Rəqabət hüququ nəzəriyyəsi

**Rəqabət hüququ nəzəriyyəsi** rəqabət hüququ və ya antitrest siyasəti ilə bağlı düşüncə istiqamətlərini əhatə edir.

## Klassik baxış

Rəqabətə dair klassik baxış belə idi ki, müəyyən sazişlər və biznes təcrübələri ticarətlə məşğul olan şəxslərin öz dolanışığını təmin etmək üçün sahib olduqları fərdi azadlıq üzərində əsassız məhdudiyyət yarada bilərdi. Məhkəmələr məhdudiyyətləri yeni işlər meydana çıxdıqca və dəyişən biznes şəraitini nəzərə almaqla icazə verilən və verilməyən kimi qiymətləndirirdilər. Beləliklə, məhkəmələr iqtisadi ədalətlə bağlı doktrinalarına əsasən müəyyən saziş kateqoriyalarını və müəyyən maddələri qanunsuz hesab edirdilər və onlar bazar gücü haqqında ümumi bir konsepsiya formalaşdırmırdılar. Adam Smit kimi əvvəlki nəzəriyyəçilər də bu əsasla hər hansı bir inhisar gücünü rədd edirdilər.

“Fərdi şəxsə və ya ticarət şirkətinə verilmiş inhisar, istər ticarətdə, istərsə də istehsalda gizli saxlanılan sirr ilə eyni nəticəni verir. İn&shy;hi&shy;sar&shy;çı&shy;lar, bazarı daim az təmin etməklə, təsirli tələbi tam ödəməməklə öz mallarını təbii qiymətdən çox yüksək qiymətə satır və gəlirlərini — istər əməkhaqqı, istərsə də mənfəət şəklində olsun — təbii səviyyəsindən xeyli yuxarı qaldırırlar.”

*[[Millətlərin sərvəti]]* (1776) əsərində Adam Smit həmçinin kartel problemini qeyd etmiş, lakin onlarla mübarizə üçün hüquqi tədbirlərin tətbiqini müdafiə etməmişdir.

“Eyni peşənin adamları nadir hallarda bir araya gəlirlər ki, onların söhbəti ictimaiyyətə qarşı müəmmalı bir sui-qəsdlə və ya qiymətləri qaldırmaq məqsədi daşıyan bir hiylə ilə bitməsin. Belə görüşlərin qarşısını almaq mümkünsüzdür — nə icra edilə biləcək, nə də azadlıq və ədalətlə uzlaşacaq bir qanun vasitəsilə. Lakin qanun eyni peşənin adamlarının bəzən bir araya gəlməsinə mane ola bilməsə də, belə toplantıları asanlaşdıracaq heç nə etməməli, daha da irəli gedərək onları zəruri edən şərait yaratmamalıdır.”

Smit yalnız dominant və sui-istifadə edən korporasiyaların deyil, ümumilikdə korporasiyaların mövcudluğunun əleyhinə çıxırdı.

XIX əsrin ikinci yarısına gəldikdə isə böyük şirkətlərin bazar iqtisadiyyatının bir gerçəkliyi olduğu aydın idi. Con Stüart Millin yanaşması *[[Azadlıq haqqında]]* (1859) traktatında ifadə olunmuşdur.

“Bir daha, ticarət sosial hərəkətdir. İctimaiyyətə hər hansı mal satmağı öhdəsinə götürən şəxs digər insanların və ümumilikdə cəmiyyətin maraqlarına təsir edən bir iş görmüş olur; beləliklə, onun davranışı prinsipcə cəmiyyətin yurisdiksiyasına daxildir... Həm ucuzluq, həm də malların keyfiyyəti ən səmərəli şəkildə istehsalçı və satıcıların tam azad buraxılması ilə təmin olunur, yeganə nəzarət isə alıcıların başqa yerdən özlərini təmin etməkdə bərabər azadlığa malik olmasıdır. Bu, bu Essedə müdafiə olunan fərdi azadlıq prinsipindən fərqli, lakin onun qədər möhkəm əsaslara söykənən Sərbəst Ticarət doktrinasıdır. Ticarətə və ya ticarət məqsədilə istehsala qoyulan məhdudiyyətlər, doğrudan da məhdudiyyətdir; və istənilən məhdudiyyət, sırf məhdudiyyət olaraq, bir şərdir...”

## Neo-klassik sintez

Mill-dən sonra iqtisadi nəzəriyyədə rəqabətin daha dəqiq və nəzəri modelini vurğulayan dəyişiklik baş verdi. Sərbəst bazarların sadə neo-klassik modeli belə hesab edir ki, rəqabətli sərbəst bazarlarda mal və xidmətlərin istehsalı və bölgüsü ictimai rifahı maksimuma çatdırır. Bu model yeni müəssisələrin bazarlara sərbəst daxil ola bilməsini və mövcud müəssisələrlə rəqabət aparmasını nəzərdə tutur; hüquqi dildə desək, bazara girişdə heç bir maneə yoxdur. İqtisadçılar bu terminin altında çox spesifik anlayışı nəzərdə tutur: rəqabətli sərbəst bazarlar paylayıcı səmərəlilik, istehsal səmərəliliyi və dinamik səmərəlilik yaradır.

Paylayıcı səmərəlilik İtalyan iqtisadçısı Vilfredo Paretonun adı ilə *[[Pareto səmərəliliyi]]* kimi də tanınır və deməkdir ki, uzun müddətdə iqtisadiyyatda resurslar məhz onlar üçün həm istəkli, həm də ödəmə qabiliyyətli olanlara yönəlir. Çünki rasional istehsalçılar mümkün qədər istehsal edib satmağa davam edəcəklər və alıcılar mümkün istehsalın son marjinal vahidinə qədər almağa davam edəcəklər — və ya alternativ olaraq, rasional istehsalçılar istehsalı elə azaldacaqlar ki, alıcılar istehsal olunan qədər mal alsınlar. Bu zaman israf olmur, ən çox sayda insanın ən çox tələbatı ödənir və resursları heç kəsi daha pis vəziyyətə salmadan heç kimi daha yaxşı vəziyyətə gətirməyin mümkün olmadığı nöqtədə utilitarizm baxımından mükəmməl vəziyyət yaranır: cəmiyyət paylayıcı səmərəliliyə nail olur.

İstehsal səmərəliliyi o deməkdir ki, cəmiyyət bacardığı qədər çox istehsal edir. Sərbəst bazarlar guya ki, çox çalışanları mükafatlandırır və bununla da cəmiyyətin resurslarını mümkün istehsalın sərhədinə doğru yönəldir.

Dinamik səmərəlilik isə belə bir ideyaya əsaslanır ki, daim rəqabət aparmalı olan bizneslər istehlakçı paylarını qorumaq üçün araşdırma aparmalı, yaratmalı və innovasiya etməlidirlər. Bu fikir Avstriya-Amerika siyasi alimi Yozef Şumpeterin kapitalist iqtisadiyyatlarından “daim əsən yaradıcı dağıdıcılıq küləyi” anlayışına əsaslanır.

Paylayıcı, istehsal və dinamik cəhətdən səmərəli bazar modelinə zidd olaraq monopoliya, oliqopoliya və kartellər mövcuddur. Bazarda yalnız bir və ya bir neçə müəssisə fəaliyyət göstərdiyi, həmçinin rəqib müəssisələrin daxil olması üçün real təhlükə olmadığı halda, qiymətlər rəqabət səviyyəsindən yuxarı qalxaraq monopolist və ya oliqopol tarazlıq qiymətinə çatır. İstehsal da azalır və bu da ictimai rifahı azaldaraq ölü çəki itkisi yaradır. Bu bazar gücünün mənbələri kimi xarici təsirlər, bazara girişdə maneələr və “sərbəst minici” problemi göstərilir. Bazarlar müxtəlif səbəblərdən səmərəsiz ola bilər, buna görə də rəqabət hüququnun *[[laissez faire]]* qaydasına istisna kimi müdaxiləsi əsaslandırılır.

Ortadoks iqtisadçılar tam rəqabətin real dünyada nadir hallarda müşahidə olunduğunu qəbul edir və buna görə də “işlək” və ya “effektiv rəqabət” adlandırılan vəziyyətə nail olmağa çalışırlar. Bu fikir belə bir nəzəriyyəyə əsaslanır ki, idealı əldə etmək mümkün deyilsə, onda ikincibəs variantı seçmək lazımdır və hüquqdan istifadə edərək bazar fəaliyyətini mümkün olduğu qədər tənzimləmək lazımdır.

## Çikaqo məktəbi

İqtisadçılar və hüquqşünaslardan ibarət bir qrup — əsasən Çikaqo Universiteti ilə əlaqələndirilənlər — rəqabət hüququna belə bir yanaşmanı müdafiə edirlər ki, əvvəllər antirəqabətçi hesab edilən bəzi fəaliyyətlər əslində rəqabəti təşviq edə bilər. ABŞ Ali Məhkəməsi son illərdə qəbul etdiyi bir sıra qərarlarda Chicago məktəbinin yanaşmasından istifadə etmişdir.

Çikaqo məktəbinin antitrestə yanaşmasının bir izahı ABŞ Apellyasiya Məhkəməsinin hakimi Riçard Poznerin *Antitrust Law* və *Economic Analysis of Law* adlı kitablarında ifadə olunub. Pozner bir vaxtlar Ədliyyə Nazirliyinin antitrest bölməsində çalışmış, uzun illər Chicago Hüquq Fakültəsində professor olmuş və ABŞ-da ən çox sitat gətirilən antitrest alim və hüquqşünaslarından biri hesab olunur.

Robert Bork ABŞ antitrest hüququ üzrə məhkəmə qərarlarını bir sıra məqalələrində və *[[Antiinhisar Paradoksu|The Antitrust Paradox]]* adlı kitabında kəskin tənqid etmişdir. Bork iddia edirdi ki, antitrest qanunlarının həm ilkin məqsədi, həm də iqtisadi səmərəliliyinin yeganə hədəfi istehlakçı rifahıdır — rəqabətin, rəqiblərin deyil, qorunması. O, əlavə edirdi ki, yalnız bir neçə hərəkət qadağan edilməlidir: qiymətləri sabitləşdirən və bazarları bölüşdürən kartellər, inhisar yaradan birləşmələr və dominant şirkətlərin yırtıcı qiymətqoyması. Bununla yanaşı, vertikal razılaşmalar və qiymət ayrı-seçkiliyi kimi praktikalara icazə verilməlidir, çünki bunlar istehlakçıya zərər vermir.

ABŞ antitrest siyasətinə yönəlmiş müxtəlif tənqidi yanaşmalar arasında ümumi fikir budur ki, hökumətin sərbəst bazarlara müdaxiləsi xeyirdən daha çox zərər gətirir. Bork yazırdı: “Pis nəzəriyyəyə yeganə dərman daha yaxşı nəzəriyyədir”.

Mərhum Harvard Hüquq Məktəbi professoru Filip Arida, daha sərt antitrest siyasətini müdafiə edənlərdən biri olaraq, Ali Məhkəmənin bir qərarında Robert Borkun müdaxiləsizliyə üstünlük verən yanaşmasına etiraz etmişdi.

## Digər tənqidlər
Bəzi iqtisadi libertarianlar bütövlükdə rəqabət hüququnu tənqid edir, qiymət sabitləşdirməsi və kartellərə qarşı tədbirlərin legitimliyini belə sual altına alırlar.

## Siyasətdə inkişaflar
Anti-kartel tədbirləri rəqabət hüququnun tətbiqində əsas prioritetlərdən biridir. Amerika Birləşmiş Ştatlarında 2004-cü il Antitrest Cinayət Cəza Gücləndirmə və İslahat Aktı qiymət sabitləşdirməsi üçün maksimum həbs müddətini üç ildən on ilə, maksimum cəriməni isə 10 milyon dollardan 100 milyon dollara qaldırdı. 2007-ci ildə British Airways və Korean Air yük və sərnişin reyslərinin qiymətlərini sabitləşdirdiklərini etiraf etdilər.

Bu tədbirlər həmişə ABŞ antitrest hüququnun vacib hissəsi olmuş xüsusi hüquqi müdafiəni tamamlayır. ABŞ Ali Məhkəməsi *Hawaii v. Standard Oil* işində Konqresin niyə cəriməedici () zərərin bərpasına icazə verdiyini belə izah etmişdir:

“Antitrest qanunlarının hər pozuntusu Konqresin nəzərdə tutduğu sərbəst–təşəbbüs sisteminə vurulan zərbədir... Buna görə Konqres pozuntu baş verdikdə hər bir şəxsin öz faktiki zərərinin üç mislinə qədərini bərpa etmək üçün məhkəməyə müraciət etməsinə icazə vermişdir.”

Avropa İttifaqında Modernləşdirmə Reqlamenti 1/2003 ilə bağlı olaraq, Avropa Komissiyası artıq Aİ rəqabət hüququnun yeganə ictimai icra orqanı deyil. Bu dəyişiklik rəqabətlə bağlı araşdırmaların daha sürətli həllini təmin etmək üçün edilmişdir. 2005-ci ildə Komissiya *EC antitrest qaydalarının pozulmasına görə zərərin ödənilməsi* adlı Yaşıl Kitabı dərc edərək, kartellərə qarşı xüsusi zərərin bərpasını asanlaşdırmaq üçün təkliflər irəli sürdü.

## Həmçinin bax
* Rəqabət siyasəti 
* İstehlakçıların qorunması 
* Herfindal – Hirşman indeksi
* İqtisadi fikir tarixi 
* SSNIP testi 
* Müvafiq bazar 
* Avropa İttifaqı rəqabət hüququ 
* İrlandiya rəqabət hüququ

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Bork, Robert H. (1978) *The Antitrust Paradox*, New York Free Press 
* Bork, Robert H. (1993). *The Antitrust Paradox* (second edition). New York: Free Press. .
* Milton Friedman (1999) *The Business Community's Suicidal Impulse*
* Kenneth Galbraith (1967) *The New Industrial State*
* Mill, John Stuart (1859) *On Liberty* online at the Library of Economics and Liberty
* Posner, Richard (2001) *Antitrust Law*, 2nd ed., 
* Posner, Richard (2007) *Economic Analysis of Law* 7th ed., 
* Prosser, Tony (2005) *The Limits of Competition Law*, ch.1
* Schumpeter, Joseph (1942) *The Process of Creative Destruction*
* Smith, Adam (1776) *An Enquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations*
* Wilberforce, Richard (1966) *The Law of Restrictive Practices and Monopolies*, Sweet and Maxwell
* Whish, Richard (2003) *Competition Law*, 5th Ed. Lexis Nexis Butterworths