Nizami Gəncəvi

**Nizami Gəncəvi** (, tam adı: *Əbu İlyas ibn Yusif*; ) — fars dilli poeziyasının klassiki, orta əsrlər Şərqinin ən böyük şairlərindən biri, fars dilli epik ədəbiyyatın ən böyük romantik şairi, farsdilli epik poeziyaya danışıq dili və realistik stili gətirmiş sənətkardır.

Şifahi xalq ədəbiyyatı və yazılı tarixi salnamələrin ənənəvi mövzularından istifadə edən Nizami, islamdan əvvəlki və islam dövrü İranını birləşdirmişdir. Nizaminin qəhrəmanlıq-romantik poeziyası sonrakı əsrlər boyunca, fars dilinin istifadə olunduğu bütün ərazilərdə özünü ona oxşatmağa çalışan gənc sənətkarların yaradıcılığına təsir etmiş, nəinki Persiyada, həm də Azərbaycan, Əfqanıstan, Gürcüstan, Hindistan, İran, Pakistan, Tacikistan, Türkiyə və Özbəkistan kimi müasir ölkələrin mədəniyyətinin formalaşmasında rol oynamışdır. Nizaminin yaradıcılığı, Hafiz Şirazi, Mövlana Cəlaləddin Rumi və Sədi Şirazi kimi böyük sənətkarların yaradıcılığına təsir etmişdir. Onun, müxtəlif ictimai, mədəni və elmi mövzuları işıqlandıran beş məsnəvisi bütün Şərq ölkələrində böyük məşhurluğa malik olmuşdur ki, bunu da, şairin əsərlərinin çoxlu sayda və müxtəlif dövrlərə aid əlyazmalarının dövrümüzə çatması sübut edir. Nizaminin *"[[Xosrov və Şirin (Nizami)|Xosrov və Şirin]]"*, *"[[Leyli və Məcnun (Nizami)|Leyli və Məcnun]]"* və *"[[İsgəndərnamə]]"* kimi əsərlərinin qəhrəmanları, indi də, bütün islam ölkələrində, eləcə də dünyada tanınmaqdadır.

Şairin 850 illik yubileyi şərəfinə 1991-ci il UNESCO tərəfindən *"Nizami ili"* elan edilmişdir.

## Tarixi-mədəni mühit

1135/1136-cı ildən 1225-ci ilə kimi Azərbaycan (əsasən indiki Cənubi Azərbaycan ərazisini əhatə edirdi) və Arran əyalətləri səlcuq sultanlarının İraqi-Əcəmdəki Böyük atabəyləri kimi Eldənizlər sülaləsi tərəfindən idarə olunmuşdur. Eldənizlər (bəzən *Eldəgəzlər* və ya *Eldəgizlər*) sülaləsinin əsası, İraqi-Əcəmdəki səlcuq sultanının azad edilmiş qulamı (döyüşçü-qul) olmuş qıpçaq mənşəli Şəmsəddin Eldəniz tərəfindən qoyulmuşdur. Səlcuq imperiyasının dağılması dövründə Azərbaycan atabəyləri (yəni, səlcuq taxtı varislərinin regenti) olmuş Eldənizlər, 1181-ci ildən etibarən müstəqil yerli hakim kimi ərazini idarə etməyə başladılar. Eldənizlər dövlətinin varlığına, 1225-ci ildə daha əvvəl gürcülər tərəfindən ələ keçirilmiş ərazilər də daxil olmaqla, dövlət ərazilərinin Cəlaləddin tərəfindən tutulması ilə son qoyulmuşdur. Ehtimal ki, Şəmsəddin Eldəniz Azərbaycan üzərində nəzarəti 1153-cü ildə, Sultan Məsud ibn Məhəmmədin sonuncu favoriti Qass bəy Arslanın ölümündən sonra əldə etmişdir.

Həmin dövrdə Arran və Azərbaycanla qonşuluqda yerləşən Şirvan ərazisində Kəsranilər sülaləsi tərəfindən idarə edilən Şirvanşahlar dövləti mövcud idi. Kəsranilər sülaləsi ərəb mənşəyinə malik olsa da, farslaşmış və bu sülalədən olan şahlar özlərini qədim Sasani şahlarının varisləri elan etmişdilər.

Nizaminin doğum tarixinə kimi türk-səlcuqların İran və Cənubi Qafqazı ələ keçirməsindən yüz il keçmişdi. Fransa tarixçisi Rene Qrussenin fikrincə, özləri türkman mənşəli olan Səlcuqlular, İran taxtını ələ keçirdikdən sonra, ölkədə türkləşdirmə siyasəti aparmamış, əksinə, *"fars mədəniyyətinə uyğunlaşdılar və qədim böyük Sasani şahları kimi İran əhalisini köçərilərin hücumlarından, iran mədəniyyətini isə türkman təhlükəsindən xilas etdilər."*.

Nizaminin "Xəmsə"yə daxil olan poemalar üzərində işləməyə başladığı XII əsrin sonuncu rübündə, Səlcuqların ali hakimiyyəti parçalanma dövrünü yaşayır, siyasi və sosial narazılıqlar isə artırdı. Lakin, fars mədəniyyəti, mərkəzləşdirilmiş hakimiyyətin mövcud olduğu dövrlə müqayisədə yerli hakimiyyətlərin parçalanma dövründə daha yaxşı inkişaf edir, fars dili isə əsas ədəbiyyat dili olaraq qalırdı. Bu xüsusiyyət, o zaman fars mədəniyyəti forpostu xüsusiyyəti daşımış, Nizaminin də yaşadığı və irandilli əhalinin üstünlük təşkil etdiyi Qafqaz şəhəri olan Gəncəyə də aid idi. Həmin dövrdə Gəncədə irandilli əhalinin üstünlük təşkil etməsinə, Nizaminin müasiri olmuş və onun kimi Gəncə şəhərində yaşayıb-yaratmış tarixçi Kirakos Qandzaketsi (təxm. 1200–1271) də şahidlik edir. Qeyd etmək lazımdır ki, orta əsr ermənidilli ədəbiyyatda bütün irandilli xalqlar *"parsik"* – farslar adlandırılırdı ki, bu da Qandzaketsinin əsərinin ingiliscə tərcüməsində də əksini tapmışdır. Nizaminin yaşadığı dövrdə Gəncənin fars mədəniyyətinin çiçəkləndiyi şəhərlərdən biri olmasını göstərən faktlardan biri də, XIII əsrə aid *[[Nüzhət əl-Məclis]]* antologiyasında, XI–XII əsrlərdə şəhərdə yaşayıb-yaratmış 24 farsdilli şairin əsərinin toplanmasıdır. XI–XII əsrlər Gəncəsinin irandilli əhalisi arasında xüsusilə kürdləri qeyd etmək lazımdır ki, onların da burada məskunlaşmasına vaxtilə şəhəri idarə etmiş kürd mənşəli Şəddadilər sülaləsi təkan vermişdir. Nizaminin atasının Qumdan Gəncəyə köçməsi və valideylərinin bu şəhərdə məskunlaşmasını da bəzi tədqiqatçılar şəhədə kürdlərin üstünlüyə malik olması və Nizaminin anasının kürd mənşəli olması ilə izah edirlər.

Nizamidən yüz il sonra yaşamış İran tarixçisi Həmdullah Qəzvini *"xəzinələrlə dolu"* Arran şəhəri olan Gəncəni İranın ən zəngin və çiçəklənən şəhəri kimi təsvir edir. O dövrdə, Azərbaycan, Arran və Şirvan Xorasandan sonra fars mədəniyyətinin ikinci ən böyük yeni mərkəzi idi. Mütəxəssislər fars poeziyasının Xorasan stili daxilində qərb məktəbini ayırırlar ki, bu da Azərbaycan məktəbi, bəzən isə Şirvan, Arran və ya Qafqaz məktəbi adlandırılır. Bu məktəb mürəkkəb metaforik və fəlsəfi məzmunu, həmçinin xristian ənənəsindən alınmış obrazların istifadəsi ilə seçilir. Nizami, Qərb məktəbinin ən mühüm nümayəndələrindən biri hesab edilir.

## Həyatı
Nizaminin həyatı haqqında çox az məlumat var; şairin həyatı haqqında məlumat mənbəyi onun əsərləri və bəzi təzkiləridir ki, bunlarda da kifayət qədər aydın informasiya verilməmişdir. Buna görə də Nizaminin adı və şəxsiyyəti ətrafında çoxlu əfsanələr yaranmış və onun bioqrafiyasını bəzəmişdir.

### Adı və ləqəbi
Şairin əsl adı *İlyas*, atasının adı *Yusif*, babasının adı *Zəki* olmuşdur: oğlu *Məhəmməd*in doğulmasından sonra onun da adı şairin tam adına keçmiş və onun tam adı ***Əbu Məhəmməd İlyas ibn Yusif ibn Zəki Müəyyəd*** olmuşdur. Ədəbi ləqəb kimi şair "*Nizami*" sözünü seçmişdir ki, bunu da bəzi təzkirəçilər, şairin ailəsinin ənənəvi olaraq tikməçiliklə məşğul olması ilə izah edirlər; Nizami ədəbiyyatla məşğul olmaq üçün ailə sənətindən imtina etmiş, toxuyucu səbiri ilə əsərləri üzərində çalışmışdır. Şairin adı *Nizam əd-Din Əbu Məhəmməd İlyas ibn Yusif ibn Zəki ibn Müəyyəd* olmuşdur. Yan Rıpka şairin rəsmi adının *Hakim Camal əd-Din Əbu Məhəmməd İlyas ibn Yusif ibn Zəki ibn Müəyyəd Nizami* olduğunu qeyd edir.

### Doğum tarixi və yeri

Nizaminin dəqiq doğum tarixi bilinmir. Məlum olan odur ki, şair 1140–1146-cı (hicri 535–540) illər arasında doğulmuşdur. Nizaminin bioqrafları və müasir tədqiqatçılar onun dəqiq doğum tarixini altı il arasında göstərirlər (535–540/1141–1146). Formalaşmış ənənəyə əsasən və UNESCO-nun da qəbul etdiyi tarixə əsasən şairin doğum tarixi kimi 1141-ci il qəbul olunur. Bu tarixə şair özü də "Xosrov və Şirin" poemasının *"Kitab üçün üzr"* bölməsində işarə edərək deyir:

Bu beytlərdən məlum olur ki, şair Şir bürcü altında doğulmuşdur. Həmin bölmədə Nizami bildirir ki, poema üzərində işə başlayarkən onun qırx yaşı olmuşdur, poemanı yazmağa isə şair, hicri təqvimlə 575-ci ildə başlamışdır. Bu hesaba əsasən belə nəticə alınır ki, Nizami hicri 535-ci ildə (miladi 1141-ci il) doğulmuşdur. Həmin il ulduzlar 17–22 avqust tarixlərində Şir bürcü altında düzülmüşdür ki, buna əsasən də Nizaminin 17–22 avqust 1141-ci ildə doğulması güman edilir.

Şairin doğum yeri də uzun müddət mübahisə mövzusu olmuşdur. Lütfəli bəy Azər (XVIII əsrdə yaşamışdır) *"Atəşgədə"* adlı təzkirəsində Nizaminin aşağıda göstərilən və *"[[İsgəndərnamə]]"* poemasından olması iddia edilən (poemanın Abdulla Şaiq və Mikayıl Rzaquluzadə tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş və nəşr olunmuş variantında həmin beyt yoxdur) beytə istinadən Nizaminin mərkəzi İrandakı Qum şəhərində doğulmasını iddia edir:

Nizaminin orta əsr bioqraflarının hamısı (Aufi Sədidəddin (XIII əsr), Dövlətşah Səmərqəndi (XV əsr) və s.) şairin doğulduğu şəhər kimi, onun bütün ömrü boyu yaşadığı və vəfat etdiyi Gəncə şəhərini göstərirlər. Akademik Yevgeni Bertels qeyd edir ki, Nizaminin ona məlum olan ən yaxşı və qədim əlyazmalarında belə Qum haqqında məlumata rast gəlməmişdir. Hazırda, akademik müəlliflər tərəfindən qəbul edilmiş ortaq fikrə əsasən, Nizaminin atasının Qumdan olmasına, lakin Nizaminin özünün Gəncədə doğulmasına, onun əsərlərində Qumda doğulması ilə bağlı iddianın isə mətn səhvi olmasına inanılır. Nizaminin yaşadığı dövrdə Gəncə şəhəri Böyük Səlcuq imperiyasının və Azərbaycan Atabəylərinin hakimiyyəti altında olmuşdur.

Nizami şəhərdə doğulmuş və ömrünün sonuna kimi şəhərdə yaşamışdır. Ziya Bünyadova görə o, həyatı boyu Gəncəni tərk etmək istəməmiş, hətta Eldəniz hökmdarı Qızıl Arslanla Gəncənin 30 fərsəxliyində görüşmüşdür. Onun doğma şəhəri olan Gəncədə o dövrdə irandilli əhali üstünlük təşkil etdiyinə görə fars mədəniyyəti hakim olmuşdur. Həyatı haqqında az məlumat olmasına baxmayaraq, şairin ömrünün sonuna kimi Cənubi Qafqazda yaşaması güman edilir. Nizaminin həyatı haqqında cüzi məlumatlar onun əsərlərində verilmişdir.

### Valideynləri və qohumları

Nizaminin Qumdan (Mərkəzi İran) Gəncəyə köçmüş atası Yusif ibn Zəki ehtimal ki, dövlət işçisi olmuşdur. Nizaminin iran mənşəli anası Rəisə, şairin özünün sözlərinə görə kürd olmuşdur. Ehtimal ki, kürd sülalə başçısının qızı olan həmin xanım, bəzi ehtimallara görə, Atabəylərdən əvvəl Gəncədə hakim olmuş Şəddadilər sülaləsindən olmuşdur.

Nizami valideynlərini erkən itirmişdir. Atasının ölümündən sonra İylası anası tərbiyələndirmiş, anasının ölümündən sonra isə uşaq dayısı Xoca Ömərin himayəsində qalmışdır.

Dövlətşah Səmərqəndi (1438–1491) özünün *"Təzkirət ət-şüəra"* adlı traktatında (1487-ci ildə tamamlanmışdır) Nizaminin, Qivami Mütərrizi adlı şair qardaşı olmasını qeyd etmişdir.

### Təhsili
Yaşadığı dövrün standartlarına görə Nizaminin parlaq təhsili olmuşdur. Nizaminin yaşadığı dövrdə belə hesab edilirdi ki, şair müxtəlif fənnlər üzrlə bilikli olmalıdır. Lakin, buna baxmayaraq, Nizami öz savadı ilə şairlər arasında seçilə bilmişdi: Nizaminin əsərləri onun ərəb və fars ədəbiyyatının şifahi və yazılı ənənələrinə gözəl bələd olmasına, riyaziyyat, astronomiya, astrologiya, əlkimya, tibb, botanika, teologiya, Quran təfsiri, şəriət, xristianlıq, iudaizm, İran mifləri və əfsanələri, tarix, etika, fəlsəfə, ezoterika, musiqi və təsviri sənəti yaxşı bilməsinə dəlalət edir.

Baxmayaraq ki, Nizamini mənbələrdə tez-tez "həkim" (müdrik) adlandırırlar, o, Fərabi, İbn Sina və Sührəvərdi kimi filosof və ya İbn əl-Ərəbi və Əbdürrəzzaq əl-Kaşani kimi sufizm nəzəriyyəçisi olmamışdır. Buna baxmayaraq, daha sonrakı dövrdə yaşamış, müxtəlif elm sahələrində fəaliyyət göstərmələrinə baxmayaraq fəlsəfə, qnosis və teologiyanı birləşdirməyə çalışmış Qütbəddin Şirazi və Baba Əfzəl Kaşani kimi, İslam fəlsəfi fikrinin müxtəlif sahələrinə yaxşı bələd olan filosof və qnostik hesab edirlər.

### Şəxsi həyatı

Nizaminin həyatı haqqında çox az məlumat saxlanılsa da, dəqiq bilinir ki, o, saray şairi olmamış, çünki bu halda dürüstlüyünü itirəcəyindən qorxmuş və ilk növbədə azad yaradıcılıq imkanı arzulamışdır. Buna baxmayaraq, Nizami əsərlərini müxtəlif sülalələrdən olan hökmdarlara həsr etmişdir. Məsələn, *"[[Leyli və Məcnun (Nizami)|Leyli və Məcnun]]"* poemasını Nizami, şirvanşaha, *"[[Yeddi gözəl (Nizami)|Yeddi gözəl]]"* poemasını isə Eldənizlərin rəqibi Ağsunqurilər sülaləsindən Əlaəddin Körpə Arslana ithaf etmişidr.

Nizami, bütün həyatı boyunca Gəncədə yaşamış və üç dəfə evlənmişdir. Şairin ilk və ən sevimli həyat yoldaşı Afaq adlı qıpçaq qul olmuşdur. Ona bir çox şeirlər həsr edən Nizami, *"ləyaqətli, görünüşlü və gözəl ağıllı"* adlandırmışdır. Afaq, Nizamiyə təqribən 1170-ci ildə Dərbənd hökmdarı Seyfəddin Müzəffər tərəfindən hədiyyə edilmiş, Nizami isə onu azad edərək evlənmişdir. 1174-cü ildə onların oğlan övladı dünyaya gəlmiş və şair oğlunu Məhəmməd adlandırmışdır. 1178–1179-cu illərdə *"Xosrov və Şirin"* poemasının tamamlanması zamanı Afaq vəfat etmişdir. Nizaminin sonrakı iki həyat yoldaşı da vaxtından əvvəl vəfat etmiş, onların hər birinin ölümü, şairin yeni epik poemasını tamamlaması ilə üst-üstə düşmüşdür ki, bu münasibətlə də Nizami yazmışdır:

Nizami, siyasi qeyri-stabillik və intensiv intellektual aktivlik dövründə yaşamışdır ki, bu da onun şerlərində və poemalarında əks olunmuşdur. Şairin himayədarları ilə qarşılıqlı münasibəti, əsərlərinin dəqiq yazılma tarixi haqqında məlumatlar yoxdur, bilinən tarixlər isə Nizamidən sonrakı dövrdə yaşamış təzkirəçilərin verdiyi məlumatlardan əldə edilmişdir. Hələ sağlığında Nizami böyük hörmət və izzət sahibi olmuşdur. Atabəylər dəfələrlə Nizamini saraya dəvət etmiş, lakin, şairin israrla imtina etmişdir, buna baxmayaraq, Nizamini müqəddəs hesab edən hökmdar ona beş min dinar və 14 kənd bağışlamışdır.

Dini inancına görə Nizami sünni müsəlman olmuşdur. Şairin doğum tarixi kimi, vəfat tarixi də mübahisəlidir. Nizaminin vəfat tarixini qeyd edən orta əsr bioqrafları bir-biri ilə 37 il (575–613/1180–1217) fərqi olan müxtəlif rəqəmlər göstərirlər. Hazırda dəqiq olan yeganə məlumat odur ki, Nizami XIII əsrdə vəfat etmişdir. Nizaminin vəfat tarixinin hicri 605-ci ilə (miladi 1208/1209) uyğunlaşdırılması, Gəncədən tapılmış və Bertels tərəfindən nəşr edilmiş ərəb dilli kitabəylə əsaslandırılmışdır. Şairin vəfat tarixi ilə bağlı ikinci məlumat isə, Nizaminin ölümündən sonra ehtimal ki, onun oğlu tərəfindən yazılmış və *"[[İsgəndərnamə]]"* poemasının *"[[İsgəndərnamə|İqbalnamə]]"* adlı ikinci hissəsində antik filosoflar Platon, Sokrat və Aristotelin ölümü ilə bağlı şerə əlavə edilmiş beytlərdir. Bu beytlərdə şairin yaşı müsəlman təqviminə əsasən göstərilmiş və buna uyğun olaraq da, onun vəfat tarixi hicri 598-ci (1201/1202) il kimi hesablanmışdır.

## Yaradıcılığı
Nizami dövrü fars mədəniyyəti, qədim köklərə, əzəmət və dəbdəbəyə malik olması ilə məşhurdur. Davamlı olaraq, ölkə ərazisinə yürüş edən yadelli xalqların təsirinə məruz qalmasına baxmayaraq, islamaqədərki fars mədəniyyəti, musiqi, memarlıq və ədəbiyyatda zəngin özünüifadə ənənələri formalaşdıraraq, özünü saxlamaq, qismən dəyişilmək və yad elementləri özünə uyğunlaşdırmaq xüsusiyyətinə malik idi. Nizaminin də sonuncu poemasını həsr etdiyi Makedoniyalı İskəndər, fars mədəniyyətinin əsirinə çevrilmiş çoxsaylı tarixi şəxslərdən biridir. Nizami, Şərq mədəniyyətinin səciyyəvi məhsulu idi. O, islamaqədərki və islamdansonrakı İran, həmçinin İran və Qədim dünya arasında körpü yaratmışdır. Nizami Gəncəvi, Persiyanın periferiyası olan Qafqazda yaşayıb-yaratmasına baxmayaraq, öz yaradıcılığında bütün fars mədəniyyəti üçün ənənəvi olan vahid dil və vətəndaş fikri ənənəsinə sadiq qalmış, *"[[Yeddi gözəl (Nizami)|Yeddi gözəl]]"* poemasında isə İranı *"dünyanın ürəyi"* adlandırmışdır:

### Ədəbi təsir
Professor Çelkovskinin fikrincə, Firdovsinin *"[[Şahnamə]]"* əsərini oxumaq Nizaminin sevimli məşğuliyyəti olmuşdur. Qətran Təbrizi, Sənai, Fəxrəddin Əsəd Gurgani, Təbəri kimi müəlliflərin Nizami yaradıcılığıa təsir etmələrinə baxmayaraq, Firdovsi yaradıcılığı, şair üçün əsas ilham mənbəyi və *"[[İsgəndərnamə]]"* poemasının yazılması zamanı əsas mənbə olmuşdur. Nizami, öz əsərlərində, xüsusilə *"İskəndərnamə"*nin girişində tez-tez *"Şahnamə"*yə istinad edir. Belə hesab etmək olar ki, Firdovsinin əsərinə heyran olan Nizami, qarşısında həmin əsərə layiq olan epik poemalar yaratmaq məqsədi qoymuş və həmin poemalardan üçünün – *"[[Xosrov və Şirin (Nizami)|Xosrov və Şirin]]"*, "Yeddi gözəl" və *"[[İsgəndərnamə]]"* – yaradılması üçün mənbə kimi *"Şahnamə"*dən istifadə etmişdir. Nizami Firdovsini "həkim" – "müdrik", "daana" – "bilgin" və orator sənətinin "sözü təzə gəlin kimi bəzəyən" böyük ustadı adlandırmışdır. O, oğluna *"Şahnamə"*ni oxumağı və müdrik insanın dəyərli fikirlərini yadda saxlamağı tövsiyə edirdi. Yevgeni Bertelsin fikrinə görə isə, *"Nizami öz əsərlərini Firdovsinin əsərindən üstün hesab edir"*, *"palaz*"ı *"ipəyə"*, *"gümüş"*ü *"qızıl"*a çevirdiyini bildirir.

XI əsr fars şairi Fəxrəddin Əsəd Gurganinin yaradıcılığı Nizami yaradıcılığına böyük təsir göstərmişdir. Poemaları üçün bir çox süjetləri Firdovsi yaradıcılığından alan Nizami, poeziya yazı sənəti, obrazlı danışıq və kompozisiya qurma texnikasını əsasən Gurganidən almışdır. Bu, *"[[Xosrov və Şirin (Nizami)|Xosrov və Şirin]]"* poemasında, xüsusilə, Gurganinin *"[[Veys və Ramin]]"* poemasından əsas səhnənin təkrarı olan "Aşiqlərin mübahisəsi" səhnəsində açıq görünür. Bundan başqa, Nizami poemanı, Gurganinin də poemasını yazdığı həzəc bəhrində yazmışdır. Gurgani yaradıcılığının Nizami yaradıcılığına təsirini həm də ikincinin astrologiya elminə olan marağı ilə izah etmək mümkündür.

İlk monumental əsəri olan *"[[Sirlər xəzinəsi]]"*ni Nizami, Sənainin *"Hədiqət-ül-həqaiq"* poemasının təsiri ilə yazmışdır..

### Stil və dünya görüşü

Nizami poetik əsərlər yazsa da, onun əsərləri dramatikliyi ilə seçilir. Onun romantik poemalarının süjetləri elə qurulmuşdur ki, nəqlin psixoloji mürəkkəbliyi gücləndirilsin. Onun qəhrəmanları hadisələrin təsiri altında yaşayır və özlərini, o cümlədən başqalarını anlamaq üçün təcili qərar qəbul etməlidirlər. Nizami, qəhrəmanlarını güclü və məğlubedilməz sevgi ilə üz-üzə qoyaraq, onların psixoloji portretlərini yaradır və beləliklə də insan canının zənginlik və mürəkkəbliyini ortaya çıxarır. 

Həm adi insanları, həm də əsilzadə şəxsləri Nizami eyni ustalıq və dərinliklə təsvir edir. Sənətkarlar və ustaların təsvirində isə şairin xüsusi rəğbət hissi ortaya çıxır. Nizaminin poemalarında, müxtəlif süjet xəttlərində tez-te rəssamlar, heykəltəraşlar, memarlar və musiqiçilər əsas personaja çevrilirlər. Nizami romantik epos janrının ustadı olmuşdur. Hissiyyat və erotika məzmunlu şeirlərində Nizami, insan övladının davranışlarını, onun ehtirasla mübarizədə ortaya qoyduğu ağılsızlıq və böyüklüyü, faciəni izah edir. Nizami üçün poeziyanın əsası həqiqətdə idi. Buna görə də, şair, istedadını dünyəvi dəyərlə dəyişən saray şairlərini qınayırdı. Nizami yaradıcılığında, dünyəvi ədalət axtararaq kasıbları və gücsüzləri müdafiə edir, güclülərin sərhəd tanımayan imkanlarının təbiətini araşdırırdı. Nizami, insanları həyatın gəlib-keçər olması ilə bağlı xəbərdar edir. İnsan taleyi haqqında düşünən humanist şair, “İskəndərnamə” poemasında mükəmməl cəmiyyət – utopiya yaratmağa çalışmışdır.

Nizami şair-mistik olsa da, onun yaradıcılığında mistikanı erotikadan, mənəvini dünyəvidən ayırmaq mümkün deyil. Onun mistisizmi, özünəməxsus simvolizmlə sufi nəzəriyyəsinə əsaslanır. Bununla yanaşı, məlumdur ki, Nizami rəsmən heç bir sufi təriqətinə üzv olmamışdır. Ehtimal ki, Qəzali və Əttarın mistisizminə bənzər asketik mistisizmi təmsil edən Nizaminin müstəqil təfsir və mühakimələrə meylliyi onun mistisizminə fərqləndirici xüsusiyyətlər artırmışdır. Nizami poeziyasında sufi ənənələri, simvol və obrazları da öz əksini tapmışdır. Belə ki, yaradıcılığı ümumqəbuledilmiş İran mif və əfsanələrinin saxlancı olan Nizami, *“[[Sirlər xəzinəsi|Sirlər xəzinəsi]]”* poemasında qızılgülün orta əsrlər Persiya insanlarının təsəvvüründə necə qəbul edilməsini təsvir edir. İslam ənənəsində qızılgül Məhəmmədlə əlaqələndirilir və bu, həm dini mətnlərdə, həm də bədii yaradıcılıqda müxtəlif formalarda əks etdirilmişdir. İranda bu ənənənin yayılması üçün, hər tanrının bir güllə əlaqələndirildiyi İslamdan əvvəlki mədəniyyətə istinad edilir. İranda gülçülük mədəniyyəti, həmişə İran bağları ilə əlaqəli olmuşdur. Dördqollu memarlıq bağı (çaharbağ) şəklində qurulan orta əsrlər İran bağları, imperiya saray sistemi tərkibinə daxil olan Əhəməni hökmdarlarının '“Cənnət bağları”nın birbaşa törəməsi idi. Hətta İslamın yayılması belə, İran bağı mədəniyyətinə mənfi təsir göstərməmişdir.  Qədim dövrlərdən İranda yetişdirilən  qızılgüllər, orta əsr İran bağlarının ayrılmaz tərkib hissəsi idi. Buna görə də, orta əsrlər pers-islam mədəniyyətində, o cümlədən, pers yaradıcılıq dühasının ən zərif bədii ifadə vasitəsi olan poeziyada qızılgül obrazı ən müxtəlif ideyaların təsviri üçün istifadə edilirdi. Qızılgüllər, hökmdar gülü və gözəlliyin simvolu hesab edilirdi. Persiya incəsənətində qızılgül simvolizminin kökləri İslamdan əvvəlki dövrə gedib çıxır və o, yazatalardan biri olan, Zərdüşti tanrılarından biri – Daena ilə əlaqələndirilir. XII əsrdən etibarən isə, Persiya dini fikir və ədəbi mədəniyyətinin təsiri ilə, qızılgül mistik ənənənin ən vacib simvollarından birinə çevrilir. Fars dilində yazıb-yaratmış əksər şair-mistiklər (Rumi, Əttar, Sədi və sair.) kimi, Nizami də qızılgül obrazını ilahiliyin simvolik təsviri üçün istifadə edir. Farsdilli ədəbiyyatda, bülbülün gülə sevgisi, mistikin qəlbinin ilahiyə can atması kimi simvolizə edilir. Belə ki, Rumi iddia edirdi ki, qızılgülün ətri, hər şeyin əsasında duran ilahi sirlərə işarədir və o, digər mistikləri də inandırmağa çalışırdı ki, qızılgül ətri kimi, insanları ilahi Qızılgül bağına yönləndirmək üçün dünyəvi varlıq və zövqlərdən imtina etsinlər. Rumi, qızılgül ətrinin *“zəka və ağılın nəfəsi”* olduğuna inanır. Bu ənənəni davam etdirən Nizami, *“Sirlər xəzinəsi”* poemasından *“İki həkimin rəqabəti”* hekayətində, qızılgülün mistik simvolizmi mövzusunu izah edir. Baxmayaraq ki, Nizami tərəfindən söylənilən hekayə, psixoloji özünüinandırmanın gücünü nümayiş etdirir, qızılgül aromatının mistik təbiəti, həm Nizami poemalarında, həm də fars dilində yazıb-yaratmış digər orta əsr şairlərinin əsərlərində metafora kimi xidmət edir.

İslam kosmologiyasına yaxşı bələd olan Nizami, poeziyasında bilgilərini nümayiş etdirmişdir. İslam kosmologiyasına görə, kainatın mərkəzində dayanan Yer, Tanrının təmsilçiləri hesab edilən və öz hərəkətləri ilə Yerdəki canlılara təsir edən yeddi planetlə - Ay, Merkuri, Venera, Günəş, Mars, Yupiter və Saturn - əhatə olunmuşdur. Belə ki, *“Yeddi gözəl”* poemasında Bəhramın dünyaya gəlməsi və müdriklər, münəccimlər tərəfindən onun astroloji taleyinin xəbər verilməsini təsvir edərkən, atrologiyanı yaxşı mənimsəmiş Nizami, Bəhramın xarakteri və taleyi haqqında əvvəlcədən detallı məlumat verir: 

Nizami əmin idi ki, dünyanın vahidliyini arifmetika, həndəsə və musiqi vasitəsi ilə qəbul etmək olar. Həm də numerologiyaya bələd olan Nizami, hesab edirdi ki, rəqəmlər kainatın açarıdır, onların vasitəsi ilə çoxluq vahidə, dissonans isə harmoniyaya çevrilir. *“[[Leyli və Məcnun (Nizami)|Leyli və Məcnun]]”* poemasında öz adının əbcədiyyəsini (numeroloji anlam) gətirən Nizami ( =50+900+1+40+10) 1001 rəqəmini qeyd edir:

Nizaminin poema və şeirlərinin dili, qeyri-adiliyi ilə seçilir. Nizami fars dilində yazıb-yaratmış və istifadə etdiyi alleqoriya, təmsil və çoxmənalı sözlər sayəsində bədii fars dilini yeni səviyyəyə qaldırmışdır. O, yeni və aydın metaforalar, obrazlı ifadələr, neologizmlər yaratmışdır. Nizami müxtəlif stilistik fiqurlar (hiperbola, anafora), təkrarlamalar (müqərrər), eyhamlar, mürəkkəb söz və obrazlı ifadələr istifadə edərək, nəql etdiyi hekayənin təsir gücünü daha da qüvvətləndirmək üçün, onları hekayənin məzmunu ilə əlaqələndirir. Nizaminin yaradıcılıq tərzini fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri də, qəhrəmanlarının davranış və hisslərini təsvir edərkən, şairin, adi söz və ifadələrin istifadəsindən mümkün qədər qaçmasıdır. Nizami şeirinin digər bir xüsusiyyəti isə aforizm yaradıcılığıdır. Belə ki, *“Leyli və Məcnun”* poeması ilə Nizami, sonrakı müəlliflərin *“epiqramm tərzi”* adlandırdığı yeni bir tərz yaratmış, Nizaminin qələmindən çıxan bir çox aforizmlər isə sonradak xalq yaradıcılığında atalar sözlərinə çevrilmişdir. Nizami, yaradıcılığında danışıq dilini istifadə edir. Onun dili idiomlarla zəngin, monoloq və dialoqlarda isə stilistik baxımdan sadədir.  Nizami öz tərzini *“qarib”* – *“nadir,yeni”*, özünü isə *“söz sehrbazı”* və *“görünməzin güzgüzü”* adlandırır.

Y.E. Bertelsin fikrincə, Nizami inanclı sünni-müsəlman olmuş, ifrat şiələr, qərmətilər və ismaililərə qarşı ikrah hiss etmişdir. Son fikrinə sübut kimi, tədqiqatçı şairin aşağıdakı misrasına istinad edir:

## Əsərləri

Nizaminin lirik poeziyasının çox kiçik bir hissəsi dövrümüzə çatmışdır ki, onların da əsas hissəsini qəsidə və qəzəllər təşkil edir. Nizaminin lirik Divanının dövrümüzə çatmış hissəsi 6 qəsidə, 116 qəzəl, 2 qitə və 30 rübaidən ibarətdir. Lakin, orta əsr bioqraflarının sözlərinə görə, bu, şairin lirik yaradıcılığının çox kiçik bir hissəsidir. Nizami rübailərinin kiçik bir hissəsi, XIII əsrdə Cəmaləddin Xəlil Şirvani tərəfindən təşkil edilmiş *“[[Nüzhət əl-Məclis]]”* antologiyasında saxlansa da, yalnız 1932-ci ildə tədqiq və təsvir edilmişdir. 

### Xəmsə
#### ''[[Sirlər xəzinəsi]]''

Sirlər xəzinəsi Nizami Gəncəvinin ilk irihəcmli əsəridir .  Yaxın və Orta Şərq ədəbiyyatında didaktik poema janrının ən qiymətli nümunələrindən biri olan bu əsər şairin yaradıcılığında epik şeir sahəsində ilk qələm təcrübəsi idi. Əsər hicri tarixilə 570-ci ildə yazılmışdır ki, miladi təqvimilə 1174-1175-ci illərə uyğun gəlir. "Sirlər Xəzinəsi" zahirən Nizamiyə qədər Yaxın və Orta Şərq ədəbiyyatında geniş yayılan didaktik əsərlər silsiləsinə daxildir. Mövzuca, məqsədcə müəyyən dərəcədə *"Kəlilə və Dimnə", "Qutadqu bilik", "Hədiqətül-həqiqə", "Siyasətnamə", "Qabusnamə", "Cəhar məqalə"* və sair kimi əsərlərə yaxın olan "Sirlər Xəzinəsi" həm də onlardan fərqlənir. Nizami sanki özünəqədərki didaktik ədəbiyyatı yekunlaşdırıb ona daha yüksək humanist və demokratik istiqamət vermişdir.

Nizami Gəncəvi "Sirlər Xəzinəsi"ni yazarkən özünə qədər şərq ədəbiyyatında sabitləşmiş bir sıra ənənələri təkmilləşdirərək orijinal mövqedən çıxış etmişdir. Həmin cəhət birinci dəfə hind alimi Ə. A. Əhmədin diqqətini cəlb etmişdir. O, qeyd edir: *"Xacə Nizami Gəncəvi qədim üslubu dəyişərək məsnəvi deməkdə yeni bir tərz ixtira edib, sözü bəzəmiş və birinci olaraq o, bu nazik, çətin yolla getməklə namünasib sözün sir-zibilini, xoşagəlməz, daş-kəsəkli və bəyənilməz qafiyələri bu yoldan təmizləyərək, şer mülkünü nizama salmışdır."*  Nizami "Sirlər Xəzinəsi"ndə əsas mətləbə başlamazdan əvvəl tövhid, nət, merac, əsərin ithaf edildiyi şəxsə xitab, kitabın yazılması səbəbi və sonda xətmi-kitab, habelə hər bir nəzəri məqalətə aid yalnız bir didaktik hekayə vermək kimi formaları ədəbiyyata gətirməklə didaktik poema janrını forma cəhətdən təkmilləşdirmişdir. Fars dəri dilində Nizaminin "Sirlər Xəzinəsi"nə kimi əruz vəzninin səri bəhrində ayrı-ayrı beytlər olsa da, böyük həcmli didaktik poemalarda bu bəhrdən istifadə edilməsi haqqında heç bir məlumat yoxdur. "Sirlər Xəzinəsi"ndən əvvəl yazılmış didaktik poemalar isə Əruzun Həzəc bəhrində yazılmışdır.

Nizaminin xəmsəsində külli miqdarda atalar sözlərindən, zərbi-məsəllərdən, aforizm və idiomatik ifadələrdən istifadə etmiş və öz əsərinin bədii dəyərini artırmışdır. Həm də onun xalq yaradıcılığından, folklordan aldığı ifadələr, əsasən Azərbaycan xalqı ilə bağlı olmuşdur. Elə buna görə də, Azərbaycan xalqının adət və ənənələrini, dil və ifadə xüsusiyyətlərini bilmədən "Sirlər xəzinəsi"ndə aforizm və zərbi-məsəllərlə ifadə edilmiş dərin mənanı tamamilə qavramaq qeyri-mümkündür. Y. E. Bertels "Sirlər Xəzinəsi"nin bədii dilindən danışarkən göstərir ki, şair bu əsərində bədii sözün bütün həqiqi və məcazi mənalarından istifadə edir. Buna görə də, "Sirlər Xəzinəsi"ni dərindən başa düşmək üçün hərtərəfli, universal biliyə malik olmaq lazımdır. Y. E. Bertels "Sirlər Xəzinəsi"nin bir sıra beytlərinin Qərb və Şərq tədqiqatçıları tərəfndən doğru şərh edilmədiyini göstərmiş, dərin mənalı aforizmlərlə ifadə edilmiş beytləri açıb təhlil etmişdi. Bununla birlikdə Y. E. Bertels "Sirlər Xəzinəsi"ndə çətin anlaşılan təşbih və tərkiblərin işlədildiyini, şairin əsərin dilini bilərəkdən çətinləşdirdiyini qeyd edir. "Sirlər Xəzinəsi" xalq yaradıcılığından gələn çoxmənalı ifadələrlə, idiomlarla, frazeoloji birləəşmələrlə zəngin olduğu üçün onun dərin mənasını başa düşmək doğrudan da bəzi çətinliklər törədir. Y. E. Bertelsin poemanın dili haqqındakı mülahizələri onu bu nəticəyə gətirir ki, "Sirlər Xəzinəsi" sadə xalq kütlələri üçün deyil, yüksək savadlı zadəgan təbəqə üçün yazılmışdır.

H. Araslı "Sirlər Xəzinəsi"nin əsas ideya və mövzusunun ədalət və əmək mövzusu olduğunu, ümumiyyətlə bu mövzuda dövrün mühüm ictimai-siyasi və əxlaqi məsəllərinin öz əksini tapdığını qeyd edir. Y. E. Bertels "Sirlər Xəzinəsi"nin mövzusundan danışdıqda əsərin əsasında şairin ədalət və əmək haqqında fikirləri, verilən sözün üstündə durmaq, rəhmli olmaq, qızıla nifrət, həqiqi dostluq kimi əxlaqi məsələlərin durduğunu göstərmişdir. F. Qasımzadə "Sirlər Xəzinəsi"nin ayrı-ayrı məqalələrində qoyulmuş mövzu və ideyaları əsasən ədalət, əmək və əxlaq kimi üç istiqamətdə qruplaşdırıb təhlil etməyin mümkün olduğunu qeyd edir.

#### ''[[Xosrov və Şirin (Nizami)|Xosrov və Şirin]]''

Xosrov və Şirin Nizami Gəncəvinin ikinci poemasıdır. Əsər 1180-ci ildə fars dilində yazılmışdır. Nizami Gəncəvi, bu əsəri Atabəy Şəmsəddin Məhəmməd Cahan Pəhləvan Eldəgizə (1173–1186) ithaf etmişdir. Əsərdə Cahan Pəhləvandan başqa, Toğrul ibn-Arslan Səlcuqi (1178–1194) və Qızıl Arslanın (1186–1191) da adları çəkilir.

Əsərin süjetinin əsasında Sasani şahnı II Xosrov Pərviz (590-628) və onun həyat yoldaşlarından biri olan Şirin haqqında şərqdə geniş yayılmış "*[[Xosrov və Şirin]]*" əfsanəsi durur. Hələ Nizamidən çox qabaq "Xosrov və Şirin" dastanını ilk dəfə Firdovsi (X əsr) "Şahnamə"nin tərkibində nəzmə çəkmişdir. Lakin Firdovsi əsərinin içində epizodik bir səhnə yaratmaqla "Xosrov və Şirin" dastanına yüngülcə toxunmuşdur. Bu mövzunu geniş planda işləməyi Nizami Gəncəvi öz öhdəsinə götürmüş və ilk dəfə "Xosrov və Şirin" mövzusunda məsnəvi yazmışdır. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə isə Nizami Gəncəvi "Xosrov və Şirin"i Fəxrəddin Əsəd Gurganinin "Veys və Ramin" poemasının müstəqim təsiri altında yazmışdır.

İranda "Xosrov və Şirin"in elmi tənqidi mətnini Vəhid Dəstgerdi hazırlayıb nəşr etdirmişdir. Vəhid Dəstgerdinin tərtib etdiyi nüsxə otuz qədim və mötəbər əlyazmasının müqayisəsi nəticəsində ortaya çıxmışdır. Bu nüsxələr 1300-1689-cu illər arasında yazılmışdır. Bu və digər cəhətlərinə görə Vəhid Dəstgerdinin nəşr etdiyi nüsxə poemanın ən etibarlı nüsxələrindən biri hesab edilir. əstgerdinin tərtib etdiyi nüsxədə poemanın misralarının sayı 12508-dir. Digər mühüm mənbə olan L. A. Xetaqurovun tərtib etdiyi nüsxədə   misraların sayı 12330-dur. Xetaqurovun tərtib etdiyi elmi-tənqidi mətn dünyanın məşhur kitabxanalarında saxlanılan on ən qədim, etibarlı nüsxə əsasında tərtib olunmuş, habelə Dəstgerdinin nəşrindən də istifadə edilərək dəqiqləşdirmələr aparılmışdır. Dəstgerdinin tərtib etdiyi nüsxə Xetaqurovun tərtib etdiyi nüsxədən 278 misra artıqdır.

"Xosrov və Şirin" poeması Nizami Gəncəvi Xəmsəsinin ən maraqlı əsərlərindən biri olsa da, sırf bu əsərin tədqiqinə həsr edilmiş tədqiqatlar olduqca azdır. Bu sahədə Q. Beqdeli və Q. Əliyevin əsərləri xüsusi əhəmiyyətə malikdir. İran alimlərindən Vəhid Dəstgerdi ilk dəfə şairin əsərlərinin mükəmməl elmi-tənqidi mətnlərini hazırlayıb nəşr etdirmiş, həmçinin Nizami əsərlərində çətin anlaşılan sözlərin lüğətini tərtib etmişdir. Lakin, əsərlərin elmi təhlili ilə məşğul olmamışdır. İran alimlərindən Nizami əsərlərinin tədqiqinə xüsusi diqqət yetirəni *"Əhvalo asare-qəsaedo qəzəliyyate-Nizami Gəncəvi"* əsərinin müəllifi Səid Nəfisidir. Müəllif bu əsərində əsasən Nizaminin dövrü, əsərlərini kimə həsr etməsi haqqında fikirlər söyləsə də, şairin bütün poemalarının yığcam təhlilini də vermişdir. Səid Nəfisi əsasən "Xosrov və Şirin" poemasının əxlaqi-didaktik xüsusiyyətlərindən danışmış, siyasi-ictimai və fəlsəfi əhəmiyyətindən bəhs etmiş, lakin, obrazların təhlilinə diqqət yetirməmişdir. Digər İran alimi, *"Nizami şairi-dastansəra"* əsərinin müəllifi Əli Əkbər Şəhabi şairin yaşadığı dövr və yaradıcılığı haqqında məlumat verməklə bərabər, sələfləri ilə müqayisədə Nizaminin əsərlərinin təhlili üzərində daha çox dayanıb, Xəmsənin bütün qəhrəmanlarının qısa səciyyəsini vermişdir. 1954-cü ildə Qahirədə Misir alimi Əbdül-Nəim Məhəmməd Həsəneynin *"Nizami əl-Gəncəvi"* adlı monoqrafiyası nəşr edilmişdir. Əbdül-Nəim Məhəmməd Həsəneyn sələflərinə nisbətən "Xəmsə" haqqında daha geniş fikir söyləmiş, hər poema üzərində ayrıca dayanaraq, onların təhlilini vermişdir. "Xosrov və Şirin" poeması haqqında fikir söyləyən Sovet alimlərindən Y. E. Bertels Nizami yaradıcılığı haqqında bir neçə tədqiqat əsərinin müəllifidir. Bertels özünün ayrı-ayrı əsərlərində "Xosrov və Şirin" poemasının ideya məzmunundan bəhs etmişdir. Bertels Xosrov, Şirin və Fərhad obrazlarının əsas səciyyələri barədə çox yığcam fikir söyləyib, əsərin digər surətlərindən də qısa şəkildə bəhs etmişdir.

#### ''[[Leyli və Məcnun (Nizami)|Leyli və Məcnun]]''

Leyli və Məcnun Nizami Gəncəvinin üçüncü poemadır. *"[[Leyli və Məcnun]]"* mövzusunda məsnəvi yazmağı 1188-ci ildə Nizami Gəncəviyə XXI Şirvanşah olan I Axsitan məktub göndərməklə sifariş etmişdi. Ç. Sasanian I Axsitanın pomadan narazı qalmasını düşünür və yazır: *"Leyli və Məcnun poemasında Axsitanı razı salmayan cəhət, həmən "türki sifətlər" və "köhnə sözlər"dir ki, hökmdar məktubunda şairə xatırlatmışdı."* A. Krımski isə yazır ki, *"Nizami əsərinin türkobrazlığı həqiqətdə şirvanşah sarayının zövqünə uyğun olmamışdır."*

"Leyli və Məcnun" poemasını Axsitanın bəyənməyib mükafatlandırmaması və şairin ölümünə qədər onun hardasa baxımsız qalması, ehtimal ki, XIII əsrin I yarısında poemanın yenidən redaktə olunmaq zərurətini yaratmışdır. Şirvanşahın əsərdəki əsatiri xüsusiyyətlərə, türk xarakterlərinə mənfi münasibəti nəticəsində poema sonradan redaktə edilərək dəyişdirilmişdir. Əsərdə üslub müxtəlifliyinin müşahidə edilməsi, müəyyən fəsillərdə nəzərə çarpan əlaqəsizlik, mətləbdən kənara çıxmaq, əsərin ümumi ideyasına zidd olan beyt və şerlərin yer tutması sübut edir ki, poemanı sənətkarlıq cəhətdən Nizamidən zəif olan bir şair redaktə etmişdir.

Nizaminin "Leyli və Məcnun" poemasının ilk elmi-tənqidi mətni İran alimi Vəhid Dəstgerdi tərəfindən 30 əlyazma nüsxəsi əsasında hazırlanaraq, 1934-cü ildə Tehranda nəşr edilmişdir. O, bu mətni hazırlayarkən, XIII–XVII əsrlərdə üzü köçürülmüş əlyazmalarına əsaslanmışdır. Dəstgerdi əsərin mətninə yazdığı izahatında qeyd edir: *"…bu gün "Leyli və Məcnun"un ən səhih nüsxəsi bizimkidir və bütün əlyazma və çap kitabları oxunmaq üçün faydasızdır."* Nizaminin "Leyli və Məcnun"unun mövcud çap nüsxələri içərisində V. Dəstgerdi nəşrindən sonra 1965-ci ildə AMEA Şərqşünaslıq İnstitutunun əməkdaşları Ə. Ələsgərzadə və F. Babayevin çap etdirdikləri elmi-tənqidi mətni alimlərin diqqətini daha çox cəlb edir. Akademik Yevgeni Bertelsin redaktə etdiyi bu kitaba akademik Ə. Ə. Əlizadə müqəddimə yazmışdır. Tənqidi mətn 10 əlyazması və V. Dəstgerdinin nəşr etdiyi nüsxə əsasında tərtib edilmişdir. İstifadə edilmiş əlyazmaların ikisi XIV əsrə aiddir və bunlar ən qədim nüsxə hesab edilir. Katib Məhəmməd ibn əl-Hüseyn ibn Sane tərəfindən 1361-ci ildə köçürülmüş və Fransa Milli Kitabxanasında saxlanan nüsxə mətndə əsas götürülmüşdür.

*Leyli və Məcnun* özünün ideya və məzmununa görə "Xəmsə"yə daxil olan digər poemalardan bütünlüklə fərqlənən orijinal bir əsərdir. Y. Bertels və A. Boldırev "Leyli və Məcnun"u Nizami yaradıcılığında bir uçurum hesab edirlər. Onların fikrincə Nizami bu əsərində bütün yaradıcılığı boyu davam etdirdiyi siyasi, ictimai ideyalardan uzaq düşmüşdür. Y. Bertels yazır ki, *""Leyli və Məcnun"da doğrudan da şairin, onu məşğul edən əsas fikirdən kənarda qalması zənn olunur…"* Bu fikri daha sonra A. N. Boldırev davam etdirərək yazır: *"Leyli ilə Məcnunun məhəbbəti haqqındakı əfsanənin ciddi çərçivəsi Nizamiyə üçüncü əsərində mühüm siyasi motivləri nəzərə çarpdırmağa imkan verməmişdir…Ola bilsin ki, ancaq buna görə Nizami Şirvanşah Axsitanın sifarişinə könülsüz yanaşmışdır."*

Nizami *"Leyli və Məcnun"* poemasında insanın mənəvi əsarətinə və məhəbbətin faciəsinə səbəb olan ictimai-dini ziddiyyətləti tənqid etmişdir. *"Leyli və Məcnun"*da ideya və məzmun iki əsas ədəbi priyom üzərində qurulmuşdur. Birinci halda Nizami iki gəncin faciəli məhəbbətini ictimai-dini şəraitlə əlaqələndirir. Əsərin bu hissəsində orta əsr həyat həqiqətlərinin güclü ifadəsi müşahidə edilir. İkinci halda isə, mövcud ictimai mühitdə insan səadətinin qeyri-mümkünlüyü fonunda yalnız maddi aləmi seyr edib ruhani aləmdəki əbədi gözələ qovuşmaq yolu ilə xoşbəxtliyə çatmağın mümkünlüyü göstərilir.

Poemaya belə bir nəzərlə yanaşdıqda iki Leyli və Məcnun və iki şərait görünür. Birincidə Leyli və Məcnun real, maddi insandır və buna görə də, mövcud ictimai şərait gerçək tarixi şəraitdir. Əsərin bu hissəsində Nizami hadisələri real zəmində təsvir edir. İkincidə isə Leyli və Məcnun məcazi obrazlar kimi təsvir olunurlar. Əsərin bu hissəsindəə təkcə insan sürətləri deyil, varlıq, şərait özü də məcazi baxımdan təcəssüm edilir. Bu cəhətdən əsərin ikinci hissəsində hadisələri ürfani məzmunda tərsim və tərənnüm edilmişdir. Həm də Nizami bu iki mühüm cəhəti əsərdə tam vəhdət halında birləşdirmiş, ikinci birincinin məntiqi davamı kimi verilmişdir. Poemanın birinci hissəsində cərəyan edən real hadisələr və real ictimai-tarixi zəmin üzərində inkişaf edən süjet əsərin sonuna doğru fəlsəfi-ürfani məzmun kəsb edir.

#### ''[[Yeddi gözəl (Nizami)|Yeddi gözəl]]''

Nizami Gəncəvinin dördüncü poemasıdır. Əsər 1197-ci ildə, fars dilində yazılmışdır. Nizami bu poemanı Ağsunqurlar sülaləsindən olan Marağa hakimi Əlaəddin Körpə Arslana həsr etmişdir. Poemanın adını hərfi şəkildə həm *"Yeddi Portret"*, həm də *"Yeddi Gözəl"* kimi tərcümə etmək olar. Əsərin adında metaforizm vardır. Nizami bilərəkdən söz oyunu edərək, əsərə bu cür iki anlamlı ad vermişdir.

Əsərin süjetinin əsasında Sasani şahı Bəhram Gur (420–439) haqqında əfsanə durur. Poemanın demək olar ki, yarısı, qədim mifologiyaya uyğun olaraq hərəsi bir planetə və ya həftənin gününə uyğun rəngli saraylarda yaşayan yeddi gözəlin hekayələrindən ibarətdir. Yeddi gözəl poeması erotik ədəbiyyatın şah əsərlərindən biri olsa da, ciddi mənəvi anlama malikdir.

Əruz vəzninin *Xəfif* bəhrində yazılan "Yeddi gözəl" poeması müxtəlif hesablamalara görə 4637–5136 beytdən ibarədir. Əsərin tənqidi nəşrinə yazdığı ön sözdə Almaniya şərqşünası Hellmut Ritter *"Yeddi gözəl"i "yeni fars ədəbiyyatının ən yaxşı və ən gözəl eposu"* kimi təsvir edir və eyni zamanda *"şərqi hind-avropa ədəbiyyatının ən vacib bədii əsərlərindən biri"* olduğunu göstərir. Poemanı yazarkən Nizami müxtəlif qədim mənbələrdən istifadə edib ki, onların da arasında Firdovsinin *"[[Şahnamə]]"*si və şairin çoban və sadiq olmayan it haqqında hekayəni götürdüyü güman edilən Nizam-əl-Mülkün *"[[Siyasətnamə]]"*sini qeyd edirlər. Ola bilsin ki, Nizami yeddi gözəlin danışdığı novellaları da yazarkən hansısa daha qədim ədəbi abidələrdən yararlanmışdır, lakin, məlum olan qədim Şərq ədəbiyyat nümunələrinin heç biri ilə paralellər qurmaq mümkün olmamışdır.

Nizami tərəfindən yazılmış hekayələr sonrakı dövrdə farsdilli ədəbiyyat, şərq ədəbiyyatı və dünya ədəbiyyatının inkişafına ciddi təsir göstərmişdir. Məsələn, dördüncü (slavyan) şahzadənin söylədiyi qəddar şahzadə haqqında hekayə qərbdə Pöti de la Kruanın tərcüməsində "Turandot" adı ilə məşhur olsa da, müəllifin Nizami olduğu bilinməmişdir.

Poemanın tənqidi mətni Hellmut Ritter və Yan Rıpka tərəfindən on beş əlyazma nüsxəsi əsasında hazırlanmış və 1848-ci ildə Bombeydə əldə edilmiş litoqrafiyalarla birlikdə 1934-cü ildə Praqada hazırlanmış və həmin ildə İstanbulda nəşr edilmişdir. Bu nəşr ciddi tekstual-tənqidi metodologiya əsasında hazırlanmış azsaylı klassik farsdilli mətnlərdən biridir: mütəxəssislər əlyazmaları "A" və "B" adlandırdıqlar iki qrupa bölmüşdür. Yalnız hər iki qrup əlyazmalarda yer alan beytlər orijinal hesab edilmişdir. "B" qrupunda yer alan əlyazmalar nəşr üçün əsas hesab edilmiş, "A" qrupunda yer alan əlyazmalardan əlavə olunmuş beytlər isə kvadrat mötərizələrlə işarələnmişdir. "A" qrupu üçün xarakterik olan beytlər tənqidi hissələrlə verilmişdir. 1936-cı ildə İran alimi Vahid Dəstgirdi əsəri nəşr etdirmiş və bu nüsxə sonralar da bir neçə dəfə təkrarən nəşr olunmuşdur. Dəstgirdi *"hicri 700–1000-ci illəri əhatə edən"* on üç qədim əlyazma nüsxəsindən istifadə etmişdir.

#### ''[[İsgəndərnamə]]''

İskəndərnamə, Nizami Gəncəvinin beşinci və sonuncu poemadır. Poema 1200–1203-cü illər arasında fars dilində yazılmışdır. "İskəndərnamə" poeması iki hissədən ibarətdir: birinci hissə "Şərəfnamə", ikinci hissə "İqbalnamə" adlanır. "Şərəfnamə" Azərbaycan Atabəylərindən Nüsrətəddin Əbubəkr ibn Məhəmmədə, "İqbalnamə" isə Mosul hakimi Məlik İzzəddinə ithaf edilmişdir. İskəndərnamə tarixi-romantik poema olub, epopeya da adlandırıla bilər. Əsər müəllifin başqa poemaları, xüsusilə məhəbbət dastanlarından fərqlənməklə, Nizaminin həcmcə ən böyük əsəri olub 10460 beyti əhatə edir. Əsərin 6835 beyti Şərəfnamədə, 3625 beyti isə İqbalnamədə cəmlənmişdir.

Şair bu əsərdə ictimai-siyasi hadisələri fəlsəfi və bədii lövhələrlə işıqlandırmışdır. Poemada elmi-fəlsəfi məzmun yüksək bədii forma ilə birlikdə verilir ki, burada Nizami qələminin gücü özünü göstərir. M. F. Axundov Nizami İskəndərnaməsini *"həm məzmun gözəlliyinə, həm də ifadə gözəlliyinə malik olan nəzm"* adlandırır. Firudin bəy Köçərli isə qeyd edir ki, Nizami kimi *"fəsih, rəvan təb və şirin zəban şair dünya üzünə az gəlibdir."*

Ə. Abbasov qeyd edir ki, "İskəndərnamə" əzmun (bəzi sahələrdə) və forma cəhətdən Nizami yaradıcılığında müstəsna mövqe tutmaqla yanaşı, şairin başqa poemalarından üstünlük təşkil edir. Səid Nəfisi isə qeyd edir ki, İskəndərnamə bədii cəhətdən şah əsər olmaqla yanaşı, şairin "Xosrov və Şirin" və "Leyli və Məcnun" poemalarına nisbətən ikinci dərəcəli əsərdir.

"İskəndərnamə" tarixi-romantik poema olub, epopeya da adlandırıla bilər. Əsər müəllifin başqa poemaları, xüsusilə məhəbbət dastanlarından fərqlənməklə, Nizaminin həcmcə ən böyük əsəri olub 10460 beyti əhatə edir. Əsərin 6835 beyti Şərəfnamədə, 3625 beyti isə İqbalnamədə cəmlənmişdir. Poema əruz vəzninin mütəqarebe məqsur (məhzuf) bəhrində yazılmışdır. Saqinamə və müğənninamələr İskəndərnamədə bir yenilikdir. Şair hər dastanın məzmununu nəql etməzdən əvvəl, adətən, giriş xarakterli nəsihətnamə verir. Müəllifin digər poemalarında da bəzən həmin üsula rəayət edilsə də, ancaq İskəndərnamədə bu bir sistem şəklini alır. Nizami bir qayda olaraq hər epizodun sonunda yığcam nəticələr çıxarır.

XIX əsrdən başlayaraq Nizaminin başqa əsərləri ilə yanaşı "İskəndərnamə" poeması da Avropada tanınmağa başlayır. Məşhur şərqşünas Hammer "İskəndərnamə"dən 100-ə qədər beyti alman dilinə tərcümə edir. Avropa şərqşünaslarından Darmsteter, Ete, Yakob, Braun, Arberru, Miller və başqaları öz əsərlərinə "İskəndərnamə" poemasından qısa şəkildə bəhs edirlər. Macarıstan şərqşünası V. Baxer 1871-ci ildə Nizaminin həyat və yaradıcılığına aid yazdığı kitabında Ceyms Darmesteter Şərqdə "İskəndərnamə" rəvayətindən danışarkən yeri gəldikcə Nizaminin əsərindən də bəhs edir. O, göstərir ki, Nizaminin İskəndəri peyğəmbər, Allahı sevən və İbrahimin nəvəsidir. Darmsteterin fikrincə, Nizaminin atəşgahların dağıdılmasına aid olan qədim mənbələrdən məlumatlı olduğunu demək çətindir. Ete Herman İskəndərin dirilik suyu ardınca zülmət dünyasına getməsi epizodunun fars mətninin almancaya tərcüməsini və şərhini vermişdir. O, özünün *"Fars ədəbiyyatı tarixi"* adlı başqa bir əsərində də yeri gəldikcə "İskəndərnamə" haqqında fikirlər söyləmişdir. Arberriyə görə "İskəndərnamə" Şairin dördüncü poemasıdır. Müəllif nədənsə "Şərəfnamə"ni (I hissə) "İqbalnamə", "İqbalnamə"ni (II hissə) isə "Xirədnamə" adlandırır.

"İskəndərnamə" Nizami Gəncəvinin poemaları arasında elmi-tənqidi mətni olan ilk əsərdir. Akademik Ə. Əlizadə və F. Babayev tərəfindən hazırlanmış bu nəşr dünyanın müxtəlif kitabxanalarında saxlanılan ən qədim on əlyazma əsasında tərtib edilmişdir.

### Lirikası

#### Farsca divanı

**Nizami Gəncəvinin divanı** () — Nizami Gəncəvinin lirik əsərlərinin toplandığı divan. Mənbələrdə Nizami divanının 20.000 beytə yaxın olduğu göstərilsə də, onun çox kiçik bir hissəsi dövrümüzə çatmışdır. Bütün yaradıcılığı boyunca Nizami epik əsərlərində Divanını xatırlatmış, lirik şeirləri və qəzəlləri ilə fəxr etmişdir. Şair qəzəllərindən birinin sonunda, Şirvanşah I Axsitanı öz divanının sahibi adlandırır.

Nizaminin lirik irsindən əldə olan nümunələr klassik şərq şeirinin ancaq üç şəklini – qəsidə, qəzəl və rübai şəkillərini əhatə edir. Bu nümunələr şairin zəngin lirik irsinin çox az bir hissəsini təşkil etsə də, onlar sənətkarın lirik yaradıcılığının ümumi ideya istiqaməti, bədii xüsusiyyətləri haqqında danışmağa, müəyyən elmi nəticələrə gəlməyə imkan vermişdir. Bu əsərlər göstərir ki, insan, onun həyatı, taleyi, arzu və istəkləri Nizami lirikasının əsas mövzusu olmuşdur.

Nizami divanının öyrənilməsi daha gec başlanılsa da, şairin divanı haqqında hələ təzkirə müəllifləri müəyyən fikirlər söyləmişlər. Divanın bəzi hissələri müxtəlif orta əsr cüng və təzkirələrində yaşamışdır. Nizami divanının əldə edilmiş hissələri göstərir ki, o, özündən əvvəl yazıb-yaratmış Rudəki, Nasir Xosrov Qubadyani, Sənai, Ənvəri, Qətran Təbrizi və Xaqani kimi şairlərin mütərəqqi ənənələrini davam və inkişaf etdirmiş, poeziyanı həyata, insanın arzu və əməllərinə yaxınlaşdırmışdır.

#### Türkcə divanı

2013-cü ildə Zəncan Universitetinin professoru, azərbaycanlı alim Hüseyn Türksoy Misirin Xədəviyyə kitabxanasında, Nizami qovluğunda Nizami Gəncəviyə aid olduğu iddia edilən azərbaycanca-türkcə divan nüsxəsi tapmışdır. Prof. Sənan İbrahimov divana ön söz yazaraq, onu transliterasiya edib, nəşr etdirmişdir.

## Dünya səviyyəsində tanınması
20 aprel 2012-ci ildə İtaliyanın paytaxtı Roma şəhərində Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi və Azərbaycanın İtaliyadakı səfirliyinin iştirakı ilə Roma şəhərindəki məşhur "Villa Borghese" parkında Nizami Gəncəvinin abidəsinin açılışı olub. Abidənin açılışında Neapol Şərqşünaslıq Universitetinin professoru Mineli Bernardini çıxış edərək Nizami Gəncəvinin yaradıcılığını yüksək qiymətləndirib və Azərbaycanın Gəncə şəhərində dünyaya göz açan dahi şairin əsərlərini bütün dövrlər üçün əvəzsiz xəzinə adlandırıb. Professor bildirmişdir ki, dahi Nizaminin yaradıcılığı Azərbaycan xalqına xidmət etməklə yanaşı, digər xalqlar üçün də böyük əhəmiyyət daşıyır. "Nizamini İtaliyada da yaxşı tanıyırlar", — deyən alim xalqımızın dahi oğlunun əsərlərinin italyan dilinə tərcümə edildiyini və sevildiyini, onun bütün yaradıcılığının bəşəri əhəmiyyət daşıdığını diqqətə çatdırib.

## Adına kəsilmiş pul və poçt markaları

500 AZM 1993 both sides.jpg|500 Azərbaycan manatı
RR3009-0048 Nezami Ganjavi 1 ruble.jpg|Nizami Gəncəvinin 850 illiyi münasibətilə buraxılmış SSRİ-nin 1 rublluq yubiley monetası
USSR stamp Nezami 1981 4k.jpg|Nizami Gəncəvinin adına  SSRİ-nin poçt markası
Nizami Gəncəvinin xatirəsinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif|Nizami Gəncəvinin xatirəsinə həsr olunmuş qızıl sikkənin üz tərəfi
Nizami Gəncəvinin xatirəsinə həsr olunmuş qızıl sikkə-arxa.gif|Nizami Gəncəvinin xatirəsinə həsr olunmuş qızıl sikkənin arxa tərəfi


## Şeirləri əsasında musiqi əsərlər

**Romanslar**
* Bülbül – musiqi: Üzeyir Hacıbəyov
* Müslüm Maqomayev – Sənsiz – musiqi: Üzeyir Hacıbəyov
* Yaşar Səfərov – Gülüm – musiqi: Fikrət Əmirov
* Bülbül – Gül camalın – musiqi: Cahangir Cahangirov
* Qəzəl (xor üçün). musiqi: Cahangir Cahangirov
* Gözün aydın gözümə. musiqi: Tofiq Quliyev
* Qəzəl. musiqi: İzzət Əliyeva
* Qəzəl. musiqi: Hökümə Nəcəfova
* Yarım gəldi. musiqi: Hökümə Nəcəfova
* Mobil Əhmədov – Tez gəl. musiqi: Hökümə Nəcəfova
* Nə lazım. musiqi: Ağabacı Rzayeva
* Könlüm. musiqi: Ağabacı Rzayeva, Firəngiz Əlizadə
* Cahanda. musiqi: Şəfiqə Axundova
* Şövkət Ələkbərova – Necə səbir etsin. musiqi: Şəfiqə Axundova
* Nə gözəl. musiqi: Şəfiqə Axundova
* Vəslin həvəsi. musiqi: Ədilə Hüseynzadə
* Sərvi xuramanım mənim. musiqi: Süleyman Ələsgərov
* Lütfiyar İmanov – Ey gözüm. musiqi: Qəmbər Hüseynli
* Nizami oratoriyası. musiqi: Ramiz Mustafayev
* Payız (xor üçün). musiqi: Qara Qarayev
* Ey gül (xor üçün). musiqi: Cövdət Hacıyev
* "Qəzəl" (soprano və simfonik orkestr üçün). musiqi: Məmməd Quliyev
* "Lirik poema" (soprano, 2 fleyta, fortepiano və simli orkestr üçün). musiqi: Məmməd Quliyev

**Muğamlar**
* Gülağa Məmmədov – "Yenə tövbə evimə" təsnif
* Gülağa Məmmədov – "Gözün aydın gözümə" təsnif

**Operalar**
* Xosrov və Şirin (opera) – musiqi: Niyazi

**Simfonik əsərlər**
* "Bəhram Gur" simfonik poeması – musiqi: Midhət Əhmədov
* Leyli və Məcnun (balet) – musiqi: Qara Qarayev
* Yeddi gözəl (balet) – musiqi: Qara Qarayev

**Nizamiyə ithaf**
* Nizami (opera) – musiqi: Əfrasiyab Bədəlbəyli
* Nizami (balet) – musiqi: Fikrət Əmirov
* '''VII Simfoniya''' (1993) – "Xəmsədən damlalar" – musiqi: Məmməd Quliyev
* "Nizami haqqında dastan" oratoriya – qarışiq xor üçün – a capella – musiqi: Məmməd Quliyev, sözləri: Ələkbər Salahzadə

## Haqqında olan ədəbiyyat
* *Babayeva T.* Nizami Gəncəvinin ədəbi irsində şəxsiyyət problemi. Bakı: 2000, 200 s.
* *Kərimli T.* Nizami və tarix. Bakı: Elm, 2002, 241 s.
* *Əlibəyzadə E.* Nizami və tariximiz. Bakı: 2004, 186 s.
* *Rzasoy S.* Nizami poeziyası: Mif-tarix konteksti. Bakı: Ağrıdağ, 2003, 212 s.
* *Arzumanlı V.* Nizami Gəncəvinin dünya şöhrəti. Bakı: Qartal, 1997.
* *Əhmədov Ə.* Nizami-Elmşünaslıq. Bakı: 2001, 254 s.
* *Məmmədov C.* Nizami Gəncəvinin vətəni və milliyyəti ilə əlaqədar bir sıra mübahisəli məsələlərə dair/ Sankt-Peterburq universitetinin "Xəbərləri". Seriya 13, buraxılış 1. Sankt-Peterburq, 2010. Səhifə. 106–116
* Məmməd Ələkbərov. Nizami Gəncəvi və Azərbaycan xalq yaradıcılığı. Bakı: 2021. 130 s.

* Əzizağa Nəcəfzadə. Nizaminin türklüyü və türklüyə münasibəti Azərbaycan nizamişünaslığında. Bakı: 2019. 224 s.
* *Əlizadə Əsgərli*. “HƏZRƏT NİZAMİ GƏNCƏVİNİN ...” KİTABINA KANSEPTUAL YANAŞMA VƏ QİYMƏTLƏNDİRMƏ. Metafizika Jurnalı. 2022, Vol.5, №3, Serial №19. S.166-177

## Haqqında çəkilmiş filmlər
* 1941-ci ildə Nizami Gəncəvinin anadan olmasının 800 illik yubileyi münasibəti ilə *Nizami* adlı qısametrajlı sənədli film çəkilmişdir.

* 1982-ci ildə "Azərbaycanfilm" və "Mosfilm" kinostudiyalaranın birgə iştirakı ilə "Nizami" adlı tammetrajlı bədii film çəkilmişdir. Filmin rejissoru Eldar Quliyev olmuşdur, baş rolda Müslüm Maqomayev oynamışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Nizami işığında
* Nizami Gəncəviyə Azərbaycanın milli şairi statusu verilməsi kampaniyası
* Nizami Gəncəvinin əsərlərinin tərcümə və nəşrləri
* Nizami krateri
* Nizami Gəncəvi adına qızıl medal

## Xarici keçidlər

* Nizami Gəncıvi – 870
* Nizami, Jamal al-Din Ilyas. A biography by Prof. Iraj Bashiri, University of Minnesota.
* The Legend of Leyli and Majnun
* "Axsitan niyə mənə deyirdi farsca yaz, türkcə yox" – Nizami Gəncəviylə söhbət Sərvər Şirinin heykəllərlə söhbət rubrikasından
* Əjdər Ol: "Nizamini oxuyanda adamın gülməyi gəlir…"