open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ağtəpə

* Ağtəpə (Cəbrayıl) — Cəbrayıl rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Ağtəpə (Sayınqala) — 
* Ağtəpə (Həmədan) — 
* Ağtəpə (Silopi) — 
* Ağtəpə (Siminərud) — 
* Ağtəpə — Qazax rayonunda, Kurun sağ sahilində, Həsənsu çayının mənsəbi yaxınlığında dağ. 
* Ağtəpə — Qobustanda Ceyrankeçməz çayının sağ sahilində dağ. Hündürlüyü 253 m.;
* Ağtəpə — Gəncə Şəhərindən cənub-Şərqdə, Gəncə çayının sağ sahilində dağ. Hündürlüyü 582 m.; 
* Ağtəpə — Gəncə Şəhər inzibati ərazi vahidində Qocaşen silsiləsinin cənub qərbində ucqar zirvə. 
* Ağtəpə — Lerik rayonunun Ordahal kəndi ərazisində dağ.
Ağyal

* Ağyal — Gədəbəy rayonu ərazisində dağ;
* Ağyal — Qazax rayonu ərazisində dağ;
* Ağyal — Tovuz rayonu ərazisində dağ;
* Ağyal — Zəngilan rayonu ərazisində dağ.
Ağyar

* Ağyar (Dərələyəz) — Şərur-Dərələyəz qəzasında, indi Keşişkənd (Yeğeqnadzor) rayonunda kənd.
* Ağyar — Babək rayonu ərazisində dağ; 
* Ağyar — Laçın rayonunun Qanqışlaq kəndi ərazisində dağ.
Ağyataq

* Ağyataq (Kəlbəcər) — Kəlbəcər rayonunun inzibati-ərazi vahidində kənd.
* Ağyataq (dağ) — Kicik Qafqazda, Kəlbəcər rayonunun Kilsəli kəndi ərazisində dağ.
Ağyazı

* Ağyazı (Qax) — Qax rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Ağyazı — Qubadlı rayonunun Xələc kəndi ərazisində col;
* Ağyazı — Qanıx çayının sol sahilində geniş col. 
* Ağyazı Buduq
Ağyoxuş

* Ağyoxuş (Göyçə) — Göyçə mahalında kənd.
* Ağyoxuş — Xanlar rayonunun Lahıc inzibati ərazi vahidində kənd.  
* Ağyoxuş — Xocavənd rayonunun Muğanlı kəndi ərazisində duz;
* Ağyoxuş — Kəlbəcər rayonu ərazisində duz;
* Ağyoxuş — Qubadlı rayonunun Sarıyataq kəndi ərazisindəduz; 
* Ağyoxuş — Laçın rayonunun Zabux kəndi ərazisində duz; 
* Ağyoxuş — Zəngilan rayonunun Sarılı Xəştab kəndi ərazisində duz.
Axarbaxar

* Axar-baxar — suayrıcı.
* Axarbaxar (dağ) — Kəlbəcər rayonunun qərb hissəsində, Qarabağ vulkanik yaylasında yerləşən vulkanik dağ.
* Axarbaxar — Abşeron rayonunda aşırım; 
* Axarbaxar — Sumqayıt ərazisində dağ. 
* Axarbaxar — Şəki yaylası ilə Mingəçevir su anbarı arasında dağ silsiləsi. 
* Axarbaxar — Yevlax rayonunda aşırım.
Aladaş

* Aladaş silsiləsi — Baş Qafqaz silsiləsinin cənub-şərq qolu.  
* Aladaş dağı — Zəngilan rayonu ərazisində dağ; 
* Aladaş dərəsi — Zəngilan rayonu ərazisində dərə.
Alagöl

* Alagöl (Qazaxıstan) — Qazaxıstanda yerləşən ən nadir göllərdən biri.
* Alagöl — Şəki-Zaqatala zonasında göl; 
* Alagöl — Yevlax rayonu ərazisində göl. 
* Böyük Alagöl — 
* Kiçik Alagöl — 
* Böyük Alagöl — Kəlbəcər rayonu ərazisində dağ. 
* Pəriçınqıl Alagölü
* Pəriçınqıl Qaragölü

## Həmçinin bax
* Alagöllər
Almalı dağ

* Almalıdağ — Şahbuz rayonunda dağ. 
* Almalı dağ — Şəki rayonu ərazisində dağ.  

## Həmçinin bax
* Almalı
* Almalıq
Arxangelovka

* Arxangelovka — Biləsuvar rayonunun Bağbanlar kəndinin əvvəlki adı.
* Arxangelovka (Amur) — 
* Arxangelovka (Ukrayna) —
Armatyan

* Armatyan — Qazax rayonu ərazisində dağ; 
* Armatyan — Qax rayonu ərazisində dağ. Hündürlüyü 997 m.
Axmaz

* Axmaz göl — 
* Axmaz — Ağdaş rayonunda gol; 
* Axmaz — Mingəçevir Şəhərindən cənubda, Kurun sol sahilində gol; 
* Axmaz — Sabirabad rayonunda gol; 
* Axmaz — Yevlax rayonunda gol.
Aşıqlı

* Aşıqlı (Göygöl) — Azərbaycanın Göygöl rayonunda kənd.
* Birinci Aşıqlı — Azərbaycanın Beyləqan rayonunda kənd.
* İkinci Aşıqlı — Azərbaycanın Beyləqan rayonunda kənd.
Atbatan

* Atbatan — Atbatan palçıq vulkanı.
* Atbatan — Tovuz rayonunda bataqlıq; 
* Atbatan — Abşeron yarımadasında gol.  
* Atbatan (Bostanabad) — İranda kənd.

## Həmçinin bax
* Arbatan
Atbulaq

* Atbulaq (Hacıqabul) — Hacıqabul rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Atbulaq — Əli Bayramlı rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində kənd 
* Atbulaq — Əli Bayramlı rayonununda dəmir yolu stansiyası. 
* Atbulaq — Salyan rayonu ərazisində bulaq; 
* Atbulaq — Əli Bayramlı rayonu ərazisində bulaq; 
* Atbulaq — Lerik rayonunun Kəlvə kəndi ərazisində bulaq.
Atəşgah (dəqiqləşdirmə)

* Atəşgah (Bakı) — 
* Atəşgah (İsfahan) —
* Atəşgah (Ərdəbil)
* Atəşgah (film, 2001) — 
* Atəşgah (neft yatağı) — 
* Atəşgah — Abşeron yarımadasının cənub qərb hissəsində, İabandağ silsiləsində zirvə.
* Atəşgah — Qaradağ rayonunun İubanı qəsəbəsində dağ; 
* Atəşgah — Quba rayonunun Xınalıq kəndində Qızılqaya yastanının cənubunda dağ.  
* Atəşgah sığorta — Azərbaycanın sığorta şirkəti
* Ani atəşgahı —
Avaz

* TRT Avaz — 
* Avaz — Tovuz rayonu ərazisində dağ. Hündürlüyü 520 m.; təpə; 
* Avaz — Laçın rayonunun Hacılar kəndində təpə; 
* Avaz — Astara rayonunun Təngəbin kəndinin q.-ində aşırım;
Avuş

* Avuş — Şərur rayonunda indiki Havuş kəndinin əvvəlki adı.
* Avuş — Şərur rayonunda Keçəltəpə dağının ətəyində gur sulu bulaq. 
* Avuş — Şərur rayonu ərazisində çay.
* Avuş — Şərur rayonunda dağ, Dərələyəz silsiləsinə aiddir.
Aytala

* Aytala (Gədəbəy) — Gədəbəy rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Ayıtala — Zaqatala rayonunun Maqov inzibati ərazi vahidində kənd.
Ayrantökən

* Ayrantökən — Ayrantökən palçıq vulkanı.
* Ayrantökən — Qobustanda dağ. 
* Ayrantökən — Əli Bayramlı rayonunda, Atbulaq dəmir yolu stansiyası yaxınlığında palçıq vulkanı.
Wintersun

**Wintersun** — 2003-cü ildə qurulan Finlandiya metal musiqi qrupu. Qrupun musiqi üslubu Norther, Ensiferum, Children of Bodom, Edenbridge kimi qruplarnan eynidir.

## Haqqında
Qrup Ensiferum-un  gitarist, vokalçısı olan Jari Mäenpää tərəfindən yaradılmışdır. Jari 1995-ci ildən özü üçün bəstələdiyi musiqiləri birləşdirərək, yeni tərz də musiqilər yazmağa başladı. İlk albomu qrupun adını daşıyan *"Wintersun"* adın da nəşr edildi. Həmin albomun bütün musiqi alətlərini və vokalını özü ifa etdi. Amma barabanı ifa etməyə Kai Hahto-yu öz qrupuna dəvət etdi.  Həmin albom Nuclear Blast albom şirkəti ilə CD olaraq nəşr edildi.  Bu ərəfə də Jari-nin başı öz qrupuna qarışdığı üçün Ensiferum-dan ayrıldı. Öz yaratdığı qrupu inkişaf etdirməyə çalışdı.

Daha qrupa yeni üzvlər daxil oldu, konsertlər də çıxış etməyə başladılar. Qrupun ikinci albomu 7 ildən sonra işıq üzü gördü. *"Time I"* adlanan albom 2012 ci ildə nəşr edildi. Bu albomun ardından, 5 ildən sonra qrup özünün üçüncü studio albomunu nəşr etdi. *"The Forest Seasons"* adlanan albom, 4 trekdən ibarətdir.

## Diskoqrafiya
;Albomlar
*Wintersun (2004)
*Time I (2012)
*The Forest Seasons (2017)
Meduza gölü

**Meduza adası** () — Qayalı adalar arxipelaqında yerləşən göl. 
Meduza gölü Eyl Malk adasının cənubunda yerləşir. Gölün uzunluğu 460 m, eni 160 m təşkil edir. Su səthinin sahəsi 0,057 km²-dir. Göl öz növbədində meromitik su tutarı azmaz şor suludur. Göl Sakit okeandan eni 200 metr olan ensiz quru xəttlə ayrılır. Dərinliyi 50 metrdir. Göl 12 min il öncə yer səthinin hərəkəti nəticəsində formalaşmışdır

Göldə iki növ meduza vardır — qızılı (*[[Mastigias papua]]*) və ay (*[[Aurelia]]*). Göldə təbii düşmənlərinin olmaması səbəbindən sayı 2 mln başa çatmışdır. Meduzaların sayı turistləri özünə cəlb edir. Eyl-Malk adasında onlarla kiçik göl vardır. Onların hamısında meduza vardır. Onlar Dünya okeanından tamamən təcriddir. Ancaq meduzalar arasında snorkelik ancaq burada bitmişdir

## Gölün xüsusiyyətləri
225px|thumb|left
Meduza gölü okeanla çatlar, tunellərlə ayrılır. Bu keçidlər miosen dövründə rifdən təşkil olunmuşdur. Ancaq bununla belə göl okeandan kifayət qədər təcriddir.

Gölün suyu iki təbəqədən ibarətdir. Birinci qatda oksigenin həcmi böyükdur. Alt qatda isə oksigenin həcmi azdır.

## Meduzalar
### Növlər
[thumb| ''[Mastigias papua* növünün göl (sol) və okean tiplərinin morfologiyası]]
Göldə iki növ meduza vardır — *Mastigias papua* və *Aurelia sp.*

*'Qızılı meduza** həm də qonşu laqunda yayılmışdır. Onlar simbioz həyat tərzi keçirən yosunlarla qidalanır ([[Symbiodinium]]). Bu populyasiya istər morfoloji, istər fizioloji baxımdan fərqlənir. Onların bədənlərində onlan piqmenlərin sayında azlıq müşahidə edilir. Bioloqlaerın bir qismi onları ''Mastigias cf. papua etpisoni'' yarımnövünə aid edirlər. Bəziləri isə bunu qəbul etməyərək ikili növlərə aid edirlər.e

**Ay meduzası*' ilk əvvəl *Aurelia aurita* olaraq bilinirdi. [[1981]]-ci ildə aparılan araşdırmalar Aureliya cinsinə 3 deyil 6 növün daxil olduğu nüəyyən edir. Bu cinsə daxil olan üç növ [[Palau]] ərazisində yerləşən göllərdə yayılmışdır. O cümlədən Meduza gölündə. [[2010]]-cı ilə əsasən *Aurelia'' cinsinə daxildir.

### Meduzaların miqrasiyası

Qızılı meduzlar günlük horizantal və vertikal şəkildə hərəkət edirlər:
* Gecədən günorta saat 14:00 qədər qızılı meduzlar vertimal şəkildə gölün səthi ilə üzürlər.
* Səhər tezdən 09.30 qədər meduzalar gölün mərkəzi qərb hissəsindən şərqə hərəkət edir.
* 15.30-dan isə meduzalar gölün şərqindən qərb sahillərinə istiqamətlənirlər. 
* Qürub zamanı meduzlar qısa müddətli yürüşləri vamanı şərqdən qərbə istiqamətlənirlər və bütün gecəni burada qalırlar.
Ay meduzaları qızılı meduzalardan fərqli olaraq bu qədər təşkilatlanmamış formada üzmürlər. Gecələr onlar suyun səthində üzürlər.

### Nəslin kəsilmə təhlükəsi və sayının bərpası
Meduza gölünda meduzalar 1998 — 1999-ci illər ekoloji fəlakəti zamanı tələf olmuşdur. Göldə tempetatur El-Ninyo hadisəsi zamanı artmışdır. Nəticədə yosunlar tələf olmuşdur. Bu isə öz növbəsində meduzaların populyasiyası demək olarki tam tələf olmuşdur. Ancaq 2000-ci illərin əvvəllərindən populyasiyanın sayı bərpa olunmuşdur.

## İstinadlar
Avaiki mağarası

**Avaiki** () — Niue adasında, sahil ərazidə yerləşən mağara. Adanın şimal-qərbində, Makefu dairəsinin ərazisində, Alofidən 6&nbsp;km şimalda qərarlaşır

## İstinadlar
Bataqlıq kərə yağı

**Bataqlıq kərə yağı** () —  İrlandiya və Şotlandiyanın torf bataqlılqlarından çıxarılan tarixi tapıntılar. Ehitmal ki, onlar kərə yağı və bəzən heyvan yağı saxlamaq üçün işlənilirdi.

Soyuducunun icadından əvvəl insanlar qida məhsullarını uzun müddət saxlaya bilmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə edirdilər. Bu üsullardan biri də qidanın bataqlıqda saxlanılması idi. İrlandiya sakinləri də əvvəllər kərə yağlarını qoruya bilmək üçün bataqlıqda basdıraraq, sonrakı illərdə ehtiyac olduqca, onları həmin ərazilərdən çıxarmağı planlaşdırırdı. Ancaq bataqlıq kərə yağlarının qədim zamanlarda bolluq olsun deyə tanrılara, ya da ruhlara əhd olaraq verildiyi də iddia edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Peatlands: Occasional finds  from the Department of the Environment (Northern Ireland)
* Bog Butter and other items found preserved in bogs from *[[Wired]]*
* Bog butter from 3000 BC found in ancient underground store from IrishCentral.com
Govurarx (Mil)

**Govurarx** — Mil  düzündə  qədim  suvarma  kanalı.

## Tarixi
Araz çayından Qarqar çayınadək uzanırdı. E.ə.I minilliyin sonuna aid edilən bu arx monqol hücumları zamanı dağıdılmış, XVI əsrin sonunda Teymur  tərəfindən bərpa edildiyindən onun mənsub olduğu tayfanın adı ilə Barlas adlandırılmışdır. XVIII əsrdə  Nadir şahın dövründə yenidən dağıdılmış bu arxın yatağında Sovet hakimiyyəti illərində Orconikidze adına kanal çəkilmişdir. Kanal Mil düzünün suvarılmasına xidmət edirdi. Muğan düzündə qədim suvarma kanalı Araz çayından başlayıb indiki Biləsuvar rayonu ərazisindən keçirdi. Sasanilər dövründə çəkildiyi ehtimal edilir. Kanalın kənarında salınmış bir neçə qədim yaşayış məskəninin qalıqları var. Əvvəllər atəşpərəstlərə verilən gəbr adı sonralar türkdilli xalqlarda kafir və ya gavur kimi işlənərək, ümumiyyətlə "dinsiz" hesab edilən xalqlara aid edilirdi. Hidronimlər "gavurların çəkdiyi arx" mənasında da izah olunur.

Azərbaycanda islamdan əvvəl tikilmiş bir çox qalalar, qurğular, tikililər gavurların adı ilə adlandırılmışdır: Gavurqala (Naxçıvan, Ağdam, Oğuz, Şəki, Qəbələ), Gavurxana (Qəbələ r-nun Vəndam kəndi) və s. Türkmənistan, Qaraqalpaq Respublikasının Biruni r-nunda da Gavurqala adlı toponimlər qeydə alınmışdır.
## Bərpası
Mil-Qarabağ düzündə yerləşən, Beyləqan rayonundan başlayıb Ağcabədi rayonunda Qarqarçayına tökülən Govurarx arzeoloji qazıntılar zamanı miladdan öncə I minilliyin sonlarında çəkilmiş və erkən orta əsrlərdə daha da təkmilləşdirilib.
XIV əsrin sonlarında Əmi Teymur tərəfindən bərpa edilmiş,Barlas arxı adlanmışdır.  Nadir şahın dövründə dağıdılmışdır.XIX əsrdə Həmidə xanım Cavanşir Govurarxı çəkdirmək qərarına gəlir.
Tiflisdə keçirilən Pambıqçıların XIII qurultayında deyir : " Mil-Qarabağ düzünü mümkün qədər su ilə təmin etmək lazımdır. Bu səhranı suvarmaq üçün Arazdan kanal çəkmək və onu Gavur arxı ilə birləşdirib Lənbəran kəndinədəjk uzatmaq lazımdır. Yeri gəlmişkən xatırlatmaq istəyirəm ki, 1856-cı ildə bu arxı mənim mərhum atam Əhməd bəy Cavanşir çəkdirmişdir".
## Həmçinin bax
Mil düzü
 
## Xarici keçid
https://www.abduyev.pdf
## İstinadlar
Kızqı (Arxangel)

**Kızqı** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Arxangel rayonunda yerləşən kənd. Kənd Bakaldı kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Arxangel): 29&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Bakaldı): 21&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Priural stansiyası): 39&nbsp;km.
## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (100%) üstünlük təşkil edir.

## Tanınmış şəxsləri
* Oleq Zakiroviç Xanov - Başqırdıstan Respublikasının xalq artisti.
* Maqafur Mahmudoviç Usmanov  - Başqırdıstan Respublikasının Milli Gənclər Teatrının rəssamı, Başqırdıstanın Respublikası Xalq Artisti (2008), Teatr İşçiləri Birliyinin üzvü (1995).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Homo antisessor

***Homo antisessor*** — XX əsrin sonlarında İspaniyanın şimalında yerləşən Atapuerko dağlarında 10-12 yaşlı fərdə aid olan qalıqlar aşkar edilmişdir. “Əcdad insan” və ya “Homo antisessor” adlandırılan bu tapıntı Avropa da tapılan ən qədim insan qalıqları hesab olunur. Homo antisessorların təqribən 1,2 milyon-800 min il bundan əvvəl yaşadıqları güman edilir. 2010-cu ilə qədər Homo antisessorların altı fərdinə aid olan 20-yə qədər müxtəlif sümüklər aşkar olunmuşdur. Homo antisessorların əsas morfoloji xüsusiyyətləri aşağıdakılar hesab olunur:

# Alınları maili olsa da, Homo erqaster və Homo erektusların alnından müəyyən qədər böyükdür;
# Qaşüstü sümük çıxıntısı zəif inkişaf etmişdir;
# Sifət skeletləri kifayət qədər kiçikdir, lakin sifətlərində proqnatizm əlamətləri müşahidə olunur;
# Homo antisessorların digər fərqləndirici xüsusiyyətləri də burun sümüklərinin nazik olmasıdır;
# Homo antisessorların diş sistemləri müasir insanların diş sistemləri ilə oxşarlıq təşkil edir.

İspan tədqiqatçıları Bermindus və Kastro Homo antisessorları morfoloji xüsusiyyətlərinə görə Homo erektuslardan daha çox müasir insanlara yaxın olduğunu bildirmişlər. Tapıntılara əsasən burada kütləvi kannibalizm olduğu müəyyənləşdirilmişdir. 2007-ci ildə Elefante mağarasından aşkar edilmiş olan sümüklərin yaşı təxminən 1 milyon 200 min ildir. Tapıntının qadına aid olması və beyninin həcminin 900 sm³-dən artıq olması müəyyən edilmişdir. Homo antisessorların İspaniyadan şimala  doğru yayılması faktını təsdiq edən artefaktlar da tapılmışdır. 2010-cu ildə İngiltərənin cənub-şərq hissəsində eyni dövrə aid edilən əmək alətləri tapılmış və həmin əmək alətlərinin yaşı 850 min il bundan əvvələ aid edilmişdir. 2013-cü ildə İngiltərənin Norfolk əyalətində yaşı 850-950 min il arası olan ayaq izləri aşkar edilmişdir. Bu tapıntıları və  İspaniyadakı Atapuerko dağlarından tapılan Atapuerko tapıntılarını UNESCO bəşəriyyətin mədəni irs siyahısına daxil etmişdir.

## Mənbə
Bermudez de Castro, Arsuaga, Carbonell, Rosas, Martinez & Mosquera 1997:"A hominid from the Lower Pleistocene of Atapuerca,
Spain: possible ancestor to neandertals and modern humans", Science, 276:1392-1395

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*

## Xarici keçidlər

*UNESCO Archaeological Site of Atapuerca
Palimpsest relyef

**Palimpsest relyef** (, ) — palimpsest – qədim pozulmuş yazısı görünən perqamentlər – ekzogen proseslər vasitəsilə preparatlaşma zamanı əvvəllər basdırılmış struktur – petroloji xüsusiyyətləri aşkar edilən qədim relikt, qazılıb çıxarılmış və irsi relyef formalarını ifadə etmək üçün işlədilən, termin.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Paleoorogen

## İstinadlar
Parageosinklinal

**Parageosinklinal** (, ) — yun. para – yanında və geosinklinal 1) praktiki olaraq maqmatizm və metamorfizm inversiyasının iştirakı olmadan zəif deformasiyaya məruz qalmış və geo-sinklinallar üçün səciyyəvi əlamətləri olmayan, geosinklinallar; 2) okean və materiklərin arasında yerləşib, okeandan ensiz adalar silsiləsi ilə ayrılan, müasir geosinklinal tipi.

## Həmçinin bax
# Panplanasiya
# Palimpsest relyef
# Panplanasiya
# Panplen

## İstinadlar
Panplen

**Panplen** (, ;  — hamısı və  — düzənlik, müstəvi) — düzəlmə səthinin bir nö­vü olub, meandrlı çaylarda meandr zolağının yan eroziya nəticəsində dik sahilə tərəf geri çəkilməsi sa­yəsində (Koriolis qüvvəsinin təsiri altında) əmələ gəlmiş, allüvial su­basar düzənlik.

## İstinadlar
Pediment

**Pediment** (, ) — lat. pedamentum – dayaq, pedis – ayaq – ana süxurlarda əmələ gəlmiş və nazik kövrək çöküntü qatı ilə örtülmüş, az meyilli denudasion düzənlik. Əsasən semiarid və arid iqlim şəraitində səthi yuyulma və şırnaqlı axınlarının təsiri altında dik yamacların paralel geriyə çəkilməsi nəticəsində onların ətəyində əmələ gəlir.

## Həmçinin bax
* Paleoorogen
* Paleoorogen

## İstinadlar
Pediplen

**Pediplen** (, ) - lat. pedis – ayaq, ətək, ing. plain – düzənlik – pediplanasiyanın son mərhələsində, pedimentlərin birləşməsindən yaranan hamarlanmış zəif meyilli denudasion səth. Tropik Afrikada müşahidə edilir savanna sahələrində.

## İstinadlar
Atmosferin tərkibi

## [[Atmosfer]]
Atmosferin yer kürəsində insanın həyatı və fəaliyyəti üçün əhəmiyyəti çox böyükdür. Əgər yerdə atmosfer olmasa idi, canlı aləm olmazdı. Atmosferin tərkibinə daxil olan qazlardan biri oksigen canlı aləmin nəfəs almasına və yanma prosesinə kömək edir. Karbon qazı isə bitkilərin, yarpaqların qidalanması üçün istifadə olunur və bitkilər tərəfindən atmosferə oksigen buraxılır. Atmosferin əsas qazı azot zülal və azotlu birləşmələrin tərkibinə daxil olub yerdə həyatın inkişafı ilə sıx əlaqədardir. Atmosfer Azotun, Oksigenin, Arqonun, Neonun və başqa qazların sənaye üsulu ilə alınmasında tükənməz rol oynayır. Atmosfer gündüzlər yerin günəş şüaları tərəfindən hədsiz qızmasının, gecələr isə hədsiz soyumasının qarşısını alır, eyni zamanda canlı orqanizmləri günəşin ultrabənövşəyi və kosmik şüalarından qoruyur.

## Atmosferin tərkibi
Tərkibində su buxarı olmayan hava quru hava adlanır. Yer səthi yaxınlığında quru hava 99% azotdan (78% mol miqdarına görə və 76% kütləyə görə) və oksigendən (21% mol miqdarına görə və 23% kütləyə görə) ibarətdir. Hər iki qaz yer səthi yaxınlığında atmosferin tərkibinə ikiatomlu molekul (N2 və O2) şəklində daxildir. Qalan 1% demək olar ki, arqonun payına düşür(Ar). Cəmi 0,03% karbon qazına(CO2) qalır. Çoxsaylı digər qazlar havanın tərkibinə mində, milyonda bir və daha kiçik faizlə daxildir. Bunlar kripton(Kr) , ksenon(Ks), neon(Ne), helium(He), hidrogen(H), Ozon(O3), yod(J), radon(Ra), metan(CH4), ammonyak(NH3),hidrogen- oksid(H2O2), azot oksid(N2O) və s.- dır. Yer səthi yaxınlığında quru havanın faiz tərkibi çox sabitdir və hər yerdə eynidir. Ancaq karbon qazının miqdarı olduqca dəyişə bilər. Nəfəsalma və yanma prosesləri nəticəsində onun həcmi sənaye mərkəzlərinin havasında bir neçə dəfə arta bilər(0,1–0,2%). Bununla əlaqədar azotun və oksigenin miqdarı həcmə görə az da olsa azala bilər. Bu qazların miqdarı ammonyakın, yodun, radonun və atmosferə torpaq və yaxud su səthindən düşən digər qazların miqdarının dəyişməsi ilə də cüzi də olsa dəyişə bilər.

## Həmçinin bax
* Atmosfer
* Atmosferin kütləsi

## Xarici keçidlər
Atmosferin təbəqələrə bölünmə prinsipləri

## İstinadlar
Req

**Req** (, ) — Əlcazair Saxarasında düzənlik daşlı səhranın ərəbcə adı. Bu tip səhraların daş /çaqıl/ örtüyü qumlu-çaqıllı allüvinin və ya konqlomerat laylı qum-daşlarının və konqlomeratların aşınmış materiallarının sovrulması sayəsində yaranmışdır. Bəzi müəlliflər R. Liviya səhrasındakı "serir" termininin sinonimi hesab edirlər.

## Həmçinin bax
* Taksonomiya
* Topoqrafiya
* Trapp formasiyası

## İstinadlar
Reqressiv eroziya

**Reqressiv eroziya** (, ) — lat. regressio – geriyə hərəkət – geriyə çəkilən eroziya. Süxurların səthi axınlarla parçalanması və yuyulması prosesi. Dərinlik eroziyası mənbə istiqamətində inkişaf edərək tarazlıq profilinin yaranmasına gətirib çıxarır və adətən qonşu hövzələrin çaylarının baş hissəsinin zəbt olunmasına səbəb olur.

## İstinadlar
İlan Sultan

**İlan Sultan** — məşhur İranlı dramaturq Bahram Beyzainin 1965–1966-cı illərdə yazdığı faciə. "İlan Sultan" Beyzainin ən məşhur əsərlərindən biridir.

## İstinadlar
Resekvent çay

**Resekvent çay**(, )

1) V. M. Devisə görə layların yatımı istiqamətində axan subsekvent çayların qolu;

2) konsekvent çayın istiqamətində axan subsekvent çayın qolu Şukin, 1964.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Çay

## İstinadlar
Resekvent dərə

**Resekvent dərə** (, ) — konsekvent çayın ikinci dərəcəli qolunun dərəsi olub, onun axım istiqamətini təkrarlayır və adətən süxur laylarının yatımına uyğun gəlir.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Relyef xəritələri
* Resekvent çay

## İstinadlar
Relyef xəritələri

**Relyef xəritələri** (, ) — qurunun, dəniz dibinin və ya başqa fəza cismləri səthinin relyefini əks etdirir. Hipsometrik, batimetrik, geomorfoloji, morfometrik, fizioqrafik xəritələrə, eləcə də relyefin parçalanması və yer səthinin eroziyadan, deflyasiyadan və b. mənfi təbii və texnogen amillərdən mühafizə tədbirləri və s. xəritələrə ayırırlar.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Req
* Reqressiv eroziya

## İstinadlar
Çoxillik dövr

## Çoxillik müşahidə məlumatları
Atmosfer prosesləri o qədər dəyişkən və çoxşaxəlidir ki, müasir iqlimin öyrənilməsində onun müxtəlif xüsusiyyətlərini əks etdirmək üçün onların uzunmüddətli və ya çoxillik dövr ərzində müşahidələrini aparmaq lazımdır. İqlimşünaslıq elmi ilkin material kimi meteoroloji müşahidə məlumatlarını istifadə edir və bu nəticələr zaman və məkan daxilində müqayisə edilir, tutuşdurulur. İqlim barədə təsəvvür əldə etmək üçün qısa dövr ərzində müşahidə məlumatları kifayət etmir. Çoxillik müşahidə məlumatlarından nəticə çıxarmaq üçün onları statistik cəhətdən işləmək lazımdır. Ona görə iqlim xarakteristikaları çoxillik müşahidə sıralarından statistik nəticə çıxarmaqdan ibarətdir. Belə xarakteristikalar müxtəlif meteoroloji kəmiyyətlərin çoxillik orta qiymətindən, illik anomaliyaların orta qiymətlərdən orta meylindən, çoxillik dövr ərzində ayrı- ayrı meteoroloji elementlərin limit qiymətlərindən, bu və ya digər hadisənin təkrarlanmasından, müəyyən meteoroloji hadisələrin son müddətindən və s. ibarət ola bilər.

## Çoxillik dövr
Çoxillik dövrdə statistik korrelyasiya metodunun köməyi ilə meteoroloji kəmiyyətlər arasında əlaqələrin olub- olmamasını kəmiyyətcəifadə etmək mümkündür. Hadisələr arasında kəmiyyət əlaqələrini ifadə etmək üçün meteorologiyada çoxillik dövr ərzindəki müşahidələrə əsasən empirik düsturlar işlənir. Deməli meteorologiyada statistik metodlar birinci dərəcəli əhəmiyyətə malikdir ki, bu da çoxillik dpvr ərzində müşahidə məlumatları olmadan tətbiq edilə bilməz.

## Həmçinin bax
Müşahidə

## İstinadlar
İqlim sistemi

## [[İqlim]] və [[hava]]
İstənilən zaman anında, istənilən coğrafi rayonda atmosferin aşağı qatında meteoroloji elementlərin vəziyyətinə məişətdə, yəni, insanlar arasında hava deyilir. Həmin hava tipinin təkrarlanmasına isə iqlim deyilir.

## İqlim sistemi
Tədqiqatlar aparılan zaman iqlimin və havanın məişət tərifi xeyli genişlənməlidir. Belə ki, iqlimin və havanın çoxillik dəyişilmələri zamanı bütün atmosferi, okeanı və qurunu bir sistem şəklində baxmaq lazımdır. Qısa AOQ (atmosfer – okean – quru) kimi yazılır. Bu sistemdə başlanğıc şərtlər dəyişilməzdir.

## Həmçinin bax
İqlim, Hava

## Xarici keçidlər
İqlim sistemi və İqlim dəyişikliyinin səbəbləri

## İstinadlar
İqlimdə riyazi modellər

## [[İqlim]]də riyazi modellər
Məlumdur ki, hidrodinamikanın tam tənliklər sistemində tənliklərin bir neçəsi ikitərtibli, törəməli, differensial tənliklər şəklindədir. Bu səbəbdən onların həll sxemlərini işləmək üçün başlanğıc və sərhəd şərtlərinin verilməsi vacib məsələlərdən biridir

## Başlanğıc şərtlər
# Təhlil olunan meteoroloji elementin hesablama şəbəkəsi adlananmüstəvisinin nöqtələrində başlanğıc qiymətləri verilməlidir.
# Meteoroloji stansiyaların yer kürəsində qeyri bərabər paylandığını nəzərə alaraq meteoroloji elementlərin paylanmasını mütləq ədədi üsullarla təhlil edilməlidir.

## Sərhəd şərtləri-riyazi şərtlər
Sərhəd şərtləri onlara həm də riyazi şərtlər də deyilir. Baxılan ərazinin sərhədlərində differensiallanan tənliklərin həlli zamanı bu şərtlər daxil edilməlidir. Sərhəd şərtlərinin xüsusiyyəti öyrənilən hadisənin və ya prosesin fiziki mahiyyətindən asılıdır.
Hidrodinamika tənliklərin havanın və iqlimin proqnozu məsələlərin həlli zamanı sərhəd şərtlərinin qoyuluşuna həm üfüqi həm də şaquli istiqamətlərdə baxılır. Belə ki, hesablamaların əsaslarını üçölçülü sistem olan atmosferdəki proseslərin dəyişgənliyinin qanunauyğunluqlarını təşkil edir.
Havanın ədədi proqnozları məsələləri üçün üfiqi istiqamətlərdə sərhəd şərtlərinin verilməsi çox çətin məsələdir. Çünki müəyyən bir ərazi üçün ədədi proqnoz məsələsini həll etmək üçün əvvəlcə bu ərazinin sərhədlərindəki proqnozu bilmək lazımdır. Təbbi ki, həqiqətdə belə bir proqnoz naməlumdur. Bu çətinlikləri aradan qaldırmaq, daha doğru desək azatmanın üç müxtəlif yanaşması var.
Sərhəd şərtlərinin məhdud bir ərazi üçün verilməsi nisbətən asan məsələdir. Sərhəd şərtləri daha da dəqiq və konkret verilməlidir.
Sərhəd şərtləri – lokal şərtlərdir.

## Həmçinin bax
İqlim

## Xarici keçidlər
 İQTISADI — RIYAZI ÜSULLAR.

## İstinadlar
Resekvent tirə

**Resekvent tirə** (, ) — ikinci dərəcəli antiklinal tirə olub, monoklinal subsekvent dərələrlə sərhədlənir.

## Həmçinin bax
* Resekvent çay
* Resekvent dərə

## İstinadlar
Riaslar

**Riaslar** (, ) — dəniz sahili dağlıq olan ərazilərdə çay dərələrinin aşağılarına dənizin inqressiyası nəticəsində əmələgəlmiş körfəzlər. İspaniyanın şimal-qərb, İrlandiyanın cənub-qərb sahilləri üçün səciyyəvidir.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Sahil

## İstinadlar
Kurqaş (Arxangel)

**Kurqaş** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Arxangel rayonunda yerləşən kənd. Kənd Bakaldı kənd şurasının tərkibindədir.

## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Arxangel): 16 km,
* kənd sovetliyindən (Bakaldı): 6 km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Priural stansiyası): 22 km.

## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (73%) üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Gədi dağı

**Gədi dağı -** Xızı rayonu ərazisində alçaqdağlıq tirə. Gədi dağı Böyük Qafqaz sıra dağlarının Qarabulaq silsiləsində yerləşir.(hünd.1222 m.).

## Həmçinin bax
*Şah dağ
*Qapıcıq dağ
*Kəpəz dağ

## İstinadlar
Barik relyef

**Barik relyef** — Yer səthində atmosfer təzyiqinin alçaq və yüksək sahələrinin bölgüsüdür.Barik relyef yüksək zonalar üzrə yerləşir və yeddi zonadan ibarətdir:şimal qütb yüksək təzyiq zonası və cənub qütb yüksək təzyiq zonası, şimal mülayim alçaq təzyiq zonası və  şimal subtropik yüksək təzyiq zonası və cənub subtropik yüksək təzyiq zonası ,ekvator boyu alçaq təzyiq zonası.

## Həmçinin bax
* Relyef

## İstinadlar
Artinit

**Artinit** — mineral, Mg2[(OH)2|CO3]× 3H2O. 

## Haqqında
Artinit - Monoklinik. Habitus iynəvari. Ayrılma {100} üzrə mükəmməl, {001} üzrə orta. Aqreqat: qabıqcıqlar, çəplifli, damarcıqlar, kürəvi, radial-şüavi. Rəngi ağ. Sərtliyi 2,5. Xüsusi çəkisi 2,03. Aşağı temperaturlu hidrotermal; serpentinləşmiş hiperbazitlərdə brusit, araqonit, kalsitlə birgə.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.

## İstinadlar
Vladimir Vdoviçenkov

**Vladimir Vdoviçenkov** (d. 13 avqust 1971, Qusev, Kalininqrad vilayəti, SSRİ) — Rusiyanın teatr və kino aktyoru. Rusiyanın əməkdar artisti (2012).
Patrik Braxner

**Patrik Braxner** (; 7 yanvar 1992, Avstriya) – Azərbaycanı təmsil edən avstriyalı xizəkçi. 2014-cü il Qış Olimpiya oyunlarında Azərbaycanı slalom və böyük slalom idman növlərində təmsil etmişdir. Açılış mərasimində Azərbaycan bayrağını o daşımışdır.

Patrik Azərbaycanı 2018 Qış Olimpiya Oyunlarında da təmsil edib və heç bir medal qazanmayıb.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan 2014 Qış Olimpiya Oyunlarında

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Babaçay

* Babaçay — Gədəbəy və Şəmkir rayonlarında çay. Zəyəm çayının sağ qoludur.  
* Babaçay — Quba rayonunda çay.
Qriqori Potanin

**Qrigori Nikolayeviç Potanin** (4 oktyabr 1835, Yamışlev qalası, Om vilayəti, Rusiya imperiyası — 30 iyun 1920, Tomsk, RF) — Rusiya coğrafiyası mütəxəssisi, etnoqraf, folklorist, botanist, publisist, ictimai xadim və Sibir bölgəsinin sosial-siyasi meylinin ideoloqlarından və təsisçilərindən biri. Potanin mərkəzi Asiyanı səyahət edən bir Viktoriya dövrü araşdırmaçı idi. Potanin bölgənin yerli bitkilərini siyahıya alan ilk insan idi. Potanin araşdırmaçılıqdan başqa, Sibir separatçı hərəkatı ilə həmfikir olan bir müəllif və siyasi fəal idi.

## Doğum tarixi
Qriqori Potaninin doğum tarixi mübahisəli məsələdir. Bütün inqilab-əvvəli mənbələr, coğrafiyaşünasın 2 fevral 1835 tarixini, yeni mənbələrsə 4 oktyabr 1835 və 3 oktyabr 1835 tarixlərini Potaninin doğum tarixi olaraq göstərir.

## Həyatı
### İlk illəri
Qriqori Nikolayeviç Potanin Yamışevski qalasında, bir kazak zabitinin ailəsində anadan olmuşdur. 1836-cı ildə Potaninin atasının rütbəsi alınmış və həbs olmuşdur. Qriqori 5 yaşında ikən dayısının evində yaşamağa getmişdir. Dayısının gözlənilməz ölümündən sonra o, 1842-ci ildə anasının yaşadığı kəndə geri qayıtmışdır. Qriqori kənddə ev təhsili almışdır. O burada, riyaziyyat, coğrafiya və rus dili öyrənmişdir.
Babaqum

* Babaqum — Şamaxı rayonunda dağ; 
* Babaqum — Əli Bayramlı rayonunda Ləngəbiz silsiləsinin cənub-şərq hissəsində ucqar zirvə.
Babayal

* Babayal — Goranboy rayonu ərazisində dağ; 
* Babayal — Mingəçevir su anbarından cənubda, Bozdağ silsiləsində zirvə.
Bağban

**Bağban** — "bağ salan", "bağçılıqla məşğul olan" deməkdir.

* Bağban (Ucar) — Ucar rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Bağban (Kürdəmir) — Kürdəmir rayonunun Böyük Kəngərli inzibati ərazi vahidində kənd. Keçmış adı Barlıdır.

## Həmçinin bax
* Bağbanlı
* Bağbanlar
Bağırsaq (dəqiqləşdirmə)

* Bağırsaq — insanlar da daxil olmaqla çoxhüceyrəli heyvanlarda həzm orqanı.
* Bağırsaq (Kəlbəcər) — Kəlbəcər rayonunun YanŞaq inzibati ərazi vahidində kənd. 
* Bağırsaq (bulaq) — Kəlbəcər rayonunda çıxan mineral bulaqlar.
* Bağırsaq (dağ) — Şərur rayonunda dağ.
* Bağırsaqçayı — Kəlbəcər rayonu ərazisində çay. Tərtər çayının qoludur. 

## Həmçinin bax
* Bağırsaqdərə
Bağırsaqdərə

* Bağırsaqdərəçay — Şərur rayonu ərazisində çay.
* Bağırsaqdərə — Babək rayonunun Gərməçataq kəndi ərazisində dərə;
* Bağırsaqdərə — Culfa rayonunun Yaycı kəndi ərazisində dərə. 
* Bağırsaqdərəsi — Sədərək rayonunda Şimaldan cənuba doğru uzanan quru çay dərəsi.  
* Bağırsaqdərəsi — Şərur rayonunda çay. Arazın sol qoludur. 1860 m. hündürlükdən başlanır. 

## Həmçinin bax
* Bağırsaq
Maqaş (Arxangel)

**Maqaş** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Arxangel rayonunda yerləşən kənd. Kənd Qızıl Ezem kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Arxangel): 19&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Qızıl Ezem): 2&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Rriural stansiyası): 24&nbsp;km.
## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə  ruslar (95 %) üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Kali-yuqa

**Kali Yuqa** ( (kəli yugə), ədəbiyyatda "Kali dövrü") — Hind Zaman Anlayışına görə zamanın 4 dövrünün(yuqa-dövr) ən sonuncusu. Digər dövrlər isə Sayta Yuqa, Treta Yuqa və Dvapara Yuqadır.

Hind mətnlərinə əsasən Kali Yuqa Krişnanın ömrünün sona çatması ilə başlayaraq(e.ə. 3102-ci il) 432.000 il davam edəcək. Bu dövrdə Vişnunun son avatarı Kalki əlində qılınc və ağ atın belində meydana çıxacaq, dünyadakı pisliyə qarşı vuruşacaq və onu məhv edəcək.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bəhmənli

**Bəhmənli** — soyad, təxəllüs.

* Vaqif Bəhmənli — Azərbaycan şairi, tərcüməçi.

;Digər
* Bəhmənli — Füzuli rayonunda dəmir yolu stansiyası və qəsəbə; 
* Bəhmənli — Beyləqan rayonunda kənd; 
* Bəhmənli — Zaqatala rayonunun Bəhmənli inzibati ərazi vahidində kənd. 
* Bala Bəhmənli — Füzuli rayonunda kənd. 

## Həmçinin bax
* Bəhmən
* Bəhmənov
Bəndovan

* Bəndovan yaşayış yeri — Azərbaycanda orta əsrlərə aid yaşayış yeri.  
* Bəndovan (İrəvan)
* Bəndovan burnu — Qaradağ rayonunda, Şirvan düzünün Xəzər dənizi içərisinə çıxdığı yer, burun (çıxıntı). 
* Bəndovan (qəsəbə) — Bakı şəhəri, Qaradağ rayonunun Ələt qəsəbə inzibati ərazi vahidi də şəhər tipli qəsəbə. 
* Bəndovan Dövlət Təbiət Yasaqlığı — Azərbaycanda dövlət yasaqlığı. 
* Bəndovan palçıq vulkanı — Bakıdan 80 km cənub-qərbdə, Xəzər dənizi sahilində yerləşən palçıq vulkanı.
Vaqvan

***Vaqvan*** — Yuxarı Qarabagda İbrahim xana məxsus kəndlərdən birinin adı İndi Ağdam r-nunda Bağbanlar kəndinin adında qalır.

## İstinadlar
Bərkdərə

* Bərkdərə — Şamaxı rayonu ərazisində, Mərəzə kəndindən cənubda yarğan. 
* Bərkdərə — Kəlbəcər rayonu ərazisində çay; 
* Bərkdərə — Şamaxı rayonunda çay.
Kömərli (Arxangel)

**Kömərle** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Arxangel rayonunda yerləşən kənd. Kənd Lipov kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Arxangel): 27&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Blaqoveşenka): 7&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Priural stansiyası): 38&nbsp;km.
Kənd ərazisindən İnzer çayı axır.
## Əhali

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Bızqov

* Bızqov — Şahbuz rayonunun İm.-qərbində, Ermənistanla sərhəddə dağ. Hündürlüyü 2470 m.; 
* Bızqov — Dəvəçi rayonu ərazisində dağ.  

## Həmçinin bax
* Buzqov
Bozlu

* Bozlu (Laçın) — Azərbaycanın Laçın rayonunda kənd.
* Bozlu (Urmiya) —  İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd 
* Bozlu (Kəlbəcər) — Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunda kənd.
Böyükdağ

* Böyükdağ — Abşeron yarımadasının mərkəzi hissəsində palçıq vulkanıdır. 
* Böyükdağ — Lerik rayonu ərazisində dağ.  

## Həmçinin bax
* Böyükdaş
Mullakay (Arxangel)

**Mullakay** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Arxangel rayonunda yerləşən kənd. Kənd Arx-Latış kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Arxangel): 9&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Kulyuçi): 17&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Priural stansiyası): 15&nbsp;km.
## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə başqırdlar (98 %) üstünlük təşkil edir.

## Tanınmış şəxsləri
* Rif Qaleeviç Sayfullin (1949) — Sibay Dram Teatrının sənətçisi, BMSSR xalq artisti
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Bulanıqçay

* Bulanıqçay — Dəvəçi rayonu ərazisində çay; 
* Bulanıqçay — Balakən rayonu ərazisində çay. 

## Həmçinin bax
* Bulanıqsu
Burunlu

* Burunlu (Zərdab) — Zərdab rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Burunlu — Zəngilan rayonununda kənd. 
* Burunlu (Zəngəzur) —
Bayers adası

**Bayers adası** () — Sakit okeanda Benjamin Morrelin 12 iyul 1825-ci ildə 28° 32' N; 177° 04' E koordinatda aşkarladığı kabus ada.

Morrel adanın təsvirini ‚A narrative of four voyages‘ ətraflı şəkildə verir.

## İstinadlar
Buzluq (dəqiqləşdirmə)

**Buzluq** — buz qatı və ya təbəqəsi ilə örtülmüş ərazi.

* Buzluq (Goranboy) — Goranboy rayonunda kənd.
* Buzluqçay — Goranboy rayonu ərazisində çay, Kürəkçayın sağ qolu.  
* Buzluq dağı — Kəlbəcər rayonu ərazisində dağ.
İlham Əliyev (dəqiqləşdirmə)

* İlham Əliyev — Azərbaycan Respublikasının Prezidenti (2003-cü ildən).
* İlham Əliyev (deputat) — Milli məclisin deputatı.
* İlham Əliyev (hərbçi) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
* İlham Əliyev (jurnalist) —  jurnalist, Hüquqi və Demokratik İslahatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri. 
* İlham Əliyev (memar) — Əməkdar memar

## Həmçinin bax
* İlham
* Əliyev
2017 Voleybol üzrə qadınlararası Avropa Çempionatı

**2017 Voleybol üzrə qadınlararası Avropa Çempionatı** voleybol üzrə sayca 30-cu Avropa Çempionatı idi, onun təşkilatçısı Avropada voleybola nəzarət edən Avropa Voleybol Konfederasiyası idi. Turnir 2017-ci il sentyabrın 22-dən oktyabrın 1-dək Azərbaycan və Gürcüstanda keçirilmişdir.

Finalda Serbiya Niderland millisinə qalib gələrək, ikinci dəfə bu titula yiyələnmişdir. 3-cü yer uğrunda qarşılaşmada Azərbaycan Türkiyəyə məğlub olmuşdur. Serbiya millisinin üzvü Tiyana Boşkoviç turnrin ən dəyərli oyunçusu seçilmişdir.

## İştirakçılar
Turnirdə 16 yığma komandalar iştirak edirdilər: 2 ev sahibi (Azərbaycan və Gürcüstan), əvvəlki Avropa çempionatının yekunlarına əsasən vəsiqə qazanmış 5 komanda (Rusiya, Niderland, Serbiya, Türkiyə və Almaniya), seçmə mərhələsinin ikinci raundunun 6 qalibi (İtaliya, Belçika, Polşa, Xorvatiya, Bolqarıstan və Belarus), həmçinin üçüncü raundun üç qalibi (Çexiya, Ukrayna və Macarıstan).

## Təsnifat mərhələsi

## Turnirin formatı
Turniri iki müxtəlif mərhələlərdə keçirilirdi. Birinci mərhələdə 16 iştirakçı komandalar hər birində dörd komanda olan dörd qrupa bölündü. Komandaların qrup mövqelərini təyin etmək üçün hər qrupda dairəvi sistem tətbiq olunmuşdur (aşağda verilən meyarlara əsasən). Hər qrupun üç ən yaxşı komandaları (cəmi 12 komanda eliyir) ikinci mərhələyə keçirlər: qrup qalibləri dörddə bir finalla, ikinci və üçüncü yeri tutanlar isə pley-off mərhələsi ilə iştiraklarını davam etdirilər.

### Qrupda yer tutma meyarları
# Udulmuş oyun sayı
# Xal sayı
# Set nisbəti
# Xal nisbəti
# Müqayisə edilən komandalar arasında son oyundakı nəticə
Oyun 3–0 və ya 3–1 bitərsə, qalibə 3 xal verilir, uduzana isə 0 xal

Oyun 3–2 bitərsə, qalibə 2 xal verilir, uduzana isə 1 xal

Turnirin ikinci mərhələsi Olimpiya sistemi üzrə keçirilir, qaliblər növbəti raunda vəsiqə qazanırlar. İlk öncə pley-off mərhələsi (qruplarda ikinci və üçüncü yerləri tutmuş komandaların iştirakı ilə) başlayır ki, qrup qaliblərinə dörddə bir finalda qatılacaq komandalar müəyyən olsun, sonra isə yarımfinal, üçüncü yer uğrunda oyun və final keçirilir.

## Qrup mərhələsi

## Yarış yerləri
Turnirin oyunlarının keçirilməsi üçün 3 müxtəlif şəhərlərdə yerləşən 3 yarış yeri seçilmişdir. Onlardan ikisi Bakı və Göygöldə, biri isə Tbilisidə yerləşir.

## İlkin mərhələ
Vaxtlar Azərbaycan və Gürcüstanın saat qurşağlarına görə göstərilib (UTC+04:00)

### A qrupu
* **Arena**: Milli Gimnastika Arenası, Bakı, Azərbaycan

### B qrupu
* **Arena**: Tbilisi İdman Sarayı, Tbilisi, Gürcüstan

### C qrupu
* **Arena**: Milli Gimnastika Arenası, Bakı, Azərbaycan

### D qrupu
* **Arena**: Göygöl Olimpiya İdman Kompleksi, Göygöl, Azərbaycan

## Pley-off
Vaxtlar Azərbaycanın saat qurşağına görə göstərilib (UTC+04:00)
* **Arena**: Milli Gimnastika Arenası, Bakı, Azərbaycan

### Birinci raund

### Dördə bir final

### Yarımfinal

### Üçüncü yer uğrunda oyun

### Final

## Yekun vəziyyət

## Mükafatlar
Turnirin ən dəyərli oyunçusu Tiyana Boşkoviç seçildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
* CEV-in rəsmi saytı  (*ingiliscə*)
Tahircalçay

**Tahircalçay** —  Azərbaycanın Qusar rayonu ərazisindən axan çay.

## Coğrafiyası
Tahircalçay öz başlanğıcını Yarudağdan götürür. Samurçayın mənsəbindən 65&nbsp;km yuxarıda sol istiqamətdən ona tökülür. Uzunluğu 32 km təşkil edir. Düşmə hündürlüyü 3220 m, hövzəsi 175&nbsp;km²-dir.

## Qolları
Ən iri qolları: Elinçay, Kryuxçay, Navçaçay.

## İstinadlar
YÖS

**YÖS** () — bu imtahan Türkiyə vətəndaşlığı olmayan, Türkiyədə yaşamayan xarici tələbələr üçün Universitetlərə qəbul imtahandır. YÖS imtahanı Türkiyədə yalnız bakalavr təhsili üçündür. 2010-cu ilə qədər ÖSYM tərəfindən keçirilirdi, ancaq 2011-ci ildə verilən qərara görə hər universitet öz imtahanını keçirməlidir.
Andrey Yeryomenko

**Andrey İvanoviç Yeryomenko** (; ) — Birinci və İkinci dünya müharibələrinin, Rusiya vətəndaş müharibəsinin iştirakçısı olmuş Sovet hərbi xadimi. Sovet İttifaqı Marşalı (1955), Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (1944), Sov.İKP MK-nın üzvü (1956-1970).

## Həmçinin bax
* Stalinqrad döyüşü
* Sovet İttifaqı Marşalı
* Sovet İttifaqı Qəhrəmanı

## İstinadlar
Afan

**Afan** — Azərbaycan Respublikasının Saatlı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## Toponimikası
Afan Saatlı rayonunda kənd, Mil düzündədir. Rayonun Novruzlu kəndindən çıxmış yeddi ailə tərəfindən Afan adlanan yerdə salınmış bu kənd əvvəllər Təzə Novruzlu, Yeddievlər, Gəlmələr də adlanırdı. Azərbaycan dilinin dialektlərində afan "zəif, gücsüz" mənasında işlənir. Toponim "gücsüz yer" mənasını ifadə edir.

## Xarici keçid
https://www.youtube

## İstinadlar
Rodolfo Zapata

**Rodolfo Zapata** və ya **Rolo Zapata** (d. 1 may 1966, Buenos-Ayres, Argentina) — Argentina Futbol Assosiasiyasının məşqçisi və keçmiş oyunçusu. Hal-hazırda Keniyanın "AFC Leopards" klubunun baş məşqçisidir.

## Həyatı
1 may 1966-cı ildə Argentinanın Buenos-Ayres şəhərində anadan olmuşdur.

## Karyerası
Rodolfo Zapata futbolçu karyerasına Argentinanın 2-ci divizionu olan Primera B Nasionalda başlamışdır. O, burada qapıçı kimi "Hurakan", "Sportivo İtaliano", "Rasinq de Olavarria", "Klub Atletiko San Miguel" və "Cipolletti de Rio Negro" komandalarının heyətində meydana çıxmışdır, lakin ardıcıl diz zədələri səbəbiylə Zapata vaxtından əvvəl futbolçu karyerasına son qoymağa məcbur olur.

O, 1990-cı ilin yanvar ayında Buenos-Ayres Bella Vista ərazisində Rolo Zapata Futbol Akademiyasını qurmuşdur. Bu Akademiya gənclər və yeniyetmələr üçün xüsusi təlim kompleksidir. Hal-hazırda Argentina və ABŞ-dəki elit futbol proqramlarından biridir.

2000-ci ilin iyun ayında Zapata Kanadada Alberta Futbol Assosiasiyasında məşqçilik etmişdir. Qısa müddət sonra isə Nyu-York şəhərində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Beynəlxalq Məktəbinin müəllim və baş məşqçisi olmuşdur.

2001–2009-cu illərdə isə Nyu-York və Nyu-Cersi şəhərlərində də ABŞ-nin Olimpiya İnkişafı Proqramı üzrə Baş məşqçi olmuşdur. Bu proqram, Dünya Kuboku və olimpiadalar kimi beynəlxalq müsabiqələrdə Amerika Birləşmiş Ştatlarını təmsil edən ən yaxşı gənc futbolçuları müəyyənləşdirmək və inkişaf etdirmək üçün həytata keçirilən milli prosesdir.

2010-cu ilin yanvar ayından Akure şəhərində fəaliyyət göstərən, Nigeriya Premyer Liqasında çıxış edən "Sanşayn Stars"ın baş məşqçisi olur.

2011–2012 mövsümündə Rodolfo Cənubi Afrika Respublikasında "MP Blək Eysiz"in baş məşqçisi olmuşdur.

2012-ci ilin sentyabr ayında ABŞ-yə, Nyu-Cersi şəhərinə qayıdaraq, ABŞ Gənclər Futbol Assosiasiyasında məşqçilik və oyunçuların inkişafı üzrə texniki direktor kimi fəaliyyətini davam etdirir. Bu qurumdakı gənc futbolçulardan bir çoxu müxtəlif yaş kateqoriyalarında ABŞ-nin gənclərdən ibarət milli komandalarını təmsil edirlər.

2016-cı ilin yanvar ayında Zapata ABŞ-dən Botsvana Premyer Liqasında çıxış edən "Qaborone Yunayted"ə gəlmişdir.

## İstinadlar
Qaborone Yunayted İK

**"Qaborone Yunayted"** () — Botsvananın paytaxtı olan Qaborone şəhərini təmsil edən peşəkar futbol klubu. Botsvana Premyer Liqasında çıxış edir. Ev oyunlarını əsasən tutumu 22,500 nəfər olan Botsvana Milli Stadionunda keçirir.

## Tarixi
1967-ci ildə yaradılmışdır.

## Uğurları
***[[Botsvana Premyer Liqası]]: 8**
** 1967, 1969, 1970, 1986, 1990, 2009, 2022, 2025.
***[[Botsvana Kuboku]]: 8**
** 1968, 1970, 1984, 1985, 1990, 2012, 2020, 2022.
***[[Botsvana Müstəqillik Kuboku]]: 8**
** 1978, 1979, 1980, 1981, 1984, 1985, 1992, 1993.
***[[Narıncı Kabelano Xeyriyyə Kuboku]]: 1**
** 2003.
***[[Maskom Top 8 Kuboku]]: 2**
** 2013, 2015.

## Xarici keçidlər
*
Sanşayn Stars FK

**"Sanşayn Stars"** () — Nigeriyanın Akure şəhərini təmsil edən peşəkar futbol klubu. Nigeriya Premyer Liqasında çıxış edir. Ev oyunlarını əsasən tutumu 10,000 nəfər olan Akure Şəhər Stadionunda keçirir.

## Tarixi
1995-ci ildə yaradılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Mpumalanqa Blək Eysiz FK

**"Mpumalanqa Blək Eysiz"** () — Cənubi Afrika Respublikasının Mpumalanqa vilayətinin Nelspruit şəhərini təmsil etmiş peşəkar futbol klubu. Premyer Sokker Liqasında çıxış etmişdir. Ev oyunlarını tutumu 40,929 nəfər olan Mbombela Stadionunda keçirirdi.

## Tarixi
Klub 1937-ci ildə südçü işçilər tərəfindən yaradılmışdır.

## Uğurları
* **Bob Seyv Super Bovl: 1**
** 1993.
* **BP Top Səkkiz Kuboku: 1**
** 1980.
Karib dənizinin quldurları: Ölülər nağıl danışmır

**Karib dənizinin quldurları: Ölülər nağıl danışmır** () — Öz bəxtini tükəndirən kapitan Cek Sərçə müəyyən edir ki, çoxdan dost olmayan qorxulu kapitan Salazar və ruh dəniz quldurları onun ovuna çıxıblar. Onların niyyəti kapitan Cek Sərçəni aradan qaldırmaq idi. Onlar təzəlikcə Şeytan üçbucağından qaçıblar və indi Cek daxil olmaqla bütün dəniz quldurlarını məhv etmək istəyirlər. Xilas olmağa yalnız qüdrətli artefakt – Poseydonun üçbaşlı əsası kömək edə bilər, hansı ki, öz sahibinə bütün dənizi idarə etmək bəxş edir. Poseydon yunan tanrısı olub, dənizi idarə edirdi, bunu etməsində əsası ona köməklik edirdi.

Filmdə Conni Depplə bərabər Xavier Bardem, Brenton Tvaytes, Kevin R. McNally, Kaya Skodelario, Golşiftə Fərahani, Stefen Qraham və başqa məşhurlar rol alıb. Film 26 may 2017-ci ildə təqdim olunmuşdur.

## Aktyorlar
* Conni Depp, Cek Sərçə rolunda
* Ceffri Raş, Hektor Barbossa rolunda
* Orlando Blum, Uill Törner rolunda
* Xaviyer Bardem, Kapitan Salazar rolunda
* Kaya Skodelaryo, Karina Smit rolunda
* Kevin McNally, Coşame Qibbs rolünde
* Stefan Graham, Skrum rolunda
* Brenton Tvaytes, Henri rolunda
* Martin Klebba, Marti rolunda

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Karib dənizinin quldurları
Prıtıka burnu

**Prıtıka burnu** () — Barens dənizinə daxil olan Kola körfəzinin qərb sahillərində yerləşən burun. Strovı və Dvoryanoy burunları arasında yerləşir.
XX əsrin 60-cı illərində Kisloqubinski qabarma elektrik stansiyasının quraşdırılma işləri burunda aparılmışdır. Sonradan isə stansiya dənizə dartma vastəsi ilə aparılmışdır.

## Ədəbiyyat
* Притыка // Кольская энциклопедия. В 5 т. Т. 4. П — Т / Гл. ред. В. П. Петров. — Мурманск : РУСМА (ИП Глухов А. Б.), 2013. — 574 с. : ил., портр.
* ПРИТЫКА // "Кольский Север". Энциклопедический лексикон / Гл. ред. А. С. Лоханов. — Мурманск : Доброхот, 2013.
* Притыка // Географический словарь Мурманской области / авт.-сост. В. Г. Мужиков. — Мурманск : Мурман. обл. ин-т развития регион. образования, повышения квалификации пед. кадров, 1996. — С. 119. — ISBN 5-86975-023-7.
Şərqi Qrenlandiya cərəyanı

**Şərqi Qrenlandiya cərəyanı** — Şimal Buzlu okeandan keçən soyuq dəniz cərəyanı.

Cərəyan əvvəlcə Qrenlandiya adasının şərq sahilləri boyunca cənuba istiqamətlənir. Buradan isə istiqamətini dəyişərək adanın qərbsahilləri ilə şimala yönəlir. Arktikanın buzlarını okeana dağıdır. Bəzən onlar arasında iri aysberqlər belə olur.
Cərəyanın sürəti 0,9–1,2 km/s. Duzluluğu 32,0–33,0 ‰ təşkil edir. Suyunun temperaturu 2,4 °C olur.

## İstinadlar
Meğri silsiləsi

**Meğri silsiləsi** () və ya **Mığrı-Güney silsiləsi** — Ermənistanın cənubundan başlayaraq Azərbaycanın Zəngilan rayonu ərazisinə qədər uzanan dağ silsiləsi. Silsilə Zəngəzur silsiləsondən başlayaraq Oxçuçayın qərb sahillərinə və cənub-şərqdə Araz çayına qədər uzanır. Ənhündür nöqtəsi Baqassar dağıdır (3256 m). Şimal hissəsi Sikax qoruğu ərazisindədir. Silsilə subtropik iqlimə malikdir. Qışda daimi küləklər müşahidə edilir. Silsilənin uzunluğu 46&nbsp;km təşkil edir.

Sulksilə qranit və qranodioritlərdən təşkil olunmuşdur. Şimal yamaclarında 1200 – 1800 m arası palıd yayılmışdır. 3200 metrə qədər isə subalp və alp çəmənlikləri yayılmışdır

Meğri silsiləsi cənubdan isti hava kütlələrinin (İran), şərqdən rütübətli hava (Xəzər dənizi) kütlələrinin təsirinə məruz qalır. Silsilə Ermənistanın cənubunda mülayim-isti iqlimin formalşmasıma təsir göstərir
## İstinadlar
Maksim Qorki (dəqiqləşdirmə)

* Maksim Qorki — Rusiya şairi.
* Maksim Qorki (Arxangel) — Başqırdıstan Respublikasının Arxangel rayonunda yerləşən kənd. 
* Maksim Qorki Bakıda (film, 1928) — 

## Həmçinin bax
* Maksim (ad)
* Qorki
Qomel

**Qomel** () — Belarusda şəhər. Qomel vilayətinin inzibati mərkəzi. Ölkənin cənub-şərqində Soj çayının sahilində, paytaxt Minsk şəhərindən 302 km cənub-şərqdə, Brestdən 534 km şərqdə, Mogilyov şəhərindən 171 km cənubda, Moskva şəhərindən 567 km cənub-qərbdə yerləşir.

1 yanvar 2017-ci il hesablamalarına görə, şəhər əhalisinin sayı 535,229 nəfərdir.

## Həmçinin bax
* Belarus şəhərləri
* Qomel vilayəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Горисполком Гомеля
* Гомельский дворцово-парковый ансамбль 
* Общественный транспорт в в Гомеле
Tarava

**Tarava** — Sakit okeanda, Kiribati ada dövlətinin paytaxtının yerləşdiyi atoll

Paytaxt Cənubi Tarava mərcan adasında yerləşir. 1979-cu ildən paytaxt statusundadır, o vaxta qədər isə Gilbert və Ellis adalarında Britaniya müstəmləkəsinin paytaxtı olmuşdur.

## Tarixi
İkinci Dünya müharibəsi zamanı ada yapon ordusu tərəfindən zəbt edilmişdi. 20–23 noyabr 1943-cü ildə Taravada Sakit okeanda baş verən qanlı döyüşlərdən biri baş tutur. Nəticədə amerika silahlıları yapon silahlılarına qalib gəlir.

## İstinadlar