open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dinamo (xokkey klubu, Riqa)

**«Dinamo» Riqa hokkey klubu** () — Latviyanın Riqa şəhərində fəaliyyət göstərmiş hokkey klubu. Klub 1946-cı ildə təşkil edilmişdir. 1995-ci ildə isə fəaliyyətini dayandırmışdır.

## Riqada şayba ilə hokkeyin tarixi
Latviyada hokkey ənənləələri XX əsrin əvvəllərində meydana gəlmişdir. Riqada Rudiya imperiyası tarixində ilk dəfə 1908-ci ildə kanada hokkeyi üzrə «Yunion» və Atıcı parkı arasında görüş baş tutmuşdur. 1930/1931-il mövsümündə isə Latviyanın ilk çempionatı keçirilmişdir. Burada «Yunion», «Vanderer» və «Yuniversitates Sport» klubları iştirak edirdi.

## Klubun tarixi
1946-ci ildə hokkey üzrə SSRİ cempionatında Riqada Dinamo klubu təşkil edilmişdir. İlk yarışında klub dördüncü yeri tutmuşdur. 1947/1948 mövsümlərdə klub ilk üçlükdən kənarda qalır. Sonrakı on il ərzində klub «Dauqava» adı ilə turnirin orta səviyyəli klubu olmuşdur.  1957/1958 mövsümündə çempionatda sonuncu yeri tutur. 1958/1959 mövsümü ikinci qrupda keçirməli olur. Uzun zaman ikinci divizyonun güclü komandalarından biri idi.

1968-ci ildən «Dinamo» klubunu Viktor Vasileviç Tixonov təyin edilir. Onun rəhbərliyi altında 1973-cü ildə klub güçlülər liqasına qayıdır. 1976/1977 mövsümündə SSRİ çempionatında dördüncü yeri tutur. Bundan sonra Tixonov MOİK-dan təklif alaraq klubu tərk edir. 
1987/1988 mövsümündə isə klub Vladimir Vladimiroviç Yorzinovun rəhbərliyi ilə ikinci yeri tutur.

SSRİ dağıldıqdan sonra klub «Riqa» adı ilə MDB çempiontında iştirak etmişdir. Bundan sonra bir neçə beynəlxalq yarışlarda iştirak etmişdir. Klub 1995-ci ildə fəaliyyətini dayandırmışdır.

## Klubun adı
Klub dəfələrlə adını dəyişmişdir. Bununla belə mövcudluğu dövrünün böyük qismini «Dinamo» olaraq adlandırılmışdır. 1949—1958 və 1960—1963 illər ərzində «Dauqava», 1958—1960-ci illər ərzində «RVZ» və «Vaqonqayırma», 1963—1991-ci illər ərzində isə «Dinamo» adı ilə fəaliyyət göstərmişdir. 1991 - 1995-ci illər ərzində klub  «Riqa», «Riqa Stars» və «Pardauqava» adları ilə fəaliyyət göstərirdi.

## Nəticələri
*  SSRİ çempionatının gümüş mükafatçısı (1988).
* SSRİ cempionstında dördüncü yer (1947, 1948, 1977 və 1990).
* SSRİ kubokunun yarım finalçısı (1977, 1979).

## Baş məşqçiləri
*  Yanis Dobelis (1946—49)
*  Edvards Klavs (1949—61)
*  Anatoli Yeqorov (1961—62)
*  Georgi Kiriloviç Firsov (1962—63)
*  Viktor Vasilyeviç Tixonov (1968—77)
*  Evald Qrabovski (1977—80, 1989—91)
*  Vladimir Vladimiroviç Yorzinov (1980—89)
*  Yevgeni Banov (1992)
*  Yoris Reps (1992—94)
*  Mixail Beskaşnov  (1994—95)
*  Leonid Arkadyeviç Berensev (1995)

## Görüşlər

## Mənbə
* Пять плюс один. Советская эпоха — «Динамо» Рига 
* Тайны советского хоккея. Рижский период Виктора Тихонова  
* «ЧАСОВЫМ ТЫ ПОСТАВЛЕН У ВОРОТ» Первопроходец Харий Меллупс 
* История «Динамо» Рига 
* Вспоминая историю рижского «Динамо», пишем новую 
## İstinadlar
Baştüklü yonca

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 15-70 sm, gövdəsi düz, möhkəm, sərt, 5-3 sayda olub, sadədir, nadir halda zəif budaqlanmış, adətən içi boş olan çoxillik, sıx qabarıq-tüklü ot bitkisidir. Aşağı yarpaqları uzun saplaq üzərindədir. Yarpaqcıqları iridir, uzunsovyumurtaşəkilli və ya ellipsşəkillidir, neştərvari formayadək dəyişir, tüklüdür, uzunluğu 2-6 smdir. Başcığı tək olub, oturaq, sıxçiçəkli, iridir, şarşəkilli və ya yumurtaşəkilli-şarşəkillidir, uzinluğu 3,5-5 sm, qaidə hissəsində təpə yarpaqları ilə sarınmışdır. Çiçəkləri 2,5-3 sm uzunluqdadır, solğun-sarı rəngdədir. Meyvəsi paxla birtoxumludur, təpə hissədə qığırdaqlı qapağı vardır. İyunda çiçəkləyir, iyulda meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, KQ şimal, KQ mərkəzi, Nax. dağ. Subalp və alp qurşaqlarında, bəzən, yuxarı meşə qurşağına da keçir.

## Yaşayış mühiti
Çəmənliklərdə və otlu yamaclarda rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Kənd təsərrüfatı heyvanları tərəfindən yeyilir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Onnöqtəli adaliya

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Quruluşu
Bədən formaları yumru, qanadlarının üzəri sarımtıl və bir az da qırmızıya çalır. Üzərində simmetrik olaraq 10 ədəd eyni böyüklükdə qara nöqtələri var. Qoz və qovaq mənənəsi ilə qidalanırlar.

## Biologiyası
Yüksək temperatur şəraitində yaşlı və sürfə formaları daha fəal olurlar. Bir qayda olaraq yumurtalarını qoz ağaclarının aşağı yerlərində olan yarpaqlarının alt tərəfinə, mənənə koloniyasının arasına qoyurlar. Qoz ağacının qurumuş hissəsində qabıq altında, Günəş düşən tərəfdə qışlayırlar. Qış sığınacaqlarına oktyabr ayının ikinci yarısından çəkilirlər. Aprel ayının ortalarından ağaclarda yayılmağa başlayırlar.

## Yayılması
Ordubad rayonunun Kələki və Şahbuz rayonunun Aşağı Buzqov kəndində rast gəlinib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Neştәrvari cincilim

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 15-60 sm, gövdəsi zəif, yuxarı qalxan, 4 tillidir, adətən hamar, kövrək, uc hissədə budaqlanan çoxillik ot bitkisidir. Kökümsovu sürünən, budaqlanan, qısa barsız və daha uzun çiçək daşıyan budaqlarladır. Yarpaqları ensiz neştərvaridir, uzun sivriləşmiş, uzunluğu 12 sm-ə qədərdir, gövdədən aralı yerləşmişdir, kənarları çox kələkötürdür. Ləçəkləri yarıya qədər ikiyə bölünmüşdür, uzunluğu 8-15 mm-dir. Qutucuq demək olar ki, şarşəkillidir, kasacıqdan uzun deyildir. May ayında çiçəkləyir, may-iyul aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), Qob., BQ şərq, BQ qərb, Lənk. oval. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə, meşənin kənarında və kolluqlar arasında rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Balverən bitkidir və mal-qara tərəfindən yeyilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Onbirnöqtəli hippodamiya

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Biologiyası
Çoxsaylı və universal qidalanma xüsusiyyətinə malikdir. Zərərverici cücüləri: mənənələri, yastıcaları, tripsləri fitonomusları məhv edir, yüksək səsvermə qabiliyyətinə malikdir.

## Çoxalması
Aprel ayının əvvəlindən tədricən qış sığınacağından qayıtmağa hazırlaşan semadeliya böcəyinin bir hissəsi elə həmin sığınacaqda cütləşməyə başlayır. Qış sığınacaqlarından toplanan fərdləri laboratoriya şəraitində yardıqda, onların cinsiyyət üzvlərinin ətrafında kifayət qədər ehtiyat maddə toplandığını müşahidə etmək olar. Məhz buna görədir ki, onlar hələ qış sığınacağında olarkən mayalanırlar. Sürfələri üçün qida olmadıqda yumurtaqoyma prosesi də başlamır. Yalnız aprelin sonu, mayın əvvəlində spesifik qida ilə qidalanmaq üçün ilkin olaraq yabanı bitkilərə, yoncalığa, ağaclara miqrasiya edərək tədricən yu8murta qoymağa başlayırlar. İlkin qoyulan yumurta topalarında onların sayı az olur (5–10 ədəd). Havalar isindikcə, mənənələrin çoxalması intensivləşdikcə, böcəyin qoyduğu yumurta topalarında yumurtaların sayı da artır (30–70-ə qədər). Bu çıxan sürfələrin bir yaş keçirməsi üçün kifayət etməlidir.

## Yayılması
Naxçıvan Muxtar Respublikasının bütün təbii zonalarında, həm də müxtəlif ekoloji şəraitdə əksər biotop və biosenozlarda yayılıb. Naxçıvan ərazisindəki bu böcəklərin populyasiyası əsasən düzənlik zonalarda və ən çox su hövzələrinə yaxın yerlərdə daha çox yayılıblar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Onikinöqtəli vibidiya

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Biologiyası
Azərbaycanda azsaylı növdür. Əsasən Naxçıvan (Şahbuz və Ordubad), Şəki-Zaqatala və Talış zonalarında bir neçə fərd toplanmışdır. Qoz ağacı üzərində mənənə ilə qidalanır. Qanadüstlüyü sarımtıl olub 6 ədəd dairəvi qara ləkələri var. Simmetrik olaraq ardıcıl düzülmüşdür. Bəzi populyasiyalarda ləkələr solğunlaşıb. Uzunluğu 3,5–4 mm-dir. Noyabrın sonundan başlayaraq ağacın qabığının günəşə tərəf hissəsində qışlayır. Qış sığınacağından ağac qabığı altından toplanan böcəklərin sayından görünür ki, bunlar soyuğa nisbətən daha çox davamsızdırlar.

## Yayılması
Qərbi Avropada, Kiçik Asiyada, İranda, Qafqazda yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əzələ qərənfil

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 30-50 (70) sm, düz və ya əsasından azacıq qalxan, sadə və ya az budaqlanan, yuxarı hissədə sıx və qısa tüklü olan birillik və ya ikiillik ot bitkisidir. Yarpaqları oturaq, düzduran, qaidə hissəsində qısa qında qovuşan, xətli-neştərvari və ya xətvaridir, eni 1-3 mm-dir, sivri, alt tərəfdən aydın görünən damarı vardır, tüklüdür. Çiçəkləri oturaq və ya qısa saplaqdadır, gövdənin və budaqların uc hissəsində 3-10 ədəd çiçəklə sıx başcıqda toplanmışdır. Çiçəkaltlığı pulcuqları otşəkillidir, neştərvaribizşəkillidir, tüklüdür, kasacığa bərabər və ya ondan uzundur. Ləçəklərinin ayası tünd fırfırqırmızı rəngdə olub, yuxarı tərəfində daha tünd xalları vardır, uc hissəsi dişlidir. Qutucuq silindrikdir, kasacıqdan azacıq qısadır. Toxumlarının uzunluğu 1,5 mm-ə yaxındır, qara rəngli, yumurtaşəkilli, yastı, qabarıq nöqtəli, uc hissədə qısa buruncuqludur. İyun ayında çiçəkləyir, iyul-avqust aylarında meyvə verir.

## Ekologiyası
Meşələrdə, meşə kənarında, kolluqlarda, yol və meşə talalarında rast gəlinir.

## Azərbaycanda yayılması
Xəzəryanı ərazilərdə, Qubada, Lənkəran dağlarında və ovalığında, ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər yayılmışdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qafqaz xəndəkotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 30-60 sm, gövdəsi düz, azbudaqlanan, yumşaq tüklü çoxillik ot bitkisidir. Uzun qalınlaşmış kökləri və qısa milşəkilli kökümsovları vardır. Gövdə yarpaqları yumurtaşəkilli və yaxud uzunsovdur, aşağı yarpaqları qismən uzun saplaq üzərindədir, küttəhərdir, orta yarpaqları qısa enli və ya demək olar ki, oturaqdır, enli neştərvari və ya uzanmış elliptik şəkildədir, sivriləşmişdir, kənarları qeyri-müəyyən xırda dişlidir, uzunluğu 5-10 sm, eni 2-4 sm-dir, alt tərəfdən bozumtul və məxmər kimidir, üst tərəfdən az tüklüdür. Qıvrımlar azçiçəklidir, yarpaqsızdır. Meyvə saplağı əyilən olub, uzunluğu 3-5 mmdir. Tac mavi rəngdədir. Fındıqların uzunluğu 3-3,5 mm-dir, uzunsov, demək olar ki, düzdür, qeyribərabəryanlıdır, nazik torvari qırışlı və az qabarıqdır. May-iyun aylarında çiçəkləyir, iyun-iyul aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın bütün rayonlarında, Kür-Araz ovalığından başqa. Qobustan, Abşeron, Xəzəryanı, Lənk., Muğ. Ovalıqdan orta və subalp qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Meşə kənarında, meşələrdə, kolluqlarda, bağlarda, dağ çəmənlərində, çay sahilində, yol kənarında, alaqlı yerlərdə rast gəlinir. BQ qərbi, BQ şərqi, BQ Quba sahəsi, Samur-Dəvəçi ovalığının rayonlarında arandan subalp qurşağına kimi yayılmışdır.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Onnöqtəli kalviya

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Biologiyası
Mənənələrlə qidalanırlar. Qidalandığı ağaclarda qabıq altında qışlayırlar. Qanadüstlüyü tünd sarıdır, bəzilərində solğunlaşmış da olur. Qanadın hər tayında 5 ədəd solğun ağ ləkələr var. Bədənin son ucunda yerləşən ləkələr daha solğun olur, hətta bəzən tam görünməz də olur, hətta bəzən tam görünməz də olur. Lakin çiyin tərəf getdikcə ləkələr tündləşir. Baş hissə köndələn duruşlu olub, sarımtıldır. Bəzi fərdlərdə uzun tükcüklərlə örtülür. Aydın görünən qara, mürəkkəb, fasetli gözləri arasında alın iki gözlər həcmində enliləşib. Bığcığın buğumları təsbehvari olub, son buğum nisbətən iri və toppuzvaridir. Ayaqlarında iti caynaqları var. Böyüklüyü 5–6 mm-dir.

## Yayılması
Əsasən Qərbi Avropada, Asiyanın meşəlik hissələrində və Qafqazda yayılıblar. Azərbaycanda əsasən, Naxçıvan, Şəki-Zaqatala və Talış zonalarında yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İyli qərənfil

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü (6) 20-35 (43) sm, gövdəsi kökümsovundan çoxsaylıdır, düz və ya buğumlu az əyilib qalxan, aşağı hissədə kələ-kötür və ya çılpaq, nadir halda budaqlanan çoxillik yaşıl ot bitkisidir. Yarpaqları qısadır, gövdə yarpaqları buğumarasından qısadır, dar xətvaridir, eni 1,5 mm-dir, sivriləşmişdir, kənarları kələ-kötürdür. Çiçəkləri gövdə və budaqların uc hissəsində adətən təkdir. Çiçəkaltlığı pulcuqları (2) 3-4 cütdür, qalın dərili, ağımtıl, uzunsovəksinəyumurtaşəkilli və ya uzanmış-elliptikdir, yuxarıya doğru daralmış və ya küt qısa və ya daha uzun sivri ucludur. Ləçəklərin ayası ağ bəzən çəhrayıtəhər, uzunluğu 8-12 mm, enli əksinəyumurtaşəkillidir, bayır kənarı saçaqlı olub, ayanın uzunluğunun 1/3 hissəsinə çatan xətvari dişlidir. İyun-avqust aylarında çiçəkləyir, avqust-sentyabr aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), Qobustan, BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal (Hacıkənd.) yuxarı meşə qurşağından subalp qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Quru gilli yamaclarda və qayalarda, otlu yamaclarda, subalp düzənliyində rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vulkanik şüşə

**Vulkanik şüşə və ya vulkan şüşəsi** (*[[İngilis dili|İng]]. Volcanic glass*) **–** tez soyuma nəticəsində kristallama bilməyən soyumuş maqmatik ərintidir. O adətən effuziv süхurların tərkibinə daxil olur, bəzən isə bütövlüklə onu təşkil edir. O amorfdur, izotropdur. Rəngi qara, boz, qonurdur. Şlifdə rəngsiz, yaşılımtıl, qonurdur. Rəngi dəmirin oksidləşmə dərəcəsindən asılıdır. Vulkanik şüşənin tərkibi haqqında silisiumun miqdarı azaldıqca artan sıxlığı və sınma əmsalı ilə mülahizə yürütmək olar. Orta və əsəsi tərkibli vulkanik şüşələrin dəyişməsi nəticəsində onlar əksər hallarda хloritlə əvəz olunur, turş şüşələr isə kvarsın submikroskopik dənələrinə və çöl şpatlarına çevrilir. Onlar isə öz növbəsində pelit hissəciklərinə və serisitə çevrilir.

Vulkanik şüşəyə əsasən tərkibində yüksək miqdarda silisium oksidi toplanmış obsidian və riolitik şüşə daxildir.

Vulkanik şüşələrin sınma əmsalları və sıxlığı (V. E. Tregerə görə)

## İstinadlar
Transilvaniya qantәpәri

**Transilvaniya qantəpəri — ''Cephalaria transsylvanica'' (L.) Schrad. ex Roem. & Schult.**

Hündürlüyü 25–150 sm, gövdəsi tin-tin, budaqlanması aralı, aşağı hissəsi cod-tüklü, yuxarı hissəsi? demək olar ki, çılpaq olan birillik ot bitkisidir.

## Yarpaq
Aşağı yarpaqları liraşəkilli lələkvari, bölünmüş uzunsov dişli və tədricən birləşmiş yan seqmentlərlədir, yuxarı yarpaqları xətvarineştərşəkilli və yaxud xətvari, çox vaxt tamkənarlı seqmentlərlədir, hər iki tərəfdən cod və ya kirpikcikli-tüklüdür; təpə seqmenti yan seqmentlərdən iridir.

## Çiçək quruluşu
Çiçək oxu uzanmış şəkildədir. Başcıq dəyirmi və ya yumurtaşəkillidir, diametri 10–20&nbsp;mm-dir. Tac ağımtıl və ya mavitəhərdir, xaricdən tüklüdür; bayır çiçəkləri daxili çiçəklərdən iridir.

## Çiçəkləməsi
Transilvaniya qantәpәri iyun-avqust (sentyabr) aylarında çiçəkləyir.

## Meyvə verməsi
Transilvaniya qantәpәri iyul-sentyabr aylarında meyvə verir.

## Yayılması
Transilvaniya qantәpәri Cənubi Qafqazda (Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan), İranda, Türkiyədə, Balkan dövlətlərində, Fransa, Macarıstan, İtaliya, Ruminiya, Ukraynada və Rusiyanın Avropaya düşən bəzi ərazilərdə təbii halda yayılmışdır. Transilvaniya qantәpәri Azərbaycanda Samur-Şabran ovalığı, BQ (Quba), Qobustan, Kür-Araz ovalığı, ovalıqdan aşağı dağ qurşağına qədər, bəzən orta dağ qurşağına qədər yayılmışdır.

## Yaşayış mühiti
Transilvaniya qantәpәrinə yamaclarda, kolluqlar arasında, çaylaqlarda, dənizkənarı qumsallıqlarda, bəzən taxıl zəmilərində rast gəlinir. Əsasən səpələnmiş haldadır.

## Mənbə
# Eldar Şükürov. İsmayıllı rayonu meşə bitkilərinin bələdçi kitabı, Bakı 2016
Pulcuqlu latreya

### Lathraea squamaria L.
Hündürlüyü 30 sm-ə qədər olan çoxillik bitkidir.
Kökümsovu çox vaxt çox uzundur, budaqlanmış
və ağımtıl rənglidir, lətli pulcuqlarla çox əhatə
olunmuşdur. Yerüstü hissəsi nisbətən pulcuqlarla
az örtülmüşdür.

## Çiçək
Çiçəkləri birtərəfli salxımşəkilli çiçək
qrupunda, inkişaf etməmiş xırda yarpaq
qoltuğunda, qısa saplaq üzərində toplanmışdır.
Tacın uzunluğu 14–17 mm olub,
borucuğabənzərdir, adətən solğun bənövşəyi
və ya ağımtıl-çəhrayı rənglidir, çılpaqdır; üst
dodaq bütövdür; alt dodaq üçbölümlü, qısa,
küt dilimləri vardır.

## Meyvə
Qutucuq şarşəkillidir, kasacığa
bərabərdir.

## Çiçəkləməsi
Çiçəklənmə aprel-may aylarında baş verir.

## Meyvə verməsi
Meyvəvermə may-iyun aylarında olur.

## Azərbaycanda yayılması
Samur-Şabran
oval., Xəzəryanı, BQ (Quba), Qobustan, Kür-
Araz oval., KQ şimal, Lənk.dağ. Ovalıqdan
aşağı, nadir hallarda orta dağ qurşağına
qədər.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə və kolluqlarda
rast gəlinir; Corylus L. və Alnus L. cinslərinin
növləri üzərində parazitlik edir.

## İstinadlar
Echium creticum

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü (12) 20-70 sm olan, gövdəsi tək, düzduran, sadə, qabarıq cod-tüklü ikiillik ot bitkisidir. Yarpaqları çoxsaylıdır, neştərvari, ensiz-neştərvari, xətvari formayadək dəyişir, sivri və ya sivriləşmişdir. Kökətrafı və gövdənin aşağı yarpaqları qaidə hissəsinə doğru tədricən dartılandır, sonrakılar oturaq, yarımgövdə həcmini artırandır, hər iki tərəfdən cod-tüklüdür. Çiçək qrupu sıxçiçəkli, ensiz süpürgəvari, demək olar ki, sünbülşəkillidir. Tac tünd-qırmızı və ya çaxır-qırmızısı rəngdədir, uzunluğu 12-15 mm-dir, borucuğaoxşar qıfşəkillidir, xaricdən az tüklüdür, nazikdir. Fındıqcalar 2,5 mm uzunluqda, üçtilliyumurtaşəkilli, sivri, az qabarıq və qara rəngdədirlər. May-avqust aylarında çiçəkləyir, iyul-sentyabr ayında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, Kür düz., KQ şimal, KQ cənub, KQ mərkəzi, Nax. dağ. - aşağı və orta dağ qurşaqlarında (2000 m-ə qədər). Yaşayış mühiti: Otlu yamaclarda, meşələrdə, talalarda, meşə kənarında, qayalarda üzərindəki kolluqlarda və dağ çəmənlərində rast gəlinir.

## Yarımnövləri
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sabirli

**Sabirli** — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Çarhan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Ləngəbiz silsiləsində Alpout dağının yamacında yerləşir. Keçmiş adı Osmanbəyli olmuşdur. Yaşayış məntəqəsinin ərazisi vaxtilə Şahbaz bəy adlı şəxsə məxsus olduğı üçün bir müddət Şahbazbəyli, 1930–1956-cı illərdə isə Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi olmuş M.C.Bağırovun şərəfınə Bağırovka adlanmışdır. 1956-cı ildən kənd şair M.Ə.Sabirin adını daşıyır. Ərazidə eyniadlı palçıq vulkanı da mövcuddur.

## Əhalisi
Kənd əhalisi 371 nəfərdir ki, onunda 170 nəfəri kişi, 201  nəfəri isə qadınlar təşkil edir. 61 təsərrüfatı var.

## İstinadlar
Günəşli (Şamaxı)

**Günəşli** (əvvəlki adı: **Saqiyan**) — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Günəşli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 15 dekabr 2020-ci il tarixli, 212-VIQ saylı Qərarı ilə kənd Günəşli adlandırılmışdır.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 18 km qərbdə Ləngəbiz silsiləsindədir. Tam orta məktəb, klub, kitabxana, tibb məntəqəsi, doğum evi var. İkinci Dünya müharibəsində həlak olmuş həmyerlilərin şərəfinə abidə qoyulmuşdur.

19 əsrə aid bir sənəddə Bakı quberniyası Şamaxı qəzasının Qoşun sahəsində Saqiyan adlı kənd (160 ailə, 936 nəfər əhali) qeydə alınmışdır.

Yaşayış məntəqəsi ərazidəki şirin sulu axarsız kiçik göl ilə əlaqədar adlandırılmışdır. Türk dillərindəki saqa (çayın mənsəbi, su olan yer) və yan (kənar, sahil) komponentlərindən düzəlib, "suyun sahili, kənarı" mənasındadır.

## Əhalisi
Kənd əhalisi 427 nəfərdir ki, onunda 208 nəfəri kişi, 219 nəfəri isə qadınlar təşkil edir. 145 təsərrüfatı var.

## Tanınmış şəxsləri
* Mikael Arutyunyan (d. 1946–) — Ermənistanın müdafiə naziri (2007–2008).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Şamaxı ensiklopediyasında — Saqiyan
* Şamaxıda Saqiyan kəndi: adı erməni mənşəlidir?
* Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Saqiyan kəndinin Günəşli kəndi adlandırılması haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu
Pireney quşsüdü

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 30-65 sm olan bitkidir. Soğanağı qismən iri, yumurtaşəkilli, eni 1,5-3 sm olub, bayır tərəfinin çox hissəsi ağ pərdəşəkilli, şəffaf və ya qonur rəngli qurumuş qınla örtülüdür. Gövdəsi düz, dəyirmi, çılpaq, içi boş, möhkəm və yarpaqlardan uzundur. Yarpaqları ensiz-neştərvaridir, qismən novşəkillidir, eni 4-6 mm-dir və gövdədən qısadır. Çiçək qrupu çoxçiçəklidir, uzunluğu 10-25 sm-dir. Çiçəkləri qismən uzun saplaq üzərində yerləşmişdir; aşağı hissədəki saplaqlar yuxardakılardan qısadır; çiçəkləmə dövründən sonra saplaq çiçək qrupunun oxuna doğru qismən sıxılır. Çiçək qrupunun uzunluğu 10 25 sm-dir. Çiçəkaltlıqları çiçək saplağından qısadır, neştərvaridir, sivriləşmişdir və ağ pərdəvaridir. Çiçək yanlığının yarpaqcıqları uzunsov-xətvari və ya uzunsov-neştərvaridir, kütdür, arxa hissəsi ağ rəngdə olub, üzərində yaşıl zolaqları vardır və uzunluğu 10-12 mm-dir. Erkəkcikləri uzunluğuna görə çiçəkyanlığının uzunluğunun yarısına bərabərdir. Qutucuq yumurtaşəkilli olub, qismən üç tillidir. İyun-iyul aylarında çiçəkləyir.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın bütün rayonlarında. Ovalıqdan, orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Meşə kənarında,kolluqlarda, bağlarda, əkin sahələrində, otlu yamaclarda rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Soğanaqları qızarmış və marinad olunmuş halda qidada istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qərbi Macarıstan Universiteti

**Qərbi Macarıstan Universiteti** () — Macarıstanın Şopron şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
Qərbi Macarıstan Universitetinin əsası 22 iyun 1735-ci ildə qoyulmuşdur.

## Fakültələri
Universitetin 6 fakültəsi var.
*Benedek Elek Pedaqoji fakültəsi
*İncəsənət fakültəsi
*İqtisadiyyat fakültəsi
*Meşəçilik fakültəsi
*Təbiət elmləri fakültəsi
*Ağac sənayesi fakültəsi

## Beynəlxalq əlaqələri
Qərbi Macarıstan Universiteti dünyanın müxtəlif ölkələrinin 250-dən çox xarici ali təhsil və elmi-tədqiqat institutları ilə beynəlxalq əlaqələrə malikdir. Bu qurumlardan 205-i Avropada, 45-i isə digər qitələrdə yerləşir. Bu əməkdaşlıqlara həmçinin tələbə mübadiləsi də daxildir. Bağlanmış beynəlxalq müqavilələr, Boloniya prosesinə uyğun olaraq, universitet tələbələrinin xaricdə məlumat əldə etməsini, digər ölkələrin mədəniyyətlərini öyrənməsini və xarici dil biliklərinin inkişaf etdirməsini mümkün etməkdədir. 2009/10 tədris ilində 122 tələbə ümumilikdə 524 ay ərzində xaricdə təhsil almış və ya işlə bağlı təcrübələr keçmişdir.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Qalacıq yaşayış yeri (Şamaxı)

**Qalacıq yaşayış yeri** (III-XIII əsrlər) — ilk orta əsr abidəsi. 

Şamaxı rayon mərkəzindən 25 km aralıda, Saxsılı taxta yaşayış yerinin şərqində yerləşir. Sahəsi təqribən 15 hektara yaxındır. Abidənin şərq tərəfində Taxtalar adlanan əkin sahəsi, şimalda Qızılca dağlarının otlaq sahələri, qərbində Əpci dərəsi, cənubunda isə Pirəbağdad adlı orta əsr türbəsi yerləşir. Əpci çayı abidənin ərazisindən keçir. Pirəbağdad türbəsinin yaxınlığında “Təpə dibi” adlı hündür bir yer vardır. Bu təpənin uçmuş hissəsinin kəsiyindən ilk orta əsrlərə aid saxsı məmulatı aşkar olunmuşdur. Çox güman ki, burada gözətçi məntəqəsi yerləşmiş və Qalacıqdan cənub tərəfi izləməyə xidmət etmişdir. Yaşayış yerinin ətraflarındakı əlverişli təbii-coğrafi şərait, burada ilk orta əsrlərdə yaşamış əhalinin təsərrüfat həyatında heyvandarlığın və əkinçiliyin əhəmiyyətli rol oynamasına imkan yaratmışdır. Yaşayış yerində 5×5 m ölçüdə qazıntı işləri aparılmış (1974 ildə), onun birtəbəqəli ilk orta əsr abidəsi olduğu müəyyən edilmişdir. Yaşayış yerinin mədəni təbəqəsinin qalınlığı bir metrdir. Qazıntı nəticəsində mədəni təbəqədən kömür qalıqları, kirəmit parçaları aşkara çıxarılmışdır. Kirəmitlər müxtəlif ölçüdə olub yaşayış binalarının və ictimai binaların üstünü örtmək üçün sərf edilmişdir. Bu arxeoloji materiallar ilk orta əsrlər dövrü şəhər mədəniyyəti haqqında fikir yürütməyə imkan verir. Yaşayış yerində aparılmış qazıntı işi zamanı yanğının izlərinə təsadüf olunmuşdur. Deməli, yaşayış yeri güclü yanğın nəticəsində dağıntıya məruz qalmış və burada həyat kəsilmişdir. Qalacıq yaşayış yerindən aşkar olunmuş maddi-mədəniyyət nümunələrinin müqayisəli şəkildə elmi təhlilinə əsasən abidə 4-8 əsrlərə aid edilir. Tədqiqatçı A.B.Nuriyevin fikrincə, Qalacıq yaşayış yeri ərəblərin Azərbaycana hücumu nəticəsində dağıdılmışdır. Güman ki, yanğını da onlar törətmişlər.

## İstinadlar
Sallaq quşdarısı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 60–90 (150) sm, qısa yeraltı zoğları olan, kökümsovlu çoxillik bitkidir. Gövdəsi düz, hamar və çılpaqdır. Yarpaqları enli-neştərşəkilli, uzun, lentşəkilli, hamar və ya bir az kələ-kötürdür, eni (5) 8–15 (18) mm-dir; dilcik nazikpərdəşəkilli, kütdür. Çiçək qrupu boş qollu-budaqlı süpügrə şəklindədir, uzunluğu (10) 15–30 (35) sm-dir, üfüqi və ya aşağı əyilmiş nazik budaqlıdır. Sünbülləri yumurtaşəkillidir, yaşıl, tutqun və yaxud bənövşəyi rəngdədir, uzunluğu 3&nbsp;mm-ə qədərdir. Sünbül pulcuqları az nahamardır, üç ədəd aydın bilinməyən damarı vardır. Çiçək pulcuqları bar verəndə qalın dərili, parlaqdır, darını sıx əhatə edir və sünbüldən onunla birgə düşür. İyun ayında çiçəkləyir, iyun-avqust (sentyabr) ayalarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəzi. Yuxarı və orta dağ qurşağında üstünlük təşkil edir, nadir halda aşağı dağ qurşağı və dağətəyi yerlərdə.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə, meşə kənarında, talalarda, kollar arasında, çəmənlərdə, çay sahilində rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Yem bitkisidir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Böyük Qafqazın qayalıq subnival kompleksləri

**Böyük Qafqazın qayalıq subnival kompleksləri** — Bu tip komplekslər tədqiq olunan ərazinin əsasən 3100–3200 m-dən yüksək olan suayrıcı qurşaq zonasında, konkret olaraq Baş Qafqaz silsiləsinin Babadağ-Salavat hissəsini əhatə edir. Burada yamacların dikliyi 30-400 olub, əsasən qayalıqlardan, iri sal daş çıxıntılarından ibarətdir.

## İqlim.
Subnival komplekslərin formalaşmasında relyefin hündürlüyü və iqlim şəraiti mühüm rolo oynayır. Çılpaq qayalıqlar torpaq örtüyündən məhrumdur, yalnız çökəkliklərin dibində bəsit formada nazik torpaq örtüyü yaranmışdır. Ərazi üçün qədim buzlaqların izi olan təknəvari dərələr, morenlər, karlar, sirklər səciyyəvidir.

Subnival qurşağın iqlim şəraiti çox sərtdir. Ortaillik temperatur 00-dən artıq olur. Orta yanvar temperatur -140, orta iyul +2+40C təşkil edir. Ortaillik yağıntıların miqdarı 600-900 mm olub onun əksəriyyəti ilin isti dövründə düşür. Ərazidə mütləq minimum temperatur il ərzində -300-dən aşağı, mütləq maksimum isə +100 təşkil edir. Qayalıq subnival qurşaqda davamlı qar örtüyü 200 gündən artıq qalır. Subnival qurşaqda yamacların dikliyi, güclü denudasiya proseslərinin təsiri nəticəsində torpaqəmələgəlmə primitiv formadadır. Ancaq nisbətən mühafizə olunan hissələrdə çox nazik qalınlığa malik primitiv dağ-çəmən torpaqları formalaşmışdır.

## Bitki örtüyü.
Subnival qurşağın bitki örtüyü müxtəlif olub, ərazinin dikliyindən və parçalanmasından asılıdır. Qayalıq subnival qurşağın bitki örtüyü formalaşmamış formasiyalardan təşkil olunmuşdur. Bu bitkilər qayalıqlarda, çökəklərdə, ümumiyyətlə yuxa torpaq qatı olan yerlərdə formalaşmışdır və əsasən mamır və s. qayalıq bitkilərindən ibarətdir.  

## İstinadlar
Roman Reyns

**Roman Reyns** () — ABŞ-li peşəkar güləşçi; keçmiş peşəkar Kanada futbolu oyunçusu.

## Həyatı
25 may 1985-ci ildə Pensacolada doğulub.

## Peşəkar güləş karyerası

## World Wrestling Entertainment/WWE

## Florida Championship Wrestling (2010–2012)

## The Shield (2012–2014)

## Təkli karyerası

## Güləşdə

## Həmçinin Bax
* Set Rollins
* Payback (2017)

## İstinadlar
Sərdarabad döyüşü

**Sərdarabad döyüşü** (; ) — Birinci Dünya müharibəsi gedişində 21—28 may 1918-ci il tarixində erməni daimi ordusu və könüllülərlə Osmanlı ordusu arasında Sərdarabad dəmiryol stansiyası yaxınlığında (Sovet dönəmində Oktemberyan, hazırd isə Armavir) baş vermiş döyüş. Bəzi ermənipərəst qüvvələr döyüşü qondarma erməni soyqırımının bir parçası hesab edirlər. Britaniya tarixçisi Kristofer Uolkerin sözlərinə görə əgər ermənilər bu döyüşü uduzduqları təqdirdə onların dövlət qurması mümkünsüz ola bilərdi

## Türk ordusunun hücumu

Rusiyanın Birinci Dünya müharibəsində məğlubiyyətdən sonra işğal olunmuş şərqi Osmanlı torpaqlarında ordusunu geri çəkmək məcburiyyətində qalır. Geri çəkilərkən öz silahlarının bir hissəsini ermənilərə verirlər. Türklər itirilmiş torpaqları geri qaytarmaq və ermənilərin türk və müsəlmanlara qarşı soyqırımların qarşısını almaq məqsədi ilə şərqə istiqamətlənirlər. 10 fevral 1918-ci ildən türklər hücuma keçərək aprelin sonlarına qədər Ərzincan, Ərzurum, Sarıqamış, Kars və 15 mayda isə Gümrü şəhərini erməni qüvvələrindən azad edə bilir.

Bu zaman erməni korpusu bir necə diviziyadan ibarət idi. Korpusa general Fom Nazarbekyan rəhbərlik edirdi. Korpusun tərkibinə daxil olan yezdi kürdlərindən təşkil olunmuş qoşuna Cangir ağa başçılıq edirdi. Gümrünün azad olmasından sonra türk qoşunlarının bir dəstəsi Qarakilsəyə, ikinci dəstə isə Yaqub Şevki Paşanın rəhbərliyi altında Sərdarabada yönəlir. Burada hədəf İrəvan şəhərini ermənilərdən azad etmək olur. Bu addımı alman müttəfiqlər bəyənməyərək türkləri dəstəkləmirlər.

## Tərəflərin qüvvələri

Türk qoşunlarının tərkibinə atıcı divisiya, süvari polk, zərbə və snayper batalyonu, 1500 kürd dəstəsi, artilleriya bateriyası (40 top).

Erməni qoşunlarının ümumi rəhbərliyi general Movses Silikyana həvalə edilmişdi. Ona 2-ci atıcı diviziya, 3-cü piyada briqadası, 1-ci polk və 2-ci süvsri briqadası tave idi. Bu qrupun əsas hissəsini polkovnik Daniel bəy Primyan idarə edirdi. Ermənilərin əsas qüvvəsi Sərdərabada yönəlsədə 6-cı atıcı, 2-ci süvari və partizan süvari diviziyalarınin əsas hədəfi İrəvana yönələn 9-cu diviziyanının qarşısını almaq olmuşdur. Ermənilər İrəvanın müdafiyəsini Aram Manukyana həvalə etmişdilər.

## Nəticələri
Sərdarabad döyüşünün əsas nətisəsi türk qoşunlarının daxili hissələrə irəliləməsinin qarşısı alınmış və Ermənistan Respublikasının qurulması üçün imkanlar yaranmışdır.

### Xatirə

Türk ordusunun məğlübiyyəti və ermənilərin 26 may 1918-ci ildə əldə etdiyi qalibiyyətin 50 illik münasibətilə 1968-ci ilin mayında Sərdarabad memorial abidəsi qoyulmuşdur. Abidə Rafael İsrailyanıb fikirləri əsasında heykəltaraş Samvel Manasyan və Arşam Şaqinyanın əməyi sayəsində hazırlanmışdır. Ansambl qırmızı tufdan hazırlanmışdlr. Abidənin əsas hissəsini qanadlı öküzlər təşkil edir.

## İstinadlar
İdris Səfər

**İdris Səfər** () — Millətpərəst bir Albaniya partizan döyüşçüsü. 1910-ci ildə, Osmanlı İmperiyasına aid olan Kosovo vilayətində üsyan başladan İsa Boletininin sağ qolu idi. Həmçinin, Prizren İttifaqı və İpək İttifaqının bir üzvü idi. Üsyanın bitməsindən sonra Səfər, 1912-ci ildəki Albaniya üsyanını rəhbərlik etdi. Birinci Balkan müharibəsi zamanı Boletini və Səfər, 1910 və 1912-ci ildəki üsyanları zamanı daha əvvəl özlərinə müttəfiqlik edən Serbiyaya qarşı üsyan etdilər və Birinci Dünya müharibəsinin sonrasında və ilk mərhələsində (1913-1915) Serb qüvvələrinə qarşı olan hücumlarını davam etdirdilər. Birinci Dünya müharibəsinin son mərhələlərində isə (1916-1918) eskandronlarını Bolqar qüvvələrinə qarşı yönəltdi.

## Bioqrafiyası
İdris Səfər, Monteneqronun şimalında yerləşən, o zamanlarda Osmanlı İmperiyasının Kosovo vilayətinin və indiki Serbiya sərhədləri içərisində yerləşən Preşevada anadan olmuşdur. Erkən yaşlarda alban millətpərəstlərinə qoşulan Səfər, Prizren İttifaqının və İpək İttifaqının üzvü olmuşdur.

### 1910 Albaniya Üsyanı

1910-cu ilin Aprel ayında, İsa Boletini və İdris Səfər rəhbərliyi ilə, Kosovo vilayətində Osmanlılara qarşı bir üsyan başladıldı. Səfərin rəhbərliyindəki 5 mindən çox üsyançı Kaçanikdən keçən Priştina-Skopye dəmiryolunu kəsdi və həmçinin Kaçanik keçidində Osmanlı qüvvələrinə müqavimət göstərə bildi. Şövkət Turqut Paşa, on üç saat davam edən qarşıdurmanın ardından üsyanı yatırdı, amma İdris Səfər rəhbərliyindəki üsyançılar, 2 mindən çox Osmanlı əsgərini öldürmüşdü.

### 1912 Albaniya Üsyanı
İdris Səfər, 1912-ci ilin Avqust ayının 12-də 30 mindən çox əksəriyyətlə albanlardan təşkil olan nizamsız bir ordu ittifaqı ilə Kosovonun mərkəzini, heç bir müqavimətlə qarşılaşmadan ələ keçirdi. Səfər, həmçinin ən şiddətli döyüşlərin baş verdiyi Ferizovik (, ) bölgəsindəki milisləri də təşkil etdi.

## Həmçinin Bax
* Alban üsyanı (1910)

## İstinadlar
Akkumulyativ terras

**Akkumulyativ terras-** allüvi, dəniz, göl və ya göl – buzlaq çöküntülərindən təşkil olunmuş terrasa deyilir.

## Haqqında
Akkumulyativ terras bir akkumulasion tsikl çöküntülərindən ibarət və dərinliyi sonrakı kəsimdən çox olan terrasdır. Akkumulyativ terras çay (allüvium), dəniz və ya göl (dəniz və ya göl çöküntüləri) və b. növləri ayrılır.

## Həmçinin bax
* Akkumlyativ relyef

## Mənbə

## İstinadlar
Müqəddəs Sofiya kilsəsi (Oxrid)

**Müqəddəs Sofiya kilsəsi** () — Makedoniya Respublikasının Oxrid bələdiyyəsində yerləşən, Osmanlı İmperiyası dövründə məscid olaraq fəaliyyət göstərən üç nefli orta əsrə aid kilsə.

## Tarixi
Birinci Bulqar dövlətinin dinini rəsmi olaraq Xristianlıqla dəyiməsindən sonra I Boris (852 — 889) dövründə tikilən kilsənin tikilmə tarixi haqqında dəqiq bir məlumat yoxdur. Tikili IX və ya XI əsrlərdə tikilmiş ola bilər.

## Memarlıq xüsusiyyətləri

Şərqə baxan kilsənin qərbində bir narteks və eksonarteks, şimalında isə sonradan əlavə olunmuş bir portik mövcuddur. Müxtəlif mərhələlərdən keçən tikilinin ilk forması orta Bizans dövrünə aid əhəmiyyətli bir memari forma ortaya qoymaqdadır. Bu şəkildə XI əsrin regional meyllərinin yanında, Konstantinopolun Makedoniya və Oxrid Arxiyepiskopluğu üzərinə olan təsiri də görmək mümkündür. Kilsənin təməl arxitekturası XI əsrdə inşa edilmiş olmasına baxmayaraq XIV əsrdə Arxiyepiskop II Qreqori tərəfindən əlavələr edilmişdir. Bu üç nefli bazilika qərbi hissəsibə 1313-cü və ya 1314-cü illərdə əlavə edilən hissə memarlıq tarixinə nəzərən əhəmiyyət daşımaqdadır.

### Osmanlı Dövrü
Oxrid şəhərinin ən böyük kilsəsi olan Müqəddəs Sofiya kilsəsi, Konstantinopoldakı Aya Sofya kimi fəthdən sonra məscidə çevrilmiş və şəhərin ilk və ən böyük məscidi olmuşdur. Oxriddə yerləşən Müqəddəs Sofiya kilsəsi, məscidə çevrildiyində bir sıra dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Səmavi Eyicenin yazdıqlarına görə bu gün heç bir izi qalmayan məscid minarəsi kilsənin narteks hissəsinin sol tərəfindəki qübbəsinin tam ortasında yerləşirdi.

## Fresklər
Oxrid şəhərinin Yuqoslaviya idarəsinə keçməsinin sonra kilsəyə çevrilmiş məscidin divarlarında olan və XI, XII və XIII əsrlərdən qalma freska şəkillər bərpa işləri nəticəsində tamamilə təmizlənmişdir.

## Həmçinin Bax
* Müqəddəs Aqnes kilsəsi
* Müqəddəs Nikolay kilsəsi (Buxarest)
* İmperatorluq Məscidi (Priştina)

## Xarici Keçidlər
* The Church of St. Sophia - Ohrid patrimony
* ExploringMacedonia - St. Sophia church in Ohrid 

## Qeydlər

## İstinadlar
Estoniyada isveçlilər

**[[Estoniya]]da [[isveçlilər]]** və ya Baltik isveçləri — Estoniya ərazisində yaşayan isveçlilər nəzərdə tutulur. Onlar orta əsr Estoniyasının tarixinə öz tövhəsimi vermiş və İkinci Dünya müharibəsinin sonlarına qədər seçilmiş milli azlıqlardan olmuşdur.

## Tarixi
Sahil isveçləri qədim və sonradan yenidən bölgəyə almanlar tərəfindən köçürülmüş Skandinaviyalıların yörəmələridirlər. X-XI əsrlər bölgəyə vikinqlər sonradan isveçlilər və nəhayətdə almanlar köç etmişlər. Onlar indiki Estoniyanın sahil ərazilərini X-XVIII əsrlərdə nəzarətdə saxlamışlar.

1561—1721-ci illər ərzində,estonların indiki ərazilərini İsveç nəzarətdə saxlamışdır. Bu səbəbdən Estoniyada isveçələrin sayı XVII əsrdə pik dönəminə çatmişdir. Onlar bölgədə sayı 12 000 təşkil edirdi. On zamanlar az əhaliyə malik estoniyanın 5 % - 10 % arasınl təşkil edirdilər.

Estoniyanın Rusiya imperiyasına birləşməsindən sonra regionda yaşayan almanlar özlərinin sosial-iqtisadi mövcudluğu ilə yanaşı mədəni kimliklərini qoruyub saxlaya bilmişdilər. Finlər ərazi muxtariyyəti ilə öz mövcudluqlarını sürdürdükləri halda isveçlilərə bu imtiyazlar verilməmişdir. Onlar tədricən digər xalqların arasında əriyirdilər. Yekaterina isə onları köçürmək haqqında verdiyi fərmanla bölgədə sayları sıfıra enir. Hiyumaa adasından 1800 nəfər Ukraynaya köçürülmüşdür. Onlar burada Staroşvedskoe kəndini salmışlar. 

1934-cü ildə artıq müstəqil Estoniyada 7641 nəfər özünün doğma dilini isveç dili (Ölkə əhalisinin 0,7 %) hesab edirdi. Baltik dənizinin adalarının böyük əksəriyyətinin əhalisini isveçlilər üstünlük təşkil edir. Bunlardan Ruhnu və Vorsmi adalarını göstərmək olar. Bununla belə isveçlilərin sayı olduqca azalmışdı

Estoniyanın SSRİ tərəfindən işğalından sonra, əsasən 1943—1944-ci illərdə isveçlilərin böyük qismi İsveç və ABŞ kimi ölkələrə köç etmək məcburiyyəti qarşıdında qalmışlar.

## Estoniya isveçləri XXI əsrdə
Hazırda Estoniyada yaşayan isveçlilər əsasən bank sahəsi, daşınmaz əmlak və s. sahələrdə çalışırlar. 

## Mənbə
* Estoniya isveçlilərinin tarixi və mədəniyyəti haqqında ətraflı məruzə
* Lyanemaaski Muzeyi 
* Sahil isveçlilərinin Xaapsaldakı muzeyi 
* İsveç St Michaels kilsəsinin saytı
## İstinadlar
106 nömrəli avtobusda partlayış (film)

***106 nömrəli avtobusda partlayış*** qısametrajlı sənədli-bədii televiziya filmi rejissor Oleq Namazov tərəfindən 2004-cü ildə çəkilmişdir. Film Lider televiziyasında istehsal edilmişdir. Film 1984-cü ildə Bakıda 106 saylı avtobusun partladılması terror hadisəsi haqqındadır.

## Məzmun
Film 1984-cü ildə Bakıda 106 saylı avtobusun partladılması terror hadisəsi haqqındadır.

Terror hadisəsi nəticəsində iki uşaq anası olan bir qadın həlak olmuş, daha bir neçə nəfər yaralanmışdı. Bu cinayəti törətmiş terrorçunun şəxsiyyəti müəyyən edilmiş, onun Vartanov soyadlı erməni olması sübuta yetirilmişdir.

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenarist: Müsəllim Həsənov
Rejissor: Oleq Namazov
Operator: Sərvər Rəşidoğlu, Vüqar Vaqifoğlu, Sahib Səfərov
Prodüser: Elman Dadaşoğlu

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2004-cü ilin Azərbaycan filmləri
2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Əkbər Əliyev (riyaziyyatçı)

**Əliyev Əkbər Bayram oğlu** () — Azərbaycan alimi.

## Həyatı
Əkbər Əliyev 1950-ci ildə Gürcüstan Res., Qardabani rayonunun Qaracalar kəndində anadan olmuşdur. Ailəlidir. 3 övladı var.
http://science.gov.az/forms/doktora-nauk-instituta-matematiki-i-mehaniki/1447

## Elmi fəaliyyəti
Elmi rütbəsi- professor

İxtisasın adı- Diferensial tənliklər

***Namizədlik dissertasiyasının mövzusu:***

Evolyusion tənliklərin və xüsusi törəməli hiperbolik tənliklərin həllərinin asimptotikası

***Doktorluq dissertasiyasının mövzusu:***

Hiperbolik operatorlar üçün qlobal həll olunan məsələlər

Çapdan çıxmış elmi əsərlərinin ümumi sayı- 150

xaricdə çıxmış elmi əsərlərinin sayı- 50

**Əsas elmi nailiyyətləri**
* Qeyri-xətti hiperbolik operatorlar üçün birtərəfli məsələlərin qlobal həll olunması şərtlərini müəyyən etmiş.
* Yarımxətti hiperbolik tənliklər sisteminin və psevdohiperbolik tənliklərin qlobal həll olunması üçün Fucita tipli kriteriyalar müəyyən etmişdir.

## Seçilmiş Elmi Əsərləri
Глобальная разрешимость задачи Коши для одного класса систем полулинейных гиперболических уравнений. //Funksiyal nəzəriyyəsi və harmonik analizin problemləri. Akademik İ. İ. İbrahimovun 100-illik yubileyinə həsr olunmuş beynəlxalq konf.materialları.-Bakı 2012.- s.11/ Казимов А.А.
Existence, non-existence and asymptotic behavior of global solution to the Cauchy problem for systems of semilinear hyperbolic equations with damping terms. // Nonlinear Anal.: Theory, Meth. and Appl.- 2012, vol.75, No.1.- p. 6130–6143./ Kazimov A. A.

Глобальная разрешимость задачи Коши для полулинейных гиперболических уравнений с диссипацией и анизотропной эллиптической частью. // Доклады Академии Наук.- 2013, № 3т.,448.- стр.255–257/ Казимов А.А.

Движение флотирующей жидкости в неограниченном бассейне./ // "Riyaziyyat və informatikanın aktual problemləri"H. Əliyevin anadan olmasının 90 illik yub. həsr olunmuş beynəlxalq konf.tezisləri Bakı, may 29–31, 2013.- p. 119/ Мамедзаде К. С.

Global existence, asymptotic behavior and blow-up of solutions for Cauchy problem for the coupled Klein-Gordon equations with damping terms. // Book of Abstr. IV international conf. of the Georgian Mathematical Union dedicated to the 110th annivers.of birth.of V. Kupradze/ Tbilisi- Batumi 9–15 Sept. 2013.- p. 89.

## Digər fəaliyyəti
Azərbaycan Texniki Universiteti, Riyazi analiz kafedrasının professoru

## Əsas iş yeri və ünvanı
AMEA Riyaziyyat və Mexanika İnstitutu, AZ1141, Azərbaycan Respublikası, Bakı ş., B. Vahabzadə küç., 9 http://www.imm.az/exp/sob%C9%99l%C9%99r/diferensial-t%C9%99nlikl%C9%99r-sob%C9%99si/

### Vəzifəsi
Diferensial tənliklər şöbəsinin müdiri

## İstinadlar
Səlimiyyə məscidi (Leja)

**Səlimiyyə məscidi** () və yaxud **Müqəddəs Nikolay kilsəsi** () — Albaniyanın şimalında yerləşən Leja şəhərində tikili. Osmanlılar tərəfindən məscid kimi yenidən qurulmuş keçmiş kilsədir. Onun xarabalıqları tavanla qapadılmış və yenidən milli qəhrəmanı İskəndər bəy memorialı kimi bərpa edilmişdir.

## Tarixi
1459-cu ildə XIV əsrə aid əvvəlki binanın yerində *Müqəddəs Nikolay kilsəsi* inşa edilmişdi. Həmin kilsə Leja şəhərinin əsas kilsəsi hesab olunur və qala təpəsinin altında, Drin çayının yaxınlığında yerləşirdi. Tikilinin ölçüsü təxminən 18-in 8 metrə təşkil edirdi. Birnefli qotik üslubda olan tikili şərq tərəfdən yarımqövs çıxıntıya malik idi. Şimal və cənub divarlarında kiçik pəncərələr, qərb fasadında isə qapı və bir dairəvi pəncərə var idi.

1468-ci ildə Müqəddəs Nikolay kilsəsində osmanlılar əleyhinə alban üsyanının başçısı İskəndər bəy dəfn edilmişdir. 1478-ci ildə Lejanın sultan II Mehmed tərəfindən istila edilməsindən sonra məzar əsgərlər tərəfindən təhqir edilmiş və sümüklər tilsim kimi istifadə olunmuşdur. Sultan I Səlimin zamanında (1512–1520) kilsə məscid kimi yenidən qurulur. Bura sultanın şərəfinə *Səlimiyyə məscidi* adlandırılır. XVII əsrdə zəvvar albanlar İskəndər bəyin xatirəsini anmaq üçün buranı ziyarət edirdilər.

XVIII əsrin sonunda sultan III Səlimin zamanında məscid bərpa edilir. Məscidin həmin dövrdə tikilmiş mehrabı və cənub-qərbdə hündür minarəsi olmuşdur.

1966-cı ildə məscidin üzərində arxeoloji araşdırmalar aparılmış və bunun nəticəsində qurulmuşdur. Tikili məscid kimi 1968-ci ilə qədər istifadə olundu. 1967-ci ildə Albaniya Xalq Sosialist Respublikasının lideri Ənvər Xocanın "dünyada ilk ateist dövləti" elan etməsilə məscid bağlandı.

1978-ci ildə məscidin daxilində İskəndər bəyin məzarı aşkara çıxarıldı. 1979-cu ildə bölgədə güclü zəlzələ baş verdi. Bunun nəticəsində minarə dağıldı və məscid ciddi şəkildə zədə aldı. Bərpa zamanı İskəndər bəyin dövründə olan xarici görünüşü yenidən yaratmaq imkanı üçün osmanlıların əlavə etdikləri hər bir detal ləğv olundu. Xarabalıqlar milli qəhrəmanın memorialına çevrildi. Müqəddəs Nikolay kilsəsinin qalıqları milli mədəni abidə kimi tanındı.

1981-ci ildə yeni *İskəndər bəy memorialı* açıq elan edildi. Tavanlı tikili qədim divarları qoruyur, içəridə Odise Paskalinin müəllifi olduğu büst və İskəndər bəyin qılıncı və dəbilqəsi də daxil olmaqla (əsli Vyana şəhərindədir), memorial lövhə qoyulub. Divardan asılmış lövhədə İskəndər bəyin iştirak etdiyi döyüşlər haqqında məlumat verilir. Burada Leja liqası knyazlığının gerbi də nümayiş olunur.

Məscidin xarabalıqları ətrafında qədim dövrlərdən qalmış digər xarabalıqlar da mövcuddur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Feride Papleka (Hrsg.): Grabgedenkstatte Georg Kastrioti — Skanderbegs. 8 Nëntori, Tirana 1987.
Aşınma qabığı

**Aşınma qabığı** — litosferin üst hissələrində (əsasən aerasion zonada) aşınma amillərinin təsiri altında maqmatik, metamorfik və çökmə süxurların dəyişilməsi nəticəsində əmələ gələn süxurlar kompleksi. Səth sularının daha dərinə süzülməsi (filtrasiya) üçün münasib şərait (süxurların kontaktı, parçalanma zonaları üzrə və b.) olduqda aşınma qabığı alt sərhədi aerasiya zonasından aşağı enir. Aşınma qabığı anlayışına ilkin süxur quruluş əlamətlərini saxlayan tipik elüviumdan başqa, həmçinin aşınma zamanı mad-dənin şaquli yerdəyişməsi nəticəsində bu əlaməntləri itirmiş elüvium törəmələri də (məsələn, əhəngdaşıları, halogen süxurlarının aşınması nəticəsində əmələ gələn elüvium, həmçinin bəzi infiltrasion törəmələr) aid edilir. Fiziki və biokimyəvi proseslər nəticəsində əmələ gələn aşınma qabığı ayrılır. İlkin süxurların dəyişmə dərəcəsi və xüsusiyyətindən asılı olaraq, bir sıra geokimyəvi qabıq tipləri ayrılır: laterit, sialit, oksidləşmiş filiz, qırıntılı və b. Ən çox yayılmış mineraloji aşınma qabığı növlərinə cipsit, kaolinit, montmorillinit, oksidləşmiş sulfid filizləri, sulfat və b. aid edilir.

Aşınma qabığı litosferin üst hissəsində, ana süxurların əsasən öz yerlərində fiziki, kimyəvi və bioloji aşınma və denudasiya nəticəsində əmələ gələn, kövrək təbəqədən ibarət geoloji formasiyaya deyilir. Əmələgəlmə dövrünə əsasən, aşınma qabığı iki yerə ayrılır:
# müasir
# qədim

## Mənbə
* fiziki aşınma
* kimyəvi aşınma
* üzvi aşınma 
* 

## İstinadlar
Çatırdağ yaylası

**Çatırdağ** (, ) — Krım yarımadasının cənubunda, dənizdən 10&nbsp;km aralıda yerləşən yayla. Krım dağlarının əsas sırasını təşkil edir. Əvvəllər silsilələr arasında məsafə böyük olmamışdır. Ancaq Ulu-Üzən və Alma çaylarının eroziya fəaliyyəti nəticəsində bu məsafə artır. Yayla yuxarı və aşağı olmaqla iki platodan ibarətdir. Yuxarı platonda iki zirvə vardır: şərqdə — Anqar-Burun (1453 m) və qərbdə — Əkizli-Burun (1527 m). Yaylanın uzunlu şimaldan cənuba 10&nbsp;km, şərqdən qərbə isə eni 4&nbsp;km təşkil edir.

## Geologiya
Massiv klassik kars rayonudur. Burada 200 mağara, şaxtaya sahibdir. Dünyada mağara qarğalarının sayına görə birinci yerdə gedir. Onların burada sayı 1 000-dən çoxdur. Əhəng daşından ibarət olan zirvələrin bəzən hündürlüyü 1000 metri keçir. Burada arqillit, alevrolit və əhəngdaşı kimi suxurlardan təşkil olunmuşdur. Bu tip suxurlar Krımın bütün cənub və cənub-qərb sahilləri boyunca yayılmışdır.

İnsanlar hələ neolit dönəmində yaşayırdılar. Burada əsasən maldar və ovçular yaşqmışdır.

## Görməli yerləri
Yuxarı və aşağı platoda məşhur turistik obyektlər yerləşir. Burada Anqar aşırımı və Mərmər, Əminə-Bair-Xosar və Əminə-Bair-Koba, Suuk-Koba, Bin-Baş-Koba mağaraları əsas görməli yerləridir.

Çatırdağın aşağı platosunda iki tur baza vardır: birinci mərmər mağarasında, ikinci idəsə keçmiş hərbi hissənin yerində yerləşir. İkinci tur baza platonun şimal-şərqində yerləşir və «Toçka» adlanır.

Nəzarət-Xilasetmə xidmətinin sözlərinə görə Çatırdağın aşağı platosunu hər il 40 min insan ziyarət edir. 1922-ci ildə Çatırdağ ətəklərində Krımın sonuncu canavarı öldürülmüşdür. Bununla belə 2000-ci ilərfə Krımın düzənliklərində yenidən canavarlar müşahidə edilmişdir. Onlar Ukraynanın materik hissəsindən ora daxil olmuşdurlar.

## Etimaloji adı
Yaylanın müasir adı krımtatar dili məşhəllidir. Dağın mənası «Çadır dağı» anlamındadır. Bununla yanaşı qədim yunan adı «Trapezunt» ( idiki, buda «Oturacaq dağı» mənasını verir.

## Mənbə
* Çatırdağ mağarası
* Çatırdağ yaylasının təsviri 
* Çatırdağ bələdçisi (1975) 
* Nauçnı — Alma — Çatırdağ maşrutunun təsviri
## İstinadlar
Ağadadaş Kərbəlayı oğlu

**Ağadadaş Kərbəlayı oğlu** () — neftçi, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1966).

## Həyat və əmək fəaliyyəti
Ağadadaş Kərbəlayı oğlu 1926-cı ildə Bakının Maştağa kəndində anadan olmuşdur. Əmək fəaliyyətinə 1944-cü ildə "Leninneft" briqada trestində başlamışdır. Səngəçal Qazma İşləri İdarəsinin ustası olmuşdur. 1950-ci ildən Sov.İKP üzvü olmuşdur. AKP 28-ci qurultayında AKP MK-nın üzvü seçilmişdir. Sov.İKP 24-cü qurultayının nümayəndəsi, SSRİ Ali Sovetinin (V və VI çağırış) və Azərbaycan SSR Ali Sovetinin (VII və VIII çağırış) deputatı olmuşdur. 23 may 1966-cı ildə sovet neft sənayesinin inkişafında göstərdiyi xidmətlərə görə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, 2 dəfə Lenin ordeni, "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordenləri ilə təltif olunmuşdur. Ağadadaş Kərbəlayı oğlu 13 dekabr 2008-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## Mənbə
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. I cild. Bakı, 1976. səh 95.