open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mərcan Dədə

**Mərcan Dədə** **(Arkın Allen,** **Arkın Ilıcalı****)** (1 iyul 1966, Bursa, Türkiyə) — Türkiyə neyzəni, bəstəkarı, prodüseri və diceyi. O, sufi musiqisini etnik alətlər və sənətçilərlə zənginləşdirərək, onu elektron musiqi ilə harmoniya etmişdi.

## Həyatı
Müsiqiçinin əsl adı Arkın Ilıcalı Allendir. 1 iyul 1966-cı il tarixində Bursada (Türkiyə) doğulmuşdu.

İstanbul Universitetində təhsil alıb, orada Mətbuat Fakültəsində fotoqrafiya ilə marağı oyanmışdı. Bu marağı İstanbul Universiteti Təsviri Sənət Akademiyasında davam etmiş, ənənəvi türk təsviri sənət növündən olan ebru öyrəndi. İşləri kanadalı bir mütəxəssərin diqqətini çəkərək, onu Saskatoonda “fotoqrafçılıq və ebru” sərgisini açmağa dəvət ediblər. Sonra jurnalistika təhsilini dayandıraraq, Saskatchewan Universitetində Təsviri Sənətlər bakalavr proqramına daxil olub.

Ondan sonra, Monreala gedərək, Concordia Universitetində "Studio Arts" proqramında Təsviri Sənətlər magistri olub.

Concordia-da altı illik magistratura təhsilindən sonra, musiqi işlərinə üstünlük verdi.

## Fəaliyyəti
1990-cı ildən etibarən peşəkar şəkildə musiqi fəaliyyətinə başlayan sənətçi, müxtəlif Sufi qrupları ilə Avropa, Kanada, Amerika və Türkiyədə layihələr həyata keçirdi.

1997-ci ildə "Mercan Dede Ensemble" qrupunu yaratdı. Musiqiçinin ilk albomu olan "Sufi Dreams" müstəqil bir plaq şirkəti olan Golden Horns tərəfindən az sayda buraxılıb paylanıldı. Lakin Şimali Amerika və Avropada bir çox musiqi tənqidçilərindən böyük tərif aldı. Eyni dövrdə Almaniyanın Saarlandischer Rundfunk televiziya kanalı Sufi mədəniyyəti barədə hazırlanmış və musiqiləri Mercan Dede tərəfindən hazırlanan sənədli filmdə sənətçiyə geniş yer verdi.

İkinci studiya albomu "Journey's of a Dervish" isə 1999-cu ildə buraxıldı.

2001-ci ildə Nelson Mandela və Dalay Lama tərəfindən dəstəklənən “Artist International Direct Support” layihəsinə qatılmaq üçün dəvət edilən yeganə türk sənətçidir.

## İstinadlar
Cryptochilus

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Harun (ad)

**Harun** — ad.

* **[[Harun]]** — Tövratda Musanın böyük qardaşı və yəhudilərin Misir əsarətindən azad edilməsi zamanı yoldaşı, yəhudilərin ilk baş kahini.
* Harun Səidov — inqilabçı, Vətəndaş müharibəsi iştirakçısı, lak yazıçısı, publisist.
* Harun Tazıyev — tatar əsilli fransız vulkan alimi və geoloq.
Mister Olimpiya 1995

**Mister Olimpiya 1995** — Bodibildinq üzrə ən populyar yarışın sayca otuzbirincisi .  (IFBB) təşkilatçılığı ilə 1995-ci ilin 10 sentyabrında, ABŞ-ın Corciya ştatının Atlanta şəhərində keçirilmişdir.Yarışmanın ümumi mükafat fondu 275 min dollar idi.

## Nəticələr
Dorian Yets 4-cü dəfə bu titula layiq görüldü.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Mr. Olympia
* 1995 IFBB Mr. Olympia Bodybuilding Contest "Wins Dorian Yates"
Məhəmməd ibn Yusif əs-Sənusi

**Əbu Abdullah Məhəmməd ibn Yusif ibn Ömər ibn Şuayb əs-Sənusi əl-Həsəni** (; ) — Maliki alimi və sufi.

## Həyatı

### Mənşəyi
Tələbəsi Məllalinin dediyinə görə, hicri 832 və ya 838-ci (1428 və ya 1436) ildə anadan olmuşdur. Şimali Afrikanın tanınmış ailələrindən olan Sənusilərə mənsubdur. Nənəsi (ata tərəfdən) Həsənin nəslindən olduğu üçün nisbəsi "Həsəni"dir.

### Təhsili və fəaliyyəti
İlk təhsilini atasından almış, Tilismandakı mədrəsələrdə oxumuşdur. O, Cəzairdə gedərək oradakı alimlərdən də dərslər almışdır. Əbu Zeyd əs-Səalibidən hədis, Yusif ibn Əbül-Abbas Məhəmməd əl-Həsənidən qiraət öyrənmiş və həmçinin hesab, məntiq və fəraiz (miras) təhlisi almışdır. Onun elm öyrəndiyi digər müəllimləri bunlardır: Nəsr əz-Zəvavi, Məhəmməd ibn Qasım, Qələsədi, Ərbəkən ər-Rəşidi, Əbül-Qasım əl-Kənnabişi, Əli ət-Taluti (ögey qardaşı). Məhəmməd ibn Yusif əs-Sənusi Cəzairdə qaldığı müddətdə İbrahim ibn Məhəmməd ət-Təziyə intisab edərək ondan xirqə də geymişdir. O, bundan sonra əsər yazmaq, tələbə yetişdirmək və dini təbliğatla məşğul olmağa başlamışdır. Ona tələbəlik etmiş şəxslər arasında İbn Səd ət-Tilismani, Əbül-Qasım əz-Zəvavi, İbn əl-Həc əl-Yəbdəri, Məhəmməd əl-Məllali kimi alimlər vardır.

### Ölümü
Məhəmməd ibn Yusif əs-Sənusi hicri 895-ci (1490) ildə Tilismanda vəfat etmişdir.

## İrsi və mirası
O, yaşadığı dövrün Şimali Afrikadakı mücəddidi hesab olunmuş, tələbəsi Məllali onun haqqında "əl-Məvahibül-qudsiyyə fil-mənaqibi-Sənusiyyə" adlı əsər yazmışdır. Məhəmməd ibn Yusif əs-Sənusi İslam elmlərinin demək olar ki, hamısına aid əsərlər yazmış bir alim olmaqla yanaşı, daha çox kəlam sahəsində qələmə aldığı kitablarla məşhurlaşmış və bölgədə Əşariyyə məzhəbinin tanınması və yayılması üçün şərait yaratmışdır. Onun təsəvvüfi fəaliyyətlərlə məşğul olması geniş xalq kütlələri arasında şöhrətinin artmasına səbəb olmuşdur. Kəlam elminə aid "əl-Əqidətüs-suğra" (və ya "Ümmül-bərahin") adlı əsəri uzun müddət Qərbi Afrika ölkələrində, xüsusilə Nigeriya və Malidə, həmçinin Malayziya və İndoneziya kimi Uzaq Şərq ölkələrində dərs vəsaiti kimi tədris edilmişdir. Əlcəzairli Əbdülhəmid ibn Bədis tərəfindən hazırlanmış təfsirdə Məhəmməd ibn Yusif əs-Sənusinin görüşləri və əsərləri mənbə kimi göstərilmişdir. Məhəmməd Əbduhun "Risalətüt-Tövhid" adlı əsərində də ondan bəhrələndiyi məlum olur. Hazırda da Əl-Əzhər Universitetində və Mərakeşdəki təhsil müəssisələrində onun bəzi əsərləri tədris olunur.

## Əsərləri
Məhəmməd ibn Yusif əs-Sənusinin əsərlərindən bəziləri bunlardır:
* Əqaidüs-Sənusi (Bulaq, hicri 1238; Qahirə, hicri 1271 və s.).
* Şərhu əsmaillahil-hüsna (Süleymaniyyə kitabxanasl, Fateh, № 3150).
* Risalə fi məani-kəlimətəyiş-şəhadə (Leypsiq 1818).
* Risalə fi əxlaqil-ibad.
* Şərhu İsağuci fil-məntiq.
* Təfsir.
* Şərhul-Vağlisiyyə. Əbdürrəhman ibn Əhməd əl-Vağlisinin Maliki fiqhinə aid "Umdətül-bəyan fi mərifəti-fəraizil-ayan" adlı əsərinin şərhi.
* Şərhu Vasitətis-süluk. Məhəmməd ibn Əbdürrəhman əl-Hövziyə məxsus olan əsərin şərhi.

## İstinadlar
TED Universiteti

**TED Universiteti** — Türkiyənin Ankara şəhərində yerləşən özəl universitetdir. Türkiyə Təhsil Assosiasiyasının Ali Təhsil Fondu tərəfindən 7 iyul 2009-cu ildə təsis edilmişdir. Universitet 2012–2013-cü tədris ilində 320 tələbədən ibarət ilk qəbul ilə təhsil fəaliyyətinə başlamışdır. Təhsil proqramları ingilis dilində aparılır və Sabancı Universitetindən sonra Türkiyədə liberal incəsənət yönümlü təhsil modelini tətbiq edən ikinci ali təhsil müəssisəsidir. 2021-ci ildə isə Koç və Bilkent universitetləri ilə birlikdə Türkiyədə Ali Təhsil Keyfiyyət Şurası tərəfindən akkreditasiya olunmuş üç fond universitetindən biri olmuşdur.

## Tərkibi

### Fakültələr
* Təhsil fakültəsi
* Mühəndislik fakültəsi
* İncəsənət və elmlər fakültəsi
* İqtisadiyyat və inzibati elmlər fakültəsi
* Memarlıq və dizayn fakültəsi

### Məktəblər
* İngilis Dili məktəbi
* Magistratura məktəbi

### Mərkəzlər və Bölmələr
* Gender Araşdırmaları Mərkəzi
* İnsan Tədqiqatları üzrə Etika Komitəsi
* Davamlı TEDU
* Qlobal Cənub Araşdırmaları Mərkəzi
* İstasyonTEDU Sosial İnnovasiya Mərkəzi
* Tətbiqi Data Elmi Mərkəzi

## İstinadlar
Sənaye kənd təsərrüfatı

**Sənaye kənd təsərrüfatı** — meyvə və tərəvəz istehsalında müasir texnika və mexanizmlərdən geniş şəkildə istifadə olunmasına əsaslanan kənd təsərrüfatı modeli. Bu metodun əsasları XVIII əsrdə buxar maşınlarının tətbiqi ilə qoyulmuşdur. Müasir dövrdə isə sənaye kənd təsərrüfatı intensiv və rəqabətə əsaslanan istehsal forması kimi xarakterizə olunur.

Bu sistemdə kimyəvi gübrələrdən, alaq otları və zərərvericilərlə mübarizə məqsədilə istifadə olunan aqrokimyəvi preparatlardan yararlanmaqla, eyni məhsulun hər il geniş sahələrdə istehsalı həyata keçirilir. Əsas məqsəd maksimum məhsuldarlığa nail olmaq, kənd təsərrüfatı məhsullarını daha asan və ucuz şəkildə istehsal etməkdir.

Sənaye kənd təsərrüfatı kənd təsərrüfatı baxımından mühüm üstünlüklər versə də, müəyyən norma və qaydalara əməl olunmadıqda ətraf mühitə və insan sağlamlığına ciddi zərər vura bilər.

## Üstünlükləri

*Əhali artımı fonunda tələb olunan qida məhsullarının daha asan istehsal olunması
*İstehsal edilən kənd təsərrüfatı məhsullarının çeşidinin artması
*Kənd təsərrüfatı üçün zəruri olan təbii ehtiyacların (su, gübrə və s.) daha rahat təmin edilməsi
*Enerji və vaxt itkisinin azalaraq digər sahələrə yönəldilməsi
*Kənd təsərrüfatı məhsullarının saxlanması və bu sahədə insan əməyinə tələbatın azalması

## Zərərləri

*Məhsul itkilərini azaltmaq məqsədilə istifadə olunan kimyəvi maddələrin ətraf mühitə zərər vurması və məhsulun təbii strukturunu pozması
*Genetik modifikasiya olunmuş toxumların insan sağlamlığına mümkün mənfi təsirləri
*Kiçik miqyaslı istehsalçıların bazardan sıxışdırılaraq fəaliyyətlərini itirməsi
*Plansız və nizamsız urbanizasiya
*Ətraf mühitin çirklənməsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*  10 вещей, которые вы должны знать о промышленном сельском хозяйстве  на сайте «Программы ООН по окружающей среде» (ЮНЕП ).
* Отрасли сельского хозяйства: агропромышленный комплекс(АПК), специализация, промышленность, ресурсы, примеры, растениеводство и животноводство (freevilladge.com)
* Гор&shy;де&shy;ев А. В., Мас&shy;лен&shy;ни&shy;ко&shy;ва О. А., Вер&shy;мель Д. Ф. Безо&shy;пас&shy;ность Рос&shy;сии: Пра&shy;во&shy;вые, со&shy;ци&shy;аль&shy;но-эко&shy;но&shy;ми&shy;че&shy;ские и на&shy;уч&shy;но-тех&shy;ни&shy;че&shy;ские ас&shy;пек&shy;ты. Про&shy;до&shy;воль&shy;ст&shy;вен&shy;ная без&shy;опас&shy;ность. М., 2000–2001. Раз&shy;дел 1–2; Гор&shy;де&shy;ев А. В. Про&shy;до&shy;воль&shy;ст&shy;вен&shy;ная безо&shy;пас&shy;ность – про&shy;бле&shy;ма XXI ве&shy;ка//«Про&shy;до&shy;воль&shy;ст&shy;вен&shy;ная безо&shy;пас&shy;ность Рос&shy;сии». Ме&shy;ж&shy;ду&shy;на&shy;род&shy;ная кон&shy;фе&shy;рен&shy;ция, 12–14 мар&shy;та 2002 г.: Сбор&shy;ник док&shy;ла&shy;дов. М., 2002; Гор&shy;де&shy;ев А. В., Бут&shy;ков&shy;ский В. А. Рос&shy;сия – зер&shy;но&shy;вая дер&shy;жа&shy;ва. М., 2003.
İntensiv kənd təsərrüfatı

**İntensiv kənd təsərrüfatı** və ya **intensiv əkinçilik** — mümkün olan ən yüksək məhsuldarlığın əldə edilməsinə yönəlmiş kənd təsərrüfatı metodu. Bu üsulda müasir kənd təsərrüfatı sistemləri və texnologiyalarından istifadə olunur, texniki və elmi əsaslı bütün tədbirlər tətbiq edilir.

İntensiv kənd təsərrüfatı ekstensiv əkinçiliyin əksidir; ekstensiv təsərrüfatda köhnə texnikalar və daha az istehsal vasitələri hesabına geniş ərazilərin istifadəsi yolu ilə məhsul əldə edilir.

## Tətbiqlər

İntensiv kənd təsərrüfatında müasir əkinçiliyin bütün üsulları tətbiq olunaraq maksimum məhsuldarlığın əldə edilməsi məqsəd qoyulur. Bu, torpağın potensial imkanlarına müvafiq olaraq vahid sahədən ən yüksək məhsulun götürülməsi, həmçinin heyvandarlıqda heyvanlardan əldə edilə biləcək ən yüksək süd və ət istehsalının təmin edilməsi deməkdir.

İntensiv kənd təsərrüfatının həyata keçirilməsi üçün kənd təsərrüfatı mexanikləşdirilməsi, suvarma, dərmanlama (pestisid tətbiqi), gübrələmə, toxum və heyvan seleksiyası, kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı müəssisələrinin mövcudluğu, eləcə də sabit marketinq sisteminin yaradılması zəruridir. Bu sistemdə insan əməyinin yerini əsasən maşınlar və texniki vasitələr tutur. Bütün bu amillər vahid sahədən əldə edilən məhsuldarlığın artmasına səbəb olur. Nadas tətbiqi (gələcəkdə məhsuldarlığın yüksək olmasına görə torpağın müəyyən bir müddət dinc saxlanılması, yəni əkin üçün istifadə edilməməsi) minimuma endirilir və ya tamamilə aradan qaldırılır, il ərzində bir neçə məhsul götürülür. Dünyada 1960-cı illərdən sonra müşahidə olunan məhsuldarlıq artımı Yaşıl İnqilab adlandırılır.

