open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bolinopsidae

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Cins və növləri
### Bolinopsis
* *[[Bolinopsis chuni]]* (von Lendenfeld, 1884)
* *[[Bolinopsis elegans]]* (Mertens, 1833)
* *[[Bolinopsis indosinensis]]* Dawydoff, 1946
* *[[Bolinopsis infundibulum]]* (Müller, 1776)
* *[[Bolinopsis microptera]]* (Agassiz, 1865)
* *[[Bolinopsis mikado]]* Moser, 1908
* *[[Bolinopsis ovalis]]* (Bigelow, 1904)
* *[[Bolinopsis rubripunctata]]* Tokioka 1964
* *[[Bolinopsis vitrea]]* (Agassiz, 1860)

### Lesueuria
* *[[Lesueuria hyboptera]]* Agassiz, 1865
* *[[Lesueuria pinnata]]* Ralph and Kaberry, 1950
* *[[Lesueuria tiedemanni]]* (Eschscholtz, 1829)
* *[[Lesueuria vitrea]]* Milne Edwards, 1841

### Mnemiopsis
* *[[Mnemiopsis leidyi]]* A. Agassiz, 1865

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bolinopsis

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Növləri
* *[[Bolinopsis chuni]]* (von Lendenfeld, 1884)
* *[[Bolinopsis elegans]]* (Mertens, 1833)
* *[[Bolinopsis indosinensis]]* Dawydoff, 1946
* *[[Bolinopsis infundibulum]]* (Müller, 1776)
* *[[Bolinopsis microptera]]* (Agassiz, 1865)
* *[[Bolinopsis mikado]]* Moser, 1908
* *[[Bolinopsis ovalis]]* (Bigelow, 1904)
* *[[Bolinopsis rubripunctata]]* Tokioka 1964
* *[[Bolinopsis vitrea]]* (Agassiz, 1860)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Patiriella

**** () —  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Növləri
* *[[Patiriella aucklandensis]]* 
* *[[Patiriella brevispina]]*
* *[[Patiriella calcar]]* 
* *Patiriella exigua*, hazırda *[[Parvulastra exigua]]* adlanır
* *[[Patiriella gunnii]]* 
* *[[Patiriella medius]]* 
* *[[Patiriella mortenseni]]* 
* *[[Patiriella occidens]]* 
* *[[Patiriella oriens]]* 
* *[[Patiriella parvivipara]]* 
* *[[Patiriella pseudoexigua]]* 
* *[[Patiriella regularis]]* 
* *[[Patiriella vivipara]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Asterina

**** () —  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Növ və yarımnövləri
* *Asterina atyphoida* H.L. Clark, 1916
** *Asterina burtoni burtoni* Gray, 1840
** *Asterina burtoni cepheus* (Müller & Troschel, 1842)
* *Asterina cepheus* (Müller & Troschel, 1842)
* *Asterina chilensis* Lutken, 1859
***Asterina coronata coronata* von Martens, 1866
** *Asterina coronata cristata* Fisher, 1916
** *Asterina coronata euerces* Fisher, 1917
** *Asterina coronata fascicularis* Fisher, 1918
* *Asterina crassispina* H.L. Clark, 1928
* *Asterina fimbriata* Perrier, 1875
* *Asterina folium* (Lütken, 1859)
* *Asterina frigida* Koehler, 1917
* Asterina gibbosa (Pennant, 1777)
* *Asterina gracilispina* H.L. Clark, 1923
* *Asterina hamiltoni* Koehler, 1920
* *Asterina hoensonae* O'Loughlin, 2009
* *Asterina inopinata* Livingstone, 1933
* *Asterina limboonkengi* G.A. Smith, 1927
* *Asterina lorioli* Koehler, 1910
* *Asterina lutea* H.L. Clark, 1938
* *Asterina miniata* (Brandt, 1835)
* *Asterina minor* Hayashi, 1974
* *Asterina modesta* Verrill, 1870
* *Asterina nuda* H.L. Clark, 1921
* *Asterina ocellifera* (Gray, 1847)
* *Asterina orthodon* Fisher, 1922
* *Asterina pancerii* (Gasco, 1870)
* *Asterina pectinifera* (Muller & Troschel, 1842)
* *Asterina perplexa* H.L. Clark, 1938
* *[[Asterina phylactica]]* Emson & Crump, 1979
* *Asterina sarasini* (deLoriol, 1897)
* *Asterina scobinata* Livingstone, 1933
* *Asterina spinigera* Koehler, 1911
* *Asterina stellifera* (Möbius, 1859)
* *Asterina trochiscus* (Retzius, 1805)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Valvatida

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

## Fəsilələri
* Acanthasteridae
* Archasteridae
* Asterinidae
* Asterodiscididae
* Asteropseidae
* Chaetasteridae
* Ganeriidae
* Goniasteridae
* Leilasteridae
* Mithrodiidae
* Odontasteridae
* Ophidiasteridae
* Oreasteridae
* Podosphaerasteridae
* Poraniidae
* Pseudarchasteridae
* Sphaerasteridae †

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ophidiasteridae

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Cinsləri
* *[[Andora (cins)|Andora]]*
* *[[Ceratonardoa]]*
* *[[Cistina]]*
* *[[Copidaster]]*
* *[[Dactylosaster]]*
* *[[Dissogene]]*
* *[[Fromia]]*
* *[[Ferdina]]*
* *[[Gomophia]]*
* *[[Hacelia]]*
* *[[Heteronardoa]]*
* *[[Leiaster]]*
* *[[Linckia]]*
* *[[Nardoa]]*
* *[[Neoferdina]]*
* *[[Ophidiaster]]*
* *[[Pharia (cins)|Pharia]]*
* *[[Phataria]]*
* *[[Tamaria]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Strongilosentrotuslar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Cins və növləri
*  cinsi
** *[[Allocentrotus fragilis]]* (Jackson, 1912)
*  cinsi
**  (O. F. Müller, 1776)
** *[[Strongylocentrotus franciscanus]]* (A. Agassiz, 1863)
** *[[Strongylocentrotus pallidus]]* (G. O. Sars, 1871)
** *[[Strongylocentrotus polyacanthus]]* A. Agassiz and H. L. Clark, 1907
** *[[Strongylocentrotus purpuratus]]* (Stimpson, 1857)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dəniz kirpiləri (dəstə)

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

## Təsnifatı
* Echinidae
* Echinometridae
* Parasaleniidae
* Strongylocentrotidae

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan–İtaliya voleybol matçlarının siyahısı

## Kişilər

### A milli

### Klublar

## Qadınlar

### A milli

### Klublar

Azərbaycan təmsilçilərinin indiyədək Apennin təmsilçilərinə qarşı görüşləri həmişə çətin və gərgin olub. Belə ki, azərbaycanlıların qəniminə çevrilən italiyalılarla 2010-cu ilin dekabrınadək 17 dəfə qarşılaşma olmuşdur ki, bunlardan 14-də rəqib sevinib. Azərbaycan komandaları 18 set qazandıqları halda, 49-da uduzublar.

Qeyd edək ki, Apennin təmsilçilərinin 7 klubu ilə qarşılaşan 3 Azərbaycan komandasından 1 dəfə Bakı Məişət Kondisionerlər Zavodu (BMKZ) və 2 dəfə "Azərreyl" meydanı qələbə ilə tərk edib.

#### Azərbaycan klublarının İtaliya klubları ilə bütün görüşləri

**son yenilənmə:** 7 yanvar 2011-ci il

#### Azərbaycan klublarının göstəriciləri

#### İtaliya klublarının göstəriciləri

#### Bütün matçlar

;CEV kuboku, 1990/1991
*1/8 final
**1 dekabr (1990)
***"Peskopagano" – BMKZ – 3:1 (15:9, 6:15, 15:13, 15:7)
**8 dekabr (1990)
***BMKZ – "Peskopagano" – 3:2 (15:6, 13:15, 14:16, 5:15, 5:15)
;CEV kuboku, 1991/1992
*1/4 final
**15 yanvar (1992)
***BMKZ – Modena – 0:3 (15:17, 13:15, 10:15)
**22 yanvar (1992)
***Modena – BMKZ – 3:1 (15:8, 15:7, 12:15, 15:8)
;Çempionlar Liqası, 2002/2003
*Qrup mərhələsi
**11 dekabr (2002)
***Azərreyl – Modena – 3:2 (20:25, 25:16, 25:19, 19:25, 15:13)
**16 yanvar (2003)
***Modena – Azərreyl – 3:0 (25:23, 25:21, 25:21)
;Çempionlar Liqası, 2004/2005
*Qrup mərhələsi
**7 dekabr
***Azərreyl – Novara – 0:3 (16:25, 21:25, 21:25)
**15 dekabr (2004)
***Novara – Azərreyl – 3:0 (25:20, 25:22, 25:16)
;Çempionlar Liqası, 2005/2006
*Qrup mərhələsi
**25 oktyabr (2005)
***Azərreyl – Peruca – 3:2 (14:25, 25:22, 21:25, 25:17, 15:13)
**11 yanvar (2006)
***Peruca – Azərreyl – 3:0 (29:27, 25:19, 25:20)
*Pley-off mərhələsi
**15 fevral (2006)
***Foppapedretti – Azərreyl – 3:1 (21:25, 25:15, 25:13, 25:18)
**23 fevral (2006)
***Azərreyl – Foppapedretti – 2:3 (27:29, 22:25, 25:11, 25:22, 15:6)
;Çempionlar Liqası, 2006/2007
*Qrup mərhələsi
**28 noyabr (2006)
***Azərreyl – Skavolini – 1:3 (24:26, 26:24, 21:25, 22:25)
**16 yanvar (2007)
***Skavolini – Azərreyl – 3:1 (25:14, 25:21, 25:27, 25:14)
*Pley-off mərhələsi
**8 fevral (2007)
***Foppapedretti – Azərreyl – 3:0 (25:17, 25:17, 25:16)
**14 fevral (2007)
***Azərreyl – Foppapedretti – 0:3 (12:25, 23:25, 24:26)
;CEV kuboku, 2009/2010
*Yarımfinal
**20 mart (2010)
***Rabitə – Yamamay – 2:3 (15:26, 25:22, 21:25, 25:17, 12:15)
;Çempionlar Liqası, 2010/2011
*Qrup mərhələsi
**2 dekabr (2010)
***Rabitə – Skavolini – 3:1 (25:19, 25:23, 23:25, 25:21)
**6 yanvar (2011)
***Skavolini – Rabitə – 3:2 (20:25, 25:21, 25:19, 23:25, 15:6)

**Qeyd:** *voleybolda 1998 oktyabrına kimi setin qalibi 15 topun yekunda müəyyənləşib.*

## İstinadlar
Su maralı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi. Su maralı Koreya və Çinə məxsus kiçik maral növüdür. Onun dişləri, Müşk maralının dişlərinə bənzəyir və bu səbəbdən hər iki yarımnöv ingilisdilli mənbələrdə "vampir maral" kimi tanınır. Bu növ ilk dəfə 1870-ci ildə Robert Svin tərəfindən Qərb dünyasına təqdim edilmişdir.
## Ümumi təsvir
Su maralının iki yarımnöv var: Çin su maralı və Koreya su maralı. Su maralı xarici görünüş etibarilə əsl maraldan daha çox Müşk maralına bənzəyir. Baxmayaraq ki, anatomik xüsusiyyətləri, o cümlədən bir cüt əsaşan diş və buynuzlarının olmaması, onu maral fəsiləsinə aid edir. Lakin onun unikal anatomik xüsusiyyətləri səbəbindən öz cinsi və tarixən öz alt fəsiləsi altında təsnif edilmişdir. Lakin mitoxondrial kontrol regionu və sitoxrom b DNA ardıcıllıqları üzrə tədqiqatlar onu Capreolus yaxınlığında, Capreolinae alt fəsiləsinin Köhnə Dünya bölməsində yerləşdirdi, və bütün sonrakı molekulyar təhlillər göstərir ki, Hydropotes Capreolus-un qardaş taksonudur.

Cins adı Hydropotes, qədim yunan dili sözü olan *ὕδωρ* və *πότης* sözlərindən götürülmüşdür və bu maral fəsiləsinin çaylara və bataqlıqlara üstünlük verməsinə istinad edir. Növ adının etimologiyası Latın sözü olan *inermis*-ə uyğundur, bu da "silahsız, müdafiəsiz" mənasını verir – özü də in- prefiksi və arma kökündən ibarətdir – və su maralının buynuzlarının olmamasına istinad edir.

Arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, su maralı Pleistosen və Holosen dövrlərində hazırkıdan daha geniş ərazidə yayılmışdır. Qeydlər qərbdə şərqi Tibetdən, şimalda Daxili Monqolustan və şimal-şərqi Çindən, şərqdə Koreya yarımadasının cənub-şərqindən və Yaponiya arxipelaqından, cənubdan isə cənub Çin və şimal Vyetnamdan əldə edilmişdir. Su maralı tarixən Tayvanda da yaşayırdı, lakin bu populyasiya ehtimal ki, XIX əsrin əvvəllərində nəsli kəsilmişdir.
## Qalereya

Sumphjort.jpg
Shammy.jpg
Hydropotes inermis male - cropped image.png


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Wildlife Online - Chinese Water Deer
*''Hydropotes inermis'' - Chinese water deer – archive at the *[[:en:Digital time capsule|Internet Archive Wayback Machine]]*
Əsl marallar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan yarımfəsiləsi.

## Təsnifatı
** *[[Cervus]]* cinsi:
*** 
***  
*** 
** *[[Rucervus]]* cinsi:
*** 
*** 
*** 
** *[[Rusa]]* cinsi:
*** 
*** 
*** 
*** 
** *[[Axis]]* cinsi:
*** *Axis* yarımcinsi:
**** 
*** *Hyelaphus* yarımcinsi:
**** 
**** 
**** 
** *Elaphurus* cinsi:
*** 
** *Dama* cinsi:
*** 
*** 
** *Megaloceros* cinsi:
***  †
***  †

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xallı maral

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Xallı maral Şərqi Asiyanın-Rusiyanın dənizqırağından şimali Vyetnama və Yaponiyada yayılmışdır. Bu ərazilərdə təxminən 10 yarımnövü yaşayır. Hal hazırda Xallı Marallara İngiltərədə, Yeni Zellandiyada rast gəlmək olur. Erkəklərinin buynuzu 80 santimetrə çatır. Xallı Maralların çəkisi 80-130 kiloqrama çatır. Uzaq Şərqdə xallı Marallar enliyarpaq palıd meşələrində yaşayır. Onların hamiləlik dövrü 7.5 ay çəkir. Xallı marallar bir bala doğurlar. Balalarını 5 ay südlə bəsləyirlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Moschiola kathygre

**** () –  cinsinə aid heyvan növü.
## Mənbə

* Groves, C. and Meijaard, E. 2005. *Intraspecific variation in Moschiola, the Indian Chevrotain.* The Raffles Bulletin of Zoology. Supplement 12: 413-421.
## Xarici keçidlər
* http://arts.anu.edu.au/grovco/Meijaard%20Moschiola.pdf
Redunca fulvorufula

**** () —  cinsinə aid heyvan növü.
## Yarımnövləri

* *Redunca fulvorufula adamauae* 
* *Redunca fulvorufula chanleri *
* *Redunca fulvorufula fulvorufula* 
## Mənbə
Burmabuynuz dağ keçisi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Bu keçilərin iri spiralvari buynuzları olur. Sağ buynuz sola, sol buynuz sağa doğru burulmuşdur. Erkək keçilərin buynuzlarının uzunluğu 1.5 metrə çatır. Dişilərin buynuzları daha gödək olur və daha az burulmuş olur. Erkək keçilərdə bəzəkli saqqallar olur. Qışda çütləşmə dövründə böyük sürülər əmələ gətirirlər. Dişi fərdlərin hamiləlik dövrü 170 gün sürür. Bundan sonra onların 1-2 balaları dünyaya gəlir. Doğulduqdan 1 gün sonra balalar analarının arxası ilə hərəkət edirlər. Burmabuynuz dağ keçiləri balalarını 5-6 ay südlə bəsləyirlər. 2-2.5 yaşından sonra onlar çoxalmada iştirak edirlər.

