open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Birləşdirici toxuma

**Birləşdirici toxuma** — Heyvan orqanlarının əsas hissəsini təşkil edir, həmçinin orqanizmdə əsasən müdafiə və dayaq funksiyasını yerinə yetirir. Birləşdirici toxumanın müxtəlif funksiya yerinə yetirən bir neçə növü var. Bu qrupa lifli, sümük, qığırdaq, qan və piy toxumaları aiddir. Birləşdirici toxumada, adətən, hüceyrəarası maddə çox olur. Birləşdirici toxuma və ya başqa adı ilə daxili mühit toxuması orqanizmdə digər toxumalardan daha geniş yayılmış toxuma növüdür. Bu toxuma latınca adı ilə isə "textus conjuctivus" adlanır. Əsasən dayaq sistemində yerləşir. TDV-BTI

### Xüsusiyyətləri
Onun əsas xüsusiyyətləri isə aşağıdakı formada göstərilir:

Xarici mühitlə birbaşa əlaqədə deyil.

Ümumilikdə toxuma və onun hüceyrələri polyarlıq xüsusiyyətinə malikdir.

Bu toxumanın hüceyrələrində mübadilə prosesi eyni formada gedir. Buna səbəb bütün hüceyrələrin daxili mühitin içərisində yerləşməsidir.

Bu toxuma orqanların həm daxilində həm də aralarında olmaqla yeganə sistem yaradır.

Bu toxumada hüceyrələrarası maddə güclü inkişaf edir və hüceyrə elementlərindən çoxdur.

Birləşdirici toxuma yüksək plastikliyə və regenerasiya qabiliyyətinə malikdir.

Yüksək adaptasiya (mühitə uyğunlaşma) qabiliyyətinə malikdir.

Hüceyrəarası maddə müxtəlif birləşdirici toxuma növlərinə görə fərqlənir. Belə ki, maye, yarımmaye və sərt formalarda olur. Maye formalı toxuma növünə qan və limfa, yarımmaye mühitinə kövşək birləşdirici toxuma, sərtə isə qığırdaq və sümük toxumaları aid olur.

### Gənc və yaşlı hüceyrə
Birləşdirici toxuma növlərinin hərbirində isə iki tipdə hüceyrə olurki bunlarda aşağıdakı formada gösdərilir.

Bunlardan birinci inkşafı davam edən hüceyrələr və ya başqa formada desək yüksək metabolizmə malik olan "blast" hüceyrələrdir. Digəri isə inkşafını sona çatdırmış "sit" yəni zəif metobolizmə malik olan hüceyrələr. Bu xüsusiyyət hər növə aid edilir.

### Əmələ gətirdiyi qruplar
Birləşdirici toxuma qruplara görə də fərqlənir. Daha dəqiq desək hüceyrələr qruluşuna görə 4 qrup formalaşdırır : Qan və limfa,əsl birləşdirici toxuma, qığırdaq toxuması və sümük toxuması.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Futuna plitəsi

**Futuna plitəsi** — mikroplitə olaraq 0,00079 steradian sahəyə malik plitə. Adətən Sakit Okean plitəsinin tərkib hissəsi olaraq göstərilir.

Sakit okeanın cənubunda Futuna adası yaxınlığında yerləşir. Şimaldan Sakit Okean plitəsi, cənubdan Avstraliya plitəsi və şərqdən Niuafoou plitəsi ilə əhatələnmişdir.

## Mənbə
* Peter Bird, ''An updated digital model of plate boundaries'', Geochemistry Geophysics Geosystems, 2003

## Həmçinin bax
Mumm

**Mumm** (fr. *<span lang="fr">Mumm</span>*) — şampan istehsal edən ən böyük şirkətlərdən biri, Reymsdə yerləşir.

## Tarixi

Şirkət Reymsdən olan şərabçı alman Mumm qardaşları (Yakobs, Qotlib və Filipp) və Fridrix Gisler tərəfindən 1 mart 1827-ci ildə təsis olunub və təsis olunarkən adı P. A. Mumm Giesler et C° idi. P. A. inisialları qardaşların atası Zolingendən olan şərab ticarətçisi Peter Arnold Mumma məxsus idi. 1852-ci ildə *Peter Arnoldun nəvəsi *Georges Hermann Mumm şirkətin rəhbəri oldu və onun inisialları olan G. H. şirkətin adında istifadə olunmağa başlandı. Şərabın yarlığındakı qırmızı lent Fəxri Legion ordenindəki lentə bənzədilmişdir və şampanın fərqlənmə nişanına çevrilmişdir. Fransız hökuməti şirkətin əsasını qoyanların Fransada Birinci Dünya Müharibəsindən əvvəl yaşamasına və heç vaxt fransız vətəndaşlığını qəbul etməməyinə baxmayaraq şirkəti milliləşdirdi.Hal-hazırda şirkət fransız alkoqollu içkilər istehsalçısı və distribütoru olan Pernod Ricard şirkətinə məxsusdur. Bu şirkət satış həcminə görə dünyada Moët & Chandon və Veuve Clicquot şirkətlərindən sonra üçüncüdür, şirkət hər il yüzdən çox ölkədə 8 milyon şüşəyə yaxın şərab satır. 

## Maraqlı faktlar
Mumm 2000-ci ildən etibarən Formula-1 yarışlarının rəsmi sponsorudur və qaliblərin podiumda qələbəni qeyd etməsi üçün xüsusi şüşəli şampan şərabı təqdim edir, lakin 15 illik əməkdaşlığa artıq son qoyulmuşdur, səbəb isə tərəflərin maliyyə məsələlərində anlaşa bilməmsidir. Onu bu ildən digər şərab istehsalçısı olan Moët & Chandon əvəz edəcək. Moët & Chandon 1966–1999-cu illər aralığında Formula-1-in rəsmi tərəfdaşı olmuşdur.

## Xarici keçidlər
Şirkətin rəsmi saytı

Отныне шампанское этой марки будет присутствовать на подиумах Формулы-1

## İstinadlar
Aşıq Əvəz Fərmanoğlu

**Aşıq Əvəz Fərmanoğlu** () — Azərbaycanlı aşıq.

## Həyatı
Aşıq Əvəz Fərmanoğlu 1938-ci il 11 sentyabrda Qobustan rayonununda anadan olmuşdur. Ailədə yetim böyüyən Əvəzin aşıq sənətinə çox böyük meyli olmuşdur. 16 yaşında Şamaxı şəhərində yaşayan Aşıq Hacalı Hacıyevin yanına aşıq təhsilini almağa yola düşmüş, 5 il H.Hacıyevin yanında aşıqlıq sənətinin incəliklərini öyrənmişdir. Təhsilini bitirdikdən sonra öz evinə qayıtmış və aşıqlığa başlamışdır. Aşıq Əvəzin bir çox tələbəsi olmuşdur. Bunlardan Aşıq Mahmud Ələsgər oğlu, Əvəzxan Xankişiyev, Balayar Qaçayev və s.

Aşıq Əvəzin hələ də dillərdə əzbər olan bir çox ustadnamələri və tərifnamələri vardır. Övladları — Aşıq Hidayət Əvəzoglu, Aşıq Həmzə Əvəzoğlu və Tünzalə Əvəzqızı da hazırda atalarının sənət yolunu davam etdirirlər.  

## Mahnıları
* Dağlar qoynunda (Söz-Koroğlu dastanı Musiqi:Əvəz Hacıyev) 
* Tələbəlik illəri (Söz:Kərim Ordubadlı Musiqi:Əvəz Hacıyev)

## İstinadlar
Kanto

*Kanto (region) — Yaponiyanın Honşu adasında region.
*Kanto düzənliyi — Yaponiyanın ən böyük düzənliyi.

## Həmçinin bax
*Kanton
Melitina Staniouta

**Melitina Staniouta** () — belaruslu bədii gimnast. Belarusu 2015 Avropa Oyunlarında təmsil etmişdir. Dünya Çempionatının 5 qat gümüş və 9 qat bürünc medalçısıdır. Avropa Oyunlarının 1 qat gümüş və 3 qat bürünc medalçısıdır. Avropa Çempionatında dəfələrlə uğur əldə edib.

Melitina Staniouta karyerası ərzində müxtəlif yarışlarda 62 medal qazanıb. Bunların 3 qızıl, 20 gümüş və 39 bürünc medaldır. Belarusun əməkdar idman ustasıdır.

## Uğurları

### Dövlət mükafatları

## Ailəsi

## İstinadlar
Çika Umino

(ad günü — 30 avqust)— yapon manqaka. Tokioda yaşayan Çika daha çox "Honey and Clover" manqasının müəllifi kimi tanınır. İki dəfə "Kodansha" nəşriyyatının mükafatını qazanıb: 2003-cü ildə Honey and Clover-a görə və 2011-ci ildə "March Comes in like a Lion"-a görə. Həmçinin, Higashi no Eden (2009) animesi üçün baş qəhrəmanların obrazlarını tərtib etmişdi.

Çika Umino müəllifin təxəllüsdür. O, bu təxəllüsü sevdiyi yerin naminə götürüb (). Həmçinin, bu əsl debütu için yaratdığı əvvəlki docinşi əsərinin adı idi. Dənizin yanındaki unapark və attraksion-panoramı mövzusuna *Honey and Clover* animesində də tez -tez rast gəlmək olardı.

2011-ci ildə "Nikkei Entertainment" jurnalı ən müvəffəqiyyətli manqakaların siyahısını açıqlamışdı. Umino siyahıda 49-cu yeri tutdu.

## Əsərləri
* Honey and Clover
* March Comes in like a Lion

## İstinadlar

## Keçidlər
* Rəsmi saytı
* Yahoo! Japan üçün müsahibə 
* s-women.net saytı üçün müsahibə
Niuafoou plitəsi

**Niuafoou plitəsi** — tektonik mikroplitə olaraq 0,00079 steradian sahəyə malikdir. Adətən Hind-Avstraliya plitəsinin tərkib hissəsi kimi göstərilir.

Tonqa adasından qərbdə yerləşir. Şimaldan Sakit okean plitəsi, qərbdən Futuna plitəsi, şərqdən isə Tonqo plitəsi ilə sərhədlənir.

## Mənbə
*  Peter Bird,''An updated digital model of plate boundaries'', Geochemistry Geophysics Geosystems, 2003

## Həmçinin bax
Yekaterina Teleşeva

**Yekaterina Aleksandrovna Teleşeva** (; 1805–1857)—rus balerinası.

## Həyatı
Yekaterina Aleksandrovna Teleşeva 1805-ci ildə anadan olmuşdu. Müflisləşən zadəgan ailəsindəndir. Peterburq Teatr məktəbinə daxil olmuşdu. Hələ bu məktəbin tələbəsi olarkən Şarl Didlonun 1820-ci ildə səhnəyə qoyulan "Zefir və Flora" adlı əsərində oynamışdı. Məktəbi bitirəndən sonra Sankt-Peterburq Böyük Teatrında solist kimi çalışmağa başlamışdı.

Yekaterina Teleşeva 1842-ci ildə teatrla vidalaşdı.

Yekaterina Teleşeva 1857-ci ildə vəfat edib.
March Comes in Like a Lion

**March Comes in like a Lion** (), Yaponiyada tanınan adı ilə  — Çika Uminonun yaratdığı manqa. Hakusensha nəşriyyatının *[[Young Animal]]* seynen jurnalında 2007-ci ilin iyul ayından bu günə kimi çap olunur. 2009-cu ildə *Manqa Tayşö* mükafatına nominasiya olunub və 2011-ci ildə həmin mükafatı qazandı. Həmin il Kodansha nəşriyyatının "Ümumi" kateqoriyasındaki mükafatına layiq olundu. Manqanın anime adaptasiyası 8 oktyabr 2016-cı ildən 18 mart 2017-ci ilə qədər NHK kanalında yayımlanmağa başlayıb, ikinci mövsüm 2017-ci ilin oktyabr ayından yayımlanacaq.

## Məzmun
Hekayə Tokioda baş tutur. Baş qəhrəman 17 yaşlı  peşəkar şogi oyunçusudur. Valideynləri və bacısı dünyalarını dəyişdirdiyi avtomobil qəzasından sonra atasının dostu Koda onu ailəsinə qəbul edir və şogi oynamağı öyrədir. Rey Tokoida tək yaşayır və demək olar ki, heç kim ilə danışmır və dostu yoxdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt  
* "Sangatsu no Lion" — "World Art" saytında manqanın təsviri
Lina Romay

**Lina Romay**(), əsl adı — **Roza Mariya Almirall Martines** (; 23 iyun 1954, Barselona, İspaniya — 15 fevral 2012) — ispan aktrisası.

## Həyatı

Lina Romay 23 iyun 1954-cü ildə İspaniyanın Barselona şəhərində anadan olmuşdu. Bir çox filmlərə çəkilib. Ən məşhuru:«Vampir qız» () filmidir.

Lina Romay 15 fevral 2012-ci ildə vəfat edib.

## Filmoqrafiya

*Vampir qız—Qrafiniya İrina Karlşteyn

## Xarici keçidlər
* 
* Lina Romay на сайте посвящённом фильмам ужасов 
* Георгий Осипов «Lina Romay — Notre Dame de Euro-Horror»
Rut Lorenso

**Rut Lorenso**(; doğ. 10 noyabr 1982, Mursiya, İspaniya) —ispan müğənnisi, aktrisası.

## Həyatı
Rut Lorenso 10 noyabr 1982-ci ildə İspaniyanın Mursiya şəhərində doğulub.

İspaniya nümayəndəsi Rut Lorenso 2008-ci il Britaniyada "X Factor" musiqi müsabiqəsində iştirak edib. O zaman o, həmin müsabiqədə 5-ci yeri tutmişdu.

Rut Lorenso "Dancing in the Rain" ("Yağış altında rəqs") trekini Londonda yazıb. Onun sözlərinə görə, Britaniya iqlimi onu bu mahnını seçməyə sövq edib. "Britaniyalı pərəstişkarlarım məni dəstəklədiklərinə görə özümü çox xoşbəxt sayıram", Ruth BBC-yə bildirib.

## Xarici keçidlər
*
Balmoral rif plitəsi

**Balmoral rif plitəsi** — tektonik mikro plitə olaraq 0,00481 streadian sahəyə malikdir. Adətən Sakit okean plitəsi ərazisinə daxil edilir.

Sakit okeanın cənubunda, Fici adasından şimalda yerləşir. Sakit okean plitəsi, Avstraliya plitəsi, Yenihebrid plitəsi və Konvey rif plitəsi ilə əhatələnmişdir.

## Mənbə
* Peter Bird. An updated digital model of plate boundaries // Geochemistry Geophysics Geosystems, 2003 

## Həmçinin bax
Yetim Emin

**Yetim Emin** əsl adı **Məhəmməd Əmin** () — ləzgi şair. Əsərlərini doğma Ləzgi dili ilə yanaşı, Azərbaycan və ərəb dillərində də yazırdı..

## Həyatı

Y.Emin 1838-ci ildə Dağıstanın Kürə xanlığının Yalsuq kəndində anadan olub. Şairin atası savadlı adam idi. İlk dəfə yazıb-oxumağı atasından öyrənən şair, sonradan Kean aulunda Xoca İsmayıl əfəndinin mədrəsəsində təhsil alır. Təhsilini Əlqədar kənd mədrəsəsində bitirir. O, burada təkcə Qurana yiyələnmir, həm də şərq dillərini öyrənir. Eminin ömrünün böyük hissəsi atasının qazılıq etdiyi Yalsuğ kəndində keçib. Atasının ölümündən sonra Emin atasının yerində işləməyə başlayır.

Yetim Eminin yaradıcılığı çoxşaxəlidir. Amma o, qəlbən lirik şair idi. Onun şerlərində həqiqət, sadəlik, məhəbbət əsas yer tutur. Yetim Emin yaradıcılığının çiçəklənən çağında ağır xəstəliyə tutulur. O, yatağa düşür. Nə yerlı həkimlər, nə də Dərbənd həkimləri şairə kömək edə bilmirlər. Şair 1884-cü ildə rəhmətə gedir. Onu doğma kənddə dəfn edirlər.

Yetim Eminin ölümündən illər keçib. Amma onun ləzgi şeriyyətinə, ədəbiyyatına qoyduğu irs özünün bədiiliyi ilə, fəlsəfi dərinliyi ilə əvəzedilməzdir.

Şairin “Dustariz”, “Zaz sabur guz”, “Bilbil”, “Tükvezban”, “Akvaz khan ya”, “Qüzel Tamum”, “Aman yar”, “Ey, zi qüzel”, “Baxtavar”, “Haray eller”, “Dünya hey” və başqa şerləri bu günə kimi xalqın dilində əzbərdir.

