Ben Conson

**Ben Conson** (; ) — İngiltərə dramaturqu, şairi, dram nəzəriyyəçisi.
## Həyatı

Şekspir haqqında olduğu kimi, onun haqqında da bioqrafik məlumatlar qeyri-müəyyəndir. Məlumdur ki, Ben Conson Vestminster məktəbində tarixçi Vilyam Kamdenin rəhbərliyi altında və ola bilsin ki, vəsaiti hesabına oxumuş və orada yaxşı təhsil almışdır; Məktəbi bitirdikdən sonra onun kərpicçi olduğuna dair əlamətlər var. Consonun tərcümeyi-halı ilə bağlı materiallar əksər hallarda qeyri-real xarakter daşıyır. Şotland şairi Vilyam Drammond tərəfindən Ben Conson haqqında kifayət qədər təfərrüatlı xatirələr var ki, orada Ben Consonun sənətə, onun digər şairlərə, teatra münasibətinə dair fikirlərini əks etdirir, lakin Conson haqqında burada verilən məlumatlar etibarsızdır. Conson dövrünün ən savadlı adamlarından biri idi, lakin onun təhsilini necə aldığı məlum deyil. O, iki universitetdə sənət magistri seçilib və əsərlərini onlara həsr edib, lakin onun universitetlərin elmi həyatı ilə bağlı olduğuna, hətta onların heç birində təhsil almasına dair heç bir sübut yoxdur. Ben Conson Flandriyadakı Francis Vere qüvvələrinin tərkibində muzdlu əsgər kimi xidmət etdi, sonra 1592-ci ildə İngiltərəyə qayıtdı. Təxminən 1597-ci ildə o, F. Henslounun teatr truppasına qoşulub, burada həm aktyor, həm də pyeslər yazıçısı olub. O, fiziki gücü və cəsarəti ilə məşhurlaşdı, 1598-ci ildə aktyor Spenserlə mübahisə etdi və onu dueldə öldürdü, buna görə həbs olundu, lakin nüfuzlu dostları sayəsində əfv olundu. Həbsdə olduğu müddətdə Conson katolik oldu, lakin 1610-cu ildə yenidən anglikan oldu.

Ən etibarlı bioqrafik material onun əsəri olardı, lakin çox az tədqiq olunub, ona aid edilən bir çox əsərlərin müəllifliyi şübhə doğurur: onun dövründə kollektiv yazı və səhnə üçün yenidən işlənmə işləri geniş tətbiq olunurdu. Bundan əlavə, qanunun, hətta müəllif hüququ anlayışının olmaması "pirat nəşriyyatlarına" hər hansı bir əsəri "yenidən hazırlamaq" və nəşr olunan kitaba hər hansı bir müəllifin adını qoymağa imkan verdi ki, bu da təbii ki, kifayət qədər populyar idi. Şübhə yoxdur ki, Ben Consonun bəzi əsərləri başqaları tərəfindən dəyişdirilib, bəziləri başqaları ilə əməkdaşlıq edərək yazıb, bəziləri isə sadəcə ona aid edilir. Onun sağlığında nəşr etdirdiyi yalnız az sayda komediya və şeirləri mübahisəsiz Ben Consona aid etmək olar, lakin onun adı altında əlliyə yaxın ayrı-ayrı əsərlər məlumdur. Ben Conson 11 iyun 1573-cü ildə Londonda anadan olmuşdur..
Ben Consonun "Vəziyyət dəyişmişdir" (1597), "Volpone" (1605), "Episin, yaxud Qaradinməz qadın" (1609), "Kimyagər" (1610), "Varfolomey yarmarkası" (1614) komediyalarında cəmiyyətdə baş alıb gedən eybəcərliklər, mənəvi əxlaqsızlıqlar tənqid olunur.

Onun klassısızm üslubunda yazılmış "Seyanın süqutu" (1603), "Katilinanın qəsdi" (1611) faciələri, saray tamaşaları üçün mifoloji süjetli alleqorik pyesləri var..

Ben Conson 6 avqust 1637-ci ildə Londonda vəfat etmişdir.
## Yaradıcılığı
Ben Consonun ilk komediyası olan "Hər kəs öz xasiyyətindədir" London üçün nəzərdə tutulmuşdu, təxminən "Ağıldan bəla" Moskva üçün idi. Bu komediya o zamanlar üstünlük təşkil edən ruhda yazılmışdı: bütün personajlar italyan adlarını aldılar və hərəkət müəyyən edilməmiş vaxtda İtaliyada baş verdi, lakin londonlular dərhal özlərini tanıdılar; sonra Conson personajların adlarını ingilis adları ilə əvəz etdi və hərəkəti Londona köçürdü. Komediya aristokratik "Qlobus" teatrında səhnəyə qoyuldu və insanlar dərhal bu barədə danışmağa başladılar, çünki Yelizaveta, London və onun sakinləri nazik maskalanmış və olduqca cəlbedici bir formada təsvir edilmişdir. Komediyalarda müəyyən fərdlərin və ya qrupların lağ etməsi Aristofanın dövründən bəri məlumdur, lakin İngiltərədə Ben Consondan əvvəl bunun yalnız cılız işarələri var idi, o, həm də satiraya yaxın gündəlik komediyanın möhkəm bir formasını qurdu. O, müasir ictimai quruluşu və müxtəlif sosial qrupların nümayəndələrini — Yelizavetanın parlaq sarayını, şəhərdə qalalarını sovuran aristokratları və başlarını qaldıran burjua puritanlarını uğurla və amansızlıqla ələ salırdı.
Onun komediyaları qalmaqallı uğur qazanırdı, xüsusilə Ben Consonun axmaq və dəyərsiz kimi təsvir etdiyi aristokratiya onlara nifrət edirdi. Hakimləri, məmurları və əsgərləri təhqir etdiyinə görə o, baş hakimə çağırılıb; Şotlandiya aristokratiyasını təhqir etdiyinə görə, Şotlandiya kralı İngiltərənin boş taxtında əyləşdikdən sonra onun burnunu və qulaqlarını kəsmək niyyətində idilər və yalnız ruhanilərin şəfaəti sayəsində Ben Conson bu aqibətdən xilas oldu. Onun digər komediyaları da heç də az uğur qazanmadı, onlardan ən diqqət çəkənləri: "Episin və ya səssiz qadın", "Kimyagər", "Varfolomey yarmarkası" (sonuncu əxlaqın o qədər geniş mənzərəsidir ki, Vilyam Tekerey sonradan onu belə götürdü. onun "Vanity Fair"ini təsvir edən əsas). Hər yeni komediya buraxıldıqdan sonra Conson getdikcə daha çox düşmən tapdı. O, həmçinin qədim Roma həyatından faciələr yazdı, məsələn, "Seyanusun süqutu", lakin onlar şairin yaratdığından daha çox alim tərəfindən hazırlanmışdır. Klassik ədəbiyyatı mükəmməl bilirdi, yunanları və romalıları orijinalda oxuyurdu.
Ben Conson həm də "maskaların" — məhkəmə maskarad toplarının bədii tərtibatında böyük usta olduğunu göstərdi: o, onlar üçün mətnlər yazdı və əksər hallarda alleqoriya və klassik miflərə əsaslanan süjetlər yaratdı. O, sənətin bu sahəsini az qala opera-balete gətirib. Ben Conson öz dövrünün ədəbiyyatında təkdir. O dövrün ingilis dramı ona kifayət qədər inandırıcı görünmürdü. Qədim faciə və komediya qanunlarına riayət etmək onun üçün iddialılığa, süniliyə və fantaziyaya qarşı zəmanət idi. Qədim ədəbiyyatlarda o, doğruluq, sadəlik və sağlam düşüncə ilə harmoniya nümunələri görürdü. Consonun işi Yelizaveta dövrünün ingilis dramaturgiyasında təxəyyül və emosionallığın ifratlarına qarşı bir reaksiyadır; Ben Conson, mübaliğəsiz, insanların olduğu kimi təsvir edilməsini tələb edir; lakin bütün istedadına baxmayaraq, o, ingilis teatrının islahatçılarından deyildi. Şekspir o canlı insanları verdi ki, onların təsviri Conson üçün mümkün deyildi. Əgər sonuncu Şekspirin də yad olmadığı hiperbolizmdən çəkinirsə, o, digər ifrata gedib. Onun personajları hansısa bir ehtirasın və ya qeyri-adi keyfiyyətin, özünün dediyi kimi "qəribliyin" təcəssümüdür, həm fərdi, həm də tipik olan müxtəlif xüsusiyyətlərə malik canlı fərdlər deyil. Bu sxematizm Consonun obrazlarını can atdığı konkretlikdən məhrum edir. Lakin müəllifin bədii tapşırıqlarını sadələşdirən bu eyni sxem, Yelizaveta dövrünün ən görkəmli dramaturqlarına nisbətən Consonda bəzən daha mükəmməl olan yüksək kompozisiya texnikasının inkişafına kömək etdi.

### Ben Consonun yaradıcılığının zirvəsi
Conson I Yakovun hakimiyyətinin ilk onilliyində dramaturq kimi çiçəkləndi. 1616-cı ilə qədər o, dramaturq kimi nüfuzunun asılı olduğu bütün pyesləri yazmışdı. O cümlədən, yalnız kiçik uğur qazanmış "Katilinanın sui-qəsdi" faciəsi, həmçinin "Volpon", "Epissin və ya Səssiz Qadın" (hər ikisi 1609), "Kimyagər" (1610), "Varfolomey bazarı" (1614) və "Şeytan eşşəkdir" komediyaları daxildir (1616). "Kimyagər" və "Volpon" dərhal uğur qazandılar. Onun Britaniya hakimiyyəti ilə problemləri davam edirdi. 1603-cü ildə o, Roma İmperiyasında korrupsiya ilə bağlı siyasi pyesi "Seyan"la əlaqədar gizli şura tərəfindən sorğu-sual edildi. Siyasi mövzulu pyeslərlə də problemləri var idi. Kral Ceymsə qarşı sui-qəsd cəhdindən sonra o, müəyyən bir keşişi hökumətlə əməkdaşlığa razı salmaq üçün gizli toplantıya dəvət edildi. Eyni zamanda, Conson Cakobun sarayının maskaları üçün yazıçı kimi daha nüfuzlu bir karyera qurdu. "Satir" və "Qaralıq maskası" onun Ceyms və Kraliça Anna üçün yazdığı bir neçə pyesdən ikisidir. 1616-cı ildə onun təqaüdü ildə 60 funt sterlinq idi, bundan sonra o, İngiltərənin ilk şair laureatı sayılırdı. Kral lütfünün bu əlaməti onu bu il ilk əsərlərini buraxmağa ruhlandırdı. Digər əsərlər 1640–1641 və 1692-ci illərdə meydana çıxdı.

1618-ci ildə vətəni Şotlandiyaya piyada yola düşdü. Burada o, bir ildən çox vaxt keçirdi və xatırladığı ən yaxşı qonaqpərvərliyi Drummonddan aldı. Drummond, Consonla olan qarşılıqlı əlaqələrini gündəliyində mümkün qədər çox qeyd etməyə çalışdı və bununla da Consonun şəxsiyyətini ortaya qoydu. Drummond tərəfindən əlavə edilən şərhdə onu "özünü ucaltmağı çox sevən və qurulmuş hakimiyyətlərə hörmətsizlik edən" kimi təsvir edilir. Şotlandiyada olarkən Edinburqun fəxri vətəndaşı oldu. İngiltərəyə qayıtdıqdan sonra Oksford Universitetinin fəxri magistr dərəcəsinə layiq görülüb. 1605–1620-ci illəri Consonun zirvəsi kimi görmək olar. O, ictimai səhnədə və kral sarayında məşhurluğundan əlavə, Yelizavet Sidni kimi aristokratların himayəsindən həzz alırdı. Sidninin ailəsi ilə bu əlaqə onun ən məşhur şeirlərindən biri olan "Penşerst"ün yazılmasına təkan verdi.
## Tənəzzülü və ölümü
1620-ci il Consonun uzun, yavaş tənəzzülünün başlanğıcı oldu. O, hələ də məşhur idi; bu zamandan "Ben oğulları" və ya "Ben klanı" tanınmağa başladı, Robert Herrik, Riçard Lavleys və Con Saklinq kimi gənc şairlər, poeziyasında Consondan təsirləndi. Ancaq bir sıra uğursuzluqlar onun gücünü tükətdi və reputasiyasına xələl gətirdi. Conson 1620-ci ildə pyeslər yazmağa davam etdi, lakin onlar onun ən yaxşısı hesab edilmir. I Çarlzın İngiltərəsinin mədəniyyətinin öyrənilməsinə böyük maraq göstərirlər. Məsələn, "News Warehouse" ingilis jurnalistikasının ilkin inkişafına nəzər salır. Bu tamaşa soyuq qarşılandı, lakin "New Inn"in uğursuzluğu ilə müqayisədə heç bir şey, bu tamaşanın soyuq qəbulu Consonu tamaşaçılarını qınayan bir şeir yazmağa sövq etmədi ("Özünə qəsd") Consondan onun tənəzzülünü etiraf etməsini xahiş edən bir şeirlə cavab verdi. 1620-ci ildə aldığı zərbələrə baxmayaraq, Conson yazmağa davam etdi. 1637-ci ildə vəfat edərkən, görünür, o, başqa bir pyes olan "Qəmli çoban" üzərində işləyirdi. Cəmi iki yarım pərdə yazılsa da, onlar Conson üçün yeni bir istiqaməti təmsil edirdi: pastoral komediya. 1630-cu illərin əvvəllərində o, Cons ilə mübahisədən sonra məhkəmədə ona hörmətsizlik barədə xəbərdarlıq edən Ceyms Hovel ilə yazışdı. Conson Vestminster Abbatlığı-də Şairlər guşəsində dəfn edilir, məzar daşı üzərində "O Nadir Ben Conson" yazısı oyulmuşdur. Onun ölüm yatağında katolikliyə qayıdışını göstərən "Orare Ben Jonson" (Ben Conson üçün dua) oxunması lazım olduğuna dair fərziyyələr var, lakin "O" ilə "nadir" arasında bir məsafə var. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu, onun varisi Vilyam Davenantın məzar daşında eyni ifadənin yer aldığı kimi ona hörmətdir. Onun şaquli qəbirdə dəfn olunması onun ölüm anındakı maddi vəziyyətindən xəbər verə bilər və Consonun qəbir üçün monarxdan düz 18 kvadrat düym istədiyi və ona uyğun şaquli qəbir verildiyi yazılır.

## Poeziyası
Consonun poeziyası, dramaturgiyası kimi, klassik təlimlərinə əsaslanır. Onun məşhur şeirlərindən bəziləri yunan və ya Roma mətnlərinin əsil tərcümələridir. Conson, Campion və Harvey kimi Yelizaveta klassiklərini əhatə edən qafiyə və vurğu ilə bağlı mübahisələrdən çox qaçırdı. Qafiyə və vurğudan istifadə etməklə Conson klassik sadəlik, təmkin və dəqiqlik keyfiyyətlərini təqlid edir. "Epiqramlar" (1616-cı ildə nəşr olundu) mərhum Yelizaveta və I Yakovun tamaşaçıları arasında məşhur olan bir janrın başlanğıcıdır, baxmayaraq ki, Conson bəlkə də tam klassik diapazonunda işləyən zamanının yeganə şairi idi. "Epiqramlar"da o dövrün satirik janrının hamısı olmasa da, çoxu müxtəlif hissləri ifadə edir: qadınlardan, saray əyanlarından və casuslardan narazılıq çoxdur. İttihamlı misralar qısa və anonimdir; Consonun tərif epiqramları, o cümlədən "Kamdenə" məşhur şeir və "Lüsi Harinqtonun sətirləri" bir qədər uzundur və əsasən müəyyən insanlara ünvanlanıb. Janrın klassik mənasında epiqram olsa da, "Birinci oğlum haqqında" nə satirikdi, nə də çox qısa. Birinci cilddə "Meşə" şeirləri də yer alıb. On beş şeirin əksəriyyəti Consonun aristokratik tərəfdarlarına ünvanlanmışdı, lakin ən çox tanınanları onun "Penşerst" adlı bağ evi şeiri və "Volpone"də də rast gəlinən "Celia" ("Gəl, mənim Celiam, sübut edək") şeiridir. 1640-cı ildə böyüdülmüş folio şəklində nəşr olunan Underwood, çoxlu sayda sevgi şeirlərini özündə əks etdirən "Charis bayramı"nı ehtiva edən daha böyük və daha heterojen bir şeir qrupudur; Şekspirin əsərlərini və "Ey Məryəm Qəzəb" sonetini tərifləyən müxtəlif dini bölmələr; "Vulkana lənət" və s. Bu cilddə həmçinin tez-tez Donneyə aid edilən üç elegiya var (bunlardan biri Donnenin ölümündən sonra şeirlərində meydana çıxıb). Ben Consonun məşhur aforizmi də var: "Yaxşı həyat ən təkzibedilməz arqumentdir".

Əgər Consonun dramaturq kimi şöhrəti Şekspirlə sıx bağlı idisə, onun şair kimi şöhrəti XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq Con Donna ilə bağlı idi. Bu müqayisədə Conson lütf və ifadə aydınlığını vurğulayan poeziyanın cəngavər gərginliyini təmsil edir. Donne, əksinə, gərgin, xəyali metaforalara və çox vaxt qeyri-müəyyən ifadələrə əsaslanan metafizik poeziya məktəbini təcəssüm etdirirdi. Onun dövründə isə Conson Donna qədər nüfuzlu idi. 1623-cü ildə tarixçi Edmund Bolton onu ən yaxşı və ən parlaq ingilis şairi adlandırdı. Bu mühakimə geniş istifadə edildi və gənc şairlərə çox təsir etdi. Consonu cəngavər şeirlərinin "atası" kimi qələmə verməsinin səbəbləri aydındır: belə şairlərin çoxu özünü onun "oğulları" və ya "klanı" kimi qələmə verirdi. Bütün bu baxımdan Conson ingilis neoklassizminin tarixdən əvvəlki ən mühüm şəxsiyyəti kimi qəbul edilə bilər.
## Şekspirlə münasibəti
Conson və Şekspir arasındakı rəqabət haqqında bir çox əfsanə var, bəziləri doğru ola bilər. Vilyam Drummond qeyd edib ki, Consonla söhbəti zamanı o, Şekspirin pyeslərindəki iki aşkar absurdu dilə gətirib: "Yuli Sezar"dakı cəfəng xətt və Şekspirin “Qış nağılı”nın Bohemiyada mövcud olmayan dəniz sahilində çəkilişi. Bu sübutun etibarlı olub-olmamasından asılı olmayaraq, Consonun qeydi onun ədəbiyyat sahəsindəki məşhur nəzəriyyələri ilə kifayət qədər uyğundur. "Timberdə", həyatının praktik təcrübəsini əks etdirən ölümündən sonrakı əsərdə Conson daha dolğun və daha az sərt şərh verir. O, bəzi aktyorların Şekspirin yazdıqlarından heç vaxt xətt çəkmədiyi və Consonun adətən belə cavab verdiyi barədə dediklərini xatırlayır: “Kaş ki, minin üstündən xətt çəksəydi”. Bu ifadə onun tərəfindən pislik kimi qəbul edildi, lakin Conson izah edir: 
"*O, həqiqətən dürüst idi, açıq və azad təbiətə malik idi, əla təxəyyülə, cəsarətli baxışlara və o qədər rahatlıqla danışan yumşaq nitqinə sahib idi ki, bəzən onu dayandırmaq lazım gəlirdi*""Bağışlanmaqdan daha çox təriflənmək lazım idi" deyə Conson yekunlaşdırır. Şekspir vəfat edəndə Conson dedi: "O, bir dövrə aid deyildi - o, hər zamandır". “Sevgilimin xatirəsinə, Müəllif, cənab Vilyam Şekspir: "Bizdən nə qoyub getdi" (Consonun birinci folyoya giriş üçün təqdim etdiyi hissə) Conson Şekspirə münasibətini ən açıq şəkildə ifadə etdi, bu da Şekspirin poetik yaradıcılığına ənənəvi baxışın formalaşmasına böyük töhfə verdi, "kiçik latın və daha az yunan" olmasına baxmayaraq, təbii istedada sahib idi:
*Yet must I not give Nature all: Thy Art,</poem>
<poem>*My gentle Shakespeare, must enjoy a part.**Bu əsərdə Conson özünü, cəhalətə nifrət və kütləyə qarşı skeptik münasibəti ilə seçilən savadlı və irfanlı klassik özünü poemada bir növ təbii möcüzə kimi təqdim edən Şekspirlə açıq-aydın ziddiyyət təşkil edir, onun dühasına tabe olmur. onun yazdığı tamaşaçıların diktə etdiyi qaydalar istisna olmaqla, hər hansı qaydalar. Guya 17-ci əsrin əvvəllərində holland rəssamı Karel van Manderə məxsus olan "Ben Conson və Villyam Şekspir" (arxa tərəfdəki ingiliscə yazıda deyilir: "Ben Jonson və William Shakespeare by Isaac Oliver, 1603") tablosu var . O, iki ingilis dramaturqu - Ben Conson və Vilyam Şekspir arasında şahmat oyunu təsvir edir.
## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. X cild, Bakı, 1987.
## Xarici keçidlər