Feyhaman Duran

**Feyhaman Duran** () — Türkiyə rəssamı və xəttatı. Türkiyə təsviri sənətində portret janrının ilk və ən mühüm nümayəndələrindən biri hesab edilmişdir. O, 1914-cü il Çallı nəsli rəssamları arasında yer almış, xüsusilə Mustafa Kamal Atatürk və İsmət İnönünün portretləri ilə tanınmışdır.

## Həyatı

Feyhaman Duran 1886-cı ildə İstanbulda anadan olmuşdur. Atası Gömrük İdarəsində (Rüsamət Əmanəti) məmur vəzifəsində çalışmış Süleyman Hayri bəydir. Anasını erkən yaşlarda itirmişdir. Atası mərhum həyat yoldaşının vəsiyyətini yerinə yetirərək onu 1895-ci ildə, hazırkı Qalatasaray Liseyi kimi tanınan Qalata Sarayı Hümayün Məktəbinə yazdırmışdır. Bu təhsil müəssisəsində Şövkət Dağ, Tofiq Fikrət və Viçen Arslanyan əfəndinin şagirdi olmuşdur. Məktəbdə qələm taraması və çini mürəkkəbi ilə çəkdiyi işlərlə, sonralar isə yağlı boya rəsmləri ilə diqqət çəkmiş, xüsusilə Hüsnü-xətt dərslərində yüksək nailiyyətlər göstərmişdir.

1908-ci ildə məktəbi bitirdikdən dərhal sonra Babı-aliyə katib kimi qəbul edilmişdir. Elə həmin il məzun olduğu Qalata Sarayı Hümayun Məktəbinə Hüsnü-xətt müəllimi təyin edilmiş və müəllimi xəttat Tahsin bəyin yerinə bu fənni tədris etmişdir. Misirli şahzadə Abbas Halim Paşanın gözəl sənətlərin müxtəlif sahələrində fərqlənən tələbələr arasından seçərək Avropaya göndərdiyi tələbə qrupu tərkibinə daxil edilərək Parisə yollanmışdır.

Bu prosesə səbəb olan bir təsadüf Feyhaman Duran tərəfindən sonralar izah edilmişdir. Onun bildirdiyinə görə, Galatasaray Liseyində rəsm müəllimi olduğu dövrdə tanış olduğu bir xanımın portretini çəkməyi təklif etmiş, lakin həmin şəxs yaşlı olduğunu əsas gətirərək bunun əvəzinə çantasından çıxardığı kiçik bir qız uşağının şəklini çəkməsini istəmişdir. Rəssam bu şəkli portretə çevirmiş, sonradan təsvir etdiyi uşağın dövrün tanınmış simalarından olan şahzadə Abbas Halim paşanın dördüncü qızı olduğunu öyrənmişdir. Bu portret paşanın rəğbətini qazanmış, nəticədə digər qızlarının və yaxın çevrəsinin portretlərini sifariş etmiş, Feyhaman Duranın isə bütün xərcləri qarşılanmaqla Parisə təhsil almağa göndərilməsinə şərait yaranmışdır. Rəssam bu hadisəni həyatında mühüm və müsbət bir dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirmişdir.

1911–1913-cü illərdə Parisdə sənət təhsili alan Feyhaman Duran həmin dövrdə eyni məqsədlə Parisdə olan gənc Türkiyə rəssamlarının da davam etdiyi Jülien Akademiyasında Jan Pol Loren emalatxanasına yazılmışdır. Bu illərdə meydana çıxan impressionizm cərəyanına yaxınlıq hiss etmişdir. Birinci Dünya müharibəsi başladıqdan sonra ölkəyə qayıtmışdır. 1916-cı ildən etibarən hər il müntəzəm şəkildə Qalatasaray Sərgilərində iştirak etmişdir. Osmanlı Rəssamlar Cəmiyyətinin sərgilərində əsərləri nümayiş etdirilmişdir. "Hərb Məcmuəsi"ndə çalışmış və müharibə mövzulu rəsmlər yaratmışdır. Birinci Qalatasaray Sərgisində professor doktor Akil Muxtar adlı portreti ilə "Gümüş medal"a və "Zikri-Cəmil mükafatı"na layiq görülmüşdür.

1919-cu ildə İnas Sənayiyi-Nəfisə Məktəbinə (Qızlar üçün Gözəl Sənətlər Akademiyası) "Üsulü-tərsim" müəllimi təyin edilmişdir. Ömər Adil bəydən sonra bu məktəbdə direktor vəzifəsini icra etmişdir. 1922-ci ildə tələbəsi Güzin Xanım ilə ailə qurmuşdur. 1923-cü ildə Türkiyə Rəssamlar Cəmiyyətinin idarə heyətinə üzv seçilmişdir. 1926-cı ildə Sənayiyi-Nəfisə Birliyi, 1929-cu ildən etibarən isə Gözəl Sənətlər Birliyi adını alan bu qurumda ömrünün sonunadək rəhbər vəzifələrdə fəaliyyətini davam etdirmişdir. Qızlar və oğlanlar üçün Sənayiyi-Nəfisə Məktəblərinin birləşdirilməsi nəticəsində İnas Sənayiyi-Nəfisə Məktəbi bağlandıqdan sonra, artıq qarışıq təhsil verən Sənayiyi-Nəfisə Məktəbində 1927-ci ildə "Üsulü-tərsim", 1933-cü ildə isə "Rəsm emalatxanası" müəllimi vəzifəsinə təyin edilmişdir.

Cümhuriyyət Xalq Partiyası tərəfindən təşkil edilən yurd səfərləri çərçivəsində 1938-ci ildə Qaziantepə göndərilmişdir. Buradan on əsərlə geri dönən Feyhaman Duran 1939-cu ilin yanvar ayında İbrahim Çallı və Ayətullah Sümer ilə birlikdə İsmət İnönünün portretini çəkmək məqsədilə Ankaraya dəvət olunmuşdur.

İstanbul Dəniz Muzeyinin sifarişi ilə Topqapı Sarayı Muzeyinin kolleksiyasında yer alan miniatürləri kətan üzərinə köçürmüş olan sənətçi 1940-cı illərdə həyat yoldaşı ilə birlikdə Topqapı Sarayında çalışmış, sarayın daxili və xarici məkanlarını təsvir etmək imkanı əldə etmişdir. İkinci Dünya müharibəsi səbəbilə 1943–1947-ci illərdə muzey kolleksiyasının bir hissəsi təhlükəsizlik məqsədilə Niğdəyə köçürülmüş, saray isə ziyarətçilər üçün bağlanmışdır. Bu dövrdə xüsusi icazə alaraq sarayda fəaliyyət göstərmiş, muzeydəki bir çox əsəri yaxından öyrənmişdir.

Feyhaman Duran dostu Sami Yetikin "*Rəssamlarımız*" adlı üçcildlik kitabı üçün üz qabığı tərtib etmişdir. İbrahim Çallı və Sami Yetiklə birlikdə Vəznəcilərdə yerləşən Zühəl Dəftərxana mağazasının emalatxanasında rəsm dərsləri vermişdir. 1951-ci ildə təqaüdə çıxmışdır. Təqaüd dövründə fəaliyyətini həyat yoldaşı Güzin Xanımın babası, xəttat Yəhya Hilmi Əfəndiyə məxsus olan Bəyazidda yerləşən evdə davam etdirmişdir. Bu evin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi məqsədilə 1962-ci ildə İstanbul Universitetinə bağışlamışdır. Feyhaman Duran 6 may 1970-ci ildə İstanbulda vəfat etmiş və Ədirnəqapı Sakızağacı Şəhidliyində dəfn olunmuşdur.

## Mədəniyyət və İncəsənət Evi

Feyhaman Duranın 1962-ci ildə İstanbul Universitetinə bağışladığı ev XX əsrin əvvəllərində həm ənənələrinə bağlı, həm də Qərb mədəniyyətini mənimsəmiş orta təbəqəyə mənsub bir sənətçi ailəsinin gündəlik həyat mühitini əks etdirən muzey-ev kimi fəaliyyət göstərir. "Feyhaman Duran Mədəniyyət və İncəsənət Evi" adlandırılan bu bina İstanbul Universitetinin mərkəzi binası yaxınlığında, Nadir Əsərlər Kitabxanasının (keçmiş Mədrəsəyi-Quzzat) arxasında yerləşən kiçik bir meydanda yerləşir. Qırmızı aşı boyalı bu tikili Güzin Duranın babası, xəttat Yəhya Hilmi Əfəndiyə məxsus olmuş və keçmişdə "Yəhya Hilmi Əfəndi Evi" adı ilə tanınmışdır. Feyhaman və Güzin Duranın burada yaşadığı illərdə bu ev İstanbulun tanınmış sənət adamlarının iştirak etdiyi ədəbi və bədii toplantılara ev sahibliyi etmişdir.

Tikili ilk dəfə 2001-ci ildə bərpa edilərək ziyarətə açılmış, bir müddət sonra yenidən bağlanmışdır. 2018–2023-cü illərdə aparılan növbəti bərpa işlərindən sonra 2024-cü ilin yanvar ayında Feyhaman Duran Mədəniyyət və İncəsənət Evi adı ilə yenidən fəaliyyətə başlamışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Kutsav, Saim (1966)  "Feyhaman Duran", *Ankara Sanat Sayı:5*, sayfa:13. 
* Sabancı Üniversitesi Sakip Sabancı Müzesi'nde *Feyhaman Duran - Between Two Worlds* adlı 12 Șubat 2017-13 Agğustos 2017 döneminden açık olan resim sergisinin İngilizce katalogunda biyografisi ve seçilmiş sanat resimleri. Online:http://www.sakipsabancimuzesi.org/en/page/exhibitions/feyhaman-duran-between-two-worlds