open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Solneçnoqorsk

Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Moskva vilayətinə daxildir. Moskva şəhərinin şimal-qərbində yerləşir. Şəhərin ərazisi 21&nbsp;km².

## Tarixi
Şəhərin indiki ərazisində XVIII əsrdə təməli qoyulmuş Qomzino kəndi olub. XVIII əsrin sonunda kəndin adı dəyişdirilərək Solnışnaya olub. 1851-ci ildə Moskva-Sankt-Peterburq dəmiryolunun tikintisi zamanı bu ərazidə Podsolneçnıy qəsəbəsi salınıb. 1860-cı illərin əvvəllərində, təhkimçilik hüququ ləğv edildikdən sonra Podsolneçnıy və ətraf kəndlərin ərazisində çoxlu sənaye obyektləri yaranmağa başladı. 1928-ci ildə fəhlə qəsəbəsi olan Solneçnoqorskiy tikildi. 26 dekabr 1938-ci ildə şəhər statusunu alıb. İkinci Dünya müharibəsi zamanı 1941-ci ilin noyabrında alman ordusu şəhəri ələ keçirdi. Dekabr ayında baş vermiş Moskva döyüşü zamanı bu şəhərin ərazisində qızğın döyüşlər baş verib. Klin-Solneçnoqorsk hücumu zamanı dekabrın 12-də Qızıl ordu şəhəri geri almağa müvəffəq olub.

## İstinadlar
Ramenskoye

**Ramenskoye** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Moskva vilayətinə daxildir.

## İstinadlar
Boksitoqorsk

**Boksitoqorsk** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Leninqrad vilayətinə daxildir.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## İstinadlar
Oqtay Şirəliyev

**Oqtay Kazım oğlu Şirəliyev** () — Azərbaycan həkimi və tibb təşkilatçısı, tibb elmləri doktoru (1992), professor (2003), Azərbaycan Respublikasının səhiyyə naziri (2005–2021).

## Həyatı
Oqtay Kazım oğlu Şirəliyev 1950-ci il avqustun 2-də Bakı şəhərində həkim ailəsində anadan olmuşdur. Orta təhsilini başa vurduqdan sonra, 1967–1973-cü illərdə N. Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunda Müalicə işi ixtisası üzrə təhsil almışdır. 1974-cü ildə Bakı şəhərində Azərbaycan SSR Daxili İşlər Nazirliyinin Hospitalında cərrah kimi əmək fəaliyyətinə başlamışdır. Peşə biliklərini artırmaq məqsədilə 1977-ci ildə Moskva Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun cərrahiyyə üzrə kliniki ordinaturasına, 1978-ci ildə isə Birinci Moskva Tibb İnstitutunun aspiranturasına daxil olmuşdur.

1981-ci ildə Rentgenologiya, Radiologiya və Onkologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunda böyük elmi işçi kimi fəaliyyətə başlamış, 1982-ci ildə Respublika Endoskopiya Mərkəzinin rəhbəri, 1983–1988-ci illərdə isə Azərbaycan SSR Səhiyyə Nazirliyində Elmi şöbənin rəisi olmuşdur. 1988-ci ildə Respublika Diaqnostika Mərkəzinin direktoru vəzifəsinə təyin edilmiş, 1991–2005-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunda dosent, professor və kafedra müdiri kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Oqtay Şirəliyev Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 20 oktyabr 2005-ci il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının səhiyyə naziri təyin edilmişdir. O, 2005–2008-ci illərdə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının İcraiyyə Komitəsinin üzvü, 2007–2008-ci illərdə həmin komitənin vitse-prezidenti, 2009–2012-ci illər ərzində isə ÜST Avropa Regionu Daimi Komitəsinin üzvü olmuşdur. 23 aprel 2021-ci ildə səhiyyə naziri vəzifəsindən azad edilmişdir.

Oqtay Şirəliyev 1981-ci ildə elmlər namizədi dissertasiyasını müdafiə edərək tibb elmləri namizədi elmi adını almışdır. 1992-ci ildə Moskva Onkologiya Mərkəzində doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək SSRİ Nazirlər Soveti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının qərarı ilə ona tibb elmləri doktoru elmi dərəcəsi verilmişdir. 2003-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının qərarı ilə ona professor elmi adı verilmişdir. Elmi-pedaqoji fəaliyyəti ilə yanaşı, 100-dən çox elmi məqalənin, 3 monoqrafiyanın, 13 ixtira və səmərələşdirici təklifin müəllifi olmuşdur.

Oqtay Şirəliyev 12 avqust 2015-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilmişdir. Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvü olmuşdur.

Oqtay Şirəliyev 3 oktyabr 2025-ci ildə Bakı şəhər Xəzər rayonunun Şüvəlan qəsəbəsindəki yaşadığı evdə vəfat etmiş və Yasamal qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

## İstinadlar
Elman Rüstəmov

**Elman Sirac oğlu Rüstəmov** () — Azərbaycan Respublikasının baş nazirinin müşaviri, Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının sabiq sədri və Azərbaycan Şahmat Federasiyasının sabiq prezidenti.

## Həyatı
Elman Rüstəmov 1952-ci ildə Cəbrayıl rayonunda anadan olmuşdur. 1973-cü ildə D. Bünyadzadə adına Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu "Xalq təsərrüfatının planlaşdırılması" ixtisası üzrə fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Əmək fəaliyyətinə 1973-cü ildə Azərbaycan SSR Dövlət Plan Komitəsi yanında Elmi-tədqiqat İqtisadiyyat İnstitutunun iqtisadçısı vəzifəsində başlamışdır. 1974-cü ildən 1975-ci ilədək həqiqi hərbi xidmətdə olmuşdur. 1975-ci ildən 1978-ci ilədək aspiranturada oxumuşdur.

1986-cı ildən iqtisad elmləri namizədidir. 1990-cı ildən 1992-ci ilədək Moskva şəhərində doktoranturada təhsil almışdır.

1993-cü ildə iqtisad elmləri dokturu alimlik dərəcəsi almışdır. İqtisadiyyat, maliyyə və bank işi üzrə çoxsaylı elmi məqalələrin və nəşrlərin müəllifidir.

Ailəlidir. 3 övladı var. Elman Rüstəmov Azərbaycan Meliorasiya və Su Təsərrüfatı QSC sədri Əhməd Əhmədzadə ilə qudadır.

## Fəaliyyəti
1978-ci ildən 1980-ci ilədək Azərbaycan SSR Yüngül Sənaye Nazirliyinin Bakı Zərif-Mahud istehsalat birliyində iqtisadiyyat idarəsinin rəisi vəzifəsində işləmişdir. 1980-ci ildən 1990-cı ilədək Elmi-tədqiqat İqtisadiyyat İnstitutunda böyük iqtisadçı, bölmə müdiri vəzifələrində çalışmışdır.

1991-ci ildən 1992-ci ilədək Azərbaycan Respublikası Prezident Aparatında böyük məsləhətçi vəzifəsində işləmişdir.

1992-ci ilin dekabrında Azərbaycan Respublikası Azərbaycan Respublikası Milli Bankı İdarə Heyəti sədrinin birinci müavini vəzifəsinə təyin edilmişdir.

1995-ci ilin yanvarında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Azərbaycan Respublikası Milli Bankı İdarə Heyətinin sədri vəzifəsinə təyin edilmişdir.

28 aprel 2000-ci il tarixində, 11 aprel 2005-ci il tarixində, 6 aprel 2010-cu il tarixində, 9 aprel 2015-ci il tarixində və 16 aprel 2020-ci ildə Elman Rüstəmov 5 il müddətinə Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı İdarə Heyətinin üzvlüyünə və sədri vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

11 aprel 2022-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin təqdimatına əsasən Elman Rüstəmovun Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı İdarə Heyəti üzvlüyündən xaric edilməsi məsələsinə Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsində baxılmış və layihə təsdiqlənərək plenar iclasa tövsiyə edilmişdir. 12 aprel 2022-ci ildə keçirilən plenar iclasda iştirak edən 102 deputatın hər birinin "lehinə" səsi ilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin təqdimatı təsdiqlənmiş və Elman Rüstəmov Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı İdarə Heyəti üzvlüyündən xaric edilmişdir.

2007-ci ildə Azərbaycan Şahmat Federasiyasının sədri vəzifəsinə seçilmişdir. Bu vəzifəni 2021-ci ilədək tutmuşdur.

Azərbaycan Respublikasının baş naziri Əli Əsədovun 13 aprel 2022-ci il tarixli sərəncamı ilə Elman Rüstəmov baş nazirin müşaviri vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

## İstinadlar
Ziya Məmmədov

**Ziya Ərzuman oğlu Məmmədov** () — Azərbaycan Respublikasının sabiq nəqliyyat naziri.

## Həyatı
Ziya Məmmədov 28 aprel 1952-ci ildə Ucar rayonunun Qazıqumlaq kəndində anadan olub. Ali təhsillidir. Qırmızı Əmək Bayrağı Ordenli Rostov Dəmir Yolu Nəqliyyatı Mühəndisləri İnstitutunu bitirmişdir.

Əmək fəaliyyətinə 1971-ci ildən Azərbaycan Dövlət Dəmir Yolunun Biləcəri Lokomotiv deposunda maşinist köməkçisi kimi başlamışdır. 1972–1974-cü illərdə hərbi xidmətdə olmuşdur.

1974–1980-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Dəmir Yolunun Biləcəri Lokomotiv deposunda maşinist köməkçisi, maşinist vəzifəsində daha sonra 1980–1983-cü illərdə Biləcəri Lokomotiv deposu istismar sexinin partiya təşkilatının katibi və Biləcəri Lokomotiv deposu həmkarlar komitəsinin sədri vəzifəsində çalışmışdır.

1983–1984-cü illərdə Azərbaycan Dəmir Yolu hərəkət xidmətinin Lokomotiv dispetçeri, 1984–1987-ci illərdə Biləcəri Lokomotiv deposu rəisinin kadr və məişət işləri üzrə müavini vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 1987–1989-cu il illərdə Biləcəri Lokomotiv deposu Dəvəçi əvəzedici məntəqəsinin rəisi, 1989–1991-ci il illərdə Gəncə Lokomotiv deposunun rəisi vəzifəsində işləmişdir. 1991–1993-cü illərdə Azərbaycan Dəmir Yolu Lokomotiv təsərrüfatı xidmətinin rəisi vəzifəsində işləmişdirX

### Ailəsi
Ailəlidir, 2 övladı var. Ucar Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Mənsur Məmmədovun dayısı və Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin sabiq deputatı Elton Məmmədovun qardaşıdır.

## İctimai-siyasi fəaliyyəti
1993–1996-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Dəmir Yolu İdarəsi rəisinin lokomotiv və vaqon təsərrüfatı üzrə müavini işləyib.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 31 iyul 1996-cı il tarixli 379 nömrəli Sərəncamı ilə Azərbaycan Dövlət Dəmir Yolunun rəisi vəzifəsinə təyin edilib və 2002-ci ilin avqust ayına kimi bu vəzifədə çalışıb.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 8 avqust 2002-ci il tarixli 750 nömrəli Fərmanı ilə Azərbaycan Respublikasının Nəqliyyat naziri vəzifəsinə təyin edilib.

Fəxri Dəmiryolçudur. Beynəlxalq Nəqliyyat Akademiyasının Həqiqi üzvüdür. Rusiya Federasiyası Dərbənd şəhərinin fəxri vətəndaşıdır.

## Mükafatları
* 27.04.2012 —  "Şöhrət" ordeni.

## İstinadlar
Lahıc mahalı

**Lahıc mahalı** — Şirvan xanlığının inzibati ərazilərindən biri.

## Tarixi
İsmayıllı rayonu ərazisində mövcud olmuşdur. Mahalın naibi Cəfərqulu ağa (Mustafa xanın oğlu) idi.

## Əhalisi
1821-ci ildə 6 kənddə (Lahıc, Həftəsov, Əhənli, Ximran, Müdri, Dahar) 374 ailə yaşayırdı. Lahıc mahalının sakinləri bağçılıq, bostançılıq, ipəkçilik, misgərlik, dəmirçilik, kömürçülük, barıdarlıq, paxırçılıq, bərbərlik, başmaqçılıq, qəssablıq, dabbaqlıq, papaqçılıq, xarratlıq, bənnalıq, əyiricilik, tüccarlıqla məşğul olurdu.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Şirvan xanlığı

## Xarici keçidlər
*  
*
Qarabağlar mahalı

**Qarabağlar mahalı** — Şirvan xanlığının inzibati ərazilərindən biri.

## Tarixi
Göyçay rayonu ərazisində mövcud olmuşdur.

## Əhalisi
1821-ci ildə 8 kənddə (Yeniarx, Çaracə, Qarabağlar, Kürd, Potu, Rastacı, Şadat, Xoşabad) 102 ailə yaşayırdı.

## İqtisadiyyatı
Qarabağlar mahalının sakinləri əkinçilik və baramaçılıqla məşğul olurdular.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şirvan xanlığı

## Xarici keçidlər
* 
*
Alan

;Yaşayış məntəqələri
* Alan (Kürdüstan) —
* Alan (Sərab) —
* Alaniya — Müasir Rusiya federasiyası ərazisində yerləşən qədim vilayətlərdən birinin adı.

## Həmçinin bax
* Alan (ad)
Mehman Allahverdiyev

**Mehman Allahverdiyev** () — Azərbaycanlı futbol mütəxəssisi.

## Bioqrafiya
Mehman Allahverdiyev Azərbaycan rekordunun müəllifidir. O, bir oyunda 10 qol vurub. Sonradan "Kəpəz"in baş məşqçisi kimi 3 Azərbaycan çempionluğu və 4 kuboku qazanan sabiq hücumçu 1992-ci ildə güclülər dəstəsində buna nail olmuşdur. O, Cəlilabadın "Ümid" komandası ilə görüşdə 10 dəfə rəqib qapıçını məyus etmişdi.Mehman Allahverdiyev məşqiçilik karyerasında 3 dəfə Azərbaycan çempionu, 4 dəfə ölkə kuboku, 2 dəfə gümüş, 1 dəfə bürünc medalları qazanıb. Azərbaycanın ən titullu məşqiçilərindəndir.

2013-cü ildən Azərbaycanın əməkdar məşqiçisidir. Məşqçilik karyerası ərzində "Kəpəz" PFK-da çalışıb.

Gəncədə futbol deyiləndə ilk ağıla gələn şəxs məhz Mehman Allahverdiyevdir. Təbii ki, bu da onun uğurları və nəticələri ilə bağlıdır. Mehman Allahverdiyev "Kəpəz" PFK-nun bütün uğurlarının banisidir. SSRİ dövründə uzun müddət "Neftçi" komandasında hücumçu mövqeyində oynayıb. SSR-i dövrünün ən sürətli hücumçusu seçilib. SSRİ-nin məşhur spikeri  Allahverdiyin çox sürətli qaçmasına görə Qafqaz qaranquşu ləqəbini deyirdi ona. Qardaşı Füzuli Allahverdiyev isə Azərbaycan futbol tarixində bir klubun ən çox formasını geyinən futbolçu kimi tarixə düşüb. İmperatorun davamçısı isə doğma qardaşı oğlu Rəhman Allahverdiyevdir.

## İstinadlar
Possumlar

**** () —  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Cinsləri
* *[[Ailurops]]*
* *[[Phalanger]]*
* *[[Spilocuscus]]*
* *[[Strigocuscus]]*
* *[[Trichosurus]]*
* *[[Wyulda]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vombatlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi. Avstraliyanın cənub-şərqində və Tasmaniyanın dağlıq ərazilərində yaşayır.

Vombatlar gəmiricilərə xas iri ön dişlərə və güclü ətrafları (ön və arxa ayaqları) sahibdir. Onlar torpağın altında geniş yuva şəbəkəsi qurur.

Vombat balaca, qısa quyruqlu, kisəli heyvandır. Qısa quyruğu yırtıcılar tərəfindən tutulmasını çətinləşdirir. Digər kisəlilərdən əsas fərqi odur ki, kisəsinin ağzı bədəninin gerisindədir. Bunun bala vombatlar üçün böyük əhəmiyyəti var. Beləki, vombat yeri qazarkən torpaq kisəsinə dolmur. 

Əksər hallarda axşam fəaliyyətdə olurlar. Amma qidalanmaq üçün gündüz də yuvalarını tərk edə bilirlər. 