## İstinadlar
Yam (bitki)

thumb|'' Dioscorea sp. ''

**Yam** — dioskoreya ailəsindən yumruları yeyilən, nişastalı bitkilərə verilən ümumi addır. Afrika, Asiya, Avstraliya və Amerikada yetişdirilən 100-dən çox növü vardır.

Yam yumrularının ölçüsü torpaq altında 1,5 metrə qədər, çəkisi isə 70 kiloya qədər çata bilər. Sərt qabıqları vardır, lakin bişirilən zaman yumşalır. Qabıqları tünd qəhvə rənginə açıq bənövşəyiyə çatan rənglər ala bilər. Yumrunun özü daha yumşaqdır və rəngləri ağ, bənövşəyi, sarı, narıncı və çəhrayı arasında dəyişir.

Yam olduqca qədim bir kənd təsərrüfatı bitkisidir. Mədəni bitki olaraq yetişdirilməsi Afrika və Asiyada e.ə. 8000-ci illərə qədər gedib çıxır. Bu bitki həmin ərazilərdə insanların sağa qalması üçün çox əhəmiyyət daşımışdır.  Yumruları soyutmağa ehtiyac olmada 6 ay qədər saxlamaq olar. Yağışlı mövsümlərinin başlamasına qədər olan müddət ərzində insanlara qida qaynağı olur.

Əsasən manqalda, qril, soba, yağda qızardılaraq, qaynadılaraq yeyilir.
Asəf Mehman

**Asəf Mehman oğlu Abdullayev** (; ) — ləzgi şairi.

## Həyatı
Məşhur bəstəkar, şair, nasir və dramaturq, Dağıstanın əməkdar incəsənət xadimi Asəf Mehman 1930-cu ildə Qusar rayonunun Əcəxür kəndində anadan olmuşdur. 1937-ci ildə kənddə məktəb təşkil edib orada müəllimlik fəaliyyəti ilə məşğul olan atası Mehman Abdullayev "xalq düşməni" kimi həbs olunub Sibirə sürgün edildikdə onun altı övladının tərbiyəsi ilə anası Xaselem və böyük bacısı Çimnaz məşğul olur. Həyat onu nə qədər ağır sınaqlara çəksə də, Asəf uşaqlıqdan oxumağa meyil göstərir. Onun anası övladlarının təhsil almasına yaxından kömək göstərir. Uşaqlıqdan zehinli və bacarıqlı olması ilə seçilən Asəf Quba pedtexnikumuna daxil olur. Buranı başa çatdırmamış onu Xızı rayonuna müəllim işləməyə göndərirlər. Sonra o, hərbi xidmətə çağrılır. Xidməti borcunu yerinə yetirdikdən sonra, Qubadakı texnikum bağlandığına görə o, təhsilini Dərbənd pedaqoji texnikumunda davam etdirir. Buranı başa vurub, Dəvəçi rayonunda müəllim kimi fəaliyyətə başlayır. Onun şeirləri respublikanın qəzet və jurnallarında işıq üzü görür. İlk şeirlərini Azərbaycan dilində qələmə alan şairin imzası Azərbaycan mətbuatında tez-tez görünür.
Sonralar o, ləzgi dilində yazmağa başlayır. Musiqi istedadı olan, tar çalıb mahnı oxumağı xoşlayan gənc mahnı yaradıcılığına başlayır və tezliklə onun mahnıları dildən-dilə düşür.

1960-cı ildə Dağıstana köçəndə Asəf Mehman çoxlu sayda mahnının müəllifi kimi tanınırdı. Məşhur müğənni Düriyyə Rəhimovanın Bakı radiosundan ləzgi dilində səsləndirdiyi "Qara gözlər", "Yuxu" kimi mahnıları onun müəllifinə böyük şöhrət gətirmişdi. Sənətkar təqaüdə çıxana kimi həmin vəzifədə çalışır. Böyük bacarığı ilə seçilən Asəf Mehman Dağıstan Dövlət Radio Verilişləri Komitəsinin ləzgi musiqisi redaksiyasının rəhbəri təyin olunur.

Asəf Mehman "Ana ürəyi", "Mənim vüqarım", "40 bahar", "Ləpələr", "Hörmət", "Mənsiz", "Özüm özüm haqqımda", "Fəxr edirəm", "Yüz bir mahnı", "100 qəzəl" kitablarının, "Mənim Sədəfım", "Şurşurəli", "Xarubəy və Tsarubəy" musiqili komediyalarının və "Daş sandıq" dramının müəllifidir.

K. Qurbanəliyev onun həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş "Tanıdığımız Asəf Mehman" kitabını çap etdirmişdir.

2010-cu ildə Dağıstanın xalq artisti fəxri adına layiq görülmüş Asəf Mehman şirin mahnıları və lirik şeirləri ilə tanınan sənətkardır. O, bu yaxınlarda 80 illik yubileyini təntənə ilə qeyd edib.

## İstinadlar
Şalva Eliava

**Şalva Eliava** (; ; ) — Sovet partiya və dövlət xadimi.

## Siyasi karyerası
Şalva Eliava, 1904-cü ildə Rusiya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyasına üzv oldu. Çar rejiminə qarşı aktiv fəaliyyətinə görə bir neçə dəfə sürgün edilmiş və həbsə məruz qalmışdır.

1917-ci ilin mart-dekabr aylarında Voloqda quberniyası İşçi və Əsgər deputatları Sovetliyinin birinci sədri, 1918-ci ilin yanvar-aprel aylarında isə Voloqda quberniyası İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsinə təyin edildi.

1920-ci ildən etibarən 1 il müddətinə Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının Türkiyə və İran üzrə səlahiyyətli nümayəndəsi təyin edilir. Daha sonra Gürcüstan Sovet Sosialist Respublikasının Hərbi Dəniz məsələləri üzrə Xalq Komissarı təyin edilir. 1923-cü ildən etibarən Gürcüstan SSR Xalq Komissarları Sovetinin, 1927-ci ildən isə Zaqafqaziya SFSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri təyin edilir. Daha sonralar 1931–1937-ci illər arasında SSRİ-nin Xarici Ticarət məsələləri üzrə xalq komissarının müavini və Yüngül Sənaye məsələləri üzrə xalq komissarının müavini vəzifələrini üstələyir. 1937-ci ildə vəfat edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Gürcüstan SSR
* Gürcüstan baş nazirlərinin siyahısı
Səftər Quliyev

** Quliyev Səftər Mehdi oğlu ** — texnika elmləri doktoru (1948), professor, Əməkdar elm xadimi, AMEA-nın həqiqi üzvü (1959).

## Həyatı
Səftər Quliyev 1908-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Ali təhsilini 1930-cu ildə Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin Neft və qaz quyularının qazılması ixtisası üzrə bitirmişdir. 1939-cu ildə "Qazıma boruları dəstəsinin tarazlığının dayanıqlı formaları barədə" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edə­rək texnika üzrə fəlsəfə doktoru, 1948-ci ildə isə "Neft quyuları üçün çınqıllı filtrlər" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək texnika üzrə elmlər doktoru elmi də­rəcələrini almışdır. Səftər Quliyev 1955-ci ildə Azərbaycan EA müxbir üzvü, 1959-cu ildə isə həqiqi üzvü seçilmişdir. 

## Əmək fəaliyyəti
Əmək fəaliyyətinə 1928-ci ildə başlayan Səftər Quliyev 1928-1942-ci illərdə "Azərneft" İB-nin qazma müəssisələrində texnik vəzifəsində çalışmış, baş mühəndisə qədər müxtəlif vəzifələri icra etmişdir. 1932-1960-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində Neft və qaz quyularının qazılması kafedrasında assistent, dosent, professor kimi fəaliyyət göstərmiş, habelə ilk azərbaycanlı kafedra rəhbəri işləmişdir. 1945-ci ildə Quliyev S.M. Azərbaycan EA-nın yenidən yaradılmış Neft İnstitutunda elmi işlər üzrə direktor müavini təyin edilmişdi. 1960-1971-ci illərdə AEA-nın Dərin Neft Qaz Yataqları Problemləri İnstitutunun direktoru ol­muş­dur.

Səftər Quliyev uzun müddət keçmiş İttifaqın Ali Attestasiya Komissiyasının Dağ Ekspert Komissiyasının üz­vü, neft və qaz səna­yesinin Azərbaycan Elmi-Texniki Cəmiyyətinin fəxri üzvü olmuşdur. Habelə rəhbərlərin­dən biri olduğu SSRİ Nazirlər Şurası nəzdin­dəki Dövlət Elm və Texnika Komi­təsinin Yerin Təkinin Tədqiqatı və çox dərin Qazma Probleminə dair İdarə­lərarası Elmi Şuranın da fəaliyyətində çox böyük rol oynamışdır.

## Elmi fəaliyyəti
Səftər Quliyev neft və qaz quyularının qazılması sahəsində görkəmli alim, çox dərin qazıma üsulunu ilk tətbiq edənlərdən biri, neft və qaz hasilatı sənayesi sahəsində Azərbaycan dilində elmi-texniki terminologiyanın yaradıcısıdır.

Elmi tədqiqatların sahəsi: qazıma rejimlərinin nəzəri əsaslarının işlənilməsi; quyuların bərkidilməsi; sürətli qazıma texnologiyasının işlənilməsi; şaquli və maili quyuların rasional turbin qazımasının əsasları, dağ süxurlarının mərhələ-mərhələ dağıdılması.

Alim 200-dən artıq elmi məqalənin, 20 monoqrafiyanın və ali məktəb dərsliklərinin müəllifidir. Həmin dərsliklərdən biri 1947-ci ildə çap olunan "Neft quyu­larının qazılması" dərsliyidir. Onun rəhbərliyi ilə bir neçə elmlər doktoru və 63 fəlsəfə doktoru hazır­lanmışdır. Eyni zamanda 46 fəlsəfə və elmlər doktorunun rəsmi opponenti olmuşdur. 

Səftər Quliyev "Azərbaycanın əməkdar elm xadimi", "SSRİ Fəxri neftçisi" adlarına layiq görülmüşdür. "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni və bir çox medallarla təltif olunmuşdur.

## İstinadlar
Sosialist əməyi qəhrəmanlarının siyahısı (T)

**Sosialist əməyi qəhrəmanlarının siyahısı** — SSRİ zamanı Sosialist əməyi qəhrəmanı adı almışların siyahısı:

## 1960-cı illər
#Tursunzadə Mirzo — 23.02.1967

## 1970-cı illər

#Topçubaşov Mustafa Ağabəy oğlu — 04.08.1975

## 1980-ci illər
# Tağızadə-Hacıbəyov Niyazi Zülfüqar oğlu — 19.08.1982

## ?
* Talıbova Xavər Ağa qızı — ?

## Həmçinin bax
* Sosialist Əməyi Qəhrəmanı
* İkiqat Sosialist Əməyi Qəhrəmanı
* Üçqat Sosialist Əməyi Qəhrəmanı

## İstinadlar
Tenqku Tenqah Zaharah məscidi

**Tenqku Tenqah Zaharah məscidi** — Malayziyada su üzərində inşa edilmiş ilk *üzən* məscid. Məscid Kuala Trenqanu şəhərinin 4 km-də Kuala İbay çayının enli mənsəbi yaxınlığında Kuala İbay laqun yaxınlığında yerləşir. 1993-cü ildə tikintisinə başlanılmış və 1995-ci ildə tamamlanmışdır. Məscidin rəsmi açılışı Trenqanunun keçmiş sultanı *Əl-Mərhum Sultan Mahmud Əl-Müktəfi Billah Şah* tərəfindən 1995-ci ilin iyulunda olub. Məscid müasir və mavritan memarlığının elementlərini özündə birləşdirir. Məscidin ağ strukturu təxminən 5  ərazini əhatə edir və eyni zamanda 2000 nəfər ibadət edə bilər. İki piyada körpüsü hər iki tərəfdən məscidi quru ilə əlaqələndirir.

## İstinadlar
Şimal hamar balina

**Şimal hamar balina** () — Əsl balinalar (*Balaenidae*) fəsiləsinə daxil olan Atlantik okeanın şimal sularında yayılmış balina növü.

## Görünüşü
Şimal hamar balina adətən 13–16 metr uzunluğa malik olur. Hətta 21 uzunluğa malik olan fərdlər belə müşahidə edilmişdir. Bu cablılarən çəkisi 100 ton təşkil edə bilir. Bütün hamar balinalarda olduğu kimi bun növdə bel üzgəci yoxdur. Bədənin rəngi qaradır. Bədəninə çoxlu sayda parazitlər yapışır. Bəzən bu parazitlər o qədər çox olur ki, böyük ağ ləkəni xatırladır. Bədənin hər hissəsində 300 bığ vardır.

## Yayılması
Şimal hamar balina yay ayları subarktik qurşaqlarda belə görünsələrdə, qışda əsasən isti qurşaqlarda yayıllırlar. Atlantik okeanın şərq hissəsində bu növ tamamən nəsli kəsilmişdir. Əvvəllər onları yayda İslandiya sahillərində, qışda isə Biskay körfəzində görmək olurdu. Qərb papulyasiyası isə yayda Yeni İngiltərə sahilləri, qışda isə Meksika körfəzi sularında müşahidə etmək olur.

## Xüsusiyyətləri
Bu növün nümayəndələri olduqca ləng hərəkət edirlər. Onların sürəti 8&nbsp;km/s təşkil edir. Əvvəllər bu növün nümayyəndələri miqrasiyadan öncə bir yerə toplaşırdılar. Hazırda isə bu mümkünsüzdür.

## Sənaye və qorunma

Bu canlılar sahilə çox yaxın yaşadığından ilk balina ovu məhz bu canlılara qarşı istifadə edilmişdir. XVI əsrdə il ərzində 10 minlərlə balina ovlanılırdı. Bir müddət sonra artıq Atlantik okeanın şərq sahillərində artıq onlar nadir hallarda görünürdülər. Sonradan ov Qrenlandiya balinasına qarşı həyata keçirilməyə bsşlanılır. Kolonistlər Şimali Amerikanın şərq sahillərində yeni populyasiya aşkarlayırlar. Artıq XVII və XVIII əsrlərdə bu ərazilərdə belə sayları olduqca azalır. Sonradan Yapon balinasına qarşı ov həyata keçirilməyə başlanılır. 1805–1914 illərdə artıq bu növdə olduqca azalır.

Əvvəllər bu canlıların sayı 100 min baş olaraq qiymətləndirilirdi. Hazırda isə sayları 300 başdır. Ovlarına qadağa qoyulsada papulyasiyanın bərpası baş vermir. Şərq papulyasiyası isə tamamən yoxa çıxmışdır.

## Sistematikası
Şimal hamar balina əvvəllər Cənub balinası və Yapon balinası ilə birlikdə bir növə daxil edilirdi. Sonradan aparılan araşdırmalar bu canlıların fərli növ olmalarını aşkarlamışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* R. R. Reeves, B. S. Stewart, P. J. Clapham, J. A. Powell: *See Mammals of the World — a complete Guide to Whales, Dolphins, Seals, Sea Lions and Sea Cows*. A&C Black, 2002, ISBN 0-7136-6334-0 (Führer mit zahlreichen Bildern)
* M. Würtz, N. Repetto: *Underwater world: Dolphins and Whales*. White Star Guides, 2003, ISBN 88-8095-943-3 (Bestimmungsbuch)

## Xarici keçidlər
Somelye

**Somelye** (fr.&nbsp;*<span lang="fr">sommelier</span>*, [sɔməlje]) və ya **saqi** — şərabın əldə olunması, saxlanılması və müştəriyə təqdim olunmasına görə məsuliyyət daşıyan restoran işçisi. Somelye şərab xəritəsini tərtib edir, şərabın dequstasiyası ilə məşğul olur və müştərilərə seçim etməkdə kömək etmək üçün rəy bildirir.

Somelyelərin öyrədilməsi xüsusi məktəblərdə həyata keçirilir, bu məktəblərdə şərabçılıq tarixi ilə yanaşı gələcək somelyelərə müxtəlif şərablardan qatışıq buketlər hazırlamaq kimi bacarıqlar da öyrədilir. Nəticədə peşəkar somelyelər şərabın qoxusuna görə onun keyfiyyətini, üzümün növünü və bəzən hətta onun hansı regiona məxsus olduğunu, yaşını müəyyən edə bilirlər.  

Fransa somelyelər ittifaqı bu sahədə 10 ildən artıq təcrübəsi olan şəxslərə «peşəkar somelye» adını verir. Ən azı 15-20 il somelye təcrübəsi olanlar beynəlxalq çempionatların qalibləri olurlar.

## Tarixi
Qədim fransız dilində *sommereier* (someryer) sözü "yük heyvanının nəzarətçisi" mənasını verirdi, belə ki, orta əsrlərdə yükün (yatağın, qab-qacağın, yemək və şərab zirzəmisinin) daşınmasına görə cavabdeh olurdu. Lakin 17-ci əsrin sonlarından etibarən somelyelər ancaq sahiblərinin şərablarını seçmək və qorumaqla məşğul olmağa başladılar. O zamandan etibarən bu vəzifə transformasiyaya uğrayaraq indiki şəklini aldı.

## Həmçinin bax
Fumelye

## İstinadlar
Кто такой сомелье
Fumelye

**Fumelye** — siqarlar üzrə mütəxəssis, siqar somelyesi. Fumelye termini somelye və ispan sözü olan fumo (tütün çəkmək) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlib. Fumelyelər şərablarla yanaşı siqarlardan da yaxşı anlayışı olan restoran işçilərinə deyilir.

## Tarixi
Fumelye termini Havana siqarlarının ingilis idxalçısı olan Hunter & Frankau şirkətinin işçisi Simon Çeyzin zarafatı nəticəsində ortaya çıxmışdır. Belə ki əvvəllər somelyelər yalnız şəraba görə məsuliyyət daşıyırdılar, lakin siqarların populyarlaşması onların səlahiyyətlərini də genişləndirdi.

## Funksiyası
Fumelye müştəri üçün uyğun şərab və siqarı seçir, onu düzgün kəsir, həmçinin onun özəlliklərindən bəhs edir.

## Həmçinin bax
Somelye

## İstinadlar
Fumelye

Fumelye kimdir?
Çay delfinləri

**Çay delfinləri** — Dişli balinalar alt fəsiləsinə daxil olan fəsilə. Fəsiləyə dörd delfin növü daxildir. Onun üçü çay sularında, biri isə okean suyunda yaşayır.

Hazırda bu fəsiləyə daxil olan növlərin nəsli kəsilmək həddindədir. Səbəb isə insanlar təfindən ovlanma, yaşayış yerlərinin daralması və kiçik papulyasiyadır. Hidrolakator sistemina malikdirlər.

Hazırda əsas areldan kənarda Mekonq çayında 100 başdan ibarət delfin yaşayır. Onlarında nəsli kəsilmək üzrədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rice, Dale W. (1998). Marine mammals of the world: systematics and distribution. Society of Marine Mammalogy Special Publication Number 4. 231 pp.
* Whale and Dolphin Conservation Society (WDCS)
Cutie Honey FX

— Datawest tərəfindən hazırlanmış və 1995-ci ildə Yaponiyada NEC tərəfindən nəşr edilmiş "Cutie Honey" videooyunu.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*PC-FX World - Cutey Honey FX 
*Cutie Honey FX Mainichi.jp oyun kitabxanasında.
Pavel Potyomkin

**Pavel Sergeyeviç Potyomkin** (); ) — Potyomkinlər ailəsindən Rusiya hərbi və dövlət xadimi.

## Həyatı
Pavel Sergeyeviç Potyomkin 1743-cü ildə anadan olmuşdu. 1782–1787-ci illərdə Saratov quberniyasının, 1785–1787-ci illərdə Qafqaz canişinliyinin və 9 may 1785-ci ildən 1792-ci ilədək Həştərxan quberniyasının general-qubernatoru olmuşdu.

Pavel Potyomkin 1796-cı ildə vəfat edib.

## İstinadlar
Kutaisi quberniyası

**Kutaisi quberniyası** (, ) —  Çar Rusiyası dövründə Cənubi Qafqazda mövcud olmuş inzibati ərazi vahidi. Kutaisi quberniyası müasir Gürcüstanın qərb hissəsini əhatə edirdi. Quberniya mərkəzi Kutaisi şəhəri idi.

## Tarixi
1846-ci il 14 dekabr tarixində Rusiya çarı I Nikolayın fərmanı ilə Gürcüstan-İmeretiya quberniyası ləğv edilmiş və onun əsasında Tiflis və Kutais quberniyaları yaradılmışdır.

1883-cü ildə Suxumi, Artvin və Batumi bölgələri quberniyaya birləşdirildi. XX əsrin əvvəllərində Suxumi bölgəsi Kutaisi quberniyası ərazisindən çıxarılaraq Suxumi quberniyası təsis edildi.

1917-ci ildə Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası təsis edildikdən sonra ləğv edilmişdir. 1918-ci ildə Kutaisi quberniyası ərazisi Gürcüstan Demokratik Respublikası ərazisinə daxil edilmişdir.

## Coğrafiyası
Kutaisi quberniyası Qara dənizin cənub-şərq sahilində, Rioni və Çorox çaylarının hövzəsi boyunca, Qafqazın cənub-qərbində yerləşir.

## İnzibati tərkibi
Kutaisi quberniyası 7 rayon və 3 bölgədən ibarət idi:
* Artvin dairəsi
* Batumi dairəsi
* Suxumi dairəsi
* Zuqdidi qəzası
* Kutaisi qəzası
* Leçxumi qəzası
* Raçin qəzası
* Ozurqeti qəzası
* Senkas qəzası
* Şoropan qəzası

## İdarəçiləri
### Hərbi qubernatorları

### Qubernatorları

### Hərbi qubernatorları

## Həmçinin bax
* Gürcüstan-İmeretiya quberniyası
* Tiflis quberniyası
* Bəqli (Beqli)

## İstinadlar
Haray (film)

*Haray (film, 1989) — 
*Haray (film, 1990) — 
*Haray (film, 1993) — 
*Haray (film, 2004) —

## Həmçinin bax
*Haray
Maoke plitəsi

**Maoke plitəsi** — tektonik mikro plitə olaraq 0,00284 steradion sahəyə malikdir. Adətən Avstraliya plitəsinin tərkib hissəsi kimi göstərilir.

Yeni Qvineyanın şərqində yerləşir. Cənubda Avstraliya plitəsi, qərbdə Quşbaşı plitəsi və Vudlark plitəsi ilə sərhəddə malikdir.

## Mənbə
*  Peter Bird,''An updated digital model of plate boundaries'', Geochemistry Geophysics Geosystems, 2003

## Həmçinin bax
Həştərxan quberniyası

**Həştərxan quberniyası** () — Rusiya imperiyasının quberniyalarından biri.

## Tarixi

Həştərxan quberniyası 22 noyabr 1717-ci ildə çar I Pyotrun əmri ilə yaranıb.Quberniyanın mərkəzi Həştərxan şəhəri idi.

## İnzibati bölgüsü

## Quberniyanın başçıları

### General-qubernatorlar

### Canişinliyin rəhbərləri

### Qubernatorlar

## Coğrafiyası

## İqlimi

## Əhali

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
* Астраханская губерния в XVIII веке. 
* Astrakhan.ru Региональный интернет-портал. История Астраханского края 
* AstraTube.ru — Новости Астраханской области 
* Памятная книжка и адрес-календарь Астраханской губернии 1873—1917, PDF
* Библиотека Царское Село, книги по истории Астраханской губернии (Памятные книжки), PDF 
* Карта Астраханской губернии из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru)
* Vizit3d.ru — Достопримечательности города Астрахани в 3D 
* Astrakhan3d.ru — Площадь Петра Первого в 3D
Məmmədpaşa Quluzadə

**Məmmədpaşa Piri oğlu Quluzadə** () — texnika elmləri doktoru (1959), professor, Azərbaycan SSR EA-nın həqiqi üzvü (1972), Azərbaycan SSR əməkdar mühəndisi (1965), SSRİ-nin fəxri neftçisi (1971), Azərbaycan SSR əməkdar elm və texnika xadimi (1971), Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1972), "Qırmızı Əmək Bayrağı" (1967), "Lenin" (1984) və II dərəcəli Vətən müharibəsi (1985) ordenləri laureatı.

## Həyatı
Quluzadə Məmmədpaşa Piri oğlu Bakının Əmircan kəndində anadan olmuşdur. 1938-ci ildə "Neft və qaz quyularının qazılması" ixtisası üzrə AzSİ-nun neft-mədən fakültəsini fərqlənmə ilə bitirərək, 1941-ci ilə qədər "Əzizbəyovneft" trestinin neft mədənlərində texnik, qazıma ustası, mühəndis və böyük mühəndis vəzifələrində çalışmışdır. Böyük Vətən Müharibəsi iştirakçısıdır. 1946–1949-cu illərdə AzSİ-nun aspirantı olub. 1949-cu ildə namizədlik dissertasiyası müdafiə edib. 1949–1961-ci illərdə AzNKİ-da assistent, dosent, professor, 1961-ci ildən həyatının sonuna qədər isə "Neft və qaz quyularının qazılması" kafedrasının rəhbəri, rektorun məsləhətçisi olmuşdur. 1951–1964-cü illərdə bu institutun elmi işlər üzrə prorektor olub. 1960-cı ildə "Maili quyuların turbin üsulu ilə qazılması" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edib. 1968-ci ildə Quluzadə M. P. Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü, 1972-ci ildə isə həqiqi üzvü seçilmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
Quluzadə M. P. görkəmli alim, maili quyuların qazılması texnologiyasının əsasını qoyanlardan və turbin üsulu ilə qazıma məktəbinin yaradıcılarından biridir.

