open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abbas Fəthi

**Abbas Fəthi** () — yazıçı, fədai, Azərbaycan Milli Hökuməti dövründə Milli Məclisə Urmiyadan seçilən nümayəndə.

1945–1946-cı illərdə Urmiya şəhərinin İqtisad və Ticarət idarəsinin rəisi və ADF şəhər təşkilatının təbliğat komitəsinə rəhbərlik edib. 21 Azər hərəkatında göstərdiyi şücaətə görə "21 Azər" medalı ilə təltif olunub.

## Haqqında
Abbas Fəthi 1897-ci ildə Urmiyada anadan olub. İlk təhsilini əvvəlcə molla yanında daha sonra isə yeni üsullu məktəbdə alıb. 1936-cı ildə ailəsi ilə birlikdə Zəncana köçüb və burada yol tikintisində işləyib. Burada Zəncana sürgün edilmiş siyasi məhbuslarla o cümlədən Məmməd Əmin Azadvətənlə tanış olub. Abbas Fəthi 1942-ci ildə Urmiyaya qayıdıb. 1944-cü ildə Məmməd Əmin Azadvətən Urmiyaya qayıtdıqdan sonra Tudə partiyasının Urmiya Vilayət Komitəsinin sədri seçilib. Bu dövrdə Abbas Fəthi də partiyaya üzv olaraq aktiv siyasi fəaliyyətə başlayıb. 1945-ci ildə Azərbaycan Demokrat Firqəsi yaradıldıqdan sonra Tudə Partiyasını tərk edərək Demokrat Firqəsinə üzv olub. 1945-ci il noyabrın 8-də Azərbaycan Demokrat Firqəsinin Mərkəzi Komitəsinin iclası baş tutub. Bu iclasda fədai dəstələrinin yaradılması haqda qərar qəbul edildi. Abbas Fəthi də 21 Azər hərəkatına fədai kimi qoşulub. 1945-ci il noyabrın 27-dən dekabrın 2-ə qədər İran tarixində ilk dəfə qadınların da iştirak etdiyi azad seçkilər keçirilib. Abbas Fəthi də Azərbaycan Milli Məclisinə Urmiyadan nümayəndə seçilib. Azərbaycan Milli Hökuməti qurulduğu gün 1945-ci il dekabrın 12-də Milli Məclisin birinci iclası da keçirilib. 1945-ci ilin dekabrın sonlarında Urmiyanın şah qoşunlarından təmizlənməsində iştirak edib. 1945–1946-cı illərdə Urmiya şəhərinin İqtisad və Ticarət idarəsinin rəisi və ADF şəhər təşkilatının təbliğat komitəsinə rəhbərlik edib. 1946-cı ilin mart ayında 21 Azər hərəkatında göstərdiyi şücaətə görə "21 Azər" medalı ilə təltif olunub.

1946-cı il dekabrın 11-dən etibarən İran ordusu iri şəhərlərə girməzdən əvvəl bu şəhərlərdə ərbabların quldur dəstələri eləcə də mülki geyimli jandarmalar qırğınlar törətməyə başladılar. Bu dəstələr Tehran radiosu tərəfindən "İran vətənpərvərləri" adlandırılırdılar. Dəstələrin əsas məqsədi demokratların məhv edilməsi və şah qoşununun şəhərlərə girişini təmin etmək idi. Təbriz və Azərbaycanın digər şəhərləri talana və qırğınlara məruz qaldılar. Azərbaycan Milli Hökuməti süqut etdi. Minlərlə insan həbs olundu. Baş verən qırğınlarda ADF üzvləri, fədailər eləcə də tanınan şairlərdən Əli Fitrət, Sədi Yüzbəndi, Cəfər Kaşif və Məhəmmədbağır Niknam qətlə yetirildilər. 1946-cı il dekabrın 14-də ABŞ və Böyük Britaniya tərəfindən dəstəklənən İran ordusu Təbrizə daxil oldu. Bundan sonra da qırğınlar və talan davam etdi.1946-cı ildə şah qoşunları Urmiya şəhərini tutduqdan sonra Abbas Fəthi də həbs olunaraq edam olunub.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Karrar (kənd, Kürdəmir)

**Karrar** — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun Karrar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Malvina (qəzet)

**Malvina** () —1992-1997-ci illərdə qızlar üçün nəşr edilmiş qazax rusdilli qəzeti. Müasir Qazaxıstanda ilk feminist dövri nəşri hesab olunur.
## Tarixi
1991-ci ildə Qazaxıstan Ədliyyə Nazirliyində qeydiyyatdan keçmiş qəzetin ilk nömrəsi yalnız 1992-ci ildə işıq üzü görüb. Onun təsisçiləri jurnalist Yuri Zaytsev (baş redaktor) və rəssam Yevgeniya Kozıreva idi. Sonradan qəzetin təsisçiləri müstəqil Qazaxıstanda ilk qadın ictimai təşkilatlarından biri olan *Qazaxıstan Feminist Liqasına* rəhbərlik etdilər.

Qəzeti Qazaxıstandan başqa, digər Orta Asiya ölkələrində və Rusiyanın müəyyən bölgələrindən də əldə etmək mümkün idi.

Malvinanın liderlərinin sözlərinə görə, qəzet demək olar ki, məktəblərdə qızların hüquqları uğrunda mübarizədə iştirak edib:

"Malvina"nın redaksiyasına çox gənc qızların hüquqlarının pozulduğuna dair şikayət məktublar gəlməyə başladı. Təbii ki, onlar şikayətlərini müxtəlif sözlərlə qələmə almışdılar, amma mahiyyət belə idi: riyaziyyat müəllimləri oğlanlara daha çox dəstək olurlar, qiymətləri də yüksəkdir; qızlar isə ədəbiyyat və əmək dərslərinə cəlb edilirlər. Oğlanlar ali məktəbə, qızlar isə ailə həyatına hazırlaşdırılır. Bu mövzu, bir çox gənc xanım oxucunun şikayət məktublarında yer alırdı. Və hiss etdik ki, bu məktublara cavab verə bilmirik. Yeni yaranmış müstəqil dövlətdə bu problemlərin kökünü axtarmağa başladıq və işlənməmiş sahəyə - qadın hüquqları və onların müdafiəsinə rast gəldik. Sonra qəzetin redaksiya heyəti Qazaxıstanda gender bərabərliyi istiqamətində ilk addımı ataraq cinsiyyətçi stereotiplər olmadan 30000 nüsxə məktəb iş dəftəri nəşr etdi.

1995-ci ildə qəzetin əməkdaşları beynəlxalq Sülh Qatarının toplantısında və Pekində keçirilən Qadın Hüquqları üzrə 4-cü Ümumdünya Konfransında iştirak etmişdilər. Onlar, həmçinin, 1990-cı illərin ortalarında Adelaida və Braytonda keçirilən qadın konfranslarında və digər oxşar tədbirlərdə də iştirak etdilər.

Qəzet, 1997-ci ildə maliyyə çatışmazlığı səbəbindən nəşrini dayandırdı.

## Maraqlı faktlar
Məşhur yazıçı Sergey Lukyanenko da qəzetin redaksiyasında çalışırdı.

## "Malvina" nəşriyyatının digər layihələri
Qəzetin nəşrini gerçəkləşdirən eyniadlı nəşriyyat da 1990-cı illərin ikinci yarısında Qazaxıstanda qadın hərəkatı haqqında bir sıra hesabatlar, o cümlədən "Qadınların statusu haqqında hesabat" (1997) dərc etmişdir. Bundan əlavə, burada uşaqlara aid bir sıra nəşrlər də nəşr edilmişdir. Nəşriyyat 2000-ci illərin əvvəllərində fəaliyyətini dayandırıb.

## İstinadlar
Beynəlxalq Feminist İqtisadiyyat Assosiasiyası

**Beynəlxalq Feminist İqtisadiyyat Assosiasiyası** (BFİA) () — feminist iqtisadiyyat sahəsində məlumatlılığı artırmaq və bu sahədə araşdırmaları təşviq etmək məqsədilə yaradılmış qeyri-kommersiya beynəlxalq təşkilatıdır. Assosiasiyanın 90-dan çox ölkədə səkkiz yüzdən çox üzvü var. Təşkilat "Feminist Economics" adlı rüblük elmi jurnal nəşr edir.

## Tarixi
1990-cı ildə Diana Stressmenn "Feminizm iqtisadiyyatda özünə yer tapa bilərmi?" adlı panel təşkil etdi. Bu paneldə Nobel Mükafatı laureatı Klaudiya Qoldin də daxil olmaqla bir sıra alimlər iştirak etdilər. Stressmenn panelin adının seçilməsində Qoldinin töhfəsini vurğulamışdır.Cin Şakelford və Eypril Aerni panelin auditoriyasındakı iştirakçılara feminist yanaşmanı açıq şəkildə dəstəkləyən yeni bir iqtisadiyyat şəbəkəsinə qoşulmağı təklif etdilər. 1992-ci ildə bu şəbəkə Beynəlxalq Feminist İqtisadiyyat Assosiasiyası (BFİA) adı ilə rəsmi təşkilata çevrildi və Cin Şakelford onun ilk prezidenti oldu.

2003-cü ilə qədər BFİA artıq 30-dan çox ölkədən 500-dən çox üzvə sahib idi. 2003-2004-cü illərdə təşkilatın prezidenti Lurdes Beneriya olmuşdur. 2012-ci ildə BFİA konfransında çıxış edən Shahra Razavi, Beneriyanın işlərini təkcə empirik cəhətdən əsaslandırılmış və konseptual olaraq inkişaf etmiş deyil, həm də kapitalizmin daha geniş tənqidinə bağlı olan sistematik feminist tənqidə töhfə verən bir iş kimi qiymətləndirmişdir. 2010-cu ildə BFİA , İsveç Beynəlxalq İnkişaf Agentliyindən (SIDA) 1,5 milyon dollar qrant almışdır. Bu qrant, təşkilatın fəaliyyətlərini davam etdirməsinə, o cümlədən "Feminist Economics" jurnalının xüsusi buraxılışlarını nəşr etməyə imkan yaratmışdır. O vaxtdan bəri BFİA 90-dan çox ölkədə 800 üzvə qədər genişlənmişdir.

2022-ci ildən etibarən təşkilat yeni, daha dinamik bir mərhələyə keçmişdir. Bu, müəyyən qədər 2020-ci ildə təşkil olunmalı olan, lakin COVID səbəbindən 2021-ci ildə tamamilə onlayn keçirilən Quito konfransının uğuruna əsaslanır. Konfransın onlayn formatı böyük iştirakçı sayını cəlb etmiş və təşkilat üçün yeni və zəngin onlayn tədbirlər seriyasına zəmin yaratmışdır. Onlayn tədbirlər arasında feminist iqtisadiyyatın əsas mövzularına giriş sessiyaları da var. Sessiyalara Dayan Elson və Cayati Qhoş ilə Feminist Makroiqtisadiyyat, eləcə də İpek İlkkaracan ilə Bənövşəyi İqtisadiyyat mövzusunda sessiyalar daxildir.

2023-cü ildə BFİA feminist iqtisadiyyatın tədrisi və bu sahədəki maneələrin müəyyən edilməsi üzrə yeni fəaliyyətlərə başlamışdır. Hal-hazırda BFİA təşkilatının əsas maliyyələşdiriciləri Ko-İmpakt və Vilyam və Flora Hevlett Fondudur. BFİA-nın illik konfransları *Friedrich-Ebert-Stiftung* və digər qurumlar tərəfindən mütəmadi olaraq dəstəklənir.

## Nəşrləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
100 Qadın (BBC)

**100 Qadın** — 2013-cü ildə yaradılmış BBC-nin çox formatlı televiziya verilişi; İllik verilişdəLondon və Meksikadakı tədbirlər də daxil olmaqla 21-ci əsrdə qadınların rolunu araşdırır. Siyahının elanı yayım, onlayn reportajlar, debatlar və qadınlar mövzusunda jurnalistika daxil olmaqla üç həftə davam edən beynəlxalq "BBC-nin qadın mövsümü"nün başlanğıcı hesab olunur. Bütün dünyada qadınların sosial media vasitəsilə bu "mövsüm"də iştirak etməsinə, siyahıya, habelə siyahının dərcindən sonra müsahibə və debatlara şərh verməsinə çağırış edilir.

## Tarixi
2012-ci ildə Dehlidə baş vermiş qrup şəklində təcavüz hadisəsindən sonra BBC-nin nəzarətçisi Lilian Lendor, BBC-nin redaktoru Fiona Krek və digər jurnalistlər bu gün cəmiyyətdəki qadınların problemləri və nailiyyətlərinə diqqəti yönəldən tədbirlər keçirməyə başladılar. Əsas məqsəd qadınların qarşılaşdığı problemləri dərindən işıqlandırmaq idi. 2013-cü ilin mart ayında BBC tərəfindən korporasiyanın daha çox "qadınlardan və qadınlar haqqında məzmunlu" mövzular təqdim edilməsinə dair "qadın dinləyicilərdən çoxlu sayda çağırışlar" qəbul edildi.

BBC 2013-cü ildə mediada qadınların kifayət qədər təmsil olunmaması məsələsini həll etmək üçün bu mövzu barədə seria verilişlər yayımlamağa başladı. Bu seria verilişlərin birinci proqramında iştirak edəcək qadınlar 26 müxtəlif dil xidmətləri vasitəsilə keçirilmiş sorğu əsasında seçilmişdi. Proqram bir ay davam etdi və oktyabrın 25-də dünyanın hər yerindən 100 qadının onlar üçün ümumi olan məsələləri müzakirə etdiyi konfransla yekunlaşdı. Qadınların həyatlarında qarşılaşdıqları həm mədəni, həm də sosial problemləri araşdırmaq üçün məşğulluq problemləri, feminizm, analıq və din mövzusu da daxil olmaqla geniş mövzular ətrafında müzakirələr aparıldı.

O vaxtdan bəri, bu seria verilişlər təhsil, səhiyyə, bərabər maaş, qadın sünnəti, məişət zorakılığı və cinsi təcavüz kimi müxtəlif mövzuları əhatə etmişdir və qadınların dünyanı yaxşılaşdırmaq və cinsiyyətçiliyə son qoymağı müzakirə etmək üçün bir platforma təmin etmək məqsədi daşımışdır. Siyahıya daxil edilən qadınlar dünyanın hər yerindən idi və müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərirdilər. Həm tanınmış qadınlar, həm də az tanınan şəxslər bu tədbirə cəlb edilmişdi.

## Laureatlar
2024-cü il siyahısı dekabrın 3-də açıqlanıb və bu siyahıya münaqişələr və humanitar böhranlarla üzləşən qadınlar daxil edilib. 2024-cü il siyahısı beş kateqoriyaya, o cümlədən 11-i İqlim Pionerləri kateqoriyasına bölündü.

#### İqlim pionerləri

#### Mədəniyyət və təhsil

## İstinadlar
Məmməd Abdullayev (idmançı)

**Məmməd Abdullayev** () — taekvondo üzrə Azərbaycan milli komandasının keçmiş üzvü və hal-hazırkı baş məşqçisi.

## Karyerası
Məmməd Kamil oğlu Abdullayev 1994–2001-ci illər ərzində taekvondo üzrə Azərbaycan milli komandasında idmançı olaraq çıxış edib. 2003-cü ildə gənclərdən ibarət Azərbaycan milli yığma komandasının böyük məşqçisi təyin olunub. 2005-ci ildə isə ilk dəfə yaranmış yeniyetmələrdən ibarət milli komandaya baş məşqçi təyin olunub. 2005–2007-ci illərdə rəhbərlik etdiyi yeniyetmələrdən ibarət milli komanda (İtaliya-2005), (Macarıstan-2007) Avropa çempionu olmuşdur. 2012-ci ildə gənclərdən ibarət Azərbaycan millisinə baş məşqçi vəzifəsinə təyin olunub. 2014-cü ildə gənclərin dünya çempionatı və lisenziya (Çin Taypey-2014) turnirində 1 qızıl, 1 gümüş və 1 bürünc, eləcə də Gənclər Olimpiya oyunlarına (Nanjing-2014) 4 lisenziya qazanaraq dünyanın ən yaxşı məşqçisi secilmişdir. 2014-cü ildə rəhbərlik etdiyi Gənclər Olimpiya komandası Nanjing-2014 Gənclərin Olimpiya Oyunlarında 1 qızıl, 1 gümüş medal qazanaraq Azərbaycan taekvondo tarixində ilk Olimpiya medalını qazanmış komanda kimi tarixə düşüb.

2012–2023-cü ildə rəhbərlik etdiyi gənclər milli yığması Avropa, dünya, Gənclərin Olimpiya Oyunlarının qalib və mükafatçısı olmuşdur. 2023-cü ildə böyüklərdən ibarət milli yığma komandanın baş məşqcisi təyin edilib. Rəhbərlik etdiyi milli yığma komandanın tərkibində Qaşım Maqomedov Paris-2024 Olimpiya Oyunlarının gümüş mükafatçısı olub.

## Mükafatları
* 2024-cü il ilin idman yekunlarına əsasən "İlin ən yaxşı kişi məşqçisi" secilib.
* Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin sərəncanı ilə 3 dərəcəli Əmək ordeni ilə təltif olunub.
* Azərbaycan Respublikasının Fəxri Bədən Tərbiyəsi və İdman İşçisi
* ⁠Taekvondo üzrə Azərbaycanın Əməkdar Məşqçisi

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Taekvondo Federasiyası

## İstinadlar
40-cı kilometr

**40-cı kilometr** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Nüvədi kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
İsrail Hərbi Dəniz Qüvvələri

**İsrail Hərbi Dəniz Qüvvələri** İsrail Silahlı Qüvvələrinə tabe İsraili dəniz sərhədlərini qorumaq, dəniz ticarətini müdafiə etmək və strateji hərbi əməliyyatlar icra etməkdir.

## Tərkibi
İsrail Hərbi Dəniz Qüvvələri aşağıdakı əsas bölmələrdən ibarətdir:

# **Gəmilər Donanması** - Patrul qayıqları, raket katerləri və freqatlardan ibarətdir.
# **Sualtı Qüvvələr** - "Dolphin" sinifli sualtı qayıqlardan ibarət olub, strateji nüvə qabiliyyətinə malikdir.
# **Xüsusi Təyinatlı Qüvvələr (Shayetet 13)** - Dəniz xüsusi əməliyyatları üçün nəzərdə tutulmuş elit bölmədir.
# **Dəniz Kəşfiyyatı və Sahil Mühafizəsi** - Ölkənin dəniz sərhədlərini nəzarət və kəşfiyyat məqsədilə fəaliyyət göstərir.

**Beynəlxalq Əməkdaşlıq**

İsrail Hərbi Dəniz Qüvvələri ABŞ və digər müttəfiqləri ilə sıx əməkdaşlıq edir, Aralıq dənizində və Qırmızı dənizdə birgə hərbi təlimlər həyata keçirir. Həmçinin dəniz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün beynəlxalq missiyalarda iştirak edir.

## Mənbə
İsrail Quru Qoşunları

&nbsp;
**İsrail Quru Qoşunları** (  ) İsrail Silahlı Qüvvələrinə tabeli İsraili qurudan istənilən hücumdan qorumaq məsuliyyəti daşıyır.

**Struktur** İsrail Quru Qoşunları aşağıdakı əsas birliklərdən ibarətdir:

* **Piyada qoşunları** – əsas döyüş birlikləri, şəhər və açıq sahələrdə mübarizə aparır.
* **Zirehli qüvvələr** – əsasən tank birləşmələrindən ibarət olub, hücum və müdafiə əməliyyatlarında iştirak edir.
* **Topçular** – uzaq məsafədən dəstək atəşi açan bölmələrdir.
* **Mühəndis qoşunları** – maneələrin aradan qaldırılması və istehkam işləri ilə məşğul olur.
* **Xüsusi təyinatlı qüvvələr** – "Sayeret Matkal", "Şayetet 13" və "Duvdevan" kimi elitar bölmələrdən ibarətdir.

## Mənbə
Qara kəmərli barbet

**Qara kəmərli barbet (''Capito dayi'')** — "Capitonidae" fəsiləsinə aid olan quş növü. Bu növ Braziliya və Boliviyada rast gəlinir.

## Taksonomiya və sistematika
1916-cı ildə təsvir edildikdən bəri qara kəmərli barbet demək olar ki,  ayrı bir növ kimi tanınmışdır. Lakin qısa müddət ərzində qara ləkəli barbetin (Capito niger) yarımnövü hesab edilmişdir. DNT məlumatları göstərir ki, bu növ əslində beşrəngli barbet (C. quinticolor) ilə yaxın qohumdur. Qara kəmərli barbet monotipik növ kimi qəbul edilir. Növün elmi adı olan "dayi", quşu kəşf edən ekspedisiyanın liderlərindən biri olan Li Qarnet Dayın şərəfinə verilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Muhsin Hendricks

**Muhsin Hendricks** () — Cənubi Afrikalı imam, İslam alimi və LGBT fəalı idi. Müxtəlif LGBT müsəlman müdafiə qruplarında iştirak etmiş və İslam daxilində LGBT fərdlərin daha çox qəbul görməsi üçün çalışmışdır. 1996-cı ildə homoseksuallığını açıqlayaraq dünyanın ilk açıq şəkildə homoseksual imamı kimi tanınmışdır. Hendricks, fevral 2025-ci ildə Cənubi Afrikanın Bethelsdorp şəhərində sui-qəsd hücumunda güllələnərək həyatını itirmişdir.

## İstinadlar
Bet Beyli

**Bet Beyli** — ABŞ tarixçisi və ABŞ-ın sosial və mədəni tarixi sahəsində ixtisaslaşmış tədqiqatçı; O, hərbi tarix, cinsiyyət və cəmiyyət, sevgi və cinsəllik tarixi kimi mövzularda araşdırmalar aparmışdır. Beyli bir sıra tanınmış kitabların müəllifidir və akademik karyerası boyunca müxtəlif universitetlərdə dərs demişdir. O, hazırda Kanzas Universitetində tarix professoru və universitetin 2015-ci ildə əsasını qoyduğu Hərbi, Müharibə və Cəmiyyət Tarixi Mərkəzininin direktorudur.

## Bioqrafiyası
Beyli 29 dekabr 1957-ci ildə Atlantada anadan olub və Corciya ştatının Smirna şəhərində böyüyüb başa çatıb. Orta məktəbdə o, Atlanta Simfonik Gənclər Orkestrində ilk klarnet ifaçısı və Emori Nəfəslər Ansamblının üzvü olub. Norzvestern Universitetində təhsil alaraq 1979-cu ildə Amerika Mədəniyyəti Proqramı üzrə bakalavr dərəcəsi alıb. Beyli Çikaqo Universitetində ABŞ tarixi üzrə 1982-ci ildə magistr, 1986-cı ildə isə fəlsəfə doktorluğu elmi dərəcəsini almışdır. Havay Universitetində və Kanzas Universitetində səfərdə olan vəzifələrdən sonra o, Kolumbiya Universitetinin Barnard Kollecində  (1989-1997), Nyu Meksiko Universitetində (1997-2004), Templ Universitetində (2004-2015) və Kanzas Universitetində (2015-ci ildən idiyədək) dərs demişdir.

Beyli tez-tez əməkdaşlıq etdiyi tarixçi Devid Farberlə evlidir. Onların bir oğlu var.

## Mükafatları
Beylinin tədqiqatları Milli Humanitar Elmlər Fondu , Vudro Vilson Beynəlxalq Alimlər Mərkəzi  və Amerika Elmlər Şurası  tərəfindən dəstəklənmişdir. O, iki dəfə Ordu Tarixi Fondunun Fərqlənmiş Yazı Mükafatını qazanmışdır.

Beyli 2017-ci ildə Amerika Tarixçiləri Cəmiyyətinə  üzv seçilmişdir və Avstraliya, Çin, Fransa, Almaniya, İndoneziya, Yaponiya, Livan, Niderland, Rusiya, Səudiyyə Ərəbistanı və Böyük Britaniyada mühazirələr oxumuş və ya qonaq alim kimi fəaliyyət göstərmişdir.

## Biblioqrafiyası

### Seçilmiş əsərləri

* 
* 
* 
* 

### Tərtib edilmiş əsərləri

* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
Qaraalın ağac bildirçini

**Qara alın ağac bildirçini (''Odontophorus atrifrons'')** - "Odontophoridae" fəsiləsinə aid olan quş növü. Bu növ Kolumbiya və Venesuelada rast gəlinir.

## Taksonomiya və sistematika
Bəzi müəlliflər qara alın ağac bildirçini, qırmızıboğaz ağac bildirçini (Odontophorus strophium), Takarkuna ağac bildirçini (O. dialeucos), Venesuela ağac bildirçini (O. columbianus) və qara döş ağac bildirçini (O. lecuolaemus) ilə eyni növ olduğunu irəli sürmüşdür, lakin bu yanaşma əsas quş taksonomik sistemləri tərəfindən qəbul edilməmişdir.

Qaraalın ağac bildirçini üç yarımnövü var: "O. a. atrifrons" (nominativ yarımnöv), "O. a. variegatus" və "O. a. navai".

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şamxat

**Şamxat** () — Gilqameş dastanının personajı. O, I və II lövhələrdə rol oynayır və VII lövhədə adı çəkilir.

Uruk şəhərinin məbəd fahişəsi olaraq, Şamxat dastanın başlanğıcında vacib rol oynayır. O, İştar tarnıçasının rəhibəsidir.

## Etimologiya
Şamxat sözü babilcədəki "šamāhu", yəni "çiçəklənmək" felindən gəlir. Mətndəki Şamxat üçün işlənilən "harimtu" sözünü adətən ingilis dilinə "fahişə" () kimi tərcümə edirlər. Halbuki, onun dəqiq mənası mübahisəlidir. Məsələn, bəzilərin fikrinə görə, bu söz tənqidi deyildi. Feminist tarixçi Gerda Lerner isə iddia edir ki, "harmitu" cəmiyyətin qəbul etdiyi bir hissəsi idi.

## Dastanda

Enkidu tanrılar tərəfindən Kral Gilqameşə qarşı göndərilən vəhşi insandır. I lövhədə Şamxatın rolu Enkidunun əhliləşdirilməsidir. Şamxat məbəd fahişəsidir (mətndə "harimtu" sözü işlənilir). Gilqameş Enkidunu cəzb etmək üçün bir ovçudan Şamxatı gətirməyə deyir.

Bundan sonra, mətnin versiyaları fərqlənir. Dastanın daha çox tanınan versiyalarında Şamxat və Enkidu arasında seks 6 gün və 7 gecə ərzində baş verir. Lakin yeni tapıntılar (2015-ci ildə aşkar olunub, 2018-ci ildə isə tərcümə olunub) onu göstərir ki, əvvəl bir səhnənin iki versiyası kimi tanınan mətnin hissələri əslində iki ayrı səhnə idi. Yəni, birinci həftədən sonra Şamxat Enkidunu Uruk şəhərinə dəvət edir. Bundan sonra onlar arasında daha bir həftə ərzində seks olur və Şamxat yenə də Enkidunu Uruka dəvət edir.

II lövhədə Şamxat öz paltarının bir hissəsini Enkidunun üstünə geydirir və onlar birlikdə Uruka üz tuturlar. Enkiduya yemək veriləndə, Şamxat onu yeməyə həvəsləndirir. Bundan sonra, Enkidu yolda toya gedən adamı görəndə, Şamxatdan onun kim olduğunu və hara getdiyini bilmək istəyir.

## Əhəmiyyəti
Şamxat Enkidunu həm cinsi yolla, həm də ona geyim verərək və ona insan yeməkləri və içkiləri yeyib-içmək öyrədərək, onu heyvanların arasındakı həyatından ayırır və sivilizasiyaya gətirir. Buna görə Həvva Şamxat ilə müqayisə olunur.

## İstinadlar
Qaraalın yağış cüllütü

**Qaraalın yağış cüllütü (''Charadrius melanops'')** - "Charadriidae" fəsiləsinə aid olan kiçik bir cüllüt növüdür və Avstraliya ilə Yeni Zelandiyanın böyük hissəsində tapılır.

## Taksonomiya
Qaraalın yağış cüllütü ilk dəfə 1818-ci ildə fransız ornitoloq Lui Pyer Viyo tərəfindən "Charadrius melanops" binominal adı ilə təsvir edilmişdir. Növün tip lokaliteti sonradan Yeni Cənubi Uels kimi təyin edilmişdir. Növün elmi adı qədim yunan dilində "qara" mənasını verən "melops" və "üz" mənasını verən "ōps" sözlərindən gəlir. Əvvəllər bu növ "Elseyornis" cinsinə aid edilsə də, 2022-ci ildə aparılmış molekulyar filogenetik tədqiqat göstərdi ki, bu növ "Charadrius" cinsinə daxil olan növlərlə yaxın qohumdur. Nəticədə qaraalın yağış cüllütü yenidən "Charadrius" cinsinə köçürüldü. Növ monotipikdir: heç bir yarımnöv tanınmır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yoşi

**Yoşi** — Nintendo tərəfindən nəşr olunan video oyunlarında görünən uydurma dinozavr. Yoşi ilk dəfə *[[Super Mario World]]* (1990) oyununda Mario və Luicinin köməkçisi kimi debüt edib. *[[Super Mario]]* seriyası boyunca Yoşi adətən Marionun sadiq minik heyvanı rolunu oynayır. Acgöz iştahı olan Yoşi uzun dili ilə düşmənləri uda və mərmi funksiyasını da yerinə yetirə bilən yumurtalar qoya bilir. Personajın adını daşıyan özünəməxsus video oyun seriyası mövcuddur və o, həmçinin ''Mario'' franşizasında köməkçi personajdır. Yoşi *[[Mario Party]]* və *[[Mario Kart]]* oyunlarında çıxış edib. O, həmçinin *[[Super Smash Bros.|Super Smash Bros]]* krossover döyüş oyunu seriyasında da oyunçu personaj kimi görünür. Yoşi geniş rəng çeşidi ilə seçilən eyniadlı növün üzvüdür.

Yoşi obrazı müsbət qarşılanmış, bəzi tənqidçilər onun video oyunlarının ən tanınan personajlarından və ən yaxşı köməkçi obrazlarından biri hesab etmişdirlər. Yoşinin rəsmi həmçinin geyim və kolleksiya əşyaları da daxil olmaqla bir sıra məhsullar üzərində görünüb.

## Konsept və yaradılması
*Mario* seriyasının yaradıcısı olan video oyun dizayneri Şiqeru Miyamoto *[[Super Mario Bros.]]*-un ilk buraxılışından bəri Marionundinozavr yoldaşı olmasını istəyirdi, lakin Nintendo mühəndisləri oyunun o vaxtki videooyun konsulunun texniki məhdudiyyətləri səbəbi ilə oyuna belə bir obraz əlavə edə bilməmişdilər. Yoşi üçün ilham 1984-cü ildə yayımlanmış *[[Devil World]]* video oyunundakı yaşıl əjdaha Tamaqona qədər gedib çıxır. Tamaqon obrazı da Yoşi obrazı kimi Miyamoto tərəfindən yaradılmışdı. Həmçinin hər iki obraz yumurtadan çıxan və böyük ağızları ilə düşmənləri yeyə bilən yaşıl kərtənkələdir və hər ikisi yumurtadan çıxanda eyni səsi çıxarırlar.  *Super Mario Bros. 3* yaradılarkən Miyamotonun masasının ətrafında bir sıra eskizlər, o cümlədən Marionun at sürdüyü təsvir var idi. *Mario* seriyasının tərtibatçısı olan Takaşi Tezuka Miyamotonun at sürməyə, eləcə də vestern konseptinə olan sevgisinin Yoşi obrazının yaradılmasına təsir etdiyini söyləmişdir.

Daha güclü bir videooyun konsulunun buraxılmasından sonra nəhayət Miyamotonun istəyi reallaşdı və o, Yoşini *[[Super Mario World]]* video oyununa daxil etdi. ''Super Mario World'' oyunu inkişaf etdirilərkən komanda oyunu "dinozavrlar ölkəsində" qurmağı seçdi və buna görə Tezuka dizayner Şiqefumi Hinodan Miyamotonun eskizləri əsasında sürünənə bənzər bir məxluq çəkməyi xahiş etdi.  Tezuka, Hinonun çəkdiyi ilk eskizi Mario dünyasına uyğun hesab etmədi və buna görə də dizayneri "daha sevimli" bir xarakter yaratmağa təşviq etdi. Fərdi Yoşi obrazı ilə yanaşı oyunda eyni adı daşıyan və rəng müxtəlifliyi ilə xarakterizə olunan növün digər üzvləri də təqdim edilmişdi. 

## İstinadlar
Sarı qanadlı çəyirtkə

**Sarı qanadlı çəyirtkə, Parapleurus alliaceus**, həmçinin **Mecostethus parapleurus** kimi tanınan Çəyirtkələr (Acrididae) fəsiləsinə aid bir çəyirtkə növüdür. Bu növ əsasən Avropanın cənub bölgələrində yayılmışdır və xüsusilə Almaniyanın cənub əyalətlərində geniş şəkildə müşahidə olunur.

## Təsviri və morfologiyası

Parapleurus alliaceus yaşıl rəngli olub, bədəninin yan tərəflərində qara zolaqlar mövcuddur. Bu xüsusiyyətləri ilə digər çəyirtkə növlərindən asanlıqla fərqlənir. Orta ölçülü çəyirtkələr sırasına daxildir, lakin dəqiq ölçüləri haqqında spesifik məlumatlar mövcud deyil.

## Yayılması

Bu növ əsasən Almaniyanın cənub əyalətlərində (Rheinland-Pfalz, Hessen, Bavariya və Baden-Württemberg) rast gəlinir. Son illərdə iqlim dəyişikliyi səbəbindən yayılma sahəsi genişlənmiş və Hegau, Baar-Wutach bölgəsi, cənub Qara Meşə və Westallgäu təpəlikləri kimi ərazilərdə də müşahidə olunmuşdur.
Parapleurus alliaceus təzə və nəmli biçənəkləri (məhz Pfeifengraswiesen kimi tanınan otlaqları) üstün tutur. Bəzən quru otlaqlar, yarımquru çəmənliklər və ya ruderal sahələrdə də rast gəlinir.

## Davranış və ekologiya
Səs yaratma: Bu növ eşidilə bilən səslər çıxarmır, bu səbəbdən müşahidə etmək üçün əsasən vizual metodlardan istifadə olunur.

Uçuş aktivliyi: Parapleurus alliaceus aktiv uçuş qabiliyyətinə malikdir və bu xüsusiyyəti ilə asanlıqla tanınır.

## Qorunma statusu və təhlükələr

Qorunma statusu: Hal-hazırda təhlükə altında deyil və "təhlükəsiz" kateqoriyasında qiymətləndirilir.

Təhlükələr: Ekstensiv istifadə olunan biçənəklərin azalması, intensiv kənd təsərrüfatı praktikaları və iqlim dəyişikliyi potensial təhlükələr arasında yer alır. Lakin, hazırda iqlim dəyişikliyinə bağlı olaraq yayılma sahəsinin genişlənməsi müşahidə olunur.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əhməd Əhmədov (tarixçi)

**Əhməd Baxış oğlu Əhmədov** () — Azərbaycan tarixçisi, ictimai-siyasi və hərbi xadim.

## Həyatı
Baxış Əhmədovun oğludur. Eser (1916–1917), "Hümmət" (1919) və AK(b)P-nın üzvü idi. 1918–1919 illərdə mətbəədə korrektor, 1920–1921 illərdə hərbi komissiya köməkçisi işləmiş, 1921–1924 illərdə Azərbaycan diviziyasında xidmət etmişdir (1921–1922 illərdə 1-ci atıcı alayının hərbi komissarı olmuşdur). 1925–27 illərdə Azərbaycan KP MK yanında Partiya Tarixi İnstitunda (indiki Dövlət İdarəçilik Akademiyası) elmi işçi kimi çalışmışdır. Buna baxmayaraq, 1925 ildən "Müsavat" partiyasının işlərində qeyri-leqal fəaliyyət göstərmiş, Balaxanıda partiyanın özəyini yaratmışdır. N. Nərimanov və T. Şahbazi ilə dostluq münasibətləri olmuşdur. Əhməd Əhmədob müstəqil Azərbaycan uğrunda mübarizə aparmış, V. Leninin siyasətini tənqid etmişdir. N. Nərimanovun Bakıya son gəlişi (1925) zamanı Azərbaycanın Rusiya tərkibində müstəqil siyasət yeritməsi haqqında məsələ müzakirə olunmuşdu. N. Nərimanovun ölümündən sonra, 1926-cı ilin payızında T. Şahbazinin təşkil etdiyi iclasda Azərbaycan Sosialist Partiyasının yaradılması haqqında məsələ qaldırılmış, Ə. Əhmədov (o, yeni yaranacaq hökumətdə hərbi nazir vəzifəsini icra etməli idi) nizamnaməni hazırlamağı üzərinə götürmüşdü. 1928-ci il fevralında həbs edilmiş, yarım ildən sonra güllələnmişdir. 1992-ci ildə bəraət almışdır.

Əhməd Əhmədov bir neçə kitabın müəllifidir. Onun rus dilində yazılmış "Birinci qurultaya doğru. 1918–1919 illərdə Azərbaycanda vəziyyət və Azərbaycan Kommunist Partiyasının yaradılması” əsəri nəşr olunmamış, şərti olaraq "Erməni-türk münaqişəsi” adlanan kitabının əlyazması dövrümüzədək gəlib çatmamışdır. Ə. Əhmədov həmçinin qəzetlər və "Voennıe vedomosti" jurnalı üçün məqalələr yazmışdır.

## Əsərləri

* Азербайджанские тюрки в революции 1905 года. Баку: Азерб. Милли Энсиклопедиясы, АзМЕ, 2002.
* Национальное движение, партии и общественные деятели Азербайджана в 1918-1925 годах глазами очевидца. Баку: Нурлан, 2006.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* [Ахмедов Ахмед Бахыш оглы (1900)](https://ru.openlist.wiki/%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%8B%D1%88_%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%8B_(1900))
Qaraalın boru qvanı

**Qara alın boru qvanı (Pipile jacutinga)** və ya **yakutinqa** ("jacutinga") — "Cracidae" fəsiləsinə aid olan bir quş növü. Bu növ Argentina, Braziliya və Paraqvayda rast gəlinir.

## Taksonomiya və sistematika

"Beynəlxalq Ornitoloji Komitə" (IOC), “Dünya Quşlarının Klements Yoxlama Siyahısı” ("The Clements Checklist of Birds of the World") və “Dünya quşlarının kitabçası” ("Handbook of the Birds of the World") qaraalın boru qvanını "Pipile" cinsinə aid dörd növdən biri kimi qəbul edir. Bununla belə, "Amerika Ornitologiya Cəmiyyətinin Cənubi Amerika Təsnifat Komitəsi" qeyd edir ki, "Pipile cinsinə aid dörd növün növ statusu üçün sübutlar zəifdir". Müxtəlif müəlliflər bu cinsin bir, iki və ya üç növdən ibarət olduğunu və ya tamamilə "Aburria" cinsinə daxil edilməsi lazım olduğunu irəli sürmüşlər. Hazırda qara alın boru qvanı monotipik növ kimi qəbul edilir.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cyphomyrmex

**Cyphomyrmex** — Əsasən Cənubi və Mərkəzi Amerikada rast gəlinən göbələk yetişdirən qarışqalar nəsli. Bununla belə, bəzi növlər Şimali Amerikanın cənub hissələrində də rast gəlinir. Bu qarışqalar Leucocoprineae qrupuna aid müxtəlif göbələk növlərini yetişdirir. Əksər göbələk bağçaları kiçik düyünlərdə yetişdirilsə də, bəzi növlər bütövlükdə miselium yetişdirir. Koloniyalar monogin (tək kraliçalı) olur və orta hesabla təxminən 100 işçi fərddən ibarət olan nisbətən kiçik koloniyalardır.

## Taksonomiya
Bu nəsil Myrmicinae yarımfəsiləsinin və Attini qrupunun tərkibinə daxildir. Cyphomyrmex, bu filogenetik əlaqənin daha əsas hissəsidir. Son filogenetik tədqiqatlar göstərir ki, bu nəsil daha törəmə nəsillərdən əvvəl yerləşir və Mycetophylax nəsili ilə qohumdur. Cyphomyrmex kimi Attini qarışqaları tərəfindən yetişdirilən göbələklər də qarışqaların müxtəlifləşməsinə uyğun olaraq müxtəlifləşir. Bundan əlavə, Attini qarışqaları tərəfindən istifadə edilən kimyəvi maddələr bir-birindən törəyir. Cyphomyrmex tərəfindən istifadə edilən maddələr, Trachymyrmex kimi daha mürəkkəb nəsillərdə tapılan qarışıqlar üçün əsas təşkil edir. Bu, Attini qarışqalarını bir-biri ilə əlaqələndirməyə və hətta kimyəvi profillərin unikal olması səbəbindən fərqli növləri ayırmağa kömək edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qaraalın tirannulet

**Qara alın tirannulet (Phylloscartes nigrifrons)** — "Tyrannidae" fəsiləsinə aid olan bir quş növüdür. Bu növ Braziliya, Qayana və Venesuelada rast gəlinir.

## Taksonomiya və sistematika

Qara alın tirannulet ilk dəfə 1884-cü ildə "Leptopogon nigrifrons" adı ilə təsvir edilmişdir. Daha sonra "Mecocerculus" cinsinə, daha sonra isə hazırkı "Phylloscartes" (Filloskart) cinsinə köçürülmüşdür. "Phylloscartes" cinsinə aid növlər arasındakı qohumluq tam aydın olmasa da, qaraalın tirannuletin ən yaxın qohumlarının qırmızı yanaqlı tirannulet (P. flaviventris) və darçını üzlü tirannulet (P. parkeri) olduğu güman edilir.

Qaraalın tirannulet monotipik növ kimi qəbul edilir.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aldar Kosa

**Aldar Kosa** () — qazax nağıllarının uydurma folklor personajı. Qısa yumoristik, satirik hekayə və lətifələr qəhrəmanı.

## Aldar Kosanın ədəbi obrazı
Aldar-Kos haqqında xeyli sayda məşhur nağıl və lətifələr var. Kasıb oğlu olan Aldar Kosa xeyirxah, hazırcavab və ağıllıdır, acgöz varlıları, tənbəlləri, axmaqları və hətta şeytanları aldadaraq, cəzalandırır. Aldar Kosa Robin Hudla ifadə olunur, lakin onun silahı ox və yay deyil, ağlı və sözləridir. Qırğız, türkmən, özbək və tatarların da folklorunda da rast gəlinən folklor qəhrəmanıdır. Digər xalqların da oxşar nağıl qəhrəmanlarına qeyd edilənlər aiddir: Coha — ərəblərdə (Misir, Qoha), Pıl-Puqi — ermənilərdə, Molla Nəsrəddin — bəzi şərq xalqları arasında (o cümlədən azərbaycanlılar, qazaxlar), Ömirbəy təlxək — qaraqalpaqlarda, həmçinin qazaxların (xüsusilə cənubluların) dastanında rast gəlinən obraz, Əhməd akay — krım tatarları, Hiyləgər Budamşu — buryatlarda, Müşfiqlər — taciklərdə, Salay Çakkan və Molla Zaydin — uyğurlarda, Məmmədvəli Kəminə — türkmənlərdə, Til Ulenşpigel — flamandlar və almanlarda, Hiyləgər Pyotr — cənub slavyanlarında, Herşel Ostropoler — Aşkenazi yəhudilərində, Pekala — rumınlarda.

Rəvayətə görə, Aldar Kosa ramazan soyundandır.

## Adı
Rus dilinə tərcümədə Aldar-Kosa ləqəbi "Saqqalsız fırıldaqçı" mənasını verir. "Aldar" aldadan, yaramaz, ağıllı, "kosa" isə saqqalsız mənalarında işlədilir.

## Aldar Kosa və kino
* "Saqqalsız fırıldaqçı" komediya filmi (rejissor və baş rolda Şaken Aymanov, "Qazaxfilm", 1964).
* Aldar Kosa ("Qazaxfilm", 1975)
* Aldar Kosa Pələngi necə dəf etdi ("Qazaxfilm", 1976).
* *Azia Animation* (Almatı) animasiya studiyasının maarifləndirici layihəsi, Aldar Kosanın (2009–2011, qazax dilində) sərgüzəştlərindən bəhs edən 80 seriyalı "Алдар Көсенің көңілді оқиғалары" (Aldar Kösenin gülməli hekayələri) cizgi filmi. İlk mövsümü 30, ikinci mövsümü 50 seriyadan ibarətdir.
* Dauren Serqazinin baş rolda oynadığı "Aldar Kosa" (16 seriya, 2011). Rej. Din Məhəmməddinov, ASC Xəbər Agentliyi, Qazaxıstan.
* Baş rolunu Baxıtjan Alpeysovun oynadığı, rejissorunun Beqaydar Şaldarbəyovun olduğu "XXI əsrdə Aldar Kosanın macəraları" komediya filmi, "BEST Film Company", Qazaxıstan, 2011-ci il.

## Xatirəsi
* Almatıda Aldar Kosa adlı küçə var.
* Almatıda Aldar Kosa abidəsi var.
* Karaqandada Aldar Kosa heykəli var.
* Aksayda Aldar Kosa heykəli var.

## İstinadlar
Karakol qapısı

**Karakol qapısı** (özb. Qorako'l qapısı) — Buxara (Özbəkistan) şəhərində XVI əsrin ikinci yarısında (1558-1575-ci illər) özbək hökmdarı II Abdulla xanın dövründə ucaldılmış qala qapısıdır. 

## Tarixi
Qapı Buxara şəhərinin qərb hissəsində yerləşir. Somoniylər Tanrıları məhəlləsi Mirokon küçəsində yerləşir. Buxaralılar bu qapıdan həcc ziyarətinə gedirdilər. 

Buxara əməliyyatı zamanı Mixail Frunzenin komandanlığı ilə Qızıl Ordunun əsas qüvvələrinin göndərildiyi iki qapıdan biridir.
Qarakol qapısı 1975-ci ildə usta Əhror Əsrorovun rəhbərliyi ilə təmir olunub, Türkiyə, İran, Xorasandan gələn tacir və turistlər bu qapıdan şəhərə daxil olublar.

Karakol qapısı dairəvi qüllədən ibarət iki böyük güldastadan, anbardan və yarkadan ibarətdir. Darvaza 25x25 sm ölçülü kvadrat kərpicdən tikilib, yuxarı hissəsi nəbati naxışlarla əhatə olunub, darvazanın hündürlüyü
demək olar ki, qala divarlarının hündürlüyünə bərabər idi. 

2008-ci ildə Buxara şəhərinin  qala divarının və qədim darvazalarının bərpası və təmiri işlərinə başlanılıb.
Karakol qapıları ilkin formada qorunub saxlanılan qapılardan biridir.

Memarlıq abidəsi “Özbəkistandakı Ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısı”na daxil edilib və UNESKO-nun Ümumdünya İrsi Siyahısına daxil edilmiş “Buxara şəhərinin Tarixi Mərkəzi”nin bir hissəsidir.

## İstinadlar
Rus-türk müharibələri

**Rus-türk müharibələri** — Rusiya çarlığı, 1721-ci ildən Rusiya imperiyası və Osmanlı İmperiyası arasında XVI—XX əsrlərdə baş vermiş bir sıra hərbi münaqişələrdir.
1774-cü ilə qədər Osmanlı İmperiyasının vassalı Krım xanlığı da davamlı olaraq bu münaqişələrdə iştirak edib.
Müharibələr Qara dəniz regionu və Qafqaz üzərində nəzarət, Qara dəniz boğazlarında gəmiçilik hüququ, Osmanlı İmperiyası daxilində xristianların hüquqları və Rus monarxının himayə hüququ, 19-cu əsrin ikinci yarısında onların Osmanlı hökmranlığından qurtulması və Rusiyanın təsir orbitinə daxil olması üçün müharibələr aparıldı (Şərq məsələsi); Birinci Dünya Müharibəsi illərində Rusiya hökuməti Konstantinopol və boğazları nəzarət altına almaq imkanını nəzərdən keçirdi.

Ümumilikdə rus-türk müharibələri 351 illik (1568-1918) dövrü əhatə etmişdir.
Bu dövrdə Rusiya ilə Türkiyə 69 il müharibə şəraitində oldu.
Orta hesabla bir rus-türk müharibəsini digərindən cəmi 25 il ayırdı.

Bu, Avropa tarixindəki ən uzunmüddətli hərbi münaqişələrdən biridir.
1711-ci il Prut yürüşü və çox vaxt ayrıca hadisə kimi qəbul edilən Krım müharibəsi istisna olmaqla, münaqişələr durğunluqda olan Osmanlı İmperiyası üçün strateji məğlubiyyətlə nəticələndi; Əksinə, onlar 18-ci əsrin əvvəllərində Böyük Pyotrun modernləşdirmə səylərindən sonra Rusiyanın Avropa dövləti kimi üstünlüyünü nümayiş etdirdilər.

* 1568-1570 
* 1676-1681 
* 1686-1700 
* 1710-1711
* 1735-1739 
* 1768-1774 
* 1787-1792 
* 1806-1812 
* 1828-1829 
* 1853-1856
* 1877-1878 
* 1914-1917
## Münaqişə öncəsi
Rusiya ilə Türkiyə arasındakı münasibətlər sonuncunun 1475-ci ildə Krımı (Krım xanlığı və Genuya şəhəri Kəfə) zəbt etməsi ilə başladı.
Münasibətlərin başlamasına səbəb Azov və Kəfədəki rus tacirlərinin türklər tərəfindən sıxışdırılmağa başlaması idi.
Sonrakı XVI-XVII əsrlərdə Rusiya-Türkiyə münasibətləri olduqca gərgin idi.
Türkiyənin Krım xanına daimi dəstək göstərməsiylə Rusiyaya çətinlik yaratmasıyla yanaşı, yeni fəsadlar da yarandı: Moskva təbəəsi hesab edilən Don kazakları Azov türk qarnizonuna– Sultanın öz təbəələri hesab etdiyi Noqaylara hücum edərək onları narahat edirdi.
1637-ci ildə Don və Zaporojye kazakları Azovu ələ keçirdilər və 1643-cü ilə qədər saxladılar.
Ruslarla türklər arasında ilk silahlı toqquşma 1541-ci ildə baş verdi.
Krımlılar I Sahib Gərayın komandanlığı ilə Moskvaya doğru hərəkət edərkən türklər də onların yanında idilər.
1553-cü ildə Rusiya çarlığı Krım və Türkiyə ilə müttəfiq olan Həştərxan xanlığına qarşı hərbi əməliyyatlara başladı, 1556-cı ildə xanlıq zəbt edildi.
1556-cı ildə Krım xanı Moskvaya qarşı hərəkətə keçdi.
Çar İvan Qroznı komandir Matvey İvanoviç Rjevskini ona qarşı göndərdi.
O, nəinki krımlıları qovdu, həm də Dnepr çayının aşağı axarlarına, Oçakova getdi və orada türkləri məğlub etdi.
Bu yürüşdə Rjevskiyə Zaporojye kazakları kömək etdi.
1558-ci ildə krımlılarla yeni toqquşma zamanı Dnepr çayının aşağı axınına Danilo Adaşev getdi, Krımı viran etdi və iki türk gəmisini ələ keçirdi.
## Döyüşlərin siyahısı

## İstinadlar
Şorbulaq palçıq vulkanı

**Şorbulaq palçıq vulkan**lar qrupu  – Bakı şəhərindən 35 km qərbdə yerləşir. Onların yerləşmə sahəsində paleogen-miosen çöküntüləri Mərkəzi Qobustanın (Bayanata mikrobloku) Boransız-Cılğa antiklinalı və Qərbi Abşeronun Sarınca-Gülbəxt qırışığı arasında iri qırışıq əmələ gətirir.

## Haqqında
Şorbulaq palçıq vulkanı şimal-qərb-cənub-şərq istiqamətli Şorbulaq qırışığı dik cənub və nisbətən azmeyilli şimal-şərq qanadlara malikdir. Qırışığın nüvəsində çokrak horisontu, diatom lay dəstəsi və pont mərtəbəsi çöküntülərini haşiyələndirən qovundağ mərtəbəsi (eosen) və maykop seriyası suxurları açılırlar. Məhsuldar qat qırışığın cənub-qərb qanadında enli zolaq şəklində izlənir.
Qırışığın tağyanı hissəsi 350 m yerdəyişmə amplitudası uzununa qırılma ilə mürəkkəbləşib. Onun cənub qanadı boyunca 1500 m yerdəyişmə amplitudasına malik əks fay xarakterli iri pozulma keçir.
Şərqi Şorbulaq vulkanı Gülbəxt palçıq vulkanından 1.7 km şimal-şərqdə yerləşir və 10 m nisbi hündürlüklə kiçik təpə əmələ gətirir.

## Həmçinin bax
* Torağay palçıq vulkanı
* Kolanı palçıq vulkanı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Palçıq vulkanları qrupu DTQ
Kiçik Qızılağac körfəzi

**Kiçik Qızılağac körfəzi** — Xəzər dənizinin cənub-qərb sahilində, Azərbaycanın Lənkəran rayonu sahillərində yerləşən körfəz.

Hazırda buxta qapalı su hövzəsidir. Kiçik Qızılağac körfəzi 1955-ci ildə Port İlyiç (indiki Liman) şəhəri ilə Sara adası arasında bənd inşa edildikdən sonra yaradılıb. Dənizlə əlaqə üç kanalın tikintisi ilə qorunub saxlanılıb.

Körfəz “Bala Dəniz” də adlanır. Körfəz ərazisində Kiçik Qızılağac Dövlət Təbiət Yasaqlığı yerləşir.
## Təsviri
Kiçik Qızılağac Qızılağac körfəzi və Xəzər dənizindən Sara adası ilə ayrılır, buxtanın yalnız cənub hissəsi dənizlə birləşir. Şimalda qurumuş Xurşud-çala (Salyan düzü), qərbdən Muğan düzü ilə həmsərhəddir.

Kiçik Qızılağac Qumbaşı və Vilyaşçay çaylarından az miqdarda su axını alır. Xəzər dənizində suyun səviyyəsinin dəyişməsi ilə əlaqədar olaraq Kiçik Qızılağacın ölçüsü vaxtaşırı kiçilir və artır.

1955-ci ildə Port İlyiç (indiki Liman) şəhəri ilə Sara adası arasında bənd inşa edildikdən sonra buxta qapalı su hövzəsinə çevrildi. Dənizlə əlaqə üç kanalın tikintisi ilə qorunub saxlanılıb.

Buxtada balıq yetişdirilir. Buxtanın şimal-şərq hissəsi Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunun tərkibinə daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* İnstitut: Qızılağac körfəzinin ekoloji vəziyyəti pisləşib, sahil zonaları tullantılarla çirkləndirilib
Ömirbəy təlxək

**Ömirbəy təlxək** () — qaraqalpaq və cənubi qazax folklorunun yumoristik personajı, lətifələr və satirik hekayələr qəhrəmanı. Hazırcavab qəhrəman olmaqla yanaşı, həmçinin kasıbların müdafiəçisi kimi də tanınan qəhrəman olub.
## Ədəbi obraz
Ömirbəy sadə həyatı olan kasıb, orta yaşlı kişidir, evlidir. O, ailəsi ilə birlikdə Xivə xanlığının Çimbəy şəhəri yaxınlığındakı yurdda yaşayıb. Ömirbəyin mal-qarasına ona sadiq eşşəyi, həmçinin aclıq vaxtı yeyilən və ya satılan toyuq və xırdabuynuzlu heyvanları daxil idi. Ömirbəy yumor hissi güclü insan idi. Hazırcavab olması özü və ailəsini hakimiyyətin təqiblərindən xilas edə bilirdi. Ömirbəy səxavətli və mehriban insan idi, köməyə ehtiyacı olan hər kəsə yardımını göstəri, son tikə çörəyini dost və qonaqları ilə bölüşürdü. Solaxay yoldaşı Dosnazərə də köməklik göstərirdi. Ömirbəy kəskin sözləri və bəzən əməlləri ilə hakimiyyətdə olanların və varlıların: istər bəy, istər imam, istər tacir, istərsə də xanların hərisliyi, qəddarlığına qarşı mübarizə aparırdı.
### Ömirbəyin sevimli ifadələri
"Ağıl və hiyləgərlik kasıbın silahıdır".

"Halal qazanc başqasının xalatından qiymətlidir".

"Xivə qazi-rəislərinin tərifindənsə, doğma kəndimin itinin hürməyini üstün tuturam".

## Personajın tarixi
Bəzi mənbələrə görə, Omirbəy Lakki XIX əsrin II yarısı - XX əsrin əvvəllərində Çimbəydə yaşamış əsl tarixi şəxsiyyət olub. Ağsaqqallar onun haqqında nağıllar danışıblar. Onun əslinin Qaraqalpaqıstandan olduğu müəyyən sənədli məlumatlarla təsdiqlənib. Lakin, onun eyni Ömirbəy olub-olmaması ilə bağlı şübhələr var, çünki qəhrəmanın adı bəzi lətifələrdə çəkilir, XVIII əsrdə "Qırx qız", "Şəryar" dastanları və digər əsərlərlə bərabər səslənirdi.

## Tipologiyası
Digər xalqlarda da oxşar folklor qəhərmanları vardır:
* *[[Molla Nəsrəddin]]* — azərbaycanlılar, türklər, bəzi şərq xalqlarında arasında;
* *[[Aldar Kosa]]* — qazaxlarda;
*  *Müşfiqlər* — taciklərdə;
* *Axmaq İvan* — ruslarda;
* *Hiyləgər Pyotr* — cənub slavyanlarında;
* *Coha* — ərəblərdə;
* *Pıl-Puqi* — ermənilərdə;
* *Herşel Ostropoler* — Aşkenazi yəhudilərində;
* *Nesterka* — belaruslarda;
* *Pekala* və *Tındale* — rumınlar və moldovanlarda;
* *[[Til Ulenşpigel]]* — flamandlar və almanlarda.

## Ədəbiyyatda
* "Qaraqalpaq xalq nağılları lətifələri" toplusu, o cümlədən Jolmirzə Aymirzəyevin "Omirbəyin həyatı" hekayəsi 1962-ci ildə nəşr edilmişdir.
* Şair İbrahim Yusupov öz əsərlərində Ömirbəy obrazına da yer vermişdir.
* Boris Privalovun "Ömirbəyin lətifələri" toplusu 1970-ci ildə rus dilində nəşr edilmişdir.
* Ömirbəyin lətifələri sovet dövründə də "Oqonyok", "Krokodil", "Muştum" jurnallarında dərc edilmişdi.

## Xatirəsi
* Çimbəyin mərkəzində heykəltəraş Daribay Tajimuratovun yaratdığı "Ömirbəy və onun eşşəyi"nin abidəsi var.
* Nukus Dram Teatrında "Ömirbəy Lakkı" komediyası tamaşaya qoyulub.
* Qaraqalpaqıstanın Çimbəy rayonunda gənclər arasında "Ömirbəy lakkı liqası" (“Təlxək Ömirbəy liqası") yumor müsabiqəsi keçirilir.

## İstinadlar
Tacikistan Hərbi Hava Qüvvələri

**Tacikistan Hərbi Hava Qüvvələri** (Tacikistan Hərbi Hava və Hava Hücumundan Müdafiə Qüvvələri) Tacikistan Silahlı Qüvvələrinin bir hissəsidir. Bu qüvvələr Tacikistanın hava məkanının müdafiəsini təmin etmək və ölkənin hava sərhədlərini qorumaq məqsədilə yaradılmışdır.

## Həmçinin baxın
Tacikistan

İmaməli Rəhman
Serbiya Silahlı Qüvvələri

**Serbiyanın Silahlı Qüvvələri** (   ) Serbiyanın xarici hərbi təhdidlərdən qorunmasına cavabdeh olan silahlı qüvvələrdir. Ölkə dənizə çıxışı olmadığı üçün dəniz qüvvələri yoxdur, silahlı qüvvələr tamamilə peşəkar və könüllü əsgərlərdən ibarətdir. Serbiya Silahlı Qüvvələri 10 dəfə BMT-nin sülhməramlı missiyalarında iştirak edib.

## Tərkibi
Serbiya Silahlı Qüvvələri aşağıdakı əsas bölmələrdən ibarətdir:

* **Quru Qoşunları (KoV)** - Əsas döyüş bölməsi olub, tank, artilleriya, mexanikləşdirilmiş və motoatıcı birliklərdən ibarətdir.
* **Hərbi Hava Qüvvələri və Hava Müdafiəsi (RV i PVO)** - Hərbi aviasiya və hava hücumundan müdafiə sistemlərini əhatə edir.
* **Xüsusi Təyinatlı Qüvvələr (Specijalne jedinice)** - Əməliyyat və xüsusi tapşırıqlar üçün nəzərdə tutulmuş bölmələrdir.
* **Ehtiyat Qüvvələr** - Müharibə və fövqəladə hallarda səfərbər edilə bilən ehtiyat bölmələr.

## Beynəlxalq Əməkdaşlıq
Serbiya NATO-ya üzv olmasa da, "Sülh Naminə Tərəfdaşlıq" proqramına qoşulub. Rusiya və Çin ilə hərbi əməkdaşlıq edir, həmçinin BMT sülhməramlı missiyalarında iştirak edir.

## Mənbə
Qazaxıstan Hərbi Hava Qüvvələri

**Qazaxıstan Hərbi Hava Qüvvələri** () Qazaxıstan Silahlı Qüvvələrinin bir hissəsidir və ölkənin hava məkanını qorumaq, hava hücumundan müdafiəni təmin etmək və strateji hava əməliyyatlarını həyata keçirmək məqsədilə fəaliyyət göstərir.

## Ümumi Məlumat
**Əsas hava bazaları:** Astana, Almatı, Taldıkurqan, Çimkənd və Qarağandı

**Əsas vəzifələr:**

* Hava məkanının qorunması və patrulu
* Hava hücumundan müdafiə
* Taktiki və strateji aviasiya əməliyyatları
* Quru qoşunlarına və donanmaya hava dəstəyi
* Kəşfiyyat və müşahidə uçuşları

## Tarix
**Qazaxıstan Hərbi Hava Qüvvələri** SSRİ-nin dağılmasından sonra 1992-ci ildə yaradılıb. Ölkə Sovet İttifaqından miras qalmış bir çox döyüş təyyarəsi və helikopteri əldə etdi. 1990-cı illərdə Rusiya və digər MDB ölkələri ilə hərbi-texniki əməkdaşlıq davam etdirildi. 2000-ci illərdə isə Qazaxıstan öz hava qüvvələrini modernləşdirmək üçün yeni təyyarələr və silah sistemləri almağa başladı

## Tərkibi və Strukturu
**Qazaxıstan Hərbi Hava Qüvvələri müxtəlif bölmələrdən ibarətdir:**

* **Döyüş aviasiyası** – qırıcılar və bombardmançılar
* **Hava hücumundan müdafiə qüvvələri** – zenit-raket sistemləri və radar sistemləri
* **Nəqliyyat aviasiyası** – hərbi və humanitar yüklərin daşınması üçün təyyarələr
* **Helikopter bölmələri** – hücum və nəqliyyat helikopterləri
* **Təlim və kəşfiyyat aviasiyası** – pilot hazırlığı və müşahidə missiyaları

## Pilot Hazırlığı və Beynəlxalq Əməkdaşlıq
Qazaxıstan pilotları yerli hərbi akademiyalarda və xarici ölkələrdə təlim keçirlər. Əsas əməkdaşlıq istiqamətləri:

* **Rusiya** – Pilotların təlimi və texniki dəstək
* **Türkiyə** – NATO standartlarına uyğun təlim proqramları
* **Çin** – Hərbi əməkdaşlıq və kəşfiyyat aviasiyası üzrə təlimlər
* **ABŞ və NATO** – Sülhməramlı missiyalar və taktiki aviasiya təlimləri

## Mənbə

## Həmçinin baxın
Liviya Hərbi Hava Qüvvələri

**Liviya Hərbi Hava Qüvvələri** ( ərəb: سلاح الجو الليبي ) Liviya Silahlı Qüvvələrinin Liviya Silahlı Qüvvələrinin bir hissəsidir və ölkənin hava məkanını qorumaq, hava hücumundan müdafiəni təmin etmək, həmçinin quru və dəniz qüvvələrinə hava dəstəyi vermək məqsədilə yaradılmışdır.

**Əsas bazalar:**

Tripoli, Bengazi, Misrata, Tobruk və digər şəhərlərdə yerləşən hərbi hava bazaları

**Əsas vəzifələr:**

* Hava məkanının qorunması
* Strateji və taktiki hava əməliyyatları
* Kəşfiyyat və müşahidə uçuşları
* Quru və dəniz qoşunlarına dəstək

Liviya Hərbi Hava Qüvvələri 2011-ci ildə baş verən inqilabdan və Müəmmər Qəddafinin devrilməsindən sonra parçalanmış və iki əsas qüvvəyə bölünmüşdür:

# **Beynəlxalq səviyyədə tanınan Liviya Milli Birlik Hökumətinə (MBH) tabe olan qüvvələr**
# **General Xəlifə Həftərin rəhbərlik etdiyi Liviya Milli Ordusuna (LMO) bağlı qüvvələr**

## Mənbə