open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qafqaz Neoliti (sənədli film)

**Qafqaz Neoliti** — sənədli film. Azərbaycan Dövlət Televiziyası — Azərbaycantelefilm Yaradıcılıq Birliyinin istehsalı.

## Film haqqında
"Qafqaz Neoliti" sənədli filmində Tovuz bölgəsində son 12 il ərzində aparılan arxeoloji qazıntıların nəticələri əks olunmuşdu. Filmdə əsasən bölgənin Neolit dövrünü əks etdirən Göytəpə qədim yaşayış yerinin tədqiqi prosesləri, kompleksin Qafqazın sivilizasiya tarixində oynadığı rol və burada uzun müddət çalışan tanınmış əcnəbi arxeoloqların fikirləri yer alıb. Sənədli film Azərbaycanın qədim mədəniyyətinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasında önəmli rol oynayacaq.

## Filmin yaradıcı heyəti
"Qafqaz Neoliti" filminin ssenari müəllifi Əməkdar jurnalist Sadıq Elcanlı, rejissoru Elnurə Kazımova, prodüseri Xalq artisti, Ramiz Həsənoğlu, elmi məsləhətçisi isə Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun şöbə müdiri, Tovuz arxeoloji ekspedisiyasının rəhbəri, *t.ü.f.d.* Fərhad Quliyevdir.

## Filmin təqdimatı
Sentyabrın 19-da Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Mərkəzi Elmi Kitabxanasında (MEK) Azərbaycan Dövlət Televiziyası – “Azərbaycantelefilm” Yaradıcılıq Birliyinin istehsalı olan “Qafqaz Neoliti” sənədli filminin təqdimatı keçirilib. Tədbiri Milli Məclisin deputatı Qənirə Paşayeva açaraq filmin yaradıcı kollektivini iştirakçılara təqdim edib, ekran əsərində Tovuz bölgəsində son 12 il ərzində aparılan arxeoloji qazıntıların nəticələrinin əks olunduğunu söyləyib. Qeyd olunub ki, filmdə əsasən bölgənin Neolit dövrünü əks etdirən Göytəpə qədim yaşayış yerinin tədqiqi prosesləri, kompleksin Qafqazın sivilizasiya tarixində oynadığı rol və burada uzun müddət çalışan tanınmış əcnəbi arxeoloqların fikirləri yer alıb.

Qənirə Paşayeva ərazidə Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu ilə Yaponiyanın Tokio Universitetinin əməkdaşlarının uzun müddət önəmli araşdırmalar apardığını söyləyib, Göytəpə Arxeoloji Parkının yaradılması ilə bağlı ölkə başçısının 2012-ci il 18 aprel tarixli müvafiq Sərəncam imzaladığını xatırladıb. O, filmin gələcəkdə ingilis dilinə tərcümə olunaraq digər ölkələrdə nümayiş etdiriləcəyini vurğulayıb.

AMEA-nın vitse-prezidenti, akademik İsa Həbibbəyli AMEA ilə Azərbaycan Dövlət Televiziyası arasında gələcəkdə çoxtərəfli əməkdaşlıq haqqında sazişin imzalanmasının vacibliyini vurğulayıb. Akademik son illərdə Azərbaycan arxeologiya elmində bir çox nailiyyətlərin əldə edildiyini, hazırda Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunda yerli və beynəlxalq olmaqla 30-a yaxın ekspedisiyanın fəaliyyət göstərdiyini diqqətə çatdırıb. O, filmin Azərbaycanın qədim mədəniyyətinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasında önəmli rol oynayacağını deyib.

Təqdimatda, həmçinin Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini, tarix üzrə elmlər doktoru Nəcəf Müseyibli və filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Hüsiyev film ilə bağlı təəssüratlarını bölüşüblər.

## Həmçinin bax
* Şuşa-Azərbaycan (film, 2010)
* Azərbaycan xanlıqları (film, 2003)
* Keçmişin şahidləri (film, 1956)
* Sovet Azərbaycanının yarım əsrlik salnaməsi (film, 1970)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* "Qafqaz Neoliti" sənədli filminin təqdimat mərasimi keçirilib
* "Qafqaz Neoliti" filmi təqdim olunub
Leskenski rayonu

**Leskenski rayonu** (, ) - Rusiya Federasiyası, Kabarda-Balkariyanın tərkibində inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Anzorey kəndidir.

## Coğrafiya
Leskenski rayonu Kabarda-Balkariya Respublikasının cənub-şərq hissəsində yerləşir. Aşağıdakı ərazilərlə həmsərhəddir: cənub-qərbdə Çerek rayonu, qərbdə Urvan rayonu, şimal-şərqdə Mayski rayonu, həmçinin cənub və şərqdə Şimali Osetiya Respublikasının üç rayonu. Rayonun sahəsi 523.10&nbsp;km²-dir.

Rayonu ərazisini relyef xüsusiyyətlərinə görə iki hissəyə bölünür: dağətəyi və dağlıq. Rayonun əsas hissəsi respublikanın dağətəyi zonasında, cənub hissəsi isə dağlıq zonada yerləşir. Otlaq, meşə və qayalı silsilələr bir-birinə paralel ərazidən keçir. Leskenski rayonunda orta hündürlük 450 ilə 900 metr arasında dəyişir. Bölgədəki ən yüksək nöqtə Xaznibaşi dağıdır (3.102 m).

Rayon ərazisindən Urux, Lesken, Arqudan, Şeker və onların qolları keçir.

## Tarixi
Leskenskİ rayonu əvvəlcə Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin 29 dekabr 1937-ci il tarixli qərarı ilə Urvan rayonunun tərkibində olan Uruxski, Kalejski, Staro-Uruxski, Ozrekskİ, Staro-Leskenski, II Leskenski, Yerokkovski və Arqudanski kənd sovetliklərindən təşkil edilmişdir.

20 dekabr 1962-ci ildə Kabarda-Balkariya Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti “KBMSSR ərazisində kənd rayonlarının təşkili haqqında” fərman qəbul etdi. Buna qərara əsasən Leskenski rayonu ləğv edilərək yenidən Urvan yaronuna birləşdirildi.

8 avqust 2003-cü ildə Kabarda-Balkariya Respublikası Parlamenti inzibati mərkəzi Anzorei kəndində olan Leskenski rayonunu yenidən təsis etdi.

2005-ci ildə rayonda kənd sovetlikləri ləğv edildi və kənd yaşayış məntəqələri statusu ilə 9 bələdiyyədə birləşdirildi.

## Əhali

; Milli tərkib

2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə rayonun milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

; Cins tərkibi
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasına olan məlumat:

Kişilər — 13 400 nəf. (48,1 %). qadınlar — 14 440 nəf. (51,9 %).

Əhalinin orta yaşı — 34,2 yaş. Kişilərin orta yaşı — 32,8 il. Qadınların orta yaşı — 35,5 il.
## İqtisadiyyat
Rayonun böyük sənaye gücü bir spirt-maya fabriki və yeddi emal müəssisəsi ilə təmsil olunur. Bu müəsissələrdən beşi mövsümi xarakter daşıyır. Kənd təsərrüfatında əsas istiqamət bitkiçilikdir. İri və xırdabuynuzlu heyvandarlıq da inkişaf etmişdir. Kənd təsərrüfatı torpaqlarının icarə istifadəsi sistemi inkişaf etdirilmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Официальный сайт администрации Лескенского района
* Лескенский район на портале Правительства Кабардино-Балкарии
Radiolaritlər

**Radiolaritlər** — 50%-dən çox hissəsi radiolariya skeletlərindən təşkil olunmuş, zəif və ya möhkəm sementləşmiş, əsasən silisiumlu orqanogen çöküntülər. Radiolariya qabıqları silisium oksidindən (bəzən xalsedon və ya kvars) təşkil olunur. Bəzən qarışıq kimi fosfat, gil, alevrit materialı, qlobulyar opal, diatomea, spikula, silisiumlu süngər qalıqları və b. iştirak edir. Müxtəlif rəngli (sarımtıl, boz, qırmızı) olur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Vaynax dilləri

**Vaynax dilləri** — çeçen və inquşlar tərəfindən Çeçenistan və İnquşetiyada və həmçinin, çeçenlərin yaşadığı digər bölgələrdə danışılan dillər. Gürcüstandakı batslarla birlikdə Nax-Dağıstan dillərinin Nax qolunu təşkil edirlər.

## Həmçinin bax
* Nax-Dağıstan dilləri
## İstinadlar
Zolski rayonu

**Zolski rayonu** (, )) - Rusiya Federasiyası, Kabarda-Balkariyanın tərkibində inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Zalukokoaje qəsəbəsidir.

## Coğrafiya
Zolski rayonu Kabarda-Balkariya Respublikasının qərb hissəsində yerləşir. Aşağıdakı ərazilərlə həmsərhəddir: qərbdə Baksan rayonu, cənub-şərqdə Elbrus rayonu, həmçinin qərbdə Qaraçay-Çərkəz Respublikası və şimalda Stavropol diyarı. Rayonun sahəsi 2124,50&nbsp;km²-dir.

Rayonu ərazisini relyef xüsusiyyətlərinə görə iki hissəyə bölünür: dağətəyi və dağlıq. Rayonun əsas hissəsi respublikanın dağətəyi zonasında, cənub hissəsi isə dağlıq zonada yerləşir. Rayonda yüksəklik göstəriciləri cənubda 5642 metr, şimalda 550 metr arasında dəyişir.

Rayonun hidroqrafik şəbəkəsi iki böyük çayın - Malka və Zolka hövzələrinə aiddir. Təbii su tutarlarından ən böyüyü Tambukan və Şadxureydir.

## Tarix
Kabarda-Balkariya Regional İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyətinin 23 fevral 1924-cü il tarixli qərarı ilə Naqornı dairəsi təşkil edilir. Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 30 sentyabr 1931-ci il tarixli qərarı ilə Naqornı dairəsi rayonu Naqornı rayonuna çevrildi. 1932-ci ilə qədər rayonun inzibati mərkəzi onun tərkibində olmayan Pyatiqorsk şəhəri idi.

Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin 29 dekabr 1937-ci il tarixli qərarı ilə Naqornı rayonu bölünür və Zalukokoaje, Zolski, Malkinski, Brunental, Svetlovodsk, Psinadaxski, Batexski, Kamlyuki, Şardakovski və Zalukodesk kəndlərinin daxil olduğu Malkinski rayonu təşkil edilir.

Kabardin Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Ali Şurası Rəyasət Heyətinin 23 dekabr 1938-ci il tarixli qərarı ilə (2 mart 1939-cu ildə təsdiqlənmişdir) Malkinski rayonunun adı Zolski (mərkəzi Zolskoye kəndində) olaraq dəyişdirilmişdir.

Kabardin Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 18 sentyabr 1956-cı il tarixli və RSFSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 2 noyabr 1956-cı il tarixli qərarları ilə Naqornı rayonu ləğv edildi və ərazisi Zolski rayonuna verildi.

Kabarda-Balkariya MSSR Ali Şurası Rəyasət Heyətinin 20 dekabr 1962-ci il tarixli qərarı ilə Zolski rayonu eyni sərhədlər daxilində Zolski kənd rayonuna çevrildi. Kabarda-Balkariya MSSR Ali Şurası Rəyasət Heyətinin 12 yanvar 1965-ci il tarixli fərmanı ilə isə ona yenisən rayon statusu qaytarılmışdır.

2005-ci ildə rayonda yerli idarələr ləğv edildi. Nəticədə isə şəhər və kənd yaşayış məntəqələri statusuna malik 16 bələdiyyə quruldu.

## Əhali
; Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Zalukokoaje q.) rayon əhalisinin 20.24 % yaşayır.
; Milli tərkib

2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə rayonun milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

; Cins tərkibi
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasına olan məlumat:

Kişilər — 23 436 nəf. (47,9 %). qadınlar — 25 503 nəf. (52,1 %).

Əhalinin orta yaşı — 33,0 yaş. Kişilərin orta yaşı — 31,6 yaş. Qadınların orta yaşı — 34,2 yaş.

## İstinadlar

## Mənbə
* Официальный сайт администрации Зольского района
* Зольский район на портале Правительства Кабардино-Балкарии 
* Сайт о Зольском районе и городе Залукокоаже
Şadxurey gölü

**Şadxurey gölü** () — Kabarda-Balkariyanın Zolski rayonunda yerləşən karst mənşəlli göl.

## Etimologiya

Şadruxey () tərcümədə "dairəvi duran su". Toponim kabarda-çərkəz dilində işlənən *şed* (duran su, axmaz) və *xurey* (dairəvi).

Orijinal adın ruscaya çətin trnskripsiya olunması səbəbindən hazlrda ədəbiyyatda və xəritələrdə gölün adı bu formalarda yazılır — Şanxore, Şantxurey, Şatxurey, Şedxurey və Çan xurey.

## Tərkibi
Şadxurey gölü iki hissədən ibarətdir:
* Birinci Şadxurey (Həmçinin böyük və ya Yuxarı Şadxurey)
* İkinci Şadxurey (həmçinin Kiçik və ya Aşağı Şadxurey)

Əvvəllər göllərin sayı üç olmuşdur. XX əsrin əvvəllərində bilinməyən yeraltı proseslərdən göl yoxa çıxmağa başlamışdıe. Onun yerində isə böyük bir dərə qalmışdır. Hazırda Quru Şadxureyin yaxınlığında zibillik meydana gəlmişdir.

## Coğrafi yerləşməsi
Göl Zolski rayonunun şərq hissəsində, Kamennomostkoe kəndindən 5&nbsp;km cənub-şərqdə yerləşir.

Göl hündürlüyü 1012 m olan Kalej dağ massivinin ətəyində yerləşir.

## Formalaşması
Göl kart mənşəllidir. Əhənd suxurlarının aşınması nəticəsində formalaşmışdır.

Yerli əfsanəyə görə əvvəllər bu göllərin yerində üç qardaşa aid heyvan yataqları olmuşdur. Bir dəfə torpaq bu qardaşları və heyvanlarını udur. Nəticədə onların batdığı yerdə "zalım" göllər meydana gəlir. Yerli əhali uzun illər bu göllərdən uzaq gəzmişlər.

## Quruluşu və xüsusiyyətləri
Göllər zəif öyrənilmişdir. Sualtı axınlar, güclü sualtı cərəyanlar və inkişaf etmiş sualtı kanallar şəbəkəsi göllərin daha detallı araşdırılmasına mane olur. Müasir araşdırmalara görə, göllərin hər birinin dərinliyi 200 metrdən çoxdur.

Böyük Şadxureyin sahəsi 0,54&nbsp;km², uzunluğu 270 m və eni 170 m-dir. Kiçik Şadxureyin sahəsi 0.35&nbsp;km², uzunluğu 165 m və eni 110 m-dir.

Göllərə nə çaylar, nə də bulaqlar axmır lakin suyun səviyyəsi il boyu sabitdir. Yaz aylarında su səthinin istiliyi 20&nbsp;°C-ə çatır, qışda isə ümumiyyətlə donur.

1970-ci illərdə tarlaları suvarmaq üçün Böyük Şadxureyə bir kanal qazıldı. Növbəti gecə göldəki suyun səviyyəsi bir neçə metrə düşdü. Nəticədə yerli sakinlərin istəyi ilə kanal yenidən dolduruldu.

## Bitki örtüyü və heyvanlar aləmi
Göllər alp çəmənlikləri ilə əhatə olunmuşdur. Hər iki gölün nisbətən alçaq olan qərb hissəsi meşə və qoz bağları ilə örtülüdür. Nisbətən hündür şərq hissəsi isə alp çəmənlikləri ilə örtülüdür.

Göldə bir neçə növ yosun yayılmışdır. Burada çoxlu sayda balıq növü yaşayır. Əsasəndə qalınalın və ağ amur kimi növlər yayılmışdır.

## Turizm
Göl Kabarda-Balkariyanın ən məşhur turistik yerlərindən biridir.

## Maraqlı fakt
1972-ci ildə "Sannikov Torpağı" filminin bəzi epizodları çəkilmişdir. Əsasəndə Kiçik Şadxureydə ağ maralın qurban verilmə səhnəsi çəkilmişdir. Burada burulğanın maralı udması göstərilir. Böyük Şadxureyin fonunda isə şamanın rəqsi verilir.

## Qalereya
 
Озеро Шадхурей Второе.jpg|
Вид на озеро Шадхурей.png|
Большое Шадхурей.png|
Малое Шадхурей.png|


## Mənbə
* Озёра Шантхурей
* Карстовые озёра Шадхурей
* Карстовое озеро Шадхурей
Nadterek rayonu

**Nadtereç rayonu** (Çeçen. Теркан кӏошт) — Rusiya Federasiyasının Çeçenistan Respublikasının tərkibindəki inzibati ərazi vahidi və bələdiyyədir (bələdiyyə rayonu).

İnzibati mərkəzi Znamenskoye kəndidir.

## Coğrafiya
Rayon Çeçenistan Respublikasının şimal-qərbində yerləşir. Nadterek rayonu şimalda — Çeçenistanın Naurski bölgəsi ilə, cənub-şərqdə — Çeçenistanın Qroznı rayonu ilə, cənub-qərbdə — İnquşetiya Respublikası ilə, qərbdə Şimali Osetiya ilə, şimal-qərbdə Stavropol diyarı ilə həmsərhəddir.

Bölgənin əsas su mənbəyi Terek çayıdır. Terek çayı Nadterek rayonunun şimal sərhədi boyunca qərbdən şərqə, Xəzər dənizinə 160 km şərqdən axır. Rayon Qroznı şəhərindən 25 km şimal-qərbdə və Moskvadan təxminən 1400 km cənubdadır. Sahəsi 45 km (şimal-cənub) və 20 km (qərb-şərq) ölçülür. Onun inzibati mərkəzi Znamenskoye kəndidir. Terek çayı ilə Terek silsiləsi arasındakı dağ düzənliyində yerləşən ərazi çöl bitkiləri və çay düzənliyi boyunca meşə ilə xarakterizə olunur. Çay Qafqaz dağlarında qar əriməsi ilə qidalandığından, yaz daşqınları əhəmiyyətli ola bilir.

## Tarixi
Qədim dövrlərdən bəri bu ərazidə müxtəlif çeçen taipalarının nümayəndələri yaşayır. 18-ci əsrdə Çeçenistanda çar qoşunlarının işğalı zamanı Nadtereç çeçenləri ilə çar qoşunları arasında döyüşlər baş verdi. Çeçenlərin çıxışlarının səbəbi, Pritereçyenin torpaqlarında çeçen yaşayış məntəqələrini məhv edərək çar komandanlığının bu yerlərdə kazak kəndlərini inşa etməsi idi.

Nadterek rayonu 8 mart 1926-cı ildə yaranmışdır.
Nadterek rayonu kənd yaşayış məntəqələrinin statusu ilə 12 bələdiyyədənn ibarətdir.

## Əhali
2010-cu il Ümumrusiya Əhali Siyahısına görə əhalinin tərkibini çeçenlər 98,38 %, avarlar 0,50%, ruslar 0,20 % , digərləri 0,34 % təşkil edir.

## İqtisadiyyat
### Kənd təsərrüfatı
Bölgənin əsas kənd təsərrüfatı sahəsi bitkiçilikdir. Heyvandarlıq və quşçuluq təsərrüfatları yalnız fərdi yardımçı sahələrdə fermerlər və sakinlər tərəfindən həyata keçirilir.

### Sənaye
Nadterek rayonunda sənaye müəssisələri yoxdur. Bəzi sənaye məhsulları, məsələn tikinti materialları: kərpic, dəmir-beton məhsulları, səki plitələri, pəncərə və qapı blokları fərdi sahibkarlar tərəfindən hazırlanır.

## İstinadlar
Abazinlər

**Abazin**, **Abazalar** və ya ** Abaziniyalı**(Abazin and Abxaz: Абаза; Çərkəz: Абазэхэр; ; ; ) — Abxaz və çərkəz xalqları ilə sıx əlaqəli olan Şimal-Qərbi Qafqazda yaşayan etnik qrup. Əsasən Türkiyə, Misir və Rusiyanın Şimali Qafqaz bölgəsindəki Qaraçay-Çərkəz Respublikasında və Stavropol diyarında yaşayırlar. Abazinlərin bir qolu olan Tapantalar Kubanın yuxarı hissəsindəki Besleney və Kabardin knyazlıqları arasında yaşayırdı..

Abazinlər əvvəlcə Abxaziyanın qərb hissəsindəki Sadzen bölgəsində məskunlaşmış və 14–15-ci əsrlərdə Abxaziyadan Abaziniyaya köç etmişlər. Daha sonra 18–19-cu əsrlərdə keçmiş Osmanlı İmperiyasının müxtəlif bölgələrinə köç etdilər. 18-ci əsrin sonlarından etibarən onların hakim dini sünni İslamdır (Hənəfi).

Abazin xalqı abxaz və çərkəz dillərinə çox yaxın, Şimal-qərb Qafqaz dillərindən olan abaza dilində danışır. Əsasən Qaraçay-Çərkəzdə yayılmışdır. Bu dildə 30 mindən çox adam danışır. İki əsas dialektə bölünür: tapanta və aşxaraua (şkaraua). 1932–33-cü illərdə latın qrafikası əsasında yazısı hazırlanmışdır. 1938-ci ildən isə kiril əlifbasına keçmişdir.

Abazinlərin mədəniyyəti və adət-ənənələri çərkəzlərin mədəniyyətinə bənzəyir. Bir çox köhnə xəritədə Abaziniya ərazisi Çərkəzyanın (Adıgey) bir hissəsi olaraq göstərilmişdir.

2010-cu il Rusiya siyahıyaalınmasına əsasən, Rusiyada 43.341 abazin yaşayır.

## Diasporu
Türkiyədə, Misirdə, və İordaniya və Suriya kimi Orta Şərq ölkələrində yerləşən bir çox abazin diasporu Rusiya İmperiyasına qarşı olan Qafqaz müharibəsinin mühacirləridir.
Türkiyədə əhəmiyyətli sayılabiləcək qədər abazin yaşayır. Təxminən 150.000 abaza Əskişəhər, Samsun, Yozqat, Adana və Kayseri əyalətlərində yaşayır. Onların əksəriyyəti çar ordusuna qarşı vuruşan və Kbaada (bugünkü Soçidəki Krasnaya Polyana) döyüşünü itirdikdən sonra Türkiyəyə mühacirət etmiş Aşxaraua tayfasının üzvləridir, halbuki Tapanta tayfası rus qüvvələri ilə birlikdə döyüşmüşdür.

Misirdə görkəmli bir nümunə olan Abaza ailəsi əslində böyük bir abazin qəbiləsidir. Abaza ailəsi bu günə qədər Misir cəmiyyətində yüksək mövqeyə sahibdir və cəmiyyətin bütün sahələrində aktiv olaraq 15.000 üzvü ilə birlikdə Misirin ən böyük ailəsi statusundadır.

## Həmçinin bax
* Abaziniya
* Şimali Osetiya

## İstinadalar
İraq Əl-Qaidəsi

**İraq Əl-Qaidəsi** İraqda Əl-Qaidə terror qruplaşmasının qolu.Qruplaşma 2004-cü il 17 oktyabr tarixindən İraqın Fəllucə şəhərində aktiv fəaliyyət göstərir.

## Həmçinin bax
* Fəllucə
* Əl-Qaidə
* İŞİD

## İstinadlar
Rapakivi

**Rapakivi -** süxur, biotitli və ya hornblendli-biotitli porfirvari qranit. Digər qranitlərdən quruluşuna görə fərqlənir: ovoid (yuvarlaq) formalı kaliumlu çöl şpatları, çox vaxt ortoklazdan ibarət olan porfir dənələri plagioklazla (oliqoklaz-albit) haşiyələnir. Əsas kütlə isə narındənəli ortoklaz, plagioklaz, biotit və amfiboldan ibarət olur. Plagioklaz porfir dənələri ortoklazla haşirlənədikdə süxur antirapakivi, plagioklaz haşiyəsi olmadıqda isə piterlit adlanır. Mənşəyi mübahisəlidir: həm maqmatik, həm də metasomatik yolla əmələ gəlməsi güman edilir. Aşınmaya nisbətən tez uğrayır.

## Həmçinin bax
* Süxurlar
* Çöl şpatları
* Plagioklaz

## Mənbə
*
Reaksion əvəzlənmə

**Reaksion əvəzlənmə -** ilkin və ya əvvəlcə əmələ gəlmiş minerallarla məhlullar arasında gedən metasomatik reaksiyalar&nbsp;nəticəsində yeni mineralların və eləcə də "sülb məhlulların" (dəyişkən tərkibli mineralllar) əmələgəlmə prosesi. Bu reaksiyalarda həm əvəzlənən mineralların kimyəvi komponentləri, həm də məhlullar vasitəsilə gətirilən-çıxarılan kimyəvi elementlər iştirak edir. Bu zaman ilkin mineralların reaksion minerallarla əvəzlənməsi eyni zamanda sülb halında baş verir.

## Həmçinin bax
* Mineral
* Sülb məhlul
* Kimyəvi element

## Mənbə
*
Rammelsbergit

**Rammelsbergit -** mineral, NiAs2. 

## Haqqında
Rammelsbergit - fosfor - safflorit tam izomorf sırasının üzvü. Rombik. Habitus prizmatik. İkilışməsi {110}  üzrə. Ayrılması {110} üzrə natamam, qeyri-mükəmməl. Aqreqatı: dənəvər, radial-lifli, kolomorf. Rəngi qalayı-ağ. Cizgisi bozumtul-qara. Parıltısı metallik. Sərtliyi 5-6. Xüsusi çəkisi 7,2. Ni-Co damar yataqlarında və Ag-Ni-Co-Bi-U formasiyada Ni, Co, U mineralları ilə birlikdə.

## İstinadlar

## Mənbə
*
Ramsdellit

**Ramsdellit -** mineral, g-MnO2. 

## Haqqında
Ramsdellit - Rombik. Kristalları lövhəvari. Ayrılması {001} üzrə mükəmməl və prizma üzrə. Aqreqatı: narın dənəli, radial-şüalı. Rəngi poladı-bozdan dəmiri-qarayadək. Cizgisi qırmızımtıl, yaxud qonuru-qara. Parıltısı metallik. Sərtliyi 3. Xüsusi çəkisi 4,4-4,8. Müxtəlif mənşəli Mn filizlərində və çökmə süxurlarda pirolyuzitlə assosiasiya.

## İstinadlar

## Mənbə
*
Diqorlar

**Diqorlar** (Diqor ləhcəsi: дигорон - digoron, cəm halı: digoræ, digorænttæ - digoræ, digorænttæ; İron ləhcəsi: дыгурон - dyguron, cəm halı: didur, didurættæ - dygur, dygurættæ) - osetinlərin alt qrupudur. SSRİ-də 1937-ci ilə qədər ayrı bir dil hesab edilən Şərqi İran dillərindən sayılan osetin dilinin diqor ləhcəsində danışırlar. 1937-ci ildən bu yana osetin dilinin dialekti sayılır. Digər ləhcəni-iron ləhcəsi danışan ironlar diqorlar başa düşmürlər, baxmayaraq ki diqorl iron ləhcəsini tam başa düşür. Çünki iron ləhcəsi osetin xalqının rəsmi dili idi və məktəblərdə rəsmi olaraq tədris olunurdu. 2002-ci il Rusiya siyahıyaalınmasına görə 607,  2010-cu ildəki siyahıyaalınmaya görə isə cəmi 223 diqor Rusiyada yaşayırdı. Dialekti danışan 100.000-dən çox insan olmasına baxmayaraq, əksəriyyəti özünü osetin olaraq təqdim edir.  Diqorlar, əsasən, Diqora, İrafski, Mozdok rayonlarında və Vladiqafqaz, Şimali Osetiya, həmçinin Kabarda-Balkariya, Türkiyə və Suriyada yaşayır.
## Tarixi

Aşxaratsuytsda verilən qəbilələr içərisindəki *"aştiqor"* qəbiləsi tarixçilər tərəfindən müasir diqorların əcdadları hesab olunur. Bu fakt və digər linqvistik nəzəriyyələr göstərir ki, diqor ləhcəsinin proto-osetin dilindən ayrılaraq, ayrı bir dil kimi qəbul edilməsi monqol yürüşləri dövrünə təsadüf edir.

Aşxaratsuytsda aştiqorlar indiki osetinlərin əcdadları olaraq qəbul edilən alanlardan ayrı bir tayfa və ya qövm kimi verilir. 18-ci əsrdən başlayaraq *diqor* etnonimi səyyahlar tərəfindən və həmçinin, Rusiya rəsmi sənədlərində geniş istifadə olunur. Bu faktlara əsaslanaraq, osetin sovet dilçisi-iranist Vasili Abayev  qiqorların iranlılaştırılmış bir çərkəz tayfası və adının ilk hissəsi olan "diq"-in  Çərkəz endonimi Adigey ilə eyni köklərə sahib ola biləcəyini və ya müasir Qafqaz dillərindəki ismin cəm halını düzəltmək üçün istifadə olunan ön şəkilçi kimi qəbul edilə biləcəyini düşünür.

Diqorlar Diqoriyadakı - Şimali Osetiyanın qərb hissəsi (Diqora və İrafski rayonları) və Kabarda-Balkariyadakı osetinlərin əksəriyyətini təşkil edir. 19-cu əsrin əvvəllərində Diqoriyadan bəzi ailələr Mozdok rayonunda məskunlaşdılar və bu gün hələ də bu bölgədə 2 böyük diqor yaşayış məntəqəsi var.

Diqoriya Osetiyanın digər yerlərinə nisbətən Rusiya imperiyası tərəfindən olduqca gec işğal edildi.

Diqorlar 17-18-ci əsrlərdə İslamı onlara tanıdan qonşu Kabarda xalqının təsiri altında sünni İslamı qəbul etdilər. XIX əsrin ikinci yarısında çox sayda müsəlman diqor Osmanlıya köç etdi.

İkinci Dünya müharibəsi dövründə Şimali Osetiya 1942-ci ildə alman orduları tərəfindən işğal edildi. Nasist işğalı altında olan osetinlər vətənlərin tərk etmədilər, lakin almanlar bölgədən qovulduqdan sonra, digər müsəlman xalqları kimi diqorlar da almanlarla əməkdaşlıqda ittiham edildi və Orta Asiyaya zorla yerləştirildilər. Hesablamalara görə, diqorların 50% -i deportasiya zamanı öldü. 1950-ci illərin ortalarında vətənlərinə qayıtmalarına icazə verildi.

## Həmçinin bax
* Diqora
## İstinadlar

## Mənbə
*Wixman. *The Peoples of the USSR*
Çamalalılar

**Çamalalılar**, *çamalalilər, çamaladilər, çamaiqalar* (özlərini belə adlandırırlar – “qaysı qurusu”) – Rusiya Federasiyasında xalq. Dağıstan Respublikasında (Tsumada rayonu, 7,2 min nəfər) və Çeçen Respublikasında (2,1 min nəfər) yaşayırlar. Ümumi sayları 9,5 min nəfərdir. SSRİ-də əhalinin siyahıyaalınması keçirilərkən çamalalıları avarlara aid edilirdilər. Nax-Dağıstan dil ailəsinin çamalal dilində danışırlar. Dialektləri: qakvari və gi qatli. Avar, rus, qismən də çeçen dilləri yayılmışdır. Məktəblərdə dərslər avar dilində aparılır. Dindarları müsəlmandır. 

## Ümumi məlumat
Ənənəvi məşğuliyyətləri əkinçilik və maldarlıqdır. Arpa, buğda və qarğıdalı becərirlər. Heyvandarlıqda köçəbə qoyunçuluq üstünlük təşkil edir. Bağçılıq, arıçılıq, üzümçülük (Andi Koysusu çayı dərəsində) inkişaf etmişdir. Sənət sahələri mahudçuluq, keçəçilik, palaztoxuma, mis qablar və ağac məmulatları istehsalı, gümüş emalı, dəmirçilik, dabbağlıqdır. Çamalalıların çoxu Çeçenistana, həmçinin Dağıstanın şəhər və taxıl rayonlarına mövsümi işlərə gedirdi. Hazırda maldarlıq, xış əkinçiliyi, bostançılıq, bağçılıq, qismən arıçılıq və sənətkarlıqla məşğuldurlar. Kiçik ailə üstünlük təşkil edir. Kuzen nikahları yayılmışdır. Qohumluğu ata xətti ilə hesablanan qruplar – toxumlar mövcuddur. Sıx və pilləli yaşayış məskənləri, gözətçi qüllələri ilə əhatələnmiş olurdu. Hər məskən 5–12 məhəllədən (toxum məskənlərindən) ibarət idi. Hər məhəllənin öz məscidi var idi, kəndin mərkəzində isə Cümə məscidi yerləşirdi. Kənd icmasına nüfuzlu toxumlardan seçilmiş kəndxudalar başçılıq edirdi. Kəndlərin yeni hissəsi pərakəndə planlıdır.

Kvadrat planlı, küçə tərəfdən girişi olan 1, 2 və 3 mərtəbəli daş evlər relyefdən və sakinlərin imkanından asılı olaraq bir- və çoxkameralıdır. Evlərin yastı dam örtükləri möhrədən, döşəmələri daş və gildəndir. Son zamanlar dörd və ya iki yamaclı, şifer və ya dəmir taxtapuşlu damı və taxta döşəməsi, dərin özüllü kürsülük-anbarı olan evlər (bir mərtəbə yarım) tikilir. 

Ənənəvi kişi geyimləri köynək və şalvar, beşmet, çərkəzi, qoyun dərisindən tikilmiş müxtəlif tipli kürk, qolsuz köynək, gödəkçə, keçədən yapıncı, baş geyimi isə konusvarı yun papaq, ayaq geyimləri xam dəridən çarıqlar, keçə çəkmələr, toxunma yun corablardan ibarətdir. Qadın geyimlərinə köynək, üstündən əlvan kəmər bağlanan tünd rəngli paltar, şalvar və qoyun dərisindən tikilmiş kürk, baş geyiminə isə çutqu və onun üstündən örtülən evdə toxunmuş mahuddan hazırlanmış baş yaylığı daxildir. Kişi bəzək əşyaları kəmər, xəncər, vəznədir, qadınlar isə çutquya tikilmiş alın zənciri (gümüş və ya misdən), boyunbağı, asmalar, üzük, sırğa və s. taxırdılar. Gündəlik yeməkləri xəngəldir. Çörək, əsasən, duzsuzdur. 

Çamalalıların nəğmə və rəqs folkloru zəngindir. Mahnılarını avar dilində ifa edirlər. Əsas musiqi alətləri pandur, zurna və dəfdir. Təqvimi mərasimlərindən ən başlıcası “birinci şırım” bayramıdır. Dağ ruhlarına inam, xalq demonologiyası, müqəddəslərin və əcdadların kultu saxlanılmışdır. Türkə çarəlik, falçılıq, yağışın, Günəşin çağırılması ayinləri, magiyanın müxtəlif növləri ya yılmışdı. 

## Mənbə

   

## İstinadlar
Zaqatala (dəqiqləşdirmə)

*Zaqatala  
*Zaqatala rayonu  
*Zaqatala (film, 1972) 
*Zaqatala (film, 1940) 
*Zaqatala (film, 1980) 
*Zaqatala (qəzet)
Qalançoj

**Qalançoy** (, ) - Çeçenistan Respublikasının Qalançoj rayonunun mərkəzi kəndi. Hal-hazırda kənddə yaşayış yoxdur.

## İnzibati və bələdiyyə statusu
Qalançoj Qalançoj rayonunun inzibati mərkəzidir. Tərk edilmiş kəndin gələcəkdə salınacaq Qalançoj kənd yaşayış məntəqəsinin inzibati mərkəzi olması planlaşdırılır. Əgər bu baş tutarsa, Qalançoj ona daxil olan yeganə yaşayış məskəni olacaqdır. Kənd yaşayış məntəqəsinə aşağıdakı kəndlərin dağıntıları da daxil olacaqdır;

* Ame,
* Kerbitye,
* Kerbiça, 
* Xorqa, 
* Moçça, 
* Oçakx, 
* Terta, 
* Çuşa,
* Eysalaşka.

## Coğrafiyası
Qalançoj Qalançoj rayonunun mərkəzində, Osu-Xi çayının sahilində yerləşir. Qalançoj gölünə yaxın yerdədir. Qəsəbə Qroznı şəhərindən 60 kilometr cənub-qərbdədir.

Qalançoja ən yaxın yaşayış məntəqələri və xarabalıqlara şimal-qərbdən Amka, şimal-şərqdən Xorqa, cənub-şərqdən Kerbitye və Ame, cənub-qərbdən Çikondi-Pxeda və Akka, qərbdən İtar-Xella daxildir.

## Tarixi
1929-cu ildə Qalançojda Çeçenistan dağlarında bolşevik hökumətinə qarşı üsyançı bir hökumət quruldu. Növbəti müqavimət dalğası zamanı 1940-cı ildə yerli silahlı qüvvələrin üzvləri tərəfindən müvəqqəti bir üsyan hökuməti quruldu.

1942-ci ildə Sovet Hərbi Hava Qüvvələri Çeçen dağlarında iki genişmiqyaslı bombardman həyata keçirdi və Qalançoj rayonu xüsusilə hücumlara məruz qaldı.

1944-cü ildə çeçen və inquş xalqlarının soyqırımından və deportasiyasından və Çeçen-İnquş MSSR-nin ləğv edilməsindən sonra Qalançoj kəndi tərk edilərək məhv edildi.

1957-ci ildə Vaynax xalqı geri döndükdən və Çeçen-İnquş MSSR bərpa edildikdən sonra kəndin keçmiş sakinlərinə orada məskunlaşmaq qadağan edildi. Nəticədə Qalançoj sakinlərinin əksəriyyəti respublikanın düz torpaqlarında, əsasən Açxoy-Martan, Sunja və Qroznı rayonlarında məskunlaşdılar.

2019-cu ildə Qalançoj Qalançoj rayonu daxilində ərazisi köçürmək üçün yenidən qurulan ilk yaşayış məntəqələrindən biri olaraq adlandırıldı. Təxmini hesablamalara görə, kənd çox güman ki, 2019 və ya 2020-ci illərin sonlarında qısa bir müddət içində köçürüləcəkdir.

## İnfrastruktur
31 avqust 2019-cu ildə Qalançojda yeni tikilmiş məscid istifadəyə verildi. Ancaq bu zaman qəsəbədə hələ də daimi yaşayan əhali yox idi.
## İstinad
Mayski rayonu (Kabarda-Balkariya)

**Mayski rayonu** (, ) - Rusiya Federasiyası, Kabarda-Balkariyanın tərkibində inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Mayski qəsəbəsidir.

## Coğrafiyası
Mayski rayonu Kabarda-Balkariya Respublikasının şərq hissəsində yerləşir. Aşağıdakı ərazilərlə həmsərhəddir: cənub-qərbdə Leskenski rayonu, qərbdə Urvan rayonu, şərqdə Terek rayonu, şimalda Proxladnenski rayonu və şəhər dairəsi, həmçinin cənubdan isə Şimali Osetiyanın  Kirov rayonu. Rayonun sahəsi  384.80 km²-dir.

Rayonu ərazisini relyef xüsusiyyətlərinə görə iki hissəyə bölünür: dağətəyi və dağlıq. Rayonun əsas hissəsi respublikanın dağətəyi zonasında, cənub hissəsi isə dağlıq zonada yerləşir. Rayonda yüksəklik göstəriciləri cənubda 5642 metr, şimalda 550 metr arasında dəyişir.

Rayonun hidroqrafik şəbəkəsini iri Terek, Cherek, Baksan və Malka, həmçinin digər çaylar olan Lesken, Demenyuk, Arqudan, Psıqansu, Psarişa, Çornaya, Pavlixa və başqaları təşkil edir.

## Tarixi
Maiski rayonu 29 dekabr 1937-ci ildə Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə Kabarda-Balkariya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Primalkin rayonunun Maiski, Aleksandrovski, Kotlyarevski, Prishibi və Novo-İvanovo kənd sovetliklərindən təşkil edilir.

1963-cü ildə Maiski rayonu ləğv edilərək Proxladnenski rayonuna birləşdirilir və Aleksandrovski kəndi Terek rayonuna verilir.

1965-ci ildə Kabarda-Balkariya MSSR rayonlaşdırma sonrası Mayski rayonu əvvəlki sərhədlərində bərpa edilir.

2005-ci ildə rayonda yerli idarələr ləğv edildi. Nəticədə isə şəhər və kənd yaşayış məntəqələri statusuna malik 5 bələdiyyə quruldu.
## Əhali
; Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Mayski ş.) rayon əhalisinin 69.65 % yaşayır.
; Milli tərkib

2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə rayonun milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

; Cins tərkibi
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasına olan məlumat:

Kişilər — 17 514 nəf. (45,3 %). Qadınlar — 21 111 nəf. (54,5 %).

Əhalinin orta yaşı —  38,0 yaş. Kişilərin orta yaşı — 34,5 yaş. Qadınların orta yaşı — 40,2 yaş.

## KİV
Rayonda «Mayski News» regional qəzeti nəşr olunur. Həftədə bir dərc edilir. Üstəlik rayon icra hakimiyyətinin rəsmi saytı da fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Официальный сайт Майского муниципального района
* Майский район на портале Правительства Кабардино-Балкарии
Urvan rayonu

**Urvan rayonu** (, ) — Rusiya Federasiyası, Kabarda-Balkariyanın tərkibində inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Nartkala şəhəridir.

## Coğrafiyası
Urvan rayonu Kabarda-Balkariya Respublikasının mərkəzi hissəsində yerləşir. Aşağıdakı ərazilərlə həmsərhəddir: şimalda Proxladnenski və Baksan rayonları, şərdə Mayski rayonu, cənub-şərqdə Leskenski rayonu, cənubdan Çerek rayonu, , qərbdən isə Çeqem rayonu. Rayonun sahəsi 458,10 km²-dir.

## Tarixi
Kabardin Muxtar Vilayətinin yaradılması haqqında Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 1 sentyabrın 1921-ci il fərmanı ilə həmçinin Urvan daireəsidə təşkil olunur. 
12 avqust 1926-cı ildə rayon aşağıdakı kənd sovetliklərindən ibarət idi: Staro-Çerekski, II Leskenski , Staro-Leskenski, Uruxski, Arqudanski, Staro-Uruxski, Jemtalinski, Psıqansuevski, Kaxunski, Nijne-Çerekski, Ozrekovski.

24 sentyabr 1926-cı ildə II Leskenski kənd sovetliyindən Erokkovski (Erokko kəndi), Psıqansuevski kənd məclisindən isə Zaraqijski (Zaraqij kəndi) ayrılır.

Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 30 sentyabr 1931-ci il tarixli qərarı ilə Urvan dairəsi Urvan rayonuna çevrildi.

1937-ci ildə Urvan rayonu iki hissəyə bölünür. Nəticədə ərazisinin bir hissəsində Leskenski rayonu qurulur.

1944-cü ildə Jemtalinski və Zaraqijski kənd sovetlikləri Urvan rayonundan ayrılaraq Sovetski rayonuna birləşdirilir.

1962-ci ildə Urvan, Leskenski və Sovetski rayonlarının torpaqlarını, həmçinin Çeqem rayonunun Qermençik və Nartan kənd sovetliklərini özündə birləşdirən Urvan kənd rayonuna çevrildi.

1964-cü ilin sonunda Urvan kənd rayonu yenidən Urvan rayonuna çevrildi. Sovet rayonu əvvəlki sərhədlərinə qaytarılmış, Nartan kənd sovetliyi isə Çeqem rayonuna verilmişdir.

8 avqust 2003-cü ildə Kabarda-Balkariya Respublikası Parlamenti inzibati mərkəzi Anzorei kəndində olan Leskenski rayonunu yenidən təsis etdi.

2005-ci ildə rayonda yerli idarələr ləğv edildi. Nəticədə isə 1 şəhər və 11 kənd yaşayış məntəqəsi statusu daşıyan 12 bələdiyyə quruldu.

## Əhali
; Urbanizasiya
2019-cu il 1 yanvar tarixinə əsasən şəhər şəraitində (Nartqala ş.) rayon əhalisinin 41.47 % yaşayır.
; Milli tərkib

2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə rayonun milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

; Cins tərkibi
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasına olan məlumat:

Kişilər — 33 771 nəf. (48,0 %). Qadınlar — 38 011 nəf. (52,0 %)..

Əhalinin orta yaşı — 34,4 yaş. Kişilərin orta yaşı — 32,6 yaş. Qadınların orta yaşı — 36,1 yaş.

## İstinadlar

## Mənbə
* Официальный сайт администрации Урванского района
* Урванский район на портале Правительства Кабардино-Балкарской Республики 
* Урванский районный суд
Çeqem rayonu

**Çeqem rayonu** (, ) - Rusiya Federasiyası, Kabarda-Balkariyanın tərkibində inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Çeqem şəhəridir.
## Coğrafiyası
Çeqem rayonu Kabarda-Balkariya Respublikasının mərkəzi hissəsində yerləşir. Çeqem çayının sahili boyunca cənub-qərbdən şimal-şərqə qədər uzanır. Rayonun ərazisi dəniz səviyyəsindən 500 ilə 4617 m yüksəklikləri arasındadır. Respublika dağətəyi və dağlıq bölgələrdən ibarətdir. Rayonun sahəsi 1503.32&nbsp;km²-dir. Rayon aşağıdakı ərazilərlə həmsərhəddir: qərbdə Elbrus rayonu, şimalda Baksan rayonu, şərqdə Urvan və Çerek rayonları, cənubda Gürcüstan. Qərbdən, şimaldan və qismən şərqdən yarım halqa şəklində Nalçik şəhər dairəsini əhatə edir.

Rayonun ən böyük və əhəmiyyətli çayları: Çeqem və Şaluşkadır. Çeqem çayının qollarından birində Çeqem şəlalələri yerləşir.
## Tarix

Çeqem rayonu Kabarda-Balkariya Regional İcra Komitəsi Rəyasət Heyətinin 28 yanvar 1935-ci il 92 nömrəli qərarına əsasən təşkil edilmişdir. Balkar rayonundan Yuxarı Çeqem, Aşağı Çeqem, Aktoprak və Yanikoy kənd sovetlikləri ayrılaraq yeni rayon təşkil edilir.

20 aprel 1937-ci ildə Yuxarı Çeqen Kənd Sovetliyindən Bulunquy ayrılır.

1944-cü ildə Balkarların Orta Asiyaya sürgün edilməsi ilə rayonun cənub hissələri Gürcüstan SSR-ə verildi. Elə həmin il bir sıra yaşayış məntəqələri Nalçik rayonundan Çeqem rayonu ərazisinə birləşdirilir.
1957-ci ildə əvvəllər alınmış torpaqlar Gürcüstan SSR-dən ayrılaraq Kabarda-Balkariya MSSR-a qaytarılır.

1962-ci ilin dekabrından 1965-ci ilin yanvar ayına qədər Urvan rayonunun tərkibində olan Germençik və Nartan kənd sovetlikləri istisna olmaqla, bütün yaşayış məntəqələri Baksan rayonunun tərkibində daxil edilir. 1965-ci ilin yanvar ayında Germençik kənd sovetliyi istisna olmaqla, Çeqem rayonu 1961-ci il sərhədləri daxilində bərpa edildi.

## Əhali
; Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Çeqem ş.) rayon əhalisinin 26.41 % yaşayır.
; Milli tərkib

2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə rayonun milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

; Cins tərkibi
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasına olan məlumat:

Kişilər — 34 308 nəf. (49,7 %). Qadınlar — 34 784 nəf. (50,3 %).

Əhalinin orta yaşı —  33,8 yaş. Kişilərin orta yaşı — 32,3 yaş. Qadınların orta yaşı — 35,2 yaş.

## İstinadlar

## Mənbə
* Официальный сайт администрации Чегемского муниципального района
* Чегемский район на портале Правительства Кабардино-Балкарии
Çerek rayonu

**Çerek rayonu** (, ) — Rusiya Federasiyası, Kabarda-Balkariyanın tərkibində inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Kaşxatau qəsəbəsidir.

## Coğrafiyası
Çerek rayonu Kabarda-Balkariya Respublikasının cənub-şərq hissəsində yerləşir. Aşağıdakı ərazilərlə həmsərhəddir: qərbdə Çeqem rayonu, şimalda Urvan rayonu, şərqdə Leskenski rayonu, həmçinin qərbdə Şimali Osetiyanın Diqora rayonu, cənubdan Gürcüstan. Rayonun sahəsi 2215,50 km²-dir.

Rayonu ərazisini relyef xüsusiyyətlərinə görə iki hissəyə bölünür: dağətəyi və dağlıq. Çerek rayonu Rusiya Federasiyasındakı ən yüksək rayonlarından biridir. Əsas torpaq kütləsi dağlıq zonada yerləşir. Böyük Qafqazın beş əsas silsiləsi rayon ərazisindən keçir. Qafqazda yerləşən hündürlüyü beş min metrdən çox olan yeddi zirvədən beşi Çerek rayonundadır. Bu hissə Bezenqi adlandırılan divarı təşkil edir.

Rayonun hidroqrafik Çerek çay hövzəsinə aiddir. Bölgənin üç ən böyük dərəsi Xulamo-Bezenqi, Çerek və Psıqansudur. Bölgədə 5 karst gölündən ibarət Mavi Göllər vardır.

## Tarix
Kabarda-Balkariya Regional İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin 28 yanvar 1935-ci il tarixli 92 nömrəli qərarına əsasən Balkar rayonuna daxil olan Yuxarı Balkar, Orta Balkar, Aşağı-Balkar, Taşlı-Talinski, Kaşkatau, Bezenqiyevski, Şiki, Yuxarı Xulam, Nijne-Xulamski, Xasaninski və Beloreçenski kənd sovetlikləri yeni rayonda birləşdirilir.

20 aprel 1937-ci ildə Yuxarı-Balkar Kənd Şurasından Şaurdat Kənd Şurası, Orta Balkardan isə Kuspart Kənd Sovetliyi ayrılır.

Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası rayon komitə bürosunun 25 yanvar 1939-cu il tarixli qərarı ilə Taşlı-Talinski kənd soveti Leskenski rayonuna verildi və Kaşkatau, Şiki, Bezenqievski, Yuxarı-Khulamskiy, Nijne-Xulamski, Belinsk kəndlərindən yeni bir Xulamo-Bezenqievski rayonu təşkil edilir.

RSFSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 29 may 1944-cü il tarixli qərarı ilə Hulamo-Bezenqievski rayonu Sovet rayonu adlandırıldı. Eyni sərəncamla Çerek rayonu ləğv edildi və ərazisi Sovetski rayonuna verildi. Elə həmin il Nalçik rayonundan Auşiqer və Qerpeqejski kənd sovetlikləri, Urvan rayonundan Zaraqij və Jemtalin kənd sovetlikləri Sovet rayonuna verildi.

Balkar xalqının hüquqlarının bərpası ilə əlaqədar Kabarda-Balkariya Parlamentinin 5 may 1994-cü il tarixli qərarı ilə Kabardin-Balkariya Respublikasının Sovet inzibati ərazi bölgəsi mövcud inzibati sərhədləri, bütövlükdə bölgənin hüquqi statusunu və hər bir yaşayış məntəqəsini dəyişdirmədən Çerek rayonu adlandırıldı.

2005-ci ildə rayonda kənd sovetlikləri ləğv edildi və kənd yaşayış məntəqələri statusu ilə 10 bələdiyyədə birləşdirildi.

## Əhali
; Urbanizasiya Şəhər şəraitində (Kaşxatau ş.) rayon əhalisinin 19,86 % yaşayır.
; Milli tərkib

2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə rayonun milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

; Cins tərkibi 2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasına olan məlumat:

Kişilər — 12 991 nəf. (48,2 %). Qadınlar — 13 965 nəf. (51,8 %).

Əhalinin orta yaşı — 34,2 yaş. Kişilərin orta yaşı — 33,2 yaş. Qadınların orta yaşı — 35,1 yaş.

## İstinadlar

## Mənbə
* Официальный сайт Черекского района КБР
* Черекский район на портале правительства КБР
Ordubad (dəqiqləşdirmə)

*Ordubad — Naxçıvanda şəhər.
*Ordubad — Şəhriyar qəsəbəsinin əvvəlki adı.
*Ordubad (film, 1991)
*Ordubad (film, 1983)
Rəna Şereşevskaya

**Rəna Şereşevskaya** (qızlıq soyadı: **Mustafabəyli**; ; ; d. 17 iyun 1954, Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ) — Azərbaycan əsilli rus-fransız pianoçu və musiqi müəllimi. Fransanın İncəsənət və Ədəbiyyat ordeni kavaleri.

## Həyatı
Rəna Şereşevskaya 1954-cü il iyunun 17-də Bakıda, 13 il Azərbaycan Geologiya idarəsininə rəhbərlik etmiş Midhət bəy Mustafabəylinin ailəsində anadan olub. Artıq dörd yaşında böyük musiqi qabiliyyəti və istedadı üzə çıxıb. 1972-ci ildə Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyası nəzdində Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbini tanınmış pedaqoq Liliya Filatovanın fortepiano sinfi üzrə əla qiymətlərlə bitirib. Elə həmin il Pyotr Çaykovski adına Moskva Dövlət Konservatoriyasında Lev Vlasenkonun sinfinə daxil olub. Konservatoriyadan sonra aspiranturanı da fərqlənmə ilə bitirib.

1970-ci illərdə Şereşevskaya SSRİ-də və müxtəlif ölkələrdə bir çox solo və simfonik konsertlər verib. 1980-ci ildən başlayaraq o, Moskva Konservatoriyası nəzdində Mərkəzi Orta İxtisas Musiqi Məktəbində istedadlı uşaqlara dərs deyib.

1991-1993-cü illərdə Şereşevskayanı İppolitov-İvanov adına Dövlət Pedaqoji Musiqi İnstitutunun fortepiano kafedrasına müdir vəzifəsinə dəvət ediblər. Həmin dövrdə o, orta ixtisas və ali təhsil məktəblərində fortepianonun tədrisi metodikasının tərtib olunması işinə başçılıq edib. Onun təklifi və rəhbərliyi ilə gənc ifaçıların İppolitov-İvanov adına birinci Ümumittifaq müsabiqəsinə start verilib.

1993-cü ildə Şereşevskaya dəvət olunmuş professor kimi Kolmar Konservatoriyasında işləməyə başlayıb, sonra beş il ərzində paralel olaraq Paris Ali Milli Konservatoriyasında işləyib, ixtisasartırma kurslarında dərs deyib.

Şereşevskaya Fransa, Rusiya, Almaniya, Kanada, ABŞ, Kanada, Çində ustad dərsləri keçir. Onun yetirmələri beynəlxalq müsabiqələrin laureatlarıdır. Onlar dünyanın aparıcı konsert salonlarında – “Pleyyel”, “Karneqi-Holl”, “Albert-Holl”, Berlin Milli Filarmoniyası, Moskva Konservatoriyasının Böyük salonu və digər səhnələrdə çıxış edirlər.

Şereşevskaya hazırda Alfred Korto adına Paris Ali musiqi məktəbində fortepiano professorudur. O, istedadlı uşaqların musiqi təhsili sisteminin təkmilləşdirilməsinə çox diqqət yetirir, Fransa və beynəlxalq mətbuatda, Fransanın milli televiziyasında bu məsələ ilə bağlı çıxışlar edir.

Şereşevskaya, eyni zamanda “Fransa və Rusiyanın ulduzları və gənc istedadları” mədəni mübadilə layihəsinin yaradıcısı və rəhbəri, beynəlxalq müsabiqələrin münsiflər heyətinin üzvüdür.

## Ailəsi
* Əri — Oleq Vladimiroviç Şereşevski, texnika elmləri namizədi (1972), Rusiya tibbi fizika assosiasiyasının beynəlxalq layihələr müdiri, musiqi meneceri.
** Qızı — Viktoriya Şereşevskaya (doğ. 1983), pianoçu və opera müğənnisi (metso-soprano).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəna Mustafabəyli: Xüsusi reportaj // Bakı. — 2009. — № 8. — S. 86-89. 
* İ. Muravyova. Lukun macəraları: [R. Şereşevskaya ilə söhbət] // Rossiyskaya qazeta. — 2015. — 29 iyun. 
* Rəna Şereşevskaya: "Mən tələbələrlə hər bir nota üzərində işləyirəm" // "Azadlıq" radiosu, 10.08.2019.
Çeçen musiqisi

**Çeçen** musiqisi cənubdan Dağıstan xalqları, qərbdən Gürcüstan və Şimali Osetiyanın etnik qrupları ilə qarşılıqlı təsir zəminində inkişaf etmişdir. Milli musiqi ənənələri şifahi xalq yaradıcılığı abidəsi olan "Nart" eposundan qaynaqlanır. Çeçen xalq mahnı və rəqs melodiyaları, instrumental musiqisi janr etibarilə rəngarəngdir (laduqlu yiş, xalxaran yiş). Yiş tipli mahnıların mətni ifaçılar tərəfindən tamam və ya qismən improvizə olunur (məzəli – zabariyn yiş, beşik mahnısı – aqanan yiş). Kişi xorunun ifasında dini məzmunlu mahnılar xüsusilə qeyd olunmalıdır (nəzm, zikr). Xalq mahnılarının solo, xor, birsəsli və çoxsəsli ifası ənənələri mövcuddur. Bəzi spesifik janrlı mahnılardan (laylalar, ağılar) başqa, hamısı instrumental müşayiətlə ifa olunur. Zərb aləti gema, nəfəsli tsuzam, dutra, máa, şedaq qədim xalq çalğı alətləridir. XIX əsrin 80–90-cı illərindən komuz (kexat-pondur, yəni Qafqaz qarmonu) çeçenlərin ən populyar aləti olmuşdur. Zurna, iki tərəfli təbil, bayan, akkordeon, gitara geniş yayılmışdır.

Çeçen xalq musiqisinin toplanması, öyrənilməsi və nəşri üzrə geniş tədqi qatlara XX əsrin 20-ci illərində başlanmış, həmin dövrdə ilk dəfə T. Beybulatov tərəfindən yazıya alınmış çeçen melodiyaları dərc olunmuşdur. Respublikada musiqi folkloru sahəsindəki işi Q. X. Mepurnov, N. S. Reçmenski, A. M. Şahbulatov, X. Axmadov və b. davam etdirmişlər. 1917-ci ildən respublikada yeni tipli milli musiqi mədəniyyəti, peşəkar bəstəkarlıq yaradıcılığı yayılmağa başladı (A. A. Davidenkonun fp. üçün xalq melodiyalarının 30 işləməsi və acapella xoru üçün "Çeçen süitası", 1920-ci illər). Azərb. bəstəkarı M. Maqomayev çeçen musiqisinin inkişafına yaxından kömək etmişdir. Milli bəstəkarlıq məktəbinin banisi, ilk milli əsərlərin (çeçen inqilabçısı Aslanbəy Şəripova həsr edilmiş "Qəhrəmanlıq poeması", "Çeçenistan muxtariyyətinin on illiyinə həsr olunmuş poema", "Kollektiv dağlı rəqsi" və s.) müəllifi Q. X. Mepurnovdur. U. Beksultanov, S. Dimayev, A. Şahbulatov tanınmış bəstəkarlardır. İfaçılardan M. Aydəmirovanı, V. Daqayevi, A. Xamxoyevi, rəqqas M. Esembayevi göstərmək olar.

XX əsrin 80-ci illərindən mahnı-ballada janrı geniş yayılmışdır (müğənni İ. Alimsultanov). Çeçen bard mahnıları böyük populyarlıq qazanmışdır. Mahnıların əsas mövzusu çeçen müharibəsi və islam dininə aiddir. T. Mutsurayevin özünəməxsus ifaçılıq üslubu çeçen mahnı janrında mədəni hadisəyə çevrilmişdir. M. Aydayeva, A. Aydəmirova, A. Aydəmirov, J. Yevloyeva, Aza (X. Batayeva), E. Murtazaliyeva müasir çeçen estradasını təmsil edirlər. Xalq artisti T. Dadaşova, S. İslamov, M. Saqaipova, M. Mintsayev (Moskva Böyük Teatrının solisti) çeçen musiqi və mahnılarını geniş təbliğ edirlər. Bəstəkar, müğənni, xalq artisti Ə. Dimayevin yaradıcılığı folklor, klassik estrada, rok elementləri olan caz musiqisi ilə bağlıdır. L. Axmatova 2000-ci illərdə pop mu siqisi janrında ilk ifaçı olmuşdur. A. Asa lamov, B. Barakoyev, M. Yasayev və b. rok musiqiçiləridir. Resp.-da Dövlət simfonik orkestri, Dövlət filarmoniyası fəaliyyət göstərir.

## Mənbə
* 

## İstinadlar
Gürcüstanın Simon Canaşia Muzeyi

**[[Simon Canaşia]] Gürcüstan Muzeyi** () əvvəllər Gürcüstanın Dövlət Tarixi Muzeyi kimi tanınan, ölkənin əsas arxeoloji tapıntılarını nümayiş etdirən Gürcüstanın paytaxtı Tiflisdəki əsas tarix muzeylərindən biridir.

Muzey Rusiya İmperiya Coğrafiya Cəmiyyətinin Qafqaz Bölməsinin Muzeyindən yaranaraq, 10 may 1852-ci ildə qurulmuş və 1865-ci ildə Alman tədqiqatçısı Qustav Raddenin təşəbbüsü ilə Qafqaz Muzeyinə çevrilmişdir. Gürcüstan Rusiyadan müstəqillik qazandıqdan sonra (1918), muzeyin adı 1919-cu ildə Gürcüstan Muzeyi olaraq dəyişdirildi. Noe Kipiani muzeyin ilk direktoru idi. Kolleksiyanın böyük bir hissəsi 1921-ci ildə Bolşeviklərin ölkəni ələ keçirilməsindən sonra Gürcüstan hökuməti tərəfindən Avropaya təxliyə edildi və 1945-ci ildə gürcü mühacir alimi Ekvtime Takaishvilinin səyləri ilə Sovet Gürcüstanına qaytarıldı. 1947-ci ildə muzeyə mərhum gürcü tarixçisi Simon Canaşianın adı verildi. 1990-cı illərin əvvəllərində Gürcüstanda postsovet qarışıqlıqları dövründə muzey xeyli zərər gördü. Əvvəlcə 1991–1992-ci illərdə baş verən hərbi çevriliş zamanı döyüşlərdə ziyan gördü və sonra kolleksiyasının bir hissəsi atəşlə məhv edildi. 2004-cü ildə Canaşiya Muzeyi Gürcüstan Milli Muzeyinin birgə idarəetmə sistemi altında digər aparıcı gürcü muzeyləri ilə birləşdirildi.

Muzey xronoloji və stilistik cəhətdən müxtəlif binaları Tblisi şəhər mərkəzində, əsas sərgisi isə Rustaveli prospektində yerləşir. Bu sonuncu bina 1910-cu ildə memar Nikolay Severov tərəfindən A. Zaltsmanın müəllifi olduğu köhnə bir bina yerində tərtib edilmiş və orta əsr gürcü dekorasiyasının elementlərindən istifadə edilmişdir.

Muzeydə Gürcüstan və Qafqazın arxeologiyası və etnoqrafiyası ilə əlaqəli yüz minlərlə əsər var. Daimi ekspozisiya xronoloji olaraq Gürcüstanın maddi mədəniyyətinin tunc dövründən XX əsrin əvvəllərinə qədər inkişafını izləyir. Muzeyin ən qiymətli eksponatlarına Dmanisidə aşkar edilmiş Homo Ergaster fosilləri daxildir; Axalqori dəfinə qarışdırma zərgərlik unikal nümunələri var e.ə 5-ci əsr Əhəmənilərə aid təxminən 80.000 sikkədən ibarət kolleksiya, əsasən gürcü sikkələrindən; Gürcüstandakı müxtəlif arxeoloji yerlərdən buraya gətirilən orta əsr nişanlar və zərgər əşyaları; Şuxutinin mozaikası, 4–5-ci əsrlərə aid Şuxuti kəndindən olan hamam mozaikası ; Urartu kitabələrinin dünyanın ən zəngin kolleksiyalarından birini özündə cəmləşdirən bir daş səlnaməsindən ibarətdir.

## İstinadlar
* Gürcüstanın Canaşiya Muzeyi . Gürcüstan Milli Muzeyinin veb saytı
* Gürcüstan Milli Muzeyi: Gürcüstanın Canaşiya Muzeyi . Gürcüstan Mədəniyyət, İdman və Abidələrin Mühafizəsi Nazirliyinin saytı

## Həmçinin bax
* Gürcüstan
* Gürcüstan Milli Əlyazmalar Mərkəzi
* Gürcüstan mədəniyyəti
* Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyası

## Xarici keçidlər
Gürcüstan Milli Muzeyləri