open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Doktor Haus (teleserial, 2004)

***Haus*** () — tibbi dram janrında 16 noyabr 2004 – 21 may 2012-ci il tarixləri arasında 8 sezon yayımlanan ABŞ serialı. Serialın baş qəhrəmanı ağrıkəsici dərman aludəçisi olmasına baxmayaraq Nyu-Cersidəki Prinston-Pleynsboro Tədris Xəstəxanasında diaqnostiklər qrupuna rəhbərlik edən qeyri-ənənəvi, insanları sevməyən tibb dahisi doktor Qreqori Hausdur (Hyu Lori). Serialın əsas ideya müəllifi Pol Attanasiodur. Serialın yaradıcısı kimi tanınan Devid Şor isə əsasən baş qəhrəmanın konsepsiyasına cavabdeh olub.

Serialın icraçı prodüserləri Devid Şor, Pol Attanasio və onun həmkarı Keyti Yakobs, həmçinin Brayan Sinqer olub. Serial əsasən Los-Ancelesdə, "Century City"-də lentə alınıb və ABŞ-dakı ən yüksək reytinqli seriallardan biri olmuşdur.

Serial boyunca Haus tez-tez öz diaqnostika komandası da daxil olmaqla həkim həmkarları ilə mübahisələrdə olur, çünki onun pasiyentlərinin xəstəlikləri haqqında hipotezləri əsasən incə və ya mübahisəli detallara əsaslanır. Xəstəxana qaydalarına əməl etməməsi onu tez-tez onun müdiri, xəstəxana administratoru və tibbi dekan Liza Kaddi (Liza Edelşteyn) ilə münaqişələrə sürükləyir. Hausun yeganə dostu isə xəstəxananın onkologiya departamentinin rəhbəri Ceyms Vilsondur (Robert Şon Lenard).

Serialın ilk üç sezonu boyunca Hausun diaqnostika komandasının üzvləri Robert Çeyz (Cesi Spenser), Ellison Kameron (Cennifer Morrison) və Erik Forman (Omar Eps) olur. Üçüncü sezonun sonunda bu komanda dağılır, lakin Erik Forman yenidən Hausun komandasına qoşulur. Bundan əlavə, Haus komandaya üç yeni üzv seçir: Remi Hadli (Oliviya Vayld), Kris Taub (Piter Yakobson) və Lorens Katner (Kal Penn). Katner 5-ci sezonun sonunda ölür, 6-cı sezonda isə Çeyz yenidən komandaya qoşulur. Remi Hadli 7-ci sezonun əksər hissəsi boyunca komandada olmur və onun yerini tibb tələbəsi Marta Masters (Ember Temblin) doldurur. 8-ci sezondan əvvəl Liza Kaddi və Marta Masters xəstəxananın tərk edir. Belə olduqda Forman Kaddini tibb dekanı olaraq əvəz edir və Cesika Adams (Odett Ennabl) və Çi Park (Çarlin Yi) Hausun komandasına qoşulur.

*Haus* 2-ci sezonundan 4-cü sezonuna qədər ABŞ-ın top 10 serialları arasında olmuşdur. Serial həmçinin 66 ölkədə izlənmiş və 2008-ci ildə dünyada ən çox baxılan televiziya serialı olmuşdur. Serial 5 Emmi mükafatı, 2 "Qızıl Qlobus" mükafatı və 9 "Xalqın Seçimi" mükafatına layiq görülmüşdür. 8 fevral 2012-ci ildə Fox serialın 8-ci sezonunun final sezon olacağını açıqlamışdı. Serialın final seriyası isə 21 may 2012-ci ildə yayımlandı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Surxayxan qalası

**Surxayxan qalası** — Oğuz rayonu ərazisində XVIII əsrə aid tarixi abidə.

## Haqqında
Azərbaycanın qəhrəmanlıq tarixi və memarlıq mədəniyyətinin əsas nümunələrindən biri olan Surxayxan qalası Oğuz rayonunun mərkəzindən 55 km şimal – şərqdə, Filfilli kəndinin şimalında, Xaçmaz keçidində, Qalaçayın sağ sahilindədir. Qala talanın ortasında, yaşıllıqların arasında itmiş vəziyyətdədir.

Qala düzbucaqlı formada inşa edilmişdir. Divarlarının eni 1 metrə yaxın, hündürlüyü təxminən 10 metr olan qala divarları qayanın düz uçurumunda bənd edilmişdir. Qala əsasən çay daşından və kərpic məhlulundan hörülmüşdü. Yalnız qərb hissəsində qoyulmuş giriş qapısı və otaqdan-otağa keçid qapılarının kənar hissələri qıırmızı kərpicdən inşa edilmişdir. Üst hissəsindən baxanda aydın olur ki, qala 5 otaqdan ibarət olmuşdur. Otaqların üstü taçbənd formada tamamlanmış, yan divarları isə müdafiə məqsədilə 1 metr hündürə qaldırılmışdır. Bu divarlarda 4 tərəfdən çoxlu mazğal yerləri qoyulmuşdur. Otaqların üstü illər keçdikcə müxtəlif təsirlər nəticəsində uçub içəri tökülmüşdür. Daxili divarların bəzi hissələrinin də uçması nəticəsində ayrı-ayrı otaqlara gedən yolların çoxu kəsilmiş, torpaqla dolmuşdur.

Bütün müdafiə qalaları kimi, Surxayxan qalasının da gizli yolu olmuşdu. Bu yol, adətən, mühasirədən çıxmaq, yaxud həmin yol vasitəsilə ətrafla əlaqə yaradarkən düşməni duyuq salmamaq üçün nəzərdə tutulurdu. Yeraltı gizli yol Surxayxan qalasında uçurum hissəsindəki divarda qurulmuşdur. Surxayxan qalası müdafiə xarakterli olmaqla xanın ailəliklə yaşaması üçün nəzərdə tutulub. Abşeronun sırf müdafiə qalalarından fərqli olaraq, Şəki-Zaqatala zonasına xas olan qala-evlər tipli bu tikili məhz müdafiə xarakterindən irəli gələrək qayalıqda, meşəlik ərazidə inşa olunub.

Qalaya yeraltı su kəməri də çəkilmişdi. Bu isə yadellilərin hücumları zamanı əhalinin müdafiə üçün qalaya çəkilməsi və uzun müddət burada yaşamasına dəlalət edir. Qala Qazıqumuq hökmdarı Surxay xan tərəfindən tikilmiş, Nadir şahın Dağıstana və Azərbaycana hücumları zamanı dağıdılmışdı.

Qala ərazisində aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı məişətdə istifadə olunan maddi-mədəniyyət nümunələri, o cümlədən Surxay xanın adı yazılmış mis cam tapılmışdır. Qalanın ətrafında mövcud olan yaşayış evlərinin qalıqları Surxayxan qalasının son orta əsrlərə aid qala-şəhər olduğunu bildirsə də, abidə bu günədək geniş tədqiq olunmamışdır.

## Mənbə
* F. V. Qədirov. Azərbaycanın şimal müdafiə istehkamları, Bakı, 1984.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Surxayxan qalası
Affirmasiya (psixologiya)

**Affirmasiya və ya təlqin **(lat. *<span lang="la">affirmatio</span>* — təsdiq etmə) — müəyyən bir qısa verbal ifadənin dəfələrlə təkrarlanması yolu ilə insanın təhtəlşüurunda tələbedilən obrazın və ya fikirin möhkəmləndirilməsi və psixoemosional fonun yaxşılaşdırılması və həyatda müsbət dəyişikliklərin stimullaşdırılması.

Konsepsiya Rhonda Byrne-nin “SİRR” (2006-cı il filmində də yayımlanmış) kitabı ilə məşhurlaşdı. Bu kitablar Napoleon Hill-in “Düşün və zənginləş” kitabına bənzər ideyaları izah edir. Birn, qismən Uolles D. Uotlsun 1910-cu ildə yazdığı, 1910-cu ildə yazılmış “Zəngin Olma Elmi” kitabından ilham almışdır. Təsdiqlər həmçinin neyro-linqvistik proqramlaşdırmada (NLP), Anthony Robbins tərəfindən populyarlaşdırılan "NAC" neyro-assosiativ kondisionerdə və hipnozda qeyd olunur.

Bununla bağlı inanc ondan ibarətdir ki, yüksək mənəvi şüura malik insanların müəyyən kritik kütləsi bütün əhalidə qəfil dəyişikliklərə səbəb olacaqdır. Və insanların müsbət yaradıcı fəaliyyətlərdə iştirak etmək və özlərini, bir-birlərini və Yer kürəsini sağaltmaq üçün işləmək məsuliyyəti var.

1984-cü ildə dini tədqiqatlar üzrə mütəxəssis olan Louise Hay, düşüncələri və inancları dəyişdirmək üçün bələdçi olan "Həyatınızı sağalda bilərsiniz" kitabını nəşr etdi. Hayın təsdiqləri istifadəçiyə öz düşüncə tərzini yenidən proqramlaşdırmağa kömək etmək məqsədi daşıyır, yəni Hayın psixoloji cəhətdən xəstəliyə kömək etdiyinə inandığı zərərli əsas inanclar müalicəvi inanclarla əvəzlənəcək və beləliklə, sağalma qarşısındakı maneə aradan qaldırılacaqdır.

## Affirmasiyanın düzgün tərtib edilməsi

Affimasiyanın təkrar edilməsi nəticəsində əldə olunan effekti maksimallaşdırmaq məqsədilə aşağıdakı qaydalara riayət edilməlidir:
# Fikir indiki zamanda və fakt şəklində formalaşdırılmalıdır.
# Yalnız pozitiv fikirlərdən istifadə edilməlidir, neqativ fikirlərdən isə yayınmaq tələb edilir.
# Affirmasiya yalnız müsbət emosiyalar (sevinc, ehtiras,drayv) doğurmalıdır.
# Affirmasiya qısa, eyni zamanda parlaq və obrazlı şəkildə ifadə edilməlidir. İkimənalı sözlərdən və aydın olmayan anlayışlardan istifadə edilməməlidir.
# Fikir konkret ifadə edilməlidir.
# Affirmasiya insanın fərdi xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq seçilməlidir. 
# Affirmasiya özünəinam hissini aşılamalıdır.

## Affirmasiyanın istifadəsi zamanı tez-tez yol verilən səhvlər
# Fikirlə bağlı hər hansı şübhənin mövcudluğu və ya fikrin inkar edilməsi.
# Affirmasiyanın emosiyaları işə salmadan mexaniki şəkildə, oxunması.
# Affirmasiyanın təkrarlanması zamanı duğular aləmində yaranan ziddiyyət.

## Affirmasiyanın tətbiqi
Affirmasiyanı ürəkdə və ya ucadan oxumaq, dəfələrlə yazmaq,hətta mahnı kimi oxumaq mümkündür. Məsələn, affirmasiyanı öz internet brouzerinizin ana səhifəsi kimi (home page) qeyd edə bilərsiniz.Hər dəfə  internetə daxil olanda affirmasiya gözünüzün qarşısında olacaq və beləliklə də avtomatik işə düşəcək.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
San-Fransisko Kaliforniya Universiteti

**San-Fransisko Kaliforniya Universiteti** () — Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya ştatının San-Fransisko şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Reytinqi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Bəlucistan (dəqiqləşdirmə)

* Bəlucistan — Bəlucların yaşadığı ərazi.
* Bəlucistan əyaləti — Pakistanın ən qərbdəki və ən böyük əyaləti.
* Sistan və Bəlucistan ostanı — İranın cənub-şərqində ostan.
Affirmasiya

* Affirmasiya (iqtisadiyyat) — iqtisadiyyatda
* Affirmasiya (məntiq) — məntiqdə
* Affirmasiya (psixologiya) — müəyyən bir qısa verbal ifadənin dəfələrlə təkrarlanması yolu  ilə insanın təhtəlşüurunda tələbedilən obrazın və ya fikirin möhkəmləndirilməsidir.
Dünya universitetlərinin akademik reytinqi

**"Academic Ranking of World Universities"** () və ya **"Shanghai Ranking"** () və ya qısaca **ARWU** — Dünyanın ən nüfuzlu ali məktəb reytinqlərindən biri. 2003-cü ildən Şanxay Jiao Tonq Universiteti tərəfindən tərtib olunur.

## Ümumi reytinq

## Qeydlər

## Həmçinin bax
* Times Higher Education–QS World University Rankings
* QS World University Rankings
* Times Higher Education World University Rankings

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Boulder Kolorado Universiteti

**Boulder Kolorado Universiteti** () — Amerika Birləşmiş Ştatlarıda yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Reytinqi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Dolfin və Yunion boğazı

**Dolfin və Yunion boğazı** - Viktoriya (ada)sını Şimali Amerika materikindən ayırır. Şimal-qərb yolunun üzərində yerləşir. Kanadanın şimal-qərbində, Nunavut və Şimal-Qərb əraziləri vilayətləri ərazisində yerləşir. Boğaz Koroneyşen körfəzi ilə Amudsen körfəzini birləşdirir. Eni qərbdə 90&nbsp;km, şərqdə isə 24&nbsp;km təşkil edir. Uzunluğu 161&nbsp;km-dir. Şərq hissədə kiçik adalar və riflər vardır ki, bu səbəbdən boğazdan gündüz keçmək məsləhət görülür. 1824-ci ildə Con Riçard tərəfindən kəşf edilib. Adı isə Dolfin və Yunion qayıqlarının şərəfinə adlandırılıb. İyul ayında buzdan azad olduğu halda, oktyabrda yenidən buzla örtülür. Ən dərin yeri 195 m təşkil edir. 
## İstinad
Masazır (dəqiqləşdirmə)

* Masazır — Azərbaycan Respublikasının Abşeron rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Masazır gölü — Bakıdan 21 km uzaqlıqda, Abşeron rayonunun Masazır qəsəbəsinin yaxınlığında yerləşən göl.
* Masazır bələdiyyəsi — Azərbaycan Respublikasının Abşeron rayonunda bələdiyyə.
Cons boğazı

**Cons boğazı** , - Kanadanın şimalında Nunavut əyalətinin ərazisində yerləşir. Boğaz Devon və Elsmir adaları arasında yerləşir. Baffin dənizi ilə Norveç körfəzini birləşdirir. Onu ilk dəfə keçən və öyrənən avropalı Vilyam Baffin olmuşdur. İlk dəfə 1616-cı ildə onun tərəfindən keçirilib. Boğazı keçən növbəti avropalı Cons Ross (1818-ci il) olur.

## İstinadlar
İPhone 3GS

iPhone 3GS, Applenin iPhone 3G'dən sonra bazara çıxardığı ağıllı telefondur. 8 iyun 2009'cu ildə San-Fransiskodakı Mosconi Centerdə təşkil edilən WWDC də rəsmi şəkildə elan edilmiş və 19 iyunda altı ölkədə satışına start verilmişdir. iPhone 3G'nin xələfi iPhone 4'ün isə sələfidir.

## Xüsusiyyətləri
3G-dən fərqli olaraq daha güclü prosessor daha yüksək keyfiyyətli kamera (3.2 megapixel) və 7.2 Mbit/s download sürətinə malikdir. iPhone 3GS 3.5 düymlük 480x320 piksellik ekrana malikdir. iPhone 3G-nin iki qatı olan 256 MB-lıq eDRAM'e malikdir. 8, 16, 32 GB'lıq modellər halında çıxmışdır. Daha sonra iPhone 4 çıxınca Apple 16 və 32 GB-lıq modelləri satışdan qaldırmışdır.
iOS 6.1.6'ya qədər bütün versiyaları dəstəkləyir. Və son olaraq iOS 7'nin iPhone 3GS'ə gəlməyəcəyi Apple tərəfindən açıqlanmışdır.

## Xarici keçidlər
Yengəc mentaliteti

**Yengəc mentaliteti** — özünü hər kəsdən üstün tutmaq, eqoizm və heç bir kəsin irəliləməsinə imkan verməməklə əlaqəli düşüncə tərzi. Bu metafor səbətdəki yengəcləri nəzərdə tutaraq işlədilir. Əslində yengəclərin hər biri səbətdən bir-bir asanlıqla azad ola bilər, lakin əvəzində onlar bir-birlərini aşağı dartaraq heç birinin səbətdən azad olmasına imkan vermirlər və bu da onların kütləvi ölümünə gətirib çıxarır.

## Həmçinin bax
*Henlon ülgücü
Mangistau

**Mangistau** sözü aşağıdakı mənalarda işlənir:

* Mangistau — Xəzər dənizin sahilində Qazaxıstan yarımdası.
* Mangistau — Qazaxıstanın Şərqi Qazaxıstan regionunda, Mangistau yarımadasında yerləşən vilayət.
Taksidermiya

**Taksidermiya** (*ing.* Taxidermy) — heyvan cəsədlərinin görünüşünü itirməməsi üçün həyata keçirilən proses. Taksidermiya vasitəsilə heyvanların daxili orqanları çıxarılır və heyvanın qarın hissəsinə müxtəlif dərmanlar vurulur. Bu üsul ilə heyvanların görünüşünü 5 il müddətinə saxlamaq mümkündür. Taksidermiya tam olaraq mumiyalama sənəti sayılmır.
Taşir

**Taşir**, **Vorontsovka**, **Kalinino** — Ermənistanda şəhər. 1991-ci ildə adı dəyişdirilmiş və Taşir adlandırılmışdır. Şəhərdən İrəvan şəhərinə olan məsafə 174 *km*-dir.

## Tarixi
Vorontsovka rayonunun mərkəzi şəhər tipli Vorontsovka (Kalinino) qəsəbəsidir (1961-ci ildən şəhər tipli qəsəbədir). Vorontsovka adı 3 mart 1935-ci ildə dəyişdirilərək Kalinino adlandırılmışdır.

## Əhalisi

### Tanınmışları
* Samir Əliyev — futbolçu.

## İstinadlar
Yevgenov boğazı

**Yevgenov boğazı** () — Şimal Buzlu okeanında yerləşən Laptevlər dənizini Vilkiç boğazı ilə  birləşdirir. Bolşevik adasını Starokadomski adasından (Şimal Torpağı) ayırır. Uzunluğu 40&nbsp;km, eni 30&nbsp;km, ən dərin yeri 204 metr təşkil edir. Bolşevik adasının sahilləri qayalı və buzlaqlarla örtülüdür (Lelinqradski buzlağı). Sahillərində Levqenov və Morozov (Bolşevik), Konecki, Zapadnıy və Mayski (Storokadomski) buznuları vardır. Boğazın şərqində Yakovkin buxtası yerləşir. Boğazı dənizçi və Arktika araşdırmaçısı Nikolay İvanoviç Yevgenovun şərəfinə adlandırılıb. Boğaz Krasnoyarsk diyarı ərazisində yerləşir.

## Mənbə
*Yevgenov boğazının xəritəsi
Kolıma boğazı

**Kolıma boğazı** () — materiki Dedveji adalarından (Krestovıy adası) ayırır. Şimal Buzlu okeanına daxil olan Şərqi Sibir dənizinin cənubunda yerləşir. Boğazın dərinliyi 5–6 m, şərq hissədə isə 10 m təşkil edir. Boğaz inzibati cəhətdən Rusiya Federasiyası Yakutiya Respublikası ərazisinin Kolıma ulusuna daxildir.

## Mənbə
Tefilin

**Tefilin** — yəhudi kişilərin bayram və şənbə günləri istisna olmaqla, sol qol və başlarına taxdıqları, içlərində Tövratdan hissələr olan dəridən hazırlanmış iki kiçik qutuya verilən ad.

Tefilin, şənbə və bayram səhərləri istisna olmaqla, 13 yaşı tamam olmuş hər yəhudi kişi tərəfindən, xüsusi bir dua ilə taxılır.

Sol qolda ürəyin xəttinə və başda iki gözün arasında alına taxılan bu qutucuqların içərisində, dəri üzərinə əl ilə yazılmış Tövratdan hissələr tapılar. (Təsniyə 4–9, Təsniyə 13–21, Çıxış 13: 1–10 və Çıxış 13: 11–16)

Allahın adının çəkildiyi bu tomarlar ürək xəttində qoluna və gözləri arasında alnına bağlayan bir Yəhudi; Ürəyini, əllərini və gözlərini pis düşüncə və hərəkətlərdən qorumuş olur.
Tüdor stili

**Tüdor stili** — York sülaləsi əvəz edən Tüdorlar İngiltərəni 1485–1603-cü illərdə idarə edib. Bu dövrdə meydana gələn memarlıq stili, binaların təsvirini əsaslı şəkildə dəyişərək yeni səviyyəyə gətirdi. Bu stildə tikilmiş bəzi evlər, dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır.

Tüdor stili üçün xarakterik cəhətlər — qara tirlər və ağ divar panelləridir. Bu, memarların seçimi deyildi, hər şeyi inşaatçıların seçdiyi materiallar müəyyən edirdi. XV–XVI əsrlərdə bütün İngiltərə meşə ilə əhatə olunmuşdu, buna görə də ağac, həmçinin gil tapmaq çətin deyildi. Alternativ olaraq bəzi evlərdə kərpicdən istifadə edirdilər, lakin binanın həndəsi quruluşunu müəyyən edən tirlər yenə də qalırdı.

Sauthemptonda yerləşən Tüdorlar memarlıq muzeyi bu stilin səciyyəvi əlamətlərini nümayiş etdirir: yuxarı mərtəbələr aşağı mərtəbənin sərhədindən kənara çıxır, pəncərə və qapı girişləri yastı tağlarla bəzədilib. Nisbətən sadə fasad, interyerin detalları ilə kontrastdadır.

XIX əsrin sonlarında Tüdorlar öz intibah dövrünü yaşadılar. O dövrün müasir tikinti texnologiyası, memarlara Tüdor stilinin əsas elementlərini kopyalamaqla yanaşı, inkişaf etdirərək yeni səviyyəyə qaldırmaqlarına imkan verdi.
Tüdor stilini müəyyən edən əsas cəhətlərdən biri – qara tirlər, artıq bir çox hallarda yükdaşıyıcı konstruksiya kimi yox, dekor elementi kimi xidmət edirdilər. Memarların çoxu qaydaya əməl etməyə çalışırdılar: effektiv kontrastlı görünüş üçün divarlar açıq rəngdə olmalı idi.

Tüdor stilinin digər xüsusiyyətləri: damın dik olması, tağlı formalar (pəncərə və giriş hissə) və baca hörgüsünün xarakterik çıxıntısıdır.

## Həmçinin bax
* neoklassisizm
* neoqotika
* qotik memarlıq
* viktorian stili
Tirana Universiteti

**Tirana Universiteti** () və ya qısaca **TU** — Albaniyanın paytaxtı Tirana şəhərində yerləşən dövlət universiteti.

## Tarixi
1957-ci ildə Tirana Dövlət Universiteti () adı ilə aralarında ən vacibi 1947-ci ildə qurulmuş Elmlər İnstitutu olmaqla 5 institutun birləşməsi nəticəsində qurulmuşdur. 13 aprel 1983–1992-ci il tarixləri arasında universitet Enver Hoksa Tirana Universiteti () adlanmışdır.

## Haqqında
Tirana Universiteti Albaniyanın ən böyük və ən nüfuzlu universitetidir. Universitet 8 kollecdən, 50 akademik şöbədən, 41 təhsil proqramından ibarətdir. Təhsilin əsas hissəsi Tiranada verilsə də, universitetin Albaniyanın şimalındakı Kukes və cənubundakı Saranda şəhəri də daxil olmaqla bir çox şəhərdə filialı var.

Universitet Bolonya prosesinə uyğun olaraq üçillik bakalavr, 1 və ya 2 illik magistr, 3–5 illik doktaruntura dərəcəsi təklif edir.

Universitetdə 114.000-dən çox tələbə təhsil alır.

Gələcəkdə Tirananın cənub-şərqində yeni korpusun açılması planlaşdırılır. Tirananın cənub-şərqində tələbə şəhərciyi yerləşir.

Tirana Universiteti kolleci 35.000 şagirdi ilə Avropada ən böyük kolleclərdən biri, Balkan yarımadasında isə ən böyük kollecdir.

## Fakültələr

## Rektorlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Şərqi Qazaxıstan

350 px|thumb|right|

**Şərqi Qazaxıstan** () — müasir Qazaxıstan Respublikasının, keçmişdə isə Qazaxıstan SSR-in tərkibində iqtisadi region. 1997-ci il islahatından sonra o, böyümüş Şərqi Qazaxıstan vilayətindən ibarətdir. Bundan əvvəl isə onun tərkibində ləğv olunmuş Semipalatinsk vilayəti də var idi.

Şimalda Rusiya, şərqdə isə Çin ilə həmsərhəddir.

## Əhali

Şərqi Qazaxıstan orta juz qazaxlarının yaşadıqları ərazidir.

Şərqi Qazaxıstan 1932-1933-cü illərdəki aclıqdan ən çox zülm çəkən region idi. Orada yaşayan qazaxların sayı 64,5% azalmışdı.

## İstinadlar
Xoyrat

**Xoyrat** — İraq-türkman xalq havalarında biridir. Çox zaman xoyrat havaları da adlanır. Mahnılar kəsik bayatılarla oxunduğuna görə «xoyrat havaları» və ya «xoyrat» adı verilmişdir.

İraq və Suriya türkmanları, eləcə də şərqi və iç Anadolunun bir sıra bölgələrində dördlük biçimində olan və a-a-b-a prinsipi ilə qafiyələnən yeddi hecalı şeir şəklinə verilən ad. Əksər əlamətlərinə görə, Azərbaycan bayatıları, türk maniləri, özbək koşukları, türkmən aydımları, qazax-qırğız jırları ilə,
demək olar ki, eyni olan xoyratlar lirik-emosional avazla oxunur. Bayatılardan fərqli olaraq, əksər örnəklərində ilk misrası iki, üç və ya dörd hecadan ibarət bir və ya iki sözdən qurulur.

Xoyrat sadə və yığcam olan, musiqi ahənginə uyğun gələn, hamı tərəfindən sevilən, xalq arasında xüsusi ilə geniş yayılan lirik janrdır.

Kərkük dolaylarında iyirmidən artıq xoyrat havası vardır: Bəşiri, Nobatçı, Mцxalif, Muçala, Yetimi, Ömərqələ, Malalla, Şərifə, Yolçu, Əhməd dayı, Kəsük, Ağam-ağam, Qarabağı və ya Qarabağlı, Əydənə, İskəndəri, Bayat, Kцrdц, Miskini, Dəlihəsəni, Mazan, Matar, Kəsцk Matar, Atıcı və s.

Azərbaycanda bir çox aşıq havaları ayrı-ayrı aşıqların adı və eləcə də yer adları ilə bağlı olduğu kimi, xoyrat havaları da ayrı-ayrı xoyrat çağıranların (məs: İsgəndəri, Şərifə, Malalla, Muçala və s.) və yer adları (məs. Bəşiri, Qarabağı və s.) ilə bağlıdır. Muğam sənətinin inkişafında müstəsna rol oynayan bu havaların mətnini xoyratlar - kəsik bayatılar təşkil etdiyinə görə onlara xoyrat havaları deyirlər. Xoyrat 
havalırını oxuyarkən mцğənniləri ən müxtəlif musiqi alətləri - zurna, zurnaba, çarpara, dəf, zilli dəf, zil, dumbulbas, ney, bəlul, saz, santur, ud, kaman və s. kimi xalq musiqisi alətləri ilə müşayiət edirlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan folkloru
Noyzidler gölü

**Noyzidler gölü** və ya **Nöyzidler-Ze** (; ; ) və ya **Ferto gölü** () — Avstriya ilə Macarıstan sərhədində yerləşən göl.

## Haqqında
Avropanın ikinci ən böyük qapalı hövzəsidir. Sahəsi 315 km2 olub, bu sahəsinin 240 km2-i Macarıstanda, qalan 75 km2-i isə Avstriyada yerləşir. Göl suyu ilə 1.120 km2 sahə sulanmaqdadır. Uzunluğu 36 km, eni 12 km-dir. Ən dərin yeri cəmi 1,8 metrdir. Quraqlıq mövsümləri səbəbi ilə gölün sahəsi bir çox dəfə dəyişmiş, hətta tarixdə bir neçə dəfə qurumuşdur.

Gölün ətrafı incə su qamışları ilə örtülmüşdür. Bir çox dəfə bu su qamışları alov alaraq böyük yanğınlara səbəb olmuşdur.

## UNESCO
Avstriyada bu gölün ətrafına yaradılan Si-Sivinkel Milli Parkı və Macarıstanda bu gölün ətrafında yaradılan Ferto-Hasanq Milli Parkı göllə birlikdə 2001-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına düşməklə yanaşı göl bir Ramsar yeridir.

## Qalereya

Austria Neusiedler See from west IMG 9086.JPG
Lacke Neusiedlersee 3.jpg
Neusiedler See 0005.jpg
Neusiedler See im Winter.jpg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Ferto gölü
Martuni (Ermənistan)

**Martuni**, **Aşağı Qaranlıq** — Ermənistanda şəhər. Martuni rayonunun mərkəzi.

## Tarixi
Aşağı Qaranlıq indiki Ermənistanda rayon mərkəzidir. Göyçə gölünün sahilində, İrəvandan 130&nbsp;km məsafədə yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

1963-cü ildən şəhər tipli qəsəbədir.

Toponim məkan mənası bildirən -*lıq* şəkilçisi qəbul etmiş, türk dilində «təpə», «qaya»
mənasında işlənən qara sözü əsasında əmələ gəlib «təpəlik, dağlıq, qayalıq yer» mənasını bildirir. Qara sözü ilə -*lıq* şəkilçisi arasındakı «n» bitişdirici samit funksiyasını yerinə yetirir. Kənd, doğrudan da, qayalıq, dağlıq bir yerdə yerləşib və hər tərəf təpəlikdən, dağlıqdan ibarətdir. Kəndin relyefi adına uyğun gəlir. Toponimdəki «aşağı» sözü fərqləndirici əlamət bildirir.

Orotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Oykonimin adı 1926-cı ildə dəyişdirilib Martuni qoyulmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Almaarx

**Almaarx** — Yevlax rayonu ərazisində arx.

## Haqqında
Tədqiqatçıların böyük əksəriyyətinin fikirlərinə əsasən, "alma" sözü ilə bağlı toponimlər alma ağacı ilə zəngin obyektləri bildirir. Lakin "alma" komponentli toponimlərin bağlı olduğu obyektlərin müxtəlifliyi və arealının genişliyi bu fikirlə razılaşmamağa əsas verir. Alma Ata (Tatarıstan), Alma Atı, Alma Arasan (Qazaxıstan), Alma Kerman, Alma Tamak, Alma Tarxan (Krım), Alma/Zeda Alma (Acarıstan), Almazar (Özbəkistan), Alma çayı (Krım dağlarından axır), Almalı (Azərbaycan, Cənubi Azərbaycan, Ermənistan) və s. coğrafi adların hamısı alma ağacı ilə bağlı ola bilməz. Türk dillərində alma sözünün "meyvə növü" mənasından başqa "dəyişmə"; "alınma, götürülmə"; "üstün, daha yaxşı" "turş"; "almat/almatı" şəklində isə "təbəə, rəiyyət, tabelik" mənalarında işləndiyini və Alma Atı (Qazaxıstan) şəhərinin və Almatinka çayının rus mənbələrində "Vernıy", "reka okolo Vernoqo" adlanmasını nəzərə alsaq bu fikri təsdiq etmiş olarıq. Bu baxımdan Yevlax rayonununda Almaarx hidronimi alma (alınma) və arx (su obyekti termini) sözlərindən düzəlib, "hansısa su hövzəsindən alınma, ayrılma arx" deməkdir.

## Mənbə
* Azərbaycan toponimlərinin izahlı lüğəti. İki cilddə. I cild. Bakı, 2007
Kij boğazı

**Kij boğazı** () - Kareliya Respublikası ərazisində Oneqa gölündə yerləşən Klimenes adasını materikdən ayırır. Ən dar yerdə eni 100 m təşkil edir, bu hissə gəmiçilik üçün təhlükəlidir. Uzunluğu 20&nbsp;km, dərinliyi 10 m təşkil edir.

## Mənbə
Material

**Material** — hər hansı bir əşyanın hazırlanmasında tətbiq (istifadı) olunan və ya hər hansı bir prosesə təsir edə biləcək maddə və ya maddələr birləşməsidir. Sonuncu halda material köməkçi və ya israf olunan materiallara bölünürlər. Qida, yanacaq və dərmanlar material sayılmırlar, çünki istismar prosesində onlar kimyəvi reaksiyaya girirlər və qismən və ya tamamilə yox olurlar. Qazları da çox vaxt materiallardan çıxarırlar.

## Materialın sürüncəkliyi
**Materialın sürüncəkliyi** — bərk cismin sabit yük və ya sabit mexaniki gərginlik altında zamandan asılı baş verən deformasiyasıdır. Bütün bərk cisimlər bu və ya digər şəkildə sürüncəklik xassəsinə malikdir.

Metalların və digər materialların sürüncəkliyinin sistematik tədqiqi XX əsrin əvvəllərinə, əsasən də 40-cı illərinə təsadüf edir. Bu vaxtlar texnikanın inkişafı ilə əlaqədar buxar və qaz turbinləri pərlərinin, reaktiv mühərrik və raketlərin, müxtəlif konstruksiyaların disk elementlərinin sürüncəklik məsələlərinin həlli çox vacib idi. Detalların uzun müddət yüksək temperatur şəraitində yükə davamlı olmaları üçün yeni materiallar tələb olunurdu. Hesab edilirdi ki, sürüncəklik yalnız yüksək temperaturda baş verə bilər. Lakin sürüncəklik aşagı temperaturda da baş verir. Məsələn, kadmiumda −269 °С, dəmirdə isə −169 °С temperaturlarda kifayət qədər sürüncəklik müşahidə olunur.

### Səbəbləri və xassələri
Materialların sürüncəkliyini təcrübi olaraq əsasən sadə gərginlik vəziyyətlərində — biroxlu darılma, sıxılma, və saf sürüşmə deformasiyalarında, mürəkkəb gərginlik vəziyyətlərində isə adətən nazik divarlı boru təcrübə nümunələri üzərində öyrənirlər.

### Sürüncəklik əyrisi
Materialların sürüncəklik xassəsi sabit gərginlik və sabit temperaturda deformasiyanın zamandan asılılığını göstərən sürüncəklik əyrisi deyilən əyri ilə ifadə olunur. Sürüncəklik əyrisi şərti olaraq üç hissəyə və ya mərhələyə bölünür:

•	АВ — qərarlaşmamış sürüncəklik sahəsi (I mərhələ),

•	BC — qərarlaşmış sürüncəklik sahəsi – sabit sürətlə baş verən deformasiya (II mərhələ),

•	CD — təcili sürüncəklik sahəsi (III mərhələ),

•	E0 — yükün tətbiq anındakı deformasiya (IV mərhələ),

•	D nöqtəsi — dağılma anı.

## Ədəbiyyat
* ''Работнов Ю. Н.'' Ползучесть элементов конструкций. М.: Наука, 1966. 753 c.

## Xarici keçidlər

## İstinadlar
Klaus Fuks

**Emil Fuks** (tam adı: *Emil Yulius Klaus Fuks*, ; ) — Almaniya fiziki və nəzəriyyəçisi.

## Həyatı
Alman teoloqu Emil Fuks və Elza Fuksun ailəsində anadan olmuşdur.

1932-ci ildə Almaniya Kommunist Partiyasına üzv olmuşdur. 1933-cü ildə Fransaya və sonradan İngiltərəyə köçmüşdür.1937-ci ildə Bristol universitetində fizika üzrə fəlsəfə doktoru dərəcəsinə yiyələnmişdir. İkinci dünya müharibəsi başladıqdan sonra, düşmən ölkə vətəndaşı kimi bir il yarım təcridxana düşərgəsində keçirmiş, həmin müddət ərzində digər təcrid edilmiş şəxslərə fikizi üzrə mühazirələr oxumuşdur.

1941-ci ildə  uranın böhran kütləsinin müəyyən edilməsi və izotopların parçalanması problemləri ilə məşğul olan Rudolf Payerlsin qrupuna qoşulmuşdur. Elə həmin il Almaniyanın SSRİ-yə qarşı hücuma keçməsindən sonra, Fuks sovet kəşfiyyatçıları ilə əlaqə yaratmış və Britaniya alimlərinin nüvə silahı sahəsindəki məlumatlarını onlara ötürmüşdür. 1943-cü ildə Payerlsin tövsiyəsi əsasında Manhetton layihəsinə üzv olmuşdur.

Payerls  Fuks haqqında demişdi: "Mən bilirəm ki Fuks öz mülahizələri əsasında hərəkət edirdi. O bunu nə pul üçün, nə də məcburiyyətdən etmirdi. O, sadəcə olaraq hesab edirdi ki, kommunistlər bu məlumatları əldə etməlidirlər."

Viktor Vayskopf: O,  əsl kommunit idi. O, hesab edirdi ki, nüvə silahı yalnız Qərb ölkələrinə məxsus olmamalıdır... Tarazlıq mövcud olmalıdır."

1950-ci ildə Fuks ingilis kəşfiyyatı tərəfindən həbs edilmiş və 14 illik həbs cəzasına məhkum edilmişdir.  ABŞ-nin onun deportasiyası ilə bağlı göndərdiyi sorğuya ingilislər rədd cavabı vermiş və bununla da onu ölüm cəzasından xilas etmişdilər.Sovet ittifaqi isə onu öz casusu kimi tanımamışdır.

1959-cu ildə Fuks vaxtından əvvəl azadlığa buraxılmış və ingilis vətəndaşılığından məhrum edilmişdir. Almaniya qayıtmış və evlənmişdir. Drezdendə Nüvə araşdırmaları mərkəzində çalışmış və Drezden texniki universitetində mahizələr oxumuşdur.

28 yanvar 1988-ci ildə Drezdendə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Şahzadə Vilhelm boğazı

**Şahzadə Vilhelm boğazı**- Alyaska körfəzi, Alyaska ştatının cənubunda yerləşir. Kenay yarımadasının şərqində mövqe tutur. Ərazidə ən iri liman Kadız limanıdır. Boğazın cənubundan neft kəməri keçir. Boğazda Montayyo və Hincinbruk adaları, Kordova və Vittier adaları şəhərləri vardır. Boğaz ərazisinin böyük hissəsi Cugas qoruğu ərazisinə daxildir. Ərazidə çoxlu adalar, Fiordlar və Buzlaqlar vardır. Boğazı keçən ilk avropalı Ceyms Kuk olmuşdur. 1778-ci ildə boğazı Sendviç (özünün patronu Con Sendviçin şərəfinə) adlandırır. Sonradan tərtib edilən xəritələrdə adı dəyişdirilərək Vilhelm VI şərəfinə adlandırılır. 1964-cü ildə ərazidə Böyük Alyaska zəlzələsi baş verirki, bu da böyük itkilərə səbəb olur. 1989-cu ildə Supertanker qəzası (Ekson Valdez) nəticəsində 250,000 dəniz quşu, 3000 dəniz samuru, 300 adı suiti, 250 Ağbaş qartal və 22 Osa tələf olmuşdur.

## İstinad
Dilican Milli Parkı

**Dilican Milli Parkı** () — Ermənistanın şimal-şərqində, Tavuş mərzində yerləşən milli park. Sahəsi 240&nbsp;km2-dır. Ən çox təbiəti, biomüxtəlifliyi, müalicəvi bulaq suları, tarixi abidələri ilə tanınır. Ermənistanın iki milli parkından biridir (digəri Göyçə Milli Parkıdır).

## Tarixi

Milli park 2002-ci ildə Dilican və Kuybişev meşələrini qorumaq üçün 1958-ci ildə qurulmuş qoruğun yerində təşkil olunmuşdur. Milli parkın ərazisində hələ də dəyişiklik olmayıb. Dilican şəhərinin yaxınlığındadır və buradan İrəvan-Karvansaray dəmiryolu keçir. Milli parkın gələcəkdə istirahət, bufer zonası, sərhəd istiqamətlərində inkişaf etdirilməsi planlaşdırılır.

## Coğrafiya
Ərazi dəniz səviyyəsindən 1070-2300 metr yüksəklikdə yerləşən Pəmbək, Sətənəxaç, Murğuz (Miapor), Karvansaray və Hələb dağ silsilələrini əhatə edir. Bu dağların çəmənlikləri milli park ərazisinə daxil deyildir. Ağstafaçay və onun qolları — Bldan, Ovacur, Ştoqanacur, Aqartsin və Getik buradan keçməkdədir. Milli parkda suyu güzgütək olan Təmiz göl və Zəli göl adlı iki göl vardır.

## Flora və fauna
Milli parkda 902 bitki növü və 800 növ heyvan növü qeydə alınmışdır.

## Abidələri
Ən əhəmiyyətli abidələri Aqatsin monastırı (XIII əsr), Qoşavank monastırı, Motosavank monastırı və Axnabat kilsəsi hesab olunur.

## Qalereya

"Dilijan" national park.jpg
«Դիլիջան» ազգային պարկ 04.JPG
«Դիլիջան» ազգային պարկ 12.JPG
Գոշ լիճ, Դիլիջան, Տավուշ.JPG


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Tavuş mərzi turist bələdçisi
Con Stiven Akvari

**Con Stiven Akvari** () - tanzaliyalı yüngül atlet, 1968 Yay Olimpiya Oyunlarının iştirakçısı.

## 1968-ci ilin marafonu
1968-ci ilin olimpiadasının marafonunda 75 atlet iştirak edirdi. Qaçışın başlamasından bir az sonra dizini və budunu zədələyir. Amma distansiyanı tərk etmədi, qaçışa davam etdi.

Marafon qalibi Mamo Volde oldu, distansiyanı 2 saat 20 dəqiqə 26 saniyəyə. Con Stiven Akvari məsafəni 3 saat 25 dəqiqə 27 saniyəyə qət etdi. Məsafəni qət edənədək artıq qaliblərin təltif olunma mərasimi, günəş batması və azərkeşlərin çoxunun dağılışması baş verdi. Akvari axırıncı, finişə çatan 57-ci atlet oldu.

İntervyuda ondan sorüşdular ki, niyə yıxılandan sonra qaçışı davam etdi, Akvarinin cavabı:

Mənim ölkəm 5000 mil məsafəyə məni finişə çatmağım üçün göndərib, yarışa başlamaq üçün yox.

## Gələcək karyerası
1968-ci ilin Olimpiadasından sonra on ildə yarışlarda iştirak edib. Onun ən yaxşı nəticəsi 1970-ci ildə Birlik oyunlarının marafonunda 5-ci yer olub.

Con Stiven Akvari adına idman fondu yaradılıb və Tanzaniyalı idmaçılara olimpiya oyunlarına hazırlamağa kömək edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Oktoberfest terror hücumu

**Oktoberfest terror hücumu** () - Almaniyada fəaliyyət göstərən radikal sağ terror qrupları tərəfindən törədilmiş terror aktı. *Oktoberfest terror hücumu* 1980-cı ilin 26 sentyabr tarixində Oktoberfest festivalının hər il ənənənvi formada təşkil edildiyi Münhen şəhərində baş vermişdir. Baş verən terror hücumu nəticəsində 13 nəfər həlak olmuş və 211 nəfər isə yaralanmışdır. *Oktoberfest terror hücumu* Qərbi Almaniyada yaşanmış ən genişmiqyaslı terror aktlarından biri hesab olunur. Hadisənin törətməkdə günahlandarılan Gundolf Köhler adlı 21 yaşlı alman tələbə hadisə yerində baş verən partlayış zamanı həlak olmuşdur. Köhlerin partlayıcı qurğunu insanların çox olduğu məkana yerləşdiyi məlumdur. Gundolf Köhler tək başınamı, yoxsa qrup şəklində hərəkət etdiyi bu günə qədər müəyyənləşdirilə bilməyib.

## İstinadlar
Diridağ (Cəbrayıl)

**Diridağ** — Cəbrayıl rayonu ərazisində dağ.

## Haqqında
Diridağ kəndinin yaxınlığında, Araz çayının sahilindədir. Dağda Diri kəndinin və qalasının xarabalıqları qalır. Yerli əhalinin məlumatına görə, XVIII–XIX əsrlərdə Diri kəndinin əhalisi Cənubi Azərbaycanın Qaradağ mahalına köçmüşdür. Lakin sonralar onların bir qismi geri qayıdaraq indiki Zəngilan rayonu ərazisində Dirili adlı yaşayış məntəqəsinin əsasını qoymuşdur. Hazırda həmin kənd Muğanlı kəndinə birləşmişdir.

Tədqiqatçıların fikrincə, toponim özündə Qafqaz Albaniyasında erkən orta əsrlərdə mövcud olmuş Tri əyalətinin və eyniadlı qalanın, yaxud monastırın adını əks etdirir. Zəngilan rayonunda, Oxçu çayının Araza töküldüyü yerdə Tiri adlı qala var. Sonralar burada salınmış kənd də qalanın adı ilə adlandırılmışdır. XIX əsrə aid mənbələrdə həmin kənd Diri kimi qeydə alınmışdır.

Tri, Tiri və Diri toponimləri eyni mənşəlidir. Suriya dilindəki deyrə (kilsə, monastır; Albaniyada xristianlığı da suriyalı legionerlər yaymışdılar) sözündən olması ehtimal olunur. Mərəzə rayonu ərazisində Diribaba türbəsi mövcuddur. Şirvan-Abşeron memarlığına aid edilən türbə Diribaba piri də adlanır. Türbə 1402-ci ildə mağarada əhəngdaşından tikilmişdir. Xalqın arasında bu türbə ilə bağlı müxtəlif rəvayətlər vardır. Diridağ və Diribaba oronimləri sinonim toponimlərdir.

## İstinadlar
Kinabalu Milli Parkı

**Kinabalu Milli Parkı** () — 1964-cü ildə yaradılmış Malayziyanın ilk parklarından biri. 2000-ci ilin dekabrında UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına salınan Kinabalu parkı 326 növ quş, təxminən 100 növ məməli və 110 növdən çox torpaq ilbizi də daxil olmaqla, 4500 növdən çox flora və fauna ilə dünyada ən mühüm bioloji yerlərdən biridir.

Park Şərqi Malayziyada Sabah ştatının qərb sahilində yerləşir və 754 kvadrat kilometr ərazini əhatə edir. Park Kinabalu dağı ilə əhatə olunub. Bu dağ 4.095 metr yüksəkliklə Kalimantan adasında ən hündür dağdır.

Park Sabah ştatı və ümumilikdə Malayziyada ən populyar turizm guşələrindən biridir. 2004-ci ildə 415,360-dən çox qonaq və 43,430 alpinist parkı ziyarət edib.

## Coğrafiyası
Kinabalu parkı Sabah ştatının qərb sahilində Kroker silsiləsində yerləşir. Bu park Qərb sahili oblastına daxil olan Ranau rayonunun ərazisinə daxildir. Parkın cənubda Kroker Silsiləsi Milli Parkı yerləşir.

Parkın baş idarəsi Kota Kinabalu şəhərindən 88&nbsp;km məsafədə yerləşir. Parkın mərkəzindən Sabahın digər hissələrinə doğru gedən müxtəlif yollar var. Parkın qərargahı Kinabalu Parkının cənub sərhəddində 1,563 metr yüksəklikdə yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Kinabalu Parkının vebsaytı 
* Sabah Parks vebsayt
* Malayziyada turizm — Kinabalu Park 
* Kinabalu Milli Parkı
Hədəf Bakıdır

**Hədəf Bakıdır. Hitler neft uğrunda döyüşü necə uduzdu** və ya qısaca **Hədəf Bakıdır** — İkinci Dünya müharibəsi barədə çəkilmiş sənədli film.

## Məzmun
Film Azərbaycan xalqının və onun ən böyük sərvəti olan neftin faşizm üzərində qələbədə rolundan bəhs edir. Filmdə *mühərriklər müharibəsi* adlandırılan İkinci Dünya müharibəsinin tarixinə tamamilə yeni mövqedən — neft uğrunda döyüş mövqeyindən baxılır. 1941–1945-ci illər müharibəsi zamanı Sovet İttifaqının sərf etdiyi neftin 70 faizindən çoxu, benzinin 80 faizi, motor yağlarının isə 90 faizi Azərbaycanın payına düşmüşdür.

Qələbənin təmin edilməsində həlledici rol oynamış tank və təyyarələrin tam əksəriyyəti Bakı neftçilərinin göndərdiyi yanacaqla hərəkətə gətirilirdi. Təsadüfi deyil ki, Bakı və onun *qara qızılı* Hitlerin ələ keçirmək istədiyi ən qiymətli sərvət idi. Filmdə bugünədək nümayiş etdirilməyən kinokadrlar restavrasiya olunaraq rəngli formatda təqdim edilir.

## Haqqında
Film Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə çəkilmişdir. Filmin layihə rəhbəri Arzu Əliyevadır.

## Təqdimatı
"Hədəf Bakıdır. Hitler neft uğrunda döyüşü necə uduzdu" filminin təqdimat mərasimində Azərbaycanın birinci xanımı, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban Əliyeva iştirak edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 1945.az — rəsmi sayt   
* YouTubeda Filmi izlə 
* YouTubeda Documentary “Objective Baku. Hitler’s War on Oil” 
* "Hədəf Bakıdır" sənədli filminin anonsu
Ağcaqala

;Kəndlər
* Ağcaqala (Zəncan)
* Ağcaqala (Borçalı)
* Ağcaqala (Üçkilsə) — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Üçkilsə (Eçmiədzin) rayonunda kənd.
* Ağcaqala (Səlim) — Qars ilinin Səlim ilçəsinin Mərkəz bucağında kənd.
* Ağcaqala (Türkiyə)
* Aşağı Ağcaqala —
* Yuxarı Ağcaqala —

;Digər
* Ağcaqala (Şəki) — Şəki rayonu ərazisində yerləşən qüllə.
* **Ağcaqala** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyası Qazax qəzasının Çəmbərək nahiyəsində qala.
Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı

**Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı** (*BAİ, IAU*) — dünyanın astronomik təşkilatlarını birləşdirən beynəlxalq birlik. 1919-cu ilin iyulunda Brüsseldə yaradılıb (Belçika).

## Tərkibi və təşkilati strukturu

İAU üzv dövlətləri (milli akademiyalar və ya hansısa müvafiq dövlət təşkilatı ilə) və peşəkar astronomik təşkilatları birləşdirir. 7 dekabr 2012-ci ilə ittifaq 73 dövləti və 10886 fərdi təşkilatı birləşdirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Webometrics Ranking of World Universities

**Webometrics Ranking of World Universities** () — Dünyanın ən nüfuzlu ali məktəb reytinqlərindən biri.

## Tarixi
2004-cü ildən keçirilir. Bu reytinq tədqiqatını dünyanın nüfuzlu tədqiqat mərkəzlərindən biri olan İspaniyanın Dövlət Elmi Tədqiqat Mərkəzi aparır.

## Qiymətləndirmə
Ali məktəblərin qiymətləndirməsi 4 nominasiya üzrə aparılır. Əsas kriteriyalar ali məktəbin dünyada tanınması, elektron məkanda tutduğu çəki və başqaları tərəfindən qiymətləndirilməsi, müasir elmi nəşrlərin çəkisidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Sumı Dövlət Universiteti

**Sumı Dövlət Universiteti** () — Ukraynanın Sumı şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Fakültələri
* Hüquq fakültəsi;
* Maliyyə fakültəsi;
* Menecment fakültəsi;
* Marketinq fakültəsi;
* Müəssisənin iqtisadiyyatı fakültəsi;
* Menecement, Marketinq fakültəsi;
* İnformatika fakültəsi;
* Müalicə işi fakültəsi;
* Tərcümə fakültəsi;
* Jurnalistika fakültəsi;
* Reklam və fakültəsi;
* Texniki ixtisaslar fakültəsi;
* Hazırlıq fakültəsi.

## Xarici əlaqələri
Sumı Dövlət Universiteti Beynəlxalq Universitetlər Assosiasiyasının, Avropa Universitetlər Assosiasiyasının və Avrasiya Universitetlər Assosiasiyasının üzvüdür.

Universitet Beynəlxalq London Təhsil Təşkilatı tərəfindən "Beynəlxalq dərəcəli ali təhsil müəssisəsi" adına layiq görülmüşdür.

Universitetdə UNESCO-nun informasiya texnologiyaları kafedrasının filialı, MICROSOFT, CISCO, DELCAM, NETCRACKER, 1C, SIEMENS, Sun Microsystems və s. resurs və tədris mərkəzləri fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Şahrud bəxşi

**Şahrud bəxşi** (Farsca: بخش شاهرود) — İranın Ərdəbil ostanında olan Xalxal şəhristanının 3 bəxşindən biridir. Bəxşin mərkəzi Külür şəhəridir.

## Ümumi məlumat
Bəxşin 2006-cı il siyahıya alınmasına görə əhali sayı 13.701 nəfər və 3.604 evdir.

Şahrudi talışlar Xalxal şəhristanı, Şahrud bəxşinin Külür, Şal və Lerd kəndlərində yaşayırlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Malta boğazı

**Malta boğazı**  -  Malta adasını Siciliya adasından  ayırır. Boğaz Malta ilə Avropa arasında əsas yolun üzərində yerləşir. Eni 95&nbsp;km, dərinliyi mərkəzdə 100–150 m təşkil edir. Malta adasında əsas limanı Vallettadır. Siciliya adasında isə Cela və Sirakuza limanlarıdır. İkinci Dünya müharibəsi zamanı mühüm dəniz döyüşləri baş vermişdir. Bundan əvvəl isə Osmanlı İmperiyası ilə Malta donanması arasında döyüş baş vermişdir. Üstəlik boğaz Pun müharibələrinə də şahidlik etmişdir.

## Mənbə
Xalxal mərkəzi bəxşi

**Xalxal mərkəzi bəxşi** (Farsca: بخش مرکزی شهرستان خلخال) — İranın Ərdəbil ostanında olan Xalxal şəhristanının 3 bəxşindən biridir. Bəxşin mərkəzi Xalxal şəhəridir.

## Ümumi məlumat
Bəxşin 2006-cı il siyahıya alınmasına görə əhali sayı 64,037 nəfər və 16,600 evdir.

## İstinadlar
Məhəmməd Tağı Ərəszadə

**Araslı Həmid Hacı Məmmədtağı oğlu** – ədəbiyyatşünas, akademik, professor, əməkdar elm xadimi.

## Həyatı
 
Dövrünün görkəmli din xadimi, tərcüməçi və publisist Axund Hacı Məhəmməd-Tağı Ərəszadə 1867-ci ildə Gəncə şəhərində ruhani ailəsində anadan olmuşdur. Məhəmməd-Tağı Ərəszadə Nəcəf şəhərində təhsil almışdır. Hacı Məhəmməd-Tağı Ərəszadə zəmanəsinin mükəmməl təhsilli alim-ruhanilərindən biri idi. Axund Hacı Məhəmməd-Tağı Zaqafqaziya Şiə Ruhani İdarəsinin üzvü olmuşdur. O, dövri mətbuatda dini-əxlaqi, şəriət məsələləri ilə bağlı mütəmadi olaraq yazılarla çıxış edirdi. Onun ərəb dilindən etdiyi bəzi tərcümələr və yazdığı “Vəşrihi-fəraiz” adlı kitab bu gündə alimin şəxsi kitabxanasında qorunub saxlanılır. “Vəşrihi-fəraiz” kitabı 1907-ci ildə Tiflis mətbəəsində çap olunmuşdur. 1911 də fəfat etmişdir.

## Kitabları
#Vəşrihi-fəraiz 1907

## Həmçinin bax
*Həmid Araslı Azərbaycan diplomatı Elman Araslının atasıdır.

http://www.balalar-az.com/e-lib/sheirler/24-masabir2/484-1911-19?tmpl=component&print=1&page=
http://ganca.org/index.php?option=com_content&view=article&id=145:axund-hac-mhmmd-ta-rszad&catid=4:axsiyyatlar&Itemid=3
Dəllər (Xalxal)

**Dəllər** — Ərdəbil ostanının Xalxal şəhristanının Xalxal mərkəzi bəxşinə bağlı kənd.

## Tarixi

## Əhalisi

## Xarici keçidlər
Martuni

**Martuni** — sovet dövlət və partiya xadimi Aleksandr Fyodoroviç Myasnikovun təxəllüsü, həmçinin onun şərəfinə adlandırılan bir neçə toponimlərin adı:

## [[Azərbaycan|Azərbaycan Respublikası]]
* Martuni rayonu — Keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti tərkibinə daxil olan Azərbaycan rayonlarından biri.
* *Martuni* — Xocavənd şəhərinin əvvəlki adı.
* *Martuni* — Şəmkir rayonunda Günəşli kəndinin əvvəlki adı.

## [[Ermənistan|Ermənistan Respublikası]]
* Martuni rayonu — Ermənistan Respublikası ərazisində mövcud olmuş rayon. Mərkəzi Martuni şəhəri olmuşdur.
* Martuni — Ermənistanda şəhər.
* Martuni (Qaraqoyunlu) — Ermənistanda kənd.
Sisian

**Sisian** və ya **Qarakilsə** — Ermənistan Respublikası ərazisində şəhər. Sisian rayonunun mərkəzi.

## Tarixi
Sisian İndiki Sisian rayonun mərkəzi, şəhərtipli qəsəbəsidir. 1590-cı ildə tərtib edilmiş "İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri"ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Ermənistan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 02.03.1940-cı il fərmanı ilə adı dəyişdirilərək Sisavan, sonradan Sisyan adlandırılmışdır. Ondan öncə ad Qarakilsə olub.

## Əhalisi
Ermənilərlə yanaşı burada 1831-ci ildə 63 nəfər, 1873-cü ildə 197 nəfər, 1886-cı ildə 297
nəfər, 1897-ci ildə 481 nəfər, 1914-cü ildə 866 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1918-ci ildə azərbaycanlılar erməni təcavüzünün qurbanı olmuşdur. Az bir qismi sağ qalaraq canlarını qurtara bilmişdir. 30-cu illərin ortalarında azərbaycanlılar deportasiya olunmuşdur. Hazırda ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Kotayk mərzi

**Kotayk mərzi** () — Ermənistan Respublikasında I dərəcəli inzibati–ərazi vahidlərindən biri. İnzibati mərkəzi Hrazdan şəhəridir.

## İstinadlar
Hamamlı

* Hamamlı (Başkeçid) — Gürcüstan Respublikasının Aşağı Kartli mxaresinin Başkeçid rayonunun inzibati-ərazi vahidində kənd.
* Hamamlı (şəhər) — Ermənistan Respublikasında şəhər.
* Hamamlı rayonu — Qərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan Respublikası) Pəmbək mahalı ərazisində rayon.
* Hamamlı (Əştərək) — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Əştərək rayonunda kərid.
* Hamamlı (Manyas) — Türkiyənin Balıkesir ilinin Manyas ilçesine bağlı bir kənd.
* Hamamlı (Vərziqan)
* Hamamlı (Meşkinşəhr)

## Həmçinin bax
* Haramlı
Armavir

* Armavir (şəhər) — 1932-ci ildə Sərdarabad şəhərinin dəyişdirilmiş adı.
* Armavir rayonu — 1932-ci ildə Sərdarabad rayonunun dəyişdirilmiş adı.
* Armavir mərzi — Ermənistan Respublikasının inzibati-ərazi bölgüsü olan 10 mərzindən (əyalətindən) biri.
* Armavir (qədim şəhər) — Qədim erməni Ararat çarlığının paytaxtı və dini mərkəzi.
* Yeni Armavir — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Sərdarabad (Oktemberyan) rayonunda kənd.
Berd

**Berd**, *Tovuzqala* — Ermənistan Respublikası ərazisində şəhər. Berd rayonunun mərkəzi.

## Tarixi

Tovuzqala Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında (İndi ERmənistanın Şəmşədil rayonunda) kənd adı. Albaniyanın erkən orta əsrlərdə qalalarından birinin adıdır. “Alban tarixi”ndə adı 827-ci ilə aid hadisələrlə əlaqədar çəkilir (III kitab, 20-ci fəsil). Tovuz çayının sıldırım sahilində tikilmiş qala çayın adı ilə adlanmışdır (Qudyalçay və Qudyalqala-Quba kimi). Çayın adı isə qədim türk dillərində taus “səs-küy” sözündən ibarətdir. Tavusçay “səs-küylü çay” mə’nasındadır.

1946-cı ildə kənd ermənicə Berd adlandırılmışdır., 

## İstinadlar
Talın

**Talın**, **Yuxarı Talın** — Ermənistan Respublikasının Talın mahalı ərazisində şəhər. Talın rayonunun mərkəzi.

## Tarixi
Yuxarı Talın İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd olmuşdur. İndi Talın rayonunun mərkəzidir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim fərqləndirici əlamət bildirən yuxarı sözü ilə «söyüd ağacı», «söyüd kolu» mənasında
işlənən tal və qədim türk dilində «daxma, mağara, kaha» mənasında işlənən in sözünün birəşməsindən əmələ gəlmişdir. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

Kəndin adı erməni dilində Verin Talin (*verin* "yuxarı" deməkdir) formasında qeyd edilir.

## Əhalisi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Talin Cathedral at Armenica.org
Hüseyn Baranlı

**Sultan Hüseyn Baranlı** (d. ? - v. 1500) — Qaraqoyunlulardan olan Qarabağ və Göyçə hakimi.

## Həyatı
Araz çayı ilə Göyçə gölü arasında hökmranlıq edirdi və Qaraqoyunlu Cahanşahın nəvəsi idi. 20 min evlik elata başçılıq edən Sultan Hüseyn hər il Ağqoyunlu hökmdarına sovqat verməsinə baxmayaraq, qiyam qaldırıb hakimiyyətə gəlmək niyyətində idi. Cünabədi yazır:

Məhz buna görə də o, öz silahdaşlarına *“mən xüruc etmək istəyirdim, lakin Şah İsmayıl məndən əvvəl xüruc etdi” * deyərək, hakimiyyətə iddiaçı bir şəxs kimi, İsmayılı özünə siyasi rəqib hesab edirdi və *“öz elinin ağsaqqalları”* ilə keçirdiyi məşvərətdə onu mehribanlıqla qarşılayıb ziyafətə dəvət etməyi və orada hiylə yolu ilə zəhərləyib öldürməyi qərara almışdı. Sultan Hüseyn özü bir fərsəxlikdən İsmayılı qarşılamağa çıxmış, özünün 12 minlik qoşunla ona birləşəcəyinə və Ağqoyunluların taxtdan salınmasına, İsmayılın Təbriz mülkündə hökmdar olmasına yardımçı olacağına söz vermiş, İsmayılı səhəri gün keçirəcəyi ziyafətə dəvət etmişdi. Lakin qızılbaşlar onun hərəkətlərindən şübhələndikləri üçün səhəri gün ziyafətə bir qrup əmir getdi. İsmayıl isə xəstə olduğunu bəhanə edərək, növbəti gün təşrif buyuracağını bildirdi. Əmirlər qayıdan kimi gecə ikən qızılbaş qoşunu öz düşərgəsini xəlvətcə tərk edib oradan uzaqlaşdı. Xacə Əbdi bəy yazır:

İsgəndər bəy Münşi Türkman yazır:

Səhəri gün Barani İsmayılın Çuxursəəd tərəfə getdiyini anlayıb, onları təqib etdi və qızılbaş qoşununu haqlaya bildi.Lakin məğlub oldu və geri çəkildi.

Hüseynin 7-8 minlik qoşunu ilə İsmayılın 3 min qızılbaşı arasında döyüş “Qaraqoyunluların" məğlubiyyəti və onlardan 4 min nəfərin həlak olması ilə nəticələndi.

Hüseyn Baranlının bu döyüşdə öldürüldüyü bildirilsə də, digər məlumata görə, o, qəti olaraq 1500-cü ilin payızında Gəncə yaxınlığında Əlvənd Mirzə tərəfindən darmadağın edilmişdi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* (İsgəndər bəy Münşi Türkman. Dünyanı bəzəyən Abbasın tarixi (Tarixe-aləmaraye-Abbasi).Bakı, "Şərq-Qərb Nəşriyyat evi, 2010, 1144 səh.)
* Xacə Zeynalabidin Əli Əbdi bəy. Təkmilətül-əxbar (Səfəvi dövrü - şah İsmayıl və şah Təhmasib dövrlərinin tarixi). - Bakı: Elm, 1996-200s.

## Həmçinin bax
Hüseyn Baranlının I Səlimə , Azərbaycan türkcəsində ərizəsi

## Xarici keçidlər
Masis (dəqiqləşdirmə)

**Masis** və ya **Massis** bu mənaları ifadə edə bilər:

* Masis — Ermənistanın Ararat mərzində yerləşən şəhər.
* Masis dağı — Türkiyədə yerləşən, ermənilərin Masis olaraq adlandırdığı Ağrı dağı.
* Masis rayonu — Ermənistanda mövcud olmuş və hazırda ləğv olunmuş Zəngibasar rayonunun sonradan dəyişdirilmiş adı.
* Masis (kənd) — Ermənistanın Ararat mərzində yerləşən kənd.
* ''Massis'' (qəzet) — Los-Ancelesdə yaradılan, hazırda Kaliforniyanın Pasadena şəhərində erməni və ingilis dillərində nəşr olunan həftəlik erməni qəzeti.
Korsika boğazı

**Korsika boğazı** - Korsika adasını Toskan arxipelaqı arasında yerləşir. Aralıq dənizi akvatoriyasına daxil olan Tirren dənizini Liquriya dənizi ilə birləşdirir. Uzunluğu 70&nbsp;km, eni 60 – 120&nbsp;km, dərinliyi 500 m təşkil edir. Axınlar şimala istiqamətlənir və sürəti 1&nbsp;km/s təşkil edir. Korsika adasında Bastiya limanı, Elba adasında isə Porto Ferrayo limanıdır

## Mənbə