open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baxmutino mədəniyyəti

**Baxmutino mədəniyyəti** — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikasında Xalqların böyük köçü (5–7/8-ci əsrlər) dövrünə aid arxeoloji mədəniyyət.

Başqırdıstan Respublikasının Baxmutino kəndinin adı ilə adlandırılmışdır.

Ufa çayının aşağı axınından Belaya çayının Kamaya töküldüyü rayonadək yayılmışdır.

İlk dəfə 1911-ci ildə burada dəfn yeri aşkarlanmışdır. 1928-ci ildə A.V. Şmidt tərəfindən Baxmutino qəbiristanlığında, Çandar və digər yaşayış yerlərində aşkar olunmuş materiallar əsasında müəyyənləşdirilmişdir. Mazunin mədəniyyətinin (onu bəzən Baxmutino mədəniyyətinin erkən mərhələsi hesab edirlər, 3–4-cü əsrlər) başqırd variantının və gəlmə əhalinin ənənələri əsasında təşəkkül tapan Baxmutino mədəniyyətinə sonradan Turbaslin mədəniyyəti, Kuşnarenko mədəniyyəti və Şimali Qafqazla əlaqələr də təsir göstərmişdir.

Yarımqazmaları, çoxsaylı təsərrüfat quyuları, o cümlədən taxıl anbarları olan şəhər və kənd yerləri aşkar edilmişdir. Hər nekporolda meyitlərin eyni səmt də dəfn olunduğu torpaq qəbirlər üstünlük təşkil edir. Dəfn mərasimlərində istifadə edilən müxtəlif heyvan fiqurları, dairəvi oturacaqlı və nöqtəvi basmalı keramika, qaşovlar və s. tapılmışdır. Baxmutino mədəniyyəti Perm fin-uqorlarının çöl mədəniyyəti, həmçinin ehtimal ki, Uralaşırı mədəniyyətlərlə əlaqələrini əks etdirir.

VIII əsrdə Baxmutino mədəniyyətinin daşıyıcıları türk başqırd tayfaları tərəfindən sıxışdırılmış, yaxud assimilyasiyaya uğradılmışlar.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Башкирская энциклопедия в 7 т. / Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2005. — Т. 1 (А - Б). — 624 с. — 7 000 экз. — ISBN 5-88185-053-X.
Ay çayı

**Ay çayı** () — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikası və Çelyabinsk vilayəti ərazilərindən axan çay. Ufa çayının (Volqa hövzəsi) sol qoludur.

Çayın uzunluğu 549&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi isə 15 min km2-dir.

Uraltau silsiləsinin yamaclarından başlanır.

Əsasən, qar suları ilə qidalanır. Ortaillik su sərfi Meteli kəndi yaxınlığında 80 m3/san-dir. Oktyabrın sonlarından aprelin ortalarınadək donmuş olur. Üzərində su anbarları, hövzəsində ümumi sah. 31,7&nbsp;km2 olan 177 göl var. Zlatoust şəhəri Ay çayının sahilindədir.

## Qalereya

Bridge on the Ay River.jpg|Çayın üzərində körpü
Вид на Ай с Больших Притёсов.jpg|
Панорама, вид на деревню Сикияз-Тамак.jpg|
Пещера в Занозинской излучине, на реке Ай 3.jpg|


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Ай // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*Ай // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.

## Xarici keçidlər
*Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия'' 
*Река Ай. Башкирская энциклопедия. 
*satkatur.ru  Турфирма Сатка — тур, организация сплавов по реке Ай, экскурсии, транспорт, организация корпоративного отдыха.

## İstinadlar
Rayan Babel

**Rayan Babel** (; ) — hollandiyalı keçmiş peşəkar futbolçu.

## Karyerası
Əsasən yarımmüdafiənin sol cinahında oynayan Babel, hücum mövqeyində də çıxış edir.
34 yaşlı futbolçu peşəkar karyerasına Hollandiyanın "Ayaks" klubunda başlayıb, daha sonra İngiltərənin "Liverpul", Almaniyanın "Hoffenhaym" və Türkiyənin "Kasımpaşa", Səudiyyə Ərəbistanının "Əl-Əin" kimi klublarında çıxış edib. 2016-cı ilin yayında isə futbolçu "Deportivo La-Korunya" klubuna transfer olunub. Hollandiya milli komandasıyla 43 oyuna çıxan Babel 5 qolla yadda qalıb. 2016/2017-ci il mövsümünün qışında Türkiyə klublarından Beşiktaş’a transfer olundu.

Burada başarılı çıxış edən Babel 2019 da Fulhemə transfer oldu. 6 ay sonra Qalatasaray a imza attı. Leipsing lə hazırlıq matçın da 2 qol atdı.

Babel 9 noyabr 2024-cü ildə futbol karyerasını bitirdiyini açıqlayıb.

## İstinadlar
Rixard Ştraus

**Rixard Georq Ştraus** () son romantik və erkən modern erasının aparıcı alman bəstəkarı.

Qızılgül kavalyeri, Elektra, Kölgəsiz qadın və Salomeyanın da daxil olduğu operaları ilə, alman poeziyasını klassik musiqiyə uyğunlaşdırması ilə — xüsusilə, Sonuncu Dörd Nəğməsi; Don Juan, Ölüm və Transformasiya, Till Ulenşpigelin şən zarafatları, Zərdüşt belə deyirdi, Bir qəhrəmanın həyatı, Ev simfoniyası, Alp simfoniyasının da daxil olduğu simfonik şeirləri ilə və digər instrumental əsərləri ilə məşhurdur. Ştraus həmçinin Qərbi Avropa və Amerikada görkəmli dirijor kimi tanınır.

## İstinadlar
Şaran rayonu

**Şaran rayonu** () — Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  

Rayonun inzibati mərkəzi Şaran kəndidir.
## Coğrafi yerləşməsi
Başqırdıstanın qərbində yerləşir. Ərazisinin dörddə bir hissəsini meşələr təşkil edir. Ərazisindən İk və Syuk çayı keçir. Burada neft yataqları və kərpiç mammalının ehtiyatları vardır. Rayonun ərazisi 1 384&nbsp;km² təşkil edir. Ərazisi şimaldan cənuba 38&nbsp;km, şərqdən qərbə 43&nbsp;km məsafədə uzanır.

## Tarix
1935-ci ildə Başqırdıstan ərazisində təşkil edilən 14 rayondan biridə Şaran rayonu olmuşdur. Əvvəllər onun ərazisi Tuymazı, Bakalimnski, Çekmaquşey rayonları ərzisinə daxil idi.

İlk təşkil olunma zamanı 26 kənd inzibati vahidliyinə 136 yaşayış məntəqəsi daxil idi. Burada cəmi 52 min insan yaşayırdı. Rayonun 8349 sakini alman faşıstlərinə qarşı müharibədə iştirak etmişdir. Müharibə illərində rayondan 4317 şaranlı həlak olmuşdur.

Böyük Vətən müharibəsi dönəmində cəbhəyə 3 milyon pud çörək, 18 min sentner ət, 5 milyon 813 min süd, 21 milyon rubl pul göndərilmişdir. Bu dövrdə rayonun 6580 sakini müxtəlif medallarla mükafatlandırılmışdır.

## Əhali
Ümumrusiya siyahıya alınmasına Başqırdıstan Respublikası Şaran rayonu ərazisin milli tərkibi:tatarlar — 33 %, başqırdlar — 24,9 %, , marilər — 19,7 %, ruslar — 11,6 %,  çuvaşlar —  9,7 %, digər millər — 4,3 %.
Milli tərkib:

## İnzibati-ətazi vahidləri

Şaran rayonunda 13 kənd inzivati vahidliyinə 104 yaşayış məntəqəsi daxildir.

## İqtisadiyyat
Kənd təsərrüfatının istiqaməti: yemlik-heyvandarlıq istiqamətli, şəkər çuğunduru, arıçılıq. 
## Nəqliyyat
Rayon ərazisindən bir çox qaz kəmərləri keçir. Misal: Çelyabinsk — Petrovsk, Urenqoy — Petrovsk və Urenqoy — Novopskov. Kompressor stansiyasından il ərzində 85 mlrd m³ qaz nəql edilir. Rayondan Bakalı — Tuymazı və Çekmaquş — Tuymazı avtomagistalları keçir.

## Tanınmış şəxsləri
* Mixail Anisimoviç Yeqorov - Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
* Rima Akberdinova Batalova - idman ustası.
* Zakir Xadi - Tatar yazıçısı.
* Yusuf Qarey - Başqırd yazıçısı. 
* İbrahim Abdullin - Dramaturq.
* Fen Bəliəhmədov - müğənni.

## Sosial sfera
Rayon ərazisində 49 ümumtəhsil mərkəzi, 17 orta məktəb, 26 kütləvi kitabxana, 51 klub, 4 xəstəxana fəaliyyət göstərir. Burada tatar və başqırd dillərində «Şaranskie pastorı» adlı qəzet buraxılır. 
## Mənbə
* Официальный сайт Администрации Шаранского района 

## İstinadlar
Həsən Ağasoy

**Həsən Vəliqulu oğlu Ağayev (Ağasoy)** ( ) — Azərbaycan teatr aktyoru, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (1999).

## Həyat və yaradıcılığı
Həsən Ağasoy 1958-ci ilin mart ayının 27-də Culfa rayonunun Gülüstan kəndində anadan olub. 1975-ci ildə Culfa şəhər orta məktəbini bitirib. 1975-ci ildə M.A.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət institutunun dram və kino aktyorluğu fakültəsinə daxil olub. Tələbəlik illərində aktyor sənəti dərsini Azərbaycan SSR-nin Xalq artisti Rza Təhmasibdən alıb. Həmçinin eyni vaxtda Həsən Ağasoya görkəmli şair, dramaturq, Hüseyn Cavidin qızı Turan Cavid Azərbaycan teatr tarixindən dərs deyib. 1979-cu ildə institutu bitirərək, təyinatla C.Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili teatrına göndərilib. O gündən bu günə kimi teatda aktyor vəzifəsində çalışır. Həsən Ağasoy Naxçıvan teatrının səhnəsində 80-dən çox müxtəlif xarakterli obrazlar yaradıb. 1979–1981-ci illərdə hərbi xidmətdə olub. Ehtiyatda olan zabitdir.

## Mükafatları
1984-cü ildə "Naxçıvan MSSR əməkdar artisti", 1989-cu ildə "Azərbaycan SSR əməkdar artisti", 1999-cu ildə isə "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adlarına layiq görülüb. 2005–2010-cu illərdə, 9 may 2018-ci ildə və 6 may 2023-cü ildə Prezident Mükafatına layiq görülmüşdür. 2008-ci ildə "Tərəqqi" medalına layiq görülüb.

## Teatroqrafiya
Azərbaycan Respublikasının xalq artisti Həsən Ağasoyun oynadığı rolların bir qismi:

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Respublikasının xalq artistlərinin siyahısı
Federiko Obama

**Federiko Obama Ondo** (4 fevral 2000-ci ildə anadan olub) — **Fede** kimi də tanınan, La Liqa təmsilçilərindən olan Atletiko Madrid klubunun akademiyasında müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Ekvatorial Qvineya futbolçusu.

## Peşəkar karyerası
Obama gənc yaşlarında Ekvatorial Qvineyaı tərk edərək İspaniyaya köçmüş və Torrexon bölgəsində yaşamışdır. Fede 2008-ci ildə Atletiko Madrid klubunun akademiyasına qəbul olunmuşdur.

## Milli karyerası
Obama Ekvatorial Qvineya milli futbol komandasına ilk dəfə 2017-ci ilin avqust ayında 17 yaşı olarkən  çağırılmışdır. O, milli komanda ilə debütünü 3 sentyabr 2017-ci ildə Benin millisinə qarşı yoldaşlıq oyununda etmişdir. Həmin görüşdə Ekvatorial Qvineya rəqibinə 2-1 hesbaı ilə məğlub olmuşdur.

## Şəxsi həyatı
Obamanın əkiz qardaşı Salomon Obama Atletiko Madrid klubunun akademiyasında çıxış edir və İspaniyanın gənclər millisinin üzvüdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Cero a Cero Profile
*Atlético Madrid profile
*Youth UEFA Profile
Şuçi dağları

**Şuçi dağları** - Tatarıstanın Tetyuşkom rayonunda yüksəklik cənub və şərqdən Volqa çayı ilə (Volqa çayının saı tərəfi) və şimal və qərbdən Kilna çayını hövzəsi ilə əhatələnir. Şuçi dağnın cənub-şərq kənarında Kuybişev su anbarı və Zoy mağarası yerləşir. Dolinovka - Şuçi dağının ən ucqar yarğanında yerləşir. Massivin ən dərinliyində isə eyni adlı Labay yarğanı yerləşir.   

Şuçi dağları tamamilə meşə ilə örtülüb və ölkənin ən keçilməz hissəsidir. Burada ağcaqayın, şam, çökə və tozağacına rast gəlinir. 

## İstinadlar
Gipsi-1

**Gipsi - 1 -** Tatarıstan Kama-Ustin rayonunda yerləşən gips qazıntılarıdır. Volqanın sahilində, Kuybışev su anbarının səviyyəsində 20 m yüksəklikdə, Tenişova qəsəbəsinin cənub-şərqində  yerləşir. Bura heç yerdə rast gəlinməyən gips tullantıları ilə zəngindir və buda turistləri özünə cəlb edir. 

Bu tullantılar 1930-cı ildən gips yatağından gips çıxarılması zamanı yaranıb. 1950-ci ildə isə bu yatağın istismarı dayandırılmışdır. Onun 11 çıxışı mövcuddur. Burada istismardan sonra dəmir qalıqları və qatarların reysləri qalıbdı. 2005-ci ildə yenidən qəza baş verdi. 2011-ci ildə isə digər qəzadan sonra Avropa Tetşikov kömürçülərini ora daxil olmağı qadağan etdi.

Onun divarları alpinistlərin istifadəsinə verilib. Onun yanında Yurev mağarası yerləşir.

## İstinadlar
Ermitaj bağı (Kazan)

**Ermitaj sarayı** - Kazanın Vahidov rayonunda yerləşir. Əvvələr saray Alaksandr, İznov və Nikalay (bu sarayın sahibinin familiyası) sarayı adlanıb. 

## Harada yerləşir
Tarixi şəhərin mərkəzində, Marusov və Butlerov təpələrinin  və iki yarğanın arasında, Tukuya meydanı mərkəzində yerləşir. Arxa hissəsində Şaparov küçəsi, digər hissələrində isə Nekras və Mayakov küçələri keçir. Parkın sahəsi 4 hektardır.

## Tarixi
Müharibə illərində park dağılmış və sonra yenidən qurulmuşdur. 1950-ci ildə parkda kinoteatr və sonra isə uşaq sahəsi salındı. Sonra burada Lenin və Kirovun büstlərini qoydular. SSRİ dağıldıqdan sonra büstlər götürüldü.

## İndiki vəziyyəti
Burada 500-ə yaxın müxtəlif növ ağac cinxləri mövcuddur. Hal-hazırda parkda asfalt yol, oturacaqlar, işıqlar və saxta çit var. 2013-cü ildən Vi-Fi qoyolub. Nekrasov küçəsi yaxınlığında eyni adda kafe var. Bağ özünün qeyri-adi bitkiləri ilə fərqlənir. Bura "şəhərin əfsanəsi"adlanır. Tələbələr və digər şəhər sakinləri buraya istirahətə gəlirlər.
Yurev dağları

**Yurev dağları** — Tatarıstan ərazisində Volqanın sağ sahilində yerləşən yüksəklik. Qərbdə Sviyaqa çayı, Mordov çayından cənubda, şərqdə Volqa çayı, şimal və cənub hissədən Sulisa və Ulema çayının vadisi ilə əhatələnir. Bəzi mənbələrdə Borodskie dağları kimi qeyd edilir. Bu səbəbdən bəzən Syukeev dağları olaraq bilinir.

## İstinadlar
Yanaul rayonu

**Yanaul rayonu** () — Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
Rayonun inzibati mərkəzi Yanaul kəndidir.
## Coğrafi yerləşməsi
Başqırdıstanın şimal-qərbində yerləşir. Qərbdən Udmurdiya, şimaldan isə Perm diyarı ilə sərhəddə malikdir. İqlimi mülayim kontinentaldır. İsti və bir az quraqdır. Ərazisindən Buy çayı axır. Çay üzərində Karmanov SES vardır. Boz meşə torpaqlarına sahibdir. Sıxiynəyarpaqlı, seyrəkiynəyarpaqlı və enliyarpaqlı meşələr ərazisinin 23,3 % əhatə edir. Rayonun ərazisi 2 176&nbsp;km² təşkil edir. Faydalı qazıntılardan neft üstünlük təşkil edir.

## Əhali
Ümumrusiya siyahıya alınmasına Başqırdıstan Respublikası Yanaul rayonu ərazisin milli tərkibi: başqırdlar — 43,3 %, tatarlar — 22,8 %, udmurtlar — 14,1 %, ruslar — 11,7 %, marilər — 6,9 %, digər millər — 1,,2 %.

## İnzibati-ətazi vahidləri

Yanaul rayonunda 18 kənd inzivati vahidliyinə 104 yaşayış məntəqəsi daxildir. Rayon ərazisinə daxil olan yaşayış məntəqələri: Aybulyak, Akılbay, Andreevka, Andreevka, Arlyan, Asavdıbaş, Aleqaç, Axtıyal, Badryaş, Badryaş-Aktau, Bayquzino, Baysorovo, Banibaş, Barabanovka, Budya Varyaş, Bulat-Elqa, Varyaş, Varyaşbaş, Verxnıy Çat, Verxnaya Barabanovka.

## İqtisadiyyat
Alışeevski rayonu əsasən sənaye-aqrar rayondur. Ərazisindən neft çıxarılır. Bu işi «Krasnoxolmeft» İB həyata keçirir. 21 kalxoz, 3 sovxoza sahibdir. Kənd təsərrüfatının əsas sahələri: Taxılçılıq, kartofçuluq, qoyunçuluq, ətlik-südlük istiqamətli maldarlıq və donuzçuluq. Arışılıq inkişaf etmişdir. Ərazisindən Moskva - Yekaterinburq dəmiryolu keçir. Avtomobil əlaqəsi Ufa - Yanaul magistralı ilə təmin edilir.

## Sosial sfera
Rayon ərazisində 66 ümumtəhsil mərkəzi, 18 orta məktəb, 34 kütləvi kitabxana, 72 klub, 3 xəstəxana fəaliyyət göstərir. Burada tatar və rus  dillərində  «Ynaulskie zori», həcinin 2008-ci ildən gündəlik «Variant-52» qəzetləri buraxılır. 1993-cü ildən «Yanaul televiziya və radiosu» fəaliyyət göstərir.
## Mənbə
* Rayon saytı
* Книга памяти Янаульского района

## İstinadlar
Həmzə-hacı məscidi

**Həmzə-hacı məscidi** — Başqırdıstanın Ufa şəhərində yerləşən cümə məscidi. Ünvan: Ufa, Yuri Qaqarin küçəsi, 16.

## Tarixi
Məscid Sipaylova mikrorayonunda yerləşir. Məscid 10 il müddətində Həmzə Qallayamovun vəsaiti hesabına inşa edilmişdir. 2006-cı ildə açılışı baş tutmuşdur. Burada müsəlman kitabxanası, az təminatlıların övladları üçün internetə sahib mədrəsə fəaliyyət göstərir.
2010-cu ildə Ufa şəhər rəhbərliyinin məscidi dağıtmaq istəyi barədə məlumat dərc olunmuşdur.

## İstinadlar
Başqırdıstan–Tatarıstan münasibətləri

**Başqırdıstan–Tatarıstan münasibətləri** — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikası ilə Tatarıstan Respublikası arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr.

## Tarixi
Etnik quruluş etibarilə başqırdlar tatarlara yaxındırlar.

Tarixi mənbələrə görə, başqırd-tatar əlaqələri hələ təxminən on min il əvvəl başlamışdır.

1552-ci ildə Kazan xanlığının süqutundan sonra hər iki türk boyu – tatar və başqırdlar ruslara qarşı birlikdə qiyam qaldırmış, lakin XVIII əsrin sonlarında rus hakimiyyətinə daxil olmaq məcburiyyətində qalmışlar. Bundan sonra hər iki respublikanın ərazisi Rusiya imperiyasının tərkibində olmuşdur.

Dörd əsrlik bir dövrdə bir yerdə yaşayan başqırdlar və tatarlar bir-biriləriylə tamamilə qaynaşmışlar. Kazan şəhərindəki mədrəsələrlə Başqırdıstan şəhərləri olan Ufa, Orenburq, Kargah, Troyskiy, İsterlibaş və digər şəhər və qəsəbələrdəki mədrəsələr arasında təhsil və tədris üsulları baxımından demək olar ki, heç bir fərq yox idi. Təhsil işçiləri arasında tatarlar olduğu kimi, çoxlu başqırdlar da var idi. Onlar heç bir zaman ayrılıq və həsrət yaşamamışlar.

Son dövrlərin tanınmış yazıçı, tarixçi və şairlərindən Həbibünnəccar, Zəki Vəlidi Toğan, Şeyxadə Babiç və digərləri əsərlərini başqırd dilində deyil, məhz tatar dilində qələmə almışlar. Ancaq bu əsərlər bolşevik çevrilişindən sonra süni olaraq cənub-qərbi başqırd ləhcəsinə köçürülmüş və qiyamdan 9 il sonra, 1926-cı ildə başqırd dilində ilk kitab yayımlanmışdır.

Tatar kommunisti Sultan Qaleyev bütün "inqilabçı müsəlmanlar" üçün Tatar-Başqırd Respublikası və müsəlman Qızıl Ordusu təşkil etmək ideyasını irəli sürmüş, lakin bu ideya qəbul olunmamışdır. Tatar-Başqırd Sovet Respublikasını qurmaq layihəsi baş tutmadıqda, 20 mart 1919-cu ildə RSFSR daxilində Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikası quruldu. 1920-ci il mayın 27-də isə Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası yaradıldı. Daha sonra isə hər iki dövlət RSFSR-in subyekti kimi SSRİ-nin tərkibində olmuşlar. SSRİ dağıldıqdan sonra isə hər ikisi Respublika statusu alsa da Rusiya Federasiyasının tərkibindəki subyektlərdəndirlər.

## İstinadlar
Salavat bayramı

**Salavat bayramı (başq. Salauat yıyını)** — Salavat Yulayev günləri çərçivəsində qeyd olunan respublika səviyyəli folklor bayramı.

## Bayram haqqında
"Başqırdıstan Respublikasında Salavat Yulayev günlərinin keçirilməsi barədə" sərəncam Respublika prezidenti tərəfindən 2004-cü ilin iyulunda imzalanıb. Həmin vaxtdan etibarən "Salauat yıyını" hər il Respublikanın müxtəlif şəhər və rayonlarında keçirilir. Əvvəlcə təsnifat mərhələsi keçirilir.

Respublikanın folklor bayramı olan "Salauat yıyını"nın keçirilməsinin məqsəd və vəzifələri aşağıdakılardır:
* Xalq yaradıcılığının qorunub saxlanılması və inkişafı;
* Yetişməkdə olan nəsildə Salavat Yulayev obrazında vətənə, onun tarixi keçmişinə sevgi, milli qürur, yaşlı nəslə hörmət və qayğı hissi aşılamaq;
* Başqırd xalqının milli adətlərin təşviqatı və təbliğatı;
* Milli İdman növlərinin təbliğ edilməsi;
* Sağlam həyat tərzinin təbliğ edilməsi.
Bayram çərçivəsində yarış keçirilir: "Salauat yıyını batırı", "Saya kızzar", yurt müsabiqəsi, ənənəvi idman yarışları (kisə ilə qaçış, yun üzərində gediş, kisə ilə mübarizə, kureş (güləş) , Salavat Yulayev adına kürəş mübarizəsi turniri). 2015-ci ildə "Salaut yıyını" proqramına qalibin Bayka Aydar adına mükafatla təltif olunduğu sesenlər yarışı da əlavə edildi.
* 2004 — Başqırdıstanın Salavat rayonu
* 2005 — Başqırdıstanın Salavat rayonu
* 2006 — Başqırdıstanın Baltaçevskiy rayonu
* 2007 — Başqırdıstanın Çekmaquşevskiy rayonu
* 2008 — Salavat şəhəri
* 2009 Ufa şəhəri
* 2010 — Başqırdıstanın İşimbay rayonu
* 2011 — Başqırdıstanın Salavat rayonu
* 2012 — Başqırdıstanın Salavat rayonu 
* 2013 — Başqırdıstanın Salavat rayonu
* 2014 — Başqırdıstanın Salavat rayonu

## Salauat yıyını — 2010
"Salauat yıyını −2010" tarixi məkan olan Toratau dağlarının ətəyində qeyd olundu. Məhz bu yerdə ərazi yıyını keçirilirdi və başqırd tayfaları taleəhəmiyyətli məsələlərin həlli üçün burada toplaşardılar.

RF-nın və ölkənin müxtəlif regionlarından olan başqırdların III ümumdünya qurultayının nümayəndələri də orada iştirak etdilər.

## Həmçinin bax
* Yıyın
* Salavat Yulayev

* Başqırdıstan bayramları

## Xarici keçidlər
* Salavat rayonunda Salauat yıyını bayramı keçirildi. (rusca) 
* Respublikanın folklor bayramı olan "Salauat yıyını (rusca)

## İstinadlar
CineMastercard

**CinemaPlus** və ya sponsorluq razılaşmasına əsasən **CineMastercard** – Azərbaycanda fəaliyyət göstərən kinoteatrlar şəbəkəsi. 2012-ci ildə **28 Cinema** adı ilə yaradılmışdır.

## Tarixi
Kinoteatr şəbəkəsinin əsası 17 dekabr 2012-ci ildə 28 Cinema adı ilə qoyulmuşdur. 2015-ci ildə adını CinemaPlus olaraq dəyişdirmişdir. 2020-ci ildə Azərbaycanca başlamış COVİD-19 pandemiyası səbəbilə 2021-ci ilin oktyabrına qədər fəaliyyətinə fasilə verməli olmuşdu. 2024-cü ildə Mastercard ilə əldə olunmuş razılaşmaya əsasən adını CineMastercard olaraq dəyişdirmişdir.

## Haqqında
Kinoteatrlar şəbəkəsinə 9 kinoteatr, 50-dən çox ekran və 5000-dən çox oturacaq daxildir. 3D-kontentini nümayiş etdirmək imkanı olan rəqəmsal proyeksiya sistemi və kinoekranlar ilə təchiz olunub. Həmçinin gücləndirilmiş parlaqlıq və *Enhanced 4K Barco* təsvirinə malikdir.

Kinoteatrlar şəbəkəsində *Platinum Movie Suites* konsepsiyası əsasında tamaşaçılara dəridən hazırlanmış, söykənəcəyi arxaya açılan italyan kreslolarda film izləmək və kinoseans zamanı qida və içkilərin sifariş etmək imkanı yaradılmışdır. Azərbaycanda *Dolby Atmos* texnologiyası ilk dəfə CinemaPlus tərəfindən tətbiq edilmişdir.

CinemaPlus Azərbaycanda yerli dublyajın inkişafı ilə məşğul olur və gündəlik olaraq bu filmlərə bir neçə seans ayırır. Dublaj *[[Cinemazadeh]]* studiyası tərəfindən hazırlanır. Bundan əlavə, açıq havada kino nümayişləri, kino həftələri, filmlər üçün xüsusi nümayişlər keçirilir.

## Kinoteatrlar
* 28 Mall
* Gənclik Mall
* Dəniz Mall
* Azərbaycan Kinoteatrı
* Amburan Mall (3 zal, 164 yer)
* Gəncə Mall (5 zal, 453 yer)
* Xəmsə Park (Gəncə, 5 zal və 461 yer)
* Nizami Kinoteatrı (Sumqayıt, açılışında İlham Əliyev iştirak edib)

## Həmçinin bax

* Park Cinema
* Nizami (kinoteatr)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Tikəband şəlaləsi

**Tikəband şəlaləsi** — Talış dağlarının zirvəsində Azərbaycanın Lerik rayonun şəlalə.

## Şəlalə haqqında
Tikəband şəlaləsi dəniz səviyədən 1300 m hundurlukə yerləşir. Şəlaləsinin eni 5 m, hündürluyü isə 10 metrdir.

## Həmçinin bax
* Qələbin şəlaləsi
* Mamırlı şəlalə (Qax)
* Afurca şəlaləsi

## İstinadlar
Karaidel rayonu

**Karaidel rayonu** () — Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
Rayonun inzibati mərkəzi Karaidel kəndidir.
## Coğrafi yerləşməsi
Başqırdıstanın şimalında yerləşir. Ərazisindən Ufa, Ryazan, Kirzya, Bayki, Uryuş şayları axır. Rayonun ərazisi 3 664&nbsp;km² təşkil edir. Ufa platosunun ərazisində yerləşir. Ərazisinin böyük hissəsində əsasən boz meşə, açıq-boz, qərbində isə qara torpaqlar yaylılmışdır. Ərazisindən kərpiç gili, neft, tikinti daşı, qum çıxarılır.   şimaldan cənuba 38&nbsp;km, şərqdən qərbə 66&nbsp;km məsafədə uzanır. Rayon ərazisindən Moskva — Çelyabinsk dəmiryolu və Çişmi — Davlekonova — Qırğız-Miyaki, Raebski — Sterlitamak avtomobil yolu keçir.

## Tarix
Rayon 20 fevral 1932-ci ildə Askin və Baykin rayonlarının ləğv edilməsindən sonra meydana gəlmişdir. 1956-cı ildə Baykibaşev rayonu ləğv edilərən ona birləşdirilir.

31 avqust 1956-cı ildə RSFSR Ali Sovetinin Prezidium qərarı ilə Baykibaşev rayonunun mərkəzi Karaidel rayonu elan edilir. Bundan sonra rayon buna müvafiq olaraq Karaidel adlanmağa başlanılır.
## Əhali
Ümumrusiya siyahıya alınmasına Başqırdıstan Respublikası Karaidel rayonu ərazisin milli tərkibi: başqırdlar — 47 %, tatarlar — 26,9 %, ruslar — 19,8 %, marilər —  5,4 %, digər millər — 0,9 %.

## İnzibati-ətazi vahidləri

Rayonda 17 kənd inzivati vahidliyinə 99 yaşayış məntəqəsi daxildir

## İqtisadiyyat
Karaidel rayonu əsasən meşə-aqrar rayondur. 119,7 min ha ərazisi (rayonun 35,6 %  ərazisi) meşə təsərrüfatının, 76,2 min ha əkin sahələrinin, 23,5 min ha otlaq sahələrinin payına düşür. Kənd təsərrüfatının əsas istiqamətləri: Taxılçılıq, kartofçuluq, ətlik-südlük istiqamətli heyvandarlıq, donuzçuluq. 
Ərazisindən Birsk — Mesyaqutovo — Satka avtomobil yolu keçir.

## Sosial sfera
Rayon ərazisində 65 ümumtəhsil mərkəzi, 23 orta məktəb; musiqi məktəbi və peşəkar uçiliş, 38 kütləvi kitabxana, 63 klub, 1 rayon və 7 kənd  xəstəxanası fəaliyyət göstərir. Burada «Karaidel» adlı qəzet buraxılır. 
## Tanınmış şəxsləri
* Vladimir Rəşidoviç Alimov — Rusiya Milli Qəhrəmanı.
* Vasili Semyonoviç Dulsev — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.
* Pyotr Qeorqieviç Korokin  — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
* Marat Parisoviç Mirqazyamov  — Başqırdıstan Respublikası Baş Naziri.
* Nikolay Kiriloviç Romanov — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
* Sergey Pavloviç Çerepaxin — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

## Mənbə
*Alışeevski rayonu administrasiyası 

## İstinadlar
Asiya məscidi

**Həmzə-hacı məscidi** — Başqırdıstanın Ufa şəhərinə daxil olan Kalinin rayonu Maksimovka kəndində yerləşən cümə məscidi.

## Tarixi
"Asiya" məscidi heç bir dini qrumun dəstəyi olmadan İldus Urazbaxtıevin ailəsinin vəsaiti hesabına inşa edilir. Asiya sözü əəb dilindən tərcümədə "təsəlli, müalicə" mənasını verir. Məscidin tikintisi İldus Urazbaxtıevin babası Mansur tərəfindən başa çatdırılmışdır. O, isə öz növbəsində Molla Məhəmməd-Qarifin oğlu olmuşdur.

## mənbə
*
İskəndərin Çin xaqanı ilə görüşü

**İskəndərin Çin xaqanı ilə görüşü** —  1524-1525-ci illərdə hazırlanmış Nizami Gəncəvinin *"[[Xəmsə]]"* əlyazmasına Sultan Məhəmməd tərəfindən çəkilmiş rəsm əsəridir.  Metropoliten muzeyində (fol.213) saxlanılan bu əlyazma məşhur xəttat Sultan Məhəmməd Nur tərəfindən köçürülmüşdür.  Əlyazmasında ümumilikdə müxtəlif rəssamlar tərəfindən çəkilmiş 15 miniatür vardır. 

## Mövzu

Nizaminin *“[[İskəndərnamə]]”* poemasında, İskəndər Çin xaqanından yeddi illik xərac istəyir. Xaqan bunun cavabında söyləyir ki, *“Mən razıyam, ancaq bir şərtlə ki, bundan sonra yeddi il yaşayacağıma yazılı sənəd verəsən.”*  Bu cavab İskəndərin xoşuna gəlir və bir illik xərac ilə kifayətlənəcəyinə söz verir. Xaqan xəracı gətirmək üçün bir günlük möhlət alıb geri qayıdır. Lakin ertəsi gün böyük ordu ilə İskəndərin qərargahına yaxınlaşır. İskəndər qoşunu gördükdə elə zənn edir ki, çinlilər qəflətən hücuma keçmişlər. Bu zaman xaqan bildirir ki, o, vuruşmaq fikrində deyil və özü ilə ona görə qoşun gətirmişdir ki, onun təslim olmasını zəiflik əlaməti kimi qiymətləndirməsinlər. Xaqanın bu ağıllı hərəkətini bəyənən İskəndər, Çindən xərac almaq fikrindən əl çəkərək, xaqanla dostlaşır və qonaq kimi onun sarayına gedir. 

## Təsviri

Rəssam bu miniatürdə ədəbi təsvirin təfərrüatına varmış və onu rəsm dilinə çevirmişdir. Şairin təsvir etdiyi ağıllı, tədbirli Çin xaqanının müdrikliyini miniatürdə gözə çapdırmaq üçün onun fiqurunu böyük planda və kompozisiyanın mərkəzində, İskəndərin obrazını isə ikinci planda vermişdir. Miniatürdə xaqanın tünd yerlikdə açıq rəngli paltarda verilməsindən doğan rəng kontranslığı obrazın baxımlı və ifadəli çıxmasına səbəb olmuşdur.

## Tədqiqi

Miniatürdə müəllifin imzası yoxdur. Lakin, tədqiqatçı K. Kərimov dəlillərlə əsərin Sultan Məhəmmədin fırçasına aid olmasını sübut edir. O, qeyd edir ki, “bu miniatürün obrazlı ifadə vasitələri, ümumi kompozisiya, personajların tipi, hadisənin vaqe olduğu mənzərənin təsviri və sair kimi üslubi xüsusiyyətlər Sultan Məhəmmədin 1539-1543-cü il tarixli əlyazmaya, habelə digər əlyazmalarına çəkdiyi miniatürlərlə ümumi oxşarlıq təşkil edir.”
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*
Barski meşəsi

**Barski meşəsi** () – Başqırdıstanın (Rusiya) İşimbayski rayonunun şimal-qərbində yerləşən meşə. Sahəsi 14&nbsp;km2 təşkil edir. Sterlitamak şəhərindən 20&nbsp;km, İşimbay şəhərindən 20&nbsp;km uzaqlıqda yerləşir.

Axmerovski meşəsində üstünlük təşkil edən əsas ağac növləri palıd və cökədir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Axmerovski meşəsi
Niyə mən müsəlman deyiləm (kitab)

**''Niyə mən müsəlman deyiləm **(ing. Why I Am Not a Muslim) *[[İbn Varraq]] tərəfindən yazılmış [[İslam]] və quranın tənqidi mövzusunda bir kitabdır. İlk dəfə "*Prometheus Books" *nəşriyyatı tərəfindən 1995-ci ildə [[ABŞ]]-da nəşr olundu. Kitabın adı [[Bertran Rassel]]a essesinə bir hörmət əlaməti olaraq belə adlandırımışdı. Rassel də dini tənqid mövzusunda "Niyə mən xristiyan deyiləm" ([[İngilis dili|ing]].*Why I Am Not a Christian) ''kitabı ilə dinə qarşı baş qaldırmışdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Katalaza-peroksidaz

**Katalaza-peroksidaz** (EC nömrəsi: 1.11.1.21, katG (gen)) fermentinin sistematik adı hidrogen-peroksid oksidazadır. Bu ferment aşağıdakı reaksiyada katalizator rolunu oynayır:

: (1) donor + H2O2 \rightleftharpoons oxidized donor + 2 H2O
: (2) 2 H2O2 \rightleftharpoons O2 + 2 H2O

Bu ferment H2O2-dən O2-ni çıxarır.

## İstinadlar
Fall Out Boy

**Fall Out Boy** () – ABŞ rok qrupu. 2001-ci ildə İllinoys ştatının Uilmett qəsəbəsində yaradılmışdır. Qrup vokalist və gitarist Patrik Stamp, bassçı Pit Vents, gitarist Co Troman və təbilçi Endrü Hörlidən ibarətdir. Qrup Çikaqonun hardkor-pank mənzərəsindən təsirlənmişdir. Musiqi qrupu əvvəlcə Vents və Troman tərəfindən qrupun üzvlərinin aid olduqları hardkor qruplarla yanaşı əlavə pop-pank layihəsi kimi yaradılmışdı. Stamp isə qısa müddətdən sonra qrupa qoşulmuşdur. Hörli qrupa qoşulana qədər qrupda bir sıra təbilçi çıxış etmişdir. 2003-cü ildə qrup debüt albomu olan *"[[Take This to Your Grave]]"* albomunu buraxmışdır. Albom böyük səs gətirmiş və uğur qazanmışdır. *"Take This to Your Grave"* 2000-ci illərin pop-pank musiqisinə böyük təsir göstərən işlərdən biri kimi göstərilir.

Ventsin qrupun mahnı yazıçısı, Stampın bəstəkar olması ilə qrup 2005-ci ildə növbəti hit albomu olan *"[[From Under the Cork Tree]]"* albomunu buraxmışdır. Alboma daxil olan *"[[Sugar, We're Goin Down]]"* və *"[[Dance, Dance (mahnı)|Dance, Dance]]"* sinqlları hit olmuşdur. Albomun özü isə iki dəfə platin sertifikasiya almışdır. Bu uğurdan sonra qrupun üzvləri superulduza çevrilmişdilər. 2006-cı ildə qrup *"[[Ən yaxşı yeni müğənni nominasiyasında Qremmi mükafatı|Ən yaxşı yeni müğənni]]"* nominasiyasında Qremmi mükafatına namizəd göstərilmişdir. Qrupun 2007-ci ildə buraxdığı üçüncü albomu *"[[Infinity on High]]"* ilk həftəsində satdığı 260.000 disk ilə *Bilboard 200* hit-paradında birinci yerə yiyələnmişdir. Albomun *"[[This Ain't a Scene, It's an Arms Race]]"* və *"[[Thnks fr th Mmrs]]"* sinqlları hitə çevrilmişdir. Dördüncü albom *"[[Folie à Deux (albom)|Folie à Deux]]"* fanatlar tərəfindən qarışıq rəylər almış və kommersiya cəhətdən elə də böyük uğur əldə etməmişdir. *"[[Believers Never Die – Greatest Hits]]"* albomunun buraxılmasından sonra qrup 2009-2012-ci illərdə yeni layihələr kəşf etmək məqsədilə fasilə vermişdir. 2012-ci ildə qrupun üzvləri yenidən bir araya gəlmiş və *"[[Save Rock and Roll]]"* albomunu buraxmışdır. Albom çox böyük uğur əldə etmiş, *"[[My Songs Know What You Did in the Dark (Light Em Up)]]"* sinqlı top-20 sinqldan birinə çevrilmişdir. 2015-ci ildə qrup altıncı studiya albomu olan *"[[American Beauty/American Psycho]]"* albomunu buraxmışdır. Alboma daxil olan *"[[Centuries (mahnı)|Centuries]]"* sinqlı top-10 hitdən birinə çevrilmiş, *"[[Uma Thurman (mahnı)|Uma Thurman]]"* sinqlı isə *Hot 100* hit-paradında 22-ci yerə qədər yüksəlmişdir. Albom birinci yeri zəbt etmiş, qrupun üçüncü №1 albomu, ardıcıl beşinci top-10 albomu olmuşdur.

## Qrup üzvləri

### Xronologiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Rəsmi saytı
*Patrik Stampın rəsmi saytı
Vinsent Yansen

**Vinsent Petrus Anna Sebastyan Yansen** () — Türkiyə Super Liqası təmsilçilərindən olan Fənərbaxça klubunda çıxış edən hollandiyalı peşəkar futbolçu.

## Karyerası
Yansen əsasən hücumçu mövqeyində çıxış edir. 23 yaşlı futbolçu peşəkar karyerasına Hollandiyanın "Almere Siti" klubunda başlayıb, daha sonra "AZ Alkmaar", İngiltərənin "Tottenhem Hotspur" kimi klublarında çıxış edib. 2017-ci ilin yayında isə futbolçu "Fənərbaxça" klubuna transfer olunub. Hollandiya milli komandasıyla 15 oyuna çıxan Yansen 7 qolla yadda qalıb.

## İstinadlar
Dmitri Petrov

**Dmitri Yuryeviç Petrov** (; ) – rusiyalı sinxron tərcüməçi, KazGUU Universiteti Ali Humanitar Məktəbinin professoru. 2012–2016-cı illərdə Rusiayn;n "Mədəniyyət" telekanalında "Poliqlot" realiti-şousunun teleaparıcısı və müəllimi olub.

## İstinadlar
Aşağı Çaylı

**Aşağı Çaylı**, və ya **Nerkin Çaylı**, və ya **Nergin Çaylı** — Azərbaycan Respublikasının Ağdərə rayonunun Çaylı kənd inzibati ərazi dairəsinin indiki Çaylı kəndi ərazisində keçmişdə mövcud olmuş kənd.

## Toponim
Aşağı Çaylı kəndi 1828-ci ildə İrandan köcürülmüş ermənilərin Qarabağda (Tərtər çayı sahilində) yerləşdirilməsindən yaranmış kənddir. Ermənicə Nerkin (aşağı) Çaylı adlanmışdır.

## Coğrafiya
Ərazisi  Tərtər çayının sol sahilində yerləşir.

## Tarixi
1933-cu ildə Aşağı Çaylı kimi qeydə alınan bu kənd sonralar Nerkin (erm. "Aşağı") Çaylı adlandırılmışdı.

ASÇC-nin (Azərbaycan Sosialist Şura Cümhuriyyəti və ya Azərbaycan SSR) 1933-cü il üçün inzibati bölgüsündə o zaman mövcud olmuş Muxtar Dağlıq Qarabağ Oblastın (Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin) tərkibində Yuxarı Çaylı kənd şurası və qeyd olunan kənd şurasının tərkibində Aşağı Çayı və Yuxarı Çaylı məskun yerləri qeyd olunur.

Azərbaycan SSR-nin 1977-ci il yanvarın 1-nə olan vəziyyətə görə tərtib edilmiş inzibati-ərazi bölgüsündə Verin Çaylı (yəni Yuxarı Çaylı***') və Nerkin Çaylı (yəni Aşağı Çaylı***') kəndləri o zaman mövcud olmuş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətində Mardakert rayonunun Verin Çaylı kənd Sovetinin tərkibində göstərilir, Verin Çaylı kəndi isə Verin Çaylı kənd Sovetinin mərkəzi kimi göstərilir.

Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 26 mart 1982-ci il tarixli Fərmanı ilə bir birinə birləşmiş Verin Çaylı və Nerkin Çaylı kəndlərinə Çaylı adı verilməsinin və bununla əlaqədar Çaylı kəndi mərkəz olmaqla, Verin Çaylı kənd Sovetinin Çaylı kənd Soveti adlandırılmasının təsdiq olunması qərara alınmışdı.

Qarabağ münaqişəsi başlayandan sonra Azərbaycan Respublikasının 26 noyabr 1991-ci il tarixli Qanunu ilə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin ləğv olunması, Mardakert rayonunun Ağdərə rayonu adlandırılması qərara alınmışdı. Daha sonra isə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 25 avqust 1992-ci il tarixli, 287 saylı Qərarı ilə Ağdərə rayonunun Çaylı kənd Soveti Tərtər rayonunun tərkibinə verilmişdi. Ağdərə rayonu isə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 13 oktyabr 1992-ci il tarixli qərarı ilə ləğv edilərək ərazisi Ağdam, Tərtər və Kəlbəcər rayonları arasında bölüşdürüldü.

Çaylı kəndi 2020-ci ilə qədər bir hissəsi Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətində idi.

Çaylı kəndinin ərazisində 2010-cu ilin iyun ayında Çaylı döyüşü baş vermişdir.

9 oktyabr 2020-ci il tarixində Çaylı kəndi Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən tamamilə işğaldan azad edilmişdi.

Azərbaycan Respublikasının 5 dekabr 2023-cü il tarixli Qanunu ilə Ağdərə rayonu yaradılmış, və Çaylı kəndi Ağdərə rayonunun tərkibinə daxil edilmişdi.

## Həmçinin bax
* Çaylı (Ağdərə)
* Yuxarı Çaylı

## İstinadlar
Kaltasin rayonu

**Kaltasin rayonu** () — Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
Rayonun inzibati mərkəzi Kaltası kəndidir.
## Coğrafi yerləşməsi
Başqırdıstanın şimal-qərbində yerləşir. Rayonun ərazisi 1564&nbsp;km² təşkil edir. Ərazisi şimaldan cənuba 47&nbsp;km, şərqdən qərbə 63&nbsp;km məsafədə uzanır. Şimalda Yanaul, şərqdə Buraev, cənubda Dyurtyurlin, qərbdə Krasnokamski rayonu ilə sərhədlənir. İqlimi kontinental, isti və bir az quraqdır. Ərazisində əsasən boz meşə torpaqları geniş sahə tutur. İynə və geniş yarpaqlı meşələr ərazisinin 33,6 % tutur. Ərazisindən kərpiç gili, neft, qum çıxarılır. 
## Tarix
Kaltasin rayonu 20 avqust 1930-cu ildə Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikası kantonları ləğv edərək yerində 48 rayon təşkil etməsi ilə təsis edilmişdir.
İnzibati mərkəz rolunu Krasnı Xolm kəndi oynayırdı. Buna səbəb isə Kaltası kəndində inzibati binaların olmaması idi.

1932-ci ildə Krasnokamski rayonu Kaltasin rayonuna birləşdirilir. Bundan sonra inzibati mərkəz Nikolo-Berezovka kəndi olur.

1935-ci ildə rayon ərazisi yenidən Kaltasin və Krasnokamski rayonlarına bölünür. Bundan sonra Kaltasin rayonun mərkəzi Keltey kəndi olur. 5 mart 1935-ci ildə rayon mərkəziKaltası olur.
## Əhali
Ümumrusiya siyahıya alınmasına Başqırdıstan Respublikası Alışeevski rayonu ərazisin milli tərkibi: marilər —  45,9 %, ruslar — 19 %, başqırdlar — 10,2 %, udmurtlar — 10,1 %, digər millər — 0,8 %.

## İnzibati-ətazi vahidləri
Rayonda 11 kənd inzivati vahidliyinə 79 yaşayış məntəqəsi daxildir

## İqtisadiyyat
Kaltasin rayonu əsasən sənaye-aqrar rayondur. Ərazisindən neft çıxarılır. Kənd təsərrüfatının taxılçılıq, kartoxçuluq, ətlik-südlük heyvandarlıq və donuzçuluq inkişaf etmişdir. 83,7 min ha ərazi (rayon ərazisinin 55,4 %) kənd təsərrüfatında istifadə edilir. 15,0 min ha ərazi otlaq kimi istifadə edilir. Ərazisindən Ufa — Neftekamsk avtomobil yolu keçir. Burada 10 kənd təsərrüfatı müəssisəsi, 30 kəndli-fermer təsərrüfatı və 7837 fərdi təsərrüfata sahibdir.

## Sosial sfera
Rayon ərazisində 52 ümumtəhsil mərkəzi, 15 orta məktəb, 22 kütləvi kitabxana, 48 klub, 4 xəstəxana fəaliyyət göstərir. Burada tatar, rus və mari dillərində  «Zarya» — «Tan» — «Ujara» qəzetləri buraxılır. 
## Mənbə
* Kaltasin rayonu administrasiyası

## İstinadlar
Övsafül-Əşraf

**Övsavül Əşraf** () — Nəsirəddin Tusi tərəfindən yazılmış kitabdır. Kitabın adı ərəbcədən tərcümədə *"Şərafətli insanların xüsusiyyətləri"* deməkdir. Kitabın dəqiq yazılma tarixinə aid mənbələrdə məlumat verilməsə də 14-cü əsrdə yazıldığı məlumdur.

Bu kitab ümumi oxucu kütləsi üçün deyil, klassik ədəbiyyat və dini maariflə yaxından tanış olanlar üçün nəzərdə tutulmuşdur. Kitabın əsas hissəsini elmi, əxlaqi, irfani və məfhumlar təşkil edir.
## Tarixi
Nəsirəddin Tusi əsərində mömin insanlara Allahla etdikləri əhdə sadiq olmalarını tövsiyə edir. Onun fikrincə *Allahla etdikləri əhdə sadiq qalanlar, yəni siddiqləri peyğəmbərlər və şəhidlər mərətbəsinə ucala bilər.* Nəsirəddin Tusi burada Qurani-Kərimin ayələrindən sitat gətirərək yazırdı: *«Allaha və Peyğəmbərə itaət edənlər (axirətdə) Allahın nemətlər verdiyi nəbilər (peyğəmbərlər), siddiqlər (tamamilə doğru danışanlar), etiqadı dürüst, peyğəmbərləri hamıdan əvvəl təsdiq edən şəxslər), şəhidlər və salehlərlə (yaxşı əməl sahibləriylə) bir yerdə olacaqlar».*  İbrahim və İdris kimi böyük peyğəmbərləri siddiq sifəti ilə vəsf etmişdir: *«Həqiqətən, o, (İbrahim) büsbütün doğru danışan bir zat-bir peyğəmbər idi.»*  Kitabda düzgünlük və sədaqətin məqsədə çatmaq üçün ən yaxşı yol olduğu başa salınır va yazılır ki, məqsədə çatmaq yolunda müstəqim yolla *seyri-süluk* edən şəxs ən ümidverici kəs olacaqdır.

Əsərin müqəddiməsində yazılır ki, Nəsirəddin Tusi bu risaləni Hülakü xanın oğlu Abaqa xanın vəziri Şəmsəddin Məhəmmədin adına yazmışdır. Şəmsəddin Məhəmmədin 22 illik vəzirliyini nəzərə alsaq, böyük ehtimalla Nəsirəddin Tusi bu əsəri onun vəzirliyinin ilk illərində yazmışdır. Böyük ehtimalla Tusi "Övsafül-Əşraf" əsərini Əxlaqi-Nasiri kitabından yazdım" dedikdə, "Əxlaqi-Nasiri"nin 1272-1273-cü illərdəki üçüncü redaktəsini nəzərdə tutmuşdur.

Əsərdə Tusi Allaha doğru hərəkətin başlanğıcını, hərəkəti əngəlləyən maneələrin aradan qaldırılmasını, salikin seyri-sülukunu, süluk əsnasında baş verən halları, sülukdan sonrakı halları və vüsal əhlinin hərəkətinin sonunu 6 babda vermiş, 6-cı babdan başqa yerdə qalan bütün babları 5 fəsilə bölmüşdür. Altıncı babı isə 1 fəsildə göstərmişdir. Çünki fəna bəhsinə aid olan sonuncu bab, Nəsirəddin Tusinin dili ilə desək çoxalmır.

## Qeydlər




## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Namiq Abbasov, Rəhim Həsənov. "Nəsirəddin Tusinin Müdriklik Fəlsəfəsi", Bakı, 2012. 220 səh.
* Nəsirəddin Tusi. "Övsavül-Əşraf" (tərc. Füzuli Şəfiyev). Darul-huda, 2005, tiraj 3000. ISBN 0964-497-048-9

## Həmçinin bax
* Əxlaqi-Nasiri

## Xarici keçidlər
* Övsafül-Əşraf
İsgəndərin Nüşabə ilə görüşməsi

**İsgəndərin Nüşabə ilə görüşməsi** — 1545–1550-ci illərdə hazırlanmış Nizami Gəncəvinin *"[[Xəmsə]]"* əlyazmasına Mirzə Əli tərəfindən çəkilmiş rəsm əsəridir. Əsərin daxil olsuğu əlyazması Los-Anceles Dairəsi İncəsənət Muzeyində saxlanılır.

## Mövzu
Nizaminin *"[[İsgəndərnamə]]"* poemasında, İsgəndər eşidir ki, Bərdədə Nüşabə adlı bir qadın padşahdır. O, öz sarayında yalnız qadınları saxlayır və kişiləri yanına buraxmır. İsgəndərin elçisi adı ilə şəxsən Nüşabənin yanına gələn İsgəndər padşah hüzurunda baş əymir, qılıncını açmır, çox cəsarətlə və ötkəm danışır. Bu zaman Nüşabə duyur ki, qarşısında dayanan elçi yox, İsgəndərin özüdür. O, deyir:

Makedoniyalılarla düşmən olmaq istəməyən Nüşabə simvolik ziyafət düzəldib , İsgəndərə yemək əvəzinə daş-qaş təklif edir. İsgəndərin

Sualına Nüşabə cavab verir ki,

Nüşabənin bu dərin mənalı, müdrik sözləri İsgəndərə təsir edir, onu müharibədən uzaqlaşdırır.

## Təsviri
Rəssam öz əsərində ibrətamiz süjetin incəliyini dərk edib onu məharətlə miniatür dilinə çevirmiş, mətnə uyğun olaraq, Nüşabənin ətrafında yalnız qadınlardan ibarət saray əhli təsvir etmişdir. Şəklin mərkəzində, ornamentlərlə bəzədilmiş tağ altında qızılbaş papaqlı İsgəndər və Nüşabə əyləşmişlər. Onların qarşısında verilən üç cariyənin əlində daş-qaşla dolu camlar var. Nüşabə camlardan birini İsgəndərə təqdim edir.

Əsas epizodu əks etdirən kompozisiyadan kənarda yeddi nəfərdən ibarət musiqiçilər dəstəsi və eşik ağası görünür.

## Tədqiqi
N. Zamanovun fikrincə, *"miniatürün ümumi kompozisiya həlli, fondakı saray təsvirlərinin memarlıq formaları, çiçəklər, qadın personajların başındakı bəzəklər, musiqi alətləri, geyimlər və sair detallar, Mirzə Əlinin "[[Xosrovun Barbedin musiqisini dinləməsi]]" (1539–1543) miniatürünün ümumi təfərrüatı ilə səsləşir."* Tədqiqatçı qeyd edir ki, bu miniatürdəki personaj və ayrı-ayrı detalların müqayisəsi, xüsusən yaranma tarixlərindəki kiçik fərqlər, onun Mirzə Əlinin fırçasının məhsulu olduğunu güman etməyə imkan verir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*
Zaynulla Rasulev məscidi

**[[Zaynulla Rasulev]] məscidi** və yaxud da **Zeynulla-İşan məscidi** () — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikasının Uçalı şəhərinin "Tsarskoe selo" səmtində yerləşən məscid.

## Tarixi
Məscid 2009-cu ildə tikilmişdir O vaxta qədər Uçalı şəhərində bir məscid – Uçalı məscidi var idi. Uçalı şəhərinin əhalisinin əksəriyyəti başqırdlar olduğu üçün burada ikinci məscid də tikildi.

Adını daşıdığı Zaynulla Rasulev başqırdların XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində yaşamış dini lideri olmuşdur. O, cədidiyənin ən əhəmiyyətli nümayəndələrindən biri və ilk Cədidi mədrəsəsinin qurucusudur. 1859-cu ildə nəqşibəndi olmuş, 1869–1870-ci illərdə İstanbulda şeyx Əhməd Ziyaüddindən təlimat almışdır.

Eyni adda məscid 2016-cı ildə Dağıstanın Mahaçqala şəhərində də açılmışdır.

## Forması
Zeynulla-İşan məscidində üç minarə var. Əsas minarənin hündürlüyü 20 metr yüksəkliyindədir.

## Həmçinin bax
* Uçalı məscidi

## İstinadlar
Uçalı məscidi

**Uçalı məscidi** () — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikasının Uçalı şəhərindəki Taşbiek dağında yerləşən məscid.

## Tarixi
Məscid Uçalı şəhərinin mərkəzində tikilmişdir.

Uçalı məscidi Başqırdıstanın Respublika Müsəlmanları Ruhani Şurasının balansındadır.

Uçalı şəhərinin əhalisinin əksəriyyəti başqırdlar olduğu üçün burada 2009-cu ildə ikinci məscid də tikilmişdir. Həmin məscid Zaynulla Rasulev məscididir.

## İmam-xətibləri
*İ.İ.Möhəmmədov (1994-cü ildən);
*V.F.Tacetdinov (1997-ci ildən);
*D.Q.Əhmədiyev (2006-cı ildən);
*İ.A.Məzitov (2010-cu ildən).

## Həmçinin bax
*Zaynulla Rasulev məscidi

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 6. Советы нар. хозяйства. -У. 2010. −544 с. ISBN 978-5-88185-071-5; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Metropolitan Transportation Authority

**Metropolitan Transportation Authority** ABŞ-nin Nyu-York ştatında ictimai nəqliyyatdan məsul olan təsərrüfat hesabına fəaliyyət göstərən bir şirkətdir. Nyu-Yorkun 12 qraflığı ilə yanaşı Konnektikut Nəqliyyat Departamenti ilə müqavilə əsasında cənub-şərqi Konnektikutin 2 qraflığına da xidmət edir. Həftəiçi günlərdə ümumi sistem vasitəsilə ortalama 11 milyondan artıq sərnişin daşınır və yeddi pullu körpü və iki tunel 800.000-dən artıq nəqliyyat vasitəsinə xidmət göstərir. MTA ABŞ-də ən böyük ictimai nəqliyyat idarəsidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qufran məscidi

**Qufran məscidi** () — Başqırdıstanın Ufa şəhərinə daxil olan Leninski rayonuda qapalı qəbrstanlıq ərazisində yerləşən cümə məscidi.

## Tarixi

Ağidel çayı sahilində XIXəsrdə meydana gəlmiş qəbrstanlıq. Qəbrstanlıq haqqında ilk məlumat 1897-ci ilə aiddir. Onun ərazisi 1904-cü ildə genişləndirilmişdir. 1909-cu ildə burada bir kənd məscidi inşa edilmişdir. Sonradan bu məscid Cümə Kafedral məscidi adlandırılır. 1960-cı ildə burada güclü yanğın olur. Nəticədə tamamən dağıdılır.

1994-cü ildə əvvəlki məscidin yerində yeni məscid inşa edilir. Onu «Qufran» adlandırırlar. Bu isə ərəbcədən tərcümədə «bağışlanmadır». Onun tikintisi xeyriyyə cəmiyyətlərinin topladsığı vəsaitlərin hesabına inşa edilir. Məscidin memarı İldar Sabitov olmuşdur. Onun ilk imam-xatibi Qali-həzrət Həsənov olmuşdur.

«Qufran» — hazırda sadə bir qəbrstanlıq məsvididir. Burada dəfn mərasimləri təşkil edilir. İslam bayramları zamanı məscidə çoxlu sayda müsəlman toplaşır. Hər bazar günü burada uşaqlara quran, dinin əsasları tədris olunur. Çümə duaları sinxron olaraq həm tatar həm də rus dillərinə tərcümə olunur. Peyğəmbər Hz MƏhəmmədin mövlud günü münasibətilə məsciddə uçaqlar arasında Quranın gözəl tərzdə oxuması müsabiqəsi keçirilir. Qonaqlara plov və çay təklif edilir..

2008-ci ildən məscidin imamı Nuh-həzrət Həsən olmuşdur.

Gələcəkdə minarə, mədrəsə və halal məhsulların satıldığı mağazanın inşası planlaşdırılır.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* Yamacda məscid
Zaynulla Rasulev

**Zaynulla Rasulev** (; d. 25 mart 1833 – ö. 2 fevral 1917) — başqırdların XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində yaşamış dini lideri; işan. Cədidiyənin ən əhəmiyyətli nümayəndələrindən biri və ilk cədidi mədrəsəsinin qurucusu. 1859-cu ildə nəqşibəndi olmuş, 1869-1870-ci illərdə İstanbulda şeyx Əhməd Ziyaüddindən təlimat almışdır.

## Həyatı
Zaynulla Rasulev 25 mart 1833-cü ildə indiki Uçalı rayonunun Şaripova kəndində molla ailəsində anadan olmuşdur.

Əvvəlcə öz doğma kəndində, daha sonra digər kəndlərdə mədrəsədə oxumuşdur.

2 fevral 1917-ci ildə indiki Çelyabinsk vilayətinin Troitsk şəhərində vəfat etmişdir. O, həmin şəhərdəki qədim müsəlman qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

Başqırdların xatirəsində Zaynulla Rasulev tərəfindən törədilən möcüzələr və xəstələrin müalicəsi halları haqqında bir çox əfsanəvi rəvayətlər qalmışdır.

## Xatirəsi

*Uçalı şəhərində onun adına məscid var. Həmin məscid 2009-cu ildə tikilmişdir.
*Ufanın *Blaqoyeva* küçəsi 2008-ci ildən *Zaynulla Rasulev* küçəsi adlanır.
*2016-cı ildə Dağıstanın Mahaçqala şəhərində *Zaynulla Rasulev* adına məscid açılmışdır.

## Ailəsi
Əsli Kuvakan adlı başqırd soyundandır.

Oğlu Qabdrəhman Rasulev də başqırdların məşhur din xadimi olmuşdur.

Nəvəsi Atilla Rasix (Rasulev) məşhur tatar yazıçısıdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Юнусова А. Б. Ислам в Башкортостане / под ред. А. В. Малашенко. — М.: Логос, 2007. — 96 с. — (Ислам в России).
**Газизова А. А.* Ишан Зайнулла, я кровиночка твоя!

## Xarici keçidlər
*Башҡорттоң бөйөк шәйехе \\ The great shekh of Bashkirs. Article in the newspaper Yeshlek (‘’Йәшлек’’) 
*
*
İnzer çayı

## Tarixi
9-cu əsrin 2-ci yarısında Başqırdıstan çöllərinə, peçeneqlər gəlmiş, 10-11-ci əsrlərdə isə onları bu ərazidən Oğuzlar sıxışdırmışlar.  10-13 əsrlərdə müasir Başqırdıstanın ərazisi  Volqa-kama Bolqarıstanın siyasi təsiri altında idi.  10-cu əsrdən ərəb yazılı mənbələrində başqırdlar haqqında qeydlər var, lakin onlarla bağlı olan arxeoloji abidələrin tərkibi aydın deyildir.  Qızıl ordunun süqutundan sonra, müasir Başqırdıstanın ərazisi Kazan xanlığı, Sibir xanlığı və Noqay Ordasının tərkibində olmuşdur. 1558-ci ilədək başqırdların böyük hissəsi Rusiyanın tabeliyi altına düşdü. 1744-1781-ci illərdə indiki Başqırdıstan ərazisi Orenburq quberniyasının tərkibinə daxil idi. Bölgə, Puqaçov üsyanının əsas mərkəzlərindən birinə çevrilmiş, Başqırdların milli qəhrəmanı Salavat Yulayev, Puqaçovun ən yaxın silahdaşı olmuşdur.  1798-1865-ci illərdə kanton idarəetmə üsulu mövcud olmuşdur. 19-cu əsrdə, xüsusilə islahat dövründə gəlmə əhalinin sayı artmışdır.

## Mənbə
İnzer
Munira məscidi

**Munira məscidi** — Başqırdıstanın Ufa şəhərinə daxil olan Leninski rayonu ərazisində Nijeqorodka yaşayış məntəqəsində cümə məscidi. Şəhərin bu hissəsinin yeganə məscididir. Dolqoe gölünün sahilində yerləşir.

## Tarixi
Munira məscidi Munira Bayqildinin şəxsi vəsaiti hesabına inşa edilmişdir. O, müsəlman qadınları cəmiyyətinin sədridir.

Məscid 100 nəfərlikdir. Məscidin memar Vəkil Davleçtindir. O, həm də Lalə-Tülpan Kafedral məscidinin memarıdır. Məscidin tikintisinə 2002-ci ildə başlanılır. Təntənəli açılış 2011-ci ildə baş tutur.

İslam bayramlarında burada çoxlu sayda müsəlman Nijeqorodkalılar yığışır. Məsciddə şəriət qaydalarına uyğun geyimlərin mooda nümayişi keçirilir.

Məscid yaxınlığında hokkey meydancasının inşası gedir.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
*