Yelena Bonner

**Yelena Georgiyevna Bonner** (; ) — Sovet və Rusiya ictimai xadimi, hüquq müdafiəçisi, dissident, publisist, akademik Andrey Saxarovun ikinci həyat yoldaşı. Böyük Vətən müharibəsi veteranı. Yelena Bonner ömrünün son illərini ABŞ-də yaşayıb.

## Həyatı
Yelena Bonner 1923-cü il fevralın 15-də Mərvdə (hazırkı Marı, Türkmənistan) anadan olub.

Atası — Levon Sarkisoviç Koçarov (Koçaryan).

Ögey atası — Gevork Sarkisoviç Əlixanyan, 1920–1921-ci illərdə — Ermənistan (bolşeviklər) Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin 1-ci katibi, 1921–1931-ci illərdə Moskvada Baumanski və Leninqradın bir sıra rayonlarında rayon komitələrində məsul partiya vəzifələrində çalışıb. 1931–1937-ci illərdə Komintern İcraiyyə Komitəsində işləyib. 13 fevral 1938-ci ildə güllələnmiş, ölümündən sonra reabilitasiya edilmişdir.

Anası yəhudi Rut Qriqoryevna Bonner (1900–1987), 1924-cü ildən RKP(b)-nin üzvü, 1937-ci il dekabrın 10-da həbs edilmiş, 1938-ci il martın 22-də isə Vətən xaini ailəsinin üzvü kimi 8 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmişdir. 1954-cü ildə reabilitasiya edilmişdir. O, redaktor və ictimai xadim Moisey Leontieviç Kleymanın (?—1931) və İrkutsk Universitetinin ilk rektoru, psixoloq Moisey Matveyeviç Rubinşteynin qardaşı qızı idi.

Yelena Bonner biblioqraf və diyarşünas tarixçi Anna Qdalyevna Bonnerin (1902–1975) və iqtisad elmləri doktoru, Q. V. Plexanov adına Moskva Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun professoru Lev Matveyeviç Morduxoviçin (1902–1989) qardaşı qızıdır.

### Müharibədən əvvəlki illərdə
1937-ci ildə "Böyük terror" zamanı Bonnerin valideynləri SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı (NKVD) tərəfindən həbs olundu. Yelena və kiçik qardaşı tələsik Leninqraddakı nənəsinin yanına köçdü. Bu, onların hər ikisini vətənə xəyanətkarların uşaqları üçün düşərgədən çox da fərqlənməyən internat məktəbinə göndərməkdən xilas etdi.

8-ci sinifdə valideynlərindən imtina etmədiyi və məktəb iclasında onları qınamaq istəmədiyi üçün komsomoldan xaric edildi. Yelena Bonner İncəsənət Tarixi İnstitutunda ədəbi dərnəyə üzv olub. O, 1940-cı ildə Leninqrad 239 saylı məktəbi bitirib.

İş həyatına Mənzil kommunal istismar sahəsində xadimə və təmizləyici kimi başlayıb. Eyni zamanda A. İ. Gerzen adına Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Rus dili və ədəbiyyatı fakültəsinin axşam şöbəsində oxuyub. Orada o, ilkin tibbi hazırlıq keçmiş və hərbi xidmətə yararlı şəxs kimi qeydiyyata alınmışdır.

### Müharibə illərində
Yelena Bonner Böyük Vətən müharibəsi başlayan kimi tibb bacısı kimi orduya səfərbər olundu. O, sanitar "qatarlardan" birində — yaralıları daşıyan və Leninqraddan Ladoqa sahillərindən Voloqdaya evakuasiya edilən qatarlarda xidmət edirdi. Hava hücumlarının birində Bonner ağır yaralanıb və beyin sarsıntısı alıb. Voloqda və Sverdlovsk xəstəxanalarında müalicə olunub. Sağaldıqdan sonra əvvəlcə tibb bacısı, 1943-cü ildən isə 122 saylı hərbi hospital qatarında baş tibb bacısı kimi xidmətdə olub. 1945-ci ilə qədər tibb xidmətində leytenant hərbi rütbəsi alıb. 9 may 1945-ci ildə İnsbruk (Avstriya) yaxınlığında Qələbə Gününü qeyd edib.

1945-ci il may ayının ortalarında cəbhədən qayıtdıqdan sonra Yelena Bonner Kareliya-Finsərhəddi istiqamətində ayrıca istehkamçı batalyonunun tibb xidməti rəisinin müavini təyin edilib. 1945-ci il avqustun sonunda ordudan tərxis olunub.

Yelena Bonner 1971-ci ildə II qrup Böyük Vətən müharibəsi əlili kimi tanınıb. Elena Bonnerin nənəsi Leninqradda mühasirə zamanı (blokada) həlak olub.

### Müharibədən sonra
1947–1953-cü illərdə Bonner Akademik İ. P. Pavlov adına Birinci Sankt-Peterburq Dövlət Tibb Universitetində təhsil alıb.

O, "MQB-də sionist sui-qəsd işi" ilə bağlı verdiyi açıqlamalara görə institutdan xaric edilib. Lakin qovulduqdan 3 ay sonra və İosif Stalinin ölümündən bir ay sonra universitetə bərpa edilib.

İnstitutu bitirdikdən sonra sahə həkimi, sonra doğum evində pediatr işləmiş, Moskvada tibb məktəbinin praktika və tədris şöbəsinin müdiri olmuş, orada uşaq xəstəlikləri üzrə dərs demişdir.

Bundan əlavə, Yelena Bonner "Neva", "Gənclik" jurnallarında, "Ədəbiyyat qəzeti"ndə, "Tibb işçisi" qəzetində müntəzəm çap olunurdu. "Vətən müharibəsi cəbhələrində həlak olmuş aktyorlar" məcmuəsində iştirak edib. Ümumittifaq Radiosunun "Gənclik" proqramı üçün, müstəqil olaraq işləyib. Bonner Yazıçılar Birliyinin ədəbi məsləhətxanasında məsləhətçi, "Tibb" nəşriyyatının Leninqrad şöbəsində redaktor olub.

Dostu və sinif yoldaşı, şair Eduard Baqritskinin oğlu haqqında "Vsevolod Baqritski, gündəliklər, məktublar, şeirlər" (1964) kitabının tərtibçilərindən biri idi.

Yelena Bonner 1965-ci ildə Sov.İKP sıralarına daxil olub.

## Dissident fəaliyyəti
1968-ci il Praqa baharının güc yolu ilə yatırılmasından sonra Yelena Bonner həyatda mövqeyini yenidən düşünərək, inancları ilə partiyanın siyasəti arasındakı uyğunsuzluq səbəbindən 1972-ci ildə Sov. İKP-dən ayrılmaq qərarına gəlib. 1972-ci ildən Yelena Bonner dissident fəaliyyətinə başlayıb.

### Andrey Saxarov ilə nikah
1960-cı illərdə və 1970-ci illərin əvvəllərində Yelena Bonner dissidentlərin məhkəmələrinə gedirdi. 1970-ci ildə Kaluqada belə səfərlərdən birində (Veyl-Pimenov məhkəməsi) akademik Andrey Saxarov ilə tanış olub. 1972-ci ildə onlar nikaha daxil olub. O, Eduard Kuznetsovun gündəliklərinin Qərbə ötürülməsinin iştirakçısı idi və 1973-cü ildə bu işə görə DTK tərəfindən dəfələrlə dindirilib.

1974-cü ildə Saxarova "Çino del Duka" pul mükafatı verildi ki, bu da Yelena Bonnerin siyasi məhbus uşaqlarına yardım fondu haqqında arzusunu həyata keçirməyə imkan verdi. Fond Saxarovun köçürdüyü maliyyənin böyük hissəsinə əsaslanırdı.

Elena Bonner 1975-ci ildə Osloda keçirilən Nobel mükafatı mərasimində akademik Andrey Saxarovu təmsil edib. 12 may 1976-cı ildə o, Moskva Helsinki Qrupunun təsis sənədini imzalayıb. Saxarovla birlikdə Qorki şəhərinə sürgünə yollanıb (1980). Sürgün edilən həyat yoldaşları DTK-nın daimi nəzarəti altında idi. 1984-cü ildə o, Qorki Regional Məhkəməsi tərəfindən məhkum edilib. RSFSR Cinayət Məcəlləsinin 190–1 (Sovet ictimai və dövlət quruluşuna böhtan) ilə cəzasını ərinin sürgün edildiyi yerdə Qorki şəhərində çəkib.

Bonner Moskvada Çkalova, 48b, mənzil. 68. (hazırda Zemlyanoy Val küçəsi) ünvanında yaşayıb.

Elena Bonner insan haqları fəaliyyətlərində fəal iştirak etdiyi vaxtdan, çoxsaylı axtarışlara və həbslərə məruz qalıb və tez-tez şantaj edilib. Qızı Tatyana və oğlu Aleksey universitetlərdən qovulub və 1970-ci illərin sonlarında mühacirətə getməyə məcbur olublar. Bununla belə, SSRİ hakimiyyəti oğlu Alekseyin gəlini Liza Alekseevanın getməsinə qadağa qoyub, bu da Saxarov və Bonnerin Qorkidə ilk aclıq aksiyasına səbəb olub (22 noyabr — 9 dekabr 1981-ci il). Aclıq aksiyası uğurla nəticələnib: Alekseeva ABŞ-a buraxılıb.

1985-ci il avqustun 29-da Sov.İKP MK Siyasi Bürosunun A. Saxarovun Y. Bonnerin xaricə getməsinə icazə verilməsi ilə bağlı müraciəti məsələsini müzakirə edən iclasında onun bir çox iştirakçıları həm A. Saxarovun özü, həm də Y. Bonner haqda mənfi fikirlərini bildiriblər. Xüsusilə, Mərkəzi Komitənin o vaxtkı katibi Mixail Zimyanin bu haqda fikirləri maraqlı olub: "Q*ərbdə Bonnerin bizə qarşı istifadə ediləcəyinə şübhə yoxdur. Lakin onun ailəsinə qovuşmağa istinad etmək cəhdləri müvafiq açıqlamalar verə biləcək alimlərimiz tərəfindən rədd edilə bilər. Yoldaş Slavski haqlıdır — biz Saxarovu xaricə buraxa bilmərik. Və Bonnerdən heç bir ədəb gözləmək olmaz. Bu yubkalı heyvandır, imperializmin himayədarıdır*". Sov. İKP MK Siyasi Bürosunun 29 avqust 1985-ci il iclasının işçi qeydi, 3 oktyabr 1992-ci il tarixli "Rossiyskie Vesti" qəzetində dərc edilib.

1987-ci ildə Moskvaya qayıtdıqdan sonra A. D. Saxarovla birlikdə "Memorial", "Moskva tribunası" kimi ictimai birliklərin və klubların yaranmasında bilavasitə iştirak etmiş, 1997-ci ildən "Ümumi fəaliyyət" təşəbbüs qrupunun üzvü olmuşdur. Bu birlik və klublar 1960–1970-ci illərin demokratik hərəkatlarının iştirakçıları və fəal insan haqları təşkilatlarının nümayəndələri tərəfindən yaradılmışdır.

Sergey Kapitsa 2009-cu ildə Bonnerin Saxarovu "siyasi biznesə" sürüklədiyi fikrini söyləyib.

### Saxarovun vəfatından sonra
Yelena Bonner "Andrey Saxarovun xatirəsinin əbədiləşdirilməsi üzrə İctimai Komissiya — Saxarov Fondu" qeyri-hökumət beynəlxalq təşkilatının sədri olub. Rusiya Prezidenti yanında İnsan Hüquqları Komissiyası yarandığı gündən 1994-cü il dekabrın 28-dək onun üzvü kimi iclaslarda iştirak edib. Yelena Bonner Birinci Çeçenistan müharibəsi "başlayan" prezident administrasiyası ilə əməkdaşlığı mümkün hesab etməyərək komissiyanı tərk edib.

Yelena Bonner 2001-ci ildə NTV kanalının müdafiə məktubunu imzalayıb.

### ABŞ-yə köçməsi
2006-cı ildə o, Bostonda yaşayan uşaqlarının yanına gedib. Yelena Bonner "Azadlığı seçdilər" (RTVi televiziya şirkəti, 2005) sənədli filminin qəhrəmanlarından biridir. 2008-ci ilin avqustunda o, müharibə zamanı Rusiyanın Cənubi Osetiyadakı hərəkətlərini pisləyib.

10 mart 2010-cu ildə Rusiya müxalifətinin Rusiya vətəndaşlarına "Putin getməlidir" müraciətini ilk imzalayan şəxs olub.

22 mart 2010-cu ildə o, Granya.ru saytındakı bloqunda "Elmlər Akademiyası haqqında" qeydini yazıb. Orada Rusiya Elmlər Akademiyasını inzibati və iqtisadi funksiyalardan məhrum etməyə çağırıb: "*Rusiya Elmlər Akademiyası… təcili dağıtmaq lazımdır <…> pulu, evləri, sanatoriyaları, xəstəxanaları və s. — milli balansa köçürmək. <…> Və elmin institutlar və universitetlər arasında sərbəst şəkildə üzməsinə icazə verin. Və bu elmin xilası ola bilər*".

## Ölümü və dəfni
Yelena Bonner 89 yaşında 18 iyun 2011-ci ildə Bostonda ürək tutmasından vəfat edib.

Yelena Bonnerlə vidalaşma iyunun 21-də Bruklində (Massaçusets) Stanecki dəfn evində baş tutub.

Mərhumun xahişi ilə onun cəsədi yandırılmış, küllə birlikdə qab Moskvaya aparılaraq Vostryakovski qəbiristanlığında əri A. D. Saxarovun, anası və qardaşının yanında basdırılmışdır.

## Ailəsi
Bonnerin iki övladı var — qızı Tatyana (1950-ci il təvəllüdlü, 1977-ci ildən ABŞ-də yaşayır) və oğlu Aleksey (1956-cı il təvəllüdlü, 1978-ci ildən ABŞ-də yaşayır).

O, 1965-ci ildən birinci həyat yoldaşı İvan Vasilyeviç Semyonovdan (1924–1993) boşanıb.

## Mükafatları
* "1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalı;
* "Vətən müharibəsi" ordeni (1988);
* "Səhiyyə əlaçısı" döş nişanı (SSRİ);
* 13 yanvar Xatirə medalı (12 fevral 1992, Litva);
* "Mətbuat azadlığına görə" mükafat (1993);
* Bir sıra Amerika və Avropa universitetlərinin fəxri hüquq doktoru;
* Beynəlxalq Raul Vallenberq Fondunun mükafatı;
* Professor Thorolf Rafto Xatirə Mükafatı (1991);
* Böyük Litva Hersoqu Gediminas Ordeninin cəngavəri (31 yanvar 1999, Litva);
* Hanna Arendt Mükafatı (2000);
* Tomas Qarriq Masarik ordeni, 2-ci dərəcəli (2003, Çexiya);
* 3-cü dərəcəli Məryəm Torpaq Xaçı Ordeni (6 fevral 2008, Estoniya);
* Polşa Prezidenti Lex Kaçinskinin fərmanı ilə "İnsan hüquqlarının müdafiəsi və vətəndaş azadlıqlarının təşviqi sahəsində görkəmli nailiyyətlərinə görə" Polşa Respublikasının "Xidmətlərə görə" ordeni Cəngavər Xaçı (2009). 30 oktyabr 2010-cu ildə mükafatı Polşanın Rusiyadakı səfiri Pyotr Marçiniak Yelena Bonnerin nümayəndəsi, Saxarov Mərkəzindəki arxivin rəhbəri Bella Kovala təqdim edib.
* Truman-Reyqan Azadlıq medalı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*  (Париж, 1988, М.: СП "Интербук", 1990; издана на многих языках).
* 
* 
*  (1991 год, издана на многих языках, в том числе на русском — М.: Прогресс, 1994).
* 
* Сахаров."Кефир надо греть": История любви, рассказанная Еленой Боннэр Юрию Росту / Юрий Рост. — М.: Бослен, 2018. — 288., ил., ISBN 978-5-91187-322-6

## Xarici keçidlər
* Биография Елены Боннэр  на сайте Сахаровского центра.
* Елена Боннэр. Постскриптум. Книга о горьковской ссылке.
* Елена Боннэр: "Мне снится другой народ"  — Интервью для "Радио Свобода" по случаю своего 85-летия, 15 февраля 2008.
* Елена Боннэр: "Когда Европа будет каяться?"  — Интервью газете "Русская мысль"
* Интервью с Еленой Боннэр.  Журнал "Чайка", 2008.
* Записи разговора Владимира Синельникова с Еленой Боннэр в Бостоне летом 2010 года. 
* Алексей Мельников. "Судебный роман" (история знакомства Елены Боннэр и Андрея Сахарова)http://kontinentusa.com/sudebnyy-roman/