open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arxitektor Kulikovun binası (Novoçerkassk)

**Arxitektor Kulikovun binası** — Rostov vilayəti Novoçekassk şəhəri ərazisində iki mərtəbəli bina. Bina XX əsrin əvvəllərində inşa edilmişdir. Bina Novoçekassk şəhəri Prosveşeniya küçəsi, ev 139 ünvanında yerləşir. Bina Modern stildə inşa edilmişdir. Bina Rusiya Federasiyasının regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir. Binanın mərkəzi hissəsinin yuxarısında mansard yerləşir. Əsas girişin üzərində eyvan vardır. Baş girişin hər iki tərəfində bir pəncərə yerləşir.

## Tarixi
Bina Novoçerkassk şəhərində XX əsrin əvvəllərində inşa edilmişdir. Bina Prosveşeniya küçəsi ev 139 ünvanında yerləşən arxitektor Kulikov tərəfindən inşa edilmişdir. O zamanlar bina Nikolayevski prosoektində yerləşirdi. Tikinti zamanı istifadə edilən əsas tikinti materialı kərpiç idi. Binanın əsas özəllikləri onun iri pəncələrələ sahib olmasıdır. Üstəlik ətrafı dekorla işlənmişdir. Onlar qəliz karnizlərə sahibdir. Daş üzlülər mühəccərlərlə eni stilə sahib olduğundan vahid tondem təşkil edir. Binanın bu tip elementləri tədricən sökülür. Bu səbəbdən binanın rekonstruksiyaya ehtiyacı vardır. 1906-cı ildə V. N. Kulikov Rəssamlar akademiyasından icazə aldıqdan sonra binada rəssamlıq məktəbi təşkil etmişdir. Bir müddət sonra bina şəhərin mədəni mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. 1992-ci ildə bina arxitektur və mədəni irscsitahısına daxil edilmişdir.


Şəkil:Жилой дом архитектора В.Н. Куликова - вход.JPG|
Şəkil:Жилой дом архитектора В.Н. Куликова - мансарда.JPG|
Şəkil:Жилой дом архитектора В.Н. Куликова.JPG|мини|


## İstinadlar
Naqolnaya çayı

**Naqolnaya çayı** — Rusiya Federasiyasının Rostov vilayəti ərazisindən axan çay. Polnaya çayının sağ qolunu təşkil edir. Üstəlik ona tökülən ikinci böyük çaydır. Çayın uzunluğu 44&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi isə 316&nbsp;km² təşkil edir. Çayın mənbəyi 190 metr yüksəkliyə malikdir. 
## Axarı
Naqolnaya çayı başlanğıcını Rostov vilayətinin Çertkov rayonu, Kamennaya Balka xutoru yaxınlığından başlayır. Mənbəyinin hündürlüyü 190 metrdir. Daimi axar Karpovka xutorundan başlayır. İlk əvvəl cənub-qərbə idtiqamətlənir. Pettrovski xutoru yaxınlığından isə cənuba istiqamətlənir. Polnaya çayına Afanasevski xutoru yaxınlığında tökülür. Ukratnanın sərhəd zonasına xaxın ərazidən keçir. Rostov vilsyətinin Millerov və Çertkov rayonları ərazisindən axır.

Sağ sahili hürdür, sol sahili isə düzəndir. Əsas qolları sol hissəsindən çaya tökülür. Hövzəsinin bir hissəsi isə Ukraynanın Luqansk vilayəti ərazisində yerləşir. 
## Tarixi
Çayın adı Don Kazaklarının 1822-1832-ci illərə aid qeydlərdə çəkilir:


Şimalı Doneslə əlaqədar sular: Sol tərəfdən ona Derkul çayı tökülür. Oma isə öz növbəsində Polnays və Proqnoy çayı axır. Polnaya çayına tökülən əsas çaylar: Roqalık, Naqolnaya, Kamışnaya və Juravku


## Yaşayış məntəqələri
* Kamennaya Balka xutoru
* Karlovka kəndi.
* Nikanorovka.
* Petrovski xutoru
* Novoaleksandrovski xutoru.
* Nijenaqolmaya kəndi.
* Afanasevski xutoru.

## İstinadlar

,
Moldova–Sloveniya münasibətləri

**Moldova-Sloveniya əlaqələri** (Slovencə: Odnosi Moldavija-Slovenija, Rumınca: Relațiilor Moldo-Slovenia, Rusca: Молдовы-Словении oтношения) — Moldova və Sloveniya arasında ikitərəfli əlaqələrdir. Moldova, bilinməyən bir tarixdə Sloveniya Respublikasını tanıdı. Diplomatik əlaqələr 1993-cü ilin Oktyabr ayının 27-də quruldu. Hər iki ölkə də Budapeşt'dəki (Macarıstan) səfirlikləri vasitəsilə təmsil edilir.

## Dövlət Ziyarətləri
Moldovan Prezident Petru Luçinski 2003-cü ilin Aprel ayında Sloveniyanı ziyarət etdi.

Sloveniya Prezidenti Yanes Dronovsek, 2004-ci ildə Moldovanın keçmiş prezidenti Vladimir Voronin ilə görüşdü və Voronin'in Moldova üçün sabitlik və təhlükəsizlik paktını imzalamasına dəstək verdi.

2007-ci ilin Aprel ayında Moldovan Baş nazir Vasile Tarlev, Sloveniya Baş naziri Yanes Yanşa'nı ziyarət etdi. Hər ikisi də iki ölkə arasında daha güclü ticarət əlaqələri qurulması üçün danışıqlar apardı və iki iqtisadiyyat nazirliyi arasında bir memorandum imzaladılar. Tarlev'in ziyarəti Lyublyana'daki dördüncü Moldovan-Sloven ticarət forumunun bir parçası idi.

## Əməkdaşlıq
Sloveniya Moldovanın Avropa İttifaqına qoşulma istəyi mövzusunda Moldovaya xüsusi yardım təklif etdi. Sloveniya xarici işlər naziri Dimitriy Rupel, Moldovanın keçmiş prezidenti Vladimir Voronin ilə Brüsseldə, 2008-ci ildə bir araya gələrək, Moldovanın korrupsiya ilə mübarizəsi mövzusundakı islahatlarını, Telekommunikasiya qanununu mediada və insan hüquqlarının plüralizmini təmin edəcək bir şəkildə icra əhəmiyyətini vurğulayan islahatlarını davam etdirməsinin lazım olduğunu söylədi.

## Həmçinin Bax
* Xarici siyasət
* Azərbaycan-Sloveniya münasibətləri
* Azərbaycan-Moldova münasibətləri

## İstinadlar
Bıstraya çayı

**Bıstraya** — Rostov vilayətinin ərazisindən axan çay olaraq Şimali Dones çayının sol qolunu təşkil edir. Çayın uzunluğu 218&nbsp;km təşkil edir. Hövzəsinin sahəsi isə 4460&nbsp;km² metrdir. Əsasən düzən ərazilərdən axır. Qidalanmasında qar suları üstünlük təşkil edir. Yaxınlığında kömür yatağı vardır. Yuxarı axarları yayda quruyur.

## Təsviri

Bıstraya Morozovsk şəhəri yaxınlığında bir necə axarın birləşməsindən sonra meydana gəlir. Çay artıq yuxarı axarlardan geniş yatağa sahib olur. Yaverkiev xutorundan yuxarı suyu axarı daimi deyildir. Ətrafında qrunt suları yuxarə axarlarda dərin, aşağı axarlarda isə üzə yaxındır.  
Bıstraya çayı ilk əvvəllər şimal-qərbə isriqamətlənir. Ancaq Qniloy çayı ilə birləşdikdən sonra cənub-qərbə istiqamətlənir. V. V. Boqaçevin fikirinə görə Qniloy çayı əsas çay hesab edilməlidir. Bıstraya çayının orta və aşağı axarları Qniloy çayına mənsubdur. Birləşmədən sonra yataq genişlənir.

Karpovo-Obrıvski yaxlnlığında yatağı ensizdir. Hər iki sahili olduqca hündür və qayalıdır. Çay yatağının eni az sululuq dövründə 30–40&nbsp;mm, gursululuq dövründə 120 metrdir. Az sululuq dövründə dərinliyi 75 sm-i keçmir.  
### Yaşayış məntəqələri
Bıstraya çayı boyunca yerləşən yaşayış məntəqələri: Moroxovsk şəhəri, Maslov xutoru, Mixaylov xutoru, Bıstrıqorski və Jırnov şəhər tipli qəsəbələri, Nijneserebyakovski xutoru, Ust-Bıstrı xutoru.

### Su rejimi
Gursululuq dövrü 10-15 gün davam edir. Suyunun səviyyədi qalxır.

### Qolları (mənsəbə olan məsafə)
* 136&nbsp;km: Qnilaya çayı.
* 150&nbsp;km: adsız çay.
* 175&nbsp;km: Suxaya axarı
* 185&nbsp;km: Naqornaya çayı
* 195&nbsp;km: Talovaya çayı.

## Mənbə
* http://rostov-region.ru/books/item/f00/s00/z0000016/st014.shtml
## İstinadlar
Antimonit

**Antimonit** (son lat. antimonium – sürmə) — stibnit – sulfidlər sinfindən mineral.

## Xüsusiyyətləri
Kimyəvi tərkibi – Sb2S3. Sinqoniyası rombikdir. Kristalları iynəvarı, prizmatik, aqreqatları radial şüalı və iynəvarıdır. Rəngi qurğuşunu-boz. Metal parıltılıdır. Sərtliyi – 2, sıxlığı – 4630 kq/m³-dir. Hidrotermal damarlarda qalenit, sfalerit, sinnabarit, xalkopirit və s. minerallarla birlikdə tapılır. Tərkibində 71,4% stibium və 28,6% kükürd var. Stibium filizlərinin əsas komponentidir.

## Xassələri
Rəng – göyümtül çalarlı oksidləşmə rəngli qurğuşunu-boz; Mineralın cizgisinin rəngi – qurğuşunu-boz; Parıltı – güclü metal; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 4,61-4,65; Sərtlik – 2; Kövrəkdir; Ayrılma – {010} üzrə mükəmməl, {110} üzrə qeyri  - mükəmməl; Sınıqlar – yarımqabıqvari, pilləli; Başqa xassələr – yarımkeçiricidir; Morfologiya – kristallar: uzunprizmatik, sütun - və iynəvarı, c oxuna paralel cizgil;. Uzunluğu 0,6 m-ə, qalınlığı 5 sm-ə çatan çox vaxt əyilmiş və burulmuş nəhəng kristalları məlumdur; İkiləşmə: tez-tez {110} və ya {010} üzrə polisintetik; Mineral aqreqatları: radial-şüalı, kol şəkilli, iynə - və yelpikvarı, bəzən sıx dənəvər kütlələr, sferolitlər, druzalar, püruzlar.
    
## Mənşəyi və yayılması
Tipik orta - və aşağı temperaturlu hidrotermal mineraldır. Sürmə - civə, az hallarda qurğuşun-sink, bəzən qızıl filizi yataqlarında rast gəlir. Habelə isti bulaq çöküntülərində və vulkanik sublimatlarda qeyd edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kinovar, kvars, flüorit, sfalerit, qalenit, realqar, auripiqment, barit, kalsit. Mineralın tapıldığı yerlər: Hsi-Kuanq-Şan (Çin); İşinokava (Yaponiya); Saravak (Malayziya); Razdol (Rusiya); Nikitovka (Ukrayna); Luxumi (Gürcüstan) və b. Azərbaycanda Levçay sürmə-civə, Əylis sürmə və Darrıdağ (Culfa) mərgümüş yataqlarında yayılmışdır. Qızılitən və Ağzıbir (Kəlbəcər rayonu) qızıl təzahürlərində, Dəvəboynu (Laçın rayonu) mərğümüş təzahüründə və göstərilən rayonların bəzi başqa məntəqələrində də qeyd olunur.

## Tətbiqi
Birləşmələri rezin, toxuculuq, şüşə sənayesində və b. geniş tətbiq olunan demək olar ki, yeganə sürmə filizidir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004

## Xarici keçidlər
* ANTIMONITE

## Şəkil qalereyası

Şəkil:Stibnite.jpg|
Stibnite-Calcite-203075.jpg|
StibineWolfsberg.jpg|
StibineToscane.jpg|
Estibina Jiangxi.jpg|
MineraleGAMPS2.jpg|
Poru

**Poru** () çəkilər fəsiləsinin çapaqlar cinsinə aid növdür.

## Yayılması
Xəzər hövzəsində bir növü və bir yarım növü mövcuddur. Tipik növ Şimali Xəzərdə, Volqa, Ural, Səfidruddan Terekin mənbəyinə qədər yaşayır. Cənubi-Xəzər porusu isə Xəzərin cənub hissəsində yaşayır.

## Morfoloji əlamətləri
Anal üzgəcində 32–42, bel üzgəcində 7–8 şüa, yan xətt orqanında 42–55 pulcuq var. Gümüşü rəngə çalan iri gözləri vardır. Bədəni hündür, yanlardan basıqdır. Anal üzgəci uzundur. Ağzı yarımalt, burnu qalındır. Pulcuqları iridir. Uzunluğu 30 sm-ə, kütləsi 1 kq-a qədərdir. Cənubi Xəzər yarımnövü daha az hündür bədəni, daha uzun anal və bir qədər alçaq bel üzgəcləri ilə seçilir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Keçici balıqdır. Xəzərdə yaşayır, çoxalmaq üçün regionun bütün iri çaylarına (Kür, Səfıdrud Lənkəran, Terek və b.) girir. Poru balığına Cənubi Xəzərin bütün qərb sahili boyu təsadüf olunur. Poru həm bitki və həm də heyvan mənşəli yemlə qidalanır. Heyvan mənşəli qidalar balığın yemində üstünlük təşkil edir.

## Çoxalması
Porunun çoxalmaq üçün çaylara girməsi qış vaxtına təsadüf edir. Bu balıqların əksəriyyəti kürü tökmək üçün, adətən qış aylarında suyun temperaturu 9–10 °C olduqda Kür çayına girir. Poru cinsi yetişkənliyə çox tez — erkəklər 2, dişilər isə 3 yaşında çatır. Cinsi yetişkənliyə çatmış poruların uzunluğu 17–41 sm, kütləsi 60–630 q olur. Erkəklər ölçülərinə görə dişilərdən xırda olur. Yapışqanlı kürülər substrata yapışır. Kürütökmə məhsuldarlığı 7,3–39,3 min arasında dəyişir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Qiymətli vətəgə balığı olan poru çoxalmaq üçün Kür çayına gedən zaman ovlanır. Onun əti yağlı və dadlıdır. Ətindən təzə, duzlanmış və hisə verilmiş halda istifadə olunur. Hazırda ehtiyatlan kəskin azaldığına görə təcili olaraq əməli tədbirlər görülməsi vacibdir.

## Sayı
Əvvəlki illərdə Kür çayında Bankə balıq vətəgəsində il ərzində 2.0 – 6.2 min sentner poru ovlanırdı. Hazırda ehtiyatı demək olar ki, tükənmişdir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Kür və Araz çayları axınlarının tənzim olunması ilə əlaqədar çoxalma yerlərinin sıradan çıxması. Eləcə də porunun qidalandığı sahələr olan dənizin sahil zonasının sahəcə kiçilməsi, həmin ərazilərin mütəmadi olaraq çirkləndirilməsi.

## Tətbiq olunmuş və lazımi mühafizə tədbirləri
Porunun zavod usulu ilə artırılmasının biotexniki normaları hazırlanmalı və süni artırılma tədbirləri həyata keçirilməlidir.

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın Qırmızı Kitabı, II Cild, 2013, Bakı.
# Əbdurrəhmanov Y. Ə. Azərbaycan faunası. Balıqlar. Bakı, 1966, s.162–164.
# H. S. Abbasov, R. V. Hacıyev İxtiologiya. Bakı,2007, s.238
# Абдурахманов Ю.А. Рыбы пресных вод Азербайджана. Баку: Элм, 1962, с. 248–255;
# Əbdurrəhmanov Y. Ə. Azərbaycan faunası. Balıqlar. Bakı, 1966, s.162–164.

## İstinadlar
Xəzər qarasolu

**Xəzər qarasolu** () — Qarasol növünə aid yarımnöv.

## Yayılması
Əsasən Cənubi və Orta Xəzərdə yayılmışdır. Samur çayının aşağı axarında Vələmir və Qusar çaylarında, Kürün aşağı axarında, Azərbaycanın cənub çaylarından Viləş, Qumbaşı və Lənkəran çaylarında yayılmışdı. Böyük və Kiçik Qızılağac körfəzlərində nisbətən çoxsaylıdır. Aqraxan və Araqum su hövzələrində, Türkmənbaşı körfəzinə qədər Həsənqulu rayonunda, Xəzərin qərb sahili çaylarından Terekdə, Rubasçayda qeydə alınmışdır.

## Morfoloji əlamətləri
Bədən nisbətən alçaqdır. Beli göyümtül-boz, qarnı gümüşü-ağ, bədənin aşağı hissəsindəki üzgəclər solğun-sarımtıldır. Ağzı alt aypara formasındadır. Bel üzgəcində 8, anal üzgəcində 16–19 şüa var. Bədəni orta hündürlükdə, başı və pulcuqları orta irilikdədir. Yan xətt orqanında 49–54 pulcuq vardır. Uzunluğu 12–30 sm, kütləsi 330 q-a qədərdir, 7 ilə qədər yaşayır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Areal daxilində qarasol bir sıra morfoloji əlamətlərinə və bioloji xüsusiyyətlərinə görə bir-birindən fərqlənən 3 müstəqil populyasiya əmələ gətirir. Qarasol ölçüsünə görə xırda, keçici balıqdır. O, bütün vaxtı dənizdə yaşayır, kürütökmə vaxtı çaylara girir. Xəzərin Azərbaycan sahilləri boyu bu balıq Samurun aşağı axarında, Qusarçay, Kür, Viləşçay, Qumbaşı və Lənkərançayda yayılmışdır. Su bitkiləri, frlanğıclar, su cücülərindən ağcaqanad, gündəcə və başqalarının sürfələri ilə qidalanır. Sonralar qidaya ilbizlər, qurdlar və b. dib heyvanları əlavə olunur.

## Çoxalması
Cinsi yetişkənliyə əsasən 4 yaşında, bəzi hallarda isə 3 yaşında çatır. Aprel-iyun aylarında suyun temperaturu 16–20 °C olduqda kürü verməyə başlayır. Çoxalmaq üçün çaylara girən qarasol balığının uzunluğu 14–22 sm, kütləsi isə 60–190 q olur. Ölçülərindən və yaşından asılı olaraq hər dişi balıq 10–55,7 min ədəd kürü verir. Kürüsü yapışqanlıdır. O, kürünü 0,2–1 m dərinlikdə, çay bitkilərinin gövdəsi və ya kökü üzərinə, bəzən isə çayda daşlar üzərinə tökür. Sürfələr mayda çıxır və tezliklə dənizə axışırlar.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Azsaylı olduğu üçün Kür-Xəzər zonasında onun vətəgə əhəmiyyəti azdır. Xəzər üzrə illik ovu min sentnerdən çox olmur. Azərbaycanda bir sıra illərdə Xəzər qarasolunun ovu 3–4-dən 138–150 sentnerə qədər olub. Son illərdə, ehtiyatının kəskin azalmasını nəzərə alaraq, zavod üsulu ilə artırılmasının texniki yolları işlənib hazırlanmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycan Heyvanlar aləmi III cild. Bakı, Elm 2004, s.116
# H. S. Abbasov, R. V. Hacıyev İxtiologiya. Bakı,2007, s.241

## Xarici keçidlər
Proletariya

**Proletariya** (;  — yoxsul sözündən) — müasir cəmiyyətdə əsas siniflərdən biri, muzdlu fəhlə; fəhlə sinfi. Yoxsul, heç bir mülkiyyəti olmayan adama deyilir.

## Marksist nəzəriyyədə proletariya

Marksist nəzəriyyədə proletariat istehsal vasitələrinə sahib olmayan sinfin adıdır. Proletar maaş alan fəhlədir. Proletariat, feodalizmin həll edilməsilə mülksüzləşən insanların, əmək gücünü müəyyən ödəniş qarşılığında satmaqdan başqa həyat variantı qalmaması ortaya çıxan, istehsaldakı mövqeləri etibarilə müəyyən bir qrup təşkil edən təbəqənin sinfi kimi tanınmasıdır.

Marksizm proletariat və burjuaziya (kapitalist sinif) bir-birinin ziddi iki mövqeyə ayırır, nümunə olaraq zavod işçisi pulunu mümkün qədər almaq istəyərkən müdir sayılan istehsal vasitələrinə malik insanlar da mümkün qədər az verməyə çalışır. Bunun da arxasında, hər iki sinif, istehsaldakı yerləri və ictimai həyatdakı mövqeləri tamamilə qarşıdurma vəziyyətindədirlər. Bu qarşıdurma müvəqqəti və aradan qaldırılan deyil, əksinə, ancaq sinifsiz cəmiyyətə keçdikdə bitəcək bir qarşıdurmadır. Proletarianın sinfi maraqları, Marksist nəzəriyyəyə görə, mövcud ictimai sistemin tamamilə aşılmasını və bir sinif olaraq özünün də ortadan qalxmasını tələb edir, lakin burjuaziya öz varlığını bu sistemin davam etdirilməsində tapır.

## İstinadlar
Ditrix Bukstehude

**Ditrix Bukstehude** [təqr. 1637, indiki İsveçdəki Helsinqborq,(?) – 9.5.1707, Lübek] — alman bəstəkarı və orqançalanı.

## Həyatı
Əslən danimarkalıdır. Musiqiçilər nəslindəndir. Gəncliyində Danimarkada kilsə orqançalanı işləmişdir. 1668-ci ildən ömrünün sonunadək Lübekdəki (Almaniya) Mariyenkirxenin orqançalanı olmuşdur. Hələ sağlığında Buxtehude ən yaxşı alman orqançalanlarından biri hesab edilirdi.Ditrix Buxtehude,Danimarka-Alman orqan ifaçısıdır.Buxtehude bu
gün Barokko dövrünün ən əhəmiyyətli bəstəkarlarından biri sayılır.Əslən
danimarkalıdır.Musiqiçilər nəslindəndir.Gəncliyində Danimarkada kilsə
orqançalanı işləmişdir.1668-ci ildən ömrünün sonunadək Lübekdəki
(Almaniya)Mariyen kirxenin orqançalanı olmuşdur.Hələ sağlığında
Buxtehude ən yaxşı alman orqançalanlarından biri hesab edilirdi.Diderich Buxtehude adı ilə anadan olmuşdur.Onun valideynləri
Johannes(HansJensen)Buxtehude və Helle Jespersdatter idi.Atası o
dövr Danimarka Monarxiyasının bir hissəsi olan,lakin indi Almaniyada
olan Holşteynin Duchy şəhərində(Oldesloe)anadan olmuşdur.
Buxtehudenin doğulduğu il və ölkə arasında alimlər mübahisə edirlər.Bir
qisim onun Oldesloedə doğulduğunu iddia edirlər.Lakin buna baxmayaraq
onun1637-ci ildə Danimarkanın Helsinborg şəhərində anadan olması
bilinir.Daha sonralar indiki adı ilə tanınan Ditrix Buxtehude adı altında
sənədlərini imzalamışdı.
Buxtehudenin təhsilinin başlanğıcı və gənclik illəri haqqında
məlumatlar məlum deyil.Şübhəsiz onun musiqi müəllimi atası olmuşdur.
Atası Helsingerdəki St Olaf kilsəsində orqanist idi.

## Fəaliyyəti
Onun zəngin yaradıcılıq fantaziyası və qeyri-adi bəstəkarlıq bacarığını təsdiqləyən orqan üçün yazdığı əsərləri (80-dən çox prelüd, tokkata, fantaziya, kansona, xoral işlə mələri və s.) şimali alman musiqi barok kosunun parlaq nümunələridir. Bu əsərlər İ.S. Baxın yaradıcılığının inkişafına təsir göstərmişdir; o, canlı əfsanəyə çevrilmiş ustadın ifasını dinləmək üçün 1705-ci ildə məxsusi olaraq Lübekə gəlmişdir. Buxtehude ansambl üçün 20-dən çox sonatanın və təqribən 20 klavir süitanın müəllifidir. Yaradıcılıq irsinin çox hissəsini müxtəlif ifaçı heyətləri üçün yazdığı vokal kompozisiyalar (100-dən çox kantata, motet, dini konsert və s.) təşkil edir.  

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* The International Dieterich Buxtehude Society, a recently formed Buxtehude-related group 
* Pipedreams program An audio program of works by and biography of Buxtehude, from Pipedreams
* Wolf’s Thematic Index of the Works of the Great Composers
Üçtikanlı tikanbalığı

**Üçtikanlı tikanbalığı**— ()-Tikanbalığıkimilər fəsiləsinin Qasterosteus cinsinin nümayəndəsidir.

## Yayılması
Atlantik və Sakit okeanların şimal hissələrində geniş yayılmışdır. Murmansk yaxınlığında, Ağ dənizdə rast gəlinir. İlk dəfə Xəzər dənizində tikanbalığıkimilər sinfinə daxil olan üçiynəli tikanbalığına 1984-cü ildə təsadüf olunub və bundan sonra az müddət ərzində o, Orta və Cənubi Xəzərdə, həm də Dəvəçi limanında geniş yayılıb.

## Morfoloji əlamətləri
Çılpaq bədənli, xırda balıqlardır, uzunluğu 5–6, az hallarda 10 sm-ə çatır. Dəvəçi limanında tədqiq olunmuş üçiynəli tikanbalığının uzunluğu 4,5–6,1 sm, kütləsi 1,4–4,3 q olmuşdur. Bel üzgəcinin qarşısında 3 sərbəst tikan vardır. Qarın üzgəcləri də tikan şəklindədir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Yaşayış yeri Dəvəçi limanı, Orta və Cənubi Xəzərin şərq və qərb sahilləridir. Tikanbalıqları xırda xərçəngkimilər, həşərat sürfəsi, dibdə yaşayan orqanizmlər və başqa balıqların kürü və sürfələri ilə qidalanırlar. Müşahidə yolu ilə müəyyən edilmişdir ki, bir ədəd tikanbalığı 5 saat ərzində uzunluğu 6 mm olan 74 ədəd enlibaş balıq körpəsi yemişdir. Üçtikanlı tikanbalığı qısa ömürlüdür, 3–4 il yaşayır.

## Çoxalması
Bir yaşında cinsi yetişkənliyə çatır. Kürü tökmə aprel ayından iyul ayınadək davam edir. Kürütökmə prosesi olduqca maraqlı keçir. Erkəklər su bitkilərindən xüsusi girişi və çıxışı olan yuva düzəldirlər. Dişi balıqlar öz kürülərini həmin yuvaya tökür və kürüdən sürfələr çıxanadək yuvanı qoruyurlar.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Ondan təbabətdə istifadə olunan müalicə əhəmiyyətli yağ, quşçuluq və heyvandarlıq təsərrüfatları üçün un istehsal olunur.Vətəgə əhəmiyyəti yoxdur.

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s.129.
# Əbdürrəhmanov Y. Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 224 s. 3.

## İstinadlar
Eduard Bulver-Litton

**Eduard Bulver-Litton** (; ) — İngiltərə yazıçısı, siyasi xadimi.

## Həyatı
Kembricdə Triniti-kollecdə oxumuşdur. 1831–41-ci illərdə viqlər və 1852-ci ildən Torilər partiyasından parlamentin üzvü; İngiltərə lordu, per (1866) olmuşdur. 1820-ci ildən Corc Bayronun təsiri ilə şeir yazmağa başlamışdır.

## Fəaliyyəti
"Folklend" adlı ilk romanı 1827-ci ildə çap edilmişdir. "Pelem, yaxud Centlmenin sərgüzəştləri" (1828) macəra-satirik romanı ilə şöhrət qazanmışdır. 30-a yaxın roman yazmışdır. "Yucin Eram" (1832) romanı və "Pompeyin son günləri" (1834), "Riensi, yaxud Sonuncu Roma tribunu" (1835), "Harold, yaxud Saksların sonuncu kralı" (1848) tarixi romanları daha məşhurdur. Elmi rasionalizmi (o cümlədən Çalz Darvinin nəzəriyyəsini) inkar etmiş, təxəyyülün gücünə və okkultizm təcrübəsinə inanmışdır ("Zanoni", 1842, "Qəribə əhvalat", 1862 romanları). Bulver-Litton detektiv janrının ("Pol Klifford", 1830), həmçinin roman-antiutopiyanın ("Gələcək irq", 1870) əsasını qoyanlardan biri olmuşdur. "Rişelye, yaxud Sui-qəsd" (1839), "Pul" (1840) və s. tarixi pyes və melodramların müəllifidir. Bulver-Littonun yaradıcılığının Çarlz Dikkens, U. Kollinz, E.Po, N. Qotorn və F.M. Dostoyevskiyə təsiri olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Works by Edward Bulwer-Lytton at Project Gutenberg
* Works by or about Edward Bulwer-Lytton at Internet Archive
* Works by Edward Bulwer-Lytton at LibriVox (public domain audiobooks)
Sivriburun kefal

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Yayılması
Atlantik okeanın şərqində Biskay körfəzindən Cənubi Afrikaya qədər və Aralıq,Qara,Azov dənizlərində yayılıb. Xəzərdə, xüsusilə onun cənubi-şərqində və cənubi-qərbində, o cümlədən Qızılağac körfəzində geniş yayılmışdır.

## Morfoloji əlamətləri
D IV, 1(8) 9, A III(8) 9 şüa var. Pilorik çıxıntıları 7-9 olur. Burun hissəsi nisbətən kütdür. Pulcuq örtüyü ön burun dəliyindən başlayır. Göz qapağı yoxdur. Quyruq gövdəsi nisbətən hündür və yastıdır. Uzunluğu 40 sm-ə, kütləsi 0,8 kq-a çatır, 11 ilə qədər yaşayır. İki bel üzgəci vardır. Döş üzgəcləri hündürdə, qarın üzgəcləri onlara yaxın yerləşmişdir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Dəniz balığıdır, sürü ilə yaşayır. Şirin suya heç girmir, pelagik həyat keçirir. Qidasını detrit, bioloji yığın, xırda molyuskalar, qurdlar və xərçəngkimilər təşkil edir. Ən çox xırda körfəzlərdə və gəmi dayanacaq larında, külək tutmayan yerlərdə toplanaraq orada da qışlayırlar. Erkən yazda kefal körpələri yemlənmək üçün böyük sürülərlə qışlama sahələrindən suyun temperaturu 13- 14°C-dən yüksəyə qalxdıqda, bütün körfəz ərazisində, xüsusilə cənubi Xəzərin 3-5 m dərinliklərində daha çox rast gəlinir. Xəzərin sahilboyu bütün dayazlıqlarında, ən şimal hissələrdən başqa, çox böyük ərazidə qidalanıb çəkilərini artırırlar.

## Çoxalması
3-6 yaşında cinsi yetişkənliyə çatır. İyun-iyul aylarında Cənubi və Orta Xəzərin sahilindən 5-7 mil aralı ərazinin hər yerində, 5-700 m dərinlikdə kürü tokür. Kütləvi kürü tökmə suyun səthində temperatur 25-29°C olduqda məhsuldarlığı qızılı kefalda olduğu kimi yüksəkdir. Uzunluğu 25- 39 sm olan balığın verdiyi kürünün miqdarı 450-600 min ədədə çatır. Avqust-sentyabr aylarında kefalın körpələri sahilə miqrasiya edir və dayaz (1 m-ə qədər) zonada yemlənirlər. Kürüdən yenicə çıxmış sürfənin uzunluğu 1,7 mm-ə qədər olur.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Kefal Xəzərin qiymətli vətəgə balıqları sırasındadır. Bütün il boyu,daha çox isə yaz və yay aylarında tutulur. Müxtəlif illərdə Azərbaycanda 209-1226 sentner kefal ovlanmışdır. Kefal ən çox yaz-yay aylarında ovlanır. Xəzərdə kefalın sənaye ovu 1937-ci ildən aparıldığına baxmayaraq, xüsusi ov alətləri olmadığından mövcud ehtiyatından tam istifadə olunmur. Buna baxmayaraq İranda ildə 2,4-5,1 min tonadək kefal ovlanır.

## Mühafizə tədbirləri
Ovunun tənzim olunması barədə qanun qəbul edilmişdir. Xəzərin çirklənməsinə və ovlama işinə qarşı nəzarətin gücləndirilməsi vacibdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Məcusi

(Ərəbcə: مجوس, Farsca: مگوش, atəşpərəstin cəmi)

Məcus, atəşpərəst dinində olan; atəşpərəst; oda sitayiş edən

İran və Hindistan xalqından bir qisminin mənsub olduğu inanclardan biridir. Bu inancı qəbul edənlərə "Atəşpərəst", rahiblərinə də "Muz" deyilir. Hindistan və ətrafında məşhur olan Brahmanların bir şöbəsi olan atəşpərəstlər, atəşə, inəyə, timsaha tapınırlar. Bunlar e.ə. təxminən 551 illərində Zərdüşt (Zarathoustra) deyilən bir kimsənin qurduğu bir növ inanışa bağlıdırlar. Atəşpərəstlər ölülərini basdırmazlar, xüsusi qüllələrdə saxlayarlar və kərkəslərə yedirərlər.

İranlılar, İbrahim əleyhissalamın bildirdiyi doğru dinə inanırdılar. Assurların bu ölkəyə hakim olmasından sonra, "Sabiilik" adı verilən etiqadlarını İranda yaymağa başladılar. Sabiilər, günəşi, ayı və ulduzları müqəddəs bir varlıq qəbul edib, müxtəlif bütlərə tapınırdılar. Tək Allaha inanmağı əmr edən ilahi dinin tamamilə unudulmasından sonra, İranlılar Sabiilik inancına bağlandılar. Bunlar, zamanla atəşə də müqəddəslik tanıdılar. Bir qisimi atəşi birbaşa tanrı qəbul edəcək qədər irəli getdi. Bundan sonra atəşə tapınma ayinləri uydurdular və heç sönmək bilməyən Atəşgahlar tikdilər.

Atəşpərəstlik inancında, atəşə tapınma ayinini ortaya çıxararaq, insanları oda ibadətə çağıran "Məcus" adında bir kimsədir. Bu ayin qurucusuna nisbətlə, bu inanışda olanlara "Məcusi" deyilmişdir. Məcusilik, Sabiiliyin daha da pozularaq davam edən dəyişik bir şəklidir. Məcusilər, köhnə filosofların yaradılış, xeyr və şər haqqında fikirlərini araşdırarkən, atəşin hərarətinin (istiliyinin) həyat və varlıqlar üzərində necə təsir etdiyini görmüşlər və həyatı meydana gətirən bir qüvvət olaraq, onu ilahi qüdrət saymışlar. Əvvəllər atəş, Allahın bir əsəri olub, özündə yaratma sifəti olması baxımından məbudun varlığına işarə, dəlil olan bir şey olaraq qəbul edilmişkən sonradan dini liderləri, bu əsas üzərində bəzi dəyişikliklər etdikdən sonra atəşin özünə tapınmağa başlamışlar.
Üç F

**Üç F** — (port. "*Três F"* (Futebol, Fado e Fátima) "Futbol, Fado və Fatima" mənalarını bildirən ifadə, sosial fenomen.

Portuqaliyada "Yeni Dövlət" (Estado Novo) avtoriatar rejimi dövründə, xüsusiylə 1951-ci ildən etibarən prezident Antoniu di Oliveyra Salazar dövrünü nəzərədə tutan bu ifadə, ölkədə sabitliyi saxlamaq üçün dövlətin istifadə etdiyi vasitə kimi nəzərdə tutulur.

# Futbol — Böyük böhran sonrası Latın Amerika və bir sıra Avropa ölkələrində ortaya çıxan ideoloji-siyasi hərəkatlardan geniş kütlələri yayındırmaq üçün dövlət əhalini futbola cəlb etməyə çalışırdı. Belə ölkələrdə iki klub arasındakı rəqabət daim önplanda saxlanılır, əhalinin, xüsusiylə də gənclərin mühabisə, müzakirə mövzusuna çevrilirdi. Portuqaliyada Sporting və Benfika klubları arasındakı rəqabət o dövrdən bəri davam etməkdədir.
# Fado — Portuqal gitarası müşayətində bir nəfər tərəfindən ifadə edilən, mövzusu hüzunlu olan tipik portuqal xalq musiqisi.
# Fatima — Portuqaliyanın mərkəzində yerləşərən Fatima adlı tarixi qəsəbədə, 1917-ci ildə 3 uşağın Bakirə Məryəmi görmələri barədə iddiaları, və bu dövrdə baş verən bəzi təbiət hadisələrinin xalq arasında ajiotaj yaradır. Daha sonrakı illərdə Vatikan bu hadisəni möcüzə kimi qəbul edir və Fatima kəndində baş verənləri ilahi mesaj və müqəddəs hesab etdiyini elan edir. Bu konteksdə "Fatima" sözü dinə, dini fanatizmə işarə edir. Bu ifadə günümüzdə, Portuqaliya daxili siyasətində geridəqalmışlığı, diktatorluğu, avtoritarizm və cəhaləti tənqid etmək üçün istifadə edilir. "Üç F" ifadəsinə müxalif olaraq, 1974-cü ildən etibarən, "Üç D" yəni Demokratikləşmə, Dekolonizasiya və Şəffaflıq (Democratizar, Descolonizar e Desenvolver.) şüarı önəm qazanmışdır.

## İstinadlar
Serb Respublikası coğrafiyası

Serb Respublikası coğrafi baxımından Balkan yarımadasının mərkəzində yerləşir. Serb Respublikasının ərazisi 24 641&nbsp;km² təşkil edir. O 42°° 33 ‘ və 45°° 16 ‘ şimal enliyi, 16°°11 ‘ və 19 °° 37 ‘ şərq uzunluğunda yerləşir. Serb Respublikası Aralıq dənizinə çıxışı yoxdur.

## Sərhədləri
Serb Respublikası Serbiya, Xorvatiya, Monteneqro və Bosniya və Herseqovina Federasiyası ilə sərhədlərə malikdir. Serb Respublikasının ümumi sərhədi 2170 kilometrdir. Onun 1080&nbsp;km Bosniya və Herseqovina Federasiyası ilədir. Bu ölkənin sərhədləri etnik tərkibə əsasən deyil Deyton anlaşmasına əsasən mövcud olan situasiya əsasında müəyyənləşmişdir.

Qiymətləndirməyə əsasən Serb Respublikasının konsilidirləşmiş dairəyə malik idi. Onun sərhədi 561 kilometr təşkil etməli idi.

## Relyef

### Dağları

Serb Respublikasınln ərazisi gromorfoloji baxımından müxtəlifdir. Şimalı təpəli ərazilərdən siyahısına daxildir. Şərqə və cənub-şərqə doğru Hersoqovina dağları ucalır.

Yaxorina dağı daha məşhurdur. Səbəb isə burada 1984-cü ildə qış olimpiya oyunlatı keçirilmişdir.

## Hidroqrafiyası
Serb Respublikası zəngin su resurslarına sahibdir.

### Çayları

Serb Respublikası ərazisindən axan çayların böyük qismi dağlıq ərazilərdən axdığından zəngin hidro enerji potensialına sahibdir.

Serb Respublikası ərazisindən axan iri çaylar: Drina (305&nbsp;km.), Sava (202&nbsp;km.) və Vrbas (117&nbsp;km.). Onların böyük hissəsi Qara dəniz hövzəsinə daxildir. Trebişnisa və Neretva çayı Adriatik dənizinə daxildir.

### Göl

Serb Respublikasının ən böyük gölü Bileçskoedir (27 064&nbsp;km²). Bu Balkanların ən böyük suni göküdür. Digər suni gölləri Peruçaskoe (12 401&nbsp;km²), Zvorniçnoe (8876&nbsp;km²), Vışeqrodskoe (8900&nbsp;km²) və Boçaskoe (2300&nbsp;km²). İri təbii gölləri Stirinskoe (0,129 км²), Kotlaniçskoe (0,044&nbsp;km²), Uloşskoe (0,043&nbsp;km²), Done-Bare (0,021&nbsp;km²) və Orlavskoe (0,021&nbsp;km²).

## Meşələr, flora və fauna
Sava çayının hövzəsində sıx meşələr vardır.

Serb Respublikasının ərazisində nəcib maral, qaban, vaşaq, canavar, meşə pişiyi, qonur ayı və s. canlılar rastlanır. Karst ərazilərində kərtənkələ, ilan, tısbağa kimi canlılar yaşayır. Quşlardan isə qartallar, şahinlər və bayuşlar üstünlük təşkil edir.

## Milli parklar

### Kozara
Parkın ərazisi 3520 hektardır. Park 1987-ci ildə Kozara dağının tarixi, mədəni və təbiət özəlliklərini qorumaq məqsədi ilə təşkil edilmişdir. Park Avropanın Milli Parklar Federasiyası siyahısına daxildir — EUROPARC.

### Suteska
Serb Respublikasının ən qədim parklarından biridir. Park 1962-ci ildə təşkil edilmişdir. Sahəsi 17 250 ha ərazini əhatə edir. Burada bürün Avropanın relik dörd meşədindən biri yerləşir. Burada həm də Serb Respublikasının ən hündür dağı Malıç yerləşir (2386 m). Park Avropanın Milli Parklar Federasiyası siyahısına daxildir — EUROPARC.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
*
Xəzər iynəbalığı

**Xəzər iynəbalığı** () —  aləminin  tipinin  sinfinin   dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. 

## Yayılması
Xəzər dənizinin hər yerində yayılmışdır. Cənubi Xəzərdə çayların dənizə qarışan hissəsində yaşayır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
İynəbalıq dəniz balığıdır, lakin şirin suda da yaşaya bilir. Uzunluğu 230 mm-dək olur, cinsi yetişkənliyə çatmış balıqların uzunluğu 90 mm-ə çatır. Dənizdə dəniz otu zosteraarasında şaquli vəziyyətdə yaşayır, Bədəninin rəngi yaşadığı mühitin -otların rəngində (yaşılımtıl-qonur) olduğundan çox çətin seçilir.

## Çoxalması
İynə balıqlarının da çoxalması çox maraqlı keçir. May-iyun aylarında çoxalma ərəfəsində erkək balıqların qarın nahiyyəsində uzununa iki dəri qatı əmələ gəlir və açıq kisə (kamera) şəklini alır. Dişi balıqlar kürülərini bu kameraya tökür. Kamera kürü ilə dolduqdan sonra, dəri qatları ağız- ağıza birləşərək qapalı kameraya çevrilir və kürülərin inkişafı bu kameranın daxilində gedir. Sürfələrin qidalanmasına xidmət edən sarılıq kisəsi sorulub qurtardıqdan sonra balalar kameranı tərk edərək sərbəst yaşamağa başlayırlar. Kamerada 34–40 ədəd, bəzən 82 ədəd kürü olur. Kürüdən sürfələr əmələ gəldikdən sonra kameranın ağzı açılır və uzunluğu 11,5 mm olan körpə balıqlar oradan çıxaraq suya düşür.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
İynə balıqlar xırda plankton orqanizmlərlə qidalanır, vətəgə əhəmiyyəti yoxdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dərinlik xulu

## Morfoloji əlamətləri
**Dərinlik xulu**— () Xəzərin endemik növlərindəndir. Başı, demək olar ki, üstdən basıq deyil. Ancaq eni adətən hündürlüyündən çoxdur. İkinci bel üzgəcinin hündürlüyü arxa tərəfdə bir qədər azalır.  Rostrumu azca sivriləşmişdir. Başının hündürlüyü enindən xeyli azdır. Qarın üzgəcləri anusa qədər çatmır, onun uzunluğu bədəninin uzunluğuna 7 dəfədən artıq yerləşir.  Bel üzgəcinin qurtaracağında heç bir ləkə yoxdur. Bədəni yarımşəffafdır. Diri halda bədəninin üzərində olan pulcuqlar aydın görünmür, bu zaman onun miomerlərini aydın saymaq olur.  Bədəni adətən ət rəngdə olur. Bu cinsin qalan bütün növlərindən fərqli olaraq birinci bel üzgəcində adətən 7, bəzən 6 və ya 8 şüa olur.

## Yayılması
Dərinlik xulu  Xəzər dənizində Samurçaydan başlamış Sumqayıta və cənubda Astarayadək yayılmışdır. Az miqdarda Abşeron sahillərində də təsadüf olunur. Dərinlik xulu Xəzərdə yaşayan xul balıqlarının ən böyüyüdür.  Onun ayrı- ayrı fərdlərinin uzunluğu 290 mm, kütləsi 330 q-a çatır. 

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Yırtıcı balıqdır, başlıca olaraq balıqla qidalanır, bundan başqa mədəsində molluskalar, dəniz otu da tapılır. 4 ilə qədər yaşayır. 

## Çoxalması
İki yaşında cinsi yetişkənliyə çatır, iyunun ikinci yarısından iyulun əvvə- linədək kürü tökməyə başlayır. Dişi balıqların hər birinin verdiyi kürülərin sayı 312 dən 2979 ədədə qədər olur. Dərinlik xulu kürüsünü iyul ayının əvvəllərində Orta Xəzərin qərb sahillərində tökür. 

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Vətəgə əhəmiyyəti yoxdur, həvəskar balıqçılar tərəfindən qırmaqla tutulur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s 140.
* Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 212 s.

## Xarici keçidlər

* Xulkimilər
* Girdə_xul

## Həmçinin bax
Kundryoçya çayı

**Kundryoçya çayı** — Rusiya Federasiyasının Rostov vilayəti və Ukraynanın Luqandk vilayəti ərazisindən axan çay. Şimali Dones çayının çayının sağ qolunu təşkil edir. Üstəlik ona tökülən iri çaylardan biridir. Çayın uzunluğu 244 km, hövzəsinin sahəsi isə 2320 km² təşkil edir.

## Axarı

Çayın uzunluğu 244 km, hövzəsinin sahəsi 2320 km² təşkil edir. Çayın mənsəbi Dones diyarında yerləşir. Çay əsasən qar suları ilə qidalanır. Mənsəbdə illik su sərfiyyatı 3,74 m³/san təşkil edir. Çay noyabrın sonları donur. Duzdan azad olunma isə martın ortaları baş verir. Kundryoçya çayı sahilində Krasnı Sulin kimi iri şəhər yerləşir. Naviqasiya üçün yarsrlı deyildir. Bu çay üzərində rayon ərazisində ən böyük anbar, Su-elektrik stansiyası və bənd yerləşir. Su səngin balıq ehtiyatlarına sahibdir. Burada nərəkimilər, çəkikimilər və sazan kimi qalıq növlərinə rast gəlmək olar. Sularında çoxlu sayda çay xərçəngini görmək mümkündür. Bugünkü gündə çayda üzmək qadağan edilmişdir. Səbəb isə onun güclü şəkildə kirlənməsidir.

1721-ci ildə Qriqori Qriqorieviç Kapustin Kundryoçya çayı hövzəsində kəşfiyyat işləri aparmışdır. Burada zəngin kömür hövzəsi aşkar edilmişdir. Burada Dones daş kömür gövzəsi yerləşir.

### Qolları (mənsəbə olan məsafə)
* 14 km: adsız, st. Verxnaya Kundryuçenskaya
* 88 km: adsız, Sadki kəndi.
* 166 km: Bolşaya Qniluşa axarı.
* 167 km: Qniluşa.
* 216 km: Berqutka çayı
* 220 km: Bolşaya Burqusta çayı

## İstinadlar
Xəzər çömçəxulu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Yayılması
Xəzər dənizində sahil boyu şimaldan cənuba qədər yayılmışdır. Yalamadan Sumqayıta və Nordost qoltuğundan Lənkəranın cənub hissəsinə qədər azsaylıdır. Abşeron və Astara yaxınlığında qeydə alınmamışdır.

## Morfoloji əlamətləri
D III-IV,I 7-8 (9) ,A I (6) 7-8-dir.Bel sırasında 23-25 ziyil olur. Uzunluğu 116 mm-ə qədər olur.Bədəni gödəlmiş, güclü şəkildə enlənmişdir. Başı və bədənin ön hissəsi basıqdır. Gözlərin arasında novşəkilli çökək yoxdur. Bel çıxıntıları sırası başın üst hissəsinə qədər uzanır. Bədənində iri xallar yoxdur. Qarın tərəfi çılpaqdır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Xəzərin endemik balıqlarındandır. Xəzər dənizində çömçə xulların 18 növü qeydə alınmışdır. Dənizin hər yerində yayılmışlar. Xərçənglərin və suitilərin qidasını təşkil edirlər.

## Çoxalması
Bir yaşında cinsi yetişkənliyə çatır.Kürüsünü hissə ilə tökür. May-iyun aylarında Orta və Cənubi Xəzərin qərb sahillərində kürü tökür. Dişi çömçəxulun verdiyi kürünün miqdarı 794 - 3536 ədəd olur. Sürfələr dibdə böyüyür.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Vətəgə əhəmiyyəti yoxdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şirman xulu

**Şirman xulu** () —  fəsiləsinin  cinsinə aid balıq növü.

## Yayılması
Mərmərə, Qara, Azov və Xəzər dənizi hövzələrində, limanlarda, bəzi çayların aşağı axarlarında, seyrək hallarda su anbarlarında yayılmışdır. Dənizdə yalnız tapılmışdır, lakin bəzi ərazilərdə haşiyələr daxildir. Abşeronun cənub hissəsində və Küryanı rayonda çoxsaylı, Samurdan Siyəzənə və Şıx sahəsindən Kürün Züd-ost qoltuğuna qədər azsaylıdır.

## Morfoloji əlamətləri
Bədəni axımlı, başı uzunsov, lövhəvarıdır. Üstdən yüngülcə basıqdır, ağzı iridir. Yaşlı fərdlərdə qarın sormacında yaxa pərləri kütdür. İkinci bel üzgəcinin hündürlüyü arxa uca doğru artır. Bədənin böyürlərində adətən, şahmat şəklində düzülmüş, iri bozumtul qonur xallar olur. Uzunluğu 20 sm-dən artıq deyil. Başı və üzgəcləri qara zolaqlarla örtülüdür. Dodaqları ətlidir, alt dodaq üst dodaqdan uzundur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Həmin dənizdə, həm də çay və göllərdə yaşayır. Dəniz bitkilərinin, daşların və yosunların arasında gizlənir. Tək yaşamır. 50 fərddən ibarət toplu şəklində yığışırlar. Dəniz sularında 10 m-dən dərinə üzmürlər. Qış aylarında dərinliyə üzürlər. Fırtınada sağ qalmaq üçün Şirman xulunun qarnında sormac var. O, bu sormac vasitəsilə daşlara yapışaraq qala bilir. Əsasən kiçik balıqlarla, dəniz qurdları ilə, molyuskalarla qidalanır.

## Çoxalması
Cinsi yetkinliyə 1–2 yaşında çatır. Kürüləmə erkən yazda olur. Kurülər selik vasitəsilə daşların altına yapışır. Erkəklər nəsil qayğısına qalırlar. Bir müddətdən sonra kürülər yumurta sarısı hesabına qidalanırlar. Sürfə halına gəldikdən sonra isə dənizin dibinə keçərək plankton, kiçik xərçəngkimilər və digər xırda canlılarla qidalanmağa başlayırlar.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Vətəgə əhəmiyyəti yoxdur. Həvəsgar balıqçılar tərəfindən ovlanır.

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar. III cild. Bakı: Elm, 2004, s.140.

## İstinadlar
Futbol üzrə SSRİ Superkuboku

SSRİ Futbol Superkuboku SSRİ çempionatının qalibi və kubokun qalibi arasında baş tutan bir və ya iki matçdan ibarət futbol turniridir.
## Tarix
Kiçik turnir ilk dəfə Komsomolskaya pravda qəzetinin redaktor rəhbərlərinin təşəbbüsü ilə təşkil edilmişdir. Turnir qeyri-rəsmi xarakter daşıyırdı və heç vaxt SSRİ Futbol Federasiyasının bir hissəsi olmamışdır. Turnir SSRİ futbolunun son 15 ilində, cəmi 7 dəfə təşkil olunmuşdur. 1983-cü ilədək turnir davamlı olaraq keçirilmirdi. Adətən turnir müvsümün ortalarında baş tuturdu.

1987-ci ildə SSRİ çempionatının qalibi olmuş "Spartak Moskva" və kubokun qalibi olmuş  "Dinamo Kiyev" arasında keçirilməsi planlaşdırılan oyun Moldovanın paytaxtı sayılan Kişinyov şəhərində baş tutmalı idi. Lakin Kişinyovda yetərli olmayan qeyri-kafi obyektlər səbəbindən matç heç bir zaman keçirilmədi. Sonuncu futbol üzrə SSRİ Superkuboku Rusiyanın Soçi şəhərində baş tutdu ki, burada da oyunu 1500 azarkeş izləmişdir.

## İllər üzrə final görüşləri
**1977 SSRİ Superkuboku**

----
**1981 SSRİ Superkuboku**

----
**1984  SSRİ Superkuboku**, iki oyundan ibarət olmuşdur

----

*Şaxtyor yekunda 3-2 hesabı ilə qalib oldu*
----
**1985 SSRİ Superkuboku**, iki oyundan ibarət olmuşdur

----

*Zenit yekunda 3-1 hesabı ilə qalib oldu*

## İllər üzrə qaliblər

## Klublar üzrə göstəricilər

## Respublikalar üzrə göstəricilər

## Xarici keçidlər
* USSR (Soviet Union) - List of Super Cup Finals, rsssf.com. Accessed on June 9, 2006.
* Well Forgotten Past , nevskoevremya.spb.ru. Accessed on June 9, 2006.

## Həmçinin bax
İribaş xul

**İribaş xul** () — başının iri olması ilə fərqlənir. Başı və bədənin ön hissəsi qalınlaşmış formadadır. İkinci bel üzgəcinin hündürlüyü demək olar ki, bərabərdir. Qarın sormac yaxasının pərləri xırda fərdlərlə iti, iri fərdlərdə isə kütdür. Belində tünd qonur xallar var. Böyürlərində bu xalların sayı beşdir. Onlardan biri üçkünc formalı quyruq üzgəcinin əsasındadır. 
## Yayılması
Xəzərin sahil zonasının daşlıq hissələrində yayılmışdır. Azərbaycan bölməsində ən çox Abşeron və Neft Daşları rayonunda, digər sahil zonasında və şirin su hövzələrində yayılmışdır. Xəzərdə bir yarımnöv - Qorlap xulu- N.kgorlap İijin əmələ gətirir. Qara dəniz növündə başın forması az və ya çox dərəcədə iti, Xəzər növündə isə üçkünc və kütdür. 
## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Dənizin sahil zonasında və şirin su hövzələrində azsaylıdır. Sahilin daşlı hissələrində Abşeron rayonunda və Kür Daşı adasında onun miqdarı artır. Çaylarda və onların qollarında, daha çox Kürdə, Lənkərançayda, Astaraçayda, Mingəçevir və Varvara su anbarlarında yayılmışdır. 
## Çoxalması
2-3 yaşında cinsi yetişkənliyə çatır, aprel - may aylarında Volqanın aşağılarında və Orta Xəzərin qərb sahillərində çoxalır. Məhsuldarlığı 1302 - 6905 ədəd kürüdən ibarətdir. Balığın bədəni açıq - boz rəngində olduğundan sahil daşlıqları arasında onları görmək çox çətin olur.
## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Vətəgə əhəmiyyəti yoxdur. Həvəskar balıqçılar üçün yaxşı ov obyektidir.

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s 141.
# Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 212 s.

## İstinadlar
Kerçik çayı

**Bıstraya** — **Kerçik** — Rusiya Federasiyasının ərazisindən axan çay. Don çayının qolu olan Aksay çayının sağ qolunu təşkil edir. Üstəlik həcminə görə onun ikinci qoludur. Çayın uzunluğu 64&nbsp;km, hömzəsinin sahəsi isə 652&nbsp;km² təşkil edir.

Kerçik tipik çöl çayıdır. Çay özü ilə bərabər çoxlu sayda çöküntü materalı gətirir. Bu çöküntülər Aksay çayının lilləşməsinə səbəb olur

*Kerçik* → Aksay → Don.

## Adı
*Mokrı* Kerçik çayı adı Suxoy Kerçik adından fərqləndirmək məqsədi ilə deyilir. Çayın adı digər obyeklərə qoyulmuşdur: Kerçik stansiyası, Kerçik qəsəbəsi, Kerçik kəndi, Kerçik-Savrov xutoru və Mokrı Kerçik qəsəbəsi.

## Axarı
Çay başlanğıcını Dones vilauətinin Kerçik stansiyasının cənubundan götürür. İlk əvvəl cənuba doğru istiqamətlənir. Kerçik-Savrov xutoru ətrafında cənub-qərbə yönəlir. Mokrı-Kerçik qəsəbəsi yaxınlığında ona Mokrı Loq qolunu qəbul edir. Sonradan isə ona sağ hissədən Suxoy Kerçik çayı xutoru tökülür. Buradan isə o cənuba istiqamətlənir. Nikolayevka qəsəbəsində isə ona Ozerki çayı tökülür. Aksay çayına 77&nbsp;km qalmış ona tökülür.  
Çay Rostov vilayətinin Oktrabrski və Ust-Dones rayonları ərazisindən axır. 
## Hövzəsi
* **Kerçik**
** Burqusta çayı — (sağ)
** Mokrı loq çayı — (sol)
** Suxoy Kerçik çayı — (sağ)
** Ozerki axarı — (sol)
** Pervı Loq — (sol)

## Yaşayış məntəqələri
* Kerçik-Savrov xutoru.
* Atlantovo qəsəbəsi.
* Mokrı Kerçik qəsəbəsi.
* Nikolatevka xutoru.
* Nijnedonsk. 
* İsaevski xutoru.
* Kerçikski xutoru.

## Mənbə
* Река Керчик 
## İstinadlar
Qriqori Petrov (keşiş)

**Qriqori Petrov** (; ) — rus rahib, yazıçı və jurnalist.

## Həyatı
XX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasında ən tanınmış din xadimlərindən və yazıçılardan biri kimi məşhurlaşmışdır. Fərqli fikirlərinə görə kilsədən qovulmuş, rahiblik həyatı başa çatdıqdan sonra bütün fəaliyyətini ədəbiyyata həsr etmişdir. Petrov eyni zamanda kütlələr qarşısındakı etdiyi çıxışları ilə də tanınmışdır.

Oktyabr inqilabının baş verməsindən sonra ölkədən qaçmaq məcburiyyətində qalmışdır. Yuqoslaviya Krallığında keçirdiyi həyatının son illərində bir çox əsər qələmə almışdır. Əsərlərində olan fikirlər səbəbindən bir çox kitabı SSRİ-də qadağan edilməsinə baxmayaraq, həmin dövrlərdə yeni-yeni təşəkkül tapan Bolqarıstan və Türkiyə kimi dövlətlərdə böyük maraqla qarşılanmışdır.

Ağ Zanbaqlar Ölkəsində əsəri yazıçının ən məşhur əsərlərindən biridir. Əsərdə yazıçının Finlandiyada yaşadığı illərdə ki, təcrübələri qələmə alınmışdır. Ağ Zanbaqlar Ölkəsində kitabı Finlandiyanın çətin təbii şərait və vəziyyətdən necə böyük uğurlar qazanmasından bəhs edir. Kitab Mustafa Kamal Atatürkün göstərişi ilə hərbi məktəblərin tədris planına salınmışdır.

## İstinadlar
Ağ zanbaqlar ölkəsi

**Ağ zanbaqlar ölkəsi** () — Qriqori Petrov tərəfindən 1923-cü ildə yazılmış tarixi roman. Əsərdə Qriqori Petrovun müxtəlif vaxtlarda çıxdığı Finlandiya səyahətlərində gördükləri əks olunmuşdur. Kitab Yohan Vilhelm Snelman adlı fin mütəfəkkirin öz xalqını düşmüş olduğu ağır durumdan çıxarması yolunda apardığı mübarizəni ətraflı şəkildə izah etməkdədir. İlk dəfə 1923-cü ildə Sarayevo şəhərində nəşr edilmişdir. Qısa müddət sonra bir çox dilə tərcümə edilərək, xüsusi ilə Bolqarıstan və Türkiyədə böyük marağa səbəb olmuşdur. 1925-ci ildə Bolqarıstanda nəşr edilməsindən sonra kitabın bütün ölkə ərazisinə yayılması üçün dövlət səviyyəsində işlər aparılmış və bu ölkədə yaşayan türk icmasının vasitəsilə kitabın məşhurluğu Türkiyəyə yönəldilmişdir.

Mustafa Kamal Atatürkün göstərişi ilə kitab Türkiyədə yerləşən məktəblərdə tədris olunmağa başlamışdır. Kitab ilk dəfə Azərbaycan dilinə 2016-cı ilin aprel ayında *Milli Fikir Mərkəzi* və *Kitabıstan* yayınlarının birgə fəaliyyəti nəticəsində nəşr olunmuşdur. 2017-ci ildə *XAN nəşriyyatı* tərəfindən kitabın II nəşri həyata keçirilmişdir.
İrigöz şişqarın

**İrigöz şişqarın** () — siyənək cinsinin nümayəndəsidir.

## Yayılması
Orta və Şimali Xəzərin qərb sahillərinə yaxın yayılmışlar. Cənubi Xəzərdə az miqdarda təsadüf olunur.

## Morfoloji əlamətləri
Bədəni uzunsov-hündürdür. Bel üzgəcində 12–15, anal üzgəcində 15–21 şüa var, qəlsəmə dişcikləri seyrəkdir, uzun və kobuddur, sayı 27-dən 40-a qədərdir. Gözləri iri, dişləri möhkəmdir. Hər iki çənədə və xış sümüyündə yaxşı inkişaf etmiş dişlər vardır. Ən irisinin uzunluğu 35 sm-ə çatır, əksəriyyəti 14–21 sm uzunluqda olur, 8 ilə qədər yaşayır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Daim dənizdə yaşayan irigöz şişqarına Xəzərin hər yerində təsadüf olunur. O, çaylara girmir. Kürü tökən fərdlərin uzunluğu 23–24 sm, kütləsi 190–240 q olur. İrigöz şişqarın Cənubi Xəzərdə qışlayır, çoxalmaq üçün şimala miqrasiya edir. Kürü tökdükdən sonra onlar tədricən Orta Xəzərə qayıdırlar. İrigöz şişqarın başqa siyənəklərə nisbətən soyuqsevən növdür. Payızda, temperatur hələ yüksək olan vaxt irigöz şişqarın dərin qatlara enir. Oktyabrda suların tədricən 16–19°C-yə qədər soyuması ilə əlaqədar irigöz şişqarın əsasən üst qatda toplanır. Yırtıcı həyat tərzi keçirir, balıqlarla, eləcə də xərçəngkimilərlə qidalanır.

## Çoxalması
İrigöz şişqarının erkəyi cinsi yetişkənliyə 2 yaşında, dişisi 3–4 yaşında çatır. Bu balıqlar Şimali Xəzərin şərq rayonlarındakı dayazlıqlarda kürü tökür. Hər bir dişi balıq 47,1–131,7 min ədədə qədər kürü tökür. Bəzi fərdlər Şimali Xəzərin qərbində Suiti adaları rayonunda çoxalır. Kürütökmə mayın əvvəlində suyun temperaturu 14–16 °C olduqda başlayır və ayın sonunadək davam edir. Kürülər dibdə inkubasiya dövrünü keçirirlər. İrigöz şişqarının körpələri suyun bütün qatlarında yaşaya bilir, ancaq dib laylara üstünlük verirlər.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Mühüm vətəgə obyektidir. Dəniz siyənəklərinin ovu, eyni zamanda nərəkimilərin körpələrinin ovlanması ilə əlaqədar məhduddur. Həzırda irigöz şişqarın atma torlar vasitəsilə Şimali Xəzərin qərb sahillərində ovlanır. Son illərdə onun ovu ildə 50 ton təşkil edir. Su soyuduqca balıqlar daha dərin qatlara enir ki, bu vaxt onları drifter torları vasitəsilə alt qatlardan ovlayırlar.

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 73.
# Əbdürrəhmanov Y. Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 224 s.68.
# Казанччев Е.Н. Рыбы Каспийского моря. M.; Изд: Легкая пищевая промышленность, 1981, с.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nurəddin

**Nurəddin**, **Nürəddin**, **Nuriddin** — kişilərə verilən şəxsi ad.

* Nurəddin Babayev — 
* Nurəddin Həbibov — 
* Nurəddin Sadıqov — 

;Digər
* Nurəddin (Laçın) — Laçın rayonunda kənd.
* **Nurəddin** — Laçın rayonu ərazisində mineral bulaqlar. 

## Həmçinin bax
* Nurəddinli
Ryota

**Ryota** — Kişi adı.

* Ryota Morioka — Yaponiya futbolçusu.
* Ryota Morivaki — Yaponiya futbolçusu.
* Ryota Naqaki — Yaponiya futbolçusu.
* Ryota Oşima — Yaponiya futbolçusu.
* Ryota Tsuzuki — keçmiş Yaponiya futbolçusu.