Ermənistanda antisemitizm

**Ermənistanda antisemitizm** — Ermənistanda yəhudilərə qarşı nifrət. Müxtəlif mənbələrə görə Ermənistanda 1,000-ə yaxın yəhudi yaşayır.

## Tarixi

### Zəmin
Ermənistanda antisemitizmin əsas mənbəyi İsrailin Azərbaycanla güclü əlaqələri və ona silah satmasıdır. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının prezidenti Arayik Arutyunyan İsraili ermənilərə qarşı "soyqırım"da iştirak etməkdə ittiham etmişdir. Livandakı ermənilər həmin müharibə zamanı etiraz aksiyasında Türkiyə və Azərbaycan bayraqları ilə birlikdə İsrail bayrağını da yandırmışdılar.

### İfadələr
Ermənistanda antisemitizm mövzusundan istifadə edən çox sayda siyasətçilər var. 1998-ci ilin aprelində məşhur erməni politoloq və iqtisadçı İqor Muradyan Ermənistanın aparıcı "*Ermənistanın səsi*" nəşrində antisemit məqalə dərc etmişdir. Muradyan iddia etmişdir ki, erməni-yəhudi münasibətlərinin tarixi "arilər semitlərə qarşı" münaqişəsinin təzahürləri ilə dolu olmuşdur. O, yəhudiləri etnik münaqişələri, o cümlədən Dağlıq Qarabağla bağlı mübahisələri qızışdırmaqda ittiham etmiş və İsrailin Türkiyə ilə yaxşı münasibətləri fonunda Ermənistanın təhlükəsizliyindən narahat olduğunu bildirmişdir.

2004-cü ildə prezidentliyə namizəd Tiqran Karapetyan Erməni soyqırımının təşkilində bilavasitə yəhudilərin iştirakını əlaqələndirmişdir. Onun müsahibi, ultramilliyətçi Ermənistan-Ari Nizamı Partiyasının lideri Armen Avetisyan bildirmişdir ki, "erməni ariləri yəhudi-mason təcavüzünə qarşı mübarizə aparmaq niyyətindədirlər və öz yuvalarında şərri yatırmaq üçün əlindən gələni edəcəklər". Ermənistanın yəhudi icması haqqında danışan Avetisyan qeyd etmişdir ki, bu, "700 nəfəri özünü yəhudi kimi tanıdanlardan və ölkəni yəhudi şərindən təmizləyərkən üzə çıxarılacaq 50,000 nəfər aridən" ibarətdir. Ermənistanın Yəhudi Şurası öz narahatlığını hökumətə və müxtəlif insan haqları təşkilatlarına ünvanlamış, etnik nifrətin təbliğatını dayandırmağı və ALM-ni qadağan etməyi tələb etmişdir, lakin bu tələblərə əsasən məhəl qoyulmamışdır.

23 oktyabr 2004-cü ildə Etnik və Dini Azlıqların Problemləri üzrə Departamentin rəhbəri Hranuş Xaratyan Ermənistanda "qondarma yəhudi ksenofobiyası"nı açıq şəkildə şərh etmişdir. O, bildirmişdir ki, "niyə biz yəhudilərin cümə yığıncaqlarında bütün qeyri-yəhudilərə qarşı nifrət, onları mal-qara ilə müqayisə etmək və onlara tüpürməyi təbliğ etməkdə davam etməsinə cavab vermirik"? Xaratyan həmçinin, yerli yəhudiləri "antixristian hərəkətlərə" çağırmaqda ittiham etmişdir. 2006-cı ilin sentyabrında Ermənistanın ətraf mühit naziri Vardan Ayvazyan ABŞ-nin "*Global Gold*" korporasiyasını tənqid edərkən mətbuat konfransı zamanı demişdi: "Bilirsiniz kimi müdafiə edirsiniz? Siz kaykları müdafiə edirsiniz! Bu şirkətin arxasındadırlar və əgər icazə versək bura gələrlər"!

### Holokostun inkarı
2002-ci ildə Romen Yepiskoposyan tərəfindən erməni və rus dillərində yazılmış "*Milli sistem*" adlı kitab çap edilmişdir. Kitab Ermənistan Yazıçılar İttifaqında təqdim olunmuşdur. Həmin kitabda yəhudilər türklərlə birlikdə ermənilərin bir nömrəli düşmənləri kimi təqdim edilmiş, "məhv və parçalanma missiyası daşıyan milləti məhv edən" icma kimi təsvir edilir. Kitabda "XX əsrin ən böyük saxtakarlığı" başlıqlı fəsil Holokostu inkar edir və bunun sionistlərin "ariləri" gözdən salmaq üçün yaratdığı mif olduğunu iddia edir. Kitabda yazılmışdır ki, "bəşər tarixindəki ən böyük saxtakarlıq Holokost mifidir ... heç kim qaz kameralarında öldürülməmişdi. Qaz kameraları yox idi".

Oxşar ittihamları Armen Avetisyan 11 fevral 2002-ci ildə səsləndirmişdi. O, İsrailin Erməni soyqırımına Holokostla bərabər status verməkdən imtina etməsindən sonra İsrail səfiri Rivka Koenin Ermənistanda "persona non grata" elan edilməsini tələb etmişdir. Bundan əlavə, Avetisyan Holokost qurbanlarının sayının həddindən artıq çox göstərildiyini iddia etmişdir. 2004-cü ildə Armen Avetisyan Ermənistan-Ari Nizamı Partiyasının nəşri olan "*[[The Armeno-Aryan|Armeno-Aryan]]*" qəzetinin bir neçə sayında, eləcə də bir sıra görüşlər və mətbuat konfransları zamanı yəhudilərə qarşı ekstremist ifadələr səsləndirilmişdir. Nəticədə onun partiyası Erməni Millətçi Cəbhəsindən çıxarılmışdır. Ermənistanın Yəhudi Şurası prezident Robert Köçəryana açıq məktub göndərərək o dövrdə antisemitizmin artması ilə bağlı dərin narahatlığını ifadə etmişdir. Armen Avetisyan buna cavab olaraq "*İravunq*" qəzetində daha bir antisemit məqalə dərc edərək bildirmişdir ki, "yəhudi azlığı olan istənilən ölkə sabitlik baxımından böyük təhlükə altındadır". Daha sonra Ermənistan Milli Assambleyasının sədri Artur Bağdasaryanla görüşən Ermənistan Yəhudi Şurasının rəhbəri Rima Varjapetyan hökumətin antisemitizmin növbəti hərəkətlərinin qarşısını almaq üçün addımlar atmalı olduğunda israr etmişdir. 2005-ci ilin yanvarında ermənilər və yəhudilər arasında etnik ədavəti qızışdırmaq cəhdlərinə görə Armen Avetisyan həbs edilmiş və üç il şərti cəza almışdır. Ermənistan Yazıçılar İttifaqının rəhbəri Levon Ananyan və bəstəkar Ruben Haqverdiyan kimi bir sıra akademiklər Avetisiyanı dəstəkləmiş və hakimiyyəti onu azad etməyə çağırmışdılar. Onun azad edilməsi tələblərinə müxalifət deputatları və ombudsman Larisa Alaverdyan da qoşulmuşdur.

### Hücumlar
Ermənistanın yəhudi icması və müxtəlif ölkələrdən olan erməni diasporları tərəfindən inşa edilmiş İrəvanda Holokost Memorialı 1999-cu ildə təsis edildiyi vaxtdan dəfələrlə vandalizmə məruz qalmışdır. 23 dekabr 2007-ci ildə memorial naməlum şəxslər tərəfindən vandalizmə məruz qalmışdır. Sadə daşın üzərinə nasist svastika simvolu cızılmış və qara boya səpilmişdir. Ölkənin kiçik yəhudi icmasının baş ravvini vəzifəsində çalışan Çabad emissarı ravvin Gerşon Burşteyn yerli polisi xəbərdar etmişdir. 12 fevral 2021-ci ildə memorial növbəti dəfə vandalizmə məruz qalmışdır.

3 oktyabr 2023-cü ildə gecə saatlarında İrəvanda fəaliyyət göstərən yeganə sinaqoq "Mordexay ha-Navi"yə hücum edilmişdir. Naməlum şəxslər binaya molotov kokteyli atmış, pəncərələri sındırmış və binanın divarlarına boya tökmüşdülər. Hücuma görə məsuliyyəti "Ermənistanın Azadlığı üçün Gizli Erməni Ordusu" və “Ermənistanın Gənc Azadlıq Mübarizəçiləri” adlı erməni təşkilatları öz üzərinə götürərək İsraili Azərbaycana dəstək verməkdə ittiham etmişdilər.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 

## Xarici keçidlər

* Евреи Армении
* сайт «Еврейской общины Армении»
* Евреи Армении,