Artur Konan Doyl

**Ser Artur Konan Doyl** (; ) — İrlandiya əsilli ingilis yazıçısı (təhsilinə görə həkim), çoxsaylı macəra, tarixi, publisistik, fantastik və yumoristik əsərlərin müəllifi. Detektiv, elmi fantastika və tarixi macəra ədəbiyyatında klassik personajların yaradıcısı: parlaq detektiv Şerlok Holms, ekssentrik professor Çellencer, cəsur süvari zabiti Cerard, cəngavər Ser Naycel. 1910-cu illərin ikinci yarısından ömrünün sonuna kimi spiritizm ideyalarının fəal tərəfdarı və təbliğatçısı olmuşdur.

## Həyatı

### Uşaqlığı və gəncliyi
Artur Konan Doyl 22 may 1859-cu ildə Şotlandiyanın Edinburq şəhərində incəsənət və ədəbiyyatda uğurları ilə tanınan irland katolik valideynlərinin ailəsində anadan olub. Ona anasının əmisi, rəssam və yazıçı Maykl Edvard Konanın şərəfinə Konan adı verildi. Ata — Çarlz Altamont Doyl (1832–1893), memar və rəssam, 31 iyul 1855-ci ildə 23 yaşında 17 yaşlı Meri Cozefina Elizabet Foleylə (1837–1920) evləndi. Ondan Artur cəngavər ənənələrinə, istismarlarına və macəralarına olan marağını miras aldı. Konan Doyl öz tərcümeyi-halında yazırdı: "Mənim ədəbiyyata əsl sevgim, yazmağa meylim anamdan qaynaqlanır". "Uşaqlıq illərində onun mənə danışdığı nağılların parlaq obrazları yaddaşımda həmin illərdə həyatımda baş verən konkret hadisələrin xatirələrini tamamilə əvəz etdi".

Alkoqolizmdən əziyyət çəkən, həm də son dərəcə qeyri-sabit psixikası olan atasının qəribə davranışı ucbatından gələcək yazıçının ailəsi ciddi maliyyə çətinlikləri yaşadı. Artur məktəb həyatını Godder hazırlıq məktəbində keçirdi. Konan Doylun qardaşları da atası kimi rəssam idi. Uşağın doqquz yaşı olanda varlı qohumlar onun təhsil haqqını ödəməyi təklif etdilər və növbəti yeddi il üçün onu Yezuitlərin Stonihörst Kollecinə (Lankaşir) göndərdilər, burada gələcək yazıçının dinə və sinfi qərəzlərə, habelə fiziki cəzaya olan nifrəti başladı. Xristianlığı rədd edərək 1875-ci ildə aqnostik oldu. Onun üçün o illərin bir neçə xoşbəxt anları anasına yazdığı məktublarla əlaqələndirilirdi: baş verən hadisələri ona ətraflı təsvir etmək vərdişini ömrünün sonuna qədər saxladı. Ümumilikdə Artur Konan Doyldan anasına yazdığı yarım minə yaxın məktubu günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Bundan əlavə, internatda Doyl idmanla, əsasən də kriketlə məşğul olmaqdan həzz alırdı, həm də nağılçı kimi istedadını kəşf edir, öz həmyaşıdlarını ətrafına toplayaraq, saatlarla uydurduğu hekayələrə qulaq asırdılar.

Deyilənə görə, kollec illərində Arturun ən az sevdiyi fənn riyaziyyat olub və o, tələbə yoldaşları Moriarti qardaşları tərəfindən kifayət qədər təhqir olunub. Sonralar Konan Doylun məktəb illəri ilə bağlı xatirələri "Son məsələ" hekayəsində "cinayətkar aləmin dahisi" – riyaziyyat professoru Moriartinin obrazının meydana çıxmasına səbəb oldu. 1876-cı ildə Artur kolleci bitirib evə qayıtdı: ilk işi atasının sənədlərini onun adına yenidən yazmaq oldu, çünki o vaxta qədər atası ağlını tamamilə itirmişdi. Yazıçı daha sonra "Qasterin cərrahı yıxıldı" (1880) hekayəsində Doyl atasının psixi xəstəxanada həbsinin dramatik vəziyyətlərini danışdı. Doyl sənətlə məşğul olmaq əvəzinə tibb karyerasını seçdi: 1881-ci ildə anasının kirayəyə verdiyi evdə gənc həkim Brayan C. Vallerindən təsirlənmişdi. Doyl stajçı oldu və 1876-cı ildən 1881-ci ilə qədər Edinburq Universitetində tibb təhsili gördü, bu təhsilin bir qisimində indi Birminhemin bir parçası olan Aston şəhərində çalışdı. Sonrakı 5 il ərzində Doyl özəl klinikada işlədi, psixologiya öyrəndi və onun kumirləri Karl Qustav Yunq, Nitsşe və Freyd idi. Onun burada tanış olduğu gələcək yazıçılar arasında Ceyms Barri və Robert Luis Stivenson da var idi.[21] 26 yanvar 1887-ci ildə o, Southsea-da 257 nömrəli "Feniks" mason lojasına daxil edildi. 1889-cu ildə lojadan ayrıldı, 1902-ci ildə oraya qayıtdı və 1911-ci ildə yenidən lojadan ayrıldı.

1885-ci ildə evinin çölündəki düyü lövhədə və həkim kitabçasındakı imzada adının "A. Konan Doyl" olaraq yazıldığını bildirir. Lakin 1901-ci il əhali siyahıyaalması kimi digər qaynaqlar Konan Doylun soyadının "Doyl" olduğunu və ancaq illər sonra "Konan Doyl" olaraq istifadə etdiyini xəbər verir.

1885-ci ildə Luisa Haukins ilə evləndi. "Touie" deyə xitab etdiyi Luisa vərəmə tutuldu və 4 iyul 1906-da vəfat etdi. 1907 də, 1897-ci ildə tanış olub aşiq olduğu lakin yoldaşına olan sədaqətindən ötəri hisslərini aça bilmədiyi Jan Lekki ilə evləndi. Konan Doylun ikisi ilk yoldaşından, üçü ikinci yoldaşından, cəmi beş uşağı oldu. O, Londonda bir müayinəxana açdı. Avtobioqrafiyasında tək bir xəstənin belə qapısına gəlmədiyini yazacaqdı. Bu onun yazıçılığa daha çox zaman ayırmasına fürsət verdi; 1891-ci ilin noyabrında anasına, "Holmesi öldürməyi düşünürəm… hekayə bitsin getsin istəyirəm. Ağlıma daha yaxşı şeylər gəlir," deyə yazacaqdı. Anası belə yazdı: "Sənə necə ürəyinə yatırsa elə et, amma insanlar bunu çox xoş qarşılamayacaq." 1893 də, daha "əhəmiyyətli" əsərlərə (məsələn tarixi romanlarını yazmaq üçün) başladı.

Təhsil aldığı dövrdə qısa hekayələr yazmağa başladı; "Chambers's Edinburq Journal" adlı jurnalda ilk hekayəsi nəşr olunanda onun 20 yaşı yox idi. Universiteti bitirdikdən sonra Qərbi Afrika sahillərində gəmi həkimi olaraq çalışırdı. 1882-ci ildə isə Plimut şəhərində öz müayinəxanasını açdı. 1885-ci ildə "Tabes Dorsalis" mövzusunda doktorluq işi müdafiə etmişdir.

## Yaradıcılığı
1882-ci ildə Portsmoutda həkim kimi fəaliyyətə başladı. İlk dövrlərdə peşəsində çox müvəffəqiyyətli deyildi; üçüncü kurs tələbəsi olan Doyl otağında xəstə gözləyərkən təkrar hekayələr yazmağa başladı. Edqar Allan Po və Bret Hartenin təsiri ilə yazdığı "Sasassa vadisinin sirri" adlı ilk hekayəsi, Tomas Hardinin ilk əsərlərinin çıxdığı universitetin Chamber Jurnalında dərc olundu. Elə həmin il Doylun ikinci hekayəsi olan "Amerika nağılı" London Society jurnalında çıxdı.[21] İlk əhəmiyyətli əsəri, 1887-ci ildə "Beeton's Christmas Annual"da basılmış olan "Al-qırmızı etüd" adlı hekayə idi. Bu hekayə Şerlok Holmsun ilk dəfə göründüyü hekayə olma xüsusiyyətini daşımaqdadır və xarakter qismən universitetdəki professorlardan biri olan Cozef Bellə bənzəməkdədir. Şerlok Holmsun göründüyü digər hekayələr Strand adlı jurnalda basılacaqdı. Qəribə bir şəkildə, İngilis yazar Rudyard Kipling də müvəffəqiyyətlərindən ötəri Konan Doylu qeyd etdi və "Görəsən bu xarakter yoldaşım Co ola bilərmi?" deyə soruşdu. Cozef Bellə olan bənzərlik gözündən qaçmamışdı.

1880-ci ilin fevralından sentyabr ayına qədər Doyl balina ovu gəmisi "Hope"da Arktika sularında gəmi həkimi olaraq yeddi ay işlədi və işinə görə cəmi 50 funt sterlinq aldı. "Mən bu gəmiyə böyük, yöndəmsiz bir gənc kimi mindim, güclü, yetkin bir insan kimi düşdüm" dedi. Arktika səyahətinin təəssüratları "Qütb Ulduzunun Kapitanı" hekayəsinin əsasını təşkil etdi. İki il sonra o, Liverpul və Afrikanın Qərb Sahili arasında üzən Mayumba gəmisi ilə Afrikanın Qərb Sahilinə oxşar səyahət etdi.[25] Lakin Şerlok Holms üçün, Belldən çox, Edgar Allan Ponun xarakteri C. Avqust Dupini model götürmüşdü. Southsea şəhərində iqamət etməkdəykən Portsmout Futbol Klubu adlı həvəskar bir futbol komandasında futbol oynadı.

"Son Problem" adlı hekayədə Holmes və əzəli düşməni Professor Moriarty bir şəlalədən birlikdə düşərək ölürdülər. Xarakterin ölməsinə üsyan edən oxucuları dinləyərək Sherlocku təkrar həyata çevirdi; Holmes, "Boş Ev Macərası" adlı hekayədə geri dönürdü, verilən şərh isə yalnız Moriartyın düşdüyü, amma Holmesin digər təhlükəli düşmənləri də olduğundan özünü də ölmüş kimi göstərdiyi idi. Holmes cəmdə 56 qısa hekayə və 4 Konan Doyl romanında iştirak etməkdədir (bu müddətdən sonra bir çox dəfə digər yazarların hekayə və kitablarında da görünmüşdür). Cənub Afrikadakı **[[İkinci Bur müharibəsi]]** XX əsrin başlarında, Birləşmiş Krallığın bölgədə olan idarəsinə olan tənqidlərə cavab olaraq Konan Doyl, Krallığın Bur müharibəsindəki rolunu haqlı çıxardan qısa bir kitabça yazdı və nəşr etdi. "The War in South Africa: Its Cause and Conduct (Cənub Afrikadakı Döyüş: Səbəbi və İdarəsi)" adlı bu kitabça bir çox dilə çevriləcəkdi.

Konan Doyl, 1902-ci ildə cəngavər və Surreyin "Deputy Lieutenant" (Leytenant Vəkili) olaraq elan edilməsinin səbəbinin bu kitabça olduğunu düşünməkdə idi. 1900-cü ildə daha uzun bir kitab olan "Böyük Bur Müharibəsi" adlı kitabı da yazmışdı. 20. əsrin başlarında Ser Artur Parlamentə iki dəfə namizəd oldu, diqqətə dəyər səs verər götürmüş olsa da ikisində də seçilə bilmədi.
Konan Doyl, başını jurnalist E. D. Morel və diplomat Rocer Keysmentin çəkdiyi Konqonun Azadlaşdırılması Kampaniyasına dəstək verirdi. 1909-cu ildə Konqodakı dəhşəti yerdən yerə vurduğu "Konqodakı Cinayət" adlı uzun bir kitabça yazdı. Morel və Keysment ilə yoldaş oldu, 1912-ci ildəki "İtkin Dünya" adlı kitabındakı baş xarakterlərdən ikisi üçün onlardan ilham götürəcəkdi. İkisiylə də yoldaşlıq bağları daha sonra qopdu: Son fikirləri olan Morel Birinci Dünya müharibəsi zamanında pasifist hərəkətin liderlərindən biriydi, Keysment isə İrlandiya milliyyətçiliyinə görə həbsxanadaydı və İngiltərəyə xəyanət etmişdi. Konan Doyl Keysmentin dəli olduğunu söyləyərək onu ölüm cəzasından qurtarmağa çalışdı, lakin müvəffəqiyyətsiz oldu.

Konan Doyl ədalət müdafiəçisi idi, iki iddianı şəxsən araşdırdı. Sayəsində bu iki iddiada məhkum edilmiş iki adam sərbəst buraxıldı. İlk iddianın şübhəlini 1906 da iddiaya görə təhdid dolu məktublar yazan və heyvanlara işgəncə etdiyi deyilən yarı-İngilis, yarı-Hindli Corc Edalji adlı bir vəkil idi. Polis Edaljini həbsə saldı halbuki heyvanların gördüyü işgəncə şübhəlinin həbsə girməsindən sonra da davam etmişdi
Apellyasiya məhkəməsində bu iddiadan çıxan qərar 1907 də qüvvəyə girdiyində Konan Doyl yalnız Corc Edaljiyə kömək etmiş olmurdu, işləri ədalətin müvəffəqiyyətsiz olduğu digər nöqtələri düzəltməkdə də böyük rol oynadı. Julian Barnesin 2005 də yazdığı roman "Artur & Corc"da Konan Doyl və Edaljinin hekayəsinə dolaysı yolla olsa da izah edilməkdədir.

İkinci iddianın şübhəlisi 1908 də Qlazqoda 82 yaşında bir qadını çubuqla döyməkdən həpsdə olan olan Alman Yəhudi qumarxana administratoru Oscar Slater idi. İddia mövqesinin qarşıya qoyduğu tezisdəki əsassızlıq və birinin onu xəbərləmiş olduğu hissi Konan Doylda maraq oyandırmışdı.
Kingsley Doyl, 1916-cı ildəki faciəvi Somma döyüşü zamanı yaralandıqdan sonra 1917-ci ilin oktyabrında sətəlcəmdən öldü. Ata Doyl Ruhaniyet ilə elə maraqlanmışdı ki xarakteri Professor Challengerin bir romanı olan "Sis Diyarı" tamamilə bu mövzu haqqında idi. Bu dövrdəki həyatının qəribə nümunələrindən bir dənəsi də "Pərilərin Gəlişi" (1921) adlı kitab idi.

### Şerlok Holms

Şerlok Holmsun sərgüzəştlərinin ilk hekayəsi olan "Bohemiyada qalmaqal" 1891-ci ildə The Strand-da dərc edilmişdir. Tezliklə əfsanəvi məsləhətçi detektivə çevrilən baş qəhrəmanın prototipi çox vaxt Edinburq Universitetinin professoru, insanın xarakterini və keçmişini ən xırda detallardan təxmin etmək bacarığı ilə məşhur olan Cozef Bell hesab olunur. Lakin yazıçının oğlu Artur Konan Doyl Adrian Konan Doylun ifadəsinə görə bir dəfə demişdir: "Əgər Holms varsa, o mən idim". İki il ərzində Doyl hekayədən sonra hekayə yaratdı və sonda öz xarakterinin yükünü hiss etməyə başladı. Professor Moriarti ilə mübarizədə Holmsu "bitirmək" cəhdi ("Son problem", 1893) uğursuz alındı: oxucu kütləsi tərəfindən sevilən qəhrəmanı "diriltmək" lazım idi. Holms epopeyası detektiv janrının klassiki sayılan "Baskervillərin iti" (1900) romanı ilə kulminasiya nöqtəsinə çatmışdır.

Şerlok Holmsun sərgüzəştləri dörd romanın mövzusudur: A Study in Scarlet (1887), The Sign of Four (1890), The Hound of the Baskervilles, The Valley of Fear və beş qısa hekayə toplusu, bunlardan ən məşhurları Sherlock Holmes (1892), The Memoirmes1 (Şekil Holmz) 905). Yazıçının müasirləri Holmsun böyüklüyünü aşağı salmağa meyil edirdilər, onda bir növ Dupin (Edqar Allan Po), Lekok (Emil Qaboriau) və Cuff (Uilki Kollinz) hibridini görürdülər. Geriyə nəzər saldıqda Holmsun sələflərindən nə qədər fərqli olduğu aydın oldu: qeyri-adi keyfiyyətlərin birləşməsi onu öz dövründən üstün tutaraq onu hər zaman aktual edir. Sherlock Holmes və onun sadiq yoldaşı və bioqrafı Dr. Watson-un qeyri-adi populyarlığı tədricən yeni mifologiyanın bir qoluna çevrildi, mərkəzi bu günə qədər Londondakı 221B Beyker küçəsindəki mənzil olaraq qalır. 1900-cü ildə "Baskervillərin iti" əsərini yazdığı zaman Artur Konan Doyl dünya ədəbiyyatında ən çox qazanan müəllif idi.

Kottinqli pəriləri fotoşəkil çəkərinin həqiqətinə elə inanmışdı ki, bunlara və ayrıca pərilərin və ruhların təbiətləri və varlığı mövzusunda təqdim etdiyi nəzəriyyələrə kitabında yer verəcəkdi.
Bu mövzuda yazmış olduğu yazılar qısa hekayə antologiyalarından biri olan Şerlok Holmsun Macəralarının 1929 da Sovetlər Birliyində qadağan edilmiş olmasının səbəblərindən biriydi. Bu qadağan daha sonra qalxacaqdı. Rus aktyor Qəyyumlu Livanov, Şerlok Holmsi müvəffəqiyyətli bir şəkildə canlandırmasından ötəri İngilis İmperatorluğu Nişanına layiq görüləcəkdi.
Konan Doyl bir müddət amerikalı sehrbaz Harry Houdini ilə yoldaş oldu; 1920də anasının ölümündən sonra Houdini də Ruhani hərəkətin qabaqcıl əleyhdarlarından biri olmuşdu. Houdini, Ruhani kahinlərin nömrə etdiyində israrçı olmasına baxmayaraq, Konan Doyl Houdininin özünün də fövqəltəbii güclərə sahib olduğunu düşünməkdə idi; bu fikrini "The Edge of the Unknown" adlı kitabında yazacaqdı. Houdini, etdiklərinin alt tərəfi sehrbazlıq nömrəsi olduğuna Konan Doylsi razısalma edə bilmədi. Bu da iki yoldaş arasında hər kəsin bildiyi mənasız söz söhbətlərə səbəb oldu. Doyl, Houdini baş barmağını çıxarıb təkrar yerinə qoyduğunda qarışıqlığına mane ola bilməmişdi.

Amerikalı bir elm tarixçisi olan Richard Milner, Konan Doylun 1912-ci ildə ortalığı sıxıb qovuran Piltdown Adamı aldatmacasını başladan adam ola biləcəyini iddia etdi. Bu saxta hominid qalığı elm dünyasını 40 il boyunca aldatmışdı. Milner, Konan Doylun ən sevdiyi kahinlərdən birinin adının ləkələnməsindən ötəri intiqam axtarışında olduğunu və yazıçının bu aldatmacadakı rolunun "İtkin Dünya" əsərində fərq edilə biləcəyini söyləməkdə idi.

Samuel Rosenberg, 1974 tarixli kitabı "Naked his the Best Disguise (Çılpaqlıq Ən Yaxşı Kamuflajdır)"da Konan Doylun yazıları sayəsində ağıl sağlamlığının basdırılmış və gizli istiqamətlərinə necə açıq ipucları buraxdığını yazmaqdadır.

7 iyul 1930-da Konan Doyl ailə bağçasında əlini sinəsinə tutmuş və özündən getmişdir. Dərhal sonra infarktdan öldü və Hempşirdə Minsteddəki kilsənin bağçasında dəfn olundu. Son sözlərini həyat yoldaşına demişdi: "Sən möcüzəsən." Məzar daşında bu sözlər yazılmışdır:
**<p align=center>STEEL TRUE<br>BLADE STRAIGHT<br><big>ARTHUR CONAN DOYLE</big><br>KNIGHT<br>PATRIOT, PHYSICIAN & MAN OF LETTERS</p align=center>** ''Polad kimi dürüstBıçaq kimi itiArtur Konan DoylCəngavərVətənpərvər, həkim və ədib

Londonun cənubunda Hindheddə Konan Doylun tikdiyi ev Anderşouda həyat azı on il daha davam etdi, sonra 1924-cü ildən 2004-cü ilədək otel və restoran olaraq işlədildi. Daha sonra bir varlı tərəfindən satın alındı. Konan Doyl pərəstişkarları buranın qorunması üçün çalışırlar. Ev hal-hazırda boşdur.
Şərqi Sasseksdə, Krouborodakı Krouboro kilsəsində ser Artur Konan Doylun şərəfinə bir heykəl ucaldıldı. Ser Artur burada 23 il yaşamışdı. Edinburqda Konan Doylun doğulduğu evə yaxın Pikardi Sarayında Şerlok Holmsun da heykəli var.

## Filmoqrafiya
# Baskervillərin iti (film, 1959) / The Hound of the Baskervilles

## İstinadlar

## Xarici keçidlər