Türkiyədə birpartiyalılıq dövrü

**Türkiyədə tək partiyalı dövr** () — 1923-cü ildən ölkədə birpartiyalı rejimin rəsmi qurulması ilə başlayan Türkiyə Cümhuriyyəti tarixinin bir hissəsi. 1923-1945-ci illərdə Cümhuriyyət Xalq Partiyası Türkiyədə Milli İnkişaf Partiyasının () yaranmasına qədər yeganə partiya olmuşdur. 1946-cı ildə ilk çoxpartiyalı seçkilərdə qalib gələn Respublika Xalq Partiyası 1950-ci il seçkilərində parlamentdəki çoxluğunu itirir. Bu dövrdə prezident Mustafa Kamal Atatürk çoxpartiyalı demokratiyaya keçid üçün müxalifət partiyalarının yaradılmasını dəfələrlə istəmişdir. 1930-cu ildə Liberal-Respublika Partiyası təşkil olunur, lakin qısa müddətdə təsisçiləri tərəfindən ləğv edilir. 1924-cü ildə Mütərəqqi Respublika Partiyası (Kazım Karabekir tərəfindən yaradıldı) meydana çıxdı, ancaq üzvlərinin Şeyx Səidin (1925) qiyamında iştirak etməsi səbəbindən tezliklə qadağan edildi. Atatürkün ölümündən sonra respublikada çoxpartiyalı bir sistem meydana çıxdı.

## Atatürkün prezidentliyi dövrü (1923—1938)
Türkiyə Cümhuriyyətinin yaranması ilə gənc ölkənin hökuməti onu modernləşdirmək üçün səy göstərməyə başladı. Qərb ölkələrinin (Fransa, İsveç, İtaliya və İsveçrə kimi) dövlət qurumları, qanunları və konstitusiyaları Türkiyənin ehtiyaclarına və "Türk millətinin xüsusiyyətlərinə" uyğun olaraq təhlil edilmiş və uyğunlaşdırılmışdır.

O dövrdə ölkə ictimaiyyəti Prezident Mustafa Kamalın (sonradan Atatürk olan) niyyətlərini və proqramını çox təsəvvür edirdi - onu tez-tez “Biz ilk xəlifələrin zamanına qayıdırıq” şüarı ilə qarşılanırdı. Bir tərəfdən əlindəki güc konsolidasiyasını dayandırmaq üçün Mustafa Kamal bir sıra digər önəmli liderləri mühüm hökumət vəzifələrinə yerləşdirdi: Fevzi Çakmak, Kazım Özalp və İsmət İnönü. Bununla Türk cəmiyyətinin özünüdərki dəyişməsini ümid etdi: İslamdan müasir, demokratik və dünyəvi milli dövlətə.

Çoxpartiyalı sistemin yeni dövlətin elementlərindən biri olacağı ehtimal olunurdu. Lakin bir sıra maneələr meydana çıxdı: xüsusən də Liberal Respublika Partiyasının (lideri Ali Fethi Okyara) qurulmasından sonra bir çox “dini qruplar” ona qoşuldular, sonra ölkədə xüsusən də şərq ərazilərində qanlı iğtişaşlar başladı. Nəticədə 1930-cu il noyabrın 17-də Liberal Partiya ləğv edildi və 1945-ci ilə qədər ölkədə çoxpartiyalı demokratiya yaratmaq üçün başqa cəhdlər edilmədi.

### Müxalifət (1924—1927)
1924-cü ildə "Mosul problemi" xüsusilə kəskin şəkildə ortaya çıxanda (bax: Osmanlı İmperiyasının süqutu) Şeyx Səid sonradan adını almış qiyam təşkil etdi. Şeyx Səid Diclədən  gələn bir varlı bir kürd varisi (qəbilə başçısı) olduğundan bölgədəki din və milliyyət problemi xüsusilə kəskin idi: İslam qanunlarını (şəriət) bərpa etməyə çalışarkən Diclədən gələn silahlı qüvvələr kənd yerlərini gəzərək hökumət idarələrini və əhəmiyyətli şəhərləri ələ keçirdilər (Elazığ və Diyarbəkir).

Şeyx Səidin qiyamının “əks-inqilab” cəhdi olduğu düşüncəsi Türkiyə hökumət üzvləri arasında yayıldı: ikincilərin yayılmasının qarşısını almaq üçün mübarizəyə dərhal başlamağa çağırışlar edildi. 1925-ci il martın 4-də qiyamla mübarizə məqsədi ilə ölkədə “Asayişin qorunması haqqında” qanun qəbul edildi. Hökümətə müstəsna səlahiyyətlər verildi və bu müstəsnalar yalnız 1929-cu ilin martında ləğv edildi.

Bənzər tədbirlər hakim partiya üzvlərinin narazılığına səbəb oldu: həmin dövrdə Mustafa Kamalın özü də bu qrupun öz partiyasından çox ola biləcəyindən narahatlığını bildirdi; ancaq "müxalifət qrupunu" çıxartmağa cəsarət etmədi. Nəticədə Atatürk hakimiyyətinə etimadsızlıq səsverməsi uğursuz olduğu üçün hakimiyyəti qoruyub saxlaya bildi (8 noyabr 1924-cü ildə 18-ə qarşı 148 səs ilə lehinə səsverməklə qərarı ləğv etdi). Bundan sonra Mustafa Kamal "Türk milləti cəsarətlə cümhuriyyət, mədəniyyət və tərəqqi yolu ilə irəliləməyə qərarlı olduğunu" söylədi.

17 noyabr 1924-cü ildə fikir ayrılığı olan qrup rəsmi olaraq Türkiyə parlamentinin 29 üzvünün daxil olduğu Mütərəqqi Respublika Partiyasını (MRP) qurdu - bu ölkədə ilk rəsmi çoxpartiyalı sistemin başlanğıcı idi. MDP-nin iqtisadi proqramı daha liberal idi. O dönəm ki, hakimiyyətin "dövlət sosializmi" ilə müxalifətin sosial proqramı, əksinə daha çox mühafizəkar idi. Yeni partiyanın rəhbərləri Kamalçı inqilabını prinsipial şəkildə dəstəklədilər, lakin “mədəni inqilab” və dünyəvilik prinsipləri haqqında fərqli bir fikirdə idilər.

1926-cı ildə İzmirdə Mustafa Kamalı öldürmək üçün bir sui-qəsd cəhdinin üstü açıldı. Sui-qəsdçilər arasında Xilafətin ləğvinə qarşı çıxan keçmiş bir müavin də vardı. Ölkə rəhbərinə qarşı fərdi təhqirlərə də yol verildi. "Dağıdıcı fəaliyyətin ifşası" olduğu iddia edilən istintaq, Atatürkün ölkədəki mədəni inqilabla bağlı fikirlərini bölüşməyənlərin mövqelərini sarsıtmaq üçün hökumətin çox sayda siyasi əleyhdarını məhkəməyə verdi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Cemil Koçak, « Parliament Membership during the Single-Party System in Turkey (1925–1945) », *European Journal of Turkish Studies*, 3 | 2005