Dövlət çevrilişi

**Dövlət çevrilişi** və ya **Hərbi çevriliş**, ölkədə qanuni hakimiyyətin qeyri-qanuni yolla dəyişdirilməsi. Əsasən dövlət başçısı iqamətgahının zəbt edilməsi, dövlət başçısının, təcrid edilməsi, həbs edilməsi, yaxud öldürülməsi yolu ilə baş verir.

Bir hesablamaya görə, 1950–2010-cu illər arasında 457 dövlət çevrilişi cəhdi qeydə alınmışdır ki, onların təxminən yarısı uğurla nəticələnmişdir.[3] Dövlət çevrilişi cəhdlərinin əksəriyyəti 1960-cı illərin ortalarında baş vermişdir, lakin 1970-ci illərin ortalarında və 1990-cı illərin əvvəllərində də çoxlu sayda belə cəhdlər qeydə alınmışdır. Soyuq müharibədən sonrakı dövrdə baş verən dövlət çevrilişləri, Soyuq Müharibə dövründəki çevrilişlərlə müqayisədə daha çox demokratik sistemlərin qurulması ilə nəticələnmişdir, baxmayaraq ki, çevrilişlər hələ də əsasən avtoritarizmin davam etməsinə xidmət edir.

Dövlət çevrilişinin baş verməsinə bir çox amillər təsir göstərə, həmçinin onun uğur və ya uğursuzluğunu müəyyən edə bilər. Çevriliş prosesi başladıqdan sonra onun uğuru çevrilişi həyata keçirənlərin digər aktorları cəhdin müvəffəqiyyətlə nəticələnəcəyinə inandırmaq qabiliyyətindən asılı olur. Uğurlu çevrilişlərin sayı zamanla azalmışdır. Avtoritar sistemlərdə baş tutmayan çevriliş cəhdləri avtoritar rəhbərin hakimiyyətini möhkəmləndirməyə meyllidir. Çevrilişlərin ümumi (kumulativ) sayı gələcək çevrilişlərin baş verməsi üçün güclü proqnoz göstəricisi hesab olunur; bu fenomen “çevriliş tələsi” adlandırılır.

“Çevrilişdən sığortalanma” kimi tanınan praktikada rejimlər hakimiyyətin hər hansı kiçik bir qrup tərəfindən ələ keçirilməsini çətinləşdirən strukturlar yaradırlar. Bu strategiyalar ailə, etnik və dini qrupların orduda strateji şəkildə yerləşdirilməsini, habelə hərbi və təhlükəsizlik qurumlarının parçalanmasını əhatə edə bilər. Bununla belə, çevrilişdən sığortalanma tədbirləri əsas vəzifələrə təyinat zamanı təcrübədən çox sədaqətə üstünlük verildiyi üçün hərbi effektivliyi azaldır.

### Etymologiya
Termin Fransızca ***coup d'État*** ifadəsindən gəlir və mənaca “**dövlət zərbəsi**” və ya “**dövlət hücumu**” deməkdir. Fransızcada *État* sözü (fransızca tələffüz: [eta]) suveren siyasi varlığı ifadə etdikdə böyük hərflə yazılır. Dövlət çevrilişi konsepti qədim dövrlərdən siyasətdə yer alsa da, bu ifadənin özü nisbətən yeni yaranmışdır. 19-cu əsrdən əvvəl ingilis dilində yalnız Fransız mənbəsinin tərcüməsində istifadə olunmuş, sadə bir ingilis ifadəsi ilə “mövcud dövlət idarəsinə zərbə vurmaq” ideyasını kontekstual şəkildə çatdırmaq mümkün olmamışdır.

Fransızcadan tərcümə edilmiş mətndə erkən istifadə nümunələrindən biri 1785-ci ildə ingilis dilində çap olunmuş bir məktub tərcüməsindəndir; məktub bir Fransız tacirinə aid olub, Britaniya yunlarının idxalını məhdudlaşdıran Fransız kralının müstəqil qərarı (*arrêt*) haqqında şərh verirdi. İngilis dilində tərkibində yazılı ilk istifadə nümunəsi isə 1804-cü ildə *London Morning Chronicle* qəzetində redaktor qeydi şəklində verilmişdir; qeyd Fransada Napoleon tərəfindən Moreau, Berthier, Masséna və Bernadotte-nin həbsini əhatə edirdi: "Dünən Fransada mövcud hökumətə qarşı bəzi qorxunc sui-qəsd nəticəsində bir növ *coup d'état* baş verdiyi barədə məlumatlar yayılmışdır."

