open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zərif lori

**Zərif lori** () — "*[[Lorilər|Lorinae]]*" (bəzən "*Lorisinae*") ailəsinə aid olan və əsasən Hindistan, Şri Lanka və Cənub-Şərqi Asiyanın tropik meşələrində yaşayan kiçik, gecə həyatı keçirən ağacda yaşayan primatlar. Bu heyvanlar yavaş və diqqətli hərəkətləri ilə tanınır və ağaclarda hərəkət etmək üçün dörd ayaqlı hərəkət üsulundan istifadə edirlər. Zərif lorilərin pəhrizi müxtəlifdir, bəzi növlər əsasən həşəratlarla qidalanarkən, digərləri meyvələr, meyvə şirəsi, yarpaqlar və ilbizləri də yeyirlər.

## Xüsusiyyətləri
Zərif lorilərin aşağı ön dişlərində xüsusi "diş darağı" adlı bir uyğunlaşma mövcuddur. Bu, onların öz tüklərini təmizləmək və bəzi növlərdə zəhərli maddələr ifraz edərək özlərini müdafiə etmələrinə kömək edir. Dişi zərif lorilər "uşaq parklama" adlanan xüsusi bir davranış nümayiş etdirir. Bu zaman onlar balalarını ağaclarda və ya kol-koslarda tək qoyurlar. Balalarını tək qoymadan əvvəl, onları öz dərilərindən alınan allergik tükənməyən toksinlərlə müalicə edirlər, bu da balalarını yırtıcılardan qorumağa kömək edir. Nadir hallarda oranqutanlar zərif loriləri yeyir.

## Təsnifat
Zərif lorilər "*Lorisidae*" ailəsinə aiddir və "*Lemuroidea*" qrupuna yaxındırlar. "*Lorinae*" altailəsində üç cins mövcuddur: "*Loris*, "*Nycticebus*" və "*Xanthonycticebus*. Bu cinslər müxtəlif növ incə zərif lorilər, yavaş zərif lorilər və cücə zərif loriləri əhatə edir. Onun növləri aşağıdakılardır:

* "*Loris lydekkerianus*"
* "*L. lydekkerianus grandis*"
* "*L. lydekkerianus lydekkerianus*"
* "*L. lydekkerianus malabaricus*"
* "*L. lydekkerianus nordicus*"
* "*L. tardigradus*"
* "*L. tardigradus tardigradus*"
* "**L. tardigradus nyctoceboides''"

## Davranışları
Zərif lorilər əsasən gecə həyatına uyğunlaşmış heyvanlardır və meşəlik ərazilərdə ağaclarda yaşayırlar. Yavaş və diqqətli hərəkətləri yırtıcılardan qaçmalarına və enerji saxlamalarına kömək edir. Qidalarına həşəratlar, müxtəlif bitki hissələri, meyvələr və ilbizlər daxildir. Bu yavaş hərəkətləri və uyğunlaşmış davranışları, zərif lorilərin təbii yaşayış yerlərində təhlükəsiz qalmağa kömək edir.

## İstinadlar
Komondor

**Komondor** — uzun tüklü kürkü ilə tanınan, Macarıstana məxsus çoban iti cinsi. Tarixən mal-qara və əmlakın qorunması üçün istifadə edilmişdir. Görünüşünə görə bəzən "süpürgə itləri" adlandırılan komondor, Macarıstanın milli xəzinələrindən biri hesab edilir.

## Tarixi
Komondor, XII–XIII əsrlərdə Macarıstana köç edən türkdilli köçəri kuman xalqı tərəfindən gətirilmişdir. Cinsin adı olan "komondor" ifadəsi "Kuman iti" mənasını verir. Komondorun mənşəyi Tibet itlərinə gedib çıxır və bu cins Asiyadan Avropaya kuman xalqı ilə birlikdə gəlmişdir. İlk dəfə 1544-cü ildə yazılı olaraq qeyd edilən komondor 1673-cü ildə Yan Amos Komenski tərəfindən daha geniş təsvir edilmişdir.

Komondor İkinci Dünya müharibəsi zamanı ciddi təhlükə ilə üzləşmişdir. Almaniya və SSRİ işğalçı qüvvələri fermalara və evlərə girərkən bu itlərin müqavimət göstərməsi səbəbilə çox sayda komondor öldürülmüşdür. Buna baxmayaraq, cins müharibədən sonra bərpa edilmiş və bu gün də mal-qara qoruma itləri arasında əhəmiyyətli yer tutur.

## Xüsusiyyətləri
Komondorlar böyük və güclü bədən quruluşuna malikdir. Erkəklərin hündürlüyü 70–80 sm, çəkisi isə 50–60 kq arasında dəyişir. Dişi fərdlər nisbətən kiçik olub, 65–70 sm hündürlüyə və 40–50 kq çəkiyə sahibdir. Onların başı geniş, burnu və dodaqları isə qaradır. Quyruğu bir qədər əyilmiş vəziyyətdə olur. Komondorun ən diqqətçəkən xüsusiyyəti uzun, qalın və ağ rəngli kürküdür. Kürk uzunluğu 20–27 sm-ə çatır. Balaca komondorların kürkü yumşaq və tüklü olsa da, zamanla sərtləşir və bu proses iki il davam edir. Bu qalın kürk yırtıcılardan qorunmaq və sərt hava şəraitinə qarşı izolyasiya təmin edir. Komondorlar sakit, güclü və qoruyucu təbiətə malikdirlər. Onlar ailələrinə qarşı mehriban və sadiq, yad insanlara isə ehtiyatlı davranırlar. Ailəsini qorumaq üçün təhlükə hiss etdikdə cəsarətlə mübarizə aparır. Komondorlar mal-qara və digər ev heyvanlarını qoruma instinktlərinə sahibdirlər, lakin sərhəd tanımayan heyvanları qəbul etmirlər. Gündüzlər ətrafı diqqətlə izləyən komondor, gecələr ərazini dolaşır və yad insanlara qarşı ayıq-sayıq davranır.

## Təlimi
Komondorların böyük ölçüsü və gücü səbəbindən erkən yaşda itaətkarlıq təlimi vacibdir. Ən ideal təlim dövrü 4–8 ay arasıdır. Təlim prosesində müsbət motivasiya və əyləncəli yanaşma vacibdir, çünki komondorlar darıxdıqda inadkar ola bilirlər. Sahibinin qəddar davranışı bu itlərdə aqressiv davranışların yaranmasına səbəb ola bilər. Sosiallaşma prosesinə erkən başlamaq, onların yad insanlara və heyvanlara qarşı daha balanslı davranış sərgiləməsinə kömək edir.

## Mədəniyyətdə
Komondor 1996-cı ildə "Beck"in "Odelay" albomunun üz qabığında əks olunmuşdur. Fotoqraf Con Ludviq tərəfindən çəkilən və bir maneəni aşan komondoru təsvir edən bu şəkil, cinsin ən tanınmış simvolik görüntülərindən biridir. Bu cins həm xarakteri, həm də görünüşü ilə öz mədəni və tarixi əhəmiyyətini qorumaqdadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Xerus

**Xerus** — "*[[Sciuridae]]*" ailəsinə aid, Şərqi Afrika ölkələrində yayılmış gəmirici cinsi. Bu cinsin ən tanınmış növü "*[[Xerus rutilus]]*"dur və əsasən Cibuti, Efiopiya, Keniya, Somali, Sudan, Tanzaniya və Uqanda kimi ölkələrdə yayılır. "*Xerus*" quru savanna, tropik və subtropik ərazilərdə yaşayır.

## Xüsusiyyətləri
Xerusun bədəni qəhvəyi və ya sarımtıl rəngdədir. Digər oxşar növlərdən fərqli olaraq, onun arxa tərəfində uzununa ağ zolaqlar yoxdur. Gözləri ağ tüklərlə əhatə olunmuşdur və bütün tükləri sərtdir. Xerusun bədən uzunluğu ortalama 225.8 mm, quyruğunun uzunluğu isə 172 mm-dir. Quyruğu düzdür. Bədən çəkisi yaşadığı mühitə görə 257.7 qramdan 420 qram arasında dəyişir. Ayaqlarının uzunluğu 35–49 mm, baş hissəsinin uzunluğu 24–25 mm, çənəsinin uzunluğu isə 31–34 mm-dir. "*Xerus*" cinsi "*[[Xerini]]*" tayfasının üzvü olub, "*Xerus daamsi*" adlı qardaş növdən fərqlənir. Bu növün "*vibriss*" (bığ) uzunluğu və beyin ölçüsü yerli ağacda yaşayan növlərə nisbətən kiçikdir, amma digər yerdə yaşayan növlərlə oxşardır.

## Arealı
"*Xerus*" Şərqi Afrika ölkələrində, xüsusilə Efiopiya, Keniya, Somali, Sudan, Tanzaniya, Cibuti və Uqanda kimi ərazilərdə yayılmışdır. Onun təbii yaşayış mühitləri savanna, subtropik və tropik ərazilərin quru kol bitkiləri ilə zəngin hissələridir. "*Xerus*" həmçinin zolaqlı növlərlə eyni ərazini paylaşır. Bu növ əsasən isti və quru mühitlərdə yaşayır və qidalanma müddətindən sonra kölgəyə çəkilərək bədənlərini soyutmağa çalışır.

"*Xerus*" əsasən tək yaşayır, amma bəzən yuvalarını paylaşdığı müşahidə edilmişdir. Təhlükə anlarında bu gəmiricilər başqasının yuvasına sığınır. "*Xerus*" hətta təhlükə altında olan digər gəmiricilərin öz yuvalarında gizlənməsinə icazə verir. Yuvalar əsasən yuxu və qorunma məqsədilə istifadə olunur. Onlar gündüz saatlarının çox hissəsini yuvalarından kənarda keçirirlər.

## Qidalanma
"*Xerus*" gündüz fəaliyyətdə olan və omnivor (hər şey yeyən) qidalanma tərzinə sahib bir növdür. Əsasən yarpaqlar, meyvələr, toxumlar, digər bitki materialları və həşəratlar ilə qidalanır. Tədqiqatlar göstərir ki, "*Xerus*" zəhərli tərkiblərdən təsirlənmir və oksalik turşusu olan bitkiləri də yeyə bilir. Bu növ qida tapmaqda çox bacarıqlıdır və müxtəlif mühitlərdə, hətta qıt qida təminatına malik sahələrdə belə bu qabiliyyətini qoruyur.

## İstinadlar
Bir dollarlıq əsginas (ABŞ)

**Bir dollarlıq əsginas** — 1876-cı ildə ABŞ-də fraksiya pul nişanlarının dayandırılmasından sonra Amerika Birləşmiş Ştatlarının kağız pul vahidinin ən aşağı dəyərli denominasiyası. Əsginasın ön tərəfində ABŞ-nin ilk prezidenti Corc Vaşinqtonun portreti, arxa tərəfində isə Birləşmiş Ştatların Böyük möhürü təsvir edilmişdir. Bu günə qədər istehsal olunan bütün ABŞ pul vahidləri arasında ən qədim ümumi dizayna sahib olan bir dollarlıq əsginasın tərs dizaynı 1935-ci ildə, üz tərəfi isə 1963-cü ildə Federal Ehtiyat Əsginası olaraq ilk dəfə buraxılanda debüt etmişdir (əvvəllər bir dollarlıq əsginaslar Gümüş sertifikatlar idi). Dollar əsginasları 25% kətan və 75% pambıqdan hazırlanır ki, bu qarışım saxtalaşdırmağı çətinləşdirir.

## Tarixi
İlk bir dollarlıq əsginas 1862-ci ildə, Prezident Avraam Linkolnun dövründə Xəzinədarlıq katibi Salmon Portlend Çeysin portreti ilə Birləşmiş Ştatlar Əsginası adı altında buraxılmışdır. 1869-cu ildə ABŞ-nin bir dollarlıq əsginası mərkəzdə Corc Vaşinqtonun portreti və sol tərəfdə Kristofer Kolumbun yerləşdiyi vinyeti ilə yenidən işlənib istifadəyə verilmişdir. 1886-cı ildə ABŞ pul vahidi üzərində ilk qadın Marta Vaşinqtonun şəkli olan bir dollarlıq gümüş sertifikat tədavülə buraxıldı. 1923-cü ildə isə həm bir dollarlıq Birləşmiş Ştatlar əsginasları, həm də Gümüş sertifikat yenidən dizayn edilmişdir. Hər iki qeyddə eyni revers və haşiyə dizaynı ilə Corc Vaşinqtonun portreti yer almışdır. 1928-ci ildə bütün pul vahidləri bu gün tanıdığımız ölçüyə dəyişdirildi və ilk bir dollarlıq əsginaslar 1928-ci il seriyası altında gümüş sertifikatlar şəklində buraxıldı. 1963-cü ildə isə bir dollarlıq Federal Ehtiyat Əsginası buraxılmışdır.

## Simvolika
bir dollarlıq əsginasın üz tərəfində mərkəzdə Corc Vaşinqtonun portreti, solda xəzinədarın imzası və Federal Ehtiyat Bankının möhürü, sağda isə katibin imzası və Xəzinədarlıq möhürü yer alır. Arxa tərəfində 1 rəqəminin ətrafında ABŞ-nin Böyük möhürü car. Əsginasın üzərindəki möhürün ortasında, vekseli verən bank müəyyənləşdirilir. Seriya nömrəsindəki rəqəmlərdən sonra gələn hərf, həmin seriya nömrəsinin neçə dəfə işlədiyini göstərir. Sol alt hissədə seriya nömrəsi, yuxarı sağ hissədə isə uyğun nömrə yerləşir.

## İstinadlar
Çığırqan yağışcüllütü

**Çığırqan yağışcüllütü** () — Amerikada yayılmış böyük bir çovdarçı növü. Bu quş özünün sərt, iki hecalı səsi ilə tanınır və bu səs tez-tez eşidilir. Çığırqan yağışcüllütü 1758-ci ildə isveçli təbiətşünas Karl Linney tərəfindən təsvir edilmiş və müasir elmi adı verilmişdir. Üç alt növü məlumdur.

## Etimologiyası
"*Charadrius*" adı IV əsrdə yazılmış "Vulqata Bibliyası"nda qeyd olunan sarımtıl quşdan götürülmüşdür. Bu söz, qədim yunan dilində "*kharadrios*" sözündən yaranmışdır ki, bu da dərələrdə və çay vadilərində yaşayan bir quşu ifadə edir. "*Vociferus*" xüsusi adı isə latın dilindəki "*vox*" (səs) və "*ferre*" (daşımaq) sözlərindən əmələ gəlir.

## Xüsusiyyətləri
Bu növün orijinal alt növü ("*vociferus*") cənub-qərbi Alyaskadan, cənubi Kanadadan və Meksikadan başlayaraq ilin bütün dövründə cənub bölgələrində, həmçinin Qərbi Hindistan və Cənubi Amerika ölkələrində müşahidə olunur. Çığırqan yağışcüllütünün üst hissələri əksər hallarda qəhvəyi rəngdədir və qırmızımtıl kənarlarla bəzədilib. Başında ağ və qara rəngli ləkələr mövcuddur. Döşündə iki qara zolaq yerləşir, qarın və döşün qalan hissəsi isə ağ rəngdədir. Çığırqan yağışcüllütü cütləşdikdən sonra yuva qurur. Yumurtaların inkubasiya müddəti 22–28 gündür və hər iki valideyn yumurtaları inkubasiya edir. Yuvadan çıxan körpə çığırqan yağışcüllütülər valideynləri tərəfindən qorunur və onlar daha sonra çəmənliklərdə qidalanmağa başlayırlar.

Çığırqan yağışcüllütü quşları sahil bataqlıqları, çimərliklər və sahil çəmənlikləri kimi ərazilərdə yaşamağa meyillidir. Yuva qurduqları ərazilər isə daha çox açıq çəmənliklərdir. Çığırqan yağışcüllütülər su yaxınlığında yuva qurmasalar da, nəmlik səviyyəsi yüksək olan yerə yuva qurmağı seçirlər. Yuvanın qurulması üçün yer seçilir və kiçik daşlar və ya qabıqlı materiallarla örtülür. Çığırqan yağışcüllütü dörd-altı yumurta qoyar və inkubasiya müddəti 22–28 gündür.

## Qidalanma
Çığırqan yağışcüllütü əsasən böcəklər, qurdlar və digər onurğasızlarla qidalanır. Qidalanma otlaq sahələrində baş verir və bu quşlar əsasən gün boyu qidalanırlar. Əlavə olaraq, Çığırqan yağışcüllütü gecə yırtıcılarından qorunmaq və böcəklərin bolluğundan faydalanmaq üçün dolunay zamanı yemlənməyə daha çox üstünlük verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Boboti

**Boboti** — Cənubi Afrika mətbəxinə aid yemək. Ədviyyatlarla qarışdırılmış doğranmış ətin üzərinə yumurta əsaslı bir qat əlavə edilərək hazırlanır.

