ABŞ dilləri

**ABŞ dilləri** — federal səviyyədə rəsmi dilə malik olmasa da, lakin ən çox istifadə edilən dil İngilis dilidir. Bu dil ABŞ-də de-fakto olaraq milli dil hesab olunur. Bundan əlavə, 50 ştatdan 32-si və ABŞ-ın bütün beş ərazisi İngilis dilini rəsmi dil elan edib. 2023-cü ildə ABŞ siyahıyaalma bürosunun Amerika İcma Sorğusuna əsasən, ABŞ əhalisinin əksəriyyəti (78%) evdə yalnız İngilis dilində danışır. Əhalinin qalan hissəsi isə bir çox dillərdə, o cümlədən, İspan dili (əhalinin 13.4%-i), Çin dili (təxminən 1% əhali), Taqal və Vyetnam dilləri kimi Asiya dillərində danışırlar. Bundan əlavə, ABŞ-ın yerli xalqları, Alyaska yerliləri, Havay yerliləri tərəfindən danışılan yerli dillər də mövcuddur. ABŞ-a tarixən əvvəlki dövrlərdə Avropa, Afrika, Asiya, Amerika qitəsinin digər hissələri və Okeaniyadan bir çox dillər gətirilmişdir, bunların bəziləri dialektlərə, kreol dillərinə və pidgin dillərinə çevrilmişdir. Amerika İşarə Dili və beynəlxalq köməkçi dil olan İnterlingua ABŞ-də yaradılmışdır. ABŞ-də xarici dillərdə danışanların əksəriyyəti iki və ya çoxdillidir və onlar adətən İngilis dilində də danışırlar. Sakinlərinin 22%-i evdə İngilis dilindən başqa bir dil də bilirlər.  Əhali arasında təxminən 430 dil danışılır və ya işarə dili kimi istifadə olunur, bunlardan 177-si ABŞ-a və onun ərazilərinə məxsus yerli dillərdir.

## Ümumi dillər
Amerika İcma Sorğusunun illik məlumatlarına əsasən, ABŞ-ın siyahıyaalma bürosu mütəmadi olaraq evdə ən çox danışılan dillər haqqında məlumat dərc edir. Həmçinin, evdə İngilis dilindən başqa bir dildə danışan insanların İngilis dili bilik səviyyəsi barədə də hesabat təqdim edir. 2023-cü ildə ABŞ-də İngilis dilindən başqa dillərdə danışanların təxminən üçdə ikisini ispan dilində danışanlar təşkil edirdi. 2017-ci ildə ABŞ-ın siyahıyaalma bürosu 2009–2013-cü illər arasında Amerika İcma Sorğusu tərəfindən aparılan sorğular əsasında təxminən 350 dil üzrə danışanların sayına dair məlumat yayımladı.
2020-ci ildə ABŞ-də evdə ən çox danışılan ana dillər bunlar olmuşdur:

* İngilis dili – 245,69 milyon
* İspan dili – 42,03 milyon
* Çin dili (Mandarin, Kanton, Hokyen və digər ləhcələr daxil olmaqla) – 3,40 milyon
* Taqal (Filippin dili daxil olmaqla) – 1,71 milyon
* Vyetnam dili – 1,52 milyon
* Ərəb dili – 1,39 milyon
* Fransız dili – 1,18 milyon
* Koreya dili – 1,07 milyon
* Rus dili – 1,04 milyon
* Portuqal dili – 937,000
* Haiti kreol dili – 895,000
* Hind dili – 865,000
* Alman dili – 857,000
* Polyak dili – 533,000
* İtalyan dili – 513,000
* Urdu dili – 508,000
* Fars dili (Fars və Tacik dili daxil olmaqla) – 472,000
* Teluqu dili – 460,000
* Yapon dili – 455,000
* Qucarat dili – 437,000
* Benqal dili – 403,000
* Tamil dili – 341,000
* Pəncab dili – 319,000
* Tay dilləri (Mərkəzi Tay və Lao daxil olmaqla) – 284,000
* Serb-Xorvat dili (Bosniya dili, Xorvat dili, Monteneqro dili və Serb dili daxil olmaqla) – 266,000
* Yunan dili – 253,000
* Hmonq dili – 240,000
* İvrit dili – 215,000
* Khmer dili – 193,000
* Navaxo dili – 155,000
* Digər Hind-Avropa dilləri – 662,000
* Yoruba dili, Çvi, İqbo dili və digər Niger-Konqo dilləri – 640,000
* Amhar dili, Somali dili və digər Afroasiatik dillər – 596,000
* Holland, Afrikaans, Friz dilləri, Lüksemburq dili, Şotland dili, Yəhudi dili, Pensilvaniya holland dili, Aşağı alman dili və digər Qərbi german dilləri – 574,000
* İlokano dili, Samoa dili, Havay dili və digər Avstronez dilləri – 486,000
* Digər Asiyanın dilləri – 460,000
* Nepal dili, Marathi dili və Hind-ari dilləri – 448,000
* Ukrayna dili və digər Slavyan dilləri – 385,000
* Suahili dili və Afrika dilləri – 288,000
* Malayalam, Kannada və digər Dravid dilləri – 280,000
* Digər Şimali Amerika dilləri – 169,000
* Digər dil ailələri – 327,000

Amerika İcma Sorğusu evdə işarə dilindən istifadə edən insanların sayını hesablamır, buna görə də bu cür məlumatlar digər mənbələrdən əldə edilməlidir. Müasir təxminlər göstərir ki, 1972-ci ildə (işarə dili ilə bağlı aparılan son rəsmi sorğu) işarə dilindən təxminən 500,000 amerikalı istifadə edirdi, lakin 2011-ci ilə aid yeni təxminlər bu rəqəmin 100,000-ə yaxın olduğunu göstərir. Müxtəlif mədəni amillər, o cümlədən Əlillər üçün Amerika Qanununun qəbul edilməsi, eşitmə qüsurlu uşaqlar üçün daha geniş təhsil imkanlarının yaradılmasına səbəb olmuşdur ki, bu da hazırda Amerika İşarə Dilindən istifadə edənlərin sayını iki və ya üç dəfə artıra bilər.
thumb|upright=2|<div style="text-align: center">2016-2021-ci illər üzrə beş illik Amerika İcması Sorğusuna əsasən, əlli ştatın, Kolumbiya dairəsinin və Puerto-Rikonun hər bir İctimai İstifadə Mikroməlumat Sahəsində (PUMA) evdə ingilis dilində danışan 5+ yaşlı amerikalıların faizi</div>
ABŞ-də evlərdə ən çox danışılan dil İngilis dilidir, təxminən 239 milyon insan bu dildə danışır, həmçinin çox sayda ikidilli insan mövcuddur. İspan dili isə təxminən 35 milyon insan tərəfindən danışılır. ABŞ, dünyada dördüncü ən böyük ispan dilli əhaliyə malikdir, yalnız Meksika, Kolumbiya və Argentinadan geri qalır. Bəzi təxminlərə görə, ABŞ-də ispan dilli əhalinin sayı 50 milyondan çoxdur və bu göstərici ilə ölkə yalnız Meksikadan sonra ikinci yerdədir.
2000-ci ildə ABŞ siyahıya alınmasına görə, alman əsilli insanlar ölkədəki ən böyük etnik qrupu təşkil edirdi. Həmin illərdə alman dili ölkədə ən çox danışılan dördüncü dil idi.
Amerika İşarə Dili ABŞ-də ən çox yayılmış işarə dilidir. İşarə dili istifadəçilərinin dəqiq sayı məlum deyil, təxminən 250,000-dən çox olduğu bilinir.
ABŞ-də bağçadan universitetin bakalavr səviyyəsinə qədər tədris edilən ən geniş yayılmış xarici dillər ispan, fransız və alman dilləridir. Digər öyrədilən dillərə isə latın, yapon, Amerika İşarə Dili, italyan və çin dilləri daxildir.

## Rəsmi dillər
thumb|upright=1.35 |alt=Map of United States Official Language Status By State|ABŞ-ın dövlət dil statusunun xəritəsi.
Amerika Birləşmiş Ştatları federal səviyyədə heç vaxt rəsmi dilə sahib olmayıb, lakin İngilis dili adətən federal səviyyədə və rəsmi dili olmayan ştatlarda istifadə olunur. Puerto-Riko istisna olmaqla, qanunvericilik, qaydalar, icra əmrləri, müqavilələr, federal məhkəmə qərarları və digər rəsmi açıqlamalar əsasən İngilis dilində aparılır. Buna baxmayaraq, qanunlar, bölgədə İngilis dilində danışmayanların sayı çox olduqda, seçki bülletenləri kimi sənədlərin bir neçə dildə çap edilməsini tələb edir.
ABŞ-ın 50 ştatından 32-si İngilis dilinə rəsmi status verən qanunvericiliyi qəbul edib.

## Təhsil
Amerikada ikidilli təhsil sistemi mövcuddur. Ümumiyyətlə, bu sahə siyasi mübahisələrə səbəb olan bir sahədir. Standart ikidilli siniflərdə ingilis dili bilmə səviyyəsi yetərli olmadıqda, qeyri-ingilis dili (adətən ispan və ya çin dili) müəyyən müddət ərzində istifadə olunur. Əks halda, demək olar ki, bütün ABŞ məktəblərində, bütün səviyyələrdə tədris dili ingilis dilidir. Amerikanın Samoa ərazisində isə şagirdlərin əksəriyyətinin ana dili samoaca olmasına baxmayaraq, tədris dili ingilis dilidir.
Bundan əlavə, ABŞ-də ispan, havay, çamorru, fransız və mandarin çin dili də daxil olmaqla müxtəlif dillərdə təhsil verən yüzlərlə ikidilli məktəblər mövcuddur. Bu məktəblərdə ingilis dili məcburi dərsdir.

## Yerli dillər
Amerikan yerli dilləri Yeni Dünyanın Avropalılar tərəfindən məskunlaşmasından əvvəl mövcud olmuşdur. ABŞ-ın bəzi bölgələrində (əsasən yerli hinduların rezervasiyalarında) bu dillər hələ də səlis danışılır. Bu dillərin əksəriyyəti tükənmə təhlükəsi ilə üzləşsə də, onları dirçəltmək üçün müxtəlif səylər göstərilir. Adətən bir dilin danışanlarının sayı nə qədər azdırsa, onun tükənmə riski bir o qədər yüksək olur. Lakin ABŞ-ın cənub-qərb bölgəsində (Arizona və Nyu-Meksiko) kiçik olmasına baxmayaraq hələ də canlı qalan bir çox yerli Amerikan dili icmaları mövcuddur.
1929-cu ildə yerli Amerikan dilləri haqqında danışan dilçi Edvard Sapir belə müşahidə etmişdir: “Çox az insan dərk edir ki, bu gün ABŞ ərazisində Avropanın bütövlükdə malik olduğundan daha çox dil müxtəlifliyi mövcuddur. Daha da irəli gedə bilərik. Tam mənada və əminliklə deyə bilərik ki, təkcə Kaliforniya ştatında Avropa boyunca müşahidə edilə bilən dil müxtəlifliyi mövcuddur.”
### Navaxo dili
2000-ci il siyahıyaalmasına və digər dil tədqiqatlarına görə, ən böyük yerli Amerika dili açıq şəkildə Navaxolardır. Navaxo dili Na-Dene ailəsinə aid olan Atabaska dillərindən biridir və əsasən Arizona, Nyu-Meksiko və Yuta ştatlarında yaşayan 178,000 nəfər tərəfindən danışılır. Ümumilikdə, Navaxo dili danışanlar ABŞ-dəki yerli Amerika dili danışanların 50%-dən çoxunu təşkil edir.
Arizonada yaşayan və 12,500 nəfər tərəfindən danışılan Qərbi Apaçi dili Navaxo dili ilə yaxın qohum olsa da, bu dillər qarşılıqlı başa düşülən deyil. Cənub-qərbdə danışılan Navaxo və digər Atabaska dilləri nisbətən təcrid olunmuş dillər hesab edilir, çünki əksər Atabaska dilləri Sakit okeanın şimal-qərb sahillərində və Alyaskada yayılmışdır.
### Çeroki dili
thumb|right|ABŞ-ın Çeroki dilinin paylanması
Çeroki dili Çeroki xalqı tərəfindən danışılan və Çeroki millətinin rəsmi dili olan İrokua dillərindən biridir. Çeroki dilində danışanların böyük bir hissəsi hələ də Şimali Karolinada yerləşən Qualla sərhəd bölgəsində, Çeroki, Sekvoyah, Meyz, Adair və Delaver dairələrində yaşayır. Gənc çerokilər arasında əcdadlarının ənənələrinə, tarixinə və dilinə olan maraq getdikcə artır. Yerli məktəblərdə bütün dərslər Çeroki dilində tədris edilir. Oklahomada və Şimali Karolinadakı Qualla sərhəd bölgəsində kilsə xidmətləri və ənənəvi dini rəqs mərasimləri Çeroki dilində keçirilir.
Çeroki dili, danışanlarının sayı artan nadir yerli dillərdən biridir, 50,000-dən çox danışanı olan yeganə yerli Amerika dilidir.

## Həmçinin bax
* ABŞ mədəniyyəti
* İngilis dilinin Amerika variantı

## İstinadlar