Səyahətnamə (Övliya Çələbi)

**Səyahətnamə** və ya **Övliya Çələbi Səyahətnaməsi**— Övliya Çələbinin XVII əsrdə yazdığı bir səyahət kitabıdır. On cilddən ibarətdir. Səyahətnamə ilk dəfə 1848-ci ildə "Müntehâbat-ı Evliya Çelebi" adı ilə Qahirə Bulak çap evində nəşr edilmişdir. İkdam qəzetinin sahibi Əhməd Cövdət bəy və Nəcib Asim bəy 1896-cı ildə İstanbulda Pertev Paşa Kitabxanasındakı nüsxəyə əsaslanaraq çap etməyə başladılar. 1902-ci ilə qədər yalnız ilk altı cild nəşr olunurdu. Yeddinci və səkkizinci cildlər Türk Tarix Komitəsi tərəfindən 1928-ci ildə, doqquzuncu və onuncu cildlər isə 1935-1938-ci illərdə Türkiyə Cümhuriyyəti Təhsil Nazirliyi tərəfindən yeni hərflərlə nəşr edildi. Səyahətnamə 1814-cü ildə Hammer tərəfindən kəşf edildikdən sonra bir çox əcnəbi alim Çələbi haqqında araşdırma apardı və əsərləri bir çox dilə tərcümə edilərək nəşr olundu. Orxan Şaiq Gökyay 1996-cı ildə "Səyahətnamə"nin ilk cildini Latın əlifbasına çevirdi və bu tarixdən sonra əsər daha çox insan tərəfindən öyrənilməyə başlandı
2013-cü ilin iyun ayında UNESCO-nun Dünya Yaddaşı Siyahısına daxil edilmişdir.

## Məzmunu
Realist bir gözlə izlənilən hadisələr sadə və aydın, bəzən də fantastik bir povestlə, xalqın anlaya biləcəyi şəkildə yazılmış və xalqın anlaya biləcəyi deyimlərdən çox istifadə edilmişdir. Övliya Çələbi, Səyahətnaməsində gəzdiyi və gördüyü yerləri öz üslubunda təsvir edən 17-ci əsrin nadir yazıçılarından biridir. Övliya Çələbinin on cildlik Səyahətnaməsində gördüyü və gəzdiyi bütün ölkələr haqqında çox əhəmiyyətli məlumatlar var. Bu baxımdan əsər, Türk mədəniyyət tarixi və səyahət ədəbiyyatı baxımından əhəmiyyətli bir yerə sahibdir. Əsərində; XVII əsr Osmanlı coğrafiyası, bu dövrün danışıq türkcəsi və ləhcə xüsusiyyətləri, gəzdiyi bütün yerlərin ümumi vəziyyəti, coğrafi mövqeyi, tarixi, xalqın xüsusiyyətləri, dili, dini, geyimləri, sənətləri, gündəlik həyatları, müqayisəli coğrafiyası , sənət tarixi və etnoqrafiya baxımından bənzərsiz məlumatlar, Osmanlı cəmiyyətindəki müsəlman-qeyri-müsəlman əlaqələri, qeyri-müsəlman xalqların gündəlik həyatı, iqtisadi və mədəni vəziyyətləri, əhalisi, ibadət yerləri, inanc və etiqadları, fərqli toplumların hekayələri, xalq mahnıları, xalq şeirləri, miflər, nağıllar, maniya, ləhcə fərqləri, xalq rəqsləri, geyim, toy, əyləncə, inanclar, qonşuluq əlaqələri, sosial davranışlar, sənət və sənətkarlıq nümunələri, bölgənin evləri, camilər, məscidlər, çeşmələr, otel, saray, malikanələr, hamamlar, kilsələr, monastırlar, qüllələr, qalalar, istehkamlar, yollar, sinaqoqlar kimi fərqli quruluşların bütün xüsusiyyətləri; tikildiyi illəri, təmir işləri, bunları tikənlər, tikdirənlər, gəzdiyi bölgənin kulinariya mədəniyyəti haqqında zəngin məlumatlar, bölgə rəhbərliyi, köhnə ailələri, tanınmışları, şairləri, aktyorlar, müxtəlif səviyyələrdə məmurlarına qədər XVII əsr Osmanlısı haqqında ətraflı məlumatlar verilir. Osmanlı mətbəxi tədqiqatçısı Marianna Yerasimos, "Səyahətnamə"də 44 plov, 40 şorba, 23 ədviyyat, 90 balıq, 80 üzüm, 27 armud və 50-yə yaxın çörək növündən bəhs edildiyini bildirir.

## Cildlər

Səyahətləri haqqında qoyub getdiyi 10 cildlik "Səyahətnamə"-nin mövzuları belədir:

Cild 1: İstanbul və ətrafı

Cild 2: Bursa və ətrafı. 1640-cı ilin aprelində etdiyi Amasya, Ünye, Batumi, Trabzon, Samsun, Qafqaz, Krit səfəri, 1645-ci ildə Ərzurum, Azərbaycan və Gürcüstan səfəri.

Cild 3: Şam - Suriya, Fələstin - Urmiya, Sivas, Əl-Cəzirə, Ermənistan, Rumeli, (Bolqarıstan və Dobruca)

Cild 4: Van, Təbriz, Bağdad, Bəsrə, Mardin səyahəti.

Cild 5: Van və Bəsrə səyahətinin sonu, Oçakov səyahəti, Rakoçiyə qarşı səfər, Rusiya səfəri, Anadolu üsyançılarına qarşı hərəkət, Çanaqqala üzərindən Bursaya dönüş, Moldaviyaya səyahət, Transilvaniyaya səyahət, Bosniyaya gediş, Dalmatiya səfəri, Sofiyaya dönüş.

Cild 6: Transilvaniya səfəri, Albaniyaya gediş, İstanbula dönüş. Macar səfəri, Uyvarın mühasirəsi, müəllifin 40.000 tatarla Avstriya, Almaniya, Flamand və Baltik dənizinə qədər səyahəti. Uyvarın ələ keçirilməsi, Belqrada dönüş. Herseqovinaya göndərilməsi, Raqusa, Monteneqro səfəri, Nadkanijaya səfəri və Kanizsa-Xorvat məmləkəti.

Cild 7: Avstriya, Krım, Dağıstan, Dəşt-i Qıpçaq, Həştərxan.

Cild 8: Krım, Krit, Saloniki, Rumeli.

Cild 9: Kütahya, Afyon, Manisa, İzmir, Saqqız adası, Quşadası, Aydın, Amasya, Tirə, Dənizli, Muğla, Bodrum, Ege adaları, İsparta, Antalya, Alanya, Karaman, Silifke, Tarsus, Adana, Maraş, Antep, Kilis, Urfa, Rəqqə, Hələb, Əl-Laziqiyyə, Şam, Beyrut, Sayda, Safed, Nablus, Qüds, Mədinə, Məkkə və ətraf yerlərə səfərləri.

Cild 10: Misir və Sudan.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* e-Kitap: Evliya Çelebi Seyahatnamesi (9.cilt), İstanbul Devlet Matbaası 1935, archive.org, erişim 2 Nisan 2013
* e-Kitap: Evliya Çelebi Seyahatnamesi (10 cilt),(Osmanlıca), Ikdam Matba'ası, İstanbul 1896, archive.org, erişim 2 Nisan 2013
* e-Kitap: Müntahabât-i Evliya Çelebi (Evliya Çelebinin yapıtının ilk cildinde camilerle ilgili olan bölümü),(Osmanlıca), İstanbul 1890, archive.org, erişim 2 Nisan 2013
* e-Kitap: Narrative of travels in Europe, Asia, and Africa, in the seventeenth century EVLİYA EFENDİ (1834) Vol. I İng., archive.org, erişim 3 Nisan 2013
* e-Kitap: Narrative of travels in Europe, Asia, and Africa, in the seventeenth century EVLİYA EFENDİ (1834) Vol. II İng., archive.org, erişim 3 Nisan 2013
* Evliye Çelebi'nin Kaleminden Kilis, kilis.pol.tr, erişim 3 Nisan 2013   
* EVLİYA ÇELEBİ KALEMİNDEN BURSA, btch.org.tr, erişim 3 Nisan 2013