Yaxın Şərq

**Yaxın Şərq** — Cənub-qərbi Asiya və Misirin daxil olduğu tarixi-geosiyasi region. Əsas əhali: azərbaycanlılar, ərəblər, ermənilər, assuriyalılar, gürcülər, yunanlar, farslar, yəhudilər, misirlilər(origenlər), kürdlər və türklər. Yaxın Şərqdə 350–360 milyon müsəlman (türklər, farslar, ərəblər, kürdlər və s.), 20 milyon xristian (ermənilər, yunanalar, gürcülər, aysorlar, qibtilər, marunilər və s.), 7 milyon yəhudi, 1 milyon dürzi, 1 milyon yezidi və s. Ərazidə müsəlmanların sayı üstünlük təşkil etsə də bu region xristian və yəhudi mədəniyyətinin beşiyi olmuşdur.

## Islami
Ərazisi Tropik iqlimin səhra yarımtipi ilə Subtropik iqlimin kontinental və Aralıq dənizi yarımtipində yerləşir.Kontinental İqlim əsasən quru və isti olsa da sulama olaraq Dəclə və Fərat çaylarından istifadə olunur. Subtropik kontinental iqlim yüksək yay temperaturuna malikdir bu iqlim ara iqlim tipi olduğu üçün özünə məxsus bir hava kütləsi mövcud deyil. Bu iqlim tipinə yayda Tropikdən quru və isti *(dəniz yarımtipindən olanda rütubətli),* qışda Mülayim iqlimdən isə quru və soyuq *(dəniz yarımtipindən olanda rütubətli)* hava kütlələrinə məruz qalır. Həmçinin Ərəbistan və Misir üzərindəki tropik hava kütlələri bu ərazidə isti iqlim formalaşdırarır bu ərazilərdə əkinçilik passiv inkişaf etsə də Misir ərazisindən keçən Nil çayı sayəsində əkinçilik təsərrüfatını inkişaf etdirə bilir. Subtropik enliklərdə olması Subtropik əkinçiliyə də şərait yaradır bu enlikdə sitrus meyvələri, üzüm və su sevən bitkilərin çəkilməsinə şərait yaradır. Tropik enliyə düşən hissələrində but tip əkinçilik mix inkişaf etməsə də ərazilərdə dəmyə əkinçiliyin də inkişaf etmişdir. Tropik meyvələr isə daha çox su tələb etdiyi üçün daha Subtropik - Aralıq dənizi iqliminə malik yerlərdə əkinçilik daha çox inkişaf edib. 

