open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hesablama sistemi

**Hesablama sistemi** – hərəkəti öyrənmək üçün istifadə edilən istinad (hesablama) cismi, ona bağlı koordinat sistemi və saatdan ibarət sistem.

Məsələnin həllində əlverişli hesabat sisteminin seçilməsi çox əhəmiyyətlidir. Məsələn, heliosentrik sistemdə planetlərin hərəkəti sadə qanunlarla ifadə edilir. Hesablama cisminə bağlanmış ixtiyari koordinat sisteminin (polyar, silindrik, Dekart) vəzifəsi hərəkətin fəzada konkret yerini bilməkdir. Hərəkəti zamana görə təsvir etmək üçün koordinat sisteminin müxtəlif nöqtələrində bir-birilə sinxronlaşdırılmış saatlar yerləşdirilir.

Müxtəlif hallarda maddi nöqtənin çatdığı nöqtələrin koordinatlarını ölçərək *x* (*i*), *y* (*t*), *z* (*t*) asılılığı müəyyən edilir. Bu asılılıqlar baxılan hərəkətin seçilmiş hesablama sisteminə nəzərən hərəkət tənliklərini ifadə edir.

Bütün hesablama sistemləri kinematik ekvivalentdir. Dinamika məsələlərinin həllində ətalət və təcilli hesablama sistemlərindən istifadə edilir.

## Həmçinin bax
* Hesablaşma vərəqi
* Hesablama arqumenti
* Hesablama buludları
* Hesablama hüququ
* Hesablama nəzəriyyəsinin əsasları üzrə beynəlxalq simpozium
* Hesablama Məhkəməsi (Türkiyə)

## İstinadlar
Sanama (oyun)

**Sanama** — Azərbaycanda uşaqlar və gənclər arasında yazqabağı günlərdə, şənlik və bayramlarda dəstələrə bölünmədən oynanılan oyunlarda "başçı" ("aparıcı" və ya "işçi") seçmək üçün sadalanan şeir.

## Ümumi məlumat
Dəstələrə bölünməklə oynanılan bütün oyunlar Halay qurmaqla başlanır. Lakin bir çox oyunlarımız dəstələrə bölünmədən oynanılır. Ənzəli, Eşşək beli sındırdı, Yeddi ağac buna misal ola bilər. Bu oyunları başlayarkən, "başçı", "aparıcı" və ya "işçi" seçmək üçün sanamadan istifadə edirlər.

## Oyunun qaydaları
Püşk yolu ilə yaxud oyunçuların ümumi razılığı ilə (oyunda və ya uşaqlar arasında müəyyən keyfiyyətləri ilə fərqlənən) bir nəfər seçilir. O bütün oyunçuları sıraya düzür. Sanama yolu ilə oyunçuları bir-bir sıradan azad edir. Axıra qalan oyunçu "başçı" ("aparıcı" və ya "işçi") seçilmiş olur. Sanamanı aparmaq üçün müxtəlif sanamalardan istifadə edirlər. "İynə-iynə", "Motal-motal", "Əmim oğlu" və s. bu kimi sanamalar uşaqların sevimli nəğmələridir.

350px|thumb|Sanama oyunu

## Sanamalar
### Motal-motal
Motal-motal
Tərsə motal,
Qıl atar,
Qaymağ tutar
Ağ quşum,
Ağarçınım,
Göy quşum,
Göyərçinim.
Qarğa qara,
Durna çala,
Çiləmə çilik,
Bircə əmlik,
Əmrəqulu, vur nağara,
Çıx qırağa.

### İynə-iynə
*'''Iynə-iynə

İynə-iynə,
Ucu düymə
Bal ballıca,
Ballı keçi,
Şam ağacı,
Şatır keçi.
Qoz ağacı,
Qotur keçi.
Hoppan-hoppan,
Yarıl-yırtıl,
Su iç qurtul.

*

### Əmim oğlu
*

Əmim oğlu,
Üzü buğlu,
Haldırım dedi,
Huldurum dedi,
Göyə bir ağac atdı.
Kərki sapı.
Gül budağı.

Bəzən bu məqsədlə düzgülərdən də istifadə edilir.

## Mənbə


## Xarici keçidlər
Ətalət

**Ətalət** – cismə başqa cisimlərin təsiri olmadıqda sürətin saxlanması hadisəsinə deyilir. Ətalət hadisəsi nəticəsində çox qısa müddətdə cismin sürətini artırmaq və sürətlə hərəkət edən cismi ani olaraq dayandırmaq qeyri-mümkündür. Cismin Nyutonun birinci və ikinci qanunlarını ödəyən xassəsidir. Kütlə cismin ətalət ölçüsüdur.

## Həmçinin bax
* Nyuton qanunları
* Klassik mexanika
* Xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi

## İstinadlar
Novı Dvor Krolevski

**Novı Dvor Krolevski** () — Polşanın mərkəzi hissəsində bir kənddir.

Gemina rayonun mərkəzidir və 170 (1996-cı ilin əhalinin qeydə alınmasına görə)

## İstinadlar
Videooyun istehsalçısı

***Videooyun yaradıcısı*** — videooyun yaradan proqram təminatı (fiziki və ya hüquqi şəxs) hazırlayandır. Yaradıcı müəyyən oyun konsollarında (PlayStation 3, PSP, Xbox 360, Wii, Nintendo DS)
ixtisaslaşa və ya fərdi kompyuterlər də daxil olmaqlar digər sistemlərdə də inkişaf edə bilər.

Bəzi oyun yaradıcıları yalnız konkret növ oyunlarda ixtisaslaşır. Məsələn, yalnız birinci və ya üçüncü şəxs şuterlər üçün oyunlar yaradılır. Başqaları oyunu bir sistemdən digərinə keçirmək üzrə ixtisaslaşırlar. O biriləri isə oyunun lokallaşdırması ilə məşğul olurlar.

Çoxlu sayda oyun-nəşrçiləri müxtəlif oyun hazırlayan studiyaları dəstəkləyir. Məsələn, Electronic Arts-ın EA Canada, Activision-ın isə Radical Entertainment studiyasını dəstəkləyir. Ancaq onların işi ilkin olaraq nəşr edən olduğu üçün yaradıcı yox, nəşrçi adlanırlar.
Kərim bəy Novruzov

**Kərim bəy Mirzə Baba bəy oğlu Novruzov** () — Rusiya İmperator Ordusunun zabiti, Rusiya-Osmanlı müharibəsinin qəhrəmanı, polkovnik.

## Həyatı

Kərim bəy Mirzə Baba bəy oğlu 1838-ci ildə Yelizavetpol qəzasının Qovlar kəndində anadan olmuşdu. Tiflis kadet korpusunda oxumuşdu.

1853-cü ildə vəkil kimi Zaqafqaziya atlı alayında hərbi xidmətə başlamışdı.

3 iyun 1856-cı ildə fərqləndiyinə görə praporşik rütbəsinə layiq görülmüşdü. 28 oktyabr 1878-ci ildə podpolkovnik, 24 dekabr 1886-cı ildə polkovnik rütbəsi almışdı.

1914-cü il sentyabrın 17-də  Müqəddəs Georgi ordeninin o zamanlar sağ qalmış ən qocaman daşıyıcısı polkovnik Kərim bəy Novruzov  Rusiya İmperatorunun saray qrenaderlar rotasının (Rusiya imperatorları yanında fəxri keşikçi (qarovul) xidmətini daşıyan xüsusi hərbi hissə) komandiri vəzifəsinə təyin olunmuşdu.

## Mükafatları

Kərim bəy mayor rütbəsində 31 iyul 1877-ci ildə 3-cü dərəcəli "Müqəddəs Georgi", Osmanlı müharibəsində 17 may 1877-ci ildə, Bəyli Əhməd ətrafında 2 silah və Musa Kunduxovun nişanını almışdı.

3 aprel 1878-ci ildə, Osmanlı savaşında Alacin civarında fərqləndiyi üçün "igidliyə görə" yazılı qızıl qılıncla təltif olunmuşdu.

## İstinadlar
Qafqaz Əmirliyi

**Qafqaz Əmirliyi** (çeçencə *Имарат Кавказ*, rus. *Кавказский Эмират*) — 31 oktyabr 2007-ci ildə indiki Dağıstan, Çeçenistan, İnquşetiya, Şimali Osetiya, Kabardin-Balkar, Qaraçay-Çərkəz respublikalarında və Stavropol vilayətində hazırda özünü bütün Qafqazın əmiri elan etmiş Dokka Ömər Əbu Osman tərəfindən mövcudluğu bəyan olunmuş, de-fakto mövcud olmayan və heç bir dövlət və ya təşkilat tərəfindən tanınmayan xəyali İslam dövləti.

Qafqaz Əmirliyinə daxil olan ərazilərin adı dəyişdirilmiş və Rusiyanın Qafqazı işğal etmədən öncə olan adlar qeri qaytarılmışdır.

## Qafqaz Əmirliyinin atributları
Qafqaz Əmirliyinin bayrağı qara rəngdə olub, ortasında ərəb dilində "Kəlmeyi-Tövhid" yazılmışdır. Transkripsiyası: "Lə İlahə İlləllah". Mənası: "Allahdan başqa ilah yoxdur". Bayrağın məhz bu rəngdə olmasının səbəbi İslamın ilkin vaxtlarında Cihad bayrağının rənginin qara olmasıdır.

## Qafqaz Əmirliyinin vilayətləri
# Noxçi Ço (Çeçenistan (İçkeriya))
# Qalqay Ço (İnquşetiya və Şimali Osetiya (İriston))
# Noqay Düzənliyi (Stavropol diyarı)
# Çərkəz
# Birləşdirilmiş Kabardin-Balkar-Qaraçay
# Dağıstan

Çeçenistan Respublikası "Noxçi Ço" vilayəti adlandırılmışdır, çünki yerli əhali tarix boyu özünü noxçi milləti adlandırmışdir. Noxçi Ço vilayətinin paytaxtı hesab etdikləri Qroznı şəhərinin adı "Cövhərqala"ya dəyişdirilmişdir. Bu I Çeçenistan müharibəsində çeçenlərin millli müqavimət hərəkatının rəhbəri Cövhər Dudayevin şərəfinə edilmişdir.

Dağıstan Respublikasının paytaxtı Mahaçqalanın adı dəyişdirlmiş və Şamilqala adlandırılmışdır. Bu rus işğalına qarşı döyüşmüş xalq qəhrəmanı Şeyx Şamilin şərəfinə edilmişdir. İnquşetiya İriston (Osetiyanın yerli əhalisi öz torpaqlarını İriston adlandırırlar) ilə birləşdirilmişdir və "Qalqay Ço" vilayəti adlandırılmışdır. Qaraçay-Balkariya-Kabarda vilayətləri birləşdirilmişdir. Stavropol diyarına rus işğalından öncəki Noqay Eli vilayəti adı verilmişdir. Çünki, bu vilayətdə türk əsilli noqaylar məskunlaşıblar. Çərkəz vilayəti Qaraçay-Çərkəz Respublikasından ayrılmışdır.

## Qafqaz Əmirliyinin əmiri
Hazırda Qafqaz Əmirliyinin ilk əmiri Dokka Ömər Əbu Osmandır. Əsl adı Dokka Osman Hamadoviç Omərovdur, lakin rus işğalına qarşı vuruşmağa başladıqdan sonra adını və soyadını dəyişmiş və milliləşdirmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Əfqanistan İslam Əmirliyi

## Xarici keçidlər
Patronaj

Sağlamlıq vəziyyətinə görə müstəqil surətdə öz hüquqlarını həyata keçirməyə və müdafiə etməyə, öz vəzifələrini icra etməyə qadir olmayan yetkinlik yaşına çatmış fəaliyyət qabiliyyətli fiziki şəxsin hüquq və mənafeyinin təmin edilməsinə və qorunmasına, eyni zamanda kömək göstərilməsinə yönələn fəaliyyətə patronaj deyilir.
Emansipasiya

**Emansipasiya** ( - asılılıqdan azad olunma) — asılılıqdan azadlıq, məhdudiyyət olmaması, hüquqlarda bərabərləşdirilmə.
Yəni 16 yaşlı həddi-buluğa çatmayan şəxsin mülki fəaliyyət qabiliyyətli şəxs elan edilməsi. 16 yaşı tamam olmuş yetkinlik yaşına çatmayan əmək müqaviləsi üzrə işləyirsə və ya valideynlərinin, övladlığa götürənlərin və ya himayəçinin razılığı ilə sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olursa, tam fəaliyyət qabiliyyətli sayıla bilər. Hər iki valideynin, övladlığa götürənlərin və ya qəyyumun razılığına əsasən qəyyumluq və himayəçilik orqanının qərarı ilə, belə razılıq olmadıqda isə məhkəmənin qərarı ilə yetkinlik yaşına çatmayan tam fəaliyyət qabiliyyətli sayılır.
Plankton

**Plankton** — ən kiçik dəniz canlısı.

Planktonlar dəniz altındakı həyat zəncirinin ən mühüm, ən vacib halqalarından biridir. Bu canlıların ölçüsü bir neçə mikrometrədən çox deyil. Bir mikrometrin bir metrin milyonda biri olduğu nəzərə alındıqda, bu canlıların gözlə görünməyəcək qədər kiçik olduğu başa düşülür. Bəs gözlə görülməyəcək qədər kiçik olan bu canlıları bu qədər əhəmiyyətli, hətta həyatın davamlılığı üçün lazımlı edən hansı xüsusiyyətdir?

Dəniz altındakı bir çox canlının əsas qidası bitki və heyvan əsaslı olmaqla iki qrupa ayrılan planktonlardır. Bu səbəbdən planktonların azalması balinalardan kiçik dəniz canlılarına qədər bir çox canlı üçün təhlükə yaradır. Bu mikroskopik canlıların əhəmiyyəti sadəcə bununla məhdudlaşmır. Xüsusilə bitki əsaslı planktonlar dünyadakı müxtəlif müvazinətlərin təmin edilməsində mühüm faktordur.

## Fitoplanktonlar
Fitoplanktonlar bitki əsaslı planktonlardır və əsasən dəniz axınları ilə hərəkət edən tək hüceyrəli mikroskopik orqanizmlərdən ibarətdir. Fitoplanktonlar dənizlərdəki qidalanma zəncirinin ilk halqasını təşkil edirlər. Bundan başqa, quruda bitən bitkilərdə olduğu kimi birbaşa günəş enerjisi vasitəsilə fotosintez prosesini həyata keçirir və öz qidalarını hazırlayırlar. Ona görə də okeanların əsas üzvi maddə mənbəyi olan bitki əsaslı planktonlar eyni zamanda oksigen dövranında da tarazlayıcı rol oynayırlar.

Fitoplanktonların həyata keçirdiyi fotosintez prosesi əsnasında havadakı karbondioksid udulur və böyük miqdarda oksigen əmələ gəlir, yerdə bitkilərin hər il atmosferə xaric etdiyi 110 milyard tonluq oksigenin 70%-i bu yolla təmin edilir.

Fitoplanktonu əmələ gətirən tək hüceyrəli su yosunlarına çox sayda misal göstərmək olar. Səthi geometrik formalarla bəzənmiş, silisium oksidindən ibarət kapsulları sayəsində asanlıqla tanınan Diatomlar və iki qamçısının köməyilə yerlərini dəyişdirmə xüsusiyyətinə malik olan Dinoflagellatlar fitoplanktonlara misal göstərilə bilər.

## Növləri
Heyvan əsaslı planktonlar da əsasən tək hüceyrəli canlılardan ibarət olur, amma bu qrupda çox hüceyrəli heyvanlar da olur. Demək olar ki, məlum olan bütün dəniz canlıları qruplarının plankton formaları var. Məsələn, onurğasız heyvanlar sürfə halında ikən, balıqlar da inkişaf mərhələlərinin başlanğıcında dənizlərdəki müvəqqəti planktonları əmələ gətirir.

Plantktonların həm çox müxtəlif növləri, həm də hər növün özünə xas xüsusiyyətləri var. Burada izah edilən çox az nümunələrdən də göründüyü kimi bu mikroskopik canlılarda həm görünüş, həm də ümumi quruluş cəhətdən qüsursuzluq müşahidə edilir. Bu canlılar üstün yaradılış nümunəsi olaraq yerdəki bir çox tarazlığın təmin edilməsinə kömək edirlər.
Ətalət hesablama sistemi

**Ətalət hesablama sistemi** — Nyutonun mexanika qanunlarının ödənildiyi hesablama sistemi. Bu sistemə nəzərən düzxətli bərabərsürətli irəliləmə hərəkəti edən hesablama sistemi də ətalət hesablama sistemidir. Bu səbəbdən sonsuz sayda ətalət hesablama sistemi ola bilər.

Nyutonun ikinci qanunu, hərəkət miqdarının saxlanması, hərəkət miqdarı momenti və ətalət mərkəzinin hərəkət qanunları xarici təsirlərə məruz qalmayan ixtiyari ətalət hesablama sistemində doğrudur. Hesablama sistemi həmişə bir cisim (məsələn, Yer, gəmi, təyyarə) ilə bağlanır. Belə sistem müəyyən xəta ilə ətalət hesablama sistemi qəbul edilə bilər. Oxları üç ulduza yönəldilmiş və başlanğıcı Günəşdə yerləşən sistem dəqiq ətalət hesablama sistemidir. Bu, göy mexanikası və kosmonavtikada işlədilir. Bir çox texniki məsələnin həllində yüksək dəqiqlik tələb olunarsa, başlanğıcı Yerin mərkəzində yerləşən, oxları isə üç ulduza yönəldilmiş ətalət hesablama sistemindən istifadə edilir.

Bir ətalət hesablama sistemindən digərinə keçdikdə koordinatlar və zaman fəzası üçün Nyutonun klassik mexanikasında Qaliley çevirmələrindən, relyativist mexanikada isə Lorents çevirmələrindən istifadə olunur.

Ətalət hesablama sistemi – elə sistemlərə deyilir ki, cismə digər cisimlər təsir etmədikdə və ya onların təsirləri bir-birlərini tarazlaşdırdıqda, həmin sistemlərdə cisimlər öz sükunət və ya düzxətli bərabərsürətli hərəkət halını saxlayır.

Ətalət – cismə digər cisimlər təsir etmədikdə öz sükunət və ya düzxətli bərabərsürətli hərəkət halını saxlaması xassəsidir. Ətalət xassəsini XI əsrdə Əbülhəsən Bəhmənyar əl-Azərbaycani "İdrak" əsərində cismin təbii halı adlandırmışdı. 1632-ci ildə italyan fiziki Qalileo Qaliley bu ideyanı belə ifadə etdi: " Xarici təsir olmadıqda cisim öz sükunət ,və ya düzxətli bərabərsürətli hərəkət halını saxlayar". 1687-ci ildə qüvvə anlayışı daxil etməklə ingilis alimi İsaak Nyuton həmin ideyanı belə ifadə edir: "Cismə digər cisimlər təsir etmədikdə o əvvəlki sükunət və ya düzxətli bərabərsürətli hərəkət halını saxlayır". Buna Nyutonun ətalət qanunu deyilir.

Ətalət hesablama sistemi – Nyutonun birinci qanununun ödənildiyi sistemdir. Bir ətalət hesablama sisteminə nəzərən düzxətli bərabərsürətli hərəkət edən ixtiyari sistem də ətalət hesablama sistemi adlanır. Laboratoriya hesablama sistemi Yerlə bağlı olduğundan, Yer isə öz oxu və Günəşətrafında fırlanma hərəkətlərində iştirak etdiyindən ətalət hesablama sistemi ola bilməz. Lakin Yerin hərəkət təcili çox kiçik olduğundan, Yerlə bağlı olan ətalət sistemlərini təqribi olaraq ətalət hesablama sistemi hesab etmək olar. Günəşə bağlı hesablama sistemi Yerə bağlı hesablama sistemindən daha dəqiqdir.

* A. Mehrabov və b. Fizika kursu.
* X. Şrinov. Fizika.
Möhrdar

**Möhrdar**, yaxud möhrdar-i möhr-i hümayun – "əlahəzrət
möhürünün mühafizəçisi". "Təzkirət əl-mülük"də göstərildiyi kimi, ilk
dövrlərdə möhrdar böyük hörmət sahibi sayılırdı. O, vəzirlərin,
mustoufilərin, kələntərlərin təyinatları (rəqəm) haqqında fərmanlara,
həmçinin də əmirlərə, hakimlərə və b. bağışlanan soyurqallara, tiyullara
aid olan sənədlərə "əlahəzrətin möhürünü" basırdı. İskəndər bəy Münşi
belə bir xəbər verir ki, II Şah İsmayıl taxta çıxdıqdan sonra şahzadə
İbrahim mirzəyə müraciə edərək deyir: "Sən cənnətməkan şah (yəni I
Şah Təhmasib) üçün oğul kimi idin, bütünlüklə onun xidmətində
olmusan və indi mənə qardaş kimisən. Eşikağasıbaşı (vəzifəsi) sənə
yaraşmır". Buna görə də şah onu möhrdar təyin edir ki, "həmişə onun
qarşısında oturub söhbəti və danışığı ilə onu şərəfyab etsin".
Nazir-i büyutat

**Nazir-i büyutat**- "Təzkirət əl-mülükə" görə, büyutat (ərəbcə beyt –
ev, bina, təsərrüfat sözünün cəm halı) hər birinin başında sahib-i cəm
olan 33 karxanadan (emalatxana) ibarətdi. Büyutatlardan bir çoxu:
mətbəx, qab-qacaq yuyulması üçün bina, müxtəlif anbarlar, kitabxana,
tövlə vəs. sadəcə olaraq ev təsərrüfatı və məişət ləvazimatı idi. Bununla
yanaşı əsl dövlət manufakturası tipli büyutatlar (məsələn, toxuma
emalatxanası (şərbafxana), dərzi sexləri (qayçaçıxana), sikkəxana
(zərrabxana), cəbbəxana, habelə zərgər, dəmirçi, rəssamlıq
emalatxanaları və s.) var idi.
Büyutat şah və onun ailəsinin, həmçinin çoxsaylı saray əyanlarının
yeməyə, paltara, bəzək əşyalarına və s. olan tələbatının ödənilməsinə
xidmət edirdi.

İskəndər bəy Münşi I Şah Təhmasibin dövründə nazir-i büyutat
vəzifəsini tutmuş şəxslər haqqında bəzi məlumatlar verir. Bunlar
aşağıdakılar idi: Qazi İmad, dövlət pulunu mənimsəməkdə
təqsirləndirilərək vəzifədən azad edilmişdi. Ağa Cəmaləddin Kirmani,
sonralar "bəzi nalayiq işlər" ucbatından Ələmut qalasına salınmışdı;
Mirzə Salman həmin sahədə bir neçə il yanında işlədiyi Azərbaycanın
cənub hissəsi vəzirinin köməyi ilə "büyutatların əksəriyyətinin" naziri
olmuş, sonra şahın yanına nazir kimi qulluğa girmiş və şah vəfat
edənədək orada işləmişdir (II Şah İsmayıl və Məhəmmədin dövründə isə
"etimad əd-dövlə"adı ilə vəzir olmuşdur); Xacə Əbülqasim, Fərəhan
vilayəti əyanlarından idi, əvvəlcə yüksək divan möhürünün mühafizəçi
vəziri (vəzir-i möhrdar-i divan-i əla)olmuş, sonra isə şahın bəzi
büyuttlarının naziri (nəzarət-i bəzi əz büyutat-i sərkar-i xassey-i şərifə)
vəzifəsinə irəli çəkilmişdi. II İsmayılın dövründə də həmin vəzifədə idi88.
Mir Əbülfətuh İsfahani, I Şah İsmayılın mustoufi əl-məmaliki olmuş Mir
Seyid Şərif Şəhristaninin nəslindən idi, "naziri imarət-i sərkar-i xassey-i
şərifə" ("şahın evlərinin işləri müdiri") olmuşdu.
Yasavul (rütbə)

**Yasavul** — mənşəcə monqol "yasa" – "qanun-qayda" sözündəndir. Yasavullar şahın olduğu yerdə qayda yaradırdılar. Yasavullar "yalnız möhtərəm əmirlərin oğlanlarından ola bilərdi və köhnə vaxtlarda onların sayı 8, yaxud 9-dan çox deyildi. Şah Yığıncaqlarında (məclis-i xass) onlar eşikağasıbaşının yerinə xidmət edirdilər. Açıq yığıncaqlarda isə şahın qarşısında dayanırdılar. Halbuki məclisə eşikağasıbaşı xidmət edirdi. Yasavullar onların məvacibini və qulluq yerini təsdiq edən yüksək divanın eşikağasıbaşısının tabeliyində idilər".

**Yasavul** — Rusiyada Kazak alayında hərbi rütbə idi.

## Mənbə
* Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы. V ҹилд: Италиja – Куба. Баш редактop: Ҹ. Б. Гулиjeв. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксиjасы, 1981, сəhифə 90.
Absurdizm

**Absurdizm** — XX əsrin 50-ci illərində ekzistensializm ideyalarının əleyhdarı kimi meydana çıxan və bu ideyalara istehza edən ədəbi cərəyan. *"Antiteatr"* və *"antidram"* adları ilə də məlumdur.

Absurdizm ən qabarıq ifadəsini E. İoneskonun "Daz xanəndə qadın" (1953) və S. Bekketin "Qodonun intizarında" (1952) pyeslərində tapmışdır.

## Mənbə
* *"Ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti"*, Bakı, Maarif, 1978, səhifə 5.
Aytıs

**Aytış** və ya **Aytıs** (, , ) — qazax, qaraqalpaq, qırğız və başqırd poeziyasında akınların mahnı yarışı, şifahi xalq şeirinin geniş yayılmış ənənəvi formalarından biri olmuşdur. Bütün xüsusiyyətləri ilə Azərbaycanda şair və aşıqlarının deyişmələrini xatırladır.

**Deyişmə** – poetik söz qüdrətinə güvənən iki aşığın qarşı-qarşıya dayanaraq birinin digərini məğlub etməsi məqsədi daşıyan şeirləşmə. 

Bir neçə mühüm mərhələdən ibarət olan aşıq deyişmələrinin sonunda qalib tərəf məğlub tərəfin sazını əlindən almaq hüququna malik olur. Adətən, ya özünə güvənən bir aşıq tanınmış bir saz-söz ustadının üstünə gedərək onu deyişmə meydanına çəkir, ya da məktub göndərərək qarşı tərəfi öz meydanına çağırır. Dirili Qurbaninin Dədə Yediyarla, Tufarqanlı Abbasın Təbriz aşıqları ilə deyişmə meydanına çıxması birinci, Dərbəndli Zərnigarın Abdalgülablı Valehə, Naxçıvanlı Reyhan xanımın Şəmkirli Aşıq Hüseynə deyişmə dəvəti göndərməsi isə ikinci tip deyişmələrə aiddir.

## Həmçinin bax
* Müşairə

## İstinadlar
Akın

**Akın** — qazax, qırğız və bəzi başqa xalqlarda el şairi və nəğməkarı. Akınlar mahnılarını çalğı aləti dombranın müşaiyəti ilə ifa edirlər. Qazax akını Cambul Cabayevin (1846–1945), qızğız akını Toktoqul Satılqanovun (1864–1939) adı və əsərləri məşhurdur. Bu akınlar xalq akını adı almışdır. Hazırda peşəkar şairlərə də akın deyirlər.

## İstinadlar
Əmir əl-üməra

**Əmir əl-üməra** — yəni, "əmirlər əmiri". Marşal hərbi rütbəsinə bərabər idi.

İlk Səfəvilər dövründə nizami ordu yox idi və qoşunlar müharibə baş verdiyi təqdirdə qızılbaş
tayfaları əmirlərinin qeyri-nizami hərbi qüvvələrindən təşkil edilirdi.
Əmir əl-üməra mahiyyətcə Səfəvi ordusunun baş komandanı idi. Hərbi iş
bütünlüklə Azərbaycan feodallarının əlində olduğuna görə, əmir əl-üməra
vəzifəsi təbii olaraq qızılbaş tayfa əyanlarının inhisarında olan imtiyaz
sayılırdı. Bu vəzifəni tutanlar arasında, eyni vaxtda həm də vəkil olmuş
Hüseyn bəy Şamlını, 1509-1523-cü illərdə əmir əl-üməra olmuş
Məhəmməd bəy Süfrəçi Ustaclını (Çayan Sultanı), onun oğlu Bəyazid
sultanı göstərmək olar. Div sultan Rumlu, Çuxa sultan Təkəli və
Hüseyn xan Şamlı bir-birinin ardınca vəkil olmuş, eyni zamanda əmir əlüməra
vəzifəsini ona uyğunlaşdırıb icra etmişdilər. Sonuncu halda vəkil
və əmir əl-üməra vəzifələri arasında hədd qoymaq çox çətindir. Çünki
mənbələr bu vəzifələri tez-tez eyni şəxslərə aid edirlər. Mənbələrdən
aydın olur ki, hicri 937 (1532-1533)-ci ildə I Şah Təhmasib əmir əlüməra
vəzifəsini Hüseyn xan Şamlıya və Abdulla xan Ustaclıya etibar
etdi və onlar həmin vəzifəni birgə yerinə yetirdilər. Onlar hər ikisi Şah
İsmayılın bacısı oğlanları idilər. Həm də Abdulla xan Ustaclı sonralar Şirvan hakimi olmuşdu. Daha sonra, hicri 975 (1567-1568)-ci ildə əmir əl üməra
və Azərbaycan sərhədlərinin hakimi kimi qeyd olunan Şahqulu sultan Ustaclı məsul elçi kimi türk sultanı II Səlimin yanına göndəriləndə
bu vəzifənin adı çəkilir.

## Həmçinin bax
*Div sultan Rumlu
*Çuxa sultan Təkəli 
*Hüseyn xan Şamlı
Bard

**Bard** — Qədim keltlərdə şair-nəğməkar. Bardlar poeziyası eramızdan əvvəl meydana çıxıb və XVIII əsrə qədər davam etmişdir. Bir müddət bardlar knyaz saraylarında oxuyan şair-nəğməkarlar idi.

Bardlar bir neçə dərəcəyə bölünürdülər. Yüksək dərəcəli sənətkar bard olmaq üçün uzun müddət (10–12 il) xüsusi məktəbdə təlim almaq lazım idi. Bardlar poeziyası Avropada çox yayılaraq romantizmin inkişafına təsir göstərmişdir.

XIX–XX əsrlərdə bard, əsasən, şair sözünün sinonimi kimi işlənirdi. Bəzən təmtəraq üçün, yaxud kinayə məqsədilə də "şair" əvəzinə "bard" deyirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Haqqın nuru (qəzet)

**"Haqqın nuru"** — Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin həftəlik dini-ictimai qəzeti

## Tarixi
İlk nömrəsi 12 mart 2010-cu ildə nəşr olunmuşdur. Qəzet Azərbaycan və rus dillərində nəşr edilmişdir.

## Yubiley nömrələri
*300 – 12.02.2016.

## Bağlanması
2016-cı ildə fəaliyyətini dayandırmışdır. Qəzetin fəaliyyətini dayandırmasına səbəb iqtisadi çətinliklər olmuşdur.

## İstinadlar
Baxşi

**Baxşi** — özbək, qazax, qırğız, uyğur, türkmən, xorasani türk və qaraqalpaq xalqlarının şair-nəğməkarı. Qaraqalpaqlarda və qazaxlarda bu termin *baksı* şəklində işlənir. **Bakşı, Bağşı, Bahçı, Baxçı, Baksı** olaraq da deyilir. Monqollar **Böge** və ya **Büğe** deyərlər.

## Məna və tərif
**Baxşi**, türk, altay və monqol mifologiyasında eyni vaxtda şamandır. Əslində Kam (şaman) anlayışından daha geniş əhatəlidir. Xalq şairi, aşiq, musiqiçi istiqaməti də çox vaxt ön plana çıxa bilər. Ənənəvi üsullara əsaslanan xalq həkimliği edə bilər. Cadulu sözlərlə pis ruhları qovar. Arkıl Ata ilk baxşıdır. Buddizm ilə birlikdə buddist rahib mənasına da genişlənmişdir. Ruh qovarkən qırmızı paltar geyərlər. Asiyadakı qonşu qövmlərin çox çoxunun dillərində Bağ/Bag/Bog/Bok/Bug/Buk mənşəli sözlər iştirak edər və bunların bir qisimi fövqəltəbii güclərə dair mənalar daşıyar. Baxıcı olaraq da bilinər. Baxşilər öz mahnılarını simli çalğı aləti olan dütarın müşayiəti ilə oxuyurdular.

## Bağı
**[[Magiya|Bağı]]** — türk və altay mifologiyasında sehr, cadu, əfsun deməkdir. **"Bayı"** olaraq da deyilər. **Bağıçı, Bağışı** sözləri sehrbaz mənasını verər. Anadoluda "Büyü" halına çevrilmişdir. Bağlamaq sözü ilə də əlaqədardır. Məsələn "ağızını dilini bağlamaq"… Bağ sözünün düyün mənası da vardır ki, əvvəllər ovsunlar düyünlər ilə edilməkdə idi. "Düyünlərə üfləyənlərin pisliyindən…" Baxmaq (fala baxmaq) sözüylə də əlaqəlidir. Anadoluda "bağnaz" (fanatik) sözü də bir şeyə bağlanmış mənasını verir və "bağılanmış (ovsunlanmış)" deməkdir. Bag kökü Tunquscada ağlıq ifadə edər. Bağ/Mağ kökü bir çox dildə sehrlə əlaqəli mənaları olan sözləri yaradır. Cəlal Bəydilinə görə maqus/magus (sehr) sözü bağ/mağ kökü (və bağı sözü) ilə əlaqəlidir. Baxşi sözü de bu kökdən törəmişdir. Baqı/Bakı/Baxı isə fal deməkdir.

## Toyun və xatun
Kişi baxşılara "Toyun" və ya "Toyon" (əfəndi), qadın baxşılara isə "Xatun" və ya "Xoton" (xanım) sözləri bir sifət olaraq istifadə edilər. Bu sözlər sahib, şaman mənasındadır. (Bəzən də tanrıların və tanrıçaların sifəti olaraq keçər). Beləcə Toyon və Xoton (Toyun / Xatun) bir ikili yaradır. Toyun sözü möhtərəmlik ifadə edər. Toy (müqəddəs mərasim) ilə eyni kökdən gəlir. Toy sözü Anadolu türkcəsində "Düğün" şəklinə çevrilmişdir ki Toyun ilə də bənzərlik göstərir, keçmişdə toyları şamanların yönetmesiyle əlaqəlidir.

## Etimologiya
(Bağ/Bax/Bah/Baq/Bak) kökündən törəmişdir. Cadu mənasını ehtiva edər. Bağı sözüylə əlaqəlidir. Bağ kökü qışqırmaq, bağlamaq, baxmaq filleriyle eyni kökdən törəmişdir. Monqolca Bagsı müəllim, Bah / Baka isə xoşbəxtlik deməkdir. Köhnə Monqolca Baga sözü qırtlaq və qırtlaqdan səs çıxarmaq mənaları ehtiva edər (Monqol Bagalzur / Bagalahur yəni qırtlaq Türkçede Boğaz sözcüyü ilə qohumdur.

## Mənbə
* Ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti. Bakı: Maarif, 1978, səh. 20.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Baxşi
Annotasiya

**Annotasiya** — Latınca "annotomik" sözündən olub qeyd aparmaq, əlavə etmək deməkdir. Ədəbi dildə annotasiyanın mənası kitab, jurnal və məqalənin məzmununu qısa şəkildə şərh etmək deməkdir. Annotasiyanın vasitəsilə şagird hər hansı bir kitabın məzmunu ilə daha yaxın tanış ola bilir.

## Haqqında
Annotasiyada aşağıdakılar öz əksini tapmalıdır:

# Kitabın adı, nəşriyyatın adı, harada nəşr edilməsi, həcmi;
# Kitabın müəllifinin adı və soyadı;
# Kitabda nələrdən bəhs olunması,

## İzahı
Annotasiyanı, əsasən, əsərin müəllifi yazır və məqsədini bir neçə cümlə ilə şərh edir. Məs.:Azərbaycan dilində vurğu lüğətinə dair annotasiya belə verilir:

Annotasiya(lat.annotatio-qey) və ya rezyume (fran.-"qısaldılmış") – kitabın, əlyazmasının, monoqrafiyanın, məqalənin, patentin, filmin, qramplastinkanın və ya digər nəşrin qısa məzmunu, eləcə də onun qısa xarakteristikasıdır. Annotasiya nəşrin fərqləndirici xüsusiyyətlərini, yerini və zamanını nominativ formada göstərir. Annotasiya nəşrin əsas mövzusunu əks etdirir, bundan əlavə o təsvir olunan mənbənin əsas vəziyyətlərini də sadalaya bilər. Annotasiya hərəkət subyektini xatırlatmaya da bilər (guman edilə bilər ki, bu kontekstdən məlumdur) və passiv quruluşdan – fel və feli sifətdən ibarət ola bilər. Annotasiya məqalənin özündə ola bilər. Məzmununda nəticələrin də ola biləcəyinə baxmayaraq, müasir elmi jurnallarda annotasiyanı adətən məqalənin əvvəlində yerləşdirirlər (başlıqdan, müəlliflərdən və açar sözlərindən sonra). İngilisdilli ədəbiyyatda annotasiya çox vaxt "Abstract" başlığı altında verilir.

## Mənbə
* Azərbaycan dili qayda kitabı-Hədəf", Bakı, Maarif, 2012, səhifə 281.
* Издательская аннотация/Издательский словарь-справочник:[электрон.изд.]/А. Э. Мильчин.-3-е изд.,испр. и доп.-М: ОЛМА-Пресс,2006.

## İstinadlar
Bibliofil

**Bibliofil** —Kitabı sevən, ona ilham və zəkanın məhsulu kimi yüksək qiymət verən şəxs. Vaxtilə Azərbaycanda olmuş kitabdarlar da öz dövrlərinin bibliofilləri idilər.
Bibliofillər qiymətli kitabları, əlyazmalarını və müxtəlif nəşriyyat məhsullarını böyük bir səylə toplayıb öyrənir, mühafizə edir və onları əsrlərlə yaşadırlar.

## Mənbə

**"Ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti"*, Bakı, Maarif, 1978, səhifə 29.
Lidiçe

**Lidiçe** — Çexiya şəhəri.

Lidiçe 1942-ci ildə Alman faşistləri tərəfindən yerlə yeksan edilmiş, əhalisi terora məruz qalmışdır. Xocalı və Lidiçe faciələrinin oxşarlığı məhz ona səbəb olmuşdur ki, 2007-ci ildə Lidiçe Muzeyi və Xatirə Kompleksində Xocalı faciəsinin 15 illiyinə həsr olunmuş 3 ay davam edən silsilə tədbirlər keçirilmişdir.

26 Fevral 2010 tarixində Azərbaycan-Çexiya Cəmiyyətinin təşkilatçılığı, Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin və Çexiyadakı Səfirliyinin dəstəyi ilə Lidiçe Xatirə Kompleksində Xocalı faciəsinin 18-ci ildönümü münasibətilə tədbir keçirilmişdir. Tədbirdə çıxış edən Lidiçe şəhəri İcra başçısı Yosef Klima bildirmişdir ki, qəsəbədə yeni tikiləcək olan küçələrdən birinə Xocalı adı veriləcəkdir. Xocalı və Çexiyanın Lidiçe şəhərlərinin qardaşlığı haqqında protokol imzalanıb.

## Mənbə

*Xocalı və Çexiyanın Lidiçe şəhəri qardaş şəhərlər oldular

## İstinadlar
Ləqəb

**Ləqəb** — İnsanlara öz adından sonra xitab edilən amil.

**Nik** (  — "ləqəb", orta əsr üngilis dilində *an eke name* — "digər ad", "*a nick name*"). Həmçinin internetdə istifadəçilərin bloq, veb-forumlarda, çatlarda və digər yerlərdə istifadə etdikləri **şərti ad**.

## Məşhur ləqəblər
* Curtis James Jackson III — 50 Cent
* Robert Pattinson — Spunk Ransom

## Həmçinin bax
* Təxəllüs

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Adi arpa

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Arpanın vətəni Qədim Misir olmuşdur. Eramızdan əvvəl 5 min əvvəl mədəni surətdə misirlilər tərəfindən əkilib becərilirdi.

## Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan Muxtar Respublikasında arpa zəmiləri az yer tutsa da, pivə sənayesində ən vacib xammal kimi istifadə olunur.

## İstifadəsi
Arpadan qədim insanlar ev heyvanlarını yemlənməsində istifadə edirlər. Arpa səmənisindən hazırlanan məlhəm və ya mayesi uşaqların qidasında müsbət rol oynayır. Xalq təbabətində qovrulmuş arpa ununun şəkərlə bişirilmişi uşaqlar üçün xeyirlidir. Arpa şirəsi ilə boğazı qarqara etməklə ağrısını və boğazdakı şişləri götürür.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şəkər çuğunduru

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid bitki yarımnövü.

Şəkərli bitki olan şəkər çuğundurunun vətəni Aralıq dənizi ölkələri (Yunanıstan) olmaqla sonradan toxumlarını Qafqaza da gətirmişlər.
1747-ci ildə bu bitkidə insan orqanizmi üçün faydalı olan saxaroza maddəsi tapılmışdır. Çuğundurun tərkibində 6-25 % şəkər olmaqla, kökümsov bitkinin yarpaqlarından heyvandarlıqda, kökündən isə şəkər sənayesində istifadə edirlər. Naxçıvan MR-da Şərur, Babək və Kəngərli rayonlarındakı suvarılan torpaqlarda şəkər çuğunduru plantasiyaları əkilib becərilir.

Hələlik Naxçıvanda emal zavodları olmadığından yığılmış məhsullar qonşu İran və Türkiyə dövlətlərinə göndərilir.
Xalq təbabətində çuğundurun közdə bişirilmiş formasından daxili xəstəliklərin və tənəffüs yolları iltihabına qarşı istifadə olunur. Xalçaçılıq məmulatlarının boyadılmasında çuğundurun qırmızı aşxana növündən təbii boyaq kimi istifadə olunur

## Botaniki xarakteristikası
Müаsir şəkər çuğunduru sоrtlаrının kökümеyvələri kоnusvаri, uzunsоv – kоnusvаri fоrmаdа, lət hissəsi və qаbığı аğ rəngdədir. Аdətən kökümеyvələri bütövlükdə tоrpаğа bаtır. Kökümеyvənin yuхаrı səthi kələ-kötür, bəzən isə şахələnmiş vəziyyətdə оlur. Kökümеyvəni tоrpаqdаn çətinliklə çıхаrırlаr. Kökümеyvələrin lət hissəsi sıх, çохlu miqdаrdа dəstə şəkilində nаzik dаmmаr liflidlir, şirindir. Şəkər çuğundurunun vаhid əkin sаhəsindən səmərəliliyi və kökümеyvəsinin çəkisi, yеm çuğundurunа nisbətən оlduqcа аşаğıdır. Quru mаddənin məhsuldаrlığı isə аrtıqdır. Bitkinin rəngi tünd yаşıl, yаrpаq sаplаğı yаşıl yаrpаq tаcı 20-30 yаrpаqdаn ibаrət оlmаqlа yаrı dаyаnıqlıdır. Yаrpаqlаrının üst səthi dаlğаvаridir. Şəkər çuğunduru digər çuğundur növlərindən qurаqlığа və şахtаyа dаvаmlılığı ilə fərqlənir. Bu dа bitkinin köklərinin tоrpаğın dаhа dərinliyinə dахil оlmаsı ilə bаğlıdır

## Xəstəlik və zərərvericiləri, onlarla mübarizə yolları
Şəkər çuğunduru əkinlərinin əsаs zərərvеriciləri аdi, bоz, şərq, qаrа və digər tахıl bitkiləri, uzunburunlаrı, оnlаrın növləridir. Bu zərərvеriciləri məhv еtmək üçün ən vаcib tədbirlərdən biri dərin dоndurmа şumunun аpаrılmаsı, lаzımi miqdаrdа üzvü və minеrаl kübrələrin vеrilməsi, оptimаl əkin müddətlərinin həyаtа kеçirilməsi, şəkər çuğunduru bitkisinin inkişаfı üçün şərаitin yаrаdılmаsı və bu cücülərin zərərinin аzаldılmаsıdır. Digər tədbir çuğundur əkilən sаhənin ətrаfındа kаnаllаr çəkməli və hər 5-10 mеtrdən bir quyulаn qаzmаlı. Bu kаnаllаrа düşən uzunburunlаr 12%-li hеksахlоrаn (dustlа) məhv еdilir. Bu məqsədə hər 1-2 gündən bir həmin аrхlаrа, hər mеtrə 7 qrаm dust səpilir. Hər bir quyuyа isə 2 qrаm dust səpilir. Şəkər çuğunduru bitkisini хəstələndirən əsаs аmillər tоrpаqdа və tохumlаrdа оlаn göbələk və bаktеriyаlаrdır. Bu хəstəliyin qаrşısını аlmаq üçün tохumlаr səpindən qаbаq хüsusi suspеnziyа müdаfiə еdici mаddə ilə еmаl еdilir. Bunun üçün 1 tоn tохumа 4 kq 80%-li TMTD, 0,5 kq bаrаt turşusu, 10 kq supеrfоsfаt və 4 kq kаlium хlоr və kifаyət qədər yаpışqаn mаddə əlаvə еdilir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bestseller

**Bestseller** ( — ən yaxşı satılan) — bir sıra xarici ölkələrdə böyük tirajla çap olunub, tez satılan  kitab, kompüter oyunu. "Bestseller" termini satılan kitabın nə bədii dəyərini, nə də kitabın çap keyfiyyətini müəyyən etmir. O sadəcə kitabın satıldığı dövrdə populyarlığını göstərir.

Filmin populyarlığına blokbaster, musiqinin populyarlığına isə hit deyilir.

## Tarix
"Bestseller" termini ilk dəfə 1889-cu ildə işlədilib. Kitabların böyük tirajla satılması fenomeni ondan əvvəllər də məlum idi. Ancaq kitabların müəlliflik məsələsi və satışın vəziyyəti haqqında gec məlumat bestsellerlik yarada bilmirdi.

## Bestsellerliyin əhəmiyyəti
Bestseller informasiyasında naşirlər və uğurlu kitab müəəlifləri çox maraqlıdırlar. Bəzən bu informasiyanın yayılmasında və tədqiqatın aparılmasına onlar xüsusi vəsait də ayırırlar. Araşdırmalar göstərir ki, bestsellər haqqında KİV informasiyası oxucuların da kitab dünyasında düzgün seçiminə kömək edir.

## Müasir vəziyyət
Bestseller kitablar bir sıra hallarda bədii və keyfiyyət göstəricilərinə görə də bölünür. Bu oxucu tələbatını qiymətləndirməsi üçün edilir. Həmçinin hal-hazırda qalın və nazik üzlüklü kitablar üçün də bestsellerlik analizi edilir.Bir qayda olaraq ilk tiraj qalın üzlüklü buraxılır. Sonradan az imkanlı təbəqə üçün nazik üzlüklü və aşağı qiymətli kitablar buraxılır. Bəzən qalın üzlüklü kitab yaxşı satılarsa nazik üzlüklü kitab ya az buraxılır,ya da heç buraxılmır.

## Dünya ölkələrinin təcrübəsi
Müxtəlif ölkələrdə bestsellerliyin müxtəlif səviyyəsi var. Məsələn, bunun üçün Böyük Britaniyada  həftədə 4000, Kanadada isə həftədə 5000 kitab satılmalıdır.

## İstinadlar

## Mənbə
*Ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti. Bakı: Maarif, 1978, səh. 21.

## Xarici keçidlər
Paytaxt

**Paytaxt** — Dövlətin və ya dövlət daxilində muxtar ərazinin inzibatı mərkəzi olan şəhər

## Etimologiyası
Paytaxt sözü fars dilindən gəlir. Taxt sözünün bir mənası "*şahlıq*" deməkdir. Fars dilində sözün sinonimi təxtgah (taxtın yeri) kəlməsidir. Sözün mənası "*şahın oturduğu yer*" deməkdir.
Paytaxt sözünün sinonimi "*baş şəhər*"-dir

## Həmçinin bax
* Əlifba sırasına görə paytaxtların siyahısı
* Ölkə paytaxtlarının siyahısı
* Paytaxtların dəyişdirilməsi
* Avropa şəhərlərinin latın adları
* Avropanın mədəniyyət paytaxtları

## İstinadlar
Salakətin

**Salakətin** — Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonunun Salakətin kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 2 oktyabr 1992-ci ildən 9 noyabr 2020-ci ilə kimi Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olmuşdur. Salakətin kəndi 9 noyabr 2020-ci il tarixində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Kənddə Daş dövrünə aid Azıx mağarası yerləşir. Oykonim türk dillərindəki sala (sıra dağlardan ayrılan qol) və tin/din (düşərgə, məskən) komponentlərindən düzəlib (-ka qədim istiqamət halının əlamətidir), "sıra dağlardan ayrılan qol üzarində məskən" mənasındadır.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qarabağ silsiləsində yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.

## Təhsil
Kənddə təhsil müəssisəsi mövcud deyil.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Gəndəlaş

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Cinsin tərkibinə Şimal yarımkürəsində, eləcə də Avstraliyada geniş yayılmış 25-ə yaxın kol, çox da böyük olmayan ağac və nadir çoxillik ot bitki növləri daxildir.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Belletristika

**Belletristika** — nəsr şəklində yazılan təhkiyəedici bədii əsərlərə (roman, povest, hekayə, novella, bədii oçerk və s.) verilən ümumiləşdirici ad.

Bəzən məsələnin əsil mahiyyətini bir yana qoyub, boşboğazlıq eləyən adamın sözlərinə istehza ilə belletristika deyilir.

## Mənbə

**"Ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti"*, Bakı, Maarif, 1978, səhifə 21.
Dəvəayağı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İtburnu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Bu cinsin 300 növündən Azərbaycanda 42 növünə rast gəlinir ki, bunların 36-sı yabanıdır. Sənaye üçün 2 növ daha əhəmiyyətlidir. Bunlar qəhvəyi və qırışıq itburnulardır.

## Botaniki xarakteristikası
Təbiətdə bitkinin əksər zoğları sarımtıl-yaşıl rəngdədir. Birilliklərdə isə silindir şəkillidir və sarımtıl tikanlıdır. Bitkinin yarpaqları 3-5 cüt yarpaqcıqdan ibarət olub yarpaqcığın üst tərəfi yaşıl tüklü, alt tərəfi isə boz tüklüdür. Yarpaqcıqları enli, qaidəsi ürəkvarı, ucu isə əyilmiş sivridir. Yarpaqcıqların uzunluğu 12-15 sm, eni isə 7-10 sm arasında olur. Yarpaqcıqların kənarı qeyri-bərabər dişlidir. Bitkinin çiçəkləri iri olub süpürgəvari salxım çiçək qrupunda yerləşir. Çiçəyin ləçəkləri ağ rəngdə olub, uzunsovdur və uc hissəsi çökəklik əmələ gətirir. Meyvələri qara rəngdədir, üzərində boz ləkələri var. Toxumları iri olur. İyun ayında çiçəkləyir, avqust ayında meyvələri yetişir.

## Kimyəvi tərkibi
C vitamininin miqdarına (5-7%, bəzən 14%) görə 1-ci yer tutur. Qırışıq itburnu qəhvəyi itburnuya nisbətən Azərbaycanda azdır. Lakin bunun məhsuldarlığı daha yüksəkdir. Hər koldan 3-4 kq, 1 hektardan isə 3 tona qədər məhsul yığılır. Meyvəsi 6-16 qr-dır. İtburnu may-iyunda çiçəkləyir.

İtburnuda C vitamini birinci dəfə 1931-ci ildə tapılmışdır. Lakin bundan çox əvvəl Rusiyada itburnu dişlərin dibindən qan axmaya, yəni C-avitaminoza qarşı tətbiq edilirdi. İtburnu əbəs yerə vitamin daxılı adlandırılmamışdır. Onun tərkibində C vitamini ilə yanaşı 48-50 mkq% B1, 30-73 mkq% B2, 1,5-9,7% P, 0,1 mq% K, 0,69-2,4 mq% E (toxum yağında 300 mq%), 5-20,7 mq% karotin (provitamin A) və 0,1-0,19 mq% Bc vitamini (fol\ turşusu) vardır. Vitaminlərdən başqa itburnuda 18%-ə qədər şəkər, 3,7% pektinli maddə, 1,25-2,5% üzvi turşu (alma turşusuna görə), 4,2% pentozanlar, rəngləyici maddələr və 4,5% mineral maddələr vardır.

## İstifadəsi
Həzm sisteminin daha nizamlı işini təmin edən itburnu çayı qəbzlikdən qaynaqlanan şişkinliyi aradan qaldırdığı üçün arıqlamağa kömək edir. Artıq duz və suyun yaratdığı ödəmi bədəndən atır.

Bir fincan qurudulmuş itburnu meyvəsi yuyulduqdan sonra 4-5 fincan su ilə 10 dəqiqə qaynadılır. Çayın dadının kəskin olması üçün diri qalan meyvələr qaşıqla əzilir. Daha sonra 10 dəqiqə dəmlənməyə qoyulur. İstəyə uyğun limon, zəncəfil, darçın və ya mixəklə içilə bilər.

## Çoxalması
Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.

## Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

## Becərilməsi
Mədəni halda Nəbatat bağlarında becərilir.

## Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

## Zəruri qoruma tədbirləri
Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daxil edilməsi zəruridir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

### Süni hibridləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qoyunçuluq

**Qoyunçuluq** — heyvandarlığın qoyun yetişdirmə sahəsi.

## Ümumi məlumat
Bu heyvanlar cütdırnaqlıların buynuzlular fəsiləsinə daxildir. Qoyunçuluq məhsulları ət, yun, pendir, körpə quzu dərisi, qoyun dərisidir. Qoyunçuluq aşağıdakı sahələrə ayırılır:
*zərifyunlu
*yarımqabayunlu
*qabayunlu

## Qoyun cinsləri

## Qoyunların yaş kateqoriyasına görə adlanması

## Həmçinin bax
*Azərbaycanda qoyunçuluq
Ət

**Ət** — canlılarda sümüklə dəri arasında maddə. Ət dedikdə hər şeydən əvvəl skelet əzələləri və onlara birləşmiş yağ və toxumalar başa düşülür. Bəzən dil, qaraciyər, böyrək, beyin, ürək, diafraqma, baş əti və qida borusu da ət adlanır.

Bir çox heyvan, quş və balıq ətindən qida məhsulu kimi istifadə olunur.

## Həmçinin bax
* Fileto (kəsilmiş)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Edişə (Xocavənd)

**Edişə** — Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonunun Hadrut qəsəbə inzibati ərazi dairəsində kənd. 2 oktyabr 1992-ci ildən 15 oktyabr 2020-ci ilə kimi Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olmuşdur. Edişə kəndi 15 oktyabr 2020-ci il tarixində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Etnotoponimdir. Keçən əsrdə Şimali Qafqazda Edişa adlı dörd kənd qeydə alınmışdır. Edişə adlı tayfanın XII–XIII əsrlərdə qıpçaqların tərkibində Şimali Qafqazdan Azərbaycana gəlmələri ehtimal olunur. XIX əsrdə Qars əyalətində Edişə adlı yaşayış məntəqəsi olmuşdur. Gürcüstan ərazisindəki Edisə toponimi də bu etnonimlə bağlıdır

## Tarixi

### Tarixi abidələri

Kənd ərazisindəki XVII əsrə aid kilsə, 2025-ci ildə yerli əhəmiyyətli tarix-memarlıq abidəsi kimi dövlət qeydiyyatına alınmışdır. 

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd dağətəyi ərazidə yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.

## Təhsil
Kənddə təhsil müəssisəsi mövcud deyil.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Barabatın

**Barabatın** — Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Heç bir Azərbaycan saytında bu adla qeyd olunmadığından bu kəndin ad dəyişikliyinə məruz qaldığı və ya artıq mövcud olmadığı ehtimal edilir.

Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən 2 oktyabr 1992-ci ildə işğal edilmişdir. Kənd ərazisi 2020-ci ildə işğaldan azad olunub.

## İstinadlar
Çörəkli

**Çörəkli** (əvvəlki adı: **Hatsi**) — Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonunun Yenikənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 dekabr 1992-ci il tarixli, 428 saylı Qərarı ilə Xocavənd rayonunun Hatsi kəndi Çörəkli kəndi adlandırılmışdır. 2 oktyabr 1992-ci ildən 10 noyabr 2020-ci ilə kimi Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olmuşdur. İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrinə əsasən imzalanmış 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq Çörəkli kəndi Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin nəzarətinə keçmişdir. 19–20 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində yenidən Azərbaycan Respublikasının suverenliyinə qayıtmışdır.

## Toponimikası
Kənd XIX əsrin əvvəllərində İrandan gəlmiş erməni ailələrinin Çörəkli adlı yerdə məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Ermənilər kəndi Hatsi (erm. "çörəkli") adlandırmışdılar. 1992-ci ildən kəndin adı yenidən özünə qaytarılmışdır.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Çörəkli kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri qeydə alınmışdır:

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd dağətəyi ərazidə yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.

## Təhsil
Kənddə təhsil müəssisəsi mövcud deyil.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Quzumkənd

**Quzumkənd** (əvvəlki adı: **Kert**, daha əvvəl: **Quzumkənd**) — Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonunun Quzumkənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Oykonim *quzum*, yəni payızlıq əkin yeri, və *kənd* sözlərindən düzəlib, "payızlıq əkin yeri olan kənd" mənasını daşıyır. XIX əsrin əvvəllərində ermənilərin orada yerləşdirilməsindən sonra, Kert adlanmışdı. Kert isə hind-Avropa dillərində "şəhər", "qala", "kənd", "tikili", deməkdir.***' 20-ci əsrin əvvəlinə aid [[Rus dili|rusdilli]] xəritədə kəndin adı Kuzumkend kimi göstərilir. [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR-nin]] 1977-cu il üçün tərtib olunmuş inzibati ərazi bölgüsündə kəndin adı Kert kimi qeyd olunur. 1992-ci ilin sonunda kəndin tarixi adı özünə qaytarılmışdır***'.

## Tarixi
20-ci əsrin əvvəlinə aid rusdilli xəritədə kəndin adı Kuzumkend kimi göstərilir.

Sovet vaxtında Azərbaycan SSR-nin 1977-cu il üçün tərtib olunmuş inzibati ərazi bölgüsündə kənd o vaxt mövcud olmuş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin (DQMV) Martuni rayonunun Kert kənd Sovetinin tərkibində və Kert kənd Sovetinin mərkəzi kimi göstərilir. 

2 sentyabr 1991-ci il tarixində DQMV və Şaumyan rayonu Xalq Deputatları Sovetləri birgə sessiyasında DQMV və Şaumyan rayonunun ərazisində qondarma separatçı "Dağlıq Qarabağ respublikasının" "müstəqilliyinin" elan olunmasına dair deklarasiya qəbul etmişlər. Azərbaycan Respublikasının 26 noyabr 1991-ci il tarixli Qanunu ilə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin ləğv olunması, Martuni rayonunun Xocavənd rayonu adlandırılması, Hadrut rayonunun ləğvi, ləğv edilmiş Hadrut rayonunun ərazisi isə Xocavənd rayonunun tərkibinə verilməsi qərara alındı. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 dekabr 1992-ci il tarixli, 428 saylı Qərarı ilə Xocavənd rayonunun Kert kəndi Quzumkənd kəndi adlandırılmışdır. Hal hazırda Quzumkənd kəndi Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonunun tərkibindəki Quzumkənd kənd inzibati ərazi dairəsinin mərkəzidir.

Birinci Qarabağ müharibəsinin nəticəsində kənd 1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdi. İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrinə əsasən imzalanmış 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq Quzumkənd kəndi Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin nəzarətinə keçmişdir. 2023-cü ilin 19–20 sentyabrında Azərbaycan Ordusunun Qarabağda keçirdiyi lokal xarakterli antiterror əməliyyatı nəticəsində kənd Azərbaycanın nəzarətinə qayıtmışdır.

### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qarabağ silsiləsinin ətayində yerləşir****.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.

## Təhsil
Kənddə təhsil müəssisəsi mövcud deyil.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Dağdöşü

**Dağdöşü** (əvvəlki adı: **Tyak**) — Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonunun Hadrut qəsəbə inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 dekabr 1992-ci il tarixli, 428 saylı Qərarı ilə Xocavənd rayonunun Tyak kəndi Dağdöşü kəndi adlandırılmışdır. 2 oktyabr 1992-ci ildən 14 oktyabr 2020-ci ilə kimi Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olmuşdur. Dağdöşü kəndi 14 oktyabr 2020-ci il tarixində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
XIX əsrə aid sənədlərdə Tağ kimi qeydə alınmış bu kəndin adı XX əsrdə Tyak variantında işlənmişdir. Bəzi tədqiqatçılar bu coğrafi adı türk dillərində "sığınacaq", "köçəbə", "oba" mənasında işlədilən töyək sözü ilə əlaqələndirirlər. 1992-ci ildən coğrafi mövqeyinə görə Dağdöşü adını almışdır.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Dağdöşü kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmışdır:

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd dağətəyi ərazidə yerləşir.

## Əhalisi

2005-ci ildə Dağlıq Qarabağda keçirilən əhalinin siyahıyaalmasına əsasən Dağdöşü kəndinin əhalisinin sayı 71 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.

## Təhsil
Kənddə təhsil müəssisəsi mövcud deyil.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax