təsərrüfatın dağılmasından və işsizlikdən irəli gəlirdi.

## Fəaliyyəti
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarandıqdan sonra fəaliyyətini davam etdirən Bakı Əmək Birjası əhalinin ümumi məşğulluğunun təmin edilməsində müəyyən rol oynamışdır. Bakı Əmək Birjası əməyə tələb və təklifləri qeydiyyata alır, işə götürülməkdə vasitəçilik xidməti göstərir, əmək bazarının statistikasını müəyyənləşdirdi. Birjanın fəaliyyəti bütün əmək növlərini əhatə edirdi. Birja hər iki tərəfə pulsuz xidmət göstərir, onları yalnız peşə və işə götürülmə şərtləri barədə məlumatlandırır, heç bir tövsiyə və zəmanət vermirdi. Bakı birjası fəhlə peşə təşkilatlarının nümayəndələrindən və işə götürən təşkilatların təmsilçilərindən ibarət 8 nəfərlik komitə (hərəsindən 4 nəfər) tərəfindən idarə olunurdu. Onun sədrini və sədr müavinlərini Bakı Şəhər Duması seçirdi. Bütün fəaliyyəti dövründə (1918, fevral - 1919, noyabr) əmək birjası tərəfindən 14660 işsiz qeydə alınmış və onların işlə təmin olunması üçün 8569 iş yeri təklif edilmişdi.

## Xarici keçidlər
* Bakı Əmək Birjası - Azərbaycan Respublikası Dövlət ... 
* Azərbaycan Respublikası Dövlət Məşğulluq Xidməti 

## İstinadlar
Bakı Həmkarlar İttifaqları Şurası

**Bakı Həmkarlar İttifaqları Şurası (BHİŞ)** — könüllü ictimai təşkilat.

## Yaradılması
Əsası 1917 il martın 24-də qoyulmuşdur. Həmin tarixdə Bakı şəhəri həmkarlar ittifaqları nümayəndələrinin yığıncağı özünü təsis yığıncağı elan etmmiş və Azərbaycanda ilk ittifaqlararası təşkilat olan Həmkarlar İttifaqlarının Mərkəzi Bürosunu seçmişdir. III Ümumrusiya konfrasnsının qərarına əsasən, mərkəzi büro 1917 il 6 iyul tarixli iclasında Bakı Həmkarlar İttifaqları Şurasına çevrildi.

1918 il mayın 23-də BHİŞ-in yeni rəyasət heyəti seçilmişdir. Onun ilk tədbirlərində biri sənayenin milliləşdirilməsində həmkarlar ittifaqlarının iştirakı məsələsinin həlli və bütün həmkarlar ittifaqları nümayəndələrinin ümumbakı konfransını çağırmaq olmuşdur. 22 həmkarlar ittifaqının idarə heyətlərinin iclaslarından birində — 1918 il iyulun 9-da həmkarlar ittifaqlarının nümunəvi nizamnaməsi qəbul edilmişdir.

## Fəaliyyəti
1919 il noyabrın 1-nə olan məlumata görə, BHİŞ-ə 16 həmkarlar ittifaqı daxil idi. Şura eser-menşeviklərin təsiri altında idi. Bakı Xalq Komissarları Sovetinin (BXKS) hakimiyyəti dövründə Şuraya rəhbərlik bolşeviklərin əlinə keçdi. BXKS-nin süqutundan sonra həmkarlar ittifaqlarına nəzarət etmək uğrunda bolşeviklərlə eser-menşeviklər arasında mübarizə yenidən qızışdı. Bu mübarizə 1919 ilin yazında bolşeviklərin həmkarlar ittifaqları üzərində tam nəzarəti ilə nəticələndi. Sentyabrda bolşeviklər sağ sosialistlərin son dayağı olan BHİŞ-i ələ keçirdilər. Bolşeviklərin bu quruma rəhbərliyi həmkarlar ittifaqlarını Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hakimiyyətinə qarşı mübarizədə mürtəce alətə çevrildi.

BHİŞ Bakı proletariatının kollektiv müqavilənin bağlanması uğrunda mübarizəsində, mədənzavod komissiyalarının təşkilində mühüm rol oynamışdır. O sahibkarların qanunsuz hərəkətlərinə qarşı həmkarlar ittifaqlarının mübarizəsində fəal təşkilatçılıq işi görür, əmək haqqının artırılması, əməkçilərin müxtəlif kateqoriyaları üçün sabir əmək haqqı dərəcələrinin işlənib hazırlanmasında, həbs olunmuş rəhbərlərin azad edilməsində, həmkarlar ittifaqlarının fəaliyyətinin leqallaşdırılmasında fəhlələrin tələblərini dəstəkləyirdi.

1920 ilin iyununda vahid respublika orqanının — Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Şurasının yaradılmasından sonra BHİŞ ləğv edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Həmkarlar ittifaqı
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

## Xarici keçidlər
* BAKI HƏMKARLAR İTTİFAQLARI ŞURASI (BHİŞ)

## Mənbə
Müsüslü Hərbi Dəstəsi

Bakı Xalq Komissarları Sovetinin AXC-ni aradan qaldırmaq üçün Gəncə istiqamətində hərəkət edən bolşevik-daşnak dəstələrindən ibarət I Qafqaz qırmızı korpusunun qüvvələrinə qarşı 1918-ci ilin iyununda Müsüslü stansiyası yaxınlığındakı mövqe tutmuş milli hərbi hissə və bölmələr.

## Təşkili
Onların əsasını Müsəlman Korpusu tərkibində yaradılmış Azərbaycan hissə və bölmələri təşkil edirdi. Bolşevik-daşnak qüvvələrinin Gəncəyə doğru hücumu güclənərkən Qafqaz İslam Ordusunun qərərgah rəisi Nazim bəy 1918-ci ilin iyunun 14-də Müsüslü ətrafına gələrək buradakı milli hissə və bölmələrə ümumi rəhbərliyi öz üzərinə götürdü. 1918-ci ilin iyunun 27-də Nazim bəy Gəncəyə çağırıldı. Müsüslü ətrafındakı hərbi hissə və bölmələr isə vahid komandanlıq altında birləşdirildi və ona **Müsüslü dəstəsi** (müfrəzəsi) adı verildi. Qafqaz İslam Ordusu komandanının əmri ilə polkovnik-leytenant Həbib bəy Səlimov bu dəstəyə komandan təyin edildi. Dəstənin tərkibinə bu Azərbaycan hissə və bölmələri daxil idi:
* I Tatatr süvari alayının I və II bölükləri,
* II Süvari alayının II bölüyü,
* Qarayazı süvari-piyada bölüyü,
* Pulemyot bölüyü,
* Zirehli qatar,
* Səhra artilleriya batareyası,
* Teleqraf taqımı,
* Göyçay əsgər bölüyü.

## Döyüş yolu

Müsüslü dəstəsinə qarşı I Qafqaz qırmızı bolşevik-daşnak korpusunun I briqadası və təlimatçılar məktəbinin şəxsi heyətindən ibarət dəstə yaradılmışdı. Bolşeviklərin də zirehli qatarı var idi. 1918-ci ilin, iyulun 2-də Lazar Biçeraxovun dəstəsi də Müsüslü dəstəsinin qarşısında yerləşdirildi və cəbhə komandanlığı ona həvalə olundu. Müsüslü dəstəsi 3 döyüşdə-1918-ci il, iyunun 18–29-da Müsüslü-Qaraməryəm xəttində, iyulun 5–10-da Kürdəmir ətrafında və iyulun 12–14-də Karrar stansiyası ətrafında baş verən döyüşlərdə iştirak etmişdi. Döyüşün miqyasından asılı olaraq, Müsüslü dəstəsi həm türk hərbi qüvvələri, həm də könülü Azərbaycan dəstələri ilə möhkəmləndirilirdi. Məsələn, Kürdəmirdəki döyüşlərin gedişində Nuru Paşanın əmri ilə Ağdaş və Xaldandakı dəstələr, Qazaxda toplanmış 350 nəfərlik silahsız dəstə Müsüslü dəstəsinin tabeliyinə verlmişdi.
1918-ci ilin, iyulun 16-da Müsüslü dəstəsinin bazasında Cənub qrupu təşkil edildi və bununla da Müsüslü dəstəsinin mövcudluğuna son qoyuldu.

## Mənbə
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, "Müsüslü hərbi dəstəsi" maddəsi
* Azərbaycan tarixi 7 cilddə, cild 5, Bakı, 2001

## İstinadlar
Müdafiə Partiyası

**Müdafiə Partiyası** — Azərbaycanın siyasi partiyalarından biri.

## Tarixi
1907-ci ilin mayında Tiflisdə yaradılmışdı. Partiyaya korpus topoqrafı podpolkovnik İbrahim Vəkilov rəhbərlik edirdi. Təşkilatın fəaliyyət dairəsi Yelizavetpol quberniyasının qərbini, əsas etibarilə, Qazax qəzasının və Tiflis quberniyasının bir sıra qəzalarını əhatə edirdi. Partiyanın yaradılmasında Ağabəy Qiyasbəyov, Hacı Kərim Sanılı, A. Xəlilbəyov fəal iştirak etmişdilər.

Müdafiə proqram sənədi kimi, Difai Partiyasının proqramını qəbul etmişdi. Partiyanın buraxdığı intibahnamələrdə bildirilirdi ki, o, "müsəlmanların bütün ictimai işlərinə qarışacaq, onların arasında birlik yaradacaq, maarif və mədəniyyət işlərinə qayğı göstərəcəkdir". Partiya öz tərəfdarlarını millətin azadlığı və ədalət uğrunda mübarizəyə çağırırdı.

Partiyanın əsas diqqəti daşnakların azərbaycanlılara qarşı törətdikləri soyqırımları ilə əlaqədar çarizmin Azərbaycanın qərb qəzalarında yerləşdirdiyi kazak hissələrinin boykot edilməsinə yönəlmişdi. Müdafiə 1907-ci ildə Qazaxda yerləşdirilmiş hərbi hissələrə kömək göstərən əhaliyə xəbərdarlıq edərək, kazakların 1906-cı ildə azərbaycanlıların başına gətirdiyi müsibətləri onlara xatırladırdı.

Lakin üzvlərinin azlığı və polis tərəfindən təzyiqlərə məruz qalması üzündən Müdafiə, müəyyən təbliğatçılıq fəaliyyəti istisna edilməklə, əməli fəaliyyət göstərə bilmədi və 1908-ci ildə fəaliyyətini dayandırdı. Bəzi mənbələrə görə, Müdafiənin fəaliyyəti 1909-cu ilə qədər davam etmişdi.

## İstinadlar
Müsəlman Fəhlə Konfransı

**Müsəlman Fəhlə Konfransı** — Bakı mədən rayonu müsəlman fəhlələrinin konfransı.

## Tarixi
1920-ci il aprelin 8-də "Türk ocağı"nın binasında keçirilmişdir. Konfransda hər 25 nəfərə bir mandat olmaqla, Mədən rayonunun bütün həmkarlar ittifaqlarının 700-ə yaxın nümayəndəsi iştirak etmişdir. Mərkəzi həmkarlar ittifaqının sədri Cavad bəy Məlik-Yeqanov konfransın açılışındakı çıxışında müsəlman fəhlələrin maraqlarını müdafiə edə biləcək, xalqların öz müqəddəratını təyin etmək və Azərbaycan Cümhuriyyətinin müstəqilliyi prinsiplərinə cavab verə biləcək ali fəhlə orqanının yaradılmasının zəruriliyini vurğulamışdır. Hökumət adından daxili işlər nazirinin müavini Şəfi bəy Rüstəmbəyli və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə cari vəziyyətə dair məruzə etmişdilər. Ş.Rüstəmbəyli hökumətin fəhlə və kəndlilərə dair tədbirlərindən ətraflı bəhs etmiş, Azərbaycan zəhmətkeşlərini həmrəyliyə və hökuməti dəstəkləməyə çağırmışdır. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə konfrans iştirakçılarına baş verən hadisələrlə əlaqədar Azərbaycanın mövcud vəziyyəti barədə ətraflı məlumat vermişdir. Piri Mürsəlzadə mərkəzi fəhlə orqanının, həmkarlar ittifaqları şurasının vəzifələri haqqında məruzə etmişdir. Şura kooptasiya hüququ ilə 15 şəxsdən ibarət olub, 5 komissiyaya (təşkilat, barışdırıcı, mədəni-maarif, sanitar-gigiyena və tətil komissiyaları) bölünürdü. Sonra şuraya seçkilər keçirilmişdir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Türk ocağı

## İstinadlar
Metanol

**Metanol (metil spirti, karbinol, oduncaq spirti)**- CH3OH - sadə biratomlu spirt, rəngsiz zəhərli mayedir.  Havayla 6,98-35,5 % qatılıqda partlayıcı qarışıq yaradır. Metanol su və üzvü birləşmələrlə istənilən nisbətdə  qarışır. 
## Tarixi
 
Metanolu ilk dəfə 1661 ildə Boyl tərəfindən təzə mişarlanmış bərk növ  oduncağın quru distilləsindən almışlar.
## Alınması
Metanol ilk dəfə olaraq R.Boyl tərəfindən 1661-ci ildə oduncağın quru distilləsi məhsullarında müşahidə olunmuşdur (buradan da metanolun adı yaranmışdır - ağac spirti). Təmiz halda metanol 1834-cü ildə Y.Dyuma və E. Peliqo tərəfindən ayrılmışdır və onlar metanolun kimyəvi formulunu müəyyən etmişlər.
Metanolun alınmasının bir neçə üsulu mövcuddur: qarışqa turşusunun duzlarının termiki parçalanması, metanın natamam oksidləşməsi və sintez- qazdan alınması və.s. Müasir sənayedə metanolu dəm qazı ilə hidrogen qarışığını 250 0C-də 150-200 atm. təzyiqdə  CuO və ya ZnO katalizatorların iştiraki ilə alırlar. Bu zaman aşağıdakı tənlik üzrə reaksiya gedir və metil spirti alınır.
* CO + 2H2→CH3OH
* CH2O + H2→CH3OH

## Fiziki xassələri
Metanol və ya metil spirti CH3OH rəngsiz, asan sıxıcı maye olub, 64.65¿0C qaynama, -97.90C kristallaşma temperaturuna və 0.792 t/m3 sıxlığa malikdir.  Bərk halda iki kristallik formada olur ki, mənfi 115.750C-də biri o birisinə keçir. 
  
## Kimyəvi xassələri
* Metanolun oksidləşməsi nəticəsində formaldehid alınır:
CH3OH+CuO→CH2O+Cu+H2O
* Metanolun yanma reaksiyası:
2CH3OH+3O2→2CO2+4H2O
* Sadə və mürəkkəb efirlərin alınması:
CH3OH+C2H5OH→CH3OC2H5+H2O
* Metanolun oksidləşməsi ilə qarışqa turşusu alınır:
* Metanolun oksosintez reaksiyası zamanı sirkə turşusu alınır:

## Tətbiqi
Metanolun benzinə əlavə edilməsi yanacağın tam yanması nəticəsində zərərli tullantıları azalda bilər. Bununla yanaşı, dünya sənayesində metanol artıq əminliklə müxtəlif sahələrdə geniş məhsul çeşidi istehsalında əvəzsiz xammal kimi mühüm yer tutub.  Bu, mebel sənayesində istifadə edilən laminat, süni dəri və toxuculuq məmulatları üçün sintetik liflərin və hətta sirkə turşusunun istehsalı sahələridir. Metanoldan dizel yanacağının ekoloji cəhətdən təmiz əvəzedicisi olan dimetilefir maddəsi alınır. Dimetilefirdən şəhər nəqliyyatında istifadə etmək xüsusilə sərfəlidir.
## Toksikliyi
Metanol çox zəhərlidir. Onun 10 qramını içən adam kor ola bilər, artıq miqdarı isə ölmə səbəb ola bilər.
## Mənbə
* Yeni ekoloji təhlükəsiz proseslər. Səlimova N.Ə., Şahpələngova B.Ş. Baki, ADNA,  2008, s. 110
* Большая советская энциклопедия. 1975. Т 16. с. 161.
Polimle

**Polimle** () — Balkanlarda yerləşən coğrafi vilayət. Vilayət Lim çayının vadisini əhatə edir. Polimle tarixi vilayətinin ərazisi hazırda Novopazar Sancaq, Stari-Vlax və Raşka vilayətlərinin tərkibini təşkil edir.

## Coğrafiyası
Polimle vilayəti hazırda Bosniya və Herseqovinanın bir parçası olan Serb Respublikası, Serbiya və Monteneqro ərazilərinə daxildir. Əsasən Lim çayımın axdığı vadini əhatə edir. Polimle şimaldan cənuba çay axınının istiqamətində Yuxarı və Aşağı olmaqla iki hissəyə bölünür. Şimal (Aşağı Polimle) ərazisində (Lim çayının hövzəsi) əsasən serb icmaları yaşayır. Bu bölgə Bosniya və Herseqovinanın serb Respublikası ərazisinə daxildir. Rudo icmasıda bu regiona daxildir. Burada Polimle adlı ərazi belə vardır. Cənub (Yuxarı Polimle) ərazisində (Lim çayının hövzəsi) əsasən monteneqro icmaları yaşayır. Bölgənin ən iri şəhərləri:Priboy, Priepole, Brodarevo, Bielo-Pole, Berane, Andreivisa və Plav.

Polimle tarixi vilayəti hazırkı, Novopazar Sancaq vilayətinin cənub, qərb və cənub-şərq ərazilərini əhatə edir. Aşağı Polimle Stari-Vlaxanın cənub bölgəsini əhatə edir. Şimalda Uvats çayını boyunca Zlatibor, şərqdə Raşka bölgəsi, cənubda Çernoqoriya dağları, cənub-qərbdə Köhnə Hersoqovina, qərbdə Rudo, Aşağı Polimle və Podrine ilə sərhədlənir.

## Tarixi
Pomile serb və Serbiyanın tarixibndə böyük rol oynamışdır. Bölgə orta əsrlər döönəminə aid kilsə və monastrlarla zəngindir. Lim vadisindən çox əhəmiyyətli avtomobil və dəmir yolları (Belqrad-Bar dəmir yolu daxil olmaqla) keçir. Beləliklə Polimle nəqliyyatın böyük əhəmiyyət kəsb etməsi baxımından olsuqca əlverişli ərazidə yerləşir. Bölgədə sənaye və əkinçilik inkişaf etdirilmiş, kənd turizmi isə çiçəklənməkdədir.

Polimledə serblər, monteneqrolular, boşnaqlar və albanlar yaşayır.

## Ədəbiyyat
* Историја српског народа (књ. 6, св. 1): Од Берлинског конгреса до Уједињења 1878-1918. Српска књижевна задруга. 1983.
* Јагодић, Милош (2010). Уређење ослобођених области Србије 1912—1914: Правни оквир. Београд: Историјски институт.
* Јагодић, Милош (2013). Нови крајеви Србије (1912-1915). Београд: Филозофски факултет.
* Šabanović, Hazim (1959). Bosanski pašaluk: Postanak i upravna podjela. Sarajevo: Naučno društvo Bosne i Hercegovine.
Miqart

**Miqart** Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.

## Toponimkası
Miqart-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. 1590-cı ilə aid türkcə mənbədə Maqaret kimidir. Dağ Borçalıya mənsub bu kənd 1920-cı ildə Ermənistana birləşdirilmiş və Tumanyan rayonunda ermənicə yazılışda adı Mğart adlandırılmışdır. XIX əsrin 30-cu illərində kəndin azərbaycanlı əhalisi zorla köçürülmüş və ermənilər yerləşdirilmişdir. Azərbaycan dilində mağara sözündəndir. 

## Həmçinin bax
Borçalı qəzası

## Xarici keçid
elibrary.bsu.az 

## İstinad
Kersutit

**Kersutit** — mineral.

## Haqqında
Kersutit — kalsiumlu amfibol, Ca2(Na, K)(Mg, Fe2+, Fe3+)4 Ti[(O, OH, F)2ïAl2Si6O22], Ti ilə zəngin bazaltik hornblendə yaxın olan, oksidləşmiş hornblend. Orta və qələvi tərkibli effuziv süxurlarda, nadir hallarda — peridotit və piroksenitlərdə rast gəlinir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Məşədi Molla Əli kəhrizi

**Məşədi Molla Əli Kəhrizi** — Ağcabədi rayonunun Qaravəlli kəndində qeydə alınıb. 

## Tarixi
Kəhrizi kənd sakini xeyirxah, vətənpərvər Məşədi Molla Əli Vəliyev (1875-1937) adlı ruhani təhsilli bir ziyalı düzəltdirib vurdurduğuna görə kəhriz onun adı ilə də adlanmışdır. Kənd camaatı bu kəhrizin adından istifadə edir.
Adətən, içməli suları yer səthinə çıxarmaq üçün yeraltı qurğuya kəhriz deyirlər. XX əsrin ortalarından Azərbaycanda 900-dən çox kəhriz qeydiyyata alınmışdır.

## Həmçinin bax
* Məşədi Molla Əlinin bağ yeri
* Qaravəlli (Ağcabədi)

## İstinadlar
Rişod Sobirov

**Rişod Sobirov** (*[[Özbəkcə|uzb]]*. Rishod Rashidovich Sobirov; d. 11 sentyabr 1986; Buxara, Özbəkistan) — Özbək cüdoçu, iki qat Dünya Çempionu (2010, 2011), üç qat Olimpiya üçüncüsü (2008, 2012, 2016).

## Karyerası
Sobirov 2008 Pekin, 2012 London, 2016 Rioda ölkəsini təmsil etdi. Pekində 60 kq kişilər mübarizəsində, Hollandiyalı Raben Hauks ilə bərabər bürünc medala sahib oldu. Özbək idmançının peşəkarlığı çəkiyə görə London və Rioda dəyişmədi. Sobriov Londonda 60 kq, Rioda 66 kq qarşılaşmalarında bürünc medal qazandı.

## İstinadlar

## Mənbə
* Письмо от Ирины Михайловны// Контимост, г. Урумчи, КНР, 2003 г.,№ 6, с.10.
* Дубинина Л. Ирина Дубовицкая: «Сталинабадская симфония» — исторический роман.// Вечерний Душанбе, 2014 г., 11 сентября.

## Xarici keçidlər
* Pekin 2008 Profili 
* Judoinside Profili
Osat

**Osat** () — Bosniya və Herseqovina ərazisində yerləşən coğrafi vilayət. Podrinenin mərkəzi hissəsində (Drina çayının sağ sahili boyunca), Vişeqrad və Srebrenisa şəhərləri arasında yerləşir. Osat vilayəti ərazisinə Bratunas və Srebrenisa icmaları bütünlüklə, Biraç regionunun isə bir hissəsi daxildir.

Vasili Stefanovun yazdıqlarına görə Osat vilayətində 1860-cı ildə aşağıdakı kəndlər mövcud olmuşdur: Blajieviçi, Boleviçi, Bojiçi, Buyakoviçi, Srvisa, Yaketiçi, Karina, Kalimoniçi, Kosytolomsi, Krniçi, Mleçva, Moşiçi, Osatisa, Petrisa, Postole, Pribidol-Srpski, Pribidol-Turski, Radoçeviçi, Ratkoviçi, Stanatoviçi, Teqare, Toplisa, Vraneçeviçi, Vusare, Jakobnisa-Srpska, Jakobnisa-Turska, Kliebas.

## Tarixi
Osat vilayəti orta əsrlərdə Jupaniya adı ilə tanınırdı. 1402–1459-cu illərdə Serb despotiyasının tərkib hissəsi olmuşdur. 1459-cu ildə Osmanlı imperiyası ərazisinə daxil edilmişdir. Bundan sonra vilayət Zvornik sancağının bir hissəsinə çevrilmişdir.

1804–1813-cü illər ərzində ilk serb üsyanı zamanı Kara-Marko Vasicin qoşunları bir müddətliyinə də olsa Osatı Srvisadan qoparıl ələ keçirə bilirlər. Üsyanın əvvəllində Hacı Melenti Stevanoviç Vasiç ilə görüşdü və 1804-cü ildə Ağ Drina döyüşündən sonra Karaqeorgidən yardım istəyib Osatı azad etmək üçün qoşun ayırmağı xahiş etdi. Lazar Mutap devrildi və bölgə üsyançıların nəzarətində qaldı. Osmanlılar 1808-ci ildə Osata hücuma keçdilər, 1813-cü ildə üsyançıları təslim olmağa məcbur edərək oranı tərk etməəyə vadar etdilər. Müharibə illərində bölgə xristian və müsəlmanların qarışıqdan ibarət bir əhaliyə sahib idi: pravoslav kişilər Bosniya və Serbiyada tikinti sahəsində çalışırdılar. Onlar xüsusi xalq kostyumları adətləri səbəbilə qonşularından fərqlənirdilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Bakı İstehkamçılar Hissəsi

**Bakı istehkamçılar hissəsi** — Denikin qoşunlarının təcavüzü təhlükəsinə qarşı Dövlət Müdafiə Komitəsinin 1919-cu il 13 sentyabr tarixli qərarı ilə yaradılmış hərbi müdafiə strukturu.

## Məlumat
Hərbi Nazirliyin Topçu idarəsinin rəisi general-mayor Murad Gəray Tlexas Bakı istehkamçılar hissəsinin rəisi təyin edildi. Dövlət Müdafiə Komitəsinin 1919-cu il 13 sentyabr tarixli əmrinə əsasən Bakı istehkamçılar hissəsinin rəisinə ölkənin müdafiəsi üçün zəruri olan hər hansı əmlakı müsadirə etmək hüquqi verildi.

Bakı istehkamçılar hissəsi strateji əhəmiyyətinə görə birinci dərəcəli qalaya bərabər idi. Onun hüdudları Qızılburundan Ələtə qədər müəyyənləşdirilmişdi. Birbaşa hərbi nazirə tabe olan hissələrdən başqa, Bakı qarnizonunun digər hissələri də — Bakının hərbi limanı, oradakı üzən obyektlər, Nizovaya (Niyazabad) liman körpüsündən tutmuş Ələt stansiyasına qədər sahil boyunca yerləşdirilmiş toplar da istehkamçılar hissəsinin tabeliyinə verilmişdi. İstehkamçılar hissəsinin öz bayrağı var idi. Həmin bayraq Bayıl burnunda, radiostansiyanın yanında qaldırılmışdı və onun mühafizəsi təmin edilirdi.

Bakı istehkamçılar hissəsinin tərkibində Topçu idarəsi, İstehkam idarəsi, Ləvazimat idarəsi, Hərbi-tibb idarəsi, rabitə qrupu və katerlər qrupu var idi.

1919-cu il dekabrın 10-da Murad Gəray Tlexas Bakının hərbi general-qubernatoru təyin olunduğu üçün Bakı istehkamçılar hissəsinin rəisi vəzifəsi general-mayor İbrahim ağa Usubov oldu və o, Azərbaycan Cümhuriyyətinin süqutuna qədər bu vəzifədə fəaliyyət göstərdi.

## Mənbə
* Ordu — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti — Prezident Kitabxanası
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun general-mayoru Əbdülhəmid bəy Qaytabaşı

### İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
Podkozare

**Podkozare** () — Bosniya və Hersoqovinanın şimal qərb hissəsində, Kozara dağlarının yerləşdiyi ərazini əhatə edən coğrafi vilayət. Bosniya və Herseqovinanın bir parçası olan Serb Respublikası ərazisinə daxildir.

## Coğrafiyası
Podkozare vilayətinin bir hissəsin Serb Respublikasının içindəki Dinarılılara aid olan Kozara Milli parkını əhatə edir. Park 1967-ci ildə vilayətin  mədəni-tarixi və Kozara dağlarının qiymətli təbiətini qorumaq məqsədi ilə təşkil olunmuşdur. Onun ərazisi 3520 ha-dır. EUROPARC Avropa Milli parkları Federasiyasına daxildir. Podkazore vilayəti və Kozara dağlarının ətəklərində yerləşən iri şəhərlər — Novi-Qrad, Kostaynisa, Kozarska-Duvisa, Priedor, Qradişka və Laktaşı. Ən böyük tibbi kurortları - Mleçanisa və Mrakovisa.

## Tarixi
Bölgənin ən qədim slaviyan arxeloji tapıntıları X-XI əsrlərə aid nekropoldur. Onlar Mahovlyan, Bakin və Baltin-Barda aşkarlanməşdır. Baltina-Barda aşkarlanan məzarlıq erkən orta əsrlərə aid Balkan yarımadasının ən böyük tapıntılarından biridir.

Bölgənin ən mühüm tarixi hadisəsi Kozara dağında baş vermiş Kozara uğrunda döyüşdür. 1942-ci ildə Yuqoslaviya partizan gücləri tərəfindən alman qoşunları və onların köməkçilərinin üstün qüvvələrinin hücumları dəf edilmişdir. Döyüş zamanı almanlar və tərəfdarları tərəfindən təxminən 30 min dinc sakin qətlə yetirilmişdir. Qurbanların dəqiq sayı müəyyənləşdirilməmişdir.

## Mədəniyyət

Podkozare bölgəsi əhalisinin ən əhəmiyyətli mədəni irs elementlərindən biri «oykaça» və kozarskoye xolo xalq mahnılarıdır. Onlar xalkq rəqsləri ilə müşahidə edilir. Ən böyük memarlıq  abidəsi isə Mostanisa monastrıdır. Yerli sakinlər müxtəlif bayramları geniş şəkildə qeyd etdir, müxtəlif xalq şənlikləri və konsertlər təşkil edirlər. Hər il 19 avqustda dini, may və iyulda yuqoslaviya bayramları (Yuqoslaviyanın Xalq Qurtuluş Müharibəsi xatirəsi də daxil olmaqla) və Mayın 6-da Müqəddəs George günü təşkil edilir. Həmçinin «vaşari» və ya «sayamı» asdlı yarmarkalar təşkil edilir.

## İdman
Podkazoredə eyni adlı iki həvəskar futbol klubu vardır. Onlkar Kozarski-Dubisı və Aleksandrovasa yaşatyış məntəqələrinə aiddir.

## Ədəbiyyat
* Козара: вјечито поносна и легендарна планина, аутор: Драго Тодић, Српске земље и свијет (географски научно-популарни часопис), Број 27, штампа: Вилукс д.о.о. у 3.000 примјерака, издавач: Географско друштво Републике Српске, Бања Лука (2007).

## Mənbə
* О, козарская душа (дословно : козарско душе - звательный падеж)
Hamiqot mayakı

**Hamiqot mayakı** () — Cənubi Koreyanın Pohanq şəhərində yerləşən və hal-hazırda da fəaliyyət göstərən mayak. 26,4 metr hündürlüyü ilə Cənubi Koreyanın ən hündür mayakıdır.

## Tarixi
1901-ci ildə Yaponiyaya məxsus gəminin yaxınlıqda batmasından sonra 1903-cü ildə tikilib. Cənubi Koreyanın ən hündür mayakı fransız memar tərəfindən layihə edilib, Çin podratçıları tərəfindən tikilib və 1903 -cü ilin dekabrında tamamlanıb. Hündürlüyünə baxmayaraq, mayak armaturdan istifadə olunmayaraq, kərpicdən tikilmişdir. Daxildən altı-mərtəbəyə bölünüb və hər bir tavan Coson sülaləsinin şərəfinə armud ağacının çiçəyi ilə bəzədilib. Mayak hal-hazırda da fəaliyyətini davam etdirir.

## İstinadlar
Köyçəqız gölü

**Köyçəqız gölü** () — Türkiyənin Muğla ili ərazisində yerləşən göl. Gölün sahəsi 5200 ha-dır. Eyni adlı şəhərin şimal sahillərinə yaxın ərazidə qərarlaşır. Türkiyənin sahil ərazisinə yaxın yerləşən ən böyük göldür. Gölü Aralıq dənizi ilə dar və ensiz olan «Dalyan» adlı bir axar birləşdirir. Kanalın keçdiyi ərazidə eyni adlı bir qəsəbə və bir tarixi şəhərin qalıqları vardır (Kaunos). Kanal İztuzu tısbağalar sahili ərazisindən dənizə qovuşur. Kanal 1,5 metr dərinliyə sahibdir.

Gölün yerləşdiyi ərazi əsrarəngiz görkəmə sahib olmasından turistləri bura cəlb edir. Hazırda göl və kanal xüsusi qorunan Köyçəqız-Dalyan rayonuna daxildir.

## Coğrafiyası
Göl Namnam və Yuvarlakçay adlı iki əsas çayla qidalanır. Bundan əlavə bura dağlardan çoxlu sayda adsız axarlar tökülür. Gölün suyu axarlı olmasına baxmayaraq rektonik çat ərazisində yerləşdiyindən bura kükürlü su axır. Qar və çay sularının şirin olmasına baxmayaraq kükürd ona turşuluk verir.  Gölün dərinliyi 20 - 60 metr arasında dəyişir. Göl balıqlarla doludur.

Gölün şimal-şərq və cənub-şərq sahilləri düzənlikdən ibarətdir. Digər sahilləri isə hündür təpələrdir. Onun sahilində yerləşən ən hündür zirvə Öləməz (937 m) dağıdır. O gölün cənub-qərbində, Bozburun-Təpəsi isə (556 m) cənubda yerləşir. Gölün özündə 5 yaşayışı olmayan ada vardır. Həbsxana adası ilk əvvəllər hərbi məqsədlər sonradan isə türmə kimi istifadə edilmişdir. Hazırda isə heç bir məqsədlə istifadə edilmir və burada yaşayış yoxdur.

## Geologiya
Köyçəqız gölü 7500 il öncə meydana gəlmişdir. Bu dönəmlərdə regionda güclü zəlzələlər baş vermişdir. Gölün cənubunda dərin tektonik çatlar vardır. 
Kaunos qəsəbəsi haqqında hələ Strabon (b.e.ə 64/63  —  b.e 23/24) belə məlumat vermişdir. O zaman indiki göl ərazisi (2000 il öncə) sahildən 2–3&nbsp;km aralıda olmuşdur. Hələ o zamanlarda gölün olması qeyd edilir. Dalyan çayı isə balıq ovunda istifadə olunmuşdur.

## Qorunması
XX və XXI əsrlərdə Köyçəqiz gölü bütün bölgənin ekoloji cəhətdən əhəmiyyətli bir sahəsi halına gəldi. Çimərlikləri və "Dalyan" adlanan dar bir kanal ilə Köyçeqiz-Dalyan adlı xüsusi mühafizə olunan təbiət ətrazisinə çevrildi.

Göl sahillərində Muğlaya xas endemik Turkish sweetgum adlı ağac növü yayılmışdır. Göldə 2011-ci ildə elmə hələ məlum olamyan Knopowitschia byblisia və K. caunosi balıq növləri aşkar edilmişdir.

## İstinadlar
Basillisk

**Basillisk** [düzgün oxunuş: basilisk]— yunan mifologiyasına görə baxışları ilə öldürə və yə daşlaşdıra bilən əfsanəvi varlıqdır. Harry Potter və Sirlər Otağı filmində və kitabında nəhəng ilan formasında göstərilmişdir.

## Həmçinin bax

* Yunan mifologiyası
* Harri Potter və Sirlər Otağı (film, 2002)
* Harri Potter və Sirlər Otağı (roman)
Serxio Aqüero

**Serxio Leonel Aqüero** () — Argentinalı keçmiş futbolçu. Hücumçu mövqeyində oynayıb. Argentina milli futbol komandasının üzvü olub.

2021-ci ildə peşəkar karyerasını başa vurmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aminopiridinlər

**Aminopiridinlər** – 2-Aminopiridin, 3-Aminopiridin və 4-Aminopiridin olur.

## Alınması
2-Aminopiridini Çiçibabin reaksiyası ilə natrium amid piridindən,
3-Aminopiridini Qofman reaksiyası ilə nikotinamidin 3-brompiridinlə CuSO4 iştirakı ilə, 4-Aminopiridini 4-xlorpiridinin ammonolizi ilə ZnCl2 iştirakı ilə ya Qofman reaksiyası ilə izonikotinamidin qipobromitlə qarşılıqlı təsiri ilə alınır.

## Fiziki və kimyəvi xassələri

### Mono-aminopiridinlər
*Mono-aminopiridinlər* – rəngsiz kristallardır (cədvəl); suda və əksər üzvi həlledicilərdə asan, liqroində çətin həll olurlar.

Aminopiridinlərin protonlaşması birinci növbədə tsiklin azot atomunda gedir. Alınan piridinin kationunda amino qrupun əsaslığı (pKa) o qədər azalır ki, onun protonlaşması lap çox turş mühitdə baş verir.

2 — və 4-aminopiridinlər tautomer çevrilmə qabiliyyətinə malikdir, lakin adi şəraitlərdə praktiki amin formasında olurlar.

Monoaminopiridinlər birli aminlərin əksər xassələrinə malikdirlər. Alkilləşdirmə agentlərlə 2-aminopiridinin qarşılıqlı reaksiyasında (alkilhalogenidlərlə, alkilsulfanatlarla ya diazometanla), birinci növbədə tsiklik azot atomu ilə alkilləşir.
NaNH2 iştirakı ilə 2-alkilaminopiridin əmələ gəlir. Sonrakı alkilləşmədən dialkilaminopiridinlər alınır. Izomer monoaminopiridinlər kimyəvi xassələri ilə fərqlənirlər, bu onların HNO2 ilə reaksiyasında görünür: 3-aminopiridin diazotlaşır. Diazon duzları 2-və 4-aminopiridinlər zəif turş məhlulunda hidroksipiridinlər (piridonlar), qatı xlor turşusunda isə — xlorpiridinlər əmələ gətirirlər.

Monoaminopiridinlər güclü elektrofillərlə reaksiyaya girərək piperidin törəmələrini əmələ gətirirlər.
Amin qrupu piridinin azot atomunun dezaktivasiya effektini kompensasiya edir və tsikldə əvəz etməni istiqamətləndirir. Əgər amin qrupu 2, 3 və ya 4 vəziyyətindədirsə, onda elektrofil əvəz etmə 5, 2 və ya 3(5) vəziyyətində baş verir.

2-aminopiridinə nitratlaşma qarışığının təsiridən nitramin əmələ gəlir, hansı ki, H2SO4 iştirakı ilə 5-nitro- və 3-nitro-2 — aminopiridinlərin qarışığına uyğun olaraq 80 və 10% çıxımla izomerləşir.

### Diaminopridin
Diaminopridinin 6 izomerlərinin hamısı və triaminopiridinin 6 izomerləri məlumdur.
Bu birləşmələrin alınma üsulları və kimyəvi xassələri monoamino-piridinlərlə eynidir.

## Tətbiq edilməsi
Monoaminopiridin dərman vasitələrinin və boyaq maddələrinin alınmasında istifadə edilir. 2, 6-diaminopiridinin diazotlaşdırılmış 5-amino-2-butoksipiridinlə (neotropin) azobirləşmə məhsulu bakterisid xassələrə malikdir.

2, 3, 6-triaminopiridin — şəkil çəkilmədə aydınlaşdırıcı kimi istifadə edilir. 2,3 və 2, 6-diaminopiridinlər Rh və birli aminlərin fotometrik təyin edilməsində reagent kimi istifadə olunurlar.

## Mənbə
* Мошер Г., "Гетероциклические соединения, под ред. Р. Эльдерфилда, пер. с англ., т.1," М., 1953. С. 424–34
* Schofield K., Hetero-aromatic nitrogen compounds. Pyrroles and pyridines. L. 1967; Giam C. S., Chemistry of heterocyclic compounds, V. 14, NY – L. 1974, Suppl. pt. 3. P. C. Caгитуллин.
Hüseyn bəy Ququşov

**Hüseyn bəy Həsən bəy oğlu Ququşov** ()  — Rusiya imperiyası və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunda xidmət etmiş hərbi xadim, piyada qoşunları polkovniki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun 4-cü Quba Piyada Alayının komandiri.

## Həyatı
Hüseyn bəy Ququşov 28 yanvar 1884-cü ildə Rusiya imperiyasının Qars vilayətinin Ərdəhan şəhərində, əslən Penza quberniyasından olan əsilzadə müsəlman tatar ailəsində anadan olmuşdur. 

## Hərbi xidməti

### Rusiya imperiyası dövrü
Ququşov Rusiya imperiyası ordusunda xidmətə başlamış və 153-cü Bakı piyada alayında zabit kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1909-cu il 1 yanvar tarixində həmin alayın podporuçiki idi. Sonrakı illərdə müxtəlif zabit rütbələri alaraq xidmətini davam etdirmişdir. 1914-cü il 4 avqust tarixində o, artıq piyada qoşunlarının poruçiki rütbəsində 153-cü Bakı piyada alayının 4-cü batalyonunun 16-cı rotasının kiçik zabiti idi. Həmin tarixdə Aleksandropol şəhərinə ezam olunaraq 222-ci ehtiyat piyada batalyonunda rota komandiri vəzifəsində xidmət etmişdir.

1917-ci il Oktyabr inqilabından və Qafqaz cəbhəsinin dağılmasından sonra Ququşov Rusiya ordusundan tərxis edilmiş və Qafqazda qalmışdır. O, Aleksandropoldan Bakı şəhərinə köçmüşdür.

### Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunda
1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti silahlı qüvvələrinin formalaşdırılması prosesində Ququşov fəal iştirak etmişdir. 28 dekabr 1918-ci ildən etibarən o, 2-ci Azərbaycan Piyada Alayında kiçik qərargah zabiti vəzifəsinə təyin edilmişdir. 1919-cu il 1 mart tarixində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hərbi Nazirliyi tərəfindən Naxçıvan bölgəsində hərbi hissələrin formalaşdırılması və zabit kadrlarının hazırlanması məqsədilə 12 zabit ezam edilmiş, həmin qrupun rəhbərliyi isə 2-ci Bakı Piyada Alayının zabiti podpolkovnik Hüseyn bəy Ququşova həvalə olunmuşdur.

1919-cu ildə 4-cü Quba Piyada Alayında xidmət etmiş və həmin ilin 14 iyulunda alayın komandir vəzifəsini icra edən şəxs təyin edilmişdir. 7 dekabr 1919-cu ildə isə o, rəsmi olaraq 4-cü Quba Piyada Alayının komandiri vəzifəsinə təsdiq olunmuşdur. Bu vəzifədə 1920-ci ilin aprel ayına qədər xidmət etmişdir.Hüseyn bəy Ququşov bu alayın komandiri kimi Qarabağda daşnak-erməni üsyanının yatırılmasında iştirak etmişdir.

21 mart 1920-ci ildə Azərbaycan hökumətinin qərarı ilə göstərdiyi xidmətlərə görə ona piyada qoşunları polkovniki rütbəsi verilmişdir.

Hüseyn bəy Ququşov, həmçinin Şəki və Naxçıvanda da cümhuriyyət dövründə hərbi xidmət keçmişdir.

## Həbs olunması və ölümü
1920-ci ildə Azərbaycanın sovetləşdirilməsindən sonra Ququşov Qırmızı Ordu tərəfindən əsir götürülmüşdür. O, Rusiyanın şimalına göndərilmiş, Arxangelsk və Pertomin düşərgələrində saxlanılmışdır.

15 aprel 1921-ci ildə piyada qoşunları polkovniki Hüseyn bəy Həsən bəy oğlu Ququşov Arxangelsk yaxınlığında güllələnmişdir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 

## Qeydlər

## Xarici keçidlər

* Кугушев Гусейн Хасанович — ria1914.info saytında haqqında məlumat
Qafqazda Slavyan-Rus Cəmiyyəti Şurası

**Qafqazda Slavyan-Rus Cəmiyyəti Şurası** — 1918-ci ildə yaradılımış təşkilat.

## Tarixi
1918-ci ilin martında yaranmışdı. Üzvləri K.N.Lizqar, M.N.Vinoqradov, E.P. ,merlinq, A.İ.Şpitalski, V.İ.Sokolov, İ.N.Protasyev, N.A.Vaykov, O.Vasili Kravçenko, İ.P.Zalayev, D.S.Saxnovski, V.A.Piquzov, V.İ.Dedukov və b. olmuşlar. Şuranın 27 noyabr tarixli iclasında aşağıdakı tezislər qəbul edilmişdi: 

* Qafqazda Slavyan-rus cəmiyyəti slavyan, o cümlədən rus mənşəli vətəndaşların əlaqələrinin və bütün milli təşkilatlarla əməkdaşlığının möhkəmləndirilməsini qarşısına başlıca məqsəd qoyur;
* xalqların öz müqəddəratını təyin etməsi prinsipi əsasında Rusiyanın 1914-cü ildə müharibə elan edilənə qədərki sərhədləri hüdudunda bütövlüyü ideyası onun fəaliyyətinin əsasmı təşkil edir; dövlətin bütövlüyü və müstəqilliyi əleyhinə çevrilmiş hər hansı hərəkət yolverilməzdir və hər vasitə ilə qarşısı alınmalıdır; buna görə də Slavyan-rus cəmiyyəti hökuməti dəstəkləmək üçün hər cür tədbir-görməyi zəruri sayır; dövləti gücləndirmək üçün yerli hərbi qüvvələrin yaradılması vacibdir; 
* Ümumrusiya Müəssislər məclisi Rusiya dövlətinin idarə formasını müəyyən edənə qədər yerlərdə mülki hakimiyyət həmin ərazidə yaşayan əhalinin nümayəndələrindən ibarət özünüidarə hökumətinə məxsusdur; 
* Hökumətin ilk vəzifəsi ölkədə qayda-qanun yaradılması və anarxiyanın aradan qaldırılmasıdır; 
* Hökumət torpaqsız və aztorpaqlı kəndlilərə qayğı ilə yanaşmalıdır; 
* əhalinin kənd təsərrüfatı ehtiyaclarına və sənayenin, məhsuldar qüvvələrin inkişafına qayğı ilə yanaşılmalıdır; əhalinin maariflənməsi və mədəniyyətinin inkişafı sahəsində tədbirlər görülməlidir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Müsəlman Fəhlə Konfransı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanda vətəndaş cəmiyyəti təsisatlarının tarixi: ilk QHT-lərin yaranması və fəaliyyəti (davamı)
Binəqədi döyüşü

**Binəqədi döyüşü** — 1918-ci il avqustun 26–31-də Bakını azad etməyə gələn Qafqaz İslam Ordusunun şəhər ətrafında, Binəqədi kəndi yaxınlığındakı 311 və 364 nömrəli təpələr uğrunda keçirdiyi hərbi əməliyyat.

## Döyüşün məqsədi
İngilis – "Sentrokaspi" hərbi qüvvələrinə zərbə endirməklə onları şəhərə doğru sıxışdırmaq, Bakının azad olunması üçün həlledici hücum ərəfəsində əlverişli mövqelər ələ keçirmək idi.

## Döyüşün gedişi və nəticəsi
Döyüş əsasən 311, 364 nömrəli təpələrin və Binəqədi yüksəkliyinin ətrafında baş verdi. Avqustun 26-da başlanan döyüşdə 13-cü piyada alayı 364 nömrəli təpəni ələ keçirərək, "Sentrokaspi" – ingilis qüvvələrini geri çəkilməyə məcbur etdi. 311 nömrəli təpəni isə ələ keçirmək mümkün olmadı. Avqustun 27-də "Sentrokaspi" – ingilis qüvvələri 364 nömrəli təpəni geri qaytarmağa cəhd göstərdilər: ingilis qüvvələri hücuma keçərək, Maştağa dəstəsinin və 13-cü alayın mövqelərini aramsız atəşə tutdu, 10-cu alayın mövqeləri "Sentrokaspi" təyyarələri tərəfindən bombardman edildi, hərbi gəmilər isə Abşeron yarımadasının şimalında mövqe tutaraq, "Sentrokaspi" qüvvələrini müdafiə etməyə çalışdılar. Azərbaycan süvarilərinin və könüllülərinin çoxluq təşkil etdiyi Maştağa dəstəsi döyüşlərin ən qaynar yerində idi. Qaimməqam Həsən bəyin rəhbərliyi altında olan bu dəstə düşmən təyyarələrindən bombardman edilməsinə, dənizdə dayanan gəmilərdən top atəşinə tutulmasına baxmayaraq, döyüş mövqeyindən geri çəkilmədi. Avqustun 30-da Nasoslu yaxınlığında "Sentrokaspi" gəmilərindən quruya çıxarılmış desant Qafqaz İslam Ordusu qüvvələrinə arxadan zərbə vurmağa cəhd göstərdi. Lakin 364 nömrəli təpəni geri qaytara bilmədi. Qafqaz İslam Ordusu komandanlığı Bakı ətrafındakı qüvvələri yenidən qruplaşdıraraq, avqustun 31-də 311 nömrəli təpə üzərinə yenidən hücuma keçdi. "Sentrokaspi" – ingilis qüvvələri bu təpəni, həmçinin, bütünlükdə Binəqədi yüksəkliklərini qoruyub saxlaya bilmədilər və itki verərək geri çəkildilər. Qafqaz İslam ordusunun hissə və bölmələri Binəqədi ətrafındakı mövqelərdən əlavə, Digah və Məhəmmədi kəndlərini də ələ keçirdilər. Binəqədi-Digah xətti üzrə mühüm mövqelərin itirilməsi "Sentrokaspi diktaturası"nın süqutunu sürətləndirdi. General Denstervil döyüşdən sonra bəyan etdi ki, "yer üzündə heç bir qüvvə Bakını türklərdən ala bilməz" Beləliklə, Bakının şimalında "Sentrokaspi" – ingilis qüvvələri Biləcəri yüksəkliyinə qədər geri sıxışdırıldı və Bakının azad olunması uğrunda həlledici hücumun təşkili üçün əlverişli mövqelər ələ keçirildi.

## Döyüşlə bağlı xatirələr
Nuru paşa öz xatirələrində bu döyüşün hazırlanması, gedişi və nəticəsi barədə belə yazırdı:  

## Mənbə
* Süleyman M.Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan. B. 1999. Rüştü, Büyük harpte Baku yollarında Ş.Kafkas piyade fırkası. 93 saylı Askeri mecmuanın tarih kısmı, 1934.
* Yüceer N, Birinci dünya savaşında Osmanlı ordusunun Azerbaycan ve Dağıstan harekatı, Ankara 1996.
* Süleymanov M. Nuru paşa və silahdaşları. Bakı, 2014

### İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
Müsəlman Dram Cəmiyyəti

**Müsəlman Dram Cəmiyyəti** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə fəaliyyət göstərmiş teatr cəmiyyəti.

## Haqqında
1916-cı ilin mayında Bakıda təsis olunmuş, 1920-ci ilədək fəaliyyət göstərmişdir. Birinci iclasında Sadıq bəy Hacınski (sədr), Mir Yaqub Mehdiyev (sədr müavini), Hüseyn Ərəblinski, Hüseynqulu Sarabski, Bağır bəy Əlibəyov (idarə heyətinin üzvləri), Bala bəy Xocayev (katib), Əliheydər Babayev (daxıldar — xəzinədar), Əhməd bəy Hacınski, Süleyman Abdullayev cəmiyyətin üzvü seçilmişlər. Cəmiyyətin məqsədi nizamnaməsində deyildiyi kimi "teatr və səhnəni ticarət halından çıxarıb, sənət halına vəz" etməkdən, teatr qüvvələri hazırlamaqdan ibarət olmuşdur. Müsəlman Dram Cəmiyyəti 1916-cı ilin 19 oktyabrında çağırılmış növbəti iclasında Abbas Mirzə Şərifzadənin üç il müddətinə Xarkov şəhərinə Eylin studiyasının dram kursunda təhsil almağa göndərilməsi haqqında qərar qəbul etmişdi. 

Müsəlman Dram Cəmiyyəti üzvlərdən, xeyriyyəçilərdən alınan ianələr və teatr tamaşalarından toplanan vəsait hesabına yaşayırdı.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Müsəlman Fəhlə Konfransı

## İstinadlar
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Ukraynada diplomatik nümayəndəliyi

**Azərbaycanın Ukraynada diplomatik nümayəndəliyi** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini Ukraynada təmsil edən elçilik. Azərbaycan Cümhuriyyətinin Nazirlər şurası 1918-ci il sentyabrın 12-də Ukraynaya işlər vəkilinin göndərilməsi haqqında qərar qəbul etdi.

Qərara uyğun olaraq, 1918-ci il noyabrın 1-də Mir Yusif Vəzirov (Yusif Vəzir Çəmənzəminli) Azərbaycan Hökumətinin Ukraynada diplomatik nümayəndəsi təyin edildi. Elə həmin ay M.Y.Vəzirov Kiyevdə diplomatik fəaliyyətə başladı. Birinci Dünya müharibəsində (1914–1918) "Dördlər ittifaqının məğlub olması" , Ukraynadan Almaniya, Azərbaycandan isə Osmanlı qoşunlarının geri çəkilməsi və hər iki ölkəyə Antanta qoşunlarının yeridilməsi, keçmiş Rusiya imperiyası ərazisində yaranmış hər iki yeni dövlətin həm bolşevik hakimiyyəti, həm də Denikin tərəfindən təhdid olunması onların beynəlxalq aləmdə oxşar mövqedən çıxış etmələrini zəruriləşdirdi. Buna görə Ukrayna hökuməti də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə sıx diplomatik əlaqə qurmaq məqsədilə 1919-ci il fevralın 8-də Azərbaycana göndərilmək üçün keçmiş daxili işlər naziri İvan Kraskovskinin başçılığı ilə xüsusi diplomatik missiya yaratdı.

1919-cu ilin martında Azərbaycan və Ukrayna nümayəndəlikləri Antanta dövlətlərinin İstanbuldakı hərbi rəhbərliyinə müraciət edərək onlara Paris sülh konfransında (1919–1920) iştirak etmək üçün şərait yaradılmasını xahiş etdilər. Həmin vaxt Odessa şəhərində müttəfiqlərarası komissiya fəaliyyətə başlamışdı. Azərbaycan Hökuməti bu komissiyada ölkənin mənafeyini təmsil etmək üçün 1919-cu il martın 14-də Rüstəm bəy Sultanovu nümayəndə təyin etdi.

1919-cu ilin yazında Ukraynanın Denikin ordusu tərəfindən tutulması nəticəsində Azərbaycanın Kiyevdəki diplomatik nümayəndəliyinin normal fəaliyyət göstərməsi pozuldu. M.Y.Vəzirov Odessaya getmək məcburiyyətində qaldı. Burada o, İngiltərə baş konsulu Kukla görüşərək, Azərbaycan haqqında ona ətraflı məlumat verdi. Lakin yeni yaranmış dövlətlərin diplomatik nümayəndələri burada da Denikin ordusu nümayəndələri tərəfindən təzyiqlərə və qaba münasibətə məruz qaldılar. İngilis və fransız nümayəndəlikləri isə baş verənlərə seyrçi münasibət bəslədilər. Nəticədə Mir Yusif Vəzirov (Çəmənzəminli) mayın 14-də vətənə dönmək üçün Odessanı tərk etdi və bolqar gəmisi ilə İstanbula yollandı.

Cümhuriyyət Hökuməti 1920-ci ilin yanvar ayında keçmiş rusiya imperiyası ərazisində yeni yaranmış dövlətlərə, o cümlədən Ukraynaya diplomatik missiya göndərməyi qərara aldı. Lakin Aprel işğalı (1920) nəticəsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqutu buna imkan vermədi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xaricdəki nümayəndəlikləri