open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Analitik psixologiya

**Analitik psixologiya** — psixodinamik istiqamətlərdən biri. Analitik psixologiyanın banisi K.Q.Yunq Freydin libidonu psixi enerji kimi interpretasiya etməsinə, nevrozların seksual mənşəli olduğunu iddia etməsinə, psixikanıkompensasiya prinsipi ilə işləyən qapalı avtonom sistem kimi təqdim etməsinə və s. etiraz edərək, insan psixikasında fərdi qeyri-şüurilikdən savayı, həm də daha dərin bir qatın – kollektiv qeyri-şüurilik mövcud olduğunu iddia edir.

Yunqa görə bu kollektiv qeyri-şüuriliyin məzmununu bilavasitə müşahidə obyekti olmayan, lakin ətraf aləmdəki proyeksiyaları vasitəsilə qavranıla bilən ümumbəşəri ilk obrazlar – arxetiplər təşkil edir, hansılar ki, özlərini daha çox müxtəlif mifologiyalarda, simvolikalarda və s. büruzə verir.

## Mənbə
Səmum

**Səmum** () — Ərəbistan yarımadasının səhralarında və Şimali Afrikada böyük qüvvə ilə əsən isti, quru külək.

Səmum əsəndə havaya qalxan narın qum və toz temperaturun daha da yüksək olmasına (50 °S), eləcə də havanın rütübətliyinin aşağı düşməsinə (10%) səbəb olur.
Barxan

**Barxan** — səhralarda küləyin təsiri altında sovrulan qum təpəsi.

## Haqqında
Barxan təpəsi planda oraq və ya nal şəklində göstərilir. Küləktutan yamacı az meyilli, küləktutmayan yamacı isə dik və qısa olur. Barxan küləyin rejimindən asılı olaraq tirə, təpə formasında olur və öz yerini dəyişir. Böyük Səhrada, Liviya və Nubiya səhralarında hündürlüyü 100 metrdən çox olan barxanlar var.

## Ədəbiyyata gətirilməsi
Barxan, adını aldığı Türküstan kimi daxili hissələrdəki açıq çöl rayonlarının səciyyəvi xüsusiyyətini təşkil edir. Bu sözü 1881-ci ildə Rus təbiətşünas Alexander von Middendorun elmi ədəbiyyata gətirdiyi qəbul edilir.

## Barxan ehramlar
Barxan ehramlar piramidal dyunlar, ulduzvari dyunlardır. Piramidal formalı qum yığınları. Barxan ehramları sadə-bir mərkəzdə birləşən eyni ölçülü, dik yamaclı tirələrdən və kompleks (mürəkkəb) — bir neçə zirvəsi olan, bir çox müxtəlif ölçülü tirələrdən ibarət formaları olur. Yüksəkliyi 300 m-dək, eni 3&nbsp;km-ə qədər çatır.

## Həmçinin bax
* Dyun
* Eol relyef formaları
* Bataqlıq

## İstinadlar
Atoll

**Atoll** – tropiklərdə yayılmış daxili laqunu ensiz həlqəvi rif əhəngdaşı tirəsi şəklində (mərcan səddi) qapayan mərcan adası. Atoll adətən sualtı vulkanın zirvəsi üzərində inkişaf edir. Tirənin xarici yamacı çox dik (45°-60°) olur. Həlqənin daxilində adətən ləpədöyən bənd və çimərlik, qumlu dayazlıq, sualtı platonu dövrələyən laqun yerləşir. Atoll su səthindən bir neçə m hündürlüyə qalxır. Eni müxtəlif olub, 90 km-ə çatır. Atoll mərcanların, karbonat-su yosunlarının, mamırabənzərlərin həyat fəaliyyəti nəticəsində yaranır. Sinonim: **Həlqəvi rif**. Mərcanların əsasını adətən sualtı vulkanların əsası təşkil edir. Atollun hündürlüyü 7 m-ə qədər, diametri isə bir neçə km-dən 90 km-ə qədər ola bilər. Atollar Sakit və Hind okeanlarında daha çoxdur.

## Atoll çöküntüləri
Karbonatlı çökmələr kompleksi; bu kompleksə həlqəvi riflərin monolit çökmələri, xarici tərəfin kövrək çökmələri, habelə laqun çökmələri daxildir.

## Şəkillər

Şəkil:Nukuoro ISS013-E-28610.jpg|Mikroneziyada Nukuoro atollu
Şəkil:Kwajalein Atoll;p12(map).gif|Kvaceleyn atollunun xəritəsi
Şəkil:Atoll forming-i18.png|Atollun əmələ gəlməsi ardıcıllığı: vulkanik ada, mərcan rifi, nüvə atollu, atoll
Şəkil:Coral atoll formation animation.gif|Darvinə görə atollun yaranması


## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.

## Xarici keçidlər
Dualizm

**Dualizm** ( — ikili) — monizmin əksinə maddi və ruhi substansiyaları bərabər hüquqlu başlanğıclar hesab edən fəlsəfi təlim. Dualizmin əsas motivi çox vaxt materializmi və idealizmi barışdırmaq cəhdidir. Son nəticədə şüuru materiyadan dualistcəsinə ayırmaq idealizmə gətirib çıxardır. Dualizm Dekartın və Kantın fəlsəfəsi üçün səciyyəvidir.

## Həmçinin bax
* Fizikalizm
* Dini plüralizm

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Gərmsil

**Gərmsil** — Köpətdağın və Qərbi Tyanşanın ətəklərində yayda cənubdan və şərqdən əsən, quru isti fön tipli küləkdir. Gərmsil kənd təsərrüfatı bitkilərinə məhvedici təsir göstərir.

## İstinadlar
Amoralizm

**Amoralizm** — mövcud moral tələblərə əməl etməmək, bir sözlə, əxlaqsızlıq, pozğunluq etmək deməkdir.

"Amoralizm" Azərbaycan dilinə hərfi tərcümədə *"əxlaqsızlıq"* kimi səslənir. Bizim gündəlik danışıq dilimizdə işlənən "əxlaqsız" sözü amoralist mənasındadır.

## İstinadlar
Kabus yarışçı (film, 2007)

**Kabus yarışçı** () — 2007-ci ildə çəkilən ABŞ filmi.

## Məzmun
Con Bleyz atası ilə birlikdə motosiklet şoularında iştirak edən gənc oğlandır. Atasının xərçəng xəstəlindən əziyyət çəkdiyi örəndiyi müddətdə qəribə adamla rastlaşır. Həmin naməlum adam ona deyir ki, əgər ruhunu ona versə, qarşılığında atasınıı xəstəlikdən xilas edəcəkdir. Con bu sənədi oxumadan, əlindən damlanan qan ilə bu müqaviləni imzalamış sayılır. Həmin adam isə şeytan Mepistophelesdir. Mepistopheles Amerikada bir çox insan ruhunu bu vasitə ilə həp etmişdir...

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Aparteid

**Aparteid**, apartheyd () — irqi ayrı-seçkiliyin ən kəskin formasıdır. Bir qrup əhalinin yaşamaq üçün zəruri olan hər şeydən məhrum edilməsidir. Aparteid genosidi xatırladır və onun bir növüdür. CAR-ın hakim dairələri tərəfindən XX əsr də "ağdərili" olmayan əhaliyə qarşı həyata keçirilən ifrat irqi və milli diskriminasiya və seqreqasiya siyasəti. Aparteidin məqsədi azlıq təşkil edən ağ əhali tərəfindən qeyri-avropalıları istismar etmək və milli-azadlıq mübarizəsinə qarşı güclü maneələr yaratmaq idi. 1910-cu ildə Cənubi Afrika haqqında aktın qəbul olunması Aparteid sisteminin əsasını qoydu. Cənubi Afrika İttifaqında irqçi Millətçi partiya hakimiyyətə gəldikdən sonra (1948) rəsmi dövlət siyasəti kimi tətbiq edildi. 1950–54-cü illərdə seqreqasiyanı kəskinləşdirən bir sıra qanunlar qəbul olundu. 1959-cu ildə qəbul olunmuş "Bantuların özünüidarəsinin inkişafı haqqında qanun"a əsasən Afrika əhalisinin parlamentdə təmsil olunmasına son qoyuldu, bantustanlar yaradıldı. 20-ci əsrin 70-ci illərində Afrika Milli Konqresinin rəhbərliyi altında milli və sosial əsarətə qarşı hərəkat geniş vüsət aldı. BMT dəfələrlə sənədlər qəbul edərək Aparteidi bəşəriyyətə qarşı cinayət kimi qiymətləndirdi. 80-ci illərdə Cənubi Afrikada Aparteidə qarşı hərəkatın dünya ölkələrinin əksəriyyəti tərəfindən dəstəklənməsi yerli hökuməti irqçilik siyasətini yumşaltmağa məcbur etdi. 1990-cı ilin əvvəllərinə qədər CAR-ın hakim dairələri aparteid siyasətini yerli əhaliyə qarşı aparmışdır. 90-cı illərin əvvəllərində CAR-ın prezidenti F. V. de Klerk Aparteidin tədricən ləğvinə başladı. CAR-ın "ağ" əhalisi arasında 1992-ci ildə keçirilən referendumdan və 1994-cü ilin demokratik seçkilərindən sonra Aparteid tamamilə ləğv olundu.

## İstinadlar
Platforma (geologiya)

**Platforma** — hamar forma deməkdir. Geosinklinaldan fərqli olaraq platforma yer qabığının nisbətən sabit, intruziv və effuzivlərlə qarışmış sahəsidir. Bura da tektonik fəaliyyət demək olar ki, heç müşahidə olunmur. Platformanın xarakterik xüsusiyyəti strukturunda 2 qatın aydın seçilməsidir:
# Altda — qırışıq qatı.
# Üstdə — çöküntü süxurlarının olduğu qat.

Üst platforma qatının yuyulub getdiyi və alt qırışıq bünövrənin səthə çıxdığı sahələr qalxan, yaxud sipər adlanır. Qalxanlar əsasən qədim dağlıq yaylalardır (Braziliya, Qviana, Ərəbistan, Orta Sibir, Dekan, Şərqi Afrika, Efiopiya-Somali, Baltik, Labrador, Aldan, Anabar).

Strukturunda hər iki qatın (qırışıq bünövrə və çöküntü qatı) ardıcıllıqla yerləşdiyi sahələr platforma tavası adlanır. Platforma tavaları adətən ovalıqlara uyğun gəlir. Məsələn, Amazon, Missisipi, La-Plata (Parana), Mesopotomiya, Qərbi Sibir, Hind-Qanq, Şərqi-Çin ovalıqları platforma tavalarıdır.

Platformada çox az da olsa yüksələn və çökən hissələr mövcuddur. Bu yüksələn hissələrə antikliz, çökən hissələrə isə sinekliz deyilir. Qədim ərazilər olan platformalar çox qıvrıla bilmədiklərinə görə bəzən qırılmalara məruz qalır. Qırılan yerlərin yüksəkdə qalan hissələrinə horst, çökən hissələrinə isə qraben deyilir. Bəzən qrabenlərə su yığılır və tektonik mənşəli göllər əmələ gəlir (Baykal, Tanqanika, Nyasa və s.).

Yaşına görə platformalar 2 yerə ayrılır:
# Cavan (Fanerozoy yaşlı). Məsələn, Ön Qafqaz, Turan və Qərbi Sibir.
# Qədim (Kriptozoy yaşlı). Qədim platformalar materiklərin əsasını təşkil edir:
* 1. Şimali Amerika (Kordilyeri çıxmaq şərti ilə)
* 2. Cənubi Amerika (Andı çıxmaq şərti ilə)
* 3. Antraktida (Qərb hissəsini çıxmaq şərti ilə)
* 4. Afrika (Atlasları və şərqini çıxmaq şərti ilə)
* 5. Avstraliya
* 6. Avrasiya (bir neçə platforma var: Şərqi Avropa, Sibir, Çin-Koreya, Hindistan və Ərəbistan)

## İstinadlar
Platforma

**Platforma** aşağıdakılara istinad edə bilər:

* Platforma (geologiya) — yer qabığının nisbətən sabit, intruziv və effuzivlərlə qarışmış sahə.
* Platforma (ayaqqabı) — ayaqqabının komponentlərindən biri.
* Platforma (neft) — neft buruqlarında istifadə olunan mürəkkəb kompleks.
* Platforma (vaqon) — dəmiryolu stansiyalarında xüsusi vaqonlar.
* Platforma (avtomobil) — avtomobilin əsas komponenti.
* ''Platforma'' (roman) — Fransız yazıçısı Mişel Uelbekin romanı (2001). 
* Siyasi platforma — siyasətdə termin.
* Platforma (hesablama texnikası) — hesablama texnikasında istifadə olunan aparat və proqram təminatı.
* Kompüter platforması
* İnternet platforması
* ''Platforma'' (film, 1993) — Hindistan filmi.
* ''Platforma'' (film, 2000) — Çin filmi.
* ''Platforma'' (film, 2019) — İspaniya filmi.
Alıcılıq qabiliyyəti

**Alıcılıq qabiliyyəti** (, ) valyutanın bir ədədinə alına bilən malların/xidmətlərin sayı. Misal üçün, əgər siz cibinizdə bir dollar ilə 1950-ci ildə mağazaya getsəydiniz, daha çox ala bilərdiniz, nəinki bu gün. Deməli, 1950-ci ildə bir dolların alıcılıq qabiliyyəti daha yüksək idi. Valyuta geniş mənada həm əmtəə pulu (qızıl, gümüş) həm də fiat pulu (ABŞ dolları) ola bilər. Adam Smit qeyd etdiyi kimi, pula sahib olmaq başqaların əməyini idarə etmək deməkdir. Ona görə də alıcılıq qabiliyyəti bir tərəfdən öz əməyi pula satmaq istəyən digər insanların üzərində hakimiyyət deməkdir.
Əgər gəlir dəyişməz qalırsa, amma qiymətlər qalxır, onda b gəlirin alıcılıq qabiliyyəti düşür. İnflasiya baş verəndə birin pul gəlirin alıcılıq qabiliyyəti düşməyə də bilər, əgər qiymət dərəcəsindən daha tez artıra bilər. Daha yüksək real gəlir daha yüksək alıcılıq qabiliyyəti deməkdir, çünki real gəlirin hesablaması insflasiyanın təsiri nəzərə alır.
Qiymət indeksinin göstəricisi isə hasablamada birinci ildə 100 normasına təyin olunur. Valyuta adədinin alıcılıq qabiliyyəti müəyyən ildə 100/*P* bərabərdir, harada da *P* həmin ildə qiymət indeksidir, 100 isə birinci ilin normasıdır. Deməli alıcılıq qabiliyyəti azalır, əgər qiymət dərəcəsi artır.

Bugünki *C* məbləğində olan pulun *t* illər gələcəkdə alıcılıq qabiliyyəti aşağıdakı indiki dəyər düsturu ilə göstərilə bilər:

:C_t = C(1 + i)^{-t}\, = \frac{C}{(1+i)^t} \, 

burada *i* gələcəyin inflasiya tempi deməkdir.

## Xarici keçidlər
*MeasuringWorth.com has a http://www.measuringworth.com/calculators.index.php with different measures for bringing values in UK Pounds from 1264 to the present and in US Dollars from 1774 up to any year until the present. The Measures of Worth page  discusses which would be the most appropriate for different things.
* Purchasing Power Calculator by Fiona Maclachlan, The Wolfram Demonstrations Project.
Tofiq Əhmədov (filoloq)

**Əhmədov Tofiq Mürsəl oğlu** () — Azərbaycanın dilçi alimi, toponimist, Azərbaycan Onomastika Cəmiyyətinin
İdarə heyətinin sədr müavini, Azərbaycan İqtisad İnstitutunun “Azərbaycan dili”
kafedrasının müdiri, filologiya elmləri doktoru, professor

## Həyatı
Tofiq Əhmədov 1938-ci il mayın 8-də Quba şəhərində anadan olmuşdur.

Orta məktəbi bitirdikdən sonra ADU-nun filologiya fakültəsində (1962-1967)
təhsil almışdır.
AMEA-nin Dilcilik institutuna işə dəvət olunmuşdur.AMEA-nın (1967-1969) müxtəlif şöbələrində işləmişdir.
1987-ci ildə Sovet Türkoloqları Komitəsinin XV plenumun qərarı ilə SSRİ EA Türk onomastikası bölməsinin büro üzvü və 1988-cici ildə Azərbaycan Mədəniyyət Fondunun  elmi-ictimai Toponimiya şurası sədrin müavini seçilmişdi.Eyni zamanda Azərbaycan Onomastika Cəmiyyətinin İdarə heyəti sədri müavini idi. Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində Azərbaycan dili kafedrasının müdiri olmuşdur(1990-1998).

