Hiperbolik funksiyalar

**Hiperbolik funksiyalar** - elementar funksiyalar ailəsindəndir.Triqonometrik funksiyaların analoqu sayılır.Əsas Hiperbolik funksiyalar bunlardır:
*Hiperbolik sinus
*Hiperbolik kosinus
*Hiperbolik tangens
*Hiperbolik kotangens
Tərs Hiperbolik funksiyalar isə bunlardır:
*Hiperbolik arksinus
*Hiperbolik arkskosinus
*Hiperbolik arkstangens
*Hiperbolik arkskotangens

## Riyazi hesablamalarda

Hiperbolik funksiyalar aşağıdakı funksiyalardan ibarətdir:
***Hiperbolik sinus:**
::\sinh x = \frac {e^x - e^{-x}} {2} = \frac {e^{2x} - 1} {2e^x}

***Hiperbolik kosinus:**
::\cosh x = \frac {e^x + e^{-x}} {2} = \frac {e^{2x} + 1} {2e^x}

***Hiperbolik tangens:**
::\tanh x = \frac{\sinh x}{\cosh x} = \frac {e^x - e^{-x}} {e^x + e^{-x}} = \frac{e^{2x} - 1} {e^{2x} + 1}

***Hiperbolik kotangens:**
::\coth x = \frac{\cosh x}{\sinh x} = \frac {e^x + e^{-x}} {e^x - e^{-x}} = \frac{e^{2x} + 1} {e^{2x} - 1}

***Hiperbolik sekans:**
::\operatorname{sech}\,x = \left(\cosh x\right)^{-1} = \frac {2} {e^x + e^{-x}} = \frac{2e^x} {e^{2x} + 1}

***Hiperbolik kosekans:**
::\operatorname{csch}\,x = \left(\sinh x\right)^{-1} = \frac {2} {e^x - e^{-x}} = \frac{2e^x} {e^{2x} - 1}

Hiperbolik funksiyalar xəyali vahid (i) dairəsi ilə aşağıdakı kimi də ifade edilir:

***Hiperbolik sinus:**
::\sinh x =  - {\rm{i}} \sin {\rm{i}}x \!

***Hiperbolik kosinus:**
::\cosh x = \cos {\rm{i}}x \!

***Hiperbolik tangens:**
::\tanh x = -{\rm{i}} \tan {\rm{i}}x \!

***Hiperbolik kotangens:**
::\coth x = {\rm{i}}  \cot {\rm{i}}x \!

***Hiperbolik sekans:**
::\operatorname{sech}\,x = \sec { {\rm{i}} x} \!

***Hiperbolik kosekans:**
::\operatorname{csch}\,x = {\rm{i}}\,\csc\,{\rm{i}}x \!

*i*, *i*2 = −1 - xəyali vahiddir.

## Hiperbolik funksiyaların törəmələri
: \frac{d}{dx}\sinh x = \cosh x \,

: \frac{d}{dx}\cosh x = \sinh x \,

: \frac{d}{dx}\tanh x = 1 - \tanh^2 x = \hbox{sech}^2 x = 1/\cosh^2 x \,

: \frac{d}{dx}\coth x = 1 - \coth^2 x = -\hbox{csch}^2 x = -1/\sinh^2 x \,

: \frac{d}{dx}\ \hbox{csch}\,x = - \coth x \ \hbox{csch}\,x \,

: \frac{d}{dx}\ \hbox{sech}\,x = - \tanh x \ \hbox{sech}\,x \,

:\frac{d}{dx}\, \operatorname{arsinh}\,x =\frac{1}{\sqrt{x^{2}+1}}

:\frac{d}{dx}\, \operatorname{arcosh}\,x =\frac{1}{\sqrt{x^{2}-1}}

:\frac{d}{dx}\, \operatorname{artanh}\,x =\frac{1}{1-x^{2}}

:\frac{d}{dx}\, \operatorname{arcsch}\,x =-\frac{1}{\left| x \right|\sqrt{1+x^{2}}}

:\frac{d}{dx}\, \operatorname{arsech}\,x =-\frac{1}{x\sqrt{1-x^{2}}}

:\frac{d}{dx}\, \operatorname{arcoth}\,x =\frac{1}{1-x^{2}}

## Hiperbolik funksiyaların inteqralları
:\int\sinh ax\,dx = a^{-1}\cosh ax + C

:\int\cosh ax\,dx = a^{-1}\sinh ax + C

:\int \tanh ax\,dx = a^{-1}\ln(\cosh ax) + C

:\int \coth ax\,dx = a^{-1}\ln(\sinh ax) + C

:\int{\frac{du}{\sqrt{a^{2}+u^{2}}}}=\sinh ^{-1}\left( \frac{u}{a} \right)+C

:\int{\frac{du}{\sqrt{u^{2}-a^{2}}}}=\cosh ^{-1}\left( \frac{u}{a} \right)+C

:\int{\frac{du}{a^{2}-u^{2}}}=a^{-1}\tanh ^{-1}\left( \frac{u}{a} \right)+C; u^{2}

:\int{\frac{du}{a^{2}-u^{2}}}=a^{-1}\coth ^{-1}\left( \frac{u}{a} \right)+C; u^{2}>a^{2}

:\int{\frac{du}{u\sqrt{a^{2}-u^{2}}}}=-a^{-1}\operatorname{sech}^{-1}\left( \frac{u}{a} \right)+C

:\int{\frac{du}{u\sqrt{a^{2}+u^{2}}}}=-a^{-1}\operatorname{csch}^{-1}\left| \frac{u}{a} \right|+C

*C* sabit ədəddir.

## Loqarifmaaltı tərs hiperbolik funksiyalar
:\operatorname {arsinh} \, x=\ln \left( x+\sqrt{x^{2}+1} \right)

:\operatorname {arcosh} \, x=\ln \left( x+\sqrt{x^{2}-1} \right);x\ge 1

:\operatorname {artanh} \, x=\tfrac{1}{2}\ln  \frac{1+x}{1-x} ;\left| x \right|

:\operatorname {arcoth} \, x=\tfrac{1}{2}\ln  \frac{x+1}{x-1} ;\left| x \right|>1

:\operatorname {arsech} \, x=\ln  \frac{1+\sqrt{1-x^{2}}}{x} ;0

:\operatorname {arcsch} \, x=\ln \left( \frac{1}{x}+\frac{\sqrt{1+x^{2}}}{\left| x \right|} \right)

## Teylor ardıcıllığı üçün hiperbolik funksiyalar
:\sinh x = x + \frac {x^3} {3!} + \frac {x^5} {5!} + \frac {x^7} {7!} +\cdots = \sum_{n=0}^\infty \frac{x^{2n+1}}{(2n+1)!}

:\cosh x = 1 + \frac {x^2} {2!} + \frac {x^4} {4!} + \frac {x^6} {6!} + \cdots = \sum_{n=0}^\infty \frac{x^{2n}}{(2n)!}

:\tanh x = x - \frac {x^3} {3} + \frac {2x^5} {15} - \frac {17x^7} {315} + \cdots = \sum_{n=1}^\infty \frac{2^{2n}(2^{2n}-1)B_{2n} x^{2n-1}}{(2n)!}, \left |x \right | 

:\coth x = x^{-1} + \frac {x} {3} - \frac {x^3} {45} + \frac {2x^5} {945} + \cdots = x^{-1} + \sum_{n=1}^\infty \frac{2^{2n} B_{2n} x^{2n-1}} {(2n)!}, 0  (Laurent ardıcıllığı)

:\operatorname {sech}\, x = 1 - \frac {x^2} {2} + \frac {5x^4} {24} - \frac {61x^6} {720} + \cdots = \sum_{n=0}^\infty \frac{E_{2 n} x^{2n}}{(2n)!} , \left |x \right | 

:\operatorname {csch}\, x = x^{-1} - \frac {x} {6} +\frac {7x^3} {360} -\frac {31x^5} {15120} + \cdots = x^{-1} + \sum_{n=1}^\infty \frac{ 2 (1-2^{2n-1}) B_{2n} x^{2n-1}}{(2n)!} , 0  (Laurent ardıcıllığı)

:B_n \, *n*inci Bernoulli sayıdır.
:E_n \, *n*inci Eyler sayıdır.

## Həmçinin bax
*Hiperbola

## Xarici keçidlər

*Hiperbolik fonksiyonlar  PlanetMath
*Hiperbolik fonksiyonlar (MathWorld)
*GonioLab : Birim çember, trigonometrik ve hiperbolik fonksiyonların gösterimi (Java Web Start)
*Web-tabanlı hiperbolik fonksiyon hesap makinesi