open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Murad Abdulla

**Murad Mahir oğlu Abdulla** () — Azərbaycan əsilli Şotlandiya şahmatçısı, FİDE ustası (2017), kişilər arasında üçqat Şotlandiya çempionu (2017, 2018, 2022).

## Həyatı
2000-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 5 yaşında olarkən ailəsi ilə Şotlandiyaya köçüb.

Erkən yaşlarından şahmatla məşğul olub. Şotlandiya KİV-ləri onu 2010-cu ildə Şotlandiyanın Aberdin şəhərində keçən turnirdə güclü oyununa görə "Nəhənglərin qatili" adlandırıblar. 2015-ci ildə Şotlandiyada "İlin gənc şahmatçısı" titulunu qazanmışdır.

2017-ci ildə Şotlandiyanın Dandi şəhərində keçirilən kişilər arasında Şotlandiya şahmat çempionatının qalibi olub. Çempionat zamanı Muradın cəmi 16 yaşı var idi.

2018-ci ildə Murad eyni uğuru təkrarlayaraq, Şotlandiyanın kişilər arasında ikiqat şahmat çempionu olub. Eyni ildə, həmçinin, Batumidə keçirilmiş 43-cü Ümumdünya Şahmat Olimpiadasında Şotlandiyanın kişilərdən ibarət yığma komandasının heyətində mübarizə aparıb.

## Şəxsi həyatı
Şotlandiyanın Sent-Endryus Universitetində "Data Science" ixtisası üzrə təhsil alıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* FIDE Chess profili
* Murad Abdulla. Chessgames.com 
* Murad Abdulla. 365Chess.com
Satirlər

**Satirlər** () — Yunan mifologiyasında meşə tanrıları. Bu varlıqlar çox tənbəl olub günlərini şərab içib, musiqi sədaları altında rəqs etməklə keçiridilər. Şair Hesiod satirlərin şərabı ilk hazırlayan olduqlarını və onların çox güclü seksual aktivliyə malik olduqlarını bildirirdi. Əfsanələrə görə dağlıq ərazilərdə yaşayır və heç bir zaman çimmirlərmiş. Çox hallarda satirlər insan bədənli, keçi ayaqlı təsvir edilir, lakin onlarla bağlı ilk mənbələrə nəzər salsaq görərik ki, satirlər tamamilə insan cildindədir, lakin sonrakı illərdə məhsuldarlıq iblislərinin görünüşündə dəyişikliklər baş vermiş və populyar görkəmlərini almışlar. Dəyişən yalnız xarici görünüş deyil, həmçinin xarakterləri idi. Satirlər yavaş-yavaş pozğun həyat mühitindən aralanmış daha təmkinli və mədəni varlıqlara çevrilmişlər. Bu proses Renesans dövründə daha sürətli getmişdir.

Martin Uestin fikrincə satirlərin digər hind-avropa mifologiyalarına təsiri böyük olmuşdur. Doğurdanda hind, kelt, slavyan, german, şotland və digər xalqların əfsanələrində satirlərə bənzər məxluqlara rast gəlmək olar. Onlar əsas oxşarlıqları insan və hər hansı heyvanın görünüşünü daşıması və satirlər kimi həyat yaşamalarıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çin abeliyası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Vətəni Çindir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 2 m-ə çatan, çoxsaylı, gözəl, qırmızımtıl, sallaq zoğlara malik, zərif, yarım həmşəyaşıl koldur. Yarpaqları tünd-yaşıl, oval-ucu bizdir. Uzun müddət ağ ətirli, zəngvari, qırmızı xətli çiçəkləri budaqların uclarında çiçək qruplarına yığılmışdır. İyuldan oktyabr ayınadək çiçəkləyir. 

## Ekologiyası
Düz günəşli, işıqlı yerlərdə yaxşı bitir. Yazın əvvəlindən payızadək bol suvarılır. Qışda temperatur kəskin aşağı endikdə yarpaqları tökülməyə başlayır.  Abeliya çox tez böyüyür və əlverişli şəraitdə yaz-yay dövründə dövründə böyük artım verir. Abeliya toxumlarla və qələmlərlə çoxaldılır. Toxumları yanvar ayında səpilir, cücərtiləri tez böyüyür və həmin ildə cavan bitkiləri çiçəkləyə bilər. Yazda ucda olan gövdə qanadları ilə və budanmadan sonra qalan zoğlarla çoxaldılır.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda Bakı, Lənkəran və b. şəhər və rayonlarda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Cavan bitkilər gözəl kola çevrilir və həmin yayı çiçəkləyir. Tək və qrup əkinlərdə istifadə üçün yararlıdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Nant İncəsənət Muzeyi

**Nant İncəsənət Muzeyi** () —  Nant şəhərində yerləşən İncəsənət Muzeyi. Ölkənin ən böyük beş regional muzeylərindən biridir. 1804-cü ildə açılıb.

Muzeyin kolleksiyaları 12-ci əsrin sonundan 19-cu əsrin sonuna qədər olan dövrləri əks etdirən heykəllər və rəsmlərdən ibarətdir. Birinci mərtəbə, əsasən, 1950-1960-cı illərdə rəssamların yaradıcılığına xüsusi diqqət yetirərək Fransanın müasir incəsənətinə həsr olunub. Digər mərtəbələrdə İtalyan primitivistlərinin, impressionistlərin və müasir ustaların, xüsusən Vasili Kandinskinin əsərləri var.

## Qalereya

Fayl:Georges de La Tour 022.jpg|«Müq. İosifin yuxusu»,Corj de La Tur(1652 qədər)
Fayl:Charlotte Corday.jpg|«Şarlotta Korde», Pol Bodri(1860)
Fayl:Antoine-Jean Gros 010.jpg|Antuan-Jan Qro (1802)
Fayl:The White Slave.jpg|Jan-Antuan Jül-Lekonta dü Nou (1888)
Fayl:Gustave Courbet 014.jpg|Qyustav Kurbe (1853)


## İstinadlar
Avlabar

**Avlabar** Tiflis şəhərinin Kür çayı sahilində ərazinin qədim adı.

## Toponimkası
Avlabar- Tiflis şəhərinin Kür çayı sahilində ərazinin qədim adı. Mənbədə toponim "Avlabar sahil çölü" kimi qeyd olunur. 1826-cı ilə aid arxiv sənədində burada Avladərə kəndinin olması qeyd edilmiş və Gürcüstanın 1801-ci ildə Rusiyaya birləşdirilməsindən sonra oranın erməni əhalisinin köçüb Azərbaycanın Şəmşədil mahalında Çardaklı adlı yerdə məskunlaşması göstərilir (indi Şamxor rayonunda Çardaqlı k.). Kür çayının sol sahilində Tiflisin yüksəklik hissəsi Avlabar adlanırdı.

## Həmçinin bax
Gürcüstan Respublikası

## Xarici keçid
banker.az/gurcustan

## İstinad
Monoxlorsirkə turşusu

**Monoxlorsirkə turşusu** CH2ClCOOH – metil qrupunun 1 hidrogen atomu Cl atomuna əvəz olunmuş sirkə turşusudur, rəngsiz kristallardır.

## Fiziki xassələri
Tərimə = 61,20C, Tqayn.=189,30C. Suda, spirtdə, asetonda, efirdə həll olur.

## Tətbiqi
Monoxlorsirkə turşusu – indiqo və başqa boyaların sintezində aralıq məhsuldur, karboksimetilsellülozanın, herbisidlərin (məsələn, 2,4-dixlorfenoksi sirkə turşusunun duzları və efirləri), B6 vitaminin alınmasında istifadə olunur.
Üzvi kimyada onun faydalığının illüstrasiyası (aydın nümunəsi) salisil aldehidinin xlorsirkə turşusu ilə O-alkilləşməsi, ardınca alınmış efirin dekarboksilləşməsi ilə benzofuranın alınmasıdır.
Reaksiyaların əksəriyyətində C-Cl rabitəsinin yüksək reaksiya qabiliyətindən istifadə edilir.
Herbisid olan qlifosat üçün prekursordur (yəni ondan əvvəl əmələ gələn). MXFST (2-metil-4-xlorfenoksi sirkə turşusu) herbisidi xlorsirkə turşusunun alkillləşməsi ilə alınmışdır. Xlorsirkə turşusunu xlorasetil xloridə, adrenalinin prekusoruna çevirirlər.
PVC stabilizatoru və bəzən kosmetikada komponent kimi istifadə edilən tioqlikol turşusu xlorun kükürdlə əvəzolunma reaksiyası ilə əldə edilir.
Əlavə məlumat: [PVC- neft və ya təbii qazdan alınan polimer növüdür. Tam adı polimervinilxloriddir].
Xlorsirkə turşusunun ən çox miqdarı qatılaşdırıcı olan karboksimetilsellülozanın hazırlanmasında istifadə edilir.

## Alınması
Əsasən, monoxlorsirkə turşusunu buzlu sirkə turşusunun sirkə anhidrinin katalizi ilə alırlar
:: \mathsf{CH_3COOH + Cl_2 \rightarrow CH_2ClCOOH + HCl}
Trixloretilenin hidrolizi – başqa sənaye metodudur
:: \mathsf{CCl_2CHCl + 2H_2O \rightarrow CH_2ClCOOH + 2HCl}
Hidrolizlə təmiz məhsul alınır, çünki xlorlaşdırmaq üçün mono-, di-, trixlorsirkə turşularının ayrılması məqsədilə çətin distillyasiya aparılır.
Xlorsirkə turşusunun illik istehsalı təxminən 420 min ton təşkil edir.
Az miqdarda qırmızı fosforun iştirakı ilə gedən xlorla sirkə turşusunun reaksiyası nəticəsində mono-, di-, trixlorsirkə turşuları alınır.

## Təhlükəsizlik
Başqa halogen turşuları və halogenalkanlar kimi, xlorsirkə turşusu təhlükəli alkilləşdirici agentlərdir.

## İstinad
# Burgstahler, A. W.; Worden, L. R. (1966). "Coumarone." Org. Synth. 46: 28.
# Günter Koenig, Elmar Lohmar, Norbert Rupprich "Chloroacetic Acids" in Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry 2002, Wiley-VCH, Weinheim. DOI:10.1002/14356007.a06_537

## Mənbə
* Химическая энциклопедия / Редкол.: Зефиров Н. С. и др.. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — Т. 5 (Три-Ятр). — 783 с. — ISBN 5-85270-310

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İrfan Sapmaz

**İrfan Sapmaz** (30 may 1962, Yayladağı, Hatay, Türkiyə Respublikası) — Türkiyəli jurnalist və döyüş müxbiri.

## Həyatı
İrfan Sapmaz 1962-ci ildə Türkiyənin Hatay bölgəsinin Yayladağı qəsəbəsində anadan olmuşdur.

Ailəlidir, 2 qızı vardır.

## Təhsili
Pakistanın Pişəvər Universitetinin Siyasi Elmlər fakültəsində ingilis dili təhsili aldıqdan sonra Bakı Dövlət Universitetində hüquq təhsili almışdır. Həmin fakültədə magistr pilləsində də təhsil almışdır.

## Jurnalist fəaliyyəti
1982-ci ildə TV müxbirliyinə Sabah qəzetində başlamışdır. Daha sonra Günaydın, Hürriyət, CNN Türk və DHA-da (Doğan Xəbər Agentliyi - Qafqaz və Orta Asiya nümayəndəliyi) jurnalist kimi fəaliyyət göstərmişdir. Bundan sonra Azərbaycanda Avrasiya qəzetində baş redaktorluq etmişdir. Azərbaycan Türk Agentliyinin qurucusu, sahibi və baş redaktoru olan Sapmaz, bundan başqa Fransada Sipa Press və Gamma Fotoqrafiya Agnetliyində, BBC, Star qəzeti, TRT, TGRT Xəbər, Anadolu Agentliyində işləmişdir. Sapmaz TRT Türk-ün Səudiyyə Ərəbistan nümayəndəsi olaraq 2013-cü ildən bu tərəfə Ciddədə işləməkdədir.

Sapmaz  Qafqaz, Orta Şərq, Orta Asiya və Cənub-şərqi Asiyada baş vermiş müxtəlif müharibələrdə müxbirlik etmişdir. Son olaraq TGRT televiziyasında yayımlanan *Jurnalist* adlı proqramı hazırlanmışdır. Bundan başqa həmin televiziyada *Analiz* adlı portalda köşə yazarlığı və TGRT Xəbərdə aparıcılıq da etmişdir. Sapmaz daha sonra *6* adlı xəbər kanalına rəhbərlik etmək üçün TGRT kanalından ayrılmışdır.

20 yanvar, Xocalı soyqırımı və Kabilin bombardman edilməsini işıqlandıran ilk jurnalistlərdən olmuşdur.

O, həmçinin *Müddətli Sarı Mətbuat Kartına* sahibdir.

## İrfan Sapmaz və Azərbaycan
İrfan Sapmaz Xocalı soyqırımı hadisəsini dünyada işıqlandıran ilk jurnalistlərdəndir. Video qeydə almanı Ağası Hun ilə birlikdə aparan İrfan Sapmaz, həmçinin baş verənləri şərh də etmişdir.

İrfan Sapmaz həmçinin 20 yanvar hadisələrini də ilk işıqlandıran jurnalistlərdən biridir.

## Kitabları
* *Qurdlar süfrəsində Azərbaycan* 
* *Dünya məndən öyrəndi*

## Mükafatları
* Türkiyə Jurnalistlər Cəmiyyəti tərəfindən *İlin jurnalisti mükafatına* layiq görülmüşdür (20 yanvar hadisələrini işıqlandırdığı üçün)
* Türkiyə Yazıçılar Birliyi tərəfindən *İlin jurnalisti mükafatına* layiq görülmüşdür (Xocalı soyqırımını işıqlandırdığı üçün)
* Xüsusi Radio və Televiziya Yayımçıları *Dərnəyi tərəfindən Medianın ən yaxşıları - 2001 mükafatları  müsabiqəsi* çərçivəsində *İlin ən yaxşı müxbiri mükafatına* layiq görülmüşdür (Əfqanıstan hadisələrini işıqlandırdığı üçün)
* Radio-Televiziya Jurnalistləri Dərnəyinin *Çingiz Poladxan mükafatına* layiq görülmüşdür (Əfqanıstan müharibəsini işıqlandırdığı üçün).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* İrfan Sapmazın şəxsi kanalı 
* İrfan Sapmazın bloqu
Ta-Dmeyrek

**Ta-Dmeyrek** () — Malta dövlətinin ən hündür nöqtəsi. Hündürlüyü 253 metrdir. Faktiki olaraq Dinqli təpələrinin ən hüdür nöqtəsidir. Burada Dinqli kəndi yerləşir. Zirvə Malta adasının cənub-qərbiundə yerləşir.

## Tarixi
İlk əvvəllər Maltanın ən hündür nöqtəsi Dinqli kəndindən qərbdə yerləşən 232 metrlik zirvə hesab edilirdi. Sonradan isə bu zirvədən cənub-şərqdə yerləşən 235 metrlik zirvə olur. Bir müddət sonra 241 metr hündülüyə malik Maqdalena kapellası təyin edilir. Ta-Dmeyrek Maltanın ən hündür təbii zirvəsi olaraq təsdiq edilmişdir.
## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
*
Chimonanthus praecox

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Mərkəzi və Şərqi Çində, Yaponiyada geniş yayılmışdır.

## Botaniki təsviri

2–3 metr hündürlükdə yarpağını tökən koldur. Gövdələri yuxarıya doğru düz qalxır. Cavan budaqları tüklü, birillik budaqları isə çılpaq, bozumtul-yaşıl və ya qəhvəyi rəngdədir. Tumurcuqları iti, kirəmit şəklində düzülmüş pulcuqludur. Yarpaqları yumurtavari və ya yumurtavari-neştərvari, uc tərəfdən sivri, qaidəsi dairəvi və ya pazvaridir, uzunluğu 7–20 sm, eni isə 3,5–7 sm-dir. Təzə əmələ gəlmiş yarpaqları tüklü olub, sonradan çılpaqlaşır, hər iki tərəfdən parıldayan açıq-yaşıl rəngdədir. Saplaqları 0,5–0,8 sm uzunluqdadır. Zəngçiçəklərin diametri 2,5 sm olub, pulcuqlarla örtülü olur. Çiçəkləri xaricdən sarı, içəridən isə qonur-qırmızı rəngli olub, xoş ətirə malikdir. Erkəkcikləri 5–6 ədəddir. Dekabr ayında çiçəkləyir. Meyvələri silindrik, uzunluğu 5–7 sm-dir. Toxum və çiliklərlə artılır.

## Ekologiyası
Havanın quraqlığına və suyun çatışmazlığına pis dözür. İşıqsevəndir, ancaq kölgəyə dözür. Gilli, qidalı, yumşaq, orta nəmişli torpaqlarda yaxşı inkişaf edir.

## Azərbaycanda yayılması
Gəncə, Zaqatala və Abşeronda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Tez çiçəkləməsinə, ətirli, gözəl və rəngli çiçəklərinə görə park və bağlar üçün qiymətli koldur

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Zireh

**Zireh** — insanlar, nəqliyyat vasitələri və ya gəmilərin qorunması üçün istifadə olunan qoruyucu geyimdir. Döyüş meydanlarında insanların özlərini və minik vasitələrini fiziki zədələrdən və zərbələrdən müdafiə etmək üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi geyim dəstidir. Zireh eyni zamanda hərbi gəmilərin və ya zirehli maşınların çöl hissələrini örtmək üçün istifadə edilən polad lövhələrə verilmiş addır.

## Haqqında

Barıt aşkar edildikdən əvvəl, döyüşlərin əksəriyyətində əsgərlər sinə-sinəyə döyüşdürdülər. Bu dövrdə döyüşçüləri düşmən silahından müdafiə etmək üçün zireh, dəbilqə və qalxan kimi müxtəlif vasitələrdən istifadə edilmişdir. Bundan əlavə, Makedoniyalı İskəndərin 12 qatdan ibarət kətandan zirehi də var idi.

## İstinadlar
İncəsənət Muzeyi (Karakas)

**İncəsənət Muzeyi Karakas** şəhərində ()  — Venesuela paytaxtı Karakasdakı Plaza Morelos ərazisində yerləşir. Muzey 1918-ci ildə açılmışdır ki, bu da ölkədə qədim gözəl incəsənət muzeyidir.

## Tarix
Karacas şəhərində  incəsənət muzeyinin yaradılması qərarı 1917-ci ildə Venesuela prezidenti Viktorino Marquez Bustillos tərəfindən qəbul edilmişdir. Muzey 19 oktyabr 1918-ci ildə açılmış və Venesuela Mərkəzi Universitetinə məxsus bir binada yerləşir. 1938-ci ildə muzey məşhur Venesuela memarı Carlos Raul Villanueva   tərəfindən neo-klassik üslubda hazırlanmış yeni binasına köçmüşdür. Eyni ildə yaradılan 1976-cı ildə Milli İncəsənət Qalereyası, muzeyin binasında yerləşir. 

## İstinadlar
Yəhya Musayev

**Yəhya Musayev**(*Yəhya Musa oğlu Musayev*; ) — "Tərəqqi" medal mükafatçısı, sabiq Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Sənayesi Nazirinin müavini.

## Həyat və fəaliyyəti
* 1959-cu ildə Bakı şəhərində anadan olmuş;
* 1983-cü ildə D. Bünyadzadə adına Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu bitirmiş;
* 1979–1980-ci illərdə fəhlə işləmiş;
* 1980–1982-ci illərdə *"Azneftyoltikintitəmir"* trestində mühəndis və iqtisadçı olmuş;
* 1982–1983-cü illərdə 26 Bakı komissarı adına *Neftqazçıxarma İdarəsinin Tikinti Quraşdırma İdarəsi*ndə baş mühasib işləmiş;
* 1983–1985-ci illərdə 26 Bakı komissarı adına *Neftqazçıxarma İdarəsi*ndə baş mühasib işləmiş;
* 1985–1994-cü illərdə *Ə. C. Əmirov adına Neftqazçıxarma İdarəsi*ndə baş mühasib olmuş;
* 1994–2003-cü illərdə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin Quruda Neft və Qazçıxarma İstehsalat Birliyində baş mühasib işləmiş;
* 2003–2004-cü illərdə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin "*Azneft*" İstehsalat Birliyində İqtisadiyyat-maliyyə və mühasibat uçotu idarəsinin rəisi olmuş;
* 2004–2006-cı illərdə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin "*Azneft*" İstehsalat Birliyində baş direktorun müşaviri vəzifəsində çalışmışdır.
* Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15 dekabr 2006-cı il tarixli Sərəncamı ilə müdafiə sənayesi nazirinin müavini təyin edilib.
* 2024-cü il 12 dekabrda Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq sərəncamı ilə müdafiə sənayesi nazirinin müavini vəzifəsindən azad olunub.

### Ailəsi
Ailəlidir, bir oğlu var.

## Mükafatları
* 2012-ci ilin 11 dekabrda "Tərəqqi" medalına layiq görülmüşdür.

## Həmçinin bax
* SOCAR
* Müdafiə Sənayesi Nazirliyi
* Tofiq Rəfiyev

## İstinadlar
Tofiq Rəfiyev

**Tofiq Rəfiyev** (*Tofiq Yusuf oğlu Rəfiyev*; ) — "Əməkdar Dövlət Qulluqçusu" fəxri ad mükafatçısı, Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirinin müavini.

## Həyat və fəaliyyəti
* 1942-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub.
* 1965-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetini bitirib.
* 1969-cu ildə *SSRİ Elmlər Akademiyasının A. İoffe adına Leninqrad Fizika-Texniki İnstitutu*nun aspiranturasını bitirib.
* 1961–1966-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetində radiotexnik, baş laborant, laboratoriya müdiri olmuş;
* 1970–1972-ci illərdə Fizika İnstitutunda laborant, mühəndis işləmiş;
* 1972–1976-cı illərdə *SSRİ HSK*-nın "Azon" zavodunda böyük mühəndis, konstruktor, aparıcı mühəndis olmuş;
* 1976–1981-ci illərdə Partiya işlərində çalışmış;
* 1981–1992-ci illərdə *SSRİ HSK*-nın Elektron Hesablayıcı Maşınlar, Bakı Radio və "Alunit" zavodlarında istehsalat şöbəsinin rəisi, xüsusi konstruktor bürosunun rəis müavini, baş mühəndis vəzifələrində işləmiş;
* 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin Müdafiə sənayesi idarəsində şöbə rəisi vəzifəsində çalışmış;
* 1992–2001-ci illərdə Azərbaycan Ordusunda hərbi xidmətdə olmuş;
* 2001–2006-cı illərdə *Azərbaycan Respublikası Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsi*ndə sədr köməkçisi, şöbə müdiri işləmiş;
* 2006-cı ildə Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyində şöbə müdiri vəzifəsində çalışmışdır.
* Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15 dekabr 2006-cı il tarixli Sərəncamı ilə müdafiə sənayesi nazirinin müavini təyin edilib.

* Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 29 dekabr 2019-cu il tarixli Sərəncamı ilə Tofiq Yusuf oğlu Rəfiyevə Azərbaycan müdafiə sənayesinin inkişafı sahəsində uzun müddət səmərəli fəaliyyətinə görə fərdi təqaüd verilib.

* 1news.az saytının qurucularından biri olub.

## Mükafatları
* 2011-ci ilin 15 dekabrda "Əməkdar Dövlət Qulluqqcusu" fəxri adına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Müdafiə sənayesi nazirinin müavini Tofiq Rəfiyev Polşadakı beynəlxalq sərgiyə qatılıb
* https://1news.az/news/20240107031925168-Skonchalsya-Tofik-Rafiev-byvshii-zamministra-oboronnoi-promyshlennosti-i-avtor-1news-az
Domeniko Karaççioli

**Domeniko Karaççioli markiz de Villamarina** (; ) — neapolitanlı diplomat və alim.

Turin (1754-1764), London (1764-1771), Paris (1771-1781) Napoli elçisi tərəfindən mütəmadi olaraq təyin olunmuşdur.

1781-ci ildə Karaççioli Sicilya vikeroyu təyin edildi, burada İnquisisiyanı məhv etdi və 1786-cı ildə dövlət katibini vəzifəsinə gətirilən "Aydınlanmış mütləqliq" ruhunda bir sıra islahatlar həyata keçirdi. Karaççioli ensiklopedistlərlə əlaqələrini kəsməmişdir və Marmontel, Grimm, Diderot, D'Alembert və başqaları ilə  yazışma keçirmişdir.

