open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Suriya Səlcuqiləri

**Suriya Səlcuqlu dövləti** (1092-1117-ci illər) – Türklərin Suriya ərazisində qurduğu dövlət

## Tarixi
Suriyanı fəth edən və 1078-ci ildən bəri Böyük Səlcuq Dövlətinin Suriya məliyi olan Alovlan (Sultan Alparslanın oğlu və Sultan Məlikşahın qardaşıdır) özünü sultan elan edərək, qardaşı oğlu Sultan Berkyarukun üzərinə getmiş, 1094-cü ilin dekabr ayında Bağdadı fəth edərək adına xütbə oxutdurmuş, lakin Reydə qardaşı oğluna məğlub olmuşdu (1095). Oğullarından Rıdvan Hələbdə və Dukak Şamda hakimiyyətlərini elan etmişlər. Hələb hakimi Rıdvan xristianlarla mübarizə aparmışdır. Bir ara sərhədlərini Cənubi Anadoluya qədər genişlətmişdi. 1117-ci ildə isə hər iki bölgədə də hakimiyyət Atabəylərin əlinə keçmişdir.

## İstinadlar
Çubukoğulları bəyliyi

**Çubukoğulları bəyliyi** — Səlcuq sərdarları Çubuq bəy (1085–1092) və oğlu Məhəmməd bəy tərəfindən 1085–1112-ci illər arasında Fərat çayının qərbində Palu, Gənc arasını, Çemişgezek, Eğin, Arapgir və ətrafını fəth edərək qurulan bir türk bəyliyi.

## Tarixi
1112-ci ildə Artuklu Bəyliyinin hakimiyyəti altına girmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Anadolu bəylikləri
* Türk sülaləri

## Xarici keçidlər
Şərqiyyə Vəliyeva

**Zor (Vor) Şərqiyyə Vəliyeva** (*Şərqiyyə Əkbər qızı Vəliyeva*; ) — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1966), Qəhrəman Ana, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin VII və VIII çağırış deputatı.

## Həyatı
Şərqiyyə Vəliyeva 1 iyul 1936-cı ildə Laçın rayonunun Piçənis kəndində anadan olub.

Ailədə 4 bacı, 1 qardaş olmuşdurlar. Atası Əkbər kişi Böyük Vətən müharibəsinə getdikdən sonra ailəliklə Nağdalı kəndinə köçmüşlər. Anası və özü Kirov sovxozunda sağıcı işləmişlər.

Maldarlıq təsərrüfatında uzun müddət sağıcı işlədikdən sonra, il ərzində öhdəsində olan hər inəkdən bir bala və hər inəkdən əl ilə 7400 litr süd sağdığına görə 22 mart 1966-cı ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülüb.

Müxtəlif illərdə 2 dəfə "Lenin", "Şərəf Nişanı", "Oktyabr İnqilabı", "Qırmızı Əmək Bayrağı", "Xalqlar Dostluğu" ordenləri və SSRİ-nin bir çox digər orden və medalları ilə təltif olunub.

Azərbaycan SSR Ali Sovetinin VII və VIII çağırış deputatı olmuşdur. SSRİ Kənd Təsərrüfatı sərgisinin iştirakçısı olmuş 2 qızıl, 1 gümüş və 2 bürünc medal almışdır.

1952-ci ildən ÜİLKGİ üzvü, 1965-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvü olmuşdur. 1997-ci ildə YAP-ın üzvüdür. 2002-ci ildə Prezident Heydər Əliyevin sərəncamı ilə ona "Prezident təqaüdü" verilmişdir.

Şərqiyyə Vəliyeva Laçının işğalından sonra Bərdə rayonunun Zümürxan kəndində məskunlaşmışdır.

## Mükafat və təltifləri

* Sosialist Əməyi Qəhrəmanı — 22. mart 1966
* Lenin ordeni — 22. mart 1966
* Lenin ordeni — 6. sentyabr 1973
* "Şərəf nişanı" ordeni —
* "Oktyabr inqilabı" ordeni — 8. aprel 1971
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni —
* Xalqlar Dostluğu ordeni — 23. fevral 1981
* Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü — 2002
* "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı — 2 fevral 2024

## Ailəsi
Şərqiyyə Vəliyeva Sabir Vəliyev ilə ailə həyatı qurmuş, ailəliklə maldarlıqla məşğul olmuşlar. Sabir Vəliyev qabaqcıl maldar olduğu üçün bir neçə orden və medallarla təltif edilmişdir. Onların Qüdrət, ⁠Pənah, Zümrüd, ⁠Füzuli, ⁠Aybəniz, ⁠Gülbəniz, ⁠Vidadi, ⁠Xəqani, Gültəkin,⁠ Nizami və Aytəkin adlı 11 övladı olmuşdur.

Şərqiyyə Vəliyevanın oğlanlarının dördü Qarabağ müharibəsində iştirak ediblər. Oğlu Füzuli Vəliyev Azərbaycan Respublikası Hərbi Hava Qüvvələrinin Mİ-24 helikopterində hərbi təyyarəçi olub. 252 uçuş keçirən, kapitan rütbəsində xidmətini davam etdirərək döyüşlərdə yaralanan kapitan Füzuli Vəliyev 2003-cü ildə hərbi vəzifəsini yerinə yetirərkən həlak olub.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası.
* "Laçın yurdu" jurnalı, № 1(1), 2011, Bakı, "Elm və təhsil", 2011.
* İsmayıl Qarayev . Əməyin bəhrəsi: sosialist əməyi qəhrəmanı Şərqiyyə Vəliyeva haqqında oçerk. Bakı: Azərnəşr, 1972.

## Xarici keçidlər

* Şərqiyyə Vəliyeva. Zərif qəhrəman (ATV — 2. may 2015) — YouTube saytı
* http://www.zaman.az/az/newsDetail_getNewsById.action?newsId=38766 
* Mətin və dəyanətli ana — FOTO — VİDEO
Rolls-Royce

**Rolls-Royce** — Henry Royce 1884-cü ildə elektronika və maşın istehsal edən bir fabrika qurdu. 1904-cü ildə ilk avtomobilini düzəltdi. Həmin il Londonda avtomobil satan Stewart Rollsla tanış oldu. İkitərəfli əməkdaşlıq etmək üzrə razılaşdılar. Royce’un hazırladığı avtomobilləri Rolls satmağa başladı. Avtomobillərin adı **Rolls Royce** oldu. Şirkətin məqsədi qabaqcıl texnologiyalı lüks avtomobil istehsal etməkdir. Wright Qardaşları ilə etdiyi razılaşma nəticəsində, təyyarə mühərrik istehsalında bir nömrəli marka oldu. 1915-ci ildə Müttəfiqlər üçün ilk zirehli vasitələri çıxardı. 1939-cu ildə Krallıq Hava qüvvələri təyyarələrinin bir çoxunun mühərriklərini yenilədi. İkinci dünya müharibəsindən sonra reaktiv mühərrik çıxaran şirkətlər arasında ilk yeri tutdu. 1971-ci ildə iflas oldu. İstehsalatın 90 faizini təşkil edən, aviasiya bölümü, İngiltərə hökuməti tərəfindən götürüldü. Hal-hazırda Rolls-Royce Motors, Ghost və Phantom modellərini istehsal edir. Daha çox reaktiv mühərrikləri istehsal edir.

