Aleksandr Belyayev

**Aleksandr Belyayev** (; ) — Rus elmi-fantastik ədəbiyyatının yaradıcılarından, tanınmış rus əsilli yazıçı.  Sovet elmi fantastika ədəbiyyatının banilərindən biri, özünü tamamilə bu janra həsr edən ilk sovet yazıçısı idi İxtisas etibarilə hüquqşunas olan Belyayev tərəfindən yazılan ən məşhur əsər "Amfibiya adam" hesab olunur. Onun ən məşhur romanları arasında "Professor Douelin başı", "Ariel", "KEC ulduzu" və bir çox başqaları var ( ümumilikdə 70-dən çox elmi fantastika əsəri, o cümlədən 17 roman). Belyayev həyatının böyük bir qismini xəstə yatağında keçirməyə məcbur olmuş və əsərlərinin əksəriyyətini sağlığında çap etdirə bilməmişdir. 1920 və 1930-cu illərdəki əsərləri onu rus elmi fantastikasında çox hörmətli bir şəxs etdi və tez-tez "Rusiyanın Jül Verni" adlandırıldı.  
## Bioqrafiya
### Uşaqlıq və təhsili
Aleksandr Belyayev Smolenskdə pravoslav keşişinin ailəsində — Smolensk Allah Anasının (Odigitria) ikonası kilsəsinin baş keşişi olan atasının ailəsində anadan olub. Atası Roman Petroviç Belyayev, anası isə Natalya Fyodorovna idi. Atası 

daha iki övladını itirdikdən sonra (Aleksandrın bacısı Nina uşaqlıqda sarkomadan ölüb, qardaşı Vasiliy isə, baytarlıq tələbəsi idi, qayıqla gəzinti zamanı boğulub), onun ailə ənənəsini davam etdirməsini istədi və Aleksandr Smolensk seminariyasına yazdırdı. Belyayev çox maraqlı və həvəsli bir insan idi. Erkən yaşlarından musiqiyə böyük maraq göstərirdi: skripka və royala öz-özünə çalmağı öyrənmişdi, saatlarla musiqi ilə məşğul olmağı sevirdi. Onun başqa bir məşğuliyyəti fotoqrafiya idi (onun çəkdiyi “mavi tonlarda boşqab üzərində insan başı” adlı fotoşəkil məlumdur). A. Belyayevin Esperanto dili ilə də məşğul olduğu bilinir. Uşaqlıqdan çox oxuyur, macəra ədəbiyyatını sevirdi. Çox hərəkətli idi, müxtəlif zarafat və oyunlar etməyi xoşlayırdı; bu zarafatlardan biri nəticəsində gözünü zədələmiş və sonradan görməsi zəifləmişdi. Gənclik illərində uçmaq arzusu da vardı: qollarına süpürgə bağlayaraq uçmağa çalışır, damdan çətirlə və çarşaflardan hazırladığı paraşütlə tullanır, planerlər düzəldirdi. Bir dəfə yenə uçmağa cəhd edərkən uğursuz eniş etmiş və dabanları üzərinə düşərək belini zədələmişdi. Bu zədə sonradan onurğa sütununun vərəminin yaranmasına və əlilliyə səbəb olmuşdu.
16–18 yaşlarında stereoskopik proyeksiya fənəri ixtira etmişdi. Atası oğlunun öz işinin davamçısı olmasını istəyirdi və onu 1894-cü ildə ruhani məktəbinə göndərdi. 1895-ci ildə bu məktəbi bitirdikdən sonra Aleksandr Smolensk ruhani seminariyasına keçdi. 1901-ci ilin iyununda seminariyanı bitirsə də, ateist olduğuna görə keşiş olmadı.
1901-ci ilin avqustunda Smolensk Xalq Evinin teatrı ilə müqavilə bağladı və 1902-ci ilin martına qədər “Dəlisov gecələr”, “Revizor”, “Trilbi”, “Meşə”, “Ruhən yoxsullar”, “Dəli pullar”, “Uşaq oğrusu”, “Şahinlər və qarğalar”, “Cinayət və cəza”, “İki yeniyetmə”, “Kartbaz” kimi tamaşalarda çıxış etdi.
Atasının istəyinə baxmayaraq, 1902-ci ilin iyununda Yaroslavldakı Demidov Hüquq Liseyinə daxil oldu.

1905-ci ilin yanvarında ümumrusiya tələbə tətili səbəbindən liseydə dərslər dayandırıldı və Belyayev evə qayıtdı. Həmin ilin 27 martında (9 aprel) atası vəfat etdi. Atasının ölümündən sonra Belyayev dolanmaq üçün müxtəlif işlər görməyə məcbur oldu: dərs deyir, teatr üçün dekorasiyalar çəkir, Trutstsi sirk orkestrində skripka çalır və şəhər qəzetlərində musiqi tənqidçisi kimi yazılar dərc etdirirdi.
1905-ci ilin 10–11 dekabrında Birinci Rus İnqilabı zamanı Moskvadakı tələbə iğtişaşlarında və barrikadaların qurulmasında iştirak etdi. Sonralar Korelinin rəhbərlik etdiyi sosialist-inqilabçılar qrupu ilə əlaqə saxladığı üçün quberniya jandarm idarəsinin nəzarəti altında idi. Jandarmiyanın gizli hesabatlarında o, “Jivoy” (“Canlı”) ləqəbi ilə qeyd olunurdu.
1906-cı ilin iyununda Demidov liseyində dərslər yenidən başladıqda Aleksandr təhsilini davam etdirmək üçün geri qayıtdı. Məktəbi bitirdikdən sonra Belyayev hüquqşünas kimi fəaliyyətə başlayıb və yaxşı nüfuz qazanıb.1909-cu ilin avqustunda onun üzərində gizli müşahidə quruldu, həmin ilin 2-dən 3 noyabra keçən gecə isə jandarm idarəsi onun evində axtarış apardı.
Ancaq onun müalicəsi uğursuz oldu; infeksiya onurğasına yayıldı və ayaqlarının iflic olmasına səbəb oldu. Belyayev daimi ağrılardan əziyyət çəkirdi və o, altı il ərzində iflic vəziyyətində qaldı. Həyat yoldaşı onu tərk etdi, çünki iflic birinə baxmaq istəmirdi. Düzgün müalicə axtarışı ilə o, anası və yaşlı dayəsi ilə birlikdə Yaltaya köçdü. Bərpa dövründə o, Jül Vern, Herbert Uells və Konstantin Siolkovskinin əsərlərini oxuyub və xəstəxana çarpayısında şeirlər yazmağa başladı.
1922-ci ilə qədər o, xəstəliyi qalib gəldi və Yaltada iş tapmağa çalışdı. O, qısa müddət polis inspektoru kimi çalışdı, kitabxanaçı kimi digər təsadüfi işlər də gördü, lakin həyat yenə də çətin idi. Aleksandr Belyayev 1923-cü ildə Moskvaya köçdü və burada müxtəlif Sovet təşkilatlarında məsləhətçi kimi yenidən hüquqla məşğul olmağa başladı. Eyni zamanda Belyayev elmi-fantastik romanlar müəllifi kimi ciddi ədəbi fəaliyyətə başladı. 1925-ci ildə "Professor Douelin başı" ("Голова Профессора Доуэля") adlı ilk romanı nəşr olundu.
Aleksandr Belyayev 1931-ci ildən etibarən həyat yoldaşı və böyük qızı ilə birlikdə Leninqradda yaşadı; kiçik qızı isə 1930-cu ildə, altı yaşında, meningitdən vəfat etdi. O, Leninqradda 1934-cü ildə SSRİ-ni ziyarət edən Herbert Uells ilə görüşdü. Həyatının son illərində Belyayev Leninqradın Puşkin qəsəbəsində yaşadı. İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Barbarossa əməliyyatının əvvəlində o, bir neçə ay əvvəl keçirdiyi əməliyyatdan sonra sağalma dövründə olduğu üçün təxliyə olunmaqdan imtina etdi.
