open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Süleymaniyyə döyüşü (1678)

**1678-ci il Süleymaniyyə döyüşü** — Səfəvi qoşunu ilə Kürd-Osmanlı qoşunu arasında baş vermiş döyüş.

## Döyüş

Bu döyüş, Rüstəm xanın rəhbərliyi altında olan Səfəvi qoşunları ilə Süleyman Babanın liderliyindəki Osmanlı qoşunları arasında baş vermişdir. Süleyman Babanın Səfəvi dövlətinin torpaqlarına etdiyi hücumlar nəticəsində Səfəvi dövləti Rüstəm xanı Süleyman Babanla mübarizə aparmaq üçün göndərmişdir. Baş vermiş döyüş zamanı Səfəvilər qalib gəlmiş və Süleyman Baban öldürülmüşdür.

## İstinadlar
Qnetumkimilər

**** () —  aləminin  şöbəsinin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

## Cinsləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Biznes dəyəri

**Biznes dəyəri** və ya *şirkət dəyəri* () — bir şirkətin maliyyə, bazar və əməliyyat aspektləri daxil olmaqla ümumi dəyərini əks etdirən göstəricidir.

## Əsas faktorlar
Biznes dəyəri müəyyənləşərkən aşağıdakı əsas faktorlar nəzərə alınır:

# Gəlirlər və mənfəət — şirkətin gəlir axınları və xalis mənfəəti.
# Aktivlər və borclar — şirkətin malik olduğu fiziki və maliyyə aktivləri, eləcə də borcları.
# Bazar payı və rəqabət mövqeyi — şirkətin bazarda tutduğu yer və rəqabət üstünlüyü.
# Müştəri bazası və brend dəyəri — şirkətin müştəri bazası, brendin tanınmışlığı və reputasiyası.
# Əməkdaşlıq və tərəfdaşlıq əlaqələri — biznesin digər şirkətlərlə yaratdığı strateji tərəfdaşlıqlar və əməkdaşlıqlar.
# Bazar şərtləri və makroiqtisadi vəziyyət — ümumi iqtisadi şərait, bazarın vəziyyəti və sahə üzrə trendlər.

Biznes dəyərinin hesablanması müxtəlif metodlarla həyata keçirilir. Məsələn, "Diskontlaşdırılmış pul axını" (DCF), "Multiplikator metodu", "Bazarın kapitalizasiyası" və s.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Diskontlaşdırılmış pul axını

**Diskontlaşdırılmış pul axını** (DPX) metodu () — gələcəkdə əldə olunacaq pul axınlarının indiki dəyərini hesablayan və bu yolla bir investisiyanın və ya biznesin dəyərini müəyyən etməyə kömək edən maliyyə qiymətləndirmə yanaşmasıdır. DPX, əsasən, gələcək pul axınlarının dəyərini indiki qiymətə gətirərək potensial investisiya riskini və gözlənilən gəlirliliyi nəzərə alır.

## Əsas mərhələləri
DPX metodu ilə hesablanmanın əsas mərhələləri bunlardır:

# *Gələcək pul axınlarının proqnozlaşdırılması* — şirkətin gələcəkdə yaratması gözlənilən pul axınları müəyyən edilir. Adətən 5-10 il üçün proqnozlaşdırılır və gələcək pul axınları şirkətin gəlir, xərclər və sərmayələrinə əsaslanır.
# *Diskont faizinin müəyyən edilməsi* — diskont faizi, pul axınlarını indiki dəyərə gətirmək üçün istifadə olunan faiz dərəcəsidir. Faiz dərəcəsi şirkətin kapitalının dəyərindən və ya bazarın tələb  etdiyi minimal gəlirlilikdən asılı olaraq müəyyən edilir. Adətən kapitalın orta çəkili qiyməti (WACC) istifadə olunur.
# *Terminal dəyərin hesablanması* — ilk proqnozlaşdırılan dövrün (məsələn, 5-10 il) sonunda şirkətin dəyəri *"terminal dəyər"* kimi hesablanır.  Terminal dəyər sonrakı dövrlərdə də şirkətin fəaliyyətini davam etdirəcəyi və müəyyən böyümə sürətini qoruyacağı fərziyyəsinə əsaslanır.
# *İndiki dəyərin hesablanması* — bütün proqnozlaşdırılmış pul axınları və terminal dəyər diskont faizi ilə indiki dəyərə gətirilir. Bu dəyərlərin cəmi biznesin dəyərini göstərir.

## DPX Formulu
DPX-in əsas formulu aşağıdakı kimidir:

Burada:

* *CF<sub>t</sub>* — hər ilin proqnozlaşdırılmış pul axınıdır,
* *r* — diskont faizidir,
* *𝑡* — vaxt dövrü (ildə)dir,
* *𝑇𝑉* — terminal dəyərdir.

## DPX-in üstünlükləri
Gələcək pul axınlarına əsaslanaraq biznesin həqiqi dəyərini təyin edir. İnvestorlar və maliyyəçilər üçün risk və gözlənilən gəlirliliyi nəzərə alaraq daha dəqiq qiymətləndirmə imkanı yaradır.

## DPX-in mənfi cəhətləri
Gələcək pul axınlarını və terminal dəyəri dəqiq proqnozlaşdırmaq çətindir və bu nəticələrin həssaslığını artırır. Diskont faizinin düzgün müəyyən edilməsi dəqiqlik üçün olduqca vacibdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
*
*

## Xarici keçidlər
*Calculating Intrinsic Value Using the DCF Model, wealthyeducation.com
*Calculating Terminal Value Using the DCF Model, wealthyeducation.com
*Continuous compounding/cash flows, ocw.mit.edu

*Getting Started With Discounted Cash Flows. *The Street*.
Sintetik dil

**Sintetik dil** — morfologiya baxımından sözlərin formalarının müxtəlif şəkilçilər və prefikslər əlavə etməklə dəyişdirildiyi dillərdir. Sintetik dillərdə cümlənin mənasını ifadə etmək üçün sözlərin köklərinə morfemlər əlavə olunur. Bu morfemlər vasitəsilə cümlədəki qrammatik münasibətlər, zaman, cins, hal və digər qrammatik xüsusiyyətlər ifadə edilir. Sintetik dillərin əksinə analitik dillər sözlərin dəyişdirilmədən, daha çox söz sırasının və köməkçi sözlərin (ədatlar, köməkçi fellər və s.) istifadəsi ilə mənanı ifadə edirlər.

## Sintetik dillərin xüsusiyyətləri
1. Çoxsaylı Morfemlər: Sintetik dillərdə hər söz çoxlu morfemlərdən ibarət ola bilər. Bu morfemlər sözün mənasını genişləndirir və qrammatik xüsusiyyətləri ifadə edir.
2. Aqqlütinativ və Flektiv Dillər: Sintetik dillər iki qrupa bölünür:
- Aqqlütinativ dillər: Morfemlər bir-birinə yapışdırılaraq sözlər yaradılır, lakin hər bir morfem öz mənasını qoruyur. Türk dili aqqlütinativ sintetik dilə nümunədir. Məsələn, "gəlmişəm" sözündə "-miş" keçmiş zaman, "-əm" isə şəxs mənası verir.
- Flektiv dillər: Morfemlər bir-birinə qarışaraq sözlərdə dəyişiklik yaradır və tez-tez bir morfem bir neçə qrammatik mənanı eyni vaxtda ifadə edir. Latın və rus dili flektiv dillərə misaldır. Məsələn, latınca "amo" (sevirəm) sözündə fellərin sonluqları eyni zamanda həm şəxsi, həm də fel zamanını bildirir.
3. Qrammatik Sxemlər: Sintetik dillərdə, bir sözün içindəki qrammatik strukturlar vasitəsilə cümlənin mənasını yaratmaq mümkün olur. Qrammatik mənalar şəkilçilər və morfemlər vasitəsilə ifadə olunduğundan cümlələr daha yığcam və qısadır.

## Sintetik dillərə nümunələr
* Türk dili: Aqqlütinativ sintetik dil olduğu üçün şəkilçilər vasitəsilə yeni mənalar və qrammatik funksiyalar yaranır. Məsələn, "evlərimizdən" sözündə "ev" kökü ilə "lər" cəm şəkilçisi, "imiz" aidiyyət və "dən" çıxışlıq hal şəkilçisini ifadə edir. - Rus dili: Flektiv sintetik dilə misaldır və qrammatik hallar müxtəlif sonluqlar vasitəsilə ifadə edilir. Məsələn, "стол" (stol) "masa" deməkdir, lakin "стола" (stola) forması genitiv halda "masanın" mənasını verir.
* Latın dili: Flektiv bir dildir və cümlələrdəki qrammatik münasibətlər daha çox söz sonluqları ilə ifadə olunur. Məsələn, latınca "puella" (qız) sözünün "puellam" forması akkuzativ halda "qızı" deməkdir.

## Sintetik dillərin üstünlükləri və çətinlikləri
Sintetik dillər daha yığcam və səmərəli ifadə tərzi təklif edə bilər, çünki bir söz bir neçə qrammatik mənanı eyni vaxtda ifadə edə bilir. Bununla belə, morfemlərin müxtəlif istifadəsi və qrammatik formaların mürəkkəbliyi bu dillərin öyrənilməsini çətinləşdirə bilər. Morfemlərin doğru qaydada əlavə edilməsi və hər bir qrammatik funksiyanın düzgün anlaşılması üçün dil bilikləri tələb olunur. 
Sintetik dillər morfoloji zənginlik baxımından analitik dillərdən fərqlənir və sözlərə morfemlər əlavə edərək müxtəlif qrammatik münasibətləri ifadə edir. Bu xüsusiyyət onları dil öyrənənlər üçün mürəkkəb, lakin dilin strukturu və mənalarını yığcam şəkildə ifadə edən bir vasitəyə çevirir.

## Həmçinin bax
* Dilçilərin siyahısı
* Stratum (dilçilik)
* Sistemli funksional dilçilik

## İstinadlar
Polisintetik dil

**Polisintetik dil** —  qrammatik quruluşu ilə fərqlənən dillərdir və müxtəlif morfemlərin birləşərək çox mürəkkəb sözlər yaratdığı dillərdir. Bu dillərdə, bir cümləni ifadə edəcək qədər məlumat tək bir mürəkkəb söz içində ifadə edilə bilər. Belə dillərdə, isim, fel, kök və şəkilçilər birləşərək geniş anlamı olan tək bir söz halına gəlir və bu sözlər çoxlu qrammatik məna daşıyan morfemləri özündə cəmləyə bilir.

## Polisintetik dilin xüsusiyyətləri
Polisintetik dillər bir çox morfemin bir araya gəlməsi ilə mürəkkəb sözlər yaradan dillərdir və aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir:
Çoxsaylı Morfemlərin İstifadəsi: Polisintetik dillərdə tək bir söz içində çoxlu morfemlər birləşərək kompleks qrammatik mənalar ifadə edir. Bu dillərdə bir cümləni təşkil edəcək qədər geniş mənalar bir söz şəklində ifadə edilə bilir.
Birləşmə və Fleksiya: Polisintetik dillərdə isim, fel, təsirli şəkilçilər və müxtəlif qrammatik elementlər birləşərək çoxsaylı qrammatik münasibətləri ifadə edə bilər. Hər bir əlavə edilmiş morfem fərqli qrammatik məna daşıyır və sözə fərqli funksiyalar qazandırır.
Təsirli və geniş tərkib: Bu dillərdə sözlər çox genişlənə və bir neçə morfemlərlə zənginləşə bilir. Məsələn, bir obyektin hərəkət etdiyi istiqamət, zaman, subyektin kim olduğu və digər qrammatik məlumatlar bir araya gətirilərək eyni söz içində ifadə oluna bilər.
Cümlə Qura Biləcək Komplekslik: Polisintetik dillərin ən böyük xüsusiyyəti ondadır ki, tək bir söz bəzən tam cümlənin mənasını daşıya bilər. Yəni bir neçə sözdən ibarət cümləni bir söz kimi ifadə etmək mümkündür. Bu cəhətdən polisintetik dillər öz ifadə tərzində digər dillərdən fərqlənir.
Aqqlütinativ və ya Flektiv ola bilər: Polisintetik dillər bəzən aqqlütinativ ola bilər (morfemlər bir-birinə açıq şəkildə əlavə olunur), bəzən isə flektiv ola bilər (morfemlər bir-birinə qarışaraq dəyişikliklər yaradır).

## Polisintetik Dillərə Nümunələr
Polisintetik dillərə əsasən Amerika yerlilərinin dilləri və bəzi Sibir dilləri daxildir. İnuit dillərində bir söz çoxsaylı morfemlərdən təşkil edilərək kompleks mənaları ifadə edə bilir.
Kri dili: Kanadada danışılan Kri dili də polisintetik quruluşu ilə tanınır.
Çukçi dili: Sibir bölgəsində danışılan Çukçi dili də polisintetik dillərə nümunədir və çoxsaylı morfemlər vasitəsilə mürəkkəb mənalar ifadə edir.
Polisintetik dillər, mürəkkəb strukturları və ifadə zənginlikləri ilə fərqlənir və hər bir morfemlə qrammatik münasibətlər yaratmaq xüsusiyyəti ilə digər dillərdən seçilir. Bu dillərin tədrisi mürəkkəb olsa da, özündə dərin mədəni və qrammatik strukturları cəmləşdirir.

## Həmçinin bax
* Dilçilərin siyahısı
* Sintetik dil
* Sistemli funksional dilçilik

## İstinadlar
Əsas kapital

**Əsas kapital** () — şirkətin iqtisadi fəaliyyət göstərməsi üçün vacib olan uzunmüddətli aktivlər və resurslardan ibarətdir. Aktivlər adətən müəssisənin əsas fəaliyyətini dəstəkləmək, gəlir əldə etmək və davamlı inkişafını təmin etmək üçün istifadə edilir. Əsas kapital adətən geniş miqyasda investisiya tələb edən aktivlərdən ibarətdir və iqtisadi dəyəri uzunmüddətli dövr üçün nəzərdə tutulur.

Əsas kapitalın artırılması müəssisənin maliyyə və strateji planlarında əsas yer tutur və bu, həm daxili (şirkətin öz vəsaitləri), həm də xarici (bank krediti, investorlar) mənbələrdən təmin edilə bilər.

## Əsas kapitala daxil olan aktivlər
Əsas kapitala daxil olan aktivlərə, əsasən, aşağıdakılar daxildir:
# Binalar və tikililər – şirkətin ofisləri, istehsalat sahələri, anbarları və digər infrastruktur obyektləri.
# Maşın və avadanlıqlar – istehsalat prosesini həyata keçirmək üçün istifadə olunan texniki vasitələr,  maşınlar, avadanlıqlar.
# Torpaq sahələri  – iş fəaliyyətində istifadə olunan və ya gələcəkdə genişlənmə üçün nəzərdə tutulan torpaq sahələri.
# Nəqliyyat vasitələri – məhsul və ya xidmətin daşınması, işçilərin hərəkəti və digər nəqliyyat ehtiyacları üçün alınan vasitələr.
# Texnologiya və İT infrastruktur – serverlər, proqram təminatı, kompüterlər və digər texnoloji vasitələr.

## Xüsusiyyətləri
Əsas kapital investisiyaları adətən bir neçə il, bəzən onilliklər üçün nəzərdə tutulur və şirkətin gələcək fəaliyyətini təmin edir. Bu aktivlər yüksək dəyər tələb etdiyi üçün adətən maliyyələşdirilmək üçün kredit və ya kapital artırma yolları tələb olunur.  Əsas kapital aktivlərinin dəyəri zamanla azala bilər. Müəssisələr bu dəyər azalmalarını amortizasiya olaraq qeyd edir və bununla maliyyə hesabatlarında əsas kapitalın dəyərini balanslaşdırır.

## Əhəmiyyəti
Əsas kapital, müəssisənin uzunmüddətli perspektivdə fəaliyyət göstərməsi və rəqabət üstünlüyü əldə etməsi üçün vacibdir. Uzunmüddətli aktivlər olmadan, müəssisənin genişlənməsi, istehsalatı artırması və ya yeni bazarlara çıxışı çətinləşər. Əlavə olaraq, əsas kapital maliyyə sağlamlığının göstəricilərindən biri kimi qəbul edilir və investorlar üçün müəssisənin dayanıqlılığı və inkişaf potensialı haqqında vacib məlumat verir.

## İstinadlar
Şansla məhdudlaşan portfel seçimi

**Şansla məhdudlaşan portfel seçimi** () — maliyyə riskini nəzərə alaraq müəyyən bir ehtimalla gəlirlilik hədəflərinə çatmağı təmin edən portfel idarəetmə metodudur. Bu yanaşma, portfel seçiminin qeyri-müəyyənlik və riskə məruz qaldığı hallarda investorun müəyyən bir ehtimal həddi daxilində hədəf gəlirini əldə etməsini təmin edir. Beləliklə, şansla məhdudlaşan portfel seçimi, xüsusilə maliyyə bazarlarında qeyri-müəyyən və dəyişkən mühitdə istifadə olunur.

## Əsas prinsipləri
# *Gəlirin məhdudlaşdırılması* — portfelin müəyyən bir gəlir səviyyəsinə çatması ehtimalı məhdudlaşdırılır. Yəni, portfelin gəlirinin müəyyən bir minimum səviyyədən aşağı düşməməsi ehtimalı əvvəlcədən təyin edilir.
# *Risklərin nəzərə alınması* — risk və gəlirlilik ehtimalları balanslaşdırılaraq investorların riskə dözümlülüyünə uyğun şəkildə optimallaşdırılır.  Bu, risklər və gözlənilməz gəlirlərlə bağlı qeyri-müəyyənliklərin ehtimal çərçivəsində idarə olunmasını təmin edir.
# *Ehtimal həddi (şans məhdudiyyəti)* — portfel seçimi zamanı müəyyən edilən ehtimal həddi, məsələn, gəlirin müəyyən səviyyədən aşağı düşməsi ehtimalının maksimum 5% olması kimi bir məhdudiyyət qoyulmasıdır.

## Mərhələləri
İlk olaraq, portfel üçün nəzərdə tutulan minimum gəlirlilik səviyyəsi müəyyən edilir. Şansla məhdudlaşma yanaşmasında riskin səviyyəsi ehtimal həddi ilə tənzimlənir. Məsələn, portfelin gəlirinin müəyyən səviyyədən aşağı düşməsi ehtimalının 5%-dən az olması istənilə bilər. Müxtəlif maliyyə alətləri arasında optimal bölgü müəyyən edilir. Bu zaman hər bir aktivin gözlənilən gəliri və riski, həmçinin onların qarşılıqlı əlaqələri (kovariasiya) nəzərə alınır.

## Tətbiq sahələri və üstünlükləri
Şansla məhdudlaşan yanaşma, riski nəzərə alan sərmayəçilər üçün uyğundur, çünki qeyri-müəyyən şəraitdə gəlir hədəfinə çatmaq ehtimalını tənzimləyir. Ehtimal məhdudiyyəti əlavə edilərək portfel optimallaşdırması daha dayanıqlı və investisiyanın uzunmüddətli sabitliyini təmin edir. Bu yanaşma maliyyə bazarlarının dəyişkənliyini və risklərini nəzərə alaraq, dəyişən iqtisadi şərtlərə uyğunlaşma qabiliyyətini artırır.

## Hesablanması
Portfel gəlirinin müəyyən bir 𝑅 səviyyəsindən aşağı düşməməsi ehtimalını təmin etmək üçün şərt qoyula bilər:

Burada:
* 𝑃 — ehtimaldır,
* 𝑅 — tələb olunan minimal gəlir səviyyəsidir,
* 𝛼 — bu gəlirin əldə edilmə ehtimalıdır (məsələn, 0.95 və ya 95%).

Bu tip yanaşma, sərmayəçilərə öz portfellərini risk və gəlirlilik ehtimallarına uyğun şəkildə optimallaşdırmağa imkan verir.

## İstinadlar
Cəlairi hökmdarlarının siyahısı

Cəlairilər sultanlığını idarə edən **hökmdarların siyahısı**. Sultanlığın əsası 1340-cı ildə Şeyx Böyük Həsən tərəfindən qoyulmuş və ikinci hökmdarı sultan Üveysin hakimiyyət illərində ən qüdrətli dövrünü yaşamışdır. Sultan Üveys dövründə Cəlairilər Azərbaycanı, Şərqi Anadolunun və Əcəm İraqının bir hissəsini ələ keçirdilər. Həmçinin bu dövrdə Şirvanşahlar və Mərkəzi İranda hakimiyyətdə olan Müzəffərilər Cəlairilərin vassalına çevrildilər. Sultanların iqamətgahı müxtəlif dövrlərdə Bağdad, Təbriz, Şuştər və Hillə olmuşdur.

1340-cı ildən 1432-ci ilədək Cəlairilər sultanlığı 10 sultan tərəfindən idarə olunmuşdur. 3-cü hökmdar sultan Əhmədin ölümündən sonra dövlət süqut dövrünə qədəm qoydu və uzun müddət keçmədən Bağdad (1412) və Ərəb İraqının böyük hissəsi Qaraqoyunlular tərəfindən ələ keçirildi. Bundan sonra Cəlairi sultanları Şuştər və Hillə civarında 20 il hakimiyyətdə oldular. 1432-ci ildə son Cəlairi hökmdarı II Hüseynin Hillədə Qaraqoyunlu əmir İsfahan tərəfindən öldürülməsi ilə Cəlairilər sultanlığı süquta uğradı.

## Cəlairilərdə hökmdar
Cəlairilərdə hökmdar monqollarda olduğu kimi taxta xüsusi təntənə ilə keçirdi. Önəmli əmirlərdən ikisi sultanın qolundan tutaraq onu taxta oturdurdu. Həmçinin vəliəhd şəhzadə qurultaylara xüsusi tədbirlə qatılırdı. Bütün mütləq monarxiyalardakı kimi hökmdar və ailəsi cəmiyyətin bütün siniflərinin üzərində və dövlətin sahibi sayılırdılar.

Sultanlığın qurucusu Şeyx Həsəni çıxmaq şərti ilə bütün Cəlairi hökmdarları *"sultan"* və *"[[bahadır xan]]"* titullarından istifadə edirdilər. Hökmdarların xüsusi bayrağı, davulu, tuğrası, sancağı, çətiri, yarlığı, tamğası olurdu və adına sikkə zərb olunurdu. Həmçinin hər cümə günü məscidlərdə hökmdarın adına xütbə oxunurdu. Hökmdarın verdiyi əmirlər *"[[yarlıq]]",* və ya *"[[fərman]]"* adlandırılırdı. Sənədlərə sultanın nişanəsi kimi *"tamğa"* vurulurdu.

## Hökmdarların siyahısı

## Qeydlər

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
Aktiv-stativ uyğunlaşma

**Aktiv-stativ uyğunlaşma** — Aktiv-stativ uyğunlaşma dilçilikdə, xüsusən də cümlədə subyektin iştirakını və təsirini vurğulayan dillərdə müşahidə olunan qrammatik quruluş formasıdır. Bu uyğunlaşma sistemində, cümlədəki fəaliyyətin subyektin aktiv və ya passiv (stativ) formada iştirakına görə fərqli şəkildə ifadə edilməsi məqsədilə dilin qrammatik strukturu dəyişir. Yəni subyektin cümlədəki hərəkətin fəal bir iştirakçısı olub-olmamasına əsasən fellər və cümlə quruluşu uyğunlaşdırılır.
Aktiv-stativ uyğunlaşma sistemində fellər və digər qrammatik elementlər iki əsas formadan birində olur:
1. Aktiv Forma: Bu formada, subyekt hərəkətin aktiv bir iştirakçısıdır və fəaliyyəti özü həyata keçirir. Məsələn, subyektin yeriməsi, danışması və ya oxuması kimi hərəkətlər aktiv formanı yaradır. Belə cümlələrdə subyekt fəaliyyətin əsas icraçısı olur və cümlə quruluşu bunu vurğulayır.
2. Stativ Forma: Stativ formada isə subyekt hərəkətin passiv iştirakçısı və ya sadəcə vəziyyətdə olan tərəfdir. Burada subyekt hərəkətə təsir etmir, sadəcə vəziyyəti bildirir. Məsələn, subyektin yuxulu, ac və ya narahat olması bir vəziyyətdir və aktiv bir hərəkət deyil. Bu kimi hallar stativ formaya uyğun olaraq ifadə edilir.

## Aktiv-Stativ dillərin xüsusiyyətləri
Aktiv-stativ dillərdə qrammatik quruluş bu iki əsas forma arasında fərqliliklərə malikdir. Yəni subyektin hərəkətə təsir səviyyəsinə görə dilin morfologiyası, feli formalar və cümlənin qrammatik quruluşu dəyişir.
İnsanlar və Cansız Subyektlər: Aktiv-stativ uyğunlaşma sistemində insanlar daha çox aktiv formalarla ifadə edilir, cansız obyektlər isə stativ formalarla göstərilir.
Fellərin İkili Forması: Aktiv-stativ dillərdə fellər həm aktiv, həm də stativ formada ola bilər. Bu, hərəkətin kim tərəfindən və necə həyata keçirildiyini vurğulamağa imkan verir.

## Aktiv-Stativ dillərə nümunələr
Aktiv-stativ uyğunlaşma sistemini istifadə edən dillərə yerli Amerika dillərindən bəziləri, xüsusilə Çeroki və Lakota kimi dillər daxildir. Bu dillərdə subyektin hərəkətin icraçısı olub-olmamasına əsasən cümlə quruluşları və feli formalar dəyişir. Həmçinin, bu uyğunlaşma bəzi Avstronezya və Avstraliya aborigen dillərində də müşahidə edilir.
Aktiv-stativ uyğunlaşma, dilin qrammatik strukturu ilə yanaşı, danışanların dünyaya baxışını və subyektin hadisələrlə əlaqəsini vurğulayan maraqlı bir dil xüsusiyyətidir.

## Həmçinin bax
* Morfosintaktik uyğunlaşma

## İstinadlar
Morfosintaktik uyğunlaşma

**Morfosintaktik uyğunlaşma** — Morfosintaktik uyğunlaşma, dilçilikdə bir cümlə daxilində müəyyən qrammatik elementlərin bir-birilə uyğunlaşaraq cümlədə qrammatik münasibətləri qurması prosesidir. Bu uyğunlaşma cümlədəki sözlərin morfoloji xüsusiyyətləri (şəkilçilər, hallanma formaları) və sintaktik əlaqələri arasında baş verir və cümlə quruluşunda ahəng yaradır. Morfosintaktik uyğunlaşmanın məqsədi, cümlədə qrammatik əlaqələri daha dəqiq ifadə etməkdir və bu cür uyğunlaşma, ən çox subyekt, fel və obyekt arasındakı əlaqələrdə müşahidə olunur.

## Morfosintaktik uyğunlaşmanın xüsusiyyətləri
1. Qrammatik Şəkilçilərin Uyğunlaşması: Morfosintaktik uyğunlaşmada, sözlər arasında qrammatik şəkilçilərin uyğunluğu mühüm rol oynayır. Məsələn, ismin hallanması və felin şəxs şəkilçisinin uyğun gəlməsi kimi cəhətlər.
2. Cins, say və şəxs uyğunlaşması: Bir çox dildə isim və sifətlər cins və say baxımından bir-birinə uyğun gəlir. Eyni zamanda, fel şəxs baxımından subyektə uyğun gəlir. Məsələn, Azərbaycan dilində "gözəl qızlar gəldi" cümləsində "gözəl" və "qızlar" sözü cəm formada və fel də həmin formaya uyğun olaraq təkdir.
3. Hal Uyğunlaşması: Hər hansı cümlə üzvünün (məsələn, obyektin) vəziyyətini ifadə etmək üçün ismin müəyyən hallarda olması, felin tələblərinə uyğun şəkildə istifadə edilməsi ilə bağlıdır. Bu, sintaktik əlaqələrin düzgün anlaşılmasını təmin edir.

## Morfosintaktik uyğunlaşmanın dillər üzrə müxtəlifliyi
Flektiv Dillərdə: Latın, rus və alman dilləri kimi flektiv dillərdə morfosintaktik uyğunlaşma çox yayğındır və hər bir cümlə üzvü arasında kompleks qrammatik uyğunluqlar olur.
Aqqlütinativ dillərdə: Azərbaycan və türk dilləri kimi aqqlütinativ dillərdə də morfosintaktik uyğunlaşma müşahidə olunur, lakin bu dillərdə şəkilçilər daha müntəzəm olduğundan, uyğunlaşmalar nisbətən sadədir.
İzolyativ Dillərdə: Çin və Vyetnam kimi izolyativ dillərdə morfosintaktik uyğunlaşma azdır, çünki burada sözlər dəyişməz qalır və əsasən söz sırası ilə əlaqələr qurulur.
Azərbaycan dilində morfosintaktik uyğunlaşmaya misal: “Mən kitabı oxuyuram” cümləsində "mən" şəxs əvəzliyi ilə "oxuyuram" felinin şəxs şəkilçisi uyğunlaşır.
Rus dilində isə “Красивый мальчик читает” (Gözəl oğlan oxuyur) cümləsində "красивый" (gözəl) sifəti "мальчик" (oğlan) isminin cinsinə uyğunlaşdırılmışdır.
Morfosintaktik uyğunlaşma, cümlə daxilində qrammatik elementlərin əlaqələndirilməsi və anlamın dəqiqləşdirilməsi üçün vacibdir. Bu uyğunlaşma dilin quruluşundan asılı olaraq fərqli formalarda təzahür edir və cümlənin həm düzgün, həm də mənalı qurulmasında mühüm rol oynayır.

## Həmçinin bax
* Aktiv-stativ uyğunlaşma

## İstinadlar
Bəxtiyar Məmmədov (siyasətçi)

**Bəxtiyar İbrahim oğlu Məmmədov** (1971, Naxçıvan şəhəri) —  Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi sədrinin birinci müavini (26 sentyabr 2024-cü ildən) və VII çağırış Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı, Azərbaycan Şahmat Federasiyasının vitse-prezidenti.

## Həyatı
Bəxtiyar İbrahim oğlu Məmmədov 1971-ci ildə Naxçıvan şəhərində anadan olub. Orta təhsilini 1978–1988-ci illərdə Naxçıvan şəhər 3 nömrəli rus orta məktəbində almış və həmin məktəbi fərqlənmə ilə bitirmişdir. 1988–1993-cü illərdə Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunda texnoloji proseslərin və istehsalatların avtomatlaşdırılması ixtisası üzrə ali təhsil almışdır. Avtomatlaşdırma üzrə mühəndisdir. Rus və ingilis dillərini bilir. Ehtiyatda olan zabitdir. Ailəlidir, 2 övladı var.

Əmək fəaliyyətinə 1993-cü ildə “Azərneftyağ” Neftayırma Zavodunda cihazçı kimi başlamış, 1995–2003-cü illərdə “Azərneftyağ” İstehsalat Birliyində mühəndis, rəis müavini, 2003–2015-ci illərdə “Azərneftyağ” Neft Emalı Zavodunda şöbə rəisinin müavini, şöbə rəisi–baş metroloq, 2015–2016-cı illərdə Heydər Əliyev adına Bakı Neft Emalı Zavodunda baş metroloqun müavini, 2016–2019-cu illərdə Karbamid zavodunda direktor müavini–baş mühəndis, 2019–2023-cü illərdə Heydər Əliyev adına Neft Emalı Zavodunda direktor vəzifələrində çalışmışdır.

## İctimai–siyasi fəaliyyəti
2023–2024-cü illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Baş nazirinin müavini vəzifəsində çalışmışdır.

Bəxtiyar Məmmədov 1 sentyabr 2024-cü ildə VII çağırış Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinə keçirilmiş növbədənkənar seçkilərdə 41 saylı Ordubad şəhər seçki dairəsindən namizədliyini irəli sürmüş və seçicilərin rəğbətini qazanaraq deputat seçilmişdir. 26 sentyabr 2024-cü ildə keçirilmiş VII çağırış Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin ilk iclasının gündəliyinə uyğun olaraq Ali Məclis sədrinin birinci müavini vəzifəsinə Bəxtiyar Məmmədovun namizədliyi irəli sürülmüş və təklif səsə qoyularaq qəbul edilmişdir.

Bəxtiyar Məmmədov Azərbaycan Şahmat Federasiyasının 2 iyun 2025-ci il tarixdə keçirilmiş növbəti hesabat-seçki konfransında federasiyanın vitse-prezidenti vəzifəsinə seçilib.

2000-ci ildən Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür.

## Mükafatları
18 sentyabr 2010-cu ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə “Tərəqqi” medalı ilə təltif olunmuşdur.

## İstinadlar


## Xarici keçidlər

* Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin rəsmi veb-saytında Bəxtiyar Məmmədov
2020/2021 Azərbaycan Kuboku

**2020–21 Azərbaycan Kuboku** — Futbol üzrə **[[Azərbaycan Kuboku (futbol)|Azərbaycan kubokunun]]** 29-cu mövsümüdür. Kubokun final oyunu 24 may 2021-ci ildə baş tutub.

## Reqlament
Azərbaycanın Kubokunun bütün mərhələlərində cütlüklərin qalibləri iki matçın (1/16-dan, 1/8-dən və finaldan başqa) nəticələrinə görə təyin edilirdilər. Əgər kubok matçı əsas vaxta heç-heçə bitdisə, onda əlavə vaxt (hər biri 15 dəqiqə olmaqla 2 əlavə hissə, fasiləsiz) təyin olunurdu. Amma əgər əlavə vaxtda da qalib təyin olunmursa, o zaman 11 metrlik zərbələr seriyası təyin edilirdi.

## Komandalar

## Birinci təsnifat mərhələsi

## 1/4 final

----

----

----

## Yarımfinallar

----

## Final

## Qol müəllifləri

**4 qol:**
* Sesar Meza - Keşlə
**2 qol:**

* Ceyms Adeniyi - Qəbələ
* Mahir Emreli - Qarabağ
* Patrik Andrade - Qarabağ
* Əfran İsmayılov - Səbail
* Amil Yunanov - Səbail
* Roini İsmayılov - Zaqatala
* Davit Volkov - Zirə
* Neman Ancelkoviç - Zirə

**1 qol:**

* Stefan Vukçeviç - Qəbələ
* Samir Qurbanov - Kəpəz
* Əli Səmədov - Kəpəz
* Şəhriyar Əliyev - Keşlə
* Rəhman Hacıyev - Keşlə
* Anatol Abanq - Keşlə
* Sadio Tunkara - Keşlə
* Mijuşko Boyoviç - Keşlə
* Maksim Medvedev - Qarabağ
* Ovusu Kvabena - Qarabağ
* Filip İvanoviç - Sabah
* Adil Nağıyev - Səbail
* Əli Qurbani - Sumqayıt
* Rəhim Sadıxov - Sumqayıt
* Musa Qurbanlı - Zirə
* İlkin Muradov - Zirə
* Rodriq Bonqonqvi - Zirə
* Klesio - Zirə

**Avtoqollar:**
* Şəhriyar Əliyev (29 Aprel 2021 tarixində Zirə ilə oyunda)
* Mijuşko Boyoviç (24 May 2021 tarixində Sumqayıt ilə oyunda)

## Həmçinin bax
* 2020–21 Azərbaycan Premyer Liqası
* 2020–21 Azərbaycan Birinci Liqası

## İstinadlar
Mister Olimpiya 1985

**Mister Olimpiya 1985** — Bodibildinq üzrə ən populyar yarışın sayca iyirmibirincisi.  (IFBB) təşkilatçılığı ilə 1985-ci ilin 26 oktyabrında, Belçikanın paytaxtı Brüssel şəhərində keçirilmişdir. Yarışmanın ümumi mükafat fondu 100 min dollar idi.

## Nəticələr
26 yaşlı Li Heyni ikici dəfə Mister Olimpiya tituluna layiq görüldü. İkinci yerin qalibi 55 yaşlı Albert Bekles oldu. Riç Qaspari isə üçüncülüklə kifayətləndi.

## İstinadlar
İstehlak borcu

İqtisadiyyat nəzəriyyəsində **istehlak borcu** —  fərdlərin və ya ev təsərrüfatlarının gündəlik tələbatlarını ödəmək və istehlak xərclərini qarşılamaq məqsədilə maliyyə müəssisələrindən götürdükləri borc formasıdır. İstehlak borcu adətən uzunmüddətli sərmayələrdən fərqli olaraq, qısamüddətli ehtiyacları ödəmək üçün istifadə olunur və adətən yüksək faizlə geri ödənir. Bu borc növü həm fərdi, həm də makroiqtisadi səviyyədə təsirlərə malikdir.

İstehlak borcu iqtisadiyyatda mühüm rol oynayır, lakin onun tənzimlənməsi və davamlı idarə olunması vacibdir. Çünki borcun sürətlə artması və tənəzzül dövrlərində ödəmə çətinlikləri iqtisadi risklərə səbəb ola bilər.

## İqtisadi rolu
İstehlak borcu, fərdlərin dərhal istehlak etməsinə imkan yaradır və bu, iqtisadi artıma müsbət təsir edir. İstehlak artımı iqtisadiyyatda məhsul və xidmətlərə olan tələbi artırır, istehsalı və məşğulluğu təşviq edir. İstehlak borcunun artması iqtisadiyyatda pul dövriyyəsini sürətləndirir və tələb tərəfini gücləndirir.  Bu da iqtisadiyyatda artımı stimullaşdırır, xüsusilə də istehlakın iqtisadiyyata təsirinin yüksək olduğu dövrlərdə. İstehlak borcunun həcmi, faiz dərəcələri ilə sıx bağlıdır. Mərkəzi banklar pul siyasətini tənzimləyərək istehlak borcunun həcminə təsir edə bilirlər. Məsələn, faiz dərəcələrinin aşağı salınması borclanma xərclərini azaldaraq istehlak kreditlərinə marağı artırır.

İstehlak borcu iqtisadiyyatda tələb-təklif balansını da təsir edə bilər. Yüksək səviyyəli istehlak borcu qısamüddətdə istehlakı artırsa da, uzunmüddətdə borc yükünün artması səbəbindən istehlakın azalmasına səbəb ola bilər.

## Üstünlükləri və riskləri

### Üstünlükləri
İstehlak borcu, gəlirin yığılmasını gözləmədən dərhal istehlak etməyə imkan verir. Fərdlərin borc yolu ilə məişət əşyaları, təhsil və digər xidmətləri əldə etməsi onların yaşam səviyyəsini artırır.İstehlak borcu, fərdlərin daha geniş çeşidli məhsul və xidmətlərə çıxışını təmin edir və tələbatı artırır.

### Riskləri
İstehlak borcu yüksək olan ev təsərrüfatları gəlirlərinin əhəmiyyətli bir hissəsini borc ödənişlərinə xərcləyir, bu da istehlak qabiliyyətini və maliyyə dayanıqlığını zəiflədir. İstehlak borcunun sürətlə artması iqtisadi sabitliyə risk yarada bilər. Yüksək borc səviyyəsi maliyyə böhranlarına səbəb ola bilər, çünki borcların qaytarılmaması bank sektorunu və iqtisadiyyatı təhlükə altına sala bilər.

## Ölkələrin siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* U.S. consumer credit outstanding
* In-depth reports on debt and borrowing in the United Kingdom
İstehlakçı leverec əmsalı

**İstehlakçı leverec əmsalı** () — müəssisənin maliyyə strukturu ilə əlaqədar bir göstəricidir və borcla maliyyələşdirilən aktivlərin faizini ifadə edir. Bu əmsal, müəssisənin borc götürməyinin gəlirliliyini necə artırdığını və ya azaltığını ölçmək üçün istifadə olunur.

## Əmsalın formulu
Əmsalın formulu belədir:

Əmsalın yüksək olması, müəssisənin daha çox borcla maliyyələşdirildiyini göstərir,  bu da daha yüksək risk deməkdir. Əksinə, əmsalın aşağı olması, müəssisənin borca az asılı olduğunu və daha az maliyyə riski daşıdığını ifadə edir.

## Həmçinin bax
* Leverec

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Consumer Credit: The Next Crisis
*HBR Editor's Blog: https://web.archive.org/web/20090601071920/http://blogs.harvardbusiness.org/hbr/hbreditors/2009/05/no_payments_and_no_interest_un.html https://web.archive.org/web/20091228025658/http://blogs.harvardbusiness.org/hbr/hbreditors/2009/06/how_bad_is_your_companys_consu.html
Aqflyasiya

**Aqflyasiya** və ya aqrar inflyasiya () — qiymətlərin artması və pulun alıcılıq qabiliyyətinin azalması ilə xarakterizə olunan iqtisadi bir fenomendir. Daha dəqiq, aqflyasiya zamanı malların və xidmətlərin qiymətləri artdığı üçün insanlar eyni miqdarda pul ilə daha az məhsul ala bilirlər.

## Əsas səbəbləri
# *Tələb aqflyasiyası* — ümumi tələb (istehlakçılar və müəssisələrin istehlak etdiyi malların və xidmətlərin miqdarı)  təklifi üstələyirsə, qiymətlər artır.
# *[[Təklif şoku]]* — istehsal xərclərinin artması, məsələn, xammal və ya əmək xərclərinin yüksəlməsi ilə qiymət artımına səbəb ola bilər.
# *Pul kütləsinin artması* — dövriyyədə olan pulun miqdarı sürətlə artarsa, pulun dəyəri düşə bilər, nəticədə qiymətlər artır.

## Təsirləri
Əhali eyni gəlirə malik olduqda daha az mal və xidmət əldə edə bilir.  Maliyyəyə təsiri nəticəsində isə borcların real dəyəri azalır, lakin əmanətlərin də dəyəri düşür. Həddindən artıq aqflyasiya iqtisadiyyata mənfi təsir göstərir, iqtisadi sabitliyi pozur və investisiyalara mane olur.

## Ölçülməsi
Aqflyasiya adətən *İstehlak Qiymətləri İndeksi (İQİ)* kimi indekslər vasitəsilə ölçülür. İQİ müəyyən dövrlər arasında mal və xidmətlərin qiymətlərindəki orta artışı göstərir.

## İstinadlar
Vinger (dəqiqləşdirmə)

**Vinger** (ing. *Winger*) aşağıdakılara aid edilə bilər:

* Vinger — soyad;
* Vinger (qrup) — Amerika hard rok qrupu:
** *Winger* (albom) — qrupun öz adı ilə debüt albomu;
* Vinger (roman) — Endryu Smitin 2013-cü il kitabı;
* Vinger (idman) — bir çox idman növlərində qıraq sol və qıraq sağ cinahlardakı mövqe:
** Vinger (futbol) — futbolda ən sol və ən sağ yarımmüdafiəçi mövqeyi;
** Vinger (buz üzərində hokkey) — buz üzərində hokkeydə sol və sağ kənar hücumçusu, əsas oyun zonası meydançanın kənar sərhədləri boyunca yerləşir.
** Vinger (Reqbi Liqası) — komandanın 2 cinahını təşkil edən, 2 və 5 nömrəli oyunçular. onlar adətən meydançanın hər tərəfinin kənar xətlərinə daha yaxın mövqedə yerləşirlər.
** Vinger (Reqbi İttifaqı) — komandada 11 və 14 nomrəli ən kənar hücumçular. Onları adətən, ən kənar sol və ən kənar sağ hücumçular da adlandırırlar.  
* Vinger — Minnesota ştatında (ABŞ) şəhər;
* Vinger Taunşip — Polk Kaunti, Minnesota, ABŞ;
* Tata Vinger — Tata Motors tərəfindən istehsal edilən furqon;
* Garrett P. I. — fantastik kitab seriyasında təkrarlanan personaj.
Ərəbzadə Əhməd Ataullah Əfəndi

**Ərəbzadə Əhməd Ataullah Əfəndi** () — Osmanlı şeyxülislamı.

## Həyatı
1720-ci ildə dünyaya gəldi. III Əhməd dövründə uzun illər saray müəllimi və Rumeli qazəsgəri kimi xidmət edən şair və musiqişünas Ərəbzadə Əbdürrəhman Bahir Əfəndinin oğludur. Mədrəsə təhsilini tamamladıqdan sonra hələ 18 yaşında ikən müdərris oldu. Uzun illər bu vəzifədə xidmət etdikdən sonra 1756-cı ildə Hələb qazısı təyin edildi. Ardından 1769-1779-cu illərdə Məkkə və İstanbul qazısı kimi fəaliyyət göstərdi.

1781-ci ildə Anadolu qazəsgəri, ardından Rumeli qazəsgəri təyin edildi. 22 iyun 1785-ci ildə şeyxülislamlığa yüksəldi. Ancaq bu vəzifədə yalnız 2 ay qala bildi və xəstəliyi səbəbilə 22 avqust 1785-ci ildə vəfat etdi. Sənan Paşa mədrəsəsinin həyətində atasının yanına dəfn olundu. Ancaq bu məzarlıqda ailəsindən bir çox şəxsin məzarı olsa da, sonrakı tarixlərdə Ataullah Əfəndinin məzardaşı yoxa çıxdı.

Oğlu Mehmed Arif Əfəndi II Mahmud dövründə şeyxülislamlığa qədər yüksəlmişdir.

## Mənbə

* Devhatü’l-meşâyih, s. 109.
* İlmiyye Salnâmesi, s. 553.
* Sicill-i Osmânî, III, 477.

## İstinadlar
Seyid İbrahim Əfəndi

**Seyid İbrahim Əfəndi** () — Osmanlı şeyxülislamı, xəttatı.

## Həyatı
1701-ci ildə Giresunun Şəbinqarahisar ilçəsində dünyaya gəldi. Atası üləma zümrəsindən olan Şəbinqarahisarlı Qazı Osman Əfəndidir. İlkin təhsilini tamamladıqdan sonra 1715-ci ildə İstanbula gedərək əmisi oğlu olan Rumeli qazəsgəri Zeynalabdin Əfəndinin yanında yaşadı və onun qızıyla evlənərək kürəkəni oldu. Burada 1718-ci ilədək təhsilini davam etdirən İbrahim Əfəndi bu müddət ərzində qazəsgər katibi Rəfi Əfəndidən yazı dərsləri alaraq xəttatlıq üzrə icazət aldı.

1725-ci ildə Zeynalabdin Əfəndinin Məkkə qazılığına təyin edilməsinin ardından onu müşayiət etdi və burada həcc vəzifəsini yerinə yetirdikdən sonra Ciddə naibi oldu. 1730-cu ildə İstanbula çağırıldı və müdərris olaraq xidmət etməyə başladı. Uzun illər müxtəlif mədrəsələrdə xidmət etdikdən sonra 1755-ci ildə Saloniki, 1760-cı ildə isə Şam qazılığına təyin edildi.

23 noyabr 1767-ci ildə İstanbul qazısı olan İbrahim Əfəndi vəzifə müddətini tamamladıqdan sonra naqibüləşraf, ardından 1769-cu ildə ikinci dəfə İstanbul qazılığına təyin olundu. 1770-ci ildə Anadolu qazəsgəri, 1773-cü ildə ikinci dəfə naqibüləşraf, 18 iyun 1776-cı ildə Rumeli qazəsgəri təyin edildi. Bu vəzifəsindən 1777-ci ildə azad olundu və rəisül-üləma olaraq anılmağa başlandı. 15 iyul 1779-cu ildə ikinci dəfə Rumeli qazəsgəri təyin edilsə də ertəsi il bu vəzifədən ayrıldı. 12 sentyabr 1782-ci ildə şeyxülislam seçildi. 6 ay 5 gün bu vəzifədə qaldı və 19 may 1783-cü ildə vəzifədə ikən vəfat etdi. Qaynatası olan Qazəsgər Zeynalabdin Əfəndinin yanına dəfn olundu.

Onun qısa şeyxülislamlıq dövrü Rusiyanın Krımı ilhaqa hazırlaşdığı və bu məqsədlə Krımda çaxnaşmalar çıxardığı dövrə təsadüf edir. Xəstəliyi və yaşının çox olması səbəbilə bu məsələlərə ciddi bir müdaxiləsi olmasa da, naqibüləşraflığı dövründə Krım məsələsiylə bağlı rus səfiriylə aparılan müzakirələrdə iştirak etdiyi bilinir.

## Mənbə

* *Tarik Defteri*, İÜ Ktp., TY, nr. 8879, vr. 2b.
* Çeşmîzâde Mustafa Reşid, *Târih* (nşr. Bekir Kütükoğlu), İstanbul 1959, s. 68.
* Cevdet, *Târih*, II, 178, 250-251.
* *İlmiyye Salnâmesi*, s. 449-550.
* *Sicill-i Osmânî*, I, 138.
* Uzunçarşılı, *Osmanlı Tarihi*, IV/2, s. 500.
* Danişmend, *Kronoloji<sup>2</sup>*, V, 145.

## İstinadlar
Amerika Katolik Universiteti

**Amerika Katolik Universiteti** () — ABŞ-da yerləşən ali təhsil müəssisəsi.  1887-ci ildə  Vaşinqton ştatında əsası qoyulmuş özəl tədqiqat universitetidir

## Həmçinin bax
* Löven Katolik Universiteti
* Università Cattolica del Sacro Cuore

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Chess.com

**Chess.com** — şahmat internet serveri və onlayn şahmat oynamaq üçün bir sayt. Həmçinin eyniadlı mobil tətbiqi də mövcuddur.

## İstinadlar
Şahzadə Mikasa (Yuriko)

və ya doğum adı ilə  — ölümünə qədər imperator ailəsinin ən yaşlı üzvü və Tayşo dövründə anadan olan sonuncu həyatda qalan üzvü idi.

## Həyatı
4 iyun 1923-cü ildə Tokiodakı ailə evində Vikont Masanari Takaqi (1894–1948) və həyat yoldaşı Kuniko İrinin (1901–1988) ikinci qızı olaraq anadan olmuşdur.

29 mart 1941-ci ildə Yurikonun ikinci əmisi oğlu Şahzadə Mikasa Takahito ilə nişanı elan edildi. Nişan mərasimi 3 oktyabr 1941-ci ildə, toy mərasimi isə 22 oktyabr 1941-ci ildə baş tutdu. Evləndikdən sonra Yurikoya *İmperator Əlahəzrət Şahzadə Mikasa* adı verildi.

2024-cü il mart ayında Tokiodakı Müqəddəs Luka Beynəlxalq Xəstəxanasına yerləşdirilib. Ona serebral infarkt diaqnozu qoyulub.

15 noyabr 2024-cü ildə vəfat edib.

Şahzadənin əri,  2016-cı ildə ölüb. Onlar 75 il evli olublar.

## İstinadlar
Çələbizadə İsmayıl Asım Əfəndi

**Çələbizadə İsmayıl Asım Əfəndi** () — Osmanlı şeyxülislamı, şairi və tarixçisi.

## Həyatı
Doğum tarixi bilinmir. Atası rəisülküttab Mehmed Əfəndinin saraydakı vəzifəsi səbəbilə bəzi mənbələrdə Çələbizadə olaraq anılır. İstanbulda dünyaya gəldi və mükəmməl bir təhsil aldı. Xüsusilə də, dövrün məşhur şairi, musiqişünası və xəttatı olan Əbdülbaki Arif Əfəndidən dərslər aldı. İstanbulda müxtəlif mədrəsələrdə müdərris, ardından fərqli əyalətlərdə qazı olaraq xidmət etdikdən sonra 1723-cü ildə sədrəzəm Nevşəhərli İbrahim Paşa tərəfindən saray tarixçisi olaraq təyin edildi. 1748-ci ildə İstanbul qazısı, 1757-ci ildə Anadolu qazəsgəri olsa da, qısa müddət sonra vəzifədən alındı. 1759-cu ildə sədrəzəm Qoca Raqif Paşanın tövsiyəsilə şeyxülislamlığa yüksəldi. Ancaq bu vəzifədə ikən 16 fevral 1760-cı ildə vəfat etdi. Cənazəsi ikinci qaynatası olan qazəsgər Həkimbaşı Ömər Əfəndinin mədrəsəsinə dəfn olundu.

Tarixçiliyi və bu dövrdə yazdığı kitablarla məşhurlaşan Çələbizadə İsmayıl Əfəndi 1722-1729-cu illər arasındakı bütün tarixi və siyasi hadisələri qələmə aldı. ***Asım*** təxəllüsü ilə şeirlər yazan Çələbizadə İsmayıl Əfəndi digər yandan bəzi kitabların tərcümələrini də etmişdir.

Adı bilinməyən bir qızı saray həkimlərindən Mehmed Səid Əfəndiylə evli idi və burdan doğulan nəvəsi Mehmed Zeynalabdin Əfəndi II Mahmud dövründə şeyxülislamlığa yüksəldi.

## Mənbə

* Sâlim, *Tezkire*, İstanbul 1315, s. 452.
* İzzî, *Târih*, İstanbul 1199, vr. 186a.
* Müstakimzâde, *Tuhfe*, s. 650-651.
* Fatîn, *Tezkire*, s. 265.
* *Devhatü’l-meşâyih*, s. 101.
* *Sicill-i Osmânî*, I, 366.
* *İlmiyye Salnâmesi*, s. 532-533.
* Banarlı, *RTET*, II, 785.
* Babinger (Üçok), s. 320-321.
* Bekir Kütükoğlu, “Vekāyinüvis”, *İA*, XIII, 276.

## İstinadlar
Yoahim Frank

**Yoahim Frank** (; ) — alman və amerikalı biokimyaçıdır. Krioelektron mikroskopiyanın banisi hesab olunur. 2017-ci il üçün kimya üzrə Nobel mükafatı laureatıdır.

## Bioqrafiyası
Frayburq Universitetini (1963), Münhen Lüdviq Maksimilian Universitetində qızılın ərimə temperaturunda təkrar elektron emissiyasının tədqiqi üzrə diplom işini bitirmişdir (1967). O, rekonstruksiya üsullarından istifadə edərək, rezolyusiyada görüntü fərqi və yüksək ayırdetmə qabiliyyətinə malik elektron mikroskop təsvirlərini tədqiq etmişdir (1970). Doktoranturadan sonra tədqiqatçı kimi Kaltexdə, Kaliforniya Universitetində, Berkli və Kornell Universitetində çalışmışdır. 1972-ci ildən Y. Frank Maks Plank adına Biokimya İnstitutunda elmi işçidir. 1973-cü ildən Kembric Universitetində, 1994-cü ildən Haydelberqdə tədqiqat qrupunun rəhbəridir. 2003-cü ildən Kolumbiya Universitetində dərs deyir, 2008-ci ildən biokimya, molekulyar biofizika və biologiya elmləri üzrə professordur.

Evlidir və iki övladı var.

## Mükafatları
2006-cı ildə Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının üzvü

2006-cı ildə ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının üzvü

2014-cü ildə Benjamin Franklin medalı

2017-ci ildə Kimya üzrə Nobel Mükafatı

2017-ci ildə Uayli Mükafatı

## İstinadlar
İstehlak əsaslı kapital aktivlərinin qiymət modeli

**İstehlak əsaslı kapital aktivlərinin qiymət modeli** () —  iqtisadiyyatda investisiyaların gəlirlərini istehlakçıların üstünlükləri və sərvətləri ilə əlaqələndirən bir yanaşmadır. Bu model, standart CAPM-ə nisbətən daha geniş kontekstdə sərvət idarəçiliyini və risklərə qarşı davranışı nəzərə alır.

## Əsas prinsipləri
C-CAPM aşağıdakı prinsiplər üzərində qurulub:

# İstehlakın zaman üzrə bölüşdürülməsi — iqtisadi agentlər (istehlakçılar və ya investorlar) zaman boyunca istehlakı optimallaşdırmağa çalışırlar.  Onlar bugünkü istehlak və gələcək istehlak arasında seçim edərkən qərarlarını risk və gəlirlə əlaqələndirirlər.
# Marjinal fayda — aktivlərin gəliri, həmin gəlirin istehlakın artmasına gətirib çıxardığı  marjinal fayda ilə əlaqələndirilir.
# Risk mükafatı — aktivlər üçün gözlənilən gəlirlər, onların gəlirlərinin ümumi iqtisadiyyatda istehlakın dəyişmələri ilə əlaqəliliyinə (kovariyasiyasına) əsasən dəyişir.

## Riyazi model
Modelin əsas tənliyi belə ifadə edilə bilər:

Burada:

* E[𝑅𝑖] — aktiv 𝑖-nin gözlənilən gəliri,
* 𝑅𝑓 — risksiz faiz dərəcəsi,
* 𝛽 — aktiv 𝑖-nin risk amilinə qarşı həssaslığı (istehlakla əlaqələndirilmiş risk),
* 𝑖 — risk amilinə qarşı həssaslığı (istehlakla əlaqələndirilmiş risk),
* 𝜆 — risk mükafatı (istehlakda dəyişkənlikdən yaranan əlavə gəlir tələbi).

## C-CAPM ilə standart CAPM arasında fərqlər
* Risk faktoru — standart CAPM bazar portfelinə (aktivlərin gəlirləri bazar gəlirləri ilə əlaqələndirilir) əsaslanır, C-CAPM isə istehlakın dəyişkənliyini nəzərə alır.
* Məqsəd — C-CAPM iqtisadi agentlərin rifahını (istehlakını) maksimuma çatdırmağı hədəfləyir, standart CAPM isə portfelin optimallaşdırılmasını.
* Tətbiq dairəsi — C-CAPM daha geniş nəzəri çərçivə təqdim edir, lakin praktikada məlumatların toplanması çətin olduğundan standart CAPM qədər geniş istifadə olunmur.

## Modelin tətbiqi və məhdudiyyətləri
# *Tətbiqi* — model əsasən uzunmüddətli sərmayə qərarlarında və makroiqtisadi təhlillərdə istifadə edilir.
# *Məhdudiyyətləri* 
#* Real dünyada istehlak məlumatlarının dəqiq toplanması çətindir.
#* İqtisadi agentlərin rasional davranışı və sabit üstünlükləri fərziyyəsi həmişə doğru olmaya bilər.

## İstinadlar
Demokrat Partiyası

* Demokrat Partiyası (Qacar)
* Demokrat Partiyası (ABŞ)
* Demokrat Partiyası (Türkiyə, 1946)
* Demokrat Partiyası (Türkiyə, 2007)
Korporativ borc köpüyü

**Korporativ borc köpüyü** () — şirkətlərin həddindən artıq borclanması və borcun real iqtisadi dəyərdən daha yüksək qiymətləndirildiyi bir vəziyyəti ifadə edir. Bu fenomen iqtisadiyyatda ciddi risklər yarada bilər və maliyyə böhranlarına səbəb ola bilər. Dünyanın səkkiz ən böyük iqtisadiyyatı — ABŞ, Çin, Yaponiya, Böyük Britaniya, Fransa, İspaniya, İtaliya və Almaniyanın ümumi korporativ borcu 2009-cu ildəki 34 trilyon dollardan 2019-cu ildə təxminən 51 trilyon dollara çatıb.

Korporativ borc köpüyünün uzun müddət davam etməsi həm şirkətlər, həm də iqtisadiyyat üçün ciddi təhlükələr yaradır. Ona görə də maliyyə siyasətçiləri və bazar iştirakçıları bu riski diqqətlə izləyirlər.

## Əsas xüsusiyyətləri
# Həddindən artıq borclanma
#* Şirkətlər aşağı faiz dərəcələri dövründə ucuz maliyyə əldə etmək üçün çox miqdarda borclanır.
#* Borcun əsas məqsədi istehsalın artırılması əvəzinə, tez-tez səhmdar dəyərinin süni şəkildə artırılması (məsələn, səhmlərin geri alınması) olur.
# Risklərin artması
#* Şirkətlərin gəlirləri azaldıqda və ya iqtisadi şərait pisləşdikdə, borclarını qaytarmaqda çətinlik çəkirlər.
#* Risklərin artması likvidlik böhranı və defolt risklərini artırır.
# Bazarda həddindən artıq optimizm
#* İnvestorlar korporativ borcların risklərini düzgün qiymətləndirmirlər, nəticədə bu borcların qiymətləri süni şəkildə şişirilir.

## Səbəbləri
Mərkəzi bankların monetar genişləmə siyasətləri (məsələn, faiz dərəcələrinin aşağı salınması) borclanmanı artırır.  Sərmayə bazarlarının qloballaşması səbəbi ilə şirkətlər dünya üzrə daha asan maliyyə tapır, bu da borclanma üçün əlverişli şərait yaradır. Korporativ idarəetmədə qüsurlarına görə şirkətlər uzunmüddətli maliyyə sabitliyindən çox, qısamüddətli mənfəətləri hədəfləyirlər.

## Təsirləri
Borcun yüksək səviyyəsi defolt risklərini artıraraq bank sektoruna və bütövlükdə iqtisadiyyata zərər verə bilər. Şirkətlər borc qaytarmaq üçün investisiyaları və işçi qüvvəsini azalda bilər, bu da iqtisadi yavaşlama ilə nəticələnir. Əgər borc köpüyü partlasa, böyük korporativ defoltlar baş verə bilər, bu da maliyyə bazarlarında zəncirvari reaksiyalara səbəb olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
İyirmi beşinci sülalə (Misir)

**XXV sülalə** (təx. e.ə. 760 - 656) — üçüncü aralıq dövrdə hakimiyyətdə olmuş Qədim Misir sülaləsi. Misir tarixində onlara Kuşitlər sülaləsi də deyilir.

.

## Sülalə haqqında
XXV sülalənin hakimiyyəti eramızdan əvvəl 760-656-cı illər arasında Nubiyadan gələn hökmdarların Misiri idarə etdiyi zaman kəsimini əhatə edir. Sülalənin əsasını Nubiyanı idarə edən Kuşitlər qoyub. Onlar Misiri təkcə siyasi cəhətdən birləşdirməyib, həm də dini və mədəni sahələrdə ciddi dəyişikliklərə səbəb olublar.

Kuşitlərin ilk hökmdarı Kaştanın hakimiyyəti dövründə nubiyalılar Yuxarı Misirdə böyük təsirə malik idilər. Buna görə bəzən onu XXV sülalənin ilk fironu hesab edirlər. Ancaq Misir tam şəkildə onun oğlu I Pianxinin dövründə ələ keçirildi. Onun hakimiyyəti zamanı Nubiya ordusu Misirin şimal bölgələrinə hücum edərək ölkəni vahid bir imperiya halına gətirdi. Memfis şəhərini də ələ keçirən Pianxi bütün Misirə hökmranlıq etməyə başladı. O, böyük dini əhəmiyyət daşıyan Amon məbədinin tikintisini dəstəkləmiş və bu dini mərkəzə önəm vermişdi.

Şabaka isə sülalənin hakimiyyətini daha da gücləndirdi. O, Misirin ənənəvi mədəniyyətinə və dininə xüsusi diqqət yetirərək qədim irsin dirçəldilməsi və qorunması üçün çalışırdı. Şabaka və onun ardıcılları ölkəni birləşdirmək və onu xarici təhlükələrdən qorumaq üçün çox səy göstərirdilər. Bu illərdə regionda böyük gücə çevrilən assuriyalılara qarşı mübarizə aparmaq üçün ordunun gücləndirilməsi əsas prioritetlərdən birinə çevrilmişdi.

XXV sülalənin digər görkəmli hökmdarı Taharka idi. İnşaat layihələri ilə tanınan firon həm 
Aşağı, həm Yuxarı Misirdə böyük məbəd komplekslərinin inşasını təşviq edirdi. Taharka dövründə Misir, xarici işğallardan qorunmaq üçün həm hərbi, həm də diplomatik yollarla müdafiə olunurdu.

Lakin onun hakimiyyəti ərzində Assuriyanın hücumları daha da şiddətləndi. E.ə. 674-cü ildə Asarhaddon Misirə yürüş təşkil etdi. Babil yazılarına görə Taharka bu hücumların qarşısını almağı bacardı. Ancaq 3 il sonra Asarhaddon mərkəz Memfis başda olmaqla Yuxarı Misiri işğal etdi. Əhali üzərinə vergi qoyduqdan sonra geri qayıtdı. Asarhaddondan sonra hakimiyyətə gələn Aşşurbanipal da bu siyasəti davam etdirirdi. Taharkanın dövründə həmçinin firona tabe olmayan Sais şəhərində assuriyalıların köməkliyi ilə yerli XXVI sülalə hakimiyyətə gəldi.

Taharkanın ölüməndən sonra taxta çıxan Tantamani Saisə hücum edərək şəhəri yenidən mərkəzi hakimiyyəti tabe etdi. Yerli hökmdar I Nexo öldürüldü.

Lakin Nexonun oğlu I Psamettix Mesopotamiyaya qaçaraq Aşşurbanipala sığındı. E.ə. 664-cü ildə yürüşə keçən Assuriya ordusu qısa müddətdə Tantamaninin qoşunlarını məğlub etdi. Gücünü itirən firon Nubiyaya qayıtmalı oldu. Bununla da XXV sülalənin Misirdə hakimiyyəti sona çatdı. Taxta isə XXVI sülalədən I Psamettix çıxdı.

## Fironlar

## İstinadlar
Fərbad Mürşidzadə

**Fərbad Mürşidzadə** (; ) — İran modernist rəssamı. Onun bədii üslubu ümumiyyətlə obrazlıdır və rəsmlərində zorakılıq kimi sosial məsələləri əks etdirir. O, əsərlərində gender kimliyi və heteroseksuallığa toxunan azsaylı müasir İran rəssamlarından biridir.

## Həyatı
Fərbad Morşidzadə 1974-cü ildə Tehranda anadan olmuş və səkkiz yaşında valideynləri ilə birlikdə Rudəhənə köçmüşdür. 1993-cü ildə İslam Azad Universitetində ictimai rəssamlıq sahəsinə daxil olmuşdur. 1997-ci ildə bakalavr, 2001-ci ildə isə həmin universitetin magistratura pilləsini almışdır. İlk qrup sərgisini 1999-cu ildə Berq Qalereyasında, ilk sərgisini isə 2003-cü ildə Azad Dizaynerlər Qalereyasında keçirdi.

2012-ci ildə Hindistana gender və gender kimliyini öyrənmək üçün R. Rac Rao ilə araşdırma aparmışdır.

## İstinadlar