Bazar mikrostrukturu

**Bazar mikrostrukturu** () — maliyyə elminin bazarlarda mübadilənin necə baş verdiyini və bu prosesin mexanizmlərini öyrənən sahəsidir. Bazar mikrostruktur nəzəriyyəsi həm real, həm də maliyyə aktivlərinin mübadiləsinə tətbiq olunsa da, maliyyə bazarlarında aparılan tədqiqatlar daha genişdir. Bunun əsas səbəbi maliyyə bazarlarında əməliyyat məlumatlarının daha əlçatan olmasıdır. Bazar mikrostrukturunun əsas məqsədi bazarın fəaliyyət mexanizmlərinin əməliyyat xərcləri, qiymətlər, kotirovkalar, ticarət həcmi və bazar iştirakçılarının davranışına necə təsir etdiyini araşdırmaqdır.

XXI əsrdə texnoloji yeniliklər bazar mikrostrukturunun tədqiqat sahəsini genişləndirmişdir. Bu tədqiqatlar artıq bazar sui-istifadəsi hallarının — məsələn, insayder ticarəti, bazar manipulyasiyası və broker-müştəri maraq toqquşması kimi hadisələrin araşdırılmasını da əhatə edir.

## Tərifi
Morin O'Hara bazar mikrostrukturunu belə müəyyən edir: “Bazar mikrostrukturunun məqsədi aktivlərin müəyyən edilmiş ticarət qaydaları çərçivəsində mübadiləsinin prosesi və nəticələrinin öyrənilməsidir. İqtisadiyyatın bir çox sahəsi ticarətin mexanikasını nəzərə almadan modellər qurduğu halda, mikrostruktur ədəbiyyatı konkret ticarət mexanizmlərinin qiymət formalaşması prosesinə necə təsir etdiyini araşdırır.”

Milli İqtisadi Tədqiqatlar Bürosu (NBER) bazar mikrostrukturunun tədqiqatlarını qiymətli kağızlar bazarının iqtisadiyyatına dair nəzəri, empirik və eksperimental araşdırmalar kimi xarakterizə edir. Bu tədqiqatlar qiymətlərin müəyyənləşdirilməsi prosesində informasiyanın rolu, likvidliyin ölçülməsi və idarə olunması, əməliyyat xərclərinin müəyyənləşdirilməsi və müxtəlif bazar strukturlarının səmərəliliyinə təsirini araşdırır.

## Əsas məsələlər
Bazar mikrostrukturu aşağıdakı əsas məsələləri araşdırır:

* bazarın strukturu və dizaynı
* qiymətlərin formalaşması və qiymətlərin müəyyənləşdirilməsi prosesi
* əməliyyat və vaxt xərcləri
* qiymət dəyişkənliyi
* informasiya və açıqlıq səviyyəsi
* likvidlik və bazar dərinliyi
* bazar iştirakçılarının davranışı

Epps effekti yüksək tezlikli ticarət bazarlarının mexanizmləri ilə qiymət korrelyasiyalarının dinamikası arasındakı əlaqəni izah edir.

## Bazar strukturu və dizaynı
Bu amil qiymətlərin müəyyənləşdirilməsi ilə ticarət qaydaları arasındakı əlaqəni araşdırır. Bəzi bazarlarda aktivlər əsasən inventar saxlayan dilerlər vasitəsilə satılır (məsələn, avtomobil bazarı). Digər bazarlarda isə brokerlər vasitəçi rolunu oynayır (məsələn, daşınmaz əmlak bazarı).

Mikrostruktur tədqiqatlarının əsas suallarından biri bazar strukturunun ticarət xərclərinə necə təsir etməsi və hansı strukturun daha səmərəli olmasıdır. Bu sahə həmçinin investorların, dilerlərin və digər bazar iştirakçılarının davranışının investisiya qərarlarına və bazardan çıxış strategiyalarına necə təsir etdiyini öyrənir.

## Qiymətlərin formalaşması və müəyyənləşdirilməsi
Bu amil aktivlərin qiymətlərinin hansı mexanizmlərlə müəyyənləşdirildiyini araşdırır. Məsələn, bəzi bazarlarda qiymətlər hərrac mexanizmi ilə müəyyən edilir (məsələn, onlayn hərrac platformaları), bəzi bazarlarda qiymətlər alıcı və satıcı arasında danışıqlar nəticəsində müəyyən edilir, digər bazarlarda isə qiymətlər əvvəlcədən müəyyən edilir və alıcı yalnız alıb-almamaq qərarı verir.

Tarixi baxımdan merkantilizm və sonradan inkişaf edən pulun kəmiyyət nəzəriyyəsi qiymət davranışını fərqli şəkildə izah etmişdir. Merkantilistlər pulun dəyərini onun dəyişdirilə biləcəyi kapital kimi qəbul edir və istehsal səviyyəsinin pul təklifindən asılı olduğunu düşünürdülər. Kəmiyyət nəzəriyyəsinə görə isə pulun dövriyyəsi əsas rol oynayır və istehsal səviyyəsi sabit və ya müstəqil dəyişən kimi qəbul edilə bilər.

## Əməliyyat və vaxt xərcləri
Bu sahə əməliyyat xərclərinin və vaxt xərclərinin investisiya gəlirlərinə və ticarət strategiyalarına təsirini araşdırır. Əməliyyat xərclərinə aşağıdakılar daxildir:

* sifariş emalı xərcləri
* mənfi seçim (adverse selection) xərcləri
* inventar saxlama xərcləri
* bazar gücü və ya monopoliyanın təsiri

Böyük portfellərin likvidasiyası zamanı bu xərclərin təsiri Robert Almqren və Nil Kriss tərəfindən araşdırılmışdır.

## Volatillik
Bu amil qiymətlərin dəyişkənliyini araşdırır. Qiymətlər yeni məlumatların bazara daxil olması nəticəsində dəyişə bilər (fundamental volatillik). Digər tərəfdən, bazarda likvidlik çatışmazlığı və ya ticarət fəaliyyəti də müvəqqəti qiymət dəyişkənliyinə səbəb ola bilər.

## Likvidlik
Likvidlik aktivlərin bazar qiymətinə ciddi təsir etmədən nağd pula çevrilmə qabiliyyətidir. Bu göstərici bazarın səmərəliliyinin vacib meyarlarından biridir. Likvidliyə aşağıdakı amillər təsir edir:

* qiymət dəyişiminin minimum addımı (tick size)
* bazar qurucuların fəaliyyəti
* bazar dərinliyi və ticarət həcmi

## İnformasiya və açıqlıq
Bu sahə bazar məlumatlarının mövcudluğu və şəffaflığı ilə bağlı məsələləri araşdırır. İnformasiya bazar iştirakçıları arasında bərabər paylanmadıqda bazar davranışı dəyişə bilər.

Bazar məlumatlarına aşağıdakılar daxildir:
* qiymətlər və kotirovkalar
* alış-satış spredi
* ticarət həcmləri
* likvidlik göstəriciləri
* risk faktorları
* qarşı tərəf haqqında məlumatlar

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Foucault, Pagano, Roell, *Market Liquidity: Theory, Evidence, and Policy*, Oxford University Press, 2013, 
* Jalil, Abdul and Feridun, Mete (2010) Explaining exchange rate movements: An application of the market microstructure approach on the Pakistani foreign exchange market. The Journal of Developing Areas, 44 (1). pp.&nbsp;255–265.  (print), 1548-2278 (on-line) ()
* Harris, Lawrence, *Trading & Exchanges: Market Microstructure for Practitioners*, Oxford Press, Oxford, 2003, .
* Hasbrouck, Joel, *Empirical Market Microstructure*, Oxford Press, Oxford, 2007, .
* Madhavan, Ananth, 2000, "Market Microstructure: A Survey." Journal of Financial Markets 3, 205-258.
* O'Hara, Maureen, *Market Microstructure Theory*, Blackwell, Oxford, 1995, .
* Schwartz, Robert A., Francioni, Reto, "Equity Markets in Action: The Fundamentals of Liquidity, Market Structure & Trading", John Wiley & Sons, 2004, 
*  Schwartz, Robert A., Francioni, Reto, Weber, Bruce W., "The Equity Trader Course", John Wiley & Sons, 2006, .  
* Stoll, Hans R., "Market Microstructure," in Constantinides, Harris and Stulz (eds.), *Handbook of the Economics of Finance*, Elsevier, Amsterdam, 2003, .
* 
* Holden, Craig W., Jacobsen, Stacey, Subrahmanyam, Avanidhar, "The Empirical Analysis of Liquidity," 2014, Foundations and Trends 8, No. 4, 1-102
*Aitken, Michael J., Frederick H. de B. Harris, and Shan Ji. "A Worldwide Examination of Exchange Market Quality: Greater Integrity Increases Market Efficiency." Journal of Business Ethics 132, no. 1 (2015): 147–70. http://www.jstor.org/stable/24703657.
*Ranking World Equity Markets on the Basis of Market Efficiency and Integrity (https://ssrn.com/abstract=490462)
*High Frequency Trading and End of Day manipulation (https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/289028/12-1055-dr22-high-frequency-trading-and-end-of-day-manipulation.pdf)
*High frequency trading–assessing the impact on market efficiency and integrity (https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/289040/12-1061-dr28-high-frequency-trading-impact-on-market-efficiency.pdf)
*Melton, H (2017). Market Mechanism Refinement on a Continuous Limit Order Book Venue: A Case Study. SIGecom Exchanges 16(1). (http://www.sigecom.org/exchanges/volume_16/1/MELTON.pdf)
*Budish, Eric, Peter Cramton and John Shim.The High-Frequency Trading Arms Race: Frequent Batch Auctions as a Market Design Response. Quarterly Journal of Economics 130(4), Nov 2015, pp 1547-1621. (http://faculty.chicagobooth.edu/eric.budish/research/HFT-FrequentBatchAuctions.pdf)
**Trading and Exchanges: Market Microstructure for Practitioners* by Larry Harris 

## Xarici keçidlər
* The web site of the Market Microstructure: Confronting Many Viewpoints international conference (with links to speakers' presentations).
* The website of the Capital Markets Research Cooperative Centre dedicated to optimal market design (https://web.archive.org/web/20141006150618/http://www.cmcrc.com/index.php/)
* The Foresight Project on the Future of Computer Trading (https://www.gov.uk/government/collections/future-of-computer-trading)