Transdissiplinarlıq

**Fənlərarası sahə** və ya **Transdissiplinarlıq** — hər hansı bir tədqiqat obyektinə ixtisaslaşma məhsulu olan elmi fənlərin çərçivəsindən kənarda baxılması prinsipi.

## Ümumi müddəalar

Elmi dünyagörüşünün genişləndirilməsi zərurətinə əsasən XX əsrin 60-cı və 70-ci illərinin elmi-texniki inqilabı səbəb olmuşdur. Bu inqilab elmdən təbiət qanunları və cəmiyyətin mahiyyətinə fənlərarası və multidissiplinar yanaşmaların imkan verdiyindən daha dərindən nüfuz etməyi tələb edirdi.

"Transdissiplinarlıq" terminini və "elmdə transdissiplinarlıq" mövzusunu müzakirə etmək təklifini 1970-ci ildə Jan Piaje irəli sürmüşdür. Transdissiplinarlığın ilk tərifi də məhz ona məxsusdur. O yazırdı: "Fənlərarası tədqiqatlar mərhələsindən sonra daha yüksək — transdissiplinar mərhələ gözlənilməlidir. Bu mərhələ fənlərarası əlaqələrlə məhdudlaşmayacaq, həmin əlaqələri fənlər arasında kəskin sərhədlər qoymadan qlobal bir sistem daxilində yerləşdirəcəkdir".

Qeyd etmək vacibdir ki, bu diskussiyanın əsas suallarından biri transdissiplinarlığın mahiyyəti idi. Jan Piaje hesab edirdi ki, transdissiplinarlıq multidissiplinarlıq və interdissiplinarlıqdan (fənlərarası yanaşma) fərqlənən yeni bir bilik sahəsi kimi nəzərdən keçirilməlidir. Avstriyalı astrofizik, Kainatda öz-özünə təşkilatlanma probleminin tədqiqatçısı və Roma Klubunun təsisçilərindən biri olan Erix Yanç () Jan Piajenin fikrini dəstəkləmişdir. O, əmin idi ki, transdissiplinarlıq "fənlər arasında sabit sərhədləri olmayan yeni məkan" və yeni bilik sahəsi kimi mütləq super və ya hiperdissiplina olmalıdır. Belə bir transdissiplinarlıq, onun yazdığına görə, "ümumi aksiomatik yanaşma əsasında bütün fənn və fənlərarası təlim və innovasiya sistemlərinin koordinatoru" olmalıdır.

Andre Lixneroviçin transdissiplinarlıq baxışı isə radikal şəkildə riyazi xarakter daşıyırdı. O, transdissiplinarlığı "fəaliyyət sahəsindən asılı olmayaraq, elm və texnikanın müxtəlif sahələrində nəzəri fəaliyyətin eynicinsliliyini" təsvir edə bilən müəyyən "çarpaz oyunlar" kimi qəbul edirdi. O hesab edirdi ki, bu nəzəri fəaliyyət yalnız riyazi dildə ifadə oluna bilər.

Dünya elmində transdissiplinarlığın aktiv müzakirəsi XX əsrin 80-ci illərinin ortalarından etibarən davam etmişdir. Lakin semantik potensialına görə "transdissiplinarlıq" termini hələ də birmənalı tərif almamışdır. Bu terminin ən çox işlədilən bir neçə mənasını və formalaşmış transdissiplinarlıq növlərini fərqləndirmək mümkündür.

## "Transdissiplinarlıq" termininin müntəzəm olaraq işlədilən mənaları

* Birinci mənada transdissiplinarlıq ətraf aləmin tədqiqində tanınmış və az tanınmış alimlərin, böyük və kiçik elmi fənlərin, mədəniyyətlərin və dinlərin bərabər hüquqlara malik olduğunu elan edən bir "deklarasiya" kimi başa düşülür. Bu mənada transdissiplinarlıq istənilən xüsusi baxış bucağı üçün bir növ "toxunulmazlıq sənədi" rolunu oynayır..
* İkinci mənada "transdissiplinarlıq" konkret bir şəxsin yüksək təhsil səviyyəsi, çoxşaxəliliyi və biliklərinin universallığı kimi şərh olunur. Belə insanlar haqqında adətən onların ensiklopedik biliklərə sahib olduqlarını deyirlər.
* Üçüncü mənada "transdissiplinarlıq" "ətraf aləmin tədqiqat qaydası" kimi şərh olunur. Hesab edilir ki, əgər bir problem dərhal hərtərəflilik tələbinə müvafiq olaraq tədqiq edilərsə, transdissiplinarlıq reallaşmış olar. Məsələn, problemin eyni zamanda fiziki, sosial və psixi səviyyələrdə, qlobal olanın daxilindəki lokal bir faktor kimi öyrənilməsi..
* Dördüncü mənada "transdissiplinarlıq" insanın, təbiətin və cəmiyyətin inkişafının kompleks problemlərinin həlli zamanı bir çox elmi tədqiqat istiqamətlərinin qarşılıqlı əlaqəsini nəzərdə tutan "elmi biliklərin təşkili prinsipi" kimi istifadə olunur. Qeyd etmək lazımdır ki, bu mənada transdissiplinarlıq alimlərin öz fənlərinin çərçivəsindən kənara çıxmasını nəzərdə tutur. Alimlərin digər fənlərdən hansı miqdarda və hansı birləşmədə istifadə etməsindən asılı olaraq, transdissiplinarlıq multidissiplinarlıq (), plüridissiplinarlıq () və ya interdissiplinarlıq () adlandırıla bilər.

## Transdissiplinarlığın əsas növləri

Belçikalı alim E. Cacın () tədqiqatlarının nəticələrinə əsasən, müasir elmdə transdissiplinarlığın dörd növü mövcuddur:

Ən ümumi növ **Transdissiplinarlıq-1** hesab olunur. Bu növ ayrı-ayrı fənlərin anlayışları arasında formal qarşılıqlı əlaqə səylərinə əsaslanır. O, məntiqi meta-çərçivələrin formalaşmasını təmin edir ki, bunun vasitəsilə biliklər fənlərarası yanaşmada olduğundan daha yüksək abstraksiya səviyyəsində inteqrasiya oluna bilər. Transdissiplinarlıq-1 müntəzəm olaraq müxtəlif ekspert sistemlərinin və ekspert qruplarının işində istifadə olunur.

**Transdissiplinarlıq-2** tədqiqatçının şəxsi təcrübəsi (o cümlədən meditasiya) ilə daha sıx daxili əlaqəyə malikdir. Transdissiplinarlıq-2 və Transdissiplinarlıq-1 digər iki növ ilə təzad təşkil edir. Məsələn, metaforanın və obrazlı dilin illüstrativ istifadəsi transdissiplinarlığın ilkin forması (**Transdissiplinarlıq-0**) kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bu, onun fundamental idraki əhəmiyyətə malik baş metaforaların istifadəsi ilə bağlı olan digər növdən (**Transdissiplinarlıq-3**) fərqidir.

## Transdissiplinarlığın inkişaf perspektivləri

Transdissiplinarlığın hər bir formasının öz mənfi və müsbət tərəfləri var. Lakin onun tətbiqinin aşkar məqsədəmüvafiqliyi, transdissiplinarlığı XXI əsrin mürəkkəb çoxfaktorlu problemlərinin həllinin əsas yollarından biri hesab etməyə imkan vermişdir. 1998-ci ilin oktyabrında Parisdə, UNESCO-nun mənzil-qərargahında keçirilmiş Beynəlxalq Konfransda qəbul edilmiş "XXI əsr üçün Ali təhsil haqqında Ümumdünya Bəyannaməsi" buna sübutdur. Bəyannamənin 5-ci və 6-cı maddələrində tədris prosesi proqramlarının transdissiplinarlığını təşviq etmək və gələcək mütəxəssislərə təbiət və cəmiyyətin mürəkkəb problemlərini həll etmək üçün transdissiplinar yanaşmadan istifadəni öyrətmək tövsiyə olunur.

1998-ci ilin mayında UNESCO-nun himayəsi altında keçirilən simpoziumun yekun sənədlərində transdissiplinarlığın mahiyyəti belə müəyyən edilmişdir: "Multidissiplinar və fənlərarası yanaşmalar biliklərin hazırda davam edən parçalanmasına qarşı effektiv müdafiə vasitəsi deyil, çünki onlar fənn yanaşmalarının sadəcə yan-yana qoyulması və ya birləşdirilməsi vasitəsilə bütün bilik formalarının əsasında dayanan fundamental vəhdətin dərin "inteqrasiyasına" nail olmurlar. Onların konseptual və metodoloji alətləri yenidən nəzərdən keçirilməlidir. Transdissiplinarlıq ilkin olaraq meta-metodologiya kimi düşünülmüşdür, buna görə də transdissiplinar yanaşma müxtəlif fənlərin müxtəlif metodikalarını məhz onları "çevirmək" və "aşmaq" üçün obyekt kimi qəbul edir".

Ayrı-ayrı fənlərin formal qarşılıqlı əlaqəsinin axtarışı istiqamətində (Transdissiplinarlıq-1) Amerikanın Santa-Fe İnstitutu, həmçinin İsveçrə və Çin transdissiplinarlıq məktəbləri nümunədir. Fransız məktəbi isə tədqiqatçının şəxsi təcrübəsi və fundamental idraki əhəmiyyətə malik baş metaforaların istifadəsinə (Transdissiplinarlıq-2, 3) üstünlük verir.

2013-cü ildə ABŞ-də dərc edilmiş "ARISE-2" hesabatında qeyd olunur ki, Amerika elmində fənlərarası yanaşmadan transdissiplinarlığa keçid həyata keçirilməlidir. Fənlərarası yanaşma digər sahələrdən texnika və metodların sadəcə "borc alınmasını" nəzərdə tutduğu halda, transdissiplinarlıq "metodologiyaların funksional sintezini" və onların əsasında tamamilə yeni tədqiqat konsepsiyalarının yaradılmasını hədəfləyir.

## Bazarab Nikolesku və Transdissiplinarlıq Xartiyası

Müasir transdissiplinarlıq nəzəriyyəsinin ən mühüm siması rumın mənşəli fransız nəzəriyyəçi-fiziki və filosofu Bazarab Nikoleskudur. O, 1987-ci ildə Beynəlxalq Transdissiplinar Tədqiqatlar Mərkəzini (CIRET) təsis edərək bu sahənin institusional əsaslarını qoymuşdur. Nikoleskuya görə, transdissiplinarlıq fənlərarası yanaşmadan fərqli olaraq, fənlərin həm daxilində, həm arasında, həm də onların fövqündə (latınca *trans* — "o tayında", "fövqündə") olanı tədqiq edir.

Nikolesku modelinin üç əsas sütunu mövcuddur:
# **Həqiqətin (Reallığın) müxtəlif səviyyələri:** Reallıq vahid deyil, o, müxtəlif qanunamüvafiqliklərlə idarə olunan səviyyələrdən (məsələn, kvant səviyyəsi və makroskopik səviyyə) ibarətdir.
# **Üçüncü daxiletmə məntiqi ():** Klassik Aristotel məntiqindən fərqli olaraq, burada iki əks qütbü (məsələn, obyekt və subyekt) daha yüksək səviyyədə birləşdirən "üçüncü tərəf" qəbul edilir.
# **Mürəkkəblik ():** Kainatın və biliklərin bir-biri ilə mürəkkəb və ayrılmaz əlaqədə olması prinsipidir.

### Transdissiplinarlıq Xartiyası (1994)

1994-cü ilin noyabr ayında Portuqaliyanın Arrabida şəhərində keçirilən Birinci Ümumdünya Transdissiplinarlıq Konqresində tarixi bir sənəd — **"Transdissiplinarlıq Xartiyası"** qəbul edilmişdir. Bu sənəd transdissiplinar yanaşmanın etik və hüquqi çərçivəsini müəyyən edən ən fundamental mətn hesab olunur.

Xartiyanın bir neçə mühüm maddəsi aşağıdakı prinsipləri bəyan edir:
* **Biliyin bütövlüyü (Maddə 2):** Heç bir elmi fənn reallığı tam təsvir etmək iddiasında ola bilməz. Transdissiplinarlıq biliklərin parçalanmasına qarşı çıxır.
* **Mədəniyyət və dinlərarası dialoq (Maddə 10):** Transdissiplinarlıq elmlə yanaşı, incəsənət, ədəbiyyat, mifologiya və dini təcrübəni də reallığın dərk edilməsi yolları kimi tanıyır və onlar arasında dialoqu təşviq edir.
* **Qeyri-iyerarxiya (Maddə 13):** Heç bir mədəniyyət və ya bilik növü digərindən üstün sayılmır; bütün bilik sahələri bir-birini tamamlayır.

Nikoleskuya görə, transdissiplinarlıq yalnız elmi tədqiqat üsulu deyil, həm də müasir dünyanın mürəkkəb problemləri qarşısında insanın öz mahiyyətini və kainatı dərk etməsi üçün bir həyat tərzidir.

## "Zəif" və "Güclü" transdissiplinarlıq

Transdissiplinarlıq nəzəriyyəçiləri, xüsusən də Manfred Maks-Nif (Tam adı:  — Çili iqtisadçısı və transdissiplinarlıq nəzəriyyəçisi) və Cerard de Zeeuv ( — Hollandiyalı sistem tədqiqatçısı və metodoloq), bu sahəni metodoloji dərinliyinə görə iki əsas kateqoriyaya ayırırlar. Bu fərqləndirmə tədqiqatın sadəcə praktik problem həllinə, yoxsa fundamental epistemoloji dəyişikliyə yönəldiyini müəyyən edir.

### Zəif transdissiplinarlıq ()

"Zəif" transdissiplinarlıq əsasən praktik və mürəkkəb sosial problemlərin həlli üçün müxtəlif fənlərin metodlarının bir araya gətirilməsidir. Bu yanaşmada fərqli sahələrin mütəxəssisləri (məsələn, iqtisadçılar, sosioloqlar və mühəndislər) müştərək bir layihə üstündə işləyirlər, lakin hər biri öz fənninin klassik məntiqi və metodologiyası çərçivəsində qalır.

Bu formanın əsas xüsusiyyətləri:
* *Problem mərkəzli*: Məqsəd elmi inqilab deyil, konkret bir sosial və ya texniki problemi həll etməkdir.
* *Metodoloji cəmlik*: Fərqli fənlərin metodları yan-yana qoyulur, lakin yeni bir vahid metodologiya yaranmır.
* *Akademik çərçivə*: Əsasən mövcud elmi paradiqmalar daxilində fəaliyyət göstərir.

### Güclü transdissiplinarlıq ()

"Güclü" transdissiplinarlıq və ya Nikolesku məktəbi reallığın özünün çoxsəviyyəli olduğunu qəbul edən fəlsəfi və ontoloji yanaşmadır. Burada söhbət sadəcə fənlərin əməkdaşlığından deyil, biliklərin fundamental vəhdətindən və yeni bir idrak metodologiyasının yaradılmasından gedir.

Güclü transdissiplinarlığın üç əsas elementi mövcuddur:
# *Ontoloji səviyyələr*: Reallığın müxtəlif qanunlarla idarə olunan fərqli səviyyələrdən ibarət olduğunun qəbulu.
# *Məntiqi keçid*: Ziddiyyətləri daha yüksək səviyyədə birləşdirən "üçüncü daxiletmə" məntiqinin tətbiqi.
# *Subyekt-obyekt vəhdəti*: Tədqiqatçı (subyekt) ilə tədqiqat obyektinin bir-birindən tam təcrid olunmadığı, mürəkkəb bir sistemin parçası olduğu ideyası.

Beləliklə, zəif transdissiplinarlıq daha çox "nəticəyönümlü" əməkdaşlıqdırsa, güclü transdissiplinarlıq elmin və insanın dünyanı qavrayış tərzini kökündən dəyişməyə çalışan bir "paradiqma" dəyişikliyidir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* *Войтик Н. В.* Применение современных научных подходов в образовании, Тюменский государственный университет Кафедра иностранных языков и межкультурной профессиональной коммуникации «ИМЕНИТ» 
* 
* *Гребенщикова Е. Г.* Трансдисциплинарная парадигма в биоэтике // Знание. Понимание. Умение. – 2010. – №2. – С. 79-83.
* *Гребенщикова Е. Г.* Новый интерфейс науки и общества: трансдисциплинарные стратегии в биомедицинских исследованиях // Каспийский регион: политика, экономика, культура. – 2011. – №1 – (26). – С. 149-155.
* *Киященко Л. П.* Опыт философии трансдисциплинарности: (казус «биоэтика») // Вопросы философии. — 2005. — № 8.- С. 105—117.
* Феномен трансдисциплинарности. Л. П. Киященко /опыт философского анализа — Л. П. Киященко, П.Д Тищенко. УДК 165 ББК 87.22 Институт философии РАН, Издано в 2006 году, издательство «НАУКА», г. Москва, Россия. ISBN 5-02-033857-5
* Философия трансдисциплинарности. Л. П. Киященко, В. И. Моисеев. 205 страниц. УДК 168.5 ББК 73 К46 Издано в 2009 году, Институт философии Российской Академии Наук, Москва, Россия. ISBN 978-5-9540-0152-5
* *Пястолов С. М.* Генезис и перспективы трансдисциплинарности // TERRA ECONOMICUS. Южный федеральный университет (Ростов-на-Дону). 2016. Т. 14. № 2 – с. 139–158. URL:  (дата обращения: 09.08.2016).
* Transdisciplinarity: reCreating Integrated Knowledge. Editer by Margaret A Somervill & David J Rapport. 271 pages. Published in 2000 by EOLSS Publishers Co. Ltd. Oxford, UK. ISBN 0-9534944-1-1

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* *Оскольский А.* Осторожно, междисциплинарность! // Троицкий вариант — Наука № 138
* Theory of Transdisciplinarity in Anthropology - ppt-document, with explanations in the notes
* Mapping Transdisciplinarity in Human Sciences 
* Ulli Vilsmaier: *[https://www.youtube.com/watch?v=GtdHMbHQGwo What Is Transdisciplinarity?]* Explainer Video, TU Berlin, 2024
* transdisciplinary-net, Swiss Academies of Arts and Sciences
* Transdisciplinary Case Studies at ETH Zurich
* International Center for Transdisciplinary Research  The site of the International Center for Transdisciplinary Research (CIRET). E-zine "Transdisciplinary Encounters".
* Transdisciplinary Studies The book series dedicated to transdisciplinary research.
* 
* 
* Transdisciplinary Studies at Claremont Graduate University
* PLASTIR : The Transdisciplinary Review of human plasticity
* Journal of the International Association of Transdisciplinary Psychology