Natrium nitrit

**Natrium nitrit** (natrium nitrit)— NaNO2, natrium və nitrat turşusunun duzu

Natrium nitrit NaNO2 kimyəvi formulu ilə qeyri-üzvi birləşmədir. Suda çox həll olunan və higroskopik olan ağdan bir qədər tünd sarımtıl kristal tozdur. Sənaye baxımından ən vacib nitrit duzudur.Dərman, boyalar və pestisidlər,kimi müxtəlif üzvi birləşmələrdə istifadə edilir, lakin çox güman ki,ətlərdə və (bəzi ölkələrdə) balıq məhsullarında istifadə olunan qida əlavəsi kimi tanınır.
## Əsas xassələri
Təmizlənmiş natrium nitrit ağ və ya bir az sarı kristal tozdur. Suda həll olunur və higroskopiklikdir. Havada yavaş-yavaş natrium nitrat NaNO3 qədər oksidləşir. Güclü çözücüdür. Böyük dozada toksikdir.
### Alınması
Natrium nitrit NaNO2 azot turşusunun duzudur və adətən azot oksidlərindən reaksiya ilə alınır:

:: \mathsf{2NaOH + NO + NO_2 \rightarrow 2NaNO_2 + H_2O}

Natrium nitritinin istehsalının digər yayılmıçş bir üsulu da bir qurğuşun Pb tozunu natrium nitrat NaNO2 ilə qızdırmaq və ardından meydana gələn bərk maddəni suda həll etməkdir. Dağılma nəticəsində suda həll olunmayan qurğuşun (II) oksidi PbO,a çökəcək və natrium nitrit məhlulda qalacaq:

:: \mathsf{NaNO_3 + Pb \rightarrow NaNO_2 + PbO}

### Tətbiq sahələri
#### Kimyəvi sintez
* Natrium nitrit, diazoamin birləşmələrini yaratmaq üçün istifadə olunur. Bu birləşmələr N2 azot qruplarının nisbətən daha asan ayrılması səbəbindən birləşmənin "nüvəsi" ilə reaksiyalarda amin qruplarının mənbəyi kimi istifadə olunur.
* Laboratoriya şəraitində natrium nitrit, təzə alınmış azot turşusu ilə reaksiya ilə natrium azidini aktivləşdirmək üçün istifadə olunur.

:: \mathsf{2NaNO_2 + H_2SO_4 \rightarrow Na_2SO_4 + 2HNO_2}

:: \mathsf{2NaN_3 + 2HNO_2 \rightarrow 3N_2 + 2NO + 2NaOH}

* Natrium nitrit kimyəvi reaksiyalarda azot oksidinə(II) qədər azalır və ya nitrata qədər oksidləşir.

Məsələn, daha da qızdırıldıqda parçalanır, natrium oksidi, azot oksidi(II) və oksigen meydana gətirir. Natrium oksidi CO2 udduğu üçün,güman ki, bu proses ilk işləyən sualtı qayıq Kornelius Drebbel heyətini boğmağa kömək etmədi.

:: \mathsf{4NaNO_2 \rightarrow 2Na_2O + 4NO + O_2}

#### Qida istehsalı
* Ət və balıq məhsullarında qida sənayesində rəngləmə pozucu və qoruyucu kimi istifadə olunur. Qida əlavəsi E250.
* Bir qida əlavəsi olaraq, qida sənayesində iki məqsəd üçün istifadə olunur: antioksidant və *Clostridium botulinumun* böyüməsinə maneə törədən bir antibakterial agent kimi - botulizmin törədicisi - botulinum toksinindən qaynaqlanan və sinir sisteminə ziyan vurması ilə xarakterizə olunan ağır qida intoksikasiyası (fəaliyyət sübut olunmur)
* Miyoglobin (ət zülalı) ilə qarşılıqlı təsirə girərək ət məhsullarına xarakterik bir çəhrayı rəng verir.
* Avropa Birliyində, gündəlik tətbiq olunan xərcləri aşma riskini azaltmaq üçün qida tətbiqetmələri satışına yalnız yeməli duz ilə qarışıqda, nitrit miqdarı təxminən 0.6% olan bir qarışıqda icazə verilir.
* Qida əlavəsi E250. E249 qida əlavəsi olan kalium nitrit ilə oxşar xüsusiyyətlərə malikdir.
* GOST 4197-74 və ya TU 6-09-590-75 (marka OSCh 4-7-3) uyğun gəlir.

