open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gürcüstan baş nazirlərinin siyahısı

**Gürcüstan baş nazirlərinin siyahısı** — 26 may 1918-ci ildən sonra ölkədə respublika quruluşu təyin edilmişdi, bu vaxtdan başlayaraq Gürcüstan Respublikasının Baş nazirləri bu siyahıda göstərilib. Bu siyahıda Gürcüstanda 1918-ci ildən 2015-ci ilədək Baş nazir və ya analoji vəzifəni tutan şəxslər təqdim olunub. Gürcüstanın ilk Baş naziri Noy Ramişvili idi, indiki isə İrakli Kobaxidzedir. Baş nazir vəzifəsi Gürcüstan Demokratik Respublikasının 1918-ci ildə müstəqillik elan etdikdən dərhal sonra yaradılıb. Gürcüstan Demokratik Respublikasının mövcud olduğu dövrdə vəzifə hökumət sədri *([[Gürcü dili|gürc]][[Грузинский язык|.]] მთავრობის თავმჯდომარე)* adlanırdı.

Sovet qoşunlarının Gürcüstan ərazisinə soxulduqdan sonra Baş nazir postu ləğv olundu, lakin onun əvəzinə Xalq Komissarları Sovetinin sədri *([[Gürcü dili|gürc]][[Грузинский язык|.]] სახალხო კომისართა საბჭოს თავმჯდომარე)*, daha sonra isə Nazirlər Şurasının sədri *([[Gürcü dili|gürc]].* მინისტრთა კაბინეტის თავმჯდომარე) vəzifələri yaradılmışdı.

Müasir anlayışda Baş nazir postu 1991-ci ilin avqustunda bərpa edildi, lakin 1995-ci ilin dekabrında ləğv olundu. Baş nazir postu əvəzinə Dövlət naziri *([[Gürcü dili|gürc]][[Грузинский язык|.]] სახელმწიფო მინისტრი)* postu yaradıldı. 2004-cü il fevralın 6-da konstitusiya islahatları həyata keçirildi, nəticədə Nazirlər Kabinetinin institutu və Baş nazir postu bərpa edildi.

Mövcud qanunvericiliyə görə, prezident baş nazir vəzifəsinə namizədi parlamentə təqdim edir. Baş nazirin namizədliyi parlament tərəfindən qəbul edilərsə, Baş nazir prezidentin razılaşması ilə Nazirlər Kabinetini yaradır.

## Gürcüstanın Baş nazirləri
Tarix boyu Gürcüstanda Baş nazir və analoji vəzifələrdə 36 nəfər çalışmışdır.

### [[Gürcüstan Demokratik Respublikası]] hökumətinin sədri

### [[Gürcüstan Sovet Sosialist Respublikası|Gürcüstan SSR]] Xalq Komissarları Sovetinin sədri
(30 dekabr 1922-ci ildən SSRİ-nin tərkibində; bundan əvvəl ZSFSR tərkibində)

### [[Gürcüstan Sovet Sosialist Respublikası|Gürcüstan SSR]] Nazirlər Sovetinin sədri
(SSRİ tərkibində)

### [[Gürcüstan]] Respublikasının Baş naziri
(1991-ci il aprelin 9-dan birtərəfli müstəqillik elan etdikdən sonra)

### Zviad Qamsaxurdiyanın sürgündə olan hökuməti

## [[Gürcüstan]] Respublikasının Baş naziri

(1991-ci ilin dekabrından müstəqil dövlət)

## [[Gürcüstan Respublikası]]nın dövlət naziri

## [[Gürcüstan]]ın Baş naziri

## Xarici keçidlər
* Грузия (Georgia) (rus)
* Ministers by Ministry (gürc.). *Ex-Prime Ministers of Georgia*. government.gov.ge.  1 may 2012-ci il tarixli. 
* Ministers by Ministry (gürc.). *Ex-Prime Ministers of Georgia*. government.gov.ge 1 may 2012-ci il tarixli.arxivləşdirmə
* Ministers by Ministry (gürc.). *Ex-Prime Ministers of Georgia*. government.gov.ge. 1 may 2012-ci il tarixli.arxivləşdirmə
* Ministers by Ministry (gürc.). *Ex-Prime Ministers of Georgia*. government.gov.ge. 1 may 2012-ci il tarixli.arxivləşdirmə
Ləzir

**Ləzir** — Azərbaycan Respublikasının Yardımlı rayonunun Bərcan inzibati ərazi vahidində kənd. 

Talada yerləşir. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsi 1918-20-ci illərdə keçmiş binə yerində salın­mışdır. Keçən əsrin əvvəllərində Lənkəran qəzasında Ləzran adlı iki kənd və Ləzir adlı bir köçəbə qeydə alınmışdır. Tədqiqatçılara görə, ləzir və ya ləziran orand tayfasının birinci qoluna məxsus tirənin adıdır.

## İstinadlar
Mürəkkəb funksiya

Tutaq ki, y=\varphi(x) və z=f(y) uyğun olaraq X və Y çoxluqlarında təyin olunan funksiyalardır, eyni zamanda \varphi funksiyasının qiymətlər çoxluğu f funksiyasının təyin oblastında yerləşir. Onda hər bir x\in X nöqtəsində qiyməti F(x)=f [\varphi(x)] olan funksiya mürəkkəb funksiya və ya \varphi və f funksiyalarının superpazisiyası (kompazisiyası) adlanır. z=f [\varphi(x)] yazılışında y aralıq arqument, x isə əsas arqument və ya sərbəst dəyişən adlanır, eyni zamanda \varphi funksiyası daxili, f funksiyası isə xarici funksiya adlanır. Mürəkkəb funksiyada əməllər sağdan sola yerinə yetirilir, daha doğrusu öncə \varphi funksiyası üzərində sonra isə f funksiyası üzərində əməllər yerinə yetirilir. Qeyd edək ki, mürəkkəb funksiyanın aralıq arqumentlərinin sayı iki və daha çox ola bilər. Məsələn,z=f(y), y=\varphi(x), x=y(t) münasibətlərində aralıq arqumentlərin sayı ikiyə bərabərdir: y və x. Onda mürəkkəb funksiyanı belə yazmaq olar
z = f (\varphi (y (t) )) və ya  z=f\{\varphi[y(t)] }\.
Bu mürəkkəb funksiyanın *«zəncirvari»* yazılışıdır.
12 əsr sonra

***12 əsr sonra*** qısametrajlı sənədli televiziya filminin  müəllifi Ramal Məmişovdur.  Film rejissor Fərhad Zamanbəyov tərəfindən 2014-cü ildə çəkilmişdir. Film Naxçıvan televiziyasında istehsal edilmişdir. Film Babək rayonunun təşkil olunması tarixindən, onun dünənindən və bu günündən ətraflı bəhs edir.

## Məzmun
Film Babək rayonunun təşkil olunması tarixindən, onun dünənindən və bu günündən ətraflı bəhs edir. 1978-ci il oktyabrın 23-də təşkil olunmuş yeni rayona mərkəzi hakimiyyətin iradəsinin əksinə olaraq Babək adının verilməsi Heydər Əliyevin qətiyyətinin nəticəsi idi.

Babək rayonunun ərazisi tarixi arxeoloji abidələrlə zəngindir. Buranın təbii coğrafi mövqeyi rayonda əkinçi-maldar tayfaların qədim dövrlərdən məskunlaşmasına və uzun müddət yaşamasına şərait yaratmışdır. I Kültəpə və II Kültəpə kimi dünya miqyaslı abidələr Babək rayonu ərazisindədir.

Babək rayonunda Elektrik şəbəkəsi, Yol Təmir istismar sahəsi, Rabitə idarəsi kimi dövlət müəssisələri, sutkada 25 min kərpic (tuğla) istehsal gücünə malik Kərpic zavodu, Sirab mineral sular zavodu, Uzlük plitələr zavodu, "Şərab-2" Üzüm Emalı Səhmdar Cəmiyyəti, Qoşadizə, Hacıvar və Cəhri dəyirmanları fəaliyyət göstərir.

Filmi Babək rayonuna və onun tarixinə səyahət də adlandırmaq olar.

## Filmin üzərində işləyənlər
Müəllif: Ramal Məmişov
Rejissor: Fərhad Zamanbəyov
Operator: İlham Vəliyev

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2014-cü ilin Azərbaycan filmləri
2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Lüyri

**Lüyri** — Dəvəçi rayonu ərazisində dağdır. Ataçayın sol sahilində, Qızılburun dəmir yolu stansiyasından cənub-qərbdədir. Hündürlüyü 668 metrdir. Əsl adının Lögiri olduğunu söyləyən tədqiqatçılara görə, oronim tat dilindəki lö (dodaq, qıraq, kənar) və giri (“əyri” sözünün tələffüz forması) sözlərindən düzəlib, “kənan, qırağı əyri” mənasındadır. Dağ xarici görünüşünə görə belə adlandırılmışdır. 

## İstinadlar
Licər

**Licər** — Qəbələ rayonu ərazisində dağdır. Bum çayından sağ tərəfdə yerləşir. Keçmişdə maldar ellərin yaylaq yeri olmuşdur. Oronim “su kənarı; səfalı, xarici görünüşcə gözəl” mənasındadır.

## İstinadlar
Lobir

**Lobir** — Azərbaycan Respublikasının Astara rayonunun Siyaku kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Siyaku çayının sahilində, dağətəyi ərazi yerləşir. Kəndin adı Lubər sözünün təhrif olunmuş forması hesab olunur. Oykonim talış dilindəki lu (kiçik çay) və bər (sahil, kənar) sözlərindən düzəlib, "kiçik çay sahilində kənd" mənasındadır. Bəzi tədqiqatçılar kəndin adını talış, "kəsik sahə, kəsilən yer" kimi də izah edirlər.

## İstinadlar
Mahu

**Mahu** — Gədəbəy və Şəmkir rayonları ərazisində çaydır. Şəmkir çayının sağ qoludur. Yerli əhali arasında Mahısuyu adlanır. Çay başlanğıcını Mahı dağından aldığına görə həmin dağın adını daşıyır. Dağın adı isə Mahı antroponimi ilə bağlıdır.
## İstinadlar
Şapuran məhəlləsi

**Şapuran məhəlləsi** — Türk səyyahı E.Çələbinin adını çəkdiyi, Şamaxının 26 məhəlləsindən biri.
1771 ilin avqustunda şəhəri gəzən alman alimi S.Qmelin Şapuran məhəlləsinin  adını şəkir.

## İstinadlar
Maki

**Maki** — Qax rayonu ərazisində dağ. Baş Qafqaz silsiləsinin zirvəsidir. Hündürlüyü 3488 metrdir. Oronimin mənası iber-qafqaz dilləri vasitəsilə açılır. Bu qrupa mənsub olan saxur dilində maxi “təzə köçmüş adamlar tərəfindən salınmış kənd, qəsəbə” deməkdir. Bu ərazidə eyniadlı kəndin mövcud olması bu mülahizənin doğruluğunu təsdiqləyir.

## İstinadlar
125 yaşlı sənət məbədi

**125 yaşlı sənət məbədi** — qısametrajlı sənədli televiziya filmi rejissor Faiq Abbasoğlu tərəfindən 2008-ci ildə çəkilmişdir. Film Naxçıvan televiziyasında istehsal edilmişdir. Film  Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrının 125 illiyinə həsr olunub.

## Məzmun
Film  Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrının 125 illiyinə həsr olunub.

1922-ci ildə teatra Dövlət Dram Teatrı statusu verildi. Teatr həm romantik, həm də realist istiqamətdə inkişaf edirdi. Teatrın repertuarında dünya klassiklərinin əsərləri, həmçinin musiqili əsərlər əhəmiyyətli yer tutur. Bu teatrda istedadlı aktyor və rejissorların bir neçə nəsli yetişmişdir. 1965-ci ildə teatra görkəmli ədib Cəlil Məmmədquluzadənin adı verilmişdir.

Filmdə teatrın tarixindən, burada çalışan teatr xadimlərindən bəhs olunur.

## Filmin üzərində işləyənlər
:Ssenarist: Cəlil Vəzirov
:Rejissor: Faiq Abbasoğlu
:Operator: Zahir Rəhimov
:Rəssam: Əbülfəz Axundov

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan filmlərinin siyahısı
* 2007-ci ilin Azərbaycan filmləri
* 2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Malamadin

**Malamadin** — Salyan rayonu ərazisində dağdır. Pirsaat çayından sağda yerləşir. Hündürlüyü 544 metrdir. Oronim malama (maldar) və din (düşərgə, dayanacaq) sözlərindən düzəlib, “maldarların dayanacaq yeri” mənasındadır.

## İstinadlar
Sarıtorpaq məhəlləsi (Şamaxı)

**Sarıtorpaq məhəlləsi** — Şamaxı şəhərinin ən böyük tarixi məhəlləsi.

## Ümumi məlumat

Sarıtorpaq Şamaxının ən böyük tarixi məhəlləsidir. Ümumən, Şamaxı şəhərində ərazi və qədimliyinə görə 26 məhəllə seçilir. Sarıtorpaq məhəlləsinin adı oradakı torpağın qumsal, sarı rəngli olduğu ilə bağlıdır. Hesab olunur ki, bu məhəllədə ziyalılar, ədiblər yaşayıblar.

## Məhəllənin tarixi

Hesab olunur ki, Orta əsrlərdə Şamaxı şəhərində təqribən 100 məhəllə olubdur. XVII-ci əsrin Osmanlı səyyahı E. Çələbinin məlumatına görə, Şamaxı 26 məhəlləyə bölünmüşdü.

XVIII-ci əsrin 70-ci illərində Şamaxıda təqribən 1000 evdə 5-6 min insan yaşayıbdır. 1771-ci ildə Şamaxıda olmuş alman alimi S.Qmelinin məlumatına görə, Sarıtorpaq məhəlləsi *Köhnə Şamaxı* şəhərinin 9 məhəllələrindən biri idi.

XIX-cu əsrin axırlarında şəhərin 15 məhəllələrin arasında *Sarı torpaq* adı çəkilir.

Həmçinin, şəhərdə 35-dən artıq məhəllənin olduğuna dair də məlumat va, onların da arasında Sarıtorpaq məhəlləsinin adı qeyd olunur. Hər məhəllədə ibadət yeri, karvansara, hamam olmuşdu.

## Məhəllənin məşhur sakinləri
Sarıtorpaq məhəlləsinin məşhur sakinlərindən deyərək, Azərbaycan şairi, pedaqoqu, maarifçisi S.Ə.Şirvanini, Azərbaycan şairi və satiriki M.Ə.Sabiri qeyd etmək olar. Bu məhəllədə həmçinin azərbaycanlı memar, əvvəl Şamaxı şəhərinin Baş memarı, sonradan isə Bakı şəhərinin Baş memarı olmuş Zivər bəy Əhmədbəyov da yaşamışdı.

Sarıtorpaq məhəlləsinində doğulanlarından deyərək, Azərbaycan ədəbiyyatında romantizm cərəyanının əsas nümayəndələrindən biri olan Məhəmməd Hadinin, Azərbaycan şairi, dramaturq və tərcüməçi, Azərbaycan ədəbiyyatında romantizmin nümayəndəsi Abbas Səhhətin adlarını çəkmək olar. Həmçinin, Şamaxı şəhərinin Baş planının müəllifi, Bakı şəhərinin mərkəzinin formalaşmasında vacib rol oynamış Azərbaycan memarı Qasım bəy Hacıbababəyov da bu məhəllədə doğulmuşdu. Azərbaycan xanəndəsi və şairi Mirzə Məhəmmədhəsən Fələkizadə də Sarıtorpaq məhəlləsində doğulmuşdu. Həmçinin, Seyid Əzim Şirvaninin də bu məhəllədə doğulması barədə deyilir. Ustad xanəndə – Əliyusif Qənizadə Şirvaninin (1911, Şamaxı, Sarıtorpaq məhəlləsi – 1971, Kürdəmir) də Şamaxının Sarıtorpaq məhəlləsində doğulmasına dair məlumat var.

Azərbaycanın ilk Prezidenti Ayaz Mütəllibov; Azərbaycan, Rusiya və sovet yazıçısı, kinodramaturqu və kinorejissoru Rüstəm İbrahimbəyov; Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti İlham Namiq Kamal əslən bu məhəllədəndirlər.

Hesab olunur ki, Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Seyid İmadəddin Nəsimi əslən bu məhəllədən idi. Azərbaycan xalq yazıçısı Əzizə Cəfərzadənin əsli də Sarıtorpaq məhəlləsi ilə bağlıdır.
## İncəsənətdə
Şikəstə növlərindən biri olan Sarıtorpaq şikəstəsini Şamaxının şəhərinin *Sarı torpaq* məhəlləsi ilə əlaqələndirirlər. Sarıtorpaq məhəlləsində doğulmuş Azərbaycan xanəndəsi və şairi Mirzə Məhəmmədhəsən Sarıtorpaq şikəstəsinin müəllifi hesab olunur.

Sabir Nemətzadənin “Sarıtorpaq” romanının milli özünəməxsus bir manifest kimi səsələndiyi deyilir. Romanda Şamaxıda yerləşən Sarıtorpaq sahəsi barəsində deyilir.

## İstinadlar
Manyuq

**Manyuq** — Yardımlı rayonu ərazisində çaydır. Hidronim Ağdam rayonundakı Manik çayının adı ilə eynimənşəli olub, “kiçik çay” mənasındadır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Yardımlı rayonu
*Ağdam rayonu
Maravtaçay

**Maravtaçay** — Ağsu rayonu ərazisindən axan çaydır. Hidronim maravta/maravla/maravlı (kiçik arxlara, qollara ayrılmış) və çay komponentlərindən düzəlib, "kiçik qollara ayrılmış çay" mənasındadır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Ağsu rayonu
Marso

**Marso** — Azərbaycan Respublikasının Lənkəran rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## Toponimiyası
Xəzər dənizi sahilində yerləşir. Yaşayış məntəqəsi 1960-cı illərdə salınmışdır. Bəzi tədqiqatlara görə oykonim fars dillərindəki mersa “liman, port, gəmilərin dayanacaq yeri” mənasında işlənən sözlə bağlıdır. Ərəb dilində marso sözü “körpü (gəmilərin yan alması üçün)” mənası daşıyır. Eyni zamanda oykonimi bəzi tədqiqatçılar rus dilindəki mors sözünün yerli tələffüz forması hesab edirlər. Bu ərazi keçmişdə Murdov (talış, “ölü, zığlı su”) adlanırdı. Murdar variantında da qeydə alınmışdır. Zənnimizcə, oykonimin mənası fars dilindəki izaha əsasən açıqlanır.

## Həmçinin bax
* Lənkəran rayonu
* Yaşayış məntəqəsi

## İstinadlar
Qarbalacaçay

**Qarbalaca** — Cəlilabad rayonu ərazisində çay. Rayon ərazisindən axıb, Qızılağac körfəzi ətrafındakı meyillikdə itir. Hidronim "yeraltı qara (içməyə yara­mayan) sulardan qidalanan balaca çay" məna­sını bildirir.

## İstinadlar
Qaraca

* Qaraca dağı (Daşkəsən) — Daşkəsən və Xanlar rayonlarının sərhəddində yerləşən dağ.
* Qaraca dağı (Yevlax) — Yevlax rayonu ərazisində Bozdağ silsiləsinin şərq qurtaracağında dağ.
* Qaraca dağı (Şamaxı) — Şamaxı rayonunda yerləşən dağ.
* Qaraca dağı (Yardımlı) — Yardımlı rayonunda yerləşən dağ.
* Qaraca (Miyanə)
* Qaraca-i Feyzullah (Mərənd)
* Qaraca-i Məhəmməd (Mərənd)

## Həmçinin bax
* Qaracalar
Kim Milton Nilsen

**Kim Milton Nilsen** (; 3 avqust 1960, Kopenhagen, Danimarka) — danimarkalı keçmiş beynəlxalq futbol hakimi.

## Hakimlik karyerası
Kim Milton Nilsen 1976-cı ildən, 15 yaşından hakimliyə başlayıb. 1986-cı ildən Danimarka çempionatının oyunlarına təyinat alıb, 1988-ci ildən isə beynəlxalq oyunları idarə etmək hüququ qazanıb. 1993-cü ildə Almaniyanın "Verder" və İspaniyanın "Barselona" komandaları arasında oynanan UEFA Superkuboku matçını idarə etdikdən sonra tanınmağa başlanıb. Bir il sonra, 1994-cü ildə UEFA Kubokunun final matçı Kim Milton Nilsenin rəhbərlik etdiyi Danimarkalı hakimlər briqadasına etibar edilib. 1996-cı ildə o, ilk dəfə böyük beynəlxalq turnirə —  Avropa çempionatına təyinat alıb. Ümumiyyətlə, Kim Milton Nilsen 1996-cı ildən 2004-cü ilədək yığma komandalar səviyyəsində keçirilmiş mötəbər turnirlərin hamısına təyinat alıb.

Kim Milton Nilsen Çempionlar Liqasında 59 matç idarə edib. O, 2004-cü ildə Fransanın "Monako" və Portuqaliyanın "Porto" komandaları arasında keçirilmiş qitənin ən nüfuzlu klub turnirinin final oyununu idarə edib.

2005-ci ildə 45 yaşlı Kim Milton Nilsen FİFA-nın qoyduğu yaş məhdudiyyətinə çatıb. O, sonuncu dəfə 16 may 2006-cı ildə Danimarka çempionatı çərçivəsində keçirilmiş görüşdə hakimlik edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Salón, Lágrimas y Deseo

***Salón, Lágrimas y Deseo*** — Lila Daunsnın öz-adına adlanırılmış və birinci studiya albomu. 26 may 2017-ci ildə RCA Records/Sony Music Latin tərəfindən nəşr olundu.

## Treklər

## Mənbə
* Salón, Lágrimas y Deseo - AllMusic.
Elçin Babayev

**Elçin Səfərəli oğlu Babayev** () — fizika-riyaziyyat elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondunun icraçı direktoru (2009–2019), AMEA N. Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının (ŞAR) elmi işlər üzrə direktor müaviniŞamaxı Astrofizika Rəsədxanasının "*Kosmik plazma və Heliogeofiziki problemlər*" şöbəsinin rəhbəri, 2019-cu il 11 martdan etibarən Bakı Dövlət Universitetinin rektoru.

## Həyatı
Elçin Babayev 4 aprel 1965-ci ildə Naxçıvanda doğulub.

AMEA-nın müxbir üzvü Səfəralı Babayevin oğludur.

1996–1997-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində, 1998–1999-cu illərdə Bakı Dövlət Universitetində, 1996–1999-cu illərdə Əmək və Sosial Münasibətlər Akademiyasında, 1995–2009-cu illərdə 289 nömrəli məktəb – "*Zəngi*" liseyində, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanına Dövlət İdarəçilik Akademiyasında, Rəhbər Dövlət İdarəçiliyi Kadrlarının İxtisasının Artırılması İnstitutunda və Rəhbər kadrların fasiləsiz təhsil mərkəzinin qısamüddətli ixtisasartırma kurslarında pedaqoji fəaliyyət göstərib.

2019-cu il martın 11-də Bakı Dövlət Universitetinin rektoru vəzifəsinə təyin edilmişdir. 2024-cü il martın 27-də növbəti 5 il müddətinə həmin universitetin rektoru təyin olunub.

## Təltif və mükafatları
* 2005-ci il dekabrın 14-də "Tərəqqi" medalı təltif edilmişdir.

## İstinadlar
Qaraca dağı (Daşkəsən)

**Qaraca** — Daşkəsən və Xanlar rayonlarının sərhəddində yerləşən dağ olub, Bozdağ silsiləsinin qərb qurtaracağında zirvədir. Hündürlüyü 200 m-dir. Bir mülahizəyə görə, dağ süxurlarının rənginə görə belə adlandırılmışdır.Bu adın Qaraca şəxs adı ilə bağlı olması da ehtimal edilir.

## İstinadlar
Qaraca dağı (Yevlax)

**Qaraca** — Yevlax rayonu ərazisində Bozdağ silsiləsinin şərq qurtaracağında dağdır. Həmin rayondakı Düzdağ qəsəbəsinin şərqində Qaraca adlı sahə də vardır. Yerli məlumata görə, bu ad Qaraca adlı şəxsin adı ilə bağlıdır. Etno-toponimdir.

## İstinadlar
Onüçnöqtəli hippodamiya

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Biologiyası
Qanadüstlüyü narıncı rəngdədir. Bir ədəd qara nöqtə boyun hissədə, 5-6 ədəd isə qanadlarında harmonik və simmetrik düzülüb, başı sarı, böyüklüyü 5–7 mm-dir. Azərbaycanın bütün təbii zonaları üçün xarakterikdir. Lakin fərdlərin say dinamikasına görə Şirvan zonasında və Naxçıvan ərazisində nisbətən çoxluq təşkil edir. Ən çox rütubətli biosenozlara meyilli olurlar, taxıllar fəsiləsinə aid olan bitkilər üzərində qidalanır. İşıqsevər böcəkdir, gecələr tək-tək işığa doğru uçurlar. Havalar isindikcə yay aylarında bataqlıq qamış və qarğı üzəridə diapauza mərhələsi keçirmədən qidalanır və fasiləsiz olaraq çoxalırlar. Yumurtadan sürfə çıxımı çox olur (70-80%). Beləliklə, böcək mühit amillərinə qarşı həssasdır və adekvat reaksiya verə bilir. İl ərzində iki nəsil verir. Yumurta qoyma may ayının ikinci yarısından başlayır. İyunun ikinci yarısında sürfə kütləvi olaraq intensiv surətdə mənənələri məhv edir. Qışı qidalandığı rütubətli sahələrin yaxınlığında nisbətə yüksək yerlərdə xəzəl və çöplərin altında keçirir, soyuğa dözümlüdür.

## Yayılması
Qərbi Avropada və Şimali Amerikada yayılıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Solaxay oronimi

**Solaxay** — Qobustan rayonu ərazisindəki palçıq vulkanıdır. Magistral yoldan solda yer­ləşir. Ehtimal etmək olar ki, adlandırmada vulkanın coğrafi mövqeyi əks olunmuşdur. Oronim Saxalay variantında da qeydə alın­mışdır.

## İstinadlar
Saadan

**Saadan** — Şabran rayonunun Sədan kəndi (hazırda bu kənd Siyəzən rayonuna daxildir) ərazisindəki palçıq vulkanıdır. Saatdan, Sədən variantlarında da qeydə alınmışdır. Əsli Sodandır. Palçıq vulkanı adını eyniadlı yaşayış məntəqəsindən almışdır.

## İstinadlar
Bukavu

**Bukavu** (1966-cı ilədək Kostermanvil, Costermanville) — Konqo Demokratik Respublikasının şərqində şəhər. Cənubi Kivu əyalətinin inzibati mərkəzi.

## Əhalisi
Əhalisi 806,9 min (2012) nəfərdir.

## Coğrafiyası
Kivu gölünün cənub sahilində liman şəhəridir. Avtomobil yolları qovşağında yerləşir. Beynəlxalq aeroportdur. 

## Tarixi
1901-ci ildə Belçikanın müstəmləkə hakimiyyəti orqanları tərəfindən salınmışdır. 

## Mədəniyyəti
Mərkəzi Afrika Elmi Tədqiqatlar İnstitutu, Dağ-mədən işləri institutu, Kənd təsərrüfatının inkişafı institutu (1972), pedaqoji kollec var. Bukavu kənd təsərrüfatı rayonunun ticarət mərkəzidir (çay, qəhvə, tərəvəz, sitrus). Yeyinti (o cümlədən pivə istehsalı), toxuculuq, metal emalı, kimya, əczaçılıq, mebel sənayesi, gəmi təmiri müəssisələri var. Tikinti materialları istehsal olunur. Turizm inkişaf etmişdir. Bukavu yaxınlığında “Ruzizi” SES-i, şəhərin şimal qərbində Kaxuzi-Biyeqa Milli Parkı var.

## Qalereya

Lake Kivu.jpg|Kivu gölünün Bukavu şəhərindən görünən mənzərəsi


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bukavu şəhərinin qalereyası 
* Bukavu şəhəri məqaləsi

## Həmçinin bax
* Mərkəzi Afrika
* Konqo Demokratik Respublikası
Ondördnöqtəli propileya

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Biologiyası
Formaları yarımkürə şəklində olmaqla qanadlarının üzəri şahmat taxtasını xatırladan naxışla bəzədilib. Yaşadığı təbii zonalarda günəş şüasının bolluğuna uyğun olaraq bəzən qanadüstlüyü tünd və bəzən də açıq ağ-qara, bəzən sarımtıl-qara rəngdə cilvələnmiş olurlar. Çoxlu variasiyalara malikdır ki, bu da onların populyasiyalarında görünür. Əsasən yoncalıqlarda, yabanı otlarda, bostan-tərəvəz sahələrində, az hallarda meyvə kollarında, lap az miqdarda meyvə ağaclarında da rast gəlinir. ən çox albalı, nar və yonca mənənələri ilə, az hallarda torgənəcəyi və tipslərlə (nisbətən çox) qidalanırlar.

İl ərzində iki bütöv nəsil verirlər. Birinci nəslin inkişafı mayın 2-ci yarısından başlanır, iyun ayının axırında yekunlaşır. Bundan sonra əksəriyyəti bükülmüş yarpaqlar içərisində, ağacların koğuşunda yay sükunəti (diapauza) keçirirlər. Bunlar da yumurtalarını adətən yarpaqların alt tərəfinə, mənənə koloniyasının arasında qoyurlar. 350-dən artıq yumurta qoyma qabiliyyətinə malik olan propulyanın, hər yarpaq üzərində qoyduğu topalarda 10–40-a qədər yumurta olur. Təcrübə göstərir ki, sürfələrin inkişafına ən yuaxşı təsir göstərən albalı, nar və yonca (bostan) mənənəsidir. İkinci nəsil sentyabrın əvvəllərindən başlayır, oktyabrın birinci ongünlüyündə yekunlaşır. Bu nəsil əsasən bostan-tərəvəz və yoncada, yabanı otlardan olan biotoplarda inkişaf edir. Ümumiyyətlə, parabüzənin bir nəslinin inkişafı temperaturdan asılı olaraq 11–17 gün çəkir, ikinci nəsil bəzən 21 gün uzana bilir. Sürfələrinin üzərində qırmızı-sarımtıl nöqtələr olur. Sürfələr 4-cü yaşda puplamaya hazırlıqla əlaqədar daha intensiv qidalanırlar. Pupun inkişafı 3–5 gün çəkir. Bunlar da yaxşı qidalandıqda yumurtalardan çıxım 80–895 faiz olur. Bu böcəklər əsasən qidalandıqları sahələrdə qurumuş çöplərin və xəzəlin altda və ağacların qabığının altında qışlayırlar.

## Yayılması
Avropada, Asiyada və Zaqafqaziyada yayılıblar. İran və Türkiyədə də (Aralıq əyalətində) müşahidə olunub. Naxçıvan Muxtar Respublikasının təbii və süni biosenozlarında geniş yayılmışlar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bukaramanqa

**Bukaramanqa** () — Kolumbiyanın şimal-şərqində şəhər, Santander departamentinin inzibati mərkəzi.

## Əhalisi
Əhalisi 716,5 min (şəhər ətrafı ilə təqribən 1,23 mln.; 2011) nəfərdir.

## Coğrafiyası
Şərqi Kordilyer dağlarının qərb yamacında, 960 m yüksəklikdədir. Nəqliyyat qovşağı. Bukaramanqadan Panamerika avtomobil yolu (Santa- Fede-Boqota–Karakas, Venesuela hissəsi) keçir. Dar dəmiryoları Bukaramanqanı Puerto-Vilçes (Maqdalena çayı sahilində liman şəhəri) ilə əlaqələndirir.

## Tarixi
Bukaramanqa 1622-ci ildə salınmışdır. 1860–80-ci illərin ortalarında kinə ağacı qabığı yığılmasının iri mərkəzi idi; sonralar kinə ağacı əkinləri tədricən qəhvə, tütün və s. plantasiyaları ilə əvəz olundu.

## Mədəniyyəti
Müqəddəs ailə baş kilsəsi (1887); Santander sənaye universiteti (1947), Bukaramanqa muxtar universiteti (1952, universitet statusunu 1974-cü ildə almışdır), İpəkçilik institutu; etnoqrafiya və tarix, müasir incəsənət (1989-cu ildə yaradılmışdır) muzeyləri; Botanika bağı var. Xidmət sferası (təhsil, səhiyyə, qəhvə və tütün ticarəti və s.) inkişaf etmişdir. Aparıcı sənaye sahələri: yeyinti (un,  şokolad, içki və s.), tütün, yüngül (toxuculuq, tikiş, ayaqqabı, həsir şlyapaların istehsalı), sement, kimya, neft-kimya. Bukaramanqa  kənd təsərrüfatı rayonu mərkəzidir (hünd. 900–2000 m olan yamaclarda qəhvə, 900 m-ədək yamaclarda tütün, həmçinin kakao, pambıq plantasiyaları; maldarlıq, ipəkçilik). Bukaramanqa yaxınlığındakı Kaliforniya qəsəbəsində uran filizləri çıxarılır.

## Qalereya

Troncalmetroautop.JPG|Bukaramanqada Floridablanka və Kanaveral stansiyası
Aeropuerto Palonegro Exterior.jpg|Bukaramanqa Paloneqro Aeroportu
Lección de Geometría y Luis A. Calvo.jpg|Həndəsə elminə həsr olunmuş abidə
UIS - Facultad de Ciencias Humanas.jpg|Santander sənaye universiteti, Humanitar fakültə
Hotel Dann Carlton Bucaramanga.JPG|Bukaramanqada Müasir İncəsənət muzeyi
FHB 0144.jpg|Dann Karlton oteli

## Həmçinin bax
* Kolumbiyanın inzibati bölgüsü
* Kolumbiya
* Santander

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bukaramanqa icra başçısının rəsmi internet saytı
* Bukaramanqa şəhərindən gündəlik götüntülər
Ayağı açıqrəngli birəcik

**Ayağı açıqrəngli birəcik** () — Bu birəciyin rəngi qaradır, lakin göy və yaşıl parıltı da verir.

## Quruluşu

Bu birəciyin rəngi qaradır, lakin göy və yaşıl parıltı da verir. Hər qanadın üstündən sarı xətt keçir. Bədənin uzunluğu 2,5-3,5&nbsp;mm-dir. Bu cinsin növləri dal ayaqları üzərində tullanırlar.

## Yayılması

Azərbaycanda az yayılmışdır. Bu növə respublikanın Quba-Xaçmaz, Gəncə-Daşkəsən, Şirvan və Lənkəran-Astara zonalaraında rast gəlmək olar.

## Nəsilvermə və İnkişafı

Uzunsov və açıq sarı rəngli yumurtalarının uzunluğu 0,3-0,4&nbsp;mm, eni 0,1-0,2&nbsp;mm-dir. Sürfələrin inkişafı 15-30, pupların inkişafı 6-15 gün davam edir. Yumurtaqoyma prosesi qurtardıqdan sonra yetkin fərdlər ölür. Yenicə çıxmış böcəklər müxtəlif xaççiçəkli bitkiləri zədələyir, yayın axırında isə qışlamaya keçirlər.

## Zərər vurması

Onlar kütləvi inkişaf dövründə kənd təsərrüfatı bitkilərinə böyük zərər verirlər. Kələmin, şalğamın cücərtilərini yeyir, yenicə əkilmiş şitilləri zədələyirlər. Çox vaxt turnepsi və turpu 2-3 dəfə yenidən əkmək lazım gəlir.

## Ədəbiyyat

#Səfərova İ.M., Quba-Xaçmaz bölgəsində kələmin zərərvericiləri və başlıca zərərvericilərə qarşı kompleks mübarizə tədbirləri, Gəncə, 2006, s. 76-77.

## Xarici keçidlər

Ayağı açıqrəngli birəcik-Phyllotreta nemorum

## İstinadlar
Boçkaşəkilli xilokorus

**Boçkaşəkilli xilokorus** () — Bədəni ovalşəkillidir, üzərində iki ləkəsi var, parlaqdır, başın yanları tükcüklə örtülüb.

## Biologiyası

Bədəni ovalşəkillidir, üzərində iki ləkəsi var, parlaqdır, başın yanları tükcüklə örtülüb. Rəngi xakidir, iri gözləri aydın bilinir. 4–5&nbsp;mm böyüklükdədir. Naxçıvan üçün xarakterik növdür, meyvə bağlarında, qovaq ağacında və bəzi yabanı bitkilər üzərində yayılır. Yastıcalarla qidalanır. İl ərzində iki nəsil verir. Quru xəzəllərin və qurumuş ağacların qabığı altında qışlayır. Müxtəlif növ yastıcalarla qidalanırlar. Sarı yumurtalarını topa-topa qoyurlar. Yırtıcıdır, əlvan rəngli sürfələri var, üç yaçdan (qabıqdəyişmədən) sonra pup əmələ gəlir.İl ərzində iki nəsil verir.

## Yayılması

Naxçıvan MR-in Naxçıvan şəhərində, Ordubad, Culfa və Şahbuz rayonlarında əsasən aşağı zonasında yayılıb.

## Ədəbiyyat

#Naxçıvan Muxtar Respublikasında yayılan yırtıcı cücülərin xeyirli fəaliyyəti və onların mühafizəsi. A.Mehdiyev, M.M.Seyidli
#Ümumi entomologiya I-II hissələr. Ağayev B.İ. Bakı 1979-1981
#Naxçıvan MR-da yayılan parabüzənlər (Coleoptera, Coccine elidae) və onların bioloji mübarizədə istifadə imkanları. Mehdiyev A.M.

## İstinadlar
Orxan Xəlilov

## Əsas elmi nailiyyətləri
* Optik diapazonda aparılmış çoxillik spektral müşahidə materialları əsasında T Tau ulduzunun Hβ, H və K CaII şüalanma xətlərinin ekvivalent enlərində 33±1.5 günlük kvaziperiodik dəyişmə aşkar edilmişdir. T Tau ulduzunun UB spektrinin şüalanma xətlərində də həmin kvaziperiodla dəyişmə aşkar edilmişdir. Aşkar edilmiş kvaziperiodik dəyişmə ulduz diskində yerləşən aktiv oblast ilə bağlı ola bilər.
* Müəyyən edilmişdir ki, AB Aur ulduzunun spektrində Hα, Hβ şüalanma xətlərinin profilləri bənövşəyi qanadda, HeI λ5876Å xəttində isə qırmızı qanadda aktiv dəyişmələr baş verir. AB Aur ulduzunun 1978–1992-ci illərdə alınmış UB spektrlərinə əsasən göstərilmişdir ki, bəzi udulma xətlərinin, o cümlədən, MgII λ2800Å, FeII və b. xətlərinin intensivlikləri 6.1±0.1 günlük periodik dəyişmələr göstərir. Hidrogen və helium şüalanma xətlərinin ekvivalent enlərinin həmin periodla sinxron dəyişməsi, şüa sürətlərinin isə onlarla əks fazada dəyişməsi aşkar olunmuşdur.
* AB Aur ulduzunun 1986-cı ildən bəri alınmış bütün spektrləri əsasında üç spektral xəttinin Hα, HeI və NaI ekvivalent enlərinə görə LaflerKinman metodu ilə P=123.7±0.3 günlük periodik dəyişmə aşkar edilmişdir.

## Elmi əsərlərinin adları
* Khalilov O. V., Ismailov N. Z., "The emission spectrum variability of AB Aur", B. V. Kukarkin Centenary Conference: Variable Stars, The Galactic Halo And Galaxy Formation. Zvenigorod, Russia. 2009, p.71–73.
* Khalilov O. V., Ismailov N. Z., Guliev N. K., Herbst W., "Periodic variability in the emission spectrum of T Tauri", Astronom. Astrophys., 2010, v. 511. p.7
* Khalilov O. V., Ismailov N. Z., "Spectral observations of AB Aur", Odessa Astron. Publ., 2010, v.23.
* Khalilov O. V., Ismailov N. Z., Shustarev P. N., Guliev N. Kh., "Periodic variations in the emission spectrum of T Tauri", Astron. Reports., 2010, v. 54.
* Халилов О. В., Исмаилов Н. З.,Бахаддинова Г. Р., Шабанова З. Ф., Алимерданова Ф. Н., Адыгезалзаде А. Н. "Линии водорода и гелия в спектре IL Cep", Вестник БГУ, 2012, № 3.
* Халилов О. В., Исмаилов Н. З., "Быстрая переменность оптического спектра AB Aur", Астрон. Журн. Азербайджана., 2012, № 1.c.13–23.
* Халилов О. В., Исмаилов Н. З., Бахаддинова Г. Р., Микаилов Х. М., "Спектральная переменность IL Цефея", Астрофизический Бюллетень, 2013, т. 68, № 2.
* Khalilov O. V., Ismailov N. Z., Bahaddinova G. R. Mamedxanova G. B., "Planet Formation Processes in AB Aur", ASP Conference Series, 2015, v.494.
* Khalilov O. V., Ismailov N. Z., Bahaddinova G. R. "He I 5876 Line Structure in the Spectra of IL CEP A", Odessa Astronomical Publications, 2015, vol. 28.
* Khalilov O. V., Ismailov N. Z., Bahaddinova G. R. "Optical Spectrum Variations of IL Cep A", Astronomy Reports Vol. 60, No.2, 2016.

## Respublika, beynəlxalq və xarici ölkələrin elmi qurumlarında üzvlüyü
Avropa Astronomiya Cəmiyyətinin üzvü

## Təltif və mükafatları
AMEA Fizika –Riyaziyyat və Texnika Elmləri Bölməsinin "Fəxri Fərmanı", 2015-ci il.

## İstinadlar
Adenoforlar

**Adenoforlar** () Dəyirmi qurdlar tipinin Nematodlar sinfinə aid olan yarımsinif.

## Xarici quruluşu
Çox az miqdarı heyvan və bitkilərin parazitləridir. Adenoforların toxunma hiss orqanları təkcə ön tərəfdə deyil qurdun bütün bədəni boyu yerləşmiş qıllar, bəzən isə papillalardan ibarətdir. Amfidlər yaxşı inkişaf etmişdir, iridir və başın yan tərəflərində yerləşir. Heyvan parazitlərində onlar reduksiyaya uğraya bilir. Növlərin bir qismi fotoreseptorlarla (gözcüklərlə) təchiz olunmuşdur. İri boyun vəzi, qısa ifrazat kanalına malikdir. Bədən boyu yan hipodermal vəzilər yerləşmişdir. Arxa tərəfdə terminal quyruq vəziləri yerləşmişdir. Onların sekreti suda donaraq nematodların substrata yapışmasına xidmət edir. Onların əksəriuyyəti oksigenə çox tələbkardır. Kutikulası keçiricidir və zəif qoruyucu xassəyə malikdir. Adonoforea-nın erkəklərində heç vaxt bursal qanadlar olmur.. 
## Həyat tərzi
Dənizdə, şirin sularda, nadir hallarda sərbəst yaşayan nematodlardır.. Adenoforlar (Adenophorea) yarımsinfinin nümayəndələri əsasən su mühitində yaşayan formalardır, nadir halda torpaqda yaşayan növlərə də rast gəlinir. 
Az miqdarda adenoforlar parazitdir. Hiss orqanları bütün bədən boyu yerləşmiş qıllar, papillalar şəklindədir. Onlar oksigenə çox tələbkardırlar.

## Yayılması
Uzunluğu 1 metrə çatan (itlərin böyrəyində, digər yırtıcılarda və bəzən insanda) Dioctophyme renale, Trichocephalus trichiurus, Trixina-Trichinella spiralis mənsubdur.

## Təsnifatı
**[[Dioctophyme renale]] *
**[[Trichocephalus trichiurus]]*
**[[Trixina-Trichinella spiralis]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bibliometrik indikatorlar

**Bibliometrik indikatorlar** — 

Elmi məhsulların ölçülməsinin əsas **bibliometrik indikatoru** nəşrlərin sayı, tipi və yayılmasıdır. Tədqiqat istiqamətinin məhsuldarlığı həmin istiqamətdəki nəşrlərin sayı ilə ölçülür. İxtiyari tədqiqat oblastında az sayda yüksək məhsuldarlıqlı alimlərin nəşri, həmin istiqamətdəki bütün nəşrlərin çox böyük hissəsini təşkil edir. İstiqamətin araşdırılması zamanı verilmiş oblastda çap olunan əsərlərin xarakterindən asılı olaraq yalnız uyğun nəşrlər sayılmalıdır. Belə ki, hunanitar elmlərdə bir çox tədqiqatçıların nəticələrini məqalələrdə deyil, kitab şəklində çap etdirməyə çalışırsa, tətbiqi elmlərdə nəşrlərin standart forması elmi-tədqiqat işi hesabatlar və patentlərdir. 

Kitablar və məqalələrin yükünün eyni olduğu istiqamətlərdə kitablar daha üstün tutulur. İcmal xarakterli məqalələrə də xüsusi nəzarət olunur. Elmi və tibbi istiqamətlərdə, həmçinin ictimai və humanitar elmlərdə nəşrlərin müqayisəsi çox zaman müxtəlif tip nəşrlərə təyin olunan şəkilərə əsasən aparılır, bir kitab müxtəlif istiqamətlərdə 2–6 məqaləyə ekvivalent sayılır.

Tədqiqat qruplarının və ya təşkilatların qiymətləndirilməsi zamanı 1 il və ya daha uzun müddətli zaman aralığı əsas göstərilir, adətən 4 illik dövr istifadə olunur. Tədqiqatçı qrupun məhsuldarlığının inkişafının izlənməsi hər il hesablanan indikatorlar əsasında aparılır.

## Həmçinin bax
* Bibliometrik analiz

## Ədəbiyyat
* Rasim Əliquliyev. Nigar İsmayılova. Bibliometriya: Müasir vəziyyəti, problemləri və inkişaf perspektivləri, 2015, 78 s.
Ömər Ağayev

**Ömər Ağacahangir oğlu Ağayev** () — istehsalat qabaqcılı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1974), Azərbaycan SSR dövlət mükafatı laureatı (1976).

## Həyat və əmək fəaliyyəti
Ömər Ağayev 1928-cı ildə Şamaxının Leninabad (indiki Təklə) kəndində anadan olmuşdur. Əmək fəaliyyətinə 1944-cü ildən başlamışdır. 1952-ci ildən Bakı elektrik maşınqayırma zavodunda çalışmışdır. 1959-cu ildən Sov.İKP üzvü olmuşdur. 1960-cı ildən hopdurucular briqadasının briqadiri olmuşdur. AKP 28 və 29-cu qurultaylarında AKP MK-nın üzvü seçilmişdir. Sov.İKP 22 və 25-ci qurultaylarının nümayəndəsi olmuşdur. 3 yanvar 1974-cü ildə sənayenin inkişafında göstərdiyi xidmətlərə görə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, 2 dəfə Lenin ordeni, Oktyabr İnqilabı ordenləri ilə təltif olunmuşdur. 2002-ci ildən prezident təqaüdçüsü olub.

Ömər Ağayev 2017-ci ilin oktyabrın 1-də vəfat edib. Təklə kəndində dəfn olunub.

## İstinadlar

## Mənbə
*
Kür qumlaqçısı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Az saylıdır.

## Xarakterik morfoloji əlamətləri
Ağızı aypara şəklindədir. Alt çənəsinin arxasında dəliklər yoxdur. Azərbaycan sularından ovlanmış fərdlərinin uzunluğu 25.0 sm-ə, kütləsi 160.0 q-a qədər olur. Cinsi dimorfizmi zəif inkişaf etmişdir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Şirin su balığı olub, dibi daşlı olan sularda yaşayır. Dib həyatı keçirir. Əksər fərdləri 4 ilə qədər yaşayır. 2 yaşında cinsi yetkinliyə çatır. Fərdi inkişaf forması kürü şəklində olur. Həyat sikli kürü-sürfə-körpə-yetkin fərd şəklində olur.

## Yayılması
Azərbaycanda 2 növ ilə təmsil olunmuşdur. Azərbaycanda yarımnövləri yoxdur. Azərbaycanda Kür-Araz çaylarında və onların qollarında yayılmışdır.

## Cinsi statusu və çoxalma xüsusiyyətləri
Çoxalma kürüləmə yolu ilə olur. Kürüsünü bir dəfəyə tökür. Kürüləməsi mart ayının axırlarından aprel ayının sonlarına qədər, suyun temperaturu 12.0 - 14.00C olduqda baş verir. Reproduktivliyin forması kürü şəklində olur. Kürüsünü bir dəfəyə 15.4 minlə 18.5 min ədəd arasında olmaqla tökür. Reproduktivliyin periodu ildə bir dəfə. Generasiyaların sayı ömrün orta uzunluğundan asılı olaraq 2-3 dəfə olur.

## Sayı və limit faktorları
Su hövzələrinin çirklənməsi, təbii kürüləmə yerlərinin sıradan çıxması və digər antropogen faktorlar.

## Qidalanması
Qidasını yosunlar, su bitkiləri, detrit, su cücüləri və balıq kürüləri təşkil edir. Onurğasız heyvanlarla qidalanır, özləri isə digər yırtıcı balıqların qidasını təşkil edir.

## İnsan həyatına təsiri
Vətəgə və təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur. Vətəgə əhəmiyyətli balıqların qida şəriki olmaqla və digər balıqların kürülərini yeməklə müəyyən qədər ziyan verir.

## Qəbul edilmiş və qəbul edilməsi vacib olan mühafizə tədbirləri
Balıqçılıq haqqında qanun qəbul edilmişdir. Su hövzələrinin çirkləndirilməsinin qarşısı alınmalıdır. Azsaylı olduğundan qorunma tədbirləri həyata keçirilməlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Cənub çuğundur birəciyi

**Cənub çuğundur birəciyi** () — Tünd metal rənglidir. Uzunluğu 1,5–2&nbsp;mm-dir.

## Quruluşu

Tünd metal rənglidir. Uzunluğu 1,5–2&nbsp;mm-dir.

## Yayılması

Kələm aqrosenozlarında geniş yayılmışdır. Azərbaycanın Şəki-Zaqatala, Quba-Xaçmaz, Abşeron, Dağlıq Qarabağ, Lənkəran-Astara zonalarında yayılmışdır.

## Zərər vurması

Çuğundur əkilən təsərrüfatlar üçün qorxulu zərərvericidir. Onları əsasən kələm, turp, şəkər çuğunduru bitkilərinin üzərində görmək olar. Birəciklər aprelin əvvəllərində alaq otlarının, sonra isə mədəni bitkilərin üzərində görünür. 
Ciddi zərərvericilərdən olub, yazda inkişaf edir və cavan şəkər çuğunduru bitkilərinə zərər verir. Bu birəciklər böyük əkin sahələri üçün xüsusi ilə təhlükəlidir.

## Nəsilvermə

Cütləşmə prosesi may ayında müşahidə edilir. Böcəklərin inkişafı 30 günə başa çatır. Sürfənin və pupun inkişafı torpaqda gedir. Sürfələr cavan köklərlə qidalanırlar. Bu böcəklər ildə bir dəfə nəsil verirlər. Yeni nəslin çıxması dağətəyində iyulun əvvəllərində müşahidə edilir.

## Ədəbiyyat

#Səfərova İ.M., Quba-Xaçmaz bölgəsində kələmin zərərvericiləri və başlıca zərərvericilərə qarşı kompleks mübarizə tədbirləri, Gəncə, 2006, s. 78.

## İstinadlar
Veb-analitika

**Veb-analitika** – veb-saytların keyfiyyətinin yüksəldilməsi və optimallaşdırılması üçün istifadəçilər haqqında informasiyanın yığılması, ölçülməsi, tədqiqi, təsviri və interpretasiyasıdır.

Veb-analitika internet-marketinqin fundamental əsasını təşkil edir, onun tərkib hissəsidir.
Veb-analitika, internet-texnologiya və marketinq kommunikasiyaları sahəsində biliklərin məcmusudur.

Veb-analitikanın əsas məqsədlərindən biri veb-saytların monitorinqinin aparılmasıdır.
Veb-analitikanın tətbiqi ilk baxışda göründüyündən daha genişdir. O, yalnız şəbəkənin fəaliyyəti və saytın ziyarətçilərinin təhlilindən ibarət deyil. Veb-analitikanın köməyi ilə marketinq şirkətlərini proqnozlaşdırmaq, bazarı təhlil etmək, alıcıların mallara münasibətinin monitorinqini aparmaq və s. mümkündür.

Veb təhlil edilir, üç mərhələyə: məlumat toplamaq, təhlil etmək, məlumatlar və davranış dəyişdirmək daha səmərəli.

## İstinadlar

## Mənbə
* Веб-аналитика : анализ информации о посетителях веб-сайтов. / Кошик А. ‒ Москва [и др.]: Диалектика, 2009. ‒ 462 с. с.
Beşyarpaq dişotu

**Beşyarpaq dişotu - ''Dentaria quinquefolia'' Bieb.**

Hündürlüyü 20-40 sm, gövdəsi düz, sadə, çılpaq, aşağı hissədə yarpaqsız, yuxarıda üç yarpaqdan ibarət olan köbəli çiçək qrupu altında üfüqi pulcuqlu kökümsovları olan çoxillik
ot bitkisidir.

## Yarpaq
Yarpaqları lələkvaridir, 3-5 neştərə oxşar-xətvari sivri dişli yarpaqcıqlardan ibarətdir. Yarpaqların qoltuğunda soğanaq əmələ gəlmir.

## Çiçək
Salxımlar 6-15 ədəd çiçəkdən ibarət olub, kifayət qədər sıxdır. Ləçəkləri 10-15 (20) mm uzunluğunda olub, əksinəyumurtaşəkilli pazvaridir və bənövşəyi, bəzən çəhrayı rəngdə olur. Qını 35-50 mm uzunluğunda, eni 2-5 mmdir, köndələn formada üzüyuxarı durmuş və uzunluğu 3-4 mm olan sütuncuğa daralmışdır.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, Lənk.-dağ., Lənk.düz., Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Qaranlıq meşələrdə, əsasən fıstıq meşələrində üstünlük təşkil edir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Kökümsovu bişmiş halda yeyilir. Dekorativ bitkidir.

## Mənbə
# Eldar Şükürov. İsmayıllı rayonu meşə bitkilərinin bələdçi kitabı,Bakı 2016
Athesmia kassimovi

**Athesmia kassimovi** () — Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Bədəni yastı olub, 3,6–4,2 mm uzunluqda və əmziklərinin arasındakı haşiyədə 0,276–0395 mm enə malikdir. Dairəvi ağız əmziyinin diametri 0,228–0,282х0,204–0,252 mm-dir. Kiçik farinks 0,084–0,090х0,072 mm-dir. Qarın əmziyinin diametri isə 0,168–0,218 mm-dir. Cinsi dəlik bağırsağının şaxələndiyi yerdən geridə median vəziyyətində yerləşmişdir. Armud şəklində olan cinsi bursa qarın əmziyi ilə bağırsağın şaxələndiyi yerin arasında yerləşir. Bir ölçüdə və ovl şəklində olan toxumluqlar aralarında 0,350–0,420 mm məsafə olmaqla bir-birinin ardında yerləşir. Toxumluqların arasından balalığın ilməyi keçir. Bəzi nümayəndələrdə isə toxumluqlar arasında məasfə olmur. Qabaq toxumluğun ölçüsü 0,240–0,264х0,144–0, 168 mm, dal toxumluğun ölçüsü isə 0,264х0,144 mm-dir. Diametri 0,144 mm olan dairəvi yumurtalıq sarılıqların əks tərəfində yerləşir. Yalnız bir tərəfdə olan sarılıqlar yumurtalıqdan geridə yerləşir və 1,32 mm uzunluğa çatır. Balalığın ilgələri bədənin axırına qədər çatır. Yumurtaların ölçüsü 0,036–0,42х0,018–0,024 mm-dir.

## Həyat tərzi
Endem növdür, növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Sultan toyuğunun (Porphyrio porphyrio L.) qaraciyərində tapılmışdır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayiət edilir. Qaraciyər toxumaları ilə qidalanır. Hermofradit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Dünyada 9, Azərbaycanda 1 növlə təmsil olunmuşdur.

## Yayılması
Kür-Araz təbii rayonunda (Muğan çölü) yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pseudococcus longispinus

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Yayılması
Azərbaycanın Abşeron bölgəsində ilk dəfə V.N.Rusanova tərəfindən, daha sonra isə Bakı şəhərinin Botanika bağının oranjereyalarında kütləvi halda qeydə alınmışdır. Rusiya Federasiyasında, Krım vilayətində, Qafqazın Qara dəniz sahillərində, Orta Asiyada geniş yayılmışdır. Məlumatlara əsasən, orta Asiya ölkələrində zərərvericiyə tez-tez təsadüf olunur. Burada oranjereyalardan fərqli olaraq təbiətdə də rast gəlinir. Gürcüstanda isə təbiətdə daha az təsadüf olunduğu qeyd edilmişdir.

## Qidalandığı bitkilər
Tropik növdür. Abşeron bölgəsində polifaqdır. Ən çox alma, armud, şaftalı, ərik, gavalı, xurma, əncir ağaclarını yoluxdurur. Bakının müxtəlif rayon və qəsəbələrində (Mərdəkanda, Şüvəlanda, Binəqədidə, Pirşağıda, Buzov¬na¬da, Bilgəhdə, Novxanıda və s.) üzüm, əncir, ərik, gavalı və s. meyvə bitkilərinə ciddi zərər verir. Bitkinin yerüstü orqanlarında daha çox rast gəlinir.

## Biologiyası
Yetkin dişi fərdinin bədəni, yaşıl rəngdə olub, uzunsov-oval formadadır, üst hissəsi parıltılı mumla örtülmüşdür, arxa hissəsindəki mumabənzər saplar isə ən uzun olanlardır. Bədəninin uzunluğu mumlu saplarsız 3,5 mm., eni isə 2 mm-dir. Bığcıqları nazikdir, səkkiz buğumludur. Bu buğumların içərisində isə ən uzunu sonuncusudur, ən qısa buğum isə altıncı buğumdur. Ayaqları nazik buğumludur, baldır isə pəncədən çox uzundur. İkinci nəsil sürfələrinin bədəni çəhrayı rənglidir, oval formalıdır. Uzunluğu 0,9 mm., eni isə 0,5 mm-dir. Bığcıqları altı buğumludur. Qarıncıq hissə böyükdür və yumrudur. Üçüncü nəsil sürfələrin bədəni də həmçinin çəhrayı rəngdədir və oval formadadır. Uzunluğu 1,2 mm., eni isə 0,7 mm-dir. Bığcıqları yeddi buğumludur. Qarıncıq böyükdür və yumrudur.

Erkək fərdin bədəni qəhvəyi rəngdə olub, bir cüt qanada malikdir. Qanadların rəngi bozdur. Erkəklər qabıqdan çıxdıqdan sonra ağ rəngli baramalar əmələ gətirirlər ki, sonrakı inkişafları da baramalar daxilində davam edir. Onlar homogenetik yolla çoxalırlar. Diribaladoğandırlar. Yumurta kisəsi əmələ gətirmirlər, bunun əvəzində ağ mumabənzər saplar ifraz edirlər ki, bu da öz növbəsində pambığabənzər tor əmələ gətirir. Yeni doğulmuş sürfələr qidalanmağa başlayana qədər həmin pambığabənzər torbaların içərisində gizlənirlər. Sürfələrin doğulması temperaturdan asılı olaraq 15-25 gün davam edir. Bir dişi fərd 300-ə qədər sürfə doğur. Sürfələr isə üç mərhələdə inkişaf edirlər. Hər bir mərhələnin inkişaf müddəti 10-20 gün çəkir. 

Abşeron ərazisində salınmış istixanalarda daha çox yayılmışdır. Təbiətdə isə ona tez-tez rast gəlmək olur. İstixana şəraitində ildə dörd nəsildə inkişaf edir. Bizim tədqiqatlarımıza görə isə, yastıca, bir il ərzində 3 nəsildə inkişaf edir. Ciddi zərərverici hesab olunur. Kütləvi yoluxma zamanı bitkinin yarpaqları tökülür, hətta cavan bitkilər məhv olur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Cənub fır nematodu

**Cənub fır nematodu** () Dəyirmi qurdlar tipinin Nematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Erkəklər çoc kiçikdirlər, qurdabənzərdir, dişilər isə armudabənzər formadadır. Zərər vuran əsasən dişilərdir, çünki çoxalmadan sonra erkəklər torpağa keçirlər. Fır nematodunun dişilərində çox vaxt partenogenez müşahidə olunur..

## Həyat tərzi
Parazit həyat tərzi keçirirlər. Cənub fır nematodu bir çox bitkilərin adi kök parazitidir. O tərəvəzçiliyə daha çox ziyan vurur. Fır nematodu kəskin cinsi dimorfizmi ilə fərqlənir: erkələrdə bədən nematod formasındadır, hərəkətsiz dişilər kök toxumalarında armudvari olurlar. Əsas dişilər ziyan verir, erkəklər isə inkişafını başa çatdırıb torpağa düşür və qidalanmırlar. Bundan əlavə fır nematodlarında patogenez yolla çoxalma geniş yayılmışdır. Sahib bitkinin köklərində nematodlar şişlər – fırlar əmələ gətirirlər; onların içərisində parazitlərin özləri yerləşir. Dişilər yumurta qoyur. Yumurtaar xüsusi vəzilərin inkişafı ilə bir-birinə yapışır və qurdun arxa hissəsində yumurta kisəsi (ootek) formalaşır. İnkişaf edən sürfələr torpağa düşür və qonşu bitkiləri yoluxdurur. Əlvrişli şəraitdə bir-birinin ardınca fasiləasiz nəsillər davam edir ki, bu da köklərin kəskin zədələnməsinə səbəb olur. Fır nematodlarından məhsul itkisi 40–60%-ə çatır. Parniklərdə onlarla mübarizə aparmaq üçün kimyəvi preparatlar və yüksək temeperaturdan istifadə olunur (torpağın buxarla işlənməsi). Açıq torpaqda zədələnə bilməyən bitkilərin əlavə etməklə növbəli əkin tətbiq edilir..

## Yayılması
Cənubda açıq torpaqda rast gəlinir (Orta Asiya, Qafqaz, Ukrayna). Şimalda isə ancaq parniklərdə olur və əsasən xiyar, pomidoru zədələyir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Haşiyəli parabüzən

**Haşiyəli parabüzən** () — mənənələrlə qidalanır.

## Biologiyası

Mənənələrlə qidalanır. Sutkalıq aktivliyi izlənərkən aydın olmuşdur ki, əsasən səhərlər və axşamçağılar dah fəal olurlar. İsti yay günlərində sükunət halı keçirirlər. 
Qanadüstlüyü qara olub, əsasən hər tərəfdə 2 bütöv və çiyninə yaxın hissədə bir ədəd yarımçıq sarı nöqtələri var. Böyüklüyü 3-3,5&nbsp;mm-dir. Bığcığı buğumlu olub, uc hissəsi toppuzvaridir. Baş hissə sarımtıl olub, gözlər aydın nəzərə çarpır.

## Yayılması

Haşiyəli parabüzı Qərbi Avropada, Kiçik Asiyada, İranda, (Mərənd) və Qafqazda yayılmışdır.

## Ədəbiyyat

#Naxçıvan Muxtar Respublikasında yayılan yırtıcı cücülərin xeyirli fəaliyyəti və onların mühafizəsi. A.Mehdiyev, M.M.Seyidli
#Ümumi entomologiya I-II hissələr. Ağayev B.İ. Bakı 1979-1981
#Naxçıvan MR-da yayılan parabüzənlər (Coleoptera, Coccine elidae) və onların bioloji mübarizədə istifadə imkanları. Mehdiyev A.M.

## İstinadlar
Klasea quinquefolia

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 50-120 sm, gövdəsi düz, şırımlı, yuxarı hissədə budaqlanmış, demək olar ki, çılpaq olan çoxillik ot bitkisidir. Yarpaqları saplaqlıdır, lələkvaribölünmüşdür, 2-4 ədəd yan ellipsşəkilli və ya enli-neştərvari, sivriuclu-mişarvari, sivri və yaxud qısa sivriləşmiş seqmentlərlə; təpə seqmenti iridir, yan tərəfdəki seqment isə yarpağın qaidə hissəsinə doğru kiçilmiş, demək olar ki, oturaqdır və ya qısa saplaqla oxa birləşəndir; yuxarı yarpaqları kəskin azalmışdır, bütövdür, forması enli lansetvaridən dar lanservariyə qədər dəyişir. Səbət yumurtaşəkillidir, yaşıl rəngdədir, eni 8-15 mm-dir. Çiçəkləri azsaylı, uzun düz saplaqda, qalxanvari süpürgə çiçək qrupunda toplanmışdır. Qın yarpaqcıqları kənarlardan ensiz-pərdəli və ağımtıl-tüklüdür. Çiçəkləri bənövşəyi rəngdədir. Toxumları uzunsov, zolaqlı, hamardır; kəkili çirkli-bənövşəyi rəngli yastı, demək olar ki, lələkvari cod tüklərdən ibarətdir, toxumdan azacıq uzundur. Avqust-sentyabr ayalrında çiçəkləyir, sentyabr-oktyabr aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Samur-Şabran oval., BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, Alazan Əyriçay, Kür düz., KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ cənub, Lənk. Ovalıqdan orta dağ qurşağına
qədər.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə, meşə ətrafında, kolluqlar arasında rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax