Vərqa və Gülşa

**Vərqa və Gülşa** () - XVII əsr Azərbaycan şairi Məsihi tərəfindən yazılmış liro-epik poemadır (məsnəvi). Poema 1628-1629-cu illərdə Azərbaycan dilində yazılmışdır. Əsər Yaxın Şərq xalqları arasında məşhur olan qədim əfsanənin süjeti əsasında yazılmışdır. Əsər Səfəvi şahı I Abbasın ölüm ilində tamamlanmışdır. Şah Abbasın mədhi ilə başlayan poema, Şah I Səfiyə həsr edilmiş qəsidələr və şairin oğluna vəsiyyəti ilə tamamlanır. "Vərqa və Gülşa" poeması erkən yeni dövr azərbaycandilli ədəbiyyatın ən yaxşı romantik poema nümunələrindən biri hesab edilir.
## Məzmunu

Poemada Vərqa və Gülşa adlı baş qəhrəmanların sevgisindən və onların birlikdə keçməli olduqları ağır sınaqlardan bəhs edilir. Əsərdə çoxlu döyüş səhnələri, döyüşçüləri, onların quldurlarla toqquşmalarını təsvir edən hissələr mövcuddur. Vərqa şairin ideal insan obrazının təcəssümü olmaqla ədalət uğrunda mübarizə aparır. Yaxşı təhsil almış Vərqanın əsas həyat prinsipi insanlara qarşı ədalətli davranmaqdır.

Vərqa uzaq ölkələrə səyahət etdiyi vaxtda Gülşanın valideynləri onu, Suriya əmiri Möhsün şaha ərə getməyə məcbur edirlər. Toy gecəsi Gülşa əmirə Vərqaya qarşı olan sevgisindən bəhs edir. Əmirin Gülşaya yazığı gəlir və ona kömək etməyə söz verir. Bu zaman sevgilisinin başına gələnlərdən xəbər tutan Vərqa Dəməşqə tələsir. Yolda quldurlarla döyüşməli olan Vərqa çətinliklə də olsa, onlara qalib gəlir, lakin ağır yaralandığına görə huşunu itirir. Ov zamanı Möhsün şah ağır vəziyyətdə olan Vərqanı tapır, evinə gətirir və ona qulluq edilməsini buyurur. Qısa zaman sonra Möhsün şah evə gətirdiyi yaralının Gülşanın sevgilisi Vərqa olduğunu öyrənir. Əmir Vərqaya sevgilisini qaçırmağı təklif etsə də, o, imtina edərək, belə hərəkətin onu xilas etmiş adama qarşı ədalətsizlik olacağını deyir. Hətta Gülşanın yalvarışları belə Vərqanı yola gətirməyə kömək etmir.

Möhsün şahın sarayını tərk edən Vərqa Tanrıya yalvararaq ona ölüm bəxş etməsini istəyir. Vərqanın məzarını ziyarət edən Gülşa da dərddən onun məzarı üzərində vəfat edir. Lakin, tezliklə, peyğəmbərin duaları nəticəsində onlar ikisi də dirilirlər. Gülşa ilə qovuşan Vərqa şah olur. Möhsün şah da aşiqlərlə bir yerdə qalır. Sonda şair mənasız döyüşlər və müharibələrdən narazılığını bildirir.

## Tədqiqi

“Vərqa və Gülşa” poemasının əsas mövzusunu məhəbbət, gözəllik və hünər təşkil edir. Şair Nizami ədəbi ənənəsindən gələn qaydalara sadiq qalaraq əsərin süjetini yarı tarixi, yarı əfsanəvi qədim ərəb rəvayətindən almışdır. Həmin əhvalatı ərəb şairi  Urva bin Hizamın (645-680) talesiz həyatı ilə əlaqələndirirlər. Bir çox cəhətdən Məcnunu xatırladan bu talesiz qəhrəmanın məhəbbət macəraları İran şairi Əyyuqi və türk şairi Yusif Məddah tərəfindən qələmə alınmışdır.

Azərbaycan şairi Məsihi də sələfləri kimi poemanın süjetini əmioğlu və əmiqızının məhəbbət macəraları, habelə iki qohum ailənin bir-birinə inamsızlığı və bunun nəticəsi olaraq iki aşiqin fəlakətlərə düşməsi hadisələri və başqa əlaqədar epizodların məntiqi rabitəsi əsasında qurmuşdur. Şairin poemaya daxil etdiyi bütün epizodlar bilavasitə Vərqa və Gülşanın həyatı, onların sevinc və iztirablarının arzu və düşüncələrinin təsvirinə həsr olunmuşdur.

M. Quluzadə qeyd edir ki, *“Məsihinin poeması dövrün tarixi şəraiti ilə, müasir həyatla bağlı olan yeni əsər kimi əhəmiyyətli hadisədir.”* “Vərqa və Gülşa” poemasının Füzulinin *“[[Leyli və Məcnun (Füzuli)|Leyli və Məcnun]]”* poemasının təsiri ilə yazıldığı və müəllifinin Füzuli ədəbi məktəbinə mənsub olduğunu akademik H. Araslı, professor M. Quluzadə və Ə.Səfərov əsərlərində elmi dəlillərlə sübut etmişlər. Q. Cahani isə yazır ki, *“XVII əsr “Leyli və Məcnun” motivlərini yeni süjet və üslubda qələmə alan Məsihi dövrünün dövrünün ictimai həyatını real, canlı obrazlar, təbii və inandırıcı hadisələr vasitəsi ilə əks etdirmişdir.”* 

## Mövzular

Dini adətlərin ictimai həyata mənfi təsirini qeyd edən Məsihi poemanın girişində yazır:
 
Sənətkar aydın poetik təfəkkür' malik olduğundan iki misrada bütün XVII əsr, ümumiyyətlə feodal dünyasının əsas xüsusiyyətini dolayısı ilə də olsa göstərməyə müvəffəq olmuşdur. Feodal dünyasını çürüdüb məhv edən şöhrət və rəyasət ehtirası idi. Bu hiss, bir tufan kimi birinci növbədə şah saraylarını uçurtdu. Şöhrət və rəyasət düşgünü şahzadələr əvvəl bir-birini, sonra bütün məmləkəti məhv etdilər. Ölkəni ancaq şah idarə etməlidir deyə düşünən Məsihi bu şahzadələri müsbət planda təsvir edir. Onlar həyatda olan şahzadələrə bənzəmirlər. Şahzadələrin övladı yoxdur. Məsihi burada sələfləri Nizami və Füzulinin fikirlərini yeni poetik vasitələrlə bir növ təkrar etməyi lazım bilir:

## Nəşrləri
* Məsihi. Vərqa və Gülşa. Tərtib edən, ön söz və şərhlərin müəllifi: Ə. Səfərli. Bakı: Azərnəşr, 1977, 288 s.  
* Məsihi. Vərqa və Gülşa. Tərtib edəni, ön sözün və şərhlərin müəllifi: Ə. Səfərli. Bakı: "Şərq-Qərb" Nəşriyyat evi, 2005, 336 s.

## İstinadlar

## Mənbə
* Araslı H. XVII-XVIII əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı: "Azərbaycan Universiteti" nəşriyyatı, 1956, s. 120-131.  
* Məsihi. Vərqa və Gülşa. Tərtib edəni, ön sözün və şərhlərin müəllifi: Ə. Səfərli. Bakı: "Şərq-Qərb" Nəşriyyat evi, 2005, 336 s. ISBN 9952418350

## Həmçinin bax

* Nizami Gəncəvinin Azərbaycan ədəbiyyatına təsiri