open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zambezi çayı

**Zambezi** — uzunluğuna görə Afrikada dördüncü çaydır. Çayın hövzəsinin sahəsi 1 570 000&nbsp;km², uzunluğu isə 2 574&nbsp;km-dir. Çayın mənbəsi Zambiyada yerləşir. Çay Anqolanın ərazisindən, eləcə də Namibiya, Botsvana, Zambiya və Zimbabvenin sərhədlərindən keçərək Mozambikin ərazısində Hind okeanına tökülür.

## Ədəbiyyat
* Bento C.M., Beilfuss R. (2003), *Wattled Cranes, Waterbirds, and Wetland Conservation in the Zambezi Delta, Mozambique*, report for the Biodiversity Foundation for Africa for the IUCN — Regional Office for Southern Africa: Zambezi Basin Wetlands Conservation and Resource Utilisation Project.
* Bourgeois S., Kocher T., Schelander P. (2003), *Case study: Zambezi river basin*, ETH Seminar: Science and Politics of International Freshwater Management 2003/04
* Davies B.R., Beilfuss R., Thoms M.C. (2000), "Cahora Bassa retrospective, 1974—1997: effects of flow regulation on the Lower Zambezi River, " *Verh. Internat. Verein. Limnologie*, 27, 1-9
* Dunham KM (1994), *The effect of drought on the large mammal populations of Zambezi riverine woodlands*, Journal of Zoology, v. 234, p.&nbsp;489—526
* Wynn S. (2002), "The Zambezi River — Wilderness and Tourism", *International Journal of Wilderness*, 8, 34.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər

* zaraho.org.zm 
* Zambezi icması
* Afrikanın xəritəsi
* earthtrends.wri.org/images 
* Afrika çayları
Kolleqa

**Kolleqa** () — iş yoldaşı; əməkdaş; təhsil, tədris, iş və ya birgə fəaliyyət üzrə birgə yoldaş..

## Anlayışın tarixi
Qədim Romada kollegiya (Qədim Roma) — kollektiv, əməkdaşlar birliyi.

## İstinadlar
Abdulino

**Abdulino** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Orenburq vilayətinə daxildir

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Şəkilləri

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Kuvandık

**Kuvandık** () — Rusiya Federasiyasının Orenburq vilayətinə şəhər. Kuvandık rayonunun mərkəzi. Sakmara çayının sol sahilində yerləşir. Dəmiryolu stansiyası, kriolit, mexaniki press, yağ zavodları, dəmiryolu nəqliyyatı müəssisələri, şəhər texniki peşə məktəbi, ölkəşünaslıq muzeyi və s. var.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Orenburq

**Orenburq** () — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər; Orenburq vilayətinə daxildir.
## Əhalisi


ImageSize = width:700 height:300
PlotArea = left:50 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:600000
ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1811 color:gray1 width:1 
   from:0 till:5400 width:15  text:&nbsp; textcolor:red fontsize:8px
  bar:1914 color:gray1 width:1 
   from:0 till:100100 width:15  text:&nbsp; textcolor:red fontsize:8px
  bar:1937 color:gray1 width:1 
   from:0 till:155626 width:15  text:&nbsp; textcolor:red fontsize:8px
  bar:1967 color:gray1 width:1 
   from:0 till:326000 width:15  text:&nbsp; textcolor:red fontsize:8px
  bar:1976 color:gray1 width:1 
   from:0 till:425000 width:15  text:&nbsp; textcolor:red fontsize:8px
  bar:1987 color:gray1 width:1 
   from:0 till:537000 width:15  text:&nbsp; textcolor:red fontsize:8px
  bar:1993 color:gray1 width:1 
   from:0 till:555000 width:15  text:&nbsp; textcolor:red fontsize:8px
  bar:1998 color:gray1 width:1 
   from:0 till:527000 width:15  text:&nbsp; textcolor:red fontsize:8px
  bar:2003 color:gray1 width:1 
   from:0 till:548100 width:15  text:&nbsp; textcolor:red fontsize:8px
  bar:2008 color:gray1 width:1 
   from:0 till:526430 width:15  text:&nbsp; textcolor:red fontsize:8px
  bar:2013 color:gray1 width:1 
   from:0 till:556127 width:15  text:&nbsp; textcolor:red fontsize:8px
  bar:2018 color:gray1 width:1 
   from:0 till:564773 width:15  text:&nbsp; textcolor:red fontsize:8px
  bar:2024 color:gray1 width:1 
   from:0 till:536862 width:15  text:&nbsp; textcolor:red fontsize:8px


Rosstatın məlumatına görə, 2024-cü il yanvarın 1-nə şəhər əhalisinin sayına görə 1119 şəhər arasında 33-cü yerdə qərarlaşıb.

; Etnik tərkibi

2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalınmasına görə Orenburqun etnik tərkibi:

Siyahıyaalma vərəqəsində milliyyəti və ya milli mənsubiyyəti barədə məlumat göstərilməyən şəxslər 15685 nəfəri və ya şəhərin ümumi əhalisinin 2,86%-ni təşkil edir.
## İstinadlar
Buquruslan

**Buquruslan** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Orenburq vilayətinə daxildir

## Tarixi
1748 ildə Buquruslan (bura da yerləşən başqırd kəndinin adından) qəsəbə kimi salınmışdır. Ufa canişinliyinin (1781/82–1796), Orenburq(1796–1850) və Samara (1850–1928) quberniyalarının qəza şəhəri olmuşdur. 1822-ci ildə yanğın nəticəsində tamamilə məhv olmuş şəhər tezliklə bərpa edilmişdir. 1888-ci ildə Samara–Ufa dəmiryol xəttinin işə düşməsi Buquruslanın inkişafını sürətləndirmişdir. Vətəndaş müharibəsi (1917–22) dövründə 1918-ci ilin iyun–oktyabr aylarında Çexoslovakiya korpusunun hərbi hissələri tərəfindən tutulmuşdu. Buquruslan dairəsinin (1928–30), Buquruslan rayonunun (1928 ildən), Orenburq vilayətinin (1934 ildən; 1938–57 illərdə Çkalov vilayəti)mərkəzi olmuşdur. 1937-ci ildən Buquruslanda neftin sənaye hasilatına başlanılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Uralönüdə, Moçeqay çayının Böyük Kinel çayına (Volqa hövzəsi) töküldüyü yerin yaxınlığındadır.

## Əhalisi
Əhalisi 50,0 min (2014).

## Memarlığı
Orenburq Dövlət Universitetinin filialı, Mülki aviasiya təyyarəçilik məktəbi (1940); Tarix-diyarşünaslıq muzeyi (1930-cu ildə açılmışdır), M.V. Frunzenin ev-muzeyi, N.V. Qoqol adına bələdiyyə dram teatrı (1900) var. Buquruslan Volqa-Ural neftli-qazlı əyalətinin neft-qaz sənayesi mərkəzlərindən biridir. “Buquruslanneft” (“Orenburqneft”in filialı; neft hasilatı), “Radiator” zavodu (avtomobil kirşələri, radiatorlar və s.) aparıcı müəssisələrdir. 

## Şəkilləri

Postkarte Buguruslan.jpg|Buquruslan şəhəri 20-ci əsrin əvvəllərində
Orenburg oblast Buguruslan Mosque.jpg|Buquruslanda məscid


## Xarici keçidlər
* Pictures of Buguruslan

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Yasnı

**Yasnı** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Orenburq vilayətinə daxildir

## Tarixi
Şəhərin əsası 1961-ci ildə qoyulub. 1979-cu ildən şəhər statusunu daşıyır.

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi
2017-ci ildə şəhər əhalisi 15000 nəfər təşkil edib.

## İqtisadiyyatı

## İstinadlar
Alzamay

**Alzamay** () — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. İrkutsk vilayətinin tərkibinə daxildir.

## İstinadlar
Anqarsk

**Anqarsk** () — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər İrkutsk vilayətinin tərkibinə daxildir.

## Qardaş şəhərlər
*  Mıtişi, Rusiya
*  Jinzhou, Çin
*  Komatsu, Yaponiya

## İstinadlar
Bodaybo

**Bodaybo** () — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər İrkutsk vilayətinin tərkibinə daxildir.

## İstinadlar
Bratsk

**Bratsk** () — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər İrkutsk vilayətinin tərkibinə daxildir

## Tarixi
Buryad — ərazisi möhtəşəm Hun imperiyası hüdudlarına daxil olan qədim diyar müasir İrkutsk vilayətində şəhər. XVII əsrin əvvəllərindən başlayaraq bura ilk rus, kazak bölükləri ayaq basır. 1629-cu ildə Yenisey Voevodası Yakov Xripunov 30 gəmi ilə Anqara ilə gedib Oka çayının ağzına yetişdi. Qızıl Yarı (sonralar rus qalası Krosnayarski) istila edib möhkəmləndirən Xripunovun iştahı böyük idi. O burada Oka buryadlarından görünməmiş həyasızlıqla elə yasaq tələb etdi ki, özlüyündə xeyirxah, səmimi adamlar olan buryadların səbri tükənir. Onlar bu çağırılmamış qonaqlara silahlı müqavimət göstərirlər. Lakin ataman Perfilyev ehtiyatlı hərəkət edir; 1631-ci ildə sakitcə gəlib Anqaranın sol sahilində ağacdan möhkəm qalaça tikdirir. Tezliklə buryadlar bir "gecəqondu" kimi gizlincə və qısa zamanda əlüstü tikilən rus qalasını görüb həyəcana gəldilər. Oka boyu xanları silahlı hücuma keçib rus bölüklərini darmadağın edib qalanı da yandırdılar. Get-gedə Anqara və Oka çaylarının sahiillərini ələ keçirən ataman Firsovun başçılığı altında rus və kazak birlikləri 1654-cü ildə Anqara və Okanın sol sahilindəki qədim buryad, daha doğrusu, Buryaday kəndində hərbi qala tikdilər; bu qala rusca Bratsk adlanmağa başladı. 1. Qala Anqara boyu azad, çölçü xalqın əl-ayağını çar hökumətinin tətbiq etdiyi ağır vergilərlə-əmtəə ilə ödəniləcək məhsuldan ibarət töyücü ilə bağlamaq məqsədilə salınmışdı. Burada yerli xalqlardan Buryad, Oyrot və tatarlardan "yasak" qəbul edilən məntəqə təşkil edilmişdi. 1675-ci ilin yayında Çinə gedən rus diplomatı Nikolay Spafari Bratskda (Buryadda) 20 yaşayış evi və provoslav kilsəsi olduğunu yazır 2. Çar hökuməti dövlətin ən təhlükəli düşməni saydığı məhbusunu bura katorqaya göndərirdi. 1658-ci ildə Balaqan çölündə Buryadların rus müstəmləkə zülmünə qarşı üsyanı başladı. Lakin çox keçmir ki Sibirin istilası geniş irimiqyaslı tədbirlərlə gerçəkləşir. Buryadın istilasından az sonra 1661-ci il iyulun 6 –da "İrkut çayı üstündə, Uşak çayının ağzında qala tikirəm" deyə rus qulluq adamı olan Poxabov Yenisey voevodasına məlumat verirdi. Yeni gələn ruslar şəhəri yanliş olaraq Bratsk adlandırmaqda idilər. "Lakin o zaman qardaşlıq haqqında heç kim, o cümlədən ruslar da düşünmürdülər deyə" Lev Uspenski bu barədə istehza ilə yazırdı. 3. İndi bu şəhər güclü Bratsk hidroelektrik stansiyası ilə (1961) məşhurdur.

## Mənbə
* Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009

## İstinadlar
Jeleznoqorsk-İlimski

**Jeleznoqorsk-İlimskiy** () — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər İrkutsk vilayətinə daxildir

## İstinadlar
Nijneudinsk

**Nijneudinsk** () və ya **Doodo-Üde** () — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. İrkutsk vilayətinə daxildir.

## Coğrafiya
### İqlim



## İstinadlar
Hüseyn Şıxıyev

**Şıxıyev Hüseyn Mustafa oğlu** (25.6.1898, Qazax qəzası -?) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına əsasən, dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.

## Həyatı
Bakı real məktəbini bitirmişdir (1918). Parlamentin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarına əsasən, təhsilini dağ mühəndisliyi sahəsində davam etdirmək üçün Frayberq akademiyasına (Almaniya) göndərilmişdir. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra xaricdə dövlət hesabına təhsil alan azərbaycanlı tələbələrin vəziyyətini öyrənən Azərbaycanlı Tələbələr İttifaqının 1923-1925-ci illər üçün məlumatında onun təhsilinin bitməsinə il yarım qaldığı göstərilirdi. Sonrakı taleyi haqqında məlumat aşkar olunmamışdır.

## Həmçinin bax
*Cümhuriyyət tələbələri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əhməd Şahnəzərov

**Şahnəzərov Əhməd Hacı oğlu** (2.1.1899, Dağıstan - ?) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına əsasən, dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.

## Həyatı
Azərbaycan Parlamentinin 1919-cu il 11 avqust tarixli "Azərbaycan vətəndaşlığı haqqında" qanununun 6-cı maddəsinə əsasən, Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul etmişdir. Parlamentin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarına əsasən, təhsilini toxuculuq sahesində davam etdirmək üçün Nansi Toxuculuq Məktəbinə (Fransa) göndərilmişdir. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra xaricdə dövlət hesabına təhsil alan azərbaycanlı tələbələrin vəziyyətini öyrənmək üçün 1921-1922-ci illərdə Xalq Komissarları Sovetinin sədri Nəriman Nərimanovun tapşırığı ilə xaricə ezam olunmuş xüsusi nümayəndənin məlumatında Əhməd Şahnəzərovun 2-ci kursa keçdiyi göstərilirdi. Sonrakı taleyi barədə məlumat aşkar olunmamışdır.

## Həmçinin bax
*Cümhuriyyət tələbələri

## İstinadlar
Əməkdaş

**Əməkdaş** — İşəgötürən tərəfindən əmək müqaviləsi ilə işləyən işçi.

Onun hüququ statusu əmək müqaviləsi, kollektiv əmək müqaviləsi və əmk hüququ üzrə normativ aktlarla tənzimlənir.
İş yoldaşı ilə əməkdaş arasında yaxınlıq olsa da incə fərqlərlə bir - birindən ayrılır . İş yoldaşı eyni müəssisədə çalışan heyyəti əhatə edir . Əməkdaş isə yox . Məsələn həmin müəssisədə mühafizə xidməti fəaliyyət göstərirsə , işçi heyyəti ilə iş yoldaşı sayıla bilər . Amma müəssisənin işçiləri ilə əməkdaş deyil .
Tulun

**Tulun** () — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. İrkutsk vilayətinə daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aslan sultan Şadlı

**Aslan sultan Şadlı** (*Aslan sultan Binnətalı sultan oğlu Şadlı*; d. ? - ö. ?) — Qərbi Azərbaycandakı Şadlı elinin başçısı.

## Həyatı
Qraf Paskeviç şadlılar tayfasının rəhbəri, XX əsrin ikinci onilliyində Vedibasar mahalında erməni-daşnak işğalçılarına qarşı mübarizə aparmış xalq qəhrəmanı Abbasqulu bəy Şadlinskinin ulu babası Aslan sultan Binnətalı sultan oğlu ilə görüşmək təşəbbüsündə bulunur. "O Vedibasarda məskunlaşan olduqca döyüşkən, əyilməz qarapapaqlar tayfası arasında Aslan sultanın böyük nüfuz sahibi olduğunu bilir, onun vasitəsilə qarapapaqları yola gətirmək istəyirdi". 

Aslan sultan 200 şadlı və 10 qarapapaq ağsaqqalı ilə Eçmiyədzində Paskeviçlə görüşüb rusların təbəəliyini qəbul edir. Paskeviçin yazdığına görə bu qarapapaqların üzlərindən ruslara itaətdən çox etibarsızlıq açıq oxunurdu.

Aslan sultanın rus himayədarlığını qəbul etməsi müəyyən nəticələr verməyə başladı. V.Potto: 

"Şadlılardan 60 nəfər silahlarını atıb Sərdarabaddan qaçdı, Nağı xanın ən yaxşı atlılarından olan 50 qarapapaq onu tərk edib Göyçəyə qayıtdı. Ancaq bu hələ ki, ayrıca istisnalar idi. Tatar tayfalarını daha təhlükəsiz etmək üçün müvafiq tədbirlər həyata keçirmək lazım gəlirdi. Belə tədbirlərdən daha məqsədəuyğunu onlarla dinc münasibətin yaradılması idi. Rus tərəfinə keçmiş tatarların sayı az olsa da, ümid etmək olardı ki, başqaları da onların yolunu seçəcəklər". 

Paskeviç şadlılardan bir neçəsini qarapapaqlarla əlaqə yaratmaq və onlardan mal-qara almaq üçün dağlara göndərir. Əlbəttə ki, başkomandanın əsas məqsədi qarapapaqlarla ticarət əlaqəsinin yaradılması deyildi. O qraf Nesselroda ünvanladığı məktubda açıqlayırdı ki, əsas məqsəd 30 verst aralıdakı daşınmaların Göyçə səmtindən "Həsən xan tərəfdə döyüşən soydaşları kimi qaçaqçılıqla nəfəs alan oradakı qarapapaq atlıları tərəfdən narahat edilməməsindən ibarət idi". V. Potto Göyçə qarapapaqları haqqında yazırdı: 

"İranlıların özləri də onları köçməyə təhrik etmirdi. Çünki bilirdilər ki, dağlarda qalmaqla da qarapapaqlar onlar üçün lazımi işlər görəcəklər. Əla at sürənlər, ancaq tənbəl əkinçilər kimi onlar rusların ərzaqla təmininə heç bir kömək edə bilməzdilər, əksinə rusların əksinə çevrilməklə hər bir keçiddə, hər bir tərəfdən rus dəstələrinə ziyan vura bilərdilər".

## Ailəsi
Aslan sultanın Niftalı sultan, Kəlbəli sultan, Hüseyn sultan adlı oğlanları vardı. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Şadlı eli
*Abbasqulu bəy Şadlinski
211 (ədəd)

**İki yüz on bir** — say sistemində ədədlərdən biri. İki yüz ondan sonra,  iki yüz on ikidən əvvəl gəlir.

## Riyaziyyatda

### Əsas hesablamalarda
* ** İki yüz on bir ədədi** —tək ədəddir və eyni zamanda sadə ədəddir.

### Say sistemində

## Elmdə

## Dində

## İnam və etiqadlarda

## Digər sahələrdə

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
214 (ədəd)

**İki yüz on dörd** — say sistemində ədədlərdən biri. İki yüz on üçdən sonra, iki yüz on beşdən əvvəl gəlir.

## Riyaziyyatda

### Əsas hesablamalarda
* * *'İki yüz on dörd ədədi''' cüt və eyni zamanda mürəkkəb ədəddir.

## Həmçinin bax
Qırx (adət)

**"Qırx"** – dəfnin qırxıncı günü.

## Adət haqqında
İnsanın dünyaya gəlişindən, çağanın ana bətnindən ayrıldığı gündən qırx gün keçənə qədər həm ananın, həm də körpənin orqanizmində bir-birindən ayrılmadan yaranan zədələnmələrin bərpası prosesi gedir. Bu qırx gündə həm ana, həm də çağa qırxlı olur. Onların kənar təmaslardan qorunması həm ruhi, həm də gigiyenik cəhətdən zəruri hal kəsb edir. Qəribədir ki, insanın dünyadan gedişi də "qırx" rəqəmi ilə bağlı matəm mərasimlərinin bitməsi, başa çatması ilə qeyd olunur. Qırx gün ərzində ölünün cəsədində çürümə getməsi və bu prosesin başa çatması yekunlaşır. Bu müddət ərzində ölü sahibləri də baş vermiş ağır itkiyə sanki alışır, matəm günlərindəki yır-yığışa baş qarışdırmaqla fikrən qəmdən-kədərdən bir qədər uzaqlaşır. Dünyaya gəlişindən qırx gün keçənə qədər dünya ilə qovuşub onun reallıqlarına alışan insanın dünya ilə üzülüşməsi də qırx günə başa çatır. "Olum" və "Ölüm!" – Dünyaya gəlişlə dünyadan gedişin sonuclarına vurulan "qırx" düyün!Ruhşünasların "qırx" əlamətinin ruhla bağlılığı barəsindəki qənaəti belədir ki, qırx gün ərzində ölünün ruhu atmosfer qatından bir qədər yuxarıda durur. Bu müddət ərzində mərhumun ruhu – astral bədən cismani bədəndən uzaqda durmaqla hər şeydən əvvəl özünü bu ayrılmaya alışdırır. Bu müddət ərzində astral bədən zaman və məkan ölçüsüzlüyünün hüdudlarında bütün Yer ömrünü təzədən yaşayır. Yer mühitindəki həyat yolu ruhun gözü önündən ekrandakı kino lenti kimi gəlib keçir. O, sağlığında etdiyi səhvləri görüb əzab çəkir, xəcalət hissi keçirir. Qırxıncı gün hər şey bitir. Ruh Yerlə bağlı nə varsa, hamısından xilas olur.

"Qırx"la bağlı müxtəlif dünyagörüşlərinin münasibətlərindən asılı olmayaraq, müsəlman aləmində bu matəm günü əvvəlkilərdən daha geniş miqyasda qeyd olunur. Matəmin bu gününə dəfn günündə iştirak edənlər dəvət olunur. İştirakçılar isə həmin gün yasa getməklə mərhuma olan son borclarını vermiş hesab olunurlar. Azərbaycanın şimal-şərq bölgəsi yas mərasimləri ilə bağlı tədbirlər içərisində "əlli ikinci" günün qeyd olunması xüsusi yer tutur. Bu günün keçirilməsi yas sahiblərinin imkanlarından asılıdır. İmkansız ailələrdə bu gün ya heç keçirilmir, ya da yüngül qeyd olunur.
Sərnic

**Sərnic** – qədim mis qab olub, hər iki tərəfdən qulpu olardı.

Sərnicdən daha çox maldan südü sağmaq üçün bir qab kimi istifadə olunurdu. Sərnic tam mənası ilə sənətkarlıq nümunəsi olub, özünün zərif naxışları və üstündəki yazıları ilə şöhrət qazanmışdı. Sərnic misgərlik məhsulu idi və vеdrə meydana çıxdıqdan sonra məişətdəki rolunu itirmişdir.
Sərpuş

**Sərpuş** — Qədim Azərbaycan məişətində işlədilən mis qapaq.

Sərpuşla plov qazanı bağlanırdı. Misgərlik nümunələrindən olan sərpuş iki vəzifə daşıyıb. Ondan həm plovun isti qalması üçün qapaq kimi, həm də inək sağarkən şiş hissəsini yerə sancaraq, süd yığmaq üçün qab kimi istifadə ediblər.
Araba

**Аrаbа** – türk mənşəli söz оlub, qədim nəqliyyat vasitəsidir.

## Ümumi məlumat

Kəndli təsərrüfаtındа аrаbаnın nəqliyyаt və dаşımа vаsitəsi kimi əvəzsiz rоlu оlmuşdur. Аrаbаyа qоşqu kimi işlədilən hеyvаn növlərindən аsılı оlаrаq аrаbаnın dа müхtəlif
növləri hаzırlаnırdı: аt аrаbаsı, kəl аrаbаsı, öküz аrаbаsı, еşşək аrаbаsı.

Аrаbаnın hаzırlаnmаsı хüsusi tехniki hаzırlığа mаlik ustаlаr tərəfindən icrа еdilirdi. Аrаbаyа lаzım оlаn hissələr хаrrаtlаr və dəmirçilər tərəfindən hаzırlаnır və sоnrа lаzımi qаydаdа qurаşdırmа işi аpаrılırdı. Аrаbа hissələrinin аdlаrı аşаğıdаkılаrdır: təkər, bаn, pər, kəmər, çərçivə, rеykа, sаmı, bоyunduruq, qоl, lаydır (çəmbər), ox, tоp, dislə, çumаçа. Аrаbа tək аt üçün hаzırlаndıqdа оnа qаrşı tərəfdən аt qоşmаq üçün iki qоl düzəldilir. Cüt qоşqu аrаbаlаrı təkqоllu
оlub, аrаbаnın qаrşı tərəfindən оrtа hissəyə bərkidilir. Qоl аrаbаnın müхtəlif tərəflərə yönələ bilməsini təmin еtmək məqsədilə оnun ön hissəsinə birləşdirilmiş dişləyə bəndlənir.

*Dişlə* türk mənşəli *tuşlа* sözündən оlub, аrаbаnın tuşlаnа biləcəyi istiqаməti ifаdə еdir.

## Arabaların növləri

Təkərli nəqliyyat növünün ən sadə növu ev təsərrufatında, liman, vağzal və sairə yerlərdə işlədilən birtəkərli, ikitəkərli və dördtəkərli əl arabaları olmuşdur.

Birtəkərli əl arabalarının daha qədim tarixi vardır. Bu arabalardan hələ quldarlıq dövründə yol çəkilişində və müxtəlif tikiniti işlərində geniş istifadə olunmuşdur. Belə arabalar, adətən, itələməklə, (insan qüvvəsi ilə) hərəkətə gətirilirdi.

Qoşqu vasitəsilə hərəkətə gətirilən ikitəkərli araba dördtəkərli arabaya nisbətən daha geniş yayılmışdı. İkitəkərli arabaların XIX-XX əsrin əvvəllərində 3 tipi (öküz (kəl) arabası, at arabası, uzunqulaq arabası) mövcud idi. Bəzi bölgələrdə öküz və ya kələ qoşulan ibtidai ikitəkərli arabalara "qanlı" deyilirdi (Türkiyə türkcəsində kağlı).

XIX əsrdə öküz arabalarını bir-birindən fərqlənən müxtəlif formaları olmuşdur. Bu arabalar iki qrupa bolunur. Bunlardan birincisi Azərbaycanın Qərb bölgəsində işlədilən irihəcmli və iri çardaqlı, kiçik təkərli arabalardır. Xalq arasında belə arabalara bəzən "qara araba", "taytəkər", "qarasaqqal arabası" və s. deyilirdi.

## Qalereya
### Müxtəlif ölkələrdə arabalar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
3 (adət)

**Üç** — dəfn mərasimi.

## Üç mərasimi haqqında
"Üç" adicə rəqəm olsa da, yas mərasimi ifadəçisi kimi maddiləşərək, ad göstəricisinə çevrilmiş, sayla omonimik mövqe qazanmışdır. "Üç" yas mərasimi kimi Zərdüşt ənənələri ilə bağlı bir məfhumun ifadəçisidir. "Avesta"da qeyd edildiyinə görə mərhumun ruhunun himayəsizlikdən xilas olub, Günəşin
himayəsinə keçdiyi günü ifadə etmişdir. Uzun əsrlərin islam təsiri bu adəti də özünə çulğaşdıraraq, matəm günlərinin qeyd olunan əlamətdar və ağır günləri sırasına daxil etmişdir.

"Yeddi", "cümə axşamı", "cümə" və "qırx" günlərində olduğu kimi, "üç" mərasimində də ölünün ruhu öz evinə baş çəkir, doğmalarının qəlbinə yaxın olur. Bu zaman ruhu ovundurmaq naminə ehsan verir, "Yasin" oxutdurur, dualar edir və namaz qılırlar.

## İstinadlar
Tectona

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Növləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Philcoxia

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tale

**Tale** — insanların həyatında bütün hadisələri qabaqcadan müəyyən edən fövqəltəbii qüvvə haqqında dini-idealist təsəvvürü ifadə edən anlayış. Qədim yunan mifologiyasında insanların və hətta allahların qisməti Tale ilahələrindən - moyralardan (romalılarda parkilərdən) asılı idi. Zaman keçdikcə Taleni dünyanı idarə edən ali ədalət (yunanlarda Tixe, Nemezida) kimi təsəvvür etməyə başlamışdılar. Xristianlıqda Tale ilahi bəsirət şəklində, ali qüvvə şəklində çıxış edir. Talenin Allah qisməti olması haqqında təsəvvür müasir dinlərin hamısına xasdır (Fatalizm). Bəzi dini cərəyanlar (məsələn, katolisizim, pravoslavlıq) tale haqqında təsəvvürlərin fatalizmini allah yazısı, alın yazısının və insanın iradə azadlığının ekletik surətdə birləşdirilməsi vasitəsilə zəiflətməyə çalışırlar. Qeyri-fəlsəfi mənada Tale həmçinin insanın və ya bütöv xalqın həyatında hadisələrin gedişini ifadə etmək üçün işlədilir.

## Türk xalq mədəniyyətində "alın yazısı"
**"Yazqı"** olaraq da deyilər. Yer üzündəki bir çox cəmiyyətdə insanın yaşayacaqlarınız əvvəldən ilahi bir güc tərəfindən təyin olunduğu və bəzi mədəniyyətlərdə isə bunun bir yerə yazılmış olduğu inancı vardır. Türk mədəniyyətində isə bu yazının insanın alınında olduğu düşünülərdi. Tale (qədər) anlayışı bir çox inancda mövcud olub insanın başına gələcəklərin böyük bir qisminin öz əlində olmadığı inancına dayanır. Söz; "yazı" sözü ilə və "yazmaq" feliylə eyni kökdən gəlir.

## İstinadlar
Xorvirab monastırı

**Xorvirab Monastırı** – Vedibasar mahalının aran hissəsində, Araz çayı sahilində, qədim Artaşad şəhərinin xarabalıqları yerində, qaya üstündə yerləşən qədim monastır.

Məbədin tarixiylə bağlı maraqlı bir əhvalat məlumdur. Belə ki, Maarifçi Qriqori Ermənistanda xristianlığı yaymaq istəyərkən Erməni çarı II Trdat (286 – 343) tərəfindən Ermənistandan uzağa sürgün olunmuş, və bu monastırın ərazisində on üç il quyuda saxlanmışdır.

Sasani hökmdarı II Şapurun (309 – 379) hakimiyyəti dövründə Artaşad şəhəri tamamilə yerlə - yeksan edilmişdir. Müqəddəs Qriqorinin quyuya salındığı həmin yerdə VI yüzildə məbəd inşa edilmiş  və bu yer ətraf camaatın ziyarətgahına çevrilmişdir.

Sonrakı yüzillərdə, zamanla məbədə yeni tikililər əlavə edilmişdir. Məbədin yerləşdiyi Artaşad şəhəri e.ə. II yüzilin ortalarında Erməni hökmdarı Artaş tərəfindən salınmışdır.


Fayl:Mount Ararat and Khor Virap, Sunrise, Ararat Plain, Armenia.jpg 
Fayl:Khor Virap Monastery, Armenia.jpg
Fayl:2014 Prowincja Ararat, Chor Wirap (12).jpg
Fayl:Khor Virap Monastery, Altar, Ararat Plain, Armenia.jpg
Fayl:Khor Virap. Entrance to cellar.jpg
Fayl:Khor Virap 1153.jpg
Fayl:Khor Virap 1179.jpg


## İstinadlar

## Mənbə
* И.Шопен. Исторический памятник состояния армянской области к эпоху ее присоеденения к Российской империи, С-п., 1852, стр.271-273, 555-556, 685; 
* А.Берже. Кавказ в археологическом отношении, Тифлис, 1875, стр.159; 
* Сборник сведений о Кавказе (Списки населенных мест Кавказского края по сведениям 1873 года), Эриванская губерния, 5 т., Тифлис, 1879, № 185;  
* M.Kalankatuklu. Albaniya tarixi. В., 1993, səh.21-22; 
* C.A. Мамедов. Азербайджан по источникам XV - первой половины XVIII вв., Б., 1993, стр.42; 
* Ə.Ələkbərli. Qərbi Azərbaycan, I с, Vedibasar mahalı, В., 2000, səh. 458-460.
Kirpilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Xalq inamı
Yuxuda kirpi görmək, təhlükəli əlaqələrə baxmayaraq, sizi həyatda uğur gözləyir.Yuxuda əlinə kirpi götürmək həyatda pis insanla əlaqəyə işarədir. Ola bilsin, ailədaxili mübahisələr olsun. Əgər yuxuda əlinizə kirpi götürmüsünzsə və o sizə heç nə eləmirsə, siz yeni tanışınız barədə düzgün təəssüratalara malik deyilsiniz. Əgər o sizi sancırsa, bu o deməkdir ki, yaxın çevrənizdə sizə tələ quran insan var. Əgər yumaq kimi bükülmüş kirpi yuxunuza giribsə, siz problemdən qaçmağa çalışacaqsınız. Yuxu başlanmış işi sona çatdırmaq barədə xəbərdarlıq edir.

## Yarımfəsilə və cinsləri
* Erinaceinae
** *[[Atelerix]]*
** *[[Erinaceus]]*
** *[[Hemiechinus]]*
** *[[Mesechinus]]*
** *[[Paraechinus]]*
* Galericinae
** *[[Echinosorex]]*
** *[[Hylomys]]*
** *[[Neohylomys]]*
** *[[Neotetracus]]*
** *[[Podogymnura]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qaraqaşlılar

**Qaraqaşlılar** — Qədim türk tayfası.

## Tarixi
Qaraqşlılar qıpçaq əsilli tayfa hesab olunur. Azərbaycanda, Cənubi Sibirdə yaşayırlar. A. İ. Şifnerə və M.A. Kastrenə görə Sibir qaraqaşlıları qaş, sarıq qaş, toqdı, qara toqdı, mentey və başqa qollara ayrılırlar.

Azərbaycan qaraqaşlılarının şorbaçı adlı qolu vardı.
Albaniya universitetlərinin siyahısı

Ölkədə on iki dövlət , otuz iki özəl universitet fəaliyyət göstərir :

## Tirana universitetləri
# Tirana Universiteti
# Tirana Politexnik Universiteti
# Tirana Kənd Təsərrüfatı Universiteti
# Tirana İdman Universiteti
# Albaniya Musiqi və İncəsənət Akademiyası
# Skanderbeqa Hərbi Akademiyası

## Korçe universitetləri
* Fan Noli Universiteti

## Şkoder universitetləri
* Şkoder Universiteti

## Durres universitetləri
* Aleksandr Moisiu Universiteti

## Университеты в Гирокастре
* Eqerem Çabej Universiteti

## Vler universitetləri
# Vler Universiteti
# Vler hərbi Məktəbi

## Elbasan Universitetləri
# Aleksandr Xhuvani Universiteti

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Arayış

**Arayış** türk mənşəli söz olub arama, axtarma mənasında işlənir. Müasir dövrdə hüquqi sənəd olub şəxsiyyət, iş və hadisə haqqında tərtib edilərək aid olduğu obyekt barədə nəyi isə təsdiq edir.

Hər hansı bir adamın bir yerdə yaşaması, işləməsi, oxuması, müəyyən obyektin, hadisənin yoxlanması haqqında da arayış tərtib edilir. (Bu səbəbdən də arayışa xalq arasında yoxlama da deyilir.) Arayışın kimə nə üçün verildiyi göstərilir. Habelə arayışın hansı məqsədlə tərtib edildiyi qeyd edilir. Arayışın müəssisə rəhbəri tərəfindən imzalanır.(Bəzi hallarda müəssisənin kadrlar şöbəsinin müdiri, mühasibat, fakültə dekanları və s. arayış verə bilər). Arayışın sonunda sənədin hara təqdim olunması göstərilir. Bütün hallarda məsul şəxsin imzası möhürlə təsdiq olunmalıdır. Çox vaxt arayışlar xüsusi blankda yazılır. Arayış sözü vərəqin ortasinda yazılır. Vərəqin sol tərəfində idarənin ştampı olur. Ştampın aşağı sətirində nömrəsi və verildiyi tarix göstərilir. Arayışın məzmunu qurtardıqdan sonra müəssisə rəhbərinin imzası, soyadı və titulu göstərilir. Arayışın dili xüsusi üslubda tənzimlənir. Burada söz sırası pozulur. Xəbər əvvəldə gəlir. Arayış sırf elmi ədəbi dildə yazilmalı, heç bir bədiiliyə, emisionallığa yol verilməməlidir. Arayış hər hansı bir şəxsin kimliyini təsdiq etmək məqsədilə bu və ya digər təşkilat tərəfindən verilən əməli yazi nümunəsidir. Bir arayışda bir və ya neçə şəxs haqqinda da məlumat vermək mümkündür, lakin mürəkkəb məzmuna malik olan arayış növü də vardır. Belə arayışı təşkilatlar bir-birinə təqdim edir. Çox zaman burada müəyyən bir hadisənin gedişində öz əksini tapır. Bəzən cinayət xarakterli məsələlər də arayışda əks etdirilir. Arayışın özünəməxsus forması var. Belə ki, arayışın sol tərəfdən üst küncündə idarənin ştampı, ortada arayış sözü, aşağıda məzmunu, daha sonra arayışın təqdim olunduğu yer göstərilir. Axırda arayışı təsdiq edən idarə rəhbərinin imzası və möhürü olur.
Kim Çen İr

**Kim Çen İr** (, ) — Koreya Xalq Demokratik Respublikasının rəhbəri, Koreya Əmək Partiyasının Baş Katibi, Koreya Xalq Ordusunun Ali Baş Komandanı (əsgər sayına görə dünyada dördüncü ordu), KXDR Dövlət Müdafiə Komitəsinin Sədri, Şimali Koreyanın Əvvəlki rəhbəri Kim İr Senin oğlu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Kim Jong-il: Brief History  – Foreign Languages Publishing House, Pyongyang DPR Korea (1998)
* Born in the USSR – Kim Jong-il's childhood.
* The case of Kim Jong-il's missing portraits  analysis by Kosuke Takahashi (November 20, 2004)
* The many family secrets of Kim Jong-il 
* Sovetika.ru — site about Soviet era
221 (ədəd)

**İki yüz iyirmi bir** — say sistemində ədədlərdən biri. İki yüz iyirmidən sonra,  iki yüz iyirmi ikidən əvvəl gəlir.

## Riyaziyyatda

### Əsas hesablamalarda
* ** İki yüz iyirmi bir ədədi** — tək ədəddir və eyni zamanda mürəkkəb ədəddir. Belə ki, 1, 13, 17 və 221 ədədlərinə qalıqsız bölünür.

### Say sistemində

## Elmdə

## Dində

## İnam və etiqadlarda

## Digər sahələrdə

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Novruzəli Orucov

**Novruzəli Orucov** — Azərbaycan Respublikası Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidməti rəisinin sabiq müavini, general-mayor

## Həyatı
Orucov Novruzəli Hüseyn oğlu 1962-ci ildə Ucar rayonunda anadan olub. Ucar şəhərindəki 2 nömrəli orta məktəbdə təhsil alıb.

1969-cu ildə, 6 yaşında ikən atasını itirib. Zaqafqaziya Hərbi Dairəsində — Gürcüstanın Qori şəhərində kiçik tank komandirləri kursunu bitirib.

Sonra Axalkələkdəki 13-cü qvardiya diviziyasında kiçik tank komandiri kimi müddətli həqiqi hərbi xidmət keçib.

Hərbi xidmət zamanı göstərdiyi şücaətə görə "Döyüş xidmətlərinə görə" medalı ilə təltif olunub. Hərbi xidməti bitirdikdən sonra bir müddət zavodda fəhlə işləyib. Daha sonra Xarkov Ali Hərbi Tank Komandirləri məktəbinə qəbul olunub.

Sovet ordusunun Macarıstandakı hərbi birləşməsində 1 il kəşfiyyat taqımının komandiri, sonra isə müvafiq olaraq tank taqımının və bölüyünün komandiri vəzifələrində çalışıb.

Azərbaycana 1991-ci ildə gələn N. Orucov bir müddət Salyan Rayon Hərbi Komissarının müavini vəzifəsində çalışıb.

Qazax rayonunun müdafiəsində, həmçinin Füzulidə tank taborunun komandiri kimi döyüşlərdə iştirak edib.

N. Orucov 2007–2012-ci illərdə KHVTİC Respublika Şurasının sədri vəzifəsində çalışıb.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 13 mart 2010-cu il tarixli Sərəncamı ilə general-mayor hərbi rütbəsi verilib.

2012-ci ilin may ayından Azərbaycan Respublikası Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidməti rəisinin müavinidir.

11 iyul 2017-ci il Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərancamı ilə Novruzəli Hüseyn oğlu Orucov Azərbaycan Respublikasının Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidməti rəisinin həqiqi hərbi xidmətə çağırış üzrə müavini – Həqiqi hərbi xidmətə çağırış baş idarəsinin rəisi vəzifəsindən azad edilmişdir.

## İstinadlar
*  General Novruzəli Orucov yeni vəzifəyə təyin edildi 
* General Novruzəli Orucov tutduğu vəzifədən azad edilmişdir.
Kata

thumb|200px

**Kata** (ja. 型 və ya 形) — Şərq əlbəyaxa döyüş növlərinin əksəriyyətində əvvəlcədən bir neçə nəfərə qarşı hazırlanmış formal hərəkətlərdən ibarət döyüş formasıdır.

Kata sözü xüsusi ilə Karate-do döyüş növündə istifadə edilir. Məsələn, analoji olaraq Uşu, Kunq Fu döyüş növlərində "Tao", Taekvon-do döyüş növündə "Pumse" və s. kimi işlədilir.

## Həmçinin bax
*Taekvondo

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Kata
* Kata haqqında 
* Latanın texniki aspektləri
İsa bəy məscidi

**İsa Bəy Məscidi**, İzmirin Səlcuq mahalında, Artemida Məbədi ilə Müqəddəs Cean Kilsəsi arasında yerləşir. 1375-ci ildə Aydınoğlu İsa Bəy tərəfindən inşa edilmişdir. Memar Şamlı Əlinin əsəridir.

İsa Bəy Məscidi, Türk memarlıq tarixinin Anadolu bəylikləri zamanına aid ən qədim və göstərişli əsərlərindəndir. XIX əsrdə karvansara olaraq da işlənilirdir.

Simmetrik olmayan bir plana görə inşa edilən məscidinin yamacda iki giriş qapısı yerləşir, biri qərb digəri isə şərq tərəfdədir. Qərq qapısı yazılar ve geometrik şəkillərlə süslüdür. Divarlar mərmərlə örtülüdür, diğər cəbhələr isə qismən daşdandır. Ətrafı, pəncərə kənarları və hər iki günbəzinin də qasnağı Səlcuqlu çiniləriylə süslüdür.

Bu məscidin qibləsində 50 dərəcə əyrilik var.

## İstinadlar
*Bayrak, Orhan M. (1994). p.&nbsp;407, *Türkiye Tarihi Yerler Rehberi* (expanded 3rd edition). İnkılâp Kitabevi. ISBN 9751007054.

## Xarici keçidlər
* İsa Bəy Məscidinin şəkilləri və haqqında əlavə məlumat
Selikli qişa

**Selikli qişa** () — yumşaq, nəm, bir çox nahiyələrdə büküşlü membran olub, çəhrayı və tünd qırmızı rəngdə olur, artıq dərəcədə genəlmə qabiliyyətinə malikdir.

Əsasını lifli birləşdirici toxumadan əmələ gəlmiş xüsusi səfhə -  təşkil edir; boşluğa baxan səthi müxtəlif şəkilli (yastı və silindrəbənzər) epitel ilə örtülüdür. Çoxqatlı yastı epitel ilə örtülü olan nahiyələrdə lifli birləşdirici toxumadan məməciklər -  əmələ gəlir. Selikli qişanın bəzi nahiyələrində saya əzələ liflərindən təşkil olunmuş əzələ səfhəsində -  təsadüf olunur.

Selikli qişa həzm və tənəffüs aparatında ağız boşluğunu, ağız vəzilərinin axacaqlarını, əsnəyi, udlağı, eşitmə borularını və onun əlavə boşluqlarını (ciblərini), göz yaşı-burun axacaqlarını, qırtlağı, nəfəs borusunu, bronxları, qida borusunu, mədəni, bağırsaqları, ödlüyü, öd axacaqlarını və pankreas axacağını örtür.

Sidik-cinsiyyət aparatında isə bu qişa sidik üzvlərindən böyrək ləyənini, sidik axarlarını, sidikliyi və sidik kanalını, kişi cinsiyyət üzvlərindən - xaya artımları axacaqlarını, toxum kisəciklərini və qadın cinsiyyət üzvlərindən - uşaqlıq borularını, uşaqlığı və uşaqlıq yolunu örtür.
**Selikaltı qat** -  boş birləşdirici toxumadan əmələ gəlmişdir, burada artıq miqdarda damalar, sinirlər, piy toxuması, vəzilər və limfoid ünsürlər vardır. Selikaltı qat selikli qişanı əzələ təbəqəsilə birləşdirir və selikli qişanın əzələ səfhəsi yığıldıqda selikli qişada bir çox büküşlər -  əmələ gətirir. Bəzi nahiyələrdə selikaltı qat olmur, belə olduqda selikli qişa bilavasitə əzələ qişası ilə birləşir və nəticədə selikli qişada büküşlər əmələ gəlmir. Selikli qişanın epitel təbəqəsinin başlıca vəzifələrindən biri selik -  ifraz etmək, qida maddələrini və suyu sormaqdır. Selikli qişanı örtən epiteldən vəzilər -  inkişaf edir, odur ki bunlar selikli qişa törəmələri hesab olunur.

Vəzilərdən başqa selikli qişada limfoid ya tor (retikulyar) toxumadan təşkil olunmuş limfa follikullarına -  təsadüf edilir. Bunlar ya tək-tək (), ya yığıntı (), ya badamcıq () şəklində olur və qanyaradıcı üzvlərə aiddir.

## Mənbələr
* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, səhifə 10, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı - 1979
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
Seroz qişa

**Seroz qişa** –  və ya xarici birləşdirici toxuma qişası –  həzm kanalının ən xarici qişasını təşkil edir. Bu qişa əzələ qişası ilə nazik, kövşək birləşdirici toxuma təbəqəsi – serozaltı toxuma –  vasitəsilə rabitədədir. seroz qişa həzm kanalının bəzi hissələrini məsələn: mədəni, bağırsaqları xaricdən örtmüşdür. Bu çox nazik, şəffaf, hamar və seroz maye ifraz edən bir qişadır; qarın boşluğuna baxan səthi bir qatlı yastı mezodermal epitel (mezotel) ilə örtülüdür. Bu qişanın əsasını lifli birləşdirici toxuma səfhəsi təşkil edir; bu səfhə az, ya çox miqdarda elastik liflərə malik sərt birləşdirici toxumadan təşkil olunmuşdur.

Seroz qişa üzvləri örtdüyü kimi, bəzi boşluqların divarlarını əhatə edir, ona görə iki səfhəyə bölünür: 1) visseral səfhə –  üzvləri örtən səfhə və 2) parietal səfhə –  divarları örtən səfhə. Bunların arasında əmələ gələn boşluqda seroz maye –  olur. Bu maye daxiliüzvləri sürtünməkdən mühafizə edir. Bəzi nahiyələrdə üzvlərdə seroz qişadan büküşlər –  və bağlar –  əmələ gəlir.

**Xarici birləşdirici toxuma qişası** –  seroz boşluqlara baxmayan üzvləri xaricdən örtür, məsəln udlağı, qida borusunu və b. Bunun vasitəsilə üzvlər bir-birinə təsbit olunur və özü də kövşək (boş), bəzən sıx birləşdirici toxumadan əmələ gəlir, tərkibində saya əzələ liflərinə təsadüf edilir. Bədəndə sonra seroz qişalara ağciyəri xaricdən və döş qəfəsi divarlarını daxildən örtən plevra – , ürəyi xaricdən əhatə edən ürək kisəsi –  və qarın üzvlərini xaricdən və qarın divarlarını daxildən örtən periton –  aiddir.

## Mənbələr
* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, səhifə 10, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı – 1979
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
Qarın aortası

**Qarın aortası** –  enən aortanın qarın boşluğunda olan hissəsidir; döş aortasının ardını təşkil edərək onurğanın ön səthilə aşağı doğru gedir və IV bel fəqərəsi bərabərliyində sağ və sol birər ic şsxə – sağ və sol ümumi qalça arteriyasını  verərək birdən-birə nazikləşib orta oma arteriyasına () keçir. Qarın aortasının ümumi qalça arteriyalarına bölünən yerinə aorta haçalanması –  deyilir. Bu haçalanmanın əmələ gətirdiyi bucaq kişilərdə 60° və qadınlarda 68–70° bərabərdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı – 1979
* Atlas of Human Cardiac Anatomy – Endoscopic views of beating hearts – Cardiac anatomy
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
* Anatomy: Embryologie 

## Xarici keçidlər
* UCC
Meşə kirpisi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi. Bu cins kirpi növlərinə Avropa, Orta və Ön Asiya, Sibir, Çin və Koreyada ən çox rast gəlinir. Cinsə aid Adi kirpi nümayəndəsi Yeni Zelandiyada yaşamağa uyğunlaşdırılmışdır. Cinsin latınca *Erinaceus*adı, mənasi "tikanlı sədd" mənasını verən *ericius* sözündən götürülmüşdür.

## Növləri
* 
* 
* 
* 

## Qidalanması
Meşə kirpiləri hər şey yesələr də, ətyeyən heyvan sayılırlar: siçan, kərtənkələ, qurbağa, həşəratlar və onların süfrələri.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
212 (dəqiqləşdirmə)

*212 — il
*212 (ədəd) — ədəd
*+212 — Mərakeşin beynəlxalq telefon kodu.
*E.ə. 212 — il.
213 (dəqiqləşdirmə)

*213 — il
*213 (ədəd) — ədəd
*+213 — Əlcəzairin beynəlxalq telefon kodu.
*E.ə. 213 — il.
Yaqut əl-Həməvi

**Yaqut əl-Həməvi** (; ) — yunan əsilli ərəb coğrafiyaşünası, səyyahı. Yaqut əl-Həməvi Qafqaz və Azərbaycan tarixi üzrə qiymətli mənbələrdən biri olan "Mucəm əl-buldan" əsərinin müəllifidir.

## Həyatı
Yaqut əl-Həməvi əslən türk olsa da, Suriya tacirlərindən birinin qulu olduğu dövrdə müsəlman dinini qəbul etmişdir. Tacirin vəfatından Bağdada köçərək kitab üzü köçürmək və kitab alveri etməklə məşğul olmuşdur. XIII əsrin I yarısında ərəblərin əldə etdikləri məlumatları toplamaqla "Coğrafi lüğət" kitabını yazmışdır. Yaqut Aralıq dənizinin şərqində yerləşən ölkələri, İranı, Orta Asiyanı gəzmiş və Mərv şəhərində yaşamışdır. Yunan və müsəlman ölkələrinin məlumatlarına əsaslanmaqla coğrafi lüğətlər tərtib etməklə məşğul olmuşdur.

## Mənbə
# *И. Ю. Крачковский. "Путeшeствиe Ибн-Фадлана на Волгу", Издатeльство АН СССР. 1939 г. *
# *Крачковский И. Ю. Избранныe сочинeния, т.4 Москва-Лeнинград 1957*
# *Бартольд В. В. Сочинeния, т.т.1–6 Москва 1963–68.*
# Yâkūt el-Hamevî (yazar Casim Avcı), sayfa 288–291. // Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt LXVIII. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınevi, 2013, 617 sayfa.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* '''Jacuts geographisches wörterbuch''' aus den handschriften zu Berlin, St. Petersburg, Paris, London und Oxford auf kosten der Deutschen Morgenlandischen Gesellschaft herausgegeben von Ferdinand Wüstenfeld. Fünfter Band. Anmerkungen. Leipzig, in Commission bei F. A. Brockhaus, 1873.
* Краткая биография Якута аль-Хамави
* Извлeчeния из книги "Китаб му’джам аль-булдан" Якута аль-Хамави
* Якут аль-Хамави о Хорeзмe
* Упоминаниe Якута аль-Хамави в статьe М. Барахоeва "Арабы — основатeли гeографии" 
* Акадeмик З. М. Буниятов о путeшeствиях Якута аль-Хамави в Азeрбайджан
İbn Rüstə

**İbn Rüstə** və ya **Əbu Əli Əhməd ibn Ömər ibn Rüstə** (; ) — IX əsrin 2-ci yarısı – X əsrin əvvəllərində yaşamış ərəb alimi, coğrafiyaşünas. Uzun müddət elmi ədəbiyyatda səhvən *İbn Dəstə* kimi tanınmışdır. Mənşəcə farsdır.

## Həyatı
İbn-Rüsta "Qiymətli incilər" əsərinin müəllifidir. Bu əsərdə о, hətta Şərqi Avropa haqqında və burada yaşayan xalqların adət-ənənələri barədə məlumatlar verir. Əsərdə Volqa-Kama türkdilli xalqlara İslam dininin IX əsrdə ərəblərin gətirdiyi qeyd olunur. İbn-Rusta bulqarları səciyyələndirərək yazır: "Bulqarlar Xəzər dənizinə tökülən çayın sahilində məskunlaşmışlar. Onların ölkələri bataqlıq və meşəliklərdən ibarətdir". Daha sonra Kuyab (Kiyev) haqqında məlumat verərək yazır: "Bu slavyan ölkəsi düzənlik və meşəliklərdən ibarətdir".

## İstinadlar

## Mənbə
Sayyid Maqbul Ahmad. İbn Rüste // Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt XX. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınevi, 1999, s. 253-254.

## Xarici keçidlər
* Из «Книги драгоценных сокровищ» Абу-Али Ахмеда Ибн-Омар Ибн-Даста
* Отрывок из труда «Дорогие ценности»
216 (dəqiqləşdirmə)

*216 — il
*216 (ədəd) — ədəd
*216 — Daşkəsən rayonunun 1 aprel 2013-cü ilə qədərki telefon kodu. (yeni kod: 22)
*E.ə. 216 — il
*+216 — Tunisin beynəlxalq telefon kodu.
219 (dəqiqləşdirmə)

*219 — il
*219 (ədəd) — ədəd
*E.ə. 219 — il
*NGC 219 — Yeni Ümumi Kataloqda qeydə alınmış qalaktika.
225 (dəqiqləşdirmə)

*225 — il
*225 (ədəd) — ədəd
*225 — Naftalanın 1 aprel 2013-cü ilə qədərki telefon kodu. (yeni kod: 22)
*+225 — Fil dişi sahilinin beynəlxalq telefon kodu.
*E.ə. 225 — il.
Qəbristan mahalı

**Qəbiristan mahalı** — Şirvan xanlığının inzibati ərazilərindən biri.

Mahalın adı çox güman ki "*məzarlıq*" mənasındakı "*qəbristan / qəbiristan*" sözüylə əlaqəli deyil - adın kökündə "**gəbr**" sözü durur ki, əvvəllər, ilkin olaraq "*atəşpərəst*", daha sonralar isə "*qeyri-müsəlman*", həmçinin "*kafir*" mənalarını qazanmışdır. Azərbaycan dilindəki "**gavur**" sözü də elə həmin "gəbr" sözündən qaynaqlanır.

Vaxtilə Orta Şərqin müsəlman əhalisi arasında həmin qeyri-müsəlman əhalinin yığcam şəkildə, müsəlmanlardan nisbətən aralıda yaşadıqları yerlər üçün "**gəbristan**" adı istifadə edilirdi. Fərziyyə etmək olar ki, ola bilsin elə Qobustan adı da əslində bu ifadədən yaranıb.

## Tarixi
Qobustan, Şamaxı, Hacıqabul, Göyçay və Ağsu rayonlarının ərazisindəki obaları əhatə etmişdir.

Mahalın naibi *Məlik Baxış* idi.

## Əhalisi
1821-ci ildə 27 obada (Ərəbqədim, Ərəbbalaoğlan, Şıx Zahirli Çul, Şıx Zahirli Şəkər, Kəlağaylı / Kalağaylı, Xilə / Əmircan, Təklə Səfi, Yekəxana Talıb, Qaracagözlü, Ərəbcəbrəli, Təklə Hacı Məmməd Hüseyn, Cəmcəmli, Kürdəmiç / Kürdəmiş, Ərəbşahverdi, Təklə Mirzəbaba, Mərəzəli, Kürkəndi, Qurbançı, Təsin, Yekəxana İbrahim, Həmyə / Həmyəli, Xıdırlı, Şorbaçı, Siyəzənli, Poladlı, Çaylı, Udulu) 1172 ailə yaşayırdı.

## İqtisadiyyatı
Qəbiristan mahalının sakinləri əkinçilik və maldarlıqla məşğul olurdular.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  
* 

## Həmçinin bax
* Şirvan xanlığı
Navahı mahalı

**Navahı mahalı** — Şirvan xanlığının inzibati ərazilərindən biri.

## Tarixi
Hacıqabul rayonu ərazisində mövcud olmuşdur.

## Əhalisi
1821-ci ildə 3 obada (Muğanlı, Quşçu və Navahı) 128 ailə yaşayırdı.

## İqtisadiyyatı
Navahı mahalının sakinləri əkinçilik və maldarlıqla məşğul olurdular.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Şirvan xanlığı

## Xarici keçidlər
*  
*
Bölükət mahalı

**Bölükət mahalı** — Şirvan xanlığının inzibati ərazilərindən biri.

## Tarixi
Kürdəmir və Ağsu rayonlarının ərazisində mövcud olmuşdur.

Mahalın naibi Cəfər bəy (Mustafa xanın naziri olan Hacı Hüseyn bəyin qardaşı) idi. Şirvan xan ailəsinin əsas mülkləri bu mahalda yerləşirdi.

## Əhalisi
1821-ci ildə 10 kənddə (Ağsu, Kürdəmir, Qarasaqqal (Kürdəmir) (Qarasaqqallı), Nöycü, Cəyli, Külüllü, İsmayıllı, Mollaəlioğlu, Şıxməzid, Ağrı) 300 ailə yaşayırdı.

## İqtisadiyyatı
Bölükət mahalının sakinləri bağçılıq, üzümçülük, pambıqçılıq, baramaçılıq, çəltikçiliklə məşğul olurdular.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şirvan xanlığı

## Xarici keçidlər
*  
*
Xazarud mahalı

**Xazarud** və ya **Xazayurd mahalı** — Şirvan xanlığının inzibati ərazilərindən biri.

## Tarixi
İsmayıllı və Göyçay rayonlarının ərazisində mövcud olmuşdur. 

Mahalın naibi Azay sultan idi.

## Əhalisi
1821-ci ildə 2 oba (Haputlu və Şıxlı) və 7 kənddə (Mican, Qalınçaq, Xanağalı, Qalagah, Uştal (Üştala), Yenikənd, Uruşan) 551 ailə yaşayırdı.

## İqtisadiyyatı
Xazayurd mahalının sakinləri əkinçilik, bağçılıq və baramaçılıq, ipəkçilik, ilə məşğul olurdular.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şirvan xanlığı

## Xarici keçidlər
*  
*
Salyan mahalı

**Salyan mahalı** — Şirvan xanlığının inzibati ərazilərindən biri.

## Tarixi
Şamaxı xanlığının qonşu xanlıqlarla Salyan uğrunda mübarizəsi daha çox diqqəti cəlb edir. Ona görə ki, Salyan mahalında Mustafa xanın 1400 ailə yaşayan 
25 mülkü var idi (2, 176). 1789-cu ildə Qubalı Fətəli xanın ölümündən sonra Mustafa xan Salyana sahib olur. 1799-cu ildə xanlığın ərazisini, xüsusilə Ağsu şəhərini dəhşətli taun xəstəliyi bürüyür. Yaranmış vəziyyətdən qubalı Şeyxəli xan istifadə edərək Salyanı ələ keçirir. Çar I Pavel Şeyxəli xanın "könlünü almaq üçün" 1799-cu il sentyabrın 1-də verdiyi fərman ilə onu bəzi ərazilərlə birlikdə Salyanın da hakimi elan etmişdir. Lakin Şeyxəli xan Dərbəndə qayıdan kimi Salyan hakimləri və yerli əhalinin təklifi ilə Mustafa xan yenidən Salyana sahib olur.

Bu mahalda 1821-ci ildə Salyan, Seyidan Şahsevən, Əhmədbəyli, Novruzəlibəyli, Məmmədəlibəyli, Qaramanlı, Bayat, Surra, Xocaçobanlı, Arbatan, Qızılağac, Ərəbqardaşbəyli, Gəzəmənarxı, Marışlı, Şilli, Sarvan, Şorsulu-Xilli, Ballıca, Beşdəli, Ərdəbilli kəndləri vardı.

Salyan mahalının sakinləri əkinçilik, üzümçülük, balıqçılıq, çaparlıq, arabaçılıq, duz istehsalı. tüccarlıq, dəmirçilik, dülgərliklə məşğul olurdular.

24 kəndin daxil olduğu Salyan mahalı Şamaxı xanı Mustafa xanın xüsusi mülkiyyətində olmuşdur. Hacı Zeynalabidin Şirvani "Büstan-üs-siyahə" əsərində göstərirdi ki, "Salyanın şərq və cənub tərəfi Gilan dənizinə bitişikdir. Onun bir tərəfi Kür çayına və Muğan səhrasına yapışıqdır, uzunluğu  fərsəxə, eni isə təqribən 10 fərsəxə bərabərdir. İki minə qədər ev vardır".

1824-cü il məlumatına əsasən, Salyanın əsas kəndləri Arbatan, Marışlı, Salyan, Bayat, Sarvan, Qızılağac olmuşdur. Həmin kəndlərin hamısı Qızıl balıq tutmaqla məşğul olmuşlar. Qızılağac lənkəranlı Mir Həsən xanın qardaşı Məmməd bəyə məxsus olmuşdur. Qızılağacda yaşayan 30 ailə 1805-ci ildə Talış xanlığının ərazisindən buraya gəlmişdir. Arbatan Salyan mahalının əsas mərkəzi idi. Qaramanlı kəndi Mustafa xanla İrana keçən Mirzə Abdulla bəyə və Əhmədbəyli Məmmədəli oğluna məxsus olmuşdur. Mənbələrdə Salyan mahalında 1400-dən çox ailənin olması qeydə alınmışdır.

Salyanın balıq ticarətindən gələn gəlirdən Rusiya-Həştərxan tacirləri Şamaxı xanlığına 40-50-min rubl məbləğində pul ödəyirdilər. Onların balıq vətəgələri Kür çayının cənubunda yerləşirdi. Bundan əlavə, Salyan əhalisi də balıq ticarətindən Şamaxı xanına ödənc verirdi. Salyanın yol kənarında olan üç kəndindən əhali duz toplayırdı. Yığılan duzun gəlirləri Mustafa xanın həyat yoldaşı Qazıqumuqlu Surxay xanın qızı Paxay Bikəyə məxsus olmuşdur.

## Hakimlər
*Qarde Əli bəy *(Qardaşəli, Qəribəli)* (?-?)
*Məhəmmədhüseyn bəy (?-?)
*Gərdəli bəy (?-1727)
*Güləhməd bəy (1727-1732)
*Əliqulu xan Şahsevən (1732-1734)
* Abdulla bəy (19-cu əsrin 20-ci illəri)
*Haşim xan Ağası xan oğlu Sərkər (19-cu əsrin birinci yarısı)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  
* 

## Həmçinin bax
* Şirvan xanlığı
Qəssan mahalı

**Qəssan mahalı** — Şirvan xanlığının inzibati ərazilərindən biri.

## Tarixi
İsmayıllı rayonu ərazisində mövcud olmuşdur.

Mahalın naibi Hacı Mustafa bəy idi.

## Əhalisi
1821-ci ildə 20 kənddə (Qoşakənd, Tubi, Fətəhli, Yenikənd, Yuxarı İsmayıllı, Talıstan, Quş-Yengicə, Diyallı, Cülyan, Dahar, Nügədi, Maçaxi, Dəymədağıldı, Müskürlü, Bədəlli, Qaradegin, Vəlibinə, Qazılı, Kirk, Gənzə) 411 ailə yaşayırdı.

## İqtisadiyyatı
Həsən mahalının sakinləri əkinçilik, bağçılıq, baramaçılıq, kömürçülüklə məşğul olurdular.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şirvan xanlığı

## Xarici keçidlər
*  
*