Sosialist iqtisadiyyat

**Sosialist iqtisadiyyata** iqtisadi nəzəriyyələr, təcrübələr, fərziyyə və mövcud sosialist iqtisadi sistemlər normaları daxildir. Sosialist iqtisadi sistem, istehsalın birbaşa istifadə üçün həyata keçirildiyi muxtar kooperativlər və ya birbaşa ictimai mülkiyyət şəklində ola bilən istehsal vasitələrinə ictimai mülkiyyət və istifadə ilə xarakterizə olunur, mənfəət üçün deyil. Kapital mallarını və istehsal amillərini iqtisadi vahidlər arasında bölüşdürmək üçün bazarlardan istifadə edən sosialist sistemlərə bazar sosializmi deyilir. Planlaşdırma istifadə edildikdə, iqtisadi sistemə sosialist planlı iqtisadiyyat deyilir. Sosializmin bazar olmayan formaları ümumiyyətlə resurslara və mallara dəyər vermək üçün fiziki uçot sistemini əhatə edir.

Sosialist iqtisadiyyatı müxtəlif iqtisadi düşüncə məktəbləri ilə əlaqələndirilirdi. Marksist iqtisadiyyat kapitalizmin analizinə əsaslanaraq sosializmin əsasını qoymuşdur, neoklasik iqtisadiyyat və təkamül iqtisadiyyatı isə sosializmin geniş modellərini təmin etmişdir. XX əsrdə həm sosialist planlı həm də bazar iqtisadiyyatları üçün təkliflər və modellər böyük ölçüdə neoklasik iqtisadiyyata və ya neoklassik iqtisadiyyatın marksist və ya institusional iqtisadiyyata sintezinə əsaslanırdı.

Sosialist iqtisadiyyatı termin olaraq sosialist dövlətlərdə tətbiq olunan keçmiş və mövcud iqtisadi sistemlərin analizinə də tətbiq edilə bilər, məsələn, Macarıstan iqtisadçısı Yanoş Kornainin əsərlərində Adam Smit və rikardiyalı sosialistlərin klassik iqtisadiyyatını, həm də Pyer-Jozef Prudon, Karl Marks və Cozai Uorren iqtisadiyyatlarını sosializmlə əlaqələndirən XIX əsrdə amerikalı anarxist Benjamin Tucker, iki sosialist düşüncə məktəbinin, yəni anarxist sosializm və dövlətin olduğuna , sosial əmək dəyər dəyərinin nəzəriyyəsi ilə birləşdiklərini iddia edərək nəzəriyyəyə inanırdı. Sosialistlər, iqtisadiyyatın sosial nəzarəti və ya tənzimlənməsinin nə dərəcədə lazım olduğu barədə fikir ayrılığı; cəmiyyətin nə qədər müdaxilə etməsi və hökumətin, xüsusilə mövcud hökumətin, dəyişiklik üçün doğru vasitə olub-olmaması mübahisələrə səbəb olur.

## Sosialist iqtisadiyyat fikrinin tarixi
Karl Marx və Fridrix Engels, ovçular və yığıcılar cəmiyyətlərin və bəzi ibtidai kənd təsərrüfatı cəmiyyətlərinin icma olduğuna inanaraq bu ibtidai kommunizm adlandırdılar. Engels, bu barədə Marksın Lewis Henry Morgan'ın əsərləri haqqında nəşr olunmamış qeydlərinə əsaslanaraq Ailənin, Xüsusi Mülkiyyətin və Dövlətin Mənşəyi adlı kitabında ətraflı yazmışdır.

Sosializmin dəyərləri orta əsrlərdəki Avropadakı dini kommunalar, qarşılıqlı öhdəliklər və ictimai xeyriyyəçilik kimi kapitalizm öncəsi qurumlarda kök salmışdır, iqtisadi nəzəriyyəsinin inkişafı ilk növbədə feodalizmin süqut etməsi və xüsusilə kapitalist ictimai münasibətlərin meydana çıxması ilə meydana gələn monumental dəyişiklikləri əks etdirir və buna cavab verir. Beləliklə, ümumiyyətlə müasir dövrə aid bir hərəkət hesab olunur. Bir çox sosialist, müdafiə etmələrini Maarifçilik doktrinasında ifadə olunan radikal humanist fikirləri, məsələn Jan Jak Russonun bərabərsizlik haqqında söylədikləri, Vilhelm fon Humboldtun dövlət fəaliyyətinin məhdudiyyətləri və ya İmmanuel Kantın Fransız İnqilabını qorumaqda davamlılığı kimi qorumaq və genişləndirmək kimi qəbul etdilər.

Kapitalizm uzunmüddətli investisiyalar tələb edən və müvafiq riskləri tələb edən sənaye müəssisələri sisteminin beynəlmiləlləşdirilmiş ticari (merkantilist) quruluşa daxil olması ilə ortaya çıxan problemlər nəticəsində yetkin bir şəkildə ortaya çıxdı. Tarixən bu yeni sistemin ən aktual ehtiyacları sənaye elementlərinin (torpaq, inkişaf etmiş texnika və işçi qüvvəsi) zəmanətli təchizatı idi və ən vacibi bu elementlərin əmtəəyə çevrilməsinə səbəb oldu.

Sosialist iqtisadiyyatının nüfuzlu tarixçisi Karl Polaninin klassik görüşünə görə, torpağın, pulun və xüsusən əməyin muxtar bazar mexanizmi vasitəsilə paylanacaq əmtəələrə şiddətlə çevrilməsi əvvəldən mövcud olan sosial quruluşun yad və qeyri-insani bir parçalanması idi. Marks bu prosesə bənzər bir baxışda baxaraq onu "ilkin yığılma" prosesinin bir hissəsi adlandırdı və kapitalist istehsalın başlanğıcı üçün kifayət qədər ilkin kapitalın toplandığını bildirdi. Polani və başqalarının təsvir etdiyi dislokasiya, iqtisadiyyatı yenidən cəmiyyətə gətirmək cəhdlərində təbii əks hərəkətlərə səbəb oldu. Məsələn, Ludit üsyanlarını da əhatə edən bu əks hərəkatlar, yeni yaranan sosialist hərəkatlardır. Vaxt keçdikcə bu cür hərəkatlar fikirlərini nəzəri cəhətdən inkişaf etdirməyə çalışan bir çox intellektual vəkil əldə etdi.

## İstinadlar