open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rövşən Məmmədov (polkovnik)

**Rövşən Məmmədov** (*Rövşən Talıb oğlu Məmmədov*; ) — 

## Həyatı
Rövşən Məmmədov Talıb oğlu 4 sentyabr 1965-ci ildə Tovuz rayonunun Qaraxanlı kəndində anadan olmuşdur. 1971–1982-ci illərdə Tovuz şəhərindəki A.S. Puşkin adına orta məktəbdə təhsil almış, 1982-ci ildə Lvov Ali Hərbi Siyasi Məktəbinə qəbul olunmuş və 1986-cı ildə oranı bitirmişdir.

### Ailəsi
Ailəlidir, dörd övladı var.

### Vəfatı
Rövşən Məmmədov 2 yanvar 2022-ci ildə ürək tutması nəticəsində vəfat etmişdir.

## Hərbi xidməti
Təhsilini başa vurduqdan sonra Naxçıvan MSSR-in İliç (indiki Şərur rayonu) rayonunun Qıvraq kəndində yerləşən hərbi hissədə zabit kimi xidmətə başlamışdır. 1990–1992-ci illərdə Naxçıvan şəhərində xidmətini davam etdirmiş, həmin dövrdə Naxçıvan MR Ali Məclisinin sədri Heydər Əliyevlə görüşmüşdür. 1992-ci ilin oktyabr ayında Azərbaycan Milli Ordusunda tabur komandirinin müavini kimi döyüş əməliyyatlarında iştirak etmişdir.

Daha sonra Azərbaycan Respublikası Prezident yanında Xüsusi İdarədə əməliyyat müvəkkili vəzifəsində çalışmış, 1994-cü ildə Gədəbəy rayonunda rəhbər vəzifədə fəaliyyət göstərmişdir. Həmin dövrdə hərbi hissə komandiri Cahangir Rüstamovun qətli ilə bağlı araşdırmalarda iştirak etmişdir.

1999-cu ildə Qazax rayonunda xüsusi xidmət orqanlarında rəhbər vəzifələrdə çalışmış, daha sonra Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin sərhəd və cəbhə bölgələrində, o cümlədən Şəmkir hərbi korpusunda Hərbi Əks-Kəşfiyyat şöbəsinin rəisi olmuşdur. 2005-ci ildə Ermənistan xüsusi xidmət orqanlarının agentura şəbəkəsinin ifşasında iştirak etdiyinə görə "Polkovnik" hərbi rütbəsi ilə təltif edilmişdir.

2007-ci ildə DTX-nin Qusar rayon şöbəsinin rəis müavini vəzifəsində çalışmış, "Meşə qardaşları" adlandırılan silahlı dəstənin zərərsizləşdirilməsi əməliyyatında iştirak etmişdir.

2009–2015-ci illərdə MTN-in Ağstafa rayon şöbəsinin rəisi vəzifəsində çalışmış, narkotik qaçaqmalçılığına qarşı aparılan mübarizədə iştirak etmişdir. 2015-ci ildə Cənub bölgəsindən Qərb bölgəsinə daşınan heroin partiyasının aşkarlanması əməliyyatına rəhbərlik etmişdir.

2017-ci ildə Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyi nəzdindəki “Hərbiləşdirilmiş Mühafizə İdarəsi”nin “Radio-televiziya Yayımı və Peyk Rabitəsi” İB-də Alternativ Teleradio Yayım Stansiyası kompleksi üzrə şöbə rəisi vəzifəsində çalışmışdır.

## Mükafat və təltiflər
Rövşən Məmmədov aşağıdakı dövlət təltiflərinə layiq görülmüşdür:

*  — “Qüsursuz xidmətə görə” I dərəcəli medal
*  — “Qüsursuz xidmətə görə” II dərəcəli medal
*  — “Qüsursuz xidmətə görə” III dərəcəli medal
* Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin və Qarabağ müharibəsinin veteranı olmuşdur.

## İstinadlar
Vizual azadlıq hallüsinasiyaları

**Vizual azadlıq hallüsinasiyaları** (ing. Visual *Release Hallucinations*) — həmçinin *"Charles Bonnet Sindromu"* kimi də tanınan, görmə qabiliyyətinin itirilməsi və ya zəifləməsi nəticəsində yaranan vizual hallüsinasiyalar.

## Tarix
Xəstəlik ilk dəfə isveçrəli təbiətşünas Çarlz Bonnet tərəfindən qeyd edilmişdir. O, bu vəziyyəti 1760-cı ildə təsvir etmişdir. Bonnet bu sindromu 90 yaşlı babasında müşahidə etmişdir. Babası hər iki gözündə olan katarakta səbəbilə demək olar ki, tamamilə görmə qabiliyyətini itirmişdi. İki tərəfli katarakta əməliyyatı keçirəndən sonra onun görməsi əvvəlcə bir az yaxşılaşsa da, zamanla tamamilə pozulmuşdur. Məhz bu dövrdə onun görmə hallüsinasiyaları başlamışdır. Hallüsinasiyalar kişi, qadın, quşlar, arabalar, binalar, divar örtükləri, fiziki olaraq qeyri-mümkün vəziyyətlər və nizamlı quruluş görüntülərindən ibarət idi. Onun sağlamlığı yaxşı vəziyyətdə idi və hər hansı psixiatrik pozuntu olmamasına baxmayaraq, bu hallüsinasiyaların mənbəyi naməlum olaraq qalmışdır. Çarlz Bonnet özü isə 40 yaşında kəskin görmə itkisinə səbəb olan bir problem yaşadı və bu hallüsinasiyaları təcrübə etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cymbopogon refractus

**Cymbopogon refractus** — Ümumi olaraq "barbed wire grass" (tikanlı tel otu) kimi tanınan, "Poaceae" (taxıl) fəsiləsinə aid olan "Cymbopogon" cinsinə mənsub çoxillik ot növü. Bu bitki Avstraliyaya məxsusdur.

## Xüsusiyyətlər

Kökdən pöhrə verən çoxillik ot cinsinə aid bitkidir və stolon və ya rizomlara malik deyil. Otun gövdəsi (sapaqları) 1 m (3 ft 3 in) hündürlüyə qədər çatır və düyünlərdə budaqlanır. Düyünlər tünd bənövşəyi rəngdədir və tüksüzdür. Bitkinin yarpaqları əsasən gövdə və bazal hissədə yerləşir. Yarpaqlar tüksüzdür və əzildikdə digər "Cymbopogon" cinsindən olan otlar kimi limon və zəncəfil qoxusu verir.
Bitkinin çiçək qrupu, yəni infloresensiyası, 10–45 sm (3.9–17.7 in) uzunluğunda olan gövdədə toplanır. Çiçəklərin qrupları qısa, demək olar ki, tüksüz budaqlardan ibarətdir və yetkinləşdikdə aşağı əyilərək infloresensiyaya tikanlı məftil görünüşü verir. Sünbülcüklər cüt-cüt yerləşir, biri saplaqlı, digəri isə saplaqsızdır. Çiçəklənmə əsasən yazdan payıza qədər davam edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Xroniki baş ağrısı

**Xroniki baş ağrısı** — hər ay 15 və ya daha çox gün baş ağrısı yaşayan şəxslərdə müşahidə edilən vəziyyət. Təxminlərə görə, xroniki baş ağrıları ümumi əhalinin 4%-5%-nə təsir edir. Xroniki baş ağrılarının müalicəsi geniş və müxtəlifdir. Dərman və dərman olmayan üsullar mövcuddur, çünki xroniki baş ağrıları tam olaraq müalicə edilə bilməz. Müalicə planları adətən fərdi əsasda hazırlanır və çox vaxt *multimodal müalicə* (dərman və dərman olmayan üsulların birləşməsi) tövsiyə olunur. Xroniki baş ağrıları üçün təklif olunan müalicə üsullarına dərmanlar, fizioterapiya, akupunktura, rahatlaşma təlimi, "biofeedback", qidalanmanın dəyişdirilməsi, davranış və psixoloji terapiya daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mərkəzi ağrı sindromu

**Mərkəzi ağrı sindromu** (ing. *Central Pain Syndrome*, qısaca *CPS*) — Mərkəzi sinir sistemində (beyin və ya onurğa beyni) zədələnmə və ya disfunksiya nəticəsində yaranan xroniki ağrı vəziyyəti. Bu sindrom, əsasən insult, multipl skleroz, onurğa beyni zədələnməsi və ya digər nevroloji pozğunluqlar nəticəsində inkişaf edir. Mərkəzi ağrı sindromu olan xəstələr tez-tez yanma, batma, soyuqluq və ya elektrik şoku kimi hissləri təsvir edirlər. Bu ağrılar adətən davamlı və intensiv olur, xəstənin həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdirir. The extent of pain and the areas affected are related to the cause of the injury and the damage done.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Məşhurlara pərəstiş sindromu

**Məşhurlara pərəstiş sindromu** (ing. *Celebrity Worship Syndrome*, qısaca *CWS*) — fərdin məşhur şəxslərin şəxsi və peşəkar həyatı ilə həddindən artıq maraqlanaraq onlara qarşı obsesiv və asılılıq yaradan bir psixoloji pozuntu. 
Bu sindrom, insanların məşhurlarla qeyri-real əlaqə hiss etməsi, onların həyatına dair detallara həddindən artıq diqqət yetirməsi və bəzən bu marağın gündəlik həyatını pozacaq dərəcədə intensiv olması ilə xarakterizə olunur. Psixoloqlar qeyd edirlər ki, insanların film, televiziya, idman və pop ulduzlarına qarşı obsesiyası olsa da, onların yeganə ortaq cəhəti ictimai diqqət mərkəzində olmalarıdır. Məşhurlara pərəstişin yazılı müşahidələri 19-cu əsrə qədər uzanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bromizm

**Bromizm** — brom və ya bromid birləşmələrinin həddindən artıq istifadəsi və ya məruz qalması nəticəsində yaranan bir zəhərlənmə vəziyyəti.
Bu vəziyyət, əsasən, bromid dərmanlarının uzun müddətli istifadəsindən və ya bromla zəhərlənmiş məhsullara təmasdan yarana bilər. Bromizm, mərkəzi sinir sistemini, dəri və mədə-bağırsaq sistemini təsir edə bilən ciddi simptomlarla müşahidə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Baccio-Yoşinari sindromu

**Baccio-Yoşinari sindromu** **(BYS)** — Braziliyada müşahidə edilən və Laym xəstəliyinə bənzəyən, lakin ondan fərqli xüsusiyyətlər daşıyan bir infeksion xəstəlik.

## Tarix
Bu sindrom ilk dəfə 1990-cı illərdə Braziliya həkimləri Baccio və Yoşinari tərəfindən təsvir edilmişdir. BYS, "Lyme" xəstəliyindən fərqli olaraq, *"Borrelia burgdorferi"* bakteriyası ilə deyil, fərqli bir patogenlə əlaqədardır. Bu, onun diaqnoz və müalicəsini daha mürəkkəb edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Apert sindromu

**Apert sindromu** — yaxud "akrosefalosindaktiliya", əsasən kraniofasiyal (kəllə və üz) və əllər və ayaqlarda anomaliyalarla xarakterizə olunan nadir genetik xəstəlik.
Bu sindrom, kəllə sümüklərinin vaxtından əvvəl birləşməsi (kraniosinostoz) nəticəsində baş və üz formasının qeyri-adi olması ilə nəticələnir. Apert sindromu, həmçinin əllərdə və ayaqlarda barmaqların bir-birinə yapışıq olması (sindaktiliya) ilə də müşahidə edilir. Bu xəstəlik, əsasən *FGFR2* genindəki mutasiyalar nəticəsində yaranır və avtosomal dominant şəkildə irsi olaraq ötürülür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Anton sindromu

**Anton sindromu** — nadir görülən bir nevroloji pozuntu, əsasən korluqla müşahidə edilən bir vəziyyət.
Bu sindromda xəstələr kor olduqlarını inkar edirlər və hətta görmədikləri halda, ətraf mühit haqqında uydurma məlumatlar verirlər. Anton sindromu, korluq inkarı və ya anosognoziya kimi də tanınır.  Bu vəziyyət, beyinin oksipital lobunun (görmə mərkəzinin) zədələnməsi nəticəsində yaranır və adətən insult (məğlubiyyət), travma və ya digər nevroloji xəstəliklərlə əlaqədardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Google Biznesinizi Onlayn Edin

**Google Get Your Business Online - Google Biznes Hesabı vəya Google Biznesinizi Onlayn Edin** (ing. *Google Get Your Business Online*, qısaca *GYBO*) — Google tərəfindən kiçik və orta sahibkarlara rəqəmsal dünyada təmsil olunmaları üçün kömək məqsədilə istifadə edilən proqramdır. Bu proqramın əsas məqsədi yerli bizneslərin internetdə görünürlüyünü artırmaq, onların müştərilər tərəfindən daha asan tapılmasını təmin etmək və onlara rəqəmsal alətlər təqdim etməklə inkişaf etmələrinə dəstək olmaqdır.

## Tarixi
Google "Get Your Business Online" proqramını 2011-ci ildə ABŞ-də istifadəyə verib.

## Məqsəd
**Google Biznesinizi Onlayn Edin** tərtibinin əsas məqsədi aşağıdakılardır:

* Kiçik və orta bizneslərin onlayn platformalarda qeydiyyatdan keçməsini asanlaşdırmaq
* Onlara **Google Biznes Profili** (əvvəllər *Google My Business*) yaratmaqda yardım etmək
* Axtarış nəticələrində və Google Xəritələrdə daha görünən olmaq
* Rəqəmsal marketinq alətləri (məsələn, SEO, Google Ads) ilə tanışlıq və tətbiq

## Həmçinin baxın

* Google Maps
* Xəritə
* Google

## İstinadlar
Hacı Zülqədər Zülfüqarovun evi

**Hacı Zülqədər Zülfüqarovun evi** — Şəki şəhərində yerləşən XIX əsrə aid tarixi-memarlıq abidəsi.

Bina, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 3 noyabr 2021-ci ildə verdiyi 338 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Haqqında
Bina 1897-ci ildə Şəkidə yaşayan ipək taciri Hacı Zülqədər Zülfüqarov tərəfindən Şəki qala divarlarının cənub qərb hissəsində tikdirilib. Binanın üzərində konkret tikinti tarixi qeyd olunmayıb. Şəkiyə xas Azərbaycan memarlıq üslubunda inşa edilmiş mülk 3 mərtəbəlidir və 28 otaqdan ibarətdir. Ev mailli ərazidə inşa olunduğu üçün ön fasadda üç, arxa fsadda isə iki mərtəbəlidir. Binanın küçəyə açılan qapısı oyma naxışlı 6 xonçalıdır. Binanın tikintisində qaya daşı və bişmiş kərpicdən istifadə olunub.

Azərbaycan bolşeviklər tərəfindən işğal olunduqdan sonra 1926–1928-ci illərdə Zülfüqarovların mülkləri müsadirə olunub. Zülqədər Zülfüqarovun evi müsadirə edildikdən sonra Şəki İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyətinin qərarı ilə əvvəlcə qızlar seminariyası və teatr binası kimi istifadə olunub. 1930-cu ilin oktyabr ayında Xalq Maarif Komissarlığının əmri ilə binada 2 nömrəli Nuxa uşaq evi təşkil olunub. Uşaq evinə Badisəba xanım Köçərli direktor təyin olunub. Badisəba xanım ömrünün sonunadək bu uşaq evinə rəhbərlik edib.

2001-ci ildən binanın yerləşdiyi Şəki şəhərinin tarixi hissəsi UNESCO-nun Ümumdünya İrsi siyahısına namizəd seçilib. 2019-cu il iyulun 7-də "Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzi" UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib. Qərar Bakı Konqres Mərkəzində keçirilən UNESCO-nun Ümumdünya İrs Komitəsinin 43-cü sessiyasında qəbul olunub.

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra da, binada uşaq evi fəaliyyət göstərib. 2018-ci ildə uşaq evi üçün yeni bina tikildiyinə görə bina boşaldılıb. Bina, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 3 noyabr 2021-ci ildə verdiyi 338 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

2023-cü ildə İtaliya Azərbaycan Universiteti layihəsi çərçivəsində ADA Universiteti və Milan Politexnik Universiteti ilə birgə Şəkidə Zülfüqarovun evində "Dizayn və memarlıq" fakültəsinin açılışı elan olunub.

## Həmçinin bax
* Zülfüqarovun tikdirdiyi mollaxana

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
*
İdris Məhərrəmov

**Məhərrəmov İdris Mustafa oğlu** () — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general-mayoru, Vətən müharibəsi iştirakçısı. Korpus Komandiri.

## Həyatı və fəaliyyəti
Məhərrəmov İdris Mustafa oğlu 10 iyun 1975-ci ildə Qubadlı rayonu Çaytumas kəndində anadan olub. 1982-ci ildə Çaytumas kənd tam orta məktəbinə daxil olub, 1992-ci ildə həmin məktəbi bitirib.

Orta məktəbi başa vurduqdan sonra Azərbaycan Ali Ümumqoşun Komandirlər məktəbinə daxil olub. 1995-ci ildə hərbi məktəbi bitirərək leytenant hərbi rütbəsi alıb. 1997-ci ildə Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən "Hərbi xidmətlərə görə" medalı, 2012-ci ildə isə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə "Vətənə xidmətə görə" medalı ilə təltif edilib.

27 sentyabr 2020-ci il tarixdə başlanan Vətən müharibəsində polkovnik Məhərrəmov İdris işğal altında olan torpaqlarımızın azad olunması uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak edib. O, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı şəhərləri və kəndlərinin işğaldan azad edilməsində böyük şücaət göstərib.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə polkovnik Məhərrəmov İdris Mustafa oğlu 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Mixail İxilov

**Mixail Matatoviç İxilov** (; ) – SSRİ tarixçisi, etnoqrafı və qafqazşünası.

## Həyatı
7 noyabr 1917-ci ildə indiki Azərbaycanın Quba şəhərində dağ yəhudiləri ailəsində anadan olmuşdur. Uşaqlığı və gəncliyi Dağıstanın Dərbənd şəhərində keçmişdir. İvrit, rus və Azərbaycan dilləri ilə yanaşı, ləzgi dilini də bilirdi.

Pedaqoji institutun tarix fakültəsini bitirmişdir. İkinci Dünya müharibəsinin iştirakçısıdır. O, artilleriya məktəbini bitirdikdən sonra Baltikyanı və Leninqrad cəbhələrində döyüşmüş, bir neçə dəfə ağır yaralanmışdır.

Müharibədən sonra tarix və etnoqrafiya ilə məşğul olmuşdur. SSRİ Elmlər Akademiyasının Dağıstan filialının Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunda çalışmışdır. Moskvanın Etnoqrafiya İnstitutunda aspiranturanı bitirmiş və 1949-cu ildə dağ yəhudilərinin tarixi, mədəniyyəti və həyat tərzi ilə bağlı namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Onun dağ yəhudiləri haqqında məqalələri “Qafqaz xalqları” və “SSRİ xalqları” adlı ümumittifaq toplusuna daxil edilmişdir.

İxilov Dağıstan xalqlarının etnoqrafiyasını öyrənmək üçün çoxillik ekspedisiyalarda iştirak etmiş və bu ekspedisiyalar zamanı geniş səhra materialı toplamışdır. Azərbaycanın bütün ləzgi kəndlərini gəzərək Quba ləzgiləri haqqında materiallar toplamışdır. 1957-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının Dağıstan filialının “Elmi qeydlər”ində “Quba ləzgiləri” adlı elmi məqaləsi, daha sonra isə eyniadlı kitabı nəşr olunmuşdur.

Qafqazın, Türkiyənin, Yaxın Şərqin, İranın, antik və ərəb dünyasının tarixini yaxşı bilirdi. Əsas işləri Dərbəndin tarixi, dağ yəhudilərinin tarixi və Dağıstan xalqlarının etnoqrafiyasına həsr olunmuşdur.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
*
Məhəmmədsalam Umaxanov

**Məhəmmədsalam Qurbanoviç Umaxanov** (; ) – SSRİ və Rusiya tarixçi-alimi, tarix elmləri doktoru, Dağıstan Elmi Mərkəzinin Tarix, Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi.

## Həyatı
Məhəmmədsalam Umaxanov 1939-cu il iyun ayının 1-də Dağıstan MSSR-nin Tsudaxar kəndində anadan olmuşdur. Müharibə illərində ailəsi ilə birlikdə çəçenlərin deportasiya olunduğu keçmiş Çeçen-İnquş MSSR ərazisinə köçürülmüşdür. 1946-cı ildə Dağıstanın Şuraqat rayonundakı Çkalov orta məktəbinin birinci sinfinə daxil olmuşdur.

Məktəbi fərqlənmə ilə bitirdikdən sonra 1956-cı ildə Dağıstan Dövlət Pedaqoji Universitetinin (DDPU) tarix-filologiya fakültəsinə daxil olmuşdur. Daha sonra Tlyarata orta məktəbində tarix müəllimi kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1962-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının Dağıstan filialının Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun (İİAL) sovetdən əvvəlki dövr tarixi şöbəsində işə başlamışdır. 53 il ərzində kiçik elmi işçidən aparıcı elmi işçi və Dağıstan, Qafqaz və Rusiya tarixi üzrə yüksək ixtisaslaşmış mütəxəssisə qədər yüksəlmişdir.

1963–1966-cı illərdə İİAL-də aspirantura təhsili almış, 1968-ci ildə “1600–1660-cı illərdə Dağıstan xalqlarının İran aqressiyasına qarşı mübarizəsi” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1994-cü ildə “Dağıstan xalqlarının XVII – XIX əsrin əvvəllərində qarşılıqlı əlaqələri: iqtisadi, siyasi və mədəni inteqrasiyanın tədqiqi” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

Eyni zamanda, Dağıstan Dövlət Universitetində (DDU) “Tarixşünaslıq və mənbəşünaslıq” və “Avropa və Amerika ölkələrinin tarixi” kafedralarında professor kimi çalışmışdır.

1996-cı ildə “Avropa və Amerika ölkələrinin tarixi” kafedrasında professor elmi dərəcəsi almışdır. Umaxanovun rəhbərliyi ilə 10 aspirant və namizəd tarix elmləri namizədi dərəcəsi almışdır.

Dağıstan Elmi Mərkəzinin Tarix, Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunda (İİAƏ DNM RAE) çalışdığı müddətdə Umaxanov Dağıstanın orta əsr tarixinə dair 120-dən çox elmi əsər və yüzdən artıq məqalə nəşr etdirmişdir. Onun rəhbərliyi ilə ondan çox namizədlik və doktorluq dissertasiyası müxalifət olunmuş, həmçinin ondan çox elmi monoqrafiya redaktə edilmişdir.

Vətən tarix elminə verdiyi böyük töhfələrə görə 1999-cu ildə Umaxanova “Dağıstan Respublikasının əməkdar elm xadimi” fəxri adı verilmişdir. SSRİ Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyətinin və maarif, ali məktəb və elmi işçilər həmkarlar ittifaqının fəxri fərmanı ilə təltif edilmişdir.

Məhəmmədsalam Umaxanov 11 oktyabr 2015-ci ildə vəfat etmişdir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Əlavə ədəbiyyat
*
Françesko Talenti

**Françesko Talenti** (, 1305, Florensiya - 1369, Florensiya) — XIV əsrin ortalarında Florensiyada yaşayıb-yaratmış italyan memar və heykəltəraş. Memar və heykəltəraş Simone Talentinin atası, həmçinin ehtimal ki, memar Yakopo Talentinin qardaşıdır.

## Həyatı və yaradıcılığı

1305-ci ildə Florensiyada doğulmuş Françesko Talenti, ehtimal ki, gənclik illərində Andrea Pizano və Andrea Orkanyanın rəhbərliyi ilə Florensiyada qotik tikililərin inşasında daşyonan kimi iştirak etmişdir. Françesko Talentinin Orvietodakı kafedralın inşasında Lorenzo Maitaninin rəhbərliyi altında daşyonan kimi çalışmasını təsdiq edən 1325-ci ilə aid ödəniş çeki dövrümüzə çatmışdır.

1351-ci ildə Florensiyada Santa-Mariya-del-Fiore kafedral kilsəsinin inşasına rəhbər təyin edilən Françesko Talenti, ilk növbədə Cotto tərəfindən başlanılmış kampanila inşasını tamamlayır. Tikilinin mərtəbələrinin sayını artıran Talenti, onun hündürlüyünü layihədə planlaşdırıldığından daha yüksək edir və ümumilikdə qülləyə qotik memarlığa xas xüsusiyyətlər gətirir. 1351-1359-cu illərdə o, kampanillanın iki orta yarusunu inşa edərək, ona lansetvari pəncərələr və zəngin fasad dekorları əlavə edir. Qüllənin son yarusunu isə balüstrada üzərində qabağa çıxan qalereya ilə tamamlayır. Cottonun layihəsinin əksinə olaraq, Talenti qülləni sərt günbəzlə deyil, yastı damla tamamlayır.

1351-1369-cu illərdə Florensiya kafedralının memarı vəzifəsinə Andrea Pizanonu əvəz edən Françesko Talenti, kilsənin iki nefinin - Porta-dei-Kornakkini və Porta-del-PKampanile - çərçivə layihələrini hazırlayır. Kapella və xor pəncərələrinin inşası üçün, o, 1355-ci ildə kilsənin taxta modelini hazırlayır, iki il sonra isə tikilinin ölçü nəticələrini təqdim edir. Bu zaman kilsənin ilkin layihəsinə dəyişikliklər edən Françesko Talenti, onun ölçülərini əhəmiyyətli dərəcədə artırır və ilk dəfə kilsə günbəzinin inşası məsələsini gündəmə gətirir. 1358-ci ildə, Talenti kilsə nefinin sütunlarının modelini yaradır. 1368-ci ildə isə o, kilsənin yekun taxta modelini yaradır və sonrakı inşaat işləri məhz bu model əsasında aparılır. Talentinin layihəsi, Florensiya kafedralını o dövrdə, Avropanın ən böyük kilsəsinə çevirir, lakin, XVI əsrdə onun fasadı radikal dəyişikliklərə məruz qalır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Boggi, Flavio* «Таленти, Франческо» в средневековой Италии: Том 2//Энциклопедия.&nbsp;— Routledge, 2004.
* *Turner Jane* The Dictionary of Art. 30.&nbsp;— New York: Grove, 1996.&nbsp;— P. 272.&nbsp;— ISBN 1-884446-00-0.
Sübutlara əsaslanan qiymətləndirmə

**Sübutlara əsaslanan qiymətləndirmə** (, qısaca *EBA*) — qiymətləndirmə və qərarvermə prosesində elmi cəhətdən etibarlı, yoxlanmış və sübutlarla dəstəklənmiş alətlərin, metodların və göstəricilərin istifadəsini nəzərdə tutan yanaşmadır. Bu anlayış xüsusilə təhsil, psixologiya, sosial iş, səhiyyə və ictimai siyasət sahələrində geniş tətbiq olunur. Sübutlara əsaslanan qiymətləndirmə qərarların elmi əsaslara söykənməsini təmin edərək şəffaflıq, etibarlılıq və effektivlik baxımından əhəmiyyətli rol oynayır. Bu yanaşma həm fərdi səviyyədə (şəxsin bacarıqlarının və ehtiyaclarının qiymətləndirilməsi), həm də sistem səviyyəsində (proqramların və siyasətlərin qiymətləndirilməsi) geniş istifadə olunur.

## Məhdudiyyətlər
### Test seçimi və qiymətləndirmənin yetərsizliyi
Psixoloqlara sübutlara əsaslanan qiymətləndirmələr (SAQ) aparmaqda yardımçı olmaq üçün çoxsaylı qaydalar mövcud olsa da, mütəxəssislər bu qaydalara əməl etməkdə tez-tez nöqsanlara yol verirlər. Məsələn, proyektiv testlər uşaq uyğunlaşmasının qiymətləndirilməsində tez-tez istifadə olunur. Tədqiqatlar göstərir ki, peşəkarlar arasında bu qaydalara əməl olunması baxımından xeyli dəyişkənlik müşahidə olunur ki, bu da bəzi hallarda valideynlik qabiliyyətlərinin ümumi səviyyədə adekvat qiymətləndirilməməsinə səbəb olur.

### Testin şərhi ilə bağlı problemlər
Mütəxəssislər və aidiyyəti qurumlar bəzən ciddi şəkildə yoxlanmamış testlərarası və testdaxili dəyişkənliklərin şərh olunmasını tövsiyə edirlər. Məsələn, normativlərin, etibarlılıq və validlik ölçülərinin ciddi şəkildə müəyyən edilməsi nəticəsində Veksler intellekt testləri (həm böyüklər, həm də uşaqlar üçün) ən etibarlı psixoloji alətlərdən biri hesab olunur. Aidiyyəti qurumlar tez-tez subtest nəticələrinin nəzərə alınmasını tövsiyə edirlər. Lakin tam miqyaslı IQ göstəricilərindən fərqli olaraq, subtest göstəriciləri adətən daha aşağı daxili uyğunluq etibarlılığına malik olur. Bu isə ölçmənin dəqiqliyinin azalmasına və qiymətləndirmə nəticələrində yanlış müsbət və ya yanlış mənfi nəticələrin yaranma ehtimalının artmasına səbəb olur.

## İstinadlar
Veksler testi

**Veksler testi** və ya **Vekslər yetkinlər üçün intellekt şkalası** () — 16 yaşdan yuxarı şəxslərin intellekt səviyyəsinin qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunan standartlaşdırılmış psixoloji test. Bu test ilk dəfə Amerikalı psixoloq Devid Veksler tərəfindən hazırlanmış və 1955-ci ildə istifadəyə verilmişdir. WAIS testi günümüzdə dünyada ən geniş istifadə olunan intellekt testlərindən biridir.

## Tarixi
Vekslər testi ilk dəfə 1955-ci ildə *WAIS* adı ilə təqdim olunmuşdur. Bu test, Stenford-Binet İntellekt Şkalasına alternativ olaraq hazırlanmış və intellektin yalnız ümumi IQ göstəricisi ilə deyil, onun müxtəlif sahələr üzrə təhlili ilə ölçülməsini hədəfləmişdir. Daha sonra test bir neçə dəfə yenilənmişdir:

*WAIS-R (1981)
*WAIS-III (1997)
*WAIS-IV (2008)
*WAIS-V (hazırlanma mərhələsində)

WAIS testi bir neçə subtestdən ibarətdir və iştirakçının fərqli idrak sahələrindəki performansını ölçür. WAIS-IV versiyası aşağıdakı əsas indekslər üzrə nəticə verir:

*Verbal Anlama İndeksi (məlumat, anlayış, lüğət)
*Qavrayış Mühakiməsi İndeksi (şəkil tamamlama, matris analizləri)
*İş Yaddaşı İndeksi (rəqəm təkrarı, arifmetik)
*Emal Sürəti İndeksi (simvol axtarışı, rəqəm kodlaşdırma)

Bu indekslər əsasında Ümumi İntellekt Əmsalı (IQ) hesablanır. IQ göstəricisi ortalama olaraq **100**, standart sapma isə **15** qəbul olunur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
**
*
*
* 

## Xarici keçidlər
* FAQ/Finding Information About Psychological Tests (American Psychological Association)
* Classics in the History of Psychology
Fu (yemək)

– Yaponiya mətbəxində buğda qlütenindən hazırlanan ənənəvi yemək. Süngərvari quruluşu və zülalla zəngin olması səbəbilə digər inqrediyentlərin dadını asanlıqla özünə çəkir. Şorbalara, qazan xörəklərinə və qızartmalara əlavə olunur. Bitki mənşəli olduğu üçün buddistlərin vegetarian mətbəxi olan *şocin ryoriyə* daxildir.

## Hazırlanması
Fu buğda ununun xəmirə çevrilməsi və qlütenin alınması ilə hazırlanır. Xəmir yoğrulur və su ilə yuyularaq nişastadan təmizlənir. Əldə olunan elastik kütlə müxtəlif inqrediyentlərlə qarışdırılır. Bişirmə, buğlama və qızartma texnikaları ilə müxtəlif növ fu hazırlanır.

## Tarixi
Funun ilkin variantı hesab olunan mençin Muromaçi dövründə Çində təhsil alan Zen rahibləri tərəfindən Yaponiyaya gətirilmişdir. Orta əsrlərdə buğda bol olmadığı üçün fu əsasən məbədlərdə və imperator sarayında xüsusi günlərdə yeyilirdi. Edo dövründə buğda əkinçiliyi və daşınması inkişaf etdiyi üçün buğda daha əlçatan məhsula çevrilmişdir. Nəticədə, fu siravi insanların gündəlik qidalanmasında daha çox yer almağa başlamışdır.

Müasir dövrdə Yaponiyada fu aşağı kalorili, lakin yüksək zülal dəyərlərinə malik qida kimi istehlak olunmağa davam edir.

## Növləri

*Nama-fu* küncüt, *yomoqi*, darı və ya düyü unu kimi əlavə inqrediyentlərdən hazırlanır. Nama-fu buğa verilir və qaynadılır. Müxtəlif formalarda (məsələn, düzbucaqlı *denqaku*) hazırlanır və şirin *[[miso]]* pastası ilə yeyilir. Nama-fu *kayseki* mətbəxi üçün sakura və payız yarpaqları kimi dekorativ formalarda da hazırlana bilər.

*Yaki-fu* buğda ununun qlütenə əlavə olunması və sobada bişirilməsi ilə hazırlanır. Bu, onun xarab olmadan uzun müddət saxlanılmasına imkan verir. Marinadları və bulyonları asanlıqla özünə çəkdiyi üçün şorbalarda və qazan yeməklərində geniş istifadə olunur. Yaki-funun bir neçə növü var. *Komaçi-fu* miso şorbasına əlavə olunur. Dairəvi formada olan *kuruma-fu* funun bir çubuğun ətrafında qat-qat bükülüb bişirilməsi ilə hazırlanır. *İta-fu* yastı formada olub pörtləmələrdə və qızartma yeməklərində ət əvəzi istifadə olunur. Yaki-fuya əlavə olunan buğda ununun miqdarı onun sıxlığını müəyyən edir. Daha çox un ağır, daha az un yüngül yaki-fu hazırlamaq üçün tətbiq olunur. Yaki-funun digər növlərinə rəngli, gül formasında olan *hana-fu*, yuvarlaq formada olan *uzumaki-fu*, böyük ölçüdə olan *mancu-fu* daxildir. Regional variantları mövcuddur.

*Aqe-fu* buğda ununun və qlütenin qarışdırılması ilə hazırlanır. Lakin qaynadılmaq əvəzinə qızardılır və uzunsov məhsul alınır. Aqe-fu əsasən Miyaqi prefekturasının şimalında və İvate prefekturasının cənubundan hazırlanır. *Senday-fu* adlı növü düyünün üzərisində yumurta ilə servis olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Entertainment One

**Entertainment One Ltd.** və ya **eOne** — Kanadanın əyləncə şirkətidir. Mərkəzi ofisi Toronto şəhərində yerləşən bu şirkət əsasən film, musiqi və televiziya seriallarının satın alınması, yayımı və istehsalı ilə məşğul olmuşdur.
Şirkət 2019-cu ilin dekabr ayında Hasbro tərəfindən satın alınmışdır.

## Köhnə adları və loqoları

Entertainment-One-Logo.svg|Entertainment One (2010–2015)
Entertainment One 2015.svg|Entertainment One (2015–)
EOne 2015 logo.svg|Alternativ variant (2015–)


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Teddi Ruzvelt teryeri

**Teddi Ruzvelt teryeri** — Kiçik və ya orta ölçülü bir Amerika ov teryeri növü.

## Tarixi
Teddi Ruzvelt teryeri, Siçovul teryeri kimi, tez-tez Feist və ya sadəcə "teryer qarışığı" adlandırılırdı. Bu cins əsasən ferma və ov iti kimi istifadə edildiyindən, Siçovul teryerlərinin digər növlərlə çoxaldılması ümumi bir vəziyyət idi. Erkən dövrlərdə Biql ilə çoxaldılma, qısa ayaqlı xüsusiyyətləri gücləndirdi, çünki "Bench-legged Biql" ov zamanı ümumi bir yoldaş idi və heç bir fəaliyyətlə məşğul deyildi. Bu da, uzun ayaqlara ehtiyac olmamağa səbəb olurdu.
1990-cı illərin ortalarında, uzun ayaqlı və qısa ayaqlı fenotipləri ayırmaq cəhdləri başladı, lakin bəzi hallarda bu iki tipin qarışdırılması hələ də davam edir. Siçovul teryeri Klubu tərəfindən tiplər ayrıldıqda, qısa ayaqlı növ Teodor Ruzveltin şərəfinə adlandırıldı, baxmayaraq ki, Ruzvelt heç vaxt Siçovul teryeri sahibi olmayıb və ya bu cinsin inkişafında rol oynamayıb. Ruzvelt ailəsinin Skip adlı qara-qəhvəyi rəngli bir feist tipli iti var idi, lakin bu it Siçovul teryeri deyildi. Ruzveltin məktublarında "Scamp" adlı bir itdən də bəhs edilir, lakin bu it haqqında heç bir şəkil və ya təsvir tapılmamışdır.
1996-cı ildə "Teddi Ruzvelt Teryeri Klubu" tərəfindən ilk cins standartı hazırlandı. Hazırda bir neçə qeydiyyat təşkilatı fəaliyyət göstərir, lakin ən çox qəbul edilən standartlar "United Kennel Club" (UKC) və "United Kennel Club International" (UKCI) tərəfindən təqdim olunur. 1999-cu ildə UKC tərəfindən "Siçovul teryeri" və "Teddi Ruzvelt teryeri" ayrı cinslər kimi tanındı.
2016-cı ildə Teddi Ruzvelt teryeri "AKC Foundation Stock Services" tərəfindən qəbul edildi və 2019-cu ildə "AKC Miscellaneous Sinfi"nə daxil edildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tatra çoban iti

**Tatra çoban iti** () — Polşanın cənubunda, Tatra dağlarının "Podhale" regionundan olan iri bir mal-qara qoruyan it cinsi. Bu cins, 1963-cü ildə "Beynəlxalq Kinoloji Federasiyası" (FCI) tərəfindən rəsmi olaraq tanınmışdır.

## Tarix
"Kuvasz", "Maremmano Çoban İti" və "Pireney Dağ İti" kimi digər iri ağ Avropa qoruyucu itləri kimi, Asiyadan köçəri maldarlar tərəfindən gətirilən itlərdən törəmişdir.
Bu cins üçün ilk sərgi 1937-ci ildə keçirilmişdir. Dağların təcrid olunmuş ərazilərində yaşadıqları üçün, İkinci Dünya Müharibəsi zamanı onların kiçik bir qrupu sağ qala bilmişdir. 1954-cü ildə, müharibədən sonra ilk sərgi təşkil edildikdə, təxminən 120 nümunə tapılmışdı. Müharibədən sonra "Polşa Kennel Klubu" (Związek Kynologiczny w Polsce) yenidən qurulduqdan sonra, Krakovda sərgilər keçirilməyə başlandı.
Bu cins, 1963-cü ildə (bəzi mənbələrə görə 1967-ci ildə) FCI tərəfindən rəsmi olaraq tanındı. Artıq yalnız aid olduğu bölgədə deyil, bütün Polşa ərazisində və digər ölkələrdə tapılır. Cinsin qeydiyyat kitabı açıqdır. Qeydiyyata alınmamış, lakin cinsin tipik xüsusiyyətlərini daşıyan itlər də qeydiyyata əlavə edilə bilər. Hər il təxminən 300 bala doğulur. 2011-ci ildə kennel klubunda 473, 2012-ci ildə isə 383 yeni qeydiyyat olunub. Hal-hazırda "Amerikan Kennel Klubu" (AKC) bu cinsi tanımır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sasseks spanyeli

**Sasseks spanyeli** — İngiltərənin cənubunda, Sasseks bölgəsindən olan it cinsi. Bu cins Klamber spanyeli ilə oxşar görünüşə malikdir.

## Təsvir
Klamber spanyeli ilə oxşar görünüşə malikdir, lakin rəng fərqlidir. Hündürlüyü 38-41 sm, çəkisi isə 20-23 kq arasında dəyişir. Bu cinsin ən diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biri qızılı-qəhvəyi rəngli xəzidir ki, bu da yalnız bu cinsə xasdır. Tarixən qara, qara və qəhvəyi, qızılı-qəhvəyi və ağ rəngli nümunələr də olmuşdur. Xəzi qalındır. Sinə, ayaqlar və qulaqlar da, tüklərlə örtülüdür. Gözləri qəhvəyi rəngdədir. Uzun və ipək kimi qulaqları spanyel cinslərinə xas olan "lob" şəklindədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Məluf

**Məluf** və ya **Maluf** (, *tərc.* "tanış") — Əlcəzair, Liviya və Tunisdə ifa olunan Əndəlüs klassik musiqisi ənənəsinə aid bədii musiqi janrı. Bu janr İber mənşəlidir və Məğribə Əndəlüs qaçqınları tərəfindən gətirilmişdir.

## Ədəbiyyat siyahısı
* Davis, Ruth F. (1996). "The Art/Popular Music Paradigm and the Tunisian Ma'lūf." *Popular Music*, 15-ci buraxılış, № 3, Orta Şərq nəşri (Oktyabr 1996), S. 313–323.
* Davis, Ruth F. (1997). "Traditional Arab Music Ensembles in Tunis: Modernizing Al-Turath in the Shadow of Egypt." *Asian Music*, 28-ci buraxılış, № 2 (Yaz/Yay 1997), S. 73–108.
* Davis, Ruth F. (1997). "Cultural Policy and the Tunisian Ma'lūf: Redefining a Tradition." *Ethnomusicology*, 41-ci buraxılış, № 1 (Qış 1997), S. 1–21.
* Davis, Ruth F. (2005). *Ma'luf: Reflections on the Arab Andalusian Music of Tunisia*. . .

## İstinadlar
Adam (ad)

**Adam** — ad.

* Adam Kadr
* Adam Maniok
* Adam Pattantyuş
* Adam Sendler
* Adam Smit
* Adam Şiff
* Adam Veishaupt
* Adam Yeyts
* Adam Aleksiç

## İstinadlar
Truba yeri kitabəsi

***Truba yeri kitabəsi*** — Arxeoloq Binyamin Mazar tərəfindən Yerusəlimdəki Məbəd dağında ilkin arxeoloji qazıntılar zamanı aşkara çıxarılmış b.e. I əsrinə aid edilən kitabə. Kitabə üzərində dövrümüzə çatmış iki yeganə tam söz kvadrat ivrit əlifbası ilə daşın geniş düz səthində yazılmışdır.

Kitabədəki birinci söz "yer/yeri", ikinci söz isə "truba", "truba çalmaq", "üfürmək" kimi tərcümə olunur və "truba yeri"/"truba çalmaq yeri" "üfürmə yeri" ifadəsini meydana gətirir. Kitabədəki növbəti sözlər itirilmiş və ya dövrümüzə yarımçıq şəkildə çatmışdır. Yarımçıq olan üçüncü söz (...לה) "elan etmək"/"bəyan etmək"/"fərqləndirmək" kimi təfsir olunur: (Şabbat) elan etmək və ya (dünyəvi və müqəddəsi) fərqləndirmək ifadələrində mötərizə içərisindəki ifadələr kitabədə dövrümüzə çatmayıb, yalnız elmi təsəvvürdür.

Kitabə, İkinci məbəd dövründə kahinlərin şabbatın başlaması və bitməsini xəbər vermək üçün truba çaldığı yeri göstərən işarədir. Hesab edilir ki, kitabə arxeoloqlar tərəfindən aşkar edildiyi yerə, Yerusəlim məbədinin (İkinci məbəd) cənub-qərb küncündən düşmüşdür. B.e. I əsrində yaşamış tarixçi İosif Flavi özünün *"[[Yəhudi müharibəsi]]"* əsərində Yerusəlim məbədini təsvir edərkən ( IV, ix, 12) yazır ki, *"həmin yerə adətə görə kahinlərdən biri qalxaraq səhər yeddinci günün yaxınlaşması, növbəti gün axşam isə bitməsini truba səsi ilə xəbər verərdi."*

Ehtimal ki, kitabə b.e. 70-ci ilində Yerusəlim məbədinin dağıdılması zamanı aşkarlandığı yerə atılmış və 1900 ilə qədər bir dövrdə, Mazar tərəfindən aşkarlanana kimi atıldığı yerdə qalmışdır.

## Kitabə mətni

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Cubit

**Cubit** və ya **Qubit** — dirsəkdən orta barmağın ucuna qədərki məsafəyə bərabər hesab edilən qədim uzunluq ölçüsü vahididir. Antik dövrdə, Orta əsrlər və Erkən müasir dövrdə istifadə edilən bu vahid dünyanın müxtəlif yerlərində müxtəlif uzunluqları ifadə edirdi.

Cubitdən başqa bazu sümüyünün uzunluğuna əsaslanan müxtəlif uzunluq vahidləri də mövcuddur

## Etimologiyası

İngilis dilindəki "cubit" sözü Latın dilindəki *cubitum* "dirsək" isimindən, *cubo, cubare, cubui, cubitum* "yatmaq" felindən yaranmışdır.

## İstinadlar

## Biblioqrafiya
* 
*.
* Petrie, Sir Flinders (1881). *Pyramids and Temples of Gizeh*.
* Stone, Mark H., "The Cubit: A History and Measurement Commentary", *Journal of Anthropology* , 2014

## Xarici keçidlər

*
Racapalayam tazısı

**Racapalayam tazısı** — Hindistanın cənubuna aid it cinsi. Həmçinin "Poliqar tazısı" və ya "Hind qəbiristanlıq tazısı" kimi tanınır. Bu cins, Tamilnad ştatında yerləşən Racapalayam şəhərinin adını daşıyır.

## Tarix
18-ci əsrdə Hindistanda təxminən 50 fərqli it növü tanınırdı. Onlardan biri də Racapalayam tazısı idi. Tarixi mənbələrə görə, bu cins ilk dəfə Tamilnadın əsas kral ailəsi olan Nayak sülaləsi dövründə yetişdirilmişdir. Bu itlər yalnız əla gözətçi deyil, həm də son dərəcə sadiq və gözəl görünüşlüdür. Qədim zamanlarda kəndlilər tərəfindən kənd təsərrüfatı məhsullarını, mal-qaranı və əkinləri qorumaq üçün istifadə edilirdi. Bu gün isə Hindistanın ən məşhur it növlərindən birinə çevrilib. 1799-1805-ci illər arasında "Poliqar" müharibələri zamanı bu itlər kral düşərgələrində istifadə edilmiş və döyüşlərdə atları dişləyib öldürməklə mühüm rol oynamışdır. Tarixdə qeyd olunur ki, Tipu Sultan bu itlərin böyük bir kolleksiyasını yığmışdır. Bu gün Hindistan ordusu bu itlərin böyük bacarığını qiymətləndirərək onlara təlim keçir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pireney çoban iti

**Pireney çoban iti** () — Fransanın Pireney dağları regionundan olan kiçik və ya orta ölçülü çobanı iti növü. Bu cins, Pireneylərdə qoyun sürülərini idarə etmək üçün istifadə olunur və daha iri olan Pireney dağ iti ilə birlikdə işləyir.

## Tarix
Fransanın Pireney dağlarının bütün uzunluğu boyunca tapılır və hətta qərbdə Bask bölgəsində də mövcuddur. Bu cins, Avropada geniş yayılmış oxşar xarakterli çoban itləri ilə eyni qrupa aiddir. Bu qrupa Fransanın "Briard" və "Berger Picard", Azor və Portuqaliyanın "Barbado da Terceira" və "Cao da Serra de Aires", Polşanın "Polşa Ovalıq Çoban İti", Kataloniyanın "Gos d'atura", Sardiniyanın "Pastore Fonnese", Britaniyanın "Bearded Collie", "Border Collie", "Rough Collie" və nəsli kəsilmiş "Welsh Hillman", Almaniyanın "Schafpudel", Hollandiyanın "Schapendoes" və Misirin "Armant" cinsləri daxildir. Bəzi alimlər hesab edirlər ki, bu cinslərin əcdadları 4000 il əvvəl Hind-Avropa miqrasiyaları zamanı Avropaya gətirilmiş və regionun tələblərinə uyğun olaraq selektiv çoxaldılma yolu ilə inkişaf etmişdir.
Pireneylərdə çobanlar iki cins it saxlayırdı. Daha iri olan Pireney dağ iti sürüləri canavarlar və oğrulardan qoruyur, kiçik Pireney çoban iti isə sürüləri idarə edirdi. Bu funksiya xüsusilə yay aylarında dağ otlaqlarında olarkən vacib idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pireney dağ iti

**Pireney dağ iti** () — Fransanın mal-qara qoruyan it cinsi.

## Təsvir
İri və güclü bədən quruluşuna malikdir. "Société Centrale Canine"-nin cins standartına görə, erkəklərin hündürlüyü 70-80 sm, dişilərin isə 65-75 sm arasında dəyişir. Sağlam yetkin itlər adətən 55-75 kq çəkiyə malik olur. Baş bədənə nisbətən həddindən artıq böyük deyil. Burun uzun, geniş və bir qədər itidir. Dodaqlar sallanmır, qulaqlar kiçik və üçbucaq şəklindədir. Boyun qısa və güclü, sinə geniş və orta dərinlikdə, quyruq uzundur və it sakit halda olduqda aşağı sallanır, lakin həyəcanlandıqda arxaya qıvrılır. Arxa ayaqlarda ikiqat caynaq olması bu cinsin fərqli xüsusiyyətidir. Bunun olmaması şou itləri üçün uyğunsuzluq sayılır.
Xəzi uzun, qalın və ikiqatdır, ağır hava şəraitindən qoruyur. Uzun və düz xarici xəz boyun, quyruq və ayaqların arxasında xüsusilə uzundur. Alt xəz incə və sıxdır. İtlər əsasən ağ rəngdədir, başda qara, boz və ya müxtəlif çalarlı ləkələr ola bilər. Balalarda boz rəngə çox rast gəlinir, lakin yaşlandıqca bu rəng solur. Saf qanlı nümunələrdə qara ləkələr də görünə bilər, lakin bu rəng şou itləri üçün uyğunsuzluq sayılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Seftriakson

**Seftriakson** — bir sıra bakterial xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunan üçüncü nəsil sefalosporin antibiotiki.

Preparatın təsir spektrinə orta qulaq infeksiyaları, endokardit, meningit, pnevmoniya, sümük və oynaq infeksiyaları, qarındaxili infeksiyalar, dəri infeksiyaları, sidik yollarının infeksiyaları, qonoreya və çanaq orqanlarının iltihabi xəstəlikləri daxildir. Bəzən əməliyyatdan əvvəl və dişləmə yarasından sonra infeksiyanın qarşısını almaq üçün istifadə olunur. Seftriakson venadaxili və ya əzələdaxili inyeksiya şəklində ilə təyin edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pireney mastifi

**Pireney mastifi** — İspaniyanın şimal-şərqində yerləşən Araqon bölgəsinə aid olan, iri  mal-qara qoruyan it cinsi. Bu cins ənənəvi olaraq Pireneylərdə yay otlaqlarına mal-qaranın köçürülməsi zamanı sürüləri qorumaq üçün istifadə edilmişdir. Bu cins, "İspan mastifi" (Mastín Español), "Pireney dağ iti" və "Pireney çoban iti" kimi digər cinslərdən fərqli və ayrı bir növdür.

## Xüsusiyyətlər
Çox iri bir it növüdür. Erkəklərin hündürlüyü minimum 77 santimetr, dişilərin isə 72 santimetr olur. Maksimum hündürlük məhdudiyyəti yoxdur və daha iri itlərə üstünlük verilir. Onların ağır ağ xəzi və tünd rəngli bir siması var. Bədənində ləkələr ola bilər, lakin qulaqlar həmişə tünd rəngli ləkələrə malik olur. Çəki təxminən 60-90 kq arasında dəyişir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Punqsan iti

**Punqsan iti** — Koreyaya aid olan ov iti cinsi. Bu cins, əvvəllər Punqsan adlanan Kimhyonqqvon bölgəsində yaranmışdır. Onlar həmçinin "Phungsan", "Koreya Phungsan" və ya "Poongsan" itləri kimi də tanınırlar.

## Tarix
Koreya Tədqiqatları Akademiyasının "Koreya Mədəniyyəti Ensiklopediyası"na görə, Punqsan iti ilk dəfə Yaponiyanın kolonial dövründə Koreya yarımadasının milli simvolu kimi tanınmışdır. Bu cins həmçinin Rusiyada pələng, ayı və donuz ovu üçün istifadə edilmişdir. Punqsan itləri uzun müddət digər bölgələrdən təcrid olunmuş şəkildə yetişdirilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sübutlara əsaslanan planlaşdırma

**Sübutlara əsaslanan planlaşdırma** () — layihələrin, tapşırıqların və resursların müddət və vaxt baxımından daha real və etibarlı şəkildə planlaşdırılmasını təmin edən məlumat əsaslı metodologiya. Bu yanaşma proqram təminatı inkişafı, layihə idarəçiliyi və məhsuldarlıq sahələrində tətbiq olunur. Əsas ideya odur ki, planlaşdırma şəxsi təxminlərə deyil, real statistik göstəricilərə və əvvəlki təcrübələrə əsaslanmalıdır.

Sübutlara əsaslanan planlaşdırma anlayışı ilk dəfə məşhur proqram mühəndisi və blogger Coel Spolski tərəfindən 2000-ci illərin əvvəllərində təqdim edilmişdir. Onun fikrincə, proqramlaşdırma layihələrində tapşırıqların yerinə yetirilmə müddəti ilə bağlı olan klassik planlaşdırmalar çox zaman qeyri-real olur. Buna cavab olaraq, o, real ölçülmüş müddətlərə və tarixi məlumatlara əsaslanan planlaşdırma sistemini irəli sürdü.

## Prinsipləri
Sübutlara əsaslanan planlaşdırma bir neçə əsas prinsipə söykənir. İlk növbədə, tarixi məlumatlara əsaslanma vacib yer tutur. Bu prinsip layihələrin əvvəlki mərhələlərində toplanmış vaxt göstəricilərinin təhlilini nəzərdə tutur. Beləliklə, keçmiş təcrübələr gələcək tapşırıqların planlaşdırılmasında əsas rol oynayır. İkinci mühüm prinsip təkrarlanan ölçmələrdir. Eyni tipli tapşırıqların neçə müddətə yerinə yetirildiyi sistemli şəkildə izlənilir və bu məlumatlar sabit nümunələr əsasında qərar verməyə kömək edir. Üçüncü prinsip statistik modellərdən istifadə ilə bağlıdır. Bu zaman ehtimal paylanmaları (məsələn, normal və ya log-normal paylanma) tətbiq olunaraq tapşırıqların təxmini icra müddəti hesablana bilir. Bu metod daha dəqiq və riskləri öncədən görməyə imkan verən proqnozların formalaşmasına xidmət edir.

Sübutlara əsaslanan planlaşdırmanın vacib tələblərindən biri də subyektiv təxminlərdən uzaq durmaq prinsipidir. Ənənəvi planlamalarda tez-tez rast gəlinən fərdi optimizm və ya qeyri-real təxminlərin əvəzinə burada faktiki və müşahidə olunan sübutlara əsaslanmaq tövsiyə olunur.

## Tətbiq sahələri
Sübutlara əsaslanan planlaşdırma müxtəlif sahələrdə tətbiq oluna bilər. Ən geniş yayılmış tətbiq sahələrindən biri proqram təminatının hazırlanmasıdır. Bu sahədə proqramçılar hər tapşırıq üçün faktiki sərf etdikləri vaxtı qeyd edir və gələcək layihələrdə bu məlumatlardan statistik əsas kimi istifadə olunur. İkinci mühüm tətbiq sahəsi layihə idarəçiliyidir. Layihələr mərhələlərə bölünür və hər mərhələ üzrə tapşırıqların yerinə yetirilməsi müddəti sübutlara əsaslanaraq planlaşdırılır. Bu, layihənin daha səmərəli və idarəolunan formada aparılmasına şərait yaradır.

Digər bir sahə isə sistem mühəndisliyi və texniki xidmətlərdir. Bu kontekstdə sistemlərin iş rejimi, dayanıqlılığı və vaxt itkisi ilə bağlı real metriklər əsasında planlaşdırma aparılır. Bu yanaşma texniki resurslardan daha səmərəli istifadə etməyə və xidmət fasilələrinin qarşısını almağa kömək edir.

## İstinadlar
Kokran (təşkilat)

**Kokran** () — səhiyyədə sübutlara əsaslanan qərarların qəbulunu dəstəkləmək məqsədilə fəaliyyət göstərən beynəlxalq qeyri-kommersiya təşkilat. Təşkilatın əsas fəaliyyəti səhiyyə müdaxilələrinin effektivliyini qiymətləndirən sistemli ədəbiyyat icmallarının () hazırlanması və yayımlanmasıdır. Kokran təşkilatı dünyada sübutlara əsaslanan təbabətin inkişafında əsas rol oynayan qurumlardan biri hesab olunur.

## Tarixi
Kokran təşkilatı 1993-cü ildə Böyük Britaniyada yaradılmışdır. Adını tanınmış şotlandiyalı epidemioloq və statistik Arçi Kokrandan almışdır. Arçi Kokran 1972-ci ildə nəşr etdiyi "Effectiveness and Efficiency: Random Reflections on Health Services" adlı kitabında səhiyyədə qərarların elmi sübutlara əsaslanmasının vacibliyini vurğulamış və sistemli icmalların əhəmiyyətini önə çəkmişdir.

Onun ideyaları nəticəsində 1990-cı illərdə müstəqil tədqiqatçılar və klinik həkimlər tərəfindən "Cochrane Collaboration" (Kokran Əməkdaşlığı) yaradıldı. Sonradan adı sadəcə **Kokran**  olaraq qısaldıldı.

## İstinadlar
Rəcəb Tayyib Ərdoğanın üçüncü andiçmə mərasimi

**Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Türkiyənin üçüncü prezidenti kimi andiçmə mərasimi** — 3 iyun 2023-cü ildə Türkiyənin paytaxtı Ankarada, Prezident sarayında baş tutmuşdur.

## Arxa planı
Ərdoğan 2023-cü ildə Türkiyədə keçirilən prezident seçkilərinin ikinci turunda rəqibi Kamal Kılıçdaroğluna qarşı 52,18 % səs toplayaraq yenidən prezident seçilmişdir.

## Mərasimdən əvvəl
Prezident Ərdoğan Türkiyə Böyük Millət Məclisində rəsmi mərasimlə qarşılanıb. Sədr səlahiyyətlərini icra edən Dövlət Baxçalı seçki sertifikatını Rəcəb Tayyib Ərdoğana təqdim etdi.

### Vəzifə andı
Ərdoğan Türkiyə Böyük Millət Məclisində yeni beş illik prezidentlik müddəti üçün and içmişdir. Böyük Türk millətinin və tarixinin hüzurunda şərəf və ləyaqətimə and içirəm ki, Prezident olaraq dövlətin varlığını və istiqlalını, vətənin və millətin bölünməz bütövlüyünü, millətin qeyd-şərtsiz suverenliyini qoruyacağam. Konstitusiyaya, qanunun aliliyinə, demokratiyaya, Atatürk prinsiplərinə və islahatlarına, dünyəvi Cümhuriyyət prinsipinə sadiq qalacağımı, millətin sülh və firavanlığı, milli həmrəylik və ədalət anlayışı çərçivəsində hər kəsin insan hüquq və əsas azadlıqlarından istifadə etməsi idealından dönməməyi, Türkiyə Cümhuriyyətinin izzətini və şərəfini qorumaq və ucaltmaq, üzərimə götürdüyüm vəzifəni qərəzsiz yerinə yetirmək üçün var gücümlə çalışacam.Ərdoğanın çıxışı televiziyada canlı yayımlanırdı.

### Anıtkabir ziyarəti
Prezident Ərdoğan Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu Mustafa Kamal Atatürkün məzarını Anıtkabirda ziyarət edib.

Ərdoğanın Prezident sistemində “etimad səsverməsi” olan son seçkilər millət üçün yeni bir dövrün başlanğıcını qoydu. O, həm səlahiyyət müddətinə, həm də partiyasının iştirak etdiyi cari qanunvericilik iclasının müddətinə toxunaraq, “Qarşıdakı 5 il ərzində Türk əsri ilə bağlı arzularımızı reallaşdırmaq üçün ürəkdən işləməyə davam edəcəyik” deyərək çıxış elədi.

## Andiçmə mərasimi

### Mərasimdən əvvəl
Dövlət başçısı Prezident Kompleksinə gəldikdən sonra girişdə əsgərlər onu 101 top atəşi ilə salamladılar. Bundan əlavə, Türkiyə Hərbi Hava qüvvələri, Türkiyə Quru Qoşunları və Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələri Komandanlığına bağlı quru qoşunları qərargahı 101 top atəşi ilə salam verib. Ərdoğanın konvoyuna Süvari birliyi də qatılmışdır.

Mərasimdə Prezident Simfonik orkestri, Prezident Klassik Türk Musiqisi xoru, Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin orkestri və s. təşkilat və qurumlar iştirak edib. Ərdoğan and içdikdən sonra onu dəstəkləyən deputatlar onu alqışladılar.

### Mərasim anı

Rəcəb Tayyib Ərdoğan Prezident sarayındakı açılış nitqində Türkiyə üçün demokratiyanı gücləndirəcək “liberal, sivil və əhatəli” konstitusiya lazım olduğunu bildirib. Sonra Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Əminə Ərdoğan çox sayda qonaqlarla Çankaya köşkündə şam yeməyinə qatılıb.

### İştirakçılar
Ərdoğanın üçüncü andiçmə mərasimində onlarla xarici dövlət başçıları və beynəlxalq təşkilat rəsmiləri, Nobel mükafatçıları və s. məşhur şəxslər iştirak edib.

#### Beynəlxalq təşkilatlar

Mərasimdən sonra Ərdoğan 67-ci Türkiyə hökumətini təqdim edib.

## Həmçinin bax
* Türkiyə Prezidenti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Text of Erdoğan's Inaugural Address
Sübutlara əsaslanan tibbi etika

**Sübutlara əsaslanan tibbi etika** () — səhiyyədə etik dilemmaların həlli yollarını hazırlamaq üçün etik prinsiplərdən, hüquqi presedentlərdən və sübuta əsaslanan tibbdən biliklərdən istifadə edən tibbi etika forması. Buna bəzən arqumentə əsaslanan tibbi etika da deyilir. Bu, həm də 2008-ci ildə Humana-Springer Press tərəfindən nəşr olunan Con E. Snayder və Kandas K. Qotyenin *Sübutlara əsaslanan tibbi etika: Təcrübəyə əsaslanan öyrənmə üçün vəziyyətlər* kitabının adıdır (). Bir çoxları tərəfindən bioetik problemlərin həlli üçün perspektivli yeni yanaşma hesab edilsə də, o, həmçinin etik problemləri “alt xətt” kimi dəlillərə müraciət etməklə həll oluna bilən problemlər kimi təhrif etdiyinə görə tənqid edilmişdir.

## İstinadlar