Qanunların ruhu haqqında

**"Qanunların ruhu haqqında"** (**) — Monteskyönün 1748-ci ildə Cenevrədə anonim olaraq nəşr etdirdiyi siyasi fəlsəfi traktatı, Maarifçilik dövrünün proqram mətnlərindən biridir. Qadağan olunmuş kitablar indeksinə (1751) daxil olmasına baxmayaraq, traktat tez bir zamanda Fransadan kənarda tanınmış və Avropanın əsas dillərinə tərcümə edilmişdir.

Liberalizm doktrinasının əsasını Monteskyönün hakimiyyət bölgüsü və köləliyin ləğvi zərurəti ilə bağlı ifadə etdiyi ideyalar təşkil edirdi. Monteskyönün əsəri müqayisəli hüquq üzrə digər erkən əsərlər üçün nümunə rolunu oynamışdır.

## Məzmunu

### Hüquq haqqında
İnsanların yaratdığı qanunlar ədalətli münasibətlərin mümkünlüyündən əvvəl olmalı idi; ədalət münasibətləri onları təsbit edən müsbət qanundan əvvəldir. İnsanların hökmdarlarla idarə olunanlar arasındakı münasibəti müəyyən edən qanunları var: bu, siyasi qanundur. Onların da bütün vətəndaşların öz aralarında münasibətlərini müəyyən edən qanunları var: bu mülki qanundur.

Fiziki varlıq olaraq insan, bütün digər təbii cisimlər kimi, dəyişməz təbii qanunlara tabedir, lakin ağıllı varlıq kimi və öz arzularına uyğun hərəkət edən insan həm təbiətin bu əbədi qanunlarını, həm də dəyişən insan qanunlarını daim pozur.

Cəmiyyətdə yaşayan insanların ümumi qanunlara ehtiyacı dövlətin yaranmasının zəruriliyini şərtləndirir. Dövlətin (siyasi vəziyyət) formalaşması və ümumi qanunların yaradılması üçün vətəndaş dövləti (iradə birliyi) lazımdır.

### Müharibə haqqında
İnsanlar cəmiyyətdə birləşən kimi öz zəiflik şüurlarını itirirlər. Mövcud bərabərlik aradan qalxır və müharibə başlayır. Hər bir cəmiyyət öz gücünü dərk etməyə başlayır - xalqlar arasında müharibə vəziyyəti belədir. Ayrı-ayrı fərdlər öz güclərini hiss etməyə başlayırlar - bu səbəbdən fərdlər arasında müharibə baş verir. Müharibənin məqsədi qələbədir; qələbənin məqsədi fəthdir; fəthin məqsədi qoruyub saxlamaqdır. Buradan və ondan əvvəlki prinsiplərdən beynəlxalq hüququ təşkil edən bütün qanunlar çıxmalıdır.

### Xalqın ruhu haqqında
Dünya ilahi hökm və ya bəxt, tale ilə deyil, hər hansı bir cəmiyyətdə fəaliyyət göstərən, “xalqın ruhunu” və onun dövlət-hüquqi həyatının müvafiq forma və normalarını müəyyən edən mənəvi və fiziki təbiətin obyektiv ümumi səbəbləri ilə idarə olunur.

İnsanlar həm maddi, həm də mənəvi amillərlə idarə olunur: bir tərəfdən iqlim, torpaq və relyef, digər tərəfdən isə əxlaq, adət-ənənələr, din, qanunlar və idarəçilik prinsipləri; Bütün bunların nəticəsində xalqın ümumi ruhu formalaşır. Millətin ümumi ruhunu dəyişdirə biləcək hər şeydən çəkinmək vacibdir; Qanunvericilik xalqın ruhuna uyğun olmalıdır, çünki bu ruh hökumətin prinsiplərinə zidd deyil, çünki insanlar etdiklərini ən yaxşı şəkildə sərbəst və öz təbii dühasına uyğun edirlər.

### Hökumətin üç forması haqqında
Hakimiyyət bölgüsündə əsas məqsəd hakimiyyətdən sui-istifadə etməməkdir. Hakimiyyətin bölgüsü və qarşılıqlı məhdudlaşdırılması, Monteskyöyə görə, onun dövlət quruluşu ilə münasibətlərində siyasi azadlığın təmin edilməsinin əsas şərtidir.

Üç idarəetmə forması var: respublika, monarxiya və despotizm. Onların təbiətini kəşf etmək üçün ən az məlumatlı insanların belə onlar haqqında sahib olduğu fikirlərə sahib olmaq kifayətdir:

İdarəetmə formalarının prinsipləri: respublika üçün - fəzilət, monarxiya üçün - şərəf, despotizm üçün - qorxu .

Demokratiyanın əsas qanunlarından biri qanunvericilik hakimiyyətinin yalnız xalqa məxsus olması qanunudur. Lakin daimi qanunlarla yanaşı, müvəqqəti qüvvəyə malik olan aktlara aid olan Senatın fərmanları da lazımdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər