Səyyarə İbadullayeva

**Səyyarə Cəmşid qızı İbadullayeva** () — biologiya elmləri doktoru, professor, AR ETN Botanika İnstitutunun direktoru.

## Həyatı
Səyyarə İbadullayeva 22 fevral 1957-ci ildə Naxçıvan şəhərində anadan olub. 1980-ci ildə Naxçıvan Dövlət Universitetinin Təbiət-Coğrafiya fakültəsini bitirib. Universiteti bitirdiyi il Azərbaycan Elmlər Akademiyası Naxçıvan Regional Elm Mərkəzində, daha sonralar isə Naxçıvan Muxtar Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin Həsən Əliyev adına "Araz" Elm-İstehsalat Birliyində kiçik elmi işçi kimi işləyib.

1993-cü ildə Bakı şəhərinə işə dəvət edilib və fəaliyyətini AMEA Eroziya və Suvarma İnstitutunda (Aqroekologiya Elm Mərkəzində) davam etdirib.

### Təhsili
1990–1994-cü illərdə AMEA Botanika İnstitutunun dissertantı olub və Botanika ixtisası üzrə "Naxçıvan MR florasında Baldırğan (*Heracleum* L.) növlərinin bioekoloji xüsusiyyətləri və efiryağlılığı" mövzusunda namizədlik dissertasiyası işini müdafiə edib. 1995-ildə AMЕA Botanika İnstitutunda əvvəlcə elmi fəaliyyət göstərib, daha sonra isə Botanika institutunun Etnobotanika şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin edilib. Bakı Dövlət Universitetində "Azərbaycan florasının kərəvüzkimiləri — Apiaceae Lindl" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir (2005). 2012-ci ildə artıq yüksək elmi fəaliyyəti layiqincə qiymətləndirilmiş və professor elmi adına layiq görülmüşdür.

Oktyabrın 18-də AMEA Botanika İnstitutunda keçirilən Elmi şuranın növbəti iclasında AMEA prezidentinin sərəncamı ilə biologiya elmləri doktoru, professor Səyyarə İbadullayeva Botanika İnstitutun icraçı direktoru vəzifəsinə təyin edilmişdir. 2021-ci il noyabr ayının 5-i professor Səyyarə İbadullayeva açıq səsvermənin sonunda yekdilliklə Botanika İnstitutunun baş direktoru vəzifəsinə seçilib.

### Ailəsi
Ailəlidir, 2 övladı var.

## Fəaliyyəti
Səyyarə İbadullayeva Azərbaycan flora və bitkiliyində formasiya və assosiasiyaların tərkibini öyrənib, genezisi və formalaşması yollarını araşdırıb, itmək təhlükəsində olan bitkilərin mühafizəsi və bərpası istiqamətində populyasiyaları senoloji və beynəlxalq qırmızı siyahıya uyğun qiymətləndirmişdir. O, bu sahədə indiyədək 500-ə qədər çöl tədqiqatları aparıb, xüsusən Qoruq və Yasaqlıqlarda flora biomüxtəlifliyinin ekoloji qiymətləndirilməsini həyata keçirib, mühüm xalq təsərrüfat əhəmiyyətli növləri aşkara çıxarıb, onların regionlar üzrə ehtiyatını öyrənib və itməkdə olan bitkilərin mühafizəsi üzrə tədbirlər kompleksi işləyib hazırlayıb. O cümlədən Şahbuz Dövlət Təbiət Qoruğunda, Şahdağ Milli Parkında bitkilərin təbiətdə qurşaqlar üzrə yayılma qanunauyğunluqlarını, torpaqlara münasibətini öyrənib, Kür-Araz və Arazboyu düzənliklərdə səhralaşmanın yaranma səbəblərini araşdırıb və bu sahədə bir neçə beynəlxalq impact faktorlu jurnallarda məqalə nəşr etdirmişdir.

### Pedaqoji fəaliyyətləri
1992–1993-cü illərdə Naxçıvan Tibb Kollecində, 2007–2008-ci illərdə Odlar Yurdu Universitetində, 2012–2013-cü illərdə isə Sumqayıt Dövlət Universitetiində dərs deyib. İndiyə kimi Səyyarə İbadullayeva 13 nəfər biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, 4 nəfər elmlər doktoru yetişdirmişdir.

### Elmi fəaliyyətləri
Səyyarə İbadullayeva 1999–2018-ci illərdə Botanika İnstitutunun nəzdində fəaliyyət göstərən müdafiə şurasının elmi katibi, 1999–2018-ci illərdə AMEA Botanika İnstitutunun nəzdində fəaliyyət göstərən Dissertasiya Şurasının elmi katibi, 2012–2015-ci illər həmin İnstitutun Elmi Əsərlər Toplusunun redaktor müavini, 2016–2021-ci illərdə redaksiya heyətinin üzvü; 2021 toplunun redaktoru və AMEA Biologiya Bölməsində biologiya seksiyası üzrə sədr, Problem Şurasının sədr müavini və Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında AAK-nın Biologiya və Aqrar elmləri üzrə ekspert (2018–2019-cu illər), AMEA Molekulyar Biologiya və Biotexnologiyalar İnstitutunun Elmi Şurasının üzvü (2017–2020-ci illər), Scientific journal of Academic research. Multidisciplinary Journal. BLACK SEA. Tbilisi, Georgia beynəlxalq redaksiya heyətinin üzvüdür.

## Əsas elmi nailiyyətləri
Azərbaycan florasında bir sıra fəsilələrin taksonomik tərkibi və biоеkoloji xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmiş, mühüm xalq təsərrüfatı əhəmiyyətli növlərin regionlar üzrə ehtiyatını öyrənmiş və ilk dəfə olaraq itməkdə olan 70-dən çox növün mühafizəsi üzrə tədbirlər kompleksini işləyib hazırlamış, bəzilərini Azərbaycanın "Qırmızı kitab"ının II nəşrinə daxil etmiş, 40-dan çox növ barədə əlavə tövsiyə vermişdir. Tədqiqatlara əsasən "Gəncə-Qazax bölgəsinin nadir bitkiləri" kitabını tərtib etmişdir. Naxçıvan MR florası üçün 1 (*Viscum album* L.) Azərbaycan florası üçün 2 (*Thymus hyemalis* Lange., S*alvia modesta* Boiss.) və Qafqaz florası üçün 1 (*Helasciadium nodiflorum*) yeni bitki növü aşkar etmişdir.

Azərbaycan florasına kərəvüzkimilər fəsiləsindən 6 cins, 23 növ və 1 yarımnöv, dalamazkimilər fəsiləsindən 2 növün ilk dəfə təsvirini vermişdir. *Apiaceae*, *Malvaceae*, *Lilaceae*, *İridaceae*, *Polygonaceae* fəsilələrinin təyinedicilərini tərtib etmiş, bioekologiyasını, fitosenologiyasını və təsərrüfat əhəmiyyətini öyrənmiş, 300-ə qədər növün areal xəritəsini tərtib etmişdir.

Azərbaycan biomüxtəlifliyində dərman preparatlarında istifadə edilən bəzi maddələrin xammal mənbəyi aşkar edilmişdir. Baldırğan cinsinin 5 növünün kök və toxumlarından elm üçün yeni 15 fərdi maddə almışdır.

Azərbaycan florasında 85 növdə efir yağı müəyyən etmiş, onların ekoloji şəraitdən asılı olaraq dinamikada öyrənmiş, komponent tərkibini aşkar etmişdir. Tədqiqatlar nəticəsində bozqırlarda rast gələn növlərin 72–75%-in bütün orqanlarında, meşədə olan növlərin (39–42%) çiçək və toxumunda efir yağı toplanmasını aşkar etmiş, efir yağlarının antimikrob xüsusiyyətlərini təyin etmişdir.

Azərbaycan florasında faydalı bitkiləri etnobotaniki təhlil etmiş, yabanı tərəvəzlərə aid 200, yem kimi istifadə edilən 330, dərman bitkilərindən 500-ə qədər növün areallarını, populyasiyalarının müasir vəziyyətini və bitkilik tipində rolunu müəyyənləşdirmişdir. Təbii fitosenozlarda antropogen amillərə məruz qalan növləri ilk dəfə olaraq ***reintroduksiya*** etmiş, onları təbiətdəki ilkin vəziyyətlərinə qaytarmışdır. Xalq təbabətində etnik üsullarla istifadə edilən bitkilər barədə bölgələrdən məlumatlar toplamış və buna aid 5 kitab nəşr edilmişdir.

Bütöv Azərbaycan regionu (İran İslam Respublikası və Azərbaycan Respublikası) üzrə xalq təbabəti üsullarının eyniliyini sübut edən "**Folk medicine**" kitabını nəşr etmişdir.

Müştərək tədqiqatlarla bitkilərdən alınan efir yağlarının və ekstraktların baytarlıq təbabətində helmintozlara və digər xəstəliklərə qarşı istifadəsi aşkarlamışdır. Otlaq və biçənəklərin yem keyfiyyəti, məhsuldarlığı və yem tutumunu hesablamış, səthi və kökündən yaxşılaşdırma sistemlərini hazırlamışdır.

Qoruq və Yasaqlıqlarda, o cümlədən Zəngəzur və Şahdağ Milli Parkında flora və bitkiliyini ekobotaniki tədqiq etmişdir.

Uzun illərdir ki, Səyyarə İbadullayeva bir sıra beynəlxalq elmi proqram, şəbəkə və cəmiyyətlərdə, o cümlədən Bitki Genetik Ehtiyatları (BGE) üzrə Avropa Əməkdaşlıq Proqramında (ECPGR), BGE üzrə Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz Regional Şəbəkəsində tanınmış ekspert və peşəkar mütəxəssis kimi Azərbaycanı uğurla təmsil edir. O, Avropa Əməkdaşlıq Proqramında-ECPGR-ın "**Dərman, Aromatik və Yabanı qida bitkilərin öyrənilməsi və qorunması**" üzrə işçi qrupunun üzvüdür (2002-ci ildən), bu və ya digər nüfuzlu təşkilatların beynəlxalq tədbirlərində müntəzəm olaraq məruzələrlə çıxış edir. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO), Beynəlxalq Qida Siyasəti Araşdırma (keçmiş İPGRİ) İnstitutu nun, Biomüxtəliflik üzrə Beynəlxalq Konvensiyanın Azərbaycan və region üzrə hesabatlarının hazırlanmasında göstərdiyi fəaliyyət onu savadlı, yüksək təşkilatçılıq qabiliyyətinə malik bir alim kimi tanıtmışdır. 2018-ci ildən etibarən Azərbaycan Botaniklər Cəmiyyəti nin fəal üzvüdür.

Pandemiya dövründə həm xaricdə, həm ölkə daxilində *antiviral* və *immunbərpaedicilər* barədə əhalinin maarifləndirilməsi mövzusunda xaricdə nüfuzlu jurnalda məqalə nəşr etdirmiş və kütləvi informasiya vasitəsitələri ilə xalqa faydalı məsləhətlər vermişdir.

Səyyarə İbadullayeva Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondunun 2010-cu il 1-ci müsabiqəsinin "Qırmızı kitab"ın hazırlanması ilə bağlı (EİF-2010–1(1)- 40/26–3) və 2011-ci ildən " (This project is funded by Norwegian Ministry of Foreign Affairs) beynəlxalq layihənin iştirakçısıdır.

2011-ci ildə AMEA Botanika İstitutunda keçirilən "Faydalı bitkilərdən istifadənin aktual problemləri" mövzusunda Beynəlxalq konfransın ideyaçısı və təşkilatçısı olmuşdur.

## Elmi əsərləri
Səyyarə İbadullayeva 300-dən çox elmi əsərin, o cümlədən, 15 kitabın və 100-ə qədər xaricdə çap olunmuş elmi məqalənin müəllifidir.

### Kitablar və monoqrafiyalar
# "Traditional folk medicine of Azerbaijanis" Baku-"Savad", 2024, 264. Sayyara Ibadullayeva
# Traditional Herbal Treatments in Karabakh-Azerbaijan. Kitab fəsli. Ethnic Knowledge and Perspectives of Medicinal Plants. 2023, 10.1201/9781003352983–5, chapter 3, pages 79–142. (Asgerova A. A., Huseynova A. E., Mammadov A. T., Huseynova İ. M.)
# An Overview of the Plant Diversity of Azerbaijan. Biodiversity, Conservation and Sustainability in Asia Volume 1: Springer-2021, Editors — Munir Öztürk, Volkan Altay, Recep Efe Pages 431–478. (İ. Huseynova)
# Halophytic Plant Diversity of Duzdag Mountain in Nakhchivan Autonomous Republic – Azerbaijan. Ecophysiology, Abiotic Stress Responses and Utilization of Halophytes: Springer – 2019, pg.383–401 DOI: 10.1007/978-981-13-3762-8 (Nuri V. Movsumova)
# Herbals in Iğdır (Turkey), Nakhchivan (Azerbaijan) and Tabriz (Iran) Herbs and Human Health, Ethnobotany and Physiology, Vol.1., Springer, 2018, p.197–267 (Munir Ozturk, Volkan Altay, Ernaz Altundağ, Behnaz Aslanipour, Tuba Mert Günenç)
# Xalq təbabətinin unudulmuş reseptləri (Qərbi Azərbaycan, Şərqi Zəngəzur və Qarabağ icmaları yaddaşlarından) Bakı- Elm nəşriyatı, 2023, 267 səh.
# Medicinal and Aromatic Plants of Azerbaijan. Kitab fəsli. Antalya Yörük Türkmen Kitabı. Bölüm 10, 2023, page131–162
# Azərbaycanın Qırmızı Kitabı -Flora. 99 oçerk. Kollektiv iş Elmi redaktor
# Yabani Bitkilerin İstifadesinin Aktüel Problemleri: Etnobotanika, Etnofarmakologiya Ve Baytarlıq Tebabeti (ingilis dilində) Uluslararası Antalya Yörük ve Türklük araştırmaları bilim ve sanat kurultayı (Antalya), 05. 2022
# Gəncə-Qazax ərazisinin nadir bitkiləri. Gəncə −2021, 227 s. (Babakişiyeva T.)
# Naxçıvan MR florasının yabanı tərəvəz bitkiləri. Əcəmi nəşr., Naxçıvan-2018, 400s (Qasımov H., Seyidov M., Şirəliyeva G.)
# Folk medicine (Ethnobotany in Azerbaijan Region) İİR, Tehran, 2017, 288p. (Jafarli İ., Zaifizadeh M., S. Sh. Asbaghian Namin)
# Bitkilərin sirli dünyası (ot bitkiləri) EİM-Təhsil, Bakı, 2017 350s. (Qəhrəmanova M. C.)
# Biologiyanın tədrisində kəmiyyətlər, məsələ və çalışmalar. AR Təhsil Nazirliyi, ELM-Təhsil, Bakı-2015, Dərslik 40s. (T. Məmmədli. S. Abduyeva-İsmayılova. N. Məmmədova)
# Farmakoqnoziya botanikanın əsasları ilə Naxçıvan-2015, Dərslik 700s. Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi (İ. Mustafayeva, R. Ələkbərov, A. İsmayılov, H. Qasımov, Ş. Qasımova)
# Azərbaycanda etnobotaniki araşdırmalar: Göygöl rayonu "Elm-Təhsil" Bakı, 2015, 224 c.(Şahmuradova M. C.)
# Naxçıvan MR Dağlıq ərazilərinin yem bitkiləri (Müxtəlif otlar) "Elm-Təhsil" Bakı, 2015, 222 c. (Məhərrəmov S. Məmmədli T.)
# Şahbuz Dövlət Təbiət Qoruğunun flora və bitkiliyi. Əcəmi nəşriyatı, Naxçıvan-2014, 523 s. (Seyidov M., Qasımov H., Salayeva Z.)
# Elm-Təhsil nəş., Bakı-2013, 300s. (R. Ələkbərov)
# Dərman bitkiləri (Etnobotanika və Fitoterapiya). Medicinal plants (Ethnobotany and Phytoterapya)
# Efir yağları və aromaterapiya. AMEA "Elm" nəşriyyatı, Bakı-2007, 112 səh. (Cəfərli İ. Ə.)
# Azərbaycan florasının kərəvüzkimiləri "elm" nəşriyyatı. Bakı-2004
# Çətirçiçəklilər fəsiləsinin faydalı bitkiləri" Araz nəşriyyatı, Bakı-2001, 149 səh.

## Mükafatları
* **AMEA-nın fəxri fərmanı** 2 dəfə (2005–2012)
* AMEA Biologiya, Tibb və Aqrar elmləri Bölməsinin **fəxri fərmanı** (2017)
* İnterxəbər layihəsi əsasında **Elm Fədaisi** **Fəxri diplomu** (2018)
* Azərbaycan Kütləvi İnformasiya vasitələri Həmkarlar İttifaqının "**İlin nüfuzlu Ziyalısı**" Ali Media mükafatı (2019)
* Türk Dünyası Elmlər Akademiyasının akademiki və **Qızıl ulduz** mükafatçısı (2021)
* Avropa Təbiət Elmlər Akademiyasının akademiki, **Taclı ulduz ordeni** mükafatçısı (2021).
* 2023-cü ildə — Azərbaycan Dövlət Pedoqoji Universitetinin 100 illiyi (1921–2021) Azərbaycan Respublikası **yubiley medalı**
* 2023-cü ildə — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyətinin 26 may 2023-cü il tarixli qərarı ilə Ümumilli Lider Heydər Əliyevin 100 illik yubileyinə həsr olunmuş Azərbaycan Respublikasının **"Qırmızı Kitabı"nın III nəşrinin elmi mətninin hazırlanmasında mühüm** **xidmətinə görə** fəxri fərmanı
* 2024-cü il noyabrın 11–22-də Bakı şəhərində keçirilmiş BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 29-cu sessiyasında **(COP29)** fəal iştirakına görə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən **Təşəkkürnamə** ilə təltif olunmuşdur.
* 2025-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunmuşdur.
* 2026-cı ildə — Türk Dünyası Araşdırmaları Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının "İlin uğurlu elm adamı" mükafatı və Türk dünyası elminə və təhsilinə verdiyi mühüm töhfələrə görə "Böyük Turan" ordeni ilə təltif olunub.
## Müəlliflik şəhadətnamələri və patentləri
# Иммуностимулирующий фитоспор с общеукрепляющим действием. Eвроазийское патентное ведомоство. 026106 B1/ Moskva 04.04.2017
# Böyrək daşlarının təmizlənməsi üçün çay. Avroasiya patentinə qəbul edilib (2020)

## İstinadlar