Qazax çölü

Qazax çölü (Qazax dilində: Қазақ даласы, latın qrafikası ilə: Qazaq dalasy [qɑˈzɑq dɑɫɑˈsə]), həmçinin Böyük Çöl və ya Betpak-Dala (qazaxca: Ұлы дала, latın qrafikası ilə: Ūly dala [ʊˈɫɤ dɑˈɫɑ]) kimi də tanınır, Mərkəzi Asiyada yerləşən geniş açıq çəmənlik (step) bölgəsidir. Bu ərazi Qazaxıstanın şimal hissələrini və Rusiyanın ona bitişik ərazilərini əhatə edir. Qara dəniz-Xəzər çöllərinin şərqində, Emin vadisi çölünün isə qərbində yerləşir və onlarla birlikdə Avrasiya çöllərinin mərkəzi və qərb hissəsini təşkil edir. Qazax çölü Palearktika biocoğrafi aləminə daxil olan mülayim qurşağın çəmənlikləri, savannaları və kolluqları biomuna aid Ekoregiondur. XIX əsrin ortalarına qədər bu ərazi **“Qırğız çölü” (Kirghiz steppe)** adlandırılmışdır, burada “qırğız” termini rus dilində qazaxları ifadə edən köhnə addır.
## Mühit
Çöl zonası Xəzər ovalığının şərqindən və Aral gölünün şimalından başlayaraq Altay dağlarınadək 2 200 km-dən (1 400 mil) artıq məsafəyə uzanır. Bu ərazi Yer kürəsindəki ən böyük quraq çöl (steppe) regionudur və təxminən sahəni əhatə edir. Qazax çölü Avropa ilə Asiyanı ayıran ənənəvi sərhəd xətti hesab edilən Ural dağlarının cənub ucunda yerləşir. Çöl ərazisinin böyük hissəsi yarımsəhra sayılır və cənuba doğru irəlilədikcə tədricən səhraya çevrilir. Turan ovalığı çölün cənub-qərb hissəsində yerləşir, lakin bəzi istisnalar olmaqla, şərqə və ya çölün şimal hissələrinə doğru irəlilədikcə relyefin hündürlüyü tədricən artır.

Qara dəniz-Xəzər çölləri zonası qərbdə və şimal-qərbdə yerləşir. Qazax çölünün şimalında və şimal-şərqində, Qazax çölü ilə Sibir meşələri arasında keçid təşkil edən, çəmənliklərlə növbələşən şam meşəliklərindən ibarət Qazax meşə-çölü ekoregionu yerləşir. Cənubda isə Qazax yarımsəhrası və Qazax yaylası ekoregionları uzanır. Qazaxıstan alçaq təpəliyi şimal-mərkəz hissəsində yerləşən Kökşetau massivində, ətrafını daha alçaq yüksəkliklərdə Qazax çölünün əhatə etməsinə baxmayaraq, Qazax yaylasına məxsus ayrıca bir anklav mövcuddur.
### İqlim
Region Semiarid iqlim, kontinental iqlimə malikdir. Ərazinin böyük hissəsi Köppen iqlim təsnifatına görə sərin Semiarid iqlim tipinə daxildir, daha rütubətli şimal hissələr isə rütubətli kontinental iqlim kimi təsnif edilir. Çöl zonasında illik yağıntının miqdarı orta hesabla  (8–16 düym) arasında dəyişir və Atmosfer yağıntılarının daha çox hissəsi şimal ərazilərinə düşür. İyul ayında orta maksimal temperatur , yanvar ayında isə  arasında olur. Bəzən düzənliklər üzərindən çox güclü küləklər əsir.

## Flora
Az yağıntı səbəbindən çöl zonasında az ağac var və ərazi əsasən çəmənliklər və böyük qumlu sahələrdən ibarətdir. Tipik bitki örtüyünə tüklü otlar (Stipa), adaçayı (Yovşan) və tüfən otlar (Festuca) daxildir. Çölün bəzi hissələrində kollu və ağaclı bitkilərin genişlənməsi müşahidə olunur.

## Fauna
Qazaxıstan çöllərində rast gəlinən heyvanlara Sayqak , Sibir cüyürü, Canavarlar, tülkülər, porsuqlar, Monqoliyalı gerbilər (Meriones unguiculatus)  və çöl tısbağaları (Testudo horsfieldii)daxildir
.

## Əhali

Qazax çölünün qərb hissəsi çox seyrək məskunlaşıb, hər  təxminən 2–3 nəfər yaşayır. Şərqə doğru düzənliklər boyunca irəlilədikcə, əhalinin sıxlığı  4–7 nəfərə qədər artır. Bölgədə yaşayan əhalinin əksəriyyətini Qazaxlar təşkil edir. Rusiya, çölün cənub hissəsində dünyanın ən qədim Kosmodromlarından biri olan Baykonur kosmodromu üçün təxminən  sahəni icarəyə götürüb
.

## Populyar mədəniyyət
“Tulpan” filmi Qazax çölündə çəkilib və hadisələri də orada baş verir.

## Həmçinin bax
* Saryarka – Şimali Qazaxıstanın Çölləri və Gölləri
* Çöl Marşrutu
* Rusiyadakı ekoreqionların siyahısı
* Monqol–Mançur çəmənlikləri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* CIA, The World Factbook, 2004
* Saudi Aramco Dünyası, http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200303/the.soul.of.kazakhstan.htm 
* surfbirds.com, http://www.surfbirds.com/mb/trips/kazak-jj-0204.html 
* Holidays in Kazakhstan