open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dravidlər

**Dravidlər** - dravid dillərində danışan xalqlar qrupu. Əsasən, Cənubi Asiyada (Hindistan, Pakistan və Şri-Lankada ; ayrı-ayrı qruplar Banqladeş və Nepalda) yaşayırlar. Dravidlər dünyanın ən qədim və inkişaf etmiş sivilizasiyalarından biri olan Hind vadisi sivilizasiyasının yaradıcıları hesab olunur. Bu sivilizasiyanın mədəniyyətində və mifologiyasında dravid elementləri aydın görsənir.. Dravid xalqları digər hind xalqlarından xarici görünüşünə görə çox fərqləndiyinə görə alimlər onları ayrıca dravid irqinə və ya Cənubi Hindistan irqinə aid edirlər.

Dravid xalqlarından olan teluqular və tamillər Hindistanın iki nəhəng kinoindustirayasının yaradıcıları hesab olunur: Tollivud (teluquq dilində) və Kollivud (tamil dilində). Kino məhsullarının sayına görə onlar artıq Bollivudu üstələmiş. Dravidlərin daha çox yaşadığı Cənubi Hindistanın iki şəhəri: Banqalor və Heydərabad Hindistanın əsas elmi və industrial mərkəziləridir. Heydərəabad  və Banqalor bir biri ilə hind silikon vadisi adı uğrunda mübarizə aparır. 

## Ümumi məlumat
left|thumb|Dravid xalqlarının yayıldığı ərazilər
Şimali, mərkəzi və cənubi dravidlərə ayrılırlar. Şimali Dravidlərə Pakistan, Əfqanıstan, İran və Türkmənistanda brahuilər, Şimal-Şərqi Hindistan, Banqladeş və Nepalda oraonlar (kurukh dilində danışırlar), Şimal-Şərqi Hindistanda (Çhota-Naqpur yaylası, Racmahal yüksəkliyi, Şilonq yaylası) maltolar və paharilər (malto dilində danışırlar); mərkəzi dravidlərə (Mərkəzi Hind silsiləsi, Vindhya, Satpura dağları, Mahadeo çayı vadisi) qondlar, khondlar, koyyalar, penqolar və s. aiddir. Cənubi dravidlərə (Dəkkən yaylası, Qərbi və Şərqi Qat dağları, Malabar və Kormandel sahilboyu) Hindistanın iri etnik birlikləri ilə yanaşı, (1953-56-cı illərdə ərazilərində Tamilnad, Kerala, Andhra-Pradeş və Karnataka “dil ştatları” yaradılan teluqular, tamillər, malayalilər və kannaralar, tamillər həmçinin Şri-Lankanın şimalm. rayonlarında məskunlaşmışlar) adivasilər qrupundan kiçik tayfalar: kodaqular, todalar, kotalar, irulalar, tulular, kurumbalar, koraqalar, çençular, kaykadalar və s. daxidir.

Cənubi dravidlər sıx məskunlaşmışlar və öz ərazilərində əhalinin əksəriyyətini təşkil edirlər, qalanları isə qeyri-dravid xalqlar ilə əhatələnmiş anklavlarda yaşayırlar. Cənubi Asiyada dravidlərin sayı 210-220 mln. nəfərdir (2004). XIX-XX əsrin əvvəllərindən dravidlərin bir neçə milyonu həmçinin Cənub Şərqi Asiyada (Malayziya, İndoneziya, Sinqapur və s.), Sakit və Hind okeanlarının adalarında, Cənubi və Cənub Şərqi Afrikada yaşayır. 

Antropoloji cəhətdən cənubi dravidlərin çoxu dravid irqinə, şimali və mərkəzi dravidlər hind-Aralıq dənizi irqinə aiddir. Bütün dravidlərdə, xüsusilə Şimali və Şimal-Şərqi Hindistanda yaşayanlarda vedda irqi və Avstraliya irqinin cizgiləri müşahidə olunur.

## İstinadlar
Döyüşdə yaralanma

**Döyüşdə yaralanma** () — müharibə zamanı döyüş bölgəsində həlak olmayan, lakin yaralanan döyüşçülərin təsviri. Tipik olaraq bu, müvəqqəti və ya daimi olaraq silah gəzdirməyə və ya döyüşməyə davam edə bilməyəcəyinizə işarədir.

ABŞ ordusu üçün *WIA*-ya qoşulmaq ümumiyyətlə bənövşəyi ürək təyin edilməsinə səbəb olur, çünki medalın məqsədi (ən yüksək mükafatlardan biri, ABŞ hökuməti tərəfindən rəsmi olaraq verilmiş hərbi və ya mülki şəxs) döyüşdə ölmüş, əlil və ya yaralananları tanımaqdır.

## NATO-nun tərifləri
### Döyüşdə yaralı
Xarici bir agent və ya səbəb üzündən bir xəsarət alan zaman döyüşdə öldürüləndən xaric itki. Termin, hər hansı bir yara və digər yaralanmaları əhatə edir, bədənin bir deşmə olub olmadığını, nüfuz edən və ya deşilmiş bir yarada olduğu kimi, ya da kontuziya edilən yarada olduğu kimi; bütün qırıqlar, yanıqlar, partlayışlar, bioloji və kimyəvi müharibənin bütün təsiri, toionlaşdırıcı şüalanma və ya hər hansı digər dağıdıcı silah və ya agent təsiri.

### Döyüşdə alınan yaralardan ölüm
Müalicə müəssisəsinə çatdıqdan sonra döyüşdə alınan yaralar və ya digər xəsarətlər nəticəsində ölən döyüş itkisi. ABŞ-də istifadə olunan qısaltma DOW, NATO isə DWRIA-dır.

## İstinadlar
Han (dəqiqləşdirmə)

* Han-Banax teoremi – riyazi teorem
* Han sülaləsi – Çin xanədanı
* Han xalqı – Çinin və dünyanın ən böyük xalqı
* Han (çay) – Çində axan çay

## Həmçinin bax
* Han
* Xan (dəqiqləşdirmə)
Sind milliyyətçiliyi

**Sind millətçiliyi -** Sind Millətçilik hərəkatı kimi də tanınır (Sind dilində: **سنڌي قومپرستي يا سنڌي قومي تحريڪ**). Bu hərəkat başlanğıcını 1950-ci illərdən götürür. 1971-ci ildə Banqladeş müstəqilliyini əldə etdikdən sonra Qulam Murtaza Şah Syed  millətçiliyə yeni istiqamət verdi və 1972-ci ildə "Jeay Sindh Mahaz"-ın əsasını qoydu. O, Sindudeş ideyasını təqdim edirdi. Bu ideya sindlilər üçün ayrıca vətən, yəni müstəqillik tələb edirdi. Qulam Murtaza Şah Syed müasir Sind millətçiliyinin banisi hesab olunur. 

## Millətçilik hərəkatı

### Sindin ümumi müstəqilliyi
Sind millətçilik hərəkatının tələbləri içərisində geniş mədəni, iqtisadi və siyasi hüquqlardan siyasi muxtariyyətə və Pakistandan birbaşa ayrılmağa, Sindudeş adlanan müstəqil dövlət yaratmağa qədər tələblər var idi. Bu tələblər 1972-ci ildə Qulam Murtaza Şah Syed tərəfindən irəli sürülmüşdür ki, Sind separatçı qüvvələrinə Pakistandan Sindin ayrılmasına dəstək olsun. 1972-ci ildə Sind millətçiliyinin banisi Qulam Murtaza Şah Syed "Jeay Sindh Mahaz (JSM)" təşkilatının əsasını qoydu. Sonradan JSM bir çox qollara ayrıldı. Əsasən Qulam Murtaza Şah Syedin də təklif etdiyi kimi sind millətçiliyinin müxtəlif siyasi analoqlardan əsasən ikisi - JSQM və JSMM siyasi mübarizəyə, sind millətçilərinin bir digər fraksiyası olan və qara siyahıya daxil edilən Sindudeşin Azadlıq Ordusu terror təşkilatı isə Sindin Pakistandan tam azad edilməsi və Sindudeşin yaradılmasında silahlı mübarizəyə inanır.  