Elmi tədqiqatların sahəsi: maili və çox dərin quyuların qazılmasında problemlərin tədqiqi; quyunun gövdəsinin idarə olunması; maili quyuların qazılmasının əsas prinsiplərinin işlənilməsi. "Neft Daşları", "Qum adası", "Sanqaçal-Duvannı-dəniz", "Bulla-dəniz", "Makarov b." və b. yataqlarda, bilavasitə onun rəhbərliyi altında maili quyular qazılmışdır.

Quluzadə M. P. 220-dən artıq elmi məqalənin və bir sıra monoqrafiyaların, 4 dərs vəsaitinin müəllifidir. İxtiralara görə 15 müəlliflik şəhadətnaməsi alıb. 10 elmlər doktoru və 45 elmlər namizədi hazırlayıb. Quluzadə M. P. uzun illər ərzində SSRİ Nazirlər Sovetinin dərin neft və qaz quyularının təkmilləşdirilməsi üzrə elmi texniki komissiyasının, SSRİ neftçıxarma sənayesi nazirliyinin elmi-texniki şurasının, SSRİ AAK-nın Ekspert Şurasının, Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının elmi-redaksiya şurasının üzvü olub.

Quluzadə M. P. Azərbaycan Dövlət mükafatı laureatı, "Azərbaycanın əməkdar mühəndisi", "Azərbaycanın əməkdar elm və texnika xadimi", "SSRİ fəxri neftçisi" adlarına layiq görülmüşdür. "Lenin" və "Qırmızı Əmək Bayrağı", II dərəcəli Vətən müharibəsi ordenləri, bir çox SSRİ medalları və Azərbaycan SSR Ali Sovetinin fəxri fərmanları ilə təltif olunmuşdur.

## İstinadlar
İridiş delfin

**İridiş delfin** () — Delfinlər fəsiləsinə daxil olan növ. İridiş delfinlər cinsinə daxil olan yeganə növ (*Steno*).

## Xüsusiyyətləri
Uzunluqları 209–265 sm, sinə üzgəcləri 36–49 sm, bel üzgəci 18–28 sm, çəkisi 90–155 kq təşkil edir. Erkəklər dişilərdən iri olur. Rəngi boz olub ağ ləkələrlə örtülüdür.

## Yayılması
Bu canlı əsasən tropik və subtropik qurşaqlarda yayılmışlar. Onlara nadir hallarda mükayim enliklərdə görmək olur. Onlara Siam körfəzi, Qırmızı dəniz, Meksika körfəzi, Karib dənizi və Kaliforniya körfəzi.

## Həyat tərzi
Qidasının əsasını başıayaqlılara daxil olan molyusklar və balıqlar təşkil edir. 3–4 başdan ibarət olan qruplar halında birləşirlər. Əsas düşmənləri Osa və Köpəkbalığıdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Hammond, P. S., Bearzi, G., Bjørge, A., Forney, K. A., Karkzmarski, L., Kasuya, T., Perrin, W. F., Scott, M. D., Wang, J. Y. , Wells, R. S. & Wilson, B. 2012. Steno bredanensis. In: IUCN 2012
* Ronald M. Nowak. Walker's mammals of the world. — JHU Press, 1999. — Т. 1. — С. 917. — 1936 с. — ISBN 0801857899.

## Xarici keçidlər
Darkənd gümbəzi

**Darkənd günbəzi** — Ordubad rayonunun Darkənd kəndində yerləşir. XIV əsrin axırlarında və ya XV əsrin əvvəllərində inşa edildiyi ehtimal olunur.

Günbəz kompozisiyası və dekorativ elementləri ilə fərqlənir. Darkənd türbəsi kərpicdən hörülmüş, orta hissəsi bürcvari türbələr biçimində olub, yuxarı hissədən günbəzlə tamamlanır.

Darkənd günbəzi dörd tərəfində yerləşən portallar qülləvarı türbələrə xas olsa da, mərkəzi özəyə söykənən, bir növ, dayaq divarlarını xatırladan quruluşa malikdir. Türbənin üzərindəki tünd-bənövşəyi rəngli kaşı və adi bişmiş kərpicdən hörülmüş sadə naxışlar yeganə bəzək elementidir. Üzərində kitabə olmadığından türbənin tarixini dürüst müəyyənləşdirmək mümkün deyildir. Lakin kompozisiya quruluşu, üzərindəki kaşı bəzəklərinin rəngi abidənin Qarabağlar və Bərdə türbələrindən daha sonra tikildiyi mülahizəsini irəli sürməyə imkan verir.

## Mənbə
* http://525.az/site/?name=xeberprint&kecid=1&news_id=25054
* http://www.anl.az/down/meqale/525/2014/sentyabr/390505.htm
Afalinlər

**Afalinlər** () — hazırda bu cinsə dörd növ daxildir: Afalina delfini (*T. truncatus*), Hind afalini (*T. aduncus*) və Avstraliya afalini (*T. australis*). Afalinlər ümumən delfinlər arasında ən məşhurlarıdır. Uzunluqları 2–4 metr, çəkiləri 150–650 kq arası dəyişir. Orta ömür müddəti 20 il, ancaq 40 ildən çox yaşada bilirlər.

Onlar Kiçik Kosatkalarla çütləşə bilirlər. Nəticədə Hibrid olan Osadelfinlər doğulur.

## Təsnifat
Afalin delfinlər Balinakimilər dəstəsinə daxildirlər. Son təsnifata görə cinsə üç növ daxildir.
* Afalina delfini (*Tursiops truncatus*)
** Uzaqşərq afalini (*Tursiops truncatus gilli*) — afalin yarımnövü olaraq Sakit okeanda yayılmışdır.
** Qaradəniz afalini (*Tursiops truncatus ponticus*) — afalin yarımnövü olaraq Qara dəniz sularında yaşayır.
* Hind afalini (*Tursiops aduncus*), Hindistan sahili, Avstraliyanın şimalı, Afrikanın şərqi və Qırmızı dəniz sularında yayılmışlar. Rəngləri: vel nahiyəsi tünd boz, qarnı isə nisbətən parlaqdır.
* Avstraliya afalini (*Tursiops australis*), müstəqil növ olaraq 2011-ci ildə təstiqlənmişdir. Port-Fillip körfəzi və Avstraliya Viktoriyası ərazilərindəki göllərdə yayılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Abaran (dəqiqləşdirmə)

* Abaran, Baş **Abaran** — Ermənistan Respublikasında şəhər.
* Abaran rayonu — Qərbi Azərbaycanın Abaran mahalı ərazisində rayon.
* Abaran mahalı — İrəvan xanlığında mahal.
* Abaran nahiyəsi — İrəvan əyalətinda nahiyə.
* Abaran — İrəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.
* Abaran — Alagöz (Ələyəz) və Pəmbək dağ silsilələri arasında yaylaq.
* Abaran (çöl) — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında çöl adı.
* Abaran (çay) — İrəvan xanlığının Abaran mahalında çay adı.
* Abaran (İspaniya)
Hind afalini

**Hind afalini** () — Afalinlər cinsinə daxil olan üç növdən biridir.

## Görünüşü
Hind afalini xarici görünüş baxımından adi afalinə oxşmaır. Digər delfinlərdən fərqi nazik bədən quruluşudur. Orta uzunluğu 2,6 metr, çəkiləri 230 kq təşkil edir.

## Yayılması
Hind afalini Hindistan ətrafı sularda, Afrikanın şərqində, Qırmızı dəniz sularında, Avstraliyanın şimalı və Çinin cənubunda yayılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Loru

**Loru** və ya **Lori** —

;Yaşayış məntəqələri
* Loru mahalı — Azərbaycanın tarixi mahallarından biri.
* Loru əyaləti — Azərbaycanın tarixi mahallarından biri. Osmanlı 
* Loru mərzi — Ermənistan Respublikasında inzibati-ərazi vahidi.
* Loru qəzası — Rusiya imperiyasının Gürcüstan quberniyası tərkibində mövcud olmuş inzibati-ərazi vahidi. 
* Loru çökəkliyi — Loru mərzində düzənlik.
* Loru Berd — Ermənistan Respublikasının Loru mərzində kənd.

;Bu adı olan tanınmış şəxslər
* Lori Stroud —

;Digər
* Luri — Hind-Avropa dil ailəsinin İran dil qrupuna daxil olan dil.

## Həmçinin bax
Hacı Bağır xan Mərəndi

**Hacı Bağır xan Nəzərəli xan oğlu Mərəndi** (1797–1856) — siyasi mühacir.

## Həyatı
Bağır xan Nəzərəli xan oğlu 1795-ci ildə Mərənd şəhərində doğulmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Abbas mirzə Qovanlı-Qacara xidmət etmişdi. Şahzadə atası Nəzərəli xanı öldürdükdən sonra Rusiyaya mühacirət etmişdi. İrəvan rəisi onu ailəsi ilə birlikdə İrəvan şəhərində yerləşdirmişdi. Ona mülk ayrılmış, təqaüd kəsilmişdi.

## Ailəsi
Hacı Bağır xan Hacıyə xanımla ailə qurmuşdu. Nəzərəli xan, Rza xan, Həbib xan, Məmmədbağır xan, Xanlar xan adlı oğlanları vardı.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Mərənd xanlığı, Bakı, Mütərcim, 2012.

## Həmçinin bax
*Nəzərəli xan Mərəndi

## İstinadlar
İravadi delfinləri

**İravadi delfinləri** () — Delfinlər (Delphinidae) fəsiləsinə daxil olan cins.

## Nümayəndələri
2005-ci ilə qədər monotip cins hesab edilirdi. Sonradan isə Avstraliya dikburun delfini cinsə daxil edilmişdir.

## Yayılması
Bu cinsə daxil növlər əsasən Hind okeanında Benqal körfəzindən Avstraliyanın şimal sahillərinə qədər olan ərazilərdə yayılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dördüncü divar

[thumbnail|right|[Dedpul (film, 2016)|"Dedpul" filmində qəhrəman bir neçə dəfə tamaşaçılara birbaşa müraciət edir, yəni dördüncü divarı dağıdır]]
**Dördüncü divar** — ilk vaxtlar teatrda, daha sonra isə film, komikslər, video oyunlar kimi digər incəsənət sahələrində də istifadə olunan termin.

## İzahı
Dördüncü divar — aktyorlarla tamaşaçılar arasında ənənəvi üçdivarlı teatrlarda olan xəyali divardır. Termin Deni Didro tərəfindən 18-ci əsrdə düşünülsə də, yalnız 19-cu əsrdə istifadə olunmağa başlanmışdır.

Səhnədən və ya ekrandan birbaşa tamaşaçıya müraciət edən aktyorun hərəkəti dördüncü divarı dağıtmaq adlanır. Bu fənd əsasən komediyalarda və cizgi filmlərində geniş yayılsa da, bəzən ciddi, dramatik əsərlərdə də buna rast gəlmək olur.  

Dördüncü divarın dağıdılması tamaşaçılara əsərdə təsvir olunan hadisələrə daha dərindən dalmaq imkanı yaradır.

## İstinadlar
Əsədullayev

**Əsədullayev** — Azərbaycan soyadı.

* Çingiz Əsədullayev — Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin III çağırış deputatı
* Mirzə Əsədullayev — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti şəxsi
* Mirnazim Əsədullayev — Musiqiçi, Kamança ifaçisi
* Şəmsi Əsədullayev — XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın neft maqnatlarından biri.
* Əli Əsədullayev — poruçik, Şəmsi Əsədullayevin oğlu
* Toğrul Əsədullayev — Musiqiçi, kamança ifaçısı.

## Həmçinin bax
* Əsədulla
* Əsədov
Etibar Əliyev

* Etibar Əliyev (hüquqşünas) — hüquq üzrə elmlər doktoru, professor və polis polkovniki.
* Etibar Əliyev (hərbçi) — Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı (1993).
* Etibar Əliyev (siyasətçi) — Azərbaycan Milli Məclisinin VI çağırış deputatı (2020–2024).

## Həmçinin bax
* Etibar
* Əliyev
Morj (cins)

**Morj** () — Morjkimilər fəsiləsinə daxil olan cins.

## Növləri
Cinsə bir müasir və bir nəsli kəsilmiş növ daxildir:
* *[[Odobenus rosmarus]]* Linnaeus, 1758 — Morj, hazırda növə üç yarımnöv daxildir: 
** *[[Odobenus rosmarus rosmarus]]* — Atlantik morju 
** *[[Odobenus rosmarus divergens]]* — Sakitokean morji 
** *[[Odobenus rosmarus laptevi]]* — Laptev morju
*  *[[Odobenus mandanoensis]]* Tomida, 1989 — Yaponiya sahillərində yayılmış növ hətta ölçülərinə görə sakitokean morjunu belə keçirdi.

## İstinadlar
Qazıyevlər (Axund Xəlil)

**Qazıyevlər** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri. İrəvan zadəgan nəslindəndirlər.

## Soyun yaranması
Soyun ulu babası Axund Xəlil qazıdır. Axund Xəlil Kərim oğlu Qazızadə (1815–1884) 17 il İrəvan Quberniyası Ruhani Məclisinin sədri olmuş

Axund Xəlil qazının Abdulla, Həsən bəy Qaziyev adlı oğlanları vardı. Axund Molla Xəlil Qazızadə və oğlu Molla Abdulla Qazızadə İrəvan Quberniya Ruhani Məclisinin üzvü olmuşdular. Qazıyevlərin İrəvan quberniyasında Reyhanlı adlı mülkləri vardı.

1875-ci ildən 1900-cü ilədək İrəvanda müqəddəs Nina qız məktəbində təhsil alan 270 şagirddən 4 nəfəri azərbaycanlı qız olmuşdu. Bunlardan ikisi notarius İsmayıl bəy Qazıyevin qızları, ikisi isə Ələşrəf bəy Qazıyevin qızları idi. Qızların acı taleyi, həyat və müqəddəratı cəmiyyətin
bütün tərəqqipərvər üzvlərini düşündürürdü.

## Soyun tanınmış nümayəndələri
* Molla Məhəmmədbağır Qazızadə — İrəvan quberniya Ruhani Məclisinin rəisi, qazı, pedaqoq.
* Molla Abdulla Molla Xəlil oğlu Qazızadə — İrəvan quberniya Ruhani Məclisinin rəisi, qazı.
* Həsən Molla Xəlil oğlu Qazıyev — Əməkdar müəllim.
* Şeyx Kərim Molla Tağı Qazıyev — Naxçıvan qəzasının qazısı.
* Zəhra Şeyx Kəzim qızı Qazıyeva — həkim-terapevt, Azərbaycanın Əməkdar həkimi (1960), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.
* Şamil Həsən oğlu Qazıyev — rəssam, əməkdar incəsənət xadimi.
* Arif Şamil oğlu Qazıyev — Azərbaycanın xalq rəssamı (2018).

## Qalereya

Fayl:Molla Məhəmmədbağır Qazızadə.jpeg|Molla Məhəmmədbağır Qazızadə (?–1910) — qazı, pedaqoq


## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, İrəvan Quberniya Ruhani Məclisi və məşhur din xadimləri, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2011, № 3, səh.23–32.

## Həmçinin bax
* İrəvan
* İrəvan xanlığı

## İstinadlar
Abbasqulu Sultanhüseynbəyov

**Abbasqulu Hacı Molla Əlinağı bəy oğlu Sultanhüseynbəyov** () — İrəvan quberniya ruhani məclisinin rəisi, qazı.

## Həyatı
Abbasqulu bəy Hacı Molla Əlinağı bəy oğlu Sultanhüseynbəyov Ordubad şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini əvvəlcə atası Hacı Molla Əlinağı bəy Sultanhüseynbəyovdan, sonra dini mədrəsədə almışdı. Nəcəf şəhərinə yollanmış, dini hövzədə ali təhsilə yiyələnmişdi. O zaman Nəcəf şəhəri regionda elm və bilik mərkəzi hesab edilirdi. On il bu yüksək elmi-dini mərkəzdə öz biliklərini təkmilləşdirərək, müxtəlif İslam elmlərini əxz etmişdi.

Abbasqulu bəy Sultanhüseynbəyov ərəb dilinin qrammatikasına çox dərindən yiyələnmiş, qədim və müasir riyaziyyat sahəsində müvəffəqiyyətlər qazanmışdı.

Abbasqulu bəy Sultanhüseynbəyov Zaqafqaziya ruhani idarəsində imtahan vermiş, axund ünvanı almışdı.31 yanvar 1863-cü ildə İrəvan Quberniya Ruhani Məclisinın göndərişi ilə Ordubad şəhər məscidi axundu kimi dini fəaliyyət göstərmişdi.

Abbasqulu bəy Sultanhüseynbəyov sonra Ordubad qəza qazısı təyin olunmuşdu. 1872-ci ildə İrəvan Quberniya Ruhani Məclisinın üzvülüyünə seçilmişdi.

Abbasqulu bəy Sultanhüseynbəyov uzun müddət İrəvan quberniya ruhani məclisinin rəisi olmuşdu.

Abbasqulu bəy Sultanhüseynbəyov öz dərin bilikləri və elmi təcrübəsilə uzun illər boyu yorulmaq bilmədən din və fəlsəfəyə qarşı yönəlmiş hücumlara sinə gərmiş, ideoloji opponentləri ilə elmi mübahisələr təşkil etmiş, İslam mədəni bölgəsi fəlsəfi irsinə, mənəvi dəyərlərinə, zəngin mədəniyyətinə qarşı ideoloji mübarizə aparan erməni emissarlarla elmi mübarizə apararaq mənəvi dəyərlərimizin keşiyində dayanmışdı. İslam mədəni bölgəsi fəlsəfəsi ilə yanaşı, Qərb fəlsəfəsinə də dərindən bələd olması onun bu diskussiyalarda uğur qazanmasında xüsusi rol oynamışdı. Əql və məntiq əsasında aparılan bu misilsiz fəaliyyətlər əcnəbi təsirinə qapılmış bir çox alim və ziyalıların doğru yola yönəlməsində müstəsna rol oynamış, həqiqət axtarışında olanları elmi və dini həqiqətlərlə yaxından tanış etmişdi.

Abbasqulu bəy Sultanhüseynbəyov 1907-1910-cu ildə bütün Qafqazın şeyxi olub.

Abbasqulu bəy Sultanhüseynbəyov 24 iyul, 1910-cu ildə İrəvan şəhərində vəfat edib.

## Mükafatları

Abbasqulu bəy Sultanhüseynbəyov rus dövləti tərəfindən gümüş medalla, Qacarlar dövləti tərəfindən isə 3-cü dərəcəli "Şire-Xurşid" ordeni ilə təltif olunmuşdu. Müzəffərəddin şah Qacar şəxsən onu briliyant qaşlı üzüklə mükafatlandırmışdı. Bu barədə "Qafqaz" qəzeti 1900-cü il 296-cı nömrəsində məqalə verilmişdi.

## Ailəsi

Abbasqulu bəy Məhbubə xanım Əli bəy qızı Sultanhüseynbəyova ilə ailə qurmuşdu. Ondan boşanmış, Zinyət xanım Vəli bəy qızı Ayrımla, Güllü xanım Hacı Cəfər bəy qızı ilə evlənmişdi. Mehdi bəy, Əlinağı bəy, Hüseyn bəy, Əsədulla bəy, Yusif bəy, Həsən bəy adlı oğlanları vardı.

## Mənbə

* Ənvər Çingizoğlu, İrəvan Quberniya Ruhani Məclisi və məşhur din xadimləri, "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2011, №3, səh.23-32.

## Həmçinin bax

* İrəvan quberniyası
* İrəvan Quberniya Ruhani Məclisi

## İstinadlar
Ankara partlayışı (fevral, 2016)

**2016 Ankara hücumu** () — 2016-cı ilin 17 fevral tarixində Türkiyənin paytaxtı Ankara vilayətinin Kızılay səmtində yerli vaxtla saat 18:30-da baş vermiş bombalı hücumu. Terror aktı nəticəsində ən azı 28 nəfərin həlak olduğu və 61 nəfərdən çox şəxsin yaralandığı bildirilir.

## Həmçinin bax
*2015 Ankara partlayışları

## Şəkil qalereyası

Şəkil:Protest Ankara bombing 2016.jpg|Türkiyə daxilində hücumu qınamaq üçün etirazlar edildi.
Şəkil:Army abode Ankara Bombing.jpg|ətrafdakı binalar


## İstinadlar
Navay-E Asatid

***Navay-E Asatid*** — Alireza Eftekhari ilk albomu.

### Mahnıların siyahısı:
#A'shegh Shodan - 4:04
#Bazm-E Kasan - 5:06
#Shab-E Farvardin - 4:21
#Rafigh - 5:01
#Doe Yar-E Ghadimi - 4:32
#Gandom-E Talaie - 5:46
#Bazm-E Kasan Remix - 6:11
#Beyad-E Ostad Ta'j - 4:47
## İstinadlar
Moisey Qusman

**Moisey Timofeyeviç Qusman** — texnika elmləri doktoru, professor

## Həyatı
Qusman Moisey Timofeyeviç Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Erkən əmək fəaliyyətinə başlayaraq, 1931-1034-cü illərdə o "AzİNMAŞ"da texnik, mühəndis-konstruktor işləyib. 1934-1942-ci illərdə eksperimental turbin qazıması kontorunda mühəndis, baş mühəndisin müavini işləmişdir. 1937-ci ildə "Neft və qaz quyularının qazılması" ixtisası üzrə AzSİ-nun neft-mədən fakültəsini bitirmişdir. 1942-1948-ci illərdə Narkomneftin turbin qazıması şöbəsinin müdiri təyin edilib. 1949-1953-cü illərdə SSRİ Neft sənayesi nazirliyi XKB-2-də baş konstruktor, rəis müavini işləyib. 1953-1983-cü illərdə Ümumittifaq qazıma texnikası elmi-tədqiqat institutunda "Turbin qazıması" şöbəsinin rəhbəri olub. 1963-cü ildə "Neft və qaz quyularının turbin üsulu ilə qazılması" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edib. 1983-1992-ci illərdə Ümumittifaq qazıma texnikası elmi tədqiqat institutunda böyük elmi işçi işləyib.

## Elmi fəaliyyəti
Qusman M.T. tanınmış alim, turbin qazıması sahəsində mütəxəssisdir.

Elmi tədqiqatların sahəsi: neft və qaz quyularının turbin üsulu ilə qazılması; turboruların layihələndirilməsi və istismarı, vintli mühərriklər.

Qusman M.T. 150-dən artıq elmi məqalənin, 12 monoqrafiyanın müəllifidir. İxtiralara görə 200-dən artıq müəlliflik şəhadətnaməsinin və 14 xarici patentin müəllifidir. 8 elmlər namizədi hazırlayıb.

Qusman M.T. SSRİ Dövlət Mükafatı laureatı olmuş, "RSFSR əməkdar elm və texnika xadimi", "SSRİ fəxri neftçisi" adlarına layiq görülmüşdür. O üç dəfə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni, iki dəfə Şərəf Nişanı və bir çox medallarla təltif olunub.
Bristol körfəzi (Berinq dənizi)

**Bristol körfəzi** () — Berinq dənizində Alyaska yarımadasının cənub-qərbində yerləşir.

Körfəz 320 km materikin daxilinə daxil olur. Ən enli yeri 480 km təşkil edir. Körfəzin dərinliyi 27–84 metrdir. Bu isə körfəzə yalnız balıqçı gəmiıərinin daxil olmasına imkan verir. Körfəzə Toqinak, Nuşaqan, Kviçak və Uqaşık çayları axır.

Noyabrdan mart-aprel aylarına qədər üzəri buzla örtülü olur. Qabarma və çəkilmənin hündürlüyü 3,7 metr təşkil edir. Sularında çoxlu sayda balıqlar olur.

Bristol körfəzi Ceyms Kuk tərəfindən 1778-ci ilin iyul ayında kəşf edilmşdir. Körfəzi qraf Bristolun şərəfinə adlandırılmışdır. XIX əsrin ortakarına qədər rus dənizçiləri tərəfindən araşdırmalar aparılmışdır.

## Həmçinin bax
Bristol körfəzi

## İstinadlar
Firudin Ağayev

* Firudin Ağayev (yazıçı) (1933–1995) — nasir, dramaturq, 1962-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü.
* Firudin Ağayev (neftçi) (1898–1958) — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1943).

## Həmçinin bax
* Firudin
* Ağayev