Qloriya funikulyoru

**Qloriya funikulyoru** (; əhali arasında ** kimi də tanınır) — Portuqaliyanın Lissabon şəhərində, Santo-Antonio inzibati ərazisində dəmir yolu üzərində işləyən funikulyor xəttidir. Funikulyor "Carris" şirkəti tərəfindən idarə olunur. Pombalin şəhərinin mərkəzini (*Restauradores meydanından*) Bayrru-Altu məhəlləsi (*São Pedro de Alcântara Garden*) ilə birləşdirir.

3 sentyabr 2025-ci ildə tramvaylardan birinin relsdən çıxması nəticəsində 17 nəfər həlak olub.

## İş prinsipi
Xətt funikulyor prinsipinə tam uyğun işləyir, iki vaqon relsin yuxarı ucunda çarxın üzərində birləşdirilnmiş yükdaşıma kabelinin əks uclarına daimi qoşulublar. Funikulyorun qeyri-adiliyi, dartmanın hər iki vaqonun elektrik mühərrikləri ilə təmin edilməsi, onların elektrik qidalanmasının isə vaqonların damındakı naqillər vasitəsilə təmin edilməsindədir.

Əsl funikulyor prinsipi üzrə iki vaqon kabel ilə bir-birinə bağlıdır və yalnız birlikdə hərəkət edirlər: yəni biri qalxanda digəri enir, hər vaqon da digəri üçün əks-çəki rolunu oynayır.
 səyahət təxminən üç dəqiqə çəkir.

## Tarixi

1875-ci ildə "Nova Companhia dos Ascensores Mecânicos de Lisboa" (NCAML) şirkətinə "Calçada da Glória" boyunca tramvay xətti çəkmək icazəsi verildi. Baş mühəndis Raul Mesnye du Ponsar idi. Tikintiyə isə yalnız 1882 ildə başlanıldı.

Tamamlanmış funikulyor 24 oktyabr 1885-ci ildə istifadəyə verildi. O, ilkin olaraq su ilə işləyən əks-çəki sistemi ilə idarə edilirdi və 1886-cı ildə buxarla işləyən mexanizmlə əvəz edildi. Tramvay xəttinə çöl təkərləri olan iki vaqon və əyləc başmaqları ilə sıxılan mərkəzi kabel daxildir. İnteryer iki mərtəbəyə bölünmüşdü, aşağıdakı iki skamya içəriyə tərəf baxırdı, yuxarıdakı ikisi isə onlarla üzbəüz idi.

1912-ci ildə NCAML şirkəti Lissabon bələdiyyə şurası ilə xətləri elektrikləşdirməyə icazə verən müqavilə imzaladı. Bu təmir və quraşdırmalar 1914–1915-ci illərdə yerinə yetirildi.

1926-cı ildə NCAML şirkəti ləğv edildi və funikulyor "*Carris"* şirkətinin mülkiyyətinə çevrildi. 1927-ci ildə dəyişikliklərin bir hissəsi olaraq Praça dos Restauradores meydanında sərnişinlər üçün bir dayanacaq tikilib istifadəyə verildi, lakin bu tikili mübahisələrə səbəb oldu. O, 1934-cü ildə söküldü.

1995-ci il avqustun 1-də "Carris" şirkəti xəttin mədəni irs kimi təsnifləşdirilməsi üçün təklif verdi. Buna cavab olaraq, 1997-ci il martın 11-də Portuqaliya Memarlıq İrsi İnstitutunun (IPPAR) məsləhət şurası tramvayın Milli Abidə kimi tanınmasını təklif etdi. 1997-ci il aprelin 9-da mədəniyyət naziri tərəfindən bu təsnifatın təsdiqlənməsi barədə sərəncam verildi. Daha sonra DRLisboa bu təsnifata *Travessa do Fala-Só* küçəsindəki bir binanın da daxil edilməsini və qanunda düzəliş edilməsini təklif etdi. Bu dəyişiklik 2003-cü il yanvarın 7-də IPPAR tərəfindən təsdiqləndi.

### Relsdən çıxmalar
7 may 2018-ci ildə vaqonlardan biri təkərlərinə qulluq edilmədiyi üçün relsdən çıxıb. Heç kim xəsarət almayıb.

3 sentyabr 2025-ci ildə vaqonlardan biri relsdən çıxaraq Azadlıq meydanı (*Avenida da Liberdade)* yaxınlığında, xəttin qurtaracağına yaxın yerdə binaya çırpıldı, 17 nəfər həlak oldu, 5-i ağır olmaqla, 21 nəfər yaralandı. 

## Memarlıq

Tramvay sistemi yaşayış olan ərazidə yerləşir və 17,7% meyilliyə malik olan ox üzrə uzanır; bu ox "Avenida da Liberdade"dən "Rua de São Pedro de Alcântara"ya qədər gedir və *Palácio Foz* və *Misericórdia* da daxil olmaqla, 19-cu əsrə aid binaların yerləşdiyi ərazidən keçir.

Funikulyor iki vaqondan ibarətdir və hər iki vaqon paralel oxlar üzrə hərəkət edir, biri qalxanda digəri enir. Tramvaylar yolun yamacına nisbətən meyillidir ki, sərnişinlər baxış bucağını qoruya bilsin; oturacaqlar isə uzununa istiqamətlənmişdir.

## İstinadlar

### Mənbələr
* 
* 
* 
*