## Hüquqşünas. Jurnalist. Teatr həvəskarı
1909-cu ilin iyununda Aleksandr Belyayev liseyi bitirdikdən sonra Smolenskə qayıtdı və hüquq fəaliyyəti ilə məşğul olmağa başladı. Əvvəlcə vəkilin köməkçisi (1909-cu ilin iyunu), daha sonra isə vəkil (1914-cü ilin iyunu) oldu və qısa müddətdə yaxşı tanınan hüquqşünasa çevrildi. Bununla yanaşı, Belyayev həftədə 6 dəfə çıxan və əlavə buraxılışları, eləcə də ədəbi əlavələri olan **“**Smolenski Vestnik**”** qəzetində də işləyirdi. Onun ilk yazıları 1906-cı ildə çap olunmuşdu, 1911-ci ildən isə qəzetlə əməkdaşlığı müntəzəm xarakter aldı. Bu yazılar əsasən teatr və musiqi premyeraları haqqında reportajlar, tənqidi qeydlər və ictimai-ədəbi həyat haqqında oçerklər idi. Məqalələrini “-B-la-f-” təxəllüsü və ya “B.” imzası ilə dərc etdirirdi. 1910–1913-cü illərdə Belyayev qəzetin ştat əməkdaşı idi və teatr resenziyaları, həmçinin Avropaya səfərləri haqqında yol qeydləri yazırdı. 1913–1915-ci illərdə isə qəzetin redaksiya katibi kimi çalışdı.
1911-ci ildə varlı meşə sənayeçisi Skundinin müdafiəsinə görə gənc vəkil yaxşı qonorar aldı. Bunun nəticəsində onun maddi vəziyyəti yaxşılaşdı: yaxşı mənzil kirayələdi, onu gözəl şəkildə mebellə təmin etdi, rəsm əsərlərindən ibarət kolleksiya topladı və böyük kitabxana yaratdı.
1913-cü ilin martının sonunda Avropaya səfər etdi. O, Fransa və Italiya kimi ölkələrdə oldu, həmçinin Roma, Venesiya, Neapol, Florensiya və Genuya şəhərlərini ziyarət etdi. Bu səfər zamanı onun uşaqlıq arzusu da həyata keçdi — Belyayev hidroplanla havaya qalxdı. Bu səyahət haqqında yazdığı yol qeydləri “Smolenski Vestnik” qəzetində çap olundu.
1914-cü ilin noyabrında o, vəkillik fəaliyyətini tərk edərək “Smolenski Vestnik” qəzetinin məsul redaktoru vəzifəsini qəbul etdi, lakin 1915-ci ilin fevralında yenidən vəkilliyə qayıtdı.
1908–1909-cu illərdə Belyayev Anna (Stankeviç?) ilə evli olmuşdu. 1913-cü ildə isə ikinci dəfə Vera Bılinskaya ilə evləndi.
Hələ liseydə oxuduğu vaxtlardan Belyaev teatrla ciddi maraqlanırdı. Onun rəhbərliyi ilə 1913-cü ildə oğlan və qız gimnaziyalarının şagirdləri “Üç il, üç gün, üç dəqiqə” adlı nağılı səhnələşdirmişdilər; tamaşada kütləvi səhnələr, xor və balet nömrələri də vardı. Həmin il Belyaev və violonçel ifaçısı Y. N. Saburova birlikdə Qriqoryevin “Yatan şahzadə” opera-nağılını səhnəyə qoydular.
Belyayev həm dramaturq, həm rejissor, həm də aktyor kimi çıxış edə bilir, kostyum və dekorasiya eskizləri hazırlayırdı. Smolenskdə fəaliyyət göstərən Belyayevlərin ev teatrı çox məşhur idi və təkcə şəhərdə deyil, onun ətrafında da qastrollar edirdi. Bir neçə mövsüm ərzində tamaşalar hətta Moscow şəhərində də göstərilmişdi.  Bu müddət ərzində kiçik həcmdə də olsa, yazmağa davam etdi. Lakin ədəbiyyat ona getdikcə daha cazibədar görünməyə başladı və 1914-cü ildə hüququ tərk edərək ədəbi fəaliyyətinə tam diqqət yetirdi.
Bir dəfə Smolenskə paytaxtdan gəlmiş teatr truppası — Konstantin Stanislavskinin rəhbərlik etdiyi kollektiv — qastrol zamanı xəstələnmiş aktyoru əvəz etmək üçün Belyayevi bir neçə tamaşada səhnəyə çıxarmağa razı salmışdı.
1914-cü ilin iyulunda Moskvada çıxan “Protalinka” uşaq jurnalında Belyaevin “Nənə Moyra” adlı pyesi dərc edildi.

## Xəstəlik və Krım
Birinci Dünya Müharibəsi başladı. Belyayevi uşaqlıqda aldığı bel travması səbəbindən sağlamlıq vəziyyətinə görə fəal orduya almadılar. 1915-ci ildə Belyayev onurğa vərəminə tutuldu və ayaqları iflic oldu. Ağır xəstəlik onu altı ilə yatağa bağladı və 6 ilin 3 ilini gips korseti ilə keçirdi. Arvadı onu tərk edərək dedi ki, xəstəyə qulluq etmək üçün ərə getməmişdi. Belyayev Rostov-na-Donuya köçdü, orada "Priazovskiy kray" qəzeti ilə əməkdaşlıq etdi və "1925-ci ildə Berlin" adlı ilk fantastik hekayəsini nəşr etdirdi.
Ona kömək edə biləcək mütəxəssislər axtararkən Belyayev anası və köhnə dayəsi ilə birlikdə Yaltaya düşdü. Orada, xəstəxanada şeirlər yazmağa başladı. Ümidsizliyə qapılmayaraq özünütəhsillə məşğul oldu: xarici dillər, tibb, biologiya, tarix, texnika öyrəndi, çox oxudu (Jül Vern, Herbert Uells, Konstantin Siolkovski). 1918–1920-ci illərdə Yaltada ağqvardiyaçı qəzetlərlə əməkdaşlıq etdi. 1919-cu ildə kitabxanada işləyən gələcək həyat yoldaşı Marqarita Konstantinovna Maqnuşevskaya ilə tanış oldu. 1919-cu ilin yazında Belyayevin anası aclıqdan vəfat etdi, oğlu isə — xəstə, gipsdə, yüksək hərarətlə — onu hətta qəbiristanlığa yola sala bilmədi.
Ancaq 1921-ci ildə Belyayev yataqdan qalxa bildi. 1922-ci ildə tam həyata qayıdıb işə başladı. 1922-ci ilin yayında Qaspradakı Alimlər və Yazıçılar İstirahət Evində Belyayevə gips əvəzinə sellüloid korseti hazırladılar, o, yerimək və Yalta müəssisələrində işləmək imkanı qazandı. Əvvəlcə Belyayev məktəb-koloniyasına müdir oldu, sonra Marqaritanın qardaşı Leva Maqnuşevskinin köməyi ilə cinayət axtarış xidmətinə müfəttiş vəzifəsinə düzəldi və orada foto laboratoriyası təşkil etdi. Daha sonra "mənəvi mühit səbəbindən" kitabxanaçı vəzifəsinə keçdi. 1921-ci ilin dekabrında o, Maqnuşevskaya ilə kilsə nikahı bağladı, 1923-cü il mayın 22-də isə nikahlarını ZAGS-da qeydə aldırdılar. Yaltadakı həyat ağır idi və Aleksandr Belyayev 1923-cü ildə bir tanışının köməyi ilə ailəsi ilə birlikdə Moskvaya köçdü, orada Xalq Maarif Komissarlığında hüquq məsləhətçisi kimi işə düzəldi.

## Böyük Vətən Müharibəsi və ölümü
Müharibədən bir az əvvəl yazıçı növbəti əməliyyat keçirmişdi, qaynananası və qızı da sağlamlıq problemləri yaşayırdı, buna görə Belyayevlər ailəsi evakuasiyadan imtina etdi. Belyayev o vaxt yarıyataq xəstə idi, yalnız üzünü yumaq və yemək yemək üçün qalxırdı. Müharibənin başlanması ilə Belyayev nasist alimlərinin bakterioloji müharibəyə uğursuz hazırlığı haqqında "Qara ölüm" fantastik hekayəsini nəşr etdirməyə çalışdı, lakin buna nail ola bilmədi. O, əlyazmaları "Krasnaya zvezda" qəzetinə və "Leninqrad" jurnalına göndərdi, ancaq ona imtina cavabı verdilər. Bu zaman o, "Bolşevistskoe slovo" qəzetinin (Leninqrad vilayəti, Puşkin şəhəri) əməkdaşı kimi işini davam etdirirdi; onun son nəşri 1941-ci il iyunun 26-da həmin qəzetin 76 (502) nömrəsində çap edilmişdi. Qismən saxlanılmış arxiv materiallarına görə, ömrünün sonuna qədər işini davam etdirdi.
1941-ci il sentyabrın 17–19-da Puşkin şəhəri nasistlər tərəfindən işğal edildi. Gestapo yazıçının sənədlərinə maraq göstərdi. Evdən sənədlərlə dolu qovluq yox oldu, Belyayevin bütün kağızları gizli axtarış zamanı nəzərdən keçirildi. Marqarita Konstantinovna axşamları gələcək romanların əlyazmalarını qonşu mənzilin tünd anbarına daşıyırdı. Yazıçı ağır xəstələndi və bir daha ayağa qalxa bilmədi. Belyayev 58 yaşında aclıqdan vəfat etdi.
Qızı Svetlana Aleksandrovna Belyaeva xatırlayır:
*"Qırx ikinci ilin qışında artıq yemək tamamilə tükənmişdi. Qonşular gedərkən bizə yarım çəllək turşumuş kələm verdilər, onunla dolanırdıq. Atam əvvəllər də az yeyirdi, amma yemək daha kalorili idi, turşu kələm və kartof qabığı ona kifayət etmirdi. Nəticədə şişməyə başladı və 1942-ci il yanvarın 6-da vəfat etdi..."*
Yazıçının ölüm tarixi olaraq qızı Svetlananın xatirələrinə əsasən əksər mənbələrdə 1942-ci il yanvarın 6-ı göstərilir. Zeev Bar-Sella isə Lidiya Osipovanın gündəliklərinə əsaslanaraq ölüm tarixini "1941-ci il dekabrın 23-dən gec olmayaraq" kimi müəyyənləşdirir. Osiponanın gündəliyindəki dekabrın 23-ə aid qeyddə yazılır:
*"İnsanamfibiya" kimi elmi-fantastik romanlar yazmış yazıçı Belyayev öz otağında aclıqdan donub qaldı..."*
Osipovanın Puşkindəki qonşusu, işğal illərində Puşkin poliklinikasının cərrah-məsləhətçisi Evdokiya Vasilyevna Baskakova-Boqaçeva xatirələrində Osipovanın bəzi iddialarına etiraz etmişdi. Baskakova Belyayevlə müharibədən iki il əvvəl, onu yırtıqdan müalicə edərkən tanışmışdı. Baskakovanın sözlərinə görə, artıq yatağa düşmüş Belyayev — onun xəstəsi — Puşkinin alman komendantının Pskova göndərib ona rus dilində qəzet redaktə etdirmək vədinin yerinə yetirilməsini gündən-günə gözləyirdi, bu barədə qərargahda xahiş edilmişdi. Başqa sözlə, yazıçı sağ qalmaq və bir tikə çörək üçün mülki kollaborasionizmə razılıq verməyə məcbur olmuşdu. Baskakova son dəfə Belyayevgilin mənzilinə yanvarın 5-də, onun ölümündən bir gün əvvəl gəlmişdi. Aclıq fonunda xroniki vərəmli spondilit kəskinləşmişdi. Belyayevi süd xilas edə bilərdi — bu, yazıçının sağ qalması üçün şans verirdi və Baskakova həmin südü evə gətirə bilmişdi. Baskakovanın xatirələrinə görə, yazıçının ölümündə qismən arvadı da günahkar idi: o, aclıqdan qorxaraq ərzaqı qızı üçün saxlayır, ərinə yedirtmirdi. Yazıçının arvadı işğalın başlanması ilə alman mətbəxlərindən birində işə düzəlmişdi. Özü tox olur, evə şorba, çörək qırıqları və almanların özlərinin yemədiyi donmuş kartof gətirirdi. Lakin burada arvad və ana üçün bir dilemma yaranırdı: kimi yedirtmək? Daha yaxşı və böyük hissəni ərə, yoxsa qıza vermək? Qıza verirdi.
Baskakova son ziyarəti belə təsvir etmişdi:
*"Arvadının kifayət qədər kömək etdiyinə o qədər əmin idim, onların mənzilindəki noxud şorbasını və bütöv bir vedrə donmuş kartofunu görüb elə məftun olmuşdum ki, yaxın sonun ağlıma belə gəlməmişdi. O, əlbəttə, ərzaq bölgüsündəki yanlışlığı anlayırdı, amma nə deyə bilərdi ki? Südlə son ziyarətimdə mətbəxə açıq qapıya atdığı o bəlağətli baxış onun faciəsini açıb göstərdi, amma artıq gec idi. Elə bil cəmi iki-üç gün Bednova bacı ona süd gətirdi, sonra isə — ölüm..."*
Baskakova ömrünün sonuna qədər Belyayevi xilas etmək üçün kifayət qədər süd tapa bilmədiyinə görə özünü məzəmmət etdi.
Qaynananası İsveç mənşəli olan, doğulanda Elvira-Joanetta ikiqat adı verilmiş bir qadın idi. Müharibədən bir az əvvəl pasport dəyişdirilməsi zamanı ona yalnız bir ad saxlandı, həm o, həm də qızı alman kimi qeydə alındı. Bu sənəd qeydi səbəbindən yazıçının arvadı Marqaritaya, qızı Svetlanaya və qaynananasına nasistlər tərəfindən folksdoyç statusu verildi və onlar Polşa və Avstriya ərazisindəki müxtəlif köçkün düşərgələrində saxlanıldılar. 1945-ci ilin mayında Qırmızı Ordu tərəfindən azad edildikdən sonra Qərbi Sibirə sürgün edildilər. Sürgündə 11 il qaldılar. Qızı heç vaxt ərə getmədi, övladı olmadı.
Aleksandr Romanoviç Belyayev alim S. N. Çernov ilə birlikdə ümumi məzarda dəfn edilib. Yazıçının dəfn yeri dəqiq məlum deyil. Puşkin şəhərinin Kazan qəbiristanlığında xatirə lövhəsi 1982-ci ildə orada dəfn edilmiş arvadının məzarı üzərindədir. 
Aleksandr Belyaev 1942-ci ildə, Puşkin şəhəri nasistlər tərəfindən işğal olunarkən, aclıqdan Sovetlər İttifaqının Puşkin şəhərində vəfat etmişdir. Onun məzarının dəqiq yeri bilinmir. Puşkin şəhərində yerləşən Kazanskoye qəbiristanlığında, cəsədinin basdırıldığı ehtimal edilən kütləvi məzarın üzərinə memorial daşı qoyulmuşdur. Puşkin şəhərində yerləşən Kazan qəbiristanlığında, cəsədinin basdırıldığı ehtimal edilən kütləvi məzarın üzərinə xatirə daşı qoyulmuşdur.
Onun həyat yoldaşı və qızı sağ qalmış və Folksdoyçe (Belyayevin həyat yoldaşının anası isveç idi) kimi qeydiyyata alınmışdılar. Müharibənin sonlarına yaxın nasistlər tərəfindən Polşaya aparıldılar. Onlar Qərbi Sibirdəki Barnaula sürgün edildilər və orada 11 il sürgündə qaldılar.
## Ölümdən sonra müəllif hüququ mübahisəsi
1964-cü ilə qədər qüvvədə olan Sovet müəlliflik hüququ qanununa əsasən, Belyaevin əsərləri ölümündən 15 il sonra ictimai mülkiyyətə keçdi. Postsovet dövründə Rusiyanın 1993-cü ildə qəbul edilmiş müəlliflik hüququ qanunu müəllifin ölümündən sonra 50 il müddətinə müəllif hüquqlarının qorunmasını təmin edirdi. 2004-cü ildə Rusiya Mülki Məcəlləsinin IV hissəsinin qəbul edilməsi ilə müəllif hüquqlarının müdafiəsi müəllifin ölümündən sonra 70 ilə, İkinci Dünya müharibəsində Şərq cəbhəsi illərində işləmiş və ya döyüşmüş müəlliflər üçün isə əlavə 4 il uzadıldı. 2006-cı ildə qəbul edilmiş qanunda isə qeyd edilirdi ki, Mülki Məcəllənin 1281, 1318, 1327 və 1331-ci maddələrdə təsvir edilən müəllif hüquqlarının müdafiəsi 50 illiyi olan əsərlərə şamil edilmir, müəllif hüququ müddəti 1993-cü il qanunu qüvvəyə minməzdən əvvəl başa çatmışdır.[1] Bütün bunlar Belyaevin əsərlərinin müəlliflik hüququ ilə qorunub-qorunmadığı və nə qədər müddətə qorunduğu ilə bağlı çaşqınlığa səbəb oldu.
## Kitabları
* Heçliyə sıçrayış (roman)
* Ecazkar göz (roman)
* Sualtı əkinçilər (roman)
## İstinadlar

## Xarici keçidlər