MiQ-29

**MiQ-29** () (*[[NATO kod adı]]: *'Fulcrum**'' – ''Dayaq nöqtəsi'') — [[Sovet İttifaqı]]nda dizayn olunmuş iki mühərrikli, çoxməqsədli, dördüncü nəsil [[döyüş təyyarəsi]]. 1970-ci illərdə Mikoyan dizayn bürosu tərəfindən konstruksiya olunmuş bu qırıcı öz ölçülərinə görə daha böyük olan [[Su-27]] ilə birlikdə ABŞ istehsalı [[F-15]] və [[F-16]] tipli döyüş təyyarələri ilə rəqabət aparmaq məqsədilə hazırlanıb. MiQ-29 ilk dəfə 1982-ci ildə Sovet Hərbi Hava Qüvvələrində silahlanmaya daxil edilmişdir.

Bu qırıcının istehsal olunmasında ilkin məqsəd düşmən qırıcıları ilə havada mübarizə aparmaq hesab olunsa da, sonradan ona əlavə edilmiş yüksək dəqiqlikli və uzun mənzilli hava-səth silahları sayəsində müxtəlif döyüş əməliyyatlarında istifadə edilə bilən [[çoxməqsədli qırıcı]]ya çevrilmişdir. Çoxməqsədli MiQ-29M və hərbi dəniz qüvvələri üçün nəzərdə tutulmuş MiQ-29K da daxil olmaqla indiyə qədər bir neçə variantı istehsal olunmuşdur ki, bunlardan da ən müasiri [[MiG-35]] hesab olunur. İlkin modellə müqayisədə növbəti variantlar təkmilləşdirilmiş mühərrik, HOTAS uçuşu idarəetmə sistemi ilə təchiz olunmuş şüşə kokpit, müasir radar və IRST sensorları, həmçinin artırılmış yanacaq tutumu və bəzi variantlar isə havada yanacaqdoldurma imkanlarına sahibdir.

Sovet İttifaqının dağılmasından sonra [[Rusiya Hərbi Hava Qüvvələri]] də daxil olmaqla bir çox keçmiş Sovet respublikaları bu təyyarələrdən hələ də istifadə edir. Rusiya HHQ hal-hazırda öz silahlanmasında olan mövcud flotiliyaları modernizasiya olunmuş MiQ-29SMT konfiqurasiyası ilə əvəz etmək istəsə də, maliyyə çətinliklərinə görə bu plan tamamlanmamışdır. MiQ-29 olduqca məşhur ixrac təyyarəsi də hesab edilir. Belə ki, bu qırıcı indiyə qədər 30-dan çox ölkənin silahlanmasında mövcud olmuşdur. Ən böyük ixrac müqaviləsi isə Hindistanla imzalanmışdır. MiQ-29 döyüş təyyarələrinin istehsalı Rusiyanın Birləşmiş Aviasiya Korporasiyasının törəmə müəssisəsi olan "Mikoyan" şirkəti tərəfindən davam etdirilir.

== Yaradılmasına ehtiyac ==
[[SSRİ|Sovetlər İttifaqının]] [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]] kəşfiyyat təyarələrini tutmaq üçün istehsal etməyə çalışdığı, dövrünə görə inqilabi yenilikləri olan [[MiQ-25]]-ə qarşı [[1969|1969-cu ildə]] [[ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri]] **"F-X"** proqramını başlatdı. Proqramın nəticəsi kimi meydana çıxan [[F-15|F-15 Eagle]] təyyarələri çox uğurlu alındı. MiQ-25-dən fərqli olaraq havada üstünlük əldə etmək üçün düzəldilmiş F-15 yüksək radiuslu radarları ilə fərqlənirdi. Həmin dövrdə ən azı təkmil radarlarına görə, F-15-ə qarşı SSRİ-də effektli mübarizə apara biləcək qırıcı yox idi. [[Soyuq müharibə]]nin sürətləndiyi bir vaxtda, [[Karib böhranı]] və Koreya münaqişəsindən sonra yeni konflikt zamanı havada üstünlüyünü itirməkdən qorxan SSRİ-nin cavabı mütləq lazım idi.

Yeni yaradılmalı olan təyyarəyə sərt tələblər qoyuldu: zəif təchizatlı qalxıb-enmə zolaqlarından istifadə etmə, mükəmməl manevrlilik, Mach 2+ sürətini yığa bilmə, ağır silahlardan istifadə.

ABŞ-nin yüngül qırıcı təyyarə- [[F-16]] ilə bağlı proqramını başlatması MiQ-29 layihələşdirilməsinə ciddi təsir etdi: bahalı, ağır, yüksək radiuslu radarları olan [[F-15|F-15-ə]] qarşı [[Su-27]], yüngül F-16-ya cavab olaraq MiQ-29 hazırlanmağa başlandı.

[[1974|1974-cü ildə]] quraşdırılmaya başlanılan ilkin **MiQ-29A** prototipi [[1977|1977-ci il]] [[6 oktyabr]]da ilk sınaq uçuşunu etdi. Sınaqların nəticəsi kimi yaradılan **MiQ-29B** prototipi [[1983|1983-cü ildə]] silahlanmaya qəbul edildi.

== Konstruksiya ==

MiG-29 və [[Su-27]]-nin ilkin dövrlər konstruksiyalarının eyni plan üzrə aparılmasına baxmayaraq, fərqlənən cəhətləri də vardır. Uğurlu çıxan konstruksiya sonradan digər qırıcılara da tətbiq edilmiş, bu tipli təyyarələrin klassik cizgilərini formalaşdırmışdır. Uğurlu konstruksiya göstəricilərindən biri də MiQ-29-un [[Kobra manevri|Puqaçov Kobrası]] manevrini edən təyyarələr içərisində ilk yaradılan olmasıdır.

Təyyarənin gövdəsi əsasən [[Alüminium|allüminium ərintilərindən]] və [[dəmir]]dən, bəzi detallarda isə [[titan]] və [[metal qatışıqları|qatışıq materiallardan]] istifadə edilmişdir. Qanadların əyilməsi ön kənarlara görə 42 dərəcədir. Qanadların üst səthində yarıqlar mövcuddur. Yarıqların əsas funksiyası qırıcının yerdə hərəkəti zamanı mühərrikləri hava ilə təmin etməkdir. Belə ki, yerdə hərəkət zamanı mühərriklərə hava aparan əsas kanallarının yer səthinə çox yaxın olması mühərrikə kənar cisimlərin düşməsinə səbəb ola bilər və bunun qarşısını almaq üçün onlar qapanırlar. [[Eleronlar]] hidravlik olaraq idarə olunsa da, [[Su-27]]-dən fərqli olaraq qanadlarda olan elektron idarəetmə sistemi yoxdur. [[Stabilizator]] tam dönməyə və differensial əyilməyə imkan verir. Şassi üçdayaqlıdır: tək qabağda, cüt arxada.

Mühərrikləri [[1972|1972-ci ildə]] layihələşdirilmiş RD-33 tiplidir. Təyyarədə 66,2 kVt gücündə QTDE-117 (ГТДЭ-117) tipli qaz-turbin enerji qovşağı mövcudur. Yanacaq təminatı sistemi ümumi həcmi 4300 l (4540 l) olan beş füzelaj və qanadlarda yerləşən iki çəndən ibarətdir. Füzelajda 1500 l-lik, qanadlarda 1150 l-lik əlavə çən quraşdırma imkanı mövcuddur.

Aparata avtomatik idarəetmə sistemi olan [[SAU-451]] (САУ-451) və məhdud siqnallar sistemi (СОС-3М) quraşdırılmışdır. Silahların idarəedilməsi sistemi [[SUV-29]] (СУВ-29) radiolokasiya kompleksi [[RLPK-29]] və bort kompüterdən (БЦВМ) C100 (Ц100) ibarətdir. Qırıcı həmçinin optiko-elektron hədəfəalma (pilotun baxış istiqamətində hədəfəalma), [[RLS]] tərəfindən qeydə alınmanı bildirən sistem, təkmil naviqasiya, ön şüşədə informasiyanın əks olunması kimi sistemlərlə təchiz edilmişdir.

Kabinə əvvəlki Sovet qırıcıları təyyarələrinə məxsus tərzdə qurulmuşdur: mərkəzi idarə rıçaqı, sol əllə idarə edilən sürət nizamlayıcısı və məlumatların ön şüşədə əks olunmasını təmin edən sistem (HUD). Kabinə sıfır səviyyədə işə düşə biləcək [[Zvezda K-36DM]] oturacaqları ilə təchiz edilmişdir. Əvvəlki Sovet qırıcılarından fərqli olaraq, kabinənin şarvari şüşə örtüyü görünüşü minimal məhdudlaşdırır. Sonralar təkmilləşdirilmiş modellər maye kristal (LCD) çoxfunksiyalı displeylərlə (MFD) təmin edilmişdir.

== Silahlanması ==
Silahlanmasında iç dayaqlarda daşınıla bilən, orta məsafəli hava-hava tipli [[Vympel R-27]], idarəedilməyən bomba və raketlər daxildir. Bəzi sovet qırıcıları tək nüvə bombası da daşıya bilirlər. Yan dayaqlarda hava döyüşləri üçün [[R-73]] və köhnə tipli [[R-60]] daşınıla bilər. Təkmilləşdirilmiş versiyaları [[lazer başlıqlı raketlər|lazer başlıqlı]], [[elektro-optik başlıqlı raketlər|elektro-optik]] və [[hava-yer tipli raketlər]] də daşıya bilirlər.

Bundan əlavə, MiQ-29 yaxın məsafəli döyüşlər üçün effektiv atış uzaqlığı 1200–1800 m olan, əksər Sovet hərbi təyyarə və helikopterlərində quraşdırılan [[QŞ-301]] tipli [[aviatopla]] təchiz edilmişdir.

== İxracı ==

=== Hindistan ===
İlk beynəlxalq müştərisi Hindistan olub. 1980-ci ildə imzalanan müqaviləyə əsasən, Hindistan HHQ-nə 50 ədəd MiQ-29 qırıcısı verildi. Orduda aktiv şəkildə xidmətə 1985-ci ildə başlayıb.

Hindistana məxsus MiQ-29 qırıcıları ilk dəfə 1999-cu ildə [[Kəşmir]]<nowiki/>də, [[Kargil müharibəsi]] zamanı aktiv istifadə olunub.

2005-2006-cı illərdə imzalanan, dəyəri 888 milyon ABŞ dolları dəyərində olan müqaviləyə görə, Rusiya Hindistana məxsus MiQ-29 qırıcılarını modernləşdirmişdir. Müqaviləyə əsasən MiQ-29 qırıcıları modernizasiya olunduqdan sonra R-77RVV-AE ( AA-12 "Adder") hava-hava raketləri ilə təchiz olunmuşdur. Bu raketlər 1998-ci ildə test edildikdən sonra Hindistan Ordusunun MiQ-29 döyüş təyyarələrinə inteqrasiya olunmuşdur. Hindistan HHQ ilə MiQ korporasiyası arasında imzalanan digər bir müqaviləyə əsasən Hindistan HHQ-də silahlanmaya daxil olan 69 ədəd MiQ-29 döyüş təyyarəsinin hər biri modernizasiya olunmşudur. Bu modernizasiya nəticəsində döyüş təyyarələri daha müasir olan "Juk-M" radarı ilə təchiz olunmuşdur.

2010-cu ilin yanvarında imzalanan 1.2 milyard ABŞ dolları dəyərində olan müqaviləyə əsasən, Rusiya Hindistan HDQ-ni əlavə 29 ədəd MiQ-29K ilə təchiz etmiş və bununla da Hindistana məxsus MiQ-29K qırıcılarının sayı 45 olmuşdur. Hindistan Hərbi Dəniz Qüvvələrinə aid MiQ-29K-lar 19 fevral 2010-cu il tarixində silahlanmaya daxil olmuşdur.

=== Almaniya ===
[[Almaniya Demokratik Respublikası]]<nowiki/>na 24 ədəd MiQ-29 verilmiş və 1988-89 cu illərdə xidmətə başlamışdır. 1990-cu ilin noyabrında Almaniyanın birləşməsi ilə ADR-də olan bütün texnikalar kimi bu qırıcılar da Qərbi Almaniya HHQ-nə ([[Lüftvaffe]]) daxil edilmişdir.

1993-cü ilin əvvəlində Alman MiQ-29 qırıcıları Rostok şəhəri yaxınlığında yerləşirdi. Xidmət müddəti ərzində, 25 iyun 1995-ci ildə, pilot səhvinə görə 1 ədəd MiQ-29 qəzaya uğramışdır. 2003-cü ilə qədər Almaniya HHQ pilotları MiQ-29 qırıcılarında 30,000 saat uçuş həyata keçirmişdilər.

2003-cü ilin sentyabrında 23 qırıcıdan 22-i simvolik qiymətə, yəni 1 avroya [[Polşa Hərbi Hava Qüvvələri|Polşa HHQ]]-nə satılıb. Sonuncu təyyarə 2004-cü ilin avqustunda Polşaya təhvil verilib.

=== Suriya ===
[[Suriya Hərbi Hava Qüvvələri|Suriya HHQ]]-nə aid MiQ-lər daima [[İsrail Hərbi Hava Qüvvələri|İsrail HHQ]]-nə məxsus qırıcılarla mübarizə aparmışdır. 2 iyun 1989-cu ildə İsrail HHQ-nə aid 2 ədəd [[F-15|F-15C]] döyüş təyyarəsi Suriya ordusuna aid 2 ədəd MiQ-29 qırıcısını vurmuşdur.

Suriyanın MiQ-29 döyüş təyyarələri 2013-cü ilin oktyabrından etibarən, [[Suriyada vətəndaş müharibəsi|Suriya vətəndaş müharibəsi]]<nowiki/>ndə iştirak etməyə başlamışdır.

== Taktiki-Texniki Xarakteristikası ==

=== Ümumi parametrlər ===
* **Heyət**: 1
* **Uzunluğu**: 17,37 m
* **Qanad qolayı**: 11,4 m
* **Hündürlük**: 4,73 m
* **Qanadının sahəsi**: 38 m<sup>2</sup>
* **Boş çəki**: 11,000 kq
* **Yüklü çəki**: 16,800 kq
* **Maksimal qalxma çəkisi**: 21,000 kq
* **Güc təminatçısı**: 2x “Klimov RD-33” “[[afterburner]]” sistemli Turbo Reaktiv Mühərrik, hər birinin dartı qüvvəsi (və ya itələmə qüvvəsi) 8,319&nbsp;kg (81.58 kN)

=== Uçuş keyfiyyətləri ===
* **Maksimal sürət**: Mach 2.25 (2400&nbsp;km/s) Alçaq uçuşlarda: Mach 1.25 (1500&nbsp;km/h)
* **Uçuş məsafəsi**: 1,430&nbsp;km (daxili yanacaq çənləri tam dolu olduqda)
* **Maksimal uçuş məsafəsi**: 2,100&nbsp;km
* **Uçuş tavanı**: 18,013 m
* **Yüksəkliyə qalxma sürəti**: başlanğıc 330&nbsp;m/s; orta 109&nbsp;m/s 0–6000 m
* **Qanad yüklənməsi**:440&nbsp;kq/m<sup>2</sup>
* **Çəkmə gücünün çəkiyə nisbəti**: 1.01

**Silahlanması:R-27,R-60,R-73 Hava hava tipli raketlər'''

## İstifadə edən ölkələr

* : 76 
* : 12 MiG-29S və 3 MiG-29UB xidmətdədir.
* : 8 
* : 50 
* : 20  MiG-29B təyyarə xidmətdədir, həmçinin 4 MiG-29UB. 
* : 14
* : 5 
* : 21 
* : 63 
* : 50  (75)
* : 2018-ci ildən etibarən 12 MiG-29, 2 MiG-29UB. 
* : 16 
* : 12 
* : 40 
* : 19 
* : 45 
* : 453 
* : 5 
* : 
* : 
* : 11
* : 42
* : 20 
* : 225 
* : 38 
* : 24

İndiyədək dünyada baş verən 50-dən çox MiQ-29 qəzasında 23 pilot həlak olub, müxtəlif qəza hadisələri (mühərrikin sıradan çıxması, toqquşma, idarəetmənin itirilməsi, sərt eniş zamanı yaşanan olaylar) zamanı 35 pilot sağ qalıb. 16 pilot katapult etdə bilməyərək, 7 pilot katapult edərək həlak olub. SSRİ dağılandan sonra – 1992-ci ildən indiyədək (2019-cu il avqust) 43 MiQ-29 qəzası baş verib. Qəzaya uğrayan MiQ-29 sayına görə dünyada ilk yerdə 23 hadisə ilə (1992-ci ildən) Rusiya dayanıb. Qeyd olunan dövrdə Macarıstan və Hindistanın hər biri 3, Ukrayna, Azərbaycan, Qazaxıstan, Rumıniya, Belarus və Slovakiyanın hər biri 2, Peru, Bolqarıstan, Myanma, İran, Polşa və Misirin hər biri 1 ədəd MiQ-29 təyyarəsini qəzalarda itirib.

## Şəkillər
 
Fayl:Mig-29 on landing.jpg|MiQ-29 eniş zamanı
Fayl:060610-SKP-MIG-29-01-1280x.jpg| Polşaya məxsus MiQ-29 Danimarka hərbi bazasında
Fayl:Hungarian Air Force Mikoyan-Gurevich MiG-29UB Fulcrum-B.jpg|
Fayl:Mig-29UB.jpg|"Striji" akrobatik qrupuna məxsus olan MiQ-29
Fayl:MiG-29 2.jpg|Silahlanması
Fayl:MiG-29 Huaf Kecskemét 2007.jpg| MiQ-29 qalxma zamanı
Fayl:AHHQ-ya məxsus MiQ-29 təyyarəsi.jpg|Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus MiQ-29 təyyarəsi


## Həmçinin bax
* Azərbaycan Silahlı Qüvvələri
* F-16
* Su-27
*Ən çox istehsal olunan təyyarələrin siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* MiQ-29 Dil--en
* MiQ-29-un mütəxəsislər tərəfindən qiymətləndirilməsi (video-ingiliscə)