#### Tikinti və istehsal
* Toz şəklində natrium nitrit, GOST 19906-74-ə uyğun olaraq və ya sulu bir həll, tikinti məhsulları və strukturları istehsalında betona antifrotik bir aşqar olaraq, atmosfer korroziyasının inhibitoru, üzvi sintezdə və kimyəvi, metallurgiya, tibbi, pulpa və kağızda və digər sahələrdə istifadə olunur.
* Tikintidə natrium nitrit GOST 24211 "Beton üçün əlavələr kimi tövsiyə olunur. Ümumi texniki tələblər "monolit beton və dəmir-beton konstruksiyaların, prekast-monolit konstruksiyaların monolit hissələrinin, prefabrik strukturların monolitik birləşmələrinin ətraf mühitin və ya torpağın gündəlik orta sabit temperaturu 5 ° C-dən aşağı və minimum gündəlik temperatur 0 ° C-dən aşağı olan antifriz qatqısı kimi istifadəsi üçün ümumi texniki tələblər", həmçinin qışda bir tikinti yerində əvvəlcədən hazırlanan beton və dəmir-beton konstruksiyaların istehsalında istifadə olunur.
* Diazo boyaları, nitro birləşmələri və digər üzvi birləşmələrin istehsalında da istifadə olunur.
* Təbii və ağardılmış təbii liflərdən toxunuşun ekran və birbaşa (birbaşa çap) üsulu ilə boyama işində istifadə olunur.
* Fosfatlama zamanı metal səthlərin emalında və qalay təbəqəsinin çıxarılmasında istifadə olunur.
* Rezin istehsalında istifadə olunur.
* Alkil nitritlərin (poppers) istehsalı üçün istifadə olunur.
* Partlayıcı maddələrin istehsalında bir qaz yaradan əlavənin həllini hazırlamaq üçün istifadə olunur.

#### Fotoqrafiya
* Ənənəvi fotoqrafiya prosesində reagent və antioksidant kimi istifadə olunur (avtomatik laboratoriyalarda korroziya inhibitoru).

#### Tibb və biologiya
* Natrium nitrit, tibbdə və baytarlıq təbabətində vasodilatator, bronxodilatator (bronxları genişləndirir) olaraq istifadə olunur, bağırsaq kramplarını yüngülləşdirir, laksatif və siyanid zəhərlənməsi üçün bir antidot kimi istifadə olunur.
* Uşaqlarda orak anemiyası, infarkt və ürək işemiyası, beyin anevrizması və ağciyər hipertansiyonunda onun istifadəsi ilə bağlı tədqiqatlar aparılır.

Əhəmiyyətli miqdarda (bir neçə qrama) alındıqda E250 ölümcül nəticəyə qədər ciddi zəhərlənməyə (Hemoqlobin əmələ gətirir) səbəb ola bilər.

## Müalicə xüsusiyyətləri,bioloji təsir

Nitritlərin qida ilə qəbulu gündə 31-185 və ya 40-100 mq hesablanır..

İçməli suda, ÜST-nin 1970 və 2004-cü  illərdə tələblərinə görə, bir litr üçün 44-50 mq-dan çox olmayan bir nitrit miqdarına icazə verilir.

İnsanlar üçün qəbul olunan nitrit qəbulu səviyyəsi 3,7 - 7 mq / kq təşkil edir.

## Bazar
13 sentyabr 2016-cı il tarixində (1 noyabr 2016-cı ildə qüvvəyə minmiş) sanksiya ölkələrindən duz embarqosu tətbiq edilməmişdən əvvəl, Rusiyaya qida istehsalı üçün natrium nitrit əsasən AB ölkələrindən idxal edildi: Danimarka və Almaniya, Rusiyada daxili istehsal yox idi. 2016-cı ilin dekabr ayında Rusiyanın Leninqrad vilayətinin Lomonosov şəhərində ət emalı sənayesinin ehtiyacları üçün nitrit duzunun istehsalına başlandı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans VOLUME 94 «Ingested Nitrate and Nitrite, and Cyanobacterial Peptide Toxins»,IARC, 2010 ISBN 978-92-832-1294-2, ISSN 1017—1606

## Xarici keçidlər
* International Chemical Safety Card 1120.
* National Center for Home Food Preservation Nitrates and Nitrites
*  TR-495: Natrium Nitritinin toksikologiya və karsinogenez tədqiqatları(CAS NO. 7632-00-0) Drinking Water Studies in F344/N Rats and B6C3F<sub>1</sub> Mice
* FOX kanserojikliyə və isti itlərə aid xəbərlər

## Həmçinin bax
* Natrium
* Natrium xlorid
* Natrium sulfid
* Natrium sitrat