1716–1717-ci illər Xivə ekspedisiyası

**1716–1717 Hive yürüşü** — I Pyotr dövründə Rusiya imperiyasının Orta Asiya istiqamətində həyata keçirdiyi ilk böyük hərbi ekspedisiyalardan biri idi. Yürüşün məqsədi Hive xanlığı üzərində siyasi təsir yaratmaq, Amudərya çayının qədim məcrasını araşdırmaq və Orta Asiya vasitəsilə Hindistana gedə biləcək ticarət yollarını müəyyən etmək idi. Bu plan Rusiya imperiyasının Avropa ilə Asiya arasında ticarətdə mühüm rol əldə etməsinə yönəlmiş daha geniş strateji siyasətin bir hissəsi idi.

Lakin yürüş gözlənilən nəticəni vermədi. Hive xanı Şir Qazi xan ilə aparılan danışıqlar zamanı rus qoşunları bir neçə hissəyə bölündü və daha sonra Hive qüvvələrinin hücumuna məruz qaldı. Nəticədə rus ordusu demək olar ki, tamamilə məhv edildi və ekspedisiya uğursuzluqla nəticələndi.
## Arxa plan

XVII və XVIII əsrlərdə Rusiya dövlətinin xarici siyasətində Hindistan ilə birbaşa ticarət əlaqələri qurmaq ideyası mühüm yer tuturdu. Rusiya hökuməti Avropa ilə Hindistan arasındakı ticarət yollarına qoşulmağı və bu ticarətdən iqtisadi fayda əldə etməyi planlaşdırırdı. Hindistan haqqında məlumatların böyük hissəsi Orta Asiya və İran vasitəsilə fəaliyyət göstərən ticarət şəbəkələri sayəsində əldə edilirdi. Xüsusilə Astraxan şəhərində yaşayan hind tacirləri rus idarəçilərinə Hindistan və Orta Asiya haqqında mühüm məlumatlar verirdilər.

I Pyotr dövründə Rusiyanın xarici siyasəti yalnız Baltik dənizi və Qara dəniz bölgələri ilə məhdudlaşmadı; dövlət eyni zamanda Xəzər dənizi və Orta Asiya istiqamətində də genişlənməyə başladı. Bu siyasət Hindistan ilə birbaşa ticarət əlaqələri yaratmaq planları ilə sıx bağlı idi.

Bu dövrdə rus hakimiyyəti Orta Asiyanın çayları və ticarət yolları haqqında məlumat toplamağa başladı. Xüsusilə Amudərya çayının qədim yatağı və bölgədə qızıl ehtiyatlarının mövcudluğu barədə yayılan xəbərlər Rusiyanın bölgəyə marağını artırdı.

Bu məlumatlar nəticəsində Rusiya imperiyası Orta Asiyaya hərbi və kəşfiyyat xarakterli ekspedisiyalar göndərməyi planlaşdırdı. I Pyotr regiondakı xanlıqlarla əlaqə qurmaq və çay yollarını araşdırmaqla Rusiyanın Asiyanın daxili bölgələrinə doğru genişlənə biləcəyini düşünürdü. Bu proses 1716-cı ildə knyaz Aleksandr Bekoviç-Çerkasskinin rəhbərliyi ilə təşkil olunan Hive yürüşünün hazırlıq mərhələsini formalaşdırdı.
## Hazırlıq

Rusiya hökuməti ekspedisiya üçün əhəmiyyətli miqdarda hərbi qüvvə və maliyyə vəsaiti ayırdı. Aleksandr Bekoviç-Çerkasskiyə verilən ilk qüvvə təxminən 1.600 əsgərdən ibarət idi və onların arasında topçular, mühəndislər və dənizçilər də var idi. İlk kəşfiyyat yürüşündən əldə olunan məlumatlardan sonra Rusiya hökuməti daha böyük hərbi ekspedisiya hazırlamağa başladı.

Yeni yürüşün məqsədi yalnız kəşfiyyat aparmaq deyil, eyni zamanda Hive xanlığı üzərində siyasi təzyiq yaratmaq və bölgədə qalalar inşa edərək rus mövcudluğunu möhkəmləndirmək idi. 1716-cı ildə hazırlanmış ikinci ekspedisiya daha böyük qüvvədən ibarət idi. Xəzər dənizi vasitəsilə Orta Asiyaya göndərilən bu qüvvənin tərkibində piyada qoşunları, kazak süvariləri, topçular, mühəndislər və müxtəlif dövlət qulluqçuları var idi.

Tarixçi Mixail Terentyevin məlumatına görə Bekoviç-Çerkasskinin ordusu 3.727 piyada, 617 süvari, 2.000 kazak, 22 topa malik 26 topçu, 232 dəniz piyadası, mühəndislər, həkimlər və müxtəlif vəzifəli şəxslərdən ibarət idi. Ümumilikdə ekspedisiyada təxminən 6.600 nəfər iştirak edirdi.

Lakin 1717-ci ildə əsas yürüş başladıqda qoşunların bir hissəsi Xəzər sahilində inşa edilən qalalarda qarnizon kimi saxlanıldığı üçün Hive istiqamətində irəliləyən əsas qüvvə təxminən 3.500 nəfərə qədər azalmışdı. Bundan əlavə, yürüş zamanı yayılan xəstəliklər nəticəsində 500-dən çox əsgər Hiveyə çatmadan həlak olmuşdu.
## Yürüş

Rus ordusu Quryev şəhərindən hərəkət edərək Hive istiqamətində irəlilədi. Ekspedisiya çətin coğrafi şəraitdə həyata keçirilirdi; qoşunlar uzun məsafələri səhralar və yarımsəhra ərazilərindən keçərək qət edirdilər. Yürüş zamanı su və otlaq çatışmazlığı ciddi problemə çevrilmiş, əsgərlər tez-tez quyu qazmaq məcburiyyətində qalmışdılar.

Buna baxmayaraq rus qoşunları təxminən iki ay ərzində 1.300 kilometr məsafə qət edərək Hive xanlığının ərazisinə çatdılar. 1717-ci ilin avqustunda rus ordusu Hiveyə təxminən 100–150 kilometr məsafədə yerləşən Amudərya çayına çatdı.

Bekoviç-Çerkasski müharibədən qaçmaq məqsədilə Hive xanına məktub göndərərək rusların sülh məqsədləri ilə gəldiyini bildirdi. Lakin Hive qoşunları rus ordusunun yolunu Sudoçye gölü yaxınlığında kəsdilər. Ruslar gölü təbii maneə kimi istifadə edərək arabalarla müdafiə mövqeyi qurdular və ətrafında səngərlər qazdılar.

Hive qoşunlarının sayca üstün olmasına baxmayaraq (təxminən 16–24 min nəfər) rus ordusu topların və nizam-intizamın köməyi ilə hücumları dəf edə bildi. Döyüşlər zamanı Hive tərəfi ağır itkilər verdi, rus ordusunun isə itkiləri nisbətən az oldu.

Şir Qazi xan Petronun Xivəni işğal etmək üçün göndərdiyi 750 nəfərlik (5000 və ya 4000 nəfərlik) qoşunu məhv etdi. Xivə tarixçiləri Məhəmməd Munis Mirab və Babacan b. Hudayberdi Mangit bu hadisəni ölkə tarixində misli görünməmiş bir qəhrəmanlıq kimi qələmə verib. 1717-ci ilin iyununda Çerkasskinin arvadı və iki qızı Xəzər dənizində fırtınada həlak oldu və bu hadisə komandiri dərin ümidsizliyə sürüklədi.
## Danışıqlar

Döyüşdən sonra Hive xanı Şir Qazi xan hücumun onun xəbəri olmadan baş verdiyini iddia edərək danışıqlara başlamağı təklif etdi. 22 avqust 1717-ci ildə Bekoviç-Çerkasski 500 nəfərlik müşayiət dəstəsi və müxtəlif hədiyyələrlə xanla görüşmək üçün Hiveyə getdi.

Görüş zamanı xan rus ordusunun hamısını bir şəhərdə yerləşdirməyin mümkün olmadığını bildirərək qoşunların bir neçə şəhərə bölünməsini təklif etdi. Bekoviç-Çerkasski bəzi rus zabitlərinin etirazlarına baxmayaraq bu təklifi qəbul etdi və ordunun hissələrə ayrılması barədə əmr verdi.

Bu qərar ekspedisiyanın taleyini həll edən strateji səhv oldu.
## Nəticələr

Rus qoşunları müxtəlif şəhərlərə bölündükdən sonra Hive qüvvələrinin hücumuna məruz qaldı. Əsgərlərin böyük hissəsi öldürüldü, sağ qalanların isə çoxu əsir götürüldü.

Ekspedisiyanın rəhbəri Aleksandr Bekoviç-Çerkasski və digər yüksək rütbəli zabitlər Hive xanının əmri ilə edam edildi. Bəzi mənbələrə görə Bekoviç-Çerkasskinin başı kəsilərək Buxara xanına göndərilmişdi.

Bu məğlubiyyətdən sonra Rusiyada “Bekoviç kimi məhv olmaq” ifadəsi böyük uğursuzluğun simvoluna çevrildi. Xəzər sahilində inşa edilmiş rus qalaları da hücumlar və xəstəliklər səbəbindən 1718-ci ildə tərk edildi və rus qoşunları Astraxana geri çəkildi.

Hive yürüşünün uğursuzluğa düçar olmasının əsas səbəbləri bölgə haqqında məlumatın azlığı, çətin coğrafi şərait və yerli siyasi vəziyyətin düzgün qiymətləndirilməməsi idi.
## İstinadlar