Ekoloji vergilər

**Ekoloji vergilər** — Avropa İttifaqının sənədlərində eyniadlı kateqoriyaya aid edilən ətraf mühitin mühafizəsi ilə bağlı vergilər.

Ətraf mühit vergiləri və ya ekoloji ödənişlər müxtəlif formalarda olur və çox vaxt fərqli adlanır. İngilis yazısında standart *taxes* terminlə yanaşı, *charges*, *levies*, *fees*, *duties* da istifadə olunur. Hazırda ekoloji vergilər Aİ ölkələrinin əksəriyyətində tətbiq olunur. Avropa Ətraf Mühit Agentliyi tərəfindən müəyyən edildiyi kimi, ekoloji vergilər geniş şəkildə "yığım bazası ətraf mühitə xüsusi mənfi təsir göstərən bütün vergilər" kimi müəyyən edilə bilər.

## Tarixi
Bu və ya digər formada ekoloji vergilər bütün iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrdə mövcuddur. Onların rəsmi səviyyədə istifadəsinə ehtiyac ilk dəfə 1973-cü ildə Avropa İttifaqının 1-ci Ətraf Mühitin Mühafizəsi Proqramında təsdiqlənmiş və bu, "çirkləndirən ödəyir" prinsipinin həyata keçirilməsi ilə əlaqələndirilmişdir. Aİ ölkələrində ekoloji vergilərə və ödənişlərə diqqətin artması 80-ci illərin ikinci yarısından baş verib. Ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində komanda-inzibati idarəetmə üsullarından iqtisadi idarəetmə üsullarına geniş keçidlə əlaqədar XX əsr. Ən mühüm iqtisadi alətlər kimi ödənişlərə və vergilərə diqqət 90-cı illərin əvvəllərində gücləndi. XX əsr inkişaf etmiş ölkələri əhatə edən tənəzzül dövründə məşğulluq problemlərinin kəskinləşməsi və rəqabətin kəskinləşməsi ilə müşayiət olundu.

Vergi sistemlərinin yaşıllaşdırılmasının konseptual əsası ikiqat qalibiyyət ideyası idi. İdeayaya əsasən, ekoloji vergilərin (ödənişlərin) (, həmçinin *win-win solutions*) tətbiqi yolu ilə ətraf mühitin mühafizəsi və resursların mühafizəsi üçün iqtisadi stimullar eyni zamanda sosial ödənişlərlə bağlı vergi yükünün (yəni gəlir yükünün) mütənasib şəkildə azaldılması ilə müşayiət olunmalıdır ki, bu da potensial olaraq, məşğulluğun artımını stimullaşdırmağa və milli istehsalçıların rəqabət qabiliyyətini qorumağa imkan verir.

Rəqabət şərtlərinə əhəmiyyətli təsir göstərən milli ekoloji vergilərin strukturunda və tətbiqi üsullarında böyük fərqlər olduğuna görə, Komissiya onların Birlik daxilində uyğunlaşdırılması məsələsini dəfələrlə qaldırmışdır. 1991-ci ildə o, Aİ Şurasına karbon qazı emissiyalarından atmosferin çirklənməsini azaltmaq üçün nəzərdə tutulmuş enerji resurslarına vahid verginin tətbiqi haqqında direktiv layihəsi təqdim etdi. Bu o deməkdir ki, vergi enerjidən səmərəli istifadəni stimullaşdıracaq və istehlakçıları daha təmiz yanacağa yönəldəcək.

Avropanın inkişaf etmiş ölkələri arasında Skandinaviya ölkələri bu sahədə ən zəngin təcrübə toplayıb. 90-cı illərin ortalarından. Böyük Britaniya, Fransa, İtaliya və Almaniya da daxil olmaqla daha böyük Avropa ölkələri də ekoloji vergi və ödənişlərə maraq göstərməyə başlayıblar. Ekoloji vergilərin əlaqələndirilmiş şəkildə tətbiqi və onların uyğunlaşdırılması üçün müəyyən təkan 1994-cü ildə qablaşdırma tullantılarına dair Aİ-nin xüsusi Direktivinin qəbul edilməsi oldu. Zərərli maddələrin, o cümlədən istixana qazlarının emissiyalarına görə vergilər sahəsində oxşar nəticələrin əldə edilməsinin çətinliyi onunla izah olunur ki, onların razılaşdırılmış tətbiqi şərti Aİ-nin bütün üzv ölkələrinin yekdil dəstəyinə nail olmaqdır. İqtisadiyyatı transformasiya olunan ölkələrdə Polşa, Macarıstan və Estoniyanın təcrübəsi diqqətə layiqdir. Tayvan, Koreya, Malayziya, Tailand və Sinqapur da daxil olmaqla, bir sıra yeni sənayeləşmiş ölkələrdə bu sahədə nəzərəçarpacaq irəliləyişlər olmuşdur, baxmayaraq ki, sonuncu qrupda hələ də komanda və idarəetmə rıçaqlarına üstünlük verilir.

## Ölkələrin təcrübələri
Avtomobil yanacağı, isitmə və elektrik enerjisi sektorunda istifadə olunan enerji resurslarına vergi xüsusi maraq doğurur. Məsələn, Hollandiyada Ətraf Mühitin Mühafizəsi Aktına əsaslanan oxşar vergi yerli istehsal olunan və ya yanacaq kimi istifadə üçün idxal olunan neft məhsulları, kömür və qazdan alınır. Vergi dərəcələri verilmiş enerji daşıyıcısını yandırarkən havanın çirklənmə dərəcəsindən asılı olaraq müəyyən edilir. Qeyd edək ki, Hollandiyada benzin, dizel yanacağı və soba mazutu vergisi müvafiq aksiz vergilərinə əlavə olaraq tutulur ki, bu vergilərin məbləği bəzi hallarda ekoloji meyarları (məsələn, aksizin asılılığı) nəzərə alır. qurğuşun tərkibinə görə benzinə vergi dərəcəsi).

Hədəf istiqamətinə uyğun olaraq aşağıdakı vergilər fərqləndirilir:

* ilk növbədə ekoloji xərcləri ödəməyə xidmət edir. Bunlar aşağıdakılara bölünür: təbii ehtiyatlardan və ekoloji xidmətlərdən istifadəyə görə vergilər (ödənişlər), məsələn, su anbarlarından suyun çıxarılması və ya tullantıların yığılması və atılması üçün ödənişlər (istifadəçilərin ödənişləri) və səs-küyün çirklənməsinə görə vergilər də daxil olmaqla, təxirə salınmış ödənişlər, tullantı sularının ərazilərə axıdılması və heyvandarlıqdan əldə edilən gəlirlər, akkumulyatorlara xüsusi vergilər və s.
* istehsalçıların və istehlakçıların ətraf mühitə uyğun davranışlarının stimullaşdırılması;
* əsasən fiskal funksiyaya malik olan və büdcə(ləri) doldurmağa xidmət edən ekoloji vergilər.

Yenə də ekoloji ödənişlərin əsas məqsədi dövlət büdcəsini doldurmaq deyil, ətraf mühitin mühafizəsi baxımından ödəyicinin müsbət davranışını stimullaşdırmaqdır. Ətraf mühit vergiləri həmişə büdcələrə daxil olur. Rusiya Federasiyasının "Ətraf mühitin mühafizəsi haqqında" Qanununa uyğun olaraq, emissiya ödənişlərinin ümumi məbləğinin 10% -i federal büdcəyə göndərilir və ətraf mühitə nəzarət orqanlarının saxlanmasına sərf olunur. Qalan 90% ətraf mühit fondlarına (yerli, regional, federal) köçürülür və ekoloji fəaliyyətlərin və ekoloji proqramların maliyyələşdirilməsinə sərf olunur.

Bu üsulla əldə edilən vəsait istehlakçılar tərəfindən ətraf mühitin mühafizəsinin stimullaşdırılması, tullantısız texnologiyaların işlənib hazırlanması və tətbiqi, tullantıların utilizasiyası, köhnə poliqonların təmizlənməsi və s. üçün istifadə oluna bilər. Başqa ölkələrin təcrübəsi maraqlıdır. Belə ki, Danimarkada bu vəsaitlərdən istifadə edərək köhnəlmiş və istifadədən çıxmış avtomobillərin yığılması üçün xüsusi sxem mövcuddur. Bu sxemə əsasən, istehlakı ətraf mühitə əhəmiyyətli yüklə bağlı olan avtonəqliyyat vasitələrinin sahiblərinə (məsələn, istismar müddəti 10 ildən çox olan avtomobillər) onların "yığılmasına" görə xüsusi mükafat ödənilir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* OECD Environmentally Related Taxes database .
* Боске Б. Экологизация налоговой системы в России. М.: Всемирный фонд дикой природы, 2002. 
* Герасимчук И., Соколов И., Шварц Е. Экологические налоги: Стоимость природы / Ведомости, 7 сентября 2011. 
* Environmental taxes: recent developments in tools for integration // Environmental issues series. 2000. № 18. Р.119–124.
* Андреева Н. Н. Теоретические основы экологического реформирования налоговой и учётной систем в условиях трансформации экономики Украины.- Научные труды ДонНТУ. Выпуск 89–1.2005.
* Лысов Е. А. Экологические платежи: действующая практика исчисления и уплаты.- Бухгалтерский учёт и налоги № 2, 2004
* Пахомова Н. В., Рихтер К. К. Экономика природопользования и охраны окружающей среды: Учеб. пособ.- СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2003.
* Закон РФ "Об охране окружающей природной среды"
* Сборник нормативных правовых актов в области охраны окружающей среды Кыргызской Республики 
* http://investgazeta.ua/ekonomika/ekonalogovaja-trudovaja-reforma-mehanizm-povyshenija-kachestva-zhizni-161158/ Костерин В. О. Эконалоговая трудовая реформа // Инвестгазета. — 2011 — с.42–43.