open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Keçi doqquzdonu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Cənubi Avropada, Kiçik Asiyada kolluqlarda və meşələrdə bitir. Böyük və Kiçik Qafqazda yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Sarmaşan və ya sürünən koldur, 8 m-dək uzana bilir. Cavan zoğları çılpaq, açıq-yaşıl, işıq düşən tərəfdə isə bənövşəyi-qırmızı olur. Yarpaqları 4-10 sm uzunluğunda, möhkəm, dərili, ellipsvari və ya enli-ellipsvari, üst tərəfi tünd-yaşıl, alt hissəsi isə göyümtül rənglidir. Yuxarı yarpaqların 2-3 cütü ellipsvari diskə yığılır, rəngini payıza qədər saxlayır. Üç yaşından etibarən çiçəkləməyə başlayır. Çiçəkləri oturaqdır. Bir çiçəyin ömrü 3-4 gündür, ümumiyyətlə, çiçəkləmə təxminən 3 həftə davam edir. Uzun erkəkcikləri dəstələrə yığılmışdır və yuxarı birləşən yarpaqların qoltuqlarında yerləşir, içərisi ağ və ya sarımtıl, üstü al-qırmızı çalarlı və ya bənövşəyi-qırmızı zolaqlıdır. Arılarla tozlanır. Dörd yaşından hər il meyvə verir. Meyvələri tədricən iyulun ikinci yarısından-avqustun birinci yarısına qədər yetişir. Narıncı-qırmızı giləmeyvələri çox qısa saplaqlarda elə bil yarpağa bitişmişdir. 50 il və daha çox yaşayır. Toxumlarla, qələmlərlə, zoğlarla çoxaldılır.

## Ekologiyası
Qışda birillik zoğları donur, ancaq tez bərpa olunurlar.

## Azərbaycanda yayılması
Kiçik və Böyük Qafqazda meşə və kolluqlarda təsadüf edilir.

## İstifadəsi
Yaşıllaşdırmada, müxtəlif kompozisiyaların qurulmasında istifadəsi məqsədyönlüdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Filip Miller

**Filip Miller** (, ) — şotland əsilli Böyük Britaniya botaniki.

## Əsas işləri
* "The Gardener’s and Florists Dictionary or a Complete System of Horticulture" — 1724.
* "The Gardener’s Dictionary containing the Methods of Cultivating and Improving the Kitchen Fruit and Flower Garden" .
* "Gardener’s Kalendar"

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Maak doqquzdonu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Şimal-Şərqi Çin, Yaponiya və Koreyada palıd və qarağac meşələrində, çay sahillərində bitir.

## Botaniki təsviri
Kolun hündürlüyü 4 m-dir. Tünd-yaşıl rəngli yarpaqların uzunluğu 5-8 sm, yumurtavarı və ya ellipsvarıdır, şaxələnmiş çətirin diametri 3-4 m-ə çatır. Çiçəkləməsi 4-5 yaşından başlayır, mayın axırından iyunun əvvəlinə qədər və ya iyunun ikinci yarısına qədər, təxminən 7-9 gün çəkir. Çiçəkləri qıfşəkilli, ağ rəngli olub, uzunluğunu 2 sm-dir. 5-8 yaşından hər il bol meyvə verir, meyvələri avqustun ikinci yarısından sentyabrın birinci yarısınadək yetişir. Giləmeyvələri oturaq, şarşəkilli, sərbəstdir, yeməli deyil.

## Ekologiyası
Qışa, kölgəyə, quraqlığa, soyuğadavamlıdır, torpağa tələbkar deyil, zərərverici və xəstəliklərə az yoluxur.

## Azərbaycanda yayılması
Mərkəzi Nəbatat Bağından introdusiya edilmişdir. Mədəni şəraitdə 1860-cı ildən becərilir. Abşeronda tək əkinlərdə, dekorativ qrup əkinində rast gəlinir.
 
## İstifadəsi
Dekorativ bitki kimi istifadə edilir. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Antuan Jüsse

**Antuan Loran de Jüsse** (; ) — Fransız botaniki. Bitkilərin ilk təbii təsnifatının banisi (1789). Botanikaya fəsilə anlayışını daxil etmişdir.
## Elmi işi
* Genera plantarum secundum ordines naturales disposita, 1789

## İstinadlar
Qaçaq Səfəralı

**Qədirli Səfəralı Nəcəfqulu oğlu**  (Qaçaq Səfəralı) — qaçaq, xalq qəhrəmanı.

## Həyatı
Qaçaq Səfəralı 1867-ci ildə Cəbrayıl qəzasının Yağlıvənd kəndində anadan olmuşdur. Rus istilasına qarşı uzun illər mübarizə aparmış, 1891-ci ildə Sibirə sürgün edilmişdir. On ilə yaxın bir müddətdən sonra Sibirdən qaçmağı bacarmışdır. Həbsxanadan qaçdıqdan sonra mübarizəsini davam etdirmiş, ömrünün son günlərini İranda keçirmişdir.

## Mənbə
* Tağı Kərimlinin "Yağlıvəndin repressiya qurbanları" kitabı.

## Xarici keçidlər
*Xalq qəhrəmanı Səfəralı

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Əli Hüseynli

**Əli Məhəmməd oğlu Hüseynli** () — Milli məclisin deputatı Milli Məclis sədrinin 1-ci müavini, Milli Məclisin Hüquq Siyasəti və Dövlət Quruculuğu Komitəsinin sədri Hüquq elmləri namizədi.

## Həyatı
Əli Hüseynli 1968-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1985-ci ildə Bakı şəhəri, Binəqədi rayonu 135 saylı orta məktəbi bitirmişdir. 1985–1986-cı illərdə Rusiyanın Kalinin vilayəti "Kalininselstroy" tikinti idarəsində fəhlə işləmişdir. 1987-ci ildə Kalinin Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olmuşdur. 1988–1989-cu illərdə hərbi xidmətdə olmuşdur. 1993-cü ildə Bakı Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir. 1991–1995-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsində, 1995–1996-cı illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İcra Aparatında, 1996–2000-ci illərdə isə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisində müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır.

Hal-hazırda Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi Sədrinin birinci müavini, Milli Məclisin Hüquq siyasəti və dövlət quruculuğu Komitəsinin sədridir.

Azərbaycan Respublikası Məhkəmə Hüquq Şurasının üzvü olub. Azərbaycan Respublikasının Korrupsiyaya qarşı mübarizə üzrə Komissiyasının üzvüdür.

Ailəlidir, 2 övladı var.

## Beynəlxalq fəaliyyəti
Azərbaycan Respublikasının Avropa Şurası Parlament Assambleyasında nümayəndə heyəti rəhbərinin müavinidir.

Korrupsiya ilə Mübarizə Parlamentarilərin Qlobal Təşkilatının Azərbaycan Bölməsinin sədridir.

Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi və Rusiya Federasiyası Federal Məclisi parlamentlərarası əməkdaşlıq komissiyasın sədridir. Azərbaycan-Macarıstan parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupunun rəhbəridir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qamçılıayaq hörümçəklər

**** () – hörümçəkkimilər sinfinə aid heyvan dəstəsi.

## Haqqında
Qamçıayaqlılar tropik ölkələrdə yaşayırlar. Orta ölçülü və daha iri formalar vardır. Xeliserləri qısadır və caynaqşəkilli buğumla nəhayətlənir. Qamçıayaqlıların xüsusi özünümüdafiə vasitəsi vardır. Onlarda anal dəliyinin yanında xarici mühitlə əlaqələnən anal vəzi yerləşir. Bu vəzi aşındırıcı maddə ifraz edir. Qamçıayaqlıların *Thelyphonidae* fəsiləsinə daxil olan 80-ə qədər növü məlumdur. Əksər növü Malay arxipelaqında və Mərkəzi Amerikada yayılmışdır. Yava adasında quyruqlu telifon növü geniş yayılmışdır. Bu növün ölçüsü 30 mm-dir, qara-qonur rəngdədir. *Typopeltis* cinsindən olan növlərə Cənub-Şərqi Asiyada , *Mastygoproctus* cinsindən olan iri telifonlara Braziliyada və Meksikada rast gəlinir. Keçmiş SSRİ ərazisində *(Ussuriyada)* ancaq bir növ — amur telifonu *(Thelyphonus amurensis)* yayılmışdır.

## Fəsilələri

## İstinadlar
Ayağıqamçılılar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

## Fəsilələri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tropik hörümçəyəbənzərlər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

## Təsnifatı
*  fəsiləsi
**  cinsi
**  cinsi
**  cinsi

## İstinadlar
Yalançı əqrəblər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

## Haqqında
Yalançı əqrəblər kiçik ölçüləri və gizli həyat tərzi ilə səciyyələnirlər. Başqa hörümçəkkimilər arasında yalançı əqrəblər yalnız onlara məxsus olan bədən quruluşu, xüsusi halda qısqac formasında olan iri pedipalplar – ikinci cüt ətrafları ilə seçilir. Bu sonuncular əqrəblərin qısqacına çox bənzədiyi üçün hörümçəkkimilərin bu dəstəsinə yalançı əqrəb adı verilmişdir. Bundan başqa, hərəki xeliser barmaqların — birinci cüt ətrafların ucunda tor vəzilərin olması, xela barmaqlarındakı zəhərli aparat, mürəkkəb "nikah" davranışı, eləcə də dişinin yumurtaları və körpələri daşıması yalançı əqrəblərin fərqli təkamülündən xəbər verir. Yalançı əqrəblər yırtıcıdırlar, qida kimi xırda buğumayaqlılardan kolenbol, gənə, həşərat sürfəsi, xırda hörümçəklər və.s – dən istifadə edirlər. Yalançı əqrəblər səhralardan tutmuş qarlı dağlara qədər, demək olar ki, hər yerdə rast gəlinir. Gizli yaşayış yerlərinə — daşların, ağac qabıqlarının altına, döşənəyə, quş yuvalarına, torpağın müxtəlif horizontlarına yerləşən gəmirici yuvalarına üstünlük verirlər.Çoxlu miqdarda mağara yalançı əqrəb növləri, vardır. Onlar mağara həyatı üçün səciyyəvi olan əlamətlər kəsb etmişlər: gözlər yox olmuş, ətrafların buğumları uzanmış, duyğu tükləri güclü inkişaf etmişdir. *Chelifer concroides L.* Və *Cheiridium museorum Menge* kimi Sinantrop növlər yaxşı məlumdur. Onlara evlərdə, suvağın altında, kitabların arasında, herbarilərin içində rast gəlmək olar . Dalğalı zolaqlarda rast gələn qalofilləri, eləcə də cücələrdə, quşlarda və gəmiricilərdə foreziya edən növü *Lamprochernes nodosus Schrank* xüsusi qeyd etmək lazımdır. Azərbaycanın yalançı əqrəblər faunası 52 növə malikdir. Onların əksəriyyəti Kiçik Asiya-Qafqaz *shelkovnikovi Neobisium anatolicum Beier. Dactylochelifer gruberi*, Qafqaz endemiki Qafqaz *chtonius azerbaidzhanus Schwaller et Dashdamirov, Ronxus arexellus Schwaller et Dashdamirov, Colocheiridius centralis nataliae Sashdamirov, Hernes horvatii* Aralıq dənizi *Colocheiridium libanoticus Beier., Pselaphochernes Lacertosus, Hysterochelifer meridianus, palearktik Neobisium carcinoides Dendrochernes cyrneus, Dactylochelifer latreillei* zoocoğrafi kompleksləri təmsil edir. Aşağıda Azərbaycanın əsas coğrafi regionları üçün səciyyəvi olan növlərin adı verilir: Böyük Qafqaz üçün — *Chthonius shelkovinikovi Ch.azerbaidzhanus Schaw Et dash, Neobisium anatolicum Beier, N.validum, Roncus microphthalmus, Asanthocreagrisredikorzevi Dash, Beierochelifer sp indet.,* Kür-Araz ovalığı üçün – *Mukrobisium brevifemoratum, Minniza babylonica Beier, Atemnus politus, withius piger, Chelifer cancroides L.,* Talış zonası üçün – *N.alticola Beier, N.macrodactylum, R.parablothroides Hadzi, Chernes horvathii, Dactylochelifer gruberi Beter*.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Telifonlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

## Haqqında
Telifonlar xarici quruluşuna görə əqrəblərə oxşar olub, pedipalpları daha güclü inkişaf etmişdir. Ön ətrafları uzundur, qamçı şəklindədir və antennaları əvəz edir. Qarıncıq şöbə buğumludur. Axırıncı üç buğumu saplaq şəklində uzanaraq, sapşəkilli uzun quyruqla nəhayətlənir. Zəhər vəziləri olmur. Səkkizinci və doqquzuncu buğumlarda yerləşən 2 cüt ağciyərlə tənəffüs edirlər. Telifonlar isti ölkələrdə , xüsusən tropik meşələrdə yaşayırlar. Onlar yırtıcıdırlar və gecə həyat terzi keçirirlər. Əsasən həşaratla, həmçinin çoxayaqlılarla, qurdlarla , çılpaq ilbizlərlə qidalanırlar. Nisbətən iri ölçülü həşarata hücum etmirlər. Telifon qaçarkən sapşəkilli quyruğunu qaldıraraq, bu maddəni xaric edir. Nisbətən iri formalar aşındırıcı maddəni 30 sm məsafəyə qədər ata bilir. Bu maddənin tərkibində qarışqa və sirkə turşusu vardır, bəzi növlərdə bu kəskin xlor iyi verir. Bu maddə insanda selikli qişanı güclü aşındırır.

## Fəsilələri
* Hypoctoninae
** 
** 
** 
** 
** 
* Mastigoproctinae
** 
**  
**  
** 
** 
** 
* Thelyphoninae
** 
**  
**  
** 
**  
** 
**  
**  
* Typopeltinae
**  
;Nəsli kəsilmişlər
** † 
** † 
** † 
** † 
** † 
** † 
** † 

## İstinadlar
Arxa beyin

**Asxa beyinə** () körpü -  və beyincik -  aiddir; onun boşluğunun qlığını dördüncü mədəciyin ara hissəsi təşkil edir.

## İstinadlar

## Mənbələr
*Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, III cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı - 1982
*Atlas of Human Cardiac Anatomy - Endoscopic views of beating hearts - Cardiac anatomy
*Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
*Anatomy: Embryologie
Mirzə Nəsrulla Məlikül-Mütəkəllimin

**Mirzə Nəsrulla Məlikül-Mütəkəllimin** () – İranın görkəmli ictimai xadimi, cəsur inqilabçı, yazıçı və mütəfəkkiri idi.

## Həyatı
Mirzə Nəsrulla Məlikül-Mütəkəllimin 1908-ci ildə İrandakı əksinqilabi çevriliş zamanı Məhəmmədəli şahın əmri ilə vəhşicəsinə öldürülmüşdür.

## İstinadlar
Radikal

**Radikal** (hərfi tərcümə: *"köklü"*  — *"kök"*):

* Radikal (kimya) — molekulda xüsusi atomlar qrupu.
* Radikallar nəzəriyyəsi — Antuan Lavuazyenin fikrincə bir birləşmədən digərinə dəyişikliksiz keçən atomlar qrupu.
* Radikal (siyasət) — baxışlarında və dəyişikliklərdə kəskin mövqe tutan və radikalizm tərəfdarı olan şəxs.
* Radikal — Radikal Partiyanın üzvü.
* Radikal — Kökaltı işarəsi (√).
* Radikal (qəzet)
Tula-Buqa

**Tula-Buqa xan** - 1287-ci ildə taxta çıxmışdı. 1259-cu ildə Litvanın işğalında iştirak etmiş, 1286-cı ildə Polşa yürüşündən 20.000 əsirlə qayıtmışdı. 1287-ci ildə xan olandan sonra isə Məngü Timurun oğlu Algü ilə birlikdə bir daha Polşaya yürüş etmişdi. Onun dövründə dövlət güclü olsa da əsas hakimiyyət Noğay xanın əlində cəmləşmişdi. 1291-ci ildə Noqay xan onu devirərək taxta Toxtanı gətirdi.
Toxta

**Toxta xan** (*salnamələrdə* *Tokta, Tuktay*, təx. 1270—1312/13) — 1291-1312-ci illərdə Qızıl Orda xanı, Məngü Timurla Olcay xatunun oğlu. 

