Qalxanabənzər vəzi

**Qalxanabənzər vəzi** - () tək üzvlərdən olub, boyunda nəfəs borusunun və qırtlağın önündə yerləşmişdir. Rəngi sarımtıl-qırmızı, konsinstensiyası yumuşaq və xarici səthi paylıdır. Qalxanabənzər vəzinin bir boğazı -  və iki yan sağ və sol payları -  vardır. Boğaz yan paylardan ensiz və kiçikdir, ön səthi çıxıq, arxa səthi basıqdır, özü də nəfəs borusunun 1,3 və 4-cü halqalarına söykənmişdir. Yan paylar ellipsoid şəklində olub, bayır səthləri çıxıq, içəri səthləri basıqdır. Bəzən üçüncü piramidayabənzər pay -  təsadüf olunur; bu pay çox vaxt boğazdan, bəzən yan paylardan (ümumiyyətlə sol paydan) başlayıb - qırtlağın ön səthi ilə yuxarıya qalxır və qalxanabənzər qığırdağın ön səthinə söykənərək dilaltı sümüyünə çatır.
Qalxanabənzər vəzin bir payının boylama ölçüsü 6 sm, eni 4 sm və qalınlığı 2 sm olur. Qadınlarda çəkisi kişilərə nisbətən çox olur, bəzən hamiləlik dövründə daha da artır.

## Anatomik quruluşu

Qalxanabənzər vəzi xaricdən sərt birləşdirici toxumadan təşkil olunmuş xarici kapsul -  ilə əhatə olunmuşdur; bu kapsul boyunun xüsusi fassiyasından başqa bir şey deyildir və qonşu üzvlərlə (boyunun damar və sinir dəstəsi yatağı ilə) rabitədədir. Qalxanabənzər vəzi xarici kapsuldan başqa xüsusi lifli (daxili) kapsul -  ilə örtülüdür; bu kapsul vəzini əhatə edərək onun daxilinə arakəsmələr buraxır; ona görə onu soymaq mümkün deyildir. Lifli kapsul xarici kapsuldan kiçik yarığabənzər sahə vasitəsilə ayrılmışdır. Xarici kapsul Qalxanabənzər vəzi ilə zəif rabitədə olduğundan asan soyulur.

Qalxanabənzər vəzi birləşdirici toxumadan təşkil olunmuş stromadan -  və follikullardan -  əmələ gəlmiş parenximdən ibarətdir. Follikullar kürəvi, qovuq şəklində olub, daxildən birqatlı kubabənzər epitel ilə örtülüdür. Bir neçə follikul bir yerə toplaşaraq paycıqlar -  əmələ gətirir; bunlar bir-birilə lifli kapsuldan gələn arakəsmələr vasitəsilə birləşir. Follikulların daxilindəki boşluqda sarımtıl, şüşəyəbənzər yodlu zülali kolloid maddə - yodtireoqlobulin vardır. Qalxanabənzər vəzi hormonunun harada ifraz olunması hələ də müəyyən deyildir, bəziləri onun  yodtireoqlobulində olduğunu və bəziləri epitel hüceyrələr tərəfindən ifraz olunmasını göstərir.
### Topoqrafiyası
Qalxanabənzər vəzi  ilə qırtlaq nahiyyəsini tutmuşdur; boğazı və piramidayabənzər payı səthdə, yan payları dərində yerləşmişdir. Yan payların aşağı ucları nəfəs borusunun 5-ci və 6-cı halqasınadək (döş sümüyünün vidaci oymasından 2 sm yuxarı) və yuxarı ucları qalxanabənzər qığırdağın ortasınadək çatır. Ön tərəfdən -  və döş-körpücük-məməyəbənzər əzələnin ön kənarı ilə örtülmüşdür; qalxanabənzər vəyinin ancaq boğazı əzələlərdən azad olaraq təkcə boyunun xüsusi fassiyası ilə örtülüdür; yan payların arxası bayır tərəfdə boynun damar-sinir dəstəsinə və içəri tərəfdə qida borusu ilə udlağa söykənmişdir.
### Bağları
 bir neçə bağ vasitəsilə qırtlaq və nəfəs borusuna möhkəm təsbit olunmuşdur; bunlardan biri -  qalxanabənzər vəzi boğazını üzüyəbənzər və qalxanabənzər qığırdaqların ön səthinə bağlayır və ikisi -  kapsulunyan payları örtən hissəsindən başlayıb, vəzi və nəfəs borusu arası ilə yuxarı qalxaraq üzüyəbənzər qığırdaqla nəfəs borusunun birinci halqasına bağlanır. Qalxanabənzər vəzi qırtlağa və nəfəs borusuna təsbit olunduğu üçün onların hər bir hərəkətini təsqib edir və öz həcmini dəyişdikdə nəfəs borusunun vəziyyətinə təsir edir.

## İnkişaf və anomaliyaları
### İnkişafı
Qalxanabənzər vəzi ın bağırsağın baş hissəsindən, çənə qövsü ilə dilaltı qövsün altında udlaq epitelindən inkişaf etmişdir. İlk dəfə bunun mayası xüsusi axacaq -  vasitəsilə udlaq epiteli ilə rabitədə olur. Vəzi inkişaf etdikcə kaudal tərəfə enir və nəhayət daimi yerinə çatır; bu prosesə qalxanabənzər vəzin enməsi -  deyilir. Qalxanabənzər vəzin mayası aşağı endikcə onun axacağı uzanır, sonra yavaş-yavaş atrofiya başlanır və böyüklərdə tamamilə itir. Ancaq ağız boşluğuna açılan yeri kor dəlik -  adı ilə qalır.
### Anomaliyaları
Qalxanabənzər vəzin bir neçə növ anomaliyalarına təsadüf edilir. Bəzən onun boğazı heç olmur, bəzən isə artıq inkişaf edərək yuxarıda üzüyəbənzər qığırdağa və aşağıda nəfəs borusunun 6-cı halqasına çatır. Bəzən qalxanabənzər vəzinin iki piramidayabənzər çıxıntısı olur, bundan başqa burada xüsusi bir əzələyə -  təsadüf olunur. Bu əzələ dilaltı sümüyündən və ya qalxanabənzər qığırdaqdan başlayaraq vəzinin doğazında tamam olur.
Bəzən  tamamilə qalır və ətrafında anomaliya olaraq əlavə qalxanabənzər vəzilərə -  təsadüf olunur. bunlar vəziyyətcə bir neçə qrupa bölünür: 
#  - dilin kor dəliyində ya dil əzələləri arasında, ya dilaltı sümüyün üstündə (dl. thyreoideae suprahyoideae), ya da dilaltı sümüyün ınündə (gl. Thyreoideae prehyoideae) və ya dilaltı sümüyün altında (gl. thyreoideae infrahyoideae) yerləşir;
#  - çox az təsadüf olunur və yan paylardan ayrılaraq, arxada nəfəs borusu arasında yerləşir;
#  - döş qəfəsində, döş sümüyü dəstəsinin arxasında təsadüf olunur. Bəzən qalxanabənzər vəzi tamamilə inkişaf etmir, bu halda onu əlavə qalxanabənzər vəzilər əvəz edir.
## Yaş xüsusiyyətləri
Uşaqlarda qalxanabənzər vəzi yuxarıda olur, belə ki boğazı üzüyəbənzər qığırdağa kimi qalxır və onunla lifli birləşdirici toxuma vasitəsilə möhkəm birləşir. Qalxanabənzər vəzin çəkisi döldə və ilk uşaqlıq dövründə nisbətən artıq olur; həddi-büluğ dövründə xeyli artır, qocalıq dövründə kiçilməyə başlayır və vəzi elementləri birləşdirici toxuma elementləri ilə əvəz olunur.

## Vaskulyarizasiya və innervasiyası
### Arteriyalar
Qalxanabənzər vəzi iki cüt arteriya -  ilə qidalanır, bunlar bir-birinə çoxlu anastomoz verir. Bəzən (10%) aorta qövsündən ya bazu-baş və ya qalxanabənzər - boyun kötüyündən tək arteriya -  çıxaraq, nəfəs borusunun ön səthi ilə yuxarı gedir, vəziyə daxil olaraq onu qudalandırır.
### Venalar

Vəzin venaları həcmli və miqdarca çoxdur, bunlar  vəzinin ətrafında venoz kələflər əmələ gətirir.  üz venalarına, bəzən isə daxili vidaci venaya açılır.   iki və ya dörd ədəd olub,  ilə aşağı gedir, daxili vidaci venanın aşağı ucuna və ya bazu-baş venalarına açılır.  Bunlardan başqa qalxanabənzər vəzin boğazından tək vena -  (bəzən kələf - ) başlayaraq aşağı enir və sol bazu-baş venasına açılır.

### Limfa damarları
Limfa damarlarının miqdarı çoxdur; bunlar qalxanabənzər vəyi follikulları ilə rabitədə olub, hormon ifrazı prosesində yəqin ki, iştirak edir. Bu üzvlərdən yığılan limfa boyunun dərin limfa düyünlərinə, körpücüküstü düyünlərə və nəfəs borusu önü düyünlərinə yığışır.

### Sinirlər
Qalxanabənzər vəzi azan sinirlərinin şaxələrilə () və boyun simpatik qanqlionlarından gələn simpatik sinirlər ilə innervasiya olunur, bunların tərkibində vazomotor və sekretor sinir lifləri vardır.
## Vəzifəsi

Qalxanabənzər vəzin hormonları (tiroksin, triyodtironin, diyodtironin və s.) bədənə daxil olaraq maddələr mübadiləsini sürətləndirir, oksidləşmə prosesini artırır, yağların yanmasını çoxaldır və istiliyin əmələgəlməsini artırır. Bunlardan başqa qalxanabənzər vəzinin hormonu skeletin inkişafına təsir edərək sümükləri uzununa böyüdür və epifizləri bitişdirir. Sinir sisteminin vəzifəsini təmin edir.
Cavan məməli heyvanların qalxanabənzər vəzilərini çıxatdıqda, bədənin böyüməsi tamamilə pozulur, uzun sümüklər qısa halda qalır, heyvan eybəcərləşir, beyin inkişaf etmir və cinsiyyət vəziləri atrofiya olunur. belə bir hala  deyilir.

Qalxanabənzər vəzinin viladi yoxluğunda -  və ya bəzi patoloji proseslərdə yuxarıda göstərilən hallara oxşar əlamətlər meydana cıxır; uşaq boyatmadan qalır (cırtdanboy olur), psixi inkişafı zəifləyir, dəri xəmir kimi şişir, sümüklərin sümükləşməsi gecikir, cinsiyyət üzvləri atrofiya olur. Qalxanabənzər vəzi tamamilə çıxarılarsa və ya patoloji prosesin nəticəsi olaraq hormon azalarsa (hypofunctio) böyüklərdə miksedema və kritinizm deyilən xəstəlik meydana çıxır. Bəzən əksinə olaraq vəyin hormonu artır (hyperfunctio), məsələn, Bazedov xəstəliyində - (morbus Basedowi); bu halda maddələr mübadiləsi artır, nəbz sürətlənir, sinir sistemi çox həssas olur, gözlər pırtlayır (exophtalmus) və s.

## Qalxanabənzər Vəzin Xərçəngi
Qalxanabənzər vəzin xərçəngi qadınlarda kişilərə nisbətən daha çox rast gəlinir. 3:1 nisbətində. Statistika göstərir ki, İsraildə hər il 500 nəfər, Amerikada isə 20.000 nəfər bu xəstəliyə düçar olur. Bu xəstəlik  hər yaşda meydana çıxa bilər, ən çox isə 30 yaşdan sonra olub, vaxtında effektiv müalicə edildikdə proqnozu yaxşıdır. Xəstələrin 90 %-də qalxanabənzər vəzin xoşxassəli törəmələrinə rast gəlinir. Lakin bir qayda olaraq, vəzin xərçəngi xoşxassəli törəmələrin fonunda yaranır. Bununla endemik zonalarda qalxanabənzər vəz xərçənginin sayının sürətlə artmasını izah etmək olar.

Qalxanabənzər vəz xərçənginin əlamətləri:

* Səsin xırıltılı olması
* Boyunda ağrılar
* Boyun limfa vəzilərinin böyüməsi
* Udqunmada və nəfəsalmada çətinlik
* Dərialtı damarların genəlməsi və dəridə "ulduzcuq"ların  əmələ gəlməsi

Başlanğıc mərhələlərdə  klinik simptomatika demək olar ki, nəzərə çarpmır. Nəzərə almaq lazımdır ki, əksər bədxassəli şişlər uzunmüddətli xoşxassəli xarakterli zobdan sonra yaranır. Ən ilk və obyektiv simptomlardan biri artıq mövcud olan zobun qalınlaşması və qabarıqlaşması nəzərə çarpır. Çox hallarda xəstəyə baxış zamanı qalxanabənzər vəzidə simptomsuz keçən və sürətlə inkişaf edən düyün tapılır. Sağlam vəzidə şiş mənşəli düyün adətən bir payda rast gəlinir, ən çox onun aşağı hissələrində. Nadir hallarda isə düyün boyunda əmələ gəlib, hər iki paya yayılır. Şiş başlanğıcda dairəvi, hamar və vəzin özünün toxumasına nisbətən, daha qalın konsistensiyaya malik olur. Böyüdükcə o, qabarıq olub, sərhədlərinin kəskinliyi itir, hər iki ya bir payı əhatə etmiş olur. Bütün bunlardan sonra yuxarıda göstərilən əlamətlər özünü göstərməyə başlayır.

Histoloji təsnifata görə, qalxanabənzər vəzin xərçəngi aşağıdakılara bölünür:

* Qalxanabənzər vəzin papillyar  ya da qarışıq-follikulyar ya da yüksəkdifferensasiyalı xərçəngi. Bu növ  78 % hallarda rast gəlinir.
* Qalxanabənzər vəzin follikulyar xərçəngi, 17%-ni təşkil edib, yaşlı insanlarda daha çox rast gəlinir. Follikulyar xərçəng  papilyar xərçəngə nisbətən daha aqressiv  sayılır. O, qan damarlarına və daha uzaq məsafələrə yayıla bilir, əsasən də ağciyər və sümüklərə.
* Vəzin medullyar xərçəngi, bütün növlərin 4%-ni təşkil edir. Bu növ erkən mərhələlərdə boyun limfa düyünlərinə, qaraciyər və beynə metastaz verir.
* Qalxanabənzər vəzin anaplastik xərçəngi. Anaplastik xərçəng  ən aqressiv növ olub, cəmi 1% hallarda rast gəlinir. Ən çox kişilərdə və 65 yaşından sonra rast gəlinir.

### Diaqnostika və Müalicəsi

Bu xəstəliyin diaqnostikasında müxtəlif metodlar tətbiq olunur, qan analizi (əsasən, vəzin funksiyası ilə bağlı), USM, PET, MRT, biopsiya, larinqoskopiya, angioqrafiya və s. Bu diaqnostik metodlar şişin mərhələsindən, yaxın orqan və toxumalara  metastaz  verməsindən asılı olaraq dəyişir. Müalicə taktikasını xərçəngin histoloji növü, aqressivlik dərəcəsi, yayılması, yaş və s. müəyyən edir. Hər bir halda müalicəyə individual yanaşılmalıdır. Diaqnoz dəqiqləşdirildikdən sonra ən müvafiq müalicə seçilir. Ən yayılmış müalicə növü  qalxanabənzər vəzin bir payının və ya bütövlükdə cərrahi əməliyyat vasitəsilə götürülməsidir. Bundan başqa, radioaktiv yodla da müalicə aparılır ki, bu da şişin dağılmasına səbəb olur. Aparılan müalicələrdən sonra pasient endokrinoloqun nəzarəti altında dispanserdə nəzarətdə olmalıdır. Xəstələrə əvəzedici hormonal terapiya təyin olunur, buna görə də qanda qalxanabənzər vəzin hormonları daimi  olaraq  yoxlanılmalıdır. Proqnoz prosesin mərhələsindən asılı olaraq təyin edilən müalicə növündən və şişin histoloji formasından asılıdır. Qalxanabənzər vəz xərçəngindən ölüm nadir hallarda olur. Zəif dərəcəli bədxassəli şişlərdə isə sağalma xəstələrin demək olar ki, 70-80% hallarında baş verir.

## İstinadlar

## Mənbələr
* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, III cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı - 1982
* Atlas of Human Cardiac Anatomy - Endoscopic views of beating hearts - Cardiac anatomy
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
* Anatomy: Embryologie
## Həmçinin bax
* Bazedov xəstəliyi
* Haşimoto uru
* Hipertireoz
* Hipotireoz