open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Norveç omarı

*Nephrops norvegicus*, Decapoda Dəstəsinden bir növ. Norveç omarı adətən Atlantik okeanı, Aralıq və Şimal dənizlərində yayılmışdır.

## Həyat tərzi
Norveç omarı dənizin 40-250 m dərinliyində oyduğu yuvalarda məskunlaşır. Uzunluğu 18-20 sm olub, bəzən 25 sm-ə qədər çatırlar. Qəlsəməbaşlı olub, bədəninin böyük hissəsini təşkil edir. Qarın və quyruq bütövlükdə - “telson” hissəni təşkil edir. Bir cüt ön uzun ayaqlar qısqaclarla təmin olunmuşdur. Bütöv güvdə xitin zirehi ilə örtülüdür. Baş hissədə bu örtük “karpaks” adlanır. Telson trapes şəkilli olub onun uc hissəsində yelpik şəklində üzgəc yerləşir. Yuvasını ancaq gecə yem axtarmaq üçün tərk edir. Dişiləri öz qarıncığının altına mart - noyabr aylarında 4000 qədər yumurta qoymağa qadirdirlər. Mayalanma erkək fərdin onun quyruq hissəsinə yapışmasından sonra baş verir. Dişi fərd mayalanmış yumurtaları 9 ay özü ilə daşıyır. 

## Kulinariyada
Norveç omarı və ya skampi delikatest kimi mətbəxdə geniş istifadə olunur. Skampinin əsas ətli hissəsi onun arxa  (quyruq-gövdə) hissəsi sayılır. Qısqacları zəif əsələli olduğuna görə qida üçün yararsızdırlar. Norveç omarı müxtəlif ölkə mətbəxlərində müxtəlif adlar altında təklif olunurlar; belə ki, Fransada “lanqustina”, İtaliyada “skampi”, Almaniya və Avstriya kulinariyasında “lanqust quyruğu” və s. Bəzən onu səhv olaraq “kral omarı” kimi də təqdim edirlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kütləvi istehsal

thumb|right|Təyyarələrin kütləvi istehsalı.
**Kütləvi istehsal** —  istehsalın bir növü olub, böyük həcmdə hazırlanan məhsulun aşağı çeşidliyi ilə səciyyələnir. Kütləvi istehsal müəssisədə bir və ya bir neçə ölçüdə olan məhsulun və ya onun hissələrinin istehsalına yönəlmiş yüksək ixtisaslaşma dərəcəsinə malikdir. Kütəvi istehsal sənayenin bir çox sahələri üçün səciyyəvidir: maşınqayırma, tərtibatlar (saat sitehsalında), yüngül sənaye (ayaqqabı, qalantereya məhsulları), yeyinti sənayesi (konservlərin istehsalı). Kütləvi istehsal həm ayrı-ayrı sexlər və onun sahələri daxilində, həm də bütövlükdə müəssiədə daxilində təşkil oluna bilir. Burada məsulun istehsal həcmini həddən qartıq yüksəltmək və eyni zamanda onun keyfiyyətini artırmaq olur. Xüsusi avadanlıqların tətbiqi sayəsində işin məhsuldarlığı artır və əməliyyat üçün hazırlıq-tamamlama işlərinə sərf olunan vaxt minimuma enir, maya dəyəri aşağı düşür, rentabellilik artır. Bu istehsalın əsas xüsusiyyəti istehsal prosesinin özündə və onun aparılma üsulunda, işçi yerlərinin ixtisaslaşdırması və onların əməliyyatların ardıcıllığına uyğun yerinə yetirilməsindədir. Texnoloji proses çox hallarda proqresivdir. İşçilərin kiçik məşğuliyyət dairəsində ixtisalaşma dərəcəsi də yüksək olmalıdır. Kütləvi istehsalda əməliyyatlar sinxronlaşdırılır və əmək vasitələrinin işçi yerlərdə hərəkəti fasiləsiz olaraq mexanikləşdirilmiş və avtomatlaşdırlmış sistemlərin köməyi ilə aparılır (konveyrlər). Bu, istehsal prosesinin müddətini minimallaşdırır və uyğun olaraq dövriyyənin sürətini yüksəldir. Kütləvi istehsalda məmul eyni zamanda fasiləsiz olaraq buraxılır. Bunun üçün əsas şərt konstruksiyetmə zamanı düyüm və maşın hissələrinin maksimum şəkildə standartlaşdırılması və normativləşdirilməsdir.

Kütləvi istehsalda işçi yerlərdə yüklmənin dərəcəsi artır, hesabatlar və nəzarət avtomatlaşdırılır, istehsalın idarə edilməsi avtomatlaşdırılmış şəkildə fasiləsiz olaraq aparılır.

Kütləvi istehsalda seriyalılıq əmsalı K=1 olur.

## Mənbə
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.
* Wittke, Volker: *Wie entstand industrielle Massenproduktion*. Berlin 1996, ISBN 3-89404-415-2.
* Pine, B. Joseph: *massgeschneiderte Massenfertigung: Neue Dimension im Wettbewerb*. Wien 1994, ISBN 3-901260-66-8.
Mərzçəkmə

**Mərzçəkmə** və ya **yerölçmə** – təbiətdə olan alçaq-ucaların ya da qayırma alçaq-ucaların sorğulanması və ölçülməsi.

## İş bölmələri
: Mərzçəkmə işləri bütünlükdə iki böyük bölməyə bölünür:
* Yer üzünün necə olduğu göstərmək (plani metre).
* Yerin bəlli bir sahəsinin alçaq-ucalarını xəritə üstündə göstərmək (alti metre).

## Yer düzənlik işləri
: Bir gözə alınmış yer sahəsinin alçaq-ucaları, yol və ya çayların tuşu, yolların kəsişmə nöqtaları, tikintilərin durumu və daha ayrı alçaq-ucalar bir xəritə üzərində çəkilməsidir.örnək:
**(d)** tuşunu plan üzərində çəkmək üçun, bir nəfər **(A)** nöqtəsinın üstundə durur və **(AL)**,**(AM)**və ayrıca… boyları ölçür habelə bu ölçülərin (AN)-ə görə bücaqlarıda ölçülür.bu ölçülər ələ gəldikdən sonra nəqqalə və xətkeş ilə (d) tuşunu səhifə üzərinə çəkmək olar.**N** həman quzey tuşudur və **(AN)**ə Azimut ya jizman deyilir.

Bir sahənin topoqrafiyası üçün görülən nöqtələrin durumu gərək əldə ola bu durumlar topoqrafiya kanovası ilə (Topoqrafiya toru) ələ galir bu kanovalar özləri Geodeziya nöqtələrinə bağlıdırlar.

* Əgər bir-birindən ayrı sahələri ölçüb və sonradan onları birləşdirsək, onların kanovası gərək bir-birinə bağlı ola, əgər olmasa Xəritələr diqqətli bir-birlərinə bağlanmazlar.

## Alti metre işləri
hər bir nöqtəyə (X, Y) ((coğrafiya boy, en))i verilir ki bir bəlli koordinat sistemin seçərkən nöqtələri səhifə üzərinə gətirmək olar. alçaq-ucanı(X, Y, Z)kimi göstərmək üçün ayrıca yollar var.

## Alçaq-ucalari plan üzərində göstərmək yolları
* Qabarıq plan:
: alçaq-ucalar eşel ilə qabarıq şəkildə göstərilir. Bu plan adi görücülər üçün aydındır, amma texniki işlər üçün işə yaramır.
* Kölgə bağlamaq:
: Bu yöntəmdə bir alçaq-uca sahəyə bəlli bir bucaqdan işıq saçılır, kölgə işıq əsərində düzəlir. kölgə bir eşel ilə planın üzərinə çakilir bu yöntəmdə yuxari dakı kimi aydındır ama texniki işlər üçün çox işə yaramaz.
* Uyun sahələr:
: ən keçərli yöntəmdir.bu yöntəmda uyun səhifələr qabarıqlı sahələri kəsərkən yatay rəsmini sahifə üzərində çəkir.
Fərdi istehsal

**Fərdi istehsal** - məhsulun müxtəlif çeşidlərdə fərdi (bir ədəd) hazırlanması ilə səciyyələnən istehsal növüdür. Fərdi istehsala böyük turbin, yayma dəzgahları, gəmi, unikal dəzgah, metallurji və dağ-mədən avadanlıqları, həmçinin təmir və sınaq zavodları daxildirlər. 
Kütləvi və seriyalı istehsaldan fərqli olaraq məhsulun hərəkəti üçün konkret vaxt qoyulmur, o sərbəst ritm daxilində hazırlanır. İş yerləri universal avadanlıqlarla təchiz olunur. Sifarişin yerinə yetirilməsi üçün fərdi texnoloji proseslər layihələndirilir. Sexlər arası avadnlıqlar qrupu göstərilməklə texnoloji marşrutlar işlənir.Texnoloji proses sexlərdə dəqiqləşdirilir. Məhsulun çeşidinin müxtəlifliyi və müərəkkəbliyi yüksək ixtisaslı işçilərin cəlb edilməsini tələb edir. Fərdi istehsal üçün təşkilati işlərin mərkəzləşsizdirlməsi səciyyəvidir. Xüsusi avadanlıqların və tərtibatların tətbiqi, tez-tez məhsulların dəyişilməsi əmək tutumunu və istesal tsiklini artırır. 

Hissələrin və düyümlərin normallaşdırlması və sinifləşdirilməsi, texnoloji proseslərin tipləşdirilməsi sayəsində burada seriyalı istehsalın bəzi elemntləri tətbiq oluna bilər. Belə ki, bir çox hallarda universal tərtibat və dəzgahların tətbiqi ilə hissələrin qrup şəklində emalı mümkündür. Hissələrin qrup şəklində hazırlanması daha yüksək məhsuldarlığa malik olan xüsusi avadanlığın tətbiqini, texnoloji tərtibatlarına çəkilən xərclərin aşağı salınmasına,köməkçi vaxtın azaldlmasına, istehsal tsiklinin azaldılmasına şərait yaradır.
Qoşadizə qəbiristanlığı

**Qoşadizə qəbirstanlığı** — Naxçıvan şəhəri yaxınlığında qədim qəbristanlıq.

İki ədəd küp qəbir aşkar edilib. İçərisində yaşlı qadın skleti olan I qəbir qapaqla örtülüb, II qəbrin içərisində isə gənc oğlan skleti aşkarlanıb. Küplər qırmızı gildən olub dulus çarxında hazırlanmışdır. Qəbirlərin I-III əsrlərə aid olduğu güman edilir. Cəsədlər enenə və dizləri çənəsinə sıxılmış vəziyyətdə dəfn edilib.

## İstinadlar
Qubaxəlilli qəbiristanlığı

**Qubaxəlilli qəbristanı** — İsmayıllı rayonu  Qubaxəlilli qəsəbəsindən 2&nbsp;km Cənub-Qərbdə Girdman çayının sağ sahilində e.ə. III - b.e. II əsrinə aid qəbristanlıq.

Ölülər əsasən küp və torpaq qəbirlərdə basdırılıb. Arxeoloji qazıntılar zamanı Yaloylutəpə mədəniyyətinə aid saxsı məmulatı və dəmir alətlər tapılıb.

## İstinadlar
Qazan xanın məzarı

**Qazan xanın məzarı** — Burla xatun və Dədə Qorqud kimi Qazan xanın da məzarı Azərbaycan ərazisindədir. Onun məzarı qədim dövrlərdən ziyarətgah kimi məşhur olub. Qazan xanın məzarı Təbriz yaxınlığında, Acdərə çayının sahilində yerləşib. Məzrı məşhur səyyah Adam Oleari ziyarət edib.
Urmiya qalası

Qala Güney Azərbaycanda Urmiya şəhərindən bir az aralıda yerləşir.Hündür ərazidə 2000-2500 metr yüksəklikdə yerləşən qala gildən və daşdan tikilib. Böyük bir hissəsi uçan qalanın bir hissəsi dövrümüzə çatıb. Tədqiqatçılar qalanı İslamaqədərki dövrə aid edirlər. Burlaxatun türbəsi də bu qaladadır.

## Həmçinin bax
Zəncəfil

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Zəncəfil tərkibində efir yağı olan bitkidir. Ümumiyyətlə, bu fəsildən olan üç növ bitkinin köklərindən zəncəfil alınır. Bunlar aptek zəncəfili, alpiniya zəncəfili və kuruma zəncəfilidir.

Göstərilən bu bitkilərin üçü də cənubi Asiyanın rütubətli tropik meşələrində bitir. Bunlardan: aptek zəncəfili Amerikanın münasib iqlimli rayonlarında çoxdan becərilir.

Zəncəfil bitkiləri çoxillik, orta boylu ot bitkiləridir. Hər üçünü də xoşagələn ətirli efirli yağı vardır. Kökümsov gövdələrində efirli yağın miqdarı daha çox olduğu üçün o, xammal kimi işlədilir. Bu bitkilərin efirli yağına xoş ətirli iy verən tərkibindəki seskviterpenlərdir (sineol, zinkiberol, kingerol və s.).

Zəncəfil yeyinti sənayesində ətirli ədviyyə kimi geniş istifadə edilir. Zəncəfilin eyni zamanda müalicəvi əhəmiyyəti də vardır. O, mədənin həzmetmə üzvlərinin fəaliyyətini artırır, mədə - bağırsağın iltihabının və çürüməsinin qarşısını alır. Odur ki, zəncəfilli xörəklərin və zəncəfil çayının xroniki mədə - bağırsaq xəstəliyinə tutulanlar üçün çox xeyri vardır.

## Çin və Hind təbabətində zəncəfil
Çində miladdan 500 il əvvəl bitkilər haqqında yazılan bir təbabət kitabında zəncəfildən bəhs edilməsi bu bitkinin çinlilər tərəfindən əsrlərdən bəri istifadə olunduğunu göstərir. Adət ənənələrinə bağlı olan Çin təbabətində çox istifadə olunan zəncəfil, müasir Çin təbabətində də öz yerini mühafizə etməkdədir. Çində dərc olunan gündəlik dərman istifadəsi bələdçisində zəncəfilin müalicədəki istifadəsi bildirilir. Çinlilər zəncəfili mədə və qarın ağrılarında, ishalda, soyuqlamada və revmatizm xəstəliklərində istifadə edirlər.

Hindistanda zəncəfilin istifadə tarixi 2000 il əvvələ gedib çıxır. Xüsusilə günəş işığında qurudulmamış zəncəfil soyuqdəymə, astma, öskürmə, bağırsaq xəstəlikləri, iştahsızlıq, həzmsizlik və revmatizm xəstəliklərində müalicə məqsədilə istifadə olunur. Bal ilə dadlandırılmış zəncəfil çayı hindlilər tərəfindən öskürüyə və soyuqdəyməyə qarşı içilir.

## Dində
"Quran"da zəncəfil haqqında belə bir ifadə var:

*"Orada qarışığı zəncəfil olan bir kasadan içirərlər."*

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Yarımnövləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dəqiqlik sinfi (maşınqayırma)

**Dəqilik sinifi** - maşınqayırmada   hissələrin (hissə, düyüm, maşın, cihaz) hazırlanma dəqiqliyininin standartlarda verilən müsaidələrin qiyməti ilə müəəəyn olunan səciyyəsidir. Dəqiqlik sinifi məhsulun ayrı-ayrı həndəsi parametrlərinə (məsələn, dişli çarxların parametrləri, xətti və bucaq ölçüləri və .s.) və ya məhsulun bütövlükdə özünə (məsələn dəzgahlar, yastıqlar və s.) aid edilə bilər. Həndəsi parametrlərin dəqiqlik sinifləri maşınqayırmada tipik birləşmələr üçün verilən müsaidə və oturtma standartlarının tərkib hissəsidirlər, məsələn hamar, yivli, konik, şlisli və s. birləşmələrə aid olan dəqilik sinifləri istənilən məhsulda tətbiq olunan bu həndəsi parametrlər üçün eynidir.        

Müsaidələrin verilən standart sistemdəki istənilən dəqiqliyi müasidə vadidi nominal ölçüdən asılı olaraq *i* ilə müəyyn olunur. Məsələn, hamar silindrik birləşmələr üçün müasidə vahidi (mkm) 1-500 mm arasında: i=0,45\sqrt[3\,]{d}+0,001 (İSO-ya əsasən) olur. Burada, d- daxilində müasidə sabit götürülən verilmiş interval üçün nominal ölçünün orta qiymətidir (mm). Hər bir dəqiqlik sinifi üçün, əsasə 1,6, bəzi hallarda 1,25 və ya 2 olan həndəsi silsilə üzrə tərtib edilmiş müəyyən sayda müsaidə vahidi götürülür. Hər bir müasidə sistemində bir neçə dəqiqlik sinifi mövcud olur. Onlar ardıclıl oaraq nömrələnirlər. Müasidə həddi artdıqca dəqiqlik sinifi də artır. İSO sistemində 18 əsas ölçü dəqiqliyi vardır. onlar 01, 0, 1,2,3..., 16 kimi işarələnirlər.        

Dəqiqlik sinifi bir neçə məhsula birlikdə qoyulur.Bu halda maşın, cihaz və ya düyüm üçün, onların istismar göstəricilərinə və həmçinin onun işləmə dəqiqliyinə təsir edən məmulların xassələrinə buraxılan müsaidə əsasında standart işlənilir. Məsələn, dəzgahın dəqiqlik sinifi, bu dəzgahda hazırlanmış hissələrin səthlərinin ölçü və formadan meyillənməsi, həmçinin dəzgahın bazalaşdırıcı səthlərinin və işçi orqanların qarşılıqlı hərkətinin xəatalarının həddi ilə təyin olunur. Yastıqlarda dəqiqlik sinifi yastığın fırlanma xətaları, eləcə də onun səthlərinin yığma dəqiqliyi ilə ölçülür.   

Maşınqayırmada dəqiqlik sinifi məmulun vacib istismar, texnoloji və iqtisadi xarakteristikasıdır və məmulun parametrlərinin hesabatda nəzərdə tutulanlara yaxınlaşma dərəcəsini göstərir. Dəqiqlik sinifindən maşınların yığılmasının dəqilqiyi, əmək tutumu və maya dəyəri, emal avadnalığının seçilməsi və nəzarət asılıdır. Maşınlar üçün materialların seçilməsində, konstruksiyanın layihələndirilməsində də dəqiqlik sinifi mühüm rol oynayır.
Okean Elzı

**Okean Elzı** (ukr. *Океан Ельзи*) - Ukrayna rok-qrupu. 1994-cü ildə Ukraynanın Lvov şəhərində qrupun hal-hazırkı vokalisti Svyatoslav Vakarçuk tərəfindən təsis edilib.

## Qrupun Üzvləri
*Svyatoslav Vakarçuk (14.05.1975 Mukaçevo, Ukrayna) - vokal
*Denis Qlinin (21.10.1971 Lvov, Ukrayna) - baraban
*Denis Dudko (24.11.1974 Xarkov, Ukrayna) - bass gitara
*Miloş (09.09.1981 Novi Sad, Serbiya) - royal, sintezator, elektropiano, orqan
*Petro Çernyavskiy (16.04.1986, Kiyev, Ukrayna) - gitara, akustik gitara

## İstinadlar
Ağası Məşədibəyov

**Ağası Abutalıb oğlu Məşədibəyov** () — Azərbaycan tarzəni, bəstəkarı, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1963).

## Həyatı
Ağası Məşədibəyov Abutalıb oğlu 1912-ci ildə anadan olub. 1935-ci ildə təhsilini müvəffəqiyyətlə bitirən Ağası Üzeyir bəyin təklifi ilə məktəbin notlu xalq çalğı alətləri orkestrinin dirijoru və xalq musiqisi şöbəsinin müdiri vəzifələrini daşımışdır.

Tələbə ikən o, Radio Verilişləri Komitəsi nəzdində fəaliyyət göstərən xalq çalğı alətləri orkestrində ikinci tarçılar qrupunun konsertmeysteri kimi çalışmışdır. Həm müəllim, həm də orkestrdə konsertmeyster olan A. Məşədibəyovun musiqiçi kadrların meydana gəlməsində rolu az deyildi.

Böyük Vətən müharibəsi illərində A. Məşədibəyov konsert briqadaları ilə cəbhədə tez-tez çıxış etmiş, döyüşçüləri qələbələrə ruhlandırmışdır. Müharibədən sonrakı illərdə A. Məşədibəyov Gəncə Dövlət Filarmoniyasının bədii rəhbəri, sonra Şəki Musiqili-Dram Teatrının musiqi hissə müdiri işləmişdir. Şəki teatrında çalışdığı dövrlərdə Azərbaycan bəstəkarlarının bir neçə səhnə əsərini: Z. Hacıbəyovun " Aşıq Qərib" operasını, S. Rüstəmovun "Beş manatlıq gəlin", "Durna", F. Əmirovun "Gözün aydın" musiqili komediyalarını tamaşaya hazırlamış, eyni zamanda dram tamaşalarına musiqi yazmışdır.

A. Məşədibəyov 1939-cu ildə açılmış Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrının təşkilində bilavasitə yaxından iştirak etmiş, burada əvvəl tarzən-solist, sonra isə ikinci dirijor kimi işləmişdir. O, "Toy kimindir?" adlı musiqili komediyasını məhz bu teatr üçün yazmışdır. "Toy kimindir?" əsəri dövrünün populyar səhnə əsərlərindən idi. Görkəmli dramaturq Məhərrəm Əlizadənin librettosu əsasında yazılmış bu musiqili əsər rəngarəng obrazlar qalereyasını özündə təcəssüm etdirmişdir.

A. Məşədibəyov demək olar ki, 40-cı illərin əvvəllərindən mahnı janrında müxtəlif səpgili mahnılar yazmışdır. "Azərbaycanı sevdim", "Üç gül", "Bakı", "Hardasan?", "Doymur ürək" mahnıları dinləyicilərin rəğbətini qazanmışdır. Onun 50-dən çox mahnısını respublikanın tanınmış müğənniləri ifa etmişlər. Bu müğənnilər əksər hallarda A. Məşədibəyovun rəhbərlik etdiyi "Azərbaycan təranələri" xalq çalğı alətləri ansamblının müşayiəti ilə səhnəyə və efirə çıxmışlar. Bu ansambl 1953-cü ildə məşhur xanən dəmiz Həqiqət Rzayevanın təşəbbüsü ilə təşkil olunmuşdur. A. Məşədibəyov da bu ansambla 1975–1979-cu illərdə rəhbərlik etmişdir.

Ağası Məşədibəyov Abutalıb oğlu yetmiş üç il həyat sürmüş sənətkar ömrünün yarım əsrə bərabər dövrünü musiqi sənətinə həsr etmişdir. Bu illər ərzində o, xalq sənəti ənənələrinə əsaslanan peşəkar musiqini (muğam, təsnif, rəng) Azərbaycanın müxtəlif guşələrində, keçmiş müttəfiq respublikaların şəhər və rayonlarında təbliğ etmiş, "Toy kimindir?" musiqili komediyasını, "Bayram" süitasını, "Şur" və "Çahargah" muğamı mövzularında süitalar , "Rəqs fantaziyası"nı, bir çox mahnıları bəstələmiş, eyni zamanda müəllim-pedaqoq kimi xanəndə və instrumentalçı-sazəndələr tişdirmişdir.

## Mükafatları
* "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı — 9 iyun 1959
* "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı — 18 may 1963
* Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı — 11 yanvar 1982

## İstinadlar
Semyon Kirlian

**Semyon Davidoviç Kirlian** (; ) — rusiyalı ixtiraçı-mühəndis. Kirlian effekti ilə bağlı tədqiqatlar aparmışdır.
Düyüm

**Düyüm** — maşınqayırmada iki və daha artıq, aşağı səviyyəli maşın hissəsindən ibarət olan, hər hansı bir funksiyanı yerinə yetirən mexanizmdir. Düyüm bir neçə kiçik düyümlərdən və hissələrdən ibarət olub, yığma prosesi nəticəsində hazırlana bilər. Yığma zamanı istifadə olunan hissələr müəyyən cədvəl şəklində verilir. Bu istər texnoloji, istərsə də alqı-satqı məqsədilə işlədilir. 

Maşınqayırmada düyüm bütöv qurğunun bir hissəsini təşkil edir. Buraya misal kimi ayrıca silindr və ya kompleks mexaniki və elektrik hissələri aid etmək olar. Hissələrin düyüm şəklində hazırlanması konstruksiya və planlama ərəfəsində işlərin qruplaşdırılmasına imkan yaradır. Təmir zamanı sıradan çıxmış hissə aid olduğu düyümlə birlikdə dəyişməklə maşının dayanma vaxtını azaltmaq olur. Bütöv qurğuya nisbətən kiçik düyümlərdə onların funksionallığını təmin etmək daha asandır.

## İstinadlar
Autodesk Land Desktop

**Bu proqram** Autodesk şirkətinin məhsuludur.

Proqramın bəzi özəllikləri:
*Koordinat nöqtələrini müəyyənləşdirmək və redaktə etmək.
*Əymələri layihələşdirilməsi və çəkilməsi. sadəca qövs,qoşma qövs,qlotoid qövs və başqa həndəsə şəkillərinidə laiələşdirir.
*Yol plan layihələşdirməsi.
*Şəxsi qətəlari layihələşdirir.
*Topoqrafiya xəritəsini.
*Topoqrafiyaların kəsməsi və onları göstərmək.
*Torpaq götürmə və yatırmasında iki sahənin arasını hesablama.
*Yuxarıda saydiğimizdakılardan başqa, Autodesk land/Autocad proqram ilə bağlı işə düşür, Autocad proqramının tam bacarıqları Autodesk land dədə var.
İki yapışqan proqram: Autodesk civil design və Autodesk survey ki proqramın qurmasından sonra artırılıb və əsli proqramın hesablama gücünü, Yer ölçmə işləri emalında,yol qurma və hidrolojiya hesablamalarında artırır.

## Autodesk civil design ilə tanışma
Boy profil,proyekt cizgisin layihələşdirma,en profil,torpaq işləri hacmini mühasiba etmək,brookner əyməsini çəkmək,bor və kanal tuşların layihələşdirmək və hidrolojiya mühasibatı bu proqramın işlərindəndir.

## Autodesk survey ilə tanışlıq
Yer ölçmə işləri deytalarını taxeometrlərdən almak və ayrıca deyta almak bacarıqları,topoqrafiya torlarını ayarlamaq bu proqramın ayrıca işlərindəndir.

## lazım olan təchizat və yazılım
Ən azı:
*Windows XP professional,service pack 1,2
*Windows XP Home edition
*Windows Tablet PC
*Microsoft Internet Explorer 6.0 S.P1
*Pentium(4)CPU
*512Mb ram
*Graphic card: Windows-supported 1024*768 VGA with true color.

## Həmçinin bax
*Autocad
*Miqyas (xəritə)
*Yer ölçmə işləri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Autodesk--Dil en
Türk xalq musiqisi

Bir məkanda məskunlaşmış insanlar tərəfindən yaradılan, sevərək oxunan və çalınan, o yerin insanlarının ümumi yaradıcılığı olan və ağızdan-ağıza ötürülərək yaşadılıb günümüzə qədər çatdırılan musiqilərdir. Bu musiqilər yerli mədəniyyətlərin izlərini daşıyır və yaradıcılarının adlarının çoxü məlum deyil.

Ölkə xalq musiqisini, tarixin qədim zamanlarından bu günə qədər Anadolu və Rumelidə mövcud olmuş bütün mədəniyyətləri, onlara məxsus dəyərləri bir yerə cəmləşdirən və bölgələrə görə mədəni fərqləri özündə ehtiva edən, son nəticədə zəngin və müxtəlif növ musiqilərə görə bütün dünyada müsbət qiymətləndirilir.

Xalq musiqisi, onun yayıldığı bölgə baxımından müxtəlif çeşidliliyi və fərqliliyi, ümumi sinifləşdirmə baxımından İstanbul və Rumeli, Ege, Orta Anadolu, Şərqi Anadolu, Qaradəniz, Ağdəniz daxil olmaqla 7 bölgə daxilində cəmləşdirilərək analiz edilə bilər. Bununla yanaşı eyni bölgədə yerləşən kənd, mərkəz və ya bu tipli yerlər arasında ciddi fərqlərin meydana çıxa biləcəyi də diqqqətdən qaçırılmamalıdır.
Osmanlı musiqisi

Adına bu gün daha çox "klassik türk musiqisi" və ya "türk sənət musiqisi" də deyilən bu musiqi növü Osmanlı dövlətinin qurulması, böyüməsi və güclənməsinə paralel olaraq zənginləşmiş, forma və estetikasını inkişaf etdirmiş və sənət musiqisi adını qazanmışdır. Bu musiqi din, eşq, ordu, savaş kimi bir çox mövzularda incilər vermiş və hər biri öz növlərini , formalarını yayılma dairəsini əmələ gətirmişdir.

Osmanlı musiqisi imperiyaya daxil edilən yeni ölkələrin müxtəlif musiqi mədəniyyətlərindən təsirlənmiş və eyni zamanda özü də onlara təsir etmişdir. Ancaq imperiyanın zəifləmə və tənəzzül dövrünə daxil olduğu 19-cu əsrin əvvəllərindən etibarən bu sənət musiqisində də tədricən bir inkişafdan qalma müşahidə olunmaqdadır. Əvvəllər zəngin məqam və üsullardan istifadə olunduğu halda sonradan tədricən bundan əl çəkilmiş və bu əyləncə musiqisinə çevrilmişdir. Günümüzə qədər davam edən bu prosesdə "mahnı" növü sanki bütün növlərin yerini tutmuş və yayıldıqca populyarlıq qazanmışdır.

19-cu əsrin ortalarına kimi notlaşdırılmaya çox önəm verilmədiyi üçün bu sahəyə daxil olan bir çox nümunə unudularaq yox olmuşdur. Hər hansı bir dövrdə notlara köçürülərək günümüzə qədər gəlib çıxan musiqilərin sayı 15-ci əsrdən18-ci əsrin sonlarına kimi bəstələnənlər 3000-ə yaxın, 19-cu əsrdə bu üsülla yaradılanlar isə təxminən 5000 mindirki, onların də birlikdə ümumi sayı 8 minə qədərdir.

Növ, üsul, forma, səsləndirmə yolları və məzmunları baxımından kökü çox qədim dövrlərə gedib çıxan, müəyyən qaydalar çərçivəsində yaranan bu musiqilərin sırasına 20-ci əsrin ilk rübündə yaradılan bir sıra əsərlər də daxil edilə bilər.

O tarixdən günümüzə qədər "Türk sənət musiqisi və ya Klassik türk musiqisi" başlığı altında yaradılan və gedərək populyar formalara çevrilən musiqi isə Osmanlı musiqisinin günümüzün normasına çevrilmiş qalığı sayıla bilər.

Osmanlı musiqisi bir sintezdir. Tarixin bir çox zənginliyini özündə birləşdirir. Türklərlə birlikdə yaşayan Bizans, rum, ərəb kimi azlıqlarla birlikdə formalaşdırılmış və Osmanlı saray məktəbində , Enderunda yüksəliş dövrünə daxil olmuşdur. Bu sistemdən istifadə edən heç bir ölkə Osmanlı dövründə mövcud sənət zirvəsinə çatmamışdır.

Osmanlı musiqisi "səs tonuna"na əsaslanan, "fəsil" nizamına uyğun yaradılmış və səsləndirilmişdir.

## Həmçinin bax
* Atatürk'ün Sevdiği Şarkılar

## İstinadlar
Vladimir Polonski

**Vladimir İvanoviç Polonski** (əsl adı: Ruven Gerşeviç Polonski; ) — sovet partiya və həmkarlar ittifaqı xadimi. 1922-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü.

## Həyatı
Vladimir Polonski 1893-cü ildə Rusiyanın Tobolsk viləyatində yəhudi ailəsində doğulmuşdur. 1908-ci ildə matros kimi çalışmağa başlayıb, 1912-ci ildə isə Sankt-Peterburqda elektrik ustası kimi işləyirdi. 1907-ci ildə Rusiya Sosial Demokratik Partiyisanın üzvüdür.

Polonski 1914-cü ildə öz siyasi baxışlarına görə həbs olunmuşdur.

1930–1933-cü illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyasının I katibi olub.

Vladimir Poloski 22 iyun, 1937-ci ildə yaratdığı siyasi münaqişələrə görə yenidən həbs edilir. Ona güllələnmə əmri verilir və 1937-ci il 30 oktyabr tarixində Lyublyana türməsində güllələnir.

Vladimir Poloski Qırmızı Bayraq ordeni ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar
Ruben Rubenov

**Ruben Qukasi Rubenov (Mkrtçyan)** (; ) — sovet partiya və dövlət xadimi. Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü, Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi (1933).

## Həyatı
Ruben Rubenov 1937-ci il sentyabrın 15-də həbs olunub. Həmin il noyabrın 27-də terror aktları təşkil etməkdə və əks-inqilabi terrorçuluq fəaliyyətində iştirakda ittiham olunub və SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyasının qərarı ilə haqqında ölüm hökmü çıxarılıb. Ölüm hökmü çıxarılan gün Moskvadakı Donskoy qəbiristanlığında güllələnib.

1954-cü il noyabrın 17-də SSRİ Ali Məhkəməsinin hərbi kollegiyasının qərarı ilə ölümündən sonra bəraət alıb.

## İstinadlar
Qədim alban ədəbiyyatı

Tarixi taleyin üzüdönüklüyündən Qafqaz Albaniyasının yerli mənşəli yazıları dövrümüzə qrabar (qədim erməni) dilində gəlib çatmışdır. Alban ədəbi ənənələrinin yaranıb formalaşmasında aparıcı rol xristianlığa məxsus idi. Yəni qədim Qafqaz ədəbiyyatı kim alban ədəbiyyatı da xristian ədəbiyyatı sayılırdı. X əsr də daxil olmaqla alban mənbələri başlanğıcdan alban dilində tərtib olunurdu. Bura alban dini rəvayət ədəbiyyatı (aqioqrafiya), məktub şəklində yazışmalar, konon ədəbiyyatı, qərarlar, salnamələr aiddir.Musa Kalankatlının "Alban ölkəsinin tarixi" əsəri də alban dilində yazmış, XII əsrdə qrabar dilinə tərcümə edilmiş, orijinalı isə məhv edilmişdir. Xristianlığın ilkin yayıldığı dövrdə alban dini ədəbiyyatı surfil ədəbiyyat kimi inkişaf etsə də, V–VI yüzilliklərdə yunanfil- ellin istiqamətdə inkişaf etməyə başlamışdı. Tədqiqatçıların fikeincə bu təsiryunanlara deyil, monofizit suriyalılara məxsusdur. Alabn ədəbiyyatı ilk növbədə əlverişli tarixi-mədəni bir mühitdə formalaşırdı. Bu Alban Arşakilərinin və onları əvəz etmiş Mehranilərin hakimiyyət başında olduqları, Albaniyanın avtokefal kilsəsinin fəaliyyət göstərdiyi bir dövr idi. Həmin dövrdə Ermənistan bir dövlət kimi ləğv edilərək canişinliyə çevrilmişdi.527-ci ildə isə Gürcüstan(İberiya)ləğv edilmişdi.

* Ədəbiyyatın inkişafı sayəsində maraq dairəsi genişlənir və bu ədəbi janrlarda da özünü göstərirdi. Aqioqrafik əsərlər (alban müqəddəsləri haqqında), tarixi xronika janrında əsərlər yaradılırdı.
* Qafqazın digər ölkələrinin ədəbiyyatında olduğu kimi alban ədəbiyyatında da üç isiqamət-bir-birini əvəz edən üç epoxa vardı:
* 1)Suriya təsirinin tam hakim olduğu missiomer epoxa
* 2)Yunan fəlsəəsinin hakim olduğu fəlsəfi sxolastik epoxa
* 3)Ruhən yerli olan məktəb və ənənələrin epoxası

Yerli alban ənənəsinə aid əsərlərdən dövrümüzə qədər gəlib çatmış aşağıdakı tarixi mənbələri göstərmək olar:
* 1)Musa Kalankatlı-Alban ölkəsinin tarixi
* 2)Mxitar Qoş-Alban salnamələri
* 3)Mxitar Qoş-Qanunnamə
* 4)Mxitar Qoş-Gəncəli Xosrovun əzablı həyatı
* 5)Kirakos Gəncəli-Tarix
* 6)Aluen kilsə məclisinin kanonları
* 7)Partav kilsə məclisinin kanonları

## Həmçinin bax
* Qafqaz Albaniyası
albanlar
* Alban xaçı

## Mənbə
* Fəridə Məmmədova-"Qafqaz Albaniyasının siyasi tarixi və tarixi coğrafiyası"Bakı,1993
* K. V. Trever-Alban tarixi və mədəniyyətinə dair oçerklər, Moskva-Leninqrad,1959(rus dilində)
* Fəridə Məmmədova — Qafqaz Albaniyası və Albanlar, Bakı,2006
Kefir

**Kefir** — yüksək kalorili qida məhsuludur. O südün mayalanmasından əldə edilir. Adətən açıq-sarı rəngdə olur. Kеfir qarışıq spirtə və süd turşusuna qıcqırdılmış pəhriz məhsuludur. Bunun mayasının tərkibində kеfir göbələkləri, süd turşusuna qıcqırdan strеptоkоkklar və süd mayaları vardır. Süd pastеrizə еdilir, sоyudulur, üzərinə 5%-ə qədər baktеrial işçi maya əlavə еdilir. 18-24°C-də 8-16 saat saхlanılır. Turşuluğu bu dövrdə 75-80° T-yə qədər artır. Məhsul 8- 11°C-yə qədər sоyudulur. və mayaların inkişafı üçün12-36 saat saхlanılıb yеtişdirilir. Kеfir 2,5%, 3,2% və 6% yağlı və yağsız hazırlanır. Bundan başqa Tallinn kеfiri, mеyvəli kеfir, хüsusi kеfir hazırlanır. 

**Tallinn kеfir**inin yağlılığı 1%, quru maddəsi 11%, turşuluğu 100-130° Tdir. Bu kеfir şəkər хəstəliyi, ürəyi və böyrəyi хəstə оlanlar üçün хеyirlidir. 

**Хüsusi kеfir**in istеhsalında süd-zülal kоnsеntratlarından istifadə еdilir. 1000 kq məhsul üçün 314,5 kq 3,2% оlan süd, 628,8 kq yağsız süd, 6,7 kq natrium-kazеinat və 50 kq baktеrial maya götürülür. Tərkibində 1% yağ, 9,5% quru maddə, turşuluğu 90-130°T-dir. Kоnsistеnsiyası bircinsli, sərinləşdirici хassəli, təmiz süd turşusu dadı оlmaqla azacıq tünddür.

Balkanlar , Şərqi Avropa və Qafqazdan gələn mezofil simbiotik mədəniyyətin xüsusi növü olan kefir taxıllarından hazırlanmış nazik qatıq və ya ayran kimi qıcqırdılmış süd içkisidir. 

Kefir Şimali Qafqazdan dünyaya yayılıb. Kefir dənələrinin inək, keçi və ya qoyun südünə dəmlənməsi ilə hazırlanır və Avropa, ABŞ və bütün dünyaya yayılıb. Avropalılar kefir reseptini ələ keçirərək 18-19-cu əsrlərdə bütün Avropaya yaydılar. 

Kefir ağımtıl rəngli, gül kələminə bənzəyən və ümumiyyətlə noxud və ya fındıq ölçüsündə olan taxıllardan ibarətdir . Mayalar canlıdırlar, uyğun şərait yarandıqda çoxalırlar, olmadıqda isə ölürlər. 

Kefir dənələrində olan mikroorqanizmlərin bəziləri süd şəkərini parçalayaraq laktik turşu əmələ gətirir və süd laxtalanır. Bəzi mikroorqanizmlər karbon qazı və etil spirti əmələ gətirir .

Fermentasiya nəticəsində *kefir* adlı bir az turş, köpüklü, spirtli və qatığa bənzər südlü içki yaranır. Kefir istehsalında yağlı və ya yağsız inək , qoyun , keçi və camış südü istifadə edilə bilər. 

Qədim Orta Asiyada geniş istifadə edilən kefirə bu gün xüsusilə Qafqazda rast gəlinir.

Müxtəlif nəşrlərdə kefirin iştahsızlıq , yuxusuzluq , vərəm və böyrək xəstəliklərinin , bronxit və astmanın , ekzemanın , xarici dəri yırtıqlarının və çatlarının müalicəsində istifadə edildiyi bildirilir .

## Xarici keçidlər
*Kefir nədir? 
*https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4626640/
*Əhmədоv Ə.İ., Musаyеv N.Х.,. «Ərzаq mаllаrının еkspеrtizаsı» (az.). Bakı: Çaşıoğlu. 2005.
Qatıq

**Qatıq** — yüksək kalorili qida məhsuludur. Qatıq südün mayalanmasından əldə edilir. İnsan sağlamlığı üçün çox faydalı qidadır. Xüsusilə kalsiumla zəngindir.

Qatıq Qafqazda çox qədim zamanlardan hazırlanan turşudulmuş süd məhsuludur. Bakterial mayadan və texnololi proseslərdən asılı olaraq qatığın Adi, Meçnikov, Cənub, Asidofil, Ryalenka, Varenes və s. çeşidi istehsal edilir. Azərbaycanda əsasən qoyun, inək və camış südündən qatıq hazırlanır.

Adi qatıq istehsalında süd turşusunu qıcqırdan mezofil streptokokk bakteriyalardan hazırlanmış mayadan istifadə olunur. Mayalanma 36–38°Cdə 6 saatadək başa çatır. Adi qatığın yağlılığı 3,2%, turşuluğu 11–12° T-dir.

Meçnikov qatığının istehsalında termofil süd turşusunu qıcqırdan bakteriyalardan əlavə bolqar çöplərindən də istifadə olunur. Mayalanma 40–45°C-də 3–4 saata başa çatır. Yağlılığı 3,2% və 6%, turşuluğu 13–14° T-dir.

Asidofilli qatıq istehsalında süd 85–90°C-də pasterizə edilir, 40–45°C-yə qədər soyudulur, üzərinə asidofil və bolqar çöplərindən hazırlanmış mayadan, südün kütləsinin 5%-i qədər əlavə edilir. 42–45°C-də 4–5 saat termostatda saxlanılır. Müsbət 5–8° C-yə qədər soyudulur. Yağlılığı 3,2%, turşuluğu 10–14° T-dir.

Ryalenka qatığının istehsalında termofil süd turşusunu qıcqırdan streptokokklardan istifadə edilir. Mayalanma 45°C-də 2,5–3 saata başa çatır. Rəngi açıq qəhvəyidir. Ondan 3% zərdab ayrılması normaldır. Yağlılığı 4% və 6%, turşuluğu 11–12° T-dir.

Cənub qatığının istehsalında süd turşusunu qıcqırdan streptokokklardan və bolqar çöplərindən 4:1 nisbətində istifadə edilir. Qıcqırdılma 37°C-də 4–5 saat davam edir. Bunun dadı süd turşulu, konsistensiyası bircinsli, xamayabənzər olmaqla rəngi ağdır. Yağlılığı 3,2%, turşuluğu 9–12° T-dir.

Azərbaycanda qatıqdan hazırlanan xörəklər — dovğa, doğramac, ayran aşı, atlama və digər xörəklər hələ qədimlərdən Azərbaycan mətbəxini zənginləşdirmişdir.

Azərbaycan mətbəxində qatıq və sarımsaqdan düzəldilən souslardan daha çox istifadə edilir.

Suyunu süzərək qatılaşdırlımış qatığdan süzmə alınır. Qurudulmuş süzmədən isə qurut alınır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Ev şəraitində qatıq hazırlamaq
Mehtər musiqisi

Mehtər türk adətlərində bir şənlik aləti deyil, əzəmətin, ehtişamın və görkəmliliyin bir işarəsidir. Dövlətin böyüklüyünə işarədir və təbillərin vurulması ilə çalınır. Türklərin dövlət anlayışında xalqın bütünlüyü, dövlətin ucalığı kimi anlayışlar çox önəmlidir. Bu inanc və adətlər, İslamdan əvvəlki türk dövlətlərində, Səlcuq və Osmanlı dövlətlərində də kiçik dəyişikliklərlə özünə yer alıb.

Burada üç önəmli simvol var: Otağ adlanan xaqanın və ya baş komandanın olduğu yer. Bu bir savaş işarəsi olaraq qiymətləndirilir, çünki otağ yalnız savaşlarda qurulur. Xaqanın köçü adlanan böyük təbil xaqanlıq otağının önündə qoyulur və istifadəsi yalnız xaqana aiddir. Xaqanlıq mehtəri isə bayrağın altında və otağın önündə əsgərləri ürəkləndirmək üçün çalınan musiqi toplusudur.

Bayraq və mehtər türk dövlətində biri-birindən ayrılmaz çox önəmli əşyalardır. Mehtərin çalınması ilə otağdan çıxılır və savaşa başlamaq üçün ilk addımlar atılır. Türklərin Orta Asiya adətlərində dövlət başçısı olan xaqanın otağı önündə qoyulan böyük təbilin və kösün günün müəyyən zamanlarında çalınaraq gücünü göstərməsinə "Növbət döymə" ya da "vurma" deyilir. Növbət döymək dövlət başçısı olan xaqanın gücünü dosta, düşmənə göstərməsi və xüsusi ilə düşmənin ürəyinə qorxu salan şəkildə həyata keçrilməsi idi.
Osmanlı dövlətində bayraqla birgə müqəddəs bir varlıq halında yaşadılan mehtər müstəqilliyin, dövlət varlığının önəmli göstəricisi olmaqla yanaşı, meydan savaşlarında, qala mühasirələrində, dəniz savaşlarında düşmənə hücum etmək ərəfəsində çıxardığı səslə əsgərləri şövqləndirir, ordunun əhval-ruhiyyəsini yüksəldir, düşməni ruhdan salır, onun sıralarının pozulmasına səbəb olurdu. Meydan döyüşündə tək bir xaqanlıq kösü də ümumi mehtəri əvəz edə bilirdi. Hücum və müdafiələri xaqanlıq kösü müəyyənləşdirir, təbil və gərənaylardan ibarət olan mehtər savaşda ordunu istiqamətləndirirdi. Döyüşdə məğlubiyyət mehtərin ələ keçrilməsi ilə müəyyənləşirdi. Bu vəziyyətdə ən çətin döyüşlər bayraq və mehtər ətrafında olurdu.

Aydın görünür ki, mehtər döyüş meydanında sadəcə musiqi toplusu demək deyildi, o eyni zamanda silahlı birliklərin mühüm tərkib hissəsi idi. Lakin sülh dövründə onun musiqi tərəfi daha çox önə çıxırdı. Sülh dövründə mehtər xaqanın hakimiyyətinin və dövlət həyatının davam etdiyinin bir göstəricisi idi.

Osmanlı mehtərində zurna, boru, gərənay və nəfəsli mehter tütəyi, kbs, təbil, nağara və çovğan kimi zərb alətləri yer alırdı.
"Tabl ü alem-i həssa" adlandırılan və ən böyük mehtər olan padişah mehtər grupu doqquz qatdan ibarət idi. Bunun mənası hər çalğı alətindən 9 ədəd olması demək idi. Bu say sonradan 12, 16-ya qədər artmışdı.

Padişahdan başqa vəziri əzəmin (baş nazirin) qübbə vəzirlərinin (kabinet üzvlərinin) dəftərdar və rəmis ül küttabın (maliyyə və xarici işlər nazirlərinin) mehterxanaları olduğu kimi, ölkənin müxtəlif əyalətlərində və qalalarında mehter dəstələri fəaliyyət göstərirdi.

Mehterin təsir gücü avropalılar tərəfindən də yüksək qiymətləndirilmiş və mehter nümunə kimi götürülərək müxtəlif Avropa ölkələrində əsgəri musiqi bölmələri yaradılmışdır. Qlak, Motsart, Bethoven kimi bəstəkarlar mehterdən təsirlənərək musiqilər bəstələmişlər.
Ayran

**Ayran** — Orta Asiya, Qərbi Asiya, Cənub-Şərqi Avropa, Cənubi Asiya, Şimali Asiya və Şərqi Avropada yayılmış soyuq qatıq əsaslı içki. Əsas maddələr qatıq, su və duzdur. İstəyə görə nanə kimi bitkilər əlavə edilə bilər. Bəzi növlər karbonatlıdır.

## Etimologiyası
"Ayran"  sözü Mahmud Kaşğarinin XI əsrə aid "''Divanü Lüğat-it-Türk''" əsərində çəkilir. Buna baxmayaraq, o, bu əsərdə ayranın necə hazırlanması haqqında məlumat verməmişdir. Sözün kökü qədim türkcə "adır-" () kökündən yaranmışdır.

## Tarixi
Ayran Orta Asiyada inkişaf etmiş və tarixən türk tayfaları tərəfindən istehlak edilmişdir. Nevin Halıcının dediyinə görə, ayran Orta Asiyada türklər tərəfindən istifadə olunurdu. "''Divanü Lüğat-it-Türk''" əsərində ayranı“süddən hazırlanan içki” kimi tərif edilmişdir.

İranda istehlak edilən duğ (دوغ) kimi oxşar içkilər başqa yerlərdə də mövcuddur. Fermentləşdirilmiş içki olan duğ tarixən İranda istehlak edilmişdir. 1886-cı ilə aid bir mənbədə bunu kəsilmiş süd və nanə ilə ədviyyatlı sudan ibarət soyuq içki kimi təsvir etmişdir. Onun adı fars dilində "süd sağmaq" mənasını daşıyan "duşidan" sözündən törəmişdir.

### Türkiyə milli içkisi statusu
Türkiyə siyasətçisi, prezident və baş nazir postlarını tutmuş Rəcəb Tayyib Ərdoğan ayranı milli içki kimi təbliğ etmişdir. 2013-cü ildə İstanbulda keçirilən Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Qlobal Alkoqol Siyasəti Konfransında çıxış edən Ərdoğan,Türkiyəyə yeni bir giriş olduğunu iddia etdiyi pivəni ayranla müqayisə etmişdir.

Buna baxmayaraq, Türkiyədə ayran satışı digər alkoqolsuz içkilərdən geri qalır. Alkoqolsuz İçki İstehsalçıları Dərnəyi, Qazlı Su İstehsalçıları Dərnəyi və Türkiyə Süd İstehsalçıları və İxracatçıları Birliyinin 2015-ci il birgə bəyanatına görə, Ramazan ayında ayran istehlakı 2010–2015-ci illər ərzində hər il azalmışdır.

2015-ci ildə reper Cezanın mahnı oxuduğu buzlu çay reklamlarından birində ayranın "onu yuxulu etdiyini" bildirmiş, buna görə də ayranın "səbəbsiz olaraq təhqir edildiyi" əsasıyla Türkiyənin Gömrük və Ticarət Nazirliyi dövlətə məxsus "Çaykur" istehsalçılarına 220,000 TL (təxminən 70,000 ABŞ dolları) cərimə kəsmişdi. Nazirlik "Çaykur"un rəqabət aparan buzlu çay məhsulunun reklamını dayandırmışdır.

## Hazırlanması
Hələ qədimdən yerli üsulla qatıqdan kərə yağı aldıqda, qatığın və xamanın nehrədə çalxalanmasından əldə edilən südəbənzər turşməzə maye, ayran adı ilə sərinləşdirici içki kimi istifadə edilmişdir. Tərkibində az miqdarada yağ, zülalal və 0,7–0,8%- dək süd turşusu olur. Həzm orqanlarının fəaliyyətini yaxşılaşdırır, dovğa və kələkoş bişirmək, doğramac hazırlamaq, şor almaq və s. məqsədlər üçün istifadə edilir. Hazırda ayranı sənayedə xüsusi texnologiya ilə istehsal edirlər. O, 5 lt. tutumlu paketlərdə satışa buraxılır. İlin isti vaxtlarında susuzluğu daha tez yatırdır. Ev şəratində ayranı qatıqdan və ya süzmədən hazırlamaq mümkündür.

Qatıq və ya süzməni üzərinə az-az su əlavə edilir. Əlavə edildikcə intensiv qarışdırılır. Məhlul orta qatılıqda olmalıdır. Zövqə görə duz əlavə edilir. Soyuq halda içilir. Süfrəyə verilməzdən əvvəl qarışdırmaq mütləqdir. Zövqdən asılı olaraq üzərinə quru nanə və ya xırda doğranmış şüyüd əlavə edilə bilər.

## İstinadlar
Cacıq

**Cacıq** — yunan və türk mətbəxinə aid olub qatıq, xiyar, sarımsaq, duz və sudan hazırlanır.

**Tzatziki** (ingilis /tætˈsiːki/, /tsætˈsiːki/, or /tɑːtˈsiːki/; Yunan: τζατζίκι, *tzatzíki* [dzaˈdzici]; Türk: *cacık* [d͡ʒɑˈd͡ʒɯk]; Bolqar: дзадзики, *dzadziki*) yemək ətdən və xüsusi soula hazırlanır. Tzatziki əsasən duz və qatıq (adətən qoyun və keçi südündən qatıq), həmçinin xiyar, sarımsaq, zeytun yağı, bəzən isə şərab və ya limon şirəsi əlavə edilərək yeyilir. Adətən soyuq halda serviz edilir.

## Etimologiyası

Yunan dilində "tzatziki" türk sözündə götürələrək "cacık" deməkdir. Bu sözün kökü Qərbi Asiya dilindən gəlib. Ərəb dilində *zhazh* (ژاژ) adlanır. Evliya Çelebi 17-ci əsrdə yazdığı "Səyahətnamə" əsərində bu yeməyi "cacıx" adlandırır. Əhməd Vefik Paşa 1876-cı ildə türk lüğətinə bu sözü "cacık" kimi daxil etmişdir. O zaman bu yemək qatıq və salat ilə yeyilir.

## Növləri

### Balkan xalqlarında

Bu yemək Balkan xalqlarında tatator adı ilə məşhurdur. Bolqarıstan və Serbiya mətbəxində bu yemək quru tatator (Bolqarıstan: сух таратор, Makedoniya: сув таратур, Serbiya: сув таратор) adlanır. Onlar bu yeməyi "Qış salatı" adlandırdığı salatla birlikdə yeyirlər. Yeməyin hazırlanması zamanı qatıq bir neçə saat qaynadılır (bolqarıstan: кисело мляко, Makedoniya: кисело млеко, Serbiya: кисело млеко. Sonradan ona xiyar, sarımsaq, duz, zeytun yağı və s. əlavə edilir.

## Kipr

Bu yemək Kiprdə də eyni qayda ilə bişirilir və nanə əlavə edilir.

## Yunanıstan
Yunanıstanda da bu yemək eyni qayda da bişirilir və yeyilməsi zamanı iyli şüyüd və cəfəridən istifadə olunur.

## Şərqi Asiya
Şərqi Asiya ölkələrində də bu yemək qatıq və xiyar ilə bişirilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qatıq
* Cəfəri
* Nanə
* Şüyüd
A vitamini

**A vitamini** yağda əriyən vitaminlərdəndir, əsasən qaraciyərdə toplanır.
Yüksək miqdarlarda alınması toksik reaksiyalarına (zəhərlənmə) səbəb ola bilir. A vitamininin miqdarı Retinol Equivalant ilə ölçülür.

## Dəyəri

Orta yaşlı kişilərdə A vitamininin lazımi miqdarı 1000 Retinol, orta yaşlı qadınlarda isə 800 Retinol tələb olunur.

Aşağıda bəzı qidaların içində Retionalun miqdarı verilmişdir.

* 6 gr qaraciyər (Dana), 9124
* 1 yemək qaşığı balıq yağı, 4080
* 1 böyük yumurta sarısı, 97
* 1 fincan süd, 76
* 1 orta boyüklükdə kartof, 2487
* 1 orta boyüklükdə kökdə, 2025

## Faydaları

A vitamini göz problemləri və korluğun qarşısını alır. İnfeksiyaya qarşı müqaviməti artırır. Dərinin, dırnaqların və saçların sağlam qalmasını təmin edir. Diş və diş ətləri üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu vitamin dərinin nəmli qalmasını təmin edir. Sinir sistemi xəstəliklərində, soyuqdəymə, ayrıca olaraq böyrəklərdə, ağciyərlərdə problemlər yaranarsa A vitamini müsbət təsirlər edir.
Öskürəyə faydalıdır.

## Olduğu qidalar

Bu vitamin ən çox balıq yağında mövcuddur. Tez-tez süd və yumurtalı yeməklər yeyən insanlar bu vitamini kifayət qədər və hazır olaraq götürməkdədirlər. Ayrıca ərik, quşqonmaz, cəfəri, ispanaq, kök, kərəviz, kahı, portağal, pomidor, qırmızı istiot, yerkökü, kərə yağında da A vitamini vardır.

Retinol, A vitamininin bəsin olaraq alınan halına deyilir.

## Həmçinin bax
* Süd
* Qatıq

## Xarici keçidlər
* VitaminA saytı
Tiamin

**B1 vitamini** və ya **Tiamin** — suda həll olan, insan orqanizmi üçün həyati vacib vitamin. Kimyəvi formulu: $$C_{12}H_{17}N_{4}OS$$

Tiamin rəngsiz kristal maddədir, suda yaxşı həll olur, lakin spirtdə həll olunmur. Qızdırıldıqda parçalanma xüsusiyyətinə malikdir. Orqanizmdə depolanmadığı üçün (yığılıb qalmır) hər gün qida vasitəsilə qəbul edilməlidir.

## Tarixi
* **1910-cu il:** U.Sudzuki tərəfindən düyü kəpəyindən ayrılaraq beri-beri xəstəliyinin müalicəsində istifadə edilmişdir.
* **1912-ci il:** Kazimir Funk tərəfindən "vitamin" termini elmə daxil edilmiş və tiamin tədqiq olunmuşdur.
* **1926-cı il:** Barend Yansen tərəfindən ilk dəfə təmiz şəkildə sintez edilmişdir.

## Faydaları və funksiyaları
B1 vitamini karbohidrat mübadiləsində mühüm rol oynayır və enerjinin hasil olunmasına kömək edir. Əsas faydaları:
* İştahı artırır və həzm prosesini yaxşılaşdırır.
* Sinir sisteminin normal fəaliyyətini təmin edir.
* İmmuniteti gücləndirir və böyümə prosesinə müsbət təsir göstərir.
* Ürək-damar sisteminin işini tənzimləyir.

## Defisit fəsadları (Çatışmazlığı)
Tiamin çatışmazlığı əsasən cilalanmış düyü ilə qidalanan və ya birtərəfli pəhriz saxlayan insanlarda müşahidə olunur. Əsas fəsadı **[[beri-beri]]** xəstəliyidir.
* **Simptomları:** Əzələ zəifliyi, çəki itkisi, intellektin zəifləməsi, ürək çatışmazlığı və əsəb pozğunluqları.
* **Düşmənləri:** Siqaret, spirtli içkilər, həddindən artıq şəkər və kofein tiaminin orqanizm tərəfindən mənimsənilməsinə mane olur.

## Mənbələri
B1 vitamini ilə zəngin olan qidalar:
* **Tərəvəzlər:** Kələm, kök, kərəvəz, turp, cəfəri.
* **Meyvələr:** Nar, limon, banan.
* **Digər:** Pivə mayası, soya paxlası, yulaf, qara çörək, qabıqlı düyü və paxlalılar.

## Günlük tələbat
Yetkin insanlar üçün günlük tiamin tələbatı yaşdan və fiziki aktivlikdən asılı olaraq **1.1–2.4 mq** arasında dəyişir.

## İstinadlar
Gəncəli Kirakos

**Gəncəli Kirakos** () — Qafqaz Albaniyası ədəbiyyatının nümayəndələrindən biri.

## Həyatı
Kirakos Gəncəli 1201-ci ildə Gəncədə (Qandzax) anadan olmuş, 1271-ci ildə vəfat etmiş alban tarixçisi və rahibi. Mənbələr onu Aravelsi, yəni Şərqli, həmçinin Nor Qetik monastrının adı ilə əlaqədar olaraq Qetisi də adlandırırlar. O həmin monastrda Mxitar Qoşun şagirdi Vanakanın yanında təhsil görmüş və ömrünün böyük bir hissəsini orada keçirmişdir. Kirakos erməni, fars, türk və ərəb dillərini mükəmməl bilirmiş. Kirakos Gəncəli Qafqaz Albaniyası tarixinə dair ən qiymətli mənbələrdən biri olan "Tarix" əsərinin müəllifidir. Bu əsərdə Albaniyaya və Xaçın bölgəsinə aid xüsusi bölmə ayrılmışdır. Gəncəli Kirakos bu əsərində Albaniyanın katolikosları, knyazları, həmçinin ölkədə kilsə tikintiləri və ayrı-ayrı məbədlər haqqında, o cümlədən Amaras məbədi haqqında məlumat verir. Monqolların Azərbaycana hücumu, onların daxili və xarici siyasətindən bəhs edir.

## Mənbə
* Fəridə Məmmədova. Qafqaz Albaniyasının siyasi tarixi və tarixi coğrafiyası. Bakı, 1993,
* Arif Məmmədov. "Amaras-Ağoğlan". Bakı, 1975.
* Süleyman Əliyarlı "Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar"

## İstinadlar
Əsl ananas

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Əfsanəsi
Ananasın yaranması haqqında çox qəribə əfsanə mövcuddur. Hesab olunur ki, ananas-gözəl şaftalının və təsadüfən meşəyə düşmüş küknar qozasının sevgisinin məhsuludur. Bu o vaxtlar baş vermişdi ki, onda hər bir məhsul ruh və hissə malik idi. Bu iki bitki də bir-birini sevərək və başa düşərək ki, adi həyatda bir yerdə ola bilməzlər, allahlardan mərhəmət diləmişlər. Tanrılar imtina etmiş, lakin sevənlər çox inadcıl idi. Onlar ayrı-ayrılıqda yaşaya bilmirdilər. Onda tanrılar mərhəmət göstərərək şaftalı dadı verən və möhkəm küknar qozasına malik bu qəribə məhsulu yaratdılar. Beləliklə ananas yaranmışdır. Məhz bundan sonra meyvə əbədi sevgi və məhsldarlıq simvoluna çevrilmişdir. O vaxtdan bəri bir çox Latın Amerikası ölkələrində, nikah mərasimi zamanı ananas şirəsi içirlər.

## Təbabətdə
Bu mеyvəni çox vaxt cənub mеyvələrinin padşahı adlandırırlar. Ananasın sulu, incə, ətirli və çox dadlı əti vardır. Bu gün ananas Cənubi Amerika və Filipində daha gеniş bеcərdilir. Tropik ölkələrin xalq təbabətində ananasın şirəsi sinqaya qarşı, damaq xəstəliyində, dişlərin laxlamasında faydalı vasitə kimi istifadə olunur. Onu soyuqdəymədə profilaktik vasitə kimi təyin еdirdilər. Angina xəstəliyinə tutulan zaman, boğazı bu şirə ilə yaxalamaq xеyirli sayılırdı. Ananas həzmеtməyə və qidanın həllеdilməsinə kömək еdir.

Müasir tədqiqatlar müəyyən еtmişlər ki, ananas ətinin tərkibində şəkər, limon, alma, üzüm turşuları, B qrupu vitaminləri və C vitamini mövcuddur. O, həmçinin həddindən artıq bitki lifləri ilə boldur.

Ananasın bеcərdilməsi ilə hələ ən qədim zamanlardan qabaqkı vaxtlardan məşğul olmağa başlamışdılar. XV əsrdə anansın dadı Xristofor Kolumbu hеyrətləndirmişdi. Tarixi xronikalar xəbər vеrirlər ki, Kolumb bu tropik mеyvəni daddıqda, onun tamı dəniz səyyahında "hеyrət və hеyran"-a səbəb olmuşdur. Sonra Kolumb onun xoşuna gələn bu mеyvəni Avropaya gətirdi və orada da insanlar bu mеyvəyə biganə qalmamışdı. İtaliya aktrisası Sofi Loren öz intеrvyusunda bir nеçə dəfə bu barədə qеyd еdirdi ki, hər gün 2 ananas yеyir və cazibədarlığının səbəbini məhz bu mеyvədə görür.

### Ananas şirəsi
Bitki qidalarının tərkibindəki bütün vitaminlər və 16 mikroelementlə zəngindir.
* Xeyirli xassələri: yağ ehtiyatının azalmasına kömək edir, trombların əmələ gəlməsinin qarşısını alır, zülallı qidanın həzminə kömək edir.
* Nəyə kömək edir: angina, tromboflebit, kökəlmə, yaddaşın zəifləməsi.
* Məhdudiyyətlər: qastrit, xora.
* Təcrübə: qida vaxtı qəbul edilməlidir.

Ananasın içində orqanizmə piy yığılmasının qarşısını alan və onlar fəal şəkildə yox etməyə imkan verən maddələr var. Ananas şirəsini böyrək və angina xəstəlikləri zamanı müalicəvi vasitə kimi qəbul etmək tövsiyə olunur, o, həmçinin xərçəng şişlərinin qarşısını alır və qan dövranını yaxşılaşdırır, boğaz ağrısı, titrəmə və stress zamanı kömək edir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax