open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Güllə atıcılığı yay Olimpiya oyunlarında

Güllə atıcılığı idmanı Olimpiya
oyunlarında-Atıcılıq ilk dəfə Olimpiya Oyunları proqramına 1896-cı ildə daxil edilib. 1904-cü ildə Sent-Luisdə və 1928-ci ildə
Amsterdamda keçirilmiş oyunlar istisna olmaqla
atıcılığa bütün Olimpiya Oyunlarında yer verilib.
Elektron hədəflər 1992-ci ildə Barselonada
keçirilmiş oyunlarda sərrastlığın
təkmilləşdirilməsi məqsədi ilə təqdim olunub. ==Faktlar və rəqəmlər== 
Kişilər arasında atıcılıq ilk dəfə 1896-cı ildə
Afinada keçirilən müasir Olimpiya Oyunlarına daxil edildiyi təqdirdə, qadınlar
arasında atıcılıq yarışının oyunlar sırasına
daxil edilməsi 1984-cü il Los Anceles Olimpiya Oyunlarına kimi uzadıldı.

## Xarici keçidlər
https://www.baku2017.com/az/idman-novleri/aticiliq
Yeva Zasimauskayte

**Yeva Zasimauskayte-Kiltinaviçyene** (;  2 iyul 1993, Kaunas, Litva) — Litva müğənnisi və bəstəkarı. O, "When We're Old" mahnısı ilə Litvanı 2018 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmiş və ölkəsinə finalda 12-ci yeri qazandırmışdır. Yeva daha öncə 2013, 2014, 2016 və 2017-ci illərdə Avroviziya üçün keçirilən milli seçim turlarında iştirak etmişdir.

## Həyatı
Yeva Zasimauskayte 2 iyul 1993-cü ildə Litvanın ikinci ən böyük şəhəri olan Kaunasda anadan olmuşdur. O, 2012-ci ildə Böyük Vitovt Universitetini bitirmişdir. Daha sonra isə 2012-ci ildən 2015-ci ilin iyun ayınadək Vilnüsdə yerləşən Beynəlxalq Hüquq və Biznes məktəbində Otel menecerliyi ixtisası üzrə təhsil almışdır. 2014-cü ildə Yeva bir semestri Erasmus proqramı ilə İspaniyanın Barselona şəhərində keçirmişdir.

Yeva yeddi yaşından Kaunasda yerləşən Aleksandras Kaçanauskas musiqi məktəbində vokal dərsləri almışdır. Səkkiz ildən sonra Yeva məktəbi estrada müğənnisi kimi başa vurmuşdur. O, məktəbdə "Linksmasis do" uşaq vokal qrupu ilə birlikdə səhnə almış və eyni zamanda pianoda ifa etmişdir. O, müxtəlif yarışma və festivallarda da iştirak etmişdir. Musiqiyə verdiyi bir illik fasilədən sonra Yeva 16 yaşında Litvanın TV3 telekanalının təşkil etdiyi *Chorų karai* yarışmasında Kaunas xorunun üzvü kimi üç il çıxış etmişdir. Həmin xorun yarışmada qələbə qazanmasının ardınca Yeva xor ilə birlikdə Litvada konsertlərdə səhnə almışdır. O, daha sonra bəstəkar və prodüser Tautkus ilə əməkdaşlıq etmişdir.

2012-ci ildə Yeva Litvanın *Lietuvos balsas* səs yarışmasında iştirak etmiş və yarışmada finaladək yüksələ bilmişdir. Bundan qısa zaman sonra ifaçı solo karyerasına başlamışdır. Onun ilk bəstələdiyi mahnı "Pasiilgau" olmuşdur. Daha sonra Zasimauskayte bir çox konsert proqramlarında səhnə almışdır.

## Ailəsi
Yevanın valideynləri tibb işçiləridir və eyni zamanda musiqi ilə də məşğul olurlar. Yevanın atası gitarada ifa edir. Onun eyni zamanda Uqnius adlı böyük qardaşı da var.

Yeva Zasimauskayte 2015-ci ilin iyun ayında beş illik münasibətdən sonra yoldaşı ilə ailə həyatı qurmuşdur. Onun həyat yoldaşı Marius Kiltinaviçyus Litva milli basketbol komandasında hakim olaraq fəaliyyət göstərir. Marious daha öncə Litvanın N.E.O musiqi qrupunun üzvü olmuşdur. 2014-cü ildən etibarən cütlük vegeteriandır və Ayurveda ilə maraqlanırlar. Cütlük ibadətçi olaraq dəfələrlə Hindistana səfər etmişdir.

## Diskoqrafiya
### Sinqllar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
When We're Old

**When We're Old** () — Litvanın 2018 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindəki mahnısı.

Yeva Zasimauskayte "When We're Old" mahnısı ilə Litvanı Portuqaliyanın paytaxtı Lissabonda keçirilən Avroviziya 2018-də təmsil etmək hüququ əldə etmişdir. Mahnı Vıtautas Bikus tərəfindən bəstələnmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qaqauz folkloru

Qaqauzların mani adlandırdıqları şeir dördlükləri heyrətamiz dərəcədə Azərbaycan bayatılarıyla yaxın hətta bəzən əkizdirlər.

Qaqauz folklorunda bir çox türk xalqları üçün ənənəvi sujetlər - “Koroğlu”, “Aşıq Qərib”, “Əsli-Kərəm”, “Arza-Qəmbər” dastanlarıyla, Nəsrəddin lətifələriylə bağlı motivlər haqqında əvəllərdə, “Koroğlu” şeirləri təqdim olunan səhifələrdə danışmışdıq. Ancaq qaqauzların indiki coğrafi məskənlə- riylə və son əsrlərdəki tarixi talelər ilə bağlı, başqa türk xalqlarında olmayan folklor nümunələri də var. Bunlardan “Sevastopol türküsü”nü, 1877-1878-ci illərin Osmanlı-Rus müharibəsinə aid dastanları, 1828-ci il Vama müharibəsinə həsr olunmuş dastanı və Türkiyədə də populyar olan “Yəmən türküləri”ni göstərmək olar.
Qaqauz dilinin özəlliklərinə gəldikdə, bir neçə nöqtəni vurğulamaq istəyirik. Qaqauz türkcəsində bəzən “H” səsi düşür, məsələn: “hava” əvəzinə “ava”, “haçan” əvəzinə “açan”, “bər” əvəzinə “ər”, “həm” əvəzinə “əm”, “hesablanmtş” əvəzinə “esablanmış” - deyirlər. Əksinə, bəzən ilk səs kimi “H” əlavə olunur: anbar-hanbar, aylaq-haylaq və s. Bəzən sözün başında “R” əvəzinə “L” işlənir: Rüzgar-lüzgar. “Ğ” səsini, ümumiyyətlə, işlətmirlər: Dağlara yerinə daalara, oynamağa yerinə oynamaa, aramağa yerinə aramaa və s. deyirlər. Bəzən sözün əvvəlində və ortasında “Y” səsi düşür. Məsələn: yed- di-eddi, yemək-emək, yer-er, yemiş-emiş. Bəzən isə sözün əvvəlinə “Y” səsi əlavə olunur: ölüncə- yölüncə, inanmıram-ymanmıram, imdat-yimdat, insan- ymsan, ödəmək-yödəmək və s. Azəri türkcəsində danışıq dilində olduğu kimi, qaqauzlarda da “lar”, “lər” şəkilçilərinin yerinə “nar”, “nər” işlənir. Məsələn: insannardan (insanlardan), onnar (onlar), keçənnər (keçənlər), fincan- nar (fincanlar), altunnar (altunlar) və s. Yaxud annmı (alnmı), dinnənir (din- lənir), annatmış (anlatmış). Türkiyə türkcəsindən fərqli olaraq qaqauzlar da azərilər kimi “qədər” əvəzinə bəzən “dən” işlədirlər. Məsələn: “göy üzünə qədər’ deyil, “göy üzünədən”, “bazara qədər” deyil, “bazaradan” “qışa qə- dər deyil, ‘qışadan” və s. Belə bir dil fərqi də var: Azərilər və Türkiyə türkləri, məsələn, “sorsaydı” deyirlərsə, qaqauzlar “sorarsaydı” deyirlər, “gəlir- sə” əvəzinə “gəlirsəydi”, “göıürsə” əvəzinə “görürsəydi” deyirlər.

Bəzən azəri və Türkiyə dialektlərində, şivələrində belə hifz olunmuş bu qaqauz özəllikləri nəzərə alınmazsa, qaqauz folklorunu heç bir çətinlik çəkmədən orijinalda oxuyub anlaya bilərik.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Nikolay Baboğlu. “Qaqauz folkloru”, 1969 
* Güllü Yoloğlu. Qaqauzlar. - Bakı, "Azərnəşr", 1996, 48 s.
* Güllü Yoloğlu. Qaqauz folkloru. - Bakı, "Yazıçı", 1996, 200 s.
Taxtaçı türkmənlər

Taxtaçı türkmənlər "Ağac əri" türkmənlərinin nəslindəndir. Taxta işləriylə məşğul olduqları üçün belə adlanırlar. Taxtaçılar Oğuz türklərindəndir. Alp Arslandan əvvəl Anadoluya gəlmiş və burada məskunlaşmışlar. Daha əvvəllər yaşadıqları yerlər Türküstan, Xorasan və Azərbaycandır. Taxtaçılar indi də özlərinə türkmən deyirlər. Onların xalq yaradıcılığı başqa oğuz xalqlarının ənənəvi şer biçimlərindədir.

## İstinadlar
Kozı Körpeş və Bayan Sulu dastanı

**Kozı Körpeş və Bayan Sulu dastanı** — Türk epik ənənəsinin önəmli örnəklərindən sayılan **"Kozı Körpeş və Bayan Sulu" [[dastan]]ı**nın Altay, başqırd, qazax, tatar (Krım-Dobruca, Kazan, Baraba-Sibir) və uyğur türklərinə aid bir çox variantları mövcuddur ki, onlar "Kuzıy Körpeş ilə Bayan Sulu", "Kuzıy Körpes minen Mayanhılıv", "Kuzı Körpe", "Kuzı Körpe bilen Bayansılu", "Kozın Erkeş", "Közüyke", "Boz Körpeş-Qara Göz Ayım" və s. kimi müxtəlif adlarla adlandırılmışdır. Bu mətnlər nəzm, nəzm-nəsr və ya nəsr şəklindədir.

Dastanın ən qədim variantı hesab olunan Altay variantını V. V. Radlov XII–XIII əsrlərə aid edir.
"Kozı Körpeş və Bayan Sulu" bir çox zəngin motivləri ehtiva edir. Məsələn, sonsuzluq, hamilə maral (qurd), beşik kərtməsi, ad qoyma, qərhəmanın silahlarını alması, yaxşı və pis heyvanlar, formul sayları, cilddəyişmə, müxtəlif mükafatlar və cəzalar, köməkçi insanlar, hiylə, at, silah və geyim almaq, müxtəlif heyvanlarla söyləşmək, sehrbaz, yuxu, ölüb-dirilmə və s.

"Türk dünyasının Romeo və Cülyettası" adlandırılan "Kozı Körpeş və Bayan Sulu" böyük bir məhəbbət dastanıdır. Bu dastana görə uşaqları olmayan iki bəy (xan) övladları dünyaya gələndə onları beşikkərtməsi edirlər. Uşaqlara Kozı və Bayan adını verirlər. Bir müddət keçəndən sonra Kozının atası ölür, Bayanın atası da verdiyi sözdən dönüb başqa bir yerə köçür. Kozı böyüyəndə nişanlısı Bayanı tapmaq üçün yola çıxır və onu tapır.

Variantlardan birində Tanrının yaratdığı yeddi aşiqdən biri olaraq adllandırılan Kozı və Bayan bir-birinə qovuşmaq üçün Bayanın atası və digər rəqiblərə qarşı mübarizə aparırlar, lakin təəssüf ki, bu mübarizə variantların çoxunda xoşbəxt sonluqla bitmir.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin de-fakto tanınmasının bayram edilməsi

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin beynəlxalq aləmdə tanınması münasibətilə Hökumətin qərarı ilə keçirilmiş **bayram tədbirləri**. 
## Arxa fon
Paris Sülh Konfransının Ali şurası tərəfindən 1920-ci il, yanvarın 11-də Azərbaycanın müstəqilliyinin de-fakto  tanınması münasibətilə  yanvarın 14-də Bakıda və ölkənin digər bölgələrində  təntənəli bayram mərasimləri keçirilmişdi. 
## Bayram tədbirləri
Nazirlər Şurasının qərarı ilə fabrik-zavod sahiblərinə tapşırılmışdı ki, Azərbaycan istiqlaliyyətinin təsdiq edilməsi  münasibətilə xalq bayramında iştirak etmək üçün maaşları saxlanılmaqla bütün fəhlə və qulluqçular həmin gün işdən azad edilsinlər. Hökumət, eyni zamanda, bayram tədbirlərinin proqramını da elan etmişdi:
Səhər  saat 11-də Təzəpir məscidində dualar oxunmalı, saat 12-də Parlamentin təntənəli iclası açılmalı, saat 13 də Hürriyət meydanında Milli Ordunun rəsmi keçidi olmalı, saat 14-də Xarici İşlər Nazirliyində təbriklər qəbul edilməli idi. Bundan  əlavə, şəhərətrafı qatarların səhər saat 7-dən 11-ə kimi və gündüz  saat 3-dən axşama qədər camaatı pulsuz daşıması və gecə vaxtı paytaxtın çıraqban edilməsi barədə də sərəncam verilmişdi.
Proqrama əsasən, başda Nazirlər Şurasının sədri olmaqla Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin nazirləri, Parlament üzvləri, şəhər üləması Təzəpir məscidində toplandı. Şeyxülislam bayram xütbəsini oxuduqdan sonra təntənəli surətdə elan etdi:

Nazirlər Şurasının sədri Nəsib bəy Yusifbəyli:

Xarici İşlər Naziri Fətəli xan Xoyski:

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə:

Bakı bayram libası geyinmişdi. Hətta, erməni vandallarının yandırdığı İsmailiyyə belə bayraq və şüarlarla bəzədilmişdi. Hər tərəfdən musiqi sədaları ucalırdı. Milli bayraqlarla bəzədilmiş avtomobillər küçələrdə şütüyür, aktyorlar milli və tarixi geyimlərdə keçmişi canlandırırdılar. Dəstənin önündə at üstündə Mirzağa Əliyev gedirdi. Təzəpirdən qayıdan Nəsib bəy Yusifbəylini xalq çiyinləri  üstündə parlamentə aparırdı. Parlamentin qarşısında yığılan izdiham isə  Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni tələb edirdi. Binaya axışan insanlar onu əl üstündə Parlamentin eyvanına çıxardı. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə atəşin bir nitq ilə öz istiqlalını dünyaya qəbul etdirmiş Azərbaycan xalqını təbrik etdi.

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici siyasəti
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
## Mənbə
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin de-fakto tanınmasının bayram edilməsi* maddəsi.
## İstinadlar
Şahika Ercümən

**Şahika Ercümən** () — sərbəst suya tullanma və sualtı hokkey oynayan Türkiyə idmançısı. Sərbəst suya tullanmada Türkiyə rekordçusu olmuşdur. Başkənd Universitetinin Qidalanma və Dietologiya fakültəsinin məzunudur. Həmçinin bu univeristetinin magistrı olmuşdur.

## Karyerası

### 2006
2006-cı ildə İspaniya suya tullanma üzrə keçirilən oyunlarda birinci yeri tutmuş və türkiyə rekordçusu oldu. 26–27 may 2007-ci ildə AnkaraODTU qapalı üzmə hovuzunda keçirilən dinamik apneanda Tükriyə çempionu olur. O birnəfəslə 145,35 m uzunluğunda üzərək Türkiyə çempionu olur.

### 2008–2010
2008-ci ildə Türkiyə Sualtı Hokkeyi Milli Komandasında Avropa üçüncüsü, Sərbəst suya tullanmada üzrə Avropa Çempionatında dördüncü yeri tutmuşdur. 2009-cu ildə Türkiyədə sərbəst suya tullanmada Türkiyə çempionu olur. 2010-cu ildə Türkiyə rekordu və dünya rekorduna yaxın nəticə əldə edir (-65 m).

### 2011
11 fevral 2011-ci ildə Avstraliyada buz altında tək nəfəslə 110 m uzunluqda yolu üzərək gedərək həm kişilər və həm də qadınlar arasında "Buzaltı yatay atılşı" üzrə rekord qırır. Qadınlar əvvəl 70, kiçilər isə 108 m idi. 10 noyabr 2011-ci ildə isə Misirin Dəhəb şəhərində 70 m üzərək dünya rekordu alır.

### 2014
22 iyul 2014-cü ildə Antalya 91 m dərinliyə tullanaraq dünya rekordçusu olur.

### 2015
19 dekabr 2015-ci ildə Milliyyət qəzeti tərəfindən "61. Milliyet Yılın Sporcusu Ödülleri" 2014-cü ilin ən yaxşı oyunçusu kimi mükafata sahib olmuşdur. Çanaqqala zafərinin 100-cü ilində şəhidlər uğrunda 24 m dərinə hoppanmışdır.

Ercümən 2015-ci ilin aprel ayında 125 il Yaponiyada Kuşimoto kəndi yaxınlığında Ərtoğrul üçün suatılma keçirilirdi və bu zamanda o rekord əldə edir.

### 2016
22 oktyabr 2016-cı ildə Antalyanın Kaç bölgəsində 110 m dərinliyə tullanmışdır və rekord əldə etmişdir. Bu oyun "Şəhidlər üçün tək nəfəs tək ürək" üçün keçirilmişdir.

## 2017
21 yanvar 2017-ci ildə Survivor oyununda iştirak edir və məşhurlar arasında yarışda olmuşdur. 26 apreldə 2017-ci ildə Survivordan ayrılır.

## Dünya rekordu
* DYN under ice 110 m (360 ft) — Fevral 11, 2011 in Lake Weissensee, Avstriya
* CWT 70 m (230 ft) — November 10, 2011 in Dəhəb, Misir
* VNF 60 m (200 ft) — November 10, 2011 in Dəhəb, Misir
* VNF 61 m (200 ft) — June 1, 2013 in Lake Van, Türkiyə
* VNF 91 m (299 ft) — July 23, 2014 in Kaş, Antalya, Türkiyə
* VWT 110 m (360 ft) — October 22, 2016 in Kaş, Antalya, Türkiyə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

Rəsmi səhifəsi
Azərbaycan, Dağıstan və Zakaspi həmkarlar ittifaqlarının qurultayı (1919)

Azərbaycan, Dağıstan və Zakaspi həmkarlar ittifaqlarının birgə keçirdiyi qurultay.

## Qurultayın təşkili
1919-cu il, aprelin 7–15-də Bakıda keçirilmişdir. Qurultay bolşeviklərin təsiri altında olan Azərbaycan həmkarlar ittifaqlarının təşəbbüsü ilə çağırılmışdır. Qurultayda Bakı, Gəncə, Tiflis, Port-Petrovsk, Dərbənd, Krasnovodsk və Qızıl Arvaddan olan 30 həmkarlar ittifaqından 146 nümayəndə iştirak edirdi.

## Qurultayın gedişi
Qurultayda İ. Anaşkin həmkərlar ittifaqlarının vəzifələri haqqında məruzə etdi. Bütün məsələlər üzrə bolşeviklərin təklif etdiyi qətnamələr qəbul edildi. Qurultayın bolşevik fraksiyası bitərəf nümayəndələrin əksəriyyətini öz tərəfinə çəkərək həmkarlar ittifaqları hərəkatında kommunist partiyası proqramının qəbul edilməsinə nail oldu. Azərbaycan sol eserlərindən bəziləri də qurultayda bolşeviklərə tərəfdar çıxdılar. Qurultay fəhlələri sovet hakimiyyəti uğrunda mübarizə yolunu tutmağa çağıran qətnamə qəbul etdi. Qurultayda seçilən Qafqaz ölkə həmkarlar ittifaqları mərkəzinin heyətinə bolşeviklərdən B. Ağayev, İ. Anaşkin, F. Qurbanov,Ə. Qarayev və b. Keçdilər.

## Nəticə
Qurultayın bolşevik platformasına dayanması menşevik və eserlərin həmkarlar ittifaqlarından sıxışdırılması prosesini sürətləndirdi. 1919-cu ilin, yayında Bakıdakı həmkarlar ittifaqlarının, demək olar ki, hamısının idarə heyətində kommunistlər çoxluq təşkil edirdilər, sentyabrda isə onlar sağ sosialistlərin son dayağı olan Bakı həmkarlar ittifaqları şurasını ələ keçirdilər. Beləliklə, bolşeviklər həmkarlar ittifaqları üzərində tam nəzarətə nail oldular. Bununla, Şimali Azərbaycana sovet-bolşevik müdaxiləsi üçün zəmin hazırlamaq yolunda daha bir addım atılmış oldu.

## Həmçinin bax
* Aprel işğalı

## Mənbə
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Azərbaycan, Dağıstan və Zakaspi həmkarlar ittifaqlarının qurultayı* maddəsi.

## İstinadlar
Nur Tatar

**Nur Tatar Askari** () — Kürd əsilli ilk Türkiyə milli taekvondoçusu.

## Həyatı
Nur Tatar 16 avqust 1992-ci ildə Türkiyənin Van bölgəsində anadan olmuşdur. O, Vəli Həydər bəy lisesinin məzunu olmuşdur. İdmançı lisedə oxuduğu müddətdə taekvonda üzrə Türkiyə birinçisi olmuşdur. O ilk medalını 15 yaşında qazanmışdır. Nur Tatar 2 dəfə kiçik yaşlılar arasında keçirilən Avropa çempionatında iştirak etmişdir və Avropa çempionu olmuşdur. Avropada A sinif çempionlarına medalları o təqdim etmişdir.

## Karyerası
Rusiyada Sankt-Peterburqda 2010-cu ildə Avropa Taekvondo Çempionatında gümüş və Birləşmiş Krallıqda, Mançestrda 2012-ci ildə keçirilən Taykfando Çempionatında isə qızıl medal qazanmışdır.

Ankarada Ankara İllər bankına transfer olmadan əvvəl TSE Spor klubunda Tatar, Cüneyt Gülçək ilə birlikdə işləmişdir.

2012-ci ildə Yaz Olimpiyadasında Türkiyəni təmsil edən komanda da yer alan Andrea St bernard, Paige Mcpherson, Carmen Martona qalib gəlmiş, finalda Kyung Seon Hwang oyamış, ancaq ona uduzaraq gümüş medal əldə etmişdir.

2014-cü ildə Avropa Taekvondo Çempionatının yarımfinalında rusiyalı idmançı Anastasiya Baryshnikova 5–4 hesabı ilə uduzaraq bürünc medal qazanmışdır.

Tatar 2014-cü ilin avqust ayında Türkiyə Milli Olimpiya Komitəsi tərəfindən verilən açıqlamaya görə "16 qızıl medal sahiblərindən" biri də o olmuşdur.

## İştirak etdiyi turlar

## İstinadlar
Balıq Sənaye İdarəsi

**Balıq sənaye idarəsi** — balıq ovu, xəzinə və töycü rüsumlarının artmasına nəzarət və rəhbərlik edən qurum. 

## Məlumat

1880-ci il aprelin 20-də yaradılmış, 1918-ci il iyulun 4-də Bakı Xalq Komissarları Soveti Xalq Təsərrüfatı Şurasının qərarı ilə ləğv edilmişdi. 
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti Bakıya köçdükdən (1918-ci il 17 sentyabr) sonra Balıq sənayesi idarəsi öz fəaliyyətini ilk növbədə baxımsızlıqdan tənəzzülə uğrayan vətəgələrin bərpasına yönəltmişdi. Bankə vətəgəsi də Hökumətin 1918-ci il 30 avqust tarixli qərarına əsasən, bütün varidatı ilə birlikdə müsadirə edilmiş və 1919-cu il yanvarın 1-dək xəzinə ilə imzalanmış müqaviləyə əsasən, 1920-c il iyunun 1-dək xüsusi şəxsə, çay və göllərdəki digər məntəqələr isə hərrac vasitəsilə icarəyə verilmişdi. Balıq sənayesi idarəsi 1919-cu il oktyabrın 15-də xəzinəyə məxsus 44 siyənək ovu məntəqəsini 1920-ci il yanvarın 1-dən 6 il müddətinə icarəyə vermək barədə qərar qəbul etmişdi. Bundan əlavə, idarə xəzinənin xeyrinə rüsumların artmasına, xəzinə gəlirlərinin töycü hesabına çoxalmasına səbəb ola biləcək bir sıra tədbirlər görmüşdü. 

## Həmçinin bax
* Balıq sənayesi

## İstinadlar
Natrium bisulfit

**Natrium bisulfit və ya natrium hidrosulfit** - natrium və sulfit turşusunun turş duzudur. Bozumtul ağ tozdur. Suda və qələvilərin duru məhlullarında yaxşı həll olur.

## Alınması
Natrium hidroksidin kükürd (IV) oksidlə reaksiyasından:
* NaOH+SO2→NaHSO3

Ditionitın isti su ilə reaksiya nəticəsində:
* 2Na2S2O4+H2O→2NaHSO3+Na2S2O3

Durulaşdırılmış ditionitın oksidləşmə reaksiyası nəticəsində: 
* 2Na2S2O4+H2O+O2→4NaHSO3

## Xassələri
Qızdırıldıqda parçalanır:
* 2NaHSO3→Na2SO3+SO2+H2O
Kaliy xloratla reaksiya qirir:
* KClO3+NaHSO3→KNaSO3+HClO3
* HClO3+4NaHSO3→3NaHSO4+H2SO3+NaCl

## Tətbiqi
Yeyinti sənayesində konservant kimi, şərabçılıqda çaxırın oksidləşməsinin qarşısını almaq və ilkin dadını saxlamaq məqsədi ilə, kimya sənayesində reduksiyaedici, tekstil sənayesində ağardıcı kimi, dəri işində sukeçirməzlik və daha çox davamlılıq vermək üçün istifadə olunur.

## Mənbə
* Реми Г. «Курс неорганической химии» М.: Иностранная литература, 1963
* Ə.B.Əliyev.Qeyri-üzvi kimya. Bakı 2007. s.180

## İstinadlar
Klivaj

**Klivaj** (ing. *cleavage*–parçalanma), Sedgwick, 1835 **-** süxurların kip paralel səthlər üzrə lövhəcik və prizma şəklində parçalanma xüsusiyyəti. Bu səthlər laylanmanı kəsir, ya da ona uyğun olur. Klivaj uzunsov mineralların bir-birinə nisbətən paralel səmtlənməsi və ya səmtlənmədən asılı olmayan paralel çatlar şəbəkəsinin hesabına əmələ gəlir və bir çox hallarda süxurların həqiqi təbəqəliliyini (laylanmanı) pərdələyir. Şarp (Sharpe, 1849) şistləşməni klivaj bir növü kimi qəbul edir və onu süxur hissəciklərinin sıxılma qüvvələrinə perpendikulyar istiqamətdə kipləşməsi ilə əlaqələndirir. Klivaj üçün müxtəlif təsnifatlar irəli sürülmüşdür (Foumarier, 1937; Belousov,1947 və b.). Hazırda axın klivaj, tektonik klivaj, qopma klivaj və başqa növlər məlumdur. Böyük Qafqazın cənub yamacında klivaj yura və təbaşirin filiş çöküntülərində geniş inkişaf etmişdir. 

## Həmçinin bax
* Süxurlar
* Mineral
* Böyük Qafqaz
* Yura dövrü
* Təbaşir dövrü

## Mənbə
Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679
Koesit

**Koesit (kousit) -** mineral, SiO2. Monoklinik. Kristalları prizmatik, lövhəvari. İkiləşmə {100} və {021} üzrə. Ayrılması iki müstəvi üzrə. Dənələri qeyri-düzgün formalı. Rəngsiz. Sərtliyi 7,5. Xüsusi çəkisi 2,93. Yüksək temperatur (500-600 0C) və təzyiq şəraitində əmələ gəlir. Meteorit mənşəli kraterlərdə leşatelyeritdə və krateryanı qranit və tuflarda tapılır. 

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Kokimbit

**Kokimbit —** mineral, Fe23+[SO4]3× 9H2O. 

## Haqqında
Kokimbit - Heksonal. Kristalları qısa prizmatik və dipiramidal. Ayrılması {101} üzrə olduqca qeyri-mükəm­məl. Aqreqat: sıx, dənəvər. Açıq bənövşəyidən tünd bənövşəyiyədək, yaşımtıl, sarımtıl. Parıltısı şüşəli. Sərtliyi 2-2,5. Xüsusi çəkisi 2,11. Dadı büzüşdürücü; suda həll olur. Somolnokit, ryomerit, kopiapit və b. ilə birlikdə oksidləşmə zonasında.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Savat

**Savat** (; digər adları: ***boxe française***, ***fransız boksu''', '''fransız kikboksu***) — Parisdə küçə döyüşü kimi başlanan və müstəqil idman növünə çevrilmiş fransız döyüş sənəti.

## Tarixi
Savate XVIII əsrdə yaranmağa və inkişaf etməyə başlamışdır. Əvvəldən yalnız ayaqların istifadə edildiyi və əl zərbələrinin istifadə edildiyi bir idman idi. Əlləri çox az hücum üçün xidmət edərkən, əllər daha çox hücum üçün istifadə edildiyi üçün kapoeiraya bənzəyir. 1845-ci ildə bir Savate döyüşçü, Ouen Svift adlı ingilis boksçusu ilə döyüşməyə getdi, nəticədə Savate döyüşçüsünü tamamilə məğlub etdi. Bu, Fransız boksu adlandırılmağa başlanan döyüşdən sonra yumruqları birləşdirməyə başlayaraq başladı və inkişaf etdi.

## Ümumi məlumat
Bu döyüş idman növündən həm əllər, həm ayaqlar qərb boksu və ayaq zərbəsi ilə birləşdirilmiş şəkildə istifadə olunur. Müasir savatedə (fransız boksu) boks əlcəklərindən istifadə edərək zərbələr vurulur. Təpik zərbəsi (qabırbağaya, buruna, ayağa, dabana) vurulmasına görə müasir avropa (kikboksinq) və asiya (muay tay) analoqlarından fərqlənir.

Savate ilə məşğul olan şəxs savateçi və ya savatist adlanır.

## İncəsənətdə

* 1995-ci ildə Savate filmi (rejissor: Ayzek Florentayn) çəkilmişdir.
## Xarici keçidlər

*Official website of the Fédération Internationale de Savate
*Official website of the Fédération Française de Savate boxe Française et DA
*Official website of the Federation Russia de Savate
*Techniques  of Savate
## İstinadlar
Bakı Dairə Məhkəməsi

**Bakı Dairə məhkəməsi** — məhkəmə orqanı.

## Tarixi
Məhkəmə orqanı 1868-ci il fevralın 19-da fəaliyyət başlamışdı. "*1864-cü il 20 noyabr tarixli məhkəmə nizamnamələrinin Zaqafqaziya diyarında tətbiqi haqqında*" qanuna (1867-ci il 9 dekabr) əsasən yaradılmışdı. 1918-ci ilin mayında Bakı Xalq Komissarları Sovetinin dekreti ilə ləğv olunumuşdu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin 1918-ci il 1 oktyabr tarixli qərarı ilə Bakı Dairə Məhkəməsi və onun tabeliyindəki idarələr, habelə prokurorluğun fəaliyyəti bərpa edilmişdi.

Dairə məhkəməsi Bakı quberniyasında ali məhkəmə instansiyası olub Azərbaycan Məhkəmə Palatasına və Ədliyyə Nazirliyinə tabe idi. Sədr və 5 üzvdən ibrət olan darə məhkəməsi nəzdində məhkəmə pristavları, böyük notarius və notariuslar, xüsusilə mühüm işlər üzrə iki məhkəmə müstəntiqi fəaliyyət göstərirdi. Məhkəmədə iki cinayət şöbəsi və iki mülki şöbə var idi. Mülki şöbələrdə mərzv məsələləri ilə bağlı mübahisələrə də baxılırdı və bunu məhkəmənin hakimlərindən biri aparırdı. Bakı şəhər barışıq şöbəsi, istintaq şöbəsi, Bakı qəza barışıq şöbəsi, dairə prokuror nəzarəti Bakı dairə məhkəməsinin tabeliyində idi. 1919-cu il oktyabrın 22-də Axundov Bakı dairə məhkəməsinin sədri təyin olunmuşdu.

## Həmçinin bax
* Məhkəmə

## İstinadlar
Türkiyənin iqtisadi tarixi

**Türkiyə iqtisadiyyat tarixi**,Türkiyənin müxtəlif iqtisadi fəaliyyət və dəyişikliklərini Türkiyə tarixində mühüm yer alır.

24 iyul 1923 tarixində tərəflər arasında razılaşma ilə sona çatan və 23 avqust 1923 tarixində TBMM tərəfindən təsdiqlənərək qüvvəyə girən Lozanna müqaviləsi xaricilərə təmin edilən bəzi imtiyazları sona çatdırdı. Saziş çərçivəsində təşkil edilən ticarət müqaviləsi şərtlərinə görə 1916-ci ildən 1929-cu ilə qədər Osmanlı Dövlətinin gömrük tariflərini tətbiq etmək zəruriliyi yarandı. Bunun nəticəsində Türkiyə Cümhuriyyəti, Osmanlı dövlətinin borclarının% 62.5'ini ödəmək məcburiyyətində qaldı. 1928-ci ildə Millətlər Liqası tərəfindən bir miqdar azaldılmış borcların hamısının ləğvi 1954-cü ilə qədər davam etmişdir.1923-ci ildə İzmir İqtisad Konqresi Atatürk başçılığında toplandı. 26 avqust 1924 tarixində Türkiyə İş Bankı quruldu. 1927-ci ildə Sənaye Təşviq Qanunu qəbul edildi. 5 dekabr 1927-ci ildə ilk kağız pullar dövriyyəyə buraxılmış və köhnə kağız pullar dövriyyədən çıxarılmışdı.

İqtisadi təchizat məqsədiylə Türkiyə 1930-cu ildə ABŞ-dən 10 milyon dollarlıq bir borc aldı. 1934-cü ildə Sovetlər Birliyindən alınan 8 milyon dollarlıq borcla Birinci Beş İllik Sənaye Planında yer alan fabriklərin bir qisimi tikildi. 1938-ci ildə İngiltərədən alınan 16 milyon sterlinin 10 milyonu ilə xarici ödəmə çətinlikləri aradan qaldırıldı və geri qalan pul da hərbi məqsədli istifadə edildi.1939-cu ilin əvvəllərində Türkiyənin valyuta olaraq ödənəcək ümumi xarici borcu 236 milyon ABŞ dolları olduğu halda, 1940-cı ildə İngiltərə və Fransadan ümumi 164 milyon dollar, 1942-ci ildə Almaniyadan 100 milyon mark kredit təmin edildi. Bu vəziyyət 1945-ci ilin sonunda konsolidə xarici borc məbləği 439 milyon dollara çıxdı. II. Dünya müharibəsi səbəbiylə Türkiyədə artan hərbi xərclər və xarici borc stoklarındaki hadisələr ilə Türk lirəsində yaşanan dəyərlənmə daha sonra iqtisadi böyümə üzərində mənfi bir təzyiq meydana gətirdi və bunun nəticəsində 1946-cı ildə devalvasiya edildiyində xarici borc TL növündən 707 milyon Türk lirəsinə çatdı. 3 il sonra sterling və digər valyutaların devalvasiyasında sonra  xarici borclarda 204 milyon TL düşüş yaratdı.

1950-1960-ci illər arasında Türkiyənin xarici borcu 227 milyon dollardan 1 milyard 138 milyon dollara çatdı və ümumi xarici borc miqdarında dörd dəfədən çox bir yüksəliş ortaya çıxdı.

## Mənbə
Yukio Endo

**Yukio Endo**(遠藤 幸雄-*Endō Yukio*; ) — olimpiya və dünya çempionu olmuş yapon bədii gimnastı. O, 1960-cı il yay olimpiya oyunlarında və 1962-ci ildə Dünya çempionatında qızıl medal qazanan ilk yapon komandasının tərkibində çıxış etmişdir. 1968-ci il yay olimpiya oyunlarında o, ölkəsinin bayraqdarı olmuşdur.

## Olimpiadalarda
Yukio Endo Yaponiya komandası tərkibində 3 dəfə (1960, 1964, 1968) olimpiya çempionu olmuşdur. 1964-cü il Yay olimpiya oyunlarında isə fərdi olaraq 2 qızıl medal (paralel qollar və çoxnövçülük) qazanmışdır.

## Dünya çempionatı
Yukio 1962 idman gimnastikası üzrə dünya çempionatında 6 qızıl medal (yer hərəkətləri də daxildir) qazanmışdır və Yaponiya komandası çempionatın birincisi olmuşdur. 1966 dünya çempionatında isə Yukio 2 gümüş medal qazanmış, Yaponiya isə komanda yarışlarında birincilik qazanmışdır.

## Yerli çempionatlar

Yukio Yaponiya çempionatlarında 4 dəfə *çoxnövçülükdə* qalib gəlmişdir.

## İstinadlar
Azərbaycan SSR xalq artisti

**Azərbaycan SSR xalq artisti** () — 1928-ci il iyulun 28-də təsis edilmiş fəxri ad. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti tərəfindən teatr, musiqi və kino inkişaf etdirilməsi işində xüsusi fərqlənən görkəmli incəsənət xadimlərinə verilirdi.

## Tarixi
Azərbaycan SSR xalq artisti fəxri adına ilk dəfə 1931-ci ildə tarzən Qurban Pirimov layiq görülmüşdür. 1932-ci ildə dram aktyoru Hacıağa Abbasov və aktyor, rejissor, opera solisti Hüseynqulu Sarabski, 1933-cü ildə Mirzağa Əliyev, 1934-cü ildə Şövkət Məmmədova, 1935-ci ildə Cabbar Qaryağdıoğlu və başqaları bu adla təltif olunmuşdur.

Sovet İttifaqının dağılması ilə "Azərbaycan SSR xalq artisti" adı rəsmi olaraq "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" ilə əvəz olundu, bununla belə keçmiş SSRİ və Azərbaycan SSR-in mükafatlar haqda qanunvericiliyi ilə nəzərdə tutulmuş fəxri adın təqdim etdiyi hüquq və vəzifələr qüvvədə qaldılar.

Azərbaycan SSR xalq artisti fəxri adı, adətən, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi və ya Azərbaycan SSR əməkdar artisti fəxri adına layiq görülmüş sənətçilərə verilirdi. Xan Şuşinski, Kazım Ziya, Yeva Olenskaya isə birbaşa xalq artisti fəxri adı ilə təltif olunmuşdurlar.

## Ədəbiyyat
* 

## Həmçinin bax
* Azərbaycan SSR xalq artistlərinin siyahısı
Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatı (2015)

**16-cı FİNA Dünya Çempionatı** (, ) və ya **Aquatiks 2015**- 2015-ci il 24 iyul - 9 avqust tarixlərində Rusiyanın Kazan şəhərində keçirilən yarış. Yarış iştirak edən ölkələrin sayına (190), iştirak edən edən idmançıların sayına (2400), və verilən medal sayına (75) görə bu çempionatın rekorduna imza atmışdır.
## Şəhər seçimi
2011-ci il iyulun 15-də Şanxayda FİNA-nın Ümumi qurultayı baş tutdu. Bu zaman Kazan şəhəri Quadalaxara (Meksika), Honkonq (Çin) və Monrealı (Kanada) qabaqlayaraq 2015-ci ildə yarışın keçiriləcəyi şəhər seçildi. Son iki şəhər isə öz namizədliklərini geri götürdü.

## İstinadlar
Stritbol

right|frameless
**Basketbol 3x3**-**Basketbol 3x3 (stritbol)** son zamanlar dünyada
çox böyük məşhurluq qazanıb və şəhərlərdə ən
geniş yayılan komanda idman növüdür.

Hər komanda üç oyunçudan və bir əvəzedicidən
ibarətdir. Bu oyunu daha çox küçələrdə
oynayırlar. Bu idman növü beynəlxalq arenaya
ilk dəfə 2010-cu ildə Sinqapurda keçirilmiş
Yeniyetmələrin Birinci Yay Olimpiya Oyunlarında
çıxıb və daha sonra “şəhərdə bileti ən çox satılan oyun” adlandırılıb. Əvvəllər stritbol və ya
küçə basketbolu adlandırılan Basketbol 3x3
basketbolun bütün dünyada inkişaf etməsi üçün
katalizator rolunu oynayır.

## Faktlar və rəqəmlər
*Qələbə qazanmaq üçün komanda 21 xal
toplamalı və ya 10 dəqiqəlik oyunun
sonunda ən yüksək xal toplamış komanda
olmalıdır. 
*Dünyada təxminən 250 milyona yaxın adam
Basketbol 3x3 idmanı ilə məşğul olur.
Yumurta (dəqiqləşdirmə)

**Yumurta** – qida məhsulu və həyat mənbəyi. Yumurtanın həmçinin aşağıdakı mənaları da var:

* Yumurta 
* Yumurta (hüceyrə)
* Yumurta (anatomiya)
* Yumurta döyüşdürmə
* Yumurta qoyan
* Yumurta salatı
* Yumurta yazmaq
* Yumurta (film, 2007)
Zmiyane

**Zmiyane** (, ) — Bosniya və Herseqovinanın ərazisinə daxil olan vilayət. Serb Respublikasının bir parçası. Manyaça dağı ətrafı ərazilərdə yerləşir. Keçmiş Zmiyane nahiyəsinin ərazisini əhatə edir. Nahiyə Osmanlı imperiyası dönəmində mövcud olmuşdur. Zmiyane naxışı 2014-cü ildə YUNESKO Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahıları daxil edilmişdir

## Yaşayış məntəqələri
Zmiyane vilayətində banya-Luka və Ribnik icmaları yerləşir. Yaşayış məmntəqələri: Striçiçi, Strajese, Sitnisa, Lokvari, Luyakovski, Lusiçi, Sokolovo, Qorne-Ratkivo və Done-Ratkovo. Zmiyane vilayətinin vahi hisəində yerləşən yaşayış məntəqləri: Dobrnya, Şlivno, Zelensi, Radmaniçi və Vilusi.

## Tarixi
Hazırkı Zmiyane bölgəsi ilə təxminən orta əsrlərdə Zemlyanik jupasına daxil ərazxilərlə üst-üstə düşür.  Bu ilk dəfə 1287-ci ildə Bosniyalı banın nizamnaməsində göstərilmişdir. Daha sonra XVI əsrə qədər qaynaqlar bu sahə haqqında az məlumatlar veir. XVI əsrdə bu yerlərdən  səyahət edən Benedikt Kuripeşiç vilayət haqqında məlumat vermişdir. Belə ehtimal edilir ki, Serbiya və Bosniya türklərinin fəthindən sonra bu yerlərə heyvandarlıqla məşğul olan əhali köçürülmüşdür. Bu dövrdə Zmiyane əyaləti də Osmanlı hakimiyyəti altına keçmişdir
## Ənənəvi naxış
Zmiyane vilayətində xüsusi tikmə texnikası vardır. Bu naxışlar qadın geyimlərini və ev əşyaları, xüsusilə də toy geyimlər, paltarlar, yataq dəstlərini bəzəmək üçün istifadə olunur. Bu naxış həndəsi formalı olub, əşyalarını naxışlamaq üçün göy rəngli ipdən istifadə olunur. Naxışlı modelin mürəkkəbliyi qadınların sosial vəziyyətini müəyyənləşdirdi. Hər bir naxışçı özünə aid bir texnika gətirir, bacarıq və qabiliyyətlər nəsildən-nəslə ölürülür.
## İstinadlar
Zorge parkı

**Zorge parkı** – Bakı şəhərinin Nəsimi rayonunda yerləşən park. Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, İkinci dünya müharibəsində sovet kəşfiyyatçısı olmuş Rixard Zorgenin adını daşıyır. Vaqif prospekti ilə Səməd Vurğun küçələrinin kəsişməsində yerləşir. Sahəsi 2,39 hektardır. 2012-ci ildə təmir olunub.

## Haqqında
Bakının çox geniş ərazidə yerləşən köhnə parkı olan Zorge parkı bir neçə əyləncə yerini, o cümlədən uşaqlar üçün müasir attraksion parkını birləşdirir. Burada əhalinin istirahət etməsi üçün gözəl şərait yaradılıb, abadlıq və yaşıllaşdırma işləri aparılıb.

1981-ci ildə parkda kəşfiyyatçı Rixard Zorgenin xatirəsinə abidə ucaldılıb. Abidənin müəllifləri - heykəltaraş V.Tsiqal və arxitektor R.Əliyev konstruksiyanın əsas mahiyyətini orijinal şəkildə çatdırmağa müvəffəq olublar. Divar şəklində abidənin üzərində kəşfiyyatçının təsviri həkk olunub. Onun diqqətli baxışları sanki ətrafdakıları müşahidə edir. Başdan-başa yaşıllıq içində olan park boyu rahat skamyalar düzülüb, uşaq meydançaları yaradılıb. Burada rayon səviyyəli tədbirlər keçirilir.

2012-ci ildə parkda ucaldılan Koroğlu abidəsi də diqqətəlayiq abidələrdən biridir. Abidənin yerdən hündürlüyü 23 metrdir. Əfsanəvi Qıratın belində oturan Koroğlu monumenti Ukraynada tuncdan tökülüb. Kompozisiyanın müəllifi Tokay Məmmədovdur.

İstirahət guşəsində "Koala Park" əyləncə mərkəzi də fəaliyyət göstərir. Bura həm uşaqlar, həm də böyüklər üçün eyni dərəcədə maraqlıdır.

## Həmçinin bax
* Rixard Zorge
* Rixard Zorgenin heykəli (Bakı)

## İstinadlar
Tərtər üsyanı (1920)

**Tərtər üsyanı**, Azərbaycanda Aprel işğalına (1920) qarşı ilk kütləvi üsyan. Mayın 21-23-də baş vermişdir.

## Üsyanın başlanması
Rəşid ağa Cavanşir Tərtər üsyanının iştirakçısı və təşkilatçılarından biri idi. Üsyan mayın 21-də yerli əhalidən olan silahlı dəstənin Tərtərdəki sovet bölmələri və Tərtəri tərk edən Qırmızı Ordu alayı üzərinə silahlı hücumu ilə başladı. Qırmızı Ordu bölmələri üsyançı qüvvələrin qarşısını ala bilmədi və 80 nəfərə yaxın itki verərək, qaçmağa məcbur oldu. Qırmızı alayın komandiri də öldürüldü.

## Üsyanın yatırılması
Üsyanın genişlənməsinin qarşısını almaq üçün dərhal tədbirlər görüldü. Bir tərəfdən, Dadaş Bünyadzadə və Çingiz İldırım Tərtərə gəlib, əhalini sovet rejiminə müqavimətdən çəkindirməyə çalışdılar, digər tərəfdən isə bölgəyə əlavə hərbi qüvvələr gətirildi və Tərtər ətrafında Qırmızı ordu hissələrinin qüvvə üstünlüyü yaradıldı. Bununla, Tərtər ətrafında vəziyyəti müvəqqəti sakitləşdirmək mümkün oldu. Lakin Qarabağ üsyanının başlaması ilə Tərtərdə xalq hərəkatı yenidən gücləndi.

## Həmçinin bax
* Gəncə üsyanı 
* Aprel işğalı
* Sovet işğalına qarşı üsyanlar
* Lənkəran üsyanı

## Mənbə
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Tərtər üsyanı* maddəsi.

## İstinadlar
Josefoartiqasia monesi

**Josefoartiqasia monesi** — təxminən 2 milyon il bundan əvvəl Cənubi Amerikada yaşamış bir gəmirici. İndiyədək cəmi bir Josefoartiqasia monesi qalığı tapılıb. Pakarana onun hal-hazırda yaşayan ən yaxın qohumudur. Təxminən bir ton çəkisi olan bu gəmirici mövcud olan digər gəmiricilərdən daha böyükdür. Onların kəllə sümüyü 53 sm, kəsici dişləri isə 30 sm uzunluğunda olmuşdur. Bədəninin uzunluğu 3m, hündürlüyünün 1,5m, ortalama ağırlığının isə 1 ton ətrafında olduğu düşünülür. Elmə məlum olan bu ən böyük gəmiricinin kəllə sümüyünü tətbiq edən alimlər müəyyənləşdiriblər ki, tarixdən öncəki dövrün otyeyənlərinin ön dişləri pələnginki qədər möhkəm olub. Bununla yanaşı, 30 sm uzunluğundakı bu əyilmiş ön dişlər çənə əzələlərinin əmələ gətirdiyi gücdən üç dəfə çox gücə tab gətirə bilib. Bu gəmiricilər rəqibləri ilə vuruşarkən, yırtıcılara qarşı müdafiə olunarkən və həmçinin qida tapmaq üçün torpağı qazarkən ön dişlərindən istifadə etmişlər. 1987-ci ildə kəşf olunmuş, lakin 2008-ci ilə qədər açıqlanmamış gəmiricinin kəllə sümüyü Uruqvayın milli tarix və antropologiya muzeyində saxlanılır. Bu gəmiricilər suda yaşayan yumşaq bitki növləri ilə qidalanmışlar, çünki onların kiçik azı dişləri digər bitki növləri ilə qidalanmaq üçün kifayət etmirdi.

## Mənbə
* National Geographic-Azərbaycan, noyabr 2015, №15.
* Millien, Virginie (May 2008). "The largest among the smallest: the body mass of the giant rodent ''Josephoartigasia monesi''". *Proceedings of the Royal Society B*. **275** (1646): 1953–5; discussion 1957–8. doi:. PMC 2596365 . PMID 18495621. Lay summary

## İstinadlar
Türkmən dastanları

**Türkmən** şifahi xalq ədəbiyyatının ən geniş yayaılmış janrı dastanlardır. Türkmənlər bu janrı "dessan", "epos", "anonim dessan", "avtorlu dessan" və s. kimi terminlərlə adlandırırlar. Beymuhammet Ataliyeviç Garriyev 1947-ci ildə dastanları belə təsnif etmişdir:

**1. Qəhrəmanlıq dastanları:**

"Goroqlı", "Yusup-Ahmet", "Alı bey Balı bey", "Dövletyar" və s. dastanlarda türkmənlərin tarixi, qəhrəmanlıq keçmişi, yadellilərə qarşı mübarizəsi bədii əksini tapmışdır. Qəhrəmanlıq dastanlarında qəhrəmanın doğumu, ad alması, təlim və tərbiyəsi, ata-silaha yiyələnməsi, yaxınları ilə vidalaşaraq düşmənlərinə qarşı mübarizəyə qalxması və sairədən bəhs edilir.

**2. Məhəbbət dastanları:**

"Şahsenem bile Qarip", "Yusup bile Züleyxa", "Zöhre bile Tahir", "Gül-Senuber", "Necep oğlan", "Aslı bile Kerem", "Xuyrlukqa-Xemra", "Sayatlı Xemra" və s. dastanlarında əsas süjet məhəbbət üzərində qurulmuşdur. Bu əsərlərdə qəhrəmanın aşiq olması, sevgilisinə qovuşmaq üçün yola çıxması və yolçuluğu zamanı qarşısına çıxan maneələrdən bəhs edilir.

**3. Dini dastanlar**

İslamiyyətin qəbulundan sonra türk dastan ənənəsinə bu dinlə bağlı bir çox motivlər daxil olmuşdur. Bu mövzuda yaranan dastanlar əsasən Həzrət Əli və digər böyük insanların adı ilə bağlıdır. "Baba Rövşən", "Zeynelarap ve Muhemmethanapye", "Kırk hedis" və s. dastanlarında türkmənlərə məxsus dini baxışlar üstünlük təşkil edir. Türkmən xalq ədəbiyyatının incisi "Göroğlu" baxşılar tərəfindən ən çox ifa olunan qəhrəmanlıq dastanıdır. Bu eposda real hadisələrlə yanaşı, mifoloji ünsürlər üstünlük təşkil edir və obrazlar türkmən ruhuna uyğunlaşdırılmışdır. "Göroğlu" dastanının qəhrəmanı ətrafına topladığı qırx igidlə vətənini, xalqını bəlalardan qoruyur, bu yolda dəfələrlə ölüm-dirim savaşına girir. Dastan qəhrəmanlarının səfər etdikləri ərazilər içərisində Türkmənistanla yanaşı, Qafqaz, Azərbaycan və Gürcüstan coğrafiyasına aid yerlər də vardır. Epos ənənəvi olaraq nəsr və nəzm hissələrindən ibarətdir.
Türkmən məhəbbət dastanları təxminən XVI–XVII əsrlərdə yaranmışdır. Bu dastanlarda real həyat hadisələrilə mifik elementlər bir-birilə sıx bağlıdır.

## Qaynaqlar
1. "Göroğly", Türkmen Dövlet Neşriyat Gulluğu, Aşgabat, 2012

2. "Xuyrlukqa – Xemra", "Sayatlı Xemra" (Türkmen söyqi dessanları), Moskva, 1971

3. Şahin H. Türkmen destanları ve destançılıq geleneği, Konya, 2010

4. Türkmən məhəbbət dastanları. Azərbaycan türkcəsində nəşrə hazırlayanı və ön sözün müəllifi prof.dr. Almaz Həsənqızı, Bakı: Azərnəşr, 2022
Masako Katsura

**Masako Katsura**(, ləqəbi "**Ketsi**", bəzən Bilyardın birinci xanımı)- yaponiyalı məşhur karambol bilyardçısı. O, o dövrlər kişilərin iştirak etdiyi yarışlarda yüksək nəticələr göstərərək bilyard tarixində qadınlar üçün iz buraxdı.

## Həyatı

## İstinadlar
Çak Makkan

**Charles Jonathan Thomas** "**Chuck**" **McCann** (; 2 sentyabr 1934, Bruklin, Nyu-York — 8 aprel 2018, Los Anceles, Kaliforniya) — ABŞ aktyoru.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Zaqafqaziya bonu

**Zaqafqaziya bonları** — Zaqafqaziya Komissarlığının pul nişanı.

## Tarixi

### İlk buraxılışı
İlk dəfə 1918-ci il fevralın 5-də buraxılmıdı. Zaqafqaziya seymi dövründə və sonralar müstəqil Cənubi Qafqaz respublikaları yarandıqdan sonra da işlənən Zaqafqaziya bonları bu respublikalar arasındakı razılaşmalar əsasında buraxılmışdı. İlk razılaşma 1918-ci il iyunun 20-də Gürcüstanla Ermənistan arasında, daha sonra, 1918-ci il sentyabrın 6-da Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan arasında əldə olunmuşdu. Sonralar bir neçə dəfə — 1918-ci il noyabrın 15-də Azərbaycanla Gürcüstan, 1919-cu il fevralın 12-də və mayın 7-də Gürcüstanla Ermənistan, sonuncu dəfə isə 1919-cu il iyunun 4-də Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan arasında razılaşmalar əldə edilmişdi.

Azərbaycanda Gürcüstan arasında 1918-ci il noyabrın 15-də imzalanmış müqaviləyə əsasən, Azərbaycan və Gürcüstanın səlahiyyətli nümayəndələrinin 1918-ci il 6 sentyabr tarixli sazişinə olavə olaraq, Zaqafqaziya Komissarlığının daha 160 milyon rubl məbləğində (*Azərbaycan və Gürcüstan respublikalarının hər birinin ehtiyacı üçün 80 milyon rubl*) birgə bonlar buraxılması barədə razılıq əldə olunmuşdu.

Bonlar respublikalarm hökumətlərinə, onlar ekspedisiyadan daxil olduqca, Dövlət bankının Tiflis kontoru tərəfindon buraxılırdı. Tərəflərdən heç birinin digərinin xəbəri və razılığı olmadan Zaqafqaziya bonlarını hazırlamağa və buraxmağa ixtiyarı yox idi.

1919-cu il 4 iyun tarixli sazişə əsasən, Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistanın hər birinə, əlavə olaraq, 100 milyon rublluq Zaqafqaziya bonu buraxmaq qorara alınmışdı. Həmin sazişlə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti bu məbləği, habclə 1919-cu il 12 fevral tarixli müqaviləyə əsasən ona düşən 80 milyon rublluq bonları (cəmi 180 milyon) almışdı. 1919-cu il 4 iyun tarixli sazişdə həm də bildirilirdi ki, hər üç respublika birgə bonlar buraxmaq barədə razılığa gəlməsələr, Zaqafqaziya Komissarlığının mövcud nümunələrindən olan bonlarının buraxılması həmişəlik dayandırılmalıdır. Bu halda, Gürcüstan hökuməti Zaqafqaziya bonlarının bütün nümunələrinin litoqrafıya daşlarını və qurğuşun lövhələrini cilalatmağı, rəsmlərinin, foto şəkillərinin neqativlərini məhv etməyi və hər üç tərəfın nümayəndələrinin iştirakı ilə onların orginaliarını yandırmağı öhdəsinə götürürdü.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti Zaqafqaziya bonları ilə əlaqədar bir sıra qərarlar qəbul etmişdi.

## Qalereya

Fayl:Russia-Transcaucasian-1918-Banknote-10-Obverse.png|10 rubl 1918-ci il. Ön tərəf
Fayl:Russia-Transcaucasian-1918-Banknote-10-Reverse.png|10 rubl 1918-ci il. Arxa tərəf


## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Bakı bonları
Yəhudi Milli Şurası

**Yəhudi milli şurası** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə ölkədə yaşayan yəhudilərin mənafeyini müdafiə etmək məqsədilə fəaliyyət göstərmiş şura.

## Tarixi
### Yaradılması
1917-ci il dekabrın 3-də yaradılmışdı. Həmin ilin sentyabrında şuranın fəaliyyəti dayandırılmış, 1918-ci il oktyabrın 9-da Bakı qubernatorunun icazəsi ilə yenidən bərpa edilmişdi. Müxtəlif dini və siyasi yəhudi qrupların təmsil olunduğu şura mədəni-maarif, dini və xeyriyyə işləri ilə məşğul olurdu.

## Fəaliyyəti
Aylıq büdcəsi 150 min rubla çatan yəhudi ibtidai və yuxarı sinif məktəbləri (800-dək şagird), yaşlılar üçün axşam kursları və kitabxana, ucuz yeməkxana, erməni-daşnak və bolşevik hərbi birləşmələrinin 1918-ci ildə törətdikləri soyqırımları zamanı talanlardan zərər çəkmiş yəhudilərə yardım komitəsi, xırda alverçi və sənətkarlara yardım göstərən yəhudi borc-əmanət birliyi şuranın sərəncamında idi. Şuranın büdcəsi yəhudi icmasının üzvlərindən yığılan gəlir vergisi hesabına formalaşırdı. Azərbaycan Milli Şurasının 1918-ci il 19 noyabr tarixli qərarı ilə, milli təmsilçilik prinsipinə uyğun olaraq, yəhudi əhalisindən bir nümayəndəni Parlamentin tərkibinə daxil etmək və onun seçimini həyata keçirmək yəhudi milli təşkilatlarına həvalə edilmişdi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentində Yəhudi Milli Şurasını onun sədri M.A.Quxman təmsil edirdi. Onun Parlamentdəki, xüsusilə aqrar komissiyadakı fəaliyyəti, əsasən, yəhudilərin mənafelərinin müdafiəsinə yönəlmişdi.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Milli Şurası

## İstinadlar
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İnformasiya Şöbəsi

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İnformasiya şöbəsi**, Əksinqilabla mübarizə təşkilatı ləğv edildikdən sonra yaradılan təşkilat.

## Yaradılması
ƏMT-nin ləğvindən sonra Bakıda və onun ətrafında əks-kəşfiyyatı Bakı general-qubernatorluğunun tərkibində yaradılmış informasiya şöbəsi təmin etmişdir. ƏMT-nin təhqiqat, müşahidə, axtarış, həbs və s. Funksiyaları general-qubernatorun göstərişi ilə informasiya şöbəsinə verilmişdi.
İnformasiya şöbəsinə Ələkbər xan Şahsuvarov rəhbərlik edirdi. Həsən bəy Fətəlibəyov rəisin köməkçisi, türk ordusunun polkovniki rütbəsini daşıyan Cəmil bəy xüsusi tapşırıqları yerinə yetirməklə yanaşı, rəisin köməkçisi idi.

## Fəaliyyəti
İnformasiya şöbəsi əməkdaşları başda Ələkbər xan olmaqla, bir sıra əhəmiyyətli əməliyyatlar həyata keçirmişdilər. 1920-ci ilin aprelində Balaxanıda pozuculuq işi aparan 22 nəfər bolşevikin həbs edilməsi böyük əks-səda doğurmuşdu.

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xüsusi xidmət və təhlükəsizlik orqanları

## Mənbə
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xüsusi xidmət və təhlükəsizlik orqanları* maddəsi.

## İstinadlar
Faza diaqramı

**Faza diaqramı** (vəziyyət diaqramı) — diaqramda nəzərdən keçirilən nöqtənin koordinatlarına cavab verən şəraitdə sonsuz fiziki-kimyəvi sistemin tarazlıq vəziyyətinin qrafik görünüşüdür (fiqurativ nöqtə).

## Faza diaqramlarının analizi
Faza diaqramlarının qurulması üçün adi koordinatlar, termodinamik parametrlər-temperatur, təzyiq və sistemin tərkibidir (mol və ya çəki faizi ilə). Ümumi hallarda koordinatların sayı sistemin komponentlərinin sayını bir vahid üstələyir (birkomponentli sistemin diaqramı ikiölçülü, ikikomponentlininki üçölçülüdür və s.) Kondensasiya olunmuş (qatılaşdırılmış) sistemlərdə təzyiq hesabına faza tarazlığının dəyişikliyi bir çox hallarda nəzərə alınmadığına görə, bu hallarda diaqram ölçülərinin sayı komponentlərin sayına bərabərdir (kondensasiya olunmuş ikikomponentli sistemin diaqramı ikiölçülü, üçkomponentlininki isə üçölçülüdür və s.). Kompleks faza diaqramları çap nəşrlərində kəsik və ya proyeksiya şəklində əks olunur. Faza qaydalarına uyğun olaraq, ikiölçülü diaqramda birfazalı hissə sahə ilə, ikifazalı hissə-xəttlə (r-T diaqramlarda) yaxud konod paralel xətlər toplusu ilə, hansılar üçün ki, bərabər fazaların tərkibi müəyyənləşdirilmişdir (tərkibin iştirakı ilə olan diaqramlarda), üçfazalı hissə nöqtə ilə (r-T diaqramlarda) və ya üfüqi (T-x yaxud r-x diaqramlarda) təsvir olunur.

## Temperatur-təzyiq diaqramları
* Birkomponentli sistemlərin diaqramı/ Birkomponentli sistemlərin faza diaqramlarında, faza qaydalarına əsasən,
sahələr birfazalı vəziyyətə, onları ayıran xətlər ikifazalı, xətlərin kəsişdiyi nöqtələr
üçfazalı vəziyyətə uyğundur (bu nöqtələr üçqat nöqtələr adlanır).
* İkifazalı xətlər bir qayda olaraq, ya iki üçqat nöqtəni, ya da üçqat nöqtəni sıfır təzyiqə cavab verən ordinat oxu ilə birləşdirir. Bu zaman kritik nöqtədə başa çatan maye-qaz xətti istisna təşkil edir. Kritik nöqtədən yüksək temperaturlarda maye ilə buxar arasında fərq itir.

## Temperatur-tərkib diaqramları
# İkili sistemlərin diaqramları
# Bərk vəziyyətdə sərhədsiz həllolma
# Evtektik və evtektoid dəyişikliklər
# Kimyəvi birləşmələr yaradan ərintilər
# Politermik kəsimlər

## Faza diaqramlarının eksperimental quruluşunun metodları
# Dinamik: Differensial termik analiz və Vizual termik analiz
# Statik: Rentgen fazalı analiz və Lokal rentgen spektral analiz

## Faza diaqramlarının termodinamik optimallaşdırılmasının metodları
* CALPHAD metodu
* Q. F. Voroninin qabarıq səthlər metodu

## Ədəbiyyat
# Аносов В. Я., Погодин С. А. Основные начала физико-химического анализа. — М.–Л.: Изд-во АН СССР, 1947. — 876 с.
# Химическая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1988.
# Новоселова А. В. Фазовые диаграммы, их построение и методы исследования. М., МГУ, 1987.