COVID-19 qapanmaları

Pandemiya COVID-19 pandemiyasının ilkin mərhələlərində bir sıra qeyri-farmasevtik tədbirlər, xüsusilə karantinlər (, evdə qalma əmrləri, komendant saatılar, karantinlər və oxşar sosial məhdudiyyətlər) dünya üzrə bir çox ölkə və ərazidə tətbiq edilmişdir. 2020-ci ilin aprel ayına qədər təxminən dünya əhalisinin yarısı müxtəlif formalı karantin altındaydı; 90-dan çox ölkə və ərazidə 3,9 milyarddan çox insan hökumətlər tərəfindən evdə qalmağa çağırılmış və ya məcbur edilmişdi.

Karantin tədbirlərinin sağlamlıq üzərindəki təsirlərinə əlavə olaraq, tədqiqatçılar müəyyən etmişdilər ki, karantinlər silahlı qeyri-dövlət aktorlarının, məsələn İslam Dövləti və digər terrorçu qrupların törətdiyi cinayət və zorakılığı azalda bilər. Bundan əlavə, karantinlər teleişin yayılmasını artırmış, havadakı çirkliliyi azaltmış və rəqəmsal ödəniş sistemlərinin qəbulunu sürətləndirmişdir.

Tədqiqatlar həmçinin dərindən mənfi iqtisadi təsirləri, pisləşmiş məktəb akademik nəticələri və gözlənilməz immunoloji nəticələri sənədləşdirmişdir.

Karantin tədbirləri dünya üzrə böyük etirazlarla qarşılanmışdır.

## Effektivlik
Bir sıra tədqiqatçılar modelləşdirmə və real nümunələr əsasında müəyyən etmişdir ki, karantinlər COVID-19un yayılmasını və ona bağlı ölümləri müəyyən dərəcədə azaltmaqda təsirli olmuşdur.

Karantinlərin ən təsirli olduğu hallar, COVID-19un icma daxilində yayılmasını önləmək və ya azaltmaq, səhiyyə xərclərini idarə etmək və ölüm sayını azaltmaq üçün erkən tətbiq edildikdə, daha sərt tədbirlər olaraq həyata keçirildikdə və erkən qaldırılmadıqda müşahidə edilmişdir.

Fransa, İtaliya və Birləşmiş Krallıqda aparılan bir araşdırma, ən çox rast gəlinən simptomlar, məsələn, dad və iybilmə itkisi əsasında COVID-19un yayılmasını araşdırdı və göstərdi ki, bu ölkələrdə (İtaliya və Fransa) ən sərt karantin tədbirləri tətbiq olunan bir neçə gün sonra yeni simptomların sayı nəzərəçarpacaq dərəcədə azalmışdır. ABŞ pandemiyası üzərində aparılan modelləşdirmə göstərdi ki, "karantin tədbirləri iki həftə əvvəl tətbiq olunsaydı, pandemiya demək olar ki, tamamilə basdırıla bilərdi" və ikinci dalğanın daha az ciddi olacağı qeyd edildi.

2020-ci ilin əvvəllərində Hubei-də sərt karantin Çində COVID-19 pandemiyasının yayılmasının qarşısını almaqda təsirli olmuşdur.

COVID-19 pandemiyası zamanı cəmiyyətin əksər hissəsini açıq saxlayan İsveçdəki nisbətən yüksək yoluxma və ölüm sayının, qonşu ölkələrə (Norveç, Danimarka, Finlandiya) müqayisədə, bu siyasət fərqi ilə əlaqəli olduğu düşünülür.

Avstraliya üzrə modelləşdirmə sərt karantin vasitəsilə sıfır icma yoluxması əldə etməyin, yoluxmaların davamına imkan verən daha yumşaq tədbirlərlə müqayisədə həm səhiyyə, həm də iqtisadi xərcləri azaltdığını göstərdi və əvvəlcədən məhdudiyyətlərin yumşaldılmasının daha yüksək xərclərə səbəb olduğunu xəbərdar etdi. Bu "sıfır icma yoluxması" yanaşması Avstraliyada tətbiq olundu və Melburndakı yayılma zamanı Viktoriya əyalətində dörd aylıq sərt karantin, digər tədbirlərlə birlikdə, 2020-ci ildə ölkədə daha geniş yayılmanın qarşısını aldı.

Yeni Zelandiya və Vyetnam da 2020-ci ildə hədəfli karantin tədbirlərini əhatə edən "sıfır icma yoluxması" strategiyasını tətbiq etdilər.

Təbiət təcrübəsi göstərdi ki, Qırğızıstanda qismən karantin (komendant saatı ilə) virusun yayılmasını azaltmaqda Qazaxıstanda tətbiq olunan tam karantin (çoxsaylı bizneslərin bağlanması ilə) qədər təsirli olmuşdur.

Delta variantının yüksək yoluxuculuğu 2021-ci ildə ortaya çıxdıqda, bəzi şərhçilər bildirdilər ki, karantin tədbirləri COVID-19-un yayılmasını azaltmağa davam etsə də, onu tam nəzarət altına almaqda əvvəlki qədər təsirli deyildir. Avstraliya və Vyetnamda Delta variantı ilə bağlı tətbiq olunan karantinlər, əvvəlki karantinlərin digər SARS-CoV-2 variantlarına qarşı yayılmanı nəzarət altına almaqdakı təsirindən daha az effektiv olduğu sübut olunmuşdur.

### Könüllü və məcburi məhdudiyyətlər

Çikaqo Universitetinin bir iqtisadçısı tərəfindən aparılmış bir tədqiqat göstərdi ki, məcburi karantinlərin təsiri az olmuşdur və insanların virusa qarşı qorxusu səbəbindən könüllü məsafələşmə istehlakçı hərəkətliliyində təxminən 90%-lik azalmaya səbəb olmuşdur.

Milli İqtisadi Tədqiqat Bürosunun (NBER) bir tədqiqatı göstərdi ki, evdə qalmaq əmrləri insanların evdə qalma nisbətini yalnız 5–10% artırmışdır.

Yale Universitetinin başqa bir tədqiqatı isə göstərdi ki, sosial məsafələşmənin böyük əksəriyyəti könüllü olub və əsasən "media tərəfindən yayılan xəstəlik və ölüm xəbərləri" ilə təşviq edilmişdir.

Digər tərəfdən, bəzi tədqiqatlar ki, məcburi tədbirlər qarşılıqlı əlaqələri azalda bilərdi, lakin əksər azalma könüllü ola bilərdi.

Flaxman və başqaları tərəfindən aparılan tədqiqatın tənqid olunmuş aspektlərindən biri ölkəyə xas tənzimləmə faktoru idi; bu faktor olmadan model İsveç üçün böyük ölüm sayını proqnoz edirdi.

Bir çox istinad olunan iqtisadi simulyasiya göstərdi ki, evdə qalma əmrləri ümumi halları üç dəfə azalda bilərdi, lakin bu zaman könüllü məsafələşmə sabit qəbul edilmişdir.

Başqa bir tədqiqat, evdə qalma əmri tətbiq edilən sərhəd bölgələrində 30% fərq aşkar etmişdir.

Başqa bir tədqiqat, İsveç və Cənubi Koreyada “az məhdudlaşdırıcı tədbirlərin” COVID-19-un yayılmasına təsirini, Fransa və İspaniya kimi 8 digər ölkədə məcburi evdə qalma əmrləri ilə müqayisə etmişdir və daha çox məhdudiyyət tətbiq olunan ölkələrdə xəstəliyin nəzarət altında olmasına dair heç bir sübut tapmamışdır.

Bununla belə, tədqiqatın nəticələri ölkələrin kiçik nümunə ölçüsü də daxil olmaqla çoxsaylı məhdudiyyətlər səbəbindən şübhə altına alınmışdır.

Bəzi tədqiqatlar həmçinin göstərmişdir ki, “məsləhətçi” yanaşma COVID-19-un yayılmasını nəzarət altına almaq üçün kifayət deyil. Şimali İtaliyada bir xəstəlik yayılmasının analizi göstərdi ki, effektiv icma ötürülməsinin azaldılması yalnız sərt milli karantin dövründə baş vermişdir və əvvəlki, daha yumşaq tədbirlər hərəkətliliyi COVID-19-un yayılmasını azaltmaq üçün kifayət qədər aşağı səviyyəyə endirə bilməmişdir.

Pandemiyanın başlanğıcından bəri, Google hərəkətliliyə dair məlumatları davamlı olaraq toplayıb və hüquqi məhdudiyyətlər tətbiq edilməzdən əvvəl ictimai fəaliyyətin sürətlə azaldığını göstərmişdir. 2020-ci ilin aprel ayında keçirilmiş sorğu göstərdi ki, ABŞ-da əhalinin 93%-i hüquqi məhdudiyyətlərdən asılı olmayaraq yalnız lazım olduqda evdən çıxmağı könüllü seçmişdir.

## Qəbul

2021-ci ilin fevralında aparılan 348 məqalənin icmalı göstərdi ki, qeyri-farmasevtik müdaxilələrin COVID-19-un yayılmasını nəzarət altına almaqda əhəmiyyətli rolu olduğu qəbul edilir. Lakin daha sonrakı tədqiqatlar yüksək ictimai xərcləri də qeyd edir, baxmayaraq ki bəzi hallarda pandemiyanın qarşısını almadan yayılmasına icazə verməkdən daha azdır.

### Epidemiologiya ilə əlaqəsi

Epidemioloji sübutlar COVID-19-un yayılmasını azaltmaq üçün ümumiləşdirilmiş qeyri-farmasevtik müdaxilələri dəstəkləyir.

Pandemiyanın ilkin mərhələlərində Avropa və Amerika Birləşmiş Ştatlarında məhdudiyyətlərin çox sayda ölümün qarşısını almağa kömək etdiyini göstərən statistik modelləşdirmə qapanmaların əsasını təşkil edirdi.

Buna Imperial College proqnozu nümunədir, epidemioloq Nil Ferqüson tərəfindən hazırlanmışdır.

Bəzi tənqidlərə baxmayaraq, akademiklər Imperial proqnozunu əsaslı olaraq düzgün hesab etmiş, kodun isə “səhvli və qarışıq” olduğunu etiraf etmişlər.

Qapanmaların retrospektiv qiymətləndirilməsi və kompüter modelləşdirməsi göstərmişdir ki, bunlar COVID-19-un ölüm və xəstəlik hallarının azaldılmasına əhəmiyyətli dərəcədə töhfə vermişdir.

Qapanmaların tanınmış tənqidçilərindən biri İsveçin dövlət epidemioloqu Anders Teqnell olmuşdur və o, strategiyanı tez-tez tənqid etmişdir.

İsveç hökumətinin yanaşması minimal məhdudiyyətləri əhatə etmiş və geniş yayılmış yoluxma səbəbindən nisbətən yüksək ölüm halları ilə əlaqədar mübahisəli olmuşdur.

Buna baxmayaraq, İsveç hökuməti 2021-ci ilin əvvəllərində qapanma tətbiq etməyi nəzərdən keçirməyə başlamışdır.

Avqust 2020-də ABŞ-da əlavə qapanmaların (lockdown) zərurəti barədə çıxış edən həkimlər Ranu Dhillon və Abraar Karan "daha ağıllı qapanmalar" təklif edirdilər, yəni yüksək yoluxma səviyyəsi olan bölgələrdə məhdudiyyətlərin tətbiqi və həmin yerlərdə həssas əhali üçün iqtisadi dəstəyin artırılması.

2020-ci ilin oktyabrında bir sıra tibbi mütəxəssislər Great Barrington Bəyannaməsi-ni imzaladılar. Bəyannamə "Fokuslaşdırılmış Qoruma" strategiyasını irəli sürürdü: yüksək riskli qruplarda qorumanı artırmaq və ümumi əhali üçün minimal məhdudiyyətlər tətbiq etməklə COVID-19 infeksiyası vasitəsilə "kütləvi immunitet" əldə etmək. Lakin tibbi mütəxəssislərin əksəriyyəti və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) bu strategiyanı elmi əsasının olmaması və etik baxımdan qəbul edilməz sayaraq tənqid etdilər. Bəyannamə həmçinin maliyyələşməsi və imzaların etibarlılığı ilə bağlı mübahisələr doğurmuşdur.

### Sosial təsirlərlə bağlı

Qapanmalar insanların gündəlik həyatına bir sıra təsirlər göstərdi. Bunlardan bəziləri birbaşa təsirlər idi, məsələn, sosial tədbirlərin ləğvi və ya təxirə salınması, digərləri isə dolayı təsirlər idi, məsələn, şəxsiyyət hissinin itirilməsi.

Məsələn, müəllimlər dərslikdən mənəvi zövq və həyat məqsədi hiss edirlər, amma məktəblər bağlanmışdı ki, bu da onları müəllim kimi şəxsiyyətləri ilə əlaqəsini itirmiş hiss etdirdi.

Bir çox insanlar ətraflarındakı əşyaların (məs., qapı tutacaqları) və insanların təhlükəsiz olduğuna inana bilmədiklərini hiss etdilər.

İnsanlar həmçinin zaman hissini itirdi və qeyri-müəyyənlik normal insan ontoloji təhlükəsizliyi ilə əks effekt yaratdı.

Nə etməli, kimə inanmalı və gələcəkdə nə gözləməli olduqları ilə bağlı çaşqınlıq hiss etdilər.

Qapanmalar həmçinin insanların əvvəlcədən mövcud problemlərə, məsələn, zorakılıq, asılılıq və irqçilik kimi məsələlərə diqqətini artırdı.

Sosioloq Enn SVidler sosial dəyişiklikləri anomiyanın başlanğıcı ilə müqayisə etdi; əvvəlki, sosial olaraq qəbul edilmiş qarşılıqlı əlaqələr, dəyərlər, qarşılıqlı asılılıq və normal davranış haqqında ideyalar bir kənara qoyuldu və yeni bir sistem hələ formalaşmamışdı.

Bəzi şərhçilər qapanmaların Konstitusiyaya zidd olduğunu və dövlətlərin fövqəladə vəziyyət səlahiyyətlərindən istifadə edərək Yığıncaq azadlığı və Hərəkət azadlığı-nı məhdudlaşdırmasının Avtoritarizmə bənzədiyini və uzunmüddətli demokratik geriləməyə səbəb ola biləcəyini irəli sürüblər.

COVID-19 pandemiyasına cavab olaraq siyasi rəhbərlik tərəfindən gücün mərkəzləşdirilməsi Macarıstan, Polşa, Çin və Kamboca kimi ölkələrdə müşahidə olunmuşdur.

Bir çox dövlətlər dini toplantıları məhdudlaşdırdı.

Bəzi tədqiqatçılar qeyd ediblər ki, COVID-19 pandemiyası zamanı tətbiq edilən məhdudiyyətlər psixi sağlamlıq xərcləri ilə müşayiət olunmuşdur.

Sistematik icmallar və meta-təhlillər göstərir ki, COVID-19 qapanmaları uşaq və yeniyetmələr arasında depresiya, təşviş, psixi narahatlıq və həyat keyfiyyəti azalması ilə əlaqələndirilmişdir; əsas səbəb məktəblərin bağlanması, sosial izolyasiya və gündəlik rutinlərin pozulmasıdır.

"Lanced"də dərc olunmuş sürətli icmal göstərir ki, karantin və qapanma tədbirləri tez-tez mənfi psixoloji təsirlərlə bağlıdır. Uzunmüddətli karantin məhdudiyyətləri və yetərli məlumatın olmaması təşviş və posttravmatik stress simptomlarına səbəb olmuşdur.

## İstinadlar