open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Əfqanıstanda Novruz bayramı

Əfqan süfrəsi isə adətən stolun üstündə olmur. Süfrə yerə sərilir və ona dəstərxan deyirlər. Əfqan süfrəsində kompota bənzər bir təam da olur. Həmin təamın adı "həft meyvə", yəni yeddi meyvədir. Amma quru meyvələrdən hazırlanır. Əfqanlar bunu ilin heç bir ayrı ayında hazırlamırlar, ancaq Novruzda hazırlayırlar. "Həft meyvə" - ərik qurusu, kişmiş, qoz, iydə və sairdən hazırlanır. Əfqanıstanda da Azərbaycandakı kimi yumurta döyüşləri olur, amma orda yumurta boyamaq bir az uzun çəkir – yumurtaları qaynadandan sonra da fırçayla üstünə cürbəcür naxış vururlar. Əfqanıstanda Novruz şənliklərinin mərkəzi Məzari-Şərif şəhəridir - əfqanların inancına görə, Məhəmməd peyğəmbərin kürəkəni Əlinin məzarı bu şəhərdədir. İnsanlar həmin şəhərə toplaşır, Əlinin ziyarətgahında orda xüsusi sərgilər, mərasimlər, şoular təşkil olunur. Novruzda – Məzari-Şərifdə müxtəlif oyunlar, yarışmalar da olur – xoruz döyüşdürürlər, it boğuşdururlar. Bu yarışmaların mövsümü Novruzda başlayır. Sonra 3-4 ay da davam edir. Çərpələng uçurtma kimi oyunlar da olur. Amma əfqanlar Novruzda Məzari-Şərifə təkcə şənlənməyə getmirlər.

Əfqanlar Məzari-Şərifə gedirlər, orda xüsusi bayraq qaldırırlar. Bayraq 10 gün orda qalır. Sonsuz qadınlar Əinin ziyarətgahına gəlir, ora lentlər bağlayırlar, Allaha dua edirlər ki, Əlinin xətrinə bizim ailənin övlad arzusuna yerinı yetir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Novruz bayramı
Biom

thumb|right|400px|
**Biom** (ing. biome, yun. βίος – həyat və … oma) — Eyni iqlim zonasının ekosisteminin küllüsü. Orqanizmlərin müxtəlif qruplarının və onların müəyyən landşaft-coğrafi zonada məskunlaşdığı mühitin məcmusu.

## Ümumi məlumat
“Biom” adı (məs., tundra, tayqa, mülayim zonanın iynəyarpaqlı meşələri, tropik savanna, çöllər, səhralar və s.) adətən, üstünlük təşkil edən bitki tipinin adı, yaxud landşaftın əsas stabil xüsusiyyətləri ilə müəyyən edilir. Düzənlik yerdə Biomlar ərazi cəhətdən bir-birindən az və ya çox aralı düşür, xeyli böyük sahələri tutur. Dağlarda kiçik bir sahədə beşə qədər qurşaq Biomu yanaşı ola bilər. “Biom” termini ən çox quru ərazilərin ekologiyasında istifadə edilir. Rus ədəbiyyatında onun əvəzinə çox vaxt ya “təbii (yaxud coğrafi) zona”, ya da “bitkilik zonası” terminləri həmin adlarla (tundra, tayqa, çöl və s.) birlikdə istifadə olunur. Xarici Avropa elmi ədəbiyyatında təbii zona və “Biom” kateqoriyalarını birləşdirən anlayışlar təklif edilmişdir (məs., Q. Valter zonobiomları (Zo- nobiomes)).

## Fərqli Biomlar:
Bir biomu digərindən fərqləndirən əsas faktor iqlimdir. Məsələn Tropik meşələrin iqlimi, İynəyarpaqlı meşələrin iqlimindən olduqca fərqlidir. Tropik meşələrdə bol miqdarda suya rast gəlinir. Gündəlik temperatur 13,9 - 29,4&nbsp;°C-lik istilik, bitkilərin inkişafı üçün əlverişli bir mühit yaradır. İynəyarpaqlı meşələr yaz aylarında quraqlığa, qış aylarında isə soyuq havaya daha yaxşı uyğunlaşır. Bənzər şəkildə heyvan birlilkləri də biomlardan asılı olaraq fərqlilik təşkil edirlər. Hər bioma məxsus olan bitki və heyvan birlikləri, o bioma uyğunlaşır.

## İstinadlar
Yarma

**Yarma** – dənli, qarabaşaq və paxlalı bitkilərin emalı nəticəsində kənar qarışıqlardan, orqanizm tərəfindən mənimsənilməyən və ya pis mənimsənilən hissələrdən, çiçək qişasından, meyvə qılafından, aleyron təbəqəsindən və rüşeymdən azad edilmiş bütöv, xırdalanmış, əzilmiş dəndən ibarət yeyinti məhsuludur. Yarma yüksək qidalılıq dəyərinə malik olan, orqanizmdə yaxşı mənimsənilən kalorili məhsuldur. Yarma uşaqların və bir çox xəstələrin qidası üçün əvəzedilməz yeyinti məhsulu hesab edilir. Yarmaların tərkibində asan mənimsənilən karbohidratlar, bitki zülalları, müxtəlif vitaminlər və mineral maddələr (kalium, kalsium, dəmir, fosfor, maqnezium) vardır.

Yarmalardan kulinariyada, uşaq və pəhriz qida məhsulları, həmçinin yeyinti konsentratları və müxtəlif konservlərin hazırlanmasında geniş istifadə olunur.

Yarmalar növlərə (məsələn, buğda, arpa, qarabaşaq və s.), tiplərə (məsələn, düyü) və bəziləri əmtəə sortlarına (məsələn, düyü, darı) və iriliyindən asılı olaraq nömrələrə (arpa, perlova, poltava yarmaları) ayrılır.

Müxtəlif yarma növləri biri digərindən xarici əlamətlərinə (formasına, ölçüsünə, rənginə), toxumalarının quruluşuna, nişasta dənələrinin formasına və ölçüsünə, biokimyəvi xassələrinə, tərkibində olan zülalların, karbohidratların (xüsusilə nişastanın), yağların, mineral maddələrin, vitaminlərin miqdarına görə fərqlənirlər.

## İstinadlar
* Əhmədov Ə. I. Ərzaq malları əmtəəşünaslığı. Ali məktəblər üçün dərslik. Yenidən işlənmiş və tamamlanmış ikinci nəşr. Bakı: "İqtisad Universiteti" nəşriyyatı, 2006 – 480 səh.

## Həmçinin bax
* Arpa yarması
* Buğda yarması
Arpa yarması

**Arpa yarması** – çiçəк qişasından tamamilə, meyvə  və toхum qılafından, eləcə də aleyron təbəqəsindən qismən təmizlənmiş arpa nüvəsindən ibarətdir. Forma və quruluşundan asılı olaraq 2 növ arpa  yarması istehsal edilir: 
*arpa yarması (perlovaya) 
*хırdalanmış arpa yarması (yaçnevaya).

Arpa yarması istehsal etdiкdə çiçəк qişasından təmizlənmiş arpa pardaqlayıcı  və cilalayıcı maşında emal olunur. Bu zaman dəndən meyvə  və toхum qılafı, rüşeym, aleyron təbəqəsinin bir hissəsi təmizlənir, yarma oval və ya dairəvi forma alır. Yarma  ələnir və ölçüsünə görə sortlaşdırılır. Arpa yarması ölçülərinə görə beş nömrədə (1 №-li 3,5&nbsp;mm; 2 №-li 3-2,5&nbsp;mm; 3  №-li 2,5–2&nbsp;mm; 4  №-li 2-1,5&nbsp;mm; 5  №-li 1,5-0,56&nbsp;mm) buraхılır. Iri ölçülü yarma duru  хörəкlərin və  dənəvər sıyıqların hazırlanmasında, хırda ölçülü yarmalar isə daha tez bişməsinə görə duru sıyıqların hazırlanmasında istifadə olunur.

Хırdalanmış arpa yarması üç nömrədə (yaçnevaya) çiçəк qişasından azad edilmiş хırdalanmış arpadan ibarətdir. Yarma ələnir, təmizlənir və ölçülərinə görə üç nömrədə (1 №-li 2,5–2&nbsp;mm; 2 №-li 2-1,5&nbsp;mm; 3 №-li 1,5-0,56&nbsp;mm) sortlaşdırılır.

Bütöv arpa yarmasından fərqli olaraq cilalanmır və ona görə  də  tərкibində sellüloza nisbətən çoхdur. Əsasən sıyıqların hazırlanmasında istifadə edilir.

## Mənbə
* Əhmədov Ə.I. Ərzaq malları əmtəəşünaslığı.  Ali məкtəblər üçün dərsliк. Yenidən işlənmiş və tamamlanmış iкinci nəşr. Baкı: "Iqtisad Universiteti" nəşriyyatı, 2006 – 480 səh.

## Həmçinin bax
* Yarma
* Buğda yarması
Buğda yarması

**Buğda yarması** — iki müxtəliflikdə istehsal olunur: mannı yarması və buğda yarması. Buğda yarması poltava və artek çeşidində buraxılır. Ümumi xassələrinə, quruluşuna, kimyəvi tərkibinə və bioloji dəyərliliyinə görə buğda yarmaları buğda unundan çox az fərqlənir.

Poltava yarmasını bərk buğdadan istehsal edirlər. Buğda çiçək qişasından təmizlənir və cilalanır. Ölçüsündən asılı olaraq dörd nömrədə buraxılır. İri ölçülü (1 və 2 №-li) yarmalar duru xörəklərin, xırda ölçülü (3 və 4 №-li) yarmalar isə sıyıqların hazırlanmasında istifadə olunur.

Artek yarması (5 №-li) ən xırda hissələrə bölünmüş nüvədən ibarət olub dairəvi formaya qədər cilalanmış olur. Artek yarması mannı yarmasına yaxındır. Duru və özlü südlü sıyıqların hazırlanmasında istifadə edilir.

Yaxşı keyfiyyətli bərk buğdadan 26% 1–2 №-li poltava yarması, 27% 3–4 №-li poltava yarması və 10% 5 №-li artek yarması (cəmi 63%) alınır. Nəmliyi 14%, sağlam nüvələrin miqdarı 99,2%-dən az, kənar qarışıq 0,8%-dən çox olmamalıdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Əhmədov Ə. İ. Ərzaq malları əmtəəşünaslığı. Ali məktəblər üçün dərslik. Yenidən işlənmiş və tamamlanmış ikinci nəşr. Bakı: "Iqtisad Universiteti" nəşriyyatı, 2006 – 480 səh.

## Həmçinin bax
* Yarma
* Arpa yarması
Əllamə Şeyx Məhəmməd Hadi Mərifət

**Əllamə Şeyx Məhəmməd Hadi Mərifət** () — İslam alimi.

## Həyatı
1931-ci ildə İraqın Kərbəla şəhərində ruhani bir ailədə dünyaya göz açmışdır. O, neçə əsr öncə Livanın Cəbəl Amil şəhərindən İranın İsfahan şəhərinə hicrət etmiş Şeyx Əbdül-Əli Meysinin sülaləsindən sayılır.

Əllamə Mərifət ibtidai və ali dini təhsilini Kərbəla şəhərində atası Şeyx Əli Mərifət və digər alimlərin yanında bitirmiş, daha sonra Nəcəf şəhərinə üz tutaraq ali dini təhsilini davam etdirmiş, Əllamə Seyid Əbülqasim Xoyi, Mirzə Baqir Zəncani, Şeyx Hüseyn Hilli, Seyyid Möhsün Həkim, İmam Xomeyni və Mirzə Haşim Amuli kimi alimlərdən dərs almışdır.

Bundan sonra Qum şəhərinə gəlmiş və həmin şəhərdə Quran elmləri, təfsir, fiqh və üsul fənləri üzrə tədris və tədqiqatla məşğul olmuşdur. Əllamə Mərifət İranın Tehran, Qum və Məşhəd şəhərlərində dini təhsil ocaqlarından əlavə, ali universitetlərdə də, professor kimi tədrislə məşğul olmuş, bir çox şagirdlər yetişdirmişdir. Quran elmləri, təfsir, fiqh, üsul, sosiologiya və digər sahələrdə dəyərli və misilsiz əsərləri qələmə almışdır ki, "ət-Təmhid fi ulumil-Quran" (6 cilddə) və "ət-Təfsirul-əsəriyyul-came" (6 cilddə), "ət-Təfsir vəl-mufəssirun" (2 cilddə), "Siyanətul-Quran minət-təhrif" və "Şübuhatun və rudud həvləl-Quranil-Kərim" adlı əsərləri onların daha önəmlisi sayılır.

O, dərin fiqhi baxışları ilə yanaşı təfsir və Quran elmləri sahəsində də, dərin ixtisasa malik olduğu üçün elmi-dini mərkəzlərdə daha çox Quran elmlərini dirçəldən və bu sahənin dahisi kimi tanınır.

Əllamə Şeyx Məhəmməd Hadi Mərifət 2007-ci il, yanvar ayının 19-da (cümə günü) 76 yaşında ikən ürək çatışmazlığından vəfat etmiş, müqəddəs Qum şəhərində həzrət Məsumənin (s) ziyarətgahında dəfn edilmişdir.

## İstinadlar
Arzu Abdullayeva

**Arzu Ismayil qızı Abdullayeva ** — Azərbaycan hüquq müdafiəçisi. Azərbaycan Sosial Demokrat Partiyasının qurucularından biri, Helsinki Vətəndaş Assambleyasının Azərbaycan Bürosunun rəhbəri.

## İstinadlar
Vələmir yarması

**Vələmir yarması** —  tərkibindəki zülalların və yağın miqdarına görə dənli bitkilərdən alınan başqa yarmalardan üstündür.

Vələmirdən bütöv buхara verilib cilalanmış, yastılaşdırılmış yarma, vələmir lopası, vələmir ləçəkləri, herkules və tolokno istehsal edilir.

Bütöv cilalanmış vələmir yarması buхara verilib qurudulmuş çiçək qişasından, üzərində olan tüklü hissəciklərdən azad olunmuş dəndən ibarətdir. Qidalılıq dəyərini və keyfiyyətini yüksəltməк məqsədilə vələmir yarması əlavə olaraq müхtəlif üsullarla emal olunur, yastılanır, хırdalanır, uzun müddət buхara verilir.

Yastılaşdırılmış vələmir yarmasını almaq üçün bütöv buхara verilmiş yarmanı dişli (rifli) vallardan keçirib qurudur, təmizləyir və qablaşdırırlar. Bütöv buхara verilmiş, cilalanmış  və yastılaşdırılmış vələmir yarmaları keyfiyyətindən asılı olaraq əla və birinci əmtəə sortuna ayrılır.
 
Bütöv buхara verilmiş, cilalanmış və yastılaşdırılmış vələmir yarmalarının nəmliyi 12%-dən, kənar qarışıqlar 0,35%-dən, 100 qr məhsulun turşuluğu ml-lə normal qələvi məhluluna görə 50-dən çoх olmamalıdır.

## Mənbə
* Əhmədov Ə.I. Ərzaq malları əmtəəşünaslığı.  Ali məktəblər üçün dərsliк. Yenidən işlənmiş və tamamlanmış ikinci nəşr. Baкı: "İqtisad Universiteti" nəşriyyatı, 2006, 480 səh.
Qarabaşaq yarması

**Qarabaşaq yarması** — adi qarabaşaq bitkisinin dənindən istehsal edilir. Qarabaşaq yarmasının qidalılıq və istehlak dəyəri başqa yarmalara nisbətən yüksəkdir. Pəhriz qidası üçün daha çox istifadə edilir. Buxara verilməmiş adi qarabaşaq və buxara verilib qurudulmuş tez bişən qarabaşaq yarmaları istehsal edilir.

Adi və tezbişən yarmalar biri digərindən rənginə və konsistensiyasına, tərkibinə daxil olan maddələrin vəziyyətinə görə fərqlənir. Adi yarmanın rəngi açıq, unlu, nişastası dəyişməmiş, fermenti isə fəal deyildir. Tez bişən yarmanın rəngi qəhvəyi, qeyribərabər, yarımşüşəvari, nişastası qismən kleysterləşmiş, fermentlərinin fəallığı zəifdir. Adi və tezbişən qarabaşaq yarması 2 müxtəliflikdə – nüvə və yarma xırdası (prodel) halında istehsal olunur. Yarma xırdası bir neçə hissəyə bölünmüş qarabaşaq dənindən ibarətdir. Yarma nüvəsi tərkibindəki kənar qarışığın və sağlam nüvənin miqdarına görə 1-ci və 2-ci əmtəə sortuna ayrılır.

Yarma xırdası sorta ayrılmır. Yarma nüvəsindən dənəvər sıyıq, qiymə, yarma xırdasından isə duru sıyıq, bitoçki və s. hazırlanır.

## Mənbə
* Əhmədov Ə. İ. Ərzaq malları əmtəəşünaslığı. Ali məktəblər üçün dərslik. Yenidən işlənmiş və tamamlanmış ikinci nəşr. Bakı: "İqtisad Universiteti" nəşriyyatı, 2006, 480 səh.

## Xarici keçidlər
Qarğıdalı yarması

**Qarğıdalı yarması** – ağ  dənli və sarı  dənli bərк qarğıdalıdan, ağ  dənli dişşəкilli qarğıdalıdan və partlayan qarğıdalı sortlarından istehsal edilir. Qarğıdalı yarması cilalanmış olmaqla 5 nömrədə buraхılır. Qarğıdalı yarmasından sıyıq,  кotlet və başqa кulinar məmulatı hazırlanır.

## İstinadlar
* Əhmədov Ə.I. Ərzaq malları əmtəəşünaslığı.  Ali məкtəblər üçün dərsliк. Yenidən işlənmiş və tamamlanmış iкinci nəşr. Baкı: "Iqtisad Universiteti" nəşriyyatı, 2006 – 480 səh.

## Həmçinin bax
* Arpa yarması
* Buğda yarması
Da Da Dam

**Da Da Dam** — Finlandiyanı 2011 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil edən Paradise Oskar ifa etdiyi mahnı.

## İstinadlar
Rəssamlıq

**Rəssamlıq** — təsviri incəsənətin ən qədim növlərindən biridir. Sərt və yumşaq kətan üzərində rənglərin çəkilməsi, rəqəm texnologiyası və xüsusi texnologiyalarla real predmet və canlıya oxşar vizual təsvirlərin yaradılması ilə bağlıdır. Rəssamları digər sənət adamlarından fərqləndirən bir çox xüsusiyyətlər var. Ən əsası isə odur ki, onlar gözlə görünməyən obrazları belə cızırlar.

Rəssamlıqda real aləmin həcmi, rəngi, məkanı, əşyaların maddi forması, işıq və hava mühiti və s. kimi gözlə qavranılan, obyektiv surətdə mövcud olan əlamətlər canlandırılır. Rəssamlıq sənətinin əsas əlamətləri obrazlıq və emosionallıqdır. Bu əsərlərin obrazları ideya və mövzunun, süjet və xarakterlərin vəhdətinə əsaslanır. Bədii obrazın bu komponentləri rəsm, kompozisiya, kolorit, işıq-kölgə, perspektiv, ritm kimi təsvir və ifadə vasitələri ilə konkretləşdirilir.

Rəssamlıq sənəti, bədii-estetik funksiyaların çoxcəhətliliyi ilə bağlı müxtəlif növlərə bölünür:
* monumental rəssamlıq;
* dekorativ rəssamlıq;
* teatr-dekorativ rəssamlıq;
* miniatür rəssamlıq;
* dəzgah rəssamlığı. 
Hər növün özünəməxsus texniki ifadə üsulları və materialları var. Rəssamlığın ən geniş yayılmış forması dəzgah rəssamlığıdır. Kətan və ağac üzərində yağlı boyalarla çəkilən belə əsərlər "molbert" adlanan xüsusi dəzgahda yaradılır. Üzərində əsasən yağlı boya ilə çəkilir. Yağlı boya ilə yanaşı, rəssamlıqda tempera, pastel, akvarel, quaş texnikaları da tətbiq edilir. Monumental rəssamlıq əsərlərindən fərqli olaraq, dəzgah rəssamlığı əsərləri sərbəst olub, istənilən yerdə asıla bilər.

Məzmun etibarilə rəssamlıq sənəti bu janrlara bölünür*
* tarixi rəssamlıq;
* mifoloji rəssamlıq;
* məişət rəssamlığı;
* portret rəssamlığı;
* mənzərə rəssamlığı;
* natürmort rəssamlığı və s.

## Həmçinin bax
* Rəssam

## Mənbə
* Rusiya dövlət şəkil qalereyası.
* Rusiya Rəssamlıq Akademiyası
* Şəbəkə rəssamlıq muzeyi.
* Mark Harden’s Artchive
Horner sindromu

**Horner sindromu**, **Bernard-Horner sindromu** ya **Horner üçlüyü** simpatik sinir sisteminin zədələnməsindən, üç əsas simptomla (ptoz, mioz, enoftalm) özünü büruzə verən klinik sindrom.
Sindrom 1889-cu ildə sindromu təsvir etmiş İsveçrə alimi Yohann Fridrix Hornerin şərəfinə Horner adlandırılmışdır.

## Əlamətlər
Simptomlar əsasən üzdə, zədələnmiş tərəfdə meydana çıxır:
* ptoz - yuxarı göz qapağının simpatik innervasiyanın çatışmazlığından  – Müller ya torzal əzələnin iflici nəticəsində sallanması
* Mioz - göz bəbəyinin daralması
* Enoftalm- göz almasının çuxura düşməsi
* Dishidroz(anhidroz) – üzün zədələnmiş hissəsinin dərisinin tər ifraz etmə funksiyasının pozulması(azalması)

## Əmələ gəlmə səbəbləri
Horner sindromu anadangəlmə və yatrogen yolla yaranmış patoloji prosesin nəticəsində meydana çıxa bilir. Əksər səbəblər xoşxassəli olsa da, bəzən bu sindrom boyun və ya döş qəfəsində mövcud ciddi patoloji proseslərdən (Pankost — ağciyər zirvəsinin şişi, qalxanabənzər vəzi və boyun venalarının genişlənməsi-dilatasiyası) xəbər verir.
Yatrogen səbəblərə regional anesteziya, xüsusən də bazu-boyun kələfinin blokadası icra edilərkən punksiya zamanı müvafiq sinir liflərinin zədələnməsi və inyeksiya edilən dərman dozasının düzgün seçilməməsi və s hallar aiddirlər.

## Patogenezi

Horner sindromu simpatik innervasiyanın çatışmazlığından irəli gəlir. 
*Birinci neyronun zədələnməsi (aparıcı yolun hipotalamus və boyun siliospinal mərkəz sahəsi) – hipotalamospinal yol da daxil mərkəzi zədələnmə
* İkinci neyronun ya preqanqlionar liflərin zədələnməsi (aparici yolun siliospinal mərkəzdən boyunun yuxarı düyününə qədər olan sahə): simpatik yolun ağciyər sirvəsinin şiş toxuması tərəfindən sıxılması
* Üçüncü neyronun – postqanqlionar liflərin zədələnməsi (boyunun yuxarı düyünü ilə əzələ arasındakı sahə), midriaz – göz bəbəyinin genəlməsi məhz bu sahənin – postqanqlionar liflərin daxili yuxu arteriyası səviyyəsində zədələnməsində (məsələn, kavernoz cibin şişi) meydana çıxmış olur.

## İstinadlar
Darı yarması

**Darı yarması** – adi darıdan alınır. Yüksək istehlak dəyərinə malikdir. Darı yarması yüksək kalorivermə və mənimsənilmə qabiliyyətinə malikdir. O, qısa müddətə bişir və bu zaman həcmi 6–7 dəfə artır. Darıdan bir növ – cilalanmış darı yarması istehsal edilir. Keyfiyyətindən asılı olaraq darı yarması əla, 1-ci və 2-ci sorta ayrılır. Yüksək keyfiyyətli darı yarması iri ölçülü, şüşəvari, ancaq sarı rəngli olur. Darı yarmasından duru çıyıqlar, içliklər və s. hazırlanır. Darı yarmasında bəzən xoşagəlməyən acılıq hiss olunur. Bunu aradan qaldırmaq üçün yarma qaynar su ilə bir neçə dəfə yuyulur və qaynayan su ilə pöşələnir. Kondisyon darı emal edildikdə 5% əla sort cilalanmış, 58% 1-ci sort və 2% ikinci sort yarma əldə edilir.

## Mənbə
* Əhmədov Ə. I. Ərzaq malları əmtəəşünaslığı. Ali məktəblər üçün dərslik. Yenidən işlənmiş və tamamlanmış ikinci nəşr. Bakı: "Iqtisad Universiteti" nəşriyyatı, 2006 – 480 səh.

## Həmçinin bax
* Arpa yarması
* Buğda yarması
Üç meymun (buddizm simvolu)

[thumb| «Üç meymun», [Nikko, Yaponiya (YUNESKO "Ümümdünya irsi")]]
**Üç meymun** (, *sandzaru* və ya 三匹の猿, *sambiki no saru* — «üç meymun») — buddizm simvollarını əks etdirən üç meymunun təsviri. «Əgər mən şəri görmürəmsə, onun haqqında eşitmirəmsə və danışmıramsa deməli ondan müdafiə olunmuşam» — Şər haqqında ideya - «görməzlik» (見ざる mi-dzaru), «eşitməzlik» (聞かざる kika-dzaru) və «danışmazlıq» (言わざる iva-dzaru).

## Mənbə
Bu şəkilli atalar sözünü məhşulaşdıran mənbə Nikko, Yaponiya da məşhur Tōshō-gū  məbədinin qapısı üzərində 17-ci əsrdən qalma bir oymadir. Toshogu Məbədi üzərindəki oymalar Hidari Jingoro tərəfindən həkk olunub, və insan ömrünü təsvir etmək üçün meymundan istifadə edərək, Konfutsinin Davranış Kodu ilə əlaqəli olduğu güman edilir. Ümumi 8 panel mövcuddur və 3 ağıllı meymunun təsviri şəkli 2-ci paneldədir. Bununla beləç bu fəlsəfənin,
ilk dəfə Yaponiyaya Çindən 8-ci əsrdə (in Nara Dövrü )  Tendai - Buddist əfsanəsi ilə gəldiyi ehtimal edilir.

Bu figurların  təriqətin 3 prinsipini təmsil etdiyi güman edilir.
Xocamusaxlı

* Aşağı Xocamusaxlı — Azərbaycanın Qubadlı rayonunda kənd.
* Yuxarı Xocamusaxlı — Azərbaycanın Qubadlı rayonunda kənd.
EMedicine

**eMedicine** — açıq tibbi məlumatlar bazası. 1996-cı ildə doktor Skott Plantz və Rixard Laveli tərəfindən əsası qoyulmuşdur. Ekspert qrupları tərəfindən hazırlanmış təxminən 6500 xəstəliyin təsvir edilməsindən ibarətdir.

## Strukturu
Tematik bölmədə klinik təbabətin bütün sahələrini əhatə edən 6500 xəstəliyin və patoloji hallar təsvir edilmişdir. Materiallar 59 tibbi ixtisas üzrə nəşr olunur. Bütün nəşrlər 4 səviyyəli resenziyalaşdırmadan və əlavə əczaçılıq — farmoseptik icmallardan keçir.
Təxminən dünyanın hər yerindən 10000 həkim, müəlliflər və redaktorlar sözü gedən bazanın tərtibatında iştirak edirlər. Burada bütün məqalələr dövri olaraq daim təzələnir və təkmilləşdirilir. Hər bir bölmədə məqalələrin sonuncu modifikasiya tarixi qeyd olunur. **eMedicine** — tibbi məlumatlar bazasının auditoriyasına təxminən dünyanın 120 ölkəsindən olan oxucular daxildir.

## Korporativ məlumat
2006-cı ilin yanvarından **eMedicine** WebMD tərəfindən alınmışdır. eMedicine baş ofisi Nebarska ştatının Omaxa şəhərində, korporasiyanın ofisi isə Nyu-Yorkdadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* eMedicine
Panurq sürüsü

**Panurq sürüsü** — öz rəhbərinə kor-koranə tabe olan, onun hərəkətlərini təqlid edən və ya onun iradəsinə tabe olan insan qrupunu nəzərdə tutan ifadə. Eyni zamanda, bu cür itaətkarlıq bəzən ən ağır nəticələrə gətirib çıxara bilər. "Panurq sürüsü" ifadəsi öz yaranmasını XVI əsr fransız yazıçısı Fransua Rablenin "Qarqantüa və Pantaqrüel" əsərinə borcludur.

## Mənşəyi
"Qarqantüa və Pantaqrüel"in dördüncü kitabında əsas qəhrəmanlardan biri Panurq qoyun ticarəti ilə məşğul olan Dindeno () ilə savaşır. Pantaqrüelin xahişi ilə baş tutan barışıqdan sonra, Panurq tacirdən onun qoyunlarının birini satın almaq istəyir. Tələb olunan qiyməti ödədikdən sonra sürüdəki "ən gözəl və ən iri" qoyunu seçib götürür. Tacir bu uğurlu al-verinə sevindiyi vaxt, Panurq heç bir söz demədən seçdiyi qoyunu dənizə atır. Bunun ardınca digər qoyunlar da özlərini dənizə atmağa başlayırlar. Basabas düşür və bütün qoyunlar özlərini digərlərindən əvvəl dənizə atmaq üstündə yarışırlar. Qoyunları xilas etmək üçün dənizə tullanan Dindeno özü də suda boğulur.

## İstinadlar
Toledo

**Toledo** () — İspaniyanın mərkəzi hissəsində yerləşən şəhər, Toledo və Kastiliya – La-Mança  əyalətinin paytaxtı. Madriddən cənub-qərbdə Taxo çayının üzərində yerləşir. Əhalisinin sayı 2007-ci ildə 78 618 nəfər olub. 1986-cı ildə Toledo şəhəri Yuneskonun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Şəhər idarəçiliyi
* Şəhər haqqında məlumat
Kastiliya-La-Mança

**Kastiliya–La Mança** () — İspaniyanın mərkəzində yerləşən muxtar ərazi. Paytaxtı Toledo şəhəridir.

## İstinadlar
Hu Cintao

**Hu Cintao** (; azərb. transkripsiya /hu: cintao/; ) — Çin Xalq Respublikasının dövlət xadimi, 2003–2013-cü illərdə Çin Xalq Respublikasının sədri, 2002-ci il noyabr ayından 10 il müddətinə Çin Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Baş katibi, 2005-ci ilin mart ayından 2013-cü ilin 14 mart tarixinədək ÇXR Mərkəzi Hərbi Şurasının, 2004-cü ilin sentyabr ayından 2012-ci il 15 noyabr tarixinədək ÇKP MK Mərkəzi Hərbi Komitəsinin sədri.

## İstinadlar
Ptoz

**Ptozu** ( — düşmə) Yuxarı göz qapağının düşməsi ya sallanması
* Çəpgözlük
* İki görmə
* Gözün qıcıqlanması
* Gözün tam qapana bilməməsi
* Göz qapağının açıq saxlamaq üçün daim gərginlikdən yorulma
* Göz qapağının bir və iki tərəfdə sallanması

## Müxtəlifliyi
* Bir və ikitərəfli
* Anadangəlmə və qazanılma
* Tam və natamam

## Səbəbi
* Anadangəlmə ptoza səbəb göz qapağını qaldıran əzələnin ya olmaması ya da inkişafdan qalmasıdır.
* Qazanılmış ptozlara səbəb göz qapağını qaldıran əzələni innervasiya edən sinir liflərinin, gözün hərəki sinirinin insult, ensefalit, Horner sindromu nəticəsində iflicidir.
* Botoks inyeksiyasından sonrakı yatrogen fəsad

## Müalicəsi
* Əsas xəstəliyin ya patoloji halın aradan qaldırılması.
* Cərrahi müdaxilə

## Həmçinin bax
Horner sindromu

## Ссылки
*
Toledonun görünüşü

**"Toledonun görünüşü"** () — görkəmli İspan rəssamı El Qrekonun rəsm əsəri. Əsərin digər adı Toledoda tufandır (*Toledo en una tormenta*). Bu rəsm rəssamın qorunub saxlanılmış 2 mənzərə əsərindən biridir.

## İstinadlar
Zöhrab Qarayev

**Zöhrab İslam oğlu Qarayev** () — Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetinin professoru.

## Həyatı
25 mart 1945-ci ildə Laçın rayonunun Minkənd kəndində anadan olub.

1951–1961-ci illərdə Minkənd orta məktəbində təhsil alıb.

1961–1966-cı illərdə N.Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun stomatologiya fakultısində təhsil alıb.

1966-cı ildən Laçın rayonu Alxaslı kəndində həkim stomatoloq və 1967–1968-ci illərdə Minkənd xəstəxanasının baş həkimi işləmişdir.

24 iyun 2024-cü il tarixində vəfat edib.

## Elmi fəaliyyəti
1969-cu ildə Azərbaycan dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutuna aspiranturaya stomatologiya kafedrasına qəbul olunub.

1974-cü ildə Krasnodar Dövlət Tibb İnstitutunda dissertasiya müdafiə edərək tibb elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.

1985-ci ilə qədər Ə. Əliyev adına ADHTİ-də aspirant olmuş, metodist və stomatologiya kafedrasında assistent işləmişdir.

1980–1985-ci illərdə Ə. Əliyev adına ADHTİ-nin Həmkarlar İttifaqı Komitəsinin sədri fəzifəsində işləmişdir.

1985-ci ildə müsabiqə yolu ilə ADTİ-nun ortepedik stomatologiya kafedrasında assistent, 1987-ci ildə dosent vəzifəsinə seçilmişdir, 2005-ci ildən həmin kafedranın professorudur.

2000-ci ildə Moskva şəhərində Mərkəzi Elmi-Tədqiqat Stomatologiya İnstitutunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək tibb elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almışdır.

## Elmi uğurları
Zöhrab Qarayev 160-dan çox elmi işin, o cümlədən 1 monoqrafiya, 6 dərslik və dərs vəsaiti, 8 metodik vəsait və 5 səmərələşdirici təklifin müəllifidir. Elmi işləri Azərbaycanda və xaricdə çap olunub.

Müxtəlif xarici ölkələrdə, o cümlədən ABŞ, Almaniya, Avstriya, İsveç, Portuqaliya, Rusiya, Türkiyə, Ukrayina, Sinqapur, İran, Rusiya, Qazaxıstan, Özbəkistan, Gürcüstan, Hindistan, Tayland və digər ölkələrdə keçirilən konqress və sinpoziumlarda iştirak və çıxışlar edib.

## Elmi idarəetmədə fəaliyyəti
Zöhrab Qarayev ADTU-nin Elmi Şurasının və Dissertasiya Şurasının, ASA-nın, Beynəlxalq Stomotoloqlar Assosiyasiyasının (FDI) və Avropa Regional Təşkilatının (ERO) üzvüdür.

O "Səhiyyə əlaçısı" döş nişanı ilə təltif olunub.

1990-cı ildən 2000-ci ilə qədər Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetinin stomatologiya fakültəsinin dekanı vəzifəsində işləmişdir.

2004–2007-ci illərdə ATU-nin stomatoloji klinikasının direktoru vəzifəsində işləmişdir.

Z. Qarayev 2005-ci ildən ADTU-nin ortopedik stomatogiya kafedrasının professoru vəzifəsində çalışır.

2010-cu ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentin sərəncamı ilə "Əməkdar həkim" fəxri adı verilmişdir.

2011–2017-ci illərdə ikinci dəfə ATU-nin stomatologiya fakültəsinin dekanın vəzifəsində işləmişdir.

## İstinadlar
Hüseynqulu Şahmuradov

**Hüseynqulu Ramazan oğlu Şahmuradov** () — cərrah, daxili xəstəlikər həkimi, Azərbaycan SSR əməkdar həkimi.

## Həyatı
Hüseynqulu Şahmuradov 1932-ci il martın 21-də Qubadlı rayonunda dünyaya göz açmışdır.  1949-cu ildə Qubadlıda orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirən Hüseynqulu kimya və biologiya fənlərinə xüsusi marağı olduğu üçün Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetinə daxil olur. 1955-ci ildə cərrah ixtisası üzrə institutu bitirir. Onun təyinatını Qazaxıstana versələr də, həkim buna qəti etiraz edir ve Qubadlıda qalıb işləmək istədiyini və burda daha gərəkli olduğunu bildirir. Hüseynqulu həkim rayondan xeyli uzaqda Muradxanlı kəndində fəaliyyətə başlayır və burada çalışdığı 2 il ərzində kənd camaatının böyük hörmətini qazanır. Hüseynqulu Şahmuradov 1959-cu ildə ailə həyatı qurur. 1961-ci ildə o, Bakı şəhərində Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunda ixtisasını dəyişib daxili xəstəliklər həkimi ixtisasına yiyələnir. 1993-cü ildə erməni işğalı nəticəsində Qubadlı rayonundan ayrı düşən həkim, elə həmin il oğlunu itirir. Bu dərdlərə dözə bilməyən həkim 1994-cü il iyunun 10-da ürək xəstəliyindən Bakı şəhərində vəfat edir.

## Fəaliyyəti
Qubadlı rayonunda baş cərrah kimi çalışan Hüseynqulu Şahmuradov Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərində yerləşən "Mərkəzi Tibbi Kitabxana" ilə müqavilə bağlamış, tibb sahəsində böyük önəmə malik olan kitabların Azərbaycana gətirilməsinə nail olmuşdur. Tibb sahəsində göstərdiyi xidmətlərə və ağır zəhmətə görə ona Azərbaycan SSR-in "Əla dərəcəli həkim", " SSRİ səhiyyə əlaçısı", "Əməkdar həkim" fəxri adları və "Lenin yubileyi ordeni", "Səhiyyə əlaçısı" döş nişanı və fəxri fərmanlar verilmişdir.

## İstinadlar
El Qreko

**Dominikos Teotokopulos**, **El Qreko** (, eləcə də Dominiko, Domenika, Teotokopuli kimi variantlara da rast gəlinir; , hərfi mənada "Qrek" — yunan;  — Yunan mənşəli İspaniya rəssamı.

## İstinadlar
Birinci Əz-Zaviyə Döyüşü

**Əz-Zaviyə döyüşü** — Liviya vətəndaş müharibəsi dövründə keçən döyüşlərdən biri.

## Xronoloqiya
* 24 fevral 2011-ci il — Əz-Zaviyədə küçə döyüşləri başlayır.
* 27 fevral — İnqilabçılar Əz-Zaviyə şəhərini ələ keçirirlər
* 1 mart — Qəddafinin tərəfdarları gecə Əz-Zaviyə şəhərini Tanklar və Artilleriyadan bombalayırlar. Şəhər uğrunda döyüşlər gedir. Şəhər inqilabçılarda qalır
* 4 mart — Qəddafinin tərəfdarları Əz-Zaviyəyə yenidən hücüm edirlər. Şəhərin qərb və şərq girişlərini Qəddafi ordusu tutur.
* 5 mart – Əz-Zaviyə uğrunda döyüşlər davam edir. Səhər dövlət ordusu şəhərə iki tərəfdən hücüm edirlər, tanklar şəhərin mərkəzini bombalayırlar. Döyüşlər getdikcə şəhərin mərkəzinə keçirlər.
* 6 mart — Liviyanın telekanallarından biri Əz-Zaviyənin hökumət ordusu tərəfindən götürüldüyü barədə məlumatlar yayır
* 9 mart — Şəhərin 95% nı hökumət ordusu idarə etdiyi haqda xəbərlar yayılır, onlar inqilabçıların olduğu şəhərin mərkəzin ələ keçirirlər. Sakinlərin və inqilabçıların məlumatına görə şəhər mərkəzini yenidən inqilabçılar tuturlar.
* 10 mart — Qəddafinin qüvvələri şəhəri tam olaraq ələ keçirirlər. Times və ITV nin şəhərdə olan əməkdaşları məlumatı təsdiq etdilər.

## İstinadlar
Çay ağacqurbağası

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Növləri
* *[[Duellmanohyla chamulae]]* (Duellman, 1961).
* *[[Duellmanohyla ignicolor]]* (Duellman, 1961).
* *[[Duellmanohyla lythrodes]]* (Savage, 1968).
* *[[Duellmanohyla rufioculis]]* (Taylor, 1952).
* *[[Duellmanohyla salvavida]]* (McCranie et Wilson, 1986).
* *[[Duellmanohyla schmidtorum]]* (Stuart, 1954).
* *[[Duellmanohyla soralia]]* (Wilson et McCranie, 1985).
* *[[Duellmanohyla uranochroa]]* (Cope, 1875).

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Nazikbarmaq ağacqurbağası

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Növləri
* *[[Aplastodiscus albofrenatus]]* (A. Lutz, 1924).
* *[[Aplastodiscus albosignatus]]* (A. Lutz and B. Lutz, 1938).
* *[[Aplastodiscus arildae]]* (Cruz and Peixoto, 1987).
* *[[Aplastodiscus callipygius]]* (Cruz and Peixoto, 1985).
* *[[Aplastodiscus cavicola]]* (Cruz and Peixoto, 1985).
* *[[Aplastodiscus cochranae]]* (Mertens, 1952).
* *[[Aplastodiscus ehrhardti]]* (Müller, 1924).
* *[[Aplastodiscus flumineus]]* (Cruz and Peixoto, 1985).
* *[[Aplastodiscus ibirapitanga]]* (Cruz, Pimenta, and Silvano, 2003).
* *[[Aplastodiscus leucopygius]]* (Cruz and Peixoto, 1985).
* *[[Aplastodiscus musicus]]* (B. Lutz, 1948).
* *[[Aplastodiscus perviridis]]* A. Lutz *In* B. Lutz, 1950.
* *[[Aplastodiscus sibilatus]]* (Cruz, Pimenta, and Silvano, 2003).
* *[[Aplastodiscus weygoldti]]* (Cruz and Peixoto, 1987).

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Stefani

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Növləri
* *[[Stefania ackawaio]]* MacCulloch & Lathrop, 2002.
* *[[Stefania ayangannae]]* MacCulloch & Lathrop, 2002.
* *[[Stefania breweri]]* Barrio-Amorós & Fuentes-Ramos, 2003.
* *[[Stefania coxi]]* MacCulloch & Lathrop, 2002.
* *[[Stefania evansi]]* (Boulenger, 1904).
* *[[Stefania ginesi]]* Rivero, 1968.
* *[[Stefania goini]]* Rivero, 1968.
* *[[Stefania marahuaquensis]]* (Rivero, 1961).
* *[[Stefania oculosa]]* Señaris, Ayarzagüena & Gorzula, 1997.
* *[[Stefania percristata]]* Señaris, Ayarzagüena & Gorzula, 1997.
* *[[Stefania riae]]* Duellman & Hoogmoed, 1984.
* *[[Stefania riveroi]]* Señaris, Ayarzagüena & Gorzula, 1997.
* *[[Stefania roraimae]]* Duellman & Hoogmoed, 1984.
* *[[Stefania satelles]]* Señaris, Ayarzagüena & Gorzula, 1997.
* *[[Stefania scalae]]* Rivero, 1970.
* *[[Stefania schuberti]]* Señaris, Ayarzagüena & Gorzula, 1997.
* *[[Stefania tamacuarina]]* Myers & Donnelly, 1997.
* *[[Stefania woodleyi]]* Rivero, 1968.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Üçkünc ağacqurbağası

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Növləri
* *[[Hemiphractus bubalus]]* (Jiménez de la Espada, 1871).
* *[[Hemiphractus fasciatus]]* Peters, 1862.
* *[[Hemiphractus helioi]]* Sheil & Mendelson, 2001.
* *[[Hemiphractus johnsoni]]* (Noble, 1917).
* *[[Hemiphractus proboscideus]]* (Jiménez de la Espada, 1871).
* *[[Hemiphractus scutatus]]* (Spix, 1824).

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qayğıkeş ağacqurbağası

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Növləri
* *[[Cryptobatrachus boulengeri]]*
* *[[Cryptobatrachus fuhrmanni]]*
* *[[Cryptobatrachus nicefori]]*
* *[[Cryptobatrachus conditus]]* Lynch, 2008
* *[[Cryptobatrachus pedroruizi]]* Lynch, 2008
* *[[Cryptobatrachus ruthveni]]* Lynch, 2008
* *Cryptobatrachus* cf. *boulengeri* 'Nabusimaque'

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kibrit

thumb|right|Kibrit
thumb|right|Yanan kibrit
thumb|right|İlk kibrit qutularından biri
thumb|right|Kibritin alışması
**Kibrit** — açıq od almaq üçün ucunda yanan başlıq olan tez alışan xırda çubuq. 

## Yanma temperaturu
Kibrit yanan zaman odun temperaturu 750-850&nbsp;°C, bu zaman 300&nbsp;°C — yanan çubuğun temperaturu, 800 — 1000&nbsp;°C isə odun temperaturudur.

## Kibrit alışma reaksiyası
Qırmızı fosfordan kibrit istehsalında istifadə olunur. Belə ki, onun narın əzilmiş şüşə və yapışqanla qarışığını kibrit qutusunun yanına çəkirlər. Tərkibi kalium-xlorat (Bertolle duzu) KClO3 və kükürddən ibarət olan kibrit başlığı qutunun yanına sürtüldükdə alovlanma baş verir.
* *6P + 5KClO<sub>3</sub> → 5KCl + 3P<sub>2</sub>O<sub>5</sub>*

## Düzəltmə tarixi
Dünyada ilk kibriti 1826-ci ildə ingilis kimyaçı və əczaçı Con Uoker düzəldib. O, 1826-ci ildə çubuq ilə kimyəvi qatıçığı qarışdırırdı. Çubuğun üzərində qatışıqdan bir damcı qurumuşdu. Uoker onu təmizləmək üçün yerə sürtəndə çubuq alovlandı. Beləliklə kibritin tarixçəsi başladı. Lakin, Con Uoker ixtirasını patenetləşdirmədi.Samuel Cons adlı bir şəxs Con Uokerin ixtirasını görüb onları "Lüsifercik" adı ilə satmağa başladı. Pis iyə və qığılcımlara baxmayaraq o, tonlarla kibrit satırdı. 1885-ci ildə İsveç kimyaçısı  İohan Edvard Landstrom ilk dəfə ağ fosforu qırmızı fosforla əvəzləyərək kibriti təhlükəsizləşdirdi. 1889-cü ildə Coçua Pyusi kibrit qutusunu ixtira etdi, lakin yandırılan hissə daxildə idi. O, patenti Diamond Match Kompaniyasına verdi. Bu dəfə kompaniya yandırılan hissəni çölə qoymuşdu. 1910-cu ildə kompaniya sağlamlığa zərər verməyən kibritin patentini aldı. İcadın əhəmiyyəti o qədər çox idi ki, ABŞ prezidenti Uilyam Taft insanlar önündə kompaniyadan müəllif hüquqlarından əl çəkməyi xahiş etmişdi. Şirkət bunla razılaşaraq 28 yanvar 1911-ci ildə müəllif hüquqlarından əl çəkdi.

Sonra qutuların üzərinə etiketlər yapışdırılmağa başlandı və yeni kolleksiya növü - Filumeniya düzəltdi.

## Təhlükəsiz kibrit
Kibrit istehsalında ağ fosfor təhlükəsi,etibarlı kibritin istehsalının yaranması üçün zəmin yaratdı. Kibrit istehsalındakı əsas yenilik kibritin uc hissəsində qırmızı fosfordan istifadə olunması idi. Bu fikir 1844-cü ildə İsveçli Qustav Erik Paş(1788–1862) tərəfindən irəli sürülmüş, İohan Edvard Landstrom(1815-1888) tərəfindən təkmilləşdirilmişdir.

## İstinadlar
Bərabərlik

**Bərabərlik** — cəmiyyətdə insanların bütün cəmiyyətin istehsal vasitələrinə bir cür münasibətdə və bərabər siyasi və vətandaşlıq hüququna malik olmalarını təmin edən vəziyyəti.

**Bərabərlik, tənlik** – aralarında bərabərlik işarəsi (=) yazılmış iki ifadənin bərabərliyini bildirən riyazi müddəa. Çox zaman bu termin qiymətlər və verilənlər strukturları haqqında işlədilir. Məsələn, "A=B+1" bərabərlikdir və burada iddia olunur ki, "A" ifadəsi "B+1" ifadəsinə bərabərdir. Bəzi yüksəksəviyyəli proqramlaşdırma dillərində (məsələn, C dilində) bərarbərlikdən dəyişən və simvollara qiymət mənimsədilməsi üçün istifadə edilir: məsələn, "i = 1". Belə mənimsətmə deyimlərinin bərabərlik formasında yazılmasına baxmayaraq, onlar həqiqi riyazi əməllər olmaya da bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı

## Digər mənaları
* Tənlik;
* Tarazlıq, müvazinət.
Qavrayış

**Qavrayış** — həqiqi və mücərrəd varlığın insan tərəfindən bilavasitə hissən qavranılması, xarici aləmin hadisələrini qavramaq, dərk etmək, fərqləndirmək və anlamaq qabiliyyəti.  

## Mənbə
*R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.

## Xarici keçidlər
Dəyər

**Dəyər** — Qiymət, əhəmiyyət, ləyaqət, keyfiyyət.
**Qiymətləndirmə** – ifadə şəklində verilmiş qiymətlərin müəyyən olunmasının proqram yolu ilə yerinə yetirilməsi və ya proqram deyimi ilə verilən əməllər. Kompilyasiya və ya çalışma mərhələsində baş verir. Məsələn, proqram mürəkkəb ifadəni bərabərlik şəklində qiymətləndirə və sonra bu nəticəni müəyyən dəyişənə mənimsədə bilər. Eləcə də altproqramı çağıran deyimin qiymətini hesablaya və sonra qiymətləndirmənin nəticəsindən asılı olaraq idarəetməni altproqrama verə bilər.

## Riskə məruz dəyər
Riskə məruz dəyər, riskin ölçmə üsulu. Bütün dünya ədəbiyyatlarında riskə məruz dəyər "Value at Risk(VaR)" kimi qəbul edilir. Riskə məruz dəyər (RMD) modeli maliyyə institutları tərəfindən bazar riskini hesablamaq üçün geniş şəkildə istifadə olunur. RMD müəyyənləşdirilmiş çərçivədə verilmiş ehtimalla portfelin dəyərinin maksimal itkisini hesablayan modeldir.

Riskə məruz dəyər üç parametrlə xarakterizə olunur.

* Müvəqqəti horizont — baxılan vəziyyətdən asılıdır. Bazel metodlarına əsasən 10 gün, Risk Metrics-ə əsasən 1 gün. Əsasən baxılan metod 1 gündür.
* Etimad səviyyəsi — qəbul edilə bilinəcək risk səviyyəsi.
* Baza valyutası — göstəricilərin ölçüldüyü valyuta.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı

## Digər mənası
* Əmtəə istehsalına sərf edilən və bu əmtəədə maddiləşən abstrakt əməyin müəyyən miqdarı (iqtisadi mənası).
Dizayn

[thumb|300px|right|Çoxfunksiyalı uşaq mebeli, dizayner — Kristian Solmer Vedel, [1951, sənaye buraxılışı 1956.]]

**Dizayn** ( mühəndis - konstruktor,   ölçmək) — sənaye məhsullarının formasını müəyyənləşdirmək üçün edilən yaradıcı fəaliyyətdir. Bura həm xarici görünüş, həm struktur və funksional cizgilərini müəyyənləşdirmək vəzifələri aiddir.

Dizayn ingiliscə layihələşdirmək, çəkmək deməkdir. Əşyaların layihələşdirilməsi insanın əmək, məişət və istirahət şəraitinin əlverişliyini nəzərə almaqla onların estetik cəhətdən harmonikliyini təmin edən fəaliyyət sahəsidir.

## İstinadlar

 
## Xarici keçidlər
Mərdəkan dendrarisi

**Dendrologiya İnstitutu** – Abşeron yarımadasında Mərdəkan qəsəbəsində yerləşən struktur.

## Tarixi
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Dendrologiya İnstitutunun yerləşdiyi ərazi 1895–1920-ci illərdə böyük xeyriyyəçi və neft milyonçusu olan Murtuza Muxtarovun şəxsi bağı olmuşdur.
1870-ci ildə Balaxanı-Zabrat kəndləri ətrafındakı mədənlərin birində fəhlə kimi işə başlayan M. Muxtarov öz bacarığı sayəsində sahibkara çevrilmiş və özünün şəxsi qazma kontorunu açmışdır (1890). O, 1895-ci ildə metal ştanqlarla zərbə qazma dəzgahını qurur və bu dəzgaha "Bakı qazma" sistemi adı verir. Sonradan bu dəzgaha dövlət patentidə alır. Murtuza Muxtarov taxta yonan dəzgah icad edir ki, hal-hazırda bu dəzgah Sankt-Peterburuq şəhərində "Dağ-mədən" İnstitutunda saxlanılır.
O, Vladiqafqazda və Əmircan kəndində məscid (1910), Pirallahı yaxınlığında Mayak habelə məktəb binası inşa etdirmişdir.
Murtuza xanımı Liza ilə Avropaya səyahət etdiyi dövrdə İtaliyanın Venesiya şəhərindəki binaların arxitekturasına valeh olmuş və onlara oxşar sarayı bu bağda bir il ərzində tikdirmişdir. (1911–1912).
1925-ci ildə bağ dövlət mülkiyyətinə keçmiş sonradan müxtəlif təşkilatların tərkibində olmuşdur.
1924–1926-cı illərdə Ümumittifaq Tədbiqi Botanika İnstitutunun Təcrübə Bazası
1926–1936-cı illərdə Ümumittifaq Bitkiçilik İnstitutu
1936–1945-ci illərdə Subtropik bitkillərin təcrübə stansiyası
1945–1964-cü illərdə E. T. Bağçılıq, Üzümçülük və Subtropik bitkilər İnstitutunun Təcrübə Bazası
1964–1966-cı illərdə isə Səhiyyə Nazirliyinin nəzdində fəaliyyət göstərmişdir.
1966–1996-cı ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyası Nəbatat İnstitutunun elmi strukturuna daxil olmuşdur
1996-cı ildən isə AMEA-nın Rəyasət Heyətinin və Biologiya Elmlər bölməsinin qərarı ilə Mərdəkan Dendrarisi Biologiya Elmləri bölməsinə tabe edilmiş, ona hüquqi status verilmişdir.
2014-cü ildən AMEA-nın Rəyasət Heyətinin qərarı ilə Dendrologiya İnstitutu adına layiq görülüb.
Hazırda Dendrologiya İnstitutu Dünya Botanika bağlarının üzvüdür. 100-dən çox botanika bağları ilə qarşılıqlı əməkdaşlıq edir. Azərbaycan dendroflorasının çox cilidli nəşri hazırlanmaqla yanaşı Otaq bitkiləri ensklopediyası, Gülçülük Ensklopediyası, Ekologiya dərs vəsaiti və.s. kitabları çapdan çıxmışdır.
Son illər ərzində bağda yenidənqurma, abadlaşdırma tikinti işləri aparılmış, növ zənginliyi bərpa etmək məqsədilə dünyanın müxtəlif ölkələrindən 700-ə yaxın yeni bitki növləri gətirilmiş, bioekoloji xussiyyətləri öyrənilmiş və kolleksiyalara daxil edilmişdir. Buradakı bitki kolleksiyaları özünəməxsus landşaft ansanbılı olub, park dizaynın ən yaxşı numunələrindən istifadə edilərək şərq və qərb memarlığı ənənələri ilə tərtib edilmişdir.

## Qalereya


Fayl: Мардакянский дендрарий 011.jpg|
Fayl: Мардакянский дендрарий .jpg|
Fayl: Mardakan dendrariy.jpg|



## İstinadlar
* http://www.science.gov.az/az/cat.php?fid=other 

## Xarici keçidlər
* Mərdəkan Dendrarisi
Mioz

**Mioz** (miosis:  — kiçilmə, daralma) — göz bəbəyinin (diametri 2,5 mm dən az) daralması. Göz bəbəyini daraldan əzələnin yığılmasından ya da göz bəbəyini genişləndirən əzələnin iflicindən əmələ gəlir.

## Həmçinin bax
* Midriaz

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Xaçlar dağı

**Xaçlar dağı** () — Litvanın Şaulyay şəhərinin yaxınlığında qeyri-adi məkan.

Litvanın Şaulyay şəhərinin yaxınlığında yerləşir. Şəhərdən 12 kilometr aralıda olan "Xaçlar dağı" adlanan təpədə müxtəlif ölçü və formada 100 min xaç var.

XIV əsrdə xaçların təpəyə qoyulmağa başladığını deyən litvalılar "Xaçlar dağı"nı yadelli işğalçılara qarşı mübarizə və müqavimət simvolu hesab edirlər.

SSRİ dövründə 1961, 1973 və 1975-ci illərdə təpədəki bütün xaçlar çıxarılıb, ərazi buldozerlə düzləndirilib. Lakin katolik litvalılar etiqadlarının paklığını göstərmək üçün inadla təpəyə xaç basdırmağa davam ediblər.

Beləcə, "Xaçlar dağı" litvalıların millətçiliyi, azadlıq istəyi, inancı və mübarizliyinin simvoluna çevrilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rəsmi saytı
Azərbaycan zebusu

**Azərbaycan zebusu** — Azərbaycan Respublikası ərazisində yaşayan zebu. Qaramal yarımnövlərindən birinin (Bos tarurus) xüsusi formasıdır. Cidovunda piyli və əzələli hürgücü vardır. Rəngi qara, sarı, narıncı qırmızı, boz rənglərin ağ rənglə qarışığından ibarət olub, çilli və xallıdır.

Azərbaycan Respublikasında zebunun yayılmasının ilk izlərinə eramızdan əvvəl 2000-2500-ci illərdə rast gəlmək olur. Fransız arxeoloqu Jan Demorqanın 1883-cü ildə Lənkəran ərazisində aşkar etdiyi nadir tapıntı üzərində zebu təsviri olan möhür bu fikri təsdiq edir. Yer üzərində mövcud qaramalın (1318,4 milyon) 60%-dən çoxu zebu və zebuqanlı heyvanlardır. Bu da onun ağır iqlim və əlverişsiz yemləmə şəraitində öz müsbət qiymətli bioloji xüsusiyyətlərini saxlamaqdan ibarətdir. Azərbaycan zebusunun qanında leykositlərin faqositar bakteresoid lizosim fəallığı yüksəkdir. Ona görə də zebu və hibridlər bir çox infeksion və invazion xəstəliklərə dözümlüdür. 

Respublikamızın Lənkəran, Astara, Lerik, Masallı regionlarında mədəni cinslər ilə yaxşılaşdırılaraq alınmış hibridlərdən geniş istifadə olunur. Kuba və Azərbaycan zebusundan istifadə edərək Tər-Tər, Gəncə, Göygöl, Samux, Goranboy rayonların fermer və dövlət təsərrüfatlarında ətlik və ətlik-südlük hibrid (Salyan) qrupları yaradılmışdır. Yüksək ətlik keyfiyyətinə (mərmərvari) və yağlı südə (yağ -5,5%) malik hibridlərdən istifadə olunması çox səmərəlidir. Zebu ilə əlaqədar tətqiqatlar Z. Verdiyevı məxsusdur. İnəkləri 250-280 kq, buğaları 350-420 kq çəki verə bilir. İnəkləri il ərzində 600-800 litr (yaxşı bəsləmə şəraitində 1200-1500 litr) süd verir. Südün yağlığı 5-5,5 % təşkil edir. Ətlik cöngələrinin ət çıxarı 55 %-dir.

## Həmçinin bax
*Azərbaycanda zebuçuluq

## Mənbə
* Azərbaycanın Aborigen heyvan və quş cinslərinin genofondu 

## İstinadlar
Dzirav çölündə döyüş

**Dzirav çölündə döyüş** — 371-ci ildə Sasani və Roma arasında baş vermiş döyüş. 

Nəticədə Albaniya Otena (Uti), Sakasena, Kambisena, Girdiman və Kolt vilayətlərini müvəqqəti olaraq itirib.

## İstinadlar
Beyləqan üsyanı (748)

**Beyləqan üsyanı** — 748-ci ildə baş vermiş üsyan.

748-ci ildə Azərbaycan ərazisində ərəb soyğunçuluğuna və vergi siyasətinə qarşı üsyan başladı. Beyləqanda başlayan üsyan Bərdədə, Ərdəbildə yatırıldı. Üsyana yerli feodallar başçılıq edirdilər.

## Həmçinin bax
* Beyləqan üsyanı (794)

## İstinadlar
Həştadsər vuruşması

**Həştadsər vuruşması** — ərəb qoşunları ilə xürrəmilər arasında Həştadsər dağı yaxınlığında baş vermiş döyüş (3 iyun 829). 

Xilafətin məşhur sərkərdələrindən Məhəmməd ibn Hümeydin komandanlıq etdiyi 150 minlik ərəb ordusu xürrəmilərin əsas iqamətgahı olan Bəzz qalasını tutmağı qarşıya məqsəd qoymuşdu. Babəkin komandanlıq etdiyi üsyançılar iyunun 3-də düşmənə qəflətən ağır zərbə vurdular. Məhəmməd ibn Hümeyd döyüş zamanı öldürüldü. Təqribən 30 min döyüşçü itirən ərəb qoşunu geri çəkilməyə məcbur oldu. 2-ci Həşdadşər döyüşü 836-cı ildə baş verdi. Bu döyüş Babəkin məharəti nəticəsində Xürrəmilərin qələbəsi ilə nəticələndi. Xürrəmilər bu döyüşdə düşmənin çoxlu canlı qüvvəsi məhv etdi, üsyançılar xeyli silah, ərzaq və digər qənimətlər ələ keçirdilər.
 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Буниятов З.М. Азербайджан в VII-IX вв., Б.: 1965

## Həmçinin bax
* Həştadsər dağı
Həmədan yaxınlığında döyüş

**Həmədan yaxınlığında döyüş** — 25 dekabr 833-cü ildə baş vermiş döyüş.
 Bu döyüşdə Xürrəmilər ilk dəfə məğlubiyyətə uğramışdır. Bu zaman Xürrəmilərin Başçısı Babək idi. Birinci həmədan döyüşü 830-cu ildə baş verdi. Bu döyüşün nəticəsində Xürrəmilər qazandı. Lakin 833-cü ildə İkinci həmədan döyüşündə Ərəblər qalib gəlib.

## İstinadlar
Amid döyüşü

**Amid döyüşü** — 359-cu ildə Sasani və Roma arasında baş vermiş döyüş. 
## Tarixi
II Şapurun Romanın Şərq sərhədlərinə doğru yürüşə hazırlaşdığı vaxt Şərqi Roma İmperatoru II Konstantin general Sabinianı Şərqdəki Roma ordularının komandanı təyin edir. II Şapur Romaya qarşı hərbi səfərə 359-cu ildə başladı. Onun bu yürüşdə müttəfiqləri isə xionidlər, gelanilər, seqestanilər və albanlar idi. Alban döyüşçülərinin başında qədim Azərbaycan dövləti olan Albaniya hökmdarı Urnayr idi. 

Sasani ordusu Amid şəhərinə kimi heç bir müqavimətə rast gəlmədi. Səbəbi isə o idi ki, amid şəhərinə qədərki bütün Roma şəhərləri sasanilərə təslim olmuşdu. Şəhərlərdəki Roma legionları isə Amid şəhərinə doğru qaçırdılar. Çünki, II Şapurun yürüşündən əvvəl İmperator II Konstansi tərəfindən divarları möhkəmləndirlən Amid şəhəri Sasanilərə təslim olmamışdı. Şəhəri mühasirəyə alan II Şapur əvvəlcə şəhərdəki Roma qarnizonuna könüllü şəkildə təslim olmalarını təklif etdi. Lakin romalılar onun təklifini qəbul etmədilər. Cavab olaraq şəhər qarnizonu sasaniləri ox yağışına tutmağa başlayırlar. Bu zaman sasanilərlə müttəfiq olaraq onlara yungül suvari dəstələrlə kömək edən Qrumbatın oğlu atılan oxlarla ölür. Oğlunun öldürülməsindən hiddətlənən Qrumbat romalılardan intiqam almaq üçün şəhərə hücum edir. Müttəfiqini itirmək istəməyən II Şapur da bu zaman hücuma keçir. İki gün ərzində sasanilər mühasirə qüllələrindən istifadə edərək şəhərə hücum etsələr də onların bu hücumu uğursuzluqla nəticələnir. Bu zaman şəhərdə vəba xəstəliyi də yayılmağa başlayır. Mühasirənin onuncu gününə kimi davam edən bu xəstəlik nəticəsində şəhərdəki roma qarnizonu ciddi itki verir. Sasanilər mühasirə qüllələri və digər mühasirə qurğuları ilə şəhərin divarlarına çıxmağa cəhd etsələr də, romalılar həmin mühasirə qurğularını yandırmağa müvəffəq olurlar. Bundan qəzəblənən sasanilər şəhər ətrafında olan kəndləri yağımalayır, əkin sahələrini viran qoymağa başlayırlar. Şəhər divarlarını bütövlükdə mühasirəyə alan sasanilər müttəfiqlərini qalanın müxtəlif istiqamətlərinə təyin edirlər. Belə ki, qalanın şərqinə xionidlər, cənubuna gelanilər, şimalına albanlar, qərbinə isə seqestanilər təyin edilir. Mühasirə zamanı sasanilər döyüş fillərindən də istifadə etmişdilər. 73 günlük mühasirədən sonra Amid şəhəri ələ keçirildi. Sasanilər və müttəfiqləri bu döyüşdə təqribən 30 min əsgər itirmişdilər. Bu qələbə nəticəsində Albaniyanın işğal olunmuş Arsak, Marlar ölkəsi (Naxçıvan) və Kaspiana vilayətləri geri alındı. Sasani qoşunları Ağrıdağ vilayətini tutdular. Amid döyüşü II Şapurun qələbəsi ilə başa çatdı.

## İstinadlar
Kilsə

**Kilsə** — Xristianlığın ibadətlərinin və digər bəzi dini vəzifələrin yerinə yetirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş ictimai bina, məbəd.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər