open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mehdili (Cəbrayıl)

**Mehdili** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Kənd cənubdan İranla həmsərhəddir.  Kənd 3 oktyabr 2020-ci il tarixində Qarabağda gedən döyüşlər zamanı Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən azad edilmişdir.

## Tarixi
Rusiya İmperiyası dövründə Mehdili kəndi Yelizavetpol quberniyasının Cəbrayıl qəzasına daxil idi. "1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya bölgəsi əhalisinin statistik məlumatları toplusu"na görə, Mərcanlı kənd icmasına daxil olan Mehdili kəndində 69 ev var idi və burada 306 azərbaycanlı (o dövrdə "tatar" kimi göstərilmiş) yaşayırdı, bunlar dini baxımdan sünni idi və kəndlilər idi.

Azərbaycan SSR-in Xalq Təsərrüfatının Uçotu İdarəsi (AzNEA) tərəfindən 1933-cü ildə hazırlanmış "Azərbaycan SSR-in İnzibati Bölgüsü" nəşrinə əsasən, 1 yanvar 1933-cü il tarixinə görə, kənddə 440 sakin (85 təsərrüfat, 220 kişi və 220 qadın) var idi. Bütün kənd sovetliyinin (Böyük Mərcanlı, Çaxırlı, Cocuq Mərcanlı, Usublu) milli tərkibi 100% türklərdən (azərbaycanlılardan) ibarət idi.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

3 oktyabr 2020-ci il tarixində isə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Mehdili Cəbrayıl rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində kənddir. Düzənlik sahədədir. Yasayış məntəqəsi Qarabaglı İbrahimxəlil xanın oğlu Cəfərqulu xanın mülkü olmus, Bərdə rayonunun Lənbəran kəndindən köçürülmüş Mehdili adlı nəslin həmin xana məxsus torpaqda yerləşdirilməsi nəticəsində yaranmışdır.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq, üzümçülük və baramaçılıq olmuşdur.

## İstinadlar

*
Mirək

**Mirək** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Hacılı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 2020-ci il noyabrın 4-də Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Arazboyu düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsini vaxtilə Cənubi Azərbaycandan köçüb gəlmiş ailələr salmışlar. Yerli əhali arasında Miray şəklində tələffüz olunur. Ehtimal etmək olar ki, oykonim türk dillərindəki marakhnanq sözündən olub, “müşahidə məntəqəsi, pusqu” mənasındadır.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Ağtəpə (Cəbrayıl)

**Ağtəpə** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Minbaşılı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
20 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsi XX əsrin 30-cu illərində Daş Veysəlli kəndindən ayrılmış bir qrup ailə tərəfindən Ağtəpə adlanan yerin yaxınlığında salınmışdır. Adını ərazidəki eyni-adlı dağdan almışdır. İran (Ağtəpə), Sibir (Aktöbe), Əfqanıstan (Aqtəpə, Aqtubə), Özbəkistan (Oktepa), Türkmənistan (Aqdepe), Tatarıstan (Aktübe) toponimiyasında da eyniadlı oykonimlər qeydə alınmışdır.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti
Minbaşılı (Cəbrayıl)

**Minbaşılı** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Minbaşılı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Minbaşılı Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunun Araz düzündə, Cəbrayıl şəhərindən 6 km cənubda, Çaylaq çayının (Arazın sol qolu) sağ sahilində yerləşir.
## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib
2020-ci ilin 23 oktyabırında Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

19-cu əsrdə kənd Köhnəqışlaq ərazisində bir neçə oymaqdan (düşərgədən) ibarət idi.
Sonralar əhali *Parayataq* adlanan bu ərazidə məskunlaşıb.
Kənddə iki nəsil yaşayırdı: minbaşılılar və cəfəralılar.

Sovet hakimiyyəti illərində kənd Azərbaycan SSR Cəbrayıl rayonunun eyniadlı kənd sovetinin tərkibində olub.
Kənddə orta məktəb, kitabxana, mədəniyyət evi, tibb məntəqəsi var idi.

Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində 1993-cü ilin avqustunda tanınmamış Dağlıq Qarabağ Respublikasının nəzarətinə keçib və onun inzibati-ərazi bölgüsünə görə Hadrut rayonunun tərkibində olub.
2020-ci il oktyabrın 23-də Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev “Azərbaycan ordusunun Minbaşılı kəndini işğaldan azad etdiyini” bəyan edib.
Həmin gün Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi Azərbaycanın nəzarəti altında olan Minbaşılı kəndini əks etdirən videogörüntülər dərc edib.

## Toponimikası
Düzənlikdədir. XIX əsrdə kənd Köhnəqışlaq adlandırılan sahədə bir neçə oymaqdan ibarət olmuşdur. Sonralar Parayataq adlı indiki yerə köçmüşdür. Kənddə iki nəsil vardlr: minbaşılılar ve cəfəralılar. Kənd minbaşılı nəslinin adını daşıyır.

## Əhalisi
Azərbaycan SSR (AzNHU) Xalq Təsərrüfatı İdarəsi tərəfindən 1933-cü ildə hazırlanmış “ASSR-in inzibati bölgüsü” nəşrinin 1933-cü il yanvarın 1-nə olan məlumata görə, Azərbaycan SSR Cəbrayıl rayonunun Daşveysəlli kənd sovetinin tərkibində olan Minbaşılı kəndində 45 təsərrüfat və 237 nəfər sakin yaşayırdı. Kənd sovetinin bütün əhalisi azərbaycanlılar (mənbədə “türklər”) idi.
1981-ci ildə kənddə 235 nəfər yaşayırdı.
Kənd əhalisi heyvandarlıq, buğda əkini, üzümçülük və ipəkçiliklə məşğul olurdu.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu
*İskəndər bəy Minbaşıyev-xeyriyyəçi

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Hacılı (Cəbrayıl)

**Hacılı** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun eyniadlı inzibati-ərazi vahidinə daxil olan kənd. Kənd düzənlikdə yerləşir. Cəbrayıl şəhərindən 5 km cənubdadır.

## Tarixi
Rusiya İmperiyası dövründə Hacılı 1 və Hacılı 2 kəndləri Yelizavetpol quberniyasının Cəbrayıl qəzasının eyniadlı kənd dairəsinə daxil idi.

Sovet işğalından sonra Hacılı Azərbaycan SSR-in Cəbrayıl rayonunda eyniadlı kənd sovetliyinin tərkibinə daxil idi. Kənddə klub, kitabxana və tibb mərkəzi var idi.

