Honqoray

**Honqoray** (qədim qırğızca "dağlı xalqı", , həmçinin *Honqoray*) — XIV əsrin sonundan XVIII əsrin əvvəllərinə qədər Cənubi Sibirdə mərkəzi Minusinsk hövzəsində mövcud olan tarixi dövlət quruluşu (digər mənbələrə görə tayfa birliyi). Onun əsas etnik elementi Yenisey qırğızları olub. Əhali Honqorayın idarəetmə formasını tolay sözü, yəni etno-tayfa konfederasiyası adlandırırdı. Rus mənbələrində Honqoray “Qırğız torpağı” adlanırdı. Dövlətin ərazisi 320 000 km² təşkil edirdi. 
Honqoray əhalisinin nəsilləri xakasların və fuyu-qırğızların etnik qruplarının formalaşmasında nüvə rolunu oynayıb. 

Honqoray nəzəriyyəsini Viktor Butanayev irəli sürmüş və ona M.A.Çertıkov, B.İ.Tatarintsev, S.Xudyakov, L.A.Bobrov da istinad etmişlər. Bəzi alimlər (L.R.Kyzlasov, İ.L.Kızlasov, V.K.Çertykov və b.) bunu elmi cəhətdən əsassız hesab edirlər. 

## Tarixi

XIV əsrə qədər Minusinsk hövzəsi Monqol imperiyasının nəzarəti altında idi. Lakin 1368-ci ildə Yuan imperiyasının süqutundan sonra daxili çəkişmələr nəticəsində parçalanan Monqol imperiyası bu əraziyə nəzarəti itirdi. XIV əsrin sonlarında Yenisey qırğızları Şərqi Monqollara qarşı mübarizədə Oyratlar ilə ittifaqda birləşərək orada hakim mövqe tutdular. Oyrat federasiyasındakı qırğız tüməninin rəhbəri Uqeçi-Kaşka 1399-cu ildə öz qəbilə birliyinə “Honqor” və ya “Honqoray” adını verdi, bundan sonra qırğızlar öz məqsədlərinə çataraq ittifaqı tərk etdilər.

Rus qoşunlarının gəlişindən əvvəl Honqorayın ərazisi Orta Yeniseyin bütün hövzəsini əhatə edirdi. O, cənubda Qərbi Sayandan, şimalda Anqara çayının axınına qədər olan yerlərdə yerləşirdi. Şərqdə ərazilər Şərqi Sayan, qərbdə Ob çayı ilə məhdudlaşırdı. 

Honqorayın əhalisi təqribən 25-40 min nəfərdən çox (XVIII əsrin əvvəlləri, Abakan və İyusov çaylarının vadisində yaşayanlar) idi

XVII əsrin birinci yarısında Honqoray Monqolustan Altın Xanlarının vassallığına keçdi. 1667-ci ildə Senqenin başçılığı ilə cunqarlar Abakan vadisində Altın Xanların ordusunu məğlub etdilər. Həmin vaxtdan Honqoray Cunqar xanlığının vassalı oldu və Altın Xanlar dövləti öz mövcudluğunu dayandırdı. Buraya cunqar qubernatoru təyin edildi, ona cunqar kontayşiləri adından “bütün qırğız torpağına sahib olmaq” həvalə edildi. Cunqar qubernatoru Altır ulusunda yaşayırdı. Onun urgası (qərargahı) Ninya çayı üzərində yerləşirdi. Xonqoray əhalisi Cunqar xanına xərac (Alban) ödəməli və ona hərbi yardım etməli idi. Həmçinin, Cunqar xanlığı döyüş əməliyyatları zamanı Honqoraylara hərbi yardım göstərirdi.

## Qəbilə tərkibi

* **Altar ulusu, o cümlədən [[Aymak|aymaklar]]**:
** Beltırlar;
** İrgitlər;
** Saqaylar;
** Sayanlar;
** Tabanlar;
** Çistarlar;

* **Altısar ulusu, o cümlədən:**
** Açinlər;
** Qızılllar;
** Tumatlar;
** Şuilər və başqaları.

* **İsarski (Ezerski) ulusu:**
** Yzırlar;
** Hasxalar;
** Burutlar;
** Soxxilər;
** Çodalar;
** Hırımlar;
** Tastarlar və b.

* **Tubinlər ulusu:**
** Alahamlar;
** Alıtlar;
** Baykotlar;
** Boktinlər;
** Buquslar;
** Koyballar və ya Kamenno-Motorlar;
** Kollar;
** Kornatlar;
** Uşterlər;
** Haytonlar;
** Yarinlər və başqaları.

İsar knyazlığının paytaxtı Ust-Erba kəndi (), Altısar bəyliyinin paytaxtı “Qırğız ağ daş şəhəri” ( Xak. ), Tuba knyazlığının paytaxtı Kuraqino () şəhəri, Altır ulusunun mərkəzi isə Kotnyakovo () kəndində yerləşirdi.

## Dövlət quruluşu

Honqoray etnosiyasi birliyi ictimai institutların inkişaf etməmiş forması olan erkən dövlət quruluşuna aid idi. Eyni zamanda, S.V.Baxruşin yazdfığına görə qırğızların dövlətçiliyi yox idi, çünki patriarxal-tayfa münasibətləri üstünlük təşkil edirdi.

Dövlət işlərini həll etmək üçün Honqorayın hər dörd ulusunun nümayəndələrindən ibarət böyük bir qurultay - “çıylıq” çağırıldı. Məsələn, 1627-ci il qurultayında 700 nəfər iştirak edirdi. Bu qurultayda həlledici səs qırğız knyazlarına məxsus idi. Qurultay ən yaşlı “ən yaxşı” şahzadəni seçdi və ona ali hakimiyyət həvalə edildi. Beləliklə, Cənubi Sibir qırğızlarının dövlət quruluşu seçkili monarxiyaya və ya aristokratik respublikaya yaxın idi.

Uluslara başçılıq edən qırğız şahzadələri “bəy” (knyaz) titulunu daşıyırdılar. Müxtəlif vaxtlarda 50-100-dən 300-ə qədər adam olub və bir-biri ilə qohum olurdular. Onların hər birinin öz bayrağı var idi. XVII əsrdə bir çox bəylər monqol və cunqarların təsiri altında monqol titullarını (tayşi, paxsı) qəbul etdilər. Qırğız knyazları arasında Cunqar xanlarına xüsusi xidmətlərinə görə xərac ödəməkdən azad edilənlər də var idi. Onların “Tərxan” titulu var idi. Baş səfir “çöriktiğ xasxa” (yuruktu-kaşka), baş hakim “xazır çarğı” (kəzır-yarquçi), baş məsləhətçi “mannay xasxa” (maqnay-kaşka), "çayzan paxsı" (yayzan- baxşı) dəftərxana rəisi tituluna malik idi. Köç zamanı “sümzük” xəbərçilər heyəti var idi, çox vaxt onların funksiyalarını inzibati ərazi vahidlərinin rəhbərləri yerinə yetirirdilər.

Köç zamanı məhkəmə prosesini adət hüququ normalarına uyğun həyata keçirən “yarquçular” (“çarğıjy” – hakim) vardı. Knyazlıq əmrlərinin icrası və xəracın toplanması "çazullar" - yəni yesaullar tərəfindən həyata keçirilirdi. Hər bir ""çazul təxminən 40 yurda cavabdeh idi. Yığılan xəracın miqdarını qeyd etmək üçün xüsusi rəqəmsal nişanlar vurulan taxta “kirtik” etiketlərindən istifadə edilmişdir. Qırğızların da yəqin ki, idarə işlərində istifadə etdikləri öz yazı dili var idi. Məsələn, 1701-ci ildə Rusiya çarlığı ilə sülh bağlayarkən knyazlar “tatar məktubuna əsasən” müqavilə bağlayıblar. XVII əsrin əvvəllərində Krasnoyarsk dövlət dəftərxanasının dosyelərində qırğızların “kağızda yazılmış on bir hərf və ağcaqayın qabığında bir hərf yazılmışdı və Krasnoyarskda bu məktubları rus hərflərinə çevirən yox idi”.

## Sosial quruluşu
Minusinsk hövzəsinin əhalisi “xasxa sӧӧk” - “ağ sümük” (qırğız) və “pora sӧӧk” - “boz sümük”ə bölünürdü. “Söök vaxtı” Qıştımları (Kistimner), yəni vassal tayfa və qəbilələri əhatə edirdi. Hər bir Honqoray ulusunun müəyyən “Kıştım traktları” var idi. Çətin illərdə qıştımlar borcla mal-qara, müxtəlif paltar və qablar alırdılar. Bunun üçün qırğızlara xərac verirdilər. Kıştımlardan xərac yığılmasını təmin etmək üçün girov sistemindən istifadə edilirdi. Kıştımlar xəracını tam ödəməsələr, onların arvadları və uşaqları girov götürülürdü.

Qırğızlar arasında əhalinin əsas hissəsini xaraçılar və ya “uluslar” təşkil edirdi. Dominant mövqe böyük mal-qaraya sahib olan çaizanlar və ya "ən yaxşı insanlar" tərəfindən tutulurdu. Ulusun başında dayanan hər bir bəyin 500-dən 1000-ə qədər qıştımları və XVII əsrə aid rus sənədlərinin göstərdiyi, ən son çayzanları var idi. Onlar “Qırx nəfər və daha çox sənəti ilə yasak xalqı”na sahib idi. Çayzanlar xəracını öz qıştımlarından, adətən, samur və ya qunduz, bəzən də dəmir məmulat, silah və yeməklə yığırdılar. Bəzən çayzanlar zəhmət üçün qıştımları öz uluslarına götürürdülər. Çayzanların fermasında rus sənədlərində təhkimçi adlanan çobanlar və xulalar çalışırdı. Əsasən onlar əsir alınmış kasıb insanlar idi. Adətən çayzanlar öz qohumları və rus mənbələrində uluslar adlanan ayrı-ayrı knyazlıq aymaklarını təşkil edən ululara bölünürdü.
## Ordu
Honqorayın ordusunun əsasını XVIII əsrdə min atlıya qədər olan süvarilər təşkil edirdi. Onlar kamanla silahlanmışdılar. Lakin XVII əsrdə Honqorayda artıq həm cunqarlardan, həm də ruslardan alınmış odlu silahlardan istifadə edirdilər. Yüngül toplardan (Xaq albazır/sarbazan) da istifadə olunurdu, ehtimal ki, onlar da Cunqariyadan alınmışdı.

Qalalara basqın edərkən qırğızlar “qalxan arxasında vuruşmağa” cəhd edirdilər. Düşmən Honqorayı hücum etdiyi təqdirdə, əhali və ordu müqavimət üçün dağların zirvəsində inşa olunan "sibe" - daş divarlı istehkamlara sığınırdı. Xakasiyada 75-dən çox “sibe” var. Onlar zəncirvari qapalı istehkam sistemini təşkil edirdi, hər bir istehkam qonşu istehkamdan görünürdü.

Xakas folkloruna görə, hər bəyin 40-a qədər cəngavəri (matir) var idi. Onlar ulus adamlarından ibarət kiçik bir heyətə malik hərbi sinif idilər. Knyazlıq gücünün dəstəyi rus sənədlərində "xidmət adamları" adlandırılan döyüşçülərdən ibarət "xozon" (yəni xoşun) dəstələri idi. Onlar öz adlarına bator (matyr) titulunu və ya monqolca “kozonçu” (hozonҷy) terminini əlavə edirdilər. Bator dəstəsinin başçısı "Bator Xasxa" tituluna sahib idi (müharibə zamanı o, ordunun başçısı olurdu). XVII əsrin əvvəllərində "qırğız döyüşçüləri"nin sayı çox deyildi, onlar yüz əliyə yaxın şəxsdən ibarət idi. Döyüşlər zamanı knyazlar “ulus xalqı”ndan və hətta qıştımlardan toplanan dəstələrin başçısı olurlar. Əhali hərbi xidmət keçməli idi və buna görə də vergi ödəyən kişilərə “uxçı” - döyüşçü, atıcı deyilirdi. Ümumilikdə, XVII əsrdə Honqoray müharibə zamanı 1,5 - 3,5 min döyüşçü toplaya bilərdi.

Folklor materiallarına görə, Monqol İmperiyası dövründə və sonralar Honqorayın “il sirig” (xalq ordusu) və “xan”dan ibarət 9 minlik (Monqol İmperatorluğunun tərkibində “Tumen Hooray”) ordusu var idi. Hərbi xidmətə çağırış yaşı 15 yaşından idi.

## İqtisadiyyat
Çöl hissəsində maldarlıq inkişaf etmişdir. Qoyun, at, mal-qara və dəvə yetişdirilirdi. Honqorayın əhalisi köçəri idi, fəsillərə uyğun olaraq ildə dörd dəfə köçlər olurdu.

Subtayqa ərazilərində ovçuluq və əkinçilik mövcud idi. Buğda, arpa, çətənə əkilirdi.

“Qırğız torpağı” Monqolustan, Sibir xanlığı, Çin, Buryatiya və Mərkəzi Asiya ilə ticarətlə məşğul olurdu. Çindən Honqoraya ipək parçalar, çini və boyanmış qablar və başqa mallar gətirilirdi. Bura Mərkəzi Asiyadan karvanlar gəlir, Buxara tacirlərinə daima bölgənin hər yerində rast gəlinirdi. Honqoray xəz, müşk, dəmir və zərgərlik və silah tədarükçüsü idi.
## Rusiya çarlığı ilə mübarizə

1596-cı ildə Ket çayı üzərində Narımski qalası tikildi, onun tikintisi ilə Honqorayın şimal-qərb əyalətlərinin sakinləri Rusiya vətəndaşlığına keçdilər. Qırğızlar haqda ilk qeydlər 1604-cü ilə aiddir.

1609-cu ildə qırğız knyazı Nomçi ruslara tabe olan Çulım çayı üzərindəki bütün kəndləri yerlə-yeksan etdi. Buna cavab olaraq ruslar bir sıra cəza kampaniyaları həyata keçirdilər.

1614-cü ildə knyaz Nomçi Tomsk qalasına hücum etdi. O, qalanı ala bilmədi, lakin onun ətrafı xarabalığa çevrildi, çoxlu kəndli və hərbçi həlak oldu.

1616-cı ildə Tomsk qalasından bir rus dəstəsi qırğız və çulumlardan ibarət ordu ilə döyüşə girdi. Qırğızlar məğlub olub geri çəkildilər. Çulım xalqı Rusiya çarlığının tabeliyinə daxil oldu. 1618-ci ildə Kuznetsk qalası tikildi. 1619-cu ildə qırğızların davamlı hücumlarına məruz qalmağa başlayan Yenisey qalası tikildi.

1621-ci ildə Çulım çayı üzərində Meletski qalası tikildi. Bu qala uğrunda gedən döyüşdə qırğızlar məğlub oldular, Şahzadə İşeyinin qohumları əsir düşdü.

1624-cü ildə qırğızlar Tomska gəldilər və onun bütün ətrafını yenidən viran etdilər. Bundan sonra sülh danışıqları getdi və bir neçə il qırğız hücumu olmadı.

1628-ci ildə Honqoraydan qorunmaq üçün Krasnoyarsk qalası tikildi. 1629-cu ildə qırğızlar onu mühasirəyə aldılar, lakin ala bilmədilər.

1630-cu ilin qışında Tuba ulusunun knyazları Koyan və Saita Yeniseyin yuxarı axarında yasak toplamağa çalışan rus dəstəsini məğlub etdilər. Elə həmin il Krasnoyarsk qalasından olan ruslar danışıqlar zamanı knyaz Koyanın elçilərini ələ keçirdilər, sonra da asdılar. 1630-cu ilin avqustunda Tabun (knyaz Koçebayın oğlu) Krasnoyarsk qalasına hücum etdi, yaxınlıqdakı kəndləri viran etdi, çoxlu atları oğurladı. Bir çox yasak ödəyicisi Tabunla birlikdə köç etdi.

1641-ci ildə voyevoda Yakov Tuxaçevskinin komandanlığı altında ordu Honqoraya hücum etdi. Ruslar Honqorayın iki ulusundan keçərək knyaz İşeyi məğlub etdilər, çoxlu əsir və 150 ​​dəvə qənimət götürdülər. Lakin qırğızlar əlavə qüvvəllər aldıqdan sonra ruslar mühasirəyə düşdülər və geri çəkilməyə məcbur oldular. Geri dönərkən kazakların çoxu komandiri tərk edərək Yeniseyskə getdi. Buna baxmayaraq, Tuxaçevski ordusunun qalıqları ilə Açinsk qalasının əsasını qoya bildi. 1642-ci ildə voyevoda İvan Kabilski qaladan yürüşə çıxdı və qırğızları məğlub edə bildi, bu da bir neçə il dincliyin yaranmasına səbəb oldu.

1665-ci ildə knyaz İrenek üç yüz atlı dəstəsi ilə Udinski qalasını ələ keçirdi, lakin geri qayıdarkən rus dəstəsi tərəfindən yaxalandı. O, ələ keçirdiyi bütün qənimətlərini Ataman Elişa Tyummentsevə verərək mühasirədən çıxdı.

1667-ci ildə Tuba knyazı Şandıka Tomsk qalasına hücum etməyə cəhd etdi, lakin Roman Starkovun rus dəstəsi ilə döyüşdə məğlub oldu və öldü. 1667-ci ilin mayında oyratların və qırğızların ordusu Krasnoyarsk qalasını mühasirəyə aldı və onun ətrafını xarabalığa çevirdi. Danışıqlardan sonra mühasirə götürüldü, lakin həmin ilin payızında qırğızlar yenidən Krasnoyarskın kənarlarını dağıtdılar.

1673-cü ilin sentyabrında Altısar ulusunun knyazı Şandı Sençikenev Yenisey qalasını ələ keçirdi və onun ətrafını viran etdi. Sonra Tomsk qalasına hücum etdi, lakin onu ala bilmədi. Bundan sonra o, Açinsk qalasına hücum edərək onu darmadağın etdi. Eyni zamanda, knyaz İrenek Kuznetsk qalası yaxınlığında Rusiya çarlığı təbəələrinin bütün kəndlərini yandırdı.

1678-ci ildə ruslar qədim sənədlərdə İyus adlanan Çulım çayı boyunca sərhədi müəyyən edən Honqorayla sülh müqaviləsi bağladılar.

1679-cu ilin iyulunda knyaz İrenek Krasnoyarsk qalasına hücum etdi, lakin onu ala bilmədi. Başqa bir qırğız dəstəsi yenidən Açinsk qalasını darmadağın etdi.

1680-ci ilin qışında boyarların uşaqları Roman Starkov və İvan Qreçaninovun komandanlığı altında qırğız qoşunlarına qarşı kampaniya hazırlanmışdı. Mart ayında onlar Krasnoyarsk və Yenisey qalalarından olan dəstələrlə birləşməli idilər. İrenek qoşunları bu dəstələrə hücum etdi, Starkov və Qreçaninovun dəstələri xilas ola bildi və qırğızlarla yenidən sülh bağlandı.

1682-ci ildə Yerba döyüşü baş verdi, burada İvan Suvorovun rus qoşunları böyük itki verdilər və qırğızların hücumları səbəbindən geri çəkilməyə məcbur oldular. Rusiya çarlığı İyus çayı boyunca Honqorayla sərhədi tanıdı.

1692-ci ildə rus qoşunları Krasnoyarsk qalasından irəliləyərək qırğızların Tuba ulusunu məğlub etdilər. İki gün davam edən döyüşdə 700-ə qədər qırğız öldürüldü, o cümlədən 4 şahzadə, 600 qadın və uşaq əsir götürüldü.

## Rusiyanın Honqorayı işğal etməsi
1703-cü ildə Cunqar xanı Çevan-Rabdan Yenisey qırğızlarının və onların Kıştımlarının əksəriyyətini (təxminən 15-20 min nəfər) İrtiş çayı ərazisinə köçürdü. 1727-ci ildə Çinlə bağlanmış Kyaxta müqaviləsinə əsasən Xakas-Minusinsk hövzəsi Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil oldu. 1757-ci ildə Cunqariyadan gələn qırğız şahzadəsi Qurban-Kaşka Ust-Kamenoqorsk qalasının divarlarında İmperatritsa Yelizavetaya sədaqət andı içdi. Bir il sonra, Cunqariyanın süqutu ilə əlaqədar Oyrat yasak (vergi) yığıcıları Abakan vadisinə (Altırski ulusu) gəlməyi dayandırdılar. Bu andan etibarən Hongorayın uzunmüddətli Rusiya dövlətinə daxil olması başa çatmış hesab edilə bilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *[[:ru:Бахрушин, Сергей Владимирович|Бахрушин С. В.]]* Енисейские киргизы в XVII в. // Научные труды III. Избранные работы по истории Сибири XVI-XVII вв. Ч. 2. История народов Сибири в XVI- XVII вв. М.: Издательство Академии Наук СССР, 1955.
* *[[:ru:Козьмин Николай Николаевич|Козьмин Н. Н.]]* Хакасы: ист.-этногр. и хозяйств. очерк Минусинского края. – Иркутск: Изд. Иркут.секции науч. работников Рабпроса, 1925. – Х, 185 с. - (Краеведческая сер. № 4 / под ред. М.А. Азадовского; вып. V).
* *Чертыков В. К.* Хакасия в XVII – начале XVIII века и ее взаимоотношения с Россией и государствами Центральной Азии. (Под ред. *[[:ru:Быконя, Геннадий Фёдорович|Быконя Г. Ф.]]*) Абакан, 2007. 254 с.

## Xarici keçidlər