open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eşşək (Şrek)

**Eşşək** () — Vilyam Steyq tərəfindən yaradılmış və "DreamWorks Animation" tərəfindən Şrek seriyası üçün uyğunlaşdırılmış uydurma personaj. Eddi Mörfi tərəfindən səsləndirilmişdir. Boz rəngli xəzi, qəhvəyi gözləri və qara yalı olan bu personajın görünüşü Perri adlı kiçik boylu eşşəkdən ilhamlanaraq yaradılmışdır. Şrekin ən yaxın dostu və yol yoldaşı olan Eşşək, Əjdaha ilə ailə qurmuş, onların izdivacından yarı əjdaha, yarı eşşək olan balaca varlıqlar dünyaya gəlmişdir. Tənqidçilər Eşşək obrazını onun yumorlu təbiəti, müdrik fikirləri, daim coşqun əhval-ruhiyyəsi və xüsusilə Eddi Mörtinin əvəzsiz ifasına görə yüksək qiymətləndirmişlər.

## İstinadlar
Quş yuvası (dəqiqləşdirmə)

**Quş yuvası** və ya **Quşyuvası** bu mənalara gələ bilər:

* Quş yuvası — quşların həm yaşadığı, həm yumurtalarını qoyduğu, həm də balalarını böyütdüyü yer.
* Quşyuvası — Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunun Nəbilər kəndinin keçmiş adı.
Şiniçiro Tomonaqa

**Şiniçiro Tomonaqa** ( ) – yapon fiziki, kvant elektrodinamikasının inkişafında təsirli olmuş, işinə görə 1965-ci ildə Riçard Feynman və Culian Şvinqerlə birlikdə Fizika üzrə "Nobel" mükafatına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar
Leo Esaki

**Leo Esaki** ( ) – 1973-cü ildə Fizika üzrə "Nobel" mükafatını Ayvar Cayever və Brayan Devid Cozefsonla birlikdə yarımkeçirici materiallarda elektron tunelləşdirmə işinə görə paylaşan yapon fizikidir və bu, bu fenomendən istifadə edən Esaki diodunun ixtirasına səbəb olmuşdur. Onun tədqiqatları Tokio Tsushin Kogyo (indiki Sony kimi tanınır) ilə birlikdə olduğu zaman aparılıb. O, həmçinin yarımkeçirici super şəbəkələrin qabaqcıllarından biri olmaqda öz töhfəsini vermişdir.

## İstinadlar
İndiana Universiteti (Bluminqton)

**İndiana Universiteti Bloomington** (Indiana University Bloomington, IU Bloomington) ABŞ-ın İndiana ştatının Bloomington şəhərində yerləşən dövlət tədqiqat universitetidir. 1820-ci ildə təsis edilmiş və İndiana Universiteti Sisteminin əsas kampusu sayılır. Bu sistem İndiana ştatında bir neçə ali təhsil müəssisəsini əhatə edir. Universitetdə 40.000-dən çox bakalavr və magistr tələbəsi təhsil alır və musiqi, biznes, təbiət elmləri və humanitar elmlər də daxil olmaqla müxtəlif akademik sahələrdə proqramlar təklif edir. IU Bloomington Jacobs Musiqi Məktəbi, Kelley Biznes Məktəbi və O’Neill Dövlət və Ətraf Mühit Məsələləri Məktəbi kimi nüfuzlu fakültələrə ev sahibliyi edir. Kampus tarixi binaları və müasir tədqiqat obyektləri ilə tanınır.

İndiana Universiteti Bloomington İndiana Universiteti Sistemindən fərqləndirilməlidir, çünki bu sistem IU Indianapolis, IU Northwest və IU South Bend kimi digər kampusları da əhatə edir. Bloomington ən böyük kampus olub, əsas tədqiqat proqramlarını və yüksək akademik dərəcələri təklif edir. Universitetin idman komandaları NCAA Division I-də Indiana Hoosiers adı altında çıxış edir.

## İstinadlar
İbn Mənzur

**İbn Mənzur** (; ) və ya **Əbül-Fəzl Cəmaləddin Məhəmməd ibn Mükərrəm ibn Əli ibn Əhməd əl-Ənsari ər-Rüveyfi** — *"[[Lisan əl-Ərəb]]"* adlı ensiklopedik lüğətin müəllifi olan dilçi alim. Ədib və şafii fəqihi.

## Bioqrafiyası
Qahirədə anadan olub. "İbn Mükərrəm", "əl-Ənsari", "ər-Rüveyfii",  "əl-İfriki", "əl-Misri" nisbələri ilə tanınır. İlk təhsilini atasından alıb. Kiçik yaşlarından etibarən Yusif ibn Muhayyəli, İbn əl-Əfif, Əbdürrəhim ibn Tufeyl və Əli ibn Hüseyn əl-Bağdadi əl-Hənbəli kimi müəllimlərdən dil, ədəbiyyat, inşa, hədis və fiqh dərsləri alıb. Qahirədə "Divani-İnşa"da işləyib. Tripolidə qazılıq edib. Qrammatika, tarix, lüğət, yazı və isnadlı hədis sahələrində mütəxəssis olan İbn Mənzur, Dəməşq və Qahirədə hədis dərsləri vermişdir. O, həmçinin böyük həcmli kitabları ixtisar etməsi ilə də məşhur idi: "əl-Əğani", "əl-İqdul-fərid", "əz-Zahirə", "Tarixu-Diməşq", "Tarixu-Bağdad", "Yətimətud-dəhr", "ət-Təbəqatul-kübra" və "Zəhrul-ədəb" kimi kitabları ixtisar edərək sadələşdirmişdir. Oğlu onun 500 cildlik ixtisar edilmiş kitab miras qoyduğunu demişdir. Oğlu Qütbuddin, Zəhəbi, Təqiyəddin əs-Subki və Ələməddin əl-Birzəli onun tələbələrindəndir. Onun mödətil şiə olduğu qeyd olunmuşdur. Tacəddin əs-Subki, "Təbəqatuş-Şafiiyyə*"* adlı kitabında şiəliyə meyilli olduğu üçün ondan bəhs etməmişdir. İbn Mənzur, Qahirədə vəfat etmiş və Qarafə qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

## Əsərləri
İbn Mənzurun qələmə almış olduğu bəzi əsərləri bunlardır:

* **Lisanul-Ərəb.** Sözlərin sayına və ehtiva etdiyi müfəssəl məlumatlara görə ərəb lüğətləri arasında ilk yerdə hesab olunur.
* **Muxtərul-Əğani fil-əxbar vət-təhani.** Əbül-Fərəc əl-İsfahaninin "əl-Əğani" adlı əsərinin müxtəsəridir.
* **Nisarul-əzhar fil-ləyli vən-nəhar və ətayibi (əvqati)l-əsail vəl-əshar və sairi mə yəşməlu aleyhi min kəvakibil-fələkid-dəvvar.**
* **Sururun-nəfs bi-mədarikil-həvassil-xəms.** Əhməd ibn Yusif ət-Tifaşinin əsərinin ikinci hissəsinin ixtisarıdır.
* **Əxbaru Əbi Nuvas.**
* **Muxtəsəru Tarixi Diməşq.** İbn Əsakirin əsərinin ixtisarıdır.
* **Muxtəsərut-Təzkirətil-Xəmduniyyə (əl-Muntəxab vəl-muxtar minən-nəvadir vəl-əxbar)**.

## İstinadlar
Doge (dəqiqləşdirmə)

**Doge**, **DoGE** və ya **DOGE** aşağıda göstərilənlərə aid ola bilər:

* Doge, 2013-cü ildə məşhurlaşan Kabosu adlı siba inu cinsindən olan it haqqında internet memidir;
* Dogecoin (DOGE) Litecoin əsasında kriptovalyutadır. Doge internet meminin şərəfinə adlandırılıb;
* Hökumətin Səmərəliliyi Departamenti ( (DOGE) Birləşmiş Ştatların federal büdcəsini azaltmaq vəzifəsi daşıyan müvəqqəti təşkilatdır;
* Amerika Birləşmiş Ştatlarının DOGE Xidməti ABŞ Prezidentinin İcra Aparatının texnologiya bölməsidir;
*  (), Fransa Elmi tədqiqatlar milli mərkəzinin verilənlər bazasıdır (*database*).
Türkmənistan vilayətləri

Türkmənistan inzibati cəhətdən 5 vilayətə () və paytaxt Aşqabad şəhərinə bölünür. Bu vilayətlər daha sonra 37 rayon () və rayon statuslu 7 şəhərə (), rayonlar isə şəhərlərə, qəsəbələrə (), kənd dairələrinə () və kəndlərə () bölünür. Vilayətlərin valiləri () Türkmənistan Prezidenti tərəfindən təyin edilir.

## Vilayətlər

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Kanzi

**Kanzi** () — meymun dili ilə bağlı bir neçə araşdırmanın mövzusu olan erkək bonobo idi.

## Həyatı
Kanzi 1980-ci ildə doğulub. 1985-ci ildə Kanzi Corciya Dövlət Universitetinin Dil Araşdırmaları Mərkəzinə köçürülüb.

Kanzi Anası Matatanı müşahidə edərək dilin aspektlərini təbii yolla öyrənən ilk müşahidə olunan meymun olub. Qısa müddət ərzində Kanzi tədqiqatçıların anasına öyrətməkdə çətinlik çəkdiyi on sözü mənimsədi və o vaxtdan yeni məna üçün birləşdirə biləcəyi daha 348 söz öyrəndi. 2006-cı ildə Sue Saveyc Rumbauq Kanzinin təxminən 3000 sözü başa düşdüyünü iddia edirdi.

Kanzinin övladlığa götürən anası Matata 2014-cü ilin iyununda vəfat edib. Kanzi 18 mart 2025-ci ildə 44 yaşında vəfat edib.

22 iyul 2023-cü ildə ChrisDaCow istifadəçisi tərəfindən YouTube-a yüklənmiş videoda Kanzinin Minecraft-ın modifikasiya olunmuş versiyasını oynaması göstərilir. Video 10 gün ərzində 3 milyondan çox baxış qazandı və 2 avqust 2023-cü il tarixinə "The Ape Initiative" üçün təxminən 10.000 dollar topladı.

## İstinadlar
Şahzadə Fiona

**Şahzadə Fiona** () — "DreamWorks"un "*Şrek*" film silsiləsinin əsas qəhrəmanlarından biri. İlk dəfə 2001-ci ildə ekranlara çıxan filmdə gözəlliyi ilə seçilən şahzadə gecələr oqra çevrilməsi ilə bağlı tilsimə düçar olmuşdur. İlk olaraq şahzadənin busəsi ilə tilsmdən qurtulmağı arzulasa da, tale onu div Şreklə rastlaşdırmış, ona qəlbini təslim etmişdir. Seriyaların davamında şahzadənin keçmişi, münasibətləri daha dərindən açıqlanmışdır. "*[[Şrek 2]]*"də (2004) həyat yoldaşını valideynləri ilə tanış etmiş, "*[[Üçüncü Şrek]]*"də (2007) analıq sevincini yaşamış, "*[[Əbədi Şrek]]*"də (2010) isə döyüşkən cəngavərə çevrilmişdir. Sonuncu filmin böyük hissəsi Fiona ilə Şrekin heç vaxt rastlaşmadığı fərqli bir gerçəklikdə cərəyan etmişdir.

Ssenari müəllifləri Ted Elliott və Terri Rossio tərəfindən yaradılmış Fiona obrazı Vilyam Steyqin "*Şrek!*" (1990) uşaq kitabındakı bədheybət şahzadə qızdan ilhamlanaraq, özünəməxsus şəkildə təsvir edilmişdir. Ssenari müəllifləri digər film yaradıcılarının kəskin etirazlarına baxmayaraq, obrazı cildini dəyişən tilsim altında olan şahzadə qız kimi uyğunlaşdırmışlar. Personajı aktrisa Kameron Diaz səsləndirib. İlkin mərhələdə bu rol komediya ustası və aktrisa Canin Qarofaloya həvalə olunsa da, o, heç bir izahat verilmədən layihədən kənarlaşdırılıb. Kompüter animasiyalı filmdə əsas insan obrazlarından biri olan Fionanı yaradarkən animatorlar onun həm gözəl, həm də real görünməsinə can atmışlar. Buna baxmayaraq, ilkin sınaq nümayişində uşaqların personajın qeyri-adi reallığına mənfi reaksiya verməsi animatorları Fionanı daha stilizə edilmiş, cizgi film qəhrəmanına xas görünüşdə yenidən tərtib etməyə sövq etmişdir. Personajın inandırıcı dəri, saç, geyim və işıqlandırma effektlərinin yaradılması üçün kompüter animasiyasının bir sıra inqilabi nailiyyətləri tətbiq edilmişdir.

Obraz həm nağıllardakı, həm də animasiya filmlərindəki ənənəvi şahzadə qızların səciyyəvi xüsusiyyətlərini zarafatyana şəkildə təcəssüm etdirməklə diqqət çəkmişdir. Tənqidçilər Fionanın xarakterinin çoxyönlü təsviri, döyüş sənətindəki məharəti və Diazın obrazı canlandırması baxımından müsbət rəy bildirmişlər. Obrazın insan qismindəki görünüşü barədə fikirlər haçalanmış, bəziləri texnoloji yenilikləri təqdir etmiş, digərləri isə həddən artıq realist təsviri narahatedici saymış, Diaza bənzərliyi tənqid hədəfinə çevirmişlər. Bir sıra mətbuat orqanları Fionanı feminist ideyanın daşıyıcısı kimi dəyərləndirmiş, onun öz qüsurlarını qəbul etməklə şahzadə stereotiplərini alt-üst etdiyini vurğulamışlar. Diaz "*Şrek*" filmlər silsiləsindəki rolu sayəsində Hollivudun ən yüksək qonorar alan aktrisalarından birinə çevrilmiş, ilk filmdə çəkilişə görə 3 milyon, hər növbəti filmdə isə 10 milyon dollardan artıq qazanc əldə etmişdir.

## İstinadlar
Qırğızıstan vilayətləri

Qırğızıstan inzibati cəhətdən 7 vilayətə (; ) və 2 respublika tabeli şəhərə (; () bölünür. Vilayətlər də rayonlara (; ) və vilayət tabeli şəhərlərə (; (), rayonlar isə rayon tabeli şəhərlərə (; ), kənd icmalarına (; ) və kəndlərə (; ) bölünür.

## Vilayətlər

## Həmçinin bax
## İstinadlar
Qazi Məhəmməd

* Qazi Məhəmməd (Dağıstanın imamı) — Dağıstanın imamı.
* Hacı Məhəmməd və ya Qazi Məhəmməd — Quba üsyanının rəhbəri, imam.
* Qazi Məhəmməd (Şamilin oğlu) — Şeyx Şamilin oğlu.
* Qazı Məhəmməd — Məhabad Cümhuriyyətinin prezidenti.
Sunny (Yorushika mahnısı)

– Yaponiya musiqi duosu "Yorushika" tərəfindən buraxılmış sinql. Mahnı 5 yanvar 2024-cü ildə buraxılmış və "" anime serialının ikinci açılış mahnısı olmuşdur. Mahnı "Billboard Japan Hot 100" hit-paradında 8-ci yerə yüksəlmişdir.

## İstehsal və buraxılma
22 dekabr 2023-cü ildə "Frieren" animesinin 16-cı seriyası – "Uzunömürlü dostlar" yayımlandıqdan sonra animenin dördüncü treylerində *"Sunny"* mahnısından bir parça daxil edilmişdir. Beləliklə, "Yorushika" qrupu tərəfindən animenin ikinci açılış mahnısının ifa olunacağı məlum olmuşdur. Mahnı rəqəmsal formatda 5 yanvar 2024-cü ildə – animenin 17-ci seriyası "Özünüzə yaxşı baxın" ilə eyni vaxtda buraxılmışdır.

## Sözlər və qəbul
"Yorushika" qrupunun üzvü və mahnı yazarı N-buna müsahibəsində bildirmişdir ki, *"Sunny"* mahnısı "günəşli olmayan havalarda günəşli günlər üçün ümid etmək" haqqında bir mahnıdır. "Real Sound" tənqidçisi Ryohey Ohara qeyd etmişdir ki, *"Sunny"* animenin birinci açılış mahnısı olan *"[[Yūsha (mahnı)|Yūsha]]"* mahnısına nəzərən daha abstraktdır, lakin "animeyə daha çox uyğun gəlir". Eyni saytdan Erio İşii mahnının "sadəcə hekayəni nəql etmədiyini, həm də dinləyiciyə güclü mesaj ötürdüyünü" qeyd etmişdir.

## Musiqi videosu
Mahnı üçün animasiyalı musiqi videosu 5 mart 2024-cü ildə buraxılmışdır. Videonun rejissoru Kota Moriedir. O, daha öncə qrupun bir neçə musiqi videosu üzərində işləmişdir. Videonun mahnı ilə eyni vaxtda buraxılması planlaşdırılsa da, "Yorushika" qrupu keyfiyyəti qorumaq üçün iki ay sonra buraxılmasını istəmişdir. Haruki Murakaminin 1985-ci ildə nəşr olunmuş "Bərk bişmiş möcüzələr ölkəsi və dünyanın sonu" romanından təsirlənən video keçilməz divarlarla əhatə olunan qəsəbədə yaşayan uşaq və atasının hekayəsinin bəhs edir. "Frieren" animesindən səhnələrin yer aldığı xüsusi musiqi videosu 29 martda buraxılmışdır.

## İstinadlar
Psittacara mitratus

**Psittacara mitratus** — Həmçinin *Mitrli Perik* və ya *Mitrli Konur* kimi tanınan, Cənubi Amerikada əsasən Argentina, Boliviya və Peruda yaşayan bir tutuquşu növü.

## Taksonomiya və sistematika
Mitrli Perik əvvəllər Aratinga cinsində yerləşdirilirdi, lakin təxminən 2013-cü ildən etibarən o, Psittacara cinsinə daxil edilib. Quşun taksonomiyası hələ də mübahisəlidir və bir neçə alt növü tanınır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vanellus duvaucelii

**Vanellus duvaucelii** — Hindistan altqitəsindən Cənub-Şərqi Asiyaya qədər yayılan bir Lapwings növü.

## Təsvir
*Vanellus duvaucelii* 29-32 sm uzunluğundadır. O, qara bir kürək, tac, üz və mərkəzi boğaz, boz-ağ yaxa tərəfləri və qola sahibdir. Boz-qəhvəyi döş zolağı və ağ alt hissələri ilə qara qarın ləkəsi var. Arxa tərəfi qəhvəyi, arxa tərəfi ağ və quyruğu qaradır.
Bütün cinslər bənzər naxışda olsa da, erkəklər bir qədər dişilərdən böyükdür.

## Davranış
*Vanellus duvaucelii* martdan iyun ayına qədər çınqıl və qum çimərliklərində yuva qurur. Yuvaya iki yumurta qoyur və yumurtalar yerə qazılmış bir çuxura qoyulur. Qida olaraq, yaxınlıqdakı yaşıl ot sahələrində, əkin sahələrində böcəklər, qurdlar, xərçəngkimilər və molyusklarla qidalanır. Bu növ çox sosial deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Crotalus atrox

**Crotalus atrox** — çuxurbaş ilan növü və gürzə fəsiləsinin üzvü.

## Ümumi adlar
Bu növ üçün digər ümumi adlara qərb almazzərli zınqırovlu ilanı, adobe ilanı, Arizona almaz zınqırovlu ilanı, coon quyruğu, səhra almazzərli, səhra almaz zınqırovlu ilanı, şiddətli zınqırovlu ilanı, tüpürən zınqırovlu ilanı, buzz quyruğu, Texas çığırğan ilanı, Texas almazzərli və Texas zınqırovlu ilanı daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Thamnophis saurita

**Thamnophis saurita** — **Şərq ribbon ilanı**, **adi ribbon ilanı** və ya sadəcə **ribbon ilanı** kimi tanınan, Şimali Amerikanın şərq hissəsində yayılmış, zəhərsiz bir ilan növü.

## Yaşayış yeri

Ribbon ilanları yarımsu ilanlarıdır və sudan uzaqda nadir hallarda tapılır. Bu növ gölməçələr, çaylar, bataqlıqlar və nəm meşə və ya çəmənliklər boyunca günəşlənmə və ya istirahət edərkən müşahidə edilə bilər. Dayaz sular həm ov üçün, həm də yırtıcılardan qaçmaq üçün istifadə olunur. Qışlama yerləri adətən yüksək yerlərdə, məsələn, qaya yığınlarının altında yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Erigeron glandulosus

*  — Pityopsis tenuifolia bitki növünün sinonimi.
*  — Erigeron schleicheri bitki növünün sinonimi.
*  — Erigeron vetensis bitki növünün sinonimi.
Türkiyədə növbəti prezident seçkiləri üçün aparılan rəy sorğuları

Bu məqalə Türkiyədə ən geci 7 may 2028-ci ildə keçirilməsi gözlənilən prezident seçkiləri üçün aparılan rəy sorğularını siyahılayır. Sorğular yalnız ölkə daxilindəki seçiciləri əhatə edir və ölkə xaricində səs verən Türkiyə vətəndaşlarını ehtiva etmir.

## Çox namizədli rəy sorğuları
Bu başlıqda ikidən daha artıq namizədin seçim olaraq təqdim edildiyi sorğular verilmişdir.

#### 2024

## Qeydlər
Fatih Ərbakan

**Məhəmməd Əli Fatih Ərbakan** (; ) — Türkiyə mühəndisi, siyasətçisi və Yenidən Rifah Partiyasının təsisçisi və sədri. O, 23. Türkiyə baş naziri Nəcməddin Ərbakanın oğlu və Türkiyə Böyük Millət Məclisinin İstanbuldan XXVIII çağırış deputatıdır.

## İstinadlar
Qaragiləkimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki yarımfəsiləsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Crotalus pyrrhus

**Crotalus pyrrhus** — Zəhərli bir çuxurbaş ilan növü. ABŞ-ın cənub-qərbində və Meksikanın şimal-qərbində rast gəlinir.

## Təsvir

Yetkinlər orta hesabla 91 sm uzunluğunda böyüyürlər, lakin bəzən 120 sm-i keçə bilərlər.

Rəng deseni dəyişkəndir və yaşayış yerinin qayalarının və torpağının rəngindən asılıdır. İlanın yer rəngi çəhrayı, qəhvəyi, boz, sarı və ya demək olar ki, ağ ola bilər və qara və ağ ləkələrlə örtülmüşdür. Naxış (varsa) romblardan, zolaqlardan və ya ləkələrdən ibarət ola bilər. Quyruğu halqalıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tauschia

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Crotalus scutulatus

**Crotalus scutulatus** — *Mohave* və ya *Mojave zınqırovlu ilanı* kimi tanınan, Viperidae fəsiləsinə aid yüksək dərəcədə zəhərli bir çuxurbaş ilan növü.

Bu ilan ABŞ-nin cənub-qərb çöllərində və Meksikanın daxili bölgələrində rast gəlinir. Xüsusilə fərqli zəhər tipləri istehsal etməsilə məşhurdur.

## Tip nümunəsi və yeri
Crotalus scutulatus-un tip nümunəsi Filadelfiya Təbiət Elmləri Akademiyasının  (Philadelphia Academy of Natural Sciences) kolleksiyasındadır. Tip yeri "Fort Buchanan, Arizona" olaraq qeyd edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mehmed Hamdi Arpaq

**Mehmed Hamdi** **bəy** və ya sonradan **Mehmed Hamdi Arpaq** (; ) — Osmanlı imperiyasının son illərində və Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk çeyrək əsrində fəaliyyət göstərən türk diplomat.

## Həyatı
1880-ci ildə Ərzincanın Kəmax nahiyyəsində Həsən Asım bəy və Münəvvər xanımın ailəsində dünyaya gəldi. Mosul və İstanbul vilayətlərində tamamladığı orta təhsilinin ardından indiki İstanbul Universiteti olan Darülfununda təbiət elmləri üzrə ali təhsil aldı. 3 oktyabr 1904-cü ildə buradan məzun oldu və ardından eyni universitetin hüquq fakültəsinə daxil oldu. 7 sentyabr 1909-cu ildə buradan məzun olaraq ayrıldı. Fransız, ərəb və ingilis dillərini öyrəndi.

Dövlət məmurluğu Duyun-i Umumiyədə başlayan Həmdi bəy dövrün daxili işlər nazirliyində əhalinin köçürülməsi üzrə yaradılan komissiyada xidmət etdi. Nafiə nazirliyində sayım məmuru və müdür müavini kimi çalışdı. Birinci Dünya Müharibəsinin ardından 14 mart 1919-cu ildə rus işğalından azad edilən vilayətlərin yenidən bərpası üçün qurulan komissiyaya üzv seçildi.

1921-ci ildə toplanan İkinci London konfransına göndərilən heyətdə yer aldı. İlk iclası 11 avqust 1923-cü ildə baş tutan Türkiyə Böyük Millət Məclisinin ikinci dönəmində Ərzincan millət vəkili seçildi. Həmin il Lozanna sülhünə əsasən Türkiyə və Yunanıstan arasında baş tutacaq olan əhali mübadiləsi üzrə yaradılan komissiyaya üzv seçildi.

Ancaq çox keçmədən millət vəkilliyindən könüllü şəkildə istehfa verdi və 1925-ci ildə Vyana səfirliyinə, 1934-cü ildə isə Berlin səfirliyinə təyin olundu. Berlin səfirliyi dövründə bir neçə dəfə Adolf Hitlerlə görüşən Həmdi bəy həmin il çıxan Soyad Qanunu ilə *Arpaq* soyadını aldı. 1939-cu ildə təqaüdə ayrıldı və məskunlaşdığı Ankarada bir müddət naşir olaraq fəaliyyət göstərdi. Nəşr etdirdiyi *"Diqqət"* adlı qəzet 1946-cı ilədək fəaliyyətini davam etdirdi. Ardından *"Qüdrət"* adlı qəzet nəşriyyatına başlayan Hamdi Arpaq bu qəzetdə nəşr olunan bir məqalə səbəbilə məhkəməyə verildi.

Təqaüdə çıxmasına baxmayaraq uzun illər Cümhuriyyət Xalq Partiyası və Demokrat Partiyası üçün çalışdı. 2 iyun 1955-ci ildə Ankarada vəfat etdi. Cənazəsi İstanbul Üsküdardakı Nəqqaşbaba məzarlığına dəfn olundu.

1909-cu ildə evləndiyi Əminə xanımdan Fatma adlı bir qızı olduğu bilinir.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* *İskân-ı Aşâir ve Muhacirîn Umûm Müdürlüğünden Berlin Büyükelçiliğine Mehmet Hamdi (Arpağ) Bey.* Mevlüt Yüksel. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi. Sy 64, iyun 2020

### İstinadlar
Rinkhal

**Rinkhal** —  (/ˈrɪŋk(h)æls/; ***Hemachatus haemachatus***) — Həmçinin halqalı tüpürən kobra kimi də tanınan Elapidae ailəsinə aid zəhərli ilan növü.

## Təsvir
Rəngi yayılma arealı boyunca dəyişir, lakin növün xarakterik xüsusiyyəti qarın hissəsinin tünd rəngdə olması və boğazında bir və ya iki açıq rəngli çarpaz zolaq olmasıdır. Onların orta uzunluğu 90-110 sm-dir. Bəzi fərdlər əsasən qara bir bədənə sahib ola bilər, digərləri isə zolaqlı olur. Rinkhals pulcuqları Naja kobralarının pulcuqlarından fərqlənir, çünki onlar qabırğalı və kiləbənzərdir. Həmçinin Naja cinsinin üzvlərindən fərqli olaraq, rinkhalsların üst çənələrində bərk dişləri yoxdur.

## Yayılıması
Bu növ Cənubi Afrikanın Qərb və Şərq Kap vilayətlərində, Azad Dövlət, Lesoto, Kvazulu-Natal, Cənubi Afrika, Qərbi Esvatini, Mpumalanga və Cənubi Afrikanın bəzi hissələrindən şimal-şərqə doğru tapılır. Zimbabve-Mozambik sərhədində İnyangada təcrid olunmuş bir populyasiya mərkəzləşmişdir. Bu populyasiyadan son zamanlarda heç bir qeyd yoxdur, buna görə də alimlər bu populyasiyanın nəsli kəsilmiş ola biləcəyini güman edirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Amandla festivalı

**Amandla** — Birlik festivalı — 21 iyul 1979-cu ildə Boston, Massaçusetsdəki Harvard stadionunda keçirilmiş dünya musiqi festivalı idi.  Konsertin məqsədi Cənubi Afrikanın azadlığını dəstəkləmək və qeyd etmək, eyni zamanda Boston əhalisinin ailələrində, məktəblərində, iş yerlərində və icmalarında irqçiliyi sona çatdırmaq üçün göstərdiyi səyləri gücləndirmək idi.

"Amandla" sözü Cənubi Afrika Zulu dilində "güc", "qüvvət" və ya "enerji" mənasını verir. Festivalın əsas ifaçısı reggi ulduzu Bob Marli və onun "The Wailers" qrupu idi. Marli çıxış zamanı bir neçə qısa nitq söylədi, burada sistemi sərt şəkildə tənqid etdi və Afrikanın birliyi və azadlığı üçün çağırış etdi. Bu çıxışlar Marli üçün qeyri-adi idi, çünki adətən sistemin uğursuzluqları və marixuana istifadəsi ilə bağlı açıq danışanda senzura ilə təhdid olunurdu, lakin Amandla Festivalında açıq danışmaq fürsəti tapmışdı.

## Festivalın təşkilatçıları və iştirakçıları
Festivalın əsas təşkilatçıları arasında Canet Akselrod, Ribi Qarofalo, Canin Fey, Şelli Neill, Corc Pilsberi və Kazi Ture var idi.  Digər ifaçılar isə bunlar idi:

Soul musiqisinin əfsanəsi Patti LaBelle, caz pianisti Eddie Palmieri,  zərb alətləri ustası Babatunde Olatunji,  barabançı Yaya Diallo, Cənubi Afrikadan "Jabula" qrupu, "Qara rəqs sənəti" qrupu, Bob Marlidən əvvəl çıxış edən və nitq söyləyən məşhur komediyaçı Dik Qriqoryi. Festivalın aparıcısı Mel King idi. O, Bostonun tanınmış icma fəalı və aparteidin açıq-aşkar əleyhdarlarından biri idi.

## Bob Marlinin çıxışı və festivalın maraqlı tərəfləri
Bob Marli və The Wailers (ağlayanlar) festival üçün son anda imza atan son musiqi qrupu oldu. Onlar festivaldan cəmi üç həftə əvvəl çıxış etməyə razılaşdılar. Lakin konsert az qala baş tutmayacaqdı. Gitarist Al Anderson məşq zamanı gitarasını sındırdı və qrup səhnəyə çıxmaqdan imtina etdi. Tədbirin təşkilatçılarından biri dərhal Harvard meydanına gedərək *"The Instrument Exchange"* adlı mağazadan 600 dollara yeni bir gitara aldı. Bu, festivalın davam etməsini təmin etdi. Bundan əlavə, festival zamanı stadionda rəsmi polis qüvvələrinə icazə verilmədi. Konsert təşkilatçıları altı ay ərzində Boston sakinlərini izdiham təhlükəsizliyi üçün xüsusi olaraq hazırlamışdılar.

## İstinadlar
Mariya Rudenko

**Mariya Avksentiyevna Rudenko** () — Ukraynalı rəssam, folklorşünas və etnoqraf. Ukraynanın Əməkdar Mədəniyyət xadimi (1973).

## Həyatı və təhsili
Mariya Avksentiyevna Rudenko 14 fevral 1915-ci ildə o vaxt Rusiya İmperiyasının tərkibində olan Vinnitsya vilayətinin, Mihiliv-Podilski rayonundakı Sloboda-Yarişivska kəndində anadan olmuşdur. Onun yaradıcılıq şəxsiyyəti ailəsində formalaşmışdır. Anası Hanna, atası Avksentiy və bibisi Mariya gənc yaşlarından kənd xorunda oxuyurdular. Bu xoru tanınmış bəstəkar Mykola Leontoviçin tələbəsi Qriqoriy Qrineviç idarə edirdi.

Rudenko Yarişiv kəndində yeddiillik məktəbi bitirmişdir. Daha sonra Mihiliv-Podilski şəhərində müəllimlik kurslarını başa vurmuş və Tulçin Pedaqoji Məktəbində yarımştat müəllim kimi çalışmışdır.

1948-ci ildə Vinnitsya Pedaqoji İnstitutunu bitirmiş və Dnestryanı kəndlərində müəllimlik etmişdir.

## Yaradıcılığı
Rudenko uzun illər doğma kəndində "Soneçko" adlı uşaq folklor ansamblına rəhbərlik etmişdir. Bundan başqa, 30 ildən çox müddət ərzində Sloboda-Yarişivska kəndində fəaliyyət göstərən "Horlitsiya" folklor-etnoqrafik ansamblını idarə etmişdir.

O, sənətkarlıq, tikmə, dekorativ rəssamlıq üzrə usta, həmçinin yerli tarixçi, etnoqraf və folklorşünas idi.

#### Vitinanka sənətinin yenidən dirçəldilməsi
Mariya Rudenko Ukrayna xalq dekorativ sənətinin bir növü olan "vitinanka"nın (kağız oyma sənəti) ilk dirçəlişinə töhfə vermişdir. O, bu sənəti nənəsi Odarkadan öyrənmişdir.

Onun əsərləri keçmiş SSRİ Xalqlarının Dövlət Etnoqrafiya Muzeyində müasir oyma sənətinin unikal kolleksiyasının əsasını qoymuşdur.

#### Beynəlxalq sərgilərdə iştirakı və nailiyyətləri
Rudenko Çelyabinsk, Xarkov, Lvov və digər şəhərlərdə beynəlxalq sərgilərdə iştirak etmiş və müxtəlif diplomlarla təltif olunmuşdur.

Onun əsərləri:

* Sankt-Peterburqdakı Dekorativ Etnoqrafiya Muzeyinin ekspozisiyalarında
* Kiyevin Piroqov kəndində yerləşən Ukrayna Xalq Memarlığı və Həyatı Muzeyində yer alır.

O, bu muzeydə öz oyma işlərini nümayiş etdirmiş və bir evi rəngləmişdir.

## Xalq irsinin toplanması və nəşrləri
Mariya Rudenko bütün həyatı boyu xalq mahnıları, tapmacalar, atalar sözləri, nağıllar, əfsanələr və adət-ənənələrə dair materiallar toplayıb tədqiq etmişdir.

Onun yaradıcılığı ilk dəfə 1949-cu ildə dünyaya təqdim olunmuşdur. Həmin il regional nəşriyyat onun topladığı xalq mahnılarını Qnat Tantsyura, İvan Qlinski və Yevhen Qorblun əsərləri ilə birlikdə kitab şəklində çap etmişdir.

Rudenko 14 may 2003-cü ildə vəfat etmişdir.

## Xatirəsi
* Krım astronomu Nikolay Çernıx tərəfindən kəşf edilən kiçik planetlərdən birinə Mariya Rudenko tərəfindən idarə olunan "Horlitsiya" ansamblının şərəfinə adı verilmişdir.
* 1993-cü ildə Mihiliv-Podilskidə "Ukrayna Vitinankası" adlı ümumukrayna tədbiri təşkil olunmuşdur.
* 2003-cü ildə etnoqrafiya və xalq sənəti muzeyi Mariya Rudenko adını almış və onun yaradıcılıq irsi burada qorunub saxlanılmışdır.
* 2005-ci ildə 3-cü Ümumukrayna xalq sənəti festivalı "Ukrayna Vitinankası" Rudenkonun anadan olmasının 90 illiyinə həsr olunmuşdur.

## İstinadlar
Edit Hocetts

**Edit M. S. Xocetts** (ö. 1902) — Rusiyada doğulmuş Britaniyalı yazıçı, uşaq hekayələri, xalq nağılları və sehrli nağıllar müəllifi.

## Bioqrafiyası
Edit Xocetts uşaqlıq illərini Rusiyada keçirmişdir. O, Mixail Nikolayeviç və Sofiya Nikolayevnanın xaç qızı idi. Sonralar İngiltərəyə köçmüşdür.

Xocetts "Çarın ölkəsindən nağıllar və əfsanələr" adlı kitabı ilə məşhurdur. Rus nağıllarından ibarət bu kitab 1890-cı ildə Londonda ilk dəfə nəşr olunmuşdur Kitab daha sonra 1891, 1892, 1972, 1974, 1983, 2013, 2015 və 2017-ci illərdə yenidən çap olunmuşdur.

Kitabın giriş hissəsində Xocetts qeyd edir ki, nağılları uşaqlıq illərində məktəbdə ona danışılan və dayəsi ilə ev qulluqçularından eşitdiyi hekayələrdən topladığı kimi, həm də rus mənbələrindən tərcümə etdiyini bildirir.

Kitab aşağıdakı ithaf ilə başlayır:

*"Əlahəzrətləri Mixail Nikolayeviç və Sofiya Nikolayevna de Kapustinə, bu kiçik kitabı, onların xaç qızı, tərcüməçi Edit tərəfindən dərin məhəbbətlə həsr olunur."*

## Əsərləri və nağılları
Xocettsin "Dəmirçi və şeytan" və "Möhtəşəm sənət" adlı iki rus nağılı 2017-ci ildə Prinston Universiteti Nəşriyyatı tərəfindən nəşr olunan "Sehrbazın şagirdi: sehrli nağıllar antologiyası"nda (Jack Zipes tərəfindən tərtib edilmiş) yenidən çap olunmuşdur****.

Kitabda yer alan digər nağıllar: "Gözəl Vaselesa ", "Gümüş boşqab və şəffaf alma", "əsgər və şeytanlar", "Qar qız", "çuvaldaq (Cek Frost)", "İvan və şabalıd atı", "üç köpək", "qırmızı flaminqolar", "cadugər və günəşin bacısı", "dərrakəli şahzadə Vera", "Qraf Daniel Natanael", "Cadugər", "Mariya və Netti", "quldurlar", "İvaşko və cadugər", "yoxsulluq", "qəzəbli arvad", "xoşbəxt uşaq", "dulusçu və şər ruh", "Şahzadə boz-qaz", "boz canavar və qızıl Kasuari", "aclıq içində olan", "Şah Vladimir və Skelet", "Sürətli qaçan", "düzlük və əyrilik", "Foma Berennekov", "Hiyləgər kəndli", "Bir aldatma", "möcüzəli dənizçi", "Kiçik Senka", "Eliye Muromiç", "Dəniz kralı və "Məkrli Melaniya", "Rus döyüşçülərinin sonuncusu", "Əgər xoşuna gəlmirsə, qulaq asma, amma yalanlarımı korlama", "Kiçik qəhvəyi inək".

Bu kolleksiyada 38 rus nağılından 30-u ingilis oxucuları üçün ilk dəfə təqdim olunmuşdur.

## İstinadlar
Mixaylina Roşkeviç

**Mixaylina Roşkeviç** () — ukraynalı folklorşünas və memuar yazarı. Qalitsiyada ilk qadın yazıçılardan biri olmuşdur və ukraynalı yazıçılar — İvan Franko və Mıxaylo Pavlik onu "böyük istedad" adlandırmışlar. O, ukraynalı rəssam İvan İvanetsin anasıdır.

## Həyatı və təhsili
Mariya Roşkeviç Avstriya imperiyasının Stanislaviv bölgəsinə aid Uhorniki kəndində (indiki Ukraynanın İvano-Frankivsk vilayəti) anadan olmuşdur. O, Ukrayna Yunan Katolik Kilsəsinin keşişi Mıxaylo Roşkeviç və Mariya Rudenskayanın qızıdır.

Valideynlərinin adından ilhamlanaraq Mixaylina-Mariya adlı ikili ad verilmişdir. 1864-cü ildən etibarən Roşkeviç Lolin kəndində yaşamışdır (bu gün Ukraynanın İvano-Frankivsk vilayətinin Dolina rayonu), çünki atası Mixaylo Roşkeviç bu kəndin kilsəsinə keşiş olaraq təyin olunmuşdu.

## Yaradıcılığı
Roşkeviç, Ukraynalı yazıçı İvan Frankonun Lolində yaşadığı dövrlə bağlı memuarların müəllifidir. Onun topladığı xalq mahnıları İvan Franko tərəfindən 1883-cü ildə "Rus xalq mahnılarında qadınların ağır vəziyyəti" adlı tədqiqatında istifadə olunmuşdur.

Bundan əlavə, Roşkeviçin Lolin sakini Yavdoxa Çiqurdan yazıya aldığı jandarma haqqında mahnı, Frankonun "Oğurlanmış xoşbəxtlik" dramını yazması üçün ilham mənbəyi olmuşdur. Roşkeviç Lolindəkı həyat haqqında ədəbi eskizlər də qələmə almışdır.

Onun "Xaç anası ilə xaç anası" əsəri "Molot" jurnalında dərc olunmuş və Lolindəki qadınların həyatını maraqlı şəkildə təsvir edən bir əsər kimi yüksək qiymətləndirilmişdir. Nəşriyyat bu əsərlə bağlı belə bir arzusunu ifadə etmişdir: *"Gənc müəllif gələcəkdə bu cür işləri tərk etməsin."* 1877-ci ildə Roşkeviç xalq həyatından iki hekayə nəşr etdirmişdir:

* *"Bu, Tanrının yazdığı tale"*,
* *"Qayınana"*.

Bu əsərlər Lvovda nəşr olunan "Birinci Çələng" adlı qadın almanaxında yayımlanmışdır.

## Həyatının son illəri
1886-cı ildə atasının ölümündən sonra Roşkeviçin ailəsi Lolin kəndindən köçməyə məcbur oldu. Çünki Müqəddəs Nikolay Kilsəsinin yeni keşişi oraya yerləşirdi və onlar kilsə evindən çıxmalı idilər. Roşkeviç dörd il ərzində yazıçı Natalya Kobrinska tərəfindən Bolehov şəhərində himayə edildi və sonra ailə qurdu.

O, keşiş Yosip İvanetslə evləndi. O, xüsusilə xəstə olduğu zamanlarda İvan Frankoya baş çəkirdi.

Roşkeviç 98 yaşına qədər Çexoslovakiyada yaşadı. O, orada kiçik oğlu Romanın yanına köçmüşdü.

1957-ci ildə Çexoslovakiyada vəfat etdi.

## İstinadlar
Şifra və Pua

**Şifra** (ivritcə **') və **Pua** ([[İvrit dili|ivritcə]] **') Çıxış (Eksodus) 1:15–21-ə görə, Misirlilər tərəfindən yəhudi uşaqlarına qarşı törədilən soyqırımı qısa müddətə dayandıran iki mamaça (doğuş köməkçisi) idi. Misir padşahı (Firon) onlara bütün yəhudi oğlan körpələrini öldürməyi əmr etmişdi, lakin onlar bu əmri yerinə yetirməkdən imtina etdilər. Firon onları çağırıb niyə bu əmri pozduqlarını soruşduqda, mamaçalar cavab verdilər ki, yəhudi qadınlar misirli qadınlar kimi deyil, daha sağlam və güclüdürlər və mamaçalar gəlməzdən əvvəl uşaqlarını dünyaya gətirirlər. Allah onların yaxşı niyyətini mükafatlandırdı və onlara "evlər qurdu", yəni onlara nəsillər və irs bəxş etdi.

## Eksodus 1:15–1:21

## Şərhlər

### "Mamaçalar Allahdan qorxdular"
Tövratda "din" üçün xüsusi bir söz yoxdur. Tövratda bu anlayış "Allah qorxusu" (Eksod. 1:17) kimi ifadə olunur. Mamaçalar Fironun əmrindən daha çox Allahın mənəvi tələblərinə tabe oldular. Müəllif Fransin Klaqsbrun yazır ki, Şifra və Puanın Fironun soyqırım əmrinə tabe olmaması tarixdə qeydə alınmış ilk mülki itaətsizlik hadisəsi ola bilər. İlahiyyatçı Conatan Maqonet onları "zülmkar rejimə qarşı müqavimət göstərən ən erkən və ən güclü nümunələrdən biri" adlandırır.

Tövratın eyni hissəsində Firon misirlilərə bütün yəhudi oğlan uşaqlarını öldürməyi əmr etdikdə (Eksod. 1:22), əksinə, misirlilər Firondan qorxaraq bu əmri yerinə yetirdilər. Rabi Yosef Teluşkin Şifra və Puanın davranışını Holokost zamanı yəhudiləri xilas edənlərə, Firona tabe olanları isə nasistlərin tərəfdarlarına bənzətmişdir. O qeyd edir ki, yəhudiləri xilas edənlərin əksəriyyəti dindar insanlar idi, nasistlərə kömək edənlər isə ya Allahın hökmündən qorxmurdular, ya da Ona inanmırdılar.

### "Evlər qurdu"
**Eksodus 1:20–21**-də qeyd olunur ki, **Allah mamaçalar üçün "evlər qurdu"**. Müxtəlif təfsirlər bu ifadəni fərqli şəkildə izah edirlər:

# Bəzi tədqiqatçılar düşünür ki, bu ifadə mamaçalar üçün yox, yəhudi xalqı üçün nəzərdə tutulub, çünki onlar çoxalıb gücləndilər.
# Daha çox qəbul edilən fikir budur ki, "evlər" burada nəsil və sülalə mənasını verir. Yəhudi dini təfsirlərinə görə, bu "evlər" kahinlərin (kehunah), Levilərin (leviyah) və padşahların sülalələrini simvolizə edir.

## Adların Mənası və Tarixi
Şifra (Šp-ra) adı Misirdə Sobekhotep III dövrünə aid (təxminən e.ə. 1745-ci il) bir qul siyahısında tapılmışdır. Bu siyahı Bruklin Muzeyində saxlanılan "Papirus Brooklyn 35.1446" sənədində yer alır. Alimlər bu adın yəhudi adı "Şifra"nın misir dilindəki forması ola biləcəyini düşünürlər. Şifra adı "gözəl olmaq" və ya "parlaq olmaq" mənasını verən arami "Sapphira" adı ilə əlaqəlidir. Pua adı isə "gənc qadın" və ya "kiçik qız" mənasını verən qədim Kənanlı adıdır.

## Xarici keçidlər
* Hebrew – English original text at Mechon-Mamre.org
* Jewish Publication Society translation at Mechon-Mamre.org
* Judaica Press translation with Rashi's commentary at Chabad.org

## İstinadlar
Əli əl-Qari

**Əbül-Həsən Nurəddin Əli ibn Sultan Məhəmməd əl-Qari əl-Hərəvi** (; ) — Hənəfi fəqihi, mühəddis, müfəssir və qiraət alimi.

## Bioqrafiyası
Heratda doğulub. İlk təhsilini də Heratda alıb. Məkkəyə gedərək orada məskunlaşıb. Məkkədə Müttəqi əl-Hindi, İbn Həcər əl-Heytəmi və Əllamə Qütbuddin əl-Məkki kimi alimlərdən dəsrlər alıb. Qiraətdə olduqca mahir olduğu üçün "əl-Qari", ümumi olaraq isə "Molla Əli əl-Qari" olaraq adlandırılıb. O, rəsmi heç bir işdə işləməmiş, kitab səhifələrinin kənarlarına təfsir və qiraətlə bağlı izahlar yazmaqla dolanmışdır. "Sülüs" və "Nəsix" yazı növlərində mahir olan Molla Əli, başda fiqh və hədis olmaqla, qiraət, təfsir, əqidə, kəlam, təsəvvüf, tarix, dil və ədəbiyyat sahələrində dövrünün qabaqcıl alimlərindən olmuşdur. Dövründəki bidət və xurafatlara qarşı çıxan Molla Əli, İbn Ərəbinin "Vəhdəti-vücud" fəlsəfəsinə qarşı çıxmış və onu təkfir etmişdir. Hənəfi məzhəbinə mənsub olsa da İbn Teymiyyə və İbn Qeyyimin fikirlərini müdafiə etmişdir. Şəvkani onu müctəhid, Əbdülhey əl-Ləknəvi isə mücəddid adlandırmışdır. Özü də bunu Allahın bir neməti olduğu deyərək təsdiqləmişdir.

## Əsərləri
Əli əl-Qari, şəriət elmlərinin hər sahəsinə aid 180-ə yaxın əsər qələmə almış və demək olar ki, bunların hamısı dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Onun nəşr olunmuş əsərləri bunlardır:

* Hədislə bağlı əsərləri:

# Mirqatəl-məfatih.
# əl-Əsrarul-mərfüə fil-əxbəril-məvzuə (əl-Məvzüatül-kübrə).
# əl-Məsnu fi mərifətil-hədisil-məvzu (əl-Məvzuətüs-suğra).
# əl-Əhədisül-qüdsiyyə vəl-kəlimətül-ünsiyyə.
# əl-Mubinül-muin li-fəhmil-Ərbəin.
# Şərhüş-Şifə.
# Sənidül-ənam şərhu Müsnədil-İmam.
# Cəmül-vəsail fi şərhiş-Şəmail.
# Şərhu Şərhi Nuxbətil-fikər.
# əl-Birrə fi hübbil-hirrə.

* Fiqhlə bağlı əsərləri:

# Fəthu babil-inayə.
# əl-Məsləkül-mütəqassit bil-mənsəkil-mütəvassit.
# Fəthür-rəhman bi-fəzaili şəban.
# Şərh əla nəbzə fi ziyarətil-Mustafa.
# əl-Hizbül-əzəm vəl-virdül-əfxam.
# əl-Hirzüs-səmin.
# ər-Raid fi məsailil-fəraid.
# Risalə fi təzyinil-ibarə li-təhsinil-işarə.
# Təzyinül-ibadə fi rəfis-səbbabə.

* Əqidə və kəlamla bağlı əsərləri:

# Minəhür-rəvzil-əzhər fi şərhil-Fiqhil-əkbər.
# Dəvül-məali şərhu Bədil-əmali.
# Şərhu Əynil-ilm və zəynil-hilm.
# əl-Məşrəbul-vərdi fi həqiqəti (məzhəbi)l-Mehdi.

* Qiraətlə bağlı əsərləri:

# əl-Minəhul-fikriyyə bi-şərhil-Muqəddiməil-Cəzəriyyə.

* Bioqrafiya ilə bağlı əsərləri:

# Mənqaibül-İmamil-Əzəm.
# Nüzhətuə-xatiril-fətir fi tərcəməti Seyyidi əş-Şərif Əbdilqadir.
# əl-Mədinül-ədəni fi fəzli Üveysil-Qərani.

Bunlardan başqa onun "əl-Əsmərül-cəniyyə fi əsmail-Hənəfiyyə", "Şərhul-Muvatta", "Ənvərül-Quran və əsrarul-furqan", "Şərhu Əqaidin-Nəsəfi", "Fəraidül-qəlaid alə əhadisi Şərhil-Əqaid", "Şərhüş-Şatibiyyə" kimi qiymətli əlyazmları da vardır.

## İstinadlar
Lokkart qəsdi

**Lokkart qəsdi**— "üç səfir" qəsdi adlanır. 1918-ci ildə Böyük Birtaniya, Fransa və ABŞ-ın Rusiyadakı diplomatik nümayəndələrinin Sovet hakimiyyətinin çevirmək məqsədilə təşkil etdikləri əks-inqilabi qəsd.

## Təşkilatçıları
Böyük Birtaniya diplomatik nümayəndəliyinin başcısı R. Lokkart, Fransa səfiri J. Nulans, ABŞ səfiri Frensis olmuşdur. Rus əks-inqilabçıları və muzdlu casuslar da qəsdə cəlb edilmişdir. Qəsdçilər Moskva və.s şəhərlərdə üsyan qaldırmaq, Kremli tutmaq və Sovet hökumətinin üzvlərini həbs etmək planı hazırlamışdılar.
Amma cekistlər qəsdin üstünü açdılar (31 avqust-1 sentyabr). İştirakçılardan 2 nəfər güllələndi, 8 nəfər həbs edildi. 4 nəfər, Lokkart qanundan kənar elan olundu.

## Həmçinin bax
* Birinci Dünya müharibəsi

## İstinadlar
Rufirallus fasciatus

**Laterallus fasciatus** — Rallidae fəsiləsinin, "Rallinae" yarımfəsiləsinə aid bir quş növü. Braziliya, Kolumbiya, Ekvador və Peruda rast gəlinir.

## Təsvir
Qara zolaqlı krake 17 ilə 20 sm uzunluğundadır. Cinslər eynidir. Yetkinlərin tünd buynuz və ya qaraya çalan qara dimdiyi var. Başları, boğazları və sinələri qırmızımtıldır. Kürəkləri, sağrıları və qanadları, daxili uçuş lələklərinə yüngül qırmızımtıl rəng qatılmış dərin zeytun-qəhvəyidir. Qarınları, ventilyasiyası və quyruq altı örtükləri güclü qara zolaqları olan darçın-qırmızımtıldır. Ayaqları və pəncələri parlaq mərcan qırmızıdır. Yetkinlik yaşına çatmamışların başı və sinəsi yetkinlərdən daha solğundur. Üst hissələrinin zeytun-qəhvəyi rəngində şabalıdı yuyulma var və alt hissələrindəki zolaqlar zeytun-qəhvəyidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Crotalus helleri

**Crotalus helleri** və ya **Crotalus oreganus helleri** — Həmçinin ümumiyyətlə **Cənubi Sakit okean hoppanan ilanı**, **qara almaz tullanan ilanı** və bir neçə başqa ümumi adla tanınan, zəhərli ilan növü və ya yarımnövü. Cənub-qərbi Kaliforniyada və cənubda Aşağı Kaliforniya, Meksikada tapılır və təhlükəli zəhər növlərinin regional müxtəlifliyi ilə tanınır. Bəzən Crotalus oreganus-un yarımnövü hesab olunur.

## Etmologiya
Xüsusi və ya yarımnöv adı, helleri, Amerikalı zoolog Edmund Hellerin şərəfinədir.

## Həmçinin bax
* Crotalus adamanteus
* Crotalus atrox
* Crotalus basiliscus
* Crotalus cerastes
* Crotalus cerastes cercobombus
* Crotalus cerberus
* Crotalus concolor 
* Crotalus horridus
* Crotalus oreganus abyssus
* Crotalus polystictus
* Crotalus pricei
* Crotalus pusillus
* Crotalus pyrrhus
* Crotalus ruber
* Crotalus scutulatus
* Crotalus stejnegeri
* Crotalus tigris
* Crotalus unicolor
* Crotalus viridis nuntius

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Seriatopora hystrix

**Seriatopora hystrix** — Pocilloporidae fəsiləsinə aid bir kolonial Scleractinia növü. O, budaqlı yığın formalaşdırır və adətən nazik "quş yuvası koralı" olaraq bilinən bir növdür. Bu koral, səhra səviyyəsinin yamaclarında və ya qorunan lagünlərdə, xüsusən də Qırmızı dənizdə yerləşən tipik yerində, az dərinliklərdə inkişaf edir. Şərqi Afrika, Qırmızı dəniz və Qərbi Sakit Okean bölgəsində yerləşir. Bu növ geniş yayılmışdır və Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi tərəfindən qorunma statusu "az narahatlıq doğuran" olaraq qiymətləndirilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Anthracoceros montani

**Anthracoceros montani** — **Montanonun hornaquşu**, Bucerotidae ailəsindən olan və yalnız Filippinlərin Sulu arxipelaqında mövcud olan bir kərgədan quşları növü. Bu növ əsasən Tawi-Tawi adasında tapılsa da, Jolo adasından artıq kənara çıxmışdır. Təbiətdə tropik yaşıl meşələrdə yaşayır və əsas təhlükələrdən biri yaşayış sahələrinin itməsi və qida üçün ovlanmasıdır. Qidalanması əsasən meyvə, həşəratlar və kiçik sürünənlərdən ibarətdir.

## Həmçinin bax
* Anthracoceros malayanus 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Picoides arcticus

**Picoides arcticus** — Həmçinin *Arktik üçbarmaqlı ağacdələni* və ya *Qarakürək ağacdələn* kimi də tanınan, Şimali Amerikanın meşələrində yaşayan orta ölçülü bir ağacdələn.

## Təsvir
Yetkinlərin lələk örtüyü baş, kürək, qanadlar və sağrıda qaradır. Boğazdan qarına qədər ağdırlar; böyürlər qara zolaqları olan ağdır. Quyruğu ağ xarici lələkləri olan qaradır. Yetkin erkək sarı papağa sahib olmaqla lələk örtüyündə cinsi dimorfizm elementi var. Əlaqəli Amerika və Avrasiya üçbarmaqlı ağacdələn istisna olmaqla, digər bütün ağacdələnlerden fərqli olaraq, bu növün üç barmaqlı ayaqları var.

;Ölçülər:

* Uzunluq: 23 sm
* Çəki: 60–88 q
* Qanad açımı: 40–42 sm

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Crotalus basiliscus

**Crotalus basiliscus** — Ümumi adları ilə *Meksika qərb-sahil zınqırovlu ilanı*, *Meksika yaşıl zəngli ilanı* və ya “*cascabel verde mexicana*” (ispanca), Viperidae fəsiləsinə aid zəhərli çuxurbaş bir ilan növü. Bu növ qərbi Meksikaya endemikdir. Xüsusi adı olan basiliscus, yunanca "kral" mənasını verən βασιλισκος (basiliskos) sözündən törəyib və ilanın böyük ölçüsünə və güclü zəhərinə işarə edir.

## Yaşayış yeri
C. basiliscus əsasən tropik tikanlı meşələrdə yaşayır, lakin tropik yarpaqtökən meşələrə də yayıla bilər. Kolima ətrafında, bu ilanın xüsusilə bol olduğu ərazilərdə, mühit əsasən ağacsız və qısa otlarla örtülüdür, kolluqlar və böyük kaktuslarla zəngindir.

## İstinadlar
Crotalus viridis nuntius

**Crotalus viridis nuntius** — Əsasən ABŞ-nin Arizona ştatının şimal-şərqindəki səhra yaylasına məxsus olan zəhərli çuxurbaş gürzə yarımnövüdür, lakin şimal-qərbi Nyu-Meksikoya qədər də yayılmışdır.

## Yayılması
Bu yarımnöv Arizona ştatının şimal-şərqində (ABŞ) 1372–2134 m yüksəklikdə tapılır. Tip yeri "Canyon Diablo, Coconino County, Arizona" (ABŞ) kimi qeyd edilmişdir. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Xəlil Paşa

**Xəlil Paşa** ilə bunlardan biri nəzərdə tutulmuş ola bilər:

* Xəlil Paşa (rəssam)
* Xəlil Kut
* Maraşlı Xəlil Paşa
* Çandarlı Xəlil Paşa
* Osmancıqlı İmamzadə Xəlil Paşa
* Xəlil Rüfət Paşa (sədrəzəm)
* Bosniyalı Xəlil Paşa
* Çandarlı Qara Xəlil Xeyrəddin Paşa
* Hacı Xəlil Paşa
* Xəlil Rüfət Paşa
* Bostançı Xəlil Paşa
* Xəlil Həmid Paşa
Frankfurt Milli Məclisi

**Frankfurt Milli Assambleyası** () — Bütün alman dövlətləri üçün, o cümlədən Avstriya İmperiyasının Alman xalqı ilə əraziləri üçün ilk dəfə azad şəkildə seçilmiş parlament. Bu parlament 1 may 1848-ci ildə seçildi (bax: Almaniya federal seçkiləri, 1848).

Sessiya 18 may 1848-ci ildən 30 may 1849-cu ilə qədər Frankfurt-Mayndakı Paulskirchedə keçirildi. Bu assambleyanın mövcudluğu həm də Almaniya ittifaqı dövlətlərində baş verən **"Mart İnqilabı"**nın bir hissəsi və nəticəsi idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Maria Anna Savoydan

**Maria Anna Savoydan** (; ) — Avstriya imperatrixası və Macarıstan kraliçası olub, Avstriya imperatoru Ferdinand I ilə evliliyi sayəsində bu titulu alıb. O, Savoyya sülaləsinə aid idi və Sardiniya Kralı I Viktor Emmanuil və Müqəddəs Roma imperatoru I Fransiskin nəvəsi Mariya Terezanın qızı idi. Maria Annanın imperatrix kimi həyatı, əri Ferdinandın sağlamlıq problemləri və özünün daha sakit, dini rol oynama istəyi ilə bağlı olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kareli

** Kareli** () — Gürcüstanın Daxili Kartli diyarında Kareli bələdiyyəsinin inzibati mərkəzi.

## İstinadlar
Joao

**Joao** — ad.

* Joao Avelanj — 1974–1998-ci illərdə FİFA prezidenti.
* Joao Monteyro — Portuqaliyanı təmsil edən stolüstü tennisçi.
* Joao Grimaldo — Peru milli komandasında hücumçu cinah müdafiəçisi.
Vaccinium album

*  — Vaccinium myrtilloides bitki növünün sinonimi.
*  — Vaccinium stamineum bitki növünün sinonimi.
*  — Symphoricarpos albus bitki növünün sinonimi.
Toppuş (film)

**Toppuş** və ya **Pompuş** — rejissor Enn Fletçerin Kristin Hahn yazdığı ssenari əsasında 2018-ci ildə çəkilmiş Amerika komediya filmidir. Film yazıçı Culiya Mörfinin eyniadlı kitabı əsasında çəkilmişdir. Film Netflix tərəfindən yayımlanmışdır.

## Süjet xətti

Ekran əsərinin baş qəhrəmanı artıq çəkili yeniyetmə Uilloidindir. Anası keçmişdə gözəllik müsabiqəsi qalibi olsa da, gözəl bədən formalarına sahib olan genləri, nədənsə ona ötürülməyib. Bununla belə Uillodin anasının tövsiyələrinə məhəl qoymayaraq gözəllik müsabiqəsində iştirak etməyə qərar verir. Gözlənilmədən ona özü kimi başqa pompuş yeniyetmələr də qoşulur. Onlar səylərini birləşdirərək müsabiqədə əsl dönüş yaradırlar...

## Rollarda

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Köhnə məscid (Ədirnə)

**Köhnə** **məscid** () — Türkiyənin Ədirnə ilinin mərkəzində yerləşən məsciddir. Ədirnədə dövrümüzə qədər gəlib çatmış ilk orijinal monumental tikili kimi də tanınır.

## Tarixi
Məscidin yan qapısındakı kitabəyə görə onun memarı Konyalı Hacı Əlaəddin, şagirdi isə Ömər ibn-i İbrahimdir. Onun inşası 1403-cü ildə Fitrət dövründə Süleyman Çələbi tərəfindən başladılmış, 1414-cü ildə I Mehmedin dövründə tamamlanmışdır.

Osmanlı sultanlarından II Əhməd və II Mustafaya qılınc qurşama mərasimi bu məsciddə keçirilib. II Muradın dövründə Ədirnəyə gələn və məscidə girib moizə etdiyi deyilən Hacı Bayram Vəlinin xatirəsinə ehtiramla imamlar tərəfindən moizə minbərindən istifadə edilmir.

### Bərpası
Məscid 1749-cu ildə yanğın və 1752-ci ildə zəlzələ nəticəsində zədələnməyə uğramış, I Mahmudun dövründə təmir edilmişdir. Cümhuriyyət yarandıqdan sonra 1924–1934-cü illərdə yenidən bərpa edilmişdir.

## Memarlığı
Kvadrat planlı, yonma daşdan tikilmiş məscidin 9 günbəzi, 2 minarəsi var. Minarələrdən biri məscidin şimal, digəri şimal-şərq tərəfində yerləşir.

Məscidin ağ rəngə boyanmış divar və sütunlarında 18–20-ci əsrlərə aid müxtəlif yazılar vardır. Bunlardan bəziləri I Mahmudun dövründə, bəziləri isə 1863-cü ildə bərpa zamanı əlavə edilmişdir. Sonrakı zamanlarda dövrün məşhur xəttatları öz yazılarını buraya vermiş və ya məscidin yerinə yazmışlar. Minbərin sağ tərəfindəki zərli bəsmələdə II Əbdülhəmidin imzası görünür. Bundan əlavə, Kəbədən gətirildiyi deyilən və mehrabın sağında yerləşən "Rukn-u Yəmani" adlı daş da xüsusi ziyarət yeri kimi istifadə olunur.

## Qalereya

Fayl:Eski Cami, Edirne 47.JPG|Köhnə məscidin eksteryeri
Fayl:Eski Cami, Edirne 44.JPG|Məscidin interyeri
Fayl:Dcp7323-Edirne-Eski Camii Allah.jpg|Məscidin fasadına həkk olunmuş ərəbcə "Allah" yazısı
Fayl:Eski Mosque Edirne 2860.jpg|Səkkizguşəli günbəz


## İstinadlar
Saffət Arıkan

**Mustafa Saffət bəy** və ya sonradan **Saffət Arıkan** (; ) — Osmanlı imperiyasının son illərində və Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk yarısında fəaliyyət göstərən türk əsgər və diplomat. 1934 tarixli Soyadı Qanunu ilə *Arıkan* soyadını almışdır.

26 sentyabr 1934-cü ildə İstanbul radiosundakı çıxışında istifadə etdiyi *"Büyük önderimiz ata türk"* ifadəsi çox mübaliğəli olaraq qarşılansa da, Mustafa Kamal Paşa tərəfindən çox bəyənildi və 24 noyabr 1934-cü ildə Mustafa Kamal tərəfindən soyadı olaraq qəbul edildi.

## Qalereya

Fayl:Adolf Hitler receives Turkish amabassador Saffet Arikan in Führerhauptquartier Werwolf.jpg|Saffət Arıkan, Adolf Hitlerin qəbulunda. 14 avqust 1942
Fayl:Saffet Arıkan Berlin 1942-08-02.jpg|Saffət Arıkan (soldan birinci), Berlində. 2 avqust 1942
Fayl:Saffet Bey (Arıkan) by Bahriyeli Ismail Hakki Bey.jpg|Saffət Arıkanın rəssam bahriyəli İsmayıl Haqqı bəy tərəfindən çəkilən portreti.


## Mənbə
* *Kültür (Milli Eğitim) Bakanlarından Saffet Arıkan'ın Çalışmaları.* Evren Aldemir. TC İstanbul Üniversitesi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul 2007