1933-cü ildə Azərbaycan SSR-in Xalq Təsərrüfatının Uçotu İdarəsi (AzNEA) tərəfindən hazırlanmış "Azərbaycan SSR-in İnzibati Bölgüsü" nəşrinə əsasən, 1 yanvar 1933-cü il tarixinə görə, Azərbaycan SSR-in Cəbrayıl rayonunun Daş Veysəlli kənd sovetliyinə daxil olan Hacılı kəndində 79 təsərrüfat (17 ümumiləşdirilmiş və 62 xüsusi sahibkar) və 296 sakin (153 kişi və 143 qadın) var idi. Daş Veysəlli kənd sovetliyinin bütün əhalisi türklərdən (azərbaycanlılardan) ibarət idi.

1993-cü ilin avqustunda Qarabağ müharibəsinin nəticəsi olaraq kənd Ermənistan qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur.

19 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Hacılı kəndinin bir hissəsinin Azərbaycan Ordusu tərəfindən azad edildi. Üç gün sonra Prezident Əliyev kəndin digər hissəsinin də azad edildiyini bəyan etdi. 7 noyabr tarixində Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi Hacılı kəndinin Azərbaycan nəzarətində olduğunu göstərən video görüntüləri yayımladı.

## Toponimikası
* Dağətəyi ərazidədir. Yaşayış məntəqəsi hacılı tirəsinə mənsub ailələrin Dübar adlı sahədə məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır;
* Füzuli rayonunun Böyük Bəhmənli inzibati ərazi vahidində kənddir. Düzənlikdədir.
* Şamaxı rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində kənddir. Dağətəyi ərazidədir. Yaşayış məntəqəsi təklə tayfasının tağıbəyli, şəkərbəyli, odaqlı, seyidəhmədli, mehralı, mollaməhərrəmli və mahmudlu tirələrindən ibarət olmuş hacılı qoluna mənsub ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

## Əhalisi
"1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya bölgəsi əhalisinin statistik məlumatları toplusu"na əsasən, Cəbrayıl qəzasının eyniadlı kənd dairəsinə daxil olan Hacılı 1 və Hacılı 2 kəndlərində 63 ev var idi və burada 272 azərbaycanlı (mənbədə "tatar" kimi göstərilmiş), dini baxımdan şiə olan kəndlilər yaşayırdı, onlardan 10-u ruhani nümayəndəsi idi, digərləri isə kəndlilər idi.

1912-ci il "Qafqaz Təqvimi"nə görə, Qaryagin qəzasının Hacılı kəndində 451 nəfər yaşayırdı, onların əksəriyyəti azərbaycanlılar idi və təqvimdə "tatar" kimi göstərilmişdir.

1986-cı ildə kənddə 383 nəfər yaşayırdı. Kənd əhalisi heyvandarlıq, buğda əkinçiliyi, ipəkçilik və üzümçülüklə məşğul olurdu.

## Həmçinin bax
* Cəbrayıl rayonu

## İstinadlar
Kavdar

**Kavdar** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Hacılı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 2020-ci il noyabrın 4-də Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Arazboyu düzənlikdədir. Tədqiqatçıların ehtimalına görə, kəndin adı qədim türkdilli qovlar tayfasının adını əks etdirir. Peçeneq tayfalarından biri olan qovların adına Tovuz, Sabirabad, İsmayıllı, Samux və b. r-nların toponimiyasında da rast gəlmək mümkündür. Kavdar qovlar etnoniminin yerli tələffüz formasıdır.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.
 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti
Sədi (Cəbrayıl)

**Sədi** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Minbaşılı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub.

## Toponimikası
Kəndin adı Sədili variantında da qeydə alınmışdır. Yerli əhalinin məlumatına görə, kəndi Sədi adlı şəxs saldığına görə belə adlandırılmışdır. Əslində oykonim azərbaycanlıların etnogenezində iştirak etmiş sədulu tayfasının adı ilə bağlıdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Arazboyu düzənlikdə yerləşir.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini heyvandarlıq təşkil edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dağ Tumas

**Dağ Tumas** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Dağ Tumas kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Qarabağ silsiləsinin cənub-qərb yamaclarında, Cəbrayıl şəhərindən 23 km qərbdə yerləşir.

## Toponimikası
Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir. Keçmiş adı Tumas olmuşdur. Sonralar bu kənddən ayrılmış ailələr Tumaslı (Bərdə və Şərur r-nları), Çaytumas (Qubadlı rayonu) kəndlərini saldıqdan sonra, birini digərindən fərqləndirmək məqsədilə dağ yamacında yerləşən bu kənd Dağ Tumas adlandırılmışdır. Cəbrayılın ən yüksək zirvəsi Dağ Tumasdır.

## Tarixi
Rusiya İmperiyası dövründə Tumaslı kəndi Yelizavetpol quberniyasının Cəbrayıl qəzasına daxil idi.

Sovet işğalından sonra kənd Azərbaycan SSR-in Cəbrayıl rayonunda eyniadlı kənd sovetliyinin tərkibinə daxil oldu. Kənddə orta, səkkizillik və ibtidai məktəblər, kitabxana və xəstəxana var idi.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

23 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Əhalisi
"1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya bölgəsi əhalisinin statistik məlumatları toplusu"na əsasən, Cəbrayıl qəzasının Tumaslı kəndində, Tumaslı kənd dairəsində 119 ev var idi və burada 506 azərbaycanlı (o dövrdə "tatar" kimi göstərilmiş) yaşayırdı, bunlar dini baxımdan sünni idi, onlardan 17-si ruhani nümayəndəsi, digərləri isə kəndlilər idi.

"1910-cu il Qafqaz Təqvimi"nə görə, 1907-ci ildə Qaryagin qəzasının Tumas kəndində 599 nəfər yaşayırdı, onların əksəriyyəti azərbaycanlılar idi və təqvimdə "tatar" kimi göstərilmişdir.

Azərbaycan SSR-in Xalq Təsərrüfatının Uçotu İdarəsi (AzNEA) tərəfindən 1933-cü ildə hazırlanmış "Azərbaycan SSR-in İnzibati Bölgüsü" nəşrinə əsasən, 1 yanvar 1933-cü il tarixinə görə, Azərbaycan SSR-in Cəbrayıl rayonunun Dağ Tumas kənd sovetliyinə daxil olan Dağ Tumas kəndində 106 təsərrüfat və 529 sakin var idi. Kənd sovetliyinin bütün əhalisi azərbaycanlılardan ibarət idi (mənbədə "türk" kimi göstərilmişdir).

1977-ci ildə kənddə 919 nəfər yaşayırdı. Kənd əhalisi heyvandarlıq, buğda əkinçiliyi, üzümçülük və ipəkçiliklə məşğul idi.

## Tanınmış şəxsləri
* Aynur Səfiyeva — Azərbaycanlı alim, ümumi cərrah, tibb elmləri doktoru, kolorektal cərrahiyyə üzrə ilk qadın elmlər doktoru.
* Əlisahib Əroğul — nasir, publisist, yazıçı.
* Nəsimi Ağayev — Azərbaycanın Almaniyadakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri.
* Vahid Tumaslı — şair, yazıçı.
* İlham Tumas — azərbaycanlı jurnalist, ssenari müəllifi, rejissor, 1-ci Qarabağ müharibəsi veteranı, İkinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı.

## İstinadlar
Aşağı Maralyan

**Aşağı Maralyan** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Karxulu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Araz çayının sol sahilində, düzənlikdədir.

## Tarixi
1993-ci ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 3 oktyabr 2020-ci il tarixində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Bəzi tədqiqatçılara görə, yaşayış məntəqəsi Cənubi Azərbaycanın Maraluy kəndindən çıxmış ailələrin XIX əsrin əvvəllərində şimala köçərək burada məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır və "maraluylular" mənasındadır. Başqa bir versiyaya görə isə "mara" - örüş, "li" - mənsubiyyət və "an" - məkan, yer bildirən şəkilçilərdən yaranmış və "örüşü olan yer" mənasını verir.

## İqtisadiyyatı
Erməni işğalından əvvəl kənd sakinlərinin əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd rayon mərkəzindən 28&nbsp;km cənub-şərqdə yerləşir.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Söyüdlü (Cəbrayıl)

**Söyüdlü** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Qazanzəmi kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Cəbrayıl rayonunun Söyüdlü kəndi Dağ Tumas kənd Sovetinin tərkibində rayonun yaşayış məntəqələri siyahısına daxil edilmiş, Dağ Tumas kənd Sovetindən Qazanzəmi kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. Kənd 2020-ci ildə işğaldan azad olunub.

## Toponimikası
Bu adda Cəlilabad və Gədəbəy rayonlarında da kənd adları mövcuddur.

## Əhalisi

### Tanınmış şəxsləri
* Zahid Quliyev — müğənni, aktyor.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini heyvandarlıq təşkil edib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tulus

**Tulus** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Hacılı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

21 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Arazboyu düzənlikdədir. Oykonimin qəd. türkdilli tolos/teles tayfasının adı ila bağlılığı güman edilir. Orxon-Yenisey yazılı abidələrində tolis kimi qeyd olunan tuluslar e.ə. III əsrdə Orta Asiyada yaşamış teles adlı tayfanın varisləri hesab edilir. VII əsrdə onlar Qərbi Türk Xaqanliğına daxil olmuş, XIII əsrdə monqolların tərkibində Yaxın Şərqin istilasında iştirak etmişlər. Hazırda qaraqalpaqların va tatarların tərkibinda tolos adı ilə fəaliyyət göstərirlər. Dağlıq Altayda yaşayan telengit tayfasının bir qolu indi də tolos adlanır. Şərur rayonunun Dəmirçi kəndində Talasovan məhəlləsi, Tələsovan sahəsi qeydə alınmışdır.

## İqtisadiyyatı
*Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Sofulu (Cəbrayıl)

**Sofulu** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Dağ Tumas kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Qarabağ silsiləsinin yamaclarında, Cəbrayıl şəhərindən 18 km qərbdə yerləşir.

## Toponimikası
Kəndin adı türk tayfası olan Sofulu tayfasının adı ilə əlaqələndirilir.

## Tarixi
Sofulu tayfası yay aylarını Zəngəzurda, qış aylarını isə Qarabağda keçirirdi. Sonradan məskunlaşaraq Sofulu adlanan bir neçə kənd qurmuşlar.

Rusiya İmperiyası dövründə kənd Yelizavetpol quberniyasının Cəbrayıl qəzasının Əhmədli kənd sovetliyinə daxil idi.

Birinci Qarabağ müharibəsində kənd Ermənistan qüvvələri tərəfindən işğal edilmiş və məhv edilmişdir.

25 oktyabr 2020-ci il tarixində, İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycan Ordusu Sofulu kəndi üzərində nəzarəti bərpa edərək kəndi azad etmişdir. 26 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Sofulu kəndinin azad olunduğunu və Azərbaycanın nəzarətinə qaytarıldığını elan etmişdir.

## Əhalisi
Sovet dövründə kənd Azərbaycan SSR-in Cəbrayıl rayonunun tərkibində idi. 1933-cü ildə Azərbaycan SSR-in Xalq Təsərrüfatının Uçotu İdarəsi (AzNEA) tərəfindən hazırlanmış "Azərbaycan SSR-in İnzibati Bölgüsü" nəşrinə əsasən, 1 yanvar 1933-cü il tarixinə görə, Azərbaycan SSR-in Cəbrayıl rayonunun Əhmədli kənd sovetliyinə daxil olan Sofulu kəndində 46 təsərrüfat və 294 sakin var idi. Kənd sovetliyinin bütün əhalisi azərbaycanlılardan (mənbədə "türk" kimi göstərilmiş) ibarət idi.

## Coğrafiyası və iqlimi
Sofulu kəndi Qarabağ silsiləsinin ətəyində yerləşir.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
Yuxarı Maralyan

**Yuxarı Maralyan** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Karxulu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

4 oktyabr 2020-ci ildə kənd erməni işğalçılarından azad edilib.

## Toponimikası
Düzənlikdədir. Tədqiqatçılara görə, yaşayış məntəqəsi Cənubi Azərbaycanın Maraluy kəndindən çıxmış ailələrin XIX əsrin əvvəllərində şm.-a köçərək məskunlaşması nəticəsində yaranmış iki kənddən nisbətən yüksəklikdə yərləşənidir. Oykonim "yüksəklikdə yərləşən maraluylular” mənasındadır.

## İqtisadiyyatı
*Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Sirik

**Sirik** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Sirik kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Qarabağ silsiləsinin yamaclarında, Cəbrayıl şəhərindən 15 km şimal-qərbdə yerləşir.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. 22 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Oykonimin sirak tayfasının adı ilə bağlılığı güman edilir. 1917-ci ildə kəndin adı Sirikli kimi qeydə alınmışdır. Sirik türk dillərində "çubuq" deməkdir. Oykonim "çubuqlu" mənasındadır. Keçən əsrdə Quba rayonundda Çubuxlu qışlaq, Qusar rayonunda Çubuxlu, Ermənistan ərazisində iki Çubuxlu və bir Çubuqçu kəndləri olmuşdur.

## Tarixi
Rusiya İmperiyası dövründə Sirik kəndi Yelizavetpol quberniyasının Cəbrayıl qəzasına daxil idi.

18 dekabr 1918-ci ildə Azərbaycan-Ermənistan müharibəsi dövründə ermənilərin silahlı dəstəsi Sirik kəndinə hücum edərək kəndi yandırmış, əhalinin əmlakını talan etmiş və dağıtmışdır. Hücum nəticəsində kəndin əhalisindən 11 kişi, 10 qadın, 14 uşaq öldürülmüş, 2 kişi yaralanmışdır.

Sovet dövründə kənd Azərbaycan SSR-in Cəbrayıl rayonunun eyni adlı kənd sovetliyinin tərkibində idi. Kənddə səkkizillik məktəb, kitabxana, klub və tibb mərkəzi mövcud idi.

Kənd Birinci Qarabağ müharibəsində Ermənistan qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur.

22 oktyabr 2020-ci il tarixində, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Sirik kəndinin azad edildiyini və Azərbaycanın nəzarətinə qaytarıldığını elan etmişdir.

## Əhalisi
"1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya bölgəsi əhalisinin statistik məlumatları toplusu"na əsasən, Cəbrayıl qəzasının Maşanlı kənd dairəsinin Sirik kəndində 43 ev var idi və burada 252 azərbaycanlı (mənbədə "tatar" kimi göstərilmiş), dini baxımdan sünni olan kəndlilər yaşayırdı.

1912-ci il "Qafqaz Təqvimi"nə görə, Qaryagin qəzasının Sirik kəndində 100 nəfər yaşayırdı, onların əksəriyyəti azərbaycanlılar idi və təqvimdə "tatar" kimi göstərilmişdir.

Azərbaycan SSR-in Xalq Təsərrüfatının Uçotu İdarəsi (AzNEA) tərəfindən 1933-cü ildə hazırlanmış "Azərbaycan SSR-in İnzibati Bölgüsü" nəşrinə əsasən, 1 yanvar 1933-cü il tarixinə görə, Azərbaycan SSR-in Cəbrayıl rayonunun Əhmədli kənd sovetliyinə daxil olan Sirik kəndində 70 təsərrüfat və 430 sakin var idi. Kənd sovetliyinin bütün əhalisi azərbaycanlılardan (mənbədə "türk" kimi göstərilmiş) ibarət idi.

1983-cü ildə kənddə 512 nəfər yaşayırdı. Kənd əhalisi heyvandarlıq, buğda əkinçiliyi və üzümçülüklə məşğul olurdu.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hovuslu

**Hovuslu** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Hovuslu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.25 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Düzənlikdədir. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsini havuslu tirəsinə mənsub ailələr saldığına görə belə adlanmışdır. Havıslı, Hovuzlu variantlarında da qeydə alınmışdır. Azərbaycan dilinin dialektlərində havıs kotanın açdığı şırıma deyilir.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Qalacıq (Cəbrayıl)

**Qalacıq** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Hovuslu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

9 Noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Çaxmaq çayının (Arazın qolu) sahilində, Qarabag silsiləsinin ətəyindədir. Keçmis adl Əhmədli olmuşdur. Yasayış məntəqəsi orta əsrlərə aid qədim qala xarabalığının yaxlnlığında salindığı üçün belə adlandırılmışdır.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Molla Həsənli (Cəbrayıl)

**Molla Həsənli** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Sirik kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Cəbrayıl rayonunun Molla Həsənli kəndi Sirik kənd Sovetinin tərkibində rayonun yaşayış məntəqələri siyahısına daxil edilmişdir. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. 9 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Yerli məlumata görə, yaşayış məntəqəsini vaxtilə Qarabağdan gəlmiş Molla Həsən adlı şəxs saldığına görə onun adı ilə aldandırılmışdır. Həmçinin bu adda Masallı və Daşkəsən rayonlarında kənd mövcuddur.

## Tarixi

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini heyvandarlıq təşkil edib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dağ Maşanlı

**Dağ Maşanlı** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Qazanzəmi kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsi maşanlı (və ya maçanlı) tayfasının dağlıq ərazidə məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Oykonim "dağlıq ərazidə yerləşən Maşanlı kəndi" mənasındadır. Kənd bu adla rayonun ərazisindəki Maşanlı və ya Araz Maşanlısı kəndindən fərqlənir. Cəbrayıl rayonunun digər kəndi - Maşanlı kəndini Dağ Maşanlı kəndindən köçmüş ailələr Araz çayı sahilində saldığına görə belə adlandırılmışdır. Oykonim maşanlı nəslinin adını daşıyır.

## Tarixi
Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Dağ Tumas kənd Sovetindən Dağ Maşanlı kəndi Qazanzəmi kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. 25 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qarabağ silsiləsinin ətəyində yerləşir. 

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini heyvandarlıq təşkil edib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şıxlar (Cəbrayıl)

**Şıxlar** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Sirik kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

## Tarixi
Kəndin qərb tərəfində sıldırım qayalarla əhatə olunmuş "Qala yeri" adlanan qədim qalanın qalıqları və qalanın arxasındakı qayalarda yonulmuş "Küfüllər" adlanan mağaralar bu ərazilərdə qədim insanların ən azı IX əsrdən əvvəl yaşadıqlarını göstərir. Qalanın qalıqlarına diqqətlə baxdıqda, burada müxtəlif 2 qalanın nə vaxtsa mövcud olduğuna asanlıqla əmin oluruq ki, bu da qala tarixinin daha qədim olduğuna işarədir
Şıxlar kəndində XIII əsrdə inşa olunmuş Şıx Baba türbəsi 1993-cü il erməni işğalına qədər qorunub saxlanmışdı. Bəzi mənbələrdə kəndin XVII əsrdə ermənilər tərəfindən yandırıldığı bildirilir.  2 dekabr 1918-ci ildə Azərbaycan-Ermənistan müharibəsi dövründə ermənilərin silahlı dəstəsi Şıxlar kəndini yandırmış, əhalinin əmlakını talan etmiş, heyvanlarını aparmışlar. 1919-cu ilin qışında Dalanlar kəndinin erməniləri yenidən Şıxlar kəndini yandırmış və əhalinin əmlakını qarət etmişlər

2020-ci ilin 22 oktyabrında Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilib.

