Verilənlər ekosistemi

**Verilənlər ekosistemi** () — verilənlərin yaradılması, toplanması, saxlanması, emalı, mübadiləsi və istifadəsi prosesində iştirak edən insanları, texnologiyaları, siyasətləri və təşkilati strukturları əhatə edən dinamik mühit. Bu ekosistem müxtəlif mənbələrdən gələn məlumatların inteqrasiyası, onların keyfiyyətinin qorunması və dəyərə çevrilməsi üçün qarşılıqlı əlaqədə olan iştirakçıların və texnoloji həllərin birgə fəaliyyətinə əsaslanır.

Verilənlər ekosistemi adətən aşağıdakı əsas komponentləri əhatə edir:

* Məlumat mənbələri — sensorlar, tətbiqlər, sosial şəbəkələr, müəssisədaxili sistemlər və açıq məlumat bazaları kimi ilkin məlumat yaradan qurğular və platformalar.
* İnfrastruktur — bulud xidmətləri, məlumat anbarları, şəbəkə və hesablama resursları, böyük verilənlər emalı texnologiyaları.
* İdarəetmə və siyasət — məlumatın məxfiliyi, təhlükəsizliyi, hüquqi tələblər və etik standartları müəyyən edən qaydalar.
* İstifadəçilər və maraqlı tərəflər — analitiklər, tədqiqatçılar, biznes qərarvericiləri, dövlət qurumları və ictimaiyyət.

Verilənlər ekosisteminin məqsədi məlumatların dəyər zənciri boyunca səmərəli dövriyyəsini təmin etmək, innovasiyaları dəstəkləmək və məlumat əsaslı qərarverməni gücləndirməkdir. Bu mühitin düzgün işləməsi üçün açıq standartların tətbiqi, məlumat keyfiyyətinin monitorinqi və iştirakçılar arasında şəffaf əməkdaşlıq xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

## Verilənlər
Verilənlər, səmərəli ötürülmə üçün sıxlaşdırılmış rəqəmsal məlumatı ifadə edir. Verilənlər 1 və ya 0 kimi göstərilən ikili dəyərlərdən ibarətdir ki, bu da mürəkkəb fikirlərin, təsvirlərin, videoların və digər məzmunların abstraksiyasına imkan yaradır. Son onilliklərdə məlumat istehsalı və mübadiləsinin səviyyəsi kəskin şəkildə artmış, xüsusən hökumət və ictimai qurumlar ətraf mühit, mədəniyyət, elm və statistika sahələrində böyük həcmdə məlumatları sərbəst şəkildə dərc etmişlər.  Bu proses, məlumat toplayan, kateqoriyalara ayıran və onu ticarət olunan resurs kimi yaymaqla yeni müəyyənləşdirilmiş verilənlər ekosistemində fəaliyyət göstərən şirkətlər üçün yüksək gəlirli bir sənayenin formalaşmasına da gətirib çıxarmışdır.

## Verilənlər ekosistemləri
Ekosistemin təbiəti onun elementləri arasında simbiotik əlaqəni ifadə edir. Buna görə də verilənlər mühitini ekosistem kimi təsvir edərkən, qarşılıqlı və birgə formalaşmanı əhatə edən münasibət nəzərdə tutulur.  Onların əsas məqsədi müxtəlif platformalar və fənlər arasında məlumatın yaradılmasını, idarə olunmasını və paylaşılmasını təmin etməkdir.  Bu təşəbbüsün əsas hissəsi məlumat vasitəçiləridir; onlar məlumatlara çıxışı asanlaşdırır və məlumat trestləri, məlumat mübadilə mərkəzləri, məlumat platformaları kimi yeddi əsas növə bölünür. Verilənlər ekosisteminə həmçinin, adlarından da göründüyü kimi, məlumatları vasitəçilər üzərindən təqdim edən provayderlər və onları istehlak edən istifadəçilər daxildir.  

Verilənlər ekosisteminə adi bir nümunə veb-brauzerlər sahəsində müşahidə olunur. Vebsaytdakı üçüncü tərəf izləmə əlavəsi (çərəzlər adlanır) məlumat toplayaraq və təşkil edərək vasitəçi rolunu oynayır. Veb-brauzer istifadəçi müxtəlif saytlarda hərəkət etdikcə məlumatını paylaşaraq provayder funksiyasını daşıyır. Saytların özləri isə izləmə məlumatından istifadə edərək məzmunu istifadəçi davranışına uyğunlaşdırdıqları üçün istehlakçı rolunu alır.

Qeyd olunduğu kimi, verilənlər ekosistemləri bir neçə sektoru əhatə edə bilər; məsələn, müştərinin tibbi məlumatları sığorta şirkəti ilə paylaşılaraq sığorta haqqının hesablanmasında istifadə oluna bilər.  Ekosistemin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, bu ortaq mühitdəki bütün iştirakçılar ümumi resurs və ya bilik bazasının formalaşmasına töhfə verirlər.

## İstinadlar