Şuşa rayonu

**Şuşa rayonu** — Azərbaycan Respublikasında inzibati ərazi vahidi.  İnzibati mərkəzi Şuşa şəhəridir.

## İnzibati ərazi bölgüsü
 

## Tarixi

### Azərbaycan SSR tərkibində
1930-cu ildə təşkil edilmişdir.

### Azərbaycan Respublikasının tərkibində
1992-ci ildən rayon erməni silahlı dəstələri tərəfindən işğal olunub. Şuşa şəhəri Qarabağ müharibəsinin gedişində hərbi əməliyyatlar zamanı qismən dağıdılmışdır.

Şuşa şəhəri İkinci Qarabağ müharibəsində 8 noyabr 2020-ci ildə və 9 noyabr 2020-ci ildə isə Daşaltı kəndi düşməndən azad edilmişdir.

10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq qalan ərazilər Rusiya Sülhməramlı kontingentinin nəzarəti altına keçmişdir.

25 mart 2023-cü il tarixində Azərbaycan Ordusunun keçirdiyi əməliyyat nəticəsində Zamanpəyəsi və Allahqulular kəndləri, 19 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları'ndan sonra Turşsu qəsəbəsi, Ağbulaq, Armudlu, Aşağı Quşçular, Bayat, Böyük Qaladərəsi, Cəmillər, Çaykənd, Dükanlar, Əmillər, Göytala, Həsənabad, Həsənqulular, Xanalı, Xanlıqpəyə, Xəlfəli, Xudaverdilər, İmamqulular, İmanlar, Kiçik Qaladərəsi, Qarabulaq, Qaybalı, Laçınlar, Malıbəyli, Məmişlər, Mirzələr, Nağılar, Nəbilər, Onverst, Paşalar, Salatınkənd, Sarıbaba, Səfixanlar, Şırlan, Şuşulu, Turabxan, Yuxarı Quşçular, Zarıslı, Xan bağı kəndləri Azərbaycanın suverenliyinə keçmişdir.

31 may 2021-ci il tarixində “Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı – Şuşa şəhəri haqqında” Azərbaycan Respublikasının 338-VIQ nömrəli Qanunu qəbul edilib.

15 iyun 2021-ci il tarixində “Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında” Şuşa Bəyannaməsi imzalanmış, 1 fevral 2022-ci il tarixli  478-VIQ nömrəli Qanunla təsdiq edilmişdir.

"Azərbaycan Respublikasının Ağdam, Cəbrayıl, Füzuli, Xocalı, Xocavənd, Qubadlı, Laçın və Şuşa rayonlarının inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişiklik edilməsi haqqında" 5 dekabr 2023-cü il tarixli 1044-VIQ nömrəli Qanunla Şuşa rayonunun inzibati ərazi bölgüsünə daxil olan Malıbəyli kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Malıbəyli kəndi, Quşçular kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Yuxarı Quşçular və Aşağı Quşçular kəndləri Xocalı rayonunun inzibati ərazi bölgüsünə daxil edilmişdir.

### Tarixi-mədəni abidələri və memarlıq qoruğu
İbrahimxəlil xanın tikdirdiyi sığınacaq evi (XVIII əsr), tövlə, hamam qalıqları.

Rayon ərazisində Şuşa Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu yerləşir.

Bazarbaşı (Şuşa) rayon ərazisində yerləşir.

## Tarixi abidələri

### Dini-tarixi abidələri
# Hacı Yusifli məscidi (XVIII)
# "Çöl Qala" məscidi (XVIII əsr)
# Xoca Mərcanlı məscidi (XVIII əsr)
# Quyuqluq məscidi (XVIII əsr)
# Seyidli məscidi (XVIII əsr)
# Məscid (XVIII əsr)
# Mərdinli məscidi (XIX əsr)
# Aşağı Gövhər Ağa məscidi (1874–1875)
# Culfalar məscidi (XIX əsr)
# Yuxarı Gövhər Ağa məscidi (XIX əsr)
# Mamay məscidi (XIX əsr)
# Köçərli məscidi (XIX əsr)
# Malıbəyli məscidi
# Alban kilsəsi
# Qaybalı məscidi
# Şırlan məscidi
# Rus kilsəsi

### Tarixi memarlıq abidələri
# Qala divarı (uzunluğu 8 kilometr)
# Qala divarı üzərində tikilmiş bürclər (17 ədəd)
# Qədim üslubda salınmış 17 məhəllə
# 17 məscid
# 17 bulaq
# 17 hamam
# Turşsu Qalereyası
# Karvansara (4 ədəd)
# Gəncə qapısı
# Rasta bazar
# Torpaq meydan
# Üzeyir Hacıbəyovun heykəli
# Cıdır düzü
# Malıbəylidə Qızlar məktəbi
# Un dəyirmanı
# "Həzrət Əli" kahası
# "Qızıl qaya"
# Bəhmən Mirzə Qacarın hərəmxanası
# Bəhmən Mirzə Qacarın tikdirdiyi "Bab" hamamı
# Şeytan bazar
# Əfsanəvi Leyli qalası
# Çuxur məhəllədə 2 minarəli "Şəfa ocağı"
# "Həzrət Abbas Şəfa ocağı"
# Molla Pənah Vaqifin poeziya evi
# Molla Pənah Vaqifin məqbərəsi
# Molla Pənah Vaqifin müəllimlik etdiyi bina
# Molla Pənah Vaqifin evi
# Xan qızı Xurşudbanu Natəvanın sarayı
# Xan qızı Xurşud Banu Natəvanın tikdirdiyi "Qarama"
# Xan qızı Xurşud Banu Natəvanın tikdirdiyi həbsxana binası
# Qasım bəy Zakirin yaşadığı ev
# Qasım bəy Zakirin qəbirüstü abidəsi
# Azərbaycanda ilk "realnı uçiliş"in binası
# Yaşıl aptek
# Mədəniyyət evi
# Külli miqdarda gümüş və mis qablar
# İbrahim Xəlil xanın 1801-ci ildə tikdirdiyi mədrəsə kompleksi (Gövhər Ağanın məscidini həyətində)
# Qarabağ xanlığının vəziri Mirzə Camal bəy Cavanşirin və onun ailəsinin məqbərə kompleksi
# Tarixin yaddaşı olan Daş kitabələr
# Azərbaycanda ilk realnı məktəbin binası
# Malıbəylidə "Qızlar məktəbi"
# Külli miqdarda gümüş və mis qablar
# Ağaböyük xanımın bürcü

### Karvansaralar
# İkimərtəbəli karvansara (1888–1889-cu illər)
# Zarıslıda Korun karvansarası
# Hacı Məhərrəm karvansarası
# Hacı Əmiraslan bəyin karvansarası
# Uğurlu bəyin karvansarası
# Mir Səyyaf oğlunun karvansarası
# Murad bəyin karvansarası
# Hacı Hüseynin karvansarası
# Gövhər Ağanın karvansarası
# Hacı Abbas bəyin karvansarası
# Cavad ağanın karvansarası
# Xanlıq Muxtarın karvansarası

### Qəsrlər
# Ağabəyim Ağanın qəsri
# Sadıqcanın qəsri

### Qalalar
# "Pənahabad" Şuşa qalası (1750–1757-ci illər)
# Leyli qayası;
# Daşaltı kəndində müdafiə qalası.

### Büstlər
# Bülbülün büstü
# Üzeyir Hacıbəyovun büstü
# Hüsü Hacıyevin büstü
# Molla Pənah Vaqifin büstü
# Xan qızı Xurşud Banu Natəvanın büstü

### Kompleklər
# İbrahim Xəlil xanın 1801-ci ildə tikdirdiyi mədrəsə kompleksi
# Qarabağ xanının vəziri Mirzə Camal bəy Cavanşirin və onun ailəsinin məqbərə kompleksi
# "Dəlik-daş" pilləkən kompleksi
# Qarabağ xanlığının divan kompleksi
# Qacarların məqbərə kompleksi
# Bəhmən Mirzə Qacarın saray kompleksi
# Mir Möhsün Nəvvabın abidə kompleksi
# Mehmandarovun ev kompleksi
# Qarabağ xanlığının Divan kompleksi
# Dəlik-daş pilləkən kompleksi
# Xan qızı Xurşud Banu Natəvanın bulaq kompleksi

### Muzeylər
# Üzeyir Hacıbəyovun ev-muzeyi
# Bülbülün ev-muzeyi
# Xalça muzeyi
# Tarix-diyarşünaslıq muzeyi
# Qarabağ dövlət tarixi muzeyi
# Rəsm qalereyası

### İmarətlər
# Məhəmməd Həsən Ağanın imarəti
# Səməd bəy Mehmandarovun Şuşadakı mülkü
# Hacı Şükürün imarəti
# Məmməd Həsən Ağanın imarəti

### Mülklər
# Qarabağ qazisinin mülkü
# Qədimovların mülkü
# Qarabaş Qazisinin mülkü
# Mir Möhsün Nəvvabın mülkü
# Nəcəfqulu ağanın mülkü
# İbrahim xanın mülkü
# Hacı Bəşirin mülkü
# Cabbar Qaryağdı oğlunun mülkü
# Mirzə Hüseynin mülkü
# Mirəlibəyin mülkü
# Seyid Məcidin mülkü
# Hacı Qulamın mülkü
# Nəcəfqulu Ağanın mülkü
# Kəlba Şirinin mülkü
# Öpənnik Qara Zeynalın mülkü
# Fərzalı bəyin mülkü
# Allahverənli Kəlba Şirinin mülkü
# Nəcəf bəy Vəzirovun mülkü
# Firudin bəy Köçərlinin mülkü
# Süleyman Sani Axundovun mülkü
# Məşədi Qəhrəmanın mülkü
# Quyruq məhəlləsində Sadıq bəyin mülkü
# Yusif Vəzir Çəmənzəmənlinin mülkü
# Mir Həsən Vəzirovun mülkü
# Qaraşovların mülkü
# Hüseyn Qayıbovun mülkü
# Məşədi Şirinin mülkü
# Gəraf Əsgərovun mülkü
# Ağamirovların mülkü
# Hüsü Hacıyevin mülkü
# Hacı Dadaşın mülkü
# Hacı Quluların mülkü

### Malikanələr
# Qulam Şahın malikanəsi
# Əsəd bəyin malikanəsi -  Şuşa şəhərində, Voroşilov küçəsində yerləşən XVIII əsrə aid tarix-memarlıq abidəsi.
# Mamay bəyin malikanəsi - XVIII əsrə aid tarix-memarlıq abidəsi.

### Evlər
# Çuxur məhəllədə Kal Həsənin evi
# Təzə məhəllədə Xayatlılar Mehdinin evi
# Çuxur məhəllədə Kürd uşağının evi
# Quyruq məhəlləsində Məşədi Teymurun evi
# Ağa-Əbdürrəhim ağanın evi
# Uluq bəyin evi
# Zöhrabbəyovların evi
# Cəlal bəyin evi
# Kəlba Hüseynin evi
# İsmayıl bəyin evi
# Əbdülrəhim bəy Haqverdiyevin evi

### Bağlar
# Kəlba Şəhriyarın bağı
# Şəmilin bağı
# Hacıyevlərin armud bağı
# Mirfəseh bağı

### Körpülər
# Şahlıq körpüsü
# Təzə məhəllədə körpü

### Qəbristanlıqlar
# Mirzə Həsən qəbiristanlığı
# Mirfəseh qəbiristanlığı

### Bulaqlar
# Meydan bulağı
# İsa bulağı
# Saxsı bulaq
# Ovdan bulağı
# Şor bulaq
# Səkili bulağı
# Qotur bulağı

## Hamamlar
# Hacı Salehin hamamı
# Uğurlu bəyin hamamı
# Xeyransa xanımın hamamı
# Ağa Mirzə Əli Qazinin hamamı
# Şahbaz bəyin hamamı
# Hacı Əbdürrrəhimin hamamı
# Rüstəm bəyin hamamı

## Coğrafiyası

### Coğrafi mövqeyi
Kiçik Qafqazda Qarabağ silsiləsi ərazisində yerləşir.

Səthi dağlıqdır (Qarabağ silsiləsi). Rayonun şərq hissəsi Keçəldağ aşırımı ilə hüdudlanır.

Səthi dağlıqdır. Ən yüksək zirvəsi Böyük Kirs dağıdır (2725 m). Ərazisinin əksər hissəsi yayı quraqlıq keçən mülayim isti və qışı quraq keçən soyuq iqlim tiplərinə aiddir. Orta temperatur yanvarda −4&nbsp;°C-dən −1&nbsp;°C-yədək, iyulda 16–19&nbsp;°C-dir. İllik yağıntı 700–800&nbsp;mm-dir. Ərazisindən Qarqarçay axır. Torpaqları qəhvəyi və qonur dağ-meşə, çimli dağ-çəmən tiplidir. Yüksək dağlıq sahələr subalp və alp çəmənlikləri ilə örtülüdür. Alçaq dağlıq və dağətəyi sahələrdə qırılmış meşələrin yerində çəmənlər və kserofit kolluqlar var. Heyvanat aləminə ayı, canavar, tülkü, boz dovşan, cüyür, kəklik, göyərçin və s. aiddirlər.

### Geoloji quruluşu
Yura və Təbaşir çöküntüləri.

### Hidrologiyası
Mineral sular (Turşsu), bulaqlarla (İsa bulağı) zəngindir. Əsas çayları Qarqarçayın qolları olan Zarıslı, Xəlfəli çaylarıdır.

### Landşaftları və bioloji müxtəlifliyi
Meşələrdə şərq fıstığı , ibcriya palıdı və qafqaz vələsi üstünlük təşkil edir. Çirişli dağının aşağı hissəsində dəniz səviyyəsindən 1160–1210 m yüksəklikdə yamacın şimal baxarında meşəlikdə bir-birindən təxminən 100 m-ə qədər aralı məsafədə 30-a yaxın şabalıd ağacları bitir. Burada şabalıd ağacları palıd — vələs meşəliyinin tərkibinə daxil olur. Meşə altında müxtəlif kol cinsləri — fındıq , murdarça , alça , göyəm , gərməşov, yemişan , əzgil , itburnu və s. bitir. Meşələrdə həmçinin vələs, ağcaqayın , gilas , göyrüş və palıd növləri yayılmışdır.

### Geoloji təbiət abidələri
Daşaltı kəndində karst mağaraları. Şuşada *[[Şahnəzər]]* mağarası. Şuşa şəhəri yaxınlığında Daşaltı kanyonu. Böyük Kirs dağı, Keçəldağ aşrımı, Üçmıx dağı

### Arxeoloji abidələri
Şuşa *[[Şahnəzər]]* mağarasının uzunluğu 125 m, eni 20 m, hündürlüyü 10 in-dir. Mağaradan Paleolitə aid ikikobud daş çapacaq, Mezolitə aid mikroiit bıçaqlar, m.ə. V — IV minilliyə aid Eneolit gil qablar, Tunc, Dəmir Dövrləri və orta əsrlərə aid saxsı məmulat qalıqları, müsəlman qəbri tapılmışdır.

### İqlimi
Ərazinin əksər hissəsi qışı quraq keçən mülayim isti, bəzən isə soyuq iqlim şəraitinə malikdir. Burada yanvar ayında orta temperatur 4 dərəcədən 1 dərəcəyə qədər, iyulda isə müsbət 16–19 dərəcə, illik yağıntı isə 700–800&nbsp;mm olur.

### Torpaqları
Torpaqları əsasən, qəhvəyi dağ-meşə, çimli dağ-çəməndir. Yüksək dağlıq sahələr subalp və alp çəmənlikləri ilə örtülüdür.

### Təbiət qoruğu
Daşaltı Dövlət Təbiət Yasaqlığı Şuşa rayonunun ərazisində yerləşir.

## Əhalisi

**[[Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi|AzStat]]**-ın 1 yanvar 2014-cü il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən rayonun (de-yuri olaraq) 31.499 nəfər əhali qeydiyyatda olub.

### Etnik tərkibi

## Şuşada doğulanlar
Bax: Şuşada doğulanlar

## Rayon komitə sədrləri və icra başçıları
* Mikayıl Gözəlov
* Nizami Bəhmənov
#

## Mənbə
* 
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Virtual Qarabağ İKTM-də Şuşa rayonu
* Şuşa
* Şuşanın işğalından 15 il keçir 
* Yaddan çıxmaz qarabağ 
* Erməni vəhşilikləri
* Şəkillər 
* Şuşanın şəkilləri, 2000–2005 ilə qədər
* 2007ci il Şuşa şəkilləri: vetennamine.com