## Toponimikası
Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir. Keçmiş adı Şıxlar Əhmədli olmuşdur. Kəndin yaxınlığında təqr. 10 ha sahəni əhatə edən şəhər xarabalığı və XIII-XIV əsrlərə aid türbələri olan Şıxlar adlı qəbristan mövcuddur.

## Mədəniyyəti
Kəndin ərazisində eramızdan əvvəlki dövrə aid mağaralar, eramızın ilk dövrlərinə aid qala və orta əsrlərə aid şəhər ("şəhərgə") xarabalıqları mövcuddur.
1972-ci ildə nəşr olunmuş Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasında Şıxlar kəndinin tarixi abidələrindən Şıx Baba türbəsi, Xudafərin körpüləri və İmanqazan təpələri göstərilmişdi. Kəndin şimalında "Dulusxana" karxanasının xarabalığı mövcuddur.

## Coğrafiyası və iqlimi== [[Qarabağ silsiləsi]]nin ətəyindədir. Kənd Cəbrayıl rayonunun şimal-qərb sərhəddində, dağlıq ərazidə yerləşir.
Quru mülayim iqlimə malik olub, vulkanik mənşəli təpələrlə əhatə olunmuşdur. Ərazisində endemik bitkilərdən ağ yemişan, mərmərik (qaragilə), çağala (yabanı ərik) və bir çox ot bitkiləri yetişir

## Əhalisi
1993-cü ilin avqustunda kənd əhalisinin sayı 360 nəfərə yaxın olmuşdu.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyəti heyvandarlıq, dulusçuluq, toxuculuq və əkinçilik olmuş, son dövrlərdə  üzümçülük inkişaf etmişdi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Qərər

**Qərər** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Xələfli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.  9 noyabr 2020-ci ildə Prezident İlham Əliyev tərəfindən verilən xəbərə əsasən kənd Azərbaycan ordusu tərəfindən işğalçılardan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir. Keçmiş adı Dursunludur. Yerli əhali kəndi Qərar Dursun da adlandırır. Kənd taqr•. XIX əsrin awəllərində buradakı Qərər Dursun pirinin yanında salındığına görə onun adı ila adlandırılmışdır. Pirin adı isə "Dursun adlı şəxsin dəfr olunduğu (qarar tutduğu) yər” mənasındadır.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Xələfli (qəsəbə, Cəbrayıl)

**Xələfli** və ya **Stansiya Xələfli** — Azərbaycan Respublikasının Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunun Cəbrayıl rayonunun Qumlaq kənd inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## Coğrafiyası
Qəsəbə Araz çayı sahilində, düzənlikdə, təqribən 248 m hündürlükdə yerləşir. Qəsəbənin Sovet vaxtındakı ərazisinin mühüm hissəsi hal hazırda "Qız Qalası" su anbarının altındadır.

## Tarixi
Yaşayış məntəqəsi Xələfli kəndindən çıxmış ailələr tərəfindən salınmışdı.

2 dekabr 1918-ci ildə Azərbaycan–Ermənistan müharibəsi dövründə ermənilərin silahlı dəstəsi Xələfli kəndini yandırmış, əhalinin əmlakını talan etmiş, heyvanlarını aparmışlar.

Böyük Vətən müharibəsi illəri ərzində Xudayarlı kəndinin əhalisinin bir hissəsi Xələfli qəsəbəsinə köçmüşdü.

1961-ci il üçün tərtib olunmuş Azərbaycan SSR-nin inzibati ərazi bölgüsündə Xələfli dəmir yol stansiyası yanında qəsəbə ( — Xələfli d.y. st.-sı yanında qəsəbə) Cəbrayıl rayonunun Qumlaq kənd Sovetinin tərkibində qeyd olunmuşdu.

Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 4 yanvar 1963-cü il tarixli qərarına əsasən, Cəbrayıl rayonu ləğv olunmuş, ərazisi isə Füzuli rayonunun tərkibinə verilmişdi. 1 oktyabr 1963-cü il üçün  tərtib olunmuş Azərbaycan SSR-nin inzibati ərazi bölgüsündə Xələfli dəmir yol stansiyası yanında qəsəbə Füzuli rayonunun Şahvəlli kənd Sovetinin tərkibində qeyd olunmuşdu.

Yaşayış məntəqəsi 1965-ci ildən qəsəbə adlanır.

17 iyun 1964-cü il tarixində Cəbrayıl rayonu yenidən təşkil olunmuşdu. Azərbaycan SSR-nın həm 1968-ci il üçün, həm 1977-ci il üçün inzibati ərazi bölgüsünə görə, Xələfli qəsəbəsi Cəbrayıl rayonunun Qumlaq kənd Sovetinin tərkibində qeyd olunmurdu.

Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə Cəbrayıl rayonunun əraziləri 1993-cü ildə Ermənistan silahlı birləşmələri tərəfindən işğal edilmişdi.

İkinci Qarabağ müharibəsi dövründə 2020-ci ildə Cəbrayıl rayonu işğaldan azad olunmuşdu. Rayonun Cocuq Mərcanlı kəndi hələ 1994-cü ildə işğaldan azad olunmuş, 2016-cı ildə isə Azərbaycan Ordusunun tam nəzarətinə keçmişdi.

30 oktyabr 2020-ci il tarixində "Xələfli" sərhəd-keçid məntəqəsi üzərində Azərbaycan Respublikasının dövlət bayrağı ucaldılıb və bu sərhəd-keçid məntəqəsi xidməti-döyüş fəaliyyətinə başlayıb.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## İstinadlar
Tatar (Cəbrayıl)

**Tatar** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Xələfli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Cəbrayıl rayonunun Sirik kənd Sovetindən Tatar kəndi Xələfli kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Oykonim özündə türk tayfalarından olan tatarların adını əks etdirir. Erkən orta əsrlərə aid Orxon-Yenisey yazılı abidələrində də tatarların adı çəkilir. Tatar etnonimi ilk dəfə VI-IX əsrlərdə Baykal gölündən cənub-şərqdə köçəri həyat sürən monqol tayfalan arasında qeydə alınmışdır. XIII əsrdə monqol işğalları dövründə tatarların adı avropalılara da məlum oldu. Həmin bu dövrdən başlayaraq monqol işğalları zamanı Azərbaycana gəlmiş tatarlann bir qismi burada məskunlaşdılar. Monqol tarixinin tədqiqatçısı Rəşid-əd-Din monqol yürüşlərində türkdilli tayfaların iştirakından danışarkən Qafqazda tatar etnoniminin iştirakı ilə 14 toponim qeyd edir. Keçən əsrin əvvəllərində Zəngilan rayonunda Tatar Kosalar, Zəngilan və Bərdə rayonlarında Tatarkənd adlı yaşayış məntəqələri olmuşdur. Tatar qayası (Qax rayonunun Armudlu kəndi), Tatar qaya (Laçın rayonu, Haqnəzər kəndi), Tatarlılar yaylağı (Laçın rayonu, Alxaslı kəndi), Tatar dərəsi (Zəngilan rayonu, Vejnəli kəndi; Cəbrayıl rayonu, Kürdlər kəndi), Tatar düzü (Cəbrayıl rayonu, Nüsüs kəndi) və s. də məlumdur. Dağıstanın Dərbənd rayonunda Tatarxankənd kəndi, Rusiyanın Novosibirsk vilayətində Tatarsk adlı şəhər, Krımın Baxçasaray və Simferopol rayonlarında Tatarköy, Tatar Osman, Tatarıstanın Əlki rayonunda Tatar Suiksu, Tatar Şəpkəse adlı yaşayış məntəqələri qeydə alınmışdır.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qarabağ silsiləsinin ətəyində yerləşir.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini heyvandarlıq təşkil edib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Nüsüs

**Nüsüs** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Xələfli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Cəbrayıl rayonunun Sirik kənd Sovetindən Nüsüs kəndi Xələfli kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. 2020-ci ilin 23 oktyabrında Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Bəzi tədqiqatçılann ehtimalına görə, oykonim əslində Nousus olmalıdır və kəndin adı fars dilindəki nou (yeni, təzə) və Sus (kənd adı) komponentlərindən düzəlib, "yeni Sus kəndi" mənasındadır. Bu fikrə görə, yaşayış məntəqəsini Laçın rayonundakı Sus və ya Xocavənd rayonundakı Sos kəndlərindən çıxmış ailələr salmışlar.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd dağətəyi ərazidə yerləşir. 

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini heyvandarlıq təşkil edib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xələfli (kənd, Cəbrayıl)

**(Dağ) Xələfli** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Xələfli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Cəbrayıl rayonunun Xələfli kəndi Sirik kəndi Sovetindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Xələfli kənd Soveti yaradılmışdır. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. 23 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub

## Toponimikası
Yerli əhalinin söylədiklərinə əsasən, kəndin əsası vaxtilə Xələf Mirkişi oğlu adlı bir şəxs tərəfindən qoyulub. Bu şəxs yerli tarixdə və əfsanələrdə xüsusi önəm daşıyan biri kimi xatırlanır. Onun qəbri bu gün Xələf piri adı ilə tanınır və kəndin şərq hissəsində yerləşir. Xələf piri kənd sakinləri üçün təkcə tarixi bir məkan deyil, həm də dini və mənəvi əhəmiyyət kəsb edir. Sakinlər arasında Xələfin və Mirkişinin hikmətli və xeyirxah bir insan olduğuna inanılır və onun piri illərdir ibadət yeri kimi ziyarət olunur. Bu pirin yerli mədəniyyət və adət-ənənələrdə xüsusi bir rolu var, ona görə də nəsillər boyu qorunub saxlanılır. 

## Tarixi
Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə Cəbrayıl rayonunun əraziləri 1993-cü ildə Ermənistan silahlı birləşmələri tərəfindən işğal edilmişdi.

İkinci Qarabağ müharibəsi dövründə 2020-ci ildə Cəbrayıl rayonu işğaldan azad olunmuşdu. Rayonun Cocuq Mərcanlı kəndi hələ 1994-cü ildə işğaldan azad olunmuş, 2016-cı ildə isə Azərbaycan Ordusunun tam nəzarətinə keçmişdi. 23 oktyabr 2020-ci ildə Xələfli kəndi Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Coğrafiyası və iqlimi

Kənd dağlıq ərazidə yerləşir və bu, ona unikal təbiət mənzərəsi və coğrafi üstünlüklər qazandırır. Dağlarla əhatələnmiş kənd, bir tərəfdən sakinlər üçün təmiz hava və saf su qaynaqları təmin edərkən, digər tərəfdən təsərrüfat və əkinçilik üçün münbit şərait yaradır. Bu coğrafi yerləşmə kəndin özünəməxsus həyat tərzi və mədəniyyətini formalaşdırmışdır. Dağların qoynunda yerləşən kənd təbii fəlakətlərdən, küləkli və şiddətli hava şəraitindən qorunaraq, sakinlərinə sakit və dinc bir mühit təqdim edir. Eyni zamanda, kəndin dağlıq mövqeyi, burada yaşayan insanların özünəməxsus təsərrüfat və ovçuluq ənənələrinin yaranmasına səbəb olmuşdur. Turistlər üçün də cəlbedici bir məkan olan kənd, dağ mənzərələri, yürüş yolları və təbiət həvəskarları üçün ideal şərait təqdim edir.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini heyvandarlıq və əkinçilik təşkil edib.

## İstinadlar
Məstalıbəyli

**Məstalıbəyli** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Qumlaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 22 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Gəyən çölündədir. Keçmiş adı Cəfərağalı olmuşdur. Məstalıbəyii etnooykonimdir. Oykonim Azərbaycan tayfalanndan şahsevənlərin məstalıbəylilər tirəsinin adı ila bağlıdır. Cəfərağalı adı isə həmin kənddə məskunlaşmış məstalıbəyli tirəsinə mənsub ailəlarin Cəfər ağa adlı birisinə məxsus olması ila əlaqədardır.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Daşkəsən (Cəbrayıl)

**Daşkəsən** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Süleymanlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kəndin adı 1727-ci ildə Osmanlı qaynaqlarında Dizağ nahiyəsinin Daşkesen kəndi olaraq keçir.
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir. 4 oktyabr 2020-ci ildə Qarabağ döyüşlərində kənd erməni işğalından azad edilib.

## Toponimikası
Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir. Yaşayış məntəqəsi Daşkəsən təpəsi adlı yerin ş.-ində salındığına görə belə adlandırılmışdır.

## İqtisadiyyatı
* Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Əhalisi

### Tanınmış şəxsləri
* Zəkəriyya Mehdizadə—psixoloq — alim, professor
* Vüqar Hüseynov—Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
* Huseyn Ağa oğlu Mehdiyev(polis kapitanı)—Azərbaycan Bayrağı ordeni
* Elxan Hüseynov—(kəşfiyyatçı)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
Əfəndilər (Cəbrayıl)

**Əfəndilər** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Çərəkən kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Cəbrayıl rayonunun Horovlu kənd Sovetindən Əfəndilər kəndi Çərəkən kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir. 1993-cü ildə Ermənistan  Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. 9 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Tarixi
Əfəndilər kəndi qədim yurd yerlərimizdən biri olan Cəbrayıl rayonu ərazisində yerləşir. İslam dinini yaymaq üçün Ərəbistandan Türkiyəyə,  Zəngəzurun əvvəl Amasya, sonra Sisyan vilayətlərinə, oradan da Qarabağa gələrək müxtəlif istiqamətlərə yayılan  ilk seyidlər nəslinin məskunlaşdığı  ərazidir.
Kənd 1993-cü ilin avqust ayında Ermənistan ordusu tərəfindən işğal edilmişdir. 4 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti və müzəffər Ali Baş Komandanı İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə rəşadətli Azərbaycan ordusu bir çox yaşayış məntəqələri də daxil olmaqla Əfəndilər kəndini işğaldan azad etdi.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq və xalçaçılıq təşkil etmişdir.  "AZƏRTAC" -ın yayımladığı "Cəbrayıl xalçaları" məqaləsində XIX əsrdə Cəbrayıl rayonunda, xüsusilə də Əfəndilər və  başqa kəndlərdə  toxunan xalçaların dünya bazarlarına və yarmarkalarına çıxarılan xalçaların ən yaxşıları hesab edildiyi qeyd olunmuşdur.

## İstinadlar

https://portal.azertag.az/az/node/18555 Cəbrayıl xalçaları
## Həmçinin bax
Şahvələdli (Cəbrayıl)

**Şahvələdli** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Cəbrayıl şəhər inzibati ərazi dairəsində kənd. Qarabağ silsiləsi ətəyindədir. Yerli əhalinin məlumatına görə XIX əsrdə Şahvələd adlı şəxs salmışdır.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

30 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsini XIX əsrdə Şahvələd adlı şəxs salmış, kənd də onun törəmələrinin adı ilə adlandırılmışdır.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Hüseynalılar (Cəbrayıl)

**Hüseynalılar**, **Hüseynallar** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Hacılı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

2020-ci il noyabr ayının 9-u Azərbaycan Silahlı qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

## Toponimikası
Arazboyu düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsi inqilabdan əvvəl Cəbrayıl qəzasının hacılı icmasına mənsub hüseynalılar tirəsinin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Etnotoponimdir.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Şükürbəyli (Cəbrayıl)

**Şükürbəyli** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Şükürbəyli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-cü il oktyabr ayının 23-də Ermənistan Respublikası tərəfindən rus hərbi birləşmələrinin köməkliyi işğal olunub. 4 oktyabr 2020-ci ildə Qarabağ döyüşlərində kənd erməni işğalından azad edilmişdir.

## Toponimikası
Düzənlikdədir. Keçmiş adı Əyrili olmuşdur. Yaşayış məntaqəsi əvvəllər əyrili adlı sahədə salınmış, sonralar yerini dəyişmişdir. Yeni ərazidə kəndin əsasını qoymuş Şükürbəyin adı ilə adlandırılmışdır. Kəndin adı Cavanşir nəslindən olan Şükür bəyin adı ilə bağlıdır. Həmin nəsildən olan şükürbəylilər Füzuli rayonunda da Şükürbəyli kəndinin əsasını qoyublar.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq, əkinçilik idi. Cəbrayıl rayonunun ticarət, gübrə anbarları, tikinti, iaşə, təşkilatları bu kənddə yerləşirdi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Qumlaq (qəsəbə, Cəbrayıl)

**Qumlaq** (əvvəlki adı: **Qumlaq d.y. razyezdi yanında qəsəbə**) — Azərbaycan Respublikasının Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunun Cəbrayıl rayonunun Qumlaq kənd inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## Toponimikası
Bu qəsəbə Qumlaq dəmir yolu keçidi yanında salındığına görə bela adlandırılmışdı.
## Coğrafiyası
Qumlaq qəsəbəsi Araz çayının sahilində, düzənlikdə yerləşir. Qəsəbənin ərazisinin mühüm hissəsi hal hazırda Xudafərin su anbarının altındadır. Qəsəbənin ərazisinin hündürlüyü təqribən 268 m təşkil edir.

## Tarixi
Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə Cəbrayıl rayonunun əraziləri 1993-cü ildə Ermənistan silahlı birləşmələri tərəfindən işğal edilmişdi. 

İkinci Qarabağ müharibəsi dövründə 2020-ci ildə Cəbrayıl rayonu işğaldan azad olunmuşdu. Rayonun Cocuq Mərcanlı kəndi hələ 1994-cü ildə işğaldan azad olunmuş, 2016-cı ildə isə Azərbaycan Ordusunun tam nəzarətinə keçmişdi. Qumlaq qəsəbəsindən nisbətən yaxınlığında yerləşən Qumlaq kəndinin işğaldan azad edilməsi İkinci Qarabağ müharibəsi dövründə 19 oktyabr 2020-ci ildə elan olunmuşdu.

30 oktyabr 2020-ci il tarixində "Qumlaq" sərhəd zastavası üzərində Azərbaycan Respublikasının dövlət bayrağı ucaldılıb və bu sərhəd zastavası xidməti-döyüş fəaliyyətinə başlayıb.

## İqtisadiyyatı
Sovet vaxtında qəsəbənin ərazisi tərəfdə Qumlaq dəmir yol stansiyası yerləşirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti
Kürdlər (Cəbrayıl)

**Kürdlər** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Xələfli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Cəbrayıl rayonunun Sirik kənd Sovetindən Kürdlər kəndi Xələfli kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. 25 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Yerli əhalinin məlumatına görə, keçmiş adı Hacıisaqlı olmuşdur. Əvvəllər bu ərazidə Zəngəzur qəzasındakı Şotlanlı kürd tayfasına məxsus qışlaq yeri (Kürdlər qışlağı adlanırdı) olmuşdur. Sonralar burada salınmış yaşayış məntəqəsi köhnə qışlağın adı ilə tanınmışdır. Əslində isə kənd sakinlərinin kürdlərlə heç bir etnik əlaqəsi yoxdur. 1922-ci ildə çap edilmiş yaşayış məntəqələrinin siyahısında da kəndin adı Hacıisaqlı kimi qeydə alınmışdır.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qarabağ silsiləsinin ətəyində yerləşir.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini heyvandarlıq təşkil edib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pir-Cəlal türbəsi

**Pir-Cəlal türbəsi** — Quba rayonunun Qrız kəndində yerli əhəmiyyətli tarixi memarlıq abidəsi (*inventar nömrəsi: 4630*)

XIX əsrdə inşa olunmuşdur.

## Mənbə
* Pir-Cəlal türbəsi
Cəfərabad (Cəbrayıl)

**Cəfərabad** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Karxulu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 4 oktyabr 2020-ci ildə Qarabağ döyüşlərində kənd erməni işğalından azad edilmişdir.

Arazboyu düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsini 1806-cı ildə Rusiya himayəsinə
keçmiş Xoy hakimi Cəfərqulu xana məxsus ailələr salmış və kəndi də xanın adı
ilə adlandırmışlar.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## İstinadlar
Çələbilər (Cəbrayıl)

**Çələbilər** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Dağ Tumas kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Cəbrayıl rayonunun Çələbilər kəndi Dağ Tumas kənd Sovetinin tərkibində rayonun yaşayış məntəqələri siyahısına daxil edilmişdir. 1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. 25 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Kənd 1933-cü ildə qeydə alınmışdır. İranda Çələbi, Krımda Çələbilər (Plodova), Rusiyada Çelyaba (Çelyabinsk) adlı yaşayış məntəqələrinin olduğu da məlumdur.

## Tarixi
Rusiya imperiyası illərində Çələbilər kəndi Yelizavetpol quberniyasının Cəbrayıl qəzasının tərkibində olub.
“1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya bölgəsinin əhalisi haqqında statistik məlumatların məcəlləsi”nə əsasən Cəbrayıl rayonunun Tumaslı kənd dairəsinin Çələbilyar kəndində 7 tüstü və 59 azərbaycanlı (“tatarlar” kimi qeyd olunur) yaşayırdı. ”) din etibarilə sünni idi, onlardan 31 nəfəri ruhani, qalanları kəndli idi.
Sovet hakimiyyəti illərində kənd Azərbaycan SSR-in Cəbrayıl rayonunun tərkibində olub.
Çələbilər kəndi 1933-cü ildə rayonun Dağtumas kənd sovetinin tərkibində qeydə alınmışdır.
O dövrdə kənd sovetinin bütün əhalisi azərbaycanlılar (mənbədə “türklər”) idi.
Bu zaman kənddə 19 təsərrüfat var idi və 121 nəfər yaşayırdı.

Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində 1993-cü ilin avqustunda Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilib.  
2020-ci il oktyabrın 26-da Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev Çələbilər kəndinin Azərbaycan silahlı qüvvələrinin nəzarətinə keçdiyini bildirib.
### Tarixi abidələri
Cəbrayılın Çələbilər kəndi ərazisində tikintisi XVI əsrə aid olan əzəmətli bir məscid-mədrəsə də var. Məhəmməd İbn Hacı Qaraman Əhmədli tərəfindən hicri 1088, miladi 1678-ci ildə tikilib. Dini və dünyəvi elmlərin tədris edildiyi bu məscid-mədrəsədə ən böyük din xadimləri alimlər dərs deyiblər. XVIII əsr məşhur Azərbaycan klassik şairi Molla Vəli Vidadi də bu mədrəsədə dərs deyib. Məscid kompleksi ərazisində xüsusi otaqlar, hücrələr olub ki, bu hücrələrdə şagirdlərə dərs verilib. Dağlıq Qarabağ hadisələri başlamamış bu məscid-mədrəsə kompleksi yüksək səviyyədə bərpa olunub, ilkin formasına gətirilib.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini heyvandarlıq təşkil edib.
## Həmçinin bax
Çələbilər məscidi

## İstinadlar
Şmidt dağlaləsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Cənubi Qafqazın cənub-şərqindən İranın şimal-qərbinə qədər yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir. Soğanağı iri, yumurtavari, 2,5–5 sm diametrində, nazik dərivari, qonur və ya qəhvəyi-qonur qınla örtülmüşdür. Gövdə 25–50 sm hündürlükdədir. Yarpaqlar 6–10 ədəd göyümtül, aşağıdakılar enli, uzunsov, yuxarıdakılar neştərvari və ya dar- neştərvari, uzundur. Çiçəkləri iri, 7 sm-ə qədər uzunluğunda; yarpaqcıqları qırmızı, əsasında daxildən qara, sarı-haşiyələnmiş, rombvari ləkəlidir; xarici hissədəkilər enli, uzunsov və ya deltavari bir qədər daxildəkindən uzundur. Erkəkcik çiçəkyanlığından qısadır; tozcuğu sarı, qutucuq 4 sm -ə qədər uzunluqda, 2–2,5 sm enindədir.

## Çoxalması
Toxumla və vegetativ yolla çoxalır.

## Ehtiyatının dəyişilmə səbəbləri
Ot çalınması və mal-qara otarılması.

## Becərilməsi
Azərbaycanın Botanika İnstitutunun Botanika bağında

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Daşlı-çınqıllı, qayalı yamaclarda, əkinlərdə kolluqlar arasında yayılmışdır. Çiçəkləməsi aprel-may, meyvələməsi may ayına təsadüf edir. Mezokserofitdir. Çoxalması soğanaqla və ya toxumladır . Geofit bəzək bitkisidir.

## Yayılması
Cənubi Zaqafqaziyaya məxsus, tükənməkdə olan endemik növdür. Xocavənd, Əsgəran (Topxana), Cəlilabad (Hovuzbulaq, Zəhmətabad, Ləkin kəndlərində yayılıb. Quru, otlu yamaclarda, kollyqlar arasında bitir. Tək tək rast gəlir. Kiçik Qafqazın cənubu (Cəbrayıl rayonu, Məcili kəndi), Lənkəranın dağlıq hissəsi (Cəlilabad Zəhmətabad kəndi), Naxçıvanın dağlıq rayonları (Ordubad rayonu — Nüs-Nüs kəndi ətrafındakı Diaxçay və fəhlə dərəsi adlanan sahələrdə).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın bir neçə istiqamətdə yayılmasına baxmayaraq antropogen amillər azalma təhlükəsini yaradır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Soğanaqları və çiçəklərinin əhali tərəfindən intensiv toplanılması və zoogen amillər.

## Mühafizə tədbirləri
Yasaqlıqların yaradılması zəruridir.

## Qəbul edilmiş qorunma tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər hazırlanmamışdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax