open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Meheli nalburunu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Növ tanınmış macar alımı Loyaş Mehelinin şərəfinə adlandırılıb.

## Qısa təsviri
Növün özünə məxsus xüsisiyyəti göz ətrafında parlaq-boz eynəyinin olmasıdır. Bu növ rəng və kütləsinə görə Böyük nalburun və Kiçik nalburun növlərinə oxşardır. Bədənin uzunluğu 4,9-6,4 sm, quyruğun uzunluğu isə 2,1-3,2 sm olur. Qanadlar arasında məsafə isə 31 sm-dir. Çəkisi 10-23 qram təşkil edir. Bədən rəngləri mavi çalara malik parlaq-boz rəngdədir. 

## Yayılması
Cənubi Avropada, Şimali Afrikada, Yaxın Şərqdə, Dağıstanda və Zaqafqaziyada yayılmışdır. Azərbaycanda Hirkandan başqa bütün təbii vilayətlərdə aşkar edilsə də, yalnız Kiçik Qafqazda çoxsaylıdır. Qış dövründə 5, yayda 9 məntəqədə tapılmışdır. Bütün iri yığınlar başlıca olaraq 1800 m-ə qədər hündürlükdə dağüstü kserofitlər qurşağına düşür. Qalan rayonlarda və landşaftlarda bu növ nadirdir.

## Həyat tərzi
Əsasən yüksək rütbəli müxtəlif yeraltı sığınacaqlarda (mağaralar, tunellər, kəhrizlər) məskunlaşır. Burada onların sayı bir neçədən bir necə yüzə qədər çatır. Bu nalburunların ən böyük yığını onların daim yaşadığı Dağlıq Qarabağın Azıx mağarasında qeydə alınmışdır. Son onilliklərdə koloniyaların sayı  kəskin şəkildə azalmışdır. 1966-1969-cu illərdə burada 2000-ə yaxın, 1988-ci ilin fevralında isə cəmi 300 heyvan olmuşdur. Onların sayının bu cür azalması hər şeydən əvvəl aparılan arxeoloji işlər və mağaraya tez-tez girib – çıxanların törətdiyi narahatlıq nəticəsində baş vermişdir. Qış yuxusu dövründə (noyabrdan martın ortalarına qədər) meheli nalburunları Azıx mağarasının tağlarında və ucqar bölmələrin divarlarında 3.5-5 m hündürlükdə sıx kütlə şəklində olurlar. Burada temperatur 10.2-15.00 C səviyyəsində olur. Martda onlar tədricən mağaranın mərkəzi, daha isti hissəsinə keçirlər. Burada onlara qışlama yerlərindən uçub gəlmiş itiqulaq şəbpərələr və adi uzunqanad yarasalar qoşulur. Apreldən oktyabra qədər nalburunlar başlıca olaraq mərkəzi kamerada yarasaların qarışıq koloniyasının çoxsaylı (15 minə yaxın) tərkibində olurlar. Burada onlar sayca üstün olan uzunqanadlı və şəbpərələr arasında ayrıca adalar əmələ gətirirlər. Balaların böyüməsi və tük dəyişmənin başlanması ilə heyvanların bir hissəsi (200-ə qədər) mağara üzərində yerləşmiş quyuya köçür. Burada onlar quyunun ən isti bölməsi olan üst taxçada yerləşirlər (16-200 C). Mağaranın mərkəzi kamerasında 5 m hündürlükdə yayda temperatur 13.3-15,40 C olur. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hipokineziya

**Hipokineziya** və ya **Bradikineziya** — hərəkətlərin həcminin azalması olub, iki kateqoriyada olan hərəkət pozulmalarından biridir.

## İstinadlar
Zembise

**Zembise** - Polşada kiçik şəhər.

## Qardaşlaşmış şəhərlər
*  Brighton, Amerika Birləşmiş Ştatları

## Şəkillər

## İstinadlar
Əliyar Yusifli

**Əliyar Yusif oğlu Yusifli** () — şаir, drаmаturq.

## Həyatı
Оrdubаd Pеdаqоji Tехnikumunu (1950), Аzərbaycan Dövlət Pеdаqоji In.-tunun (indiki АPU) dil və ədəbiyyаt fаkültəsini (1956), Mоskvаdа M. Qоrki аd. Ədəbiyyаt In-tu nəzdində ikiillik аli ədəbiyyаt kurslаrını (1969) bitirmişdir. Pеdаqоji fəаliyyət göstərmiş, mətbuаtdа çаlışmışdır. 1970-ci ildən Nахçıvan MR Dövlət Tеlеviziyа və Rаdiо Vеrilişləri Kоmitəsinin Bаş rеdаktоru оlmuşdur.

"Dаğlаr yаrаşığı" (1964), "Səni хаtırlаyırаm" (1967), "Səni tаpаcаğаm" (1979), "Bənövşə ətri" (1985) və s. şеir tоplulаrı nəşr еdilmişdir. "Vicdаn əzаbı" (1961), "Ürək sеvərsə" (1962),
"Səаdət nаminə" (1970), "Gözüm yоllаrdа qаldı" (1975), "Siz хоşbəхt yаşаyın" (1981), "Əlincədən uçаn qаrtаl" (1989) pyеsləri tаmаşаyа qоyulmuşdur.

## Əsəri
*İllər ömürdən gеdir, B., 1974.

## İstinadlar
Narahat ayaqlar sindromu

**Narahat ayaqlar sindromu** — yuxu ya da istirahət zamanı (oturarkən və ya yatarkən) ayaqlarda hiss edilən rahatsızlıq, uyuşma bəzən də tam olaraq ifadə olunmayan bir hissdir. Bu xoş olmuyan hissə görə insan ayaqlarını hərəkət etdirir ki bu zaman da əlamətlər aradan qalxır. İdiopatik və simptomatik olaraq iki qrupa bölünür.

## Diaqnostik kriteriyalar
1-Ayaqlarda xoş olmayan və rahatsızlıq verici hiss ilə birlikdə olan hərəkət etmə istəyi (bəzən xoş olmayan hiss olmaya bilər və ya bəzən ayaqlardan əlavə olaraq qollar və ya digər bədən bölgələrində də olabilir)

2-Hərəkət etmək istəyi və ya xoş olmayan hiss, hərəkətsizlik və ya istirahat zamanı, yatma ve oturma zamanı artır.

3-Hərəkət etmək istəyi və ya xoş olmayan hiss harəkətlə qismən və ya tamamən rahatlar və ən azından hərəkət davam etdiyi müddətdə azalır.

4-Hərəkət etmək istəyi və ya xoş olmayan hiss axşam və ya gecə ortaya çıxar və ya gündüzlə müqayidədə artar.

Simptomatik Narahat ayaqlar sindromu uremiya, neyropatiya və dəmir çatışmazlığı anemiyası zamanı çox müşahidə olunmaqla yanaşı, nadir olaraq revmatoid artrit, diabetus mellitus, hiper ve hipotiroizm, xronik ağciyər xəstəlikləri, leykoz, Isaacs sindromu zamanı rast gəlinir. Tourette sindromu və uşaqlarda diqqət pozulmalı hiperaktivlik sındromu ilə Narahat ayaqlar sindromunun birlikdə müşahidə olunması bildirilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Narahat ayaqlar sindromu nədir ?
Polisomnoqrafiya

**Polisomnoqrafiya** qısa olaraq **PSQ**- yuxunun öyrənilməsinə yönəlmiş nevroloji müayinə metodudur. PSG monitorları yuxu zamanı beyin fəaliyyətini (EEQ), göz hərəkətlərini (EOQ), əzələ aktivliyini (EMQ)və ürək ritmini(EKQ) göstərir.

## Tibbdə istifadəsi
PSQ bir çox yuxu pozulmalarnın , o cümlədən narkolepsiya, idiopatik hipersomniya, periodik ayaq hərəkətləri, REM davranış pozulmaları, parasomniyaların və yuxu apnesinin diaqnostikasında istifadə olunur.

## İstinadlar
Cəlil Vəzirov

**Cəlil Həbib oğlu Vəzirov** () — teatrşünas. Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi (1987), "Qızıl dərviş" (2004), R. Rza adına Beynəlxalq ədəbi mükafatları laureatı (2004).

## Həyatı
Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunu bitirmişdir (1968). "Şərq qapısı" qəzetində işləmişdir; baş müxbir, ədəbiyyat və incəsənət şöbəsinin müdiri olmuşdur (1968–2003). Cəlil Vəzirov Naxçıvan teatrı tarixinin, onun öncül nümayəndələrinin yaradıcılığının tədqiqatçısıdır. 21 kitab və broşürün, onlarca elmi-tənqidi məqalənin müəllifidir. Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının (1976), Jurnalistlər (1978) və Yazıçılar (2000) birliklərinin üzvü, Teatr Xadimləri İttifaqı Naxçıvan Təşkilatının sədri olmuşdu (1980-ci ildən). 2004-cü ildən Azərbaycan MЕА Naxçıvan Bölməsinin İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İn-tunun Musiqi və Teatr şöbəsində elmi işçi işləyirdi.

## Əsərləri
* İbrahim Həmzəyev, B., 1982; Güldürən-ağladan, Naxçıvan, 1998;
* Cavid dünyası. Naxçıvan, 2005.

## İstinadlar
İlyas Vəkilov

**İlyas Sultan oğlu Vəkilov** () — Azərbaycan iqtisadçısı və dövlət xadimi, iqtisad elmləri namizədi, dosent.

## Həyatı
İlyas Vəkilov 20 mart 1905-ci ildə Şərur-Dərələyəz qəzasının Çivə kəndində anadan olmuşdur. Atası Sultan bəy məşhur Qazax sultanlığı, İrəvan xanlığı və Şərur-Dərələyəz bölgəsində tanınan mülkədar nəsildən idi. Anası Şirin xanım isə Səfiyevlər ailəsinə mənsub olmuşdur. Bu nəslin tanınmış nümayəndələri arasında İbrahim Səfi, Tağı bəy Səfiyev və Abo Fətəli bəy Düdənginski də vardır.

İlk təhsilini Çivə kənd mədrəsəsində alan İlyas Vəkilov daha sonra 1923-cü ildə Bakı Hərbi Məktəbinə daxil olmuş, 1927-ci ildə bölük komandiri rütbəsi almışdır.

1927–1929-cu illərdə Azərbaycan SSR Xalq Ədliyyə Komissarlığında xüsusi şöbə rəisinin müavini və rəisi vəzifəsində çalışmışdır. 1929–1931-ci illərdə Moskva Kommunist Tərbiyəsi Akademiyasında, 1935–1938-ci illərdə isə Ümumittifaq Plan Akademiyasında təhsilini davam etdirmişdir.

1931–1935-ci illərdə Azərbaycan SSR Dövlət Plan Komitəsində çalışmışdır. 1938–1949-cu illərdə Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri olmuşdur. 1949–1978-ci illərdə Bakı Şəhər Soveti plan komissiyasının sədri vəzifəsində fəaliyyət göstərmişdir.
İlyas Vəkilov 2 iyun 1987-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## Repressiyalar və soyad
İlyas Vəkilov Sovet rejimi dövründə milliyyətçi və əsilzadə soydan olduğu üçün təzyiqlərlə üzləşmiş, lakin soyadını dəyişməmişdir. Qardaşı Əli bəy Vəkilov repressiya qurbanı olmuş, digər qardaşı Həsənalı Sultan bəy Vəkilov isə mühacirətə getməyə məcbur qalmışdır.

## Xüsusi xidmət orqanı fəaliyyəti
O, Naxçıvan MSSR-də Xalq Daxili İşlər Komissarlığına rəhbərlik etdiyi dövrdə repressiyalardan əziyyət çəkən bəyləri və öz soyundan olan insanları qorumağa çalışmışdır.

## Elmi fəaliyyəti
İlyas Vəkilov həm də maarifçi və dərslik müəllifi olmuşdur. 1926-cı ildə, 21 yaşında ikitərəfli dərsliklər yazmışdır:

* *Savad və az-savadlılar məktəbində riyaziyyat dərsləri rəhbəri*
* *Savad məktəblərində ana dili dərsləri rəhbəri*

Bu dərsliklər 1926-cı ildə Siyasi Maarif İdarəsi tərəfindən nəşr edilmiş və latın qrafikasında hazırlanmışdır.

## Ədəbi yaradıcılığı
Şair təbiətli şəxsiyyət olan İlyas Vəkilov "Didəvan" adlı irihəcmli poema yazmış, lakin əsərlərini çap etdirməmişdir. Onun poeziyaya olan marağı yaxınları tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. İsa Həbibbəyli və İsa Əhməd bəy oğlu Vəkilov onun poetik düşüncəsini təqdir etmişlər.

## Sosial əlaqələri
O, Yusif Məmmədəliyev, Abbas Zamanov, Səməd Vurğun və Mehdixan Vəkilov kimi şəxslərlə dostluq münasibətləri saxlamışdır. Heydər Əliyevlə də həm Naxçıvan MSSR, həm də Bakı dövrlərində əməkdaşlıq etmişdir. Onun dəfn komissiyasına professor Abbas Zamanov rəhbərlik etmişdir.

## Mükafatları
* "Oktyabr inqilabı" ordeni
* "Şərəf nişanı" ordeni
* "Qafqazın müdafiəsi uğrunda" medalı
* Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanları

## İstinadlar
Vəliqulu xan Kəngərli

**Vəliqulu xan Kəngərli** () — Naxçıvan xanı.

## Həyatı
1778-ci ildə İran hökmdarı Kərim xan Zəndin (1760–1779) köməyi ilə hakimiyyəti ələ keçirən Əliqulu хanı devirib özünü хan elan etmişdi.

## Həmçinin bax
* Naxçıvan xanlığı

## İstinadlar
Monastır (Tunis)

**Monastır** (المـنسـتير: Ərəb dili **al-munastîr**,  Latın dili *monasterium*) — Tunisdə bir şəhər və turizm mərkəzidir. Eyni zamanda ənənəvi bir balıqçılıq mərkəzidir. 2004-cü il siyahıyaalınmasına görə əhalisinin sayı 41,400-dir. Monastır vilayətinin mərkəzidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ululu Kərim

**Ululu Kərim** () — XIX əsr Azərbaycan aşığı.

## Həyatı
Ululu Kərim indiki Ermənistanın Sisian rayonunda mövçud olmuş **Ulu** kəndində doğulub. Gənc yaşlarında köçüb Remeşin kəndinə gəlmiş, ömrünün sonunadək də burada yaşamışdır. Qəbri Aşağı Remeşindən bir az aralıda mövcud olmuş Şahbuz rayonunun Qızıl Qışlaq kəndinin qəbiristanlığındadır.

Ululu Kərimin müəyyən dini təhsili olsa da, ailəsini dolandırmaq üçün dəlləklik edirmiş. Görünür, bu, el şairinin ata-baba peşəsi imiş. Çünki oğlu Heydər, nəvəsi Kərimqulu və onun oğlu Heydər də dəllək işləmişlər.

## Yaradıcılığı
Yaradıcılığında qoşma və təcnislər başlıca yer tutur. Ustadnamələri məşhurdur. Şeirlərində ictimai bərabərsizlikdən, zəmanədən şikayət, dərd, qüssə-kədər motivləri ilə yanaşı, zülm və haqsızlığa qarşı etiraz da güclüdür.

Yaradıcılığından əldə olunan şeirləri bunlardır: "Dünyanın əlindən şikayətim var", "Təkha-tək", "Üşənməz", "Qaldı", "Olmaz" rədifli qoşması, "Dul arvad", "Məni gətirdin dilə", "Beynamaz", "Vücudnamə", "Müəmma" və s.

### Yaradıcılığında qarışıqlıq
Şeirləri son illərdə çap olunmuş kitabça və toplularda **Vardanlı Kərim**in və **Müçrüm Kərim**in əsərləri kimi оxuçulara təqdim edilmişdir.

Onun şeirləri səhv olaraq Salman Mümtazın, Əzizə Cəfərzadənin və AMEA-nın nəşr etdirdiyi Azərbaycan aşıqları və el şairləri kitablarında Mücrüm Kərimin adı ilə verilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Never

Never-Fransada Luara çayının sağ sahilində yerləşir.

## Şəkillər

## Qardaşlaşmış şəhərlər
*  Koblenz, Almaniya
*  Neubrandenburq, Almaniya
*  Marbella, İspaniya
*  Lund, İsveç
*  Əsməra, Eritreya
*  Şarlevil Mezyer, Fransa
*  Siedlce, Polşa
*  Xammamet, Tunis
*  Sremska Mitrovica, Serbiya

## İstinadlar
Murad Tutayuq

**Murad Tutayuq Xaspolad oğlu** (.) — Azərbaycan maarif xadimi. Naxçıvan MSSR (1955) və Azərbaycan SSR (1966) Əməkdar Müəllimi.

## Həyatı
Şuşa Real məktəbini (1920) və Azərbaycan Ali Pedaqoji İnstitutunun (indiki APU) fizika-riyaziyyat fakültəsini (1925) bitirmişdir. Nахçıvаn Pеdаqоji Tехnikumunda müəllim və tədris hissə müdiri (1925–1939), Naxçıvan Müəllimlər Institutunda müəllim (1940–1948; 1950–1954) və tədris işləri üzrə direktor müavini (1940–1948), Naxçıvan Elmi Bazasının direktoru (1948–1950), 3 №-li Naxçıvan şəhər orta məktəbində müəllim və tədris hissə müdiri (1954–1966), Naxçıvan Pedaqoji Məktəbində pedaqogika və psixologiya müəllimi (1966–1968) işləmişdir.

Murad Tutayuq "Lenin" ordeni və "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* Validə Tutayuq

## İstinadlar
Vilnüs Universiteti

**Vilnüs Universiteti** () — Litvanın paytaxtı Vilnüs şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi. Şərqi və Orta Avropanın ən məşhur və qədim ali təhsil müəssisələrindən biridir.

## Tarixi
Vilnüs Universitetinin əsası 1579-cu ildə qoyulmuşdur. Onun təməlinin qoyulması yüksək siyasi əhəmiyyət daşıyaraq XVI əsrdə Litva Böyük  Hersoqluğunun mədəni həyatında ən əhəmiyyətli hadisə idi. Vilnüs Universiteti nəinki təkcə Litva Böyük Hersoqluğunda deyil, həmçinin bütün Şərqi Avropada ilk ali təhsil məktəbi idi. Bu universitet təhsilin və elmin nəinki Litvada, həmçinin Belarusda və Ukraynada yayılmasında böyük rol oynamışdır.

## Fakültələri
*Hüquq fakültəsi;
*Tibb fakültəsi;
*İqtisadiyyat fakültəsi;
*Sosial elmlər fakültəsi;
*Kompüter elmləri fakültəsi;
*Xarici dillər fakültəsi;
*Psixologiya fakültəsi;
*Fəlsəfə fakültəsi;
*Tətbiqi riyaziyyat fakültəsi;
*Fizika fakültəsi;
*Biologiya fakültəsi;
*Kimya fakültəsi.

## Rəsədxanası
Vilnüs Universitetinin rəsədxanası 1962-ci ildən fəaliyyət göstərir. Bu rəsədxana Litvada və Baltikyanı ölkələrdə astronomiya və təbiət elmləri üzrə yeganə ixtisaslaşdırılmış informasiya mərkəzidir.

## Xarici əlaqələri
Utrext Şəbəkəsinin və Koimbra qrupunun üzvüdür.

## Şəkilləri

Komunikacijos fakulteto paskaita.jpg|Tələbələri
Vilniaus universiteto botanikos sodas. Arklides.jpg|
VU teisės ir komunikacijos fakultetai.jpg|
PirmojiKlinika.JPG|


## Həmçinin bax

## İstinadlar


## Biblioqrafiya
* *Studia z dziejów Uniwersytetu Wileńskiego 1579–1979*, K. Mrozowska, Kraków 1979
* *Uniwersytet Wileński 1579–1979*, M. Kosman, Wrocław 1981
* *Vilniaus Universiteto istorija 1579–1803*, Mokslas, Vilnius, 1976, 316 p.
* *Vilniaus Universiteto istorija 1803–1940*, Mokslas, Vilnius, 1977, 341 p.
* *Vilniaus Universiteto istorija 1940–1979*, Mokslas, Vilnius, 1979, 431 p.
* 

## Xarici keçidlər

* 
* Universitas Vilnensis 1579-2004, well written and illustrated book (92 pages)
* History of Vilnius University by Tomas Venclova
* Vilniaus universitetas (reprezentacinis leidinys) 
* Uniwersytet Wileński 1579-2004  
* Vilnius University Students' Representation
* The official website for tourism in Lithuania
Haqq və Azadlıqlar Hərəkatı

**Haqq və Azadlıqlar Hərəkatı** (qısaca **HAH**, bolqar: **Движение за права и свободи** Dviženie za Prava i Svobodi, qısaca **ДПС** DPS, türk: **Hak ve Özgürlükler Hareketi**, qısaca **HÖH**) ― üzvlərinin əksəriyyətini Bolqarıstan Türklərinin yaratdığı siyasi partiyadır. Lideri Lütfi Məstandır.

## İstinadlar
Şükurəli xan Kəngərli

**Şükurəli xan Kəngərli** (? — 1787) — Naxçıvan xanı.

## Həyatı
Nüfuzlu Nаxçıvan feodallarından biri olan Şükürəli xan hakim dairələrdəki qarışıqlıqdan istifadə edərək 1785-ci ildə хanlığı ələ keçirsədə, hakimiyyətdə çox qala bilməmiş, 2 ildən sonra Cəfərqulu xan Kəngərli tərəfindən devrilmişdir.

## Həmçinin bax
* Naxçıvan xanlığı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sergey Aksakov

**Sergey Timofeyeviç Aksakov** (1 oktyabr 1791 - 12 may 1859) — Rusiya yazıçısı.

## Həyatı

Sergey Aksakov 1791-ci ildə Ufada qədim zadəgan ailəsində anadan olmuşdu. Bütün yaşadıqları və başı çəkənlər onun əsərlərinin mövzusuna çevrildi. "Ailə xronikası", "Nəvə Baqrovun uşaqlıq illəri" və "Xatirələr" bu mənada trilogiya adlanmağa layiqdi. Çünki bu kitablarda da Baqrovların (Baqrov da türk əsilli rus soy adlarındandır; baqrovıy rus dilində tünd qırmızı, "bağır, ciyər" sözündən yaranmış türkizmdir) əslində müəllifin öz ailəsinin nəsilbənəsil tarixi açılır. Yazıçı bilərəkdən adları dəyişmişdi, çünki hadisələri, əhvalatları
dəyişdirmədən elə təfərrüatı ilə təsvir etmişdi ki, həmin adamlar özlərini görüb,
tanıyıb inciyə bilərdilər. Onsuz da özünü burada tanıyan tapılmışdı; müəllifi
qınayırdılar. Ailənin başçısı yazıçının babası özünün bütün qəddarlığı, zalımlığı ilə
təsvir olunmuĢdu. Ailə sirrini açıb-ağartdığına görə yazıçıdan küsənlər var idi. O isə
ata ocağının nağıllarını bədii yaddaşlara köçürürdü, bunu isə hələ gözdə bilib
qiymətləndirən yox idi. Körpə Aksakovun danışmaq istədiyi ailə hekayətlərindən
görürük ki, bu ailə patriarxal ailədir, öz keçmişi ilə, qədimliyi ilə fəxr edən ailədir.
Ailə şəcərəsi göz önündə, evin baĢçısının əlinin altındadır. Ailədə oğlan uşağının
doğuluşuna çox sevinir, dalbadal doğulan qızlara darılırlar. Evdə ilk söz də, son söz
də ailə başısının - babanındır. Nə qədər ki, bu baba, atanın atası sağdır, hamı
dinməz-söyləməz ona tabedir. Xüsusən qadınlar söz deyib kişi qabağına keçə
bilməzdilər. Bu ailədə qız alanda cer-cehizdən qabaq ailənin mötəbərliyinə, əslinə-kökünə
baxırdılar. Aksakovlar da hər kəslə qohum olmağı özünə sığışdıran ailə deyildi.

Sergey Aksakov 12 may 1859-cu ildə Moskva şəhərində vəfat edib.

## Həmçinin bax

* Aksakovlar

## Xarici keçidlər

*
Dmitri Furmanov

**Dmitri Andreyeviç Furmanov** () — rus yazıçısı.

## Həyatı
Dmitri Andreyeviç Furmanov 7 noyabr 1891-ci ildə anadan olmuşdu. Yaroslav quberniyasından, kəndli ailəsindən idi. 1912-ci ildə Moskva universitetinə qəbul olur. Universiteti bitirmədən Rusiya vətəndaş müharibəsi iştirak edir.

Dmitri Furmanov məşhur "Çapayev" romanının müəllifidir.

Dmitri Furmanov 15 mart 1926-cı ildə Moskva şəhərində vəfat edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
CMYK

**CMYK** – poliqrafiyada rəngli çap üçün istifadə olunan subtraktiv rəng modelidir. Çap olunan bütün rəng çalarları dörd əsas rəngin üst-üstə çap olunması nəticəsində alınır. Bu əsas rənglər abı, çəhrayı, sarı və qaradır. Mətbəə işçiləri bu rənglərə çox vaxt sadəcə göy, qırmızı, sarı və qara deyir.

## CMYK abbreviaturasının mənası
CMYK abbreviaturası ingiliscə 3 rəng adının (Cyan, Magenta, Yellow) baş hərflərindən və K (Key color) hərfindən ibarətdir.
K hərfinin mənşəyi barəsində bir neçə fikir var. Bir versiyaya görə qaranı (Black) B hərfi ilə ona görə işarələmədilər ki göy rənglə (Blue) səhv düşməsin.
Digər versiyaya əsasən, ən sonda çap olunan qara rəng üçün nəzərdə tutulmuş çap forması ingilisdilli ölkələrdə *key plate* termini ilə adlandırılır.
Başqa bir versiya isə K hərfinin almanmənşəli olduğunu bildirir. K – *Kontur*. Bu versiyanı təsdiq edən odur ki köhnə mətbəəçilər qara rəngin plyonkasını məhz kontur adlandırırlar.

## Tələffüz
CMYK abbreviaturasını Azərbaycanda və eləcə də MDB ölkələrinin bir çoxunda adətən "smik", "smayk", "smuk" kimi tələffüz edirlər, odur ki "Si-Em-Uay-Key" kimi tələffüz etmək daha düzgün olardı. Ümilikdə isə bu abreviatur "semaykey" olaraq tələffüz olunur.

## Subtraktiv rəng modeli nə deməkdir?
Kağızın və digər çap materiallarının səthi işığı əks edir, şüalandırmır. Buna görə, poliqrafiyada əks olunan işığın miqdarını hesablamaq, udulan işığın miqdarının hesablanması ilə müqaisədə daha rahatdır. Ağ işıqdan ayrı-ayrılıqda qırmızı, yaşıl və ya göy rəngi (RGB) çıxsaq müvafiq olaraq mavi, çəhrayı və sarı rənglərini (CMY) alarıq. Yəni monitorda gördüyümüz ağ rəng üç əsas RGB rənginin cəmidirsə, kağızda ağ rəng – CMY rənglərinin olmamasıdır. Buna görə CMYK modelinə subtraktiv rəng modeli deyirlər, yəni çıxma nəticəsində alınan rəng modeli. İngiliscə "*subtract*" – cıxma deməkdir.

## Dördüncü rəng nə üçün lazımdır?

Bəs əlavə qara rəng nə üçün lazımdır? Əsas səbəblər bunlardır:
* Nəzəri olaraq mavi, çəhrayı və sarı rəngin üst-üstə çap olunması nəticəsində qara rəng alınmalıdır. Lakin, boyaların qeyri-mükəmməl olması və digər səbəblərdən reallıqda bu rənglərin qarışığı tünd qəhvəyi və ya tünd boz rəng verir.
* Xırda qara elementlər çap olunanda, çap formalarının yerindən sürüşməsinin, yəni rənglərin kifayət qədər dəqiq üst-üstə düşməməsinin riski çoxalır.
* Qara rəngi almaq üçün üç rəngin üst-üstə çap olunması nəticəsində kağız çox islanır və deformasiyaya məruz qalır.
* Qara rəngli boya digər üç rəngdən kifayət qədər ucuzdur. Onun əlavə olunması rəngli boyaların sərfiyyatını xeyli azaldır.

## İstinadlar
Adi uzunqanad yarasa

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Latın adı avstriya zooloqu Karl Anton Fon Şraybersin şərəfinə adlandırılıb.

## Yayılması
Onlara Avropa və Asiyanın cənubu, Afrika və Avstraliyada rast gəlmək olar. Şri-Lanka, Yava, Sumatra Kalimantan, Sulavesi, Yeni Qvineya, Fillippin adaları, Solomon adaları, Şimali Koreya, Rusiya və Yaponiya kimi ərazilərdə də rast gəlmək olar. Cənubi Qafqazın şərq hissəsində yayılmış Miniopterus schreibersii pallidus növünə aiddir. Bu növ Azərbaycanın əsasən, Kiçik Qafqazın dağları ərazisi boyunca rast gəlinir. Onların 7 məntəqədə populyasiyası aşkarlanmışdır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi

Dünyada 2200 metr yüksəkliyə malik ərazilərdə rast gəlmək olar. Azərbaycanda aşkarlanan populyasiya əsasən 1000–1600 hündürlükdə yerləşən ərazilərdə yayılmışdır. Dağ çöllərində kserofit bitkilərin geniş olduğu qurşaqda rast gəlinir. Yayda Dağlıq Qarabağda yerləşən Azıx mağarasında, qışda isə, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Araz vadisində yerləşən Kilit mağarasında məskunlaşmış Azıx-Kilit populyasiyası nisbətən ətraflı öyrənilmişdir. Kilit mağarasındakı papulyasiya XIX əsrin sonundan məlumdur. Yaşayış yerləri əsasən, çox vaxt sərin və rütubətli olan müxtəlif yetaltı mağaralardır. Bu ərazilərdə havanın rütubətliliyi — 80–100% təşkil edir. İlin isti fəsillərində nalburunlarla və itiqulaq gecə şəbpərəsi (Myotis blythii) ilə birlikdə çoxsaylı koloniyalar əmələ gətirir. Bu koloniyalarda adətən sayı çox olanlar dominantlıq təşkil edir. Payızda çütləşmə dönəmi olur. Balalar əsasən iyunda-iyulun əvvəllərində dünyaya gəlir. Bir bala doğurlar. Hamiləlik isə altı ay davam edir. Uzunqanad yarasalar kiçik həşəratlarla, gecə kəpənəkləri və kiçik ikiqanadlılarla qidalanır. Bunlar hündürlüklətdə, əsasən meşələr üzərində ov edirlər. Yüksək uçuş sürətinə (70 km/s) malikdirlər. Qida axtarmaq məqsədi ilə yuvalardan onlarla kilometrə qədər uzaqlaşa bilirlər. Ümumilikdə isə 12 il yaşaya bilirlər.

## Sayı
Koloniyalarda bu növ yarasaların sayı on minlərlə baş təşkil edə bilir. Azərbaycanda ən çoxsaylı papulyasiya Azıx-Kilit populyasiyasıdır ki, onlarında sayı 8–10 hüdudlarında idi. Naxçıvanda Zəngəzur Milli Parkındakı Paraqaçay vadisində yerləşən "Yarasa yuvası" Bilav mağarasında çoxalan dişilərin sayı 500 baş təşkil edirdi. Bəzən 100 minlik koloniya təşkil edə bilirlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Helsinki Universiteti

**Helsinki Universiteti** (, , , qısaca **UH**) — Finlandiyanın paytaxtı Helsinki şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
Helsinki Universitetinin əsası 1640-cı ildə Turku şəhərində qoyulmuş Turku Kral Akademiyası olaraq qəbul edilir. Paytaxtda 1829-cu ildən fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Universitetdə təhsil 2 dildə – fin və İsveç dillərində aparılır.

## Xarici əlaqələri
Avropa Tədqiqat Universitetləri Liqasına daxildir.

Utrext Şəbəkəsinin üzvüdür.

## Reytinqi

## Rektorları

## Şəkilləri


Topelia - University of Helsinki - DSC05373.JPG|
University of Helsinki faculty office building.jpg|
Exactum building, University of Helsinki.jpg|
Institute of Behavioural Sciences, Helsinki University.jpg|


thumbnail|center|900px|Univerrsitetin (solda) yerləşdiyi ərazinin panoraması

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* University of Helsinki  – Official site
** Faculties
** Independent institutes
* Presentation of premises – Images of almost all university buildings and their lecture rooms
* Helsinki.fi city portal – maintained by University of Helsinki and City of Helsinki
* How to apply – Admissions Services at the University of Helsinki
* International Master's Degree Programmes –  Information about study opportunities in English at the University of Helsinki
Məmmədşərif Həmidov

**Məmmədşərif Həbibulla oğlu Həmidov** () — azərbaycan mənşəli SSRİ generalı.

## Həyatı
Məmmədşərif Həbibulla oğlu Həmidov 1917-ci il fevral ayının 23də Şəki şəhərində anadan olmuşdur. O, 1929-cu ildən Nuxanın (Şəki) İpəksarma müəssisələrində, 1937–1940-cı illərdə Şəki komsomol və partiya komitələrində işləmişdir. 1940-cı ildən sovet ordusunda xidmət etmişdir. Böyük Vətən müharibəsində vzvod komandirinin köməkçisi, batalyon qərargahının rəisi, diviziya qərargah əməliyyatının bölmə rəisinin köməkçisi olmuşdur. M. Həmidov 1945-ci ildə Ali zabitlər məktəbini bitirmişdir. Hərbi təhsilini başa verdikdən sonra, o, 1949–1956-cı illərdə Xaçmaz rayon hərbi komissarlığında şöbə rəisi, 1956–1960-cı illərdə Bakı şəhəri Hərbi Komissarı vəzifələrində çalışmışdır. O, 1960-cı ildə ADU-nun Tarix fakültəsini bitirmişdir. 1960–1969-cu illərdə Azərbaycanın Hərbi Komissarı olmuşdur. Məmmədşərif Həmidov 2-ci dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordeni, 2 "Qırmızı Ulduz" ordeni və medallarla təltif edilmişdir.

Hərbi xadim, general-mayor Məmmədşərif Həbibulla oğlu Həmidov 1969-cu ildə vəfat etmişdir. Birinci Fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur Həlak olduğu yerdə – Goranboy-Gəncə avtomobil yolu kənarında xatirə abidəsi qoyulmuşdur. Bakı şəhərində adına küçə, gəmi, Şəkidə isə məktəb var.

## İstinadlar
Aristid Busiko

**Aristid Busiko**(; ) — fransız xeyriyyəçisi, ticarətçisi.

## Həyatı
Aristid Busiko 4 iyul 1810-cu ildə Bellemdə anadan olmuş, 26 dekabr 1877-ci ildə isə Parisdə vəfat etmişdir, həyat yoldaşı isə Marqarita Qeren (1816-1887) idi.

Emil Zolyanın 1883-cü ildə yazdığı "Qadın xoşbəxtliyi" romanında Aristid Busikonun qeyri-adi həyatı öz əksini tapır. Lakin buna əks olaraq, "Bon Marşe" romanını təqdim etmək olar.

"Bon Marşe" ideyası öz yolunda inqilabi xarakter daşıyırdı, lakin eyni zamanda "iki vur iki" kimi sadə idi: hər bir şöbə ixtisaslaşmış mağazaya uyğun gəlirdi; gəlirlər sistematik olaraq azalırdı, əmtəələrlə ticarət etmək üçün qiymətlər markalanırdı; hər il hərrac həyata keçirilirdi və nəinki Parisdə, hətta onun əyalətlərində reklamlar aparılırdı… Belə təşkilatçılıq təkcə Busikoya deyil, onun müştərilərinə də xüsusi üstünlük verirdi. Satışların yüksək həcmi maya dəyərini aşağı salmağa və əməyin rentabelliyini artırmağa imkan verirdi.

Bir neçə mağazanın bir yerdə cəmləşməsi alıcılara geniş çeşid və vaxtlarına qənaət etmək imkanı verirdi (əyalətdən gələnlər bunu çox yüksək qiymətləndirirdilər, belə ki, onlar hər şey bir gün ərzində alıb, axşam qatarı ilə geri qayıda bilərdilər). Ucuz, lakin böyük miqdarda sataraq, Aristid Busiko müasir iqtisadi prinsip yaratdı.

 
Daha sonra "Bon Marşe" ideyasını bir çoxları tətbiq etməyə başladılar və "böyük mağaza" ideyası geniş vüsət aldı. 1853-cü ildə Ksave de Rüel "Bazar de l'Hôtel de Ville" ("Bələdiyyə bazarı") açdı, arxasınca 1855-ci ildə "Luvr", 1865-ci ildə "Bahar", 1895-ci ildə isə "Lafayet pasajı" məkanları açıldı.

Bu rəqabət "Bon Marşe"-nin fəaliyyətinə bir qram da olsa təsir etmədi və heç Buskionu da narahat etmirdi, Busiko digər böyük sərvət sahiblərinə əks olaraq, monopoliya yaratmağa çalışmırdı. Yeni müəssisə sərbəst şəkildə fəaliyyət göstərməyə başlayanda o, idarəetməni öz köməkçilərindən birinə tapşırdı və özünün ikinci marağına olan xeyriyyəçiliyə həsr etdi.

"Bahar" mağazası –Busikonun keçmiş köməkçisi Jalüzo da reklamdan istifadə etməyə başladı. Elanlardan birində yeni tip ticarət üçün xarakterik şəkildə bildirilirdi: - Yüksək kommersiya baronları heç vaxt adi qadın və ya işçiyə diqqət yetirmirdilər. Onların qayğısına "Bahar" mağaza qalırdı.

Öz işçilərinin həyat səviyyəsini yaxşılaşdırmaq üçün Aristid Busiko bir sıra xeyriyyə məqsədləri üçün böyük məbləğdə pullar ayırırdı ("yaralı və xəstələrə yardım cəmiyyəti"; "zəbt edilmiş ərazilərin azad edilməsi uğrunda fransız xanımları") və ən əsası firmanın işçiləri üçün sığorta kassasını yaratdı.

Busikonun ölümündən sonra dul həyat yoldaşı onun həm kommersiya, həm də xeyriyyəçilik fəaliyyətini davam etdirirdi. 1880–1885-ci illərdə o, "Bon Marşe" mağazasına birbaşa rəhbərlik edirdi və ticarəti əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirirdi.

Kanda 1877-ci ildə ömrünün son günlərində xanım Busiko firma işçilərinə səhm fondundan 150 səhm payladı və təqaüd fonduna pullar köçürdü.

Uşaqları olmadığına görə bütün sərvətini "Bon Marşe" əməkdaşlarına və xeyriyyə cəmiyyətlərinə miras qoydu. Bu günə qədər qalmış Busiko xəstəxanası onun səxavətinin əsas sübutlarından biridir.

## İstinadlar
Qızılı mabuya

**Qızılı mabuya** () — Afrika mabuyaları cinsinə aid növ. рода

## Xariçi görünüş
Orta ölçüyə malik olan kərtənkələ olaraq 10,5 sm uzunluğa və 21 q çəkiyə malikdir. Quyruğu çox qısadır. Dərisi inçə və hamardır. Yuxarı hissəsi qəhvəyi-boz və ya brünc rəngdə olur. Aşağı hissəsi isə sarıya çalan ağ və sarı rəngdə olur. Quyruğu isə mavi-sarı rəngə çalır.

## Həyat tərzi
Əsasən dağlıq ərazilərdə yayılmışdır. Onlar qayalıqlar və daşlıqlarda məskən salır. Cəlddir və sürətlə qaça bilir. Qışı gəmiriçilərin yuxalarında və ya qumlaqlarda yerləmən və dərinliyi 40 sm olan yuxalarda yaşayır. Qışlamaya sentyabr və oktyabr aylarından başlayır. Yumurta qoymaqla çoxalır. İkinci ilində yetkinlik yaşına çatır. Gündüz aktiv olur.

## Yayılması
Mərkəzi Asiyanın cənubu, Azərbaycan və Ermənistan ərazilərində yayılmışdır

## Mənbə
* Euroherp.com-da şəkillər 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bakı cuzğunu

**Bakı cuzğunu**, və ya **Petunkin cuzğunu** () — bioloji növ olaraq İkiləpəlilər tipinə aid olan və  Cuzqun cinsinə daxildir. Bitki ilkdəfə olaraq rus botaniki Dmitri İvanoviç Litvinov tərəfindən 1922-ci ildə qeydə alınmışdır.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “*Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar*” kateqoriyasına aiddir – EN B1ab(i,ii,iii, iv,v)+2ab (i,ii, iii, iv, v). Azərbaycanın **nadir**, *prioritet endemik* növüdür. 

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Hündürlüyü 1,5 m olan kol bitkisi. Yaşlı gövdəsinin qabığında çatlar əmələ gəlir. Gövdəsinin rəngi bozumtul-qara, zoğları buğumlu, yarpaqları olduqca balacadır. sapvari quruluşa malik olub əl vurduqda asanlıqla belə tökülə bilir. Zoğları buğumludur. Buğumlar arasında məsafə 30 sm-ə  qədərdir. Buğumarası hissələrin uzunlğu 2-3 sm-dir. Yarpaqları iynəşəkilli formaya malikdir. Uzunluqları 2-4 mm-dir. Çiçəkləri  müxtəlif rəngli, 2-5-ə qədər topa  halında qeyri-bərabər boylu çiçək saplaqları üzərində yerləşir.Özünəməxsus iyə malikdir. Çiçəkyanlığı üzvlərinin uzunluğu 3  mm-dir. Tozluqları çəhrayıdır. Meyvələri oval və ya uzunsov formalıdır. Uzunluğu 10-15 mm, eni 9-13 mm olan tükcüklərlə  örtülüdür. May-iyun  
aylarında çiçəkləyir və tez də meyvə verirlər. Əsasən dənizkənarı sahələrdə qumluq ərazilərdə çox nadir hallarda tək-tək rast gəlinir.

## Yayılması və xüsusiyyətləri
Azərbaycanın endemik bitkisidir. Əsasən Abşeron yarımadasında yayılmışdır. Xüsusi ilə onlara Qobustan, Mərdəkən, Şüvəlan qəsəbələri ətrafında, Sumqayıt çayının vadisində, Sumqayıt şəhərinin dəmir yolu boyunca ərazilərində rast gəlmək olur.

Yarpağını tökən kol bitkisidir. Yarpaqları gözə dəymir, sadə olmaqla yanaşı gövdə boyunca düzülmüşdür Çiçəyi altı ləçəklidir. Meyvələri fındığa bənzərdir. Dənizkənarı qumlu sahələr və daşlı yamaclarda bitir.

### Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın məhdud sahələrdə yayılması və mənfi təsirlərə məruz qalması azalma tendensiyasını sürətləndirir.

### Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (infrastrukturun inkişafı, sahilboyu ərazilərin tikintisi), areallarının çiçərlik və istirahət mərkəzləri kimi mənimsənilməsi. Bəzi ərazilərin həyat yanı sahələrə çevrilməsi ilə lazımsız bitki kimi çıxarılıb atılması.

### Mühafizə tədbirləri
Abşerondakı lokalitetlərin hamısının ixtisar olunmadan nəzarətə götürülməsi, Nəbatət bağları, Dendropark və ya ekoparkların rezervasiyası, çilinglə çoxaldılması təklif olunur.

## Əhəmiyyəti və qorunması
Bu bitkidən yem və texniki məqsədlər üçün istifadə edilirdi. 

1978-ci ildən SSRİ-nin Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir. Sonra isə 1989-ci ildən isə Azərbaycanın Qırmızı Kitabına daxil edilir. 
Növün sinonimi- *Calligonum petunnikowii* (Litv.)

## İstinadlar
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.
http://dendrologiya.az/?page_id=112 
## İstinadlar

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh.  T.S.Məmmədov

## Ədəbiyyat
* Calligonum bakuense Litv. *Schedae ad Herbarium Florae Rossicae 7: 7. 1922. (Sched. Herb. Fl. Ross.)*
Con Heytinqa

**John Gijsbert Alan "Johnny" Heitinga** - Ayaks AFK və Niderland milli futbol komandasının İndoneziya əsilli oyunçusu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Premyer Liqa profaylı 
* Profayl
Kanat yolu

**Kanat yolu** — bir-birindən uzaq iki yer arasında, havada gərilmiş olan bir və ya bir neçə polad kəndir üzərində bağlanaraq yol alan asılı nəqliyyat vasitəsinə verilən ümumi addır. Kanat yolu lift prinsipiylə işləyib, xüsusilə vadi keçişlərində eynilə bir helikopter kimi yer səthindən olduqca yüksək nöqtələrə qalxa bilir.

Kanat yolu nəqliyyat üçün çətin olan yüksəkliklər arasında qurulur. Bir dəniz ya da boğaz üzərində mövcud olanları da vardır. Kanat yolunun qurulduğu yerlər — quru, dəmir və dəniz yolu ilə nəqliyyatı çox çətin ya da çox bahalı olan bölgələrdir. Bu cür bölgələrdə müəyyən iki nöqtə arasında qurulan kanat yolu, insanların daşınması üçün istifadə olunur. İnsanların daşındığı kanat yollar polad kəmərlərlə asılı sərnişin kabinlərindən ibarətdir.

Ümumiyyətlə tək istiqamətə və tək kəndir dolaşımlı olan kanat yolu sistemləri iki və daha çox polad kəndir ilə də hazırlanmaqdadır. Burada bir kəndir çəkici digər kəndir daşıyıcı kəndir vəzifəsini yerinə yetirir. Kanat yolu sistemləri polad kəndirə bağlama aparatı olan KLEM (Grip) vasitəsilə bir-birindən ayrılır.

## İstinadlar
Qızıl top 1959

Qızıl top mükafatı, UEFA-ya üzv olan ölkələrin idman jurnalistləri arasında baş tutan səsvermə ilə Avropanın ən yaxşı futbolçusuna təqdim edilir. Bu mükafatı 1959-cu ilin 15 dekabrında Alfredo Di Stefano qazanmışdır.

## Sıralama

## Xarici keçidlər
* ''France Football'' Official Ballon d'Or page
Adrian Frutiger

**Adrian Frutiger** (*Adrian Frutiger*) – XX əsrin ikinci yarısı və XIX əsrin əvvəlində çalışan ən möhtəşəm şrift dizaynerlərindən biridir. Tanınmış və geniş istifadə olunan bir çox şriftlərin müəllifidir. Onun karyerası mətbəəçiliyin metal şrift tökmə, fotoyığım və rəqəmsal səhifələmə dövrlərini əhatə edir. Onun ən tanınmış işlərindən Univers, Frutiger və Avenir şrift ailələridir, hansı ki dırnaqsız (*sans-serif*) şriftlərinin üç əsas janrlarını əhatə edir – neo-qrotesk, humanist və həndəsi.

## Həyatı
Adrian Frutiger 24 may 1928-ci il tarixində İsveçrənin Bern kantonunda yerləşən Unterzen komunnasında toxucu ailəsində anadan olub. 16 yaşındaykən o heykəltaraş peşəsini öyrənmək istəyirdi, lakin atası buna razı olmadı və Adrian İnterlaken şəhərində yerləşən *Otto Schaeffli* mətbəəsində mürəttib köməkçisi vəzifəsində işləməyə başlayır. 1944–1948 illərində Sürixdə *Kunstgewerbeschule* məktəbində (tətbiqi incəsənət məktəbi) oxuyub və sonralar mürəttib kimi işləyib. 1949-cu ildə *Kunstgewerbeschule* məktəbinə qayıdır və 1951-ci ilə kimi təhsilini davam etdirir. Peşəkar həyatının əsas dövrünü Fransada, Parisdə yaşayıb. Həyatının son illərini isə Bremqarten-Bern komunnasında keçirib. 12 sentyabr 2015-ci il tarixində 87 yaşında Bremqarten-Berndə vəfat edib.

## İşləri
1952-ci ildə *Deberny&Peingot* adlı məşhur fransız şrift tökən fabrikinin həmsahibi Şarl Penyo (*Charles Peingot*) Frutigerin işlərini (onun *History Of Letters* kitabçasını) görür və onu art-direktor vəzifəsinə işə dəvət edir. Frutigerə Pol Rennerin (*Paul Renner*) Futura şriftinin Lumitype/Photon fotonabor maşınlarında istifadəsi üçün adaptasiya edilməsi həvalə olunur, lakin Frutiger hesab edir ki Futura həddən artıq həndəsidir və az sonra yeni qarnituranın – Universin eskizlərini ərsəyə gətirir.

1975-ci ildə Adrian Frutiger Ruassidə açılan Şarl de Qol adına hava limanının vizual kommunikasiyalar sistemi üçün yeni bir şrift yaradır. Şriftin adını Ruassi (*Roissy*) qoyurlar, lakin sonradan dəyişdirilib şriftə müəllifinin adı verilir – Frutiger.

## Yaratdığı şriftlər
Frutigerin yaratdığı şrift ailələri bunlardır:
Ondine (1954)
President (1954)
Meridien (1955)
Egyptienne (1956)
Univers (1957)
Apollo (1962)
Serifa (1967)
OCR-B (1968)
Iridium (1975)
Frutiger (1976)
Glypha (1977)
Icone (1980)
Breughel (1982)
Versailles (1982)
Linotype Centennial (1986)
Avenir (1988)
Westside (1989)
Herculanum (1990)
Vectora (1990)
Linotype Didot (1991)
Pompeijana (1992)
Rusticana (1993)
Frutiger Stones (1998)
Frutiger Symbols (1998)
Linotype Univers (1999)
Frutiger Next (2000)
Nami (2006)
Frutiger Arabic (2007)
Frutiger Serif (2008)
Neue Frutiger (2009)
Univers Next (2010)

## İstinadlar

* http://designfire.ru/adrian-frutiger-adrian-frutiger-xudozhnik-shriftovik/
* http://typo.mania.ru/faces/b-frutig.htm
Hanau

**Hanau**, Almaniya'nın Hessen vilayətinin bir şəhəridir. Qrimm qardaşları bu şəhərdə anadan olublar.Hessen vilayətinin 88 min nəfərlik nüfusu ilə altıncı böyük şəhəridir.

## Əhali
Şəhər əhalisi 88.637 nəfərdir.
Əhalinin 20% müxtəlif xalqlardır.Əsası isə Türkiyəli işçilərdi.

## Qardaşlaşmış şəhərlər
*  Nöyi-sür-Sen, Fransa
*  Yaroslavl, Rusiya

## Şəkillər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İstanbul universitetlərinin siyahısı

İstanbulda 9-u dövlət və 40-ı özəl olmaqla ümumilikdə 49 universitet var. Bunlardan başqa hava və dəniz hərbi məktəbləri və heç bir universitetin tərkibində olmayan 6 özəl məsləki ali məktəb fəaliyyət göstərir. Şəhərdə özəl universitetlərin açılması 2006-cı ildən sonra daha da sürətlənmişdir.

## Dövlət universitetləri
*Qeyd:  fonlu ali müəssisələr fəaliyyətini dayandırmışdır.*

## Özəl universitetlər
*Qeyd:  fonlu ali müəssisələr fəaliyyətini dayandırmışdır.*

## Özəl (Vəqf) universitetlər

## Vəqf Məslək Ali Məktəbləri

## İstinadlar



## Həmçinin bax
Klaster baş ağrısı

**Klaster baş ağrısı** — birincili baş ağrı forması olub ,xüsusiyyətlərinə orbital, supraorbital, gicgah nahiyələrində və ya onların bir neçəsində cəmləşən intensiv, yalnız
birtərəfli baş ağrıları aiddir. KBA-nın ən səciyyəvi əlamətlərinə aşağıdakılar aiddir:

* həddindən artıq dözülməz olması
* gündüz və gecə ərzində dəfələrlə təkrarlanması
* üz nahiyəsində aydın vegetativ əlamətlərlə təzahür etməsi
* xəstəliyin özünəməxsus formada getməsi
* ağrı tutmalarının dalbadal və ya “dəstə” şəklində baş verməsi.

Ağrı olan tərəfdə tutmalar bir və ya bir neçə əlamətlərlə müşayiət olunur: konyuktivanın qızarması, göz yaşının axması, burunun tutulması, burunun axması, alın və üz nahiyəsində intensiv tərləmə, mioz, ptoz, göz qapaqlarının şişkinliyi. Hər bir tutma gözlənilmədən başlayır və tamamlanır, 15 dəqiqədən 3 saata qədər çəkir, günaşırı bir dəfədən gün ərzində səkkiz dəfəyə qədər təkrarlana bilər. Xəstə tutmalar zamanı həyəcanlı olur.

Xəstələrin  80-90%-də KBA-nın epizodik formaları müşahidə olunur və bu zaman bir neçə həftədən bir neçə aya (adətən 6 ay) qədər davam edən xəstəliyin kəskinləşməsi dövrləri uzun müddətli remissiyalarla müşahidə olunur, xəstələrin 10-20%-də isə daha nadir hallarda baş verən Xronik forma müşahidə olunur. Bu zaman il ərzində remissiya müşahidə olunmur və ya remissiyanın müddəti 1 aydan az olur.

## İstinadlar
Paroksizmal hemikraniya

**Paroksizmal hemikraniya** — Paroksizmal hemikraniyanın klaster baş ağrısına bənzər xüsusiyyətləri var, lakin hücumlar daha qısa müddətli olur (2-45 dəqiqə) və onlar daha tez-tez – gün ərzində 40 dəfəyə qədər baş verir, adətən, qadınlarda daha çox müşahidə olunur. Xəstələrin əksəriyyəti xəstəliyin epizodik deyil, Xronik formasından əziyyət çəkir. Hücumların əksəriyyəti öz-özünə baş verir, lakin 10% halda mexaniki səbəblərdən (başın bükülməsi və ya fırlanması) baş verə bilər. Diaqnozun təsdiqlənməsi üçün istifadə edilən İCHD-II (Baş Ağrılarının Beynəlxalq 2-ci Təsnifatı) meyarları indometasinlə tam müalicəvi cavab  və ağrı tutmaları zamanı ipsilateral vegetativ simptomların olmasıdır. Yəni ağrı tərəfində aşağıdakı simptomlardan birinin olması nəzərdə tutulur: konyuktivanın qızarması və/və ya göz yaşının axması; burunun tutulması və/və ya rinoreya; göz qapaqlarının şişkinliyi; alının və üzün tərləməsi; mioz və/və ya ptoz.

## İstinadlar
Hemiplegiya

**Hemiplegiya** - bədənin bir yarısındakı ətraf əzələlərinin gücünün tam itməsi-iflicidir.

Müxtəlif səbəblərdən yarana bilər, bunlar arasında daha çox anadangəlmə, baş ve onurğa beyninin travmaları, şişləri və qan dövranının pozulması rast gəlinir.

## İstinadlar
Parez

**Parez** — nevroloji sindrom olub , müəyyən bir əzələ qrupunda əzələ gücünün azalması ilə büruzə verir. 
Ətraflarda olan formalarına görə ;
*Monoparez — bir ayaq və ya bir qol
*Paraparez — hər iki ayaq
*Hemiparez — bir ayaq və bir qol 
*Tetraparez- bütün 4 ətraf

## İstinadlar
Birillik bitkilər

thumb|left|upright=0.4|Birillik bitkilərin rəmzi 
**Birillik bitkilər** — Bu tip bitkilər Ontogenez xüsusiyyətinə malik olaraq toxumdan bitir və çiçəkləmə dönəmoni keçirir. Bundan sonra isə bir canlı olaraq ölür.

Birillik bitkilərə misal kimi — noxud, gül kələmi, şüyüd, keşniş və bir sıra alaq və tərəvəz bitkiləri bu qəbildəndir. Bəzi növlərin çiçəklətindən dekarativ məqsədlər üçün istifadə edilir. Bu qəbildən olan ot bitkiləri isə vegetativ yolla çoxalmırlar.

Botanik ədəbiyyatda birillik bitkiləri Günəş rəmzi ilə göstərilir. 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Peter Sitte, Elmar Weiler, Joachim W. Kadereit, Andreas Bresinsky, Christian Körner: Lehrbuch der Botanik für Hochschulen. Begründet von Eduard Strasburger. 35. Auflage. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2002, ISBN 3-8274-1010-X.

## Həmçinin bax
* İkiillik bitkilər
* Çoxillik bitkilər
Linç sindromu

**Linç sindromu**- DNT-də uyğunsuzluğu düzəldən genlərin dəyişilməsi nəticəsində meydana gələn və dominant olaraq keçən irsi xərçəng riskinin yüksək olması xəstəliyidir.

İrsi qeyri-polipozis kolorektal xərçəng kimi də tanınan Linç sindromu irsi həzm aparatı xərçənginin bir növüdür. Linç sindromlu insanlarda kolorektal xərçəngin meydana gəlmə riski çox böyük, uşaqlıq, prostat vəzi, qara ciyər, böyrək və öd kanalı xərçəngi kimi növlərin meydana gəlmə riski isə nisbətən çoxdur. 
Linç sindromu ailədə birdən çox şəxsə kolorektal xərçəng diaqnozu qoyulduqda ehtimal olunan diaqnozdur. Bundan əlavə, xərçəngin diaqnozunun gənc yaşlarda qoyulması ehtimalı böyükdür.  Linç sindromlu insanlarda orta kolorektal xərçəng diaqnozu 45 yaşlarında qoyula bilir.  Ümumi əhalidə isə yeni bir kolorektal xərçəng diaqnozunun müəyyən edilmə yaşı  72-dir. Linç sindromlu şəxslərdə kolorektal xərçəng adətən, qalın bağırsağın sağ tərəfində inkişaf edir. Linç sindromlu insanların həyatları boyunca bir-neçə dəfə xərçəngə yoluxma riskləri də çoxdur.

## Sindromun əlamətləri
50 yaşdan əvvəl kolorektal xərçəngə yoluxmaq;
Kolorektal və ya Linç sindromu ilə əlaqəli digər xərçəng növlərinə ayrı-ayrılıqda və ya eyni zamanda yoluxmaq;
60 yaşdan əvvəl Linç sindromu ilə əlaqəli bədxassəli şiş əlamətəri daşıyan kolorektal xərçəngə yoluxmaq;
Linç sindromu ilə əlaqəli xərçəngə yoluxan birinci dərəcəli qohumlarda kolorektal xərçəngin olması (bu xərçənglərdən biri 50 yaşından tez yaranarsa);
Linç sindromu ilə əlaqəli xərçəngə yoluxan birinci və ya ikinci dərəcəli qohumlarda kolorektal xərçəngin olması.

## Sindromun səbəbləri
Linç sindromu genetikdir. Bu o mənaya gəlir ki, xərçəng riski ailədə nəsildən nəsilə ötürülə bilər. Linç sindromu ilə əlaqəli bir neçə gen müəyyən edilmişdir. Onlara MLH1, MSH2, MSH6, PMS2 və EPCAM daxildir. Bu genlərdən hər hansı birində mutasiya (dəyişilmə) şəxsin kolorektal və ya digər əlaqəli xərçəngə yoluxma riskinin  həyatı boyunca çox olmasına səbəb olur. Qadınların həmçinin uşaqlıq və yumurtalıq xərçənginə yoluxmaq riskləri böyükdür. 

Linç sindromuna səbəb olan mutasiyaların əksəriyyəti MLH1 və MSH2 genlərində mövcud olur. Lakin heç də Linç sindromlu bütün ailələrin MLH1, MSH2, MSH6, PMS2, və ya EPCAM genlərində mutasiya olmur. Linç sindromu ilə əlaqədar digər genləri müəyyən etmək üçün tədqiqatlar davam edir. Bəzi insanların həmin genlərində irsi olmayan, lakin yaşlanma prosesi və ya tam başa düşülməyən digər səbəblərdən dəyişikliklər baş verir.  Bədxassəli şişin həmin bu genlərində dəyişiklikər aşkar edildiyi təqdirdə qeyri-normal genləri müəyyən etmək üçün xəstənin qanı da yoxlanılır. Əgər həm qan, həm də bədxassəli şişdə dəyişilmiş gen tapılarsa, bu vəziyyətin sonrada yaranmış yox, irsi olduğunu göstərir. Bu  da digər ailə üzvlərinin də risk daşıya biləcəyini göstərir.

## Həmçinin bax
*Xərçəng xəstəliyi
*Aksiom

## Xarici keçidlər
* Cancer oncology
* American Cancer Society
* National Cancer Institute 
* Cancer Center
Tolyatti

**Tolyatti** — Rusiyada şəhər. Şəhər italyan kompartiyasının sədri olan Palmiro Tolyattinin (Palmiro Michele Nicola Togliatti) adını daşıyır, yerli azərbaycanlıların dilində **Talyant** şəkilində tələffüz olunur.

## Tarix
Şəhər 1737'də Volga Stavropolu (Ста́врополь-на-Во́лге) adı ilə Vasili Tatişçev tərəfindən qurulmuştur.

1950'də  Volqa üzərində Kuybişev Bəndi tikiləndən sonra şəhər məşhurlaşdı .

1964 ilində şəhərin adı Palmiro Tolyatti şərəfinə Tolyatti qoyuldu.

## Qardaşlaşmış şəhərlər
* Volfsburq, ;
* Pyaçentsa, ;
* Mingəçevir, 

## Şəkillər

thumb|İdman sarayı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Tolyatti rəsmi saytı 
*   Tolyatti Bələdiyəsinin websaytı
Lyublyana Universiteti

**Lyublyana Universiteti** (, , qısaca **UL**) — Sloveniyanın paytaxtı Lyublyana şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
Lyublyana Universitetinin əsası 1919-cı ildə qoyulmuşdur.

## Xarici əlaqələri
Utrext Şəbəkəsinin üzvüdür.

## Reytinqi

## Şəkilləri


Medicinska fakulteta - Vrazov trg, od strani.jpg|Tibb fakültəsi
BF LJ - zivilstvo.jpg|Biotexnika fakültəsi



## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Kuk adaları milli futbol komandası

**Kuk adaları milli futbol komandası** () — Kuk Adaları Futbol Assosiasiyası tərəfindən idarə olunan və Kuk adalarını təmsil edən milli futbol komandası. Təmsil etdiyi Kuk adalarının əhalisinin cəmi 240.000 nəfər olmasına görə FİFA-nın üzvləri arasında ən "kiçik" üzvlərdən biridir.

## Dünya çempionatı
* 1930-1994 – İştirak etməyib.
* 1998-2018 – Vəsiqə qazana bilməyib.

## Okeaniya Millətlər Kuboku

## Baş məşqçilər

* Aleks Napa (1996–1998)
* Alan Teylor (2000–2001)
* Luici Makkevon(2001–2004)
* Tim Cerks (2004–2010)
* Şeyn Rufer (2011)
* Paul Farrell-Turepu (2011–2014)
* Drev Şerman (2014–*h.h*)

## Xarici keçidlər

* Kuk Adaları Futbol Assosiasiyası
* Okeaniya Futbol Federasiyası
* Kuk adaları  FIFA.com-da
* Formaların tarixi
Cuniçiro Tanizaki

**Cuniçiro Tanizaki**() 24 iyul, 1886, Tokio — 30 iyul 1965, Atami, Yaponiya) — yapon yazıçı və dramaturq.

## Əsərləri
* «Şisei» (1910)
* «Kin to Gin» (1918)
* «Çicin no Ai» (1925)
* «Manci» (1928—1930)
* «Inei Raisan» (1934)
* «Tade kuu muşi» (1929)
* «Yoşino kuzu» (1931)
* «Aşikari» (1932),
* «Şunkinsö» (1933)
* «Gencinin hekayəsi» (XX əsrin 30-cu illəri.)
* «Sasameyuki» (1943—1948)
* «Sösö Şigemoto no haha» (1949)
* «Kagi» (1956)

## Keçidlər
* FictionBook.ru saytında əsərləri 
*
Sara Tommazi

**Sara Tommazi**(; ) — italyan aktrisası, teleaparıcısı, fotomodeli.

## Həyatı
Sara Tommazi 9 iyun 1981-ci ildə İtaliyanın Umbriya əyalətinin Narni şəhərində anadan olub.Milanda Bokkoni Universitetini iqtisadçı ixtisası ilə bitirib. Sonra Nyu-Yorkda aktyorlar studiyasında oxuyub.