open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nalçik Cümə Məscidi

**Nalçik Cümə Məscidi** () — Kabarda-Balkar Respublikasının Nalçik şəhərinin əsas mərkəzi cümə məscidi.
## Yerləşməsi
Nalçik Cümə Məscidi şəhər meydanlarından birində, Şogentsukov prospekti ilə Osetinskaya küçəsinin kəsişməsində yerləşir. Məscidin rəsmi ünvanı Şoqençukov prospekti, 41-dir.
## Tikilməsi
Məscidin dizayn layihəsi memar Andrey Asanovdur. Məscid layihəsi Nalçik şəhəri rəhbərliyi tərəfindən Rusiya Memarlar İttifaqının Kabardino-Balkar təşkilatı ilə birlikdə keçirilən müsabiqədə seçilib.

Nalçik şəhərində yeni bir məscidin inşasına 2000-ci ilin əvvəllərində keçmiş Yunost kinoteatrının yerində başlanmışdır. Daxili və xarici bəzək işlərində əsasən yerli daş və daşı təqlid edən süni materiallardan istifadə edilmişdir. Nalçik Cümə Məscidi rəsmi olaraq 20 May 2004-cü ildə ibadətçilərin üzünə açılmışdır.
## Xarakteristikası
Məscidin memarlığı bölgə üçün xarakterik səciyyə daşıyır. Bina ciddi şəkildə simmetrik monoblokda inşa edilib. Hündürlüyü təxminən 30 metr olan iki minarə əsas girişin önündə yerləşir.

Bina birinci mərtəbə səviyyəsində kvadratdır, ikinci mərtəbədə mərkəzi hissəsi günbəzlə bəzədilmiş səkkizbucağa çevrilmişdir. Binanın üstündəki günbəzin hündürlüyü 21 metrdir. Ümumi tikinti sahəsi 1700 kvadratmetrdir.

Əsas fasad, şəhərsalma normalarına uyğun olaraq, Şoqentsukov küçəsinə paralel olaraq, Məkkəyə doğru 45 dərəcədə yönəldilmişdir. Amma İslam qanunlarına görə, namaz otağı Məkkəyə tərəf çevrilməlidir və ikinci mərtəbənin yenidən istiqamətləndirilməsi sayəsində bu şərt yerinə yetirilmişdir.

Məscidin iki girişi var - Ruhani İdarənin işçiləri üçün Şogentsukov küçəsi tərəfdən əsas giriş və parkın yanından camaat üçün giriş. Əsas girişin qarşısı qadınlar və kişilər üçün ayrı-ayrılıqda iki otaqlı paltardəyişmə və dəstəmaz otaqları ilə tamamlanır.

Məscidin iki namaz otağı var. Kişi üçün olanı ikinci mərtəbədə, qadınların ki, isə  birinci mərtəbənin arxa sol küncündə yerləşir.

Nalçik Cümə Məscidinin nəzdində mədrəsə də fəaliyyət göstərir. Mədrəsə birbaşa Kabardin-Balkar Müsəlmanları Ruhani İdarəsinə tabedir.

Cümə məscidində Kabardin-Balkar Müsəlmanları Ruhani İdarəsinin (DUM KBR) mərkəzi yerləşir. 
## Qalereya
 
Fayl:Central mosque of Nalchik. The main entrance.jpg|Məscidə əsas giriş
Fayl:Central mosque. Nalchik.jpg|Məscidin arxa tərəfdən girişi 
Fayl:Соборная мечеть Нальчика.jpg|Payızın son günlərində məscid
Fayl:Центральная мечеть Нальчика ночью.jpg|Məscidin axşam görünüşü

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Rusiyadakı məscidlərin siyahısı
## Xarici keçidlər
* Соборная мечеть Нальчика
* Центральная соборная мечеть Нальчика
İbrahim (ad)

**İbrahim** — ad.

* İbrahim
* I İbrahim
* İbrahim Paşa
* İbrahim Zeynalov
* İbrahim Səfərov
* İbrahim ibn Mərzban
* **[[İbrahim Əzizov]]**
:* İbrahim Əzizov (professor)
:* İbrahim Əzizov (əsgər)
* İbrahim Junusov
* İbrahim Zakzaki
* İbrahim Bayandurlu
* İbrahim Hafiz
* İbrahim Kazımbəyli
* İbrahim Qədimov
* İbrahim Sədri
* İbrahim Tanrıverdi
* İbrahim Xəlilov
Avar Musiqili Dram Teatrı

**Avar Musiqili Dram Teatrı** (avar.  *ЦӀадаса ХӀамзатил цӀаралда бугеб музыкалиябгун-драмаялъул Авар театр*) —  Həmzət Tsadasa adını daşıyan dövlət teatrı; Mahaçqala şəhərində yerləşən teatr; Teatr binası dövlət tərəfindən Rusiyanın regional əhəmiyyətli mədəni irsi obyekti kimi qorunur. Puşkin küçəsi 1 ünvanında yerləşir. 

## Teatrın tarixi

### İlk addımları
1935-ci ildə Dağıstan MSSR-in Xunzax rayonunun Xunzax kəndində əsası qoyulub. Teatrın yaradılmasının əsas təşəbbüsçüsü A.Maqayev olub, teatrın ilk rəhbəri və rejissoru P.Şiyanovski, A.Artemov olmuşdur.   

1943-cü ildə teatr Buynaksk şəhərinə köçürüldü. 1951-ci ildə bu teatra Dağıstanın xalq şairi H.Tsadasanın adı verildi. 

1960-cı ildə Rəsul Həmzətov Moskvada "Горянка" əsəri ilə Dağıstan dekadasında iştirak etdi. 1961-ci ildə Musiqili-Dram teatrı yaradıldı. 

1968-ci ildə teatr Mahaçqalaya köçürüldü. 

### Müxtəlif vaxtlarda kollektivə rəhbərlik edənlər

* rejissorlar: V.Çaparidze, V.Barukayev, E.Aslanov və b.
* tamaşaları hazırlayanlar: А.Arxangelski, D.Davıdov, A.Osipenko
* rolları ifa edənlər: Zeynəb Nəbiyeva, M.Əbdülxaliqov, Ö.Xirzoyeva, A.Qurbanova, A.Qurbanova, B.İnusilov, A.Mamayev, S.Məcidova, А.Maxayev, М-R. Baqdulov, İ.-Q.Takiyev.

### Teatra rəhbərlik edən direktorlar

Hər il Kaspiysk, Qızılyurd, Buynanksk, Xasavyurt və respublikanın 18 rayonuna qastrol səfərləri təşkil edirlər. 

## Mükafatları

* Həmzət Tsadasa adına Dağıstan Respublikasının Dövlət Mükafatı laureatı.
* RSFSR Mədəniyyət Nazirliyinin diplomları ilə təltif edilib. 
* "Rusiyanın Milli dəyəri -2010" fəxri statusu və diplomu ilə təltif edilib. 

## Repertuarı

* «Qadınlara məhəbbətlə!»
* «Beynəlxalq ana dili günü»
* «Tərbiyə dərsləri» (müəllif — M.İsayeva).
* «Mənim günahım nədədir?» (müəllif — B. Turay).
* «Yeganə varis» (müəllif — Jan Fransua Renyar).
* «Arşın mal alan»
* «Əcdadlarımızın ocağında»
* «Kürəkən» və b. 

## İstinadlar
Arkas (kənd)

**Arkas** — Dağıstanın Buynaksk rayonunda kənd.

## Haqqında
Arkas kəndi Buynaksk rayon mərkəzindən 19 km cənubda yerləşir. Kənd orta əsr Nərgiz yaşayış məskəni yaxınlığında yerləşir.

Kənd Əmir Teymurun yürüşünə qədər mövcud idi. Həmin vaxt əhalisi monofizitlik təriqətinə itaət edirdi.

1860-cı ildə çar administrasiyası Arkasda qunibliləri (avarları) bu ərazidə məskunlaşdırır. Avarlar indiyə qədər bu ərazidə yaşayır.

Ümum-Rusiya siyahıyalınmasının məlumatlarına görə 2010-cu ildə əhalisinin 98%-i avarlardan ibarət idi.

## İstinadlar
Maka (kənd)

**Maka**  — Dağıstanın Doqquzpara rayonunda tərk edilmiş kənd. 

## Haqqında
Maka kəndi Doqquzpara rayonunun şimal-şərq hissəsində yerləşir. 

XVI əsrdən 1839-cu ilə qədər Maka kəndi Altıpara azad cəmiyyətinə daxil idi. 1839-cu ildə Rusiya imperiyası tərəfindən işğal edilmişdir. Dağıstan vilayətinin Samur dairəsinin Doqquzpara naibliyinə daxil idi. 1929-cu ildə Dağıstan MSSR-in yeni yaradılan Axtı rayonunun tərkibinə daxil edilmişdi. 1934-cü ildə isə yeni yaradılan Doqquzpara rayonunun tərkibinə daxil edilmişdi. 1960-cı illərdə kəndin sakinləri Məhərrəmkənd rayonunun Kuysun kəndində məskunlaşmışdı. Makalıların bir hissəsi Maka-Qazmalarda yaşayır. 

Maka kəndində məskunlaşamaya qədər ləzgilər, sünni-müsəlman əhali yaşayırdı. 1886-cı ildə kənddə 990 nəfər yaşayırdı. 

## İstinadlar
İdrisov

**İdrisov** — Azərbaycanda istifadə olunan soyad.

* Əbuhəci İdrisov
* Xəyal İdrisov
* Ruslan İdrisov

## Həmçinin bax
* İdris (ad)
* İdrisli
Murat Zyazikov

**Zyazikov Murat Maqomedoviç** () — V. V. Putinin birinci və ikinci prezidentliyi müddətində 2002-ci ilin aprelindən İnquşetiya Respublikasının Prezidenti.

## Haqqında
Murat Zyazikov 1957-ci ildə Qırğızıstanın Oş şəhərində, Böyük Vətən müharibəsi zamanı sürgün olunmuş inquş ailəsində anadan olub.

Ali təhsilini T. Q. Şevçenko adına Çeçen-İnquş Dövlət Universitetinin tarix fakültəsində alıb (1980). 1978-ci ildə hələ tələbə ikən Kubada keçirilən XI Ümumdünya gənclər festivalının nümayəndəsi olub.1980–1981-ci illərdə Çeçen-İnquş Muxtar Respublikasının Nazran Rayon Partiya Komitəsində təlimatçı işləyib. Minskdə DTK-nın ali kurslarını bitirib. 1984–1992-ci illərdə Çeçen-İnquş Muxtar Respublikası DTK-da müxtəlif vəzifələrdə çalışıb. 1992–1996-cı illərdə təhlükəsizlik nazirinin müavini, RF FTX-nin İnquşetiya üzrə sədr müavini, eyni zamanda İnquşetiya Respublikasının Təhlükəsizlik Şurasının rəhbəri olub. İnquşetiyanın prezidenti Sovet İttifaqı Qəhrəmanı R. Auevlə münaqişədə olduğundan başqa regiona köçmək məcburiyyətində qalıb.

1996–2002-ci illərdə Həştərxan vilayəti üzrə RF TXİ-nin rəis müavini olub.

2002-ci ilin yanvarından RF Prezidenti V. V. Putinin Cənub dairəsində səlahiyyətli nümayəndəsinin müavini təyin edilir.

28 aprel 2002-ci ildən İnquşetiya Respublikasının Prezidenti, Seçki bülletenlərində 30-dan artıq namizəd qeyd olunubmuş. Əsas rəqib isə Ə. Əmirxanov idi. Onu 2001-ci ilin payızında vaxtından əvvəl istefa vermiş R. Auşevin idarəsi dəstəkləyirdi. Birinci turda M. M. Zyazikov 18% seçici səsi toplayaraq ikinci yeri tutur.

İkinci turdan qalib çıxır, Keçmiş prezident R. Auşev inauqurasiya mərasiminə gəlməyərək təbrik teleqramı belə göndərmir.

30 may 2002-ci ildə M. M. Zyazikov Şimali Osetiya-Alaniya Respublikasının Prezidenti A. S. Dzasoxovla qarşılıqlı əməkdaşlıq, dinc qonşuluq haqqında müqavilə imzalayaraq İnquşetiya və Osetiya xalqları arasında olan münaqişəyə son qoyur. Konstitusiyaya müvafiq olmayan qurumları ləğv edir, yerli qanunları federal qanunlara uyğunlaşdırır. 2002-ci ilin yayında dağ çayının daşması nəticəsində dağılan, Gürcüstanla sərhəddə yerləşən Olqetti kəndində bərpa olunmuş küçəyə V. V. Putinin adı verilir. 6 aprel 2004-cü ildə M. M. Zyazikova sui-qəsd olunur. Sui-qəsdiçində oturduğu, 100 kq trotilə bərabər partlayan maddə ilə törədən şəxs doldurulmuş "Jiquli"sini partladır. Zirehli "Mersedes" partlayışdan yol kənarına aşır, M. M. Zyazikov yüngül yanıq və çapıqlar nəzərə alınmazsa, ciddi bir xəsarət almır. General-mayordur.

İki dəfə İgidlik ordeni ilə təltif olunub.

## İstinadlar
Lado Mesxişvili adına Kutaisi Gürcü Teatrı

**Lado Mesxişvili adına Kutaisi Gürcü Teatrı** — Gürcüstanın Kutaisi şəhərində yerləşən gürcü dram teatrıdır.

Teatr Rioni çayının sol sahilində, Qurucu David Meydanında, Gelati Manastırına aparan Gelati küçəsinin başında yerləşir. Yaxınlıqda Kolxida əfsanələrindən ibarət heykəllər olan gözəl Kolxida fəvarəsi var. 
## Teatrın tarixi
Kutaisi şəhərində ilk teatr 1861-ci ildə qurulub. Teatr qurulmasından bir il əvvəl isə teatr binası tikilmışdır. Teatr binası  Renessans üslubunda boz daşdan inşa edilmişdir. Bina 700 oturacaqlı oval zala malik idi. Fasadın qarşısında sütunların, heykəltəraşlıq nümunələrinin və tağlı pəncərələrin olması binanı memarlıq abidəsi halına gətirdi. Teatr binası nəinki o, dövrdə, hətta indi də Cənubi Qafqazın ən gözəl teatr binalarından sayılır. 1880-ci ildə A. Lordkipanidzenin rəhbərlik etdiyi Kutaisi teatrında ilk peşəkar truppa yarandı.

Teatra fərqli vaxtlarda  rəhbərlik edən şəxslər: Akaki Sereteli, K.Mesxi, V.Şalikaşvili, V.Qunia, Ş.Dadiani, M.Koreli, Lado Mesxişvili, Şota Manaqadze olmuşdurlar.

1940-cı ildə teatra Lado Mesxişvilinin (Aleksi Mesxişvili) adı verilmişdir. 1938-1952-ci illərdə teatra Dodo Konstantinoviç Antadze rəhbərlik etmişdir.

1958-1959-cu illərdə Akaki Vasadze teatrın direktoru olur.

Teatrda Akaki Sereteli, Aleksandr Kazbeqi, Giorgi Eristavi, David Kldiaşvili, Aleksandr Qriboyedov, Nikolay Qoqol, Aleksandr Ostrovski, Anton Çexov, Vilyam Şekspir, Fridrix Şiller və digər dramaturqların əsərləri səhnələşdirilib.
## Müasi dövr
2008-ci ildə teatrın tarixində əhəmiyyətli hadisə baş verdi. Belə ki, Kutaisidə teatrın tarixinə həsr olunmuş kiçik bir səhnə və muzey ekspozisiyası yaradıldı. 2010-cu illərdə teatr truppasında görkəmli aktyor və rejissor heyəti toplaşmışdır. Teatra girişin sağ tərəfində komediya aktyoru İ.Xviçiyanın abidəsi qoyulub.

Hər il Lado Mesxişvili adına Kutaisi Gürcü Teatrı İmereti bölgəsinin peşəkar və xalq teatrlarını birləşdirən "Teatr İmereti" festivalını keçirir. Hazırda teatrın truppasında 50-dən çox aktyor cəmləşib. Onların arasında Gürcüstanın Xalq artistləri, dövlət mükafatları laureatları da var. Tamaşalardan əlavə, Kutaisi Dövlət Dram Teatrının səhnəsində müxtəlif tədbirlər də keçirilir. Məsələn, Şəhər Günündə burada Gürcüstan milli mahnı və rəqs ansamblını görmək mümkündür.

## Teatr truppası
Lado Mesxişvili adına Kutaisi Gürcü Teatrı truppasında görkəmli gürcü aktyorları: Nodar Çxeidze, E. Mesxi, K. Mesxi, Ş. Dadiani, Y. Zardalişvili, V. Balançivadze, A. Murusidze, I. Xviçia, Ş.Khoneli, K.Abesadze, M.Gelaşvili, V.Qventsadze, T.Qviniaşvili, A. Kelbakiani, T. Kiknadze, B.Kokeladze, Q.Kokeladze, K.Kolkhideli, V.Meqrelişvili, Q.Natşlişvili, S.Pirveli, N.Saqaradze, M.Svanidze, Ş.Xadjalia, N. Tsinamdzqvari, A.Çikvinidze, E.Verulaşvili; rejissor A.E.Çxartişvili çalışmışdı.

Yelena Dmitriyevna Axvlediani 1920-ci illərdə teatrda tamaşaların dekorasiyası üzərində işləmişdir.

## İstinadlar
Taymuraz Bolloyev

**Taymuraz Kazbekoviç Bolloyev** (*d.* *[[28 fevral]] [[1953]]*) — “Baltika” Pivə İstehsalı Kombinatının prezidenti; Braziliya Federativ Respublikasının fəxri konsulu.

## Haqqında
Taymuraz Bolloyev 28 fevral 1953-cü ildə Şimali Osetiya MSSR-də Xaznidon kəndində anadan olmuşdur.

Moskva Yeyinti Sənayesi İnstitutunda pivə istehsalı və qıcqırma prosesləri ixtisasına yiyələnmişdir (1980).

Əmək fəaliyyətinə Stepan Razin adına Leninqrad Pivə İstehsalı Zavodunda başlamış, növbə ustası, mexanik, sex rəisi, baş pivə ustası vəzifələrində işləmişdir. 1984-1987-ci illər ərzində Leninqrad vilayəti Vsevolysk Sənaye Kombinatında direktor, 1987-1991-ci illərdə isə baş texnoloq olmuşdur. İsveç kreditinin köməyi ilə şəhər hakimiyyəti tərəfindən yaradılmış “Baltika” Pivə İstehsalı Kombinatında 1991-ci ildən direktor, 1992-2001-ci illərdə baş direktor olub. 2001-ci ildən “Baltika” Pivə İstehsalı Kombinatının prezidentidir. Kombinatda sürətli iqtisadi inkişaf V.Putinin himayəsi sayəsində mümkün olmuşdur. Onları bir-birinə bağlayan həm də güləşə maraq olub. Sankt-Peterburqda populyarlığına görə prezident V.Putindən sonra T.K.Balloyev 2-ci adam olmuşdur. “Baltika” öz sahəsi üzrə lider olmuş, bazarın 26,4%-ni tutmuşdur. 1 yanvar 2005-ci il tarixində vəzifəsini könüllü surətdə tərk etmiş və bu hərəkəti ilə pivə sənayesinin çox nümayəndələrini təəccübləndirmişdir. “Vətən qarşısında xidmətlərə görə” IV dərəcəli ordenlə, “Vətən qarşısında xidmətlərə görə” II dərəcəli ordeninin medalı ilə, “Şərəf” ordeni ilə, müqəddəs Sergey Radoneyk həzrətləri kilsə ordeni ilə, “Şərəf legionu” ordeni (Fransa) ilə təltif olunmuşdur. 2002-ci ildən Rusiyanın Şimal-qərb regionunda Braziliya Federativ Respublikasının fəxri konsulu olmuşdur.

## Mükfatları

* «Vətən qarşısında xidmətlərinə görə» III dərəcəli orden (27 may, 2004) — *qida sənayesinə böyük şəxsi təşəbbüsünə görə;*
* Orden "Vətən qarşısında xidmətə görə" IV dərəcəli orden (29 may, 2000);
* Şərəf ordeni (1997);
* "Vətən qarşısında xidmətə görə" II dərəcəli ordeni (1995);
* "Sankt-Peterburqun 300 illiyi xatirəsinə" medal (2003);
* Fəxri legionun kavaler ordeni (2003, Fransa);
* "Qida məhsullarının istehsalı" nominasiyasında müsabiqənin nəticələrinə görə 2000-ci ildə Rusiyanın ən yaxşı meneceri;
* "Ekspert" jurnalı tərəfindən federal səviyyədə 100 ən nüfuzlu rus sahibkarı seçilmişdir;
* Hər il "Profil" jurnalı tərəfindən 1990 və 2000-ci illərdə keçirilən "Biznes profili" nominasiyasında "İlin profili" müsabiqəsinin ikiqat laureatı;
* Qızıl Sofit mükafatı
* 2002-ci ildən Sankt-Peterburqda Braziliyanın fəxri konsulu və s.

## Mənbə

* Боллоев Таймураз Казбекович // Кто есть кто в Санкт-Петербурге: Биографический ежегодник. Вып. 13 / В. К. Васильев, О. С. Кузин, Ю. И. Светов, В. Б. Угрюмов. — СПб.: Издательский дом «Кто есть кто в СПб», 2008, С. 56 

## İstinadlar
Stanislav İlyasov

**İlyasov Stanislav Valentinoviç** *(d.[[1953]]) —* V. V. Putinin prezidentliyinin birinci müddətində, Nazirlər Kabinetinə M. M. Kasyanovun rəhbərliyi dövründə, 06.11.2002-ci ildən 09.03 2004-cü ilə qədər Çeçen Respublikasının sosial-iqtisadi inkişafı üzrə icra hakimiyyəti federal idarələri koordinasiya naziri.

## Haqqında
Dağıstan MSSR də Qızılyar şəhərində anadan olub. Ali təhsilini Leninqrad Elektrotexnika-İnstitutunda elektrik rabitəsi mütəxəssisi ixtisası üzrə alıb (1980). Texniki elmlər doktorudur. Rusiya EA-nın müxbir üzvüdür. 1972–1975-ci illərdə Sovet ordusu sıralarında xidmət edib. 1975-ci ildən Qızılyar paylayıcı elektrik şəbəkələrinin ustası, baş ustası, Zaterecni elektroşəbəkələr müəssisəsinin müdir müavini, "Elektronadzor"un Qızılyar şöbəsinin rəisi, daha sonra Qızılyar şəhər icra hakimiyyətinin sədri olub.1988-1990-ci illərdə "Spese-nerqoremont", Mahaçqalada "Daqenerqo", Pyatiqorskda "Cənub sistemlərarası sistemi" ixtisaslaşdırılmış Təmir İdarəsinin direktoru olub. 1994–1997-ci illərdə "YES Rossiya" Rusiya Səhmdar Cəmiyyətinin Şimali Qafqaz enerji sisteminin baş direktor müavini, baş direktoru olub. 1995-ci ildə RF Dövlət Dumasının ikinci çağırışında irəli sürdüyü namizədliyi uğursuzluqla nəticələnir. 1997-ci ilin may-avqustunda "YES Rossiya" Rusiya Səhmdar Cəmiyyətinin sədr müavini, "Enerqoperetok" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin baş direktoru olub. 1997-ci ildə Stavropol vilayətində hökumət rəhbərinin müavini olub. 1997–1999-cu ilə qədər Stavropolun hökumət rəhbəri olub. Bu vəzifədən vilayətin qubernatoru A. Çernoqorov tərəfindən azad olunub. "Rusiyanın vahid elektroenergetik kompleksi" kooperasiyasının prezidentinin müavini olub. 1999-cu ildə sağ qüvvələrin və "Yedinstvo" hərəkatının dəstəyi ilə öz namizədliyini qubernator seçkilərində irəli sürür. 36,5% səslə A. Çerneqorova uduzub. 2001-ci ilin yanvarında Çeçen Respublikasında idarə başçısının müavini, hökumət rəhbəri olub. Bu vəzifədə fəaliyyətə başladığı ilk gündən Çeçen Respublikasının bərpasına ayrılmış pulların yalnız öz ixtiyarında olması üçün rəhbərliyin müvəqqəti başçısı Ə. Qədirovla mübarizəyə başlayır. Təcrübəli rəhbər işçi və idarəçidir. Praktiki olaraq siyasi məsələlərə toxunmur, televiziyada görünməməyə çalışır. Uzaq bölgələrə qaz çəkdirir, elektrik təchizatı üçün "YES Rossiya" Rusiya Səhmdar Cəmiyyəti ilə danışıqlar aparır. 06.11.2002-ci ildən Çeçen Respublikasının sosial-iqtisadi inkişaf üzrə icra hakimiyyəti federal idarələri koordinasiya naziridir. 27.12.2002-ci ildə Çeçen Respublikası Hökumət evinin partlayışı zamanı binada olub, lakin zədə almayıb. 2001-ci il-də Hökumət evinin tualeti partladılarkən də ona heç bir zərər dəyməyib. Bomba ustalıqla qoyulmadığından partlayış dalğası ətrafa yayılaraq yuxarıya qalxa bilmir. Həmin vaxt yuxarı mərtəbədə S. İlyasov dövlət qulluqçuları ilə geniş iclas keçirməkdə idi. 26.03.2004-cü ildə Balıqçılar Federal Agentliyinin rəhbəri olub. Şimali Qafqazda pravoslav kilsələrin təmiri və bərpasına göstərdiyi köməkliyə görə Kilsə ordeni ilə təltif olunub. RF-in əməkdar energetikidir. Sərbəst güləş üzrə idman ustasıdır, Rusiya üzrə çempion olub.

## İstinadlar
Yusup Xappalayev

**Yusup Xappalayev** () — Lak şairi, Lak, Dağıstan, Sovet poeziyasının banisi, XX əsrin ən böyük Dağıstan şairlərindən biri, Dağıstan MSSR xalq şairi (1966). Əsərlərini lak dilində yazmışdır. 
## Bioqrafiyası
Yusup Ramazanoviç Xappalayev 22 iyun 1916-cı ildə Xurukra kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Atasını erkən itirmiş və anasının səyi nəticəsində ayağa qalxmışdır. 1933-cü ildə Yusuf Qumuq Pedaqoji Məktəbini bitirir, kənd məktəbində müəllim və direktor olaraq çalışır, "Novıy Put" rayon qəzetinin redaksiyasında, Dağıstan Dövlət Nəşriyyatında işləyir. 
## Ədəbi fəaliyyəti
Əsas əsərləri lak dilində nəşr edilmişdir.

Yusup Xappalaev lak folklorunun, xüsusən də lak qəhrəmanlıq dastanının əla bilicisidir. O, "Xan Murtazəli" və "Udrida" poemalarının müəllifidir.
Onun bir çox şeir və poemalar kitabları Moskva nəşriyyatlarında "Bir dostun isti ürəyi", "Mahnı sözləri", "Çaxmaq çaxmaq və bənövşə", "Toxumlar qucaqda yatır", "Mən taxılam" kimi başlıqlı adlarla nəşr olunmuşdur. Happalayevin şeirlərini rus dilinə Yakov Kozlovski, Naum Qrebnev, İrina Ozerova, Yakov Helemski, Vladimir Sokolov, Larisa Şçasnaya, Vera Zvyaqintseva, Vladimir Derjavin, Mark Maksimov və başqaları kimi söz ustaları tərcümə etmişdir.

Şair şeir və poemaların lak dilinə tərcümə olunmasına böyük diqqət yetirirdi. Lak xalqı onun tərcümələri sayəsində erməni xalqının "Sasunlu David" dastanı, hind dastanı "Mahabharata", gürcü ədəbiyyatının klassiki Şota Rustavelinin "Pələng dərisi geymiş pəhləvan" poemaları ilə tanış olur. Xappalayevin təxminən iyirmi il işlədiyi tərcümə fəaliyyəti vardır. Aleksandr Puşkin, Mixail Lermontov, Vladimir Mayakovski, Anna Axmatova, Taras Şevçenko, Lesya Ukraynka, Xafiz, İvan Franko, Yanka Kupala, Kosta Xetaqurov, Lu Sin, Saadi, Ömər Xəyyam, Nizami Gəncəvi, Yeqişe Raynis, Yanis Maksim, Tank, Cambul Cabayev, Nazim Hikmət, Səməd Vurğun, Alim Keşokov, Batıray Omarla, Süleyman Stalski, Qamzat Sadası və bir çox başqalarının əsərlərini tərcümə etmişdir.

Vətəndaş şeirlərində xalqlar dostluğu fəal şəkildə təriflənir. Kuba haqqında Amerikalı qaradərililərin hüquqları uğrunda mübarizə aparan Ceyms Meredit, pakistanlı şair Faiz Əhməd Faiz haqqında şeirləri vardır.
Xappalayev Dağıstan və gürcü xalqlarının dostluğuna bir sıra şeirlər həsr edir. Bunların arasında “Gürcülərə! Vaja Pşavelanın yüz illiyində "  adlı şeirində şair dağıstanlıların gürcülərə olan səmimi dostluq və sevgi hisslərini dilə gətirir. Şeir gürcü ədəbiyyatının klassikası Vaja Pşavelanın ildönümü şərəfinə yazılmışdır.

## Mükafatları
Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni;

İki dəfə "Şərəf nişanı" ordeni.

## İstinadlar
Harun Səidov

**Harun Səidov** () — inqilabçı, Vətəndaş müharibəsi iştirakçısı, lak yazıçısı, publisist.
## Bioqrafiyası
Harun Səidov 1894-cü ildə Vaçi kəndində (indiki Dağıstanın Kuli rayonu) rayon məhkəməsinin katibi Səid Səidovun ailəsində anadan olmuşdur. Temir-Xan-Şurdakı realnı məktəbini bitirmişdir. 1912-1915-ci illərdə kadet məktəbində təhsil alır. 1915-ci ildə Moskva Ticarət İnstitutuna daxil olur. 1917-ci ildə Dağıstana qayıdır, burada Ulibiy Buynakski ilə birlikdə Dağıstanın təhsil və təşviqat bürosunu qurur. "İlçi" qəzetinin, 1918-ci ildən isə "İnqilabci dağlı" qəzetinin redaktoru olur. Burjua partiyasının siyasətini ifşa edən inqilabçı, qanlı imperialist savaşın davam etməsinə qarşı çıxır.
Vətəndaş müharibəsi illərində "Qırmızılar"-ın tərəfini tutur. Dağıstanda əks-inqilab qüvvələrinə qarşı may qiyamının təşkilatçılarından biri olur. Partizan dəstəsinə rəhbərlik edir. 1918-ci il mayın 2-də Dağıstanda Sovetlərin hakimiyyəti elan edilir və Dağıstan Regional Hərbi İnqilab Komitəsi təşkil edilir. Komitə sədrinin müavini vəzifəsinə Harun Səidov təyin edilir. 1918-ci ilin iyulunda Sovetlərin birinci qurultayında Dağıstan vilayətinin icra komitəsi seçilir. Harun Səidov da icra komitəsinə daxil olur. Vətəndaş müharibəsinin başlanğıcında Harun Saidov Cenqutay cəbhəsindəki Denikin ordusunun nizami birləşmələri ilə cəsarətlə döyüşən Qazqumuq partizan dəstəsini təşkil edir. İyul qiyamının məğlubiyyətindən sonra Harun Səidovun dəstəsi Qazıqumuq rayonuna çəkilir. 1919-cu ilin avqustunda Harun Səidov əks-inqilab agentləri tərəfindən ələ keçirilir və Ağ Qvardiyaçılara təhvil verilir.
13 avqust 1919-cu ildə Sudaaxar dərəsində Denikinçilər tərəfindən güllələnir.

## Sənət əsərləri
Səidov Dağıstan ədəbiyyatında usta yanında duran şagirdlərin çətin həyatından bəhs edən "Tinkers" (1914-1916) ilk dramını yazır. Həmçinin Səidov "Külək əsərsə", "Partizan mahnısı", "Axşam səmasını xəyal etdim" kimi bir sıra mahnıların sözlərinin müəllifidir. İyirmi üç yaşlı inqilabçı 1914-cü ildə teatr səhnəsinə çıxan lak dilində ilk olan "Tinker" pyesini yazır.

## Xatirəsi
Sudaxar, Vaçi və Qumuq kəndlərində Harun Səidovun abidələri ucaldılmışdır. Mahaçqalada və Dərbənd şəhərlərinə; Şamxal, Qarabudaxkənd, Sultan-Yeni-Yurt, Novolakskoe və s. kəndlərdə küçələr onun adını daşıyır. 
Kuli rayonu, Kuli kəndində Harun Saidov adına Kənd təsərrüfatı istehsal kooperativi fəaliyyət göstərmişdir (keçmiş kolxoz). İ. Kurbanəliyevin "Dağların bolşevikləri" hekayəsi və B. Ramazanovun "Daşdakı ulduz" pyesi ona həsr edilmişdir. 
## Mənbə
* Краткая литературная энциклопедия
* В селении Кумух открыли памятник Гаруну Саидову
* К 115-летию революционера и драматурга Гаруна Саидова в Махачкале прошел вечер памяти
## İstinadlar
Səid Qabiyev

**Səid Qabiyev** () — Dağıstan Respublikasının qurulmasının başlanğıcında dayanan sovet inqilabçısı, dövlət xadimi, siyasi, partiya və ictimai xadimi. Lak ədəbiyyatının banilərindən biri. Əsərlərini lak və rus dillərində yazmışdır.
## Bioqrafiyası
### Təhsili
Səid Qabiyev 28 may 1882-ci ildə Opoçka şəhərində (indiki Pskov vilayəti) anadan olmuşdur. Atası İbrahim Qəbiyev Qumuq kəndinin usta olur və 1877 qiyamında iştirak etdiyi üçün 30 min məhkum ilə birlikdə arasında Pskov vilayətinə sürgün edilir. Ailəsini də özü ilə aparmağa icazə verilir. Səid Qabiyev 1903-cü ildə Stavropoldakı gimnaziyanı bitirir, sonra Sankt-Peterburq Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olur. 
### Siyasi fəaliyyət
1905-ci il inqilabında fəal iştirak edir. 1917-ci ilin may ayında Vladiqafqazda keçirilən 1-ci Dağ Qurultayında (1–7 may 1917) iştirak edir və burada xalq təhsili haqqında bir məruzə edir. Şimali Qafqaz və Dağıstan Dağlılar Birliyi Mərkəzi Komitəsinə üzv seçilir.

Elə həmin ilin may ayının sonundan etibarən "Dağıstan Sosialist Qrupu"-nun üzvü (lideri J. Korkmasov). 1917-ci ilin avqustundan Dağıstan Vilayəti İcraiyyə Komitəsi üzv olur. 1918-ci ilin may ayından Hərbi İnqilab Komitəsinin Daxili İşlər İdarəsi, sonra Dağıstan Vilayət İcraiyyə Komitəsinə rəhbərlik edir. Avqust ayında L. Biçeraxovanın işğalı zamanı Dağıstanı tərk edir. Bir müddət Vladiqafqazda olur, burada Ağ kazaklar tərəfindən tutulmadan əvvəl "İnqilabi dağlı" qəzetini redaktə edir.

1918-ci ilin noyabrında Terek Bölgəsi İşçi Xalqlarının Konqresinin işində iştirak edir və burada yeni yaradılan Alman-Türk blokunu (Şimali Qafqaz üzərində protektoratdan məhrum edildiyi) qınayan hərəkətləri haqqında məruzə edir. "Müstəqillik" elan edən Dağlılar Hökumətinin Brest-Litovsk müqaviləsinin imzalanmasıni qəbul etmir. 1919-cu ilin payızından 1920-ci ilin martına qədər Zaqafqaziyada olur.

1918–1919-cu illərdə Terek Sovet Respublikası Xalq Şurasının sədri işləyir.

1920-ci ildən 1922-ci ilə qədər Səid Qabiyev Dağrevkomun sədri, DMSSR Xalq Maarif Komissarı, DMSSR Maliyyə Xalq Komissarı vəzifələrində çalışmışdır. 1920-ci ilin sentyabrında Bakıda keçirilən Şərq Xalqlarının I Qurultayında iştirak edir. O, "Tədbirlər Şuranın" üzvü olur.

1921-ci ilin aprelindən 1922-ci ilə qədər Xalq Maarif Komissarlığının rəhbəri olur. 1923–1926-cı illərdə DMSSR Xalq Komissarları Sovetinin Xalq Maliyyə Komissarlığının üzvü olur. 1927-ci ildən Zaqafqaziyada inzibati vəzifələrdə (Tiflisdəki fabrikin direktoru) işləmişdir. Stalin repressiyalarına məruz qalır, lakin uzun müddət SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı zindanlarında qaldıqdan sonra sərbəst buraxılır. 

## Xatirəsi
Qabiyev adına Mahaçqala, Buynaksk, Dərbənd şəhərlərindəki, Şamxal-Termen və Qumuq kəndlərində küçələr vardır. 
## Mənbə
* Краткая литературная энциклопедия
*Государственное казенное учреждение "Центральный Государственный архив Республики Дагестан". Фонд № Р-1388.
## İstinadlar
Sultanbəy keçidi

**Sultanbəy keçidi**- Ağdam rayonunun Abdal və Gülablı kəndləri yaxınlığında qeydə alınmışdır.

## Toponimiyası
Bu oroqrafik obyekt XX əsrin əvvəllərində ermənilərə qarşı mübarizə aparmış, Zəngəzurda, Qarabağda daşnaqlara qarşı vuruşmuş məşhur Xalq Qəhrəmanı Sultan bəy Əlipaşa (Paşa) bəy oğlunun adı ilə əlaqədar yaranmışdır.. Toponim Sultan bəyin buradan keçməsi ilə bağlıdır. Sultan ərəb mənşəli söz olub "hökmdar", "hakim", "dövlət başçısı" mənalarının verir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti

## İstinadlar
İzmayıl Aylarov

**İzmayıl Aylarov** () — Osetin sovet şairi və nasir, publisist.
## Bioqrafiyası
22 avqust 1924-cü ildə Kadisar (indiki Cənubi Osetiya/Gürcüstan) kəndində anadan olmuşdur.

Böyük Vətən müharibəsi illərində üç il kolxozda mühasib işləmiş, Mamison aşırımında yolun təmizlənməsində iştirak etmişdir.

1945-1949-cu illərdə Kadisarda ibtidai məktəbdə müəllim işləmişdir.

1953-cü ilə qədər Şimali Osetiya Pedaqoji İnstitutunun Tarix və Filologiya fakültəsində təhsil alır. Sonra Şimali Osetiyadakı məktəblərdə çalışır, osetin dili və ədəbiyyatını tədris edir.

İzmayıl Aylarov 2018-ci ildə dünyasını dəyişir.
## Yaradıcılığı
Uşaqlar və böyüklər üçün şeirlər toplusunun, hekayə və romanların müəllifidir.

Aylarovun ilk şeirləri rayon qəzetində dərc olunur. Şair ilk toplusunu ("Qakk-qakk, kuıdzı qakk", 1965) uşaqlara həsr etmişdir. "Bir maralı qovdum" ikinci şeirlər toplusu ("Futsysırdton særjın saq", 1969) da məktəbəqədər və ibtidai məktəb yaşlı uşaqlar üçün şeirlərdən ibarətdir. Rus dilinə tərcümə olunan bu tolpu 1970 -ci ildə nəşr olunur. “Kim tez ayılır, peşman deyil" ("Rajı badaq - væsmon", 1973) - şairin ibtidai və orta məktəb şagirləri üçün yazdığı şeirlər toplusu belə adlanır.

Yetkinlər üçün "Ana qəlbi" şeirlər toplusu, ana və vətən sevgisi, dağ təbiətinin mənəvi gözəlliyi, yaradıcılıq və bolluq sevinci, özünə hörmət haqqındadır.

1974-cü ildə Aylarov Osetiyada işləyən bir kolxoz ailəsinin həyatını əks etdirən hekayəsini nəşr etdirir. "Yağışdan sonra - günəşli bir gün"  hekayəsində insanın tərbiyəsi ilə bağlı sual kəskin şəkildə qaldırılır.

İzmayıl Aylarovun ən böyük əsəri "Mamison aşırımında" roman-trilogiyasıdır. Birinci kitab (1987) 1916-1921-ci illəri əhatə edir və dağlıların inqilabdan əvvəlki çətin iqtisadi və sosial həyatından bəhs edir. Bu həyatın fonunda, vətəndaş müharibəsi dövründə xüsusilə kəskin xarakter almış sinif mübarizəsi göstərilir. Mübarizə 1921-ci ilin fevralında XI Qırmızı Ordunun Gürcüstana Mamison keçidi ilə əfsanəvi keçidi və Sovet hakimiyyətinin Gürcüstan və Cənubi Osetiyada qələbəsi ilə başa çatır. Romanda yoxsulluq və sərt təbiətlə mübarizədə dağlıların qarşılıqlı yardımını təsvir edən səhifələrə də diqqət çəkilir.

"Tanrı həqiqəti" adlı oçerqlər və məqalələr kitabında müəllif müasir cəmiyyətin aktual problemlərini qaldırır: milli iqtisadiyyatın, mədəniyyətin, ideologiyanın və əxlaqın vəziyyəti. Ana dilinin inkişafı və işləməsi problemlərinə xüsusi diqqət yetirir, milli qürur və milli birliyə səsləyir. 
## Mənbə
* Айларов Измаил
## İstinadlar
Sosko Ambalov

**Sosko Ambalov** () — Osetiya ictimai xadimi, etnoqraf, tərcüməçi, dilçi və Osetiya folklorunun toplayıcısı.

## Bioqrafiyası
18 oktyabr 1870 -ci ildə Ardon kəndində (bu gün - şəhərdir) gizir ailəsində anadan olmuşdur. Doğulduğu kənddə kilsə məktəbini bitirdikdən sonra Ardon İlahiyyat Seminariyasına daxil olur.

XIX əsrin 90-cı illərində kitab nəşriyyat cəmiyyətinin qurulmasının təşəbbüskarlarından biri olur. Osetiyalı müəlliflərin əsərlərini nəşr etdirməklə məşğul olur, xüsusən də ilk dəfə şair Kosta Xetaqurovun "Osetiya lirası" şeirlər toplusunu nəşr etdirir. İlk nömrəsi 23 iyul 1906-cı ildə nəşr olunan "İron qazet" qəzetinin nəşrini təşkil edir və 1907-ci ildən "Noq sard" (Yeni həyat) qəzetini nəşr etdirir.

Dostları Babu Zanqiyev və Mixa Basiyev ilə birlikdə Laba kəndindən Vladiqafqaza gedən mərhum Kosta Xetaqurovun cənazəsini müşayiət edir.

1918-ci ildə Osetiya Tarix və Fəlsəfə Cəmiyyətinin üzvü olur. Cəmiyyətin göstərişi ilə 1920-ci illərdən etibarən osetin şifahi xalq yaradıcılığının əsərlərini toplamağa başlayır. Ekspedisiyaları əsasında osetin xalq əfsanələrinin toplusunu nəşr etdirir.

1925-ci ildən akademik Vsevolod Millerin "Osetiya-Rusca-Almanca lüğətinin" I və II cildlərinin nəşrinin hazırlanmasında birbaşa iştirak etmişdir. Lüğətin nəşri SSRİ Elmlər Akademiyasının 200 illik yubileyinə təsadüf edir. Sözlüyü hazırlamaq və nəşr etdirmək üçün professor A.  Freymana tapşırıq verilir. Sosko Ambalov Şimali Osetiya Regional İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyəti tərəfindən professor Freyana kömək etmək üçün Leninqrada göndərilir. Sözlük nəşri üzərində işləməklə yanaşı, Leninqrad Dövlət Universitetində osetin dili ilə bağlı mühazirələri oxuyur. 1932-ci ildə vətəninə qayıdır.

Fridrix Şillerin "Quldurlar" və "Vilhelm Tell" dramlarını alman dilindən osetin dilinə, Hans Xristian Andersenin nağıllarını, Lev Tolstoy və Maksim Qorkinin hekayələrini tərcümə edir.

1937-ci ildə saxta ittihamlarla mühakimə edilərək güllələnməyə məhkum edilir.
## Xatirəsi
2006-cı ilin oktyabrında Ardondakı Şöhrət Xiyabanında Sosko Ambalova həsr olunmuş abidənin naçılışı baş tutur. açıldı. Heykəlin müəllifi İ. Hayevdir.

Ardon Mərkəzi Kitabxanası onun adını daşıyır.

2006-cı ildə Sosko Ambalovun Ardondakı evinə xatirə lövhəsi asılmışdır.

Şimali Osetiya-Alaniya Respublikası Jurnalistlər Birliyi tərəfindən təsdiqlənən nəşr və jurnalistikada illik mükafat onun adını daşıyır.
## Ədəbiyyat
*Бибоева И. Г., Казиты М. Р. Писатели Осетии (Библиографический справочник). — Владикавказ: Ир, 2015. — С. 43—44. — ISBN 978-5-7534-1499-1.
*Туаллагов А. Д., Туаллагов А. А. Цоцко Бицоевич Амбалов (историко-биографический очерк). — Владикавказ, 2012. — 263 с. — ISBN 978-5-905691-48-5.
*Челехсаты К. С. Осетия и осетины. — 2-е изд. — Владикавказ — СПб, 2009. — С. 467. — ISBN 593768030-8.
## Mənbə
* Губади Дзагурти, О Цоцко Амбалове
* Цгъойты Хазби, Æмбалты Цоцко, «Растдзинад» 
* Цоцко Амбалов. "Да будем мы свободными, как предки!"
## İstinadlar
"Oktyabr İnqilabı" kanalı

**"Oktyabr İnqilabı" kanalı** (**OİK**) — Dağıstan Respublikasının, eləcə də Maxçqala, Kaspiysk və İzberbaş şəhərlərini su ilə təmin edən kanal. Kanal əsasən Dağıstanın quraq və az sulu rayonları olan Terek-Sulak və Primorski düzənliyini su ilə təmin etmək məqsədilə çəkilib.

## Tikilmə tarixi

### İlk tikinti cəhtləri
Primorski və Terek-Sulak düzənliyində rütubət çatışmazlığı üzündən tez-tez quraqlıq qeydə alınırdı. Sulak çayı ilə Mahaçkala arasında qalan geniş məhsuldar torpaqlar ancaq otlaq sahəsi kimi istifadə olunurdu. Su çatışmamzlığı Mahaçqala şəhərinin inkişafına, eləcə də sənayenin inkişafına mənfi təsir göstərirdi. Şəhəri su ilə ancaq Tarki-Taudan çəkilən su xətti təmin edirdi. Bundan başqa Şurinka və Sulak çaylarından su gətirilirdi.

Kanalın tikintisinə ilk cəht XIX əsrin ikinci yarında olmuşdur. 1 may 1875-ci ildə mühəndis Nevinskinin rəhbərliyi ilə Sulak çayında Mahaçqalaya (Petrovski-Port) kanal çəkilişinə start verildi. 1876-cı ildə kanalın 46 verstlik hissə çəkildi. Ancaq hesablamalarda olan yanılışlıqlar üzündən kanal çəkilişi uğursuz oldu.

1882-ci ildə yenidən kanal çəkilişinə başlanıldı və 1888-ci ildə kanal şəhərə çəkilib çatdırıldı. Bir il sonra kanala su buraxıldı. Su ancaq Şurkina çayına kimi gəlib çata bildi. Burda qurulmuş damba dağıldı. Damba yenidən inşa olunsa da məlum oldu ki tikintidə yanılışlıqlar var. Kanal tikintisi dayandırıldı və kanal tezliklə qumla doldu.

### Xalq tikintisi
1921-ci ilin 11 oktyabrında Dağıstan hökumətinin № 114 qərarı ilə bölgədə böyük iməciliyə qərar verildi və bununla da Oktyabr İnqilabı kanalının tikintisinə başlanıldı. Kanal tikintisinin ilk mərhələsinin Oktyabr inqilabının ildönümünə bitirmək planlaşdırılmışdı. Tikintinin getdiyi üç ay müddətində gündəlik 3500 nəfər işçi toplam 16 min kubmetr torpağı qazmışdılar. 1921-ci ildə əsas iş Sulak çayındakı çıxış hissəsində gedirdi.

1922-ci ildə kanal tikintisi mərhələli şəkildə aparılırdı. Sulak-Manas magistiral etapı, daha sonra Mahaçqala etapının bitməsinin 1922-ci ilin noyabırına planlaşdırırdılar. Artıq kanal tikintisində iştirak edənlərin toplam sayı 10 min nəfər çatmışdır. Kanalın tikintisi İkinci Ümumdağıstan Sovetlər qurultayında bitirildi.

## Xarakteriskası
Kanalın 1-ci hissəsinin uzunluğu — 90 km (Mahaçqalaya kimi), 2-ci hissəsinin uzunluğu — 140 km (İzberbaşa kimi). Kanalın su ötürmə qabiliyyəti 20 m³/saniyədir.

## İstinadlar
Topaz (dəqiqləşdirmə)

**[[Topaz]]** — qiymətli daş. Həmçinin bu mənaları ifadə edə bilər:

* Topaz (bukmeyker) — Azərbaycanda bukmeyker.
* Topaz (film, 1969) — ABŞ filmi.
Cekson Van

**Jackson Wang** (çincə:王 嘉爾); ; ) Honq Konqdan olan repçi, müğənni, modelyer və rəqqasdır. Team Wang səsyazma etiketinin qurucusudur və Team Wang Design moda markasının yaradıcı direktoru və baş dizayneridir. Çində solo sənətçi və televiziya aparıcısı kimi fəaldır. Cənubi Koreyalı Got7 oğlan qrupunun üzvü və eyni zamanda Çinli Panthepack hip hop qrupunun üzvüdür.
Honq Konqda doğulub böyüyən Van, Honq Konq qılıncoynatma komandasının üzvü idi. 2010 Yay Gənclər Olimpiadasında on birinci oldu və 2011-ci ildə Qılıncoynatma üzrə gənclər və yeniyetmələr arasında Asiya Çempionatında birinci yeri qazandı. Musiqi dinləməsindən keçdikdən sonra 2011-ci ilin iyul ayında K-popda karyera qurmaq üçün Cənubi Koreyanın Seul şəhərinə köçdü.2014-cü ilin yanvar ayında, iki ildən çox məşq etdikdən sonra, Cekson "Girls Girls Girls" adlı single ilə Got7 üzvü olaraq debüt etdi.

## Şəxsi həyatı
Çində, Koreyada və dünyanın qalan hissəsində əyləncə sənayesində çalışdığı üçün, Cekson bir çox dilləri bilir; Mandarin, Kanton, Koreya və İngilis dillərini mükəmməl bilir və başa düşür.

2019-cu ilin avqust ayında Van, Çin bayrağının bir fotoşəkilini yüklədi və 2019–20-ci illərdə Honq Konq etirazları zamanaı Çin bayrağı çıxarılaraq Victoria Limanına atıldıqdan sonra rəsmi Weibo hesabında özünü "Çin bayrağının 1,4 milyard qəyyumundan biri" elan etdi. 2020-ci ilin yanvar ayında Forbes -ə verdiyi müsahibədə Wang özünü "Çindən Cekson Van" olaraq təqdim etdi və dedi: "Məqsədim, adımı hər kəsin məni tanımasına icazə verməkdir. insanlara bildirin ki, Çinli uşaqlar da yaxşı musiqi üzərində işləyirlər. "

2021-ci ilin mart ayında Van, Adidas ilə iş əlaqələrini, Sincan pambıq istehsal edən bölgədə məcburi əməyin olması ilə bağlı daha əvvəl açıqladıqları açıqlamadan sonra dayandırdı.

## Filmoqrafiya

### Seriallar

### Televiziya şouları

### Mükafatlar

## İstinadlar
Tarki-Tau

**Tarki-Tau** — Dağıstan Respublikasında dağ. Dağ öz adını Dağıstanın ən qədim kəndlərindən biri olan Tarki aulundan götürüb. Tariki-Tau oronimi yaylaya və bütün dağ silsiləsinə aid edilsə də, dağın zirvəsinə başqa ad verilib — Sarıyar burnu. Sarıyar dağın şiş ucudur. Sarıyar qumuq dilində «sarı»  və «yar» (yarğan) deməkdir.

## Xarakteriskası
Tarki-Tau görünüşcə nəhəng masaya bənzər yüksəkliyi xatırladır. Tark-Tau dağının ətəyində Dağıstanın paytaxtı Mahaçqala şəhəri yerləşir. Dağı Xəzər dənizindən 3 km-lik məsafə ayırır. Dağın mütləq hündürlüyü 720 metr, Xəzərə görə nisbi hündürlüyü isə  — 745 metrdir ( 1998-ci ilin məlumatı).

Tarki-Tau aydın görsənən yayla formalı relyefə malikdir. Yayla dağın ətəyindən təxminən 350-400 metr yüksəklikdən kəskin formada yuxarıya qalxır. Zirvə ilə ətək arasında olan ümumu 11 km-lik yolun 6,5 km hissəi yayladan keçir. Yaylanın şimal-şərq yamacında, qayalı çıxıntılı ətəkdə Kyaxulay aulu yerləşir. Tarki-Tau yaylasının ümumi sahəsi 22 km²-dir.

Dağ ətəyində Kyaxulay aulundan başqa iki qumuq kəndi yerləşir — Tarki, Alburikent. Tarki-Tau dağı ətəyində yerləşən müsəlman qəbristanlığında Rəsul Həmzətov dəfn edilib. Tarki-Tau bir çox tarixi hadisələrə şahid olub. VII-VIII əsrlərdə bu ərazilərdə xəzərlər yaşamışdılar və Səməndər şəhərini inşa etmişdilər. XII əsrdə dağ ətəklərindən monqol orduları, XIV əsrdə isə Teymurun ordusu keçmişdir. 1822-ci ildə general Aleksey Yermolov dağ yaxınlığında *Burnaya* qalasını inşa etdirmişdir. Qalanın qalıqlarını indi də görmək mümkündür.

Yayla üzərində Rusiya Müdafiə Nazirliyinin radiolokasiya stansiyası yerləşir. Ərazidə bir neçə müşahidə meydançası var. Meydançadan ətraf ərazini, eləcə də Mahaçqala şəhərini seyr etmək mümkündür. Dağa müəyyən yolu avtomobillə qalxmaq mümkündür. 

## Fauna və florası
Dağın bir hissəsi palıd və vələs ağaclarından ibarət meşə ilə örtülüdür. Ərazidə qafqaz armuduna, alça, zoğal, itburnu, əzgil və s. bitkilərə rast gəlinir. Vaşaq, meşə pişiyi, tülkü və dovşan ərazinin əsas heyvanat aləmidir.

## İncəsənətdə
«Tarki-Tau»  adlı mahnı və eyni adlı musiqi qrupu var.

## İstinadlar
İnquşetiya Milli Kitabxanası

**İnquşetiya Milli Kitabxanası** – 1993-cü ildə yaradılmış, Nazran şəhərində yerləşən, respublikanın aparıcı kitabxanası. 

## Haqqında
C.X.Yandiyeva adına İnquşetiya Respublikasının Milli Kitabxanası 1993-cü ildə yaradılmışdır. İnquşetiyanın Nazran şəhərində yerləşən respublikanın bu aparıcı kitabxanası, universal kitabsaxlayıcısı, mədəniyyət, təhsil və informasiya mərkəzi, həmin ərazinin kitabxanalarının elmi-metodik işinin və diyarşünaslıq fəaliyyətinin mərkəzidir.

2003-cü ildə fondu 88 min nüsxə olmuşdur. İnquş Respublikası ərazisində çap olunan bütün məhsullar vasitəsilə fondunu zənginləşdirir. 

MK-nın əsas fəaliyyət istiqamətlərindən biri də yerli mətbuatın fondunun formalaşdırılması və mühafizəsidir. 

Kitabxananın baş direktoru Qazdiyeva Tsaeş Abdullayevnadır. Baş direktorun elmi işlər üzrə müavini Pliyeva Maret Moçkiyevnadır. 

Газдиева Цаэш Абдуллаевна

## İstinadlar
Nikolay Koşman

**Koşman, Nikolay Pavloviç** ''() — RF-nın dövlət xadimi, general polkovnik; 1995–1996-cı illərdə Çeçen Respublikası hökumətinin Baş nazir müavini; 13.04.1996-cı ildən 1996-cı ilin noyabrına qədər Çeçen Respublikası hökumətinin sədri.

## Həyatı
O, Ukrayna SSR-in Kirovoqrad vilayətinin Yeni — Georgievka rayonunun Mironovka kəndində anadan olub.

O, Dnepropetrovsk Avtomobil Yolları Texnikumunda, Ussuriya hərbi avtomobil məktəbində, hərbi akademiyanın cəbhə arxası və nəqliyyat üzrə rabitəçi hərbi mühəndis ixtisası üzrə təhsil alıb.

Sovet dövründə dəmiryol qoşunlarında taqım komandirindən korpus komandirinə qədər müxtəlif vəzifələrdə çalışıb. Çernobıl AES-in qəza vəziyyətinin aradan qaldırılmasında iştirak edib. 1991-1995-ci illərdə dəmiryol qoşunlarında komandan müavini olub. 1994–1995-ci lərdə Çeçen Respublikası ərazisində dəmiryolunun bərpa olunmasında iştirak edib.

1995–1996-cı illərdə Çeçen Respublikası hökumətinin Baş nazir müavini (rəis D. Q. Zavqayev). 1996-cı ildə RF Prezidentinin səlahiyyətli nümayəndəsi kimi Çeçen Respublikasına (O. İ. Lobovun yanına) müvəqqəti ezam olunub.

13.04.1996-cı ildən 1996-cı ilin noyabrına qədər Çeçen Respublikası hökumətinin sədri olub.

1997-ci ildən RF rabitə nazirinin müavi O, RF Təhlükəsizlik Şurasının katibi olan A. İ. Lebedin 30.08.1996-cı ildə Xasavyurd müqaviləsinə imza atdığına görə pisləyib.

1997-ci ilin iyulundan 1998-ci ilin mayına qədər o, rabitə nazirinin müavini olmaqla yanaşı, RF-in Xüsusi Federal Tikinti Xidmətinə rəhbərlik edib. General-polkovnikdir.

1999-cu ilin aprelindən stats-sekretar və RF rabitə nazirinin müavini olub.

15.10.1999-cu ildən 08.06.2000-ci ilə qədər Rusiya Federasiyası hökumətinin müavini — Çeçen Respublikasında Rusiya Federasiyası hökumətinin səlahiyyətli nümayəndəsi təyin edilib.

Çeçen iqtisadiyyatının bərpa olunması üzrə federal orqanların icra hakimiyyətlərinin fəaliyyətini əlaqələndirmişdir.

16.11.1999-cu ildən Rusiya Federasiyası hökumətinin rəyasət heyətinin üzvü oldu.

08.06.2000-ci ildə prezident V. V. Putin Çeçenistanda Baş nazirin müavini dərəcəsi olan N. P. Koşmanın rəhbərlik etdiyi RF nümayəndəliyini ləğv etdi.

30.10.2002-ci ildən 08.04.2004-cü ilə qədər RF-in dövlət tikinti idarəsinin sədri olub. N. P. Koşmanın oğlu Moskva vilayəti hökumətinin sədr müavinidir.

## Həmçinin bax
Stanislav İlyasov

## Xarici keçidlər
* Кошман Николай Павлович — insur-info.ru
* Кошман Николай Павлович — gazenergostroy.ru

## İstinadlar
Tsin Şupey

**Tsin Şupey** (; ) və ya sadəcə **Şu Pey** – Çin supermodeli və aktrisası. DNA Models (Nyu-York), Oui Management (Paris) və VIE Models (Honkonq) agentlikləri ilə əməkdaşlıq edir. Boyu 178 santimetrdir.

## İlk illəri
Tsin Şupey 10 avqust 1989-cı ildə Çinin Henan əyalətinin Kayfın şəhərində doğulmuşdur. Məktəb təhsilini ABŞ-nin Nyu-York şəhərində almışdır. Nyu-Yorkda təhsil alarkən model olmağa qərar vermişdir.

## Karyerası

Tsin 2007-ci ildə Next Management agentliyi ilə müqavilə imzalamışdır. 2007-ci ilin sentyabrında Nyu-York şəhərində baş tutmuş Rachel Roy şousunda model kimi debüt etmiş, Brian Reyes, Catherine Malandrino və Verrier brendləri üçün podiuma çıxmışdır. 2008-ci ilin avqustunda "British Elle", 2008-ci ilin avqustunda isə "Vogue China" jurnalının baş məqaləsində yer almışdır.

2012-ci ildə ilk dəfə olaraq Victoria's Secret Dəb Şousunda iştirak etmişdir. 2017-ci ildə Çinin Şanxay şəhərində baş tutan Victoria's Secret Dəb Şousunda da podiuma çıxmışdır.

2010-cu ildə 60 şou üçün modellik etmiş və 2011-ci ildə Models.com saytı tərəfindən Top-50 model siyahısına salınmışdır.. Maybelline və Vera Wang brendlərinin mətbuat katibi seçilmişdir. 2010-cu ilin iyulunda Elle Stil Mükafatının qalibi olmuşdur.

2012-ci ildə Gucci, Burberry, Vera Wang, Chanel, Dior və Versace brendləri üçün podiuma çıxmışdır.

2015-ci ilin martında "Göydən düşən körpə" filmində aktrisa kimi debüt etmişdir. 2015-cu ildə Met qalasında iştirak edərək Tommy Hilfiger brendinin yüksək dəb libasını geyinmişdir.

27 aprel 2012-ci ildə Huayi Brothers Fashion Group və Elle tərəfindən təşkil olunan bir film tədbirinin səfiri olmuşdur. 19 may 2012-ci ildə NBAJam Liv adlı qeyri-kommersiya idman tədbirində iştirak etmişdir. 8 noyabr 2012-ci ildə Swarovski şirkətinin Şanxay şəhərində baş tutan incəsənət sərgisinin iştirakçısı olmuşdur.

2013-cü ildə Mark Ceykobsun "Olduğun dərini qoru" adlı dəri xərçənginə qarşı olan köynək layihəsində iştirak edərək nud modellik etmişdir.

## Şəxsi həyatı
Tsin 2012-ci ildə Huayi Brothers Fashion Group şirkətinin meneceri Zao Ley ilə evlənmiş, 2015-ci ildə isə ondan boşanmışdır. Daha sonra Edison Çen ilə münasibəti olmuşdur.

2017-ci ildə Alaya Çen adlı ilk qızı doğulmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Fashion Model Directory profili
* 
* Models.com profili
*
Alahundağ

**Alahundağ** — Dağıstan Respublikasının cənub-qərbində, Böyük Qafqaz silsiləsində dağ zirvəsi. Hündürlüyü 3849 metrdir. Dağ ətəyinin ölçüsü təxminən 2 km-dir. Zirvəsi qar və dayimi buz qatından ibarətdir. Dağa ən yaxın böyük kənd Kulidir. Kəndə olan məsafə 19 km-dir. 

## Coğrafiyası
Alahundağ zirvəsi Dağıstanın Rutul, Lak və Çaroda rayonları sərhəddində yerləşir. Dağ yaxınlığından Subaerk, Aklikadta və Kumearxu çayları keçir. Alahundağ Samur silsiləsinin şimal yüksək dağlıq hissəsində yerləşir. Alhundağ şimaldan Kokma silsiləsi ilə birləşir. Bu silsilə Şərqi və Cənubi Dağıstanın çaylarını Sulak çayının hövzəsindən ayırır. Ümumi relyef xüsusiyyətinə görə Alahundağ Samur silsiləsinin üç hissəsindən yüksək dağlıq hissəsinə daxildir. Bu hissəni uzunluğu 45 km-dir. Orta dağlıq Kelq (1535 m) dağına kimidir və uzunuğu 52 km-dir. Alçaq dağlıq isə “450” dağına kimi olub uzunluğu 36 km-dir.

## Geologiyası
Alahundağ əsasən qara gilli şistli süxurlardan təşkil olunub. Dağın zirvəsində və qayalı ərazilərdə əhəng daşlı süxurlar üstünlük təşkil edir. Bir çox ərazilrəd şişli süxurlar sərt kristallik qumdaşları ilə kəsilir. Onların qalınlığı 3-4 metr arasında dəyişir.

## İqlimi
Dağın yerləşdiyi ərazi mülayim kontinental iqlim zonasına daxildir. Havası o qədər də rütubətli deyil. Orta illik temperatur 0 ° С-dir. Yağıntıların miqdarı yüksək deyil. Orta illik yağıntının miqdarı 901 mm-dir. Ən yüksək rütubətlik may ayında qeydə alınır (118 mm). Ən isti ay avqust (14  ° C) , ən soyuq ay isə yanvardı (−16 ° C). Qış aylarının orta temperaturu −12 −18 °С olur. Yay isti keçir. Temperatur  38 °С olur. Hava quru olduğundan ərazidə tənəffüs üçün problem yaranmır.  

## Bitki örtüyü
Alahundağ ərazisində əsas alp və subalp çəmənliyinə xarakterik flora yayılıb. Alp və subalp çəmənliyi dağın şərq yamacında, Samur silsiləsinin yaxınlığında yayılıb. Bəzi ərazilərdə çəmən-çöl üstünlük təşkil edir. Ərazidə meşə örtüyü çox azdır. Alahundağın aşağı ətəklərində enliyarpaqlı ağaclara rast gəlinir. Ağaclar əsasən palıd, fıstıq və vələsdən ibarətdir.

## İstinadlar