Ekran vaxtı

**Ekran vaxtı** — smartfon, kompüter, televiziya və ya videooyun konsolu kimi ekranı olan cihazdlaran istifadəyə sərf olunan vaxt. Konsepsiya rəqəmsal mediadan istifadə və əqli sağlamlıqla bağlı əlaqəli anlayışlarla birlikdə əhəmiyyətli araşdırma altındadır. Ekran vaxtı uşağın inkişafındakı zehni və fiziki zərərlə əlaqələndirilir. Ekran vaxtının sağlamlığa müsbət və ya mənfi təsirləri məruz qalma səviyyələrindən və məzmunundan təsirlənir. Ekran vaxtının zərərli təsirinin qarşısını almaq üçün bəzi hökumətlər onun istifadəsi ilə bağlı qaydalar tətbiq etmişlər.

## Tarixi
İlk elektron ekran 1897-ci ildə icad edilmiş və 1922-ci ildə kommersiyalaşdırılan elektron-şüa borusu (CRT) olmuşdur. Elektron-şüa boruları 2000-ci illərin əvvəllərində maye kristal monitorların (LCD) yüksəlişinə qədər ekranlar üçün ən populyar seçim idi. Ekranlar indi əyləncə, reklam və informasiya texnologiyalarının vacib hissəsidir.

2007-ci ildə populyarlaşdıqdan sonra smartfonlar gündəlik həyatda geniş yayılmışdır. 2023-cü ildə ABŞ-dən olan yetkin şəxslərin 85%-i smartfon sahibi olduğunu bildirmişdir. 2016-cı ildə ABŞ-də aparılan bir sorğuda 30 günlük müddət ərzində hər saat üçün 3,7 dəqiqəlik ekran vaxtı müəyyən etmişdir.

Ekranların bütün formaları uşaqlar və yeniyetmələr tərəfindən tez-tez istifadə olunur. Birləşmiş Ştatlarda uşaq və yeniyetmələrin milli nümayəndə məlumatları göstərir ki, yaş artdıqca gündəlik orta ekran vaxtı artır. Televiziya və videooyunlar bir vaxtlar uşaqların ekran vaxtına ən böyük töhfə verən vasitələr idi, lakin son on ildə smartfonlar və planşetlərə doğru keçid müşahidə edilmişdir. Xüsusilə, ABŞ-də 2011-ci ildə doğulandan 8 yaşa qədər olan uşaqların valideynləri arasında aparılan milli nümayəndəli sorğu göstərmişdir ki, televizor uşaqların gündəlik ekran vaxtının 51%-ni, mobil cihazlar isə yalnız 4%-ni təşkil edir. Bununla belə, 2017-ci ildə uşaqların ümumi gündəlik ekran vaxtında TV-nin payı 42%-ə, mobil media cihazlarının payı isə 35%-ə qədər azalmışdır.

2020-ci ildə COVID-19 pandemiyası zamanı insanlar evdə qaldıqları üçün ekran vaxtı artmış və həddindən artıq ekran vaxtının təsirləri ilə bağlı narahatlıqlar yaranmışdır. Mütəxəssislər ekran vaxtını məhdudlaşdırmağa və daha aktiv həyat tərzi keçirməyə çağırış etmişdilər.

## Ekoloji təsirlər
Daha çox ekran vaxtı ümumiyyətlə təbiətdə daha az vaxt keçirməyə və buna görə də onunla əlaqənin zəifləməsinə səbəb olur. Aparılan araşdırmalar maddi cəhətdən sabitləşmiş ölkələrdəki gənclər üçün təbiətdən ilhamlanan fəaliyyətlərin eyni vaxtda azaldığını, əqli sağlamlıq problemlərinin artdığını və bunun daha yüksək ekran vaxtı səviyyələri ilə bağlı olduğunu göstərir. Bununla belə, açıq havada həyata keçirilən fəaliyyətlərin sayı nə qədər çox olarsa, yeniyetmələr arasında əqli sağlamlıq baxımından müsbət nəticələr verir.

Rəqəmsal texnologiyalar 2019-cu ildə dünya istixana qazı emissiyalarının təxminən 4%-ni buraxıb və bu rəqəmin 2025-ci ilə qədər iki dəfə çox olması proqnozlaşdırılır.

## Yuxuya təsiri
Ekran qarşısında keçirilən vaxtın artması yuxu müddətinin azalması, yuxu effektivliyinin aşağı düşməsi və yuxuya getmənin gecikməsi ilə əlaqələndirilir. Yatmazdan əvvəl istənilən ekranın istifadəsi zamanı yayılmış mavi işıq orqanizmdə melatonin hormonunun təbii ifrazatını pozur. Melatonin beyindəki şişkovid vəzi tərəfindən ifraz edilir və orqanizmin daxili bioloji saatlarını idarə edir. Bu saatlar orqanizmin sirkadiyan ritmləri adlanır və təbii şəkildə işığa reaksiya verir. Melatonin səviyyəsi gün batanda yüksəlir və gecə boyunca yüksək qalır. Günəş doğanda isə melatonin səviyyəsi aşağı düşməyə başlayır. Hormon səviyyəsinin bu azalması orqanizmin təbii ritminin aktivləşməsinə kömək edir, bu da təbii günəş işığının parıltıları ilə bağlıdır. Ekranlardan yayılan işıq günəş işığı spektrinə bənzəyir, lakin sirkadiyan ritmlər insanlarda xüsusilə mavi işığa həssasdır. Tədqiqatlar göstərmişdir ki, mavi dalğalar günəş işığının dalğaları ilə sıx əlaqəlidir və bu, orqanizmin günəşin doğuşu və batışı ilə sinxronizasiyasına kömək edir. Buna görə də yatmazdan əvvəl istənilən ekranın istifadəsi yuxuya getmək üçün lazım olan orqanizmin təbii hormonlarının ifrazını pozur və beynin hələ də gündüz olduğuna inanmasına səbəb olaraq yuxuya getməni çətinləşdirir. 

Uşaqların ekran istifadəsinin artması da uşaqların yuxu keyfiyyətinə mənfi təsirlə əlaqələndirilmişdir. 2010-cu ildə aparılmış icmal hesabatında göstərilmişdir ki, «uşaqlar və yeniyetmələr tərəfindən elektron medianın istifadə olunması onların yuxusuna mənfi təsir edir, baxmayaraq ki, dəqiq təsirlər və mexanizmlər hələ də aydın deyil», ən ardıcıl nəticələr isə media vasitələrinin həddindən artıq istifadəsini yuxu müddətinin azaldılması və gec yatmaqla əlaqələndirir. 2016-cı ilin meta-təhlili göstərmişdir ki, «yuxu vaxtı və media qurğularına çıxış yetersiz yuxu, yuxu keyfiyyətinin pozulması və gündüz aşırı yuxululuqla əhəmiyyətli şəkildə əlaqəlidir». Bu əlaqə uşaqların ekran qarşısında keçirdikləri vaxtın çox hissəsinin gecə saatlarına təsadüf etməsi ilə açıqlanır ki, bu da onların daha gec yatmasına və ekranlardan yayılan mavi işığın yuxuya getməkdə çətinlik yaratmasına səbəb olur. 

Məsələn, yataqda TikTok istifadə edən respondentlərin yüksək faizi (46,8%) narahatlıq doğurur, bu da yuxu keyfiyyətinə potensial təsir göstərə bilər, çünki Milli Səhiyyə İnstitutunun məlumatlarına görə, yataqda ekran istifadəsi yuxu keyfiyyətinin pisləşməsi ilə əlaqələndirilir. Amerikada 12–18 yaşlılar arasında gecə ekran istifadəsi geniş yayılıb: 2018-ci il üzrə ölkə üzrə təmsilçi sorğu göstərib ki, 70% istifadəçilər yuxuya getdikdən sonrakı 30 dəqiqə ərzində mobil qurğularından istifadə edirlər.

## Həmçinin bax
* İnternet asılılığı

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*