## Ədəbiyyat
Karaççioli // Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğəti : 86 t. (82 T. və 4 əlavə). — SPB., 1890—1907.
Çiçəkaltlıqlı doqquzdon

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Şimal yarımkürəsində, Himalayda, Cənubi Asiyada təbii halda bitir.
 
## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 100-250 sm, möhkəm, yuxarıya istiqamətlənmiş, düz dayanan koldur. Qabığı açıq bozumtul-qonurdur. Yarpaqların uzunluğu 1,5-4,5 sm, eni 1,6-2,5 sm, möhkəm, uzunsov-yumurtavarı və ya uzunsov-ellipsvarı, ucu biz, bünövrəsi yumru, bəzən uzunsovdur. Aprel-may aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri az saylıdır. Çiçək saplaqları cavan budaqların aşağı yarpaqlarının qoltuqlarında ikiçiçəklidir. Çiçəkaltlıqları lansetvarı, uzunluğu 0,7-1,3 sm-dir. Kasacığın kənarı 5 enli dişciklərə bölünmüşdür. Çiçək tacının uzunluğu təxminən 2,2 sm, sarımtıl, borucuğun içərisi tükcüklüdür. Yuxarı dodağı enli, aşağı dodağı uzunsovdur. Giləmeyvələri qırmızı, yüngül, göyümtül çöküntülüdür. 
  
## Ekologiyası
Qışadavamlılığı yüksəkdir. İşıqsevəndir.

## Azərbaycanda yayılması
Kiçik Qafqazda və Naxçıvanda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Şaquli yaşıllaşdırmada istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kütüm (növ)

**Kütüm** () — Şüaüzgəclilər yarımsinfinə, Çəkikimilər dəstəsinə aid olan növ.

İki yarıpm növü vardır:
* Kütüm *(Rutilus frisii frisii)* — Qara və Azov dənizlərimdə yayılmışdır.
* Kütüm *(Rutilus frisii kutum)* — Xəzər dənizinin cənub və mərkəzi hissələrində yayılmışdır

75 sm uzunluğa və 6 kq çəkiyə qədər böyüyə bilirlər. Beli tünd, bir az yaşıl, böyürləri gümüşü, qarnı isə ağ olur.

Dənizin çayların mənsəbinə yaxın ərazilərində yaşasalarda kürüləmə zamanı çaylara üz tuturlar. Yetkinliyə 4–5 yaşında, 40 sm uzunluğa sahib olarkən çatırlar

Dənizdə yaşayan canlılarla, əsasən ilbiz, yengəc, krevetka və s. ilə qidalanır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Rusiyanın onurğalı canlıları: Kütüm 
* https://web.archive.org/web/20070705221547/http://gerb.bel.ru/pages/kray/n_oskol_i1.htm
* http://v1.ru/newsline/2009/08/14/#227345
Rutilus

**Rutilus** — Şüaüzgəclilər yarımsinfinə, Çəkikimilər dəstəsinə aid olan cins.

## Növləri
Cinsə 17 növ daxildir :
* *[[Rutilus arcasi]]* (Steindachner, 1866) — İspaniya külməsi
* *[[Rutilus aula]]* (Bonaparte, 1841)
* *[[Rutilus basak]]* (Heckel, 1843)
* *[[Rutilus frisii]]* (Nordmann, 1840) — Kütüm (növ)
** *[[Rutilus frisii kutum]]* (Kamensky, 1901) — Kütüm
** *[[Rutilus frisii meidingerii]]* (Heckel, 1851)
* *[[Rutilus karamani]]* Fowler, 1977
* *[[Rutilus lemmingii]]* (Steindachner, 1866)
* *[[Rutilus lusitanicus]]* (Collares-Pereira, 1980)
* *[[Rutilus ohridanus]]* (Karaman, 1924)
* *[[Rutilus panosi]]* Bogutskaya & Iliadou, 2006
* *[[Rutilus pigus]]* (Lacépède, 1803) — Alp külməsi
* *[[Rutilus prespensis]]* (Karaman, 1924)
* *[[Rutilus rubilio]]* (Bonaparte, 1837) — İtaliya külməsi
*  — Adi külmə, Taran, Xəzər külməsi
** Çapaq və ya Sibir külməsi ()
** *[[Rutilus rutilus heckelii]]* Nordmann, 1840
* *[[Rutilus ylikiensis]]* Economidis, 1991

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aznay (İşembay)

**Aznay** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının İşembay rayonunda yerləşən kənd. Kənd Etkol kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (İşembay): 28&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Urqe Etkol): 5&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Salavat stansiyası): 45&nbsp;km.
## Əhali

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Qızılağac Milli Parkı

**Qızılağac Milli Parkı** — Azərbaycanda yerləşən Milli Park.

## Tarixi
26 sentyabr 2018-ci ildə İlham Əliyevin sərəncamı ilə yaradılmışdır.

## Ərazisi
Milli Parkın sahəsi 99060 hektardır. Bu ərazi Kiçik Qızılağac Dövlət Təbiət Yasaqlığına aid torpaqlar (10390,89 hektar), Neftçala ərazisində yerləşən dövlət ehtiyat fondu torpaqlarından ayrılan ərazi (309,11 hektar) və Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunun (88 min 360 hektar) bazasını əhatə edir.

## Haqqında

### Bitkilər
Şanagülə, ağ suzanbağı, üçyarpaq oxyarpaq, qamış, dəniz lığvarı, ciyən, duzlaq şoğanı, iyli yovşan, meyer yovşanı, qarağan,gəngiz, şahsevdi, sarıbaş və s. bitkilərə rast gəlmək olar. Milli parkda 4 növ az yayılan və 3 növ Qafqaz endemik bitkisi (yalnız Qafqaz regionunda rast gəlinən) – hibrid qovağı, sapvari bağayarpağı, Qrossgeym topgülü və bir növ Azərbaycan endemiki – buruncuqlu turp qeydə alınmışdır.

### Heyvanlar
Su-bataqlıq quşları, çöl donuzu, canavar, gürzə və s. heyvanlarına rast gəlmək olar.Qamışlıq pişiyi, flaminqo, ağqaş qaz, adi göydimdik, mərməri ördək, adi bəzgək, və s. "Qırmızı kitaba"

### Təbii, tarixi, mədəni yerlər
* "Şeyx Zahid" türbəsi
* Tarix-diyarşünaslıq muzeyi
* Xalq sənətkarlığı şəhərciyi
* "Xəlifə" türbəsi
* "Dairəvi qala” (“Zindan”) memarlıq abidəsi
* Mirəhməd Xanın evi
* Lənkəran Mayakı

## İstinadlar
Sati ritualı

**Sati ritualı** — Sadiqlik rəmzi hesab olunur. İnduizm dəyərlərinə görə qadının ölmüş əri ilə birlikdə yandırılması ritualı.

1987-də qəbul olunan qanunla qadağan olunmasına baxmayaraq hər il yüzlərlə belə cəhd qeydə alınır. Hətta bu sahədə qadınlara konsaltinq xidməti göstərən qeyri-qanuni şirkətlər də var. İnduizmə görə qadın odun içinə girərkən bütün günahlardan azad olur. Yəni, əri ölən dul qadını ərinin yanında yandırırlar.

Hindistanda bu ritual ilə həm hollandlar, həm də ingilislər mübarizə aparıblar.
## İstinadlar
Prometey (təşkilat)

**Prometey** — Avropada 1926-cı ildən 1939-cu ilə qədər fəaliyyət göstərən siyasi təşkilat.

## Tarixi
Parisdə 1920-ci illərdə mühacirlərlə əlaqəli ciddi işlər aparılırdı. Mühacirlərə dəstək planının genişlənməsi üçün 1926-cı ildə keçmiş Çar Rusiyası xalqlarının liderləri beynəlxalq təşkilat kimi fəaliyyət göstərən "Prometey" klubunu yaratdılar. Bu hərəkatın genişlənməsi üçün 1926-cı ildə fransız dilində "Prometey" jurnalı nəşr edilməyə başladı. Jurnalın redaksiya heyəti və daimi müəllifləri tərkibinə Qafqazın, Türküstanın və Ukraynanın aşağıdakı görkəmli xadimləri daxil oldular: Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Noy Jordaniya, Aleksandr Şulqin, Ayaz İshaki, Mustafa Çokayoğlu, Mir Yaqub Mehdiyev və digərləri.

Parisdə çap edilən "Prometey" jurnalında isə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin aşağıdakı maraqlı məqalələri çap edilmişdi: 1) “Azərbaycan Respublikası”, 1926, N1, səh. 25-31; 2) “Bolşeviklərin Şərq siyasəti”, 1928, N20, səh. 10-14; N21, səh. 6-11; 3) “Qafqaz Birliyi”, 1929, N36, səh. 5-7; 4) “Milli Azərbaycan hərəkatının xarakteri”, 1930, N42, səh. 11-13; 5) “Siyasətçi tarixçiyə qarşı”, 1931, N51, səh. 6-8.

## İstinadlar
Konqsfiord

**Konqsfiord** () — Qərbi Şpisbergen (Şpitsbergen arxipelaqı, Norveç) adasının qərb sahillərində yerləşən fiord.

Uzunluğu 26&nbsp;km, eni 4 – 9&nbsp;km arasında dəyişir. Fiordun əsasında iki buzlaq yerləşir: Kronebrin və Konqsvegen. Fiordun cənubunda Nyu-Olesunn qəsəbəsi yerləşir. Fiord dəniz məməliləri və quşlarının vacib qidalanma məskənlərindən hesab edilir.

## Mənbə
* ''Kongsfjorden''
Edinburq adası

**Edinburq** () — Viktoriyadan cənubda, Koroneyşen körfəzində yerləşən kiçik ada. Adanın maksimal hündürlüyü 103 m-dir.

## Tarixi
Əvvəllər adada Şimal Xəbərdarlıq sistreminə aid dispeçer stansiyası fəaliyyət göstərirdi.

## İstinadlar

## Mənbə
* Xəritə
Valenberqfiord

**Valenberqfiord** () — Şimal-Şərq Torpağı (Şpitsbergen arxipelaqı, Norveç) adasının cənub-qərb sahillərində yerləşən fiord.

Uzunluğu 46&nbsp;km, eni 14&nbsp;km təşkil edir. Axipelaqın 5-ci, V Qustav Torpağı ilə Qustav Adolf Torpağı arasında yerləşir. Fiord İsveç naturtalisti Yyoran Valenberqin (1780—1851) şərəfinə adlandırılmış və 1930-cu ildən bu adla tanınmışdır. II Oskar Torpağı sahilində yerləşən fiordda onun adını daşıyır (Valenberqbrin).

## Mənbə
* ''Kongsfjorden''
Adventfiord

**Konqsfiord** () — Qərbi Şpisbergen (Şpitsbergen arxipelaqı, Norveç) adasının sahillərində, İsfiorddan cənubda yerləşən fiord. Fiorda bu adı Kinqston-apon-Hall sakinləri 1656-cı ildə vermişdir.

Fiordun cənub-qərbində Lonqyirbyuen şəhəri, şimal-şərqində isə Moskushamn qəsəbəsi yerləşir. XX əsrin əvvəllərində isə fiordun cənubunda Advent-Siti şəhəri yerləşirdi.

## Ədəbiyyat
* Conway, W. M. 1906. No Man’s Land: A History of Spitsbergen from Its Discovery in 1596 to the Beginning of the Scientific Exploration of the Country. Cambridge: At the University Press.

## Mənbə
* ''Kongsfjorden''
Qızılı doqquzdon

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Şərqi Sibirdə, Uzaq Şərqdə, Çində yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 2-4 m-dək olan, şaxələnmiş, möhkəm çətirli, tünd-boz qabıqlı gözəl koldur. Yarpaqların uzunluğu 12 sm-dək, uzunsov-yumurtavari, ucu biz, dərili, tünd-yaşıl, qısa saplaqlıdır. Bir çox növlərdən fərqli olaraq bu növün çiçəkləri qızılı-sarı, bal qoxuludur. 5-6 yaşından hər il çiçəkləyir və bol meyvə verir. Meyvələri qırmızı, şarşəkilli, bünövrəsi ilə bitişikdir. Toxumlarla və qələmlərlə çoxalır, kök atması 100 %-ə çatır.
 
## Ekologiyası
Torpağa tələbkar deyil. Qışa, quraqlığa, zərərverici və xəstəliklərə davamlıdır. Şəhər şəraitinə yaxşı dözür.

## Azərbaycanda yayılması
Mərkəzi Nəbatat Bağında introduksiya edilmişdir. Mədəni şəraitdə 1989-cu ildən becərilir.

## İstifadəsi
Gözəl çiçəkləri, meyvələri və parlaq yaşıl yarpaqları ilə çox dekorativdir. Qrup əkinlərində, canlı çəpərlərin salınmasında istifadəsi məsləhət görülür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Malpartida-de-la-Serena

**Malpartida de la Serena** ( ), İspaniya və Badaxoz əyalətinin Estremadura müstəqil icmasının bir hissəsi olan bir şəhərdir. 26&nbsp;km ² ərazini əhatə edir. Əhalisi 662 nəfərdir (2010-cu il üçün). Vilayətin inzibati mərkəzinə olan məsafə 151&nbsp;km.

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
Yeməli doqquzdon

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Əsasən Şərqi Sibirdə, Uzaq Şərqdə bitir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 0,6-1 m-ə çatan alçaqboylu koldur. Cavan budaqları nazik və sıx tükcüklüdür. Bitki yaşlandıqca budaqları çılpaqlaşır. Yarpaqları nazik, ensiz neştərvaridir, saplağı qısadır. Çiçəkləri nektarlı, qıfvari formalı, süpürgəvari çiçək qrupunda olmaqla yarpaq qoltuğunda yerləşir, ləçəkləri sarı rəngdədir. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Meyvəsi tünd-göyümtül rəngli, 9-12 mm uzunluğunda olmaqla, silindrvarı formadadır, əsasən iyul ayında yetişir. Başqa növlərdən meyvəsinin yeməli, turşməzə olması ilə fərqlənir. Toxum və qələmlə çoxalır. 1000 ədəd toxumun çəkisi 0,9 qr olur.
 
## Ekologiyası
İstisevən bitkidir, quraqlığadavamlıdır, qara torpaqlarda daha yaxşı bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeronda, Şəkidə, Gəncədə şəhər yaşıllaşdırmasında, bir çox park və bağlarda rast gəlinir. 

## İstifadəsi
Budamaqla bitkiyə müxtəlif forma vermək olur. Meyvəsində kompot, kisel, mürəbbə, şərab və s. hazırlanır. Yaşıllaşdırmada istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ətirli doqquzdon

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Çində yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Boyu 2-3 m-ə çatan, çox gövdəli, dik duran koldur. Yarpaqları qışda uzun müddət budaq üzərində qalır. Çiçəkləri sarımtıl-ağ rəngli, gözəl ətirlidir. Bitki tam yarpaqlamadan əvvəl çiçəkləri diqqəti cəlb edir.
 
## Ekologiyası
İstisevən, quraqlığadavamlı, torpağa tələbkar deyildir. 

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda və Kür-Araz ovalığında rast gəlinir.

## İstifadəsi
Çox dekorativ görünüşə malikdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
III Karl (İspaniya kralı)

**III Karl** () () — İspaniya, Neapol və Siciliya kralı. Mütləqiyyətçi fraksiyadan olan Karl, sonsuz olan ögey qardaşı VI Ferdinandın vəfatının ardından 1759-cu ildə İspaniya taxtına əyləşdi.

1731-ci ildə 15 yaşlı Karl anasının dayısı olan Antonio Farnezenin varissiz vəfatının ardından Parma və Pyaçentsa hersoqu elan edildi. 1738-ci ildə Polşa kralı III Avqustun qızı Mariya Amaliya ilə evləndi. 19 il boyunca Neapolda yaşayan cütlüyün bu nikahdan 13 övladı dünyaya gəlsə də, bunlardan beşi uşaq yaşlarında vəfat etdi.

İspaniya kralı olaraq III Karl saray gəlirlərini artıraraq ölkədəki xarici qüvvələrə qarşı güclü islahatlar apardı. Maliyyə və ticarət münasibətlərini nizama salaraq dövlətin kilsə üzərindəki nüfuzunu artırdı. Yezuitlər imperiya torpaqlarından sürgün edildi. İspaniya ordusu və donanması böyüdüldü.

## Neapol kralı
Karl, anasının səyləri sayəsində Parma hersoqu oldu, hətta onun uşaqsız qohumlarının varisi, Pyaçentsa və Toskana hökmdarı kimi tanındı.

Başlanğıcda Karl, Portiçidə yeni bir kral sarayının qurulmasına əmr etdi və "qızıl mile" gedərək yoldaşları tərəfindən villalarını qurmağa başladı. Tezliklə aydın oldu ki, dəniz sahilində olan sarayı tapmaq düşmən donanması üçün əlverişli bir hədəf halına gətirir. Yarımadanın dərinliklərində yeni kral tikililərin — Caserta sarayının möhtəşəm yerini qoyması lazımdır.

Liberal istiqamətdən sonra Karl və İspaniyada, padşah 1759-cu il avqustun 10-da qardaşı Ferdinand VI-nın ölümü ilə nəticələndi. Karl ispan taxtına qoşulduğu vaxtda qüvvədə olan beynəlxalq müqavilələrə görə, o, Neapolitan krallığından üçüncü oğlunun xeyrinə görə lehinə çıxdı.

## Xalq üsyanları. Yezuitlərin sürgünü
Ancaq Karlın islahatları, xüsusilə də taxıl ticarətinin azadlığı ilə əlaqədar, cahil din adamları və yezuitlər tərəfindən dəstəklənən xalq üsyanlarına səbəb oldu. Beləliklə, 23 mart 1766-cı ildə Madriddə iğtişaşlar başlamış, Karl Arxaunesdən çıxmağa məcbur etmişdir; sonra Saraqosa, Barselona, Andalusiya, Qipuskoa və digər yerlərdə iğtişaşlar baş vermişdir.

## Mənbə
* Ferrer del Rio (1856). *Historia del reinado de Carlos III*. Madrid.
* Acton, Sir Harold (1956). *The Bourbons of Naples, 1734–1825*. London: Methuen.
* Lynch, John (1989). *Bourbon Spain, 1700–1808*. Oxford: Basil Blackwell.
* Petrie, Sir Charles (1977). *King Charles III of Spain: An Enlightened Despot.* London: Constable.

## İstinadlar
Lonicera acuminata

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Təbii şəraitdə Çinin qərb hissəsində və Şərqi Tibetdə yayılmışdır.
 
## Botaniki təsviri
Uzunluğu 10 m-dək olan, yarım yarpağıtökülən lianadır. Zoğu sürünən oduncaqlıdır. Parlaq yaşıl, oval və ürəkvarı, yumurtavarı-uzunsovdur, yarpaqların uzunluğu 5-10 sm, eni isə 1-1,2 sm-dir, tükcüksüzdür. Çiçək tacının uzunluğu təxminən 2,5 sm-dir. Çiçəkləri qırmızı və ya sarı, borucuqludur. Cüt çiçəkləri 2 dodaqlı, sarımtıl-qırmızıdan al-qırmızıyadək olub, çılpaq və ya tükcüklü qısa çiçək saplaqlarında oturur. Çiçək tacının ölçüsü 2 sm-dir. Yumurtalığı sərbəst, üçyuvalıdır. Meyvələri qara-alqırmızı giləmeyvədir. Toxumları qara, ellipsvarı, uzunluğu 3 mm, eni 1,8-2 mm-dir. 
 
## Ekologiyası
Şaxtayadavamlıdır. Münbit torpaqlarda yaxşı bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Mərdəkan dendrarisində introduksiya olunmuşdur. Azərbaycanın bir çox rayonlarında mədəni şəraitdə rast gəlinir.
  
## İstifadəsi
Lonicera acuminata və onun formaları şaquli yaşıllaşdırmada liana kimi geniş miqyasda becərilməsi məsləhətdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Android Auto

**Android Auto** — Google tərəfindən təkmilləşdirilən əməliyyat sistemidir.

Sistem android versiyası 5.0 "Lollipop" və daha yuxarı olan ağıllı telefonları dəstəkləyir. Android Auto ilk dəfə 25 iyun 2014-cü ildə Google I/O tərəfindən elan edildi. 19 mart 2015-ci ildə sistemin mobil versiyası xalqa təqdim edildi. Sistemin funksiyalarına aiddir: GPS, naviqasiya, musiqi player'i, SMS, zəng etmək və veb axtarış dəstəkləyir. Sistem həm səsli, həm də sensor (toxunma ilə) idarəetmə üsulları ilə işləyəcək. Sistemin dəstəklədiyi proqramlar: Google Maps, Google Play Music, Spotify, Songza, Stitcher Radio, iHeartRadio və TuneIn, MLB at Bat dəstəkləyir.
Android'in rəsmi saytı Android Auto'nu dəstəkləyən ən çox avtomobil istehsalçı şirkətlərin siyahılarını yığarkən, 2015 və 2016-cı illərin versiyalarını bir çox avtomobil dəstəkləmədi. Android Auto 6 yanvar 2014-cü ildə elan edilmiş Open Automotive Alliance'nın bir parçası və 28 avtomobil istehsalçı şirkətləri və ağıllı telefon tədarükçüsü Nvidia ilə birlikdə hazırlandı. 2015-ci ilin mayında Hyundai şirkəti Hyundai Sonata avtomobili Android Auto'nu dəstəkləyən ilk avtomobil və xidmətə təqdim edən ilk istehsalçı şirkət oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Veydefiord

**Veydefiord** () — Qərbi Şpisbergen (Şpitsbergen arxipelaqı, Norveç) adasının şimalında yerləşən fyord.

Fyordun uzunluğu 108&nbsp;km təşkil edir. Fiord adanın şimalından başlayır və cənubuna qədər uzanır. Qərbdən Andre Torpağı, şərqdən isə Mareqeret Torpağı ilə əhatələnir. Fiordun cənubunda İndre-Veydefiorden Milli Parkı yerləşir.
## Mənbə
* A detailed map of Svalbard with Wijdefjord clearly labeled
Diksonfiord

**Diksonfiord** () — Qərbi Şpisbergen (Şpitsbergen arxipelaqı, Norveç) adasının qərbində yerləşən fiord. İsfiordun bir qolunu təşkil edir. Dikson Torpağı ilə I Ceyms Torpağı arasında yerləşir. Fiord Oskar Diksonun şərəfinə adlandırılmışdır (1823—1897), O, XIX əsrin ikinci yarısında bir necə qütb ekspedisiyasını maliyyələşdirmişdir. 
## İstinadlar
Firudin Cəm

**Firudin Cəm** (; farsca: فريدون جم) — İranın keçmiş yüksək rütbəli hərbçisi (General) və keçmiş baş nazir Mahmud Cəmin oğlu.

## Həyatı
1914-cü ildə Təbrizdə Mahmud Cəmin ailəsində anadan olmuşdur. Atası Mahmud Cəm 1935-ci ildən 1939-cu ilə qədər İranın baş naziri olmuşdur. Anasının adı Məleykə Zaman olmuşdur.

1937-ci ildə Rza şah Pəhləvinin böyük qızı Şəms Pəhləvi ilə evlənmişdir. Rza şahın ölümündən sonra Firudin Cəm Şəms Pəhləvi ilə boşanmışdır.

## Təhsili
Tehranda və Saint-Cyrda hərbi təhsil almışdır. Daha sonra Birləşmiş Krallıqda hərbi akademiyanı bitirmişdir.

## Karyerası
1969–1971-ci illərdə İran İmperial Ordu Korpusunun komandanı vəzifəsində xidmət etmişdir. Məhəmmədrza şah Pəhləvi ilə konfliktlərə görə 1973-cü ildə ordudan ayrılmışdır. Həmin bu müddətdən sonra 1978-ci ilə qədər İranın İspaniyadakı səfiri olmuşdur. 1978-ci ildə Londona köçmüşdür. Pəhləvi hakimiyyəti zamanı son hökumət başçısı olan Şapur Bəxtiyar ona hökumət kabinetində Müdafiə Naziri vəzifəsini təklif etsə də, hökumətin real gücünün çox aşağı olmasını səbəb göstərərək bundan imtina etmişdir.

İran İslam İnqilabı zamanı İran ordusunun bitərəfliyini elan etməsinə etiraz etmiş və bunu vətənə xəyanət adlandırmışdır. Lakin İran-İraq müharibəsi zamanı İran ordusunu dəstəkləmişdir.

## Xatirəsi
2011-ci ildə *Firudin Cəm Yardım Fondu* tərəfindən London Universitetinin Afrika və Şərqşünaslıq bölməsinə İranşünaslığın inkişafı üçün 2 milyon dollar yardım edilmişdir. Bunun qarşılığında bu univeristet İranşünaslığı inkişaf etdirmək üçün fərqli dərslərlə yanaşı, İranşünaslıq üçün yeni təqaüd planları da hazırlamışdır. Bütün bu işlər London Universitetindəki İran İşləri Mərkəzi tərəfindən təşkil edilir. Bütün bunlar Firudin Cəmin valideynlərindən daha əvvəl ölən oğlu Kamran Cəmə həsr edilir.

## Həmçinin bax
* Mahmud Cəm

## İstinadlar
Vudfiord

**Vudfiord** () — Qərbi Şpisbergen (Şpitsbergen arxipelaqı, Norveç) adasının şimalında yerləşən fiord. Uzunluğuna görə arxipelaqın 4-cü ən uzun fiordudur. Veydefiord ilə eyni bölgədən başlasa da adanın daxilinə doğru 64&nbsp;km uzanır. Andre Torpağını qərbdən əhatələyir.

## Mənbə
* Xəritə 
* Norveç Qütb İnstitutu
* Şpisbergenin ictimai xidməti
Krossfiord

**Krossfiord** () — Qərbi Şpisbergen (Şpitsbergen arxipelaqı, Norveç) adasının qərb sahillərində yerləşən fiord. Ondan bir qədər cənubda Konqsfiord yerləşir.

## Tarixi

İngilis araşdırmaçı və səyyah Conas Pul 1610-cu ildə fiordda olmuş və onu "Qapalı buxta" () adlandırmışdır. İngilis Con Daniel 1612-ci ildə fiordu xəritəyə salarkən *Closse Sound* adı ilə qeyd etmişdir. Burada Şpisbergendə ilk Balina ovu bazası (1610) təşkil edilmişdir. Yaxınlıqda isə ikinci bazanın qalıqları belə vardır. Görünən odur ki, bu baza olduqca az istifadə edilmiş və ehtiyat xarakteri daşımışdır. Fiordun bu hissəsinin qarşı tərəfində XVII əsrə aid qəbiristanlıq vardır.

## Mənbə
* *Conway, W. M.* 1906. No Man’s Land: A History of Spitsbergen from Its Discovery in 1596 to the Beginning of the Scientific Exploration of the Country. Cambridge: At the University Press.
* ''Place names in Norwegian polar areas''.
FaceTime

**FaceTime** — Apple şirkətinin iPhone və iPad Touch ilə iPad yeni nəsil planşetlərində görüntülü söhbət proqramıdır.

Apple şirkəti tərəfindən təkmilləşdirilən və WWDC 2010 konqresində xalqa təqdim olunmuşdur. Apple şirkəti "FaceTime" adını FaceTime Communications şirkətindən almışdır.
FaceTime iPhone 4'də, 4S, 5 və 5S modelləri ilə yeni nəsil iPad və iPad Touch planşetlərində bu funksiya mövcuddur. Qeyd edək ki, öncəki modellər bu funksiyanı dəstəkləmir.
FaceTime ötən illərdə yalnız Wi-Fi şəbəkəsi əhatəsində görüntülü söhbət eləmək olurdusa, artıq iOS 6 versiyasından etibarən həm Wi-Fi şəbəkəsi, həm də 3G və 4G şəbəkələri ilə görüntülü danışmaq mümkündür.

## Xarici keçidlər
Korolkov doqquzdonu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Orta Asiyada yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 3 m olan, yumşaq tüklü, budaqlı, dekorativ, yarpağıtökülən koldur. Yarpaqların diametri 3 sm-ə çatır, enli qaidəli, yumurtaşəkilli və ya ellipsvarı, ucu biz, mavi-yaşıl rənglidir, çox vaxt göyümtül olur. Aprel-may aylarında 15-20 gün ərzində bol çiçəkləyir, çiçəkləri çəhrayı rəngdə olur və yaşıl fonda çox gözəl görünür. Şarşəkilli, narıncı və ya al-qırmızı, meyvələri budaqların üzərində payıza qədər qalır. Zərərverici və xəstəliklərdən az zərər çəkir. Abşeronda vegetasiyası aprelin ortalarından başlayaraq oktyabrın axırlarına qədər davam edir. Hər il meyvə verir, meyvələri avqustun axırı sentyabrın birinci yarısında yetişir. Toxumların cücərməsi təxminən 8 %-dir. Yay qələmlərinin 95 %-i kök atır.

## Ekologiyası
Qışadavamlılığı yüksəkdir. İşıqsevəndir. Dağların açıq yerlərində, meşə zonasının yuxarı hissəsində, subalp zonasında dəniz səviyyəsindən 3000 m hündürlükdə bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Mərkəzi Nəbatat Bağında introduksiya edilmişdir. 
 
## İstifadəsi
Bütün vegetasiya dövründə dekorativdir, tək və qrup əkinlərində, xüsusilə tozağaclarının fonunda gözəl görünür, balverən bitkidir.  

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Revival

***Revival*** amerikalı reper Eminemin 9-cu albomudur və 15 dekabr 2017-ci il tarixində buraxılmışdır. Albomunun yazılmasında Beyonce, Ed Şiran, Pink kimi məşhur ifaçılar iştirak etmişdir.

## Mahnı siyahısı

## İstinadlar
Sassenfiord

**Sassenfiord** () — Qərbi Şpisbergen (Şpitsbergen arxipelaqı, Norveç) adasının qərbində yerləşən fiord. İsfiordun bir qolunu təşkil edir. Byunsov Torpağı ilə Nordenşeld Torpağı arasında yerləşir. Fiordun Sebin Torpağı ilə Byusnov torpağı arasındakı hissəsi Tempelfiord adlanır.

## İstinadlar
Cəmilə Tağızadə

**Cəmilə Tağızadə** (tam adı: *Tağıyeva Cəmilə Karl qızı*; d. 24 iyul 1987, Bakı,Azərbaycan) — azərbaycanlı aktrisa.

## Həyatı
Cəmilə Tağıyeva 24 iyul 1987-ci il Bakı şəhərində anadan olub. 1994-cü il Bakı şəhəri, Nəsimi rayonunda yerləşən Ağabəy Novruzbəyli adına 46 nömrəli tam orta məktəbinin 1-ci sinfinə daxil olub. 2005-ci ildə həmin məktəbdən məzun olaraq Azərbaycan Dövlət Kooperasiya kollecinə daxil olub. 2007-ci il Dövlət Kooperasiya kollecinin məzunu olub. 2009-cu il Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin Aktyor sənəti fakültəsinə qəbul olub. 2013-cü il həmin universiteti fərqlənmə ilə bitirərək məzun olub.

Xarici film istehsalçılarının "Ana yurdum" (2012 / İran) və "Əli və Nino" (2015, rejissor Asif Kapadia / Böyük Britaniya) filmlərində çəkilib.

### Şəxsi həyatı
7 sentyabr 2017-ci ildə Murat Temiz ilə ailə həyatı qurdu. Ailə vəziyyəti ilə əlaqədar olaraq hazırda Türkiyədə yaşayır. 21.01.2020-ci ildə Abdullah Cesur adında oğlu dünyaya gəlib.

## Filmoqrafiya

### Bədii serial
* Aramızda qalsın (2009–2010, bədii serial) – rəssam köməkçisi, aktrisa
* 3 bacı (2012–2014, bədii serial) – aktrisa
* Həyat varsa… (2012–2014, bədii serial) – aktrisa
* Səndən sonra (2013–2014, bədii serial) – Afaq
* Göyçək Fatimə (2013–2015, bədii serial) – Ayka
* İkinci bahar (2014, bədii serial) – Könül
* Taksi parkı (2014, bədii serial) – Zara
* Dəfnə ağacı (2016, bədii serial) – Dəfnə
* Cehizsiz gəlinlər (2016–2017, bədii serial) – Hicran
* Xəstəxana (2017, bədii serial) – 

### Bədii film
* 4.1 Şəhər motivləri – Yuxarıda və aşağıda (2015, tammetrajlı bədii film, kinoalmanax) 
* 3 badam 1 qoz (2017, tammetrajlı bədii film) 
* İkinci pərdə (2017, tammetrajlı bədii film)
* The game (2017, tammetrajlı bədii film)
* Cekpot (2018, tammetrajlı bədii film) – Rəna
* Şor biznes (film, 2024)

### Xarici film
* "Ana yurdum" (2012 / İran)
* "Əli və Nino" (2015, rejissor Asif Kapadia / Böyük Britaniya) – Ninonun rəfiqəsi

### Televiziya fəaliyyəti
* Myvideo Tv (2014–2017)
* Lider Tv (2014)
* GünAz Tv (2017)

## Sosial Media Hesabları

* 
* 

## İstinadlar
Syuvfiord

**Syuvfiord** () — Edj (Şpitsbergen arxipelaqı, Norveç) adasının cənub sahillərində yerləşən fiord.

Uzunluğu 45&nbsp;km, eni 30&nbsp;km təşkil edir. Fiordun ilk əvvəllər Deicrowe’s Sound olaraq adlandırılır. Fiord 1616-cı ildə Moskva şirkətinin məsul şəxslərindən biri Benjamin Dekrounun şərəfinə adlandırılır. 1625 - 1820-ci illər xəritələrində bu adla qeyd edilir.

## Mənbə
* Conway, W. M. 1906. No Man’s Land: A History of Spitsbergen from Its Discovery in 1596 to the Beginning of the Scientific Exploration of the Country. Cambridge: At the University Press.
* ''Place names in Norwegian polar areas''.
* Purchas, S. 1625. Hakluytus Posthumus or Purchas His Pilgrimes: Contayning a History of the World in Sea Voyages and Lande Travells by Englishmen and others. Volumes XIII and XIV (Reprint 1906 J. Maclehose and sons).* ''Kongsfjorden''
İqor Xankişiyev

**İqor Abbasoviç Xankişiyev** () — Azərbaycan Respublikasının əməkdar mühəndisi.

## Həyatı
İqor Xankişiyev 1939-cu il martın 17-də Bakıda anadan olub. 1968-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunu teplovozlar və teplovoz təsərrüfatı ixtisası üzrə bitirib.

6 yanvar 2021-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## Fəaliyyəti
Bakı metropolitenində 1976-cı ildən baş mühəndis kimi fəaliyyətə başlayıb. 1979-cu ilin iyununda o, Bakı metropoliteninin rəisi vəzifəsinə təyin edilib. 1987-ci ildən metro tikintisi sahəsinə keçərək "Azərtunelmetrotikinti" Səhmdar Cəmiyyətinin baş energetiki, aparıcı mühəndisi, sədr müavini vəzifələrində əmək fəaliyyətini davam etdirib.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin "Bakı Metropoliteni" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin yaradılması haqqında" 27 fevral 2014-cü il tarixli 289 saylı Sərəncamına əsasən Bakı Metropoliteni və "Azərtunelmetrotikinti" Səhmdar Cəmiyyətinin yenidən təşkili yolu ilə səhmləri dövlətə məxsus "Bakı Metropoliteni" Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti təsis edildikdən sonra İqor Abbasoviç Xankişiyev 2017-ci il dekabr ayının 31-dək müəssisənin Tikinti Departamentinin rəisi vəzifəsində çalışıb.

2012-ci il aprelin 10-da Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə "Əməkdar Mühəndis" fəxri adına layiq görülüb, Prezident təqaüdçüsüdür, "Fəxri dəmiryolçu"dur.

## İstinadlar
Ekmanfiord

**Ekmanfiord** () — Qərbi Şpisbergen (Şpitsbergen arxipelaqı, Norveç) adasının qərbində yerləşən fiord. İsfiordun bir qolunu təşkil edir. Cənubdan Nurfiord, qərbdən Sveaneset və şərqdən Kapl Bern ilə məhdudlaşır. Fiordun uzunluğu 18&nbsp;km-dir. Nordre İsfiorden Milli Parkı ərazisində yerləşir. Elm və incəsənət hamisi, sahibkar Oskar Ekmanın şərəfinə adlandırılmışdır.
## Mənbə
* База данных географических названий Шпицбергена
Billefiord

**Billefiord** () — Qərbi Şpisbergen (Şpitsbergen arxipelaqı, Norveç) adasının qərbində yerləşən fiord. İsfiordun bir qolunu təşkil edir. Uzunluğu 30&nbsp;km, eni 5–7&nbsp;km təşkil edir. Şimal-qərbdən Dikson Torpağı, cənub-şərqdən isə Byunsov Torpağı ilə əhatələnir. Fiordun şimal-qərbinndə Piramida qəsəbəsi yerləşir. Şimal-şərqində isə Nordenşyoldbrin buzlağı ilə əhatələnir. Fiord hollandiyalı balina ovçusu Kornelius Billenin şərəfinə () adlandırılmışdır.
## Mənbə
* Conway, W. M. 1906. No Man’s Land: A History of Spitsbergen from Its Discovery in 1596 to the Beginning of the Scientific Exploration of the Country. Cambridge: At the University Press. 
*''Billefjorden''
İsfiord

**İsfiord** () — Qərbi Şpisbergen (Şpitsbergen arxipelaqı, Norveç) adasının qərbində yerləşən fiord. Uzunluğuna görə Şpitsbergen arxipelaqının ikinci ən uzun fiordudur. Sahillərində çoxlu sayda iri yaşayış məntəqələri vardır:Barensburq, Lonqyirbyuen və Piramida yerləşir. Nordre İsfiorden Milli Parkının bir hissəsini təşkil edir.
## Tarixi

Baskların 1612-ci ildə San-Sebastiyan gəmisində Xuan de Erausonun () başçılığı ilə bölgəyə gəlməsindən sonmra burada balina ovu bazası təşkil edilir. 1613-cü ildə bask və holland balina ovçuları  Safehaven gəmisində fiordun sahillərinə yan almışlar. bu addımlar ingilis donanması tərəfindən dayandırılır və cərimmə ödənilməyə məcbur edilir. 1614-cü ildə hillandlar İsfiordu inglislərə verməyə razı olurlar. İngilislər İsfiorddan 1650-ci illərin sonuna qədər istifadə edirlər.

## Mənbə
* Conway, W. M. 1906. No Man’s Land: A History of Spitsbergen from Its Discovery in 1596 to the Beginning of the Scientific Exploration of the Country. Cambridge: At the University Press. 
* Foraminifera from Isfjorden
Virqohamna

**Virqohamna** () — Danimarka adasının (Şpitsbergen arxipelaqı, Norveç) şimal sahillərində yerləşən kiçik buxta. Buxta isveçlı mühəndis və araşdırmaçı Salomon Andrenin S/S «Virgo» gəmisi şərəfinə adlandırılmışdır.

Hollandlar ilk dəfə 1633-cü ildə balina ovçuları sayəsində körfəzi aşkar etmişlər (bəlkə daha öncə). Bunxta onlar tərəfindən balina ovu bazası kimi istifadə edilir. 1662-ci ildə balinalar Şpisbergen ətrafı ərazilərdən yoxa çıxırlar və nəticədə baza tərk edilir.
1896-cı Salomon Andre «Qartal» hava şarını bu körfəzin sahilində quraşdırmış və şimal qütbünə səyahətə çıxmışdır.

1906-cı ildə isə amerikalı Volter Velman buxta sahilində dirijabl üçün anqar və düşərgə inşa etdirmişdir.
## İstinadlar
Engelsbukta

**Engelsbukta** () — Forlandsundet boğazının şimal-şərqində yerləşir. Körfəz 1.5&nbsp;km enə malikdir. Körfəz öz adını XVII əsrin əvvəllərində ingilis balina ovçularının tez-tez ziyarət etməsindən almışdır.

## Mənbə
* *Conway, W. M.* 1906. No Man’s Land: A History of Spitsbergen from Its Discovery in 1596 to the Beginning of the Scientific Exploration of the Country. Cambridge: At the University Press.
* ''Engelskbukta''