## Tarixi
- Yaxın Şərq dünyadakı ilk mədəniyyətlərə ev sahibliyi edib. Bu ərazidə Alt Paleolit dövründən qalma abidələr və İbadət mərkəzləri var. Dünyanın ilk imperiyaları burada formalaşıb. Ərazisində yerləşən Mesopotamiya ovalığı(Dəclə Və Fərat çayları arasında qalan "Bərəkətli Hilal" adlanan ovalıq") onun mədəniyyət baxımından inkişafına böyük kömək olub. Ərazisində tarix boyunca Antik Misir krallığı, Babil imperiyası, Aşşur imperiyası kimi böyük antik mədəniyyətlər formalaşıb. Bu ərazi ərkən əsirlərdən (7 əsr) İslamın ən çox mühafizə olunduğu və kənar zonalara yayıldığı yer olub. Məmlük İmperiyası, Səlcuq İmperiyası,  Ərəb Xilafəti kimi qüdrətli dövlətlərə ev sahibliyi edib. Orta əsrlərdə buranın ağalığı Osmanlı İmperiyası ilə Məmlük Sultanlığına qalıb. Bu dövlətlər ərazini düşüncə baxımından inkişaf etdirərək yeni əsrlərə hazırlayıblar. Yeni dövrdə burada Osmanlı İmperiyasının tənəzzülü ilə basqın güc Avropalı İmperialistlər olmuşdur həmin dövrdə Osmanlı əlindəki torpaqları qorumağa çalışarkən İngilis və Fransız imperiyaları isə bu ərazinin nüfuz dairələrinə alaraq yeni koloniyalar qurmağa çalışırdılar. 
### Qədim Misir Krallığı
- Qədim Misir Krallığı ilkin dövrlərdə xırda-xırda hissələrə parçalanmış Nomlardan ibarət idi. Misir krallığının birləşməsi tam olaraq e.ə lV minillikdə Yuxarı Misir fironu Mina tərəfindən təmin edilmiş həmin dövrdən ərazidə vahid Misir krallığı yaranmışdır. Misir təsərrüfat baxımından digər ərazilərə nisbətən daha çox inkişaf etmişdir. Ərazisindən Nil çayının çekməsi onun may hövzəsində ki torpaqlarının münbitləşməsində böyük rol oynamışdır. Misirlilərin əsas məşğuliyyəti əkinçilik idi. Qədim misirlilər öz ölkələrini"Qara Torpaq" adlandırırdılar. Bunun səbəbi Nil vahəsindəki torpaqların münbit olması idi. Ərazilərində sünii suvarma yüksək inkişaf etmişdi onlar Nilin hər il daşması əsanasında bəndlər(Damba) tikərək Su altında qalan torpaqları münbitləşdirərək əlində istifadə edir. Şaduflar vasitəsi ilə suvarmanı inkişaf etdirirlər. Nil vadisində bitən papirusdan yazı vasitəsi kimi istifadə olunurdu. Əkinçiliklə yanaşı onlar balıqçılıq, toxuculuq, daşişləmə sümükişləmə kimi məşğuliyyətlər ilə məşğul olurdular. Dağlıq əraziırədiki qiymətli daşlardan zərgərlikdə istifadə olunurdu. Misirin ilk paytaxtı Memfis olmuş daha sonra e.ə ll minillikdə Fivə(Teben) köçürülmüşdür. Misirdə idarəetmə 4 təbəqəyə bölünürdü. Piramidanın ən təpəsində Firon dururdu Firon ən salahiyyətli şəxs idi onun verdiyi qərarlar sorğulanmır şərtsiz razı olunurdu o özünü yer üzünün tanrısı adlandırırdı və ordu komandanı idi onun ordu başçısı təyin etməməsinin səbəbi ordunu başqa şəxsə vermək istəməməsi idi. Piramidanın ikinci mərhələsində Çati dayanırdı. Onun əsas vəzifəsi Fironun məşğul olmadığı kitabxana, dəftərxana kimi xırda işlər ilə məşğul olmaq idi əsasən fironun oğullarından seçilirdi. Misirin ən qüdrətli 3 hökmdarı var bunlar: l Tutmos, Ill Tutmos, ll Ramzes idi. I Tutmosun dövründə imperiyanın sərhədləri Fərat çayına qədər genişlənir. III Tutmosun dövründə əraziyə canişinıər təyin olunur və mərkəzi hakimiyyət gücləndirilir. Il Ramzesin dövründə e.ə 1286-cı ildə dünyada ilk müqavilə olan Kadeş müqaviləsi imzalanır. Bu müqavilə Hetlərlə Suriyənin bölüşdürülməsi haqda idi. Ramzesin ölümünün ardından imperiya daxili çəkişmələr nəticəsində zəifləyir. E.ə 525 də Əhəməni İmperiyası tərəfindən işğal edilir və varlığına son qoyulur. 
### Qədim Mesopotomiya
Ərazisinə türk dilli şumerlər e.ə VII-VII minilliklərə məskunlaşmışdır. Şumerlər əsas məşğuliyyəti əkinçilik və maldarlıq idi ərazisindən Dəclə və Fərat çaylarının axması əkinçiliyin inkişafına təkan verirdi. Çayların ətrafına bəndlər qurulması, suvarma kanallarının çəkilməsi vasitəsi ilə verimlilik artırdı. E.ə IV minillikin sonu III minillikin əvvələrində ərazisində ilkin şəhər mərkəzləri yaranmağa başlamışdır. İlkin şəhər mərkəzləri Eredu, Ur, Uruk, Umma, Laqaş, Kiş,Nippur kimi iri şəhər mərkəzləri idi. Ərazidə təbii müdafiə sədlərinin olmaması səbəbilə insan qala divarları tikərək irili-balacalı qala şəhərlərinin yaranmasına səbəb olurdu. Ərkən dövrdə bu qala şəhərlərini "En" adlanan kahin idarə edirdi, daha sonradan bu "Ensi" adı olaraq dəyişir. 
Şəhərlərdə Ensi adlanan kahinin səlahiyyətləri bunlar idi:
# Şəhər-dövlətlərə və hərbi işlərə rəhbərlik etmək 
# Məbəd işləri ilə məşğul olmaq
# Ölkənin təsərrüfat işləri ilə məşğul olmaq
# Suvarma kanallarının çəkilməsinə başçılıq etmək
Şumerlərdə hökmdar *başçı*, *ordu komandanı*,*baş kahin* vəzifəsini daşıyırdı. E.ə III minilliyin birini yarısında Şumer şəhər dövlətləri arasında vahid dövlət altında birləşmək uğrunda mübarizə başlayır. Şumer orduları zəifləmiş ordularına döyüşkən Sami tayfalarını daxil edirdilər. Şumer şəhər-dövlətləri arasında müharibələr əhalinin sayının azalmasına, dövlətlərin zəifləməsinə səbəb səbəb olurdu. Bu müharibələrdə Uruk, Ur vəKiş kimi şəhərlər üstünlük qazansa da uzun müddətli üstünlük qazana bilmirdilər. Belə bir vaxtda E.ə XXIV əsrdə Sarqon Sami döyüşçülərinin ibarət orduları ilə Uruk dövlətinin başçısını öldürərək. Şumer şəhər dövlətlərini vahid dövlət altında birləşdirərək dünyanın ilk imperiyası olan Akkad İmperiyasını yaradır. 
Lakin onun imperiyası 2 əsr sonra Kuti tayfaları tərəfindən süquta uğradılır. Kutilərdə ərazidə möhkəmlənə bilmir və onların yerli idarəçilər tərəfində qovulmasını ardından Şummer şəhər dövlətləri yenidən I dağınıqlıq dövrün daxil olur. 
#### Qədim Şummer Mədəniyyəti
Şumerlər məbəd olaraq 3,5,7 mərtəbəli Zikkurat adlanan tayfalardan istifadə olunurdu. Zikkuratlardan həmçinin elmi araşdırmalar məqsədi ilə istifadə olunurdu. Şumerlər heykəltaraşlıq kimi sənətkarlıq işləri ilə məşğul olurdular. Dama oyununu kəşf edirlər. Təkəri ixtira edib, riyazi hesablamalar aparırdılar. Dünyada ilk bank sistemini yaradmışdırlar. 
## Qeyri-sabitlik dövrü
Akkad imperiyasının dağılması ərdndan ərazi Manna, Aşşur, Urartu, Midiya kimi ölkələrin mübarizə meydanına dönür digərlərinə üstün gələn Midiya e.ə 590-cu ildə Tam olaraq Urartu, Manna dövlətlərinə son qoyaraq ərazidəki tək dövlətə çevrilir. Lakin daxili kəçişmələr nəticəsində Əhəməni İmperiyası tərəfindən süquta uğradılar və yerində Əhəməni imperiyası yaranır. Əhəmni dövrü 200 il dəvam edir daha sonra yunan mənşəli makedindlarla mübarizədə məğlub olan Əhəmənilər ərazidən çəkilir və yerinə 10 illiyinə Makedoniya İmperiyası gəlir. Lakin e.ə 327-ci ildə Makedoniya İskəndərin ölməsi ardından imperiyası dağılır və ərazidə Seleviklər, Atropatena, Albaniya dövlətləri və Makedoniya canişinləri tərəfindən idarə olunan dövlətlər yaranır. E.ə l əsrdə əraziyə Roma imperiyası gəlir Romalıları yunan işğalçılarının dəvamçısı olaraq görən Parfiya və Atropatena dövlətləri ittifaq bağlayaraq e.ə 53 də Karra, e.ə 36 da Fraaspa döyüşündə Roma ordusunu məğlub edərək Romanı sığışdırıb çıxarıblar. 
Arif Cabarov 2010 (müzakirə) 09:28, 1 aprel 2026 (UTC)

## Yaxın Şərq [[dövlət]]ləri

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 

İstifadəçi:Arif Cabarov 2010 

## Həmçinin bax
* Orta Şərq

## Xarici keçidlər

* 
* Густерин П. В. Арабский язык в современном мире / О значении арабского языка
* Густерин П. В. Турецкий гамбит
* Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Востока
* Ближний Восток— Глазами Израильских Журналистов
* История и рассуждения о "Ближнем Востоке"
* Ближний Восток— информационный центр 
* А. Мухиэддин, Расширенный Ближний Восток