Börçigin

**Börçigin,** türk-monqol soyu.(Monqolca: Боржигин, *Borçigin*; çinçə 博爾濟吉特, pinyin: Bó'ěrjìjítè), Çingiz xanın imperial sülaləsinin və onun varislərinin son sülalə adıdır. Börçigin sülaləsinin üzvləri XX əsrə qədər Monqolustanın hakimləri idilər. Sülalənin adı bundan başqa *"Altan Uruq"* (monqolca: *Алтан ураг*) yəni "*qızıl soy*" və *Munkak* olaraq da bilinir. Əsasən Bodonçarın sülaləsi üçün istifadə olunan *Börçigin* adı Monqol imperiyası qurulduqdan sonra Kiyat boyundan yalnız Çingiz xan, Cuci Kasar, Kaçiun və Temüge Ocçigin olmaqla 4 qardaşın soyundan gələnlərə Börüçigin deyilməyə başlandı.

Sülalə üzvləri uzun bi dövr Asiya Şərqi Avropanın bir çox xalqları arasında hakim sülalə olmuşdur. Bu gün bu sülalənin üzvləri hələ də Daxili Monqolustanda,Monqolustanda, Sintszyanda qalmaqdadır. Monqolustanda soyad qəbulu prosesi keçirilən zaman bir çox nəsil Börçigin soyadını qəbul edərək özünün Çingiz soyundan gəldiyini iddia etməyə başladı. Ümumiyyətlə genetik araşdırmalar sübut edir ki, Çingizin soyu bütün Asiya və Şərqi Avropa boyunca yayılmışdır.

## Sülalənin mənşəyi
Sülalənin başlanğıcı *Boz Qurdla* (Börteçin) *Ağ Maraldan* (Qua Maral) gəlir*. "Monqolların gizli tarixi"*nə görə, Dobu Mergenin dul arvadı Alan Qua nur vasitəsilə uşağa qalmışdır (orta əsrlərdə bir çox sülalə özünə belə bir sülalə tarixi yazaraq, öz mənşəyin*i Göylərə* bağlamışdır). Bu izdivacdan dünyaya gələn Bodonçor Munxaq sülalənin əsasını qoymuş, onun qardaşları və oğlanları bütün monqol boylarına yayılmışdır. Fəzlullah Rəşidəddinə görə bir çox monqol boylarının əsasını Börçigin sülaləsinin üzvləri qoymuşdur: Barlas, Urud, Manxud, Tayçiut, Çonos, Kiyat və s. İlk monqol xanı Kaydu xan Bodonçor xanın kötüycəsidir. Kaydu xanın nəvələri Kabul xan və Ambaqay xandır (Tayçiut boyunun əsasını qoyan şəxs). Kabul xanın övladları Yesugey xan və Xotula xandır. Temuçin (Çingiz xan) isə onun nəvəsidir, atası Yesugey xandır. Yesugey xan ilk monqol tayfalarının konfederasiyası olan Xamaq Monqolun başçısı və yaradıcısı olmuşdur. 1206-cı ildə Monqol dövlətinin qurulması ilə Çingiz xanın bütün əmiləri və əmi oğlanları öldü, beləliklə də Börçigin soyunun davamçıları olaraq yalnız Yesugey xanın nəvələri qaldılar.

* Bodonçor munxaq
** Kaydu xan
*** Ambaqay xan
**** Kabul xaqan
***** Kutula xaqan
****** Bartan bahadur
******* Yesugey bahadur
******** Çingiz xan

## Monqol imperiyası dövrü
Çingiz xanın yüksəlişi ilə Kiyat klanı içərisində Börçiginlərin əhəmiyyəti daha da artdı. Bu səbəbdən də Börçiginlərlə qohum olan Barlas, Baarin, Manxud və digər boyların da əhəmiyyəti artmağa başladı. Bu kimi klanlar özlərini Çingizlə qohum hesab etsələr də, heç vaxt tam olaraq Çingizin soyu olaraq qəbul edilməmişdirlər. 1335-ci ildə Elxanilər dövlətinin parçalanmasından sonra ilk dəfə Börçiginlərlə yaxın qohum olan və ya onlardan necə nəsil ardıcıl olaraq qız alan sülalələr dövləti idarə etməyə başladı. Bunlara misaq olaraq Sulduz Çobanilərini, Cəlairiləri, Çağatay xanlığındakı və Hindistandakı Barlas sülalələrini, Qızıl Orda və Mərkəzi Asiyadakı Manxud və Onqirad sülalərini, Qərbi Monqolustandakı Oyratları göstərmək olar.

1368-ci ildə, Toqhun Teymurun dövründə Çingiz xanın nəvəsi Xubilay xanın Çində təsis etdiyi Yuan sülaləsi Çinin Min sülaləsi tərəfindən devrildi. lakin onlar XVII əsrə qədər Monqolustanı Şimali Yuan sülaləsi adı altında idarə etdilər.

Çingiz xanın qardaşları Hasar və Belqutayın soyundan gələnlər də 1380-ci ildə Min sülaləsinə təslim oldular. 1470-ci ildə Börçigin sülaləsinin bütün xətləri artıq xeyli zəifləmişdi. Onların Monqolustandakı hakimiyyətləri də böyük xaos içində idi.

## Monqol imperiyası dağıldıqdan sonrakı dövr
Qızıl Ordanın dağılmasından sonra Çingizilər hələ də öz hakimiyyətlərini Krım və Kazanda saxlamışdılar. Lakin bu yerlərdə ruslar tərəfindən işğal edildi. Xubilayın soyundan gələnlər isə ata yurdu Monqolustanda hakimiyyətdə olan Ögedey xan və Arıq Bökenin soyundan gələnləri devirərək taxtı ələ keçirdi. Sonda isə onlar da çinlilərə təslim oldular.

Dayan xanın (1480–1517) dövründə Börçiginlərin gücü az da olsa bərpa edildi. Onun ətrafında 49 monqol klanı birləşdirildi.

1644-cü ildə Çində hakimiyyətə mancur mənşəli Sin sülaləsi gəldikdən sonra onlar Börçiginlərə qarşı yaxşı münasibət bəsləməyə başladılar. İlk imperatorlar Xorçinin Hasarid Çingizilərindən evlənirdilər. Hətta Sin imperiyasında yaşayan monqollar arasında köhnə adətlər yenidən canlandı. Klan rəhbəri Ali Lomi 1732–1735-ci illərdə özünün *"Börçigin nəslinin tarixi"* əsərini yazmışdır. Sin hakimiyyəti dövründə XVIII və XIX əsrlər boyunca Börçigin sülaləsinin üzvləri xüsusi hörmətlə qarşılanırdı və zadəgan zümrəsinin xüsusi tərəfini təşkil edirdi.

## Çingizilər
Asiyanın bir çpx yerində Çingizin soyundan gələnlər uzun bir dövr hakimiyyətdə qaldılar və beləliklə də Börçiginlərin müxtəlif qolları yaranmağa başladı. *Çingizi* termininin Börçigindən əsas fərqi bura Çingiz xana ana nəsli ilə bağlı olanların da daxil edilməsidir. Börçigin sülaləsinə isə yalnız Çingiz xana ata nəsliylə aid olanlar daxil edilə bilər. Bunlara misal olaraq Qızıl Ordanı idarə edən Cuciləri, Çini idarə edən Yuan sülaləsini, İranı idarə edən Elxanilər sülaləsini,Şeybaniləri, Həştərxan xanlığını idarə edən Astraxaniləri və s göstərmək olar. Börçiginlər real güclərini itirdikdən sonra belə psixoloji və mənəvi baxımdan əhalinin beyinlərində çox güclü yer tuturdular və bu düşüncə öz varlığını itirənə qədər tatar dövlətçiliyində hakim rol oynamışdır. Məsələn Mamay xan uzundövr hakimiyyətdə olsa da, heç vaxt rəsmi olaraq xan titulunu qəbul etməmişdir çünki o Çingiz xanın soyundan deyildi.

Çingizi sözü Çingiz xanın geniş işğalları nəticəsində yaranmışdır, bunun nəticəsində Yapon dənizindən Qara dənizə qədərki torpaqları özündə birləşdirən böyük bir imperiya yaradılmışdı.
* Çingizilik qaydaları və miras məsələləri Çingiz xanın qəbul etdiyi "*Böyük Yasa"* əsasında tənzimlənirdi.
* Bir şahzadə o zaman *Çingizi* hesab oluna bilərdi ki, o Çingiz xanın kişi soyundan gəlsin, sonrakı dövrlərdə belə şəxslər Türklər və Monqollar arasında böyük hörmətə sahib idilər.
* *Çingizi dövlətlər*, Çingiz xanın övladları və ardıcıllarının ölümündən sonra imperiyanın dağılması ilə meydana çıxan dövlətlərə deyilir.
* *Çingizi insanlar* ifadəsi ilk dəfə monqol ordusu ilə qarşılaşan Avropa xalqları tərəfidnən işlədilmişdir. Belə çağırılan ilk toplum Qızıl Ordalılar olmuşdurlar. Onu Çingiz xanın nəvəsi Batu xan yaradmışdı. Lakin imperiyanın əsas hissəsini Türk-Oğuzlar təşki edirdi, Avropalılar isə oğuzlara yanlış olaraq tatar deyirdilər. Ümumiyyətlə monqollar rəhbər olduqları bütün dövlətlərdə ali rəhbər təbəqənin əsasını təşkil etsələr də, ümumi əhalinin çox az hissəsini təşkil edirdilər.
Hindistanda Böyük Moğol İmperiyasının qurucuları olan Babur və Sultan Hümayun da özlərini Çingizi olaraq görürüdülər, lakin ana nəsliylə Çingizin soyundan olduqlarına görə özlərini heç vaxt Börüçigin adlandIrmamışdırlar. Çingizin soyundan gələn sonuncu hökmdar Seyid Alim xan (1944-cü ildə ölmüşdür) 1911–1920-ci illərdə Buxara əmiri olmuşdur və 1920-ci ildə Qızıl Ordu tərəfindən taxtdan salınmışdır.

## Yuan sülaləsi
Çingiz xan 1206-ci ildə Monqol imperiyasını qurdu. onun nəvəsi Xubilay xan kiçik qardaşı Arıq Bökeyi məğlub etdikdən sonra, 1271-ci ildə Çində Yuan sülaləsini qurdu. 1368-ci ildə Toqhon Teymurun hökmdarlığı zamanı Çindən qovulana qədər orada hakimiyyətdə qaldılar. Çindən qovulan Yuan sülaləsi üzvləri Monqolustanda hakimiyyəti ələ aldılar. 1453-cü ildə Oyrat tayfasından Esen Taşi tərəfindən devrilsələr də, 1 ildən sonra yenidən hakimiyyəti ələ aldılar. Dayan xanın dövründə yenidən güclərini bərpa edən Yuan sülaləsi, onun ardıcıllarının dövründə yenidən güclərini itirdilər. Son Yuan hökmdarı Liqden xan 1634-cü ildə öldü. Onun yerinə taxta əyləşən Eyei Xonqor bir il sonra Abaxay xan məğlub olaraq hakimiyyətdən salındı. Lakin Börüçigin sülaləsindən olan bəzi şəxslər Sin sülaləsinin himayəsi altında bəzi yerlərdə öz muxtar hakimiyyətlərini XX əsrə qədər saxladılar.

## Müasir dövrümüz
Börçigin sülaləsinin üzvləri öz dövlətlərini çoxdan itirmələrinə baxmayaraq Sin imperiyası himayəsində yerli hakimiyyətlərini uzun müddət saxladılar. Kommunizmin bu torpaqlarda bərqərar olmasından sonra arıstokratik təbəqəyə qarşı izlənilən siyasət nəticəsində zaman keçdikcə soy keçmişi unutduruldu.

Stalinin göstərişi ilə "böyük təmizləmə" zamanı 30 min monqol "dinə qarşı kompaniya"larda", "aristokratlara qarşı kampanoya"da öldürüldü. Börçigin sülaləsinə daxil olan demək olar ki hami bu kampaniyalar zamanı öldürüldü. XX əsrdə klan strukturu faktiki olaraq öz əhəmiyyətini itirmişdi, lakin hələ də monqollar tərəfindən xüsusi hörmətlə qarşılanır. 1920-ci illərdə kommunist rəhbərliyi klan aidiyyətinı bildirən soyadların itifadəsini qadağan etdi. 1997-ci ildə bu qadağa aradan qaldırıldıqda bir çox ailə özlərinin keçmişdəki klan və ya sülalə məlumatlarını artıq itirmişdilər. Lakin bir çox ailələr ən məşhur və sevilən sülalə (klan) adı olan Börçigini özlərinə soyad olaraq götürdülər, halbuki buna heç bir tarixi faktları yox idi. Beləliklə də, günümüz Monqolustanında Börüçigin soyadı aidiyyətdan çox mədəni bir hörmət rəmzi kimi qarşılanır.

Daxili Monqolustanda Börüçigin və ya Kiyat sözləri qəbul edilən Çin soyadları üçün baza olmuşdur. Daxili Monqolustanda ən geniş yayılmış soyad Börçiginin Çin variantı olan Bao (鲍-Börüçigid) və Kiyat sözünün Çin variantı olan Ordos Qi (奇-Qiyat) soyadlarıdır. Genetik araşdırmalar göstərir ki, 16 milyon insan Çingiz xanın soyundan və ya Börçiginin soyundan gəlməkdəduir. Hətta tam sübut olunmamış araşdırmaya görə Həzaralar və Nanaylar (Hezhelər) birbaşa olaraq Börçigin soyundan gələnlərdir, sadəcə zamanla dillərini və soyköklərini unudaraq assimiliyasiya olmuşlar.

Kiyat adına (klan adı, yer və ya soy adı olaraq) hələ də Qazaxıstanda, Özbəkistanda və Qaraqalpak bölgəsində xeyli sayda rast gəlinir.

## Börçiginlərdən olan hakim sülalələr
* Monqol imperiyası:
** Qızıl Orda
*** Kazan xanlığı
**** Qasım xanlığı
*** Şeybanilər
**** Özbək xanlığı
***** Qazax xanlığı
***** Manqıtlar
***** Xivə xanlığı
***** Buxara xanlığı
*** Gəraylar
**** Krım xanlığı
*** Həştərxan xanlığı
** Çağatay xanlığı
** Yuan sülaləsi
** Elxanilər sülaləsi
* Şimali Yuan sülaləsi

## Sülalənin tanınmış şəxsləri

### Monqol Konfederasiyası hökmdarları (Xamak Monqol)
* Kaydu xan
* Kabul xan
* Yesugey Bahadur

### Monqol imperiyası imperatorları (xanları)
* Çingiz xan
* Toluy xan
* Ögedey xan
* Güyük xan
* Münke xaqan

### Çingiz xanın qardaşları
* Hasar
* Belgutey
* Temüge

### Xanlıqların hökmdarları

#### Yuan sülaləsi hökmdarları
* Xubilay xan
* Temür xan
* Toqhon Teymur

#### Qızıl Orda
* Cuçi xan
* Orda xan
* Batı xan
* Bərkə xan
* Şeyban xan
* Toxta xan
* Özbək xan

#### Elxanilər
* Hülakü xan
* Abaqa xan
* Qazan xan

#### Cığatay xanlığı
* Çığatay xan
* Kaydu xan
* Duva xan
* Əsən Buğa xan
* Kebek xan
* Tarmaşirin xan
** Teymurilər dövləti
*** Böyük Moğol İmperiyası

### Monqol imperiyasından sonrakı dövr

#### Qızıl Orda xanları (1360–1502)
* Urus xan
* Toxtamış xan
* Mamay xan
* Uluq Məhəmməd

#### Krım xanlığı (1441–1783)
* I Məngli Gəray

#### Kazan xanlığı (1438–1552)
* Uluq Məhəmməd

#### Özbək xanlığı
* Məhəmməd Şeybani
* Əbülqazi Bahadır xan
* Seyid Alim xan

#### Qazax xanlığı (1456–1847)
* Canibəy xan

#### Şimali Yuan sülaləsi
* Öljei Teymur xan
* Dayan xan
* Liqdan xan
* Ejei xan

##### Tümed hökmdarı
* Altan xan

##### Xalxa hökmdarı
* Zanabazar

#### Sin sülaləsinin imperatriçaları
Xorçin monqollarındandırlar və soyları Çingiz xanın qardaşı Kasara dayanır.
* İmperatriça Dovager Xiaozhuanq
* İmperatriça Xiaozhuanq
* İmperatriça Börüçigin

Sin sülaləsi hakimiyyətə təzə gəldiyi zaman monqol zadəgan təbəqəsinin dəstəyini qazanmaq üçün Çingiz xanın qardaşı Kasarın soyundan gələn Xorçin monqollarla evlənir, onları əsas həyat yoldaşları edərək, imperatriça adını verirdilər. Xorçinlər o dövrdəki ən güclü Börçigin sülalə xətti olduqlarına görə Sin sülaləsindən olan mancurlar onlarla ittifaqa meyilli idilər. Bu nikah diplomatiyasının nəticəsində Xorçin Börçiginlərindən 2 imperatriça və 3 imperator anası olmuşdu.

Kraliça Xiaoduanven 1636-cı ildə Sin sülaləsinin banisi Abaxay xanla evlənmiş, Şahzadə Manjusri adlı qızları olmuşdur. 1643-cü ildə Abaxay xanın ölümündən sonra *"ana imperatriça"* adlanmağa başladı. O öz xeyirxahlığı ilə məşhur idi, bu səbəbdən də *"Məhəbbət imperatriçası"* ləqəbini qazanmışdı. 1649-cu ildə, Şunşinin hələ 6 yaşı olarkən vəfat etdi.

İmperatriça Xiaozhuanq (Bumbutay) Sin sülaləsinin anası hesab olunur. O, Abaxay xanın arvadı və İmperatriça Xiaoduanın qardaşı qızı idi. 1688-ci ilə qədər yaşadı, 1661-ci ilə qədər imperator olan oğlu Şunshi və nəvəsi İmperator Kangxiyə dövləti idarə olunmasında ölənə qədər yardım etdi.

XX əsrə qədər Çini idarə edən Sin sülaləsinin *"anası"* Çingiz xanın soyundan gəlirdi. İmperatriça Xiaozhuanq İmperatriça Cixidən fərqli olaraq siyasətlə çox maraqlanan deyildi, lakin ehtiyac olduğu zamanlarda siyasətə də müdaxilə edirdi.

## Qalereya

Image:Genghis_Khan.jpg|Çingiz xan 
Image:CoronationOfOgodei1229.jpg|Ögedey xan
Image:TuluiWithQueenSorgaqtani.jpg|Tuli həyat yoldaşı Sörköktəni Bəgi ilə birlikdə
Image:Mengli bayezid.jpg|I Məngli Gəray  II Bəyazidin hüzurunda
Image:Altan Khan.jpg|Altan xan
Image:Imperial Portrait of Empress Xiao Zhuang Wen.jpg|İmperatriça Xiaozhuanq
Fayl:Facial Chronicle - b.10, p.049 - Tokhtamysh at Moscow.jpg|Toxtamış xan Moskvada
Fayl:Khulug Khan's sige of Alamut.jpg|thumb|Hülakü xan Əlamut qalasın mühasirəyə alır.


## Soy ağacı

## İstinadlar

## Mənbə

## Həmçinin bax
* Çingiz xan

## Xarici keçidlər