Adaptiv davranış

**Adaptiv davranış** — fərdin və ya orqanizmin yaşadığı mühitə uyğunlaşmasını təmin edən, onun gündəlik həyat fəaliyyətini effektiv şəkildə həyata keçirməsinə kömək edən davranış və bacarıqların məcmusudur. Bu anlayış xüsusilə psixologiya, təhsil elmləri, sosiologiya və biologiya sahələrində istifadə olunur və fərdin sosial, praktik və ünsiyyət bacarıqlarını əhatə edir.

Adaptiv davranış insanın sosial mühitdə müstəqil yaşaması, gündəlik problemləri həll etməsi və digər insanlarla qarşılıqlı əlaqə qurması üçün zəruri olan bacarıqları əhatə edir. Bu davranış forması fərdin yaşına, mədəniyyətinə və sosial mühitinə uyğun şəkildə formalaşır.

Adaptiv davranış termini əsasən fərdin real həyat vəziyyətlərində necə davrandığını və mühitin tələblərinə necə uyğunlaşdığını təsvir etmək üçün istifadə olunur. Bu davranışlar insanın gündəlik fəaliyyətlərini – məsələn, ünsiyyət qurma, özünə qulluq etmə, sosial münasibətlər yaratma və problemləri həll etmə bacarıqlarını əhatə edir.

Psixologiya və pedaqogika sahələrində adaptiv davranış fərdin funksional müstəqilliyini qiymətləndirmək üçün mühüm göstərici hesab edilir. Xüsusilə inkişaf pozuntuları və ya əqli inkişaf geriliyi olan şəxslərin qiymətləndirilməsində bu anlayış geniş istifadə olunur.

## Əsas komponentlər
Adaptiv davranış bir neçə əsas bacarıq sahəsini əhatə edir:

### Konseptual bacarıqlar
Konseptual bacarıqlar düşünmə və biliklə bağlı funksiyaları əhatə edir. Bu sahəyə aşağıdakılar daxildir:

* dil və ünsiyyət bacarıqları  
* oxu və yazı  
* riyazi bacarıqlar  
* problemlərin həlli  
* yaddaş və diqqət

### Sosial bacarıqlar
Sosial bacarıqlar fərdin digər insanlarla qarşılıqlı münasibətlər qurmasını təmin edir. Bu bacarıqlara daxildir:

* sosial qaydaların başa düşülməsi  
* empatiya və emosional anlayış  
* sosial məsuliyyət  
* dostluq münasibətlərinin qurulması  
* davranışın sosial normalara uyğunlaşdırılması  

### Praktik bacarıqlar
Praktik bacarıqlar gündəlik həyat fəaliyyətlərinin həyata keçirilməsi ilə bağlıdır. Bu bacarıqlar aşağıdakılardan ibarətdir:

* şəxsi gigiyena və özünə qulluq  
* ev işlərinin yerinə yetirilməsi  
* maliyyə və vaxtın idarə edilməsi  
* nəqliyyatdan istifadə  
* təhlükəsizlik qaydalarına riayət etmə  

## Psixologiyada adaptiv davranış
İnkişaf psixologiyası və klinik psixologiya sahələrində adaptiv davranış fərdin sosial və funksional müstəqilliyini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Bu anlayış xüsusilə uşaqların inkişaf səviyyəsinin müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynayır.

Psixoloqlar adaptiv davranışı qiymətləndirmək üçün müxtəlif standartlaşdırılmış testlərdən istifadə edirlər. Bu testlər fərdin sosial, konseptual və praktik bacarıqlarını ölçməyə imkan verir.

Adaptiv davranışın aşağı səviyyəsi bəzi inkişaf pozuntularının göstəricisi ola bilər. Məsələn, autizm spektr pozuntusu və ya əqli inkişaf geriliyi olan şəxslərdə adaptiv davranış bacarıqları daha zəif inkişaf edə bilər.

## Biologiyada adaptiv davranış
Biologiya və etologiya sahəsində adaptiv davranış orqanizmin yaşaması və çoxalması üçün faydalı olan davranış formalarını ifadə edir. Bu davranışlar təbii seçmə nəticəsində formalaşır və növün mühitə uyğunlaşmasına kömək edir.

Məsələn:

* heyvanların miqrasiyası  
* qida axtarma strategiyaları  
* yırtıcılardan qorunma davranışları  
* sosial qruplarda yaşama  

Bu davranışlar orqanizmin yaşama şansını artırdığı üçün adaptiv hesab olunur.

## Təhsildə rolu
Xüsusi təhsil və inklüziv təhsil sahələrində adaptiv davranış bacarıqlarının inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllimlər və mütəxəssislər şagirdlərin gündəlik həyat bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün müxtəlif təlim strategiyalarından istifadə edirlər.

Adaptiv davranışın inkişafı şagirdlərin  müstəqil yaşamasına , sosial inteqrasiyasına, əmək fəaliyyətində iştirakına   kömək edir.

## Həmçinin bax
* Davranış
* Sosial bacarıqlar
* İnkişaf psixologiyası
* Etologiya
* Təbii seçmə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* BACB (Behavior Analyst Certification Board)