Təxliyə

**Təxliyə** və ya **Evakuasiya** (latınca: *evacuatio evacuare* "boşalmaq, çıxarmaq" sözündən, digər mənbədə latınca: *vacuus* - *boş*) — insanların, maddi və mədəni sərvətlərin təhlükəsiz yerlərə mütəşəkkil köçürülməsi; qoşunların çıxarılması; dövlət qurumlarının, ictimai təşkilatların və hətta hökumətlərin təhlükəsiz yerlərə köçürülməsi. Təxliyə yanğın zamanı, insanların binalardan çölə və ya təhlükəsiz zonaya məcburi mütəşəkkil müstəqil hərəkəti təmin olnur. Ərazidən təxliyə fırtına və ya yanğın səbəbindən binanın kiçik miqyaslı təxliyəsindən daşqın, bombardman və ya yaxınlaşan sərt hava şəraiti, xüsusən də tropik siklon səbəbindən şəhərin geniş miqyaslı təxliyəsinə qədər müxtəlifdir. Təhlükəli materiallar və ya mümkün çirklənmə ilə əlaqəli vəziyyətlərdə təxliyə olunanlar çirklənmiş ərazidən çıxarılmazdan əvvəl dezinfeksiya edilə bilər. Təxliyənin planlaşdırılması fəlakətlərin insanlara təsirini azaltmaq üçün vacib bir aspektdir. Hazırda kiçik və geniş miqyaslı fövqəladə vəziyyətlər üçün bu prosesi simulyasiya etmək üçün bir çox təxliyə modeli mövcuddur.

## Mülki müdafiə sahəsində təxliyə
Əhalinin, maddi və mədəni sərvətlərin təhlükəsiz ərazilərə təxliyəsi mülki müdafiə sahəsində əsas vəzifələrdən biridir. Fövqəladə vəziyyətlər zamanı milli iqtisadi obyektlərdə çalışan, eləcə də şəhərin fəaliyyətini dəstəkləyən işçilərin (kommunal xidmət işçiləri və s.) mütəşəkkil təxliyəsi (geri çəkilməsi) və şəhərətrafı ərazidə yerləşdirilməsi üçün tədbirlər toplusu mövcuddur. Tədbirlər toplusunda fövqəladə vəziyyət zamanı məsul olan şəxslər davamlı olaraq şəhərdəki iş yerlərinə daşınır və işləri başa çatdıqdan sonra şəhərətrafı əraziyə aparılır. 

Əhalinin təxliyəsi və yerləşdirilməsi aşağıdakı prinsiplərə uyğun olaraq həyata keçirilə bilər:

* İstehsal əsaslı, yəni iqtisadi obyekt işçilərinin və onların ailə üzvlərinin iqtisadi obyektlərin resurslarından və imkanlarından istifadə edərək müəssisələrinə təxliyəsi. Bu prinsip obyektin işçi qüvvəsinin bütövlüyünün qorunmasına və təxliyə və dağıdılmanın daha aydın planlaşdırılmasına və həyata keçirilməsinə kömək edir;
* Ərazi əsaslı, yəni şəhər administrasiyasının resurslarından və imkanlarından istifadə etməklə təxliyyə olunmaq. İstehsal müəssisələrində işləməyən və iqtisadi obyekt işçilərinin ailə üzvləri olmayan əhalinin bir hissəsi təxliyə edilir.

Təxliyə zamanı mülki müdafiə bölmələri, xəstələr, yaşlılar, əlillər və 10 yaşınadək uşaqları olan qadınlar nəqliyyatla təxliyə olunur. Digər kateqoriya vətəndaşlar ara təxliyə məntəqəsinə piyada təxliyə olunur. Şəhərətrafı zonadakı təxliyə və dağılma yerləri yerli icra hakimiyyəti orqanları və mülki müdafiə orqanları ilə əlaqələndirilir. Təxliyə yerlərindəki bütün yaşayış, inzibati və ictimai binalar mülki müdafiə rəislərinin - yerli icra hakimiyyəti orqanlarının rəhbərlərinin nəzarətinə verilir. Sakinlər bu binalarda həmin orqanların verdiyi əmrlər əsasında yerləşdirilir.

## Təxliyə zamanı ardıcıllıq
Təxliyə ardıcıllığı aşağıdakı mərhələlərə bölünə bilər:
* Aşkarlama (müəyyən etmək)
* Qərar
* Siqnal
* Reaksiya
* Sığınacaq ərazisinə və ya toplanma stansiyasına hərəkət
* Nəqliyyat
İlk dörd mərhələ üçün vaxt adətən hərəkətdən əvvəlki vaxt adlanır.

Müəyyən mərhələlər müxtəlif obyektlər üçün fərqlidir, məsələn, gəmilər üçün toplanma və minmə (qayıqlara və ya sallara) arasında fərq qoyulur. Bunlar bir-birindən ayrıdır. Qayıqlara və ya sallara girmək qərarı adətən toplaşma başa çatdıqdan sonra verilir.

## İnsanların binalardan, tikililərdən və digər obyektlərdən təxliyəsi

Yanğınlar zamanı insanların binalardan, tikililərdən və digər obyektlərdən təxliyəsi yanğın təhlükəsizliyi tədbiridir. Yanğınlar, qəzalar, fəlakətlər və digər fövqəladə hallar baş verən yerlərdən insanların və əmlakın təxliyəsi yanğınsöndürmə və xilasetmə əməliyyatları zamanı həyata keçirilir.

Ən vacib təhlükəsizlik məsələlərindən biri izdihamlı ərazilərin təxliyəsidir. Binanın məqsədindən asılı olaraq, iki əsas təxliyə növü fərqləndirilməlidir: tədricən və eyni vaxtda. Tədricən təxliyə, məsələn, inzibati və kommersiya binalarında, eyni vaxtda təxliyə isə ictimai toplantılar üçün istifadə olunan binalarda müşahidə olunur.

Tədricən təxliyə, binanın bütün sakinlərinin təxliyə ehtiyacını artıran şərtlər mövcud olduqda eyni vaxtda təxliyəyə çevrilə bilər.

Binalar, yanğın baş verdikdə, yaşından və fiziki vəziyyətindən asılı olmayaraq insanların həyatı və ya sağlamlığı yanğın təhlükəsi ilə təhdid edilməzdən əvvəl binaya bitişik xarici əraziyə təxliyə edilməsini təmin edən struktur, məkan planlaşdırma və mühəndislik həlləri ilə layihələndirilməlidir.

Bina sinfinə görə təxliyə çıxışlarının (qapılar, pilləkənlər, dəhlizlər və digər marşrutlar daxil olmaqla) parametrlərinə dair tələblər ​​"Yanğından Mühafizə Sistemləri. Təxliyə Marşrutları və Çıxışları" (Fövqəladə Hallar Nazirliyinin əmri) ilə tənzimlənir.

## Ehtiyat çanta

Təcili evakuasiya vəziyyətlərinə hazırlıq məqsədilə mütəxəssislər tez-tez fövqəladə haldan əvvəl fərdi təcili evakuasiya çantasının (dəstinin) hazırlanmasını və əlində olmasını məsləhət görürlər. Təcili evakuasiya çantası, gecikmə zamanı bir şəxsin saxlanması üçün istifadə edilə bilən qida, geyim, su və digər ləvazimatlardan ibarət bir qabdır. Gecikmə müddəti fövqəladə halın faktiki baş verməsi ilə mütəşəkkil yardımın mövcud olduğu vaxt arasındakı müddətdir. Ümumiyyətlə bu vaxt 72 saatdır, baxmayaraq ki, bu bir neçə saatdan bir neçə günə qədər dəyişə bilər. Səlahiyyətli şəxslərin evakuasiya sığınacaqlarını tam şəkildə işə salması və işlək vəziyyətdə saxlaması bu qədər vaxt apara bilər. Bu müddət ərzində evakuasiya edilənlər kifayət qədər ibtidai şəraitdə, təmiz su, istilik, işıq, tualet və ya sığınacaqsız yaşaya bilərlər. Təcili evakuasiya çantası və ya 72 saatlıq çanta evakuasiya edilənlərə evakuasiya təcrübəsinə dözümlü və müəyyən dərəcədə rahatlıqla dözməyə kömək edə bilər.

## Ərazidən təxliyə
İnsanların fövqəladə zonadan və ya fövqəladə vəziyyət təhlükəsi olan ərazidən təxliyəsi təxliyə tədbirləri zamanı baş verir. Ərazidən təxliyə fırtına və ya yanğın səbəbindən binanın kiçik miqyaslı təxliyəsindən daşqın, bombardman və ya yaxınlaşan sərt hava şəraiti, xüsusən də tropik siklon səbəbindən şəhərin geniş miqyaslı təxliyəsinə qədər müxtəlifdir. Təhlükəli materiallar və ya mümkün çirklənmə ilə əlaqəli vəziyyətlərdə təxliyə olunanlar çirklənmiş ərazidən çıxarılmazdan əvvəl dezinfeksiya edilə bilər. Təxliyə planlaşdırılması fəlakətlərin insanlara təsirini azaltmaq üçün vacib bir aspektdir. Hazırda kiçik və geniş miqyaslı vəziyyətlər üçün bu prosesi simulyasiya etmək üçün bir çox təxliyə modeli mövcuddur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Gershenfeld, Neil, Mathematical Modelling. OUP, Oxford, 1999.
* Hubert Klüpfel, A Cellular Automaton Model for Crowd Movement and Egress Simulation. Dissertation, Universität Duisburg-Essen, 2003.
* Stollard, P. and L. Johnson, Eds., "Design against fire: an introduction to fire safety engineering design", London, New York, 1994.
* Künzer, L. Myths Of Evacuation in FeuerTRUTZ International 1.2016, p.&nbsp;8-11
* 
* 
* 
## Xarici keçidlər

* Fire Safety Engineering Group at the University of Greenwich
* Evacuation routes for the US by state.
* 
* 
* Как будет работать и кого коснётся закон об эвакуации 
* ГОСТ Р 58217-2018  Нефтяная и газовая промышленность. Арктические операции. Эвакуация и спасание персонала морских платформ. Общие положения.
* ГОСТ Р 59639-2021  Системы оповещения и управления эвакуацией людей при пожаре. Руководство по проектированию, монтажу, техническому обслуживанию и ремонту. Методы испытаний на работоспособность.
* Клинические рекомендации (протокол лечения). Организация медицинской эвакуации при преждевременных родах .
* Клинические рекомендации (протокол лечения). Организация медицинской эвакуации беременных женщин, рожениц и родильниц при неотложных состояниях .