Zəngilan rayonu

**Zəngilan rayonu** — Azərbaycan Respublikasında inzibati-ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Zəngilan şəhəridir. 

## İnzibati ərazi bölgüsü
 

## Tarixi

### Orta əsrlər
Orta əsrlərdə Zəngilan rayonu Zəngəzurun bir hissəsi olub.

### Birinci Qarabağ müharibəsi
1993-cü ilin oktyabr ayının ortalarında Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı 12 tankın dəstəyi ilə erməni silahlı birləşmələri İranla sərhəddə yerləşən Horadiz qəsəbəsi ərazisində hücuma başladılar və hücumla onu ələ keçirə bildilər. Bu mühüm nəqliyyat qovşağını tutaraq, ermənilər Zəngilan rayonu da daxil olmaqla Azərbaycanın cənub-qərbini Respublikanın qalan hissəsindən ayırmağı bacardılar. Təxminən 60 min insan, o cümlədən dinc sakinlər və milislər mühasirəyə alındı. 

Sonra Ermənistan ərazisindən zərbə endirməklə, erməni zirehli hissələri (40 ədədədək zirehli texnika) oktyabrın 28 — də Mincevan dəmiryol stansiyasını, noyabrın 1-də Zəngilan rayon mərkəzini və ətraf yaşayış məntəqələrini işğal etdilər.

Zəngilan alayının könüllüləri, habelə Zəngilanın dinc sakinləri Araz çayı üzərindən İrana doğru qaçmağa məcbur oldular. 

İşğal edildiyi andan 2020-ci ilə qədər Zəngilan rayonu qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası tərəfindən Kaşataq rayonunun tərkibinə daxil edildib. 

Zəngilan rayonunun işğalı faktı BMT Təhlükəsizlik Şurasının 884 Noyabr 12-cü il tarixli 1993 saylı qətnamələri və BMT Baş Məclisinin 62/243 saylı 25 aprel 2008-ci il tarixli qətnamələri ilə tanınıb və pislənilib. 

### İkinci Qarabağ müharibəsi
Uzun müddət düşmən tapdağında qaldıqdan sonra İkinci Qabağ müharibəsi zamanı əks-hücum əməliyyatı nəticəsində:

* 20 oktyabr 2020-ci ildə Zəngilan şəhəri, Ağ oyuq, Həkəri qəsəbələri və Birinci Muğanlı, Havalı, Zərnəli, Məmmədbəyli, Şərifan, Muğanlı kəndləri;
* 21 oktyabr 2020-ci ildə Mincivan qəsəbəsi, Xurama, Xumarlı, Sarıl, Babaylı, Üçüncü Ağalı, Hacallı, Qıraq Müşlan, Üdgün,Turabad, İçəri Müşlan, Məlikli, Cahangirbəyli, Baharlı kəndləri;
* 22 oktyabr 2020-ci ildə Zəngilan (kənd), Ağkənd, Kolluqışlaq, Malatkeşin, Genlik, Vəliqulubəyli, Qaradərə, Çöpədərə, Tatar, Tiri, Əmirxanlı, Qarqulu, Bartaz, Dəlləkli kəndləri və Ağbənd qəsəbəsi;
* 23 oktyabrda Mirzəhəsənli, Vənədli kəndləri;
* 25 oktyabr 2020-ci ildə Birinci Alıbəyli, İkinci Alıbəyli, Rəbənd, Yenikənd kəndləri;
* 28 oktyabr 2020-ci ildə Birinci Ağalı, İkinci Ağalı kəndləri;
* 30 oktyabr 2020-ci ildə Aladin, Vejnəli kəndləri;
* 2 noyabr 2020-ci ildə Böyük Gilətağ, Dərə Gilətağ kəndləri;
* 4 noyabr 2020-ci ildə Məşədiismayıllı, Rəzdərə, Şəfibəyli kəndləri;
* 7 noyabr 2020-ci ildə Beşdəli kəndləri;
* 9 noyabr 2020-ci ildəa Bartaz və Üzümçülər qəsəbəsi, Ağakişilər, Aşağı Gəyəli, Aşağı Yeməzli, Bürünlü, Canbar, Dərəli, Günqışlaq, İkinci Muğanlı, İsgəndərbəyli, Keçikli, Qarababa, Qaragöl, Qaragöz, Qazançı, Quyudərə Xəştab, Nəcəflər, Orta Yeməzli, Otuzuncu, Ördəkli, Pirveys, Sarıqışlaq, Sarılı Xəştab, Seyidlər, Sobu, Şamlı, Şatarız, Şayıflı, Şərikan, Tağlı, Yuxarı Gəyəli, Yuxarı Yeməzli, Yusiflər kəndləri Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

### Bərpa şləri
Hər il oktyabrın 20-si Zəngilan Şəhəri Günü kimi qeyd olunur.

2020-ci il noyabrın 12-də rayonda Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin yerli şöbəsi yaradılıb[9].

İkinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində düşməndən azad olunan ərazidə ilk salınan yaşayış məntəqəsi Zəngilan rayonunun Ağalı qəsəbəsi olub.

## Coğrfiyası
Kiçik Qafqaz dağ silsiləsinin cənub-şərqində, Araz çayının sol sahilində yerləşir. Qərbdə və şimal-qərbdə Ermənistan Respublikasının Sünik mərzi ilə, cənubda və cənub-şərqdə İran İslam Respublikasının Şərqi Azərbaycan ostanı ilə həmsərhəddir.

## Əhalisi

* 1 yanvar, 2009-cu ilin məlumatları əsasında

## Tanınmış sakinləri
* Müşfiq Orucov – Şəhid, ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif olunub.
* Rəhim Abasəliyev — Kikboksinq və Muay-Tay idman növləri üzrə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar məşqçisi, Prezident mükafatçısı.
* Abbasova Adilə Ziyat qızı – fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor
* Paşayev Rizvan Teymur oğlu – fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor
* Bağırov Bayram Məhəmməd oğlu – texnika elmləri doktoru
* Məmmədov Mürşüd Cabbar oğlu – tibb elmləri doktoru, professor
* Mütəllim Həsənov – Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, "Həsən bəy Zərdabi" mükafatı laureatı, Ali kateqoriyalı müəllim.
* Əli bəy Azəri – Yazıçı-publisist, "Rəsmi Bakı" qəzetinin və "Xəzan" jurnalının baş redaktoru, müharibə veteranı
* Eyvaz Qocayev — jurnalist, "sumqayitxeber.com" xəbər portalının təsisçisi və baş redaktoru
* Məhəmməd Əsədov –Dövlət xadimi, general-mayor
* Qulu Məhərrəmli – jurnalist-professor
* Nəsiman Yaqublu – jurnalist, professor
* Ənvər Məmmədyarov — Dövlət xadimi, MTN Polkovniki, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisin deputatı
* Almaz Orucova — xanəndə, Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti
* Şəhriyar Məmmədyarov — Azərbaycan şahmat qrosmeysteri
* Qoşqar Təhməzli— Tibb elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Respublikasının Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin sədri.
* Dadaş Zeynalov
* Peçorin Kərimov — Kimya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent.
* Babayeva Gülnarə Rafiq qızı, kimya üzrə fəlsəfə doktoru.

## İdman
1980-ci illərə qədər rayonun mərkəzi stadionu dahi Azərbaycan şairi Səməd Vurğunun adını daşıyıb. Rayonun futbol komandasının adı isə "Süsən" idi.

## Mənbə
* Azərbaycan Milli Esiklopediyası. Bakı: 2007 səh. 875.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* "Zəngilanın azad olunmasına görə" medalı
* Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanı
* Zəngilan rayonunun abidələri

## Xarici keçidlər
* Zəngilan rayonunun İcra Hakimiyyəti Rəsmi sayti
* Virtual Qarabağ İKTM-də Zəngilan rayonu