Britaniya mətbuatında bu ifadə, Napoleon-un iddia edilən gizli polisi *Gens d'Armes d'Elite* tərəfindən Edinbürq Hersoqunun edam edilməsi də daxil, müxtəlif qətlləri təsvir etmək üçün istifadə olunmağa başladı: "Məzlum fərdlərə və ya ailələrə tətbiq olunan işgəncənin icraçıları, zəhərli içkilərin paylayıcıları və gizli edamçılar, Bonapartın təhlükəsizlik tədbirlərinin tələb etdiyi şəkildə aradan qaldırılırlar. İnqilabi tiranların dediyi kimi böyük *coups d'état*-larda, kütləvi qətl, zəhərləmə və ya boğulma kimi işlərdə onlar yalnız bu işlərlə məşğuldurlar."

## Çevrilişlərin proqnozlaşdırıcı amilləri
2003-cü ildə aparılmış akademik ədəbiyyat icmalı çevrilişlərə təsir göstərən aşağıdakı amilləri müəyyən etmişdir:

* zabitlərin şəxsi narazılıqları
* hərbi təşkilati narazılıqlar
* ordunun populyarlığı
* hərbi attitudinal (mövqesel) həmrəylik
* iqtisadi tənəzzül
* daxili siyasi böhran
* regionda baş vermiş digər çevrilişlərin “yoluxucu” təsiri
* xarici təhdid
* müharibədə iştirak
* xarici hərbi güclə gizli əməkdaşlıq
* ordunun milli təhlükəsizlik doktrinası
* zabitlərin siyasi mədəniyyəti
* inklüziv olmayan institutlar
* müstəmləkə irsi
* iqtisadi inkişaf səviyyəsi
* ixracın şaxələndirilməməsi
* zabit heyətinin sinfi tərkibi
* ordunun ölçüsü
* vətəndaş cəmiyyətinin gücü
* rejimin legitimliyi və əvvəlki çevrilişlər

2016-cı ildə dərc olunmuş bir araşdırmanın ədəbiyyat icmalında etnik fraksionallaşma, dəstəkləyici xarici hökumətlər, liderin təcrübəsizliyi, zəif iqtisadi artım, əmtəə qiymət şokları və yoxsulluq kimi amillər də qeyd edilmişdir.

Digər bir 2016-cı il tədqiqatı isə hökumət böhranları, siyasi sabitlik və zorakılığın olmaması, təmizləmələr (purges), siyasi terror səviyyəsi, ümumi tətillər, əhali artımı, hüquqi struktur və mülkiyyət hüquqlarının qorunması, həmçinin eyni regiondakı demokratik ölkələrin payının çevrilişlərin baş verməsini proqnozlaşdırdığını müəyyən etmişdir.

Kristin Harkness (2016) müəyyən etmişdir ki, paytaxt yaxınlığında yerləşən az sayda hərbi hissədə gücün cəmləşməsi, eləcə də ordudaxili etnik və ya fraksion balanssızlıq çevriliş ehtimalını artırır.

Bir sıra tədqiqatlar iqtisadi böhranların rejim dəyişiklikləri ilə əlaqəli olduğunu göstərmişdir. Joakim Djuve və digərləri (2020) aşağı gəlir səviyyəsinin, zəif və ya mənfi iqtisadi artımın rejimin dağılması ehtimalını artırdığına dair güclü sübutlar təqdim etmişlər. Bundan əlavə, onlar aralıq demokratiya səviyyələrinin həm çevriliş nəticəsində baş verən dağılmaları, həm də hakimiyyətin mövcud rəhbərlik tərəfindən yönləndirilən keçidlərini daha aydın şəkildə proqnozlaşdırdığını qeyd etmişlər.

Çevrilişlərin hərbi güclərin ciddi təsir göstərdiyi mühitlərdə daha çox baş verdiyi müəyyən edilmişdir. Yuxarıda sadalanan amillərin bir çoxu hərbi mədəniyyət və güc dinamikası ilə bağlıdır. Bu amillər şərti olaraq iki kateqoriyaya bölünə bilər: hərbi maraqlara təhdid və hərbi maraqlara dəstək. Maraqlar bu istiqamətlərdən hər hansı birinə yönəldikdə, ordu ya mövcud gücdən faydalanmağa, ya da itirdiyi təsiri bərpa etməyə çalışa bilər.

Hərbi xərclər də tez-tez çevriliş ehtimalının göstəricisi kimi qiymətləndirilir. Hilde C. Nordvik müəyyən etmişdir ki, müxtəlif ölkələrdə baş vermiş çevrilişlərin təxminən 75%-i hərbi xərclər və neft gəlirləri ilə əlaqəli olmuşdur.

Beynəlxalq Valyuta Fondu-nun 2024-cü il hesabatına görə, kəskin ekzogen şoklar (stress faktorları) çevriliş ehtimalını dərhal artırır. Bu stress faktorlarına zəifləmiş iqtisadi artım, xarici maliyyə mövqeyinin pisləşməsi, yüksək ümumi və ərzaq qiymətləri inflyasiyası daxildir. Bundan əlavə, siyasi və daxili təhlükəsizlik mühitinin destabilizasiyası çevriliş cəhdləri üçün güclü yaxın tetikleyici rolunu oynayır.

Həmin tədqiqat göstərir ki, qeyri-mütənasib dərəcədə gənc əhali strukturu, geniş yayılmış yoxsulluqla xarakterizə olunan zəif struktur əsaslar, yüksək gəlir bərabərsizliyi, aşağı savadlılıq səviyyəsi və ciddi etnik fraksionallaşma uzunmüddətli endogen amillər kimi dövlətin qeyri-sabitliyə meyilliliyini artırır. Eyni zamanda aşağı idarəetmə keyfiyyəti, məhdud demokratikləşmə, tarixən yüksək və yaxın dövrdə təkrarlanan çevriliş halları (“çevriliş tələsi”) da risk faktorları sırasındadır.

Hesabat struktur zəifliyinin sadəcə əlavə risk faktoru deyil, sistemin şoklara reaksiyasını gücləndirən amil olduğunu vurğulayır:

* Struktur zəiflik stress faktorları mövcud olduqda çevriliş ehtimalını daha da artırır.
* Stress faktorları azaldıqda isə çevriliş ehtimalının enmə sürəti struktur baxımdan zəif dövlətlərdə daha sürətli olur.
* Müxtəlif struktur zəifliklərin (məsələn, yüksək bərabərsizliklə zəif idarəetmənin birləşməsi) sinerji effekti ölkənin siyasi sisteminin zəifləməyə həssaslığını eksponensial şəkildə artırır.
* Eyni zamanda bir neçə stress faktorunun (məsələn, 2020–2023-cü illərdə üst-üstə düşən böhranlar) paralel şəkildə baş verməsi ümumi risk profilini daha da ağırlaşdırır.

## Çevrilişlərin mexanikası
Joseph Dirsus-un fikrincə, çevriliş o zaman mümkün olur ki, hakimiyyət daxilində kifayət qədər təsirli şəxslər lideri artıq “aktiv” deyil, “öhdəlik” (yük) kimi görməyə başlayırlar.

Edward Luttwak qeyd edir ki, çevriliş üçün aşağıdakı şərtlər tələb olunur:

* **Kifayət qədər inkişaf etmiş və mərkəzləşmiş dövlət:** Nazirliklər, komanda iyerarxiyası və milli kommunikasiya sistemləri olan bürokratik aparat mövcud olmalıdır ki, ələ keçirilərək olduğu kimi istifadə oluna bilsin.
* **Siyasi hakimiyyətin cəmləşməsi:** Hakimiyyət kiçik bir elitanın və ya tək partiyanın əlində olmalıdır ki, məhdud sayda institutun nəzarətə götürülməsi faktiki olaraq dövlətə nəzarət demək olsun.
* **Məhdud xarici müdaxilə:** Dövlət kifayət qədər muxtar olmalıdır ki, xarici güclər çevrilişi dərhal geri çevirə bilməsin.
* **Sosial və iqtisadi narazılıq:** İctimai narazılıq rejimi zəiflədir və əsas institutlarda sədaqəti azaldır.

Luttwak uğurlu çevriliş üçün zəruri elementləri də təsvir edir:

* **Dar çevrilişçi nüvə:** Ordu, təhlükəsizlik və ya bürokratik strukturlar daxilində gizli koordinasiya edən kiçik bir qrup. Əhali və dövlət aparatının böyük hissəsi prosesdən kənarda qalır.
* **Bütün sistemi deyil, əsas düyünləri ələ keçirmək:** Məqsəd bir neçə kritik nöqtəni — komanda mərkəzlərini, təhlükəsizlik qərargahlarını, kommunikasiya sistemlərini və paytaxtdakı simvolik binaları — nəzarətə götürməkdir. Bu düyünlər vasitəsilə dövlət mexanizmi üzərində leverage əldə edilir.
* **Sədaqətli güc mərkəzlərinin neytrallaşdırılması:** Bütün ordu ilə döyüşmək əvəzinə müqavimət göstərə biləcək hissələri təcrid etmək və ya iflic etmək (əlaqələrin kəsilməsi, hərəkətin bloklanması, yüksək komandanlığın saxlanılması).
* **“Baş vermiş fakt” (fait accompli) görüntüsünün yaradılması:** Yayım kanallarına (ənənəvi və rəqəmsal media) və hakimiyyət simvollarına nəzarət etməklə yeni hakimiyyətin artıq qurulduğu təəssüratı yaradılır. Məmurlar və vətəndaşlar çox vaxt görünən yeni reallığa uyğunlaşırlar.

Connor və Hebditch (2017) ordunun mülki hökumətə müdaxiləsinə səbəb olan siyasi, hərbi və sosial amilləri təhlil edirlər. Onlar çevrilişləri üç növə bölürlər:

* **Sıçrayış (breakthrough) çevrilişləri:** Ənənəvi və ya müstəmləkə sistemini devirmək və yeni siyasi quruluş yaratmaq məqsədi daşıyır (məsələn, Misir 1952; Kuba 1959).
* **Qoruyucu (guardian) çevrilişlər:** “Nizamı bərpa etmək” və ya zəif/korrupsiyalaşmış mülki hakimiyyətə qarşı konstitusiya prinsiplərini qorumaq məqsədi güdür (məsələn, Türkiyə).
* **Veto çevrilişləri:** Müəyyən siyasətlərin və ya konkret qrupun (məsələn, mülki sol qüvvələrin) hakimiyyətə gəlməsinin qarşısını almaq üçün edilir (məsələn, Argentina).

Adətən çevriliş uzunmüddətli inqilab deyil, sürətli və “cərrahi” hərbi əməliyyat olur. Hökumətin zəif, parçalanmış və ya diqqətinin yayındığı (iqtisadi böhran və ya siyasi xaos dövrü) an hədəf seçilir. Cəlbetmə prosesi son dərəcə məxfi aparılmalıdır ki, sızma və ya qabaqlayıcı həbslər baş verməsin.

Çevrilişlər kommunikasiya mərkəzlərini (radio, televiziya, rabitə qovşaqları), siyasi mərkəzləri (prezident sarayı, parlament) və hərbi bazaları hədəfə almalıdır ki, zor tətbiq etmə vasitələri nəzarətə götürülsün.

İcra və möhkəmləndirmə mərhələsində təbliğat və ictimai rəyin idarə olunması kritik əhəmiyyət daşıyır. Çevrilişçilər korrupsiyanı aradan qaldırmaq, milli ləyaqəti bərpa etmək və ya ölkəni xilas etmək kimi motivləşdirici mesajlar yayaraq dövlət mediasına nəzarət etməyə çalışırlar və uğurun artıq baş verdiyi görüntüsünü yaradırlar.

Çevrilişlər çox vaxt zəif kommunikasiya, tərəddüd, milli liderin neytrallaşdırıla bilməməsi və ya medianın kifayət qədər tez ələ keçirilməməsi səbəbindən uğursuz olur.

Muñoz rəqəmsal koordinasiyalı “oyun planı”nın çevrilişlərin təşkili prosesində rolunu vurğulayır. Bu strategiya bir neçə mərhələdən ibarətdir: əvvəlcə kiçik nüvə qrupu şifrələnmiş mesajlaşma tətbiqlərində (məsələn, Telegram) gizli planlaşdırma aparır; daha sonra əsas sosial media platformaları (Facebook, Twitter/X, YouTube və s.) vasitəsilə narrativi geniş auditoriyaya çatdırır; daha zəif moderasiya olunan alternativ platformalarda isə radikal məzmun yayılaraq tərəfdarlar səfərbər edilir.

Müasir texnologiyalar vasitəsilə çevrilişçilər viral yayılma və istifadəçi cəlbetməsinə yönəlmiş alqoritmlərdən istifadə edir, platformaların qaydalarındakı boşluqlardan yararlanaraq aşkarlanmanı gecikdirir və məzmunu kiçik platformalardan böyük platformalara daşıyırlar. Onlar kontent moderasiyası siyasətləri barədə bilikləri sayəsində işarələnmədən yayınmağa çalışırlar.

## İstinadlar