### 1940-cı il bəyannaməsinə görə Sind üçün hüquqlar
Sind əyalətində bir çox millətçi partiyalar, separatçı millətçi partiyalar istisna olmaqla sind xalqının hüquqlarının 1940-cı il Lahor qətnaməsinə müvafiq olaraq Pakistan çərçivəsində həllini tələb edir. Bu qətnamə 1940-cı ilin 23 martında “Britaniya Hindistanının Müsəlman Liqasının” 27-ci sessiyası zamanı qəbul edilib. Sonradan Hindistan milli konqresi bu sənədi rədd etsə də, bu sənədlə Pakistan müstəqillik yolunda ilk tutarlı addımı atıb. Qətnamə Britaniya Hindistanının süqutuna səbəb olub. Lahor qətnaməsinin qəbulu günü Pakistanda milli bayram kimi qeyd olunur. 

Bu qətnaməni əsas tutaraq çıxış edən əsas tərəfləri Rəsul Buksom Palionun rəhbərliyi altında əvvəllər G.M.Sayedlə birgə işləmiş, Sayedin sindlilər üçün ayrıca vətən tələb etməsinə görə ondan ayrılan Avami Texrik, Sind Birləşmiş partiyalarına rəhbərlik edən Sayedin nəvəsi Sayed Cəlal Mehmud Şah və Qadir Maqsi rəhbərliyi altında Sinda Taraki Pasandi partiyası təşkil edir. 

## Həmçinin bax

* Sind əyaləti
*Qulam Murtaza Syed

## İstinadlar
Dil ordu və donanmalı dialektdir

**Dil ordu və donanmalı dialektdir** () – dillə dialekt arasındakı fərqləndirmə haqqında istehzalı ifadə. Bu ifadə sosial və siyasi şəraitin yaratdığı şəraitin cəmiyyətin dil və ya dialektin statusuna təsirini vurğulayır. Bu ifadə sosiolinqvist və idiş mütəxəssisi Maks Vaynrayx tərəfindən məşhurlaşdırılmışdı. O, bu ifadəni mühazirə verdiyi auditoriyada bir nəfərdən eşitmişdi.

## Tarixi
İfadə idiş dili üzrə ixtisaslaşmış alim Maks Vaynrayxla əlaqələndirir. O, ifadəni idiş dilində ifadə etmişdir:

Bu ifadə ilk dəfə Vaynrayxın *"Der YIVO un di problemen fun undzer tsayt"* () adlı məqaləsində işlədilmişdir. Məqalə 5 yanvar 1945-ci ildə bir konfransda təqdim edilmişdir. Vaynrayx ifadənin ingilis dilində versiyasını açıqlamamışdır. Məqalədə Vaynrayx ifadənin yaranma tarixçəsini belə açıqlayır:

Sosiolinqvist və iddiiş dili mütəxəssisi Coşua Fişmenin sözügedən dinləyici olduğu iddia olunsa da, iddia sübut olunmayıb.

Randolf Kvirk ifadəni dəyişdirərək "Dil ordu və bayraqlı dialekt"dir ifadəsini də yaratmışdır.

## Həmçinin bax
* Ausbaum-paradiqma

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* Alexander Maxwell (2018). When Theory is a Joke: The Weinreich Witticism in Linguistics (pp 263-292). *Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft*. Vol 28, No 2.
Dyan krallığı

**Diyen**, **Dyan** (; , *Den*, *Ten* və ya *Tien*) - e.ə. IV—e.ə. II əsrlərdə indiki Quyçjou, Sıçuan və Yunnan əyalətlərinin Tunsin, Kunmin, Siçan, Dali qəzalarında, Çin Xalq Respublikası hüdudlarında mövcud olmuş dövləti qurum. Dövlət Diyen və ya Kunmin gölünün yerləşdiyi yaylada mövcud olmuş. Diyenlilər öz ölülərini qəbrlərdə basdırmışdılar. Diyen dili ehtimal olunur ki, tibet-birma dillərindən biri olmuş.

## Ümumi məlumat
Çin mənbələrində sinan-i və mimo kimi məlum olan, bir sıra tədqiqatçı tərəfindən müasir itszuların əcdadı hesab edilən eyniadlı qrup, yaxud tayfa ittifaqı tərəfindən yaradılmışdır. Çin tarixi əsərlərində Diyeni Çu çarlığının hökmdarı Vey-vanın [e.ə. 339-328] qardaşı Çjuanszyaonun adı ilə bağlayırlar. Çjuanszyao hərbi yürüş zamanı işğal olunmuş vilayətdə qalmış və diyenlilərin vanı titulunu qəbul etmişdi. Diyenin maddi mədəniyyət abidələri, əsasən, Şiçjayşan (e.ə. IV əsr - eramızın I əsrinə aid məzarlığın adı ilə adlandırılmışdır) arxeoloji mədəniyyəti ilə təmsil olunur. Diyendə metallurgiya istehsalı inkişaf etmiş, əmək alətləri və silahlar tunc və dəmirdən hazırlanmışdır. Diyendə böyük bürünc barabanlar istehsal olunurdu və bu barabanlardan döyüşlərdə istifadə olunurdu. Bundan başqa xüsusi ritual dəfn mərasimlərində də barabanlar çalınardı.

Əhali əkinçilik və maldarlıqla məşğul olmuşdur. Əyanlara məxsus dəfn yerlərindən Donqşon mədəniyyətinə məxsus tunc məmulatlar, həmçinin Skif-Sibir heyvani üslubunun əlamətlərini özündə əks etdirən heykəllər aşkarlanmışdır. Məmulatların bəziləri Minusa çuxuru, Altay, Kubanboyu və Donboyundan tapılmış məmulatlarla müqayisə edilə bilər. Tunc məmulatlar və heykəlciklər üzərindəki rəsmlərə görə sosial bərabərsizlik etnik diferensiasiya ilə bağlı idi: hakim təbəqələr, ehtimal ki, İran mənşəli işğalçıların, sadə xalq və qullar isə tabe edilmiş xalqların nəsilləri idilər.  Diyenlilər öz çarlarını Şiçjayşanda dəfn edirdilər. Qəbrlər xüsusi damğa ilə işarələnirdi: *Diyen çarının möhürü.* Möhür xüsusi şiriftlə yazılır və qızıl olurdu. E.ə. 109 ildə Diyen Çinin Han imperiyasının tərkibinə qatılmışdır. Nəticədə Diyen ərazisində İçjou komandanlığı yaradılmışdır. Diyenlilər isə tədricən çin han mədəniyyətinə assimiliyası olunmuş. Diyenlilər və onların nəsilləri e.ə. 86-cı ildə, eramızın 8, 42 və 176 illərində Çin ağalığına qarşı üsyanlar qaldırmışdılar.

## İstinadlar
Frid Oskar

**Frid (Fried) Oskar** () — alman dirijoru, bəstəkar. 1904-cü ildən Berlində Musiqi həvəskarları cəmiyyəti və Müğənnilər ittifaqının rəhbəri olmuşdur. Frid Sovet Rusiyasına gəlmiş ilk əcnəbi dirijordur. 1922-ci ildə V. İ. Leninlə görüşmüş, bu görüş onun gələcək həyatına həlledici təsir göstərmişdir. 1931-ci ildən SSRİ-də yaşaməşdır. 1940-cı ildə SSRİ vətəndaşlığını qəbul etmişdir. Frid Oskar bir sıra orkester, xor,vokal-instrumental əsərlərin müəllifidir.

## İstinadlar
Butan Milli Kitabxanası

**Butan milli kitabxanası** (NLB) (dzonq-ke འབྲུག་རྒྱལ་ཡོངས་དཔེ་མཛོད, vayli, lat. *Druk Gyelyong Pedzö*) Butanın paytaxtı Tximpxuda yerləşir. Butanın zəngin mədəni irsini qoruyub saxlamaq məqsədi ilə 1967-cı ildə bu kitabxananın əsası qoyulmuşdur. Kitabxana Butan toxuculuq muzeyi yaxınlığındakı çayın sağ sahilində yerləşir.

## Tarixi
Butan Milli Kitabxanası 1967-ci ildə kraliça Aşi Puntso Çodenin (1911-2003) təşəbbüsü ilə yaradılmışdır. Əvvəlcə bu kitabxanada dəyərli mətnlərin çox da böyük olmayan kolleksiyası mühafizə edilmişdir. İlk əvvəl kitabxana Taşiço-dzonqa mərkəzi qülləsində yerləşirdi. Kolleksiyanın həcminin ölçüsünə görə kitabxana Tximpxuda Çanqanqkxa rayonunda xüsusi məkanda yerləşdirilmişdir. Layihə üzrə dzonqa ənənəvi üslubunda 4 mərtəbəli səkkiz guşəli kompleks inşa edilmişdir. Hökumət xarici səhmdarlları və investorları cəlb etmədən tikintini təmin edə bilmişdir.

23 noyabr, 1984-cü il tarixində Dilqo Kxentse Rinpoçe yeni məkanın təntənəli açılışını həyata keçirmişdir.

## Milli arxivlər
Əlavə ikimərtəbəli tikili 2004-cü ildən dövlət sənədlərinin mühafizə edildiyi milli arxivlərlə təchiz edilmişdir.  2000-ci ildə Danimarka ilə əldə olunan razılığa görə arxivlər sənədlərin oddan qorunması, saxlanma şəraitini yaxşılaşdırmaq, xüsusilə də materiallar üçün lazım olan temperatur və rütubəti tələb olunan səviyyədə qoruyub saxlamaq üçün müasir təchizatla təmin edilmişdir.

Milli yaddaş bankında köhnə sənədlər, məktublar və fotoqrafiyaya aid dəyərli mənbələr var. Bu fotoqrafiyanın bir hissəsi mikrofilmlərdən təşkil olunub.

Arxivdə mikrofilmlər istehsalı xidməti fəaliyyət göstərir. Kitabxananın təşəbbüsü ilə, o cümlədən də xüsusi sifariş əsasında kitablar və sənədlərin uzun müddətə təhlükəsizliyi təmin edilir.

Güman edilir ki, ölkənin adət ənənələrinin qoruyub saxlamaq məqsədilə audio və video səs yazısı bölməsi genişləndirilməlidir.

## Gələcək planlar
Milli arxivin 10 illik plaında ümummilli tədqiqatların aparılması planlaşdırılır ki, milli önəm kəsb edən sənədlər müəyyənləşdirilsin. Həm də bu tip sənədlərin hansı formada və vəziyyətdə qorunub saxlanıldığı müəyyən edilsin. Kitabxana bu yazılan sahibkarları və mühafizəçilərinə onları etbarlı şəkildə qoruyub saxlayaq üçün dəstək göstərir. Kitabxana rəhbərliyi həmçinin bütün ölkə üzrə audivizual sənədləşdirmə və tədqiqat aparılmasını təmin etmək xüsusi tarixi və audivizual bölmələr yaratmağı nəzərdə tutur.

## Direktorları
Butan Milli Kitabxanasına indiyə qədər rəhbərlik edən şəxslər aşağıdakılardırː

# Geshe Tshewang (1967-1973)
# Lopen Pemala (1973-1993)
# Sangay Wangchug (1993-1999)
# Mynak R.Tulku (1999-2004)
# Dorjee Tshering (2005-2007)
# Gyonpo Tshering (2007-2010)
# Harka B. Gurung (2010-cu ildən indiyə qədər)

## Xarici keçidlər

* Butan milli kitabxanasının rəsmi veb saytı 

## İstinadlar
Butan–Yaponiya münasibətləri

**Butan–Yaponiya münasibətləri** — Yaponiya və Butan arasındakı ikitərəfli münasibətlər. İki ölkə arasında diplomatik münasibətlər  28 mart 1986-cı ildə qurulmuşdur.

## Diplomatik nümayəndəliklər
Yaponiya Butandakı maraqlarını Hindistanın Yeni Dehlidəki bir səfirliyi vasitəsilə təmsil edir. 2014-cü ilin aprelinə qədər Yaponiya Thimphuda səfirlik açmağı planlaşdırdı. Butanda Yaponiya səfirliyinin açılmasının mümkün səbəblərindən biri Çinin bölgədəki təsirini önləmək məqsədi güdürü. Lakin maliyyə çatışmazlığı bu planların həyata keçirilməsinə mane ola bilər. 2017-ci ildə olan məlumata görə Yaponiya hələ Hindistandakı səfiri vasitəsilə Butandakı maraqlarını qoruyur.
## Qarşılıqlı səfərlər
[thumb|Butan kralı  (mərkəzdə), Butan kraliçası (solda) və Yaponiya şahzədəsi [Naruhito Yaponiya imperator sarayında, 16 noyabr 2011.]]
15-20 noyabr 2011-ci il tarixlərində Butan Kralı Ciqme Kxesar Namqyal Vangçuk və kraliça Cesun Pema Vanqçuk Yaponiyada dövlət səfərində olmuşdular. Bu zaman kral ailəsi ilə imperator ailəsi arasında görüşlər təşkil olunmuşdur.

1987-ci ilin mart ayında Yapon imperator ailəsinin Butana ilk ziyarəti gerçəkləşir. Bu zaman vəliəhd şahzadə Naruhitonun şəxsi ölkə təmsil olunur. İkinci ziyarət 1997-ci ilin mart ayında şahzadə Akişino və şahzadə Kiko tərəfindən gerçəkləşdirilir. Üçüncü ziyarət 2017-ci ilin iyun ayında şahzadə Mako Akişino Butana gələn zaman reallaşır. Bu ölkələri birləşdirən ortaq dəyərlərdən ən əsası hər ikisinin monarxiya olmasıdır.

## Fövqəladə hallarda yardım
Yaponiya Butana daşqınların nəticələrinin aradan qaldırılmasında köməklik etmişdir. Butan İqtisadiyyat Nazirliyinin Hidrometeoroloji Xidmətlər Departamentinin direktoru Karma Serinq, Yaponiyanın beynəlxalq əməkdaşlıq agentliyindən daşqınların itkisi və zərərini minimuma endirmək üçün daha ucuz və daha təsirli erkən xəbərdarlıq sistemini hazırlamaq üçün yardım aldığını söyləmişdir. Yaponiya hökuməti Himalay dağlarında da geoloji kəşfiyyat işləri aparır. Yaponiya agentliyi Butandakı işini 2016-cı ilə qədər bitirməyi planlaşdırırdı.
## Turizm
Butan yapon turistlər üçün məşhur bir tətil məkanına çevrilməkdədir. 2012-ci ilin əvvəlində Butan Turizm Şurası KİV-in icraçı nümayəndəsi Pxunso Qalyasen ölkəyə gələn yapon turistlərin sayının əhəmiyyətli dərəcədə artdığını və Yaponiya Butanın turizm sənayesi üçün ilk turist tədarükçüsü olmağa yaxın olduğunu qeyd etmişdir. Ayrıca Butana gələn yapon turistlərinin sayında kəskin bir artım kral JCiqme Kxesar Namqyal Vangçuk və kraliça Cesun Pema Vanqçuk Yaponiyaya rəsmi səfər etməsindən sonra meydana gəldiyini qeyd etdilir. 2011-ci ildə 7,000 yapon Butanı ziyarət etmişdir. Nəticədə Yaponiyan Butanın ikinci böyük turizm ortağı olmuşdur.

## İstinadlar
Məhəmmədqulu xan Şamlı

**Məhəmmədqulu xan Şamlı** () — Şamlı tayfasından olan bir türkmən zadəgan, bir müddət Səfəvi şahı Sultan Hüseyninin (1694-1722) 1721-ci ildən 1722-ci ilədək baş vəziri vəzifəsini icra etdi. Onu Fətəli xan Qacar əvəz etdi.

## Mənbələr
*
Uçan qazlar modeli

**Uçan qazlar modeli** və ya  — Kaname Akamatsu tərəfindən yaradılmış iqtisadi nəzəriyyə. Bu nəzəriyyəyə əsasən Yaponiya elm və texnologiya sahəsində regionun aparıcı ölkəsi kimi təsvir olunur.

Modelə görə əmtəə mal istehsalının nisbətən daha az inkişaf etmiş ölkələrə keçdiyi regional iyerarxiyada Asiya ölkələri Qərb ölkələrini üstələyəcək. Beləliklə, regiondakı zəif inkişaf etmiş ölkələr inkişaf etmiş ölkələrin arxasında vəhşi qazların uçuş nizamında olduğu kimi sıralanmış formada təsvir olunur. Ən qabaqda uçan qaz Yaponiyadır. İkinci sırada uçan qazlar sənayeləşdirilmiş iqtisadiyyata malik ölkələrdir (Cənubi Koreya, Sinqapur, Çin Respublikası və Honkonq). Üçüncü sırada ASEAN-ın ən inkişaf edən ölkələri (Tailand, Malayziya və İndoneziya), dördüncü sırada isə regionun ən az inkişaf etmiş ölkələri (Çin, Vyetnam, Filippin) dayanır.

## İnkişaf pillələri
Akamatsu öz modelində inkişafı üç pilləyə bölürdü:

*I pillə*: az inkişaf etmiş iqtisadiyyat beynəlxalq iqtisadiyyata ilk daxil olanda, onun təfərrüatı olan ilkin mallar ixrac olunur, sənaye malları isə istehlak üçün iqtisadiyata idxal olunur.

*II pillə*: ölkənin gələcəkdə milli ixracatın böyüməsi üçün idxal olunan malların yeni daxili istehsal yerləri yaradılır. Daxili bazarda alıcı gücü artdığına görə orda satmaq daha çox gəlir gətirir və beləliklə, yeni istehsal olunan mallar elə daxili bazarda satılır və daxili kapital bu aktivliyə cəlb olunur. Milli iqtisadi siyasət bu daxili istehsal meyili üzə çıxanda onu stimullaşdırır. Daha inkişaf olmuş ölkələrdə istehsal olunan malların idxalı ləngiyib, aşağı düşür. Eyni zamanda, istehlak malların istehsalın sıçrayışına görə daha inkişaf etmiş ölkələrdən mexaniki avadanlığın idxalı artır.

*III pillə*: Daxili istehlak mallarının istehsalı ixrac sənayesi səviyyəsinə çatır. Bu pillədə daxili bazarların çoxluğu daxili sənaye mallarının bazarlarına çevrilir. İstehsal kütləvi səviyyəyə çatır və xarici bazarlara malların ifrat dərəcədə ixracı baş verir. Əvvəl idxal olunan mexaniki avadanlığın daxili istehsalı artır, idxalı isə azalmağa başlayır.

Akamatsudan təsirlənən Odzavanın fikrinə görə Yaponiyanın iqtisadi inkişafı uçan qazlar modeli, birbaşa xarici investisiyalar və başqa iqtisadi faktorların nəticəsində baş vermişdir. Halbuki, o, Yaponiyanın inkişaf modelini beş pillə ilə izah edir:

*I pillə*: yüngül sənaye (toxuculuq).

*II pillə*: ağır sənaye (polad və kimya).

*III pillə*: quraşdırma sənayesi (avtomobil).

*IV pillə*: araşdırma və inkişaf sənayesi (mikroçip və kompüter).

*V pillə*: internet sənayesi (məlumat).

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Yapon iqtisadi möcüzəsi
* Üç milyon bambuk nizə nəzəriyyəsi
Məhəmməd mömin xan Şamlı

**Məhəmməd mömin xan Şamlı** — Şamlı tayfasından olan bir türkman zadəgan. Səfəvi şahı Sultan Hüseynin (1694-1722) vəziri (1699-1707) vəzifəsini icra etmişdir. Məhəmmədqulu xan Şamlı adlı bir oğlu vardı.

## Mənbələr
*
Mirzə Şükrullah İsfahani

**Mirzə Şükrullah İsfahani** — Səfəvi şahı I Şah Təhmasibin (1524–1576) baş mühasibi və daha sonra nüfuzlu dövlət xadimi Mirzə Salman Cabiri ilə əvəz olunana qədər 1576-cı ilin avqustundan 1577-ci ilin iyun ayına qədər olan qısa bir müddətdə II Şah İsmayılın (1576–77) baş vəziri vəzifəsini yerinə yetirən milliyyətcə fars olan dövlət xadimi.

## Mənbələr
* 
* 
*
Ağdam Dövlət Rəsm Qalereyası

**Ağdam Dövlət Rəsm Qalereyası** — Azərbaycanın mədəni irsinin qorunub saxlanılması və yenidən bərpasını həyata keçirən qurum.

## Fəaliyyəti
Qalereyanın yaradılması ilə bağlı idea 1990-cı ildə meydana gəlir və 1991-ci ilin əvvəllərində rəsmi əmr imzalanaraq strukturu təsdiq edilir. Ağdam rayon Dövlət Rəsm Qalereyasının ilk direktoru vəzifəsinə İlqar İsmayılov təyin edilir. Qalereyanın fəaliyyəti üçün inzibati bina təyin olunmağına baxmayaraq, rayonun münaqişə zonasında yerləşməsi onun fəaliyyətinə maneçilik törədirdi. Bu səbəbdən qalereya fəaliyyətini dayandıraraq 2008-ci ildən yenidən fəaliyyətə başlamışdır.

Ağdam rayonunun Quzanlı qəsəbəsində yerləşir. Hazırda 4-ü əsas, 4-ü texniki işçi olmaqla 8 işçi fəaliyyət göstərir. Qalereya binası 1 mərtəbədən ibarətdir — 4 otaq, 1 zal. Ümumi ərazisi isə 560&nbsp;km²-dir. Binanın nəzdində bir kitabxana, bir dərsanə və əyləncə zalı yerləşir.

## Eksponatlar
Azərbaycan rəssamlarının və yerli sənətkarların yaradıcılıq nümunələri qorunub saxlanılır. Qalereyanın foyesində Xocalı soyqırımı və 20 yanvar faciəsilə bağlı əsərlər nümayiş olunur.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyaları
* Ağdam
* Ağdam rayonu

## İstinadlar
Ronq çayı

**Rong çayı** (, ) — Çinin Quansi əyalətindəki çay. Çay Sanjianq və Ronqşui şəhərlərindən keçir. Lonqşenq qəsəbəsi ətrafındakı çay vadisinində çaydakı ənənəvi taxta evlərdə yaşayan çjuanlar məskunlaşmışdır.

## İstinadlar
İkinci Britaniya–Birma müharibəsi

**Birinci İngiltərə-Birma müharibəsi (5 aprel, 1852- 20 yanvar, 1853) -** Birma Pequ əyalətinin işğalı ilə nəticələnən müharibə.

## Tarixi

### Müharibənin başlanması və gedişi
İngiltərənin hakim dairələri bütünlüklə Birmanı zəbt etmək və onu öz müstəmləkəsinə çevirmək səylərindən əl çəkməmişdilər. 1852-ci ilin aprel ayının 5-də İngiltərə ilə Birma arasında ikinci müharibə başlandı. Bu müharibəni Birmada Britaniya tacirləri ilə pis rəftar edilməsi bəhanəsilə ingilis Ost-Hind kompaniyası başladı.

Aprel-iyun aylarında ingilis qoşunları aprel ayının 5-də Aşağı Birmanın Martaban ərazisi, 12 apreldə Ranqunu, iki gün sonra isə Şvedaqonu ələ keçirdilər. 19 may tarixində ağır döyüşlərdən sonra Basseyn şəhəri işğal edildi. Düşmənə müqavimət göstərməsinə baxmayaraq Birma qoşunları geri çəkilməyə məcbur oldu. 3 iyunda Pequ işğal edildi, ardınca da Şvemodo ingilis qoşunları tərəfindən ələ keçirildi.

İngilis müstəmləkəçiləri ölkənin içərilərinə soxulduqca işğal edilmiş ərazidə yerli əhalinin partizan müharibəsi genişlənməyə başladı. İngilislərin Birma xalqına qarşı müharibəsi Birmanın nizami hissələri ilə müharibədən daha təhlükəli idi. Vuruşmalar uzun sürən müharibə xarakteri aldı, böyük maddi və insan itkisinə səbəb oldu. İkinci ingilis-Birma müharibəsi bütün Birmanın işğalının başa çatdırılmasında həlledici amillərdən biri oldu. Amma bu dəfə də xalqın fədakar müqaviməti ingilis hakim dairələrinin çox planlarını pozdu. Nəhayət, Hindistanın ingilis general-qubernatoru 1852-ci ilin dekabrında Pequ əyalətinin ilhaq olduğunu elan etdi.

### Müharibənin nəticəsi
1853-cü il iyunun 30-da isə hərbi əməliyyatın qurtarması haqqında intibahnamə nəşr edildi. Britaniya hökumət orqanlarının təklif etdiyi sülh müqaviləsi layihəsi dörd maddədən ibarət idi:

* Əbədi sülh elan edilməsi;  
* Pequ əyaləti Böyük Britaniyaya verilməsi;  
* Britaniyaya Birmada ticarət azadlığı verilməsi;  
* Birma hökuməti tərəfindən müqavilənin dərhal imzalanması və təsdiq edilməsi.

Əks təqdirdə Birma krallığı tamamilə istila olunanadək müharibənin davam etdiriləcəyi şərti irəli sürülürdü.

Birma kralı hakimiyyətdən devrilib yerinə qardaşı Mindon-Min (1853-1878) kral elan edildikdən sonra o, İngilislərin müxtəlif hədələrinə məhəl qoymayaraq təklif edilən müqaviləni imzalamaqdan və Pequ əyalətinin işğalını tanımaqdan imtina etdi. Son nəticədə aşağıdakı şərtlərlə müqavilə imzalandıː

* Birtaniya mülklərinin hüdudu Miadai ilə müəyyən edilir;
* Əsir alınan ingilislər azad edilir; 
* Paytaxt Mandalayda ticarət üçün İravadi vasitəsi ilə gəmiçiliyə icazə verilir;
* ingilis-hind təbəələrinə münasibətdə diplomatik nümayəndlərin yurisdiksiyası tanınır;

İngilis burjuaziyasının hərəkətlərinə qarşı xalq kütlələrinin hiddəti yeni mərhələyə daxil olmaqda idi. Hətta, İngiltərə Birma kralını yenidən hərbi əməliyyata başlayacağı ilə hədələsə də, lakin o zaman əməli olaraq bu işə girişməyə cürət etmədi. Nəticədə Birma ilə Britaniya arasında ticarət əlaqləri 1885-ci ildə baş verəcək növbəti münaqişəyə qədər bərpa edildi.

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Həmçinin bax
* Birinci İngilis-Birma müharibəsi
* Üçüncü İngilis-Birma müharibəsi

## Xarici keçidlər
Üçüncü Britaniya–Birma müharibəsi

**Üçüncü İngilis-Birma müharibəsi -** 1885–1887-ci illərdə kral Tibonun hakimiyyəti dövründə baş vermiş və Birmanın müstəqilliyini itirməsi ilə nəticələnən növbəti ingilis-birma müharibəsi.

## Tarixi

### Müharibə ərəfəsində vəziyyət
İki İngilis-Birma müharibəsindən sonra Britaniyanın Birmadakı təsir dairəsi genişləndi. Bu da öz növbəsində ölkənin iqtisadi və dövlət müstəqilliyinin tam itirilməsi təhdidi doğurdu. Ölkənin böyük hissəsini işğal edən Britaniyaya qarşı mübarizə aparmağa çalışan kral Tibo Fransa ilə Laosdan Mandalaya qədər dəmir yolu xəttinin çəkilməsinə və İravadidə hərbi donanma yaradılmasına dair müqavilə imzaladı. İngilislər fransızların Birmaya nüfuz etməsini önləmək məqsədilə bu ölkəni tam olaraq öz müstəmləkəsinə çevrimək qərarına gəldilər. Britaniyanın Birmadakı ali komissarı Birma hökumətinin ölkə suverenliyini Britaniyaya güzəştə getməyə razı olmamasına görə ultimatium verdi. Bu da öz növbəsində üçüncü İngilis-Birma müharibəsinin başlanması ilə nəticələndi.

### Müharibənin başlanması və gedişi
Müasir silahlarla silahlanmış ingilis qoşunlarından fərqli olaraq Birma qoşunları pis təşkil olunmuş, ox və nizə ilə silahlanmışdı. Hərbi üstünlüyündən faydalanan ingilislər 1885-ci ildə Birmanın mərkəzi Mandalaya çay boyu yürüş edərək asanlıqla paytaxtı zəbt etdilər. Paytaxt demmək olar ki, müqavimətsiz tutuldu. İngilislər general-leytenant Prederqastın komandanlığı altında Ranqunda toplaşmışdı. 11.000 nəfərdən ibarət ordu 3 briqada korpusundan təşkil olunmuşdu.

17 noyabrda ingilis donanması Minla məntəqəsini ələ keçirdi. İravadi istiqamətində irəliləyən donanma demək olar ki, Minqiarı müqavimətsiz ələ keçirdi. Bundan sonra Birma kralı Tibo mübarizəni davam etdirməyin əbəs olduğunu görüb 1 dekabrda təslim oldu.

### Müharibənin nəticəsi
Sonuncu Birma kralı Tibo və kraliçası Supaylat Ramqundan Hindistanın içərilərinə göndərildi və ömürlərinin sonlarına qədər orada ömür sürdülər. Birtaniya hökumətinin Birmadakı general-qubernatorunun iqamətgahı Ranquna köçürüldü. Paytaxt Mandalay Britaniya qoşunları tərəfindən işğal edildi və general Prenderqast 4 dekabrda krallığın idarəçiliyinə başladı. Birmanın dövlət müstəqilliyi 1886-cı il 1 yanvar tarixində Hindistan vitse-kralının manifesti ilə qəti şəkildə ləğv edildi. Birma Britaniya imperiyasının bir hissəsinə çevrildi. Qələbəyə baxmayaraq İngiltərə xalqın müqavimətinə görə Birmada tam nəzarəti 1887-ci ilə qədər tam ələ ala bilmədi. 1887-ci ildə Birmada 40.000 hərbi qüvvə yerləşdirildi və yalnız 1890-cı ildə isə ingilis qoşunları xalq müqavimətinin əsas mərkəzlərini tam şəkildə darmadağın etməyə nail oldular.

## Həmçinin bax
* Birinci İngilis-Birma müharibəsi (1824-1826)
* İkinci İngilis-Birma müharibəsi (1852-1853)

## İstinadlar
Ronqbuk buzlağı

**Rongbuk buzlağı** (  ) cənubi Tibetdə Himalay dağlarında yerləşir. Şərqi Ronqbuk buzlağı və Qərbi Ronqbuk buzlaqı əsas Ronqbuk buzlağına axır. Ronqbuk buzlağı şimaldan axır və Everest dağının şimalındakı Ronqbuk Vadisini meydana gətirir. Məşhur Ronqbuk Monastrı Ronqbuk vadisinin şimal ucunda yerləşir. Everest dağı Ronqbuk buzlağının və Şərqi Ronqbuk buzlağının mənbəyidir.

## Kəşfi
İngilis alpinist Corc Mallori, 1921-ci ildə ilk İngilis Everest kəşf ekspedisiyası boyunca Everest dağının zirvəsinə mümkün marşrutları axtararkən Ronqbuk Vadisini və onun buzlaqlarını araşdırırdı.

Eyni ekspedisiyada Oliver Veeler əvvəlcə Şərqi Ronqbuk buzlağını tədqiq etdi. Lhakpa La keçidinin altındakı kəşfiyyatı 3 Avqust 1921-ci ildə Şərqi Ronqbuk Vadisinin Everest zirvəsinə gedən yolun açarı olduğu fikrinə gətirib çıxardı. Bir neçə həftə sonra Corc Mallori, Gay Bullok və Oliver Veeler Lhakpa La keçidi ilə dərənin başını araşdırdılar və Everestin Şimal Aşırımına çatan və yamaclarına ayaq basan ilk insanlar oldular.

## Everestə yol
Tibetdən normal marşrutla keçməyə çalışan dırmaşma ekspedisiyaları bu buzlaqdan istifadə edərək Şərqi Ronqbuk buzlağının yuxarı ucundakı Everest dağının inkişaf etmiş bazası olan Şimal Baza düşərgəsinə çatırlar. Oradan, dırmaşan ekspedisiyalar Everestə Şimal Aşırımı və şimal-şərq silsiləsi ilə qalxmağa çalışırlar.

## Ətraf mühit
Amerikalı alpinist və rejissor Devid Breşers qlobal iqlim dəyişikliyi səbəbiylə Ronqbuk buzlağının 2007-ci ildən bəri sürətlə əridiyini bildirdi. Breşersin "GlacierWorks" layihəsi   Asiya Cəmiyyəti və MediaStorm ilə ortaq olaraq fotoşəkilləri internetə təqdim etdi. 80 ildə Ronqbuk Buzlağı hər biri təxminən Azadlıq heykəli ölçüsündə olan 300-də çox şaquli buz bloku itirmişdir.

## Həmçinin bax

* Xumbu Buzlağı
* Ronqbuk Monastrı

## İstinadlar

Şəkil:Rongbuk Glacier animation.gif|Ronqbuk Buzlağının illər ərzində dəyişimi
Şəkil:Mount Everest from Rongbuk may 2005.JPG|Ronqbuk Vadisindən Everestin fotosu
Şəkil:Mount Everest from Rombok Gompa, Tibet.jpg|Ronqbuk Monastrı
BƏƏ–Türkiyə münasibətləri

**BƏƏ–Türkiyə münasibətləri** — BƏƏ və Türkiyə arasındakı ikitərəfli diplomatik münasibətlər.

## Tarixi
Ölkələr geniş mədəni, hərbi və iqtisadi əlaqələrə malikdirlər. Lakin son illərdə münasibətlər xeyli pisləşmişdir. 2017-ci ilin may ayında BƏƏ-nin Amerika Birləşmiş Ştatlarındakı səfiri Yusif əl-Otayba, Türkiyə və onun prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanı BƏƏ və ABŞ üçün uzun müddətli təhlükə adlandırdı.

2017-ci ilin dekabr ayında BƏƏ-nin xarici işlər naziri Abdullah bin Zayed əl-Nahayyan Twitter səhifəsində Osmanlı generalının Mədinəni Osmanlı imperiyası dövründə qarət etdiyini yazdı. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan cavab olaraq Abdullah bin Zayed əl-Nahayyanı təhrikçi biri olaraq, neft gəliri ilə şıltağ olaraq yetişən insan adlandırdı. BƏƏ-nin ali çinli diplomatı Ənvər Qarqaş məzhəbçi və fanatik düşüncənin Tehran və ya Ankara rəhbərliyini qəbul etməyən ərəb dünyası üçün məqbul alternativ olmadığına dair bir bəyanat verdi.

2018-ci ilin mart ayında Ənvər Qarqaş ölkələr arasında əlaqələrin yaxşı vəziyyətdə olmadığını söylədi və Türkiyəni ərəblərin suverenliyinə hörmət etməyə, qonşuları ilə müdriklik və rasionallıqla ünsiyyətə çağırdı. 2018-ci ilin may ayında Ənvər Qarqaş ərəb ölkələrini Orta Şərqdə Türkiyə və İran nüfuzunun artması təhlükəsi qarşısında birləşməyə çağırdı.
## Misir böhranı
İki ölkə arasındakı diplomatik münasibətlər Misir böhranı və onun nəticələrinə dair fərqli fikirlərə görə pisləşdi: Türkiyə Müsəlman qardaşlarını dəstəkləyirdi. BƏƏ isə prezident Əbdül Fəttah əs-Sisinin rəhbərliyindəki hökuməti dəstəkləmişdir.

## Türkiyədə dövlət çevrilişinə cəhd (2016)

Türkiyə BƏƏ səlahiyyətlilərini 2016-cı ildə çevriliş cəhdini dəstəkləməkdə ittiham edir. 2017-ci ilin iyun ayında bu iddiaların doğruluğunu təsdiq edən Yusif al-Otaybadan sızan bir e-poçt dərc edilir.
## 2017 Qətər diplomatik böhranı

BƏƏ səlahiyyətliləri diplomatik böhran zamanı Türkiyənin Qətərə verdiyi dəstəyi tənqid etmişdilər.
## Ticarət
2008-ci ildə ölkələr arasında ticarətin həcmi 7 il ərzində 80 % artaraq 9 milyard ABŞ dolları təşkil etmişdir. Türkiyə 2004-2008-ci illər arasında BƏƏ-yə ən böyük mal tədarükçülərindən biri idi və bu müddət ərzində BƏƏ-nin Türkiyəyə ixracı 6 dəfə artmışdır. 2009-cu ildə Etihad Airways, həftədə 4 dəfə İstanbula uçuşlar edirdi. Buna səbəb sərnişin axınının artması olmuşdur.

2008-ci ildə əmirliyin iş adamları özəlləşdirmə proqramı çərçivəsində Türkiyədəki daşınmaz əmlaka fəal investisiya qoymuşdular. 2010-cu ildə ölkələr ticari əlaqələrin və ortaq layihələrin inkişaf etdirilməsi, gələcək əməkdaşlığın mümkün sahələrini müəyyənləşdirmək öhdəliyini götürdülər.
## Diplomatik nümayəndəliklər
* Türkiyə Əbu-Dabidə səfirliyə sahibdir.
* BƏƏ-nin Ankarada səfirliyi fəaliyyət göstərir.

## Həmçinin bax
* BƏƏ–Qazaxıstan münasibətləri
* BƏƏ–Suriya münasibətləri
* BƏƏ–Türkmənistan münasibətləri

## İstinadlar
Ronqbuk monastırı

[thumb|Ronqbuk monastırı. Arxa fonda [Everest]]
**Ronqbuk monastırı** (, ) — Çinin Tibet Muxtar vilayətində Tibet buddizmi monastırıdır.

Rongbuk monastırı Everest dağının şimal tərəfindəki baza düşərgəsinin yaxınlığında, dəniz səviyyəsindən  yuxarıda yerləşir. Ronqbukun dünyanın ən yüksəkdə yerləşən monastır olduğu iddia edilir. Nepalın Xumbu bölgəsindəki Everestin cənub yamaclarında yaşayan şerplər üçün, Ronqbuk monastırı,  bir neçə günlük Himalaya keçərkən əldə edilən vacib bir ziyarət yeridir. Monastır, həmçinin 1920-1930-cu illərdə Everest dağına erkən ekspedisiyalar tərəfindən mütəmadi olaraq ziyarət edildi. Şimaldan Everest dağına çatmağa çalışan keçmiş ekspedisiyaların əksəriyyəti monastırın cənubunda,  Ronqbuk buzlağı yaxınlığında Baza Düşərgəsi qurdular.

Bu gün, monastır Şəlkardan (Yeni Tingri) və ya Köhnə Tingridən yola çıxdıqda Dostluq şosesi yolundan iki-üç saatlıq bir məsafədə yerləşir. Ronqbuk monastırından Everest dağının şimal üzünün dramatik mənzərələri var və bunu görən ilk İngilis tədqiqatçılarından biri Con Noel bunu belə təsvir etmişdir:

## Tarixi, dini və mədəni əhmiyyəti
Rongbuk monastırı, 1902-ci ildə Lama Ngavang Tenzin Norbu tərəfindən 18-ci əsrdən bəri rahibələr icmalarının istifadəsində olan daxmalarında və mağaralarda quruldu.

Zatul Rinpoche olaraq da bilinən qurucu Ronqbuk Lamasına, Tibetlilər tərəfindən çox hörmət edilirdi. Ronqbuk Laması, ilk alpinistlərə "dinsizlik" kimi baxsa da, müdafiəsini verdi və dönmələri üçün dua edərkən onları ət və çay ilə təmin etdi. Digər bir Ronqbuk Laması olan Namqyal Vanqdi, Nqavanq Tenzin Norbuya və ya Tenzinq Norgeyə adını verən şəxs olmuşdur.

Əvvəlki dövrlərdə monastır, ilin müəyyən vaxtlarında Buddist təlimləri ilə çox aktiv idi. Bura, Nepal və Monqolustana qədər uzaqdan gələn lamanistlər üçün illik mərasimlərin keçirildiyi xüsusi Buddist ziyarətgahlarının yerləşdiyi yer idi.

Ronqbuk monastırı 1974-cü idə Çinin Mədəni İnqilabı zamanı (1966-1976) tamamilə məhv edildi və 1981-ci ildə foto jurnalist Galen Rowell tərəfindən qeyd olunduğu kimi bir neçə il xarabalıqlarda qaldı.

1989-cu ildə baş verən yanğında monastırın Tenqboçeyə aparılması üçün alınmış geniş kitab və geyim xəzinəsi itdi.

1983-cü ildən bəri monastırda təmir işləri aparılır və bəzi yeni əalvələrin əla olduğu bildirilir. Monastıra bitişik əsas qonaq evi və kiçik, amma rahat restoran var.

Maykl Palinin sözlərinə görə, monastırın indi otuz Buddist rahibi və otuz rahibəsi var. Lakin başqa bir mənbədə yerli əhalinin təxminən 20 rahibə və 10 rahibinin olduğu bildirilir, baxmayaraq ki, əvvəllər burada 500-ə yaxın rahib və rahibə yaşayırdı.

2011-ci ildə, Ronqbuk monastırı CNN-in "Əyləncəli Yerlər" siyahısında ən üst sırada yer almışdı.

## Qalereya

Şəkil:Rongbuk Monastery Everest.jpg
Şəkil:Everest Peace Project - Everest rongbuk.jpg
Şəkil:Rongbuk Monastery with yaks.jpg


## Turizm

* Ronqbuk Monarı, Tibet Muxtar Vilayətində rahiblər və rahibələri bir araya gətirən nadir bir monastırdır.
* Ronqbuk monastırı Everestin ən yaxşı göründüyü yerdir. Yeni Everest Baza Düşərgəsi Ronqbuk monastırının yaxınlığında inşa ediləcək.

## İstinadlar
Raca Dahir

**Raca Dahir** (Sanskrit: राजा दाहिर) (Sind dilində: **راجا ڏاھر**‎), IAST: *Rājā Dāhir*; ) — Sindin Brahmin Sülaləsindən olan sonuncu hindli hakim. 711-ci ildə onun krallığı sərkərdə Məhəmməd ibn Qasimin rəhbərlik etdiyi Əməvi qoşunları tərəfindən işğal edilmişdir. O, Aror döyüşündə Hind çayının sahilində, bugünkü Nəvabşah adlanan ərazidə öldürülmüşdür.

## "Şahnamə"də hakimiyyəti dövrü
Şahnamə Sindin ərəblər tərəfindən işğalı ilə bağlı ən qədim salnamədir. Bu əsər fars dilinə Ərəb Məhəmməd Əli ibn Həmid ibn Əbu Bəkr Kufi tərəfindən 1216-cı ildə  tərcümə olunub. Əsərin müəllifinin Saqafi soyadlı bir şəxsin olması ehtimal edilir. Dahirin krallığı daha sonra Kannauc kralı Ramal tərəfindən işğal edildi.

## Əməvilərlə müharibə
Şahnamədə qeyd olunur ki, Bəsrə hakimi əl-xərac ibn Yusifin Raca Dahirə qarşı hərbi ekspedisiyasının əsas səbəbi Debal sahillərinə dəniz quldurlarının yürüşü idi. Bu yürüş nəticəsində xəlifənin Sərəndib (hazırkı Şri Lanka) hökdarından aldığı hədiyyələrin oğurlanılması idi. Sinddə yaşayan və Bavarrac adı ilə tanınan skif tayfaları da əvvəlki dövrlərdə Dəclə sahillərindən Şri-Lanka sahillərinə qədər Sasani gəmilərini qarət edirdilər. Raca Dahirin hakimiyyəti dövründə isə Kutç, Debal və Kathiavarda ərəblərin gəmilərinə dəniz quldurlarının tez-tez qarətçi yürüşləri baş verirdi.

Həccacın növbəti yürüşü Məhəmməd ibn Qasimin rəhbərliyi altında başladı. 711-ci ildə Qasim Debala hücum etdi və Əl-Həccacın əmri ilə əvvəlki yürüşərdə əsir düşənləri azad etdi. Həccac Debaldan Neruna doğru hərəkt etdi; Buddist hakimin şəhəri Xilafətin hakimiyyətini qəbul etdi və Əl-Həccaca təslim oldu. Qasimin ordusu Sivistanı ələ keçirdi və bir neçə qəbilə rəhbəri ondan asıllığı qəbul etdi və ətrafındakı ərazilərdə təhlükəsizliyi təmin etdi. Onların birləşmiş qüvvələri Sisam qalasını da ələ keçirdilər və Hind çayının qərbindəki ərazi də təhlükəsizliyi təmin etdi.

Nerun, Bəcr, Kaka Kolaka və Sivistandan olan yerli tayfalardan medlərin, bhuttların və buddist hakimlərin dəstəyi ilə Məhəmməd ibn Qasim Dahir üzərində qələbə qazandı və onun şərt torpaqlarını Əməvilər Xilafətinə birləşdirdi.

Həlledici döyüş ərəfəsində Dahirin vəziri ona yaxınlaşaraq Dahirdən Hindistanın dost krallarından birinin yanında gizlənməyi təklif etdi və dedi: Daha sonra Dahir Qasimə əngəl olmaq üçün Hind çayını keçdi və öz qoşunlarını çayın şərq sahilinə yönəltdi. Son nəticədə Qasim Dahirin oğlu Caysinin rəhbərlik etdiyi qüvvələri Citorda məğlub etdi. Qasimlə Dahir arasında döyüş Raoredə (müasir Navabşah ərazisinə) 712-ci ildə baş verdi. Döyüşdə Dahar Aror yaxınlığında, Hind çayı sahilində öldürüldü. Onnun başı kəsilərək Həccac ibn Yusifə göndərildi.

## Həmçinin bax
* Ərəb xilafəti
* Əməvilər

## İstinadlar
Klinik psixologiya

**Klinik psixologiya** şəxsin zehni, funksional və emosional əskikliklərini araşdıran psixologiya sahəsidir. Psixoterapiya metodlarından mütəmadi olaraq istifadə edən klinik psixologiya, tədqiqat, tədris və proqram inkişafı ilə əlaqəli mövzuları əhatə edir.  Klinik psixologiya bir ixtisas sahəsi olaraq, fərdlər, eləcə də ailələr və fərqli irqlərə mənsub cəmiyyət həyatının qarşılaşdığı problemləri həll etməyə çalışır. Ümumi olaraq klinik psixologiya problemləri test və ya müsahibə üsulları vasitəsilə qiymətləndirmək, diaqnoz qoymaq, həll yollarını tapmaq məqsədilə müdaxilə etmək və elmi tədqiqat sahələrini əhatə edir. Yəni, burada təhsil, tədris və məsləhət metodları ilə yanaşı, ciddi psixopatoloji müdaxilə və elmi tədqiqat sahələrindən də istifadə olunur.  Bu fəaliyyətləri idarə edən şəxslər psixiatriya sahəsi üzrə müəxəssislər və klinik psixoloqlardır.

## Klinik psixoloq
Türkiyədə 2014-ci ildə çıxan 1219 saylı Qanun və 29007 saylı İdarəçiliklə Səhiyyə Nazirliyinə bağlı olaraq klinik psixologiya sahəsində çalışacaq peşə mənsubları və fəaliyyətləri təyin olunmuşdur. Bu qanunla ilk dəfə olaraq psixoloq və klinik psixooqların vəzifə sahələri aydın şəkildə müəyyənləşdirilmişdir.  Rəsmi qəzetdə yayımlanan İdarəçilikdə "Klinik psixoloq" obyektiv ölçü vasitələri, müşahidə və müsahibə üsullarından istifadə edərək psixoloji qiymətləndirmə ilə beynəlxalq diaqnoz və təsnifat sistemlərində xəstəlik olaraq qəbul edilməyən və Səhiyyə Nazirliyinin də uyğun hesab etdiyi hallarda psixoterapiya prosedurlarını həyata keçirir. Xəstəlik olaraq qəbul edilən vəziyyətlərdə isə mütəxəssis həkimin diaqnozuna və müalicə üçün istiqamətləndirməsinə uyğun olaraq psixoterapiya metodlarını tətbiq edir. Psixologiya lisenziyasına dair müvafiq qanunvericiliyə əsasən müəyyənləşdirilmiş və Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən psixologiyanın tibbi tədbiqləri üzrə sertifikat almış, səlahiyyətlərini təsdiqləyən psixoloqlar sertifikatlaşdırma sahələrindəki tibbi fəaliyyətlərində çalışa bilərlər. " deyilmişdir. 

## Həmçinin bax
* Ziqmund Freyd
* Psixoterapiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Atray (çay)

**Atray çayı** () Qərbi Benqal və Banqladeşin şimalında çay. Qədim dövrlərdə Atreus adlanırdı və çay Mahabharata dastanında da xatırlanır. Çay Qərbi

Benqaldan başlayır və sonra Dinacpurdan keçdikdən sonra Hindistan ərazisindən yenidən axır. Çay, çox vaxt mussonlar zamanı bir çox ərazidə daşqının səbəbi olsa da, çoxillik balıq ovu mənbəyi kimi xidmət edir.

Çayın ümumi uzunluğu təxminən  , maksimal dərinliyi isə -dir.

## Tarixi

Atray əvvəllər Şimali Benqalın ən böyük çaylarından biri idi, çünki bu çay Tistanın sularının Qanqa axdığı əsas kanal idi. Bununla birlikdə 1787-ci ildə Tista qədim yatağından ayrıldı və  Brahmaputra çayına axdı. O vaxtdan bəri Atray əhəmiyyətini itirmişdir. Hal-hazırda onun əvvəlki ölçüsü olduqca kiçilmişdir.

## İstinadlar
Qunbad məscidi

**Qunbad məscidi və ya Altmış qübbə məscidi** ( *Shaṭ Gombuj Moshjid*) — Banqladeşdə məscid.YUNESKO-nun Dünya İrsinə daxil olan Baqerhat Məscid şəhərinin bir hissəsidir. Bu, sultanlıq dövründən (1204-1576) Banqladeşdə ən böyük məsciddir. Məscid Sundarban qubernatoru Xan Cahan Əli tərəfindən Benqal Sultanlığı dövründə qurulmuşdur.

## Tarixi
Məscidin inşasına 1442-ci ildə başlanmışdır  və 1459-cu ildə tamamlandı. Məscid namaz üçün, həmçinin mədrəsə və məclis zalı kimi istifadə olunurdu.

## Üslub
Məscid, Tuğlaq üslubunda tikilimişdir. Bura dam örtüyünü dəstəkləyən çoxsaylı tağlara çatan incə sütunlarla əhatə olunmuşdur. Məscid əsasən terrakota və kərpiclə bəzədilib  Məscidin uzunluğu  eni isə . Məsciddə 77 qübbə və hər küncdə bir günbəz var. Məscidin dörd minarəsi var və bu minarələrdən ikisindən azan verilirdi. Geniş namaz salonu şərq, şimal və cənubdan hər biri havalandırma və işıq üçün 11 tağlı qapı ilə təmin olunsa da, içəridə qaranlıq və səliqəli bir görünüş səciyyəvidir. Məscid XV əsr memarlığını təmsil edir.

## "Altmış qüllə" və ya "altmış sütun" məscidi
Məscid, yerli olaraq "Shat Gombuj Məscidi" olaraq bilinir, bu da Banqladeşdə altmış qübbə məscidi deməkdir. Bununla birlikdə əsas salonun üzərində 77 qübbə və tam olaraq 60 daş dirək var. Məscidin əvvəlcə Ərəb / Fars dilində sütun mənasını verən Amud (شصت عمؤد) sözlə altmış sütunlu məscid olaraq adlandırılması, sonralar Banqladeşcə qübbə mənasını verən Gombuj (গম্বুজ) ilə dəyişdirildi.

## Qalereya

Fayl:Inside view of sixty dome mosque.jpg
Fayl:Shat Gombuj Mosque (ষাট গম্বুজ মসজিদ) 005.jpg
Fayl:ষাট গম্বুজ মসজিদের মেহরাব ২.jpg
Fayl:60 Dome Mosque, Bagerhat.jpg
Fayl:ষাটগুম্বজ মসজিদ.jpg


## Həmçinin bax
* Baqerhat məscid şəhəri

## İstinadlar
Altay Həsənov

**Altay Tofiq oğlu Həsənov** () — Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Katibliyinin rəisi (2017-ci ildən), Avropa Gimnastika İttifaqının Apellyasiya Hakimlər Briqadasının üzvü, Azərbaycan Gimnastika Federasiyasının vitse-prezidenti (2002-ci ildən), 1-ci dərəcə dövlət müşaviri.

## Həyat və fəaliyyəti
Altay Tofiq oğlu Həsənov 1961-ci ilin 4 fevral tarixində Bakı şəhərində anadan olub. 1978-ci ildə Bakı şəhəri 6 saylı orta ümumtəhsil məktəbini bitirib. Həmin il Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinə qəbul olunub.

* 1980-ci ildə təhsilini M. V. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetində davam etdirib və 1983-cü ildə həmin universitetin filologiya fakültəsini bitirib.
* 1983–1989-cu illərdə Azərbaycan SSR Nizami adına Elmlər Akademiyasının Ədəbiyyat və Dil İnstitutunda işləyib.
* 1984–1986-cı illərdə Moskvada A. M. Qorki adına Dünya Ədəbiyyatı İnstitutunda təcrübə keçib.
* 1986–1989-cu illərdə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası rəyasət heyətinin ədəbiyyat, dil və incəsənət şöbəsinin elmi katibi olub.
* 1989-cu ildə "Xəzər" jurnalının nəşriyyat kollegiyasında işləyib
* 1990–2004-cü illərdə sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olub.
* 2002-ci ildən etibarən Azərbaycan Gimnastika Federasiyasının vitse-prezidentidir.

Bədii gimnastika üzrə Dünya Kuboku mərhələləri (2003, 2004 və 2005-ci illərdə), həmçinin Dünya Çempionatı (2005-ci il) və Avropa Çempionatlarının keçirilməsi üzrə yaradılmış (2007, 2009, 2014-cü illərdə) Yerli Təşkilat Komitələrinin vitse-prezidenti vəzifəsini icra edib. Bundan əlavə, 2014-cü ilin Avropa Çempionatında bilavasitə yarışlar zamanı Avropa Gimnastika İttifaqının Apellyasiya Hakimlər Briqadasının üzvü olub.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq sərəncamları ilə Altay Həsənova 22 iyun 2009-cu ildə inzibati vəzifələrin birinci təsnifatı üzrə 3-cü dərəcə dövlət müşaviri, 18 iyun 2012-ci ildə 2-ci dərəcə dövlət müşaviri, 19 iyun 2017-ci ildə isə inzibati vəzifələrin ali təsnifatı üzrə 1-ci dərəcə dövlət müşaviri ixtisas dərəcəsi verilmişdir.

### Ailəsi
Ailəlidir, bir qızı, üç nəvəsi var.

## Mükafatları
29 iyun 2015-ci ildə 2015 Avropa Oyunları çərçivəsində gimnastika növləri üzrə yarışlarda əldə olunan nəticələrə, həmçinin ölkədə gimnastikanın inkişafına sərf etdiyi əməyə görə "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilmişdir.

4 fevral 2021-ci ildə Azərbaycan Respublikasında dövlət qulluğunda səmərəli fəaliyyətinə görə 1-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Maqdalena çayı

**Maqdalena çayı** — ölkənin qərb hissəsindən təxminən 1528 kilometr (949 mil) şimala doğru axan Kolumbiyanın əsas çayıdır. Onun drenaj hövzəsi ölkə ərazisinin 24% -ni təşkil edən və əhalisinin 66% -nin yaşadığı 273.000 kvadrat km (105.000 kv m) bir sahəni əhatə edir. Adını bibliya xadimi Mary Magdalene'dən alıb. Magdalena yalnız yağış suları ilə dolu olduğundan, hövzə mövsümündə, çayın aşağı hissəsində su artdıqca daşqınlar çoxalır. Bu, aprel-may və sentyabr-noyabr aylarında Magdalena çayını görməyə gedərkən nəzərə alınmalıdır.

## İstiqamət

Magdalena çayının qaynağı Kolumbiyanın cənubundadır. Çay, şimaldan şərqə, iki kordilleralar arasındakı böyük bir vadidə axır. Təxminən doqquz dərəcə şimalda sahil düzənliyinə çatır, sonra 100&nbsp;km (62 mil) qərbə doğru hərəkət edir, şimalda Bocas de Ceniza olaraq bilinən bölgədəki Barranquilla şəhərində Karib dənizinə çatır.
## Balıq
Cauca çayı və digər qolları daxil olan Magdalena çayı hövzəsi balıqlarla çox zəngindir. 2008-ci ilə qədər hövzədə 213 balıq növü məlum idi. O vaxtdan bəri, 2013-cü ildə beş Hemibrycon, 2013-cü ildə iki Ancistrus  və 2014-cü ildə Farlowella kimi bir neçə yeni növ kəşf edilmişdir. Ümumiyyətlə, balıq faunası ətrafdakı hövzələr, xüsusən Atrato və Maracaibo ilə əlaqələri göstərir.

Kolumbiyada ən məhsuldar balıq ovu sahələri hövzədədir, lakin 1975-2008 illəri arasında illik məhsulun təxminən 90% enməsi ilə kəskin azalma müşahidə edilmişdir. Əsas təhlükələr çirklənmə (insan tullantıları, mədən, əkinçilik və çökəkliyə səbəb olan meşələrin qırılması) və yaşayış yerinin itirilməsidir. 2002-ci ildə çay hövzəsindəki 19 balıq növü təhlükə altına alındı.
## Tarix
Cənubi Amerikanın şimalındakı coğrafi mövqeyinə görə Magdalena çayı əvvəlcədən Kolumbiya və Ekvadorun içərisinə doğru bir yol idi. Pançe və Yariguí kimi xalq çayın qərb sahilindən keçib, şərq hissəsi isə çay Yuma adlandıran Muisca sivilizasiyasında məskunlaşdı.

1825-ci ildə Kolumbiya Konqresi Juan Bernardo Elbersə Maqdalena çayında buxar naviqasiyası qurmaq üçün güzəşt verdi, lakin onun şirkəti qısa müddət sonra bağlandı.Eynilə, 16-cı əsrin əvvəllərində bugünkü Kolumbiyaya gələn İspan konkistadorları Rodrigo de Bastidasın çayını 1 aprel 1501-ci ildə kəşf etdikdən və adını verdikdən sonra çaydan dağlıq əraziyə keçmək üçün istifadə etdilər.

## Kütləvi informasiya vasitələri
"Vabo dövründə sevgi" filminin çox hissəsi  Kolumbiyadakı Kartagena şəhərində çəkilib. Bəzi ekran görüntülərində Magdalena çayı və Sierra Nevada de Santa Marta dağ silsiləsi var.

## İstinadlar