Orta azərbaycanca

**Orta Azərbaycanca** (), **Əcəm türkcəsi** () və ya öz adıyla **Türki** () — XV–XVIII əsrlərdə İran və Cənubi Qafqazda danışılan və ədəbi əsərlər yazılan ədəbi Azərbaycan türkcəsi. Bu forma qədim Azərbaycanca və ya Azərbaycan türkcəsindən sonrakı ikinci mərhələni təşkil edir. Azərbaycan türkcəsinin bu mərhələsi İran və Cənubi Qafqazda lingua franca kimi istifadə edilmişdir. Eləcə də Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, Səfəvi və Osmanlı imperiyalarında bu dildən geniş şəkildə müxtəlif məqsədlər üçün istifadə edilmişdir. 
## Tarixi
Orta azərbaycan dili hələ XV əsrdə Ağqoyunlu və Qaraqoyunlu dövlətləri dövründə danışıq və yazı dili kimi mövcud idi. 1500-cü ildən sonra bu dil yalnız Azərbaycan üçün deyil, həm də daha geniş bir ərazi üçün keçərli olan regionalarüstü bir variant kimi inkişaf edə bildi. Bu inkişaf, İsfahan kimi siyasi bir mərkəzin ətrafında formalaşan geniş coğrafiyada baş verdi. XV əsrin erkən orta azərbaycan ədəbiyyatının nümayəndələri sırasında Cahanşah Qaraqoyunlu, Şah İsmayıl və Məhəmməd Füzuli kimi şairlər yer alır. Orta azərbaycan dili Qafqazda və cənub-şərqi Dağıstanda ünsiyyət vasitəsi (lingua franca) kimi fəaliyyət göstərirdi. Hökumət dairələrində və ordu içərisində geniş yayılmışdı.  Səfəvi dövründəki döyüşçülərin əksəriyyəti yalnız bu dildə danışır, fars dilini bilmirdilər. 1617–1618-ci illərdə bu müşahidələri qələmə alan italyan səyyah Pietro della Valle orta Azərbaycan türkcəsinin Osmanlı türkcəsindən fərqli olduğunu qeyd edir və bu dildə “tatar”, yəni şərqi türkcə mənşəli bir çox sözün olduğunu vurğulayır.

Orta azərbaycan dili haqqında biliklər hələ də məhduddur; çox az mətn linqvistik təhlilə məruz qalmışdır. Bellər-Hann 1494–1495-ci illərə aid “Tarixi-Xətai” əsərini araşdırmışdır. Oğuz dilləri kontekstində, xüsusilə Azərbaycan və Osmanlı türkcəsi arasındakı əlaqələr, İranda Azərbaycan dialektlərinin təsnifatı və xüsusilə fars və türkcə arasındakı dil təması nəticəsində yaranan proseslər Mainz Universitetinin İran–Türk tədqiqat layihəsinin əsas mövzularından biri olmuşdur. XVI əsrdə Məhəmməd əl-Katib (ləqəbi Nişati Şirazi) tərəfindən bu dilə bəzi əsərlər tərcümə edilmişdir. Bunlardan biri “Şühədanamə”dir. Bu əsər Hüseyn Vaezi Kaşifinin 1502–1503-cü illərdə fars dilində qələmə aldığı “Rəvzət əş-şühəda” əsərinin 1538-ci ildə edilmiş tərcüməsidir. Kitab Əli ibn Əbu Talibin və Kərbəla şəhidlərinin həyatından bəhs edən rəvayət və əfsanələri əhatə edir. Digər əsər isə məşhur “Səfvət əs-səfa”nın (İbn Bəzzaz tərəfindən 1358-ci ildə yazılmışdır) 1542-ci ildə edilmiş tərcüməsi olan "Kitab-i təzkirə-i Şeyx Səfi"dir. Bu əsərdə Şeyx Səfiəddinin həyatı təsvir edilir.

Hər iki əsər mühüm şiə mətnləri sayılır və Nişati bu tərcümələrin məqsədini fars dilini bilməyən türk tələbələrə, sufilərə, türk tayfalarına mənsub mollalara və Türküstan xalqına fayda vermək kimi göstərmişdir. Şah I Təhmasib dövründə onun bu işi görməsini təşviq edən siyasi fiqurlar sırasında Səfəvi sarayında Təbriz və Qəzvində yüksək vəzifə tutmuş qızılbaş mənşəli məmur Şahqulu Xəlifə Zülqədər və Şiraz valisi Qazi xan Təkəli yer alırdı.

Pietro della Valle bir müddət İsfahanda yaşadığı dövrdə fars dilini deyil, əsasən azərbaycan (orta azərbaycan) dilini sistemli şəkildə öyrənməyə üstünlük verirdi. Boş vaxtlarından istifadə edərək 1620-ci ildə "Grammatica Della Lingua Turca" adlı orta azərbaycan dili qrammatikası kitabını yazıb nəşr etdirmişdir. Səfəvilər imperiyasına etdiyi səfər zamanı Baltazar de Lozye də İsfahanda olarkən Matta və Yəhya İncilinin azərbaycan dilinə tərcüməsi ilə məşğul olmuşdur. Fransız missioner Rafael dyu Man azərbaycan dilinə “əcəm türkcəsi” adını verərək bu dilin "osmanlı türkcəsindən daha zərif səsləndiyini" qeyd etmişdir. Əslində, de Lozyenin hazırladığı qrammatik eskiz Rafael dyu Manın əsəri idi. Bu, onun linqvistik məsələlərdə səyyahlara yardım etdiyi ilk hal deyildi. Məsələn, Rafael dyu Man fransız şərqşünası François Pétis de la Croixa İsfahanda olduğu müddətdə fars dili üzrə ilkin bilikləri öyrətmişdi.

Başqa bir qrammatika da mövcuddur. Bu qramatika əsəri 1679-cu ildə Rafael dyu Manı İsfahanda ziyarət etmiş isveçli alim tərəfindən onun qeydləri əsasında hazırlanmışdır. Həmin qrammatika fransız dilində yazılmışdır, lakin orada hallanma və fel şəkilləri, mülkiyyət əvəzlikləri və sairə ilə bağlı nümunələr təqdim olunmuş, həmçinin gündəlik İsfahan mühitində işlədilən ümumi sözləri əhatə edən fransızca-azərbaycanca bir lüğət də daxil edilmişdir.

### İşlədilməsi

#### Ədəbiyyatda
XIII-XIV əsrdən etibarən Azərbaycan türkcəsində ədəbiyyatın güclənmə dövrü kimi xarakterizə edilə bilər. XV əsrdə Azərbaycan Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu türkman tayfa konfederasiyalarının hakimiyyəti altında idi. Bu dövrün şairləri arasında Qazi Bürhanəddin, Həqiqi (Qaraqoyunlu hökmdarı Cahanşahın təxəllüsü), Həbibi və Kişvəri vardı. XIV əsrin sonu həmçinin XIV əsrin sonu və XV əsrin əvvəllərinin görkəmli Azərbaycan hürufi-mistik şairlərindən biri olan İmadəddin Nəsiminin ədəbi fəaliyyətə başladığı dövrdür. XVI əsrdə köçürülmüş iki əlyazmadan ibarət olan "Dədə Qorqud" dastanı XV əsrdən daha əvvəl yazılmamışdır. Bu əsər Oğuz köçərilərinin şifahi ənənəsini əks etdirən on iki hekayədən ibarət bir topludur.

Müəllifin həm Ağqoyunlu, həm də Osmanlı hökmdarlarını tərifləməsi nəzərə alınaraq, əsərin Ağqoyunlu və Osmanlı imperiyaları arasında yaşayan bir şəxs tərəfindən qələmə alındığı ehtimal olunur. Geoffery Lewis hesab edir ki, bu şifahi ənənələrin daha qədim bir təbəqəsi Mərkəzi Asiyada qədim oğuzlarla onların başqa türk rəqibləri – peçeneqlər və kumanlar – arasındakı toqquşmalara gedib çıxır; lakin bu təbəqə Ağqoyunlu türkman tayfa konfederasiyasının XIV əsrdə gürcülərə, abxazlara və Trabzondakı yunanlara qarşı yürüşlərinə dair istinadlarla zənginləşdirilmişdir.

XVI əsr şairi Məhəmməd Füzuli ərəbcə, farsca və Azərbaycan türkcəsində yazdığı fəlsəfi və lirik qəzəlləri ilə ölməz əsərlər yaratmışdır. O, yaşadığı mühitin zəngin ədəbi ənənələrindən böyük fayda vermiş, öz sələflərinin irsini davam etdirərək dövrünün aparıcı ədəbi simasına çevrilmişdir. Onun əsas əsərləri arasında “Qəzəllər Divanı” və “Qəsidələr” xüsusi yer tutur. XVI əsrdə Azərbaycan ədəbiyyatı aşıq yaradıcılığı janrının inkişafı ilə daha da çiçəkləndi. Həmin dövrdə Şah İsmayıl Xətai təxəllüsü ilə Azərbaycan dilində təxminən 1400 beyt yazmış, bu əsərlər sonradan onun Divanı kimi nəşr edilmişdir. Bu dövrdə qoşma adlanan özünəməxsus ədəbi üslub yaranmış və həm Şah İsmayıl, həm də onun oğlu və varisi Şah I Təhmasib tərəfindən inkişaf etdirilmişdir.

XVII–XVIII əsrlərdə Füzulinin yaratdığı orijinal janrlar və aşıq poeziyası Qövsi Təbrizi, Şah Abbas Sani, Ağa Məsih Şirvani, Nişat, Molla Vəli Vidadi, Molla Pənah Vaqif, Amani, Zəfər və digər görkəmli şairlər və yazıçılar tərəfindən davam etdirilmişdir.

#### Ağqoyunlu və Qaraqoyunlu dövrü
XV-ci əsrdən, yəni Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu sülalələrinin hakimiyyəti dövründə Azərbaycan türkcəsi (o dövrki adlandırma ilə Türki) tədricən ədəbi və poetik ifadə vaitəsinə çevrildi. Vladimir Minorski bu tendensiya barədə bunları yazmışdır:

Cahanşah kimi ağırsanballı bir türkmanın ifadə imkanlarında bu dərəcədə məhdudlaşması müəyyən qədər təəccüb doğurur. Ümumən, şeirlərin dili ‘Azərbaycan türkcəsi’ adı ilə tanınan cənub türkman dialektləri qrupuna aid edilir...İndiyədək Britaniya Muzeyinin Or. 9493 şifrəli əlyazması — Həqiqi təxəllüslü Qaraqoyunlu sultanı Cahanşahın (1438–1467) iki dilli şeirlər toplusunu ehtiva edən nüsxə — barədə nə isə dərc olunduğu görünmür.

Bu dövr ərzində Azərbaycan türkcəsində yazmaq saray və şairlər arasında dəb halına çevrildi. Qaraqoyunlu hökmdarı olan və Həqiqi təxəllüsü ilə şeirlər yazan Cahanşah özü də bu dildə şeirlər yazmaqda idi. Eyni zamanda Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Yaqub da Azərbaycan türkcəsində şeirlər yazmaqda idi. Eyni zamanda XVI əsrdə yaşamış şair Füzuli də əsasən Azərbaycan türkcəsində şeirlər yazmışdır. O, şeirlərini ərəb və fars dillərinə də tərcümə etmişdir.

#### Səfəvi dövrü
Səfəvilər dövründə Azərbaycan türkcəsi – o zamanlar “Qızılbaş türkcəsi” adlandırılan dil – cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında, həm sarayda, həm də xalq arasında geniş şəkildə işlədilirdi. Səfəvi İranında danışılan türk dili əsasən bu gün "Azərbaycan türkcəsi" adlandırdılan dil idi, amma o dövrdə ona müxtəlif adlar verilirdi. Məsələn, şair və miniatür ustası Sadiq Əfşar (1533–1610) “Qızılbaş dilində danışanlar” (motəkəllimin-e Qızılbaş) ifadəsini işlədən ilk şəxs olmuşdur. Lakin bu termin geniş yayılmamış, həm o, həm də bir əsr sonra yaşamış Əbdül-Cəmil Nasiri bu baxımdan istisna təşkil etmişdirlər. Əksər hallarda bu dil “türki” adlandırılırmışdır. Portuqaliyalılar isə ona “Turquesco” deyirdilər. Avropalılar və iranlıların əksəriyyəti onu sadəcə “Türk dili” kimi tanıyırdı. 

  1. Şah I İsmayılın Əmir Musaya yazdığı azərbaycanca məktub, 23 may 1512-ci il 2. Şah I Səfinin məktubunu Venesiya dojuna təqdim edən və ipək və mal alan Əli Balinin yazdığı türkcə qəbz, 1635-ci il

Saray dili kimi Azərbaycan türkcəsinin istifadə olunması bu dilin Səfəvi dövlətinin paytaxtlarında (müvafiq olaraq Təbriz, Qəzvin və İsfahan) geniş yayılmasına şərait yaratmışdı. Əslində, sarayda fars dilindən çox türkcə danışılırdı. 1607-ci ildə Karmelit rahibləri belə məlumat verirdilər: “Adətən türk dili danışılır və başa düşülür; Şah [I Abbas], saray əyanları və əsgərlər əsasən bu dildə danışırlar. Sadə xalq farsca danışır və bütün sənədlər, rəsmi yazışmalar fars dilindədir.” Hətta saray mərasimləri də Azərbaycan türkcəsində keçirilirdi. İtalyan səyyah Pietro della Valle yazırdı ki, Qızılbaş əyanları ona demişdilər: "Fars dili çox yumşaq və şirin bir dildir, əsasən qadınlar tərəfindən şeirlər üçün istifadə olunur; amma türk dili kişiyə xas, döyüşçüyə yaraşan bir dildir. Bu səbəbdən şah və dövlət əyanları türkcə danışırlar." 1637-ci ildə Holştayn səfirliyinin katibi Adam Olearius isə şah sarayında təşkil edilən ziyafətin sonunda eşikağasıbaşının uca səslə bu sözləri səsləndirdiyini yazır: "Sofrə haqqınadır, şah dövlətinindir, qazilər qüvvətinindir, Allah dilim Allah, Allah Allah və həzrətlərin kəlamları – Allah Allah." (سفره حقینه، شاه دولتینه، غازیلر قوتینه، الله دیلم الله الله و حضرات کلمات الله الله را تکرار کردند). Olearius əlavə edir ki, iranlılar uşaqlarına, xüsusilə Qızılbaşların fəth etdiyi Şirvan, Azərbaycan, İraq, Bağdad və İrəvan kimi vilayətlərdə, türk dilini öyrədirlər. O qeyd edir: "İsfahanda sarayda fars dili nadir hallarda eşidilir, amma Fars və Şiraz bölgələrində yalnız farsca danışılır."

II Şah Abbas dövründə Karmelitlər yazırdılar ki, "Türki [Osmanlı türkcəsi yox, Azərbaycan türkcəsi] saray dili idi. İsfahanda və İranın şimalında geniş şəkildə istifadə olunurdu." Şarden isə açıq şəkildə bildirirdi ki, "Qızılbaşlar və onların dili ölkənin şimal hissəsində, eləcə də sonradan sarayda o qədər yayılmışdı ki, səhvən bütün iranlılara Qızılbaş deyilirdi." 1660-cı ildə Rafael dü Man yazırdı: "İranda gündəlik dil sadə xalq üçün farsca, saray üçün isə [Azərbaycan] türkcəsidir." 1683–84-cü illərdə İranda olmuş Kempfer qeyd edirdi:

[Azərbaycan] türkcəsi sarayda danışılan ümumi dildir və Səfəvilərin ana dilidir, bu da onu əhali içində danışılan dildən fərqləndirir. Bu dil əvvəlcə saraydan əyanlara və nüfuzlu şəxslərə, daha sonra isə şahdan xeyir uman hər kəsə yayıldı. O qədər ki, indi artıq özünü hörmətli sayan bir adamın [Azərbaycan] türkcəsini bilməməsi ayıb hesab olunur.

1684–1695-ci illərdə İranda yaşamış fransız missioneri Sanson bildirirdi ki, iranlılar padşahın mənəvi gücünü tez-tez belə ifadələrlə çağırırdılar: "Qurban olum, dinim imanım padşah, başına dönüm." Azərbaycan türkcəsi Səfəvilər sülaləsinin sonuna qədər saray dili olaraq qaldı. Şah Sultan Hüseynin isə "yaxşıdır" sözünü hər təqdim edilən təklifə cavab olaraq deməsi və dövlət işlərinə maraq göstərməməsi səbəbilə "yaxşıdır" ləqəbi ilə tanındığı bildirilir. 18 mart 1722-ci ildə  yalnız fars dilini bilən Hollandiyanın VOC (Birləşmiş Şərqi Hindistan Şirkəti) nümayəndəsi Nikolaes Şorer Şah Sultan Hüseynlə görüşmüş, görüşün türk dilində keçirildiyini və tərcüməçinin onlara deyilənləri çevirdiyini yazmışdı.

Rəsmi danışıq və katiblik əsasən fars dilində aparılsa da, Azərbaycan türkcəsindən də istifadə edilirdi. Belə ki dövlət yazışmalarına aid sənədlərin bəziləri həm imperiya daxilində, həm də xaricindəki ünvanlara türkcə yazılmışdır. Bu, Səfəvi dövlətinin lap başlanğıcından etibarən belə olmuşdur. Məsələn, 23 may 1512-ci il tarixində Şah İsmayıl Anadoluda yerləşən Duğurt tayfasının başçısına türkcə bir məktub yazmışdı:

Emīr-i aʿẓam-i ekrem Mūsā Dūghurt  ʿināyat u şefqatımız ümidvār olundun sonra şöyle bilsün kim iftihār-i aʿāzım u aʿyān Aḥmed Āghā Qaramānlu ol tarafa gönderdük ve ol hər nə ki iḫtiyār ilə kəndünə şefqat etsün gerek kim müşārileyh sözündən u maslaḥatdan çıkmasun ve mutābaʿat u yārdam unga qılsun kim inşāʾallāh taʿālā hər nə kim etmək murādi u istəyi olsa hāsıl olur. Gündən güne hər iş vāqeʿ olsa Aḥmed Āghā ittifāqı ilə dergāh-ı maʿlāmıza bildirsünlər kim hər növ buyruğumuz olsa ʿamal etsin. Könlümüzə xoş dutub mərḥametimizə əmr-dār olsun.

*Azərbaycan türkcəsinə tərcüməsi (müasir dilə uyğunlaşdırılmış)*
Ən böyük və ən əziz əmir Musa Duğurta! Rəğbətimizə və mərhəmətimizə ümid etdiyindən sonra belə bilsin ki, böyük və əyanlardan olan Əhməd ağa Qaramanoğlunu sizin tərəflərə göndərdik. O, hansı məsələdə ixtiyar sahibidirsə, ona mərhəmətlə yanaşmaq lazımdır. Gərək ki, adıçəkilən şəxsin sözündən və məsləhətindən kənara çıxılmasın və ona itaət edilsin, yardım göstərilsin ki, inşallah-taala nə etmək istəyi və arzusu varsa, həyata keçsin. Gündəlik baş verən hadisələr haqqında Əhməd ağa ilə birlikdə bizim sarayımıza məlumat verilsin ki, hansı əmri versək, ona uyğun hərəkət olunsun. Qəlbimizə xoş gəlmiş, mərhəmətimizə layiq görülmüşdür.

Rəsmi məktubların Azərbaycan türkcəsində yazılması sonrakı şahlar dövründə də davam etmişdir. 1567-ci ildə Moskva Şirkətinin taciri Artur Edvards bildirmişdi ki, Şah I Təhmasib tərəfindən verilmiş ticarət imtiyazlarının dörd nüsxəsindən ikisi türk dilində idi. Şah I Abbas dövründə rus mənbələri qeyd edirlər ki, "Rusiya elçiləri saraydakı yüksək rütbəli şəxslərlə – İxtam-Dövlət [Etimadüddövlə] və digərləri ilə danışıqlarda – şahın cavabının türk dilində, amma tatar əlifbası ilə yazılmasını istəmişlər."

Bu, XVI–XVIII əsrlərdə rus çarlarının Avropa, Kiçik Asiya və Yaxın Şərq hökmdarları ilə yazışmaları tərcümə etmək üçün çoxsaylı katiblər işə götürməsi ilə bağlı məntiqi nəticə idi. 1789-cu ildə Rusiya sarayında bu cür 22 tərcüməçi çalışırdı, onlardan səkkizi tatar (türk) dilini, bəziləri isə ehtimal ki, Osmanlı türkcəsini bilirdi. Səfəvi imperiyasına göndərilən rus elçiləri və səfirlər rusca yazılmış məktublarla yanaşı, “köhnə tatar dilində” tərcümələr də aparırdılar. Cavab olaraq Səfəvi sarayı məktubları ya farsca, ya da “köhnə Azərbaycan dili”ndə yazırdı. XVI–XVII əsrlərdə rus sarayı “Qızılbaş kralları”ndan fars və Azərbaycan türkcəsində yazılmış 55-dən çox məktub almışdı. 1588-ci ildə Rusiya ilk dəfə olaraq Səfəvi sarayına tatar dilində məktub göndərmişdi.

Səfəvi şahları türkcədən daxili yazışmalarda da istifadə etməyə davam edirdilər. Məsələn, 1660-cı ildə Məhəmməd Tahir Vahid qeyd edir ki, “Dərviş Mustafa öz vilayətinə qayıtmaq istədiyindən” II Şah Abbas Şirvan bəylərbəyi Hacı Mənüçöhr xana türkcə bir fərman yazdırmışdır. Fərmanın əvvəlində belə deyilirdi:

İxlas yolunda rəsixül-əqidə və şücaət və mübarizə yolunda bəyənilmiş Hacı Məniçöhr xan! Təvəccöh və inayətim tərəfinə bihədd bilinib, özüki, əksər xatirimdə belə sən xüsusən bəzi feyzlü məclislərimizə və məsumin – əleyhimüssəlam – olan ayinəyi-zəmir imamlarımızda, inşallah yaxşı vəclə hüzurumuza yetmək istəyi var. Mehribanlıq lazımdır, sən yerkötürüb yola salasan Dərviş Mustafa yoldaşı ilə birlikdə Şirvan tərəfindən öz vilayətinə getmək iradəsindədir. Vəssəlam – mehrindən saf.

*Müasir Azərbaycan türkcəsinə uyğunlaşdırılması:*

İxlas yolunda möhkəm əqidəli və şücaət və mübarizədə nümunəvi Hacı Məniçöhr xan! Sənə olan diqqət və mərhəmətim sonsuz bilinmişdir. Sən ki, daim yaddaşımda yer almısan, xüsusilə bərəkətli məclislərimizdə və məsum imamların (ə) güzgü kimi təmiz qəlblərində yerin vardır. İnşallah, yaxşı niyyətlə hüzurumuza gəlmək istəyi var. Mehribanlıq göstərilməlidir, sən onu (Dərviş Mustafanı) yola sal və qayğısını çək. Dərviş Mustafa yoldaşı ilə birlikdə Şirvan tərəfdən öz vilayətinə getmək niyyətindədir. Vəssalam – səmimi sevgimizlə.Turxan Gəncehiyə görə, I İsmayıl və I Təhmasib dövrlərində türkcə aparılan yazışmalar daha sadə, xalq arasında işlənən üslubda yazılırdı. Sonrakı dövrlərdə isə Səfəvi məmurları üslub baxımından Osmanlı həmkarlarını örnək almağa başlamışdılar. Bunun da nəticəsində yazışmalar daha rəsmi və bəzəkli bir formaya keçmişdi. Bu fikrini əsaslandırmaq üçün Gəncehi Şah I Səfinin imperator II Ferdinand’a, eləcə də Şah Sultan Hüseynin Polşa kralı Fridrix Avqusta yazdığı məktubları nümunə göstərir.

## Linqivistik xüsusiyyətləri
### Orfoqrafiya

Nişatinin mətnlərində istifadə olunan orfoqrafiya sistemi şərqi türkcə yazı ənənəsini xatırladır. Bu xüsusiyyət həmin dövrün digər orta azərbaycan türkcəsi nümunələri üçün də xarakterikdir. Bu orfoqrafik xüsusiyyətlər içərisində aşağıdakılar xüsusilə diqqətəlayiqdir:

* Cəmdə olan sözlərdə saitlərdən tez-tez istifadə edilməsi, nadir və ya qeyri-adi sözlərin tələffüzünü göstərmək üçün diakritik işarələrin yalnız bir dəfə işlədilməsi;
* Sağır "ŋ" səsinin ardıcıl şəkildə "ن" və "ك" ilə ifadə olunması;
* Şəkilçilərin tez-tez ayrılıqda yazılması;
* "س" hərfinin türkcə sözlərin qalın hecalarında (istisna hallarda, məsələn "soŋra" kimi sözlərdə olmamaqla) "ص" ilə növbələşə bilməsi;
* "ت" hərfinin yalnız damaq səslərlə məhdudlaşmaması və bəzən "تی" formasında da qalın hecalarda işlədilməsi;
* Nöqtələrin tez-tez birləşdirilərək yazılması, məsələn "bir" sözündə "ب" hərfinin altında üç nöqtənin sıxılmış formada göstərilməsi;
* "س" hərfinin bəzən altına üç nöqtə ilə yazılması;
* "ج" və "چ" hərflərinin istifadəsində ardıcıllığın olmaması, onların təsadüfi şəkildə bir-birini əvəzləyə bilməsi;
* "آ" hərfinin bəzən "a" və ya "ā" saiti üçün qeyri-müəyyən göstərici kimi çıxış etməsi mümkündür, lakin o, digər saitləri də ifadə edə bilir.

### Fonologiya
Burun səslərinin təsiri ilə türkcədə başlanğıc "b" səslərinin "m" ilə əvəz olunması prosesi "mən" və "miŋ" sözlərində tam şəkildə baş verir. "Bu" sözünün dolayı forması isə müxtəlif variantlarla təmsil olunur: məsələn, "Şühədanamə" əsərində "bunı ~ munı", "bunda ~ munda" formalarına rast gəlinir. Halbuki "Təzkirə-i Şeyx Səfi" əsəri bu formalar arasında müəyyən üstünlük verir, lakin hər iki mətndə "bunlar (bular)" forması müşahidə olunur. Bu iki mətn arasında bənzər münasibət burunla təmasda olmayan medial "b" səslərində də görünür; məsələn, "kibi ~ kimi" variantları, lakin bəzi hallarda yalnız "kimi" forması işlədilir. Başlanğıc "q" səslərinin "ğ" ilə dəyişməsi isə bu mətnlərdə müşahidə olunmur (nadir hallarda görünən "ğalabalıq - tolpa” kimi nümunələr istisna olmaqla). Bununla belə, medial və son mövqedə "q" səslərinin səslənməsi və ya spirantlaşması baş verir, lakin bu proses ardıcıl deyil. Bəzi sözlər əsasən "x" ilə yazılır, məsələn: yaxşı, bax, oxu, qalx, saxla, yıx (yıx). Digər hallarda yazılış dəyişə bilər, lakin bu dəyişiklik sözün mövqeyindən və ya sonrakı səsin keyfiyyətindən asılı olmur. Ümumiyyətlə, "x" ilə yazılan formalar üstünlük təşkil edir, məsələn: çıx ~ çıq (çıxma, çıxa, çıxdı ~ çıqma, çıqa, çıqdı), yaxın ~ yaqın, yox ~ yoq, çox ~ çoq.

Son "q" səsi tez-tez səslənərək, çox güman ki, səslənmiş spiranta çevrilir (baxmayaraq ki, غ hərfi bu səslərin spirant xüsusiyyətini birmənalı şəkildə ifadə etmir). Bu səslənmə əsasən başlanğıcda samitlə gələn şəkilçilərdən əvvəl (həmçinin, hər zamankı kimi, saitdən əvvəl) və sözlərin mütləq son mövqeyində baş verir. Nümunələr: başmağçı, ırağdan, uçmağda, uşağları, bulmağda, ayağ (ayaq), ispāhiliğ, ağlamağ. Son mövqedə "ğ" ilə "q" arasında dəyişmə baş verir, xüsusilə də "-maq" şəkilçisində (nadir hallarda "-max" forması ilə), lakin "-lığ / -luğ" şəkilçilərində həmişə cingiltili samitli formalar işlədilir.

Oğuz dilində başlanğıc "t" səsinin "d" səslə əvəz olunması adətən belə sözlərdə müşahidə edilir: dağ, dur, diş, düş  və s. Araşdırılan mətnlərdə bu ikincil səslənmə prosesində bəzi fərqliliklər mövcuddur ki, bunlar əsasən medial və ya son mövqedə duran kar samitlərin təsiri ilə bağlıdır (məsələn, litre-, tut-), bu barədə alman türkoloqu Gerhard Dörfer açıqlama vermişdir. Bu proses XV əsrdən başlayaraq inkişaf etmiş və təkcə kar samitlərin təsiri altında olmayan, yəni "t" hərfinin özünün dəyişməsi ilə bağlı sözləri də əhatə etmişdir. Dörfer bu halı ikinci inkişaf kimi qiymətləndirir, çünki daha qədim dövrlərə aid "d" nümunələri də mövcuddur. Lakin belə nümunələr yoxdursa, ilkin oğuz "t" səsinin qorunması ehtimal olunur.

Nişatinin mətnlərindən alınan məlumatlar göstərir ki, arxa saitli sözlərdə başlanğıcda səslənən "d" hərfi bir çox hallarda qorunmuşdur. Məsələn, müasir türkcədə də belə qədim "d" nümunələri vardır; bu, həm qədim osmanlı, həm də orta osmanlı dillərində qeyd olunmuşdur və Azərbaycan dilində də bəzi sözlərdə bu günədək saxlanmışdır. Bu, orta azərbaycan dilinə aid transkripsiya mətnlərində də təsdiqlənmişdir. Nümunələr bunlardır: dad, dadlu, daş, dut, tut (tut), danuq (şahid), daŋla (səhər çağı), daraqla.

Orijinal "t" səsinin səslənməsi, hətta qədimdən bəri işlənən "damu" (cəhənnəm) kimi alınma sözlərdə belə müşahidə olunur. Bu söz Meninski tərəfindən də “tamu seu usit [atius] damu” kimi qeydə alınmışdır. Qismən assimilyasiyaya uğramış t formaları da mövcuddur, lakin daha az yayılmış şəkildə: məsələn, "tapşur" (tapşırmaq, sifariş vermək). t  t səslərinin ön saitli sözlərdəki inkişafı isə bir qədər fərqli xarakter daşıyır. Belə sözlərin əksəriyyəti müasir Azərbaycan dilində qorunub saxlanılmışdır: "düş", "düzəd" (qaydaya sal), "dəniz".

Nișatiyə aid mənbələrdə, Osmanlı dilindən daha artıq dərəcədə yerli (Azərbaycan) xüsusiyyətlər müşahidə olunur. Başlanğıcda "t" və digər kar samitlə başlayan sözlər arasında "tik, tikən, tök" kimi leksik vahidlər vardır. Bu formalar həm digər orta azərbaycanca mətnlərində, həm də müasir Azərbaycan dilində (ən azından tik sözünün "tikmək" mənasında) eyni şəkildə təsdiq edilir. Halbuki müasir Türkiyə türkcəsində bu sözlərdə "d" səsi qorunub saxlanılmışdır. Şərq bölgəsinə aid digər mətnlərdə bu kimi formalar müşahidə olunmadığından, bu sözlərdə t > d səs dəyişməsi baş verməmiş, əksinə, ilkin türkcə t səsi saxlanılmışdır: təpə, tərpət, titrə, tikə, türlü-türlü ~ dürlü-dürlü, tik, tikən, tök. Başlanğıcdakı "-yi" komponenti adətən "i" kimi səslənir, bu da müasir Azərbaycan dilində olduğu kimidir: itir, iyirmi, igid ~ yiğitlik; "-yı, -yü və -yu" şəkilləri isə əksər hallarda y ilə işlənmişdir: yıl ~ il (il), yılan (ilan), yüz (üz), yulduz (ulduz).

Ərəb qrafikası ilə yazılmış mətnlərdə müşahidə olunan bəzi tipik fonetik dəyişikliklərə "e" səsi və dodaqlanmanın itməsi daxildir. Nișatinin mətnlərində ev sözünün yazılışında mütəmadi olaraq Azərbaycan xüsusiyyəti özünü göstərir. Bu yazılış Osmanlı dilində bu formada qeydə alınmamış, daha çox şərq bölgələrində inkişaf etmişdir. Əvvəlki "ə" səsinin "e" formasına keçdiyini göstərən digər nümunələrə yeni, sev, hətta dəri, dəvə kimi sözlər daxildir. Dodaqlanmanın itməsi nümunələri: bəylə, əylə (belə), gəvdə ~ gövdə, yeri (get). Fars dilinin təsiri ilə dodaqlanan və dodaqlanmayan saitlər arasındakı fərqin neytrallaşması prosesi daha çox müasir İran türk şivələrinə xasdır. Bu dəyişiklikləri ərəb qrafikalı mətnlərdə müəyyən etmək isə çətindir. Q/ğ və k/g səslərini ehtiva edən hecalarda bəzi fərdi dəyişikliklər müşahidə oluna bilər: vermağ  və əyləmağa sözləri "-mak" formasında işlənmişdir; bu tip velar formalar müasir Azərbaycan dialektlərində də geniş yayılmış və "-mək" şəkilçisinin velarlaşdırılmış variantı kimi tanınmışdır. Nișati mətnlərində daha çox "-mək" şəkilçisi incə saitli kökdən sonra gəlmişdir: aparməkdə, ayrılmək , çıxarmək, qayıtmək, saxlamək, yandurmək. Durdük və ya buyurdügi  kimi sözlərdə saitli şəkilçilərdəki dəyişmə, dodaq harmoniyasının neytrallaşma mərhələsinə keçid əlaməti ola bilər.

"-lik" şəkilçisində tez-tez səslənən səthi və ya velar dəyişmələr müşahidə olunur, burada sait də qeyri-sabit sayılır. Ərəb-fars mənşəli və son hecasında uzun "ī" olan sözlərdən sonra "-lığ" (nadir hallarda -liq) şəkilçisinin istifadəsi kifayət qədər geniş yayılmışdır: şīrīnlığ, ğarīblığ . Əksinə, velar kökdən sonra "-lik" şəkilçisinin istifadəsi (məsələn, həftəlik) həmin kökün səthi səciyyə daşıdığına işarə edə bilər. Bu, qısa "a" səsinin Azərbaycan dilinə xas səslənməsini göstərir. Osmanlı dilində dodaqlanan saitləri uzun müddət qorunub saxlanılsa da, şərqi türk dillərində dodaqlanmayan formalar daha geniş yayılmışdır. Bununla belə, Füzuli kimi şairlərin əlyazmalarında Osmanlı formasında dodaqlanan variantlara da rast gəlinir.

Nișati mətnlərində isim və felin birinci və ikinci şəxsin təkindəki mənsubiyyət və şəkilçi formaları sabit olaraq dodaqlanan variantlarda müşahidə olunur; bu xüsusiyyət "Tarixi-Xətai" əsərində də görünür. Lakin bu dodaqlanan üstünlüyün pozulmağa başladığını göstərən əlamətlər dedim sözündəki kimi yazılış formalarında, eləcə də bağışladım kimi variantlarda özünü göstərir. İkinci şəxsin formalarında bu tip yazılışlar qapalı hecalarda meydana çıxır: çigniŋdən. Əliŋdəki kimi qüsurlu yazılışlar da yəqin ki, bu eyni inkişafın nəticəsidir. Cəmin birinci və ikinci şəxslərindəki mənsubiyyət şəkilçilərinin ikinci elementi olan "-ız" saitində isə həmişə dodaqlanan forma üstünlük təşkil edir. Bu həmçinin birinci hecaya da təsir edərək dodaqlanan formaların inkişafını sürətləndirir. Osmanlı dilində hər iki heca dodaqlanan saitlə işlənirdi və bu tədricən uyğunlaşdırılmışdır (-umuz > -xmuz > xmxz), lakin Orta Azərbaycan formalarında ikinci elementin dodaqlanan variantı geriyə doğru dominantlıq göstərir: yolımız, qorxdınız kimi formalar yaranmışdır. İkinci elementin "-ız" kimi sabit qalması, şərqi türk dillərindəki nümunələrlə uyğunluq təşkil edir.

Qısa variant olan "-uŋ" hələ də varlığını qoruyur, lakin uzun variantın birinci səsi "-(x)ŋız" harmonik olaraq hiss edilir. İkinci şəxsin mənsubiyyət şəkilçilərində olduğu kimi, hər zaman dodaqlanmayan olan "-ız" sonluğu bu inkişafı asanlaşdırdığı güman edilir. Yiyəlik hal şəkilçisi "-(n)uŋ ~ -nuŋ ~ -(n)ıŋ"; "-üm", "-im" işlənməsi örnəkləri: kitabuŋ, yemegüŋ, būstānınuŋ, dirinüŋ, senüŋ, mənüm, şəhīdnüŋ, Taŋrınıŋ (~Taŋrınuŋ), quyınıŋ (~quyınuŋ), göziniŋ, bizim. Yiyəlik hal şəkilçisi adətən köhnə osmanlıcaya uyğun olaraq dodaqlanan samit daşıyır. Yalnız məhdud sayda dodaqlanmayan variantlar da istifadə edilmişdir ki, bunlar əsasən söz sonundakı "i/ı" səsindən sonra meydana çıxır və nümunədə göstərildiyi kimi həmişə eyni formada qalır. XV əsrin sonlarına aid olan "Tarixi Xətayi" əsərinin mətnində "~ (n)ıŋ" dodaqlanmayan forması istisnasız olaraq işlədilib ki, bu da şərqi türkcənin təsiri ilə izah olunur.

Dodaqlanan forma ilə bağlı üstünlük Aynallu dialektində "-(n)ıŋ" və Qaşqay ləhcəsində "-(n)in", "-ni" şəklində qeydə alınıb. Halbuki Qaşqaycaya məxsus daha yeni Cəmbozorgi variantında artıq harmoniyalaşmış formalar görünür. Məsələn, qızıŋ, unuŋ, lakin unıŋ kimi dodaqlanmayan reliktlərlə də növbələşirlər. Sonrakı dövrlərə aid Azərbaycan türkcəsi transkripsiya mətnləri Nişati materialları ilə uyğunluq təşkil edir və daha çox konservativ mənbələrdən gələn dodaqlanan formalardan ibarətdir. Lakin bu mənbələrdə danışıq dili nümunələrindən qeyri-fonetik yazım formalarına da rast gəlinir. Yohanessonun da qeyd etdiyi kimi, bu fərqlər ehtimal ki, dilin müxtəlif mərhələlərini əks etdirən diaxronik ardıcıllığı göstərir. Nişatiyə məxsus "-(n)ıŋ" forması isə artıq təsirə məruz qalan və şərqi türkcənin relikti olan sporadik nümunələr kimi görünür. Müasir Azərbaycan türkcəsinin şivələrində və Təbriz dialektində dodaqlanmayan yiyəlik şəkilçisi "-(n)ıŋ" artıq funksionallığını itirib, lakin dodaqlanmayan əsasdan sonra gələn köhnə dodaqlanan formalar arxaizmlər kimi mövcuddur.

Bundan başqa, mənsubiyyət şəkilçilərindəki "-ız" elementi və cəmdə əmr şəkli ilə yanaşı, "-sız" söz yaradıcılıq şəkilçisində də sabitləşmiş formalar mövcuddur: camālsız, xüccətsiz, tütünsiz, susizlikdən, susızlığından.
"-ıu" şəkilçisindən fərqli olaraq, bu şəkilçi Nișati mətnlərində yalnız dodaqlanmayan formada mövcuddur və bu forması ilə sabitləşmişdir. Ardınca gələn "-lıq" şəkilçisinin dəyişməsi saitin neytrallaşmasına işarə edir.
"Tarixi-Xətai" mətnində bu şəkilçi çox zaman açıq saitlərlə qeydə alınır: boyağsız, carazsız. Halbuki köhnə Anadolu türk dillərində adətən "-suz" forması istifadə olunmuşdur. Burada da Çağatay türkcəsi ilə paralellik vardır; çünki orada da "-sız" dodaqlanmayan formada və dodaq harmoniyasına tabe olmadan işlənmişdir.

"-lığ/-lıq", "-luğ" şəkilçisi ilə abstrakt anlayışlar yaradan formalar: dostlığ, görklik, yoqlik, qonağlığ, atalik, həftəlik, mənlik, ğarīblığ, bāxıllıq, susizlik, susızlığından, qulluğında, qulluğcılar, danuğluğ. Nișati mətnlərində dodaqlanmayan formalar tam üstünlük təşkil edir; dodaqlanan formalar isə indiyə qədər yalnız qulluğ və danaoğluğ sözlərində qeydə alınmışdır. "Tarixi-Xətai" əsərində də oxşar vəziyyət müşahidə olunur, istisna olaraq "qaranlux" sözündə dodaqlı şəkilçiyə rast gəlinir. Burada "-lıq" şəkilçisinin səthi və velar variantlarının növbələnməsi, saitin qeyri-sabitliyinin və dodaq harmoniyasının neytrallaşma mərhələsində olduğunu göstərə bilər. Bu, həmçinin səthi harmoniyanın pozulmasının əlamətidir. Üstünlük təşkil edən velar "-lığ" şəkilçisinin işlənməsi çox güman ki, Çağatay təcrübəsinə əsaslanır; belə ki, onlar ərəb-fars alınmalarında əsasən velar şəkilçi formalarını üstün tuturdular. Söz köklərindəki səthi sait dəyişiklikləri həftəlik kimi formaların yaranmasına səbəb olmuşdur.

### Qramatika
Təyini tamamlıq hal şəkilçisi müxtəlif morfem variantlarını əks etdirir və bu, Azərbaycan, Osmanlı və Şərqi Türk nümunələri arasında baş verən dil inkişafının davamlı prosesini göstərir. Azərbaycan türkcəsində saitlə bitən əsaslardan sonra gələn "-(n)ı / -nı" forması kifayət qədər sabitlik nümayiş etdirir. "-nı" və "-yı" şəkilçilərinin növbələnməsi digər Orta Azərbaycan mətnlərində də müşahidə olunur. Lakin danışıq dilini əks etdirən bir mənbə kimi “Tarixi-Xətai” əsərində artıq "-nı" forması norma olaraq qəbul edilmişdir:

-nı

*Xazrəti Allah təālānı bəndənüŋ rızqı verməgindən mazūl edəbilürsən qamu əşyānı görə.*

(Həzrəti Allah təalanı bəndənin ruzisini verməkdən məhrum edə bilərsən ki, o hər şeyi görə bilsin).

*Xavvānı qoyub ətəgindən əlüŋi qısadasan.* 
(Həvvanı qoyub ətəyindən əlini çəkəsən).
-yı
*Aqlīmiyāyi Qābīle müsəlləm edəyim, bir qara qarğayi gördi, ol qadar ki ol ölmiş qarğayi örtüldi və ölüyi kəfənsiz olmaz.* 
(Əqlimiyyəni Qabilə əmanət etdim. O, bir qara qarğanı gördü. O qədər ki, həmin ölü qarğa örtüldü. Ölülər isə kəfənsiz olmaz).


Şərqi Türk variantında samitlə bitən əsasdan sonra gələn "-nı" forması I və II şəxsin mənsubiyyət şəkilçilərindən sonra, əsasən poetik hissələrdə istifadə olunmuşdur. Bəzən bu formalar ayrı şəkildə də işlənmişdir: Mənüm çıplağlığumnı unutmaŋız və pərīşānlığumnı xātırıŋıza geçürüŋ (Mənim çılpaqlığımı unutmayın və yoxsulluğumu yadda saxlayın). Lakin Əlizadənin qeyd etdiyi kimi, "Şühədanamə" əsərində bu istifadə ümumi norma təşkil etmir. Aşağıdakı nümunələr buna dəlalət edir:

*Mənüm selamumi aŋa yetir.* 
(Salamımı ona çatdır).

*İşümi Taŋrıya qoyubam.*
(İşimi Tanrıya həvalə etmişəm).

*Sığırlarıŋızı oraya sürüŋiz.*
(Mal-qaranızı ora aparın).

III şəxsin mənsubiyyət şəkilçisindən sonra gələn Şərqi Türk forması Nișati mətnlərində, həmçinin klassik Osmanlı türkcəsində geniş yayılmışdır və "-nı" ilə yanaşı işlənmişdir:

 "-n" forması:
*Atların çapdılar.*
(Atlarını sürdülər).

*Kārxānəsin sınduralım.*
(Emalatxanasını dağıdaq).

*Mübārək əlin öpdüm.*
(Mübarək əlini öpdüm).

-nı forması:

*Atını buğdaya sürdi.* 
(Atını buğdaya sürdü).

*Mübārək ağzını açub.*
(Mübarək ağzını açdı).

*Yüzi ilən saçlarını yuyub darağladı.*
(Üzü ilə saçlarını yuyub daradı).

Təyini hal şəkilçisi yalnız konkret obyektin bildirilməsi üçün deyil, Çağatay türkcəsində olduğu kimi, passiv cümlələrdə insanlara da aid edilə bilər: Üstine toprağ tökdi ol qadar ki ol ölmiş qarğayı örtüldi (Ölü qarğanı örtmək üçün onun üstünə torpaq tökdü). Bundan əlavə, bəzi hallarda bu şəkilçi mübtəda funksiyasında da çıxış edir: Mənüm qarındaşumı gögçəkdür (Mənim bacım gözəldir).

Şəxs əvəzlikləri əsasən köhnə Osmanlı türkcəsi ilə üst-üstə düşür. İstisna olaraq, I şəxsdə "-m" başlanğıcı ilə fərqlənir. III şəxs üçün "ol" və "anlar" formaları işlənir; yönlü hallarda isə əsaslar "-a" ilə formalaşır. I və II şəxsin yiyəlik halları isə "bizim" və "sizün" formasındadır. Bəzi Cənubi Azərbaycan dialektlərində və XVII əsr Orta Azərbaycanca mətnlərinin transkripsiyalı variantlarında rast gəlinən "bilə-" əvəzlik formalarına burada rast gəlinmir. İşarə əvəzliklər müasir Azərbaycan dilində olduğu kimi "bu" və "ol" formaları mövcuddur; "şu" işlənmir, nadir hallarda onun daha qədim "şol" formasına rast gəlinir. Cəmdə normal forma "bunlar" olsa da, "bular" kimi köhnə variant da qorunmuşdur. Bəzi formalarda bu tez-tez "-m" başlanğıcı ilə işlənir. “Şühədanamı”də "bunı ~ munı", "bunda ~ munda" kimi növbələnmələrə rast gəlinir. Hər iki mətn üçün tipik qayıdış əvəzliyi "öz" formasıdır. “Təzkirəyi-Şeyx Səfi”də isə "kəndü / kəndüsü" kimi köhnə variantlar da istifadə olunmuşdur.

“Kim” və “nə” ilə yanaşı tipik sual formaları bunlar idi: hanğı (hansı), xanda (~ qanda, nadir hallarda handa) – harada, xandan (~ qandan) – haradan, nadir olaraq qaçan (~ xaçan, haçan) – nə zaman. "-qa/-xa" forması əsasən qorunub saxlanılıb; müasir Azərbaycan dilindəki "hara" forması yoxdur. Yönlük halda "nərəyə" (haraya) forması da  istifadə edilib. “Nə” ilə birləşərə yaradılan sual formaları bunlar idi: necə, neçə, nəyşün (niyə), nəyşə (nə üçün), nəylə. Qeyri-müəyyən əvəzliklərdən  mətnlərdə və onların müvafiq isimlərlə birlikdə istifadəsində aşağıdakı formalar qeyd olunur: qamu (~ xamu) – hamı, özgə – yad / başqası, nəstə (nadir hallarda nəsnə) – əşya, varı – hər şey (sıfətləşdirilmiş formada), "Hər kim yer idi varı yaxşı-u yaman bilür idi". İsmi xəbəri və felin son şəkilçilərində "-mış", "-(y)acaq", "-(y)ub" şəkilçiləri mövcuddur.

Keçmiş zamanın birinci və ikinci şəxsin şəkilçiləri saitləri açıq şəkildə göstərmir və aşağı saitlər kimi interpretasiya olunur. Bu, həm daha erkən Osmanlı türkcəsində, həm də Azərbaycan dilində qorunub saxlanmışdır. Cəmin birinci şəxsin şəkilçisi isə həmişə "ا" ilə yazılır: dönəməzüz, yaratmışuz, hətta son cingiltili samitdən sonra belə, məsələn: Biz anuŋ maxkūmıuz (Biz onun məhkumuyuq) və ya "tökəüz", "olauz" kimi istək formasında da bu müşahidə olunur. Yazılış göstərir ki, bu morfemada başlanğıcda "-y-" və ya "-v-" elementi yoxdur, halbuki bu elementlər Osmanlı türkcəsində qəbul olunmuşdur. Eyni yazım xüsusiyyəti "Tarixi Xətayi" əsəri mətnlərinə də xasdır. Cəmin birinci şəxs şəkilçisi hələ "-k" (yəni fonetik olaraq "-x") ilə bitən forma ilə əvəz olunmamışdır. Halbuki bu formalar artıq bütün Azərbaycan ərazisində, Mərkəzi və Şərqi Anadolu bölgələrində və İranın cənubundaki türk dialektlərində geniş yayılıb. Yazılı Azərbaycan mətnlərində "-k" şəkilçisi XVIII əsrdən əvvəl müşahidə edilmir. Bununla belə, fransız alimi Rafael dü Manın İsfahanın danışıq dialektinə əsaslanan qrammatikası bu şəkilçini "-ouk" kimi qeydə almışdır.

Əvəzlik və mənsubiyyət tipli morfoloji siniflər arasında baş vermiş dəyişmə, yəni analoji yolla əvəzlik tipli formaların mənsubiyyət şəkilli formalarla əvəz olunması prosesi Nişati mətnlərində qeyri-bərabər şəkildə müşahidə olunur. Belə ki, onun mətnlərində cəmin birinci şəxsi üçün "-uk" mənsubiyyət şəkilçisi yoxdur, lakin ikinci şəxsin cəmi üçün "-sıŋız" (mənsubiyyət elementi "-ŋız" ilə) normal forma kimi işlənir. Daha qədim "-sız" forması isə yalnız bəzən istək anlamı ilə birlikdə işlənir. İndiki zamanın ifadəsi üçün ümumi vasitə arzu-istək şəkilçisi "-(u)r" olmuşdur. Onun dodaqlanan təbiəti yazıda aydın görünür, birhecalı sözlərdə aşağı səsli "-ar" variantı isə bəzən natamam yazı və ya "ا" ilə göstərilir. Gör- və vur- fellərindəki aşağı sait (görerüz – görürük, urarlar – vururlar) və yat- feilindəki yüksək sait (yatur – yatır) klassik osmanlı və dialekt arxayizmlərində yaxşı sənədləşdirilmişdir. Lakin "-ır-" variantına dair heç bir nümunə, eləcə də mərkəzləşmiş saitlərə dair yazı nümunələri yoxdur – bu isə daha sonra Azərbaycan türkcəsində arzu-istək anlamı ifadə edən sisteminin yenidən qurulmasının başlanğıc mərhələsinə işarə edən əlamətləri tapmağa imkan vermir.

İndiki zamanın inkişaf etməkdə olan "-yır", "-(y)ır" formalarının izləri yalnız daha sonrakı transkripsiya mətnlərində görünür. İstək ifadəsinin inkar forması "-maz" ilə düzəlir və buraya birinci şəxsin cəmi "-mazuz" da daxildir (bilmezüz, dönmezüz), qismən isə birinci şəxsin təkində (bilmezem, tərk edəməzəm) istifadə olunur. Təkdə birinci şəxs üçün "-manam" morfemi üstünlük təşkil edir. Bu forma hal-hazırda İranın cənub türklərinin dialektlərinin bir çoxunda (istəmənəm, qaçmanam, baş çəkmənəm), eləcə də Azərbaycanın cənub və şərq şivələrində, həmçinin Şərqi Anadoluya aid xüsusi dialektlərdə (Diyarbəkir, Urfa, Van, Ahlat) işlənməkdədir. Nişati mətnlərində də alternativ olaraq klassik osmanlı "-mazam" forması yer alsa da, "-manam" forması ilə onlar XVII-XVIII əsrlərə xas daha yeni bir inkişaf mərhələsini əks etdirirlər. Bu isə daha əvvəlki dövrlərə aid olan XV əsr orta azərbaycan mətnlərindən fərqlənir – orada nə "-manam", nə də klassik "-mazam" ilə növbələşən qədim "-man" forması görünmür. Bu morfem daha qədim tarixə malik olmaqla birlikdı, şərqi türkcə və qıpçaq mətnlərində yaxşı əks olunmuşdur. XV əsrə qədər İran türklərində də işlənmişdir. Hətta Şah İsmayıl, Füzuli kimi XVI əsr ədəbiyyatında da bu hallara rast gəlinir. Buna görə də Nişati mətnlərinin poetik hissələrində də bəzən görünür (məs.: bilmən).

Nişatinin mətnlərinə xas olan çox tipik bir xüsusiyyət, bitmiş zamanın ifadəsi üçün iki morfemin "-mış" və şərqi türkcə mənşəli "(y)ub" işlədilməsidir. Bu şəkilçilər kökə bitişən əlaqə şəkilçiləri ilə birlikdə işlənməsi ilə xarakterizə olunurlar. Eyni hal, hər iki morfemin müxtəlif qarışıq paradigma daxilində təmsil olunduğu bütün müasir İran türk dialektləri üçün də keçərlidir. Dörfer bu cür qarışıq paradigmaların üstünlük təşkil etdiyi altı tipi ayırd edir. Bu tiplərdə birinci və qismən ikinci şəxsdə istifadələr üçün əsasən "-mış", üçüncü şəxs üçün isə daim "-ıbdır(r)" istifadə olunur. Lakin cənub dialektləri, Dörferin Şirazda danışılan Qaşqay şivəsi üçün verdiyi təsvirə əsasən, ya yalnız "-mış", ya yalnız "-ıbdır(r)", ya da bütün şəxslər üçün hər iki morfemin birgə istifadəsinə üstünlük verirlər. Nişatinin mətnlərində də buna bənzər bir mənzərə müşahidə olunur: "-mış" və "-(y)ub" birgə şəkildə işlədilir:

*Ol nəstələr kim məşayixümdən təlim alubam və anlar ilə adət eyləmişəm təkr edəməzəm.*

(Öz mürşidlərimdən öyrəndiyim və onlarla vərdiş etdiyim şeyləri tərk edə bilmərəm).

Hər iki morfem bütün şəxslərdə işlədilsə də, "-mış" birinci və ikinci şəxslərdə bir qədər daha tez-tez, "-(y)ubdur" isə əsasən üçüncü şəxsdə istifadə olunur: "-mışam (~ (y)ubam)", "-mışsan (~ (y)ubsan)", "-(y)ubdur (~ -mış)".

Daha bir diqqətəlayiq cəhət isə bu iki bitmiş zaman göstəricisinin funksiyası ilə bağlıdır: müasir İran türk dialektlərində olduğu kimi, bunlar müasir standart Azərbaycan dilində "-mış" və ya müasir özbək dilində "-(i)b" morfemlərinə xas olan dolayılıq mənasını daşımır. Fars dilinin təsiri, bu morfemlərin dolayı keçmiş zaman mənasında inkişaf etməsinin qarşısını almışdır, çünki fars dilində bu mənanı ifadə edən oxşar bir forma mövcud deyildi. Buna görə də İran türk dialektlərində "-mış" və "-(y)ub" indiki zamana nisbətdə tamamilə bitmiş zaman funksiyasını daşıyır. Bu funksiya Nişatinin mətnlərində də açıq-aydın müşahidə olunur. Əksər hallarda "-mış" və "-(y)ub" ilə verilmiş türkçə tərcümə farsca bitmiş zamana uyğun gəlir, lakin bəzi hallarda bu formalar farscaya məxsus keçmiş zamana və ya indiki zamana da istinad edir. Bu isə göstərir ki, bu morfemlər məsələnin modal deyil, əsasən zaman kateqoriyası kimi istifadə olunmasına xidmət edir:

*Dedi hān dərvīşlərüŋ nəvāləsin yeyübsən (Dedi: “Həqiqətən, sən dərvişlərin çörəyini yemisən.*
(Ariflərdən birisi söyləmiş ki).

*Dedi çün Xazrət-i Şəyx Zāhid məni mən əyləyübdür və Xazrət-i Taŋrı tə ālādan əmr olubdur bu iki buyruğuŋ ortasından mənüm çārəmüŋ nədür.*
(Dedi: “Müqəddəs Şeyx Zahid bunu mənə qadağan etdikdə və bu zaman Allah tərəfindən bir əmr gəldikdə, bu iki əmr arasında mənim çıxış yolum nə ola bilərdi?”)"

"İmiş" bağlayıcı feilinin funksiyası tam aydın deyil, çünki yalnız bir neçə nümunə müəyyən etmək mümkün olmuşdur. Qaşqay dialekti də daxil olmaqla bir çox dialektlərdə "imiş", ümumiyyətlə, dolayılıq (dolaylı nəql və ya qeyri-birbaşa məlumat ifadəsi) göstəricisi kimi qorunub saxlanılmışdır. Dolayılıq funksiyasının itirilməsi yalnız fars dilinin güclü təsiri altında olan Xələc dilində müşahidə olunur. Aşağıdakı nümunədəki "yox imiş" fars dilindəki keçmiş zaman forması "na-buda ast" (olmamışdır) ifadəsini əvəz edir; bu fars forması dolayılıq mənası daşımır, lakin türkcədəki cümlələri, eyni zamanda, sanki “deyilir ki...” tipli bir ifadə ehtiva edirmiş kimi də başa düşülə bilər:

*Və həm bəylə Xazrət-i Şəyhüŋ nəzri yox imiş.*
(Və beləliklə, Şeyxin də nəziriyox imiş).

*Suāl qıldılar kim Şəyx Zāhidüŋ aləmi yox imiş və özgələrüŋ var.*
(Soruşdular: ‘Şeyx Zahidin bayrağı olmayıb, başqalarının isə var imiş?)."

Nişatinin mətnləri göstərir ki, "-mış" və "-(y)ub" bitmiş zaman formalarında dolayılığın itməsi və ya ümumiyyətlə mövcud olmaması sonrakı dövrün dil təmaslarının nəticəsi deyil, əksinə, bu, artıq XVI əsrdə və ondan əvvəlki dövrlərdə dilin sabit xüsusiyyəti olmuşdur. Bu hal "Tarix-i Xətayi" əsəri ilə də təsdiqlənir; orada "-mış" və "-(y)ubdur" formaları demək olar ki, həmişə təsviri funksiya daşıyır. Bənzər bir status klassik Osmanlı türkcəsində də müşahidə olunur. Beliki orada "-mış" sonluğunun əsas funksiyası nəticə bildirən bitmiş zaman olmaqla yanaşı, yalnız ikinci dərəcəli şəkildə dolayılıq mənası daşıyırdı. Eyni zamanda, "-mış" və "-(y)ub" formalarının (xüsusilə üçüncü şəxsdə "-(y)ubdur" şəklində) paralel istifadəsi də klassik Osmanlı türkcəsində müşahidə olunan bir xüsusiyyət idi. Lakin XVI əsrdən etibarən "-(y)ubdur" forması klassik Osmanlı türkcəsində aradan qalxmağa başladı.

Həm xəbər, həm də əmr cümlələrində birinci şəxsin cəmi üçün "-k" sonluğu olan şəkilçinin olmaması xüsusiyyəti müasir dialektlərdə (şərq dialektləri istisna olmaqla) qayda halındadır. Birinci şəxsin təkindəki əmr  formasının yalnız əsas sonda gələn saitdən sonra "-yım" formasında və hal-hazırda da işlədilyidiyi kimi qısaldılması  müşahidə olunur (məsələn, *istəyim*), lakin sonu samitlə bitən fellərdən sonra bu yoxdur (*qoyayım*, *içəyim*). Arzu-istək anlamını tamamilə itirmiş, yalnız ikinci şəxsləri qismən qoruyub saxlayan müasir Anadolu türkcəsindən fərqli olaraq müasir Azərbaycan türkcəsinin dialektləri fars dilinin təsiri ilə tam arzu-istək sistemini qoruyub saxlamışdır. Amma burada belə, bu formalar tez-tez xüsusilə üçüncü şəxsdə əmr forması ilə əvəz olunur. Oxşar proses klassik oOsmanlı türkcəsində də başlamışdı. Beləki bu dildə xüsusilə üçüncü şəxslərdə arzu-istək forması əmr forması ilə volyuntativlərlə əvəz olunmağa başlamışdı.

XVI əsrə aid olan Nişati mətnlərində bu inkişafın davam etdiyi müşahidə olunur. Əmr formaları şərt, zaman, nəticə və ya reallaşmamış hərəkətlərlə bağlı digər cümlə tipləri ilə birlikdə, xüsusən də modallıq bildirən cümlələrdə bütün şəxslərdə işlədilirdi. Lakin birinci və üçüncü şəxslərdə əmr formaları arzu-istək ilə paralel işlədilir. Məsələn, birinci şəxsin təklik forması: *-(y)am ~ -(a)yım.* Hər iki mətnə əsasən, əmr formaları daha dominantdır:

*Hükim et tā Bābil dağlarını Nimrūdīlərüŋ başlarına indürəyim.*

*«Quru ətmək gətürüŋ kim andan tənāvül edəyim»*
(Quru çörək gətirin ki, ondan dadım)

*Göŋləgümi gövdəmdən çıxarmaŋız ki əgər öləm kəfənsiz ölməyəm.*

Birinci şəxsin cəmində "-(y)auz ~ -(y)alım" şəkilçisindən istifadə edilmişdir. Bu şəxsə görə fərqli formada istifadə edilmişdir. Beləki "Şühədanamədə" arzu-istək, "Təzkirə-i Səfi" də isə əmr formasına üstünlük verilmişdir:

*Bizim müddəāmiz oldur ki sənüŋ boğazuŋdan qan axıtdurauz.*

(Bizim məqsədimiz odur ki, sənin boğazından qan axıdaq).

*Pādişāh yanımıza gəlübdür kim anuŋçun duā əyləyəlim.*

(Padişah yanımıza gəlib ki, onun üçün dua edək) .

Üçüncü şəxs -"(y)a ~ -sun" formasında qurulmuşdur. Hər iki mətndə hər iki formadan istifadə olunsa da, lakin arzu-istək formasına bir qədər üstünlük verilmişdir:

*Yaqūb şūrətinə aŋa görsədəyim tā anuŋ ilən təsəlli və təskīn tapa*
(Ona Yəqub surətində görsənim ki, onunla təsəlli tapsın).

*Bağdād Xatun daxi iltimās qıldı kim bir loqma aŋa verə.*
(Bağdad Xatun da xahiş etdi ki, ona bir tikə versin).

Paralel istifadə növbəti nümunədə də açıq şəkildə görünür; burada iki oxşar şərt cümləsi yer alır:

*Əgər mənüm qurbānlığımı qabūl olmaya Aqlīmiyāyı Qābīle müsəlləm ədəyim əgər bu qurbānı qabūl olsun qarındaşum mənümdür.*
(Əgər mənim qurbanım qəbul olunmasa, Əqlimiyanı Qabilə verim; əgər bu qəbul olunarsa, qarındaşım [qardaşım] mənim olacaq).

Əsas cümlələrdə və ya şərt/zaman cümlələrinin nəticə hissəsində, yəni arzu olunan, gözlənilən və ya mümkün hərəkətləri bildirən hallarda, birinci və bəzən üçüncü şəxslərdə əmr formasına üstünlük verilir:

*Devəmi bağlayım mı yoxsa təvəkkülə qoyayım.*
(Dəvəni bağlayım, yoxsa Allaha təvəkkül edim?)

*Ey ata, vaqt ola kim…»*
(“Ey ata, vaxt gələr ki…”)

*Çün Taŋrınuŋ buyruğı bilə şādır olmış ola Hācər ilə İsmailüŋ miŋ cānı Allāh-taālānuŋ xazrətinə fədā olsun*
(Tanrının əmri ilə sevinmiş ola ki, Hacər və İsmayılın min canı Allah-Təalaya fəda olsun).

*Hər kimüŋ qurbanlığı qabūl olsun, Aqlīmiyā anuŋ ola*

İkinci şəxsin arzu-istək forması belə əmr şəkli ilə əvəz edilə bilər. Aşağıdakı nümunədə ikinci şəxsin cəmi üçün olan iki şəkilçinin paralel istifadəsi göstərilir: "*-(y)asız ~ -xınız"*:

*Çün axşam namāzı çağı qardaşlaruŋ ilən evə gidəsən mənüm bīkəsligümdən aŋasız və yəmək çağı açlığumdan yad eyləŋiz*
(Axşam namazı vaxtı qardaşlarınızla evə gedəndə mənim kimsəsizliyimi, yemək vaxtı isə aclığımı yada salın).

"-sa" sonluğunun istifadəsi məhduddur; o, demək olar ki, yalnız üçüncü şəxsdə işlənir. Bu şəkilçi düz bir şəkildə fel kökünə birləşir və gerçək və ya potensial bir halı ifadə edir:

*«Əgər buyruğuŋ olsa, əmir edəyim tā…»*

Şərt cümlələrində istəyə bağlı olan "-(y)a" forması istifadə olunur, lakin bu forma bəzən birinci və üçüncü şəxsin əmr forması ilə də əvəz oluna bilir və bu zaman "əgər" bağlayıcısı ilə birlikdə işlənir. Digər yol isə "əgər" və ya çoxfunksiyalı "çün" kimi leksik vasitələrlə şərt bildirilməsi, zaman kimi digər zaman şəkilçilərinin  istifadə edilməsidir. Bu vasitələr real/potensial, bəzən isə real olmayan şərtlər üçün də işlədilə bilər:

*Əgər mənüm sözümi inanmazsan hər biriŋiz bir qurbān əyləŋiz*
(Sözlərimə inanmırsınızsa, hər biriniz qurban kəsməlisiniz).

*Və əgər anuŋ göŋləgində bir namāz qıluram namāzuŋ dadını bilməzəm*
(Əgər onun köynəyində bir namaz qılsam, namazın dadını bilmərəm).

Reallaşmamış şərt hallarını ifadə etmək üçün adətən arzu-istək forması şəkilçisi olan "-(y)a + idi" kombinasiyası işlədilir:

*Əgər mən xaqīqat sözi anuŋ yanında söyləyəydüm ol sözlərüŋ müştərisi dəgül idi.*
(“Əgər mən onun yanında həqiqəti desəydim, o bu sözləri işlətməzdi”).

Şərt cümlələri ilə bağlı bu cür xüsusiyyətlər digər mətnlərdə də müşahidə olunur. Məsələn, daha qədim "Tarix-i Xətayi" mətnində "-sa" şəkilçisi birinci və ikinci şəxslər üçün yoxdur, həmçinin sadə "-sa" forması Rafael du Manın 1684-cü il qrammatikasında ümumiyyətlə nəzərdə tutulmur. Hətta onun işlədilməsi müasir dialektlərdə də xeyli məhdud şəkildədir. Bulut, Bayat dialektlərinə dair tədqiqatında qeyd edir ki, şərti arzu-istək formalı nümunələr, sadə "-sa" şəkilçili nümunələrlə müqayisədə iki dəfədən çox daha çoxdur. Ən geniş yayılmış formalar isə morfologiyaya uyğun şəkildə işarələnməmiş şərti konstruksiyalardır. Bu cür xüsusiyyətlər Azərbaycan türkcəsinin tarixi və müasir dialektlərinə xas olan tipik xüsusiyyətlərdən biridir.

Nişatinin mətnlərində türk dillərinə məxsus "-malı" şəkilçisi də mövcuddur, lakin sonrakı dövrlərə aid mətnlərdə bu formanın transkripsiyası yoxdur. Müasir standart Azərbaycan dili bu şəkilçinin tam paradigmasını əks etdirir, lakin Təbriz dialektində bu şəkilçi yalnız isimləşmiş formalarda qalmış, əsasən "gərəkli" (gərəh) anlamında istifadə olunan hala gəlmişdir. Digər dialektlərdə isə "-malı" hələ də fel şəkilçisi kimi mövcuddur. "Şühədənamə" bu baxımdan xeyli irəliləmiş bir vəziyyəti əks etdirir, çünki burada bütün şəxslər üçün bu şəkilçilər var, və "-malı" formalarının "ol-" və ya "idi" ilə birləşdiyi çoxlu nümunələr də qeyd olunur. Bu hal klassik Osmanlı türkcəsindəki vəziyyəti xatırladır:

*Bunları xamu görməli və çəkməlüüz.*
(Bunların hamısını görməli və qəbul etməliyik).

*Bulay kim yolda yā mənzildə bir qurbān etməlü olauz*
(Bəlkə də yolda və ya mənzildə qurban verməli olarıq).

*(Mən demək dilinə geçməz idi) və əgər nāçār deməlü olaydi mun söylərdi.*
(‘Mən’ demək dilinə gəlməzdi, əgər məcbur olsaydı, ‘mun’ deyərdi).

Hər iki mətn göstərir ki, "-malı" şəkilçisi ilə paralel olaraq zərurəti ifadə etməyin başqa yolları da mövcuddur:
Məsələn, "-mak + gərək + şəxsi əvəzliklər" birləşməsi. Müasir Azərbaycan dilində "gərək + arzu-istək/əmr" analitik konstruksiyası geniş yayılmışdır, lakin bu model Nişatinin mətnlərində zəif təmsil olunmuşdur. "Şühədənamə"də bu tip konstruksiyaya rast gəlinmir. "Təzkirə-i Şeyx Səfi"də isə digər üsullarla yanaşı, "gərək kim + gərək + arzu-istək/əmr" forması görünür:

*Və fərzənd gərək kim atasınuŋ məzhəbində ola*
(“Övlad atasının məzhəbinə bağlı olmalıdır”)

*Dəyici gərək kim işidicinüŋ aqlı ilə fəhmi görsün*
(“Danışan qarşısındakının düşüncə və anlayışına uyğun danışmalıdır”)

İmkan və bacarıq ifadəsi üçün -(y)abil şəkilçisi işlənir: "Görəyim Şəyxüŋ maŋa nə edə bilür" (“Görüm şeyx mənə nə edə bilər”).  Başqa bir metod isə olur kim + arzu-istək/əmr şəklində şəxssiz konstruksiyalardır: "Olur kim ol hüccət ilən anlara dolaşub işlərini bərhəm uralım" (“Elə ola bilər ki, o dəlillə onlara yaxınlaşaq və işlərini pozub dağıdaq”). Mümkünsüzlük ifadəsi üçün həm türk dilindəki "-(y)ama", həm də Azərbaycan türkcəsindəki "-(y)abilmə" formaları yanaşı işlədilir. Bu vəziyyət hələ də dialektlərdə müşahidə olunur:

*Sözləri əylə daqīq idi kim qamu kimsələr anı fəhm edəməzdilər.* 
*Acīb kəlīmātlar söylərsən ki hər gəz hīç kimsədən naql edə bilməz*


Feildən düzəlmiş isimlər və sifətlər (təsrif olunmayan feli formalar) arasında "-mak" forması yeganə feildən düzəlmiş isim formasıdır ki, Nişati mətnlərində kifayət qədər tez-tez işlədilir. Klassik Osmanlı türkcəsində olduğu kimi, bu forma mənsubiyyət şəkilçilərini və bütün halları, o cümlədən yiyəlik halını qəbul edə bilir. Hal şəkilçiləri isə əlaqədar feil kökündən asılı olaraq dəyişə bilir. "-maga" forması isə xüsusilə nəticə bildirən cümlələrdə geniş istifadə olunur:

*Mürīdlərinə kəsb əyləmək buyurdı və dilənmək mən edərdi*
*Çün deməgüŋ meydānında qadəm basardı*
*Özinə titrədi və cān qorqusından içməgi və yəməgi unutdı*
*Bir loqma götürüb əŋsəsindən aŋa verməgə əlin uzatdı*
*Bağışlamağdan məlālət və pəşimānlığum yoxdur* 
*Ādəm yedi gün və yedi gecə dağlar ilən yazıyı gəzüb anı bulmağda idi*

Bu cür "-maq/-mək" konstruksiyaları mübtəda və ya tamamlıq kimi işlənərək tabeli cümlə funksiyası daşıya bilsələr də, müasir nitqə yaxın olan əsas feil cümlələri ilə yanaşı da işlədilirlər. Nümunə olaraq aşağıdakı cümlə göstərilə bilər: Utanuram kim öz nəfsüm içün ayru nəstə buyurayım və ol-çaq daxi kim Kəlxurānda idim və cüftimiz işlər idi öz anamdan utanurdum nəstə (“Mənə ayıb gəlir ki, özüm üçün nəsə istəmək istəyim; o vaxt da ki, Kəlxuranda idim və öküzlərimiz işləyirdi, anamdan nəsə istəmək belə mənə ayıb gəlirdi”). Bu nümunədə "nəstə diləməgə" (xüsusi bir şey istəmək) ifadəsi feilin xəbərindən sonra yerləşdirilmişdir, bu da Şeyx Səfiəddinlə bağlı əfsanənin bu hissəsinin danışıq dilinə yaxın olduğunu göstərir. Feildən düzəlmiş isimlər yiyəlik şəkilçiləri ilə işlədikdə yiyəlik-mənsubiyyət konstruksiyalar təşkil edə bilir. Belə konstruksiyalarda "-mak" forması keçişli fellərdən də yaradıla bilər və bu zaman yiyəlik halında olan isim sintaktik cəhətdən obyektlik yiyəlik halı kimi çıxış edir. Bu cür obyektlik mənası daşıyan strukturlar bu gün də Təbriz dialektində qorunub saxlanılmışdır:

*Bugün məni bişmiş yəməgüŋ yəməgindən mazūr dutub bağışlamaq gərəksiŋiz.*
(Bu gün sən məni bağışlamalı və hazırlanmış yeməyi yeməkdən azad etməlisən.)

*Çün Ādəm Hābīli görmədi anuŋ bulmağında cəhd etdi.* 
(Adəm Habili görməyincə onu tapmağa çalışdı.)

*Xazrət-i Allah təālā-nı bəndənüŋ rızqı verməgindən mazūl edəbilürsən.*
(Allahu Təalaya insanlara ruzi verməsinə əngəl ola bilərsinizmi?)

Müasir dialektlərdən fərqli olaraq, "-mak" feildən düzəlmiş isim forması modallıq ifadə edən cümlələrdə hələ də aktiv rol oynayır, xüsusilə də istək və zərurət bildirmək üçün. "-malı" şəkilçisinə əlavə olaraq, "-mak + gərək + şəxsi şəkilçilər" birləşməsi də işlədilir. Bu xüsusiyyət XVIII əsrə qədər orta azərbaycanca mənbələrinə xas olmuşdur:

*Bunı nūş etmək gərəksiŋiz.* 
(Bunu yeməniz gərəkdir.)

*Əlbəttə göŋləgüŋ çıxarmək gərəksən.*
(Əlbəttə, köynəyini çıxarmalısan).

Şəxssiz ifadələrdə isə "-mak" gərək birləşməsi ilə yanaşı vaciblik ilə qurulan konstruksiyalara da rast gəlinir: Buyurdu ki, haramı tərk etmək vacibdir. Tək mübtədalı cümlələrdə istək ifadəsinin əsas vasitəsi "-mak + istə-" modelidir:

*Öz maqāmına qayıtmək istədi.*

*Çün dost məni yandurmaq istər.*

Lakin eyni subyektli istək cümlələri üçün İran mənşəli "istə- ki + arzu/istək modeli çox məhduddur: İstərlər ki anı daxi oda salalar. Feildən düzəlmiş "-ma" isim şəkilçisi (məsələn, "yemə", "getmə") isə mətnlərdə demək olar ki, müşahidə olunmur. Yalnız leksikallaşmış formalar istisnadır. Nəticə etibarilə, müxtəlif subyektli cümlələrdə bu funksiyanı bitmiş xəbər felinə əsaslanan cümlələr əvəz edir: stəmənəm ki Taŋrıdan özgə kimsə mənüm işümdə dāxil əyləyə.  Bu mətnlərdəki vəziyyətdən fərqli olaraq, hətta İraq sərhədlərinə qədər olan ərazilərdə belə müasir dialektlər yalnız arzu/istək əsaslanan konstruksiyalardan istifadə edirlər. "-yan" sifət şəkilçisi isə çox məhdud şəkildə işlədilir, çünki nisbi cümlələrin əsas nümunəsi farsdilli "ki(m) + xəbər forması" modelidir. Bu model qısa, məhdudlaşdırıcı tamlamalarda görünür: Əvvəlki doğan qız soŋraki oğlana verür idilər. Və ya tam nominal formasında: Və gök ilən yer və uçan ilən yeriyən ağlamağa düşdilər. "-yanda" forması (məsələn, "görəndə", "gedəndə") da çox nadir hallarda rast gəlinir. Bəzi nümunələr “Şühədənamə” mətnində göstərir ki, "-(y)ıcı ~ -(y)ucu" şəkilçiləri ilə feildən düzəlmiş sifətlər bəzən məhdudlaşdırıcı nisbi cümlələr yaratmaq üçün istifadə olunmuşdur:

*Yel saxlayıcı mələk İbrāhīmə gəldi* 
*Arş götürücilər və kürsī üstündə oturucılar fəriştələr ağlamağ bünyād etdilər*
(Ərşi daşıyan və yuxarı səmalarda yaşayan mələklər ağlamağa başladılar.)

Müasir Azərbaycan türkcəsinin və dialektlərinin mühüm morfoloji elementlərindən biri olan "-dığı" forması Təbriz dialektində xeyli dərəcədə ixtisara uğramışdır və bəzi digər dialektlərdə də qeyri-bərabər şəkildə paylanmış formada işlədilir. Nişati mətnlərində isə "-dığı" forması əsasən feildən düzəlmiş isim kimi işlənir. Bu, isimli cümlələrdə və şəxssiz nisbi cümlələrdə özünü göstərir. İsimli cümlələrdə bu, feldən asılı olaraq müxtəlif hallarda baş verə bilər:

*Andan soŋra İsmaīlüŋ qurbān olduğıdur.*
*Muslim bən Aqīluŋ neçə uşağları ilən şəhīd olduğına.*
*Göŋlüŋ yaqīnī oldur kim Taŋrı ilən bilici ola və gəldügi ilə gitdügini bilə.*
*Oğlanlarınuŋ gəldügindən hiç əsər gözükmədi.*

"-dığı" forması, "-mak"-da olduğu kimi, əgər feildən düzəlmişdirsə, yiyəlik-ənsubiyyət konstruksiyalarda obyekti ifadə edən isim yiyəlik halında olur, yəni burada yiyəlik funksiyasını daşıyır: Qardaşınuŋ öldürdüginə bel bağladı. Bəzən "-dığı" şəkilçili feildən düzəlmiş isim, həmçinin transgressiv tərkiblərin tərkib hissəsi kimi də çıxış edə bilər, yəni zərflikli cümlələrdə konverbiya elementinə çevrilə bilər:
*Günāhüm utanduğından sərgərdān olubam.* 
*Biz Şeyxüŋ buyurdügi kimi sığırları xayāta sürdük.*

Əsassız nisbi cümlələrdə cümlələrdə: "Xazrət-i Şeyx q. s. göndərdügindən nə özi taşarruf edərdi və nə uşağları ilə mürīdlərinə yedürürdi" ("Müqəddəs Şeyx onun göndərdiyini nə özü üçün saxladı, nə də oğullarına və müridlərinə yedizdirdi"). Bununla belə, sifət mövqeyində feli-sifət formanın (məxsusən "-dığı" şəkilçisinin) işlənməsinə çox nadir hallarda rast gəlinir. "-dığı" şəkilçisi ilə düzəlmiş sifət mövqeli feli sifət və farsca tipli "ki(m)" ifadəli və sonlu fel ilə qurulan nisbi cümlələrin paralel istifadəsi mətnlərdə dominant modeldir. Bu nümunədə aydın şəkildə rast gəlmək mümkündür: "Ol nəstələr kim sən gördüŋ sənüŋ dəvlət ilə səādətüŋdür mənüm anda gördügüm nəstələri bu āləmə bəŋzəməz" ("Sənin gördüyün şeylər sənin dövlətin və səadətindir, (amma) mənim orada gördüyüm şeylər bu aləmə bənzəməz"). Bu baxımdan, Nişatinin mətnləri Osmanlı mətnlərindən kifayət qədər fərqlənir və onlar qədim Anadolu türkcəsinin çox erkən mərhələsini xatırladır. Bulat XIII əsrə aid mətnlərdə nisbiləşməni təhlil etmiş və qeyd etmişdir ki, məsələn, Əhməd Fəqihin "Karnamə" əsərində "-dığı" şəkilçisinin istifadəsi əsasən mütləq nisbi cümlələrlə məhdudlaşır. "-duk" şəkilçisi ilə düzəlmiş və əsas hissəyə aid edilən feli isimlərə rast gəlinmir. Lakin artıq XIV əsrdə sifət mövqeyində işlənən "-dığı" formasının kifayət qədər nümunələri müşahidə olunur. Feli bağlama formalarının sayı və funksiyaları isə geniş yayılmış İran tipləri cümlə birləşdirmə strategiyalarının təsiri ilə olduqca məhdudlaşmışdır. Ən geniş işlənən feili bağlama forması "-(y)ubdur" və bu forma əsasən diskursun davamlılığını təmin etmə funksiyasını daşıyır. Lakin bu seriallaşma olduqca qısadır və orta Osmanlı türkcəsindəki kimi uzun feli bağlama zəncirləri mövcud deyil. Adətən, hərəkətlərin mövzusu (subyekti) eyni olur: "Ördək yerindən qalxub bir pārə yol varub gənə qondı» ("Ördək yerindən qalxıb bir qədər yol getdi və yenə qondu"). Lakin bəzən qrammatik olaraq mübtəda dəyişə bilər: "Bəs Ādam Xavvādan ayrılub hər biri bir yana vardılar» ("Sonra Adəm Həvvadan ayrıldı və hər biri bir tərəfə getdi"). Belə halların çoxunda "-(y)ub" feli bağlama forması farsca mətnlərindəki sadə keçmiş zamanın feli sifətinə uyğun gəlir. İnkar isə həmişə feli bağlamada qeyd olunur: "Və giyəsiləri daxi giyməyüb giydürməz idi" ("O, geyimləri geyinmirdi və onları geyinməyə də icazə vermirdi").

Müasir dialektlər bu feli bağlama formadan tamamilə məhrumdurlar. Bəzi zaman ehtiva edən feli bağlamalara isə nadir hallarda təsadüf olunur, məsələn, "-(y)ınca". Bu forma, qədim Osmanlı türkcəsində də ən çox istifadə olunanlardan biri olmuş və əsasən "eşid", "gör", "de" kimi fellərlə qısa ifadələrdə işlənmişdir. Bu forma artıq daha sonrakı "nə zaman?" mənasını qazanmış və əvvəlki “-ana qədər” mənasını əvəzləmişdir: "Türk bunları görincə Xazrət-i Şəyxüŋ qulluğına vardı" ("Türk bunları görəndə Müqəddəs Şeyxə xidmətə getdi"). İnkar halında isə onun əvvəlki "bir şey olmayana qədər" mənasının qalması halları da mümkündür: "Dünyā ilə āxirətə baş indürməzlər maqsūdlarına yetməyincə" ("Məqsədlərinə çatmayana qədər onlar dünya və axirətə baş əyməzlər"). "-(y)anda" zərfi, bu gün Azərbaycan türkcəsinə məxsus olan forma kimi tanınsa da, nadir hallarda, yalnız "Təzkire-i Şeyx Səfi" mətnində rast gəlinir. Bu formanın isim mənşəyi hələ də qorunub saxlanır, belə ki, şəxs bildirilmədən feli isim kimi də işlənə bilər (məsələn: nahar vaxtında / nahar etmək). "Şühədanamə" adına uyğun olaraq, "Tarix-i Xətai" kimi erkən nəsr mətnində də bu formaya rast gəlinmir.

Bunun əksinə olaraq, fel tərkibləri əsasən şərq bölgəsində və poeziyada daha çox istifadə edilmişdir. Bu Füzuli, Şah İsmayıl, “Kitabi Dədə Qorqud”un poetik hissələrində özünü göstərməkdədir. Özünün müasir mənasına baxmayaraq, fel tərkiblərinin dialektlər arasında nisbətən gec yayıldığı aydın görünür:

*Xalvətdən çıxanda gövdəsi əylə quvvət idi kim.*
(O, xalvətdən çıxanda bədəni o qədər qüvvətli idi ki)

*Yemək çəkəndə ol buğda aşdan daxi ādətincə çanağı doldurub süfrəyə xāzır etdi*. 
(Naharda o, adət üzrə buğda aşından çanağı doldurub süfrəyə qoydu).

Çox nadir hallarda işlənən digər konvergent formalar bunlardır: "-(r)kən" (zamanı bildirir), -madın:

*İrağdan baxarkən bir it gördüm.*
(İraqdakı yerdən baxarkən bir it gördüm”).

*Həzə atı taxıla girmədin ayağdan düşüb ayağları uzatdı.* 
(Atı taxıla girməmişdən əvvəl yıxıldı və ayaqlarını uzatdı).

*Qırq gündür kim mən həm bu arxadan tahārət almış idüm mundan göçəli bugünədəgin həm ol taxārətdəəm.* 
(Bu arxadan dəstəmaz alandan bəri qırx gün keçib və mən o təmizlənmə halındayam, buradan köçdüyümdən bu günədək).

Mürəkkəb cümlə quruluşu, orta dövr Azərbaycan türkcəsində fars dilinin təsirinin ən çox göründüyü sintaksis sahəsidir. Bu sistem əsasən keçid bağlayıcısı ilə başlayan, sonlu fel ilə bitən və birbaşa bağlanan fars konstruksiyalarını təqlid edir. Bu xüsusiyyətlər Nişati mətnlərində də müşahidə olunur. Əgər cümlələr sadəcə yanaşı düzülmürsə, onlar adətən fars tipli vasitələrlə bağlanır. "-maq" forması burada istisnalıq təşkil edir, çünki türkcə sonlu fel formaları ilə qurulmuş modellərə çox nadir hallarda rast gəlinir. Tamamlıq ifadələri, xüsusilə “demək”, “bilmək”, “görmək” kimi fellərlə işlənənlər, əsasən fars dilindəki "ki" və ya onun digər versiyası olan "kim" vasitəsilə qurulur. Bu iki bağlayıcının (ki və kim) bölgüsü isə çox zaman qeyri-sistemli görünür:

*Gördi kim qardaşları uyudılar.* 
(Qardaşlarının yatdığını gördü).

*Məgər bilməzsən kim bu əkin kimüŋdür dedi bali bilürəm ki kimüŋdür.* 
(Bilmirsənmi bu əkin kimindir? Dedi: ‘Bəli, bilirəm kimindir’).

Nitq feilləri (məsələn, "dedi", "buyurdu") ilə başlayan cümlələrdə adətən birbaşa nitq gətirilir. Ən yayğın forması “dedi”dir və bu çox zaman "ki" olmadan işlənir, lakin "dedi ki(m)" forması da mümkündür. Məsələn, "Təzkire-i Şeyx Səfi"də şeyxlərin sözləri adətən "buyurdu" və ya "buyurdu kim" forması ilə təqdim olunur:

*Dedi pādişāhlığ mənüm qatında iŋən izzətsiz olubdur.*

(Dedi: Padşahlıq artıq mənim yanımda dəyərsiz olubdur).

*Taŋrı-taālā dedi kim mənüm raxmətüm az dəgül.*
(Tanrı-Təala buyurdu: Mənim mərhəmətim az deyil).

Digər nitq və müraciət felləri isə adətən "ki(m)" vasitəsilə işlənir və ya müvafiq feli tərkiblərdə "-(y)ub) + de-" birləşməsi kimi görünür:

Xazrət-i Şəyx q. s. buyurdı kim qırq gündür kim mən həm bu arxdan tahārət almış idüm.
*Xazrət-i Şəyx q. s. sordı kim əliŋdəki nə nəstədür.*
*Āvāz verdi ki əy qardaşum Yūsuf āyā diri misən yā ölü?.*
*Yūsuf quyınıŋ dibindən āvāz çəküb dedi əy qardaş vasiyyət çağıdur.*

Çox az sayda istisna hal istisna olmaqla, nisbi cümlələr demək olar ki, tamamilə farsca model əsasında qurulmuşdur. Farscaya məxsus işarəvi “yā-ye işārat” Azərbaycan türkcəsində məsələn "ol" ilə ifadə olunur və cümlədə əsas isimə işarə məqsədi daşıyır: Ol göŋlək ki öz əlüŋ ilən maŋa giydürmiş idiŋiz başumdan çıxardılar (Öz əlinizlə mənə geyindirdiyiniz o köynəyi başımdan çıxardılar). Qeyri-müəyyən və konkret baş sözlər isə  “bir” əvəzliyi ilə ifadə olunur: Bir qoxulu yəmək kim fil-cümlə dimağa quvvət verə buyurtdum (Tamamilə beynə qüvvət verəcək ətirli bir yemək gətirməyi əmr etdim). Baş sözlə olan əlaqə bəzən yenidən işlədilən işarə və ya yer bildirən əvəzliklərlə, yiyəlik, yönlük və ya təsirlik halında dəqiqləşdirilə bilər:

*Bir yemişə bəŋzər kim anuŋ qapuğı olmaya.*
(Qabığı olmayan meyvəyə bənzəyir)

*Anlaruŋ məydānı başı bir məmləkətdür kim uləmādan kimsə oraya varmazlar.*
(Onların əsas meydanı elə bir yerdir ki, alimlərdən heç kim ora getmir)

*Fərzənd-i ərcüməndinə imām Zəyn əl-Ābidīn a. s. kim anı çağırub quçağlayub dedi.* 
(O, hörmətli oğlu İmam Zeynəlabidini çağırıb qucaqlayaraq dedi).

Şəxssiz təyiniyanlı cümlələrdə isə “kişi ki(m)”, “kim(sə) kim” kimi ifadələr işlədilir:

*Kişi ki ğāyətdə sādıq ola.*
(Çox sədaqətli olan adam).

Bir kimsə kim muncuquŋ müştərisi ola aŋa gəvhər satmağ olmaz. 
(Boncuq alan adama əsl mirvari satmaq olmaz).

Bu mətnlərin xüsusiyyətlərindən biri də odur ki, təyinli cümlə çox vaxt özünün baş isminin dərhal ardınca deyil, əsas cümlənin feilindən sonra gəlir. Bu isə hər iki cümlə arasında nəzarətin zəifliyinə işarə edir: Bir it gördüm kim gəlüb qazanuŋ qırağdaki xamīri yer idi (Gəlib qazanın qırağındakı xəmiri yeyən bir it gördüm). Ümumiləşdirici və ya qeyri-müəyyən təyinli cümlələr, müasir standart Türkiyə türkcəsində mütləq olaraq felin şərt şəkilçisini tələb etdiyi halda, bu mətnlərdə fars dilinə daha yaxın quruluşlar müşahidə olunur. Burada şərt şəkilçiləri nadir hallarda işlədilir. Fars dilində olduğu kimi, burada başqa modal formalar və işarə əvəzlikləri də istifadə oluna bilir:

Hər kimüŋ qurbānlığı qabūl olsun, Aqlīmiyā anuŋ ola. 
(Qurbanı qəbul olunan hər kəsə Aqlimiya qismət olsun).

Hər kim manādan xabərlüdür şəriatə xilāf etməz. 
(Kim mənaya (batini həqiqətə) bələddirsə, şəriətə zidd hərəkət etməz).

"Hər kim" ifadəsi, çox güman ki, fars dilindəki "hər kəs ki" ifadəsini əvəzləmək üçün istifadə olunmuşdur. Bu isə, türkcədə "hər kim" və "kim" bağlayıcısının təkrarlanmasının qarşısını almağa xidmət edir. Bununla belə, "kim" bağlayıcısından istifadə, xüsusilə də "hər nə", "nəsnə", "nəstə" ilə birlikdə.ş bu mətnlərdə geniş yayılmışdır:

Hər nəstə kim köŋliŋiz istər bişürüŋiz. 
(Könlünüz nə istəyirsə, bişirin).

Hər nəsnədən kim Taŋrınun rizāsı olmaya pərhīz etsün. 
(Allahın razı olmadığı hər şeydən çəkinilsin).

"Ki" bağlayıcısı bəzən kimsə əvəzliyi ilə birlikdə də işlədilir: Hər kimsədən ki sorar idi hīç nişān verməz idilər (Kimdən soruşurdusa, heç bir işarə vermirdilər). "Kim" əvəzlik bağlayıcısının bu şəkildə işlədilməsi, fars dilindəki "kasī ki" strukturunun əvəzlənməsi məqsədi daşıyır və qeyri-müəyyənliyi azaldaraq cümləni şəxssiz təyinli cümlə formasına yaxınlaşdırır. Məsələn: Bir kimsə kim muncuquŋ müştərisi ola, aŋa gəvhər satmağ olmaz və hər kimə kim issi odlar yemiş ola və xarārəti artmış ola, aŋa nəbāt ilə şīrīnlıq vermağ bī-taqrīb ola (Muncuq alan adama mirvari satmaq olmaz və isti otlar yemiş, istiliyi yüksəlmiş adama şirin bitkilər vermək faydasızdır). Osmanlı türkcəsində XVI əsrdən etibarən "hər kim ki", "hər nə (nəsnə)" "ki(m)" və ya oxşar ümumiləşdirici ifadələr aradan qalxsa da, bu tip formalar müasir Azərbaycan dialektlərində geniş şəkildə işlədilir. Bundan əlavə, fars dilindən alınmış leksik modellər (məsələn, kəs, nəfər) və morfoloji ifadələr (məsələn, "ya-ye"), hələ də aktiv şəkildə istifadə edilirlər.

Fars, türk və qarışıq quruluşların müxtəlif şəkildə birləşə bildiyi qədim Osmanlı mətnləri ilə müqayisədə, Nişati mətnlərində zaman cümlələri daha vahid və homogen bir model təqdim edir. Bu model fars sintaktik strukturuna yaxınlığı ilə seçilir. Eyni zamanda baş verən hadisələri ifadə edən cümlələrdə dominant model, sonu fel ilə bitən və "çün" bağlayıcısı ilə başlayan strukturdur. Bu, adətən fars dili mətninə uyğun gəlir, çünki qədim fars dili bu sadə bağlayıcı vasitəsilə həm zamani, həm də səbəb-nəticə və şərt cümlələrini ifadə edirdi. Müasir fars dilində olduğu kimi, müasir Azərbaycan türkcəsində də "çün / çünki" əsasən səbəb bildirən bağlayıcı kimi çıxış edir. "Çün" ilə qurulan cümlə modelləri, fars modelindən başqa birləşdirici xüsusiyyətləri də miras almışdır. Beləki "çün" tez-tez "və", "amma" kimi əlaqələndirici bağlayıcılarla birləşə bilir. Bu birləşmə zamanı isə iki və ya daha çox hərəkəti ifadə edə bilir:

*Çün uşı gələ mənüm səlāmumı aŋa yetür.* 
*Ammā çün Ādəm xarām ziyārətindən qayıtdı uşaxları anuŋ qarşusına vardılar.*
*Çün Nimrūduŋ odi şulə urdi və İbrahīmī mançınıqa qoydılar oda salmağa fəriştələrdən fiğān qopdı.*

Fars dilindən götürülmüş başqa bir cəhət "çün" bağlayıcısının zaman ifadə edən cümlənin əvvəlində deyil, mübtədasından sonra yerləşdirilməsidir. Bu struktur qədim Osmanlı türkcəsində də mövcuddur və adətən yalnız canlı varlıqlarla bağlı hallarda işlədilir: Əkincilər çün anı mülāxaza qıldılar, sevinüb Xazrət-i Şeyxüŋ mübārək ayağına düşüb şükürlər etdilər. Bu, müasir Azərbaycan türkcəsində "ki" bağlayıcısının işlənməsi ilə müqayisə oluna bilər. Bu bağlayıcı mübtəda və ya tamamlıqdan sonra gələ bilir. Məsələn, Təbriz dialektində: "səsi ki eşitdi". Bənzər şəkildə, "çün" bağlayıcısı da feildən əvvəl gələ bilər: Yūsufuŋ yürəgi dərdindən xurūş gəlüb anuŋ uşağlığına və ğarīb-liğ ilən yalğuzlığına çün ağladı, Yūsuf quyı-nıŋ dibindən āvāz çəküb dedi (Yusifin qəlbi dərddən qoparaq onun uşaqlığını, qəribliyini və yalnızlığını yadına saldıqda, ağladı. Yusif isə quyu dibindən səslənib dedi”). İkinci alınmış bağlayıcı isə "həmān ki(m)" formasıdır. Bu da fars dilindəki "hamīn ki" və ya "hamān ki" ifadəsinin uyğunudur və başlanğıcda “elə o anda ki” mənasını ifadə etmişdir:*.

<blockquote>*Həmān kim xalvətüŋ qapusına yetdi, ol əsər yel oturuşub sākin oldı.*
(Elə o anda ki hücrənin qapısına çatdı, əsən külək sakitləşdi).

*Həmān ki susız ola, pārçdan aŋa su veriŋiz.*
(Elə o anda ki susuzluq hiss etsə, ona qabdan su verin).</blockquote>

Lakin zaman keçdikcə bu bağlayıcının “elə o anda” mənası zəifləyib. "Çün" kimi, "həmān ki" də felin önünə keçə bilər: Və ol xazrətüŋ məclisində həmān kim oturduk, nāgāh Bağdād Xatun daxi gəlüb oturdı  (O müqəddəs şəxsin məclisində əyləşdiyimiz zaman, qəfildən Bağdad Xatun gəlib oturdu). Qədim Osmanlı türkcəsində işlənən və keçid forması olan "qaçan kim" bu mətnlərdə mühüm yer tutmur. "Təzkirəyi Şeyx Səfi"də onun yalnız bir nadir nümunəsi vardır: Və qaçan kim kalimat al-Haqq söyləməlü idi, gərək pādişāh, gərək bəg, gərək qāzi isə gərək ālim əylə ki kitabuŋ ortasında yazıludur söylərdi (Haqqın sözlərini söyləmək lazım olduqda, istər padşah, istər bəy, istər qazı, istər alim olsun — onu kitabın ortasında yazıldığı kimi deyərdi).  "Ol çağ kim", "ol vaxt kim", "ol gün kim" tipli strukturlar fars dilindən qarışıq şəkildə götürülmüşdür. Bu mətnlərdə fars dilində geniş yayılmış "vaqti ki" tipli kompleks quruluşlara rast gəlinmir:

<blockquote>*Taxıluŋ çağı ol vaxt kim həzə dānənüŋ içində mağzı bağlanmamış idi, issi yel əsdi.*
(Dənin içindəki məğz bərkiməmişkən, taxılın biçin vaxtında isti yel əsdi).

*Ol çağ kim Xazrət-i Şəyx q. a. s. Bağdāddan məşāhid ziyārətindən qaydurdı, bir gecə İsfəndiyār kəndində qondı.*
(Müqəddəs Şeyx Bağdaddan ziyarətdən qayıtdığı zaman, bir gecə İsfəndiyar kəndində qaldı).

*Ol gün kim Xazrət-i Şəyx Safī əl-Millət-və-əd-Dīn-üŋ ziyārətinə vardum, ulu zāviyəsin bişmiş kirbücdən düzəlmiş gördüm.*
(Şeyx Səfinin ziyarətinə getdiyim gün, onun böyük zaviyəsinin bişmiş kərpicdən tikildiyini gördüm).</blockquote>

Çoxfunksiyalı "kim" bağlayıcısı növbəti hadisəyə diqqət yönəltmək üçün işlənərək zaman cümləsi yarada bilər: Bu sözdə idük kim gördük bir ördək gəldi» (Bu söhbətdə idik ki, bir ördək gəldiyini gördük). Fars dilində "o vaxta qədər ki" mənası daşıyan zaman cümlələri qədim fars dilində "tā" bağlayıcısı ilə qurulurdu və bu struktur bu mətnlərdə də təqlid olunmuşdur:

<blockquote>*Təlbīslü İblīs yalan andlar ilən Ādamı aldadı tā ol ağaçdan ki aŋa mən etmiş idilər yədilər.*
(İblis yalan andlarla Adəmi aldatdı, ta ki ona qadağan edilmiş ağacdan yeyənə qədər).

*Pəs çoq mübālağalar qıldum tā iki üç qāşuq ol yəməgüŋ şurbāsından tənāvül etdi.*
(Sonra çox təkid etdim ki, ta ki yeməyin şorbasından iki-üç qaşıq qəbul etdi).</blockquote>

Fars modellərinə uyğun olaraq, nəticə cümlələri də adətən "tā" ilə başlayır. Feil istək və ya əmr şəkilində olur. "Kim" isə nadir hallarda istifadə olunur. Bu strukturlar, müasir Təbriz dialektinə də uyğundur, lakin orada daha çox "ki" işlədilir:

<blockquote>*Yaqub şurətinə aŋa görsədəyim tā bir sāat anuŋ ilən təsəllī və təskīn tapa.*
(Yaqub surətində ona görünüm ki, onunla bir saat təsəlli və rahatlıq tapsın).

*Ammā quru ətmək gətürüŋ kim andan tənāvül edəyim.*
(“Amma quru çörək gətir ki, ondan dadım).</blockquote>

Səbəb bildirən cümlələr isə iki əsas strukturla qurulur. Birincisi "çün" ilə başlanğıcda verilmiş səbəb cümləsi, ikincisi isə "kim" və ya "ki" ilə verilmiş postpozitiv səbəb cümləsi olaraq:

<blockquote>*Ammā çün pādişāhzādəlik ilən ispāhilığ ismi anda vardur, göŋlüm rızā verməz.*
(Lakin orada şahzadəlik və bəyliyin adı olduğuna görə, könlüm razı deyil).

*Qaçayım ki səndən qaçmaq mümkin olmaz.*
(Qaçmaq istəsəm də, səndən qaçmaq mümkün deyil).

*Və Ādəm anı çox sevər idi kim ol bir igit idi, görk yüzlü və saçları qara qarğa iligi kimi.*
(Adəm onu çox sevərdi, çünki o yaraşıqlı simalı və saçları qarğa lələyi kimi bir cavan idi).</blockquote>

Bəzən sintaktik birləşmələr də istifadə olunur, məsələn: "zirā kim" və ya "anuŋ üçün kim":

<blockquote>*Ammā burada sənüŋ pādişāhlığuŋ bir çöp də həsāb dəgül, zīrā kim munda özgə nəstə gərəkdür.* 
(Lakin burada sənin padşahlığın bir çöp qədər də dəyərli deyil, çünki burada başqa şeylər lazımdır).

*Mun söylərdi, anuŋ içün kim mən deməkdə bir mənlik var.''
(O, ‘mən’ deyərdi, çünki bu sözün içində eqo gizlidir).

### Leksika
Nişatiyə aid mətnlərin bir xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onlar fars dilindəki orijinal mətnlərin olduqca dəqiq tərcümələridir. Bu xüsusiyyət əsasda "Şühədaname"dəki nəql hissələri və "Təzkirəyi Şeyx Səfi"dəki hekayələr baxımından önə çıxmaqdadır. Tərcüməçi yalnız bəzi bədii üslublu hissələri, məsələn, "Səfvət əs-səfa"nın yeni fəsil və bölmələrinə yazılmış girişləri ya xeyli qısaltmış, ya da tamamilə qeyd etməmişdir. Lakin nəqli hissələr, yəni artıq danışıq dilinə yaxın üslubda yazılmış hissələr, ifadə-forma şəklində rahatlıqla tərcümə edilmişdir. "Təzkirəyi Şeyx Səfi"nin tərcüməsinin kiçik bir hissəsinin lüğət olaraq təhlili göstərir ki, fars və ərəb mənşəli isim və zərflərin yalnız 29.5%-i orijinalda olduğu kimi saxlanılmış, 31.5%-i isə türk mənşəli sözlərlə əvəz edilmişdir. Bundan əlavə, 33.4%-i isə digər ərəb-fars sözləri ilə əvəz olunmuşdur. Feillərə gəldikdə isə, türk mənşəli fellərin payı xeyli yüksəkdir, lakin mürəkkəb fellərin ərəb-fars komponentlərinin istifadəsi və onların əvəzlənməsi bərabər şəkildə baş verir. Bu da göstərir ki, tərcüməçinin istifadəsində stabil və aktiv bir lüğət tərkibi olmuşdur; bu tərkib bir tərəfdən türk, digər tərəfdən isə ərəb-fars mənşəli sözlərdən ibarət olmuşdur.

Mürəkkəb feillər çox vaxt ərəb-fars komponenti ilə birlikdə, məsələn, "əylə-", "qıl-" (və daha az hallarda "et-") kimi türk felləri ilə qurulmuşdur. Bu zaman orijinaldakı fars “kərdən” feili ilə qurulmuş ifadələr türkcədə "iltimās qıldı", "iltifāt qılmadı", "işārət qıldı", "şəfāət əylədi" şəklində ifadə olunmuşdur. Bəzən isə bütöv mürəkkəb fel, o cümlədən ərəbcə olan komponent də daxil olmaqla, tamamilə dəyişdirilmişdir, məsələn: "qabūl olacaqdur" (farsca: mustağāb āyad) və ya "taşarruf edərdi", "şəfqət etdi" (farsca: (namī-)dād). Lakin ümumilikdə çox vaxt tam türk mənşəli feil işlədilmişdir. Əksər hallarda bu dəyişikliklər lüğət tərkibi olaraq sinonimlik səviyyəsində baş vermişdir. Çünki bəzən fərqli sinonimlər yanaşı işlədilmiş, lakin heç də həmişə fars orijinalına istinad edilməmişdir. Məsələn: libās ~ giyəsi ~ don (fars: ğama – paltar), loqma ~ tikə (ərəb-fars: luqma).

Mürəkkəb feillərin quruluşunun türk və fars dillərində bənzər olduğuna və buna görə də asanca təqlid oluna bilinməsinə baxmayaraq, ismi birləşmələrdə vəziyyət tam əksinədir. Belə ki, fars dilindəki izafət quruuluşu ilə türkcədəki yiyəlik konstruksiyası arasında əsaslı fərq vardır. Fars dilindəki izafət konstruksiyasının söz sırası, ikinci isim (yəni baş söz) üzərində III şəxsin yiyəlik şəkilçisinin işlədildiyi Türk dilindəki yiyəlik konstruksiyasının söz sırasının tərsidir. Buna görə də, fars izafət konstruksiyalarının tam formada təqlidi yüksək dərəcədə irandilli təsir əlamətidir. Bu müasir Təbriz dialektində hiss edilməkdədir. Osmanlı türkcəsində bu strukturlar görünüş məqsədilə tez-tez istifadə olunurdu. Lakin Nişatiyə məxsus mətnlərdə bu hallar çox nadirdir və əsasən bədii-üslub hissələrlə məhdudlaşır; nəsr hissələrdə isə belə formalar yalnız "Xazrət-i Şeyx", "əhl-i beyt" kimi dini ifadələrdə görünür. Əksər hallarda fars strukturu türk konstruksiyası ilə əvəz olunur. Məsələn:

Azərbaycan türkcəsində: Sənüŋ irşād məydānuŋ.
Farscada: Meydān-i irşād-i tu — (Sənin irşad meydanın).

Azərbaycan türkcəsində: İtirāz məcālı.
Farscada: Mağāl-i itirāz — (Etiraz imkanı).

Azərbaycan türkcəsində: Bir ulu muāmələ iyəsi.
Farscada: Sāhib-i muāmala-yi buzurq — (Uca davranış sahibi).

Bu mətnlərdə istifadə edilən türkcə sözlər bir çox baxımdan köhnə Anadolu türkcəsinə, xüsusən də neo-oğuz lüğət tərkibinə yaxındır. Qərbi oğuz bölgəsindəki müxtəlif mətnlərdə rast gəlinən arxaik sözlərdən bəziləri bunlardır:
arx (arıq), bolay kim (ola bilər), çəri (ordu), damu (cəhənnəm), danuq/danuğ (şahid), daŋ (sübh), diril- (diriltmək), əsən (sağlam), ətmək (çörək), gögcək (gözəl), iŋən (çox), it, iyə (sahib), nəsnə/nəstə (əşyə), od, qalın , qamu (hamı), qatı (çətin), qatla (vaxt), bir qatla (bir dəfə), qutlu (xoşbəxt), sayru (xəstə), uçmağ (cənnət), ün (səs), var, yaqış (yağış), yazı (çöl), yəg (yaxşı), yığla (ağlamaq), yırla (oxumaq), yolux (görüşmək).

Bunlarla yanaşı, Osmanlı türkcəsindən fərqli olaraq, mətnlərdə Azərbaycan türkcəsinə xas lüğət xüsusiyyətləri də açıq-aşkar görünür. Belə sözlərdən bəziləri bunlardır: apar, cilav (yağış), çörək, eşikdə (bayırda), əylə (etmək), götürmək, hənəkləş (əylənmək), həzə (hələ), imdi (indi), issi (isti), iyi (qoxu), kənd, kişi, öz, özgə, qayıt, tap, tikə, uşağ, varı (hamısı), yaman, yaxşı. Bu hal fonoloji və morfoloji variantlara da rast gəlinir: bəylə, əylə (belə), dışxarı (bayır), kimi, nəyşün (niyə), nəylə (nə ilə), yeriş (getmək) və s. Bu lüğət vahidləri sabit deyil, tez-tez Osmanlı türkcəsindəki ekvivalentlərlə də əvəz oluna bilirdilər. Məsələn: qayıt- ~ dön-, tap- ~ bul-, çörək ~ ətmək, varı ~ qamu ~ bütün; bəzən “öz” əvəzinə “kəndü” də işlədilir. Oğuz və qeyri-oğuz sözlər arasında da dəyişikliklər müşahidə oluna bilirdi. Məsələn, ağla- ~ yığla-, qapu ~ eşik. Eyni zamanda ərəb-fars və türk sözləri arasında gedən əvəzlənmələr, tərcüməçinin istifadəsində olan zəngin aktiv lüğət tərkibini göstərməyə və müxtəlif görünüş zənginləşdirməsi etməyi mümkün etmişdir. Bu hallar keçid mərhələsində olan bir tərcüməçi dili kimi də xarakterizə edilə bilər.

## Dilin inkişaf xronologiyası

## Qalareya

Fayl:Tercumeyi Sheyk Safi.png|"Səfvət əs-səfa"nın Azərbaycan dilinə tərcüməsinin əlyazması
Fayl:Nesihetname. titul vereqi.jpg|Şah İsmayıl Xətainin "Nəsihətnamə"si
Fayl:Orta azərbaycanca İncil.jpg|Orta azərbaycanca İncil


## Həmçinin bax
* Köhnə azərbaycancadakı coğrafi terminlər
## Qeydlər

## İstinadlar

## Mənbələr
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*