open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pir (din)

**Pir** və ya **ocaq** — Azərbaycanda dini etiqad və inamla bağlı ibadət və sitayiş yeri.

## Etimologiya
"Pir" sözü Azərbaycan dilinə farscadan () keçmişdir, "qoca adam" deməkdir. "Ocaq" sözü qədim türk dilindən təkamül etmiş, "od" sözü və "+caq" şəkilçisindən əmələ gəlmişdir.

## Tarixi
Pirlər Azərbaycanda paqanizm dövründən məlumdur. İnsanlar möcüzə gücünə malik olduğu inanılan ağac (dağdağan, qarağac və s.), dağ, böyük daş, müqəddəs din xadimlərinin, təriqət başçılarının qəbir və türbələrini pir hesab etmişdilər. Qəbilə, icma və ailə ilə bağlı olan bu məfhum əslində qədim etiqadların, yəni əcdadlara sitayişin qalığı kimi təzahür etmişdir. Pirlər sonsuzluq, şikəstlik, ruhi və cismani xəstəliklər kimi naçar dərdlərə imdad diləyənlərin və qəlbində niyyət tutanların nəzir-niyaz, ibadət və "müalicə" yeri olmuşdur. Pirlərə nəzir verilirdi. Din xadimlərinin insanları aldadaraq pirləri qazanc mənbəyinə çevirməsi Azərbaycanın qabaqcıl ziyalılarının kəskin tənqidinə səbəb olmuşdur. 1920-ci ildə Bakı əməliyyatı ilə Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra dövlət tərəfindən pirlərə qarşı kampaniya başladılmışdı.

## Populyar mədəniyyətdə
Nəriman Nərimanov və Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev "*Pir*" əsərlərində pirlərin mürtəce mahiyyətə malik olduğunu irəli sürərək tənqid etmişdilər.

## İstinadlar
Səbail (tanrı)

**Səbail** — qədim dövrlərdə Abşeron yarımadasında yaşayanların mifologiyasında dəniz tanrısı. O, yer və dəniz arasındakı balansı qoruyur, dəniz küləklərinə nəzarət edir. Səbail haqqında məlumat Əbubəkr ibn Xosrov əl-Ustad tərəfindən yazılmış, 365 səhifədən ibarət "*[[Munisnamə]]*" əsərində verilmişdir. Azərbaycanlı tədqiqatçı Cavid Ağa Bayıl qalasının adının eyniadlı tanrının adına əsaslanması, burada ona həsr olunmuş məbədin olma ehtumalını istisna etmir.

## İstinadlar
Əyyub Pirverdiyev

**Əyyub Mahmud oğlu Pirverdiyev** () — Azərbaycan bolşevik inqilabçısı, Naxçıvan MSSR xalq daxili işlər komissarı.

## Həyatı
Əyyub Mahmud oğlu Pirverdiyev 1895-ci ildə Rusiya imperiyasında, indiki Azərbaycanın Sabunçu qəsəbəsində anadan olmuşdur. O, 1912-ci ildən bolşevik hərəkatına qoşulmuşdur. Pirverdiyev Balaxanı–Sabunçu rayonunda 1914-cü il fəhlə tətillərinin təşkilində iştirak etmişdir. O, 1917-ci ilin martından Sov.İKP üzvü olmuşdur. Pirverdiyev 1917-ci ildə Balaxanıda "Hümmət" təşkilat komitəsinin üzvü, Sabunçuda zavod komitəsinin və fəhlə deputatları sovetinin sədri seçilmişdir. O, 1918-ci il Bakı döyüşü nəticəsində Bakı Kommunasının suqutundan sonra həbs olunmuş, Gəncəyə aparılmışdır. Pirverdiyev 1919-cu ildə azad edilmiş, Bakıya qayıtmış, Sabunçuda "Hummət"ə təşkilatının sədri seçilmiş və fəhlələrin may ümumi tətilində iştirak etmişdir. O, Abşeronda, Xaçmazda gizli iş aparmış, Müşkür (Xudat) dairəsində partiya təbliğatçısı olmuşdur. Pirverdiyev 1920-ci ildə Bakı əməliyyatı ilə Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra Müşkür dairə inqilab komitəsinin, Azərbaycan SSR XKS-nin Naxçıvan MSSR-də müvəkkili, Naxçıvan MSSR-in xalq daxili işlər komissarı və s. vəzifələrdə işləmişdir. O, 1937-ci ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Pindar

**Pindar** (; ) — qədim yunan şairi. Ədəbi irsindən epinikiyalardan (ümumyunan idman yarışlarının qaliblərini mədh edən odalar) ibarət 4 kitab qalmışdır. Yarışda qalib çıxan gənclərin şücaətini və fiziki gözəlliklərini tərənnüm edən Pindar bu keyfiyyətlərin fitri istedad və zəhmətlə vəhdətdə qazanıldığını göstərirdi. Odaları üslub gözəlliyi, bədii təsvir vasitələrinin zənginliyi ilə seçilir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* *Bowra C M.* Pindar. Oxford: Clarendon Press, 1964 (и мн. репринты).
* *Ярхо В. Н., Полонская К. П.* Античная лирика. — М., 1967.
* *Гринбаум Н. С.* Язык древнегреческой хоровой лирики: (Пиндар). — Кишинёв, Штиинца, 1973. — 282 с.
* 
* 
* *Гринбаум Н. С.* Ранняя классика древней Греции в экономических терминах Пиндара// Античность как тип культуры. — М., 1988.
* *Гринбаум Н. С.* Художественный мир античной поэзии: Творческий поиск Пиндара: К 2500-летию со дня рождения поэта. — М.: Наука, 1990, 166 с. ISBN 5-02-010956-8.
* *Топоров В. Н.* Пиндар и Ригведа: Гимны Пиндара и ведийские гимны как основа реконструкции индоевропейской гимновой традиции. — М.: РГГУ, 2012. ISBN 978-5-7281-1275-4.
* Издание Бека со схолиями (1811)
* Схолии к «Олимпийским песням» Пиндара по изданию Драхманна (1903).
* Последующие переиздания:
** Scholia vetera in Pindari carmina — vol I: Scholia in Olympionicas. Recensuit A. B. Drachmann. 1969.
** Scholia vetera in Pindari carmina — vol. II. Scholia in Pythionicas. Recensuit A. B. Drachmann. 1903.
** Scholia vetera in Pindari carmina — vol III: Scholia in Nemeonicas et Isthmionicas epimetrum, indices. Recensuit A. B. Drachmann. 1997.
* Scholia Metrica Vetera In Pindari Carmina (Bibliotheca scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana). 1989.
* Схолии к Пиндару (сведения о Скифии и Кавказе). // Вестник древней истории. 1947. № 1. С. 311—314.
* *Rome A.* L’origine de la prétendue mélodie de Pindare // Les Études Classiques 1 (1932), p. 3-11.
* *Rome A.* Pindare ou Kircher // Les Études Classiques 4 (1935), p. 337—350.
* *Pöhlmann E.* Denkmäler altgriechischer Musik. Nürnberg, 1970, SS. 47-49.
* *Barker A.* Pindar // Greek musical writings. Part I: The musician and his art. Cambridge, 1984, p.54-61.
* *Mathiesen T.* Apollo’s lyre. Greek music and music theory in Antiquity and the Middle Ages. Lincoln & London, 1999.
* Documents of ancient Greek music. The extant melodies and fragments edited and transcribed with commentary by Egert Pöhlmann and Martin L. West. Oxford, 2001.

## Xarici keçidlər

* 
* Тексты и английские переводы «Од»
* Весь Пиндар на русском 
* Жуковский, Плач о Пиндаре
Dərbənd (Xudabəndə)

**Dərbənd** () — İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 218 nəfər yaşayır (39 ailə).

## İstinadlar
İo (mifologiya)

**İo** (), həmçinin **Foronida** () — qədim yunan mifologiyasında Arqolida mifoloji tsiklı ilə əlaqəli personaj.

## Mifologiyada
Mifin ən geniş yayılmış versiyasına görə, İo çay tanrısı və Arqos padşahlarının əcdadı olan İnaxın qızı idi. Zevs özünü buluda çevirərək onu ələ keçirmişdi, sonradan bu münasibəti qısqanc yoldaşı Heradan gizlətmək üçün Zevs İonu inəyə çevirmişdi. Hera yoldaşını həmin heyvanı özünə hədiyyə etməyə məcbur etmiş  və inəyə müşayiət etməsi üçün yorulmaz bir gözətçi olan Arqosu təyin etmişdi. Sonuncu Zevsin elçisi Hermes tərəfindən öldürülən zaman Hera İonun arxasınca dəhşətli bir at milçəyi göndərmişdir və İo Avropa, Asiya və Afrika torpaqlarında uzun müddət ondan qaçmağa çalışmışdır. Səyahətlərində İo sonralar onun şərəfinə İoni dənizi adlandırılan dənizə çatmış və sonralar Bosfor () adlandırılan boğazı keçmişdi. O, yalnız Nil sahillərində öz insan formasına qayıda bilmişdi.

İo Persey, Kadmus, Herakl, Minos, Linkey, Kefey və Danay kimi bir çox padşahların və digər personajların əcdadı hesab edilir. Personaj bəzən Misir ilahəsi İsida ilə müqayisə edilir. Onun bu mifologiyadakı yoldaşı Teleqon Osiris idi.

## İrsi
Astronom Simon Mari 1614-cü ildə Yupiterin peykini İonun şərəfinə adlandırmışdır.

## İstinadlar
Polio vaksini

**Polio vaksini** - poliomielit (polio) xəstəliyinin qarşısını almaq üçün istifadə olunan vaksin. İki növü istifadə olunur: inyeksiya ilə verilən təsirsizləşdirilmiş poliovirus (IPV) və ağız vasitəsilə qəbul edilən zəifləndirilmiş poliovirus (OPV). Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) bütün uşaqlara poliomielit əleyhinə tam peyvənd edilməsini tövsiyə edir. İki peyvənd dünyanın əksər hissəsində poliomielit xəstəliyini aradan qaldırdı və hər il bildirilən halların sayını 1988-ci ildəki 350000-dən 2018-ci ildə 33-ə endirdi. 

Qeyri-aktiv edilmiş poliomielit peyvəndləri çox təhlükəsizdir. İnyeksiya yerində yüngül qızartı və ya ağrı ola bilər. Ağızdan poliomielit peyvəndləri verilən milyon dozada peyvəndlə əlaqəli paralitik poliomielitin təxminən üç hadisəsinə səbəb olur. Bu, poliomielit infeksiyasından sonra iflic olan milyonda 5000 hadisə ilə müqayisə edilir. Hər iki peyvənd növü ümumiyyətlə hamiləlik dövründə və HİV/AİDS-i olan, lakin başqa cür yaxşı olanlara vermək üçün təhlükəsizdir. Bununla belə, dövriyyədə olan peyvənddən əldə edilən poliovirusun (cVDPV) ortaya çıxması, peyvənd virusunun yenidən poliomielitə səbəb olan bir forması, peyvəndi daha təhlükəsiz və təhlükəsiz etmək məqsədi daşıyan yeni oral poliomielit peyvəndi tip 2-nin (nOPV2) inkişafına səbəb olmuşdur. beləliklə cVDPV2-nin sonrakı yayılması dayandırılır. 

Poliomielit peyvəndinin ilk uğurlu nümayişi 1950-ci ildə Hilari Koprovski tərəfindən insanların içdiyi canlı zəifləmiş virusla olmuşdur. Digər zəiflədilmiş şifahi poliomielit peyvəndi Albert Sabin tərəfindən hazırlanmış və 1961-ci ildə kommersiya istifadəsinə verilmişdir.

Poliomielit peyvəndi Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Əsas Dərmanlar Siyahısındadır.

## İstinadlar
Polka nöqtəsi

**Polka nöqtəsi** eyni ölçülü dairələrdən ibarət bir nümunədir. 

Polka nöqtələri adətən uşaq geyimləri, oyuncaqlar, mebellər, keramika və Mərkəzi Avropa xalq sənətində görünür, lakin onlar geniş kontekstlərdə görünür. Naxış nadir hallarda rəsmi kontekstlərdə görünür və ümumiyyətlə çimərlik paltarları və alt paltarları kimi daha əyləncəli geyimlərlə məhdudlaşır. Bəzən daha rəsmi geyimlərdə ağ-qara kiçik nöqtələr görünür. 

## Etimologiyası
Çox güman ki, bu termin polka rəqsinin populyarlığına görə yaranıb, eyni zamanda naxışın dəb halına gəlməsi, eyni zamanda dövrün bir çox digər məhsulları və modası da "polka" adını qəbul etdi.

## İstifadəsi
1962-ci ildə DC Comics qeyri-müntəzəm ölçülü və fərqli rəngli nöqtələrlə Polka-Dot Man-ı təqdim etdi.

1975-ci ildən bəri, illik Tour de France velosiped turnirinin Dağ mərhələlərində liderə ağ-qırmızı rəngli Polka nöqtəli forma verilir. 

Bəzi insanlar polka nöqtələrini 1980-ci illərin sonu və 1990-cı illərin əvvəllərində paltarlarının əksəriyyətində, eləcə də Karolina Herrera, Herrera For Men, Aquaflore və Flore ətir qutularında polka nöqtələrindən istifadə edən venesuelalı modelyer Karolina Herrera ilə əlaqələndirirlər. 

Yapon rəssamı Yayoi Kusamanın işinin çoxunda polka nöqtə motivi var   və kriptovalyuta Polkadot öz adını dizayndan sonra alır.

Polka nöqtəsi məşhur musiqidə də görünür. "Itsy Bitsy Teenie Weenie Yellow Polka Dot Bikini" gözdən gizlənmək üçün okean suyuna batmış çox açıq çimərlik paltarında olan utancaq qızın hekayəsindən bəhs edən yenilik mahnısıdır. Paul Vance və Li Pokriss tərəfindən yazılmış və ilk dəfə 1960-cı ilin iyununda Brian Hiland tərəfindən buraxılmışdır. Buna baxmayaraq, " Polka Dots and Moonbeams " musiqisi Jimmy Van Heusen tərəfindən və sözləri Johnny Burke tərəfindən 1940-cı ildə nəşr olunan məşhur bir mahnı idi. Bu, Frank Sinatranın Tommi Dori Orkestri ilə yazdığı ilk hit idi. Mahnı Cil Evans və başqalarının aranjimanları və Lester Yanq, Sara Von və bir çox başqalarının diqqətəlayiq səsyazmaları ilə ən çox qeydə alınan ilk 100 caz standartından biridir  .

1943-cü ildə Twentieth Century Fox Technicolor musiqili filmi Busby Berkeley tərəfindən idarə olunan " The Gang's All Here" musiqili filmində "The Polka-Dot Polka" çox sayda istehsal olunurdu.  Mahnı Harry Warren və Leo Robin tərəfindən yazılmış, lirikada 19-cu Əsrin Polka Dot çılğınlığına istinad edilmişdir və Alice Faye tərəfindən Busby Berkeley rəqqasələri ilə birlikdə oxunmuşdur. 

## İstinadlar

## Əlavə oxu

* Peacock, John (2007). *1900-cü ildən Moda: Tam Mənbə Kitabı* . Temza və Hudson.ISBN&nbsp;
* Stewart, Jude (2010). "Ləkələri Görmək: Cüzamlılardan paranoyaya qədər, polka nöqtəsinin bükülmüş tarixi" *Slate*
* Welters, Linda və Cunningham, Patricia A. (red.) (2005). *iyirminci əsr Amerika modası* . Berg.ISBN&nbsp;
Kim milyonçu olmaq istəyir?

**Kim milyonçu olmaq istəyir?** (; çox vaxt qeyri-rəsmi olaraq **Milyonçu** () adlanır) Devid Briqqs, Mayk Uaythill və Stiven Nayt tərəfindən yaradılmış Britaniya mənşəli beynəlxalq televiziya oyun şousu franşizasıdır. Hal-hazırda Sony Pictures Televiziyasına məxsus olan və lisenziyası olan formatda, müsabiqə iştirakçıları bir çox oyun şousu janrının konvensiyalarına uyğun gələn formatda böyük pul mükafatları qazanmaq üçün bir sıra çox seçimli sualları həll edirlər - radioya bənzər bir anda yalnız bir iştirakçı oynayır. viktorinalar; müsabiqə iştirakçılarına cavab vermək qərarına gəlməzdən əvvəl sual verilir və suallara cavab vermək üçün vaxt məhdudiyyəti yoxdur; və getdikcə çətinləşən sualları həll etdikcə təklif olunan məbləğ artır. Formatın əksər versiyalarında təklif olunan maksimum pul mükafatı, Böyük Britaniyada bir milyon funt sterlinq və ya Hindistanda 75 milyon rupi kimi yerli valyutada arzu olunan dəyərdir.

Orijinal ingilis versiyası 4 sentyabr 1998-ci ildə İTV şəbəkəsində debüt etdi, aparıcı Chris Tarrant, 11 fevral 2014-cü ildə final epizodunu təqdim etdi, bundan sonra şou dayandırıldı. Ceremi Klarksonun aparıcılığı ilə 2018-ci il mayın 5-dən 11-dək yayımlanan 20-ci ildönümünü qeyd etmək üçün yeddi epizoddan ibarət yenidən canlandırılmış seriya. Dirçəliş tənqidçilər və pərəstişkarlarından əsasən müsbət rəylər, eləcə də yüksək baxış rəqəmləri aldı və bu, İTV-nin şounu daha bir neçə serial üçün yeniləməsinə səbəb oldu. Debütündən bəri oyun şousunun beynəlxalq variantları təxminən 160 ölkədə yayımlanıb.
Qanın üç rəngi

**Qanın üç rəngi** — Çingiz Abdullayevin Dünya Detektiv Ədəbiyyatının Qızıl Fonduna düşən detektiv romanlarından biri.
Heydər Əliyevin “Əsrin müqaviləsi”nə aparan yolda necə böyük maneələrlə, hətta ölüm təhlükəsi ilə üzləşdiyi hadisələr romanda öz əksini tapmışdır.
## Mövzusu
“Əsrin müqaviləsi”nin ərsəyə gəlməsində mühüm amilllərdən biri də neftin Avropaya gedəcəyi marşrutu
müəyyən etməkdən ibarət idi. İki təklif gündəmə gəlir: Rusiyadan
keçməklə mövcud Novorossiyk marşrutu, yoxsa Gürcüstan və
Türkiyədən keçməklə yeni Bakı-Ceyhan neft kəmərinin çəkilməsi?
Siyasi müstəqilliyə aparan yolu Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyev mütləq şəkildə ikinci variantda görür və Gürcüstan Prezidenti
Eduard Şevardnadze ilə müqavilə imzalamağa hazırlaşır. Detektiv
roman iyun ayının 12-də Bakıda imzalanacaq həmin müqavilə ətrafında cərəyan edən gizli və gözəgörünməz, müdhiş əhvalatlardan
mövzu alır.
## İstinadlar
İtalo Balbo

**İtalo Balbo** (), İtaliya Hərbi Hava Qüvvələrinin marşalı (Maresciallo dell'Aria), Liviya general-qubernatoru, İtaliya Şimali Afrika Qüvvələrinin (Africa Settentrionale Italiana və ya ASI) baş komandanı və italyan diktatoru Benito Mussolininin "varisi" kimi təsvir edilmiş İtalyan faşist.

Birinci Dünya müharibəsində xidmət etdikdən sonra o, Ferrara regionunun aparıcı faşist təşkilatçısı olmuşdur. O, 1922-ci ildə Mussolini və faşistlərin hakimiyyətə gətirilməsinin dörd əsas memarından biri olmuşdur. O, 1926-cı ildə İtaliya Kral Hərbi Hava Qüvvələrində xidmətə başlamışdır və İtaliya aviasiyasının bütün dünyada populyarlığının təbliğində aparıcı rol oynamışdır. 1933-cü ildə İtaliya Liviyasına Liviya general-qubernatoru təyin edilmiş və İtaliyada onu əhatə edən gərginlikdən xilas olmaq üçün ömrünün qalan hissəsini burada keçirmişdir. Balbo, antisemit irqçi qanunlar qəbul edən Mussoliniyə və İtaliyanın nasist Almaniyası ilə ittifaqına qarşı çıxan yeganə faşist lideri olmuşdur.

İtalo Balbo Misirin işğalının planlaşdırılması işindən məsul olan şəxs olmuşdur. İkinci dünya müharibəsi zamanı Marşal Balbo texnologiyanın döyüş meydanına təsirini müasirlərindən daha yaxşı qiymətləndirən bir italyan zabiti kimi tanınmışdır. O, İtaliyanın Şimali Afrikada yeganə müvəffəqiyyət şansının sürprizə əsaslanan sürətli hücumda olduğu qənaətində idi. O, hələ İtaliya müharibəyə girməzdən əvvəl Mussolini ilə görüşərək ona öz şübhələri haqqında məlumat vermişdir. Mussonliniyə "*məni təkcə əsgərlərin sayı deyil, həm də onların əlləri altında olan silahları narahat edir… Məhdud sayda çox köhnə toplar, cüzi miqdarda tank əleyhinə silahlar və zenit silahları. Manevr etmək qabiliyyəti və müharibə etmək üçün lazımi sayda silah-sursatla dəstəklənməyəcəkləri halda, əsgərlərin say etibarı ilə çox olması, bizə heç bir üstünlük gətirməyəcək"* deyə fikrini bildirmişdir. Ölümündən əvvəl feldmarşal Balbo Misirə 1940-cı il iyulun 15-də başlanılacaq hücum üçün hazırlaşırdı.

Onun mindiyi təyyarə barajla, yəni yaylım atəşi nəticəsində qəzaya uğramışdır. Onun ölümü həmişə, qəza atışı nəticəsində yaranmış təsadüfi yanğın hadisəsi kimi göstərilmişdir. Onun cəsədi 4 iyul 1940-cı ildə Tripolinin kənarında dəfn edilmişdir. 1970-ci ildə onun cəsədi İtaliyaya gətirilərək ailəsi tərəfindən yenidən torpağa tapşırılaraq dəfn edilmişdir.

## İstinadlar
Qara köynəklilər

**Qara köynəklilər** (italyanca: **Camicie nere** və ya **Squadristi**) Birinci Dünya müharibəsindən sonra yaranmış olan və ondan sonrakı İkinci Dünya müharibəsinin sonuna qədər İtaliyada mövcud olmuş hərbiləşdirilmiş faşist təşkilatıdır.

Onlar 1919–1923-cü illər arasında Squadre D'azione *(Hərəkət Qrupları)*, 1923–1943-cü illər arasında isə Milizia Volontaria Fascista Per La Sicurezza Nazionale (*Milli Təhlükəsizlik üçün Könüllü Faşist Milisi*) adlandırılmış və Benito Mussolini rəhbərliyi altında olan, Milli Faşist Partiyasının üzvlərindən ibarət olan kvazi-hərbi silahlı birləşmələr idilər. Bu yarımhərbi təşkilata Milliyətçi baxışları ilə tanınan ziyalılar, keçmiş ordu zabitləri və bəzi torpaq sahibləri də dəstək verirdilər.

## İstinadlar
Şamxalov

Manaf Şamxalov —  Sovet, Tabasaran şairi və yazıçısı

İdris Şamxalov — İlk Dağıstan dramaturqu

Məcid Şamxalov — Azərbaycan dramaturqu

Şamil Şamxalov — Azərbaycan Respublikasının "Əməkdar mədəniyyət və idman xadimi"
Dida

**Nelson Dida** və ya qısaca olaraq **Dida** () — Braziliyalı futbolçu. Daha çox "Milan" klubundakı çıxışları ilə tanınıb. Futbol üzrə Braziliya milli komandasının qapıçısı olub.

## Karyerası
1990-cı illərin əvvəllərində Braziliyada böyük futbol karyerasına "Vitoria" ilə başladıqdan sonra, Dida "Cruzeiro" və "Corinthians" komandalarında çıxış edib. O, daha çox 2000–2010-cu illərdə "Milan"da keçirdiyi on illik fəaliyyəti ilə yadda qalıb, burada özünü dünyanın ən yaxşı qapıçılarından biri kimi təsdiqləyib və klubla çoxsaylı kuboklar və fərdi mükafatlar qazanıb.

"Milan" ilə Dida bir A Seriyası çempionluğu titulunu (Skudetto) və iki dəfə UEFA Çempionlar Liqasını qazanıb. Çempionlar Liqasında bu qələbələrdən birincisi 2003-cü ilin finalında A Seriyasından "Milan"ın rəqibi olan "Yuventus"a qarşı oyunda, onun geri qaytardığı üç penal zərbəsindən sonra gəldi.

Dida 2010-cu ilə kimi formasını geydiyi "Milan" klubunda 300-dən çox oyunda çıxış edən dörd "Milan" qapıçısından biridir.

Futbolçu 2010-cu ildə "Milan"dan ayrıldıqdan sonra karyerasını biitrdiyini elan edir. Ancaq iki illik fasilədən sonra 2012-ci ildə Braziliyada yenidən futbola qayıtdı və bir çox mövsümlərdə üç komandaya — "Portuguesa", "Qremio" və "İnternasional" klublarında forma geyinir.

Beynəlxalq səviyyədə Dida Braziliya milli komandası ilə on bir il ərzində 91 oyun keçirib, FIFA Dünya Kubokunu və Olimpiya medalını qazanıb, eyni zamanda FIFA Konfederasiyalar Kuboku tarixində ən uğurlu oyunçudur. O, 1999-cu ildə Amerika Kubokunda yarım əsr əvvəl Moacyr Barbosa-dan sonra Braziliya millisinin ilk Afro-Braziliyalı başlanğıc qapıçısı olmaqla, rəng baryerini qırdı və 2006-cı ildə FIFA Dünyasında Braziliya yığmasında, 1950-ci ildən sonra ilk qaradərili qapıçı oldu.

Öz nəslinin ən yaxşı qapıçılarından biri hesab edilən Dida ilk dəfə FIFPro-nun İlin Qapıçısı, FIFA Ballon d'Or mükafatına namizəd olan ilk braziliyalı qapıçı olub.

O, ayrı-ayrı vaxtlarda yeddi dəfə "IFFHS Dünyanın Ən Yaxşı Qapıçısı" mükafatına namizəd olub. O, IFFHS tərəfindən 21-ci əsrin ən yaxşı Latın Amerikası qapıçısı və ümumilikdə altıncı ən yaxşı qapıçı seçilib və Markos, Rojerio Ceni, Taffarel və Gilmar ilə birlikdə Braziliya üçün bütün zamanların ən yaxşıları arasında qiymətləndirilir.

Həm Çempionlar Liqasını, həm də Libertadores Kubokunu qazanan on oyunçudan biri olmaqla yanaşı, Avropadakı uğurlarına görə Braziliya klubu futbolunda qaradərili qapıçılara qarşı qərəzli münasibətin aradan qaldırılmasına köməklik göstərdiyinə görə tanınıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mattia De Şiliyo

**Mattia De Şiliyo** — A Seriyası klubu "Yuventus"dan icarə əsasında "Empoli" klubunda oynayan və İtaliya millisində sağ cinah müdafiəçisi kimi çıxış edən italiyalı peşəkar futbolçu.

## Karyerası
"Milan" klubunun yetirməsi olan Mattia, klubun gənclər sistemində bir neçə mövsüm keçirdikdən sonra 2011-ci ildə "Milan"ın əsas heyətində peşəkar debüt etdi və sonradan sağ və ya sol cinah müdafiəçisi kimi oynaya bilərək, iki dəfə "Supercoppa Italiana" titulunu qazanır.

O,20 iyul 2017-ci ildə 12 milyon avroya "Yuventus" klubuna transfer edilir. O, klubla ilk mövsümündə "qızıl dubl" edir, ardınca daha iki ardıcıl A Seriyası çempionluğu titulunu və İtaliya Superkubokunu qazanıb.

Milli komanda səviyyəsində Mattia De Şiliyo 2013-cü ilin martında böyük komandada debüt etdi və o, 2013 FIFA Konfederasiyalar Kuboku (burada bürünc medal qazandı), 2014 FIFA Dünya Kuboku və UEFA Avro 2016 üçün İtaliya milli komandasına dəvət edilir.

De Şiliyo 29 avqust 2024-cü ildə "Empoli" tərəfindən bir illik icarə əsasında transfer edilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qızılbulaq (Xudabəndə)

**Qızılbulaq** () — İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 682 nəfər yaşayır (143 ailə).

## İstinadlar
Genom

Molekulyar biologiya və genetika sahələrində **genom** orqanizmin bütün genetik məlumatıdır. DNT-nin (və ya RNT viruslarında RNT-nin) nukleotid ardıcıllığından ibarətdir. Nüvə genomuna zülal kodlaşdıran genlər və kodlaşdırılmayan genlər, tənzimləyici ardıcıllıqlar kimi genomun digər funksional bölgələri (kodlaşdırılmayan DNT) və çox vaxt heç bir aşkar funksiyası olmayan "zərərli" DNT-nin əhəmiyyətli bir hissəsi daxildir. Demək olar ki, bütün eukariotlarda mitoxondriya və kiçik mitoxondrial genom var. Yosunlar və bitkilər də xloroplast genomuna malik xloroplastları ehtiva edir.

Genomun öyrənilməsinə '''genomika''' deyilir. Bir çox orqanizmlərin genomları ardıcıllıqla tərtib edilmiş və müxtəlif bölgələrə şərh verilmişdir. Beynəlxalq İnsan Genomu Layihəsi 2004-cü ildə Homo sapiens üçün genomun ardıcıllığını bildirmişdir.

"Genom" termini 1920-ci ildə Almaniyanın Hamburq Universitetinin botanika professoru Hans Vinkler tərəfindən yaradılmışdır.  Oksford Lüğəti və Onlayn Etimologiya Lüğəti bu adın *gen* və xromos*om* sözlərinin qarışığı olduğunu göstərir.

## İstinadlar



## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Portağal (meyvə)

**Portağal** — Rutaceae ailəsinin müxtəlif sitrus növlərinin meyvəsidir. İlk növbədə Citrus × sinensis, onu acı portağal kimi adlandırılan əlaqəli Sitrus × aurantiumdan ayırmaq üçün **şirin portağal** adlanır. Şirin portağal cinsi yolla çoxalır (nuklear embrion vasitəsilə apomiksis); şirin portağal növləri mutasiyalar nəticəsində yaranır.

Portağal — pomelo (Citrus maxima) və naringi (Citrus reticulata) arasında hibriddir. Xloroplast genomu və buna görə də ana xətti pomelonun genomudur. Şirin portağalın tam genomu ardıcıllıqla tərtib edilmişdir.

Portağal Cənubi Çin, Şimal-Şərqi Hindistan və Myanmanı əhatə edən bir bölgədə yaranmışdır və şirin portağalın ilk qeydi eramızdan əvvəl 314-cü ildə Çin ədəbiyyatında olmuşdur. 1987-ci ildən etibarən portağal ağaclarının dünyada ən çox becərilən meyvə ağacı olduğu müəyyən edilmişdir. Portağal ağacları şirin meyvələrinə görə tropik və subtropik iqlimlərdə geniş şəkildə becərilir. Portağal ağacının meyvəsi təzə yeyilə bilər, ya da şirəsi və ya ətirli qabığı üçün emal oluna bilər. 2012-ci ildə şirin portağal sitrus meyvələrinin istehsalının təxminən 70%-ni təşkil edmişdi.

2019-cu ildə dünya üzrə 79 milyon ton portağal yetişdirilib, Braziliya ümumi məhsulun 22%-ni istehsal edir, sonrakı yerləri Çin və Hindistan tutur.

## İstinadlar
Cenna Orteqa

**Cenna Mari Orteqa** () — amerikalı aktrisa. Karyerasına uşaq aktrisası kimi başlamışdır. *Jane bakirədir* () (2014-2019) komediya-dram serialında gənc Ceyn roluna görə tanınmışdır. Disney kanalının *Imagen* mükafatını qazandığı "ortada qaldı" (2016-2018) serialında Harley Diaz rolunu oynayaraq irəliləyişini etdi. 2019-cu ildə *Sən*  triller serialının ikinci mövsümündə Ally Alves rolunu oynadı və hər ikisi Netflix üçün "Bəli gün"  (2021) ailə filmində rol aldı.

Orteqa "The Fallout" (2021) yeniyetmə dramındakı performansına görə tənqidi təriflər aldı və 2022-ci ildə "X" və "Scream" filmlərində rol aldı və özünü qışqırıq kraliçası kimi göstərdi. O, Qızıl Qlobus mükafatına namizəd olduğu Wednesday (2022) Netflix qorxu komediya serialında Venzdey Addams rolunu oynadı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Senmon qakko

– Yaponiya təhsil sistemində ali təhsil müəssisəsinin bir növü.

## Tarixi
Senmon qakkolar 1903-cü ildə qəbul edilən Peşə Məktəbi Qanunundan sonra yaradılmışdır. 1935-ci ilin statistikasına görə Yaponiyada 177 senmon qakko fəaliyyət göstərirdi, onlardan 52-si dövlət, 11-i ictimai, 114-ü isə özəl idi. Dövlət və ictimai senmon qakkoların çoxu bir kurs üzrə təhsil verirdi.

İkinci dünya müharibəsinə qədərki dövrdə qadınlar üçün nəzərdə tutulmuş bütün ali təhsil müəssisələri senmon qakko idi. Universitetlər intellektual elita yaratmaq üçün nəzərdə tutulduğu halda, senmon qakkolar təlim keçmiş kadr yetişdirmək üçün yaradılmışdır.

Müharibəyə qədərki dövrdə Yaponiyada ali təhsil almış şəxslərin çoxu senmon qakko məzunu idi. 1905-ci ildə ali təhsil məzunlarının 81%-i, 1935-ci ildə isə 65%-i senmon qakko bitirmişdi. İkinci dünya müharibəsindən sonra senmon qakko sistemi ləğv olunmuş və senmon qakkoların çoxu dördillik universitetlərə çevrilmişdir.

## Xüsusiyyətlər
Orta məktəbdən və ya qızlar liseyindən məzun olan şəxslər senmon qakkoya daxil olmalı idilər. Bəzi senmon qakkolar universitetlərin nəzdində fəaliyyət göstərirdi, lakin bəziləri müstəqil idi. Senmon qakkolarda tələbələr tibb, hüquq, iqtisadiyyat və maliyyə sahələrində ixtisaslaşırdılar. Kənd təsərrüfatı, texnologiya və biznes sahələrində məzunlar hazırlayan məktəblər isə citsuqyo senmon qakko adlanırdı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Avroviziya Xor müsabiqəsi 2017

**Avroviziya Xor müsabiqəsi 2017** — Avropa Yayım Birliyi (EBU) və İnterkultur tərəfindən təşkil edilən xor ifaçıları üçün ilk Avroviziya xoru müsabiqəsi.Tədbir Latviyanın aparıcı yayımçısı Latviyas Televizija (LTV) və Riqa Turizmin İnkişafı Bürosu tərəfindən hazırlanmışdır.

## İştirakçı ölkələr

Avropa Yayım Birliyi (EBU) ilkin olaraq müsabiqədə 7 ölkənin mübarizə aparacağını açıqlasada, 3 Aprel 2017-ci il tarixində, Uelsin iştirakı təsdiqləndikdən sonra bu say 9-a yüksəlmişdir.

## Yarışma qaydaları
Avropa Yayım Birliyinə (EBU) üzv olan bütün ölkələr müsabiqədə təmsil olunmaq hüququna malikdirlər. İlk müsabiqənin qaydalarına əsasən, iştirakçı ölkələr davam etmə müddəti altı dəqiqədən çox olmayan xor əsərini canlı ifa etməlidir. Hər bir əsər tək və ya bir neçə parçadan yaxud da sərbəst janrdan ibarət ola bilər. 2017-ci il müsabiqəsinin qalibi, üç nəfərdən ibarət hakim münsiflər heyəti tərəfindən təyin edilmiş və qələbə qazanan xora, xüsusi kubok təqdim olunmuşdur.

Aşağıdakı siyahıda, müsabiqənin qalib xorunu müəyyənləşdirmiş, peşəkar münsiflər heyətinin adları göstərilmişdir:

* &nbsp;– Elina Qarança (mezzo-soprano)
* &nbsp;– Con Radır  (Bəstəkar)
* &nbsp;– Nikolas Fink (Dirijor)

İlk Avroviziya Xor Müsabiqəsinin biletləri 15 mart 2017-ci il tarixində satışa çıxarılmışdır.

## Müsabiqə

## Dirijorlar
Avroviziya Xoru Müsabiqəsinin ilk buraxılışında, təmsilçi xoru müşayiət edən dirijorların ölkələr üzrə siyahısı aşağıda təqdim edilmişdir:

*  – Bertrand Qröqer
*  – Aleksandr Koller
*  – Filipp Fevett
*  – Ol Foursçu
*  – A'arne Saluver
*  – Liqa Talma-Korsiyata
*  – Lokner Toməş
*  – Primoj Kerştan
*  Uels– İslven Evans

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
"Doğan günəş" ordeni

— beynəlxalq əlaqələr, Yapon mədəniyyətinin təbliği, yapon mədəniyyəti sahəsindəki irəliləyişlər, rifahın təşviqi və ya ətraf mühitin mühafizəsi kimi səbəblərə görə verilən Yaponiya ordenidir. Orden Yaponiya hökumətinin 10 aprel 1875-ci il tarixli fərmanı ilə verilən ilk milli yapon ordeni olmuşdur. Doğan günəş dizaynı Yaponların "doğan günəş" konsepsiyasına paralel olaraq doğan günəş kimi güclü olmağın simvoludur

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Peterson, James W., Barry C. Weaver and Michael A. Quigley (2001). *Orders and Medals of Japan and Associated States*. San Ramon, California: Orders and Medals Society of America. .

## Xarici keçidlər

* Japan, Cabinet Office: Decorations and Medals
** Decoration Bureau: Order of the Rising Sun
* Japan Mint: Production Process
Samo (Nina Kralyiç albomu)

***Samo*** () — Xorvatiya müğənnisi və bəstəkarı Nina Kralyiçin debüt studiya albomu. 30 sentyabr 2016-cı il tarixində "Universal Music Austria" vasitəsilə Xorvatiyada işıq üzü görmüşdür. Alboma, ifaçının sayca 61-ci Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində ölkəsini uğurla təmsil etdiyi "Lighthouse" mahnısı da daxildir.

## Musiqi albomu

Albom ifaçının özünəməxsus musiqi istedadını özündə əks etdirir. 2015-ci ildə buraxılması planlaşdırılsada, Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi layihəsi səbəbilə təxirə salınmışdır. *"Samo"*da yer alan "Lullaby" və "Lay you down" mahnıları ilə ifaçı özünü eyni zamanda söz yazarı və bəstəkar kimi də təqdim etmişdir. "Što to nema" mahnısında xorvatiyalı məşhur pianoçu Matiya Dediç çıxış etmişdir. Alboma daxil edilmiş "Negdje" mahnısı ifaçının ivrit dilində səsləndirdiyi "Ata ey foshehu sham" mahnısının xorvat dilində olan versiyasıdır.

## Buraxılış tarixi

## Mahnı siyahısı
Aşağıdakı cədvəldə, Nina Kralyiçin *"Samo"* musiqi albomuna daxil olan musiqi əsərlərinin ətraflı siyahısı göstərilmişdir.

## Çartlarda

## İstinadlar
"Pavlovniya çiçəkləri" ordeni

— xüsusən də ictimai və siyasi həyatda uzun illər ərzində görkəmli nailiyyətlər əldə etmiş şəxslərə verilən Yapon ordenidir. Orden 1888-ci ildə Yaponiya hökumətinin fərmanı ilə verilməyə başlanmış və "Doğan günəş" ordeninin ən yüksək ordeni olaraq təqdim olunmuşdursa da, 2003-cü ildən müstəqil bir orden olaraq təqdim edilməyə başlanmışdır.

Orden ənənəvi olaraq görkəmli dövlət xadimlərinə, keçmiş baş nazirlərə və yüksək vəzifəli nazirlərə, diplomatlara və hakimlərə verilir. Bu orden, şəxsin ölümündən sonra da verilə bilər və Yaponiyanın mükafat sistemində müntəzəm olaraq verilən ən yüksək mükafatdır. Bu mükafatlar hər il verilmir və 2003-cü ildən bu yana cəmi 24 nəfər şəxs bu ordeni almaq şərəfinə nail olmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Peterson, James W., Barry C. Weaver and Michael A. Quigley (2001). *Orders and Medals of Japan and Associated States*. San Ramon, California: Orders and Medals Society of America. .

## Xarici keçidlər

* Japan, Cabinet Office: Decorations and Medals
** Decoration Bureau: Order of the Paulownia Flowers
* Japan Mint: Production Process
Ja

**𐔻** (səslənməsi: ; transkripsiyası: **Ź**, **ź**) — Alban əlifbasının 12-ci hərfi. Matenadaran MS 7117 əlyazmasında hərfin adı  (Žá) kimi verilmişdir. Tədqiqatçılar Jost Gippert və Wolfgang Schulzenin fikrincə bu hərfin adı "Źa" olmalıdır. Formaca yunanca lambda (λ) hərfinin inversinə bənzəsə də eyni səsi vermir. Rəqəmsal dəyəri 30-dur. Bu hərfə çox az rast gəlinir.

Nümunələr:

}

## İstinadlar
İrb

**𐔼** (səslənməsi: ; transkripsiyası: **I**, **i**) — Alban əlifbasının 13-cü hərfi. Matenadaran MS 7117 əlyazmasında hərfin adı  (Írb) kimi verilmişdir. Tədqiqatçılar Jost Gippert və Wolfgang Schulzenin fikrincə bu hərfin adı hardasa doğrudur. Çünki hərf adındakı diakritik işarə ermənicə tələffüzdən kənara çıxır. Bu, udlaqlaşmış artikulyasiyanı göstərə bilər, lakin nəticədə yaranan forma (*iˤrb) fonotaktik olaraq yüksək olacaq, çünki bu tip samit çoxluğu ilə bitən əsl alban sözləri yoxdur. Erməni tədqiqatçı Aşot Abramyanın fikrincə bu hərfin prototipi ermənicə Ի hərfi olub. Fonetik olaraq Azərbaycan dilindəki İ hərfi ilə eyni səsi bildirir. Rəqəm dəyəri 40-dır. Müstəqil istifadə zamanı həm çinin "və" mənasını da verir.

Nümunələr:

}

## İstinadlar
"Payızgülü" ordeni

**"Payızgülü" ordeni**,  – Yaponiyada verilmiş olan ən yüksək səviyyəli ordendir. Orden 1876-cı ildə təsis edilmişdir. Texniki cəhətdən mükafatın yalnız bir səviyyəsinin olmasına baxmayaraq, onu ya zəncirə taxılmış "yaxalıq" formasında, ya da qanadlarla müşayiət olunan "böyük kordon" formasında təqdim edirlər. Bu orden Avropada verilən ordenlərdən fərqli olaraq, alan şəxsə ölümündən sonra da təqdim edilə bilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı
* Peterson, James W., Barry C. Weaver and Michael A. Quigley. (2001). *Orders and Medals of Japan and Associated States.* San Ramon, California: Orders and Medals Society of America. ; .
*Congrats to Him: PM Modi's Message for Dr Manmohan Singh,  NDTV.com

## Xarici keçidlər

* Japan, Cabinet Office: Decorations and Medals
** Decoration Bureau: Supreme Order of the Chrysanthemum
* Japan Mint: Production Process
Şa (alban hərfi)

**𐔽** (səslənməsi: ; transkripsiyası: ˁ) — Alban əlifbasının 14-cü hərfi. Matenadaran MS 7117 əlyazmasında hərfin adı  (Şa) kimi verilmişdir. Tədqiqatçılar Jost Gippert və Wolfgang Schulzenin fikrincə bu hərf əslində udlaq samitidir. Onların fikrincə Udi dilindən fərqli olaraq, burada udlaqlaşma kök hecalardan əlaqəli morfemlərə qədər uzanan saitlərin supraseqmental xüsusiyyəti kimi qəbul edilməlidir.

Erməni tədqiqatçı Aşot Abramyan bu hərfi ermənicə լ hərfinə, շ hərfinə və nəhayət gürcücə Ⴊ hərfinə bənzətmişdir. Rəqəm dəyəri 50-dir. Müasir Udi dilində itmiş, əsasən Ş hərfi ilə birləşmişdir. Nümunələr:

}

## İstinadlar
Lan (hərf)

**𐔾** (səslənməsi: ; transkripsiyası: **L**, **l**) — Alban əlifbasının 15-ci hərfi. Matenadaran MS 7117 əlyazmasında hərfin adı  (Lan) kimi verilmişdir. Tədqiqatçılar Jost Gippert və Wolfgang Schulzenin fikrincə bu hərfin adı doğrudur. Fonetik olaraq Azərbaycan dilindəki L hərfi ilə eyni səsi bildirir. Tədqiqatçıların heç biri bu qrafikanın düzgün fonetik mənasına şübhə etmir. Rəqəm dəyəri 60-dır. Nümunələr:

}

## İstinadlar
İnya (hərf)

**𐔿** (səslənməsi: ; transkripsiyası: **N'<nowiki/>**, **n**') — Alban əlifbasının 16-cı hərfi. Matenadaran MS 7117 əlyazmasında hərfin adı  (Ína) kimi verilmişdir. Tədqiqatçılar Jost Gippert və Wolfgang Schulzenin fikrincə bu hərfin adı qismən doğrudur və hərfin orijinal adı  (in'aihesun) 'barışmaq' sözünün kökündəki "İn'a" olmalıdır. Fonetik olaraq dil-diş samiti olan 𐕎 hərfinin damaqlaşdırılmış formasıdır. Bu hərf əsasən alban dilinə alınma sözlərdə istifadə edilir.

Erməni tədqiqatçı Aşot Abramyan bu hərfi erməni əlifbasındakı Ի və Խ hərfləri ilə izah etməyə çalışmış və "xe" səsini ifadə etdiyini irəli sürmüşdür. Sergey Muravyev isə onun İrb hərfinin udlaqlaşmış versiyası olduğunu düşünürdü. Rəqəm dəyəri 60-dır. Nümunələr:

}

## İstinadlar
Xeyn

**𐕀** (səslənməsi: ; transkripsiyası: **X**, **x**) — Alban əlifbasının 17-ci hərfi. Matenadaran MS 7117 əlyazmasında hərfin adı  (Xḗn) kimi verilmişdir. Tədqiqatçılar Jost Gippert və Wolfgang Schulzenin fikrincə bu hərfin adı doğrudur və fonetik olaraq novlu dildibi-boğaz samiti olan X səsini ifadə edir. Rəqəm dəyəri 80-dir. Nümunələr:

}

## İstinadlar
Dyan (hərf)

**𐕁** (səslənməsi: ; transkripsiyası: **D**', **d**') — Alban əlifbasının 18-ci hərfi. Matenadaran MS 7117 əlyazmasında hərfin adı  (Dan) kimi verilmişdir. Tədqiqatçılar Jost Gippert və Wolfgang Schulzenin fikrincə bu hərfin adı qismən doğrudur və fonetik olaraq Dat hərfinin damaqlaşmış formasını ifadə edir və tarixən Udi dilindəki [dʒ] səsinə çevrilmişdir. Rəqəm dəyəri 90-dır. Erməni tədqiqatçı Aşot Abramyan bu hərfin qrafemini erməni əlifbasındakı Ի hərfi ilə bənzədirdi.

Nümunələr:

}

## İstinadlar
Çar (hərf)

**𐕂** (səslənməsi: ; transkripsiyası: **C̣**, **c̣**) — Alban əlifbasının 19-cu hərfi. Matenadaran MS 7117 əlyazmasında hərfin adı  (Čar̄) kimi verilmişdir. Tədqiqatçılar Jost Gippert və Wolfgang Schulzenin fikrincə bu hərfin adı qismən doğrudur və fonetik olaraq dil-yuvaq affrikatıdır. Rəqəm dəyəri 100-dür.

Nümunələr:

}

## İstinadlar
Djox (hərf)

**𐕃** (səslənməsi: ; transkripsiyası: **Ʒ́**, **ʒ́**) — Alban əlifbasının 20-ci hərfi. Matenadaran MS 7117 əlyazmasında hərfin adı  (Zox) kimi verilmişdir. Tədqiqatçılar Jost Gippert və Wolfgang Schulzenin fikrincə bu hərfin adı səhvdir və əslində  (J̌óx) olmalı idi. Erməni müəllif Զ və Ջ hərflərini qarışdırmışdır. Fonetik olaraq dil-yuvaq affrikatıdır. Rəqəm dəyəri 200-dür. Əsasən  (ʒ́uġ) 'ağa' sözünə görə təyin edilib.

Nümunələr:

}

## İstinadlar
K'ar

**𐕄** (səslənməsi: ; transkripsiyası: **Ḳ**, **ḳ**) — Alban əlifbasının 21-ci hərfi. Matenadaran MS 7117 əlyazmasında hərfin adı  (Kár) kimi verilmişdir. Tədqiqatçılar Jost Gippert və Wolfgang Schulzenin fikrincə bu hərfin adındakı diakritik işarə əslində bu hərfin udlaqlaşmasını göstərir. Müasir Udi dilində əsasən K' hərfi kimi qalmışdır. Qrafem olaraq yunan əlifbasındakı Σ hərfi ilə bənzərdir.

Nümunələr:

}

## İstinadlar
Lyit (hərf)

**𐕅** (səslənməsi: ; transkripsiyası: **L**', **l**') — Alban əlifbasının 22-ci hərfi. Matenadaran MS 7117 əlyazmasında hərfin adı  (Lít) kimi verilmişdir. Tədqiqatçılar Jost Gippert və Wolfgang Schulzenin fikrincə bu hərfin adındakı diakritik işarə əslində bu hərfin, Lan hərfinin damaqlaşmış halı olduğunu göstərir. Müasir Udi dilində itmiş, əsasən assimilyasiyaya uğrayaraq Y hərfi ilə əvəz edilmişdir.

Nümunələr:

}

## İstinadlar
Yevgeni Çeqodayev

**Yevgeni İvanoviç Çeqodayev** (; ) — Azərbaycan-sovet dövlət xadimi, Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Texnikası Birliyinin sədri (1965–1971), Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 7-ci çağırış deputatı.

## Həyatı
Yevgeni İvanoviç Çeqodayev 1909-cu ildə Belici kəndində fəhlə ailəsində anadan olmuşdur. Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu bitirmişdir. Əmək fəaliyyətinə 1933-cü ildə başlamış, Xaçmaz və Əli Bayramlı rayonlarında maşın-traktor stansiyalarının baş mexaniki, Azərbaycan SSR Xalq Torpaq Komissarlığında mühəndis, texnik-inspektor, baş mühəndis vəzifələrində işləmişdir.

Yevgeni Çeqodayev 1941–1942-ci illərdə Sovet Ordusu sıralarında hərbi xidmət keçmiş, 1942-ci ilin sonlarından yenidən Azərbaycan SSR Xalq Torpaq Komissarlığı aparatında məsul vəzifələrdə çalışmışdır. Azərbaycan SSR Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin Baş MTS-lər, Mexanikləşdirmə və Elektrikləşdirmə İdarəsi rəisinin müavini, sonra da bu idarənin rəisi vəzifəsində işləmişdir. Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Texnikası Birliyinin yaradılması ilə əlaqədar olaraq Yevgeni Çeqodayev 1961-ci ildə bu birliyin sədr müavini, sonra sədrin birinci müavini, 1965-ci ildə isə sədri vəzifələrinə təyin edilmişdir. Bu vəzifədə o, 1971-ci ilədək işləmişdir.

Yevgeni Çeqodayev Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü olmuş, yeddinci çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir. İki dəfə "Qırmızı əmək bayrağı", iki dəfə "Şərəf nişanı" ordenləri, eləcə də SSRİ medalları ilə təltif edilmişdir. "Azərbaycan SSR əməkdar mühəndisi" fəxri adına layiq görülmüşdür. İttifaq əhəmiyyətli fərdi təqaüdçü olmuşdur.

Yevgeni Çeqodayev 29 dekabr 1977-ci ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Turan Manafov

**Turan Elman oğlu Manafov** () — Cənubi Afrika Respublikasının "Stellenboş" klubunda oynayan azərbaycanlı futbolçu.

## Karyera

### Klub karyerası
Turan Manafov futbola əvvəlcə Qarabağın, sonra isə Qəbələnin futbol akademiyasında başlayıb. Daha sonra "Qarabağ"a keçən futbolçu, "Qarabağ"ın 2017-ci il yay toplanışlarına qatılır və Rusiyanın "Axmat" klubu ilə yoldaşlıq oyununda Ansi Aqollini əvəzləyərək meydana çıxır. 2017-ci ildə Qarabağın Azərbaycan Premyer Liqasında bir neçə oyununda adı oyunun iştirak ərizəsinə salınır. Futbolçu həmçinin UEFA Çempionlar Liqasında iştirak edən komandaların gənc futbolçuarının iştirakı ilə keçirilən "UEFA Gənclər Liqası"nın qrup mərhələsinin ilk turunda keçiriləcən "Çelsi" U-19 — "Qarabağ" U-19 oyununda iştirak edir.

2018-ci ildə futbolçu "Sumqayıt" klubuna dəvət edilir. "Sumqayıt"ın əvəzedici komandasının heyətində, Topaz Premyer Liqasında mübarizə aparan klubların əvəzedici heyətlərinin yarışında meydana çıxır. 2018–19 mövsümundə "Sumqayıt"ın əsas heyətinə dəvət alır və 23 sentyabr 2018-ci ildə Azərbaycan Premyer Liqasında "Sumqayıt"ın "Keşlə" ilə oyununda debüt edir. Mövsümun ikinci yarısında futbolçu "Zaqatala" klubuna icarəyə verilir. 5 aprel 2019-cu ildə Azərbaycan çempionatının Birinci divizionunda baş tutmuş "Zaqatala" — "Səbail-2" oyununda qol vurur.

2019-u ilin yayında futbolçu "Səbail" klubuna transfer edilir. Komandanın əsas oyunçusuna çevrilən Turan, Azərbaycan Premyer Liqasının 2019/2020-ci illər mövsümünün ilk yarısında ən çox oyun keçirmiş gənc futbolçular siyahısında ən çox oyun keçirmiş iki gənc futbolçudan biri olur.

21 yanvar 2022-ci ildə Turan Manafov Yunanıstanın "Olimpiakos Volos" klubuna icarəyə verilir. Ancaq futbolçunun Yunanıstanda karyerası uzun çəkmir. Yunanıstan klubunun maliyyə problemləri yaşaması səbəbi ilə futbolçu 6 aydan sonra "Səbail" klubuna geri dönür.

10 sentyabr 2024-cü ildə "Kəpəz" Manafov ilə mövsümün sonuna kimi müqavilə imzalayıb. 2025-ci ildə CAR çempionatında çıxış edən "Stellenboş" klubuna keçmişdir.

### Beynəlxalq karyera
O, 2019-cu ildə 21 yaşadək gənclərdən ibarət Azərbaycan milli komandasına dəvət alıb.

## İstinadlar
Əhməd Zəki Əbu Şadi

**Əhməd Zəki Əbu Şadi** (; ) — Misir şairi, yazıçısı, filoloqu və tərcüməçisi. 1946-cı ildən ABŞ-də yaşamışdır.

## Həyatı
Əhməd Zəki Əbu Şadi 9 fevral 1892-ci ildə Qahirədə anadan olmuşdur. O, 1912–1922-ci illərdə London Universitetində bakterioloq kimi təhsil alıb. Əbu Şadi 1936-cı ildə Qahirədə "Apollon" ədəbi dərnəyini və Misir poeziyasının müxtəlif cərəyanlarının nümayəndələrinin ətrafında toplandığı eyniadlı jurnalı təsis etmişdir. O, 1939-cu ildən İsgəndəriyyədə "*Ədəbi*" jurnalını nəşr etdirir. Əbu Şadi 1946-cı ilin aprelində ABŞ-yə köçmüşdür. O, Nyu-Yorkda ərəb koloniyasının qəzet və jurnallarının redaktoru, Asiya İnstitutunda ərəb ədəbiyyatı professoru idi. Əbu Şadi lirik qəsidələr, hekayələr və mənzum dramlar yazmışdır: "*Sübhdə şeh*" (1910), "*Şüalar və kölgələr*" (1931), "*Bahar görüntüləri*" (1933) topluları; "*İbn Zeydun həbsdə*" (1925), "*İmrul-Qaisin ölümü*" (1925) tarixi romanları və s. O, ərəb poetikası üzrə tədqiqatların, ədəbi-tənqidi məqalələrin müəllifidir. Əbu Şadi Şərqi və Qərbi Avropa şairlərini, o cümlədən Hafiz Şirazinin qəzəllərini, Ömər Xəyyamın rübailərini, Vilyam Şekspirin faciələrini tərcümə etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Bioqrafiya və bəstələrin siyahısı
Əbu-Səfa

**Əbu-Səfa** () — Səudiyyə Ərəbistanı və Bəhreyndə neft yatağı. İran körfəzi sularında, Rəs-Tənnurə limanından  şimal-şərqdə yerləşir. 1963-cü ildə açılmışdır. 1966-cı ildən inkişaf etmişdir. Yağın sıxlığı 876 kq/m3, özlülüyü 12,2 cps, S 2,6% təşkil edir. İlkin neft ehtiyatları 1 milyard tondur. Neft və qaz potensialı yura çöküntüləri ilə bağlıdır. "Qatif Project" tərəfindən hazırlanmışdır. 2000-ci illərdə gücü artırmaq üçün 1,2 milyard dollar xərclənmişdir. 2004-cü ildə Əbu-Səfa gündəlik 300,000 barrel neft çıxarmağa başlamışdır.

## İstinadlar
Yalvarış (film, 2010)

**Yalvarış** (Rom: **Guzaarish**) 2010-cu ildə Sanjay Leela Bhansali tərəfindən ssenari xətti yazılmış, musiqisi bəstələnmiş və rejissorluğu edilmiş, hind dilində çəkilmiş olan romantik dram filmidir. Filmdə baş rollarda Hrithik Roshan və Aishwarya Rai Bachchan oynayarkən, digər əsas rolları Shernaz Patel, Aditya Roy Kapur, Monikaqanana Dutta, Suhel Set, Swara Bhaskar və Makrand Deshpande canlandırmışdırlar. Film Bhansali və UTV Motion Pictures şirkətləri tərəfindən müştərək istehsal olunmuşdur. Filmin kinematoqrafiyasını Sudeep Chatterjee, montajını isə Hemal Kothari həyata keçirmişdir.
Qriqori Bar-Ebrey

**Qriqori Bar-Ebrey** (, ), həmçinin **Əbülfərəc bin Harun** (, ; ) — arami yazıçı, alim, həkim, 1264–1286-cı illərdə Süryani Pravoslav Kilsəsinin mafrianı.

## Həyatı
Qriqori Bar-Ebrey 1226-cı ildə, indiki Türkiyənin Malatya şəhərində bir həkim ailəsində anadan olmuşdur. O, tibb, astronomiya, fəlsəfə, teosofiya, ritorika, tarix, qrammatika üzrə əsərlərin müəllifidir. Bar-Ebreyin ədəbi irsi çox böyükdür. Əxlaqi və satirik xarakterli "Əyləncəli hekayələr kitabı"nın müəllifidir. Süryani dilinin qrammatikasını 3 hissədən ibarət "Şüalar kitabı" və "Ümumi tarix" əsərlərini tərtib etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Абуль-фарадж и его «Книга занимательных историй»
*
Quruluşçu operator

**Quruluşçu operator** (bəzən qısaca **DOP**) və ya **Kinematoqraf**— adətən vizual elementlərin vacib olduğu film, foto və ya video çəkilişlərində ssenariyə müvafiq olaraq, kameradan istifadə etməkdə, işığı tənzimləməkdə və çəkilişlər zamanı lazım olan effekti yaratmaqda rejissora köməklik göstərən texniki və bədii quruluş işçisidir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı
* 

## Xarici keçidlər

*Cinematography.com
*Cinematography Mailing List (CML)
*International Cinematographers Guild
*The History of the Discovery of Cinematography 
*American Society of Cinematographers
*The Guild of British Camera Technicians
*British Society of Cinematographers
*Indian Society of Cinematographers (ISC) 
*European Federation of Cinematographers/IMAGO
*Australian Cinematographers Society (ACS)
*German Society of Cinematography, BVK 
*Italian Society of Cinematography, AIC (Autori Italiani della Cinematografia)
*Netherlands Society of Cinematography, NSC
*Lithuanian Association of Cinematographers, LAC 
*Association Française des directrices et directeurs de la photographie Cinématographique (AFC)
Akvafobiya

**Akvafobiya** və ya **Hidrofobiya** ifrat və əsassız su qorxusu ilə xarakterizə olunan psixoloji xəstəlikdir. Tipik olaraq, bu fobiya, bu yerlərdə mövcud olan çox miqdarda su səbəbindən, çimərliklərdən və ya hovuzlardan qorxmaqla əlaqədardır.

Bununla birlikdə hidrofobiya yalnız suya girmək, üzmək və ya çimmək qorxusu ilə məhdudlaşmır. Bu ifrat qorxudan əziyyət çəkən insan, su ilə təmasda olduğu hər hansı bir vəziyyətdən qorxa bilər. Bu hallara krandan axan su və sairə daxildir.

## Həmçinin bax
* Fobiyaların siyahısı
Telerejissor

**Telerejissor** — hər hansısa bir ssenarinin proqrama çevrilməsinə cavabdeh olan şəxsdir. O, divarlara möhkəmləndirilmiş onlarla monitordan əldə edilən görüntülər əsasında işləyir. Divarlara möhkəmləndirilmiş olan hər bir monitor müxtəlif kamera və görüntü mənbələrinə (vtr, subtitr cihazı, videoqrafiya, uplink və s.) qoşulmuş vəziyyətdə olur. Rejissorun baxış (ilkin müşahidə), səhnələşdirmə (hazırlıq) və çıxış (yayım) monitorları mövcuddur. O həmçinin də, səhnənin qurulmasına nəzarət edir, operatorların çəkilişlərinin istiqamətlərini müəyyənləşdirir, çəkiliş effektlərini tənzimləyir, bir kadrdan digərinə keçidləri tənzimləyir.

## İstinadlar
Proqram rejissoru

**Proqram rejissoru** – Proqramın hazırlanması mərhələsindən başlamış tamaşaçılara təqdim olunmasına qədər olan bütün proseslərə cavabdeh olan şəxsdir. O, proqrama, komandaya və proqramda iştirak edən insanlara plana müvafiq olaraq video və audio materialların canlı, lent və ya film şəklində yayımlanması üçün rejissorluq edir. Onun vəzifəsi, texniki vasitələrdən istifadə etməklə bədii keyfiyyəti yüksək səviyyədə olan məhsul yaratmaqdır. Çəkilişin elementləri və texnikası haqqında dəqiq biliyə malik olmalıdır. Televiziya proqramları işləri komanda işi olduğundan, o, komandanı yaxşı idarə etməli və eyni zamanda da komandanı yüksək səviyyədə motivasiya etməyi bacarmalıdır. Çəkilişin yüksək səviyyədə olması üçün, lazım olan şəraitin yaradılması məqsədilə tabeliyində olan işçilərinin rəylərini və tövsiyələrini dinləməlidir.
İkinci rejissor

**İkinci rejissor, Rejissor köməkçisi** və ya **Köməkçi rejissor** — rejissora köməklik göstərən, yazı blanklarını hazırlayan, yazışmalara nəzarət edən, çəkilişlər üçün lazım olan icazələri alan, proqram layihəsini və kamera kartlarını hazırlayan insandır. Çəkiliş məşqləri zamanı çəkilişin mərhələlərini və digər əmrləri hazırlayır. Redaktə mərhələsində rejissora köməklik göstərir. Proqramın vaxtını əvvəlcədən müəyyənləşdirir. Rejissor tərəfindən verilmiş olan digər vəzifələri və tapşırıqları yerinə yetirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər