open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Freonlar

**Freonlar** — soyuducular — flüorlu doymuş karbohidrogenlərdir.

## Freon
Tərkibində xlor və bəzən də brom olur. Ən geniş yayılanları diflüordixlormetan CF2 CI2, flüortrixlormetan CF CI3 və diflüorxlormetan CHF2 Cl. Alışmayan, partlayıcı, rəngsiz, iysiz qaz və mayelərdir. Suda pis, üzvi həlledicilərdə yaxşı həll olur, turşu və oksidləşdiricilərə qarşı davamlıdır. Freonlardan sənayenin bir çox sahələrində istifadə olunur. Soyuducularda, kondisionerlərdə, lakların, rəng- boyaların, müxtəlif insektisidlərin və s. aerozol qablamalannda məhz Freonlardan istifadə edilir. Freonlar yuyucu olduqlarından kosmetikada, ərzaq məhsuları, dərman maddələri, boya və alovsöndürən qarışıqların hazırlanmasında istifadə edilir. Freon az

zəhərli maddələrdir, inert (təsirsiz) biri aid olduğuna görə flora-fauna üçün sayılır və insan orqanizminə ziyan Lakin xarici mühitin yer səthinə yaxın sahəsində kənar təsirlərə qarşı davamlı və uzunömürlü olduqları üçün gec-tez hava cərəyanı ilə atmosferdə toplanır. Beləliklə, yer səthinə çox təsirlərə məruz qalan xlor-flor — birləşmələr atmosferin ozonla zəngin qatında ultrabənövşəyi şüalara qarşı tab gətirməyə asanlıqla parçalanır. Stratosferdə sərbəstləşədi xlor molekulu on min ozon molekulunu tam məhv edir. Başqa maddələrə nisbətən Freonlar ozonu 450–600 dəfə çox dağıdır.

Beynəlxalq cəmiyətlərin razılaşdınlmış gücü ilə 1990-cı illərdən sonra Freonların istehsalı 2 dəfədən çox azalmışdır. Soyuducu texnika istehsalçıları freonların ozon üçün zərərj maddələrlə əvəz olunmasına başlamışlar.

## Xarici keçid
* FREON VƏ "OZON DƏLİKLƏRİ

## Həmçinin bax
* Atmosfer

## İstinad
Ftalatlar

**Ftalatlar** - son illər bu toksik maddələrdən geniş istifadə olunduğundan onlara diqqət artmışdır.

## Ftalat
Ftalatlar sintetik polimerlərdən müxtəlif qab-qacaqlar, oyuncaqlar, tibb avadanlıqlarının (qanın köçürülmə sistemi) hazırlanmasında plastifikator kimi, həmçinin lak, parfyumeriya, həşəratlara qarşı repellentlər istehsalında istifadə edilir. Bu maddələr həm bilavasitə daxil olduqda, həm də hava və dəri vasitəsilə düşdükdə insanın bağırsağında asan absorbsiya olunur. Ftalatlann təsir indikatoru kimi onun sidikdə miqdar göstəricisindən istifadə olunur. Ftalatlar ətraf mühitin çirklən­məsinin və əhalinin sağlamlığına təsirinin qiymətləndirilməsi üzrə ABŞ-m Milli Proq­ramına daxil edilmişdir. Bu tədqiqatlara məlumatına görə, aşağı gəlirli və təhsili aşağı səviyyədə olan şəxslərin sidiklərində ftalatlann sintetik materiallardan hazırlanan qablardan daha çox istifadə etməsi ehtimalı ilə aydınlaşdırılır.

## Xarici keçid
* FREON VƏ “OZON DƏLİKLƏRİ

## Həmçinin bax
* Ətraf mühit
* Ətraf mühitin çirklənməsi

## İstinad
Vilyam Morton Kahan

**Vilyam Morton Kahan** (; ) — Kanadalı alim, 1989-cu ildə Türinq mükafatına layiq görülən riyaziyyatçı.

## Həyatı
Vilyam Morton Kahan 5 iynu 1933-cü ildə Kanadada (Toronto, Ontario) anadan olmuşdur.

## Fəaliyyəti
Hesablama sistemləri nəzəriyyəsi sahəsində ixtisaslaşmış kanadalı alim Vilyam Morton Kahan hal-hazırda Kaliforniyanın Berkli Universitetinin riyaziyyat, informatika və elektrotexnika üzrə professoru olan Kahan 1989-cu ildə ədədi analiz sahəsinə verdiyi töhfələrə görə Türinq mükafatına layiq görülmüşdür.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

## İstinadlar
Babayeva

**Babayeva** — Azərbaycanlı soyadı.

;Bu soyadı olan tanınmış şəxslər
 
* Afət Babayeva —   
* Dilarə Babayeva —   
* Gülşən Babayeva —   
* Larisa Babayeva —   
* Məlahət Babayeva —   

## Həmçinin bax
* Baba
* Babalı
* Babazadə
* Babayev
Fungisidlər

Fungisidlər  pestisidlər qrupundan olub fıtopatogen göbələklərin törətdiyi xəstəliklərdən bitkiləri qorumaq üçün preparatlar. 

## Fungisidlər
Öz kimyəvi təbiətinə görə Fungisidlər qeyri-üzvi və üzvi birləşmələrə, həmçinin antibiotiklərə aid edilir. 200-ə qədər fungisidlər məlumdur, onlardan 1500-dən çox preparat formaları və kombinasiyaları buraxılır: isladıcı tozlar, emulsiya konsentratları, dustlar, tozlar, qarışıq suspenziyalar, pastalar və s. Təsirinə görə Fungisid qoruyucu, müalicə edici olur. Ətraf mühitə mənfi təsirindən çəkinmək üçün Fungisiddən istifadə olunma qaydalarına, xüsusən doza və vaxtına ciddi riayət edilməlidir. Bir çox ölkələrdə, o cümlədən respublikamızda Fungisiddən istifadə olunması qanunla nizama salınır.
## Növləri
FUNGİSİDLƏR- əsasən iki yarımqrupa bölünür:
# Bitkilərin vegetasiyası dövründə istifadə olunan fungisidlər
# Bitki cücərtilərini xəstəlik törədicilərindən qorumaq məqsədi ilə, səpinqabağı toxumları dərmanlamaq üçün istifadə olunan fungisidlər
Öz növbəsində bitkilərin vegetasiyası dövründə istifadə olunan fungisidlər də profilaktiki və qırıci təsirli  fungisidlərə bölünür. Profilaktiki təsirli fungisidlər  bitkiləri müxtəlif infeksiyalardan mühafizə edir, qırıcı təsirli fungisidlər isə bitkilərin xəstəliklərdən müalicəsi üçün tətbiq edilir. Fungisidlər eyni zamanda kontakt və sistem təsirli olurlar.

## Xarici keçid
* **[http://www.dfnx.gov.az/?r=52 BİTKİ MÜHAFİZƏ VASİTƏLƏRİNİN KƏND TƏSƏRRÜFATİNDA ROLU] **

## Həmçinin bax
* Alternariozlar

## İstinad
Elektrik neytrallıq tənliyi

Xarici təsir olmadıqda yarımkeçiricilərdə əsas yük daşıyıcıların generasiyası valent zonasından keçirici və ya akseptor səviyyələrinə və yaxud donor səviyyəsindən keçirici zonaya keçidlərlə elektronların istilik həyəcanlanması hesabına baş verir. Bu zaman keçirici zonasında sərbəst elektronlar, valent zonasında isə sərbəst deşiklər əmələ qəlir.

İki tərs proses - yük daşıyıcıların generasiyası və rekombinasiyası nəticəsində, yarımkeçirici kristalın tərkibində elektronların  - n0 və deşiklərin -р0 konsentrasiyası tarazlıq halına gələrək istilik tarazlıq halını yaratmış olurlar.

Sərbəst yük daşıyıcıların generasiyası hesabına yarımkeçiricilərdə hər zaman əks qiymətə malik yük daşıyıcılar əmələ gəlir. Beləliklə yarımkeçiri kristallarda yüklənmiş hissəciklərin cəm yükü sıfıra bərabər olur, bu isə yarımkeçiricinin elektrik olaraq tam neytrallığı deməkdir. Elektrik neytrallıq şərti bu cür ifadə olunur:

n_0+N_A^-=p_0+N_D^+

burda **n<sub>0</sub>** və  **р<sub>0</sub>** – elektronların keçirici zonasında və deşiklərin valent zonasında tarazlıq konsentrasiyasıdır;  N_A^-    və  N_D^+  -   akseptor və donorların bir qat ionlaşmış atomların konsentrasiyasını ifade edir. 

## İstinadlar
http://poznayka.org/s12351t1.html

## Ədəbiyyat
* В.Л.Бонч – Бруевич, С.Г.Калашников, "Физика полупроводников",М.1977,1990.685 с,
Elza

**Elza** — Qadın adı.

* Elza Seyidcahan — Azərbaycan bəstəkarı; müğənni.
* Elza Salahova — kimya elmləri doktoru.
* Elza Triole — Rus əsilli fransız yazıçısı.
* Elza Cin —  

## İstinadlar
Elşən

**Elşən** — Kişi adı.

* Elşən Həşimov — Milli təhlükəsizlik və hərbi elmlər doktoru (2019), professor (2017).
* Elşən Həmzəyev — Azərbaycanlı deputat.
Dönüş

;Filmlər
* Dönüş (film, 1972) — 
* Dönüş (film, 2006) — rejissor Pedro Almodovarın filmi.
* Dönüş (film, 2018) — rejissor Rüfət Əsədovun filmi.

;Digər
* Dönüş (qəzet) — 
* Dönüş (proqramlaşdırma) — 
* Dönüş klavişi — 
* Dönüş kodu — 

## Həmçinin bax
*Qayıdış
Elmira

**Elmira** — qadın adı.

* Elmira Cəfərova — AMEA Fizika İnstitutunun alimi.
* Elmira Kərimova — fizikaçı-alim.
* Elmira Əliyeva — Geologiya-mineralogiya elmlər doktoru, AMEA-nın müxbir üzvü (30.06.2014)
* Elmira Abasova — musiqişünas, pedaqoq. Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1967).
* Elmira Məhəmmədova — 

## Həmçinin bax
* Elmir
Koni yarımadası

**Koni yarımadası** () — Oxot dəniziinin ərazidində, Maqadan vilayəti ərazisində yerləşir.  Yarımadada yerləşən burunlar:Skalnıy, Polski, Qorbatıy, Qorelıy, Sentyabreva, Pervıy, Avelina, Bliqan, Taran, Kiras və s. Yarımadadan çoxlu çay axır. İri çayları:Boqurçan, Oroxolindya, Berezovka, Burqauli. Yarımadanı materika birrləşdirən bərzəxdə Siqlan çayının mənsəbi yerləşir.
Relyefi əsasən dağlıqdır. Maksimal hündürlük 1548 metrdir (Skalistaya dağı). Yarımada ərazisindı Maqadan qoruğu yerləşir.
## İstinadlar
Yem

## Yem bitkiləri

Yem — kənd təsərrüfatı heyvanlarının yemləndirilməsi üçün becərilən birillik, ikiillik və çoxillik bitkilər. Buraya siloslu və dənli yem bitkiləri aiddir. Azərbaycanda birillik və çoxillik yem otları, şalğam, yemlik, yerkökü, yem çuğunduru, turneps, kartof (yemlik sortları), yerarmudu, yemlik qarpız və qabaq, qarğıdalı, günəbaxan, yem kələmi və s. becərilir. Yaşıl yem üçün dənli-paxlalı (noxud, soya, mərcimək) və dənli yemlər (çovdar, vələmir, arpa, darı) bitkilər, dənli yemlər almaq üçün çöl noxudu, at paxlası, noxud, vələmir, arpa, qarğıdalı, darı, kalış və s. bitkilərdən istifadə olunur. 

## Yem əmsalı
İstifadə olunan yem kütləsinin, yemi istifadə edənin çəkisinin artımına nisbəti (onların kimyəvi tərkibindən asılı olmayaraq). Yem əmsalı sənaye heyvanlarının inkişafı üçün yem resurslarının effektivliyini göstərir.

## Yem norması
Heyvanların sağlam saxlanmasını v ə yüksək məhsuldarlığını təmin etmək üçün zəruri qidalı maddələrin miqdarı. Yemləmə məhsuldarlıqdan (südlük, ətlik, yunluq, yumurtalıq), məhsulun tərkibindən (südün yağlılığı) fizioloji vəziyyətdən (böyümə, dölün inkişafı və s.) asılı olaraq normaya salınır. Müasir yem normasına heyvanların qidalı maddələrə, yem vahidi ilə ifadə edilən və kalsiuma, fosfora, proteinə, karotinə olan ümumi tələbatı daxildir. Heyvanın hər növünə vitamin və mikroelementlərin, donuzlar və quşlar üçün amin turşuların sərf olunma norması hazırlanmışdır. Yem norması daimi deyil. Yem rasionu yem norması əsasında düzəldilir.

## Yem rasionu
Heyvanların qidalı maddələrə tələbatına görə yem norması. Yemlərin qidalılığı və tərkibi əsasında hazırlanan sutkalıq yem.

## Yem vahidi
Yemin ölçü vahidi və ümumi qidalılığının müqayisəsi. Bir yem vahidi kimi 1 kq quru vələmirin orta qidalılığı vahid qəbul edilmişdir. Qaramalda piylənməyə görə təyin edilmiş bir yem vahidinin qidalılığı 150 q yağa və ya 1414 kal-yə bərabərdir. Kənd təsərrüfatı heyvanları üçün yem norması yem vahidi əsasında hesablanır. 

## Yem yeri
Vəhşi heyvanları cəlb etmək məqsədilə müəyyən yerə yem qoymaq (tutmaq və ya müşahidə aparmaq üçün). 

## Yemin məhsuldar təsiri əmsalı
İstifadə  edilən qidanın miqdarının istifadə edənin artımına nisbəti (hər iki göstərici quru çəki ilə ifadə olunur).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* DƏNLI VƏ YEM BITKILƏRI 
* Təsərrüfatda tərtib olunmuş yem planına uyğun olmalıdır
Zooxoriya

**Zooxoriya -** Meyvə və toxumaların heyvanlar vasitəsilə yayılmasıdır.

## Zooxoriya
Zooxoriyanın epizooxoriaya (meyvə və toxumların heyvanın bədən səthi ilə yayılması), endozooxoriya (heyvanların ekskrementi ilə yayılması) və sinzooxoriaya (Heyvanların meyvə və toxumları ehtiyat məqsədilə toplanması ilə əlaqələr yayılması) tipi müəyyən edilir. Bununla əlaqədar bitkilər də epizooxoriaya, endozooxoriaya və sinzooxorlara bölünür.

## Epizooxoriya
Epizooxor bitkilərin meyvə v ə toxumlarında qarmaq, tikan, selik yapışqan maddələr və s.

## Endozoxoriya
Endozoxor bitkilərin toxumu üzərində ətli hissə olur. Heyvanlar belə meyvə və toxumları yeməklə yayırlar.

## Sinzooxoriya
Sinzooxoriyanın geniş yayılan forması və ya toxumların qarışqalar tərəfindən toplanması mirmekoxoriyadır.

## Xarici keçidlər
* Biosenozun növ strukturu və tərkibi

## Həmçinin bax
* Biosenoz

## İstinadlar
Virciniya yarımadası

**Vircinya yarımadası** () və ya **Sautern-Nek** ()— ABŞ-nin şərq sahillərində yürləşir.
## Coğrafiyası
Yarımada Virciniya ştatı ərazisində Çesapik körfəzi sahilində yerləşir. Şimalında York çayı onu Middl yarımadasından, cənubdan isə Ceyms çayı isə yarımadanı materikdən ayırır.

Hazırda yarımadada dörd şəhər dairəsi (Xempton, Nyuport-Nyus, Pokoson və Uilyamsberq) və iki dairə (Çeyms-Siti, York) yerləşir.

## Ədəbiyyat
*
* 
*
Kaspiyskiy Qruz

**Kaspiyskiy Qruz** () — Bakı şəhərində yaranmış Azərbaycan rep qrupu. 2015-ci ildə Kaspiyskiy Qruzun "Storona A / Storona B" albomu, Rap.ru saytının "İlin Ən Yaxşı Rus Albomu" siyahısına düşüb.

## İstinadlar
Oneqa yarımadası

**Oneqa yarımadası** () — Rusiyanın şimal-qərbində Arxangelsk vilayətinin Primorski və Oneqa rayonları ərazisində yerləşən yarımada.

Ağ dənizin cənubunda yerləşir. Ən ucqar şimal nöqtəsi Letnı Navolok qəsəbəsi yaxınlığında yerləşən burundur. Üstəlik burada Novoe Usole, Veynavolok, Qluboki, Kamennı, Çesmenski, Tonki, Letnı Orlov, Uxt-Navolok, Lopşenqski, Yarenqski Roq, Krasnoqorski Roq burunları vardır. Yarımadanın şimal-şərq sahili Letnı sahili, cənub-qərb sahili isə Oneqa sahili adlanır.

Yarımadanın yaxınlığında, Şərqi Soloveskaya Salma boğazında dərinlik 85 metrdir. Boğaz Soloveski adalarını Oneqa yarımadasından ayırır.

Yarımadanın səthi hamardır. Maksimal hündürlüyü 202 metrdir. Şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru silsilə uzanır. Bu silsilə Oneqa silsiləsi adlanır. Şimal sahili boyunca isə Letnıe dağları uzanır.

Ərazisinin 60 % ərazisi meşə ilə örtülmüşdür. Yarımadanın cənub hissəsində, Kyanda çayının mənsəbində Kyanda qoruğu yerləşir. Yarımadanın şimal-şərqində, Unski körfəzinin sahilində isə Unski yasaqlığı təşkil edilmişdir. 2013-cü ildə yarımada ərazisində Rusiyanın 45-ci milli parkı təşkil olunmuşdur. Park 201668 ha əraziyə sahibdir ki, bununda 180668 ha meşəlik, 21000 ha ərazi isə Unskaya körfəzinin ərazisini əhatə edir.

### Xəritə
* Topoqrafik xəritə Q37-Q38
## İstinadlar
Zərərvericilər (zoo)

**Zərərvericilər** — bitkiləri zədələyən və ya onları məhv edən həşərat və heyvanlar.

## Zərərvericilərin kütləvi artması mənbəyi
Zərərvericilərin kütləvi artan ərazi, oradan isə yayılaraq yeni əraziləri fəth etməsi.

## Zərərvericilərin təbii mənbəyi
İnsanın və kənd təsərrüfatı heyvanlarının transmissiya xəstəliklərinin hər hansı bir ərazidə uyğunlaşma qanunauyğunluğu (məs., ensefolit gənəsi). Burada həmin xəstəliklərin fasiləsiz dövr etməsində iştirak edən orqanizm növləri məskən salır.

## Zərərvericilərlə bioloji mübarizə üsulları
Zərərvericiləri məhv etmək və ya onların sayını tənzimləmək üçün təbiətə xəstəlik törədən zərərvericilərin düşmənindən istifadə edilməsi.

## Zərərvericilərlə mexaniki mübarizə üsulları
Zərərvericilərin (cücü, gəmirici və b.) sadə mexaniki vasitələrin (aldadıcı, tələ, quyu) köməyi ilə və ya əl ilə məhv edilməsi.

## İstinadlar

## Mənbə
* Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekoloqların məlumat kitabı. “Elm” nəşriyyatı. Bakı: 2003

## Xarici keçidlər
* zərərvericilər və xəstəliklər-Fitopatologiya
* http://www.aetei.az/?id=50&lang=1

## Həmçinin bax
Həşəratlar
Tədris

**Tədris** termini aşağıdakı mənalarda istifadə oluna bilər:
# təlim; 
# dərs vermə; dərs oxuma, təhsil alma, dərs keçmə. Məsələn, ali məktəbdə xarici dillərin tədrisi, tədris planı.

**Tədris fənni** – təhsil müəssisələrində öyrənilmək üçün elmin, texnikanın, incəsənətin, istehsalat fəaliyyətinin müəyyən sahəsindən seçilmiş bilik, bacarıq və vərdişlər sistemi.

**Tədris institutları** – elm və mədəniyyətin müxtəlif sahələri üçün ali ixtisas təhsilli mütəxəssis, elmi və pedaqoji kadrlar hazırlayan ali təhsil müəssisələri.

**Tədris planı** – hər hansı tədris müəssisəsində öyrənilən tədris fənnlərinin tərkibini və vaxtını müəyyənləşdirən, bunları illik və bütün təhsil müddəti üçün bölüşdürən sənəd.

**Tədris proqramı** – hər hansı tədris fənni üzrə təhsilin əsas məzmununu, şagirdlərin mənimsəyəcəkləri zəruri bilik, vərdiş və bacarığın həcmini müəyyənləşdirən, həmçinin bölmə və mövzuların məzmununu tədris ili üzrə bölüşdürən sənəd.

## Ədəbiyyat
* R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. "Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər", Bakı, "İnformasiya Texnologiyaları", 2009, 201 s.
Bozqır pişikquyruğu

**Bozqır pisikquyruğu**  — 30–50 60 sm hündürlüyündə sıx çim əmelə gətirən taxıllar fəsiləsinin çoxillik ot bitkisidir.

## Bozqır pisikquyruğu
Torpaqların səthində nəmlik kifayət qədər olduqda sıx örtük əmələ gətirirlər. Bioloji- təsərrüfat baxımından bir sıra yüksək göstəricilərə malik olması (ilkin yazda tez boy atması, quraqlığa davamlılığı, torpağa az tələbkar olması) bu bitkinin qiymətli ot bitkisi olduğunu bir daha sübut edir. Bioloji rekultivasiya mərhələsində bundan əvvəlki ot bitkiləri ilə sıx cəngəllik əmələ gətirə bilirlər. Payızda vegetasiyaya başlayaraq ilkin yazda yaşıl kütlə halında yüksək məhsuldarlığa (180 s/ha) malik olurlar.

## Xarici keçid
* Neftlə çirklənmiş ərazilərin fitomeliorasiya üsulu ilə bərpası** ** 

## Həmçinin bax
* Abşeronun yem bitkiləri

## İstinad
Vilson teoremi

Ədədlər nəzəriyyəsində bir vacib teorem də ingilis riyaziyyatçısı C. Vilsonun (1741–1793) adı ilə bağlıdır.**Teorem.** İxtiyarı p sadə ədədi üçün[(p-1)!+1]\vdots p, yaxud (p-1)!+1\equiv 0(mod p).p=2 üçün teoremin doğruluğu aşkardır. Belə ki, doğrudan da:[(2-1)!+1]\vdots 2.teoremin doğruluğu ixtiyari p sadə ədədi üçün isbat edilmişdir. Çoxhədlilər çoxluğunda müqayisələrin həlli ilə əlaqədar olan bu isbat üzərində dayanmayaraq bu teoremdən çıxan vacib bir nəticəni qeyd edək:

n *natural ədədinin* (n>1) *sadə olması üçün*[(n-1)!+1]\vdots n,         *olması həm zəruri, həm də kafidir.*

## İstinadlar
Açma süxurlar

**Açma süxurlar** — faydalı qazıntıların açıq üsulla çıxanlması zamanı onlan örtən və istismar ərəfəsində kənara atılan faydasız süxurlardan ibarət töküntülərdir. Gələcəkdə aparılması nəzərdə tutulan rekultivasiyanın üsulları və növləri kənara atılan süxurların tərkibindən və onların bioloji rekultivasiyaya yararlılıq dərəcəsindən çox asılıdır. Ona görə də rekultivasiyaya aid layihələr tərtib edilərkən süxürların bioloji cəhətdən yararlılıq dərəcələri müəyyənləşdirilməlidir.

## Açma süxurların qalınlığı
Faydalı qazıntı yataqlarında çıxarılacaq filiz və qeyri-fıliz kütləsini örtən süxurların ümumi qalınlığıdır.

## Açma işləri
Açıq üsulla faydalı qazıntı yataqlannın istismarı zamanı süxurların çıxarılması, daşınması Və yerdəyişməsi prosesidir.

## Açmanın istismar əmsalı
Karxanada istismar dövrü ərzində örtük süxurlannın ümumi həcminin çıxarılıb apanlan faydalı qazıntının ümumi həcminə olan nisbətidir.