## Ədəbi fəaliyyəti

Azərbaycan toponimlərini ilk dəfə sistem halında təhlil etmiş, onların müxtəlif sözlərdən törəmə olduğunu, ümumi leksik vahidlərlə toponimlərin fərqinin, mikro və makro toponimlərin xüsusiyyətlərini, elliptik və tam formada işləndiklərini, sintaktik xüsusiyyətlərini, qədim türk sözlərinin toponimlərdə əks olunması və s. problemlərə aid sanballı əsərlər yazmış, bu sahədə 120-dən çox elmi məqalə çap etdirmişdir.  Onun səyi ilə ilk dəfə olaraq Bakı Dövlət Universitetində “Azərbaycan onomastikası” ümumi kursu təşkil olunmuş, “Azərbaycan toponimikası” ixtisas kursu tədris edilmiş, bu kursların dərs vəsaitləri hazırlanmış və çap olunmuşdur. Onomastika və dilçiliyin digər sahələri ilə məşğul olan onlarla alimə elmi rəhbər
və opponent olmuşdur.

Professor T.Əhmədovun rəhbərliyi altında "Azərbaycan dilinin böyük izahlı onomastik lüğəti" hazırlanmışdır.Türkdilli ölkələr arasında ilk dəfə olarag "Azərbaycan dilinin dialektoloji atlası" (1990) adlı monumental əsərin müəlliflərindən biri olmuşdur.
100-ə qədər elmi əsərin müəllifi və 30-a yaxın regional, beynəlxalq konfransların iştirakçısı olub.

## İrsi

Quba rayonunda küçə onun adını daşıyır.

## Kitabları
* Əhmədov T.M  El-obamızın adları. Bakı, "Gənclik", 1984, s.128.
* Əhmədov T.M. Azərbaycan paleotoponimiyası, Bakı, ADU, 1985, 88 səh.
* Əhmədov T.M  Azərbaycan toponimiyasının əsasları. Bakı, Bakı Universiteti Nəşriyyatı, 1991, s. 312.
* Əhmədov T.M  Qədim «şen» coğrafi terminin mənşəyinə dair. - Azərbaycan onomastikası problemləri, VI, Bakı, 1996, səh.63-69.
* Əhmədov T.M  Azərbaycan dili morfologiyasının aktual problemləri. Azərbaycan coğrafi nomenli hidronimlərinin yaranmasında sifət, feli sifət və saylardan istifadə. Bakı, 1987, 

## İstinadlar
* «Azərbaycan filologiyasının inkişafında Bakı Dövlət Universitetinin rolu»
* «Toponimler» https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/683311
Xərc funksiyası

thumb|300px|Xərc funksiyası bir faktorun qiyməti üzrə. C*(p,y) isə xətti xərc funksiyasıdır

**Xərc funksiyası** (, məxaric funksiyası () ilə qarışdırılmamalıdır) mikroiqtisadiyyatda istehsalın xərcini bildilir. Xərc funksiyası xammalın qiymətlərindən və məhsul miqdarından asılıdır.. Ümumi şəkildə c(p1, p2, y) kimi ifadə olunur (burada *p1* and *p2* xammalın ədəd qiymətləridir, *y* isə məhsulun miqdarı).

Xərc funksiyası və onun təhlili Pol Samuelson (1947) və Ronald Şepard (1953) işlərində təsvir olunub. Xərc funksiyanın ümumi xüsusiyyətləri bunlardır:

(1) Qeyri-mənfilik: C(p, y) > 0, əgər p > 0 və y > 0

(2) Dəyişməyən xərc yoxdur: C(p, 0) = 0

(3) y üzrə monotonluq: əgər y* > y, onda C(p, y*) > C(p, y)

(4) p üzrə monotonluq: if p* > w, then C(p*, y) > C(p, y)

(5) Qiymət üzrə bir dərəcəli homogenlik: C(Aw, y) = AC(w, y)

(6) Qabarıqlıq: C(p, y) p üzrə çökükdür.

(7) Davamlılıq: C(w, y) p üzrə davamlıdır.

(8) Şepard lemması: əgər C(w, y) diferensialı tapıla bilər, onda yeganə vektor x var ki,  dC(w, y)/dpi = xi.

## İstinadlar
Siklon

thumb|Katrin siklonu. 26 mart 2006-cı il

**Siklon** ( - "fırlanan") — mərkəzində alçaq atmosfer təzyiqi olub, kənarlarına doğru getdikcə təzyiqin artması müşahidə edilən atmosferin qapalı təzyiq sahəsinə deyilir.

## Ümumi məlumat
Siklon zamanı alçaq, yaxud minimum təzyiq mərkəzdə olur. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması nəticəsində siklonlar şimal yarımkürəsində saat əqrəbinin əksi istiqamətində, cənub yarımkürəsində isə saat əqrəbi istiqamətində hərəkət edir. Siklon zamanı hava soyuyur, göy üzü buludlu olur, yağış yağır. Mülayim qurşaqda siklonun diametri 2000–3000&nbsp;km-ə çatır.Siklonlar 2 tipə-tropikdən kənar və tropik siklonlara bölünür.Tropikdənkənar siklonlar əsasən şimal və cənub yarımkürələrin mülayim qurşaqlarının qərb axını zonasında əmələ gəlirlər.Siklonların inkişaf tsikli 4-7 gün davam edir və sonra yox olur.Yerdə hər il orta hesabla 15000-ə qədər siklon yaranır.Siklonların hərəkət sürəti 30–40&nbsp;km/saat və ya 700–900&nbsp;km/sutka təşkil edir.Tropikdəkənar siklonlar tək-tək deyil adətən dalbadal hərəkət edir.Siklonda atmosfer təzyiqi alçaq olduğundan hava asanlıqla yuxarı qalxır,bulud əmələ gətirir,yayıldığı ərazilərdə küləkli,rütubətli və yağmurlu hava müşahidə edilir. Tropik sahələrin siklonları kiçik ölçüdə olsalar da,çox böyük dağıdıcı qüvvəyə malik olur və onlar okeanlarda ilin yay aylarında tropik hava kütləsinin ekvatordan ən çox uzaqlara irəlilədiyi zamanlarda baş verir.Tropik siklonlar əsasən 5-20° şm.və cən.enlikləri arasında yaranaraq şimal yarıkürəsində şimal-qərb,cənub yarımkürəsində isə cənub-qərb istiqmətində hərəkət edirlər.Tropik siklonların diametri cəmi 100–300&nbsp;km olur.Barik qradiyentin xeyli böyük olması ilə əlaqədar küləyin sürəti 70–75 m/saniyəyə çatır ki,bu da siklonun keçdiyi ərazilərdə dəhşətli dağıntılara səbəb olur.Tropik siklonlar göy guruldaması,ildırım çaxması və gur leysan yağışların yağması ilə fərqlənir.Maraqlıdır ki,tropik siklonun mərkəzi hissəsində diametri 20–50&nbsp;km-ə çatan küləksiz buludsuz hava yaranır ki,həmin sahəyə "fırtına gözü" deyilir.
Tropik siklon suda güclü dalğalanma,quruda böyük dağıntı əmələ gətirir. Tayfun və tornado da tropik siklondur.Tropik siklonlar ildə 70-80 dəfə müşahidə edilir. Tropik siklonlar Filippin adaları və Cənubi Çin dənizində, Benqal körfəzində, Ərəbistan dənizində, Karib dənizində, Böyük Antil adalarında, Hind okeanında - Maskaren adalarında, Sakit okeanda - Yeni Hibrid və Samoa adalarında müşahidə edilir.

## Digər planetlərdə siklonlar
Siklonlar digər planetlərin atmosferində də formalaşır. Məsələn, Neptun atmosferindəki Kiçik qara ləkə siklondur. Yupiter üzərində müşahidə edilən Böyük qırmızı ləkə isə antisiklondur.

## Həmçinin bax
*Antisiklon
*Tropik siklon
*Oroqrafiyanın siklon və antisiklonlara təsiri
Lüdmila Zıkina

**Lüdmila Georgiyevna Zıkina** (; ) — SSRİ və Azərbaycan SSR xalq artisti, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Duzal türbəsi

**Duzal Türbəsi** – İranda, Araz çayının sahilində yerləşən Duzal kəndində yerləşən və tarixi memarlıq abidəsi olan türbədir.

## Tarixi
Türbə Duzal kəndi ərazisində (H. Qəzvini bu kəndi Araz sahili böyük kənd kimi öz əsərində qeyd edir) təpə belində yerləşən türbə qülləvari tutumu və çoxüzlü biçimi ilə uzaqdan Möminə Xatun Türbəsini xatırladır. Duzal türbəsinin səkkizüzlü prizmatik qülləsi daş kürsü üzərində qaldırılmış, onun hər üzündə uca sivri tağçalar qurulmuş, gövdəsinin yarısı yazı qurşağı və karnizlə tamamlanmışdır. Türbənin piramidal biçimli üst günbəzi uçulub dağılmışdır.
 
Yusif Küseyir oğlu və Mömünə Xatun türbələrindən fərqli olaraq Duzal türbəsində perpendikulyar oxlar üstündə dörd qapı gözü vardır. Belə quruluşu onun Mömünə Xatun türbəsindən sonra, XIII yüzilin əvvəllərində inşa edilməsi fikrini ortaya çıxarmışdır.

## Haqqında
Ümumi tutum həllinə, sərdabəsinin konstruksiyasına, hətta qapı olan üzün bölgü və ayrıntılarına görə Mömünə Xatun Türbəsini az qala təkrar edən Duzal türbəsinin tikilmə tarixini, iç quruluşunu və bəzək düzümünü tədqiq etmək istəyən Cəfər Qiyasi və digər Azərbaycan mütəxəssislərinə İran dövləti tərəfindən bu imkanın verilməməsi Azərbaycanın maraqlı memarlıq nümunələrindən olan bu abidənin tədqiqatdan kənarda qalmasına səbəb olmuş  və bu günə kimi hələ də araşdırılmamışdır. Lakin türbənin Möminə Xatun Türbəsinin təsiri altında inşa edilmiş Azərbaycanın qülləvari türbələrindən biri olması şübhə doğurmur.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan memarlığı

## İstinadlar
Dünya ədəbiyyatı

Xalqın mənəvi aləmi onun yaradıcılıq dühasında, bədii zövq və qabiliyyətində, qiymətli sözündə, gülüşündə, zərbməsəllərində, əfsanə və nağıllarında özünü göstərir. Xaqlın söz xəzinəsi, folkloru həmişə yazılı ədəbiyyata qida verən mənbədir və bu mənbə əsasında qüdrətli milli ədəbiyyatlar yüksəlmiş, inkişaf etmişdir. Şərqdə də belə olmuşdur, Qərbdə də belədir; dünyanın bütün xalqlarının ədəbiyyatlarında söz sənətinin başlanğıcı folklordan gəlir.

Dünya ədəbiyyatının ən maraqlı və ölməz qəhrəmanlarını da xalq zehniyyəti yaratmışdır; müxtəlif bədii əsərlərdə müxtəlif obrazların və qəhrəmanların səciyyəsində verilmiş ən maraqlı keyfiyyətlərin, cizgilərin, ehtirasların ilk boyaları folklordan alınmışdır; böyük ədib Maksim Qorkinin dediyi kimi, qısqanc Otello, iradəsiz Hamlet, əyyaş Don-Xuan kimi tipləri Şekspir və Bayrondan hələ çox əvvəl xalq yaratmışdır. Faust kimi məşhur qəhrəman yazılı ədəbiyyata folklordan gəlmişdir, Prometeyin ilk surəti xalqın yaratddığı mifologiya və folklordadır. Leyli, Məcnun, Fərhad, Fitnə, Koroğlu, Nəbi, Həcər, Molla Nəsrəddin, Bəhlul Danəndə, Əsli, Kərəm, Qərib kimi qəhrəmanların ilk bədii surətləri xalq tərəfindən ədəbiyyatda yaradılmışdır; dünya ədəbiyyatının ən böyük dastanlarının — "İliada" və "Odisseya"nı, "Kalevala"nı, "Ulenşpigel"i, "Roland haqqında nəğmələr"i, "Sid"i, "Nibelunqlar"ı, "Beovulf"u, böyük və kiçik "Edda"ları xalq yaradıcılığından və folklor qaynaqlarından ayrı təsəvvür etmək olmaz.

Çox maraqlıdır ki, dünya ədəbiyyatında epik janrla birlikdə, ədəbiyyatın digər janr və formaları, o cümlədən satirik janrlar da həmişə folklordan qidalanmış, xalqın gülüşü və ya nifrəti, xalqın kəskin tənqidi və kinayəsi bədii əsərlərdə satiraya, yumora geniş imkanlar açmış, gülməli və məzəli hadisələr, hərəkətlər, gülməli tiplər, məzəli və müdrik misallar, tapmacalar, sual və cavablar, atalar sözləri və sairə xalqın şən qəhqəhəsinin ifadəsinə çevrilmiş, xalqın həyat hadisələrinə münasibətinin güzgüsü olmuşdur. Molla Nəsrəddinin məşhur lətifələri belə yaranmışdır; Mollanın adına istinadən verilən lətifələrin əksəriyyətinin yaradıcısı xalqdır, onları işləyən, cilalayan, variantlara salan xalqdır, zəmanəyə və dövrə görə lətifələrin bu və ya digər cəhətini kəskinləşdirən, qabarıq ifadə edən və yaşadan da xalqdır.

## Ədəbiyyat
* *Yusifli-İshaqlı A.* '''XVII əsr Qərbi Avropa ədəbiyyatı''' (ali məktəblər üçün dərslik). Bakı, 2012.
Propofol

**Propofol**, **Diprivan** (), qısamüddətli təsirə malik, vena daxili, yuxugətirici ağ-süd rəngli suspenziv anestetik preparat. Əsasən ümumi anesteziya zamanı istifadə edilir. Propofol həm giriş (induksiya) və həm də bazis narkozu üçün, süni koma tələb olunan, süni tənnəfüsdə olan xəstələrə geniş tətbiq edilir. 

Kimyəvi tərkib etibarilə barbituratlara aid olmasa da anestetik effektliliyinə görə onlardan heç də əskik deyildir. Əksinə propofol vasitəsilə narkoza giriş və ondan çıxış "yumuşaq", aydın və tezdir. Propofol sırf anestetik olub, analgetik effekti demək olar ki yoxdur. Buna görə də narkoz zamanı propofol analgetiklərlə (fentanil, suffentanil, rapifen, ultiva) kombinə olunmuş şəkildə istifadə edilir.  Həkimlər öz aralarında zarafatla onu "yuxu südü" də adlandırırlar. Vena daxilinə yeridilməsi çox vaxt ağrılı olduğundan yerli anestetiklərlə: 1% ksilokain ya lidokain ilə qarışdırılmış şəkildə istifadə olunur. Yeridildikdən 30-60 saniyə ərzində anestetik effekt əldə edilir, 5-10 dəqiqə sürür. Bəzən təkrar inyeksiyadan sonra bu müddət 15-30 dəqiqəyədək sürə bilir.
Giriş narkozu üçün propofol 2-2,5 mq/kq dozada, bazis narkoz üçün isə 4-8 mq/kq/saat dozada tətbiq edilir. Minimal dozalarda propofoldan sakitləşdirici və yuxugətirici məqsədlər üçün də istifadə edilir. Propofol preparatından stasionardan kənarda və ya renimasiya tədbirlərinin aparılması mümkün olmayan, xüsusən ev şəraitində istifadə yolverilməzdir. Propofolun təsirindən arteriyal təzyiqin kəskin düşməsi, bradikardiya, tənnəfüs və ürək fəaliyyətinin dayanması baş verə bilər ki, bunun üçün dozasının dəqiq hesablanması, tənnəfüsü və ürək fəalizzətini təmin etmək üçün tibbi ləvazimatların, dərmanların əl altında olması vacibdir. 
Buna misal olaraq məşhur pop ulduzu Maykl Ceksonun ev şəraitində sakitləşdirmək və yuxunu bərpa etmək üçün vurulmuş propofoldan sonra tənnəfüs və ürək fəaliyyətinin dayanması nəticəsində dünyasını dəyişməsini göstərmək olar. Sözsüz ki, stasionar şəraitdə onun həyatını xilas etmək mümkün olardı.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* Diprivan haqqında sayt * Ardıcıl farmaseptik məlumat
Mose Canaşvili

**Moisey Georgiyeviç Canaşvili** () — tarixçi-etnoqraf. Tarix, etnoqrafiya və linqvistikaya dair çoxsaylı elmi-populyar tədqiqatların müəllifi.

## Həyatı
19 mart 1855-ci ildə Zaqatala dairəsinin Əlibəyli kəndində (Qax rayonunun Əlibəyli kəndi) ingiloy kəndlisi Georginin ailəsində anadan olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* История в лицах - Пронели и Воронцов Дашков
Savə minarəsi

**Savə Minarəsi** – Azərbaycanın cənub–şərq şəhərlərindən olan Savənin Meydan məscidinin gözəl bədii tərtibatlı minarəsi Böyük Səlcuq İmperiyasının hökmdarı Sultan Toğrul bəyin zamanında  hicri 453 – cü ildə (1061) inşa edilmişdir. Üst bölümü uçduğundan onun şərəfəsinin və şərəfə üstü qülləsinin necəliyi qaranlıqdır. Ancaq bu ayrıca dayanan minarənin uyğun memarlıq ayrıntılarının Şəmkir və başqa Səlcuq mil minarələri ilə bir biçimli olduğu şübhəsizdir.

Savə minarəsinin silindrik, yuxarıya doğru yüngülcə incələşən gövdəsi kərpicdən yığılmış "səlcuq zənciri" adlanan kəmərlərlə üfüqi bölmələrə ayrılmışdır. Bu çənbərlərarası səthlər mürəkkəb çeşnili həndəsi naxışlarla üzlənmişdir. Kəmər qurşaqlarının ortasında yenə kərpicdən "kvadrat kufi" adıyla tanınan düzbucaqlı yazı sətirləri yığılmışdır. Araşdırıcılar Savə minarəsindəki kufi yazılarını bu tip kitabələrin ilk örnəyi sayırlar.

Başdan-başa birrəngli bişmiş kərpicdən ucaldılan və səthi həmin kərpicdən yığılmış kitabə və naxışlarla örtülən Savə minarəsinin bədii təsir gücü zəngin işıq – kölgə effektindədir. Mütəxəssislər gövdəsinin bəzədilməsi tərzinə görə Savə minarəsini Azərbaycan və Orta Asiyanın türk minarələri arasında bağlayıcı halqa hesab edirlər.

## İstinadlar


## Həmçinin bax
* Azərbaycan memarlığı
ASALA-nın əməliyyatlarının siyahısı

**ASALA**-nın 1970–1990-cı illərdə keçirdiyi terror aktlarının siyahısı.

## Həmçinin bax
* Erməni terrorizmi
* ASALA

## Xarici keçidlər
* Терракты АСАЛА 
* ASALA (ERMENİSTAN'IN KURTULUŞU İÇİN ERMENİ GİZLİ ORDUSU)
* История армянского терроризма
* Azərbaycanda erməni terrorunun xronologiyası
* Erməni terrorçuları tərəfindən törədilmiş terror aktlarının xronologiyası 
* Erməni terrorizminin nəticələri fotolarda 
* Asalanın terror fəaliyyəti
* АСАЛА взрывает Швейцарию (фото)
Kristian Beyl

**Kristian Çarlz Filip Beyl** (ing.*Christian Charles Philip Bale*; ) — ingiltərəli aktyor.

## Həyatı

Kristian Beyl 30 yanvar 1974-cü ildə Uelsin Heyverfordvest şəhərciyində, sənətçi ailəsində anadan olub. Anası balerina, hər iki babası isə aktyor olub. 

## Karyerası

10 yaşında birinci dəfə səhnəyə çıxan Kris ilk olaraq məşhur ingilis komiki Rouen Sebastyan Etkinsonun diqqətini çəkib və onu "Ağıldan kəm" pyesinə götürüb. Tezliklə balaca Krisi yerli televiziyaya çağıraraq "" filminə çəkirlər. Onun böyük kinematoqrafdakı debütü 1987-ci ildə baş tutub. Kris Astrid Lindqrenin "Mio, mənim Miom" uşaq nağılının ekranlaşdırılmış versiyasına dəvət alıb. Bu filmdə o, baş qəhrəman Mionun dostu Yum-Yum obrazını canlandırıb. Amma 13 yaşlı Kris Beyli dünya miqyasına çıxaran kino elə həmin il çəkilmiş Stiven Spilberqin "Günəş imperiyası" filmi oldu. Bu filmdəki roluna görə Kristian Beyl ABŞ Kinotənqidçiləri Milli Şurasının təqdim etdiyi "Görkəmli gənc aktyor" mükafatına layiq görülüb. Artıq növbəti ildə o, Şekspirin "V Henrix" əsərinin Kennet Brana tərəfindən ekranlaşdırılmış versiyasında, eləcə də "Xəzinələr adası" televiziya filmində oynadı. 1992-ci ildə aktyorun karyerasında yeni mərhələ başladı. Bu vaxtdan etibarən o, sırf yetkin adam rolları oynamağa başladı. "Qəzet paylayan" musiqili komediyası bu qəbildən olan ilk film idi. Bunun ardınca o, "Yellənən uşaqlar" və üç Oskar mükafatı nominantı olmuş "Kiçik qadınlar" filmlərinə çəkildi. Sonra aktyor "Pokahontas" cizgi filminin səsləndirilməsində iştirak etdi. Səsləndirmə sahəsində o özünü 2005-ci ildə də sınaqdan keçirib. Bu, "Gəzən qəsr" məşhur yapon animasiya filminin Amerika versiyasının çıxdığı zaman baş vermişdi. Kristofer Nolanın "" filmi Kristian Beyli dünyanın birinci dərəcəli məşhur aktyorlarının sırasına daxil etdi. 2009-cu ildə  filminə çəkilmişdir.

## Filmoqrafiya
* Amerikalı Psixopat (2000)
*
*Prestij (2006)
*Qara cəngavər (2008)
*
*Amerikalı kələkbaz (2013)
*Vədə (2016)
*Ford Ferrariyə qarşı (2019)

## İstinadlar
İlanbalıqları

***' () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan cinsi.

İlanbalıqları Cənub və Şimal yarımkürələrin mülayim, şirin sularında və [[Şimal Buzlu okeanı]]n hövzəsində yaşayır.

Bel üzgəci yaxşı inkişaf etmişdir. Udlaq boşluğu ilə burun boşluğu arasında əlaqə yoxdur. Başının arxa hissəsinin hər tərəfində 7 qəlsəmə deşiyi yerləşir. Ağzı dəyirmi olub, sorucu cihaz şəklindədir və buynuz maddəsindən əmələ gələn çoxlu miqdarda dişiciklərə malikdir. Dişciklər üst və alt çənə lövhəcikləri, ağız qıfı və dil üzərində yerləşir. İnkişaf metamorfoz yolu ilə gedir; kürüdən qumeşən adlanan sürfə çıxır. Sürfə ağzı dəyirmi olmur və dişləri  yoxdur. Qəlsəmə dəlikləri içəridə bilavasitə udlağa açılır. Gözləri dəri altında yerləşir. Üzgəcləri inkişaf etmiş olur. İlanbalıqları fəsiləsinə 10-a qədər cins və 40-a yaxın növ daxildir. Azərbaycanda bu fəsilənin ancaq ''Caspiomyzon'' cinsi yaşayır.

== Təsnifatı ==
***' yarımfəsiləsi
*  cinsi
***' yarımfəsiləsi
*  cinsi
***' yarımfəsiləsi
* 
*  cinsi
*  cinsi
*  cinsi
*  cinsi
*  cinsi
*  cinsi
*  cinsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Balıqilanlar

**Balıqilanlar** () — ayaqsızlar dəstəsinə aid suda-quruda yaşayan fəsiləsi.

* Qısaquyruq qurdlar (*Caudacaecilia*) cinsi
***[[Caudacaecilia asplenia]]*
***[[Caudacaecilia larutensis]]*
***[[Caudacaecilia nigroflava]]*
***[[Caudacaecilia paucidentula]]*
***[[Caudacaecilia weberi]]*
* Balıqilan (*Ichthyophis*) cinsi
***[[Ichthyophis acuminatus]]*
***[[Ichthyophis atricollaris]]*
***[[Ichthyophis bannanicus]]*
***[[Ichthyophis beddomei]]*
***[[Ichthyophis bernisi]]*
***[[Ichthyophis biangularis]]*
***[[Ichthyophis billitonensis]]*
***Ichthyophis bombayensis* — Bombey balıqilanı
***[[Ichthyophis dulitensis]]*
***[[Ichthyophis elongatus]]*
***[[Ichthyophis glandulosus]]*
***Ichthyophis glutinosus* — Seylon balıqilanı
***[[Ichthyophis humphreyi]]*
***[[Ichthyophis husaini]]*
***[[Ichthyophis hypocyaneus]]*
***[[Ichthyophis javanicus]]*
***[[Ichthyophis khumhzi]]*
***[[Ichthyophis kodaguensis]]*
***[[Ichthyophis kohtaoensis]]*
***[[Ichthyophis laosensis]]*
***[[Ichthyophis longicephalus]]*
***[[Ichthyophis malabarensis]]*
***[[Ichthyophis mindanaoensis]]*
***[[Ichthyophis monochrous]]*
***[[Ichthyophis moustakius]]*
***[[Ichthyophis orthoplicatus]]*
***[[Ichthyophis paucisulcus]]*
***[[Ichthyophis peninsularis]]*
***[[Ichthyophis pseudangularis]]*
***[[Ichthyophis sendenyu]]* 
***[[Ichthyophis sikkimensis]]*
***[[Ichthyophis singaporensis]]*
***[[Ichthyophis subterrestris]]*
***[[Ichthyophis sumatranus]]*
***[[Ichthyophis supachaii]]*
***[[Ichthyophis tricolor]]*
***[[Ichthyophis youngorum]]*

## İstinadlar
* Suda-quruda yaşayanların təsnifatı
Senolestlər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

Azqabarıqlılar dəstəsinə aid yeğanə fəsilədir.

Xarici görünüşünə görə siçovul və ya yereşənə bənzəyir. Bədənlərinin uzunluğu 9-14 sm, quyruqları da təqribən bədənləri uzunluğunda olur. Tük örtüyü qalın və yumşaqdır. Kürəyindəki tüklər qonur-boz və ya tünd qonur, qarınlarında isə nisbətən açıq rəngdə olur.

## Təsnifatı
* Ekvador senolesti, *Caenolestes*
** *Caenolestes caniventer*
** *Caenolestes condorensis*
** *Caenolestes convelatus*
** *Caenolestes fuliginosus*
* Peru senolesti, *Lestoros*
** Peru senolostu, *Lestoros inca*
* Çili senolesti, *Rhyncholestes*
** Çili senolostu, *Rhyncholestes raphanurus*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Zaur Qəriboğlu

**Zaur Qəriboğlu** () — azərbaycanlı jurnalist və yazıçı, "Reaksiya Media Group MMC"nin baş direktoru, "Media Araşdırmaları və Monitorinq Mərkəzi" (MAMM) ictimai birliyinin sədri.

## Həyatı və fəaliyyəti
1 fevral 1989-cu ildə Bakı şəhərində anadan olub. Əslən Cənubi Azərbaycanın Ərdəbil şəhərindəndir.

### Ədəbi fəaliyyəti
Bədii yaradıcılığa erkən yaşlarından başlayan Zaur Qəriboğlu beş – "Lal məhəbbət" (2006), "Kamilliyə doğru ikinci addım" (2008)"Aldadılmış ər" (2010), "Səni yaradanı sevirəm" (2011), "Qaragünün Ağgün vəkili" (2011) kitablarının müəllifidir. Bununla yanaşı bir neçə qəzet və jurnallarda bədii, publisistik yazılarla etmişdir.

2009-cu ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. 2011-ci ilin Prezident mükafatçısıdır.

### Jurnalistika fəaliyyəti
2005-ci ildən Azərbaycan mətbuatında sosial, ədəbi-bədii yazıları ilə çıxış edir.

2010–2012-ci illərdə "YazarKlub.org"un baş redaktoru, 2011–2015-ci illərdə "wwww.karabakhinfo.com" elektron jurnalının baş redaktoru olmuşdur.

2015-ci ildən "Reaksiya Media Group"un təsisçi və direktoru, eyni zamanda "reaksiya.az" informasiya portalının direktorudur.

2016-cı ilin fevral ayının 1-dən isə 5 dildə (Azərbaycan, ingilis, rus, türk, ispan) fəaliyyətə başlayan "www.karabakh.today" portalının təsisçi və direktorudur.

20 aprel 2016-cı ildə "Beynəlxalq İnformasiya və Regional Araşdırmalar" ictimai birliyinin təsisçilərindən biri olub, birliyin ümumi yığıncağında sədr seçilmişdir.

1 iyul 2018-ci il tarixdə "Reaksiya Media Group"un tərkibində Youtube platformasında fəaliyyət göstərən "Reaksiya TV" kanalını təsis etmiş, hazırda da televiziyaya rəhbərlik edir.

"Beynəlxalq İnformasiya və Regional Araşdırmalar" ictimai birliyinin 27 iyul 2022-ci il tarixli ümumi yığıncağının qərarı ilə təşkilatın adı "Media Araşdırmaları və Monitorinq Mərkəzi" ictimai birliyinə dəyişdirilərək, mərkəzin sədri seçilmişdir.

2025-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq Fərmanı ilə təsis edilən “Azərbaycan milli mətbuatının 150 illiyi (1875–2025)” yubiley medalı ilə təltif edilib.

## Əsərləri
# "Lal məhəbbət" (2006), Bakı, "Adiloğlu" nəşriyyatı
# "Kamilliyə doğru ikinci addım" (2008), Bakı, "Uniprint" nəşriyyatı
# "Aldadılmış ər" (2010), Bakı, "Adiloğlu" nəşriyyatı
# "Səni yaradanı sevirəm" (2011), Bakı, "Qanun" nəşriyyatı
# "Qaragünün Ağgün vəkili" (2011)Bakı, "Qanun" nəşriyyatı

## Təltifləri
# Prezident mükafatçısı — 2011
#2025-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq Fərmanı ilə təsis edilən “Azərbaycan milli mətbuatının 150 illiyi (1875–2025)” yubiley medalı ilə təltif edilib.

## İstinadlar
Yüzillik Kosmos Uçuşu layihəsi

**Yüzillik Kosmos Uçuşu layihəsi** ( və ya qısaca ) — NASA və Pentaqonun DARPA adlı qurumunun insanları Yer kürəsindən kənardakı planetlərə yerləşdirmək strategiyasının həyata keçirilməsi layihəsi

Layihənin əsasında insanları yad planetlərə aparıb, orada buraxmaq durur. Yəni insanların geri qaytarılması mümkün olmayacaq. İnsan yerləşdirilməsi nəzərdə tutulan ilk planet Marsdır.

2010-cu ildə bu layihə ictimaiyyətə təqdim olunan zaman NASA İdarə Heyətinin üzvü Simon Vorden deyib ki, layihə qarşıdakı 20 ildə həyata keçiriləcək: *"2030-cu ildə [[Mars]]da olacağımızı düşünürəm"*.

2010-cu ilin oktyabr ayına qədər qədər NASA bu layihəyə 100 min dollar, Pentaqon 1 milyon dollar ayırıb. Layihə  haqqında detallı məlumat verilmir.

## Mənbə
* Yad planetlərə insan aparılacaq . lent.az
Debüt

**Debüt** () bu mənaları ifadə edə bilər:

* Debüt — incəsənət xadiminin geniş ictimaiyyətə ilk tanınması.
* Debüt — şahmat partiyasının başlanğıcı.
* Debüt — Azərbaycanda rok qrup.
Heykəltaraşlıq

**Heykəltaraşlıq** — təsviri sənətin növlərindən biridir. Heykəltaraşlıqda insan və ya hər hansı təsvir obyekt həcmli formada yaradılır.

## Növləri
Heykəltaraşlıq əsasən 2 növə ayrılır:
* həcmli və ya dairəvi
* relyef (barelyef, qorelyef).

## Sahələri
Heykəltaraşlıq sənətinin ən qədim dövrlərdən bəri üç sahəsi məlumdur:

* monumental
* dekorativ
* dəzgah heykəltaraşlığı.
**Monumental heykəltaraşlıq** əsərləri əksər hallarda açıq havada, böyük şəhərlərin meydanlarında, bağlarda və bəzən isə ictimai binaların daxilində qoyulur. İri şəhərlərin meydanlarında mühüm tarixi hadisələrin, siyasi xadimlərin, sərkərdələrin, mütəfəkkirlərin, yazıçıların, xalqın rəğbətini və hörmətini qazanmış şəxsiyyətlərin şərəfinə möhtəşəm heykəltaraşlıq abidələri yüksəlir. Sərgilərdə nümayiş etdirilən 3 ölçülü heykəllər **dəzgah heykəltaraşlığı** nümunələri sayılır.

## Azərbaycanın professional heykəltaraşlığı
Azərbaycanın professional heykəltaraşlığı XX əsrin əvvəlində formalaşaraq inkişaf etmişdir. Daha dəqiq, milli heykəltaraşlığımızın əsas inkişafı 1930–1940-cı illərə təsadüf edir. Cəlal Qaryağdı , Fuad Əbdürəhmanov, Pyotr Sabsay, Mirəli Mirqasımov , Tokay Məmmədov, Ömər Eldarovun adı ilə bağlı olmuşdur. Fuad Əbdüləhmanov hələ otuzuncu illərdə yaratdığı obrazlarda monumental formalara üstünlük verirdi. Firdovsinin Şahnamə poemasındakı surətlərdən biri "Ox atan gənc" fiquru buna gözəl nümunə ola bilər. Fuad Əbdürəhmanovun "Nizami" abidəsi xüsusilə diqqət çəkəndir. Cəlal Qaryağdının yaradıcılığında "Xosrov və Şirin" poemasının motivləri əsasında "Fərhad dağı yarır" qorelyefini xüsusi qeyd etmək lazımdır.

## Müasir dövrdə Azərbaycan heykəltaraşlığı
Müasir dövrdə Azərbaycan heykəltaraşlığı Ömər Eldarov (H. Cavid, Bakı, 1993, tunc; Atatürk, Bakı, 2010, tunc), Tokay Məmmədov (Koroğlu, Bakı, 2012, tunc) kimi klassiklərlə yanaşı, Fuad Salayev (R. Behbudov, Bakı, 2016, tunc), Fazil Nəcəfov (Q. Qarayev, Bakı, 2014, qranit), Akif Əsgərov (akad. Y. Məmmədəliyev, Bakı, 1998, tunc), Natiq Əliyev (Zivər bəy Əhmədbəyov, Bakı, 2011, tunc), Görüş Babayev (Dədə Qorqud, Bakı, 2013, tunc) və başqalarının yaradıcılığı ilə təmsil olunur. Müstəqillik dövründə paytaxt Bakı ilə yanaşı, bölgələrdə də yaddaqalan heykəllər qoyulmuşdu. Şərif Şərifovun Gəncədə (Həyat ağacı, 2015, tunc), Elman Cəfərovun Naxçıvanda (Dədə Qorqud, 1999, tunc) ucaltdığı monumental əsərləri maraqlı kompozisiya həlli ilə seçilir. Azərbaycanın bir çox heykəltaraşlarının ölkəmizin hüdudlarından kənarda da əsərləri ucaldılmışdı. Ömər Eldarovun (Ü. Hacıbəyli, Vyana, Avstriya, 2006, tunc, mərmər), Səlhab Məmmədov və Əli İbadullayevin (Nizami Gəncəvi, Roma, İtaliya, 2012, tunc), İmran Mehdiyevin (Xurşudbanu Natəvan, Vaterloo, Belçika, 2016, tunc) yaratdığı əsərlər məhz bu qəbildəndir. Müasir dövr Azərbaycan heykəltaraşlığı XX əsr heykəltaraşlıq ənənələrindən bəhrələnərək yeni formalar axtarışındadır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycanda heykəltəraşlıq

## İstinadlar
Meltzer Komitəsi

**Meltzer Komitəsi** () — 1998-ci ildə ABŞ Konqresi tərəfindən yaradılmış Beynəlxalq Maliyyə Qurumları üzrə Məsləhətçi Komitənin qısa adıdır. Rəhbəri olmuş Allan Meltzerin adı ilə çağrılır.

Meltzer Komitəsinin məqsədi BVF və DB kimi dünya miqyaslı iqtisadi təşkilatlara ABŞ dövlətinin ayırdığı vəsaitin hədər gedib-getmədiyini üzə çıxarmaq və onların fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi üçün təkliflər irəli sürməkdir. Komitənin verdiyi ən mühüm tövsiyələrdən biri BVF və DB arasında aydın əmək bölgüsünü bərpa edib təkrarlanan funksiyaları aradan götürməkdir. Bu baxımdan BVF-nin orta və uzun müddətə borc verməsini dayandırmaq və bunu yalnız DB-nın regional qollarının öhdəsinə buraxmaq məsləhət görülür. BVF isə son çarə kreditoru olaraq yalnız maliyyə sabitliyi baxımından əvvəlcədən müəyyən olunmuş şərtləri ödəyən ölkələrə qısamüddətli kreditlər ayırmalıdır. Həmçinin, Fondun kreditləri bazar qiymətlərindən xeyli yüksək faiz dərəcəsi ilə verilməlidir ki, ona doğrudan da son çarə kimi müraciət olunsun. Beləcə,BVF dünya maliyyə sabitliyini qoruyan və üzvü olan ölkələrdə sağlam fiskal siyasəti təbliğ edən “daha kiçik bir qurum” şəklinə düşər. DB-nin isə öz növbəsində “Dünya İnkişaf Agentliyinə” çevrilərək yoxsul ölkələrə borc verməkdənsə, səylərini texniki yardım və yoxsulluğu azaltma qrantlarının verilməsinə yönəltməsi lazım bilinir. Borcvermə də daxil olmaqla qalan funksiyaları regional inkişaf bankları yerinə yetirməlidir. Komitəyə görə, DB regional inkişaf banklarının arzuolunar səviyyədə olmadığı Afrika və bəzi Orta Şərq ölkələrinə xüsusi diqqət ayırmalıdır. Komitənin Beynəlxalq Hesablaşmalar Bankı və Dünya Ticarət Təşkilatı ilə bağlı daha kiçik miqyaslı tövsiyələri vardır. Meltzer Komitəsinin tövsiyələrinə münasibət birmənalı deyildir.Çox vaxt bu fikir bildirənin siyasi mənsubiyyətindən asılı olur.Belə ki, Komitənin tərkibində çoxluq təşkil edən konservativ görüşlü alimlərin respublikaçılar mövqeyindən, liberalların isə demokratların mövqeyindən çıxış etdikləri qəbul olunur.
Heydər Əliyevin heykəli (Bakı)

**Heydər Əliyevin heykəli** — Bakıda Heydər Əliyev Sarayının qarşısında, 2005-ci il may ayının 10-da ucaldılan möhtəşəm abidə.

Memarlıq kompleksinin, o cümlədən Heydər Əliyevin abidəsinin açılışı 2005-ci il mayın 10-da Heydər Əliyevin anadan olmasının 82-ci ildönümü ilə əlaqədar olaraq Heydər Əliyev Sarayının qarşısındakı parkda olmuşdur. Açılış mərasimində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev, nazirlik və idarələrin rəhbərləri, Milli Məclisin deputatları, ölkə ictimaiyyətinin, eləcə də Bakıda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələri iştirak ediblər.

## Haqqında
Heydər Əliyev heykəlinin müəllifləri Mixail Noqin və Salavat Şerbakov əsər üzərində gərgin yaradıcılıq axtarışları aparmışlar. Heykəlin hündürlüyü 5,2 metr, ağırlığı 2,4 tondur. Heykəl tuncdan tökülmüşdür.

### Yaranma tarixi
Kompleksin üzərində Moskvanın baş rəssamı, memar İqor Voskresenskinin rəhbərliyi altında bir qrup rus memar və heykəltaraş çalışıb. RİA Novosti-yə müsahibəsində Voskresenski abidənin yaradılması ilə bağlı bunları deyib:

Şerbakovun sözlərinə görə, "onun hazırlanması üçün ən ənənəvi, köhnəlməyən materiallardan — bürünc və qranitdən istifadə edilib və biz abidənin özünü Moskvada heykəlləndirmişik". Şerbakovun qeyd etdiyi kimi, "bu, azərbaycanlı inşaatçıların və moskvalı rəssamların, memarların və heykəltaraşların birgə yaradıcılıq işi idi". Bundan əlavə, həmmüəlliflərdən biri də Mehriban Əliyeva idi. Şerbakov onu tam hüquqlu üzv və hətta komandanın rəhbəri adlandırır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Heydər Əliyev Mərkəzləri
* Heydər Əliyev Fondu

## Xarici keçidlər
* 
* 
*
Mirzə Ələkbər Sabirin heykəli

**Mirzə Ələkbər Sabirin heykəli** — İçərişəhər divarlarının yaxınlığında, şair Mirzə Ələkbər Sabirin xatirəsinə ucaldılmış heykəl. Heykəltəraşı Cəlal Qaryağdı, memarı Ə. İsmayılov və Q. Əlizadədir. Heykəl 1958-ci ildə yaradılmışdır.

Şair əsərdə əlində kitab, oturmuş halda təsvir olunmuşdur.

## Mənbə

## Həmçinin bax
* Bakı şəhərinin abidələri

## Xarici keçidlər
* Mirzə Ələkbər Sabirin heykəlləri
Təkmil rəqabət

**Təkmil rəqabət** () — mikroiqtisadiyyatda xüsusi bir bazar növüdür. Nəzəri cəhətdən bu bazarın növü əhəmiyyətli nümunə kimi istifadə olunur, və digər növlər ona müqayisə olunur. Real həyatda mükəmməl rəqabət ən yaxın olaraq kənd təsərrüfatının bazarını əks etdirir.

Mükəmməl rəqabət bazarı növbəti xüsusiyyətlərə malikdir:

* Satıcıların çox olmağı
* Standartlaşdırılmış mallar
* "Qiymət ilə razılıq"
* Sərbəst giriş və çıxış

Çox inkişaf etmiş rəqabət bazarına müstəqil satıcıları sayı çox olur. Onlar müştərilərə standartlaşdırılmış malı təklif edirlər, yəni ki mallar bir biri ilə eynidir, və alıcı üçün müəyyən qiymətə hansını almaq fərqi yoxdur. "Qeyri-qiymət" rəqabəti (misal üçün keyfiyyət, reklam) üçün stimullar yoxdur. Ayrıca götürülən şirkətlər qiymətin əmələ gəlməsinə təsir göstərə bilmirlər, çünki onlardan hər biri cəm məhsulun əncaq balaca hissəsini istehsal edir. Əgər şirkət bazar qiymətindən bir az yüksək qiymət qoyarsa, həmin mal heç kimə satılmaz, çünki ondan başqa eyni malı aşağı qiymətə təklif edən çoxlu digər satıcılar var. Əgər şirkət bazar qiymətindən bir az aşağı qiymət qoyarsa, gəlir itkilərinə məruz qalacaq. Ona görə hər bir şirkət qiymət ilə razıdır. Mükəmməl rəqabət bazarına yeni şirkətlərin girməsinə heç bir maneə yoxdur. Eyni sərbəstlik bazardan çıxanlara da aiddir.

## İstinadlar
Səkkizayaq Paul

**Səkkizayaq Paul** — "öncəgörən" səkkizayaq (), İtaliyanın Toskana şəhərinin vətəndaşı, Qərb xurafatı.

Səkkizayaq Paul Cənubi Afrikada keçirilən futbol üzrə dünya çempionatı zamanı matçların nəticələri ilə bağlı verdiyi proqnozlarla məşhurlaşmışdır. Səkkizayağın bütün proqnozları doğru çıxmışdır. O, Almaniya yığmasının 6 oyununun və İspaniyanın çempion olacağının "dəqiq" proqnozunu vermişdir. Bununla da dünya xəbərlərinin baş mövzusuna çevrilmişdir.

Paulun necə seçim etdiyi də maraqlıdır. Ona içərisi yeməklə dolu olan iki qab verilir və hər qabın üzərində qarşılaşacaq yığmaların ölkələrinin bayraqları əks olunur. Paul hansı ölkənin bayrağı olan qabdan yemək yesə, demək o ölkə "qalib"dir.

Almaniyanın Oberhauzen şəhərindəki "Sea Life" adlı okeanariumda saxlanılan bu dəniz heyvanı 2010-cu il oktyabrın 26-da keçinib. Səkkizayaq Paul 2 yaşında idi. Onun hansı səbəbdən öldüyü bəlli deyil.

Qeyd edək ki, Paul İngiltərədə doğulub. Amma sonradan Almaniyadakı akvariuma satılıb.

## İstinadlar
Mehdi Hüseynzadənin heykəli

**Mehdi Hüseynzadənin heykəli** — heykəltaraş Fuad Əbdürrəhmanovun  işlərindən biri. Triest şəhərində alman faşistlərilə mübarizədə həlak olmuş Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, partizan Mehdi Hüseynzadənin heykəlidir.

Heykəltəraş, Mehdi Hüseynzadəni əlində qumbara tutaraq növbəti əməliyyat apardığı anda təsvir etmişdir. Heykəldə partizanın nifrət dolu gözləri, bir-birinə sıxılmış dodaqları və üzünün cizgiləri işlənmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Bakı şəhərinin abidələri
Sal

**Sal** — yan-yan bağlanmış taxta və ya tirlərdən ibarət olan qədim su nəqliyyatı vasitəsi.

Qədim zamanlarda çayın bir sahilindən digər sahilinə keçmək və bəzən də müəyyən yerlərə getmək üçün ağac kötükləri suya salıb ondan tutur və yaxud da üstünə minib üzürdülər. Sonralar bu məqsədilə içərisi hava ilə doldurulmuş tuluqdan da istifadə edilirdi.

Tikinti, yanacaq və sairə üçün çay kənarı meşlərdən qırılmış ağacları kəndir və ya tənək çubuqları ilə bir-birinə çatır, çayın axarı istiqamətində hərəkət etdirərək istənilən sahili çıxarırdılar. Ağac materiallarını su ilə bu cür axıdılması xalq arasında sal adlanırdı. Yan-yan bağlanmış taxta və ya tirlərdən ibarət olub, su nəqliyyatı vasitəsi hesab edilən sal Azərbaycan dilində "ibtidai gəmi" mənasında işlədilmişdir.

Salı çayın dayaz və burulğan yerlərindən keçirmək üçün üzgüçülər onun qabaq tərəfindən tutub çəkir, istiqamətini dəyişdirir, arxadan qabağa doğru itələyidilər. Sakit axınlı çaylarda isə salın arxa tərəfində, onun üstündə dayanaraq "çəp" (təxminən 2, 5–3 metr uzunluğunda) ucu iti ağac vasitəsilə istiqamətini lazımi səmtə yönəldirdilər.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
* Qayıq
Pələ

**Pələ** — ibtidai salın nisbətən təkmilləşdirilmiş forması hesab edilən su nəqliyyatı vasitəsi.

XIX əsr və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda su nəqliyyatı vasitələrinin məhəlli-lokal xüsusiyyəti ilə fərqlənən növləri də mövcud olmuşdur. Naxçıvan bölgəsi üçün səciyyəvi olan, ibtidai salın nisbətən təkmilləşdirilmiş forması hesab edilən pələ belə su nəqliyyatı vasitələrindəndir. Quruluşuna və təyinatına görə su nəqliyyatı vasitəsi kimi kələk ilə oxşarlıq təşkil etsə də, ölçülərinə və yükgötürmə qabiliyytəinə görə pələ kiçik, kələk isə nisbətən iri ölçüdə hazırlanırdı. Pələni hazırlamaq üçün 15-20 sm diamterli və 2,2-2,5 m uzunluğunda ağacları bir-birinə paralel qoyur, baş, ortaya və ayaq hissələrinə isə köndələn şəkildə üç ağac bərkidirdilər. Beləliklə, ağacların arasıda əmələ gələn kvadratşəkilli sahələrə qoyun və keçi dərisindən hazırlanmış, içərisinə hava ilə doldurulmuş tuluqlar bağlanırdı. Bundan sonra pələnin üstünə çubuq çəpərə salınırdı. Pələ xüsusi çəp vasitəsilə hərəkətə gətirilir, kiçikhəcmli yüklərin və 2-3 sərnişinin digər sahilə keçirilməsi üçün nəzərdə tutulurdu.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax

* Qayıq
* Sal
Hacettepe Universiteti

**Hacettepe Universiteti** () — Türkiyənin Ankara şəhərində yerləşən aparıcı dövlət universiteti. Universitetin əsası 1967-ci il iyulun 8-də qoyulub. 2021-ci ildə URAP tərəfindən Türkiyə universitetləri arasında birinci olub.

Universitetin iki əsas kampusu var. Birinci kampus Ankaranın köhnə şəhərindədir və Tibb Mərkəzinə ev sahibliyi edir, ikincisi isə Beytəpə Kampusu şəhər mərkəzindən 13 km (8 mil) məsafədədir. Beytəpə şəhərciyi 6.000.000 m2 (600 ha; 1.483 akr) yaşıllıq və meşə ərazisini əhatə edir və İqtisadiyyat və İdarəetmə Elmləri, Hüquq, Təhsil, Mühəndislik, Gözəl Sənətlər, Ədəbiyyat və Elm fakültələrinə ev sahibliyi edir. Bu iki əsas kampusdan əlavə, Sosial İş Məktəbi Keçiörəndə, 1982-ci ildən universitetə bağlı Ankaradakı Türkiyə Dövlət Konservatoriyası isə Beşevler Kampusunda yerləşir. Universitetin rektoru 24 iyun 2020-ci ildə Rəyasət Heyəti tərəfindən təyin edilmiş Mehmet Cahit Gürandır.

## İstinadlar