EKMO

**EKMO** tam adı **Ekstrakorporal membranın oksigenləşməsi** ( **(ECMO)**) və ya **Ekstrakorporal həyat dəstəyi** ( **(ECLS)**) — kəskin tənəffüs çatışmazlığının inkişafında qan oksigenləşməsinin (oksigenləşmənin) invaziv ekstrakorporeal metodu. Ekstrakorporal — bədən xaricində orqanizm anlamına da gəlir. EKMO neonlatologiyada hialin membran xəstəliyi və digər patologiyalar səbəbiylə yeni doğulmuş uşaqlarda şiddətli tənəffüs çatışmazlığını aradan qaldırmaq üçün, kəskin ürək çatışmazlığı üçün kardiologiyada və ürək-ağciyər aparatı ilə, eləcə də tibbin digər sahələrində açıq ürək əməliyyatı zamanı həyati vacib funksiyaları dəstəkləmək üçün istifadə olunur.

EKMO insanın öz ürək və ağciyərləri normal işlərini yerinə yetirmək üçün çox xəstə olduqda, xəstənin həyatı və bədənin fəaliyyətinə müvəqqəti dəstək vermək üçün süni bir ürək və ağciyərdən istifadə edən xüsusi bir müalicə metodudur. EKMO bədəni uzun müddət (bir neçə gündən bir neçə həftəyə və hətta aylara qədər) ürək və ya ağciyərlərin rahatlaşmasına və xəstəlikdən yaxşılaşmasına imkan verə bilər. Təkcə EKMO xəstəni müalicə etməsə də, sağalması və sağalması üçün lazım olan vaxtı verəcəkdir. Çox vaxt həkimlər bütün digər müalicə növlərini, məsələn mexaniki ventilyasiya (mexaniki havalandırma), ürək və ağciyərlərin işini dəstəkləyən dərmanlar tətbiq etməyə çalışdıqdan sonra EKMO-ya müraciət edirlər, lakin bu xəstənin həyatını qorumaq üçün kifayət deyil.

Bədənin ehtiyaclarını ödəmək üçün xəstənin ürəyi və ya ağciyərləri bərpa edildikdən sonra EKMO əlil olacaqdır. Həkimlər EKMO-nun vəziyyətin yaxşılaşdırılmasına kömək etmədiyini başa düşsələr və ya EKMO-nun davamlı istifadəsi xəstəyə zərər verə bilərsə, EKMO da dayandırılacaqdır.

## Tarixi
Ekstrakorporal oksigen üsulu ilk dəfə 1952-ci ildə İngiltərədə tənəffüs çatışmazlığı olan bir xəstədə tətbiq edilmişdir. 1953-cü ildə ilk dəfə süni perfuziya və qan oksigenləşməsi ilə açıq ürək əməliyyatı uğurla həyata keçirildi. 1965-ci ildə tənəffüs çatışmazlığından ölmək üçün bir balon oksigenatoru ilk dəfə istifadə edildi. 1969-cu ildə T. Baffesin rəhbərliyi ilə bir qrup həkim uşaqlarda ürək-ağciyər keçidi üçün membran oksigenatorundan istifadə etdi. 1970-ci ildə Avecor, bütün müasir EKMO cihazlarının prototipinə çevrilən membran oksigenatoru yaratdı.

## İşləmə mexanizmi
EKMO aparmaq üçün xəstəyə bir membran oksigenator qoşulur. Bağlanmanın iki yolu var — veno-arterial kannulyasiya (VAK) və veno-venoz kannulyasiya (VVK). VAK ilə qan venoz yataqdan çıxarılır, təmizlənir, oksigenlənir və arterial yatağa qidalanır. VAK yenidoğulmuşlarda, eləcə də kompensasiya edilmiş miyokard infarktı olan böyüklərdə istifadə üçün tövsiyə olunur.

Açıq ürək əməliyyatında istifadə olunan bir ürək-ağciyər maşını kimi, qan pompası üçün ürəyin işini aparan EKMO üçün xüsusi bir nasos və ağciyərlərin qaz mübadiləsində işini həyata keçirən bir membran oksigenatoru (süni ağciyər) istifadə olunur. ECMO dövranını xəstənin bədəninə bağlamaq üçün bir, iki və ya daha çox top (damarlara və ya damarlara yerləşdirilən xüsusi böyük plastik qurğular) xəstənin geniş qan damarlarına (məsələn, boyun, bud və ya birbaşa göğsündəki ürək kameralarına) daxil edilir. Xəstəlik və xəstənin vəziyyətinə dair məlumatlara əsasən EKMO komandası EKMO-nun hansı növdən istifadə olunacağını, lazım olan topların sayını və harada quraşdırılacağını təyin edəcəkdir. Bəzi hallarda, adətən ürək-damar cərrahı tərəfindən həyata keçirilən əməliyyat, cannulas quraşdırmaq və EKMO başlamaq lazımdır. Prosedurdan əvvəl xəstə ağrı və sedasyon üçün dərman alacaq.

Xəstənin cannuladan çıxardığı qan bir oksigenatordan (süni ağciyər — qaz mübadiləsinin baş verdiyi xüsusi bir membran olan bir cihaz) keçir, burada qana oksigen əlavə olunur və karbon qazı (işlənmiş qaz) çıxarılır. Sonra oksigenli qan istilənir və xəstənin bədəninə qaytarılır.

EKMO ilə, bədən üçün lazım olan oksigen tədarükünü təmin etmək mümkündür, xəstənin ağciyərləri və ya ürəyi "istirahət" rejimində olacaqdır. Bu, ağciyərlərə və ya ürəyə normal fəaliyyətini bərpa etmək üçün vaxt və fürsət verəcəkdir. Beləliklə, EKMO bərpa üçün "körpü" təmin edir.

## İstinadlar