## Modellər

•	1904–1906 10 hp
•	1905–1905 15 hp
•	1905–1908 20 hp
•	1905–1906 30 hp
•	1905–1906 Legalimit
•	1906–1925 40/50 Silver Ghost
•	1922–1929 20 hp
•	1925–1929 40/50 Phantom
•	1929–1936 20/25
•	1929–1935 Phantom II
•	1936–1938 25/30
•	1936–1939 Phantom III
•	1939–1939 Wraith
•	1949–1955 Silver Wraith
•	1949–1955 Silver Dawn
•	1950–1956 Phantom IV
•	1955–1966 Silver Cloud
•	1959–1968 Phantom V
•	1965–1980 Silver Shadow
•	1968–1991 Phantom VI
•	1971–1996 Corniche
•	1975–1986 Camargue
•	1980–1998 Silver Spirit/Spur/Dawn
•	1998–2002 Silver Seraph
•	2000–2002 Corniche
•	2003 Phantom

## Hərbi Reaktiv Mühərrikləri

1.	F136 -> F-35A/C Joint Strike Fighter
2.	RRLS -> F-35B Joint Strike Fighter
3.	EJ200 -> Eurofighter Typhoon
4.	RB199 -> Panavia Tornado
5.	Pegasus 11–21 -> Harrier/Sea Harrier
6.	Pegasus 11–61 -> Harrier II/II+/AV-8B
7.	Adour 106 -> SEPECAT Jaguar
8.	Adour 871 -> BAE Hawk
9.	Adour 951 -> BAE Hawk
10.	Spey 202 -> F-4 Phantom
11.	Spey 251 -> BAe Nimrod
12.	Spey 807 -> AMX

## Xarici keçidlər
Qərbi Qaraxanlılar dövləti

**Qərbi Qaraxanlılar xanlığı və ya dövləti** (həmçinin **Xaqanlıq** ) Orta Asiyada Qaraxanlılar dövlətinin iki yerə parçalanması nəticəsində yaranmış orta əsr türk müsəlman dövlətidir.

## Yaranma tarixi

Qaraxanlılar dövlətinin 1040-cı ildə Şərq və Qərb xanlıqlarına parçalanması Əli Arslan xanın oğulları arasında hakimiyyət uğrunda gedən daxili mübarizə nəticəsində baş verdi.Qərbi Qaraxanlı xaqanlığının banisi “Alid” – İbrahim Buritəkin və ya İbrahim b. Nəsr Təbqaç Xan ( 1040 - 1068 ) Xaqan titulunu daşıyırdı.

Maverannahr ərazisi və Fərqanənin qərb hissəsi Qərbi Qaraxanlılar xaqanlığının tərkibinə daxil oldu. Şərqi Qaraxanlılar xanlığı “xasanilər”in tərkibində qaldı. İki xaqanlıq arasındakı sərhəd Sırdərya bölgəsindən keçirdi və bu torpaqlar onların daimi mübarizəsi meydanına çevrildi.

Dövlətin paytaxtı əvvəlcə Özkənd idi, lakin sonra İbrahim Buritəkin Səmərqənd şəhərini paytaxt seçdi. Mənbələrə görə, onun hakimiyyəti dövrü ölkənin iqtisadi və mədəni həyatında yüksəliş dövrü ilə xarakterizə olunur. 

Onun siyasətini oğlu Şəmsmülk Nəsr xan ( 1068-1080 ) davam etdirdi.

Şəmsmülkün varisi Xızır Xan Qaraxani ( 1080-1087 ) olmuşdur.

1089-cu ildə Səlcuq sultanı Məlik şah böyük bir ordunun başında xanlığa soxularaq Səmərqəndi ələ keçirdi. Bundan sonra Qərbi Qaraxanlılar dövləti Məlik şahın, yəni Səlcuqilərin hakimiyyəti altına keçdi.
Səbir

**Səbir** — xoşagəlməz hallar qarşısında onların keçib-getməsinə dözmə.

## İslamda səbir
İslamda səbirin 3 növü vardır:
# İbadətdə səbir;
# Günah qarşısında səbir;
# Bəla və müsibətlər qarşısında səbir.

## İstinadlar
Şərqi Qaraxanlılar dövləti

**Şərqi Qaraxanlılar dövləti** — Qaraxanilər dövlətinin iki yerə parçalanmasından sonra yaranan türk qurumu.

## Tarixi

Qaraxanlı dövləti ikiyə ayrılandan sonra Böyük xaqan kimi tanınan Şərəfüddövle ləqəbli Əbu Şüca Süleyman ibn Yusif mərkəzi Balasagun və Qaşqarı özünə saxlayıb, qardaşlarından Buğra xan Məhəmmədə Taraz ilə İsficabı, Mahmuda isə Arslan Tigin ləqəbiylə birlikdə ölkənin şərqini verdi. Qaraxanlı dövlətləri arasında sərhəd anlaşmazlığından döyüşlər davam edirdi. Şərqi Qaraxanlı dövlətinin paytaxtı Balasagun idi. İlk dövrlərdə şərqdən gələn köçəri Türklər ölkə ərazisinə qəbul edildi və İslamiyyətə girmələri təmin edildi. Bu sırada Böyük Səlcuq dövləti güclənməkdəydi. Şərqi Qaraxanlıları Qaraxitaylar yıxdı.

## Hökmdarlar

# Süleyman Arslan xan – xan (1032—1055)
# II Məhəmməd Buğra xan – xan (1055—1057).
# I İbrahim Buğra xan – xan (1057—1059).
# Mahmud Toğrul xan – xan (1059—1074).
# Ömər Toğrul xan – xan (1074—1075).
# II Harun Buğra xan – xan (1075—1102).
# Əhməd Arslan xan – xan (1102—1130).
# II İbrahim Buğra xan – xan (1130—1156)
# III Məhəmməd Buğra xan – xan (1156—1180).
# II Yusif Tamğaç xan – xan 1180—1205).
# IV Məhəmməd Buğra xan – xan (1205-1211)
Börilər

**Börilər** və ya **Börüoğulları** (1117–1154) – Şam və ətrafında qurulmuş yarım müstəqil feodal dövlət, Böyük Səlcuq İmperiyası daxil olan Türk Atabəyliyi.

## Tarixi

Səlcuqlularda idarəçi olaraq təyin edilən şahzadələrin yanına atabəy olaraq adlandırılan təcrübəli dövlət adamları verilərdi. Atabəy dövlətin zəiflədiyi dövrlərdə olduğu bölgədəki rəhbərliyi ələ keçirib dövlətləşmişdirlər. Xanədanın ikinci Atabəyi "qurd" mənasını verən böri adını daşıdığı üçün xanədan da bu adla tanınırdı. 8 iyun 1104-cü ildən etibarən mərkəzi Şam olaraq Böyük Səlcuq Dövlətinə bağlı bir şəkildə Suriya və Livanın böyük hissəsini idarə edirdilər. 1148-ci ilin iyul ayında İkinci Səlib yürüşü zamanı xristianların Şama hücumlarını nəticəsiz buraxmağı bacarmışlar. 26 aprel 1154-cü ildə Şam daxil olmaqla bütün ərazisinin bir başqa atabəylik Zengin tərəfindən fəth edilincə, Börilər də tarix səhnəsindən siliniblər.

## Hökmdarları
* Zahir əd-Din **Tuğtəkin** () (ö. 12 fevral 1128-ci il) — 1117–1128-ci illər
* Tac əl-Mülük **Böri** ibn Tuğtəkin (ö. 7 iyun 1132-ci il) — 1117–1128-ci illər
* Şəmsül-Mülük **İsmayıl** ibn Böri ibn Tuğtəkin (ö. 1 fevral 1135-c il) — 1132–1135-ci illər
* Şihab əd-Din **Mahmud** ibn Böri ibn Tuğtəkin (ö. 23 iyun 1139-cu il) — 1135–1139-cu illər
* Cəmal əd-Din **Məhəmməd** ibn Böri ibn Tuğtəkin (ö. 29 mart 1140-cı il) — 1139–1140-cı illər
* Mucir əd-Din **Abak** ibn Məhəmməd ibn Böri ibn Tuğtəkin (ö. 1169-cu il) — 1140–1154-cü illər
* 26 aprel 1154-cü ildə Hələb Atabəyi Nur əd-Din Mahmud Zəngi Şam (Dımaşq) şəhərini tutdu və Tuğtəkinlilər hakimiyyətini suquta uğratdı.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Status

**Status** (lat.- vəziyyət)

* Hansısa ierarxiyada, vəziyyətdə, sistemdə tutulan pillə.
* Şəxsin, dövlət strukturunun, beynəlxalq təşkilatın, dövlətin beynəlxalq təşkilatda tutduğu vəziyyət, onların hüququ vəziyyəti.

## [[Sosiologiya]] və [[psixologiya]]
**Cəmiyyətdə şəxsin statusu** :
# cəmiyyətdə ictimai təşkilatın yeri ;
# insanın sosial rolu: lider, təşkilatçı, icraçı ;
# insanın cəmiyyətdə statusu: aşağı, yüksək.

## Həmçinin bax
* Status-kvo
Salqurlular

**Salqurlular** (1147–1284) – paytaxtı Şiraz olmaqla əhalisinin əksəriyyətinin fars, lakin rəhbərlərinin Türk atabəylərindən təşkil olunan bir atabəylikdir.

## Tarixi
Qurucusu Atabəy Salqurdur. Cənubi İrandakı Fars bölgəsində qurulduğundan Fars Atabəyliyi kimi də tanınır. Zaman-zaman hakimiyyətləri Kirman (1204–1213), Oman, Hörmüz və Bəhreynə (08 avqust 1236-cı ildən sonra) kimi genişləndi. Salqurlular 1157-ci ilə qədər Böyük Səlcuq Dövlətinə, 1194-cü ilə qədər isə İraq Səlcuq Dövlətinə tabe oldular. 1194–1218-ci illərdə müstəqillik yaşadıqdan sonra 1218–1231-ci illər arasında Xarəzmşahlara tabe oldular.

## Hökmdarları
* Boz Aba Salqur (1137–1147)
* Sunqur (1147–1161)
* Zəngi (1161–1178)
* Təklə (1178–1198)
* Təhəmtən (1198–1226)
* Əbu Bəkir Kutluğ (1226–1260)
* Sâd (1260)
* Adudi'd-Dövlə (1260–1262)
* Məhəmməd (1262–1263)
* Səlcuq (1263–1264)
* Abış Xatun (1264–1286)

## İstinadlar

## Mənbə
* Sibel Karataş. Moğol hâkimiyet sahasında bir Türk Atabeyliği: Salgurlular. Yüksek lisans tezi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2023, VI+125 s.
Ərbil bəyliyi

**Ərbil bəyliyi**, **Ərbil Atabəyliyi** və ya **Bəytəkinlilər bəyliyi** (1146–1232) — Ərbil Bəyliyi 1146–1233 illəri arası İraqın şimalındakı Ərbil və ətrafında mövcud olmuş suveren bir Türk Atabəyliyidir.

## Tarixi
Dövlət adını qurucusu olan Zeynuddin Əli Kiçiyin atası Begtegindən almışdır. Begtegin Böyük Səlcuq Dövləti ordusunda bir komandir olmuşdur. Oğlu Zeynuddin Əli Kiçik 1144-cü ildə İmadəddin Zəngi tərəfindən Mosul valisi olaraq vəzifələndirilmişdir. 1146-cı ildə İmadəddin Zengi ölüncə Zeynnüddin Əli Kiçik Mosul valiliyi ilə birlikdə Şehrizor, Hakkari, Sincar, Əl-Hamidiye, Tikrit və Harranı əhatə edən bölgəni hakimiyyəti altına almışdır. Beləcə mərkəzi Ərbil olan Ərbil bəyliyi qurmuş və bu dövlətin ilk Atabəyi olmuşdur.

## Mənbə
* "Ana Britannica", c.5 sf.57.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
* Muzafferüddin Kökbörü (1156–1232):Yetimlere sütanneler tayin eden devlet adamı
Qarahoca uyğur idıkutluğu

**Qaoçan Uyğur idikutluğu** — İndiki Sintzyan Uyğur muxtar vilayəti ərazisində mövcud olmuş dövlət.

## Tarixi
İdikut dövləti tarix səhnəsinə ilk dəfə Uyğur xaqanlığının devrilməsindən sonra, 843-cü ildə çıxmışdı. Məngli yabqu başçılığında hərəkət edən uyğurlar Qaraşəhər və Qaraxocanı ələ keçirib öz dövlətini qurdu. Dövlət 857-ci ildə Tan sülaləsi tərəfindən tanınmışdı.Kutadqu Bilik (福樂智慧) kitabı bu dövlətdə yazılmışdır.

## Hökmdarları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Краткий очерк культуры Уйгурского Турфанского идыкутства
* УЙГУРИЯ В VII–IX вв.
Qansu Uyğur idikutluğu

**Qansu Uyğur idikutluğu** — Çinin Qansu vilayətində mövcud olmuş qədim dövlət. Uyğur xaqanlığının dağılmasından sonra yaradılmışdı.

## Tarixi
Uyğurların bir dəstəsi Qansuda hələ 840-cı ildən yaşayırdılar. Çin ilə ticari əməkdaşlıqları olan bu uyğurlara daha sonra 890-cı ildə Uyğur xaqanlığından qaçqın düşən uyğurlar qoşuldu.Yağlakar sülaləsindən olan və Hörmüzd xaqan olaraq da bilinən Panq Təkinin başçılığı ilə qurulan bu dövlət bir əsr yarım ömür sürmüşdü. İndiki davamçıları Sarı uyğurlardır.

## Hökmdarları

## İstinadlar
Metacritic

**Metacritic** — musiqi albomları, video filmlər, videooyunlar haqqında rəylər toplayan ingilisdilli veb-sayt. Burada hər bir mal üçün verilmiş icmallar əsasında ümumi rəy verilir. Hər bir icmallın təqdim olunmuş ixtisar forması mənbələrə istinadlanır. Beləliklə, təqdim olunan malın  müsbət və mənfi xüsusiyyətləri haqqında ümumi təsəvvür yaranır.

## İstinadlar
Xarəzm

**Xarəzm** (Ərəbcə: **خوارزم** / Khwārizm, Farsca: **خوارزم** / Khwārazm, Türkmencə: Horezm/Daşoguz) — Orta Asiyada (Türkmənistan) Xarəzmşahlar dövlətinin yerləşdiyi ərazi.

## Anlamı
Xarəzm sözünün mənası "Günəş ölkəsi" deməkdir. Çinlilər Xarəzmə Huşumi (呼似密) deyirdilər. Bu torpaqların Hu (呼) qəbiləsinə aid olduğunu göstərir. Hu (呼) qəbiləsi hun qəbiləsi olub hun adətinə görə şanyülərin xanımları burdan çıxırdı.

## Tarixi
İrandilli xalqlar er. əv. II minilliyin ortalarında Cənubi Şərqi Avropadan Şərqdə hərəkət etmiş və Orta Asiyada qədim türklərin ərazisinin bir hissəsini zəbt etmişlər. Böyük mütəfəkkir Biruni yazır ki, er. əv. 1200-cü ildə farslar indiki Xarəzm ərazisinə gəlib məskunlaşmış və Türk çarlığını özünə tabe etmişlər (170,10). Bundan sonra Orta Asiyanın bu hissəsi Ariazem ―Arilərin ərazisi‖ adlanmış və bu ad zaman keçdikcə əvvəlinə ―h‖ səsi əlavə olunmaqla Harəzm (Xarəzm) formasına düşmüşdür. ―Avesta‖da bu ərazi ―Arianvəc‖, yəni ―Arilərin düzənliyi‖ adlanmışdır .

## Mənbə
* Буниятов З. *Государство хорезмшахов-ануштегинидов (1097—1231)*, Москва, 1986.
* Веселов

## İstinadlar
Alma dolması

## Tərkibi
* Qoyun əti-60q,
* Ərinmiş yağ-10q,
* Alma-200q,
* Baş soğan-15q,
* Şəkər-5q,
* Üzüm sirkəsi −10q,
* Zəfəran-0,1 q,
* Duz-10 q.

## Hazırlanma qaydası
Qoyun ətindən qiymə yağda qızardılır, üzərinə şəkər və sirkə əlavə edib hazır vəziyyətə çatdırılır. Orta ölçülü yumru almaların özəyi çıxarılır. Hazırlanmış almaya qiymə doldurulur və azacıq bulyonda bişirilir. Süfrəyə verildikdə üstünə yağda qızardılmış soğan qoyulur.
Utiqurlar

**Utiqurlar** — hunların, bulqarların qolu.

## Tarixi
Eramızın IV-V əsrlərində Bizans müəllifləri Şimali Qafqaz çöllərində hunların bir tayfasının utiqur adlandığını göstərirlər. Utiqur etnoniminin "qur" komponenti bəzi türk tayfalarının (uyğur, sarıqur, kuturqur, oğuz tayfalarından yazqur, salqur və b.) adları üçün səciyyəvidir. V. V. Bartolda görə monqolca qur ―xalqı mənasındadır. Baskakov da bu fikri təsdiqləyir. Utiqurların türk tayfası olduğunu təsdiqləyən başqa faktlar da vardır: Rəşidəddin (XIII əsr) monqolların içərisində udiut (udi və türk-monqol dillərində cəm bildirən-ut şəkilçisindən) tayfasının adını çəkir. Altay dillərinə mənsub udmurtların adında da "udi" komponenti nəzərə çarpır.

## Mənbə
*Златарски, Васил. История на Българската държава през Средните векове, т.1, ч.1. Второ фототипно издание. София, Академично издателство "Марин Дринов", 1994. (Болгарский язык).

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax
*Hunlar
*Bulqarlar

## Xarici keçidlər
Eduard

**Eduard** — kişi adı.

* Eduard — İngiltərə kralı.
* I Eduard — İngiltərə kralı.
* II Eduard — İngiltərə kralı.
* III Eduard — İngiltərə kralı.
* IV Eduard — İngiltərə kralı.
* V Eduard — İngiltərə kralı.
* VI Eduard — İngiltərə kralı.
* VII Eduard — İngiltərə kralı.
* VIII Eduard — İngiltərə kralı.
* Eduard Şevardnadze — Gürcüstan Respublikasının sabiq Prezidenti.
* Eduard Qranvil Braun — İngilis şərqşünası. Yazıçı, tərcüməçi, alim.
* Eduard Abdullayev — Kino rəssamı. Quraşdırma səhnələrin rəssamı. Dekor rəssamı.
* Eduard Fenzl — Avstriya botaniki.
* Eduard Şamaryayev —
* Eduard Əsədov —
* Eduard Blox —
* Eduard Montut —
* Eduard Artsyunyan

## Həmçinin bax
* Edvard
* Eduard gölü
Baqrationovsk

**Baqrationovsk** () — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Kalininqrad vilayətinə daxildir.

## İstinadlar
Baltiysk

**Baltiysk** () — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Kalininqrad vilayətinə daxildir.

## İstinadlar
Kalininqrad

**Kalininqrad** (''rus''. *Калининград,* Köniqsberq kimi də tanınır) — Rusiya Federasiyasında şəhər. 

## Tarixi
Kalininqrad 1255-ci ildə Töton cəngavərləri tərəfindən salınmış və adını Bohemya kralı II Ottokardan almışdır. Şəhər orta əsrlərdə ticarət və mədəniyyət mərkəzi olmuş, Hanza İttifaqının üzvü kimi inkişaf etmişdir. 1544-cü ildə burada Kalininqrad Universiteti (sonralar Albertina Universiteti) yaradılmış və Avropanın elmi mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir.

Kalininqrad həm də məşhur alman filosofu İmmanuel Kantın doğulduğu və bütün ömrünü keçirdiyi şəhər kimi tanınır. Kantın məzarı bu şəhərdə yerləşir.

### Müasir dövr
İkinci Dünya Müharibəsindən sonra, 1945-ci ildə Kalininqrad Sovet İttifaqının nəzarətinə keçmiş və 1946-cı ildə şəhərin adı Kalininqrad olaraq dəyişdirilmişdir. Bu addəyişmə Sovet dövlət xadimi Mixail Kalininin şərəfinə edilmişdir. O zamandan bəri şəhər Rusiyaya məxsusdur və Rusiya Federasiyasının eksklav hissəsi olan Kalininqrad vilayətinin mərkəzi kimi fəaliyyət göstərir.

### Mədəniyyət və irs
Bugünkü Kalininqrad hələ də alman memarlığının və Prussiya tarixinin izlərini daşıyır. Konninsberqin tarixi irsi Avropanın müxtəlif xalqları üçün maraq doğurmaqda davam edir.

## İstinadlar
Mamonovo

**Mamonovo** (; 1301-ci ildə əsası qoyulub, 1947-ci ilə qədər **Hayligenbayl** adlanıb, ,  (Şvyantapile),  və ya *Świętomiejsce*) — Rusiya Federasiyasının Kalininqrad vilayətində Polşa ilə həmsərhədd olan rayon tabeli şəhər. 2004-cü ildən Mamonovo şəhər dairəsinin inzibati mərkəzidir.

## İstinadlar
Artyomovski

**Artyomovskiy** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Sverdlovsk vilayətinə daxildir.

## İstinadlar
Asbest (şəhər)

**Asbest** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Sverdlovsk vilayətinə daxildir.

## Etimologiya
Şəhər adını burada inkişaf etmiş asbest sənayesinə görə alıb.

## Tarixi
1889-cu ildə Kudelka () adı ilə qurulub. 1933-cü ildə şəhər statusu və indiki adını alıb.

## İstinadlar
Boqdanoviç

**Boqdanoviç** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Sverdlovsk vilayətinə daxildir

## Həmçinin bax
*Boqdan

## İstinadlar
Verxnyaya Salda

**Verxnyaya Salda** — Rusiya Federasiyasında şəhər. Sverdlovsk vilayətində yerləşir.

## İstinadlar
Krasnoturinsk

**Krasnoturinsk** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Sverdlovsk vilayətinə daxildir.

## Tarixi
Bu şəhərin əvvəlki adı Qızıl Tura olmuşdur. Rusiya İmperiyası bu bölgəni işğal və ilhaq edəndən sonra türk şəhərlərinin adlarını bir-bir dəyişdirmişdi.

## İstinadlar
Tobolsk

**Tobolsk** () — yerləşən şəhər Tümen vilayətinə daxildir. Əslində sibir tatarların tarixi bir şəhəridir.

## Tanınmış şəxsləri
* Polonski Vladimir İvanoviç — sovet partiya və həmkarlar ittifaqı xadimi.

## İstinadlar
Tümen

**Tümen** (, sibirtatar: Tsemketora) — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Tümen vilayətinə daxildir.

## Adı
Rusca Tümen (Тюмень) şəhərinin adı türk mənşəlidir və Tümən (on min, on minlik ordu) sözündən gəlir. Yerli Sibir tatarları tərəfindən bu şəhərə ikinci ad olaraq **Çingi-tura** (sib. Ts*emke-tora)* sözünü də işlədirlər.

## Coğrafiya
### İqlim



## İstinadlar
Yalutorovsk

**Yalutorovsk** (''Sib.'' *Jauli-tora,* ) — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Tümen vilayətinə daxildir.

## İstinadlar
Aşa

**Əşə** (, *Əşə*, , *Əşə*, ) — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Çelyabinsk vilayətinə daxildir

## İstinadlar
Verxneuralsk

**Verxneuralsk** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Çelyabinsk vilayətinə daxildir.

## İstinadlar
Fucyen tulouları

right|thumb|250px|Orta çağ Tulayı right|thumb|250px|Dairəvi tulay
**Fucyen tulouları** (Çincə:福建土樓|福建土楼|Fújiàn Tǔlóu) — Çində XII və XX əsrlərdə inşa edilən yaşayış yerləri.

Tulay evləri 46 evdən ibarətdir. Çinin Fuji bölgəsinin 120&nbsp;km-də yerləşir. Hər birinin içində 800 adam yaşaya biləcək şəkildə tikilmişdir. Bütün bir qəbiləni içində saxlaya bilən bu evlər sanki kiçik şəhəri xatırladır.

## Xarici keçidlər
* 
* Китайский дом-деревня и его обитатели
* Россыпи круглых домов-деревень свернули с Пути 
*Старинные дома хакка (фото)
Tyantszin

**Tyancin** () —  Çinin şimalında, Bohai dənizi sahilində yerləşən əsas sənaye-ticarət şəhəridir. Şəhər əhalisinin sayı 5 mln. nəfərdən çoxdur. Tyancin Pekinin 120km-liyində yerləşir. Okean və sahil boyu gəmiçiliyi üçün mühüm limandır. Tyancinin ənənəvi sənaye sahələrinə metallurgiya, maşınqayırma, kimya, elektroenergetika, toxuculuq, kağız, qida sənayesi və tikinti materialları sənayesi daxildir. Gəmiqayırma, avtomobilqayırma, neftçıxarma, neft emalı, traktorqayırma, kimyəvi gübrələr, saat, televizor, fotoaparat istehsalı və s. sənayenin yeni sahələrindəndir.

Şəhər Çinin XIX əsr tarixində böyük rol oynamışdır. Belə ki, 1858-ci ildə məhz Tyancini itirmək təhlükəsində Çin (Tzin) höküməti avropalılara təslim olur və eyniadlı müqavilə imzalamış olur. 1860-cı il Pekin müqaviləsi ilə isə Tyancin Qərb dövlətləri üçün açıq elan edilmiş olur.

İxetuanlar (və ya Boksyorlar) üsyanı ilə şəhər üsyançıların hədəfinə çevrilir, 1899-cu ildə ixetuanlar şəhəri tutaraq burada avropalılara məxsus olan tikililəri məhv edirlər.

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt
* Большая карта Тяньцзиня
Çuntsin

**Çuntsin** () — Çində Sıçuan əyalətində şəhər, mərkəz tabeliyində şəhərdir.

## Ümumi məlumat
Çinin cənub-qərbində ən iri sənaye-ticarət mərkəzi, eləcə də Yantszı çayının yuxarı axarında quru və su nəqliyyatı mərkəzidir.  Çuntsin Yantszı və Tszyalintszyan çaylarının qovuşduğu yerdədir. Şəhər ərazisinin mərkəzi hissəsi su ilə əhatələnmişdir və yarımadanı xatırladır. Şəhərin müxtərlif tikililəri təpələrdə salınmışdır, buna görə ona “dağlarda dolu” da deyirlər. Çuntsin kompleks sənaye şəhəridir. Burada metallurgiya, kimya, elektroenergetika, avtomobil, toxuculuq, qida, tibb sənayesi, tikinti materialları sənayesi, maşınqayırma və gəmiqayırma inkişaf edir. Hazırda Çuntsin inkişaf üçün yeni imkanlar qazanmışdır. Ölkənin mərkəzi və qərbi rayonlarının inkişafında, Yantszı hövzəsi ərazilərinin mənimsənilməsində vəgenişləndirilməsində Çuntsinin rolu əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. Bundan əlavə, Sansya su qovşağının tikintisi ilə əlaqədar miqrasiya prosesi və bunun ardınca yeni məskunlaşmış rayonlarda iqtisadiyyatın artımı burada daha böyük istehlak bazarının yaranmasını vəd edir.

## Əhalisi
Şəhərin əhalisinin sayı 30 751 600 mln. nəfərdən (2017) artıqdır.

## Həmçinin bax
* Çuntsin Texnologiya və Biznes Universiteti

## İstinadlar
Basmıllar

**Basmıllar**  (Çincə: 拔悉蜜, Basimi, Baximi) köçeri bir Türk boyu VII- VIII yüzillərdə Cungariya hövzəsi (Monqolca: Зүүнгар Züüngar, Çincə: 準噶爾; *Zhǔngáěr*, Rusca: Джунгария Dzhungariya) (indiki Çin Xalq Respublikasının şimal-qərbində) deyilən bölgədə yaşamışdılar. Basmıllar Şərqi Türk xaqanlığı zamanında çox önəmli rol oynamışdılar, bir dövr xaqanlar bu boydan imiş.

Qədim bir Türk unvanı olan *qutluγ* (qutluğ), başqa unvanlarla birlikdə sıx-sıx işlənirdi, *iduq kut* (Basmıl boyunun xaqanın unvanı, sonra Turfannın Uyğur xaqanı), *qut Tengri xatunı*, *Bilge qutı* (Uyğur bəylərinə verilen unvan)

Bilgə xaqan Bengü daşı 1. yüzünde (Şərq üzü);

Arqular, Qazaxların Orta Jüz (Qazaxca: Орта жуз, *Orta Jûz*) dedikləri köçəri boylar birliyi olaraq bilinən, əski Basmıllardır.

Mahmud Qaşqarlı, Türk dilinin ən əski və dəyərli sözlüklərindən Divân-ı Lügati't-Türkdə;

"*Rum ölkəsinə ən yaxın olan boy Beçənəkdir; sonra Qıpçaq, Oğuz, [[Kiməklər|Yemək]], Başgırt, Basmıl, Kay (*Qayı*), Yabaku, Tatar, Kırkız (*Qırğız*) gəlir. Qırğızlar Çin ölkəsinə yaxındırlar.*". Ayrıca "*Çomul boyunun özlərindən olduğu çöl xalqı ayrı bir dilə sahibdir, Türkcəni yaxşı bilirlər. Kay, Yabaku, Tatar, Basmıl boyları da belədir. Hər boyun ayrı bir ağzı (ləhcəsi) vardır; bununla bərabər Türk diliini də yaxşı danışırlar. [[Qırğız]], qıpçaq, [[Oğuz türkləri|Oğuz]], [[Tuxsılər]], Yağma, [[Çiğil]], [[Oğrak]], [[Çaruk]] boylarının öztürkcə olaraq yalnız bir dilləri vardır. Yeməklərlə [[Başqırdlar]]ın dilləri bunlara yaxındır. .... Dillərin ən yeğnisi Oğuzların, ən doğrusu da Tuxsi ilə Yağmaların dilidir.*" şəklində bildirmişdir.
 şəklində Türk boylarının yerlərini və dillərini tanıtmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* S.G.Klyashtorny, *"Ancient Turk Rock Inscriptions in the Talas Ala-Too. A Sogdian Word in an Old Turk Inscription"*, Webfestschrift Marshak 2003,(Direk Web Yazısı) 
* Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't – Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2
Boqorodiçk

**Boqorodiçk** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Tula vilayətinə daxildir.

## Qardaş şəhərlər

*  Luçenets, Slovakiya
*  Retsato, İtaliya

## İstinadlar
Tula

**Tula** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Tula vilayətinə daxildir. Şəhər "Qəhrəman şəhər" (1976-cı ildən) statusuna malikdir. Tula, Orta Rus Dağının şimalında, Upa çayının sahilində, Moskvadan 193&nbsp;km cənubda yerləşir. Şimaldan cənuba şəhərin uzunluğu 30&nbsp;km, qərbdən şərqə 25&nbsp;km.

2014-cü ildə "Rusiyada ən rahat şəhər (kənd) qəsəbəsi" adı uğrunda keçirilən Ümumrusiya müsabiqəsinin nəticələrinə görə Tula "Rusiya Federasiyasının subyektlərinin inzibati mərkəzləri (paytaxtları) olan şəhər yerləri (şəhər rayonları)" kateqoriyasında üçüncü yeri tutdu.

Tula ilk dəfə 1146-cı ildə 16-cı əsrin Nikon Salnaməsində xatırlandı. Tula ərazisində 300-dən çox mədəni irs obyekti var: bunlar memarlıq və şəhərsalma, tarix, monumental sənət əsərləri, arxeologiya abidələridir.

Tula, şəhərin tarixinə kök salmış üç istiqamətdə məşhurdur: silah anbarı, samovar və zəncəfil çörəyi. Hər biri şəhərdə Rusiyanın ən böyüklərindən biri olan Silahlar Muzeyi, Samovarlar Muzeyi və Tula Gingerbread Muzeyi ilə təmsil olunur. Həm də şəhərin əlamətdar xüsusiyyəti, şəhərin ən qədim binası, XVI əsrin memarlıq abidəsi olan Tula Kremlidir. Tula şəhərindən 14&nbsp;km cənub-qərbdə, Leo Tolstoy ev-muzeyi Yasnaya Polyana - XIX-XX əsrlərin ən böyük yazıçısı və mütəfəkkiri adı ilə əlaqəli Rusiyanın tarixi və mədəni həyatının misilsiz mərkəzidir.

Tula, Rusiyanın ən iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş şəhərlərindən biridir, 479.105 nəfərlik əhalisi olan böyük sənaye, elm və mədəniyyət mərkəzi, əhəmiyyətli bir dəmir yolu qovşağıdır. (2019), şəhər bölgəsi hüdudlarında - 546.896 nəfər. (2019). Əhali sıxlığı 1 km² başına 3432 nəfərdir. Polisentrik Tula-Novomoskovsk aqlomerasiyası təxminən 1 milyon insana malikdir. Şəhərin ərazisi federal əhəmiyyətli mühüm strateji magistral yollarla kəsilir və ya yaxınlıqdadır: Moskva - Krım, Kaluqa - Tula - Mixaylov - Ryazan və Moskva - Donbas, Tula - Kozelsk dəmir yolları, Tulanı Rusiyanın digər bölgələri və yaxın və uzaq ölkələrlə birləşdirir. xaricdə. Şəhərdən dəmir yolları Moskva, Oryol, Kaluga, Uzlovaya, Kozelsk tərəfə ayrılır.

Tula şəhərinin iqtisadiyyatı sənaye sektoruna əsaslanır, şəhər büdcəsinə vergi gəlirlərinin payı təxminən 50% -dir. Kiçik sahibkarlıq şəhərin iqtisadi və sosial həyatında mühüm rol oynayır. Fərdi sahibkarlar nəzərə alınmaqla iqtisadiyyatın bu sektorunda işləyənlərin sayı 50 mindən çoxdur. Müəssisələrin mal və xidmətlərinin ixrac-idxalı olduqca müxtəlifdir: qida məhsullarından mühəndislik məhsullarına və texnologiyanın inkişafına qədər. 1 yanvar 2016-cı il tarixinə Tulada qeydə alınmış işsizlik nisbəti% 0,51 idi.

## İstinadlar
Poşexonye

**Poşexonye** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Yaroslavl vilayətinə daxildir.

## İstinadlar
Rostov

**Rostov** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Yaroslavl vilayətinə daxildir. 

## Əhalisi
1959-2012-ci illər ərzində əhalinin sayının dəyişikliyi:


ImageSize = width:700 height:300
PlotArea = left:50 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:35707
ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:29230 width:15  text:29&nbsp;230 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:30815 width:15  text:30&nbsp;815 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:31538 width:15  text:31&nbsp;538 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:35707 width:15  text:35&nbsp;707 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:34141 width:15  text:34&nbsp;141 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:31791 width:15  text:31&nbsp;791 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2011 color:gray1 width:1 
   from:0 till:31800 width:15  text:31&nbsp;800 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2012 color:gray1 width:1 
   from:0 till:31368 width:15  text:31&nbsp;368 textcolor:red fontsize:8px


## İstinadlar
Rıbinsk

**Rıbinsk** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Yaroslavl vilayətinə daxildir

## İstinadlar
Yaroslavl

**Yaroslavl** — Rusiya Federasiyasında şəhər, Yaroslavl vilayətinin inzibati mərkəzi.

## Qardaşlaşmış şəhərlər
*  Hanau, Almaniya

## Mənbə
* ASE, V cild, Bakı, 1981, səh. 89

## İstinadlar
Vorkuta

**Vorkuta** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Komi Respublikasına daxildir. Vorkuta qütb dairəsində yerləşir. Əhalisinin sayına görə, qütb zonasının üçüncü şəhəridir. Şəhərdə 60 mindən çox adam yaşayır. Vorkuta 1930-cu ildə salınıb və buna səbəb ərazidə iri daş kömür yataqlarının ortaya çıxması olub.

## Mənbə
* Rus şəhərinə gözlənilməz qar yağdı 

## İstinadlar
Vuktıl

**Vuktıl** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Komi Respublikasına daxildir.

## İstinadlar
Kiklop tikililər

** Kiklop (Siklop, Təpəgöz) tikililər** — tunc dövründə yaşamış ibtidai insanların yaşadığı süni mağaralardır.

Bəşər övladı özünün fiziki imkanlarına bələd olduqca yaşayış şəraitini yaxşılaşdırmaq məqsədilə müxtəlif vasitələrdən istifadə etməyə başlayıb. İnsanı ilk düşündürən hər cür kənar təsirlərdən özlərini daimi mühafizə edə biləcəkləri yerin seçilməsi və ya özləri tərəfindən yaradılması idi. Bu məqsədlədə insanlar təbi mağaralarla yanaşı süni yaşayış yerləridə inşa etməyə başlamışlar. İlkin çağlarda bəsit inşat işlərinə başlayan əcdadlarımız sonrakı bəşəri sivilizasyaya səbəb ola biləcək addımlar atmışdır. Bu baxımdan antiq yaşayış sahələrinin öyrənilməsi strateji istiqamət kimi Arxiyoloqları, eləcə də etnoqrafları maraqlandırmalıdır.

Kiklop (Siklop, Təpəgöz) tikililəri son tunc və ilk dəmir dövrünə aid edirlər. Kəlbəcər rayonu Ağcakənd kəndinin 13–14 km də Balxıdüzü adlanan ərazidə geniş bir sahəni əhatə edən nəhəg qaya parcalarında, böyük daş buloklardan inşa edilən bu tikilinin Azərbaycanda analoqu yoxdur.

Ölkəmizdə olan Siklop qalacalar mövcuddur lakin bu qalacalardan fəriqli olaraq Balxıdüzü siklopu daha yüksək və daha mötəşəmdir. Ehtimalki bu Siklop tiklilər düşmən hucumundan müdafiə olunmaq məqsədilə inşa edilib. Qədim insanların fiziki imkanlarının gösdəricisi olan bu abidəni müasir texnologiyayla həmin ərazidə inşa etmək çox çətindir. Muasair dünya tarixçiləri bu tip abidələrin hansı texnoloji isulla inşa etdikləri haqqında ortaq fikirə gələ bilmirlər. Qədim yunan rəvayətlərindən götürülən Siklop adıda əfsanəvi məzmun daşıyır.

Azərbaycan ərazisində Böyük Qafqaz dağlarının cənub şərq ətəklərində, Kiçik Qafqaz dağlarında Laçın, Qubadlı rayonlarında, Şirvan ərazisində Siklop (Təpəgöz) tikililərinə rast gəlinir.

## Mənbə

## Xarici keçidlər
* Orta daş dövrü 

## Həmçinin bax
* Kikloplar
McLaren (Formula-1 komandası)

**McLaren komandası** — 1963-cü ildə, Yeni Zellandiyalı Bruce McLaren (1937-1970) tərəfindən qurulmuş Formula 1 komandasıdır. McLaren Mercedes adıyla yarışan komanda Scuderia Ferraridən sonra ən uğurlu komandadır. Hal-hazırda Vodafone McLaren Mercedes adıyla yarışır. Bu komanda Formula 1-dən başqa Indianapolis 500 Mil Yarışı, Kanada-Amerika Challenge Kuboku və Le Mans 24 Saat Yarışı kimi təşkilatlarda da iştirak etmişdi. Məşhur pilot Ayrton Senna da ən uğurlu sezonlarını burada yaşamışdır. Martin Withmarsh tərəfindən idarə olunan komanda McLaren Groupun bir quruluşu olan McLaren Racing tərəfindən nəzarət edilməkdədir. 1999-ci ildə Mercedes komandanın 40 faiz hissəsini satın almışdır. Ron Dennis və Mansour Ojjeh'nin 30 faiz hissəsi vardır. Son illərdə Mersedesin, komandanın hamısının alacağı haqqında söz-söhbətlər tez-tez qarşımıza çıxır. McLarenin 11 sürücülər çempionluğu, 8 komanda çempionluğu var. 2007-ci ildə günahkar olduqları casusluq skandalı səbəbiylə bütün balları silinmişdir.

## Uğurlar
Sürücülər Çempionluğu: 11
Komandalar Çempionluğu: 8
Yarış Qazanma: 156
Podyumlar: 417
Bir mövsümdə ən çox xal: 199
## Məşhur McLaren Pilotları

Bruce Mclaren
Emerson Fittipaldi
James Hunt
Alain Prost
Keke Rosberg
Niki Lauda
Ayrton Senna
Gerhard Berger
Mika Häkkinen
David Coulthard
Kimi Raikkonen
Fernando Alonso
Luis Hemilton
Heikki Kovalainen
Jenson Button
Serxio Perez
Kevin Magnussen
Stoffel Vandoorne
Karlos Sayns
Lando Norris
Daniel Rikiardo

## Xarici keçidlər
Levirat

**Levirat** (; "qayın") — nikahın qədim formalarından biri, vəfat etmiş qardaşın arvadı ilə subay qardaşın evlənməsi.

## Sözün mənşəyi
Levirate termini "ərin qardaşı" mənasını verən latın dilində levir sözündəndir.

## Haqqında
Evliliyin qədim növlərindən biri olmuş və dul qadının ölmüş ərinin qardaşı ilə evlənməsidir. Müharibə zamanı daha geniş yayılmışdı. Bu evlilik formasının icra edilməsinin bir sıra səbəbləri vardır. Levirat adətinə görə kiçik uşaqları olan evli qardaşlardan biri cavan yaşlarında vəfat etdikdə onun subay qardaşı, subay qardaşı olmadıqda isə evli qardaşlardan biri mərhum qardaşının uşaqlarını saxlamaq niyyəti ilə onun dul qadınına evlənirdi. Bu səbəblərdən biri əmlakın sahibi olmaq meyli idi. Tədqiqatçı Qiyasəddin Qeybullayev bu səbəbləri belə qeyd etmişdir: "Levirat nikah adətinin icra edilməsinin iki səbəbi vardı. Varlı zümrədə mərhumun varidatına sahib olmaq meyili əsas rol oynayırdı. Geniş əhali içərisində isə maddi mülahizələrdən başqa (qız əvəzinə başlıq verildiyinə görə), həm də mərhumun uşaqlarını saxlamaq və böyütmək zərurəti nəzərə alınırdı və ona görə xalq içərisində bu adət "yaraya yarpaq", yəni baş vermiş bədbəxtlikdən çıxış yolu adlanırdı. Xalq arasında bunu "çörək parçalanmasın" — ifadəsi ilə də izah edirdilər"

## Həmçinin bax
* Sororat

## Mənbə
* Dinlerde nikah. Dokuz Eylül Üniversitesi ilahiyat Fakültesi, İslami İlimler Araştırma Vakfı (İSAV), İzmir, 06–08 Nisan, 2012, 708 s.
* Kurt A. O. Yahudilikte Levirat Evlilik: Geleneğin Tutsak Ettiği Kadınlar. Electronic Turkish Studies, 2016, 266 s.

## İstinadlar
Sororat

**Sororat** (lat. “soror” - bacı) — nigahın qədim kəbin formalarından biri, arvadı vəfat etmiş kişinin öz subay baldızı ilə evlənməsi.

Sororat  adəti arvadı vəfat etmiş cavan kişinin subay baldızı ilə evlənməsinə icazə
verirdi. Sororat adəti anasız qalmış uşaqların qayğısına qalmaq zərurətilə
bağlı idi. Belə hesab olunurdu ki, vəfat etmiş bacının uşaqlarına
hamıdan yaxşı ana onların xalası ola bilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Levirat
Osasuna FK

**Club Atlético Osasuna**,qısaca **Osasuna**, İspaniya futbol liqası La Liqada mübarizə aparan İspaniyanın Bask bölgəsindəki şəhərlərindən   biri Pamplonayı təmsil edən futbol klubudur.
Ümumiyyətlə İspaniya liqasının orta sıralarında mübarizə aparan klub 2005-ci ildə İspaniya Kral Kubokunun finalında oynayaraq ən böyük müvəffəqiyyətini qazandı. La Liqada 1990-91 və 2005-06-cı il mövsümlərində əldə etdiyi 4-cü yer bu liqadakı ən yaxşı nəticədir. 2006-ci ildə mövsümü 4-cü sırada bitirərək tarixində ilk dəfə UEFA Çempionlar Liqasında oynamaq şansını qazandı, lakin play-off maçlarında məğlub olaraq yoluna UEFA Kubokunda davam etdi.
Belinski rayonu

**Belinski** () — Rusiya Federasiyasında yerləşən rayon Penza vilayətinə daxildir

## Tarixi
Rusiyanın Penza vilayətində şəhər. Penza torpaqlarında tarixən tatarlar, mordvalılar yaşamışlar. Kazan xanlığının işğalından sonra tamamən Rusiyaya birləşdirilməsinə başlanılmışdır. Ruslarla bağlı Çembar (Çəmbər) kəndinə aid ilk sənədli məlumat 1723-cü ilə aiddir. Mordva tatarlarının ana yurdu olan Çembar 1700-cü ildən rus şəhəri kimi məskunlaşdırılaraq inkişaf etdirilməyə başlandı. Mərkəzi Hərbi Tarixi Dövlət Arxivində bu şəhərə köçürülmüşlərlə bağlı saxlanılan 1784-cü ilə aid sənəddən məlum olur ki, Çembarda ta qədimdən Mordvalılar yaşamışlar. Lakin 1963-cü ildə şəhər daxilində su boruları xətti çəkilişi zamanı qədim məzarlığa rast gəlindi. Bunlar tatar qəbirləri idi. Ölülər oturmuş vəziyyətdə dəfn olunmuşdular. Bu tarix çox şey deyirdi. Deməli burada təkcə mordvalılar yox, tatarlar da yaşamışlar. 1780-ci ildə II Yekaterinanın fərmanı ilə əyalət şəhəri, periferiya sayılan Çembara şəhər statusu verildi. Çembar yeni planla tikilməyə başladı. Yekaterinanın ölümündən sonra hakimiyyətə gələn oğlu Pavel dövlətin böyük siyasətindən başlamış, xırda kiçik güzəştlərədək çariçə anasının əmrlərini indi tərsinə oxuyurdu; Çembarın statusu dayandırılır. Lakin yeni çar I Aleksandr hakimiyyətə gələn kimi Çembarın inzibati mərkəz statusunu bərpa etdi. Get-gedə  burada zadəganlar, tacirlər, şəhər sənətkarları artıb çoxalmağa başladı. Artıq daş kilsələr tikildi. Ilk kilsə Nikolsk kilsəsi idi. Etimoloq alim Maks Fasmer Ulyanovsk şəhərinin 1924-cü ilədək olan Sinbir(sk) adının çuvaşca Tsembər şəklində tələffüzü ilə Çembar~Çəmbər adı arasında bir eynilik görür. Çəmbər şəhərindən azca aralı böyük Çembar çayı (indiki adı Bolşoy Çembar) axmaqdadır. Çox ehtimal ki, çayın Çembar adı ilə (Çembar,Çəmbər "əyri, dönük" ) üstündəki şəhərin adı əlaqəlidir. KDQ-da : Çəmbərümə alca qanım dökəyimmi? Burada çəmbər dedikdə "yəhərin qaşı" nəzərdə tutulur. Ermənistanda qədim Çəmbərək diyarı, Bakının şəhərdaxili tarixi ərazi adlarından olan Çəmbərəkənd məhz öz relyeflərinə görə belə adlanmışdır. Dövrün memuar ədəbiyyatlarında Çəmbər (Çembar) şəklində işlədilir.  Çəmbərdə baş verənlərdən sonra Nikolay Petroviç daha öz arabaçısı Yakovla yola çıxmırdı. (A. Smirnova-Rosset. Vospominaniya. Pisma. s.101.) ; "Tarxan kəndi Çəmbərdən şərqdə poçt yolundan 14 verst aralıda yerləşir.2. 
Qeyd : Çənbər şəhərinin adı 1948-ci ildə dəyişdirilib rus ədibi V. Belinskinin şərəfinə Belinski şəhəri qoyulmuşdur.(V. Q. Belinski (1811-1848) rus inqilabçı demokratı, ədəbi tənqidçi, publisist, bu şəhərdə doğulmuşdur) Belinski bir vaxtlar öz ilk iri məqaləsini "Çembar" deyə imzalamışdır

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi
150 milyon

## İqtisadiyyatı

## Şəkilləri

## Mənbə
Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009
## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Qorodişe

**Qorodişe** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər, Penza vilayətinə daxildir.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## İstinadlar
Zareçnı (Penza)

**Zareçnı** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Penza vilayətinə daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Официальный сайт Администрации города
* Официальный сайт Департамента образования г. Заречного Пензенской области
* Официальный сайт Департамента социального развития г. Заречного Пензенской области
Kuznetsk

**Kuznetsk** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Penza vilayətinə daxildir

## Tarixi
Tarixən Aba Tura yaşayış məntəqəsi Aba və Kondoma çaylarının Tom çayına töküldüyü yerdə salınmışdır. Aba Turadan vaxtı ilə Yurqa, Taştakol, Abakan şəhərlərinə yol gedirdi. İndi həmin qədim yolla dəmir yolu xətti çəkilmişdir. Rusların Altay ölkəsi ilə tanışlığı XVII əsrdə baş vermişdir. Belə ki,
Tom sərkan (voyevoda) yerli xan Ağ Kalmıklarm sultanı Abakla münasibət qura
bilmişdir. (Qeyd: ağ kalmıkların digər adı oyrotlardır). 1617-ci ildə kazaklar Aba
Turanı tutub, onu hərb qalası kimi möhkəmləndirirlər. Şəhərin adı Aba tayfasının
adı ilə bağlıdır. Buranın yerli əhalisi Abalılar sayılırdı. Prof. Abdulkadir Donuk
türk dövlətlərində istifadə edilmiş qədim hərbi ünvan və rütbələr barəsindəki
tədqiqlərində Aba ünvanının Orxon abidələrində "baş komandan" mənasında işləndiyini göstərərək Kuman-qıpçaqlarda və oğuzlarda yayqin bir ad kimi qullanıldığından, hətta ayrıca Çindəki türk (uyqur) elçisinin Kül Buyrukun "Apa" ünvanı daşıdığından bəhs etmişdir1. Aba Tura mənaca "Tura-dayanacaq, düşərgə, məskən; Aba Tura "abalıların şəhəri" deməkdir. Yağmaçı kazaklar şəhərin əsil
adına etina etməyərək onu öz bildikləri şəkildə Kuznetsk adlandırırdılar. Çünki
onlar buraya gələrkən Abalıları dəmirçi, mahir usta kimi tanımışdılar. Hərb qalası
Aba Tura 1622-ci ildə şəhərə çevrilir. Belə ki, tezliklə bu ərazilərdə zəngin metal
mədənləri olduğu məlum oldu. Bundan sonra şəhərin Aba Tura türk adı dəyişdirilərək Kuznetsk adı ilə ("dəmirçilər şəhəri" deməkdir) əvəz olundu2. Şəhər 1932-ci ildən 1961-ci ilədək Stalinsk adı ilə yaşamışdır. Nəhayət Stalinin xatirəsinə qoyulmuş adların ləğvi kompaniyası ilə əlaqədar olaraq 1961-ci ildən şəhər özünün yeni adı - Novokuznetsk adı ilə məlumdur. Şəhərdə kömür, kimya,
maşınqayırma və ağac emalı sənayesi inkişaf etməkdədir. Hazırda Rusiyanın ən böyük metallurgiya mərkəzlərindən biridir.

## Qardaş şəhərlər
*  Gyula, Macarıstan (1970)
*  Dimitrovqrad, Rusiya (1972)

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi

## Mənbə
* Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009, səh.10-11

## İstinadlar
Penza

**Penza** () — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər, Penza vilayətinə daxildir.

## İstinadlar
Balakovo

**Balakovo** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Saratov vilayətinə daxildir.

## İstinadlar
Rtişevo

**Rtişevo** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Saratov vilayətinə daxildir

## Əhalisi
1 yanvar 2010-cu ilə olan məlumata əsasən Rtişevoda 42,600 nəfər yaşayır. 1 hektara düşən əhalinin sıxlığı təxminən 13 nəfər təşkil edir.

## İstinadlar
Engels (şəhər)

**Engels** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Saratov vilayətinə daxildir.

## Tarixi
Əlbəttə "Abad şəhərlər yollar ayrıcında, çaylar üzərində salınmışdır" deyənlər yanılmırlar. Kiçik Bakır kəndi də Volqa çayı ilə Elton gölü arasındakı Böyük yolda, Saratov şəhərindən azca aralı yerləşirdi. Vaxtilə qədim Saratov Volqanın bu üzündə Bakırdan bir kilometr yarım məsafədə yerləşirdi. Yanğından sonra onu Volqanın o biri üzünə köçürdülər. Bu yola "Elton traktı" deyirdilər. 1747-ci ilin yayında senat podpolkovnik Çemadurovun rəhbərliyi altında Elton gölünü tədqiq etməkdən ötrü elmi ekspedisiya göndərmişdir. Rusların tələffüzündə Elton kimi səslənən bu ad indi elə bu şəkildə də rəsmiləşdirilib. Əsl adı çox güman ki, Altun olan bu göl (Sahil yamacları və dibi qırmızı torpaqdan olan bu göl həqiqətən qızıl kimi parlayır) yerli tatar və kalmıkların tələffüzündə Altun~Alton adlanıb, sonradan rusca Elton şəklinə düşmüşdür. Çemadurov senata Elton gölünün tədqiq edildiyini və buradakı duzun hasil edilməsinin məqsədəuyğun olduğunu xəbər verir. Indi Çemadurovun öhdəsinə duzun daşınması qayğısı düşürdü. Volqanın sol sahilində duz anbarları üçün əlverişli yer axtararkən Bakır (Bakur) kəndi onun nəzərini cəlb etdi. Burada duz anbarları tikdirməyi qərara aldı. Tezliklə hökumətin təşəbbüsü ilə Malorossiya çumakları (arabaçıları) bura işləməyə gəldilər. Kənd tezliklə böyüdü. Indi bu yeni əhali – xristian sakinlər üçün kilsə lazım idi. Şəhərcikdə Pokrov kilsəsi tikildi. Bunun ardınca Slaboda dərhal Pokrovskoe adlanmağa başladı. Şəhərin ortasındakı Sapsay gölünü qurutdular, şəhər ərazicə genişləndi. Indi burada ruslar, ukraynalılar, ermənilər, tatarlar yaşayırdılar. N. Baskakov "bakur, baqur" türk sözünün qıpçaq dillərində bitki adı bildirməsini göstərir. Həm də müasir türk dillərində və qədim yazılı mənbələrdə mis, bürünc adını bildirən bakır sözü vardır. Hər bir halda bunun rəng adı olub torpağın rəngiylə bərabər meydana gəldiyini düşünmək olar. Gürcüstanın da xəritəsində bu ada azacıq fonetik dəyişikliklə-Bakuriani rast gəlinir. Bakır Baş (Krımda dağ), Bakır Tau (Yekaterinburqda dağ), Bakır gölü (Başqırdıstanda) və s göstərə bilərik. Bakır (Pokrovskoe) 1914-cü ildə şəhərə çevrildi. 1931-ci ildə onun adı dəyişdirilib fəhlə hərəkatının ideoloqu Fridrix Engelsin şərəfinə Engels şəhəri adlandırıldı. Şəhəri Volqanın kiçik qolları olan Sazan, Belaya(Ak), Volojka, Stav çayları əhatə edirdi. Bu çaylar ta qədimdən sakinləri yedirdib, bəsləyirdisə də yaz-yay daşqınları zamanı əhali əziyyət çəkirdi. Indi yüksək və möhkəm sədlər çoxmərtəbəli yaşayış evləri olan qədim Bakır, bugünkü müasir Engels şəhərini daşqından, dağıntılardan mühafizə edir. Volqa çayından tamaşa etdikdə 3 km uzunluğunda olan bu sədd görünür. Məhz burada Bakır çölündəki əkin sahəsinə 1961-ci il aprelin 12-də Yuri Qaqarin kosmosa uçuşundan sonra yerə enmişdir.

## Mənbə
* Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009

## İstinadlar
Ulyanovsk

**Ulyanovsk** (, köhnə adı **Simbir**) — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Ulyanovsk vilayətinə daxildir.

## İstinadlar
Kurqan (şəhər)

**Kurqan** ya da **Qorğan** ()— Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Kurqan vilayətinə daxildir

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## İstinadlar
Kurtamış

**Kurtamış** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Kurqan vilayətinə daxildir

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Şəkilləri

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Kyaxta

**Kyaxta** (bur. Хяагта, *Xyaaqta*) — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər, Buryatiya Respublikasına daxildir.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## İstinadlar
Ulan-Ude

**Ulan-Ude** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Buryatiya Respublikasına daxildir

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi
2016-cı ildə şəhər əhalisi 430.000 nəfər olmuşdur. Əhalinin 62 faizi rus, 32 faizi buryatlardan ibarətdir.

## İqtisadiyyatı

## İstinadlar
Ak-Dovurak

**Ak-Dovurak** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Tıva Respublikasına daxildir.

## İstinadlar
Kızıl

**Kızıl** () və ya **Qızıl** (Tıva dilində "qırmızı" mənasında) — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Tıva Respublikasına daxildir.

## İstinadlar