Mariya Mis

**Mariya Mis** (; ) — alman sosioloq, marksist feminist, qadın haqları müdafiəçisi və yazıçı. Bir neçə il ibtidai məktəb müəllimi işlədikdən və orta məktəb müəllimi kimi ixtisaslaşdıqdan sonra Afrikada və ya Asiyada işləmək ümidi ilə Göte İnstitutuna müraciət etdi. Hindistanın Pune şəhərində məktəbə təyin edildikdə, kişi tələbələrinin alman dili kurslarına təhsillərini davam etdirmək üçün qatıldıqlarını, qadınların isə əsasən evlilikdən yayınmaq üçün bu dərslərə yazıldıqlarını gördü. Köln Universitetinə qayıdaraq, Hindistanda qadınlara qarşı sosial gözləntilərin ziddiyyətləri haqqında dissertasiya hazırladı və növbəti il doktorluq dərəcəsini qazandı.

Mis 1960-cı illərin sonlarından etibarən sosial hərəkatlarda fəal iştirak etdi. Onun fəaliyyəti qadın azadlığı və pasifizm lehinə, həmçinin Vyetnam müharibəsi və nüvə silahlanmasına qarşı yönəlmişdi. O, 1970-ci illərdə Köln Tətbiqi Elmlər Universitetində və Frankfurt Sosial Tədqiqatlar İnstitutunda sosiologiya dərsləri keçirdi. Qadın tarixinin kifayət qədər araşdırılmadığını anlayaraq, Almaniyada ilk qadın sığınacağının yaradılmasına kömək etdi və orada mühazirələr oxudu. 1979-cu ildə Haaqadakı Beynəlxalq Sosial Tədqiqatlar İnstitutunda qadın araşdırmaları sahəsində dərs deməyə başladı və inkişaf etməkdə olan ölkələrdən olan qadınlar üçün feminist nəzəriyyəyə əsaslanan magistr proqramı yaratdı.

1981-ci ildə Almaniyaya və Tətbiqi Elmlər Universitetinə qayıdan Mis ekofeminist hərəkatına qoşuldu və gen mühəndisliyi ilə reproduktiv texnologiyalara qarşı fəaliyyət göstərdi. O, qadın əməyini dəyərsizləşdirən və görünməz edən prosesləri təsvir etmək üçün "*evdar qadınlaşma*" ifadəsini irəli sürdü. 1980-ci illərdən etibarən kapitalizm, patriarxat və kolonializmin kəsişməsi barədə geniş yazılar yazdı. Mis, qadınlar və müstəmləkə altında olan xalqların sosial-siyasi-iqtisadi mövqelərinin oxşarlığını görən ilk alimlərdən biri oldu. Onun əsərləri göstərirdi ki, qadınların və müstəmləkə edilmiş xalqların əməyi kapitalizm altında dəyərsizləşdirilir və istismar olunur. O, qadınların azadlıq uğrundakı mübarizələrinin sosial və ekoloji ədalət uğrunda geniş mübarizələrə necə bağlı olduğunu araşdırırdı. Onun əsas məqsədlərindən biri metodologiya və iqtisadiyyatda alternativ, feminist və dekolonial yanaşmaların inkişaf etdirilməsi idi. Qadın hərəkatlarının tarixinə dair dərsliklər yazmaq da daxil olmaqla, onun işi beynəlxalq səviyyədə diqqət çəkmiş və bir çox dillərə tərcümə olunmuşdur.

## Həyatı və təhsili
Mis Almaniyanın Hilleshaym şəhərində anadan olmuşdur. Mariya, kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan ailədə böyümüş və Prussiya Reyn əyalətinin (indiki Reynland-Pfalts) Auel kəndində yaşamışdır. On iki uşaqlı ailənin yeddincisi olan Mis, bütün bacı-qardaşları ilə birlikdə bir sinifli məktəbdə oxuyarkən həm də tarlada işləyirdi. Onun anası nikbin xarakterə malik idi, atası isə patriarxal düşüncələri ilə ailədə qorxu yaradırdı. Ailəsi katolik idi. Mis, öz kəndindən orta məktəbi bitirən ilk tələbə oldu. O, Qerolşteyn şəhərində məktəbə getmək üçün ailə dostunun evində qalırdı. Daha sonra Pryumdəki məktəbə qəbul olunmuş, lakin müharibə səbəbilə məktəb bağlanmışdır.

1947-ci ildən etibarən Trir şəhərində təhsil almışdır və ali məktəbə hazırlıq imtahanından keçərək Koblenzdəki Pedaqoji Akademiyaya daxil olmuşdur. Pulsuz təhsil almaq üçün beş il müəllim işləməyi öhdəsinə götürdü. İki illik təhsildən sonra Auel və sonra Vorms şəhərlərində ibtidai məktəblərdə işləməyə başladı. 1950-ci ildə Almaniyanı ziyarət edən pakistanlı müsəlman turistlə tanış olmuşdur. Onların münasibəti dərinləşsə də, dini fərqliliklər səbəbilə onun evlilik təklifini rədd etdi. Bu hadisə onu din və patriarxat mövzusunda dərindən düşünməyə sövq etdi. Mis müstəqilliyini qorumaq üçün uzun illər evlənməməyə qərar verdi.

1955-ci ildə yeni bir təyinat istəmiş və Trirə göndərilmişdir, burada həm müəllimlik etmişdir, həm də ingilis dili üzrə təhsil almışdır. 1962-ci ildə orta məktəb müəllimi kimi ixtisaslaşdı və Morbaxda ingilis və alman dili dərsi keçməyə başlamışdır. Lakin o, orta məktəb müəllimi olmaq istəmədiyinə görə Göte İnstitutuna müraciət edərək Asiya və ya Orta Şərqdə bir yer istəmişdir.

## Karyera və fəallıq
1963-cü ildə Mis Hindistanın Pune şəhərindəki Göte İnstitutuna alman dili müəllimi kimi göndərildi. O, gördü ki, kişi tələbələr mühəndislik kimi sahələrdə təhsil almaq üçün alman dili öyrənirlər, lakin qadınların çoxu bakalavr təhsilini başa vurana qədər evlilikdən yayınmaq üçün bu dərslərə qatılırdı. Onun tələbələrindən biri, Çxaya Datar, sonradan Tata Sosial Elmlər İnstitutunda qadın araşdırmaları şöbəsinə rəhbərlik etdi. Digər bir tələbəsi Saral Sarkar isə onun gələcək həyat yoldaşı olmuşdur.

Mis 1978-ci ildə kənd təsərrüfatı və ev istehsalının ailələrin dolanışığını necə təmin etdiyini və eyni zamanda torpaq sahibləri və sənaye üçün sərvət yaratdığını araşdırmaq üçün yenidən Hindistana getmişdir. O, 1979-cu ilin sonuna qədər Hindistanda qalmış və həmin vaxt Haydarabaddakı Göte İnstitutunda müəllim işləyən Saral Sarkarla vaxt keçirdi. Onun kənd sənayesi üzərində apardığı araşdırmalar 1982-ci ildə "*Narsapurun Dantelçiləri: Hindistanlı Evdar Qadınlar Dünya Bazarı üçün İstehsal Edir*" adlı kitabında nəşr olundu. Daha sonra Haaqaya köçdü və Beynəlxalq Sosial Tədqiqatlar İnstitutunda işləməyə başladı. Burada inkişaf etməkdə olan ölkələrdən olan qadınlar üçün magistr proqramı yaratdı.

## Vəfatı və irsi
Mis "*Kənd və Dünya: Mənim Həyatım, Bizim Dövrümüz*" adlı avtobioqrafiyasını yazdı. Onun uzunillik həmkarı olan feminist alim Renate Klyayn bu kitabı oxuyarkən Misin həyatındakı uğur və uğursuzluqları səmimi şəkildə təsvir etdiyini vurğuladı. Klyayn, Misin kənd mühitində böyüməsinin ona mübarizə aparmaq üçün praktiki bacarıqlar qazandırdığını və bunun sonrakı subsistensiya nəzəriyyələri ilə bağlı işlərinə təsir etdiyini bildirdi. Ömrünün son illərində Mis baxımevində yaşayırdı və həyatının son dönəmlərində həyat yoldaşını belə tanıya bilmirdi. O, 15 may 2023-cü ildə 92 yaşında vəfat etmişdir.

Mis qadın araşdırmaları sahəsində Almaniyada öncüllərdən biri hesab edilir. O, "evdar qadınlaşma" anlayışını ortaya ataraq, qadınların kapitalizm çərçivəsində necə istismar edildiyini araşdırmışdı. Onun ekofeminizm barədə yazdığı kitab beynəlxalq miqyasda təsir göstərmiş və bir çox dillərə, o cümlədən ispan və türk dillərinə tərcümə olunmuşdur.

## Seçilmiş əsərləri
*  (English translation of her thesis).
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar