Azərbaycan təsiri

**Azərbaycan təsiri** — Azərbaycan linqvistik və mədəni mühitinin təsir dairəsinin inkişaf tarixi, Azərbaycan dili (türkcə), mədəniyyəti, adət-ənənələri, elmi, siyasəti və s. sahələrin müxtəlif bölgələrdə və xalqlarda oynadığı rol, həmçinin Azərbaycan Respublikasının kənardakı Azərbaycan icmalarına təsiri.

Hal-hazırda Azərbaycan dili adlandırılan türk dili tarixən Xorasandan Anadoluya, Qafqazdan Bağdada qədər yayılmışdı. XIV əsrdən etibarən İran Azərbaycanından və İrandan başqa Cənubi Qafqaz, Şərqi Anadolu və İraqın bəzi hissələrində də Azərbaycan türkcəsində ədəbiyyat yüksək səviyyədə inkişaf etmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatı Osmanlı, Türkmən və Çağatay ədəbiyyatları arasında körpü rolunu oynamışdır. Osmanlı dövlətində paytaxtdan uzaq regionlarda, həcc və ticarət yollarında hərəkət edən karvanlar vasitəsilə Osmanlı şairləri ilə Azərbaycan şairləri arasında qəzəl və digər nəzm növlərinin bir növ "mübadilə"si aparılmışdır. Səfəvi dövründə Azərbaycan xalq dastanları — "Şah İsmayıl", "Əsli və Kərəm", "Aşıq Qərib", "Koroğlu" dastanları tədricən Osmanlı, özbək və fars ədəbiyyatlarına nüfuz edir, hətta Azərbaycan xalqı ilə əlaqələr nəticəsində "Aşıq Qərib" dastanı erməni və gürcülərə keçirdi.

Azərbaycandakı musiqi formaları cənubda Kürdistan, şərqdə Zəncan və Qəzvinə qədər uzanan ərazidə mövcuddur. Mərkəzi musiqisindən sürətli ritmi ilə fərqlənən Azərbaycan şəhər musiqisi Xivəyə (Xarəzm) qədər yayılmış, Buxara və Daşkəndə qədər çatmışdır. Azərbaycanlı-türkmənlər Osmanlı ali saray musiqisinə başlıca olaraq təsir etmişdilər. Azərbaycanlı Əbdülqadir Marağayinin Osmanlı türk musiqinin qurucusu kimi verilməsi mənşəyini dövrün Osmanlı musiqiçilərinin şifahi ənənələrindən götürür.

XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəlləri Azərbaycanda milli oyanış — mədəni Renessans dövrü (maarifçiliyin genişlənməsi, təhsil, mətbuat və incəsənətin inkişafı) baş vermişdir. Bakı mərkəzli Azərbaycan ziyalıları yaratdıqları "mədəniyyət məhsulları"nın Mərkəzi Asiya çöllərindən İstanbula, tatarların vətəni Mərkəzi Volqadan İrana qədər yayılması potensialını görürdülər. Azərbaycanlılar aktiv şəkildə Rusiya İmperiyası, İran və Osmanlıda baş verən inqilabları və daha sonra baş verən islahatları izləyir, şərh edir və bu inqilab və islahatlarda aktiv iştirak edirdilər. Bu dövrün azərbaycanlı islahatçı ziyalıları dövrü nəşrlər, teatr truppaları və qonşu dövlətlərdəki konstitusiya hərəkatlarında iştirak vasitəsilə türk Cənubi Qafqazından başqa İran, Osmanlı və Mərkəzi Asiyada da təsirə malik oldular.

## Arxa plan

### Regionda erkən türk-İslam təsiri

Səlcuq sultanı II Qılınc Arslan Taksara (Aksaray) şəhərində yenidənqurma edərkən Azərbaycandan alim, sənətkar və tacirləri çağırmış və onları burada qalmağa məcbur etmişdir. Xüsusilə Səlcuq türkləri Qafqazı ələ keçirdikdən sonra İslam təsiri Gürcüstanda və Ermənistandakı xristianların mədəniyyət və adətlərinə nüfuz etmişdir. Xaçın knyazı Həsən Cəlalın hakimiyyətini göstərmə üsulları İslam adətləri və titulları ilə edilirdi. Bu, xüsusilə, onun tikdirdiyi əsas abidə olan Gəncəsər monastırında ortaya çıxır. Gəncəsərin günbəzindəki Həsən Cəlal təsvirinin ayaqlarının çarpaz şəkildə təsvir edilməsi Səlcuq sarayında gücün təsvir edilməsinin əsas vasitəsi idi.

Yerli ermənilərin əsrlər boyu müsəlman hakimlərinə tabe olması, onların türk tayfa ağsaqqalları ilə əlaqələri və tez-tez türk-erməni-fars evliliklərinin baş verməsi nəticəsində ermənilər fars-türk müsəlman mədəniyyətinin elementlərini, məsələn, dillərini, adlarını, musiqilərini, qadınların cəmiyyətdə itaətkar mövqeyini və bəzi hallarda hətta çoxarvadlılığı qəbul etmişdir. Məsələn, Xaçın knyazı Vəqramın ölkənin idarəçiliyində yer verdiyi qardaşı oğlunun adı Dursun idi, onun da atasının (Vəqramın qardaşı) adı Ağbuğa idi.

XII əsrin sonu—XIV əsr erməni abidələrində İran və türk memarlığına xas olan müxtəlif üslub və bəzək elementlərini görmək mümkündür. Bunların arasında Gəncənin yaxınlığında tikilmiş üç kilsədən ibarət qeyri-adi bir qrup xüsusilə maraqlıdır.

Türklərin "Danışməndnamə" və "Kitabi-Dədə Qorqud", Bizansın "Digenes Akristes" və ermənilərin "Sasunlu David" kimi bir çox orta əsrlər dastanları mədəni ikiliyi təmsil edən qəhrəmanlarla doludur. Bu da göstərir ki, ermənilər, bizanslılar, gürcülər və türk-fars müsəlmanlar üçün mədəni ikilik öz sosial mühitlərini başa düşməyin bir parçası idi.

Elxani dövründə İslamı qəbul etdikdən sonra monqolların əksəriyyəti farslara deyil, mədəni cəhətdən daha yaxın olduqları türklərə assimilyasiya olunublar. Monqollardan sayca çox olan və müsəlman olan türkmənlər ortaq köçəri həyat tərzinə görə monqolları tez bir zamanda öz içlərində itirdilər. Əslində monqolların islamlaşması türkləşmənin cəhətlərindən biri idi. Hülakü xanın vəziri Nəsirəddin Tusi türk və monqol dili və yazısına, monqol və şərq türklərinin adət, mədəniyyət və ənənələrinə tamamilə vaqif olmuş, onun oğlu da tamamilə türkləşmişdir. Əslən yəhudi olan, vəzir Fəzlullah Rəşidəddinin və oğullarının danışıq dili türk dili idi. O, monqol dilini də mükəmməl bilmişdir. Əsərləri müasir dövrə ərəb və fars dilində çatsa da, türk və monqol dillərində yazmağı da bilmiş, türk adət və ənənələrini mənimsəmişdir. Rəşidəddin və oğlu Qiyasəddinin qızları türk dilində "xatun" ləqəbi daşımış, Rəşidəddinin nəvələrindən biri Artuq adlandırılmışdır.

## Tarixi

### Orta əsrlər və erkən müasir dövr

XIV əsrin sonlarında yaranan Şəki hakimliyini idarə etmiş Orlat sülaləsi azərbaycanlılaşmış, türkdilli monqol sülaləsi idi. 1562–1844-cü illərdə mövcud olmuş İlisu sultanlığının əhalisi isə ağır bir şəkildə Azərbaycan mədəniyyətinin təsirinə məruz qalmışdı. İlisu sultan və bəylərinin bir hissəsi saxur, bir hissəsi türk-azərbaycanlı mənşəli idi.

XV əsrin axırlarında artıq Dağıstanın Dərbənd şəhərində Azərbaycan əhalisi formalaşmışdır. Əsrlər boyunca azərbaycanlılardan ayrı yaşayan Dağıstan azərbaycanlıları nəinki öz etnolinqvistik kimliklərini saxlayıblar, həmçinin öz qeyri-türk qonşularını (ərəblər, müsəlman-tatlar, tabasaranlılar) assimilyasiya ediblər. Həmçinin Dərbənddə və Dağıstanın digər şəhərlərində yaşayan farsların Azərbaycan dilini mənimsəməsi və sonradan onların kimlik şüurunun dəyişməsi nəticəsində azərbaycanlıların sayı artmışdır. Tarixən, Cənubi Dağıstanın əhalisi Azərbaycanın mədəni və davranışla bağlı normalarına istiqamətlənib, Azərbaycan linqvistik və mədəni mühiti ilə əhatələnib. Dağıstan antropoloqu Maqomedxan Maqomedxanovun fikrincə Azərbaycan dili bölgənin insanlarına maddi qazanc, mədəni ehtiyacların ödənilməsi, həmçinin kreativ və mənəvi ilham verib.

Azəri-türkmən şair, nəqqaş, münşi (bürokrat), sufi şeyx və qələndərlər Osmanlıda, uclardaki (kənar vilayətlər) Osmanlı türk mədəniyyətinin formalaşmasında başlıca rol oynamışdır. Bunlar arasında Xoylu Abdal Musa, Şair Nəsimi, Həbibi, Füzuli, Ruhi, İdris Bitlisi, Nəqqaş Osman və Loğman kimi ustadlar vardır.

Azərbaycan türklərinin Türk dünyası ilə əlaqələrini zəiflədən amillərdən biri də Səfəvilər dövründə onların şiəliyə bağlılığıdır. XV əsrin ortalarından sonra şərqdən Osmanlı imperiyasına savadlı şəxslərin köçü baş vermişdir. Bu şəxslər arasında çoxluğu farslar və fars dilində danışan azərbaycanlılar təşkil edirdi. Şah İsmayılın dövründə yaranan sarsıntı Osmanlıya çox sayda savadlı miqrantların getməsinə səbəb olmuşdur.

XVI–XVII əsrlərdə ərəb dili və yazısı ilə birlikdə Azərbaycan dili və mədəniyyəti də Tabasaran elinə getdikcə sürətlənən tempdə daxil olmuşdur. Bunun sübutu ərəb ədibi Hacı Məhəmmədin azərbaycan dilində yazdığı şeirlərdir. XVIII əsrin sonlarında tat mədəniyyəti qonşu Azərbaycan xalqının mədəniyyətinə çox bənzəyirdi, tatlar üçün dilləri yeganə fərqləndirici tat mədəniyyət elementi idi. Tatların mədəniyyəti əsrlər boyunca Azərbaycan və digər mədəniyyətlərin qarışması nəticəsində İran və türk elementləri və adət-ənənələrinə malik qarışıq mədəniyyət olmuşdur. Tatlarda xalçaçılıq, qabartma, xatəmkarlıq kimi ənənəvi türk sənətləri yüksək səviyyədə inkişaf edib və mühüm tat sənətləri hesab olunur. Azərbaycanlılarla uzun müddət əlaqə saxlamaları nəticəsində əkinçilik metodları, mətbəx və musiqi kimi, hər iki mədəniyyətin paylaşdığı bir çox mədəni xüsusiyyətlər mövcuddur. Tatların, bir neçə istisnadan başqa, Azərbaycan folklorundan fərqli olan folkloru yoxdur. Müasir Azərbaycan folkloru onlarda müəyyən dərəcədə inkişaf edib.

XVIII əsr aşığı Sayat Nova Qafqaz birliyi ideyası haqqında fikirləşir, azərbaycanlılar, gürcülər və ermənilərin bir yerdə harmoniya ilə yaşayacağı, II İrakli kimi müdrik hökmdarın idarə etdiyi bir dövlət xəyal edirdi. O, əsərlərinin çoxunu Azərbaycan dilində yazmışdır, çünki Qafqaz birliyi mesajı üçün bu dil ən yaxşı vasitə idi. Sayat Nova yazdığı bir şeirdə Araz çayı üzərində körpü tikdiyini qeyd edirdi. Burada nəzərdə tutulan azərbaycanlılar, gürcülər və ermənilər arasında Sayat Novanın inşa etdiyi mədəni əlaqə ola bilər. Sayat Nova İslam və xristianlıq arasında da "körpü" tikmişdir. O, uşaqlığını müsəlmanlığa keçmiş, gürcü Baqratilərin idarə etdiyi Tiflisdə keçirmişdir.

### XIX əsr

Çar hökuməti Cənubi Qafqazı ələ keçirdikdən sonra Azərbaycan zadəgan ailələrinə etimad göstərməyə məcbur olmuşdur. Buna əsas səbəblər aşağıdakılar idi:
* Zadəgan ailələrinin ərəb, fars, türk dilləri və islam mədəniyyəti barədə biliklərindən, onların müsəlman aləmi ilə sosial-mədəni əlaqələrindən, İran ərazisindəki bir çox zadəgan ailələri ilə qohumluq əlaqələrindən istifadə edərək şərqşünaslıq məktəbini yaratmaq və hərbi-kəşfiyyat işlərində bu məlumatları tətbiq etmək;
* Zadəgan ailələrini tədricən rus-avropa mədəniyyətinə inteqrasiya etmək, onları ruslaşdırmaq və yeri gələndə xristianlaşdırmaq;
* Zadəganların vasitəsilə rus dili və mədəniyyətini müsəlmanlar arasında yaymaq, qafqaz müsəlmanlarını maksimum şəkildə Osmanlı və İran mədəniyyətindən ayırmaq.

Elize Reklüyə görə, azərbaycanlılar Qafqazda mədəniyyəti yayanlar olaraq qəbul edilir. XIX əsrdə Qafqazda bir çox müsəlman etnosları arasında kifayət qədər intensiv şəkildə etnik kimliyin dəyişilməsi prosesi gedirdi. Rəsmi Çar Rusiyası statistikasında kürdlər, tatlar, talışlar, saxurlar və ləzgilər çox vaxt "türklər" və ya "Azərbaycan tatarları" adlandırılırdı. Başqa sözlə desək, azərbaycanlıların etnik üstünlük təşkil etdiyi bölgələrdə azsaylı etnik qrupların assimilyasiyası təbii bir proses olaraq gedirdi.

Tiflis şəhərinin Azərbaycan, erməni və fars dillərindəki mədəni mübadilə üçün oynadığı, stimulverici rol tədqiqatçılar tərəfindən uzun müddətdir ki, qəbul edilir. Sayat Novanın (1712–1795) erməni, gürcü və Azərbaycan dillərində yazdığı poeziya Qədim Tiflis küçələrindəki çoxdilli ədəbi yaradıcılığın sadəcə ən yaxşı bilinən nümunələrindən biridir. Abbasqulu ağa Bakıxanov Qafqaz tarixini yazarkən etnik düşmənçiliklərdən yazmaq yerinə, mədəni mübadilədən (məsələn, azərbaycanlılar və ermənilər arasında olan mübadilə) yazmağa üstünlük vermişdir.

Dərbənd tarixən Bakının bir növ "mədəniyyət peyki" olub. Cənubi Dağıstanla Azərbaycan arasında sıx iqtisadi və mədəni əlaqələr Dağıstan azərbaycanlılarının, ləzgilərin, saxurların, rutulların, dağ yəhudilərinin Bakının həyat tərzinə diqqət yetirməyə başlamasına səbəb olub. Bəlkə də buna görə, digər Dağıstan şəhərlərindən fərqli olaraq, Dərbənd bu gün də ümumi Azərbaycan dili və mədəniyyət-məişət ab-havasını qoruyub saxlamaqda davam edir. 1870-ci il məlumatına görə, Dağıstanın dağ yəhudiləri əsasən Azərbaycan mədəni dəyərlərini və həyat tərzini mənimsəmiş, hətta tat tərcüməsi və azəri melodiya ilə mərasim duaları oxumuşdur.

Ləzgilərin etnoqrafik həyatı Azərbaycan mühitinin təsirinə məruz qalıb. Ləzgilər müəyyən dərəcəyə qədər Azərbaycan milli geyimlərini mənimsəyiblər. Azərbaycanlılarla bir yerdə yaşamaq, Azərbaycan ərazisinə miqrasiya, ticarət və iqtisadi əlaqələr Azərbaycan dilinin ləzgilər arasında geniş yayılmasına səbəb olub. Ənənəyə görə, türk (Azərbaycan) dili və türk yazısı ləzgilərin mədəni həyatında hakim mövqe tuturdu.

Uzun əsrlər boyu talışlarla azərbaycanlılar arasında mədəni yaxınlaşma baş vermiş, eləcə də talış dilinin ərazisinin daralması müşahidə edilmişdir. Xalq əfsanələri göstərir ki, talış əhalisi vaxtilə Qızılağaca qədər yayılıb və hələ 1830-cu illərdə Lənkəranın çox şimalında talış dilində danışılırmış. Azərbaycanlılarla sıx iqtisadi və mədəni əlaqələrin olması, onların uzunmüddətli və davamlı olaraq Talış ərazisinə girməsi talışlar arasında ikidilliliyin yayılmasına səbəb olmuş, talışlar Azərbaycan mədəniyyətinin təsirinə məruz qalmışdır. Bu, ən çox ticarət yollarında yerləşən talış kəndlərində, hər yerdə Azərbaycan dili nitqi eşidilən, iri bazarı olan kəndlərdə nəzərə çarpırdı. Lənkəran sakini talışlar azərbaycanlıların böyük təsirinə məruz qalmışdır. Buna baxmayaraq, onların ailələrində talış dili danışılırdı.

Gürcülərin subetnik qrupu olan tuşlar (tuşetilər) uşaqlıqdan övladlarına Azərbaycan dilini öyrədir, onları qonaqpərəstlik münasibətlərində olduqları azərbaycanlı ailələrə verirdilər. Hər tuşeti ailəsində azərbaycan dilini bilən ən azı bir nəfər olurdu. Dargilər də uşaqları azərbaycan dilini öyrənsin deyə onları 3–4 aylığa azərbaycanlı ailələrə verirdilər.

Azərbaycan kürdləri ailə içində belə azərbaycan dilində danışırdılar. Azərbaycanlı qadın ilə evlənən kişilər kürd dilini unudur və uşaqlar da həmişə bu dili öyrənə bilmirdi. Kürdlər azərbaycanlıların məscidlərində dua edir, sovet dövründən başlayaraq vəfat edən yaxınlarını azərbaycanlıların qəbirstanlıqlarında basdırır, onlarla eyni qəbir daşı qoyurdular.

### Maarifçilik, inqilab və sovet dövrü

XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəlləri Azərbaycanda milli oyanış — mədəni Renessans dövrü (maarifçiliyin genişlənməsi, təhsil, mətbuat və incəsənətin inkişafı) baş vermişdir. Bakı mərkəzli Azərbaycan ziyalıları yaratdıqları "mədəniyyət məhsulları"nın Mərkəzi Asiya çöllərindən İstanbula, tatarların vətəni Mərkəzi Volqadan İrana qədər yayılması potensialını görürdülər. Azərbaycanlılar aktiv şəkildə Rusiya imperiyası, İran və Osmanlıda baş verən inqilabları və daha sonra baş verən islahatları izləyir, şərh edir və bu inqilab və islahatlarda aktiv iştirak edirdilər. Bu dövrün azərbaycanlı islahatçı ziyalıları dövrü nəşrlər, teatr truppaları və qonşu dövlətlərdəki konstitusiya hərəkatlarında iştirak vasitəsilə türk Cənubi Qafqazından başqa İran, Osmanlı və Mərkəzi Asiyada da təsirə malik oldular. Beləliklə, azərbaycanlıların Qafqazda başlatdıqları mədəni renessans bütün Türk dünyasını (Türkiyə, Krım, Volqa-Ural, Azərbaycan və Türküstan) əhatə edirdi. Bu regionlar arasındakı əlaqələrdə azərbaycanlılar vacib yer tuturdu.

İran inqilabından xüsusi ümidli olan Azərbaycan ziyalıları təklif etdikləri islahatçı fikirlər üçün İran cəmiyyətinin uyğun olduğunu fikirləşirdilər. Hər iki bölgənin mətnləri, mədəni inkişaf hadisələri və siyasi ideologiyaları sərhədin o biri tərəfindəki əhaliyə çatır, bu da hər iki cəmiyyətdə inkişaf edən islahat siyasətinə həm təsir edir, həm də bir-biri ilə toqquşurdu. İki Azərbaycan cəmiyyəti İranda məktəblərin və oxu evlərinin açılmasında iştirak etmişdir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə bu dövrdə İran inqilabçılarının pulla təmin edilməsində iştirak edirdi. Bu işdə ona Nəriman Nərimanov kömək edirdi. İran inqilab hərəkatı üçün, Cənubi Qafqazda təşkil edilən maliyyə dəstəyi və ideoloji dəstək Nərimanovun nəzarətində idi. Ancaq dəstək bununla bitmir, Azərbaycan teatr truppalarının tamaşaları İranda nümayiş etdirilirdi.

Sovet İttifaqına daxil olmaq Azərbaycan islahatçılarına nəinki vətənlərində çoxdan gözlənilən nüfuzu qazandırdı, həm də öz mədəni və sosial islahatlar brendlərini İrana ixrac etmək və Mərkəzi Asiyada təbliğ etmək üçün çoxdan arzuladıqları nüfuzu təmin etdi. Birinci və 1924-cü ildə Özbəkistan SSR yaradılana qədər tək türk-müsəlman Sovet Sosialist Respublikası olan Azərbaycan SSR bir növ Sovet İttifaqının həm daxili müsəlman əhalisinə, həm də müsəlman qonşularına təqdim etdiyi tərəqqi və inkişaf modeli idi. 1920–1930-cu illərdə Bakı şəhəri bütün türk xalqlarının mədəni həyatının mərkəzinə çevrilir. Burada Tatarıstan, Özbəkistan, türkdilli Krım, Türkiyə və s. yerlərin görkəmli ziyalıları yaşayır və fəaliyyət göstərirdilər.

Azərbaycan ziyalıları 1920-ci illərdə öz respublikalarının kiçik xalqları üçün yazı və dərs vəsaitlərinin yaradılmasına, qeyri-azərbaycanlı əhali üçün milli məktəblərin açılmasına, müxtəlif dillərdə qəzet və jurnalların nəşrinə başladılar. Ləzgi ədəbiyyatındakı Azərbaycan təsiri onu inkişafa aparırdı, çünki uzun müddət bütün qabaqcıl rus ictimai fikri və incəsənəti məhz Azərbaycan dili və ədəbiyyatı vasitəsilə ləzgilərə keçmişdir. Azərbaycanlıların Bolqarıstan türklərinə 1950-ci illərdə göstərdiyi kömək nəticəsində onların təhsili, teatrı və türklük ruhu inkişaf etmişdir. Azərbaycan ziyalıları Bolqarıstan türklərinin mədəniyyət tarixində "qızıl səhifələr" yaratmışdır.

Rus əsilli Azərbaycan rejissoru Aleksandr Tuqanovun Azərbaycan teatrının inkişafında rolu böyük olmuşdur, Azərbaycan teatrı üçün, gələcəyin parlaq simalarını yetişdirmişdir. Rus təsirində vacib olan məsələ sadəcə Moskvadan Bakıya mədəniyyətin ötürülməsi deyil, həm yerli artistlərdən Moskvaya, həm də Bakı və Moskvadan digər xalqlara mədəni təsirin dövriyyəsinin təşkili idi. Bu "axın" nəticəsində müstəmləkənin məcbur etdiyi ilə yerli şəkildə yaradılan arasında fərq itir, rus sovet mədəniyyəti bütün sovet etnik qrupları, o cümlədən azərbaycanlılar tərəfindən yaradılmış olurdu. Nəticədə yaranan mədəni məhsullar milli mədəniyyət kimi yayılması üçün, sovet standartlarına cavab verirdi.

İkinci Dünya müharibəsi dövründə Mehdi Hüseynzadə və Cavad Həkimli Avropada almanlara qarşı partizan hərəkatı aparmışdır. 18-ci sloven briqadasının rus batalyonunun veteranı Qriqori Zilyayev "Mehdi Hüseynzadənin (Mixaylo) xatirələri" adlı kitab nəşr etmiş, onun əlyazmasının Azərbaycan SSR Milli Elmlər Akademiyasına vermişdir. Azərbaycanda və Sloveniyada Hüseynzadənin şərəfinə abidələr və muzey həsr edilmişdir. Cavad Həkimli isə 2004-cü ildə 90 yaşını qeyd etmiş, onun ad günündə Sloveniya konsulu iştirak etmiş, sloven partizanlarının salamı ona çatdırılmışdır. Digər Azərbaycan partizanlarına misal olaraq, İtaliya Müqavimət Hərəkatında iştirak etmiş Əli Babayev və Şahbaba Məcidov, Niderland Müqavimət Hərəkatının iştirakçısı, "Cəngəvər Titulu" almış qəhrəman, bu ölkənin Kral ailəsinin fəxri üzvü Məmməd Məmmədov göstərilə bilər.

### Müstəqillik dövrü

Müstəqillik dövründə Azərbaycan davamlı bir şəkildə dünya siyasətində müəyyən normaların, prinsiplərin və standartların qəbul edilməsi üçün çalışmışdır. Bu missiyasına görə, Azərbaycanın beynəlxalq məkanda xüsusi təsir imkanları var. Bundan başqa, Azərbaycan rəqəmsal sahədə ictimai diplomatiya üçün onlayn platformalardan və sosial şəbəkələrdən istifadə etmişdir. Azərbaycan həmçinin müxtəlif beynəlxalq idman tədbirlərini, məsələn, 2015 Avropa Oyunlarını və Azərbaycan Qran-prisini, həmçinin 2012 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsini təşkil etmişdir. Təhsil siyasəti sahəsində isə xarici tələbələrə təklif edilən Azərbaycan Təqaüd Proqramı və akademik əməkdaşlıqlar Azərbaycanın yumşaq gücünün tətbiqində böyük rol oynamışdır.

Azərbaycan 2019–2024-cü illərdə Qoşulmama Hərəkatına sədrlik etmişdir. Bu dövrdə Azərbaycan öz təşəbbüsü ilə təşkilatın "COVID-19 pandemiyası ilə mübarizədə bütün ölkələr üçün peyvəndlərə bərabər, məqbul qiymətə, vaxtında və universal əlçatanlığın təmin edilməsi" adlı qətnaməsini BMT İnsan Hüquqları Şurasında və Baş Assambleyasında qəbul etdirmişdir. 2022-ci il Şuşa razılaşmasına görə, Bakıda Qoşulmama Hərəkatı Gənclər Təşkilatı yaradılmışdır.

2020-ci ildə baş vermiş Tovuz döyüşləri və İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra İran azərbaycanlıları tərəfindən Azərbaycana dəstək aksiyaları keçirilmişdir. İkinci Qarabağ müharibəsi başlayandan sonra keçirilən aksiyalarda Azərbaycan bayrağı qaldırılmış, aksiya iştirakçıları "Qarabağ bizimdir, bizim olacaq!" şüarını səsləndirmişdir. Belə aksiyalarda iştirak edənlərin bir qismi həbs edilmiş, həbsdə işgəncələrə məruz qalmışdır. 2021-ci il oktyabr ayının 14-də Azərbaycan Respublikasında yaşayan hüquq müdafiəçiləri İran azərbaycanlısı olan fəalların həbsi ilə bağlı BMT-nin İnsan Hüquqları Komitəsinə, "Amnesty İnternational" təşkilatına və İrana müraciət ünvanlamışdır.

2023-cü ildə Azərbaycanda yaradılmış Bakı Təşəbbüs Qrupu dekolonizasiya və insan hüquqları sahələrində beynəlxalq tərəfdaşlıqların inkişafını dəstəkləyən beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatıdır. Qrupun məqsədi müstəmləkəçilikdə olan dünyanın müxtəlif bölgələrində yerləşən xalqların azadlıq uğrunda apardıqları mübarizəyə dəstək verməkdir. 2024-cü ilin iyulunda Bakı Təşəbbüs Qrupunun dəstəyi ilə Bakıda Fransanın son müstəmləkələrinin nümayəndələri tərəfindən Beynəlxalq Dekolonizasiya Cəbhəsi yaradılıb. Beynəlxalq Dekolonizasiya Cəbhəsi 23–24 yanvar tarixlərində Kanakidə keçirilən konqresdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin "Dəmir Yumruğ"unu özlərinə rəsmi rəmz olaraq qəbul edib. Fransa 2024-cü ildə Yeni Kaledoniyada baş verən etirazlar zamanı Azərbaycanı günahlandırmış, Azərbaycanın etirazlara müdaxilə etdiyini bildirmişdir. Azərbaycan tərəfi bu iddiaları rədd etmişdir. Fransa daha sonrakı dövrdə Yeni Kaledoniyaya dövlət statusu vermiş, Azərbaycan mediasında bu xəbər Bakı Təşəbbüs Qrupunun qələbəsi olaraq şərh edilmişdir.

## Dil

### İnkişaf etdiyi ərazi

Fuat Köprülü qeyd edir ki, hal-hazırda Azərbaycan dili adlandırılan türk ədəbi dialekti tarixən Xorasandan Anadoluya, Qafqazdan Bağdada qədər yayılmışdı. Qərbi Anadolu (Osmanlı) türk dili ilə Azərbaycan türk dili arasındakı sərhəd XIV əsrin II yarısında görülməyə başlanmışdır. Məhəmməd Ərgin bu sərhədi Samsun-Sivas-İskəndərun xəttində görür. Kiçik Asiyanı 2 hissəyə bölən bu xəttin şərq hissəsi Azərbaycan dilinin dialektlərinin yayıldığı ərazidir. Bəzi müəlliflər Şərqi Anadolunu XIII–XIV əsrlər Azərbaycan ədəbi dilinin beşiyi hesab edirlər. Azərbaycan dili və ənənəsinin ərazisi həmçinin cənubi Aralıq dənizi bölgəsinə və Mərkəzi Asiyaya qədər uzanmış, Avropada Bosniya və Albaniyaya qədərki əraziyə çatmışdı.

XIII–XIV əsrlərdə Azərbaycan dili sadəcə Azərbaycanın yox, İran, İraq və qismən Şərqi Anadolunun türklərinin ədəbi dili idi. Azərbaycan ədibi hesab edilən Qazi Bürhanəddin heç bir zaman Azərbaycana ayaq basmamışdı. Azərbaycan ədəbiyyatının digər nümayəndələri olan Mustafa Zərir Ərzurumdan, İzzəddin Həsənoğlu isə Xorasandan idi. Mustafa Zərir "Yusif və Züleyxa" poemasını Suriya və Misir ərazisində yazsa da, əsər Azərbaycan ədəbi nümunəsi hesab edilir.

Dil nöqteyi-nəzərindən baxıldığı zaman İldırım Bəyazid ilə Qazi Bürhanəddin, Fateh Sultan Mehmet ilə Uzun Həsən, Yavuz Sultan Səlimlə Şah İsmayıl Xətai arasında münaqişə sadəcə hərbi-siyasi deyildi. Bu tarixi hadisələrin gedişində Yaxın Şərqin türk etnomədəni ərazisinin iki əsas komponentinin, eləcə də iki türk ədəbi dilinin — Osmanlı və Azərbaycan dillərinin yayılma və təsir sahələrinin sərhədləri müəyyən edilmişdir. XV əsrin əvvəllərində Yavuz Sultan Səlimin Şah İsmayıl Xətai üzərində qələbəsindən sonra Kiçik Asiyanın şərq hissəsi Osmanlı imperiyasının tərkibinə daxil olmuşdur. Ancaq Osmanlı ədəbi dilinin Şərqi Anadoluda yayılması əsrlər boyunca davam edən bir proses olmuş, bu regionun şairləri Azərbaycan dilində əsərlər yaratmağa davam etmişdir. Məsələn, Şükru Bitlisi yerli Bitlis türkmən ləhcəsində yazılmış "Səlimnamə" əsərini Yavuz Sultan Yavuz Sultan Səlimə təqdim etmişdir. Əhməd Uğur bu əsərin dilini Azərbaycan dili hesab edir. XVII əsr səyyahı Övliya Çələbi isə Şərqi Anadolu və Diyarbəkr türk ləhcələrini əcəm, yəni Azərbaycan dili ilə bənzər hesab edirdi.

İranda Azərbaycan dili az qala Qəzvinə qədər danışılır. Gəlucah Azərbaycan linqvistik ərazisinin ən şərq nöqtəsi sayılsa da, Xorasanda da Azərbaycan anklavları tapılmışdır. Səlcuq, qaşqay, əfşar, sonqur (Kirmanşahda), aynallu, gəlucah (Mazandaranda), Diyarbəkir türkcəsi, İraq türkmancası, Əfqanıstan qızılbaşlarının şivəsi azərbaycan dilinin dialekti hesab edilir. Xorasan türklərinin danışdığı türkcə Azərbaycan və türkmən dilləri arasında aralıq dili hesab edilir. Dağıstan dillərinin samur-ləzgi qrupuna daxil olan dillər (ləzgi, rutul, ağul, tabasaran, saxur, udin, Şahdağ xalqları) əhəmiyyətli dərəcədə Azərbaycan türk təsiri altındadır. Qumuq dilində də oğuz (azərbaycanca) təsiri vardır.

### Yayılması

#### İran

Səfəvi imperiyasında Azərbaycan dili (o dövrdə türki və ya türkcə) hakimiyyətin, sarayın, qızılbaş hərbi təşkilatının və dini liderlərin dili, dövləti idarə edən sülalənin ana dili idi. Saray dilinin Azərbaycan dili olması nəticəsində paytaxt şəhərlərdə (Təbriz, Qəzvin və İsfahan) bu dilin istifadəsi təşviq edilirdi. XVII əsrdə İsfahanda hakim şah sülalənin yaşaması və Abbasabad adlı İsfahan şəhərətrafı ərazisində Təbrizdən olan Azərbaycan türklərinin yerləşdirilməsi nəticəsində Azərbaycan dili burada geniş şəkildə danışılırdı. Səyyah Engelbert Kempfer Azərbaycan türkcəsinin bu dili ana dili kimi danışan şahlardan varlılara və görkəmli şəxslərə, şahdan xeyr əldə edən hər kəsə yayıldığını bildirmiş, bu dili bilməməyin ayıb sayıldığını qeyd etmişdir. Avropa missionerləri Azərbaycan türkcəsini daha yaxşı bilmək üçün bu dildə qrammatika kitabları və lüğətlər hazırlamışdılar.

Qızıbaşlar Səfəvi şahları kimi türk dilinin Azərbaycan tipi ilə danışırdılar. Qızılbaşların işğal etdiyi Şirvan, Azərbaycan, İraq, Bağdad və İrəvanda iranlılar öz övladlarına türk dilini öyrədirdilər. 1590-cı ilə qədər qızılbaşların Azərbaycandan kənarda bir sıra vilayətləri idarə etməsi (Şirazda dülqədr, Yezddə əfşar, Heratda şamlı) Azərbaycan dilinin yayılmasına təsir edib, deməli, şimali-qərbi İrandan kənardakı qruplar Azərbaycan dilində danışıb. Laristan, Şiraz, Kaşan və Qumda Azərbaycan dilində danışıldığı ilə bağlı tarixi məlumatlar vardır. XVII əsrdə Şiraz və Kaşanda türk dilinin danışılmaması qızılbaşların bu ərazilərdə hakimiyyətdə olmaması ilə izah edilə bilər.

Qacarlar dövləti dövründə Azərbaycan dili (o dövrdə türkcə və ya türki) sarayın və Azərbaycan türk tayfalarından təşkil edilmiş ordunun dili idi, fars dili ilə birlikdə hər iki sarayda (Təbriz və Tehran) geniş yayılmışdı. Azərbaycan dili həmçinin hakim orqanların, mülki və dini hakimiyyətin, torpaq sahibi siniflərin, dövlət işçilərinin, tacirlərin və məhkəmə sisteminin dili idi. Qacar hökmdarları vəliəhd şahzadə olduqları zaman xidmət etdikləri Təbrizdə Azərbaycan türklərinin əhatəsində türk dili, mədəniyyəti və adətlərinə daha çox bağlanır, taxta çıxdıqdan sonra özlərini Azərbaycan türkləri ilə əhatə edirdilər. Bunlardan biri olan Məhəmməd şah Qacar Fars və Şirazda "Əlahəzret Məhəmməd Şah-ı Türk-i Azərbaycan" adlandırılırdı.

#### Qafqaz
Əsrlər boyunca Azərbaycan dili linqva franka kimi ticarət və etniklər arası qarşılıqlı münasibətdə bütün Persiyada (İranda), Qafqazda və cənub-şərqi Dağıstanda istifadə edilirdi. Onun trans-regional təsiri ən azı XVIII əsrə qədər davam edib. XVI əsrdə Azərbaycan dili Samur vadisində geniş yayılmış, XIX əsrdə isə bu dil Dağıstanın bütün dağətəyi və aran rayonlarına yayılmış, qumuq və avar dilləri ilə birlikdə ticarət və millətlərarası ünsiyyətin dillərindən biri olmuşdur.

Səfəvilər dövründən başlayaraq Azərbaycan dili talış dilini daha güclü şəkildə sıxışdırmağa başladı. Səfəvi dövrü talış ərazisinin hökmdarlarının çoxu Azərbaycan dilinin yayılmasını və yerli mühitə girməsini könüllü şəkildə təşviq etdi. Vacib talış dairələri Azərbaycan dilinin yayılmasına güclü dəstək verdi. Bu, Azərbaycan dilinin Talışda güclü mövqe tutmasına və təhsil və danışıq dili olaraq istifadə edilməsinə gətirib çıxardı.

Çar Rusiyası Cənubi Qafqazı işğal etdiksən sonra (XIX əsrin əvvəlləri) Şərqi Zaqafqaziyada Azərbaycan dilinin yayılmasını dəstəkləmişdir. Səbəb yerli yuxarı sinifdə fars dilini Azərbaycan dili ilə əvəz etmək və bölgədə İran təsirini azaltmaq idi. S. A. Raevski 1837-ci ildə öz məktubunda yazırdı: "Tatarca (azərbaycanca) öyrənməyə başladım, dil, hansı ki, burada ümumiyyətlə bütün Asiyada, Avropada fransızcanın olduğu qədər lazımdır." Elize Reklü Cənubi Qafqaz türklərinin dilinin Qafqazda mədəniləşdirici ünsür vəzifəsini yerinə yetirdiyini qeyd edirdi. Azərbaycan dili Azərbaycan ədəbiyyatının nümayəndələri olan Sayat Nova və Molla Vəli Vidadinin yaşadığı gürcü sarayında yaxşı başa düşülürdü.

Bundan başqa bəzən qonşu xalqlarda azərbaycan dili doğma dili ünsiyyətdən sıxışdırıb çıxarırdı. Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğətinə görə, azərbaycanlılarla yaxın qonşuluq və daimi münasibətə görə tabasaranlılar onların Azərbaycan dialektini mənimsəyiblər və tədricən öz doğma dillərini unudublar. Azərbaycan dilinin danışılması tabasaranlılar üçün ənənəvi olsa da, müasir dövrdə bu ikidilliliyin yox olması müşahidə edilir.

F. T. Markov qeyd edir ki, assuriyalılar öz aralarında aysorsca danışır, "ancaq digər millətlərlə əlaqələrində tatarcanı (azərbaycanca) istifadə edirdilər", hansı ki İrəvan qəzasında hamı tərəfindən qəbul edilirdi. Bundan başqa darginlər, xristian-tatlar, yəhudi-tatlar və tuşetilərdə də tarixən azərbaycan dili istifadə edilmişdir. Saxurlar tarixən bilinən dövrdən daim saxur-azərbaycan ikidilliliyi (hər iki dilin eyni vaxtda bilinməsi) vəziyyətində olmuşdur.

### Azərbaycanizmlər

Azərbaycan mənşəli sözlər rus, gürcü, erməni, Nax-Dağıstan (ləzgi, avar, lak, arçin və s.) və İran (fars, tat, talış, kürd, gilək, osetin) dillərində yer alıb. Birbaşa olub-olmamasından asılı olmayaraq osetin dilindəki, mədəniyyətlə bağlı bir çox söz Azərbaycan dilindən keçmişdir. Azərbaycan dili osetinlərlə Şimali Qafqaz xalqları və cənubdakı müsəlman xalqlar arasında əlaqə vasitəsi idi.

Talış dilində olan bəzi sözlərin qədim türk yazısında qeyd edilməsi Azərbaycan-talış dil əlaqələrinin qədimliyini göstərir. XVIII əsrdə bir çox termin Azərbaycan dilindən tabasaran dilinə keçmişdir. Azərbaycanlılar tabasaranlılarla Orta Şərq ölkələri arasında bir növ vasitəçi rolunu oynamışdır. Elmi tədqiqatlara görə, fars mənşəli bəzi sosial terminlər Cənubi Dağıstana Azərbaycan vasitəsilə keçmişdir. İranda danışılan gilan dili isə İranın şimal-qərbindəki Azərbaycan dialektləri ilə daimi əlaqədə olmuşdur.

XIII əsr alimi Hovhannes Erznkatsinin əsərlərində Azərbaycan mənşəli sözlərə rast gəlinir. "Böyük Pyotrun erməni xalqı ilə əlaqələri" kitabında erməni sənədlərini şərh edərkən Q. A. Ezov qeyd edir ki, "böyük hissəsi erməni danışıq dilində yazılanlar tatar (azərbaycanlı) sözləri ilə aşıb-daşırdı". Bundan başqa Şərqi Anadolu türkcəsi və Azərbaycan dialektləri ərəbcə və yeni dövr farscadan orta ermənicəyə alınma sözlərin assimilyasiya edilməsində (dilə uyğunlaşdırılmasında) vacib vasitəçi rolunu oynamışdır.

Azərbaycan-türk sözlərinin fars dilinə daxil olması XVI əsrdən başlamışdır. XVI əsrdən etibarən İranın azərbaycandilli sülalələr tərəfindən idarə edilməsi ilə başlayaraq, Azərbaycan dilindən fars dilinə 1200 söz daxil olmuşdur. İranın müasir tarixini və dilini düzgün başa düşmək üçün bu uzunmüddətli İran-Azəri simbiozunu nəzərə almaq lazımdır. Səfəvi dövründə İranda istifadəsi başlayan odlu silahlarla bağlı sözlər Azərbaycan dilindən keçmişdir: top, tüfəng, çaxmaq. İdarəçilik bağlı Azərbaycan dilindən keçən sözlər tümən, minbaşı, yüzbaşı, bölük, bəylərbəyidir.

Qızılbaşların müharibə şüarı Azərbaycan dilində "Qurbanı olduğum, ey mənim mənəvi rəhbərim və sahibim" idi. Şah I Abbas isə italya səyyahı Pietro della Valleni Azərbaycan dilində "xoş gəldi, səfa gəldi" sözləri ilə qarşılamışdır. Bu ifadə qonaqları qarşılamaq üçün Azərbaycan türkləri tərəfindən hələ də geniş istifadə edilir.

## Əlifba

Osmanlı imperiyasında istifadə edilən erməni-türk əlifbasından təsirlənilərək Azərbaycan dilinin erməni hərfləri ilə yazıldığı Ermənbası əlifbası yaradılmışdır. Bu erməni hərfləri Azərbaycanda istifadə olunan şərqi erməni dilinə uyğun olaraq yazılmışdı.

SSRİ-də latın yazı sisteminə keçidin öncüsü Azərbaycan idi. 1922-ci ildə Səməd ağa Ağamalıoğlunun başçılıq etdiyi komissiya latın yazı sisteminə əsaslanan əlifba layihəsini təqdim etdi. Bu əlifba Sovet Azərbaycanında tətbiq edildi. 1920-ci illərdə Azərbaycan yazısının əsasında Sovet İttifaqının türk xalqları üçün Yanalif yazısı yaradılmışdır. Beləliklə, Azərbaycan əlifba islahatı Türk yazı inqilabına başçılıq etmiş, bütün Türk dünyasına birbaşa təsir etmişdir.

Atatürk islahatları çərçivəsində qəbul edilən türk əlifbası Azərbaycan əlifbasından təsirlənərək yaradılmışdı. Azərbaycan ziyalıları bu dövrdə Türkiyədə əlifba dəyişikliyini dəstəkləmiş, bununla bağlı qəzet və jurnallarda yayımlar etmişdilər. Azərbaycanın ilk dəfə latın əlifbasına keçməsi Türkiyədəki ziyalıları cəsarətləndirmiş, Türkiyə ictimaiyyətində əlifba dəyişikliyi ilə bağlı müzakirələrin keçirilməsinə səbəb olmuşdur. Türk ziyalılarından başqa dövrün Türk Ocağı təşkilatı da Azərbaycanda əlifba dəyişikliklərinə görə, ərəb əlifbasından latın əlifbasına keçidi dəstəkləmişdir.

Kəraim filoloqu Seraya Şapşalın latın əlifbasına keçidlə bağlı fikrinin yaranması sadəcə Türkiyə türkcəsindəki islahatla bağlı deyildi, onun tanıdığı Azərbaycan dilinin də latın əlifbasına keçməsi Sapşala təsir etmişdi. Sapşal Polşada yaşayanda Azərbaycan daxil olmaqla, Qafqaz regionunun müstəqilliyini bərpa etmək istəyən Prometey hərəkatı ilə əlaqələr saxlayırdı. O, mütləq Azərbaycandakı latın əlifbasına keçid prosesini də izləyirdi.

1996-cı ildə Azərbaycan latın əlifbasının əsasında saxur latın əlifbası yaradılmışdır.

## Say sistemi
Udi dilinin Nic dialektində otuz, qırx, əlli, atmış kimi say adları (doxsana qədər) Azərbaycan dilindən alınmışdır. Kimil Quba dialektində isə sadəcə "əlli" say adı Azərbaycan dilindən götürülmüşdür.

Şimal-şərqi Dağıstanda onluq sisteminin istifadə edilməsi türk dilləri (Azərbaycan, noqay, qumuq) ilə əlaqələrə görə baş vermiş ola bilər. Son əsrlərdə qumuq və Azərbaycan dillərinin Dağıstanın bəzi bölgələrində linqva franka olduğu nəzərə alınarsa, onluq sisteminin bu əlaqənin nəticəsi olması mümkün görünür. Bu fikrə uyğun gəlməyən fakt isə Azərbaycanda danışılan cənub ləzgi dialektlərində iyirmilik say sisteminin istifadəsidir. Buna görə də türk təsiri onluq sisteminin yayılması üçün səbəb olaraq göstərilsə də, ümumi izah sayıla bilməz.

## Folklor və ədəbiyyat

### Türk dünyası və İran

#### XIV–XV əsrlər

Türk dünyasında yayılmış xalq dastanlarının vətəni dili və mövzularına görə, Azərbaycan və İran türklərinin yaşadığı yerlərdir. Oğuzların qəhrəmanlıq dastanları olan bu əsərlər müəyyən bir sıra ilə Osmanlı və ya İran türkləri arasına gəlmiş, yerinə görə şiə və ya sünni bir "rəng" almışdır, hər halda Anadoludan əvvəl Azərbaycanda mövcud olmuşdur.

XIV əsrdən etibarən İran Azərbaycanından və İrandan başqa Cənubi Qafqaz, Şərqi Anadolu və İraqın bəzi hissələrində də Azərbaycan dilində ədəbiyyat yüksək səviyyədə inkişaf etmişdir. XVI əsrə qədər Azərbaycan, Çağatay və Osmanlı ədəbiyyatları coğrafi olaraq bağlı olduğu ərazidə qalmır, bu ədəbiyyatları sevənlər də ancaq ədəbiyyatın ortaya çıxdığı bölgədən olmurdu. Azərbaycan şairləri Nəsimi və Füzulinin Osmanlı ədəbiyyatının inkişafındakı təsiri bunun nümunəsidir. Klassik türk ədəbiyyatına məxsus olan tuyuq adlı dördlüklərin meydana gəlməsi də başlanğıcda Azəri ərazisində xalq ədəbiyyatının təsiri altında olmuş və sonradan Çağatay və Osmanlı ədəbiyyatlarına keçmişdir.

Azərbaycan ədəbiyyatı Osmanlı, Türkmən və Çağatay ədəbiyyatları arasında körpü rolunu oynamışdır. Osmanlı dövlətində paytaxtdan uzaq regionlarda, həcc və ticarət yollarında hərəkət edən karvanlar vasitəsilə Osmanlı şairləri ilə Azərbaycan və Şərqi türk şairləri arasında qəzəl və digər nəzm növlərinin bir növ "mübadilə"si aparılmışdır. Azərbaycan və Çağatay ədəbiyyatlarının təmsil edildiyi türk ədəbiyyatı uyğur muğamında istifadə edilən poeziya üçün mənbə rolunu oynamışdır. Uyğur muğamında istifadə edilən materiallar "Leyli və Məcnun", "Tahir və Zöhrə", Azərbaycan ədəbiyyatının Nəsimi və Füzuli kimi şairlərinin əsərləridir.

Məmlük sultanları və əmirləri türk dilində əsərlər yazdırır və ya ərəb və fars dilindəki əsərləri tərcümə elətdirir, kitabxanalar üçün mövcud olan əsərlərin nüsxələrini hazırlatdırırdılar. Beləliklə, digər türk bölgələri ilə yanaşı Azərbaycanla da intelektə əsaslanan əlaqə var idi. Burci Məmlükləri dövründə (1382–1517) Azərbaycan ədibləri iş və hami axtarışı məqsədilə Məmlük sultanlığına gəlirdilər. Əslən Azərbaycandan olan Dəmirdaş (?-1523) kölə olaraq Məmlük Misirinə aparılmış, burada xəlvətilik sufi təriqətinin Qahirə qolunun (Dəmirdaşiyyə) əsasını qoymuşdur.

Azərbaycanlılar və türkdilli Məmlüklər arasındakı ədəbi mübadilə hələ də alimlər üçün maraqlı tədqiqat mövzusu olaraq qalır. Buna misallardan biri İzzəddin Həsənoğlunun qədim Azərbaycan ədəbiyyatı nümunəsi olan şeirinin Məmlük əlyazmasında tapılmasıdır. İlk Azərbaycan şairi olan İzzəddin Həsənoğlunun şeirləri XIV əsrdə Xarəzmdə, Qıpçaq və Misir torpaqlarında oxunurdu, XV əsrdə divanı Anadolu və Azərbaycanda məşhur idi. İzzəddin Həsənoğlunun əsərinə ondan sonra türk və fars dillərində bir sıra nəzirələr yazılmışdır. Türkdilli nəzirə yazanlar arasında Seyfi Sarayi, XV əsr Anadolu şairi Əhməd Daini, farsca nəzirə yazanlar arasında isə İma, Hindistanda yaşamış Bədili (XVII əsr) misal göstərilə bilər. İzzəddin Həsənoğlu Azərbaycanda və Rumda (Anadoluda) böyük şöhrət qazanmışdır. Onun iki şeirinin Misirdə tapılması, "*[[Apardı könlümü bir xoş qəmərüz canfəza dilbər]]*" şeirinə İranda, Hindistanda, Anadoluda, həmçinin qıpçaq türkcəsində nəzirələr yazılması onu göstərir ki, şair bu bölgələrdə də tanınırdı. Şairin iki əsərinin Misirdə tapılması onu sübut edir ki, şairin əsərləri bu bölgədə geniş yayılmışdı.

Sultan Əhməd Cəlayırın (?-1410) və Əbdülqadir Marağayinin şeirləri Azərbaycan türkcəsinin Cəlairi sarayında ədəbi dil olaraq istifadə edildiyini göstərir. Əhməd Cəlayırın Azərbaycan dilində əsər yaratması ("Eyləməz" qəzəli) Cəlairi-türk kimlik qaynaşmasında üstün olan türklərin və türk dilinin davamlılığını təmin edirdi, monqol və türk kimliyinin qaynaşması baxımından yaxşı nümunədir.

İmadəddin Nəsiminin poeziyasının təsiri bütün Türk dünyasında hiss edilmişdir, Teymuri dövrü şairi Əlişir Nəvainin Nəsimini tərifləməsi Mərkəzi Asiyanın Türk dünyasında onun vacib şəxs hesab edildiyini göstərir.

#### Səfəvi-Osmanlı dövrü
Azərbaycan şairi Həbibi isə Azərbaycan dilindən başqa Osmanlı türkcəsində də şeirlər yazmışdır. Çakəri Sinan Çələbi, Səfayi Çələbi, Cəlalzadə Mustafa Çələbi, Həyati Çələbi, Tutmaçı kimi XVI əsr şairlərinin Həbibiyə nəzirələr yazmaları onun Osmanlı poeziyasında tutduğu yerin əhəmiyyətini nümayiş etdirir. Səfəvilərin şiəliyi rəsmi din etməsindən sonra İran və Azərbaycanın türkdilli şairləri ya Misir və Suriyaya (Məmlük hamiliyində yaşamaq üçün), ya da Osmanlı imperiyasına getmişdir.

Səfəvi dövründə Azərbaycan xalq dastanları — "Şah İsmayıl", "Əsli və Kərəm", "Aşıq Qərib", "Koroğlu" dastanları yarandı. Yerli dialektlər və klassik dil arasında körpü rolunu oynayan bu dastanlar zamanla Osmanlı, özbək və fars ədəbiyyatlarına nüfuz edir, hətta azərbaycan xalqı ilə əlaqələr nəticəsində "Aşıq Qərib" dastanı erməni və gürcülərə keçir. Bu lirik və epik romansların türk ədəbiyyatının Osmanlı və Çağatay qolları ilə müqayisədə Azərbaycan ədəbiyyatının xarakterik bir xüsusiyyəti hesab edilə bilər. Səfəvi dövründə fars Kərkiya sülaləsinə mənsub, Gilan hökmdarı Əhməd xan şer və musiqi ilə maraqlandığından farsca ilə birlikdə azərbaycan dilində də yazırdı.

Tədqiqatçıların çoxu "Koroğlu" dastanının mənşəyinin Cənubi Qafqaz, böyük ehtimalla Azərbaycan olduğu ilə razılaşır. Dastan buradan həm şərqə, həm də qərbə (Anadolu və Balkanlar) getmişdir. Qafqazda XVII əsrdə yayılan, daha sonra Mərkəzi Asiyaya keçən "Koroğlu" dastanı əsas qəhrəman vasitəsilə Qafqaz, Xorasan və Türkmənistan arasında yaxın əlaqənin olduğunu göstərir. Dastanın Azərbaycan türkcəsindəki XIX əsr Təbriz əlyazmasında Koroğlunun fəaliyyəti cənubi Xəzər regionu olan Mazandaranda və sərhəd şəhəri Mərvdə keçir. "Koroğlu" dastanının Türkmənistanda yayılan versiyalarında isə Azərbaycan toponimləri istifadə edilir, hadisələr isə Gürcüstan mühitində baş verir.

Əbdülbaqi Nihavəndinin Moğol dövləti sərkərdəsi Əbdürrəhim xan Baharlının türk dialektlərini bilməsi haqqında verdiyi məlumat daxil olmaqla, bir sıra tarixi mənbələrin işığında artıq ehtimal edilir ki, İran türkcəsi və ya Azərbaycan dili adlandırılan dil Hindistandakı türkdilli mühitin bir parçası idi. Ancaq buna baxmayaraq, Füzulinin divanının nüsxəsi Hindistanda hamilik axtaran, İran türkcəsi və ya Azərbaycan dilini ana dili kimi danışan şəxslərin türk dilində mətni Hindistana gətirməsi haqqında ilk, birbaşa, mətn formasındakı sübutdur.

Osmanlı dövlətində böyük bir Azərbaycan şairi sinfi mövcud idi. Hətta bu şəxslər bir müddət Osmanlı divan şeirinə başçılıq etmişdir. Osmanlı sarayında bu şəxslərə böyük hörmət göstərilir, Anadolu mənşəli şairlər isə Azərbaycan şairlərini qısqanırdılar. Azərbaycan şairləri "Əcəm şairi" (Səfəvi şairi) adlandırılırdı. Anadolu şairlərindən Ləli bu dövrün vəziyyətini belə təsvir edirdi:

Əcəmin hər biri kim Ruma gəlir,
Ya vəzarət, ya sancaq uma gəlir.

Osmanlı şairi Məsihi isə Osmanlı sarayında Azərbaycan şairlərinə olan heyranlığı belə təsvir edirdi:

Məsihi, göydən ensən sənə yer yox,
Yürü var gəl Ərəbdən, ya Əcəmdən.

#### Füzuli irsi

Məhəmməd Füzuli türk ədəbi dünyasının ən böyük və ən məşhur şairlərindən biri kimi qəbul edilir. O, Azərbaycan və Osmanlı ədəbiyyatına böyük təsir göstərmişdir, hətta bəzən Osmanlı şairi hesab olunur. Buna səbəb onun dili və ya mədəniyyəti yox, poeziyasının böyük hissəsini Osmanlı İraqı fəth etdikdən sonra yazmasıdır. Füzulinin yaradıcılığı həm Anadolu, həm də cığatay ədəbiyyatına təsir göstərmişdir. Hər iki ənənəyə mənsub olan, sonrakı dövrlərdə yaşamış yazıçılar Füzulinin yaradıcılığından onun öz poeziyası vasitəsilə ənənəvi mövzu və ideyaları yenidən şərh etmək bacarığına görə istifadə etmişdilər. Bu, iki ədəbi ənənəni bir-birinə yaxınlaşdırmışdır. Füzulinin yaradıcılığı Orta Şərq xalqlarının ədəbiyyatının inkişafına böyük bir şəkildə təsir etmişdir. Bundan başqa Məhəmməd Füzulinin farsca yazdığı "Rindü-zahid" əsəri 29 yanvar 1673-cü ildə Myanmarın Tenasserim bölgəsində yazıya köçürülmüşdür. Bunu Məhəmməd Tağı Mazandarani etmişdir, əlyazma hal-hazırda İran Məclis Kitabxanasında saxlanılır.

XVI əsrdən XIX əsrə qədər fars-türk mədəniyyət sahəsində geniş şəkildə tanınan və heyranlıqla qarşılanan Füzulinin yaradıcılığı Hindistan kitabxana kataloqlarının göstərdiyi kimi, təkcə Osmanlı imperiyası, İran və Orta Asiyada deyil, həm də Hindistan yarımqitəsində də məşhur olmuşdur. Onun şeirləri o qədər məşhur idi ki, onlar geniş bir sahədə müxtəlif yazı sistemlərindən istifadə edən müxtəlif linqvistik mənşəli katiblər tərəfindən köçürülmüşdür. Nəticədə üç unikal Füzuli mətn ənənəsi yaranmışdır: Osmanlı, Orta Asiya və İran. Füzulinin bəzi əsərləri ingilis dilinə tərcümə olunmuşdur. "*[[Söhbətül-əsmar]]*" əsəri türkoloq Qunnar Carrinq tərəfindən 1936-cı ildə Lundda "*Meyvələrin yarışı*" ("**'") adı ilə, "''Leyli və Məcnun''" əsəri isə yazıçı-tərcüməçi Sufi Huri tərəfindən 1970-ci ildə [[London]]da "**'" adı ilə tərcümə edilmişdir. 

Məhəmməd Füzulinin "Leyli və Məcnun" əsəri Hindistanın müsəlmanlar yaşayan yerlərində xüsusilə məşhur idi. Müsəlman hindistanlılar Cənubi Afrika kimi yerlərə miqrant kimi köçdükləri üçün "Leyli və Məcnun" əsərinin məşhurluğu oraya da yayılmışdır. Bu, Füzulinin cənubi afrikalı müsəlmanlar arasında əhəmiyyətini artırmışdır. Cənubi afrikalı müsəlmanlar "Leyli və Məcnun" əsərini "Romeo və Cülyetta" qərbdə mədəni və ədəbi baxımdan nəyi təmsil edirsə, onun İslami ekvivalenti sayırlar.

Füzulinin musiqi biliyi şeirlərinin ahəngdarlığı və ifadəliliyi ilə birləşir, bu isə onları musiqi bəstələmək üçün əlverişli edir. Onun qəzəlləri Türkiyədə həm yüksək təbəqənin nümayəndələri, həm də əsas mədəniyyət mərkəzlərindən kənarda, klassik türk musiqisinin xalq musiqisi ilə birləşdirildiyi ifaçılar tərəfindən xoş qəbul edilir. Füzuli Azərbaycan, Türkiyə, İran, İraq kimi ölkələrdə məşhur şair olaraq qalır.

Alban dilində ən erkən dövrdə yazılmış və ən uzun dastan olan "Şəhidlər bağı" əsəri (müəllifi Dalip bəy Fraşeri) Füzulinin "Hədiqətüs-süəda" əsərinə əsasən yazılmışdır. Əsər bektaşi albanlarının Füzuli ilə ilk yarışmaq cəhdidir və bektaşiliyin alban həyatına təsirini göstərir.

#### Müasir dövr ədəbiyyatı

Mirzə Şəfi Vazehin alman yazıçısı və şərqşünası Fridrix Bodenştedtlə ikincisi Tiflisdə olarkən əlaqələri olmuşdur. 1847-ci ildə Bodenştedt Mirzə Şəfinin "Hikmət açarı" adlı şeir dəftərini götürərək, Tiflisdən getmişdir. Bodenştedtın 1850-ci ildə nəşr etdiyi "*Şərqdə 1001 gün*" (*"Tausend und ein Tag im Orient"*) qalın kitabının bir hissəsi Mirzə Şəfiyə həsr olunmuşdur. 1851-ci ildə Bodenştedtın tərcümə etdiyi "*Mirzə-Şəfi nəğmələri*" (*"Die Lieder des Mirza-Schaffy"*) kitabı çıxmışdır. Mirzə Şəfinin XIX əsrin 70-ci illərində vəfatından 20 il sonra Bodenştedt "Mirzə Şəfinin irsindən" kitabını çap etdirmiş, alman yazıçısı orada elan etmişdir ki, "*Mirzə-Şəfi nəğmələri*" guya tərcümə deyil idi və müəlliflik bütövlüklə şəxsən Bodenştedta məxsusdur. Bununla belə Mirzə Şəfinin müəllifliyini sübut edən fars və Azərbaycan dillərindəki əsərlərin əsli günümüzədək saxlanılıb. Bodenştadtın "*Mirzə-Şəfi nəğmələri*" kitabının yalnız proloq hissəsinin müəllifi olduğunu kitabın adı özü deyir — "Die Lieder des Mirza-Schaffy mit einem Prolog von Fr. Bodenstedt". "*Mirzə-Şəfi nəğmələri*" Almaniyada 160 dəfə çap edilmiş və demək olar ki bütün ədəbi dillərə tərcümə edilmişdir.

Mirzə Ələkbər Sabirin yaradıcılığı böyük təsirə malik olmuşdur. Onun siyasi satirası Təbriz səngərlərində məşrutəçilər tərəfindən oxunurdu. Seyid Əşrəf Gilani öz jurnalında (*Nasim-e Šemāl*) Sabiri tərcümə edir və ya onu öz oxucularına uyğunlaşdırırdı. Mirzə Əli Möcüz Sabirin təsirinə məruz qalmışdır. Əbülqasım Lahutiyə görə, təkcə özü yox, bütün İran satiristləri Mirzə Ələkbər Sabirə borcludur. Bu dövrdə "Molla Nəsrəddin", "Azərbaycan" və "Sur-ə İsrafil" jurnalları arasında ədəbi mübahisələr (münazirə) çox tez-tez baş verirdi. Bunların birində Sabir İranın "Azərbaycan" jurnalında konstitusiya düşmənlərindən birinin ölümünün (Mirzə Ələsgər xan Əminüssultan Atabəyi-əzəm) qeyd edilməsinə cavab olaraq, bunun heç nəyi dəyişdirmədiyini, "atabəylər"in çox olduğunu bildirmişdir.

Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın "Heydərbabaya salam" poeması nəinki Azərbaycanda, bütün Türk dünyasında sürətli bir şəkildə məşhurlaşmışdır. Azərbaycan türkcəsindəki irs Şəhriyar kimi şəxsiyyətlərin vasitəsilə İranda rezonans yaratmış, həm milli, həm də beynəlxalq çərçivədə məşhurlaşmışdır.

2020 Bakı Qələbə Paradında Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Arazın azərbaycanlıları bir-birində ayırması ilə bağlı Azərbaycan şeirini oxumuşdur. Bu, İranda etirazlara səbəb olmuş, İran suverenliyinə hücum kimi dəyərləndirilmişdir. Ərdoğan 28 may 2025-ci ildə AXC-in qurulmasının ildönümündə Səməd Vurğunun Azərbaycan şeirindən bir neçə bənd oxumuşdur. İran Prezidenti Məsud Pezeşkian isə Azərbaycana səfərində, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə görüşündə Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın "Heydərbabaya salam" poemasından bir neçə bənd oxumuşdur.

### Erməni və gürcülər

Azərbaycan şairi İmadəddin Nəsimi sağlığında və sonrakı illərdə ermənilər arasında böyük şöhrət qazanmış və onun şeirləri ermənilər tərəfindən oxunmuşdur. Ermənilərin azərbaycanlılarla çox yaxın yaşaması nəticəsində Azərbaycan şairi Qövsi Təbrizinin şeirləri ermənilər arasında da oxunmuş və sözlərinə mahnı bəstələnmişdir. Bu fakt Qövsi Təbrizini yaşadığı ərazidə digər millətlərə də öz şeirini sevdirə bilən nadir şairlərdən biri edir.

Qriqorianlıq məzhəbinin qəbul edildiyi mədəni mühitlərdə erməni yazısı ilə yazılmış, Azərbaycan dilində olan aşıq sənəti mətnləri tarixən yazıya keçirilmişdir. Bu trend Səfəvi dövrü üçün xarakterik olmuş və bunun üçün şərqi ermənicə əsaslı əlifba istifadə edilmişdir. Burada iki məktəb xüsusilə qeyd edilməlidir: İranın Yeni Culfa məktəbi (İran-erməni məktəbi) və Qafqaz məktəbi (gürcü-erməni məktəbi). Azərbaycan dilində yazan Arti oğlu birinci məktəbə, Sayat Nova isə Qafqaz məktəbinə aid edilir. İranın Yeni Culfa aşıq məktəbinə türk, erməni və fars dilində olmaqla, erməni yazısı ilə köçürülən şeirlər daxildir.

Erməni dilində Koroğlu dastanı nümunələri Azərbaycan qollarının tərcüməsi, dəyişdirilməsi və ya eyni quruluş və ənənə daxilində yeni qollar şəklində yaradılmasıdır. XVIII əsrin əvvəllərində erməni İlyas Museqyan Koroğlu dastanına aid şeirləri Təbriz bölgəsinə aid, Azərbaycan dilindəki mahnılar arasında, erməni hərfləri ilə qeyd etmişdir.

Bir çox erməni aşıqları həm erməni, həm də Azərbaycan dillərində şeirlər yazıblar, amma bəziləri ancaq Azərbaycan dilində yazmağa üstünlük verib. Məşhur nümunələr arasında Horomsime Akuletsi, Miran, Seyyad, Miskin Burcu, Hpvakim Markaryan və Şirin var. Qul Artunun ustadnaməsi o qədər yaxşı olub ki, Azərbaycan dastanlarına daxil edilib. Hümmət Əlizadənin fikrincə, "Novruz" dastanının birinci ustadnaməsi, "Tahir və Zöhrə" dastanının ikinci ustadnaməsi ona məxsus olmuşdur. XVII əsr erməni aşığı Dəllək Murad Azərbaycan dilində qoşma, ustadnamə və qıfılbəndlər yazmışdır. Digər erməni aşıq Nağaş Hovnatan isə azərbaycanlılar arasında məşhur olan "Mayiləm"i yazıb.

Cənubi Qafqaz aşıqları mahnılarını Azərbaycan dilində yazırdılar, bu dil region erməniləri tərəfindən də yaxşı başa düşülürdü. XVIII əsrdə erməni və gürcü aşıqları Azərbaycan aşıq şeirləri və Azərbaycan dastanlarını yaddan çıxartmamaq üçün onları erməni və gürcü yazı sistemi ilə qeydə alırdılar. Belə əlyazmaların bir çoxu hal-hazırda Matenadaranda və Kürdüstan Dövlət Muzeyində qorunur. XVIII əsrdə gürcü yazısı ilə yazılmış mətnlərə Sayat Novanın Azərbaycan dilindəki əlyazmaları, Azərbaycan-Osmanlı qarışıq dilindəki İncil əlyazmaları misal göstərilə bilər.

Sayat Nova azərbaycan dilində 115 şeir yazmış, onun yaradıcılığı orta əsrlər dövrü Azərbaycan aşıq sənəti ilə əlaqəli olmuşdur. 1758-ci il onun azərbaycan dilində fəaliyyəti üçün ən qızğın dövr olmuşdur. Ehtimal edilir ki, Sayat Nova Tiflis, Telavi və başqa şəhərlərdə mahnılarını azərbaycan dilində ifa etmişdir. Sayat Nova başlıca olaraq, Abbas Tufarqanlının təsirinə məruz qalmışdır. Digər ilhamlandığı şairlər Qövsi Təbrizi, Ağa Məsih Şirvani, Molla Vəli Vidadi, Molla Pənah Vaqifdir.

### Dağıstan
Dağıstan ədəbiyyatında türk dilinin vəziyyəti yerli dillərdən üstün idi. Cənubi Dağıstan xalqları Azərbaycan poeziyasının inkişafında rol oynayıblar. Ləzgi, tabasaran, rutul, and ağul şairləri artıq XVII əsrdə azərbaycan dilindən ədəbiyyatda istifadə edirdilər. XVIII əsrdə Azərbaycan dastanlarının Dağıstan xalqlarının dillərində yaradılması baş vermşdir. Şirvanda məşhur Azərbaycan aşıqları ilə görüşən ləzgi aşığı Küçxür Səid qoşma şəklində mahnılar yaza və ana dili ilə birlikdə azərbaycanca da şeirlər yaza bilirdi.

Azərbaycan dilində yazan Tabasaran şairlərinə Hacı Məhəmməd Zülqədirski (XVIII əsr), Tabasaran Əhməd (XVIII əsrin sonu — XIX əsrin əvvəlləri) daxildir. Şirvan və Quba xanlığı ilə əlaqələrə görə, Tabasaranda aşıq sənəti yayılmışdır. Aşıqlar Şahsənəm və Qəribin, Leyli və Məcnunun, Əsli və Kərəmin sevgisi haqqında oxuyur, Azərbaycan aşıqlarının təsiri nəticəsində yerli aşıq-şairlər ortaya çıxırdı. Tabasaranlılar və azərbaycanlılar arasında qarşılıqlı mədəni əlaqələr nəticəsində tabasaran aşıqları Azərbaycan dastanlarını həm azərbaycan, həm də tabasaran dilində ifa edirdilər.

Şimali Azərbaycan və Cənubi Dağıstan arasındakı tarixi-mədəni əlaqələrin artması XIX əsrdə Dağıstan müəlliflərinin Azərbaycan dilində yazılmış əsərlərinin artmasına səbəb oldu. Ləzgi yazılı ədəbiyyatının banisi Yetim Emin doğma ləzgi və ərəb dili ilə birlikdə azərbaycanca da yazırdı. Azərbaycan dilinə üstünlük verən digər dağıstanlı müəlliflər isə Dağıstanın xalq şairi Süleyman Stalski və Dərbənd aşığı Şaul Simendu idi. XX əsrin əvvəllərində Dərbənd aşığı Şaul Simendu isə ivrit yazı sistemi ilə azərbaycan dilində şeirlər yazırdı.

Görkəmli ləzgi şairi Yetim Emin hələ uşaq yaşlarından yaradıcılığına bələd olduğu Molla Pənah Vaqifin güclü təsirini erkən dövrlərində hiss etmişdir. Vaqif poeziyasının ruhu Eminin istər ləzgi, istərsə də azərbaycan dilindəki şeirlərində, xüsusilə azərbaycandilli yaradıcılığının ilkin dövründə hiss olunur. Vaqiflə Eminin yaradıcılıq əlaqəsini tədqiq edən ədəbiyyatşünas alim M. Yarəhmədov belə qənaətə gəlir ki, Yetim Emin Vaqifin ideoloji varisi olmuşdur.

## Musiqi

### Türk dünyası və İran

Azərbaycandakı musiqi formaları cənubda Kürdistan, şərqdə Zəncan və Qəzvinə qədər uzanan ərazidə mövcuddur. Mərkəzi Asiya musiqisindən sürətli ritmi ilə fərqlənən Azərbaycan şəhər musiqisi Xivəyə (Xarəzm) qədər yayılmış, Buxara və Daşkəndə qədərə çatmışdır.

Cəlairilər dövrü musiqiçisi Əbdülqadir Marağayinin azərbaycan dilində yazdığı şeirlər türk dilinin musiqi məclislərində əhəmiyyətini göstərir. Marağayi türk dilindəki musiqi əsərini Teymurilər hökmdarı Əmir Teymura təqdim etmişdir, əsər əmir tərəfindən çox bəyənilmişdir.

XVI əsrdə Aşıq Çələbi öz təzkirəsində "Həsənoğlu türküləri"ndən bəhs edir və onların xalq arasında geniş yayıldığını qeyd edirdi. Ehtimal edilir ki, bu türkülər İzzəddin Həsənoğluna məxsusdur. Bunun sübutu isə Həsənoğlu təxəllüsünün yalnızca ona aid olmasıdır.

XVIII–XIX əsrlərə aid "Ay bəri bax" Azərbaycan xalq mahnısı Azərbaycan mühiti ilə birlikdə Anadoluda (Türkiyə) da yayılmışdır. "Qalanın dibində" Azərbaycan xalq mahnısı əsasında rus bəstəkarı Mixail Qlinka öz "Ruslan və Lüdmila" operası üçün "Fars xoru" bəstələmişdir.

Qacarlar öz Təbriz saraylarında (vəliəhdin qaldığı yer) Azərbaycan dilində, rədif-dəstgah ənənəsinə bənzər musiqi ənənəsinə himayəlik edirdilər. Bu saray musiqisi Azərbaycan muğamının əsasını təşkil etmişdir. Etnoqraflar tərəfindən rədif-dəstgahın farsdilli ərazilərin musiqi normalarına uyğun gəlmədiyi bildirilmiş, Jin Durinq isə bu sistemin birbaşa 12 muğam sistemindən gəlmədiyini, mənşəcə azərbaycanlılara uyğun göründüyünü qeyd etmişdir. Ehtimal edilir ki, dəstgah sisteminin İrana gəlməsi mənşəcə Azərbaycandan olan, Tehran saraylarına Azərbaycan və türk musiçilərini gətirən Qacarların işidir.

Sadıqcanın Azərbaycan tarını yaratmasından sonra, tez bir zamanda bu musiqi aləti İran Azərbaycanında, Ermənistanda, Gürcüstanda, bir qədər sonra isə Dağıstan, Türkmənistan, Özbəkistan, Tacikistan və Türkiyədə məşhurlaşdı. Müasir dövrdə Mavəraünnəhrdə uyğur rəvabı və özbək rübabı Azərbaycan tarı ilə əvəz edilmişdir. Azərbaycan tarına Özbəkistanda heç bir dəyişiklik edilməmişdir, bunun səbəbi tarın ola biləcəyi ən yaxşı səviyyədə olmasıdır. Sovet dövründən başlayaraq Azərbaycan-İran tarı taciklər tərəfindən öz milli musiqi mədəniyyətinin parçası hesab edilir.

Baxşilər (aşıqlar) Azərbaycan modelindəki dastanları həmişə Xorasan türkcəsinə uyğunlaşdırmırdılar. Məsələn, Xorasan türkcəsini bilən kürd bəxşisi "Əsli və Kərəm" dastanının Azərbaycan formasını mənimsəmişdi. Bu, bəxşinin öyrəndiyini nümayiş etdirmək forması ola bilər.

2008-ci ildə Azərbaycan muğamı UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir. UNESCO-nun Azərbaycan muğamı ilə bağlı verdiyi məlumata görə, bu irsin müasir dövrdə təqdim edilən formaları Azərbaycan tarixinin müxtəlif dövrlərini, onun farslar, ermənilər, gürcülər və türk xalqları ilə təmaslarını əks etdirir.

#### Osmanlı imperiyası

Azərbaycanlı-türkmənlər Osmanlı ali saray musiqisinə başlıca olaraq təsir etmişdilər. Azərbaycanlı Xacə Əbdülqadir bin Qeybi Marağayinin Osmanlı türk musiqinin qurucusu kimi verilməsi mənşəyini dövrün Osmanlı musiqiçilərinin şifahi ənənələrindən götürür. Sultan II Murad və Fateh Sultan Mehmetin dövründə Osmanlı sultanlarına əsərlərini həsr edən və Azərbaycandan könüllü şəkildə gələn musiqi ustalarından XIV–XV əsrin məşhur musiqiçisi, bəstəkarı və ifaçısısı Xacə Əbdülqadir bin Qeybi Marağayinin kiçik oğlu Xacə Əbdüləziz və Anadoluda doğulmuş nəvəsi Mahmud Marağayi, Fətullah Şirvani, kamança ustası, şair Turak Çələbi (Nihani) göstərilə bilər. Sultan I Səlimin Təbrizdən gətirdiyi musiqiçilər qrup şəklində Əndəruna alınmışdır.

Sultan Süleyman Qanuni dövründə musiqiçi topluluğunda (cəmaat-i mutriban) Mahmud Marağayidən başqa İran və Azərbaycandan gələn bir çox musiqiçilər fəaliyyət göstərirdi. Sultan Süleyman Qanuninin musiqiçi topluluğunda neyzənlərin (ney çalanlar) heç biri Osmanlı türkü olmurdu, açıq şəkildə İran azərbaycanlıları, bir ailənin üzvləri və onların azərbaycanlı şagirdləri olurdu. Məsələn, Maqsud Nayinin İstanbula gəldiyi vaxt qeyd edilməsə də, onun qardaşının iki oğlu da azərbaycanlı şiə adlarına malikdir. Həmçinin XVI əsr Osmanlı miniatürlərində ney çalanlar dərviş paltarında yox, saray paltarında olurdu. Qanuninin musiqiçiləri siyahısında tək dərviş isə Dərviş Mahmud Marağayidir. Ancaq o, ud çalan idi və sekulyar saray musiqiçiləri ailəsindən (Xacə Əbdülqadir bin Qeybi Marağayinin nəsli) gəlirdi.

Türk klassik musiqisində müğənni ifa edərkən (məsələn, Azərbaycan dəstgahı tərzində) vokal taksim musiqisini tənbur və ney müşayiət edirdi.

### Qafqaz
İranika ensiklopediyasına görə Azərbaycan musiqi sənəti Qafqazın digər regionlarında, xüsusilə muğam sistemini və tar və kamança kimi simli musiqi alətlərini mənimsəyən ermənilər arasında ifa edilirdi. Muğam uzun müddət erməni repertuarında olmuş, ancaq XX əsrdə Azərbaycan və erməni tərəflərində artan milliyətçiliyə görə ermənilər bu musiqidən imtina etməyə başlamışlar. Erməni sazı da funksiya və ifa baxımından Azərbaycan sazına yaxındır.

Cənubi Dağıstan xalqlarının azərbaycanlılarla mədəni inteqrasiyası amilləri sırasında aşıq şeirinin ən zəngin ənənələrini, İran və Türkiyə musiqi mədəniyyətini özündə cəmləşdirmiş Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin əhəmiyyətini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Cənubi Dağıstanda musiqi Azərbaycan musiqi alətləri, tar və kamança vasitəsilə ifa edilirdi və muğam Cənubi Dağıstan xalqları arasında məşhurlaşmışdı.

Dağ yəhudiləri öz dillərində və Azərbaycan dilində zəngin xalq musiqisi repertuarı yaradıblar. Dağ yəhudilərinin toy mahnıları (Mä'nihoy ‘ärüsi) Azərbaycan musiqisinin ladları, ritmləri və quruluşunun təsirinə məruz qalıb. Dağ yəhudilərinin ifa etdikləri musiqi janrlarına Azərbaycan və Dağıstan muğam repertuarı daxildir. Xüsusi üstünlük bayatı-şiraz, segah, mahurhindi, çahargah and şura verilir.

Tabasaran musiqi və mahnılarında Azərbaycan motivlərinin təsiri gözə çarpır. 1980-ci illərdə tabasaranlıların toylarında əsasən Azərbaycan mahnıları ifa edilərdi. Müasir dövrdə bu daha az-az baş verir, ancaq Azərbaycan musiqi və rəqsləri toyun musiqi baxımından müşayiətində hakim yer tutur. Tabasaranlılar və ləzgilər arasında Azərbaycan muğamını ifa etmək qabiliyyəti müğənninin yüksək bacarığının əlaməti hesab edilir.

Azərbaycanlıların mədəniyyəti saxurların musiqi mədəniyyətinə təsir edib. Azərbaycanda qaraçı toy və bayramlarında musiqi icrası zamanı Azərbaycan və Avropa musiqi alətlərindən istifadə olunur. Odur ki, qaraçı musiqiçiləri əsasən Azərbaycan xalq mahnılarını ifa edirlər.

2009-cu ildə Azərbaycan aşıq sənəti UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir. UNESCO-nun Azərbaycan aşıq sənəti ilə bağlı verdiyi məlumata görə, bu irs mədəni mübadiləni və dialoqu inkişaf etdirməyə kömək edir: Azərbaycanda yaşayan kürd, ləzgi, talış, tat və digər etnik qruplar tez-tez aşıq musiqisini ifa edirlər və onların şeirləri və mahnıları bütün regionda yayılıb.

#### Gürcülər

Şimali Azərbaycanda 1880-ci illərdə musiqi həyatının əsas nöqtəsi Şuşa olsa da, azərbaycanlı musiqiçilər Qafqazın kozmopolit mərkəzi Tiflisdə geniş auditoriya tapırdı. Gürcülərin etnoqrafik qrupu olan tuşetilərin çobanları Azərbaycan və Şimali Qafqazda vaxtlarını keçirdikləri üçün onların ifaları bu ərazilərin təsirlərini daşıyır.

Gürcülərin düdük ifaçıları azərbaycanlı-fars və erməni musiqisi ilə əlaqələndirilən üslubda, şəhər vokal-instrumental musiqisi ifa edirlər. Ortaq fars-Azərbaycan dəstgahının elementləri gürcü düdük musiqisinə əlavə edilib. Bundan başqa, Azərbaycan və fars dillərində mövcud olan termin və anlayışlar dəyişdirilmiş və calaq edilmiş mənalarda gürcü musiqində istifadə edilməyə başlanıb. Gürcü düdük ifaçıları daha çox gürcü olmayanlarla (erməni və azərbaycanlı-fars) qaynaşırdılar. Onlar bir çox etnik qrupun yaşadığı icmalarda toy, yas və digər mərasimlərdə iştirak edir, yunan, azərbaycanlı və erməni musiqiçilərlə və icma üzvləri ilə tanış olur və əməkdaşlıq edirdilər.

Gürcülərdə mövcud olan bayati musiqisinin (muğam tipli musiqi) Azərbaycan-fars dəstgahından keçmiş, xüsusi muğam növü olduğu fikirləşilir, necə ki, Bayatı-Qacar, Bayatı-Şiraz və Bayatı-kürd Gürcüstan düdük musiqisinə daxil edilib. XX əsrin ilk yarısında bayati-muğamat ənənəsi məşhur Azərbaycan və erməni tar ifaçıları, xanəndələri və sazandarları tərəfindən yaxşı yaşadılırdı. Bu musiqiçilər həm muğamatla məşğul olurdular, həm də farsdilli, ərəbdilli və türkdilli mədəniyyət dünyası ilə əlaqələri sayəsində muğam sistemi haqqında hərtərəfli nəzəri biliklərə malik idilər. Gürcüstan bayatısının ərəb məqam musiqisi, Azərbaycan muğamatı və fars dəstgahı ilə üslub, ritm və melodiya baxımından eyni cəhətləri var idi.

XX əsrin ikinci yarısında Tiflisin kosmopolit ab-havasının tənəzzülə uğraması və şəhərdə gürcü əhalisinin artması nəticəsində bir çox erməni və azərbaycanlı musiqiçilər karyeralarını davam etdirmək üçün, muğam və aşıq ənənələrinin dövlət və institut səviyyəsində daha çox qiymətləndirildiyi doğma ölkələrinə getdilər. Bundan başqa Gürcüstan şəhər musiqisini xarici musiqidən ayırmaq üçün cəhdlər edilmişdir. Məsələn, bu haqda fikirlərdən birinə görə, ortaq fars-azəri aşıq musiqisi XVII əsrdən Gürcüstana gəlmişdir.

Gürcüstanın bayati muqisinin qeyri-gürcü kökləri ölkədə tam olaraq qəbul edilmir. Buna baxmayaraq, gürcü musiqiçilər "gizli" bir şəkildə erməni, azərbaycanlı və kürd musiqiçilərlə əməkdaşlıq edir və onların musiqisinə heyran olurlar. Beləliklə, bu qeyri-gürcü mədəni irsi və onun qeyri-gürcü ifaçıları rəsmi bir şəkildə olmasa da, qeyri-rəsmi şəkildə qəbul edilir.

### Sovet və müstəqillik dövrü musiqisi
"Çırpınırdı Qara dəniz" mahnısı sovet hakimiyyəti qurulandan sonra Azərbaycanda unudulsa da, Türkiyədə məşhurluq qazanmış, radio və televiziyada, rəsmi mərasim və banketlərdə oxunmuşdur. Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra türkiyəli mühazirəçi Süleyman Şenel mahnı haqqında Üzeyir Hacıbəyov ev-muzeyinə məlumat vermişdir.

1977-ci ildə "Voyacer 1" kosmik gəmisi ilə kosmosa göndərilən Voyacer qızıl plastinkasına bir çox dünya musiqisi ilə bir yerdə Azərbaycan musiqisi də əlavə edilmişdir. Bu musiqi Azərbaycan balaban ifaçısı Kamil Cəlilovun səsləndirdiyi Azərbaycan xalq musiqisi (muğam) idi.

Ələkbər Tağıyevin "Sən gəlməz oldun" mahnısı Güldən Qaraböcək, Nəsibə Abdullayeva, Byanka və s. xarici müğənnilər tərəfindən oxunmuşdur. Eldar Mansurovun "Bayatılar" mahnısından təsirlənərək Ruminiya və Moldova musiqiçiləri Edvard Maya və Vika Ciqulina tərəfindən "Stereo Love" adlı mahnı yaradılmışdır. "Stereo Love" mahnısı ən uğur qazanan Ruminiya mahnılarından biri olmuş, cənubi və cənub-şərqi Avropaya, həmçinin Böyük Britaniyaya və almandilli Avropaya nüfuz etmişdir. Daha sonra Eldar Mansurovun "Stereo Love" mahnısının bəstəkarı olduğu qəbul edilmiş, Edvard Maya "Bayatılar" mahnısına "məftun" olduğunu, ancaq öz mahnısını hazırlayarkən Eldar Mansurovu tapa bilmədiyi üçün onu anonim qeyd etdiyini bildirmişdir. Eldar Mansurov isə ilk dəfə Azərbaycan mədəni xadiminin öz hüququnu bərpa etməsinə sevindiyini bildirmişdir. 2023-cü ildə isə məhkəmə işi nəticəsində qərar verilmişdir ki, yunan müğənni Kati Qarbinin "Esena Mono" mahnısı Eldar Mansurovun "Bayatılar" mahnısından plagiarizmdir.

2011-ci ildə Astarada talış və Bakı qrupları arasında sözlü atışma şəklində keçirilən "Tı kto takoy? Davay, do svidaniya!" meyxanası məşhurluq qazanmışdır. Azərbaycan, talış və rus dillərində olan bu meyxananın adı (*'Sən kimsən? Yaxşı, sağ ol!*") rus heşteqi kimi Twitterdə trend olmuş, Gürcüstan və Ermənistanda keçirilən etirazlarda istifadə edilmişdir. 2024-cü ildə məşhur tarixi türk serialı "Quruluş: Osman" təzə mövsüm seriyalarının anonsunda Zeynəb Xanlarovanın "Yaşa, mənim xalqım" mahnısını istifadə etmişdir.

Fayl:One Thousand and One Nights in Belarusian State Musical Theatre 05.JPG|Fikrət Əmirovun "Min bir gecə" baleti Belarus səhnəsində
Fayl:Eldar Mansurov & Edward Maya (Romania).jpg|Ruminiyalı Edvard Mayanın (*solda*) iştirakı ilə Eldar Mansurovun "Bayatılar" mahnısının müəllif hüquqları məsələsi ilə bağlı konfrans.
Fayl:Serzh Sargsyan Davay, do svidaniya!.jpg|2013-cü ildə Ermənistanda prezidentə qarşı keçirilən etirazlarda Azərbaycan meyxanası şüarının istifadəsi.


## Rəqs və balet

Vaxtilə Şirvan xanlarının iqamətgahı olan Şamaxı şəhərinin saray rəqqasları öz məharətləri ilə tanınırdılar, Kiçik Asiyada şöhrət qazanmışdılar. 1840-cı illərdə rus rəssamı Qriqori Qaqarin rəqqasları dəqiq etnoqrafik detalları ilə birlikdə çəkmişdir. 1858-ci ildə Aleksandr Düma Şamaxını ziyarət edəndə bu əfsanəvi rəqqaslardan yalnız bir neçəsi qalmışdı. Düma onları "Qafqaz səfəri" əsərində təsvir etmişdir. XIX əsr fransız yazıçısı və diplomatı Artur de Qobino "Şamaxıda rəqs edən qız və digər asiya nağılları" adlı əsərində Şamaxı rəqqasələri barədə məlumat verir.

Azərbaycan elementləri İran musiqisində, xüsusilə rəqs ritmlərində (rənglər) özünü göstərir. Azərbaycan musiqisi və rəqsləri ümumi İran mədəniyyətinin parçası olmuşdur. Dağıstan ləzgiləri, rutulları, saxurları uzun müddət Azərbaycanın şimal bölgələri ilə sıx mədəni və iqtisadi əlaqələr saxladıqlarına görə Cənubi Dağıstanın toylarında Azərbaycan rəqsləri də oynanılırdı. Sovet etnoqrafı Səkinət Hacıyeva belə rəqslər arasında "Bənövşə", "Tərəkəmə", "Uzundərə", "Mirzəyi", "Ağır qava" və başqalarını sadalayır. Məsələn, Axtı rayonunun rutul Xnov kəndində toylarda tez-tez Azərbaycan rəqsləri ifa olunurdu. Sovet etnoqrafı Qalina Sergeyeva belə rəqslər sırasında "Tərəkəmə", "Sarıbaş", "Uzundərə" və başqa rəqslərin adını çəkmişdir.

Sovet qafqazşünası Nataliya Volkova qeyd edir ki, Azərbaycanda yaşayan udinlərin bir çox rəqsləri Azərbaycan mənşəlidir. Nümunə olaraq Volkova "Uzundərə" və "Şalaxo" rəqslərini göstərir. "Azərbaycan xalq rəqsləri" toplusunda "Uzundərə" rəqsinin Qarabağ erməniləri arasında da onların azərbaycanlılarla yaxın yaşaması nəticəsində yayıldığı göstərilir. Azərbaycan rəqslərini Zaqafqaziyada yaşayan kürdlər də ifa edirdilər.

2025-ci ilin əvvəlində Rusiyanın teatr əsərlərinin Qızıl Fondu müsabiqəsində ölkənin 300 ən yaxşı tamaşası sırasına Fikrət Əmirovun "Min bir gecə" baletinin yeni quruluşu daxil edilmişdir. Sankt-Peterburqdakı Mariinski Teatrı Primorsk səhnəsinin balet truppası 2023-cü ilin dekabrında Dohada (Qətər), 2025-ci ilin fevralında Məsqətdə (Oman) bu baleti təqdim etmişdir.

## Sənətkarlıq və memarlıq
Osmanlı sultanı I Səlim dövründə Təbrizdən bir çox azəri sənət ərbabı (müsəvvir, nəqqaş, oymaçı, çini qab düzəldən və başqaları) gətirilmişdir. Osmanlı paytaxtı İstanbulda azəri-türkmənlər məşhur idilər və onların sənət üslubu şəhərdə yayılmışdı.

İslam incəsənəti üzrə türkiyəli mütəxəssis Birgül Açıkyıldız hesab edir ki, erməni qəbiristanlıqlarında (məsələn, Culfada) tapılan erməni yazıları və tipik erməni ornamentləri olan qoç formalı qəbir daşları ətraf mədəniyyətlərin — kürd və Azərbaycan adət-ənənələrinin təsiri altında yaranıb. Açıkyıldızın fikrincə, zoomorf qəbir daşları daha çox düzbucaqlı xaçkarları ilə tanınan erməni qəbiristanlıqları üçün xarakterik deyil.

2017-ci ildə Azərbaycanın BMT-yə üzv qəbul edilməsinin 25-ci ildönümü münasibətilə BMT-nin Cenevrə bölməsində Millətlər Sarayının qarşısında yerləşən Ariana parkında Azərbaycan dövlətinin hədiyyəsi olan "Düşüncələr və arzular" adlı heykəltəraşlıq abidəsinin açılışı olmuşdur. Abidənin müəllifləri Azərbaycanın Xalq rəssamları Səlhab Məmmədov və Əli İbadullayevdir. 2025-ci ilin 8 dekabrında ABŞ Prezidenti Donald Trampa FIFA Sülh mükafatı hədiyyə edilmişdir. Bu sülh mükafatı Səlhab Məmmədov və Əli İbadullayevin "Düşüncələr və arzular" adlı heykəltəraşlıq abidəsinin miniatür variantıdır.

2024-cü ildə Azərbaycan texniki komandası Pakistanın paytaxtı İslamabadın abadlaşdırılması planını təqdim etmişdir. Bu plana görə, azərbaycanlı eskpertlər İslamabadın "gözəlləşdirilməsi"ndə və Bakıya bənzədilməsində iştirak edəcəklər.

### Xalçaçılıq

Orta əsrlərdə çiçəklənmiş Azərbaycan xalçaçılığı bütün Avropa və Asiyada məşhur idi. Azərbaycan Qafqaz xalçalarının əsas yaradılma mərkəzi idi və Azərbaycan toxucularının bacarıq və ideyaları bütün Qafqazda hiss edilirdi. Azərbaycan xalçaları Qafqaz, İran və Türkiyədə xalçaçılığın texniki və bədii aspektlərinə böyük bir şəkildə təsir etmişdir.

XVII əsrdə Sarbənddə məskunlaşan şahsevənlər bura Azərbaycan mədəniyyətinin bir çox element və sahələrini gətirdilər, hansı ki, bunlardan biri də şahsevənlərin Dərbənddən Sərbəndədək fəaliyyətlərini göstərən xalçaçılıq ola bilər.

Tabasaranlıların azərbaycanlılarla geniş əlaqələri nəticəsində, onların sənətkarlıq nümunələri ilə Azərbaycan nümunələri arasında bəzi sahələrdə, xüsusilə xalçaçılıqda bir çox bənzərliklər mövcuddur.

Qars-Iğdır bölgəsindəki xalçalarda bəzi motiv və kompozisiyalarının Azərbaycan xalçaları vasitəsilə bölgəyə gətirildiyi düşünülür. Həm bu bölgədə, həm Azərbaycanda azərbaycanlılar, qarapapaqlar və tərəkəmələrin yaşaması nəticəsində ortaq naxışlar ortaya çıxmışdır.

İranda Cənubi Kirmanda, Xorasan əyalətində və şimal-şərqdə bir çox emalatxanalarda azərbaycanlı xalçaçılar çalışırdı. Onların istehsal etdiyi parçalar ən yüksək texniki və bədii keyfiyyətə malikdir. Bu emalatxanaların şöhrəti türkbaf texnikasını bilən və Azərbaycandan gələn ustadların sayına görədir. Mənşəyi qədim dövrlərə gedib çıxan türkbaf texnikası XV əsrin ikinci yarısı və XVI əsrin birinci yarısında daha da təkmilləşmişdir. Bu, incə xalçaların, xüsusən də çox yüksək düyün sıxlığına malik ipək xalçaların toxunmasına imkan verir. Türkdilli xalqların istifadə etdiyi Gördes texnikasını türkbaf texnikasının bir qolu hesab etmək olar.

1883-cü ildəki tacqoyma mərasimlərindən sonra İmperator III Aleksandr və həyat yoldaşı Mariya Fyodorovnaya Azərbaycan toxucuları tərəfindən portret xalçası hədiyyə edilmişdir. Xalçada xristianlıq simvolları və müsəlman dua forması istifadə edilmişdir. Müsəlman dua formasının istifadə edilməsi onu göstərir ki, xalçanı toxuyanlar məhdud qarşılıqlı əlaqədə olduqları bir hökmdarı, dini və mədəniyyəti təsvir edən xalça kompozisiyasını yaratmaq üçün özlərinə tanış olan mədəni və dini təcrübələrdən istifadə etmişdilər. Bu xalça Azərbaycanla Rusiya İmperiyası arasında Qafqazdan kənarda artan, qarşılıqlı mədəni əlaqələri təmsil edir.

Sovet dövründə xalçalarda Lenin və Stalinin təsvir edilməsi isə yeni dövrə uyğun gəlmək üçün xalçaçılıqda edilən dəyişiklik idi.  Stalinin ad günü hədiyyələri sərgisində Azərbaycan xalçası hədiyyəsi var idi. 70 m² sahəyə, 167 kiloqram çəkiyə malik olan bu nəhəng əsər 250 rəngi olan iplikdən ibarət idi, 70 süjetli rəsm və 300 ormanetli motiv xalçaya daxil idi. Portretin ortasındakı 3.5 metrdən hündür Stalin portreti var idi. Xalça 1949-cu ildə "Oqonek" qəzetində "*Stalin dövrünün əzəmətinə layiq olan və bütün Yaxın Şərqdəki xalçaçılıq tarixində misli görünməmiş xalq tətbiqi sənətinin ən görkəmli nailiyyəti*" kimi qeyd edilmişdi.

## Təhsil, elm və fəlsəfə

XVI əsrin əvvəllərində Səfəvilər imperiyasının qurulması və XVII əsrin əvvəllərində Şah I Abbasın qısamüddətli Osmanlı hakimiyyətindən sonra Şirvan və İran Azərbaycanını geri alması nəticəsində sünni fars, azərbaycanlı və kürd elm adamları Osmanlı imperiyasına köçmüşdür. Bu hadisə Osmanlı imperiyasında fəlsəfi elmlərə marağın artmasına gətirib çıxartmışdır. Səfəvilər imperiyasından qaçan bu alimlər özləri ilə Osmanlı imperiyasına məntiqi elmlər sahəsində yeni elmi əsərlər gətirdilər və bacarıqlı müəllimlər kimi şöhrət qazandılar.

Rəsmi Osmanlı tarixşünaslığının banisi kimi tanınan Xoca Sadəttin Əfəndi də Azərbaycan türkü idi. Atası Həsəncan Ağqoyunlu sarayının alim təbəqəsindən idi və Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsindən sonra Osmanlı sarayına sığınmışdı. Xoca Sadəttin Osmanlı tarixşünaslığına mərkəzləşdirilmiş saray perspektivi gətirmiş və Osmanlı tarixində dövlət kimliyini önə çəkməklə özündən əvvəlki ənənəvi Osmanlı tarixşünaslığını kəskin tənqid etmişdir. Xoca Sadəttinin qızılbaşlara qarşı hədsiz düşmənçiliyi də onun iki dövlət (Səfəvilər və Osmanlılar) arasında sağalmaz yaralar açmasına səbəb olmuşdur.

Şəmsəddin Səmərqəndinin "Əl-Risalə fi ədəb əl-baht" əsəri Osmanlı imperiyasında Məsud Şirvaninin (?-1499) şərhi ilə birlikdə tədqiq edilirdi. Dövrünün məşhur alimi Məmməd Əmin Sadruddin Şirvanizadənin (?-1627) əsərlərindən biri Məmməd Fərnarinin Əsirəddin Əbhərinin "İsaquci"sinin şərhinə həsr edilmiş traktatı idi. Bu traktat XIX əsrdə hələ də Osmanlı çevrələrində tədqiq edilirdi. Məmməd Əminin nəvəsi olan Məmməd Sadıq Sadruddin Şirvanizadə (?-1708) isə məntiq sahəsində ən azı bir əsər yazmışdır.

Səfəvi ilahiyyatçısı Mirzə Zahirə Təfrişi (?-1702) məntiqi ilahiyyat və fəlsəfə sahəsində traktatlar müəllifi idi. O, Gürcüstanda katolik və ərəb pravoslav nümayəndələri və kilsə liderləri ilə dinlərarası debatlarda iştirak etmişdir. Azərbaycan türkcəsini böyük ehtimalla ana dili olaraq bilir, debatlarının bəzilərini bu dildə aparırdı.

Misirli Abdullah Fikri bəy astronomik mətnlərin şəriət mətnləri ilə müqayisəsi ilə bağlı risaləsində elmin cəmiyyətdəki rolunu izah etmək üçün Abbasqulu ağa Bakıxanovun əsərində verilmiş elmi anlayışlardan istifadə etmişdir. Fikri bəy Bakıxanovun əsərinin Türkiyədə edilmiş tərcüməsi və şərhini istifadə etmişdir. Fikri bəy Bakıxanovun əsasını qoyduğu yeni astronomiyaya dair araşdırma xəttini inkişaf etdirən kitabçasında təklif edir ki, elmi müzakirələr "böyük elmi cəmiyyət"in müşahidəsi ilə aparılmalıdır. Beləliklə, Qafqazda azərbaycanlı bir knyaz olan Abbasqulu ağa Bakıxanov Osmanlı imperiyasında müasir elmi mədəniyyəti formalaşdırmışdır.

Sovet Azərbaycan alimi Kərim Kərimov ilk süni peyk Sputnik-1, ilk pilotlu kosmik uçuş proqramı Vostok 1, ilk kosmik dok Kosmos 186 və Kosmos 188, ilk kosmik stansiyalar olan Salyut və Mirin həmtəsisçilərindən biri idi. Qeyri-səlis məntiq anlayışı 1965-ci ildə Lütfi Zadə tərəfindən irəli sürülmüşdür. Adi məntiqi məsələlərdə qiymət 1 və 0 olmalıdırsa, qeyri-səlis məntiqə aid məsələlərdə qiymətlər [0;1] intervalında olur. 1982-ci ilin avqust ayında Beynəlxalq Astronomiya İttifaqının Yunanıstanın Patras şəhərində keçirilən Baş Assambleyasında Azərbaycan astrofiziki Nadir İbrahimovun şərəfinə Marsin kraterlərindən biri İbrahimov krateri adlandırılmışdır.

### Dağıstan

Cənubi Dağıstanda fəaliyyət göstərmiş, alim Hacı Məhəmməd əz-Zirdaği (1664/1669–1721/1728) öz yaradıcılığını Azərbaycan dilində yazmışdır. O, bu dildə dəqiq elmlərə, filologiya tarixinə, etnoqrafiyaya dair materiallar hazırlamışdır. O, bu dildən başqa, ərəb və fars dillərindən də istifadə etmişdir.

XVII əsrdə Qolodadan olan Molla Məhəmmədin (ö.1640) mədrəsəsi elm mərkəzi kimi fəaliyyət göstərirdi. Qanıq (Alazan) vadisində yerləşən ən böyük mərkəzlərdən biri olan Qoloda mədrəsəsi təhsil vəsaitlərinin Zaqataladan Dağıstana yayılmasında böyük rol oynamışdır. "Təracim"in müəllifi Əli Əfəndinin dediyinə görə, Qoloda Azərbaycan elm hövzəsini Dağıstana nəql etməklə mədrəsələrin intibah və tərəqqisinə kömək etmişdir.

Azərbaycan və ləzgi dillərində yazan Həsən Əlkədərinin 1892-ci ildə azərbaycanca yazdığı "Əsəri-Dağıstan" kitabı onun öz şərhləri, müşahidələri və şeir əlavələri ilə Dağıstan tarixi ilə bağlı Şərq yazılı məlumatlarını ehtiva edirdi. Azərbaycan dilində yazılması əsərin dövrün bütün savadlı şəxsləri üçün oxunaqlı olmasına səbəb olur, Əlkədəri Dağıstanı qlobal İslam tarixinə inteqrasiya edirdi.

Superhinin azərbaycan dilində yazdığı, 1891-ci ilə aid "Kitab Dərbənd-namə" Dağıstanın XVI–XIX əsrlər tarixi haqqındadır. İsrafil Dərbəndi Superhinin oğlu Mirzə Cəbrayılın 1893-cü ilə aid "Zikr əxvələt Qazi Malla Avari" ("Qazı Malla Avarinin əməlləri haqqında") tarixi əsəri Qafqaz müharibəsi dövrünə həsr edilmişdir, azərbaycan dilində yazılmışdır.

### Bolqarıstan türkləri
1953-cü ildə SSRİ-nin Bolqarıstana göndərdiyi Azərbaycan elm adamları buranın türklərinin elm, təhsil və mədəniyyət sahəsində inkişaf etməklərində rol oynamışdır. M. Şirəliyev ve M. Mirzəzadə Sofiya Universitetinin türkologiya fakültəsində dərs demiş, Bolqarıstanda türkologiyanın inkişafında rol oynamışdılar. M. Şirəliyev türk dialektləri bağlı dərs demiş, həm də Bolqarıstanın türk ləhcələrini araşdırmışdır.

Azərbaycan maarif nazirliyi Bolqarıstan türk məktəblərinə öz pedaqoqlarını göndərmiş, onlar məktəblərdə müdir müavini kimi işləmişdir. 1950-ci illərdə Bolqarıstan türklərinin təhsil proqramında Nizami Gəncəvi (XII əsr), Məhəmməd Füzuli (XVI əsr), Molla Pənah Vaqif (XVIII əsr), Mirza Fətəli Axundov (XIX əsr), Mirzə Ələkbər Sabir (XX əsrin əvvəlləri), Səməd Vurğun (1906–1956-cı illər), Mirzə İbrahimov kimi Azərbaycanla bağlı şair və yazıçıların həyatı və əsərləri oxudulmuş, onların əsərləri dərsliklərdə verilmişdir. Bolqarıstan türklərinin dərslikləri hazırlanarkən qismən Azərbaycan məktəb terminologiyasından istifadə edilmişdir. Azərbaycan təsiri nəticəsində Bolqarıstan türk məktəblərində "gün aydın" yerinə "salam" deyilməyə başlanmışdır.

Ən yeni Azərbaycan ədəbiyyatının nüməyəndələri türk dilinə tərcümə edilmişdir, bunların arasında oxuyucular arasında xüsusilə sevilən Səməd Vurğun da var idi. Digər türk dövlətlərinin və icmalarının əsərləri də Azərbaycan dili vasitəsilə türk dilinə tərcümə edilmişdir.

## Dövlətçilik, milliyyətçilik və ordu

### Orta əsrlər və erkən müasir dövr

Azərbaycanlı-türkmənlər həm İran fars dili və mədəniyyətində, həm də dil və mənşə baxımından bağlı olduqları Osmanlı türk mədəniyyətində dominant olduqları üçün iki mədəniyyət arasında elçi rolunu oynamış, xüsusilə Osmanlı ali saray mədəniyyətinin yaranmasına rəhbərlik etmişdir. Çandarlı Əli Paşa klassik İslam qanunlarını, saray yaşayış ədəbini, bürokratiya üsullarını, qulam sistemini, maliyyə metodlarını, azərbaycanlı-iranlı bürokratlarının köməyi ilə tətbiq edərək Osmanlının dövlət idarəsində və saray həyatında islahatlar etmişdi. Osmanlı sultanları Orta Asiya və Azərbaycanda türk və fars dillərini bilən münşi, şair və alimləri öz paytaxtına çəkmək üçün fədakarlığa hazır idi. Şah İsmayıl dövründə (h.i. 1501–1524) isə ölkədən qaçan Ağqoyunlu bürokratları Osmanlı dövlətinə sığınırdı. Onlar türkmən-azəri türkcəsi ləhcəsində danışırdı və fars imla dilinə hakim idi. Bunlardan biri İdris Bitlisi idi. Osmanlının İrandakı fəthləri ilə türk və azərbaycanlı şəxsi heyət Osmanlının hərbi elitasına daxil olmuşdur.

XVI əsrdən azərbaycanlılar İranın siyasi həyatında, XX əsrin əvvəllərində isə İran milliyətçiliyinin formalaşmasında vacib rol oynayıblar. XVI əsrdən başlayaraq İran azərbaycan dilində danışan hökmdarlar və hərbçilər tərəfindən idarə edilirdi. Bu zaman fars dilinə idarəçilik, titul adları və hərbi terminologiyada bir çox azərbaycanizmlər daxil olmuşdur. İdarəçilik sahəsində Azərbaycan mənşəli sözlərə yüzbaşı, minbaşı, bəylərbəyi misal göstərilə bilər. Səfəvi imperiyasında saray mərasimi (səlahiyyətlilərin və rütbəlilərin münasibətlərinin açıq şəkildə nümayiş olunduğu bütün növ rəsmi, normativləşdirilmiş qarşılıqlı əlaqələr) Azərbaycan türk dilində aparılırdı. Müasir dövrdə bir çox İran azərbaycanlıları fars ədəbiyyatı, siyasəti və ruhani mühitində görkəmli şəxslərdir.

### Müasir dövr

Azərbaycan tarixçisi Fərhad Nağdəliyev hesab edir ki, Rusiya imperatoru Nikolay Kəngərli süvarilərinin mükəmməlliyini gördükdən sonra konvoyunda Azərbaycan əsilzadə ailələrinin nümayəndələrindən ibarət olan bir müsəlman dəstəsi yaratmağı əmr etmişdir.

Qafqaz azərbaycanlıları İran milli fikrinin formalaşmasında böyük təsirə malik olmuşdur. Məsələn, Mirzə Fətəli Axundov romantik, müasir İran milliyyətçiliyinin qabaqcıl şəxslərindən idi. Onun əsərləri Mirzə Melkim xan, Mirzə Yusif xan, Mirzə Ağa Xan Kermani, Mirzə Əbdürrəhim Talıbov, Hacı Zeynalabdin Marağayi və s. kimi XIX əsr maarifçilərinin fikirlərinin formalaşmasında rol oynayıb. XX əsrin əvvəllərində İran azərbaycanlıları təkcə İranın sosial-siyasi tarixinin formalaşmasında yox, həm də İran milliyyətçiliyinin inkişafında böyük rola malik olub. Mirzə Əbdürrəhim Talıbov İran ziyalıları üzərində böyük təsirə malik olmuşdur. Müasir dövrdə bir çox İran azərbaycanlıları fars ədəbiyyatı, siyasəti və ruhani mühitində görkəmli şəxslərdir.

1905-ci ildə Əli bəy Hüseynzadə "Türkləşmək, İslamlaşmaq və Avropalaşmaq" fikrini Tiflisdə irəli sürmüşdür. Onun bu ideyası Ziya Gökalpa da təsir etmiş, Türkiyə yazıçısı Əli Canip Yöntem (1887–1967) Hüseynzadəni Ziya Gökalpa türkçülük aşılayan iki adamdan biri olaraq (digəri Abdullah Cevdət) qeyd etmişdir. Ziya Gökalp "ümumi türk millətinin vətəni haradır?" sualını belə cavablandırmışdır:
Vətən nə Türkiyədir türk üçün nə Türkistan;
Vətən böyük və əbədi bir ölkədir: Turan.

Əli Canip Yöntemə görə, Gökalp bu mənzumədəki ruhu özünə Turan soyadını götürən Əli bəy Hüseynzadədən almışdır.

XX əsrdə Bolqarıstan kommunistləri ölkədə yaşayan türklər arasında marksizm-leninizm ideyalarını yayacaq partiya mənsublarına ehtiyac duyurdu. Partiya idarəçiləri bunun üçün Bakı Ali Partiya Məktəbində 3 il təhsil alırdı. Azərbaycan mütəxəssisləri Moskvanın əmri ilə Bolqarıstana göndərilmiş, buradakı türklərin sosializmi öyrənməsi, bunun nəticəsində gələcəkdə Türkiyədə sosialist bir inqilabın, sosialist bir Türkiyənin idarəçilərinin yetişdirilməsi hədəf olaraq qoyulmuşdur. Azərbaycanlılar Bolqarıstan türkləri arasında türklük ruhunu da gücləndirməyə nail olmuşdur. Beləliklə, Türkiyə ilə Bolqarıstan arasında münasibətlərin olmadığı bir dövrdə azərbaycanlılar böyük bir boşluğu doldurmuşdur.

2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycanın istifadə etdiyi dron taktikaları dronların silah olaraq müharibədə istifadəsi ilə bağlı yanaşmada böyük dəyişikliklərə səbəb olmuşdur. Dronlar daha ucuzdur və onlara qarşı mübarizə aparan hava müdafiə sistemlərindən və elektronik müharibə üsullarından daha tez yayılır. İkinci Qarabağ müharibəsində öyrənilən dərslər Ukrayna müharibəsində istifadə edilmiş, Ukrayna ucuz dronlardan istifadə etmişdir. Bu da Rusiyanın ənənəvi manevr üsulları ilə müharibə aparmasının qarşısını kəsmişdir. Müharibənin belə getmə ehtimalı da İkinci Qarabağ müharibəsi nəticələrinə görə proqnozlaşdırılmışdı. Tomas de Vaala görə, Azərbaycanın bu qələbəsi Avropa təhlükəsizliyi ilə bağlı qəbul edilmiş, həll edilməyən münaqişələrin sülh yolu ilə bitirilməsi ideyasına zidd baş vermiş, Azərbaycan "qaydalar kitabını təzədən yazmışdır". 2025-ci ildə Mais Bərxudarov Uest Poyint Hərbi Akademiyasının professoru Con Spenser və onunla birlikdə işləyən başqa bir mütəxəssislə görüş keçirmişdir. Mətbuatın verdiyi məlumata görə, amerikalı ekspertlər bir neçə müddətdir Azərbaycana mütəmadi olaraq gəlib-gedirlər.

Azərbaycanın ASAN xidmət mərkəzi 2025-ci il məlumatına görə, 25-dən çox ölkəyə ixrac edilib. Ruminiya rəsmiləri ASAN xidmətin ölkədə tətbiqi üçün 2024-cü ildə Azərbaycanla müqavilə imzalayıb. 2025-ci ildə Kolumbiya, Ruanda və Somali rəsmiləri ASAN xidməti öz ölkələrində tətbiq etmək üçün Azərbaycanla müqavilə imzalayıblar. Efiopiyada 2025-ci ildə ASAN xidmət modeli əsasında "MESOB" dövlət xidməti mərkəzi açılıb. Efiopiya bu mərkəzə görə Azərbaycana təşəkkür edərək, belə mərkəzlərin sayını artırmağı planlaşdırdığını qeyd edib. Bundan başqa Azərbaycanın Dost Agentliyinin təcrübəsi Moldova tərəfindən öyrənilmiş, DOST modelinə əsasən Moldovanın müxtəlif regionlarında pilot layihələr icra edilmişdir.

## Yardım və xeyriyyəçilik
Azərbaycan milyonçusu Hacı Zeynalabdin Tağıyev erməni yetimlərinin oxudulmasına, Sankt-Peterburqda Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinin baş ofisinin tikilməsinə, Rusiya və İranda məscid və mədrəsələrin tikilməsi və bərpa işlərinə yardım etmişdir.

19 yanvar 2019-cu ildə azərbaycanlı Şirinov qardaşları Ukraynada bir ailəni yanan avtomobilin içindən xilas etmiş və beləcə məşhurlaşmışdır. Qardaşlar Ukraynada "Müqəddəs Nikolayın xaçı" və "Nikolayev şəhərinə xidmətlərinə görə" mükafatları ilə təltif edilmiş, Ukrayna Mədəniyyət Naziri Yevgeni Nişşukdan təşəkkür məktubu almışlar. Azərbaycan isə qardaşları "İgidliyə görə" medalı ilə təltif etmişdir.

6 fevral 2023-cü ildə Türkiyədə baş verən zəlzələdən sonra Azərbaycan yardım kampaniyası başlatmışdır. Bu kampaniyaya qoşulan Sərvər Bəşirli köhnə maşını ilə sosial şəbəkədə diqqət çəkmiş, xeyriyyəçiliyin və Azərbaycanın Türkiyə ilə həmrəyliyinin rəmzinə çevrilmişdir. O, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın zəlzələdən əziyyət çəkənlər və yardım edən könüllülər üçün verdiyi iftar mərasiminə dəvət edilmiş, daha sonrakı dövrlərdə "Vəfa" mükafatına layiq görülmüşdür.

## Toponimika

Çar Rusiyası Qarabağı işğal etdikdən sonra bura ilə bağlı xəritələr və coğrafi lüğətlərdə türk dilindəki toponimlərdən istifadə etmişdir. Buna səbəb kimi, ehtimal olaraq, Çar Rusiyasının Qarabağ xanlığının farsdilli vergi sənədlərindən istifadə etməsi göstərilir.

XX–XXI əsrlərdə Ermənistan SSR və Ermənistan Respublikası hökuməti ölkədəki türk toponimlərini dəyişdirmişdir. Adların dəyişməsi ermənilərin Ermənistana köçməsi və azərbaycanlıların deportasiyası kimi hadisələrlə bağlı idi. Toponimlərin dəyişdirilməsi metodlarına tamamilə tərcümə etmə, toponimin bir hissəsinin tərcüməsi, linqvistik dəyişiklik və toponimin tamamilə dəyişdirilməsi daxildir. XX əsrin əvvəllərində Ermənistanda 2310 coğrafi addan 2000-i türk mənşəli idi. Toponimlərin böyük miqdarda dəyişməsi 1935-ci il, müharibədən sonrakı illər, 1967–1968-ci illər və 1988-ci ildə baş vermişdir. 1980-ci illərin sonunda Ermənistanda türk mənşəli adı olan 152 Azərbaycan kəndi var idi. Ermənistan Daşınmaz Əmlakın Kadastrı Dövlət Komitəsinin rəhbəri Manuk Vardanyan 2006-cı ildə 53 yaşayış məntəqəsinin adının dəyişdiyini, 2007-ci ildə 21 adın dəyişəcəyini bildirmiş, prosesin ləng getməsini erməni adları tapmağın çətinliyi ilə izah etmişdir.

Həmçinin XX–XXI əsrlərdə Ermənistanda 107 hidronimdən 71-i, 315 oronimdən 164-ü adını dəyişib. Bunlardan bəziləri iki sözün birləşməsindən yaranıb, ikinci söz hidronimlər üçün çay, göl, bulaq, su, oronimlər üçün dağ, təpə, qaya kimi türk sözləridir. Azərbaycan tərəfi Ermənistanda türk toponimlərinin dəyişdirilməsini "mədəniyyət teorizmi" və "linqvistik genosid" adlandırır.

Gürcüstanda rayon inzibati bölgüsünə keçildikdən sonra azərbaycan mənşəli toponimlərin gürcüləşdirilməsinə başlanmışdır. 1940–50-ci illərdə ilk olaraq rayon mərkəzlərinin adları dəyişdirilmişdir. 1989–92-ci illərdə isə əsasən Bolnisi rayonunu əhatə edən kənd, dağ və çay adları gürcüləşdirilmişdir. Toponimlərin bərpa olunması ilə bağlı çoxsaylı ictimai çağırışlara baxmayaraq problem həll olunmamış qalır. 27 iyun 2005-ci ildə Azərbaycanın Avropa Şurası Parlament Assambleyasısındakı deputatı R. Hüseynov Gürcüstanda yaşayan azərbaycanlıların vəziyyəti və sosial problemləri barədə sənəd yaymış və burada Azərbaycan mənşəli toponimlərin bərpası zərurəti də vurğulanmışdır. Sənəd Assambleyada müzakirəyə çıxarılmamış və tövsiyə sənədi olaraq 11 deputat tərəfindən imzalanmışdır.

İranda Pəhləvilər dövründə fars dilində olmayan toponimlər dəyişdirilmişdir; Acıçay Təlxrud, Qaracadağ Arasbaran oldu.

## İnanc

### Erkən dövr

Azərbaycan mühiti sufizm tarixi baxımından münbit bir mühitdir. Bu bölgədən sührəvərdiyyə, əbhəriyyə, zahidilik, xəlvətilik, səfəvilik kimi təriqətlər çıxmışdır. Bu bölgədə yetişən şəxsiyyətlər əxilik və hürufiliyin təmsilçisi olmuşdur. Azərbaycan sufi məktəbləri Səlcuq və Osmanlı Türkiyəsinə dərin bir şəkildə təsir etmiş, dini-ictimai həyatı formalaşdıran vacib bir amil olmuşdur. Hürufilik və ələviliyin qaynaqlandığı Azərbaycan təfəkkür sistemi İran və Anadolunun inanc coğrafiyasını formalaşdırmışdır. Türk təfəkkür həyatına təsir edən təsəvvüf hərəkatları Orta Asiya və Xorasan bölgələrindən başqa, çox miqdarda Azərbaycandan da təsirlənmişdir.

Azərbaycan poeziyası kənar bölgələrə təkcə dil xüsusiyyətlərini deyil, həm də hürufilik, işrakiyyə, şiə-ələvilik anlayışları və məsihçilik ideyaları vasitəsilə özünəməxsus poetik ənənələr və mistik-ideoloji anlayışlar təqdim etmişdir. Ələviliyin Yeddi Ulu Ozanının üçü Azərbaycan şairidir (İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Füzuli və Şah İsmayıl Xətai).

Monqol işğalından sonra Çingiz xanın ordusundan qaçan yəsəvi babaları Anadoluya gəlmişdir. Beləliklə, Xorasan, Azərbaycan, Xarəzm, Mavəraünnəhr və digər bölgələrdən olan babalar və dərvişlər öz inanc motivlərini Anadoluya gətirmişdir. Azərbaycan şairi İmadəddin Nəsiminin Əhməd Yəsəviyə təsir etməsi iddia edilsə də, bu xronoloji olaraq mümkün deyil. Ancaq Nəsimi yəsəvi ədəbiyyatına və dərvişlərinə təsir etmişdir. Bu fikri gücləndirən arqumentlər Nəsiminin Orta Asiyada məşhur olması, Əhməd Yəsəviyə aid edilsə də digər şəxslərin də əsərlərini əhatə edən Divan-i Hikmətdə Nəsiminin iki dəfə qeyd edilməsi, Nəsimi şeirləri ilə Divan-i Hikmət şeirləri arasındakı əlaqədir.

Monqol Elxanilər dövründə isə hökmdarların sufizmə marağı olmuş, Azərbaycan türk sufiləri Konyadakı Səlcuqların qəlbini də qazanmağa müvəffəq olmuşdur. İbn Bətutənin qeyd etdiyi kimi, Krım ətrafında zaviyələr qurub yerləşən və müharibə məhsulları ilə dolanan Azərbaycan, Anadolu və Xorasan türkü qazilərinin Qızıl Orda ordu generalı Noğay xanın yürüşlərində iştirak etdiyi ehtimal edilir. İmadəddin Nəsiminin əsərləri və onun Anadoluda çoxlu müridinin olması bu regionda hürufiliyinin geniş yayılmasına gətirib çıxartmışdır. Nəsimi həmçinin Türkiyədə bektaşilər arasında yaşayaraq hürufiliyi onların arasında yaymaqla məşğul olmuşdur.

İran və Azərbaycanda sufi xəlvətilik ocağı qurulmuşdur. Onun qollarından biri cənub-şərqi Anadolu və ərəb torpaqlarında fəaliyyət göstərən gülşəniyyədir. Xəlvətilik Osmanlı imperiyasında da yayılmış, dövlət-millət qaynaşmasına səbəb olmuşdur. Xəlvəti cəmiyyətlərinin Osmanlı imperiyasında güclənməsi və XV əsrdə səfəviyyənin İranda yüksəlişi qərb (Osmanlı) xəlvətiliyinin Azərbaycan və Gilandakı köklərindən ayrılmasına səbəb olmuşdur. Səfəvilərlə müharibəyə görə, fars və azərbaycan türkü olan bir çox mühacirlər Osmanlıda şeyx və sultanlara xidmət etməyə başlamışdır. Bir neçə nəsilin fəaliyyəti nəticəsində, xəlvətiliyin Azərbaycan mənşəli kökü cənuba və qərbə yayılmışdır. XVII əsrdə sünni dünyasında hər hansı bir formada xəlvətiliyin mövcud olmadığı az yer var idi.

Marağa və Təbrizdə əliallahlıq (yarsanizm) dininə bağlı olan qruplar bir çox dini mətnləri üçün türk dilindən istifadə edir. Yarsanizm ənənəsinə görə erkən icmalar Gorani dilini istifadə edib, ancaq vaxt keçdikcə bəzi qruplar dini məqsədlər daxil olmaqla bütün məqsədlər üçün Azərbaycan dilinə yaxın türk dilini mənimsəməyə məcbur ediliblər. Cənubi Kürdüstan və Luristanda sufilər üçün əhl-i həqqin kəlam dili olaraq Azərbaycan dili də istifadə edilir. Əliallahıların Azərbaycan türkcəsində heca vəzni və xalq nəzm formaları ilə yazılmış xüsusi zümrə ədəbiyyatları movcud olmuşdur.

### Səfəvilər dövrü

Azərbaycan dili Səfəvilərin şiə missioner təbliğatında istifadə olunmuşdur. Şah İsmayıl Xətainin şiə fanatizmi mövzusu ilə dolub-daşan şeirləri gəzəyən aşıq və dərvişlər vasitəsilə hər yerə yayılmışdır. Xətainin divanı Osmanlının ən ucqar kənd və qəsəbələrinə çatmış, buralarda onun divanındakı şeirləri əzbərlənmiş və saz müşayiətində oxunmuşdur. Uzun müddət onun şeirləri ələvi və bektaşilər arasında, həmçinin İraqın şəbək sektasında oxunmuşdur, şeirlərin bəziləri onların müqəddəs kitablarına daxil edilmişdir. Şah İsmayılın əsər dili olaraq Azərbaycan dilini istifadə etməsi nəzərdə tutulan tamaşaçının Anadolu əhalisi olduğunu göstərir. Şah İsmayılın Azərbaycan türkcəsində biliyi formalaşdırma bacarığı onun nadir fəaliyyətinin əsası idi və xüsusi tarixi kontektsdə o, bununla İran və geniş İslam dünyasına təsir etmişdi.

Daha sonra Şah I Abbas Krım xanı Şahin Gərayı şiəliyə keçirmək üçün şiəliyin əsasları haqqında, azərbaycan dilində olacaq "İsbat-ə İmamət" adlı xülasə yazılmasını əmr etmişdir. Bundan başqa Ankara, Tokat və Qarahisar ətrafındakı düzlüklərdə yaşayan qızılbaş türklərinin azərbaycanlılarla tarixi bağlılığı var idi.

Səfəvi sülaləsinin yerli dialekti olduğu üçün, Ərdəbil bölgəsi şivəsinə əsaslanan Azərbaycan türkcəsi sufi ədəbiyyatında üstünlük əldə etmişdir. Bu dil Azərbaycanda və kənardakı qızılbaş icmalarında güclü bir ədəbi axın olan mərsiyyə əsərlərində standart dil formasına düşmüş, Xorasan, Şiraz, Əcəm İraqı (Sava) ərazisində işləklik qazanmışdır.

### Çar Rusiyası və sovet dövrü
İsmayıl Kürdəmiri Dağıstanlı Molla Məhəmməd Yeraqini öz təriqətinə dəvət etmiş, o da öz növbəsində Qazi Məhəmməd və Şeyx Şamilə təsir göstərərək, nəqşibəndi-xəlidi təfəkkürünü ruslara qarşı müridizm hərəkatının motivasiya mənbələrindən birinə çevirmişdir. Bundan başqa Qaxdan olan Almalılı Mahmud Əfəndi Kazanda nəqşibəndliliyin mədrəsə zəminində yayılmasında vacib rol oynamışdır.

Zaqafqaziyanın kürd kəndlərində məscidlər yox idi və Azərbaycanda inanclı kürdlər azərbaycanlıların məscidlərinə dua etməyə gedirdilər. Azərbaycan-kürd ortaq qəbiristanlıqlarının olması iki xalqın ümumi dini mənsubiyyəti ilə də əlaqələndirilir. Bundan başqa Sovet dövründə kürdlər Azərbaycan qəbiristanlıqlarından həmkəndçilərini dəfn edir, azərbaycanlılarla eyni məzar daşı qoyurdular. Gürcüstanda yaşayan kistlərin ənənəsi Azərbaycan şiə adətləri ilə gürcü xristianlığını özündə birləşdirir. Bunun sübutu kistlərin qəbirdaşlarının Azərbaycanın Şəhidlər Xiyabanındakı qəbirdaşları ilə bənzərliyidir.

Azərbaycan mədəniyyəti ilə bağlılıq udinlərin həyatının bütün sahələrinə təsir göstərir. Udinlər və azərbaycanlılar din fərqliliyinə baxmayaraq, eyni qədim ziyarətgahları (ocaqlar, pirlər) ziyarət edirlər. Udinlərlə azərbaycanlıların doğuş zamanı qadınların şər ruhunu qovmaq haqqında ayinləri üst-üstə düşürdü. Udinlər yarı xristian, yarı-bütpərəst bayramlarında (məsələn, Vardavar) Azərbaycan dilində mahnılar oxuyurdular.

1912-ci ildə erməni rahibin tatdilli ermənilər üçün moizəni azərbaycan dilində oxuduğu ilə bağlı məlumat vardır. Bundan başqa Azərbaycan dili talışların dini mərasimlərdə istifadə etdiyi dil idi. Şərqi Süryani dua əlyazmalarındakı türkdilli mətnlərdə də Azərbaycan dilinin xarakteristikaları tapılmışdır.

Sovet dövründə seyid ailəsində doğulan Mir Mövsüm Ağanın evinə İrandan və Mərkəzi Asiyadan hədiyyələr gətirilirdi. Onun ölümündən sonra İran, İraq, Türkiyə, Əfqanıstan, Rumıniya, Bolqarıstan, Almaniya, Hollandiya kimi ölkələrdən başsağlığı teleqramları gəlmişdir. Pyer Rişar və Jan-Klod Van Damm Mir Möhsün ağanın qəbrini ziyarət etmişdir.

### Müstəqillik dövrü

Allahşükür Paşazadə 1992-ci ilin 7 sentyabrında Qroznı şəhərində çağırılan "Qafqaz Evi" konfransında Azərbaycanın, Dağıstanın, Kabardino-Balkariyanın, Gürcüstanın, İnquşetiyanın, Çeçenistanın, Qaraçay-Çerkesiyanın və Adıgeyin dini xadimləri tərəfindən Qafqaz Xalqlarının Ali Dini Şurasının sədri seçilmişdir. 2003-cü ildə isə şeyxülislamlıq vəzifəsinə ömürlük seçilmişdir.

2014-cü ilin oktyabrında Bakıda keçirilən "İslam Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv dövlətlərin inkişafında qadınların rolu" mövzusunda İƏT-in qadın məsələləri üzrə nazirlərinin V Beynəlxalq Konfransında iştirak üçün Bakıya gələn İran vitse-prezidenti Şəhindoxt Mollaverdi Bibiheybət məscidini ziyarət etmişdir. 2023-cü ildə İranın xarici işlər naziri Hüseyn Əmir Abdullahian, 2025-ci ildə İran Prezidenti Məsud Pezeşkian, İraq Respublikasının rabitə naziri, İraq-Azərbaycan birgə komissiyanın sədri xanım Hayam əl-Yasiri və İran xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin xanımı və qızı Bibiheybət məscidini ziyarət etmişdir.

2025-ci ilin oktyabrında Allahşükür Paşazadə ABŞ-yə səfər etmiş, səfər çərçivəsində G20 Dinlərarası Forum Assosiasiyasının prezidenti Kol Durhamla görüşmüşdür. Paşazadə G20 Dinlərarası Forumunun quruluşunda nəzərdə tutulan dəyişikliklərlə bağlı öz təklif və tövsiyələrini vermiş, qarşı tərəf Paşazadənin tövsiyələrinin mütləq nəzərə alınacağını demişdir. İki tərəf arasında islahatlarla bağlı məlumat mübadiləsinin aparılması qərarlaşdırılmışdır. 14 oktyabr 2025-ci ildə "Dinlər Sülh Naminə" təşkilatının baş katibi, Nobel mükafatı laureatı Frensis Kuria Allahşükür Paşazadənin başçılıq etdiyi Azərbaycan nümayəndə heyəti ilə görüşmüşdür. Görüş ərzində Kuria başçılıq etdiyi "Dinlər Sülh Naminə" təşkilatının Azərbaycanın dinlərarası dialoq və əməkdaşlıq sahəsindəki təcrübəsindən istifadə edəcəyini qeyd etmişdir.

2025-ci ilin dekabrında Allahşükür Paşazadə G20 Dinlərarası Forum Assosiasiyasının prezidenti Kol Dürhamla videokonfrans formatında görüş keçirmişdir. Görüş çərçivəsində G20 Dinlərarası Forum Assosiasiyası nəzdində müxtəlif dinlərin qlobal Məşvərət Şurasının yaradılması müzakirə edilmişdir. Paşazadə Səudiyyə Ərəbistanında olarkən bu məsələ ilə bağlı müzakirələr apardığını qeyd etmişdir. Paşazadə və Dürham Məşvərət Şurasının strukturu, üzvlərinin müəyyən edilməsi, qərarqəbuletmə mexanizmləri, gələcəkdəki məsləhətləşmələr haqqında müzakirə aparmışdır.

## Kulinariya

Ləzgilər müəyyən dərəcəyə qədər Azərbaycan mətbəxinə aid yeməkləri mənimsəyiblər. Basdırmanın ləzgilər arasında əsasən azərbaycanlılarla həmsərhəd bölgələrdə yayılma dərəcəsi və yeməyin adının türk mənşəli olması onu göstərir ki, ləzgilər ətin bu saxlanılma üsulunu cənub qonşularından, azərbaycanlılardan götürüblər.

Erməni xalq nağıllarına görə Tangik adlı erməni qadın dolmanın necə hazırlanmasını bilmədiyi üçün Telli adlı azərbaycanlı qadından dolmanın hazırlanmasını öyrənmişdir. Azərbaycanlıların cız-bız yeməyi Mərkəzi Asiyada məşhurdur. Ərzurumda lavaşın Azərbaycanda da hazırlanması nəzərə alınaraq "əcəm çörəyi" () ifadəsi işlənir.

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan və Gürcüstan vasitəsilə qara çay Osmanlı imperiyasının mərkəzi vilayətlərində məşhurlaşmışdır.

## İdman

Sovet idman növü olan sambo yaradılarkən Azərbaycan güləşinin fəndlərindən də istifadə edilib. Məsələn, samboda rəqibi yerə atmaq üçün kəmərdən tutulması ideyası Azərbaycan güləşində şalvardan tutmaq şəklindən təsirlənmiş ola bilər.

1966-cı ildə Dünya Kubokunda Tofiq Bəhramov hakim assistenti olaraq iştirak etmişdir. Onun ingilis komandasının qolunun sayılmasını təsdiqləməsi müzakirəli və yadda qalan bir ana çevrilmişdir. 2004-cü ildə Azərbaycan komandası ilə ingilis komandasının oyununa baxmaq üçün Bakıya gələn ingilis futbol həvəskarları Tofiq Bəhramovun məzarının yerini soruşmuş və oranı ziyarət etmişdir. Həm də keçiriləcək futbol matçından əvvəl, Cef Xerst və digər məşhur futbolçular Tofiq Bəhramovun xatirəsini yad etmişdir. 6 iyun 2011-ci ildə Azərbaycan futbolunun 100 illini qeyd etmək üçün Bakıya gələn Cef Xerst və Hans Tilkovski (1966-cı ildəki oyunun finalçıları) Tofiq Bəhramovun abidəsinə gül qoyub xatirəsini yad ediblər.

İranın Traktor FK komandasının bəzi azarkeşlərinin stadionda Azərbaycan bayrağını daşıması hallarına rast gəlinir. Azarkeşlər Azərbaycan və Türkiyənin siyasi fəaliyyətlərinə dəstək nümayiş etdirir, klublarını və türkçülüyü Barselona FK və Katalon milliyyətçiliyi ilə müqayisə edirlər. 11 may 2025-ci ildə Traktor FK öz matçından əvvəl tamaşaçılara Azərbaycan milli rəqsi şousu təqdim etmişdir.

## At mədəniyyəti

"Qızıl axın" adlanan, Qarabağ atlarının Rusiyanın Kalmık, Zadon və Don düzlərinə aparılması bir əsrdən artıq davam etmiş, bu ərazilərdəki atların inkişafına təsir etmişdir. Don at cinsinin yaradıcısı olan Matvey Platov Qafqaz və digər bölgələrə edilən rus hücumlarında iştirak etmiş, əldə etdiyi atları Dona aparmışdır. Bunların içində Qarabağ atı da var idi. XIX əsrin əvvəllərində qızıl-kürən Qarabağ atları Don at zavodlarına aparılmış, Don cinsinin yetişdirilməsində iştirak etmişdir. XIX əsrin I yarısında Don sahili at zavodlarının hamısı üçün Qarabağ tipli at gətizdirilmişdi. 1829-cu ildə Aleksandr Puşkin rus çinovniklərinin Qarabağ atlarında gəzdiyini yazırdı.

Qarabağ atının Kabardin atı ilə cütləşdirilməsi ilə "Şahmar", "Durnalar", "Ağqədəm", "Alagöz" at tipləri əmələ gəlmişdir. Bu tiplər az bilinir və nəsli tez kəsilmişdir. 1867-ci ildə Kuban at cinsinin yaxşılaşdırılması üçün yaradılan zavodda 54 Qarabağ ayğırı saxlanılırdı. Kazak atlarının yaxşılaşdırılması üçün Maykopda Qarabağ atlarından ibarət tövlə təşkil edilmişdi. 1879-cu ildə Semireçenski at zavodunda 5, 1880-ci ildə Yekaterinodar, Batalpaşinski, Temrük, Eysk at zavodlarında 28 Qarabağ ayğırı bəslənilirdi.

1956-cı ildə SSRİ-nin rəhbəri Nikita Xruşşov Kraliça II Elizabetə "Zaman" adlı Qarabağ atı və "Melakuş" adlı Ahaltəkə atı hədiyyə etmişdir. Hədiyyələr bahalı yəhər avadanlıqları ilə birlikdə verilmiş, II Elizabet bu hədiyyələri yüksək qiymətləndirmişdir.

2025-ci ildə Türkiyəyə verilməsi üçün Ağcabədidəki Qarabağ Atçılıq Kompleksindən 5 Qarabağ atı seçilmişdir. Türkiyə Çövkən Federasiyasının prezidenti Fatih Keşe Türkiyədə çövkən oyununu dirçəltmək və Azərbaycanın köməyi ilə bu idmanın birlikdə inkişafı üçün iş aparmaq istədiklərini qeyd etmişdir.

## Mətbuat

"Molla Nəsrəddin" jurnalı XX əsrin əvvəllərində sosial və siyasi islahatları xüsusi vurğulayan, islahatçı və anti-müstəmləkəçi müsəlman diskursunun qurulmasını özünə məqsəd qoyan, Azərbaycan ziyalılarının çap etdirdiyi jurnal idi. Jurnal folklor, təsviri sənət və satiranı istifadə edərək İslam dünyasında yaşayan yüz minlərlə insana çata bilmiş, öz dövrünün nəslinin təfəkkürünə təsir etmişdir. 5 min nüsxə ilə çap edilən jurnal Osmanlı, İran, Misir və Hindistanda qəhvəxana və bazarlarda geniş auditoriya toplamış, İslam dünyasında Mərakeşdən Şərqi Asiyaya qədər oxunmuşdur. Jurnal Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyada da jurnalistikanın gedişinə və ideyaların inkişafına böyük təsir göstərmişdir.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə İranda "İrane-nou" qəzetinin əsasını qoymuş, qəzet fəaliyyət göstərdiyi müddət ərzində ölkədə ən çox tirajlanan qəzet olmuşdur. Rəsulzadə iranlı oxucuları marksizm anlayışları və Avropa sosializminin tarixi ilə tanış etmək üçün bu qəzetdən istifadə edir, sonradan 1913-cü ildə qurulmasına kömək etdiyi Müsavata gətirəcəyi fəlsəfələri İran kontekstində ifadə edirdi.

Ləzgilər, tabasaranlılar və digər Cənubi Dağıstan xalqları üçün sovet dövründə ilk qəzetlər Azərbaycan dilində çap edilirdi. Belə qəzetlərdən biri olan, 1920–1932-ci illərdə çap edilən "Şura-Dağıstan" (ikinci adı "Dağıstan füqərası") qəzeti Dərbənd şəhəri, Dərbənd və Tabasaran rayonları, Cənubi Dağıstanın ləzgi rayonlarında paylanırdı. Ləzgi oxucu üçün nəzərdə tutulmuş, 1923–1925-ci illərdə çap edilmiş "Samur füqərası" qəzeti də türk (Azərbaycan) dilində çap edilirdi. Rutul qəzeti "Qızıl çoban" 1932–1965-ci illərdə azərbaycan dilində çap edilmişdir.

## Teatr

Türkiyənin tarixi "Qaragöz və Xacivat" oyunlarında Əcəm obrazı — Azəri aksenti ilə danışan iranlı obrazı mövcuddur. Türkiyə aşığı Müdami də isfahanlı Keçəlin dilindən danışarkən əcəm (İran azərbaycanlısı) təqlidi etmişdir.

XX əsrin əvvəllərində azərbaycanlılar hələ sosial və siyasi olaraq öz yurdlarında tanınmağa çalışarkən, İslam dünyasının digər regionlarına öz nümayəndələrini göndərərək, Azərbaycan teatr truppalarının qastrolları vasitəsilə inkişafın Azərbaycan modelini yaymağa çalışırdılar. Teatr Azərbaycan islahatçılarının əsas ixracatı idi, teatr truppaları Volqa-Ural, Türküstan və cənuba doğru İrana qastrola gedirdi. Azərbaycan teatrının ortaya qoyduğu əsərlər sadəcə Azərbaycanın yox, həm də Mərkəzi Asiya və İranın gələcək teatrının əsasını qoyan meyarları formalaşdırdı. İranla olan yaxın münasibətləri və türkçülük səyləri vasitəsilə, Azərbaycan ziyalıları öz teatrlarını tərəqqi, təhsil və sosial normaların dəyişməsi ilə bağlı ümumi narahatlıqları olan, geniş müsəlman tamaşaçısına uyğun bir yerə çevirdilər.

Tağıyev teatrı Bakıda erməni teatr cəmiyyətinin inkişafına da öz töhfəsini vermişdir. Məsələn, Tağıyev teatrda tamaşaya qoyulan tamaşaların birindən əldə etdiyi gəlirin bir hissəsini erməni cəmiyyətinin kassasının kəsirini ödəmək üçün bağışlamışdır. Erməni truppasının direktoru Hovannes Abelyan Tağıyevin erməni teatrının inkişafındakı böyük xidmətlərini belə ifadə etmişdir:

İstanbulun 1919-cu ildə işğalı dövründə Azərbaycan teatrı bu şəhərə gəlmişdir. Azərbaycan Türk Dram Operetta Şirkəti qısa bir vaxtda İstanbulun teatr aləminə daxil olmuş, İstanbulun türk tamaşaçısının təmin edilmədiyi atmosferdə özünün Azərbaycan türkcəsindəki repertuarını təqdim etmiş, işğal altındakı şəhərin tamaşaçısına təzə nəfəs gətirmişdir. Teatrın nümayəndələri Tbilisi Türk Teatrından idi. Onların özünü "Azərbaycan Türk Dram Operetta Şirkəti" kimi təqdim etməsinin səbəbi o idi ki, o dövrdə yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İstanbulun mədəni və incəsənət mühitində müsbət qarşılanırdı. Türk teatrının qabaqcıllarından olan Mühsin Ertoğrul dilinə, zövqünə, musiqisinə, rəqsinə yetərincə diqqət yetirilməyən Azərbaycan teatrının missiyasını "… yatmış aləmin əhlinə bir dad, bir sənət, bir gözəllik gətirməkdir…" cümləsi ilə yüksək qiymətləndirmiş və şərəfləndirmişdir.

Bolqarıstanda yerləşən türk teatrları sovet dövrü Azərbaycan teatr sənətindən, xüsusilə Azərbaycan komediyalarından çox geniş istifadə etmişdir. Bir çox Azərbaycan operettaları türk dilinə tərcümə edilərək səhnəyə qoyulmuşdur. Azərbaycan milli rəqsləri, "Sumqayıt", "Canım Azərbaycan" kimi mahnılar, xüsusilə Rəşid Bedbudovun mahnıları, "Arşın mal alan" və digər filmlər Bolqarıstan türkləri arasında məşhurluq qazanmışdır. Türk teatrlarının xoreoqrafları və bəstəkarlarının bəziləri Bakıda kurs keçmişdir. Bakılı mütəxəssislər də Bolqarıstana gələrək türk teatrlarına kömək etmişdir.

### İran
Azərbaycan teatr xadimləri İran Konstitusiya inqilabından başlayan, sovet dövründə də davam edən müddət ərzində bu ölkəyə səfərlər təşkil etmiş, İran teatrının inkişafında vacib rol oynamışlar. Azərbaycan islahatçıları teatr sahəsində inkişaflarından istifadə edərək İran tamaşaçısına yaxınlaşmaq, inqilab hərəkatında onları dəstəkləmək, dünyəvi mədəni məhsullara doğru onları aparmaq istəyirdi. 9 yanvar 1910-cu ildə Qafqaz azərbaycanlılarının teatr gecəsində konstitusiya hərəkatına maneəçilik törədən köhnə fikirlilər və mənfi sosial qüvvələr satirik yolla tənqid edilirdi. Özlərini inqilab və islahat dövrünün veteranları kimi hiss edən Şimali Azərbaycan mədəniyyət nümayəndələri bu mövzuları İrana ixrac edir və İran cəmiyyətində konstitusionalizmin millət üçün nə demək olduğu ilə bağlı davam edən müzakirələri formalaşdırmağa çalışırdılar. Azərbaycan teatrı inqilab dövründə İranda dominant yer tutmuş, tamaşaların çoxu türkcə, çox az bir hissəsi isə farsca nümayiş edilmişdir. Birinci Dünya müharibəsi dövründə də Azərbaycan aktyorları öz missiyalarına sadiq qaldılar.

Sovet İttifaqına qatıldıqdan sonra Azərbaycan aktyorları artıq heç bir təhdidə məruz qalmadan, öz dövlətlərinin təmsilçiləri kimi İrana səyahət edirdilər. Bu dövrdə Azərbaycan teatrı sovetləşmənin bir vasitəsinə çevrildi. 1920-ci illərdə şimal azərbaycanlılarının uzun müddət göstərdiyi cəhdlər uğurla sona çatdı, Təbriz və Rəştdə teatr truppaları yaradıldı. Hər iki truppa öz repertuarında Azərbaycan dramaturqlarının əsərlərinə əsaslanır, Üzeyir Hacıbəyovun operettalarını, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev və Cəlil Məmmədquluzadənin pyeslərini istifadə edirdilər. Azərbaycanlılar rus təhsilli iranlılar və ermənilər ilə bir yerdə Avropa əsərlərinin İran səhnəsi üçün tərcüməsi yolunu açmışdır.

1940-cı illərdə İran teatrı hələ də Azərbaycan teatr mədəniyyətinin "qanadları altı"nda qalırdı. Sovet İttifaqının yaranmasından İkinci Dünya müharibəsinə qədər Təbriz teatr ictimaiyyəti Sovet Azərbaycanı ilə əlaqələrindən bəhrələnir və müəyyən mənada Tehranı qabaqlayırdı.

### Mərkəzi Asiya və Orta Volqaboyu
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan teatr truppaları Mərkəzi Asiyaya qastrola getməyə, özbək cədidizmin inkişafında vacib rol oynamağa başlamışdır. Truppalar Aşqabad, Səmərqənd və Daşkənd kimi mərkəzlərdə tamaşalar göstərirdi. Bu Azərbaycan truppaları 1910-cu illərdə teatr yaratmağa başlayan özbək ziyalıları tərəfindən istifadə edilən ən vacib model idi. Bu təsir mərkəzi asiyalı qardaşlarında iz buraxmaq üçün azərbaycanlıların şüurlu səylərinin nəticəsi idi. Bu fəaliyyətin səbəbi o idi ki, Azərbaycan islahatçılarının düşüncəsinə görə, mərkəzi asiyalılar türk mədəni islahat axtarışında acınacaqlı şəkildə geridə qalmışdılar.

Azərbaycan islahatçılarına görə, mərkəzi asiyalılar Azərbaycan innovasiyasına ehtiyac duyurdular. Nəriman Nərimanovun "Nadanlıq" əsərində bu yanaşmanı açıq şəkildə görmək mümkündür. 1895-ci ilə aid əsərdə, rus təhsili görmüş, azərbaycanlı müəllim Məhəmməd ağa Mərkəzi Asiya çöllərindəki məktəbə maarifçilik gətirməyə çalışır. Kənddə geriliyi təmsil edən qəhrəmanlar öz övladlarını məktəbə göndərmək istəmir, kəndin böyükləri azərbaycanlı müəllim tərəfindən təklif edilən müasir təhsilə qarşı mübarizə aparır. Məhəmməd ağa müasir texnologiya ilə və rus hakimiyyəti ilə daha rahat uyğunlaşır. Müsəlman sənayeçilərin məktəb, teatr və xeyriyyə cəmiyyətləri maliyyələşdirdiyi, neft bumunun baş verdiyi torpaqdan olan gənc azərbaycanlı çölün cahil əhalisinin içində, qəhrəmanlıqla fəaliyyət göstərən, türk inkişaf nümunəsi kimi göstərilir. 1923-cü ildə Hüseynqulu Sarabski teatr truppalarının təşkili və teatr quruculuğu üçün Türküstana göndərilmişdir.

Azərbaycan aktyor truppaları Orta Volqaboyu bölgəsinə də gedib çıxmış və 1913-cü ilin mayında Bakı Müsəlman Artistləri Şirkəti Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan" tamaşası ilə Həştərxanda fəaliyyətə başlamışdır. Tamaşa valideynlər tərəfindən zorla evləndirmə ilə və qadının ictimai həyatda iştirak edə bilməməsi ilə bağlı idi. Bu tamaşadan sonra Hacıbəyovun "Şah Abbas və Xurşidbanu", "Leyli və Məcnun", "Əsli və Kərəm" operaları, Zülfüqar Hacıbəyovun (Üzeyirin qardaşı) "Aşıq Qərib" operası tamaşaya qoyulmuşdur. Qadının cəmiyyətdəki rolunu, savadlı gənclərin savadlı həyat yoldaşı tapması zərurətini və despotik idarəçiliyin vurduğu zərəri özündə əks etdirən bu operalar təkcə azərbaycanlı islahatçılara aid olmayan çətinliklərdən bəhs edirdi. Bu cür mövzular eyni fikirli tatarlarda rezonans doğururdu. Çünki tatarların özlərinin təhsil islahatları sahəsində fəaliyyəti azərbaycanlılarla müqayisədə bir onillik əvvələ gedib çıxırdı.

### Üzeyir irsi

Təbrizin ən sevimli və ən çox ehtiram göstərilən bəstəkarlarından biri də Azərbaycan opera sənətinin banisi Üzeyir Hacıbəyov idi. İllər boyunca onun "Leyli və Məcnun", "Əsli və Kərəm", "Şah Abbas və Xurşid Banu" operaları, "O olmasın, bu olsun" və "Arşın mal alan" musiqili komediyaları Təbrizdə tamaşaya qoyulub, Şərq ölkələrində milli teatrın inkişafına, xüsusən də İran teatrının formalaşmasına böyük təsir edib..

Hacıbəyovun 1907-ci ildə yazdığı "Leyli və Məcnun" operası nəinki Azərbaycanda, həmçinin İslam dünyasında yazılan ilk opera idi. Operanın Azərbaycandan kənarda ilk ifası Tiflisdə baş vermiş, opera inqilabdan əvvəlki dövrdə azərbaycanlılar tərəfindən Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya və İranda səhnələşdirilmişdir. İranın demokrat-şairi Mirzadə Eşqi tərəfindən yazılmış, ilk İran operası sayılan "Rəstəxizə-səlatinə-İran" ("İran dövlətinin dirilməsi") əsərinin motivləri "Leyli və Məcnun" operasından parçalara əsaslanmışdır. "Leyli və Məcnun" operasını yaradan Azərbaycan teatr nümayəndələrinin təcrübəsi özbək ziyalılarına böyük təsir göstərmiş, özbək əsərlərinin yaradılması arzusuna səbəb olmuşdur.

Hacıbəyovun "O olmasın, bu olsun" operettası müxtəlif dillərə tərcümə edilmiş, Cənubi Qafqazın, Türkiyənin, Yəmənin, İranın və başqa ölkələrin şəhərlərində səhnələşdirilmişdir. 1966-cı ildə operetta Bolqarıstanda, ölkənin türk teatrlarının festivalında səhnəyə qoyulmuşdur. Musiqili komediyada əks etdirilən və bolşevik inqilabından əvvəlki Azərbaycana aid olan sosial-məişət mövzusu, lağa qoyulan və müftəxor həyat tərzi keçirən varlılar və cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrindən olan şəxslər digər Şərq ölkələrinə, o cümlədən tacik və özbək tamaşaçılara da tanış idi. Buna görə də operetta onlar arasında yüksək əhval-ruhiyyə ilə qarşılanmışdı.

Hacıbəyovun "Arşın mal alan" operettası 80 dilə tərcümə edilmişdir. Komediya 76 ölkədəki 187 teatrda, Nyu-York, Paris, London, Sofiya, Berlin, İstanbul, Tehran, Qahirə, Varşava, Pekin şəhərlərində nümayiş etdirilmişdir. "Arşın mal alan" operettası həm şərqi erməni, həm də qərbi erməni dilində çap edilmiş, ABŞ-də musiqi notu nəşr edilmişdir. Buna baxmayaraq, rəsmi erməni "yüksək" mədəniyyəti bu operettaya yuxarıdan aşağı baxırdı.

Yazıldıqdan az bir müddət sonra "Arşın mal alan" komediyası yeni arami dilinə tərcümə edilərək İrandan mühacirət etmiş assuriyalılar arasında məşhurluq qazanmışdır.1920-ci illərdən başlayaraq Assuriyalı dramaturq Aleksandr Qabriel operettanı Yonkers və Çikaqoda yeni arami dilində səhnəyə qoymuşdur. SSRİ-dəki Assuriya diasporu ilə yanaşı, Arşın Mal Alan Nyu-York və Konnektikut ştatlarının Assuriya icmalarında ən məşhur teatr əsəri olmuşdur. 1935-ci ildə Almaatadakı Uyğur Dövlət Teatrı "Arşın mal alan" komediyasını səhnələşdirmiş, illər boyunca tamaşa uyğur tamaşaçısının xüsusi sevgisi ilə əhatə edilmişdir. Əsərin Çində uğur qazanması onun Pekin Mərkəzi Eksperimental Teatrından başqa Uhan Eksperimental Opera Teatrında və Tyantszin Xalq İncəsənət Teatrında səhnəyə qoyulmasına səbəb olmuşdur.

## Kinematoqrafiya

1945-ci ildə çəkilmiş "Arşın mal alan" filmi Üzeyir Hacıbəyova Stalin mükafatı qazandıran ilk əsər, daha sonra isə Azərbaycan mədəni mübadiləsinin əsas elementi – dünya miqyasında ixrac edilən milli sərvət olmuşdur. İran rejissoru Səməd Sabahi Üzeyir Hacıbəyovun əsərləri əsasında "Arşın mal alan" və "Məşədi İbad" filmlərini çəkmişdir.

Məşhur SSRİ filmlərinin bəzi səhnələri Bakının qədim hissəsi olan İçərişəhərdə çəkilmişdir. Həmin filmlər arasında "Brilyant əl", "Amfibiya adam", "Aybolit-66", "Tehran-43" kimi filmlərin adını çəkmək olar. "Brilyant əl" filmindəki məşhur İstanbul səhnəsini Leonid Qaydayın qərarı ilə İçərişəhərdə çəkmişdilər. Filmdə İçərişəhərin qədim küçələri, Şirvanşahlar sarayı, məscid minarələri və qala divarları görünür. Filmin çəkilişlərinin aparıldığı və Yuri Nikulinin canlandırdığı qəhrəmanın yıxılaraq məşhur "Чёрт побери" ifadəsini səsləndirdiyi yerdə sevilən aktyorun abidəsi ucaldılmışdır.

Azərbaycanda Bərbərovlar ailəsi tərəfindən saxlanılan, Kinq adlı şir italyan-sovet filmi olan "İtalyanların Rusiyada ağlasığmaz macəraları"nda çəkilib. Lakin filmin çəkilişləri zamanı öldüyündən film onsuz tamamlanmış, son səhnədə kaskadyordan istifadə edilmişdir.

Məşhur sovet kinorejissoru Sergey Paracanov "Aşıq Qərib" filmi eyniadlı Azərbaycan dastanının Mixail Lermontov tərəfindən yazıya alınmış versiyasına əsaslanır. Film Azərbaycan mədəniyyətinin, musiqisinin və incəsənətinin böyük hörmət göstərilərək çəkilmiş, dərin bir təsviridir. Filmin çəkilişi İçərişəhərdə (Bazar meydanı, Şirvanşahlar sarayı və s.), Şəki xan sarayında, Sınıq körpüdə, Nardaran qalasında aparılmışdır. Filmin elektronik və instrumental musiqisi Cavanşir Quliyev tərəfindən yazılmış, filmin muğam və aşıq musiqisi Alim Qasımov tərəfindən ifa olunmuşdur. Filmdə Aşıq Ələsgər, Aşıq Pəri və Əliağa Vahidin şeirlərindən istifadə edilmişdir. Filmdə Qacar miniatür məktəbi nümunələrindən və Şəki xan sarayındakı təsvirlərdən istifadə edilmişdir.

1994-cü il istehsalı olan "Günəşdən usanmışlar" filmi Azərbaycan ssenaristi Rüstəm İbrahimbəyov və filmin rejissoru Nikita Mixalkov tərəfindən yazılmış, əsər xarici dildə ən yaxşı filmə görə "Oskar" mükafatı qazanmışdır. 1999-cu ildə dünya ekranlarına çıxan və Ceyms Bondun sərgüzəştləri silsiləsindən növbəti film olan "Dünya kifayət deyil" () filminin bəzi kadrları Neft Daşlarında lentə alınmışdır.

"Taxt-tac oyunları" serialında Lannisterlərlə Dotraki arasındakı müharibə səhnəsi 1920-ci ildə Azərbaycanda Aprel işğalı dövründə olan hadisələrdən ilhamlanıb. Bu işğal dövründə udan tərəfin uduzan tərəfin paltarlarını götürməsi "Taxt-tac oyunları" serialının öz kontekstində yenidən canlandırılıb. Ehtimal edilir ki, britaniyalı dizayner Mişel Klepton "Əli və Nino" filmində işləyərkən Aprel işğalı haqqında öyrənib.

2024-cü ildə Hindistan filmi "Vidaamuyarçi"nin çəkilişləri Azərbaycanda aparılmış, filmin səhralıq səhnələri Abşeron və Xızıda çəkilmişdir. Filmin prodüseri Emin Quliyev indiyə qədər 30-dan çox hind film layihəsini Azərbaycana gətirdiklərini demiş, Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin belə film çəkilişlərini ölkənin təbliği məqsədilə dəstəklədiyini qeyd etmişdir.

## Azərbaycan təsirinin danılması

Hikmət, sufizm, nəzəri irfan və ideyalar tarixi daxil olmaqla, İranda fəlsəfə müzakirələrində türk dilində yazılmış, xüsusilə Azərbaycan türkcəsində yazılmış əsərlər müntəzəm olaraq nəzərə alınmır. İstər institutlar çərçivəsində, istərsə də təşkilatların fəaliyyətində bu sistemli etinasızlıq zəngin dil və mədəni irsi əlçatmaz edib, bu bilik və fikir anbarı hələ də istifadə olunmamış qalır. Məsələn, Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın fars dilindəki əsərləri geniş bilinsə də, onun Azərbaycan dilində yazdığı şeirlərə əhəmiyyət verilmir. Türk dilindəki irfan irsinin nəzərə alınmamasının bir səbəbi bunun İran kontekstində çətin məsələ kimi görünməsi və iranlılıqdan yayınma kimi qəbul edilməsidir. Bu da türk dilindəki əsərlərə əhəmiyyət verilməməsinə gətirib çıxardır. Nəticə olaraq, Azərbaycan türkcəsinin də daxil olduğu türk dili İrandakı irfan irsi ilə bir götürülmür. İrfan irsinin və nəzəri irfanın dirçəlişində vacib rol oynayan Şah İsmayıl Xətai kimi şəxsiyyətlər əsasən İranda tanınmır və kollektiv yaddaşdan sistemli şəkildə silinir.

Gürcüstan ədəbiyyat tarixində ölkənin Azərbaycan mədəniyyətinə olan "borcu" davamlı bir şəkildə nəzərə alınmır. Gürcülər arasında yayılmış stereotiplərə görə, azərbaycanlılar cahil və primitivdir, gürcülərin özləri isə mədəni və zərifdir. Sovet dövründə Tiflisdə mövcud olmuş ortaq fars-azəri musiqisi və erməni musiqisi təcrid edilir və gizlədilirdi. Şərq üslubundakı şəhər musiqisi konfliklərdən yayınmaq və milli mənşəli adlandırmadan istifadə edilməsi üçün "Qədim Tiflisin mahnısı" adlandırılırdı. Bu musiqi gürcülər tərəfindən ifa edilmir və gürcü musiqi mədəniyyətinin xarakterik nümunəsi hesab edilmirdi.

## Həmçinin bax

* Azərbaycan mədəniyyəti
* Azərbaycan linqvistik və mədəni mühiti
* Azərbaycanlılaşdırma
* Azərbaycanın dövlət-icma və icmalararası münasibətləri

## İstinadlar


## Ədəbiyyat


* Altstadt, A. L. (1992). The Azerbaijani Turks: Power and identity under Russian rule. Stanford, Calif: Hoover Institution Press, Stanford University.
* Akpınar, Yavuz. Azeri edebiyatı araştırmaları. Istanbul: Dergah yayınları, 1994.
* 
* 
* 
* 
* Bilgin, Azmi & Üzüm, İlyas (2007). "NESÎMÎ". TDV Encyclopedia of Islam, Vol. 33 (Nesih – Osmanlilar) (in Turkish). Istanbul: Turkiye Diyanet Foundation, Centre for Islamic Studies. ISBN 978-975-389-455-5.
* BIRNBAUM, E. (1976). THE OTTOMANS AND CHAGATAY LITERATURE: An Early 16th Century Manuscript of Navā’ī’s Dīvān in Ottoman Orthography. Central Asiatic Journal, 20(3), 157–190. http://www.jstor.org/stable/41927146 
* 
* 
* El-Rouayheb, K. (2008). The Myth of "The Triumph of Fanaticism" in the Seventeenth-Century Ottoman Empire, Die Welt des Islams, 48(2), 196–221. doi: https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1163/157006008X335930 
* 
* 
* Ferenc Csirkés. Popular Religiosity and Vernacular Turkic: A Qezelbash Catechism from Safavid Iran // Safavid Persia in the Age of Empires. — Sabancı University, Istanbul, 2021. — P. 211–239.
* Flynn, Thomas O. (2017), The Western Christian Presence in the Russias and Qājār Persia, c.1760–c.1870, Brill Publishers, ISBN 9789004313545
* Gippert, J. & Dum-Tragut, J. (2023). Caucasian Albania: An International Handbook. Berlin, Boston: De Gruyter Mouton. https://doi.org/10.1515/9783110794687
* Golden, Peter B.: An introduction to the history of the Turkic peoples : ethnogenesis and state formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East. — Wiesbaden : Harrassowitz, 1992 (Turcologica ; Bd. 9) ISBN 3-447-03Z74-X
* Gould, Rebecca. (2019). "The Persianate Cosmology of Historical Inquiry in the Caucasus: ʿAbbās Qulī Āghā Bākīkhānūf’s Cosmological Cosmopolitanism," Comparative Literature. Comparative Literature. 71. 10.1215/00104124–7546287.
* 
* Fikret Türkmen, Türk Halk Edebiyatının Ermeni Kültürüne Tesiri, Ankara, 1992
* Javadi, H.; Burrill, K. (1988). "AZERBAIJAN x. Azeri Turkish Literature". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica, Volume III/3: Azerbaijan IV–Bačča(-ye) Saqqā. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 251–255. ISBN 978-0-71009-115-4.
* Halil İnalcık (2011). Has-Bağçede ʿAyş u Tarab: Nedimler, Şairler, Mutribler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
* Hess, Michael R. (2021). "Nǝsimi, İmadǝddin". In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Stewart, Devin J. (eds.). Encyclopaedia of Islam, THREE. Brill Online. doi:10.1163/1573–3912_ei3_COM_40738. ISSN 1873–9830.
* Hostler, Charles Warren. The Turks of Central Asia (Greenwood Press, November 1993), ISBN 0-275-93931-6.
* M. F. Köprülü. Azəri. Bakı, "Elm", 2000, 115 səh.
* 
* 
* 
* 
* Магомедханов М. М. Дагестанцы: Этноязыковые и социокультурные аспекты самосознания. Москва: ООО "ДИНЭМ", 2008. – 272 с.
* 
* 
* Rice, Kelsey, "Forging The Progressive Path: Literary Assemblies And Enlightenment Societies In Azerbaijan, 1850–1928" (2018). Publicly Accessible Penn Dissertations. 2913
* Sadıkoğlu, Cengiz. HABÎBÎ // TDV İslam Ansiklopedisi (türk). 14 (Gelibolu – Haddesenâ). İstanbul: Türkiyə Dəyanət Vəqfi. ISBN 9789753894418.
* 
* Shahin Mustafayev. Ethnolinguistic Processes in the Turkic Milieu of Anatolia and Azerbaijan (14th–15th Centuries) // Contemporary Research in Turkology and Eurasian Studies (A Festschrift in Honor of Professor Tasin Gemil on the Occasion of his 70th Birthday). — Presa Universitară Clujeană, 2013.
* Togan, Zeki Velidi. Ümumi türk tarihine giriş (cilt I). İstanbul: Enderun Kitabevi. 1981. səh. 538.
* Willem Floor, Hasan Javadi. The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran // Iranian Studies. Vol. 46. Issue 4. — 2013.
* 
* Atabay, T. (2024). Safevi Tarikatının İlk Türkçe Kaynaklarından ‘Akā’İd-i Evliyā’-i Seb’a . SÜREK Alevilik — Bektaşilik Ve Kültür Araştırmaları Dergisi(2), 79–101.
* Martial arts of the world. An encyclopedia. Volume One: A–Q. Edited by Thomas A. Green, Published by ABC-CLIO, 2001. ISBN 1-886969-85-X
* Erol, İbrahim. "Hâlidî Tasavvuf Tefekkürünün Azerbaycan Sosyokültürü Üzerindeki Etkisi". Usul İslam Araştırmaları 36/36 (Kasım 2021), 71–95.
* Rıhtım, M. (2009). In IX–XIX the Centuries Sufi Orders in The Culture History of Azerbaijan.  Avrasya Etüdleri, 35(1), 33–60.
* Curry, J. (2010). The Transformation of Muslim Mystical Thought in the Ottoman Empire: The Rise of the Halveti Order, 1350–1650. Edinburgh: Edinburgh University Press. https://doi.org/10.1515/9780748643714
* Charles Dowsett. Sayatʻ-Nova: an 18th-century troubadour. A biographical and literary study . Lovanii: In Aedibus Peeters, 1997, XVIII+507 p. ISBN 9068317954
* Мусаев К. Роль взаимосвязей в судьбах младописьменных литератур (По материалам лезгинской и некоторых других дагестанских литератур) // Живое единство (О взаимовлиянии литератур народов СССР). Сборник. — М.: Советский писатель, 1974.
* Atalan, S. (2024). AŞIĠ ARTİ OĠLI DEFTERİ VE SES BİLGİSİ ÖZELLİKLERİ. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 17(48), 2225–2246. https://doi.org/10.12981/mahder.1513836
* 	
* Miri, S. J. (19 May. 2025). Revisiting the Critical Legacy of Shah Ismail. Leiden, The Netherlands: Brill.
* Asgarov, S. (2024). Influence and Norm Entrepreneurship: Azerbaijan’s Strategic Deployment of Soft Power. Uluslararası Politik Araştırmalar Dergisi, 10(1), 31–46. https://doi.org/10.25272/icps.1431761
* Kılıç, Fahri. "Azerbaycan’ın Latin Alfabesine Geçişinin Türkiye’deki Alfabe Tartışmalarına Etkisi". Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 35, sy. 100 (Kasım 2011): 479–504. https://doi.org/10.33419/aamd.642401.	
* 
* Kelsey Rice (2021) Emissaries of Enlightenment: Azeri Theater Troupes in Iran and Central Asia, 1906–44, Iranian Studies, 54:3–4, 427–451, DOI: 10.1080/00210862.2020.1753022
* Yenisoy, H. S. (1996). BULGARİSTAN TÜRKLERİNİN EĞİTİM VE KÜLTÜREL KALKINMASINDA HİZMETLERİ GEÇEN AZERBAYCAN AYDINLARI. Bilig(3), 13–20.	
* DeHaan, H. D. (2021). Remembering our worth: commemorating the Azerbaijani nation through cultural exchange. Canadian Slavonic Papers, 63(1–2), 168–188. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2021.1915523 
* Troskovaitė, D. (2024). Latinization Projects in Karaite and Jewish Linguistic Environment in 20th Century Poland and Lithuania. Journal of Eurasian Studies, 15(2), 145–155. https://doi.org/10.1177/18793665241267990 (Original work published 2024)
* Şüküroğlu, G. (2025). Theatrical Guests of the Occupied Capital: Istanbul Tour of Azerbaijan Turkish Drama-Operetta Troupe. Bilig(112), 133–157. https://doi.org/10.12995/bilig.7628	
* Daneshgar, Majid. Persianate Prose and the Making of Malay Muslim Literature: Text, Translation and Commentary of the Durr al-Majalis, Edinburgh University Press, 2025.
* Selçuk, A. (2025). Türkistan’da Yesevi, Anadolu’da Hubyar: Sıraç Türkmenlerinde Hoca Ahmet Yesevi ile İlgili İnanışlar. Kültür Araştırmaları Dergisi(26), 117–137. https://doi.org/10.46250/kulturder.1706719	
* 
* Teymur Bünyadov, Bəhmən Əliyev. Azərbaycanda atçılığın tarixi (tarixietnoloji tədqiqat), Bakı, "Nəşriyyat" şöbəsi, 2025, −400 s.
* Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə I cild., Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb, 2007.
* Ф. Ф. Нагдалиев. Ханы Нахичеванские в Российской империи. Moskva: Новый Аргумент. 432. ISBN 5-903224-01-6.
* Memmedova, A. (2020). Azerbaycanın Türk Dünyasındaki Mevkiine Tarihsel Bakış. Milli Kültür Araştırmaları Dergisi, 4(1), 69–79.
* 
* Y. M. Babayev. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (XIII–XVIII əsrlər). Dərslik. Təkrar nəşr. Bakı, "Elm və təhsil", 2018, 760 səh.
* Boggs, Jill, "Carpets as Signifiers of Historical Change: The Azerbaijani Carpet Industry from the Midnineteenth to Late Twentieth Century" (2021). Senior Theses. 394.
* Schulz, Vera-Simone. (2014). Portraits, Photographs, and Politics in the Carpet Medium: Iran, the Soviet Union and Beyond. Konsthistorisk Tidskrift. 83. 10.1080/00233609.2014.942751.
* Melenchenko, Maksim. "Numeral systems in Lezgic languages" Folia Linguistica, vol. 59, no. 3, 2025, pp. 785–821.
* Гаджиев А. С. Миллионер Тагиев Гаджи Зейналабдин (общественно-политические взгляды). Махачкала. 2000.



## Əlavə ədəbiyyat

* С. А. Бедирханов. Азербайджаноязычная лезгинская поэзия XVIII–XIX веков. — Махачкала, 1999. — 162 с.
* С. А. Бедирханов. Азербайджаноязычная поэзия народов Южного Дагестана (XVII–XVIII вв.) / Ф. М. Ибрагимова. — Махачкала, 2007. — 158 с.
* Éva Csáki. Similarities in Hungarian and Turkic Folk Literature: Folktales / Historical Linguistics and Philology of Central Asia. Page 394–399.
* Fragments of Armenia’s Soviet Past: Tracing the Armenian-Azerbaijani Coexistence // RA NAA IAE. Edit. L. Kharatyan, A. Hakobyan- Yerevan, IAE Publication, 2019, 164 pages
* Yolaçan, S. (2019). Azeri networks through thick and thin: West Asian politics from a diasporic eye. Journal of Eurasian Studies, 10(1), 36–47. https://doi.org/10.1177/1879366518814936

## Xarici keçidlər
*