Kitab əl-buldan (əl-Yaqubi)

**Kitab əl-Buldan** (; ; ) — IX əsr ərəb tarixçisi və coğrafiyyaşünas-səyyahı əl-Yaqubi tərəfindən yazılması təqribən hicri 278-ci (891) və ya 292-ci (905) ildə sona çatdırılmış ümumi coğrafiya əsəri. Abbasilər xilafətinin məmurları üçün nəzərdə tutulmuşdu.

## Əlyazmaları
Akademik İ. Y. Kraçkovskinin qeydlərinə əsasən əsərin iki əlyazması məlumdur: birincisi Sankt-Peterburq Dövlət Universitetinin professoru A. O. Muxlinski tərəfindən Misirdə aşkarlanmışdır və Münhendə Bavariya Dövlət Kitabxanasında saxlanılır, ikincisi isə alman ərəbşünas F. Kern (1874–1921) tərəfindən aşkarlanmışdır və Berlin Dövlət Kitabxanasında saxlanılır. Bundan əlavə Qahirədə yerləşən Ərəb Liqasının Ərəb Əlyazmaları İnstitutunda "Kitab əl-Buldan" əlyazmasının mikrofilmi saxlanılır. Mikrofilmdəki əlyazma haqqında məlumatda qeyd edilir ki, əlyazma orijinal əsərin Yusif ibn Abdullah əl-Dirini tərəfindən 1705-ci ildə təqribən noyabr-dekabr ayları aralığında (hicri 1117-ci ilin şaban ayı) üzü köçürülmüş nüsxəsidir və 72 vərəqdən ibarətdir. Muxlinskinin aşkarladığı əlyazma daha yaxşı öyrənilmişdir. Həmin əlyazma 1262-ci ildə Əli ibn Əbu Məhəmməd əl-Kindi əl-Ənməti tərəfindən istinsah edilmişdir.

## Elmi-tənqidi mətnləri
1860-cı ildə holland əsilli ərəbşünas Maykl Yan dö Xuye (1836–1909) əsərin ərəbcə mətninin əl-Məğrib başlığının böyük bir qismini latınca tərcümə və qeydlərlə Leydendə nəşr etdirdi. 1861-ci ildə isə başqa bir holland tədqiqatçı, ərəbşünas Teodor Villem Yohannes Yeynbol (1802–1861) mətnin tamamını ərəb dilində, kitabın adı və girişi latın dilində olmaqla Leyden şəhərində nəşr etdirdi. Maykl Yan dö Xuye 1892-ci ildə əsərin tam mətnini orijinal dilində yenidən nəşr etdirdi. Kitabın adını və giriş qismini latın dilində təqdim edən M. Y. Xuye əhatəli sətiraltı qeydlər verə bilmək üçün orta əsrlərin digər ərəb müəlliflərinin əsərlərindən istifadə etmişdir.

## Tərcümələri
Maykl Yan dö Xuyenin nəşrindən istifadə edən rus şərqşünas Nikolay Aleksandroviç Karaulov "Kitab əl-Buldan"ın Qafqaza, Ərəməniyyəyə və Azərbaycana aid hissələrini rus dilinə tərcümə etdi və bu tərcümə "Qafqazın yerlərinin və tayfalarının təsviri üçün materiallar toplusu" məcmuəsinin 1903-cü ildə işıq üzü görən 32-ci buraxılışında nəşr edildi. Bəzi hissələri istisna olmaqla əsərin tam mətni XIX yüzildə Avropa dillərindən heç birinə tərcümə edilməmişdi. Yalnız 1937-ci ildə Qahirədə əsərin Qastn Vayt tərəfindən fransız dilinə tərcümə edilmiş tam mətni nəşr edildi. XIX və XX əsrlərdə əsərin ayrı-ayrı hissələri rus dilinə tərcümə edilsə də tam mətn halında tərcüməsi və nəşri gerçəkləşməmişdi. Tarixi-Yaqubidən Qafqaz və Azərbaycanla bağlı hissələr Panteleymon Juze tərəfindən rus dilinə tərcümə edilərək 1927-ci ildə Bakıda nəşr edilsə də "Kitab əl-Buldan"da olan məlumatlar tərcümə edilməmişdi. Əsər Murat Ağarı tərəfindən türk dilinə tərcümə edildi və 2002-ci ildə İstanbulda nəşr etdirildi. "Kitab əl-Buldan"da Qafqaza aid hissələr 2008-ci ildə tarix üzrə fəlsəfə doktoru Elmira Əlizadə tərəfindən azərbaycan dilinə tərcümə edildi. Əsərin rus dilinə tam tərcüməsi isə ilk dəfə olaraq L. A. Semyonova tərəfindən gerçəkləşdirildi və bu tərcümə 2011-ci ildə Moskvada işıq üzü gördü. L. A. Semyonova rus dilinə tərcüməni orijinal mətnin Maykl Yan de Xuye tərəfindən 1892-ci ildə gerçəkləşdirilmiş nəşrindən etmişdir.

## Qeydlər




## İstinadlar

## Mənbə
* Отдѣл первый. — Свѣдѣнiя арабскихь писателей о Кавказѣ, Арменiи и Адербейджанѣ. III. Ибн–Хордадбэ. IV. Кудама. V. Ибн–Рустэ. VI. Ал–Якубiй. — Переводь и примѣчанiя Н. А. Караулова, стр. 55–63. // Сборникь матеріаловь для описания мѣстностей и племень Кавказа (СМОМПК). Изданіе Управленія Кавказскаго Учебнаго Округа. Выпускь тридцать второй. Тифлись: Типографія Канцеляріи Главноначальствующаго гражданскою частію на Кавказѣ и К. Козловскаго, 1903.
* Крачковский И. Ю. Избранные сочинения. Том IV. Редактор IV тома: Г. В. Церетели. Москва–Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1957, с. 151–154.
* Orta əsr ərəb mənbələrində Azərbaycan tarixinə aid materiallar. Ərəbcədən tərcümə edən, ön söz, qeyd və şərhlərin müəllifləri: Z. Bünyadov, C. İsgəndərli, H. Əkbərov, S. Süleymanova, E. Ağayeva. Bakı: "Nurlan" NPM, 2005, 336 s.
* ал-Йа‘куби. Книга стран (Китаб ал-булдан). Вступительная статья, перевод, комментарии и указатели: Л. А. Семеновой. Москва: Издательская фирма "Восточная литература", 2011, 363 с. ISBN 9785020184688
* Murat Ağarı. Ya'kubi // Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt LXVIII. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınevi, 2013, s. 287–288.

## Xarici keçidlər
* .
* .
* .
*