open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bakı Müdafiə Rayonu Hərbi General-qubernatorunun İdarəsi

**Bakı Müdafiə Rayonu Hərbi General-qubernatorunun İdarəsi** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ərazisinin müdafiəsini möhkəmləndirmək məqsədilə yaradılmış xüsusi hərbi idarəçilik orqanı.

## Yaradılması
Denikin ordusu və erməni-daşnak quldurları tərəfindən yaranmış təhlükə ilə əlaqədar 1919-cu ilin payızında Azərbaycan ordusu sərhəddə cəmləşdirilmişdi. Hərbi hissələrin və
polisin fəaliyyətini əlaqələndirmək, Bakının müdafiəsini vahid idarə orqanında birləşdirmək məqsədilə 1919 il sentyabrın 13-də Dövlət Müdafiə Komitəsi *Bakı müdafiə rayonu*nun rəisi vəzifəsini təsis etdi və onu hərbi general-qubernator vəzifəsi ilə birləşdirdi. Bakı şəhər rəisliyinin bütün ərazisi və şəhər rəisinin özü Bakı müdafiə rayonunun rəisinə, o isə hərbi nazirə tabe idi.

## Rəhbərlik
Müdafiə rayonunun rəisi hərbi nazirin təqdimatı ilə Nazirlər Şurasının sədri tərəfindən təyin edilirdi. General-mayor Həbib bəy Səlimov müdafiə rayonunun rəisi, general-mayor Murad Gəray bəy Tlexas isə Bakı müdafiə rayonunun hərbi general-qubernatoru təyin olunmuşdu

### Hərbi general-qubernator
Bakı hərbi general-qubernatoru vəzifəsi, bundan əvvəl Dövlət Müdafiə Komitəsinin qərarı ilə (1919, 13 sentyabr) Bakı İstehkamçılar hissəsinin rəisi təyin edilmiş general-mayor Murad Gəray Tlexasa (əvvəlki vəzifələrində qalmaqla) həvalə olunmuşdur. Bu orqan mülki idarəçiliklə inzibati idarəçiliyi özündə birləşdirməklə geniş səlahiyyətlərə malik idi. M. G. Tlexas Bakının hərbi general qubernatoru kimi imzaladığı 1 saylı əmrində öz qarşısında aşağıdakı vəzifələrin durduğunu bildirirdi: Bakı hərbi general-qubernatorluğunda cinayətkarlığın aradan qaldırılması; general-qubernatorluqda şəxsi və ictimai maraqlara və dövlətin əmin-amanlığına meyilli olan əhalinin işlərinə geniş yardım göstərilməsi; milliyətindən, məzhəbindən, ictimai vəziyyətindəm asılı olmayaraq, hər bir vətəndaşın mənafelərinin qorunması; asayişi, əmin-amanlığı və dövlət quruluşunu pozmağa çalışanlara qarşı amansız mübarizə aparılması və s.

Bakının hərbi general-qubernatoru Murad Gəray Tlexas şəhər ətrafının müdafiə sisteminin qurulmasına rəhbərlik etməklə yanaşı, onun daxilində asayiş yaradılmasını da ciddi nəzarət altında saxlayırdı. Onun 1919 il noyabrın 24-də imzaladığı xüsusi əmrlə, müvafiq icazə olmadan, küçə toplantılarının, mitinq və nümayişlərin keçirilməsi qadağan edildi. *Aprel işğalı*ndan (1920) sonra Bakı hərbi general-qubernatoru M. G. Tlexas bolşeviklər tərəfindən həbs edildi və bolşevik Əli Bayramovun öldürülməsində ittiham olunaraq güllələndi.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Bakı müdafiə rayonu hərbi general-qubernatorunun idarəsi* maddəsi.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Dövlət Müdafiə Komitəsi
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
Bakının müdafiə sistemi

**Bakının müdafiə sistemi** — 1919-cu ilin yayında Denikin qoşunlarının təcavüzü təhlükəsinə qarşı Bakı şəhərinin qurudan və
dənizdən müdafiəsinin təşkili üçün həyata keçirilmiş hərbi tədbirlər sistemi.

## Təşkili
Bakı istehkamçılar hissəsinin rəhbərliyi altında aparılırdı. Bakı ətrafında 14 müdafiə mövqeyi yaradılmışdı. Onlardan ilk yeddisi Abşeron yarımadasının müdafiə xətti boyunca qurulmuşdu. Bakının müdafiəsi üçün Biləcəri, Böyükşor — Razin dağı və Əhmədli yüksəkliyindən keçən xətt boyunca qurulmuş mövqelər Abşeron yarımadasının müdafiə mövqelərinin davamı kimi nömrələnmişdi. 8-ci dayaq qrupu Biləcəridə, 9-cu qrup Dərnəgüldə, 10-cu Keşlədə, 11-ci Güvüldağda, 12-ci Əhmədlidə, 13-cü Sultan (Zığ) burnunda, 14-cü isə Nargin adasında yerləşdirilmişdi. Bu qrupların hər biri üçün 2 piyada bölüyü, 8 ədəd pulemyot və 2 ədəd top ayrılmışdı. Dayaq qrupları üçün s əngərlər qazılmış, onların arasında əlaqələr yaradılmış, atəş mövqeləri düzəldilmiş və ətrafında tikanlı məftillərdən maneələr qurulmuşdu. Bakı ətrafının müdafiə xəttinin ümumi uzunluğu 40 verstə qədər idi.

## Dənizdən müdafiə sistemi
Bakının dənizdən müdafiəsinin təşkili üçün aşağıdakı tədbirlər həyata keçirilirdi:
* dənizdən Bakıya girəcək marşrutlann müşahidəsi;
* Bakı hüdudlarının dənizdən qorunması üçün artilleriya müdafiəsinin təşkili;
* Bakı buxtasında dəniz polisinin yaradılması. 
Xəzərdəki hərbi gəmilər ingilislər tərəfindən alınaraq Denikinin tabeliyinə verildiyi üçün Bakının dənizdən müdafiəsi yuxarıdakı tədbirlərin həyata keçirilməsindən asılı idi. Bakıya hücumun qarşısını almaq üçün iki buxar gəmisi, bir neçə barkas və motorlu gəmi silah və hərbi texnika ilə təchiz edilmiş, Şıx və Sultan (Zığ) burunlarında, həmçinin Nargin adasında müdafiə batareyaları yerləşdirilmişdi. Dəniz polisi isə Bakı buxtasının qorunmasını öz üzərinə götürmüşdü

## Digər tədbirlər
Şəhərdaxili telefon şəbəkəsi yenidən qurulmuş, müdafiə mövqeləri və batareyaları ilə Bakı istehkamçıları arasındakı rabitə əlaqəsi möhkəmləndirilmiş, Bakı ətrafında qazma-istehkam işləri genişləndirilmişdi.

Denikin qoşunlarının Azərbaycana hücum təhlükəsi aradan qalxandan və 1920-ci ilin yazında Qarabağda genişmiqyaslı erməni təcavüzü başlanandan sonra, Bakının müdafiəsinə xüsusi qüvvə ayrılması qeyri-mümkün oldu. Bakı ətrafında olan qüvvələr də Qarabağda erməni-daşnak qoşunları ilə mübarizəyə səfərbər olunduğundan, Aprel işğalı (1920) zamanı müdafiə sistemi işğalçılara güclü müqavimət göstərə bilmədi.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Bakının Müdafiə Sistemi* maddəsi.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
Kozalit

**Kozalit** — mineral, Pb2Bi2S5. Bəzən 6,5%-dək Se qarışığı olduqda - selenkozalit. 

## Haqqında
Kozalit - rombik. Kristalları prizmatikdən, iynəvariyədək. Aqreqat çubuqvari, şüavi, dənəvər. Rəngi qurğuşunu-bozdan, poladı-boza­dək. Cizgisi qara. Parıltısı metallik. Sərtliyi 2,5-3. Xüsusi çəkisi 6,7-7,0. sulfidlər, Pb və Bi sulfoduzları, sərbəst Bi və b. ilə müxtəlif hidrotermal yataqlarda. Sinonim: *Bielkit*

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Burzu Əliyev

**Burzu Xanqulu oğlu Əliyev** (doğumu: 1965) - Ukraynanın Azərbaycan əsilli keçmiş deputatı (2006), Ukrayna Yanacaq və Energetika nazirinin keçmiş müavini (2007) və Ukrayna Alpaqut Federasiyasının prezidenti (2018).

## Həyatı
*Burzu Xanqulu oğlu Əliyev* 1965-ci ildə Ağdam rayonunun Gülablı kəndində anadan olmuşdur.

### Təhsili
8-ci sinfi Gülablıda bitirdikdən sonra, Bakıda riyaziyyat-fizika təmayüllü məktəbdə təhsilini davam etdirmişdir.  Orta məktəbi bitirdikdən sonra Ukraynanın Lvov şəhərində hərbi xidmətdə olmuşdur. Hərbi xidmətini bitirdikdən sonra Ukraynada Kiyev Politexnik İnstitutuna daxil olmuş və oranı da bitirmişdir. 2001-ci ildə isə Kiyev İqtisadiyyat Universitetini bitirmişdir.

### Ailəsi
Ailəlidir, bir övladı var.

## Kariyerası
Ukraynadakı ABŞ-Ukrayna şirkəti olan "ACME"-nin maliyyə departamentinin rəhbəri vəzifəsində çalışıb. Bundan sonra Ukrayna Ali Radasına deputat seçilmiş, 2007-ci ildə isə Ukrayna Yanacaq və Energetika nazirinin müavini təyin olunmuşdur. Bu vəzifədə çalışarkən Ukrayna nümayəndə heyətinin rəhbəri kimi Azərbaycanda rəsmi səfərdə də olmuşdur. 2018-ci ildə isə Ukrayna Alpaqut Federasiyasının prezidenti olmuşdur.

## Həmçinin bax
*Dünya Alpaqut Federasiyası
*Azərbaycan Alpaqut Federasiyası
*Alpaqut (döyüş sənəti)

## İstinadlar
Günəş şüalarının orqanizmə təsiri

**Günəş şüalarının orqanizmə təsiri** — Günəş canlılar üçün həyat mənbəyidir, onun orqanizmə sonsuz faydası var. Onlardan ən əsası isə bir çox xəstəliyin müalicəsində əhəmiyyətli rol oynayan antibakterial təsirdir.  Günəşin fotosintez, D vitamini yaranmasını təmin etmək, istilik və işıq yaymaq, mikrobları öldürmək və insan psixologiyasına müsbət təsir göstərmək kimi böyük əhəmiyyəti var.

D vitamini uşaq və yaşlılar üçün xüsusilə xeyirlidir, bədəndəki kalsium tarazlığını qoruyur, sümüklərin və bədən quruluşunun inkişafında mühüm rol oynayır. Bəzi dəri xəstəliklərinin müalicəsi üçün də günəş şüaları məsləhət görülür. Günəş işığı həm də estetik görünüş verir, xoşbəxtlik hormonu ifrazını artırır, əhval-ruhiyyəni yaxşılaşdırır.

Günəşdən gələn 3 cür şüa var və onların hər birinin fərqli təsiri var.

Əvvəllər yer səthinə A və B ultrabənövşəyi şüaları çatırdı, indi onlara S şüası da əlavə olunub. S şüaları ozon təbəqəsinin ən zərərli şüa növüdür. Əməliyyat otaqlarında sterilizasiya məqsədilə istifadə edilir. A ultrabənövşəyi şüaları radiasiya, dərinin erkən yaşlaşmasıvə qırışların yaranmasına səbəb olur. B şüaları dərinin üst təbəqəsinə nüfuz edir və yay aylarında daha çox təsir göstərir. Melaninlə əlaqəyə girəndə gözəl piqmentasiya yaradır, yəni uzun müddət arzu edilən qaralmaya səbəb olur. B və S ultrabənövşəyi radiasiyaları birlikdə dəri xərçəngi riskini artırır.

Günəşin zərərli təsirindən qorunmaq yolları var. Mütəxəssislər gələcəkdə müxtəlif xəstəliklərə düçar olmamaq üçün günəş şüalarının mənfi təsirlərindən vaxtında qorunmağı məsləhət görürlər. Günün altında geniş kənarları olan şlyapa qoymaq, eynək taxmaq, açıq rəngli yüngül geyimlərdən istifadə edilməlidir. Günəşdən qoruyan möhkəm toxumalı paltarlar geyinmək lazımdır. Buludlu havalarda günəş radiasiyası yarıbayarı azalır, buna baxmayaraq həmin hava şəraitində də qorunmaq, kölgədə qalmağa çalışmaq lazımdır. Ona görə də günorta saatlarında açıq havada olmaq məsləhət deyil. Bol maye qəbul etmək də vacib şərtlərdən biri sayılır.
I Won't Break

**I Won't Break** () — Rusiyanın 2018 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindəki mahnısı.

Yuliya Samoylova "I Won't Break" mahnısı ilə Rusiyanı Portuqaliyanın paytaxtı Lissabonda keçirilən Avroviziya 2018-də təmsil etmək hüququ əldə etmişdir. Mahnı Leonid Qutkin, Netta Nimrodi və Ari Burşteyn tərəfindən bəstələnmişdir. Bəstəkarlardan Leonid Qutkin daha öncə Rusiyaya Avroviziyada 2013-cü ildə 5-ci yeri qazandıran "What If" və 2015-ci ildə ikinci yeri qazandıran "A Million Voices" mahnılarını bəstələmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Unreal Engine

**Unreal Engline** () — "Epic Games" tərəfindən hazırlanan videooyun mühərriki. Bu mühərrikdə yaradılan ilk oyun – "*[[Unreal]]*" 1998-ci ildə satışa çıxarılmışdır. O vaxtdan etibarən mühərrikin müxtəlif versiyaları yüzdən artıq oyun və digər layihələrdə istifadə edilmişdir. Azərbaycanın "Survival horror" janrında olan ilk videooyunu "Sonuncu Dalan" bu mühərrikdən istifadə edilərək hazırlanmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
** Unreal Technology Internet Archive-da (28 noyabr 1999)
* Unreal Developer Network
* Unreal Government Network
Larisa Heniyuş

**Larisa Antonova Heniyuş** (; 9 avqust 1910-7 aprel 1983) — Belarus şairəsi, yazıçısı və ictimai xadimi.
## Həyatı
Larisa Antonova 1910-cu il avqustun 9-da çoxuşaqlı bir ailədə anadan olmuşdur. Polşa məktəbində təhsil almışdır. 1928-ci ildə Polşa gimnaiyasını bitirir. Elə bu illərdə polşa, skandinav, ingilis-klassik kimi dünya ədəbiyyatı ilə tanış olur və şeirlər yazmağa başlayır. 1935-ci il fevralın 3-də Praqada Karlova Universitetində tibb təhsili alan tələbə İvan Qeniyuşla ailə qurur. Oğlu Yuriy dünyaya gəldikdən sonra Praqaya köçür. Şairə ilk şeirlərini 1939-cu ildə berlin qəzetində nəşr etdirir. 1942-ci ildə ilk dəfə onun əsərlərinin yığma kitabı «Ад родных ніў» adı altında işıq üzü görür.
1939-cu ildə Qırmızı ordu qərbi Belarusiyaya daxil olan zaman larisanın atası güllələnir, anası və iki bacısı Qazaxıstana sürgün olunurlar. Çexoslavakiya alman əsarətindən azad edildikdən sonra Larisa həyat yoldaşı və oğlu ilə birgə Praqa yaxınlığında yerləşən Vimperk şəhərciyində yaşayırdı. 1948-ci il martın 5-də DTX Larisa və İvanı həbs edir. İkisi də Çexoslavakiya-Lvov şəhərindəki həbsxanaya yerləşdirilirlər.1948-ci ilin oktyabrından isə Minsk həbsxanasına köçürülürlər. 1949-cu il fevralın 7-də Larisa və İvan Heniyuşların 25il azadlıqdan məhrum edilməsi ilə bağlı qərar qəbul edilir. Onlar 1956-cı ildə həbsdən azad olunurlar. Azad olduqdan sonra Larisa ömrünün sonuna qədər ərinin vətəni olan Qrodnen əyaləti Zelvə qəsəbəsində yaşayır. Qalan həyatları boyu Heniyuşlar sovet vətəndaşlığından imtina edirlər. Zelvədə keçən 27 il MTN-in nəzarəti altında olmuşdur. İvan Heniyuşa Xəstəxanada işləmək üçün icazə verilmişdi. Ərinin ölümündən sonra Larisaya kiçik təqaüd ayrıldı. Larisaya həm də sovet-polşa sərhəddinin digər tərəfində yaşayan oğluyla görüşmək qadağan olunmuşdu. 
Azad olunduqdan sonra keçən 10 il ərzində şairənin yaradıcılığı böyük auditoriya tərəfindən tanınmırdı. Onun şeirləri ilk dəfə belarus qəzetində 1963-cü ildə nəşr olundu. Larisa Heniyuş 1983-cü ildə Zelvədə vəfat etmişdir. 

## Yaradıcılığı
### Şeirlər
### Toplu şeirlər
* *[http://li.myuse.org/classic/index/5 «Ад родных ніў»]* (1942)
* *«Невадам з Нёмана»* (1967)
* *«На чабары настоена»* (1982)
* *«Dzieviać vieršaŭ»* (1987)
* *«Белы сон»* (1990)
* *«Вершы: рукапісны зборнік з 1945-47 гг.»* (1992)
* *«Выбраныя вершы»* (1997)
* *«Гасціна»* (2000)
* *«Выбраныя творы»* (стихи, поэмы, проза, письма, 2000)
* * Собрание сочинений в 2-х томах, [[2010]]) 
=== Uşaq şeirləri === 
* *«Казкі для Міхаські»* ([[1972]])
* *«Добрай раніцы, Алесь»* ([[1976]])
=== Digər şeirlər ===
* *«Споведзь»* (воспоминания), [[1990]])
* *«Маці і сын»* (в одном издании — сборники Ларисы Гениюш «Сэрца» и Юрия Гениюша «Да свету», [[1992]])
* *«Каб вы ведалі: з эпісталярнай спадчыны»* ([[2005]])
* *«Лісты з Зэльвы»'' (эпистолярий, 2012)

## İstinadlar
Şiələrin soyqırımı (İŞİD)

**Şiələrin İraq Şam İslam Dövləti tərəfindən soyqırımı** (, )  və ya **Şiələrin İraq Şam İslam Dövləti tərəfindən təqibi** (, ) — 2014-cü ilin avqust ayından başlayaraq İŞİD-in idarə etdiyi Şimali İraqda şiələrin sistematik şəkildə öldürülməsinə verilən ad.

Şiələrin İraqda əksəriyyəti təşkil etmələrinə baxmayaraq, onlar İŞİD tərəfindən kütləvi şəkildə öldürülürdülər. 12 iyun 2014-cü il tarixində İŞİD qüvvələri Speyşer düşərgəsi qətliamında ən azı 1,600–1,700 şiə kursamnt və məhbus öldürmüşdür. Şahidlərin dediklərinə görə, terror təşkilatının Mosul şəhərini almasından sonra, onlar sünni və şiə məhbusları ayırmışdılar. 650 şiə məhbus başqa bir yerə aparılıb öldürülmüşdür. Kürd vəzifəliləri buna bənzər bir hadisənin Ərbil şəhərində baş verdiyi barədə məlumat veriblər.

Amnesty International təşkilatı İŞİD-i Şimali İraqdakı dini və etnik azlıqların təmizlənməsi və icmaları "İraq xəritəsindən silinmək təhlükəsinə qoymaq"la günahlandırmışdır. 2 sentyabr 2014-cü il tarixində verilən xüsusi bir hesabata görə, İŞİD qüvvələri "sistematik olaraq qeyri-sünni müsəlman icmaları hədəfləmiş, yüzlərlə, bəlkə də minlərlə insanı oğurlamış və ya öldürmüş və 10 iyun 2014-cü il tarixindən bəri zəbt edilən ərazilərdə yaşayan on minlərlə şiələri və digər azlıqları qaçmağa məcbur etmişdir". Nineviya şəhərində ən çox öldürülən şiə qrupları türk əsilli türkmanlar və şahbeklər idi.

## Mosulun düşməsi
2014-cü ilin yayında Mosul şəhərindəki və İŞİD-in zəbt etdiyi digər ərazilərdə şiə mülkiyyətləri ر, yəni “R” hərfiylə rənglənmişdir. Bunun mənası Rafizilər — sünnilərin şiələrə verdiyi alçaldıcı bir ad idi. Şiələrin sahibləndiyi evlər və müəssisələrə İŞİD tərəfindən müsadirə edilmiş və yerli İŞİD tərəfdarlarına və xarici döyüşçülərə verilmişdir. On minlərlə şiə türkman və şahbek Mosul, Təlafər və Nineviya düzənliyini tərk etmişdir.

## Bəşirdə şiələrə qarşı hücumlar
Bəşir qəsəbəsinin yaxınlığındakı üç şiə kəndinin İŞİD qüvvələri tərəfindən hücuma məruz qalmasından və uşaqlar da daxil olmaqla 40 nəfərin öldürülməsindən sonra on minlərlə şiə Səlahəddin mühafəzası və Kərkük şəhərindən qaçmışdır.

## Şiə məbədlərinin məhv edilməsi

İŞİD şiələri çoxallahlı və kafir olaraq görür. Buna görə də o, İŞİD tərəfindən idarə edilən ərazilərdəki bütün şiə məbəd, məscid və pərəstişgahlarını məhv etmək üçün əməliyyat başlatmışdır. Verilən məlumatlara əsasən, bu əməliyyat nəticəsində Mosul və Təlafər ərazilərində ən azı 10 şiə məbədi məhv edilmişdir. 2016-cı ilin iyul ayında İŞİD dəstələri Məhəmməd ibn Əli əl-Hadinin Məqbərəsinə hücum etmişdir. Bu terror aktının nəticəsində ən azı 100 nəfər həlak olmuşdur.

## Soyqırım iddiaları
17 mart 2016-cı il tarixində ABŞ dövlət katibi Con Kerri İŞİD terror qruplaşmasının İraq və Suriyada şiələrə və digər dini və etnik azlıqlara qarşı törəddiyi zorakılığın soyqırım olduğunu elan etdi və bunları dedi:

Con Kerrinin bu sözləri dediyi həftədə ABŞ palatası İŞİD-in idarə etdiyi ərazilərdə törəddiyi vəhşilikləri soyqırım olaraq təsnifləşdirmişdir.

## Həmçinin bax
* Yezidilərin soyqırımı (İŞİD)
* Xristianların soyqırımı (İŞİD)
* Türkman soyqırımı
* Bağdadda terror (2016)

## İstinadlar
Silahlı qüvvələri olmayan ölkələrin siyahısı

**Silahlı qüvvələri olmayan ölkələrin siyahısı** — rəsmi olaraq silahlı qüvvələrə malik olmayan suveren dövlətlərin siyahısı. Bu siyahıda Quam, Bermuda adaları və Puerto-Riko kimi asılı ərazilər götürülmür. Asılı ərazilərin müdafiə ehtiyacını başqa ölkələr qarşılayır. Burada "silahlı qüvvələr" termini hökumət tərəfindən maliyyələşdirilən və həmin hökumətin daxili və xarici siyasətində istifadə edilən hər hansı bir müdafiə orqanına deyilir. Bu siyahıda olan bəzi ölkələrin (məsələn, İslandiya və Monako) daimi ordusu yoxdur, buna baxmayaraq onlar qeyri-polis hərbi qüvvəyə malikdirlər.

Burada adı sadalanan 21 ölkənin çoxunun keçmiş bir işğalçı ölkə ilə uzun müddətli sazişi var. Buna bir misal olaraq Fransa və Monako arasındakı sazişi götürmək olar. Onlar arasındakı saziş 1918-ci ildə imzalanmışdır. Azad Assosiasiya Sazişi ( ''AAS'') ölkələri olan Marşall adaları, Mirkoneziya Federativ Ştatları ( ''MFŞ'') və Palau öz müdafiə məsələlərində söz hüququna malik deyillər və beynəlxalq münasibətlərində az fəaliyyət göstərirlər. Məsələn, MFŞ Amerika Birləşmiş Ştatları ilə müdafiə sazişi imzalayan zaman, burada zəif bir nötqə yaranmışdı, çünki ölkə ABŞ yardımından çox asılı olmuşdu. Andorranın kiçik bir ordusu var və zəruri olduğu vaxtda müdafiə yardımı ala bilər. İslandiyanın ABŞ-la 2006-cı ildə sona çatan xüsusi bir sazişi var idi. Bu sazişə əsasən İslandiyanın müdafiəyə ehtiyacı olanda, ABŞ onu bununla təmin edəcəkdi.

Qalan ölkələr öz müdafiələrinə məsuldurlar. Onlar ya hər hansı bir silahlı qüvvələr olmadan, ya da məhdudi silahlı qüvvələrlə fəaliyyət göstərirlər. Kosta-Rika və Qrenada kimi ölkələr dehərbiləşdirmə prosesinə məruz qalıblar. Samoa kimi ölkələr silahlı qüvvələri olmadan qurulublar. Bunun başlıca səbəbi həmin ölkələrin müstəqillik qazandıqları ildən bəri başqa ölkələr tərəfindən müdafiə edilmələridir. Siyahıda sadalanan ölkələrin hamısı "qeyri-hərbiləşdirmə" vəziyyətindədirlər.

ABŞ-nin Haitini 1994-cü ildə işğal etməsindən sonra, ölkəni 1992-ci ildən bəri idarə edən hərbi xunta devrilmiş və ölkənin silahlı qüvvələri ləğv edilmişdir. BMT-nin Haitidə Sabitləşdirilmə Missiyasının 2017-ci ildə sona çatmasından sonra, Haiti hökuməti Haiti Silahlı Qüvvələrinin bərpa edildiyini açıqlamışdır.

## Silahlı qüvvələri olmayan ölkələr

## İstinadlar




### Mənbələr
* 
* 

## Xarici keçidlər
*  oxu.az saytında.
*  trend.az saytında.
Şirvan bəyləri

**Şirvan bəyləri** — Azərbaycanın Şirvan bölgəsinə mənsub zadəganlar:

## A

#Atamalıbəyovlar

## B

## C
#Cəbrayılbəyovlar

## Ç

## D

## E

## Ə

## F

## G

## H
#Hacıbababəyovlar

## X

## İ
#İbrahimbəyovlar
#İsrafilbəyovlar

## K

## Q

## L

## M

## N

## O

## Ö

## P

## R

## S

## Ş

#Şirvanskilər

## T

## U

## Ü

#Ünsizadələr

## V

## Y

## Z

## Mənbə
Suveren dövlət

**Suveren dövlət** — beynəlxalq hüquqda ali hakimiyyəti təmsil edən, öz dövlətinin daxili və xarici siyasətində tamamilə müstəqil olan, başqa dövlətin hakimiyyətindən asılı olmayan və hansısa bir coğrafi ərazidə suverenliyi olan dövlət. Beynəlxalq hüquq suveren dövlətləri daimi əhaliyə sahib olmaqla, müəyyən bir ərazisi olmaqla, ali və tək hökuməti olmaqla və digər suveren dövlətlərlə münasibət qurmağa gücü olmaqla xarakterizə edir. Həmçinin, suveren bir dövlət başqa bir dövlətdən nə asılı, nə də həmin dövlətə tabe olmalıdır.

## Həmçinin bax
* Mandat
* Protektorat
* Federasiya
* Unitar dövlət

## İstinadlar
Asılı ərazi

**Asılı ərazi**, **asılı sahə** və ya **asılılıq** — suveren bir dövlət olaraq tam siyasi müstəqillik və ya suverenliyə sahib olmayan, ancaq siyasi olaraq onu idarə edən dövlətin inteqral ərazindən kənarda olan ərazi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Keçmiş və indiki asılı ərazilər *WorldStatesmen* saytında

## Həmçinin bax
* Müstəmləkə
* Muxtariyyət
Leonardo Bonuççi

**Leonardo Bonuççi** (; ) — italyan keçmiş professional futbolçu. 2024-cü ilin may ayında o, futbol karyerasını bitirdiyini açıqlayıb.

## Karyerası

### Klub
Leonardo Bonuççi öz futbol karyerasına 2005-ci ildə "İnter" ilə başlayıb. 2009-cu ildə "Bari" komandasına keçmədən əvvəl Treviso və Pisa şəhərlərində kreditlə bağlı bir neçə mövsüm oynamışdır. 2010-cu ildə Yuventusa keçdi. 2012-ci ildən 2017-ci ilə qədər komanda ilə altı ardıcıl A Seriyası adını qazanmağa davam etdi.

### Məşqçilik
Benuççi məşqçilik karyerasına 2024-cü ilin oktyabrında Bernardo Korradinin rəhbərlik etdiyi İtaliya U-20 milli komandasının köməkçi məşqçisi kimi başlayıb.

## İstinadlar
Ömər Fərrux Əfəndi

**Ömər Fərrux Əfəndi** (; ) — son Osmanlı xəlifəsi Əbdülməcid Əfəndinin oğlu, son Osmanlı padşahı VI Mehmed Vahidəddinin kürəkəni. 1919–1924-cü illərdə Fənərbaxça FK-ya rəhbərlik etmişdir.

## Həyatı

Şahzadə Ömər Fərrux Əfəndi 29 fevral 1898 tarixində Çırağan sarayında dünyaya gəlmişdir. Atası son Osmanlı xəlifəsi Əbdülməcid Əfəndi, anası isə onun ilk xanımı olan Şahsüvar Başqadınəfəndidir. Hərb məktəbindən məzun olduqdan sonra Almaniyadakı Potsdam hərbi məktəbinə daxil oldu. Birinci Dünya müharibəsində Verdun cəbhəsində vuruşmuşdur. Müharibənin ardından 29 aprel 1920-ci ildə atasının əmisi oğlu və son Osmanlı padşahı VI Mehmed Vahidəddinin qızı Sabiha Sultanla evləndi. Bu evlilikdən 3 qızı — Nəslişah Sultan, Xanzadə Sultan və Nəcla Sultan dünyaya gəldi. Böyük qızı Fatma Nəslişah Sultan Osmanlı Xanədan dəftərinə adı yazılan son Osmanlıdır. Alman imperatoru II Vilhemi Osmanlı sultanı V Mehmed adına ziyarət edən Şahzadə Mehmed Vahidəddin Əfəndini, Mustafa Kamal Paşa ilə birlikdə müşayiət etdi.

Daha çox futbola olan marağı ilə tanınırdı. 1919-cu ildə 21 yaşında ikən Fənərbaxça FK-na rəhbər seçildi və sürgün səbəbilə ölkəni tərk edənə qədər bu vəzifəsini davam etdirdi.

1921-ci ilin aprelində Milli mübarizə hərəkatına qatılmaq üçün Anadoluya getmiş, Mustafa Kamal Paşanın keçmiş dostu olmasına baxmayaraq Ankara hökuməti tərəfindən geri göndərilmişdir.
4 mart 1924-cü ildə TBMM-nin qəbul etdiyi xilafətin ləğvi və Osmanlı ailəsinin sürgünü qanunu ilə ölkəni tərk etdi və bir daha geri dönə bilmədi. Kiçik qızları Nəcla Sultan isə ailənin sürgündə yaşadığı Nitsa şəhərində doğulmuşdur. Ailə bir müddət İsveçrədə yaşadıqdan sonra, böyük qızı Fatma Nəslişah Sultanın evlənərək Misir şahzadəsi olduğu Misirdə, daha sonra isə Fransada yaşadı. 1948-ci ildə xanımı Sabiha Sultandan boşandı və həmin ilin 31 iyulunda İsgəndəriyyədə əmisi Yusif İzzəddin Əfəndinin qızı Mehriban Mehrişah Sultanla evləndi.

5 illik sürgün həyatının sonunda 28 mart 1969 tarixində Qahirədə vəfat etdi. Ölümündən 5 il sonra Osmanlı ailəsinə mənsub kişilərin ölkəyə qayıtmasına icazə verilmiş, illər sonra verilən xüsusi icazə ilə məzarı 10 mart 1977-ci ildə Cağaloğlu səmtindəki Sultan Mahmud türbəsinə köçürülmüşdür.

## Mənbə
* http://www.enfal.de/otarih44.htm
* http://www.milliyet.com.tr/Yazar.aspx?aType=YazarDetay&ArticleID=1348730&AuthorID=104&b=Prenseslik
* http://www.tarihimiz.net/v3/Haberler/Ataturk/Omer-Faruk-Efendi-ve-Ataturk.html 
* http://turksiyer.com/genel-tuerk-tarihi/1957-sehzade-omer-faruk-efendinin-anadoluya-gecmesi.html
* http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~royalty/turkey/i347.html
Başqırdıstanda islam

Başqırdıstanda monoetik dünyəvi dinlər yayılıb. Onlardan biri və geniş yayılmışı İslamdır. Başqırdıstanda islamın Hənəfi əqidəsi yayılıb.

## Tarixi
İslamın Başqırdıstanda gəlməsində VIII-IX əsrlərdə müsəlman ölkələri ilə yaradılmış ticarət və iqtisadi əlaqələr böyük rol oynamışdır.
Uraldakı ilk müsəlman arxeloji abidəsi Başqırdıstanın İşimbay rayonundakı Levaşov məzarlığındakı tapıntılardır.

## Ədəbiyyat
* Аминев З. Г.,  Л. А. Ямаева. Региональные особенности ислама у башкир. — Уфа, 2009.
* В память столетия Оренбургского Магометанского Духовного Собрания, учрежденного в г. Уфе. СПб, 1892.
* Ислам от Каспия до Урала: Макрорегиональный подход: Сб. статей. — М., 2007.
* Казанцев И. Описание башкирцев. Оренбургские губернские ведомости. СПб., 1866.
* Калимуллин Б. Г. Архитектурные памятники Башкирии. Уфа, 1958.
* Янгузин Р. З. Социальная структура башкирского общества в XVIII—XIX вв. Уфа, 1987. 88 с.
Şeyx Kərim Qazıyev

**Şeyx Kərim Qazıyev** () — Naxçıvan qəzasının qazısı. Zəhra Qazıyevanın atası.

## Həyatı
XIX yüzilliyin sonlarından XX yüzilliyin 37-ci illərinədək Naxçıvanın çox hörmətli və bilikli şəxsiyyətlərindən biri Şeyx Kərim Molla Tağı oğlu Axundzadə 1868-ci ildə Naxçıvan şəhərinin qədim Zaviyyə məhəlləsində anadan olmuşdur.

Sonralar Şeyx Kərim vilayət qazısı seçildi. O, ərəb, alman və fars dillərini olduqca mükəmməl bilirdi. Naxçıvanda yaşayan qardaşı nəvələrinin dediyinə görə, 7 dildə sərbəst danışmağı və yazmağı bacarırdı. 1916-cı ilə aid bir sənəddə Şeyx Kərimin Naxçıvan qəzasının qazısı olması haqqında məlumat vardır.

Aparılan axtarışlar göstərdi M, Şeyx Kərim 1918-ci ildə Naxçıvanın ermənilərdən müdafiə olunmasında düşündüyümüzdən də artıq dərəcədə fəallıq göstərib. Arxiv sənədlərində onun Araz-Türk Cümhuriyyətində və sonralar yaradılan Milli Şurada Naxçıvanın ədliyyə məhkəməsinə rəhbərlik etməsi haqda məlumat var. Naxçıvanda yaşayan ruslar, malakanlar və digər xristian azlıqlar da Şeyx Kərimə çox ehtiram edirmişlər. Çünki Şeyxin özü Naxçıvanı ürəkdən sevən hər bir xalqın nümayəndəsinə qarşı olduqca səmimi idi. Onu da deyək ki, Şeyx Kərim 1918-1920-ci illərdən sonra Qazıyev soyadını daşımışdır. Bu Qazıyevlər İrəvan Qazıyevləri deyil.

Şeyx Kərimə saxta ittihamnaməni 1937-ci il sentyabrın 2-də hazırladılar. Bəlkə də elə Naxçıvanda sovet hökuməti qurulanda hazırlamışdılar.

Enkavedinin 11 sentyabr 1937-ci ildə Şeyx Kərimin 2810 nömrəli istintaq işi üzrə keçirilən iclas əlüstü oldu. Həmin iclasın protokolunun sonuncu hissəsində onun guya casusluq etdiyi bildirilir. Hətta, onun silahlı üsyanı hazırlayanlardan biri oiduğunu da işinə əlavə etmişlər.

Buradakı izahatdan məlum oiur ki, Şeyx Kərim Naxçıvan həbs xanasında saxlanırmış. Və üçlüyün son qərarı qətidir: “Qazıyev Şeyx Kərim Molla Tağı oğlu, 67 yaş. Əmlakı müsadirə olunmaqla güllələmək”. Şeyx Kərimin faciəli ölümündən sonra onun ailəsini Qazaxıstanın Taldı-Kurqan vilayətinə sürgün edirlər. Şeyx Kərimin həyat yoldaşı Səkinə (Dilbər) xanım, oğulları Bağır və Tələt, qızları Bətulə, Zəhra, Rübabə susuz səhralara aparıldılar.

## Ailəsi
Səkinə (Dilbər) xanımla evlənmiş, oğulları Bağır və Tələt, qızları Bətulə, Zəhra Qazıyeva, Rübabə adlı  qızları olmuşdur.

## İstinadlar
Daxili siyasət

**Daxili siyasət** — dövlət siyasətinin ölkə sərhədləri daxilində olan bütün problem və fəaliyyətlərə (qanunlar, hökumət proqramları, inzibati qərarlar və s.) birbaşa aid olan hissəsi. Bu, hökumətin dünya siyasətində olan maraqlarını ifadə edən xarici siyasətdən fərqlidir. Daxili siyasət biznes, təhsil, enerji, səhiyyə, kənd təsərrüfatı, hüquq-mühafizə, maliyyə və vergilər, təbii ehtiyatlar, sosial təminat və şəxsi hüquq və azadlıqlar kimi geniş sahələri əhatə edir.

## Həmçinin bax
* Xarici siyasət
Məhisti Qadınəfəndi

**Məhisti Qadınəfəndi** (; () — son Osmanlı xəlifəsi Əbdülməcid Əfəndinin dördüncü xanımı.

## Həyatı
Məhisti xanım 1896-cı ildə Sakaryada dünyaya gəlmişdir. Atası Hacımaf bəy Akalsba əslən abxaz idi. Anasının adı isə Safiyə xanım idi. Özündən başqa Kamil bəy (ö. 1963) və Fevzi bəy adlı iki qardaşı, Zahidə, Ayşə Mihridil (ö. 1969) və Mihrivəfa adlı 3 bacısı vardı.

16 aprel 1912-ci ildə Əbdülməcid Əfəndinin dördüncü xanımı olaraq Osmanlı sarayına alındı. Cütlüyün yeganə övladı olan Dürrüşəhvar Sultan 26 yanvar 1914-cü ildə Çamlıcada dünyaya gəldi. 1924-cü ilin martında əri və uşaqları ilə birlikdə sürgünə getdi. Əvvəlcə İsveçrədə, daha sonra Fransanın Nitsa şəhərində məskunlaşdılar. Yeganə qızı Dürrüşəhvar Sultan 12 noyabr 1931 tarixində Nitsada Heydərabad nizamının oğlu ilə evlənmiş və Heydərabad sarayına gəlin köçmüşdü.

1944-cü ildə əri Əbdülməcid Əfəndinin vəfatından sonra Mehisti xanım Londona köçdü və ölümünə qədər burada yaşadı. 1964-cü ildə ifliclə vəfat etdi və Londonun Brukvild məzarlığında dəfn olundu. Qızı Dürrüşəhvar Sultan da 2006-cı ildə vəfat etdikdə, anasının yanına dəfn edildi.

## Mənbə
* Wendy M. K. Shaw (March 15, 2011). *Ottoman Painting: Reflections of Western Art from the Ottoman Empire to the Turkish Republic*. I. B. Tauris. p. 87. ISBN 978-1-848-85288-4
Daimi ordu

**Daimi ordu** — bir dövlətin həm sülh, həm də müharibə vaxtı fəaliyyət göstərən daimi, əsasən peşəkar ordusu. Daimi hərbi işdə fəaliyyət göstərən əsgərlərdən (hərbi xidmətə çağırılanlar da buna aid ola bilərlər) ibarət olur. Bu, üzun müddət fəaliyyət göstərən əsgərlərdən ibarət olan və sadəcə müharibə və ya təbii fəlakət vaxtı fəallaşdırılan hərbi ehtiyatlardan və mülki əhalidən yaradılan və sadəcə müharibə və ya müharibə təhlükəsi vaxtı fəallaşan və müharibə və ya müharibə təhlükəsi bitən zaman ləğv edilən müvəqqəti ordulardan fərqlidir. Termin təxminən XLVIII əsrdə yaradılıb, ancaq onu izah edən fenomen daha köhnədir.

## Tarix
İlk daimi ordu Assuriyada III Tiqlatpalasar (comment. h. hakimiyyət e.ə. 745–727) tərəfindən yaradılmışdır.

Avropada yaradılan və bizə məlum olan ilk daimi ordular Qədim Yunanıstanda idi. Qədim Spartanın kişi vətəndaşları daimi ordu kimi fəaliyyət göstərirdi. Makedoniyalı II Filip ilk peşəkar ordunu təsis etmişdir. Bu ordu göstərdikləri xidmətlərə görə illik maaş alan əsgər və süvarilərdən təşkil olunmuşdu.

Avropadakı ilk müasir daimi ordu Osmanlı İmperiyasının Yeniçəriləri idi. Yeniçərilər XIV əsrdə I Murad tərəfindən yaradılmışdı. 

## Həmçinin bax
*Ordu
*Nizamlı ordu
*Silahlı qüvvələr

## İstinadlar
Şahsüvar Qadınəfəndi

**Şahsüvar Qadınəfəndi** və ya **Şahsüvar Xanım** (Osmanlı türkcəsi: شہسوار خانم) () — son Osmanlı xəlifəsi Əbdülməcid Əfəndinin ilk xanımı.

## Həyatı
Şahsüvar xanım 2 may 1881-ci ildə İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Ailəsi əslən ubıxdır. Hələ kiçik yaşlarında atası onu saraya tsəlim etmiş, adı dəyişdirilərək Şahsüvar qoyulmuşdur. 15 yaşında 22 dekabr 1896 tarixində Əbdülməcid Əfəndi ilə Çırağan sarayında evləndirilmişdir. Cütlüyün yeganə övladı olan Şahzadə Ömər Fərrux Əfəndi 29 fevral 1898-ci ildə dünyaya gəldi. 1924-cü ilin martında əri və uşaqları ilə birlikdə sürgünə getdi. Əvvəlcə İsveçrədə, daha sonra Fransanın Nitsa şəhərində məskunlaşdılar.

Əri Əbdülməcid Əfəndinin 1944-cü ildəki vəfatından bir il sonra, 1945-ci ildə Parisdə vəfat etmiş, Parisdəki Bobigny məzarlığında dəfn edilmişdir.

## Mənbə
* Harun Açba (2007). *Kadın efendiler: 1839–1924*. Profil. pp. 205–7. ISBN 978-9-759-96109-1.
* Wendy M. K. Shaw (March 15, 2011). *Ottoman Painting: Reflections of Western Art from the Ottoman Empire to the Turkish Republic*. I.B.Tauris. pp. 85–8. ISBN 978-1-848-85288-4.
Şəki bəyləri

**Şəki bəyləri** — Azərbaycanın Şəki bölgəsinə mənsub zadəganlar:
Rus məmurlarının 1860-cı ildə tərtib etdiyi, professor Ədalət Tahirzadənin Azərbaycan Respublikası Tarix Arxivindən üzə çıxardığı Şəki şəhərinin müsəlman məmur və bəylərinin 82 səhifəlik siyahə olmuşdur.

## A

## B
# Bilallar<br />

## C

## Ç

## D

# Dadanovlar
## E

## Ə
#Əlicanbəyovlar

## F

## G

## H

# Hüseynbəyovlar
## X

## İ

## K

## Q
#Qazıyevlər (Şəki)

## L

## M

## N
#Nəbibəyovlar

## O

## Ö

## P

## R

## S

#Sədrəddinbəyovlar

## Ş

#Şəkixanovlar
#Şıxəlibəyovlar

## T

## U

## Ü

## V

## Y

Yusifbəyovlar
## Z

## Mənbə
Xanzadə Sultan

**Xanzadə Zəhra Sultan** və ya **Xanzadə Osmanoğlu** () — Osmanlı sülaləsinin üzvü.

## Həyatı
Xanzadə Sultan 19 sentyabr 1923 tarixində ailəsinin yeni yaşamağa başladığı Dolmabağça sarayında dünyaya gəlmişdir. Atası Şahzadə Ömər Fərrux Əfəndi son Osmanlı xəlifəsi Əbdülməcid Əfəndinin oğlu, anası Sabiha Sultan isə son Osmanlı sultanı VI Mehmed Vahidəddinin qızı idi. Xanzadə ailənin ortancıl qızı idi və özündən başqa Fatma Nəslişah və Nəcla adlı 2 bacısı vardı.

3 mart 1924 tarixli 431 saylı qanunla 6 aylıq Xanzadə Sultan ailəsiylə birlikdə sürgünə getdi. Uşaqlıq və gənclik illəri Fransanın Nitsa şəhərində keçdi. Burada bacıları və Naciyə Sultanın övladları Mahpeykər xanım, Türkan xanım və Sultanzadə Əli bəylə birlikdə ögey ataları Mehmed Kamil bəy (Ənvər Paşanın qardaşı) tərəfindən Osmanlı türkcəsini öyrəndilər. 17 yaşı olanda, ailəsinin istəyilə Misirin kral ailəsindən olan Məhəmməd Əli İbrahimlə evləndi. Bu nikahdan 2 övladı — Fazilə və Əhməd dünyaya gəldi.

1952-ci ildə Misirdə baş verən çevriliş səbəbilə ailəsiylə birlikdə yenidən sürgünə getdi. Bu dəfə Fransanın Paris şəhərinə köçən Xanzadə Sultan ölümünədək burada qaldı. Qızı Fazilə İbrahimi İraq kralı II Faysalla evləndirmək istəsə də, 1958-ci ildə İraqda baş verən çevriliş əsnasında kral öldürülmüş, bu səbəblə nikah baş tutmamışdı.

Xanzadə Sultan 19 mart 1998-ci ildə Parisdə vəfat etdi. Cənazəsi 27 mart günü Türkiyəyə gətirilərək burada Aşiyan məzarlığında dəfn olundu.

## Övladları
* **Sabiha Fazilə İbrahim** (d. 8 avqust 1941, Nöyi-sür-Sen) — ilk evliliyi 11 dekabr 1965 tarixində Parisdə Türkiyə Baş nazirlərindən Suat Hayri Ürgüplünün oğlu Hayri Ürgüplü ilə, ikinci evliliyi isə Jean-Alphonse Bernard ilə 18 iyun 1983 tarixində baş tutdu. İlk evliliyindən 2 övladı dünyaya gəlmişdir:
** Əli Suad Ürgüplü (d. 28 sentyabr 1967, İstanbul)
** Mehmed Səlim Ürgüplü (d. 31 oktyabr 1968, İstanbul)
* **Əhməd Rüfət İbrahim** (d. 31 avqust 1942, Qahirə) — 26 iyun 1969 tarixində əminə Uşaklıgil ilə evləndi.

## Mənbə
* http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=-10976
* https://archive.org/stream/GenealogyOfTheImperialOttomanFamily2005#page/n41/mode/2up
* http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~royalty/islamic/i184.html#I184
Nəcla Sultan

**Nəcla Hibətullah Sultan** və ya **Nəcla Osmanoğlu** () — Osmanlı sülaləsinin üzvü.

## Həyatı
Atası son Osmanlı xəlifəsi Əbdülməcid Əfəndinin oğlu Ömər Fərrux Əfəndi, anası isə son Osmanlı sultanı VI Mehmed Vahidəddinin qızı Sabiha Sultandır. Babası VI Mehmedin İtaliyanın San-Remo qəsəbəsində vəfat etdiyi 15 may 1926 tarixində, Fransanın Nitsa şəhərində dünyaya gəldi. Ailənin ən kiçik qızı idi və özündən böyük Nəslişah və Xanzadə adlı 2 bacısı vardı.

Uşaqlığı və gənclik illəri Fransada keçdi. Burada bacıları və Naciyə Sultanın övladları Mahpeykər xanım, Türkan xanım və Sultanzadə Əli bəylə birlikdə ögey ataları Mehmed Kamil bəy (Ənvər Paşanın qardaşı) tərəfindən Osmanlı türkcəsini öyrəndilər. 1938-ci ildə ailəsiylə birlikdə Misirə köçdü və 1943-cü ilin fevralında Misir kral ailəsindən Əmir İbrahimlə (d. 18 aprel 1903 — ö. 1977) evləndi. 1952-ci ildə bu nikahdan Osman Rüfət adlı oğlu dünyaya gəldi. Həmin il baş tutan Misir çevrilişindən sonra ailəsiylə ölkədən sürgün edildi və İsveçrəyə getdi. 16 oktyabr 2006-cı ildə Madriddə vəfat etdi və cənazəsi İstanbula gətirilərək Aşiyan məzarlığında dəfn edildi.

## Övladları
* **Osman Rüfət İbrahim** (d. 20 may 1951, Qahirə)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://arsiv.sabah.com.tr/2006/10/18/gun136.html 
* http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~royalty/islamic/i185.html#I185
Konya Atatürk stadionu

**Konya Atatürk stadionu** — 1950-ci ildə Konyada açılan çox məqsədli köhnə bir stadiondur.  Konyasporun keçmiş stadionudur. Hal-hazırda 22.456 tamaşaçı tutumuna malikdir. 2005-ci ildə stadionda işlər aparılmış, və nəticədə stadionun hamısı kreslo ilə təmin olunmuşdur. Balıqəsir stadionu ilə bərabər Türkiyədə velosiped pisti olan 2 stadiondan biridir.

7 may 2014 tarixində Türkiyə kuboku finalı 2014-də ev sahibliyi etdi. Qalatasaray ilə Əskişəhərspor qarşılaşmasında Qalatasaray qalib olmuşdur. Beləcə Qalatasaray kuboku 15-ci dəfə öz muzeyinə apardı.

Atatürk stadionunda son oyun 11 may 2014-cü ildə olub. Bu oyun Kayserispor və Konyaspor arasında olmuşdur. Konyaspor oyunlarını Konya Böyükşəhər Bələdiyyəsi Stadionunda oynayır.

## İstinadlar
Səniyə İnşirah xanım

**Səniyə İnşirah xanım** (d. 10 iyul 1887 — ö. 10 iyun 1930) — son Osmanlı sultanı VI Mehmedin ikinci xanımı və gözdəsi.

## Həyatı
İnşirah xanım 1887-ci ildə Əziz bəy Voçibenin qızı olaraq dünyaya gəlmişdir. Sultan V Mehmedin xanımlarından Dürrüadən xanımın qohumu idi. Çox gənc yaşlarında saraya verildi və burada saray tərbiyəsi aldı. Adı dəyişdirilərək Səniyə oldu. Sultan Əbdülməcidin xanımlarından Şayəstə xanımın nədiməsi oldu. Rəssamlığa meyli olan Səniyə İnşirah xanım bu əsnada Şahzadə Mehmedin nəzərini cəlb etdi.

Şahzadə Mehmedin ilk xanımı Əminə Nazikəda xanım 2 qız uşağı dünyaya gətirmiş, ancaq həkimlər bir daha övladı olmayacağını bildirdikdən sonra Əminə xanım əri Vahidəddinə yenidən evlənməsi üçün icazə vermişdir. Yeni xanım olaraq seçdiyi Səniyə xanım üçün atası Əziz bəyə müraciət edən Şahzadə Vahidəddin uzun müddət qızın atası və qardaşı Zəki bəydən icazə ala bilmədi. Nəhayət, 8 iyul 1905 tarixində cütlük Çəngəlköy sarayında evləndi. Səniyə Qadınəfəndi çox qısqanc idi. Məhz bu qısqanclığı səbəbilə 17 noyabr 1909 tarixində cütlük ayrıldı. Ayrıldıqdan sonra sürgün qərarına qədər Vahidəddinin köşklərindən birində yaşamağa başladı. Sürgün qərarından sonra isə ölkəni tərk etdi və Qahirəyə köçdü. Sultan Vahidəddinlə, taxta çıxmadan öncə evləndiyi üçün heç vaxt sultan ola bilmədi.

Ancaq sürgündə olduqca çətin günlər yaşayırdı. Nəhayət, 10 iyun 1930-cu ildə özünü Nil çayına ataraq intihar etdi və cənazəsi Qahirədə dəfn edildi.

## Mənbə
* http://4dw.net/royalark/
* http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~royalty/turkey/persons.html
* https://books.google.com/books?qGAtAQAAIAAJ

## İstinadlar
Pyer Brasso

**Pyer Brasso** () – 1964-cü ildə "Göteborgs-Tidningen" bulvar qəzetinin isveçli jurnalisti Eke "Daku" Akselson tərəfindən təşkil olunmuş mistifikasiyada rol oynamış şimpanze. Akselson bir şimpanzenin çəkdiyi rəsmləri əvvəllər tanınmayan fransız rəssam "Pyer Brasso"nun adı ilə nümayiş etdirmək və beləcə də, tənqidçilərin əsl avanqard incəsənəti ilə şimpanzenin rəsmləri arasındakı fərqi deyə bilib-bilməyəcəkləri test etmək istəmişdir.

"Pyer Brasso" əslində 4 yaşlı adi şimpanze idi. Buros zooparkından idi və əsl adı Piter idi. Akselson şimpanzenin 17 yaşlı baxıcısını Piterə fırça və boya verməyə razı sala bilmişdi. Bundan sonra Piter bir neçə əsər yaratmışdır. Akselson onlardan ən yaxşı 4-nü seçmiş və onların Höteborq şəhərindəki Kristina qalereyasından sərgilənməsini təmin etmişdir. "Bunu ancaq şimpanze çəkə bilər" deyən bir tənqidçi istisna olmaqla, tənqidçilərin çoxu əsərləri tərifləmişdirlər. "Göteborgs-Posten" qəzetindən Rolf Anderberq yazmışdır: "Brasso güclü fırça toxunuşları ilə, lakin aydın qətiyyətlə çəkir. Onun fırça toxunuşları şiddətli tələbkarlıqla hərəkət edir. Pyer balet ifaçısı zərifliyi ilə performans sərgiləyən bir sənətkardır".

Mistifikasiya üzə çıxandan sonra da belə Rolf onun əsərlərinin "sərgidəki ən yaxşı əsərlər" olduğunu bildirmişdir. Şəxsi kolleksiyaçılardan biri onun bir əsərini 90 dollara (2017-ci ilin kursu ilə 710 dollar) almışdır.

Piter 1969-cu ildə Çester zooparkına transfer olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Avanqard sənətkar Pyer Brasso
Səfər Sadiqi

**Sadiqi Səfər** — Danimarka "Vətən"  Cəmiyyətinin sədri, Avropa Azərbaycanlıları Konqresinin vitse-prezidenti, Dünya Azərbaycanlıları Əlaqələndirmə Şurasının üzvü.

## Həyatı və təhsili
Sadiqi Səfər Məmi oğlu 1957-ci il mayın 12-də Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1964-cü ildə Yasamal rayonu 21 nömrəli məktəbə gedib. 1972-ci ildə Bakı Maliyyə Kredit Texnikomunda "Hesablama maşınlarının proqramlaşması" fakultəsinə daxil olub. 1976-cı ildə təhsilini başa vurub. Sovet ordusunda SSRİ-nin 3-cü Hava Hücumundan Müdafiə xəttində baş qərargahda radist olaraq xidmət edir. 1978-ci ildə hərbi xidmətini başa vurub. Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunda təhsil alıb.

## Fəaliyyəti
Hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra Azərbaycan Dövlət Statistika idarəsində mühəndis, proqramist, böyük mühəndis vəzifələrində çalışıb. 10 ildən çox Statistika Həmkarlar İttifaqında fəaliyyət göstərmişdir. 1988-ci il hadisələrində və 20 yanvar hadisələrində fəal iştirak etmişdir. 20 yanvar hadisələrində yaralıları xəstəxanaya çatdırmaqla bir neçə insanın həyatını xilas edib. 1995-ci ildə "Şıxəli Company" şirkətini təsis etmiş və şirkətin sədri olmuşdur.
## Diasporada fəaliyyəti
2001-ci ildə Danimarkaya köçmüşdür. 2007-ci ildə Danimarka Vətən Cəmiyyətini yaradaraq Hillerod şəhər bələdiyyəsindən qeydiyyatdan keçirmişdir. 2009-cu ildə Danimarkada ilk dəfə Türk dilli Cəmiyyətlər Birliyini yaratmış 2013-cü ildə isə Danimarkada ilk Azərbaycan Evini açmışdır. 2014-cü ildə Azərbaycan Evinin nəzdində Danimarkada ilk Ana dili və Azərbaycan Musiqi məktəbini yaratmışdır. Məktəbin nəzdində "Cırtdan" uşaq yaradıcılıq mərkəzi fəaliyyət göstərir. 2010-cu ildən etibarən Danimarkada "Azərbaycanı Dünyaya tanıdaq" silsilə tədbirlərini keçirməyə başlayıb.

## Ailəsi
Atası Məmi Sadıx oğlu Sadiqi Cənubi Azərbaycanın Sərab mahalında anadan olub. Azərbaycan Demokrat Firqəsinin üzvü olub. Seyid Cəfər Pişəvərinin yaxın silahdaşı 21 Azər hərəkatının mayor rütbəli zabiti olub. Sonradan Bakıya köçərək burada yaşamışdır. 1964-cü ildə isə Bakıda vəfat etmişdir.

Səfər Sadiqi evlidir iki qızı dörd nəvəsi var.

## Mükafatları
* Azərbaycan diasporunun inkişafındakı xidmətlərinə görə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunub.
* 
* "İranlı Mühacirlər Cəmiyyəti" İctimai Birliyinin xüsusi diplomu ilə təltif olunmuşdur.

## İstinadlar
Şadiyə Müvəddət Qadınəfəndi

**Şadiyə Müvəddət Qadınəfəndi** () — son Osmanlı sultanı VI Mehmed Vahidəddinin üçüncü xanımı.

## Həyatı
Kiçik yaşlarında olan Müvəddət xanım Şahzadə Vahidəddinin xəzinədarı olan xalası Həbibə xanımın vasitəsilə Çəngəlköy sarayına alınmış, burada saray təhsili almışdır. Sarayda xidmət edərkən Şahzadə Vahidəddinin nəzərini cəlb etmiş, 24 aprel 1911 tarixində onun üçüncü xanımı olaraq evlənmişdir. Bir il sonra sultanın yeganə oğlu olan Şahzadə Mehmed Ərtoğrul Əfəndini dünyaya gətirmişdir. Sultan Vahidəddin taxta çıxdıqdan sonra isə Şadiyə Müvəddət xanım sultanın ikinci qadınəfəndisi elan edildi.

1922-ci ildə Sultan Vahidəddin taxtdan endirilərək sürgün edilmiş, Şadiyə xanım da onunla birlikdə İtaliyadakı San-Remo qəsəbəsinə getmişdir. Burada böyük bir köşkdə yaşayan Şadiyə xanım 1926-cı ildə ərinin vəfatının ardından İsgəndəriyyəyə köçdü və burada 2 may 1932-ci ildə Şakir bəy Əminpaşazadə ilə evləndi. Ancaq bu evlilik 28 fevral 1936 tarixinədək davam etdi. 1944-cü ildə oğlunun vəfatının ardından İstanbula qayıtmaq istədi və davam edən müzakirələrin ardından 1948-ci ildə vətənə qayıtmaq üçün xüsusi icazə aldı. Ancaq çox keçmədən 1951-ci ildə İstanbulun Çəngəlköy rayonunda vəfat etdi və burada dəfn olundu.

## Övladları
* **[[Mehmed Ərtoğrul Əfəndi]]** (d. 5 oktyabr 1912 — ö. 2 iyul 1944)

## Mənbə
* Günay Günaydın (2006). *[https://books.google.com/books?BAAAAIAAJ Haremin son gülleri]*. Mevsimsiz Yayınları. ISBN 978-9944-987-03-5
* *[https://books.google.com/books?qGAtAQAAIAAJ Bir Çerkes prensesinin harem hatıraları]*. L & M. 2004. ISBN 978-975-6491-31-7

## İstinadlar
Nəvvarə xanım

**Nəvvarə xanım** () — son Osmanlı sultanı VI Mehmed Vahidəddinin dördüncü xanımı və gözdəsi.

## Həyatı
Nəvvarə xanım 4 may 1901 tarixində İzmitin Hikmətiyə kəndində abxaz əsilli Mustafa bəylə xanımı Hafizə xanımın ailəsində dünyaya gəldi. Kiçik yaşlarında Dolmabağça sarayına alınaraq təhsil aldı. Sultan Vahidəddinin üçüncü xanımı Şadiyə Müvəddət xanımın əmisi qızıdır. Müvəddət xanım Şahzadə Vahidəddinlə evləndikdən sonra onu Çəngəlköy sarayına alaraq özünə nədimə seçmişdi. Vahidəddin bu dəfə də Nəvvarə xanıma aşiq olmuş, bu səbəblə iki əmi qızının münasibətləri pisləşmişdi.

Vahidəddinlə 20 iyul 1918-ci ildə Dolmabağça sarayında evləndi. Bu nigahdan övladı olmadı. Sultan Vahidəddinin beşinci xanımı Nəvzad xanımla münasibətləri pis idi. 1922-ci ildə sürgünə gedən Sultan Vahidəddinlə ölkəni tərk etmədi. 1924-cü ildə sürgünə getməmək üçün öz istəyilə Sultan Vahidəddindən boşandı. İkinci evliliyi Mövlud Sönməzlər adlı bir tacirlə baş tutdu. Bu illərdə adını dəyişərək Leyla qoydu. İstanbulun Şişli rayonunda yaşayan Nəvvarə xanım 1974-cü ildə ərini itirdikdən sonra doğulduğu Hikmətiyə kəndinə geri döndü. Burada 22 aprel 1992 tarixində vəfat etdi.

## Mənbə
* Açba, Leyla: Harem Hatıraları, İstanbul 2004
* Açba, Harun: Kadınefendiler Ansiklopedisi, İstanbul 2007
* Öztuna, Yılmaz: Devletler ve Hanedanlar, Ankara 1989
* Uluçay, Çağatay: Padişahların kadınları ve kızları, Ankara 1992

## İstinadlar
Nəvzad xanım

**Nəvzad xanım** () — son Osmanlı sultanı VI Mehmed Vahidəddinin beşinci xanımı və gözdəsi.

## Həyatı
Nəvzad xanım Beşiktaş rayonunda Hüseyn bəy köşkündə 2 mart 1902-ci ildə dünyaya gəlmişdir. Atası köşkün bağbanı Şaban Barqu, anası isə Xədicə xanım idi. Əsl adı Nemət idi. Özündən başqa Əminə və Fatma adlı 2 bacısı, Saleh adlı qardaşı vardı. Yaşadıqları köşkün xanımı Əda xanım, atası Şaban bəyin bibisi idi. 1913-cü ildə Əda xanımın istəyilə, Nemət və bacısı Əminə V Mehmedin hərəminə alındı. Saraya alındıqdan sonra özünə Nəvzad, bacısına isə Nəsrin adı verildi.

1918-ci ildə V Mehmedin vəfatından sonra Nəvzad və Nəsrin mərhum sultanın oğlu Şahzadə Mehmed Ziyaəddin Əfəndinin sarayına köçürüldülər. Burada saray sultanlarının təlimlərində iştirak etdilər. Daha sonra isə burada kalfa oldular və Sultan Vahidəddinin sarayına getdilər.

Çox keçmədən Sultan Vahidəddinin diqqətini cəlb etdi və 1 sentyabr 1921-ci ildə Ulduz sarayında evləndilər. Bu evlilikdən övladı dünyaya gəlməmiş, bu səbəblə qadınəfəndi ola bilməmişdi. Sultan Vahidəddinin 1922-ci ildə sürgünə getməsinin ardından o da San-Remoya deportasiya edildi. Ərinin vəfatından sonra bacısıyla birlikdə İstanbula qayıtdı və 1928-ci ildə ikinci evliliyi Ziya bəy Səfəroğlu ilə baş tutdu. 1937-ci ildə *"Ulduz sarayından San-Remoya"* adlı xatiratını yazdı. İkinci evliliyindən Sidiqə Səlcuq (d. 1928) adlı bir qızı, Şaban Mustafa adlı (d. 1931) bir oğlu dünyaya gəldi.

Nəvzad xanım 23 iyun 1992-ci ildə ərinin Göksü yaxınlığındakı köşkündə vəfat etdi və Qaracaəhməd məzarlığında dəfn olundu.

## Mənbə
* https://books.google.com/books?id=HuZTefumFSQC

## İstinadlar
Mehmed Ərtoğrul Əfəndi

**Mehmed Ərtoğrul Əfəndi** () — son Osmanlı sultanı VI Mehmed Vahidəddinin oğlu.

## Həyatı
Mehmed Ərtoğrul Əfəndi 1912-ci ildə İstanbulda Çəngəlköydəki Vahidəddin köşkündə dünyaya gəldi. Anası Şadiyə Müvəddət xanım atasının üçüncü xanımı idi. Ailənin tək oğlu və ən kiçik uşağı olduğundan xüsusi təhsil aldı. Atası 1922-ci ildə sürgünə göndəriləndə, 10 yaşlı Mehmed Ərtoğrul da onunla birlikdə San-Remoya getdi. Atasının ölümündən sonra, anasıyla birlikdə Qahirəyə köçdü və 1944-cü ildə burada vəfat etdi. Cənazəsi Qahirədə Abbasiyə məzarlığında dəfn olundu.

## Mənbə
* http://www.enfal.de/otarih44.htm
* https://web.archive.org/web/20060502151020/http://www.4dw.net/royalark/Turkey/turkey14.htm

## İstinadlar
Kamurəs Qadınəfəndi

**Kamurəs Qadınəfəndi** () — 35. Osmanlı sultanı V Mehmedin ilk xanımı.

## Həyatı
Kamurəs xanım 1855-ci ildə əslən ubix olan əsilzadə ailəsində dünyaya gəlmişdir. Çox gənc yaşlarında saraya xidmətçi olaraq alınmış, 30 sentyabr 1872-ci ildə Çırağan sarayında V Mehmedlə evləndilər. Evləndikdən bir il sonra Şahzadə Mehmed Ziyaəddin Əfəndini dünyaya gətirdi. 1918-ci ildə ölkəyə gələn Bolqarıstan kralı III Borisin qarşılanması mərasimində iştirak etdi. Sarayda təlim keçən kiçik sultanların təhsili ilə maraqlanırdı.

Sultan V Mehmedin vəfatının ardından (1918) bir müddət sarayda qalan Kamurəs xanım daha sonra Beşiktaşdakı saraya köçürüldü. Çox keçmədən 30 aprel 1921-ci ildə burada vəfat etdi. Cənazəsi ərinin Əyyubsultandakı Sultan Rəşad türbəsinə dəfn edildi.

## Övladları
* **[[Mehmed Ziyaəddin Əfəndi]]** (d. 26 avqust 1873 — ö. 30 yanvar 1938)

## Mənbə
* Harun Açba (2007). *Kadın efendiler: 1839–1924*. Profil. ISBN 978-9-759-96109-1.
* *The Concubine, the Princess, and the Teacher: Voices from the Ottoman Harem*. University of Texas Press. 2010.

## İstinadlar