Məkki ibn Əhməd ibn Sadəvəy əl-Bərdəyi

**MƏKKİ  BƏRDƏYİ** — alim.

X əsri Bərdədə elmi intibah dövrüdür. X yüzillikdə burada yetişmiş alimlərdən Məhəmməd İbn Abdullanın, Əbubəkr Bərdəyinin,  Əbdüləziz ibn-əl Həsən  əl-Bərdəyinin,  Əbu-səyid  Əhməd ibn Hüseyn Bərdəyinin, Səid ibn Qasım Bərdəyinin, Məhəmməd İbn Xalid Bərdəyinin, Əbülhəsən Əhməd ibn Ömər ibn Abdullah Bərdəyinin və digər görkəmli elm, sənət və peşə adamlarının adlarını çəkmək olar. O dövrün sadaladığımız alimləri içərisində öz elmi, savadı, biliyi və saf məfkurəsi ilə böyük ad-san qazananlardan biri də Məkki ibn Əhməd ibn Sadəvəy əl-Bərdəyi olmuşdur. Bu görkəmli alim IX əsrin sonu X əsrin  əvvəlində orta əsr müəlliflərinin bu vilayətin Bağdadı adlandırdığı qədim tarixli Bərdədə anadan olmuşdur. İlk təhsilini də o Bərdədə, öz doğma şəhərində almışdır. Sonrakı illərdə isə gənc Məkki təhsilini davam etdirmək məqsədi ilə Şərqin mədəni mərkəzlərindən sayılan Bağdada getmişdir. Bərdəli gənc Məkki ibn Əhməd bu böyük elm mərkəzində elmin bir çox sahələrini dərindən öyrənmişdir. Onun diqqətini daha çox o dövr əhalisinə sirr kimi görünən səma və planetlərin hərəkəti qanunundan bəhs edən elm daha çox cəlb edirdi.

Bunun xatirinə o astronomiya və nücum elmlərini dərindən öyrənir və təbii ki, xalq arasında onun qanunauyğun hərəkətindən söhbətlər açırdı. Təbiətşünaslığın bu obyektiv qanunlarını şərh etmək, ona ilahi sirr kimi baxan müsəlman şərqi adamlarına günəş, ay, zöhrə ulduzu və səma səltənətinin digər cisimlərindən söhbət açmaq, astronomik qanunları xalqa başa salmaq o qədər də asan iş deyildi. X əsrdə ilahi qüvvə sayılan Günəş, Ay guya Allah-Təala tərəfindən düzələn ulduzların təbii qanunundan bəhs edən hər kəs, din xadimləri tərəfindən cəza da ala bilərdilər. Şübhəsiz bu cəza və maneələrə Məkki dərin elmilə cavab verməliydi. Bunun üçün o çoxlu müşahidələr aparmalı idi. Özü də onun müşahidələri müxtəlif yerlərdən olmalıydı. Belə etdikdə alim indi həm də dönüb səyyah olurdu. Özünün səyahətləri zamanı o, Şərqin bir çox ölkələrini – İranı, İraqı, Orta Asiya və bir çox ölkələri gəzmişdir. Onların elmi və mədəniyyət mərkəzi olan Bağdad, Dəməşq, Nişapur, Xorasan və digər şəhərlərində xeyli yaşamışdır. Adlarını çəkdiyimiz ölkə və şəhərlərdə Məkki Bərdəyi yerli xalqların adəti, ənənəsi və sənətkarlığı, təsərrüfat həyatı, tarixi və etnoqrafiyası haqqında çoxlu məlumatlar toplamışdır. Alim həm də öz dövrünün görkəmli yazıçısı idi. O çox da uzun olmayan ömrü boyu həddən-ziyadə çoxlu kitablar yazmışdır. XIII əsrdə yaşamış görkəmli  ərəb tarix və coğrafiya alimi Yaqud Həməvi yazırdı: – Məkki İbn Əhməd əl-Bərdəyi ağılasığmaz dərəcədə çoxlu kitablar yazmışdı. Salnaməçiyə görə, bu əsərlər elmin müxtəlif sahələrini əhatə edirdi. Çox mənalı ömür keçirən Məkki 965-ci ildə vəfat etmişdir. Onun əsərləri üzərində müəyyən qədər iş görülür və şübhəsiz ki, o öz səmərəsini gələcəkdə verəcəkdir. Alimin elmi və ədəbi-fəaliyyəti haqqında görkəmli tarixçilər, coğrafiya alimləri, şəqşünaslar qismən iş aparmışlar. Belə alimlərdən mərhum tarixçi Z.İ.İbrahimi, coğrafiya alimi N.K.Kərəmovu göstərmək olar. Gənc şərqşünas-filosof Z.C.Məmmədov, arxeoloq Q.M.Əhmədov da yeri gəldikcə Məkki haqqında öz qiymətli mülahizələrini söyləmişlər.

## İstinadlar