Bu yemək, qədim Roma yazarı Apisius tərəfindən sənədləşdirilmiş *patinam ex lacte* adlanan yeməyin bir variantı hesab edilir. Həmin yemək bişmiş ət, çam fıstığı və müxtəlif ədviyyatlar (istiot, kəklikotu toxumu və asafoetida) ilə hazırlanırdı. Qarışım dadların birləşməsi üçün bişirilir, daha sonra üzərinə yumurta və süd qatından ibarət bir təbəqə əlavə edilirdi. Bu təbəqə quruduqda yemək süfrəyə verilirdi. Cənubi Afrikalı yazıçı və qastronom Kristian Leypoldt, bu reseptin XVII əsrdə Avropada artıq tanındığını qeyd etmişdir.

Boboti sözünün mənşəyi ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcuddur. Afrikaans etimoloji lüğətinə görə, bu sözün Malaya dilində "kari ədviyyatları" mənasını verən "boemboe" sözündən yarandığı düşünülür. Digər nəzəriyyələrə görə isə, bu söz "bobotek" terminindən gəlmiş ola bilər.

## Hazırlanması
Müasir dövrdə boboti əsasən mal əti və ya qoyun ətindən hazırlanır, lakin bəzən donuz əti də istifadə edilə bilər. Erkən reseptlərdə zəncəfil, marjoram və limon qabığı kimi ədviyyatlar yer alırdı. Zamanla kari tozunun əlavə edilməsi resepti sadələşdirsə də, yeməyin əsas konsepsiyası dəyişməz olaraq qalıb. Bəzi variantlarda qarışıma doğranmış soğan və badam əlavə edilməsi də təklif edilir. Ənənəvi olaraq, boboti tərkibinə qurudulmuş meyvələr, məsələn, kişmiş və ya sultana daxildir. Yemək tez-tez dəfnə yarpaqları, qoz, şatni və banan ilə bəzədilir.

Boboti, acı dadlı olmamaqla yanaşı, müxtəlif dadların harmoniyasını təqdim edir və bu da onun kompleksliyini artırır. Məsələn, qurudulmuş meyvələr (adətən ərik və kişmiş və ya sultana) kari ədviyyatının dadını tamamlayır. Bişmiş yumurta qarışığından ibarət üst qat, südə batırılmış çörək ilə birlikdə yeməyə nəmlik əlavə edir. Boboti adətən "sarı düyü", yəni sarıkök ilə bişirilmiş düyü ilə birlikdə təqdim olunur.
## İstinadlar
Asam pedas

**Asam pedas** — Cənub-Şərqi Asiya mətbəxinə məxsus turş və ədviyyatlı balıq şorbası. Bu yeməyin İndoneziyanın Qərbi Sumatra bölgəsinə aid Minanqkabau mətbəxindən gəldiyinə inanılır. Asam pedas, zamanla Sumatra və Borneo adalarından Malay yarımadasına qədər geniş şəkildə yayılmışdır.
## Hazırlanması
Yeməyinin əsas tərkib hissəsi adətən dəniz məhsulları və ya şirin su balıqlarıdır. Yemək, tamarind (asam) meyvəsinin suyu, çili və müxtəlif ədviyyatlarla bişirilir. Hazırlıq prosesi tamarind meyvəsinin pulpasını yumşalana qədər suda islatmaq və sonra yemək üçün suyunu sıxmaq mərhələlərini əhatə edir. Daha rahat üsul kimi, tamarind pastasından da istifadə edilə bilər. Asam pedasa əlavə olaraq teronq (hind badımcanı), bamiyə və pomidor kimi tərəvəzlər də qatılır.

Skumbriya, tuna, qılıncbalığı, qırmızı snapper, quraami, pangasius, hemibagrus və ya kalamar kimi müxtəlif balıq və dəniz məhsulları ilə də hazırlanır. Bu məhsullar bəzən bütöv şəkildə, bəzən isə yalnız baş hissələri ilə yeməyə əlavə edilir. Balığın bütöv qalması vacib olduğu üçün o, adətən yeməyin sonunda əlavə edilir.

İndoneziyada asam pedas yeməyində ən çox istifadə edilən balıq tonqkol (skumbriya tuna) balığıdır. Linqqa bölgəsində bu yemək ənənəvi olaraq düyü əvəzinə saqo unundan hazırlanan kökələrlə (lempeng sagu) təqdim olunur. Taylandda asam pedas yeməyinə bənzəyən yemək kaenq som adlanır. Hindistanın Benqal bölgəsində isə bu yeməyə oxşar yemək Macher tak (turş balıq) adı ilə tanınır.
## İstinadlar
Bap (düyü yeməyi)

**Bap** — bişmiş düyü və ya digər dənli bitkilərin qaynadılması ilə hazırlanan Koreya yeməyi. Düyü qaynadılarkən suyun çəkilməsi ilə bişirilir və müxtəlif növ bap hazırlamaq üçün tərəvəzlər, dəniz məhsulları və ət kimi xüsusi tərkib hissələri əlavə edilə bilər. Tarixən, varlı sosial təbəqələr istisna olmaqla, insanlar düyünü tək başına yemək əvəzinə, paxlalı bitkilər və arpa ilə qarışdıraraq istehlak edirdilər.

Koreyada qədim dövrlərdən bəri düyü əsas qida mənbəyi olmuş və gündəlik qidalanmanın mərkəzi hissəsinə çevrilmişdir.

## İstinadlar
Çurrasko

**Çurrasko** — Cənubi Amerika və İberiya mətbəxlərində, xüsusilə Boliviya, Braziliya, Uruqvay və Argentinada məşhur olan qril edilmiş mal ətinin portuqal və ispan dilindəki adı. Bu yemək, restoranlarda şişdəki ətin müştərinin boşqabına dilimlənməsi ilə təqdim olunur.

Bu xidmət tərzi *espeto corrido *və ya *rodízio* adlanır və xüsusilə Braziliyanın Riu-Qrandi-du-Sul, Parana və Santa-Katarina kimi cənub ştatlarında olduqca populyardır.
## Ölkələrdə
Braziliyada çurrasko barbekyu üçün istifadə olunan bir termindir və bu, Argentina və Uruqvaydakı asadolara bənzəyir. Donuz əti, sosiska və toyuq əti kimi müxtəlif ətlərdən istifadə olunur. Ət adətən xüsusi olaraq hazırlanmış çurraskeyra adlanan barbekyu manqalında bişirilir. Bu manqalda tez-tez şişlər və ya dəmir çöplər üçün dəstəklər mövcuddur. Cənubi Braziliyada çurraskeyra olan evlər satışda üstünlük təşkil edir. 
## İstinadlar
Asado

**Asado** — müxtəlif Cənubi Amerika ölkələrində, xüsusilə Argentina, Braziliya (Riu-Qrandi-du-Sul), Çili, Paraqvay, Peru və Uruqvayda məşhur olan barbekyu tədbiri. Bu, həmçinin ənənəvi bir tədbir hesab edilir. Asado adətən mal əti, donuz əti, toyuq, çorizo və morcilladan ibarət olur. Bütün bu yeməklər açıq odun üstündə və ya "parrilla" adlanan manqalda bişirilir. Əsas ətlərlə birlikdə adətən qırmızı şərab və salatlar kimi yan yeməklər təqdim edilir. Yeməkləri hazırlayan şəxs "asador" və ya "parrillero" adlanır.

Asado prosesi kömür yandırmaqla başlayır. Bunun üçün yerli ağaclardan əldə edilmiş kömürdən istifadə edilir, çünki şam və ya evkalipt kimi ağaclar güclü qatran qoxusuna malikdir. Daha müasir asado üsullarında kömür xüsusi ağac növlərindən hazırlanır və ya yeni yandırılmış odun kömürü istifadə olunur. Bu, düşərgə ocaqlarında asado zamanı geniş yayılmış üsuldur.
Uruqvayda isə asado prosesində kömürdən istifadə edilmir; bunun əvəzinə birbaşa köz və ya isti odunlardan istifadə edilir.

Ət *al asador* və ya *a la parrilla* üsulu ilə bişirilə bilər. Birinci halda, torpağın üzərində və ya xüsusi bir od çuxurunda od qalanır və ətrafında metal xaç formalı dayaqlar yerləşdirilir. Bu dayaqlar əti tam açıq vəziyyətdə tutaraq odun istiliyini qəbul etməsinə imkan yaradır. İkinci halda isə od qalanır və kömür hazır olduqdan sonra onun üzərinə manqal və ət yerləşdirilir.

## İstinadlar
İnihau

**İnihau** — Filippin mətbəxinə aid müxtəlif növ qril və ya şiş qovurma yeməkləri. Adətən donuz və toyuq əti istifadə olunur və yemək bambuk şişlərdə və ya kiçik kubiklər şəklində təqdim edilir. Bu yemək adətən soya sousu ilə müşayiət olunur. İnihau termini həmçinin bu şəkildə bişirilən hər hansı bir ət və ya dəniz məhsulları yeməyini də ifadə edə bilər.

Tez-tez küçə yeməyi olaraq satılan inihau, ağ düyü və ya hind qozu yarpaqlarında bişirilən düyü (puso) ilə yeyilir. Bəzən bu yemək Filippin barbekyusu və ya qeyri-rəsmi olaraq Pinoy BBQ adlandırılır.
## İstinadlar
Kinilav

**Kinilav** — Filippinə məxsus çiy dəniz məhsulları yeməyi və hazırlama üsulu. Daha dəqiq, kinilav sirkə və ya turş meyvə şirələrinin (adətən sitrus meyvələri) istifadə edildiyi bir bişirmə prosesidir. Bu üsul yalnız dəniz məhsulları ilə məhdudlaşmır, həmçinin ət və tərəvəz hazırlamaq üçün də istifadə edilə bilər.

Kinilav yeməkləri adətən yeməkdən əvvəl iştahaaçan kimi və ya spirtli içkilərlə birlikdə qəlyanaltı olaraq yeyilir.

Ən çox rast gəlinən kinilav növü "kinilaw na isda" ("balıq kinilavı") adlanır. Bu, əsasən çiy balığın kub formasında doğranaraq sirkə (adətən kokos və ya şəkər qamışı sirkəsi) ilə qarışdırılması vasitəsilə hazırlanır. Sirkə burada əsas "denaturasiya" elementi kimi çıxış edir.
Turşuluğu artırmaq üçün calamansi (Filippin limonu), dayap (laym), kamias (bilimbi), tamarind, yaşıl manqo, balimbinq və yaşıl sinequelas kimi turşlaşdırıcı maddələr əlavə edilir. Dadını tamamlamaq üçün isə duz, istiot, zəncəfil, soğan və yaşıl bibər kimi ədviyyatlar əlavə olunur.

Balıq qoxusunu və turş dadı neytrallaşdırmaq üçün rəndələnmiş kokos şirəsi və ya tabon-tabon, dunqon kimi meyvələrin ekstraktları əlavə edilir. Regional fərqlərdən asılı olaraq, bəzən qata (kokos südü), şəkər və hətta qazlı içkilər də istifadə olunur.
Balıq kimi tanigue (ispan skumbriya), malasugi (qılınc balığı), bangus, köpəkbalığı və ya hamsi istifadə olunur. Digər variantlarda isə karides, kalamar, istiridye, dəniz kirpisi, gəmiqurdu (tamilok) və böcək larvalarından da istifadə edilir.

## İstinadlar
Lunğan şərabı

**Lunğan şərabı** — Cənub-Şərqi Asiya mənşəli, Lunğan ağacının meyvəsindən hazırlanan fermentləşdirilmiş içki. Mənşəyini Çindən götürsə də, Vyetnamın Bakleu vilayəti kimi Cənub-Şərqi Asiyanın bir çox bölgələrində xüsusi bir məhsula çevrilmişdir.

## Tarixi
Lunğan meyvəsi qədim dövrdən bəri Çin səddi boyunca və qərb bölgələrində, xüsusilə Sintszyan-Uyğur muxtar rayonu, Qansu, Şansi və Hebei vilayətlərində yetişdirilmiş və şərab kimi istehsal olunmuşdur.&nbsp;XX əsrin ikinci yarısında populyarlıq qazanmışdır. Çinin Greatwall Wine Co. tərəfindən istehsal olunan quru ağ lunğan şərabı 1983-cü ildə Londonda keçirilən 14-cü Beynəlxalq Şərab Toplantısında gümüş medal qazanmışdır. Bundan sonra lunğan şərabının istehsalı Cənub-Şərqi Asiyaya yayılmışdır. 2015-ci ildən etibarən Tayland və Kambocada kiçik miqyasda kommersiya istehsalı inkişaf etdirilmişdir.

## Hazırlanması
Lunğan şərabı, meyvənin içliyinin spirtdə yumuşaldılması ilə hazırlanır. Xüsusilə Şimali Taylandda lunğan meyvəsi mövsümündə bol miqdarda yetişdiyindən, bu meyvə qurudulur və müxtəlif məhsullara, o cümlədən lunğan şərabına çevrilir. Bu araşdırma, quru lunğan toxumundan yüksək antioksidantlı şərab istehsalını inkişaf etdirmək məqsədi daşıyırdı. Fermentasiya prosesinin 30°C temperaturda aparılması tövsiyə edilir, çünki bu, istehsal müddətini qısaldır.

## İstinadlar
Birgə ehtimal bölgüsü

**Birgə ehtimal bölgüsü** () —  iki və ya daha çox təsadüfi dəyişənin eyni anda baş verən ehtimallarını təsvir edən statistik anlayışdır. Bu bölgü, bir dəyişənin müxtəlif qiymətlərini digər dəyişənin müxtəlif qiymətləri ilə əlaqələndirərək bütün mümkün kombinasiya ehtimallarını müəyyən edir.

## Əsas anlayışlar
Əsasən iki təsadüfi dəyişən, məsələn, X və Y, nəzərdən keçirilir.

* X — birinci dəyişənin mümkün qiymətləri (məsələn, sikkənin atılması nəticəsində "Tura" və ya "Yazı").
* Y — ikinci dəyişənin mümkün qiymətləri (məsələn, zarın nəticəsi).

Birgə ehtimal,  𝑃(𝑋=𝑥,𝑌=𝑦), dəyişənlərin müəyyən kombinasiyalarının baş vermə ehtimalını göstərir. Məsələn, 𝑃(𝑋="Tura",𝑌=3): Sikkənin tura düşməsi və zarın 3 gəlməsi ehtimalı. Diskret dəyişənlər üçün birgə ehtimal bölgüsü cədvəl və ya matris şəklində təqdim olunur. Hər hücrə müəyyən kombinasiyanın ehtimalını göstərir. Davamlı dəyişənlər üçün birgə ehtimal birgə sıxlıq funksiyası () ilə təsvir olunur.

## Birgə kumulyativ bölgü funksiyası
X,Y təsadüfi dəyişənlər cütü üçün birgə məcmu paylanma funksiyası (CDF) F_{X,Y} kimi müəyyən edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
**A modern introduction to probability and statistics : understanding why and how*. Dekking, Michel, 1946-. London: Springer. 2005. . OCLC&nbsp;262680588.
* Mathworld: Joint Distribution Function
Beynəlxalq Enerji Agentliyi

**Beynəlxalq Enerji Agentliyi** (BEA) — 1974-cü ildə yaradılmış Parisdə yerləşən muxtar hökumətlərarası təşkilat. Qlobal enerji sektoru üzrə siyasət tövsiyələri, təhlili və məlumatları təqdim edir. BEA-nə üzv olan 31 ölkə və 13 assosiasiya ölkəsi qlobal enerji tələbatının 75%-ni təşkil edir.

BEA 1973-cü il neft böhranından sonra İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (OECD) çərçivəsində qlobal neft tədarüklərindəki fiziki fasilələrə cavab vermək, qlobal neft bazarı və enerji sektoru haqqında məlumat və statistika təqdim etmək, enerjiyə qənaət və qənaəti təşviq etmək və beynəlxalq texniki əməkdaşlıq qurmaq məqsədilə yaradılmışdır. Yarandığı gündən bəri, BEA, üzvlərinin saxlaması tələb olunan neft ehtiyatlarının istifadəsini də koordinasiya etmişdir.

Sonrakı onilliklərdə BEA-nın rolu qaz və kömür kimi ənənəvi yanacaq növləri, eləcə də bərpa olunan enerji mənbələri də daxil olmaqla daha təmiz və sürətlə inkişaf edən enerji mənbələri, günəş fotovoltaikləri, külək enerjisi, bioyanacaq, həmçinin nüvə enerjisi və hidrogen və bu texnologiyalar üçün lazım olan kritik mineralları əhatə etməklə bütün qlobal enerji sistemini əhatə etmək üçün genişlənmişdir.

BEA-nın əsas fəaliyyəti üzv dövlətlərə və assosiasiya olunmuş ölkələrə enerji təhlükəsizliyini dəstəkləmək və onların təmiz enerjiyə keçidini sürətləndirmək üçün siyasi məsləhətlər verməkdir. Bu yaxınlarda o, xüsusilə təmiz enerji keçidini sürətləndirmək, iqlim dəyişikliyini yumşaltmaq, xalis sıfır emissiyaya nail olmaq və qlobal temperaturun 1,5 °C-dən yuxarı qalxmasının qarşısını almaq üçün qlobal səyləri dəstəkləməyə xüsusi diqqət yetirmişdir. BEA-nın bütün üzv ölkələri istiləşməni 1,5 °C-ə qədər məhdudlaşdırmağı hədəfləyən Paris Sazişini imzaladılar və BEA üzv hökumətlərinin üçdə ikisi 2050-ci ilə qədər emissiyaların azaldılmasına dair öhdəliklər götürdülər.

BEA-nın hazırkı icraçı direktoru 2015-ci ilin sonunda vəzifəyə başlayan Fatih Biroldur. IEA illik World Energy Outlook, həmçinin 2050-ci ilə qədər Net Zero hesabatı kimi bir sıra hesabatlar və digər məlumatları dərc edir.
## İstinadlar
Zoetrop

**Zoetrop** – hərəkətin illüziyasını yaradan və hərəkətin ardıcıl fazalarını göstərən çəkilişlərin və ya fotoların ardıcıllığını nümayiş etdirən animasiya cihazıdır.

Zoetrop, stroboskopik disklər təqdim edildikdən sonra 1833-cü ildə təklif edilən fenakistiskop cihazının silindrik variantıdır. Zoetropun dəyişdirilə bilən film lentləri ilə təchiz edilmiş versiyası 1866-cı ildə Milton Bradley tərəfindən oyuncaq kimi təqdim edilib və böyük uğur qazanıb.

## Etimologiyası
Zoetrop adı yunan dilindəki **ζωή** *(zoe, "həyat")* və **τρόπος** *(tropos, "dönmə")* sözlərindən ibarətdir və "həyat çarxı" kimi tərcümə edilir. Bu termin ilk dəfə ixtiraçı Uilyam Linkoln tərəfindən ortaya atılıb.

## Texnoloji quruluşu

Zoetrop yan tərəflərində şaquli kəsiklər olan bir silindrdən ibarətdir. Silindrin daxili səthində ardıcıl şəkildə çəkilmiş şəkillərdən ibarət bir lent yerləşdirilir. Silindr fırlandıqda, aləti istifadə edən, bu kəsiklərdən baxdıqda şəkilləri bir-birinin ardınca görür. Kəsiklərin yaratdığı effekt, şəkillərin bulanıq formada görünməsinin qarşısını alır və istifadəçi sürətli şəkildə fırlanan şəkilləri izləyərək hərəkət illüziyası ilə qarşılaşır.

XIX əsrin sonlarından başlayaraq eyni prinsiplərə əsaslanan bir çox cihazlar hazırlanmışdır. Bu cihazlar "xətti zoetroplar" və "3D zoetroplar" adlandırılmışdır. Ənənəvi zoetroplar isə digərlərindən "silindrik zoetrop" kimi fərqləndirilir.

Zoetrop öz sələfi olan fenakistiskop cihazı ilə eyni prinsiplə işləyir, lakin daha praktikdir və animasiyanın eyni anda bir neçə nəfər tərəfindən izlənməsinə imkan yaradır. Fenakistiskopdan fərqli olaraq, hərəkətin ardıcıl fazalarını təsvir edən şəkillər bir diskin üzərində deyil, kağız lentdə düzülür. Lent silindrin alt hissəsinin daxili səthinə yerləşdirilir. Silindrin üst hissəsində isə hər bir şəkilə uyğun olaraq şaquli baxış kəsikləri yerləşir.

Silindr bir baza üzərində fırladılır. Fırlanma sürəti artdıqca animasiya daha axıcı və daha real görünür.

## İxtirası
### Simon Stampfer (1833)
1833-cü ildə Simon Stampfer, fenakistiskop animasiya diskinin və ya özünün "stroboskop diskləri" adlandırdığı diskin ixtiraçılarından biri kimi, bu animasiya üçün şəkillərin ardıcıllığını diskin, silindrin və ya kağız və ya parça lentin iki paralel rolik üzərində yerləşdirilməsini təklif etmişdi.  O, ixtirasını disk şəklində etməyi seçmişdi.

## İstinadlar
Cencalok

**Cincalok** — Malay mətbəxinə aid yemək. Malayziyanın Malakka bölgəsində yaranmışdır. Bu məhsul malaylar, peranakanlar və kristanqlar arasında geniş yayılmışdır. Mənşəyi Portuqaliyanın Malakkanı işğal etdiyi dövrlərə qədər uzanır. Cincalok əsasən "udang geragau" adlanan kiçik fermentləşdirilmiş krevetlərdən və ya krilldən hazırlanır. Bu kiçik dəniz məhsulları qarışımın tərkibində asanlıqla seçilə bilər. Duzlu dadı ilə tanınan bu yemək adətən bibər, soğan və limon suyu ilə birlikdə süfrəyə təqdim edilir. Riçard Vinsted 1909-cu ildə nəşr olunan "Malayların həyatının vəziyyəti" adlı əsərində cincalok haqqında məlumat vermişdir. Krevetlər mövsümi olaraq Pantay Klebanq, Limbonqan, Tanyunq Klinq və digər sahil bölgələrində tapıla bilər.

Hal-hazırda, Malakka ştatında bir neçə bölgədə cincalok istehsal edən müəssisələr mövcuddur. Ştat hökuməti "Satu DUN Satu Produk" proqramı çərçivəsində Sunqay Udanq bölgəsini cincalok istehsal mərkəzi kimi müəyyən etmişdir. Bununla yanaşı, cincalok indi ştat ətrafında yol kənarı satıcılar və bazarlarda asanlıqla əldə edilə bilir. Cincalokun istifadəsi İndoneziyanın Riau və Qərbi Kalimantan bölgələrində də yayılmışdır. Bundan əlavə, bu məhsul Filippindəki baqoonq alamonq (krevet pastası) və Taylanddakı xoey çalu ilə oxşarlıq göstərir.
## İstinadlar
Ranunculus trachyspermus

*  — Ranunculus parviflorus bitki növünün sinonimi.
*  — Ranunculus pusillus bitki növünün sinonimi.
Ranunculus echinatus

*  — Ranunculus arvensis bitki növünün sinonimi.
*  — Ranunculus muricatus bitki növünün sinonimi.
Maoutia

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yeni Türk Əlifbası Komitəsi (Ermənistan SSR)

**Yeni Türk Əlifbası Komitəsi** — 

## Tarixi
1922-ci ilin dekabr ayında Ermənistan SSR-də azərbaycanlı fəhlə və ziyalıların təşəbbüsü ilə yeni türk əlifbasına keçmək üçün mərkəzi büro təşkil edildi. 1924-cü ilin aprel ayında Gümrüdə Ermənistan Yeni Əlifba Mərkəzi Komitəsi seçildi.
Epiphyllum oxypetalum

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Çiçəkləri yalnız axşam saatlarında açılır və səhər tezdən solmağa başlayır. Qısaömürlüdür. Əsasən ağ rəngdə olur. Şri-Lankanın tropik meşələrində təbii şəkildə rast gəlinən bu bitki, təbiətin təqdim etdiyi nadir möcüzələrdən biri hesab olunur. Latınca adı "*Epiphyllum oxypetalum*" olan bu bitki xalq arasında "gecə kraliçası" kimi tanınır və təbiətin möcüzəvi hədiyyəsi kimi qiymətləndirilir.

## İnanclar
Bu çiçək yalnız estetik baxımdan deyil, eyni zamanda mədəni və mənəvi əhəmiyyəti ilə də seçilir. Şri-Lankada çiçəyin açması nadir və xüsusi hadisə hesab edilir. Yerli inanclara görə, çiçəyin çiçəklənməsi bolluq və uğur gətirir. Çiçəyin qısa ömürlü olması bu hadisəni daha da möcüzəvi edir. Çiçəkləmə vaxtı diqqətlə izlənir və təbiətin nadir bir təzahürü kimi qəbul edilir.

## Xüsusiyyətləri
"*Epiphyllum oxypetalum*" adətən epifit bitki kimi böyüyür, yəni digər bitkilər üzərində inkişaf edir, lakin onlara zərər vermir. Tropik iqlimlərə uyğunlaşmış bu bitki isti mühiti və yüksək rütubəti sevir. Onun sağlam və məhsuldar böyüməsi üçün xüsusi qayğı tələb olunur. Bitkinin müntəzəm suvarılması, kifayət qədər günəş işığı ilə təmin edilməsi və düzgün iqlim şəraitinin yaradılması onun inkişafında mühüm rol oynayır.

## Əhəmiyyəti
"*Epiphyllum oxypetalum*" nadirliyi və qeyri-adi gözəlliyi ilə həm botaniklər, həm də təbiətsevərlər üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu bitki yalnız göz oxşayan görünüşü ilə deyil, həm də mənəvi və mədəni dəyərləri ilə diqqət mərkəzindədir. Təbiətsevərlər üçün əvəzolunmaz bir möcüzə olan bu çiçək, həyatın müvəqqəti və möhtəşəm anlarını simvolizə edir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Proyektor effekti

**Proyektor effekti** – insanların başqaları tərəfindən həqiqətən olduğundan daha çox fərq edildiklərinə inandıqları psixoloji fenomen. İnsan öz dünyasının mərkəzində olduğu üçün başqalarının ona göstərdiyi diqqəti həddən artıq qiymətləndirmək meylinə malikdir. Bu effekt fərdlərin sosial mühakimələrində yanılmalara səbəb olur və onların başqalarının fikirlərini qavrama tərzinə təsir edir.

## Tarixi

"Proyektor effekti" termini 1999-cu ildə Tomas Giloviç, Viktoriya Medvek və Kennet Savitski tərəfindən təqdim edilmişdir. Bu anlayış ilk dəfə həmin il *Current Directions in Psychological Science*" jurnalında dərc edilmiş bir məqalədə elmi ədəbiyyata daxil olmuşdur, lakin bu effektə bənzər hadisələr əvvəllər də müxtəlif tədqiqatlarda araşdırılmışdır. Məsələn, Devid Kenni və Bella DePaulo fərdlərin başqalarının onları necə qəbul etdiyini nə dərəcədə düzgün təxmin edə bildiyini öyrənmişlər. Onların tədqiqatları göstərmişdir ki, insanlar başqalarının onlar haqqında nə düşündüyünü əsasən öz mənlik qavrayışlarına əsaslanaraq qiymətləndirirlər.

## Tədqiqatlar
Giloviç və həmkarları 2000-ci ildə "*Personality and Social Psychology*" jurnalında apardıqları araşdırmanı dərc etdilər. Bu araşdırmada tələbələrə ictimai baxımdan utancverici hesab edilən bir köynək geyindirilərək digər insanların reaksiyaları öyrənilmişdir. Tələbələr otaqda olan insanların təxminən 50%-nin onların köynəklərini fərq etdiyini düşündülər, lakin reallıqda yalnız 25%-i bunu fərq etmişdi. Bu, insanların özlərinə göstərilən diqqəti həddən artıq qiymətləndirdiyini göstərir. İkinci təcrübədə tələbələrə daha az diqqət çəkən köynəklər geyindirilmişdir. Yenə də iştirakçılar otaqda olanların yarısının onların geyimlərini fərq edəcəyini düşündülər, lakin bu dəfə reallıqda yalnız 10%-dən az insan köynəkləri fərq etmişdi. Bu tədqiqatlar göstərir ki, insanlar özlərinin sosial görünüşünü reallıqdan daha əhəmiyyətli hesab edirlər.

Proyektor effekti sosial psixologiyanın müxtəlif sahələrində əhəmiyyətli rol oynayır. Tomas Giloviç, Viktoriya Medvek, Kennet Savitski və Tomas Kruqer bu mövzuda geniş tədqiqatlar aparmışlar. Onların araşdırmaları sosial mühakimələr, fərdi töhfələrin dəyərləndirilməsi və başqalarının fərdləri necə qəbul etdiyinə dair yanlış təsəvvürlər üzərində cəmlənmişdir.

## Təsirləri
Proyektor effekti fərdlərin sosial qarşılıqlı təsirlərində və özünə inamında mühüm təsirə malikdir. Bu fenomen xüsusilə böyük qruplar və ya ictimai vəziyyətlərdə müşahidə olunur. Sinif mühazirələri və ya idman tədbirləri kimi şəraitlərdə fərdlər diqqətin yalnız onların üzərində cəmləşdiyini düşünə bilərlər, lakin əslində diqqət qrupun müxtəlif aspektləri arasında bölünür. Bu yanlış qavrayış sosial narahatlıq, özünütənqid və hətta performans narahatlığına səbəb ola bilər.

## İstinadlar
Yura dövrü parkı (film)

***Yura dövrü parkı*** – 1993-cü ildə Stiven Spilberqin rejissorluğu ilə çəkilmiş fantastik və macəra janrında film. Film klonlaşdırılmış dinozavrların yer aldığı bir əyləncə parkında baş verən faciəvi hadisələri və insanların bu vəziyyətdən qurtulmaq üçün verdikləri mübarizəni təsvir edir. Maykl Kraytonun eyniadlı romanı əsasında çəkilmiş film elmi fantastika janrında inqilab yaratmışdır.

## Süjeti
Film dinozavrların yaşadığı dövrə aid tapılmış ağcaqanad qalıqları üzərində aparılan elmi təcrübələrdən bəhs edir. Milyarder Con Hemmond və onun rəhbərlik etdiyi alimlər bu ağcaqanadların qanından dinozavr DNT-sini əldə edərək, 65 milyon il əvvəl məhv olmuş bu canlıları yenidən yaradırlar. Dinozavrlar Kosta Rika sahillərindəki xüsusi adada, elektrik hasarlarla əhatə olunmuş bir əyləncə parkında saxlanılır.

Hemmond parkın təhlükəsizliyini və işləkliyini yoxlamaq üçün bir qrup alim və mütəxəssisi adaya dəvət edir. Lakin təhlükəsizlik sisteminin sıradan çıxması nəticəsində dinozavrlar sərbəst qalır və ada bir kabusa çevrilir. İnsanlar, bu nəhəng və təhlükəli canlılardan qaçaraq həyatlarını xilas etməyə çalışırlar.

### Rollarda
* Sem Nill – Dr. Alan Qrant
* Laura Dern – Dr. Elli Setller
* Ceff Qoldblam – Dr. Ayan Malkolm
* Riçard Attenboro – Con Hammond
* Bob Pek – Robert Maldon
* Martin Ferrero – Donald Cennaro
* Cozef Mazzello – Tim Merfi
* Ariana Riçards – Lex Merfi
* Semyuel L. Cekson – Rey Arnold
* B. D. Vonq – Dr. Henri Vu
* Veyn Nayt – Dennis Nedri
* Migel Sandoval – Xuanito Rostanyo
* Kameron Tor – Lyuis Docson

## İstehsalı
Film üzərində iş əvvəlcə müxtəlif studiyalar arasında dəyişmişdir. Layihə əvvəlcə "*[[Warner Bros.]]*" şirkətinə aid idi və Tim Börton rejissor kimi nəzərdə tutulmuşdu. Daha sonra "*[[Sony Pictures|Sony Pictures Entertainment]]*" və "*[[20th Century Fox]]*" layihəni nəzərdən keçirmiş, lakin çəkilişlər baş tutmamışdı.

Nəhayət, Stiven Spilberq "*[[Universal Studios]]*" ilə razılaşaraq filmi reallaşdırdı. Əvvəlcə dinozavrların yalnız "dayanan hərəkat" texnologiyası ilə çəkiləcəyi düşünülmüşdü, lakin Sten Vinstonun rəhbərlik etdiyi xüsusi effektlər komandası və kompüter qrafikası texnologiyası filmin "canlı hərəkət" şəklində çəkilməsini mümkün etdi. Bu, vizual effektlər sahəsində bir inqilab idi.

## Mükafatlar
Film bir çox mükafatlara layiq görülmüşdür, o cümlədən:

* Oskar mükafatları:
** Ən yaxşı vizual effektlər
** Ən yaxşı musiqi montajı
** Ən yaxşı səs effekti
* Hüqo mükafatı:
** Ən yaxşı dram əsəri
* Saturn mükafatları:
** Ən yaxşı rejissorluq
** Ən yaxşı xüsusi effektlər
** Ən yaxşı elmi fantastika filmi
* BAFTA mükafatları:
** Ən yaxşı vizual effektlər

## Qazancı
Film böyük kommersiya uğuru əldə etmişdir. İlk həftəsonunda 47 milyon dollar, ilk həftəsində isə 81 milyon dollar gəlir əldə etmişdir. Ümumilikdə film 915 milyon dollar gəlir əldə edərək, uzun müddət dünya miqyasında ən çox gəlir gətirən film olmuşdur. Bu rekord yalnız 1997-ci ildə Ceyms Kemeronun "*[[Titanik (film, 1997)|Titanik]]*" filmi tərəfindən qırılmışdır.

## İstinadlar
Qafqazda İl-12 qəzası

**Qafqazda İl-12 qəzası** — 12 oktyabr 1948-ci ildə Özbəkistan Mülki Hava Donanması İdarəsinin (Aeroflot) İl-12 sərnişin təyyarəsi ilə Baş Qafqaz silsiləsi ərazisində baş vermiş aviasiya qəzası. Təyyarə Azərbaycan SSR-də, Yevlax rayonu ərazisində qəzaya uğramışdır.

## Təyyarə
SSRİ-L1450 qeydiyyat nömrəli İl-12 (zavod – 8302517, seriya – 25-17) 26 avqust 1948-ci ildə "Znamya Truda" zavodu (Moskva) tərəfindən istehsal edilmişdir. Təyyarə Mülki Hava Donanmasının Özbəkistan Ərazi Müdirliyinin 2-ci nəqliyyat aviasiya eskadronuna göndərilən Mülki Hava Donanmasının Baş İdarəsinə təhvil verilmişdir. L1450 təyyarəsinin iş vaxtı 274 saat idi.

## Ekipaj

* Təyyarə komandiri – İllarion Efimoviç Kondratyev;
* İkinci pilot – Vladimir Nikolayeviç Artemyev;
* Uçuş mexaniki – Viktor Venediktoviç Maşçenko;
* Uçuş mexaniki – Zaxar İlyiç Strijkov;
* Uçuş operatoru – Georgi İvanoviç Muştakov
* Uçuş bələdçisi – Edelina Nikolayevna Ternova.

## İstinadlar
Surinam qurbağası

**Surinam qurbağası** () – Cənubi Amerikada yaşayan qurbağa növü. Surinam qurbağası "*[[Anura]]*" dəstəsinə və "*[[Pipidae]]*" ailəsinə daxildir.

## Yayılması
Surinam qurbağası "*[[Anura]]*" dəstəsinə və "*Pipidae*" ailəsinə daxildir. Bu canlı əsasən Cənubi Amerikanın şimal regionlarında, xüsusilə Surinamda və qonşu ölkələrdə geniş yayılmışdır. Həmçinin, Karib dənizinin Trinidad adasında da rast gəlinir. Ən sıx yayılma sahələri arasında Amazon hövzəsi önə çıxır. Tropik meşələrdə aşağı yüksəkliklərdə, bulanıq gölməçələrdə, bataqlıqlarda və yavaş axan çaylarda yaşayır. Bu qurbağa demək olar ki, tamamilə suda yaşayır, lakin sulu mühit quruduqda və ya güclü yağışlar zamanı quruya çıxır. Nəfəs almaq üçün hər yarım saatdan bir suyun səthinə çıxır, lakin bir saatdan çox su altında qala bilir.

## Fiziki xüsusiyyətləri
Surinam qurbağasının görünüşü digər qurbağalardan çox fərqlənir və onu unikal edən bir sıra xüsusiyyətlərə malikdir. Üçbucaqlı formalı başı və göz qapaqları olmayan kiçik qara gözləri qurbağaya fərqli bir ifadə verir. Onun burun dəlikləri burun üzərindəki boru formalı çıxıntıların ucunda yerləşir ki, bu da onun xarakterik xüsusiyyətlərindən biridir. Qurbağanın ön ayaqları uzun və ulduz şəklində barmaqlarla bitir. Bu barmaqlar toxunmaya çox həssas filamentlərlə örtülmüşdür ki, bu da onun ətraf mühitdə qida axtarışında mühüm rol oynayır. Arxa ayaqları isə torlu quruluşdadır və güclü bir quruluşa malikdir. Hərəkət üçün əsasən bu güclü arxa ayaqlarından istifadə edir, ön ayaqları isə daha zəifdir və əsasən qida axtarışında istifadə olunur. Surinam qurbağasının dili və dişləri yoxdur, bu isə onu digər amfibiyalardan daha da fərqləndirir. Yemini tapmaq üçün həssas barmaqlarından istifadə edir və ovunu tutmaq üçün əmmə qabiliyyətindən yararlanır. O, qurdlar, həşəratlar, xərçəngkimilər və kiçik balıqlarla qidalanır. Çöküntülərdə ovunu axtarır və yaxaladığı yemi bütöv şəkildə udur.

Surinam qurbağasının dərisi onun kamuflyaj qabiliyyətində mühüm rol oynayır və təbii mühitində onu daha az nəzərəçarpan edir. Qurbağanın dərisi boz, qəhvəyi və ya zeytun rəngində olur. Bu rənglər onun ətraf mühitə uyğunlaşmasını təmin edir, belə ki, o, bitki qalıqları və ya çürümüş material kimi görünərək yırtıcıların diqqətindən yayınır. Dərinin quruluşu kobud və ziyilli qabarlarla örtülmüşdür, bu da onun xarakterik görünüşünü tamamlayır. Çənəsinin künclərindən çıxan kiçik çadıra bənzər əlavələr dərinin maraqlı bir detalıdır və heyvanın qeyri-adi görkəmini daha da vurğulayır. Bəzi fərdlərdə qarın hissəsində, boğazdan qarının sonuna qədər uzanan tünd boz rəngli tikişə bənzər zolaq müşahidə olunur. Bəzən bu zolaq sinə boyunca üfüqi bir xəttlə birləşərək T formasını yaradır.

Surinam qurbağası düz bədəni və hərəkətsiz qalma vərdişi ilə suyun dibində bitki qalıqları və ya çürümüş material kimi görünür. Bu xüsusiyyət onun vəhşi təbiətdə yırtıcılardan qorunmasına kömək edir. Həmçinin xallı və solğun rəngləri onu təbii mühitində demək olar ki, görünməz edir.

## İstinadlar
Dollar işarəsi

**Dollar işarəsi** (**$**) – dünya miqyasında ən çox tanınan valyuta simvollarından biri. Bu simvol bir sıra ölkələrin rəsmi valyutası olan dolları təmsil etməklə yanaşı, beynəlxalq ticarət və maliyyə dünyasında mühüm əhəmiyyət daşıyır. Əsasən ABŞ dolları ilə əlaqələndirilsə də, digər ölkələrin valyutaları üçün də istifadə olunur. Dollar işarəsi qlobal iqtisadiyyatda güc, sabitlik və universallıq simvolu kimi qəbul edilir.

## Mənşəyi
Dollar işarəsinin mənşəyi ilə bağlı müxtəlif nəzəriyyələr mövcuddur. Ən geniş yayılmış nəzəriyyəyə görə, bu simvol ispan piastrına (və ya peso) əsaslanır. İspaniya piastrı XVI-XIX əsrlərdə Amerika və Avropada ən çox istifadə edilən valyutalardan biri idi. Piastrın qısaltması olan "PS" hərfləri zamanla bir-birinin üzərinə yazılaraq "$" işarəsinə çevrilmişdir. ABŞ dollarının rəsmi valyuta kimi qəbul edilməsi 1792-ci ildə baş verdi. Bu, ABŞ-nin müstəqillik qazandığı və öz iqtisadi sistemini qurduğu dövrə təsadüf edir. Dolların qəbul edilməsi yalnız iqtisadi bir qərar deyil, həm də Britaniya funt-sterlinqinə rəqib olaraq milli müstəqilliyin simvolu idi.

XX əsrin ortalarından başlayaraq dollar işarəsi qlobal iqtisadi sistemdə mühüm rol oynamağa başladı. 1944-cü ildə Bretton-Vuds sisteminin qurulması ilə ABŞ dolları beynəlxalq valyutaların əsas ölçü vahidinə çevrildi. Bu sistemə əsasən, dollar qızıl standartına bağlandı və bir çox ölkə öz valyutalarını dollara indekslədi. Bretton-Vuds sisteminin ləğvindən sonra belə, ABŞ dolları qlobal rezerv valyutası olaraq qaldı. Hazırda dünya ölkələrinin əksəriyyəti öz valyuta ehtiyatlarını ABŞ dolları ilə saxlayır. Bundan əlavə, neft və digər strateji resursların alqı-satqısı əsasən ABŞ dolları ilə aparılır. Beləliklə, dollar işarəsi beynəlxalq maliyyə sistemində güc və sabitlik simvoluna çevrildi.

### Müasir dövrdə
Dollar işarəsi təkcə ABŞ dollarını deyil, digər ölkələrin valyutalarını da təmsil edir. Məsələn:

* Kanada dolları (CAD)
* Avstraliya dolları (AUD)
* Sinqapur dolları (SGD)
* Yeni Zelandiya dolları (NZD)

Buna baxmayaraq, ABŞ dolları dünya ticarətində və maliyyə sistemində ən üstün mövqedə qalır.

## Rəqəmsal dünyada
Rəqəmsal dövrdə dollar işarəsi fiziki valyutalardan kənara çıxaraq, elektron ticarət və rəqəmsal ödəniş sistemlərində də geniş istifadə olunur. Elektron ticarət platformaları, kriptovalyutalar və beynəlxalq maliyyə bazarlarında dollar işarəsi universallığın simvolu olaraq qəbul edilir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

*  Contains section on the history of the dollar sign, with much documentary evidence supporting the "pesos" hypothesis.
* 
* 

## Xarici keçidlər
*
Pyura chilensis

***Pyura chilensis*** – "*[[Pyuridae]]*" ailəsinə aid tunikalılardan biri. Bu canlı Çili və Perunun sahil ekosistemlərində geniş yayılmışdır

## Etimologiyası
İspan dilində "piure", mapudunqun dilində isə "piür" və ya "pivü" adlanır.

## Taksonomiya
"*Pyura chilensis*" ilk dəfə 1782-ci ildə Xuan İqnasio Molina tərəfindən "*Saggio Sulla Storia Naturale del Chili*" adlı əsərində təsvir edilmişdir. Molina bu əsərində Çili arxipelaqında yerli əhalinin həyat tərzini və təbii sərvətlərdən istifadəsini qeyd etmişdir. O, xüsusilə "piure" adlanan bu canlının yerli əhali üçün qazanc mənbəyi olduğunu vurğulamışdır. "*Pyura chilensis*" qaya daxilində yerləşən və orqan kütləsinə bənzəyən bir tunikdir. Əsasən intertidal və subtidal zonalarda sıx birləşmələr şəklində rast gəlinir. Bu canlı filtr qidalandırıcıdır: dəniz suyunu udaraq mikroorqanizmləri süzür və qida kimi istifadə edir. Bu növ erkək olaraq doğulur, lakin yetkinlik dövründə hermafroditə çevrilir. Çoxalma prosesi zamanı ətrafdakı suya sperma və yumurta buludları buraxır. Tək qaldıqda, öz-özünə mayalanma yolu ilə nəsil verə bilir. "*Pyura chilensis*" qanında vanadium elementi yüksək konsentrasiyalarda mövcuddur. Bu elementin funksiyası hələ də tam məlum deyil, lakin qanındakı vanadium səviyyəsi ətrafdakı dəniz suyundakından on milyon dəfə çox ola bilər.

## Mətbəxdə
"*Pyura chilensis*" kulinariyada özünəməxsus dadı ilə tanınır. Onun əti həm çiy, həm də bişmiş şəkildə istehlak edilir. Dadı yod, dəniz kirpisi və bir qədər acı, sabunlu notlarla təsvir edilir. Adətən kiçik tikələrə bölünərək doğranmış soğan, keşniş və limon ilə birlikdə təqdim edilir, lakin bu növdən hazırlanan yeməklərlə bağlı bəzi sağlamlıq narahatlıqları mövcuddur. Qan plazmasında 1,9 mq/kq-a qədər vanadium konsentrasiyası qeydə alınmışdır. Vanadium ağır metal hesab olunur və yüksək dozada zəhərli ola bilər. Merilend Tibb Mərkəzinin məlumatına görə, gündəlik 1,8 mq və ya daha çox vanadium qəbul edilməsi qaraciyər funksiyasına mənfi təsir göstərə bilər.

## İstinadlar
Ayam çemani

**Ayam çemani** – İndoneziyanın Yava adasından mənşəyi olan nadir toyuq cinsi. İlk dəfə Mərkəzi Yavanın Temanqunq rayonunun Kedu bölgəsində yerli əhali tərəfindən yetişdirilmişdir və buna görə də ölkə daxilində "Ayam kedu" adı ilə də tanınır. Ayam çemani hiperpiqmentasiya (fibromelanozis) yaradan dominant bir genə sahibdir, bu da toyuğun əksər hissələrinin, o cümlədən tüklərinin, dimdiklərinin və daxili orqanlarının qara olmasına səbəb olur. Yava diasporası tərəfindən başqa bölgələrə daşındıqdan sonra, Cemani Bali adasında döyüş toyuqları kimi çox populyarlaşmışdır, çünki onların budları digər toyuqlarla müqayisədə daha çox əzələ ilə örtülüdür və bu da onları daha sürətli edir.

## Terminologiya
"Ayam çemani" Yava dilində "toyuq" (ayam) və "qaraşın" (cemani) sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır. Bu cins İndoneziya nomenklaturasında daha çox "Ayam kedu" adı ilə tanınır.

## Mənşəyi
Ayam çemani cinsi təmiz indoneziyamənşəlidir və ehtimal olunur ki, XII əsrdən dini və mistik məqsədlərlə istifadə olunmağa başlanmışdır. Cinsin təsviri Niderland müstəmləkəçiləri tərəfindən verilmiş və ilk dəfə 1998-ci ildə Niderland tərbiyəçisi Yan Steverink tərəfindən Avropaya gətirilmişdir. Hazırda Ayam çemani Niderland, Belçika, Almaniya, Slovakiya, İsveç, İtaliya, ABŞ və Çexiya kimi ölkələrdə saxlanılır. Bu toyuq cinsi həmçinin, Niderland dənizçiləri tərəfindən Avropaya gətirilmiş ola bilər.

## Xüsusiyyətləri
Ayam çemani orta ölçülü, gözəl və unikal görkəmi ilə tanınır. Onların dimdikləri, dilləri, gözləri və qırtlaqları qara rəngdədir, hətta ətləri və daxili orqanları da qara və ya boz rəngdə olur, lakin populyar inanclara zidd olaraq, onların sümükləri əslində qara deyil. Qanları isə adi rəngdədir. Bu toyuqların qara rəngi, tibbi vəziyyət olan fibromelanozis səbəbindən toxumaların artıq piqmentləşməsindən yaranır. Fibromelanosis bəzi digər qara və ya mavi dəriyə sahib toyuq cinslərində də müşahidə olunur, məsələn, Silki toyuqları da bu xüsusiyyətə malikdirlər. Ayam çemani xoruzlarının (erkək) çəkisi 2–2.5 kq, toyuqlarının (dişi) çəkisi isə 1.5–2 kq arasındadır. Onlar müxtəlif rəngli yumurtalar qoyurlar, yumurtaların orta çəkisi isə 45 qramdır.

## İstinadlar
Iran and the Caucasus

***Iran and the Caucasus*** () — Brill Publishers tərəfindən Qafqaz İran Araşdırmaları Mərkəzi (İrəvan) ilə əməkdaşlıq edilərək iki ildən bir nəşr olunan multidisiplinar resenziyalı akademik jurnal. Jurnal regionun tarixini (qədim, orta əsrlər və müasir), mədəniyyətini, antropologiyasını, ədəbiyyatını (mətnşünaslıq), folklorunu, dilçiliyini, arxeologiyasını, siyasətini və iqtisadiyyatını əhatə edir. Məqalələr ingilis, fransız və alman dillərində dərc olunur. 1997-ci ildə mərkəzin rəhbəri Qarnik Asatriyan tərəfindən yaradılmışdır. Baş redaktor Qarnik Asatriyandır.

Jurnal abstraklaşdırılmışdır və İncəsənət və Humanitar İstinadlar İndeksində və Sosial Elmlərin Beynəlxalq Biblioqrafiyasında indeksləşdirilmişdir.
## İstinadlar