open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mübariz Allahsızlar İttifaqı

**"Mübariz Allahsızlar İttifaqı"** (ilk adı: **"Allahsızlar Cəmiyyəti"**) — 1920-ci illərdə Azərbaycanda fəaliyyət göstərmiş din əleyhinə təşkilat.

## Tarixi
1924-cü ilin yanvarında Azərbaycan Kommunist (bolşevik) Partiyası Mərkəzi Komitəsi Siyasi Bürosu Din Əleyhinə Komissiya yaratmışdı. Komissiya tərəfindən şəhər və kəndlərdə "Allahsızlar Cəmiyəti" təşkil olunur.

1929-cu ildən din əleyhinə hücum daha da güclənir və həmin il "Allahsızlar Cəmiyyəti" "Mübariz Allahsızlar İttifaqı"na çevrilmişdi.

Həmin ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası “din əleyhinə oxunaqlı, kütləvi, ucuz jurnal kimi yenidən təşkil etmək” adı ilə “Molla Nəsrəddin” jurnalını Mübariz Allahsızlar İttifaqının orqanına çevirmək barədə qərar verib.

Bu qərardan sonra jurnalın təsisçisi və baş redaktoru C.Məmmədquluzadə M.S.Ordubadiyə yazdığı məktubda jurnalın redaktorluğundan imtina etdiyini göstərir. Bundan sonra jurnalda "Baş redaktor" sözlərini "Heyəti-təhririyyə" əvəz edir. "Allahsızlar İttifaqı"nın sədri İ.Dubinski jurnalı din əleyhinə mübarizədə qətiyyətsizlik göstərdiyinə görə ittiham edir. C.Məmmədquluzadə 8 fevral 1930-cu ildə Azərbaycan KP MK katibliyinə məktub yazaraq jurnalın "Allahsız" adlandırılmasının məqsədəuyğun olmadığını bildirmiş, jurnalın öz adı ilə nəşrinə icazə istəyir.

1931-ci ildə "Molla Nəsrəddin" jurnalını əvəz etmək məqsədilə ittifaqın "Allahsız" adlı jurnalı nəşrə başlayır.

1936-cı ilin noyabr ayında trotskiçilikdə, müsavatçılıqda və casusluqda ittiham olunan onlarca azərbaycanlı kommunist SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı (XDİK) tərəfindən həbs olundu. Həmçinin Mübariz Allahsızlar İttifaqının sədri ədib Vəli Xuluflu da partiyadan qovularaq həbs olundu.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Sahib Əsədov. Sovet Azərbaycanında Ateizm Təbliğatı. Mədinə, 2021.

## Xarici keçidlər

* 
* 
*
III Yezdəgird

**III Yezdəgird** () — 38-ci və ya sonuncu Sasani şahənşahı, fars imperiyasının son hökmdarı. 632–651-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur. Zərdüşt təqvimi onun hakimiyyətə gəldiyi ildən hesablanır.

## Hakimiyyətə gəlişi
Qarışıqlıqdan istifadə edilərək 632-ci ildə gənc yaşlarında hakimiyyətə gətirildi və hakimiyyətinin ilk illərində dövlət işləri ilə məşğul ola bilmədi. Dövləti onun adından yüksək rütbəli əyanlar idarə edirdilər. Onun hakimiyyətə gəldiyi vaxtlarda daxili münaqişələr, saray çəkişmələri, əyanların özbaşınalığı artmışdı. Həmin dövrdən başlayaraq ərəb hücumları kəskinləşmişdi.

## Bizansla münasibətlər
Sasanilərin əzəli düşməni olan Bizansla münasibətləri qaydaya salmaq məqsədilə Bizans imperatoru Herakliusun oğlu Konstantinin qızı Maynanh ilə evləndi. Bu evlilikdə III Yezdəgirdin məqsədi ölkənin vəziyyətini yaxşılaşdırmaq və Bizansdan kömək almaq idi. Lakin bu tədbirlər imperiyanın süqutunun qarşısını ala bilmədi.

## Ərəb basqını
Ərəblər 633-cü ildən başlayaraq Sasanilər ərazisinə hücumlar etməyə başladılar. Tərəflər arasında ilk döyüşlər Mesopatomiya ərazisində baş vermişdir. İlk döyüş Zincirlər müharibəsi olmuşdur. Sasanilər ilə Ərəblər arasında 633–634-cü illərdə baş verən 9 döyüşdə ərəb sərkərdəsi Xalid ibn Vəlid qələbə qazanmışdır.

## İmperiyanın süqutu
Ərəblərlə Sasanilər arasında 636-cı ildə Qadsiyyə döyüşü baş verdi və bu döyüş həlledici döyüş oldu. Bu döyüşdə Cavanşirin başçılıq etdiyi alban ordusu da Sasanilərə kömək edirdi. Sayca qat-qat çox olan ərəblər farsları məğlub etdi, bu döyüşdən sonra imperiyanın süqutu sürətləndi. 637-ci ildə Ərəblər imperiyanın paytaxti Ktesifonu tutdular. III Yezdəgird Xorasana qaçdı. 642-ci ildə baş verən Nəhavənd və Həmədan (bəzən İsfahan kimi də qeyd edirlər) döyüşlərində də azsaylı fars dəstələri məğlub oldu. III Yezdəgird isə 651-ci ildə Mərvdə bir oğru tərəfindən öldürüldü.

## Ailəsi
III Yezdəgirdin oğlu Firuz digər fars əyanları ilə birgə Xorasana qaçdı. Farslar orda Samanilər dövlətini qurdular. Firuz isə Çinə qaçdı. III Yezdəgirdin qızı Şəhrbanu şiələrin III imamı Hüseyn ibn Əli ilə evləndi və onun adı fars şiələri tərəfindən xüsusilə yad olunur. Tarixçilərin çoxu onu Sasani şahı III Yezdəgerdin qızı və şiələrin 4-cü imamı Əli ibn Hüseynin anası olaraq bilməkdədir. Lakin müasir dövr tədqiqatçılarının bu mövzuda şübhələri var.

## Mənbə
* ASE, V cild, Bakı, 1981, səh. 102

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Sasanilər dövründə
* Qafqaz Albaniyası
* Nəhavənd döyüşü
Sinay palimpsestləri

**Sinay palimpsestləri** — 1975-ci ilin 25 mayında Müqəddəs Yekaterina Monastırında tapılmış Qafqaz albanlarının dilindəki ən qədim yazılı mənbəni özündə əks etdirən əlyazmalar toplusu.

## Kəşfi
1759-cu ildə Pyemont-Sardiniya kralı III Karl Emmanuel tərəfindən şərqə elmi ekspedisiyaya göndərilmiş, Turin Universiteti professoru Vitaliano Donatinin 1761-ci ildə yazılmış gündəliyində Misirin Sinay yarımadasındakı Müqəddəs Yekaterina monastırında tərk edilmiş əlyazmalar barədə qeydlərə rast gəlinir. 30 noyabr 1971-ci ildə monastırının şimal divarında, Müqəddəs Georgi şapelində yanğın olmuş və 1975-ci ilin may ayında bu yanğından əmələ gəlmiş dağıntını aradan qaldırmaq üçün restavrasiya işləri başlanmışdı. Restavrasiya zamanı monastırın arximandriti Sofronius tərəfindən torpağın altındakı bir boşluqda gizlədilmiş həmin 1100 qədim əlyazma tapılmışdır. Əlyazmalarda ərəbcə, asoruca, efiopca, qədim slavyan dilində nümunələr vardır. Bundan əlavə erməni dilində olduğuna inanılan 142 əlyazmanın 1984-cü ildə II İliya tərəfindən əslində gürcü dilində yazıldığı təsdiq edilmişdi.

## Alban əlifbalı mətnlərin tapılması
1990, 1994, 1996 və 2000-ci illərdə aparılmış tədqiqatlarda gürcü tədqiqatçı Zaza Aleksidze əlyazmalardan birinin X əsrdə yazılmış, Tur şəhərinin yepiskopu Müqəddəs Qriqorinin müəllifi olduğu "Müqəddəs Ataların həyatı" () gürcücə tərcüməsinin üzərində araşdırma apararkən mətnin alt qatında fərqli əlifbada başqa bir mətnin daha olduğuna fikir verir. *Sin. Geo. N 13* və *Sin. Geo. N 55* kod adlı bu əlyazmaların alt təbəqələrini analiz edən Aleksidze tərəfindən ilk deşifr edilən söz birləşməsi "əziyyət çəkmək" mənasına gələn "mar akesunux" olmuşdur.

## Alban əlifbalı mətnlərin xarakteristikası
Udi dilinin qədim forması olan bu dil alt qatdakı mətnlər 6 əlyazmadan ibarət olub ən böyük çoxluğa sahib olan 242 səhifəlik olanıdır. Birinci albanca əlyazma 126 səhifə olub Matta İncili, Mark İncili, Luka İncilindən hissələr, "Həvarilərin İşləri", Pavelin məktublarından və Katolik məktublarından ibarət leksionariyadır. Bundan əlavə birinci əlyazmada Tövratdan da hissələr var. İkinci əlyazma 112 səhifədir, Yəhya İncilindən hissələrdən ibarətdir. Alt qatdakı başqa 2 əlyazma ermənicədir və 84 səhifədir. Bir əlyazma asoruca, digəri isə gürcücədir.

## İstinadlar
Korinflilərə ikinci məktub

**Korinflilərə ikinci məktub** — Həvari Pavelin Korinflilərə yazdığı 2-ci məktub. Əhdi-Cədidin səkkizinci kitabıdır. Sinay palimpsestinin əsas mətnini təşkil edir.

## Mövzular
* Salamlama (1:1–11)
* Pavelin həvariliyi(1:12–7:16)
* İudeyadakı inanclılar üçün ianə toplanması (8:1–9:15)
* Pavel və saxta peyğəmbərlər (10:1–13:10)
* Xeyir dua (13:11–13)

## Xarici keçidlər
* Korinflilərə məktubun mətni (Azərbaycan dilində)
Zaza Aleksidze

**Zaza Aleksidze** (; ) — Gürcüstan alimi və dilçisi.

## Həyatı
Zaza Aleksidze 18 oktyabr 1935-ci ildə Gürcüstan SSR-nin Telavi şəhərində anadan olmuşdur. Oxumağı 4 yaşında öyrənmişdir. Tbilisi Dövlət Universiteti tarix fakültəsinə qəbul olmuş, 1969-cu ildə elmlər namizədi, 1984-cü ildə isə elmlər doktoru dərəcəsini almışdır. Tbilisi Dövlət Universitetinin Armenologiya fakültəsinin və Tbilisi Əlyazmalar İnstitunun rəhbəridir. 2003-cü ildə Sinay palimpsestini deşifr edərək, Alban əlifbasını öyrənmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Elmira Daidbəyova

**Daidbəyova Elmira Adilkireyevna** (d. 20.6.1912, Dağ. Resp. Buynaksk ş.) - geologiya-mineralogiya elmləri doktoru (1961), professor (1962).

## Həyatı
1949-cu ildən Azərbaycan Dövlət Neft Sənayesi Elmi-Tədqiqat və Layihə  İnstitutunda laboratoriya rəhbəri işləmişdir. Tədqiqatları Azərbaycanın neftli-qazlı sahələrinin çökmə süxurlarının litologiyası və petroqrafiyası sahəsindədir. Azərb.-ın neftli-qazlı sahələrinin çökmə süxurları atlasının (1971) tərtibçilərindən biridir.

Elmira Daidbəyova "Fəxri neftçi" adına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar
Qucarat sultanlığı

300px|thumbnail
**Qucarat sultanlığı** — Hindistanın qərbindəki Qucaratda XV-XVI əsrlər arasında hökm sürən müsəlman dövlət.

## Tarixi

1298-ci ildə Əlaəddin Xələcin ələ keçirdiyi Qucarat bu tarixdən sonra Dehli sultanlarının təyin etdiyi valilərin idarəsinə daxil oldu. 1391-ci ildə III Məhəmməd tərəfindən Qucarat valiliyinə təyin olunan Zəfər xan, Tuğluqoğulları sülaləsinin çöküşündən yararlanaraq 1407-ci ildə Müzəffər şah (I Müzəffər) adıyla müstəqilliyini elan etdi. Nəvəsi I Əhməd (hökmdarlığı 1411-1442) sultanlığın gücünü ve nüfuzunu artırarak Qucarattaki Hindu racələrinin yanı sıra Malva, Xandeş və Dekkanın müsəlman sultanlarıyla savaşlar apardı. Paytaxtı, Anahilvaradan 1411-ci ildə qurdurduğu Əhmədabada daşıdı. Dövlətin ən uzun səltənət sürən hökmdarı Mahmud Begra (hökmdarlığı 1458-1511), Hindulara qarşı hazırladığı səfərlərlə Çampaneri alaraq buranı Məhəmmədabad adıyla paytaxt etdi. Mahmud Begranın hökmdarlığının sonuna doğru, Qərb və Cənubi Hindistanda Portuqallar yeni bir güc olaraq ortaya çıxdı. Portuqalların Hind ticaretini neredeyse tümüyle ələ keçirmələri, Misirli və Qucaratlı tüccarları çətin durumda bıraxdı. Mahmud Begra, Portekizlilere qarşı 1508-ci ildə Memlük sultanı Kansu Qavri ilə ittifaq qurduysa da, ardından Portuqallarla sülh bağlamaq məcburiyyətində qaldı.

1535-ci ildə Malvanı ələ keçirən Bahadır şahın (hökmdarlığı 1526-1537) Portuqallar tərəfindən öldürülməsindən sonra Qucarat sultanlığı parçalanmağa başladı. Sultanlığın idarəsi 1537-ci ildə qısa bir müddət Xandeş hökmdarı Miran I Məhəmmədin əlinə keçdi. III Mahmud (hökmdarlığı 1537-54), III Əhməd (hökmdarlığı 1554-1561) və III Müzəffər (hökmdarlığı 1561-1573) dönəmləri soylular arasındaki iqtidar mücadələləriylə keçdi. 1573-cü ildə Türk-Hind hükümdarı Böyük Əkbər, Qucaratı alarak sultanlığın varlığına son verdi. III Müzəffər 1583-1593-cü illər arasında Qucarata yeniden hakim olmaq üçün çaba-çalışma göstərdiysə də, uğur qazana bilmədi.

## İstinadlar


## Həmçinin bax

* Bahadır şah Qucarati

## Xarici keçidlər
AMİ frankı

**AMİ frankı** () — AMİ frankı, on dörd dənə ölkədə (köhnə Fransız müstəmləkəsi olan on iki dənə Afrika ölkəsi, köhnə Portuqal müstəmləkəsi olan Qvineya-Bisau və köhnə İspan müstəmləkəsi olan Ekvatorial Qvineya) istifadə edilən pul valyutasıdır. Mərkəzi Afrika AMİ frankına aid ISO 4217 kodu XAF, Qərbi Afrika AMİ frankına aid olan kod isə XOF-dir. AMİ frankı Avro ilə sabitlənir.

1945-ci ildən 1958-ci ilə qədər "CFA", Fransız Afrika müstəmləkələri ("Colonies françaises d'Afrique"); 1958-ci ildən 1960-cı illərin əvvəllərindək bu ölkələrin müstəqilliyinə qədər Afrika Fransız Komitəsi ("Communauté française d'Afrique"); və müstəqillikdən bəri AMİ Afrika Finans Komitəsi ("Communauté Financière Africaine") mənasına gəlir.

Qərbi Afrika AMİ frankı Seneqalın paytaxtı Dakarda Qərbi Afrika Dövlətləri Mərkəz Bankı tərəfindən buraxılır, Mərkəzi Afrika AMİ frankı isə Kamerunun paytaxtı Yaoundedə Mərkəzi Afrika Dövlətləri Bankı tərəfindən buraxılır. Bir frank 100 dənə centimeyə bölünür, lakin centimelər buraxılmır.

Mərkəzi Afrika AMİ frankı və Qərbi Afrika AMİ frankı digər pul vahidlərindən fərqli olaraq eyni dəyərə sahib olmalarına baxmayaraq Qərbi Afrika AMİ frankı, Mərkəzi Afrika AMİ frankını istifadə edən ölkələrdə keçmir.

25 aprel 2023-cü ildə Mərkəzi Afrika İqtisadi və Valyuta Birliyinin (Cemac) və Fransanın nazirlər toplantısı keçirilir. Xüsusilə AMİ frankı mövzusu müzakirə olunub. Fransa tərəfində AMİ frankına verilən zəmanət və onun konvertasiya oluna bilməsinin təmin edilməsi region üçün iqtisadi sabitliyin vektoru kimi qəbul edilir. Fransa Qərbi Afrikada olduğu kimi Mərkəzi Afrikada pul əməkdaşlığı islahatında irəliləmək üçün "açıq" və "mövcud" olaraq qalır. Fransa CEMAC-ın təkliflərini almağa hazır olduğunu bildirir.https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230425-ressources-financi%C3%A8res-et-franc-cfa-%C3%A0-paris-une-r%C3%A9union-minist%C3%A9rielle-cemac-france-aux-multiples-enjeux.

## İstinadlar
Çibça (sivilizasiya)

**Çibça** (), **Muiska** və ya **Moska** — Cənubi Amerikada XII -XIV əsrlərə aid  sivilizasiya.

## Tarixi

Aralıq vilayətinin digər məşhur mədəniyyətindən biri Çibça sivilizasiyası (b.e.-nın 1200-1500) idi. Çibçanın iqtisadi əsasını təsərrüfatçılıq təşkil edirdi. Onlar qarğıdalı, kartof, lobya, pomidor, ananas, tütün əkib-becərirdilər. Əti yalnız ovçuluq yolu ilə əldə edirdilər. Təsərrüfatda mübadilə əsas rol oynayan vasitələrdən idi. Onun başlıca əşyası duz, kətan, zümrüd, qızıl idi. Bu qiymətli daşlar Çivore, sumundoki şaxtalarından çıxarılırdı. Bu ərazidə qızıl olmadığından onu uzaq yerlərdən gətirirdilər. Çibçalıları muisklər də adlandırırdılar. Onlar qızılın aşılanmasında diqqəti cəlb edən nəticələr əldə etmişlər. Məhz bu ərazi ilk yer idi ki, Kolumbaqədərki Amerikada qızıldan texuelos adlanan dairəciklər hazırlayırdılar ki, bu da pul funksiyasını yerinə yetirirdi. Əlbəttə, bunları tam mənasında pul adlandırmaq düzgün olmazdı. Hər şeydən öncə, onlar bəzək əşyası idi. 
Hər dörd gündən bir muisklərin iri əhali məntəqələrində ticarət evləri qurulurdu. Xarici ticarət də çiçəklənirdi. Xarici ticarətin inkişafı üçün Duz Yolu adlandırılan yol tikildi. Çünki duz eksportun əsas vasitəsi hesab olunurdu. 
Avropalıların gəlişi üçün tayfa ittifaqları adlanan dövlət birlikləri fəaliyyət göstərirdi. Əhalinin əsas və istehsal qüvvəsi kəndli, sənətkar, kömürçü çibçalar təşkil edirdi. Onlar düzləri becərir, keramika hazırlayır, pambıqdan müxtəlif növ parça toxuyurdular.

Rəhbər və kahinlər cəmiyyətin elitası hesab olunurdu. Onları təkcə gözəl həyat tərzinə görə deyil, həm də yaraşıqlı geyimlərinə görə də tanıyırdılar. Tac və sinə üçün zinyət əşyası yalnız ali hökumət rəhbərinə məxsus olan predmet idi. Onun sarayı qızıl təbəqə ilə, divar yazıları ilə bəzədilirdi. hakim ölərkən taxta onun böyük bacısının oğlu sahib olurdu. Qanuni varis olmadıqda isə, hakim özü istədiyi şəxsi taxta seçirdi. Taxta seçilən namizədlər xüsusi sınağa cəlb olunurdular. Tacqoyma mərasimi dini dünyagörüşlə bağlı idi. Məlum olduğu kimi, Kolumb hinduları Günəş aə Aya etiqad edirdilər. Onların təsəvvürünə görə Günəş və Ay insanlardan çoxçox qədimlərdə mövcud olmuşlar. Daha sonralar kişi gildən, qadın isə, otdan yaranmışdı. Bu dini təsəvvürlər çibçaların dini adət-ənənələrinin əsasını təşkil edirdi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Kolumbaqədərki sivilizasiya

## Xarici keçidlər

*Сайт Музея Золота
*Виртуальная экскурсия по Музею Золота 
*Золото в Колумбии
*Об открытиях захоронений на территории Колумбии
Züleyxa Əsədullayeva

**Züleyxa Əsədullayeva** () — ABŞ azərbaycanlısı.

## Həyatı
Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra Züleyxa xanım Əsədullayeva valideynləri ilə birlikdə Türkiyəyə mühacirət edir. 1952-ci ildə amerikalı mühəndislə evlənərək ömrünün sonunadək həyatını ABŞ-də, Vaşinqton ətrafında keçirir. Züleyxa Əsədullayeva 1990-cı ildə Azərbaycana qayıtmışdır. O, jurnalistlər və tələbələr qarşısında etdiyi çıxışında belə demişdir:

Bakıya gələn Züleyxa Əsədullayeva humanitar yüklə Sumqayıtdakı uşaq evinə, Sabirabadda qaçqınlar düşərgəsinə, Zaqulbada professor Z. Qindes adına sümük vərəmi dispanserinə gedir. Jurnalistlərlə görüşü zamanı ona verilən "ən güclü uşaqlıq xatirələri" haqqında suala Züleyxa xanım belə cavab vermişdi:

Züleyxa Əsədullayevanın 2002-ci ildə ölüb və cənazəsi babası Şəmsi Əsədullayevin qəbri yanında Əmircan qəsəbəsində dəfn olunmuşdur..

## İstinadlar
Samirə Patzer İsmayılova

**Samirə Patzer İsmayılova** — Almaniya Azərbaycanlılarının Koordinasiya Mərkəzinin rəhbəri, Avropa Azərbaycanlıları Konqresinin prezidenti,

## Həyatı
Samirə Patzer-İsmailova 1963-cu il fevralın 26-da Bakı şəhərində dünyaya gəlib. O, 1970-ci ildə Bakı şəhərində Bulbul adına orta ixtisas musiqi məktəbinə qəbul olub Samirə Patzer-İsmailova 1981-ci ildə həmin məktəbi qızıl medalla bitirib. O, 1981-ci ildə Uzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dovlət Konservatoriyasına daxil olub, 1986-cı ildə isə konservatoriyanı fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 1986-1990-cı illərdə Bakı Mədəniyyət Texnikumunda fortepiano ixtisası üzrə muəllim işləyib. 1989-1991-ci illərdə Samirə Patzer-İsmailova Muslum Maqomayev adına Azərbaycan Dovlət Filarmoniyasında musiqi redaktoru kimi çalışıb, Azərbaycan Dovlət Televiziyasında klassik musiqi proqramlarının müəllifi və aparıcısı olub. O, 1990-1995-ci illərdə Uzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dovlət Konservatoriyasında muəllim vəzifəsində işləyib və mədəni- ictimai fəaliyyət gostərib. S.İsmailova 1995-ci ildə Almaniyanın Koln Universitetində musiqişunaslıq kursu keçib. 1998-2007-ci illərdə Koln şəhərində Koln Musiqi məktəbində fortepiano və musiqi üzrə müəllim işləyib və pedaqoji fəaliyyətindəki peşəkarlığa görə Avropa Fortepiano Muəllimləri Cəmiyyətinin uzvu seçilib.

2008-ci ildən etibarən Samirə Patzer-İsmailova Almaniyadakı Azərbaycanlıların Koordinasiya Mərkəzinin icraçı direktorudur. O, 2009-cu ildə Avropa Azərbaycan Konqresinin vitse-prezidenti seçilib..2009- cu ildən bu gunə qədər isə Samirə Patzer-İsmailova “Xocalıya Ədalət” kampaniyasının Almaniya üzrə koordinatorudur. 2011-ci ildə o, Almaniyadakı Turk-Azərbaycan Birliyinin sədr müavini seçilib.

2012-ci ildə isə Avropa Azərbaycan Konqresinin vitse-prezidenti, daha sonra 29 aprel 2012-ci ildə Almaniyanın paytaxtı Berlin şəhərində keçirilən Avropa Azərbaycanlıları Konqresinin IV qurultayında Almaniya Azərbaycanlılarının Koordinasiya Mərkəzinin rəhbəri Samirə Patzer İsmayılova AAK-ın Prezidenti seçilib.

Hazırda Samirə Patzer-İsmailova Almaniyadakı Azərbaycanlıların Koordinasiya Mərkəzinin rəhbəridir.

## Mükafatları
2011-ci il, iyulun 4-də Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Azərbaycan diasporunun inkişafı sahəsindəki xidmətlərinə görə Samirə Patzer-İsmailova "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunub.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Avropa Azərbaycanlıları Konqresi
Baku (jurnal)

***"Baku" jurnalı*** — Moskva şəhərində nəşr olunan jurnal. Jurnalın baş redaktoru Leyla Əliyevadır.

## Haqqında
"Baku" jurnalı 2007-ci ildən rus dilində nəşr olunur. Jurnalda Azərbaycanın tarixi, mədəniyyəti, incəsənəti, adət-ənənələri və müasir həyatı haqqında materiallar təqdim olunur. 2011-ci ildən "Baku" jurnalının ingilisdilli versiyası — "Baku International" nəşr edilməyə başlayıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Baku Media Center
* Baku TV
Aleksandr Səmədov

**Aleksandr Səmədov** () — əslən azərbaycanlı olan rusiyalı peşəkar futbolçu. Rusiyada doğulan, atası azərbaycanlı olan Səmədov Azərbaycan millisini deyil, Rusiya yığmasında oynamağı seçib. Verdiyi bu qərar tənqidlər və narazılıqlarla qarşılanıb. 2003-cü ildə isə Səmədov 19 yaşında millimizin Bakıda keçirilən təlim-məşq toplanışında bir dəfə iştirak edib. Bu toplanışdan sonra Səmədov bir daha millimizin toplanışlarında və oyunlarında iştirak etməyib. Aleksandr Səmədov 30 iyul 2019-cu ildə futbolçu karyerasını başa vurdu.

## İstinadlar
Akkan Suvər

**Akkan Suvər** () — Qara dəniz və Xəzər dənizi Əməkdaşlıq və Tərəfdaşlıq Beynəlxalq Fondunun vitse-prezidenti, Mərmərə Qrupu Fondunun prezidenti, "Tərəqqi" medalı laureatı.

## Həyatı
Akkan Suvər 1942-ci il avqustun 8-də İstanbul şəhərində anadan olub. O, 1987-1995-ci illərdə Milliyyətci Hərəkat Partiyasının (MHP) mətbuat katibi, sonralar isə partiya katibinin müavini olub. 1997-ci ildə özünün qərarı ilə tutduğu vəzifədən azad edilib. Aktiv fəaliyyətinə və səylərinə görə YUNESKO tərəfindən Mərmərə Qrupu Fondu Mədəniyyətlərarası Dialoq Komissiyasına uzv kimi qəbul olunub. 2009-cu il martın 4-də təsis olunmuş Qara dəniz və Xəzər dənizi Əməkdaşlıq və Tərəfdaşlıq Beynəlxalq Fondunun vitse-prezidenti və təsisçi üzvüdür.

Hazırda Mərmərə Qrupu Fondunun prezidentidir.

## Mükafatları
2006-cı il martın 13-də Azərbaycan Respublikası prezidentinin sərəncamı ilə dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi sahəsində fəaliyyətinə görə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunub.

“Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)” Azərbaycan Respublikasının yubiley medalına layiq görülüb.

## İstinadlar
Adil Bağırov (alim)

**Adil Bağırov** — ABŞ iş adamı, politoloq, ABŞ Azərbaycanlıları Şəbəkəsinin (USAN) baş direktoru.

## Həyatı
Adil Bağırov 1978-ci il aprelin 23-də Bakı şəhərində anadan olub. 1999-cu ildə Cənubi Kaliforniya Universitetini bitirərək, beynəlxalq munasibətlər və biznesin təşkili ixtisasına yiyələnib. 2002-ci il noyabr ayında "Beynəlxalq münasibətlərin və dünya siyasətinin qloballaşmasında internet faktoru" mövzusuna dair dissertasiya müdafiə edərək siyasi elmlər namizədi alimlik dərəcəsi alıb. 2011-ci ildə Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunda "Rusiya-Amerika münasibətlərində və dünya siyasətində neft-qaz faktoru" mövzusunda dissertasiya müdafiə edib və siyasi elmlər doktoru alimlik dərəcəsi alıb. 2001–2006-cı illərdə konqresmen Kurt Veldonun xüsusi müşaviri və ABŞ-nin Numayəndələr Palatasının Azərbaycan İcmasının Konqresində məsləhətçi olub. 2004-cü ildən Ümumdünya Enerji Strategiyasının Beynəlxalq İşlər üzrə vitse-prezidentidir. 2009-cu ildən ABŞ-də qeyri-hökumət təşkilatı olan Qarabağ Fondunun İdarə Heyətinin sədri və həmtəsisçisidir. 2007-ci ildən ABŞ Azərbaycanlılar Şəbəkəsi(USAN) qeyri-hökumət təşkilatının direktorudur. 2008-ci ildə isə ABŞ-Türkiyə Şəbəkəsi(USTN) qeyri-hökumət təşkilatının baş direktoru və həmtəsisçisidir. Hazırda ABŞ-nin Vaşinqton şəhərində yaşayır. 50-dən artıq elmi məqalənin müəllifidir. 15-dən çox elmi konfransda çıxış edərək, dünya ictimaiyyətinin diqqətini müasir dövrün aktual problemlərinə, o cümlədən Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə cəlb etməyə çalışıb. Azərbaycan diasporunun ən nüfuzlu təşkilatlarından biri olan ABŞ Azərbaycanlıları Şəbəkəsinin (USAN) baş direktorudur.

## Mükafatları
2011-ci il iyulun 4-də Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə xalqlar arasında dostluğun mohkəmləndirilməsi və Azərbaycan diasporunun inkişafı sahəsindəki xidmətlərinə görə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunub.

## İstinadlar
Akif Ağatalıbov

**Akif Ağatalıbov** — "Tərəqqi" medalı laureatı, Özbəkistanda Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi Assosiasiyasının sədri.

## Həyatı
Akif Ağatalıbov 1957-ci ildə iyulun 18-də Bakı şəhərində anadan olub. 2010-cu ildə avqustun 6-da Özbəkistan Respublikasında Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi Assosiasiyasının sədri təyin edilib.

## Mükafatları
"Özbəkistan Respublikasının müstəqilliyinin 15-ci ildönümü" ilə əlaqədar yubiley medalı, 2011-ci il iyulun 4-də isə Azərbaycan Respublikası prezidentinin sərəncamı ilə Azərbaycan diasporunun inkişafı sahəsindəki xidmətlərinə görə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunub.

## İstinadlar
Naz Aydəmir

**Naz Aydemir** –  Türkiyə milli voleybol komandasının əsas toppaylayıcısı. Red Bull şirkətinin Türkiyədə reklam müqaviləsi imzaladığı 7 idmançıdan biridir. Türkiyə milli komandasının və Qalatasarayın basketbolçusu Cenk Akyolun həyat yoldaşıdır. Həmçinin voleybolçu  dünyaca məşhur alman futbolçu İlkay Gündoğanla da qohumdur.

## Karyerası
Eczacıbaşının aşağı yaş qruplarında başladığı voleybol karyerasına on beş yaşında yüksəldiyi Eczacıbaşı A (əsas) komandası ilə davam etdi. Cəmi on beş yaşında peşəkar karyerasına başlayan voleybolçu 2005-06 sezonunda Türkiyə Qadınlararası Voleybol Çempionatının qalibi  və bunu bacara bilən ən gənc türk voleybolçu oldu. Buradakı çıxışıyla 2008 Pekin Olimpiya Oyunlarının seçmə mərhələsində çıxış edən Türkiyə millisinin heyətinə ilk dəfə çağrılan voleybolçu seçmə mərhələdəki oyunu ilə millidəki yerini də möhkəmləndirdi. Həmin il gənclərin Avropa çempionatında "Ən dəyərli oyunçu" mükafatını qazanır və göstərdiyi oyunla Türkiyənin aparıcı voleybol klublarının diqqətini çəkməyə başlayırdı.

2009-10 sezonunu Fənərbaxçada keçirən Naz burada CEV Çempionlar Liqasının ikinciliyini qazanmışdır. Bunun yanında Türkiyə çempionatını, kubokunu və superkubokunu da qalibi ola bilmişdir. Fənərbaxçada karyerasının zirvəsinə çıxan voleybolçu yenidən Türkiyə çempionluğu və kubokunu qazanır. Ancaq onun üçün daha əlamətdar olan həmin il Türkiyədə ən yaxşı ötürücü olması idi. Bununla da yetinməyən Akyol həmin il kulublar arasında dünya çempionatının qızıl medalını da qazanam bilmişdir.

Vakıfbanka trasnfer olunduqdan sonra 2011-2012 sezonunda beş kubok birdən qaldırmışdır. Bunlar müvafiq olaraq, Türkiyə Qadınlararası Voleybol Çempionatı, Türkiyə kuboku və superkuboku, CEV Çempionlar Liqası və "Kulublar arası Dünya Çempionatı"dır.

2012-ci ilin yayında karyerasında ilk dəfə olaraq Olimpiya oyunlarında iştirak etmişdir. Londonda doqquzun yeri tutan Türkiyə milli komandasının ən yaxşı oyunçularından biri də Naz Aydemir olmuşdur.

## Uğurları
### Milli komanda ilə
* 2011 Avropa Qadınlar Avropa Çempionatı -  Bürünc Medal
* 2012 "Dünya Qranpiri"si -  Bürünc Medal
* 2013 Aralıq dənizi oyunları -  Gümüş Medal

### Klublar ilə
* 2005-06 Türkiyə Voleybol Çempionatı -  "Əczacıbaşı" ilə
* 2006-07 Türkiyə Voleybol Çempionatı -  "Əczacıbaşı" ilə
* 2007-08 Türkiyə Voleybol Çempionatı -  "Əczacıbaşı" ilə
* 2009-10 Türkiyə Voleybol Çempionatı -  "Fənərbaxça" ilə
* 2010 Türkiyə Kuboku -  "Fənərbaxça" ilə
* 2010 "Kulublar arası Dünya Çempionatı" -  "Fənərbaxça" ilə
* 2012 CEV Çempionlar Liqası -  "Fənərbaxça" ilə
* 2013 Türkiyə Voleybol Çempionatı -  "Vakıfbank" ilə
* 2013 Türkiyə Kuboku -  "Vakıfbank" ilə

## İstinadlar
Başar Kömür

**Başar Kömür** — Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin sədr müavini, Azərbaycan Tədqiqatları jurnalının sponsuru.

## Həyatı
Başar Kömur 1952-ci il yanvarın 1-də Türkiyənin Hatay ilinin Ərzin şəhərində anadan olub. 1993-cü ildən Mayns şəhərində təsis olunmuş Mayns Azərbaycan Cəmiyyətinin sədridir. 2001-ci ildə Dunya azərbaycanlılarının I qurultayının numayəndəsi olub. 2004-cü  ildə yaranmış Avropa Azərbaycanlıları Konqresinin İdarə Heyətinin üzvü seçilib.  2005-ci ilin may ayında Türkiyənin İsgəndərun şəhərində fəaliyyətə başlamış Türkiyə Azərbaycan Federasiyasının Təşəbbüs qrupunun üzvüdür. 2005-ci ildə Türkiyənin Xattay vilayətinin şəhər bələdiyyələri ilə Azərbaycan şəhərləri arası Dostluq və Əməkdaşlıq müqavilələrinin bağlanmasının təşəbbüskarı olub və həmin vilayətin şəhər bələdiyyələrinin sədrlərinin Azərbaycana səfərlərini təşkil edib. Səfər çərcivəsində, bir qrup bələdiyyə sədrləri Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əliyevlə görüşüblər. 2010-2012-ci illər ərzində Avropa Azərbaycanlıları Konqresinin sədri olub. NATO statusu altında olan Amerika ordusunun Sosial-Fəaliyyət Mərkəzində məsləhətci olaraq çalışır və Avropanın Dövlətə Çalışan Sindikatlarının İdarə Heyətinin üzvüdür.

## Mükafatları
2006-cı il martın 13-də Azərbaycan Respublikası prezidentinin sərəncamı ilə dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi sahəsində fəaliyyətinə görə "Tərəqqi" medalı, 2011-ci il iyulun 4-də isə xalqlar arasında dostluğun möhkəmləndirilməsi sahəsindəki xidmətlərinə görə "Dostluq" ordeni ilə təltif edilib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Tədqiqatları jurnalı
Katolikos Sahak

**Sahak** (, Qafqaz albanlarının dili*𐔼𐕚𐔰𐕄*) - Mxitar Qoşun katolikoslar siyahısında adı 4-cü yerdə çəkilən katolikos. Həyatı və katolikosluq illəri bəlli olmasa da Kirakos Gəncəlinin verdiyi məlumata əsasən ondan öncə gəlmiş Matteosla birlikdə hesablandıqda 5 il hakimiyyətdə olmuşdur.

## İstinadlar
Katolikos I Moisey

**I Moisey** (, Qafqaz albanlarının dili *𐕌𐕒𐕡𐕚𐔶𐕚*) - Kirakos Gəncəlinin katolikoslar siyahısında adı 5-ci yerdə çəkilən katolikos. Həyatı bəlli deyil. Mxitar Qoşun siyahısında adı **Karen** () kimi təqdim edilir. Kirakosa görə 6 il hakimiyyətdə olmuşdur.

## İstinadlar
Cavad Derəxti

**Cavad Derəxti** — Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin sədri.

## Həyatı
Cavad Derəxti 1951-ci ildə Təbriz şəhərində anadan olub. 1981-ci ildə Ankara Hacıtepe Universitetinin Mikrobiologiya fakültəsini bitirib. 1987-ci ildə İsvecə mühacirət edib. Hazırda Cənubi İsvecin meşə təsərrüfatı departamentində mikrobioloq-tədqiqatçı kimi çalışır. İsvec Sosial Demokrat Partiyasının uzvudur. 1988-ci ildə İsvecdə yaradılan ilk diaspor təşkilatlarından biri olan "Araz" cəmiyyətinin yaradıcısıdır. 1997-ci ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarında təsis edilmiş Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin (DAK) üzvü olub və DAK-ın III, IV, V, VI, VII, VIII qurultaylarında Dunya Azərbaycanlıları Konqresinin sədri seçilib. Cavad Deraxtinin rəhbərliyi altında Dunya Azərbaycanlıları Konqresi Azərbaycan həqiqətlərini dunya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində mühüm işlər gorub, Azərbaycan xalqının problemlərinin beynəlxalq təşkilatların diqqətinə catdırılmasında geniş fəaliyyət gostərib.

## Mükafatları
2006-cı il martın 13-də Azərbaycan Respublikası prezidentinin sərəncamı ilə dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi sahəsində fəaliyyətinə görə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunub.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Dünya Azərbaycanlıları Konqresi
Katolikos Pand

**Pand** və ya **Pant** () - Mxitar Qoşun katolikoslar siyahısında adı 6-cı yerdə çəkilən katolikos. Kirakos Qandzaketsiyə görə 7 il hakimiyyətdə olmuşdur. Tədqiqatçı Mürtəzalı Hacıyev Fransa Milli Kitabxanasında yerləşən bir möhürün ona aid olduğunu təyin etmişdir. Paleoqrafik hesablamalara görə möhürün 6-cı əsrə aid olması, Mürtəzalı Hacıyevin fikrincə Pandın 6-cı əsrdə yaşadığını deməyə əsas verir. Hacıyev həmçinin bu möhürün Katolikos II Zəkəriyyəyə də aid ola biləcəyini güman edir.

## İstinadlar
Ertan Demirtaş

**Ertan Demirtaş** — "Dostluq" ordeni laureatı.

## Həyatı
Ertan Demirtaş 1947-ci ildə Türkiyənin Merzifon bölgəsində anadan olub. 1980–2003-cü illərdə Gülhanə Askeri Tibb Akademiyasında (GATA), daha sonra 1986–1989-cu illərdə London Müqəddəs Tomas Xəstəxanasında həkim işləyib. 1997–2003-cü illərdə GATA Kardioloji Ana Bilim Universitetinin rəhbəri olub, 2001–2003-cü illərdə isə GATA Daxili Tibb Bilimləri Bolumu rəhbəri olaraq vəzifə alıb.

## Mükafatları
2011-ci il iyulun 4-də Azərbaycan Respublikası prezidentinin sərəncamı ilə xalqlar arasında dostluğun möhkəmləndirilməsi sahəsindəki xidmətlərinə görə "Dostluq" ordeni ilə təltif olunub.

## İstinadlar
Dünya Elm Festivalı (2008)

[thumbnail|[Nyu-York şəhərinin orta məktəb şagirdləri Maykl Kaplan, Dennis Vayn və Rahil Lachhmans 2008 Dünya Elm Festivalında (2008) Leon Ledermanın müsahibəsində iştirak edirlər.]]
**Dünya Elm Festivalı (2008)** — Nyu-York şəhərində baş tutmuş elm festivalıdır.  Festival,  əsasən, multimedia təqdimatları ilə müşayiət olunan səhnədə söhbət və müzakirələr panelindən ibarətdir.

Gənclər geniş küçə yarmarkası daxil olan və elmi prespektivdən idman kimi mövzuları təqdim etdilər. Festivala həmçinin elm, siyasət, idarəetmə və biznes sahəsindən yüksək səviyyəli iştirakçıların görüşü- *Dünya Elm Sammiti* daxildir.
Festivalın əsası bir neçə məşhur elmi kitabların müəllifi Kolumbiya Universitetinin fizika professoru Brayan Qrin və arvadı tərəfindən qoyulmuşdur.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* Dünya elm festivalının rəsmi saytı
Xionitlər

**Xionitlər** – qədim köçəri xalq.

## Tarixi
Xionitlər əsasən Baktriya və Mavəraünnəhrdə yaşayırdılar.

Eramızın əvvəllərindən isə Mərkəzi Asiya və Aralboyu əraziyə hun qəbilələri daxil olmuş və onlar yerli saklarla qarışmışlar. IV əsrdə bu ərazidə hunlara yaxın xionit qəbilələri yaşamışlar.

356-cı ildə xionitlər İranın müttəfiqi oldular., Onların təzyiqi nəticəsində romalıların Mesopotomiyadakı sonuncu forpostu Amid süqut etdi..

556-cı ildə Aşina türkləri tərəfindən darmadağın edildilər. Xionitlər qalıqları uqrlarla birləşdilər. Onlar Avar xalqını yaratdılar.

Bəzi mənbələrdə xionitləri ağ hun adlandırırlar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Ağ Hunlar
* Avar xaqanlığı
Katolikos I Zəkəriyyə

**Katolikos I Zəkəriyyə** — Alban katolikoslarından biri.Mxitar Qoşun katolikoslar siyahısında adı 9-cu yerdə çəkilir.

## İstinadlar
Katolikos Yeliazar

**Katolikos Yeliazar** — Albaniyanın XVIII katolikosu.

## Katolikosluğu
Bu kürsüdə 6 il olmuşdur. Mxitar Qoş onun haqqında "bu kürsüyə Allah tərəfindən seçilmişdi" yazır.

## İstinadlar
Polen Uslupehlivan

**Polen Uslupehlivan** () – Türkiyə milli voleybol komandasında diaqonal mövqedə oynayan voleybolçu.

## Karyerası
Vakıfbank aşağı yaş qruplarında başladığı voleybolçuluğa adı çəkilən komandanın əsas komandasından davam etmişdir. Oyun təcrübəsi qazansın deyə, 2010–11 sezonunu Nilüfer Belediyesporda icarə əsasında oynamışdır. 2012-ci ildə doğma komandasına geri dönmüşdür.

2012-ci ildə Türkiyə yığması ilə birlikdə 2012 London Yay Olimpiya Oyunlarında iştirak etmişdir. Bu hələ ki, voleybolçunun milli komanda da əldə etdiyi ən böyük uğurdur.

2012–13 sezonunu Vakıfbankla möhətşəm şəklində keçirir. Qazanıla biləcək bütün kubokları Polen və komandası həmin sezon aşağıda adı çəkilən turnirlərin qalibi olmuşdur: Türkiyə Qadınlararası Voleybol Çempionatı, Türkiyə Qadınlararası Voleybol Kuboku, Türkiyə Superkuboku, CEV Qadınlar Çempionlar Liqası və "Kulublar arası Dünya Çempionatı".

## Uğurları

### Milli komanda ilə
* 2011 Avropa Qadınlar Avropa Çempionatı —  Bürünc Medal
* 2012 "Dünya Qranpiri"si —  Bürünc Medal
* 2013 Aralıq dənizi oyunları —  Gümüş Medal

### Klublar ilə
* 2012–13 Türkiyə Qadınlararası Voleybol Çempionatı —  "Vakıfbank" ilə
* 2012–13 CEV Qadınlar Çempionlar Liqası —  "Vakıfbank" ilə
* 2013 "Kulublararası Dünya Çempionatı" —  "Vakıfbank" ilə

## İstinadlar
Watch Dogs

## '''Giriş'''
*Watch Dogs* — Ubisoft Montreal tərəfindən hazırlanan və Ubisoft tərəfindən nəşr olunan açıq-dünya aksion-macəra oyunudur. Oyun 27 may 2014-cü ildə PlayStation, Xbox və PC daxil olmaqla, bir neçə platformada buraxılmışdır. Bu, *Watch Dogs* seriyasının ilk hissəsidir və o vaxtdan bəri Ubisoftun əsas franşizalarından birinə çevrilmişdir.

## '''Mühit və Süjet'''
Oyun, mərkəzləşdirilmiş operativ sistemi ctOS (Mərkəzi Operativ Sistem) nəzarətində olan Çikaqo şəhərinin dəqiq bərpa edilmiş versiyasında keçirilir. Oyunçular, yüksək ixtisaslı hacker və keçmiş cinayətkar olan Aiden Pearce rolunu alır, o, ailəsinə zərər verənlərdən intiqam almağa çalışır. Aiden, smartfonundan istifadə edərək ctOS-a daxil ola bilir, bu da ona şəhərin müxtəlif infrastrukturuna, məsələn, işıqforlar, nəzarət kameraları və hətta insanların şəxsi məlumatlarına nəzarət etməyə imkan verir.

## '''Oyun Mexanikası'''
*Watch Dogs* aksion və gizli elementləri birləşdirən unikal bir oyun təcrübəsi təklif edir, burada hacking əsas komponentdir. Oyunçular Çikaqonun infrastrukturunu öz xeyirlərinə manipulyasiya edə bilər, elektrik kəsilməsi yaratmaq, partlayışlar törətmək və ya qovuculardan qaçmaq üçün qatarları dayandırmaq kimi. Oyun həmçinin geniş parkur sisteminə malikdir, bu da Aidenə şəhər mühitində hərəkət etməyə imkan verir, və dinamik örtük əsaslı döyüş sistemi də mövcuddur. Oyun təkcə tək oyunçulu deyil, həm də çox oyunçulu rejimləri də əhatə edir. Çox oyunçulu aspekt tək oyunçulu təcrübə ilə naxışlı şəkildə inteqrasiya olunur, bu da oyunçulara bir-birinin oyunlarına müxtəlif yollarla daxil olmaq imkanı verir. *Invasion* rejimində oyunçular digər oyunçunun oyununa daxil olaraq məlumatları oğurlaya bilərlər, *Tailing* rejimində isə digər oyunçunu izləyərək aşkarlanmadan təqib etmək mümkündür. Digər çox oyunçulu rejimlər yarışlar və kooperativ missiyaları əhatə edir ki, bu da oyunun yenidən oynanmasını təmin edir.

## '''Genişlənmələr və Davamçılar'''
Orijinal *Watch Dogs* oyununun uğurundan sonra, Ubisoft bir neçə genişlənmə və davamçı buraxdı. İlk böyük genişlənmə olan *Watch Dogs: Bad Blood*, yeni bir qəhrəman olan T-Bone-u təqdim edir və oyunun əsas mexanikalarını genişləndirir. 2016-cı ildə buraxılan davamçı *Watch Dogs 2* oyunu, San-Fransiskoda keçir və yeni qəhrəman Marcus Holloway-in korporativ nəzarətə qarşı mübarizəsini izləyir. Seriyanın üçüncü oyunu olan *Watch Dogs: Legion* 2020-ci ildə buraxılmışdır və oyunçuların oyundakı hər hansı bir NPC-i cəlb edə və idarə edə biləcəyi, distopik London versiyasında keçirilir. *Watch Dogs* buraxıldıqdan sonra ümumiyyətlə müsbət rəylər aldı və onun yenilikçi oyun mexanikası və Çikaqonun detallı bərpası tərifləndi. Ancaq oyun, xüsusilə qrafikaya aid olan ambisiyalı vədlərini tam yerinə yetirə bilməməsi ilə bağlı tənqidlər də aldı. Buna baxmayaraq, oyun açıq-dünya janrında qalıcı təsir buraxdı və sadiq bir fan bazası yaratdı.
True Crime: New York City

**True Crime: New York City** — oyunu Luxoflux tərəfindən hazırlanan, Activision tərəfindən nəşr edilən açıq-dünya aksion-macəra janrlı oyundur. Bu oyunun PlayStation 2 və Xbox platformaları üçün olan versiyası 15 noyabr 2005-ci il, Microsoft Windows platforması üçün olan versiyası isə 24 mart 2006-cı ildə satışa çıxarılmışdır. Bu oyun True Crime: Street of LA oyununun növbəti versiyasıdır. Adından da göründüyü kimi hadisələr New Yorkda baş verir. Baş qəhrəman Marcus polis departamentində işləyir. Oyunda həm atıcılığa, həm də döyüşə üstünlük verilir. Burada şəhər olduqca böyükdür. Xəritədə çoxlu mağaza və idman zallı mövcuddur
Marta (futbolçu)

**Marta Vieyra da Silva** (; 19 fevral 1986, Dois Riaços, Alaqoas) — qısaca Marta kimi tanınan braziliyalı qadın milli futbolçu. Amerikan liqası WPS komandalarından Western New York Flash klubunda hücumçu mövqeyində oynayır.

2006, 2007, 2008, 2009 və 2010-cu illərdə beş dəfə FİFA Dünyada İlin Futbolçusu seçilmişdir. 2010-cu ildə bu mükafat ləğv edildikdən sonra yerinə gələn FIFA Ballon d'Orun da ilk sahibi olmuşdur. 2004 və 2008 yay Olimpiya oyunlarında gümüş medal qazanan Braziliya Qadın Milli Futbol Komandasının heyətində yer almışdır. 2004-cü ildə FİFA U-20 Qadınlar Dünya Kubokunda Ən Dəyərli Oyunçu (MVP) seçilərək Qızıl Top mükafatını qazanmışdır. 2007 FİFA Qadınlar Dünya Kubokunda həm ən yaxşı oyunçu olaraq Qızıl Top mükafatı, həm də Qol kralı olaraq Qızıl Buts mükafatına layiq görülmüşdür.

## Klub Karyerası

### Vasco da Gama
Marta hələ 14 yaşında ikən tanınmış qadın məşqçi Helena Paçeko tərəfindən kəşf edilmişdir. Marta 2001-ci ildə klubun qadın komandasına qatılana qədər "Rio de Janeiro" klubunda oynadı və məşqlərində iştirak etdi.

### Umea IK
Marta 2003–04 sezonu öncəsi İsveçin Umea IK klubuna transfer oldu. Bu sezon klub UEFA Qadınlar Çempionlar Liqasını iki oyun nəticəsi ilə 8–0 qazanaraq çempion bitirdi. Marta bu oyunlarda 3 dəfə rəqib qapısından topu keçirdi. Liqada isə klub, çempion Djurgårdens klubundan 32 qol daha çox vurmasına baxmayaraq, bir xal fərqlə ikinci olmuşdu. Marta, liqada 22qol vurmuş, Kubok finalında Djurgårdens-ə 2–1 məğlub olduğu oyunda isə komandasının yeganə qoluna imza atmişdır.

İkinci sezonda Marta, liqada Umea adına 21 qol ataraq klubunun liqada yenilmədən qazandığı çempionluğunda əsas pay sahibi oldu. Lakin kubok finalında 7–0 qalib gəldiyi Djurgården-ə 3–1 məğlub olaraq ikinci oldu.

2005–06 sezonunda Umea bir daha məğlubiyyətsiz çempiyon oldu və Marta öncəki sezonda olduğu kimi 21 qolla qol kralı oldu. Komanda Linköpingsə 3–2 məğlub olarkən, Marta da üçüncü dəfə Kubok finalında məğlub olan klubda yer almış oldu.

2006–07 sezonunda Umea liqanı Dyurgardeni 9 xal qabaqlayaraq çempion bitirdi və finalda AİK-i 4–3 məğlub edərək Kuboku da 3 sezon sonra yenidən qazandı. Liqada 25 qol atan Marta, qol kralı Lotta Şelindən cəmi bir qol az atmışdı. Komanda, 2006–07 UEFA Qadınlar Kubokunda yarımfinalda Norveç təmsilçisi Kolbotn FK-nı hər iki oyunun nəticəsinə görə 11–1 hesabı ilə keçmiş və Marta hər iki oyunda 2 qol atmışdı. Lakin finalda Arsenala 1–0 məğlub olaraq ikinci yeri tutmuşdu.

## Milli komanda karyersı

## Uğurları

## Şəxsi həyatı

## İstinadlar
Arıkimilər

**Arıkimilər** () — iynəlilər () infradəstəsinin fəsiləüstü.

Arıkimilər biogeosenozlarda gedən mürəkkəb bioloji proseslərdə, xüsusilə bitkilərin çarpaz tozlanmasında mühüm rol oynayan çoxsaylı və geniş yayılmış yerüstü onurğasızlardandır. Örtülütoxumlu bitkilər və həşəratlar Yer kürəsi landşaftlarının rəngarəngliyini müəyyən edən nəhəng simbiotik komplekslər təşkil edirlər. Onlara entomofil bitkilər olan qurunun bütün sahələrində rast gəlmək olur. Arıkimilər bütün çiçəkli bitkilərin: meyvə-giləmeyvə, bostan-tərəvəz, bir sıra texniki, yağlı, dərman və bəzək bitkilərinin tozlanmasında birbaşa iştirak edirlər. Xüsusilə arıkimilər yem bitkiləri əkinlərinin tozlanmasında böyük rol oynayırlar. Onlar digər tərəfdən çoxlu yabanı, o cümlədən yem və dərman bitkilərinin əsas tozlayıcılarıdır. Bir çox kənd təsərrüfatı bitkilərinin arıkimilərlə tozlanması aqrotexnikanın əsas elementlərindəndir. Becərilən bitkilərin məhsuldarlığının artırılması üçün arıkimilərin növ tərkibinin və həyat formalarının öyrənilməsi tələb olunur. Tozlayıcıların həyat fəaliyyətini öyrənmədən entomofil bitkilərin məhsuldarlığının artırılması məsələsinin həlli müasir dövrdə mümkün deyildir.
Arıkimiər və sfekoid qazıcı arılar (Apoidea) fəsiləüstü özündə müvafiq  olaraq 20000 arıkimi və 10000 sfekoid və ya qazıcı arı (Spheciformes) növünü birləşdirir. Onlara Antarktidadan başqa bütün qitələrdə rast gəlmək olar. Enerji mənbəyi kimi nektarla qidalanmaq, zülallar və digər bəsləyici maddələrlə təmin olunmaq üçün xüsusi  uyğunlaşmalar qazanmışlar.

## Təsnifatı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* BioLib
* DiscoverLife
* Eol
* Avropa faunası
 
## Həmçinin bax
Çad gerbi

**Çad gerbi** — Afrika ölkəsi Çad tərəfindən istifadə edilən rəsmi dövlət gerbidir. Gerb ölkənin müstəqilliyindən on il sonra, yəni 1970-ci ildə istifadə edilməyə başlanmışdır. Ölkədə, gerbi ilk istifadə edən o dönəmki dövlət başçısı François Tombalbaye olmuşdur.

Gerbin mərkəzində yerləşən qalxanda Çad gölünü təmsil edən ziqzaq formalı göy rəngli 4 cizgi var. Qalxanın yuxarısına üfüqdən doğan 14 şüalı qırmızı günəş şəkli yerləşdirilib, bu 14 şüa ölkənin müstəqilliyində rol oynayan 14 bölgəni, günəş isə müstəqillikdən sonra yeni bir başlanğıcı tərənnüm edir. Qalxanın sol tərəfində ölkənin şimalındakı çöllük əraziləri təmsil edən keçi, sağ tərəfində isə ölkənin cənubundakı tropikal əraziləri təmsil edən qırmızı dili olan aslan şəkli var. Onların hər ikisi qalxanı tuturlar. Qalxanın aşağısında dövlətin ən yüksək nişanı var. Gerbin ən aşağı hissəsinə üzərinə ölkənin fransızca milli şüarı "Birlik, Çalışmaq, İnkişaf" (UNITE TRAVAIL PROGRES) yazılmış lent yerləşdirilib. Bununla yanaşı həm lentdəki sözlərin yanında həm də qalxanı tutan keçi ilə aslanın gövdəsində ucu yuxarı baxan qırmızı ox işarələri var, bu ox işarələri də eynən günəş kimi müstəqillikdən sonra ölkə üçün gələcəyə ümidlə baxılan, siyasi və iqtisadi cəhətdən yeni başlanğıcı ifadə edir. Ölkə gerbində istifadə edilmiş rənglər, eyni zamanda Çad bayrağının da rənglərini əmələ gətirir.
Çay Lun

**Çay Lun** (; ) — ilk dəfə 105-ci ildə, Han sülaləsi dövründə kağız icad etmiş çinli alim. O, ilk dəfə olaraq həmin icadın nümunəsini Han sülaləsinin imperatoru Huidiyə təqdim etmişdir. Han sülaləsi səlnamələrində bu hadisə xronoloji şəkildə göstərilməkdədir.

Çay Lun Leyyan şəhərində doğulmuşdur. 75-ci ildə xədim kimi imperator sarayına düşür. 105-ci ildə kağız emalının texnalogiyası haqda məruzə edir. Bundan sonra imperatir Huidi ona yüksək, nazir rütbəsi və var-dövlət vermiş olur. İmperator An Dinin zamanında saray çəkişmələrinin qurbanı olaraq, zəhər içib özünü öldürmüşdür.

200 cü ilə qədər Çində kağız istehsalı artmağa başlamış və hətta xaricə ixrac edilirdi. Lakin 751 ci ildə bir neçə kağız emalatxanası ərəblərin əlinə keçdikdən sonra onun istehsalına Səmərqənd və bağdadda da başlanılır və bütün xilafətə yayılır. Avropalılar isə XII əsrdə kağız emalını ərəblərdən mənimsəmişlər. İohann Qutenberq tərəfindən çap ixtira edildikdən sonra yazı və kitab üçün istifadə edilən dəri və papirus kağızla əvəzlənir.

Adı tarixdə 100 ən nüfuzlu şəxs siyahısına 7-ci olaraq daxil edilib.

## İstinadlar

## Mənbələr
* Michael H. Hart The 100. A Ranking of The Most Influential Persons in History 1978, 1992 by Michael H. Hart, 57-63.
* Б.Байер, У. Бирштайн и др. История человечества 2002 ISBN 5-17-012785-5
Katolikos III Moisey

**Katolikos III Moisey** — Albaniyanın XXXIII katolikosu.

## Katolikosluğu
Yarım il katolikos olmuşdur.

## İstinadlar
Çeçen dili

**Çeçen dili** (*нохчийн мотт*) — Nax dillərindən biri, çeçenlərin milli dili.

Çeçen dili Çeçenistanda, İnquşetiyada, Dağıstanın Xasavyurt rayonunda, Gürcüstanın Əhməd rayonunda yayılmışdır. 2010-cu ilin siyahıyaalmasına əsasən Rusiyada çeçen dilində danışanların sayı 1 354 705 nəfər olmuşdur. Çeçen dili yayılma dərəcəsinə görə Rusiyada beşinci yeri tutur (rus, ingilis, tatar və alman dillərindən sonra). Çeçenistanın rəsmi, Dağıstanın isə ədəbi dillərindən biridir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kiçik juz

**Kiçik jüz** () — qazax tayfalar qrupu, iki tayfadan ibarətdir: Alçinlar və jetiru.

XX əsr ərəfəsində sayları təxminən  1 100 000 nəfər olduğu güman edilir.

Muxametjan Tınışpayev 1925-ci ildə Daşkənddə dərc etdirdiyi "Qazax xalqının tarixinə dair materiallar" kitabında iddia edir ki, alşanlar (Kiçik Orda) qazaxların beşdə üçünü təşkil edir.

## Ədəbiyyat
* Роды Малого жуза на «Генеалогии казахов» 
* Информационный ресурс объединения родов Малого Жуза Алимулы 

## DNK üzrə elmi məlumatlar
*  ДНК проект С3-M217
* ДНК проект потомков Золотой Орды

## Müzakirələr
* Форум. C3c — алшинский кластер
* [ Форум. Младший жуз elim.kz
Gözdə Kırdar

**Gözde Kırdar** – türk qadın voleybolçu. Türkiyə milli voleybol komandasının ən təcrübəli oyunçularından biri. Milli komandanın digər bir üzvü Özge Kırdar Çembercinin əkiz bacısıdır.

## Karyerası
Voleybola 1999-cu ildə Günəş Sığortanın B komandasında başlayan voleybolçu bu komandanın Vakıfbankla birləşməsindən sonra karyerasına Vakıfbank Günəş Sığortada davam etmişdir.

2003-cü ildə ilk dəfə Türkiyə millisinə çağrılan voleybolçu ilk vaxtlar milli komanda da istədiyi oyunu göstər bilmir. Ancaq illər ötdükcə təcrübəsi də artan Gözde yavaş-yavaş milli komandanın əsas oyunçusuna çevrilməyə başlayır.

Vakıfbankda da özünü yaxşı cəhətdən göstərən voleybolçu 2012-ci ilə qədər komandası ilə birlikdə sırası ilə CEV Çağırış Kuboku, Top Komandalar Kuboku, Çempionlar Liqası və Kulublar arası Dünya Çempionatının qızıl medallarını qazanmışdır. Türkiyədə də, kubok və superkubok qalibiyyətlərinin yanında ölkə çempionluğu da yaşayır.

2012-ci ildə voleybolçu üçün iki əlamətdar hadisə baş verir. Bunlardan biri milli komanda ilə Dünya Qranpirisində yaşanan üçüncülük olur, digəri isə təbii ki, 2012 Yay Olimpiya Oyunlarıdır. Bu turnirdə də doqquzunculuq əldə edən voleybolçunun Türkiyə milli komandasının heyətində əkiz bacısı ilə birlikdə əsas heyətdə oynaması bütün xarici mətbuatı onların üzərinə çəkir. Onlar həmçinin Olimpiya oyunlarında da iştirak edən 18-ci əkiz idmançılar olurlar.

## Uğurları

### Milli komanda ilə
* 2011 Avropa Qadınlar Avropa Çempionatı —  Bürünc Medal
* 2012 "Dünya Qranpiri"si —  Bürünc Medal
* 2013 Aralıq dənizi oyunları —  Gümüş Medal

### Klublar ilə
* 2010–11 CEV Çempionlar Liqası —  "Vakıfbank" ilə
* 2011 Kulublar arası Dünya Çempionatı —  *finalist* "Vakıfbank" ilə
* 2012–13 Türkiyə Kuboku —  "Vakıfbank" ilə
* 2012–13 Türkiyə Qadınlararası Voleybol Çempionatı —  "Vakıfbank" ilə
* 2013 Kulublar arası Dünya Çempionatı —  "Vakıfbank" ilə

### Şəxsi mükafatları
* *2010–2011 [[CEV Qadınlar Çempionlar Liqası]]nda "Ən yaxşı top qəbul edici"*
* *2012–2013 [[Türkiyə Qadınlararası Voleybol Çempionatı]]nda "Ən dəyərli oyunçu"*
* *2013 Kulublar arası Dünya Çempionatında "Ən yaxşı hücumçu"*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rəsmi Sayt 
* Rəsmi Twitter Səhifəsi
Azərbaycandakı ən yüksək dağ zirvələri

## Böyük Qafqaz dağ sistemi

Böyük Qafqaz dağ sistemi Baş Qafqaz (silsilənin yan hissəsi heç bir yerdə çay dərələri ilə kəsilmir buna görə o, bəzən də Suayrıcı silsilə adlanır) və Yan silsilələrinin Azərbaycan hissəsinə, Xəzər dənizinə tərəf getdikcə alçalan və çay dərələri ilə bir-birindən ayrılan Gədi-Kürkeçidağ, Aladaş, Kəmçi və s. silsilələrə, Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacına paralel uzanan Alazan-Əyriçay çökəkliyinə, Yan silsiləyə şimal-qərbdə paralel istiqamətdə Tələbi-Qaynarca tirəsinə, cənub-şərqdə Baş Qafqaz silsiləsindən Lahıc çökəkliyilə ayrılan Niyaldağ silsiləsinə bölünür:

## Kiçik Qafqaz dağ sistemi

Kiçik Qafqaz dağ sistemi Azərbaycan Respublikasındakı hissəsi Murovdağ, Qarabağ, Mıxtökən silsilələri, Şahdağ, Şərqi-Göyçə, Zəngəzur, Dərələyəz silsilələrinin bir hissəsi, vulkanik Qarabağ yaylasının çox hissəsi, Başkənd-Dəstəfur çökəkliyi və s. ibarətdir.

## Talış dağ sistemi
Talış dağ sistemi Aşağı Araz çökəkliyindən cənub-şərqdə yerləşir (bəzi tədqiqatçılar Talış dağlarını Əlburz dağ sisteminin şimal-qərb davamı hesab edirlər). Əsasən, şimal-qərbdən cənub-şərqə təqribən paralel uzanan Talış, Peştəsər və Burovar silsilələrindən ibarətdir. Bunlardan ən uzunu (təqr. 100 km) və hündürü (2500 m-dək) İranla dövlət sərhədi boyu uzanan Talış silsiləsidir. Talış dağ sisteminin ən hündür nöqtələri Gömürgöy (2493 m) və Qızyurdu (2433 m) zirvələridir. Talış dağları ilə Xəzər dənizi arasından Lənkəran ovalığı uzanır.

## İstinadlar