Aşağı Yağlıvənd

**Aşağı Yağlıvənd** (əvvəlki adı:**Araz Yağlıvənd)**— Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun Kərimbəyli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Kənd rayon mərkəzindən 45 km cənub-şərqdə, Araz çayının sol sahilində, maili düzənlikdə yerləşir. Əhalisi təxminən 1500 nəfərdir. Hazırda əhali əsasən əkinçilik və qismən heyvandarlıqla məşğuldur. Kənddə orta məktəb, musiqi məktəbi, kitabxana, klub, tibb məntəqəsi, park, stadion var. Kənd Bakı-Zəngilan şose yolunun solunda, dəmiryol stansiyasının isə "Hacılı" dayanacağında yerləşir.

## Toponimikası
Araz çayının sol sahilində, düzənlikdədir. Oykonimin birinci komponenti yaşayış məntəqəsinin coğrafi mövqeyini təyin edir, ikinci komponenti isə yağıla (qədim abidələrin dilində "döyüş, vuruş, cəng") və vənd (bir çox xalqların toponimiyasında "yer, məkan") sözlərindən ibarət olub, "döyüş yeri", "savaş meydanı" mənasını ifadə edir. Bu baxımdan oykonim Cəngan toponiminin sinonimidir. XIX əsrə aid sənədlərdə Cəbrayıl qəzasında maldarlıqla məşğul olan Yağlıvənd adlı bir elat haqqında məlumat verilir. Oykonimin etnotoponim olması da istisna deyil.

## Tarixi
Aşağı Yağlıvənd kəndi Yağlıvənd obasının əyləşməsi nəticəsində yaranıb. Yağlıvənd obası isə Yağlıvənd oymaqlarının yaşayış biçimidir. Yağlıvənd oymağı Cavanşir elinin qoludur. XVIII yüzildə 5 oymaqdan ibarət idi. İkisi (Gecəgözlü və Seyidəhmədli sonradan ayrılıb başqa oymaqlarla bərabər Hacılı camaatını təşkil etdilər. 1735-ci ildə Nadir şah Qırxlı-Avşar Yağlıvənd oymağını Cavanşir elinin digər oymaqları ilə bərabər Xorasana, Sərəxs ətrafına sürgün etdi. Nadir şahın qətlindən sonra Yağləvənd oymağı sürgündən döndü. Öncə Pənahəli xan Sarıcalı-Cavanşirə tərəf çıxsalar da, sonradan onun tərəfini tutdular. Xan onları qədim yurdlarında, Arazbar qəzasında yerləşdirdi. Arazbar qəzası yenidən formalaşıb Cavanşir-Dizaq mahalı adlandı.
Yağləvənd oymağı bir neçə oba şəklində Cavanşir-Dizaq mahalının ərazisində məskunlaşmışdı. Bu obalardan biri Araz Yağlıvənd, biri isə Yağlıvənd adlandı. Yağlıvənd obaları 1930-cu ildə əyləşib kənd biçiminə düşdü.

1999-cu il bələdiyyələrin təsis edilməsi zamanı Füzuli rayonunun Aşağı Yağlıvənd bələdiyyəsi təşkil edilib.

18.11.2024-cü il tarixli 50-VIIQ nömrəli Qanunun 18-ci hissəsinə əsasən: *18.4. [[Aşağı Yağlıvənd bələdiyyəsi|Aşağı Yağlıvənd]], [[Kərimbəyli bələdiyyəsi (Füzuli)|Kərimbəyli]], [[Şükürbəyli bələdiyyəsi|Şükürbəyli]] və [[Zobucuq bələdiyyəsi|Zobucuq]] bələdiyyələrinin əhatə etdiyi [[Birinci Zobucuq]], [[İkinci Zobucuq]], [[Üçüncü Zobucuq]], [[Dördüncü Zobucuq]], [[Beşinci Zobucuq]] qəsəbələrində və [[Aşağı Yağlıvənd]], [[Kərimbəyli (Füzuli)|Kərimbəyli]], [[Şükürbəyli (Füzuli)|Şükürbəyli]] kəndlərində [[Kərimbəyli bələdiyyəsi (Füzuli)|Kərimbəyli bələdiyyəsi]]*" yaradılmışdır.

## Mədəniyyəti
Cavanşir elinin Yağlıvənd oymağından xeyli şairlər, yazarlar, musiqiçilər, rəssamlar çıxıb. Oymaq içində ilk bəlli olan şair Soltan Hüseynəli oğlu Yağlıvəndi (1823-?) olub. Onun Baxış bəy Səburla yazışmaları qalıb. İkinci şair isə "Məclisi-Üns" şairlər birliyinin üzvü olan Molla Bəyməmməd Bülbüldür (1837-?). Onun da yaradıcılığı zəngindir. Füzuli bölgəsində şair, vətənpərvər, milli qəhrəman Həsənəli bəy Əsgərxanovu tanımayan yoxdur. O, Kovxa təxəllüsü ilə şeir yazırdı.

Yağlıvənd oymağı saz götürüb el-oba dolaşan aşıqların yurdu da olub. Aşıq Sübhan Aşıq Hüseyn oğlu Məmmədli (1823-?), Aşıq Mahmud Piri oğlu Külədərli (1861-?) və başqaları bölgədə tanınmışdı.

Jurnalist-etnoqraf, Avrasiya Yazıçılar və Azərbaycan Jurnalistlər Birliklərinin üzvü Ənvər Çingizoğlu, Azərbaycan Yazıçılar Birliyini üzvü Paşa Araz və başqaları Araz Yağlıvəndin yeni dövr yazarlarındandır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Rayon mərkəzindən 53 km cənub-şərqdə, Araz çayının sol sahilindən 3 km aralı düzənlikdədir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 2166 nəfər əhali yaşayır.

### Tarixi şəxsiyyətləri
Yağlıvənd oymağı, eləcə də obası bir çox tarixi şəxsiyyət yetirib. Bunlardan:
* Məhəmməd ağa Yağləvəndli-Cavanşir
* Zeynalxan ağa Yağləvəndli-Cavanşir
* Ocaqqulu ağa Yağləvəndli-Cavanşir
* Səfiqulu bəy Yağləvəndli-Cavanşir
* Şəmşi bəy Yağləvəndli-Cavanşir
* Şərif ağa Yağləvəndli-Cavanşir
* Şirin kələntər Yağləvəndli-Cavanşir
* Məşədi Bayramqulu ağa Yağləvəndli-Cavanşir
* Məşədi Hətəmxan ağa Yağləvəndli-Cavanşir
* Xələf bəy Yağləvəndli-Cavanşir
* Məşədi Əmir Murad yüzbaşı Yağləvəndli-Cavanşir
* Məşədi Əzimməmməd ağa Yağləvəndli-Cavanşir
* Həsənəli bəy Əsgərxanov
* Nəsir yüzbaşı Yağləvəndli-Cavanşir
* Məhi Cümü oğlu Vəliyev, Lenin, Oktyabr Inqilabı, Qırmızı Əmək Bayrağı ordenli zəhmət adamı
* Əvəz Musa oğlu Məmmədov, Lenin ordenli zəhmət adamı, Bir neçə çağırış deputat

### Tayfa və tirələri
Yağlıvənd obası bir neçə böyük tayfaya və tirəyə ayrılır. Əsas tayfalar: Fərhadlı, Kovxalı (muradxanlı, səfiqulubəyli, ağakişibəyli, şərəfxanlı, azmanlı), Havsalı (xələfli, pəricahanlı, məhərrəmuşağı, kəlbiyəlilər, niyarlı), Külədərli (abbasqulular, əmirmuradlı, mirzəli, rüstəmli, ibalılar, həsənli, kazımlı, ismayıllı, qirdılı, alıhüseynli, qaralilar, qasmalılar), Qədirli (adıgözəlli, əsədli, eminalılar), İrənşəlli, Lələli (məşədiqulular, möhnətli, rəsullu), Hümbətalılar, Aşırlı, Alısəfərli (bayramlı, nəbili), Aslanalılar, Teymurlu, Məmmədli.

### Müharibədə iştirakı
Birinci və İkinci Qarabağ müharibəsində yüzlərlə Aşağı Yağlıvənd kənd sakini düşmənə qarşı mərdliklə döyüşdü. Onlardan 10 nəfəri Qazi,45 nəfəri müharibə iştirakçısı,1 nəfəri Məhərrəmov Şükür Osman oğlu itkin,19 nəfəri isə şəhid oldu. Şəhidlərdən 4 nəfəri mülki,15 nəfəri hərbi şəhiddir.23 avqust 1993-cü ildə Füzuli rayonu ermənilər tərəfindən işğal olunduqdan sonra Aşağı Yağlıvənd kəndinində işğalı qaçılmaz oldu. Əlverişli mövqeydə yerləş Aşağı Yağlıvənd kəndini düşmən ordusu işğal etməklə Zəngilan Horadiz yolu düşmənin əlinə keçdi. Bununla da Aşağı Yağlıvənd kəndi daxil olmaqla ətraf kəndlər mühasirədə qalaraq işğal olundu.05 yanavr 1994-cü ildə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Ali Baş Komandanlığı ilə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən uğurlu Horadiz əməliyyatı zamanı Aşağı Yağlıvənd kəndi işğaldan azad edilən 22 kəndimizdən biri oldu. Bu gün Aşağı Yağlıvənd kəndi tamamilə yenidən qurulub. Aşağı Yağlıvənd kəndində Qarabağ müharibəsindən bəhs edən "Son nəfəsədək" filmi çəkilib.

## İqtisadiyyatı
Araz Yağlıvənd kəndi 1930-cu ilədək əsasən heyvandarlıq, qismən isə əkinçiliklə məşğul idi.1930-cu ildən sonra əyləşib kolxoz qurdu. Bu kolxoz ilk zamanlar Partiyanın XXIII qurultayı, sonra Pərişan Quliyevin adını daşıyırdı. Kənd əhli Kolxozluq dövründə 1980-ci ilədək pambıqçılıqla, sonra isə üzümçülüklə məşğul olurdu. Kolxozun mal-qara və qoyunçuluq ferması vardı. Yardımçı təsərrüfat kimi taxıl, soğan, qarpız əkirdi. Bu məhsullar kolxozçular arasında əməkgününə görə bölünürdü.

Kəndin kolxoz sədirləri Sarı Səfixanov, Əvəz Məmmədov (bir neçə çağırış deputat olmuşdur), Qoşun Əliyev, İbiş Səfərov, Cümşüd Məmmədov olmuşdur. Qabaqçıl kolxozçulardan Məhi Cümü oğlu Vəliyev, Lenin, Oktyabr Inqilabı, Qırmızı Əmək Bayrağı orden ilə Əvəz Musa oğlu Məmmədov, Lenin ordeni ilə təltif edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Ənvər Çingizoğlu, Cavanşir eli: Yağləvəndlilər, Bakı: Mütərcim, 2016.
* Füzuli rayonunun Aşağı Yağlıvənd bələdiyyəsi
* Füzuli rayonunun Kərimbəyli bələdiyyəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Füzuli Rayon İcra Hakimiyyəti