## Arealı
Himalay dağlarının qərb hissəsində, Kəşmirdə, Kiçik Tibet və Əfqanıstanda, eləcə də Pənc çayı boyunca dağlarda, Tacikistanda Babadağ dağ silsiləsində yayılmışdır. Buynuzlarının formasına görə bir neçə yarımnövə ayrılır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mirzə Nəsrulla xan

**Mirzə Nəsrulla xan Naini** (17 oktyabr 1840, Nayin, İran - 13 sentyabr 1907, Tehran, İran) (),  **Müşirəddövlə**, İranın Qacar xanədanının baş naziri

## Həyatı
Mirzə Nəsrulla xan 17 oktyabr 1840-cı ildə Nayində anadan olmuşdu.

Mirzə Nəsrulla xan 13 sentyabr 1907-ci ildə Tehranda vəfat edib.

## Fəaliyyəti

## Həmçinin bax
Qalxanabənzər ətraf vəziləri

**Qalxanabənzər ətraf vəziləri** –  qalxanabənzər vəzin yan paylarının arxasında yerləşir, çox vaxt iki cüt olur; bir cüt yuxarı qalxanabənzər ətraf vəziləri –  və bir cüt aşağı qalxanabənzər ətraf vəziləri – ; bəzən anomaliya olaraq birədək azalır və ya 8-dək çoxalır; rəngi sarımtıl və kərpici, hər birinin çəkisi 0,05-0,09 q, uzunluğu 4–8&nbsp;mm, eni 3–4&nbsp;mm və qalınlığı 2–3&nbsp;mm, konsinstensiyası  qalxanabənzər vəzidən bir az sərt olur. Yuxarı vəzilər qalxanabənzər vəzinin yan paylarının arxa və içəri tərəfində, aşağı vəzilər  qalxanabənzər vəzinin yan paylarının aşağı üçdə bir hissəsində yerləşmişdir, beləliklə yuxarı vəzilər aşağı vəzilərdən orta xəttə yaxın olur. Bunlar qalxanabənzər vəzidən yumuşaq toxuma vasitəsilə ayrılmışlar.
## Quruluşu
Qalxanabənzər ətraf vəziləri xaricdən birləşdirici toxuma kapsulu ilə örtülüdür. və özü də xüsusi arakəsmələr vasitəsilə bir çox paycıqlara bölünmüşdür. Bunların parenximi epitel hüceyrələrdən təşkil olunmuş və epitel cisimcikləri adlanan atmalardan ibarətdir.
## İnkişafı, anomaliyaları və yaş xüsusiyyətləri
Qalxanabənzər ətraf vəziləri genez cəhətcə bronxiogen vəzilərdən olub 3-cü və 4-cü udlaq ciblərinin epitelindən inkişaf edir. Bunların inkişaf mexanizmi vəzilərin inkişafı kimidir. Qalxanabənzər ətraf vəzilərinin anomaliyalarından miqdarının azalıb və çoxalması təsadüf edilir. Uşaqlarda qalxanabənzər ətraf vəziləri şəffaf və rəngləri çəhrayı olur, yaşa dolduqca onların rəngi tündləşir.
## Vaskulyarizasiya və innervasiyası
Qalxanabənzər ətraf vəziləri aşağı və yuxarı qalxanabənzər arteriyalarından çıxan şaxələr () ilə qidalanır. Venoz qan aşağı və yuxarı qalxanabənzər venalara toplanır. Bu vəzilər  qalxanabənzər vəzini innervasiya edən sinirlərlə təchiz olunur.

## Vəzifəsi
Bu vəzilərin funksiyası tamamilə müəyyənləşdirilməmişdir, ancaq onun hormonu (parathormon) bədəndə kalsium mübadiləsini tənzim edir. Vəziləri bədəndən çıxardıqda hissi və hərəki sinirlərin həssaslığı olduqca artır. Əvvəlcə əzələ titrəməsi, sonra qıclıq və axırda tetanusa oxşar əlamətlər nəticəsində insan tələf olur. Beləliklə qalxanabənzər ətraf vəziləri kalsium mübadiləsini tənzim edərək onun müəyyən qismini bədəndə saxlayır, ona görə bu vəziləri çıxardıqda bədəndəki kalsiumun miqdarı azalır və nəticədə sinir-əzələ aparatının qıcıqlanma qabiliyyəti artır; çünki kalsium, ümumiyyətlə, sinir sisteminə təsir edərək onun həssaslığını zəiflədir.

## İstinadlar
 
## Mənbələr
* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, III cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı – 1982
* Atlas of Human Cardiac Anatomy – Endoscopic views of beating hearts – Cardiac anatomy
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
* Anatomy: Embryologie
## Xarici keçidlər
* Parathyroid disease and treatments discussed in layman's terms at Parathyroid.com
* Parathyroid Surgery and minimal access parathyroid surgery by a UK surgeon 
* Minimally Invasive Advanced Parathyroid Surgery at the New York Center for Advanced Parathyroid Surgery
* Endocrine Web at endocrineweb.com
* The origin of the parathyroid gland at pnas.org 
## Həmçinin bax
* Qalxanabənzər vəzi
Karst

**Karst** (, Yuqoslaviyanın şimal-qərbində yerləşən platonun adından) – suyun süxurları əritməsi, onlarda boşluqların və bunlarla əlaqədar olaraq yer səthində və dərinlikdə özünəməxsus relyef formalarının əmələ gəlməsi hadisəsi.

Karst suda asanlıqla əriyən süxur (əhəngdaşı, dolomit, təbaşir, gips, daşduz) qatlarında geniş inkişaf edir.
K. yer səthində qıf, boşqab şəklində mənfi relyef formaları əmələ gətirir. Karst nəticəsində yer səthi altında xeyli dərinlikdə boşluq yaranır ki, buna mağara deyilir.

## Dünyada ən böyük karst mağarası
Dünyada ən böyük karst mağarası ABŞ-də Kamberlend platosunda yerləşən Mamont mağarasıdır. Bu mağaranın bütün şaxə və qollarının uzunluğu 225&nbsp;km-dir. Burada 200-dən çox keçid, 47 qübbə, 23 dərin xəndək vardır. Böyük bir zalın uzunluğu 5&nbsp;km, eni 90 m, tavanının hündürlüyü isə 40 m-dir. Mağarada yeraltı sulardan üç göl əmələ gəlmiş və üç çay axır ki, bunlarda kor balıqlar və xərçənglər
yaşayır. K. boşluqlarında qurğuşun, sink, dəmir filizi, boksit, fosforit, neft, yanar qaz, səpinti qızıl, almaz yataqları olur.

## Azərbaycanda
Azərbaycan Respublikasında təqribən 6 min km² Karst sahəsi var. Bunun 3,7 min km²-i Böyük Qafqazda, 2 min km²-i Kiçik Qafqazda, təqribən 300&nbsp;km²-i Naxçıvan Muxtar Respublikasındadır. Azərbaycanda ən çox yayılan və ümumi uzunluğu 4 min m-ə çatan təqribən 240 Karst mağarası (ən böyükləri: Azıx, Tağlar, Şuşa, Dağtumas və s.) var.

## Qalereya

Şəkil:Burren karst.jpg
Şəkil:Karst italy doberdo lake.jpg
Şəkil:karst Dent-de-Crolle-8.jpg
Şəkil:Witch's Finger, Main Corridor, Carlsbad Cavern (51336948311).jpg
Şəkil:Phongnhacave.jpg
Şəkil:Sacred-cenote.jpg
Şəkil:Rock Falls Apsny.jpg|


## Mənbə
Kanal

**Kanal** ( – boru) — hidrotexnikada suyun basqınsız hərəkəti üçün çəkilən düzgün formalı süni məcra (su yolu). Təyinatdan asılı olaraq gəmiçilik kanalı, energetika kanalı, suvarma kanalı və s. növləri var.

Gəmiçilik kanalı dəniz, göl və gəmi üzən çayları birləşdirmək, gəmi hərəkətini asanlaşdırmaq, su yollarını qısaltmaq və s. məqsədlərlə çəkilir.

Energetika (derivasiya) kanalları su elektrik stansiyaları komplekslərinə daxildir.

Suvarma kanalları əkin yerlərinin suvarılması üçündür, məs. Samur-Abşeron kanalı, Yuxarı Qarabağ kanalı, Yuxarı Şirvan kanalı. Kanalların en kəsiyi düzbucaqlı trapesiya, üçbucaqlı, yarımdairə və s. şəklində olur. Axın və dalğa təsirindən kanal dibinin yuyulmasını, suyun torpağa hopmasını azaltmaq (kanalın suburaxma qabiliyyətini çoxaltmaq) üçün müxtəlif üzlük materiallarından (məsələn: beton, dəmir-beton) istifadə olunur.

## Mənbə

## Həmçinin bax

* Arx
Mübariz Ağayev

**Ağayev Mübariz Alı oğlu** () — 2006–2007-ci illərdə Göyçay Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı, 2007–2012-ci illərdə Mingəçevir Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı, 2012–2015-ci illərdə Quba Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı, 2015–2016-cı illərdə isə Göyçay Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifələrində çalışıb.

## Həyatı
Mübariz Ağayev 1 sentyabr 1953-cü ildə Zərdab rayonunun Məlikumudlu kəndində anadan olub. Azərbaycan Texnologiya İnstitutunu bitirib. İxtisasca texnoloqdur.

1970-ci ildə Göyçay şəhər İstehlak Cəmiyyətində əmək fəaliyyətinə başlayib. Sonralar müxtəlif illərdə Göyçay konserv zavodunda mühasib köməkçisi, Çərəkə kənd istehlakı cəmiyyətində, Qarabaqqal ictimai iaşə müəssisəsində mühasib vəzifələrində işləyib.

1979–1986-cı illərdə Qarabaqqal ictimai iaşə müəssisəsində direktor müavini, direktor,

1986-cı ildə Göyçay şəhər İctimai iaşə müəssisələri birliyində direktor,

1987–1989-cu illərdə Göyçay rayon İstehlak cəmiyyəti idarə heyətinin sədri,

1989–1991-ci illərdə Baş qiymətlər idarəsinin Göyçay rayonlararası Qiymət Müfəttişliyində rəis,

1991–1995-ci illərdə Göyçay şəhər təsərrüfat hesablı ticarət idarəsində direktor,

1995–1997-ci illərdə Göyçay rayon 17 saylı çörək zavodunda direktor,

1997-ci ildən isə Göyçay-çörək SC idarə heyətinin sədri vəzifələrində işləyib.

2006–2007-ci illərdə Göyçay Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı,

2007–2012-ci illərdə Mingəçevir Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı,

2012–2015-ci illərdə Quba Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı,

2015–2016-cı illərdə isə Göyçay Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifələrində çalışıb.

2013-cü ildə Azərbaycan Respublikasında dövlət qulluğunda səmərəli fəaliyyətinə görə "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür.

Ailəlidir, 4 övladı var.

## İstinadlar
Lümyer qardaşları

**Lümyer qardaşları** — kinematoqrafın baniləri. İlk pullu kinoseans açılışı 28 dekabr 1895-ci ildə, Parisdə Lümyer qardaşları tərəfindən həyata keçirilmişdir. Bu seanslarda natura şəklində çəkilən qısametrajlı filmlər göstərilirdi. Bu  filmlərdə musiqi səsləri xüsusilə seçilirdi. 1907-ci ildə Lümyer qardaşları "rəngli fotoqraf" adlandırılan "Avtoxrom" aparatı kəşf etmişdilər.

* **[[Lui Lümyer]]** — kiçik qardaş (daha çox ixtiraçı kimi tanınıb).
* **[[Ogüst Lümyer]]** — böyük qardaş (daha çox təşkilatçı kimi tanınıb).

## Xarici keçidlər

* 
* 
* Société d'encouragement pour l'industrie nationale
* The films shown at the first public screening 
* Le musée Lumière — Lümyer Muzeyi
* ''Lümyer qardaşları'' , 1907
Ağacvari hidrangeya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Şimali Amerikada təbii yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 2m, gövdəsi düz iri yarpaqlı koldur. Yumru çətirnin diametri 2 m-ə qədərdir. Yarpaqları yumurtaşəkilli və ya ellipsvari, diametri 8-15 sm, üstdən tünd yaşıl, altdan bozumtul rəngdədir. Zoğları bir az tüklü, alt tərəfi çılpaq, kənarları dişli, bünövrəsində ürəkşəkilli çöküntüsü vardır. 4 yaşından bol çiçəkləyir. Çiçəkləri qalxanvari çiçək qrupunda yerləşir, tacı ağdır. Uzun müddət iyundan sentyabr ayına kimi fasiləsiz çiçəkləyir. Çiçəklərin diametri 2 sm, çiçək qrupunun diametri 15 sm-ə qədərdir. Meyvəsi qutucuq, ölçüsü 3 mm-dir. Meyvələri oktyabrda yetişir. Vegetasiyası mayın ortasından oktyabra qədərdir. Toxumları xırda, qanadsızdır. Bitki qələmlərlə asanlıqla çoxalır. Qələmlər 100% kök atır. Həyat müddəti 50 ildir.

## Ekologiyası
Soyuğa az davamlıdır. Quraqlığı sevmir. Torpaqda əhəngin olmasını digər növlərə nisbətən daha yaxşı keçirir. Torpaq yumşaq və rütubətli saxlanılmalıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda, Lənkəranda, Astarada rütubətli bölgələrdə becərilir.

## İstifadəsi
Tək və qrup əkinlərində çox effektli bitkidir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bretşneyder hidrangeyası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Yabanı halda Çinin şimal əyalətlərində yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 3 m olan koldur. Dağınıq budaqları enli, kürəvi çətir əmələ gətirir. Zoğları tükcüklüdür. Yarpaqları yumurtavari, tünd yaşıl, alt tərəfi tükcüklü, uzunluğu 12 sm-dir. Çiçəkləri əvvəlcə ağ, yayın sonuna yaxın qızarır və çətir çiçək qrupunda toplanır. Çiçək qrupunun diametri 15 sm-ə qədərdir. İyul ayında kütləvi çiçək açır. Meyvələri xırdadır. Zoğları qışda tamamilə oduncaqlaşır. Meyvələri quru qutucuqlardır və sentyabrda yetişir. Toxumlarla və qələmlərlə çoxaldılır.

## Ekologiyası
Digər növlərdən fərqli olaraq daha çox şaxtaya və quraqlığa davamlıdır, yarımkölgə mühitini xoşlayır.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda, Lənkəranda təsadüf edilir.

## İstifadəsi
Bu növ kolun yığcam formasına, dekorativ çətirinə, yaxşı zoğ əmələgətirmə qabiliyyətinə və hər il bol çiçəkləməsinə görə qiymətlidir. Çiçək qrupu kəsildikdən və qurudulduqdan sonra qış ərzində quru dəstələr kimi istifadə etmək olar. Qazonların mərkəzində tək və qruplarla əkilməsi üçün daha əlverişlidir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tito

**Tito** — kişi adı.

* Tito Qobbi — İtalyan opera bariton müğənnisi.
* Tito Vilanova — keçmiş ispaniyalı futbolçu.
* Tito Cekson — Amerikalı müğənni-mahnı müəllifi.
* İosip Broz Tito — Yuqoslaviya inqilabçısı, siyasi, dövlət, hərbi və partiya xadimi.
İriyarpaq hidrangeya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 1-2 m, düz qalxan budaqlara malik koldur. Yarpaqları sadə, yumurtavari və tünd yaşıl, uzunluğu 7-15 sm, kənarları dişlidir. Çiçəkləri iri, çəhrayı, bəzən mavi və ağ rəngdə olub, enli, qalxanvari çiçək qrupunda toplanır. Kasayarpaqları iri, yaşımtıl, tədricən ağ, çəhrayı və ya mavi rəngdə olur. Meyvəsi 2-3 bölümlü, çoxsaylı xırda toxumları olan qutucuqdur. Yazdan yayın ortasına qədər 18-200 C-də toxumlarla, zoğlarla və kolun bölünməsi ilə çoxaldılır. 

## Ekologiyası
İşıqlı və yarımkölgəli ərazilərdə bitir. 100C-yə qədər soyuqlara dözür. Tez boy atır, istisevən, torpaq mühitinə, münbitltyinə və rütubətə tələbkardır. Torpaq qarışığı yarpaq, çim, torf və qum (2:1:1:1) qarışığından ibarət olmalıdır. Mənənə, qırmızı tor gənəsi ilə yoluxa bilir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda, Lənkəranda, Zaqatalada və s. rayonlarda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Dünyanın ən çox yayılmış bağ bitkilərinə aiddir. Bu növün çox miqdarda bağ formaları, o cümlədən ağ haşiyəli yarpaqları olan forması yaradılmışdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hündür ardıc

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Qara dəniz sahillərində, Krasnodar vilayətində, Krımda, Balkanda və Kiçik Asiyada yayılmışdır. Dəniz səviyyəsindən 360-400 m-ə qədər hündürlükdə dağ yamaclarında bitir. Toxumla çoxalır, palıdla, ardıcların digər növləri ilə birlikdə meşə qruplaşmalrında bitir. Toxumvermə bir ildən sonra müşahidə edilir. 600 ilə qədər yaşayır. 1941-1943-cü illərin hərbi hərəkatları, ardıc meşələrinin sistemsiz qırılması əkinlərə böyük ziyan vurmuşdur. Bundan əlavə 1951-1957-ci illərin quraqlıqları, zərərverici və xəstəliklərin kütləvi yayılması meşələrin vəziyyətinə mənfi təsir göstərmişdir. Hazırda Şimal-Qərbi Qafqazın hündür ardıc meşələrinin vəziyyəti acınacaqlıdır. Ağacların ayrıca və qruplarla əkilməsinin azalması müşahidə edilir. Əhəngdaşlı torpaqlarda yerləşən ardıc meşələri çox zəifdir. Bütün ardıc meşələri I qrupa aiddir. Növün yüksək dekorativ, qiymətli texniki dərman və landşaft bitkisi kimi tamamilə mühafizəsi vacibdir. Hündür ardıc meşələrində qoruqların yaradılması, onların ərazisində tikinti, yolların salınması, dağ-mədən işlərinin aparılması qadağan olunmalıdır. Pozulmuş sistemlərin bərpası üçün xüsusi meşə təsərrüfatı tədbirləri aparmaq lazımdır. Bu növə Bakı şəhərindəki park və bağlarda rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çoxmeyvəli ardıc

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Qafqazda, Türkiyə və İranın qərb rayonlarında yayılmışdır. 

## Botaniki xarakteristikası
İkievli və ya birevli bitkidir. Bu ardıc növünə, bəzən “ağarcan” da deyirlər. hündürlüyü 5-9 m olan kiçik ağac və ya koldur. Çətiri enli piramidal, kifayət qədər sıxdır, açıq yerlərdə budaqlanma torpağın səthindən başlayır. Yarpaqları üç-üç yerləşir, ucu sivridir. Erkək sünbülcükləri birillik və ikiillik zoğların uclarında yerləşir. İşıqsevən, quraqlığadavamlı və torpağa tələbkar olmayan ağac növüdür.

Ardıc ağacları tüstüyə və hisə davam gətirmir. Təbii bərpası çox zəif gedir. Əsasən, toxumla çoxalır. Çoxmeyvəli ardıcın erkək sünbülcükləri şaxələrdə yerləşib, sentyabr-oktyabr aylarında görünməyə başlayır. Meyvələrin eni 2-4 mm-dir, qısa saplaqcıq üzərində yerləşir, göyümtül-yaşıl rənglidir. Noyabr-dekabr aylarında yetişir.

Çoxmeyvəli ardıc oduncağının texniki keyfiyyətləri yüksəkdir. O, sıx, möhkəm, çürüməyə və zərərvericilərə qarşı davamlıdır, qiymətli inşaat materialıdır, ondan cürbəcür xırda məmulatların hazırlanmasında istifadə edilir. Oduncağın tərkibi efir yağı ilə zəngindir. Bu yağdan hazırlanan balzam-qatran yaraları müalicə etmək üçün istifadə oluna bilər. İynəyarpaqlarında və meyvələrində aşı maddəsi vardır. Dekorativ bitkidir, yaşıllaşdırma işlərində kiçik qruplar yaratmaq, habelə tək-tək əkmək üçün istifadə edilir. 

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda Böyük və Kiçik Qafqazda, Naxçıvan dağlarında, düzən yaylada, aşağı və orta dağ qurşaqlarında quru-daşlı yamaclarda bitir, Abşeronda isə bağ və parklarda rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qırmızımeyvəli ardıc

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Qafqaz, Krım, İran, Türkiyə, Balkan yarımadasında, Aralıq dənizi boyunca Madeyra adaları na qədər olan geniş ərazidə yayılmışdır. 

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 6 m-ə çatan alçaqboylu, düzgövdəli ağac və ya koldur. Zoğları qısa, yaşıl və ya sarımtıl-qonur rəngdədir. Köhnə budaqları və gövdəsinin qabığı açıq-boz, cavan zoğları sarımtıl-qonur rənglidir. Yarpaqları üfüqi vəziyyətdə, xətvarı-iynəşəkillidir, uzun tikanı sivridir, üst tərəfində yaşıl rəngli orta damarı boyunca uzanmış iki ağ zolağı, alt tərəfində sivri və ensiz tili vardır, vəziləri yoxdur, uzunluğu 11–20 mm və eni 2 mm-ə qədərdir. Erkək qozalar xırda və kürəşəkilli olub, çox qısa ayaqcıqlar üzərindədir, pulcuqları dəyirmidir, yanlarında dişləri vardır. Meyvələri yarpaqdan qısa, saplaqsız, kürə formalə olub, diametri 9–11 mm, pas rəngli və ya qonuraçalan-qırmızıdır. Yetişmiş meyvələri üzərində 3-6 pulcuğu vardır, onların ucu sivri və ya düzdür, təpələrində aydın görünən çapıqlarla bir-birindən aralanmışdır. Meyvələri payızda yetişir qışa qədər tədricən tökülür. Oduncağı qırmızımtıl-ağdır, möhkəmdir və spesifik xoş qoxuya malikdir. Toxumları 2-3, bəzən 1-4 ədəd olub, dəyirmi və ya kürəşəkilli-yumurtavarıdır, aydın görünməyən üçüzlüdür, üst tərəfi içəriyə doğru basıqdır, 5–7 mm uzunluqdadır.

İşıqsevən, quraqlığa, küləyədavamlı, torpağa az tələbkar, kök sistemi yaxşı yayılmış dekorativ bitkidir. Külək vasitəsilə tozlanır. Toxumla çıxaldılır.
Azərbaycanda, Böyük və Kiçik Qafqazda, Naxçıvan MR-da, Qubada kolluqlarda, qayalarda, quru və çınqıllı-daşlı yamaclarda yayılmışdır. 

Yaşıllaşdırmada küçə və parklarda qrupla, tək-tək əkmək üçün istifadə etmək olar. Qırmızı ardıcın dik dayanan, qollu-budaqlı, yerə sərilən və s. müxtəlif formalarına rast gəlinir. Toxumlarında və iynəyarpaqlarında efir yağı vardır. Dəri və bronxit xəstəliklərində antiseptik dərman kimi işlədilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çin ardıcı

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Şimali-Şərqi Çində, Koreyada, Yaponiyada bitir. 

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 20 metrə qədər, sürünən zoğları olan ikievli kol, bəzən ağacdır. Cavan zoğların və qoca budaqların iynəyarpaqları iynəşəkilli, yuxarı budaqlarda qabıqşəkilli, mavi-yaşıldır. Cavan budaqları qonur-qırmızı, yumru-dördhissəli, çox nazikdir. Bitkilər ikievli və ya birevlidir. Çətiri erkək nümunələrin iynəyarpaqları piramida formalı, göyümtül rəngdədir. İynəşəkilli, dişilərdə isə qabıqşəkilli olur. Xırda yarpaqları kütucludur. Bu səbəbə görə onları çoxt vaxt müxtəlif növlərə aid edirlər. Qoza giləmeyvələri xırda, çoxsaylı, forma və rənginə görə dəyişkən, təxminən qara, 2-3 toxumlu olur, ikinci il yetişir. Gövdələrinin qabığı tünd-qonur, birillik zoğlarda tünd-yaşıldır. Torpağın münbitliyinə və rütubətliyinə az tələbkardır, ancaq havanın quruluğunu pis keçirir, zəif böyüyür, işıqsevəndir. 200 ilə qədər yaşayır. Toxumlarla və qələmlərlə çoxaldılır. Dekorativliyinə görə digər növlərdən geri qalmır. Həyatının ilk illərində çox vaxt soyuqlarda zoğlarının ucları donur, yaşlandıqda qışadavamlılığı artır. Növün arealı Balkan, Krım, Kiçik Asiya, Qafqaz və Orta Asiyanı əhatə edir. Oduncağı qatranlı, qırmızı, çox möhkəm, çürüməyə davamlıdır, yananda xoş qoxu verir, möhkəm tikinti materialı kimi istifadə edilir. Əkinlərdə çox dekorativ görünür və çox vaxt sərvi əvəz edir. 

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda park və bağlarda mədəni şəraitdə becərilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tikanlı ardıc

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Aralıq dənizindən Qafqaza və Şimali İrana qədər olan sahillərdə və dağlarda yayılmışdır. 

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 10 m-ə qədər olan boz-qonur qabıqlı kol və ya ağacdır. Yarpaqları iynəli, ucu biz, tikanlı, üstü hamar, qırışlıdır, yarpaqlarında 2 ağ xətti var, kənar və mərkəzi damarcıqları aydın görübür. Çiçəkləri ikievlidir. Qozaları tək, oturaqdır, qırmızı-qonur, parlaqdır, yumru-yumurtavarı formalı olub, 3-6 qabıqlı, əsasən 3 toxumludur. İkinci il yetişir. Toxumla çoxaldılır.

İstisevəndir, quraqlığadavamlıdır. Verilmiş formanı uzun müddət saxlayır. Dekorativ bitki kimi J.oxycedrus var. Rufescens. hündür şaxələnmiş koldur. Budaqları enli, coddur. İynələri möhkəm, çox vaxt əyilmiş, bir-birindən aralı, uzunluğu 16 mm və eni 1–2 mm-dir, ucu biz, tikanlıdır. Meyvələrin qalınlığı 6–8 mm, rəngi parlaq, qırmızıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda Naxçıvan MR-in Ordubad rayonunda dağlarda təbii halda bitir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qazax ardıcı

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Rusiya, Orta Asiya (Qazaxıstan, Qırğızıstan), Rumıniya, Bolqarıstan, Şimali Monqolustan, Çin (Tyan-Şan), Ukrayna və Ermənistanda yayılmışdır. Azərbaycanda yayılması: Naxçıvan MR və Quba rayonu ərazilərində rast gəlinir.

## Statusu
Azərbaycanın nadir bitkisidir. NT.

## Bitdiyi yer
Azərbaycanda Quba rayonu meşələrində subalp və alp meşə qurşağında dəniz səviyyəsindən 2000–3000 m hündürlukdə daşlı-qayalı yamaclarda bitir.

## Təbii ehtiyati
Azərbaycanda təbii ehtiyatı geniş deyildir.

## Botaniki xarakteristikası
Asimmetrik çətirli, ikievli və ya birevli sürünən alçaqboylu,  hündürlüyü 0,5–1 m-ə  qədər olan koldur. Gövdəsinin qabığı  sığallı və qırmızımtıl – sarı rənglidir. Hündürlüyü 1 m-ə çatir. Budaq¬larının qabığı qırmızımtıl – boz və ya qonurdur,  çatlayıb parçalanır və ya oduncaqdan xırda parçalar şəklində ayrılır. Yarpaqları dəyirmi, nazik və yaşıldir. Zoğları tünd-yaşıl rəngli xoşagəlməyən kəskin qoxuludur. Cavan yarpaqların şaxələri çox sıxılmışdır, çarpazvarı cüt-cüt düzülmüşdür, ellipsvarı olub, ucları sivri və ya kütdür. Yarpaqlarının uzunluğu 2,5–3 mm-dir. Yarpaqları iynəlidir, üç il ağacda qalır və belə yaşıl yarpaqların ucları azacıq arxaya əyilmiş olur. Erkək qozacıqları oval şəkilli, ucları dəyirmi, arxası yastı və üzərində pulcuqları vardır. Erkək orqanları 10-15 ədəd yumurtavarı-qalхanaохşar erkəkcikdən ibarətdir. Bunların hər birində 3-7 tоz kisəciyi vardır. Dişicik çiçəkləri yumurtavari pulcuqdan ibarət olub, budaqların üzərində yerləşir. Meyvəsi göyümtül rəngi olub qısa ayaqcıq ucunda sallaq şəklində dayanır, tək-tək yerləşir. Tохumları ziyillərlə örtülmüşdür, оvalşəkilli və ya yumurtavaridir, 4-6 sm uzunluqdadır, qоnur rəngli və parlaqdır.

## Çохalması
Tохumla və vegetativ yоlla çохalır. Təbii ehtiyatın dəyişilməsi səbəbləri: Başlıca оlaraq insan fəaliyyəti və bəzi abiоtik amillərin təsiridir.

## Becərilməsi
Park və bağlarda  rast gəlinir.

## Qəbul edilmiş qоruma tədbirləri
Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ına daxil edilmişdir.

## Zəruri qоruma tədbirləri
Bitkinin təbii yayldığı yerlərdə yeni mühafizə sahələrinin yaradılması zəruridir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Juniperus semiglobosa

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Orta Asiya dağlarında, Pamir-Altay dağlıq sahəsində, Qərbi və Mərkəzi Tyan-Şanda yayılmışdır. 

