Bretton-Vuds sistemi

[thumb|400px|[Bretton-Vuds konfransı keçirilən «Maunt Vaşinqton» oteli]]
**Bretton-Vuds sistemi**, **Bretton-Vuds razılaşması** () — 1-24 iyul 1944-cü il tarixlərində keçirilmiş Bretton-Vuds konfransı nəticəsində qurulan pul münasibətləri və ticarət hesablaşmalarının təşkili üçün beynəlxalq sistem. Maliyyə sistemini "qızıl standartına" görə dəyişdirdi. ABŞ-nin New Hampshire əyalətindəki Bretton Woods kurortunun adını daşıyır. Konfrans Beynəlxalq Yenidənqurma və İnkişaf Bankı (BYİB) və Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) kimi təşkilatların təməlini qoydu.

SSRİ müqaviləni imzaladı, lakin təsdiq etməd.

1971-1978-ci illərdə Bretton Woods sistemi sərbəst valyuta ticarəti (valyutaların sərbəst konvertasiyası) əsasında Yamayka pul sistemi ilə əvəz olundu.

## Prinsipləri
* Qızılın qiyməti bir troy unsiyası üçün (31.1034768 qram) 35 dollar olaraq sərt şəkildə müəyyənləşdirilib.
* İştirakçı ölkələrin valyutaları üçün əsas valyutaya (ABŞ dollarına) sabit valyuta məzənnələri müəyyən edilmişdir.
* Mərkəzi banklar, valyuta müdaxilələri yolu ilə milli valyutanın əsas valyutaya qarşı sabit məzənnəsini (± 1%) qoruyurlar.
* Valyuta məzənnələrindəki dəyişikliklərə yenidən qiymətləndirmə və ya devalvasiya yolu ilə icazə verilir.
* Sistemin təşkilati əlaqələri Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) və Beynəlxalq Yenidənqurma və İnkişaf Bankıdır. BVF tədiyyə balansı açığını ödəmək və qeyri-sabit valyutaları dəstəkləmək üçün xarici valyutada kreditlər verir, iştirakçı ölkələrin valyuta sistemlərinin prinsiplərinə uyğunluğunu izləyir və valyuta əməkdaşlığını təmin edir.

Qızıla çevrilən valyuta olan dollar, valyuta paritetlərinin bazası, beynəlxalq hesablaşma, valyuta müdaxiləsi və ehtiyat aktivlərinin üstünlük təşkil etdiyi vasitə oldu. Amerika Birləşmiş Ştatlarının milli valyutası eyni zamanda dünya pulu oldu (Bretton Woods sistemindən əvvəl dünya pulları qızıl idi, bir çox beynəlxalq müqavilələr İngilis funt sterlinqini həll etmək üçün istifadə olunurdu). Əslində bu, dollar dominantlığına əsaslanan beynəlxalq bir pul sistemi üçün Dollar Standartının ortaya çıxmasına səbəb oldu. Daha doğrusu, Qızıl dollar standartından danışmaq. XX əsrin ortalarında Birləşmiş Ştatlar dünyanın ümumi qızıl ehtiyatlarının 70% -nə sahib idi.

Xarici valyuta müdaxilələri, pul sistemini dəyişən xarici şəraitə uyğunlaşdırma mexanizmi olaraq, qızıl standartı daxilində tədiyyə balansını tənzimləmək üçün qızıl ehtiyatlarının köçürülməsinə bənzəyirdi. Valyuta məzənnələri yalnız tədiyə balansında ciddi balanssızlıqlar olduqda dəyişdirilə bilər. Valyutaların yenidən qiymətləndirilməsi və devalvasiyası deyilən möhkəm paritetlər çərçivəsində məzənnələrdəki bu dəyişikliklər idi.

### Böhran inkişafının əsas tarixləri
# 17 Mart 1968. İkiqat qızıl bazarı quruldu. Xüsusi bazarlarda qızılın qiyməti tələb və təklifə uyğun olaraq sərbəst şəkildə təyin olunur. Ölkələrin mərkəzi bankları üçün edilən rəsmi əməliyyatlara görə, dollar yenə də bir troya unsiyası üçün 35 dollar olan rəsmi məzənnə ilə qızıla çevrilir.
# 15 avqust 1971. ABŞ prezidenti Riçard Nikson, mərkəzi banklar üçün rəsmi məzənnə ilə dolların qızıla çevrilməsinə müvəqqəti qadağa elan etdi.
# 17 dekabr 1971. Dolların qızıla nisbətdə devalvasiyası% 7.89. Qızılın rəsmi qiyməti bu nisbətdə dollarların qızılla dəyişdirilməsini bərpa etmədən bir troy unsiyası üçün 35 dollardan 38 dollara yüksəldi.
# 13 fevral 1973. Dollar, bir troy unsiyası üçün 42,2 dollara düşdü.
# 16 Mart 1973. Yamayka Beynəlxalq Konfransı valyuta məzənnələrini bazar qanunlarına tabe etdi. O zamandan bəri, məzənnələr sabit deyil, tələb və təklifin təsiri altında dəyişir. Sabit məzənnələr sistemi mövcud olmayıb.
# 8 yanvar 1976. Ölkələrin pul sisteminin müxtəlif modellərini sınaqdan keçirə biləcəyi bir keçid dövründən sonra, BVF-yə üzv ölkələrin nazirlərinin Yamaykanın Kinqston şəhərində keçirilən iclasında (Yamayka Konfransı) beynəlxalq valyuta sisteminin quruluşuna dair BVF nizamnaməsinə dəyişiklik şəklində yeni bir razılaşma qəbul edildi. Valyuta məzənnələrinin dəyişməsi ilə xarakterizə olunan sərbəst qarşılıqlı dönüşüm modeli formalaşdı. Yamayka pul sistemi hələ də qüvvədədir, baxmayaraq ki, 2008-2009-cu illərdəki qlobal böhranın işığında yeni bir dünya valyuta sisteminin prinsipləri ilə bağlı məsləhətləşmələr başladı (Anti-böhran G20 zirvəsi, London G-20 zirvəsi).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* «Bretton Woods System»
* The Gold Battles Within the Cold War (PDF)
* Mürrey Rotbard: «Dövlət və pullar», 1 cild