Mariya Tek

**Mariya Tek** (; ) — Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş kraliçası, Hindistan imperatriçası.

Londonda doğulub böyüyən Mariya alman əsilli zadəgan olan Tek hersoqu Fransisklə III Corcun nəvəsi Mariya Adelaydın ən böyük qızıdır. Uşaqlıq illərindən bəri ailə içərisində *Mey* olaraq adlandırıldı. Hələ 24 yaşında ikən anasıyla əmi qızı olan Kraliça Viktoriyanın nəvəsi Klarens hersoqu Şahzadə Albert Viktorla nişanlandı. Ancaq cəmi bir neçə həftə sonra nişanlısı pnevmoniya səbəbilə vəfat etdi. Ertəsi il isə onun qardaşı və Britaniya taxt-tacının yeni varisi olan qardaşı Şahzadə Corc Fridrixlə nişanlandı. Ərinin taxta çıxdığı 1910-cu ilədək York və Kornvol hersoginyası, Uels şahzadəsi ünvanlarını daşıdı.

1910-cu ildə ərinin taxta çıxmasıyla Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş krallığının kraliçası və Hindistan imperatriçası ünvanlarını aldı. Birinci Dünya müharibəsi, ərinin sağlamlıq problemləri və müharibədən sonrakı siyasi gərginlik dövrlərində ərini dəstəklədi. 1936-cı ildə ərinin ölümünün ardından böyük oğlu VIII Eduard taxta çıxarıldı. Ancaq bütün səylərinə baxmayaraq oğlu VIII Eduard Uollis Simpsonla evlənmək uğruna həmin ilin sonlarında taxtdan imtina etdi. Səltənət isə kiçik oğlu VI Corca keçdi. Oğlunun 1952-ci ildə vəfatının ardından çox yaşamadı və nəvəsi II Elizabetin tacqoyma mərasimindən bir müddət öncə - 24 mart 1953-cü ildə vəfat etdi.

## Həyatı

### İlk illəri
Mariya 26 may 1867-ci ildə Londondakı Kensinqton sarayında dünyaya gəldi. Dövrün monarxı Kraliça Viktoriya körpəni ziyarət etdi və öz xatirələrində onu *"çox gözəl, kiçik girdə sifətli və gur saçlı bir körpə"* kimi təsvir etdi. Atası alman əsilli zadəgan olan Tek hersoqu Fransiskdir. Anası Mariya Adelayd isə Böyük Britaniya kralı III Corcun nəvəsi və Şahzadə Adolfun qızıdır. 27 iyulda Kensinqton sarayında keçirilən mərasimlə vəftiz edildi. Kiçik yaşlarından etibarən doğulduğu ay olması səbəbilə ailəsi, dostları və yaxın ətrafı tərəfindən *Mey* olaraq adlandırıldı.

Onun uşaqlıq illər xoşbəxt amma yetərincə sərt keçdi. Valideynlərinin ən böyük övladı və yeganə qızı olan Mariyanın uşaqlığı Uels şahzadəsi Eduardın onunla həmyaşıd olan övladlarıyla Kensinqton sarayında və Riçmond Parkdakı Ağ Loca villasında keçdi. Qardaşlarıyla birlikdə ilkin təlim-tərbiyəni anası və mürəbbiyəsindən aldı. İngilis, alman və fransız dillərini səlis öyrəndi. Qardaşları daha sonra yatılı məktəblərə göndərildi.

III Corcun nəslinə mənsub olsa da, Britaniya monarx ailəsinin rütbəcə ən kiçik üzvü idi. Belə ki, atası Tek hersoqu Fransiskin şəxsi sərvəti və rütbələri yox idi. Üstəlik parlament tərəfindən anasına ödənilən aylıq maaş da xeyriyyə işlərinə və ailənin lüks həyat tərzinə xərclənirdi. Xeyli borclanmasının ardından atası Fransisk ailə üzvlərini də yanına alaraq 1883-cü ildə Avropadakı qohumlarını ziyarətə yollandı. Florensiyada qaldıqları müddət zərfində gənc Mariya buradakı rəsm qalereyalarını, kilsə və muzeyləri gəzməkdən zövq aldı. İki illik səyahətin ardından ailə 1885-ci ildə Londona qayıtdı. Böyük Meklenburq hersoginyası olan xalası Avqusta ilə tez-tez məktublaşan Mariya, Birinci Dünya müharibəsi illərində bu məktublarını İsveç taxtının varisi Marqarita vasitəsilə çatdırırdı.

### Evliliyi
Mariyanın evlilik planları ilk dəfə 1886-cı ildə dilə gətirildi. Onun gələcəkdə Kraliça Viktoriyanın nəvəsi Klarens hersoqu Şahzadə Albert Viktorla evləndirilməsi müzakirə edildi. 3 dekabr 1891-ci ildə gələn evlilik təklifini qəbul etdi. Ancaq yayılan epidemik qrip səbəbilə, Şahzadə Albert cəmi 6 həftə sonra - 14 yanvar 1892-ci ildə vəfat etdi. Çox keçmədən Kraliça Viktoriyanın da dəstəyilə, mərhum vəliəhdin kiçik qardaşı York hersoqu Şahzadə Corc Fridrixlə evlənməsi müzakirəyə qoyuldu. 1893-cü ilin mayında gələn evlilik təklifiylə cütlük rəsmi olaraq nişanlandı. Mariyaya aşiq olan Şahzadə Corc ondan ayrı keçirdiyi hər gün üçün bir məktub yazdı və atasından fərqli olaraq məşuqələri olmadı.

6 iyul 1893-cü ildə Londondakı Sent-Ceyms sarayında baş tutan mərasimlə evlənən cütlük Norfolkdakı Sandrinqham malikanəsində və Sent-Ceyms sarayında yaşadı. Cütlüyün 6 övladı doğuldu:

* VIII Eduard
* VI Corc
* Mariya (1897-1965)
* Henri (1900-1974)
* Corc (1902-1942)
* Con (1905-1919)

### Vəliəhdlik dövrü
22 yanvar 1901-ci ildə Kraliça Viktoriya vəfat etdi və Mariyanın qaynatası VII Eduard taxta çıxdı. Ardından York və Kornvol hersoq və hersoginyası ünvanlarını alan cütlük, övladlarını Londonda qoyaraq 8 aylıq bir səyahətə göndərildilər. İmperiyanın bir çox nöqtələrini - Cəbəllüttariq, Malta, Misir, Sudan, Sinqapur, Avstraliya, Yeni Zelandiya, Mavritaniya, Cənubi Afrika və Kanadanı ziyarət etdilər.

Britaniyaya döndükdən 9 gün sonra - 9 noyabr 1901-ci ildə əri Şahzadə Corc Fridrixlə birlikdə Uels şahzadəsi ünvanı aldı. 1904-cü ildə ərinin Avstriya-Macarıstan və Vürttemberq səyahətlərində iştirak etdi. Ertəsi il ən kiçik övladı Şahzadə Conu dünyaya gətirdi. Xeyli çətinliklə keçən doğuşun ardından özü sürətlə ayağa qalxsa da, körpədə tənəffüs problemləri vardı.

1905-ci ilin oktyabrında əriylə birlikdə Hindistana səyahətə çıxdı. 8 aylıq səyahətin ardından İspaniya kralı XIII Alfonsonun toy mərasimi səbəbilə Madridə göndərilən cütlük mərasim əsnasında baş tutan bombalı hücumdan son anda xilas oldular. Döndükdən bir həftə sonra Norveçə yollanan cütlük, burada Norveç kralı VII Haakon və xanımı Uelsli Maudun tacqoyma mərasiminə qatıldı.

### Kraliça dövrü
6 may 1910-cu ildə VII Eduard vəfat etdi və ərinin taxta çıxmasıyla Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş krallığının kraliçası və Hindistan imperatriçası ünvanlarını aldı. 22 iyun 1911-ci ildə Vestminster Abbatlığındakı mərasimdə tac taxan cütlük bir neçə ay sonra Hindistana səfərə çıxdı və 12 dekabr 1911-ci ildə baş tutan ikinci tacqoyma mərasimiylə Hindistan imperator və imperatriçası ünvanı aldı. Fevral ayında Britaniyaya qayıtdılar.

Qaynanası Danimarkalı Aleksandra ilə münasibətləri yaxşı olsa da, ərinin taxta çıxmasının ardından bu münasibətlər pisləşdi. Bukingem sarayından çıxmaqdan imtina edən Kraliça Aleksandra bəzi monarxial cəvahiratları da əlində saxladı. Bir çox saray mərasimində rəsmi kraliça olan gəlinindən öndə durmağa cəhd etdi.

Birinci Dünya müharibəsi illərində sarayda israfçılığa yol verməyən Mariya Tek tez-tez hospitallarda xəstələri ziyarət etdi. Müharibə 1918-ci ildə Almaniyanın məğlubiyyəti və ərinin qohumu olan II Vilhelmin taxtdan çəkilərək sürgünə getməsiylə nəticələndi. Cəmi 2 ay sonra ən kiçik övladı olan Şahzadə Con vəfat etdi.

1920-ci illərdə əri V Corcun həddindən çox tütün istifadəsi səbəbilə ağciyər problemləri yarandı. Bu dövrdə ərinin səhhətiylə yaxından məşğul oldu. 1935-ci ildə cütlük səltənətlərinin 25-ci ilini gümüş yubiley olaraq qeyd etdi.

### Ana Kraliça dövrü
Əri V Corc artan ağrıları səbəbilə morfin və kokain qəbul etməsinin ardından 20 yanvar 1936-cı ildə vəfat etdi və cütlüyün ən böyük oğlu VIII Eduard taxta çıxdı. Ancaq oğlu, daha öncə 2 dəfə boşanmış əslən Amerikalı məşuqəsi Uollis Simpsonla evlənmək niyyətində idi. Bu isə Anqlikan kilsəsi tərəfindən qəbul edilmədi. Nəticədə VIII Eduard taxta çıxdığı 1936-cı ilin dekabrında könüllü olaraq taxtdan çəkildi. Daim oğlunu dəstəkləsə də, onun eşq uğruna dövlət vəzifələrindən əl çəkməsini anlaya bilmədi. Sonrakı tarixlərdə Mariya Tek gəliniylə görüşdən imtina etdi və taxt yolunda ikinci oğlu York hersoqu Şahzadə Alberti dəstəkləməyə başladı. Nəhayət, 1936-cı ilin dekabrında ikinci oğlu VI Corc adıyla taxta çıxdı.

Oğlunun səltənətində Londondakı rəsmi iqamətgahı olan Marlboro villasında yaşamağa davam etdi və nəvələri Elizabetlə Marqaritin təlim-tərbiyəsiylə məşğul oldu. Onları tez-tez Londondakı mühüm yerləri, rəsm qalereyalarını və muzeyləri gəzdirirdi. 1939-cu ilin mayında avtomobil qəzasına uğradı. Maşın aşdı və yüngül xəsarətlərlə xilas ola bildi.

İkinci Dünya müharibəsi illərində VI Corc anasının Londondan çıxarılmasını istədi. Bu səbəblə, qardaşı qızı Byufort hersoginyası Mariya Somersetlə birlikdə könülsüz şəkildə Qlosterşirdəki Badminton villasına köçdü. Burada sosial vəzifələrini davam etdirdi və müharibə illərində bölgədəki fabrik və hospitalları ziyarət etdi. 1942-ci ildə hərbi xidmətdə olan oğlu Şahzadə Corc aviaqəzada həlak oldu. Müharibənin ardından 1945-ci ilin iyununda Londondakı Marlboro villasına qayıtdı.

### Son illəri və vəfatı
1952-ci ildə oğlu VI Corc vəfat etdi və yaşca ən böyük nəvəsi II Elizabet taxta çıxdı. Ancaq onun tacqoyma mərasimindən həftələr öncə - 24 mart 1953-cü ildə axşam saat 22:20 radələrində yaşadığı Marlboro villasında yuxuda ikən vəfat etdi. Öldüyü təqdirdə nəvəsinin tacqoyma mərasiminin təxirə salınmamasını vəsiyyət etmişdi. Vestminster sarayının zalında cənazəsi nümayiş etdirildi və Vindzor qalasındakı Müqəddəs Corc kilsəsinə, ərinin yanına dəfn olundu.

## Şəcərəsi

## Qalereya

Fayl:Family of Teck.jpg|**Mariya Tek**, valideynləriylə (1867-ci il)
Fayl:Prince Albert Victor, Duke of Clarence and Avondale; Queen Mary when Princess Victoria Mary of Teck, 1891.png|**Mariya Tek**, nişanlısı Klarens hersoqu Şahzadə Albert Viktorla (1891-ci il)
Fayl:Victoria Mary of Teck.jpg|**Mariya Tek**, York hersoqu Şahzadə Corcla evliliyi ərəfəsində (1893-cü il)
Fayl:Princess Mary of Teck wedding dress 1893 no2.jpg|**Mariya Tek**, əri York hersoqu Şahzadə Corcla toy mərasimində (6 iyul 1893)
Fayl:Mary of Teck 4.jpg|**Mariya Tek**, York və Kornvol hersoginyası kimi (Ottava, 1901-ci il)
Fayl:Mary of Teck with Mary, Henry, George and John.jpg|**Mariya Tek**, övladları Mariya (yanında), Henri (yerdə oturan), Corc (yanında) və Conla (qucağında) birlikdə (1905-ci il)
Fayl:Queen Mary by William Llewellyn.jpg|**Mariya Tek**, rəssam Vilyam Levelin tərəfindən çəkilən yağlı boya tablosu (1911-ci il)
Fayl:Queen Mary and Princess Mary.jpg|**Mariya Tek**, qızı Mariya ilə birlikdə (1914-cü il)
Fayl:THE OFFICIAL VISITS TO THE WESTERN FRONT, 1914-1918, John Charteris, Philip Sassoon and Queen Mary of Teck Q2528.jpg|**Mariya Tek**, Qərb cəbhəsini ziyarəti (1917-ci il)
Fayl:Queen Mary with Princess Elizabeth and Margaret.jpg|Mariya Tek, nəvələri Elizabet (sağda) və Marqaritayla (solda) birlikdə (1938-ci il)
Fayl:Queen Mary's Coffin1.JPG|**Mariya Tek**in cənazəsi (1953-cü il)


## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Prochaska, Frank (January 2008) [September 2004], "Mary (1867–1953)", *Oxford Dictionary of National Biography* (online ed.), Oxford University Press
* McLean, Roderick R. (2007). Royalty and Diplomacy in Europe, 1890–1914. Cambridge: Cambridge University Press. p. 133. ISBN 9780521038195
* Pinches, John Harvey; Pinches, Rosemary (1974), *The Royal Heraldry of England*, Heraldry Today, Slough, Buckinghamshire: Hollen Street Press, p. 267, ISBN 0-900455-25-X
* Maclagan, Michael; Louda, Jiří (1999), *Line of Succession: Heraldry of the Royal Families of Europe*, London: Little, Brown & Co, pp. 30–31, ISBN 1-85605-469-1
* Moss, G. P.; Saville, M. V. (1985), *From Palace to College – An illustrated account of Queen Mary College*, University of London, pp. 57–62, ISBN 0-902238-06-X
* Bousfield, Arthur; Toffoli, Garry (2002), *Fifty Years the Queen*, Toronto, Ontario, Canada: Dundurn Press, p. 101, ISBN 1-55002-360-8
* Edwards, Anne (1984), Matriarch: Queen Mary and the House of Windsor, Hodder and Stoughton, ISBN 0-340-24465-8
* Rose, Kenneth (1983), King George V, London: Weidenfeld and Nicolson, ISBN 0-297-78245-2
* Ziegler, Philip (1990), King Edward VIII, London: Collins, ISBN 0-00-215741-1

### İstinadlar