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 15 m-ə qədər olan ağacdır. Dəniz səviyyəsindən 1500–3000 m hündürlükdə dağ meşələrində bitir. 20 yaşında hündürlüyü 1,5 m, çətirinin diametri 30 sm olur. Xırda yarpaqlarının uzunluğu 2–3 mm, eni təxminən 1 mm, rombvarı və ya yumurtavarı rombvarı, ucu küt, kürəyində uzunsov vəziciklidir. Qozagiləmeyvələri şarşəkillidir. Vegetasiyası may ayından başlayır. İllik boy artımı 1 sm-ə qədərdir, yavaş böyüyür. Çiçəkləməsi may ayında olur. Qozalarının ölçüsü 2 sm-ə qədərdir. İkinci il yetişir. Toxumla çoxaldılır. Qışadavamlılığı aşağıdır. Quraqlığa davamlıdır. İlk illərdə kölgələndirmək lazımdır.

## Azzərbaycanda yayılması
Azərbaycanda son dövrlərdə Abşeronda və Lənkəranda park və bağlarda mədəni şəraitdə yetişdirilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Virciniya ardıcı

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Vətəni Şimali Amerikanın şərq hissəsidir. Avropada XVII əsrin ortalarından əkilməyə başlamışdır. 

## Botaniki xarakteristikası
Birevli, az-az hallarda ikievli ağacdır, əlverişli şəraitdə 25-30 m hündürlüyü çatır, cavan yaşlarında çətiri piramidal, sonralar isə daha geniş və qollu-budaqlı olur. Gövdəsinin qabığı boz və ya qırmızımtıl-bozdur, nazik pulcuqlar şəklində qopub tökülür. Yarpaqları kiçikdir, sıx mavi rəngli muma bənzər təbəqə ilə örtülü olur. Zoğları nazik, dördüzlüdür, güyümtül-yaşıl rəngdədir. Xırda yarpaqlarının ucu biz, cox ensizdir. Tumurcuqları xırda, yumurtavari, çılpaqdır. Dişi sünbül-cükləri xırdadır və dik dayanandır. Qozalarının ölçüsü 1 sm-dır, əvvəlcə yaşıl, sonra tünd-boz olur, üzəri mavi-ağ təbəqə ilə örtülür. Uzunömürlüdür, 600 ilə kimi yaşayır. Şaxtaya və quraqlığa qarşı orta dərəcədə davamlıdır, torpağa qarşı az tələbkar olan bitkidir, lakin çox bərk torpaqlarda pis böyüyür. Torpağın az şorlaşmasına yaxşı davam gətirir. Qoza meyvələri payızda yetişir. Virciniya ardıcının oduncağının nüvəsi tünd-qırmızı və ya çəhrayı rəngdədir. Bu oduncaq yüngül və yumşaq olub, xoşagələn qoxuludur, asanlıqla dogranır və kəsilir, karandaş istehsalında yüksək qiymətləndirir, dülgərlik işlərində və mebel hazırlamaq üçün də işlədilir. Virciniya ardıcının yarpaqlarında 0,2-0,7, oduncağında isə 2,5-4,5% efir yağı vardır. Zəhərli bitkidir. Virciniya ardıcının bir çox dekorativ bağ formaları məlumdur, rənglərinə görə bir-birindən fərqlənir. 

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda Virciniya ardıcına Abşeronda, Lənkəranda, Qubada, Zaqatalada və Gəncədə təsadüf edilir. 

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yapon güllücəsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Yarımnövləri
* *Lathyrus japonicus var. acutifolius* (Bab.) Bassler 
* *Lathyrus japonicus subsp. japonicus* 
* *Lathyrus japonicus subsp. maritimus* (L.) P.W.Ball 
* *Lathyrus japonicus var. pellitus* Fernald

## Sinonimləri
* 
* 
** 
** 
** 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
** 
* 
* 
** 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yabanı albalı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Ukraynada, Moldaviyada, Krım və Qafqazda bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Hazırda mədəni albalı sortları çox olduğundan yabanı albalı öz əhəmiyyətini itirmişdir. Lakin meşələrdə yabanı formalara çox təsadüf edilir.

Yabanı albalı aprel-mayda çiçəkləyir. Çiçəkləri ağ, ətirli, beşləçəkli və uzun saplaqlıdır. Bir neçə çiçək bir yerdən çətir kimi sallanır. Meyvələri iyun-iyulda yetişir. Forması yumru və ya ürək şəklindədir. Qara, sarı-qırmızı və tünd qırmızı rəngdə olur.

Yabanı albalının tərkibində şəkər, üzvi turşular, karotin, C və P vitaminləri vardır. Çəyirdəyində 30% yağ və 1%-ə qədər efir yağı vardır. Texniki məqsədlər üçün işlədilə bilər. Yarpaqlarında 250 mq% C vitamini vardır.

## İstifadəsi
Dadı acıtəhər və bəzən şirin olur. Şirinlər təzə halda yeyilir, eləcə də ondan kompot, şirə, ekstrakt, mürəbbə və başqa məhsullar hazırlanır. Acı gilaslar isə şərab istehsalı üçün yararlıdır. Yabanı albalı külli miqdarda qatran ifraz edir ki, bundan da parçaların boyanmasında istifadə edilir. Albalı şirəsi qidanın yaxşı həzm olunması üçün tətbiq edilir. Xalq təbabətində qəbz olmağa qarşı da istifadə olunur. Oduncağı bərk, sarı-qırmızı rəngdədir. Albalının oduncağından xarrat məmulatı, nazik budaqlarından isə qəlyan çubuqları hazırlanır. Albalı balverən və bəzək bitkisi kimi də əhəmiyyətlidir. 1 hektar çiçəkləyən albalı sahəsindən arılar 36-40 kq bal hasil edə bilirlər.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Boz albalı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Boz albalı əsasən Qafqazda və Kiçik Asiyada yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Boyu 1,5-2 m olan şaxəli koldur. Yarpaqları ensiz, xırda, xətvarı-lansetvari, yumurtaşəkilli olmaqla kənarı dişli, üstü və altı çılpaq, saplaqları qısa ağ tüklərlə örtülü, adatən kənarı eşilib qatlanmış olur, uzun zoğlarda yerləşir. dür. Çəhrayı-qırmızı çiçəklərinin diametri 1,5 sm, qısa saplaqlı və ya saplaqsızdır, 4-5 ədədi birlikdə çətir çiçək salxımında toplanır. Çiçəkləmə müddəti 5-16 gündür. Ləçəkləri çəhrayı, tərs ovalşəkillidir. Mayda çiçəkləyir, meyvələri iyun-iyulda, bəzən də avqustda yetişir. Meyvələri tüklüdür, çəyirdəyi yumurtavari kürəvidir, uzunluğu 6 mm-ə yaxındır, rəngi tünd qırmızıdır, yetişəndə çılpaqlaşır. Çoxaldılma yazda stratifikasiya olunmuş toxumlarla və ya payızda təzə yığılmış toxumlarla aparılır. Qələmlər 20% kök atır.

## Ekologiyası
Quraqlığa, qışa davamlıdır. İşıqsevən-kserofit, mezotrof bitkidir. Daşlı, qayalı quru yamaclarda bitir, zoğları qışa qədər tamamilə oduncaqlaşır.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kiçik Qafqazda, Qobustanda, Naxçıvanın dağlıq hissəsində, Samur-Dəvəçi və Kür-Araz düzənliyində, aşağı və orta dağ qurşaqlarında bitir.

## İstifadəsi
Quraq rayonların yaşıllaşdırılması, quru yamaclarda meşə salmaq üçün istifadə oluna bilər. Mədəni şaraitdə 1802- ci ildən becərilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Prunus laurocerasus

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir. VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Həmişəyaşıl kol və ya ağacdır. Hündürlüyü 5-6 (10) m-dir. Yarpaqları dərivari, uzunsov-ellipsşəkilli, 5-20 sm uzunluğunda, tamkənarlı və ya az hallarda seyrəkdişlidir, üst tərəfdən parıldayan tünd-yaşıl, alt tərəfdən bir qədər solğundur. Çiçəkləri ikicinsli, beşüzvlüdür, ağırdır, sıx çiçək salxımları qrupuna toplanmışdır, kasayarpaqcıqları sivridir, ləçəkləri tərs-yumurtavaridir, 3mm-ə qədər uzunluqdadır; erkəkcikləri 20 ədəddir, yumurtalıq oturaqdır, sadə sütuncuqludur. Meyvələri dəyirmi-yumurtavari, çəyirdəklidir, yetişəndə qaradır, çəyirdəyi hamar, yumurtavaridir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Aprel-may aylarında çiçəkləyir. Sentyabr ayında meyvə verir. Tozlanması entomofildir. Toxumla və vegetativ üsulla çoxaldılır. Mezofitdir, xüsusən quraqlıq rayonlarda kölgəyə davamlı, işıqsevən, rütubətə və torpağa tələbkardır. Aşağı və orta dağ qurşaqlarında, sıldırım dağ yamaclarında, təpəciklərdə, bəzən isə dəniz səviyyəsindən 2200–2300 m yüksəkliyədək olan yerlərdə, əsasən palıd, vələs və digər tipli meşələrdə meşəaltı cins kimi bitir. Dekorativ bitkidir. Oduncağı bərk, rəngi açıq-sarı, mərkəz hissəsi tünd-çəhrayıdır, yaxşı cilalanır, gözəl rəngə və yüksək texniki xüsusiyyətə malikdir. Meyvəsi yeməlidir. Qabığı, tumurcuğu və toxumu zəhərlidir, tərkibində sianid turşusu vardır.

## Ümumi yayılması
Balkan yarımadası, Kiçik Asiya və İranda təbii arealları vardır. 

## Azərbaycanda yayılması
Astara, Balakən rayonları ərazilərində təbii halda yayılmışdır.

Lənkəran ovalığı (Astara şəhərinin ətrafında), Böyük Qafqazın qərb hissəsi (Balakən rayonu Mazım çayının sol sahili). Hirkan Milli Parkının Aşağı Hıron kəndi yaxınlığında, dəniz səviyyəsindən 296 m yüksəklikdədir.

## Sayı və tendensiyası
Antropogen amillər populyasiyanın azalmasını sürətləndirir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Populyasiyanın sayının azlığı və antropogen amillər. 

## Mühafizə tədbirləri
Zaqatala Dövlət Təbiət Qoruğunda və Hirkan Milli Parkında mühafizə olunur. 

## Zəruri qoruma tədbirləri
Yeni yasaqlıqların yaradılması vacibdir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Maak meşəgilası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Amur vilayətinin meşələrində yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 15 m-ə çatan, enli yumurtavari, dağınıq piramidal çətirli, dekorativ ağacdır. Gövdəsi hamar, parlaq, qabıqla örtülmüş gözəl, qırmızı- narıncı və ya qızılı-sarı rəngdədir. Yarpaqları 13 sm uzunluqda, ucu biz, parlaq, ellipsvari və ya uzunsov formadadır. Çiçəkləri ağ rəngdədir, diametri 0,6 sm-ə çatır. 10-50 ədədi bir yerdə olmaqla salxımlarda toplanır, iysizdir. Meyvəsinin diametri 5 sm-ə qədər olan, yumru, qara, xırda çəyirdəkmeyvədir. Çox acıdır, quşlar və ayılar tərəfindən yeyilir, ona görə vətənində «ayı giləmeyvələri» də adlandırılır. Tez böyüyür, toxumlarla asanlıqla çoxalır.

## Ekologiyası
Soyuğa və küləyə davamlı olub, -400C temperatura dözür. Məhsuldar torpaqlarda daha yaxşı inkişaf edir. Kölgələnməyə çox həssasdır, işıqda öz dekorativliyini saxlayır.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir. Abşeronda bu bitkiyə bir sıra yaşıllıqlarda təsadüf edilir.

## İstifadəsi
Balverən bitkidir. Tək və qrup əkinlərində, xiyabanların yaradılmasında istifadə edilir. Mədəni şəraitdə 1870-ci ildən becərilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mancuriya əriyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Təbii halda şimal-cənubi Çində, Koreyanın şimal yarımadalarında, dəniz ətrafı ərazilərdə, Xanka gölündən Vladivastoka qədər təbii yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 15 m-ə, gövdəsinin diametri 45 sm-ə çatan ağacdır. Gövdəsinin qabığı tünd-boz, dərin çatlıdır. Cavan zoğları yaşıl və ya parlaq qırmızı-qonur rəngdədir. Yarpaqları yuxarıdan yaşıl, aşağıdan isə tünd yaşıldır. 5-12 sm uzunluqdadır, formaca neştərvari-oval, yumurtaşəkilli və ya enli-ovaldır. Çiçəkləri 2 sm diametrində sarı, çəhrayı rəngdə, iri, açıq-çəhrayı rəngdə olub, tək-tək və ya qısa çiçək saplaqlarında dəstələrlə yerləşmişdir. Çiçəkləmə müddəti 10-11 gündür. Meyvəsinin diametri 2,5 sm-ə çatan, sarı-narıncı rəngli çəyirdəkmeyvədir. Əsasən qələmlə çoxaldılır. Qələmlərin 75%-i kök atır. 100 ilə qədər yaşayır.

## Ekologiyası
Quru, çılpaq qayalarda yaxşı bitir. Soyuğa, quraqlığa davamlı və işıqsevən bitkidir. İstənilən torpaq tiplərində bitir, lakin məhsuldar, drenaj üsulu ilə təmizlənmiş gillicə nəmişli torpaqlarda yaxşı inkişaf edir. Küləyə, çirklənməyə, xəstəlik və zərərvericilərə, qaza davamlıdır, 230C şaxtaya dözür.

## İstifadəsi
Meyvəsi turş, iyli olub, yeyilir. Canlı çəpərlərin salınmasında, kompozisiyalarda gözəl görünür, dekorativ meyvəli bitki kimi istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Üçpərli badam

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Vətəni Çindir. Qərbi Asiyada, Şimali Koreyada dəniz səviyyəsindən 600-2500 m hündürlükdə, dağlıq meşələrdə təbii yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 5 m, çətirinin diametri 1,5 -2,0 m, tünd qonur rəngli zoğları olan yarpağın tökən ağac və ya koldur. Yarpaqları tünd-yaşıl, tərs-yumurtavaridir, kənarları 3 ayalıdır. Uzunluğu 2,5-6,5 sm, eni 3 sm, kənarları kül rəngli, üst tərəfdən zəif sallanandır. Çiçəkləri kasaşəkilli, yumurtavari və ya lansetvari olub, açıq çəhrayı və ya məxməri rəngdədir, diametri 2-2,5 sm-ə çatıb, tək-tək, bəzən ikisi bir yerdə qısa çiçək saplağında yerləşirlər. Ləçəkləri dairəvi və ya enli yumurtavaridir. Mayda çiçəkləyir, iyul-avqustda yumru, şişkin, sümüklü, 1,8 sm diametrində, qırmızı rəngli meyvəsi yetişir.

## Ekologiyası
İşıqsevən, soyuğa davamlıdır, küləkdən qorunan münbit torpaqlarda yaxşı inkişaf edir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir. Respublikanın bir çox rayonlarında mədəni şəraitdə becərilir, Nəbatat bağında introduksiya olunub.

## İstifadəsi
Abşeronda bağ və parklarda rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax