Asayişin Təmini haqqında Qanun

**Asayişin Təmini haqqında Qanun** (, ; ) — 4 mart 1925-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən qəbul edilmiş qanun.

## Qanun
### Qəbul edilməsi
Hökumətə fövqəladə səlahiyyətlər verən Asayişin Təmini haqqında Qanun çərçivəsində 1924-cü ilin noyabr ayının ortalarında dini xarakterli üsyanların təhlükə yaratması fonunda baş nazir İsmət İnönü ölkədə hərbi vəziyyətin elan edilməsini tələb etmişdir, lakin məclisdə bu tələbi qəbul etdirə bilmədiyinə görə istefa vermiş, onun yerinə mülayim siyasi mövqeyi ilə tanınan Fəthi Okyar baş nazir təyin edilmişdir.

1925-ci ilin fevral ayının ortalarında Şeyx Səid üsyanı baş verdikdən sonra Şərqi Anadolu bölgəsində dərhal hərbi vəziyyət elan edilmişdir. Bunun ardınca Fəthi bəy vəzifədən kənarlaşdırılmış, İsmət Paşa isə 3 mart 1925-ci ildə yeni hökuməti formalaşdırmışdır. Yeni hökumətin ilk addımı Asayişin Təmini haqqında Qanunun məclisdən keçirilməsi olmuşdur. Qanunun qəbul edilməsi parlamentdə hakimiyyətdə olan Cümhuriyyət Xalq Firqəsi ilə müxalifətdəki Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsi arasında kəskin mübahisələrə səbəb olmuşdur. Müxalifət üsyanın sürətli və sərt şəkildə yatırılmasını dəstəkləmiş, lakin bu qanunu mətbuat azadlığına və konstitusiyaya təhlükə kimi qiymətləndirmiş, Kazım Qarabəkir Paşanın sözlərinə görə, XX əsrdə bir xalqı idarə etmək üçün etimadsızlıq və xülyaların kifayət etmədiyini vurğulamışdır. Sonrakı səsvermə zamanı parlamentin 287 üzvündən xeyli hissəsi iclasda iştirak etməmişdir. Hökumətə fövqəladə səlahiyyətlər verən qanun 122 lehinə səslə qəbul edilmiş, 22 deputat bitərəf qalmışdır. Qanun 4 mart 1925-ci ildə iki il müddətinə qüvvəyə minmişdir.

Eyni zamanda, biri üsyan bölgəsində, digəri isə "Ankara" adı altında ölkənin qalan hissəsində fəaliyyət göstərmək üçün iki İstiqlal məhkəməsinin yaradılması qərara alınmışdır. Paralel olaraq ordu hissələri hərəkətə gətirilmiş, planlı hərbi əməliyyatlar nəticəsində üsyançılar dağıdılmış və başçıları ələ keçirilmişdir. Hökumət tərəfindən təqsirli sayılan şəxslər İstiqlal məhkəmələrində mühakimə olunmuş, günahkar hesab edilənlər müxtəlif cəzalara, o cümlədən edam hökmünə məhkum edilmişdir. Aparılan araşdırmalar zamanı üsyançıların bir qisminin Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsinin üzvləri olduğu müəyyən edilmişdir. Bunun ardınca ölkədə fəaliyyət göstərən yeganə müxalifət partiyası 3 iyun 1925-ci ildə hökumət qərarı ilə bağlanmışdır.

### Tətbiqi
4 mart 1925-ci il tarixli və üç maddədən ibarət olan Asayişin Təmini haqqında Qanunun 1-ci maddəsində deyilir:

Bu qanunun qüvvədə olma müddəti təxminən iki il sonra, 2 mart 1927-ci ildə yenidən uzadılmışdır. 979 saylı Asayişin Təmini haqqında Qanunun ikinci maddəsinə edilən dəyişiklik haqqında qanunun birinci maddəsində qeyd edilmişdir ki, qanun 4 mart 1927-ci ildən 4 mart 1929-cu ilədək qüvvədə qalacaq.

Qanun layihəsinin məclisdə müzakirəsi zamanı yalnız baş nazir İsmət Paşa çıxış etmişdir. O, çıxışında əsas təhlükənin Şeyx Səid üsyanı ilə ortaya çıxan silahlı hərəkat olmadığını, əsl təhlükənin "ölkənin ümumi ictimai həyatında meydana gələn qarışıqlıq və qeyri-sabitlik" olduğunu bildirmişdir. İsmət Paşaya görə, Asayişin Təmini haqqında Qanun "ölkənin üzərinə çökmüş qalın dumanı dağıdaraq, hadisələrin mahiyyətini aydın görməyə imkan yaratmışdır". Bu yolla yaxşı ilə pis bir-birindən ayırd edilə bilmişdir. O, bu kontekstdə İstiqlal məhkəmələrinin fəaliyyətini yüksək qiymətləndirmiş, lakin 7 mart tarixində bu məhkəmələrin yenidən qurulmasının təklif edilməyəcəyini də xüsusi vurğulamışdır. Güclü və davamlı alqışlar altında çıxışını başa çatdıran İsmət Paşadan sonra səsverməyə çıxarılan qanun layihəsi qəbul edilmiş və Asayişin Təmini haqqında Qanunun qüvvədə olma müddəti iki il daha uzadılmışdır.

Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi dövründə yaradılmış İstiqlal məhkəmələrinin yenidən fəaliyyətə başlaması ilə bu proses "arzuolunmaz" hesab edilən digər şəxslərin də sürətli şəkildə mühakimə olunmasında istifadə edilmişdir. Bu məhkəmələrin hakimləri millət vəkilləri olmuş və "siyasi ədalət" funksiyasını icra etmişdilər. Hər halda, üsyan bir neçə həftə ərzində yatırılmışdı. Şeyx Səid tutulmuş, Diyarbəkirdə fəaliyyət göstərən İstiqlal Məhkəməsi tərəfindən ölüm hökmünə məhkum edilmiş və 1925-ci ilin sentyabrında edam olunmuşdur. İstiqlal məhkəmələri tərəfindən məhkum edilənlərin dəqiq sayı məlum deyil. Əlavə tədbir kimi nüfuzlu kürdəsilli din xadimləri və ya tayfa başçıları Türkiyənin qərbinə köçürülmüşdür, lakin hökumətə yaxın tayfaların deportasiyası kürdlər arasında narazılığa və kürd milliyyətçiliyinin güclənməsinə səbəb olmuşdur.

## Təhlili
Bu, Türkiyə hökuməti tərəfindən 1925-ci ildə Şeyx Səid üsyanına cavab olaraq, ölkədə asayişi bərpa etmək cəhdi ilə qəbul edilmiş bir qanun idi. Qanun həmçinin, müxalifət siyasətçilərini təqib etmək və qəzetləri senzura etmək üçün də istifadə olunurdu. Qanun 1929-cu ildə ləğv edilmişdir, lakin Türkiyə siyasətində 1945-ci ildən sonraya qədər davam edən avtoritarizm dövrünün başlanğıcını qoymuşdur.

Qanun mətbuatda "təxribatçı" nəşrlərə qarşı sərt cəzalar və qadağalar da nəzərdə tuturdu. 1925-ci ilin aprelində Cümhuriyyət Xalq Partiyası ilə əlaqəli iki qəzet istisna olmaqla, bütün qəzetlərin fəaliyyəti dayandırılmışdır. Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsi isə üsyançılarla əlaqələrinə görə qanunun qüvvəyə minməsindən iki ay sonra qadağan edilmişdir. Partiyanın aparıcı üzvləri 1926-cı ildə Mustafa Kamal Paşaya qarşı sui-qəsd hazırlığında şübhəli bilindikdən sonra ölkəni tərk etmişdilər. Eyni zamanda partiyanın altı üzvü ölüm hökmünə məhkum edilmiş və edam olunmuşdur. Asayişin Təmini haqqında Qanunun tətbiqindən sonra Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsinə yaxın mövqedə olan "*[[Tevhîd-i Efkâr]]*", "'Tanin*", [[Vatan (qəzet, 1923)|Vatan]] qəzetləri ilə yanaşı, solyönlü "*Aydınlık*" və "*Orak Çekiç''" kimi nəşrlər də bağlanmışdır.

Arxiv materiallarının əlçatan olmaması səbəbindən qanunun nəticələri barədə dəqiq ümumi qiymətləndirmə aparmaq mümkün deyil.

## İstinadlar