open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kağız tozağacı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Kağız tozağacı Saskaçevan (Kanada) əyalətinin və Nyu-Hempşir (ABŞ) ştatının simvolik ağacıdır. Təbiətdə növün arealı Şimali Amerikanın şimal hissəsini əhatə edir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 20-35 sm, gövdəsinin diametri 1 m-dək, enli-silindrik çətirli və nazik, horizontal pulcuqlarla örtülmüşdür. Cavan budaqları tükcüklü, seyrək qatranlə vəzicikli, yaşılımtıl və ya açıq-qonur, sonradan budaqları parlaq tünd-qonur, çılpaq olur. Tumurcuqları xırda, ensiz-yumurtavari, ucu biz, hamardır. Pulcuqların kənarı yapışqanlı, yaşıl, qonurdur. Yarpaqları növbəli düzülüşlü, oval və ya yumurtavari olub, uzunluğu 5-12 sm, eni 4-9 sm, ucu biz, kənarları ikidişlidir. Bünövrəsi yumru, cavanlıqda tükcüklərlə örtülüb, çılpaq, tutqun tünd-yaşıldır, uzunluğu 1,5-3 sm olan tükcüklü saplaqlarda yerləşir. Dişicik sırğaların uzunluğu 2-8 sm, diametri təxminən 1 sm-dir. Yetişmiş meyvələri çoxsaylı, xırda, qanadlı toxumlardan ibarətdir. Meyvələri yayın axırlarında yetişir.

## Ekologiyası
Mərkəzi Nabatat bağında introduksiya edilmişdir. Respublikanın bəzi rayonlarında mədəni şəraitdə becərilir.

## Azərbaycanda yayılması
Quru, nəmişli yerlərdə yaxşı bitir.

## İstifadəsi
Qabığının rəngi ilə fərqlənən, kiçik park və bağlarda becərmək üçün yarayan tozağacının dekorativ sortları vardır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Radde tozağacı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir –Vu C2a(ii). Qafqazın nadir, endemik növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Ağ və ya qonurqabıqlı çoxda böyük olmayan ağacdır. Yarpaqları yumurtavari və ya uzunsov-yumurtavari, yuxarı hissədən iti, yan hissələrdən nahamar dişciklidir. Meyvə verən sırğa çiçək qrupu təkdir, yumurtavari-ellipsşəkillidir, 2–2,5 sm uzunluğunda, 10–14 mm enində, qısa sallanan ayaqcıqda yerləşir. Qozaları yuxarı hissədən böz-tükcüklü, 2–2,5 mm uzunluğundadır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəklənməsi iyul ayında baş verir. Subalp qurşağının aşağı hissəsində karbonatlı dağ süxurları əmələ gələn meşələrdə rast gəlinir. Təmiz və ya Litvinov tozağacı, quşarmudu və s. Cinslərlə birlikdə, bəzən də meşəaltı Qafqaz xanıməlisindən ibarət bitki senozu yaradır. Azərbaycanda tozağacı meşələri yuxarı dağ-meşə qurşağında yerləşməklə böyük torpaqqoruyucu və sutənzimləyici əhəmiyyətə malikdir. Dekorativ bitkidir.

## Çохalması
Tоxumla və vegetativ yolla çoхalır.

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba sahəsi (Quba və Qusar rayonları).

## Bitdiyi yer
Dəniz səviyyəsindən 1600–2200 m yüksəklikdə olan subalp və alp qurşağı meşələrində və karbonatlı torpağı olan qarışıq meşələrdə daha çox rast gəlinir.

## Ümumi yayılması
Dağıstan, Cənubi Osetiya və Şərqi Zaqafqaziyada təbii arealı vardır.

## Sayı və tendensiyası
Poplyasiya azalır, yaşama ərazisi məhdudlaşır, azalma tendensiyası müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (tozağacı meşələrinin qırılması) və təbii amillərdir.

## Mühafizə tədbirləri
Çoxaldılması və bərpası tələb olunur. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Raps

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Yağ alınan əhəmiyyətli bitkidir. XX əsrin sonlarında bu bitkidən biodizel alınması üçün istifadə olunması onun əhəmiyyətini bir qədər də artırıb.

## Əhəmiyyəti
Yazlıq raps payızlıq raps qədər əhəmiyyət kəsb edir. Onun toxumlarının tərkibində 35-45% yarım-quruyan (yod ədəi 101) yağ, 21% zülal və 17-18%-ə qədər karbo-hidratlar vardır. Yazlıq raps yağı adətən texniki məqsədlər üçün istifadə olunur. Bu yağlar sabunbişirmə, toxuculuq, lak-boyaq, metallurgiya və digər sənaye sahələrində işlənir. Tərkibində eruk (35-40%) və linolen (10-13%) turşuları çox olduğuna görə qidalılıq dəyəri çox aşağıdır. Tərkibində eruk turşuları olmayan sortları yüksək dad keyfiyyətinə görə fərqlənir və qida sənayesində və sənayenin digər sahələrində geniş istifadə olunur. Yazlıq rapsın jmıxının tərkibində çoxlu (38-40%-ə qədər) amin turşuları ilə balanslaşdırılmış şəkildə zülal vardır. Tərkibində lizinin miqdarı 6,1%-ə çatır, lakin onun yemlik dəyəri aşağıdır. Tərkibində 6%-ə qədər zərərli qlükozidlər vardır ki, bu da ona acı dad verir. Bu qlükozidlər qalxanvarı vəzin fəaliyyətinə (xüsusən donuzlarda və quşlarda) əks təsir göstərir. Ona görə də onunla qidalandırma kiçik dozalarda və xüsusi işlənmələrdən sonra aparılmalıdır. Tərkibində eruk turşuları və qlükozidlər az olan sortları heyvan orqanizminə əks təsir göstərmir. Yazlıq rapsın yaşıl kütləsi yem məqsədi ilə geniş istifadə olunur. Onun tərkibində 4,9-5,1 % zülal vardır ki, bu da qarğıdalı və günəbaxanın yaşıl kütləsində olduğundan 2 dəfə çoxdur. Yazlıq raps yaxşı bal verən bitkidir.

## Tarixi, becərilmə rayonları və məhsuldarlığı
Yazlıq rapsın vətəni Avropa hesab edilir. Kanadada, Çində, Hindistanda, Pakistanda geniş becərilir və payızlıq rapsdan çox yer tutur. Rusiyada yazlıq raps əkinləri 100 min hektara yaxındır. O mərkəzi qaratorpaq zonada, Volqaboyunda, Tatarıstanda, Başqırdıstanda və Qərbi və Şərqi Sibirdə becərilir. Məhsuldarlığı payızlıq rapsa nis-bətən aşağıdır. Hektardan orta hesabla 1,1–1,8 ton toxum, 25–40 ton (bəzən 57,5 ton) yaşıl kütlə verir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şümşadkimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## Cinsləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qala Bərzənd

**Qala-Bərzənd** və ya **Bərzənd** – Orta çağ Azərbaycan məntəqəsi, Qala-Bərzənd kimi tanınır. Bugünkü  Germi şəhərinin yaxınlığında yerləşir.

## Tarixi
Bərzənd qalası Ərdəbil vilayətində, Muğan mahalında yerləşirdi. Əl-Yaquta görə Ərdəbildən 14-15 fərsəng şimalda Bolqarçayın sahilində qərar tuturdu. Bəzz, Ərdəbil, Muğan və Varsana gedən dörd yol ayrıcında idi. Bərzənd sonralar burda yerləşdiyi qaladan dolayı Qəleyi-Bərzənd adlanırdı.

Bərzənd Xürrəmilər hərəkatı dönəmində Ərəblərin düşərgəsi olmuşdu. Əz – Zəhəbi bildirir ki, təkcə 837-ci ildə Mötəsim Babək ilə müharibəyə bir milyon dirhəm xərcləmişdi. Afşinin ordusu arası kəsilmədən ərzaq, sursat və silahla təchiz olunurdu. Afşin Ərdəbil qərargahına gələn kimi Əbu Səid Məhəmmədə əmr etdi ki, xürrəmilərin dağıtdığı qalaları bərpa etməyi sürətləndirsin. Qalalar bərpa edilib möhkəmləndikdən sonra Afşinin əmrilə bunların ətrafında xəndəklər qazıldı. O öz qərargahını xürrəmilərin istehkamlarına yaxın olan Bərzəndə köçürdü. Bərzənd ilə Ərdəbil arasındakı qalalar da bərpa edilib möhkəmləndirildi. Paytaxtdan Ərdəbil yolu ilə Bərzəndə gedən ərzaq və silah karvanlarının yanınca xüsusi mühafizə bölmələri gedirdi ki, bu da xürrəmilərin karvanlara qəflətən hücum etməsi təhlükəsini aradan qaldırmalı idi.

## Həmçinin bax
*Xürrəmilər hərəkatı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Doqquz Oğuz

**Doqquz Oğuz** ( ( ), ;  ) — türk tayfası, Telelərnin doqquz boyu.

## Tarixi
Doqquz Oğuz türk tayfaları indiki Çin Türküstanının şərq hissəsinə (Turfan) sahib idilər. 794-cü ildə bu ərazini tibetlər, 866-cı ildə uyqurlar tutmuşdu və bu ad uyqurlara keçmişdi.

VI yüzillikdən etibarən Göytürklərin idarəsində toplanan Türk tayfalarından bir qismi kimi Doqquz Oğuzlar da öz aralarında birlik quraraq Tula-Selenge çayları bölgəsində Doqquz Oğuz xaqanlığını meydana gətirdilər. Göytürk хaqanlığının, Qutluq şad (Ültəris xaqan) tərəfindən 682-ci ildə də ikinci dəfə qurulmasından sonra, Göytürklər, hakimiyyətliklərini qəbul etməyən oğuzların üzərinə yürüş etdilər. Tula çayı kənarında edilən qanlı bir savaşda, Doqquz Oğuzlar yenildilər. Amma, Göytürklərin hakimiyyətini qəbul etmədilər. Ültəris xaqan Oğuzların üzərinə bir çox səfər təşkil etdi və Baz xaqanı məğlub edib Oğuzların mərkəzi Ötükən və çevrəsini ələ keçirdilər. Bu məğlubiyyət nəticəsində Ültəris xaqanın hakimiyyətin qəbul etmək məcburiyyətində qalan Oğuzlar, Göytürklərin Qırğız səfərinə qatıldılar. Göytürk xaqanlarından Bilgə xaqan zamanında üsyan etdilər. Bir il içində bir neçə dəfə hərbə girən Oğüzlar; yenilərək, geri çəkildilər. Daha sonra Doqquz-Tatarlar ilə ittifaq quraraq Göytürklərlə mübarizə etdilərsə də yenə məğlub olaraq, Çin tərəflərə köç etdilər. Bir müddət sonra təkrar köhnə yurdlarına geri döndülər.

Göytürk dövlətinin müstəqilliyi itirdiyi 50 illik dövrdə, uyğurlar Doqquz Oğuz boylarını da tamamilə öz himayələrinə götürərək Tula Çayı sahilində bir bəylik qurdular. Çin tərəfindən dərhal tanınan Uyğur bəyliyi, Altay dağlarını da aşaraq Qərb Göytürk qolu olan On Oxlar ərazisinə daxil olacaq qədər güclənmişdi. Lakin Aşina ailəsindən Kutluq xaqanın (İlteriş xaqan) 681-ci ildə Göytürk elini təkrar bir yerə toplaması nəticəsində uyğurlar, Göytürk birliyinə qatıldılar.

Daha sonra uyğurlar və Doqquz Oğuz boyları, Göytürklərin çöküşündə əhəmiyyətli rol oynadılar. Orhun Kitabələri onların qiyamları haqqında xeyli çox məlumat təqdim edər. Məsələn dövlətin ən güclü xaqanı olaraq gözə dəyən Kapqan xaqan Doqquz Oğuz boylarından Bayırkuların pusqusunda öldürülmüşdür. Göktürk dövlətinin çöküşü zamanı, 740-cı illərdə Uyğurlar Göytürklərin əleyhinə yenidən gücləndilər. Göytürklərin yaxşıca zəiflədiyindən faydalanan uyğurlar, Basmıl və Qarluq boylarıyla ittifaq yaradaraq son Göytürk xaqanları Ozmış və Pomeini öldürdülər. Əvvəlcə Basmıl rəhbərini xaqan elan edən uyğurlar, pillə olaraq istifadə etdikləri bu xaqanı öldürərək öz yabguları Kutluq Müdrik Külü Göytürklərin (Hunların da) paytaxtı olan Ötükəndə xaqan elan etdilər (745-ci il). Beləcə Ötükəndə Uyğur xaqanlığı dövrü başlandı.

Doqquz Oğuzlar zaman-zaman uyğurlara qarşı da üsyan etməkdən geri durmadılar. Köhnə müttəfiqləri Doqquz Tatarlar ilə birləşərək Uyğur xaqanı Moyunçura qarşı cəbhə aldılar. Zaman-zaman Çinə getdilər. Daha sonra Çindən çıxaraq köhnə yurdlarına geri döndülər. Uyğur dövlətinin çökməsi üzərinə basqıya düşərək Sır-Dərya (Seyhun) kənarına və onun quzeyindəki çöllərdə yerləşdilər. X yüzildə, köçəri həyatı buraxaraq, oturaq yaşam sürməyə başladılır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Sədərəsb

**Sədərəsb** — orta çağ Azərbaycan məntəqəsi. Afşinin əmri ilə Bəzz və Bərzənd arasında qazılmış səngər. Sambur çayı yanında yerləşir. Ət-Təbəri onu Bərzənd xəndəyi adlandırır.

## Tarixi
Tarixçi Əl-Yəqubi yazır: "О (əl-Mö'təsim), Afşin Heydər ibn Kavus əl-Usruşanini Babəkə qarşı göndərir və onu hansı vilayətlərdən keçəcəksə, hamısına hakim təyin edir. О özü ilə çoxlu mal (pul) və silah anbarı götürmüşdü. Əl-Cəbələ çatdıqda о buradakı (dağlardakı) avaraları və nəcabətli şəxsləri özü ilə götürür və yoluna davam edir. Onunla Babək arasında bir neçə dəfə döyüş başverir. Onun ordusu Bərzənd adlı yerdə dayanır, sonra Sədərəsbadlı yerə çatır. O, Babəklə bir il müddətində, ta ki, çoxlu qar yağanacan müharibə aparır, sonra Bərzəndə qayıdır. Bundan sonra о öz valisini Sədərəsbə göndərir. O, yoluna davam edir və Rüz ər-Rüza çatır, burada səngərlər qazır, hasarlar çəkir, pusqular qururlar və 222-ci il Ramazan ayının qurtarmasına 9 gün qalmış, cümə axşamı о (Afşin), Bəzzə gəldi. Babək danışıqlar aparmaq üçün onun yanına adam göndərdi. О razı oldu. Onların arasında çay var idi. Afşin Babəkə aman təklif edir. Babək bunu bir gün təxirə salmağı xahiş edir. Afşin ona deyir: «Deməli, sən şəhərini möhkəmlətmək istəyirsən. Əgər sən aman istəyirsənsə, çayı keç!» O, uzaqlaşıb gedir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Xürrəmilər hərəkatı
Avena barbata

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Sinonimləri
* 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
** 
* 
* 
** 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Psixotriya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sabantuy

**Sabantuy** (, ,) — Başqırdların, tatarların xalq bayramı.

## Tarixi

"Yaz işləri ilə bağlı bayramların ən böyüyü
Sabantuy və ya Səpin toydur. Bu bayram yazdakı səpin ilə bağlıdır.
Müasir dövrdə yaz şumu çıxarıldıqdan və torpaq əkin üçün hazırlandıqdan
sonra keçirilir. Sabantuy xalqın könüllü şəkildə bir yerə toplanaraq qeyd
etdikləri musiqili-dramatik tamaşadır. Kənddə yaranan bu bayram
sonralar şəhərlərə də yayılmış və təntənəli şəkildə qeyd olunmağa
başlanmışdır.
Sabantuyda:
* 1) Uşaqlar yeyən yeməklər bişirilir. Məsələn, "Zərə botkası";
* 2) Uşaqların boyanmış yumurta döyüşdürməsi;
* 3) At minən gənclərin yumurta döyüşməsi və çay qırağında və ya
meşədə gəzməsi;
* 4) Müxtəlif geyimlər geymiş kişilərin yumurta döyüşməsi;
* 5) Sabantuya "büləklər jıyu";
* 6) Meydanda yarışlar təşkil etmək;
* 7) Gənclərin könül açmaları.
Meydan yarış və tamaşalarına 10 gün qalmış gənclərin at cıdırı təşkil
olunur. Buna "at ayağın qızdırmaq" deyilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Лепехин И.И. Дневные записки путешествия академика Ивана Лепехина по разным провинциям Российского государства: в 1768, 1769 и 1770 году. СПб., 1795–1802;