## Xarici keçid
* EKOLOJİ LÜĞƏT

## Həmçinin bax
* Qazma baltası

## İstinad
Qram determinantı

n-ölçülü U unitar fəzanın x_1,x_2,\ldots,x_n vektorlarının (x_i,x_j) skalyar hasillərindən düzəldilən n

\Gamma(x_1,x_2,\ldots,x_n)=\begin{vmatrix} (x_1,x_1) & (x_1,x_2) & \ldots & (x_1,x_n)\\ 
(x_2,x_1) & (x_2,x_2) & \ldots & (x_2,x_n)\\
\ldots & \ldots & \ldots & \ldots\\
(x_n,x_1) & (x_n,x_2) & \ldots & (x_n,x_n)\\    

\end{vmatrix}determinantına x_1,x_2,\ldots,x_n vektorlarının Qram determinantı deyilir.
Tədqiq

**Tədqiq** – bir şeyi və ya onun xüsusiyyətlərini öyrənmək, müəyyənləşdirmək məqsədilə dəqiq elmi araşdırma; tədqiqat.

Məsələn, a) elmi cəhətdən araşdırmaq, öyrənmək, tədqiqat aparmaq;

b) bir şeyi müəyyənləşdirmək üçün diqqətlə ona baxmaq, gözdən keçirmək.


## Tədqiqat metodu
Tədqiqat metodları aşağıdakılardır:

* yeni biliklərin əldə edilməsi üçün köhnə biliklərin tətbiqi üsulu;
* elmi faktların əldə edilməsi vasitəsi;
* məhsula münasibət, motivasiya amili və i.a. barədə mövcud və potensial alıcılarla söhbətləşmə yolu ilə ilkin tədqiqat məlumatlarının toplanmasının ən geniş yayılmış üsulu.

## Tədqiqat mövzusu
**Tədqiqat mövzusu** – müəyyən nöqteyi-nəzərdən tədqiqat obyekti hədlərində olan bir şey.

## Tədqiqat obyekti
**Tədqiqat obyekti** – öyrənilmək üçün seçilmiş, problem situasiyanı yaradan proses və ya hadisə.

## Tədqiqatçı
**Tədqiqatçı** – bir şeyi tədqiq etməklə, dərindən öyrənməklə məşğul olan, tədqiqat aparan adam. 

## Ədəbiyyat
* R. Əliquliyev, S. Şükürlü, S. Kazımova. "Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər", Bakı, "İnformasiya Texnologiyaları", 2009, 201 s.
Sərt quramit

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Bu bitki 20-50 (60) sm hündürlüyündə taxıllar fəsiləsinin bir illik ot bitkisidir. Çox gövdəlidirlər, gövdələri nazik və dik qalxandırlar. Yarpaqları ensiz xətlidir. Aprel-may aylarında çiçəkləyirlər, iyunun əvvəlində meyvə verirlər. Efemerlik xüsusiyyətlərinə malik olub yovşanla fitosenoloji qruplaşma əmələ gətirirlər. Neftlə çirklənmiş torpaqların bioloji rekultivasiya mərhələsində yaxşı bitmə qabiliyətinə malik taxıl bitkisidir. Qara yonca ilə birlikdə sıx cəngəllik əmələ gətirməklə yüksək məhsuldarlığa (190 s/ha) malikdirlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şverin

**Şverin** () — Almaniyada şəhər, Meklenburq-Ön Pomeraniya əyalətinin paytaxtı. 95,740 nəfər əhalisi ilə Şverin Almaniyada əyalət mərkəzi şəhərləri arasında ən az əhaliyə malik şəhər, həmçinin Meklenburq-Ön Pomeraniya əyalətində Rostokdan sonra ikinci ən böyük şəhərdir.

## Qardaş şəhərlər
*  Vaasa, Finlandiya
*  Recco nel Emiliya, İtaliya
*  Vuppertal, Almaniya
*  Tallinn, Estoniya
*  Pila, Polşa
*  Odense, Danimarka
*  Miluoki, Fransa

## Şəxslər
* Oliver Ridel — Rammstein adlı alman musiqi qrupunun bas gitaristi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Schwerin's official website 
* Tourism portal of Schwerin
İdraki psixologiya

**İdraki psixologiya** — düşünmə, emosiya, öyrənmə, xatırlama, qərar vermə, dil, problem həll etmə və mühakimə etmə kimi zehni müddətin ən geniş mənada araşdırılmasıdır. Yəni idraki psixoloqlar insanların məlumatı anlama, yadda saxlama və yada salmaları ilə maraqlanırlar. İdraki psixoloqlar zehni müddətlərin tədqiq edilə biləcəyinə və araşdırılması lazım olduqlarına inanırlar. Hər nə qədər idraki müddətlər birbaşa müşahidə edilməsələr də, davranışlar müşahidə oluna və bu davranışların altında yatan idraki müddətlər haqqında nəticələr çıxardıla bilər.

## Zehni müddətlər
İdraki psixoloqların əsl diqqət mərkəzi davranışlara təsir edən zehni müddətlərdir. Bu müddətlərdən bəziləri bunlardır: diqqət, yaddaş, qavrayış, metaboransiya.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dərinlik-buruq süxurlar

**Dərinlik-buruq süxurları (DBS) -** neft mədəni yerlərində kəşfiyyat quyuları qazılarkən və istismarı dayandırılmış neft quyuluranın təkrar istismarı üçün aparılan yeraltı təmir işləri zamanı yerin səthinə lay suları ilə axıdılıb çala və çökəkliklərdə toplanan şlam çöküntüləridir.

## Süxur
Həmin çöküntülər ikinci cahan müharibəsi dövründə Abşeron yarımadasında süni yaradılmış çalalarda xam neftin toplanması və çökdürülməsi zamanı da əmələ gəlmişdir. Ona görə də dərinlik-buruq süxurları genezislərinə görə iki tipə ayrılırlar:
# Neft buruqlarının qazılması və təmiri zamanı lay suları ilə yaranan DBS;
# Xam neftin çıxarılıb anbarlaşdırılması və çökdürülməsi zamanı yaranan DBS.
Hər iki tipə məxsus DBS neft məhsulları ilə bu və ya digər dərəcədə hopmuşlar.

## Xarici keçid
* ABŞERON YARIMADASINDA ÇİRKLƏNMİŞ TORPAQLARIN BİOLOJİ REKULTİVASİYASININ APARILMA METODLARI

## Həmçinin bax
* Neft

## istinad
Niderlandda ilin qapıçısı

**Niderlandda ilin qapıçısı** mükafatı ilk dəfə 1987-ci ildə təsis edilmişdir. İlk qalib isə "PSV Eyndhoven" klubunun qapıçısı Hans Van Brökelen olmuşdur.

## Qaliblər
Cəmiyyət adaları

**Cəmiyyət adaları** (), Yoldaşlıq adaları — Sakit okeanın cənubunda, Polineziyada arxipelaq. Fransanın mülkü.

## Sahəsi
Sahəsi 1,6 min *km<sup>2</sup>
.*

## Əhalisi
Əhalisi 235,3 min (2012). İnzibati mərkəzi Papeete şəhəridir.

## Coğrafi xüsusiyyətləri

İki qrup: Küləktutan və Küləktutmayan adalardan ibarətdir. Ən böyük adası Taitidir (*sahəsi 1042 km<sup>2</sup>
*). Adaların çoxu vulkan mənşəlidir, mərcan rifləri ilə əhatələnmişdir. Maksimum hündürlüyü 2241 *m* (Taiti adasında). Tropik dəniz iqlimi var. Ortaaylıq temperaturlar 20-dən 26 °C-yədəkdir. Yağıntıların illik miqdarı 1500–2500 *mm*. Rütubətli meşələr, tropik bitki plantasiyaları var. Fosforit çıxarılır. Sədəf və mirvari əldə edilir. Balıq ovlanır. Cəmiyyət adalarını 1767-ci ildə ingilis C. Uollis kəşf etmişdir. London Kral Cəmiyyətinin şərəfinə adlandırılmışdır.

## Həmçinin bax
* Taiti
* Cerba
* Polineziya
* Papeete

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Cəmiyyət adalarının kosmosdan görünüşü
Qır

**Qır** - torpağın səthinə tökülən az qatranlı, metanlı və ya metanlı-naftenli neft məhsullarının (bitumlaşmış kütlənin) subaeral (havalı) şəraitdə dəyişilmiş formasıdır. Neftli torpaqların əmələ gəlməsinin genetik xəttinin bütumlaşma qolunun sonuncudan əvvəlki mərhələsini təşkil edir. Bitumlaşmanın bu xəttinə aid olmayan ağır və yüksək qatranlı neftdən və ya maltadan əmələ gələn qır şiddətli turş xassəli olması ilə səciyyələnir. Cavan qırın tərkibində bəzən az miqdarda parafin olur. Müəyyən zaman ərzində torpağın səthinə tökülən neft kütləsi bitumlaşdıqdan sonra aşınmaya məruz qalmaqla qatı yapışqan halından aşağıdakı sxem üzrə kip kövrək hala çevrilir: malta-»asfalt->asfaltenlər-> oksikerit->huminokerit (23). Tarixən qır məvhumu qırlaşmış bituma yox, qırlaşmış süxurlara aid edilmişdir.

Lakin, bu sonralar özünü doğrultmamışdır. Nəhayət son zamanlar qır məvhumu bitum örtüyünün aşınması nəticəsində bərk, lakin kövrək halına keçən qırlaşmış bitum kimi qəbul olunmuşdur.

## Qırlaşma
Torpağın səthinə bir neçə dəfə çoxlu miqdarda tökülərək axan neftin uzun çəkən dövr ərzində yaranmış bitum örtüyünün subaeral şəraitdə qır halına keçməsidir. Qırlaşma neftli torpaqların əmələ gəlməsinin genetik xəttinin qır örtüyünün deqradasiyası, pioner bitkilərlə məskunlaşması mərhələsindən əvvəlki mərhələni əhatə edir ki, bu da Azərbaycanın quru subtropik yarımsəhra iqlim zonasındakı neft mədəni yerlərində geniş müşahidə edilir.

## Xarici keçid
* qır

## Həmçinin bax
* faydalı qazıntılar

## İstinad
Dənəvərləşdirilmiş şlak

**Dənəvərləşdirilmiş şlak -** domna və marten sobalarında metal əridilməsində istifadə olunan odadavamlı qum qarşılıqlı gillərdən ibarət kərpici rəngində tullantıların termiki şəraitdə dənəvərləşdirilməsi ilə alınır. Bu üsulla alınan şlaklar həm yüngül, həm də yüksək dərəcədə məsaməli olurlar (ümumi həcminin 70 %-dən çox). Neft mədəni yerlərində mazutlaşmış və bitumlaşmış torpaqlann rekultivasiyasında yağlı-qatranlı kütlənin parçalanmasında daha doğrusu rekultivasiya qatının yaradılmasında fəallaşdırıcı maddə kimi istifadə edilir.

## Xarici keçid
* TULLANTISIZ TEXNOLOGIYANIN INKIŞAFINDA TIKINTI MATERIALLARI SƏNAYESININ ROLU

## Həmçinin bax

## İstinad
Əmmar: Cin təriqəti

***Əmmar: Cin təriqəti*** rejissorluğunu Özgür Bakarın, ssenari müəllifliyini Alper Qığılcım və Özgür Bakarın birlikdə etdiyi, baş rolları Duyğu Paracıqoğlu, Eylül Su Sapan, Dilşah Dəmir, Ozan Akbaba və Burak Sarımolanın paylaşdığı türk istehsalı bir qorxu filmidir. Film Türkiyə sinemalarında 119.850 nəfər tərəfindən seyr edilib.

## Məzmun
Fəridə ilə sevgilisi Fəridənin ev dostu və onunla arasını düzəltmək istədikləri Barkını həftəsonu tətili üçün bir dağ evinə dəvət edir. Dəvətsiz qonaq Cananın da daxil olması ilə gərgin başlayan səyahət bir-biri ardınca yaranan qorxulu hadisələr nəticəsində içindən çıxılması qeyri-mümkün bir hal alır.

## Aktyorlar
Ozan Akbaba

Eylül Su Sapan

Dilşah Dəmir

Duyqu Paracıkoğlu

Halil Sezai

Burak Sarımola

Səlim Ərdoğan

Yunus Əmrə Dənizoğlu

Berke Hürcan

Nəzahat Oynar

Turan Özdəmir

## İstinadlar
İngiltərə Milli Futbol Superkuboku 1966

1966-cı il İngiltərə Milli Futbol Superkuboku matçı Qudison Parkda "Liverpul"  və "Everton" klubları arasında təşkil olunmuş Mersisayd derbisi idi. Bu matça "Liverpul" ölkə çempionu kimi "Everton" isə İngiltərə Federasiya Kubokunun qalibi kimi çıxırdı. Oyundan öncə Rocer Hant, Alan Boll və Reymon Vilson FİFA Dünya Kubokunu, İngiltərə Federasiya Kubokunu və Liqa kubokunu Qudison Parkda nümayiş etdirdilər.

## Oyunun nəticələri
Biznes proqram təminatı

**Biznes proqram təminatı** – elmi və ya əyləncəli xarakterli tətbiqi proqramlardan fərqli olaraq, əsasən biznes sahəsində tətbiq olunmaq üçün nəzərdə tutulmuş tətbiqi proqram. Biznes proqram təminatının sırasına mətn prosessoru, elekron cədvəllər, verilənlər bazaları ilə yanaşı, mühasibat uçotu proqramlarını, maliyyə planlamasını, layihələrin gəlişdirilməsinin idarəedilməsini, qərar qəbuletmə sistemlərini, kadr uçotunu və s. aid etmək olar.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Geoekologiya

**Geoekologiya** - elmi yerin daxilində və xaricində baş verən proseslərlə canlı aləm arasında mövcud olan əlaqəni, canlı aləmin yaşaması üçün əlverişli şəratin (mühitin) yaradılması nöqteyi nəzərindən öyrənir. Geoekologiya fənni geologiya və ekologiya fənnlərinin sərhədində yaranmaqdadır. Geoekologiya canlı aləmin yaşadığı şərait, onlar arasında qarşılıqlı münasibət, bu şəraitin geoloji mühitdə baş verən dəyişikliklərlə əlaqədar dəyişməsi, canlı varlığın təsiri ilə geoloji mühitin dəyişməsi, yəni canlı varlıqla geoloji mühit arasında qarşılıqlı münasibət haqqında elmdir.

## Predmeti
İnsanın həyat mühitinin (geoloji mühitin) vəziyyəti həm geoloji proseslərdən, həm də insanın təsərrüfat fəaliyyətindən asılıdır. Geoekologiyanın predmeti də bundan ibarətdir. Onun obyekti, bir tərəfdən təbii geoloji mühit, digər tərəfdən təbii-antropogen sistemlərdir.

## Digər elmlərlə əlaqəsi
Geoekologiya bəşəriyyət üçün böyük əhəmiyyəti olan təbii və təbiəti mühafizə biliklərinin sintezidir. Geoekologiya təbii proseslərin geoloji mühitə və təbii-texnogen sistemlərə mümkün təsir nəticələrini qiymətləndirməyə və qabaqcadan söyləməyə imkan verir. Yer səthində və təkində təbii və oyadılmın (hərəkətə gətirilmiş) geoloji proseslərin gedişini müəyyən edən təbii və texnogen amillərin öyrənilməsi təbii kortəbii hadisələrin nəticələrini zəiflətmək və geoloji mühitə antropogen fəaliyyətin təhlükəli təsirinin minimuma endirilməsinə imkan verir. Öz inkişafında bu elmi sahə müxtəlif təbii və tətbiqi elmlərə - geologiya, fiziki coğrafiya, geomorfologiya, hidrogeologiya, meteorologiya, seysmologiya, geofizika, geokimya, mühəndis geologiyası, dağ işləri, faydalı qazıntıların kəşfiyyatı və işlənilməsi və b. istinad edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* GEOEKOLOGİYA VƏ SİVİLİZASİYANIN BÖHRANI 
* EKOLOGİYA

## Həmçinin bax
* Ekologiya
Əzazil: Düyün

***Əzazil: Düyün*** rejissorluğunu Özgür Bakarın, ssenari müəllifliyini Alper Qığılcım və Özgür Bakarın birlikdə etdiyi, baş rolları Duyğu Paracıqoğlu, Eylül Su Sapan, Dilşah Dəmir, Ozan Akbaba və Burak Sarımolanın paylaşdığı türk istehsalı bir qorxu filmidir. Film Türkiyə sinemalarında 72.133 nəfər tərəfindən seyr edilib.

## Hekayə
Sinem adında bir gənc ailesindən miras qalan evdə xalası ilə yaşayırdı. Bir gün universitetdə tanışıb sevgili olduğu Akınla avtomobildə gedərkən bir itin ölümünə səbəb olurlar. O gündən sonra Sinem üçün qorxu dolu saniyələr yavaş-yavaş axmağa başlayır.

## İstinadlar
Günəş müalicəsi

Günəş müalicəsi**-Heiloterapiya**

## Günəş müalicəsi
Günəşin şüa enerjisinin müalicə profilaktika məqsədilə işlədilməsi: işıq müalicəsinin bir növü. Orqanizmə infraqırmızı və ultrabənövşəyi günəş şüaları təsir göstərir. Günəş müalicəsi zamanı (günəş vannası) gündən qaralma əmələ gəlir ki, bu da orqanizmdə mübadilə prosesini, immuniteti fəallaşdırır, qan yaranmasını, toxumanın qidalanmasını, ümumi vəziyyəti, yuxunu yaxşılaşdırır, orqanizmi möhkəmlədir. Vərəmin aktiv formasına, ürək çatışmazlığına tutulanlara günəş müalicəsindən istifadə etmək olmaz.

## Günəş ləkələri
Günəş səthində müşahidə edilən tutqun ləkələr. Diametri 10 min km-ə çatır. Parlaqlığı normal Günəş diskindəkindən 10 dəfəyədək zəifdir, temperaturu fotosferinkindən 1500° — 2000° kiçikdir.

## Xarici keçidlər
* Dərinin günəş yanması və müalicəsi

## Həmçinin bax
* Günəş enerjisi

## İstinadlar
Ufa yarımadası

**Ufa yarımadası** — Ufa və Ağidel çayları arasında yerləşən təpəlik ərazi. Çayların yatağının yerləşməsi ilə əlaqədar yarımada meydana gəlmişdir. Yarımada cənub-şərqdən şimal-qərbə 15 km uzanır. Eni isə müxtəlif hissələrdə müxtəlifdir. Məsələn: mərkəzdə 10 km, Oktyabr rayonunda 5 km, dağlıq hissədə isə 3,5 kilometrdən azdır.

## Mənbə
* Атлас Республики Башкортостан, М., 1992.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Topoqrafik xəritə
SSRİ-də ilin futbolçusu

**SSRİ-də ilin futbolçusu** mükafatı SSRİ futbol liqasında hər mövsüm üzrə parlaq oyun nümayiş etdirmiş futbolçulara 1964-cü ildən 1991-ci ilədək təqdim edilən mükafatdır. Səsvermə həftəlik idman qəzeti olan *Futbol* qəzetinin jurnalistləri arasında keçirilirdi. Hər bir jurnalist ilin 3 ən yaxşı oyunçusunun adını qeyd edə bilərdi. Mükafatın təsisi ideyası Lev Yaşinin 1963-cü ildə Qızıl top mükafatını qazanmasından sonra yarandı.

## Qaliblərin siyahısı

## Ən çox qalib olan futbolçular

## Ən çox qalib olmuş klublar
Bodonidae

**** () —  domeninin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid parazit birhüceyrəli orqanizm fəsiləsi.

## Xarakterik əlamətləri
Bədən forması ovalvarı, yumurtaşəkilli, armudşəkilli olmaqla dəyişir. Ölçüləri 1,4–15 mkm arasındadır. Çox vaxt 2 qamçısı olur. Nüvəsi birdir. Kinetoplast ön ucdadır. Çoxalması qeyri-cinsi və cinsi-avtoqamiya və ya qametlərin kopulyasiyası yolu ilə baş verir. Əksər fərdlərdə ağız dəliyi – sitostom var. Qidalanması animaldır. Torpaqların və su hövzələrinin biodinamik proseslərində fəal iştirak edir. Bodonidae fəsiləsinin parazit nümayəndələri təhlükəli heyvan və insan xəstəliklərinin törədiciləridir.

## Növləri
Azərbaycanda aşağıdakı növləri: Bodo caudatus Stein, B. globosus Stein, B.lens Klebs, B. rostratus Klebs – Şirvan çölünün boz, Lənkəran təbii vilayətinin sarı torpaqlarında; B.celer Klebs, B.compressus Lemm., B.edax Klebs, B.uncinatus Klebs, B.mutabilis Klebs, B.saltans Ehrenberg, B.minimus Klebs, Bodo sp. – Lənkəran təbii vilayətinin sarı və Dağlıq Qarabağın şabalıdı torpaqlarında; Pleuromonas jaculans Petry – Lənkəran təbii vilayətinin sarı torpaqlarında; Amphimonas globosa Kent və A.fusiformis Mereschkovsky – Lənkəran təbii vilayətinin sarı torpaqlarında və Dağlıq Qarabağda tapılmışdır.

* Costia necatrix (Heneguy) çəkinin, aynalı karpın, çapağın, xramulanın, qızılablığın qəlsəmələrində və dərisində parazitlik edir. Kür çayı hövzəsində yayılmışdır. Cryptobia branchialis Nie – qızılüzgəcdə, şirbitdə, sufda, xramulada, enlibaşda və b.; C. ninaekohlyakimovi (Yakimov et Schochar) Kür çayı hövzəsində naxada; C. guerneyorum (Minchin) Dəvəçi limanında və Kiçik Qızılağac körfəzində durnabalığında; C. borelli (Laveran et Mesnil) Şabran limanında və Kiçik Qızılağac körfəzində qızılüzgəcdə, lilbalığında, Kür çapağında; C. cyprini Piehn – Dəvəçi limanında, Ağgöl, Sarısu, Nohur göllərində çəkidə, gümüşü dabanbalığında parazitlik edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Molibdatlar

**Molibdatlar** — sulfat və volframat duzlarına analoji olan molibden turşusunun H2MoO4 duzları. Bunlar [MoO4]−2 [001] oxu üzrə yastılaşmış tetraedrlər əmələ gətirir. Bu pozulma nəticəsində və anionların nisbətən iri ölçülərinə görə molibdatlar ilə sulfatlar arasında izomorfizm müşahidə olunmur. Lakin izostruktur molibdatlar və volframatlar arasında (məsələn: şeyelit və vulfenit qrupları) qismən və ya tam əvəzolunma seriyaları qeyd edilir. Volframatlardan fərqli olaraq molibdatlar molibdenit yataqlarının oksidləşmə zonasının törəmə mineralları olub aşağı temperaturlu ekzogen proseslər zamanı əmələ gəlir.

## İstinadlar
Havanın kondisiyalaşdırılması

## Havanın kondisiyalaşdırılması
Bağlı yerlərdə (bina daxilində, otaqda), nəqliyyat vasitələrində və s.-dəki hava mühitinin parametrlərinin (havanın temperaturunun, nisbi nəmliyinin, tərkibinin və təzyiqinin) adamların səhhəti üçün, bəzi istehsalat prosesləri aparmaq, avadanlıq, məhsul saxlamaq və s. üçün ən əlverişli hədlərinin yaradılması və onların avtomatik olaraq saxlanılması. Havanın kondisiyalaşdırılması sistemlərindən yaşayış (cənub rayonlarında), ictimai, mülki, sənaye binalarında, təyyarə salonlarında, qatar, avtomobil və gəmilərdə, elmi tədqiqat institutlarında, arxiv, muzey, səhiyyə ocaqları, isti şitilliklər və s.-də istifadə edilir. Havanın kondisiyalaşdırılması sistemi, əsasən, havanı tozdan təmizləmə, qızdırma, soyutma, qurutma və nəmləşdirmə, habelə onun parametrlərini avtomatik tənzimləmə, idarə və nəzarət vasitələri ilə təchiz edilir. Havanın kondisiyalaşdırılması üçün kondisioner adlı aqreqatlardan istifadə olunur.

## Xarici keçidlər
* Kondisiyalaşdırma

## Həmçinin bax
* Hava

## İstinadlar
Şörəyel

**Tarixi yaşayış məntəqələri**
* Şörəyel mahalı —  
* Şörəyel livası — 
* Şörəyel nahiyəsi — 
* Şörəyel sultanlığı — 
* Şörəyel qalası —
* Pəmbək-Şörəyel distansiyası —
* Şörəqel ilçəsi - 
* Şirak mərzi —

## Həmçinin bax
* Pəmbək
Kıttık yarımadası

**Kıttık yarımadası** —  Çukot Muxtar Dairəsinin şimal sahillərində yerləşən yarımada. Sahillərini Şərqi Sibir dənizinin suları yuyur.  

Yarımadanın ucqar şimal nöqtəsini Pesçanıy burnu təşkil edir. Yarımada ərazisi bataqlıq sahədən ibarətdir. Kiçik Caun boğazı ilə Ayon adasından ayrılır.

Səthinin orta hündürlüyü 5 metrdir. Ən hündür hissələri 15-50 metr arasında dəyişir. Yarımadanın şimal-şərq hissəsində bu yüksəklik sahildə bitir və sıldırımlı sahil əmələ gətirir. Yarımadanın hamar hissəsi qumluqlarla örtülür. Qərb hissədə olan göllər dairəvi formaya malikdir, üstəlik sahilləri enişlidir. 

İqlimi arktikdir. Rauçua meteostansiyasının məlumatına görə orta illik temperaturu −10,6°С, yanvar ayının orta temperaturu −26°С, iyun ayının isə +7,6°С təşkil edir. İllik yağıntının miqdarı 140 mm-dir. Sahillərində daim şimal küləyi əsair. Qar mayın sonları əriyir və oktyabrdan isə yerə oturur.
## İstinadlar
Borçalı (dəqiqləşdirmə)

## Yaşayış məntəqələri
* Borçalı mahalı
* Dağlıq Borçalı
* Aran Borçalı
* Borçalı sultanlığı
* Borçalı qəzası
* Borçalı distansiyası
* Borçalı (Üskü)
* Borçalı (Nir)
* Borçalı (Meşkinşəhr)

## Digər
*Borçalı xalçaları
*Borçalı Qarapapaq Türk Cümhuriyyəti
*Borçalı İctimai Cəmiyyəti
Həşəratyeyən bitkilər

**Həşəratyeyən bitkilər** — əsasən həşəratlarla yemlənən bitkilər.

## Həşəratyeyən bitkilər
Həşəratları (az hallarda başqa xırda heyvanları) tutan və onlardan əlavə qida (başlıca olaraq azotlu) mənbəyi kimi istifadə edən çoxillik ot bitkiləri. Dünyada 500-dək, Azərbaycanda 3 növü var. Həşəratyeyən bitkilər şirin su hovuzlarında, bataqlıq çəmənlərdə, azot birləşmələri zəif olan substratlarda yaşayır. Belə şəraitdə zəruri azot aclığı, həmçinin fosfor, kalium və s. maddələrin çatışmazlığını həşəratyeyən bitkilər metomorfozlu yarpaqların köməyi ilə həşəratların hesabına tamamlayır. Bəzi həşəratyeyən bitkilər (şehçiçəyi, yağlıc otu və b.) yarpaqların üzəri yapışqanlı şəffaf maye ifraz edən çoxlu vəzilərlə örtülüdür. Həşərat bitkinin tutucu aparatı üzərinə düşdükdə vəzilərin sekressiyası güclənir.

## İstinadlar
Molass

**Molass** və ya **molas** () — Fransa Alplarında nisbətən kövrək, incədənəli karbonatlı qumdaşları belə adlandırılmışdır. Klassik molaslar vətəni İsveçrədə stratiqrafik kəsilişin əsasında dəniz mənşəli oliqosen yaşlı mergel, qumdaşı və konqlomeratlar yatır (alt molaslar); onların üstündə şirinsu hövzəsində əmələ gəlmiş alt molaslar (boz rəngli mövsümi təbəqəli, bitki qalıqları olan nazik gilli qumdaşıları); daha sonra dəniz molaslar (molluskalı qumdaşıları) və üst şirinsu molaslar yatır. Son üç qat miosenə aid edilir. Alp dağlarına yaxınlaşdığca mergel və qumdaşları konqlomeratlarla əvəz olunur. Molaslar qalınlığı 2,5-3,0 *km*-ə çatır. Kəsilişin lap üst hissəsi qalın kontinental konqlomeratlardan təşkil olunmuşdur. Avstriyada molass qatlarının ümumi ardıcıllığı İsveçrədə olduğu kimidir. Lakin, alt vindabonun şlir adlanan alt hissəsi böyük qalınlıqlı mikalı mavi dərin su mergellərindən ibarətdir. Molaslar ək­sər hallarda dağönü, dağarası və kənar çökəklərdə əmələ gəlir. Tipik molaslar venddən məlumdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cənub qaz-kondensant yatağı

**Cənub qaz-kondensant yatağı** — Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda, Abşeron arxipelaqı neftli-qazlı rayonunda qaz-kondensat yatağı.

## Tarixi
Cənub strukturu 1945–50-ci illərdə aparılmış seysmik kəşfiyyat işləri nəticəsində müəyyən edilmişdir. Struktur Darvin sayı – Pirallahı adası– Gürgan-dəniz antiklinal zonanın cənub-şərq davamında yerləşir və ondan geniş yəhərlə ayrılır.

## Layihə
Bakı şəhəridən 60 *km* şərqdə, Çilov adasından 5 *km* cənubda yerləşir. Yatağın yerləşdiyi sahədə dənizin dərinliyi 8–20 *m* arasında dəyişir.  Strukturun cənub-qərb qanadının yatma bucağı 18°, şimal-şərq qanadınınkı isə 10°-dir. Sahədə axtarış-kəşfiyyat qazıma işlərinə 1951-ci ildə başlanmışdır. Yataq 1962-ci ildə açılmış (*quyu № 2; Qırmakialtı lay dəstəsi; 450–500 m3/gün qaz, 45–50 t/gün kondensat*) və 1964-cü ildə işlənməyə verilmişdir. Yatağın kəsilişində Məhsuldar qatın Qırmakialtı, Qırmaki, Qırmaki -üstü qumlu və Balaxanı lay dəstələrinin VI və V horizontlarının qazlılığı müəyyən edilmişdir. Kollektorların məsaməliliyi 10%, keçiriciliyi 0,05 *mkm2*-dir. Qazın xüsusi şəkisi 0,60 *q/sm3-*dir; tərkibi əsasən metan (94–96%), az miqdarda etan, propan, butan və karbon (CO2) qazından ibarətdir. İşlənmənin əvvəlindən 1.1.2011 tarixinədək cəmi 12 mlrd. m³ qaz və 1,0 mln. t kondensat hasil edilmişdir.  

## Həmçinin bax
* Şahdəniz

## İstinadlar
İndikator (ekologiya)

**İndikator** ( – göstərici) – Bu və ya digər mühit xüsusiyyətini göstərən (təsdiq edən) bitki, heyvan, mikroorqanizm və biosenozlar. İndikator bitkilər müəyyən ekoloji şəraitlə sıx bağlı olub onların mövcudluğu şəraitə keyfiyyətcə qiymət verən göstərici sayılır. İndikator bitkilər ayrı-ayrı növlərlə və ya fitosenozlarla yayıla bilər. Fitosenoz halında olduqda indikatorlar xüsusiyyətini daha dəqiq oynayır. İndikasiya obyekti torpaq ola bilər, o, bu zaman bitki örtüyünə görə təyin olunur. Bəzi ana süxurları, ağır metallar və digər kimyəvi elementlər də indikasiya obyekti ola bilər. İndikator bitkilər ətraf mühitin vəziyyətinə və onun çirklənmə dərəcəsinə nəzarət etmək üçün mühüm rol oynayır. İndikator bitkilərdən faydalı qazıntılar axtardıqda da istifadə edilir. Geoloji və geobotaniki tədqiqatlarda aerofotoşəkillərin deşifrləşdirilməsində indikator bitkilərin və onların qruplaşmalarının təyin edilməsi əsas metodlardan biri hesab olunur.

## İstinadlar
Polimastiqinlər

**Polimastiqinlər** () — dəstədir. İstisnasız olaraq parazit qamçılılardır.

## Xarakterik əlamətləri
Dəstənin səciyyəvi əlamətləri- üç və daha artıq qamçının və dayaq bağının-aksostilin əmələ gəlməsidir. Onurğasız və onurğalı heyvanların parazitləri olan Trichomonas və Lamblia cinslərinin nümayəndələri daha çox maraq kəsb edir.

## Sahib — parazit münasibətləri
İribuynuzlu mal-qaranın dişilərində cinsiyyət yollarında parazitlik edən və qısırlıq, cinsiyyət orqanlarında yaralar törədən Tr.foetus Riedmuller baytarlıqda böyük əhəmiyyətə malikdir. Uşaqların və yaşlıların bağırsaqlarında başqa bir növ-Tr.hominis Davaing yaşayır ki, onun da patogenliyi sona qədər aydınlaşdırılmayıb. Tr. Vaginalis Donna qadınların və kişilərin sidik-cinsiyyət orqanlarında parazitlik edir. Müalicə edilmədiyi halda bu xəstəlik ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər.
Azərbaycanda insanın ağız boşluğunda Trichomonos elongata Streinbeng aşkar edilmişdir. Trichomonos elongata iyşəkilli və ya armudvarı formaya malikdir. Bədənin ölçüləri 10 mkm-ə yaxındır. Bədənin daha geniş ön tərəfində bədən ölçüsünə bərabər, yaxud bir qədər uzun 4 sərbəst qamçısı var. Ön tərəfdə sitoplazmanın içində uzunsov nüvə vardır. Ağız boşluğuna daxil olan bakteriyalarla qidalanır, ancaq eritoristləri də uda bilir.
Sağlam adamlara nisbətən parodontozlu xəstələrdə ağız trixomonadasına 7 dəfə artıq təsadüf olunur. Trixomonoda anaerob mikroblarla birlikdə damaqda iltihab prosesini saxlayır və cibciklərdən irin gəlməsinə səbəb olur. Bu vəziyyətdə xəstələri müalicə etmək üçün onlara trixomonadların böyüməsinin və inkişafının qarşısını alan trixopol (metronizadol) təyin edirlər (F. Musayev, 1969).
Adamlarla uzunmüddətli ishala səbəb olan Lambia intestinalis Blanchard Azərbaycanın ölkə patologiyası üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. O, insanın öd kisəsinə daxil olaraq iltihab proseslərinə səbəb ola bilir.

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.

## İstinadlar
Nərədüz burnu

**Nərədüz burnu** — Ermənistanın şərqində, Göyçə gölünün mərkəzi hissəsində yerləşən burun. Burundan şərqdə Ardanış yarımadası yerləşir ki, birlikdə gölü iki hissəsə bölürlər:Böyük Göyçə və Kiçik Göyçə. Burunla Ardanış yarımadası arasında məsafə 8&nbsp;km-dir.

Burunda Noradüz kəndi yerləşir. Nərədüz qəbrstanlığında qədim alban qəbirləri vardırki, ermənilər bunu öz adlarına çıxartmağa səy göstərirlər. 
Külək tez-tez əsir. Gönəşsiz günlərin sayı isə ildə 19-dur.


 
Fayl:Noratus.jpg|Xaç qəbirlər
Fayl:NoraduzKhachkars.JPG|Xaç qəbirlər


## İstinadlar
Tubulinalar

**Tubulinalar**  () — ibtidailərin lobosa sinfinə daxil olan yarımdəstə.

## Xarakterik əlamətləri
Amöblər monopodial və polipodialdırlar. Psevdopodiyalar eruptiv şəkildə bütün istiqamətlərdə əmələ gəlir. Onlar şaxələnən, enli kürəkvarı, iti və ya haça uclu konusvarı, tikanşəkilli və i.a. ola bilər. Qeyd etmək lazımdır ki, hətta eyni bir növ daxilində ətraf mühit şəraitindən asılı psevdopodiyaların formaları müxtəlif cür ola bilər. Birnüvəli, nadir hallarda çoxnüvəli amöblərdir.Çoxalması qeyri-cinsidir. 

## Yayılması
Azərbaycanda bütün cinslərin nümayəndələri tapılmışdır . Trichamoeba villosa Lepsi, Chaos chaos - Şirvan düzünün boz torpaqlarında; Amoeba alveolata Mereschkovski, A. gorgonia Penard, A. gracilis Greef,  A. lacustris Naegler, A.limax Dujardin, A. limicola Rhumler – Lənkəran təbii vilayətinin sarı torpaqlarında, Dağlıq Qarabağın  şabalıdı torpaqlarında, Şirvan düzünün boz torpaqlarında; A. costelani Lepsi, A. brachiata Dujardin – Lənkəran təbii vilayətinin sarı torpaqlarında; A. guttula Dujardin, A.limax Penard, A. spinosa Gelli, Fiocc – yenə həmin təbii zonada Dağlıq Qarabağın şabalıdı torpaqlarında; A. vellata Penard, A.limax, A. radiosa DujardinŞ A. fluida Gruber, A. hylobates Penard, A. humilis Schout – Lənkıran rayonunun arx sularında və Kür çayının aşağı axarında; Polychaos fimidium Bover – Abşeronun boz-qonur torpaqlarında üzümlüklərdə rast gəlinir . 

Fəsiləyə 4 cins daxildir: 
* Trichamoeba
* Chaos
* Amoeba 
* Polychaos

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.

## İstinadlar
Pəmbək sultanlığı

**Pəmbək sultanlığı** — Məhəmməd xan öz hərəkətinə bəraət qazandırmaq və rus qoşununun Pəmbəkə girməsinin qarşısını almaq üçün ilk növbədə yaxın adamı Abbas xanı İ.P.Lazarevin yanına göndərdi. Söhbət zamanı elçi bildirir ki, Pəmbək sultanlığı İrəvan xanlığına məxsusdur və bunun üçün Ağa Məhəmməd şahdan fərmanı vardır. Daha sonra elçi xanın ruslara qarşı heç bir qərəzli niyyəti olmadığını, əksinə Rusiya himayəsinə keçmək fikrində olduğunu bildirərək, İ.P.Lazarevdən rus qoşunlarının Pəmbək ərazisinə girməməsini xahiş etdi (339,600; 145,219-220). Lakin Məhəmməd xanın İ.P.Lazarevlə danışıqları heç bir nəticə vermədi. General elçiyə bildirir ki, Gürcüstan əhalisinin təhlükəsizliyi üçün cavabdehdir və bu səbəbdən Pəmbəkə doğru hərəkət edir. O, xana xəbər göndərərək İrəvana köçən əhalinin geri qaytarılmasını tələb etdi. Rus qoşunu ilə açıq münaqişəyə girməkdən ehtiyat edən Məhəmməd xan Pəmbək qaçqınlarının geri qayıtmasına icazə verdi. İlk növbədə beş kəndin əhalisi geri qaytarıldı. Qalan əhalini geri qaytarmaq üçün knyaz Solomon Tarxanov xanın yanına göndərildi. S.Tarxanovla söhbətdə xan öz hərəkətinə haqq qazandıraraq, Pəmbəkin ona məxsus olmasını bir daha bildirmişdi. Lakin rus komandanlığı ilə münasibətləri pozmaq istəməyən İrəvan xanı digər kəndlərin əhalisinin də geri qayıtmasına icazə vermişdi. Qaçqınların geri qayıtması ilə kifayətlənən İ.P.Lazarev mayor Çeqişevin başçılığı ilə tiflis atıcı alayını Pəmbək sultanlığının mərkəzi Qarakilsə kəndində yerləşdirərək geri qayıtdı.

## Xarici keçidlər
*http://www.azkurs.org/elcin-qarayev-irevan-xanligi-1747-1828-baki-2010.html?page=8

## Həmçinin bax
*Şörəyel mahalı

## Mənbə

http://www.iravan.info/inzibati_erazi.html
Aşağıdan yuxarıya layihələndirmə

**Aşağıdan yuxarıya layihələndirmə** – proqram təminatının gəlişdirilməsi prosesinin layihələndirmə metodologiyası; öncə proqramın qarşısında aşağı səviyyəli məsələlər müəyyənləşdirilir, daha yüksək səviyyəli funksiyaların strukturu və təyinatı isə aşağı səviyyəli funksiyalardan alınır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.