Vombatların rəngləri qum rəngindən qəhvəyi rəngə, yaxud bozdan qaraya qədər çox müxtəlif rənglərdə ola bilər. 

Dişi vombatlar növündən asılı olaraq 20-30 günlük qəbəlikdən sonra yalnız bir bala doğur. Doğulan balalar 15 aydan sonra süddən kəsilir və 18 aylıq olanda cinsi yetişkənliyə çatır. 

Vombatlar vəhşi təbiətdə 15 ilə qədər yaşaya bilirlər. Amma insan tərəfindən saxlanıldıqda 20-30 ilə qədər ömürləri uzanır. Bilinən ən uzunömürlü vombat 34 il yaşadı. 

Vombatların həzm prosesi 8-14 gün çəkir. Bu, quraq ərazilərdə sağ qalmaqlarına kömək edir.  

## Qidalanma
Vombatlar bitkilərlə (ot, kök, ağac qabığı və s.) qidalanır. Nəcisi kub şəklində olan yeganə heyvandır.

## Cinsləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kenquru siçovullar

**** () —  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Təsnifatı
* **Potoroidae** fəsiləsi
** 
** 
*** 
*** 
*** 
*** 
**  (nəsli kəsilib)
** 
*** **
***  (nəsli kəsilib)
*** 
*** 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kinq Pauer stadionu

300px|thumb|Kinq Pauer Stadionunun içi
**Kinq Pauer stadionu** — İngilis futbol klubu "Lester Siti" klubunun matçlarını oynadığı stadiondur. Stadionun açılışı 2002-ci ilə təsadüf etdi. Hamısı kreslolu stadionun tutumu 32,500-dür. Hər oturacaqdan *"It offers"* maneəsiz bir şəkildə sahə görülə bilər. İngiltərənin ən böyük 19 - cu stadionudur. Lester'in stadionu 2018- ci il Dünya Kubokunu təşkil etmək istəyən İngiltərə üçün ev sahibliyi müraciəti edilmişdir. Seçilsəydi Dünya Kuboku matçları üçün kreslo tutumu 50,000 nəfərə çıxarılması gözlənilirdi, ancaq tələb dekabr 2009-cu ildərədd edildi.

## Xarici keçidlər
* '''The Walkers Stadium''' (rəsmi veb saytı)
Tuikenem stadionu

**Tuikenem stadionu** (*Twickenham*, ya da *Twickers* deyilir) — Londonda futbol stadionu. İngiltərədə olan ən böyük reqbi birliyi stadionudur. Stadionun təməli 1907-ci ildə qoyulmuş, açılışı isə 1909-cu ildə olmuşdur. Stadionun tutumu sonuncu genişləndirmə ilə birlikdə 82000-ə çatıb və bununla da Uemblidən sonra İngiltərənin ikinci böyük stadionudur.

## Xarici keçidlər
* Tvickenhamın saytı 
* Tvickenham/Qalereya, tarixi
Qarazolaqlı vallabi

**** () —  cinsinə aid heyvan növü.
## Mənbə

## Xarici keçidlər
* NSW Department of Environment and Conservation
* National Parks and Wildlife Threatened Species Information
* Department of Environment and Heritage Species Profile
Əlcək vallabi

**** () —  cinsinə aid heyvan növü.

Qara əlcəkli kenquru kimi də tanınan qərb fırçası kenquru, Qərbi Avstraliyanın cənub-qərb sahil bölgəsində yerləşən kenquru növüdür.  Vallabi'nin əsas təhdidi,qırmızı tülkü tərəfindən ovlanmaqdır.

## Mənbə
Parri vallabisi

**** () —  cinsinə aid heyvan növü.
## Mənbə

 
## Xarici keçidlər
*Whiptail Wallaby on Animal Diversity Web
Bataqlıq vallabisi

**** () —  cinsinə aid heyvan növü.
## Mənbə

## Xarici keçidlər
*faunanet.gov.au  
*home.brisnet.org.au
Sarı-boz kenquru

**** () —  cinsinə aid heyvan növü.
Şərqi Avstraliyanın mülayim iqlimi olan rayonlarında, o cümlədən Tasmaniya adasında rast gəlinir.

## Yayılması
Sarı-boz vallabi Şərqi Avstraliya boyunca Kvinslend ştatının Rokqempton şəhərindən Cənubi Avstraliya sərhəddinə qədər olan ərazilərdə sahilboyunca kolluq və sklerofit meşələrdə, Tasmaniya adası və Bassov boğazının digər adalarında yayılmışdır.
 Son 30 ildə ovlanmasına qismən qadağa qoyulması nəticəsində sarı-boz vallabinin sayı Tasmaniyada, Yeni Cənubi Uels və Kvinslendin sahil hissələrində nəzərə çarpacaq dərəcədə artmışdır.

## Yarımnövləri

* Macropus rufogriseus banksianus
* Macropus rufogriseus rufogriseus
* Macropus rufogriseus fruticus
## Mənbə
Böyük sarı kenquru

**** () —  cinsinə aid heyvan növü.

Avstraliyanın cənubunda, şərq sahillərindəki eləcə də şimaldakı tropik meşələrin məhsuldar torpaqları istisna olmaqla, materikinin hər yerinə yayılıb.
Onychogalea lunata

**** () —  cinsinə aid heyvan növü.

## Mənbə
* Ronald M. Nowak: Mammals of the World. Johns Hopkins University Press, Baltimore 1999. ISBN 0-8018-5789-9
Çoxüzgəcli

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi. 

## Növləri
* *[[Polypterus ansorgii]]* Boulenger, 1910 (Guinean bichir)
*  Lacépède, 1803
** *[[Polypterus bichir bichir]]* Lacepède, 1803 (Nile bichir)
** *[[Polypterus bichir lapradei]]* Steindachner, 1869
* *[[Polypterus delhezi]]* Boulenger, 1899 (Barred bichir)
* *[[Polypterus endlicheri]]* Heckel, 1847,
** *[[Polypterus endlicherii endlicherii]]* Heckel, 1847 (Saddled bichir)
* *[[Polypterus congicus]]* Boulenger, 1898 (Congo bichir)
* *[[Polypterus mokelembembe]]* Schliewen & Schäfer, 2006 (Mokèlé-mbèmbé bichir)
* *[[Polypterus ornatipinnis]]* Boulenger, 1902 (Ornate bichir)
* *[[Polypterus palmas]]* Ayres, 1850 (Shortfin bichir)
** *[[Polypterus palmas buettikoferi]]* Steindachner, 1891 (Buettikofer's bichir)
** *[[Polypterus palmas palmas]]* Ayres, 1850 (Shortfin bichir)
* *[[Polypterus retropinnis]]* Vaillant, 1899 (West African bichir)
* *[[Polypterus senegalus]]* Cuvier, 1829 (Gray bichir)
* *[[Polypterus teugelsi]]* Britz, 2004 (Cross River bichir)
* *[[Polypterus weeksii]]* Boulenger, 1898 (Mottled bichir)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Missisipi zirehlisi

**Missisipi zirehlisi** və ya **** () —  cinsinə aid heyvan növü. Amerika qitəsindəki iri çaylarda yaşayır.
.
## Mənbə
Zirehli durnabalıqları

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid balıq fəsiləsi.
## Ümumi məlumat
Zirehli durnabalıqları iki cinsdə təsnif olunan yeddi müasir növü əhatə edir və Şimali Amerikanın şərqi, Mərkəzi Amerika və Karib hövzəsindəki Kuba ərazilərində şirin, acı və bəzən dəniz sularında yaşayır. Nəsli kəsilmiş nümayəndələri isə daha geniş yayılmışdır. Onlar Trias dövründə, 240 milyon il əvvəl meydana çıxan Ginglymodi kladının yeganə sağ qalan nümayəndələridir və oxbalıqları ilə birlikdə holostean balıqlarının iki sağ qalan qrupundan birini təşkil edir.

## Xüsusiyyətləri
Zirehli durnabalıqlarının uzun, zirehli ganoid pulcuqlarla örtülmüş uzun gövdələri və uzun, iti dişlərlə dolu uzun çənələri var. Bəzən "garpike" adlandırılsalar da, Esocidae fəsiləsinə aid olan adi çəkibalığı ilə yaxın qohum deyillər. Bütün zirehli durnabalıqları nisbətən böyük balıqlardır, lən ən böyüyü alligatordurnabalıqları (Atractosteus spatula) hesab olunur. Alligator durnabalığı tez-tez 2 metr (6,5 fut) uzunluğa və 45 kq (100 funt) çəkiyə çatır və 3 metr (9,8 fut) uzunluğunda nümunələr qeydə alınıb. Qeyri-adi olaraq, onların qan damarlı üzgəc kisələri ağciyər kimi fəaliyyət göstərə bilir və əksər gar balıqları dövri olaraq səthə çıxaraq hava qəbul edir. Zirehli durnabalıqlarının ətini yemək olar və onların sərt dərisi və pulcuqları insanlar tərəfindən istifadə olunur, lakin Zirehli durnabalıqlarının yumurtaları yüksək dərəcədə zəhərlidir. 

Zirehli durnabalıqları Ginglymodi kladının yeganə sağ qalan nümayəndələri hesab olunur. Bu qrup ilk dəfə Trias dövründə, 240 milyon il əvvəl meydana çıxmışdır. Onların molekulyar təkamül sürəti bütün çənəli onurğalılar arasında ən yavaş olduğu üçün növləşmə sürəti də yavaş olmuşdur. Zirehli durnabalıqlarının ən yaxın yaşayan qohumları oxbalıqlarıdır və onlar birlikdə Holostei kladını təşkil edir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ''Family Lepisosteidae''
Sitarlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Təsnifatı
* *Brachypleura* (Günther, 1862)
** *[[Brachypleura novaezeelandiae]]* (Günther, 1862)
* *[[Citharoides]]* (Hubbs 1915)
** *[[Citharoides axillaris]]* (Fowler, 1934)
** *[[Citharoides macrolepidotus]]* (Hubbs, 1915)
** *[[Citharoides macrolepis]]* (Gilchrist, 1904)
** *[[Citharoides orbitalis]]* (Hoshino, 2000)
* *Citharus* (Artedi 1793)
** *[[Citharus linguatula]]* (Linnaeus, 1758)
* *Lepidoblepharon* (Weber 1913)
** *[[Lepidoblepharon ophthalmolepis]]* (Weber, 1913)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Botlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Cinsləri
* *[[Arnoglossus]]*
* *[[Asterorhombus]]*
* *[[Bothus]]*
* *[[Chascanopsetta]]*
* *[[Crossorhombus]]*
* *[[Engyophrys]]*
* *[[Engyprosopon]]*
* *[[Grammatobothus]]*
* *[[Japonolaeops]]*
* *[[Kamoharaia]]*
* *[[Laeops]]*
* *[[Lophonectes]]*
* *[[Monolene]]*
* *[[Neolaeops]]*
* *[[Parabothus]]*
* *[[Perissias]]*
* *[[Psettina]]*
* *[[Taeniopsetta]]*
* *[[Tosarhombus]]*
* *[[Trichopsetta]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Meşə təsərrüfatı

**Meşə təsərrüfatı** — istehsal sahəsi: meşələri öyrənmək, qeydiyyata almaq, yeni meşələr salmaq, onları yanğından, xəstəlik və zərərvericilərdən qorumaq, meşələrin qoruyucu və sutəmizləyici funksiyasını saxlamaqla, xalq təsərrüfatının meşə materialına olan tələbatını ödəmək məqsədilə meşələrdən səmərəli istifadə olunmasını təmin edir.

Meşə təsərrüfatı meşədən odun, dərman və texniki xammal, yeyinti məhsulları və s. istehsal edir. Meşədən torpaq və suqoruyucu, iqlim saflaşdırıcı, kurortoloji, rekreasiya və s. məqsədlər üçün istifadə olunur.

Meşə təsərrüfatının əsas vəzifələrindən biri də meşələrin bərpası və yeni meşəliklər salınmasıdır.

## Meşə təsərrüfatının kimyalaşdırılması
Meşə təsərrüfatında kimyəvi vasitələrdən istifadə olunması; Meşə təsərrüfatı kimyalaşdırılması özündə aşağıdakıları cəmləşdirir: meşənin ziyanverici cücülərdən və xəstəliklərdən qorumaq üçün, tingliklərdə və meşə əkinlərində alaq otları ilə mübarizədə pestisidlərin istifadə olunması; tingliklərdə əkin materialının keyfiyyətini, davamlılığını, boy artımını yüksəltmək məqsədilə mineral gübrələrdən istifadə olunması; meşə yanğınlarını söndürmək üçün kimyəvi vasitələrdən istifadə edilməsi və s.

## İstinadlar
Kambalalar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Təsnifatı
* 
** 
* 
** 
** 
* 
** 
** 
* 
** 
* 
** 
* 
** 
* 
**  və ya Uzaq Şərq kambalası
**  və ya Kaliforniya eopsettası
* 
** 
** 
** 
*  
** 
** 
** 
** 
*  
** 
** 
* 
** 
** 
* 
** 
* 
** 
*  
** 
** 
** 
*  
** 
** , или желтохвостая камбала
** 
** 
** 
** 
*  
** 
** 
** 
*  cinsi
** 
*  cinsi
** 
** 
** 
** 
*  cinsi
** 
*  cinsi
** 
** 
*  cinsi
** 
** 
* cinsi
** 
** 
** 
** 
** 
** 
*  cinsi
** 
*  cinsi
** 
** 
** 
** 
** 
*  
** 
*  cinsi
** 
*  cinsi
** 
** 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aterinlər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Cinsləri
* *[[Alepidomus]]*
* *[[Atherina]]*
* *[[Atherinason]]*
* *[[Atherinomorus]]*
* *[[Atherinosoma]]*
* *[[Atherion]]*
* *[[Bleheratherina]]*
* *[[Craterocephalus]]*
* *[[Hypoatherina]]*
* *[[Kestratherina]]*
* *[[Labidesthes]]*
* *[[Leptatherina]]*
* *[[Menidia]]*
* *[[Poblana]]*
* *[[Chirostoma]]*
* *[[Sashatherina]]* 
* *[[Stenatherina]]*
* *[[Teramulus]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Meşə sənayesi

**Meşə sənayesi** — meşələrdə odun tədarük edən və onun emalı ilə məşğul olan sənaye sahələrinin məcmusu.

## İstinadlar
Opsanus

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Növləri
Cınsə aid olan növlər aşağıdakılardır :
* *[[Opsanus beta]]* (Goode & T. H. Bean, 1880)
* *[[Opsanus brasiliensis]]* Rotundo, Spinelli & Zavala-Camin, 2005
* *[[Opsanus dichrostomus]]* Collette, 2001
* *[[Opsanus pardus]]* (Goode & T. H. Bean, 1880)
* *[[Opsanus phobetron]]* Walters & C. R. Robins, 1961
* *[[Opsanus tau]]* (Linnaeus, 1766) (oyster toadfish)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Meşə yanğınları

**Meşə yanğınları** — əsasən kortəbii hadisələrlə yayılan yanğına deyilir. Meşə yanğınları ən çox əhalinin təqsiri üzündən baş verir (meşədə tonqal qalamaq, ov etmək, ot çalmaq və s.). Meşə yanğını zamanı canlı və ölü örtük, töküntü, yarpaq, budaqlar, meşə döşənəyi və s. yanır. Meşə yanğınları meşə təsərrüfatına böyük ziyan vurur: çoxlu oduncaq məhv olur, meşənin tərkibi pisləşir, ağacların boy artımı zəifləyir, heyvanat aləmi məhv olur və s. Meşə yanğınlarına qarşı mübarizə meşə təsərrüfatları tərəfindən yerinə yetirilir.

Meşə yanğınları təbii sərvətlərə və ətraf mühitə böyük ziyan vurur. Bununla bağlı əvvəlcə bəzi məqamlara diqqət yetirmək istərdik. Bu gün dünya üzrə meşə örtüyünün sahəsi 4 milyard hektar təşkil edir. Bunun 809 milyon hektarı Rusiya Federasiyasının, 478 milyon hektarı Braziliyanın, 310 milyon hektarı Kanadanın və 303 milyon hektarı ABŞ-nin payına düşür.  2005-ci ilin məlumatına görə isə ərazisi 211.887 km2 olan Türkiyə 27,20 faiz təşkil edir. menem menem turk

## Meşə yanğınlarının əsas baş vermə səbəbləri
* Meşədə təhlükəsizlik tədbirləri görülmədən ocaq qalanması.
* Qalanan oçağın söndürülmədən tərk edilməsi.
* Söndürülməmiş siqaret və ya kibriti meşəyə atmaq.
* Meşədə gecə gəzintisi zamanı, fakeldən istifadə etmək.
* Şüşə qırıqlarını meşəyə tullamaq. Şüşə qırıntılarından çıxan şüaların meşədə əks olunması ilə yanğın baş verə bilər.
* Uşaqların meşədə odla oynamaları.
* Əyləncə məqsədilə meşədə təhlükəsiz şəraitdə oçaq qalamaq.

## Meşə yanğınları

Şəkil:Waldbrand.jpg|
Şəkil:Waldbrand-Bodenfeuer.jpg|
Şəkil:Löschhubschrauber.jpg|
Şəkil:Deerfire.jpg|Bitertor milli meşə qoruğu Montana, ABŞ 
Şəkil:Waldbrandgoslar20030811.JPG
Şəkil:Waldrand_in_Nationalpark_Böhmische_Schweiz.JPG


## Xarici keçidlər

## Mənbə
Villa Park

**Villa Park** — "Aston Villa" komandasının ev oyunlarını oynadığı futbol stadionudur. Stadion İngiltərənin Birminhem şəhərində yerləşir. 1897-ci ildə açılmışdır. "Villa Park" 42.573 nəfərlik bir tutuma malikdir.

## Xarici keçidlər
*Villa Park Şəkillər
*Stadiondan Gündəlik Xəbərlər
Mikroelementlər

**Mikroelementlər** – orqanizmdə az miqdarda (adətən 0,001% və daha az) təsadüf edilən kimyəvi elementlər. Mikroelementlər termini torpağın, süxurların, mineralların, suyun tərkibində olan bəzi kimyəvi elementləri göstərmək üçün işlənilir.

Müasir məlumata əsasən bitki və heyvan orqanizmlərində, həmçinin torpaqda 70-dən artıq mikroelement tapılmışdır. Bunlardan 65-nin müəyyən fizioloji funksiyası vardır. Mikroelementlər
müxtəlif bioloji aktiv birləşmələrin – fermentlərin, piqmentlərin tərkibinə daxildir, orqanizmdə maddələr mübadiləsinə, bitkilərin məhsuldarlığını artırmaqla onun keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa təsir göstərir.

Bitki və heyvan orqanizmində çatışmadıqda bir sıra xəstəliklər (xloroz, boz ləkə, çətir xəstəliyi, özəyin çürüməsi, kobaltoz və s.) baş verir.Mikroelementlərə bor, mis, kobalt, yod, manqan, molibden, dəmir, alüminium, brom, gümüş, nikel və s. daxildir.

## Mənbə
Mutagenlər

**Mutagenlər** — irsi dəyişkənliklər (mutasiyalar) yaradan fiziki və kimyəvi amillər ətraf mühitin antropogen çirklənməsi nəticəsində çoxlu miqdarda Mutagenlər toplanır. Mutagenlərə bir çox pestisidlər, azot gübrələri (nitritlər), ağır metallar, bəzi dərmanlar, radioaktiv maddələr, viruslar, bakteriyalar və s. aiddir.

## İstinadlar
Mutasiya

**Mutasiya** ( — dəyişiklik) — dəyişkənlik nəticəsində meydana gələn və hər hansı əlamətə görə normal tipdən fərqlənən, irsiyyətcə dəyişmiş orqanizm forması. Mutant təbii seçmədə ilk material sayılır. Məhsuldarlığın artırılmasında və süni mutagenezin nəzəri məsələlərinin həllində mutantlardan
geniş istifadə edilir.

## Tarixi

Mutasiya orqanizmin istər somatik, istərsə də cinsiyyət hüceyrələrində əmələ gəlir. Mutasiya terminini ilk dəfə biologiyaya daxil edən Huqo-de Friz olmuşdursa, lakin bu haqqda olan anlayışa ondan da əvvəlki alimlərin əsərlərində rast gəlirik. Hələ Ç. Darvin öz əsərində bu cür gözlənilmədən, qəflətən baş verən irsi və xırda dəyişmələr haqqında yazırdı. Darvin bədəni uzun, ayaqları qısa “ankon” qoyunları, tükləri incə və uzun “moşan” qoyunları haqqında məlumat verir və bu cür dəyişilmələri “sport” və ya tək-tək baş verən dəyişkənlik adlandırırdı. Q.Friz 1880-cı ildən başlayaraq təcrübə apardığı Enotera Lamarkiana adlanan bitkilərin içərisində mutasiya baş vermiş formalar aşkar etdi. Bəzi bitkilər öz əlamətləri ilə enotera növündən elə kəskin fərqlənmişdir ki, hətta de Friz onları yeni növ adlandırmışdı.

## Mutasiyanın təsnifatı
Mutasiyalar mikroorqanizmlərdən başlayaraq insanlara qədər bütün canlılarda baş verən hadisədir. Mutasiyalar orqanizmlərin daxili və xarici orqanlarında, morfoloji əlamətlərində fizioloji funksiyalarında baş verir.

Mutasiyalar mənşə baxımından 2 cür   təsnifləşdirilə  bilər:

1 .spontan mutasiyalar

2 .induksiya olunan mutasiyalar .

Təbii faktorların, daxili fizioloji və biokimyəvi   dəyişikliklərin  təsiri altında baş verən    mutasiyalara  spontan mutasiyalar, müxtəlif   faktorların (rentgen şüaları, kimyəvi madddələr, temperatur  və s.) təsiri altında eksperimental    şəraitdə əmələ gələn mutasiyalara induksiya   olunan mutasityalar deyilir.

Canlılar aləmində təbii yolla baş verən mutasiyalara spontan mutasiyalar deyilir. Sonralar alimlər süni yolla da yeni müxtəlif mutagen amillərin təsirilə mutasiyalar almışlar. Belə mutasiyalar induksion mutasiyalar adlanır. Spontan və induksion mutasiyalar arasında prinsip etibarı ilə bir fərq yoxdur.

Mutasiyalar əmələ gəldiyi yerə görə generativ (cinsi hüceyrələr) və somatik (bədən hüceyrələri) mutasiyalara bölünür. Bunlardan əlavə mutasiyalar bir sıra səbəblərə görə də təsnif olunur.

Xromosomların sayı və strukturunda və ya bir sıra əsas hüceyrə orqanoidlərində baş verən dəyişikliklər mutasiyalara səbəb olur.

Genotipə görə aşağıdakı mutasiyalar var 

1) Gen və ya nöqtəvi mutasiyalar: Xromosomlarda sitoloji görünməyən dəyişikliklərdir.

2) Xromosom mutasiyaları: xromosom daxili və xromosomlar arası dəyişilmələr.

3) Genom mutasiyaları: xromosom sayının dəyişilməsi.

4) Sitoplazmatik mutasiyalar: plazmogenlərin dəyişilməsi.

Mutasiyaların aşağıdakı tipləri ayırd edilir :

1 .Xromosom dəstinin dəyişilməsi və  ya genom   mutasiyaları

2 .Xromosom sayının dəyişilməsi  və  ya  aneuploidiya

3 .Xromosomların quruluşunda   baş verən dəyişikliklər, xromosomdaxili və  xromosomarası  mutasiyalar

4 .Gen və  ya nöqtəvi  mutasiyalar .

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
San-Paulu metropoliteni

**San Paulo Metropoliteni** — Braziliyanın San-Paulu şəhəri və San-Paulu ştatında nəqliyyat vasitəsi.

## Tarixi

1974-cü illərdən istifadədədir.

## Mənbə

* San Paulo metropoliteni Veb-sayt
Məşhurluq

**Məşhurluq** və ya **Populyarlıq** (, populus — xalq) — cəmiyyətdə nəyinsə və ya kiminsə yüksək dərəcədə tanınması və ya tələb edilməsi. Populyarlığa bəzi hallarda nəyinsə dəbdə olması təsir edir. Populyarlıq qısa və ya uzunmüddətli ola bilər. Populyarlığın tanınma və məşhurluqla eyni olub-olmaması ilə bağlı fikir ayrılığı mövcuddur.

## Həmçinin bax
* Hit
* Reytinq
* Tabloid

## İstinad
Статистика популярности людей
Bələdçi

**Bələdçi** — yol göstərən, nabələd  kimi isə yola müşayiət edən şəxs.
* **Bələdçi**  —  kiməsə yol göstərişi üçün müşayiət edən. Məsələn: dağlıq bələdçisi.
* **Bələdçi** — (dəmir yolu qulluqçusu).
* **Bələdçi** — yolda sərnişin vaqonunu müşayiət edən və sərnişinlərə xidmət edən dəmir yolu qulluqçusudur.
*Bələdçi — (elektrik Bələdçisi). Elektrik cərəyanını keçirən maddədir və ya belə maddədən istehsal edilmiş elektrik zəncirin elementidir.
***Bələdçi** — zavod Bələdçisi Riqada yerləşmiş və XIX  sonunda mövcud olmuş rezin məmulatlarının zavodudur.
***Bələdçi** — Windows bələdçisi. Windows, explorer.exe istifadəçiyə fayllara giriş üçün qrafik interfeysi verən və *Microsoft Windows* əməliyyat sisteminin idarəsi altında işləyən kompüter proqramıdır, fayl meneceridir və iş stolu mühitidir.
***Bələdçi** — Bələdçi  (film 1987, Norveç)   — rejissor Nils Qaupanın tarixi macəra filmidir.
Başqa

**Başqa** — fəlsəfənin əsas kateqoriyalarından biri.. Başqa — Mən olmayan, mənə əks olan, mənim dünyamdan kənarda yerləşən. Başqası da mənim xüsusiyyətlərimə malikdir : mövcuddur, düşünür, hərəkətdə və inkişafdadır.

Başqa anlayışı materiyanın cansız hissələrinə də aiddir.

## Həmçinin bax
* Fəlsəfə
* Şəxsiyyət
* Təfəkkür

## Ədəbiyyat
* *Бахтин М. М.* К философии поступка // Философия и социология науки и техники. Ежегодник. 1984–1985. М., 1986.
* *Бахтин М. М.* Проблемы поэтики Достоевского. 4-е изд. М., 1979. С. 240–241, 295–310.
* *Бахтин М. М.* Эстетика словесного творчества. М., 1986. С. 290–295, 388.
* *Гуссерль Э.* Картезианские размышления. СПб.: Наука, 2001. Размышление V.
* *Дхармакирти.* Обоснование чужой одушевленности / Пер. с тибет. Ф. И. Щербатского. СПб.: Издательство "Ясный Свет", 1997. ISBN 5-87761-004-X (*Репринт издания:* Дармакирти. Обоснованіе чужой одушевленности: Съ толкованием Винитадева. Петербург, 1922.)
* *Мерло-Понти М.* Видимое и невидимое // Видимое и невидимое. Мн.: Логвинов, 2006. — С. 7–240.
* *Мерло-Понти М.* Рабочие записи к труду "Видимое и невидимое" // Видимое и невидимое. Мн.: Логвинов, 2006. С. 241–356.
* *Мерло-Понти М.* Феноменология восприятия. СПб.: Ювента; Наука, 1999.
* *Нанси Ж.-Л.* Corpus // Corpus. М.: Ad Marginem, 1999. С. 25–170.
* *Нанси Ж.-Л.* Бытие единичное множественное. Мн.: Логвинов, 2004.
* *Подорога В. А.* Выражение и смысл: Ландшафтные миры философии: С. Кьеркегор, Ф. Ницше, М. Хайдеггер, М. Пруст, Ф. Кафка. М.: Ad Marginem, 1995.
* *Спиноза Б.* Этика. СПб.: Аста-пресс, 1993.
* *Фрейд З.* "Я" и "Оно" // "Я" и "Оно". Т. 1. Тбилиси: Мерани, 1991. С. 351–392.
* *Фрейд З.* Тотем и табу // "Я" и "Оно". Т. 1. Тбилиси: Мерани, 1991. С. 193–350.

## İstinad
Magistral damarların transpozisiyası

**Magistral damarların transpozisiyası**, həmçinin **böyük arteriyaların transpozisiyası** qanı ürəkdən uzaqlaşdıran iki əsas arteriyanın — ağciyər arteriyası və aortanın yer dəyişdirdiyi anadangəlmə ürək qüsurudur.
Dekstrokardiya

**Dekstrokardiya** ( — sağ и  — ürək) — nadir anadangəlmə anomaliya, bu zaman ürək tipik olaraq sol tərəfdə deyil, sağ tərəfdə simmetrik olaraq yerləşmiş olur. Bu zaman ürəkdən çıxan damarların da mövqeyi ürəyin yerləşməsinə müvafiq olur. Çox vaxt bu vəziyyət digər orqanların da güzgü şəkilli yerdəyişmələri ilə müşayiət olunur (elmi adı: *[[Orqanların transpozisiyası|dextrocardia situs inversus totalis]]*).
İlk dəfə dektrokardiyanı Marko Avreli Severino 1643-cü ildə təsvir etmişdir. Adətən dektrokardiya həmin şəxs üçün heç bir mənfi patologiya törətmir.

## Mənbə
* Robert C. Schlant, M. D., R. Wayne Alexander, M. D., Ph. D., Hurt`s The Heart, Eighth Edition, New York St. Luis San Francisco Auckland Bogota, Caracas, Lisbon, London, Madrid, Mexico City, Milan, Montreal, New Delhi, San Juan, Singapore, Sydney, Tokyo Toronto.

## Xarici keçidlər
* Overview at rch.org.au

## Həmçinin bax
* Ürək
* Açıq arterial axacaq
* Qulaqcıqlararası çəpərin qüsuru
* Mədəciklərarası çəpərin qüsuru
* Eyzenmenger sindromu
* Fallo tetradası
* Ebşteyn anomaliyası
Myripristis

**** () —  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Növləri
* Myripristis berndti
* Myripristis jacobus
* Myripristis vittata

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çəkidişlər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

Çəkidişlər şirinsu balıqlarıdır. Uzunluğu 3—10 sm-dir. Yaxşı inkişaf etmiş xırda dişləri var. Çənəsi hərəkətlidir.

## Yayılması
Amerika, Afrika, Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyanın isti sularında 430, Cənubi Avropada 3 növü var. 
 
## Həyat tərzi
Çəkidişlərin əksər növləri 2—3 il yaşayır. Quruyan göl və nohurlarda yaşayan bəzi növlərinin ömrü 6-9 ay olur.

Çəkidişlər kürüsünü dibdə otlar üzərinə tökür və ya lilə basdırır. Bəzi növləri 40—50°S istiliyə dözür.

Çəkidişlər gözəl balıqlardır. Erkəkləri xüsusilə yaraşıqlı olub, akvariumlarda yaxşı qalır. Çəkidişlərin bəzi növlərindən genetika təcrübələrində, bionikada (əsasən, funduluslardan) və s. istifadə edilir.

## Cinsləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Profundulidae

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Təsnifatı
; cinsi
* *Profundulus candalarius*
* *[[Profundulus guatemalensis]]*
* *[[Profundulus hildebrandi]]* 
* *Profundulus labialis*
* *Profundulus oaxacae*
* *Profundulus punctatus*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sormacalılar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Cins və növləri
*  cinsi
** *[[Gyrinocheilus aymonieri]]* (Tirant, 1883)
** *[[Gyrinocheilus pennocki]]* (Fowler, 1937)
** *[[Gyrinocheilus pustulosus]]* Vaillant, 1902

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* www.thekrib.com/Fish/Algae-Eaters

## Həmçinin bax
Erimyzon tenuis

**** () –   fəsiləsinin  cinsinə aid balıq növü.
## Mənbə

 
* Fenner, Robert M.: *The Conscientious Marine Aquarist*. Neptune City, Nueva Jersey, Estados Unidos : T.F.H. Publications, 2001.
* Helfman, G., B. Collette y D. Facey: *The diversity of fishes*. Blackwell Science, Malden, Massachusetts,Estados Unidos , 1997.
* Hoese, D.F. 1986: . A M.M. Smith y P.C. Heemstra (eds.) Smiths' sea fishes. Springer-Verlag, Berlín, Alemania.
* Maugé, L.A. 1986. A J. Daget, J.-P. Gosse y D.F.E. Thys van den Audenaerde (eds.) Check-list of the freshwater fishes of Africa (CLOFFA). ISNB Bruselas; MRAC, Tervuren, Flandes; y ORSTOM, París, Francia. Vol. 2.
* Moyle, P. y J. Cech.: *Fishes: An Introduction to Ichthyology*, 4a. edición, Upper Saddle River, Nueva Jersey, Estados Unidos: Prentice-Hall. Año 2000.
* Nelson, J.: *Fishes of the World*, 3a. edición. Nueva York, Estados Unidos: John Wiley and Sons. Año 1994.
* Wheeler, A.: *The World Encyclopedia of Fishes*, 2a. edición, Londres: Macdonald. Año 1985.
Qızılı kefal

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Yayılması
Atlantik okeanında İngiltərədən Cənubi Afrikaya qədər, eləcə də Aralıq, Qara və Azov dənizlərində yayılıb. Xəzər dənizində geniş yayılmışdır. Orta və Cənubi Xəzərin sahilə yaxın yerlərində və habelə Şimali Xəzərin bir sıra rayonlarında yayılmışdır.

## Morfoloji əlamətləri
D IV,19, A III 9 şüa var.Pilorik çıxıntıların sayı 7-9-dur. Bədəni uzunsov-girdəvarıdır, burun hissəsi kütdür. Pulcuq örtüyü geri burun dəliyinə qədər çatırsa da rostrumun üzərində pulcuqsuz enli zolaq olur.Bədəni üzərində bir neçə qızılı rəngdə zolaq, qəlsəmə qapağı üzərində isə həmin rəngdə ləkələr olur. Uzunluğu Qara dənizdə 50 sm Xəzər dənizində 55 sm-ə, kütləsi müvafiq olaraq 0,7-5 kq-a çatır,1 2 ilə qədər yaşayır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Qızılı kefal sırf dəniz balığıdır. Onlar dənizdə yaşayır və çoxalır. Heç vaxt çaylara keçmir. Lakin ilin fəslindən asılı olaraq areal daxilində dənizin bir hissəsindən başqa hissəsinə miqrasiya edir. Ovda təsadüf edilən qızılı kefalın uzunluğu 25-55 sm, kütləsi 2-2,5 kq olur. Dənizin dibində qidalanırlar, onların mədəsi həmişə lil ilə dolu olur. Körpələr dənizdə ilk zamanlar planktonla, daha sonra molyusklarla qidalanmağa başlayır.

## Çoxalması
Qızılı kefal 3-4 yaşında cinsi yetişkənliyə çatır. Avqust - oktyabr aylarında Orta Xəzərdə, sahildən 20-50 mil aralı, 400–600 m dərinlikdə, suyun temperaturu 20-22 °C olduqda kürüsünü tökür. Kürüsü pelagikdir. Qızılı kefalın kürüsü dənizin duzlu-luğu 13‰ olan su qatında, temperaturu 17,8-29 °C olan zonalarda təsadüf olunur. Məhsuldarlığı yüksəkdir. 25-30 sm uzunluğunda olan qızılı kefalın verdiyi kürünün miqdarı 500-600 min ədədə çatır. 45-50 sm uzunluğunda olan iri fərdlər isə 2-3 milyon ədəd kürü verir. Kürüsü çox xırda (1 mm-dək) olur. Temperaturdan asılı olaraq su səthində mayalanmış kürülərdən 1,5-2 günə sürfələr əmələ gəlir. Sürfələr inkişaf etdikcə sahilə yaxınlaşır və orada zooplankton və ilbizlərlə intensiv qidalanır.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Çox cəld balıqlardır, tordan qaçdıqları üçün ovlanması çətinlik törətdiyindən mövcud ehtiyatından tam istifadə olunmur. Azərbaycanda 1942-ci ildən qızılı kefal başlıca olaraq Sara yarımadası rayonunda Böyük Qızılağac körfəzində atma torla tutulur.

## Mühafizə tədbirləri
Son illərdə qoruq rejiminin güclənməsi ilə bağlı olaraq Böyük Qızılağac körfəzində onun tutulması qadağan edilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Moolgarda

**** () —  fəsiləsinə aid balıq cinsi.

Sahil sularında və çaylar daxil olmaqla Hind-Sakit Okeanın sahil sularında tapılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Boz kefallar

**** () —  fəsiləsinə aid balıq cinsi.

Kefal balıqlarının Xəzər dənizində 2 növü yaşayır — qızılı kefal (singil) və sivriburun kefal. Hər iki növ 1930-cu illərdə Qara dənizdən gətirilərək Xəzərə buraxılmışdır. Xəzər dənizinin iqlim və qida şəraiti həddindən artıq əlverişli olduğu üçün kefallar qısa müddətdə yeni şəraitə uyğunlaşaraq Xəzərin hər yerində geniş yayılmışlar. Bu tədbirdə məqsəd Xəzərin ixtiofaunasının növ tərkibini dəniz balıqları hesabına zənginləşdirilməsi olmuşdur. Vətəgə əhəmiyyəti olan bu balıqlar Xəzərdə çoxalaraq, əsas ov obyektinə çevrilmişlər. Çox cəld və müxtəlif səs qıcıqlandırıcılarına qarşı həssas balıqdır. Xəzər dənizi şəraitinə uyğunlaşmış hər iki növün öz xarakterik xüsusiyyətləri var.

## Növləri
* Sivriburun kefal
* Qızılı kefal

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kefallar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Cinsləri
* *[[Agonostomus]]*
* *[[Aldrichetta]]*
* *[[Cestraeus]]*
* *[[Chaenomugil]]*
* *[[Chelon]]*
* *[[Crenimugil]]*
* *[[Dajaus]]*
* *[[Ellochelon]]*
* *[[Gracilimugil]]*
* *[[Joturus]]*
* *[[Liza]]*
* *[[Minimugil]]*
* *[[Moolgarda]]*
* *[[Mugil]]*
* *[[Myxus]]*
* *[[Neochelon]]*
* *[[Neomyxus]]*
* *[[Oedalechilus]]*
* *[[Osteomugil]]*
* *[[Parachelon]]*
* *[[Paramugil]]*
* *[[Planiliza]]*
* *[[Plicomugil]]*
* *[[Pseudomyxus]]*
* *[[Rhinomugil]]*
* *[[Sicamugil]]*
* *[[Squalomugil]]*
* *[[Trachystoma]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Microstomatidae

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Cins və növləri
* *[[Microstoma]]* cinsi
** Slender argentine, *[[Microstoma microstoma]]* (Risso, 1810).
* *[[Nansenia]]* cinsi
** *[[Nansenia ahlstromi]]* Kawaguchi & Butler, 1984.
** *[[Nansenia antarctica]]* Kawaguchi & Butler, 1984.
** *[[Nansenia ardesiaca]]* Jordan & Thompson, 1914.
** *[[Nansenia atlantica]]* Blache & Rossignol, 1962.
** Bluethroat argentine, *[[Nansenia candida]]* Cohen, 1958.
** Stout argentine, *[[Nansenia crassa]]* Lavenberg, 1965.
** Greenland argentine, *[[Nansenia groenlandica]]* (Reinhardt, 1840).
** *[[Nansenia iberica]]* Matallanas, 1985.
** *[[Nansenia indica]]* Kobyliansky, 1992.
** *[[Nansenia longicauda]]* Kawaguchi & Butler, 1984.
** *[[Nansenia macrolepis]]* (Gilchrist, 1922).
** *[[Nansenia megalopa]]* Kawaguchi & Butler, 1984.
** *[[Nansenia oblita]]* (Sarato, 1888).
** *[[Nansenia obscura]]* Kobyliansky & Usachev, 1992.
** *[[Nansenia pelagica]]* Kawaguchi & Butler, 1984.
** *[[Nansenia sanrikuensis]]* Kanayama & Amaoka, 1983.
** *[[Nansenia tenera]]* Kawaguchi & Butler, 1984.
** *[[Nansenia tenuicauda]]* Kawaguchi & Butler, 1984.
* *[[Xenophthalmichthys]]* cinsi
** *[[Xenophthalmichthys danae]]* Regan, 1925.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Amblyopsis

**** () —  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Həmçinin bax
* Amblyopsis spelaeus

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Alosa

**** () —  dəstəsinin  fəsiləsinə aid balıq cinsi.

Üst çənəsi çənəarası sümüklərdə kəsiklidir. Qarnının orta xətti boyunca kil pulcuqları uzanır.Quyruq üzgəcinin əsası yaxınlığında bir cüt uzanmış pulcuq vardır. Anal üzgəcin son süaları uzanmışdır. Fəqərələrinin sayı 43-49-dur.Bədənin hər iki tərəfində, qəlsəmə qapaqlarının gerisində tünd rəngli xal vardır. Bəzən bu xalların gerisində bir neçə xallardan əmələ gələn iri xallar da olur. Xəzər dənizində siyənəklərin 6 növü və bir çox yarımnövü, Azərbaycanın ərazi sularında isə 5 növü yaşayır. 

Alozalara şişqarın siyənəklərin 20-ədək növü daxildir. Uzunluğu 18 sm- dən 100 sm-ədək olur. Bədəni yanlardan çox basıqdır, qarnında iti kili, quyruq üzgəcinin dibində cüt uzunsov pulcuq, zolaqlı qəlsəmə qapağı və ondan arxada tünd ləkə vardır. Əksər növləri keçici, yarımkeçici, bəzən şirinsuda yaşayan balıqlardır. Şərqi Amerika və Avropanın sahil sularında yayılmışdır. 2–5 yaşında cinsi yetkinliyə çatır. 6–11 il yaşayır. 70-dən 700 minədək kürü tökür. Rusiya dənizlərində 5 növü – Avropa alozası, Xəzər-Qara dəniz şişqarını, Kessler siyənəyi, Qara dəniz-Azov keçici siyənəyi və Amerika siyənəyi məlumdur. Qiymətli ov balıqlarıdır. Keçmişdə Xəzər keçici siyənəyi (qarabel siyənək, Volqa siyənəyi, Həştərxan siyənəyi, zalom və s.) çoxlu sayda idi. Çayların axımı tənzimləndikdən sonra sayı azalmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 620.
* Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 224 s. 3.
* Казанччев Е.Н. Рыбы Каспийского моря. M.; Изд: Легкая пищевая промышленность, 1981, 168 с.

## Həmçinin bax
Siyənəklər

**** () — siyənəkkimilər dəstəsinə aid balıq növü.
Dəniz, keçici və şirin su formaları olan sürü halında yaşayan balıqlardır. Bəzi növlərdə qarın üzgəcləri olmur. Bir çox növlərdə qarının orta xətti boyunca kil və itiləşmiş pulcuqlar uzanır. Arktikadan Subantarktidayadək yayılmışlar. Ən çox növ müxtəlifliyi tropik hövzələrdə qeydə alınır. Mülayim və soyuq hövzələrdə rəngarəngliyi az olsa da əvəzində sayı çoxdur. Mühüm vətəgə obyektidir. Bəzi su hövzələrində , o sarıdan Xəzərdə ehtiyatları azaldığına görə tutulması məhdudlaşdırılmışdır. Fəsiləyə təqribən 20 (başqa məlumata görə 50) cins və 190-a yaxın növ daxildir. Xəzərdə iki cinsin nümayəndələri yaşayır: kilkələr və siyənəklər.

## Yarımfəsilə və cinsləri
* **[[Dussumieriinae]]** yarımfəsiləsi
** *[[Dayella]]*
** *[[Dussumieria]]*
** *[[Etrumeus]]*
** *[[Gilchristella]]*
** *[[Jenkinsia]]*
** *[[Luisiella]]*
** *[[Sauvagella]]*
** *[[Spratelloides]]*
** *[[Spratellomorpha]]*
* **[[Clupeinae]]** yarımfəsiləsi
** *[[Amblygaster]]*
** *[[Clupea]]*
** *[[Clupeonella]]*
** *[[Escualosa]]*
** *[[Harengula]]*
** *[[Herklotsichthys]]*
** *[[Lile]]*
** *[[Opisthonema]]*
* **[[Alosinae]]** yarımfəsiləsi
** *[[Alosa]]*
** *[[Brevoortia]]*
** *[[Ethmalosa]]*
** *[[Ethmidium]]*
** *[[Gudusia]]*
** *[[Hilsa]]*
** *[[Tenualosa]]*
* **[[Pellonulinae]]** yarımfəsiləsi
** *[[Knightia]]*
** *[[Clupeichthys]]*
** *[[Clupeoides]]*
** *[[Congothrissa]]*
** *[[Corica]]*
** *[[Cynothrissa]]*
** *[[Ehirava]]*
** *[[Hyperlophus]]*
** *[[Laeviscutella]]*
** *[[Limnothrissa]]*
** *[[Microthrissa]]*
** *[[Minyclupeoides]]*
** *[[Odaxothrissa]]*
** *[[Pellonula]]*
** *[[Poecilothrissa]]*
** *[[Potamalosa]]*
** *[[Potamothrissa]]*
** *[[Stalothrissa]]*
* **[[Dorosomatinae]]** yarımfəsiləsi
** *[[Anodontostoma]]*
** *[[Clupanodon]]*
** *[[Dorosoma]]*
** *[[Gonialosa]]*
** *[[Konosirus]]*
** *[[Nematalosa]]*
* **Incertae sedis** (təsnifatı qeyri-müəyyəndir)
** *[[Erichalcis]]*
** *[[Ilisha]]*
** *[[Nannothrissa]]*
** *[[Neoopisthopterus]]*
** *[[Pellona]]*
** *[[Platanichthys]]*
** *[[Ramnogaster]]*
** *[[Rhinosardinia]]*
** *[[Sardina]]*
** *[[Sardinella]]*
** *[[Sardinops]]*
** *[[Sierrathrissa]]*
** *[[Sprattus]]*
** *[[Stolothrissa]]*
** *[[Strangomera]]*
** *[[Thrattidion]]*

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 620.
# Əbdürrəhmanov Y. Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 224 s. 3.

## Həmçinin bax
Muraena lentiginosa

**** () — muraena cinsinə aid balıq növü.

## Təsviri
Ağzı dardır, çənələr iti, bir az əyri və geriyə doğru yönəlmiş dişlər ilə təchiz olunub. Gözlər aydın seçilir. Arxa üzgəci qalın və ətlidir. Rəngi qəhvəyi-bozumtuldur. Bədəni sarımtıl rəngdə, kiçik və dairəvi ləkələrə örtülüdür.

## Yayılma arealı
Muraena lentiginosa Sakit okeanının şərq hissələrində yayılmışdır. Qayalıq ərazilərdə, mərcan riflərində, əsasən 5-25 metr dərinlikdə rast gəlinir.

## Mənbə
Muraenidae

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Təsnifatı
* *[[Muraeninae]]* yarımfəsiləsi
** *[[Cirrimaxilla]]*
** *[[Diaphenchelys]]*
** *[[Echidna]]*
** *[[Enchelycore]]*
** *[[Enchelynassa]]*
** *[[Gymnomuraena]]*
** *[[Gymnothorax]]*
** *[[Monopenchelys]]*
** *[[Muraena]]*
** *[[Pseudechidna]]*
** *[[Rhinomuraena]]*
** *[[Scuticaria]]*
** *[[Strophidon]]*
* *[[Uropteryginae]]* yarımfəsiləsi
** *[[Anarchias]]*
** *[[Channomuraena]]*
** *[[Uropterygius]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yaxşı Cazibə

**Yaxşı Cazibə** () — Süreç Film kinoşirkətinin istehsalı olan və Türkiyənin ATV kanalında yayımlanan televiziya serialı.

## Rollarda
Barometr

right|thumb|200px|Mexaniki barometr
**Barometr** () – atmosfer təzyiqini ölçən cihaz. Mayeli, qazlı və metal (aneroid) Barometrlər olur. Hipsotermometrlər də Barometrlərə aiddir. Mayeli Barometrlərin əksəriyyəti civəlidir. Atmosfer təzyiqi dəyişdikdə borudakı civə sütunu da atmosfer təzyiqinə uyğun olaraq dəyişir. Civəli barometr 1644-cü ildə italyan fizik və riyaziyyatçı Evangelista Torriçelli tərəfindən kəşf edilmişdir.

## Mənbə


## Həmçinin bax
* Atmosfer