Mariupol Diyarşünaslıq Muzeyi

**Mariupol Diyarşünaslıq Muzeyi** () — Ukraynanın Mariupol şəhərində, Georgievskaya küçəsi 20 ünvanında yerləşən diyarşünaslıq muzeyi. Muzey Donetsk vilayətinin cənub hissəsinin təbii şəraitini və vilayətinin qədim zamanlardan indiki dövrə qədərki tarixini əhatə edir. Muzeyin əsas fəaliyyət istiqamətləri kolleksiya, sərgilər, tədqiqatlar, elmi təhsil və kitabxanadır. 2022-ci ildə Mariupolun mühasirəsi zamanı dağıdılmışdır.

## Tarixi
Muzey 6 fevral 1920-ci ildə Mariupol İnqilab Komitəsinin şəhər xalq maarif şöbəsi tərəfindən yaradılmışdır. Bu , Donetsk vilayətində ilk dövlət muzeyi olmuşdur. Muzey tədqiqatçılarının səylərinin nəticəsi Azov ətrafındakı ərazilərdə qoruqların yaradılmasına öz töhfəsini vermişdir. Bunlara Xomutov çölü (1926), Belosaray dili (1927) və daş qəbirlər (1927) aiddir. 1937-ci ildə Mariupol Muzeyi regional muzey statusu əldə etmiş və "Donetsk Regional Diyarşünaslıq Muzeyi" adını almışdır. 1950-ci ildə Stalino şəhərində (indiki Donetsk) regional yerli ənənələr muzeyinin yaradılması ilə əlaqədar olaraq, Mariupol Diyarşünaslıq Muzeyi yerli əhəmiyyətli muzeylər kateqoriyasına keçirilmişdir.

2 noyabr 1970-ci ildə dövrün "Jdanov Diyarşünaslıq Muzeyi”nin filialı olan “A. A. Jdanov Memorial Ev-Muzeyi” açılmışdır. Muzeyin şöbələri bunlar idi: təbiət, sovetdən əvvəlki dövr, sovet dövrünün tarixi, müasir dövr. 1992-ci ildə Sartana kəndində Azov dənizi regionunun "Xalq Həyatı Muzeyi" və "Yunanların Milli Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi" filiala çevrilmişdir. 2022-ci ildə muzey Mariupolun mühasirəsi zamanı Rusiyanın atəşi nəticəsində demək olar ki, tamamilə məhv olmuşdur.

## Sərgilər
Muzeyin yeddi sərgi zalı və 17,000-ə yaxın kitabdan ibarət elmi kitabxanası var idi. Muzeyin fondunda 53,000-ə yaxın eksponat, o cümlədən maddi, şəkilli, yazılı (əlyazma və çap), numizmatik, arxeoloji, fotoqrafik, təbii və digər xarakterli elementlər var idi. Daimi ekspozisiya Donetsk vilayətinin cənub hissəsinin təbii şəraitini və onun qədim dövrlərdən indiki dövrə qədərki tarixini əks etdirmişdir. Burada sivilizasiyanın antropogen amillərinin təsiri altında əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalan rayonun flora və faunasının müxtəlifliyi vurğulanmışdır.

1995-ci ildən 2001-ci ilə qədər sovet dövrü tarixinin və qismən də sovetdən əvvəlki dövr tarixinin ekspozisiyası yenidən təşkil edilmiş və genişləndirilmişdir. Sovet dövründən əvvəlki dövrü əhatə edən ekspozisiya regionun qədim dövrlərdən məskunlaşma prosesini, o cümlədən Azovətrafı regionda qəsəbələrin, kəndlərin, sənətkarlığın, ticarətin, mədəni irsin formalaşmasında rol oynayan ukraynalılar, yunanlar, almanlar, mennonitlər, yəhudilər və kazakların tarixi haqqında məlumat verilmişdir. Sovet dövrünü əhatə edən sərgi Mariupolun Ukraynanın cənubundakı ən böyük sənaye mərkəzinə çevrilməsi prosesini göstərən məişət əşyalarına, o cümlədən maketlərə və orijinal eksponatlara yönəldilmişdir. 2001-ci ildə Ukraynanın müstəqilliyinin 10-cu ildönümündə "Ukraynanın müstəqilliyi illərində Mariupol şəhəri" adlı yeni daimi sərgi açılmışdır. Burada Mariupolun istehsal sahələrində, təhsil, mədəniyyət və incəsənət sahələrində iştirakını nümayiş edilmişdir.

Muzeydə Azov regionuna aid bir sıra nadir tapıntılar saxlanılırdı. Xüsusi əhəmiyyət kəsb edən II Yekaterinanın xristian yunanlar haqqında verdiyi fərman idi. Bununla onların Krım xanlığından 1778-ci ildən 1780-ci ilə qədər Sartana kəndi də daxil olmaqla Pryazoviyanın şimalına köçürülməsi prosesi başlamışdır. Burada 1760-cı ilə aid kəfən və 1811-ci ilə aid İncil də var idi. Muzeydə sərgilənən fotolar və açıqcalar Mariupol şəhərinin və onun sakinlərinin 1870-ci illərdən indiki dövrə qədərki tarixini izləyirdi.

Arxeoloji kolleksiyanın əsasını unikal abidələrin materialları təşkil edirdi. Bunlara Amvrosivska abidəsi, Neolit dövrünə aid qəbiristanlıq, alətlər, zərgərlik nümunələri, qədim və orta əsr köçərilərinə aid daş heykəllər ("daş qadınlar") kolleksiyası aiddir. Kolleksiyada həmçinin, uzunqulaq başı formalı tunc toqqa, "skif heyvanı" üslubunun nümunəsi, Qızıl Orda qəbiristanlığından şərq istehsalı olan tunc güzgülər var.

## Kolleksiya

Fayl:Stamps of Ukraine, 2013-05.jpg|"*Qonta və Zaliznyak*" poçt markası. Müəllif: Nikolay Andreyovç Storojenko. 2013-cü il.
Fayl:Museum entry ticket 2010.jpg|2010-cu ildə muzeyə giriş bileti.
Fayl:Mariupol Museum Shakespeare 1904 ed.jpg|Şekspirin əsərlərinin rus dilinə tərcüməsinin 1904-cü il nəşri. Sankt-Peterburqda "Brokhauz və Efron" tərəfindən nəşr edilmişdir.
Fayl:Vase Rostov Great Faience of the 20th century.jpg|Rostovu təsvir edən XX əsrə aid böyük saxsı qablar.
Fayl:Маріуроль Катерининський завод, САРТАНА.jpg|Yekaterina Keramika Fabriki. XX əsrin əvvəlləri.
Fayl:Маріуполь Александрівський керамічний завод.jpg|Aleksandr Keramika Fabriki. XX əsrin əvvəlləri.
Fayl:В.А. Вильмс Петерсгаген нерозбічиво знайдено в Маріуполі.jpg|Aleksandr Keramika Fabriki. XX əsrin əvvəlləri.


### Numizmatika
Muzeyin numizmatik kolleksiyasında Roma imperiyası, Bizans, Şimali Qara dəniz regionunun qədim şəhərləri, Moskva knyazlığı, Rusiya imperiyası, Reç Pospolita, Avstriya-Macarıstan, SSRİ sikkələri, Rusiya imperiyası və SSRİ-nin mükafatları var.


Fayl:2 hryvnia 1992 front.jpg|1992-ci ildə dövriyyəyə buraxılmış iki qrivna.
Fayl:345декоративна медаль на честь Маріуполя.jpg|Mariupolun şərəfinə dekorativ medal.
Fayl:10 hryvnia 1992 front.jpg|Üzərində İvan Mazepanın təsviri olan 10 qrivinalıq əskinas (ən köhnə versiya, dövriyyədən tədricən çıxarılmışdır)
Fayl:5-kopiyok-Ukraine.jpg|1992-ci ildə dövriyyəyə buraxılmış Ukraynadan beş qəpik.


## Filiallar
Xalq Həyatı Muzeyi (Georgiyevskaya küçəsi, 55) – 1989-cu ildə açılmış bu filial XVIII əsrin sonlarında Azov vilayətinin ərazisində məskunlaşmış müxtəlif millətlərin nümayəndələrinin həyatının xüsusiyyətlərini işıqlandırmışdır. Kuinci Müasir İncəsənət və Mədəniyyət Mərkəzi (Metallurqlar prospekti, 25) – 2004-cü ildə açılan bu filial hər il ekspressionizmdən abstraksionizmə qədər müxtəlif incəsənət nümunələrini təqdim edən daimi sərgilər və bir neçə müvəqqəti sərgiyə ev sahibliyi edir. Burada elmi fəaliyyətlər və maarifləndirici tədbirlər həyata keçirilirdi.

Azov Dənizi Vilayəti Yunanlarının Tarix və Etnoqrafiya Muzeyi (Sartana kəndi, General Kurkçi küçəsi, 37a) – 1992-ci ildən fəaliyyət göstərən filialdır. Bu muzey xristian yunanların 1778-ci ildən 1780-ci ilə qədər  Krım xanlığından Azov vilayətinə köçürülməsinin tarixini, kəndlərin qurulması və yunan diasporunun məskunlaşmasının indiki dövrə qədərki iqtisadi inkişafının tarixi sərgilənirdi. Kuindji İncəsənət Muzeyi (Georgiyevskaya küçəsi, 58) – 30 oktyabr 2010-cu ildən ziyarətçilər üçün açıq olan bu filial kral məktəbinin banisi Vasili Qyatsintovun həyat yoldaşı Valentina Qacinova üçün toy hədiyyəsi olaraq 1902-ci ildə tikilmiş art-nuvo malikanəsində yerləşir. Muzeydə rəsm əsərləri, mebellər, sənədlər, məktublar, fotoşəkillər və medal nümunələri nümayiş etdirilirdi. XIX əsr rəssamı Arxip Kuinciyə həsr olunsa da, muzeyin kolleksiyasına digər Ukrayna rəssamlarının əsərləri də daxil idi.

Muzey 21 mart 2022-ci ildə Mariupolun mühasirəsi zamanı hava hücumu nəticəsində dağıdılmışdır. Kuincinin üç orijinal əsəri o zaman muzeydə deyildi, lakin digər rəssamların əsərləri, məsələn, Kuincinin müasiri İvan Ayvazovskinin orada saxlanılırdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Video: Mariupol Diyarşünaslıq Muzeyinin onlayn foto arxivinə rəqəmsallaşdırılması.