## Video
* Видео: Сабантуй в Лос-Анджелесе
* Видео: Сабантуй в Праге
* Видео: Сабантуй в Берлине

## Həmçinin bax
* Başqırdıstan bayramları

## Xarici keçidlər

* http://worldsabantuj.ru/ идея провидения Всемирного Сабантуя
* http://www.bashedu.ru/encikl/maintitle.htm  статья в *Энциклопедии Башкортостан*
* http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=2687 статья в *Энциклопедии Челябинск*
* http://www.kitap.net.ru/gyilmanov/16.php 
* http://www.kazan.org.ru/culture/4.chtm 
* http://tatarlar.ru/partners/sabantui2005.html
* Фото Молодёжного Сабантуя башкир Москвы 2008 
* Фото Сабантуя в Крыму 
* Федеральный сабантуй-2010 пройдет в Ижевске — столицы Удмуртии
Coprosma

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ələkbər Məmmədxanov

**Məmmədxanov Ələkbər** (1875, Naxçıvan – 1920, Bakı) – dövrünün ziyalısı, Zaqafqaziya (Qori) Müəllimlər seminariyasında təhsil almışdır. Mühəndis.

## Həyatı
1884-cü ildə Qori Müəllimlər Seminariyasına daxil olmuş, lakin təhsil haqqını ödəyə bilmədiyindən seminariyadan çıxarılmışdır.

Sonralar Xarkov Universitetində təhsil alaraq mühəndis  ixtisası qazanmış, Bakıda Musa Nağıyevin şirkətində neft mühəndisi işləmişdir.

Bəhailik təriqətinin tarixi və fəlsəfəsini öyrənmiş, bu sahədə Qafqazda çap olunmuş əsərləri, o cümlədən Atropet adlı müəllifin "İmamat" kitabını avtoqrafla məşhur rus yazışısı Lev Tolstoyagöndərmişdir.

L.Tolstoy şəxsiyyətinə, irsinə və fəlsəfi görüşlərinə rəğbət bəsləmiş, onunla məktublaşmışdır.

Şeyx Bəhaullanın "İşıq" əsərini və bir sıra digər əsərləri rus dilinə tərcümə edərək Yasnaya Polyanaya göndərmişdir.

## Mənbə
* Məmmədli Q. Molla Nəsrəddin (salnamə),B., 1984. 
* Həbibbəyli İ. Cəlil Məmmədquluzadə: Mühiti və müasirləri, B., 1997.
Simpatik sinir sistemi

**Simpatik sinir sistemi** ( hissiyyat, həssas) — vegetativ sinir sisteminin bir hissəsi. Simpatik sinir sistemini vegetativ sinir sisteminin döş-bel hissəsi (onurğa beyninin yan sütunu —  deyilən mərkəzi) və bu hissədən çıxan afferent (qanqliondan qabaqkı) liflər, parasimpatik sinir sisteminin isə orta beyin, soğanaq və oma hissələri (vegetativ mərkəzlər) və onlardan xaric olan efferent (qanqliondan qabaqkı) liflər təşkil edir. Simpatik sinir sistemi fizioloji cəhətcə adrenalinotrop xassəyə malikdir, yəni simpatik sinir sistemində olan reseptorlar seçici olaraq adrenalinəoxşar kimyəvi maddələrlə qıcıqlanır. Simpatik sinir sisteminin əsas vəzifəsi trofik (qidalandırıcı) vəzifədir; bu sistem orqanizmdə maddələr mübadiləsini (oksidləşmə prosesini, qida maddələrinin sərf olunmasını), tənəffüs prosesini, ürəkdöyünməni, əzələlərə oksigen daşınmasını sürətləndirir, hərarəti tənzim edir və s.

## Təşkil olunması
Simpatik sinir sistemi aşağıdakı törəmələrdən təşkil olunmuşdur:
# Onurğa beyninin yan sütunundan yerləşən mərkəzdən — ;
# Həmin mərkəzi təşkil etmiş sinir hüceyrələrindən xaric olan qanqliondan qabaqkı liflərdən — ;
# Onurğayanı (birincidərəcə) qanqlionlardan — ;
# Onurğaönü (ikinci dərəcə ya ara) qanqlionlardan — ;
# Onurğayanı və onurğaönü qanqlionlardan çıxan qanqliondan sonrakı liflərdən — ;
# Simpatik kələflərdən — .
Bu törəmələrdən birincisi simpatik sinir sisteminin mərkəzi şöbəsini təşkil edir.

### Onurğayanı qanqlionlar
Onurğayanı qanqlionlar onurğanın yuxarıda yan və aşağıda ön səthlərində yerləşərək qanqlionlaraarası şaxələr —  vasitəsilə bir-birilə birləşir və hər tərəfdə bir ədəd simpatik kötük —  adlanan qanqlion silsiləsi təşkil edir.

### Simpatik kötük
Simpatik kötük —  kəllə əsasından başlayaraq büzdümə qədər davam edir və onurğanın şöbələrinə müvafiq olaraq aşağıdakı hissələrə bölünür: boyun hissəsi — , döş hissəsi — , bel hissə —  və çanaq hissə — 

Həs simpatik kötükdə olan qanqlionların () miqdarı 22–23-ə çatır; bunların üçü boyun qanqlionları — , 10–12 döş qanqlionları — , 3–5 bel qanqlionları — , 3–5 oma qanqlionları — . Bunlardan başqa bir də tək qanqlion —  vardır; bu qanqlionlar büzdümün ön səthində yerləşərək sağ və sol simpatik kötüklərin aşağı uclarını bir-birinə birləşdirir və oma qanqlionları ilə birlikdə çanaq qanqlionları —  adlanır.

## İstinadlar

## Mənbələr
* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, III cild, səh. 3–19, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı — 1982
* Atlas of Human Cardiac Anatomy — Endoscopic views of beating hearts — Cardiac anatomy
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
Mirzə Sadiq Ordubadi

**Mirzə Sadiq Ordubadi** (?-?) — Şərq şairi (XVI əsr).

## Həyatı
Həyatı haqqın da məlumat çox azdır. 1562-ci ildə Hindistana getmiş, biliyi və istedadı, şirin söhbəti, gözəl rəftarı, xoş xisləti və təmiz əxlaqı ilə şöhrət qazanmışdır. Fars dilində yazmışdır. Rübai janrına daha çox meyil göstərmiş, bu janrda aşiqanə və fəlsəfi məzmunlu əsərlər, o cümlədən Cəlaləddin Dəvvani və Əbdürrəhman Caminin rübailərinə cavab və nəzirələr yazmış, onların şeirlərini şərh etmişdir. Sadıq bəy Avşar (Sadiqi) "Məcməül-xəvas" (1599) təzkirəsində M. S. O.-nin həcv deməkdədə mahir olduğunu qeyd etmişdir. Bəzi mənbələrə görə ("Həft iqlim" təzkirəsi və s.) Böyük Moğol hökmdarı Sultan Əkbər Cəlaləddin şah [1556–1605] Dəkkəni aldıqdan sonra burada dövlət qulluğunda çalışan M. S. O. Qəribguş qəsəbəsin də öldürülmüşdür.

## Mənbə
Tərbiyət M. Danişməndani-Azərbaycan, B., 1987, səh. 278–79.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan ədəbiyyatı
Anoeta

**Estadio Anoeta** — İspaniyanın Donostia şəhərində 1993-cü ildə çox məqsədli olaraq inşa edilən bir stadion
Stadionda əksəriyyətlə futbol müsabiqələri oynanılmaqdadır. İspaniyanın Real Sosiedad komandasının matçlarını oynadığı stadion, 32.000 tamaşaçı tutuma malikdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Stadionun rəsmi veb saytı (İspan dilində)
* Real Sosiedadın rəsmi veb saytı (İspan dilində)
Nou Estadi

**Nou Estadi** İspaniyanın Tarraqona şəhərində çox məqsədli olaraq inşa edilən bir stadion.
Stadionda əksəriyyətlə futbol müsabiqələri oynanılmaqdadır. İspaniyanın Gimnastik Tarraqona komandasının matçlarını oynadığı stadion, 17.500 tamaşaçı tutumuna malikdir.
Nəhəcir qalası

**Nəhəcir qalası** – Culfa rayonunun Nəhəcir kəndi yaxınlığındakı eyni adlı dağın coğrafi-strateji cəhətdən əlverişli olan hündür və sıldırım qayalı  hissəsi üzərindəki yastı sahədə e.ə. 2-ci minilliyə-1-minilliyin əvvəllərinə aid qala.

## Tarixi
Naxçıvan arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən aşkar edilmişdir (2001). Ərazisində həmin dövrə aid bazalt daşından hazırlanmış balta, kiçik həcmli daş həvəng-dibək, qara, boz və çəhrayı rəngli gil qab qırıqları, N. q. ilə həm dövr olan dağ ı dıl mış kur qan dan e. ə. 2-ci minilliyin əvvəllərinə aid mono xrom boyalı gil qablar əldə edilmişdir. Dağın c. və ş. ətəklərindəki terraslarda iri qaya parçalarından siklop tipli müdafiə sədləri tikilmişdir. Divarların eni 2-2,5 m-dir. Qalanı Nəhəcir dağının c. ətəyindəki düzən sahədə yaşamış və iqtisadi, mədəni cəhətdən inkişaf etmiş qədim tayfalar düşmən basqınlarından müdafiə məqsədilə tikmişlər.

## Həmçinin bax
XII Fulminata legionu

**12-ci İldırımla silahlanmış legion** (**Legio duodetsima ''Fulminata***) — [[Yuli Sezar]] tərəfindən e.ə.58-ci ildə yaradılan və [[Qall müharibələri]] zamanı, e.ə.49-cu ilədək onu müşayiət etmiş [[Roma legionu]]. Bu legionun eramızın 5-ci əsrində [[Fərat çayı]]nın Meliten şəhəri (müasir [[Malatya]], [[Türkiyə]]) yaxınlığındakı hissəsini mühafizə etdiyi məlumdur. Legionun rəmzi ildırım idi. Sonrakı əsrlərdə legion daha çox yanlış olaraq "İldırımsaçan legion" (*Legio Fulminatrix*) adlandırılmışdır.

1930-cu illərdə Qobustanda XII Legionun əsgəri tərəfindən üzərində latın dilində "IMP DOMITIANO CAESARE AVG GERMANICO LVCIVS IVLIVS MAXIMVS LEGIONIS XII FVL" (*tərc.'' "Lusius Yulius Maksimus, XII Fulminata Legionu, Müqəddəs Sezar Germanik Domisianın rəhbərliyi altında") sözləri yazılmış qaya parçası aşkar edilmişdir.
Alisma gramineum

***' () —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.


==Arealı==

***Alisma gramineum**' növü Şimal yarımkürəsi üçün endemik növdür.
## Sinonim

*
**
**
**
**
*
**
**
**
**
**
**
**
**
*
**
**
**
**
**
*
*
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
*

## Növ müxtəlifliyi

## Təbii yayılması

## Botaniki təsviri

## Ekologiyası

## Azərbaycanda yayılması

## İstifadəsi

## Ədəbiyyat
Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutu

**Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutu** və ya tam adı **Rusiya Federasiyasının Xarici İşlər Nazirliyinin Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutu** (**MDBMİ**) () — Rusiya Federasiyasında beynəlxalq münasibətlər sahəsi üzrə ixtisaslaşmış ali təhsil müəssisəsi. 

İnstitutun nəzdnində 4 elmi-tədqiqat institutu, 8 fakültə fəaliyyət göstərir. Hazırda 6000 tələbəsi vardır.

## Məşhur məzunları
* İlham Əliyev — Azərbaycan Respublikasının Prezidenti.
* Qasım-Comərd Tokayev — Qazaxıstan Respublikasının 2-ci prezidenti.
* Elçin Bağırov — 
* Ədnan Ağayev —

## İstinadlar
Buxenaviya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mərsinçiçəklilər

**** () —  aləminə aid bitki dəstəsi.

## Fəsilələri
* Alzateaceae
* Combretaceae
* Crypteroniaceae
* Lythraceae
* Melastomataceae
* Memecylaceae
* Myrtaceae
* Oliniaceae
* Onagraceae
* Penaeaceae
* Psiloxylon, Psiloxylaceae
* Rhynchocalycaceae
* Vochysiaceae

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Konokarpus

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Növləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əlirza Atayev

**Atayev Əlirza Əsgər oğlu** () — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti dəftərxanasının rus dili üzrə redaktoru (1919–1920), görkəmli elm təşkilatçısı, həkim (mama-ginekoloq), tibb elmləri doktoru (1930), professor (1936).

## Həyatı
Atayev Əlirza Əsgər oğlu 1898-ci ildə Gəncə şəhərində anadan olmuşdur.

### Təhsili
Gəncə rus-tatar (Azərbaycan) gimnaziyasında təhsil almış, 1917-ci ildə Tiflis ali kurslarının tələbəsi olmuşdur. Təhsilini davam etdirmək üçün 1921-ci ildə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının təqaüdçüsü kimi 1-ci Moskva Dövlət Universitetinin tibb fakültesinə göndərilmişdir.

## Fəaliyyəti
Hələ 1919-1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti dəftərxanasının rus dili üzrə redaktoru olmuşdur.

Universiteti bitirdikdən sonra 3-cü Moskva Dövlət Universitetinin kafedrasında bir il ordinator işləmiş, sonra Azərbaycan hökuməti tərəfindən gənc mütəxəssislərdən ibarət qrupun tərkibində ixtisasını təkmilləşdirmək üçün Almaniyaya göndərilmiş, 2 il Leypsiq Universitetinin mamalıq-ginekologiya klinikasında çalışmışdır. 1925-ci ildə Bakıya qayıtdıqdan sonra qadın, ana və uşaqların sağlamlığının mühafizəsinə dair Azərbaycan dilində ilk dəfə məqalələr yazmış, 1000 sözdən ibarət mamalıq-ginekologiya terminləri lüğətini nəşr etdirmişdir.

Atayev 1936-ci ildə Azərbaycan Tibb İnstitutunun mamalıq və ginekologiya kafedrasının professoru seçilmiş, Xalq Səhiyyə Komissarlığı Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun mamalıq və ginekologiya kafedrasının müdiri təyin olunmuşdur. 1937-ci ildə repressiyaya məruz qalmış, 8 il müddətinə Sibirə (Maqadan) sürgün olunmuşdur. Sürgündən sonra Maqadanda və Penzada şəhər xəstəxanasında və sanitar idarəsində işləmişdir. 1948-ci ildə SSRİ Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən Penza vilayət xəstəxanasına məsləhətçi göndərilən Atayev tezliklə Penza vilayətinin baş mama-ginekoloqu seçilir və burada onun təşəbbüsü ilə Ümumittifaq mamalıq və ginekoloqlar elmi cəmiyyətinin filialı yaradılır. 1956-ci ildə Atayevə bəraət verilmiş, lakin o, ağır xəstəliyə tutulduğundan elmi fəaliyyətini dayandırmalı olmuşdur.

## Ailəsi
Əlirza Atayevin Oqtay və Rəna adlı iki övladı olmuşdur.

## Mənbə
*Житие профессора Атаева, газ. ―Вышка‖, 1990, 13 мая; 
*Али Рза Аскер оглы Атаев – 100 лет, "Sağlamlıq", №10, Б., 1998.
* 

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti

## İstinadlar
Camal Paşa

**Camal Paşa** (*əsl adı Əhməd Camal*) () — Türkiyə dövlət və hərbi xadimi. "Gənc türklər" inqilabının (1908) və "İttihad və tərəqqi" partiyasının liderlərindən biri.

## Həyatı
1913 ildə İstanbulun hərbi qubernatoru, 1914-18 illərdə dəniz naziri olmuşdur. Ənvər paşa və Tələt paşa ilə birlikdə hakim triumviratın (üçlüyün) üzvü olmuşdur. 1914-17 illərdə Suriya və Fələstindəki türk ordularına komandanlıq etmişdir. 1918-22 illərdə Almaniya, İsveçrə və Əfqanıstanda mühacirətdə olmuşdur. Daşnaksutyun partiyası uydurma "erməni soyqırımı"na görə, Tələt paşa kimi onun da qətlə yetirilməsi barədə hökm çıxarmışdı. Əfqanıstandakı səfirlikdə müşavir olan Camal paşa geri qayıdarkən Tiflisdə Daşnaksutyun partiyasının üzvü tərəfindən qətlə yetirilmişdi.

## Əsərləri
* *Plevne Müdafaası* (1898)
* *Alte Denkmaeler aus Syrien,Palastina und West Arabien* (1918) (Suriye, Filistin ve Batı Arabistan'daki Eski Anıtlar)
* *Cemal Paşa Hatırası 1913-1922* (1923)
* *Birinci Dünya Harbi'nde Suriye Hatıraları* (2003) — Ali Fuad Erden

## Mənbə
* Залесский К.А. Кто был кто в Первой мировой войне. — М.: АСТ, 2003. — 896 с. — 5000 экз. — ISBN 5-271-06895-1

## Həmçinin bax
*Ənvər Paşa
*Tələt paşa
*Ömər Fəxrəddin Türkqan
* Nemezis əməliyyatı
* Erməni terrorizmi

## Xarici keçidlər

* Биография Джемаль-паши на сайте "Хронос"

## İstinadlar
Düymə

* Düymə (geyim)— geyim aksesuarı.
* Düymə (tumurcuq) — qönçə, puçur, tumurcuq.
* Düymə (ölçü vahidi) — ölçü vaidi.
Düymə (ölçü vahidi)

**Düymə** — ölçü vahidi. Niderland dilində mənası baş barmaq deməkdir.

## Ümumi məlumat
Düymə ("düym" sözündəndir, niderland dilində "duim" — baş barmaq) xalq arasında bu gün də işlənən ölçü vahididir. Əsasən bəzi Avropa ölkələrində qeyri-metrik ölçü sistemində uzunluq vahididir. Tarixən kişi baş barmağının eni kimi götürülmüşdür. Müasir dövrdə "düymə" dedikdə adətən ingilis düyməsi başa düşülür: 1 düymə 25,4 mm-ə və ya 2,54 sm-ə bərabər götürülmüşdür.

Düymədən daha çox boruların iç diametrini ölçmək üçün istifadə olunur. Bir düymə borunun daxili diametri 25,4 mm-ə, yarım düymə borunun iç diametri isə 25 mm-in yarısına yox, 15 mm-ə bərabərdir.

## Mənbə
* **Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 464. ISBN 978-9952-34-152-2**

## İstinadlar
Məmmədrəşid Bosnalızadə

**Bosnalızadə Məmməd Rəşid Mustafa oğlu** (21.6.1892, Gəncə - ?) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına əsasən dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.

## Həyatı
Gəncə (Yelizavetpol) ali ibtidai məktəbini bitirmiş, orada müəllimlik etməklə yanaşı, 3 il İstanbul Universitetinin hüquq şöbəsində oxumuşdur. Parlamentin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarına əsasən hüquq sahəsində təhsilini davam etdirmək üçün Paris Universitetinə (Fransa) göndərilmişdir. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra xaricdə dövlət hesabına təhsil alan azərbaycanlı tələbələrin vəziyyətini öyrənən Azərbaycanlı Tələbələr İttifaqının 1923-1925-ci illər üçün məlumatında Bosnalızadənin təhsilinin bitməsinə 6 ay qaldığı göstərilirdi. Sonrakı taleyi barədə məlumat aşkar olunmamışdır.

## Həmçinin bax
*Cümhuriyyət tələbələri

## İstinadlar
Vəssan Gəray Cabaqiyev

**Vəssan Gəray Cabaqiyev** () — Şimali Qafqaz siyasi və dövlət xadimi, mütəfəkkir.

## Həyatı
Vladiqafqaz gimnaziyasında, Peterburq Universitetində, Riqa Politexnik İnstitutunda və Almaniyanın Yena Kənd Təsərrüfatı Universitetində təhsil almışdır. 1903-cü ildə Rusiyaya qayıtmış, əkinçilik və dövlət mülkiyyətləri nazirliyində mühüm vəzifələrdə çalışmışdır.

Fevral inqilabından (1917) sonra Şimali Qafqaz Dağlı azadlıq hərəkatının rəhbərlərindən biri olmuş, inquş milli şurasına sədrlik etmişdir. 1917-ci ilin mayında dağlı xalqlarının 1-ci qurultayında Birləşmiş Şimali Qafqaz Dağlılar İttifaqı Mərkəzi Komitəsinin üzvü seçilmiş, komitənin işlər idarəsinə rəhbərlik etmişdir. 1918-ci il mayın 11 -də Şimali Qafqaz dağlılarının müstəqilliyi elan edildikdən sonra hökumət üzvü olmuş, maliyyə naziri vəzifəsini icra etmişdir.

İstiqlal bəyannaməsinin və ilk Dağlı konstitusiyasının müəlliflərindən biri olmuşdur. Qafqaz dağlılarının konfederasiyası ideyası ilə çıxış etmişdir. Dəfələrlə Bakıda olmuş, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti tərəfindən Dağlılar Respublikasına kömək məqsədilə verilən yardım və kreditləri almışdır.

1918-ci ilin payızında Dağlılar Respublikası parlamentinin sədri seçilmişdir. Sovetlərin Şimali Qafqazda möhkəmlənməsindən sonra, əvvəlcə Gürcüstana, 1922-ci ildə isə Türkiyəyə mühacirət etmişdir. Burada təşkil olunan Qafqaz Xalqlarının İstiqlaliyyəti Komitəsinin əsas təşəbbüsçülərindən idi.

XX əsrin 20-ci illərin sonlarından Polşaya mühacirət etmiş, 1938-ci ildə Polşa hökuməti teleqraf aqentliyinin nümayəndəsi kimi Türkiyəyə göndərilmişdir. İkinci dünya müharibəsindən (1939–45) sonra Türkiyə vətəndaşlığını qəbul etmiş, publisistika ilə məşğul olmuşdur.

## Əsərləri
* Qafqaz-Rus mücadiləsi, İstanbul, 1967.

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
* Жизненный путь Васан-Гирея Джабагиева 
* Сайт, посвященный В.-Г. Джабагиеву
Dirhəm

**Dirhəm** — çəki ölçü vahidi.

## Ümumi məlumat
Dirhəmin müxtəlif ədəbiyyatlarda 2,9645 q-a, (3,12 q-a, 3 q-a) bərabər olduğu göstərilir. IX–XII əsrlərdə dirhəm 2,975 q olmuşdur.

## Mənbə
'''Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 463. ISBN 978-9952-34-152-2

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Dang

**Dang** — çəki ölçü vahidi.

## Ümumi məlumat
Dang dirhəmin altıda birinə bərabər çəki daşının adıdır. Əgər dirhəmi 3 q götürsək, onda dang 0,5 q-a bərabərdir. Ümumiyyətlə, dangın mənası altıda bir deməkdir. Əmlakın altıda birinə də dang deyilir.

## İstinadlar
Daqqa

**Daqqa**— çəki ölçü vahidi.

## Ümumi məlumat

Daqqa silindrə oxşayan təkqulplu dəmir qabdır. Məişətdə ondan başlıca olaraq dən ölçmək üçün istifadə edilmişdir. Ağzının kənarı və dibi çöldən ensiz dəmir köbə ilə haşiyələnmişdir. Ağzının diametri təxminən 22 sm, dərinliyi 21 sm olur. Daqqa 10 girvənkə (4 kq) arpa, 15 girvənkə (6 kq) buğda tutur.

## Mənbə

'''Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, “Şərq-Qərb” nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 458. ISBN 978-9952-34-152-2

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Pud

**Pud** — çəki ölçü vahidi. Metrik ölçü sistemindən əvvəl işlədilmiş, 16,4 kq-a bərabər ağırlıq ölçüsü.

## Ümumi məlumat
Pud Azərbaycan xalqının məişətinə çox qədimlərdən daxil olmuş, el arasında bu gün də işlənən çəki vahididir. 40 girvənkə və yaxud 2 batman 1 pud deməkdir. 16,4 kq-lıq çəki daşlarına da pudluq daş deyilir. Bəzi ədəbiyyatlarda puddan Azərbaycan xalqının məişətində Azərbaycan Rusiya tərəfindən işğal edildikdən sonra istifadə olunduğu göstərilir. Lakin XV–XVI əsrlərdə yaranmış "Koroğlu" dastanında pud sözünə rast gəlinməsi bu fikri şübhə altında qoyur.

Pəhləvanlar ən cox pudluq daşlarla oynayırlar. Azərbaycanda cox əski cağlardan geniş yayılmış zorxana tamaşalarında pəhləvanlar oz guclərini gostərmək ucun pudluq və iki pudluq daşları (və ya mildən) gah bir-bir, gah iki-iki əllərində tutub goyə qaldırır, onları atıb sinələri, çiyinləri və kürəkləri ilə itələyirdilər. Pudluq və iki pudluq daşların dişlə qaldırılması pəhləvanlardan daha çox bacarıq və guc tələb edirdi. Onlar daşları dişləri ilə yerdən qaldırır, oynadır və fırladıb kənara atırlar ki, bu da həmişə tamaşacıların boyuk marağına səbəb olurdu.

## Mənbə
* **Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 460. ISBN 978-9952-34-152-2**
* ASE, VIII cild, Bakı, 1984-cü il, səh. 40
Misqal

**Misqal** və ya **miskal** () — ölçü vahidi.

## Ümumi məlumat

Misqal məişətdə çox az işlənsə də, hamıya tanış olan çəki vahidlərindən biridir. Təxminən 4,26 q-a bərabərdir. Bu gün zərgərlik və boyaqçılıq işlərində istifadə olunur. Misqal haqqında müxtəlif ədəbiyyatlarda verilən bilgilər eyni deyildir. Onun ayrı-ayrı ədəbiyyatlarda 4,4 q (4,464 q) olduğu göstərilir. IX-XII əsrlərdə misqal 4,25 q olmuşdur ki, bu da onun indiki ölçüsünə uyğun gəlir. Misqal Azərbaycan folklorunda və yazılı ədəbiyyatında bir şeyin azlığını bildirmək üçün işlənmişdir: "De görüm, nə qədər ət istəyirsən? Bir çetvert, ya altı misqal?" Və yaxud, "dərd xalvarla gəlir, misqalla çıxır".

## Mənbə
* 
* *Azərbaycan etnoqrafiyası*, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 464. ISBN 978-9952-34-152-2
Qulac

**Qulac (qolac)** — xalq arasında geniş yayılmış və bu gün də işlədilən uzunluq ölçüsü vahididir. 

## Ümumi məlumat

Qulac bəzi ədəbiyyatlarda "iki əli də çiyin bərabəri" açıq tutduqda sağ əlin başala barmağının ucundan sol əlin müvafiq barmağının ucuna qədər olan məsafəyə bərabər görülür; gah 150 sm, gah 142 sm, yaxud 177 sm hesab olunur. Başqa bir mənbədə isə qulacın dirsək sümüyünün uzunluğuna bərabər olduğu göstərilir. Dirsək sümüyünün uzunluğu da 40-64 sm arasında dəyişir. Bəzi mənbələrdə qulacı dirsəklə eyniləşdirir və 0,5 m-ə bərabər götürürlər. 

Qulac haqqında olan bu fikirlər mübahisəli sayıla bilər. Belə ki, qulac ("qol" və "aç" sözlərindən əmələ gətirilmişdir) insanın açıq vəziyyətdə tutulmuş sağ və ya sol əlinin ən uzun barmağının ucundan burnunun ucuna qədər olan məsafədir ki, bu da orta hesabla 1 m-ə bərabərdir. 


Qulac qollarımı gərrəm, 
Meydanda hünər göstərrəm. 
Siyah zülfü dal gərdəndə bir qulac! 
Sona cıqqası tək ucları qıyqac. 


Keçmişdə adətən quyunun dərinliyi qulac ilə ölçülərdi.

## Mənbə

**Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 454. ISBN 978-9952-34-152-2**

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Santa-Klara uğrunda döyüş

**Santa-Klara uğrunda döyüş** () — 28 dekabr 1958-ci ildən inqilabçılar və Batista rejimi arasında başlayan və 1 yanvar 1959-cu ildə başa çatan toqquşmalar.

Santa-Klara uğrunda döyüş İnqilabın sonun qoydu Santa-Klara İnqilabçılara keçəndən 12 saat sora Fulxensio Batista Dominikan Respublikasına qaçır.

## Döyüş qabağı vəziyyət
28 dekabr 1958 ci ildə Çe Gevara 340 partizan ilə Kaybaryen limanından Kamanxuani şəhərinə üz tutdular.Yolda [Çe Qevara və partizanların qabaqlarına sakinlər çıxaraq dəstək olurdular.Kamanxuani şəhərinin müdəfiəsi üçün ayrılan qoşun Kamanxuanidən qaçırlar inqilabçılar döyüşsüz Santa-Klaranı ələ keçirirlər.Axşam [Çe Gevara və Partizanlar Santa-Klaraya çatdırlar.
## Döyüşün gedişi
Çe Gevara partizanları iki hissəyə bölür cənubi qoşun şəhəri müdafiə edən polkovnik Kasilyas Lumpuyanın qoşunları ilə döyüşə başlayır.Şəhərin içində dövlət qoşunları və inqilabçılar arasında çox sayda toqquşmalar baş verir.Sakinlər bu vaxtı inqilabçılara içi partlayacı maddə ilə doldurulmuş şüşə qablarla təmin edirdilər.

Döyüşün uzanmasın görən Batista qoşunları üçün içi silah-sursatla dolu olan qatar yollayır.Çe Qevara qatarın ünvanına çatmamasını təmin etmək üçün Roberto Rodriqesin başçılığı altında partizanlar qrupu yaradır.Partizanlar əl qumbaralarından istifadə edərək qatarın ekipajını qaçmaya vadar eliyirlər.

Çe Qevara yaxınlığda yerləşən Kənd Təsəruffatı institutnda olan traktorları döyüşə cəlb edir.Partizanlar traktorlardan istifadə edərək Qatar yolunun relslərini qalxızdılar nəticədə qatar relslərdən kənara çıxaraq aşır.İçində 350 əsgər və zabit olan qatar partizanların əlinə keçir.Bəzi mənbələrə əsasən partizanlar əvvəlcədən qatarın heyəti ilə danışmışdılar və heyət könüllü olaraq təslim olmuşdur,amma Çe Qevara öz gündəliyində yazdığına görə isə partizanlar içində alışan maddələr olan şüşə qablar ilə qatarı atəşə tutmuşlar qatar və heyəti isə "isti sobanın" içində idilər.

İçində 3900 əsgərə bəs edən silah sursat qatarının ələ keçirilməsi döyüşdə böyük rol oynamışdır.Qələbəyə inamı itirmiş əsgərlər partizanlara təslim olaraq olara qatılırdılar.3900 əsgəri ağır zirehli texnika və Aviasiya köməyi olan dövlət qoşunları 340 partizan tərəfindən məğlubiyyətə uğradıldı.
## Döyüşdən sonrakı vəziyyət
Dövlət İnqilabı dayandırmaq və dövlət qoşunlarının qələbə ruhunu qalxızmaq naminə Kubada Batistanın qalib olduğu haqqında xəbərlər yayır,amma Kastro tərafdaşları doğru dövlətin yalanını üzə çıxararaq döyüşün əsl hadisələrini yayır.İnqilabın bitməsini görən Batista Dominkan respublikasına qaçır.
## Mənbə
* Ernesto Çe Qevara döyüşü bitirən epizdolar.Başlıq: Son yürüş"
*  Qatarın ələ keçirliməsindən sonra çəkilən şəkillər
*  Kuba inqilabı:Santa-Klara döyüşü
Karat (dəqiqləşdirmə)

* Karat Bakı — Bakı şəhərində yaradılmış futbol klubu. 
* Karat (ölçü vahidi) — əsasən zərgərlikdə istifadə edilən ölçü vahidi.
Karat (ölçü vahidi)

**Karat** — əsasən zərgərlikdə istifadə edilən ölçü vahidi.

## Ümumi məlumat
Karat bu gün də zərgərlik işlərində geniş istifadə olunur və 0,2 q-a bərabərdir.

## Mənbə
*Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 464. ISBN 978-9952-34-152-2
Bəndovan yaşayış yeri

Şimali Azərbaycanda orta əsrlərə aid yaşayış yeridir. Qalıqları Bəndovan burnu və Xəzər dənizində aşkar edilib (1970). Sahildə və su altında aparılmış arxeoloji tədqiqatlar zamanı çovustan tipli tikililər, dulus kürələri, orijinal şirli vəşirsiz qablar, şüşə bəzək şeyləri, əmək alətləri, sikkələr və s. tapılıb.

Arxeoloji nateriallar Bəndovanın IX-XIII əsrlərə aid olduğunu göstərir. Tapılmış mis və gümüş sikkələr Şirvanşahlar dövrünə aiddir. Şəhər haqqında Abbasqulu ağa Bakıxanov məlumat verib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* В Азербайджане возобновлена подводная археология
* Xəzərin dibində uyuyan Bəndovan şəhəri – VİDEO

## Həmçinin bax
* Bəndovan Dövlət Təbiət Yasaqlığı
* Bəndovan palçıq vulkanı
* Xəzər Atlantidası (film, 1975)
Yevsey Gindes

**Yevsey Yakovleviç Gindes** (; ) — həkim-pediatr, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə xalq səhiyyə naziri, Əmək Qəhrəmanı (1938), Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi (1928), Azərbaycan SSR əməkdar həkimi (1940).

## Həyatı
Kiyev Universitetinin tibb fakültəsini bitirmiş (1897), Kiyevdə professor Çernovun uşaq klinikasında ordinator (1897–1905), Aleksandr xəstəxanasının yoluxucu xəstəliklər uşaq klinik şöbəsinin müdiri (1902–1905) işləmişdir.

1905-ci ildə Bakıya köçmüş, neft sənayeçiləri qurultayı şurasının Qara şəhərdəki xəstəxanasının uşaq şöbəsinin müdiri (1905–1914), 1914-cü ildən isə uşaq xəstəxanasının direktoru və baş həkimi olmuşdur. Gindes uşaq sümük vərəmi evinin – Zuğulbadakı sanatoriyasının təşkilatçısı və baş həkimi olmuşdur (1913–1930).

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Fətəli xan Xoyskinin 3-cü Hökumət kabinəsində xalq səhiyyə naziri işləmişdir.

O, slavyan-rus cəmiyyətinin üzvü idi. Sovet hakimiyyəti illərində Gindes Bayıldakı uşaq xəstəxanasının təşkilatçısı və baş həkimi olmuş (1932–45), 1941-ci ildə dissertasiya müdafiə etmədən tibb elmləri doktoru, professor təsdiq edilmişdir. Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunda uşaq xəstəlikləri kafedrasının professoru (1945–1952) olmuşdur. Qafqazda ilk uşaq məsləhətxanası, süd məhsulları ("Süd damcısı") mətbəxi (fəhlə rayonları olan Bayılda və Sabunçuda filialı var idi) təşkil etmişdir.

O, Bakıda ilk dəfə məktəb şagirdləri üçün uşaq-yay düşərgələri təşkil etmiş (1906), fəhlə uşaqları üçün körpələr evi açmışdır. Bakıda Gindesi "Uşaq allahı" adlandırırdılar. 150-dən artıq əsərin müəllifidir. Gindesə Azərbaycanın əməkdar həkimi adı verilmişdir.

## Xarici keçidlər
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. 2 cilddə. I cild. Bakı: Lider, 2004

## Həmçinin bax
* Gindes adına Uşaq və Yeniyetmələr üçün Respublika Vərəm Xəstəlikləri Sanatoriyası

## İstinadlar
Qərib Kərimoğlu

**Qərib Məmmədkərim oğlu (Yüzbaşı) Kərimov** və ya **Qərib Kərimoğlu** () — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü, Vartaşen nahiyəsi İcraiyyə Komitəsinin sədri, Əhrar Partiyasının üzvü.

## Həyatı
Qərib Kərimoğlu 1870-ci ildə Xaçmazda anadan olub. 1912-ci ildə qardaşı ilə birgə Padar kəndinə köçüb. O, Rusiya İmperator Ordusunun yüzbaşısı olmuşdur.

Qərib Kərimoğlunun təşəbbüsü ilə 1912-ci ildə Almaniyadan ilk dəfə Azərbaycana taxıldöyən maşın gətirilmişdir. Hazırda həmin texnika qonşu kəndlərdən olan Yemişənlidəki bir həyətdə abidə kimi saxlanılır.

Sovetləşmə zamanı bütün malını və texnikalarını sovet hakimiyyətinə təhvil vermişdir. Sovet hökuməti tərəfindən həbs edilmək istənilsə də, yerli əhali buna mane olmuşdur.

Qərib Kərimoğlu 9 oktyabr 1926-cı ildə qəflətən vəfat etmişdir.

2012-ci ildə İsveçrə banklarının birindən Padar kəndinə Qərib Yüzbaşının orada 100 il öncə pul yatırdığı və faizlə birgə hesabına külli miqdarda pul yığıldığı barədə məlumat olan məktub gəlmişdir.

## Siyasi fəaliyyəti
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Qərib Kərimoğlu Şəki qəzası Vartaşen nahiyəsi İcraiyyə Komitəsinin sədri olmuşdur.

Qərib Kərimoğlu 15 dekabr 1918-ci il tarixində Nuxa qəzasından Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü seçilmişdir. O, parlamentdə Əhrar fraksiyasının üzvü olmuşdur.

Parlamentin 24 aprel 1919 tarixli iclasında torpaq komissiyası yenidən təşkil olunmuşdur. Seçkilərdə Cavad bəy Məlik-Yeqanov 36, Heybətqulu Məmmədbəyov 32, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 30, Aslan bəy Qardaşov 28, Əliheydər Qarayev 27, Qərib Kərimoğlu 26, Aleksandr Ter-Azaryan da 26 səslə torpaq komissiyasının üzvü seçilmişdir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin təklifi ilə seçilmiş üzvlər həm də fəhlə komissiyasının üzvləri seçilmişdir.

Parlamentin 11 mart 1920 tarixli sayca yüz otuz üçüncü iclasında Qərib Kərimoğlunun xəstəliyi ilə bağlıü üzvlükdən istefa verdiyi elan olunmuşdur.

## Ailəsi
Oğlu Hümmət Qərib oğlu Kərimov Şəki uyezdinin ilk ali təhsilli həkimi olmuşdur. Göyçayda başhəkim vəzifəsində çalışmışdır.

Məzarı 2008-ci ildə Oğuz rayonunun Padar kəndində Ədalət Tahirzadə tərəfindən aşkar edilmişdir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
# 
# 
# 
# 
# 

## Xarici keçidlər

* Qərib Yüzbaşının qəbirüstü abidəsinin açılış mərasimi
Mirzə Kiçik xan

**Mirzə Kiçik xan** (; ; ) — İran inqilabçısı, Gilanda (İran) antiimperialist partizan (cəngəlilər) hərəkatının təşkilatçısı və rəhbəri.

## Həyatı
İran inqilabının (1905–11) iştirakçısı olmuşdur. Gilanda milli azadlıq hərəkatının yüksəlişi dövründə (1920–1921) İran kommunistləri ilə vahid cəbhədə çıxış etmişdir. Gilan respublikası müvəqqəti inqilabi hökumətinin sədri (1920, 5 iyun-18 iyul), sonra isə 1921-ci il mayın 8-də yaradılmış Gilan respublikası yeni hökumətinin — İnqilab Komitəsinin sədri olmuşdur. Rusiya bolşevik hökuməti ingilis əsarətinə qarşı barışmaz mübariz olan Kiçik xanın qüvvələrindən öz maraqları yönündə istifadə etmişdir. Sovet hökuməti Kiçik xana ingilislərlə əməkdaşlıq edən L. Biçeraxovun öz silahlı qüvvələri ilə Bakıya gəlməsinə imkan verməsinə dair məktub göndərmişdi. Lakin Kiçik xan İran Kommunist Partiyası üzvlərinin və Sovet hökuməti tərəfindən İrana ezam edilən şəxslərin sosialist məzmunlu inqilabi hərəkatı genişləndirmək, xüsusi mülkiyyətə qarşı çıxmaq, aqrar dəyişikliklər etmək, kommunist rejimi yaratmaq cəhdləri ilə barışmamışdır. Nəriman Nərimanov Sovet hökumətinin İranda həyata keçirdiyi radikal tədbirləri kəskin surətdə pisləyir, İranın xarici əsarətdən azadlıq mübarizəsini mümkün reallıq kimi qiymətləndirərək, bu baxımdan Kiçik xanı dəstəkləməyi, onunla əlaqədə bütün İranı ingilis əsarətinə qarşı qaldırmağı tövsiyə edirdi. İranın müstəqilliyi uğrunda vuruşan Kiçik xan bolşevik hökumətinin müdaxiləsinin mahiyyətini anlayanda əks mövqe tutmuş, 1921-ci il sentyabrın 29-da İran kommunist Partiyasına qarşı çıxmışdır.
Yaranmış vəziyyət İran hökumətinin Gilanda milli azadlıq hərəkatını yatırmasını asanlaşdırmışdı. Kiçik xan Gilan meşələrinə çəkilmiş, Talış dağlarında həlak olmuşdur. Onun azadlıq savaşı ingilis tarixşünaslığında ekstremist, terrorçu hərəkat, sovet tarixşünaslığında isə inqilabi mübarizəyə xəyanət kimi qiymətləndirilmişdir.

## Həmçinin bax
* Heydər Xan Əmoğlu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* [Socialist Republic of Gilan: The First Offensive Move of the October Revolution](https://web.archive.org/web/19961219071022/http://www.netiran.com/?fn=artd(3015))
* General Dunstervill's diary — Great War Primary Documents Archive
* http://www.irib.ir/Ouriran/mashahir/siasi/jangali/htm/en/jangali.htm
* https://web.archive.org/web/20060516040332/http://www.iran-daily.com/1384/2330/html/panorama.htm
Qantəmir

*Qantəmir Qafur— Azərbaycanlı maarif xadimi, pedaqoq.
*Əlixan Qantəmir—Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti diplomatı, Azərbaycan Milli Şurasının üzvü.
Məmməd bəy Xələfbəyov

**Xələfbəyov Məmməd Xələf bəy oğlu** (20.6.1898, Şamaxı -9.12.1939) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına  əsasən, dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.

## Həyatı
Şamaxı realnı məktəbini bitirib (1917), Petroqrad elektrotexnika institutuna daxil olmuş, Fevral inqilabından (1917) sonra Rusiyada baş verən hadisələrlə əlaqədar-təhsilini yarımçıq qoyaraq vətənə qayıtmışdı. Parlamentin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarına əsasən, təhsilini fizika-riyaziyyat sahəsində davam etdirmək üçün İstanbul Universitetinə göndərilmişdir. Təhsilini başa vurduqdan sonra Azərbaycana dönmüş, 1930-cu illərdə Semaşko adına xəstəxananın cərrahiyyə şöbəsində professor M.Ə.Mirqasımovun yanında işləmişdir. 1930-cu illərin sonlarında repressiyaya məruz qalmış, Kolıma (Rusiya, Maqadan vilayəti) həbs düşərgəsinə göndərilmiş, düşərgə xəstəxanasında həkim işləmişdir. Ölümündən sonra bəraət almışdır.
## Həmçinin bax
*Cümhuriyyət tələbələri
## İstinadlar
Mənzil (ölçü vahidi)

**Mənzil** — uzunluq ölçü vahidi.

## Ümumi məlumat

Uzunluq olcu vahidlərindən biri də mənzildir. Hər hansı uzaq yolun bolunduyu, yaxud konkret bir zaman ərzində getmək mumkun olan ayrı-ayrı hissələri mənzil (dayanacaq, yaşayış yeri, duşərgə) adlandırılmışdır. "Bir saatlıq mənzil", "bir gunluk mənzil", "bir həftəlik" və ya "bir aylıq mənzil" ifadələri məhz müəyyən zaman ərzində getmək mumkun olan yolu bildirir. Karvanın 1 gundə gedəcəyi yol (29-30 km) da mənzil adlanır. Turk xalqlarında, eyni zamanda azərbaycanlılar arasında 1 gundə dayanmadan gedilən yola ulu mənzil deyilir.

## Mənbə
**Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, “Şərq-Qərb” nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 457. ISBN 978-9952-34-152-2**

## Həmçinin bax
Dirsək

**Dirsək** — uzunluq ölçü vahidi.

## Ümumi məlumat

Azərbaycan xalqının məişətində əski çağlarda işlənmiş, lakin müasir dövrdə öz əhəmiyyətini  itirmiş uzunluq ölçüsü vahidləri də vardır. İnsanın bədən üzvləri ilə ifadə olunan ayaq və barmaq kimi qədim ölçüləri bunlara aiddir.

Qulacdan bir az kiçik, qarışdan böyük uzunluqları ölçmək üçün azərbaycanlılar arasında dirsəkdən istifadə olunmuşdur. Başqa xalqlarda da (məs.: farslar, ruslar, ərəblər və b.) işlədilən dirsək əli yumduqda barmağın qatlanan yerindən dirsəyin bükülən yerinə qədər olan məsafəyə bərabər ölçü vahididir. 1 dirsək 0,5 m-ə, yəni 50 sm-ə bərabər götürülür. Türkiyədə isə 1 dirsək uzunluq ölçüsü vahidi kimi 68,5 sm-ə bərabərdir. Kişilər şalvarın belini çox vaxt dirsəkləri ilə ölçürlər. Hər bir kişinin şalvarının beli iki qatlandıqda onun dirsəyinin ölçüsünə bərabər olur.

Addım, qulac, qarış və dirsək türk sözləri olub,  bir çox xalqların, xüsusilə türk xalqlarının, eləcə də azərbaycanlıların həyat və məişətində uzunluq ölçmək üçün geniş şəkildə işlənməkdədir. Bu da onların dəqiq ölçülərə daha çox yaxınlığı ilə bağlıdır.

## Mənbə

'''Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 455. ISBN 978-9952-34-152-2

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Barmaq (ölçü vahidi)

**Barmaq** — artıq məişətdə istifadə edilməyən qədim uzunluq ölçü vahidlərindən biri.

## Ümumi məlumat

Addım kimi artıq məişətdə istifadə edilməyən qədim uzunluq ölçü vahidlərindən biri də barmaqdır. Hələ qədim şumerlərin yaratdıqları "Əkinçinin təqvimi"ndən görünür ki, onlar da barmaqdan ölçü vahidi kimi istifadə etmişlər. S.N.Kramer həmin təqvimin mətnini tərcümə edərkən "qarış" kimi barmaq sözünü də orijinalda olduğu kimi saxlamışdır. "Əkinçiyə hər qarış torpağı səkkiz şırım etmək məsləhətdir. O, elə etməlidir ki, toxumlar torpağa "iki barmaq" dərinliyində düşsün".

Barmaq, adından da göründüyü kimi, bir barmağın uzunluğuna bərabərdir: "Kərim baba çubuğun ortasından iki barmaq qədər kəsib, üstünü götürdü".Burada barmaq eninə olaraq nəzərdə tutulur.Yəni başı aşağı deyil yana baxacaq şəkildə göstərilməlidir

## Mənbə

Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 456. ISBN 978-9952-34-152-2

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax