open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qaraqala (Qırxbulaq)

**Qaraqala** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Ellər (Kotayk, Abovyan) rayonunda
kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən şimal-şərqdə yerləşir. «İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə qeyd edilmişdir.

Toponim rəng bildirən qara sözü ilə qala sözünün birləşməsindən əmələ gəlib «qara daşdan
tikilmiş qalanın yanında olan kənd» mənasını ifadə edir.

Kəndin adı ərazidəki qara daşlardan tikilmiş qala adından götürülmüşdür. Relyef əsasında
yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 21.VI.1948-ci il fərmanı ilə dəyişdirilib Sevaberd (Qaraqala)
qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1873 - cü ildə 403 nəfər, 1886-cı ildə 510 nəfər, 1897-ci ildə 599 nəfər, 1904 - cü ildə
759 nəfər, 1914 - cü il d 860 nəfər, 1916-cı ildə 899 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır.

1918-ci ildə azərbaycanlılar ermənilərin soyqırımına məruz qalaraq deportasiya olunmuş və kəndə Türkiyə və İrandan köçürülən ermənilər yerləşdirilmişdir.

İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra azərbaycanlılardan sağ qalanlar öz kəndlərinə dönə bilmişdir.

Burada ermənilərlə yanaşı 1922-ci ildə 20 nəfər, 1926-cı ildə 45 nəfər, 1931-ci ildə 60 nəfər
azərbaycanlı yaşamışdır.

SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarı ilə 1948-49 - cu illərdə azərbaycanlılar zorla Azərbaycana köçürülmüşdür. İndi ermənilər yaşayır.

Qaraqalada 1918-ci ildə 899 nəfər əhalisi olmuşdur. Böyük məçəqqətlə, zalımlıqla məhv edilən camaatın bir qismi Türkiyəyə qaçmışdır. 1922-ci ildə 20 nəfər dogma kəndə qayıtmış, lakin bu vaxt kənddə ermənilər yaşadıgını görmüşlər. Bir neçə ildən sonra sayı 60-a catmış azərbaycanlılar sıxışdırılaraq çıxarılmışdır.

## İstinadlar
Qaraqala (Dərəçiçək)

**Qaraqala** — İrəvan əyalətinin, Dərəçiçək nahiyəsində, İrəvan xanlığının, Dərəçiçək mahalıda, İrəvan quberniyasının Yeni Bəyazid qəzasında, Ermənistan SSR, Razdan rayonunda, indiki Ermənistan Respublikası Kotayk mərzində kənd.

## Tarixi
Misxana (Marmarik) çayının sahilində, Tayçarıx kəndinin yaxınlığında yerləşirdi. "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə qeyd edilmişdir.1728-ci ildən mə'lumdur.

## Toponimi
Toponim rəng bildirən qara sözü ilə qala sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Kənd ərazidəki qara daşlardan tikilmiş qalanın yanında salındığı üçün Qaraqala adlandırılmışdır. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 76 nəfər, 1873-cü ildə 140 nəfər, 1886-cı ildə 227 nəfər, 1897-ci ildə 261 nəfər, 1908-ci ildə 290 nəfər, 1914-cü ildə 413 nəfər, 1916-cı ildə 247 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ildə azərbaycanlılar qırğınlarla ermənilər tərəfindən qovulmuşlar. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra azərbaycanlılardan sağ qalanlar doğma kəndlərinə qayıda bilmişdir. Kənddə 1922-ci ildə 83 nəfər, 1926-cı ildə 132 nəfər, 1931-ci ildə 193 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1948–49-cu illərdə SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarına əsasən azərbaycanlılar zorla Azərbaycana köçürülmüş, tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya olunaraq kənd ləğv edilmişdir. İndi xaraba kənddir. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Razdan çayının üstündə su anbarının tikilməsi ilə əlaqədar olaraq kənd ləğv edilmişdir.

## İstinadlar
Mişar 4

**Mişar 4** — qorxu və kriminal film olan Mişar 3 filminin növbəti hissəsidir. Film 2007-ci ildə təqdim olunub. Film ABŞ istehsalıdır.
Qaraqala

;Kəndlər
* Qaraqala (Babək) — Babək rayonunda kənd.
* Qaraqala (Loru) — Tiflis quberniyasının Loru - Pəmbək qəzasında, indi Kalinino rayonunda kənd.
* Qaraqala (Qırxbulaq) — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Ellər (Kotayk, Abovyan) rayonunda kənd.
* Qaraqala (Dərəçiçək) — İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indi Axta (Razdan) rayonunda kənd.
* Qaraqala (Sərdarabad) — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Sərdarabad (Oktemberyan) rayonu ərazisində kənd.
* Qaraqala (Qars)
;Digər
* Qaraqala yaşayış yeri —
* Qaraqala nekropolu — 
* Qaraqala — Tiflis quberniyasının Loru-Pəmbək qəzasında, indiki Şəmşəddin rayonu ərazisində qışlaq.
* Qaraqala — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ.

## Həmçinin bax
* Qaraqaya
Bakı Əyləncə Mərkəzi

**Bakı Əyləncə Mərkəzi** — Bakıda fəaliyyət göstərən istirahət məkanlarından biri.

## Tarixi
Bakı Əyləncə Mərkəzinin açılışı 1998-ci ildə ölkə başçısı Heydər Əliyevin iştirakı ilə olmuşdur.

Açıldığı gündən bəri burada boulinq, Fitness&SPA, shopping və restoran sahələrində xidmət göstərilir.

Bakı Əyləncə Mərkəzi Cənubi Qafqazda açılmış ilk ən müasir 12 xətli boulinq meydançasına sahibdir. Boulinq meydançasındakı "X-Strike" kafesində Azərbaycan, Türkiyə və Avropa mətbəxinin gözəl ləzzətləri təqdim olunur.

## Sahibi
Əyləncə mərkəzi Rusiyada yaşayan iş adamı, milyarder İsgəndər Xəlilova məxsusdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Baysun

**Baysun**() — Özbəkistanın Surxandərya vilayətində şəhər. Baysun rayonunun mərkəzi. Şəhər ətrafının UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına salınması təklif olunub..

## Tarixi

## Coğrafiyası

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

Özbəkistanın kömür ehtiyatı nisbətən az olsa da, Əngren (Daşkənd vilayətində), Şarqun və Baysun (Surxandərya vilayətində) yataqları əsas kömür yataqlarıdır. Kömürün kəşf olunmuş ehtiyatı 2 mlrd tondur.

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax

* Surxandərya vilayəti

## Xarici keçidlər
Suxoy Nos burnu

**Suxoy Nos burnu** — Şimal adasının cənub-qərbində yerləşir. Burunda bir çox quşlar yuva qurur.

Sovet dönəmində burada nüvə sınaqları həyata keçirilmişdir. Bu paliqon Yeni Torpaq arxipelaqında yerləşən iki sınaq meydancasından biri olmuşdur. 1958–1961 illəri arasında sınaqlar davam etmişdir.

## Həmçinin bax
* Mikulkin Nos

## İstinadlar

## Mənbə
* Suxoy Nos burnu
Buor-Xaya burnu

**Buor-Kaya burnu** (Saxa dilində: Yer dağı) — burun eyni adlı yarımadanın şimal qutaracağında yerləşir. Burunun qərbində Buor-Kaya buxtası, şərqində Yana körfəzi yerləşir. Burun 11 metrlik mayakın sayəsində ətrafdan yaxşı görünür.

Burun ətrafında sular ilin 9 ayı buzla örtülü olur. İnzibati cəhətdən Yakutiyanın Ust-Yana ulusu ərazisinə daxildir. 
Burunun yerləşdiyi ərazidə çoxlu sayda gəmi qəzaları baş vermişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Xəritə R-53,54
* http://www.shipinthebottle.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=32:2010-12-15-10-30-44&catid=19:seeearth&Itemid=26&lang=ru — burnun şəkilləri.
* Location 
* Geographical data
* Kosa Buor-Khaya
Variator ötürməsi

right|frame|Zəncirlə işləyən pazvari variator

**Variator ötürməsi** — ötürmə ədədini səlis dəyişmək üçün istifadə olunan ayrıca aqreqat və ya maşınlara quraşdırlmış düyüm.

## İşləmə prinsipi

Variator onun işləməsini təminedən bir və ya bir neçə pilləsiz ötürmədən ibarətdir. Onun əsas xassəsi tənzimləmə diapazonu, yəni ən böyük ötürmə ədədinin ən kiçiyə nisbəti ilə ifadə olunur (adətən 3-6, bəzi hallarda 10-12). Variatorlar müxtəlif iş şəraitlərində maşının optimal işləməsinə xidmət edir. Məsələn, metalkəsən dəzgahda diametri dəyişən pəstahın müxtəlif sahələrində əlverişli kəsmə sürətini təmin etmək mümkündür. Bundan əlavə variatorlara avtomobil, tekstil maşın və mexanizmlərində, kağız, kimya sənayesində, nəqliyyatda rast gəlinir. Ən geniş yayılmış növü elektrik mühəriki ilə işlədilən pazlı qayış ötürməsidir. Sürətin pilləsiz ötürmə sistemi kimi variatorların tətbiqi avtomatlaşdırılmış texniki vasitələrdə daha böyük rol oynayır.

## Qayışla işləyən variatorlar

Şəkildə qayış ötürməsi ilə işləyən variator təsvir olunmuşdur. Variator pazformalı qayışla əlaqələndirilmiş  aparıcı və aparan qasnaqlardan ibarətdir. Qasnaqlar giriş və çıxışda yaranan yüklərin fərqindən asılı olaraq daxil olduğu ötürmədə dövrlər sayını tənzimləyir. Tənzimləmə əl və avtomatik  
aparıla bilir. Vallarda oturdulmuş qasnaqların ya hər ikisi, ya da aparan  qasnaq onun daxili ölçüsünü müəyyən edən, bir-birinə nisbətən hərəkət edəbilən iki hissədən ibarətdir. Vala düşən yükdən asılı olaraq qasnağın araboşluğunun ölçüsü onun tərəflərinin bir-birinə nisbətən yaxınlaşması və ya uzaqlaşması yolu ilə tənzim olunur. Bu yolla aparan və aparılan qasnaqda effektiv diametrin ölçüsü dəyişir və nəticədə vallar arasında müxtəlif öütrmə ədədləri əldə edilir.

## Təsnifatı

* Friksion vaiatorlar:
** yan;
** konus;
** kürəvi;
** многодисковые;
** çox diskli;
** dalğavari;
** diskli-kürəvi;
** pazvari.
* İlişmə variatorları:
** zəncirli variator.
** yüksəkmomentli variator

## Mənbə

*Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. II hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 423 s.
Zar

* Zar (Kəlbəcər) — Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Zar (Qırxbulaq) — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Ellər (Kotayk, Abovyan) rayonunda kənd.
Zar (Qırxbulaq)

**Zar** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Ellər (Kotayk, Abovyan) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 14&nbsp;km məsafədə yerləşir. «İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim türk dilində «yarğan» mənasında işlənən car sözü əsasında əmələ gəlmişdir. Relyef əsasında yaranan sadə toponimdir.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 89 nəfər, 1873 - cü ildə 490 nəfər, 1886-cı ildə 634 nəfər, 1897-ci ildə 757
nəfər, 1914 - cü ildə 1250 nəfər, 1918-ci ilin yanvarında 706 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ilin fevral ayında azərbaycanlılar erməni təcavüzünə məruz qalaraq deportasiya olunmuşdur.

Türkiyədən köçürülən ermənilər 1918-1919 - cu illərdə burada yerləşdirilmişdir. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra sağ qalan azərbaycanlılar öz doğma ocaqlarına dönə bilmişlər. Burada ermənilərdən başqa 1922-ci ildə 52 nəfər, 1926-cı ildə 51 nəfər, 1931-ci ildə 93 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarına əsasən azərbaycanlılar 1948-49 - cu illərdə zorla Azərbaycana köçürülmüşdür. İndi ermənilər yaşayır.

Zarda 1918-ci ildə  1500 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. Kənddə 1828-ci ildən sonra gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir. Erməni hökumətinin genosid siyasəti nəticəsində azərbaycanlıların böyük bir qismi güllə-baran edilmiş, qılıncdan keçirilmiş salamat qalanlar isə kənddən çıxarılmışdır. 1822-ci ildə 52 nəfər köhnə yurda dönmüş, bir qədərdən sonra kəndi tərk etmişlər.

## İstinadlar
Vild burnu

**Vild burnu** — Kara dənizinin sahilində, inzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarı ərazisində yerləşir. Burun Taymır yarımadasının qərb qutaracağında qərarlaşır. Burundan iki km şimalda Myaçin adaları yerləşir.

## Həmçinin bax
*Şmitd burnu

## Mənbə
* William Barr, *The Last Journey of Peter Tessem and Paul Knutsen*, 1919. 
* A Tsarist Attempt at Opening the Northern Sea Route  
* Geographical data
Qrdin burnu

**Qrdinlər burnu** — burun Ob estuarisinin sahilində Tazov yarımadasının kənarında, Tazov çayının mənsəbindən 40&nbsp;km şimalda yerləşir. 1920-ci ildə Tomsk Politexnik Universitetinin əməkdaşları ərazidə tədqiqat işləri aparmışdır. Burun Yuri Vasileviç Qrdinin şərəfinə adlandırılmışdır. 
## Mənbə
*Qrdinlər burnu
* Qrdinlər burnunun iqlimi
*Popov S. V.
Aşıq Ədalət (dəqiqləşdirmə)

* Aşıq Ədalət Nəsibov (d. 1939; *Ədalət Məhəmmədəli oğlu Nəsibov*) — Azərbaycan aşığı, Əməkdar incəsənət xadimi.
* Aşıq Ədalət Dəlidağlı (d. 1967; *Ədalət Hacıbala oğlu Qaraşov*) — Azərbaycan aşığı.

## Həmçinin bax
* Ədalət (ad)
Şmidt burnu (Kara dənizi)

**Şmidt burnu** — burun  Kara dənizinə daxil olan Taymır körfəzi sahilində qərarlaşır. İnzibati cəhətdən Rusiyanın Krasnoyarsk diyarı ərazisinə daxildir.  

Burun 1901-ci ildə qütb ekspedisiyası zamanı aşkarlanmışdır. Burun geoloq, paleontoloq və botanik Fyodor Boqdanoviç Şmitdin şərəfinə adlandırılmışdır. O, bu ekspedisiyanın təşkilat komissiyasının üzvlərindən biri olmuşdur.
## İstinadlar
Mexaniki reduktor

**Mexaniki reduktor** — fırlanma momentini bir və ya bir neçə mexaniki ötürmənin köməyi ilə ötürən və çevirən mexanizmdir. Mexaniki ötümənin əsas xarakteriskaları faydalı iş əmsalı, ötürmə ədədi, ötürülən güc, valların maksimal bucaq sürəti, aparan və aparılan valların sayı, növü və ötürmə pillərinin sayıdır.

Adətən giriş valının böyük bucaq sürətini çıxış valının aşağı sürətinə çevirən və bununla fırlanma momentini artıran qurğulara reduktor deyilir. Belə reduktorlar demultiplikator adlanır. Əksinə işləyən reduktorlar isə multiplikatorlardır.
 
Pilləli ötürmə ədədinə malik reduktorlar sürətlər qutusu kimi tanınır. Pilləsiz ötürmələrlə işləyənlər isə variatorlardır.

## Təsnifatı

Hər şeydən öncə onlar mexaniki ötürmənin növlərinə görə təsnifatlaşdırılırlar: silindirk, konik, sonsuzvint, planetar, dalğavari, spiroid və kombinəedilmiş.

Reduktorlar həmçinin gövdə, soyuma sistemi, istifadə olunan yastıqların növü, fırlanma sürəti, ötürmə ədədi, ötürülən gücə görə də fərqləndirilirlər.

## Reduktorun gövdəsi

Seriyalı istehsalda standartlaşdırılmış tökmə gövdələrdən istifadə edilir. Çox vaxt ağır maşınqayırmada çuqun, nadir hallarda isə polad gövdələrə rast gəlinir. Gövdənin çəkisini azaltmaq məqsədilə tezəriyən poladlara üstünlük verilir. Gövdə üzərində bərkidici elementlər (pəncələr, qulaqcıqlar)nəzərdə tutulur. Valların çıxışında yağın axmasının qarşısını almaq üçün kipləşdiricilər yerləşdirilir.

Fərdi istehsalda xüsusi tapşırıqlara uyğun olaraq konstruksiyanı hazırlmaaq üçün qaynaq edilmiş gövdələrdən geniş istifadə eidlir.

## Ötürmə

Ötürmə ədədi reduktorun aparan valının bucaq sürətinin aparılan valınkına nisbəti ilə təyin olunur:

i = \frac{\omega_1}{\omega_2},

burada: \omega_1 — aparan valın bucaq sürəti; \omega_2 — aparılan valın bucaq sürəti.

## Həmçinin bax
* Demultiplikator
* Variator
* Sürətlər qutusu
* Mexaniki ötürmə
* Turboreduktor
* Sonsuzvint reduktoru
* Planetar reduktor
* Dalğavari reduktor
** Konik-silindrik reduktor
* Multiplikator

## Mənbə
*Kərimov Z.H. Maşın hissələri və yükqaldırıcı-nəqledici maşınlar. Ali texniki məktəblər üçün dərslik. II nəşri - Bakı, "Maarif", 2002, 596 səh.
Friksion ötürməsi

**Friksion ötürmə**  (lat. frictio — sürtünmə) - öz aralarındakı sürtünməni mexaniki enerjini ötürmək üçün istifadə eən kinematik cütlükdür. 

Elementlər arasında sürtünmə quru, səddi və mayeli ola bilər. Mayeli sürtünmə daha əlverişli sayılır, çünki, o friksion ötürmənin uzunömürlülüyünü artırır.

Təsnifatı

Friksion ötürmələr olurlar:

*Quruluşuna görə:

**paralell vallarla,
**kəsişən vallarla,
**xarici kontaktla,
**daxili kontaktla.

*Ötürmə ədədinin variasiya olunma imkanlarına görə:

**tənzimlənməyən və
**tənzimlənəbilən.

### Tətbiq sahəsi

Dayaq səthləri ilə sürtünmə qüvvəsi sayəsində kontakda olan yayma dəzgahlarının valları, friksion variatorlarla işləyn reduktorlar, nəqliyyat vasitələrinin aparıcı təkərlərində geniş tətbiq tapır.

### Mənbə
*Kərimov Z.H. Maşın hissələri və yükqaldırıcı-nəqledici maşınlar. Ali texniki məktəblər üçün dərslik. II nəşri - Bakı, "Maarif", 2002, 596 səh.
Sükanla idarənin gücləndiriciləri

**Sükanla idarənin gücləndiriciləri** - sükanla idarədə sükana tətbiq olunan gücü azaltmaq və bununla idraə komfortunu artıqrmaq məqsədi daşıyan mexanizm və sistemlərlərdir.

Minik avtmobillərində bel gücləndiricilərin olması mütləq deyil. Yek avtomobillərində isə onsuz idarə çox çətin olur, ona görə də, burada güclındiricilər konstruksiyanın tərkib hissəsi sayılır.

### Növləri

*Sükan elektrik gücləndiricisi,
*Sükan elektro-hidravlik gücləndiricisi,
*Sükan hidrogücləndiricisi,
*Sükanın mexaniki gücləndiricisi- burada effekt ötürmə nisbətinin artırılması hesabına əldə edilir.
*Sükan pnevmogücləndiricisi.

### Tarixi

İlk sükan gücləndiricisi keçən əsrin 30-cu illərində ağır texnika sayılan karxana yük maşınlarnda tətbiq olunmuşdur. Əvvəlcə əyləc kompressoruna qoşulmuş, sadə konstruksiyaya malik pnevmogücləndiricilər mövcud idi. Ancaq hidravlika daha təmiz və dəqiq olduğundan, onun mürəkkəbliyinə və bahalığına baxmayaraq tezliklə istifadə olubnmağa başlayır. Buna görə də, minik avtomobillərində o önə çəkilir. 1951-ci ildə Amerikada istehsal olunan Chrysler Crown Imperial avtomobillərində hidrogücləndiricilər standart düyüm kimi quraşdırılır. Avropada ilk dəfə Citroen DS 19 hidrogüclndiriciləri tətbiq edir.
  
### Mənbə
Sükan hidrogücləndiricisi

**Sükan hidrogücləndiricisi** - sükan idarə mexanizminin tərkib hissəi olub, avtomobilin hidravlik sistemi vasitəsilə hərəkət zamanı avtomobilin idarə olunmasını asanlaşdırır və əksəlaqəni saxlayaraq verilmiş trayektoriya üzrə hərəkətin stabilliyini təmin edir.

Sükan hidrogücləndiricisi elə quraşdırılmışdır ki, onun sıradan çıxması zamanı sükanın idarə edilməsi pozulmayır, bu halda sükan sadəcə ağır işləyir.

### Quruluşu

Hidrogücləndirici özündə qapalı hidravlik sistemi təsvir edir. Buraya nasos, təzyiq tənzimləyicisi, hidravlik maye qabı, ventili və hidrosilindri idarəedən siistem daxildirlər.   
Avtomobilin mühərrikindən hərəkət alan nasos, mayeni lazımi səviyyədə saxlayan təzyiq tənzimləyicisi və maye qabı hidrogücləndiricidə təzyiq meyillənməsini stabilləşdirməyə xidmət edir.

İkitərəfli gücləndirici hidrosilindr müasir avtomobillrdə adətən sükanın idarə sistemindəki darağa birləşdirilir və onun hərəkətinə güc verir. Ventil sükan valına bərkidilir və ona düşən momentə uyğun reaksiya verir. Sükanın dönmə hərəkətini ventilin işləməsinə çevirmək üçün çoxlu sayda üsullar mövcuddur. Bunların əksəriyyəti valda  hərəkətli hissənin yerləşdirilməsinə əsaslanır. Müasir avtomobillərdə valın hərəkətli hissəsi rolunu torsion oynayır. Torsion valın üzərinə yayla sıxılır. Ona güc düşdükdə o dönməyə çalışır və ventili açır. Oxboyu hərəkəti icra edən üsul da tətbiq olunur. Burada fırlanma hərəkəti ventilin itələyicisinin düzxəttli yerdəyişməsinə çevrilir.   
    
### Mənbə
*Hans-Hermann Braess, Ulrich Seiffert: Vieweg Handbuch Kraftfahrzeugtechnik. 2. Auflage, Friedrich Vieweg & Sohn Verlagsgesellschaft mbH, Braunschweig/Wiesbaden 2001, ISBN 3-528-13114-4.
Qaraqala (Sərdarabad)

**Qaraqala** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Sərdarabad (Oktemberyan)
rayonu ərazisində kənd.

## Tarixi
Qaraqala İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Sərdarabad (Oktemberyan)
rayonu ərazisində kənd olmuşdur. 30 - cu illərdə ləğv edilmişdir.

Toponim Azərbaycan dilində rəng mənasında işlənən qara sözü ilə ərəb dilindən dilimizə keçən
qala sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu
toponimdir.

## İstinadlar
Ağkilsə (Vedibasar)

**Ağkilsə** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi (Ararat) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən şərqdə, Siqnax dağının ətəyində, Zimmi dərəsində, Vedi çayının
sahilində yerləşirdi.

1590-cı ildə tərtib edilmiş «İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri»ndə Ağcakilsə  formasında, 1728-ci ildə tərtib edilmiş, «İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə və Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Ağkilsə kimi qeyd edilmişdir.

Toponim alban məbədinin adı əsasında, rəng bildirən ağ sözü ilə və kilsə sözünün
birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

## Əhalisi
Kənddə 1873 - cü ildə 111, 1886-cı ildə 152, 1897-ci ildə 165, 1904 - cü ildə 563, 1914 - cü
ildə 574, 1916-cı ildə 259 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1918-20-cı illərdə
kəndin əhalisi qırğınlarla tamamilə qovulmuş və kənd ləğv edilmişdir. İndi xaraba kənddir.

## İstinadlar
Armaş

**Armaş** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi (Ararat) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 25&nbsp;km məsafədə yerləşir.

Toponim türk dilində «möhkəm, qüvvətli» mənasında işlənən armas sözü əsasında formalaşmışdır.
 
## İstinadlar
Əzizkənd (Vedibasar)

**Əzizkənd** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Vedi (Ararat) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 22–24 km şimal-şərqdə, Kosum çayının yanında, Küsüz kəndinin yaxınlığında yerləşirdi.

## Toponimi
Əzizkənd — İrəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. 1949-cu ildə əhali Azərbaycana köçürüldükdən sonra kənd ləğv edilmişdir.

## İstinadlar
Xosrov (Vedibasar)

**Xosrov** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi (Ararat) rayonunda kənd.

## Tarixi
Kusqayasu çayının yanında yerləşirdi. "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə qeyd edilmişdir.

Toponim Xosrov şəxs adı əsasında yaranmışdır. Antropotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

## Əhalisi
Kənddə 1873-cü ildə 155 nəfər, 1886-cı ildə 182 nəfər, 1897-ci ildə 269 nəfər, 1904-cü ildə
199 nəfər, 1914-cü ildə 388 nəfər, 1916-cı ildə 315 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1918-ci ildə kəndin sakinləri qovulmuşdur. İndiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan
sonra kəndin sağ qalan sakinləri öz kəndlərinə dönə bilmişdir. 1922-ci ildə 24 nəfər, 1926-cı ildə 34 nəfər, 1931-ci ildə 31 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

Kənd 1930-cu illərin ortalarında ləğv edilmişdir. İndi xaraba kənddir.

## Təbiəti
**Xosrov meşəsi** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Vedi (Ararat) rayonunda meşə
sahəsi. Bu meşəni II Xosrov ov üçün saldırmışdır. Rayonda 1930-cu illərə qədər fəaliyyət göstərmiş Xosrov kəndinin ərazisində yerləşir və meşənin adı eyni adlı kəndin adi əsasında yaranmışdır. İndi dövlət statuslu qoruqdur.

## İstinadlar
Zaxo

**Zaxo** (,,,) — İraqın şimal bölgəsində iştirak edən Kürdüstan Regional Hökumətinə bağlı şəhər. Dəhuk mühafazasında yerləşir.

Zaxo şəhərin əhalisi təxminən 350 min nəfərdir. Əhalinin əksəriyyətini kürdlər təşkil edir. Zaxo Türkiyə sərhədinə ən yaxın İraq şəhəridir. Habur və Mosul yolunun üstündə və bütün ticarət trafiki Zaxodan keçir.

## Tarixi
2006-cı ildə burada neft quyusu istismara verilmiş, Kürdüstanda istismara verilmiş ilk neft qutusu olmuşdur.

## İstinadlar
Kiçik Camışlı

**Kiçik Camışlı** () — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Alagöz (Araqadz) rayonunda kənd.

## Tarixi
İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Alagöz (Araqadz) rayonunda kənd. 1972-ci ilə kimi Abaran rayonunun tərkibində olmuşdur. 15 mart 1972-ci ildə Alagöz (Araqadz) rayonunun yaradılması ilə əlaqədar Alagöz (Araqadz) rayonunun inzibati-ərazi bölgüsünə daxil edilmişdir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. Abaran çayının sahilində yerləşir.

Toponim Azərbaycan toponimiyasında fərqləndirici əlamət bildirən kiçik sözü ilə
zülqədərlərin camışlı tayfa adı əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

## Həmçinin bax
* Camışlı
* Böyük Camışlı

## İstinadlar
Qəmərli (Üçkilsə)

**Qəmərli**, **Metsamor** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Üçkilsə (Eçmiədzin) rayonu kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 8&nbsp;km cənubda, Böyük Qarasu çayının yanında yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. Kəndin digər adı Gözlü Qəmərli olmuşdur.

Toponim qəmər (antik mənbələrdə kimmer) türk tayfa adına mənsubluq bildirən -li şəkilçisinin artırılması ilə əmələ gəlib «qəmər (kimmer) tayfasının yaşadığı kənd» mənasını bildirir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 15.VII.1946-cı il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Metsamor qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 127 nəfər, 1873 - cü ildə 295 nəfər, 1886-cı ildə 347 nəfər, 1897-ci ildə 408 nəfər, 1904 - cü ildə 411 nəfər, 1914 - cü ildə 436 nəfər, 1916-cı ildə 425 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır.

1918-ci ildə kənd erməni təcavüzünə məruz qalaraq sakinləri azərbaycanlılar tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya edilmiş və Türkiyədən köçürülən ermənilər burada yerləşdirilmişdir.

İndi ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Kondaxsaz

**Kondaksaz** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Alagöz (Araqadz) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 11 km məsafədə, Abaran çayının sahilində yerləşir. Alagöz (Araqadz) rayonu təşkil edilənədək (15 mart 1972-ci ilə kimi) Abaran rayonunun tərkibində olmuşdur.

Erməni mənbələrində Qondaksaz, Qondaxsaz formalarında, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Kondaxsaz kimi qeyd edilmişdir.

Toponim türk dilində "silah qundağı" mənasında işlənən kondak sözü ilə türk dilində "bataqlıq, torpaq (qrunt) suların çıxdığı yerin bataqlaşmış sahəsi, gil" mənalarında işlənən saz sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Türk dilində kondak sözü "yanan kükürd qutusu və yanğın vaxtı açılan qov" (), "həyətə və ya pilləkən altına atılan yandırıcı maddələr toplusu" mənasında da işlənir.

Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 25. I. 1978-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Rya təzə (Təzə həyat) qoyulmuşdur.

## Əhalisi

## İstinadlar
Yeməzli (Qafan)

**Yeməzli** - Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indi Qafan rayonunda
kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 10&nbsp;km şərqdə, Xalac çayının sol sahilində yerləşir. Qafqazın 5 verstlik
xəritəsində qeyd edilmişdir.

Kəndin adı 1907-ci ildə erməni dilində çap edilmiş «Qafqazda erməni-türk vuruşması»
əsərində Yemazlu formasında qeyd edilmişdir.

Toponim yeməzli tayfa adı əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə
toponimdir. Qarabağda yaşayan tayfalardan biri elə ətyeməzli adlanırdı.

## Əhalisi

Kənddə 1831-ci ildə 27 nəfər, 1873-cü ildə 278 nəfər, 1886-cı ildə 244 nəfər, 1897-ci ildə 110
nəfər, 1904-cü ildə 130 nəfər, 1914-cü ildə 89 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1918-ci ildə azərbaycanlılar ermənilərin soyqırımına məruz qalaraq deportasiya olunmuşlar.
İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra kəndin sağ qalan sakinləri öz yurdlarına dönə
bilmişlər. Burada 1922-ci ildə 45 nəfər, 1926-cı ildə 46 nəfər, 1931-ci ildə 54 nəfər azərbaycanlı
yaşamışdır.

1930-cu illərin sonunda kənd ləğv edilmişdir.

## İstinadlar
Yeməzli

* Yeməzli (Qafan) — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indi Qafan rayonunda kənd.
* Aşağı Yeməzli — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Orta Yeməzli — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yuxarı Yeməzli — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## Həmçinin bax
* Ətyeməzli
Livan 2010 Yeniyetmələrin Yay Olimpiya oyunlarında

**[[Livan]]** - 14-26 avqust tarixləri arasında Sinqapurun eyni adlı şəhərində keçirilən I-ci 2010 Yeniyetmələrin Yay Olimpiya oyunlarında.

## Medalçılar

## Ümumi məlumat

### İdmançıların sayı

## Cüdo

**Qadınlar**

### Qarışıq

## Qılıncoynatma

**Qadınlar**

## Taekvondo

**Kişilər**

## Üzgüçülük

**Ümumi**

## Xarici keçidlər
*Competitors List: Lebanon
Eldəniz Məmmədov

**Eldəniz Məmmədov** (tam adı: *Məmmədov Eldəniz Kamran oğlu*; ) — azərbaycanlı müğənni, "Xalq Ulduzu 1 (2007)" telemüsabiqəsinin qalibi.

## Həyatı
Məmmədov Eldəniz Kamran oğlu 22 iyun 1975-ci ildə Füzuli rayonunun Sərdərli kəndində anadan olmuşdur.

1981-ci ildə Yal Pirəhmədli kənd orta məktəbinin birinci sinfinə getmiş, 1991-ci ildə orta məktəbi bitirmişdir. Orta məktəbdə oxumaqla yanaşı musiqi məktəbində də musiqi təhsili almışdır. Ağabala Abdullayev adına Uşaq İncəsənət Məktəbinə ilk qəbul olunan şagirdlərdən biri olmuşdur.

Orta məktəbdə oxuyarkən о, bir sıra dövlət tədbirlərində iştirak etmiş, dəfələrlə "Xarıbülbül" festivalının laueratı olmuş, bir sıra mükafatlara layiq görülmüş, dəfələrlə "Ocaq" Folklor ansanblının müşayiəti ilə telekanallarda çıxış etmişdir. Eldəniz Məmmədovun 14 yaşında Səid Rüstəmov adına Xalq Çalğı Alətləri Orkestrinin müşayiəti ilə ifa etdiyi "Arazbarı" ritmik muğamı Azərbaycan radiosunun "Qızıl Fond"una daxil edilmişdir.

1996-cı ildə Bakı Musiqi Akademiyasının muğam şöbəsinə daxil olmuş, görkəmli xanəndə, xalq artisti, professor İslam Rzayevdən muğam dərsləri almışdır. 2000-ci ildə həmin akademiyada təhsilini başa vurmuşdur.

Eldəniz Məmmədovun ən böyük uğuru 2007-ci ildə "Soy" prodakşının və Azad Azərbaycan TV kanalının birgə layihəsi olan "Xalq Ulduzu 1 (2007)" telemüsabiqəsinin qalibi olmasıdır.

Ailəlidir, üç övladı var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Eldəniz Məmmədov: Kişinin yanında ağıllı qadının olması onun başının ucalığıdır.
* Eldəniz Məmmədov yeni albomunu təqdim edəcək 
* Eldəniz Məmmədov: "Gərək əməllərində müsəlman olasan…" 
* Eldəniz Məmmədov övladlarından — danışıb — VİDEO 
* "Nanəli" verilişi — İzlə
Xəzər əjdahası

**Xəzər əjdahası** və ya **№ 24 kvadratı fenomeni** — Bakının Suraxanı rayonunda olması ehtimal olunan UNO bazası rayonunun kod adı.

1955-ci ildə ABŞ senatoru Riçard Rassel Suraxanı rayonuda olarkən burada UNO-nu müşahidə edib. Bundan sonra ABŞ casusları bu rayonu izləməyə başlayırlar və o amerikalılar tərəfindən "Xəzər əjdahası" adını alır. 1950-ci illərdən etibarən neft yataqlarının mənbələrinin öyrənilməsi bəhanəsi ilə O. Şmid adına SSRİ E. M. Yerin Fizikası İnstitutunun əməkdaşları daima "Xəzər əjdahası"nı müşahidə ediblər. Dünyanın bir çox qabaqcıl ölkələrinin № 24 kvadratına öz sərbəst girişləri vardır.

## Xarici keçidlər
* 
* 
*
Ağsu (Dərələyəz)

**Ağsu** - İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indiki Keşişkənd (Yeğeqnadzor)
rayonu ərazisində kənd.

## Tarixi
Toponim «keyfiyyətli, içməyə yararlı» mənasında işlənən ağ sözü ilə qədim türk
dilində «çay» mənasında işlənən su (əsli sub) sözündən əmələ gəlmişdir.

Hidrotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

## Əhalisi
Burada 1829 - cu ildə 41 nəfər, 1879 - cu ildə 71 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

XIX əsrin axırlarında kənd ləğv edilmişdir. İndi xaraba kənddir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Alatala

**Alatala** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında, indiki Şəmşəddin rayonu
ərazisində qışlaq. 1960-cı ildə ləğv edilmişdir.

## Tarixi
Toponim türk dilində «ala-bula», «rəngarəng yer» mənasında işlənən ala sözü ilə Azərbaycan dilində «meşədə ağacsız, çılpaq yer, sahə», «açıqlıq» mənasında işlənən tala
sözündən əmələ gəlmişdir.

«Ala» sözü Azərbaycan toponimiyasında «boz rəng», «müxtəlif rəng çalarları» mənasında
işlənir.

Relyef əsasında yaranan quruluşca mürəkkəb toponimdir.

## İstinadlar
Çələbi (Şəmşəddin)

**Çələbi** - Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında, indiki Şəmşəddin rayonu ərazisində qışlaq. 1930 - cu ildə ləğv edilmişdir.

## Tarixi
Çələbi türk tayfasının adı əsasında əmələ gəlmişdir.

Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

## Çələbi yurd
**Çələbi yurd** - Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında, indiki Karvansaray
(İcevan) rayonu ərazisində qışlaq. Toponim çələbi tayfa adı ilə yurd sözünün birləşməsindən
yaranmışdır. Mürəkkəb quruluşlu etnotoponimdir.

## İstinadlar
Mikulkin Nos

**Mikulkin Nos** — burun Kanin yarımadasının şərqində yerləşir. Cənubdan isə Çyeşskaya estuarisi ilə yuyulur. 

Burun yaxınlığında vaxtı ilə eyni adlı qəsəbə yerləşirdi. 1990-cı illərdə qəsəbə tamamilə boşalmışdır. 

## Mənbə
* Kütləvi quş ölünü fərziyələri öz təsdiqini tapmışdır 
* Kanin
Vittelsbax fəvvarəsi

**Vittelsbax fəvvarəsi** () — Almaniyanın Bavariya torpağında, Münhen şəhərinin mərkəzi rayonu olan Maksforştadtın Lenbaxplats meydanında yerləşən fəvvarə.

## Qalereya

Fayl:Fuente Wittelsbacher, Plaza Lenbach, Múnich, Alemania, 2015-07-04, DD 01-03 HDR.JPG|Arxadan görünüşü
Fayl:Fuente Wittelsbacher, Plaza Lenbach, Múnich, Alemania, 2015-07-04, DD 04-06 HDR.JPG|Yandan görünüşü
Fayl:Fuente Wittelsbacher, Lenbachplatz, Múnich, Alemania, 2012-04-30, DD 03.JPG|Gün işığında görünüşü (aprel 2010)
Fayl:München_Wittelsbacher-Brunnen_1.JPG|Ətrafı ilə birlikdə görünüşü (iyun 2007)
Fayl:Wittelsbacher-Brunnen - HDR.jpg|Gün işığında görünüşü (HDR görüntü)
Fayl:Fuente Wittelsbacher, Lenbachplatz, Múnich, Alemania, 2012-04-30, DD 02.JPG|Fəvvarədən Lenbaxplatsın görünüşü


## Xarici keçidlər

* Kleiner Stadtführer der Fakultät für Geschichts- und Kunstwissenschaften der LMU
* Informationen auf muenchen.de: Wittelsbacherbrunnen
* Hildebrand Stiftung mit detaillierten Informationen über Adolf von Hildebrand
Sound of Silence

**Sound of Silence** () — Avstraliyanın 2016 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindəki mahnısı.

Dami İm "Sound of Silence" mahnısı ilə Avstraliyanı İsveçin Stokholm şəhərində keçirilən Avroviziya 2016-da təmsil etmişdir. Mahnı Entoni Egizii və Devid Musumeci tərəfindən bəstələnmişdir.

## İstinadlar
Kassari adası

**Kassari adası** () — ada Estoniyanın qərbində qərarlaşır. Adada Estoniyuanın milli mədəniyyət abidəsi olan Kassari kiləsəsi yerləşir. Ada ilə ölkənin digər əraziləri arasında əlaqə əsasən bərə və avtomobil nəqliyyatı vastəsi ilə təmin edilir.

## Həmçinin bax
* Kihnu adası
* Ruhnu adası

## İstinadlar
Vensyossel-Ti

**Vensyossel-Ti** (Şimali Yutlandiya; , hərfi mənası. «Şimali-yot adası», və ya ) —  Danimarkanın şmalında yerləşən ada.

Sahəsi 4685&nbsp;km², Danimarkanın əsas ərazisində yerləşən ikinci böyük ada. Adada 306 373 (2003) nəfər yaşayır.

1825-ci ilə qədər ada Yutlandiya yarımadası ilə qum bərzəxi ilə birləşir. Lim-Ford boğazı əmələ gəlmişdir. Ənənəvi olaraq Yutlandiyanın tərkib hissəsidir.

Şimaldan Skagerrak boğazının suları ilə əhatələnir.

Ən iri yaşayış məntəqələri —  Tisted, Nyorresunnbyo, Byennerslev.

## İstinadlar
Səkkizguşəli türbə

**Səkkizguşəli türbə** və ya **Güloğlular türbəsi** — Azərbaycanın Bərdə rayonunun Güloğlular kəndində yerləşən XVIII əsrə aid türbə.

## Tarixi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qasım Hacıyev, "Bərdə şəhəri. Coğrafi, siyasi və mədəni tarixi", Bakı, "UniPrint", 2008. ISBN 978-9952-440-33-1
Karaqinski adası

**Karaqinski adası** — Rusiyaya məxsus olan, Sakit okeanın Karaqin körfəzi daxili yerləşən ada. Kamçatka yarımadasından Litke boğazı ilə ayrılır. Adanın daimi əhalisi yoxdur.

Uzunluğu 101 km, ən böyük eni 27 km, sahəsi — 1935,97 km².

İnzibati cəhətdən Kamçatka diyarının Karaqin rayonu ərazisinə daxildir.

Adanın mərkəzindən dağ silsiləsi keçir. Ən hündür zirvəsi 920 metrdir (Vısokaya d.). Dağ silsiləsi dənizin içərilərinə keçir və burun əmələ gətirir. Sıx çay şəbəkəsinə malikdir. Üç çayın uzunluğu 20 km-dir:Markelovskaya, Mamikinvaym, Qnunvayam.

Sajildən 1 km məsafədə dəyinliyi 12–19 m dərinliyə malik şelfə sahibdir.

Qərbində 13 km uzunluğa malik Semyonov burnu vardır.

## Tarixi
Ada 1732-ci ildə İkinci Kamçatka espedisiyası zamanı kəşf edilmişdir. 1827-ci ildə Fyodor Litke adanın ətraflı məlumat verdişdir. Ada öz adını yaxınlığında yerləşən Karaqa kəndinin adından götürülmüşdür. Uzun zaman balina ovunun əsas məskənlərindən biri olmuşdur. Balina ovu zəyiflədikdən sonra ada unudulur. Birinci Dünya müharibəsindən sonra Yaponiya adaya iddia edir. Sonradan isə iddiadan imtina etmişdir. 1960-90 illərdə adada sərhəd zastavası fəaliyyət göstərmişdir.

## İqlimi
Qış 7 ay davam edir. Yağıntının ⅓ hissəsi qar halında düşür. Fevralda temperatur −11°S təşkil edir. Minimal temperatur isə −18.9°S-dir. Şaxtasız dövr 101 gün sürür.

## Flora və Fauna
Adada qızılağac, quşarmudu, pinus pumila və tozağacı kimi bitkilər bitir.

Sahil ərazilərində Balinalara rast gəlmək olur.

## Həmçinin bax
* Kraşeninnikov burnu

## İstinadlar

## Mənbə
* *Герасимов, Н. Н.* Остров Карагинский: путешествие в непознанный мир Природы. Изд. Камчатпресс, 2008. — 188 с. : ил. ISBN: **978-5-9610-0107-5**
Hibrid ötürmə

**Hibrid ötürmə** müxtəlf enerji mənbələri ilə işləyən iki mühərrikin bir məqsəd üçün birləşdirilməsidiir. Avtomobilqayırmada benzin və elektriklə işləyən mühərriklərin inteqrasiyası, velosipedlərdə elektrik mühərrikinin əzələ ilə işləyən mexanizmlə birləşməsini buna misal göstərmək olar. Hibrid mühərrikləri ilə işləyən avtomobillərin yaranması yanacağa qənaət etmək məqsədi daşıyır. Bu yolla qalıq (fosil) yanacaqlardan asılılığı azaltmağa çalışırlar. Digər aspekt ətraf mühitə vurulan ziyanın azaldılmasıdır.
Hibrid güc ötürməsində mühərriklər ya parallel, ya da gücdən asılı olaraq birləşmə prinsipi ilə işə qoşulurlar. İkinci halda ötürmə daxili yanma mühərriki ilə bərabər iki elektrik mühərrikindən (generator və mühərrik) ibarət elektrik ötürmə sisteminə malikdir.

Daxili yanma mühərrrikinin yaratdığı gücün bir hissəsi maşınların transmissiyasına bir başa, digər hissəsi isə mühərrik-generator-ötürməsi üzərindən ötürülür. Yəni iş zamanı elektrik ötürməsində mexaniki enerji elektrik enerjisinə çevrilir və batareyada yığılır. Kombinasiya olunmuş hibrid ötürməsində mühərriklər muftalar vasitəsilə ayrılaraq paralel və ya fərdi tətbiq oluna bilirlər.

### Mənbə
Əliyev, R. R. Maşınqayırma leksikonu. Bakı: Apostroff, I hissə, 2012.427 s.
Honlama

**Honalama** incə mexaniki emal üsullarına aid olub geniş material spektrinin hazırlanmasnda tətbiq olunan texnoloji əməliyyat növüdür. Əsasən deşiklərin honalama alətlərinin köməyi ilə soyuducu yağlayıcı mayedə incə emal edilməsi zamanı onun səthlərinin triboloji xassələrinin yaxşılaşdırlımasına xidmət edir. Ən çox daxili yanma mühərriklərində silindrlərin incə emalında və hidravlik elementlərin kipləşdirici səthlərinin emalında tətbiq olunur. Honalanmış deşiyin forma dəqiqliyi 5mkm və səthinin kələkötürlüyü isə Ra=0.63÷0.04 həddində olur.

Xarici səthlərin honalanması xüsusi və ya modifikasiya olunmuş pardaqlama dəzgahlarında aparılır. Tətbiq olunan hona daşlarının sayından asılı olaraq  əməliyyatı ilə müqayisədə 2–4 dəfə çox məhsuldarlıq əldə etməyə imkan yaradır.

Prosesin əsas kinematikası uzununa irəli-geri hərəkət və honalama daşlarının eninə verişi nəticəsində formalaşır. Poladların və çuqunların emalında soyucu-yağlayıcı maddə kimi kerosin və ya onun yağla qarışığından (10%—20%li məhlul) istifadə edilir.

#### Mənbə
* Klaus Jörg Konrad: *Taschenbuch der Werkzeugmaschinen*, Carl Hanser Verlag München Wien, 2002, ISBN 3-446-21859-9, S. 654
Riçard Avedon

**Rişard Avedon** (, 15 may 1923 — 1 oktyabr 2004) — Amerika fotoqrafı.

## Tərcümeyi-halı
Rişard Avedon 15 may 1923-cü ildə Nyu-Yorkdə yəhudi ailəsində anadan olmuşdur. Onun xələfləri XIX əsrin sonlarında Rusiyadan ABŞ-yə mühacirət etmişlər.  O, Kolumbiya universitetinə daxil olmuş, lakin 1 il oxuduqdan sonra təhsilini yarımçıq qoymuşdur. Rişard Avedon 1944-1950-ci illərdə "Harper’s Bazaar" jurnalının art-direktoru Aleksey Brodoviçin fotoqrafiya məktəbində təhsil almışdır. 1946-cı ildə o, həm də "Harper’s Bazaar" jurnalında işləməklə yanaşı, eyni zamanda öz xüsusi studiyasını yaratmışdır. 1966-cı ildə Vogue jurnalında fotoqraf kimi fəaliyyətə başlayan Rişard Avedon 1990-cı ilədək burada işləmişdir.
 
1960-cı illərdə müharibə əleyhinə hərəkatın və vətəndaş hüquqları uğrunda hərəkatın iştirakçılarının fotolarını çəkmiş və bu fotolar onun "Avedon:The Sixties" albomuna daxil edilmişdir. Bu albomda Rişard Avedon həm də Bitlz, Cenis Coplin, Frenk Zapp, Endi Uorkolun fotoportretlərinə də xüsusi yer ayırmışdır.

1976-cı ildə Rişard Avedon dövlət və siyasi xadimlərin, işgüzar elitanın nümayəndələrinin portretləri daxil olan "Ailə" (The Family) albomunu nəşr etdirdi. Bu alboma ağ-qara şəkillərdən ibarət 69 foto daxil idi. Burada Corc Buşun, Henri Kissincerin, Ronald Reyqanın, Danold Ramsfeldin, həmçinin Kennedi və Pokfellerlər ailəsinin üzvlərinin foto portretləri də var idi. "Ailə" albomu Nyu-Yorkda Metropoliten muzeyində saxlanılır.
 
1992-ci ildə o, The New Yorker həftəlik mətbuat orqanında çalışmağa başlamışdır. Rişard Avedon ömrünün 82-ci ilində San-Antonio xəstəxanasında beyninə qan sızması nəticəsində vəfat etmişdir..

## Fotoalbomları
* 1959 — *Observations*
* 1964 — *Nothing Personal*
* 1973 — *Alice in Wonderland*
* 1976 — *Portraits*
* 1978 — *Portraits 1947—1977*
* 1985 — *In the American West*
* 1993 — *An Autobiography*
* 1994 — *Evidence*
* 1999 — *The Sixties*
* 2001 — *Made in France*
* 2002 — *Richard Avedon Portraits*
* 2005 — *Woman in the Mirror*
* 2008 — *Performance*

## Mənbə
* Welsh, James Michael ; Gene D. Phillips; Rodney Hill The Francis Ford Copolla Encyclopedia Scarecrow Press Lanham, Maryland 2010, p.&nbsp;154.
## Xarici keçid
* Официальный сайт
* Подборка работ Ричарда Аведона и его биография 
* Альбом «The Sixties» 
* Портфолио Ричарда Аведона на ArtPages (99 фото) 
* «In the American West» Amon Carter Museum, Fort Worth, Texas 
* Биография, фотографии 
* Работы Аведона в рекламе 
* Ричард Аведон. Биография

## İstinadlar
Humanoid robotlar

**Humanoid robotları** xarici görünüşünə görə insan formasına və buna uyğun konstruksiyaya  malik olan robotlardır. Çox vaxt bu robotlarda hərəkət insanda olan oynaqların vəziyyəti və hərəkət formasına uyğun reallaşdırılır. Human robotları digər robotlardan fəqrli olaraq iki ayaqla hərəkət edir. İnsanla  eyni bənzərə malik robotlar androidlərdir. Müasir robotların təkcə hərəkəti yox, həm də situasiyalarda qərar qəbuletmə qabilliyətinə malik olması üçün onların hərəkəti süni intellektlə idarə olunur. İldən-ilə bu sahənin inkişafı humanoidlərin daha intellektli olması üçün baza yaradır. Bu sistemlər “yaşama” dövründə nəzarət, interaksiya və kommunikasiya sayəsində  öyrənir və bilik bazasını zənginləşdirir. Əlbəttə belə mürəkkəb hərəkət həssas, dəqiq senzorların köməyi ilə həyata keçirilir.

Humanoid robotlar hələ ki, yalnız elmi tədqiqat obyekti olaraq qalır. Gələcəkdə bu robotlardan sənayedə və məişətdə istifadə etmək planlaşdırılır. Bunun üçün robotların hərəkətetmə imkanlarını daha da zənginləşdirmək və maya dəyərini əlçatan səviyyəyə çatdırmaq  qarşıda duran məsələlərdəndir.

### Mənbə

*Əliyev, R.R. Maşınqayırma leksikonu. Bakı: Apostroff, I hissə, 2012.427 s.
Xarici dairəvi pardaqlama dəzgahı

**Xarici dairəvi pardaqlama dəzgahı** maşın hissələrinin silindrik xarici səthlərinin təmiz emalında istifadə olunur.

### İşləmə prinsipi
Proses fasiləsiz olaraq pardaq dairəsinin doğuranı ilə hissə boyunca aparılır. Dəzgahda pəstah mərkəzlər arasında və ya patronda yeləşdirilib, bərkidilir. Pəstah pardaq dairəsinə nisbətən aşağı dövrlər sayında fırladılır. Dəzgahların konstruksiyası emal olunan hissələrin ölçüsündən asılı olur. Kiçik hissələr üçün nəzərdə tutulmuş dəzgahlarda, üzərində hissə bərkidlimiş stol uzununa hərəkəti icra edir. Pardaq dairəsi bərkidilmiş başlıq isə yalnız eninə veriş alır. Böyük (uzun) hissələrin emalında isə kinematik bölgü əksinə olur. Alət uzununa veriş, hissə bərkidilmiş stol isə eninə verişə malik olur. Dəzgahın əsas təşkiledici düyümləri pəstahın tutulub hərəkət etdirilməsi üçün patron qutusu, hissənin mərkəzləşdirilməsi və hərəkətini tənzimləyən dal aşıqdan ibarətdir. Hissəni tutan mərkəzləri özündə götürən stolun ox boyu dönə bilməsi konik səthlərin pardaqlanmasına imkan verir.

Şəkildə dirsəkli valların pardaqlanması üçün xarici dairəvi pardaqlama dəzgahının sxematik təsviri verilmişdir. Bu dəzgahda dirsəkli qolların boyuncuqları valın fırlanması və alətin irəli-geri hərəkətinin kinematik əlaqəsi sayəsində alətin doğuranı ilə pardaqlanır (şəkil 2). Müasir NC dəzgahlarında bu kinematik hərəkət rəqəmli proqramın köməyi ilə aparılır. Xarici dairəvi pardaqlama dəzgahlarında kiçik uzunluğa malik hissələri eninə verişlə bir dəfəyə alətin eni ilə emal etmək mümkündür. Köməkçi vaxta qənaət etmək məqsədilə seriyal istehsalda tətbiq olunan dəzgahlara avtomatik pəstah dəyişən sistem də inteqrasiya olunur. Xüsusi profilə malik silindrik hissələrin pardaqlanması üçün pardaq dairəsinin düzləndirilməsi və profilləşdirilməsi üçün düzləndirici alətlərdən istifadə edilir. Burada bir şpindeldə iki profil dairəsinin tətbiqi də mümkündür.

## Mənbə
* Əliyev, R. R. Maşınqayırma leksikonu. Bakı: Apostroff, I hissə, 2012.427 s.
Ignite (mahnı)

**Ignite** (***IGNITE*** kimi göstərililir) — Yaponiya müğənnisi Eyr Aoi tərəfindən ifa olunmuş sinql. Bu sinql müğənninin 7-ci sinqlıdır. 20 avqust 2014-cü ildə yayımlanmışdır. Sinql *Japan Hot 100* hit-paradında 1-ci yerə, həftəlik *Oricon* hit-paradında isə 9-cu yerə çatmışdır. Sinql *"[[Sword Art Online]]"* anime serialının ikinci mövsümünün ilk açılış mahnısı kimi (I–XIV seriyalar) istifadə olunmuşdur.

## Trek siyahısı

## Hit paradlarda

## Qəbul
2016-cı ilin iyulunda *Charapedia* istifadəçiləri tərəfindən bu mahnı qadın müğənni tərəfindən ifa olunan ən yaxşı 11-ci (143 səs) anime mahnısı seçilmişdir.

## İstinadlar
Horadiz (Dərələyəz)

**Horadiz** və ya **Qaradüz** — İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indiki Paşalı (Əzizbəyov, Vayk) rayonu ərazisində kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 12&nbsp;km cənub-şərqdə, Ağxaç kəndinin yaxınlığında yerləşirdi.

## Əhalisi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sallı

**Sallı** — İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indiki Keşişkənd (Yeğeqnadzor)
rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 14&nbsp;km şimal-qərbdə, «Səlim gədiyindən gələn çayın
Dərələyəzdən Göyçəyə gedən magistral yolun üstündə» yerləşir. 1828-ci ildə tərtib edilmiş «İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə Salçı kimi, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Sallı formasında qeyd edilmişdir. Erməni mənbələrində kəndin ilk adı Sal formasında göstərilir.

## Toponimi
Toponim sal qədim türk etnoniminə mənsubluq bildirən -lı şəkilçisinin artırılması ilə düzəlib «sal tayfasının yaşadığı yer» mənasını bildirir. Etnotoponimdir. Qurulşca düzəltmə toponimdir.1728-ci ildən mə’lumdur. Mənbədə qeyd olunur ki, kəndin əhalisi şiə (qızılbaş) olduğuna görə köçüb getmişdir. Sonra ora başqa elə məxsus azərbaycanlı ailələr və XIX əsrin əvvəllərində xaricdən gəlmə  ermənilər məskunlaşmışlar. 1988-ci ildə kəndin əhalisi Azərbaycana qovulmuşdur. Mənşəcə hunların Sal tayfasının adını əks etdirir. Bu tayfanın adı Zal formasında VI əsrdən mə’lumdur. Bizans tarixçisi Meandr zalların Şimali Qafqaz çöllərində avarlarla müharibə etdiyini qeyd edir). Ehtimal ki, avarların ya da xəzərlərin tərkibində bu tayfa Ermənistan ərazisinə gəlmişdir. Azərbaycanda Salyan, Şimali Qafqazda Sal stepi və s. toponimlərdə iz qoymuşdur

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 77 nəfər, 1873 - cü ildə 422 nəfər, 1886-cı ildə 560 nəfər, 1897-ci ildə 668
nəfər, 1904 - cü ildə 624 nəfər, 1914 - cü ildə 675 nəfər, 1916-cı ildə 678 nəfər, 1919 - cu ildə 65 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır. 
1918-1919 - cu illərdə kənd erməni təcavüzünə məruz qalaraq deportasiya olunmuşdur. Kəndin aborigen əhalisi - azərbaycanlılar 1919 -cu ilin sonlarında erməni təcavüzü nəticəsində ata-baba torpaqlarından qovulmuş və kəndə İranın Xoy və Səlmas vilayətlərindən ermənilər köçürülmüşdür. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra kənd sakinlərindən sağ qalanlar öz doğma yurdlarına dönə bilmişdir. Burada 1922-ci ildə 147 nəfər azərbaycanlı, 64 erməni, 1926-cı ildə 204 nəfər azərbaycanlı, 81 erməni, 1931-ci ildə 242 nəfər azərbaycanlı, 102 erməni yaşamışdır.
SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarı ilə 1948-ci ildə kəndin azərbaycanlı sakinləri zorla Azərbaycanın Salyan rayonuna köçürülmüşdür.
Burada əhalinin bir hissəsi Bərdənin İmirli kəndinə gəlmiş, oradan da bəziləri yenidən Sallıya - atababa yurdlarına qayıtmışdır. 1988-ci ilin noyabr ayında azərbaycanlılar Ermənistan dövləti tərəfindən yenidən deportasiya olunmuşdur.
İndi burada ermənilər yaşayır.

### Tanınmışları
* Rəhman Mustafayev (polkovnik) — polkovnik, Suraxanı rayonu Polis İdarəsinin rəisi (1981-1989).
* Qulu Kəngərli — Azərbaycan jurnalisti.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tərp

**Tərp**, **Terp**, **Saravan** — İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indiki Paşalı (Əzizbəyov, Vayk) rayonu ərazisində kənd.

## Tarixi
«Tərp kəndi, XIII əsrdə tarixi mənbələrdə adı çəkilən Derb kəndidir».

Kənd XIV əsrdə xarabalığa çevrilmiş, XVII əsrdə yenidən bərpa edilmişdir. Tərpçayın
yaxınlığında yerləşirdi.

Toponim Azərbaycan dilində «kiçik təpə» mənasında işlənən tərp sözü əsasında
əmələ gəlmişdir. Tərp sözü ərəb dilində dərb kimi «dağ keçidi, aşırım, dərə» mənasında işlənir.

Orotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 96 nəfər, 1873 - cü ildə 192 nəfər, 1886-cı ildə 86 nəfər, 1897-ci ildə 187 nəfər, 1904 - cü ildə 223 nəfər, 1914 - cü ildə 245 nəfər, 1916-cı ildə 281 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır.

1918-ci ildə kənd erməni təcavüzünə məruz qalaraq sakinləri qırğınlarla qovulmuşdur. Yalnız indiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra sağ
qalanlar öz ata-baba torpaqlarına dönə bilmişdir. Burada 1922-ci ildə 67 nəfər, 1926-cı ildə 86 nəfər, 1931-ci ildə 191 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır.

SSRİ hökumətinin xüsusi qərarı ilə kəndin sakinləri - azərbaycanlılar 1947-ci ildə zorla Azərbaycana köçürülmüş və kənd ləğv edilmişdir. İndi xaraba kənddir.

'''Qarabağlı kəndi''''dir. Hal-hazırda Qarabağlı kəndində onların sayı 1300-1500 nəfər arasında olduğu təxmin edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tərs çay

**Tərs çay** və ya **Tərs çay qışlağı** - Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında, Dilican şəhəri yaxınlığında qışlaq.

## Tarixi
Tərsa çayının sahilində salındığı üçün yaşayış məntəqəsinin adı «Tərs çay qışlağı» adlandırılmışdır. Hidrotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

## Əhalisi
1897-ci ildə burada 10 nəfər azərbaycanlı, 18 erməni, 4 rus yaşamışdır.

XX əsrin əvvəllərində ləğv edilmişdir.

## İstinadlar