İran yəhudiləri

**İran Yəhudiləri** (   ‏ ‎   یهودیان ‎ - Yəhudilərin etno-linqvistik qrupu. "İran Yəhudiləri" termini, Yəhudi-İran dillərində danışan ( Əfqanıstan, Orta Asiya və Şərqi Qafqazın Dağ Yəhudiləri kimi)  İran Yəhudi icmasının əksəriyyətinə istinad etmək üçün istifadə olunur (İranda yaşayan əhalidən fərqli olaraq, İbrani-Arami dilini qoruyub saxlayan Kürdüstan Yəhudilərinin dili, eləcə də türk dilinin Miandoabi İbrani ləhcəsi).

## Terminologiya
"İran Yəhudiləri" termini geniş şəkildə XVI əsrin əvvəllərindən bəri Əfqan və Buxara Yəhudilərinə də aiddir, belə ki, İran, Orta Asiya və Əfqanıstan yəhudiləri demək olar ki, vahid bir cəmiyyət təşkil edirdilər. XVI əsrin əvvəllərində bu böyük toplumun süqutu. Bu böyük icmanın XVI əsrin əvvəlində iran yəhudiləri və Orta Siya, Əfqanıstan yəhudiləri icmasına bölünməsi XVIII əsrin ikinci yarısından müstəqil əfqan və buxara yəhudiləru icmasına bölünməsi  müvafiq bölgələrdə yaşayan yəhudilər arasında əlaqələrin zəifləməsinə səbəb olan siyasi hadisələrlə əlaqələndirilir.

## Tarix

Orta əsrlər boyu  İran Yəhudilərinin yazı dili geniş mənada  (İran, Əfqanıstan, Orta Asiya və Zaqafqaziyanın cənub-şərqi) İbrani-Fars dili idi. XIX əsrdə buxara yəhudilərinin ədəbi yaradıcılığının yəhudi-fars dilindən yəhudi-tacik dilinə keçidi baş verdi.

Hal-hazırda İran Yəhudilərinin əksəriyyəti İsrail (ikinci nəsil daxil olmaqla 1993-cü ildə 75 min)  və ABŞ-də (45 min, yalnız birinci nəsil) cəmləşmişdir. Müxtəlif hesablamalara görə, 30-40 min yəhudi hələ də İranda , əsasən Tehranda, İsfahanda (3 min). ) və Şirazda yaşayır. BBC-nin məlumatına əsasən 10 yəhudi ailəsi   Yəzddə yaşayır, onlardan altısı bu və ya digər şəkildə qohumdurlar, amma digər mənbələrə görə onların sayı daha çoxdur.   Yəhudi icmaları İsrailə getməzdən əvvəl İranın bir çox digər şəhərlərində, xüsusən də Kerman, Həmədan, Məşhəd, Kaşan, Borujerd, Nehavenddə təmsil olunurdu . İndi İrandakı Yəhudi icması müsəlman ölkələri arasında ən böyüyüdür  .

## Hakimiyyətin münasibəti
İran səlahiyyətlilərinin Yəhudilərə qarşı rəsmi siyasəti bu prinsipə əsaslanır: Yəhudilərə qarşı dözümlülük, Sionizmə dözümsüzlük (ikincisi İsrail Dövlətinin varlığına haqq qazandırmaq kimi başa düşülür). Bu səbəbdən siyasətdə təəccüblü toqquşmalar var: məsələn, 2007-ci ildə Prezident Əhməd Nejad İsrailə qarşı sərt açıqlamalar verərkən və Holokostun miqyasını şübhə altına aldıqda, İran televiziyası İran hökuməti tərəfindən maliyyələşdirilən, nasistlərin Fransanı işğalı dövründə bir iranlının fransız yəhudisi olan sevgilisinin ailəsini digər yəhudilərlə birgə xilas etməsindən bəhs edən 0 dərəcəli N dairəsi (2007) serialını böyük bir müvəffəqiyyətlə yayımladı.

Məclisdəki Yəhudi icması 1 millət vəkili ilə təmsil olunur (2000-ci ilə qədər Manuçehr Eliasi, 2000 və 2004-cü illərdə Maurice Motamed, 2008-ci ildən bu vəzifəyə  Siamak Daha Sedk seçilmişdir). İran Yəhudiləri sərbəst şəkildə yalnız üçüncü ölkələrdən keçə bildikləri ABŞ və İsrail xaricində müxtəlif ölkələrə mühacirət edirlər (lakin həmin M.Motamedin demək olar ki, bütün ailəsi artıq ABŞ-yə köçmüşdür).

8 fevral 2003-cü ildə İran Prezidenti Məhəmməd Hatəmi Yusif Abad sinaqoqunu ziyarət etmişdir  .

İsrailin keçmiş prezidenti Moshe Katsav soy-kök etibarilə İran yəhudisidir

İrandakı yəhudilər rejim tərəfindən təhdid olunduqlarını və İsrail əleyhinə konfranslarda iştirak etməli olduqlarını, əks halda zərərlə üzləşdiklərini deyirlər.https://m.maariv.co.il/news/world/article-1091917

2024-cü ilin noyabrında Netanel Ervin Kahrmani adlı bir yəhudi Tövrat araşdırması ittihamı ilə edam edildi, lakin İran məhkəməsi onun qətl ittihamı ilə edam edilməsinə qərar verdi və müttəhimin vəkili bunu rədd etdi. Görünən odur ki, İsraillə İran arasında təhlükəsizlik gərginliyi yaşandığı bir vaxtda İran bir yəhudini bağışlaya bilməzdi.https://www.theyeshivaworld.com/news/general/2329268/tragic-news-iran-executes-jewish-man-arvin-netanel-ghahremani-despite-global-efforts-to-save-him.html

Məlumatlara görə, Ali Rəhbər Əli Xamneyinin şəxsi müşavirləri ölümün qəti şəkildə müəyyən edilməsini təmin etmək üçün onun edamında iştirak ediblər.https://www.ynet.co.il/judaism/article/sjnjit2xc

## Həmçinin bax

* Şiraz talanı 
* Sinaqoq Yusef Abad

## Qeydlər

## Ədəbiyyat

* Elektron Yəhudi Ensiklopediyasındakı "İran Yəhudiləri" məqaləsi 
* İran. 1997 "(1997). *Ensiklopediya Judaica* (CD-ROM Edition Version 1.0). Ed. Cecil Roth. Keter Nəşriyyat evi. ISBN 965-07-0665-8
* Lewis, Bernard.   İslam Yəhudiləri  - Princeton: Princeton University Press, 1984. 
* Littman, David   (İngilis dili) .   Müsəlmanların idarə etdiyi Yəhudilər: İran məsələsi   // Wiener Kitabxana Bülleteni.   - 1979.   - T. XXXII, no. Yeni seriya 49/50 . 
* Sanasarian, Eliz.   İranda dini azlıqlar   - Cambridge: Cambridge University Press, 2000. 
* Shalom, Sabar.   Esther Uşaqları: İran Yəhudilərinin Portreti (icmal)   (İngilis dili)   // Yəhudi Rüblük İcmal   (İngilis dili)   : jurnal.   - Cild 95, yox. 2, Bahar 2005 . 
* Wasserstein, Bernard.   Etnik mənsubiyyəti kontekstləşdirmək üzrə konfrans: Fənlər üzrə müzakirələr, Beynəlxalq Etnik Araşdırmalar Mərkəzi   (İngilis dili)   : jurnal.   - Şimali Karolina Dövlət Universiteti, Raleigh, NC, 2003. 
* Willis, Charles James.   İranlı olduğu kimi: müasir iranlı həyatının və xarakterinin eskizləri olmaq   (İngilis dili) .   - Cambridge: Adamant Media Corporation, 2002.

## Keçidlər

* İran Yəhudiləri 
* İranlı ravvin 
* Sefardik Tədqiqatlar, İran 
* İran Yəhudiləri, Tehran, Şiraz, İsfahanda müvəqqəti Yəhudi həyatını əhatə edən sənədli film 
* İran Yəhudilərinin tarixi 
* Yəhudi Virtual Kitabxanasının İran Yəhudiləri səhifəsi 
* Parfiya (Qədim Fars Parthava)  
* İran Yəhudi Şifahi Tarixi Mərkəzi 
* TEHRAN YƏHUDİ KOMİTƏSİ (İRAN) 
* İran yəhudi şəkilləri

### Xəbər saytları

* İran Yəhudiləri Xaricə Getmək üçün Çağırışları Rədd etdilər 
* BBC-nin İrandakı Yəhudilərin həyatı barədə reportajı 
* Görünməyən iranlılar 
* Beynəlxalq Dini Azadlıq Hesabatı, 2001. İran ABŞ Dövlət Departamentinin Demokratiya, İnsan Haqları və Əmək Bürosunda 
* Christian Science Monitor: "İrandakı Yəhudilər Tehranın İsrail əleyhinə hərəkətlərinə baxmayaraq bir azadlıq həyatı təsvir etdilər" 
* Yahoo News - 'Biz bu ölkənin vətəndaşıyıq', Kevin Sites tərəfindən 
* Eksklüziv: Mühacir 'evə' - Tehrana qayıdır *Qüds Post* . 3 Noyabr 2005 
* İran yəhudiləri gələcək üçün narahatdırlar (video xəbərlər hesabatı)