open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sputnik (xəbər agentliyi)

**Sputnik** (; peyk), əvvəlki adları ilə Rusiyanın Səsi, RIA Novosti — dövlətə məxsus rus xəbər agentliyi və radio yayım xidməti. 10 noyabr 2014-cü ildə Rusiya hökumətinə məxsus "Rossiya Seqodnya" xəbər agentliyi tərəfindən yaradılıb. Baş ofisi Moskvada olan Sputnik Vaşinqton, Qahirə, Pekin, Paris, Berlin, Madrid, Montevideo və Rio-de-Janeyroda regional ofisləri mövcuddur. Sputnik özünü qlobal siyasət və iqtisadiyyata fokuslanmış və beynəlxalq auditoriyaya yönəlmiş kimi təsvir edir.

Sputnik akademiklər və jurnalistlər tərəfindən tez-tez Rusiyanın təbliğat vasitəsi kimi təsvir edilir. 2016-cı ildə The New York Times-dan Neil MakFarquhar yazırdı ki: "Mütəxəssislərin fikrincə, *dezinformasiya* və ya Rusiya dezinformasiyasının əsas məqsədi hadisələrin rəsmi versiyasını, hətta hadisələrin həqiqi versiyasının olması fikrini də sarsıtmaqdır. Bu bir növ siyasi iflicdir". Rusiya hökuməti bu iddiaları rədd edib. 2019-cu ilin əvvəlində Facebook özünü müstəqil xəbər saytları kimi göstərən, lakin əslində Sputnik əməkdaşlarının nəzarəti altında olan yüzlərlə səhifəni platformasından sildi.

Sputnik ingilis, ispan, polyak və serbcə də daxil olmaqla 31 dildə reportaj və şərhləri əks etdirən xəbər saytlarını idarə edir. Veb saytlarda hər gün 800 saatdan çox radio yayım materialı yerləşdirilir və onun xəbər xidməti 7/24 xidmət göstərir.

Sputnik 2022-ci ilin fevralında (RT ilə birlikdə) Rusiyanın Ukraynanı işğalından sonra Avropa İttifaqında qadağan edildi. Texnologiya şirkətləri və sosial media xidmətləri Sputniki platformalarından çıxararaq işğala cavab verdi, fransız, alman və yunan kimi bir çox versiya isə fəaliyyətini dayandırdı.

## Həmçinin bax
* Rusiyanın Ukraynaya hücumu haqqında dezinformasiya
* Rusiyada media
* Radio Moskva
* Rusiyanın Ukraynaya qarşı informasiya müharibəsi
* Sputnik (jurnal)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Mayk Tomlin

**Michael Pettaway Tomlin** () — Milli Futbol Liqasında (NFL) Pittsburgh Steelers komandasının baş məşqçisi olan Amerika futbol məşqçisidir. 2007-ci ildə Steelers-ə qoşulduqdan sonra o, komandanı on pley-off qaçışına, yeddi divizion tituluna, üç AFC Çempionatı Oyununa, iki Super Bowl oyununa və Super Bowl XLIII tituluna çıxardı. 36 yaşında Tomlin Super Bowl-u qazanan ən gənc baş məşqçi oldu, bu rekord daha sonra Super Bowl LVI -da Sean McVey tərəfindən qırıldı. Onun heç vaxt məğlub olduğu mövsüm olmayıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nərgiz Məhəmmədi

**Nərgiz Məhəmmədi** (; ) — iranlı hüquq müdafiəçisi və alimidir. O, Nobel Sülh Mükafatı laureatı Şirin Ebadinin rəhbərlik etdiyi İnsan Haqlarının Müdafiəçiləri Mərkəzinin (İHM) vitse-prezidentidir. O, İranda hicaba itaətsizlik etməklə kütləvi feminist vətəndaş itaətsizliyinin səsli tərəfdarıdır və 2023-cü ilin hicab və iffət proqramının kəskin tənqidçisidir. 2016-cı ilin mayında o, Tehranda "ölüm cəzasının ləğvi üçün kampaniya aparan insan haqları hərəkatı" yaratdığına və idarə etdiyinə görə 16 il həbs cəzasına məhkum edildi. 2020-ci ildə azad edildi, lakin 2021-ci ildə yenidən həbsxanaya göndərildi.

Nərgiz Məhəmmədiyə 2022-ci il üzrə "Sərhədsiz Reportyorlar" Təşkilatının "Cəsarət" mükafatı verilib. O, 2023-cü ilin yanvarında "Olof Palme" mükafatına layiq görülüb. 2023-cü il mayın 3-də İranın məhbus jurnalistləri Nərgiz Məhəmmədi, Nilufər Həmidi və İlahə Məhəmmədi BMT-nin Təhsil, Elm və Mədəniyyət məsələləri üzrə Təşkilatının (UNESCO) Gilyermo Kano adına "Dünya Mətbuat Azadlığı" mükafatına layiq görülüblər. Nərgiz Məhəmmədi 2023-cü ildə Nobel Sülh Mükafatı laureatı olub.

## İstinadlar
Don Giovanni Records

**Don Giovanni Records** — ABŞ-nin Nyu-Cersi ştatında təsis edilmiş müstəqil musiqi şirkəti. 

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
When I Was Older

"**When I Was Older**" — amerikalı müğənni Billi Aylişin mahnısı. Meksikalı rejissor Alfonso Kuaronun 2018-ci ildə çəkdiyi "*[[Roma (film)|Roma]]*" filminin soundtrekində yer alıb. Mahnı 9 yanvar 2019-cu ildə Sony Masterworks tərəfindən sinql kimi buraxılıb. Mahnı sonralar onun ilk studiya albomu "When We All Fall Asleep, Where Do We Go?"nun delüks versiyasına daxil edilib.
Come Out and Play

"**Come Out and Play**" — amerikalı müğənni Billi Aylişin mahnısı. 20 noyabr 2018-ci ildə Darkroom və Interscope Records tərəfindən sinql kimi rəqəmsal formatda buraxılıb. Mahnı həmçinin onun ilk studiya albomu "When We All Fall Asleep, Where Do We Go?"nun Yaponiya buraxılışında yer alıb.
Yamanoe stelası

– Yaponiyanın Qunma prefekturasının Takasaki şəhərində yerləşən qədim stela. Kozukenin üç stelasından ən qədim olanıdır. Üzərində Çin işarələri və yapon qrammatikası ilə yazılmış ən qədim yazı həkk olunmuşdur. Stelanın yaxınlığında  yerləşir.

## Yamanoe stelası
681-ci ildə ucaldılmış stela Haruna vulkanından gətirilmiş andezit daşından hazırlanmışdır. Stela 111 santimetr hündürlüyündə, 47 santimetr genişliyində və 52 santimetr qalınlığındadır və Koreyanın Şila krallığına aid olan stelanı xatırladır. Stelanın kalliqrafik stilin krelikal yazının bir variantı olduğu güman olunur. Hoko məbədinin bir keşişi olmuş Naqatoşi anası Kurome-no-tocini yaxınlıqda dəfn etdikdən sonra onun üçün bu stelanı ucaltmışdır. Stelanın üzərindəki yazı 53 işarədən ibarətdir və Azərbaycan dilindəki tərcüməsi belədir:

Stelanın üzərində yazının əvvəlində qeyd olunan tarix forması VII əsrin epiqrafları və taxta tabletləri üçün səviyyəvidir. Yazı üçün Çin işarələrindən istifadə olunsa da, yapon qrammatikası ilə yazılmışdır: feil mübtədadan sonra gəlmək əvəzinə cümlənin sonunda işlədilir. Bu, Yaponiyada Çin yazısının qəbulu ilə bağlı ən qədim nümunələrdən biri sayılır.

Yamanoe stelası Matsudayra Sadanobu tərəfindən 1790-cı illərdə tərtib olunmuş *"Şuko Cişşu"* əsərində "Yamana kəndində Kannona həsr olunmuş məbəddə saxlanılan stela" kimi təsvir olunmuşdur. Kariya Ekisayın *"Kokyo İbun"* əsərində də "Yamana kəndində stela" təsvirinə rast gəlinir. Şifahi ənənələrə görə stela keçmişdə kofunun qarşısındakı şam ağacının altında dayanırdı.

### Mühafizəsi
Stelanın vəziyyəti və yeri 1884-cü ilə qədər dəyişməmiş qalmışdır. 1884-cü ildə Qunma prefekturasının qubernatoru Motohiko Katorinin göstərişi ilə stelanın yerləşdiyi ərazi satın alınmışdır. O, stelanın mühafizəsini təmin etmək məqsədilə stelanı örtən kiçik struktur tikdirmiş və yeni bünövrə qoydurmuşdur. Stelanı qoruyan müasir dəmir-beton struktur 1992-ci ildə inşa olunmuşdur.

3 mart 1921-ci ildə Tarixi yer, 20 mart 1954-cü ildə Xüsusi tarixi yer statusu almışdır. 2017-ci ildə Yaponiya hökuməti tərəfindən UNESCO-nun "Dünyanın yaddaşı" proqramına təqdim olunmuşdur.

## Yamanoe kofunu

Stelanın yaxınlığında yerləşən kofun yaxşı vəziyyətdə qorunmuşdur və VI əsrin ortalarına aid edilir. Bu kofun əvvəlcə Kurome-no-toci üçün yox, yerli bir şahzadə üçün hazırlanmışdır. Kofundan bir şəxsi çıxarıb başqası üçün istifadə etmək demək olar ki, geniş yayılmamış praktika olsa da, Kurome-no-tocinin dəfnində bu halın baş verdiyi güman olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Takasaki şəhərinin rəsmi saytında
You Should See Me in a Crown

"**You Should See Me in a Crown**" — amerikalı müğənni Billi Aylişin mahnısı. İlk studiya albomu  "When We All Fall Asleep, Where Do We Go?"dan birinci sinql kimi buraxılıb. Mahnı 18 iyul 2018-ci ildə Darkroom və Interscope Records tərəfindən buraxılıb. Mahnı ABŞ, Kanada və Avstraliya daxil olmaqla bir çox ölkədə hit-paradlara daxil olub.

## İstinadlar
Six Feet Under (mahnı)

"**Six Feet Under**" — amerikalı müğənni Billi Aylişin ilk sinqlı. Mahnı 23 iyun 2016-cı ildə SoundCloud-da buraxılıb. Sonralar Darkroom və Interscope Records tərəfindən 17 noyabr 2016-cı ildə yenidən yayımlanıb. Mahnının prodüseri və müəllifi Aylişin qardaşı Finneas O'Konnelldir. Mahnı Music Canada tərəfindən platin sertifikata layiq görülmüşdür.
Dataşit (məlumat vərəqi)

**Texniki spesifikasiya**, **məlumat kartı**, **məlumat vərəqi** (ing. datasheet) — məhsulun, materialın, komponentin (məsələn, elektron) və ya alt sistemin texniki xüsusiyyətlərini özündə birləşdirən və layihə mühəndisi tərəfindən istifadə üçün nəzərdə tutulmuş sənəd. İstehsalçı şirkət tərəfindən yaradılır. Xüsusi xüsusiyyətlərin siyahıları verilir. Mənbə kodu varsa, o, sənədin sonunda və ya ayrıca faylda yerləşir.
Lipoik turşu

**Lipoik turşu** ( **lipoat** ), həmçinin **α-lipoik turşusu** və ya **tioktik turşu** kimi də adlandırılır və kükürdlü üzvi birləşmələrə aid olmaqla bir çox ferment kompleksləri üçün vacib koenzim hesab olunur. 

Molekul bir siklik tioefiri olan karbon turşudur. Lipoat oksigen balansı üçün vacibdir və geniş yayılmış qida əlavəsidir.

Lipoat oksigen mübadiləsində, xüsusən də piruvat dehidrogenaz kompleksində koenzim rolunu oynayır.

Lipoik turşunun oral qəbulu zamanı onun biomənimsənilməsi təxminən 30% təşkil edir.

Tibbdə vitaminə bənzər bir maddə kimi tətbiq edilir və bəzən "Vitamin N" olaraq qeyd edilir.

## Tarixi
Lipoik turşu ilk dəfə 1937-ci ildə bir qrup alim tərəfindən kəşf edilmiş və sonradan lipoik turşusu adlandırılan bir maddənin təbii antioksidant olduğu bəlli olmuşdur. 1939-cu ildə maya ilə sintez edilən məhsullardan təcrid olundu, sonra insan orqanizminin bu vitamini müstəqil şəkildə sintez etməyə qadir olmadığı qənaətinə gəldilər. Lakin onun insan orqanizmi üçün vacib rolu artıq məlum idi. Yalnız bu yaxınlarda elm adamları lipoik turşunun insan orqanizmində istehsal oluna biləcəyini kəşf etdilər.

## Farmakokinetikası
Lipoik turşu üzərində aparılan tədqiqatlar onun oral yolla qida əlavəsi olaraq qəbulunun venadaxili damcı yolu ilə yeridilməsi üsulu ilə orqanizm tərəfindən mənimsənilməsi arasında fərqlər olduğunu üzə çıxardı. Bunu 2007-ci ildə insanlar üzərində aparılan müşahidələr zamanı aşkar etmişdilər.

Lipoik turşu həm də antioksidant rolunu oynayır, orqanizmin daxili antioksidant sistemlərini bərpa edir. Bu turşu ağır metalları qan dövranından effektiv şəkildə təmizləyir.

## Toksiklik
Hər biri 600 mq olan 10 tablet alfa lipoik turşusu insanlar üçün öldürücü doza ola bilər.

## İstinadlar
Levililər

**Levililər** ( ; ) və ya **levitlər** Levi qəbiləsindən olduğunu iddia edən yəhudi kişiləridir. Levi qəbiləsi Yaqub və Liyanın üçüncü oğlu Levi nəslindəndir.

Bu gün yəhudilərin 5%-10%-i Levililər və kahinlərdir.

Levililər - Levi nəslindəndir

Kahinlər - Harunun nəslindəndir

Levi qəbiləsi digər qəbilələr kimi torpaq almadı, lakin digər qəbilələrin torpaqları daxilində yerləşən 48 şəhər aldı. Levi qəbiləsinin torpaq almamasının səbəbi, onun rolunun Levililərin məskəni olan Yerusəlimdəki məbəddə xidmət etmək olmasıdır.

Levinin üç oğlu, Gerşon, Qohat və Merari ümumiyyətlə ayrı-ayrı şəhərlərdə yaşayan ayrı-ayrı qəbilələr hesab olunur və hər qəbilə fərqli rol oynayır, lakin yenə də hamısı birləşmiş Levi qəbiləsi hesab olunur.

## İstinadlar
Pravoslav ensiklopediyası

**Pravoslav ensiklopediyası** () — 2000-ci ildən Moskva və Bütün Rusiya Patriarxının baş redaktorluğu ilə "Pravoslav Ensiklopediyası" Kilsəsi Araşdırma Mərkəzi tərəfindən nəşr olunan xüsusi ensiklopediyadır. Yarandığı gündən Pravoslav Ensiklopediya Mərkəzinin rəhbəri Sergey Kravetsdir.

## İstinadlar
Maket plata

**Maket plata** və ya **maket lövhəsi**, **sxem lövhəsi** () — elektron cihazların prototiplərinin yığılması və modelləşdirilməsi üçün universal dövrə əmələ gətirən çap lövhəsidir.
Lemkin İnstitutu

**Lemkin Soyqırımın Qarşısının Alınması İnstitutu** () — ABŞ qeyri-hökumət təşkilatı.

## Tarixi
Lemkin İnstitutu 2021-ci ildə ABŞ-nin Pensilvaniya ştatında qeyri-hökumət təşkilatı kimi qeydiyyatdan keçmişdir. Təşkilat öz internet səhifəsində bildirir ki, institutun yaradılması ideyası onun gələcək təsisçiləri Şimali İraqa səfər edərək İslam Dövləti tərəfindən həyata keçirilən dini və etnik azlıqların soyqırımının nəticələrini müşahidə edərkən yaranmışdır. Daha sonra onlar soyqırımının qarşısının alınması və hesabatlılıq üçün İraq layihəsini yaratmışdılar.

İnstitutun həmtəsisçiləri Kin Ştat Kolleci və Stokton Universitetinin professoru Eliza fon Coden-Forci və beynəlxalq hüquq professoru və İndiana Universitetinin məzunu İrin Viktoriya Massiminodur.

İnstitutun missiyası soyqırımıların qarşısının alınmasının zəruriliyi ilə bağlı qlobal konsensus yaratmaqdır.

## Tənqidi
Azərbaycanın "Faktyoxla Lab" saytı 20 avqust 2022-ci il tarixli buraxılışda Lemkin İnstitutu tərəfindən dərc olunan "Azərbaycandan erməni soyqırımı təhlükəsi haqqında" adlı hesabatın etibarlılığını və açıq fikirliliyini şübhə altına almışdır. Sayt iddia etmişdir ki, institut ABŞ-də erməni diasporu ilə qarşılıqlı əlaqədədir və onun həm-direktoru Eliza fon Koden-Forci Ermənistana səfəri zamanı mühazirələrlə çıxış edərkən açıq şəkildə həmin ölkəyə rəğbətini ifadə etmişdir. Türkiyənin "Avrasiya Araşdırmaları Mərkəzi" 14 iyun 2023-cü il tarixli buraxılışda Lemkin İnstitutunun ABŞ Dövlət Departamentinə "Artsaxda yeni erməni soyqırımı təhlükəsi ilə bağlı" açıq məktubunu "qərəz və birtərəfliliyin ifadəsi" adlandırmışdır.

2024-cü ildə institut *The Times of Israel* saytında yazılan məqalədə İsrailin Fələstinlilərə qarşı "soyqırım" törətməsi ittihamlarına görə tənqid olunub.

## İstinadlar
Tetrod

**Tetrod** — dörd elektrodu olan elektron lampadır: termoelektron katod (birbaşa və ya dolayı qızdırılan), iki tor və anod. 1919-cu ildə Valter Şottki tərəfindən icad edilmişdir. Pentodlar geniş yayılmazdan əvvəl qəbuledici və gücləndirici tetrodlar radioqəbuledici yollarda istifadə olunurdu. Generator və modulyator tetrodları bu gün də radio ötürücülərin güc mərhələlərində istifadə olunur.
Softstarter (yumşaq başlanğıc)

**Yumşaq işəsalma cihazı** (ing. softstarter) — işləyən maşının kiçik bir başlanğıc anı olan elektrik mühərriklərinin yumşaq işə salınması (dayanması) üçün istifadə olunan mexaniki, elektrik (elektron) və ya elektromexaniki cihazdır.

## İstinadlar
Triod

**Triod —** giriş siqnalının elektrik dövrəsində cərəyanı idarə etməyə imkan verən elektron borudur. Onun üç elektrodu var: termoelektron katod (birbaşa və ya dolayı qızdırılan), anod və bir idarəetmə şəbəkəsi.
Pentod

**Pentod** (q. yun. πέντε) — ekranlama toru olan vakuum elektron lampasıdır, içərisində dinatron effektini boğaraq, ekranlama toru ilə anod arasında üçüncü (qoruyucu və ya anti-dinatron) şəbəkə yerləşdirilir.

Əksər pentodlarda üçüncü tor və katod şüşə içərisində birləşdirilir, buna görə də onların yalnız dörd siqnçıxışınainə malikdir.

Tarixi ədəbiyyatda məhz bu dörd çıxışlı lampalar ciddi mənada pentodlar, üçüncü toru ayrıca çıxışı olan pentodlar isə "üç torlu lampalar" adlanırdı. Dizaynına və təyinatına görə pentodlar dörd əsas növə bölünür: aşağı güclü yüksək tezlikli gücləndiricilər, videogücləndiricilər üçün çıxış pentodları, aşağı tezlikli gücləndiricilər üçün çıxış pentodları və yüksək güclü generator pentodları
Yeni Bürc əl-Ərəb

**Yeni Bürc əl-Ərəb** ( — Misirin İsgəndəriyyə regionunda yerləşən şəhər, İsgəndəriyyə dən 55&nbsp;km məsafədə yerləşir. Şəhərin sahəsi 191&nbsp;km², əhalisi isə 170,000 nəfərdir.

Yeni Bürc əl-Ərəb, İsgəndəriyyə şəhər mərkəzində tıxacları azaltmaq İsgəndəriyyə və ətrafında qurulan yeni şəhərlərdən biridir. 1979-cu ildə prezidentin 506 nömrəli sərəncamı ilə qurulmuşdur.

## Həmçinin bax
* Yeni Qahirə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aviv Koçavi

**Aviv Koçavi** (; ) — İsrail Silahlı Qüvvələrinin General-leytenantı, yəhudi əsilli hərbçi. 2019-cu ilin 15 yanvar tarixindən, 2023-cü ilin 16 yanvar tarixinə qədər (4 il, 1 gün) İsrail Respublikası Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahı rəisi vəzifəsini icra etmişdir.

General-leytenant ali hərbi rütbəsi almamışdan əvvəl (Rav-Aluf) Qəzza Diviziyasının komandiri, Şimal Komandanlığının komandiri, Paraşütçülər Briqadasının komandiri və Hərbi Kəşfiyyat İdarəsinin rəisi kimi mühüm vəzifələrdə xidmət etmişdir.

## Həyatı

### Hərbi xidməti

## İstinadlar
Ciro Uşio

– Yaponiya biznesmeni. 1964-cü ildə *"[[Ushio Inc.]]"* şirkətini qurmuşdur. Yaponiya siyasətində təsiri olmuşdur.

## Həyatı və karyerası
1931-ci ildə Yaponiyanın Hyoqo prefekturasında doğulmuşdur. 1953-cü ildə Tokio Universitetindən məzun olmuş, 1956–1957-ci illərdə Berkli Kaliforniya Universitetində təhsil almışdır. Uşio Yaponiyaya qayıtdıqdan sonra ailə biznesinə – *"Ushio Industry"* şirkətinə qatılmışdır. 1964-cü ildə ailə şirkətindən ayrılaraq öz şirkətini (*"[[Ushio Inc.]]"*) qurmuş və prezidenti olmuşdur. Tez bir zamanda informatika təchizatı, elektronika, yeni materiallar və kosmos kimi yeni texnologiya sahələrinə daxil olmuş, şirkətini böyütmüşdür. 1969-cu ildə Yaponiya Beynəlxalq Gənclər Palatasının sədri seçilmişdir. Rahat korporativ mədəniyyətin tənqidçisi olmuşdur.

Uşio 1995–1999-cu illərdə ölkənin ən vacib biznes qurumlarından olan Yaponiya İcraçı Direktorlar Assosiasiyasına rəhbərlik etmişdir. O, təşkilata ilk dəfə 1959-cu ildə qoşulmuşdur. Sədrliyi dövründə hökumətin kiçildilməsini və özəl sektorun iqtisadiyyatı qabağa aparması üçün deregulyasiyanı müdafiə etmişdir. 2001-ci ilin yanvarında hökumətin İqtisadi və Fiskal Şurasının özəl sektor üzvü olmuşdur. 2006-cı ilin sentyabrındakı gedişinə qədər Cuniçiro Koyzuminin struktur islahatlarını dəstəkləmişdir.

Uşio *"[[KDDI]]"* telekommunikasiya şirkətinin sədri və *"[[Japan Post Holdings]]"* şirkətinin xarici direktoru olmuşdur. O, 13 iyun 2023-cü ildə pnevmoniyadan ölmüşdür.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* Kotobank saytında
Françesko Qviççiardini

**Françesko Qviççiardini** () — italyan tarixçisi və siyasətçisi. Nikkolo Makiavellinin dostu və tənqidçisi olmuş Qviççiardini İtaliya İntibahının əsas siyasi yazarlarından biri hesab olunur. Qviççiardini *"İtaliya tarixi"* adlı şah əsərindəki arqumentləri və dövrünün insanları, hadisələrin real təhlilini dəstəkləmək üçün hökumət mənbələrindən istifadə etməklə tarixşünaslıqda yeni üslubun yolunu açmışdır.

## Bioqrafiya

### Erkən həyatı

Françesko Qviççiardini 6 mart 1483-cü ildə Florensiya Respublikasının tərkibində olan İtaliyanın Florensiya şəhərində anadan olmuşdur. O, Pyero di Iakopo Qviççiardini və Simona di Boncianni Gianfigliazzinin 11 uşağından üçüncüsü idi. Qviççiardinilər Florensiya oliqarxiyasının köklü üzvləri və Mediçi ailəsinin tərəfdarları idi. Florensiya siyasətində təsirli olan Qviççiardininin əcdadları bir çox nəsillər üçün ştatda ən yüksək vəzifələrdə çalışmışdılar, bunu onun *Ricordi autobiografici e di famiglia* şəcərəsindən də görmək olar.

## İstinadlar
Natrium-hidrokarbonat

**Natrium-hidrokarbonat** (**Natrium-bikarbonat, İçməli soda, Çay sodası, Ərzaq sodası**) - Karbonat turşusunun turş natrium duzudur. Kimyəvi formulu NaHCO3 kimidir. Ağ narın kristal maddədir. Spirtsiz içkilər, qənnadı və çörək-bulka məmulatı istehsalında, əczaçılıqda, tibbdə işlədilir.

## Fiziki-kimyəvi xassələri
Ərzaq sodası 50oC-yə yaxın temperaturda karbon qazı (CO2)  çıxarmağa başlayır. 100-150oC-də isə tamam parçalanaraq Na2CO3-ə çevrilir. Suda məhlulları zəif qələvi reaksiyalıdır. Dəriyə turşu düşdükdə turşu dəyən yerlər natrium-hidrokarbonat məhlulu ilə yuyulur.

## Tibdə istifadəsi
Natrium-hidrokarbonat insan orqanizmində turşuluğu azaltdığından (PH-ı artırdığından) bir çox xəstəliklərin (iltihabi xəstəliklər, xərçəng və s.) müalicəsində istifadə olunur.

## Həmçinin bax
* Soda

## Xarici keçidlər
# Canan Karatay: Hastalık savar sodyum bikarbonat!!! - ''youtube.com'' 
## İstinadlar
Çikaqe Oqi

və ya əsl adı ilə  – Yaponiya aktrisası və siyasətçisi. Yaponiya parlamentinin Müşavirlər Palatasının ilk qadın sədri olmuşdur.

## Həyatı və karyerası
### Səhnə
1933-cü ildə Yaponiyanın Kobe şəhərində doğulmuşdur. Kobe liseyini bitirdikdən sonra sənətçi olmağa qərar vermişdir. Aktrisalıq karyerasına *"[[Takarazuka Revue]]"* adlı qadın musiqi truppasında başlamış, 1954–1957-ci illərdə burada çıxış etmişdir.

Oqi aktrisa kimi "Günəşli günlər və buludlu günlər" kimi filmlərdə baş qadın personajları canlandırmışdır. Daha sonra *[[Toho Entertainment]]* şirkətinə qoşulmuşdur. O, bir çox teatr tamaşasında, filmdə və teleserialda rol almış, televiziya verilişlərinin aparıcısı olmuşdur. Fuji TV kanalında yayımlanmış "Sən axşam saat 3-də" tabloid verilişinin aparıcılığını etmişdir.

### Siyasət
1977-ci ildə Liberal Demokrat Partiyasının üzvü kimi Yaponiya parlamentinin Müşavirlər Palatasına seçilmişdir. 1994-cü ildə Yeni Cəbhə Partiyasına qoşulmuşdur. Liberal Partiyasının üzvü olduqdan sonra 2000-ci ildə yaradılmış Yeni Mühafizəkar Partiyasına daxil olmuşdur. 2000-ci ilin iyulunda Tikinti naziri seçilərək bu vəzifəyə təyin olunan ilk qadın olmuşdur. 2001-ci ildə aparılmış nazirlik islahatlarından sonra Torpaq, İnfrastruktur, Nəqliyyat və Turizm naziri seçilmişdir.

2003-cü ildə Liberal Demokrat Partiyasına qayıtmış və növbəti il Müşavirlər Palatasının sədri seçilmişdir. Beləliklə, bu vəzifəyə seçilmiş ilk qadın olmuşdur. O, ümumilikdə 5 dəfə Müşavirlər Palatasına seçilmişdir. 2007-ci ildə ailəsinə daha çox vaxt ayırmaq istədiyini bildirərək siyasi karyerasını bitirmişdir. 2007-ci ildə "Qərar vaxtı" alı memuarını nəşr etdirmişdir. 2010-cu ildə "Pavlovniya çiçəkləri" ordeninin Böyük kordonu ilə təltif olunmuş ilk qadın olmuşdur.

9 mart 2023-cü ildə Tokioda yerləşən bir xəstəxanada qida borusu xərçəngi səbəbilə ölmüşdür.

## Şəxsi həyatı
Oqi 1958-ci ildə kabuki sənətçisi IV Sakata Tocuro ilə evlənmişdir. Cütlüyün oğlu Tomotaro Hayaşi də kabuki aktyorudur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Nimrod Aloni

**Nimrod Aloni** (; ) — İsrail Silahlı Qüvvələrinə mənsub General-mayor, yəhudi əsilli hərbçi. 1991-ci ildən etibarən ölkəsinin Silahlı Qüvvələrində həqiqi hərbi xidmət keçən Aloni orduda bir sıra mühüm vəzifələrdə çalışıb. Dərinlik Korpusunun komandiri kimi bir necə il xidmət etdikdən sonra, 143-cü "Qəzza" diviziyasının komandiri təyin edilib və Ramallah bölgəsində ordu tərəfindən icra edilmiş hərbi əməliyyatlara rəhbərlik edib.

2023-cü ilin 7 oktyabr tarixində başlamış Qəzzə–İsrail münaqişəsi zamanı Həmas qruplaşmasının mənsubları tərəfindən əsir götürülüb. Alonini fələstinli döyüşçülər tərəfindən saxlanıldığını və harasa aparıldığını əks etdirən foto şəkillərin mediada yayılmasına baxmayaraq, sözügedən hadisə İsrail Silahlı Qüvvələri tərəfindən rəsmən təsdiqlənməyib.

8 oktyabr 2023-cü il tarixində Aloni-nin digər İsrail hərbi rəsmiləri ilə danışdığını göstərən video paylaşıldıqdan sonra bu iddia yalan kimi qiymətləndirildi.

## Həyatı
Nimrod Aloni 1973-cü ilin 12 iyul tarixində İsrailin Yerusəlim şəhərində anadan olub. Ailəsi şəhərin kənarında yerləşən Eyn-Kərəm kəndində yaşayıblar. 1991-ci ilin noyabr ayında 35-ci Paraşütçülər Briqadasında könüllü olaraq xidmətə başlayıb və beləliklə İsrail Silahlı Qüvvələrində ilk addımlarını atmağa başlayıb. Burada piyada komandirləri üçün nəzərdə tutulan kursu bitirdikdən sonra rota komandiri kimi xidmətə başlayıb.

2022-ci ilin iyun ayına qədər Mərkəzi Komandanlığında general-mayor rütbəsi ilə xidmətə başlamazdan əvvəl müxtəlif komandirlik vəzifələrində xidmətinə davam edib. 2017-ci ildə Dərinlik Korpusunun qərargah rəisi, 2019-cu ilin iyulunda isə 143-cü "Qəzza" diviziyasının komandiri təyin edilib.

2023-cü ilin 16 iyul tarixində Dərinlik Korpusunun keçmiş komandiri general-mayor İtai Veruvun yerinə bu vəzifəyə təyinat alıb və xidmətinə burada davam edib.

## İstinadlar
Axın (psixologiya)

**Axın**, **axın vəziyyəti**, **axın təcrübəsi** (,  ) — insanın gördüyü işdə tamamilə iştirak etməsi, aktiv konsentrasiyası, fəaliyyət prosesinə tam cəlb olunması ilə xarakterizə olunan psixi vəziyyət. Axın konsepsiyası 1975-ci ildə Mixay Çiksentmixayi tərəfindən təklif edilmişdir və o, həm də axın vəziyyətinə daxil olmaq üçün praktiki tövsiyələri ehtiva edir. Axın vəziyyəti unikal vəziyyət deyil. Axın vəziyyətində olmaq hər hansı bir xüsusi sahə və ya proseslə məhdudlaşmır. Bu, konkret şəxsin iştirak etdiyi bütün fəaliyyət sahələrinə şamil edilir.

Abraham Maslou axın vəziyyətlərini zirvə təcrübələri adlandırmışdır.

## Axının xüsusiyyətləri
Çiksentmixaynin fikrincə, axın vəziyyətinin təcrübəsinə kömək edən bir neçə fəaliyyət xüsusiyyətlərinin siyahısı var:

* Aydın məqsədlər (fərqli gözləntilər və qaydalar).
* Konsentrasiya və diqqət mərkəzi - diqqətin məhdud bir sahəsinə yüksək dərəcədə konsentrasiya (fəaliyyətlə məşğul olan bir şəxs ona diqqət yetirmək və özünü ona dərindən qərq etmək qabiliyyətinə malikdir).
* Özünüdərk duyğusunun refleksiyasının itməsi, hərəkətlə şüurun birləşməsidir.
* Zamanın təhrif olunmuş qavrayışı, zaman hissinin itirilməsi.
* Birbaşa və dərhal əks əlaqə (fəaliyyətdəki uğur və uğursuzluqlar aydındır ki, davranış lazım olduqda dəyişdirilə bilər).
* Subyektin qabiliyyət səviyyəsi ilə tapşırığın mürəkkəbliyi arasında tarazlıq (fəaliyyət subyekt üçün çox asan və ya çətin deyil).
* Vəziyyət və ya fəaliyyət üzərində tam *nəzarət* hissi.
* Fəaliyyətin özü bir mükafat kimi qəbul edilir, buna görə də hansısa səy göstərmədən həyata keçirilir.

## Ədəbiyyat

* Чикесентмихайи Михай (2013) *Эволюция личности*. Москва. Альпина нон-фикшн. 
* Csikszentmihalyi, Mihaly (1990). *Flow: The Psychology of Optimal Experience*. New York: Harper and Row. 
* Csikszentmihalyi, Mihaly (1996). *Creativity : Flow and the Psychology of Discovery and Invention*. New York: Harper Perennial. 
* Csikszentmihalyi, Mihaly (1998). *Finding Flow: The Psychology of Engagement With Everyday Life*. Basic Books.  (a popular exposition emphasizing technique)
* Gardner, Howard, Csikszentmihalyi, Mihaly, and Damon, William (2002). *Good Work: When Excellence and Ethics Meet*. New York, Basic Books.
* Geirland, John (1996). «Go With The Flow». *Wired* magazine, September, Issue 4.09.
* Ю. Б. Дормашев, В. Я. Романов. Переживание потока. В кн.: Психология мотивации и эмоций /Под ред. Ю. Б. Гиппенрейтер, М. В. Фаликман. — М.: АСТ:Астрель, 2009. — 704с. — (Хрестоматия по психологии). — 383—387 с.  (ООО «Издательство АСТ»)  (ООО «Издательство Астрель»)

## İstinadlar
Zamanın təhrifi

**Zamanın təhrifi** və ya **zamanın distorsiyası** () — zamanın həqiqi ölçüsündən asılı olmayaraq, insan zamanın uzandığını və ya daraldığını hiss edə biləcəyi zaman onun qavrayışındakı dəyişikliyi ifadə edən psixoloji termin. Zaman yavaşladıqda, hərəkət edən obyektlərin bulanıqlaşması kimi optik illüziyalar yarana bilər  . Zamanın təhrifi keçmişin və ya gələcəyin təhrif olunmuş qavrayışına səbəb ola bilər. Bəzən bu şüursuz şəkildə baş verir. Qavrayışdakı dəyişikliklərin səbəbi çox vaxt psixoloji travma, fiziki fəaliyyət, psixi vəziyyətə və şüura təsir edən maddələrin istifadəsidir.

## Tarixi
Zamanın distorsiyasının ayrıca bir fenomen kimi müəyyənləşdirilməsi nisbətən son dövrlərdə başlamışdır. Psixoloq Paul Fress 1978-ci ildə yazırdı ki, stresli vəziyyətdə yaşanan vaxtın həddən artıq qiymətləndirilməsi baş verir və bunda affektiv vəziyyət həlledici rol oynayır  . Bəzi psixoloqlar fərdin psixoloji vaxtı kimi kateqoriyanı müəyyən edir  , zamanın qavranılmasının subyektivliyini qeyd edirlər.

Qeyri-elmi mühitdə, eyni zamanda, vaxtın fərdi olaraq qəbul edildiyi, həmçinin stresli bir vəziyyətdə bir çox insanın təhrif - uzadılmış vaxtı hiss etdiyi barədə ümumi bir fikir var. Beləliklə, pilotların və hərbi qulluqçuların fövqəladə hallarla bağlı hekayələri geniş yayılıb, bu hekayələr faktiki təsdiqini tapmır, lakin hadisənin subyektiv qavrayışından bəhs etdiyimiz üçün onları təkzib etmək çətindir. “Psixoloji zaman” («Психологическое время») kitabının müəllifləri izah edirlər ki, hadisələrin intensivliyi artdıqda zaman təbii olaraq qavrayışda uzanır.

Zaman hissi beynin fəaliyyətindən asılıdır. "Yavaş gedən vaxt"ın təsiri adrenalin ifrazı nəticəsində beyin fəaliyyətinin yüksəlməsi ilə müşayiət olunur. “Katexolaminlərin yuyulması” nəticəsində beyin fəaliyyətində kəskin azalma adətən hadisədən sonra baş verir. Onun müddətinin qavranılması son təcrübəmizlə modelləşdirilmişdir. İnsanlar adətən ilk dəfə başlarına gələn hadisənin müddətini qavrayışda uzadır  . Məsələn, insanın tanındığı yol çox vaxt tanış olmayan yoldan daha qısa görünür. Və təcrübə ilə fasilədə mövcud olan gözlənilməz qəfil hadisə daha uzun görünə bilər  .

## İstinadlar
Google Fit

**Google Fit** — Android, Wear OS və iOS üçün Google tərəfindən hazırlanmış sağlamlıq izləmə platforması. Bu birdən çox proqram və cihazdan məlumatları birləşdirən tək API dəstidir. Google Fit istifadəçinin fiziki fəaliyyətlərini (məsələn, gəzinti, velosiped sürmək və s.) qeyd etmək üçün istifadəçinin fəaliyyət izləyicisindəki və ya mobil cihazındakı sensorlardan istifadə edir. Bu fəaliyyətin hərtərəfli görünüşünü təmin etmək üçün istifadəçinin qoyduğu məqsəd ilə müqayisə olunur.

## Tarixi
Google Fit 25 iyun 2014-cü ildə Google I/O konfransında elan edildi. Google Fit üçün proqram təminatı tərtibat dəsti 7 avqust 2014-cü ildə yayımlandı. Fit 28 oktyabr 2014-cü ildə ictimaiyyətə təqdim edildi.

2018-ci ilin avqustunda Google Android Fit platformasına Amerika Ürək Assosiasiyasının və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının tövsiyələrinə əsasən müxtəlif hədəflər əlavə etdi. Güncəlləmələr Fit-ə gəzintidən başqa digər fəaliyyətlər üçün ölçüləri daha yaxşı təmin etməyə kömək etmək və istifadəçilərin idman zalına getməsini tələb etmədən ürək döyüntüsünü artıracaq fəaliyyətlərlə məşğul olmağa təşviq etmək üçün nəzərdə tutulub.

2019-cu ilin aprelində Google iOS üçün Google Fit-i elan etdi. iOS üçün Google Fit istifadəçi cihazına qoşulmuş Apple Health, Nike Run Club, Headspace və ya Apple Watch və ya Wear OS smart saatı kimi qoşulmuş cihazdan istifadə edir. 2019-cu ilin avqustunda Google qaranlıq rejim, yuxu məlumatları və məşq xəritəsi funksiyasını elan etdi.

2020-ci ilin aprelində Google Google Fit dizaynını yenilədi. 2020-ci ilin noyabrında Google Fit iOS 14 vidcetini əlavə etdi.

2021-ci ilin fevral ayında Google Pixel 5 kamerasından istifadə edərək ürək dərəcəsi və tənəffüsün ölçülməsi funksiyasını əlavə etdi.

2021-ci ilin iyun ayında Google templi gəzintiyə dəstək elan etdi və Google Fit-də qeyd olunmamış ölçülərin 30 gün ərzində silinəcəyini açıqladı.

## Funksionallıq
Google Fit tətbiqlər və cihaz istehsalçıları üçün Android və digər cihazlarda (geyinilən cihazlar, ürək dərəcəsi monitorları) fitnes tətbiqləri və sensorlarında fəaliyyət məlumatlarını saxlamaq və onlara daxil olmaq üçün API dəsti təqdim edir. İstifadəçilər fitnes məlumatlarının kiminlə paylaşılacağını seçə və bu məlumatı istənilən vaxt silə bilərlər.

## Həmçinin bax
* AllTrails
* Health (Apple)
* Samsung Health
* MSN Health & Fitness
* Runkeeper
* Strava

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Google Fit website
* Google Fit SDK homepage
Masatoşi İto

– Yaponiya biznesmeni. ABŞ-nin "7-Eleven" mağazalar şəbəkəsini Yaponiyada tanıtmış və bir çox filialını açdıraraq Yaponiyada öz pərakəndə satış imperiyasını qurmuşdur. *"[[Seven & I Holdings|Seven & I]]"* pərakəndə satış şirkətinin qurucusudur.

## İlk illəri
Masatoşi İto 30 aprel 1924-cü ildə Yaponiyanın Tokio şəhərində Senzo və Yuki İto cütlüyünün ailəsində doğulmuşdur. Ailəsi *"Yokado"* adlı quru mallar dükkanı işlədirdi. 1944-cü ildə liseydən məzun olduqdan sonra qısa müddət Yaponiya ordusunda xidmət göstərmişdir. Daha sonra "Yokado"ya qoşulmuş, 1956-cı ildə böyük qardaşının ölümündən sonra mağazanın sahibi olmuşdur.

## Karyerası
1958-ci ildə *"[[Ito-Yokado]]"* mağazalar şəbəkəsini qurmuşdur. 1961-ci ildə ABŞ-yə səyahət etmiş və Amerikanın istehlak mədəniyyətindən təsirlənmişdir. ABŞ-yə mütəmadi ziyarətlər etməyə davam etmişdir. Bu müddət ərzində *"Ito-Yokado"* Yaponiyanın qabaqcıl pərakəndə satış şirkətlərindən birinə çevrilmişdir. 1973-cü ildə ABŞ-nin *"[[7-Eleven]]"* mağazalar şəbəkəsini Yaponiyaya gətirməyə qərar vermişdir. İlk filial 1974-cü ildə Tokionun Toyosu bölgəsində açılmışdır. Tezliklə Yaponiyanın müxtəlif yerlərində yeni filialların açılışı baş tutmuş, Yaponiyanın pərakəndə satış dünyasında və istehlak mədəniyyətində böyük inqilaba səbəb olmuşdur. Mağazalar şəbəkəsinin 1978-ci ildə təqdim etdiyi hazır düyü küftələri ölkənin fastfud mədəniyyətinin populyar təamlarından birinə çevrilmişdir.

İtonun başçılığı altında *"7-Eleven Japan"* sürətlə böyüyərək əsas şirkəti belə qabaqlamışdır. 1991-ci ildə *"Ito-Yokado"* ABŞ şirkətinin qiymətli kağızlarının bir hissəsini satın alaraq onu Yaponiya şirkətinə çevirmişdir. Lakin şirkət bir neçə icraçı direktorunun yakuzalara pul ödəməsi barədə olan ittihamlardan sonra 1992-ci ildə istefa vermişdir. 2005-ci ildə qurduğu *"Seven & I"* şirkətinin fəxri sədri seçilmiş, şirkətin əməliyyatlarında vacib rol oynamağa davam etmişdir. 10 mart 2023-cü ildə ölmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Forbes profili
Qara papaq (informatika)

**Qara papaq**, həmçinin **qara papaqlı haker** və ya **qara şapka** () — kibercinayət, kibermüharibə kimi çirkin məqsədlər üçün qanunları və ya tipik etik standartları pozan kompüter hakeri.

Termin 1950-ci illərin yaranıb, o zaman pis adamlar adətən qara papaq, yaxşı adamlar isə ağ papaq geyinirdilər. Qara papaq ağ papaqla ziddiyyət təşkil edir. Bundan əlavə, boz papaq adlanan üçüncü bir kateqoriya var. Boz papaq yaxşı niyyətlə, lakin bəzən icazəsiz hücum edən şəxsə deyilir.

## Təsviri

Pis niyyətlə kompüter şəbəkələrinə qəsdən daxil olan cinayətkarlar "qara papaqlı hakerlər" kimi tanınırlar. Onlar məlumatları (xüsusilə giriş etimadnaməsini), maliyyə məlumatlarını və ya şəxsi məlumatları (parollar və ya kredit kartı nömrələri kimi) oğurlayan zərərli proqramları yaya bilər. Bu məlumat tez-tez qaranlıq internetdə () satılır. Bundan əlavə, zərərli proqram kompüterləri girov saxlamaq və ya faylları məhv etmək üçün də istifadə edilir. Bəzi hakerlər məlumatları oğurlamaqla yanaşı, onları dəyişdirir və ya məhv edirlər. Hakerlik hökumətlər üçün kəşfiyyat məlumatları toplamaq üçün vacib bir vasitəyə çevrilsə də, qara papaqlar hələ də asan pul qazanmaq üçün təkbaşına və ya mütəşəkkil cinayət qrupları ilə işləməyə meyllidirlər.

Qara papaqlı hakerlər həm təcrübəsiz, həm də təcrübəli cinayətkar ola bilər. Onlar adətən kompüter şəbəkələrinə sızmaq və təhlükəsizlik protokollarından keçmək haqqında məlumatlıdırlar. Bundan əlavə, onlar həmçinin kompüter şəbəkələrinə daxil olmaq, insanların onlayn fəaliyyətlərini izləmək və ya cihazların kilidləməyinə imkan yaradan zərərli proqram təminatı yaradırlar. Qara papaqlı hakerlər şəxsi və ya maddi mənfəət güdməklə yanaşı, kibercasusluq və ya etiraz aksiyalarında iştirak edə bilərlər. Əslində, bəzi hakerlər üçün kibercinayətkarlıq asılılıq yaradan təcrübə ola bilər.

Qara papaq fəaliyyətinin bir nümunəsi 2017-ci ilin may ayında WannaCry ransomware proqramı idi. Buraxılışının ilk iki həftəsində 150 ölkədə təxminən 400.000 kompüter bu virusa yoluxdu.

## Tarix
"Qara papaq" termini 1950-ci illərdən bəri qərblilərdə istifadə edilən rəng sxemindən gəlir, burada pis adamlar qara papaqlar, yaxşı adamlar isə ağ və ya digər açıq rənglər geyinirdilər.

Qara papaq fəaliyyətinin bir nümunəsi 2017-ci ilin may ayında WannaCry ransomware proqramı idi. Buraxılışının ilk iki həftəsində 150 ölkədə təxminən 400.000 kompüter bu virusa yoluxdu.

## Həmçinin bax
* Kibercinayət
* Kibermüharibə
* BlueHat
## İstinadlar
Erzeni çayı

**Erzeni**(Erzen, Arzen , ) — Albaniyada çay.
Çayın mənbəyi Albaniyanın paytaxtı, Tiran şəhərinin şərqindəki Şengergi kəndi yaxınlığındakı Dayti dağından alır. Adriatik dənizinin Lalza körfəzinə, Cape Paulun şimalına və Böyük Durres limanına axır.

## Antik su təchizatı
Polibinin dövründə Dirrahiy (indiki Durres) şəhərinin qərbində yerləşən Arapay kəndi yaxınlığında bulaq çəkildi. Zaman keçdikcə şəhər əhalisinin sayı artdı və imperator Adrianın dövründə su təchizatı sistemi quruldu. Arapay kəndində bulağın yaxınlığında mərmər lövhə tapılıb, imperator Aleksandr Sever onun Adrian tərəfindən Dirrahiy sakinləri üçün su təchizatı sistemini inşa etdiyi qeyd olunmuşdur. Bu lövhə Parisdə Luvr muzeyində yerləşir. Su təchizatı sisteminin qalıqları da qorunub saxlanılmışdır. Su təchizatı sisteminin daxili hissəsi üçbucaq şəklində, hündürlüyü 1,15&nbsp;m, eni — 0,5 m-dir.

## İstinadlar
Vikilərin tarixi

**Vikilərin tarixi** — viki proqram təminatlarının və onun əsasında yaradılmış layihələrin tarixi. Vikilərin tarixi 1994-cü ildə Vard Kanningem şirkətinin "c2.com" saytında fəaliyyət göstərən məlumat bazasına və onu təchiz edən viki proqram təminatına "WikiWikiWeb" adını verdiyi zaman başlamışdır. Viki 1995-ci ilin martında yaranmasının ildönümü ilə bağlı qeydlərdə ictimaiyyətə təqdim edilmişdir. Beləliklə, "c2.com" ilk həqiqi vikidir və ya brauzer vasitəsilə asanlıqla redaktə edilə bilən, hər səhifə üçün etibarlı versiya tarixçəsi olan səhifələri və keçidləri olan vebsaytdır. Bu, Honolulu Beynəlxalq Hava Limanında "Wiki Wiki Shuttle" haqqında xatirələrinə əsaslanaraq ad olaraq "WikiWikiWeb"i seçmişdir. "Wiki" Havay dilində "sürətli" deməkdir.

Wiki proqram təminatı 1980-ci illərdə sənədləşdirmə və proqram təminatı üçün istifadə edilən versiyaya nəzarət və hipermətn sistemlərində bəzi konseptual mənşələrə malikdir və NLS- in 1970-ci illərin "Jurnal" xüsusiyyətində bəzi aktuallaşmış mənşələrə malikdir. Onun uzaq əcdadlarına Vannevar Buşun 1945-ci ildə təklif etdiyi " memex " sistemi, 1972-ci ildə birgə hipermətn bazası ZOG, Xerox -dan NoteCards sistemi, Apple hipermətn sistemi HyperCard daxildir. Bu əvvəlki sistemlər üçün xarakterik olduğu kimi, Cunningham-ın motivi texniki idi: proqram təminatçıları arasında ünsiyyəti asanlaşdırmaq.

Növbəti beş il ərzində bir çox alternativ viki proqramları və veb-saytları meydana çıxmışdır. Artıq "WardsWiki" kimi tanınan ilk viki proqram təminatına funksiyalar əlavə olunduqca və artan istifadəçi kütləsi unikal "viki mədəniyyəti"ni inkişaf etdirdikcə təkmilləşmişdir. 2000-ci ilə qədər "WardsWiki" orijinal məqsədindən kənar çoxlu məzmun formalaşdırmışdır.

Ödənişsiz məzmun ensiklopediyası olan "Vikipediya" veb-saytı 2001-ci ilin yanvarında istifadəyə verilmiş və tez bir zamanda ən populyar viki olmuşdur. Onun populyarlığının artması (2007-ci ildə ilk on ən populyar saytlardan biri idi) vikilərin geniş ictimaiyyətə təqdim edilməsində böyük rol oynamışdır. İndi ən azı yüz minlərlə viki saytı mövcuddurş Onlar korporasiyalarda və digər təşkilatlarda getdikcə daha çox yayılmışdır.

## Həmçinin bax
* Vikipediyanın tarixi
* Vikipediya proqramının müqayisəsi
* Vikipediya proqram siyahısı
* Vikilərin siyahısı
* Ən böyük Vikilərin siyahısı

## İstinadlar
Karl Tantsler

**Georq Karl Tantsler** (), eyni zamanda özünü **qraf Karl fon Kozel** () adlandırmışdır () — almanəsilli ABŞ rentgen texniki. O, kubaəsilli ABŞ vətəndaşı qadın Yelena de Oyosa məhəbbət bəsləməsi və onun vərəmdən vəfat etməsindən bir müddət sonra, 1933-cü ildən 1940-cı ilə qədər cəsədi ilə yaşaması ilə tanınmışdır.

## Oyos ilə münasibəti

Tantsler 22 aprel 1930-cu ildə dəniz xəstəxanasında işləyərkən Mariya Yelena "Helen" Milaqro de Oyos ilə tanış olmuşdur. O, varlı bir ailədən idi. Atası Panço de Oyosun kiçik bir siqaret fabriki var idi. Yelenanın əri Luis Mesa onun vərəm xəstəliyinə tutulduğunu öyrəndikdən sonra Yelenadan ayrılmışdır. Tantsler ona aşiq olmuşdur. O, Yelenaya qayğı və məhəbbət göstərmiş, ona hədiyyələr vermişdir, lakin de Oyos ona qarşılıq verməmişdi. Yelenanın valideynləri 50 yaşlı Tantslerin onla görüşməsinə qarşı deyildilər, çünki qızlarının həyatının tamamilə ondan asılı olduğunu düşünmüşdülər. Tantsler həyat yoldaşından boşanmışdı, lakin hələ də Yelena ilə evlənə bilməmişdi, çünki o və Luis Mesa boşanmamışdı. Tantslerin bütün səyləri nəticə verməmiş, Yelena 25 oktyabr 1931-ci ildə, cəmi 21 yaşında vəfat etmişdir. Tantsler Yelenanın dəfninin bütün xərclərini ödəmiş, onun üçün hər gecə ziyarət etdiyi dəbdəbəli məqbərə tikdirmişdir.

Tantsler 1933-cü ildə Yelenanın meyitini  məqbərədən oğurlamışdır. Tantslerin iddiasına görə, Yelena bunu ondan özü xahiş etmişdi. Bədən zamanla zədələndiyi üçün Tantsler onu bərpa etmişdir. Ona şüşə gözlər yerləşdirmiş, dərinin zədələnmiş yerlərini ipəklə əvəz etmiş, yaralarını tikmiş, həm də bədən formasını saxlaması üçün parçalarla doldurmuşdur. Bu işi işıqlandıran jurnalistlər Tantslerin meyitin vagina hissəsinə karton boru yerləşdirdiyini iddia edərək onu nekrofiliyada ittiham etmişdilər, lakin bunun üçün kifayət qədər inandırıcı dəlil yoxdur. Bundan əlavə, meyitin qoxusunu gizlətmək üçün böyük miqdarda ətir və dezinfeksiyaedici vasitələrdən istifadə etməli olmuşdu. Tantsler meyitlə 7 il yaşamışdır.

## İstinadlar
Şi Yusan

**Şi Yusan** (; ) — Çin hərbçisi. O, Homidan generalı idi, lakin sonradan müvafiq olaraq Fen Yuysyan, Çan Kayşi, Van Tszinvey, Çjan Syuelyan, Çin Kommunist Partiyası və Yaponiyaya tərəf fərarilik və xəyanət etmişdir.

1928-ci ildə onun qoşunları Şaolin monastırını yandırmış, onu 40 gündən oda vermiş, 200-dən çox rahibi öldürmüş və məbəd kitabxanasının çoxlu əlyazmaları da daxil olmaqla binaların 90 faizini məhv etmişdir.

39-cu Ordu Qrupuna rəhbərlik edən zaman Yaponiyaya tərəf keçməyi planlaşdırırdı, lakin bunu edə bilməmişdən əvvəl Qao Şusyunun tabeliyində olan qan qardaşı tərəfindən qaçırılmış və diri-diri basdırılmışdır.

Çoxsaylı xəyanətlərinə görə o, "Fərari general" () və ya Şi Sanfan () kimi tanınır.

## İstinadlar
Lazer kivi bayrağı

**Lazer kivi bayrağı** () və ya ilkin olaraq **Lazeri atın** (**) — 2015-ci ildə Lüsi Qrey tərəfindən 2015–2016-cı illər Yeni Zelandiyada bayraq referendumları üçün təklif edilən Yeni Zelandiya bayrağı. O vaxtdan bəri dizayna davamlı maraq yaradan sosial media fenomeninə çevrilmişdir.

## Bayraq
Lazer kivi bayrağı 2015-ci ildə təklif olunan Yeni Zelandiyanın bayrağı kimi Lüsi Qrey tərəfindən yaradılmışdır. O, bir axşam "Microsoft Paint"də bayraq dizaynını hazırlamışdı. Avstraliyada bir çox "ölümcül heyvanlardan" ilhamlanmış Qrey kivi ikonasını götürərək onu ölümcül heyvana çevirmişdir. Yeni Zelandiya bayraq referendumlarının birinci mərhələsində ilkin dörd seçilmiş variantın buraxılmasından sonra Qrey bu dizaynlardan "ilham almadığını" bildirmişdi, çünki bu dizaynlar onun üçün "çox məna kəsb etmirdi".

Yeni Zelandiya bayraq referendumları zamanı Lazer kivi bayrağı böyük sosial media fenomeninə çevrilmiş, Con Oliver kimi komediyaçılar tərəfindən bayraq referendumunu və ümumilikdə Yeni Zelandiyanı müzakirə edən komediya proqramlarında istifadə edilmişdir. Bayraqda "*[[Dicksonia squarrosa]]*" və gözlərindən yaşıl lazer şüası atan kivi təsvir edilmişdir. Bayrağın təsviri belə idi ki, "lazer şüası Yeni Zelandiyanın güclü imicini əks etdirir". Komediyaçılar tez-tez zarafat edirdilər ki, əgər bayraq Yeni Zelandiyanın rəsmi bayrağı olacaqsa, bu, Yeni Zelandiyanın düşmənlərində "qorxuya" səbəb olacaq.

Referendumdan sonra bayrağın populyarlığı "geri qayıdış" etmişdi, çünki o, istehlakçı məhsulu kimi geniş şəkildə əlçatan olmuş, Yeni Zelandiya daxilində və xaricində idman və ya konsertlər kimi tədbirlərdə müşahidə edilmişdir. Rusiyanın Ukraynaya hücumu zamanı Lazer kivi bayrağı Yeni Zelandiyadan olan könüllü əsgərlər tərəfindən simvol kimi istifadə edilmişdir.

## İstinadlar
Oğul (film)

**Oğul sənədli filmi** — 2022-ci ildə təqdimatı keçirilən sənədli film nəzərdə tutulur. Film Birinci Qarabağ müharibəsində mülki azərbaycanlıları azad etmək üçün erməni silahlı dəstəsi təslim olan Natiq Qasımov haqqındadır.

## Haqqında
Film 1992-ci ildə Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zamanı itkin düşən hərbi əsir Natiq Qasımovun axtarışından bəhs edir. Filmin görüntü rejissoru Simon Stanforddur. 2021-ci ildə lentə alınan 46 dəqiqəlik filmdə faktın bərpası üçün azərbaycanlı aktyorların ifasından da istifadə olunub. “Qafqazinfo”nun məlumatına görə, filmi Böyük Britaniyanın “Broken Pot Media” şirkəti çəkib, rejissoru və ssenari müəllifi Karan Sinqh isə üç il ərzində Ermənistan, Azərbaycan, İtaliya, Böyük Britaniya və Rusiyada şahidlərlə danışıb. Natiq Qasımov erməni zabitləri tərəfindən dindirilən zaman italyan müharibə fotoqrafı Enriko Sarsini də orada olub. Filmdə fotoqrafın müsahibəsi də yer alır. Ekran işində Birinci Qarabağ Müharibəsində iştirak edən "general" Vitali Balasanyanın da müsahibəsi yer alıb. O, əsirin tanış gəldiyini, lakin Natiq Qasımovu xatırlaya bilmədiyini söyləyib:

Bu ad doğrudan da yadımda deyil. Ancaq bizim əsirimiz kimi qeydiyyata alınmış kiminsə sonradan yoxa çıxması qeyri-mümkündür. Məndə belə bir məlumat yoxdur.

Vitali Balasanyan sənədli filmin rejissoruna verdiyi müsahibə zamanı Natiq Qasımovu tanımadığını bildirsə də, istefada olan polkovnik-leytenant Romik Mxitaryan isə Natiqi dindirən gənc erməni zabitin Vitali Balasanyan olduğunu deyib.

Filmin müəllifi qeyd edir ki, demək, yüksək dövlət mükafatları almış "general" Vitali Balasanyan Natiqin dindirilməsində şəxsən iştirak edibmiş. 1992-ci ildə Balasanyan Əsgəranın işğalına nəzarət edirdi. 

Filmin təqdimatı fevralın 28-də Nizami Kino Mərkəzində baş tutmuşdur. Təqdimatda yaradıcı heyətlə birlikdə Natiq Qasımovun ailəsi də iştirak etmişdir.  

Qasımov 1971-ci il yanvarın 2-də Gədəbəy rayonunun Kiçik Qaramurad kəndində anadan olub. Rusiyanın Krasnoyarsk vilayətində Daxili Qoşun hissələrində xidməti başa vurduqdan sonra 1991-ci ildə Azərbaycana qayıtmış və elə həmin ildən könüllü olaraq orduya qatılmışdır. O, 1992-ci ildə Ağdamın Xramort kəndindəki kilsədə uzun müddət erməni silahlı dəstələrinə müqavimət göstərmişdir. Lakin sonda 23 nəfər xocalılının öldürülməməsi müqabilində müqaviməti dayandırmış və təslim olmuşdur. Onun erməni əsirliyində sonrakı taleyi bilinməməkdədir.
## Həmçinin bax
* Natiq Qasımov 
* Natiq Qasımov (sənədli film)
## İstinadlar
Bar lətifəsi

**Bar lətifəsi** — lətifə dövrünün bir növü. Əsas sintaksis aşağıdakı kimidir: " bara girir və ".

## İlk nümunəsi
Bar lətifəsinin ən qədim məlum nümunəsi Şumerdir. XIX əsrin sonunda Nippurda qazıntılar əsnasında tapılmış iki gil lövhədə oxunmuşdur. Bu, üzərində bir çox başqaları ilə yanaşı yazılmış atalar sözünün bir qədər fərqli iki variantı şəklində müşahidə olunmuşdur. Lövhələr təxminən e.ə. 1700-cü ildə, Qədim Babil imperiyası dövründə həkk olunmuşdu. Buna baxmayaraq, lövhələrdə yazılmış atalar sözlərinin əksəriyyətinin ilk tərcüməsini nəşr edən Edmund Qordon onların çox güman ki, xeyli erkən dövrə aid olduğunu iddia etmişdir.

Alimlər atalar sözünün şumer dilindən ən yaxşı şəkildə necə tərcümə ediləcəyi ilə bağlı fikir ayrılıqları var. Qordonun tərcüməsinə görə, atalar sözü belədir: "Mehmanxanaya girən it heç nə görmədi (və belə dedi): Bunu (qapını) açımmı"? Assuroloq Serayna Nett bir az fərqli tərcümə təqdim etmişdir: "İt mehmanxanaya girdi və dedi: Mən heç nə görmürəm. Bunu açacağam".

Atalar sözünün arxasında duran məna da alimlər arasında mübahisə mövzusudur. Qordon mehmanxananın eyni zamanda fahişəxana kimi də xidmət etdiyini irəli sürmüşdür. O qeyd etmişdir ki, mehmanxana və ya pivəxana üçün istifadə edilən "*éš-dam*" sözü həmçinin "fahişəxana" kimi tərcümə oluna bilər və fahişəliyin qədim Mesopotamiyada bu müəssisələrdə baş verməsi geniş yayılmış bir hal idi.  Beləliklə, " it "qapalı qapılar arxasında" nə baş verdiyini görmək istəyirdi". Nett təklif etmişdir ki, lətifənin mənası müasir oxucular üçün anlaşılmaz söz oyunu ola bilər və ya o vaxt yaxşı tanınan, lakin bu gün də bizə tanış olmayan hansısa şəxsiyyətə istinad ola bilər. Başqa bir assuroloq Qonzalo Rubio bildirmişdir edir ki, bu qeyri-müəyyənlik son nəticədə atalar sözünü zarafat kimi təsnifləşdirməyin sadəcə mümkün olmadığı anlamına gəlir.

## İstinadlar
Komprador

**Komprador** ( — «alıcı») — yerli treyder, sahibkar, xarici kapital ilə inkişaf etməkdə olan ölkənin milli bazarı arasında vasitəçi

## Tarixi
Şərqi Asiyada yaşayan avropalılar kompradorları idxal mallarının ticarəti üçün bazara göndərilən yerli qulluqçular adlandırırdılar. Sonralar xarici şirkətlərdə işləyən yerli təchizatçılar və xarici şirkətlərin nümayəndəliklərinin yerli menecerləri komprador adlandırılmağa başladılar. Kompradorlar Cənubi Çinin iqtisadiyyatında mühüm rol oynamış, xarici korporasiyalar üçün çay, ipək, pambıq və iplik alıb satırdılar, xarici banklarda işləyirdilər.

Sonradan kompradorlar inkişaf etməkdə olan ölkənin burjuaziyasının bir hissəsi olan, daxili və xarici bazarlarda xarici şirkətlərlə ticarət vasitəçiliyi həyata keçirən “komprador burjuaziyası” adlanan bir qrup yaratdılar. Komprador burjuaziyası müstəmləkəçilik dövründə formalaşmışdır. Müxtəlif təbəqələrdən: tacirlərdən, sələmçilərdən, feodallardan və qəbilə zadəganlarından formalaşmışdır. O, həm iqtisadi, həm də siyasi cəhətdən xarici şirkətlərdən çox asılı idi və çox vaxt onlar tərəfindən öz xeyrinə istifadə olunurdu. Komprador burjuaziyası, bir qayda olaraq, XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəllərində, eləcə də Birinci və İkinci Dünya Müharibələri arasındakı dövrdə anti-müstəmləkə hərəkatında iştirak etmədi.

Birinci Dünya müharibəsindən sonra milli sənayenin kəskin inkişafı ilə əlaqədar komprador burjuaziyasının iqtisadiyyatda rolu kəskin şəkildə aşağı düşdü. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra imperializmin müstəmləkə sisteminin dağılması və milli-azadlıq hərəkatının güclənməsi komprador burjuaziyanın siyasi təcrid olunmasına səbəb oldu.

## İstinadlar