## Daxili siyasəti
Noqay xanın köməyi ilə taxta gəlmişdi. Tezliklə Toxta və Noqay xan düşmənə çevrildilər. Toxta xan qaynatası Salçiday ilə müttəfiq oldu. Salçiday Tuluy xanın kürəkəni idi. O, 1296-1297-ci illərdə Noqay xana qarşı ilk döyüşdə məğlub oldu. Toxta Qazan xandan yardım istəsə də xan bu işə qarışmadı. Sonrakı döyüşdə xan Noqayı məğlub edərək öldürdü. Onun oğlu Çaka xan isə Bolqarıstana qaçaraq özünü çar elan etdi. Noqay xanın torpaqları Toxtanın qardaşı Saraybuğa və oğullarına paylandı. Onun hakimiyyəti dövründə poçt sistemi və ticarət yenidən genişlənməyə başladı.  O Qızıl Ordanın son müsəlman olmayan xanı idi. Toxta 1304-cü ildə Yuan sülaləsinin imperatoru Teymurun Monqol imperiyasının nominal birliyini bərpa etmək təşəbbüsünü dəstəklədi və qısa müddətə də olsa həm imperator, həm də Hülakilərlə ittifaq bağladı. 

1313-cü ildə Tokta vəfat etdi. Xənəndəmirin (Khnandemir) yazdığına görə, o, Volqa çayının ortasında qayığın içində boğularaq ölmüşdür. Əbu’l-Bəxəri (Abu'l-Bakharī) isə onun Seraidrakda dəfn edildiyini bildirir. Noqay və onun ailəsini məğlub etdikdən sonra Tokta Qızıl Orda dövlətinin mütləq hökmdarına çevrildi və onun ən güclü suverenlərindən biri oldu. O, bir vaxtlar İslam dinini qəbul etmişdi, lakin sonradan Çingiz xanın qədim inancına qayıtdı və bununla birlikdə qədim başçıların tolerantlıq siyasətini də bərpa etdi.

Tokta öldükdən sonra onun üç oğlu vardı: İlbasmış, Tukel Buqa və Pirus，Lakin onların heç biri taxta çıxmadı.

## Xarici siyasəti
Hakimiyyətə gələn kimi rusların yarım-müstəqilliyini ləğv etmək üçün qardaşı Tudanı hücuma göndərdi. O 1293-cü ildə 14 şəhəri yandırdı. Xan özü Tver şəhərinə hücuma keçdi və Vladimir-Suzdal knyazı Dmitri Aleksandroviçi taxtdan qovdu. Rus arxivlərində bu hadisə "Batı geri döndü" kimi xatırlanır.

1301-ci ildə Ağ Orda hökmdarı Bayan xan Toxtanın yanına qaçdı. Ağ Ordada baş verən qiyamın təşkilatçılarını dəstəkləyən Toxta xan Duva xan və Kaydunun oğlu Çaparı məğlub edərək Bayan xanın hakimiyyətini bərpa etdi. 1304-cü ildə Toxta xan Cığatay xanlığından gələn təklifi qəbul edərək Teymur xanın hakimiyyətini qəbul etdi.  

1312-ci ildə vəfat etdi.

## Ailəsi
Oğlanları: El-Basar (o sonradan hakimiyyət uğrunda mübarizənini baş verməməsi üçün bütün qohumlarını öldürmüşdü)  və İlbasmış, qızıː Mariya.

## İstinadlar
Şeyx Fəzlullah Nuri

**Şeyx Fəzlullah Nuri** (1841–1909) — İran məşrutə hərəkatının əleyhidarı.

## Həyatı
Şeyx Fəzlullah Nuri, Molla Abbas Nuri Mazandarani oğlu 1841-ci ildə Mazandaranda La Şəkk kəndində anadan olub. 1909-cu ildə öldürülmüşdür. Ruhaniyyət tarixinin azad ruhlu mücahid alimləri sırasında ön yerlərdən birini tutan Şeyx Fəzlullah Nuri İran Məşrutə inqilabının tənqidçilərindən olmuş, bu inqilabın Britaniyanın siyasətlərinə xidmət etdiyinə inanmışdır. Şeyx Məşrutənin rəhbərliyi tərəfindən edama məhkum olunmuş və dar ağacından asılmaqla şəhadətə çatmışdır. Şeyx Fəzlullah Nurinin Məşrutə tərəfdarı olan Seyid Məhəmməd Təbatəbai, Abdullah Bəhbəhani, Nəcəf alimləri Axund Xorasani və Abdullah Lahici ilə müxalifətinin əsas səbəbi Məşrutə qanunlarında İslamın əsas götürülməməsi olmuşdur. Digər İslam alimləri Məşrutəni şah istibdadından qurtulmaq üçün vasitə saydığı halda Şeyx, Britaniyanın dəstəklədiyi bir hərəkatın müsəlmanlara heç bir fayda verməyəcəyini bəyan etmişdir. Şeyx Fəzlullahın edam hökmünü Məşrutənin nəzarəti altında Şeyx İbrahim Zəncani vermişdir. Şeyx Tehranda Topxana meydanında edam olunmuş, Qumda dəfn edilmişdir. Edam kürsüsündə Şeyxin əmmaməsi çıxarılan zaman xalqa müraciətlə demişdir: "Bu gün şeyxin əmmaməsini çıxaranlar unutmayın ki, sabah sizin xanımlarınızın hicabını açacaq!". Şeyxin edam hökmü məşrutə zabiti erməni Yeprem xanın rəhbərliyi altında həyata keçirilmişdir

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* Seyid Əhməd Kəsrəvi, *Tārikh-e Mashruteh-ye Iran* (تاریخ مشروطهٔ ایران) (History of the Iranian Constitutional Revolution), in Persian, 951 p. (Negāh Publications, Tehran, 2003), ISBN 964-351-138-3. **Note:** This book is also available in two volumes, published by *Amir Kabir Publications* in 1984. *Amir Kabir's* 1961 edition is in one volume, 934 pages.
* Ahmad Kasravi, *History of the Iranian Constitutional Revolution: Tārikh-e Mashrute-ye Iran*, Volume I, translated into English by Evan Siegel, 347 p. (Mazda Publications, Costa Mesa, California, 2006). ISBN 1-56859-197-7
## Xarici keçidlər
Çar

**Çar** (, ) — slavyanlarda monarx titulu. "Sezar" (Caesar) sözündən əmələ gəlmişdir. Roma imperatorlarının titulu, qədim və orta əsr dövlətlərində hökmdar titulu.

## "ÇAR" titulu ilə əlaqədar olaraq ümumi məlumat
Tarixi ədəbiyyatda qədim Babilistan, Assuriya, Çin, Hindistan, İran, Yunanıstan, respublikaya qədərki Roma, ellinist Misir və Qafqaz Albaniyasının hakimləri çar adlandırılıb. Çar imperatordan sonra kral tituluna uyğun olan ali dövlət ünvanıdır. Bolqarıstanda monarxlar X-XIV əsrlərdə və 1908-ci ildən 1946-cı ildə monarxiyanın ləğvinədək, çar titulunu daşımışdırlar. Rusiyada çar titulu 1547-1721-ci illər aralığında dövlət başçısının rəsmi titulu idi. İlk çar IV İvan Qroznı olmuşdur. I Pyotr imperator titulunu qəbul etmişdir (1721).

## İstinadlar
Telelər

**Telelər** — qədim türk tayfası.

## Tarixi

Tele tayfası erkən orta əsrlərdə (IV-V əsrlərdə) Balxaş gölü ətrafında yaşamışdır. V əsrdə 100 min alaçıqdan ibarət telelər İrtış çayını keçərək Aral və Xəzər dənizləri arasındakı ərazidə öz dövlətlərini yaratmışdılar. 492-ci ildə telelər öz dövlətini yaratdılar.494-496-cı illərdə bu dövlətə eftalilər son qoydular. 552-ci ildə türk xaqanlığı yaradıldıqda tele tayfa birləşməsi həmin dövlətə daxil olmuşdur.556-cı ildə onlar xaqanlığın qərbində, Xəzər dənizi sahillərində məskunlaşmışdılar. VII-VIII əsrlərdə tokuz-oğuz adı ilə adlanmışlar.Türk  xaqanlığının dağılması nəticəsində (1704) telelərin bir hissəsi İrtış hövzəsində yaşayan qıpçaqlara qarışmış, digər hissəsi isə VIII əsrdə Xəzərlərin tərkibinə daxil olmuşdur. Qıpçaqların və Xəzərlərin tərkibində  Azərbaycana gəlmişdilər.

Telelər jujanlarla  qonşu yaşayırdılar. Amma əlaqə saxlamırdılar. Onlar Hun imperiyasına qatıldılar. Öz ibtidai dədə-baba qaydalarını saxladılar və köçərilikdən əl çəkmədilər. Çinləşmə (tabqaçlaşma-Ə.Ç.) bu köçərilərə təsir etmədi. Əlçatmaz səhralarda sakin olduqlarından Çin dövləti üçün maraqlı deyildilər. Telelər əvvəlcə bir xana deyil, 12 tayfanın hərəsi öz ağsaqqalına tabe idi.  

## İstinadlar


## Mənbə
* Гумилев Л. Н. Динлинская проблема
* Maenchen-Helfen O. 1939. The Ting-ling. – Harvard Journal of Asia Studies, vol. 4, no. 1: 77 – 86.

## Həmçinin bax
* Fuqu (tayfa)

## Xarici keçidlər
Hetayrlar

**Hetayrlar** (yun.ἑταῖροι) — Makedon çarının atlılardan ibarət olan ağır silahlanmış hərbi bölməsi.

## Yaranma tarixi
Hetayr yunan dilindən tərcümədən "yoldaş" mənasın verir.Hetayrlar demək olar ki zadəgan bölməsi idi belə-ki At və hərbi-sursat baha olduğundan Hetayrlar yalnız Zadəgən uşağlarından seçilirdilər.

E.ə 440-cı ildə makedon çarı II Perdikk bir neçə yüz Atlı Hetayrı var idi.Homer öz İlliadasında Frakiyalıların möhtəşəm atlılarından yazır.

Makedoniyalı İsgəndərin atası II Fillip hetayrlığa tək Makedoniyalı zadəgan uşağların yox döyüşdə təcrübəsi olan Yunanlar, eləcə də digər millət təmsilçilərini qəbul edirdi. Əvvəlcə 600, daha sonra isə e.ə 340-cı ildə II Fillipin 800 xüsusi atlısı var idi. Makedoniyalı İsgəndərin zamanında hetayrlığa qalib gəldiyləri millətləri farsları və sayrə millətlərin təmsilçilərini qəbul edilirdi.

Hetayrların içindən satraplar seçilirdi.

## Hetayrların hərbi-sursatları
Silahlar:
* 3 metrədən uzun olmayan atlı nizəsi.
* 60 santimetrlik qılınc.
Müdafiə:
*Zireh-Farsların atlılarından fərqli olaraq heytarların yüngül zirehləri var idi
*dəbilqə
## Ədəbiyyat
# ^ Diodorus Siculus, Arrian
# ^ Winthrop Lindsay Adams. Alexander the Great: legacy of a conqueror. p 8. ISBN 0321086171. (2004)
# ^ John V. A. Fine. The ancient Greeks: a critical history. p 612. ISBN 0674033140. (1983)
# ^ Lonsdale 40
# ^ Fuller 49
# ^ a b c Lansdale 41
# ^ Sage 185
# ^ Arrian, Alexander's Anabasis, III.16
# ^ a b Hammond 414
# ^ a b Hammond 416
# ^ Hammond 415
# ^ Sage 173-174
# ^ Sage 174
# ^ a b Lansdale 56
# ^ Arrian, Ale
Avatar (film, 2009)

**Avatar** və ya **Ceyms Kemeronun Avatarı** (, ) — 2009-cu il ABŞ elmi-fantastik filmi. Film insanların və Na’vi adlı yadplanetlilərin qarşılıqlı əlaqələrini, xüsusilə insanların Na’vi aləminə xətərli müdaxiləsini təmsil edir. Filmin adı Pandora planetində tədqiqat aparan və baş qəhrəmanı ilə uzaqdan idarə olunan bir süni bədənlə (avatarla) bağlıdır (hinduizmdə avatarlar allahların təcəssümləridir). Pandoranın gözəl bitki və heyvan aləmində yaşayan Na’vilərin isə öz doğma dili var. Filmin və xüsusən Na’vi aləminin gerçək dünyayla bir neçə paralelləri var. "Avatar"ın premyerası 2009-cu il dekabrın 10-da Londonda baş vermişdir. Üç Oskar və bir Qızıl Qlobus mükafatını almış, kompüter qrafikasıyla zəngin "Avatar" dünyanın ən gəlirli (2 milyard dollardan çox) filmi olub. Filmin distribütori 20th Century Fox kinokompaniyasıdır.

## Süjet
 

Əhvalat 2154-cü ildə Pandora planetində baş verir. Planet müxtəlif bitki və heyvan növləri ilə zəngindir. Həmin planetdə insanların "RDA" ("Resource Development Administration") korporasiyası anobtanium adlı qiymətli mineral çıxarır. Pandora Yerə oxşar bir cisimdir, lakin onun atmosferi insan üçün zəhərlidir və buna görə insanlar maskalar geyirlər. Pandorada hündür, insanabənzər, lakin mavi dərili məxluqlar yaşayırlar.

Anobtanium çıxarmasına görə insan-Na’vi münasibətləri pisləşdirir. Həmin münasibətləri təkmilləşdirmək üçün insanlar Na’viyə oxşar süni bədənlərin (avatarların) yaradılması üzrə proqram həyata keçirirlər. Avatarları isə insanlar uzaqdan idarə edirlər. Lakin onlardan biri — Tom ölür və Tomun yeri onun əkiz qardaşı Ceyk Salli (Sem Uortinqton) tutmağa başlayır. Pandorada Ceykin avatarı Neytiri adlı bir Na’vi qadınıyla (Zoi Saldana) rast gəlir. Bundan sonra Ceykin avatarına Can Ağacı toxumları enir və Neytiri avatarı öz nəsilə qəbul edir. Çətin öyrənmə nəticəsində Ceykin avatarı Na’vi qabiliyyətləri və davranışına malik olur. Lakin Ceykin tapşırığı Na’vi ilə mürəkkəb münasibətlərinin şəraitlərində boşa çıxır və insanların Pandoradakı hərbi qarnizonun komandanı Maylz Kuoritç (Stiven Lenq) Ceykdən dönür.

İnsan hərbçiləri Na’vi xalqının anobtanium yataqlarının verməməsi səbəbinə görə Pandora təbiətini dağıtmağa başlayırlar. Ox-yayla silahlanmış Na’vilər insanların hərbi texnologiyasına qarşı heç bir şey edə bilmir. Lakin bu anda müdaxiləçilərə qarşı durmuş Pandora təbiəti onlara xidmət edir. Filmin axırında Ceyk tamamilə öz avatara keçir, halbuki bəzi avatarlar operatorları Pandorada qalmağa icazə alırlar. 

## Rollarda
* Sem Uorinqton - Ceyk Salli
* Zoe Saldana - Neytiri
* Siqurni Viver - Qreys Oqustin
* Stiven Lenq - Mayklz Kuoritç
* Mişel Rodriqes - Trudi Çakon
* Covanni Ribizi - Parker Selfric
* Coel Devid Mur - Norm Spellman
* Si Si Eyç Paunder - Mo'at
* Laz Alonso - Tsu'tey
* Ues Styudi - Etukan
* Dilip Rao - Maks Patel

## Videooyun
2009-cu ildə Ubisoft Montreal şirkəti tərəfindən, filmin çıxış tarixinə 17 gün qalmış James Cameron’s Avatar: The Game istehsal edilmişdir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
*Filmin rəsmi saytı   
*Pandorapedia 

## Həmçinin bax
Sərdar Əsəd

**Sərdar Əsəd** () — Bəxtiyari elinin rəislərindən biri idi. Məşrutəçilərə qoşulub, Məhəmmədəli şahın əleyhinə mübarizə aparmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Bəxtiyarilər
## Xarici keçidlər
* Lily Sardarian Bakhtiari, *Bakhtiaris and the Constitutional Revolution (A Summary)*: http://www.bakhtiarifamily.com/constitution.php.
* *Bakhtiaris and the Constitution &mdash; Photographs*: http://www.bakhtiarifamily.com/constitutionphotos.php.
* Genealogy of the *Haft Lang* branch of the *Bakhtiaris*: http://www.bakhtiarifamily.com/haftlang.php.
* *Bakhtiaris*, Official Website: http://www.bakhtiarifamily.com/index.html .
Etiologiya

**Etiologiya** ( — səbəb və  — fikirləşmək, hesab etmək) — tibbin xəstəliklərin səbəbini öyrənən bölməsi.
Çigillər

**Çigillər** — orta əsrlərdə mövcud olmuş türk tayfası.

Çigillərin izləri Azərbaycanda Çigilçay / Çikilçay və Çigil adası kimi yer adlarında görülür.

## Tarixi
Türk xalqları iki – şimal və cənub qrupuna ayrılmışdı. Şimal qrupunu qıpçaqlar, peçeneqlər, tatarlar, qırğızlar təşkil etdiyi halda, cənub qrupunu uyğurlar, tabğaclar, çigillər, toxsılar, yağmalar, cumullar, çaruklar və digərləri təşkil edirdi.

Orta çağ müəlliflərinə görə, Çiğillər Tarazdan insan sesi uzaqlıqdadır.. Toxsılar və Çiğillər ölkələrində *Saplığ Kayas*, *Ürünğ Kayas* ve *Qara Kayas* üç şəhər, bu adla anılır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Prof. Yu. A. Zuev, *Early Turks: Essays of history and ideology*
* Chavannes, Édouard (1900), *Documents sur les Tou-kiue (Turcs) occidentaux.* Paris, Librairie d’Amérique et d’Orient. Reprint: Taipei. Cheng Wen Publishing Co. 1969.
* Findley, Carter Vaughn, *The Turks in World History*. Oxford University Press, (2005). ISBN 0-19-516770-8; 0-19-517726-6 (pbk.)

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Suoxu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Füzuli Hacıyev

**Füzuli Hacıyev** () — Siyəzən Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı (1995–2002), Lerik Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı (2002–2007), tarix elmləri üzrə fəlsəfə doktoru.

## Həyatı
Füzuli Mirzə oğlu Hacıyev 1956-cı il aprelin 4-də Siyəzən şəhərində anadan olmuşdur. 1973-cü ildə Siyəzən şəhər 2 saylı orta məktəbini, 1977-ci ildə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun tarix fakültəsini, daha sonra isə aspiranturanı bitirmişdir.

1977–1992-ci illərdə Dəvəçi və Siyəzən rayonlarında orta məktəblərdə tarix müəllimi işləmişdir.

1992-ci ildə Dəvəçi Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının humanitar məsələlər üzrə müavini, 1992–1995-ci illərdə Siyəzən Rayon Xalq Deputatları Sovetinin sədri, 1995–2002-ci illərdə Siyəzən Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı, 2002–2007-ci illərdə isə Lerik Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifələrində çalışmışdır.

1990–1995-ci illərdə Şabran (Dəvəçi) Rayon Xalq Deputatları Sovetinin və Siyəzən Rayon Xalq Deputatları Sovetinin deputatı olmuşdur.

2007-ci ilin aprel ayında SOCAR Eİ ekoloji təbliğat və sosial məsələlər şöbəsinin rəisi vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

2000-ci ildə "XVIII-XIX əsrin birinci otuzilliyində Azərbaycan — Dağıstan münasibətləri" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək tarix elmləri namizədi elmi dərəcəsi almışdır.

Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvü, bir kitabın (ali məktəblər üçün dərslik) müəllifidir. "Respublikanın neft və qaz sənayesinin inkişafında xüsusi xidmətlərinə görə" Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin Fəxri Fərmanına və "Ən yaxşı əyalət məmuru" nominasiyası üzrə mükafata layiq görülmüşdür.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 19 sentyabr 2016-cı il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan neft sənayesinin inkişafında xidmətlərinə görə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilmişdir.

Ailəlidir üç qızı, bir oğlu var.

## İstinadlar
Qasım xanlığı

**Qasım xanlığı** (/Касыйм ханлыгы, /Касыйм патшалыгы,  / Qasimov xanlığı,  / Qasimov çarlığı; 1452–1681), Oka çayının şimal sahilində Ryazan şəhəri yaxınında bugünkü Kasimovda Moskva knyazlığınin himayəsi altında Qasım xan tərəfindən qurulmuş türk dövləti. Xanlıq adını ilk xanı olan Qasım xandan almışdır.

## Xanlar
1445–1681 illəri arasında mövcud olan dövlət müxtəlif xanədanlara mənsub olan xanlar tərəfindən idarə olundu. Dövlət 1506-cı ildən bəri Rusiyaya tabe idi. 1679-cu ildə sonuncu xan Seyyid Burhanın ölümündən sonra iki il Fatma Sultan Bikə tərəfindən idarə olunsa da onun ölümü ilə xanlıq tamamilə Rusiya tərəfindən ilhaq edildi.

Sözügedən dövlətin xanları, aid olduqları xanədanlar ilə birlikdə aşağıda təqdim olunur:

**Kazan xanları xanədanı:**
* Kasım (1445–1468)
* Danyal (1468–1486)

(Osmanlı dövlətinə tabe) **Krım xanları xanədanı:**
* Nur Devlet (1486–1491)
* Satılgan (1491–1506)
* Canbay (1506–1512)

**Qızıl Orda xanları xanədanı:**
* Seyyid Evliya (1512–1516)
* Şah Əli (1516–1519)
* Can Əli (1519–1532)
* Şah Əli (yeniden, 1532–1567)
* Sayın Bulat (1567–1573)
* Mustafa Əli (1573–1600)

**Qazax xanədanı:**
* Uraz Məhəmməd — 1600–1610

**Sibir xanları xanədanı:**
* Alp Arslan (1610–1627)
* Seyyid Burhan (1627–1679)
* Fatma Sultan Bikə (1679–1681)

## Mənbə
* *Вельяминов-Зернов В. В.* Исследование о касимовских царях и царевичах. Ч. 1. — СПб., 1863; Ч. 2. — СПб., 1864; Ч. 3. — СПб., 1866; Ч. 4. Вып. 1. — СПб., 1887.
* *Рахимзянов Б. Р.* Касимовское ханство (1445–1552 гг.): Очерки истории. Казань: Татарское книжное издательство (Идел-пресс), 2009. — 208с.
* *Шишкин Н. И.* История города Касимова с древнейших времен. 2 изд. Рязань, 1891.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Страницы об истории и эволюции роли Касимовского ханства, о касимовских татарах
* Касимовское царство
* Касимовское ханство
* Как же возникло Касимовское ханство? 

## Həmçinin bax
* Qasım xanlarının siyahısı
Əli Əkbər Haşimi Rəfsəncani

**Ayatollah Əkbər Haşemi Bəhremani Rəfsəncani** () — İran siyasətçisi, yazıçısı. Ekspertlər Assambleyasının sədri olmuşdur. AMEA-nın fəxri üzvüdür.

## Həyatı
Rəfsəncani 1934-ci ildə İranın Kirman vilayətinin Rəfsəncan Behreman kəndində kəndli ailəsində dünyaya gəlmişdir. Ailəsi əkinçilik edir, fıstıq bağlarına sahib idi.

İranın dördüncü prezidenti vəzifəsində çalışıb.

Məktəbi oxuyan zaman 16 yaşında – 1948-ci ildə müsəlmanların müqəddəs şəhəri Qum şəhərinə dini təhsil almağa getdi. Burada o, dini təhsillə bərabər, siyasi dünyagörüşünü artırdı. Savadı və bacarığı ilə irəliləməyi bacardı və 1958-ci ildə İranın birinci dini lideri Ruhulla Xomeyninin müridi oldu. Bunun nəticəsində şiyələrdə ayetullah'lıqdan sonra en yüksək ikinci dərəcə olan hüccetülislam mərtəbəsinə yüksəldi. Ustadı Xomeyni kimi o da mühafizəkar mövqe tutdu və Rza Şah Pəhləvinin müasirlik siyasətinə qarşı çıxdı. Xomeyni 1964-cü ildə ölkədən qovuldu. Islam inqilabına qədər Rəfsancani 15 il içində 5 dəfə həbs edildi.

1979-cu ildə inqilab nəticəsində şah çevrildi və Xomeyni ölkəyə qayıtdı. Rəfsəncani onun ən yaxın adamlarından biri oldu və siyasi karyerasında yüksəliş başladı. Islam Partiyasının qurulmasında yaxından iştirak etdi. Hətta 1979–1980cı illərdə daxili işlər naziri oldu. 1980-ci ildə ona qarşı olan sui-qəsd uğursuzluqla nəticələndi. Xomeyninin sağ əlinə çevrilən Rəfsəncani 1980–1989-cu illərdə İslam məşvərət şurasıda Məclis spikerliyi vəzifəsini tutdu. 1980–1988-ci il İraq-Iran müharibəsində sülh əldə edilməsində böyük rol oynadı.

1989-cu il iyun ayında Xomeyninin ölümündən sonra Əli Xamneyinin prezidentliyindən (1980–1989) sonra İranın dövlət başçısı oldu. Xamneyi isə ali dini lider postuna əyləşdi.
1997-ci il Almaniya məhkəməsi onun 1992-ci il İran Kürdlərinin liderinin öldürüldüyü Mikonos sui-qəsdinin sifarişçilərindən biri olduğunu bəyan etdi.
Rəfsəncani mühafizəkar və praqmatik siyasət yürütdü, qonşularla, keçmiş SSRİ və ərəb ölkələri ilə normal münasibətlər qurdu. Ancaq ABŞ ilə heç münasibət qurulmadı və bir neçə Qərb ölkəsi ilə məhdud münasibətlər yaradıldı. 1993-ci ildə yenidən dövlət başçısı seçildi. 1997-ci ildə seçkiyə qatılmadı.

2005-də İrandakı prezident seçkilərində Mahmud Əhmədinecəd səs çoxluğu ilə onu qabaqladı.

O, praqmatik konservativ siyasətçi kimi tanınırdı və azad bazar pozisiyasını dəstəkləyirdi. Rəfsəncani İran liberallarının lideri hesab olunurdu və radikal mühafizəkarlara qarşı çıxırdı.

1993-cü ilin oktyabrında Bakıda rəsmi dövlət səfərində olub. AMEA-nın fəxri üzvü idi.

Rəfsəncani ürək problemi ilə xəstəxanaya yerləşdirilmiş, ancaq 8 yanvar 2017-ci ildə 82 yaşında ürək tutmasından vəfat etmişdir.

10 yanvarda İranın paytaxtı Tehran şəhərində yerləşən Behişti-Zəhrada, Ruhullah Xomeyninin məzarı yanında dəfn edilib.

## Ailəsi
Rəfsəncani evli və 5 övladı – 3 oğlu və 2 qızı var idi. Qızı Məclis üzvüdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*
Sabit Abbasəliyev

**Sabit Qasım oğlu Abbasəliyev **() — Azərbaycanın dövlət və ictimai-siyasi xadimi.

## Həyatı
Sabit Abbasəliyev 12 may 1932-ci ildə Gürcüstan SSR, Marneuli rayonu, Quşçu kəndində anadan olmuşdur. 1958-ci ildə Məşədi Əzizbəyov adına Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunu bitirdikdən sonra institutun komsomol komitəsinin katibi vəzifəsində çalışmış, 1960-cı ildə isə Bakı Şəhər Komsomol Komitəsinin 2-ci katibi seçilmişdir.

1962–1964-cü illərdə Sabit Abbasəliyev Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsində işləmiş, 1964-cü ildə isə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının XXII qurultayı adına Bakı Neftqayırma Zavodunun partiya komitəsinin katibi seçilmişdir. Artıq 1965-ci ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsində neft və kimya sənayesi şöbəsinə müdir müavini vəzifəsinə təyin edilmişdir.

1971-ci ildən Azərbaycan Kommunist Partiyası Sumqayıt şəhər komitəsinin 1-ci katibi seçilmişdir.

1974–1979-cu illərdə Azərbaycan SSR Mərkəzi Statistika Komitəsinin sədri olmuşdur. Azərbaycan SSR Dövlət Plan Komitəsinin sədri vəzifəsində də çalışmışdır.

Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin müavini, Dövlət Plan Komitəsinin sədri, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı, Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü Sabit Abbasəliyev 1982-ci ildə vəfat etmiş və Birinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur.

## İş həyatı
* 1958–1960-cı illərdə Məşədi Əzizbəyov adına Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutu komsomol komitəsinin katibi
* 1960–1962-ci illərdə Bakı Şəhər Komsomol Komitəsinin 2-ci katibi
* 1962–1964-cü illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin əməkdaşı
* 1964–1965-ci illərdə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının XXII qurultayı adına Bakı Neftqayırma Zavodunun partiya komitəsinin katibi
* 1965–1971-ci illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsində neft və kimya sənayesi şöbəsinin müdir müavini
* 1971–1974-cü illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyası Sumqayıt şəhər komitəsinin 1-ci katibi
* 1974–1979-cu illərdə Azərbaycan SSR Mərkəzi Statistika Komitəsinin sədri
* 1979–1982-ci illərdə Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin müavini
* 1979–1982-ci illərdə Azərbaycan SSR Dövlət Plan Komitəsinin sədri
* Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı

## İstinadlar
Veymutov şamı

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Təbii halda Şimali Amerikanın şərq rayonlarında yayılmışdır. Avropada XVII əsrdən becərilir. 

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 50 m, diametri 160 sm olan iri ağacdır. Çətiri enli piramidal və ya yumurtavarı, seyrəkdir. Gövdəsi düz və hamardır, açıq-boz rəngli qabıq qatı ilə örtülmüşdür. Cavan zoğların qalınlığı isə 3–4 mm olub, çılpaqdır. Nazik iynəyarpaqları açıq-yaşıldır, uzunluğu 5-10 sm olub, 5 ədədi bir dəstədə yığılmışdır və 2-3 il budaqların üzərində qalır. Qozaları ensiz-silindrikdir, uzunluğu 8-16 sm-ə, qalınlığı 2-4 sm-ə çatır, uzun saplaqlarda 1-3 ədəd olmaqla yerləşir. Apofizləri üstdən qabarıqdır. İkinci il yetişir. Bu şam 25 ildən sonra meyvə verməyə başlayır.

Təzə qumlu və gilli torpaqlara üstünlük verir. Quru və qeyri-münbit torpaqlarda bu növ zəif böyüyür. Kölgəyə, küləyə, soyuğa davamlıdır, rütubətsevəndir, isti yay günlərində yarpaqları quruyur. Çox vaxt pas xəstəliyinə yoluxur. Oduncağı yumşaq, yüngüldür, tikintidə binaların bəzədilməsində, mebel, qələm, kibrit, faner, sellüloza istehsalında istifadə edilir.

## Azərbaycanda yayılması
Zaqatala rayonunun Pərzivan məntəqəsində dağ-meşə torpaqlarında bitir. Bakıda Nəbatat bağında, Gəncədə və Bərdədə ayrı-ayrı nüsxələri vardır. Lənkəran zonasının rütubətli yerlərində, dağ-ətəklərində gilli sarı torpaqlarda toxumla cücərdilib becərilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xırdaçiçəkli şam

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Yaponiyanın dağ rayonlarında dəniz səviyyəsindən 2500 m hündürlüyə qədər olan ərazilərdə və Koreya sahillərində Utserye yarımadasında bitir. 

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 15–20 m-ə çatan ağacdır. Gövdəsi çox  vaxt bünövrədən budaqlanır. Çətiri cavanlıqda ensiz-konusvarı olub, yaşlandıqdan sonra enli-konusvarı, şaxəlidir. Qabığı hamardır, yaşlandıqda nazik qabıqlarla çıxır. Cavan zoğlarında qabıqların qalınlığı təxminən 3 mm-dir, yaşıl və ya yaşılımtıl qonur olub, ağımtıl, qıvrım tükcüklərlə örtülür. Yaşlı zoğları açıq-boz rənglidir, çılpaqdır. Uc tumurcuqların uzunluğu 4–7 mm, eni 2,5–3 mm, yumurtavarı-silindrikdir, qatranlı deyil, qırmızı və ya tünd qonurdur, kənarları açıq saçaqlıdır. İynəyarpaqları dəstələrdə 5 ədəd olmaqla toplanır, 3 hissəlidir, uzunluğu 3-6 sm, eni 0,1-0,15 sm, yumşaqdır, tünd yaşıldır, ucu kütdür, kənarları seyrək dişlidir (1 sm kənarında 12-14 diş), zoğların uclarında yığılır, aşağı əyilir. Qozaların uzunluğu 5-10 sm, qalınlığı 3-4 sm, yumurtavarı və ya qısa silindrik, apofizləri ucunda enli-yumru, qabarıq, içəri qatlanmış, bir az bilinən göbəklidir tək və ya bir neçəsi bir yerdədir, yuxarı istiqamətlənir və ya horizontal olur, qatranlıdır, budaqlarda 6-7 il qalır. Toxumların uzunluğu 10&nbsp;mm-ə qədər, uzunsov-yumurtavarı, qaramtıl, qısa qanadlıdır. Dekorativdir, -30 0 C şaxtalara dözür. Şamın bu növü 2008-ci ildən Bakı şəhərinin yaşıllaşdırılmasında geniş istifadə olunur. Cırtdan forması "Arnold Arboretum Dwarf" sütunvari çətiri ilə fərqlənir. "Cleary" formasının 10 yaşında hündürlüyü 0,9-1,8 m-ə çatır. Cırtdan piramidal formanın "Tempelhof" mavi-yaşıl iynəyarpaqları vardır. Boz-mavi yumşaq iynəyarpaqları olan "Negishi" forması da vardır. Bu formaların hamısı rütubətli, yaxşı drenajlı torpaqlara üstünlük verir, işıqsevəndir, duzlaşmaya və qaza davamlıdır. 

## Azərbaycanda yayılması
Abşeronda yeni salınan parklarda, bağlarda rast gəlinir və mədəni şəraitdə becərilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Balkan şamı

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Balkan yarımadasının dağ rayonlarında təbii halda bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 20 m-ə qədərdir. Çox vaxt dağların yuxarı zolağında kol şəklində bitir. Çətiri konusvarı, qabığı hamar, boz-qonur və ya qırmızı-qonurdur. Cavan zoğları qalın (3–4 mm), çılpaq, yaşıldır, sonra boz və ya boz-qonur olur. Tumurcuqları yumurtavarı, ucu qısa, bizşəkilli, qatranlıdır, uzunluğu 5–10&nbsp;mm, eni 2,5–4 mm-dir. Dəstəşəkilli iynəyarpaqları möhkəm, 5 ədəd, kənarları az dişli, boz, tünd yaşıl, açıq zolaqlıdır. Uzunluğu 6-10 sm, eni 0,75–1 mm olub, 3 ilə qədər budaqların üzərində qalır. Qozaları sallaq, silindirik, bərk oduncaqlı, qalın qabıqlıdır, 3-cü ili yetişir. Qısa saplaqlarda tək və ya bir neçə ədədi birlikdə yerləşir, uzunluğu 8-10 sm, qalınlığı 2,5-4 sm-dir. Toxumlarının rəngi qonur, uzunluğu 5–7 mm-dir. Qanadının uzunluğu 15&nbsp;mm-ə  qədərdir, 10-12 yaşında meyvə verir. Uzunsov silindirik, açıq-qonur qozaları budaqlarda uzun müddət qalır. Mədəni şəraitdə 1863-cü ildə becərilir. Qərbi Avropada çox vaxt dekorativ bitki olaraq parklarda, bəzən meşələrdə də təsadüf edilir. Mərdəkan Dendrarisində introduksiya olunmuşdur. İlk toxumvermə vaxtı 10 yaşından başlayır, toxumları sentyabrın əvvəllərində yetişir və tez tökülür. Qışa və kölgəyədavamlıdır, tez böyüyür, torpağa isə az tələbkardır. Göbələk xəstəliklərinə dözümlüdür.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Alçaqboylu sidr şamı

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Yayılma arealı böyükdür. Çukotka, Maqadan, Kamçatka, Xabarovsk, Saxalin və Amur vilayətlərində, Amur çayı və Oxot dənizinin sahillərində dağ yamaclarında və alçaq yerlərdə bitir. 

## Botaniki xarakteristikası
Enli, şaxələnmiş budaqları görünüşünə görə kasaşəkillidir, torpağın üzərində sürünən və ya ağacvarı çətir əmələ gətirən kiçik ağacdır. Ağacın hündürlüyü 4–5 m (bəzən 7 m), gövdəsinin qalınlığı kökün boğazında 15-18 sm olur. Bu növ, çətirin müxtəlifliyinə görə kol, kolvarı ağac və ya yarımkol-yarımağac formasında olur. Budaqların qabığı hamar, boz, gövdələrdə tünd-qonur, boz xallıdır. Sürünən formaların budaqları tropağa yapışır, ucları 30-50 sm yuxarıya qalxır. Cavan zoğları yaşıl, narıncı tükcüklərlə sız örtülmüşdür, sonradan açıq-qonur rəng alır. İynəyarpaqları üçtərəfli, göyümtül-yaşıl rənglidir, uzunluğu 4-dən 8 sm-ə qədər olub, 5 ədəd olmaqla dəstələrə yığılmışdır. Qozaları çiçəkləmədən sonra ikinci ildə yetişir, xırda olub, uzunluğu 4-7 sm-ə qədər, eni təxminən 3 sm-dir, yumurtavarı və ya uzunsovdur, apofizləri kənara əyilmiş göbəklidir. Qozanın bütün kütləsində nüvənin miqdarı 43 %, qabığın miqdarı 57 %-i təşkil edir. 1000 toxumun orta kütləsi 98 qr, 1 kq-da 24000-ə qədər toxum yerləşir. Oduncağı qatranlı, möhkəm ağır qatlıdır və çətinliklə doğranır. Yerli əhali onlardan "qoza südü" düzəldir. Gövdəsi, budaqları və kökləri və skipidar və qatran almaq üçün yararlıdır; dağ yamaclarının bərkidilməsi, torpaq sürüşməsinin, qar və sel axınlarınını qarşısının alınması, dağ yollarının ətrafında əkinlərin mühafizəsi və s. üçün yaxşı miliorativ bitkidir. Külək və su eroziyasının inkişafını saxlayır. Damların daşlıq yamaclarında torpağın əmələ gəlməsinə səbəb olur. Çox dekorativdir. 

## Azərbaycanda yayılması
Bakı şəhərində park və bağlarda, bəzi yaşayış yerlərinin yaşıllaşdırılmasında istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sahil şamı

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Təbii halda Aralıq dənizinin şərqində və Portuqaliyada yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 30 m-ə qədər, gövdəsinin diametri 40 sm-ə çatır. Gövdəsinin qabığı tünd-qonur rəngli, qalın və qeyri-bərabər çatlıdır. Çətiri yaxşı inkişaf edərək diamteri 6,5 m-ə çatır. Tumurcuqları qırmızı-qonur, qatranlı, uzunsov, yumurtavarı, bizşəkilli, uzunluğu 6–12 mm olmaqla zoğların zirvəsində dəstələrlə yerləşir. İynəyarpaqları göyümtül-yaşıl rəngli, zoğlarda spiral formasında cüt-cüt yerləşir, iynəyarpaq alt tərəfdən hamar, üstdən qabarıq, ucu biz, kənarları xırda dişlidir, uzunluğu 2-8 sm-ə qədərdir. Qozaları 18 sm uzunluqda, yumurtavarı olub, iridir, ağaca xüsusi gözəllik verir. Ağac yaşlandıqca qozaların sayı azalır. Qozalar əmələ gələndən sonra ikinci ilin payızında yetişir. Toxumları yumurtaşəkilli və ya uzunsov-yumurtaşəkillidir. Uzunluğu 3-4 sm, rəngi tünd-boz, qara və ya açıq qonurdur. Yaxşı inkişaf etmiş kök sistemi olan soyuğa (temperaturun 200 C-yə qədər aşağı enməsinə dözür) quraqlığa davamlı ancaq əhəngli quru torpaqlar dözməyən tez böyüyən, isti sevən ağacdır. Suvarılmayan əhəngli torpaqlardan xloroz xəstəliyinə yoluxaraq məhv olur. Rütubətli iqlim şəraitində yaxşı inkişaf etdiyi üçün sahil ətrafı qumluqların yaşıllaşdırlması üçün perspektivli şam növüdür.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeron, Astara-Lənkəran, Balakən, Kür-Araz ovalığında rast gəlinir. 

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Roksburq şamı

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Roksburq şamı ağacdır, 20–50 m hündürlüyündə, hündür və düz dirək gövdənin diametri 70–100 sm olur. Çətiri böyükdür, simmetrikdir, dəyirmidir və ya işıqlı geniş ehramvarıdır. Gövdə qabığı cavan ağaclarda tünd-boz, yaşlılarında isə bozumtul-tünd-qonuru, dərin şırımlı, 1 sm qalınlığında, lövhəlidir, iri çoxbucaqlı lövhəciklər şəklində tökülürlər, daxili qabıq qırmızımtıl-qonuru rənglidir. Budaqları yoğundur, əyiləndir. Zoğları açıq-qonuru, tək buğumlu, budaqcıqların ucu yuxarıya qalxandır. Tumurcuqları iridir (5–11 mm), pulcuqları qısılandır (yumulandır), uzunsov yumurtavarıdır, qonurudur, uzun saçaqlı pulcuqludur. İynəyarpaqları budaqların ucuna toplanandır, yoğundur, genişdir, uzanandır, at yalına bənzər sallanandır, yumşaqdır, 15–35 sm uzunluğundadır, parıldayandır, açıq-yaşılıdır, üçküncdür, bayırdan dərinləşən və tirlidir, qabarıqdır, borular 2 dəstəli, qatran yolları epidermisdədir, hər bir dəstədə 3 ədəd iynə olur, qını 18 mm-dən uzundur, tökülmür, pulcuqları saçaqlıdır. Qozaları tək-təkdir, çox qısa ayaqcıqlıdır və ya oturaqdır, uzunsov-yumurtavarı və ya konusvarıdır, uzanan və ya əyiləndir, 10–20 sm uzunluqda, 6–7 sm enindədir, sarımtıl-qonuru və ya tünd-qəhvəyi rənglidir, uzun müddət açılmır, qalın sıx oduncaqlı pulcuqludur. Toxum pulcuqları yoğundur, güclü burulmuş şişkindir. Qalxancıq demək olar ki, rombvarıdır, hündür ehramvarı şişkindir, qozanın əsasına doğru qozbelvarı əyiləndir, göbəkciyi kiçikdir, azacıq əyilən, demək olar ki, yastıdır. Toxumları 10–15&nbsp;mm uzunluğunda, 8–10&nbsp;mm enindədir, uzun (25–30 mm) tünd-boz qəhvəyi rəngli qanadlıdır, ellipsvarıdır, yastıdır, açıq-boz rənglidir, iti kənarlıdır, qabığı nazikdir, qanadı bitişikdir, əyridir. Cücərtilərinin ləpəaltı hissəsi yaşıldır, kök boğazına yaxın hissədə isə çirkli-qəhvəyi rənglidir, 20–30&nbsp;mm uzunluqda, 2,0–2,5 mm enindədir. Ləpələr 10–12, bəzi hallarda isə 14 ədəd ola bilir, parlaq-yaşıldırlar, 40–50 mm, bəzən isə 60 mm uzunluqda, 1,0–1,5 mm enində olurlar, ucdan sivridirlər, en kəsiyi yastı-qabarıqlıdır, qabırğaların üzərində ağ rəngli, qısa, seyrək və yuxarıya qalxan tikancıqlar vardır. İlk yarpaqları göyümtül-yaşıl rənglidir, 30–50 mm uzunluqda, 0,5 mm-dən çox enindədir, sıx kiçik tikancıqlıdır. Cücərtilər birinci il 8–10 sm hündürlüyündə olur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sıxçiçəkli şam

****, **qırmızı yapon şamı**,  **yapon şamı** və ya **qırmızı Koreya şamı** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı

Yaponiya, Koreya və Çinin dağ meşələrində dəniz səviyyəsindən 1000–2000 m hündürlükdə, Tunberqa şamı (Pinus Thunbergii Parl.), Zibolda tsuqası (Tsuga Sieboldii Carr.), həmişəyaşıl palıdlarla, müxtəlif iynəyarpaqlı, yarpağı tökülən ağaclarla birlikdə bitir. 

## Botaniki xarakteristikası

Hündürlüyü 20–35 m-ədək, gövdəsinin diametri 1-1,3 m olan ağacdır. Qabığı açıq qırmızımtıl-qonur, hamar, nazikdir. Qoca gövdələrin aşağı hissəsi tünd-qonur rəngli olub, dərin uzunsov çatlara bölünür. Yaşlandıqda çətirvarı budaqları hündür, üfüqi yaruslarla yerləşir. Zoğları sarımtıl-qonur, mum örtüklüdür. Tumurcuqları silindrik, ucu biz, qırmızı-qonur, enli-neştərvaridir. Tumurcuqların qabıqları tünd-qonur, kənarlarında sıx yerləşmiş açıq saçaqlıdır. Qınların xırda yarpaqları bozumtul, tünd-qonurdur. Apofizlərin göbəyi hamar və ya batıqdır. İynəyarpaqları yumşaq, elastik, tutqun-boz və ya mavi-yaşıl, nazik dişcikli, ön tərəfə məsaməli, budaqların uclarında yığılmış, uzunluğu 5-12 sm-dir. Qozaları yumurtavarı, konusvarı formalıdır, uzunluğu 3-6 sm, eni 3 sm-dir, açıq-sarımtıl-qonur, təxminən oturaq olub, aşağı əyilmişdir. Qalxanları hamardır. Toxumları bozumtul-qonur rəngli, uzunluğu 5&nbsp;mm olub, nazik qanadlıdır.

Toxumlar noyabrda yetişir. 1 kq-da 94000 ədəd toxum vardır. Soyuğadavamlıdır. Torpaq şəraitinə az tələbkardır, bataqlıq torpaqlardan başqa hər cür torpaqda bitir. İşıqsevəndir, tez böyüyür, kötükdən bərpa olunur. Oduncağı möhkəm, elastik, qatranlı, kobud lifli, açıq-qonurdur, tikintidə geniş istifadə edilir. Hündür, geniş çətiri olan gözəl, tezböyüyən ağacdır. Qrup əkinləri üçün yararlıdır, alçaqboylu, əyilmiş formaları xüsusilə qiymətlidir. 

## Azərbaycanda yayılması

1997-ci ildə Mərdəkan Dendrarisində introduksiya edilmişdir, park və bağlarda mədəni şəraitdə becərilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax