open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sen-Kler-de-la-Tur

**Sen-Kler-de-la-Tur** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Tur-dyu-Pen kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — La-Tur-dyu-Pen.

INSEE kodu — 38377. Kommunanın 1999-cu il üçün əhalisi 2 677 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 314 ilə 425 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 440&nbsp;km cənub-şərqdə, Lion 55&nbsp;km şərqdə, Qrenobldan 50&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:360 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:3000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1962 from:0 till:1620
  bar:1968 from:0 till:1808
  bar:1975 from:0 till:2244
  bar:1982 from:0 till:2758
  bar:1990 from:0 till:2565
  bar:1999 from:0 till:2677


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sen-Kler-de-la-Tur haqqında ümumi məlumat
Sen-Kasyan

**Sen-Kasyan** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Vuaron kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.

INSEE kodu — 38373. Kommunanın 2012-ci il üçün əhalisi 1155 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 307 ilə 424 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 460&nbsp;km cənub-şərqdə, Lion 75&nbsp;km cənub-şərqdə, Qrenobldan 24&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:480 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:1200
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:40 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1851 text:1851
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1936 text:1936
  bar:1946 text:1946
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1851 from:0 till:914
  bar:1901 from:0 till:629
  bar:1911 from:0 till:533
  bar:1921 from:0 till:470
  bar:1936 from:0 till:529
  bar:1946 from:0 till:525
  bar:1962 from:0 till:471
  bar:1968 from:0 till:491
  bar:1982 from:0 till:767
  bar:1990 from:0 till:861
  bar:1999 from:0 till:960
  bar:2006 from:0 till:1050


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sen-Kasyan haqqında ümumi məlumat
UEFA Avro 2000 (seçmə mərhələsi, 8-ci qrup)

UEFA Avro 2000-in seçmə mərhələsinin 8-ci qrupunda Yuqoslaviya FR, İrlandiya, Xorvatiya, Makedoniya və Malta milli futbol komandaları mübarizə aparmışlar. Turnirin final mərhələsinə vəsiqəni 1-ci yeri tutan Yuqoslaviya FR millisi qazanmışdır. 2-ci yeri tutan İrlandiya millisi final mərhələsinə vəsiqə qazanmaq uğrunda Türkiyə millisi ilə pley-off oyunu oynamışdır.

## 8-ci qrupun cədvəli


----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

## Bombardir
*  Davor Şuker — 4 top

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* UEFA Avro 2000 UEFA-nın rəsmi saytında 
* UEFA Avro 2000 UEFA-nın rəsmi saytının rusdilli variantında 

## Həmçinin bax
UEFA Avro 2000 (seçmə mərhələsi, pley-off)

UEFA Avro 2000-in seçmə mərhələsinin pley-off qarşılaşmalarında öz qruplarında 2-ci yeri tutan Şotlandiya, İngiltərə, İsrail, Danimarka, Sloveniya, Ukrayna, İrlandiya və Türkiyə milli futbol komandaları mübarizə aparmışlar. Qruplarda 2-ci yeri tutan komandalar arasında ən yaxşı göstəricilərə sahib olan Portuqaliya millisi turnirin final mərhələsinə birbaşa vəsiqə qazanmışdır.

Oyunlar 1999-cu il 13 və 17 noyabr tarixlərində baş tutmuşdur. Bu oyunların nəticələrinə görə Türkiyə, Sloveniya, Danimarka və İngiltərə milliləri UEFA Avro 2000-in fшnal turnirində iştirak etmək hüququ qazanmışlar.

## Pley-off qarşılaşmaları


|}

----

*İngiltərə millisi iki oyunun nəticəsinə görə (2—1) final turnirinə vəsiqə əldə etmişdir*
----

----

*Danimarka millisi iki oyunun nəticəsinə görə (8—0) final turnirinə vəsiqə əldə etmişdir*
----

----

*Sloveniya millisi iki oyunun nəticəsinə görə (3—2) final turnirinə vəsiqə əldə etmişdir*
----

----

*Türkiyə millisi iki oyunun nəticəsində İngiltərə ilə bərabər göstəricilərə (1—1) sahib olsa da, səfərdə vurduğu qol hesabına final turnirinə vəsiqə əldə etmişdir*

## Bombardir
*  Yon-Dal Tomasson — 3 top

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* UEFA Avro 2000 UEFA-nın rəsmi saytında 
* UEFA Avro 2000 UEFA-nın rəsmi saytının rusdilli variantında 

## Həmçinin bax
Bizant (şəhər)

**Bizant** (), daha sonra **Rodost** () və ya **Radest** () — Qədim Frakiyada, Propontida sahilində tarixi şəhər.

## Coğrafiya
Şəhər indiki Təkirdağ yaxınlığında yerləşirdi.

## Tarix
Şəhər samoslular tərəfindən salınmışdır. Bizant e.ə. IV əsrdə Odris çarlığının tərkibində idi. IV əsrdə Bizans imperatoru Yustinian şəhəri bərpa etməyə səy göstərir. Buna baxmayaraq, şəhər bulqarlar tərəfindən 813-cü və 1206-cı illərdə məhv edilir.

## İstinadlar
Bizant

*Bizant — yunan mifologiyasında İstanbul şəhərinin banisi.
*Bizant — Qədim Frakiyada, Propontida sahilində şəhər.
Müslim rayonu

**Müslim rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Rayon respublikanın şərqində yerləşir. 
Şimal-şərqdə Aktanış, şimalda Minzələ ilə, qərbdə Sarman ilə, cənub-qərbdən respublikanın Aznakay rayonları ilə, cənub-şərqdə Başqırdıstan Respublikası ilə (Bakalı rayonu) həmsərhəddir.
Rayonun inzibati mərkəzi Müslim kəndidir.
## Tarixi
1920-ci ilə qədər Müslim rayonunun ərazisi Ufa quberniyasının Minzələ qəzasına daxil idi. 1920-ci ildə Minzələ qəzası yeni qurulan Tatarıstan Muxtar Sosialist Sovet Respublikasının tərkibinə daxil olur. Rayon 10 avqust 1930-cu ildə təsis edilmişdir. 1 fevral 1963-cü ildə ərazinin Minzələ və Sarman rayonlarına verilməsi ilə ləğv edilir. 12 yanvar 1965-ci ildə isə bərpa edilir. Rayonda 1930-cu ildə ümumilikdə 53136 hektar sahə əkilmişdir ki, bunun da 7.535 hektarı kolxozlar tərəfindən əkilir. 1932-ci ildə kolxozların əkdiyi sahə 49,897 hektar olur. 1934-cü ilə qədər 66 kolxozda 176 briqada işləyirdi.

## Əhali
;Milli tərkib
Rayon əhalisi tatarlar (70,1%), başqırdlar (19,8%), ruslar (6,3%) və marilər (2,7%) ibarətdir. Dini baxımından əhalisi müsəlman və provaslavdır.
## Yerli özünü idarəetmə
Müslim rayonu ərazisinə 19 kənd inzibati vahidliyi daxildir ki, buradada ümumilikdə 70 yaşayış məntəqəsi vardır.
## İqtisadiyyat
Müslim süd tozu fabriki, “Vamin Tatarıstan” İSC filialı,

Muslumovskaya ASC,

Muslumovskİ Məlumat-Redaksiya Mərkəzi,

Radial MMC,

Muslimlum Mühəndislik Şəbəkələri ASC

Tatavtodor Təmir İnşaat və Dizayn Birliyi, Müslim filialı,

"Agromaster" istehsal şirkəti.
## Nəqliyyat
Yol şəbəkəsi zəif inkişaf etmişdir. Əsas yollar: Almət - Müslim - Köhnə Baysarovo, Müslim - Çallı - Aznakay, Müslim - Saklovbaş - Yultimerovo. Rayon ərazisində cəmi 328&nbsp;km yol vardır. Bu yolun 104,2&nbsp;km-i asfalt yollar, 192,8&nbsp;km-i çınqıl yollar və 30,6&nbsp;km-i torpaq yollardır.

Dəmir yolları yoxdur.

## Təhsil
Rayonda 16 orta, 11 əsas, 24 ibtidai ümumtəhsil məktəbi, 1 ixtisaslaşdırılmış lisey, 1 islah internat məktəbi, 1 orta peşə məktəbi fəaliyyət göstərir.
## İstinadlar

## Mənbə
* Rəsmi sayt
* Сайт района 
*
Lütfəli Sultan

**Lütfəli Sultan** (tam adı:*Lütfləli Sultan Kəngərli*) — XIX əsrin əvvəllərində Kəngəril tayfasının rəisi.

## Haqqında
Kəlbəli xan Kəngərlinin oğlu, Ehsan xan, Şeyxəli (Şixəli) bəy və Nəzərəli bəy Kəngərlinin qardaşıdır. 1806-cı ildə Naxçıvan hakimi olan atasının əmri ilə Kəngərli süvarilərini ruslara və osmanlılara qarşı vuruşmaq üçün səfərbər etmişdir.

## Mənbə
*
Əlbistan döyüşü

**Əlbistan döyüşü** — 15 aprel 1277-ci ildə Sultan Baybars komandanlığındakı Məmlük ordusu ilə Tatavun Noyan komandanlığındakı erməni, gürcü və Səlcuqlular tərəfindən dəstəklənən monqol ordusunun qarşılaşdığı döyüşdür. Döyüş Əlbistan ovasının Kalfa düzündə baş vermişdir.

## Arxa plan
Kösədağ döyüşündə məğlub olması ilə birlikdə monqolların hakimiyyəti altına girən Səlcuqlu dövləti vəziri Pərvanə Muinəddin Məmlük sultanı Baybarsa göndərdiyi məktublarla onu Anadoluya dəvət etmiş, özlərini monqollardan xilas etməsini istəmişdir. Bu çağırışlara qulaq verən Sultan Baybars 25 fevral 1277-ci ildə Qahirədən ayrılaraq 24 mart 1277-ci ildə Şama və sonrasında Hələbə çatdı. 1277 baharında Hələbdən ayrılaraq Anadoluya doğru hərəkətə keçdi.

## Döyüş
Sultan Baybars öndərliyindəki Məmlük ordusu Göksu və 12 apreldə Ağça Dərbəndə gəldi. Əmir Şəmsəddin Sunqur komandanlığındakı Məmlük öncü birlikləri 14 apreldə Gəray Noyan komandanlığındakı təxminən 3.000 məfərlik monqol dəstəsini məğlub etdi. Tatavun komandanlığındakı monqol ordusunun Ceyhan çayı üzərində olub, onlara yaxınlaşmaqda olduqları məlumatının gəlməsindən sonra Məmlük sultanı ordusunu Əlbistan ətrafındakı Afşinin şimal-qərbində yerləşən Hununun qərbindəki qayalıqlı dağa çıxardı. Buradan Əlbistan ovasındakı monqollar rahatlıqla görünməkdə idi. Monqollar hər biri min nəfərdən çox olmaqla 11 tabor idi. Monqollar gürcü, erməni və Səlcuqlu dəstəklərini özlərindən ayrı tutmuşdular. Döyüşü başladan Məmlük hücumu oldu. Dağın təpəsindən enən məmlüklar monqol əsgərlərinin üzərinə hücum etdi.

Monqol ordusu bütün gücü ilə Məmlük ordusunun sol tərəfinə hücum etdi və buranı yararaq sağa doğru itələdilər. Bundan sonra Sultan Baybars ən yaxşı əsgərlərinə monqolların ardından dolanmalarını əmr edib, birliklərini döyüşə atdı. Monqolların çoxu qılıncdan keçirildi, qaça bilməyənlər əsir alındı. Səlcuqlu əsgərlərinin bir qismi Məmlük tərəfinə keçdi, bir qismi də könüllü olaraq əsir oldu.

## Həmçinin bax
* Əyn Cəllud döyüşü
* I Baybars

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Al-Maqrizi, Al Selouk Leme'refatt Dewall al-Melouk, Dar al-kotob, 1997.
* Amitai-Preiss, Reuven (1995) *Mongols and Mamluks: The Mamluk-Ilkhanid War, 1260–1281*. Cambridge University Press, Cambridge. 
* Idem in English: Bohn, Henry G., The Road to Knowledge of the Return of Kings, Chronicles of the Crusades, AMS Press, 1969.
* Ibn Taghri, al-Nujum al-Zahirah Fi Milook Misr wa al-Qahirah, Dar al-Kotob, Beirut 1992.
* 'Izz al-Din Muhammad b. 'Ali Ibn Shaddad. *Ta'rikh al-Malik al-Zahir*.
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Map of present day Elbistan (Abulustayn)
Taronitlər

**Taronitlər** (), **Torniklər** () və ya **Taronikyanlar** () — gürcü və erməni əsilli Bizans zadəgan ailəsi.

## Tarixi
Ailənin əsası Taron çarlığının knyazları olan Qreqori və Baqrat qardaşları tərəfindən qoyulmuşdur. Onlar 968-ci ildə çarlığın ərazilərini mülk və yüksək vəzifə əvəzində Bizans imperiyasına verir. Feodor Monomaxın həyat yoldaşı və IX Konstantinin anası Tornik ailəsindən idi.

Ailə X əsrin axırları və XI əsrin əvvəllərində hərbi aristokratiyada əhəmiyyətli yer tutmuşdur. Ailə XII əsrdə mülki bürokratlar olmuş və Konstantinopol şəhərində yüksək dövlət vəzifələrini tutmuşdur. Ailə Dördüncü Səlib yürüşü zamanı, 1204-cü ildə Konstantinopol şəhərinin yağmalanmasından sonra təsirini sonra itirmişdir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*
Çatırgöl

**Çatırgöl** (Çatır göl;  — «çatı, dam gölü») — Qırğızıstanın cənubunda, Mərkəzi Tyan-Şanda yerləşən axarsız göl. Göl Çatır-Kuls çökəkliyində, Toruqart aşırımının yaxınlığındadır. Məhs bu aşırımdan Çin ərazisinə yol keçir. Çatırgöldən cənubda Toruqart keçid məntəqəsi yerləşir. Çatırgöl ölkənin Narin vilayəti ərazisinə daxildir.

## Ümumi məlumat
Çatırgöl çuxuru tektonik mənşəlidir. Göl Atabaşı və Toruqart -Too silsilələri arasında, dəniz səviyyəsindən 3500 metr yüksəklikdə yerləşir. Göl səthinin sahəsi 161,1&nbsp;km², orta dərinlik - 5 metr, ən dərin yeri — 16,5 metrdir. Göl suyunun həcmi — 610 milyon m³-dir. Uzunluğu 23&nbsp;km, eni isə 10&nbsp;km-dir. Sahil xəttlərinin uzunluğu 58&nbsp;km-dir.

Göl ətrafı ərazidə zəif parçalanmış göl-akkumulyativ düzənlik relyefi üstünlük təşkil edir. Gölün cənub-şərq sahilləri bataqlıq ərazidir, şimal hissəsi isə qayalıq relyefdir. Çatır-Kuls çökəkliyi kəskin kontinental iqlimə malikdir. Havanın orta illik temperaturu mənfidir (−5,6&nbsp;°C). Qış aylarının minimum temperaturu −50&nbsp;°C-dir. Yay aylarında ən yüksək temperatur göstəricisi+24&nbsp;°C-dir. Orta illik yağıntının miqdarı aşağıdır 208—269 мм. İllik yağıntının80—90 % yay aylarında düşür. Göl əsasən qar suları ilə qidalanır. Gölə tökülən əsas çay Kekayqır çayıdır. Ümumən gölə 41 kiçik çay tökülür. Çaylar öz başlanğıcını Atabaşı və Toruqart silsilələrindən götürür. Göl suyu duzludur. Minerallaşma  1 litrə 0,5-1,0 milliqramdır. Xloridli, hidrokarbonatlı, natrium və maqnezium tərkiblidir. Duzluluq 2 promildir. Qış ayalrında göl səthini 0,25-1,5 metr qalınlığında buz qatı örtür. Göl suyu sarı-yaşıl rəngə çalır. 4 metr dərinliyə qədər su şəffafdır.

Çatır göl və ətraf 2&nbsp;km-lik ərazi Karatal-Japırık Dövlət Qoruğunun ərazisində yerləşir. Ayrıca qoruğun bir hissəsi 2005-ci ilin noyabrından Ramsar Konvensiyasına uyğun olaraq beynəlxalq əhəmiyyətə malik bataqlıq ərazisi kimi tanınıb. Göl balıqsızdır. Baxmayaraq ki, oraya axan çaylarda bir neçə balıq növü aşkar edilmişdir.

## İstinadlar
Artse

**Artse** (; ) — X–XI əsrlərdə şərqi Anadoluda mövcud olmuş tarixi şəhər.

## Tarixi
Artse Bizans imperiyasının Feodosipol şəhərinin  şərqində, Basiani vilayəti daxilində, Ermənistan və İberiya ilə olan sərhəddə, Araz çayının sol sahilində yerləşirdi. Şəhərin adı *[[Eskorial taktikası]]* ( 971/975-ci il) əsərində Bizans strateqinin yeri olaraq qeyd edilir. Şəhər 979-cu ildə Barda Sklirin üsyançı ordusunun Pankaliya döyüşündə məğlub edilməsində kömək etdiyinə görə III David Kuropalata verilmişdir. Buna baxmayaraq, III Davidin ölümündən sonra şəhər 1000-ci ildə İberiya katepanlığının bir parçası olmuşdur.

Şəhər haqqındakı məlumat Siciliyalı İohannın yazılarındandır. O, qeyd edir ki, Artse Suriya, Ermənistan və başqa yerlərdən tacirləri cəlb edən böyük bir ticarət mərkəzi idi. Şəhər 1048-ci və ya 1049-cu ildə səlcuq türkləri tərəfindən ələ keçirilmişdir. Müasir tarixşünaslar ehtimal edir ki, şəhərin talan edilməsilə 150.000 insan qılıncdan keçirilmişdir. Şəhərin sağ qalan sakinləri Feodosipol şəhərinə köçür.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
*  
* 
* 
*
Tatavun Noyan

**Tatavun Noyan** — Elxanlı dövlətinin monqol mənşəli sərkərdəsi.
## Haqqında
Anadoluda fəaliyyət göstərən monqol sərkərdələrindən biri olmuşdur. 1277-ci ilin 15 aprelində məmlüklərlə monqollar arasında baş vermiş Əlbistan döyüşü zamanı monqollardan, gürcülərdən, ermənilərdən və Anadolu Səlcuqlularından ibarət ordunun komandanı olmuşdur. Döyüşdə monqollar ağır məğlubiyyətə məruz qalmış və Tatavun Noyan döyüşdə həyatını itirmişdir.

## Həmçinin bax
* Əlbistan döyüşü

## İstinadlar
Henri reaksiyası

**Henri reaksiyası** — nitroaldol reaksiyası (ing. Henry reaksiyası, nitroaldol reaksiya) — aldehid və nitrometan arasındakı aldol tipli reaksiyadır. Nukleofil birləşmə mərhələsi əsaslarla katalizləşdirilir və turşu protonunun alfa vəziyyətində olduğu təqdirdə suyun eliminləşməsi ilə müşayiət edilə bilər. Henri reaksiyasının əsas məhsulları beta-hidroksi nitro birləşmələr, yan məhsulları isə nitroalkenlərdir (xüsusən aromatik aldehidlərdən istifadə edildiyi təqdirdə).

## Xüsusiyyətlər
Henri reaksiyasının xüsusiyyətləri [2]:
* Bütün reaksiyaları dönərdir;
* Kifayət qədər gücü olan hər hansı bir əsas istifadə edilə bilər: qələvi metal hidroksidləri, karbonatlar, flüorid ionu mənbələri, polimer substratdakı əsaslar və s.;
* Həlledici, adətən, böyük rol oynamır;
* Beta-hidroksi nitro birləşməsi adətən iki diastereomerin qarışığı şəklində əmələ gəlir; reaksiya şərtlərini dəyişməklə yaxşı diastereoselektivliyə nail olmaq olar.

## Stereoselektivlik
Henri reaksiyasında iki yeni stereo mərkəz meydana gəldiyindən, 4-ə qədər stereoizomer məhsulun meydana gəlməsi nəzəri cəhətdən mümkündür. Adətən, diastereomerlərin qarışığı alınır, baxmayaraq ki, xiral ligandlarının istifadəsi onlardan birinin (və ya bir neçəsinin) çıxımını artıra bilər. Məsələn, sink triflat duzundan, əsasi diizopropiletilamindən (DIPEA) və (+) — N-metilefedrinin xiral ligandından (NME) ibarət katalitik sistem, benzaldehid və nitrometanın enantioselektiv kondensasiya məhsulunu almağa imkan verir [3]. 
Diastereoselektiv Henri reaksiyasının daha mürəkkəb bir nümunəsi aşağıda göstərilmişdir. [4]

## Mənbə
* Henry, L. C. R. Hebd. Acad. Sci. 1895, 120, 1265.
* Kurti, L.; Czako, B. Strategic Applications of Named Reactions in Organic Synthesis; Academic Press: 2005
* Enantioselective Henry Reactions under Dual Lewis Acid/Amine Catalysis Using Chiral Amino Alcohol Ligands Claudio Palomo, Mikel Oiarbide, Antonio Laso Angewandte Chemie, Vol. 44, Issue 25 , P. 3881–3884 2005 Abstract (недоступная ссылка)
* Organocatalyzed diastereoselective Henry reaction of enantiopure 4-oxoazetidine-2-carbaldehydes Benito Alcaide, Pedro Almendros, Amparo Luna, M. Paz de Arriba and M. Rosario Torresc ARKIVOC 2007 (iv) 285–296
Ağeyla

**Əl Ağeyla**—Kirenaikanın qərbində Sidra körfəzinin cənub ucundakı sahil şəhəri. 1988-ci ildə Əcdəbiyyə rayonunda yerləşirdi; 1995-ci ildə Əcdəbiyyə rayonundan çıxarıldı, lakin 2001-ci ildə yenidən Əcdəbiyyə rayonuna qaytarıldı. Liviya, Kirenaica'nın qərbindəki Sidra körfəzinin cənub ucundakı sahil şəhəridir. 1988-ci ildə Əcdəbiyyə rayonuna yerləşdirildi; 1995-ci ildə Əcdəbiyyə rayonundan çıxarıldı, lakin 2001-ci ildə yenidən Əcdəbiyyə rayonuna qaytarıldı. 2007-ci ildə şəhər, genişlənmiş Əl Vahat rayonuna yerləşdirildi.

Şəhər, tarixə ən yaxşı şəkildə Şimali Afrika Kampaniyası zamanı bir neçə dəfə İkinci Dünya müharibəsi zamanı qızğın döyüşlərin yeri olaraq bilinir.
## İstinadlar
Əbyar

**Əbyar**—Liviyada, Məric rayonunda, Benqazi şəhərindən təqribən 50 km şərqdə və Əl Məric şəhərindən 42 km cənub-qərbdə bir şəhər. 2010-cu ildə təxmin edilən əhali 32.563 idi.

## Tarixi
Şəhər, Şərqi Liviyada (Kirenaika) yaşayan köçəri tayfalar üçün və müstəmləkəçi İtaliyanın Şimali Afrika və İtalyan Liviyası dövründə Liviya müqavimət hərəkatında olanlar üçün keçmiş bir ittifaq düşərgəsinin yeridir. 2007-ci ilə qədər Hizam əl Əxdar rayonunun paytaxtı idi.

## İstinadlar
Nəvfəliyyə

**Nəvfəliyyə** və ya **Nofəliyə**—Liviyanın Sirt rayonunda şəhər.Uvaycə şəhərindən 15&nbsp;km cənub-şərqindədir.
## Tarixi
İkinci Dünya müharibəsi əsnasında Nofəliyədə (Nəvfəliyyə) 1942-ci ilin sonlarında Ervin Rommelin geri çəkilən qüvvələrindən bəziləri yanacaq tükənəndə qısa bir atışma yeri oldu.O vaxt məscid, bəzi dükanlar və məktəbdən əlavə bir neçə italyan tikilisi olan kiçik bir qala evi idi.

İkinci Liviya Vətəndaş Müharibəsi zamanı Nofəliyədə Yeni Baş Milli Konqres qüvvələri, Liviya Milli Ordusu və müxtəlif hərbçilər İraq Şam İslam Dövləti (İŞİD) ilə vuruşdu.2015-ci ilin fevral ayında qəsəbə İŞİD-in əlinə keçdi. Qırx ağır silahlı maşınlardan ibarət bir karvan Sirt şəhərindən gəldi və Nofəliyə sakinlərinə "tövbə" və Əbu Bəkr əl-Bağdadiyə beyət etmələrini əmr etdi. Döyüşçülər Əli əl-Qarqanini şəhərin "əmiri" təyin etdilər. Nofaliya 19 Mart 2015-ci ildə Yeni Baş Milli Konqres qüvvələri tərəfindən qısa müddətə geri çəkildi , lakin ertəsi gün geri çəkildilər. Ordu şəhəri aldı,, lakin İŞİD şəhəri növbəti həftə Milli ordudan şəhəri geri aldı. 2016-cı ilin Baharında Bunyan Marsous hücumuna qədər hökumətyönlü qüvvələr 31 May 2016-cı ildə şəhəri geri aldılar. Bununla birlikdə, 2016-cı ilin dekabr ayında Benqazi Müdafiə Briqadalarının birləşmələri hesab edilən milis qüvvələri, Konqres qüvvələrini qovaraq Nofəliyənı ələ keçirməyə çalışdı, lakin Liviya Milli Ordusu tərəfindən eyni gündə qovuldu.
## İstinadlar
Manqan (III) oksid

**Manqan (III) oksid** — suda həll olmayan qeyri üzvi birləşmədir.

## Fiziki xassələri
Manqan (III) oksidi bir neçə modifikasiyada qəhvəyi-qara kristallar əmələ gətirir:

* α-Mn2O3, rombik sinqoniya, kurnakit mineralı
* β-Mn2O3, kuboid sinqoniya, mineral biksbiit
* γ-Mn2O3, tetragonal sinongiya

## Alınması
Təbiətdə braunit, kurnakit və biksbiit mineralı kimi mövcuddur.

* Manqan (III) oksidini oksidləşdirici-reduksiyaedici reaksiya zamanı almaq olar:

2 MnO 2 + Zn → Mn 2O3 + ZnO

* Manqan(II) oksidin oksidləşməsi zamanı alınır:

4 MnO + O2 → 2 Mn2O3

* Manqan(IV) oksidin reduksiyaedici reaksiyası zamanı alınır:

2 MnO2 + H2 → Mn2O3 + H2O

## Kimyəvi xassələri
* Manqan (III) oksidi qızdırıldıqda parçalanır:
:: \mathsf{6Mn_2O_3 \ \xrightarrow{950-1100^oC}\ 4Mn_3O_4 + O_2 }
:: \mathsf{6Mn_2O_3 \ \xrightarrow{300-600^oC, vacuum}\ 4Mn_3O_4 + O_2 }

* Hidrogenlə reduksiya edilir:

:: \mathsf{Mn_2O_3 + H_2 \ \xrightarrow{300^oC}\ 2MnO + H_2O }
:: \mathsf{Mn_2O_3 + 2AlI_3 \ \xrightarrow{}\ 2MnI_2 + Al_2O_3 + I_2\uparrow }ub>O

* Turşularla reaksiya zamanı həm oksidləşdirici həm də reduksiyaedici xasissə göstərir:

2Mn2O3 + 8HNO3 → 4Mn(NO3)2 + O2 + 4H2O

2M2О3 + H2SO4 → MnSO4 + MnO2↓+ 2H2O

* Metal oksidləri ilə əridildikdə, manqanit duzları əmələ gətirir:

Mn2O3 + ZnO → Zn[Mn2O4]
Mn2O3 + La2O3 → 2 La[MnO3]

* Konsentrləşdirilmiş xlor turşusu ilə oksidləşdirici xüsusiyyətlərini göstərir:

Mn2O3+ 6HCl → 2MnCl2 + Cl2↑ + 3H2O

## Mənbə
* Справочник химика / Редкол.: Никольский Б.П. и др.. — 2-е изд., испр. — М.-Л.: Химия, 1966. — Т. 1. — 1072 с.
* Неорганическая химия / под ред. Ю.Д. Третьякова. — М.: Академия, 2007. — Т. 3. — 352 с.
Pol Lorens Danbar

**Pol Lorens Danbar** — Amerikan zənci yazıçısı,şair. Amerikada ilk zənci ədibdir.

## Həyatı və təhsili

Pol Lorens Danbar 27 iyun 1872-ci ildə Amerika Birləşmiş Ştatların Ohayo ştatının Deyton şəhərində keçmiş kölə ailəsində anadan olmuşdur. Deytonda orta təhsil almışdır. 10 yaşından mehmanxanada litfçi işləmişdir.

### Ölümü

10 fevral 1906-cı ildə Vaşinqtonda vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı

### Bədii yaradıcılığı

İlk şeirlər kitabının "Palıd ağaçı və sarmaşıq", 1893) nəşrindən sonra Vaşınqtonda kitabxanaçı olmuşdur. Doğma xalqına məhəbbət "Böyüklər və kiçiklər" (1895), "Sadə həyatın lirikası" 1896 kitablarındakı şeirlərin əsas mövzusu olmuşdur. "Allahın əyləncəsi" 1902 romanı, hekayələri var. Bəzi əsərlərində iqri ayrı-seçkiliyə, terrora qarşı çıxmışdır.

## İstinadlar
Sen-Kristof-sür-Qyer

**Sen-Kristof-syur-Qyer** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Şartryoz-Qye kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.

INSEE kodu — 38376. Kommunanın 1999-cu il üçün əhalisi 720 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 386 ilə 1 761 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 460&nbsp;km cənub-şərqdə, Lion 85&nbsp;km cənub-şərqdə, Qrenobldan 29&nbsp;km şimalda yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:360 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:800
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:20 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1954 text:1954
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1954 from:0 till:542
  bar:1962 from:0 till:521
  bar:1968 from:0 till:442
  bar:1975 from:0 till:430
  bar:1982 from:0 till:599
  bar:1990 from:0 till:709
  bar:1999 from:0 till:720


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sen-Kristof-syur-Qyer haqqında ümumi məlumat
Adolf İoffe

**Adolf Abramoviç İoffe** () — komunist inqlabçı, bolşevik siyasətçi, kərami siyasətçi.

## Bioqrafiyası

### İnqilabçı karyerası
Adolf İoffe Rusiya İmperiyası dövründə Krımda, Simferopolda varlı ailədə anadan olub. 1900-cü ildə orta məktəb illərində sosial demokrat fikirlərlə tanış oldu və 1903-cü ildə Rusiya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyasının üzvü oldu. 1904-cü ildə həbs olunmaması üçün Bakıya göndərildi. Sonra Moskvaya göndərildi, lakin təhlükələrin davam etməsi səbəbilə xaricə getdi. 9 yanvar 1905-ci ildə "qanlı bazar" günü hadisələrindən sonra Rusiyaya qayıtdı və 1905-ci il Rusiya inqilabında fəal iştirak etdi.

1906-cı ildə sürgün edildi və 1906-cı ilin mayında yaşadığı Berlindən qovuldu. İoffü partiyadakı menşevik qrupu ilə hərəkət birgə etdi. Ancaq sonradan 1906-cı ilin mayında Vyanaya getdi və 1908–1912-ci illərdə "Pravda" qəzetində işləyən Lev Trotski ilə birlikdə çalışdı. Bu dövrdə Alfred Adler ilə birlikdə psixoanaliz və tibbi araşdırmalar etdi. Ailəsinin sərvətindən "Pravda"nı dəstəkləmək üçün istifadə etdi.

1912-ci ildə Odessaya səfəri zamanı tutuldu və 10 ay Sibirdə həbsdə qaldı.

### Diplomatik karyerası

1919–1920-ci illərdə *Əmək və Müdafiə Şurası* və Ukrayna SSR-da Xalq Komissarı vəzifələrində çalışmışdır. 1919-cu ilin martında VIII Partiya Qurultayında yenidən üzv seçilə bilmədi və bu müddətdən sonra böyük səlahiyyətlər ala bilmədi. 1920-ci ilin oktyabrında Polşa ilə atəşkəs danışıqları apardı və Estoniya, Latviya və Litva ilə sülh müqavilələri bağladı. 1921-ci ildə Sovet-Polşa müharibəsinə son qoyan Riqa müqaviləsini imzaladı.

1922-ci ilin fevralında Genuya konfransında Sovet nümayəndəsi idi. Elə həmin il konfransdakı təcrübələrindən bəhs edən qısa bir kitab nəşr etdi. 1922-ci ilin aprelində Rapallo Müqaviləsinin imzalanması zamanı Leonid Krasin və Georgi Çiçerin ilə birlikdə Sovet nümayəndə heyətində iştirak etdi. Daha sonra Çin səfiri təyin edildi. 1923-cü ildə o dövrdə kommunistlərlə əməkdaşlıq edən Sun Yatsen ilə müqavilə bağlayaraq Çin Kommunistlərinə dəstək verdi. 1923-cü ilin iyununda Yaponiyaya getdi və Sovet-Yaponiya əlaqələrini yaxşılaşdırmaq üçün danışıqlar apardı. Bu dövrdə ağır xəstəlik keçirdi və Moskvaya qayıtdı. Daha sonra 1924-cü ildə İngiltərədə Sovet nümayəndə heyətində, Avstriyada isə 1924–26 illər arasında Sovet nümayəndəsi olaraq xidmət etmişdir.

1926-cı ildə xəstəliyinin ağırlaşması nəticəsində vəzifələrini yerinə yetirə bilməyib yarı təqaüdə göndərildi.

## İstinadlar
Şira aymağı

**Şira aymağı** (Xakasca:*Şira aymağı, Сыра аймағы*) — Rusiya Federasiyasına bağlı muxtar türk respublikalarından olan Xakasiyanın bələdiyəli olan aymağı. Aymağın mərkəzi 2009-cu ildən etibarən Şira kəndidir.

## Coğrafiya
Xakasiyanın şimal hissəsində yerləşi. Sahəsi 6880&nbsp;km²-dir. Mövsümi və gündüz dəyişkənliyində böyük temperatur təzadları, isti yay və uzun qarsız qış bölgənin iqlimini kəskin kontinental olaraq təyin edir. Tədqiqatçılar qışda Asiya barometrik maksimumun, yazda isə şimal Sibir maksimumunun təsirini qeyd edirlər. Dağ sistemləri hava kütlələrinin qərbdən şərqə köçürülməsinə mane olur. Ən az orta illik yağıntının miqdarı (təxminən 250&nbsp;mm) Kuznetsk Alatau ətəklərinə bitişik əraziyə düşür. Ümumi yağıntının 80-90% -ə qədəri aprel-oktyabr aylarında yağış leysan şəklində, qış aylarında 10% -ə qədər yağıntı olur. Çöl bölgələrindəki qar yer üzünü tamamilə örtmür, bu da torpaqların intensiv dondurulmasına və şaxtadan azad havalara səbəb olur. Alp zonasında dağ tundralarından hövzələrin dibindəki quru çöllərə qədər dəyişən landşaftların şaquli dərəcədə fərqlənməsi səbəbindən iqlim göstəricilərindəki fərqlər bölgənin təbii zonalarının müxtəlifliyini müəyyənləşdirir.

## Əhali
Əhalinin məskunlaşma nisbəti isə km²-a 3,89 nəfərdir. 2015-ci il statistikasına görə, ümumi əhali sayı 26.775 nəfərdir.

## Tarix
Xakasiya və Krasnoyarsk ətraflarını rus işğalına qədər Yenisey Qırğız bəyləri idarə etməkdə idilər. Altınzarhı (və Altı Sar) ulus olaraq keçməkdədir. Böyük Qırğız xaqanlığı hakimiyyəti altında buradakı türk xalqları bütünləşmişdi. Qədim türk dövlət adətində görülən böyük xaqan və köməkçi xaqanlar var idi. Böyük xaqanların adlarından bəziləri məlumdur. Nomçi, İşey, İrenek bunlara misaldır. Ölkə strukturu müəyyən bölümlərə ayrılırdı. Bu bölümlərə və ya oymaqlara ayrımda türk əşirət strukturu diqqətə alınırdı. Hansı türk boyundan olurlarsa olsunlar, öz içlərində nəzarət mexanizması var idi. Bütün türk boylarının bəyləri ulu xaqana bağlı qalırdı. Xaqanın buyruqları yerinə yetirilir və törəyə uyğun hərəkət edilirdi. Qaynaqlara görə, türk topluluqlarına görə adlandırılmış bölgə adları belədir:

* Kızıl
* Şuy
* Açin
* Tumat

## Adminstrativ bölmələr
Şira aymağı idarəçiliyinə bağlı 14 belde və bu beldelərə bağlı 37 məskunlaşma yeri vardır.

## Həmçinin bax
* Xakasiya
* Ağban piltiri aymağı
* Altay aymağı 
* Ashıs aymağı
* Pii aymağı
* Taştıp aymağı

## İstinadlar
Rasim İsmayılov (jurnalist)

**Rasim İsmayılov** (tam adı:*İsmayılov Rasim Mustafa oğlu*;) tv jurnalisti, redaktor, ssenarist — Azərbaycan Respublikası əməkdar jurnalisti

## Həyatı və təhsili

Rasim Mustafa oğlu İsmayılov 7 fevral 1973-cü ildə Borçalıda anadan olmuşdur. 1990-1995-ci illərdə Bakı Dövlət Univeristetinin jurnalistika fakültəsində televiziya jurnalistikası ixtisası üzrə təhsil almışdır. 1996-1999-ci illərdə AMEA-nın Milli Münasibətlər İnstitutunun aspiranturasında oxuyub.

## Fəaliyyəti
### Mətbuat fəaliyyəti
Junrnalistlik fəaliyyətinə 1990-cı ildə "7 gün" qəzetində müxbir kimi başlamışdır. 1994-1995-cı illərdə ilk canlı yayım tok-şousu olan (AzTV) "3 nöqtə" proqramının aparıcısı olmuşdur. Uzun illər Azərbaycanın müxtəlif media orqanlarında işləmişdir. 2003-2022-ci illərdə Space TVdə şef redaktor, böyük redaktor, baş redaktor vəzifələrində işləyib. Hazırda İTV-də sənədli filmlər üzrə böyük redaktor vəzifəsində çalışır. Son illər əsasən sənədli film ssenaristliyi və redaktorluğu ilə məşğuldur. "**Şuşa, sən azadsan", (**Xüsusi Təyinatlı Qüvvələr tərəfindən Şuşa şəhərinin azad olunmasına həsr edilib), **"Hadrut, sən azadsan" (**Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin digər qoşun növləri ilə birgə Hadrut şəhərinin azad olunmasına həsr edilib),  **"Baş tutmayan tələ", "Qrossmeyster"** (Heydər Əliyevin 100 illik yubileyinə həsr edilib, 3 seriya), **"Kişi sözü"** (İlham Əliyevin Prezidentlik fəaliyyətinin 20 illiyinə həsr edilib), **"Görünməyən qəhrəmanlar - Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti"** (DTX-nin Vətən Müharibəsində fəaliyyətinə həsr edilib), **"Davam edən missiya", "Səbrin sonu" (**antiterror əməliyyatına həsr edilib)**, "Günəşi görməyənlər", "Sükutda addım"** (minaxtaran qadınlara həsr edilib) və s. sənədli filmlərinin ssenaristi, "Görünməyən qəhrəmanlar - **"Həkimin gündəliyi (Hərbi həkimlər)" "Heydər Əliyev Azərbaycandır!"** sənədli filminin, "**Sarı gəlin"** tarixi-sənədli filmlərinin və s. redaktorudur.

## Təltif və mükafatları

6 noyabr 2019-cı ildə Azərbaycan Respublikasında televiziya və radio sahəsinin inkişafında xidmətlərinə görə, Azərbaycan Respublikası Prezidenti tərəfindən Əməkdar jurnalist adına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar
Ashıs aymağı

**Ashıs aymağı** (xakasca: *Асхыс аймағы / Ashıs aymağı*) — Rusiya Federasiyasının Xakasiya Respublikasında rayon səviyyəsində adminstrativ orqan. Mərkəzi Ashis kəndidir. Kəndin əhalisinin sayı 7267 nəfərdir.

## Sözün kökü
Adını mərkəzin yaxınlığındakı Ashis çayından alamqdadır.

## Tarixi
Ashis aymağı 30 mart 1924-cü il tarixində Ashis və Ust-Yesinskoy adminstrativ orqanları əsasında qurulmuşdur. Özündə 10-a qədər məskunlaşma ərazilərini birləşdirir.

## Coğrafiyası
Xakas-Minusinsk hövzəsinin cənub-şərqində yerləşən Ashis aymağı Bey, Ust-Abakan, Taştıb bölgələri və Kemerovo oblastı ilə əhatə olunmuşdur. Sahəsi 8201.14&nbsp;km²-dir. Aid olduğu muxtar respublikada sahəsinə görə IV yerdə yerləşir.

Sahə Xakass-Minusinsk çökəkliyinin cənub-şərq hissəsində yerləşir. Beysk, Ust-Abakan, Xakasiyanın Tashtyp rayonları və Kemerovo bölgəsi ilə həmsərhəddir.

Sahəsi 8201.14&nbsp;km². Sahə təpəli bir düzənlikdə, cənub və cənub-qərb hissələrində dağlar, yaylalar var. Ərazinin relyefinə görə, bölgə iki təbii zonaya aiddir: Xakass-Minusinsk çökəkliyi və Kuznetsk Alatau dağları. Çöl hissəsi Priabakan vadisi-çöl və Priabakan aşağı dağ-çöl zonalarına bölünür.

Abakan çayı buradan axır, bölgənin təbii cənub-şərq sərhədi. Çox sudan, sürətli bir cərəyanla dolama kanalına malikdir, çox sayda qol, filial və ağsaqqal meydana gətirir. Ümumilikdə, ümumi uzunluğu 1112&nbsp;km olan 39-a yaxın çay axır. Əskiz çayı Abakan çayının ən böyük qollarından biridir, uzunluğu 124&nbsp;km-dir.

Əsgər bölgəsinin bənzərsiz təbii abidələri Xankul və Balankül gölləridir.

İqlimi kəskin kontinentaldır. Hava istiliyində və yağışda kəskin dalğalanmalar xarakterikdir. İyulun orta temperaturu + 19&nbsp;°C, yanvar January20 °C-dir. Şaxtasız dövr 80 ilə 120 günə qədər davam edir. İllik yağıntı 250 ilə 780&nbsp;mm arasında dəyişir. Cənub-qərb küləkləri üstünlük təşkil edir. Aprel və May aylarında demək olar ki, hər il 17–20 m / s sürətə çatan böyük güclü küləklər müşahidə olunur. Qış oktyabrın sonu — noyabrın əvvəlində qurulur.

Ərazi meşə və torpaq ehtiyatları, müxtəlif mineral ehtiyatlarla zəngindir. Rayon respublikanın kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlarının 8,9% -ni və kənd əhalisinin 20,8% -ni təşkil edir.

## Əhalisi
Əhalinin son siyahıyaalınmasına görə burada yaşayanların sayı 39.102 nəfərdir. Bu siyahəyaalma 2015-ci ildə baş tutmuşdur.

## Həmçinin bax
* Xakasiya
* Ağban piltiri aymağı
* Altay aymağı
* Şira aymağı
* Pii aymağı
* Taştıp aymağı

## İstinadlar
Fransız Alpları

**Fransız Alpları** — Fransada yerləşən Qərbi Alp dağlarının bir hissəsi. Uzunluğu təxminən 330&nbsp;km-dir. Fransız Alplari Şimal və Cənuba bölünür.

Şimali Fransız Alplari buzlaqları və dağ-buzlaq torpaq formaları, iynəyarpaqlı meşələr, subalp və alp çəmənlikləri olan yüksək dağlıqdır. Buraya Monblan,  (Pelvu), , Qray və Kotsk Alpları massivləri daxildir. Ən yüksək nöqtəsi Monblan dağıdır (4810 m).

Cənubda yerləşən Fransız Alpları dağları daha aşağı (adətən 3000 m-ə qədər), Aralıq dənizi iqlimi və landşaft elementləri olan Provans Alpları və Dənizaşırı Alplarını əhatə edir.

## Ədəbiyyat
*
Mirzə Əbdülbaqi Danişmənd

**Mirzə Əbdülbaqi Danişmənd** () — Azərbaycan şairi

## Həyatı

Həyatı haqqında məlumat azdır. Ərəb və fars dilində mükəmməl təhsil almışdır. Fəlsəfə, ədəbiyyat, ərəb dilçiliyi, riyaziyyat və s.fənləri dərindən öyrənmişdir.

### Ölümü

Mirzə Əbdülbaqi Danişmənd 1629-cu ildə vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı

### Bədii yaradıcılığı

Əsərlərini farsca yazmışdır. İraq alimləri onu öz dövrünün dahisi hesab etmişlər. "Baqi" təxəllüsü ilə fəlsəfi məzmunlu qəsidə və rübailər yazmışdır. Sufiliyə meyil göstərmiş, xəlifə Əlinin "Nəhcül-bəlağə" əsərinə, "Qurana" və "Əssəhifə əl-kamilə əs-səccadiyyə" əsərinə farsca şərhlər yazmışdır. Danişmənd eyni zamanda tanınmış xəttat olmuşdur. İsfahanda Şah Abbas məscidinin kitabələrini yazmışdır.

## Ədəbiyyat

* Məhəmmədəli Tərbiyətin «Danişməndani-Azərbaycan». Bakı,1987.

## İstinadlar
Ağban piltiri aymağı

**Ağban piltiri aymağı** (xakasca:*Ағбан пилтірі аймағы/ Ağban piltiri aymağı*) —  Rusiya Federasiyasının Xakasiya Respublikasında rayon səviyyəsində adminstrativ orqan. Mərkəzi 15.554 nəfər əhaliyə sahibdir. Mərkəz  Ağban piltiri (Ust-Abakan) qəsəbəsidir.

## Çoğrafiya
Xakasiyanın mərkəz hissələrində yerləşir. Sahəsi  8880&nbsp;km²-dir. Sahəsinə görə II sırada yer alır. Böyük çaylara bölgənin çox hissəsində Krasnoyarsk su anbarı ilə təmsil olunan Abakan və Yenisey daxildir. 221-dən çox kiçik çay var, ümumi uzunluğu 771&nbsp;km (Xaratasa axan Hoarfrost, Ulen, Ninya, Uybat və s. Axan Bolşoy Ulen). Çöldə 45-dən çox, göldə 30-a yaxın dağda göl var.Çöl gölləri əsasən minerallaşmış və balneoloji xüsusiyyətlərə malikdir. Ulug-Kol gölünün mineral suları və palçığı və Vəhşi gölünün sahillərində aşkar olunan müalicəvi radon su yatağı ən böyük müalicəvi əhəmiyyətə malikdir.

## Adminsrativ bölgü
Bölgədə 39 məskunlaşma ərazisi yerləşir.

## Əhali
2015-ci ilin əhali sayımına görə, əhalinin sayı 41.299 nəfərdir.
### Etnik tərkibi
Ruslar (83,6 %), xakaslar (7,2 %), çuvaş türkleri (2,1 %), almanlar (1,4 %) və digərləri.

## Tarixi
1924-cü ilin yanvarında Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin 11/14/1923 fərmanına əsasən Xakass rayonu yaradıldı. 1924-cü ilin fevralında iqtisadi rayonlaşma işləri zamanı Daştip və Sey volostları Daştip mahalına, Çarkovski rayonundakı Znamenskaya, Sinyavinsky və Ust-Abakan volostları birləşdirildi. Yeni yaranan ərazilər 25 may 1925-ci ildə Xakassky rayonuna daxil edildi. Sibir bölgəsinin yaranması ilə əlaqədar olaraq Xakassky rayonu Tashtypsky, Askizsky, Charkovsky və Chebakovskiy rayonlarının tərkibinə daxil olaraq Xakassky mahalına çevrildi, 22 oktyabr 1925-ci ildə ayrıldı və Charkovskiyə ayrıldı. Markusda mərkəz olan 15 kənd məclisi və bir mərkəzi olan Bogradsky var. Quru Tes. 30 oktyabr 1930-cu ildə Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyəti, Çarkovski rayonunun mərkəzinin Çarkov ulusundan Ust-Abakanskoye kəndinə, rayonun Ust-Abakanskiy adlandırılması ilə köçürülməsi barədə qərar qəbul etdi.

## Məşhur şəxslər
* İvan Kostyakov () - xakas şair və yazıçı.

## Həmçinin bax
* Xakasiya
* Ashıs aymağı
* Altay aymağı 
* Şira aymağı
* Pii aymağı
* Taştıp aymağı

## İstinadlar
Vaxş çayı

**Vaxş** (**Surxob**; ; , ) — Tacikistan və Qırğızıstanda çay. Pənc çayı ilə birləşir və Amudəryanı formalaşdırırlar. Çayın uzunluğu — 524 km, su toplayıcı hövzənin sahəsi — 39 100 km²-dir. Orta illik su sərfi aşağı axarlarda 666 m³/s-dir. Vaxş toponimi mövcud versiyalardan birinə görə qədim tacik sözü olan *vaxş* — "çiçəklən, artan su" və ya "müqəddəs su" mənasını verir.

## Ümumi məlumat
Vaxş hövzəsində ümumi sahəsi 1737 km² olan 569 dağ gölü var. Göllər əsasən 2800–3500 m yüksəkliklərdə yerləşir. Vaxş, Nurek, Sarband və Kurgan-Tube şəhərləri Vaxş çayının vadisində yerləşir. Vaxş və Qızılsu çaylarının su hövzələrini Vaxş silsiləsi ayırır. Vaxş çayının mənsəbində Tiqrovaya Balka Təbiət Qoruğu yerləşir. Çay hövzəsində zəng qızıl yataqları var.

Çay öz başlanğıcını Pamir dağlarından, E. Korzhenevskaya zirvəsinin yaxınlığından götürür (dəniz səviyyəsindən 7105 m yüksəklikdə). Qızılsu və Muksu çaylarının birləşməsindən formalaşır. Hövzənin böyük hissəsi Pamir dağ sisteminin daxilindədir. Yuxarı axarlarında Surxob adlanır və qərbə doğru axır. Obihinqou çayını soldan qəbul etdikdən sonra Vaxş adlanır və cənub-qərbə dönür.

Vaxş çayı əsasən dar dərə ilə axır. Bəzİ yerlərdə dərənin dərinliyi çox böyük olur. Mənsəbinə 170 km qalmış çay Vaxş vadisinə çıxır. Çayın suyu suvarmada istifadə edildiyindən bir çox qollara ayrılır.

Çay əsasən buzlaq-qar, az dərəcədə yağışla qidalanır. Buzlaqların intensiv əriməsi dövründə yüksək səviyyə müşahidə olunur: may-sentyabr aylarında, noyabr-aprel aylarında aşağı səviyyə. Orta axarlarında orta su sərfi 660 m³ / s, ən böyük (iyulda) — 3120 m³ / s, ən kiçik (fevralda) — 130 m³ / s. Vaxşın suları, digər Orta Asiya çayları kimi yüksək bulanlıqlığı ilə xarakterizə olunurdu (4.16 kq / m³). Lakin Nurek su-elektrik stansiyası tikildikdən sonra su şəffaf və mavi rəngdə oldu.

Vaxş çayının suyundan suvarma və su təchizatı, eləcə də elektrik enerjisi istehsal etmək üçün geniş istifadə olunur. Çaydan Vaxş və Şuroabad kanalları çəkilib. Çayın aşağı axarında naviqasiya mövcuddur. Çayın sahilində (aşağı axarlarında) şəhərlər və kəndlər var: Sarı-daş, Daroot-Korgon, Darband, Nurek, Kurgan-Tube.

## İstinadlar
Sen-Latye

**Sen-Latye** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Syud-Qrezivodan kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.

INSEE kodu — 38410. Kommunanın 2012-ci il üçün əhalisi 1270 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 144  ilə 406 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 480&nbsp;km cənub-şərqdə, Lion 80&nbsp;km cənubda, Qrenobldan 45&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
2012-ci ildə kommunada 1270 nəfər yaşayırdı, onlardan 19,0% -i 14 yaşdan kiçik, 12,6% -i 15-29 yaş arasında, 17,8% -i 30-dan 44-dək, 24.3% -i 45-59 yaş arasındadır 26.2% 60 yaşdan yuxarı.

*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:400 height:300
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:1400
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:50 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
  bar:2012 text:2012
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1962 from:0 till:796
  bar:1968 from:0 till:833
  bar:1975 from:0 till:775
  bar:1982 from:0 till:902
  bar:1990 from:0 till:1028
  bar:1999 from:0 till:1031
  bar:2006 from:0 till:1192
  bar:2012 from:0 till:1270


## İqtisadiyyatı
Kommunada elan olunan illik gəlir: 19 901.1 avro. 2012-ci ildə əmək qabiliyyətli 802 nəfərdən (15 yaşdan 64 yaşa qədər) 599 nəfəri iqtisadi cəhətdən fəal, 203 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 74,6%, 2007 - 75.9%). 599 fəal əmək qabiliyyətli sakindən 555 nəfər (300 kişi və 255 qadın) işləyir, 44 nəfər işsizdir. 203 əmək qabiliyyətli olmayan vətəndaş arasında 65 nəfər şagird və ya tələbə, 89 nəfər təqaüdçü, digər 50 nəfər isə digər səbəblərə görə hərəkətsizdir. Bələdiyyədə 15 yaşdan yuxarı 562 nəfər iş yeri var, onlardan yalnız 18.7% -i bələdiyyədə, 26.8% -i İzer departamentində, 53.1% isə departamentdən kənarda işləyir.

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sen-Latye haqqında ümumi məlumat
Sen-Loran-dü-Pon

**Sen-Loran-dyu-Pon** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Şartryoz-Qye kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.

INSEE kodu — 38412 . Kommunanın 1999-cu il üçün əhalisi 4300 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 379 ilə 1735 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 470&nbsp;km cənub-şərqdə, Lion 85&nbsp;km cənub-şərqdə, Qrenobldan 23&nbsp;km şimalda yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:360 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:4500
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1962 from:0 till:3305
  bar:1968 from:0 till:3761
  bar:1975 from:0 till:3709
  bar:1982 from:0 till:4125
  bar:1990 from:0 till:4061
  bar:1999 from:0 till:4222


## Qardaşlaşmış şəhərlər
*  Xerdorf, Almaniya (1984)
*  Berbenno, İtaliya (1985)

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sen-Loran-dyu-Pon haqqında ümumi məlumat
Pii aymağı

**Pii** və ya **Bəy  aymağı** (xakasca:Пии аймағы/ Pii aymağı) —  Rusiya Federasiyasının Xakasiya Respublikasında rayon səviyyəsində adminstrativ orqan. Mərkəzi Bəy kəndidir. Kəndin əhalisinin sayı 5.247 nəfərdir.

## Sözün kökü
Xakas dilində Pii olaraq deyilən, ruscaya Bəy olaraq keçmiş olan sözün anlamı bəy mənasındadır. Adını çay adından almışdır.

## Tarix
Pii aymağı 4 aprel 1924-cü ildə qurulmuşdur. İlk dəfə olaraq Beyska ərazisi 1884-cü ildə Yenisey quberniyasının Beyskoy volostu, 1924-cü ildən isə Beysk mahalına inzibati vahid statusu qazandırdı.

Rayon, Yenisey vilayət İcraiyyə Komitəsinin 4 aprel 1924-cü il tarixli əmri ilə Bay və Yəhudiya volostlarının, Kaptyrevskaya'nın üç kəndi və Novo-Mixaylovski volostunun səkkiz kəndi olaraq meydana gəldi. Beisky rayonu, Yenisey əyalətinin Minusinsk mahalına daxil idi.

1 oktyabr 1933-cü ildə rayon ləğv edildi, Əskizski, Minusinski və Ermakovski rayonları arasında yaşayış məntəqələri paylandı.

1935-ci ildə Bay bölgəsi Askiz və Minusinsk bölgələrindən ayrıldı. 1963-cü ildə rayon Altay mahalına birləşdirildi. 1965-ci ildə rayon Xakass Muxtar Vilayətinin müstəqil inzibati bir rayonu olaraq ayrıldı. 26 Sentyabr 2002 bir bələdiyyə, daha sonra isə bir bələdiyyə statusu aldı.

Rayon ərazisində 284 qəbristanlıq, 3 Orxon-Yenisey yazılı dil abidəsi qorunmuş, Böyük Vətən Müharibəsi zamanı həlak olmuş əsgər-soydaşlarımız üçün 23 obelisk quraşdırılmışdır (4412 nəfər cəbhəyə getmiş, 1268 nəfər geri qayıtmışdır), qırmızı partizanlara 2 abidə, 5 xatirə lövhəsi. Regional qəzet Sayanskaya Zorya nəşr olunur və yerli bir televiziya studiyası işləyir (TV Bei)

## Coğrafiya
Bəy və ya Pii aymağı Xakasiyanın cənub-şərqindədir. Ashıs, Altay, Ağban Piltiri, Taştıp aymaqları ilə çevrələnmişdir. Sahəsi 4.536&nbsp;km²-dir. Sahəsinə görə VII sırada yerləşir.

## Adminstrativ bölgü
28 yaşayış məskəni vardır, bunlardan 11-i kənd yerləridir. Adminstrativ bölgüləri bunlardır:

* Pii (Bəy) kəndi
* Ulu Nonıp kəndi
* Bondarev kəndi
* Kirbi kəndi
* Kuybışev kəndi
* Novo Yenisey kəndi
* Novo Troitsk kəndi
* Salba kəndi
* Tabat kəndi

## Əhali
2015-ci ildə həyata keçirilmiş siyahıyaalmaya görə, bölgənin əhalisinin sayı 18.386 nəfərdir.

## Həmçinin bax
* Xakasiya
* Ağban piltiri aymağı
* Altay aymağı 
* Şira aymağı
* Ashıs aymağı
* Taştıp aymağı

## İstinadlar
Sen-Marsellen (kommuna)

**Sen-Marsellen** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Syud-Qrezivodan kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.

INSEE kodu — 38416. Kommunanın 2006-cı il üçün əhalisi 7694 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 405 ilə 700 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 460&nbsp;km cənub-şərqdə, Lion 80&nbsp;km cənub-şərqdə, Qrenobldan 33&nbsp;km qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:600 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:8000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1793 text:1793
  bar:1806 text:1806
  bar:1821 text:1821
  bar:1831 text:1831
  bar:1841 text:1841
  bar:1851 text:1851
  bar:1861 text:1861
  bar:1872 text:1872
  bar:1881 text:1881
  bar:1891 text:1891
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1946 text:1946
  bar:1954 text:1954
  bar:1968 text:1968
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1793 from:0 till:3013
  bar:1806 from:0 till:3215
  bar:1821 from:0 till:2780
  bar:1831 from:0 till:3191
  bar:1841 from:0 till:3116
  bar:1851 from:0 till:3460
  bar:1861 from:0 till:3295
  bar:1872 from:0 till:3340
  bar:1881 from:0 till:3250
  bar:1891 from:0 till:3392
  bar:1901 from:0 till:3237
  bar:1911 from:0 till:3348
  bar:1921 from:0 till:3312
  bar:1931 from:0 till:3995
  bar:1946 from:0 till:4308
  bar:1954 from:0 till:4486
  bar:1968 from:0 till:6186
  bar:1982 from:0 till:6795
  bar:1990 from:0 till:6696
  bar:1999 from:0 till:6955
  bar:2006 from:0 till:7694


## Qardaşlaşmış şəhərlər
*  Qrafinq-Münhen, Almaniya (1994)
*  Fiyesso-d'Artiko, İtaliya (2007)

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sen-Marsellen haqqında ümumi məlumat