Nikolay Qoqol

**Nikolay Vasilyeviç Qoqol** ( doğulanda Yanovski, 1821-ci ildən — Qoqol-Yanovski; 1822-ci ildən — Qoqol; 20 mart [1 aprel] 1809, Soroçintsı, Mirqorod rayonu, Poltava quberniyası — 21 fevral [4 mart] 1852, Moskva) — rus nasir, dramaturq, tənqidçi, publisist, rus ədəbiyyatının klassiklərindən biri kimi tanınır. Qoqol-Yanovskilərin köhnə "malorus" zadəgan ailəsindən idi.
V.Belinskinin və N. Çernışevskinin fikrincə, Qoqol ədəbi hərəkatın — 1840-cı illərin "təbii məktəb"inin əsas mərhələsinin banisi oldu; müasir tədqiqatçılar onun rus və dünya ədəbiyyatına böyük təsiri olduğuna inanırlar. Mixail Bulqakov, Fyodor Dostoyevski, Rünoske Akutaqava, Flanneri Okonnor, Franz Kafka və bir çox başqaları Qoqolun yaradıcılığının təsirini etiraf etdilər.

## Həyatı

#### Uşaqlıq və gənclik illəri
Nikolay Vasilyeviç Yanovski 1809-cu il martın 20-də (1 aprel) Poltava və Mirqorod rayonlarının (Poltava quberniyası) sərhədində, Psel çayı yaxınlığındakı Soroçintsı şəhərində anadan olmuşdur. Nikolay adı Müqəddəs Nikolayın şərəfinə verilmişdi. Ailə üzvlərinin dediyinə görə, o, köhnə kazak ailəsindən olub və guya Zaporojye Polşa-Litva Birliyinin Sağ Sahil ordusunun hetmanı Ostap Qoqolun nəslindən olub. Onun əcdadlarından bəziləri də zadəganları incidirdi və Qoqolun babası Afanasi Demyanoviç Qoqol-Yanovski (1738–1805) rəsmi qəzetində yazırdı ki, "onun Qoqol soyadlı əcdadları polyak millətindəndir", baxmayaraq ki, əksər bioqraflar onun "malorus"olduğuna inanırdılar. Fikirlərini V. V. Veresaev tərəfindən tərtib edilmiş bir sıra tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Ostap Qoqolun nəsli Afanasi Demyanoviç tərəfindən zadəganlıq əldə etmək üçün saxtalaşdırıla bilərdi, çünki keşiş nəsli zadəganlığa daxil olmaq üçün keçilməz bir maneə idi.
Kiyev İlahiyyat Akademiyasının məzunu olan ulu baba Yan (İvan) Yakovleviç "Rusiya tərəfinə keçdi", Poltava vilayətində məskunlaşdı və ondan "Yanovskilər" ləqəbi gəldi (başqa bir versiyaya görə, onlar Yanovskilər, Yanov ərazisində yaşadıqları üçün). 1792-ci ildə zadəganlıq nizamnaməsi alan Afanasi Demyanoviç "Yanovski" soyadını "Qoqol-Yanovski" olaraq dəyişdirdi. Kilsə statistikasına görə, gələcək yazıçı anadan olanda hələ də Nikolay Yanovski adını daşıyırdı. Atası Vasili Afanasyeviçin xahişi ilə 1820-ci ildə Nikolay Yanovski zadəgan kimi tanındı və 1821-ci ildə ona Qoqol-Yanovski soyadı verildi. Göründüyü kimi, Nikolay Vasilyeviç soyadın əsl mənşəyindən xəbərsiz idi və sonradan onun ikinci hissəsini — "Yanovski"ni ləğv etdi və dedi ki, polyaklar onu icad etdilər və yalnız birinci hissəni — "Qoqol"u özlərinə buraxdılar. Yazıçının Yanovşina ailəsinin (indiki Qoqolevo) malikanəsində doğulan atası Vasili Afanasyeviç Qoqol-Yanovski (1777–1825) oğlu 16 yaşında olanda vəfat edib. Ehtimal olunur ki, gözəl nağılçı olan və ev teatrı üçün pyeslər yazan atasının səhnə fəaliyyəti gələcək yazıçının maraqlarını müəyyənləşdirdi — Qoqol teatra erkən maraq göstərdi. Qoqolun anası Mariya İvanovna (1791–1868) 1805-ci ildə on dörd yaşında evləndirildi. Müasirlərinin dediyinə görə, o, olduqca gözəl qadın idi. Yoldaşı ondan iki dəfə böyük idi.

Nikolaydan başqa ailədə daha on bir uşaq var idi. Ümumilikdə altı oğlan və altı qız idi. İlk iki oğlan ölü doğulmuşdu. Nikolay üçüncü uşaq idi. Dördüncü oğlu İvan (1810–1819), erkən vəfat etdi. Sonra Mariya adlı bir qızı dünyaya gəldi (1811–1844). Bütün ortancıl uşaqlar da körpəlikdə öldü. Sonuncu doğulan qızları Anna (1821–1893), Yelizaveta (1823–1864) və Olqa (1825–1907) olub. Qoqolun "malorus" hekayələrinin əsasını kənddə, məktəbdə, panların, kəndlilərin həyatının tam ab-havasını təşkil edir. Sonralar Sankt-Peterburqdan Qoqol hekayələri üçün yeni gündəlik detallara ehtiyac duyduqda daim anasına müraciət edirdi. Ömrünün sonunda Qoqolun bütün varlığına sahib çıxan bu dindarlığın və mistisizmin meylləri anasının təsiri ilə bağlıdır. On yaşında Qoqolu yerli gimnaziyada oxumağa hazırlamaq üçün Poltavaya yerli müəllimlərdən birinin yanına apardılar; sonra Nejində Ali Elmlər Gimnaziyasına daxil oldu (1821-ci ilin mayından 1828-ci ilin iyununa qədər). Qoqol çalışqan şagird deyildi, əla yaddaşa malik idi, bir neçə gündən sonra imtahanlara hazırlaşır, sinifdən-sinfə keçirdi; o, dillərdə çox zəif idi və yalnız rəsm və rus ədəbiyyatında irəliləyiş əldə etdi. Görünür, mövcudluğunun ilk illərində o qədər də yaxşı təşkil olunmayan ali elmlər gimnaziyasının özünün zəif tədrisi qismən günahkar idi; məsələn, tarix əzbər öyrənmək yolu ilə öyrədilirdi, ədəbiyyat müəllimi Nikolski 18-ci əsr rus ədəbiyyatının əhəmiyyətini yüksək qiymətləndirir, Puşkin və Jukovskinin müasir poeziyasını bəyənmirdi, lakin bu, məktəblilərin romantik ədəbiyyata marağını daha da artırırdı. Əxlaq tərbiyəsi dərsləri çubuqla tamamlanırdı. Məktəbdəki çatışmazlıqlar yoldaşlar dairəsində özünütəhsil yolu ilə aradan qaldırıldı. Yoldaşlar jurnallara töhfə verdilər; Qoqolun çoxlu şeirlər yazdığı öz əlyazma jurnallarını yaratdılar. Həmin dövrdə o, elegik şeirlər, faciələr, tarixi şeirlər və hekayələr, həmçinin "Nejin haqqında bir şey, ya da axmaqlara qanun yoxdur" satirasını yazdı. Ədəbi maraqlarla yanaşı, artıq qeyri-adi komik üslubu ilə seçilən Qoqolun da inkişaf etdiyi teatra sevgi də inkişaf edirdi. Qoqolun gənclik təcrübələri romantik ritorika üslubu — Qoqolun artıq heyran olduğu Puşkinin zövqündə deyil, daha çox Bestujev-Marlinskinin zövqündə formalaşıb.

#### Sankt-Peterburq illəri

1828-ci ilin dekabrında Qoqol Sankt-Peterburqa köçdü. Burada ilk dəfə olaraq onu məyusluq gözləyirdi: böyük şəhərdə onun təvazökar imkanları tamamilə qeyri-kafi çıxdı və parlaq ümidləri gözlədiyi qədər tez həyata keçirilmədi. Onun o vaxt evə yazdığı məktublar bu məyusluğun və daha yaxşı gələcəyə dair qeyri-müəyyən ümidin qarışığı idi. Onun böyük planları var idi: səhnəyə çıxmağa, məmur olmağa, özünü ədəbiyyata həsr etməyə çalışırdı. Çoxsaylı cəhdlərinə baxmayaraq, heç vaxt aktyor kimi qəbul edilməyib. 1829-cu ilin sonunda Qoqol Aparatlar Nazirliyinin aparat idarəsinin 2-ci şöbəsinin 1-ci masasının katibi kimi xidmətə girdi və tezliklə kargüzar rəisinin köməkçisi oldu və ən kiçik rütbəyə layiq görüldü, il yarım xidmət etdi. O, pis məmur idi. Onun xidməti o qədər mənasız və monoton idi ki, onun üçün dözülməz hala gəldi. Buna baxmayaraq, Qoqol xidmət təcrübəsindən Peterburq hekayələri üçün material toplayırdı. Ədəbiyyat sahəsi onun özünü ifadə etməsi üçün yeganə fürsət oldu. Yaşanan uğursuzluqlar onun poetik arzularını doğma torpağa qaytardı və burada bədii yaradıcılığa məşğul olmağa ehtiyac yaratmalı, həm də fayda gətirməli olan ilk iş planı yarandı: "Dikanka yaxınlığındakı Xutorda axşamlar" planlı idi. Lakin bundan əvvəl V. Alov təxəllüsü ilə o, Nejində "Hans Kyuxelharten"i (1829) nəşr etdirmişdir. Kitab nəşr olunandan az sonra tənqidçilər onun əsərinə mənfi reaksiya verəndə onun tirajını özü məhv etdi. Rahat bir həyat axtarışında Qoqol o vaxt xaricə, dəniz yolu ilə Lübekə getdi, lakin bir ay sonra yenidən Sankt-Peterburqa qayıtdı (1829-cu ilin sentyabrı). Onun tərcümeyi-halı deyir: "Onu xoşbəxtlik və ağlabatan məhsuldar iş üçün fantastik ölkə cəlb etdi; Amerika ona belə bir ölkə kimi görünürdü. Əslində, Amerika əvəzinə, Fadey Bulqarinin himayəsi sayəsində III Diviziyada xidmət etdi. Lakin onun orada qalması qısamüddətli olub. 1830-cu ildə ilk ədəbi tanışlıqlar oldu: Orest Somov, baron Delviq, Pyotr Pletnev. 1831-ci ildə V. A. Jukovski və A. S. Puşkinin çevrəsi ilə yaxınlaşma baş verdi ki, bu da onun gələcək taleyinə və ədəbi fəaliyyətinə həlledici təsir göstərdi.

## Yaradıcılığı
Qoqol anasından ona "malorus" adət-ənənələri, əfsanələri, geyimləri haqqında məlumat, həmçinin ona "bəzi köhnə ailənin əcdadları tərəfindən saxlanılan qeydləri, qədim əlyazmaları" və s. göndərməsini xahiş edir. Bütün bunlar gələcək hekayələr üçün material idi. Həyatı və əfsanələri onun ədəbi şöhrətinin başlanğıcı oldu. O, artıq o dövrün nəşrlərində müəyyən qədər iştirak etdi: 1830-cu ilin əvvəlində Svininin "Vətən qeydləri"ndə "İvan Kupala ərəfəsində axşam" nəşr olundu (redaktor düzəlişləri ilə); eyni zamanda (1829) "Soroçinskaya yarmarkası" və "May gecəsi" yazılmışdır. Qoqol daha sonra baron Delviqin "Ədəbiyyat qəzeti" və "Şimal çiçəkləri" nəşrlərində "Getman" tarixi romanından bir fəslin daxil olduğu digər əsərləri də dərc etdirdi. Ola bilsin, Delviq onu Qoqolu böyük mehribanlıqla qəbul edən Jukovskiyə tövsiyə edib: görünür, sənət sevgisi, dindarlığa meyilli olan insanların qarşılıqlı rəğbəti ilk vaxtlardan onların arasında hiss olunurdu — bundan sonra onlar çox yaxın dost olurlar. Jukovski gənci yerləşdirmək xahişi ilə Pletnevə təhvil verdi və həqiqətən də 1831-ci ilin fevralında Pletnev Qoqolu özünün müfəttiş olduğu Vətənpərvərlik İnstitutunda müəllim vəzifəsinə tövsiyə etdi. Qoqolu daha yaxından tanıyan Pletnev "onu Puşkinin xeyir-duası altına almaq" fürsətini gözlədi: bu, elə həmin ilin mayında baş verdi.

Qoqolun böyük istedadını tezliklə tanıyan bu dairəyə daxil olması Qoqolun taleyinə böyük təsir göstərdi. Nəhayət, onun qarşısında arzusunda olduğu geniş fəaliyyət perspektivi açıldı, amma rəsmi sahədə deyil, ədəbi sahədə. Maddi baxımdan Qoqola institutdakı yerlə yanaşı, Pletnevin ona Longinovlar, Balabinlər və Vasilçikovlarla fərdi dərslər keçmək imkanı verməsi kömək edə bilərdi; lakin əsas olan bu yeni mühitin Qoqola göstərdiyi mənəvi təsir idi. 1834-cü ildə o, Sankt-Peterburq Universitetinin tarix kafedrasına məmur müavini vəzifəsinə təyin edilir. O, rus bədii ədəbiyyatının başında dayanan insanlar dairəsinə daxil oldu: onun çoxdankı poetik istəkləri bütün genişlikdə inkişaf edə bilər, sənəti instinktiv dərk etməsi dərin şüura çevrilə bilər; Puşkinin şəxsiyyəti onda qeyri-adi təəssürat yaratdı və onun üçün əbədi olaraq pərəstiş obyekti olaraq qaldı. Geniş ədəbi təhsili olan insanlar cəmiyyəti, ümumiyyətlə, məktəbdən öyrənilmiş cüzi biliyə malik bir gənc üçün faydalı idi: onun müşahidə qabiliyyəti daha da dərinləşir, hər yeni əsərlə yaradıcılıq səviyyəsi yeni zirvələrə çatır. Jukovskidə Qoqol, qismən ədəbi, qismən aristokratik seçilmiş dairə ilə qarşılaşdı; ikincidə o, tezliklə gələcəkdə həyatında mühüm rol oynayacaq münasibətə başladı, məsələn, Vielqorskilərlə; Balabinlərdə o, parlaq qulluqçu Aleksandra Rozetti (sonra Smirnova) ilə tanış oldu. Onun həyat müşahidələrinin üfüqü genişləndi, çoxillik arzuları yer tapdı və Qoqolun taleyi haqqında yüksək konsepsiyası ən yüksək təkəbbür oldu: bir tərəfdən onun əhval-ruhiyyəsi yüksək dərəcədə idealistləşdi, digər tərəfdən dini axtarışlar üçün ilkin şərtlər yarandı. həyatının son illərini qeyd etdi. Yuxarıda bəzilərinin adını çəkdiyimiz kiçik əsərlərdən sonra onun şöhrətinin başlanğıcını qoyan ilk böyük ədəbi əsəri "Dikanka yaxınlığındakı Xutorda axşamlar". 1831 və 1832-ci illərdə Sankt-Peterburqda nəşr olunan hekayələr iki hissədən ibarət idi: birincisi "Soroçinskaya yarmarkası", "İvan Kupalanın ərəfəsində axşam", "May gecəsi və ya boğulan qadın" ", "İtkin məktub"; ikincidə — "Miladdan əvvəlki gecə", "Dəhşətli qisas, qədim əsl hekayə", "İvan Fedoroviç Şponka və xalası", "Sehrli yer".

Ukrayna həyatının səhnələrini görünməmiş şəkildə təsvir edən, şadlıq və incə yumorla parlayan bu hekayələr Puşkində böyük təəssürat yaratdı. Sonrakı məcmuələr əvvəlcə 1835-ci ildə nəşr olunan və qismən 1830–1834-cü illərdə nəşr olunan məqalələrdən, qismən də ilk dəfə nəşr olunan yeni əsərlərdən ibarət olan "Arabesk", sonra "Mirgorod" idi. Məhz o zaman Qoqolun ədəbi şöhrəti danılmaz oldu. O, həm yaxın ətrafının, həm də ümumilikdə gənc ədəbi nəslin gözündə böyüyüb. Bu arada Qoqolun şəxsi həyatında onun düşüncə və fantaziyalarının daxili quruluşuna, xarici işlərinə müxtəlif yollarla təsir edən hadisələr baş verdi. 1832-ci ildə Nejində kursu bitirdikdən sonra ilk dəfə vətənində olmuşdur. Yol Moskvadan keçdi, burada sonradan onun az-çox yaxın dostlarına çevrilən insanlarla tanış oldu: Mixail Poqodin, Mixail Maksimoviç, Mixail Şepkin, Sergey Aksakov. Evdə qalmaq onu əvvəlcə doğma, sevimli mühiti ilə bağlı təəssüratları, keçmiş xatirələri ilə əhatə etsə də, sonra həm də ağır məyusluqlarla əhatə edirdi. Qoqol artıq vətənini tərk edərkən olduğu həvəsli gənc deyildi: həyat təcrübəsi ona reallığa daha dərindən baxmağı və onun xarici görünüşünün arxasında onun çox vaxt kədərli, hətta faciəvi əsaslarını görməyi öyrətdi. Tezliklə onun "Axşamları" ona səthi bir gənclik təcrübəsi kimi görünməyə başladı. Ukrayna həyatı hətta o dövrdə onun təxəyyülü üçün material verirdi, lakin əhval-ruhiyyə fərqli idi: "Mirqorod" hekayələrində bu kədərli not daim səslənir, yüksək pafos həddinə çatır. Sankt-Peterburqa qayıdan Qoqol əsərləri üzərində çox çalışdı: bu, ümumiyyətlə, onun yaradıcılıq fəaliyyətinin ən aktiv dövrü idi; Eyni zamanda, həyat planları qurmağa davam etdi. 1833-cü ilin sonundan onu əvvəlki xidmət planları kimi həyata keçirilə bilməyən bir fikir özünə cəlb etdi: ona elə gəldi ki, elm sahəsinə girə bilər. O vaxt Kiyev Universitetinin açılışı hazırlanırdı və o, Vətənpərvərlik İnstitutunda qızlara dərs dediyi tarix kafedrasını orada tutmaq arzusunda idi. Maksimoviç Kiyevə dəvət edildi; Qoqol onunla Kiyevdə dərsə başlamaq arzusunda idi və Poqodini də ora dəvət etmək istəyirdi; Kiyevdə rus Afinası onun təxəyyülünə göründü, burada özü də ümumbəşəri tarixdə görünməmiş bir şey yazmağı düşündü. Ancaq məlum oldu ki, tarix kafedrası başqa adama verilib; lakin tezliklə yüksək ədəbi dostlarının təsiri sayəsində ona eyni kafedra Sankt-Peterburq Universitetində təklif olunur. O, bu vəzifənii tutmuşdu; Bir neçə dəfə təsirli mühazirə oxumağı bacardı, lakin sonra vəzifə onun gücündən kənarda qaldı və özü 1835-ci ildə professorluqdan imtina etdi. 1834-cü ildə Qərb və Şərq Orta əsrlər tarixinə dair bir neçə məqalə yazdı. 1832-ci ildə onun işi məişət və şəxsi problemlərə görə bir qədər dayandırıldı. Lakin artıq 1833-cü ildə yenidən çox çalışdı və bu illərin nəticəsi qeyd olunan iki kolleksiya oldu. Əvvəlcə "Arabesk" çıxdı (iki hissə, Sankt-Peterburq, 1835), orada tarix və incəsənətə dair bir neçə elmi populyar məzmunlu məqalə ("Heykəltəraşlıq, rəssamlıq və musiqi"; "Puşkin haqqında bir neçə söz"; "Memarlıq haqqında"; "Ümumi tarixin tədrisi haqqında"; "Kiçik Rusiyanın kompozisiyasına baxış"; "Kiçik rus mahnıları haqqında" və s.), lakin eyni zamanda yeni hekayələr "Portret", "Nevski prospekti". Sonra həmin il "Mirqorod" nəşr olundu — ""Dikanka yaxınlığındakı Xutorda axşamlar"ın davamı kimi xidmət edən hekayələr (iki hissə, Sankt-Peterburq, 1835). Burada Qoqolun istedadının yeni parlaq xüsusiyyətlərinin üzə çıxdığı bir sıra əsərlər yerləşdirildi. "Mirqorod"un birinci hissəsində "Köhnə dünya torpaq sahibləri" və "Taras Bulba" meydana çıxdı; ikincidə — "Viy" və "İvan İvanoviçin İvan Nikiforoviçlə necə mübahisə etməsi haqqında nağıl". Sonradan (1842) "Taras Bulba" Qoqol tərəfindən tamamilə yenidən işlənmişdir. Peşəkar tarixçi olan Qoqol romanın süjetini qurmaq və xarakterik personajları inkişaf etdirmək üçün faktiki materiallardan istifadə edib. Romanın əsasını təşkil edən hadisələr 1637–1638-ci illərdə Qunya və Ostryaninin başçılıq etdiyi kəndli-kazak üsyanlarıdır. Görünür, yazıçı bu hadisələrin polşalı şahidi — hərbi keşiş Simon Okolskinin gündəliklərindən istifadə edib.
Qoqolun bəzi digər əsərləri üçün planlar 30-cu illərin əvvəllərinə aiddir, məsələn, məşhur "Palto", "Araba", bəlkə də yenidən işlənmiş variantında "Portret"; bu əsərlər Puşkinin (1836) və Pletnevin (1842) "Müasir"ində və ilk toplu əsərlərdə (1842) meydana çıxdı; İtaliyada daha sonra qalma Poqodinin "Moskvityanin" əsərində (1842) "Roma"nı əhatə edir. "Müfəttiş"in ilk ideyası 1834-cü ilə təsadüf edir. Qoqolun salamat qalmış əlyazmaları onun əsərləri üzərində son dərəcə diqqətlə işlədiyini göstərir: bu əlyazmalardan bizə gəlib çatanlardan aydın olur ki, bizə məlum olan tamamlanmış formada əsər ilkin konturdan tədricən necə böyüyür, təfərrüatlarla getdikcə daha da mürəkkəbləşirdi. "Müfəttiş"in əsas süjetini, eləcə də sonradan "Ölü Canlar"ın süjetini Puşkin Qoqola çatdırıb. Plandan tutmuş son təfərrüatlara qədər bütün yaradıcılıq Qoqolun öz yaradıcılığının bəhrəsi idi: bir neçə sətirlə izah edilə bilən lətifə zəngin sənət əsərinə çevrildi. "Müfəttiş" icra planını və təfərrüatlarını müəyyən etmək üçün sonsuz işlərə səbəb oldu; Tam və hissə-hissə bir sıra eskizlər var və komediyanın ilk çap forması 1836-cı ildə meydana çıxdı. Teatra olan köhnə həvəs Qoqola ifrat dərəcədə sahib çıxdı: komediya onun başından getmirdi; cəmiyyətlə üz-üzə gəlmək fikrindən ləzzətlə heyran qaldı; o, tamaşanın öz xarakter və hərəkət ideyalarına uyğun oynanılmasına böyük diqqət yetirirdi; İstehsal müxtəlif maneələrlə, o cümlədən senzura ilə qarşılaşdı və nəhayət, yalnız İmperator Nikolayın iradəsi ilə həyata keçirilə bildi. "Müfəttiş" qeyri-adi təsir bağışladı: Rusiya səhnəsi heç vaxt belə bir şey görməmişdi; rus həyatının reallığı o qədər qüvvə və həqiqətlə çatdırılmışdı ki, Qoqolun özünün dediyi kimi, söhbət yalnız quldur olduğu üzə çıxan altı quberniya məmurundan getsə də, bütün cəmiyyət ona qarşı üsyan qaldırdı ki, bu da elə bildi. özünün yaşadığı bütöv bir prinsip, bütöv bir nizamlı həyat.
Amma digər tərəfdən, komediya cəmiyyətin bu nöqsanların mövcudluğundan və onların aradan qaldırılmasının zəruriliyindən xəbərdar olan ünsürlər və xüsusən də burada bir daha görən gənc ədəbi nəsil tərəfindən ən böyük həvəslə qarşılandı. sevimli yazıçının əvvəlki əsərlərində olduğu kimi, rus incəsənətinin və rus ictimaiyyətinin bütöv bir kəşfi, yeni, yaranan dövrü. Beləliklə, "Müfəttiş" ictimai rəyi parçaladı. Əgər cəmiyyətin mühafizəkar-bürokratik təbəqəsi üçün tamaşa demarş kimi görünürdüsə, Qoqolun axtaran və azad düşüncəli pərəstişkarları üçün bu, qəti manifest idi. Qoqolun özü, hər şeydən əvvəl, ədəbi aspektlə maraqlanırdı, sosial baxımdan o, Puşkin çevrəsindəki dostlarının nöqteyi-nəzəri ilə tamamilə uyğun gəlirdi, o, yalnız bu nizamda daha çox dürüstlük və həqiqət istəyirdi. buna görə də onun pyesi ətrafında yaranan anlaşılmazlığın ziddiyyətli səs-küyü onu xüsusilə heyrətə gətirirdi. Ardınca "Yeni komediya təqdimatından sonra teatr qastrolu"nda o, bir tərəfdən "Müfəttiş"in cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrində yaratdığı təəssüratları çatdırsa, digər tərəfdən də "Müfəttiş"in bu barədə öz fikirlərini ifadə etdi. İlk dramatik planlar Qoqola Müfəttişdən əvvəl də göründü. 1833-cü ildə "3-cü dərəcəli Vladimir" komediyasına çəkildi; onun tərəfindən tamamlanmadı, lakin onun materialı "İş adamının səhəri", "Məhkəmə", "Laki" və "Çıxarış" kimi bir neçə dramatik epizod üçün xidmət etdi. Bu pyeslərdən birincisi Puşkinin "Sovremennik"ində (1836), qalanları onun ilk əsərləri toplusunda (1842) çıxdı. Həmin görüşdə eskizləri eyni 1833-cü ilə aid olan "Evlilik" və 1830-cu illərin ortalarında düşünülmüş "Oyunçular" ilk dəfə ortaya çıxdı. Son illərin yaradıcılıq gərginliyindən və "Müfəttiş"inin ona baha başa gəldiyi mənəvi narahatlıqdan bezən Qoqol xaricə səfərə çıxmaqla işinə ara vermək qərarına gəldi.

## Ölümü

1852-ci il yanvarın sonundan etibarən Qoqolun 1849-cu ildə tanış olduğu və ondan əvvəl yazışma yolu ilə tanış olduğu Rjev prospekti Metyu Konstantinovski qraf Aleksandr Tolstoyun evində qaldı. Aralarında mürəkkəb, bəzən sərt söhbətlər gedirdi, əsas məzmunu Qoqolun təvazökarlıq və dindarlığın olmaması idi, məsələn, Ata Metyu tələbi: "Puşkindən imtina et". Qoqol onu "Ölü canlar"ın ikinci hissəsinin ağlamasını nəzərdən keçirmək üçün oxumağa dəvət etdi — fikrini dinləmək üçün, lakin keşiş tərəfindən rədd edildi. Qoqol əlyazması olan dəftərləri oxumaq üçün götürənə qədər təkid etdi. Arxiyepiskop Metyu 2-ci hissənin əlyazmasının ömür boyu yeganə oxucusu oldu. Müəllifə qaytararaq, bir sıra fəsillərin nəşrinə qarşı çıxdı, onları "hətta məhv etməyi xahiş etdi". Xomyakovanın ölümü, Konstantinovskinin məhkum edilməsi və bəlkə də digər səbəblər Qoqolu yaradıcılığını tərk etməyə və "Böyük Post"dan bir həftə əvvəl oruc tutmağa inandırdı. Fevralın 5-də o, Konstantinovskini yola saldı və həmin gündən demək olar ki, heç nə yemədi. Fevralın 10-da o, Moskva mitropoliti Filaretinə təhvil veriləcək əlyazmaları olan portfeli qraf A. Tolstoya verdi, lakin Qoqolun qaranlıq fikirlərini dərinləşdirməmək üçün qraf bu əmrdən imtina etdi. Qoqol evdən çıxmağı dayandırır. 1852-ci il fevralın 11-dən 12-nə kimi, bazar ertəsindən çərşənbə axşamına qədər səhər saat 3-də, yəni Oruc ayının ilk həftəsinin bazar ertəsi Qoqol qulluqçusu Semyonu oyandırdı, ona sobanın klapanlarını açmağı və şkafdan portfel gətirməyi əmr etdi. Qoqol oradan bir dəstə dəftər çıxarıb kaminə qoydu və yandırdı. Ertəsi gün səhər o, Qraf Tolstoya yalnız əvvəlcədən hazırlanmış bəzi şeyləri yandırmaq istədiyini söylədi, lakin pis ruhun təsiri altında hər şeyi yandırdı. Qoqol, dostlarının nəsihətlərinə baxmayaraq, oruc tutmağa ciddi şəkildə riayət etməyə davam etdi; Fevralın 18-də yatdım və yeməyi tamamilə dayandırdım. Bütün bu müddət ərzində dostlar və həkimlər yazıçıya kömək etməyə çalışırlar, lakin o, ölümə daxili hazırlaşaraq köməkdən imtina edir.
Fevralın 20-də tibb şurası (professor A. E. Evenius, professor S. İ. Klimenkov, doktor K. İ. Sokologorski, doktor A. T. Tarasenkov, professor İ. V. Varvinski, professor A. A. Alfonski, professor A. İ. Over) Go kompqolori müalicəsini qərara alır. Nəticə son tükənmə və güc itkisi idi; həmin günün axşamı yazıçı huşunu itirdi. Nikolay Vasilyeviç Qoqol 21 fevral 1852-ci il, cümə axşamı səhəri, 43 yaşına bir aydan az qalmış vəfat etdi.

### Dəfni və məzarı
Dostları mərhumun sevdiyi və iştirak etdiyi St. Moskva qubernatoru qraf A. A. Zakrevski jandarm rəisi qraf A. F. Orlova yazdığı 29 fevral 1852-ci il tarixli məktubunda yazırdı ki, Qoqolun hansı kilsədə dəfn edilməsi qərarını qraf Tolstoyun evinə toplaşan dostlar — A. Xomyakov, K. və S. Aksakov, A. Efremov, P. Kireevski, A. Koşelev və Popov. Orada olan Moskva Universitetinin professoru Timofey Qranovski dedi ki, onun dəfn mərasiminin universitet kilsəsində — universitetə mənsub olan şəxs üçün keçirilməsi daha layiqli idi. Slavofillər etiraz etdilər ki, o, universitetə aid deyil, xalqa məxsusdur və buna görə də bir xalq kimi o, piyada, faytonçu və ümumiyyətlə, hər kəsin girə biləcəyi kilsə kilsəsində dəfn edilməlidir. son borcunu ödəmək; və belə insanlar universitet kilsəsinə buraxılmayacaqlar — yəni dəfn mərasimi kütləvi şəkildə keçiriləcək. Zakrevski "Yerli universitetin fəxri üzvü kimi Qoqola mütləq universitet kilsəsində dəfn mərasimi keçirməyi əmr etdi. Mənə polis və bəzi məmurlarıma həm Qoqolun cənazəsinin kilsəyə təhvil verilməsi zamanı, həm də dəfn olunana qədər orada olmaq əmri verildi". Ancaq eyni zamanda dostları ilə razılaşdı: "Və giley-güzar olmasın deyə, istisnasız olaraq hamıya universitet kilsəsinə buraxılmağı əmr etdim. Dəfn günü hər təbəqədən və hər iki cinsdən çoxlu insan var idi və o vaxt hər şey sakit olsun deyə, kilsəyə özüm gəldim". Daha sonra, 1881-ci ildə İvan Sergeyeviç Aksakov bu mübahisə haqqında biblioqraf Stepan İvanoviç Ponomarevə yazırdı: "Əvvəlcə onun ən yaxın dostları dəfn mərasimini idarə etməyə başladılar, lakin sonra bu yaxınlarda Qoqola yarıdəli kimi baxan universitet buna özü əl atdı, haqqını iddia etdi və bizi oradan uzaqlaşdırdı. . Daha yaxşı oldu, çünki dəfn mərasimi daha ictimai və təntənəli xarakter aldı və biz bütün bunları anladıq və universitetə qərar vermək üçün tam sərbəstlik verdik, özümüz isə arxa plana keçdik".
Yazıçı şəhid Tatyana universitet kilsəsində dəfn edilib. Dəfn mərasimi 1852-ci il fevralın 24-də (7 mart) bazar günü günortadan sonra Moskvadakı Danilov monastırının qəbiristanlığında keçirildi. Qəbirdə iki hissədən ibarət abidə ucaldılıb:

1. **qara qəbir daşının** üzərində dayanan, üzərində slavyan hərfləri ilə "Onun yanına gəl, Ya Rəbb İsa!" yazısı həkk olunmuş tunc xaç;

2. **boz qranit** uzanan qara mərmər plitə. Üzərində mülki hərflərlə aşağıdakı yazılar həkk olunmuşdur:
* Üst tərəfdə: "Nikolay Vasilyeviç Qoqolun cənazəsi burada dəfn olunub. 19 mart 1809-cu ildə anadan olub. 21 fevral 1852-ci ildə vəfat etmişdir";
* Plitənin tamaşaçıya baxan kiçik tərəfində: "Acı sözümə güləcəklər. Yeremya fəsilləri. 20, bənd. 8";
* Lövhənin böyük tərəfində tamaşaçıya doğru: "Anlayışlı insan hiss taxtıdır", "Həqiqət dili ucaldar".
* Plitənin böyük tərəfində, tamaşaçıdan gizlədilmiş: "Doğruların dodaqları gülüşlə dolacaq, lakin dodaqları etirafla dolacaq."

## Biblioqrafiyası

### Əsas əsərləri
* "Ölü canlar", "Peterburq hekayələri"
* "Müfəttiş", "Burun"
* "Evlilik", "Palto"
* "Teatr keçidi","Portret"
* "Dikanka yaxınlığındakı Xutorda axşamlar","Dəlinin gündəliyi"
* "Mirqorod","Kolyaska"
* "Viy", "Nevski prospekti"
* "Taras Bulba"
* "İvan İvanoviçin İvan Nikiforoviçlə necə mübahisə etməsi haqqında nağıl"
* "Köhnə dünya torpaq sahibləri"

### İlk nəşrlər
* İlk toplanmış əsərlər müəllif tərəfindən 1842-ci ildə hazırlanmışdır. 1851-ci ildə ikincisini hazırlamağa başladı; artıq onun varisləri tərəfindən tamamlandı: burada ilk dəfə "Ölü Canlar"ın ikinci hissəsi meydana çıxdı.
* Kulişin altı cildlik nəşrində (1857) ilk dəfə olaraq Qoqolun məktublarının geniş toplusu (son iki cild) çıxdı.
* Çijov (1867) tərəfindən hazırlanmış nəşrdə "Dostlarla yazışmalardan seçilmiş parçalar", 1847-ci ildə senzura tərəfindən qaçırılmayanlar da daxil olmaqla tam şəkildə çap olunur.
* 1889-cu ildə N. S. Tixonravovun redaktorluğu ilə nəşr olunan onuncu nəşr 19-cu əsrdə nəşr olunanların ən yaxşısıdır: əlyazmalardan və Qoqolun öz nəşrlərindən düzəldilmiş mətni və tarixini ətraflı izah edən geniş şərhləri olan elmi nəşrdir. Qoqolun hər bir əsəri sağ qalmış əlyazmalara, onun yazışmalarına və digər tarixi məlumatlara əsaslanır.
* Kulişin topladığı məktubların materialı və Qoqolun əsərlərinin mətni xüsusilə 1860-cı illərdən dolmağa başladı: Romada tapılmış əlyazma əsasında "Kapitan Kopeikinin nağılı" ("Rusiya Arxivi", 1865); "Seçilmiş yerlərdən" nəşr olunmamış, əvvəlcə "Rusiya arxivi"ndə (1866), sonra Çijov nəşrində; Qoqolun "3-cü dərəcəli Vladimir" komediyası haqqında — Rodislavski, "Rus Ədəbiyyatı Sevənlər Cəmiyyətində söhbətlər" (M., 1871).
* Qoqolun mətnlərinin və məktublarının tədqiqi: V. İ. Şenrokun "Avropa bülleteni", "Rəssam", "Rus antik dövrü"ndə məqalələri; Xanım E. S. Nekrasova "Rus antik dövrü"ndə və xüsusən də cənab Tixonravovun 10-cu nəşrində və "Baş müfəttiş"in xüsusi buraxılışında (M., 1886) şərhləri.
* Məktublar haqqında cənab Şenrokun "Qoqol məktublarının göstəricisi" kitabında (2-ci nəşr — M., 1888) məlumat var ki, bu da onları Kulişin nəşrində oxuyarkən zəruridir.
* "Qoqoldan knyaz V. F. Odoyevskiyə məktublar" ("Rusiya arxivində", 1864); "Malinovskiyə" (1865); "kitabına P. A. Vyazemski" (1865, 1866, 1872); "I. İ. Dmitriyevə və P. A. Pletnevə" (1866); "Jukovskiyə" (1871); 1833-cü ildən "M. P. Poqodinə" (1834-cü il deyil; eyni zamanda, 1872); "S. T. Aksakova qeyd" ("Rus antik dövrü", 1871, IV); 1846-cı il tarixli "Baş müfəttiş" haqqında aktyor Sosnitskiyə məktub (1872, VI); S. İ. Ponomarevin nəşr etdirdiyi Qoqoldan Maksimoviçə məktublar və s.

### Müasir nəşrlər
Qoqolun Tam Akademik adını daşıyan iki toplu əsəri var. SSRİ Elmlər Akademiyasının himayəsi ilə nəşr olunan onlardan birincisi 1937–1952-ci illəri əhatə edir və sovet hakimiyyətinin ideoloji diktəsi ucbatından ziyan çəkir. Tam adlanan bu əsərə kommunist ideoloqlarının qoyduğu "demokrat yazıçı və tənqidçi" ideyalarına cavab verməyən Qoqolun bütün əsərləri daxil edilmirdi. "İlahi liturgiya haqqında düşüncələr", "Allaha məhəbbət və özünütərbiyə haqqında" kitabı və digər dini xarakterli mətnlər və qeydlər, həyat hadisələrinə həsr olunmuş dualar (xüsusən də "Ölülər" kitabının birinci cildinin sonunda Ruhlar") və bir çox başqaları Kolleksiya mətnlərinə daxil edilməmişdir. Qoqolun bəzi əlyazmaları Kolleksiya üzərində iş başa çatdıqdan sonra aşkar edilmişdir, məsələn, "Bizdə çaşqınlıq yaradan və sakit vəziyyətdə olmağımıza mane olan psixi meyllərimiz və çatışmazlıqlarımız haqqında".

### Xatirəsi
Rusiyanın, Ukraynanın və digər ölkələrin bir çox şəhərlərində küçə və təhsil ocaqları Nikolay Qoqolun adını daşıyır. Qoqolun şərəfinə bir neçə marka və xatirə sikkələri buraxılmışdır. Dünyanın müxtəlif şəhərlərində yazıçının 15-dən çox abidəsi ucaldılıb. Bir neçə sənədli və bədii film də ona həsr olunub.
# Dikanka yaxınlığında xutor axşamları (film, 1961)
# Peterburqdan anonim adam (film, 1977)

## Həmçinin bax
* Mirqorod povestlər toplusu

## Xarici keçidlər
* Britanika ensiklopediyası
* Columbiya ensiklopediyası 

## İstinadlar