open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cek kanyonu

**Cek kanyonu** və ya **Qudyalçay kanyonu** — Şimal-Şərqi Azərbaycanda, eyniadlı çayın orta axı­nında yerləşir və özlüyündə dik yamaclarının hündürlüyü 1000 m-dən çox olan dərin dərəyə cavab verir. Kanyonun yardığı Qızılqaya massivi Cənub-Şərqi Qafqazın təbiətinin bu guşəsinə təkraredilməz kolorit verən müxtəlif rəngli mərmərləşmiş malm-neokom əhəngdaşılarından təşkil olunmuşdur. İki hissə­dən ibarət olan kanyonun birinci Qrızdəhnə hissəsi ekzotik "Minarə" qa­yasın­dan başlayır və çay axarının əksinə, cənub-şərq istiqamətində sağ qolu Ağçayla qovuşduğu yerədək 8&nbsp;km-dən artıq məsafəyə uzanır. Bu sahədə kan­yonun dibi ilə Qubadan Xınalığa uzanan yol keçir, yamaclar qalın meşə ilə örtülmüş, orta hissədə isə Yarımyaylaq alp çəmənliklərinə gözəl panoram açan halqaşəkilli geniş Qrızdəhnə çuxuru yerləşir.

Kanyonun yuxarı Qrız hissəsi Qızılqaya əhəngdaşı massivinin dik yamac­larının arası ilə  uzanan çayın eninə istiqamətlənmiş dar hissəsinə cavab verir və praktiki ola­raq antropogen təsirlərə məruz qalmadığından öz ilkin gözəlliyini və əzəmətini qoruyub saxlaya bilmişdir.

## Həmçinin bax
*Quba-Xınalıq yolu
*Sumqayıt kanyonu

## Mənbə
**"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi"* // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013. 

## Xarici keçidlər
Qaraçay kanyonu

**Qaraçay kanyonu** Qudyalçay kanyonundan  şərqdə yerləşir və ölçülərinə görə ondan geri qalsa da, faktiki olaraq, şimal-şərqi Azərbay­canın təbiətində insan əli dəyməmiş adacıq kimi qalmaqdadır. Mərmər­ləş­miş əhəngdaşılarından təşkil olunmuş Cərəkə-Cəngizur ön silsiləsini ensiz hissəsində kəsən kanyon  uzanaraq həm də dirsəyəbənzər əyilmış formaya malikdir. Kanyonun ən dar hissəsində keçmişdə dağ kəndlərinə və Şimal-Şərqi Qafqaz aşırımlarına aparan keçidi qoruyan orta əsr qalasının xarabalıqları qalmaqdadır.

## Həmçinin bax
* Qudyalçay kanyonu
* Təngi kanyonu 
* Girdimançay kanyonu
* Zəngiçay (Cülyan) kanyonu
* Qarqarçay kanyonu 

## Mənbə
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *
Qəhvəyi torpaqlar

**Qəhvəyi torpaqlar** — dəyişkən rütubətli subtropik iqlim şəraitində, kserofit həmişəyaşıl meşələr və kol örtüyü altında əmələ gələn torpaq tipi. Bu torpaqlar su rejiminin yuyulmaya meylli olmaması ilə xarakterizə olunur və bu, torpağın orta hissəsinin 0,3 – 0,6 metr dərinliyində gil ilə zənginləşməsinə səbəb olur. Humusun dərin nüfuz etməsi (1 metrə və daha dərin) sayəsində qəhvəyi torpaqların əhəmiyyətli hissəsi yüksək münbitliyə malikdir. Bu torpaqlar əsasən dağlıq ərazilərdə, mülayim isti iqlim şəraitində (subtropik iqlimə keçid), Şərqi Qafqazın aşağı dağlıq ərazilərində, palıd və şam ağaclarından ibarət kserofit meşələr altında, həmçinin dəyişkən rütubətli subtropik iqlim şəraitində (məsələn, Aralıq dənizi iqlimi) formalaşır. Bu iqlimlər nəmli və isti qış və nisbətən quru və isti yayla xarakterizə olunur.

## Yayılması
Qəhvəyi torpaqlar Cənubi Avropa, Şimali Afrika, Ön Asiya ölkələri, Hindistan yarımadasının şimalı, Çin, ABŞ-nin qərbi, Meksikanın şimalı, Argentinanın şimal-qərbi, Çilinin mərkəzi hissəsi və Avstraliyanın cənubunda yayılmışdır. Keçmiş SSRİ ərazisində isə Mərkəzi Asiyanın dağlıq rayonlarında və Şərqi Zaqafqaziyada rast gəlinir.

Rusiyada qəhvəyi torpaqlar Böyük Qafqazın şimal yamacının quraq bölgələrində və Krımın cənub sahilindəki aşağı dağlıq zonada yaranır. 

## Kənd təsərrüfatında istifadəsi
Qəhvəyi torpaqlar əsasən üzümçülük, müəyyən qədər də meyvəçilik üçün istifadə olunur. Əkinçilik məqsədilə istifadə edildikdə terraslaşdırma və dərin şumlama torpaq profilinin ciddi dəyişməsinə səbəb olur. Bundan əlavə Dağıstanda qəhvəyi torpaqlar çox vaxt otlaq sahələri kimi istifadə edilir ki, bu da torpaq eroziyasının artmasına səbəb olur. Bu baxımdan qəhvəyi torpaqlarda formalaşan dağ meşələri mühüm su-mühafizə və eroziyaya qarşı funksiyaya malikdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Герасимов И. П., Коричневые почвы сухих лесов и кустарниковых лугостепей, в кн. Материалы по географии и картографии почв СССР,  — 1949;
* Указания по классификации и диагностике почв, в. 5 — Почвы влажных и полусухих субтропиков областей СССР, , 1967.
* Лесная энциклопедия: В 2-х т./Гл. ред. Воробьёв Г. И.; Ред. кол.: Анучин Н. А., Атрохин В. Г., Виноградов В. Н. и др. — : Сов. энциклопедия, 1985.-563 с., ил.
Təngi kanyonu

**Təngi kanyonu** da Şimal-Şərqi Azərbaycanda, Qaraçay dərəsindən cənub-şərqdə yerləşir və şaquli qoyulmuş mərmərləşmiş malm-neo­kom əhəngdaşılarından təşkil olunmuş Təngi ön silsiləsini kəsib keçən Vəlvə­lə­çayın yaratdığı təbiət abidəsidir. Eni 50 metrə ancaq çatan kanyonun uzun­lu­ğu 500 metr, meşə ilə örtülmüş dik divarlarının hündürlüyü 1500 metrdən çoxdur. Vəlvələçayın hövzəsində yerləşən çoxsaylı dağ kəndlərini Xəzər­yanı ovalıqla birləşdirən, yeganə keçid kimi xidmət göstərən kanyon bütün zamanlarda strateji əhəmiyyətə malik olmuşdur.

## Həmçinin bax
* Qudyalçay kanyonu
* Qaraçay kanyonu 
* Girdimançay kanyonu
* Zəngiçay (Cülyan) kanyonu
* Qarqarçay kanyonu 

## Mənbə
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *
Adi sıf

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. 

## Morfoloji əlamətləri
Bədəni uzunsov və yanlardan basıqdır. Çənələrində və damaq sümüklərinin üzərində köpək dişləri yerləşir. Qəlsəmə qapağı pulsuqlarla tam örtülüdür. Rostrumu uzun və enlidir. Bel üzgəcləri bir-birinə yaxın durur və ya toxunurlar. Bədənin rəngi yaşımtıl-bozdur. Yanlarında eninə yerləşən 8-12 ədəd qonur-qara rəngli zolaqlar, belində və quyruq üzgəcinin üzərində  bir neçə sırada yerləşən tünd ləkələr olur. Yerdə qalan üzgəcləri açıq sarı rəngdə olur. Yan xətt pulcuqlarının sayı 87 - 98 arasında dəyişir.

## Yayılması
Baltik, Qara, Azov, Xəzər və Aral dənizləri hövzələrində yayılmışdır. Balxaş, İssık-göl, Xanka göllərində və b. su hövzələrində iqlimləşdirilmişdir. Azərbaycanda Xəzərin demək olar ki, bütün dayazlıqlarında, Kürdə və onun sahilyanı su hövzələrində, Arazda, Lənkəran təbii vilayətinin çaylarında rast gəlinir. 

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Yaşayışına görə, sıfın oturaq və yarımkeçici formaları var. Oturaq formanın fərdləri göllərdə, çaylarda, su anbarlarında yaşayır. Dəniz sıfı oturaq həyat keçirdiyindən müxtəlif rayonlarda (Sara, Jiloy, Manqışlaq, Tarta) bir-birindən başının əlamətlərinə və üzgəclərin böyüklüyünə görə fərqlənən yerli populyasiyalar əmələ gətirir. Başlıca olaraq balıqla qidalanır, yalnız həyatının ilk günlərində xərçəng sürfələrini və xırda siklopları yeyir. Bu dövr erkən sıf üçün çox böhranlıdır, çünki ilk baharda həmin obektlərin sayı çox az olur. Bədənin uzunluğu 20-30 mm-ə çatanda yırtıcı qidalanmaya keçir. Daha iri cavan və yaşlı fərdlər  Xəzərdə kilkə, xırda xul, külmə, şişqarın; Kürdə-külmə, qızılüzgəc, yastıqarın, çəki, çapaq və b. 

## Çoxalması
Adi sıfın yarımkeçici formasının fərdləri daha sürətlə böyüyür. Bu balıqlar 3-5 yaşlarında cinsiyyət yetkinliyinə çatır.  Məhsuldar növdür.  Mingəçevir su anbarında uzunluğu 1m-dən artıq, kütləsi 18-20 kq-a qədər olan fərdlərdə 2 mln-a qədər, Kür balıqlarında 140-820 min, Kiçik Qızılağac fərdlərində 60-280 min kürü olmuşdur. Kürütökmə fevralın ortalarında başlayır, qızğın  çağı marta, sonu isə aprelin evvəllərinə düşür. İnkubasiya dövrü yemperaturdan asılıdır və 8,5-130 - də 9, 11-170-də isə 7 gün çəkir. 

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Mühüm vətəgə balığıdır, ətinin keyfiyyəti yüksəkdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gecikmə

**Gecikmə** (en. lag) – iki hadisə arasındakı zaman fərqi.

Elektronikada: gecikmə, giriş və çıxış siqnallarının dəyişmələri arasındakı yubanmadır.

Displeydə: gecikmə, görüntüdəki dəyişmələrdən sonra ekranın fosfor örtüyünün tədricən sönən qalıq parlaqlığıdır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* [Mühəndislikdə gecikmə](https://en.wikipedia.org/wiki/Latency_(engineering)#Computer_hardware_and_operating_system_latency/)
Tamilla Kazımova

** Tamilla Həsən qızı Kazımova ** () — azərbaycanlı alim, kimya üzrə elmlər doktoru.

## Həyatı
Tamilla Həsən qızı Kazımova 1939-cu il iyunun 16-da Kürdəmir rayonunda qulluqçu ailəsində anadan olmuşdur. 1946-cı ildə Kürdəmir rayon orta məktəbinin birinci sinfinə daxil olmuş, sonra 3 saylı Naxçıvan şəhər məktəbində oxumuş və 1956-cı ildə Bakı şəhərində orta təhsilinu başa vurmuşdur. Həmin ildə Bakı Dövlət Universitetinin Kimya fakültəsinə qəbul olunmuş, 1961-ci ildə isə oranı bitirmişdir. Təyinat ilə Azərbaycan Elmlər Akademiyası Neft-Kimya Prosesləri İnstitutuna göndərilmişdir. Əmək fəaliyyətinə akademik Y. Məmmədəliyevin laboratoriyasında başlamışdır. Onun şəxsi rəhbərliyi altında diplom işini yerinə yetirmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
1962–1965-ci illərdə NKPİ-nin aspirantı olmuş, 1967-ci ildə "Heksaxlortsiklopentadienin sis-D-tsikloheksen-1,2-dikarbon turşularının anhidridləri ilə dien kondensləşməsi törəmələri və alınmış birləşmələrin çevrilmələri sahəsində tədqiqatlar" mövzusunda namizədlik, 1992-ci ildə isə "Allil- və proparqil efirlərinin polihalogentsiklopentadienlərlə tsiklobirləşmə reaksiyaları" mövzusunda "Üzvi kimya" ixtisası üzrə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

T. H. Kazımova Dils-Alder reaksiyaları ilə polihalogentsiklodienlər əsasında geniş spektrdə tərkibində polihalogensaxlayan yeni norbornen birləşmələri sintez etmiş və onların tətbiq sahələrini aşkar etmişdir. Apardığı tədqiqatlardan məlum olmuşdur ki, həmin maddələr polimer materiallarında antipiren, rezinin vulkanlaşdırılmasında ləngidici, hermetikləşdirici, yapışqan kompozisiyasında antipiren, sürtkü yağlarında yeyilmə aşqarı, bakterisid və digər xassələr daşıyırlar.

Onun yuxarıda qeyd edilən istiqamətdə apardığı tədqiqatların nəticələri 88 elmi əsərdə, o cümlədən 8 müəlliflik şəhadətnaməsində öz əksini tapmışdır.

## İstinadlar
Vakuum borusu

***Vakuum borusu*** (Vacuum tube) – elektron selini idarə etmək üçün metal elektrodlardan və tordan ibarət şüşə boru; vakuum yaratmaq üçün həmin borudan, demək olar ki, bütün qazlar çıxarılıb. 1950-ci illərdə yarımkeçiricilərin meydana çıxmasından qabaq vakuum boruları elektron sxemlərdə gücləndirici və açarların funksiyasını yerinə yetirirdi. Onlardan bu gün də müəyyən qurğularda, məsələn, çox yüksək səviyyəli gücün tələb olunduğu katod-şüa borularında istifadə olunur.


6L6tubespair.jpg|6L6 boruları
CV4501.JPG|Subminiatür boru CV4501 (versiya SQ  EF72), 35 mm uzunluq x 10 mm diametr (naqilsiz)
ENIAC Penn2.jpg|1946-cı ildə ENIAC kompüterində 17,468 vakuum borusu istifadə olunurdu 
6Z4 var.jpg|Metal gövdəli borular
Acremeter tube tester.jpg|Vakuum boru testeri, 1930-cu ildə istehsal edilib
VacuumTubeTester TV-7D 4.jpg|Vakuum borular üçün universal tester


## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Vakuum borularının tarixi barədə 

Vakuum borularının necə işləməsi barədə

Vakuum boruları
Ekzotik qayalar

**Ekzotik qayalar** təbii amillərin – günəşin, yağış və küləyin çökmə və maqmatik dəstəmlərin çıxışlarına fəal erozion təsirinin son məhsuludur. Bu proses nəticəsində müxtəlif kövrəkli süxurlar qeyri-bərabər dağılmaya məruz qalır və onların daha davamlı fraqmentləri çox vaxt ağlagəlməz dərəcədə qəribə görkəm alır. Ekzotik qayalar Azərbaycan Respublikasının bütün dağlıq-qırışıqlıq regionlarında, daha çoxu isə Naxçıvan diyarında, Talış dağlarında, Qobustanda, Cənub-Şərqi Qafqazda geniş təmsil olunmuşdur və onları əmələ gətirən süxurların yaşı paleozoydan başlamış müasir dövrə qədərdir.

## Üç qardaş daş kompozisiyası
Naxçıvan MR-də Əlincəçayın sol sahilində, Qızılca və Kirnə kəndlərinin arasında yerləşir. Orta eosen tuf-qumdaşlarına atmosfer amillərinin aşınma təsiri nəticəsində yaranmışdır.

## Qoşalaşmış Oğlan-Qız qayası
Naxçıvan MR-də Gilançayın sağ sahilində, Başkənddən cənubda eyniadlı yüksəkliyin zirvəsini təşkil edən, relyefdə ifadəli təsir bağışlayan orta eosenə aid aşınmış tuf-qumdaşlarının qalığı. Uzaqdan baxanda bir-birinə tərəf əyilmiş iki adamı xatırladır.

## "Sfinks" qayası
Naxçıvan MR-in cənub-şərqində, Nehrəm dərəsinin yamaclarında trias dolomitlərinin eroziya prosesinin təsirinə məruz qalması nəticəsində yaranmışdır.

## Göbələyəbənzər "Parağdaş" qaya qalığı
Naxçıvançayın yuxarı axarında, Mahmudoba kəndinin yaxınlığında orta eosen yaşlı tuf-qumdaşlı ayaq üstündə tuf-konqlomerat brekçiyasının qayması yerləşir.

## "Gəlinqaya"
Unus və Pəzmərə kəndlərini birləşdirən yoldan yuxarıda yerləşir və qadın fiqurunu xatırladan formada olub orta eosenin vulkanogen süxurlarından təşkil olunmuşdur. 

## "Əjdaha" qayası
Dağlıq Talışın Coni kəndi ətraflarında təbiətin heç də az maraq doğurmayan yaradıcılıq məhsulu. Alt eosenin sanidin tuflarından təşkil olunmuş və qəzəblənmiş əjdahaya heyrətamiz dərəcədə oxşarlığı ilə diqqəti cəlb edir.

## Ekzotik "Minarə" qayası
Əsas Qızılqaya dağ massivindən qopub ayrılmış aşağı təbaşir dövrünə aid hündürlüyündə mərmərləşmiş əhəngdaşı parçası. Şimal-Şərqi Azərbaycanın Qudyalçay kanyonunun girişində "gözətçi" kimi bitib qalmışdır. Qaya və massiv arasındakı dar yarıq (5 metrə yaxın) bu sahədə çayı drenaj edir.

## Həmçinin bax
* Qobustanın masa dağları 

## Mənbə
*
XBASE

**xBASE** - dBASE proqramının verilənlər bazasının fayllarını oxuya, yaza, redaktə edə, dəyişdirə və hətta poza bilən istənilən proqramı ifadə edən ümumiləşdirilmiş termin. Ən populyar xBase-proqramları Microsoft FoxPro, CA-Clipper və Alpha Four’dur.

XBase - çox yüksək səviyyəli dillər və ya vizual dillərə aiddir.

xBase proqramlaşdırma dilinin dialektlərindən FoxPro (Foks-Pro) proqramı - əsasən relasiya verilənlər bazasının işlənməsində istifadə edilir.

xBase proqramlaşdırma dillərindən Visual FoxPro (VFP) proqramı - mərkəzində relyasiyalı verilənlər bazalarının idarəolunması sistemi olan obyekt-yönlü və prosedurlu proqramlaşdırma dilidir.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
*http://xbase.warwick.ac.uk/ 
*http://linux.techass.com/projects/xdb/
Girdimançay kanyonu

**Girdimançay kanyonu** Cənub-Şərqi Qafqazın əks yamacında, eyni­adlı çayın orta axarında yerləşir və Lahıc və Namazgah kəndləri arasındakı eninə istiqamətlənmiş hissəsinə cavab verir. Uzunluğu olan kanyon Namaz­gah sinkli­nalının şimal qanadı boyu orta təbaşirin şaquli halda yer­lə­şən tuf-qumdaşıları və tuf-konqlomeratlarının arasından keçib gedir. Dibi, demək olar ki, həmişə çayın gur axan suları ilə dolu olan kanyon əvvəllər Lahıc kəndinə soxulmaq istəyənlərin qabağını kəsən təbii sədd kimi xidmət göstərmişdir. O zaman yalnız dərənin dik şimal yamaçından çətin keçilən çı­ğır (onun izlə­rini indi də görmək mümkündür) mövcud olmuşdur ki, o da kan­yonun girişi ilə birlikdə möhkəm qorunarmış. Vəziyyət ancaq keçən əsrin birinci yarısında dəyişmişdir; belə ki, at-araba və avtomobil nəqliyyatına yol salmaq üçün kanyonun sıldırımlı cənub yamacında partlayış üsulu ilə, Azərbaycanda yol tikintisinin özünəməxsus abidəsi sayılan ensiz karniz açılmışdır. 

## Həmçinin bax
* Qudyalçay kanyonu
* Qaraçay kanyonu
* Təngi kanyonu
* Zəngiçay (Cülyan) kanyonu
* Qarqarçay kanyonu 

## Mənbə
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *
Ağzıbir (Bozdağ) palçıq vulkanı

**Ağzıbir (Bozdağ) palçıq  vulkanı **-Xəzər dənizi sahilində Ələt Körpü qəsəbəsindən 17 km cənubda, Xıdırlı qəsəbəsindən 4,5-5 km cənub-şərqdə yerləşir. 
## Ümumi məlumat
Ondan şimal-şərqə Hamamdağ, cənub-şərqdə isə Bəndovan palçıq vulkanları yerləşir. Ağzıbir, Bozdağ və Dovşandağ palçıq vulkanları bir xətt üzrə şimal-qərbdən cənub-şərq istiqamətində uzanmaqla nida şəkillidirlər.

Ağzıbir palçıq vulkanının geoloji quruluşunda Məhsuldarqat, Ağcagil, Abşeron və Dördüncü dövr çöküntüləri iştirak edir. Bu vulkan Bəndovan antiklinal quruluşunun catmavari hissəsində yerləşir. O, həmin quruluşun şimal-qərb periklinal hissəsinə uyğun gəlir. Bu tektonik quruluşun istər şimal-qərbdən cənub- şərqə doğru və istərsə də qərbdən-şərqə doğru uzanan tektonik sınmalarla kəsilir. Sonuncuların mürəkkəbləşdiyi hissədə də Ağzıbir palçıq vulkanı yaranmışdır.

Öz geomorfoloji quruluşuna görə Ağzıbir palçıq vulkanı on xarakter vulkanlardan biridir. Antiklinal quruluşun ox hissəsinə yaxın zonalarda yerləşmiş vulkan ocaqları onun çatma hissəsini xeyli sahədə parçalamışdır. Vulkanın əsas fəaliyyət göstərən hissəsi şimal qərbdə 113,4 m mütləq yüksəklikdə yerləşmişdir.

Topoqrafik xəritələrdə bu vulkan Bozdağ palçıq vulkanı adlanır. Azərbaycanda olan palçıq vulkanlarının bir neçəsi Bozdağ  adlanır. Odur ki, haqqında danışılan Bozdağı palçıq vulkanının adını bu adda olan digər palçıq vulkanlarından fərqləndirmək üçün ədəbiyyatda Ağzıbir adlandırılmışdır.

## Həmçinin bax

* Ağzıbir palçıq vulkanı

## Xarici keçidlər

#  Palçıq vulkanları  Geri

## İstinadlar
Zəngiçay (Cülyan) kanyonu

**Zəngiçay (Cülyan) kanyonu** Girdimançay kanyonunun çıxışında ona qovuşur və özlüyündə Girdimançayın eyniadlı qolunun ensiz (bəzi yerlərdə bir neçə metr) və dərin (400-450m) girintili-çıxıntılı dərəsi ilə təmsil olunur; o, şimaldan cənuba Namazgah sinklinalının qeyd olunan qanadını kəsir və şimalda bənzərsiz gözəlliyi ilə göz oxşayan və ölçüsünün böyüklüyünə görə (sahəsi təxminən 100 kv.km, dərinliyi 1300-) güclü təsir bağışlayan həlqəvi formalı Müdrəsə çuxurunun bütün su axınını özündən keçirir.

## Həmçinin bax
* Qudyalçay kanyonu
* Qaraçay kanyonu
* Girdimançay kanyonu
* Təngi kanyonu
* Qarqarçay kanyonu 

## Mənbə
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *
Qarqarçay kanyonu

**Qarqarçay kanyonu** — Kanyon cənub-qərbdən şi­mal-şərq istiqamətində Qarabağ yaylasını kəsən, Şuşa şəhəri rayonunda üst yura əhəngdaşıları massivinə dərin nüfuz edən eyniadlı çayın orta axınında yerləşir və uzunluğu 5&nbsp;km-dən çoxdur. 

## Həmçinin bax
* Qudyalçay kanyonu
* Qaraçay kanyonu
* Girdimançay kanyonu
* Zəngiçay (Cülyan) kanyonu
* Təngi kanyonu

## Mənbə
*"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013
Xenix

**Xenix** () — Intel firmasının mikroprosessorları əsasında yaradılmış kompüterlər üçün Unix sisteminin Microsoft firması tərəfindən uyğunlaşdırılmış bir istifadəçi versiyası.

Xenix, 1970-ci illərin sonlarında AT&T-dən Microsoft tərəfindən lisenziyalaşdırılmış Unix-ə bənzər əməliyyat sistemidir. İlk versiyalar DEC PDP-7 minikompüterlərində işləyirdi, daha sonra Intel 80386 platformasında işləmək imkanı təqdim edildi. Santa Cruz Operationruen (SCO) Xenix-ə eksklüziv hüquqlar əldə etdi və müəyyən vaxtdan etibarən sistemi SCO Unix kimi yaymağa başladı.

Xenix heç vaxt Unix icması [mənbə 3881 gün göstərilməyib] tərəfindən hazırlanmış Sistem V standartlarına əməl edən "real" Unix sistemi olmayıb, lakin Microsoft heç vaxt onu Unix kimi [mənbə 3881 gün göstərilməyib], yalnız Unix-ə bənzər ƏS kimi yerləşdirməyib. Sonradan, Xenix-in gələcək inkişafı üçün heç bir səy sərf etməmək qərarına gələrək, Microsoft Xenix-in bütün hüquqlarını və mənbə kodunu ŞƏT-ə satdı. ŞƏT bir müddət Xenix-i dəstəklədi, sonra onun inkişafını və dəstəyini dayandırdı. Xenix kodunun bəziləri SCO Unix-ə (daha sonra SCO OpenServer və OpenDesktop) köçdü.

## Tarixi
Microsoft 1979-cu ildə AT&T-dən Unix Version 7-ni lisenziyalaşdırdı. 25 avqust 1980-ci ildə şirkətin bu sistemi 16 bitlik mikrokompüterlər üçün uyğunlaşdırdığı elan edildi.

Xenix Unix-in orijinal 7-ci nəşrindən BSD-dən gətirilən elementlərlə fərqlənirdi.

Microsoft, Xenix-i birbaşa son istifadəçilərə satmadı, bunun əvəzinə sistemi öz arxitekturalarına daşıyan Intel, Tandy, Altos və SCO kimi kompüter satıcılarına lisenziya verdi. Orijinal Microsoft Xenix DEC PDP-11 mini kompüterində işləyirdi.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Xenix_Screensnap.PNG#/media/Файл:Xenix_Screensnap.PNG|150px|thumb|right|https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Xenix_Screensnap.PNG#/media/Файл:Xenix_Screensnap.PNG

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
https://en.wikipedia.org/wiki/Xenix

## İstinadlar
* https://web.archive.org/web/20100123120014/http://www.robert.to/reports/scoxenix.html
* https://web.archive.org/web/20130510203509/http://www.tenox.tc/docs/
* http://www.polarhome.com/service/man/?of=Xenix
* https://fossbytes.com/xenix-history-microsoft-unix-operating-system/
Xeon

**Xeon** -  – Intel şirkətinin istehsalı olan server mikroprosessorlarının sırası. Bu ad prosessorların bir neçə nəsli üçün dəyişməz qalıb. 2002-ci ildə Pentium 4 prosessorunun “xələfi” kimi təqdim olunub. Intel Xeon prosessorlarından IBM, Dell, Hewlett-Packard, Sun Microsystems, Fujitsu serverlərində və başqa istehsalçıların serverlərində istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Quşquna kəsilişi

**Quşquna kəsilişi** üst pliosenin ağçaqıl regiomərtəbəsinin istinad kəsi­lişi sayılır. Eyniadlı antiklinalın tağının və qanadlarının quruluşunda iştirak edərək Kür-Qabırrı çayarası ərazidə üzə çıxır. Burada alt ağçaqıl (113 m) dəniz fasiyasında (nazik qum, qumdaşı, vulkan külü və qabıqlı əhəngdaşı təbəqəcikli gillər) təmsil olunur və sarmat çöküntülərinin müxtəlif horizont­ları üzərində transqressiv və qeyri-uyğun yatır. Bu çöküntülər tərkibində mol­yusk faunası ilə yanaşı, qədim fil və digər onurğalıların sümüklərinin olması ilə də diqqəti cəlb edir. Üst ağçaqıl kontinental fasiya (225 m) ilə təm­sil olunmuşdur. Bu çöküntülərdə də onurğalıların, o cümlədən filin sümük­lərinə rast gəlinir.

## Həmçinin bax
* Qaraca kəsilişi 
* Duzdağ kəsilişi** **
* Dübrar kəsilişi 
* Kəlovudağ kəsilişi 
* Qırməki dərəsi kəsilişi** **
* Aza kəsilişi 
* Çaşirdağ (Kaşirdağ) kəsilişi
* Onurğalıların Binəqədi qəbiristanlığı

## Mənbə
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *
Vollosoviç adası

**Vollosoviç adası** — Şimal Torpağı arxipelaqına daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə daxildir.
## Yerləşməsi
Oktyabr İnqilabı adasından 700 metr şərqdə, Matuseviç fiordundan 3,5&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir. 
## Təsviri
Şimaldan cənuba 1,7&nbsp;km məsafəfə uzanır. Eni 900 metr təşkil edir. Mütləq seçiləcək yüksəkliyi olmasa da ən hündür yeri 19 metr təşkil edir. Ən hündür hissə adanın şimalına yaxın yerləşir. Burada geodeziya məntəqəsi yerləşir. Ada arktik səhrslar zonasında yerləşir. Şərqi qumla örtülüdür.

Ada Arktika araşdıtmaçısı və geoloq Konstantin Adamoviç Vollosoviçin şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
XBRL

**XBRL** — (eXtensible Business Reporting Language). Maliyyə hesabatlarını elektron şəkildə təqdim etmək üçün açıq standart. XBRL formatı XML dilinə əsaslanır. XBRL dilinin spesifikasiyası müstəqil beynəlxalq qurum olan XBRL International, Inc tərəfindən işlənib hazırlanır və dərc olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
http://www.fasb.org/jsp/FASB/Page/SectionPage&cid=1176157087972

https://www.workiva.com/solutions/xbrl-and-ixbrl
Duzdağ kəsilişi

**Duzdağ kəsilişi** Azərbaycanda ağçagıl-pleystosen çöküntülərinin ən məşhur istinad kəsilişlərindən biridir. Braxisinklinala cavab verən bəndə bənzər Duzdağ dağı Göran dəmir yolu stansiyasından  şimalda yerləşir. Dağın geoloji kəsilişini təşkil edən ağçaqıl törəmələri qum və qumdaşı təbəqəcikli nazikqatlı gillərdən (140 m) təşkil olunmuşdur. Bu çöküntülərdə molyuskların qabıqlarına, flora qalıqlarına və onurğalıların sümüklərinə rast gəlinir. Abşeron regiomərtəbəsinin Duzdağ kəsilişi Acınohur regionu üçün istinad kəsilişi kimi qəbul edilir, sahilyanı kontinental çöküntülərin tam açılışı və fauna qalıqlarının zənginliyi ilə fərqlənir. Burada ümumi qalınlığı olan hər üç abşeron yarımmərtəbəsi ayrılır. Kəsilişi qalınlığı  olan pleystosenin kontinental çöküntüləri tamamlayır.

## Həmçinin bax
* Qaraca kəsilişi 
* Quşquna kəsilişi** **
* Dübrar kəsilişi 
* Kəlovudağ kəsilişi 
* Qırməki dərəsi kəsilişi** **
* Aza kəsilişi 
* Çaşirdağ (Kaşirdağ) kəsilişi
* Onurğalıların Binəqədi qəbiristanlığı
## Mənbə
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *
Sətiriçi kod

**Sətiriçi kod** (en. in-line code ~ ru. встроенный код ~ tr. satır içi kod) – yüksək səviyyəli proqramlaşdırma dilində yazılmış proqramlara daxil edilmiş assembler və ya maşın dilinin komandaları. Sətiriçi kodlar kompliyatordan asılı olur və bir kompilyatordan başqasına keçdikdə çox ciddi dəyişikliyə uğrayır (əlbəttə, əgər bu, ümumiyyətlə, mümkündürsə).

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://citeseer.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.114.1036 
* http://citeseer.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.187.7208 
* http://www.cs.arizona.edu/alto/Doc/alto.html  
* http://www.iecc.com/linker/linker11.html  
* http://home.pipeline.com/~hbaker1/Inlines.html  
* http://codeproject.com/tips/gloption.asp
Sətiriçi emal

**Sətiriçi emal** (en. in-line processing ~ ru. встроенная обработка ~ tr. satır içi işlem) – sürət və ya saxlama parametrlərini optimallaşdırmaq üçün proqramın aşağı səviyyəli dildə yayılmış seqmenti üzərində yerinə yetirilən əməliyyat.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Begiçev adaları

**Begiçev adaları** — Laptevlər dənizinin cənub-qərbində, Xatanqa körfəzinin girəcəyində yerləşən iki adadan ibarət olan arxipelaq. İnzibati cəhətdən Yakutiya ərazidində yerləşir. Adalar 1908-ci ildə rus dənizçisi və səyahətçisi Hikifor Akekseeviç Beqiçev tətəfindən kəşf edilmişdir və onun şərəfinədə adlandırılmışdır.

## Böyük Beqiçev

Uzunluğu 61 km, eni 57 km, sahəsi 1800 km² təşkil edir. Adanın cənub qutaracağı ilə materik arasında məsafə 9 kilometrdir. Mərkəzi hissədə hündürlük 198 metrdir. Şimal-qərb və şimal-şərqdə hündürlük düzənliklər geniş sahə tutur. Ən uzun çayı İlistayadır (34 km). Uzunluğu 20 km olan cəmi 5 çayı vardır. Səthi Tundra ilə örtülmüşdür. Adada Müşk öküzü, Tülkü, Maral, sahil zonasında isə Morja rast gəlmək olar. Bəzən isə Ağ ayılar görünür.

## Kiçik Beqiçev

Uzunluğu 5.2 km, eni 4 km, sahəsi 15 km² təşkil edirdi. Kiçik Beqiçev adası materikdən 25 km aralıda yerləşir. Burada kiçik göllər vardır

## Mənbə
* Begiçev adaları

## İstinadlar
Xcopy

**Xcopy** — faylları və altkataloqları köçürmək üçün DOS və OS/2 əməliyyat sistemlərində utilit (komanda).

Məsələn, aşağıdakı komanda mövcud kataloqun (kataloqda olan “gizli” ("hidden"), yaxud “sistem” ("system") atributlu bütün faylların və altkataloqların, o cümlədən boş altkataloqların) üzünü köçürməklə yeni kataloq yaradır:

xcopy e:\existing e:\newcopy /s /e /i /h

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* https://ss64.com/nt/xcopy.html
Qaraca kəsilişi

**Qaraca kəsilişi** Azərbaycanın dördüncü dövr sisteminin abşeron – alt xəzər çöküntülərinin klassik kəsilişi sayılır. Kəsiliş eyniadlı antiklinalın quruluşunda iştirak edərək Mingəçevir şəhərinin ətrafında yer səthinə çıxır. Burada abşeron çöküntüləri kontinental fasiya (525 m), pleystosen törəmə­ləri isə kontinental və dəniz fasiyaları (100m) ilə təmsil olunmuşdur. Bu çöküntülərdə şirin su və dəniz molyuskları, ostrakodlar, foraminiferlər və onurğalıların sümükləri aşkar edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Quşquna kəsilişi 
* Duzdağ kəsilişi** **
* Dübrar kəsilişi 
* Kəlovudağ kəsilişi 
* Qırməki dərəsi kəsilişi** **
* Aza kəsilişi 
* Çaşirdağ (Kaşirdağ) kəsilişi
* Onurğalıların Binəqədi qəbiristanlığı
## Mənbə
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *
Volqa sıfı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. 

## Morfoloji əlamətləri
Bel üzgəcləri sıfdakıdan daha hündürdədir və bir-birinə toxunur. Yanları pulcuqla örtülüdür. Köpək dişləri yoxdur. Bədəni rəngi daha açıqdır. Tünd köndələn zolaqlar daha kəskin seçilir.

## Yayılması
Xəzər, Azov və Qara dəniz hövzələri çaylarının orta və aşağı axarlarında, əsas su anbarlarında yayılmışdır. Volqada və onun delta hissəsində çoxsaylıdır. Uralda, Terekdə, Sulakda və Samurda azdır, Kürdə yoxdur. Təcrübəli balıqçıların məlumatına görə Azərbaycanın şimal şirinləşmiş sularında tək-tük hallarda tutulur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Volqa çayının aşağlarında yaşayan yarımkeçici, Volqoqrad və Kuybışev su anbarlarında yaşayan oturaq formaları vardır. İstisevən balıqdır. Çayların nisbətən dərin, qumlu yerlərində daha çox olur. Bu kiçik balıq plankton orqanizmləri və xırda balıqlarla qidalanır. Körpələri xərçəngkimilərlə, ancaq yaşlıları xırda balıqları qidalanır.

## Çoxalması
3–4 yaşlarında, uzunluğu 20 sm olduqda cinsiyyət yetkinliyinə çatır. Kürüsünü aprel-may aylarında tökür. Kürü nohurların axar sularında qoyulur. Körpələr çaylarda yemlənir. Böyüməsi və yaş tərkibi öyrənilməyib. Cinsiyetkin fərdlərin bədənin uzunluğu 18–30 sm, orta kütləsi 200-250 q olur.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Volqa sıfı balığının vətəgə əhəmiyyəti çox deyil. Ehtiyatları da böyük deyil.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sətiriçi altproqram

**Sətiriçi altproqram** (en. in-line subroutine ~ ru. встроенная подпрограмма ~ tr.satır içi alt yordam)– çağrıldıqları bütün yerlərdə deyimləri tamamilə proqrama yerləşdirilmiş altproqram. Sətiriçi altproqramdan fərqli olaraq, adi altproqramlar yalnız proqramın bir yerində yerləşdirilir və həmin altproqramı proqramın hansı yerində çağırmaq lazımdırsa, orada uyğun deyim yazılır. Sətiriçi altproqramlar bütövlükdə proqramın yerinə yetirilməsini yaxşılaşdırır, ancaq onlar proqram kodunun uzunluğunu da artırır. Sətiriçi altproqramlar adi altproqramlardan fərqlənsə də, onlar da həmin sintaktik və semantik qaydalara tabedir. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
CBS

**Columbia Broadcasting System** (**CBS**) — Amerikada fəaliyyət göstərən *CBS Corporation* şirkəti tərəfindən yaranmış İngilis dilli kommersiya yayım telekanalıdır. Əsas qərargahı Nyu-York şəhərində *CBS Building*-də yerləşir.

CBS bəzən göz kanalı kimi adlanır. Bunun səbəbi isə 1951-ci ildən kanalın istifadə etdiyi göz loqosudur.

## Xarici Keçidlər
* Rəsmi sayt
* 
* 
## İstinadlar
Dübrar kəsilişi

**Dübrar kəsilişi** Böyük Qafqazın cənub yamacı Zaqatala-Qovdağ zona­sının orta və üst təbaşir çöküntülərinin istinad kəsilişi sayılır. Bu kəsiliş Altı­ağac kəndindən qərbdə, Dübrar dağının yamaclarında üzə çıxır və özünün tamlığı və müxtəlif qrup təbaşir faunasının varlığı ilə seçilir.

## Həmçinin bax
* Qaraca kəsilişi 
* Duzdağ kəsilişi** **
* Quzquna kəsilişi 
* Kəlovudağ kəsilişi 
* Qırməki dərəsi kəsilişi** **
* Aza kəsilişi 
* Çaşirdağ (Kaşirdağ) kəsilişi
* Onurğalıların Binəqədi qəbiristanlığı

## Mənbə
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *
Z/OS

**Z/OS** - IBM şirkətinin öz istehsalı olan meynfreymlər üçün işləyib hazırladığı 64-bitlik əməliyyat sistemi.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
https://www-03.ibm.com/systems/z/os/zos/
Daxili birləşdirmə

**Daxili birləşdirmə** (, , ) – verilənlər bazasının idarə edilməsində: relyasiya cəbrinin tez-tez istifadə olunan deyimi. İki mövcud cədvələ tətbiq edilən daxili birləşdirmə üçüncü cədvəli yaradır ki, həmin cədvəl birinci cədvəlin yazılarının ikinci cədvəlin yazıları ilə bütün mümkün təyin olunmuş konkatenasiyalarından (birləşmələrindən) ibarət olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://dev.mysql.com/doc/refman/5.7/en/join.html
* http://infocenter.sybase.com/help/index.jsp?topic=/com.sybase.help.ase_15.0.sqlug/html/sqlug/sqlug138.htm
* http://www.javenue.info/post/20
Çadır seçdirmə

**Çadır seçdirmə** () — qrafik istifadəçi interfeysində (GUI): birdən çox obyektin bir dəfəyə seçdirilməsi üsulu. Termin öz adını qırıq-qırıq cizgilərdən *(qarışqalardan)* ibarət məhdudlaşdırıcı çərçivəni bildirən canlandırılmış effektdən götürüb; bu effektdən teatr çadırlarında istifadə olunurdu.
Obyektləri çadır seçdirməsi üsulu ilə seçdirmək üçün öncə siçanın göstəricisini obyektlər qrupunun sol yuxarı küncünə aparmaq, sonra siçanın sol düyməsini basıb saxlamaqla göstəricini qrupun sağ aşağı küncünə doğru diaqonal boyunca hərəkət etdirmək, və nəhayət, "çadır" bütün obyektləri əhatə etdikdən sonra siçanın düyməsini buraxmaq lazımdır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Alacüllüt

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Təsnifatı
Azərbaycanda Alacüllüt cinsinə 1 növ daxildir:
# Sağsağanı alacüllüt (Haematopus ostralegus Linn., 1758)

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. III cild, Onurğalılar. Bakı: "Elm", 2004.-620 səh.

## Xarici keçidlər
* Scholekster (koppel) — Eurasian Oystercatcher (pair) — Huîtrier pie — Tjeld — Haematopus ostralegus

## Həmçinin bax
Kəlovudağ kəsilişi

**Kəlovudağ kəsilişi** Cənub-Şərqi Qafqazın şimal yamacı təbaşir çökün­tülərinin istinad kəsilişi sayılır. Kəsiliş Quba rayonunun Qonaqkənd kəndindən şimali-şərqdə yerləşən Kəlovu dağının yamaclarını təşkil edir və eyni zamanda, özünün mötəbərliliyi və müxtəlif qrup təbaşir faunası nümayəndələrinin çox­luğu ilə fərqlənir.

## Həmçinin bax
* Qaraca kəsilişi 
* Duzdağ kəsilişi** **
* Dübrar kəsilişi 
* Quzquna kəsilişi 
* Qırməki dərəsi kəsilişi** **
* Aza kəsilişi 
* Çaşirdağ (Kaşirdağ) kəsilişi
* Onurğalıların Binəqədi qəbiristanlığı

## Mənbə
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *
Uilliams Velaskez

**Uilliams Daniel Velaskez Reyes** (4 aprel 1997-ci ildə anadan olub) — Venesuela Sequnda Diviziya təmsilçilərindən olan *Estudiantes de Karakas* klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Venesuela futbolçusu.

## Milli karyerası
Velazkez Venesuelanın U-20 millisi ilə 2017 FİFA U-20 Dünya Çempionatında iştirak etmişdir. Vanuatu millisi ilə görüşdə Velazkez birinci qolun müəllifi olmuş və komandası 7-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub
}

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Qırməki dərəsi kəsilişi

**Qırməki dərəsi kəsilişi** Azərbaycanın əsas neft-qaz yataqlarının yerləşdiyi alt pliosenin məhsuldar qatının stratotipik kəsilişini təşkil edir. Bakı şəhərinin Binəqədi rayonunda (Şimali Abşeron) yerləşən və məhsuldar qatın neftlə doymuş horizontlarının stratotip kəsilişini açan Qırməki dərəsi eyniadlı braxiantiklinalının yuyulmuş tağında özünəməxsus erozion landşaft formalaşdırır. Burada məhsuldar qatın alt şöbəsinin (qırməkialtı, qırməki, qırməkiüstü qumdaşlı və qırməkiüstü gilli lay dəstələri) süxurları və qismən də üst şöbənin (fasilə lay dəstəsi və balaxanı lay dəstəsinin alt hissəsi) çö­kün­tüləri Qırməki dağının yamacında üzə çıxır. Kəsilişin tavanında çoxsaylı qatran və bitum təzahürlərinin iştirak etdiyi qədim xəzər (alt pleystosen) terrasının çöküntüləri yerləşir. Kəsiliş çoxsaylı xarici və öz alimlərimizin tədqiqat obyekti olmuş və bu gün də tədqiqat obyekti olaraq qalmaqdadır və məhsuldar qatın stratiqrafiyasının tədqiqi üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir.
## Şəkillər

Qırməki vadisi.jpg|
Qırməki vadisi 1.jpg|

## Həmçinin bax
* Qaraca kəsilişi 
* Duzdağ kəsilişi** **
* Dübrar kəsilişi 
* Kəlovudağ kəsilişi 
* Quşquna kəsilişi** **
* Aza kəsilişi 
* Çaşirdağ (Kaşirdağ) kəsilişi
* Onurğalıların Binəqədi qəbiristanlığı

## Mənbə
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *
Çələbi Çələbiyev

**Çələbi Abakar oğlu Çələbiyev** () — Azərbaycanlı alim, kimya elmləri doktoru, professor.

## Həyatı
Çələbi Çələbiyev 1940-cı il oktyabrın 11-də Qax rayonunun Sarıbaş kəndində fəhlə ailəsində anadan olmuşdur. 1947-ci ildə Qax şəhər 1 saylı tam orta məktəbin 1-ci sinfinə daxil olmuş və 1957-ci ildə orta təhsilini başa vurmuşdur. 1959-cu ildə indiki Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin kimya-texnologiya fakültəsinə qəbul olunmuş və oranı 1965-ci ildə bitirmişdir. 1965–1967-ci illərdə Sumqayıt "Üzvi sintez" zavodunda işləmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
1967–1970-ci illərdə indiki Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Polimer Materialları İnstitutunun aspiranturasında təhsil almışdır. 1970–81-ci illərdə AMEA PMİ-də kiçik və böyük elmi işçi vəzifələrində işləmişdir. 1982-ci ildən 2004-cü ilə kimi "Səthi-aktiv maddələr" laboratoriyasına rəhbərlik etmişdir.

1971-ci ildə "C1-C6 alifatik karbon turşularının KU-2 kationitinin iştirakı ilə perhidrolla oksidləşdirilməsi və alınan turşuların bəzi doymamış birləşmələrin oksidləşməsində istifadə olunması" mövzusunda namizədlik, 1992-ci ildə isə "Doymamış və aromatik birləşmələrin karbon və hidrogen turşuları iştirakı ilə hidrogen peroksidlə maye fazada oksidləşməsi" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1994-cü ildə "Kimyəvi kinetika və kataliz" ixtisası üzrə professor adına layiq görülmüşdür.

Professor Ç. A. Çələbiyevin əsas elmi istiqaməti doymamış, aromatik və Yüksək Molekullu Birləşmələrin maye fazada əlaqəli sistemlərdə katalitik oksidləşməsi və oksidləşdiricilərin iştirakı ilə halogenləşmə proseslərinin öyrənilməsi və onların elmi əsaslarının yaradılmasıdır. Onun tərəfindən aparılan tədqiqatlar nəticəsində KU-2 kationitip iştirakı ilə alifatik turşuların sintezi prosesinin kinetik modeli və mexanizmi müəyyən edilmişdir. Həmçinin aromatik birləşmələrin maye fazada oksihalogenləşməsi reaksiyasının mexanizmi tədqiq edilmişdir. Brom-o-ksilolun alınmasının tullantısız texnologiyası sənaye miqyasında tətbiq edilmişdir. Neftçıxarmada, metallurgiyada və s. işlədilə bilən səthi-aktiv birləşmələrin alınmasının tullantısız texnologiyası işlənib hazırlanmış və təcrübə zavodunda sınaqdan keçirilmişdir.

Professor Ç. A. Çələbiyev kimyəvi-kinetika və kataliz, üzvi və neft-kimyasına dair 148 elmi əsərin, o cümlədən 45 müəlliflik şəhadətnaməsinin və 1 patentin müəllifidir. Rəhbərliyi ilə 6 elmlər namizədi hazırlanmışdır. O, cümlədən Azərbaycan-Türkiyə birgə simpoziumlarında, I və II Beynəlxalq Bakı neft-kimya konfranslarında məruzələrlə çıxış etmişdir.

Ç. Çələbiyev 13 mart 2004-cü ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Z-sırası

**Z-sırası** (ing. *z-order*, ru. *z-порядок* – qrafik obyektlərin müşahidəçiyə nəzərən yerləşməsi ardıcıllığını bildirən termin. Z-sırası hansı obyektin o birilərlə müqayisədə öndə, yaxud arxada olmasını təyin edir. Başlıca olaraq, kompüter qrafikasında və qrafik interfeyslərin proqramlaşdırılmasında, o cümlədən, veb-dizaynda tətbiq olunur.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
http://google.www.eudict.com/index.php?lang=tureng&word=Z%20S%C4%B1ras%C4%B1
Nisbi hərəkət

**Nisbi hərəkət** () və ya **nisbi sürət** – seçilmiş hesablama nöqtəsinə nəzərən ölçülən yerdəyişmə.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Aza kəsilişi

**Aza kəsilişi** Naxçıvan MR Ordubad rayonunun ərazisində təşəkkül tapmış paleosen-alt eosen çöküntülərinin mötəbər kəsilişlərindən biridir. Foraminifer faunası və nannoplanktonla zəngin olan bu çöküntü qatı Aza kəndinin ətraflarında üzə çıxır və Ordubad riftogen qatlamının paleosen-alt eosen dəstəminin istinad kəsilişi kimi qəbul edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Qaraca kəsilişi 
* Duzdağ kəsilişi** **
* Dübrar kəsilişi 
* Kəlovudağ kəsilişi 
* Qırməki dərəsi kəsilişi** **
* Quşquna kəsilişi 
* Çaşirdağ (Kaşirdağ) kəsilişi
* Onurğalıların Binəqədi qəbiristanlığı

## Mənbə
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *
Salxay adası

**Salxay** —  Laptevlər dənizinə daxil olan Oleyok körfəzində yerləşən ada. İnzinati cəhətdən Yakutiya ərazisinə daxildir.  
Adanın uzunluğu 6,7&nbsp;km, eni 3&nbsp;km təşkil edir. Olenok körfəzinin qərbində Olenok deltasından 40&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir. Maksimal hündürlüyü 18 metrdir. Üzəi bstaqlıqlaşmışdır. Kiçik göllərə sahibdir. Sahil ərazidində dərinlik 2 metrdir.Şimalında Orto-Arı adası yerləşir. Ondan 1,5&nbsp;km eni olsm Çuqas boğazı ilə ayrılır. İlin 9 ayı buzla örtülü olur.
## Xəritə
*Xəritə
Şahdağ tektonik lövhəsi

**Şahdağ tektonik lövhəsi** Cənub-Şərqi Qafqazın şimal yamacında yerləşir və Şahdağ-Beşbarmaq tektonik örtük dəstəminin qərb fraqmentinə cavab verən və orqanogen-rif, kristal dənəvər, oolit və brekçiyaformalı-qırıntılı malm-neokom əhəngdaşılarından təşkil olunmuş nəhəng klipdir. Təbaşir dövrünün ortalarına qədər əhəngdaşıları Böyük Qafqaz kənar dənizinin şelfi və qitə yamacının sərhədində Siyəzən dərinlik yarığının nəzarət etdiyi sədd rifinin tərkib hissəsi olmuşlar. Tektogenezisin avstriya fazasında əhəngdaşıları yan sıxılmanın təsiri nəticəsində öz bünövrəsindən qopardılmış və qitə yamacın sinxron “vəhşi” flişi üzərinə köçürülmüşdür.

Tektonik lövhə ümumqafqaz istiqamətində uzanmış sinklinalşəkilli formaya malik olub sahəsi 150 kv.km, qalınlığı isə 1,5&nbsp;km-ə çatır. Kənarları sərt eskarplarla haşiyələnmiş lövhənin dabanının bəzi yerlərində tektonik brekçiya (çöküntü melanjı) üzə çıxır ki, bu da onun şaquli tektonik yerdəyişmələrinə dəlalət edir.

## Həmçinin bax
* Beşbarmaq qayası 
* Qaraçay olistrostromu
* Gilgilçay olistoplakı
* Altıağac olistoliti
* Dərəköhnəbinə kəsilişi
* Qaraməryəm-Padar neotektonik qalxımı
* Yanardağ təpəsi

## Mənbə
"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 ''
Misir Əhmədov

** Misir Əlibaba oğlu Əhmədov ** — azərbaycanlı alim, kimya üzrə elmlər doktoru.

## Həyatı
Misir Əlibaba oğlu Əhmədov 1936-cı il iyulun 24-də Qərbi Azərbaycanın Qaraqoyunlu dərəsinin Çaykənd kəndində anadan olmuşdur. 1952-ci ildə Aykənd yeddiillik məktəbini qurtardıqdan sonra Qazax rayonunun Zoobaytarlıq Texnikumuna daxil olub, 1957-ci ildə oranı zootexnik ixtisası üzrə bitirmişdir. 1957-1960-cı illərdə ordu sıralarında xidmət etmişdir. 1961-1967-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin kimya fakültəsinin axşam şöbəsində ali təhsil almışdır. 1961-1967-ci illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunda baş texnik, sonra isə kiçik elmi vəzifələrində işləmişdir. 1967-1975-ci illərdə həmin institutun Sumqayıt Filialında, 1975-1978-ci illərdə isə Azərbaycan EA Xlor-üzvü Sintez İnstitutunda kiçik elmi işçi, 1978-1991-ci illərdə böyük elmi işçi işləmiş, 1991-1992-i illərdə isə laboratoriya müdiri vəzifəsini icra etmişdir.
## Elmi fəaliyyəti
1974-cü ildə “Epixlorhidrinin alkenil törəmələrinin sintezi və bəzi çevrilmələri” mövzusunda namizədlik, 1992-i ildə isə “Homoallil xlorhidrinlərin və allillə əvəz olunmuş oksiranların sintezi və çevrilmələri” mövzusunda doktorluq dissertasiyalarını müdafiə etmişdir.

M.A.Əhmədovun tədqiqat obyekti yeni xlorkarbinol enofillərinin olefinlərlə xiral və axiral tipli Lyuis turşuları katalizatorları iştirakı ilə kondensləşməsindən, homoallilxlorhidrinlərin və uyğun oksiranların fərdi regio- və stereoizomer, həmçinin enantiomerlər şəklində alınması üçün aparılan “en” sintezinin yeni variantlarının işlənib hazırlanması və sistemli öyrənilməsindən ibarətdir. O, alifatik və tsiklik olefinlərin, metallilxloridin, izoprenin xiral və axiral Lyuis turşuları iştirakı ilə “en” sintezini aparmışdır. Apardığı tədqiqatlar nəticəsində homoallilxlorhidrinlərin və oksiranların alınma üsullarını işləyib hazırlamışdır.

Müəyyən etmişdir ki, reaksiyada alınan adduktların quruluşları tətbiq edilən karbohidrogenlərin quruluşundan və katalizatorun təbiətindən asılıdır. 2,3-Dixloraldehid və dixlor-asetonla alifatik olefinlərin kondensləşməsi reaksiyası regioselektiv gedir və nəticədə “en” maddəsi alınır. 2,3-Dixlorpropanalın dien karbohidrogenlərilə kondensasiyasından isə həm “en”, həm də dien adduktları əmələ gəlir. O, ilk dəfə “en” sintezi sahəsində katalitik asimmetrik sintez üsulunu tətbiq etməklə optiki bioliji aktiv homoallil xlorhidrinlərin bütöv bir sırasını almışdır. Həmin maddələrin bəzilərindən alınan oliqomerlər lak, yapışqan və stabilizator xassəsinə malikdir.

Onun apardığı tədqiqatların nəticələri 70 elmi əsərdə, o cümlədən 15 müəlliflik şəhadətnaməsində öz ifadəsini tapmışdır. Əsərləri İngiltərə, İtaliya, Türkiyə və Rusiyada çap edilmişdir. Rəhbərliyi ilə 3 elmlər namizədi hazırlanmışdır. Rusiyada, İngiltərədə və Türkiyədə üzvi kimya üzrə keçirilən Beynəlxalq simpozium və konfranslarda iştirak etmiş və məruzələrlə çıxış etmişdir.

1992-ci ildən Türkiyənin Elazı şəhərindəki Fırat Universitetində çalışır.

## İstinadlar
İlbizcüllüt

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Təsnifatı
Azərbaycanda İlbizcüllüt cinsinə 6 növ daxildir:

# Qara ilbizcüllüt (Tringa ochropus Linn., 1758)
# Fiyu ilbizcüllüt (Tringa glareola Linn., 1758)
# Böyük ilbizcüllüt (Tringa nebularia Ginn., 1767)
# Otluq ilbizcüllütü (Tringa totanus Linn., 1758)
# Bülbülü ilbizcüllüt (Tringa erythropus Pall., 1764)
# Çay ilbizcüllütü (Tringa stagnatilis Bechs., 1803)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çaşirdağ

**Çaşirdağ (Kaşirdağ) kəsilişi -**  Naxçıvan qoyma çökəkliyinin cənub-şərq kənarının geoloji kəsilişində iştirak edərək Əlincəçay dərəsinin sağ sahili boyu izlənilir və tufbrekçiyalar, tuflar və andezit avtoklastitlərin növbələnməsi ilə təmsil olunan, alt miosendən orta miosenə keçid stratiqra­fik intervalında vulkanogen fasiyanın yeganə çıxışıdır.

Culfa rayonu ərazisində dağ (hünd. 1491,4 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Aracı (3071,6 m) yüksəkliyindən cənub-qərbə uzanan Dibəkli qolunun eyni istiqamətli Qırxlardağ şaxəsinin qurtaracağında, Qırxlardağdan cənub-qərbə istiqamətlənən eyniadlı ayrılmasında zirvə. Əlinсəçауın aşağı axınında, Bənənyar kəndindən 4,2&nbsp;km şimal-qərbdədir. Alt Miosenin Tarxan mərtəbəsinin alt hissəsinə aid Çaşırdağ lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş, cənub-şərq yamacları sıldırımlı yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-şərq cinahında müşahidə edilən eyniadlı sinklinalın  nüvə hissəsində yerləşir.

**KAŞİRDAĞ** – Culfa rayonu ərazisində Çaşırdağın *yerli əhali arasında işlədilən başqa adı. *

## Mənbə
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *

## Həmçinin bax:
* Almalıdağ
* Böyükdüz dağı
* Bərdik dağı
* Elti dağı
## İstinadlar
Yan Karlos Hurtado

**Yan Karlos Hurtado Ançiko** (5 mart 2000-ci ildə anadan olub) — Venesuela Primyera Diviziya təmsilçilərindən olan *Deportivo Taçira* klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Venesuela futbolçusu.

## Milli karyerası
Hurtado Venesuelanın U-20 millisi ilə 2017 FİFA U-20 Dünya Çempionatında iştirak etmişdir. Vanuatu millisi ilə görüşdə Hurtado altıncı qolun müəllifi olmuş və komandası 7-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*