open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alev Alatlı

**Alev Alatlı** () – Türkiyə yazıçısı.

## Həyatı
1944-cü ildə Fürüzan və Ərtuğrul Alatlının qızı olaraq İzmirin Menemen ilçəsində anadan olmuşdur. Atası zabitdir. İbtidai məktəbi Anakara Memar Kemal İbtidai Məktəbində başlamış, bir müddət Karakösədə oxuduqdan sonra Ərzurum Mədəniyyət Qurumu İbtidai Məktəbindən məzun olmuşdur. Anakara Namıq Kəmal Orta Məktəbini bitirdikdən atasının Yaponiyaya hərbi ateşe kimi təyin olunmasına görə liseyi Tokio şəhərindəki Yaponiya Amerika Məktəbində oxumuşdur. Burada ingilis və yapon dillərini öyrənmişdir.

Orta Şərq Texniki Universitetinin statistika fakültəsinə daxil olmuş və 1963-cü ildə məzun olmuşdur. "Fullbright" təqaüdü ilə ABŞ-yə gedərək orada Vanderbilt Universitetində rifah iqtisadiyyatı və ekonometriya üzrə magistr təhsili almışdır və 1965-ci ildə universitetdən məzun olmuşdur. Daha sonra iqtisadiyyatı buraxaraq Nyu-Hempşirdə yerləşən Dartmut Kollecində fəlsəfə üzrə təhsil almış və düşüncə tarixi, ilahiyyat biliklərinə yiyələnmişdir (1968). Təhsili zamanı alman və rus dillərini də öyrənmişdir.

Beş il müddətində səmavi dinlər və İslam araşdırmaları aparmışdır. Apardığı araşdırmalarla əlaqədar olaraq iki dəfə Qahirədə yerləşən Əl-Əzhər Universitetinə getmişdir. Türkiyəyə qayıtdıqdan sonra 1970-72-ci illərdə İstanbul Universitetində iqtisadiyyat fakültəsində dərslər vermişdir. Yenidən ABŞ-yə qayıdaraq Kaliforniya Universitetində araşdırmalar aparmışdır. Universitetin 1972-74-cü illərdə müxtəlif ölkələrdə apardığı psixo-dil elm layihəsinin İstanbul şöbəsinə nəzarət etmişdir. 1981-84-ci illərdə "Cumhuriyet" qəzeti ilə birlikdə *"Bizim English"* adlı ingiliscə təhsil jurnalı yayımlamışdır. 1984-cü ildən etibarən yazıçılıqla məşğul olmağa başlamışdır.

Fələstin problemi ilə bağlı apardığı araşdırmalara görə 1986-cı ildə Yasir Ərəfat tərəfindən "Azadlıq medalı"na layiq görülmüşdür.

1987-ci ildə yazdığı "İşgəncəçi" romanına görə Türkiyə Yazıçılar Birliyinin mükafatını qazanmışdır. "Qoqolun izində" seriyasının ilk iki romanı rus dilinə də tərcümə olunmuşdur. Sözügedən iki romana görə 2006-cı ildə Mixail Şoloxov 100-cü il Ədəbiyyat Mükafatını qazanmışdır.

## Əsərləri
### Romanlar
**Yasəmənlər hələ də havalanarmı* (1985)
**İşgəncəçi* (1986)
**Yaşasın Ölüm* (1992)
**Vallah qurda yedirdin məni* (1993)
**Qismətə qarşı dur AŞ* (1994)
**Şrödingerin pişiyi Kabus* (1999)
**Şrödingerin pişiyi Yuxu* (2001)
**İşıqlanma yox, mərhəmət* (2004)
**Dünya növbəsi* (2005)
**Eyy Uhnem Eyy Uhnem* (2008)
**Ağ türklər küsdülər* (2013)

## İstinadlar
Qazaxıstan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi

**Qazaxıstan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi** —  Qazaxıstan Respublikasının keçmiş konstitusiya nəzarətinin kollektiv orqanı. 11 nəfərdən ibarətdir. Sədr və on hakimdən ibarət idi.

Konstitusiya Məhkəməsinin ilk və yeganə sədri Qazaxıstan Respublikası Milli Elmlər Akademiyasının akademiki— Murat Baymakanov olmuşdur.

## Tarixi
1989-cu ildə Qazaxıstanda konstitusiya nəzarəti institutu yaratmaq üçün ilk cəhd edildi. Sonra Qazaxıstan SSR 1978-ci il Konstitusiyasına Konstitusiya Nəzarət Komitəsinin yaradılmasını nəzərdə tutan dəyişiklik və əlavələr edildi. Konstitusiya nəzarəti orqanı yalnız dövlət suverenlik əldə etdikdən sonra meydana çıxdı.

16 dekabr 1991-ci ildə Qazaxıstan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi, "Qazaxıstan Respublikasının Dövlət Müstəqilliyi haqqında" Cümhuriyyətin konstitusiya qanunu ilə Konstitusiyanın məhkəmə müdafiəsinin ali orqanı olaraq quruldu. Məhkəmə yalnız "Qazaxıstan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi haqqında" (6 iyun 1992) və "Konstitusiya icraatı haqqında" qanunların qəbul edildiyi və Konstitusiya Məhkəməsinin sədri və on hakimi fəaliyyətə başladı.

Məhkəmənin diqqət çəkən qərarlarından biri də prezident Nazarbayev tərəfindən Ali Sovetin ləğvi ilə nəticələnən parlament seçkilərinin qanunsuz elan edilməsi barədə seçki dairələrinin qeyri-bərabər bölgüsünə dair fərdi şikayət üzrə qərar verilməsi idi.

30 avqust 1995-ci ildə qəbul edilmiş Qazaxıstan Respublikasının yeni Konstitusiyasına uyğun olaraq yeni bir konstitusiya nəzarəti orqanı - Konstitusiya Şurası yaradıldı, bununla əlaqədar Qazaxıstan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi 1995-ci ildə fəaliyyətini dayandırdı.

Şura 1995-ci il Konstitusiyasında nəzərdə tutulmuşdur və Qazaxıstan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsini əvəz etmişdir. Respublika Prezidentinin etirazları Konstitusiya Şurası üzvlərinin ümumi sayının üçdə ikisinin səsi ilə həll edilən bir bütün olaraq və ya bir hissəsi olaraq Konstitusiya Şurasının qərarına təqdim edilə bilər (maddə 73 Konstitusiya). 2017-ci il Konstitusiyasına edilən dəyişikliklərlə Prezidentin etiraz hüququ ləğv edildi.

Prezident, Senat sədri, Məclisi sədri, parlamentin ümumi sayının ən azı beşdə biri, Baş nazir (Konstitusiyanın 72-ci maddəsi), məhkəmə (Konstitusiyanın 78-ci maddəsi — yalnız Konstitusiyada və vətəndaşda normativ hüquqi aktla təsbit edilmiş insan hüquq və azadlıqlarının pozulması halında).

## Həmçinin bax
* Qazaxıstan Konstitusiya Şurası
* Qazaxıstanda siyasi böhran (1995)

## İstinadlar
Murat Baymakanov

**Murat Baymakanov** (; ) — alim, hüquq elmləri doktoru (1973), professor (1993), Qazaxıstan Milli Elmlər Akademiyasının akademiki.

## Həyatı
1957-ci ildə Moskva Dövlət Universitetini bitirib. 1962–92-ci illərdə Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun tədqiqatçısı, elmi katibi, şöbə müdiri, direktor müavini və müdiri olmuşdur. 1992–95 — Qazaxıstan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin sədri. 1995-ci ildən "Kainar" Universiteti və "Adilet" Hüquq Fakültəsi prorektorudur. Qazaxıstan Konstitusiyasının və dövlət orqanları haqqında qanun layihəsinin yaradılmasında iştirak etmişdir. 1978–93-cü illərdə — ABŞ, Fransa, Braziliya və digər ölkələrdə keçirilən beynəlxalq konqreslərdə təqdimatla çıxış etmişdir.

Tədqiqatın əsas sahələri: konstitusiya hüququ, dövlət və hüquq nəzəriyyəsi, politologiya.

"Sosializm dövründə qanunun aliliyinin inkişafındakı ziddiyyətlər" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etdi. Baimakanovun tədqiqat və laboratoriya işinin əsas istiqamətləri dövlət hüququ və səlahiyyətlər sistemi, konstitusiya hüququ, dövlət və hüquq nəzəriyyəsi məsələləridir. Cəmiyyətin hüquqi münasibətlərindəki, hüquq şüurundakı müxtəlif ziddiyyətləri araşdırmış, ictimai şüurda hüquqi anlayışların meydana gəlməsini və formalaşmasını araşdıran fundamental tədqiqatlar aparmışdır. Qazaxıstan Respublikası Konstitusiyasının, habelə dövlət idarəetməsi haqqında qanun layihələrinin hazırlanmasında iştirak etmişdir. "Dövlət hüququ və hüququn inkişafı" respublika elmi şurasına rəhbərlik etmişdir. Siyasət elmini də öyrənmiş və bir neçə fundamental əsər yazmışdır. 1978–1993-cü illərdə ABŞ, Fransa, Braziliya və digər ölkələrdə çalışdığı Qazaxıstan Siyasi Elmlər Birliyinə rəhbərlik etmişdir. Baimakanov 14 monoqrafiya da daxil olmaqla 150-dən çox əsərin müəllifidir.

## Mükafatları
Çokan Vəlixanov Mükafatı laureatı (1973).

## Əsərləri
* Sosializm şəraitində qanuni üst quruluşun inkişafındakı ziddiyyətlər, A.-A., 1972;
* Qazaxıstan Respublikasının suverenliyinin formalaşması, A., 1994;
* Keçid dövründə olan bir cəmiyyətdə hüquqi şüurun əxlaq və etika ilə qarşılıqlı əlaqəsi, A., 1995.
* Противоречия в развитии правовой надстройки при социализме, А.-А., 1972;
* Становление суверенитета Республики Казахстан, А., 1994;
* Взаимодействие правового сознания моралью и нравственностью в обществе переходного периода, А., 1995.

## İstinadlar
Şərqi Asiyanın quşları

**Şərqi Asiyanın quşları** () — 2009-cu ildə təbiətşünas Mark Brazil tərəfindən yazılmış kitabıdır. Kitabda Şərqi Asiyada yaşayan 985 növ quşun siyahısı qeyd edilir.

## İstinadlar
Qırğızıstan–Tacikistan sərhədi

**Qırğızıstan–Tacikistan sərhədi** — 984&nbsp;km uzunluğa malikdir və Özbəkistanla üçlü nöqtədən Çinlə üçlü nöqtəyə qədər uzanır.

## Təsvir
Sərhəd Tacikistanın şimalında Fərqanə Vadisində başlayır. Sərhəd qərbə doğru uzanır, Çorku şəhəri yaxınlığında kəskin bir tacik qabarıqlığı ilə, Tacik dənizinə çatır. Ancaq Tacikistan ərazisinin incə bir zolağı su anbarı ilə sərhəd arasında uzanır. Sərhəd Türküstan silsiləsi ilə yanaşı, şərqdə Çin ilə sərhəddə olan Alai və Trans-Alai silsilələri boyunca uzanır.

## Anklavlar
Sərhəd boyunca Qırğızıstan ərazisinin içərisində yerləşən iki anklav (Vorux və Kayraqaç) var. 
## Tarix
Rusiya XIX əsrdə əvvəllər müstəqil olan Kokand, Xivə və Buxara əmirliyini özlərinə tabe edərək Orta Asiyanı fəth edir. Oktyabr İnqilabından və SSRİ-nin qurulmasından sonra Orta Asiyanı milli ərazi sərhədləri çərçivəsində etnik respublikalara bölmək qərara alınır.

25 fevral 1924-cü ildə Sov.İKP MK Siyasi Bürosu və Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi Orta Asiyada milli-ərazi sərhədlərini davam etdirəcəklərini elan edir. Bu proses bölgənin əsas millətlərindən hər biri üçün (qazaxlar, türkmənlər və özbəklər) üç alt komitə ilə Orta Asiya KP MK Siyasi Bürosunun Xüsusi Komitəsi tərəfindən nəzarət edilməli idi. İş çox sürətlə aparılırdı. Əvvəlcə Xarəzm Sovet Sosialist Respublikası və Buxara Xalq Sovet Respublikası qorunması planlaşdırılır, lakin sonunda 27 oktyabr 1924-cü ildə onlar bölüşdürülür.

Başlanğıcda sərhəd xeyli uzun idi, çünki Xucand rayonu Özbəkistan SSR-in bir hissəsi idi. Sərhəd 1929-cu ildə, Tacikistanın Xocəndi qəbul edərək tam bir Sovet Sosialist Respublikasına çevrildiyi zaman formalaşır. Qara-Qırğız Muxtar Vilayəti 1924-cü ilin oktyabrında RSFSR-nin tərkibində idi və sərhədləri müasir Qırğızıstanın sərhədləri ilə üst-üstə düşürdü. 1925-ci ildə Qırğızıstan Muxtar Bölgəsi adlandırılır. 1926-cı ildə Qırğızıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası və nəhayət 1936-cı ildə Qırğızıstan SSR olur.

Dövlət 1991-ci ildə SSRİ-nin dağılmasından və on beş respublikanın müstəqilliyindən sonra dövlət sərhədi olur. Müstəqillikdən sonrakı dövrdə, xüsusən 1999-cu ildə Özbəkistan İslam Hərəkatının Qırğızıstana basqınlarından sonra sərhəd delimitasiyası və polislə bağlı gərginlik yaşanıb. 

21 fevral 2025-ci ildə Bişkekdə Qırğızıstan-Tacikistan sərhədinin delimitasiyası haqqında sənəd imzalanıb. Onilliklərdir davam edən sərhəd mübahisəsini həll edən sənədi hər iki ölkənin Milli Təhlükəsizlik üzrə Dövlət komitələrinin rəhbərləri Kamçıbek Taşiyev və Saymumin Yatimov imzalayıblar. 
## İstinadlar
Çin–Qırğızıstan sərhədi

**Çin–Qırğızıstan sərhədi**  — Qırğızıstan və Çin arasındakı dövlət sərhədinin uzunluğu 1063 kilometrdir (661 mil). Qazaxıstan sərhədi ilə kəsişmə nöqtəsindən Tyan-Şanın müxtəlif dağ silsilələri və zirvələrindən təxminən cənub-qərb istiqamətində Tacikistan sərhədi ilə kəsişmə nöqtəsinə qədər uzanır. Qırğızıstanın İssıkgöl, Narın və Oş vilayətləri Çinin Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonuna daxil olan Kızılsu-Qırğız Muxtar Bölgəsi ilə həmsərhəddir.

## Tarix
Sərhədin tarixi XIX əsrin ortalarında, Rusiya İmperiyasının Orta Asiyaya qədər genişləndiyi və Zaysan gölü bölgəsi üzərində nəzarəti qurmağı bacardığı dövrdən başlayır. Rusiya İmperiyası ilə Tzin İmperiyası arasındakı sərhəd 1860-cı il Pekin müqaviləsində nəzərdə tutulmuşdur. Bu sərhədlər mövcud Çin-Qazaxıstan və Qırğızıstan-Tacikistan sərhədlərindən çox fərqlənmirdi. Konvensiyaya uyğun olaraq həqiqi sərhəd xətti Çuquçak Protokoluna və Ulyasuxay müqaviləsinə əsasən Zaysan gölünü Rusiya İmperiyası ərazisində qoyaraq çəkilir. Tsin İmperiyasının İrtış hövzəsindəki hərbi varlığı Dunqan üsyanı zamanı itirilir. 
Tzo Tzuntan tərəfindən Sincanın fəthi ilə, İli çayı hövzəsindəki Rusiya ilə Tsin İmperiyası arasındakı sərhəd, İli Bölgə Müqaviləsi və sonrakı bir sıra protokollarla Rusiyanın xeyrinə bir qədər dəyişdirildi. 1915-ci ildə İli Vadisi ilə Cunqar Alatau bölgəsinin sərhədlərinin daha dəqiq bir şəkildə təyin edilməsi haqqında bir müqavilə imzalanmışdır. Sərhədin ən cənub hissəsi (yəni təxminən müasir Çin-Tacikistan sərhədinin cənub yarısı) bölünməmiş qalır. Bu sərhəddin əksəriyyəti Orta Asiya və Cənubi Asiyada üstünlük qazanmaq üçün Rusiya ilə Böyük Britaniya arasındakı geosiyasi rəqabət səbəbiylə bölünməmiş qalır. Britaniya İmperiyası ilə Rusiya İmperiyası arasında baş verən "Böyük oyun" nəticəsində Əfqanıstanın Rusiya İmperiyası ilə İngilis Hindistanı arasında müstəqil bir tampon dövlət olaraq qalacağı və 1895-ci ildə Əfqanıstanda Vahan dəhlizi yaradıldığını qəbul etdilər. Çin bu razılaşmanın tərəfdaşı deyildi və bu səbəbdən Çin-Rusiya sərhədinin cənub hissəsinin sərhədləri təyin olunmamış qalmışdı.

1991-ci ildə Qırğızıstan müstəqil dövlətə çevrilir. Sovet-Çin sərhədinin bir hissəsini bu ölkəyə miras qalır. İki ölkə 1996-cı ildə sərhədlərini müəyyənləşdirir. Rəsmi demarkasiyaya Qırğızıstan müxalifətinin, xüsusən də Azimbek Beknazarovun o zamankı prezident Əsgər Akayevə qarşı Lalə İnqilabı adlı bir hərəkat başladır. Sərhəd müqaviləsi 2009-cu ildə Çinin Xan-Tenqri zirvəsinin bir hissəsini, Qırğızıstan isə İssıkgöl rayonunun cənubunda yerləşən Uzenqi-Kuş dağlıq bölgəsini qarşı tərəfə təhvil verən zaman təstiqlənir.
## Sərhəd keçidləri
Torugart keçidi (yol)

Erkeş-Tam (yol)

Tarixən şərqdə Tyan Şan dağları boyunca yerləşən Bedel aşırımından da istifadə edilmişdir. 
## İstinadlar
Qırğızıstan–Monteneqro münasibətləri

**Qırğızıstan–Monteneqro** — Monteneqro ilə Qırğız Respublikası arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr. Qırğızıstanın Podqoritsa, Monteneqronun Bişkekdə səfirliyi yoxdur. Qırğızıstan və Monteneqro qarşılıqlı maraqlarını Moskvadakı səfirliklər vasitəsilə təmsil olunurlar.

## Tarixi
Qırğızıstan Monteneqronun Serbiyadan ayrılmasından dərhal sonra 2006-cı ildə onun müstəqilliyini tanıyır.

2009-cu ilin martında Qırğızıstan Monteneqro ilə diplomatik əlaqələr qurmağa başlayır. Dövlətlər arasında münasibətlər 24 iyun 2009-cu ildə Moskvada qurulur. Qırğızıstan tərəfdən sənədi Qırğız Respublikasının Rusiya Federasiyasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Raimkul Attakurov, Monteneqro tərəfdən isə Monteneqronun Rusiya Federasiyasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Slobodan Batskoviç imzalayır.

4 fevral 2020-ci ildən bəri Qırğızıstanın Yunanıstandakı və Monteneqrodakı səfiri vəzifəsini icra edən Alikbek Çekşenkulovdur.

30 oktyabr 2020-ci ildə Qırğızıstanın Rusiyadakı müvəqqəti işlər vəkili A. Erkin, Qırğızıstanın Moskvadakı səfirliyində Monteneqronun fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Milorad Şçepanoviç ilə görüşür. Görüşdə tərəflər Qırğızıstan ilə Monteneqro arasında siyasi, ticarət-iqtisadi, mədəni və humanitar sahələrdə əməkdaşlıq, beynəlxalq, regional və inteqrasiya təşkilatları çərçivəsində çoxtərəfli qarşılıqlı fəaliyyətin aktual məsələlərini müzakirə edilir, habelə ölkələrin ərazilərində koronovirus xəstəliyinin yayılmasına qarşı mübarizə məsələlərini nəzərdən keçirirlər. Hər iki ölkənin siyasətçiləri Qırğızıstan ilə Monteneqro arasında müxtəlif sahələrdə dostluq əlaqələrini inkişaf etdirmək və gücləndirmək barədə razılığa gəlirlər.

## İqtisadi münasibətlər
2020-ci ildə Monteneqro Qırğızıstandan mal idxalatı 506 min dollar, Monteneqronun Qırğızıstandan ixracatı 470 min dollar olmuşdur.

## Viza qaydaları
2019-cu ilin aprel ayından Qırğızıstandakı Monteneqro vətəndaşları üçün vizasız rejim tətbiq olunur. Monteneqro ilə Andorra, Argentina, Braziliya, San Marino, Çili və Oman vətəndaşları 60 gün ərzində Qırğızıstana vizasız daxil ola bilərlər. Vizalar Qırğızıstan Prezidenti tərəfindən birtərəfli qaydada ləğv edilir. Turistlər ölkəyə 60 gün müddətinə daxil ola bilərlər. Monteneqroya getmək niyyətində olan Qırğızıstan vətəndaşları üçün isə əvvəlcədən viza alınmalıdır.

## İstinadlar
Qazaxıstan–Polşa münasibətləri

**Qazaxıstan–Özbəkistan münasibətləri** — Qazaxıstan Respublikası ilə Polşa Respublikası arasında ikitərəfli diplomatik münasibətlər. Qazaxıstanın Varşavada, Polşanın da Astanada səfirliyi var. Ölkələr Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Ümumdünya poçt ittifaqı, UNESCO, Beynəlxalq Yenidənqurma və İnkişaf Bankı və Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının üzvüdür. Hər iki ölkə beynəlxalq təşklatlar səviyyəsində bir-biri ilə əməkdaşlıq edir.
## Tarix
Polşa ilə Qazaxıstan arasındakı münasibətlər etnik polyakların Qazaxıstan SSR ərazisinə, SSRİ-yə kütləvi deportasiya edildiyi andan başlayır.
Polşa və Qazaxıstan arasında diplomatik münasibətlər 1992-ci ildə qurulmuşdur.

## Dövlət ziyarətləri
Polşa Prezidenti Andjey Duda, Qazaxıstan Prezidenti Nursultan Nazarbayevi 2016-cı ildə Polşada Polşa-Qazaxıstan İqtisadi Forumunda qəbul etmişdir. Polşa prezidentləri Aleksandr Kvasnevski və Lex Kaçinski, müvafiq olaraq 1999 və 2007-ci illərdə Qazaxıstanda olmuşlar. 2017-ci ildə Polşa Prezidenti Andjey Duda 3 günlük Qazaxıstanda səfərdə olmuşdur. Səfər zamanı eyni zamanda Astanada biznes-forum da start götürüb. Burada əsas məsələ iki ölkənin iqtisadi əməkdaşlığının yeni istiqamətləri, eləcə də "Bir dəhliz - bir yol” İpək yolu layihəsi olub. Görüşdə Qazaxıstanın Mərzəsi Asiyada Polşanın əsas tərəfdaşı olması vurğulanıb.

## İqtisadi münasibətlər
2014-cü ildə ölkələr arasındakı ticarət dövriyyəsi 2,2 milyon ABŞ dollarını keçmişdir. Qazaxıstana təxminən 130 milyon dollar sərmayə qoymuş 200-dən çox Polşa müəssisəsi vardır. Hər iki ölkənin xarici ticarət agentlikləri, müəssisələr arasında ticarət əlaqələri qurmaq üçün iqtisadi əməkdaşlıq üzrə hökumətlərarası Polşa-Qazaxıstan komissiyası qurulmuşdur.

## Nəqliyyat əlaqəsi
LOT Polish Airlines Varşava ilə Astana arasında uçuşlar həyata keçirir. 
## Qazaxıstanın Polşadakı səfirləri
İ. Tutevol (1999-2000)

T. Aytmuhambetov (2000-01)

K. Jiqalov (2000-03)

T. Süleymenov (2003-05)

A. Volkov (2005-12)

E. Utembayev (2012-2016)

A. Abibullayev (05.2016-02.2017)

M. Baimuxan (7 iyun 2017-ci ildən bəri)
## Polşanın Qazaxıstandakı səfirləri
Selim Xazbiyeviç (2017 - h.h);

Maçey Lanq (2015-2016);

Yaçek Kluçkovski (2011-2015);

Pavel Çeplyak (2007-2010);

Vladislav Sokolovski (2004-2007);

Zdzislav Noviçki (2000-2004);

Marek Qavęcki (1994-2000).

## İstinadlar
Qazaxıstan Senatı

**Qazaxıstan Senatı** () — Qazaxıstan Respublikası parlamentinin yuxarı palatası.

Senatın qurulması qaydası Qazaxıstan Konstitusiyasının 50-ci maddəsi ilə müəyyən edilir. Senat, hər bölgədən, respublika əhəmiyyətli şəhərdən və Qazaxıstan Respublikasının paytaxtından iki nəfəri təmsil edən deputatlar tərəfindən qurulur. Senatın on beş deputatı, cəmiyyətin milli, mədəni və digər əhəmiyyətli mənafelərinin Senatda təmsil olunmasının təmin edilməsi zərurəti nəzərə alınaraq Qazaxıstan Prezidenti tərəfindən təyin edilir.

## Tarixi
7 oktyabr 1998-ci ildə Qazaxıstan Konstitusiyasına düzəlişlər qəbul edildi, ona görə Senat deputatının səlahiyyət müddəti 6 ilə qaldırıldı, seçilən deputatların yarısı hər 3 ildən bir yenidən seçilir. 1995-ci ildə 4 il müddətinə seçilmiş Senat deputatlarının səlahiyyət müddətinin bitməsi ilə əlaqədar olaraq, 17 sentyabr 1999-cu ildə 6 il müddətinə Senat millət vəkilləri seçkiləri baş tutdu. 1997-ci ildə seçilmiş Senat deputatlarının səlahiyyətləri II çağırışda 2002-ci ilin dekabrına qədər davam etdi.

21 May 2007-ci ildə Qazaxıstan Konstitusiyasına dəyişikliklər qəbul edildi. Qazaxıstan Prezidenti tərəfindən təyin olunan Senat deputatlarının sayı 7-dən 15-ə yüksəldi. 29 Avqust 2007-ci il tarixində prezidentin fərmanı ilə daha 8 Senat deputatı atandı və bununla da Senat deputatlarının sayı 39'dan 47'ye yüksəldi.

2018-ci ilin iyun ayında Çimkent şəhəri respublika əhəmiyyətli bir şəhər oldu, bununla əlaqədar 2018-ci ilin oktyabrında yeni inzibati vahiddən Senat deputatları seçkiləri keçirildi. Senat deputatlarının sayı 47-dən 49-a yüksəldi.

2019-cu ilin may ayında Qazaxıstan Respublikasının demokratik, , hüquqi və sosial dövlət, habelə yerli parlamentarizmin formalaşması və inkişafı, dünyəvi olaraq konstitusiya və hüquqi əsaslarının yaradılmasında müstəsna xidmətlərinə görə Qazaxıstanın ilk Prezidenti Nursultan Nazarbayevə verilən "Fəxri senator" statusu təsis edildi. ".

## İstinadlar
Qədir Nəsibov

**Nəsibov Qədir Əşrəf oğlu** — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general-mayoru. Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyi Maddi-Texniki Təminat Baş İdarəsi rəisinin müavini – MTT qərargahının rəisi.

## Həyatı
Qədir Nəsibov 1967-ci il iyulun 12-də Ermənistan SSR Krasnoselsk rayonunun Cil kəndində anadan olmuşdur.

Azərbaycan respublikası Prezidentinin 24 iyun 2019-cu il tarixli 1286 nömrəli Sərəncamı ilə polkovnik Qədir Əşrəf oğlu Nəsibova “general-mayor” hərbi rütbəsi verilmişdir. 

General 30 Dekabr 2021-ci il tarixlində Qarabağ bplgəsinin iişğaldan azad olunmuş ərazilərə baş çəkərək, orada maddi-texniki xidmətin təşkil olunmasına rəhbərlik edib. 

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 27 iyul 2023-cü il tarixli 3991 nömrəli Sərəncamı ilə General-mayor Qədir Əşrəf oğlu Nəsibov hərbi geyim formasını daşımaq hüququ verilməklə, Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrində həqiqi hərbi xidmətdən ehtiyata buraxılıb.

Ailəlidir. Üç övladı var.

## Təltifləri
*  (25 iyun 2020) — 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni
* (24 iyun 2016) — "Vətən uğrunda" medalı
* (30 dekabr 2020) — "Hərbi xidmətlərə görə" medalı

## İstinadlar
Dana Lombardi

**Dana Lombardi** () — ABŞ oyun dizayneri. Əsas olaraq masa oyunları üzərində işləmişdir .

## Karyera
Dana Lombardi 1979-cu ildə ilk dəfə satışa çıxarılmasından bəri üç ayrı buraxılışla nəşr olunan "*Streets of Stalingrad*" masa döyüş oyununu dizayn etmişdir. O həmçinin, "History Channel" telekanalının "*Silah nağılları*" verilişi kimi müxtəlif televerilişlərdə çıxışları ilə tanınır. Lombardi bir çox kitab, oyun və jurnalda redaktor, kartoqraf, qrafika rəssamı və dizayner kimi işləmişdir. O, 1996-cı ildən 2000-ci ilə qədər "*Napoleon Journal*" jurnalının naşiri vəzifəsində çalışmışdır.

## İstinadlar
Maulen Aşimbayev

**Maulen Aşimbayev** (; ; ) — Qazaxıstan dövlət xadimi, Qazaxıstan Respublikası Parlamenti Senatının sədri (4 May 2020-ci il tarixdən).

## Həyatı
### Təhsili
1988-1993 - Əl-Farabi Qazaxıstan Milli Universiteti, iqtisadçı , siyasi iqtisad müəllimi.

2001 - Siyasi Elmlər Namizədi (dissertasiya mövzusu: "Qlobal demokratikləşmə prosesləri kontekstində Qazaxıstandakı siyasi tranzit").

2003 — Con Hopkins Universiteti (ABŞ), Advanced International Studies School (SAIS) (İngilis dili) Rus dili, elmi staj.

2015-2016 — Tafts Universiteti, Fletçer Hüquq və Diplomatiya Fakültəsi, Beynəlxalq Münasibətlər üzrə magistr.

## Fəaliyyəti
### Qanunverici fəaliyyəti
Beynəlxalq müqavilələrin bağlanması prosesinin sistemləşdirilməsinə və planlaşdırılmasına yönəlmiş "Qazaxıstan Respublikasının bəzi qanunvericilik aktlarına Qazaxıstan Respublikasının beynəlxalq müqavilələri ilə bağlı dəyişiklik və əlavələr edilməsi haqqında" Qazaxıstan Respublikası Qanununun təşəbbüskarlarından və inkişaf etdiricilərindən biri olmuşdur. "İnformasiya əldə etmək haqqında" Qazaxıstan Respublikası Qanununun və "Qazaxıstan Respublikasının bəzi qanunvericilik aktlarında məlumat əldə etmə ilə bağlı dəyişiklik və əlavələr edilməsi haqqında" Qazaxıstan Respublikası Qanununun əsas təşəbbüskarlarından və inkişaf etdiricilərindən biridir. Bu qanunlar vətəndaşların məlumat almaq hüquqlarının həyata keçirilməsi mexanizmlərini birləşdirir və dövlət orqanlarının ölkə vətəndaşları qarşısında məsuliyyətinin artırılmasına kömək edir. Qazaxıstan Respublikasının "Qazaxıstan Respublikasının bəzi qanunvericilik aktlarına ekstremizm və terrorizmlə mübarizə ilə bağlı dəyişiklik və əlavələr edilməsi haqqında" qanununa baxılması üzrə işçi qrupunun üzvü idi. Qanun Qazaxıstanda ekstremizm və terrorizmə qarşı mübarizə prinsiplərini, məqsədini, hüquqi və təşkilati əsaslarını müəyyənləşdirir. Ölkədə əks-kəşfiyyat fəaliyyəti üçün hüquqi zəmin yaratmağa yönəlmiş Qazaxıstan Respublikasının "Əks-kəşfiyyat fəaliyyəti haqqında" qanununa baxılmasında fəal iştirak etmişdir.

## İstinadlar
Nurlan Niqmatulin

**Nurlan Zayrolla oğlu Nığmatulin** (; ) —  Qazaxıstanın dövlət və siyasət xadimi, Siyasi Elmlər doktoru, Qazaxıstan Respublikası Parlamenti Məclisinin Sədri (22 iyun 2016-cı ildən).

## Bioqrafiyası
1984 - Qarağanda Politexnik İnstitutu (mühəndis mexaniki). 1984-1985 - Mühəndis, PA "Karagandaoblgaz" karvanının rəhbəri. 1985-1990 - Qazaxıstan Komsomolu Leninsky rayon komitəsinin birinci katibi, Qazaxıstan Komsomolu Mərkəzi Komitəsinin Komsomol təşkilatları şöbəsinin müdir müavini, katib, Qazaxıstan Komsomolu Karaqanda vilayət komitəsinin birinci katibi. 1989 - Komsomol Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Komsomol Məktəbi (Moskva Humanitar Elmlər Universiteti), (politoloq). 1990-1993 - Qazaxıstan Gənclər Təşkilatları Komitəsinin sədri. 1993-1995 - "Tengri" Qazaxıstan-Amerika ortaq müəssisəsinin prezidenti. 1995-1999 - Dövlət müfəttişi, Qazaxıstan Respublikası Prezidenti Administrasiyasının Təşkilat və nəzarət şöbəsinin müdir müavini. 1999-2002 - Astana şəhəri müavininin müavini.

2002-2004 - Qazaxıstan Respublikasının Nəqliyyat və Kommunikasiya nazirinin müavini. 2004-cü ilin iyunundan 2006-cı ilin yanvarına qədər - Qazaxıstan Respublikası Prezident Administrasiyası rəhbərinin müavini - Təşkilati və nəzarət işi və kadr siyasəti şöbəsinin müdiri. 2006-cı ilin yanvarından 2009-cu ilin noyabrına qədər - Qaraqanda vilayətinin rəisi (rütbə).

2009-cu ilin noyabrından 2012-ci ilin sentyabrına qədər - "Nur Otan" Xalq Demokratik Partiyası sədrinin birinci müavini. 20 yanvar 2012-ci ildə Qazaxıstan Respublikası Parlamenti Məclisinin sədri seçildi. 3 aprel 2014-cü ildə Qazaxıstan Respublikası Prezident Administrasiyasının rəhbəri təyin edildi. 2014-cü ilin oktyabr-noyabr aylarında Qazaxıstan Respublikasının dövlət katibi vəzifəsində çalışıb.

22 iyun 2016-cı ildə yekdilliklə Qazaxıstan Respublikası Parlamenti Məclisi Sədri seçildi.22 avqust 2019-cu ildə Qazaxıstan Respublikası Parlamenti Məclisində Nur Otan fraksiyasının rəhbəri seçildi . 14 yanvar 2021-ci ildə yekdilliklə Qazaxıstan Respublikası Parlamenti Məclisində Nur Otan fraksiyasının rəhbəri vəzifəsinə seçildi. 15 yanvar 2021-ci ildə yekdilliklə Qazaxıstan Respublikası Parlamenti Məclisinin sədri seçildi.

## İstinadlar
Qazaxıstanın siyasi partiyaları

Qazaxıstan Respublikasının Konstitusiyası, fəaliyyəti "konstitusiya quruluşunun şiddətlə dəyişdirilməsinə, respublikanın bütövlüyünün pozulmasına, dövlətin təhlükəsizliyinə xələl gətirilməsinə, sosial, irqi, milli, dini, sinif və qəbilə nifrətinin aşılanması ". Partiyaların və ictimai birliklərin işlərinə dövlətin müdaxiləsinə yol verilmir.

Qazaxıstan Respublikasının "Siyasi Partiyalar haqqında" Qanununun son nəşrinə görə, siyasi partiyanın ən azı 20.000 üzvü olmalıdır.

Qazaxıstan hakim partiyası olan bir dövlətdir və Nur-Otan hakimiyyətdədir. Qazaxıstanda 6 hüquqi şəxs var. Qərb üslublu çoxpartiyalı siyasətə və təşviqata aparan siyasi islahatlar insanların partiyaya üzv olmasını asanlaşdırdı və Qazaxıstanda qeydə alınmış bir siyasi partiya olmaq üçün ən az 20.000 üzvlüyə ehtiyac var.

## Mərkəzi Seçki Komissiyasında qeydiyyatdan keçmiş partiyaların siyahısı
Qazaxıstanda 6 siyasi partiya rəsmi qeydiyyatdan keçib:
* Nur Otan — "Nur Otan" qazax dilindən azərbaycan dilinə "Vətən işığı" kimi tərcümə olunur. Nur Otan partiyasının gənclər qanadı "Gənc Vətən" kimi tərcümə olunan "Jas Otan" adlanır. 22 dekabr 2006-cı il tarixində "Otan" partiyasının X fövqəladə qurultayında Cümhuriyyət Siyasi Partiyasının "Otan" Xalq Demokratik Partiyası olaraq "Nur Otan" olaraq adlandırılması təklifi və əlavə və dəyişikliklərə dair qərar layihəsi qəbul edildi. RPP "Otan" ın nizamnaməsi də qəbul edildi. 18 oktyabr 2013-cü il tarixində Nur Otan Xalq Demokratik Partiyası Nur Otan olaraq dəyişdirildi.

* "Ak jol" Qazaxıstan Demokratik Partiyası
* Qazaxıstan Xalq Partiyası
* Milli Sosial Demokrat Partiyası
* "Auıl" Xalq Adi Demokratik Vətənpərvərlər Partiyası
* "Adal" siyasi partiyası

## Parlament partiyaları

## Müstəqil ləğv olunmuş partiyalar
Qazaxıstan Xalq Birliyi Birliyi Jedności Ludowej Kazachstanu 1993–1999, Qazaxıstan Vətəndaş Partiyası (1998–2006), Qazaxıstanın Aqrar Partiyası (1999–2006), Respublika Partiyası "Asar" (2003–2006), Azat (tərəf) (2005–2009), Ruhaniyyət Partiyası (1995–2013), Demokratik Partiya "Adilet" (2004–2013), Qazaxıstan Vətənpərvərlər Partiyası (2000–2015), Qazaxıstanın sosialist müqaviməti.

## İstinadlar
Əmanət Partiyası (Qazaxıstan)

**"Nur Otan"** ( — Vətən İşığı) — Qazaxıstandakı hakim və ən böyük prezident partiyası.

1999-cu ildə Qazaxıstanın ilk prezidenti Nursultan Nazarbayevin təşəbbüsü ilə qurulmuşdur, eyni zamanda partiyanın lideri olmuşdur.

## Adı

"Nur Otan" qazax dilindən azərbaycan dilinə "Vətən işığı" kimi tərcümə olunur. Nur Otan partiyasının gənclər qanadı "Gənc Vətən" kimi tərcümə olunan "Jas Otan" adlanır.

22 dekabr 2006-cı il tarixində "Otan" partiyasının X fövqəladə qurultayında Cümhuriyyət Siyasi Partiyasının "Otan" Xalq Demokratik Partiyası olaraq "Nur Otan" olaraq adlandırılması təklifi əlavə və dəyişikliklərə dair qərar layihəsi qəbul edildi. RPP "Otan" ın nizamnaməsi də qəbul edildi.

18 oktyabr 2013-cü il tarixində Nur Otan Xalq Demokratik Partiyası Nur Otan olaraq dəyişdirildi.

## İdeologiyası
Partiyanın 2013-cü ildə qəbul etdiyi Doktrinada deyilir ki, Nur Otan "cəmiyyəti birləşdirən və Elbası Dövlət kursunun həyata keçirilməsini təmin edən hakim siyasi qüvvədir". Doktrina ideoloji dəstək və Nazarbayev siyasətinin həyata keçirilməsi üzərində qurulub. Doktrinada doqquz dəfə (Elbasy olaraq) xatırlanır. Partiyanın doktrinasına görə ideologiyası belədir :

*Qazaxıstanın müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi
*Davamlı iqtisadiyyat və ictimai-siyasi sabitlik üçün əsas rolunu oynayan güclü bir orta təbəqənin formalaşması
*Mərkəzçilik

*İnsan əsas dəyər kimi
*Qanunun aliliyi və hamının qanun qarşısında bərabərliyi "statusundan və mənşəyindən asılı olmayaraq"

*Fürsətin bərabərliyi kimi bərabərlik
*Qazax dilinin strateji prioritet olaraq inkişaf etdirilməsi, eyni zamanda bütün millətlərin kimliyini qoruyub saxlaması
*Ailənin möhkəmləndirilməsi və ənənələrin qorunması
*Dünyəvidövlətdə iman və din mənəviyyat, əxlaq və tolerantlığın vacib mənbəyidir.

* Xüsusi mülkiyyətin toxunulmazlığı, iqtisadi şaxələndirmə, enerji qənaəti, ekoloji cəhətdən təmiz texnologiyalar
* Yalnız əhalinin həssas təbəqələrinə dövlət sosial dəstəyinin göstərilməsi
* Korrupsiyaya qarşı mübarizə
* Qazaxıstanın çoxvektorlu xarici siyasəti

## Beynəlxalq əməkdaşlıq
Partiya siyasi partiyalarla dostluq əlaqələrini davam etdirir:
*  Vahid Rusiya
*  Çin Kommunist Partiyası
*  Ədalət və İnkişaf Partiyası
*  Sinqapur Xalq Fəaliyyəti Partiyası
*  Yaponiya Liberal Demokrat Partiyası
*  Almaniyanın Xristian Demokratik Birliyi
*  Böyük Britaniya Mühafizəkar Partiyası
*  Cümhuriyyət Partiyası
*  Tacikistan Xalq Demokratik Partiyası
*  Yeni Azərbaycan
*  Vyetnam Kommunist Partiyası
*  Azad Koreya Partiyası
*  Birləşmiş Malay Milli Təşkilatı
*  Monqolustan Xalq Partiyası
*  Özbəkistan Liberal Demokrat Partiyası
*  Bölgələr Partiyası (2000–2014)

## İstinadlar
Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu

**Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu** ― Azərbaycanın 14 iqtisadi rayonundan biri.

## Ərazisi
Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonun tərkibinə aşağıdakı rayonlar aid edilib:

Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunun sahəsi 7448 km²-dir. 

## Tarixi
1993–2020-ci illər arasında ərazisi Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğalı altında idi. İkinci Qarabağ müharibəsini sonlandıran 9 noyabr bəyanatından sonra tamamilə azad olunmuşdur.

Ərazisinin böyük hissəsi 2021-ci ilə kimi Kəlbəcər-Laçın iqtisadi rayonuna daxil idi. 7 iyul 2021-ci ildə Azərbaycan prezidentinin "Azərbaycan Respublikasında iqtisadi rayonların yeni bölgüsü haqqında" fərmanına əsasən yaradılmışdır.

2022-ci ildə Azərbaycanla İran arasında "İran ərazisindən keçməklə Azərbaycanın Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında yeni kommunikasiya bağlantılarının yaradılması haqqında Anlaşma Memorandumu" imzalanmışdır. Azərbaycan tərəfi bu layihəyə quru və dəmir yolları, həmçinin elektrik xətlərinin daxil olduğunu bildirmişdir.

## İqtisadiyatı
Rayonun əlvan metallurgiyanın inkişafı üçün potensialı vardır. Ərazisində qızıl, civə, xromit, mərmər, perlit, üzlük tikinti daşları koral, və s. faydalı qazıntı ehtiyatları vardır.

Rayon coğrafi mövqeyinə və tarixi abidələrinə görə turistik əhəmiyyət daşıyır. Burada İstisu, Minkənd, Tutqunçay kimi mineral bulaqlar, iqlim-balneoloji şərait, dağ meşələri kurort-rekreasiya məqsədləri üçün istifadə edilə bilər. Tarixi memarlıq abidələri siyahısına Gəncəsər, Ağoğlan monastırları, Gürcülü, Məmmədbəyli türbələri, Xudafərin körpüsü və s. aiddir.

## İstinadlar
Sayur (çay)

**Sayur** ( ; ) ―  Türkiyədən başlayaraq Suriya ərazisində Fərat çayına tökülən uzun çay. Sayur Suriyada Fərat çayına qovuşan üç çaydan ən kiçiyi və sağ sahilində Fərata qovuşan yeganə çaydır. Sayur hövzəsində məskunlaşılma Alt plaeolit dövründə başlamışdır və bu günə qədər davam edir.

## Xüsusiyyətləri
Sayur çayı -i Türkiyə, -i isə Suriya ərazisində olmaqla  uzunluğundadır. Çay Qaziantepin cənubunda birləşən iki axınla qidalanır. Buradan başlayan Sayur Suriya-Türkiyə sərhədini keçənə qədər cənub-şərqə doğru axır. Daha sonra çay Fərata tökülənə qədər onu sağ sahili boyu təxminən şərq istiqamətində davam edir. Çayın orta su sərfi saniyədə 4,1 kub metrdir. Maksimum su sərfi saniyədə 7 kub metr olmaqla fevral və mart aylarında, minimum isə saniyədə 1,4 kub metr olmaqla iyun-oktyabr aylarında qeydə alınır. Sayur Suriya ərazisində Fərata tökülən üç çayın həm uzunluğuna, həm  də su sərfinə görə ən kiçiyidir. Sayur eyni zamanda Suriya ərazisində Fərat çayının sağ sahilindən ona tökülən yeganə çaydır.

## Çay hövzəsi
Sayur çayının hövzəsinin ümumi sahəsi 2 042 kvadrat kilometrdir. Çay hövzəsinin xüsusilə Suriyadakı hissəsi - Mənbic düzənliyi yaxşı öyrənilmişdir. Bu ərazi şimaldan Suriya-Türkiyə sərhədi ilə əhatə olunur və cənubda Mənbicə qədər uzanır. Çay hövzəsinin qərb hissəsində münbit qırmızı-qəhvəyi torpağa sahib düzənlik ərazilərə rast gəlinir və bu ərazilər əkinçilik üçün əlverişlidir. Şərqə doğru düzənliklər çoxsaylı vadilər tərəfindən parçalanaraq ərazinin bu hissələrini məskunlaşma və əkinçilik üçün daha az uyğun edir. Mənbic düzündə kontinental iqlim hakimdir. Əraznin orta temperaturu yanvar ayında , iyul ayında isə  olur. İllik orta yağıntı miqdarı -dir. Bu gün ərazinin böyük bir hissəsi becərilsə də, paleobotanik, iqlim və bitki örtüyü tədqiqatları hövzənin bitki örtüyünün insan fəaliyyəti üçün maneə olduğunu göstərir.

## Tarix
Aşel dövrünə aid daş abidələr Sayur hövzəsində insanların hələ Alt paleolit dövründən məskunlaşdığını göstərir. Ərazidə həmçinin Orta Paleolit dövrünə aid əsərlər də tapılmışdır. 

## İqtisadiyyat
Həm Türkiyə, həm də Suriya Sayur çayının suyunu suvarma məqsədi ilə istifadə edirlər. 19-cu əsrdən bəri çayın hövzəsində, xüsusilə də bölgənin qərbində, daha münbit hissəsində məskunlaşma və əkinçilik durmadan artmışdır. Ərazidə mühərrikli nasosların tətbiqi nəticəsində bir çox quyunun quruması yeraltı suların səviyyəsinin xeyli azalmasına səbəb olmuşdur. 

Türkiyə, Sayuru meydana gətirən iki axından biri olan Ayfınar üzərində *Kayacık bəndi* inşa etmişdir.  yüksəkliyindəki bənd səthinin sahəsi 11 kvadrat kilometr olan su anbarı yaradır. Hələb şəhərindən axan çirkab suyunun bir hissəsi Sayur çayının hövzəsinə axıdılır.
## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
Gediz çayı

**Gediz** () ― Anadoluda Egey dənizinə axan ikinci ən uzun çay. Kütahya ilindəki Murat dağından başlayan çay qərbə doğru  məsafədə axaraq mənsəbdə delta yaradır və İzmir körfəzinə tökülür. Deltanın ümumi sahəsi təxminən 40 000 hektardır. Gediz deltası 1998-ci ildə Ramsar sahəsi elan edilmişdir və hal-hazırda mühafizə edilir.

## Ad
Çayın qədim yunan dilində adı Hermus (Ἕρμος) olmuşdur.

Gediz çayının adı Lidiya dilindəki Kadis adından qaynaqlanmış ola bilər/ Gediz eyni zamanda çayın mənbəyi yaxınlığında yeləşən yaşayış məntəqəsinin adıdır. Türkiyədə "Gediz" adı kişi adı olaraq da istifadə edilə bilir.

## Qədim coğrafiya
Hermos çayının vadisi qədim Lidiya imperatorluğunun mərkəzi idi və Lidiyanın paytaxtı Sardis vadiyə baxırdı.

## Yer
Gediz çayı uzunluğuna görə Türkiyənin Ege Bölgəsində  Böyük Menderes çayından sonra ikinci yerdədir. Böyük Menderes çayı Gedizin cənubda yüz kilometrdən bir qədər çox məsafədə axır və onlar təxminən paraleldir.

Gediz çayı Kütahya ilindəki Murat dağı və Şaphane dağından başlayaraq Uşak, Manisa və İzmir illərindən keçir. Çay İzmir körfəzinin şimal hissəsində, körfəzin boğazına yaxın, Foça mahalının Yenibağarası kəndi yaxınlığında, mahal mərkəzinin cənubunda dənizə qovuşur.

Gediz çayının hövzəsi Türkiyənin ümumi sahəsinin 2,2 -ni əhatə edir. Çay ilə eyni adla adlandırılan allüvial düzənliyin (*Gediz ovalğı*) böyük hissəsi Manisa ilinin, daha kiçik bir hissəsi isə İzmir vilayətindədir.

## Ekoloji problemlər
Gediz deltası qoruq olaraq qorunur və nadir quş növlərinə ev sahibliyi edir. Bununla birlikdə, Dəmirköprü anbarı ilə əlaqəli suvarma layihələrindəki sıx tələblər səbəbiylə qoruq su problemləri yaşayır.

Hövzəsi boyunca yüksək səviyyədə inkişaf edən  urbanizasiya və sənayeləşmə səbəbilə Gediz çayı xüsusilə qum və çınqıl ocaqları və dəri sənayesi fəaliyyətləri nəticəsində çirklənməyə məruz qalmışdır. Bu amillər son illərdə çayın əvvəllər mövcud olmuş zəngin balıq ehtiyatının məhvi ilə nəticələnmişdir. 

## İstinadlar
Ak Jol (Qazaxıstan)

**"Ak Jol" Qazaxıstan Demokratik Partiyası** (; İşıq yolu) — özünü "konstruktiv müxalifət" kimi göstərən Qazaxıstanda siyasi partiya. Parlamentdə deputatları var.

3 aprel 2002-ci ildə ədliyyə orqanlarında qeydiyyata alınmışdır. Partiyanın sayı, Qazaxıstan Mərkəzi Seçki Komissiyasına görə 175.862 üzvdür.

## Tarixi
Partiya "Qazaxıstanın Demokratik Seçimi" (QDS) ictimai birliyi əsasında quruldu. 2002-ci ilin yanvarında QDS hərəkatının təşkilatçıları ilə fikir ayrılıqları üzündən hərəkatın Siyasi Şurasının bəzi üzvləri yeni bir demokratik partiya "Ak Jol" yaratdıqlarını elan etdilər. 3 aprel 2002-ci ildə partiya Qazaxıstan Ədliyyə Nazirliyində qeydiyyatdan keçdi.

2004-cü ildə keçirilən Məclis seçkilərində rəsmi məlumatlara görə, partiya səslərin 12,04% -ni aldı. Ümumilikdə, partiya üçüncü çağırış məclisində iki mandat aldı (Əlixan Baymenov- partiya siyahılarına görə, Amalbəy Tşan — birmandatlı seçki dairəsində). Partiyanın həmsədrlərindən biri Əlixan Baymenov seçki qərarının vicdansız olduğunu iddia edərək deputat mandatından imtina etdi.

"Ak Jol" partiyası 2006-cı il prezident seçkiləri üçün vahid müxalifət namizədinin irəli sürülməsi üçün üç partiyanın (QDS, KPK və Ak jol) Koordinasiya Şurasının yaradılmasının təşəbbüskarlarından biri idi.

Qazaxıstan Mərkəzi Seçki Komissiyası 17 yanvarda partiya siyahıları ilə seçilən parlamentin aşağı palatası deputatları seçkilərinin yekun nəticələrini elan etdi: "Nur Otan" Xalq Demokratik Partiyası səslərin 80,99 faizini toplayaraq inamlı qələbə qazandı. Qazaxıstan Demokratik Partiyası "Ak Jol" və Qazaxıstan Kommunist Xalq Partiyası, sırasıyla 7.47 və% 7.19 səs aldı.

## İstinadlar
Suriya-Türkiyə sərhəd divarı

**Suriya-Türkiyə sərhəd divarı**  — Türkiyənin qanunsuz keçidlərin qarşısını almaq üçün Türkiyə-Suriya sərhədində qurduğu 837 kilometrlik divardır. Layihənin məqsədi sərhədləri qanuni olaraq keçməmiş və qeydiyyatdan keçməyən, müvəqqəti şəxsiyyət sənədləri olmayan suriyalı sığınacaq axtaranlara, qaçaqçılara və "terror təşkilatı" üzvlərinə qarşı qorumaqdır. Divar dünyanın ən böyük 3-cü divarı olma xüsusiyyətinə malikdir.

## [[Türkiyə-Suriya sərhədi]]

Suriya-Türkiyə sərhədi Ankara anlaşması ilə formalaşmış 911 kilometrə bərabər olan Türkiyənin ən uzun hissəsidir və Hatay dövlətinin Türkiyə Respublikasına qoşulması ilə günümüzə qədər gəlib çatıb. 
## Tikintisi
Ankara sərhəd təhlükəsizliyini artırmaq üçün 2015-ci ildə inşaat layihəsinə başlamışdır. 2016-cı ilin yanvar ayında Hatayın Yayladağ ilçəsindəki Suriya sərhədində beton divarın inşasına başlanıldı. Layihənin maliyyələşdirilməsi müvafiq valiliklər və TOKİ tərəfindən təmin edilmişdir. Divarların hər biri 7 ton ağırlığında, 2 metr enində və 4 metr hündürlüyündədir. 3 metr beton və 1 metr tel hörgüsündən ibarətdir. Divar gözətçi qülləsi, patrul yolu, gücləndirilmiş qəfəs teli, işıqlandırma sistemləri, aktiv sərhəd qoşunları, hava, PUA və hava zirehli nəqliyyat vasitələri, akustik sensorlar, uzaqdan idarə olunan silah sistemləri, lazer silahları, avtomatik aşkarlama proqramları və s. bir çox texnoloji komponentə malikdir. Bundan əlavə, kəşfiyyat və müşahidə sistemlərini birləşdirmək üçün insansız və insanlı qüllələr və bu insanlı qüllələrdə bütün insan ehtiyaclarını ödəmək üçün canlı vahidlər mövcuddur. 9 iyun 2018-ci il tarixində 564&nbsp;km-lik divarın tikintisi başa çatmışdır. 2021-ci ilə qədər bütün 837&nbsp;km divar tamamlanmışdır.
## Suriya ərazisinə girmə mübahisəsi
2017-ci ildə Suriya hökuməti sərhəd divarından bəhs edərək Türkiyəni ayrılıq divarı tikməkdə günahlandırır. Suriya Xarici İşlər Nazirliyinin səlahiyyətliləri türk qüvvələrinin və sərhəd nəzarətçilərinin, yük maşınlarını Suriya bölgələrinə, xüsusən də Əl-Həsəkə vilayətinin şimal çöllərinə gətirdiyini, torpaq divarını qurmaq üçün beton dirəkləri quraşdırarkən torpaq yol çəkdiyini və xəndək qazdığını iddia edir. Türk qüvvələrinin Hələb əyalətinin şimal çölündə 250 metr dərinlikdə Suriya ərazisinə girdiyi bildirir. Suriya hökuməti türk qüvvələrininə bu hərəkəti şimal-qərbdəki İdlib əyalətində də təkrarlayaraq divar inşa etmək məqsədilə altı hektar ərazini ələ keçirdiyini bəyan edir. Suriya rejimi səlahiyyətliləri, Suriya hökumətinin razılığı olmadan birtərəfli beynəlxalq hərəkətlərin Suriyanın suverenliyini pozduğu kimi qəbul ediləcəyini bildirir.

## İstinadlar
Azad Peruaşev

**Azad Peruaşev** (; ) — Qazaxıstan dövlət xadimi, Qazaxıstan Respublikası Parlamenti Məclisinin deputatı, Qazaxıstan "Ak jol" Demokratik Partiyasının sədri.

## Bioqrafiyası
1986-1988-ci illərdə — Sovet Ordusu sıralarında xidmət etmişdir.

1991 — M. Qorkiy adına Ural Dövlət Universitetini bitirib. Siyasətşünaslıq üzrə ixtisaslaşmış

1996 — Qazaxıstan Respublikası Prezidenti yanında Milli Dövlət İdarəetmə Məktəbi, Dövlət İdarəetmə meneceri dərəcəsi almışdır

2000-ci ildən — İqtisadçı-menecer ixtisası üzrə Jetısu İqtisadi İnstitutu.

1991-ci ildən — Qazaxıstan Kommunist Partiyası Panfilov Rayon Komitəsində təlimatçı.

1992-ci ildən — Taldıkorqan regional idarəsinin məsləhətçisi, sektor müdiri.

1996-cı ildən — Qazaxıstan Respublikası Prezident Administrasiyasının məsləhətçisi, sektor müdiri.

1998-ci ildən — Qazaxıstan ASC Alüminium ASC-nin baş direktorunun müavini.

1999-2006-cı illərdə - Qazaxıstan Vətəndaş Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi.

2001-2005-ci illərdə — Qazaxıstan ASC-nin Alüminium vitse-prezidenti.

2006-2011-ci illərdə — "Atameken" Birliyi Qazaxıstan Milli İqtisadi Palatası İdarə Heyətinin sədri, "Nur Otan" NDP Siyasi Şurası Bürosunun üzvü.

2011-ci ilin iyulundan — Qazaxıstanın "Ak jol" Demokratik Partiyasının sədri.

### Ailəsi
Ailəlidir, 4 övladı var.

## Fəaliyyəti
2002-ci ildən - siyasi elmlər namizədi. Doktorluq dissertasiyasının mövzusu: "Müasir Qazaxıstanda bir siyasi partiyanın institusionalizasiyası".

2005-ci ildən - adına Cənubi Qazaxıstan Dövlət Universitetinin fəxri professoru M. Auezov və Taldıkorqan İqtisad İnstitutu.

2006-cı ildən - adına Şərqi Qazaxıstan Dövlət Universitetinin fəxri professoru S. Amanjolova.

Qazaxıstan Boks Federasiyasının İcraiyyə Komitəsinin üzvü.

## Nəşrləri
"Müasir Qazaxıstanda bir siyasi partiyanın institusionalizasiyası" (2002)

"Siyasi Müzakirələr" (2005)

"Son dəfə yaşayıram" şeirlər toplusu, habelə The Washington Times, The Washington Diplomat, Literary Russia, The Kukmin Daily, The Ilio Seul, RBC daxil olmaqla yerli və xarici mətbuatda 100-dən çox nəşr gündəlik.

Hərbi rütbə - ehtiyatda olan baş leytenant.

Qazax, rus və ingilis dillərini bilir.

## İstinadlar
Taldı-Kurqan vilayəti

**Taldı-Kurqan vilayəti** () — Qazaxıstan SSR (1944–1959, 1967–1991) və Qazaxıstan Respublikasının (1991–1997) inzibati vahidi. İdarəetmə mərkəzi Taldıkorqandır.

## Coğrafiyası
Taldı-Kurqan vilayəti () Qazaxıstanın cənub-şərqində yerləşirdi. Sahə — 118,5 min km ². Şərqdə Çinlə həmsərhəddir.

## İqtisadiyyatı
Bölgənin ərazisində 9,4 milyon UAH. ha və iqtisadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı sektoru təşkil etdi. 1990-cı illərin ortalarında. Taldikorqan bölgəsi ölkənin kənd təsərrüfatı istehsalının təqribən 6% -ni təşkil edirdi və 19 bölgədən 7–8 yeri tuturdu. 1996-cı ildə bölgə 135 min tondan çox 300 min tondan çox taxıl istehsal etdi. kartof 35 min ton.Təxminən 90 min ton tərəvəz, 225 min ton süd, 7 min ton yun, 40 milyon ton tərəvəz və meyvə və tərəvəz yığılmışdır. yumurta parçaları istehsal olunur. Bölgədə 300 min baş mal-qara, təqribən 2 milyon qoyun-keçi, 44 min donuz, 90 min dəvə və at var idi. Sənaye sektorunda: 230 milyon UAH kWh elektrik enerjisi, 30 min m³-dan çox dəmir-beton məhsulları, 35 min ton şəkər, 3 milyon UAH. PC. trikotaj, 35 milyon UAH ton mebel və s. istehsal olunur.

## Tarixi
SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 5 mart 1973-cü il tarixli fərmanı ilə Talı-Kurqan bölgəsi Lenin ordeni ilə təltif edildi.

1973-cü ildə mərkəzi Sarı-Özek kəndində Kerbulak bölgəsi yaradıldı.

Qazaxıstan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 9 iyul 1988-ci il tarixli fərmanı ilə Qvardeiski bölgəsi, ərazisi Sarı-Özek kəndində mərkəzi ilə Kerbulak bölgəsinə verilməsi ilə ləğv edildi. Birləşdirilmiş əraziyə Mühafizəçilər adı verildi. Ancaq bir il sonra Qazaxıstan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 13 oktyabr 1989-cu il tarixli 4177 saylı fərmanı ilə Kerbulak bölgəsi mərkəzi Sarı-Özek kəndində quruldu.

16 dekabr 1991-ci ildən etibarən Qazaxıstan Respublikasının tərkibində. 4 may 1993-cü ildə Qazaxıstan Ali Şurası Rəyasət Heyətinin Fərmanı ilə Taldı-Kurqan bölgəsinin adının rus dilində transkripsiyası Taldıkorqan bölgəsi olaraq dəyişdirildi.

22 aprel 1997-ci ildə bölgə ləğv edildi, bütün ərazisi Almatı vilayətinin bir hissəsi oldu.

## Əhalisi
1989-cu il Ümumittifaq Əhali siyahıyaalmasının nəticələrinə görə, Taldı-Kurqan vilayətinin əhalisi 720 870 nəfər idi. Əhalinin orta sıxlığı 1 km²-ə 6,1 nəfərdir.

### Yaşayış yeri üzrə
* şəhər — 324.888 nəfər. (45.1%)
* kənd — 395 982 nəfər (% 54.9)

### Cinsinə görə
* kişilər — 350 864 nəfər. (48.7%)
* qadınlar — 370,006 nəfər. (51.3%)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Hatila vadisi Milli Parkı

**Hatila Vadisi Milli Parkı** () ― Türkiyənin şimal-şərqindəki Artvin ilində yerləşən milli park. Park Kaçkar dağlarının şərq ucundakı dik tərəfli çay vadisini əhatə edir. Bölgə Qara dənizə yaxındır. Aralıq dənizi iqliminin hakim olduğu ərazinin isti yayı və sərin qışı var və il ərzində bol yağıntı alır. Vadi müxtəlif bitki və heyvan icmalarını yaşayış yerləri ilə təmin edir. 

## Park
Hatila çayı Çorox çayının qoludur və dərəsi üzərində çoxsaylı şəlalələri olan dar, dik yamaclı, V şəkilli vadi yaratmışdır. Ərazidəki süxurlar əsasən vulkanik mənşəlidir və fərqli mənzərə yaratmış qeyri-adi geomorfoloji quruluşa və geologiyaya malikdir. Park təxminən 16 900 hektarlıq ərazimi əhatə edir. Vadinin aşağı hissələri quru və isti olsa da, yuxarı hissələri sərin və rütubətlidir və qışda qar örtüyü ilə örtülür. Vadi xüsusilə də orta və aşağı hissələrində sıx bitki örtüyünə malikdir. 1994-1997-ci illər arasında aparılmış botanik tədqiqat nəticəsində burada 87 fəsilə və 324 cinsə aid 769 bitki növünün mövcud olduğu müəyyən edilmişdir. 

## Flora

Parkdakı dağ yamaclarındakı meşələr həm enyarpaqlı, həm də həmişəyaşıl ağac növlərindən ibarətdir. Bunlara qayalıq palıdı, əkin şabalıdı, şərq vələsi, adi vələs, qızılağac, şərq fıstığı, şərq küknarı, Qafqaz ağ şamı və adi şam daxildir. Daha yüksək yamaclarda bu növlərə əsməqovaq, həmçinin rododendron, ardıc, qaragilə, söyüd, tozağacı və moruq da əlavə olunur.

Hatila vadisi hündürlükdən asılı olaraq dəyişən fərqli zonalar üçün fərqli çiçəkləmə dövrləri olan çox zəngin floraya və uzun bir botaniki mövsümə malikdir. Daha yüksəkdə hündürlüklərdəki meşələrdə sarı rododendron da daxil olmaqla, murdarça, tozağacı və digər rhododendron növlərindən ibarət kolluqlar yayılmışdır. Burada həmçinin sarı zanbaqlara, *Paeonia daurica subsp. wittmanniana* və mavi və ağ çiçəkli *[[Olimpiya akvilegiyası|Olimpiya akvillegiyasına]]* rast gəlmək mümkündür*.* Daha yüksəkdə Sibir zümrüdçiçəyi və quşsüdü də daxil olmaqla bir çox soğanlı bitki növü nün mövcud olduğu dəniz və alp otlaqları var. Qısa otlar arasında novruzçiçəyi, o cümlədən acıçiçək, ''viola lutea'', zəngçiçəyi və poruq daxildir. Payızda ərazidə zəfəran və vaxtsızçiçəyin bir neçə növünə rast gəlinir.
## Fauna
Hatila vadisi Milli Parkının təbii meşəsi və ətrafı vəhşi təbiətlə zəngindir. Burada tapılan iri məməlilərə canavar, tülkü, vaşaq, bəbir, qonur ayı, bezoar keçisi, qarapaça, cüyür, çöldonuzu və boz dovşan daxildir. Köç zamanı parkda berqut, çöl sarı, şahin, Xəzər uları, Qafqaz tetrası, xınalı kəklik və boz kəklik kimi çox sayda quş müşahidə edilir.

## İstinadlar