open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
S-75 Dvina

**S-75 Dvina** (rusca: C-75; NATO kod adı: **SA-2 Guideline**) yüksək hündürlükdə uçan hədəfləri məhv etmək məqsədilə hazırlanmış Sovet istehsalı zenit raket kompleksidir. 1957-ci ildə ilk dəfə istismara verilməsindən indiyə qədər tarixdə ən geniş yayılmış hava hücumundan müdafiə sistemi hesab edilir. Bu kompleksdən ilk dəfə Çində istifadə olunmuşdur. Belə ki, 7 oktyabr 1959-cu il tarixində Çin hava məkanına daxil olan Tayvana məxsus Martin RB-57D Canberra kəşfiyyat təyyarəsi yerdən 20&nbsp;km yüksəklikdə S-75 kompleksinə daxil olan üç ədəd V-750 (1D) raketləri vasitəsilə məhv edilmişdir.

Bu sistemin daha yeni raketi olan V-750VN (13D) raketləri isə ilk dəfə 1960-cı ildə baş verən U-2 insidenti zamanı uğurla tətbiq olunmuşdur. Belə ki, 1 may 1960-cı il tarixində SSRİ hava məkanına daxil olan və hava kəşfiyyatı aparmağa cəhd edən ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus U-2 təyyarəsi Sovet HHM qoşunları tərəfindən məhv edilmişdir.

## İstifadəçiləri

* 
* : 79
* : 18
* 
* 
* : 240. Tayer əl-Sabah variantı
* 
* : 300+
* 
*  Liviya
*  Moldova: 3
* 
*  Myanma
*  Şimali Koreya: 270
* 
* 
* : 700
* : 275
*  Tacikistan
* : 280
* 
* 

### Keçmiş istifadəçilər
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  İraq
* 
* : Əksər hissəsi 1991-1996-cı illərdə ehtiyata buraxılıb. Raketlər təlim məqsədilə istifadə olunur.
* 
* 
*            
                    
## Həmçinin bax
* Zenit raket kompleksi
* S-125
* S-200

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əbrəqunis rayonu

**Əbrəqunis rayonu** — Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasında 1930–1949-cu illər ərzində mövcud olmuş inzibati ərazi vahididir. İnzibati mərkəzi Əbrəqunus kəndi olmuşdur.

## Tarixi
Əbrəqunis rayonu 8 avqust 1930-cu ildə Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının inzibati vahidi olaraq yaradılmışdır. Heyvandarlıq, arıçılıq, üzümçülük və əkinçilik rayonu olmuşdur.

Əbrəqunis rayonu 5 yanvar 1949-cu il tarixində ləğv edilmiş, ərazisi isə Culfa rayonuna birləşdirilmişdir.

## Əhali
1939-cu il siyahıyalınması üzrə rayon əhalisi 9.413 nəfər olmuşdur. Onlardan 87,3%-i azərbaycanlı, 11,8%-i isə erməni olmuşdur.

## Mətbuat
Rayon ərazisində 1932–1948-ci illərdə "Zərbəçi heyvandar" qəzeti nəşr edilmişdir.

## İstinadlar
Müdərris

**Müdərris** — Osmanlı Dövləti və Səlcuqlularda mədrəsələrdə dərs deyən alimlər. Ərəbcə "dərs" məsdərindən yaranan müdərris sözü, dərs deyən müəllim, şəxs mənasını bildirir. Ənənəyə əsasən, dövrün məktəb vəya mədrəsələrində təhsilini tamamlayıb, icazət (diplom) aldıqdan sonra mədrəsə və məscidlərdə dərs deyən şəxslər müdərris adını qazanmışdır. Müdərris ifadəsi daha çox X əsrdən sonra istifadə olunmuşdur.
Serb Respublikasında turizm

**[[Serb Respublikası]]nda [[turizm]]** olduqca zəngin təbiəti və görməli yerləri hesabına böyük perespektivə sahibdir. Burada dağ turizmi, spa-turizmi və ekoloji turizm inkişaf etmişdir. Burada Aralıq dənizi iqlimindən tutmuş mülayim-kontinental iqlimə rast gəlmək mümkündür. Müvafiq olaraq birinci iqlim Herseqovina, ikinci iqlim tipi isə respublikanın şimalına xasdır.

## Təbiət gözəllikləri
Ərazisində bir sıra alp dağlarına aid zirvələr vardır: Zelenaqora, Treskavisa, Yaxorina, Romaniya, Qrmeç, Kozara, Ozren və s. Onların böyük hissəsi zəngin meşələrlə örtülüdür. Yaxorina dağında xizək eniş zolağı vardır. Burada hətta 1984-cü ildə qış olimpiya oyunları keçirilmişdir. Buradan axan çaylar əhəng daşı suxurlarından keçdiyindən gözəl mənzərələr əmələ gətirir. Ən gursulu çayları Una, Sana, Brbas, Ukrina, Drina və Taradır. Bu çaylar zəngin balıq ehtiyyatlarına sahibdir.

Təbiətinin digər gözəlliyi isə onun zəngin heyvanlar aləminə sahib olmasıdır. Burada maral, qaban, tülkü, dovşan, çöl ördəkləri və kəkliklərə rast gəlmək olur. Bu canlıların böyük əkrədiyyətin Balkan yarımadasının bu hissəsində qışlayırlar. Mrakovisa dağının zirvəsində müharibə qurbanlarının şərəfinə memorial abidə qoyulmuşdur.

Serb Respublikasının ərazisində «Suteçka» Milli parkı yerləşir. Burada min illik meşənin ərazisi 1291 ha-dır. Park onun ərazisindən axan eyni adlı çaydan almışdır. Çay Zelenqora, Leliya, Maqliç və Voluyka dağları arasından axır.

Respublikanın ən böyük şəhəri Banya-Lukadır. Bura inzibati, iqtisadi və təhsil mərkəzi rolunu oynayır. Burada məşhur Balkan pendiri istehsal edilir. Kastel qalası şəhərin ən qədim tikilisidir. Resspublikanın ən cənub şəhəri Trebinedir. Srbas şəhərində isə Bardaça adlı quş qoruğu vardır.

Herseqovinanın ən görməli yerləri kilsə və monastrlardır. Onlar milli qoruma altındadır. Monastır Tvrdoş və Dobriçevo XV əsr, Lovnisa isə XIII əsrə aiddir.

## Statistia

### İllərə görə turistllər

### Xarici ölkə turistləri
2016-cı ilə oln məlumat:

## Qalereya

Şəkil:Details of nature park Dobrun-Rzav 07.JPG|
Şəkil:Bardaca.suzanija.jpg|
Şəkil:Jahorina2.jpg|
Şəkil:Banja Šuma 09.JPG|
Şəkil:Tjentište.jpg|
Şəkil:Jezirko Donje Bare.jpg|
Şəkil:EtnoSeloStanisicCrkva.jpg|
Şəkil:Andricgrad_at_night.jpg|

## İstinadlar

## Mənbə

* Serb Respublikasındakı turizm təşkilatı
Qasım İsmayılov

**Qasım İsmayıl oğlu İsmayılov** () — Azərbaycan siyasətçisi; Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulması uğrunda mübarizənin fəal iştirakçısı, 1918-ci ildən Kommunist Partiyasının üzvü.

## Həyatı
Quba İnqilab Komitəsinin (İnqilab Komitəsi) sədri, eyni zamanda Sovetlərin Gəncə Qəza İcraiyyə Komitəsinin (İcraiyyə Komitəsi) sədri olmuşdur (1922).
Sankt-Peterburqdakı gimnaziyada dünyəvi təhsil almışdır

Respublika İcraiyyə Komitəsinin 8 sentyabr 1938-ci il tarixli qərarı ilə Goranboy rayonunun adı dəyişdirilərək Qasım İsmayılov adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Alişer Usmanov

**Alişer Burhanoviç Usmanov** (; ) — özbək əsilli Rusiya sahibkarı, milyarder, USM Holdingsin təsisçisi.

1994-1998-ci illərdə Usmanov İnterfin Banklararası İnvestisiya-Maliyyə Şirkətinin rəhbəri olarkən qaza görə borclar yığırdı. 1990-cı illərin sonunda Usmanov Rem Vyakhirevlə tanış oldu; “Qazprom” və “İnterfin” öz səylərini və maliyyə vəsaitlərini birləşdirərək Oskol Elektrometallurgiya Zavodunda (OEMK) və Lebedinski Mədən və Emalı Zavodunda nəzarət səhmlərini əldə edərək, onları Qazmetall-da birləşdirdilər. 2002-ci ildə Usmanovun “İnterfin” şirkəti “Qazprom”un bu şirkətdəki payını alıb və yeganə nəzarət paketi sahibi olub. 2005-ci ildə Usmanov Vasili Anisimov ilə birlikdə Mixaylovski GOK-u Boris İvanişvilidən aldı. 2006-cı ildə qeyd olunan bütün aktivlər Metalloinvest-də birləşdirildi, Anisimov və Vladimir Skoch Usmanov ilə birlikdə onun ortaq sahibləri oldular (səhmlər 1999-cu ildə oğlu Andrey Skoçdan sonra ona verildi Dövlət Dumasının deputatı oldu)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Alişer Usmanov Beynəlxalq Qılınoynatma Federasiyasının saytında
* "Тьфу на тебя, Алексей Навальный!" Алишер Усманов записал видеообращение к основателю ФБК "Медиазона", 18.05.2017
Murmansk dəniz ticarət limanı

**Murmansk dəniz ticarət limanı** — Barens dənizində, Kola körfəzinin şərqində yerləşən ticarət limanı. Rusiya əazisində yük dövriyyəsinə görə dördüncü, ölkənin şimal-qərbində isə ikinci ən böyük limanıdır. 
## Tarixi

### Təşkili
Birinci Dünya müharibəsinin əvvəllərində Rusiya imperiyasının şimal-qərbində yalnız iki dəniz limanı fəaliyyət göstərirdi: Arxangelsk və Sankt-Peterburq. Osmanlı imperiyasının ruslara Bosfor və Dardanel boğazlarını bağlaması və Sankt-Peterburq limanın bloklanması ilə ancaq Arxangelsk limanından yararlanlrdılar. Qış ayları isə bu limanlada əlaqə tamamən kəsilirdi. Bu səbəbdən yeni limanın inşasına ehtiyac meydana gəlmişdir. İlk planlama işlərinin 1915-ci ilin iyunun sonları, iyulun əvvəlləri başlanılır. Artıq 1 sentyabr tarixində «Drott» adlı bir paravoz Nyu-Yorkdan əraziyə ilk yükü gətirə bilmişdi. Artıq növbəti ildə limana ilk vaqonlar hərəkət etməyə başlamışdır.

### Sovet dönəmi
1 sentyabr 1939-cu ildən Murmansk limanından İspaniyaya yüklər daşınırdı. Böyük Vətən müharibəsi dönəmində isə müttəfiqlər məhz bu limanla SSRİ ərazisinə silah-sursat çatdırırdılar. 1966-cı ildə liman Qırmızı Əmək ordeninə layiq görülmüşdür.

### Müasir donəm
1994-ci ildə dövlət müəssisəsi Açıq Tipli Səhmdar Cəmiyyətə çevrilmişdir. Müasir Murmansk dəniz ticarət limanı Rusiyanın ən iri donmayan limanlarından biri olmaqla yanaşı həm də eyni adlı şəhərin əsas gəlir mənbəyidir. Murmansk limalı 1991-2017-ci illər ərzində «Sedov» bakrının əsas limanı olmuşdur. Rusiyanın bütün sualtı qayıqlarının əsas limanıdır. 2007-ci ilin mayında Murmansk limanında azad ticarət zonasının təşkili qərarlaşdırılmışdır. 15 oktyabr 2010-cu ildə Murmanskda rəsmən iqtisadi zona yaradılmışdır. Burada əsas məqsəd güclü ticarət infrasturukturunun qurulması məqsədi ilə  inverstorları cəlbidir
.

Murmansk limanı üç hissədən ibarətdir: Balıqçı limanı, Ticarət limanı və Sərnişin limanı. Son zamanlar limanın ticarət əhəmiyyəti artmışdır. Bura daş kömür və digər mineralların daşınması ilə ticarət limanı əhəmiyyəti artır. Üstəlik artıq tutulan balıqqlar buradan ölkənin daxilinə deyil emal edilırək xaricə göndərilir.

##### Yük dövriyəsi
* 2009 il — 37,4 mln t (2008-ci ilə nisbətdə 29,7 % artım).
* 1 rüb 2010 — 9,1 mln t (kecən ilki nisbətdə 2,6 % azalma)

2010-ci ildə Dəniz Ticarət Limanları Assosiyası Rusouanın ən yaxşı şirkəti hesab edilmişdir.

2015-ci ilin sentyabrında müəssisənin 100 illiyi münasibətilə limanın muzeyin açılmışdır.

2015-ci ildə mal dövriyəsi 9 667 mld rubl təşkil etmişdir. Bu zaman xərcləri 543 mln rubl və ya 17 % artmışdır

## Limanın direktorları
* 1941 - 1943 və 1944-cü illərdə — Yakov Lvoviç Beylinson
* 2004 - 2012 — Viktor Vasiloviç Morozov 
* 2012-ci ildən — Masko Akeksandr Vadimoviç

## İstinadlar
Tereza Fyodorovna Ris

**Tereza Fyodorovna Ris** (, d. 1874, Moskva, Rusiya imperiyası —  ö. 1950, Luqano, İsveçrə) — Rus və Yəhudi əsilli Avstriya heykəltaraşı və rəssamı.

## Bioqrafiyası
Tereza 1874-cü ildə, Rusiya imperiyasında yəhudi əsilli bir ailədə anadan olmuşdur. Moskva Boyakarlıq, Heykəltaraşlıq və Memarlıq Məktəbində () təhsil almağa başladı. Çox gənc yaşlarında Moskvada evləndi və uşaq saldı. Professoruna dərs vaxtı etdiyi hörmətsizliyə görə məktəbdən atıldı. 21 yaşında Vyanaya köçdü. Vyana Rəssam Evi-də () ilk sərgisini açdı. Bu sərgidə, ayaq dırnaqlarını kəsən çılpaq bir qadın təsvir olunan məşhur "*Cadı*" (, ) adlı heykəli də var idi. Bu əsəri ilə İmperator I Frans İosifin diqqətini çəkdi və qısa bir müddətdə Vyanada tanınan bir rəssam halına gəldi. Eyni sərgiyə qatılan, Vyana Sesession Rəssam Evi-nin üzvü məşhur rəssam Qustav Klimt, Riyesə özləriylə birlikdə iş təklifi etdi. Riyes isə, Edmund von Hellmerdən təhsil almaq istəmiş və onun müəllimi olmasını istəmişdir. Hellmer əvvəllər "*Evli bir qadına təhsil vermək lazımsız bir işdir*" deyərək onun bu tələbini rədd etdiysədə, bir az da satışlardan əldə edəcəyi komissiyası düşünərək, Riyesə açdığı sərgilərdə kömək etməyi qəbul etdi.

1900 Paris Dünya Sərgisində və 1911 Turin Dünya Sərgisində, həm Avstriyanın həm də Rusiyanın çağırışı ilə sərgilər açmışdır. Şahzadə Aloys, rəssama öz yanında bir otaq təklif edərək, studiyada işləməyi təklif etmişdir.

Karyerası zamanı daş, mərmər, gips və bürünc kimi müxtəlif materiallardan istifadə edərək bir çox əsər yaratmışdır. Bunların bir hissəsi, "*Lunatik*" (1894, , ), "Lusifer" (1897, , ) və "Ölüm" (1898, , ) adlı tanınmış nü əsərlərdir. İctimai sahələrdə sərgilənən büstlər də hazırlamışdır. 1897-ci ildə hazırladığı *Yaromir Mundi* () adlı büstü, Vyana Yanğınsöndürənlər İttifaqının binasının yanında sərgilənir. Vyanada yaşayarkən Mark Tvenin fotoşəkillərini çəkdi və onun büstünü hazırladı. Bu onun bəlkə də ən məşhur əsəri idi.

Tənqidçi Karl Krausa görə, rəssamın açdığı sərgilər böyük maraq görmüş və bir çox adamın marağını çəkirmiş. 1928-ci ildə Die Sprache des Steines () adı ilə bir xatirə kitabını nəşr etdi. Avstriyanın izlədiyi faşist siyasətlər nəticəsində, 1938-ci ildə qalereyasını və studiyasını boşaltmaq məcburiyyətində qaldı. 1942-ci ilə qədər Vyanada qalmışdır, amma daha sonra Luqanoya köçməli oldu.

## İstinadlar
İvan Urqantın filmoqrafiyası

İvan Urqant () — rusiyalı aktyor, şoumen, teleradio aparıcısı, müğənni, musiqiçi, prodüser. Hazırda "Pervıy Kanal"da yayımlanan "Urqantın gecəsi" və "Smak" verilişlərinin aparıcısı, "Projektorperishilton" verilişinin isə aparıcılarından biridir. Əvvəllər "Superradio", "Rus radiosu", "Hit-FM" radiostansiyalarında və "Rossiya" və "MTV" telekanallarında işləyib. Dəfələrlə "TEFİ" mükafatının laureatı olub. 2008-ci və 2011-ci illərdəki sorğuların nəticələrinə görə, Rusiyanın ən populyar televiziya aparıcısı seçilib.

İvan Urqantın kinoda debüt işi 1996-cı ildə çəkilmiş *"Sərt zaman"* filmində olmuşdur.  O, bu filmdə epizodik rolda çəkilib. İvan sonrakı 10 il ərzində yerli seriallarda və tammetrajlı filmlərdə daha bir neçə epizodik rollarda çəkilib.

Aktyorun kinoda ilk böyük rolu kinorejissor Konstantin Xudyakovun 2007-ci ildə çəkdiyi *"O, o və mən"* filmində olub. İvan melodram janrında çəkilmiş bu filmdə gənc və cazibədar Denis Qanin rolunda çəkilib. Onun bu filmdə tərəf müqabilləri Aleksandr Qalibin, Yekaterina Quseva və Yuliya Rutberq kimi aktyorlar olub.

İvan Urqant rejissor Pavel Bardinin 2007-ci ildə komediya janrında çəkdiyi *"Üç nəfər və qar dənəciyi"* filmində oynadığı Qarik roluna görə, "Ən yaxşı komediya aktyoru" nominasiyasında "MTV Russia Movie Awards" mükafatına namizəd olub.

İvan Urqant 2010-cu ildə bir neçə novelladan ibarət, müxtəlif rejissorlar tərəfindən çəkilmiş *"Yolkalar"* kinokomediyasında çəkilib. Bu filmdə oynadığı biznesmen Boris roluna görə, "Ən yaxşı rus aktyoru" nominasiyasında "Jorj mükafatı"na namizəd olub.

2011-ci ildə Milla Yovoviç, Sergey Qarmaş, Vladimir Menşov və Konstantin Xabenski kimi aktyorlarla birlikdə Levan Qabriadzenin *"Oyunbazlıqlar"* və Sergey Bezrukov və Oksana Akinşina kimi aktyorlarla birlikdə Pyotr Buslovun *"Vısotski. Sağ ol ki, yaşayırsan"* filmində çəkilib. İvan bu iki filmdə canlandırdığı obrazlara görə, "Ən yaxşı rus aktyoru" nominasiyasında "Jorj mükafatı"na namizəd olub.

## Filmoqrafiya
Mənbə:

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
İbrahim Əliyev

* İbrahim Əsgər oğlu Əliyev — aktyor.
* İbrahim Fariz oğlu Əliyev — Neftçi PFK klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar azərbaycanlı futbolçu.
* İbrahim Mahmud oğlu Əliyev — Azərbaycan-sovet inqilabçısı və dövlət xadimi.

## Həmçinin bax
* İbrahim 
* Əliyev
Qasım İsmayılov (dəqiqləşdirmə)

* Qasım İsmayılov — inqilabçı.

;Yaşayış məntəqələri
* Qasım İsmayılov (Şəmkir) — Şəmkir rayonundakı Ağlavaşlı kəndinin keçmiş adı.
* Qasım İsmayılov bələdiyyəsi — Şəmkir rayonundaki Ağlavaşlı bələdiyyəsının keçmiş adı.
* Qasım İsmayılov rayonu — indiki Goranboy rayonunun keçmiş adı. 

## Həmçinin bax
* Qasım
* İsmayılov
Sabir Məmmədov

* Sabir Məmmədov (aktyor) (d. 1961) — Azərbaycanlı aktyor.
* Sabir Məmmədov (kimyaçı) (d. 1937) — Kimyaçı alim.
* Sabir Məmmədov (astrofizik) (d. 1933) — Astrofizik alim.
* Sabir Məmmədov (deputat) (1944—1994) — Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin xalq deputatı (1990—1994).

## Həmçinin bax
* Sabir
* Məmmədov
Əlimran Şirvanski

**Dəmirov (Şirvanski) Əlimran Müslüm oğlu** () — rejissor, aktyor, Azərbaycan SSR-in əməkdar mədəniyyət işçisi (1978).

1918 ildən Bakı teatr truppalarında həvəskar aktyor kimi çıxış etmiş, dram dərnəklərinə rəhbərlik etmişdir. 1924-cü ildə Ə. Bayramov adına qadınlar klubunda Üzeyir bəy Hacıbəyovun "Arşın mal alan" tamaşasında rejissor köməkçisi, həmçinin Vəli rolunun ifaçısı olmuşdur. 1939–1948-ci illərdə Azərbaycan Musiqili Komediya Teatrında aktyor və rejissor vəzifələrində çalışarkən Üseyir bəy Hacıbəyovun bir sıra əsərlərinin quruluşunu vermiş və bu tamaşalarda aktyor kimi iştirak etmişdir. Qoçu Əsgər, Həsənqulu bəy, Rza bəy və s. yadda qalan obrazlar yaratmışdır.

Əli İmran Şirvanski Fəhlə-Gənclər Dram Dərnəyinin rəhbəri idi.

## İstinadlar
Başqırdıstan Respublikasının Milli muzeyi

**Başqırdıstan Respublikasının Milli muzeyi** () — Başqısdıstan Respublikasının mədəniyyət və incəsənət üzrə dövlət büdcə təsisatı olan milli muzeyi.

## Tarixi
Muzey 23 aprel 1864-cü ildə Orenburq quberniyasının Quberniya Statistika komitəsi yanında, qubernator Q.S. Aksakovun fəal iştirakı ilə komitənin bir neçə üzvünün təşəbbüsü əsasında (K.A. Bux, N.A. Qurviç, A.A. Pekker, V.İ. Vlasov) yaradılıb.

Muzey keçmiş Rəncbər-Torpaq bankının binasında yerləşir. Bankın binası 1905-ci ildə memar Drukkerin işlədiyi layihə əsasında inşa edilib. RSFSR Xalq Komissarları Sovetinin qərarı ilə 25 noyabr 1917-ci ildən Rusiya Rəncbər Tоrpaq bankı ləğv edildiyinə görə, onun quberniya şöbələri də bağlanmışdır. Binada müxtəlif partiya və dövlət təsisatları yerləşdirilir: Ufa quberniya inqilab komitəsi, Başqırd Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi, BASSR Xalq Komissarları Soveti, Ümumittifaq Kommunist Partiyası vilayət komitəsi və s.

1942-1945-ci illərdə binaya memar Y. Topuzun layihəsi əsasında əlavə tikili inşa edildi. Əlavə əsas binanın üslubunu bütünlüklə təkrarlasa da, fərqləri də var idi. 1980-ci illərin ortalarında və sonunda binada BASSR Ali Soveti Rəyasət Heyəti və Ümumittifaq Lenin Kommunist Gənclər İttifaqı Başqırd Vilayət Komitəsi yerləşdirildi. 1989-cu ilin dekabrından binada *Başqırdıstan Respublikasının Milli muzeyi* yerləşir.

Keçmiş Rəncbər Tоrpaq bankının binası (Ufa quberniya şöbəsi; 1943-1945-ci illərə aid əlavə tikili ilə birlikdə) və 1906-1908-ci illərə aid həyətdaxili təsərrüfat tikilisi tarixi memarlıq abidəsi hesab olunur.

2001-2003-cü illərdə binada əsaslı təmir və bərpa işləri aparılmışdır.

Başqırdıstan Respublikasının Milli muzeyi Ufa şəhərində yerləşən başlıca muzeylərdən biridir. Başqırdıstan Respublikasının Milli muzeyinin tərkibində onun filialları qismində 10 dövlət muzeyi fəaliyyət göstərir. Onların 6-sı şəhərlərdə, 3-ü isə kəndlərdə yerləşir.

35 salonunda arxeologiya (daş və tunc dövrləri), tarix (XV-XXI əsrlər), etnoqrafiya (başqırd, udmurt, mordva, mari, ukraynalı, çuvaş və digər xalqlara dair) sərgiləri açılıb. Başqırdıstanın təbiətinə həsr edilmiş salonlar müxtəlif bioloji mühitləri göstərir: "Suda-quruda yaşayanlar, sürünənlər və balıqlar", "Başqırdıstanın mağaraları", "Daş dövrü"; digər kiçik ekspozisiya isə bölgənin canlı rəmzlərindən biri Burzən arısına həsr olunub.

Muzeyin fondları əsas fondun 140 min saxlanma vahidini və elmi-yardımçı fondun 51 min saxlanma vahidini əhatə edir. 
Muzeyin əmlakı arasında numizmatika kolleksiyası zaman keçdikcə daha da genişləndirilmişdir. Hazırda 16 mindən artıq nümunəyə rast gəlmək mümkündür.

## Mənbə
* Национальный музей Республики Башкортостан — Национальный музей Республики Башкортостан

## Xarici keçidlər

* 3D-тур по Национальному музею республики Башкортостан
* Национальный музей республики Башкортостан
Fatma Hüseynova

**Fatma Rza qızı Hüseynova** () — azərbaycanlı pambıqçı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1981), I dərəcəli "Əmək" ordeni laureatı (2017).

## Həyat və əmək fəaliyyəti

Fatma Hüseynova 1939-cu ildə Sabirabadın Abdulyan kəndində anadan olmuşdur. S. Ağamalıoğlu adına AKTİ-ni bitirmişdir. 1958–1973-cü illərdə Sabirabad rayonundakı V. İ. Lenin adına kolxozda işləmiş, 1973-cü ildən briqadir olmuşdur. 1976-cı ildən Sov.İKP üzvü olmuşdur. 1980-ci ildə pambıqçılıq sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur.

Azərbaycan SSR Ali Sovetinin (IX çağırış, XI çağırış), SSRİ Ali Sovetinin (X çağırış) deputatı olmuşdur. Fatma Hüseynova SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 23 fevral 1981-ci il tarixli fərmanı ilə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, 2 dəfə Lenin ordeni, 2 dəfə Şərəf Nişanı ordenləri, "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı ilə təltif olunmuşdur. 17 sentyabr 2016-cı ildə Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əliyev Sabirabad pambıqçıları, o cümlədən Fatma Hüseynova ilə görüşmüşdür.

2002-ci ildə iqtisadiyyat və dövlət idarəçiliyi sahələrində böyük xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb

2017-ci ildə Azərbaycan Respublikasında kənd təsərrüfatının inkişafında xidmətlərinə görə 1-ci dərəcəli "Əmək" ordeni ilə təltif olunub

16 oktyabr 2025-ci ildə 86 yaşında vəfat etmişdir. Sabirabad rayonu Qaratəpə kəndində dəfn olunub.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* Депутаты Верховного Совета Азербайджанской ССР. Девятый созыв.. — Баку: Азернешр, 1976. — С. 382.
* Хлопок // Известия Академии Наук Азербайджанской ССР: Серия истории, философии и права.. — 1984. — № 1. — С. 4. // Литературный Азербайджан. — 1990. — С. 37.

## Həmçinin bax
Ərciş qalası

Evliya Çələbi'yə görə ərciş qalasi Səlcuqlu Sultanı Qılıç Arslan tərəfindən Hicri 521 (M. 1127) ilində tikilmiçdir. Van Gölü suları altında qalmış olan qalanin sadəcə iki bədəni ayaqda qaldığından tam olaraq nə zaman yaptırıldığı bilinməməktədir. Ancaq, əsas qənaatə görə Elxanlı hökümdarı Olcaytu'nun vəziri Tacəddin Əli Şah tərafindən 14. əsrdin əccələrində inşaası başladılmışdır.

1420 tarixində Təbriz yaxınlarında Teymuroğlu Şahruh ilə qarşılaşacağı zaman vəfat edən və cənazəsi dəvə belində Ərcişə getirilen Kara Koyunlu hükümdarı Kara Yusuf Beg'e ait olabileceği düşünülmektedir. Ancak, Qara Yusif'in cənazəsinin sağlığında tikdirmiş olduğu, Ərciş Qalası yaxınındaki Van Gölü suları altında qalmış olan Qara Yusif Zaviyəsi yanında inşa edilən kümbətə dəfnədilmiş olması daha doğru kəbul edilir.

1592 ilinə ait Van Bəylərbeyliği ile əlaqəli vəqif dəftərində; Qara Yusif'un Ərciş Qalasındakı zaviyısindı mıtfun olduğu qeyd edilmişdir.

## Həmçinin bax

*Qaraqoyunlular
*Ərciş

## Mənbə

*http://ercisliler.net/?pnum=18&pt=ERCİŞ+KALESİ 
*http://www.ercisliler.net/?pnum=17&st=KARAYUSUF%20KÜMBETİ%20(ZORTUL%20KÜMBETİ)
Peruçisa meşəsi

**Peruçisa** (serb. *Перућица*, xorv. və bosn. *Perućica*) — Avropa ərazisində qalmış relikt dörd meşədən biri. Meşə Bosniya və Herseqovinanın Serbiya ilə sərhəddində yerləşən Suteska Milli Parkının ərazisində yerləşir.

Unikallığı və özünəməxsusluğu nəticəsində meşə ciddi qorunan ərazilərdən biri hesab olunur. Meşə ərazisində ilk ciddi araşdırma 1938-ci ildə həyata keçirilmişdir. Peruçisa meşəsi Dinar dağları bölgəsində ağacların sayına, hündürlüyünə, biomüxtəlifliyinə və gözəlliyinə görə öndədir. 1952-ci ildə, Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikası tərkibində olan zaman 1234 hektarlıq sahəyə xüsusi status verilmiş və "elmi araşdırma obyekti" elan olunmuş. 1954-cü ildə isə ərazinin sahəsi 200 hektar artırılmış və dövlət tərəfindən qorunan ərazi kimi qeydiyyata alınmışdır.

Peruçisa meşəsinin qorunması və təbii sərvətlərinin saxlanması Suteska milli parkının əsas məqsədlərindən biridir. Ərazidə gedən bütün bioloji proseslər insan əlinin iştirakı olmadan gedir. Ağaclar qocalıb və müxtəlif xətəliklərdən məhv olur, yerində isə təbii şəkildə yeniləri bitir. Meşənin cənub coğrafi mövqeyi buz dövründən qalma istilik sevən heyvan və bitkilərin qorunub saxlanılmasına səbəb olmuşdur. Bölgədə Aralıq dənizi iqlimi hakimdir və buzlaşma meşənin şimal hissələrinə təsir edə bilib. Məhz bu ərazidə buzlaq sirki, moren və qlyasioloji çöküntülər üstünlük təşkil edir. Bölgənin cənub və alçaq hissələri buzlaşmaya məruz qalmayıb və relikt təbiət qorunub saxlanıb.

Peruçisanın bitki aləmində əsasən palıd, ağ şam, küknar, alp palıdı, qara vələs, dağ ağcaqayını üstünlük təşkil edir. Meşədə kolluqlar, ot və mamırlar da geniş yayılıb. Bölgənin ətraflı tədqiqatı hələlik tam yekunlaşmayıb. Ehtimal olunur ki, ərazidə endemik bitkilər yetərincə çoxdur.

## Həmçinin bax
* Suteska Milli Parkı

## İstinadlar
Bosniya və Herseqovinada nəqliyyat

**[[Bosniya və Herseqovina]]da [[nəqliyyat]]** özündə avtomobil, hava, dəmir yol və çay nəqliyyatını özündə birləşdirir.

## Avtomagistrallar
*2006-cı il məlumatına görə məlumatlar*:
* Yolların uzunluğu: 21846 km

### Beynəlxalq xətlər
* E65 Avropa xətti
* E73 Avropa xətti
* E661 Avropa xətti
* E761 Avropa xətti
* E762 Avropa xətti

### Dövlət şoseləri
* Şose 1
** Şose 1–8
* Şose 5
* Şose 6
** Şose 6–1
* Şose 14
** Şose 14–1
** Şose 14–2
* Şose 15
* Şose 16
** Şose 16–2
* Şose M17
* Şose 18
* Şose 19
** Şose 19–2
** Şose 19–4
* Şose 20

### Avtobus faşımaları
Bosniya və Herseqovinada hər şəhərində avtodaşıma və maşrut xətləri vardır. Şəhərlər arasında ən böyük park Sarayevoda yerləşir. Avtoparın hətta veb-sayta sahibdir. Bosniya və Herseqovinada beynəlxalq sərnişin daşımaları Eurolines şirkəti tərəfindən daşınır. Buradan Xorvatiya, Almaniya, Avstriya, Avstriya, Niderland, Monteneqro, Belçika, Danimarka, İsveçrə və Serbiyaya reyslər təşkil edilir. Yolların keyfiyyətsizliyi səbəbindən yola yalnız bir avtobus buraxılır. Təkcə Serbiya səfər 8 saat çəkir.

## Dəmir yolları
2006-cı il məlumatına görə ölkədə dəmir yollarının uzunluğu 1032 km təşkil edir. Bunun 792 km elektrikləşfirilmişdir.

Əsas dəmir yolları:
* Tuzla – Dobot – Banya-Luka – Novi-Qrad – Bixaç – Xorvatiya sərhəddinə qədər
* Şamas (Xorvatiya sərhəddindən) – Doboy – Sarayevo – Mostar – Xorvatiya sərhəddinə qədər

## Su nəqliyyatı
Ölkədə naviqasiyaya yararlı yeganə çay Sava çayıdır. O isə ancaq müəyyən sahələrdə gəmiçiliyə yararlıdır. Ölkədə yerləşən ən iri çay limanları:Qradişka, Brod, Şamas, Brçko və Oraşe. Ölkədə Ticarət gəmiləri yoxdur.

## Avia əlaqə

Ölkə ərazisində ümumilikdə 25 hava limanı (2008 il) vardır:
* 7 süni uçuş-eniş zolağına sahibdir.
** 4 hava limanı 2438 – 3047 m uçuş-eniş zolağına sahibdir
** 1 hava limanı 1524 – 2437 m uçuş-eniş zolağına sahibdir
** 2 hava limanı 914 metrdən az olan uçuş-eniş zolağına sahibdir
* 18 hava limanı süni örtüyə sahib deyil.
** 1 hava limanı 1524 – 2437 m uçuş-eniş zolağına sahibdir
** 7 hava limanı 914 – 1523 m uçuş-eniş zolağına sahibdir
** 10 hava limanı 914 metrdən az olan uçuş-eniş zolağına sahibdir

İri hava limanı: Banya-Luka, Mostar, Sarayevo. Üstəlik burada beş helikopter eniş-uçuş meydançası vardır.

## Boru nəqliyyatı
1992-ci il məlimatına görə ölkədə qaz xəttinin uzunluğu 90 km, neft kəmərlərinin uzunluğu isə 174 km təşkil edir.

## İstinadlar

## Mənbə

* Bosnian shuttle bus service
Paprəvənd məscidi

**Paprəvənd məscidi** — XVIII əsrə aid tarix-memarlıq abidəsi, məscid. Azərbaycanın Ağdam rayonunun Paprəvənd kəndində yerləşir.

Məscid, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Haqqında

### Tarixi
Paprəvənd məscidi XVIII əsrdə Papravənd kəndində tikilib.

Azərbaycanda sovet işğalından sonra rəsmi olaraq 1928-ci ildən dinlə mübarizəyə başladılar. Həmin ilin dekabrında Azərbaycan KP MK-i bir çox məscid, kilsə və sinaqoqları maarifləndirici istiqamətlərdə istifadə üçün klubların balansına verdi. Əgər 1917-ci ildə Azərbaycanda 3.000 məscid var idisə 1927-ci ildə bu rəqəm 1.700, 1928-ci ildə 1369, 1933-cü ildə isə 17 idi. Paprəvənd məscidi də bu dövrdə ibadətə bağlanıb.

Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə 1993-cü ildə Ağdam rayonu Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. İşğaldan sonra bölgədəki tarix memarlıq abidələri o cümlədən yaşayış məskənləri dağıdılıb. Təkcə Ağdam rayonunda yerləşən 135 tarixi abidədən 75-i dağıdılıb. Paprəvənd kəndi və Paprəvənd məscidi də bu dövrdə tamamilə dağıdılıb.

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid, yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

2020-ci il sentyabrın 27-də İkinci Qarabağ müharibəsi başlayıb. 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış İkinci Qarabağ müharibəsini yekunlaşdıran Qarabağ atəşkəs bəyanatına əsasən Ağdam rayonu eləcə də Paprəvənd kəndi noyabrın 20-də Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılıb.

### Memarlığı
Tamamilə yerli əhəng daşı tikilmiş məscid üç tağlı eyvandan və bir ibadət zalından ibarətdir. Minarəsi olmayıb. Eyvanın tağları mütənasib qamətli bir cüt daş sütunlara söykənir. Tavanı isə tağbənd şəklində tamamlanır. İbadət zalı kvadrat şəklindədir. Tavanı daxildən günbəz şəklində tamamlanıb. Bayır tərəfdən isə günbəz iki yamaclı formaya salınıb. Məscidin bütün tərəflərdən divarının qalınlığı 1,15 metrdir. Ümumi ölçüləri isə 9,2m x 12,54 metrdir.

## İstinadlar
Qara Piri bəy Qacar

**Qara Piri bəy Qacar** () — ilk Qarabağ bəylərbəyi (1501-1512), Səfəvi ordusunun komandanı. Zeynalabidin Əli "Təkmilət ül-Əxbar" əsərində yazır ki, göstərdiyi igidliyə görə "Tozqoparan" ləqəbini almışdır.

"Qızılbaşlar tarixi" müəllifinin qeyd etdiyinə görə, Qara Piri bəy Qacar 1512-ci ildə Nəcmi Sani ilə birlikdə Qicduvanda öldürülmüşdür.

I Şah Təhmasibin şahlığı dönəmində Muğan və Arasbara, yəni Qaradağın şərq hissəsinə Bəyazid sultan Bəydili-Şamlı başçılıq edirdi. Qaradağ sufiləri əsasən qərb yörələrdə hakim təyin edilirdilər. Qaradağ sufilərindən bizə bəlli olan ilk əmir Ənsar xəlifədir. Ənsar xəlifə uzun illər Qaradağ vilayətinin hakimi olmuşdu.

## Həmçinin bax
*Qarabağ bəylərbəyliyi

## İstinadlar
Deysi Kori

**Deysi Kori** (; ) — perulu şahmatçı, qadınlar arasında beynəlxalq qrosmeyster (2010). Qadınlar arasında beynəlxalq qrosmeyster titulunu qazanan ilk Peru şahmatçısı.

## Şahmat karyerası
Deysi Kori dəfələrlə müxtəlif yaş kateqoriyalarında Perunu gənclər arasında şahmat üzrə dünya çempionatlarında təmsil etmişdir. Bu yarışlarda dörd medal qazanıb: iki qızıl (2009-cu ildə U16, 2011-ci ildə isə U20 kateqoriyasında) və iki gümüş (2009-cu ildə U20, 2010-cu ildə isə U18 kateqoriyasında). Beş dəfə müxtəlif yaş kateqoriyalarında gənclər arasında keçirilən şahmat üzrə Panamerika çempionatlarında qalib olub (2003 — U10, 2004 — U12, 2007 — U14, 2008 — U16, 2008 — U20).

2009-cu ildə Kolumbiyanın Kali şəhərində keçirilmiş şahmat üzrə qadınlar arasında 5-ci şəxsi Amerika çempionatında ikinci olub. 2011-ci ildə Ekvadorun Quayakil şəhərində keçirilmiş şahmat üzrə qadınlar arasında 6-cı və 2016-cı ildə Perunun paytaxtı Lima şəhərində keçirilmiş şahmat üzrə qadınlar arasında 8-ci şəxsi Amerika çempionatlarında isə birinci olub.

Deysi Kori dörd dəfə şahmat üzrə qadınlar arasında keçirilən dünya çempionatlarında iştirak edib:
* 2010-cu ildə Antakyada ilk turda ukraynalı Mariya Muzıçuka uduzub;
* 2012-ci ildə Xantı-Mansidə ilk turda rusiyalı Anna Uşeninaya uduzub;
* 2015-ci ildə Soçidə ilk turda çinli Ley Tintszeyə uduzub;
* 2017-ci ildə Tehranda ilk turda rusiyalı Alina Kaşlinskaya uduzub;

2015-ci ildə Azərbaycanın paytaxdı Bakı şəhərində keçirilmiş şahmat üzrə Dünya Kubokunda iştirak etmiş, lakin elə ilk turdaca rusiyalı Vladimir Kramnikə məğlub olaraq turnirdəki iştirakını dayandırmışdır.

Perunun qadınlardan ibarət milli komandasının tərkibində beş dəfə Ümumdünya Şahmat Olimpiadalarında çıxış etmişdir (2004, 2010–2016).

## Şəxsi həyatı
Deysi Korinin kiçik qardaşı Xorxe (doğ. 1995) kişilər arasında beynəlxalq qrosmeysterdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* FIDE Chess profili
* Deysi Kori. Chess-DB.com  
* Deysi Kori. Chessgames.com 
* Deysi Kori. 365Chess.com
Şrift

**Şirift** yada **Yazı tipi** (en. font) – eyni üsluba (məsələn, Courier), şəklə (kursiv), qalınlığa (məsələn, yarımqalın) və ölçüyə malik olan simvollar yığını; şriftlərin üslublarını (TYPEFACE) bir-birilə dəyişik salmaq olmaz. Şrift, verilmiş dizayna malik müəyyən ölçülü, üslublu və qalınlıqlı bütün simvolların çoxluğudur; şriftin üslubu isə dizaynın özüdür. 

Ekran görüntüsünü formalaşdırarkən və sənədləri çap edərkən şriftlər ya rastr görüntülər (nöqtələrin kombinasiyası) vasitəsilə, ya da konturlara (müəyyən riyazi düsturlara) görə formalaşdırılır. Müxtəlif şriftlərin tətbiqinə imkan verən proqramlar, onları ekranda yarada bilməsələr belə, şriftin şəkli və ölçüsü haqqında informasiyanı printerə verir. Printerin lazım olan şrifti əks etdirməsi üçün, ya şrift haqqında tam informasiya proqram tərəfindən printerə yüklənməli, ya da printerin özünə və ya printerin şrift kartricinə (FONT CARTRİDGE) yerləşdirilməlidir .

## Rəvan
Rastr şrifti — unikal bit görüntüsü (nöqtələrin kombinasiyası) kimi təsvir olunan, müəyyən ölçü və üslublu simvolların yığınıdır. Rastr şriftlərə misal olaraq Microsoft Windows və Mac OS əməliyyat sistemlərinin ekran şriftlərini göstərmək olar.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
## Xarici keçidlər
ŞRİFT
Qarğıdalı gövdə kəpənəyi

**Qarğıdalı gövdə kəpənəyi** () - dişi kəpənəklər erkəklərdən iri olur.

## Quruluşu

Dişi kəpənəklər erkəklərdən iri olur. Dişilərin qanadları açıq-sarımtıl rəngdədir. Üzərində qəhvəyi rəngdə ləkə və dişli zolaq vardır. Qanadları açılmış halda 27–32&nbsp;mm, bədəninin uzunluğu isə 13–15&nbsp;mm-dir. Erkək kəpənəyin ön qanadları açıq- qəhvəyi və ya bozumtul rəngdə olur. Tırtıllar 16 ayaqlı olub, sarımtıl bozdur. Tırtılın beli uzunu tutqun zolaq gedir. Baş, peysər buğumu və axırıncı buğumda qonur rəngli qalxancıqlar vardır. Sonrakı buğumların hər birində 4, çox da iri olmayan qara, qılcıq daşıyan qalxancıqlar olur və bunlar bir cərgədə çəpinə düzülmüşdür. İkinci döş buğumundan başlayaraq hər iki tərəfdə nisbətən kiçik olan 2 qılcıqdaşıyan qalxancıq vardır. Tırtılın uzunluğu 25&nbsp;mm-ə çatır.  Qarğıdalı gövdə kəpənəyinin tırtılları gövdə içərisində yaşayır və orada qidalanır. Belə qidalanma nəticəsində tırtıl gövdə daxilində yollar açır və qarğıdalı kollarının məhv olmasına səbəb olur. Kiçik yaşlı tırtıllar qıçaların və süpürgələrin əsası ilə qidalanır və nəticəsində onlar ya təmamilə məhv olur, yaxud da zəif inkişaf edir.  Kəpənəklər gün batandan sonra və gecələr fəaldır. Gündüzlər onlar sıx bitki örtüyü olan sahələrdə yarpaqlar altında gizlənir.  Payızda tırtılların qidalanması dayanır. Onlar diapauza halına keçir.

## İnkişafı

İri yaşlı tırtıllar mədəni bitkilərin və bəzi alaq otlarının gövdələri daxilində qəşlayır. Azərbaycanda may ayının ikinci ongünlüyündən başlayaraq gündəlik orta temperatur 15-160 olduqda tırtıllar puplaşmağa başlayır. Puplaşmanın normal getməsi üçün hava yüksək dərəcədə rütübətli olmalıdır ki, gövdələr islana bilsin. Tırtıllarin inkişafı 10-15 gün çəkir. Mayın axırlarında birinci nəslin kəpənəkləri uçmağa başlayır ki, bu da iyul ayının əvvəllərinə qədər uzanır. Ikinci nəslin kəpənəkləri avqustun əvvəllərindən sentyabrın əvvəllərinə qədər uçur. Bu zərərverici Azərbaycan şəraitində 2 nəsil verir. Onlar uzağa uçmur və pupdan uçduqları yerdə  yumurta qoyur. Yumurta qoyma dövrü 15-25 gün çəkir. Yumurtalar sıx bitki örtüyü olan sahələrdə yarpaqların altında topa halında qoyulur. Hər topada 2-7 yumurta olur. Bir dişi kəpənək 250-350-yə qədər yumurta qoyur. Rüşeymin inkişafı 3-10 gün şəkir və yumurtalardan çıxan kiçik tırtıllar təxminən bir saat sakit halda qaldıqdan sonra mənfi fototaksis və müsbət hiqrotaksis əsasında yarpaqlarının damarları, süpürgələrin və s.orqanların içərisinə girir. Tırtılın inkişafı bitki daxilində gedir. Məhsul yığımı zamanı tırtıllar gövdələrin aşağı hissəsinə toplaşmış olur.

## Yayılması

Qarğıdalı gövdə kəpənəyinə Azərbaycanın qarğıdalı əkilən bütün rayonlarında təsadüf edilir. Anca o, Lənkəran, Astara, Masallı, Zaqatala, Şamxor və başqa rayonlarda geniş yayılmışdır.

## Ədəbiyyat

#S.R.Məmmədova, B.B.Xəlilov Kənd təsərrüfatı entomologiyası. 1986 
#S.R.Məmmədova, B.B.Xəlilov Meyvə və subtropik bitkilərin zərərvericiləri 1974
#N.H.Səmədov Taxıl böcəkləri və onlarla mübarizə tədbirləri, 1964

## İstinadlar
Qarğıdalı qarabədən böcəyi

**Qarğıdalı qarabədən böcəyi** () — bu böcək qara rənglidir və onun ön döşü qanadüstlüyünə möhkəm birləşmişdir.

## Quruluşu
Bu böcək qara rənglidir və onun ön döşü qanadüstlüyünə möhkəm birləşmişdir. Uzunluğu 7,5–9&nbsp;mm-dir. Sürfələri sarəmtıl, döş buğumları və sonuncu qarıncıq buğumu tutqun sarı rənglidir. Qarıncığın nəhayətindən 4 qılcıq çıxır. Sürfələrin uzunluğu 20&nbsp;mm-ə qədər ola bilir. Böcəklər bir ildən artıq yaşayır və alaq otları ilə qidalanır. Onlar gecələr fəaldır, gündüzlər isə kəsək, ot topaları və s. altında gizlənir. Sürfə və böcək mərhələsində qışlayır.

## İnkişafı
Qışlamış dişilər erkən yazda qışlama yerindən çıxıb günəşin yaxşı qızdırdığı torpağı yumşaq və bitkiləri seyrək olan sahələrdə yumurta qoyur. Onlar bitkisi sıx olan sahələrə yumurta qoymur. Rüşeym inkişafı 9-15 gün davam edir. Yumurtadan çıxan sürfələr torpaqda yaşayır və bir il ərzində inkişafını bitirir. Sürfələr inkişaf müddətində cücərtlərin köklərini və bir sıra bitkilərin kökcüklərini gəmirir. Mədəni bitkilər qablaşandan sonra sürfələr yabanı bitkilərlə qidalanır. Buna görə də mədəni bitkilər, əsasən, yazda və payızda zədələnir. Puplaşma torpaqda iyun və iyul aylarında gedir. Cavan böcəklər həmin ilin yayında yumurta qoymağa başlayır.

## Yayılması
Qarğıdalı qarabədən böcəyi Azərbaycanın bütün rayonlarında yayılmışdır.

## Ədəbiyyat
#S.R.Məmmədova, B.B.Xəlilov Kənd təsərrüfatı entomologiyası. 1986

## İstinadlar
Echinochasmus petrowi

**Echinochasmus petrowi** () Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Yetişkən parazitlər nisbətən kiçik olub,  1,69-2,87 mm uzunluğa və qarın əmziyi haşiyəsində 0,52-0,67 mm maksimal enə malikdir. Baş yaxalığın eni 0,25-0,48 mm olub,  24 tikanla təchiz olunmuşdur. Tikanlar  lateral hissədə ara verməklə bir sıra əmələ gətirmişdir.  2 kənar tikanlar  0,009-0,021 mm еnə, 0,0038-0,054 mm uzunluğa, qalan 22 tikan isə bərabər ölçüdə olub, 0,046-0,067 mm uzunluğa və 0,012-0,025 mm enə malikdir. Terminal yerləşmiş ağız əmziyi dairəvi olmaqla ölçüsü  0,067-0,005х0,063-0,105 mm-dir. Prefarinks  0,072-0,123 mm uzunluqdadır. Farinks oval şəkildə olub,  0,096-0,130 mm uzunluqda və   0,067-0,113 mm еnə malikdir.  Qarın əmziyindən sonra bağırsaq çıxıntıları böyüyür. Qarın əmziyindən sonra bağırsaq çıxıntıları böyüyür və 0,0765 mm uzunluqda divertikullar əmələ gətirir. Qida borusunun uzunluğu   0,215-0,365 mm-dir. Cinsi bursa qarın əmziyinin altında dorzal yerləşmişdir. Toxumluq qovuğu burulmayıb, 2 hissəyə bölünmüşdür.  Qarın əmziyi böyük və dairəvi olub, 0,34-0,63 mm uzunluğa 0,37-0,61 mm enə malikdir. Dairəvi yumurtalıq  0,084-0,197 mm uzunluğa , 0,092-0,197 mm enə malikdir.  Qabaq toxumluğun ölçüsü  0,13-0,23х0,17-0,30 mm, dal toxumluğu isə 0,17-0,38х0,17-0,36 mm-dir. Yumurtalar  0,067-0,038-0,050 mm ölçüdədir.

## Həyat tərzi
Azsaylı-Endem növdür, növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Parazit orqanizm olub quşların (Ardea cinerca, Ardeola ralloides) bağırsağında yaşayır.  Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayiət edilir. Epiteli hüceyrələri ilə qidalanır. Hermofradit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Üçüncü dərəcəli konsumentdir. 

## Yayılması
Dünyada 38, Azərbaycanda 16, Qafqazda isə 3 növlə təmsil olunmuşdur. Lənkəran rayonu (Qızılağac Dövlət Qoruğu) və Naxçıvanda yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qumluq astacası

**Qumluq astacası** () - Böcək. Bozumtul qara rəngdədir.

## Quruluşu

Böcək bozumtul qara rəngdədir. Qanadüstlüyünün üzərində parıldayan ziyilciklər vardır. Uzunluğu 7–10&nbsp;mm-dir. Sürfələrin üstü tutqun qəhvəyi, alt tərəfi isə sarımtıldır. Qarıncığın son buğumu konusvaridir. Yan tərəfində 8 qəlcəq vardır. Yaşlı sürfənin uzunluğu 16&nbsp;mm-ə qədərdir. Böcəklər iki ilə yaxın yaşayır. Bunlar gündüzlər fəaldır. Yazda dişi fərdlər yumurtalarını (100-ə qədər) torpağa qoyur. Sürfələr iki ay müddətində inkişaf edir. Yalnız böcəkləri qışlayır. Yetkin fərdlər bir sıra mədəni bitkilərin yarpaqlarını yeyərək onlara müəyyən qədər zərər vurur. Sürfələr, əsasən, alaq otları ilə qidalandığından mədəni bitkilərə az zərər vurur. Digər tərəfdən sürfələrin inkişafı, əsasən, yayda gedir. Bu zaman mədəni bitkilər ilk inkişaf fazasında olur.

## Yayılması

Qumluq astacasına Azərbaycanın bütün rayonlarında təsadüf edilir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

#S.R.Məmmədova, B.B.Xəlilov Kənd təsərrüfatı entomologiyası. 1986 
#S.R.Məmmədova, B.B.Xəlilov Meyvə və subtropik bitkilərin zərərvericiləri 1974
#N.H.Səmədov Taxıl böcəkləri və onlarla mübarizə tədbirləri, 1964
Rüstəm bəy Qacar

**Rüstəm bəy Qacar** — Qarabağ bəylərbəyi, Səfəvi ordusunun komandanı.

I Şah İsmayılın dövründə yaradılmış olan Qarabağ bəylərbəyliyi ilk vaxtlar Qara Piri bəy Qacarın oğlu Rüstəm bəy Qacar tərəfindən idarə edilmişdi.

Osmanlı müəllifi Heydər Çələbi öz "Rüznamə"sində Çaldıran döyüşündə öldürülən qızılbaş əmirləri arasında Gəncə və Bərdə valisi olan Sərdar bəy Qacarın adını çəkir.

## Həmçinin bax
*Qarabağ bəylərbəyliyi

## İstinadlar
Adil Əliyev (dəqiqləşdirmə)

* Adil Əliyev — Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin III, IV, V və VI çağırış deputatı.
* Adil Əliyev (zooloq) — AMEA Zoologiya İnstitutu, Hidrobiologiya laboratoriyasının müdiri, biologiya üzrə fəlsəfə doktoru.
* Adil Əliyev (geoloq) — professor, Azərbaycan Respublikası Dövlət Mükafatının ilk laureatı.

## Həmçinin bax
* Adil 
* Əliyev
Dördnöqtəli harmoniya

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Biologiyası
Əsasən qoz və qovaq ağaclarında mənənələrlə qidalanırlar və qışlama mərhələlərində burada, ağacların günəşə tərəf olan qabığın altında keçirirlər. Qanadüstlüyünün rəngi tünd sarıdır, hər qanadında 8 ədəd müxtəlif böyüklükdə qara nöqtələri var, lakin bəzi populyasiyalarında nöqtələr birləşərək onların sayı 4-ə qədər azalır. Böyüklüyü 5–6 mm-dir.

## Yayılması
Avropanın, Asiyanın, Qafqazın meşəlik və meyvə bağlarında bir çox hallarda qovaq və şam ağaclarında rast gəlinir. Azərbaycanın Gəncə-Qazax, Şəki-Zaqatala zonalarında və Naxçıvan ərazisində daha çox yayılıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şıqqıldaq böcəklər

Şıqqıldaq  böcəklər ()

## Quruluşu

Azərbaycanda şıqqılad böcəklər fəsiləsinin bir çox cinsləri və növləri yaşayır. Kənd təsərrüfatı bitkiləri üçün şıqqıldaq böcəklərin yetkin fərdləri qorxulu deyildir. Ancaq onların torpaqda yaşayan məftil qurdları adlanan sürfələri müxtəlif bitkilərin toxum və cücərtilərinə, kök sisteminə böyük zərər vurur. Böcəklərin bədəni uzunsov və bir qədərdə yastıdır. Onların qabaq kürəciyinin dal künclərindən axıra doğru yönəlmiş ucları şiş bir cüt çıxıntı vardır. Ayaqları qısa, pəncələri 5 buğumludur. Böcəklərin qabaq döşündə alt tərəfdən barmaq şəkilli kiçik çıxıntı orta döşdə isə çökəkcik vardır. Onlar arxası üstə düşdükdə bu çıxıntını çökəkciyin içinə salıb, böcək əyilir və tullanaraq üzü üstə düşür. Bu zaman ön döşün çıxıntısı orta döşün çüxuruna burulur və şıqqıltıya bənzər səs alınır ki, böcəyin adı da buradan götürülmüşdür.

## Sürfələr

(Məftil qurdlar) – sarımtıl, yaxud qəhvəyi rənglidir. Başı yastı, dəri örtüyü xitinləşmişdir. Onların bir bərabərdə üç cüt döş ayaqları vardır. Bu böcəklərin ayrı-ayrı növləri bir-birindən sürfənin qarıncıq nəhayətinin quruluşuna görə fərqlənir. Məftil qurdları ən çox buğda, arpa, qarğıdalı, kartof, çuğundur, günəbaxan, tütün, pambıq bitkilərini zədələyir. Onlar dənli bitkilərin nəinki kök sistemini zədələyir, hətta səpilmiş toxumları belə təmamilə yeyir. Meyvəköklülərdə sürfə meyvələrin içərisinə girir. Meyvənin daxilinə girən sürfələrin aşdığı yolla xəstəlik törədiciləri daxil olaraq, meyvələri çürüdür, odur ki, azacıq zədələnmiş meyvələri saxlamaq mümkün olmur. Məftil qurdları tarla, tərəvəz, texniki bitkiləri, eləcə də meyvə və meşə tinglərini zədələyir. Paxlalı bitkiləri məftil qurdları daha az zəiflədir.

## İnkişafı

Azərbaycanda təsadüf edilən şıqqıldaq böcək növlərinin inkişaf tsiklləri, inkişafı zəif gedir. Bir nəslin inkişafı 3-5 ilə başa çatır. Əksər növlər müxtəlif yaşlı sürfə və böcək fazasında qışlayır. Qışlamış böcəklər erkən yazda qışlama yerindən çıxır və növ mənsubiyyətindən asılı olaraq aprel, iyul aylarında yumurta qoymağa başlayır. Yumurtadan çıxan sürfələr əvvəlcə olduqca kiçik (1,5–2&nbsp;mm) olur, ai gözlə çətin seçilir. Sürfə 3-4 ilə inkişaf edir. İyul-avqust aylarında torpağın 8-15 sm dərinliyində puplaşır. Pup fazası 2-3 həftə davam edir və ondan çıxan böcəklər gələn ilin yazına qədər torpaqda qalır. sürfələrin yaşaması üçün optimal temperatur +200C, optimal rütubət isə 50-60% hesa olunur. Bu səbəbdən də, məftil qurdlarının taxıl bitkilərinə vurduğu zərər quraqlıq illərdə az, rütubətli illərdə isə çox olur.

## Yayılması

Şıqqıldaq böcəklərə Azərbaycanın bütün rayonlarındav rast gəlinir. Onlar ən çox turş reaksiyalı meşə torpaqlarında yaşayır. Buna görə də onlar Balakən, Zaqatala, Şəki, Qusar, Xaçmaz, Gədəbəy və Talış meşələrində  daha çox zərər verir.

## Ədəbiyyat

#S.R.Məmmədova, B.B.Xəlilov Kənd təsərrüfatı entomologiyası. 1986 
#S.R.Məmmədova, B.B.Xəlilov Meyvə və subtropik bitkilərin zərərvericiləri 1974
#N.H.Səmədov Taxıl böcəkləri və onlarla mübarizə tədbirləri, 1964

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qarabədən böcəklər
Brachylecithum petrowi

**Brachylecithum petrowi** () Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Bədənin uzunluğu 4,9–6&nbsp;mm, eni isə 0,567–0,891&nbsp;mm-dir. Ağız sormacı qqarın sormacından kiçikdir, onun diametrи 0,243–0,275&nbsp;mm-dir. Farinksа malikdir, onun uzunluğu 0,07–0,08 мм. Qarın sormacının diametri 0,272–0,356&nbsp;mm olub bədənin önqurtaracağından 0,599–0,680&nbsp;mm məsafədə yerləşir. Sormaclar arasındakı məsafə 0,324–0,405&nbsp;mm, toxumluqlar az və ya çox dərəcədə şaxəlidir. Ön toxumluq 0,324–0,810х0,248–0,356 мм, arxa toxumluq isə 0,324–0,599х0,178–0,356 мм olub qarın sormacından, 0,048–0,178&nbsp;mm-lik məsafədə yerləşir. Yumurtalıq bütöv kənarlıdır, diametri 0,178–0,194х0,145–0,178&nbsp;mm-dir.

## Həyat tərzi
Azsaylı növdür, növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Parazit orqanizm olub quşların (Alectoris kakelik və Pеrdix perdix) qara ciyərdə yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayiət edilir. Qara ciyər toxumları ilə qidalanır. Hermofradit orqanizmdir. Hermafrodit orqanizmdir.Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Üçüncü dərəcəli konsumentdir. Mühafizəsinə ehtiyac yoxdur.

## Yayılması
Dünyada 80, Qafqazda 6, Azərbaycanda 10 növlə təmsil olunmuşdur. Dünyada Bolqarıstan və Ermənistanda, Azərbaycanda Lerik rayonuda yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Echinostoma azerbaidjanica

**Echinostoma azerbaidjanica** () Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Yetişkən qurdlar 4,5-4,8 mm uzunluğa və 0,8-1,2 mm maksimal enə (toxumluqların haşiyəsində) malikdirlər. Kutikula tikanlarl örtülmüşdür. Böyrəkşəkilli yaxalıq 0,246x0,364mm olub, üzərində 43 tikan yerləşmişdir. Bunlardan ventral payların uclarında 5 tikan yerləşmişdir. Dairəvi ağız əmziyi 0,120-0,144x0,132 mm diametrə malikdir. Udlaq 0,120-0,144x0,096 mm, qida borusu isə 0,240-0,264 mm uzunluğundadır. Oval cinsi boru isə 0,360-9,540x0,156-0,3000 mm olub, qarın əmziyinin ön tərəfində yerləşir və onun dal ucu qarın əmziyinin orta hissəsinə qədər uzanır. Uzunsov toxumluqlar biri digərinin ardında yerləşmişdir. Ön toxumluq 0,540-0,720x0,420-0,540 mm arxa isə 0,636-0,900x0,408-0,504 mm ölçüyə malikdir. Dairəvi yumurtalıq 0,216-0,264x0,204-0,288 mm-dir. Melis cisimciyi yumurtalıqdan böyük olub, ön toxumluqla yumurtalığın arasında yerləşir. Sarılıqlar qarın əmziyindən bir qədər aralıq yerləşir və toxumluğun arasında genişlənirlər. Balalıq yalnız qarın əmziyi ilə yumurtalıq arasında yerləşir. Yumurtalıqlar 0,083-0,108x0,048-0,072mm ölçüyə malikdir.

## Həyat tərzi
Çoxsaylı-endem növdür, növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Parazit orqanizm olub quşların (Coturnix coturnix) bağırsağında yaşaır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayiət edilir. Epiteli hüceyrələri ilə qidalanır. Hermafrodit orqanizmdir.Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Üçüncü dərəcəli konsumentdir. Mühafizəsinə ehtiyac yoxdur. 

## Yayılması
Azərbaycanda Astara rayonu ərazisində yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax