open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kəsmə ilə emal

**Kəsmə ilə emal** - mexaniki emal üsullarına aid olan texnologiyadır. Burada pəstahda olan artıq material yonularaq (kəsilərək) çıxarılır və lazımi olan formaya salınır.  Baxmayar ki, bu üsullarla qeyri metallar da emal oluna bilirlər, çox vaxt kəsmə ilə emal metalların emalı ilə əlaqələndirilir. Bunun səbəbi sənaye inqilabı dövründə maşınqayırmanın inkişafı ilə bağlıdır. Maşınlarda çalışan peşəkarlardan tornaçılar və başqa mütəxəssislər meydana gəlirlər. Əslində əl ilə emal da (məsələn, yonma, yiyələmə, mişarlama) bu sahəyə aiddir. Kəsmə ilə emal istehsal prosesinin tərkib hissəi olub ayrıca bir elm kimi tədqiq olunur.

Kəsmənin əsas prinsipi iti tilə malik kəsici alətinin pəstahın səthinə girməsi və bunun nəticəsində nazik material qatını - yonqarı çıxarmasından ibarətdir. Alətin materialı emal olunan pəstahın materialından bərk olmalıdır. Yumşaq materialların emalında adi polad kəsici material kimi tətbiq oluna bilir. Möhkəm materialların emalında isə xüsusi alət poladları, bərk xəlitələr, sinter materialları, kəsici kermaika və ya almaz tətbiq edilir. Alətin tili müəyyən olunmuş həndəsi formaya (məsələn, yiv kəskisi, burğu) və ya da qeyri müəyyən həndəsəyə (məsələn, pardaq dairələri, honalar) malik olurlar.

Kəsmə ilə emalım aşağıdkı əməliyyat növləri vardır:
*Torna
*Burğulama
*Frezləmə
*Dartma
*Yonma
*Zenkerləmə
*Rayberləmə
*Pardaqlama
*Honalama
*Hamarlama

Bu əməliyyatlarda tətbiq edilən alətlər də onların adı ilə adlanırlar.
Kəski

300px|thumb|Kəski alətinin elementləri

**Kəski** - materialların torna dəzgahında kəsmə ilə emalında tətbiq olunan alətdir. Kəski normal halda üzərində möhkəm və ya hərkətli bərkidilmiş kəsici lövhələr olan tutqacdan ibarətdir. Tutqacın en kəsiyi dördbucaqlı və dairəvi olur.

Kəski ən geniş yayılmış metalkəsən alətdir. O metal qatını əsas tilinin köməyi ilə kəsir. Əsas til düz və ya fasonlu ola bilərlər. Veriş həmişə kəsmə hərəkətinə perpendikulyar aparılır. Kəaskilər torna, yonma dəzgahlarında tətbiq olunurlar.
 
#### Kəsici materialı

Kəsici material kimi dəyişiləbilən lövhələrdən istifadə edilir. Bu lövhələr üzərinə örtük çəkilmiş bər xəlitədən, keramikadan, almazdan və ya polikristal bornitriddən hazırlanır. Bərk xəlitə adətən əlvan və qara metalların emalında tətbiq olunurlar. Daha bərk materiallar (məsələn, çüqün) isə silisiumnitridlə edmal edilirlər.Bəzi hallarda tezkəsən alət poladından da hazırlanmış kəskilərin tətbiqinə rast gəlinir.
 
#### Formaları

Kəskinin formaları əsas iki qrupa bölünürlər:

*Kəsmə istiqaməti. Burada əsas tilin tutqaca nisbətən vəziyyəti kəsmə istiqamətini müəyyən edir. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, istiqamət pəstah baxımından verilir. Sağ, sol və neytral kəskilər mövcuddurlar.
*Xarici və daxili kəskilər. Emal vəziyyəniə görə xarici və daxili olaraq kəskilər iki qrupa bölünürlər. Daxili kəskilər nisbətən kiçik başlığa və uzun tutqaca malik olur. Çünki, alət pəstahın daxilinə girməlidir. Tətbiq olunan torna əməliyyatından asılı olaraq xarici kəskilərinmüxtəlif növləri mövcuddur. Məsələn, yivlərin , boğazların, pillələrin açılması  üçün tətbiq olunan kəskilər.
Torna

**Torna** metalların və süni materialların kəsmə ilə hazırlanmasında tətbiq olunan texnoloji əməliyyat növüdür. Torna əməliyyatı kəskilərin tətbiqi ilə torna dəzgahlarında aparılır. Başqa əməliyyatlardan fərqli olaraq burada əsas hərkəti pəstah, köməkçi hərkəti isə alət yerinə yetirir. Pəstah fırlanır, kəski isə supportun köməyi pəstah boyunca hərəkət etdirilərək veriş hərəkətini alır. Bu zaman kəskiyə verilən eninə veriş kəsmə dərinliyini yaradır, bunun nəticəsində də emal zamanı yonqar əmələ gəlir. Xüsusi hallarda alət də baş hərkətin alınmasında iştirak edir.

Klassik torna əməliyyatında fırlanan səthlər emal olunmuşlar. Hal-hazırda müasir CNC idraəetmə sistemi ilə təchiz olunmuş dəzgahlar daha mürəkkəb səthlərin emalına imkan yaradırlar.

Verişin istiqamətindən asılı olaraq uzununa və eninə torna əməliyyatları mövcuddur. Alətin pəstaha nisbətən vəziyyəti isə xaric və daxili yonma ilə səciyyələnir. Emal olunan səthlərin formasına görə dairəvi, müstəvi, vint, sonsuzvint, eksnetrik, profil torna əməliyyatlarından istifadə edilir.
Burğulama

thumb|100px|right|Soldan sağa: 8 mm- Ağac, metal və beton, həmçinin mərkəzləyci burğular
thumb|right|100px|Polad burğusu: Təpə bucağı 118°, Tilin mailliyi 27°
**Burğulama** — metalların və süni materialların deşilməsində tətbiq olunan texnoloji əməliyyat növüdür. Bu əməliyyatı yerinə yetirmək üçün tətbiq olunan alətə burğu deyilir. Burğu çevrəvi deşiklərin tam materialda açılması üçün tətbiq olunur. 
 
Burğulama prosesində kəsmə iki hərəkətin cəmi nəticəsində yaranır:
*fırlanma - burğu və hissə, hər ikisi fırlanır,
*uzununa hərəkət - oxboyu veriş.

Burğulama həm də artıq açılmış deşiklərin böyüdülməsi üçün də tətbiq olunur.

Konstruksiyasına görə aşağıdakı növləri vardır:
*spiralvari,
*lələkli,
*dərinlik burğuları,
*mərkəzləyici,
*burğulama başlıqları,
*üzükformalı.

Ən geniş yayılmış növü spiralvari burğudur. O müxtəlif həndəsi formalı deşiklərin hazırlanması üçün tətbiq olunur. Adətən tezkəsən alət poladından və ya da bərk xəlitədən hazırlanır. Burğuların ölçüləri normativləşdirilib. Onlar tətbiq sahələrindən asılı olaraq müxtəlif dəqiqliyə malik olurlar.

Spiralvari burğuların tilləri konus formasında olur. Təpə bucağı tezkəsən alət poladından olduqda 118°, bərk xəlitədən isə 135°-dir. Bu həndəsə metalların deşilməsi üçün nəzərdə tutulsa da onlarla başqa materialları da deşmək olur. Tillərin mailliyi isə təxminən 30° həddində hazırlanır. Bu emal zamanı yonqarın asan kəsilməsini və nəql edilməsini asanlaşdırır.
Çullu (İmamqulubəyli, Ağdam)

**Çullu** — Azərbaycan Respublikasının Ağdam rayonunun İmamqulubəyli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 

Bu kənd "Bələdiyyə əraziləri və torpaqları haqqında" Qanunla Ağdam rayonunun Quzanlı bələdiyyəsinin ərazisinə aid edilib.

## Tarixi
"Azərbaycan Respublikasının Ağdam rayonunun inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişikliklər edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının 22 may 2007-ci il tarixli, 346-IIIQ nömrəli Qanunu ilə Ağdam rayonunun Çullu kəndi Quzanlı kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, İmamqulubəyli kəndi mərkəz olmaqla, İmamqulubəyli kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Metafizika

**Metafizika** (qd-yun *μετά (metá)-sonra, φυσικά (physiká)-təbiət, fizika*) — təbiətin və dünyanın strukturu haqqında fəlsəfənin bölməsi. Dialektikanın əksidir.

Metafizika termini mənası "təbiətdən sonra", "təbiətdən sonra gələn" mənasını verir və öz başlanğıcını Aristotelin əsərlərindən götürür. Aristotelin əsərlərinin külliyatında onun fəlsəfi fikirləri təbiət elmlərinə aid hissədən sonra gəldiyi üçün şərti olaraq "metafizika-təbiətdən sonra gələn" kimi işarələnmişdir. Zaman keçdikcə yunan dilində ki *meta- ("sonra")* prefiksi *"üstündə; yüksəkdə; hüduddan kənar"* mənalarını verməyə başlamışdır.

Materiya və forma probleminə Aristotel "Metafizika" əsərini həsr etmişdir. Fəlsəfəni (yaxud "birinci fəlsəfəni") Aristotel Metafizika adlandırmışdır. Aristotelin tərifinə görə, birinci fəlsəfə əvvələn, Ali haqqında təlimdir, daha dəqiq desək, ən ümumi səbəblər və yaxud başlanğıclar (xüsusi səbəbləri və başlanğıcları öyrənən xüsusi elmlərdən fərqli olaraq) haqqında təlimdir; ikincisi, bu fəaliyyəti yox, varlığı öyrənən nəzəri elmdir. Aristotelə görə, "birinci fəlsəfə" ümumilikdə varlığı, "ikinci fəlsəfələr" (məsələn, fizika və riyaziyyat) isə varlığın ayrı–ayrı tərəflərini öyrənir.

Metafizika bir şeyin var olması nə deməkdir və varlığın hansı növləri vardır kimi sualları araşdırır. Metafizika ümumi və abstrakt şəkildə aşağıdakı sualları cavablandırmağa çalışır:
# Nə mövcuddur?
# O necədir?

Metafizikanın tədqiqat sahələri mövcudluq, obyektlər və onların xüsusiyyətləri, fəza və zaman, səbəb və nəticə, eləcə də mümkünlülük anlayışlarını özündə ehtiva edir.

## Həmçinin bax
* Metafizika jurnalı
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Quliyev, V., TRANSFİZİKA YOXSA, FİZİKADAN SONRA., Metafizika Jurnalı, 2018, Vol. 1, № 3, Serial № 3, s.75–86 (http://dx.doi.org/10.33864/MTFZK.2019.17)
Riçard Stolman

**Riçard Mettyu Stallman** (, ) — amerikalı azad proqram təminatı fəalı, haker və proqramçı.

## Həyatı
Riçard Mettyu Stollman (Richard Matthew Stallman) 16 mart 1953-cü ildə Amerika Birləşmiş Ştatları, Nyu-York şəhərində anadan olmuşdur.

## Fəaliyyəti
Amerikalı proqramçı, azad proqram təminatı hərəkatının banisi, haker, müəllif hüququnun əksi olan "Copyleft" nəzəriyyəsinin banisi Riçard Mettyu Stollman 1985-ci ilin oktyabr ayında Azad proqram təminatı fondunun (Free Software Foundation) əsasını qoymuşdur.


Fayl:Richard Stallman 00.jpg|650px|thumb|2003-cü ildə Riçard Stallman Netaji Subhash Mühəndislik Kollecində NIXAL (GLUG) açılış mərasimində, Calcutta, Hindistan
Fayl:NicoBZH - Richard Stallman (by-sa) (10).jpg|650px|thumb|Riçard Stallman, Saint-Étienne'nin (2008)  dizaynında "Azad proqram və azadlığınız" mövzusunda çıxış etdi

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
## Xarici keçidlər
Frezləmə

thumb|Frezləmə prosesi
thumb|Barmaq frez alətləri
**Frezləmə** — metalların və süni materialların mexaniki emal olunmasında tətbiq olunan texnoloji əməliyyat növüdür. Bu əməliyyatı yerinə yetirmək üçün tətbiq olunan alətə frez deyilir. Frez aləti ixtira olunduğu zaman, yəni sənaye inqilabı ərəfəsində Fransada saray əyanlarının paltarlarının boynunda gəzdirdikləri yaxalığa oxşadığından ona bu adı vermişlər. Yəni frez fransızca *fraise* sözündən olub, mənası yaxalıq deməkdir.

Torna əməliyyatından fərqli olaraq frezləmədə pəstah sərt bərkidilir. Əsas hərəkəti isə alət görür. Alət verilən həndəsəni yaratmaq üçün dəzgahın koordinat sistemində veriş alaraq eyni zamanda bir neçə ox üzrə hərəkət edir. Veriş hərəkətini dəzgahın konstruksiyasından asılı olaraq pəstah da yerinə yetirə bilər.

Frezləməni aşağıdakı əlamətlərinə görə bölürlər:

1. Dəzgahın şpindelinin vəziyyətinə görə, şaquli və üfüqi olurlar. İstehsalda ən çox universallaşdırlmış dəzgahlardan istifadə edilir. 

2. Alətin növündən asılı olaraq, barmaq, yan, periferiya üzrə, fasonlu və b. Barmaq frezlər pazların, kanovların, yuvaların açılmasında tətbiq olunurlar. Yan frezlər böyük müstəvi səthlərin emalında tətbiq olunur. Fasonlu frezlər profilləri emal etmək üçündür.

3. Alətin fırlanma hərkətinə görə veriş istiqamətində və əksinə olurlar. Veriş istiqamətində yonqarəmələgəlmə prosesi asan getdiyindən təmiz səth alınır. Verişin əksinə emalda isə səth təmiz olmasa da məhsuldarlığı artırmaq olur. Praktikada bu üsulların hər ikis səthə qoyulan tələbdən asılı olaraq həyata keçirilir.

Prosesin aparılması frez dəgahlarında yerinə yetirilir. Bu dəzgahların aşağıdakı növləri vardır:
* Universal frez dəzgahları
* Portal frez dəzgahları
* Konsol frez dəzgahları
* Köçürmə frez dəzgahları
* Emal mərkəzləri 

Müasir frez dəzgahlarının hamısı CNC tipli idarəetmə sistemləri ilə təchiz olunmuşlar. Bu sistemlər emal prosesini bir başa kompyüterdən idarə etməyə imkan verir. Frez dəzgahlarında alətləri bərkitmək üçün Morze birləşməsindən istifadə edilir. Bu sistem bir çox şpindel növlərinə inteqrasiya olunmuşdur. Texnikanın inkişafı nəticəsində frezləmə dəzgahlarında XX əsrin sonundan etibarən yüksək sürətli emal aparmaq mümkündür.

#### Mənbə
*Andreas Hirsch: *Werkzeugmaschinen Grundlagen*, Vieweg, Braunschweig, Wiesbaden 2000, ISBN 3-528-04950-2
*Hans Kurt Tönshoff: *Werkzeugmaschinen*. Grundlagen, Springer-Lehrbuch 1995.
Olta Boka

**Olta Boka** (2 noyabr 1991) — Alban musiqiçisi. Serbiyanın paytaxtı Belqradda keçirilən 2008 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Albaniyanı təmsil edib.
Keş

**Keş yaddaş** () — prosessorla əsas yaddaş arasında yerləşən kiçik tutuma və yüksək işləmə sürətinə malik yaddaşdır. ən güclü prossessor İ7 dir. Əsasən onu təmizləyərək yaddaşı artırırlar. Bu zaman heç bir şey silinmir əksinə yenilənir

Əməli yaddaşa müraciəti sürətləndirmək, kompüterin məhsuldarlığını artırmaq üçün onlarda xüsusi hazırlanmış yaddaşdan - keş yaddaşdan istifadə edilir. Bütün əsas yaddaşın sürətlə işləyən keş-yaddaş kimi hazırlanması texnoloji cəhətdən çox baha başa gələrdi. Odur ki, iqtisadi cəhətdən kiçik tutuma malik yaddaş sahəsinin sürətinin artırılması əlverişlidir.

Kompüterin yaddaşına müraciət edən zaman verilənlər keş-yaddaşdan axtarılır. Buna əsas səbəb odur ki, keş-yaddaşa verilənləri axtarmaq üçün edilən müraciət vaxtı əməli yaddaşa edilən müraciət vaxtından bir neçə dəfə azdır. Keş-yaddaşın tutumu artdıqca kompüterin işləmə sürəti də artmış olur.

## Keş-yaddaşın məlumat tutumu
Keş-yaddaşın məlumat tutumu 128-1024 Kbayt həcmində, ona müraciət vaxtı isə 50-60 nanosaniyə olur.

## Keş-yaddaşın səviyyələri
Keş-yaddaşın 3 səviyyəsi var.

**Birinci səviyyəli keş-yaddaş** (Level 1 (L1)) — Prosessorun kristalında yerləşən keş-yaddaş. Bundan fərqli olaraq, ikinci keş-yaddaş, adətən, prosessor modulunda, yaxud sistem lövhəsində yerləşir.

**İkinci səviyyəli keş-yaddaş** (Level 2 (L2)) — Pentium Pro istisna olmaqla, bütün Intel-uyumlu prosessorların bazasında olan fərdi kompüterlər üçün: prosessorun xaricində birinci keş və operativ yaddaş arasında yerləşən əlavə keş-yaddaş. Konstruksiya baxımından o, sistem lövhəsində, prosessorun yanında xüsusi lövhədə, yaxud prosessor modulunun özündə yerləşə bilər. Yerləşmə yerindən asılı olaraq bu keş-yaddaşın işləməsi üçün istifadə olunan takt tezliyi (və uyğun olaraq onun məhsuldarlığı) əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Sistem lövhəsində yerləşmə halında ikinci səviyyəli keş-yaddaş mərkəzi prosessorun xarici takt tezliyində, sonuncu variantda isə daha yüksək olan daxili takt tezliyində işləyir. İkinci səviyyəli keş-yaddaş sistemin məhsuldarlığını önəmli dərəcədə artırmağa imkan verir.

**Üçüncü səviyyəli keş-yaddaş** (Level 3 (L3)) — Sistem lövhəsində ikinci keş-yaddaş və operativ yaddaş arasında yerləşən əlavə keş-yaddaş. İstehsalçılar birinci (L1) və ikinci (L2) keş-yaddaşı prosessorun özünə yerləşdirdikdən sonra keş-yaddaşın bu tipi meydana çıxıb.

## Həmçinin bax
* Keşləmə
* RAM
* kompüter Əməliyyat Sistemləri
* İnternet
* kompüter proqramları

## Mənbə
* R.Q. ƏLƏKBƏROV, HESABLAMA MAŞINLARI VƏ KOMPÜTERLƏR HAQQINDA ÜMUMİ  MƏLUMAT, AMEA İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu 
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://www.erider.aznet.org
Ani Lorak

**Ani Lorak** (; əsl adı: Karolina Miroslavovna Kuek – ; 27 sentyabr 1978, Kitsman, Çernovitsk, Ukrayna SSR, SSRİ) – Ukrayna estrada müğənnisi, Ukraynanın xalq artisti (2008).

## Həyatı
Ani Lorak 27 sentyabr 1978-ci ildə Ukraynanın Çernovitsk vilayətinin Kitsman şəhərində anadan olmuşdur. O, 10 albom, 2 sinql, 1 bioqrafik videofilm və 24 videoklipin sahibidir.

Ən böyük uğuru 2008-ci ildə Ukraynanı Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində "Shady Lady" mahnısı ilə təmsil edərək qazandığı 2-ci yerdir.Ani Lorak 2009 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsinin aparıcısı olmuşdur. Türk iş adamı ilə evli olub boşanmışdır və bu evlilikdən bir qızı var.

## Ümumi
Ani Lorakın şəkli "Cosmopolitan", "FHM", "Viva" kimi jurnalların üz qabığını bəzəmişdir. Ani Lorak həmçinin "Schwarzkopf & Henkel" kosmetik firmanın siması sayılır. Müğənni xeyirxah işlərlə də məşğul olmağı unutmur. Məhz Ani Lorak BMT-nin HİV/AİDS problemləri üzrə Ukraynadakı xoşməramlı səfiridir. Kiyevdə ona məxsus "Angel" ("Mələk") restoranı da fəaliyyət göstərir. Onun repertuarı ukrayna, rus və ingilis dillərində olan 100-ə yaxın mahnıdan ibarətdir. Müğənninin götürdüyü təxəllüsü tərsinə oxuduqda onun əsl adını öyrənmək olar.

Əslində müğənni 2005-ci ildə Kiyevdə keçirilən müsabiqədə öz ölkəsini təmsil edə bilərdi. Seçim turlarında əsas favorit sayılsa da o vaxt Ukraynada baş verən "Narıncı inqilab" müğənninin planlarını pozdu. Belə ki, inqilabdan sonra hakimiyyətə gələn baş nazir Vitali Tomenkonun təşəbbüsü ilə inqilabı fəal dəstəkləyən rok-qrup kimi tanınan "Qrincolı" qrupu seçim mərhələlərində iştirak etmədən dərhal milli final mərhələsinə qatıldı və burada gözlənilmədən sms səsvermədə favorit Ani Lorakı arxada qoyaraq, Ukraynanı müsabiqədə təmsil etmək hüququ əldə etdilər. Buna baxmayaraq, onlar müsabiqədə uğursuzluğa düçar oldular. 25 may 2008-ci ildə Ukraynanın baş naziri Yuliya Timoşenko Ani Lorakı Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindəki 2-ci yer qələbəsi münasibətilə təbrik etdi:  *"Səni ürəkdən Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindəki qələbə münasibətilə təbrik edirəm. Bəli, məhz qələbə. Mən bilirəm ki, sən birinci idin, sadəcə Avropa barışa bilməzdi ki, Ukrayna 4 il ərzində müsabiqəni 2 dəfə keçirsin."* 2-ci yeri qazanmış Ani Loraka və mahnının müəllifi Filipp Kirkorova Ukrayna prezidenti Viktor Yuşşenko tərəfindən "xalq artisti" adı verilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt 
* Ani Lorak Bio
Hədiyyə

**Hədiyyə** — mal-mülkü kiməsə bağışlamaq. Hədiyyə adətən doğum günlərində, bayramlarda və yeni ildə verilir. Hədiyyə vermənin səbələri müxtəlif ola bilər. Bunlardan ən geniş yayılanı aşağıdakılardır:
* Adət və bayramlar (Doğum günləri, Bayramlar, Toy və s. hədiyyələr)
* Minnətdarlığın və ehtiramın ifadəsi
* Dostluq və ya sevgi etirafı
* Təsəlli xarakterli.

## İstinadlar
Pardaqlama

thumb|right|150px|Müstəvi pardaqlama dəzgahı
thumb|right|150px|Pardaq dairəsinin düzləndirilməsi

**Pardaqlama** metalların və süni materialların mexaniki emal olunmasında tətbiq olunan texnoloji əməliyyat növüdür. Bu əməliyyatı yerinə yetirmək üçün pardaqlama materiallarından istifadə olunur. Buraya dairə formasında olan pardaq dairələrini, pastaları və qranulat şəklində olan abraziv materialları misal çəkmək olar. Proses zamanı alətdə olan hər bir kiçik dənəcik materialla kontakta girərək kiçicik yonqarlar çıxarırlar. Pardaqlama pardaq dəzgahlarında yerinə yetilrir.

Pardaqlanan səthlər başqalarına görə daha dəqiq olur. Bu üsulla bərk materialları belə asanlıqla emal etmək olur. Səthlərin təmizliyi və dalğavarililiyi Rz= 1-3μm həddində yerləşir. Müasir incə pardaqlama üsulları ilə cilamaya bərabər ən təmiz səthlərin alınması mümkün olmuşdur. Pardaqlamanın cilalamadan həm də üstün cəhəti ondan ibarətdir ki, burada daha çox material qatı çıxarmaq mümkündür.     

Tətbiq sahələri:

*Əşyalara forma vermək (bəzək məmulları),
*Alətlərin itilənməsi,(kəski, bıçaq, xəncər, balta, kərənti, frez və s.)
*Material hissələrin bir-birindən ayrılması,
*Tablandırlmış səthlərin dəqiq emalı (kipləşdirici səthlər, yastıqaltı səthlər, ölçü alətləri və s.),   
*Profillərin hazırlanması,
*Mikroskopik tədqiqatlar üçün şliflərin hazırlanması.

#### Pardaqlama dəzgahları

Sənayedə tətbiq olunan aşağıdakı pardaqlama dəzgahları mövcuddur:

*Eninə verişlə işləyən pardaqlama dəzgahı ,
*Lentli pardaqlama dəzgahı,
*Müstəvi pardaqlama dəzgahı,
*Dairəvi pardaqlama dəzgahı,
*Yiv pardaqlama dəzgahı,
*Dişli çarx pardaqlama dəzgahı,
*Profil pardaqlama dəzgahı,
*Kəsici pardaqlama dəzgahı,
*Koordinat pardaqlama dəzgahı,
*Alət itiləmə dəzgahı.

Pardaq dəzgahlarının əksəriyyəti avtomatlaşdırılmış tsikl əsasında işləyirlər. Burada emal olunan səthin keyfiyyətinə nəzarət sistemləri geniş yayılmışdır.

#### Pardaq dairələri və onların düzləndirilməsi
Pardaq dairəsi kiçik dənəciklərin bir-biri ilə birləşdirilməsi nəticəsində əldə olunan kütlədən fırlanma səthi formasında hazırlanmış alətdir. Bu alətlə böyük dövrlər sayında (300 m/s-ə yə qədər!) metal, ağac, şüşə və başqa materiallar yonqarçıxramaqla emal olunurlar. Pardaq dairələri təbii və ya sintetik birləşdirici materialların (gil, şpat) və pardaq dənəciklərinin (korund, kvars, almaz, bornitrid və s.) qarışığından hazırlanır.   

Yeyilmiş pardaq dairələri düzləndirmə ilə işçi vəziyyətə gətirilirlər. Düzləndirmə dedikdə pardaq dairəsini formaya salma və itiləmə nəzərdə tutulur. Pardaq-pəstah materiallarından asılı olaraq müxtəlif düzləndirmə növləri və parametrləri mövcuddur. Prosesin əvvəlində pardaq dairəsi yonulur, ona  düzgün həndəsi forma verilir. Sonra dairədə olan dənəciklərin arası xüsusi daşlarla təmizlənir. Düzləndrmə kimi almaz ucluqlardan və ya bornitrid dairələrdən istifadə edilir.
Neverland

**Neverland** Valley Ranch Santa-Barbara Qraflığında, Kaliforniyanın inkişaf etmiş mülkiyyətdir, Amerikan pop musiqiçisi Maykl Ceksona aiddir. 1988-ci ildə açılmışdır. Neverlanddə yeri gəlmişkən, zoopark və istirahət parkı, İcmal çarxıi, karusel, bənd, hörümçək, dəniz əjdahası, dalğa nəhəngi, super eniş (slayd), əjdaha furqonu uşağı örtmə üçün rolik qurğusu və bamper avtomobilləri var. Bu Neverlandın, Piter Qazanın hekayəsində fantastik ada adını dayışır, harada ki uşaqlar heç vaxt böyümür.


Fayl:Aerial-NeverlandZoo.jpg
Fayl:Aerial-NeverlandTrainStation.jpg
Fayl:NeverlandRides.jpg


## Maliyyə vəziyyəti
Neverland -a qarşı girov prosedurları haqqında hesabatlar 2007-ci ildə dərc edilmişdir. Ceksonun sözçüsü kreditin sadəcə yenidən maliyyələşdirildiyini və Cekson rançonun 87,5%-ni qanuni olaraq saxlayaraq, əsas pay sahibi olaraq qaldığını söyləmişdi.

## İstinadlar
Zenkerləmə

thumb|200px|right|Zenker aləti
**Zenker** ( - endirən) deşiklərin təmiz emalında tətbiq olunan texnoloji əməliyyatdır. Bu əməliyyat üçün istifadə olunan alətə zenker deyilir. Zenkerlə deşiyin qırağı yonularaq ona konuş forması verilir.

Zenkerlərin aşağıdakı növləri vardır:
:*Konus zenkerlər, bunların təpəsində konus formasıda 60° altında yerləşmiş kəsici tili olur. Zenkerin baş hissəsi həmişə gövdəsindən böyük olur. Dişlərinin sayı həmişə 3 və ya 5 olur.
:*Yastı zenkerlər, düz tilə malik olub, deşiyin ətrafında düzbucaqlı endirmələrin ayardılması üçün tətbiq olunurlar. Tilin mailliyi 180°-dir. Dişlərinin sayı 2, 3 və ya 4 ola bilər.
:*Spiral zenker, spiral burğu şəkilli olub 3 və ya 4 tili olur. Bu alətlə açılmış deşik genişləndirilir.

Zenker alətləri adətən tezkəsən alət poladından, ya da bərk xəlitədən hazırlanır.
Volter

**Volter** (; ) — XVIII əsr Fransa maarifçilərinin görkəmli nümayəndəsi, şair, publisist, tarixçi, insan hüquqları müdafiəçisi. Əsl adı Fransua-Mari Aruedir.

## Həyatı
Volter üçüncü silkə məxsus olan ailədə anadan olmuşdur. O, feodal qaydalarına və katolik kilsəsinə qarşı çıxışları ilə şöhrət qazanmışdı. Volter yaradıcılığının əsas məqsədi maarifi yaymaq, xalqın beynindən dini xürafatları çıxarmaq vəzifəsini həyata keçirməkdən ibarət idi.

Volter mövcud köhnəlmiş qaydaların dəyişdirilməsini inqilabda deyil, "maariflənmiş monarxdan" gözləyirdi. Sadə xalqa o, bir qədər ehtiyatla yanaşırdı. O, bütün adamların qanun qarşısında bərabər olmasını, hər cür imtiyazların ləğv edilməsini tələb edirdi. Son nəticədə Volter istəyirdi ki, kralın hakimiyyətini məhdudlaşdıran konstitusiya meydana gəlsin.
Eyni zamanda Volter şair və yazıçı olmaqla yanaşı insanlarla mükəmməl münasibət qurmağı bacaran bir ictimai xadim olmuşdur. Mari Aruyenin həyatı haqqında yazılan gündəliklərdən birində onun öz yazılarını yataqda kağızı sevgilisinin kürəyinə söykəməklə yazdığını xatırlamışlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cilalama

**Cilalama**- materiallarda kiçik abrazivlərlə aparılan mexaniki emal növü. İncə emal üsullarına aid olub metalların və qeyri-metallar ın emalında tətbiq olunur. Materialın üst səthi mexaniki, kimyəvi və elektrolit üsulları ilə ovularaq səthdə minimum kələkötürlük və parıltılıq yaradılır.

Aşağıdakı cilalama üsulları mövcuddur:

* Əl ilə cilalama (fərdi istehasalatda tətbiq olunur)
* Maşınla cilalama (seriyalı və kütləvi istehsalda)
* Hidroabraziv cilalama (iriseriyalı və kütləvi istehsal)
* Ultrasəs cilalama (bərk xəlitələrin emalı)
* Elektrolit cilalama (kütləvi istehsal)
* Kimyəvi-mexaniki cilalama (bərk xəlitələrin emalı)

Cilalama prosesini aparmaq üçün əsas və köməkçi materiallardan istifadə edilir. Əsas material kimi ölçüləri 0,05–50 mkm həddində olan abraziv materiallar (almaz, korund, karbidlər) tətbiq olunur. Köməkçi materiallar kimi isə əsasən emal növündən asılı olaraq yağlayıcı maddələrdən (yağ, kerosin, su, stearin, çarezin, duz məhlullarından ibarət pastalar) istifadə olunur.

## Həmçinin bax
* Ovuc daşlayıcı

## Mənbə
Əliyev, R. Maşınqayırma leksikonu. Bakı, Apostroff, I hissə, 2012.
Ədalətli istifadə

**Ədalətli istifadə** (). Amerika Birləşmiş Ştatları Müəllif hüquqları Qanununda olan və müəlliflik hüquqları  ilə qorunan əsərlərin  elm və incəsənətin inkişafı naminə müəllifdən icazə istənmədən məhdud şəkildə istifadə edilməsinə imkan verən bir doktrinadır.  Azərbaycan Respublikasının qanunlarında ədalətli istifadə nəzərdə tutulmayıb.

"Müəlliflik hüququ və əlaqəli hüquqlar haqqında" Qanunun "Əsərlərdən informasiya, elmi, tədris və digər məqsədlər üçün istifadə" haqqında 19-cu maddəsində müəllifin və ya müəlliflik hüquqlarının digər sahibinin razılığı olmadan və müəllif qonorarı verilmədən, lakin istifadə olunan əsərin müəllifinin adını və götürülmə mənbəyini mütləq göstərməklə aşağıdakı hallara yol verilir:
# elmi, tədqiqat, polemika, tənqidi və informasiya məqsədilə qanuni dərc edilmiş əsərdən, həmçinin qəzet və jurnallardan, sitatın məqsədinə müvafiq həcmdə çap icmalı formasında qısa parçaların orijinalda və ya tərcümədə sitat kimi verilməsinə;
# qanuni dərc edilmiş əsərlərdən qısa parçaları müəyyən məqsəd üçün lazım olan həcmdə tədris xarakterli nəşrlərdə, radio və televerilişlərdə, səs və vidioyazılmalarda istifadə etməyə;
# müəllif və ya müəlliflik hüquqlarının digər sahibinin qadağan etdiyi hallar istisna olmaqla, qanuni əsasda dərc edilmiş cari iqtisadi, siyasi, sosial və dini məsələlər üzrə məqalələrin, yaxud efirlə verilmiş eyni xarakterli əsərlərin qəzetlərdə, jurnallarda digər dövri nəşrlərdə çap edilməsinə və ya kütləvi bildirişinə;
# fotoqrafiya, kinematoqrafiya, efir və ya kabel televiziyası vasitələri ilə cari hadisələr haqqında icmalda hadisələrin gedişində görülənlərin və eşidilənlərin informasiya məqsədi üçün lazım olan həcmdə surətinin çıxarılmasına və ya kütləvi bildirişinə; bununla birlikdə, müəllifin belə əsərləri toplularda dərc etdirmək hüququ saxlanılır;
# açıq siyasi nitqlərin, mülahizələrin, müraciətlərin, təbliğat xarakterli fikirlərin və məhkəmənin gedişində söylənən nitqlər də daxil olmaqla digər oxşar əsərlərin qəzetlərdə, jurnallarda və digər dövri nəşrlərdə çap edilməsinə və ya kütləvi bildirişinə; bununla birlikdə, müəllifin belə əsərləri toplularda dərc etdirmək hüququ saxlanır;
# qanuni dərc edilmiş əsərlərin gəlir götürmədən qabarıq-nöqtəli şriftlə və ya digər xüsusi üsullarla korlar üçün surətinin çıxarılmasına (xüsusi olaraq belə üsullarla dərc etmək məqsədilə yaradılmış əsərlərdən başqa).

## Həmçinin bax
*Müəllif hüquqları 
*Müəllif hüquqlarının pozulması
Rayberləmə

**Rayberləmə** dedikdə deşiklərin rayber aləti ilə sürtünmə effekti ilə mexaniki emalı nəzərdə tutulur. Bu tenologiya ilə deşiyin həm forma dəqilqiyi artır, həm də səthinin kələkötürlüyü yaxşılaşır.   

Rayberləmə deşikdə düzgün forma, yüksək ölçü dəqiqliyi və kələkötürlük almaq üçün rayber aləti (Rayber) tətbiq edilən tamamlama (təmiz emal) mexaniki emal üsuludur. Rayberləmədə qalınlığı maksiumum 0,5 mm olan pay çıxarılmaqla, deşikləri 2-3 dəqiqlik və 7-8-ci təmizlik siniflərində hazırlamaq olur. Xüsusi hallarda kəscilik qabiliyyəti yüksəldilmiş alətərin tətbiqi ilə bu parametrləri daha da yaxşılaşdırmaq olur. Proses yalnız soyuducu-yağlayıcı mayenin tətbiqi ilə aparılır.  Təmiz rayberləmədə kəsmə dərinliyi 0,5-0,25 mm-i keçmir. Rayberləmədə kəsmə parametrləri şəkil 1-də verilmişdir. 

Kəsmə rejimləri rayber alətinin növündən asılı olaraq müxtəlif olur. Bir tilli alətlərdə nisbətən aşağı veriş verməklə böyük kəsmə sürətlərində (poladın emalında: v=25-90 m/dəq) emal aparmaq mümkündür. Çoxtilli rayberlər isə yalnız aşağı kəsmə sürətlərinə (poladın emalında: 8-12 m/dəq) imkan yaradırlar. Bunun səbəbi yüksək kəsmə sürətlərində aparıcı faskaların qızamsı və nəticədə alətin yeyilməsi sayəsində səthlərin keyfiyyətinin aşağı düşməsi ilə bağlıdır. Bir tilli alətlərdə isə alətin kəsən hissəsini optimal hazırlamaq mümkün olur ki, bu da əlverişli kəsmə şəraitinə imkan yaradır. Verişin qiyməti tillərin sayından asılı olaraq alınır. Bir tilli alətlərdə verilən veriş yalnız bir til tərəfindən yerinə yetirildiyi halda, çoxtilli rayberlərdə bu tillər arasında bölünür. Bir tilli rayberlərdə polad üçün veriş sürəti 0,1-0,35 mm/dövr arasında,  çoxtillilərdə isə 0,2-1 mm/dövr arasında yerləşir. Verişin seçilməsinə rayberin plan bucağı bir başa təsir edir.
Məclisi-fəramuşan

**Məclisi-fəramuşan** ("Unudulmuşlar məclisi") və ya **Məclisi-xamuşan** ("Dinməz, sakit adamlar məclisi") — Azərbaycan ədəbi məclislərindən biri. 1872-ci ildə Mir Möhsün Nəvvabın evində təşkil edilmiş, 1910-cu ilədək fəaliyyət göstərmişdir. Məclisin üzvləri M. M. Nəvvab, H. Qaradaği, F. Kəminə, A. Asi, M. Ə. Baki, B. Səbur, B. Fədai, M. Katib və b. şairlər idilər. Qarabağ xanəndələri də bu məclisdə yaxından iştirak edirdilər. 2022-ci ildə məclis bərpa edilmişdir.

## Məclisin fəal iştirakçıları
# Xurşidbanu Natəvan
# Mir Möhsün Nəvvab (1833–1919)
# Məşədi Abdulla bəy Abış
# Həsənəliağa xan Qaradağski (1847–1929)
# Abdulla bəy Asi (1841–1874-Qasım bəy Zakirin qız nəvəsi)
# Sədi Sani Qarabaği (Həsənəli xan Qaradaği) (1854–1879)
# Fatma xanım Kəminə (1841–1898)

### Məclisin digər iştirakçıları
# İbrahim bəy Azər (1836–1885-Asinin böyük qardaşıdır),
# Mirzə Hüseyn bəy Salar (1876-cı ildə vəfat etmişdir),
# Mirzə Əbülhəsən Şəhid (1816–1884),
# Mirzə Məhəmməd Katib (1833–1888),
# Mirzə İsmayıl Məhzun (1821–1894),
# Məşədi Əyyub Baki (1866–1909)

## İstinadlar
Helsinki

**Helsinki** () — Finlandiyanın paytaxtı.

## Görməli yerlər
Burada daha çox Kafedralı qala, Dövlət şurası və Universiteti, Bazar meydanı, Kauppahalli bazarı, Prezident sarayı diqqət cəlb edir.

Dənizin sahilində Sibeliusa parkı yerləşir. Yaxınlıqda şəhərin gözəl mənzərəsi açılan Olimpik stadion vardır. Helsinkidə 60-dan çox kilsə vardır. Turistlər arasında daha çox məşhur və sakinlərin sevimli istirahət yeri Suomenlinna adalar qrupudur. Burada 4 muzey, ən qədimi Finlandiya yelkənli gəmisi "Alma"ya, qala divarlarına, sərgilərə, kafe və restoranlara baxmaq olar.

## İstinadlar
Zaqreb

**Zaqreb** () — Xorvatiyanın paytaxtı və ən böyük şəhəri.

## İqtisadiyyatı
Zaqrebdə iqtisadiyyatın əsas sənaye sahələri elektrik maşınlarının və aparatlarının istehsalı, kimya sənayesi, əczaçılıq, toxuculuq və qida sənayeləridir. Zaqreb şəhəri beynəlxalq ticarət mərkəzlərindən biri olmaqla yanaşı, həmçinin Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələri arasındakı nəqliyyat yolunun kəsişməsində yerləşir. Zaqreb şəhəri adambaşına düşən Ümumi Daxili Məhsulun miqdarına görə ölkədə birinci yeri tutur. 2005-ci ildə Xorvatiyada adambaşına düşən ÜDM miqdarı 10431 dollar idisə, Zaqrebdə bu göstərici 19132 dollar olub. 2006-cı ilin göstəricilərinə görə şəhərdə işsizlik səviyyəsi 8,6% olub. Xorvatiyadakı şirkətlərin 34%-nin mərkəzi qərargahı Zaqrebdə yerləşir, ölkədəki işçi qüvvəsinin 38,4%-i Zaqrebdə işləyir. Ölkədəki ixracatın 35%-i, idxalın isə 60%-i Zaqrebin payına düşür.

## Qardaş şəhərlər
*  Mayns, Almaniya
*  Sankt-Peterburq, Rusiya Federasiyası
*  Tromso, Norveç
*  Kioto, Yaponiya
*  Krakov, Polşa
*  Lissabon, Portuqaliya
*  Pitsburq, Amerika Birləşmiş Ştatları
*  Şanxay, Çin Xalq Respublikası
*  Budapeşt, Macarıstan
*  Vyana, Avstriya
*  Seul, Koreya Respublikası
*  Sarayevo, Bosniya və Herseqovina
*  Lyublyana, Sloveniya
*  Podqoritsa, Monteneqro

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı

## Həmçinin bax
* 1990 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi
Düz Qırıqlı

**Düz Qırıqlı** — Azərbaycan Respublikasının Tovuz rayonunun Düz Qırıqlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Oykonim *düz* və *qırıqlı* (oğuz tayfalarından biri olan *qırıqların* adını əks etdirən etnotoponim) komponentlərindən düzəlib. Kənd düzənlikdə salındığına görə və Dönük Qırıqlı kəndindən fərqləndirmək məqsədilə belə adlandırılmışdır.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Düz Qırıqlı kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri qeydə alınmışdır:

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Gəncə-Qazax düzənliyində, Kür çayının cənub–şərqində, İpək yolunun üzərində ("Qırıq ocaq" adlandırılan yerdə) yerləşir.

## Əhalisi

### Tanınmış şəxsləri
* Qənirə Paşayeva — jurnalist, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin üzvü. 
* Qəzənfər Paşayev — Filologiya elmləri doktoru və professor, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar elm xadimi, ədəbiyyatşünas, folklorşünas, publisist, dilçi, yazıçı və tərcüməçi.
* Həmid Həsənov — Azfen MMC-nin Baş Direktoru
* Günay Həsənova — Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, ədliyyə mayoru

## İqtisadiyyatı
Kəndin iqtisadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı təşkil edir.

Kənddə ticarət obyektləri, dəyirman, çörək sexləri, mebel sexi fəaliyyət göstərir.

## Mədəniyyəti
Kənddə Düz Qırıqlı kənd kitabxana filialı, Düz Qırıqlı kənd Mədəniyyət Evi, Düz Qırıqlı poçt şöbəsi (AZ6025) fəaliyyət göstərir.

Kənddə ATS, park vardır.

## Təhsil
Kənddə N.Əmiraslanov adına Düz Qırıqlı kənd tam orta məktəbi və Düz Qırıqlı kənd 1№-li tam orta məktəbi, Düz Qırıqlı kənd Uşaq Musiqi məktəbi fəaliyyət göstərir.

Bundan başqa kənddə Düz Qırıqlı kənd körpələr evi-uşaq bağçası fəaliyyətdədir.

## Din
Kənddə 23 may 2011-ci ildə qeydiyyatdan keçən, şəhadətnamə nömrəsi 100111 A1-536 olan Düz Qırıqlı kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## Səhiyyə
Kənddə Düz Qırıqlı kənd xəstəxanası yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Yerşünaslıq

**Yerşunaslıq** (, ) — coğrafiyanın bölməsi olub, Yerin coğrafi təbəqəsinin tərkibini, strukturunu və inkişafının ümumi qanunauyğunluqlarını öyrənir. Bəzən "Yerşünaslıq" məfhumu qısaca olaraq Yeri bir planet kimi öyrənən bütün elmlərin /coğrafiya, geofizika, geologiya və b/ məcmunun ifadəsi kimi işlənir. Məfhum elmi ədəbiyyata alman coğrafı K. Ritter tərəfindən gətirilmişdir.
Bəzən yerşünaslıq məfhumu Yerin bir planet kimi öyrənən bütün elmləri əhatə edən qısa mənada istifadə edilir /coğrafiya, geofizika, geologiya və b/. Məfhum elmi ədəbiyyata alman coğrafı K. Ritter tərəfindən gətirilmişdir.

## Həmçinin bax
* Pad
* Yerin mantiyası
* Paleocoğrafiya

## İstinadlar

## İstinadlar
Alloxton

**Alloxton** — yunan sözü olub *Allos* — başqa və *chthon* — yer, torpaq mənasındadır.

## Haqqında
Alloxton müxtəlif geoloji amillərin təsiri nəticəsində ilkin yatım yerindən maili (çox vaxt dalğavari) səth üzrə sürüşərək örtük strukturunun əsas hissəsini əmələ gətirən süxurlar kompleksi. Alloxton horizontal yerdəyişmə amplitudu bir neçə *km*-dən yüz *km*-lərə qədər olur. Alloxton süxurlar çox vaxt yeni fərqli struktur-fatsial zonalara köçürülür. 

## Alloxton qranitoidlər
Alloxton qranitoidlər avtoxton qranitoidlərdən fərqli olaraq, tərkib maddəsinin əmələ gəldiyi yerə nisbətən başqa yerə köçürülmüş qranitoidlər. Alloxton qranitoidlər reomorfik, intruziv-reomorfik, intruziv-anatektit, intruziv-maqmatit qranitoidlər aiddir.

## Alloxton maqma
Alloxton maqma Ştilleyə görə, qonşu vilayətdən qabıqaltı zonaya miqrasiya etmiş palingen maqmadır.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.
Dartma

thumb|Darma aləti
thumb|Dartma maşını, 1904
**Dartma** xarici və daxili səthləri kəsmə ilə emal etmək üçün texnoloji əməliyyat növüdür. Bu əməliyyat üçün tətbiq olunan alətlərə isə darma deyilir. Dartma əməliyyatı iskənələmənin xüsusi növüdür. Tipik tətbiq sahəsi çevrəvi deşiyə qeyri bəarbər forma verməkdir. Təpənməz bərkidilmiş pəstahın deşiyinə dartıcı ya itələnir ya da deşikdən xaricə çəkilir. Bu zaman alətin üzərində müxtəlif hündürlüyə malik dişlər addım-addım material qatını çıxararaq deşiyi tədricən lazımi formaya salır. Dartmanın itələnməsi və ya çəkilməsi emal olunan səthin uzunluğundan asılıdır. Böyük uzunluqda olan deşiklərin  emalında çəmkəyə üstünlük verilir. Bu zaman alətin əyilmsi və sınmasının qarşısı alınır.     
Emalda veriş və kəsmə sürəti eyni oxboyunda yerləşir. Veriş dişlərin getdikcə artan hündürlüyü hesabına təmin edilir. Əmələ gələn yonqar başqa əməliyyatlarda olduğu kimi avtomatik xaric olunmayıb, yonqar zonasında dişin qabağında yığılır. Bu da alətdə böyük yaradır.        

Dartma alət müəyyən uzunluqda və en kəsiyinə malik kəsici alət olub uzununa istiqamətdə bir neçə hissədən ibarətdir. Alətin ucunda tuqac, orta hissədə kəsici dişlər, sonda isə kalibrləyici dişlər yerləşir. Onlar alət dartıldıqda bir-birin ardınca materialla kontakta girərək səthi emal edir.

Daxili deşiklərin emalında qapalı çoxtilli profillər, xarici səthin emalında isə açıq profillər hazırlanır. 

Verilmiş səthlərin emalının başqa texnoloji əməliyyatlar ilə aparılması mümkün olmadıqda dartma alətinin tətbiqi əlverişli sayılır. Bundan əlavə yüksək dəqiqlik tələb olunan səthlərin emalında dartma müəyyən üstünlüklərə malikdir.

## Mənbə
*Əliyev, R.R. Maşınqayırma leksikonu. Bakı: Apostroff, I hissə, 2012.427 s
Yonma

**Yonma** — səthlərin, profillərin və kanovların emalı üçün tətbiq olunan mexaniki emal üsuludur. Proses iskənə adlanan alətin köməyi ilə aparılır. Burada alət iskənələmə dəzgahında sərt bərkidilir. Baş və köməkçi hərkətləri isə üzərində pəstah bərkidilmiş stol yerinə yetirir. Frezləmə üsulunun inkişaf etdirilib istehsalatda tətbiqindən sonra iskənələməni sıxışdımağa başlamışdır. Bu prosesin üstün cəhəti onun ucuz başa gəlməsi, kəsmədə tenperaturun aşağı olması və səthin keyfiyyətinin yüksək olmasıdır. Mənfi cəhəti isə emalın uzun çəkməsi və dəzgahın böyük qabariti və boş gedişlərin sayıdır.

Yonma əməliyyatı yonma dəzgahlarında aparılır. Bu dəzgahlar

*Yönəldicilərdən,
*Dəzgahın gövdəsindən,
*Mühərrik və sürətlər qutusundan,
*Stol,
*Ayaqlarınan ibarətdr.

## İstinadlar
Yonqar

**Yonqar** emal olunan pəstahdan mexaniki emal zamanı ayrılan material hissəciyidir.
Metalların kəsmə ilə emalında yonqarlar müxtəlif mərhələlərdə yaranır. Alət metala daxil olduqda birnci mərhələ də metalın əzilməsi baş verir. Bu zaman material nisbətən bərkiyir. Kəsmə zonasında təzyiq artır və yaranan gərginlik kəsmə zonasındakı toxunma gərginliyindən böyük olduqda sürüşmə baş verir. Sürüşmə müstəvisində metallın kristallik qəfəsi dağıdılır və yonqar alətin qabaq üzü üzrə sürüşür. Nəticədə materialdan fərqli olaraq müxtəlif formalı yonqarlar əmələ gəlir. Yonqar kəsmə zonasından kənarlaşdırıldıqdan sonra alət növbəti dəfə pəstaha girir və növbəti yonqar çıxarılır. Beləliklə səth hissə-hissə yonulur və emal olunur.

Yonqar əmələgəlmədə temperatur ənvacib amillərdəndir. Kəsmədə müəyyən iş görüldüyündən yaran enerjinin bir hissəsi istiliyə çevrilir. Bu istilik kəsmə zonası ətrafında yayılır. İstilik nə qədər yonqara keçsə bu alınan səthin sağlamlığı üçün bir o qədər yaxşıdır. Ona görə də, çalışırlar ki, emal zamanı soyuducu yağlayıcı mayenin köməyi ilə pəstaha və alətə keçən istiliyin həcmi azalsın.

Yonqarın forması alətin kəsmə zonasından çıxdıqdan sonra ayrılan material qatının aldığı formadır. Bu forma çox vaxt material, alətin forması və kəsmə parametrlərindən asılıdır. Yonqarlar onların həndəsi formasına, qalınlığına, alətin yeyilməsinə və pəstahın keyfiyyətinə təsiri ilə səciyyələnir. Ən əlverişsiz yonqar forması burulğanlıdır. Onlar kəsmə zonasından nəql edilmsini çətinləşdirir və səthi korlayır, bəzi hallarda isə prosesin dayandırılmasını tələb edir. Ona görə də, alətlərdə yonqarın müəyyən uzunluqda avtomatik sınmasını təmin edən qurğular qoyulur. Əlverişli yonqar formaları özü sınanlardır. Onlar material, alət və parametrlərin kombinasiyası nəticəsində təmin edilirlər.
Mexanizm

**Mexanizm** — bir elementin hərəkəti başqalarının məcburi hərəkətini yaradan,  hissələrdən ibarət kompleksdır. Bu halda sistemin bütün nöqtələrinin sürətləri və təcilləri təyin oluna bilir. Mexanizmlər hərəkəti ötürmək üçün tətbiq olunurlar.

Mexanizmlərin hərəkəti cütlərlə təyin olunur. Menanizmdə bir-biri ilə əlaqədə olan elementlərə kinematk cütlər deyilir. Cütlər isə öz növbəsində bəndlərdən təşkil olunur. Məsələn, prizmatik kanalda oturdulmuş bənd irəli geri hərəkət edə bilir, ona görə də onlar birlikdə cüt təşkil edirlər. Silindrik oymaqda oturdulmuş içlik kinematik cütdürlər. Vint və qayka da kinematik cüt kimi baxıla bilər.

Mexanizmlər ötürmələrin bir növüdür. Mexanizmlər mühəndislik elmində tədris edilən fənnlərdə bu və ya digər şəkildə rast gəlinir. Əsasən mexanika fənninin tərkib hissəsidir. Mürəkkəb mexanizmə bir neçə ötürməyə malik mexaniki saatı misal göstərmək olar.

Hal-hazırda mexanizm anlayışı daha geniş tətbiq olunaraq heçdə həmişə klassik mexanikadakı ilə əlaqələndirilmir. Məsələn cəmiyyətdə işlədilən mexanizm sözü də bu anlayışdan deyil.

## Mənbə
* Reuleaux, Franz.Theoretische Kinematik - Saarbrücken : VDM, Müller, 2007,
*Чебышев П. О простейшей суставчатой системе , доставляющей движения симметрические около оси . Прил. к LX-му тому Записок Имп. Академии наук. № 1. СПБ. Тип.Академии Наук 1889г. 56 стр., табл.
Gərginlik (dəqiqləşdirmə)

*Gərginlik (mexanika) — defromasiya olunmuş cismdə xarici qüvvələrin təsirindən yaranan daxili müqavimət parametri.
*Gərginlik (elektrik) — elektrik sahәsinin bir nöqtәsindәn digәrinә vahid müsbәt yükün yerdәyişmәsi zamanı görülən iş.
Saspens

**Saspens** (ingiliscə *qeyri-müəyyənlik*, *narahatlıq*, *intizar mənasındadır*) — adamın intizar, narahtlıq keçirən halını təsvir edir. Mədəniyyət elmində oxucu və ya tamaşaçılarda yaranan gərginliyi xarakterizə edir. Bu sözün latınca mənası hər hansı bir halın qeyri-müəyyən vəziyyətdə olması deməkdir. Bu gərginliyin yaranması üçün zəmin yaradır. 
  
Azərbaycan dilində bu termin adətən kinematoqrafiya sahəsinə aid işlədilir. "Saspens" sözü ilə bədii effekt, tamaşaçının filmə tamaşa etdiyi zaman xüsusi uzunmüddətli həyəcanlı vəziyyəti ifadə olunur. Saspensdən bir fənd kimi, adətən trillerlərdə və qorxu filmlərində istifadə edilir. Saspensin iki əsas növü vardır: açıq saspens və qapalı saspens. Qəhrəmanın təhlükədə olduğunu tamaşaçı bilir və narahat olursa, qəhrəmanın isə bundan xəbəri yoxdursa, bu, açıq saspensdir. Tamaşaçı təhlükənin olduğunu bilirsə, amma onun harada olduğu nə tamaşaçıya, nə də qəhrəmana məlumdursa, bu qapalı saspensdir. 

Kinematoqrafiyada saspensin istifadəsi bir qayda olaraq tanınmış "saspens sənətkarı" Alfred Xiçkokun adı ilə əlaqələndirilir. Xiçkok öz filmlərində çox məharətlə həyəcanlı qeyri-müəyyənlik, gərgin gözlənti abu-havası, qeyri-müəyyənlik qorxusu, nə isə qorxulu bir şey duyumu yarada bilmişdir. Xiçkokdan sonra bu priyomdan həm hollivud kinosunda, həm də digər ölkələrin kinematoqrafiyasında geniş istifadə olunmuşdur. Saspensdən istifadənin ən bariz nümunələrindən biri "Helluin" (ABŞ, 1978) qorxu filmi sayılır. Bu filmdə rejissor Con Karpenter bəlkə Xiçkokdan da daha uğurlu bir şəkildə saspens effekti yarada bilmişdir.
Gərginlik (mexanika)

**Gərginlik** — deformasiya olunmuş cismdə xarici qüvvələrin təsirindən yaranan daxili müqavimət parametridir. Verilmiş nöqtədə gərginlik deformasiya zamanı sərt qüvvənin onun təsiri istiqamətindəki elementar sahəyə nisbəti ilə təyin olunur.

Ümumi şəkildə gərginlik vahid sahəyə ( Δ*A*) düşən qüvvə (Δ*F*) ilə xarakterizə olunur:

 
:
\sigma = \lim_{\Delta A \to 0} \frac {\Delta F} {\Delta A} = {dF \over dA}.


İki növ gərginlik mövcuddur.

**Normalgərginlik** – səthə təsir edən normal qüvvə istiqamətində yaranır və səth böyu bərabər paylanır. Çubuq əyildikdə isə gərginlik oxboyu qeyri-bərabər paylanır.

Normal gərginlik belə tapılır:

:\sigma_N=\frac F A,
burada F = | \vec {F}_{\perp}| Normal istiqamətdə təsir edən qüvvə və  A səthin sahəsidir.

Əyilmədə gərginlik isə:
:\sigma_M= \frac M I \cdot z=\frac M W,
burada M = | \vec M | əyici moment, I ətalət momenti, z qüvvə ilə dayaq nöqtələri arasındakı məsafə və W müqavimət momentidir.

**Toxunan gərginlik** səthə toxunan boyunca yaran gərginlik olub, normal gərginliyə perpendikulyar yaranır.

Bir nöqtəyə təsir edən gərginlik üç müstəvidə baxılır. Gərginlik bu nöqtədən keçən müstəvilər üzrə vektorla göstərilir. Üç komponentli vektor birlikdə gərginlik tenzorunu əmələ gətirir.

Gərginlik tenzorunun sadə təsviri dekart koordinat sistemində oxlar istiqamətində gərginliyin komponentlərini göstəməklə aparılır. Bunu aşağıdakı matris göstərir:
:
  S = 
  \begin{bmatrix} 
    \sigma_{x} & \tau_{xy} & \tau_{xz} \\ 
    \tau_{yx} & \sigma_{y} & \tau_{yz}\\
    \tau_{zx} & \tau_{zy} & \sigma_{z}
  \end{bmatrix}
Ali riyaziyyat

**Ali riyaziyyat** — ali məktəblərdə riyaziyyatın mühəndislik və başqa texniki ixtisaslar üçün riyazi əsasını öyrədən hissəsidir. Sırf riyaziyyat ixtisası üzrə təhsil alanlardan fərqli olaraq burada mühəndislər riyaziyyatın praktikada tətbiqi üzrə məlumat alırlar. Onun həcmi ali məktəbdən məktəbə fərqlənir.

Ali riyaziyyat aşağıdakı sahələri əhatə edir:
*Analitik həndəsə
*Riyazi analiz
*Differensial hesablama
*İnteqral hesabı
*Müstəvidə və fəzada xətlər
*Sonsuz sıralar
*Çoxparametrli differensial və inteqral funksiyaları
*Diferensial tənliklər

## Mənbə
*R.Məmmədov. Ali riyaziyyat. Bakı, Maarif, 1978
Alessandro Volta

**Alessandro Volta** (italiyanca tam adı: Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Graf von Volta; ) — batareyanın ixtiraçısı kimi tanınan məşhur italyan fizikidir. O, Qalvani ilə birlikdə elektrik dövrünün yaradıcısı sayılır.

Volt isveçrənin yaxınlığında yerləşən Komo şəhərində varlı bir ailədə dünyaya gəlmişdir. Onun 8 bacı qardaşından 5-i bəzi əmiləri kimi keşiş olur. Voltun valideynləri Filippo Volt və Maria Maddalena Volt əslində övladları Alessandro üçün tamam başqa bir yol seçmişdilər. Volt hüquqçu olmalı idi və buna görə də 1758–1760-cı illərdə o Yezuitlər məktəbinə göndərilir. Boş vaxtlarında kitablardan elektrik haqqında məlumat alan Volt həmçinin bu sahənin alimləri ilə də söhbətlərlə biliyini dərinləşdirirdi. 1769-cu ildə Volt öz ilk əsərini çap etdirir. 1774-cü ildə o Komoda məktəb direktoru təyin olunur. Bu zaman o həm də ixtira etdiyi Elektrofor ilə daha məşhurlaşır. Bu qurğu ilə statik halda əldə edilən elektriki rahat nəql edilə bilirdi.

Bundan sonra Volta həmin məktəbdə fizika üzrə dərs demək hüququ alır. 1776-cı ildə Metan qazını kəşf edir və yanan qazla sınaqlar aparır (Qazla işləyən Volt alışqanı). Bununla o daimi yanan lampanı düzəldir. Bütün bunlar ona 1778-ci ildə Pavia Universitetində professor vəzifsəni almağa imkan verir. Orada Volt kiçicik elektrik tutumunu ölçmək üçün elektroskopu ixtira edir. Burada o gərginlik məhvumunu daxil edir. Kondensatora verilmiş gərginlik və yük arasındakı mütənasibliyi də o təsvir etmişdi. Voltanın ən böyük ixtirası 1800-cü ildə "Volt sütunu" olmuşdur. Bu ilk işlək baterya idi. Bu sütun bir birini üzərinə yığılmış mis və sink lövhələrdəb ibarət idi. Bu lövhələr duzlu suda isladılmış parça ilə bir-birindən ayrılmışdılar. İlk bateryanın ixtirası ona elektrik cərəyanının maqnetik xassələrini və elektrikin kimyada tətbiqini araşdırmağa şərait yaradır.

1791-ci ildə Volt London Kral Cəmiyyətinə üzv seçilir. 1792-ci ildə o ikinci dəfə olaraq xarici səyahətə çıxır. 1801-ci ildə Parisə gedərək Napoleona öz batareyyasını təqdim edir. 1802-ci ildə Volt Fransa İnstitutu tərəfindən fəxri medala layiq görülür. Napoleon İtaliyanı zəbt edtikdən sonra Volta Senator vəzifəsi verir və 1810-cu ildə onu Qraf səviyyəsinə qaldırır.

1819-cu ildə öz karyerasının sonunda Volt onun haqqında gəzən dedi qodulara tab gətirir və Kamnaqodakı kənd evinə köçür.

Bir müğənni qadınla uzun müddət bir yerdə yaşayandan sonra Volt 1794-cü ildə varlı ailədən olan Teresa Pereqrini ilə evlənir. Onların iki oğlu dünyaya gəlir. Volt Komo şəhərində dəfn olunub. Onun alətləri orada yerləşən Volt muzeyində saxlanılır. Onun vəfatından 70 il sonra Voltun şərəfinə elektrik gərginliyinin vahidi "Volt" qəbul edilir.

## Mənbə
* Giuliano Pancaldi: Volta: Science and Culture in the age of enlightment, Princeton University Press 2005

## İstinadlar