Türkiyə Konstitusiya dəyişikliyi referendumu (2017)

**2017-ci il Türkiyə Konstitusiya dəyişikliyi referendumu** — 16 aprel 2017-ci ildə keçirilmişdir. Seçicilər Türkiyə Konstitusiyasının 18 maddəsinə əlavələr və dəyişikliklər edilməsinə görə səs veriblər. Hakimiyyətdə olan Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AK Partiya) və onun qurucularından biri olan Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın dəstəklədiyi ilə maddəyə dəyişikliklərlə bağlı uzun müddət davam edən müzakirələrdən sonra müxalifətdə olan Milliyyətçi Hərəkat Partiyasının (MHP) dəstəyi ilə referendum parlament tərəfindən qəbul edilib. Dəyişikliklər paketinə hazırkı parlament sisteminin ləğvi və onun prezident üsul-idarəsi ilə əvəzlənməsi, Baş nazir vəzifəsinin ləğvi, parlamentdəki deputatların sayının 550-dən 600-ə çatdırılması, habelə Hakimlər və Prokurorlar Ali Şurasının (HSYK) strukturunda dəyişikliklər daxildir.

## Tarixi
Konstitusiya dəyişikliyi təklifi ilk dəfə 2011-ci il Türkiyədə parlament seçkilərindən dərhal sonra Ədalət və İnkişaf Partiyası tərəfindən açıqlanmışdır. Lakin parlamentdəki bütün partiyalardan ibarət konstitusiya komissiyası konsensusa gələ bilmədiyi üçün geri çağrıldı. Rəcəb Tayyib Ərdoğanın 2014-cü il prezident seçkilərində prezident olmasından sonra prezident üsul-idarəsinə keçidlə bağlı müzakirələr daha da sürətlənərək ön plana çıxdı və həm 2015-ci ilin iyununda, həm də 2015-ci ilin noyabrında keçirilən parlament seçkilərində Ak Partiyanın ən mühüm seçki siyasətlərindən biri oldu. 2016-cı ilin may ayında baş nazirliyi ləğv edəcək konstitusiya dəyişikliyi ilə bağlı Ərdoğanla fikir ayrılığı yaşayan Əhməd Davudoğlu vəzifəsindən istefa verdi və onun yerinə Binəli Yıldırım gəldi. Bir ay davam edən danışıqlardan sonra AK Partiya ilə MHP dekabr ayında təkliflə bağlı razılığa gəlib və beləliklə, təklifin referenduma çıxarılması üçün lazım olan parlament təsdiq prosesi başlayıb.

2017-ci il yanvarın 20-də 339 səslə, konstitusiyaya dəyişiklik təklifi parlament tərəfindən qəbul edildi və referendumun keçirilməsinə qərar verildi. Əsas müxalifət partiyası olan Cümhuriyyət Xalq Partiyası (CHP) səsvermə zamanı gizli səsvermənin keçirilməli olduğu zaman açıq səsvermə kimi müxtəlif pozuntuların olduğunu bəyan edib.

## Arxa planı
Prezidentlik sistemi 2005-ci ildə Ədliyyə Naziri Cəmil Çiçək tərəfindən təklif edilmiş və Baş nazir Ərdoğan tərəfindən dəstəklənmişdir. Bundan sonra prezident üsul-idarəsinə keçid “Yeni konstitusiya” ilə bərabər Ədalət və İnkişaf Partiyasının liderləri tərəfindən dəfələrlə açıq şəkildə təklif olundu.

2016-cı ilin oktyabrında partiyanın sədr müavini Hayati Yazıcı dəyişikliyin referendum tarixinin 2017-ci ilin aprel ayında olacağını açıqlamışdır. 2016-cı ilin noyabrında AK Partiya təqdim etmək istədiyi sistemin Baş nazirlik sistemi deyil, Prezidentlik sistemi adlandırılacağını açıqladı. Bundan sonra media Baş nazir üsul-idarəsi adından imtina edərək Prezidentlik sistemi adından istifadə etməyə başladı.

## Konstitusiya dəyişikliyi

### İlk təkliflər
10 dekabr 2016-cı ildə AK Partiya və MHP 21 maddəlik konstitusiya dəyişikliyi təklifini müzakirə etmək üçün bir araya gəldi və referendum üçün lazım olan parlament təsdiq prosesini davam etdirmək üçün millət vəkillərindən imza toplamağa başladı.

Komissiyanın müzakirələrindən sonra ləğv edilmiş üç maddə daxil olmaqla, bütün düzəliş təklifinin təfərrüatları aşağıda təqdim olunub:

### Parlamentin Konstitusiya Komissiyası
AK Partiyanın 316 millət vəkili tərəfindən imzalandıqdan sonra 21 maddəlik konstitusiya dəyişikliyi təklifi Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sədrinə göndərilib, daha sonra TBMM-in Konstitusiya Komissiyasında müzakirələrə başlanılıb. AK Partiya millət vəkili Mustafa Şəntopun rəhbərlik etdiyi komissiyanın işinə 2016-cı ilin dekabrında, nəzərdə tutulan tarixdən bir ay əvvəl başlanılıb.

25 nəfərlik TBMM Konstitusiya Komissiyasının məclisdəki yerlərinin sayına görə 15 üzv AK Partiyadan, 5 üzv CHP-dən, 3 üzv HDP-dən və 2 üzv isə MHP-dən idi. Dəyişiklik təklifini irəli sürən AK Partiya komissiyada çoxluğa malik olduğundan, mətbuatdakı tənqidçilər düzəliş paketinin müzakirələrindən demək olar ki, heç bir sürpriz gözləmirdilər. İclaslar zamanı yaranan gərginlik səbəbindən deputatlar arasında vaxtaşırı fiziki davalar baş vermişdir.

Parlamentin Konstitusiya Komitəsi təklif olunan hər hansı düzəlişləri parlamentin təsdiqinə təqdim etməzdən əvvəl dəyişdirmək və ya rədd etmək səlahiyyətinə malik idi. Komissiya bəzi tövsiyələrdə cüzi dəyişikliklər etdi, məsələn, Hakimlər və Prokurorlar Ali Şurasının üzvlərinin sayını birinci layihədəki 12-dən 13-ə dəyişdi. Təklif olunan 21 maddədən 3 maddənin çıxarılması, təklif olunan maddələrin sayının 18-ə endirilməsi qərara alınıb. Hər hansı səbəbdən mandatı boş qalan deputatın dəyişdirilməsini nəzərdə tutan “ehtiyat deputat” statusunu ehtiva edən beşinci təklif komissiyanın iş proseduru ilə bağlı müzakirələrlə müşayiət olunan dəyişiklik təklifindən çıxarılıb. AK Partiyadan olan millət vəkilləri parlamentdə yer almağa çalışan insanlar tərəfindən təhdid ediləcəyini və həyatlarının təhlükə altına düşəcəyini bildirdikdə düzəliş təklifdən çıxarıldı. Beşinci maddə ilə yanaşı, prezidentə yüksək vəzifəli dövlət məmurlarının təyin edilməsi ilə bağlı prosedur və prinsipləri müəyyən etmək hüququ verən 14-cü maddə və dövlət başçısına mərkəzi administrasiyanın səlahiyyətləri daxilində dövlət qurum və təşkilatlarının yaradılmasını, vəzifələrini, səlahiyyət və məsuliyyətlərini tənzimləmək hüququ verən 15-ci maddə də rədd edildi.

Dekabrın 30-da komissiya öz işini başa çatdırdı və nəticədə 21 düzəlişdən 3-ü təklifdən çıxarıldı.

### Parlament səsverməsi
Parlamentin Konstitusiya Komissiyasında müzakirələr başa çatdıqdan sonra 18 maddəlik dəyişiklik təklifi üçün parlamentdə səsvermə prosesi başlayıb. Təklifin referenduma çıxarılması üçün 330 səs, beşdə üç səs çoxluğu, bilavasitə həyata keçirilməsi üçün isə 367 səs, üçdə iki səs çoxluğu toplamalı idi. AK Partiya rəsmiləri səsvermədən əvvəl 367 səsi keçsə belə, dəyişikliklərin referendum olmadan həyata keçirilməyəcəyini bildirmişdilər.

Parlament iki turda təklif olunan dəyişikliklərlə bağlı səsverməni başa çatdırıb. Birinci tur dəyişikliklərin yetərincə dəstək alıb-almayacağının göstəricisi hesab edilib və ümumi yığıncaqda bütün partiyalar çıxış edərək dəyişikliklərlə bağlı fikirlərini bildiriblər. İkinci turda isə tərəflər dəyişikliklə bağlı heç bir açıqlama verməyiblər. İkinci turun nəticəsi düzəliş təklifinin referenduma gedəcəyini və ya birbaşa həyata keçiriləcəyini müəyyən etmək üçün həlledici oldu. Bənd məsələsində eyni rəqəmlər qorunsa da, ikinci turda 330-dan az qəbul edilsəydi, düzəliş təklifi parlament tərəfindən qəbul edilməzdi.

Türkiyə Böyük Millət Məclisində ümumi yer sayı 550 olan səsvermədə 537 deputat iştirak edib. Xalqların Demokratik Partiyasının (HDP) 11 deputatı səsvermədə iştirak etməyiblər. Saxlanılan deputatlar daxili nizamnaməyə zidd olduqlarını bildirərək konstitusiya danışıqlarının dayandırılmasını tələb ediblər, qalan 48 HDP-li deputat səsverməni boykot edib. Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sədri İsmail Kahraman xəstəxanada olduğu üçün səs verə bilməyib, müvəqqəti sədrlik edən Əhməd Aydın isə parlament sədrlərinin səsvermədə iştirak etməməsi qaydasına görə səs verə bilməyib.

Ümumilikdə səsvermədə 315-i AK Partiyadan, 133-ü CHP-dən, 48-i HDP-dən və 39-u MHP-dən olmaqla 537 deputat iştirak edə bilərdi. Bundan əlavə, iki müstəqil nümayəndə var idi. MHP-li 6 millət vəkili düzəliş təklifinin əleyhinə olduqlarını və açıq şəkildə 'Xeyr' deyəcəklərini bildirdikdə, 'Bəli' səslərinin israf edilmədən 348 olacağı təxmin edilirdi. CHP-nin 133 millət vəkili və iki müstəqil millət vəkili səsvermədə "Xeyr" deyə səs verəcəklərini açıqlayıblar. HDP səsverməni boykot etdi.

Parlamentdə səsvermə yanvarın 9-da başlayıb, səsvermənin birinci turu yanvarın 15-də başa çatıb. Dəyişikliyə qarşı çıxan millət vəkilləri tələsiklik kimi qiymətləndirdikləri bu vəziyyəti eyni gündə birdən çox maddənin fasiləsiz səsə qoyulmasına işarə edərək tənqid ediblər. Səsvermələr pozuntuların müzakirəsi ilə yadda qaldı. CHP-li millət vəkilləri, AK Partiya rəhbərliyinin qanunla icazə verilməsə də, hansı səsdən istifadə edəcəkləri bəlli olmayan millət vəkillərini 'Bəli' səsinə məcbur etmək üçün açıq səsvermə tələb etdiyini bildirib və səsvermə zamanı açıq səs verən AK Partiya millət vəkillərinin foto və videolarını çəkiblər. AK Partiya millət vəkilləri onları açıq şəkildə səsvermə zamanı lentə alan insanlara reaksiya verib və buna görə də iqtidarla müxalifət millət vəkilləri arasında şifahi müzakirələr bəzən davaya çevrilib.

Yanvarın 20-də səsvermənin ikinci turu başa çatıb və təklifin bütün maddələri parlament tərəfindən qəbul edilib. Təsdiq edilmiş düzəlişin qüvvəyə minməsi üçün yekun səsvermə 339 səslə, referendumun 330 səs həddini keçərək qəbul edildi, lakin birbaşa qüvvəyə minməsi üçün tələb olunan 367 səsdən aşağı oldu.

### Maddələr üzrə səsvermə

## Kampaniyası

2017-ci ildə Türkiyədə keçiriləcək konstitusiya dəyişikliyi referendumunun təşviqat kampaniyası təklifi parlament tərəfindən təsdiqləndikdən dərhal sonra başlayıb. Bununla belə, davam edən fövqəladə vəziyyət şəraitində referendumun keçirilə biləcəyi ilə bağlı mübahisələr yarandı. Hökumət referendumdan əvvəl fövqəladə vəziyyətin aradan qaldırılacağını bəyan etsə də, bu baş verməyib. Bundan əlavə,  mitinqlərdə təhlükəsizliyin təmin edilməsi ilə bağlı narahatlıqlar yaranıb.

Kampaniyalar çərçivəsində təklifin tərəfdarı və AK Partiyanın qurucularından biri olan prezident Ərdoğanın qırx şəhərdə “hə” səsi toplamaq üçün mitinqlər keçirəcəyi və mitinqlərin əsas mesajının CHP-nin arqumentinə cavab olaraq hazırlanan “Rejim deyil, sistem dəyişir” olacağı açıqlandı. Bildirilib ki, Ərdoğanla yanaşı, AK Partiya sədri və baş nazir Binəli Yıldırım da seçiciləri konstitusiya dəyişikliyini təsdiqləmək üçün mitinqlər keçirəcək. Dəyişiklik təklifinin digər tərəfdarı olan MHP sədri Baxçalının açıq havada mitinqlər yerinə qapalı toplantılar keçirəcəyi öyrənilib.

"Xeyr" səsi üçün mitinqlər keçirəcək əsas müxalifət partiyası olan CHP, mitinqlərdə partiya bayrağı əvəzinə yalnız Türkiyə bayrağının istifadə ediləcəyini açıqlayıb. Sədr Kamal Kılıçdaroğlu “təbliğat şərtlərinin bərabər olması lazım olduğuna” işarə edərək, “yox” deyənlərin senzuraya məruz qalacağını iddia edib. BBC Türkcədən Türey Köse bildirib ki, referendum kampaniyası zamanı CHP "MHP bazasına çatmaq və bu bazanın narahatlığını "yox"a çevirmək üçün HDP ilə bir araya gəlməkdən qaçacaq".
2017-ci ilin yanvar ayından etibarən referendumda “yox” səsinə çalışan insanlara qarşı hücumlar, təhdidlər və həbslər qeydə alınıb. 

2017-ci ilin aprel ayından etibarən referendumda “hə” səsi üçün çalışan insanlara silahlı və fiziki hücumlar, təhdid ifadələri qeydə alınıb. AK Partiyanın Beşiktaşda konstitusiya dəyişikliyi referendum fəaliyyətləri çərçivəsində qurduğu çadıra hücum edilmişdir. Hücumlardan sonra gunahkarlar polis tərəfindən saxlanılıb.

## Tənqidlər

Konstitusiya dəyişikliyi təklifi müxalifət partiyaları və qeyri-hökumət təşkilatları tərəfindən sərt reaksiyalara məruz qalıb, xüsusən də hakimiyyət bölgüsü prinsipi, hökumətin yoxlanılırlığı və parlamentin şübhəliliyi aradan qaldırılıb. Kamal Gözlər və İbrahim Kaboğlu kimi konstitusiya professorları qeyd etdilər ki, dəyişikliklər parlamenti demək olar ki, tamamilə gücsüz edəcək və qanunvericilik, icra və məhkəmə səlahiyyətləri prezidentin ixtiyarına keçəcək.

4 dekabr 2016-cı ildə Atatürkçü Düşüncə Dərnəyi, Birləşmiş İctimai İş Konfederasiyası və Müasir Həyatı Dəstəkləmə Dərnəyinin konstitusiya dəyişikliyinə qarşı Ankarada keçirəcəyi mitinq Ankara valiliyi tərəfindən qadağan edildi. Bunun ardınca adıçəkilən birləşmələrin yürüşündə prezident üsul-idarəsinin dünyəvi və demokratik hüquqi dəyərləri təhdid etdiyini bildirən düzəliş təklifinin ləğvi çağırışı səslənib.

Dəyişiklik təklifi uzun müddət AKP-nin konstitusiya planlarını tənqid edən ana müxalifət partiyası olan CHP-dən ilkin olaraq müxtəlif reaksiyalara səbəb olub. Təklifin ictimaiyyətə açıqlanaraq dekabrın 10-da parlamentə təqdim edilməsindən sonra baş nazir Binəli Yıldırım təklifin 5 maddəsinin CHP tərəfindən təsdiqləndiyini açıqlayıb. CHP-in sədr müavini Levent Gök, dəyişikliklərin ölkədə "140 illik parlament sisteminə və demokratiyaya ağır zərbə vuracağını" bildirib. Partiyanın digər sədr müavini Özgür Özəl isə təklifin “rejim dəyişikliyi” olduğunu bildirərək, bunun nazirlərin parlamentdə sorğu-sual olunmasını mümkünsüz etdiyini və parlamenti gücsüz etdiyini qeyd edib.

MHP partiya rəhbərliyi, xüsusilə Dövlət Baxçalı konstitusiya dəyişikliyi təklifini açıq şəkildə dəstəkləsə də, həm konstitusiya dəyişikliyinin özü, həm də partiyanın bu təkliflə bağlı Ədalət və İnkişaf Partiyası ilə danışıqları partiya əsasının böyük əksəriyyəti, idealistlər tərəfindən mənfi qarşılanıb.

Çətinliklər yaşadığı mübahisəli situasiyalarda AK Partiyaya dəstək olan həm digər partiyalar, həm də öz içindən tənqidlərə məruz qalan MHP də partiyanı iki yerə bölən konstitusiya dəyişikliyi təklifini dəstəkləyib. Oktyabrın 24-də MHP-nin 39 millət vəkilindən 5-i bəyanat verərək partiyalarının mövqeyinin əksinə olaraq konstitusiya dəyişikliyinə qarşı olduqlarını bəyan ediblər. Dövlət Baxçalının sədrlik uğrunda rəqibi olan və bu təklifə qarşı olduğunu bildirən Ümit Özdağ noyabrda partiyadan xaric edilib.

Dekabrın 21-də CHP və HDP-nin parlamentə təqdim etdiyi dəyişiklik təklifinin mövcud konstitusiyaya zidd olduğunu bildirən təkliflər rədd edilib.

## Siyasi partiyaların qərarları

## Nəticələr

### Xarici ölkələrin nəticələri

## Reaksiyalar

*  — Almaniya kansleri Angela Merkel və xarici işlər naziri Ziqmar Qabriel birgə bəyanatlarında bildiriblər ki, Almaniya hökuməti türk cəmiyyətində yaranan dərin parçalanma səbəbindən Türkiyə hökumətindən ölkənin bütün siyasi və sosial təbəqələri ilə hörmətə əsaslanan dialoqa getməsini gözləyir. Onlar federal hökumətin qeyri-rəsmi nəticələrinı nəzərə aldığını və türk xalqının konstitusiya ilə bağlı qərarına hörmət edildiyini qeyd edib.
*  — Prezident Donald Tramp prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğana zəng edərək onu referendumun nəticəsi münasibətilə təbrik edib.
*  — Prezident İlham Əliyev Ərdoğanı təbrik edən ilk xarici siyasətçi olub. O, prezident Ərdoğana zəng edərək referendumun “Bəli” qələbəsi münasibətilə təbrik edib və konstitusiya dəyişikliyi ilə bağlı ona uğurlar arzulayıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* *Elgün İbrahimzadə*, 2017-Cİ İL TÜRKİYƏ CÜMHURİYYƏTİNDƏ KONSTİTUSİYA DƏYİŞİKLİKLƏRİNİN PREZİDENTLİK SİSTEMİNƏ TƏSİRİ: PREZİDENTLİK SİSTEMİNƏ KEÇİD, "History of Science" jurnalı (ISSN: 2790-0029), 2025. №5, sıra: 23. səh.191-212
* Yüksek Seçim Kurulu resmî sitesi
* [http://www.cnnturk.com/referandum-2017 Canlı Referandum Sonuçları