open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lehman Brothers

**Lehman Brothers** () — 1850-ci ildə ABŞ-da təsis edilmiş və 2008-ci ildəki qlobal maliyyə böhranına qədər dünyanın ən iri investisiya banklarından biri olmuşdur. Şirkət, xüsusilə maliyyə xidmətləri, o cümlədən investisiya bankçılığı, qiymətli kağızlar ticarəti, kapital idarəçiliyi və maliyyə məsləhətləri sahəsində fəaliyyət göstərirdi. Lehman Brothers, qlobal maliyyə sistemində çox böyük təsiri olmuş, lakin maliyyə böhranının simvolu kimi tarixdə yerini almışdır.

## Tarixi
Şirkət 1850-ci ildə Alabama ştatının Montqomeri şəhərində Henri Leman və qardaşları Emanuel və Mayer tərəfindən təsis edilmişdir. Əvvəlcə pambıq ticarətində iştirak edən Lehman Brothers, sonradan maliyyə xidmətlərinə yönəldi və XX əsrdə ABŞ maliyyə sisteminin əhəmiyyətli bir hissəsi oldu. Şirkət bir çox böyük maliyyə əməliyyatlarında, birləşmə və satınalmalarda iştirak etdi. O, qlobal bir investisiya bankına çevrilmişdi və xüsusilə 2000-ci illərdə ipoteka kreditləri bazarına böyük yatırımlar edirdi.

## 2008-ci il maliyyə böhranı
Lehman Brothers, 2008-ci ildə ABŞ-də başlayan qlobal maliyyə böhranının əsas simvolu oldu.

* Şirkət yüksək riskli ipoteka kreditlərindən () böyük mənfəət əldə etmiş, lakin bu bazarın çökməsi ilə böyük zərərlə üzləşmişdir.
* 15 sentyabr 2008-ci ildə Lehman Brothers iflasını elan etdi. Bu, ABŞ tarixində ən böyük iflaslardan biri idi.

### İflasın təsiri
Lehman Brothers-in iflası maliyyə bazarlarında zəncirvari reaksiya doğurdu və qlobal maliyyə böhranını daha da dərinləşdirdi. ABŞ hökuməti və Federal Rezerv, digər maliyyə qurumlarını xilas etmək üçün müxtəlif təşəbbüslər həyata keçirdi, lakin Lehman Brothers xilas edilmədi.

## Əhəmiyyəti
Lehman Brothers-in süqutu, maliyyə bazarlarının risk idarəçiliyində ciddi problemləri və sistemdəki zəiflikləri ortaya qoydu. Bu hadisə sonrakı dövrlərdə daha sərt maliyyə tənzimləmələrinə və nəzarət mexanizmlərinə yol açdı, məsələn, ABŞ-də Dodd-Frank Aktı qəbul edildi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Dillian, Jared, ''Street Freak: Money and Madness at Lehman Brothers: A Memoir'', New York: Simon and Schuster, September 13, 2011. 
* Geisst, Charles R. *The Last Partnerships*. McGraw-Hill, 1997
* Shirkhedkar, Jayant. *Saving Lehman, One person at a time*. McGraw-Hill, 2007
* Lehman Brothers. *A Centennial – Lehman Brothers 1850–1950*. Spiral Press, 1950
* Schack, Justin (May 2005). "Restoring the House of Lehman". *Institutional Investor*, p. 24–32.
* Wechsberg, Joseph. *The Merchant Bankers*. Pocket Books, 1968

## Xarici keçidlər

* 
* Lehman Brothers Records at Baker Library/Bloomberg Center Historical Collections, Harvard Business School
* Lehman Brothers
* 
*
Azərbaycan Milli H-index Ranking

**Azərbaycan Milli H-index Reytinqi** () — konsolidasiya edilmiş h-indeksi əsasında Azərbaycan alimlərinin, tədqiqat qruplarının və təşkilatların elmi məhsuldarlığını qiymətləndirməyə yönəlmiş müstəqil beynəlxalq reytinqdir.

## Haqqında
Reytinqdə Scopus, Web of Science və Google Scholar kimi elmmetrik verilənlər bazası və platformalarından alınan məlumatlara istinad edərək, Azərbaycan elmi müəssisələrinin ümumi h-indeksi nəzərə alınıb. Bu məlumatlar əsasında Milli H-indeksin Reytinq göstəricisi və reytinqdə müvafiq mövqe formalaşır.

## Həmçinin bax
* Google Scholar
* ResearchGate
* Academia.edu
* ERIH PLUS

## İstinadlar
Dodd-Frank Aktı

**Dodd-Frank Aktı** — 2010-cu ildə ABŞ Konqresi tərəfindən qəbul edilmiş və Prezident Barak Obama tərəfindən imzalanmış bir qanundur. Bu qanun, 2008-ci ildəki qlobal maliyyə böhranından sonra maliyyə sistemində islahatlar aparmaq və gələcəkdə oxşar böhranların qarşısını almaq məqsədini güdür.

## Əsas məqsədləri
Dodd-Frank Aktı, ABŞ maliyyə sistemini daha sabit və təhlükəsiz etmək üçün aşağıdakı məqsədləri nəzərdə tutmuşdur:

# Maliyyə qurumlarının sabitliyini artırmaq — banklar və digər maliyyə qurumlarının riskli fəaliyyətlərini məhdudlaşdırmaq.
# İstehlakçıların müdafiəsini gücləndirmək — istehlakçıların maliyyə məhsulları və xidmətlərində (kreditlər, ipoteka, kredit kartları) daha yaxşı qorunmasını təmin etmək.
# Tənzimləməni gücləndirmək — maliyyə bazarlarında şəffaflığı artırmaq və böyük maliyyə qurumlarının nəzarətini daha effektiv etmək.
# Sistematik riski azaltmaq — böyük maliyyə qurumlarının () süqutunun iqtisadiyyata təsirini minimuma endirmək.

## Əhəmiyyəti
Dodd-Frank Aktı, ABŞ maliyyə sistemində ən əhatəli islahatlardan biri kimi qəbul edilir. Qlobal maliyyə bazarlarında şəffaflıq və sabitlik yaratmağa yönəlib və gələcək maliyyə böhranlarının qarşısını almaq üçün əsas mexanizm hesab olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Dodd–Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act as amended (PDF/details) in the United States Government Publishing Office Statute Compilations collection
* Dodd–Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act as enacted ( details) in the United States Statutes at Large
Vinland

**Vinland**, **Vineland**, və ya **Winland** () Şimali Amerikanın vikinqlər tərəfindən tədqiq edilmiş və məskunlaşdırılmış sahilyanı ərazisi. Leif Eriksson təqribən 1000-ci ildə, Xristofer Kolumb və Con Kabotun səyahətlərinsən beş əsər əvvəl Amerikaya ayaq basmışdır. Bu ada Vinland Saqalarında təsadüf edilir və Vinland sözü özündə coğrafi məkan olaraq Nyufaundlend və Nyu-Brunsvikin şimal-şərqinə qədər olan Müqəddəs Lourens körfəzininin ərazisini ehtiva edir. Saqaların coğrafi məzmununun çox hissəsi transatlantik səyahət və Şimali Amerika haqqında müasir biliklərə uyğundur.

1960-cı ildə arxeoloji tədqiqatlar zamanı Nyufaundlend adasının şimal qurtaracağında normaların Şimali Amerikada olduğunu sübut edən yeganə məşhur norman yaşayış məskəni olan L'Anse aux Meadows aşkara çıxarıldı. Arxeoloji sübutlar aşkar edilməzdən əvvəl Vinland yalnız saqalar və orta əsr tarixşünaslığından məlum idi. 1960-cı ildəki bu kəşf, Şimali Amerikanın materik hissəsinin Kolumbdan əvvəl Normanlar tərəfindən kəşf olunduğunu tam sübut etdi. L'Anse aux Meadows-un Kürən Erik Saqasında qeyd olunan *Straumfjörð* düşərgəsi olduğu fərz edilir.

## İstinadlar
Corctaun Universiteti

**Corctaun Universiteti** () — ABŞ-nin Vaşinqton ştatının Corctaun rayonunda yerləşən özəl tədqiqat universiteti.

## Haqqında
Universitet 1789-cu ildə Con Karol adlı yepiskop və ruhani ata tərəfindən Corctaun Kolleci kimi təsis edilmiş və tələbələrinin əksəriyyəti hazırda qeyri-katolik olsa da, Amerikanın ən qədim katolik ali təhsil müəssisəsi olmuşdur.
Madlen Olbrayt və Bill Klinton bu universitetin professorlarından olmuşdur. Corctaun Universitetinin Qətərin Doha şəhərində filialı var. Corctaun Universiteti Amerikanın ən qədim "Katolik" universitetidir. Yarandığı ilk illərdə universitet bir çox maliyyə problemi ilə üzləşsə də, vətəndaş müharibəsindən sonra "Patrik Fransis Hili"in rəhbərliyi ilə universitetin filialları açılır.

## Corctaun Universitetinin məzunları
* Adnan Paçaçı
* Bredli Kuper
* Con Edqar Huver
* Conatan Nolan
* Corc Dik
* Dalya Qribauskayte
* Devid Petreus
* Hüseyn bin Abdulla
* Xəzər İbrahim
* İvan Duke Markes
* İvanka Tramp
* Jaklin Kennedi
* Karl Rayner
* Katerina Yuşşenko
* Kelli Rohrbak
* Kirill Tumanov
* Liza Merkauski
* Mohammad Taqi Xalili
* Raffi Hovanisyan
* Ruben Berrios
* Sadeq Qotbzadə
* Səəd Həriri
* VI Flipp
* Vilferd Madelunq
## Həmçinin bax

## İstinadlar
2021/2022 Azərbaycan Kuboku

**2021–22 Azərbaycan Kuboku** — Futbol üzrə **[[Azərbaycan Kuboku (futbol)|Azərbaycan kubokunun]]** 30-cu mövsümüdür. Kubokun final oyunu 27 may 2022-ci ildə baş tutub.

## Reqlament
Azərbaycanın Kubokunun bütün mərhələlərində cütlüklərin qalibləri iki matçın (1/16-dan, 1/8-dən və finaldan başqa) nəticələrinə görə təyin edilirdilər. Əgər kubok matçı əsas vaxta heç-heçə bitdisə, onda əlavə vaxt (hər biri 15 dəqiqə olmaqla 2 əlavə hissə, fasiləsiz) təyin olunurdu. Amma əgər əlavə vaxtda da qalib təyin olunmursa, o zaman 11 metrlik zərbələr seriyası təyin edilirdi.

## Komandalar

## Birinci təsnifat mərhələsi

## 1/4 final

----

----

----

## Yarımfinallar

----

## Final

## Qol müəllifləri
**4 qol:**

* İbrahima Vadji - Qarabağ
* Ramil Şeydayev - Qarabağ

**3 qol:**

* Coy Lens Mikels - Sabah
* Kadi Borges - Qarabağ

**2 qol:**

* İsnik Alimi - Qəbələ
* Ramon Maçado - Neftçi
* Mirsahib Abbasov - Səbail
* Loris Broqno - Zirə
* Hamidu Keyta - Zirə

**1 qol:**

* Ülvi İsgəndərov - Qəbələ
* Asif Məmmədov - Qəbələ
* Rövlan Muradov - Qəbələ
* Samir Abdullayev - Keşlə
* Rəhman Hacıyev - Keşlə
* İlham Allahverdiyev - MOİK Bakı
* Emin Mahmudov - Neftçi
* Voyislav Stankoviç - Neftçi
* Musa Qurbanlı - Qarabağ
* İsmayıl İbrahimli - Qarabağ
* Leandro Andrade - Qarabağ
* Patrik Andrade - Qarabağ
* Abdullah Zubir - Qarabağ
* Elnur Səmədov - Qaradağ Lökbatan
* Kamran Quliyev - Sabah
* Xuan Kamara - Sabah
* Ruslan Hacıyev - Səbail
* Əfran İsmayılov - Səbail
* Araz Abdullayev - Sumqayıt
* Roini İsmayılov - Zaqatala
* Coşqun Diniyev - Zirə
* Təmkin Xəlilzadə - Zirə
* Ağabala Ramazanov - Zirə
* Mo Hamdaui - Zirə

## Həmçinin bax
* 2021–22 Azərbaycan Premyer Liqası
* 2021–22 Azərbaycan Birinci Liqası

## İstinadlar
Hanuman

**Hanuman** (sanskrit : हनुमत् hanumat; nominativ tək हनुमान् hanumān) — Ramanın (Vişnunun avataralarından biri) həyat yoldaşı olan Sitanı xilas etməyə kömək etmiş *vanaradır*. O, Bxakti zirvəsini simvollaşdırır və bəzilərinə görə Şivanın avataralarından biridir. O, daha çox Vayu deva, yəni külək tanrısının oğlu kimi tanınır. Bəzi alimlərin fikirlərinə görə, Çin mifoloji personajı olan Meymun Kralının hind versiyasıdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Sri Ramakrishna Math (1985): *Hanuman Chalisa*. Chennai (India): Sri Ramakrishna Math. .
* *Mahabharata* (1992). Gorakhpur (India): Gitapress.
* *Anand Ramayan* (1999). Bareily (India): Rashtriya Sanskriti Sansthan.
* Swami Satyananda Sarawati: *Hanuman Puja*. India: Devi Mandir. .
* *The Ramayana* Smt. Kamala Subramaniam. Published by Bharatiya Vidya Bhavan (1995). 
* *Hanuman – In Art, Culture, Thought and Literature* by Shanti Lal Nagar (1995). 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Vanamali, Mataji Devi (2010). *[https://books.google.com/books?id=j5qFlxXSS48C Hanuman: The Devotion and Power of the Monkey God]* Inner Traditions, USA. .

## Xarici keçidlər

* Hanuman at *Encyclopædia Britannica*
Nikolay Adlerberq

* Nikolay Adlerberq (qraf)
* Nikolay Adlerberq (general-mayor)

## Həmçinin bax
* Nikolay
* Adlerberq
Abgərdən

**Abgərdən** (fars. "ab" — su, gərdən — gəzdirən) — əsasən duru xörəklər üçün işlədilən uzunsaplı çömçə növü.

Keçmişdə mis və taxtadan hazırlanırdı. Azərbaycanda Lahıc, Gəncə və Şamaxı misgərlərinin hazırladığı Abgərdən geniş yayılmışdı. Hazırda əsasən alüminium, mis və paslanmayan poladdan hazırlanan Abgərdənlər işlədilir.

## İstinadlar
Karkason

**Karkason** (oksitanca: ) — Fransanın Langedok-Russilyon regionunun Od departamentində yerləşən bələdiyyədir. Karkasonda yaşayanlara Karkasonlular *(Carcassonnais (e))* deyilir. Şəhər köhnə qala şəhəri olan ville haute (yuxarı şəhər) və Od çayının sahilində yerləşən ville basse (aşağı şəhər) adlı hissələrdən ibarətdir.

## Tarixi
E.ə VI əsrdə qalların (Romalılara görə Keltlər) məskunlaşdığı Karkas qədim Roma imperiyası dövründə qala şəhəri (cité) olan ville haute (yuxarı şəhər) oppidum (Roma dövründə Keltlər tərəfindən yaradılmış qala şəhəri) Karkaso kimi inkişaf etmişdir.

Bir rəvayətə görə, Böyük Karl bu şəhəri mühasirəyə aldığı zaman müsəlman şəhərinin hökmdarı olan Bayan Karkasın başçılığı altında müqavimətlə qarşılaşmış və bundan sonra o, şəhəri fəth etməkdən əl çəkərək geri qayıtmışdır. Bu qələbədən sonra Bayan Karkas truba çalmışdır (çalmaq fransızca *sonner* deməkdir). Bundan sonra şəhərin adı **Carcassonne** (Carcas + Sonner) kimi dəyişdirilmişdir. Ancaq tarixi faktlara əsasən, Böyük Karlın dövründən əvvəl Pepin le Bref (Kiçik Pipin) dövründə bu şəhər Frank krallığı tərəfindən yenidən fəth edilmişdir.

## Ümumdünya irsi
XX əsrdə memar Ejen Emmanuel Violle-le-Duk () tərəfindən bərpa edilmiş şəhərin mərkəzi hissəsi (ville) 1997-ci ildə *Ville fortifiée historique de Carcassonne* adı altında YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Official website of the city of Carcassonne  ingiliscə, fransızca, ispanca, almanca, hollandca
* Cité de Carcassonne, from the French Ministry of Culture
* Multimedia Resources of the city of Carcassonne
Külliyyat

**Külliyyat** (, *külliyyat*) — şair və yazıçının əsərlərinin toplusu.

## Nümunələr
* Əhməd Cəlayırın Külliyyatı

## İstinadlar
Külliyyə

**Külliyyə** ( *külliyyə* [cəm.:  *külliyyat*] – bütünlük; ) — memarlıq kompleksidir ki, bir məscid, mədrəsələr, hökmdar qəsri, arasta, dükanlar, hamam, çeşmə, səbillər, türbə, darüş-şəfa, sibyan məktəbi, imarətxana və kirayəlik otaqlardan təşkil olunub. Osmanlı sultanları çoxlu külliyyə tikdirmişlər.

## Xarici keçidlər
Sistemli risk

**Sistemli risk** və ya *bazar riski* — maliyyə bazarındakı bütün investisiyalara təsir edən risk növüdür. Bu risk, fərdi bir investisiya və ya aktivlə əlaqəli olmayan və ümumi iqtisadi, siyasi, və ya maliyyə amillərindən qaynaqlanan bir riskdir.  Sistemli risk, diversifikasiya ilə azaldıla bilmir,  çünki bu risk bütün bazara təsir göstərir.

## Sistemli riskə səbəb olan əsas faktorlar
# Makroiqtisadi dəyişikliklər
#* Resessiya, iqtisadi böyümə və ya iqtisadi durğunluq.
#* Faiz dərəcələrinin dəyişməsi.
#* Valyuta məzənnələrindəki dalğalanmalar.
# Siyasi qeyri-sabitlik
#* Geopolitik gərginliklər.
#* Hökumət siyasətlərində dəyişikliklər.
# Təbii fəlakətlər və pandemiyalar
#* Qlobal səviyyədə iqtisadi fəaliyyətə mənfi təsir edən fövqəladə hallar.
# Maliyyə bazarındakı ümumi dəyişikliklər
#* Fond bazarındakı genişmiqyaslı çöküşlər
#* İnflyasiya və ya deflyasiya kimi iqtisadi faktorlar

## Sistemli riskin xüsusiyyətləri
Hər hansı bir sektor və ya aktivdən asılı olmayaraq, bütün bazar iştirakçılarına təsir edir. Müxtəlif aktivlərə sərmayə yatırmaqla bu riski azaltmaq mümkün deyil. Məsələn, qlobal maliyyə böhranı və ya pandemiya zamanı bazarın ümumi vəziyyətindəki azalmalar.

## Sistemli riskdən qorunma yolları
Hedcinq alətlərindən olan opsionlar və fyuçerslər kimi maliyyə alətlərindən istifadə. Fərqli aktiv sinifləri və coğrafiyalara sərmayə yatırmaq. Qızıl və digər təhlükəsiz aktivlərə sərmayə qoymaqla bazar çətinlikləri zamanı dəyərini qoruyan aktivlər seçmək.

## Too big to fail
Tələb olunan dövlət müdaxiləsi riskini qiymətləndirmək üçün ənənəvi analiz uğursuzluq üçün çox böyük (TBTF) nəzəriyyəsidir. TBTF milli və beynəlxalq bazarlara nisbətən təsis ölçüsü, bazar payının konsentrasiyası (məsələn, Herfindal – Hirşman indeksindən istifadə etməklə) və giriş üçün rəqabət maneələri və ya məhsulun nə qədər asanlıqla dəyişdirilə biləcəyi ilə ölçülə bilər. Maliyyə bazarının əksər seqmentlərində iri şirkətlər olsa da, milli sığorta bazarı minlərlə şirkət arasında bölüşdürülür və kapitalın əsas vəsait olduğu biznesə giriş üçün maneələr nisbətən azdır. Bir ev sahibinin sığortaçısının siyasəti nisbətən asanlıqla digəri ilə əvəz oluna bilər və ya dövlət qalıq bazar provayderi tərəfindən alına bilər, bu da ilk növbədə ştatlarda mövcud olan tənzimləyici maneələrdən, məsələn, qiymət və kapitalın hərəkətliliyinə dair məhdudiyyətlərdən qaynaqlanır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
*Gray, Dale F. and Andreas A. Jobst, 2011, "Modelling Systemic Financial Sector and Sovereign Risk," Sveriges Riksbank Economic Review, No. 2, pp.&nbsp;68–106.
*Gray, Dale F. and Andreas A. Jobst, 2009, "Higher Moments and Multivariate Dependence of Implied Volatilities from Equity Options as Measures of Systemic Risk," *Global Financial Stability Report*, Chapter 3, April (Washington: International Monetary Fund), pp.&nbsp;128–31.
*Gray, Dale F. and Andreas A. Jobst, 2011, "Modeling Systemic and Sovereign Risk," in: Berd, Arthur (ed.) *Lessons from the Financial Crisis* (London: RISK Books), pp.&nbsp;143–85.
Aqavakimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki yarımfəsiləsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mixail Millionşikov

**Mixail Dmitriyeviç Millionşikov** (16 yanvar 1913, Qroznı — 1973) — mexanika və tətbiqi fizika sahəsində alim, AMEA-nın həqiqi üzvü (1962), AMEA-nın fəxri üzvü (1945), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1967), 2 dəfə SSRİ Dövlət mükafatı (1951, 1954) və "Lenin" mükafatı (1961) laureatı.

## Haqqında
Mixail Millionşikov 16 yanvar 1913-cü ildə Qroznı şəhərində anadan olub. 1932-ci ildə Qroznı Neft İnstitutunu bitirib.

Mixail Millionşikov Moskva Aviasiya İnstitutunda aspirant, assistent, dosent, böyük mühəndis (1934-1943), SSRİ EA Mexanika İnstitutunun direktor müa&shy;vini (1945-1949), İ.V.Kurçatov adına Atom Enerjisi İnstitutunda sektor müdiri, şöbə müdiri, direktor müavini (1949-1962) vəzifələrində çalışıb. Alim 1949-cu ildə Moskva Mühəndis-Fizika İnstitutunda İzotopların bölünməsi kafedrasını (indi Molekul&shy;yar fizika kafedrası) yaradıb və ona rəhbərlik edib. SSRİ EA Rəyasət Hey&shy;ətinin Fizika-Texnika və Riyaziyyat Seksiyasının sədri, Energetikanın Fiziki-Texniki Problemləri Bölməsinin akade&shy;mik-katibi, 1962-ci ildə isə SSRİ EA-nın vitse-prezidenti olub.

Mixail Millionşikov 1961-1973-cü illərdə "Atom enerjisi", 1966-1973-cü illərdə "Vestnik AN SSSR" jurnal&shy;la&shy;rının baş redaktoru, SSRİ EA Redaksiya-Nəşriyyat Şurasının sədri olub.

## Akademik fəaliyyəti
Mixail Millionşikov 1945-ci ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının fəxri üzvü, 1953-cü ildə müxbir üzvü, 1962-ci ildə isə həqiqi üzvü seçilib.

Mixail Millionşikov aero və hidrodinamika, nüvə fizikası və energetikası sahə&shy;sində görkəmli alimdir. İzotrop turbulentlik nəzəriyyəsini inkişaf etdir&shy;miş, turbulent pulsasiyaların sönməsi qanununu formulə edib. Bu işlərində tur&shy;bulentlik nəzəriyyəsi məsələlərini həll etmək üçün ilk dəfə olaraq müasir ehti&shy;mal nəzəriyyəsi aparatından istifadə etmiş, sınaq təcrübələrində təsdiq olun&shy;muş və geniş tətbiqini tapmış nəticələr əldə etmişdir. Alim borularda axınların tur&shy;bu&shy;lentliyi nəzəriyyəsini yaradıb.

Mixail Millionşikov neft quyularının sulanma konusu nəzəriyyəsini formulə edib; qu&shy;yu&shy;ların adi susuz istismar şəraitini ötən debitdə neftin azalması qanununu for&shy;mulə edib; quyuların neftin zəhərli emulsiyalarının yaranması hallarının baş ver&shy;mədiyi praktik istismar üsulunu verib; neft və qaz qarışığının hərəkət nəzəriyyəsini inkişaf etdirib; qaz ejektorunun qapanması hadisə&shy;sini aşkar və izah edib; qaz kəmərlərində təbii qazın izafi təzyiqinin elektrik enerjisi&shy;nin alınmasında istifadəsi texnologiyasını işləyib; perfo&shy;ra&shy;si&shy;ya olunmuş bo&shy;ruda mayenin filtrasiyası məsələsini həll edib.

Alim silah uranının alınması üçün qaz sentrifuqalarının konstruksiyalarını işləyib. O, enerjinin maqnithidrodinamik çevrilməsi nəzəriyyəsini inkişaf etdirib, ilk nüvə reaktor-çeviricini- "Romaşka"nı yaradıb. Raketqayır&shy;manın təməlini qoyanlardan alimlərdən biridir, aşağı və yüksəktemperaturlu plazmanın xassələ&shy;rinin tədqiqinə mühüm töhfələr verib.

## Mükafatları
Mixail Millionşikov 1967-ci ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, 1961-ci ildə Lenin mükafatı, 2 dəfə SSRİ Dövlət mükafatı (1951, 1954) laureatı olub.

## İstinadlar
Too big to fail

**Too big to fail** (*Uğursuzluq üçün çox böyük*) —  iqtisadiyyatda və maliyyədə müəyyən təşkilatların, adətən böyük banklar və ya korporasiyalar, o qədər böyük və ya təsirli olduqlarını bildirir ki, onların uğursuzluğu ölkə iqtisadiyyatına ciddi təsirlər göstərə bilər. Bu nəzəriyyəyə əsasən, hökumətlər və tənzimləyici qurumlar belə təşkilatları xilas etmək üçün xüsusi tədbirlər görməyə meyllidirlər.

2008-ci il qlobal maliyyə böhranı bu nəzəriyyənin ən çox müzakirə edildiyi dövrlərdən biridir. Böhran zamanı bir çox böyük maliyyə təşkilatı hökumətlər və mərkəzi banklar tərəfindən xilas edildi. Məsələn, Lehman Brothers iflas etdi, bu da böyük sistemik təsirlərə səbəb oldu. Həmçinin AIG, Citigroup və Bank of America kimi qurumlar isə hökumət yardımı ilə xilas edildi.

## Əsas anlayışlar
### Böyüklük və təsir dairəsi
Bu qurumlar adətən iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində dərin inteqrasiyaya malikdirlər. Onların fəaliyyətinin dayandırılması domino effekti yaradaraq digər təşkilatlara və ümumi iqtisadi sabitliyə ciddi zərər vura bilər.

### Sistemin sabitliyi
Bu nəzəriyyəyə əsasən, belə qurumlar uğursuzluğa düçar olduqda sistemik risklər yaranır. Buna görə də hökumətlər və mərkəzi banklar onların uğursuzluğuna yol verməmək üçün müdaxilə etməyə hazırdırlar.

### Moral risk
*Mənəvi risk* () — konsepsiya, "uğursuzluq üçün çox böyük" statusuna malik qurumların öz riskli davranışlarını davam etdirmək üçün stimullaşdırıldığını bildirir, çünki onlar hökumət yardımı alacaqlarını bilirlər.

## Nəzəriyyəyə dair arqumentlər
### Lehinə
Sistem sabitliyini qorumaq məqsədi ilə böyük qurumların uğursuzluğunun qarşısını almaq iqtisadiyyatdakı domino effektini dayandıra bilər. Bu sistemə əsasən qurumlar çoxlu iş yeri təmin etdiyindən onların çöküşü kütləvi işsizlik yarada bilər. Sosial təsirlərin qarşısını almaq üçün maliyyə sisteminin çökməsi sosial etirazlar və qeyri-sabitliyə səbəb ola bilər.

### Əleyhinə
Xilas edilməyə güvənən (mənəvi təhlükə) təşkilatlar riskli qərarlar qəbul etməkdə davam edə bilər. Bərabərsiz yanaşmaya görə kiçik qurumlar hökumət dəstəyindən məhrum olur, bu da iqtisadi bərabərsizliyə səbəb olur. Xərclər artdıqca belə xilasetmə tədbirləri adətən vergi ödəyicilərinin vəsaiti ilə maliyyələşdirilir, bunun nəticəsində ictimaiyyət arasında narazılıq yarada bilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Who is Too Big to Fail?: Does Title II of the Dodd–Frank Act Enshrine Taxpayer Funded Bailouts?: Hearing before the Subcommittee on Oversight and Investigations of the Committee on Financial Services, U.S. House of Representatives, One Hundred Thirteenth Congress, First Session, May 15, 2013
* Who Is Too Big To Fail: Are Large Financial Institutions Immune from Federal Prosecution?: Hearing before the Subcommittee on Oversight and Investigations of the Committee on Financial Services, U.S. House Of Representatives, One Hundred Thirteenth Congress, First Session, May 22, 2013
* Federal Reserve – List of Banks with Assets Greater than $10 billion
*
Siyasi Menecment İnstitutu (Azərbaycan)

**Siyasi Menecment İnstitutu** (SMİ) —  Azərbaycanda müasir siyasi texnologiyaların, dövlət idarəçiliyinin, iqtisadiyyatın, demokratik keçidlərin, insan hüquqlarının, yaşıl siyasətin, gender bərabərliyinin, korrupsiyaya qarşı mübarizə siyasətinin və seçki texnologiyalarının öyrənilməsi və təkmilləşdirilməsinə həsr olunmuş təhsil mərkəzi. Bu, müxtəlif sahələrdən olan tanınmış ekspertlər və peşəkarlar üçün öz fikirlərini geniş ictimaiyyətlə bölüşmək üçün platforma rolunu oynayır. SMİ-nin həmtəsisçisi və direktoru Azər Qasımlıdır.

## Fəaliyyəti
SMİ siyasət, iqtisadiyyat, demokratiya, gender bərabərliyi və ekologiyaya dair əsas kitabların tərcüməsi və qısa audio və video xülasələrinin hazırlanmasında mühüm rol oynayır. Bu səylər geniş ictimaiyyəti maarifləndirmək və ölkə daxilində liberal dəyərləri təbliğ etmək məqsədi daşıyır.

SMİ-nin əsas missiyası yüksək ixtisaslı insan resursları hovuzunu yaratmaqla Azərbaycanda demokratik inkişafı dəstəkləmək və dəstəkləməkdir. Bundan əlavə, SMİ müxtəlif ölkələrin siyasi idarəetmə təcrübələrini yaxşı təşkil olunmuş proqramlar və kurslar vasitəsilə ictimaiyyət üçün əlçatan etməyə çalışır. SMİ yuxarıda qeyd olunan təhsil sahələrinə diqqət yetirərək çoxsaylı belə proqram və kursları uğurla həyata keçirmişdir.

Hər biri öz sahəsində mütəxəssis olan 12 peşəkar müəllim və təlimçi ilə əməkdaşlıq edir. SMİ komandasına universitet professorları, keçmiş diplomatlar, tanınmış hüquqşünaslar, təcrübəli təlimçilər, məsləhətçilər və beynəlxalq təşkilatların ekspertləri daxildir.

2023-cü ildə artıq 450 nəfər SMİ-nin təlim kurslarını bitirmişdir. Lokal təşkilatlarla əməkdaşlıq vasitəsilə uğurlu məzunların Türkiyədə praktiki təcrübə əldə etmələri üçün imkanlar yaradılmışdır. Bu əhatəli təcrübə onlara kurslarda əldə etdikləri bilik və bacarıqları Türkiyədəki demokratik siyasi təşkilatlar, vətəndaş cəmiyyəti qrupları və bələdiyyələr kimi real mühitlərdə tətbiq etməyə imkan verir.

Bundan əlavə, proqramların məzunlarından ibarət Məzunlar Klubu təsis edilmişdir. Məzunlar Klubu davamlı dəstək və əlaqə təmin edir, analitiklər və ictimai xadimlərlə təlimlər və görüşlər təşkil edir. Bu görüşlərdə klub üzvləri üçün əlavə öyrənmə imkanları və şəbəkələşmə perspektivləri təklif edir.

SMİ Azərbaycanda demokratik dəyərləri və peşəkar inkişafı təşviq etmək missiyasına sadiq qalır. Təşkilat davamlı olaraq təhsil təkliflərini təkmilləşdirməyə, tərəfdaşlar şəbəkəsini genişləndirməyə və məzunlarını Azərbaycanın siyasi mənzərəsinin formalaşmasında fəal iştirakçı olmaq üçün gücləndirməyə çalışır.

## İstinadlar
Mixail Avdeyev

* Mixail Avdeyev (siyasətçi) — Rusiya siyasi xadimi.  
* Mixail Avdeyev (yazıçı) — 
* Mixail Avdeyev (həkim) —

## Həmçinin bax
* Mixail
* Avdeyev
Mariya Aleksandrovna

* Mariya Aleksandrovna (Rusiya imperatriçası)
* Mariya Aleksandrovna (Saksen-Koburq-Qota hersoqinası)

## Həmçinin bax
* Mariya
* Aleksandrovna
Həmidreza Sadri

**Həmidreza Sədri** (d. 3 iyul 2000-cu ildə Tehran ) — İran taekvondoçusu .    O, 2017-ci ildə Qazaxıstanda keçirilən gənclər arasında Asiya çempionatının gümüş medalının.   və 2018-ci ildə Braziliyada keçirilən ordu üzrə dünya çempionatının qızıl medalının sahibidir.   O, bu yarışlarda ən texnikalı oyunçu adını qazanıb.   O, hazırda Azərbaycan Respublikasının taekvondo yığma komandasında çıxış edir.

## fəxri adlar

* 2018-ci ildə Braziliyada keçirilən Dünya Ordu Çempionatının qızıl medalı 
* Yeniyetmələr arasında Qazaxıstan 2017 Asiya Çempionatının gümüş medalı 
* Open Croatia 2012-nin gümüş medalı 
* Açıq Livan 2018-in qızıl medalı 
* Fajr Open 2019-un gümüş medalı 
* Open Albania 2022-nin bürünc medalı 
* Open Netherlands 2022-nin bürünc medalı 
## Resurslar


## Xarici keçid
Həmidreza Sadri İnstaqramda
Frederik Qotvald

**Qotvald Frederik** (; ) — Amerikalı rəssam. O, Qadınlar üçün Qərb Rezerv Dizayn Məktəbində (sonralar Klivlend İncəsənət İnstitutu adlandırıldı) dərs deyirdi və onun "Klivlendin bədii inkişafına hər kəsdən daha çox töhfə verdiyi" deyilir.

## Həyatı
Qotvald 1858-ci il avqustun 15-də Avstriya İmperiyasında dünyaya gəlib. Körpə ikən ailəsi Ohayo ştatının Klivlend şəhərinə köçüb.

O, 1874-cü ildə Açibald Vilad ilə bərabər rəssamlıq təhsili alıb.

1926-cı ildə təqaüdə çıxdıqdan sonra həyat yoldaşı Maria Skot ilə birlikdə İtaliyaya köçüb. Onlar bir neçə il orada yaşayıb, 1930-cu ildə Klivlendə qayıdıb. Qotvald 1941-ci ildə Koliforniyada vəfat edib.

## Yaradıcılığı
Qotvald 1876-cı ildə ilk dəfə Vilad ilə bərabər *Klivlend İncəsənət Klubunu* qurub. O, Qadınlar üçün *Qərb Rezerv Dizayn Məktəbində* (sonradan Klivlend İncəsənət İnstitutu adlandırılıb) dərs deyib və onun "Klivlendin bədii inkişafına hər kəsdən çox töhfə verdiyi" deyilir. Daha sonra Nyu-York *İncəsənət Tələbələri Liqasında* təhsilini davam etdirmək üçün Nyu-Yorka köçüb, ardınca Münxendəki *Kral Akademiyasında*, Parisdəki *Julian Akademiyasında* və Nyu Yorkda Koper Yunionda təhsil alıb. 

1885-ci ilin sentyabrında Klivlendə qayıtdıqdan sonra o, dizayn məktəbinin fakültəsinə qoşulub. Qotvald 1889-1891-ci illərdə direktor vəzifəsini təyin olunub. 41 il ərzində direktor vəzifəsində işləyib. Sonra isə “direktor” vəzifəsindən “müdir” vəzifəsinə təyin olunub.

O , Klivlendə yaşayan bir çox tanınmış rəssamlara (Çarlz Burçfild, Henri Keller, Abel Uorşovski və Frank N. Uilkoks)  dərs deyib. 1890-cı illər onun rəssamlıq karyerasını ən parlaq dönəmləri olub. Bu illərdə hər il Milli Dizayn Akademiyasında və Boston İncəsənət Klubunda rəsm əsərləri sərgilənib.  

## Həmçinin bax
* Henri Taylor 
*Levi Varner 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Frederick Carl Gotwald
Kalkulyator (Windows)

**Kalkulyator** — Microsoft tərəfindən Windows üçün yaradılan kalkulyator proqramı. Windows 1.0-dən başlayaraq bütün Windows versiyalarında mövcuddur. Əvvəllər özəl proqram təminatı idi, 6 mart 2019 tarixindən MIT lisenziyalı azad və açıq mənbəli proqram olmuşdur.

## İstinadlar
Pulsuz yeməkxana

**Pulsuz yeməkxana** (&nbsp;— şorba mətbəxi, &nbsp;— yemək mərkəzi, &nbsp;— çörək xətti) — ehtiyacı olanlara və yoxsullara pulsuz bişmiş yeməklər paylayan yer və ya təşkilatdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

*

## Xarici keçidlər

*
Sistem əhəmiyyətli bank

**Sistem əhəmiyyətli bank** ( və ya , qısaca SIFI) — qlobal və ya milli maliyyə sisteminin sabitliyi üçün həyati əhəmiyyət daşıyan bank və ya maliyyə institutudur. Bu qurumlar, maliyyə sistemindəki geniş təsirləri və qarşılıqlı asılılıqları səbəbindən, onların uğursuzluğu bütün iqtisadiyyat üçün ciddi təhlükələr yarada bilər. Sistem əhəmiyyətli banklar qlobal maliyyə sisteminin mərkəzində yerləşir və iqtisadiyyatın davamlılığı üçün onların idarə edilməsi və nəzarət mexanizmləri olduqca vacibdir. Tənzimləyici tədbirlər onların sabitliyini təmin etmək və riskləri minimuma endirmək üçün hazırlanır.

## Sistem əhəmiyyətli bankın əsas xüsusiyyətləri
# Böyük ölçü () — aktivlərinin həcmi və bazar payı ilə digər maliyyə qurumlarından fərqlənirlər
# Mübadilə və qarşılıqlı əlaqə () — maliyyə sistemində digər qurumlarla dərin əlaqələrə malikdirlər
# Əvəzolunmazlıq () — onların funksiyalarını qısa zamanda əvəz edə biləcək alternativlərin olmaması
# Qlobal fəaliyyət () — beynəlxalq miqyasda fəaliyyət göstərirlər, bu da onların təsir dairəsini daha da genişləndirir.

## Sistem əhəmiyyətli bankların təsnifatı
# Qlobal Sistem Əhəmiyyətli Banklar (GSIBs)
#* *Basel Komitəsi* tərəfindən müəyyən edilir və xüsusi meyarlarla (məsələn, aktivlərin həcmi, beynəlxalq fəaliyyətin miqyası, qarşılıqlı asılılıq) qiymətləndirilir.
#* Hər il yenilənən GSIB siyahısı qlobal maliyyə sabitliyi üçün təhlükə yarada biləcək bankları əhatə edir. Bu siyahıda adətən JPMorgan Chase, HSBC, Deutsche Bank, Citigroup kimi böyük banklar yer alır.
# Daxili Sistem Əhəmiyyətli Banklar (DSIBs)
#* Milli maliyyə sistemində əhəmiyyətli olan bankları əhatə edir.
#* Mərkəzi banklar və tənzimləyici qurumlar tərəfindən müəyyən edilir.

## Müsbət və mənfi cəhətlər
### Müsbət tərəflər
* Qlobal və ya milli maliyyə sisteminin sabitliyini təmin edir.
* Böyük miqyaslı kredit imkanları və digər maliyyə xidmətləri təklif edir.
* Tənzimləyici tədbirlər sistem risklərini azaldır.

### Mənfi tərəflər
* "Uğursuzluq üçün çox böyük" yanaşması riskli davranışlara yol aça bilər.
* Əlavə tənzimləmə tələbləri bankların fəaliyyət xərclərini artırır.
* Bu bankların uğursuzluğu böyük xərclər tələb edə bilər və vergi ödəyicilərinə yük yarada bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
*
Mütəxəssislər Məclisi

**Mütəxəssislər Şurası** (; *[[Romanizasiya|Rom]]: Məclis-i Xubrigan-i Rəhbəri*) — İranın Ali Rəhbərini seçən, onun fəaliyyətinə nəzarət edən və onu vəzifəsindən azad edə bilən yeganə konstitusiya orqanı.

Mütəxəssislər Şurası səkkiz ildən bir birbaşa xalq tərəfindən seçilən səksən səkkiz ruhanidən ibarətdir. Mütəxəssislər Şurasına seçiləcək namizədlərin lazımi keyfiyyətlərə malik olub-olmaması üzvlərinin yarısının İranın Ali Rəhbəri tərəfindən təyin olunduğu Konstitusiyanın Müdafiəsi Şurası tərəfindən yoxlanılır və təsdiq edilir. Məhz buna görə də, şura bu günə qədər Ali Dini Rəhbərin fəaliyyətinə heç bir vaxt nəzarət həyata keçirməmişdir. Mütəxəssislər Şurasının hal-hazırkı sədri 21 may 2024-cü ildən Əli Müvəhhidi-Kirmanidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
*Princeton Iran Data Portal: List of Election Results for all years, including breakdown by province
*Assembly of Experts in the Constitution of Islamic Republic of Iran
*Understanding Iran's Assembly of Experts from Durham University
*Results of Assembly of Experts elections in 6 provinces
*Results of Assembly of Experts elections in four provinces
*Results of Assembly of Experts elections in some provinces
*Iran Electoral Archive – Assembly of Experts
Stress testi (maliyyə)

Maliyyədə **stress testi** — maliyyə qurumlarının, xüsusən də bankların, gözlənilməz və ya ekstremal iqtisadi və maliyyə şərtlərdə (məsələn, iqtisadi resessiya, kəskin faiz artımı və ya maliyyə bazarlarında şoklar) dayanıqlığını qiymətləndirmək üçün istifadə edilən bir analiz metodudur. Stress testləri, maliyyə qurumlarının mövcud risklərini və potensial zəif tərəflərini müəyyənləşdirmək üçün vacib bir tənzimləmə alətidir.

Stress testləri, bankların və digər maliyyə qurumlarının böhranlara davamlılığını qiymətləndirmək və ümumi maliyyə sisteminin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün əsas tənzimləmə vasitəsidir.  Bu testlərdən əldə olunan nəticələr tənzimləyicilər üçün vacib məlumat mənbəyidir və sistemin sabitliyinə töhfə verir.

## Məqsədləri
Maliyyə qurumlarının kapital səviyyəsinin və likvidlik mövqeyinin qeyri-adi şərtlərdə necə təsir edəcəyini göstərmək. Sistem əhəmiyyətli qurumların uğursuzluğunun qarşısını almaq və maliyyə sisteminin bütövlüyünü təmin etmək. Bankların beynəlxalq və milli tənzimləmə tələblərini yerinə yetirdiyinə əmin olmaq. Stress testlərinin nəticələri, maliyyə qurumlarının idarə heyətinə və rəhbərliyinə risklərin idarə olunması üçün daha yaxşı qərarlar qəbul etməyə kömək edir.

## Stress testinin əsas mərhələləri
Testlər müxtəlif ssenarilər əsasında aparılır. Məsələn:
* Makroiqtisadi şərtlər — resessiya, yüksək inflyasiya, işsizlik artımı.
* Bazar şərtləri — valyuta məzənnələrində kəskin dəyişikliklər, səhmlərin dəyərinin düşməsi.
* Sektora spesifik şoklar — məsələn, daşınmaz əmlak bazarında çöküş.

## Stress testinin növləri
# Makroiqtisadi stress testləri — ümumi iqtisadi vəziyyətin dəyişməsi ilə bağlı potensial təsirləri araşdırır.
# Mikroiqtisadi stress testləri — fərdi qurumların risklərini və zəif tərəflərini qiymətləndirir.
# Dinamik stress testlər — maliyyə qurumunun davranışlarını və qərarlarını da nəzərə alaraq uzunmüddətli təsirləri qiymətləndirir.
# Spontan stress testlər — müəyyən bir böhran və ya spesifik riskin nəticələrini qiymətləndirmək üçün birdəfəlik aparılır.

## Stress testlərinin tarixi
* 2008-ci il qlobal maliyyə böhranından sonra stress testlərinin əhəmiyyəti artdı.
* ABŞ-da Federal Rezerv Sistemi və Avropada Avropa Mərkəzi Bankı (ECB) tərəfindən müntəzəm stress testləri keçirilməyə başlandı.
* Bazel III çərçivəsində stress testləri beynəlxalq maliyyə tənzimləməsinin bir hissəsi oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*A Guide to IMF Stress Testing - Methods and Models
* The Bank of Finland Payment and Settlement Simulator BoF-PSS
*
Cahana Noboru

– əslən okinavalı olan Yaponiya aktivisti. Okinavada insan hüquqlarının müdafiəsi hərəkatının qabaqcılı olmuşdur.

## İlk illəri
1865-ci ildə orta sinifdən olan əkinçi ailəsində doğulmuşdur. 1882-ci ildə prefektura təqaüdü ilə Tokioda təhsil almaq hüququ əldə etmiş ilk 5 nəfərlik qrupun üzvü olmuşdur. Tokio Dendrologiya Kollecində, daha sonra Tokio Kənd Təsərrüfatı və Dendrologiya Kollecində təhsil almışdır. 1891-ci ildə Tokio Universitetinin kənd təsərrüfatı kollecindən məzun olmuşdur. 1891-ci ildə kənd təsərrüfatı mütəxəssisi kimi Okinavaya qayıtmış və prefektura hökuməti üçün mühəndis kimi işləməyə başlamışdır. 1893-cü ildə Yaponiyada ali dövlət qulluğuna daxil olan ilk okinavalı olmuşdur.

## Aktivizm
Noboru yerli fermerlər tərəfindən ortaq istifadə olunan meşə ərazilərinin satılması barədə qərara etiraz edərək Okinava prefekturasının qubernatoru Narahara Şiqeru ilə münaqişə yaşamışdır. 1898-ci ildə vəzifəsindən uzaqlaşdırıldıqdan sonra Kənd Təsərrüfatı və Sənaye Bankının icraçı direktoru olmuşdur. Həmin il Tokioda "Okinava Klubu"nu qurmuş və prefekturanın yeritdiyi siyasəti tənqid etməyə başlamışdır. Bu məqsədlə *"[[Okinawa Jiron]]"* qəzetini nəşr etdirməyə başlamışdır. Okinavanın milli hökumətdə təmsil olunması üçün başladılan hərəkatın aktiv üzvü olsa da, Naraharanın kəskin müxalifəti hərəkatın çökməsinə səbəb olmuşdur. 1901-ci ildə Yamaquçi prefekturasındakı yeni vəzifəsinə təyin olunmaq üçün gedərkən yolda ağlını itirmiş və hərəkət qabiliyyətini itirmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* Kotobank-da
Dinar dağları

**Dinar dağları** (, , , , ,  və ya ***Dinar Alpları***) — Balkan yarımadasının ən böyük dağ silsilələrindən biridir. O, Sloveniya, Xorvatiya, Bosniya və Herseqovina, Serbiya, Albaniya, Monteneqro və Kosovo ərazisini əhatə edir. Dinar dağlarınn ən yüksək nöqtəsi Albaniya sərhədləri daxilindədir və buradakı hündürlük 2694 metrdir.

## Qalereya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Discover Dinarides Project 
* Environment for People in the Dinaric Arc Project 
* Via Dinarica Trail - Mega-trail across highest peaks of Dinaric Alps
Həsən Aksay

**Həsən Aksay** (; ) — Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin keçmiş komandanı

## Həyatı
1965-ci ildə Hərbi Hava Liseyini, 1967-ci ildə Hərbi Hava Qüvvələri Akademiyasını, 1969-cu ildə Uçuş Məktəbini ən yaxşı tələbə kimi bitirmişdir. 1974-cü ildə Kipr əməliyyatında iştirak edib. 1979-cu ilə qədər Hərbi Hava Qüvvələrinə bağlı müxtəlif bölmələrdə eskadron qanadının pilotu kimi xidmət etmişdir. 1981-ci ildə Hərbi Hava Qüvvələri Akademiyasından məzun olub.
Ottava Hərbi Attaşesi, Hərbi Hava Qüvvələri Komandanlığında əməliyyat rəisi vəzifəsində çalışıb. 1994-cü ildə Silahlı Qüvvələr Akademiyasında təhsilini başa vurub.

1994-cü ildə briqada generalı rütbəsinə yüksəlib. Bu rütbədə o, 8-ci Baş Reaktiv Baza Komandiri və Hərbi Hava Qüvvələri Əməliyyat İdarəsinin Plan Əməliyyatları İdarəsinin rəisi vəzifələrində çalışıb.

1998-ci ildə ona general-mayor rütbəsi verilib. Bu rütbədə o, 1-ci Taktiki Hərbi Hava Qüvvələri komandirinin müavini və Hərbi Hava Qüvvələri əməliyyatlarının rəisi vəzifələrində çalışıb. O, 2002-ci ildə general-leytenant rütbəsinə yüksəlib.

2007-ci ildə general rütbəsi alıb və Hərbi Akademiyaların komandiri təyin edilib.

25 avqust 2009-cu ildə Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin komandanı təyin edilib. NATO-nun Bosniya-Herseqovinadakı sülhməramlı əməliyyatında bölmə komandiri vəzifəsində çalışıb.

29 iyul 2011-ci ildə o, Baş Qərargah rəisi və Qüvvələr Komandanları ilə birlikdə istefaya göndərilməsini istəyib. Onun istəyi qəbul edildi və o, təqaüdə çıxdı. Bir müddət Türk Hava Qurumları Universitetinin Qəyyumlar Şurasının üzvü vəzifəsində çalışıb. Qalatasaray İdman Klubu Konqresinin üzvüdür. Ailəlidir və iki övladı var.

## İstinadlar
Maliyyə böhranı

**Maliyyə böhranı** () — bir və ya bir neçə maliyyə institutunun, bazarın və ya bütövlükdə iqtisadi sistemin fəaliyyətində ciddi pozuntuların meydana gəldiyi vəziyyətdir. Kreditin əlçatanlığının azalması, aktivlərin qiymətinin sürətlə düşməsi, bankların uğursuzluğu və ümumi iqtisadi fəaliyyətin yavaşlaması ilə müşayiət olunur.

Maliyyə böhranları iqtisadiyyat və cəmiyyət üçün ciddi təsirlər yaratsa da, onların qarşısını almaq və ya təsirini azaltmaq mümkündür. Effektiv idarəetmə və koordinasiyalı yanaşma böhranların dağıdıcı təsirlərini minimuma endirə bilər.

## Maliyyə böhranlarının əsas xüsusiyyətləri
Banklar və ya digər maliyyə institutları qısamüddətli öhdəliklərini yerinə yetirmək üçün kifayət qədər likvidliyə malik olmur. Səhmlər, istiqrazlar, daşınmaz əmlak kimi aktivlərin qiyməti sürətlə enir. Banklar kredit vermə fəaliyyətlərini məhdudlaşdırır, bu da bizneslər və fərdlər üçün maliyyə çətinlikləri yaradır. Əmanətçilərin pullarını banklardan çıxarması bank panikasına və maliyyə sistemində domino effektinə səbəb ola bilər.

## Əsas xüsusiyyətləri
Banklar və ya digər maliyyə institutları qısamüddətli öhdəliklərini yerinə yetirmək üçün kifayət qədər likvidliyə malik olmur. Səhmlər, istiqrazlar, daşınmaz əmlak kimi aktivlərin qiyməti sürətlə enir. Banklar kredit vermə fəaliyyətlərini məhdudlaşdırır, bu da bizneslər və fərdlər üçün maliyyə çətinlikləri yaradır. Əmanətçilərin pullarını banklardan çıxarması bank panikasına və maliyyə sistemində domino effektinə səbəb ola bilər.

## Səbəbləri
Bazarda müəyyən aktivlərin (məsələn, daşınmaz əmlak və ya səhmlər) qiymətləri şişirilmiş səviyyəyə çatır və qəfil çökmə ilə nəticələnir. Fərdlər, şirkətlər və ya hökumətlər tərəfindən həddindən artıq borclanma, geri ödəmə qabiliyyətsizliyi yarada bilər. Effektiv nəzarət və tənzimləmənin olmaması maliyyə institutlarının riskli davranışlarına şərait yaradır. Neft qiymətlərindəki böyük dalğalanmalar, ticarət balansının pozulması və ya valyuta böhranları maliyyə sabitliyini sarsıda bilər. Sistem əhəmiyyətli bankların uğursuzluğu domino effektinə səbəb olaraq digər maliyyə institutlarına və iqtisadiyyata mənfi təsir edə bilər. Siyasi qeyri-sabitlik və güvən itirilməsi səbəbi ilə maliyyə sisteminə güvənin azalması panika və iqtisadi fəaliyyətin zəifləməsi ilə nəticələnə bilər.

## Tarixi maliyyə böhranları
* 1929-cu ilin Böyük Depressiyası — ABŞ-da fond bazarının çökməsi ilə başlayan böhran qlobal iqtisadi tənəzzülə səbəb oldu.
* 1997-ci ilin Asiya maliyyə böhranı — valyuta spekulyasiyaları nəticəsində Tayland, İndoneziya və digər Asiya ölkələrinin maliyyə bazarlarında çökmələr baş verdi.
* 2008-ci il qlobal maliyyə böhranı — ABŞ-da daşınmaz əmlak bazarının çökməsi və "substandart" () ipoteka böhranı qlobal maliyyə sistemində ciddi pozuntular yaratdı.
* 2020-ci ilin COVID-19 pandemiyası ilə əlaqədar böhran — pandemiyanın iqtisadi təsirləri maliyyə bazarlarında böyük çöküşlərə səbəb oldu, lakin mərkəzi bankların və hökumətlərin sürətli müdaxiləsi daha genişmiqyaslı böhranın qarşısını aldı.

## Həmçinin bax
* Valyuta böhranı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Financial Crises: Lessons from History. BBC, 3 September 2007.
Miss Meyers

**Miss Meyers** (1949 — mart 1963) — Amerika Dörddəbir Mil At Yarışı atı və madyan, 1953 Dörddəbir mil üzrə Qaçışda Dünya Çempionu at idi. O, 28,725 dollar (2023-cü ildə 327,000 dollara bərabər) qazanıb və 17 yarışda qalib gəlib. 2009-cu ildə Amerika dörddəbir mil atlarının şöhrət zalına daxil edilib.

## Erkən həyatı
Miss Meyers 1949-cu ildə anadan olmuş şabalıdı rəngli madyan idi. Atası Amerika dörddəbir mil atlarının Şöhrət Zalının üzvü Leo idi. Anası Star's Lou idi. Star's Lounun atası Amerika dörddəbir mil atlarının Şöhrət Zalının başqa üzvü Oklahoma Star P-6 idi.

## Yarış karyerası
Miss Meyers 1952-ci ildən 1955-ci ilə qədər yarışdı və yeddi mərc yarışında qalib gəldi, yeddi başqa yarışda ikinci, daha ikisində üçüncü oldu. O, yarış yolunda 59 startdan 17-də qalib gəlib. O, daha 15 yarışda ikinci, 5 yarışda isə üçüncü olub. Onun trasdan qazancı 28,727 dollar (2023-cü ildə 326,700 dollara bərabər) olub. O, iki dəfə 350 yard (320 m), bir dəfə 400 yard (370 m) və bir dəfə 440 yard (400 m) məsafədə dörd rekord vurub. Yarış karyerası ərzində əldə etdiyi ən yüksək sürət, o zaman mümkün olan nə qədər sürətlə qaça bildiyinin ölçü indeksi ən yüksək AAAT idi.

## Damızlıq və mirası
Miss Meyers yarış meydanından təqaüdə çıxdıqdan sonra o, ilk Amerika dörddəbir mil at yarışı atı Ali Çempionu Bala Meyersin () anası oldu. Kid Meyers 1963-cü ildə bir turşəng ayğırı idi və yarış yolunda 23 start götürdü və 6 dəfə qalib gəldi. O, trasdan cəmi $10,655 (2023-cü ildə 100,100 dollara bərabər) qazandı. Bala Meyers 1963-cü ilin martında bir aylıq olarkən yetim qaldı.

## Nəsil ağacı

## İstinadlar
Volker qaydası

**Volker qaydası** () — ABŞ-da qəbul edilmiş maliyyə tənzimləmə tədbirlərindən biridir. Bu qayda, 2008-ci il qlobal maliyyə böhranından sonra bank sistemində riskli fəaliyyətlərin məhdudlaşdırılması məqsədilə hazırlanıb və Dodd-Frank Aktı (2010) çərçivəsində tətbiq edilib.

Adını ABŞ-ın keçmiş Federal Ehtiyat Sisteminin sədri Pol Volkerdən götürən bu qayda, bankların öz kapitalından istifadə edərək yüksək riskli investisiya fəaliyyətləri ilə məşğul olmasının qarşısını almağı hədəfləyir.

Volker Qaydası, maliyyə sistemində sabitliyi təmin etmək və bankların riskli davranışlarını məhdudlaşdırmaq məqsədini daşıyan mühüm tənzimləmədir. Bununla belə, onun təsirləri ilə bağlı müzakirələr davam edir. Qaydanın tətbiqi bəzi banklar üçün çətinliklər yaratsa da, uzunmüddətli perspektivdə daha sabit və təhlükəsiz bir maliyyə sistemi qurmağa yönəlmiş bir addımdır.

## Arxa fon
Prezident Barak Obama 6 fevral 2009-cu ildə Volkeri İqtisadi Bərpa üzrə Prezidentin Məşvərət Şurasının sədri təyin etdi. Prezident Obama öz administrasiyasına iqtisadiyyatın bərpası ilə bağlı məsləhət vermək üçün şura yaratdı. Volker iddia edirdi ki, fəaliyyət göstərən kommersiya bank sistemi maliyyə sisteminin sabitliyi üçün vacib olduğundan, bankların yüksək riskli spekulyasiyası qəbuledilməz sistem riski səviyyəsini yaradır. O, həmçinin sistem riskini azaltmaq üçün törəmələrin istifadəsində böyük artımın tam əks təsir göstərdiyini müdafiə etdi.

## Volker qaydasının əsas prinsipləri
# Mülkiyyət ticarətin qadağan edilməsi
#* Bankların öz kapitalı ilə qısamüddətli ticarət (səhmlər, istiqrazlar, derivativlər və digər maliyyə alətləri) aparmasına məhdudiyyət qoyulur.
#* Məqsəd bankların öz müştərilərinin maraqlarına zidd olaraq yüksək riskli investisiyalara pul yatırmasının qarşısını almaqdır.
# Hedcinq və xüsusi (özəl) kapital () fondlarına sərmayələrin məhdudlaşdırılması
#* Banklar öz kapitalını yüksək riskli hedc fondlarına və ya özəl sərmayə fondlarına sərf edə bilməz.
#* Belə fəaliyyətlər yalnız müştərilərə xidmət göstərmək üçün həyata keçirilə bilər.
# Müştəriyə əsaslanan fəaliyyətlərə icazə
#* Banklar, müştərilərə xidmət göstərmək və ya risklərini sığortalamaq üçün müəyyən ticarət fəaliyyətləri həyata keçirə bilərlər. Lakin bu fəaliyyətlər diqqətlə nəzarət altında saxlanılmalıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Examining the Impact of the Volcker Rule on Markets, Businesses, Investors, and Job Creation: Joint Hearing before the Subcommittee on Financial Institutions and Consumer Credit and the Subcommittee on Capital Markets and Government Sponsored Enterprises of the Committee on Financial Services, U.S. House of Representatives, One Hundred Twelfth Congress, Second Session, January 18, 2012
* Final regulations from the OCC, Federal Reserve, FDIC, and SEC in the Federal Register
* Final regulations from the CFTC in the Federal Register
Ceyms Frederik Feryer

**Ceyms Frederik Feryer** — Şotlandiyalı metafizik filosof, professor.

## Haqqında
Feryer "Metafizikanın əsasları" (1854) kitabı ilə məşhurlaşmışdır. burada o, əvvəlki filosofların idrak məsələlərinə məhəl qoymadan yalnız insan şüurunun vəziyyətini təhlil etdikləri fikrini irəli sürmüşdür. *Epistemologiya* terminini ilk dəfə fəlsəfə elmində bu mənada Feryer işlətmişdir.

## Həmçinin bax
* Epistemologiya

## İstinadlar