open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kariya

**Kariya** ()  —Kiçik Asiyada qədim əyalət.

## Tarixi

Bizim eradan əvvəl II minillikdə Hettlər Kariyanı özlərinə məskən seçdilər. Yerli əhali ilə qaynayıb-qarışdılar. Troya müharibələri dövründə kariyalılar artıq mövcud idilər.

Qranik döyüşündən sonra Kiçik Asiyanın  yunan şəhərləri Milet və Halikarnas istisna olmaqla müqavimətsiz Makedoniyalı İsgəndərə tabe oldular. Qısa müddətdə  Kariya, Likiya, Pamfiliya, Trakiya və s.  şəhərlər İsgəndər tərəfindən zəbt edildi. E.ə 333-cü ilin baharında makedoniya ordusu Kappadokiyanı işğal edib Kilikiya və Tavra daxil olmuşdu.

## Coğrafiyası

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Kariya cığırı
*Kariye məscidi

## Xarici keçidlər
Rodoslu Memnon

**Rodoslu Memnon** (; ) Yunan əsilli İran sərkərdəsi.

## Həyatı
Memnon əslən Rodos adasından idi.

Kiçik Asiyada qazandığı uğurlara baxmayaraq Makedoniyalı İsgəndər İran donanması arxadakı fəaliyyətinə qarşı heç nə edə bilmirdi. Aralıq dənizinin şərq rayonlarında hakim mövqe tutmaqda olan bu donanma İsgəndərin materiklə əlaqəsini əsasən kəsmişdi. Yunanıstanda da vəziyyət o qədər möhkəm deyildi. Makedoniya hakimiyyətinə qarşı narazılıq əhvali-ruhiyyəsi genişlənməkdə idi. Hətta Afina III Daranın yanına xüsusi nümayəndə göndərərək onunla danışıqlar aparmış, Makedoniyaya qarşı birgə fəaliyyət göstərilməsi haqqında razılığa gəlinmişdi.

Egey dənizində başlıca dayaq məntəqələrini ələ keçirmiş İran donanmasının başcısı yunan mənşəli Memnon İsgəndərin arxasında makedoniyalılara qarşı ümumi üsyan hazırlığı ilə bağlı son tədbirləri görürdü. Bununla belə, başladığı işləri axıra çatdıra bilmədi. Memnonun qəfildən ölümü bu planı alt-üst etdi. Onun ölümü ilə bağlı müxtəlif etimallar irəli sürülürdü.

## Ədəbiyyat
* Hazel, John; *"Who’s who in the Greek World",* "Memnon", Routledge (2000)
Qordion

**Qordion** () — Frigiyanın paytaxtı.

## Tarixi
Kiçik Asiya şəhərlərindən biri də Frigiyanın paytaxtı olmuş Qordi şəhəri idi. Yerli əfsanəvi hökmdarlardan birinin adı ilə "Qordi düyünü" bu şəhərdə döyüş arabasına vurulmuşdu. Əfsanəyə görə, bu düyünü açan Asiyanın hökmdarına çevrilə bilərdi. Həmin düyün İsgəndərə də göstərilmişdi, lakin onu aça bilməyən Makedoniyalı İsgəndər düyünü qılıncla doğramışdı. Yəqin ki, elə o dövrlərdən siyasi leksikona düyünə düşmüş məsələlərin istənilən yolla açılması fikri daxil olmuşdu.

## İstinadlar
Ox

**Ox** — Yay vasitəsilə atılan ucu sivri və ya ucuna dəmir metal bərkidilmiş silah növü. Ox qədim zamanlardan bəri heyvanların ovlanmasında istifadə edilmişdir. İbtidai-icma quruluşunun Mezolit dövründə ixtira edilən ox və kaman insanların heyvanları ovlamaq üsullarını xeyli sadələşdirmişdir. Orta əsrlərdə oxdan daha çox müharibələrdə istifadə olunurdu. Döyüşdən əvvəl oxçu dəstələrin hər biri qarşı tərəfə 2 və ya 3 ox atırdılar.

## İstinadlar
Ermənistan şəhərlərinin siyahısı

Bu məqalə Ermənistan Respublikasının şəhər statuslu yaşayış məntəqələri haqqındadır.

## Həmçinin bax
* Ermənistanın inzibati bölgüsü
Macarıstan krallığı

**Macarıstan krallığı** — 1000–1944-cü illər arasında Mərkəzi Avropada mövcud olmuş krallıq. Krallığın ilk hökmdarı Müqəddəs I İştvan, son hökmdarı IV Karl olmuşdur.

## Adı
Latın dilində *Regnum Hungariae* və ya *Ungarie* (Regnum latınca krallıq deməkdir); *Regnum Marianum* (Məryəm Krallığı); və ya sadəcə *Hungaria*, krallığın ilk illərindən 1840-cı illərə qədər Latın dilində rəsmi sənədlərdə istifadə edilən adlar idi.

Almanca adı *Königreich Ungarn* rəsmi olaraq 1784–1790-cı illərdə və 1849–1860-cı illər arasında istifadə edilmişdir. Macarca adı (*Magyar Királyság*) 1840-cı illərdə, sonra yenidən 1860-cı illərdən 1946-cı ilə qədər istifadə edilmişdir. Krallığın qeyri-rəsmi macarca adı — hələ də danışıq dilində olan — *Magyarország* da həmçinin Macarıstanın rəsmi adı idi.

Krallığın digər danışıq dillərində olan adlarl bunlar idi: , , , , ,  və Fiume şəhərində .

Avstriya-Macarıstanda (1867–1918) qeyri-rəsmi *Transleitaniya* adı bəzən Macarıstan Krallığının bölgələrini ifadə etmək üçün istifadə olunurdu. Rəsmi olaraq, *Müqəddəs İştvan Tacının Torpaqları* termini Avstriya-Macarıstanın Macarıstan hissəsi üçün daxil edilmişdir, baxmayaraq ki, bu termin bundan əvvəl də istifadə edilmişdir.

## Paytaxt şəhərləri

## Tarixi

### Quruluşu
Arpadın başçılıq etdiyi macarlar 895-ci ildə Karpat hövzəsində məskunlaşdılar və Macar knyazlığını (896–1000) qurdular. Macarlar, Lexfeld döyüşündə Müqəddəs Roma İmperatoru I Otto tərəfindən dayandırılana qədər Qərbi Avropaya bir neçə uğurlu hücumlar ediblər.

### Orta əsrlər
1000–1526-cı illər arasında müstəqil bir ölkə olan Macarıstan krallığının torpaqlarının böyük bir qismi Mohaç döyüşündən sonra Osmanlı İmperiyasının əlinə keçdi. Torpaqların geri qalan hissəsi Habsburqlar sülaləsinin idarəsi altında muxtar bir krallıq olaraq mövcudluğunu qoruyub saxladı. 1686-cı ildə başda Budin (Budapeşt) olmaqla Macarıstanın böyük bir hissəsi Habsburqların əlinə keçdi.

### Yeni tarix
1867-ci ilə qədər Macarıstan krallığı Avstriya İmperiyasının bir parçası oldu. Bu dönəmdə Macarıstan krallığı öz məclisinə və konstitusiyasına sahib idi, amma məclis üzvləri Habsburqlar sülaləsi tərəfindən təyin edilirdi. 1867-ci ildə Avstriya-Macarıstan İmperiyası quruldu. Bu cüt monarxiya sistemi Birinci Dünya müharibəsinin sonuna qədər yaşadı. 1920–1946-cı illər arasında Macarıstan krallığı yenidən müstəqil ölkə oldu. 1946-cı ildə Macarıstan Xalq Respublikasının qurulmasıyla Macarıstan krallığı rəsmən ləğv edildi.

## İstinadlar
Cim Heyni

**Cim Heyni** (; 6 fevral 1940, ABŞ) — ABŞ aktyoru. Cim Heyni Meqqi Kozi ilə ailə həyatı qurmuş və ondan dörd övladı dünyaya gəlmişdi.

## Filmoqrafiya

## Xarici keçidlər

## İstinadlar
Mark Deymon

**Mark Deymon** (, ) – ABŞ prodüseridir. Mark Deymon Marqaret Markov ilə ailə həyatı qurmuş və ondan iki övladı dünyaya gəlmişdi.

## Filmoqrafiya

## Xarici keçidlər
*
Tərtər ərazi özünümüdafiə batalyonu

**Tərtər Ərazi Özünü Müdafiə Batalyonu** — Qarabağ müharibəsi başlayanda Ermənistanla qonşu olan rayonlarda olduğu kimi Tərtər rayonunda da rayonun müdafiəsini təşkil etmək məqsədilə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, mayor Elman Süleyman oğlu Hüseynovun təşkilatçılığı altında 12.11.1991-ci ildə MN-nin 813 sayli əmri ilə ilk hərbi hissələrindən biri olan Tərtər Ərazi Özünü Müdafiə Batalyonu yaradıldı.

Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirinin 12.11.1991-ci il tarixli əmri ilə Hüseynov Elman Süleyman oğlu Batalyonun komandiri , Pənah Ağamalı oğlu Məmmədov Batalyonun qərərgah rəisi təyin olunurlar.

Qısa zaman ərzində 1992-ci ildə Ağdərənin 20 yaxın yaşayış məntəqəsi və Ağdərə şəhəri Tərtər Batalyonun apardığı uğurlu əməliyyatlar nəticəsində düşməndən təmizləndi. Düşmənin xeyli canlı qüvvəsi və texnikası məhv edildi. Batalyonun 200 yaxın döyüşçüsü qəhrəmancasına şəhid oldu, yüzlərlə döyüşçüsü əlil oldu. Batalyon hazırda Tərtərdə yerləşən MN-nin N saylı Hərbi hissəsi dislokasiya olduqdan sonra 1993-cü ildə əlahiddə h/h olaraq ləğv olundu.

Batalyon iki döyüşçüsü : Batalyon komandiri Elman Hüseynov və Vəzir Orucov ölümlərindən sonra Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına, onlarla döyüşçüsü Azərbaycanın Respublikasının müxtəlif orden medal və ali fəxri adlarına layiq görülmüşdür.

Batalyonun keçdiyi rəşadətli döyüş yolu haqqında 2017-ci ildə rejissor Nizami Abbasın rejissorluğu ilə "Batalyon" sənədli filmi çəkilmişdir.
Mark Helfriç

**Mark Helfriç** (, noyabr 1957) - ABŞ montajçısı və rejissoru.

## Filmoqrafiya

## Xarici keçidlər
*
Devid Koepp

**Devid Koepp** (; d. 9 iyun 1963, Viskonsin)- ABŞ ssenaristi, prodüseri və rejissoru.Saturn mükafatı və Ən yaxşı film yazıçısı mükafatlarına layiq görülmüşdür.

## Filmoqrafiya
*1990 Qaranlıq mələyi
*1992 Oyuncaq əsgərlər
*1993 Yura dövrünün parkı
*1994 Kölgə
*1998 İlanın gözü
*2002 Qorxu otağı
*2002 Hörümçək-adam
*2004 Gizli pəncərə
*2005 Dünyanın müharibəsi
*2008 Ruhlar şəhəri
*2012 Qara geyimli adamlar 3

## Xarici keçidlər
*
Faiq Həsənov (kimyaçı)

**Faiq Paşa oğlu Həsənov** () — Kimya elmləri namizədi (1981). 
	
## Həyatı
Həsənov Faiq  1939-cu il dekabrın 15-də Salah kəndində (Qaraqoyunlu) anadan olub.
	
Elmi dərəcəsi Kimya elmləri namizədidir. Vəzifəsi isə Dosentdir.

1963-cü ildə ADU-nun Kimya fakültəsini bitirib.
 
## Elmi fəaliyyəti
1958-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin kimya fakültəsinə daxil olmuş, 1963-cü ildə həmin fakültəni bitirmişdir. 1963-cü ilin avqust ayından 1964-cü ilin fevral ayına qədər Gəncə alüminium zavodunda işləmiş, 1965-ci ilin avqust ayına qədər Sovet ordusu sıralarında xidmət etmişdir. 1965-ci ilin sentyabrında ATU-nun üzvi kimya kafedrasına assistent vəzifəsinə qəbul edilmişdir. 1973-cü ildən baş müəllim, 1980-cı ildən isə dosent vəzifəsində çalışır. 1979-cu ildə kimya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almaq üçün dissertasiya müdafiə etmişdir. 50-dən çox elmi əsərin müəllifidir. “Üzvi kimya praktikumu”, “bioüzvi kimya” dərsliklərini və 10-dan çox dərs vəsaiti və tədris metodik işləmələr nəşr etdirmişdir. Əczaçılıq və tibbi biologiya fakültəsinin təlbələrinə üzvi kimya və bioüzvi kimya fənnlərindən mühazirə və təcrübi məşğələ dərsləri aparır.

## Kitabları
* "Üzvi kimya praktikumu", Bakı, "Təbib" nəşriyyatı, 1993. 388 səh.
* "Bioüzvi kimya", Bakı, "Şirvannəşr", 2002. 360 səh.
* “Qaraqoyunlu, Göyçə, Borçalı və mən”, Bakı 2004.
* “Qaraqoyunlu, Qaraqoyunlular və mən”, Bakı, 2007.
* "Bioüzvi kimya", Bakı, "Uniprint", 2010. 506 səh.
* "Müqəddəs duyğular", Bakı, 2011. 403 səh.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Faiq Həsənovun iş təcrübəsi
Əbülqasim Xoyi

**Seyid Əbülqasim Xoyi** () — müctəhid, ayətullah əl-üzma.

## Həyatı
Əbulqasim ibn Əliəkbər ibn Haşim Musəvi Xoyi q. 1371-ci ildə (15 rəcəb) Xoy şəhərində dünyaya göz açmışdır. Məşrutə hərəkatı dönəmində yaranan problemlərdən sonra atası Nəcəf şəhərinə köçmüşdür. Bundan iki il sonra isə (1330-cu ildə) oğlu atasının yanına getmişdir.

O, Nəcəfdə dövrünün Şeyx Fəthullah, Ayətullah Naini, Ayətullah Kompani, Seyid Hüseyn Badkubi və s. məşhur alimlərinin dərslərində iştirak edərək ictihad dərəcəsinə yetir. Mərhum Ayətullah Xoyi İslam elmlərinə böyük xidmətlər etmişdir.

Onun Üsul elmində özünəməxsus metodu olmuşdur. Təsadüfi deyil ki, İran İslam İnqilabının lideri Ayətullah Xamenei onun haqqında deyir: "Biz, Mərhum Ayətullah Xoyiyə yalnız bir mərcəi-təqlid deyil, həm də böyük tədqiqatçı, pedaqoq və müəllif kimi baxırıq. Onun keçdiyi şərəfli həyat yoluna baxdıqda bir çox elmlərdə mütəxəssis olduğu tam aydın görünür".

Ayətullah Xoyinin ömrünün bərəkəti bu gün də İslam aləmində hiss olunmaqdadır. Günümüzdə ən böyük mərcəi-təqlidlər onun ömrünün bəhrəsidir. Belələrinə Ayətullah Seyid Əli-Hüseyn Sistani, Mərhum Ayətullah Cavad Təbrizi, Ayətullah Vəhid Xorasani və digərlərini nümunə göstərmək olar.

Seyid Əbülqasim Xoyi 8 avqust 1992-ci ildə İraqda, Kufə şəhərində vəfat edib. Həzrət Əlinin mübarək hərəmi yaxınlığında dəfn edilib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
* Official website
* Imam Al-Khoei Foundation
Gernika (rəsm)

**Gernika** () - İspan rəssam Pablo Pikassonun 1937-ci il 26 aprel İspaniya vətəndaş müharibəsində alman və italyan hava qüvvələrinin İspaniyanın Basklar ölkəsi regionunda Gernikanın bombardman edilməsinə həsr olunmuş məşhur əsərlərindən biri.
Bu bombardman nəticəsində 250 ilə 1.600 arasında insan həlak olmuş, çox sayda insan isə yaralanmışdır.

## Həmçinin bax
* Pablo Pikasso
* Kubizm
Rəşidəssultan Xalxali

**Rəşidəssultan Hüseynqulu xan oğlu Xalxali** (?-1918) — İran Mücəzat Komitəsinin üzvü, polkovnik.

## Həyatı
Rəşidəssultan Hüseynqulu xan oğlu Xalxal şəhərində anadan olmuşdu. Hərbi məktəb bitirmişdi. İran Kazak diviziyasında xidmət etmişdi.

1916-cı ildə İbrahim xan Münşizadənin təşəbbüsü ilə ölkənin xainlərindən intiqam almaq üçün "Cəza komitəsi" təşkil olundu.

Sonralar bu komitəyə Məmmədnəzər хan Mişkətülməmalik, Kərim Dəvatgər, dövlət buğda anbarının rəisi Mirzə İsmayıl хan Şirazi, Hüseyn Lələ, Ehsanulla xan Dustdar, yazıçı Mirzə Ələkbər Ərdaği,
хəttat Hüseyn İmadulküttab və Hacı Zaman xan Kürdüstani Bahadurüssəltənə
də daхil oldular.

Komitə  üzvləri əvvəlcə məmləkətə xəyanət edənləri və anqlofilləri aradan göturməyə başladılar. Komitəyə təsadufi, mənfəətgudən tamahkarlar daxil olduqda komitənin butun sirləri acıldı.

Hacı Zaman хan Kürdüstani komitənin bütün sirlərini açdı onun hiyləsilə Komitə uzvləri Kürdustana, Bani səhərinə surgun olundular, 9 ay zindanda qaldıqdan sonra azad edildilər.

Komitə üzvlərinin vasitəsilə əhalini soyub-talayan bir neçə nəfər öldürüldü. Bu vaхt Kərim Dəvatgər komitənin sirlərini açmaq fikrinə düşdü. 3 aprel 1917-ci ildə Rəşidəssultan Seyid Murtuza ilə birlikdə satqın Kərim Davətgəri cəzalandırmışdı.

1918-ci ildə Həsən Vüsuq (Vüsuquddövlə) Baş nazir təyin olundu və dərhal "Cəza komitəsi"nin butun üzvülərini həbs etdi. Hüseyn Lələni və Rəşidüssultanı dar ağacından asdılar.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.
Ərdəşir mirzə Qovanlı-Qacar

**Ərdəşir mirzə Abbas mirzə oğlu Qovanlı-Qacar** (1807-1866) — Qacar şahzadəsi, vali.

## Həyatı
Abbas mirzənin dоqquzuncu оğlu Ərdəşir mirzə 1809-cu ildə Təbriz şəhərində anadan оlmuşdu. Mükəmməl saray təhsili almışdı. Rüknəddövlə ləqəbini daşıyırdı.

Ərdəşir mirzə Bəstam vilayətinin hakimi olmuşdu. Babası Fətəli şahın fərmanı ilə Qorqan vilayətinə dəyişilmişdi.

Ərdəşir mirzə Məhəmməd şahın əmri ilə türkmənlərə qarşı döyüşmüşdü. Herat səfərində iştirak etmişdi. Tehrana dönmüş, sonra Mazandaran əyalətinə təyin olunmuşdu.

Ərdəşir mirzə 1846-cı ildə Lurestanın, sonra Xuzestanın valisi təyin edilmişdi. 1850-ci ildə yenidən Mazandaran əyalətinə göndərilmişdi. 1853-cü ildə Tehrana yeni təyinatla bağlı dönmüşdü.

Ərdəşir mirzə 1856-ci ildən Cənubi Azərbaycanın valisi vəzifəsində çalışmışdı. 1859-cu ildə Gilan əyalətinə vali təyin edilmişdi.

Ərdəşir mirzə Qovanlı-Qacar 1866-cı ildə vəfat edib.

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Həmçinin bax
*Abbas mirzə Qovanlı-Qacar
*Qacarlar
Mirzə Ələsgər Xoyi

**Mirzə Ələsgər Хоyi**-Məşrutə hərəkatının fəallarından biri.

## Həyatı

## Həmçinin bax
*Cənubi Azərbaycan

## Xarici keçidlər
Şerman Hovard

**Şerman Hovard** — ABŞ aktyoru. İlk karyerasına teatr ilə başlamışdır. 1989-cu ildə Kentukki ştatında yerləşən teatr səhnəciyində "Hamlet" rolunu ifa etmişdir. Şerman Hovard Donna Ballok ilə evlidir.

## Seçilmiş filmoqrafiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Sem Anderson

**Sem Anderson** () - ABŞ aktyoru. Həyat yoldaşı Barbara Andersondan əkiz uşaqları vardır.
 
## Filmoqrafiya

## Xarici keçidlər
*
Maykl Con Pollard

**Maykl Con Pollard** (; ) — ABŞ aktyoru.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Michael J. Pollard Internet off-Broadway Database
Cesse Vint

**Cesse Vint** () - ABŞ aktyoru.

## Seçilmiş filmoqrafiya

## Maraqlı faktlar
*Cesse Vintin boyu 1.8 m-dir.

## Xarici keçidlər
*
Hüseyn xan Lələ

**Hüseyn xan Lələ** (?-1918) — İran Mücəzat Komitəsinin üzvü.

## Həyatı
Hüseyn Lələ suçu şagirdi kimi Ağabala xan Sərdari-Əfxəmin sarayına işə düzəlmişdi. Məşrutətələblərə qoşulub Gilandan Təbrizə qədər fəaliyyət göstərmişdi.

1916-cı ildə İbrahim xan Münşizadənin təşəbbüsü ilə xainlərindən intiqam almaq üçün "Cəza komitəsi" təşkil olundu. Onun müavini Əsədulla xan Əbülfətzadə idi. Dəstəyə ilk qoşulanlar arasında Kərim Dəvatgər, Rəşidəssultan Xalxali, Seyid Murtuza, Əbdülhüseyn Saatsaz vardı.

Sonralar bu komitəyə Məmmədnəzər xan Mişkətülməmalik, Hüseyn Lələ, Ehsanulla xan Dustdar, yazıçı Mirzə Ələkbər Ərdaği, xəttat İmadülküttab və Hacı Zaman xan Kürdüstani Bahadurüssəltənə də daxil oldular.

Komitə üzvləri əvvəlcə məmləkətə xəyanət edənləri və anqlofilləri aradan götürməyə başladılar. Komitəyə təsadüfi, mənfəətgüdən tamahkarlar daxil olduqda komitənin bütün sirləri açıldı.

Hacı Zaman xan Kürdüstani komitənin bütün sirlərini açdı, onun hiyləsilə komitə uzvləri Kürdustana, Bani şəhərinə sürgün olundular, 9 ay zindanda qaldıqdan sonra azad edildilər.

Komitə üzvlərinin vasitəsilə əhalini soyub-talayan bir neçə nəfər öldürüldü. 17 fevral 1917-ci ildə Tehranda dövlət buğda anbarının rəisi Mirzə İsmayıl xan Şirazi qətlə yetirildi. Onun ingilis səfirliyi, şəxsən Vüsuqəddövlə ilə yaxınlığı vardı.

Bu vaxt Kərim Dəvatgər komitənin sirlərini açmaq fikrinə düşdü. 3 aprel 1917-ci ildə Rəşidəssultan Seyid Murtuza ilə birlikdə satqın Kərim Davətgəri cəzalandırmışdı.

1918-ci ildə Həsən Vüsuq (Vüsuquddövlə) Baş nazir təyin olundu və dərhal "Cəza komitəsi"nin butun üzvvlərini həbs etdi. Hüseyn Lələni və Rəşidüssultanı dar ağacından asdılar.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.

## Xarici keçidlər
* Mücəzat təşkilatı və Hüseyn Lələ
Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri şəhərlərinin siyahısı

BƏƏ şəhərləri:
* Abu-Dabi
* Əcman
* Əl-əyn
* Dibba
* Dubay
* Kəlbə
* Rəs əl-Xayma
* Sila
* Ümm-Əl-Küvəyn
* Fuceyra
* Xor-Fəkkan
* Şarca

## Həmçinin bax
Mikrobiologiya

**Mikrobiologiya** (mikros — *kiçik*, bios — həyat, loqos — *elm* deməkdir) — çoxu adi gözlə görülməyəcək qədər kiçik (mikroskopik), digər orqanizmlərə nəzərən bəsit və çox geniş çeşiddə olan canlı varlıqların, yəni mikrob yaxud digər adıyla mikroorqanizmləri öyrənən elm. Mikrobiologiyanın subyekti bakteriya, arxeylər, yosun, kif, protozoy və viruslardır. Mikroblar adətən təkhüceyrəli, bəzən çoxhüceyrəli (hüceyrə koloniyaları) yaxud hüceyrəvi quruluşa malik olmayan orqanizmlərdir (virus və prionlar). Bu sahəyə mikrobların fundamental elmi baxımdan araşdırılması ilə yanaşı fermentasiya, şərabçılıq kimi sənaye istehsalı və tibbi mikrobiologiyada yoluxucu xəstəliklərin qarşısının alınması kimi tətbiqi sahələr də daxildir. Mikrobiologiya virusologiya, mikologiya, parazitologiya və bakteriologiya kimi çoxsaylı sahələrə bölünməkdədir.

Mikroorqanizmlər 2 qrupda təsnifləşdirilir.
* 1. Eukariot mikroorqanizmlər
* 2. Prokariot mikroorqanizmlər.

Eukariot mikroorqanizmlər hüceyrə orqanoidlərini əhatə edən membrana sahibdirlər və belə mikroorqanizmlərə göbələklər və protistlər daxildir. Prokariot orqanizmlərin isə hamısı mikroorqanizmdir və buraya Eubakteriyalar (həqiqi bakteriyalar) və arxeobakteriyalar (sianobakteriyalar) daxildirlər ki, onları da ümumi bir əlamət birləşdirir ki, bu da orqanoidləri əhatə edən hüceyrə membranının olmamasıdır.

## Tətbiq sahələri
* Tibbi mikrobiologiya — patogen mikrobları və onların insan sağlamlığındalkı təsirlərini öyrənir.
* Farmakologiya(dərman) mikrobiologiyası — mikroorqanizmlərin əmələ gətirdikləri antibiotikləroi, vitaminləri , vaksinləri , enzimləri və digər farmakoloji məhsulları və onların zəhərlənmə və xəstəliklərə qarşı təsirliliyini öyrənir.
* Sənaye mikrobiologiyası — mikrooraqanizmlərin sənaye prosesində tətbiqini öyrənir.
* Mikrob biotexnologiyası
* Qida mikrobiologiyası
* Kənd təsərrüfatı mikrobiologiyası
* Bitki mikrobiologiyası və bitki patologiyası
* Torpaq mikrobiologiyası
* Baytarlıq mikrobiologiyası
* Ətraf mühit mikrobiologiyası
* Mikrob ecologiyası
* Su mikrobiologiyası
* Kosmik mikrobiologiya

## Mikrobioloji axtarış — kəşfiyyat üsulları
Mikrobioloji axtarış — kəşfiyyat üsulları təbii mühitdə (torpaq, qrunt və lay suları) spesifik mikrorqanizmlərin yayılmasının öyrənməsinə əsaslanan üsullar. Mikrobioloji planalma zamanı aşkar edilmiş müsbət bakterioloji anomaliyalar adətən spesifik maddənin (indikator mikroorqanizmlərlə oksidləşən) yüksək konsentrasiyası ilə əlaqədar olur. Məsələn: sulfid və kükürd yataqlarının oksidləşmə zonası ilə əlaqədar olan sularda bəzi tion bakteriyalarının miqdarı yüksək olur.
Cəmşidci Tata

**Cəmşidci Nuşervanci Tata** (Qucaratca:જમ્શેત્જી નુંસ્સેર્વાનજી ટાટા; ) — Hind sənayeçisi. Tata Qrupu şirkətlərinin yaradıcısı. Hindistan sənayesində gördüyü işlərə görə *hind sənayesinin atası* adlandırılmışdır".. Ailəsi əslən Parsi mənşəlidir.

## Həyatı və fəaliyyəti
Cəmçidci Tata 20 yaşında Çinə getmişdir. Çindən Hindistana müxtəlif növ əmtəə ixracı ilə məşğul olmuş və qısa zaman ərzində varlanmışdır. Hindistana qayıtdıqdan sonra ixracatla məşğul olan şirkət yaratmışdır. Şirkətin Pekin, Tokio, Paris, London və Nyu-York kimi şəhərlərdə mərkəzləri açılmışdır. 1874-cü ildə Mumbay və Nagbur şəhərlərində iki fabrika açmışdır. XX əsrin sonlarına yaxın Tata Hindistanın yeraltı sərvətlərindən əlverişli istifadə edilməsi üçün plan hazırladı. Tata ailəsi bu gündə Cəmşidci Tata tərəfindən yaradılan şirkətləri idarə edirlər. Hindistanda Tata tərəfindən yaradılan 40-dən çox şirkət fəaliyyət göstərir.

Mumbay şəhərində yerləşən Tac Mahal Oteli, yapon ipəyinin əldə edilməsi üçün maysor ipəkçilik mərkəzi, Baglalor Milli Elmlər Akademiyasının binası Cəmşidci Tata tərəfindən inşa edilmişdir. Tata Bombey şəhərinin gözəlləşdirilməsi və bərpası üçün milyonlarla dollar vəsait xərcləmişdir.

## Həmçinin bax
*Parsilər

## İstinadlar

## Mənbə
* For the Love of India: The Life and Times of Jamsetji Tata by R M Lala (ISBN 0-670-05782-7)

## Xarici keçidlər
* History of Tata through images
* Brief Lifestory of Jamsetji Tata
Cəmşid Cəmşidiyan

**Cəmşid Bəhmən Cəmşidiyan** (*Ərbab Cəmşid*; ) – İranda görkəmli zərdüştilərdən olmuşdur. Cəmşid Bəhman İranda müasir bank ideyasın təqdim etmişdir. İran parlamentində Zərdüşt icmasının ilk nümayəndəsi seçilmişdir..

## Məşrutə inqilabında rolu
Məşrutə inqilabında, məşrutəçilərə bir çox maliyyə köməkliyi etmişdir və öz bağını,Səttar xan, Bağır xan və Şahsevənlərin ixtiyarına vermişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ərbab Cəmşid
Yəhya xan

**General Ağa Məhəmməd Yəhya xan Qızılbaş** () — 1969-cu ildan 1971-ci ilədək Pakistanın prezidenti, Eyyub xanın istefasından sonra.

## Gəncliyi
Yəhya xan 1917-ci ildə Pəncabda Qasur şəhərinə yaxın yerdə anadan olub. Əslən puştundur. Yəhya xan Nadir şahla 1738-ci ildə Hindistana gəlmiş xanların nəslindəndir.

Yəhya xan urdu dili ilə bərabər olaraq etnik Pəncabi dilini bilirdi. O, Pəncab universitetini bitirmişdi.

## Ordu karyerası
Yəhya xan Britaniya Ordusuna yazıldı. 4-cü piyada qoşun bölməsində zabit kimi xidmət etdi. İkinci dünya müharibəsində iştirakçısı idi. O İraqda, İtaliyada və Şimalı Afrikada qulluq etdi.

## Baş komandanlıq yolunda
1947-ci ildə o Hindistanın bölünməsindən sonra Pakistan ordusunda vəzifə tutdu.

Yəhya xan 34 yaşında briqadir oldu. 1951–1952-ci illərdə Kəşmirdə atəşkəs xəttinə nəzarət etdi. Atəşkəsi tez-tez pozan hindistanlılara cavab vermək qərarına gəldi. Onun əmri ilə Hindistan əsgərlərinə atəş açıldı. 105-ci Müstəqil Briqadaya komandirlik etdi.

Baş Qərargah rəisi kimi Yəhya xan 1954–1957-ci illərdə Pakistan ordusunu təkmilləşdirmək üçün reformasiya apardı. Eyyub xan tərəfindən ordunun planlaşdırma şöbəsinə başçılıq etmək üçün seçildi. Yəhya xan həmçinin 1958-ci ildən 1962-ci ilədək Baş Qərargahın rəhbərlik vəzifələrini yerinə yetirdi. O, 1962-ci ildən 1965-ci ilə qədər həm də piyada qoşun bölməsinə komandanlıq etdi.

Pakistan Ordusunun formalaşmasında xeyli zəhmət çəkdi. 1965-ci ildə Hindistan-Pakistan müharibəsi ərzində piyada qoşun bölməsinə başçılıq etdi. Böyük şlem Əməliyyatında 7-ci Bölməyə başçılıq etmiş, göstərdiyi şücaətə görə 1965-ci ildə general-mayor rütbəsindən sonra general-leytenant rütbəsinə yüksəlmişdi. Xidmət etdiyi ordunun baş komandanı və Pakistan Ordusu baş komandanının müavinini təyin edildi.

Yəhya xan 1966-cı ilin martında Ordunun yaşlı generallarını Altaf Qadiri və Bəxtiyar Ranı istefaya göndərdi.

## Baş komandan kimi
Yəhya xan 1965-ci ildə Pakistan Ordusunu yenidən ciddiyyətlə formalaşdırmağa başladı. 1965-ci ildə əsas təşkilati işləri başa çatdırdı. Pakistan Ordusunda texniki dəyişikliklər etdi. 1965-ci ilə kimi orduda köhnə qaydalar hökm sürürdü. Effektiv fəaliyyət göstərə bildiyi üçün uğurlar əldə etdi. Ona qədər orduda özbaşınalıq, intizamsızlıq, korrupsiya hökm sürürdü.

Müharibə başlamyanda ABŞ hər iki tərəfə, Hindistana və Pakistana hərbi yardımda embarqo qoymuşdu. Bu embarqo Hindistan Ordusuna təsir göstərmədi, ancaq Pakistan Ordunun texniki tərkibinə mənfi təsir etdi.

Pakistan bu gedişatdan sonra hərbi yardım üçün Çinə üz tutdu. Çin tankları aldı. 1966-cı ildən Pakistan Ordunu təkmilləşdirdi. Köhnələri yeni texnikalarla əvəzlədi.

## Ailəsi
Əli Yəhya adlı oğlu, Yasəmən adlı qızı var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Pakistan prezidenti olan azərbaycanlı
Argentit

**Argentit** ( — gümüş) — argirit-mineral. Tərkibi gümüş-sulfid (Ag<sub>2</sub>S). Sinqoniyası kubikdir. Kristallarında az rast gəlinir. Əsasən, püruz, kiçik damarlar, dendritlər əmələ gətirir. Rəngi qurğuşunu-bozdan dəmiri-qarayadəkdir. Metal parıltılıdır. Sərtliyi 2 - 2,5, xüsusi çəki (Sİ) 7,4. Polimetal yataqlarinda, əsasən qalənitlə birlikdə tapılır. Gümüş filizinin əsas (tərkibinin 87,1%-i) mineraldir. Azərbaycanda əsas yatağı Gümüşlüdür. Mehmana, Filizçay və s. yataqlarda da var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Mindat.org
* Webmineral.org
Frank Riberi

**Frank Riberi** (, fransız deyilişi ; ) — Fransa futbolçusu.

## Həyatı
Fransa millisinin və "Bayern" (Münhen) klubunun futbolçusu, 2012/2013-cü ilin Avropanın ən yaxşı futbolçusu seçimiş və Qızıl topa əsas namizədlərdən biri Frank Riberidir.

1983-cü ildə anadan olub. İki yaşında avtomobil qəzası keçirib. Qəza vaxtı maşının pəncərəsindən atılan Riberinin üzərində cərrahiyyə əməliyyatı aparılıb. İndi onun bədənində həmin qəzanın nişanələri hələ də qalır.

1996-cı ildə 13 yaşında olarkən Lill Futbol Akademiyasına daxil olur, lakin nəzəri bəhslərə marağı olmadığından 3 il sonra akademiyadan qovulub.

Məqalədə onun necə müsəlman olması barəsində də məlumat var. Frank müsəlmanlığı əlcəzairli həyat yoldaşı Vahibənin təşəbbüsü ilə 2005-ci ildə qəbul edib və adını dəyişdirərək, Bilal qoyub.

Hazırda isə Bilal Riberi iki uşaq atasıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Официальный сайт Франка Рибери 
* Профиль на сайте немецкой Бундеслиги
* Профиль игрока на FCBayern-Munchen.com 
* Франк Рибери — человек со шрамом (ГОЛ!)
Elzas-Lotaringiya

**Elzas-Lotaringiya** (, ) — Almaniya imperiyasının ələ keçirdiyi əyalət.

## Tarixi
Sedan savaşından öncə Fransanın torpağı olan Elzas-Lotaringiya bölgəsi Frankfurt Sülh müqaviləsiylə Almaniya imperiyasında bir əyalət halına gəldi. Ancaq Lotaringiyanın kiçik bir qismi Fransaya verildi.

Birinci Dünya müharibəsindən sonra bölgə qısa bir müddətə Elzas-Lotaringiya sovetləri adı altında müstəqil olsa da, Versal sülh müqaviləsi ilə Fransaya tabe edildi.

Yeni gələn fransız idarəsi sürətli bir şəkildə bölgəni fransızlaşdırmağa başladı. Zamanla fransızlaşan bölgəyə Fransa bir çox təhkimat, qala və Majino xəttini qurduqdan sonra İkinci dünya müharibəsindəki fransızların məğlubiyyəti ardından təkrar Almaniyaya keçən bölgə, 1945-ci ildə almanların təslim olmasıyla təkrar Fransa üsul-idarəsinə verildi. Bugün bölgə Fransa idarəsi altındadır.

## Həmçinin bax
* Elzas
* Lotaringiya
* Versal sülh müqaviləsi

## İstinadlar
Ağ ordu

**Ağ ordu** (**Ağ qvardiya**, **Ağ hərəkat**) — Rusiyada 1917-1922-ci illər vətəndaş müharibəsi dövründə müxtəlif siyasi qüvvələrdən formalaşmış hərbi-siyasi hərəkat.

## Tarixi
1) Rusiyada Romanovlar mütləqiyyətinin əleyhinə çevrilmiş inqilabi hərəkata qarşı mübarizə məqsədilə Finlandiyada yaradılmış burjua milisi (1906). Fərqləndirici əlaməti qola bağlanan ağ sarğı idi;

2) Rusiyada Vətəndaş müharibəsi və xarici hərbi müdaxilə (1917 −1922) illərində burjua-mülkədar rejiminin bərpası uğrunda vuruşan hərbi hissələrə verilən ad. Sovet ədəbiyyatı publisistikasında, habelə danışıqda bəzi əksinqilabi milli — hərbi hissələrə (ağ finlərə, ağ çexlərə, ağ polyaklara v və ümumiyyətlə, əksinqilabçılara da Ağ qvardiya deyilən İnqilabçı xalqın, inqilabın rəmzi olan qırmızı rəngdən fərqli olaraq, ağ rəng "rəsmi qayda-qanun" tərəfdarlarının rəmzi sayılır. Adı da buradandır.

## Quruluşu və ideologiyası
1917-ci ildən sonra Rusiya kontekstində "Ağ" rəng üç əsas anlayışa malik idi:
# İnqilabçı Qırmızı Ordusu Bolşevik hökumətini dəstəkləyən Qırmızılara qarşı siyasi qarşıdurma;
# mütləq monarxiyaya tarixi istinad;
# əksəriyyət Ağ Ordu əsgərləri tərəfindən geyinilən Rusiya İmperiyasının ağ hərbi formaları.

### İdeologiyası

Ağ hərəkət hər şeydən əvvəl Qırmızı Ordunun opponentləri kimi meydana gəlmişdi. Ağ ordu vətəndaş müharibəsindən əvvəl Rusiya ordusunun qanun və sərəncamını Rusiyanın qurtuluşunu qorunmalı idi və. Ağ nəzarətdə olan ərazidə sovet təşkilatlarını və vəzifəlilərini uzaqlaşdırmaq üçün çalışırdılar. Onlar nəzarət altında olan Ağ ərazilərdə sovet təşkilatları və vəzifəli şəxsləri aradan qaldırmalı idilər.

Ümumilikdə, Ağ Ordu milliyyətçi idi və etnik ayrılığı və separatizmi rədd edirdi. Ağ ordu ümumiyyətlə vahid çoxmillətli Rusiyanı dəstəkləyirdi və qondarma dövlətlər yaratmaq istəyən separatçılara qarşı çıxdı. ABŞ-nin yəhudi tarixçiləri Riçard L. Rubenştayn və Con K Rot yazır ki, Vətəndaş müharibəsi zamanı Ağ qüvvələrlə döyüşdə Rus Bolşevik ordusunda mübarizə aparan 60 min yəhudisi (240 min yaralı) öldürülmüşdür.

Ağ ordunun liderlərinin əksəriyyəti mühafizəkar idi və mütləq hakimiyyəti qəbul etmişdilər.

Hərəkatın xarici siyasət üçün müəyyən bir planı yox idi; Bəyazlar Almaniyaya qarşı siyasətdə fərqlənirdilər, bununla müttəfiq olub-olmadığını müzakirə edirdilər.

### Ağ ordu

## Qalereya
Bəyaz ordunun komandirləri aşağıdakılardır:

Anton Denikin 1918-1919.jpg|Anton Denikin
Pyotr Wrangel 1920, painting.jpg|Pyotr Vrangel
Kolchak last photo.png|Aleksandr Kolçak
Ataman semenov.jpg|Qriqori Semyonov
Alexander Kutepov.jpg|Aleksandr Pavloviç Kutepov



## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Anti-bolşevik Rusiya şəkillərdə
* Bəyaz hərəkat muzeyi və arxivləri
*  Yaddaş və Onur Dərnəyi
*  Bəyaz Hərəkatın tarixi

## Həmçinin bax
* Ağ terror (Rusiya)
* Könüllü ordu

## İstinadlar
Ərdəşir Riporter

**Ərdəşirci Riporter** () — Böyük Britaniyanın İrandakı gizli kəşfiyyat başçısı idi.

## Həyatı və fəaliyyəti
Ərdəşir Riporter, Hindistan zərdüştilərindən idi ki, atası və böyük atası Tayms qəzetinin reportyorları olmaqlarına görə Riporter(Reporter) soy adın seçmişdirlər. Ser Ərdəşir Riporter və təşkilatı 1921-ci darbedə və Rza xanın hökumətə yetişdirməsində əsas rolu varıdi və İranda, respublika yaranmasının qarşısını aldı. O, irqçi nəzəriyyələri və etnik bölmələrin (Türk fobisi, Ərəb fobisi)İranda dəstəklədi və yaydı. O, həmçinin, hər bir qədim abidəni ki funksiyası məlum deyildir, atəşkədə müəyyənləşdirib və adlandırdi, və Hindistan Parsilərindən istədi neçə atəşkədə Tehran, Kirman və Yəzd şəhərlərində tiksinlər və onları qədim əsrlərə mənsub etsinlər. Məşrutə hərəkatınada təsir göstərmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ərdəşir Riporter və Şapur Riporter:Böyük Britaniyanın təməlçiliyi agentləri İranda
* Ser Ərdəşir Riporter
* Ser Ərdəşir Riporter və 1953 İran dövlət çevrilişi
* Rza Xan və 1921-ci ildəki dövlət çevrilişi
İngiltərə–Zənzibar müharibəsi

**İngilis-Zənzibar müharibəsi** – 27 avqust 1896-cı ildə baş vermiş və cəmi 38 dəqiqə davam etmiş müharibə. Bu müharibəni dünyanın ən qısa müharibəsi də adlandırırlar.

27 avqust 1896-cı ildə Böyük Britaniya və Zənzibar arasında müharibə başlayır və 38 dəqiqədən sonra başa çatır. Müharibənin başlamasına səbəb, Britaniya yönümlü Sultan Hamad bin Tuvainin öldürülməsi və Sultan Xalid bin Barqhaşın hakimiyyəti ələ keçirməsi idi. 38 dəqiqə çəkən müharibədə 500 Sultan Xalid tərəfdarı, bir britaniyalı dənizçi öldürülmüşdür.

## İstinadlar
Əhsən Dadaşov

**Əhsən Əliabbas oğlu Dadaşov** () — Azərbaycan tarzəni, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1959).

## Həyatı
Əhsən Dadaşov 1924-cü il avqustun 16-da Bakı şəhərində anadan olub, Bakıdakı 22 saylı orta məktəbdə təhsil alıb.

1938-ci ildə 1 saylı Azərbaycan Dövlət musiqi texnikumunun (indiki Bakı Musiqi Kolleci) tar sinfinə qəbul olub. Burada Səid Rüstəmov, Mənsur Mənsurov, Ənvər Mənsurovdan dərs alıb. Atası Əliabbas Dadaşov 1937-ci ildə repressiya edilib.

1940-cı ildə S. Rüstəmovun rəhbərlik etdiyi xalq çalğı alətləri orkestrinə qəbul edilib.

Əhsən Dadaşov tar ifaçılığı sənətində muğam üzrə müəllimləri olmuş Mirzə Mənsur Mənsurov, Ənvər Mənsurovdan klassik muğam ifaçılıqlarının xüsusiyyətlərini dərindən mənimsəyərək onu inkişaf etdirmişdir.

Əhsən Dadaşov çoxdan unudulmuş ud alətini 1960-cı illərdə yenidən Azərbaycan musiqisinə qaytarıb.

Zərif Qayibovdan sonra "Şur" muğamının ən gözəl ifaçılarından biri onun tələbəsi Əhsən Dadaşov olmuşdur.

Onun lentə yazdırdığı "Rast", "Orta Mahur", "Şur", "Zabul-Segah", "Hümayun", "Vilayəti-Dilkeş", "Çahargah", "Bayatı-Şiraz" və s. muğamları Azərbaycan radio verilişləri şirkətinin qızıl fondunu təşkil edir.

Bakı televiziya studiyasının nəzdində 1960-cı ildə xalq çalğı alətləri ansamblı yaratmış və ömrünün sonuna kimi bu ansamblın bədii rəhbəri olmuşdur. Hazırda "Xatirə" xalq çalğı alətləri ansamblı (bədii rəhbəri Adil Bağırov) Əhsən Dadaşovun adını daşıyır. Əhsən Dadaşov bir çox tarzənlərin sənət müəllimi olmuşdur.

Əhsən Dadaşov  "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında çəkilmiş bir sıra filmlərin musiqi müşayiətində iştirak edib.

Əhsən Dadaşov Azərbaycan Respublikasının xalq artisti Murad Dadaşovun və "KOKON" yaradıcılıq birliyinin rəhbəri Fərid Dadaşovun atasının əmisidir.

## Filmoqrafiya
# Görüş (film, 1955)
# Qızmar günəş altında (film, 1957)
# Ögey ana (film, 1958)
# Onu bağışlamaq olarmı? (film, 1959)
# Möcüzələr adası (film, 1963)
# Yenilməz batalyon (film, 1965)
# Poçt qutusu (film, 1967)
# Bizim Cəbiş müəllim (film, 1969)
# Dəli Kür (film, 1969)
# Gün keçdi (film, 1971)
# Ulduzlar sönmür (film, 1971)
# Nəsimi (film, 1973)
# Səmt küləyi (film, 1973)
# Cırtdanın yeni sərgüzəştləri (cizgi filmi, 1973)
# Qatır Məmməd (film, 1974)

### Haqqında çəkilmiş filmlər
# Əhsən Dadaşov (film, 2005)

## İstinadlar
Ləmbəli (Loru)

**Ləmbəli** və ya **Baqrataşen** (, *Bagratašen*; , *Bagrathasheni*) — Ermənistan Respublikasının Tavuş mərzinin Noyemberyan bələdiyyəsində kənd. Kənd Gürcüstanla sərhədə yaxın, Gürcüstanın Sadaxlı kəndi isə sərhədin digər tərəfində yerləşir. Kənd Debed (Tona) çayının sağ sahilində, Ermənistan-Gürcüstan sərhəddinə yaxın ərazidə yerləşir. Baqrataşen Ermənistanın ən şimal yaşayış məntəqəsidir.

## Tarixi
Bu yer "Ermənistan"ın şimalında sonuncu nöqtədir. Dəniz səviyyəsindən 470 m yüksəklikdə yerləşən, dərəli-təpəli, dağlı-düzlü yerdir.

Erməni mənbələrində "Ləmbəli qyuğ" formasında qeyd edilir.

Toponim "rütubətli və bürkülü zonalar üçün səciyyəvi olan tikili" mənasında işlənən ləm və "düzənlik, açıqlıq, açıq yer", "geniş düzənlik" mənasında işlənən pila//pala (> bəli) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Relyeflə bağlı yaranan toponimdir.

## İqlimi
Qışı mülayim-orta temperaturu +50 °C, yayı nisbətən isti –orta temperaturu +300C-dir.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 11 nəfər, 1886-cı ildə 292 nəfər, 1897-ci ildə 376 nəfər, 1908-ci ildə 400 nəfər, 1914-cü ildə 493 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1915-ci ildən sonra azərbaycanlılar ermənilərin təcavüzünün nəticəsində tarixi-etnik torpaqlarından qovulmuşlar. İndiki Ermənistan sovet hakimiyyəti qurulandan sonra azərbaycanlılar geri qayıda bilmişlər. 1922-ci ildə 783 nəfər, 1926-cı ildə 857 nəfər, 1931-ci ildə 1034 nəfər, 1939-cu ildə 1289 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1948–1949-cu illərdə SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarı ilə azərbaycanlılar Azərbaycana köçürülmüşdür. Ləmbəlilər bu haqsızlığa qarşı çıxmış, apardıqları mübarizə nəticəsində onlar geri — öz kəndlərinə qayıtmışlar. 1959-cu ildə burada 1151nəfər, 1970-ci ildə 2000 nəfər, 1987-ci ildə 1500-dən çox azərbaycanlı yaşamışdır, lakin "Ermənistan və ətraf vilayətlərin toponimlər lüğəti" kitabında kəndin azərbaycanlı əhalisi ermənilər kimi göstərilmişdir. 1988-ci ildə azərbaycanlılar qovulmuş, kənddə ermənilər yerləşdirilmişdir.

### Görkəmli şəxsiyyətləri
* İnsanov Əli Binnət oğlu — həkim, Azərbaycanın keçmiş səhiyyə naziri.
* Səfalı Nəzərli — Respublika "Qızıl qələm" mükafatı laureatı, 1979-cu ildən Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin, 2007-ci ildən isə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü
* Cavad Həkimli — II Dünya Müharibəsinin iştirakçısı, İtaliya və Yuqoslaviya azadlıq hərəkatının qəhrəmanı, "Ruskaya Çeta" rotasının rəhbəri.

## İstinadlar
Aşağı Körpülü

**Aşağı Körpülü** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında, indiki Barana (Noemberyan) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 15&nbsp;km şimal-şərqdə yerləşir. 1920-ci ildən sonra kərimlilər və dəmirçililər tayfası Körpülü kəndindən 1,5&nbsp;km aralı yeni yurd salmışlar. Həmin ildən Körpülü - Yuxarı Körpülü və Aşağı Körpülü kəndlərinə bölünmüşdür. Deməli, Aşağı Körpülü kəndi 1920-ci ildən sonra salınmışdır.

Kənddə 1922-ci ildə 253 nəfər, 1931-ci ildə 319 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. Kəndin sakinləri 1948-ci ildə SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarı ilə tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya olunmuş və kənd ləğv edilmişdir.

Toponim fərqləndirici əlamət bildirən aşağı və «çay, dəmiryolu və s. üzərindən keçmək, daşdan, taxtadan, dəmirdən qurulan tikili keçid» mənasında işlənən körpü sözlərindən əmələ gəlmişdir. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

## Görkəmli şəxsiyyətləri
* Roza Arazova (Arazova Roza Binnət qızı) - Xəzər Universiteti Tarix və Arxeologiya departamentinin müdiri

## Mənbə
* Əziz Ələkbərli, "Qədim türk-oğuz yurdu "Ermənistan"", Bakı, "Sabah", 1994.
* PDF versiyası. // Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri. Müəllifi: İ. M. Bayramov; Redaktorları: B. Ə. Budaqov, H. İ. Mirzəyev, S. A. Məmmədov. Bakı: "Elm" nəşriyyatı, 696 səh. ISBN 5-8066-1452-2
* Həbib Rəhimoğlu. "Silinməz adlar, sağalmaz yaralar", Bakı, "Azərnəşr", 1997.
* B.Ə.Budaqov, Q.Ə.Qeybullayev. "Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti". Bakı, "Oğuz eli", 1998.
* Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası, Bakı, "Gənclik", 1995.

## İstinadlar
Zəhmət

**Zəhmət** (1935-ci ildən), **Haçaparaq** — Qərbi Azərbaycanda azərbaycanlıların yaşamış olduğu kənd.

## Tarixi
Kənd rayon mərkəzindən 3&nbsp;km şimal-qərbdə, Zəngi çayının sağ sahilində yerləşir. Zəngibasar rayonu təşkil edilənədək (14 yanvar 1969) Vağarşabad rayonunun tərkibində olmuşdur. Erməni mənbələrində kəndin tarixi adı Xacaparaq, Azərbaycan mənbələrində Xocəparak kimi qeyd edilir.

1728-ci il tarixdə tərtib edilmiş «İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim Azərbaycan dilində «haçalanmanın başlandığı yer» mənasında işlənən haça sözü ilə, qədim türk dilində «gecələr heyvan salınan, hasarlanmış yer» mənasında işlənən parax sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 3 .l.1935-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Zəhmət qoyulmuş, Ermənistan prezidentinin 19.IV. 1991-ci il fərmanı ilə yenidən dəyişdirilərək Xaçpar adlandırılmışdır.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 326 nəfər, 1873 - cü ildə 716 nəfər, 1886-cı ildə 753 nəfər, 1897-ci ildə 1059 nəfər, 1904 - cü ildə 992 nəfər, 1914 - cü ildə 1135 nəfər, 1916-cı ildə 1113 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ildə kənd erməni təcavüzünə məruz qalaraq sakinləri deportasiya olunmuşdur. Yalnız indiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra sağ qalanlar öz kəndlərinə dönə bilmişdir. Burada 1922-ci ildə 492 nəfər, 1926-cı ildə 670 nəfər, 1931-ci ildə 759 nəfər, 1987-ci ildə 2893 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1988-ci ilin noyabr-dekabr aylarında kəndin sakinləri - azərbaycanlılar Ermənistan dövləti tərəfindən tamamilə deportasiya edilmişdir. İndi ermənilər yaşayır.

### Görkəmli şəxsiyyətləri
* Eldar Sabiroğlu - millət vəkili
* Sadıq Şükürov — alim, filoloğiya elmləri doktoru, professor.
* Cabbar Quliyev — Ermənistan SSR  Əməkdar Rəssamı (1967).
* Surxay Əkbərov — alim,

## İstinadlar
Şirazlı

**Vosketap** və ya **Şirazlı** — Ermənistanda (tarixi Vedibasar mahalının) Vedi rayonunda kənd.

## Tarixi
Şirazlı - İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi (Ararat) rayonunda kənd. Rayon mərkəzindən 5&nbsp;km cənub-şərqdə, Vedi çayından axan arxın yanında yerləşir.

«İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Kənddə 1873-cü ildə 150 nəfər, 1886-cı ildə 235 nəfər, 1897-ci ildə 451 nəfər, 1904-cü ildə 229 nəfər, 1914-cü ildə 251 nəfər, 1916-cı ildə 480 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-1919-cu illərdə azərbaycanlılar ermənilər tərəfindən qırğınlarla qovulmuş, İran və Türkiyədən köçürülən ermənilər burada yerləşdirilmişdir. İndiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra sağ qalan azərbaycanlılar öz doğma kəndlərinə dönə bilmişdir. 1922-ci ildə burada 216 nəfər azərbaycanlı, 114 nəfər erməni, 1926-cı ildə 243 nəfər azərbaycanlı, 130 erməni, 1931-ci ildə 256 nəfər azərbaycanlı, 182 nəfər erməni, 1972-ci ildə 2616 nəfər azərbaycanlı, 873 erməni, 1987-ci ildə 3000 nəfər yaşamışdır. 1988-ci ilin noyabr-dekabr aylarında azərbaycanlılar Ermənistan dövləti tərəfindən zorla qovulmuşlar. İndi ermənilər məskunlaşıb.

Toponim oğuzların şirazlı etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir. Ermənistan prezidentinin 19. IV. 1991-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Vosgetap qoyulmuşdur.

## Əhalisi
11 may 1988-ci ildə Vedi rayonunun (Ararat) Şirazlı kəndində azərbaycanlılara dəyən ən ağır zərbə. 30-a qədər ev yandırıldı və dağıdıldı. 1 uşaq və 1 nəfər seyid bu toqquşmanın qurbanı
oldu. Xeyli adam yaralandı.

### Görkəmli şəxsiyyətləri
* Bəylər Əyyubov
* Səttar Səfərov  (18 iyul 1937- 21 may 2011-ci il) - iqtisad elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin I çağırış (1995-ci il) və II çağırış (2000-ci il) deputatı.

## İstinadlar
Haxıs

**Haxıs** — İrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında, Vedibasar mahalının Vedi rayonunda kənd.

## Tarixi və toponimi
1590-cı ilə aid türkcə mənbədə kəndin adı "Heks" kimidir. 1728-ci ilə aid mənbədə Xınzirək nahiyəsində Haxs kimdir. Ehtimal ki, türk dillərində haxıs, haxış "dəstə", "alay", "yığın" (Azərbaycan dilində yallının bir növü olan "haxışda" oyunun adında olduğu kimi") sözündəndir. 1593-cü ilə aid mənbədə Gəncə vilayətində Ahiştabad (əsli Ahiştaabad) sancağının adı qeyd olunur.

## Əhalisi
1918-ci ildə kəndin əhalisi qovulmuş və Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir. 1922-ci ildə əhalinin bir hissəsi geri qayıtmış və ermənilərlə qarışıq yaşamışdır. 1945-ci ildə kənd ermənicə Tsorap adlandırılmışdır. 1728-ci ilə aid mənbədə kəndin adı "Hekis" kimidir.

## Mənbə
* Əziz Ələkbərli, "Qədim türk-oğuz yurdu "Ermənistan"", Bakı, "Sabah", 1994.
* PDF versiyası. // Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri. Müəllifi: İ. M. Bayramov; Redaktorları: B. Ə. Budaqov, H. İ. Mirzəyev, S. A. Məmmədov. Bakı: "Elm" nəşriyyatı, 696 səh. ISBN 5-8066-1452-2
* Həbib Rəhimoğlu. "Silinməz adlar, sağalmaz yaralar", Bakı, "Azərnəşr", 1997.
* B. Ə. Budaqov, Q. Ə. Qeybullayev. "Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti". Bakı, "Oğuz eli", 1998.
* Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası, Bakı, "Gənclik", 1995.

## Görkəmli şəxsiyyətləri
* Telman Hüseyn — şair.

## İstinadlar
İlyas Ərdəbili

**İlyas Ərdəbili** — Azərbaycanın 16-cı (Hicri təqvimi ilə 10-cu əsr) əsrdəki riyaziyyatçılarındandır ki Ərdəbil şəhərində anadan olubdur. O, Müqəddəs Ərdəbilinin dayısı idi.

## Qaynaqlar
*http://www.ardabilmiras.ir/docs/mashahir/msh 
* "اردبیل در گذرگاه تاریخ-تالیف باباصفری"
SSRİ Ali Soveti

**SSRİ Ali Soveti** () — 1936–1989-cu illərdə SSRİ-nin konstitusiya ilə birbaşa, bərabər və gizli seçilən ali hakimiyyət orqanı. 1989–1991-ci illərdə SSRİ xalq deputatları qurultayı vasitəsilə seçilən daimi fəaliyyət göstərən parlamenti.

## Strukturu
İki bərabərhüquqlu palatadan — İttifaq Sovetindən və Millətlər Sovetindən ibarət idi. 1936-cı il SSRİ Konstitusiyasına görə səlahiyyət müddəti 4 il, 1977-ci il SSRİ Konstitusiyasına görə isə 5 il idi.

## İnzibati ərazilərin Ali Sovetdə təmsilçiliyi
1977-ci il SSRİ Konstitusiyasına görə müttəfiq respublikalar əhali sayından asılı oımayaraq hər biri 750 yerlik Millətlər Sovetində 32 yerə malik idilər. Muxtar respublikalar, muxtar vilayətlər və muxtar dairələr müvafiq olaraq 11, 5 və 1 yerə malik idilər. İttifaq Sovetində isə 750 yerlik palataya əhali sayına görə deputat seçilirdi.
Cəmşid

**Cəmşid** və ya **Cümşüd** Azərbaycanlılar və Farsların əfsanəvi şahlarının adıdır. "Məlik Cəmşid" və ya "Məlik Cümşüd" hekayələri, Azərbaycan əfsanələri arasında böyük yer tutub. Cəmşid adı Avestadaki "Yimə" və Riq vedadaki "Yəmə" ilə oxşarlığı var.

## Cəmşid [[Azərbaycan]] əfsanələrində
Vəhid Şükürzadə *Bayramlar Bayramı*məqaləsində ki *El Bilimi* nəşriyyəsində çap olub, bu barədə yazıb:"Osturəvi padişah Cəmşid, hələ də bizim xalq nağıllarımızada "Məlik Cümşüd" kimi tanınır".

## İslami mənbələrdə
İslami mənbələrdə "Cəmşid"i peyğəmbər "Süleyman" ilə bərabər tutublar.

## Cəmşid və [[Novruz bayramı]]
Məhəmməd Rza Xeyrifam *Novruz Bayramının tarixsəl kökləri* məqaləsində yazır:"Bir əfsanəyə görə Azərbaycanda  Cəmşidin oxu ov ovlayarkən,  bir daşa dəyib, ondan törənən qığılcımlar çevrədəki otları yandırır.Bunu görənlər diz çöküb, oda tapınıb, o günü Novruz adlandırırlar".
Vəhid Şükürzadə *Bayramlar Bayramı*məqaləsində ki *El Bilimi* nəşriyyəsində çap olub, bu barədə yazıb:"Abureyhan Biruninin yazdığına görə Novruz osturəvi padişah Cəmşidin qızıl təxtə minib, Azərbaycana gəlməsi gündür(Pərviz Yekani – s.117).Məhəmməd Hüseyn Xələf oğlu Təbrizidə eyni rəvayəti belə yazmışdır:"Cəmşid yer üzünü gəzirmiş, Azərbaycana çatınca, boyurdu cəvahirlərlə suslənmiş təxtini üzü gündoğana, hündür bir yerdə qursunlar, özü də cəvahir tacını başına goyub, təxt üzərində əyləşir.Gün çıxınca, işığı tac o təxtə düşərək, çox parlaq şoalar saçıldı, xalq sevinib, söylədilə:Bu yeni gündür"(Borhani qate)....həm də ağsaqqallarımızdan belə eşitmişik ki bu bayram "Məlik Cümşüd"dən qalıb".

## İstinadlar

## Qaynaqlar
*El Bilimi Nəşriyyəsi
*میر هدایت حصاری- آذربایجان فولکلورو – (نشر تابان و شهریور- تهران – ۱۳۷۹) Mir Hidayət Hisari,Azərbaycan Folkloru, Taban və Şəhrivər Nəşri,Tehran,2000
*پرویز یکانی زارع – آذربایجان شفاهی ائل ادبیاتینا بیر باخیش (ناشر اندیشه نو، تهران، ۱۳۷۷) Pərviz Yekani Zare, Azərbaycan şəfahi el ədəbiyyatına bir baxış,Nəşr edici:Əndişeye No, Tehran 1998

## Xarici keçidlər
*Cəmşid Bizim tarix
Marta Argerix

**Marta Argerix** , (başqa oxuma – *Marta Argeriç*) ) — Argentina pianoçusu.
Səhnədə ilk çıxışı 1949-cu ildə olmuşdur. 1955-ci ildən Avropada (2003-cü ildən Brüsseldə) yaşayır. F. Qulda, N. Maqalov və A. Benedetti Mikelancelidən dərs almışdır. Bolsanoda F. Buzoni adına beynəlxalq müsabiqənin (1957) mükafatına, musiqiçi -ifaçıların Cenevrədə (1957). Varşavada Frederik Şopen adına (1965) beynəlxalq müsabiqələrinin birinci mükafatına layiq görülmüşdür. Argerixin geniş repertuarında romantik musiqi (əsasən, F. Şopen və R. Şumanın) xüsusi yer tutur. Ş. Dütuanın, G. Kremerin. M. Mayskinin, M. L. Rostropoviçin. A. Rabinoviç-Barakovskinin və başqa iştirakı ilə orkestr və kamera ansambllarında çıxış etmişdir. İfası "Deutsche Grammophon", "EMİ", "Teldec", "Philips" və s. firmalar tərəfindən yazılmışdır. Hər il keçirilən musiqi festivalı (İsveçrə, Luqano; 2002-ci ildən) və Argerix adına pianoçular müsabiqəsinin (Buenos-Ayres, 1999, 2003) təşkilatçısıdır.

## İstinadlar
Mayn Rid

**Mayn Rid** () İrland yazıçısı. Ən məşhur əsəri 1865-ci ildə yazılmış "Başsız atlı" romanıdır. Vəhşi Qərb mövzusunda yazılmış roman dünya miqyaslı şöhrət qazanmışdır. Corc Bayronun əsərlərindən təsirlənən Mayn Ridin yaradıcılığında Bayronun üslubu geniş yer tutur.

## Haqqında
Mayn Rid Tomas 1818-ci il aprel ayının 4-də İrlandiyanın Ballironi kəndində anadan olmuşdur. Belfast şəhərində orta təhsil almış və 1840-cı ildə Amerikaya getmişdir.

1846–1848-ci illərdə jurnalist kimi Amerika-Meksika müharibəsində iştirak etmişdir. 1849-cu ildə Şimalı İrlandiyaya getmişdir. Yaralandığı üçün 1850-ci ildə Londona qayıtmış və Meksika müharibəsindən bəhs edən "Azad atıcılar" adlı ilk romanını yazmışdır. Müharibənin iştirakçısı kimi şəxsən müşahidə etdiyi bir çox hadisələr və insanlar sonralar yazdığı "Ağ rəhbər", "Kbarteron qız", "Feminolların başçısı Otseolla", "Başsız atlı", "Öldürücü atəş" romanlarında öz bədii əksini tapmışdır.

Ən məşhur əsəri 1866-cı ildə yazdığı "Başsız atlı" romanıdır. Vəhşi Qərb mövzusunda yazılmış roman dünya miqyaslı şöhrət qazanmışdır. Mayn Rid insan qəlbinin dərinliklərini açmağı, surətlər arasındakı münasibətləri konkret həyat hadisələri əsasında təsvir etməyi bacaran xarakterlər ustasıdır. Əsərlərində müəllif ABŞ-nin müstəmləkəçilik siyasətini, qul alverinin dəhşətlərini, Amerika hindularının ağır həyatını təsvir etmişdir. Humanist ruhlu macəra romanlarında hinduların ağ müstəmləkəçilərə qarşı istiqlaliyyət mübarizəsini, Asiya, Afrika və Amerikanın bitki və heyvanlar aləmini təsvir etmişdir.

Mayn Rid 1883-cü il oktyabr ayının 22-də Londonda vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Argillit

**Argillit** (  - gil və  daş) - bərkimiş və daşlaşmış gilli çökmə süxur. Diagenez və katagenez mərhələlərində gilin sıxılması və susuzlaşması nəticəsində əmələ gəlir. Gildən bərk olması, suda islanmaması və s. xüsusiyyətləri ilə fərqlənir. Adətən, tünd rənglərdə olur.

Argillit qırışıqlıq sahələri üçün xarakterikdir. Platformaların dərin çökəkliklərində (avlakogenlərdə) təsadüf edilir. Sement, keramzit istehsalı üçün xammaldır. Hidrargillit qatışıqlı kaolin argillitlərindən odadavamlı material kimi istifadə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər