İki zəncirli RNT virusları

** İki zəncirli RNT virusları** — Cüt zəncirli RNT virusları (dsRNA virusları) ribonuklein turşusundan ibarət ikiqat zəncirli genomlara malik olan polifiletik viruslar qrupudur. İki zəncirli genom, onu viral zülallara çevirən ev sahibi hüceyrənin ribosomları üçün mesajçı RNT (mRNT) kimi fəaliyyət göstərən müsbət zəncirli RNT-ni transkripsiya etmək üçün  RNT-dən asılı RNT polimerazı  tərəfindən şablon kimi istifadə olunur
. Müsbət zəncirli RNT də RdRp tərəfindən replikasiya olunaraq yeni ikiqat zəncirli virus genomu yarada bilər.

dsRNA viruslarının fərqləndirici xüsusiyyəti onların kapsid daxilində dsRNA seqmentlərinin transkripsiyasını həyata keçirmək qabiliyyətidir və tələb olunan fermentlər virion strukturunun bir hissəsidir.

## RNT viruslarının əsas növləri

Virus qrupunun üzvləri ev sahibi diapazonunda (heyvanlar, bitkilər, göbələklər və bakteriyalar), genom seqmentinin sayı (birdən on ikiyə qədər) və  kapsid təbəqələri geniş şəkildə dəyişir
. İki zəncirli RNT viruslarına kiçik uşaqlarda qastroenteritlərin ümumi səbəbi kimi qlobal miqyasda tanınan rotaviruslar və mal-qara və qoyunların iqtisadi cəhətdən əhəmiyyətli patogeni olan mavi dil virusu daxildir. Reoviridae ailəsi ev sahibi diapazonuna görə ən böyük və ən müxtəlif dsRNA virus ailəsidir.

### Reoviridae

Reoviridae hazırda doqquz nəsilə təsnif edilir. Bu virusların genomları dsRNT-nin 10-12 seqmentindən ibarətdir və hər biri ümumiyyətlə bir zülal kodlayır. Yetkin virionlar zərfsizdir. Onların çoxsaylı zülallardan əmələ gələn kapsidləri simmetriyaya malikdir və ümumiyyətlə konsentrik təbəqələrdə düzülür.

### Ortoreoviruslar

Ortoreoviruslar (reoviruslar) Reoviridae virus ailəsinin prototip üzvləridir. Ailənin digər üzvləri kimi, reoviruslar da qapaqsızdır və seqmentləşdirilmiş dsRNA genomunu əhatə edən konsentrik kapsid qabıqları ilə xarakterizə olunur. Xüsusilə, reovirusda səkkiz struktur zülal və 10 dsRNA seqmenti var. Hüceyrə girişi və replikasiyası ilə bir sıra örtülmə mərhələləri və konformasiya dəyişiklikləri müşayiət olunur. Ən yaxşı öyrənilmiş genotip olan məməli reovirusunun (MRV) demək olar ki, bütün zülalları üçün yüksək ayırdetmə strukturları tanınır .

### Sipovirus

Sitoplazmik polihedroz virusları (CPV) Reoviridae ailəsinin Cypovirus cinsini təşkil edir. CPV-lər genom seqmentlərinin elektroforetik miqrasiya profillərinə əsasən 14 növə təsnif edilir. Sipovirusun yalnız bir kapsid qabığı var, bu da ortoreovirusun daxili nüvəsinə bənzəyir. CPV heyrətamiz kapsid sabitliyi nümayiş etdirir və endogen RNT transkripsiyasına və emalına tam qadirdir. CPV zülallarının ümumi qatları digər reoviruslarınkinə bənzəyir. Bununla belə, CPV zülalları geniş molekullararası qarşılıqlı təsirlərə töhfə verən əlavə sahələrə və unikal strukturlara malikdir. Turret zülalının funksional sahələrinin yığılması və mRNT-nin buraxılma yolu boyunca daralmaların və A sünbüllərinin olması RNT transkripsiyası, emalı və buraxılmasının yüksək koordinasiyalı addımlarını tənzimləmək üçün məsamələrdən və kanallardan istifadə edən mexanizmdən xəbər verir
.

### Rotavirus

Rotavirus bütün dünyada körpələrdə və gənc uşaqlarda kəskin qastroenteritlərin ən çox yayılmış səbəbidir. Bu virus dsRNT genomunu ehtiva edir və Reoviridae ailəsinin üzvüdür. Rotavirusun genomu dsRNT-nin on bir seqmentindən ibarətdir. İki zülalı kodlayan 11-ci seqment istisna olmaqla, hər bir genom seqmenti bir proteini kodlayır. On iki zülaldan altısı struktur, altısı isə qeyri-struktur zülaldır. Ev sahibi hüceyrədə ən azı iki rotavirus genomu mövcud olduqda, genom seqmentləri yeni gen birləşmələri ilə nəsil virusları yaratmaq üçün reassortasiyaya məruz qala bilər. İnsanları yoluxduran bəzi patogen rotavirus nəsilləri bir çox növlərarası reassortment hadisələri vasitəsilə təkamülə uğramış kimi görünür.

### Mavi dil virusu
Reoviridae ailəsinə daxil olan Orbivirus cinsinin üzvləri buğumayaqlılar tərəfindən ötürülən viruslardır və gövşəyən heyvanlarda yüksək xəstələnmə və ölüm hallarına səbəb olurlar. Heyvandarlıqda (qoyun, keçi, mal-qara) xəstəliyə səbəb olan mavi dil virusu (BTV) son üç onillikdə molekulyar tədqiqatların önündə olmuşdur və hazırda molekulyar və struktur səviyyələrdə ən yaxşı başa düşülən orbivirusu təmsil edir. BTV, ailənin digər üzvləri kimi, yeddi struktur zülalı və 10 müxtəlif ölçülü dsRNA seqmentindən ibarət RNT genomu olan mürəkkəb virusdur.

### Fitoreoviruslar

Fitoreoviruslar, xüsusilə Asiyada əsas kənd təsərrüfatı patogenləri olan reoviruslardır. Bu ailənin bir üzvü, Düyü Cırtdan Virusu (RDV) elektron kriomikroskopiya və rentgen kristalloqrafiyası ilə geniş şəkildə tədqiq edilmişdir. Bu analizlərdən kapsid zülallarının atom modelləri və kapsidlərin yığılması üçün ağlabatan model əldə edilmişdir. RDV-nin struktur zülalları digər zülallarla ardıcıl oxşarlığı paylaşmasa da, onların qıvrımları və ümumi kapsid strukturu digər Reoviridae zülallarına bənzəyir.

## Antiviruslar

Normal nuklein turşusu mübadiləsi zamanı hüceyrələr ikiqat zəncirli RNT istehsal etmədiyi üçün təbii seçim təmasda dsRNT-ni məhv edən fermentlərin təkamülünə üstünlük vermişdir. Bu növ fermentlərin ən məşhur sinfi Dicerdir. Ümid edilir ki, geniş spektrli antivirallar ikiqat zəncirli RNT viruslarının bu zəifliyindən istifadə edərək sintez edilə bilər.

## İstinadlar