## Nümunələr

Bəzi ölkələrdə buğda məhsuldarlığı tətbiq edilən kənd təsərrüfatı metodları barədə aydın təsəvvür yaradır. Hektar başına məhsuldarlıq Belçika və Almaniyada 3600 kq, Fransada 4500 kq, Niderlandda isə 4800 kq təşkil edir. Halbuki eyni göstərici Türkiyədə 1800–2000 kq, Yaxın Şərq və Afrika ölkələrində isə 1000–1200 kq səviyyəsindədir. Oxşar vəziyyət heyvandarlıq sahəsində də müşahidə olunur: intensiv kənd təsərrüfatında bir heyvan üzrə orta süd istehsalı 6000–8000 kq, ət istehsalı isə 500–700 kq-a çatır.

Torpaq ehtiyatları məhdud, əhalisi sıx olan ölkələr bu metodu tətbiq etməyə məcburdur. Uzun müddət kənd təsərrüfatında istifadə edilmiş torpaqlarda intensiv əkinçilik aparılması zəruri sayılır. Lakin bu üsulu əsasən inkişaf etmiş ölkələr tətbiq edə bilir, çünki müasir kənd təsərrüfatı texnikası, gübrələr və seleksiya olunmuş toxumlar onların ixtiyarındadır; inkişaf etməkdə olan ölkələrin isə bunlara çıxış üçün kifayət qədər maliyyə imkanları olmur. Ərazisi geniş, əhalisi az olan ölkələrdə (məsələn, Kanada, Avstraliya) intensiv əkinçilik əvəzinə daha çox ekstensiv kənd təsərrüfatı üsulu tətbiq edilir.

## Əsas kənd təsərrüfatı üsulları

*İntensiv (sıx, müasir) kənd təsərrüfatı
*Ekstensiv (geniş yayılmış, kobud) kənd təsərrüfatı
*Nadas əkinçiliyi
*Növbəli əkinçilik
*Plantasiya əkinçiliyi
*Parnik əkinçiliyi
*Turfanda (erkən məhsul) əkinçilik

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Ekstensiv kənd təsərrüfatı

**Ekstensiv kənd təsərrüfatı**, **geniş yayılmış kənd təsərrüfatı**, **kobud kənd təsərrüfatı** və ya **ibtidai kənd təsərrüfatı** — əkin sahəsinin ölçüsünə nisbətən az miqdarda insan əməyindən, gübrədən və sərmayədən istifadə edilən kənd təsərrüfatı metodu. Bu üsul əsasən qoyun və iribuynuzlu mal-qaranın otarılması üçün tətbiq olunur, eyni zamanda buğda və arpa becərilməsinə də imkan verir. Torpağın uzun müddət istifadə olunması və "yaşlanması" bu tip əkin sahələrində məhsuldarlığın azalmasına səbəb olur.

Ekstensiv kənd təsərrüfatı intensiv kənd təsərrüfatının bütün sahələr üzrə əksidir. Tətbiq olunan əkinçilik texnikası və üsulları sadədir, vahid sahədən və hər heyvan üzrə əldə edilən məhsuldarlıq aşağıdır. İstehsalda əsasən ənənəvi metodlardan istifadə olunur.

Bu kənd təsərrüfatı metodu torpaq ehtiyatlarının ucuz və bol, əhalinin isə seyrək olduğu, torpağın dərin və intensiv şəkildə emal edilmədiyi ölkələrdə geniş yayılmışdır. Torpağın uzun müddət boş saxlanılması, nadas tətbiqi (gələcəkdə məhsuldarlığın yüksək olmasına görə torpağın müəyyən bir müddət dinc saxlanılması, yəni əkin üçün istifadə edilməməsi), gübrələməsiz, suvarmasız və az torpaq emalı ilə əkin aparılması ekstensiv kənd təsərrüfatı üçün xarakterikdir. Uzun illər ərzində eyni toxumların istifadəsi onların məhsuldarlıq potensialını azaltmışdır. Heyvandarlıqda isə ət və süd məhsuldarlığı aşağı olan cinslərdən istifadə olunmağa davam edilir. Mexanizmlərdən çox insan əməyinə üstünlük verilir. Buna görə məhsulun həcmi və gəlir səviyyəsi aşağı olur.

Bu üsulun tətbiqi əsasən güzəran kənd təsərrüfatı formasında həyata keçirilir ki, bu da kapitalın yığılması problemini yaradır. İstehsal olunan məhsulun böyük hissəsi ailə tələbatına yönəldilir, yalnız zəruri ehtiyacların ödənilməsi üçün lazım olan hissə bazara çıxarılır.

İntensiv və ekstensiv kənd təsərrüfatı sahələrinin sərhədlərini dəqiq müəyyənləşdirmək çətindir. Lakin plantasiya əkinçiliyi istisna olmaqla, ekstensiv kənd təsərrüfatı əsasən isti iqlim qurşağında, intensiv kənd təsərrüfatı isə daha çox mülayim iqlim qurşağında geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

*
Vanilkimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki yarımfəsiləsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan Milli İdman Növləri Assosiasiyası

**Azərbaycan Milli İdman Növləri Assosiasiyası** (qısaca **AMİNA**) —
Azərbaycan Respublikasında milli idman növlərinin qorunması, inkişafı,
təşkili və idarə olunmasını həyata keçirən xeyriyyəçi, könüllü və ictimai qeyri-olimpiya idman təşkilatıdır.

## Tarixi
Assosiasiya Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 6 iyun 1990-cı il tarixli 246 №-li qərarına və
25 aprel 1990-cı il tarixli təsis konfransının qərarına əsasən yaradılmışdır.

## Rəhbərlik
Assosiasiyanın prezidenti Kazım Qurbanovdur.

## Hüquqi status
Assosiasiya hüquqi şəxs statusuna malikdir və öz möhürü, bank hesabı, ştampı və rəsmi atributikasına sahibdir.

## Fəaliyyət istiqamətləri
Assosiasiyanın əsas fəaliyyət istiqamətlərinə milli idman növlərinin təşkili və inkişafı, regionlarda bölmələrin yaradılması, idmançıların hazırlanması və yığma komandaların formalaşdırılması daxildir.

## İctimai və beynəlxalq fəaliyyət
Assosiasiyanın beynəlxalq əməkdaşlıq və tədbirləri barədə mediada məlumatlar dərc olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt
Corco Basta

**Corco Basta** (albanca: *Gjergj Basta*; ) — həmçinin Qraf Huszt və ya Georghe Basta (1550-1607) kimi tanınan, arbereşi alban mənşəli italyan generalı, diplomatı və yazıçısı. Müqəddəs Roma imperatoru II Rudolf tərəfindən 1593-1606-cı illər Uzun Müharibəsində Habsburq qüvvələrinə komandanlıq etmək üçün işə götürülmüşdür. Daha sonra o, Transilvaniyanı İmperator vassalı kimi idarə etmək və bölgədə katolikliyi dominant din kimi bərpa etmək üçün göndərilmişdir.

Onun əmri ilə Transilvaniya, Valaxiya və Moldaviyaya hökmranlıq edən müttəfiqi Cəsur Mixael II Rudolfa qarşı çıxmağa çalışdığı üçün, Qurusleu döyüşündəki ümumi qələbədən bir neçə gün sonra, 9 avqust 1601-ci ildə öldürülmüşdür. Bunun üçün o, tez-tez Rumıniya və Macar tarixçiləri tərəfindən xəyanətkar və zorakı kimi təsvir olunur. Basta həmçinin hərbi liderlik sənəti haqqında kitabların müəllifi idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* *Il mastro di campo generale* (Venice, 1606) available on Internet Archive from Biblioteca Nazionale Centrale di Roma
** German translation: *Il maestro di campo generale, das ist: außfürliche Anzeig, Bericht und Erklärung von dem Ampt eines General-Feldt-Obersten* (Frankfurt, 1617) available on Google Books from Austrian National Library
* *Il governo della cavalleria leggiera* (Venice, 1612) available on Internet Archive from Complutense University of Madrid (scans in reverse order)
** German translation: *Governo della cavalleria, Das ist, Bericht Von Anführung der leichten Pferde* (Frankfurt, 1614) available on Google Books from Austrian National Library
**Basta György hadvezér levelezése és iratai*. Giorgio Basta military leader's letters and documents. II. Volume. 1602-1607 Editor and translator. Most of the letter are in Italian, German and Latin, some of them in 16th century Hungarian: Dr. Veress, Endre. Budapest, 1913. Akadémiai Kiadó 974. p
İdarəçilik elmi

**İdarəçilik elmi**, **menecment elmi** və ya **idarəetmə elmi** — müəssisə, şirkət və oxşar təşkilatların ən düzgün şəkildə idarə olunması, mövcud resurslardan səmərəli formada istifadə və fəaliyyət nəticəsində əldə edilən məhsuldarlığın maksimuma çatdırılması ilə məşğul olan fənlərarası elm sahəsi. İdarəetmə elmi menecment, menecment məsləhətçiliyi, iqtisadiyyat, sosiologiya, psixologiya, hüquq, mühəndislik və biznes sahələri ilə sıx əlaqəlidir.

Bu elmin əsas məqsədi təşkilatın effektivliyini və məhsuldarlığını artırmaq, resurslardan optimal şəkildə istifadəni təmin etmək və təşkilatı nailiyyətə çatdırmaqdır.

İdarəetmə elminin müstəqil bir elm sahəsi kimi formalaşması nisbətən yaxın dövrə təsadüf edir. Bu sahənin inkişafına ən böyük töhfə vermiş şəxs Frederik Vinslou Teylor hesab olunur. Onun müasiri hesab olunan Anri Fayol isə idarəetmənin əsas prinsiplərini müəyyənləşdirərək idarəetmə elminin formalaşmasına mühüm töhfələr vermişdir.

## Tarix

İdarəetmə düşüncəsi tarixən təbii inkişaf yolu ilə formalaşmışdır. Bu inkişaf iqtisadi, sosial, texnoloji, mədəni və ya siyasi mühitə əsaslanan problemlərə cavab axtarışı prosesində baş vermişdir. Əmək fəaliyyəti zamanı yaranan sualların cavabları tədricən müəyyən edilmiş prinsiplər və metodlar şəklini almış, zaman keçdikcə elmi xarakter qazanaraq idarəetmə elminin əsasını təşkil etmişdir. Bu elmin inkişafında həlledici rol oynayan əsas amil isə Sənaye inqilabı olmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* Kenneth R. Baker, Dean H. Kropp (1985). *Management Science: An Introduction to the Use of Decision Models*
* David Charles Heinze (1982). *Management Science: Introductory Concepts and Applications*
* Lee J. Krajewski, Howard E. Thompson (1981). "Management Science: Quantitative Methods in Context"
* Thomas W. Knowles (1989). *Management science: Building and Using Models*
* Kamlesh Mathur, Daniel Solow (1994). *Management Science: The Art of Decision Making*
* Laurence J. Moore, Sang M. Lee, Bernard W. Taylor (1993). *Management Science*
* William Thomas Morris (1968). *Management Science: A Bayesian Introduction*.
* William E. Pinney, Donald B. McWilliams (1987). *Management Science: An Introduction to Quantitative Analysis for Management*
* Gerald E. Thompson (1982). *Management Science: An Introduction to Modern Quantitative Analysis and Decision Making*. New York : McGraw-Hill Publishing Co.
Federiko Kommandino

**Federiko Kommandino** (; ) — italyan humanist və riyaziyyatçı.

Urbinoda anadan olmuş o, Paduada, daha sonra isə Ferrarada təhsil almış və Antonio Muza Brazavoladan tibb üzrə doktorluq dərəcəsi almışdır. Həyatı boyu çoxsaylı himayədarları olmuşdur. Əvvəlcə Viterbo yepiskopu Qrassinin köməyi ilə o, daha sonra Papa VIII Klimentin himayəsi altına keçmişdir. Urbinoda o, II Qvidobaldo della Rovere tərəfindən himayədarlıq edilmiş, lakin sonra kardinal Ranuççio Farneze ilə birlikdə Romaya gəlmişdir. Romada o, qısa müddət Papa vəzifəsində çalışan Kardinal Çervini tərəfindən himayədarlıq edilmişdir. II Françesko Maria della Rovere tərəfindən Urbinoya geri cəlb edilmişdir. Urbinoda o, güman ki, Con Di ilə görüşmüş və alimlər Konrad Dasipodius (il Dasipodio), Cerolamo Kardano, Françesko Mavroliko və Kristofer Klaviusla yazışmışdır.

O, ən çox qədim riyaziyyatçıların əsərlərinin tərcüməçisi kimi mərkəzi rolu ilə məşhur idi. Bu əsərdə onun mənbələri əsasən yunan və ikinci dərəcəli ərəb dilində, tərcümələri isə əsasən latın və ikinci dərəcəli italyan dilində yazılıb. O, Arximedin bir çox traktatlarının nəşrinə cavabdeh olub. O, həmçinin Aristarxus Samoslunun (Günəşin və Ayın ölçüləri və məsafələri haqqında), İskəndəriyyəli Pappın (Riyazi toplu), İsgəndəriyyəli Heronun (Pnevmatika), İsgəndəriyyəli Ptolemeyin (Planisfer və Analemma), Perqalı Apolloninin (Koniklər) və İsgəndəriyyəli Evklidin (Elementlər) əsərlərini tərcümə edib. Onun şagirdləri arasında Qvidobaldo del Monte və Bernardino Baldi də var idi. Komandino astronom Françesko Mavroliko ilə yazışmalar aparırdı. Kommandino teoremi kimi tanınan təklif ilk dəfə onun cazibə mərkəzləri haqqında əsərində ortaya çıxır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*
*
Taryer Bəşirov

**Taryer Bəşirov** (tam adı: **Bəşirov Taryer Ağaveyis oğlu**; ) — Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü, Azərbaycan Milli Xalça Muzeyinin baş rəssamıdır. Rəssamın yaradıcılığı Azərbaycanın milli mədəniyyət xəzinəsinə daxil olan çoxlu sayda maraqlı xalça əsərlərindən ibarətdir.

## Həyatı
*Bəşirov Taryer Ağaveyis oğlu* **20 aprel 1959-cu ildə** tarixində Ağsu rayonunda anadan olmuşdur. Xalça rəssamı kimi peşə təhsilini 1983–1988-ci illərdə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda (indiki Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti) oxuyarkən almışdır.

## Yaradıcılığı
T. Bəşirovun yaradıcılığı xalça əsərlərində mövzuların açılmasına müxtəlif yanaşmaları ilə seçilir. Rəssamın kompozisiyalı xalça əsərləri mürəkkəb quruluşları ilə fərqlənir. T. Bəşirov tematik ideyanın həlli və həyata keçirilməsi üçün xalçanın bütün bədii imkanlarından istifadə etməyə çalışmışdır. Bunun üçün ənənəyə üz tutaraq, yenilik yaradan rəssam xalça estetikasına dair öz şəxsi bədii baxışını yaratmışdır. Rəssamın yaradıcılığının ana xəttini xalqının tarixi ilə bağlı dərin maraqlı mövzuların, onun mənəvi tərkib hissəsinin mürəkkəb kompozisiyalarda incə dekorativ həllərlə əks etdirilməsi təşkil etmişdir. T. Bəşirovun fəaliyyətinin digər qolu unudulmuş və itirilmiş toxuculuq texnologiyaların bərpası, bu texnologiyalardan istifadə etməklə yeni əsərlər yaratmaqdan ibarətdir. T. Bəşirov xalçadan əlavə, həm də Azərbaycan xalqının qədim sənət növlərindən olan çətən sənətində də uğurlar əldə etmişdir. Sənətkar bir çox ornamental və süjetli çətənlərin müəllifi olmuşdur. Rəssam bütün yaradıcılıq boyunca çoxlu sayda rəngarəng xalça kompozisiyaları yaratmışdır. Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin 100 illik yubileyinə həsr olunmuş "Tarixin salnaməsi" adlanan xalça Azərbaycan Prezidentinin sərəncamı ilə 2023-cü ilin "Heydər Əliyev ili" elan edilməsi şərəfinə toxunmuşdur. Həmçinin T. Bəşirov xalq rəssamı Tahir Salahovun bir neçə tablosunu da xalça səthinə köçürmüşdür. Rəssamın bilavasitə müəllimi Lətif Kərimova həsr etdiyi "Zirvələrin nəğməsi" (2006), "Leyli və Məcnun" (2019), "Bəhram Gur və Dürsəti" (2020), "Qələbə" (2021) və bir çox digər xalça əsərlərinin dekorativ həllində peşəkar rəssam yanaşması hiss olunur. "Mstislav Rostropoviç" portret xalçası (2003), "Əfşan" (2024), "Beşiyim əbədiyyətim" (2024), "Tarixin salnaməsi" (2023), "Göllü" (1985), "Ləçək-turunc" (2022), "Zəfər" (2021), "Müqəddəs üçlük" (2017), "Türkün inancı, tarixin qazancı" (2016) əsərləri də bu sıraya aiddir.

## Mükafatları
* Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı (2017)

## Həmçinin bax
* Azərbaycan rəssamlarının siyahısı

## Mənbə
### İstinadlar
Erve Le Tellye

**Erve Le Tellye** (; ) — fransız yazıçısı və dilçisi, beynəlxalq ədəbi qrup olan "Oulipo"-nun (Ouvroir de Littérature Potentielle, təxminən "potensial ədəbiyyat emalatxanası" kimi tərcümə olunur) üzvüdür. O, təşkilatın dördüncü prezidentidir. Digər görkəmli üzvlər arasında Raymon Keno, Jorj Perek, İtalo Kalvino, Jak Rubo, Jan Leskur və Harri Metyus da var. O, "Anomaliya" əsərinə görə 2020-ci il Qonkur mükafatını qazanıb.

## Bioqrafiyası

Parisdə anadan olan Le Tellye karyerasına elmi jurnalist kimi başlayıb və 1992-ci ildə "Oulipo"-ya qoşulub. Bir müəllif kimi o, 1998-ci ildə Fransada "Je pense que" (məncə, belədir) ilə başlayan minlərlə çox qısa cümlədən ibarət "Les amnésiques n'ont rien vécu d'inoubliable" kitabının nəşri ilə diqqət mərkəzinə düşüb. Bu kitab ingilis dilində "Min bir mirvari" (min bir qəpik üçün) adı ilə nəşr olunub. Onun olduqca mürəkkəb "Le voleur de nostalgie" romanı italyan yazıçısı İtalo Kalvinoya həsr olunub. O, həmçinin Fransa mədəniyyət radiostansiyası olan France Culture-nin kult ədəbi viktorinası olan "Papous dans la tête"-nin iştirakçılarından biridir.

O, 2002-ci ildə "Papier de verre" ("zımpara") adlı qısa satirik salnaməsi ilə Le Monde qəzetinin veb saytına gündəlik töhfələr verib. O, Frederik Peycs və başqaları ilə birlikdə bu uydurma filosofu və onun "Botulizm" məktəbini təbliğ etmək üçün "Jan-Batist Botulun Dostları Assosiasiyası"nı təsis etdi.

Onun ən son nəşrlərindən biri, məhdudiyyət altında ədəbiyyat haqqında çox fərdi bir esse olan və linqvistik baxımdan nəzərdən keçirilən "Esthétique de l’Oulipo"dır (Ouliponun Estetikası).

Onun yeddi kitabı ingilis dilinə tərcümə olunub, bunlar arasında "Sevgi haqqında kifayət" ("Other Press") və "Sekstin Kapellası" ("Dalkey Archive") yer alır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ''Drunken Boat'' page about Oulipo and excerpts from *[[Sighted cities]]*
* ''Oulipo Compendium'' excerpts from *[[All our thoughts]]*
* Hervé Le Tellier at Oulipo in New York
* An interview for *[[Sampsonia Way]]*
* An interview  for *[[Bookforum]]*
Aries

**Aries** — ad.

* Aries Moross — İngilis qrafik dizayneri, rəssamı, illüstratoru və bədii rəhbəri.
* Aries Spirs — ABŞ aktyoru, yazıçısıdır.
Mayor Tayfun

***Mayor Tayfun*** () — 1968-ci ildə çəkilmiş macəra və fantastika janrında Türkiyə sinema filmi.

## Rollarda
* Nihat Ziyalan
* Səzər Güvənirgil
* Ərol Taş
* Gülgün Ərdəm
* Behçət Nacar
* Asım Nipton
* Selahattin İçsəl
* İsmət Ərtən

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Elektronika sənayesi assosiasiyası

**Elektronika sənayesi assosiasiyası** ( və ya ) – elektron avadanlıqların hazırlanması ilə məşğul olan çeşidli qurumları birləşdirən və mənzil qərargahı Vaşinqtonda (Kolumbiya dairəsi, ABŞ) yerləşən assosiasiya; ardıcıl qurğuların interfeysinə qoyulan RS-232-C standartı ilə məşhurdur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı.
Ufuk Universiteti

**Ufuk Universiteti** — Türkiyə Yol Qəzaları Yardım Vəqfi tərəfindən təsis edilmiş, Ankarada Konya-Əskişəhər yolu üzərində yerləşən xəstəxana binasının olduğu Balqat kampusunda, eləcə də İncək kampusunda fəaliyyət göstərən özəl universitetdir. Tibb fakültəsi və sağlamlıq peşə məktəbləri Balqat kampusunda, digər fakültə və bölmələr isə İncək kampusunda yerləşir. Tibb fakültəsi üçün Balqatda 260 çarpayılı Dr. Rizvan Ege Sağlamlıq Araşdırma və Tətbiq Xəstəxanası istifadəyə verilmişdir. İncəkdə yerləşən Dr. Rizvan Ege kampusunun ərazisində Dr. Muhittin Ülkər adına qız tələbələr üçün yataqxana mövcuddur.

## Tarixi
Ufuk Universiteti 18 dekabr 1999-cu il tarixli və 23910 saylı Rəsmi Qəzetdə dərc edilmiş 4488 saylı qanun əsasında, Türkiyə Yol Qəzaları Yardım Vəqfi tərəfindən təsis edilmişdir. Universitet 2547 saylı qanunun vəqf ali təhsil müəssisələrinə dair müddəalarına tabe olmaqla, Ali Təhsil Şurasının 01.05.2002-ci il tarixli və 13.30.0. EÖB.0.00.00.03.06.05–954/09006 saylı icazə məktubları əsasında 2002–2003 tədris ilində təhsil fəaliyyətinə başlamışdır.

## Loqosu
Ufuk Universiteti 2018–2019 tədris ilinin əvvəlində loqosunu dəyişdirmişdir. Bununla əlaqədar olaraq, 2018–2019 tədris ilindən etibarən istifadə edilən yeni loqo ilə yanaşı, universitetə məxsus veb-sayt, diplomlar və şəxsiyyət kartları kimi vizual və yazılı materiallarda da dəyişikliklər aparılmışdır.

## Tərkibi

### Fakültələr
* Tibb fakültəsi
* Hüquq fakültəsi
* Pedaqoji fakültə
* Dil və ədəbiyyat fakültəsi
* İqtisadiyyat və idarəetmə elmləri fakültəsi

### Peşə məktəbləri
* Tibb bacısı Peşə Məktəbi
* Səhiyyə xidmətləri Peşə Məktəbi
* Ədliyyə Peşə Məktəbi

### İnstitutlar
* Sosial Elmlər İnstitutu
* Səhiyyə Elmləri İnstitutu

## İncək kampusu layihəsi
Türkiyə Yol Qəzaları Yardım Vəqfi tərəfindən Gölbaşı İncək ərazisində 84.000 m² sahədə əsas kampusun salınması planlaşdırılmışdır. Səhiyyə bölmələrindən kənar bütün tikililərin bu ərazidə yerləşməsi nəzərdə tutulmuşdur. Kampus 8000 tələbə tutumlu olaraq layihələndirilmiş və 45.000 m² qapalı sahəyə malik olacaqdır. Kampusun təməli 3 avqust 2011-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sədri Cəmil Çiçək və Ətraf Mühit və Şəhərsalma naziri Ərdoğan Bayraktarın da iştirak etdiyi mərasimlə qoyulmuşdur. İncək kampusu 2013–2014 tədris ilində, 30.09.2013 tarixində istifadəyə verilmişdir.

## İstinadlar
Milis komissarı

**Milis komissarı** () — 1943–1973-cü illərdə SSRİ-nin daxili işlər orqanlarına daxil olan milis (polis) orqanlarında ali rəhbər heyət üçün nəzərdə tutulmuş ali xüsusi rütbə.

## Tarixi
Milis komissarı rütbəsi 9 fevral 1943-cü ildə SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə SSRİ NKVD-nin fəhlə-kəndli milis orqanlarının rəhbər heyəti üçün təsis edilmişdir. Rütbənin üç dərəcəsi mövcud olmuşdur (birinci dərəcə ən yüksək olmaqla):
* I dərəcəli milis komissarı,
* II dərəcəli milis komissarı,
* III dərəcəli milis komissarı.

Milis komissarı rütbələri ilk dəfə SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığının 4 mart 1943-cü il tarixli №&nbsp;531 saylı əmri ilə verilmişdir. Həmin əmrlə SSRİ XDİK-in Baş Milis İdarəsinin rəisi Aleksandr Qalkin I dərəcəli milis komissarı, Moskva və Leninqrad şəhərlərinin milis idarələrinin rəisləri Viktor Romançenko və Yevgeni Qruşko isə II dərəcəli milis komissarı rütbələrini almışlar.

SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 23 oktyabr 1973-cü il tarixli fərmanına əsasən milis general-mayoru və milis general-leytenantı ali xüsusi rütbələri təsis edilmiş və bununla da milis komissarı rütbəsi ləğv edilmişdir. Eynitarixli SSRİ Nazirlər Sovetinin qərarına uyğun olaraq III dərəcəli milis komissarı rütbəsi milis general-mayoru, II dərəcəli milis komissarı rütbəsi isə milis general-leytenantı rütbəsinə bərabər tutulmuşdur. I dərəcəli milis komissarı rütbəsi haqqında bu qərarda qeyd olunmamışdır. Həmin rütbə formal olaraq ləğv edilməsə də, onu faktiki daşıyan şəxs olmadığı üçün istifadə olunmurdu. Qeyd edilməlidir ki, 1973-cü ildən sonra SSRİ-də milis general-polkovniki rütbəsi mövcud olmamış, yalnız daxili xidmət general-polkovniki rütbəsi verilmişdir.

## Fərqlənmə nişanları

### Poqonlar

## Rütbəni alanlar
**I dərəcəli milis komissarı**
* Aleksandr Qalkin (1943)

**II dərəcəli milis komissarları**
* Pyotr Antonov (1943)
* Yevgeni Qruşko (1943)
* Viktor Romançenko (1943)
* Pyotr Bunin (1944)
* Nikolay Dyatlov (1946)
* Aleksandr Polukarov (1946)
* İona İvanov (1947)
* Vladimir Marçik (1950)
* Georgi Sokolovski (1953)
* Andrey Qonçarenko (1954)
* Nikolay Kraynov (1954)
* Aleksandr Ovçinnikov (1954)
* İvan Abramov (1956)
* Mixail Barsukov (1956)
* İvan Levin (1956)
* Nikolay Moskov (1956)
* İvan Averkiyev (1957)
* İvan Kojin (1957)
* Georgi Nikitayev (1959)
* Veniamin Qaydamaka (1959)
* İvan Solovyov (1959)
* Aleksandr Tikanov (1959)
* Anatoli Burmistrov (1967)
* İvan Qlebov (1967)
* Pyotr Oleynik (1967)
* Aleksandr Sokolov (1967)
* Sergey Vasilyev (1967)
* İvan Bondarenko (1968)
* Yevgeni Yemelyanov (1969)
* Qriqori Kalinin
* Vasili Ryasnoy

Ümumilikdə I–III dərəcəli milis komissarı rütbələri 372 milis əməkdaşına verilmişdir.

## İstinadlar
Mister Olimpiya 1996

**Mister Olimpiya 1996** — Bodibildinq üzrə ən populyar yarışın sayca otuzikincisi .  (IFBB) təşkilatçılığı ilə 1996-ıi ilin 21 sentyabrında, ABŞ-ın İllinois ştatının Çikaqo şəhərində keçirilmişdir.Yarışmanın ümumi mükafat fondu 275 min dollar idi.

## Nəticələr
Dorian Yets 5-ci dəfə ardıcıl olaraq bu titula layiq görüldü. Naser El Sonbati 3-cü yerə layiq görülsə də, bir aydan sonra dopinq kontrolu müsbət çıxdığına  görə nəticəsi ləğv edildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* The 1996 Mr. Olympia
* Mr. Olympia
Əhməd Şərif əs-Sənusi

**Seyyid Əhməd Şərif ibn Məhəmməd Şərif ibn Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusi** (; ) — Sənusi təriqətinin şeyxi.

## Həyatı

### Ailəsi
O, Sənusi təriqətinin banisi Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusinin nəvəsi, Məhəmməd Şərif əs-Sənusinin isə oğludur.

### Təhlisi və mübarizəsi
Dini təhsilini Cağbubdakı ailə mərkəzində, atasının, əmisi Məhəmməd Mehdi əs-Sənusinin və digər şeyxlərin nəzarəti altında alıb. O, Şimali Afrika və Aralıq dənizi sahillərindəki kolonial təzyiqlərə qarşı uzun və sistemli mübarizə aparıb. Əmisi və Vəday sultanı ilə birlikdə fransızlara qarşı döyüb, lakin 1906–1907-ci illərdə ağır itkilərlə üzləşib. 1911-ci ildən başlayaraq italyanlara qarşı cihada yönəlib və müxtəlif döyüşlərdə, o cümlədən 16 may 1913-də general Mombretti komandanlığındakı italyan ordusuna qarşı qələbə qazanıb. Osmanlı tərəfi ilə birlikdə Sənusi qüvvələrini İngiltərəyə qarşı əməliyyatlara cəlb edib. Səllum uğrunda döyüşlərdə müvəffəqiyyətlər və məğlubiyyətlər yaşayıb. Siyasi və hərbi liderlikdən sonra o, bütün hərbi və siyasi səlahiyyətlərini əmisinin nəvəsi İdrisə həvalə edib və özünü daha çox təriqətin mənəvi rəhbərliyinə həsr edib. Bir müddət Türkiyədəki Milli Mübarizəni dəstəkləyib. Türkiyədə Respublika elan edildikdən sonra səssizliyə bürünüb və Mersin yaxınlığındakı xristian kəndində yaşamağa məcbur edilib.

### Ölümü
1926-cı ildə Türkiyə hökuməti ondan ölkəni tərk etməyi tələb edib. Bundan sonra o, Şam və Fələstin vasitəsilə Hicaza yollanıb və 10 mart 1933-cü ildə Mədinədə vəfat edib.

## Populyar mədəniyyətdə
Onu Türkiyədə yayımlanan "Məxsusa: Tripoli" tele-serialında aktyor Kənan Çoban canlandırıb.

## İstinadlar
Master of Science

**Master of Science** (; qısaca: **MS**, **MSc**, **SM** və ya **ScM**) — universitetlərdə verilən elmi dərəcə olan magistratura səviyyəsi. Avropa İttifaqı ölkələrində bu dərəcə orta təhsildən sonra 3 illik Bachelor of Science (bakalavr) təhsilini başa çatdıran tələbələrin əlavə olaraq 2 illik ali təhsil alması ilə əldə edilir. Amerika Birləşmiş Ştatlarında isə bu dərəcə adətən 4+2 illik təhsil modeli əsasında qazanılır.

Əvvəllər Avropada da təhsil sistemi 4+2 il formasında idi. Bu dəyişiklik Avropa İttifaqının Bolonya prosesi adlanan təşəbbüsünün nəticəsi olaraq həyata keçirilmişdir.

## İstinadlar
Məhəmməd Mehdi əs-Sənusi

**Seyyid Məhəmməd Mehdi ibn Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusi** (; ) — Sənusi təriqətin şeyxi, Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusinin oğlu.

## Həyatı
Sənusi təriqətinin şeyxi Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusinin oğludur. Benqazi ilə Dərnə arasındakı Məssə bölgəsində doğulmuşdur. Anasının adı Fatimədir. Uşaqlıq illərini Dərnə ətrafında dindar ailələr və bədəvi ərəblər arasında keçirmiş, ilk dini təhsilini Sənusi alimlərindən almışdır.

Atasının 1859-cu ildə vəfatından sonra cəmi 16 yaşında Sənusi təriqətinin ikinci şeyxi olmuşdur. Qardaşı Məhəmməd Şərif ilə 1896-cı ilə qədər bütün dini, ictimai və siyasi məsələlərdə birlikdə hərəkət etmiş, bu əməkdaşlıq Sənusi hərəkatının güclənməsində mühüm rol oynamışdır.

Məhəmməd Mehdi Sənusi təriqətini Böyük Səhraya və Bələdüs-Sudan bölgələrinə yaymışdır. Benqazi-Veday ticarət yolu boyunca açılan zaviyələr həm dini təlim mərkəzi, həm də sosial-iqtisadi həyatın təşkili üçün baza rolunu oynamışdır. Bu zaviyələrdə İslam təbliği ilə yanaşı, əkinçilik, sənətkarlıq və ticarət öyrədilir, azad edilən qullar cəmiyyətə inteqrasiya olunurdu.

Sonralar İtaliya müstəmləkəçiliyinə qarşı Liviyanın simvolik müqavimət liderinə çevrilən Ömər Muxtar, gənclik illərində Məhəmməd Mehdi əs-Sənusinin ətrafında olmuş, onunla birlikdə Cağbubdan Kufraya edilən səfərdə iştirak etmiş və Sənusi zaviyələrində dini-əxlaqi və təşkilati təhsil almışdır. Ömər Muxtarın sonrakı mübarizə strategiyası, xalqla münasibəti və intizamlı təşkilatlanması məhz bu Sənusi məktəbinin təsiri ilə formalaşmışdır.

Məhəmməd Mehdi Osmanlı sultanları Sultan Əbdüləziz və II Əbdülhəmid tərəfindən verilən fərmanlarla tanınmış, Osmanlı dövlətinə sədaqətini qorumuşdur. Xarici dövlətlərin, xüsusilə İtaliya və digər Avropa güclərinin yaxınlaşma cəhdlərini rədd etmiş, zaviyələrin Osmanlı hakimiyyətinə sadiq qalmasını tövsiyə etmişdir.

Dövrün böyük siyasi gücləri ilə məsafəli siyasət yürütmüşdür. Osmanlı-Rus müharibəsi, Urabi Paşa hərəkatı və Sudan Mehdisi ilə ittifaq təkliflərinə qoşulmamış, Sənusi hərəkatını müstəqil və intizamlı xətt üzərində saxlamışdır.

Böyük Səhrada artan fransız işğalına qarşı Sənusi-Osmanlı əməkdaşlığı çərçivəsində uzunmüddətli müqavimət təşkil edilmişdir. Bu mübarizə, Məhəmməd Mehdinin vəfatından sonra yeğəni Əhməd Şərif tərəfindən, XX əsrin əvvəllərində isə Ömər Muxtar kimi liderlər vasitəsilə Liviyada davam etdirilmişdir.

Məhəmməd Mehdi əs-Sənusi 2 iyun 1902-ci ildə Qaruda vəfat etmişdir. Ondan sonra Sənusi hərəkatı həm dini, həm də siyasi baxımdan təsirini qorumuş, bu xətt Liviyanın müstəqillik mübarizəsində Ömər Muxtar və daha sonra I İdris vasitəsilə tarixdə davam etmişdir.

## İstinadlar
Bachelor of Arts

**Bachelor of Arts** (qısaca: **BA** və ya **AB**) — universitet səviyyəsində verilən akademik bakalavr dərəcəsi. Bu dərəcə Liberal sənət təhsili, təbiət elmləri və ya hər ikisini əhatə edən bakalavr proqramını bitirən tələbələrə verilir. Sənət (humanitar elmlər) istiqamətli bakalavr proqramları ölkədən, müəssisədən və seçilən əsas (major) və ya köməkçi (minor) ixtisaslaşmadan asılı olaraq, adətən üç və ya dörd il davam edir.

Diplomlarda adətən təhsil müəssisəsinin adı, müəssisə rəsmilərinin imzaları (adətən universitetin prezidenti və ya rektoru, həmçinin müvafiq fakültənin dekanı), verilən dərəcənin növü və verilmə tarixi qeyd olunur. Diplomlar adətən yüksək keyfiyyətli kağız və ya perqament üzərində çap edilir; ali təhsil müəssisələri öz dərəcələri üçün üstünlük verilən abbreviaturanı (qısaltmanı) özləri müəyyən edirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yıldız dağları

**Yıldız dağları** və ya **İstrança dağları** — Bolqarıstandan İstanbul şəhərinə qədər Trakiyanın Qara dəniz sahillərinə paralel uzanan təxminən 150 km uzunluğunda bir dağ silsiləsidir. Bu dağ silsiləsinin ən yüksək nöqtəsi Kırklareli ilində yerləşən Mahya dağının təxminən 1031 metr hündürlüyündədir. *"Strandja"* adı Bolqarıstanda istifadə olunur. Türkiyədə yerləşən hissə 197.000 hektar ərazini əhatə edir.

Əvvəllər fıstıq ağacları olan meşələr qırılıb və yerinə Şotlandiya şam ağacları salınıb. Geoloji cəhətdən Kırklarelinin şimal-qərb-cənub-şərq istiqamətində uzanan Yıldız dağlarının əsas komponentləri qranit və qneysdir. Kristal səthlər də bunun üzərində yerləşir. Yıldız dağlarının ən yüksək hissəsi, orta hündürlükdəki dağ sistemi, Kırklareli ilə Demirköy arasında yerləşir. Bu bölgədəki böyük və kiçik Mahya dağlarının hündürlüyü 1031 metrə çatır. Hündürlük Kırklareli-Demirköy xəttinin şimal-qərbinə doğru da azalır. Buradakı əsas yüksəkliklər Fatmakaya Təpəsi (901 m), Sivritepe (851 m), Kaletepe (846 m), Dalyantepe (725 m), Bocalar Təpəsi (680 m), Karakoltepe (719 m), Yeltepe (618 m), Çavuştəpə (726 m) və Topkoru Təpəsidir (592 m).

Yıldız dağları Birinci Dövr (Paleozoy) dövrünə aid İstrança massivi adlanan massivlərdə yerləşir. Alp dağlıq əraziləri onun əmələ gəlməsində rol oynamışdır. Mərkəzi dağlıq hissələr istisna olmaqla, intensiv eroziya səbəbindən yayla görünüşü almışdır. Bu, əsas süxuru əmələ gətirən və mərkəzi hissələri eroziyadan qoruyan metamorfik qranit və qneysdən ibarət qaya quruluşudur.

## Çaylar
Yıldız dağları Qara dəniz və Egey dənizinə axan çaylar arasında suayrıcı xətti təşkil edir. Dağ yamaclarından Qara dənizə doğru axan çaylar aşağıdakılardır: Revze, Əfəndi, Çavuş, Bulanık, Pabuç, Kazan, Elmalı, Çilingöz və Kuzulu dərələri.

## İstinadlar
Bachelor of Science

**Bachelor of Science** (qısaca **B.Sc.** və ya **BSc**) — universitet səviyyəsində verilən akademik bakalavr dərəcəsi. Avropa İttifaqı ölkələrində bu təhsil orta məktəbdən sonra 3 illik ali təhsil, ABŞ-də isə 4 illik ali təhsil nəticəsində əldə edilir. Əvvəllər Avropada da bu müddət 4 il idi. Bu dəyişiklik Aİ-nin təşəbbüsü olan Boloniya prosesinin nəticəsidir.

## Məzmun və əhatə dairəsi

Bachelor of Science dərəcəsi tələbələrə əsas ixtisas sahələri üzrə daha ixtisaslaşmış təhsil təklif edir. Bu dərəcə nəzəri biliklər və praktiki tədqiqatlar arasında tarazlaşdırılmış bir fokus nöqtəsinə malikdir. Adətən təbiət elmləri, mühəndislik, riyaziyyat, kompüter elmləri, texnologiya, tibb bacısı işi, biokimya və bəzi sosial elmlər sahələrində verilən bakalavr təhsilini ifadə edir. BSc proqramları akademik yönümlü olub analitik düşüncəyə əsaslanır; tətbiqi tədqiqat, təcrübi öyrənmə və texniki bacarıqlara əhəmiyyət verir.

## Bachelor of Arts ilə fərqləri

BSc () dərəcəsi BA (Bachelor of Arts) dərəcəsindən fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. BSc dərəcələri elmi və texniki sahələrə, rəqəmsal, analitik və təcrübi yanaşmalara fokuslandığı halda, BA dərəcələri sosial və humanitar elmlərə, nəzəriyyə, interpretasiya və tənqidi düşüncə bacarıqlarına diqqət yetirir. Ümumilikdə, BSc dərəcəsi BA dərəcəsindən daha çox kredit tələb edir, çünki tələbələrdən öz ixtisas sahələrini daha dərindən tədqiq etmək tələb olunur.

## Karyera və ali təhsil

Bachelor of Science dərəcəsi həm başlanğıc səviyyəli vəzifələr, həm də ixtisaslaşmış sənaye sahələrində magistratura proqramları üçün möhkəm əsas yaradır. BSc məzunları texnologiya, səhiyyə, mühəndislik, təhsil və elm yönümlü sahələrdə özlərinə karyera yarada bilərlər. Bundan əlavə, Bachelor of Science dərəcəsi magistratura və ya doktorantura kimi növbəti təhsil pillələri üçün də əlverişlidir; məzunlar öz maraq sahələri üzrə daha çox ixtisaslaşa və ya fərqli fənlərarası proqramlara keçid edərək karyera perspektivlərini artıra bilərlər.

## İstinadlar
Yüksək İxtisas Universiteti

**Yüksək İxtisas Universiteti** — Türkiyənin Ankara şəhərində yerləşən vəqf universitetidir.

## Tarixi
Yüksek İxtisas Universiteti 2011-ci ildə Ankara şəhərində Türkiyə Yüksək İxtisas Xəstəxanası Vəqfi və Türkiyə Dövlət Xəstəxanaları Vəqfi tərəfindən yaradılmış bir vəqf universitetidir. Universitetin yaradılması ilə bağlı qərar 3 mart 2011-ci il tarixli və 27863 saylı Rəsmi Qəzetdə dərc edilmişdir. Universitetin ilkin adı Ankara Bilgə Universiteti olaraq müəyyən edilmiş, 12 iyul 2013-cü ildə qüvvəyə minən 6495 saylı qanunla adı Yüksek İxtisas Universiteti olaraq dəyişdirilmişdir.

2025-ci il etibarilə universitetdə təxminən 3800 tələbə və 270 müəllim-professor heyəti fəaliyyət göstərir. Təhsil-tədris fəaliyyəti Ankarada Balqat, 100 İl, Bağlıca və Bağlum olmaqla dörd fərqli kampusda davam etdirilir.

## Tərkibi

### Fakültələr
* Tibb fakültəsi
* Sağlamlıq elmləri fakültəsi
* İdman elmləri fakültəsi

### Kolleclər
* Xarici Dillər Kolleci

### Peşə Məktəbləri
* Səhiyyə Xidmətləri Peşə Məktəbi

### İnstitutlar
* Doktorantura Təhsil İnstitutu

### Kampuslar
* Balqat kampusu
* 100 il kampusu
* Bağlum kampusu
* Bağlıca kampusu

## İstinadlar
Alanya Universiteti

**Alanya Universiteti** (keçmiş adı ilə Alanya Həmdullah Emin Paşa Universiteti) — 2011-ci ildə Həmdullah Emin Paşa Vəqfi tərəfindən Antalyanın Alanya rayonunda yaradılmış vəqf universitetidir. Universitet 3 mart 2011-ci il tarixli və 27863 saylı Rəsmi Qəzetdə dərc edilmiş qanun əsasında təsis edilmişdir.

Başlanğıcda Alanya Həmdullah Emin Paşa Universiteti adı ilə fəaliyyət göstərən təhsil müəssisəsi 2023-cü ildə adını Alanya Universiteti olaraq dəyişdirmişdir. Universitet Alanyada yerləşən Neymət və Əbdurrəhman Ələddinoğlu kampusunda tədris həyata keçirir.

Universitetin tədris dili ingiliscədir. 2021–2022 akademik ilində ümumilikdə 423 tələbə təhsil almış və akademik heyətdə 48 nəfər işçi fəaliyyət göstərmişdir.

2025-ci ildən etibarən universitetin rektoru Prof. Dr. Turan Sağərdir.

## Tərkibi

### Fakültələr
* İqtisadi və idarəetmə elmləri fakültəsi
* İncəsənət və dizayn fakültəsi
* Memarlıq fakültəsi
* Mühəndislik fakültəsi

### Kolleclər
* Xarici Dillər Kolleci

### İnstitutlar
* DoktoranturaTəhsil İnstitutu

### Tədqiqat və Tətbiq Mərkəzləri
* Açıq və Distant Təhsil Tətbiq və Tədqiqat Mərkəzi

## Rektorlar
* Prof. Dr. Ümid Yalçın (təsisçi)
* Prof. Dr. Məsud Günər (2023–2025)
* Prof. Dr. Turan Sağər (2025-davam edir)

## İstinadlar
Malus coronaria var. angustifolia

*  — Malus angustifolia bitki növünün sinonimi.
*  — Malus coronaria bitki növünün sinonimi.
Malus microcarpa

*  — Amelanchier arborea bitki növünün sinonimi.
*  — Malus angustifolia bitki növünün sinonimi.
*  — təsdiq olunmamış bitki növü.
Hədiqə Əliyeva

**Hədiqə Əşrəf qızı Əliyeva** () — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1949).

## Həyatı
1914-cü ildə Ağdamın Zəngişalı kəndində anadan olub. Onun təsərrüfat briqadası pambıqçılıq, taxılçılıq, yemçilik sahəsində yüksək nəticələyərə nail olur. 1949-cu ildə ona Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı verilir.

## Ailəsi
Uşaqlığı Zəngişalı kəndində yerləşən "Ağalıq bağı"nda keçib. Onun atası Əşrəf ağa, qardaşları Hüseyqulu ağa, Məşədi Teymur ağa və Məmi ağa ilə birlikdə bu bağda yerləşən malikanələrində yaşayırdılar. Bu qardaşlar Qarabağ xanı İbrahim xanın 10-cu oğlu Səfiqulu ağanın oğulları idilər. Onun gəncliyi ağır illərə-İkinci Dünya müharibəsi dövrünə təsadüf etmişdir.

## İstinadlar
Əlibaba Bəşirov

**Əlibaba Baba oğlu Bəşirov** () — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1951).

## Həyatı
Əlibaba Bəşirov 1914-cü ildə Ağsu rayonunun Qaradağ kəndində doğulmuşdur.

Taxılçılıq sahəsində yüksək əmək göstəriciləri qazandığına görə 1951-ci ildə ona Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı verilmişdir.

Əlibaba Bəşirov sonralar İttifaq əhəmiyyətli fərdi pensiyaya çıxmışdır.

10 dekabr 1978-ci ildə Ağsu rayonunun Qaradağ kəndində vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Mürşüd Əliyev

**Əliyev Mürşüd Mikayıl oğlu** () — Sosialist əməyi qəhrəmanı (1947).

## Həyatı
1 iyun 1906-cı ildə Ağdam rayonunun Mahrızlı kəndində anadan olmuşdur. 1941-ci ildən 1963-cü ilə kimi Orconikidze adına kolxozun tarla brigadalarından birinə rəhbərlik etmişdir. 22 ildən çox brigadir vəzifəsində işləmiş və həmin illər ərzində kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı sahəsində, xüsusilə pambıqçılıqda yüksək nailiyyətlər qazanmışdır.

1947-ci ildə əmək nümunəsi qiymətləndirilərək ona Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı verilmişdir.

2 dəfə Lenin ordeni ilə təltif olunmusdur.

12 iyul 1970-ci ildə vəfat etmiş, Mahrızlı kənd qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

## İstinadlar
Yamaha S80

**Yamaha S80** və ya **88 ağırlıqlı açar** — Yaponiya şirkəti Yamahanın istehsalı olan sintezator.

Yamaha S80 1999-cu ildə Yamahanın flaqman səhnə və studiya sintezatoru kimi təqdim edilib. 2002-ci ildə istehsalı dayandırılmadan əvvəl təxminən 3000 ABŞ dollarına satılırdı. Onun yerinə S90 sintezatoru gəldi. S80-in uzunluğu 1330 millimetr, hündürlüyü 157 millimetr və dərinliyi 371 millimetr, çəkisi isə 24.3 kq-dır.

S30/S80-in ton generasiya modulu Yamahanın "Advanced Wave Memory 2 alqoritmi"ndən (AWM2) istifadə edir və 64 səsli polifoniya ilə 256 daxili səs və səkkiz baraban dəstini səsləndirir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Yamaha Synth official site