open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adıgözəl Gözəlov

**Adıgözəl Xəlil oğlu Gözəlov** () — Azərbaycan-sovet partiya və dövlət xadimi, Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri (1943–1946), Azərbaycan SSR balıq sənayesi naziri (1954–1957).

## Həyatı
Adıgözəl Xəlil oğlu Gözəlov 1907-ci ildə Cavad qəzasının Kürqarabucaq kəndində su maşinisti ailəsində anadan olmuşdur. 15 yaşında olarkən, 1922-ci ildə kənd məktəbinə daxil olmuş, burada komsomol üzvü seçilmişdir. İlk təhsilini başa vurduqdan sonra Bakıya gələrək Azərbaycan Pedaqoji İnstitutuna daxil olmuş, institutu bitirdikdən sonra əvvəlcə Lənkəran MTS-də siyasi şöbənin qəzet redaksiyasında redaktor, "Kommunist" qəzeti redaksiyasında partiya həyatı şöbəsinin müdiri, sonra isə məsul redaktor əvəzi, "Kommunist maarifi" qəzetinin və "İşçi-kəndli müxbiri" məcmuəsinin redaktoru olmuşdur.

Adıgözəl Gözəlov 1939-cu ilədək Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Təşviqat və təşkilat şöbəsinin müdiri olmuş, 1939–1941-ci illərdə Mərkəzi Komitənin kadrlar üzrə katibi, 1941–1943-cü illərdə Mərkəzi Komitənin yeyinti və balıq sənayesi üzrə katibi vəzifələrində işləmişdir.

ÜİK(b)P MK yanında yanında Ali Partiya Məktəbini bitirən Adıgözəl Gözəlov 1943-cü ilin sentyabr ayında Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri vəzifəsinə irəli çəkilmiş və bu vəzifədə 1946-cı ilədək çalışmışdır. 1954–1957-ci illərdə Azərbaycan SSR balıq sənayesi naziri, 1957–1958-ci illərdə isə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı Şurasının Balıqçılıq Təsərrüfatı Baş İdarəsinin rəisi olmuşdur.

Adıgözəl Gözəlov 1-ci çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin, 2-ci çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir. O, 29 may 1966-cı ildə 59 yaşında vəfat etmişdir.

## Təltifləri
* "Lenin" ordeni — 27 aprel 1940
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni — 25 fevral 1946
* 2-ci dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordeni — 1 fevral 1945

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Naxçıvan hökumət başçılarının siyahısı
Avraam Orteli

**Avraam Orteli** (, ; ) — şərti olaraq ilk müasir atlasın – *Theatrum Orbis Terrarum*un yaradıcısı kimi tanınan flandriyalı kartoqraf və coğrafiya mütəxəssisi. O, eyni zamanda qitələrin bir zamanlar vahid halda olduğunu iddia etmiş, bunun nəticəsi olaraq ilk dəfə "Qitə sürüşməsi" teoriyasını irəli sürmüşdü.

## Həyatı
Ailəsi Auqsburqdan olan Abraam Orteli 14 aprel 1527-ci ildə Hollandiyanın Antverpen şəhərində anadan olub. 1547-ci ildə iyirmi yaşında Müqəddəs Lukanın Gildiyasına qoşuldu və xəritə illüstratoru kimi çalışdı. Dəyərli xəritələr satın alaraq, rəngləndirərək, kətanlara yapışdırıb sataraq, gəlirlərini artırdı və erkən səyahətlərini maliyyələşdirdi. 1554-cü ildə karyerasında böyük təsiri olan Gerard Merkator ilə tanış olur və 1564-cü ildən coğrafi xəritələrin nəşri ilə məşğul olmuşdur. 1575-ci ildə isə Abraam Orteli İspaniya kralı II Filippinin yanında coğrafiyaşünas təyin edildi.

## Nailiyyətləri
Avraam Orteli coğrafiyanı tarixin gözü adlandırmışdır. O, qədimdə xalqların məskunlaşmasından, o dövrdəki dövlətlərin sərhədlərindən danışan elmə tarixi coğrafiya adlandırır və onu tarix elminin yardımçı fənni hesab edirdi. Orteli 1570-ci ildə tarixi coğrafi xəritə və atlasları nəşr etdirdi.

Orteli 20 may 1570-ci ildə ilk olaraq yeni tipli kitabı — dünyanın coğrafi atlasını tərtib etmiş və bildirmişdi ki, Antverpendə işıq üzü görmüş ölkəşünaslıq xarakterli 70 xəritə və məqalə vardır. Kitab *Theatrum Orbis Terrarum* adlanırdı, 1624-cü ilə qədər altı Avropa dilində ümumi tirajı təxminən 7300 nüsxə ilə 40 dəfədən çox təkrar nəşr edilmişdir.

Avstraliya, Avraam Ortelinin xəritəsində cənubdan cənub qütbü ilə birləşmiş şəkildə göstərildiyindən bunun həqiqətə uyğun olub-olmadığı məsələsi həll olunmamış qalmaqda idi. Qaranlıq qalmış bu problem isə 1642-ci ildə Hollandiyalı dənizçi Abel Tasman tərəfindən həll edilmişdi.

O, Gerard Merkatorla yanaşı, kartoqrafiyanın inkişafında müstəsna rol oynayıb. Orteli həm də Sakit Okeanın ilk ətraflı xəritəsinin sahibidir — Maris Pacifici.

## Ədəbiyyat
* *Яцунский В.К.* Историческая география. История её возникновения и развития в XIV–XVIII веках. — М.: Изд. Академии Наук СССР, 1955. — С. 102–131. — Тираж 4000 экз. (в пер.).
* *Казакова Н. А.* Русский перевод XVII в. "Theatrum Orbis Terrarum" А. Ортелия // Вспомогательные исторические дисциплины. — Т. XVIII. — Л.: Изд. "Наука", 1987. — С. 121–131. (в пер.).
* *Marcel P. R. van den Broecke.* Ortelius Atlas Maps. An illustrated Guide. — HES Publishers BV, 1996. — 308 P. — Тираж не обозначен. — ISBN 90 6194 308 6. (в пер. и суперобложке).

## İstinadlar
İberiya knyazlığı

**İberiya Knyazlığı** (gürcü: ქართლის საერისმთავრო, romanlaşdırılmış: kartlis saerismtavro) erkən orta əsrlərdə Gürcüstan aristokrasi. O, VI-IX əsrlər arasındakı interregnum dövründə, aparıcı siyasi hakimiyyətin bir-birinin ardınca knyazlar tərəfindən həyata keçirildiyi dövrdə çiçəkləndi.Knyazlıq Sasanilərin yerli kral Xosroid sülaləsinin sıxışdırılmasından qısa müddət sonra, təxminən 580-ci ildə quruldu; 888-ci ilə qədər davam etdi, padşahlıq Baqrationi sülaləsinin bir üzvü tərəfindən bərpa edildi. İberiyanın başçı knyazları bu dövr ərzində farslar, bizanslılar, xəzərlər, ərəblər və qonşu Qafqaz hökmdarları ilə qarşı-qarşıya qaldıqları üçün onun sərhədləri çox dəyişdi.Knyazlığın vaxtı Gürcüstan tarixində ən kəskin dövr idi; Prinsip gürcü xristian kilsəsinin son formalaşmasını, ana dilində ədəbi ənənənin ilk dəfə çiçəklənməsini, gürcü Baqratidlər ailəsinin yüksəlişini və müxtəlif feodal anklavlarının mədəni və siyasi birləşməsinin başlanğıcını gördü.

## İstinadlar
Haqemeyster adası

**Haqemeyster adası** () — Bristol körfəzinin şimal sahilində, Tojiak körfəzinin girişində yerləşir. Alyaskanın bir hissəsi olan ABŞ-yə aiddir.

## Coğrafiya
Adanın uzunluğu 26&nbsp;km, sahəsi 300&nbsp;km², ən yüksək nöqtəsi isə 184 m-dir. 2000-ci il siyahıyaalınmasına görə adanın daimi əhalisi yoxdur.

1980-ci ildən bəri ada Alyaska Milli Dəniz Qoruğunun bir hissəsidir.

## Tarix
Rus Amerikasına üç səyahətə komandanlıq edən rus kapitanı Leonti Haqemeysterin şərəfinə adlandırılır. Adanın ərazisi 1821-ci ildə Vasili Xromçenko və Adolf Etolin ekspedisiyası tərəfindən tədqiq və təsvir edilmişdir. "Haqemeyster adası" adı 1826-cı ildə leytenant Qabriel Sarıçev tərəfindən nəşrə salınmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Hagemeister Island: Block 3039, Census Tract 1, Dillingham Census Area, Alaska United States Census Bureau
* USGS-GNIS
Semidi adaları

**Semidi adaları** () — Kadyak arxipelaqına daxil olan 9 adadan ibarət qrup. İnzibati cəhətdən ABŞ-nin Alyaska ştatının Kodyak Aylend borosuna aiddir. Kodyak adasından cənub-qərbində, Alyaska yarımadasının sahilləri ilə Çirikov adası arasında yerləşir. Qrupun ən böyük adaları Aqxiyok və Çovietdir.

Alyaska Milli Dəniz Qoruğunun bir hissəsidir. Adaların ümumi sahəsi 30,17&nbsp;km²-dir. Daimi əhali yoxdur.
## İstinadlar
Türk məktubları

**Türk məktubları** — Qanuni Süleyman dövründə Osmanlı imperiyasında səfir olmuş Avstriya diplomatı Ogier Ghiselin de Busbecqin əsəridir. Busbek Osmanlı ölkəsi, xüsusən də İstanbulla bağlı müşahidələrini Türk məktublarında çatdırır. Əsrlər boyu bu əsər Qərbin XVI əsr Osmanlı imperiyasını tanımasının əsas səbəbi olmuşdur.

Busbek Osmanlı imperiyasında olduğu müddətdə diqqətli müşahidələr aparmış və müşahidələrini dostu, macar diplomatı *Nikolas Michault*a yazdığı dörd məktubda (üçü İstanbulda olarkən yazılmış) cəmləmişdir.

Dini ayrılığın çox vacib olduğu və müharibə narahatlığının hökm sürdüyü bir vaxtda Busbekin Osmanlı imperiyası ilə bağlı müşahidələrinin çox ədalətli olacağını gözləmək olmaz. Məsələn, Busbek İranla müharibələrdən bəhs edir, Osmanlı imperiyası ilə İran arasındakı müharibələrin Avropanı xilas etdiyini iddia edir. Buna baxmayaraq, məktublar o dövrün standartları daxilində kifayət qədər neytraldır. Busbek bəzi tənqidlər səsləndirsə də, xoşuna gələn şeyləri bildirməkdən də çəkinməmişdir. Ordunun nizam-intizamı, türk hamamları və türklərin bədən təmizliyinə verdiyi əhəmiyyət Busbekə təsir etmişdir. Busbek, həmçinin Osmanlı imperiyasında qadınların hüquqi statusundan da təqdirlə danışmışdır. Məsələn, Busbek bildirir ki, türk qadınları boşanma tələb edə bilər və bu baxımdan Osmanlı imperiyası Avropanı qabaqlayır.

Bu baxımdan "Türk məktubları" həm səyahət ədəbiyyatının ilk nümunələrindən biri, həm də o dövrdə Osmanlı imperiyasının həyatını təsvir edən mühüm tarixi sənəddir.

## İstinadlar
Theatrum Orbis Terrarum

**Theatrum Orbis Terrarum** — ilk müasir atlasın prototipi. Gillis Hoftmanın təkidlə dəstəklədiyi və Antverpendə 20 may 1570-ci ildə çap edilmiş tarixdə dünyanın ilk müasir coğrafi atlası idi. Orteli atlasına bəzən XVI əsr kartoqrafiyasının xülasəsi deyilirdi. 
## Məzmunu
"Yer kürəsinin mənzərəsi" adlanan bu atlas həmin dövr üçün mövcud olan coğrafi bilikləri özündə dəqiq əks etdirirdi. "Тhеаtrum orbis terrarum" () adlanan bu atlas həmin dövr üçün mövcud olan coğrafi bilikləri özündə dəqiq əks etdirirdi. Yüz il ərzində o dənizçilər üçün əvəzedilməz rol oynadı. Orteiusun atlası kartoqrafiyanın inkişafında böyük rol oynayıb.

“Teatrum Orbis Terrarum” atlası 20 may 1570-ci ildə Abraam Orteli tərəfindən çap edilmişdi. Atlasın original nəşri kartoqraflar tərəfindən hazırlanan 70 xəritədən və izahlı mətnlə birlikdə 53 səhifədən ibarətdir. İlk nəşrdən sonra Orteli müntəzəm olaraq xəritəni təkmilləşdirir, onun müxtəlif çeşidli yeni versiyalarını təqdim edirdi. Atlasın sonuncu nümunəsi, 31-ci buraxılışı 167 xəritəni əhatə etmişdi. Bütün bu mərhələlərdən sonra belə xəritəyə diqqət yetirilsə hələ də müəyyən ərazilərin burada təsvir olunmadığını görərmək mümkündür. 

Abraam Orteli qitələrin bir zamanlar vahid halda olduğunu iddia etmiş, bunun nəticəsi olaraq ilk dəfə “Qitə sürüşməsi” teoriyasını irəli sürmüşdü. O qeyd edirdi ki, qitələr hərəkət halındadır, bunun nəticəsində onlar indiki mövqelərini tutublar.
## Nəşri
Latın dilində olan bu xəritə sonralar alman, holland, fransız, ispan, italyan və ingilis dillərinə də nəşr olunub. Bu atlasın yaranması ilə 1570-ci ildən XVII əsrin sonlarına qədər Hollandiyada bir sıra xəritələr tərtib olunmağa başlandı. Hollandiya həmin zamanda xəritə tərtibatında ən geri qalan ölkələrdən idi. Tərtibatın inkişafı nəticəsində həmin dövr “Holland Kartoqrafiyasının Qızıl Dövrü” kimi adlandırılmışdı. 

Yeni Cənubi Uels Dövlət Kitabxanasında saxlanılan 1573-cü il cildinin onlayn surətində, hər bir ilk təbəqənin üz tərəfində təsviri çap ilə birlikdə altı xəritə köklərə bərkidilmiş 70 nömrəli iki səhifəlik vərəqdən ibarətdir. 

Bütün nəşrlər eyni quruluşa malik idi. Ortelinin atlasının nəşri Hollandiyanın böyüyən orta təbəqəsinin təhsilə və elmə daha çox maraq göstərdiyi vaxt baş verdi. Boş fərdi xəritə vərəqələrinin kolleksiyalarından ibarət olan əvvəlki atlaslardan fərqli olaraq, Ortelinin məntiqi şəkildə qurulmuş və əlaqəli formatı daha rahat və populyar olduğunu sübut etdi.  *Theatrum Orbis Terrarum* kommersiya baxımından uğurlu olduğunu sübut etsə də, heç vaxt Ortelini varlı bir adam halına gətirmədi. Onu hətta ən tanınmış və ya uğurlu illüstrativ kartoqraf etdirmədi.

## Qalereya

Şəkil:Atlas Ortelius KB PPN369376781-091av-091br.jpg|Afrika və Ərəbistan yarımadası
Şəkil:Abraham Ortelius - Tvrcici imperii descriptio.jpg|Osmanlı imperiyası
Şəkil:Bodleian Libraries, Russiae, Moscoviae et Tartariae descriptio.jpg|Rusiya və Tartariya
Şəkil:Bodleian Libraries, Chinae.jpg|Çin və Cənub-Şərqi Asiya, yuxarıda Qərb
Şəkil: Ortelius - Maris Pacifici 1589.jpg|Maris Pacifici
Şəkil: Mapa Polski i Litwy 1570.jpg|Polşa və Litva
Şəkil:Map of Ireland 1 by Abraham Ortelius.jpeg|Hibernia

## İstinadlar
Afrobraziliyalılar

**Afrobraziliyalılar** (port. Pretos, Negros, Africanos, nadir hallarda Afro-Brasileiros) müasir Braziliyanın əsas əhali qruplarından biridir. Əhalinin sayı 12,9 milyon nəfər və ya ölkə əhalisinin 6,9 faizini təşkil edir.

Onlar hər yerdə yaşayırlar, lakin qaradərililərin ən çox konsentrasiyası ölkənin şimal-şərqində, xüsusən də Baiya əyalətindədir. 20-ci əsrin ikinci yarısında bir çox qara iflas sahələrini tərk edərək ölkənin cənubundakı böyük şəhərlərə köçdü. Dünyanın ən məşhur afrobraziliyalı futbolçusu Peledir.

## Tarix
Əsasən Afrikadan olan qulların nəslindəndirlər, onlardan təxminən 5 milyonu 16-19-cu əsrlərdir. əsrlər boyu ölkəyə gətirilmişdir. Siyahıyaalmalarda "preto" termini istifadə olunur. Son zamanlar portuqal dilli media onu daha çox siyasi cəhətdən düzgün olan “negro” sözü ilə əvəz etməyə meyllidir (ingilisdilli ölkələrdə sonuncu təhqiramizdir). ABŞ-dən fərqli olaraq, müstəmləkəçi Braziliyada qaradərili əhali hökmən üstünlük təşkil edirdi. Eyni zamanda, mestizasiya hakimiyyət tərəfindən təqib olunmadı və buna görə də sosial cəhətdən mobil qara əhalinin əksəriyyəti tez bir zamanda ağlar və hindlilərlə qarışaraq bir qrup rəngli pardus meydana gətirdi. Braziliya institutları müfəssəl sənədləri qoruyub saxlamağı lazım bilməyiblər. ölkə vətəndaşlarının irqi mənşəyini təsdiqləyən və buna görə də irqi ağartma.zamanla əhalinin böyük bir hissəsinə təsir etdi.

Müasir Braziliyada qara olmaq hərfi mənada qara olmaq deməkdir. Müqayisə üçün: ABŞ-də çox açıq dərili insanlar özlərini ruh və mədəniyyət baxımından qara hesab edə bilərlər (bir damla qan hökmü). Braziliyada irqi qruplar arasındakı sərhədlər bulanıqdır: Ölkədəki ağların əhəmiyyətli bir hissəsində Hindistan və/və ya Afrika qanının bir növ qarışığı var. ABŞ-dəki rəngli insanlar özlərini qaradərililərdən fərqləndirmədiklərinə görə, Braziliya tez-tez irqçi Amerika mediası tərəfindən Afrikadan kənarda ən böyük Afrika ölkəsi kimi göstərilir. Braziliyalılar belə nəticələri sevmirlər. Digər tərəfdən, ağdərililərin təqsirini etiraf edən Amerika modeli bu yaxınlarda Braziliyada müəyyən qədər qəbul olundu. Son zamanlar ölkədə ali məktəblərə qəbul üçün qaradərililər üçün kvotalar yaranıb.Braziliya telenovellalarında daha çox qaradərili və qaradərili aktyor və aktrisalar çəkilib. Həmçinin, bir çox qaradərililər artıq öz rənglərindən utanmırlar. Daha yüksək məhsuldarlıq səbəbindən Braziliyada qaradərililərin nisbəti son vaxtlar artır.

## Demoqrafiya

## Həmçinin bax
*Afro-Argentinalılar
*Afro-kolumbiyalılar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çirikov adası

**Çirikov adası** () — Sakit okeanın şimalında, Alyaskanın cənub sahillərində (ABŞ) sahəsi 114,7 km² olan ada. Kadyak arxipelaqına daxildir.

## Coğrafiya
Kadyak adasından 290 km cənub-qərbdə yerləşir.

## Tarix
Ada 1741-ci ildə rus səyyahı Aleksey Çirikov tərəfindən kəşf edilmişdir. 1798-ci ildə ingilis kəşfiyyatçısı Corc Vankuver adaya onun adını verir. Ada 1817–1819-cu illərdə ekspedisiya zamanı 2-ci dərəcəli kapitan Vasili Qolovninin tərəfindən "Kamçatka" gəmisində yenidən tətqiq edilir.

Alyaskanın satın alınması haqqında müqaviləyə əsasən ABŞ-n ərazisinə çevrilir.

## Əhali
Adada yaşayış yoxdur.

## İstinadlar
Qala məhəlləsi (İrəvan)

**Qala məhəlləsi** — İrəvannin qədim məhəllələrindən biri.

## Haqqında
Qala məhəlləsində Sərdar sarayı, və iki Məscid var idi. Qala məscidi və Rəcəb Paşa məscidi.

Sərdar sarayının şərq yanına inşa edilən məscidin yanında mədrəsə, kitabxana və mehmanxana tikilmiş olub böyük bir həyətlə ətraflanan möhtəşəm bir arxitektura külliyyə olaraq elm mərkəzi vəzifəsi ifa etmişdir.

## Həmçinin bax
* Qala məscidi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Afoqnak adası

**Afoqnak adası** (, , ) — Sakit okeanın şimalında, Alyaskanın cənub sahillərində (ABŞ) sahəsi 1812 km² olan ada. Kadyak arxipelaqına daxildir.

## Coğrafiya
Kadyak adasından cəmi 5 km məsafədədir. Afoqnak Kadyak arxipelaqının ikinci ən böyük adasıdır. Ən yüksək nöqtəsi 776 m, eni 37 km, uzunluğu 69 km-dir.

Sıx meşəlik olan adada çoxlu qonur ayı, amerika sığını və nəcib maral yaşayır. Bir çox turist adaya balıq tutmaq və ov etmək üçün gəlir. 1980-ci ildən Alyaska Milli Dəniz Qoruğunun bir hissəsidir.

## Əhali
2000-ci ildə adanın əhalisi 169 nəfər olmuşdur. Afoqnakın çoxsaylı yer adları rus mənşəlidir, o cümlədən Kazakov körfəzi və ya Malina çayı buna misaldır.

## Xarici keçidlər
* Alaska Department of Fish and Game island map
* Alaska Community Database — Afognak

## İstinadlar
Marmot adası

**Marmot adası** () — Sakit okeanın şimalında, Alyaskanın cənub sahillərində (ABŞ) sahəsi 45,2&nbsp;km² olan ada. Kadyak arxipelaqına daxildir. 
İnzibati cəhətdən ABŞ-nin Alyaska ştatının Kadyak borosuna aiddir. Afoqnak adasının şərqində yerləşir. Əvvəlcə Evraşiçi olaraq adlandırılır. Adanı bu cür 1826-cı ildə Qavrila Sarıçev adlandırır. Amerikalılar daha sonra adaya marmot adını verirlər.

Adanın uzunluğu təxminən 11,5&nbsp;km, eni isə 5,5&nbsp;km-dir. Sahəsi 45,2&nbsp;km²-dir. Adanın ən yüksək nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 216 m yüksəklikdədir. Adada daimi əhali yoxdur. 
## İstinadlar
Gilmar Lora

**Karlos Gilmar Lora Saavedra** və ya qısaca **Gilmar Lora** () — Perunun Sporting Cristal klubu və Peru milli komandasında sağ cinah müdafiəçisi kimi çıxış edən perulu peşəkar futbolçu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Jhilmar Lora Soccerway-
* Jhilmar Lora Transfermarkt-da profili
* Jhilmar Lora Club Sporting Cristal-da
* Jhilmar Lora Milli Futbol Komandalarında
* Jhilmar Lora AS Perudakı profili
Sitkalidak adası

**Sitkalidak adası** () — Sakit okeanın şimalında, Alyaskanın cənub sahillərində (ABŞ) sahəsi 300,84&nbsp;km² olan ada. Kadyak arxipelaqına daxildir. 
İnzibati cəhətdən ABŞ-nin Alyaska ştatının Kadyak borosuna aiddir. Kadyak adasının cənub-şərq sahillərində, Old Harbor şəhəri ilə üzbəüz yerləşir. İlk dəfə 1805-ci ildə rus səyyahı Yuri Lisyanski tərəfindən xatırlanmış, 1826-cı ildə Sarıçev tərəfindən xəritədə qeyd edilmiş və nəhayət 1852-ci ildə rus hidroqrafı Mixail Tebenkov tərəfindən indiki adla xəritəyə salınmışdır.

Adanın uzunluğu təxminən 29&nbsp;km, eni isə 24&nbsp;km-dir. Sahəsi 300,84&nbsp;km²-dir. Adanın ən yüksək nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 482 m yüksəklikdədir. Adada daimi əhali yoxdur.

1784-cü ildə Qriqori Şelixovun başçılığı ilə rus sənayeçiləri adada alutiklərə qarşı qırğın törədir. Qırğın qurbanlarının sayı mənbədən asılı olaraq çox dəyişir. Təxminən 500 ilə 2000 arasında olduğu bildirilir.
## İstinadlar
Novruzlu (İrəvan xanlğı)

**Novruzlu** — İrəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.

## Tarixi
1590-cı ildən məlumdur. 1728-ci ilə aid mənbədə kəndin həm də MusaHacı adlandığı göstərilmişdir. 1948-ci ildə əhalisi Azərbaycana qovulduqdan sonra kənd dağılmışdır.

## Toponimi
1728-ci ilə aid mənbədə İrəvan əyalətinin Iğdır mahalında "Novruzlu məşhur Alçalu" kimi qeyd olunmuşdur. Mənşəcə Alçalu kəndindən çıxmış ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Novruz şəxs (mülkədar) adındandır. Orta əsrlərdə Şərqi Türkiyədə Nevruz kəndi var idi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Toponimika
* Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti
Spayk Li

**Şelton Cekson Spayk Li** () — ABŞ aktyoru, rejissor, kino prodüseri, ssenarist və akademik.

Emmi mükafatı və iki Oskar mükafatına namizəd olan Spike Linin filmləri çox vaxt sosial və ya siyasi xarakter daşıyır. Li həm də müəllimdir. O, həmçinin *New York Knicks*in sadiq fanatıdır. *Knicks*in hər oyununda Lini tamaşaçılar arasında görmək mümkündür.

## İstinadlar
Bank qarəti

**Bank qarəti**, xüsusən də bank işçiləri və müştərilərə qarşı güc, şiddət və ya zorakılıq tətbiq edərək və ya onları təhdid edərək bir bankdan pul oğurlamaq cinayətidir. Bu qatar, zirehli nəqliyyat vasitəsi və ya (tarixən) poçt arabası kimi bankın mülkiyyətində olan digər mülklərdən fərqli olaraq birbaşa bir bank filialının, bank xəzinəsinin və ya xəzinədarının qarətidir. ABŞ-də federal cinayətdir.

Federal Təhqiqat Bürosunun vahid cinayət hesabatı proqramına əsasən, soyğunçuluq “bir insanın və ya insanların kontrolundan və ya nəzarətindən hər hansısa dəyərli bir şeyi almaq və ya almağa cəhd etmək” kimi müəyyən edilmişdir. Bunun əksinə olaraq, oğurluq “hər hansısa binaya cinayət və ya oğurluq məqsədləri üçün qanuna zidd formada daxil olmaqdır”
İçəridəki adam

**İçəridəki adam** (İngiliscə orijinal adı: Inside Man) — 2006-cı ildə Russell Gewirtz tərəfindən yazılmış və Spike Lee tərəfindən çəkilmiş triller-detektiv-dram filmi.

## Süjet xətti
Hər şey adi bank quldurluğu kimi başlayır. *Wall Street*in ən böyük korporasiyalarından birinin foyesində özünü rəngsaz kimi təqdim edən dörd quldur 50 nəfəri girov götürəndə, polis adi prosedura qaydalarına əməl edir və quldurlarla danışıqlar aparmaq üçün iki detektiv təyin olunur.

Zaman keçdikcə detektivlər başa düşürlər ki, quldurlardan həmişə bir addım geridə qalırlar. Hər vəziyyətdə işə yarayan planlar alt-üst olur və zaman keçdikcə çarələr tükənməyə başlayır.

Bank müdiri baş verənlərlə çox ciddi şəkildə maraqlanır. Bu vaxt bir makler soyğunçularla təkbətək görüş tələb edir.

## İstinadlar
Makler

**Makler** ― müəyyən komissiya müqabilində alqı-satqı əməliyyatlarında vasitəçilik edən, əməliyyatları öz adına tərəfində olduqları şəxs və ya korporasiyaların adından edən treyder. Alıcı və satıcıların görüşünü asanlaşdırır və alış-verişi sürətləndirirlər.
Aerovağzal

**Aerovağzal** və ya **aeroport terminalı** ( – "hava" +  – "vağzal") — hava limanında sərnişinlərə xidmət göstərmək üçün bina.

## Xüsusiyyətlər
Sərnişin kompleksinin hava limanı zonası mərkəzində yerləşən əsas tikilisidir. Kompleksə, əsasən, bunlar daxil olur: şəhər nəqliyyatı üçün dayanacağı olan vağzalyanı meydança, təyyarə dayanacağı olan perron, perronun texniki xidmət binası, təyyarədəki sərnişinlər üçün yemək hazırlayan sex, mehmanxana, komanda-dispetçer məntəqəsi və s. Aerovağzal daxili və beynəlxalq xətlərə xidmət edə bilər. Aerovağzalda sərnişinlərə göstərilən xidmətlərə bilet satışı və qeydiyyatı, baqaj qəbulu, komplektləşdirilməsi və təhvili, təyyarələrin hərəkəti haqqında məlumat verilməsi, poçt xidməti, məişət xidməti, tibb xidməti və s. daxildir. Beynəlxalq hava xətlərinin aeroportlarında bu proseslərə sərhəd pasport nəzarəti və baqajların gömrük qaydaları ilə yoxlanması da daxildir. Böyük şəhərlərdə əhaliyə xidməti yaxşılaşdırmaq və aeroportların işini yüngülləşdirmək məqsədi ilə şəhər aerovağzalları tikilir. Aerovağzaın memarlıq cəhətdən müasir tələblər səviyyəsində olması üçün onun tikilişində böyükaşırımlı dəmir-beton və metal konstruksiyalardan, müasir divar materillarından, vitraj və s.-dən istifadə edilir. İri aeroportlarda bir neçə aerovağzal olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qədim İrland dili

Qədim İrland dili (Goídelc) İrland dili və digər Qal dillərinin VI-X əsrlər arasındakı formasıdır. X əsrdə Orta İrland dilinə çevrilmişdir. Qədim İrland dili müasir İrland dili, Men dili və Şotland dilinin əcdadıdır.
Aeroqatar

**Aeroqatar** ( – «hava» +  – «qatar») — güclü turbovintli mühərriki olan təkərsiz qatar. Sürəti 350–400 kilometr/saatdır. Aeroqatar monorels yolda hava yastığı üzərində hərəkət edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Aérotrain photo library and forum
* Aérotrain and Naviplanes
* The Rohr Aerotrain Tracked Air-Cushion Vehicle
* Aero-Train ~ a high-speed traffic system of zero emission~
* Sonicbomb videoclip
*Video of Orléans test track in 2019
Boya çiləyici

**Boya çiləyici** və ya **aeroqraf** — sıxılmış hava ilə kağız, parça və s. üzərinə nazik boyaq qatı püskürən cihaz. Parçalara naxış vurmaq üçün, teatr dekorasiyaları və iriformatlı plakatlar hazırlanmasında, fotoneqativlərin retuşunda və s. istifadə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Airbrush Museum&nbsp;&ndash; history, photos and patent diagrams
* Airbrush Manuals&nbsp;&ndash; Airbrush parts PDF
Sitkinak adası

**Sitkinak adası** () — Sakit okeanın şimalında, Alyaskanın cənub sahillərində, Kadyak adasından cənubda yerləşən ada. Kadyak arxipelaqına daxildir. 
Tuqidak adası ondan qərbdə yerləşir. Bu iki böyük ada, eləcə də bir sıra kiçik adalar birlikdə Triniti adalarını təşkil edir. İnzibati cəhətdən ABŞ-nin Alyaska ştatının Kodyak-Aylend borosuna aiddir. İlk dəfə 1826-cı ildə rus qütb tədqiqatçısı Sarıçev tərəfindən qeydə alınır. Daha sonra 1827-ci ildə admiral İvan Kruzenştern tərəfindən qeyd edilmiş və nəhayət 1852-ci ildə rus hidroqrafı Tebenkov tərəfindən müasir adla xəritəyə salınmışdır.

Alyaska Milli Dəniz Qoruğunun bir hissəsidir. Adanın sahəsi 235,51&nbsp;km²-dir. Ən yüksək nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 61 m yüksəklikdədir. Daimi əhali yoxdur.
## İstinadlar
Aerokirşə

**Aerokirşə** () — hava vintinin yaratdığı dartı qüvəsi ilə qar və ya buz üzərində hərəkət edən kirşə. Aerokirşə üç və ya dörd xizək üzərində dayanan gövdə, arxa hissəsindəki hava vintləri və onları hərəkətə gətirən mühərrikdən ibarətdir. Amfibiya-aerokirşədə xizək və onun üzərindəki kuzov xizəkşəkilli qayıqla əvəz edilmişdir ki, bu da buz üzərində, dayaz göl, bataqlıq, donmayan çay və s.-də hərəkət etməyə imkan verir. Qayıq-xizək arxa hissədəki şaquli sükanlarla idarə olunur. Mühərrikinin gücü 190 klovat olan aerokirşə və amfibiya-aerokirşənin sürəti qar üzərində 100 kilometr/saatdan çox, suda isə 80 kilometr/saata (amfibiya-aerokirşə) qədərdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Zaloga, Steven J., James Grandsen (1984). *Soviet Tanks and Combat Vehicles of World War Two*, pp.&nbsp;185–87, London: Arms and Armour Press. .
* *Science and Mechanics,* Spring 1943, p.&nbsp;49.

## Xarici keçidlər

* propeller-driven sleds at Lonesentry.com
* The Propeller-Driven Sleigh
* N007 Tupolev, aerosled with ground effect
* At the Russian Battlefield:
** Soviet Combat Snowmobiles, in English
** RF-8-GAZ-98 Snowmobile
** NKL-26 Snowmobile
** ANT-IV Snowmobile 
* ''Boyevyye aerosani'' 'Combat Aerosanis' at Brone-Sayt (Russian language)
* ''Aerosani-amfibiya AS-2'', a modern amphibious recreational vehicle from aircraft manufacturer Tupolev (Russian language)
* Aerosani in WWII Article in *Poligon* magazine, 1'2002 (at Otvaga site).
Tuqidak adası

**Tuqidak adası** () — Sakit okeanın şimalında, Alyaskanın cənub sahillərində, Kadyak adasəından cənubda yerləşən ada. Kadyak arxipelaqına daxildir. 
Sitkinak adası ondan şərqdə yerləşir. Bu iki böyük ada, eləcə də bir sıra kiçik adalar birlikdə Triniti adalarını təşkil edir. İnzibati cəhətdən ABŞ-nin Alyaska ştatının Kodyak-Aylend borosuna aiddir.

Alyaska Milli Dəniz Qoruğunun bir hissəsidir. Adanın sahəsi 173,14&nbsp;km²-dir. Daimi əhali yoxdur. Adanın şimal-şərq hissəsində böyük bir laqun vardır. Ada tarixən bir çox dəniz quşu növləri üçün çoxalma yeri olmaqla yanaşı, suitilərin yatağ kimi tanınır. 
## İstinadlar
Şuyak adası

**Suyak adası** () — Sakit okeanın şimalında, Alyaskanın cənub sahillərində, Kadyak adasından cənubda yerləşən ada. Kadyak arxipelaqına daxildir. 
Afoqnak adasının şimalında (ondan ensiz Şuyak boğazı ilə ayrılır) yerləşir. Kuk körfəzi Stivenson keçidi Şuyakı Barren adalarını şimaldan ayırır. Adaya ilk dəfə 1785-ci ildə rus səyyahı Qriqori Şelixov tərəfindən ad verilmişdir.

Adanın sahəsi 168,3 km²-dir. 2000-ci il siyahıyaalınmasına əsasən, əhalisi 4 nəfərdir. Ərazinin böyük hissəsini Şuyak adası Dövlət Parkı tutur. Adanın iqtisadiyyatı turizmə əsaslanır. Əvvəllər Şuyakda böyük balıq emalı zavodu yerləşirdi.
## İstinadlar
Veyl adası

**Veyl adası** (, ) — Sakit okeanın şimalında, Alyaskanın cənub sahillərində, Kadyak adasında şimalda yerləşən ada. Kadyak arxipelaqına daxildir. 
Kadyak adasının şimal hissəsi ilə Afoqnak adasının cənub hissəsi arasında yerləşir. Kadyak adasından statistik cəhətdən təcrid olunmuş ərazi ilə Veyl boğazı, Afoqnakdan isə Afoqnak boğazı ilə ayrılır. Veyl adasının qərbində Malinovı adası, şərqində isə Sprus adası yerləşir. Veyl adası 39.235 kvadrat kilometr (15.149 kvadrat mil) ərazini əhatə edir və yaşayışı yoxdur. Mixail Muraşev adlı rus gəmi leytenantı 1839 və ya 1840-cı illərdə adaya “Qovoruşeçi” və ya “Kitovı” adını vermiş, bu adla Rusiya Hidroqrafiya İdarəsinin 1849-cu ildə buraxılmış 1425 nömrəli xəritəsində qeyd edilmişdir. 
## İstinadlar
Sprus adası

**Sprus adası** () — Sakit okeanın şimalında, Alyaskanın cənub sahillərində, Kadyak adasının şimal-şərq hissəsində yerləşən ada. Kadyak arxipelaqına daxildir.
## Coğrafiya
Arxipelaqın ən böyük adası olan Kadyak adasının şimal-şərq hissəsi yaxınlığında yerləşir və ondan dar boğazla ayrılır. Adalar arasında ən kiçik məsafə 0,5 km-dir. Sprus adasının uzunluğu təxminən 10 km, eni 7 km, sahəsi 46.066 km²-dir. Relyefi dağlıqdır, ən hündür nöqtəsi adanın şərq hissəsindəki Herman dağıdır (1933-cü ildə alyaskalı Hermanın şərəfinə adlandırılmışdır). Zirvənin hündürlüyü 379 metrdir.

## Tarix
Adanın rusca adı olan Elovı adını adaya 1805-ci ildə Yuri Lisyanski verib.

XIX əsrdə adada pravoslav kilsəsinin müqəddəslərindən olan Alyaskalı rahib Herman burada yaşamışdır. Orada dəfn olunub. 
## Əhali
Əhalisi 242 nəfərdir (2000). Əksəriyyəti Uzinkada yaşayır. Uzinka adanın cənub-qərb sahilində yerləşən yeganə yaşayış məntəqəsidir. 
## İstinadlar

## Mənbə
* Остров на топокарте Кадьяка 1983 года
Uqanik adası

**Uqanik adası** () — Sakit okeanın şimalında, Alyaskanın cənub sahillərində, Kadyak arxipelaqına daxil olan ada. İnzibati cəhətdən ABŞ-nin Alyaska ştatının Kadyak-Aylend borosuna aiddir. Kadyak adasının şimal-qərb sahili yaxınlığında yerləşir. Kadyak Milli Vəhşi Təbiət Sığınacağının bir hissəsidir. İlk dəfə 1805-ci ildə rus səyyahı Yuri Lisyanski tərəfindən qeyd edilmiş və nəhayət 1852-ci ildə rus hidroqrafı Mixail Tebenkov tərəfindən xəritəyə salınmışdır.

Adanın uzunluğu təxminən 25&nbsp;km, eni isə 8&nbsp;km-dir. Sahəsi 146,7&nbsp;km²-dir. Adanın ən yüksək nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 219 m yüksəklikdədir. Adanın daimi əhali yoxdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Остров на топокарте Кадьяка 1983 года
Kanon adası

**Kanon adası** () — ABŞ-nin Alyaska ştatının Cuno dairəsində yerləşən ada. Rayt çayının mənsəbindən 4&nbsp;km şimal-şərqdə, Cuno şəhərindən 51&nbsp;km şimal-şərqdə yerləşir. Adanın adı ilk dəfə 1960-cı ildə yayımlanmışdır. Adanın sahəsi 1,3&nbsp;km², ən yüksək hündürlüyü 21 m-dir.

## Tarix
Əvvəllər adada Taku qəbiləsi yaşayırdı. 1930-cu illərdə radio stansiyası fəaliyyət göstərirdi. Adada qızılbalıqların tədqiqi üçün tədqiqat stansiyası var.

## İstinadlar
Şaban oğlu Şaban

**Şaban oğlu Şaban** — Kamal Sunalın canlandırdığı "Şaban" obrazı üzərində 1977-ci ildə yazılan və çəkilən türk filmi. Rejissoru Ertem Əyilməzdir. Film 1977-ci ilin dekabrında nümayiş olundu.

## Mövzu
Şaban komandiri Hüsaməddini tez-tez yaralayan və orduda hər cür yöndəmsizlik edən əsgərdir. Əskərlikdən sonra əsgər yoldaşı Ramazanla birlikdə əyləncə məkanında çalğıçılıq edir. Sonrasında Şabanla Ramazan işlədikləri əyləncə məkanında kanto çalan Nigara aşiq olurlar. Bundan xəbər tutan Nigarın məşuqu Kadırqalı Əşrəflə böyük problem yaşayırlar. Amma təsadüfən onun öhdəsindən gəlirlər. Mülki həyatda polis olan Hüsaməddinin və polis təşkilatının aylardır tuta bilmədikləri Kadırqalı Əşrəfi tutduqları üçün Hüsaməddinin qayınatası olan Nazır paşanın gizli polisi olurlar. Sonrasında Nazır paşa onlara bacısının itən almazını tapma işini tapşırır.

## Personajlar
* **Şaban** — Kemal Sunal: sadəlövh, yöndəmsiz əsgər. Ramazanla çox yaxşı dostluğu var. Filmin əsas personajıdır.
* **Ramazan** — Xalid Ağcatəpə: Şabanın ən yaxın dostu. Şabandan daha ağıllı, ayıq əsgərdir
* **Kamandir Hüsaməddin** — Şənər Şən: Şaban və Ramazanın komandiri, mülki həyatda polis, Nazır paşanın kürəkəni. Həmişə Şabana görə yaralanıb.
* **Bibi, Toyuq xala** — Adile Naşit: Nazır paşanın toyuq kimi qaqqıldayan bacısı. Hində saxladığı almazı itirmişdir. Əslində isə onu Nazır paşa oğurlayıb.
* **Nazır paşa, Sıtqı ata** — Sıtkı Ağcatəpə: Toyuq xalanın yaşca böyük qardaşı. Şaban və Ramazana gizli polis işi vermişdir.
* **Safinaz** — Ayşən Qruda: Şabana aşiq olan Nazır paşanın ən balaca qızı.
* **Nigar** — Aybən Ərman: musiqiçidir. Hüsaməddin, Şaban və Ramazan onu dəli kimi sevirlər. Məşuqu Kadırqalı Əşrəfdir.
* **Kadırqalı Əşrəf** — Dinçər Çəkməz: psixopatdır, insanları bıçaqlamaqdan həddən artıq zövq alır. Polis rəisi Hüsaməddin onu tuta bilməsə də, Şabanla Ramazan tutur.
* **Səlma** — Sevda Aktolqa: Nazır paşanın evində xidmətçidir. Şaban və Ramazan həm ona, həm də Nigara aşiq olurlar.
* **Binnaz** — Sevil Üstəkin: Hüsaməddinin arvadı, Nazır paşanın ortancıl qızı.
* **Yunus kapitan** — Şövkət Altuğ: söhbətləri çox uzadan, buna görə də Şabanla Ramazanın başına bəla olan Nazır paşanın digər kürəkəni.
* **Yunus kapitanın arvadı** — Gülər Öztən: Nazır paşanın ən böyük qızı. Ramazana almazı Binnazın oğurladığı deyir. Buna görə də Binnaz ona çox əsəbləşmişdi. Həm də çox qeybətcildir.
* **Nəşət** — Nəcdət Yaxın: Nazır paşanın qardaşı. Gözləri çox zəif görür və tez-tez qadınları narahat edir. Həm də Səlmaya aşiqdir.
* **Sünnətçi Sumrullah Canyakmaz** — İhsan Yüce: Şabanı sünnət etmək üçün çağırılan sünnətçi.
* **Polis** — Ergin Orbey: Hüsaməddin tərəfindən səhvən öldürüldü.
*

## İstinadlar
Katakalon Kekavmen

**Katakalon Kekavmenos** (; ; ) — erməni əsilli Bizans komandiri və Anionun (Aninin) təkfuru.

Katakalon Kekavmenos Koloneyada (Qarahisarda) doğuldu və məşhur hay əsilli Katakalon nəslinin nümayəndəsi idi. 1040-cı ildə Messina şəhərini müsəlmanların hücumundan qorudu.

1045-ci ildə İberiya femasının (günümüzdə Ermənistan və Gürcüstanın bir hissəsi) Bizansa daxil edilməsi ilə İmperator IX Konstantin Monomax tərəfindən Anionun (Aninin) təkfuru təyin edildi və Səlcuqlular ilə savaşlarda orduda komandirlik etdi. 1070-ci ildə Aninin Alparslan tərəfindən fəth edilməsi ilə vəzifədən uzaqlaşdırıldı. 1079-cu ildə ölüb.

## Kinoda
Oyanış: Böyük Səlcuqlu serialının davamı olan  serialında Katakalon Kekavmeni Toprak Sergen canlandırır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bektaş xan Türkman

**Bektaş xan Türkman** və ya **Kaxetiyalı Bektaş xan** (? - ö. 1615) — Səfəvi dövlətinin hərbi xadimi və Kaxetiyanı idarə etmək üçün təyin olunmuş ilk Qızılbaş.

## Həyatı
Bektaş xannı atası nüfuzlu Qızılbaş əmirlərindən olan Məhəmməd xan Türkman, anası isə Kaxetiyanın hakimi olan II Aleksandrın qızıdır. II Aleksandr eyni zamanda Konstantinin atasıdır və Konstantin də Bektaşın bacısı ilə evlənmişdir. Beləliklə, Konstantin və Bektaş həm qayın-kürəkən olmaqla yanaşı, həm də dayı-bacı oğlu olmuşdurlar. Professor Hirotake Maedaya görə, bu cür evliliklər Şah I Abbasın siyasəti nəticəsində meydana gəlmişdir. Belə ki, şahın siyasətinin məqsədi gürcü və Qızılbaş elit ailələri arasında evliliklər meydana çıxarmaqla, qan qohumluğu yaratmaq idi. Ənənəvi olaraq Təbriz hakimliyi edən Türkman tayfası mənsubu olan Bektaş Şah I Abbasın əmri ilə Kaxetiyaya göndərildi. Onu bu təyinat zamanı Şahzadə Konstantın və Türkamn tayfasından olan döyüşçülər müşayiət edirdi. Bu hadisə 1604-1605-ci illərdə baş vermişdir.   

Kaxetiyadakı cərəyan edən sonrakı hadisələr fonunda Konstantin öz atası olan Kral II Aleksandrı və Şahzadə Georgini öldürdü. Bundan sonra qısa müddətli də olsa, krallıq etdi. Lakin tezliklə gürcülər ona qarşı üsyan qaldırdılar və üsyan nəticəsində Konstantin öldürüldü. On il sonra Şah I Abbas özünün komandanlığı ilə gürcülər üzərinə cəza yürüşlərinə başladı. Kartli və Kaxetiyaya olan bu yürüşlərdən sonra Bektaş xan Kaxetiyanın Qızılbaş olan ilk hakimi təyin edildi.   

1615-ci ildə Səfəvilər əleyhinə yeni bir üsyan baş verdi. Üsyan nəticəsində Bektaş xan üsyançılar tərəfindən qətlə yetirildi.

## Həmçinin bax
* Peykər xan İyirmi Dörd

## Ədəbiyyat
* 

## İstinadlar
Aerosəpin

**Aerosəpin** — təyyarə və ya vertolyotdan xüsusi aparatlar ilə toxum (qum vələmiri və başqa ot toxumları) səpilməsi. Bəzi kol və ya iynəyarpaqlı ağacların dibini, Mərkəzi Asiya səhralarında qumları, saksaul köklərini torpağa bərkitmək üçün istifadə edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* US Fish & Wildlife on aerial seeding
* Ohio State University paper on aerial wheat seeding
* "Bombing The Desert With Seed." *Popular Mechanics*, October 1947, p.&nbsp;165–168, detailed article on post WW2 aerial seeding.
Aerostatika

**Aerostatika** — hidroaeromexanikanın bölməsi. Burada qaz mühitlərin, xüsusən atmosferin tarazlıq şərtləri öyrənilir. Aerostatika havada hərəkət edən cismə təsir göstərən qaldırıcı qüvvə və hündürlükdən asılı olaraq atmosfer təzyiqini tədqiq edir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
*
Aerosüzgəc

**Aerosüzgəc** — çirkabı bioloji üsul ilə təmizləyən qurğu. Biosüzgəcdən fərqli olaraq aerosüzgəcin süzgəc qatı hündürdür (4 metrə qədər). Yüksək oksidləşdirmə imkanını təmin edən süni ventilyasiya qurğusu var. Su çoxlu yarığı olan dibdən su sürgüsünə və ya havanın kənara çıxmasının qarşısını alan analoji qurğuya süzülür. Təmizlənmiş maye ikinci durulducuya (çökdürücüyə) daxil olur. Aerosüzgəcin ölçüsü çirkli suların həcmindən, tərkibindən, konsentrasiyasından və təmizlənmə dərəcəsindən asılıdır. Hava ventilyatorlar vasitəsilə 200 mm su sütunu təzyiqi altında verilir. Sutka ərzində 1 m3 həcmə 5 m3-ə qədər çirkli su qəbul edir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*
Aerotenk

**Aerotenk** və ya **aerotank** ( – «hava» +  – «çən») — çirkabı bioloji üsul ilə təmizləyən qurğu. Beton və ya dəmir-betondan çən şəklində hazırlanır. Çənin içərisində bir neçə sıra arakəsmə olur. Arakəsmələr arasındakı dəhlizin eni 8—10 metr, uzunluğu 150 metrə qədər və hündürlüyü 4–5 metrdir. Təmizləmə prosesi çirkaba aktiv lil qatmaq və eyni zamanda fasiləsiz hava verməklə gedir. Maye qarışığı axarkən tərkibindəki üzvi çirkabı aktiv lildəki mikroorqanizmləri oksidləşdirməklə təmizləyir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Wastewater Lagoon Systems in Maine
* Aerated, Partial Mix Lagoons (Wastewater Technology Fact Sheet by the United States Environmental Protection Agency)
* Aerated Lagoon Technology  (Linvil G. Rich, Professor Emeritus, Department of Environmental Engineering and Science, Clemson University)
Aeroterapiya

**Aeroterapiya** ( – "hava" +  – "müalicə") və ya **hava müalicəsi** — açıq havada müalicə. Aeroterapiya orqanizmi oksigenlə təmin edir və xarici mühit temperaturunun təsirinə müqavimətini artırır. Aeroterapiya günəş şüaları ilə müalicə və talassoterapiya (dənizdə çimməklə müalicə) ilə birlikdə iqlim müalicəsinin bir hissəsidir. Təbii şəraitdə oksigenlə zənginləşmiş, tərkibində dəniz suyu elementlərinin faydalı ion qarışığı, yaxud bitkilərin həyat fəaliyyəti məhsulları olan havada aeroterapiya xüsusilə faydalıdır. Havada olma müddəti hava şəraitinə, sağlamlıq vəziyyətinə görə müəyyən edilir və gün ərzində 1–2 saatdan, tədricən, 12–24 saata qədər uzadılır. Aeroterapiya su proseduraları ilə birlikdə yaxşı nəticə verir. Aeroterapiya istilik mübadiləsini və termotənzimləməni qaydaya salır, qanın oksigenlə təchizini yaxşılaşdırır, iş qabiliyyətini yüksəldir, orqanizmi möhkəmlədir. Kəskin iltihab və ya temperaturla keçən xəstəliklərdə aeroterapiya zərərdi.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Griffin, W. A. The Open-Air Treatment of Tuberculosis : [англ.] // Boston Medical and Surgical Journal. — 1906. — Vol. 154 (15 March). — P. 288–291. — doi:10.1056/NEJM190603151541103.
* Rankin, G. The Open-Air Treatment of Tuberculosis : The "Dreadnought" hospital, Greenwich : [англ.] // BMJ. — 1902. — Vol. 1, no. 2142 (18 January). — P. 152–153. — doi:10.1136/bmj.1.2142.152. — PMID 20760000. — PMC 2511745.
* Altitude therapy at the sanatorium for the treatment of tuberculosis : [англ.] : [арх. 11 ноября 2019] // Universität Zürich. — 2019. — 28 October.

## Xarici keçidlər
* Сауэр, Дж. Аэротерапия : из кн. "Аэротерапия против Туберкулеза" / Пер. с англ. Н. Д. Фирсовой. — 2018.
İqlim müalicəsi

**İqlim müalicəsi** və ya **klimatoterapiya** — müalicə və profilaktika məqsədi ilə iqlim amillərindən istifadə. Xarici iqlim şəraiti və yerli iqlimin xüsusiyyətləri tibbi klimatologiyada və patoloji fiziologiyada istifadə olunur. Klimatoterapiyada relyefin yeri, hündürlük, havanın temperaturu, atmosfer təzyiqi, küləyin gücü, küləyin istiqaməti, buludluluq, günəş radiasiyasının sıxlığı, landşaft xüsusiyyətləri mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Klimatoterapiya həm xəstə üçün adi iqlim şəraitində (ölkə kurortlarında, istirahət evlərində, yerli klinikalarda), həm də xüsusi iqlim klinikalarında həyata keçirilə bilər. Dağ iqlimi tənəffüs və damar sistemlərinə güclü təsir göstərir, maddələr mübadiləsini stimullaşdırır. Səhra iqlimi vərəm xəstəliyini müalicə etmək üçün istifadə edilə bilər, yarımsəhra iqlimi isə böyrək xəstəliklərinə faydalı təsir göstərir.

## İstinadlar
Aerofotoaparat

**Aerofotoaparat** — peykdən, təyyarədən, vertolyotdan və s.-dən Yer səthinin, onun obyektlərinin fotoşəklini çəkmək üçün optik cihaz.

Aerofotoaparatın əsasən iki növü olur: topoqrafik aerofotoaparat, kəşfiyyat aerofotoaparatı. Aerofotoaparat bir və çoxobyektivli olur. Çəkilən obyektin uzaqlığı, təyyarənin sürətlə uçması və ləngərlənməsi aerofotoaparatın quruluşunda bəzi uyğunlaşmanın olmasını tələb edir. Aerofotoaparatı ilk dəfə Birinci Dünya müharibəsi illərində (1914–1918) rus mühəndisi Vladimir Potte ixtira etmişdir. Aerofotoaparatın obyektivi optik sistemdən ibarətdir. Fotoşəklin yüksək keyfiyyətli və mükəmməl olmasını təmin edir. Aeroşəklin miqyası uçuşun yüksəkliyindən əlavə, Aerofotoaparatdakı obyektivin fokus məsafəsindən də asılıdır. Böyük sürətlə üçan təyyarədən çəkilmiş aeroşəkildə təhrif olmaması üçün müasir aerofotoaparat obyektivi saniyənin 1/100–1/500 və daha kiçik hissəsi qədər açan sürgü ilə təchiz olunur. Aerofotoaparatın optik oxunu təyyarənin vəziyyətindən asılı olmayaraq, mümkün qədər şaquli vəziyyətdə saxlamaq üçün xüsusi giroskopik sistemdən istifadə edilir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
*
Azərbaycan iqtisadiyyat nazirlərinin siyahısı

**Azərbaycan iqtisadiyyat nazirlərinin siyahısı** — 28 may 1918-ci ildən sonra ölkədə respublika quruluşu təyin edilmişdi, bu vaxtdan başlayaraq Azərbaycanın iqtisadiyyat nazirləri bu siyahıda göstərilib. Bu məqalədə Azərbaycanın iqtisadiyyat nazirləri (müxtəlif dövrlər və müxtəlif titullarla) sıralanmışdır.

## Siyahı

## Qeydlər

## İstinadlar
Duxa türkləri

**Duxa türkləri** — Türk etnosunun ən qədim izlərini özündə barındıran, hal-hazırda dili və kültürü məhvolma təhlükəsi ilə üzləşən, “maral adamlar” deyə tanınan duxalar təxminən 500 nəfərdən ibarət  yarımköçəri türklərdir. Duxalar Monqolustanın şimalında Tuva Respublikası ilə həmsərhəd olan Xövsgöl əyalətinin Tsaaqan-Nuur bölgəsində yaşayırlar. Onların bir qismi Xövsgöl əyalətinin şimalında, bir qismi Tsaaqannur qəsəbəsində və bir qismi isə tayqalarla əhatələnmiş meşəlik bölgələrdə yaşayırlar.

## Mənbə
* Duxa türkləri
Raspberi adası

**Raspberi adası** () — Kadyak arxipelaqının bir hissəsi olan Alyaska körfəzindəki bir ada, inzibati cəhətdən ABŞ-nin Alyaska ştatının Kadyak-Aylend borosuna aiddir. 
## Coğrafiya
Adanın uzunluğu 28&nbsp;km, eni 5 ilə 12 kilometr arasında dəyişir, sahəsi 192&nbsp;km²-dir. Ən yüksək nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 1000 metr yüksəklikdədir. Kadyak adasına 3,2&nbsp;km, Afoqnak adasına 0,9&nbsp;km, materikə isə 48&nbsp;km-dir.

## Tarix
Ada 19-cu əsrin əvvəllərində Alyaskanın rus tədqiqatçıları tərəfindən kəşf edilmişdir. Leytenant Mixail Muraşev 1839-cu ildə adaya "Malinovı və ya Severnı" adını verir. Kapitan Yuri Lisyanski 1814-cü ildə onu öz xəritələrində adanı Severnı, 1852-ci ildə isə Mixail Tebenkov Böyük  Malinovı kimi qeyd etmişdir. Xəz tədarükçüləri dəniz samurlarını tamamilə məhv edirlər. Bu xəz tədarükçülərinin çoxu burada məskunlaşırlar. 20-ci əsrin əvvəllərində adada bir neçə kiçik konserv zavodu fəaliyyət göstərir, lakin sonradan onlar bağlanılır. Bu da xüsusən Port Veykfild qəsəbəsinin tərk edilməsinə səbəb olur. 1915-ci ildə adanın sahilində qızıl tərkibli konsentrat aşkar edilmiş, lakin 1935-ci ildən sonra orada heç bir işlənmə aparılmamışdır. İndi orada olmuş tikililərdən yalnız bir neçə ev salamat qalıb ki, orada adaya balıq tutmaq, ov və ya kayak üçün gələn turistlər yaşayır.
## Digər faktlar
2000-ci il siyahıyaalınmasına görə, adada 4 nəfər daimi əhali yaşamışdır. Adanın sakinləri elektrik enerjisini yerli axınlarda quraşdırılmış mini su elektrik stansiyalarından istifadə edərək alırlar.

## Mənbə
* Adanın rəsmi saytı 
## İstinadlar
Vudi adası (ABŞ)

**Vudi adası** () — Alyaskanın Kadyak adasından 4,2 kilometr şərqdə yerləşən ada. Ada Çinyak körfəzində yerləşir. Burada əvvəlcə özlərini Tanqirnarmiut adlandıran aleutlar yaşayırdı. Onların bu ərazidə mövcudluğu min il olaraq qiymətləndirilir. 1784-cü ildə rus qabaqcıl araşdırmaçıları Vudi adasında ticarət koloniyası qururlar. Bu koloniya 1894-cü ildə ABŞ Poçt Xidməti tərəfindən qeyd olunmuş və uzun illər əsas sahil ticarət məntəqəsi olmuşdur. Vudi adası tarixi və arxeoloji bölgəsi 2015-ci ildə ABŞ-nin Milli Tarixi Yerlər Reyestrinə daxil edilmişdir. 
## Təsvir
Vudi adası ABŞ-nin Alyaska ştatının cənubundakı Alyaska yarımadasının şərqində yerləşən Kodiak arxipelaqının bir hissəsidir. Sahəsi 13,1&nbsp;km² olan ada uzun müddət balina ovu və balıqçılıq məhsulları ticarətini inkişaf etdirən Aleutlar tərəfindən məskunlaşılmışdır. 18-ci əsrdə adaya ilk dəfə rus tədqiqatçıları ayaq basır, lakin yerli əhali rusların yaşayış məntəqələri qurmaq cəhdlərinə uğurla müqavimət göstərir. Zaman keçdikcə ruslar aleutların yaxınlığında məskunlaşmağa və ticarət əlaqələri qurmağa nail olurlar. Fiziki vəhşiliklərə əlavə olaraq, rus köçkünləri əvvəllər yerli əhaliyə məlum olmayan xəstəlikləri bölgəyə gətirirlər. Bu sonradan vaxtaşırı epidemiyaların yayılmasına səbəb olur . 1805-ci ilə qədər adada yalnız 54 yerli sakin yaşayırdı. 1837-ci ildə ruslar tərəfindən zorla sıxışdırılan təxminən aleutlara aid yeddi  yaşayış məntəqəsi var idi. Missioner Ernest və İda Rosko tərəfindən 1893-cü ildə Vudi adasında Baptist kilsəsi qurulur. Onlar tez-tez uşaqları valideynlərindən zorla götürdükləri bir sığınacaq yaradırlar, bu da adanın yerli əhalisi ilə münaqişələrə səbəb olur. Həmçinin baptist missionerlər öz kilsə idealarını yaymağa başlayırlar, bu da uzun illər ruslar tərəfindən pravoslavlığa yönəldilmiş aleutlar arasında çaşqınlığa səbəb olur. XX əsrin əllinci illərində Amerika Baptist kilsəsi adada bu gün də fəaliyyət göstərən dini yay düşərgəsini tikir. 1960-cı illərdə Vudi adasında dövlət məktəbi bağlanır və yerli uşaqlar Kadyak adasında məktəbə getməyə başlayır. Buna baxmayaraq, bir çox sakin 1970-ci ildə bərə xidməti dayandırılana qədər adada yaşamağa davam edir. Bundan sonra insanlar Kadyak adasına köçməyə başlayır. Bu gün Alyaska Dövlət Parkına məxsus səhra istisna olmaqla, Vudi adasındakı torpaqların əksəriyyəti özəl mülkiyyətdədir. Burada ictimai nəqliyyat yoxdur. 
## İstinadlar
Səidə Sultan

**Səidə Sultan** (*doğum adıyla: Səidə Əli qızı Sultanova*; d. 9 mart 1983, Bakı) — azərbaycanlı müğənni

## Həyatı
Səidə Sultan 1983-ci il mart ayının 9-da Bakı şəhəri Nizami rayonunda anadan olmuşdur. 272 saylı orta məktəbdə 1989-2000-ci illər orta təhsilini almışdır. 2001-ci ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin Vokal fakültəsinə daxil olub və 2006-cı ildə bakalavr dərəcəsi ilə təhsili bitirmişdir.
## Karyerası
İlk dəfə 2000-ci ildə Pöhrə müsabiqəsində, 2001-ci ildə isə Bakı Payızı müsabiqəsində iştirak etmişdir və hər iki müsabiqənin laureatıdır. İlk ifa etdiyi mahnısı Popuri və bəstəsi Vasif Adıgözəlovun olan Naz-Naz ifası olmuşdur. 2001-ci ildə "İkisi bir boyda" xalq mahnısı, 2008-ci ildə "Sən idin", 2012-ci ildə "Hərdən arada", 2013-cü ildə "Gecələr" mahnılarını ifa edərək populyarlıq qazanmışdır. 2008-ci ildə ilk "Bir inci" adlı solo albomunu buraxmışdır. 2001-2003 illər solo karyerasına başlamış, 2002-ci ildən 2006-ci ilədək bəstəkar Vaqif Gərayzadənin yaratdığı və bədii rəhbərlik etdiyi W-Trio pop qrupunun vokal solisti olmuşdur. 2007-ci ildən hazırkı günədək solo fəaliyyət göstərməkdədir.

2015-ci ildə Space TV-də Əsl Şou verilişinin aparacısı olmuşdur.

## Diskoqrafiya

## Videoqrafiya

## Şəxsi həyatı
2023-cü ilin sentyabr ayında ailə qurmuşdur.Toy yalnız xanımların iştirakı ilə keçirilmişdir. Övladı yoxdur.
### Ailəsi
*Anası Svetlana Sultanova pedaqoqdur, uşaq bağçası müdiri vəzifəsində çalışır.
*Atası Əli Sultanov isə fərdi sahibkar olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər