Herpes

**Herpes** və ya *qızdırma qabarcığı* kimi tanınan, əsasən dodaqlara təsir edən herpes simplex virusunun infeksiya növü.

## Təsviri
Virusun peyvəndi olmasa da, insan orqanizminin immun sistemi və spesifik anticisimlər adətən virusla mübarizə aparır.

Virusa ən çox yoluxur:

* dəri, gözlər (konyunktivit, keratit),
* xarici cinsiyyət orqanları

Xəstəliyin ağır vəziyyətlərində, herpetik meningit və ensefalitin inkişafı ilə nəticələnən mərkəzi sinir sisteminin zədələnməsi mümkündür.

Bədənin müqavimətinin azalması xəstəliyin inkişafını tezləşdirir. Bədənin həddindən artıq istiləşməsi zamanı herpes isti havada da mümkündür.

İnsanlarda 8 növ herpes virusu olur:

# Herpes virusu 1 növ — dodaqlarda qabarcıqlara ("soyuqdəymə") səbəb olan herpes simpleks virusu.
# Herpes virusu 2 növ — genital herpesə səbəb olur, əksər hallarda cinsiyyət orqanlarında problemlər yaradır.
# Su çiçəyi virusu — Çiçək və şingles (herpes zoster) xəstəliklərinə səbəb olan herpes virusu növ 3.
# Epştein-Barr virusu — 4-cü növ virus — infeksion mononükleoza səbəb olur.
# Sitomeqalovirus — sitomeqalovirus infeksiyasına səbəb olan 5-ci növ virus.

6, 7 və 8 növlərin səbəbləri tam aydın deyil. Onların xroniki yorğunluq sindromunda, ani döküntüdə rol oynadığı düşünülür.

## Simptomları

Sadə herpes — Herpes simpleks — iltihablı baza üzərində şəffaf tərkibli sıx vəziküllər qrupu. Herpesdən əvvəl qaşınma, dərinin yanması, bəzən titrəmə, nasazlıq olur.

Herpes zoster — sinir boyunca ağrı, baş ağrısı ilə xarakterizə olunur. Bir neçə gündən sonra sinir boyunca dəri üzərində qruplaşdırılmış qabarcıqlar şəklində əvvəlcə şəffaf, sonra isə irinli qanlı tərkibli səpgilər görünür. Limfa düyünləri böyüyür, bədən istiliyi yüksəlir, ümumi vəziyyət pozulur. Nevroloji ağrılar bir neçə aya qədər davam edə bilər.

Yeniyetmələrdə ilkin herpes infeksiyası yanaqları və diş ətlərini əhatə etməklə özünü göstərir. Bəzi insanlar udmaqda çətinlik çəkirlər (disfagiya). Yetkinlərdə ilkin herpes infeksiyası tez-tez vəzi qızdırma (infeksion mononükleoz) ilə müşahidə olunan faringitlə nəticələnir.

## Patogenezi
Herpes virusu birbaşa təmasda, eləcə də məişət əşyaları vasitəsilə ötürülür. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına görə, 1-ci növ herpes virusu (HSV-1) əsasən oral yolu ilə ötürülür və HSV-1 virusu ilə soyuqdəymələrdə, tüpürcəkdə, ağızda və ətrafdakı səthlərdə təmas yolu ilə oral herpes infeksiyasına səbəb olur. Bununla belə, genital təmas vasitəsilə HSV-1 cinsiyyət sahəsinə də daxil ola və genital herpes törədə bilər. Digər ötürülmə üsulları (HSV-1) ÜST tərəfindən bildirilməyib.

Hava-damcı yolu ilə də yoluxma mümkündür.

Kolumbiya Universitetinin alimlərinin fikrincə, herpes Altsheymer xəstəliyinin inkişafı üçün stimullaşdırıcı amildir. Altsheymer xəstəliyi olan xəstələrin demək olar ki, 70%-nin beynində herpes simplex virusunun olduğu sübut edilib.

## Müalicəsi
İnfeksiyanın törədicisi 1 və ya 2 növ herpes simplex virusudur (HSV 1 və ya HSV 2). Virus hüceyrəyə daxil olduqdan sonra onun ölümünə səbəb olur. Ayrı-ayrı hüceyrələrdə virus uzun müddət qala bilər, lakin virusun sonrakı aktivləşməsi ilə hüceyrə öləcək.

HSV-1-in tez-tez tənəffüs yollarına, HSV-2-nin isə sidik-cinsiyyət sisteminə təsir edildiyi hesab olunur, lakin buna baxmayaraq, genital herpesin inkişafında HSV-1-in rolu böyüktür.

Herpes simplex virusları fiziki və kimyəvi amillərin təsirinə qeyri-sabitdir, ultrabənövşəyi və rentgen şüaları ilə asanlıqla məhv edilir, etil spirtinə və efirə həssasdır. Aşağı temperaturda (-20–70 °C) virus onilliklər ərzində qalır.

Müntəzəm olaraq qəbul edildikdə, virus infeksiyasının simptomlarını, çoxalmasını və inkişafını (yəni xəstənin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıran) təsirli şəkildə yatıra bilən dərmanlar bunlardır:

* **Asiklovir** (Zovirax) — hüceyrələrdə virusun çoxalmasının qarşısını alan antiviral dərman. Dərman forması — tabletlər, məlhəm, krem və inyeksiya məhlulu. Nisbətən ucuz, əksər xəstələr üçün effektivdir.
* **Valasiklovir** — əksər hallarda virusun simptomlarını və onun bioloji aktivliyini tamamilə yatırır, çoxalmasını bloklayır və yüksək ehtimalla virusun təmas yolu ilə digər partnyorlara keçməsinin qarşısını alır. Hazırda Qərbdə bu dərman pensiklovirlə birlikdə herpesin əsas müalicəsidir.
* **Famsiklovir** (Famvir) — pensiklovirin peroral forması. Herpes zoster və Herpes simplex virusunun ştammlarına (o cümlədən asiklovirə davamlı və dəyişmiş DNT polimeraza malik olanlar) qarşı təsirlidir. Fəaliyyət prinsipi asiklovirə və valasiklovirə bənzəyir. Yüksək effektivliyə malikdir
* **Dokosanol** (Erazaban, Herpanit). Polikosanolun tərkibində olan polihidrik spirt. Kosmetika sənayesində yumşaldıcı və emulqator kimi istifadə olunur. O, həmçinin antiviral xüsusiyyətlərə malikdir, effektivliyi 2000-ci ildə FDA (Qida və Dərman Administrasiyası) tərəfindən plasebo nəzarətli tədqiqatlarla təsdiq edilmişdir.
* **Tromantadin** — xarici istifadə üçün antiviral agent. 1-ci və 2-ci tip herpes simplex viruslarına, herpes zosterə qarşı aktivdir. Virusların hüceyrəyə adsorbsiyasına və daxil olmasına maneə törədir.
* **Vitagerpavak** — davamlı Vero B hüceyrələrinin qrupunda çoxalma yolu ilə əldə edilən herpes simplex viruslarının (HSV) Ι və ΙΙ serotiplərinin xüsusi təsirsizləşdirilmiş antigenlərini ehtiva edən peyvənd.
* **İnterferon induktorları** (asiklovir ilə birlikdə) — effektiv tam terapiya üçün immun cavabın inkişafı zamanı toxunulmazlığı düzəldənlər kimi, prosesin xronikiliyinin və residivinin qarşısını alır.

Alman Xəstəxana Gigiyena Cəmiyyəti tərəfindən terapevtik üsul kimi herpesə qarşı etanol və efir yağlarının birləşmələri ilə ağız yaxalamaq tövsiyə olunur. Efir yağlarının virus öldürücü təsirləri ilə bağlı əlavə tədqiqatlar aparılır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyatı
* 

## Xarici keçidlər