Hüceyrə korteksi

**Hüceyrə korteksi** — Hüceyrə qabığı, həmçinin aktin qabığı, kortikal sitoskelet və ya aktomiozin korteksi olaraq da bilinir, hüceyrə membranına bağlanmış çarpaz bağlı aktomiozinlərin xüsusi nazik təbəqəsidir. Protistlərdə sitoskeletin bu hissəsi endoplazma ilə ziddiyyət təşkil edən sitoplazmanın ən kənar hissəsi olan ektoplazma kimi də tanınır. O, membran davranışının və hüceyrə səthinin xüsusiyyətlərinin modulyatoru kimi fəaliyyət göstərir. Hüceyrə divarı olmayan əksər eukarotik hüceyrələrdə korteks F-aktin filamentlərindən, miozin mühərriklərindən və aktin bağlayan zülallardan ibarət olan aktinlə zəngin şəbəkədir. Aktozin korteksi hüceyrə formasına nəzarətdə mərkəzi rol oynayan ERM zülalları adlanan membrana bağlanan zülallar vasitəsilə hüceyrə membranına bağlanır. Onun funksiyası üçün vacib olan iki xüsusiyyət  korteksin zülal komponentləri sürətli dövriyyəyə məruz qalır, korteksi həm mexaniki cəhətdən sərt, həm də yüksək plastik edi. Korteksin ölçüsü əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir, lakin adətən 100-200 nanometr diapazonunda olur.

Bəzi heyvan hüceyrələrində zülal spektri korteksdə ola bilər. Spektrin çarpaz bağlı aktin filamentləri ilə şəbəkə yaratmağa kömək edir. Spektrin və aktin nisbətləri hüceyrə növünə görə dəyişir. Spektrin zülalları və aktin mikrofilamentləri transmembran zülalları ilə transmembran zülalları arasında bağlanma zülalları vasitəsilə onlara bağlanır. Hüceyrə qabığı, spektrin zülalları və aktin mikrofilamentlərinin polimerləşmə, depolimerləşmə və budaqlanma ilə davamlı olaraq yenidən qurulan mesh-bənzər bir quruluş meydana gətirdiyi hüceyrələrdə plazma membranının daxili sitozolik üzünə yapışdırılır
.

## Funksiyalar

Korteks əsasən hüceyrənin formasını dəyişməyə imkan verən hüceyrə membranı altında gərginlik yaratmaq funksiyasını yerinə yetirir. Bu, ilk növbədə, gərginlik yaratmaq üçün filamentləri çəkən miyozin II mühərrikləri vasitəsilə həyata keçirilir. Gərginlikdəki bu dəyişikliklər hüceyrənin miqrasiyası və bölünməsi zamanı hüceyrənin formasını dəyişməsi üçün lazımdır.

Mitozda F-aktin və miozin II mitotik hüceyrələrin yuvarlaqlaşdırılmasını təmin etmək üçün yüksək kontraktiv və vahid korteks meydana gətirir. Aktomozin korteksinin fəaliyyəti ilə yaranan səthi gərginlik yuvarlaqlaşdırmanı asanlaşdırmaq üçün ətrafdakı obyektləri yerindən çıxara bilən hüceyrədaxili hidrostatik təzyiq yaradır. Xarici qüvvələr mitotik hüceyrəyə kifayət qədər böyük sürətlə və böyüklükdə tətbiq edildikdə, kortikal F-aktin homojenliyinin itməsi baş verir ki, bu da qabarcıqların yırtığına və mitotik mili qorumaq qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə səbəb olur. Genetik tədqiqatlar göstərdi ki, mitozdakı hüceyrə korteksi  ERM zülalları, Ect2, Pbl, Cdc, aPKC, Par6, DJ-1 və FAM134A kimi müxtəlif genlər tərəfindən tənzimlənir.

Sitokinezdə hüceyrə korteksi, bölünən hüceyrəni iki qız hüceyrəyə daraltmaq üçün miozinlə zəngin kontraktil halqa istehsal edərək mərkəzi rol oynayır.

Hüceyrə qabığının kontraktilliyi, bir çox xərçəng hüceyrəsi metastaz hadisələri üçün xarakterik olan amoeboidal tipli hüceyrə miqrasiyası üçün açardır.

Hüceyrə qabığı ilə yanaşı, toxumaların, orqanların və orqanizmlərin formalaşmasında da mühüm rol oynayır. Yapışma komplekslərini çəkərək, korteks digər hüceyrələrlə və ya hüceyrədənkənar matrislə təmasların genişlənməsinə kömək edir. Xüsusilə, məməlilərin erkən inkişafı zamanı qabıq hüceyrələri sıxışdırmaq və morula əmələ gəlməsini təmin etmək üçün bir araya gətirir. Həmçinin, kortikal gərginlikdəki fərqlər morulanın əmələ gəlməsi zamanı daxili hüceyrə kütləsinin və  törəmələrinin çeşidlənməsinə zebra balığının qastrulyasiyası zamanı rüşeym təbəqəsinin törəmələrinin çeşidlənməsinə, mezodermanın invaginasiyasına və elondrofillagerin uzanmasına səbəb olur. 

## Araşdırma

Hüceyrə korteksinə dair əsas tədqiqatlar ölümsüzləşdirilmiş hüceyrə xətləri, adətən HeLa hüceyrələri, S2 hüceyrələri, Normal siçovulların böyrək hüceyrələri və M2 hüceyrələri ilə aparılır. Xüsusilə M2 hüceyrələrində korteks olmadan əmələ gələn, sonra geri çəkildikcə bir əmələ gələn hüceyrə qabarcıqları korteksin formalaşması və tərkibini modelləşdirmək üçün tez-tez istifadə olunur.

## İstinadlar