Palmira

**Tədmir** ( *Tədmur/Tədmir* və  *Tədmîr*;  *Tedmurtā*) və ya **Palmira** () — Suriyanın Hüms mühafəzəsi ərazisində qədim semit şəhəri. İlkin yaşayış izlərinin hələ Neolit dövrünə aid edildiyi Palmira şəhəri tarixi mənbələrdə ilk dəfə eramızdan əvvəl II minillikdə Suriya səhrasından keçən karvanların dayanacağı kimi qeyd edilir. Şəhərin adı Assur hökmdarlarının annallarında və ehtimal ki, Yəhudi Bibliyasında xatırlanır. Selevkilər imperiyasının tərkibində olmuş şəhər, sonradan Roma imperiyasının tərkibində inkişaf etmişdir.

Palmiranın zənginliyi şəhərin qısa zamanda böyüməsinə imkan vermiş, burada bir çox dəyərli tarixi-memarlıq abidələri ucaldılmışdır. III əsrdə artıq çiçəklənən bir şəhər olan Palmira həm də güclü orduya malik idi. Belə ki, b.e. 260-cı ilində Palmira kralı Odenatın rəhbərliyi ilə Palmira ordusu Sasani ordusunu məğlub etmişdi. 267-ci ildə isə Odenat taxtdan salınmış, onun yerinə kiçik oğlu kraliça Zenobiyanın regentliyi altında hakimiyyətə gəlmişdi. 270-ci ildən Zenobiya Roma İmperiyasının şərq əyalətləri hesabına Palmira ərazilərini genişləndirməyə başlayır. 271-ci ildə Palmira kralları imperator titulu qəbul edirlər; 272-ci ildə Roma İmperatoru Avreli Palmiranı məğlub etdi. 273-cü ildə baş vermiş üsyandan sonra isə şəhər tamamilə dağıdılmışdır. Bundan sonra Palmira Bizans, Raşidi, Əməvilər, Abbasilər xilafətləri, Məmlük dövlətinin tərkibində kiçik vassal şəhər olmuşdur. 1400-cü ildə Teymurilər tərəfindən dağıdıldıqdan sonra kiçik bir kəndə çevrilən Palmira Osmanlıların (1918-ci ilə kimi), Suriya krallığının daha sonra isə Suriya və Livanda Fransa Mandatının tərkibində olmuşdur. 1929-cu ildə Fransızlar Palmira kəndinin əhalisini yeni inşa edilmiş Tadmur kəndinə köçürməyə başlamışlar, köçürmə işləri 1932-ci ildə tamamlanmış və tamamilə boşalmış ərazi arxeoloji tədqiqatlar üçün yararlı hala gətirilmişdir. 21 may 2015-ci ildə Palmira ərazisi İŞİD terrorçu qruplaşması tərəfindən ələ keçirilmişdir. 27 mart 2016-cı ildə şəhər yenidən Suriya Silahlı Qüvvələrinin nəzarəti altına keçmişdir.

Palmira sakinləri əsasən aramilər, amorilər, ərəblər və kiçik bir yəhudi topluluğundan ibarət idi. Şəhər sakinləri əsasən arami dilinin yerli ləhcəsində və əlavə olaraq həm də yunan dilində danışmışdır. 634-cü ildə şəhərin ərəblər tərəfindən ələ keçirilməsindən sonra hər iki dil ərəb dili ilə əvəzlənmişdir. Palmiranın Yunan-Roma və Fars mədəniyyətindən təsirlənmiş yerli mədəniyyəti dünya mədəniyyəti xəzinəsinə dəyərli incəsənət və memarlıq nümunələri bəxş etmişdir. Şəhər sakinləri yerli tanrılarla yanaşı, Mesopotamiya və Ərəb tanrılarına da inanırdılar. IV əsrdə Xristianlığın yayıldığı şəhərdə, I minilliyin ikinci yarısından İslam yayılmağa başlamışdır.

Palmiranın siyasi quruluşu Yunan şəhər-dövlətləri modelinə əsaslanırdı. Şəhər həm mülki, həm də hərbi məsələlərə nəzarət edən senat tərəfindən idarə edilirdi. III əsrdə Roma koloniyası statusu qazandıqdan sonra Palmiranın idarəçilik sistemi Roma dövlət institutlarına uyğunlaşdırıldı; 260-cı ildən etibarən isə şəhərdə tam monarxiya quruluşu bərqərar oldu. Palmiranın əsas gəlir mənbəyi karvan ticarəti idi. Palmiralı tacirlər bütün İpək Yolu boyunca ticarət koloniyaları yaratmış, Roma imperiyasının geniş ərazilərində fəal ticarət fəaliyyəti göstərərək böyük sərvət əldə etmişdilər.

## Yerləşmə və etimologiya

Palmira Suriyanın paytaxtı Dəməşq şəhərindən 215 km (134 mil) şimal-şərqdə, iyirmi növdən çox palmanın yetişdiyi bağlarla əhatə olunmuş oazisdə yerləşir. Palmiradan qərbdə yerləşən təpələrdən başlayan Əl-Qubur adlı kiçik vadi şəhəri kəsərək keçir və şəhərdən şərqdə yerləşən bağlarda yoxa çıxır. Vadinin cənubunda Efqa adlı bulaq yerləşir. Böyük Plini b.e. 70-ci ilində şəhəri təsvir edərkən onun zəngin duz yataqlarından və şəhər ətrafındakı bulaqlardan bəhs edərək, bütün bunların şəhər ətrafında kənd təsərrüfatının inkişafı üçün imkan yaratdığını bildirir.

E.ə. II minilliyin birinci yarısında mənbələrdə şəhərin semit mənşəli ilk yerli adı kimi "Tadmor" qeyd edilir. "Tadmor" sözünün etimologiyası mübahisəlidir; Albert Şultens ehtimal edir ki, "Tadmor" sözü semit dillərində xurma ağacı anlamını ifadə edən "*tamar*" sözündən əmələ gəlməklə, şəhər ətrafındakı xurma bağlarına işarə edir.

"Palmira" adı ilk dəfə b.e. I əsrində Böyük Plini tərəfindən qeyd edilir və sonradan Yunan-Roma mədəniyyətinin təsiri yayılmış bütün ərazilərdə istifadə olunur. Şultensə görə "Palmira" sözü "Tadmor" sözünün bir variantıdır, Jan Starskiyə görə isə Palmira sözü "Tadmor""sözünün yunan dilinə tərcüməsi olmaqla yunanca xurma palması anlamını ifadə edən "palame" sözündən qaynaqlanmışdır.

Maykl Patrik O’Konnor hər iki adın hurri mənşəli olduğunu qeyd edir. Bu nəzəriyyəyə görə "Tadmor" sözü hurri dilində "sevmək" anlamını verən "tad" sözündən və mVr formantı "mar"-ın birləşməsindən əmələ gəlmişdir və tipik hurri orta sait səs düzülüşünə əsaslanır. "Palmira" sözü isə isə hurri dilində "bilmək" anlamı ifadə edən "pal" sözündən və birinci adda olduğu kimi mVr formantı "mar"-ın birləşməsindən əmələ gəlmişdir. XIII əsr Suriya coğrafiyaçısı Yaqut Həməvi qeyd edir ki, Tadmor Nuhun uzaq nəticəsinin qızının adıdır və həmin xanım şəhər ərazisində dəfn edildiyinə görə şəhər onun adı ilə adlandırılmışdır.

## Tarixi

Efqa bulağı yaxınlığında Palmirada hələ Neolit dövründə yaşayışın olmasına dair sübutlar, e.ə. 7500-cü illərə aid edilən daş əmək alətləri aşkarlanmışdır. Bel məbədinin altında yerləşən telldə aparılmış arxeoakustik tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, bu ərazidə hələ e.ə. 2300-cü illərdə dini ibadətlər həyata keçirilmişdir.

### Erkən dövr
Palmira şəhərinin adı ilk dəfə təxminən e.ə. 2000-ci illərdə *"Puzur-İştar Tadmorean"* şəklində Assuriya ticarət koloniyası Kültəpə ilə əlaqələrinə görə xatırlanır. Daha sonra Palmiranın adı Mari kitabələrində ticarət karvanlarının və suteanlar kimi köçəri xalqların dayanacaq yeri kimi çəkilir. E.ə. XVIII əsrdə Assur hökmdarı I Şamşiadad Aralıq dənizi sahillərinə yürüşü zamanı məhz bu ərazilərdən keçmişdi. Həmin vaxt Palmira Qatna krallığının ən şərq sərhəddini təşkil edirdi. Şəhər həm də Emar şəhərində arxeoloji tədqiqatlar zamanı aşkarlanmış e.ə. XIII əsrə aid kitabədə xatırlanır və iki "*Tadmor*" şahidinin adı vurğulanır. E.ə. XI əsrdə Assur kralı I Tiqlatpalasar öz annallarında Tadmar aramilərinin vurduğu zərbənin dəf edilməsindən danışır.

Yəhudi Bibliyasında (İkinci Xronikalar Kitabl 8:4) Tadmor İsrael kralı Solomon tərəfindən səhrada inşa etdirilmiş və ya qala divarları ilə əhatə olunmuş şəhər kimi xatırlanır, eyni şəkildə şəhərin adı Talmudda da (Yebamot 17 a-b) çəkilir. İosif Flavi özünün "Yəhudilərin qədim tarixi" (VIII kitab) əsərində şəhərin yunan adı "Palmira" sözündən də istifadə edir və "Tadmor"un əsasının Solomon tərəfindən qoyulduğunu bildirir. Sonrakı dövrlərdə İslam mənbələrində şəhərin əsasının Solomonun cini tərəfindən qoyulması haqqında məlumat verilir. Bəzi müəlliflərə görə Palmiranın (Tadmor) Solomonla əlaqələndirilməsi, onun İudeya torpağında inşa etdirdiyi və "Krallar kitabı"nda (9:18) xatırlanan "Tamar" şəhəri ilə qarışdırılması ilə əlaqəli ola bilər. E.ə. X əsrdə, Solomonun dövründə kiçik yaşayış məntəqəsi olmuş Palmirada arxeoloji tədqiqatlar zamanı, "Tadmor" və onun binalarının Bibliyada təsvir olunmuş təsvirinə uyğun olan tikililər aşkarlanmamışdır.

### Ellinizm və Roma dövrləri

Selevkilərin hakimiyyəti dövrünə təsadüf edən Ellinizm dövründə Palmira monarx ailəsinə sadiqlik nəticəsində iqtisadi baxımdan inkişaf etmiş yaşayış məntəqəsinə çevrilmişdi. E.ə. 217-ci ildə Rafii döyüşü zamanı Zabdibel adlı şeyxin rəhbərliyi altında Palmira ordusu III Antioxun rəhbərlik etdiyi Selevki ordusuna qoşulmuşdu. Ellinizm dövrünün ortalarına yaxın əvvəl cənubdan əl-Qubur vadisi ilə əhatə olunmuş Palmira şimal sahili boyunca genişlənərək inkişaf etmişdir. E.ə. II əsrin sonlarından etibarən qüllə türbələri, Palmira vadisi türbələri, həmçinin şəhərdə yerləşən Baalşamin, Allat, Ellinist məbədləri inşa edilmişdir.

E.ə. 64-cü ildə Roma Respublikası Selevkilər imperiyasının varlığına son qoyur, Roma generalı Pompey isə Suriya əyalətini yaradır, lakin, Palmira mütəqillik əldə edə bilir, həm Parfiya, həm də Roma ilə ciddi ticari əlaqələri olmasına baxmayaraq şəhər bu iki nəhəng imperiyanın heç birindən asılı vəziyyətə düşmür. Ən erkən Palmira kitabəsi e.ə. 44-cü ilə aid edilir, həmin dövrdə Palmira yerləşdiyi səhradan keçən karvanlara su satan kiçik şeyxlik idi. Lakin, Appian qeyd edir ki, e.ə. 41-ci ildə Mark Antoni silahlı birləşmələr göndərərək şəhəri məğlub edənə kimi şəhər zəngin idi. Həmin dövrdə Fərat çayının şərq sahilinə keçən palmiralılar müdafiəyə hazırlaşırlar.

#### Yarımüstəqil Palmira ərazisi

B.e. 14-cü ilində Tiberinin hakimiyyətinin ilk dövrlərindən etibarən Roma imperiyasına xərac verməyə başlayan Palmira nəhəng imperiyanın bir hissəsinə çevrilir. Roma imperiyasının tərkibində olduğu dövrə çiçəklənən Palmira ölkənin ən inkişaf etmiş əraziləri ilə ticarət əlaqələri saxlasa da, daxili müstəqilliyini adətən saxlayırdı. Romalılar Palmira regionunun sərhədlərini müəyyənləşdirmişdilər; sərhəd damğavuranı kimi Roma qubernatoru Silanus təyin edilmişdi ki, o da, şəhərdən 75 kilometr məsafədə yerləşən Xirbət əl-Bilaas ərazisində məskunlaşmışdı. Digər damğavuran isə Palmiranın cənub-qərbində yerləşən Qəsr əl-heyr əl-Qərbi ərazisində aşkarlanmış, şərq sərhədləri isə Fərat vadisinə kimi genişləndirilmişdi.

Palmiranın Roma imperiyasının tərkibində olmasını sübut edən ilk kitabə b.e. 18-ci ilinə aid edilir ki, bu vaxt da, Germanik adlı Roma generalı Parfiya ilə dostluq əlaqələri qurmaq məqsədilə Aleksandr adlı palmiralını danışıqlar aparmaq üçün Parfiyanın vassalı olan Xarakena ərazisinə göndərmişdi. Bunun ardınca b.e. 19-cu ilində Legio X Fretensis əraziyə yürüş etmişdi. I əsrdə şəhərə Roma təsiri minimum idi, belə ki, Palmirada yalnız Roma vergiyığanları var idi və b.e. 75-ci ilində romalılar Palmiranı Sura ilə birləşdirən yol inşa edirdilər. Romalılar da Palmira əsgərlərindən istifadə etmişlər, lakin digər tipik Roma şəhərlərində olduğu kimi, Palmirada heç bir yerli magistr və ya perfektlərin olması haqqında məlumat yoxdur. I əsrdə şəhərdə intensiv quruculuq işlərinin aparılmasını şəhər qala divarlarının inşası və b.e. 32-ci ilində tamamlanmış Bel məbədi sübut edir. B.e. I əsrində Palmira səhrada yerləşən karvanlar üçün kiçik dayanacaq məntəqəsindən nəhəng ticarət mərkəzinə çevrilir, palmiralılar bir çox koloniyalar yaradır, mühüm ticarət mərkəzlərində üstünlük əldə edirlər.

II əsrdə Palmiranın ticarət əlaqələri ən geniş vəziyyətə çatır. Bu statusa çatmaqda Palmiraya iki faktor kömək edir: birincisi palmiralılar ticarət marşrutunu yaratmışdılar, mühüm məntəqələrdə yerləşdirdikləri qarnizonlar vasitəsilə bu marşrutu müdafiə edirdilər ki, belə məntəqələrdən biri də 117-ci ildə ilk dəfə qeyd edilən Dura-Yevroposdur. İkinci faktor isə paytaxtı Petra şəhəri olan Nəbatilər dövlətinin 106-cı ildə Roma tərəfindən anneksiya edilməsi və beləliklə də, əvvəllər Nəbatilərin nəzarət etdiyi cənubi Ərəbistan ticarət yollarının Palmiranın nəzarətinə keçməsidir.

129-cu ildə "Adrian Palmira" adlandırılan Roma imperatoru Adrian şəhəri ziyarət etmiş və ona müstəqil şəhər titulu vermişdi. Bütün imperiya ərazisində ellinizm mədəniyyətini təbliğ edən Adrianın dövründə Palmiranın şəhər urbanizasiyası qədim yunan şəhərləri stilində qurulmuş, bu dövrdə Palmirada teatr, kollonada və Nabu məbədi də daxil olmaqla bir neçə mühüm memarlıq abidəsi inşa edilmişdi. 167-ci ildə Ala I Thracum Herculiana qarnizonunun şəhərə köçürülməsindən sonra Palmirada Roma təsiri daha da güclənmişdir.

III əsrdən etibarən Palmirada yunan şəhər-dövlət modeli monarxial sistemlə əvəzlənir və bina layihələri apogeya səviyyəsinə çatmış şəhərin urbanistika baxımından inkişafı zəifləyir. Romada Severan sülaləsinin imperiya taxtına keçməsi ilk dövrdə Palmiraya az təsir edir. Palmira yeni sülalənin sevimli şəhərlərindən biri olur və 206-cı ildə Cohors I Flavia Chalcidenorum qarnizonu şəhərdə yerləşdirilir. Palmira ordusu imperiyanın şərqi Suriya sərhədlərinin qorunmasında mühüm rol oynayır, imperator Karakalla 213–216-cı illərdə Palmiranı koloniyalar sırasına daxil etməsi ilə şəhərdə yaranan yeni konstitusional institutlar yunan idarəçilik institutlarını əvəzləyir. Severanların hakimiyyəti dövründə baş verən Roma-Parfiya müharibəsi 194–217-ci illəri əhatə edir və bölgənin təhlükəsizliyinə, həmçinin ticarətin inkişafına təsir edir. 199-cu ildən başlayaraq quldur dəstələri ticarət karvanlarına hücumlar təşkil edir, bu isə Palmiranın hərbi gücünü artırmasını tələb edir. Palmira ordusu ölkənin şərq sərhədlərinin qorunmasında daha ciddi rol oynamağa başlayır, tacirləri qoruyur 235-ci ildə vəfat etməzdən əvvəl imperator Aleksandr Severusun ziyarət etdiyi Palmira şəhərində təhlükəsizliyi təmin edir.

#### Palmira krallığı və Fars müharibələri

Sasanilər sülaləsinin hakimiyyətə gəlməsi Palmiranın ticarət imkanlarına böyük zərbə vurdu. Roma imperiyası ilə müharibəyə başlayan Sasanilər, onların ərazisində yerləşən Palmira koloniyalarını dağıdılar. Təxminən 251-ci ildə oğlu Hairanla ekzarx və senator titullarını bölüşən Odenatın adı sənədlərdə çəkilməyə başlayır. Sasani şahı I Şapurla yaxınlaşan Odenat Sasani imperiyası ərazisində Palmiranın maraqlarının qorunmasını xahiş etsə də, onun bu istəyi rədd olunur, 260-cı ildə baş vermiş Edessa döyüşündə isə Odenat Sasanilərə qarşı döyüşür. Sasanilərin qələbəsi ilə nəticələnən döyüşdə Roma imperatoru Valerian əsir alınır, bundan sonra Böyük Markian oğlanları Kviet, Kiçik Markian və Balista ilə birlikdə Valerianın oğlu Qallieni taxtdan saldılar.

Odenat Qallienə sadiq qalsa da, özünü kral elan edərək, Şapura qarşı mübarizə apara bilmək üçün kəndilər və ərazidə qalmış roma əsgərlərindən Palmira ordusu formalaşdırdı. Avqust tarixinə görə Odenat döyüşdən qabaq özünü kral edir. 260-cı ildə Fərat çayı sahilində baş vermiş döyüşdə Palmira ordusu Sasani ordusu üzərində həlledici qələbə qazandı, geri çəkilərkən Sasanilər Nehardea adlı yəhudi şəhərini talan etdilər. 261-ci ildə Suriyada taxta çıxmış uzurpatorlara qarşı mübarizəyə başlayaraq Kviet və Balistanı öldürdü. Mükafat olaraq Suriya, Mesopotomiya və Arabiyanı idarə edən Qallien ona "Imperator Totius Orientis" (Şərqin Qubernatoru) titulu verdi. 262-ci ildə Odenat I Şapura qarşı yeni yürüşə başlayaraq Mesopotomiyanın iki ən mühüm şəhəri olan Nusaybin və Harran şəhərlərini ələ keçirdi, Sasanilərin paytaxtı Ktesifonu mühasirəyə aldı. Bu qələbələrdən sonra Palmira monarxı Krallar kralı titulunu götürdü.

263–264-cü illərdə Sasani ordusunun məğlub edilməsindən sonra Odenat oğlu Hairanı Antiox yaxınlığında krallar kralı titulu ilə taxta çıxardı, 264-cü ildə isə Palmira ordusu ikinci dəfə Ktesifonu mühasirəyə aldı. Sasanilərin paytaxtını tutmağa nail olmasa da, Odenat 252-ci ildən başlayan Şapur müharibələri nəticəsində Sasanilərin ələ keçirdiyi bütün Roma torpaqlarını geri qaytara bildi. Sasanilər Palmiraya qarşı yürüşə başlasalar da 266-cı ildə Ktesifon yaxınlığında yenidən Odenat tərəfindən məğlub edildilər. Daha sonra Palmira hökmdarı şimaldan Kiçik Asiyaya hücum edən qotların yürüşünə qarşı çıxmaq üçün şimala gedir, lakin burada oğlu Hairanla birlikdə öldürülür. "Avqustun tarixi" və "İohann Zonaras"da verilən məlumata görə Odenat, "Avqustun tarixi"ndə adı Meonius kimi qeyd edilən öz kuzeni (Zonarasa görə qardaşı oğlu) tərəfindən öldürülmüşdür. "Avqustun tarixi"ndə verilən məlumata görə Odenatın dul arvadı Zenobia tərəfindən edam etdirilməmişdən qısa müddət əvvəl Meonius qısa müddətlik də olsa özünü hökmdar elan etmişdi. Lakin, onun hakimiyyət sürməsi haqqında heç bir kitabə və ya digər tarixi sübut yoxdur və ehtimal ki, Odenatın ölümündən sonra o da öldürülmüşdür.

Odenatdan sonra hakimiyyətə onun oğlanları gəldi; on yaşlı Vaballat və atasının ölümündən qısa müddət sonra ölmüş azyaşlı Herod. Yeni kralların anası olan Zenobiya ölkənin əsl hökmdarı kimi hakimiyyət sürmüş, Vaballat isə onun güc mənbəyi olmuşdur. Qallien prefekti Pretorio Heraklianı farslara qarşı əməliyyatlara rəhbərlik etməsi üçün şərqə göndərsə də, Zenobia tərəfindən qəbul edilmədiyi üçün qərbə qayıtmağa məcbur olmuşdur. Lakin, kraliça Zenobia həyat toldaşından miras qalmış siyasəti izləməyə davam edərək Roma ilə münasibətləri gərginləşdirməməyə çalışır, Sasanilərlə sərhədlərdə təhlükəsizliyi təmin edir, Hauranda məskunlaşmış təhlükəli Tanuhid tayfasının sakitləşdiriləsi ilə məşğul olur. Sərhədlərin müdafiəsi üçün, Zenobia Fərat sahilində yerləşən bir neçə qalasnı, o cümlədən Halabiyə və Zalabiyə qalalarını möhkəmlədir. Təxminən 269-cu ildə Vaballat *Persicus Maximus* ("Persiyanın böyük qalibi") titulunu götürür.

##### Palmira imperiyası

Zenobia hərbi karyerasına 270-ci ilin yazından II Klavdinin hakimiyyəti dövründə başladı. Tanuxilərin hücumlarından sonra Zenobiya Roma Ərəbistanını anneksiya edir. Bundan sonra 270-ci ilin oktyabrında Misir işğal edildi və Zenobia Misir kraliçası elan edildi. 271-ci ildə Kiçik Asiyanı işğal edən Palmira ordusu Ankaraya kimi çatır və imperiyanın ərazisi tarixinin ən geniş sərhədlərinə çatır.

Bütün bu hərbi əməliyyatları Zenobia Romanın vassalı kimi həyata keçirir, Zenobianın II Klavdidən sonra imperator kimi hakimiyyətə gələn Avrelinin adından kəsdirdiyi sikkələrdə Vaballat kral kimi təsvir olunur, Avreli isə Palmiraya sikkə zərb etməyə icazə verir və hökmdar titullarını tanıyır, çünki bu vaxt o, Avropa xalqları arasında baş vermiş çoxsaylı üsyanların yatırılması ilə məşğul idi. 271-ci ilin sonunda Vaballat anası ilə yanaşı Avqust titulunu qəbul etdi.

272-ci ildə Avreli Bosfor boğazını keçərək sürətlə Anadoluda irəliləməyə başladı. Misirə daxil olan Roma generalı Mark Avreli Prob yenidən həmin ərazini Roma imperiyasının tərkibinə qaytardı, bu zaman şimaldan irəliləyən Avrelian İss və Antioxu ələ keçirdikdən sonra, İmmae döyüşündə Zenobianı məğlub etdi. Emesa döyüşündə məğlub edilən Zenobia şəhərdə gizlənsə də, qısa müddət sonra gizlincə paytaxta qaçırıldı. Romalılar Palmira şəhərini mühasirəyə alaraq Zenobianın şəxsən imperatora təslim olmasından sonra danışıqlar aparmaq istədiklərini bildirdilər. Kraliça şəhərdən qaçaraq Sasanilərdən kömək almaq məqsədilə şərqə üz tutsa da qaçırıldı və bundan sonra Palmira romalılar tərəfindən işğal edildi.

#### Son Roma və Bizans dövrləri

Avrelian şəhəri bağışladı və şəhərdə sülhün təmin edilməsi üçün Sandarionun rəhbərliyi ilə 600 nəfərlik bir silahlı dəstə yerləşdirdi. Lakin, 273-cü ildə Septimus Apsaiosun rəhbərliyi ilə Palmirada üsyan başladı və Zenobianın qohumu olduğu deyilən Antiox adlı bir nəfər Avqust elan edildi. İmperator Avrelian yenidən şəhəri ələ keçirdi və bu dəfə yerlə-yeksan etdi, ən qiymətli binaların dekorasiyaları Sol məbədinin inşası üçün imperator tərəfindən götürülmüş, şəhərdə olan digər binalar dağıdılmış, əhali müxtəlif ərazilərə köçürülmüş, Bel məbədi isə qarət edilmişdir.

Həmin dövrdən sonra Palmira heç bir hakimiyyəti olmayan kiçik bir kənd kimi mövcudiyyətini davam etdirmişdir. Avrelian Bel məbədini bərpa etdirmiş və Palmirada Legio I Illyricorumu yerləşdirmişdir. 303-cü ildən bir qədər əvvəl Palmiradan qərbdə kastrum, Diokletian kampı inşa edilmişdir. Kamp şəhər ətrafındakı ticarət yollarını qoruyan Legio I Illyricoruma kömək etmək məqsədilə inşa edilmişdir.

Avrelian tərəfindən dağıdıldıqdan sonra, tədricən Palmira xristian şəhərinə çevrilmişdi. 527-ci ildə Bizans imperatoru I Yustinian şəhərin qala divarları ilə əhatə olunması, kilsələrin və bütün ictimai binaların bərpası göstərişini vermişdi. Bu, imperiyanın cənub sərhədlərinin Ləxmilər sülaləsindən Əl-Mundir III ibn al-Numan tərəfindən pozulmasının qarşısını almağa cəhd idi.

### Ərəb xilafəti
634-cü ildə ordusunu 18 gün müddətində Mesopotamiyadan Suriya səhrası vasitəsilə keçirməyi başaran Xalid ibn Vəlidin şəhəri ələ keçirməsindən sonra Palmira Rəşidun Xilafətinin tərkibinə qatıldı. Həmin dövrdən şəhərdə Diokletian kampının fəaliyyəti dayandırıldı. Şəhər Homs vilayətinin bir hissəsinə çevrildi.

#### Əməvilər və Abbasilər dövrü
Əməvilər xilafəti dövründə Palmira yenidən inkişaf etməyə başladı. Əməvilər qədim Bel məbədinin bir hissəsini cümə məscidi kimi istifadə etməyə başladılar, şəhər şərq və qərb arasında ticarət yolunun əsas dayanacaqlarından birinə çevrildi, şəhərdə böyük bazar (suk) inşa edildi və yaşayış səviyyəsi yüksəldildi. Əməvilərin hakimiyyəti dövründə Palmira nüfuzlu Bəni Kalb tayfasının tabeliyində idi.

Xilafət uğrunda vətəndaş müharibəsində məğlub olan Əməvilərin rəqibi Süleyman ibn Hişam Bəni-Kalb tayfasına sığınaraq 744-cü ildə xəlifə II Mərvana sadiqlik andı içsə də, 745-ci ildə Kalb lideri Əl-Əbrəş Əl-Kalbi tərəfindən ələ keçirilənə kimi Palmira müxalif mövqeyini saxladı. Həmin il II Mərvan şəhərin qala divarlarının sökülməsi əmrini verdi.

750-ci ildə yenicə əsası qoyulmuş Abbasilər sülaləsinə qarşı baş vermiş üsyana Məjza ibn əl-Kavtar başçılıq etmiş, Əməvilərin hakimiyyətə namizədi Əbu-Məhəmməd əl-Sufyani isə Suriya boyu gəzərək Palmira tayfalarından dəstək almışdır. Məğlub olan Əbu-Məhəmməd Palmirada gizlənmiş və şəhər uzun müddət təzyiqlərə davam gətirərək onun qaçmasına imkan yaratmışdır.

#### Sərbəst xilafət dövrü

X əsrdən etibarən Abbasilərin hakimiyyəti zəifləməyə başlayır, imperiya parçalanır, vassalların hakimiyyəti isə güclənir. Yeni hökmdarların demək olar ki, hamısı xəlifəni nominal hökmdar kimi qəbul edirdilər və bu vəziyyət 1258-ci ildə Abbasilərin hakimiyyətinə Hülakü xan tərəfindən son qoyulana kimi davam etmişdi.

955-ci ildə Palmira yaxınlığında köçərilərin yürüşünü dəf edən Həmdanilər sülaləsindən olan Hələb şahzadəsi Seyf əl-Dövlə Bizans imperatorları II Nikifor Foka və I İohann Tzimiskesin yürüşlərinin qarşısını almaq üçün kasba (qala divarı) inşa etdirdi. XI əsrdə Həmdanilər sülaləsinin süqutundan sonra Palmiranı Mirdasilər sülaləsi idarə etməyə başlamışdı. 1068 və 1089-cu illərdə baş vermiş zəlzələlərdən sonra şəhər xeyli boşalmışdı. XI əsrin ortalarında Malaib sülaləsindən şahzadə Xalaf şəhəri ələ keçirənə kimi Mirdasilər hakimiyyətdə qala bilmişdilər. Lakin, 1070-ci illərdə bütün Suriya ərazisi Səlcuqluların hakimiyyəti altına düşmüş, Sultan I Məlikşah Malaib sülaləsini dağıdaraq, 1090-cı ildə Xalafı həbsə salmışdır. Xalafın idarə etdiyi torpaqlar Sultan Məlikşahın qardaşı I Tutuşun hakimiyyətinə verilmiş, 1092-ci ildə qardaşının ölümündən sonra müstəqilliyini elan edən I Tutuş Suriyada Səlcuqluların yeni qolunun əsasını qoymuşdur.

XII əsrin əvvəllərində Palmira şəhəri Börilər sülaləsindən olan Dəməşq atabəyi Tuğtəkinin hakimiyyəti altına düşür, o isə, qardaşı oğlunu şəhər hakimi təyin edir. Lakin, şəhər hakiminin öldürülməsindən sonra 1126-cı ildə Tuğtəkin yenidən şəhərə hücum etmiş və onu öz nəzarətinə ala bilmişdir. Palmira Tuğtəkinin nəvəsi Şihabəddin Mahmuda verilmiş, atası Tacəlmülk Börinin taxta gəlməsindən sonra Dəməşqə qayıdan Şihabəddini şəhər hakimi vəzifəsində Yusif ibn Firuz əvəz edir. 1132-ci ildə Börilər Bel məbədini qəsrə çevirirlər, şəhər ətrafında isə qala divarları inşa etdirilir, bundan sonra 1135-ci ildə şəhəri Bin Qaraca sülaləsinə verərək Homsla dəyişirlər.

XII əsrin ortalarında Palmira Zəngilər sülaləsindən Nurəddin Mahmud Zənginin hakimiyyəti altına düşür. Şəhər, 1167-ci ildə Əyyubi generalı I Şirkuhun idarəsinə verilmiş, lakin 1169-cu ildə onun ölümündən sonra konfiskasiya edilmiş Homs vilayətinin tərkibinə qatılır. 1174-cü ildə Homs vilayəti Əyyubilər sultanlığının tərkibinə qatılır, 1175-ci ildə isə Səlahəddin Əyyubi şəhəri Nəsrəddin Məhəmməd ibn Şirkuhun hakimiyyətinə verir. Səlahəddin Əyyubinin ölümündən sonra onun yaratdığı dövlət bir neçə hisəyə parçalandı, Palmira isə Nəsrəddin Məhəmmədin oğlu Əl-Mücahid II Şirkuhun hakimiyyətinə verildi, o isə, 1230-cu ildə hazırda daha çox Fəxrəddin əl-Maani qəsri kimi tanınan Palmira qalasını inşa etdirdi. Lakin, hələ beş il əvvəl Suriya coğrafiyaçısı Yaqut Həməvi qeyd edirdi ki, Palmira əhalisi *"daş divarlarla əhatə olunmuş qalada yaşayır."*

### Məmlüklər dövrü
Palmira II Şirkuhun nəvəsi Əl-Əşrəf Musa tərəfindən sığınacaq kimi istifadə olunmuş, o, Hülakü xanla ittifaqa girsə də, 1260-cı ildə baş vermiş Əyn Cəllud döyüşündə monqolların məğlub olmasından sonra qaçmağa məcbur olmuşdur. Bundan sonra Məmlük hökmdarı Seyfəddin Qotazdan üzr istəyən Əl-Əşrəf yenidən Palmira hakimi təyin edilmiş, lakin şəhər artıq Məmlüklərin hakimiyyəti altına keçmişdir.

#### Əl-Fəzl knyazlığı

Tayy tayfasının bir qolu olan Əl-Fəzl qəbiləsi Məmlüklərə öz sadiqliyini elan etmiş və 1284-cü ildə qəbilənin şahzadəsi olan Muğanna bin İssa Sultan Kalavun tərəfindən Palmira hakimi kimi tanınmışdır. Lakin sonradan, 1293-cü ildə Sultan Əl-Əşrəf Xəlil tərəfindən əsir edilən Muğanna 1295-ci ildə sultan Əl-Adil Kitbuğa tərəfindən yenidən vəzifəyə təyin edilmişdir. 1312-ci ildə Muğanna Elxani Olcaytu xana sadiqliyini elan edir və bundan sonra sultan Əl-Nasir tərəfindən vəzifədən uzaqlaşdırılaraq yerinə qardaşı Fəzl təyin edilir. Muğanna Əl-Nəsrdən bağışlanmasını xahiş edir və 1317-ci ildə yenidən vəzifəyə təyin olunur, daha sonra isə Elxanilərlə yaxınlığını davam etdirdiyinə görə vəzifədən uzaqlaşdırılaraq yerinə həmin tayfadan Məhəmməd ibn Əbu Bəkr təyin edilir.

1330-cu ildə Əl-Nəsr tərəfindən növbəti dəfə bağışlanan Muğanna yenidən vəzifəyə təyin olunur, 1333-cü ildə isə vəfat etdikdən sonra oğlu taxta keçir. Tarixçi Şihabəddin əl-Umari şəhəri *"zəngin bağlar, çiçəklənən həyətlər və qiymətli abidələr məskəni"* kimi təsvir edir. Fəzl ailəsi karvan ticarətini bədəvilərin hücumlarından qoruyur, lakin özləri başqa şəhərlərə qarşı yürüşlər edirdilər. 1400-cü ildə Palmira Əmir Teymurun yürüşünə məruz qalır, o, özü ilə 200.000 qoyun aparır, şəhəri isə dağıdır. Fəzl şahzadəsi Nuair həmin vaxt Hələb sultanı Cakamla mübarizə apardığı üçün Teymurla döyüşdən qaçır. 1406-cı ildə ələ keçirilən Nuair Hələbə aparılaraq burada edam edilir, İbn Həcər əl-Askalani qeyd edir ki, bu ölümdn sonra Fəzl ailəsi gücünü itirir.

### Osmanlı və sonrakı dövr
1516-cı ildə Suriya Osmanlı imperiyasının tərkibinə qatılır, Palmira Dəməşq əlalətinin tərkibində Salyane sancağının mərkəzinə çevrilir. Osmanlı dövründə Palmira əsas mərkəzi Bel məbədi olan kiçik kənd olmuşdur. 1568-ci ildə osmanlılar Livan şahzadəsi Əli bin Musa Harfuşu Palmira sancağının hakimi təyin edirlər, lakin, 1584-cü ildə xəyanətə görə o, vəzifədən uzaqlaşdırılır.

1630-cu ildə şəhərdə başqa bir Livan şahzadəsi II Fəxrəddinin hakimiyyəti başlayır, o, II Şirkuhun hazırda Fəxrəddin Mani qəsri kimi tanınan qəsrini bərpa etdirir. 1663-cü ildə Osmanlıların etibarını itirən şahzadə Palmira üzərində nəzarətdən məhrum olur, bundan sonra 1857-ci ilə kimi Palmira Zor sancağının tərkibində sancaq kimi qalır. 1867-ci ilə kimi Palmira bədəvilərin nəzarətində Osmanlı qarnizonunun mərkəzi kimi saxlanılır.

XX əsrin əvvəllərinə kimi Palmira karvanların dayanacaq məntəqəsi kimi öz əhəmiyyətini saxlamış, nəqliyyat motorlu vasitələrinin kəşf olunmasından sonra isə bu əhəmiyyət daha da artmışdır. 1918-ci ildə Birinci Dünya müharibəsinin sona çatmasına yaxın Britaniya Hərbi Hava Qüvvələri Palmirada aerodrom yaratmış, 1918-ci ilin noyabrında isə Osmanlılar döyüşsüz Zor sancağından geri çəkilmişlər. 4 dekabr 1918-ci ildə Suriya əmirliyinin ordusu Zor ərazisinə daxil olmuş və sancaq Suriyanın tərkibinə qatılmışdır. Müharibədən sonra 1919-cu ildə planlaşdırılan Britaniya və Fransa mandatlarının sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi üçün danışıqlara başlanıldı. Antanta Ali Sovetində Britaniya təmsilçisi olan Henri Vilson Palmiranın Britaniya mandatına verilməsini xahiş etsə də, Britaniya generalı Edmund Alenbay hökuməti bu plandan imtina üçün razı sala bildi, 24 iyul 1920-ci ildə Maysalun döyüşündə Suriya ordusunun məğlub edilməsindən sonra bütün suriya Suriya Palmira ilə birlikdə Fransa mandatının tərkibinə qatıldı.

Fransa sülhməramlılarının səhradakı dayaq nöqtəsi kimi əhəmiyyətli olan Palmirada, 1921-ci ildə Bel məbədi yaxınlığında hərbi baza inşa edildi. 1929-cu ildə ərazidə arxeoloji tədqiqatlara başlayan Henri Arnold Seyriq əhalini yaxınlıqda fransızlar tərəfindən inşa edilmiş kəndə köçməyə razı sala bildi. 1932-ci ildə köçürülmə işləri tamamilə başa çatdırıldı və Palmira tədqiqatlara tam hazırlandı, əhali Tadmur adlı yeni kənddə yerləşdi.

### Suriya Vətəndaş Müharibəsi

Suriya vətəndaş müharibəsi nəticəsində Palmira geniş talanlara məruz qalmış, həmçinin tərəflər arasında baş verən hərbi əməliyyatlar zamanı ciddi zədələnmişdir. 2012-ci ildə Suriya əsgərlərinin qiymətli qəbirüstü abidələri daşıdığını göstərən videonun yayılmasından sonra Suriya muzeylərində və Palmirada talanlarla bağlı vəziyyət beynəlxalq ictimayətin diqqətini cəlb etmişdir. Lakin, "France 24" telekanalının 2012-ci ildə hazırladığı xəbərdə deyilir ki, *"əldə edilmiş məlumatlardan talanların hansı səviyyədə olması və ya ümumiyyətlə olması haqqında dəqiq nəsə demək mümkün deyil."* Növbəti il, top atəşləri nəticəsində Bel məbədinin fasadı ciddi zədələnmiş, Böyük kollonadanın sütunları isə qumbaraların partladılması nəticəsində dağılmışdır. Suriya Mədəniyyət Nazirliyinin Qədim dövr və Muzeylər şöbəsinin direktoru Maamun Əbdülkərim qeyd edir ki, Suriya ordusu bəzi qüvvələrini arxeoloji tədqiqat ərazisində yerləşdirib, qarşı tərəfin qüvvələri isə Palmira ətrafındakı qədim bağlarda məskən salıb.

13 may 2015-ci ildə İŞİD terrorist qruplaşması qədim şəhər ərazisni tutaraq məhv edəcəyi ilə bağlı xəbər yaydı. 21 may 2015-ci ildə Palmira muzeyində sərgilənən bəzi artefaktlar iki Suriya kuratorları tərəfindən iki maşınla Dəməşqə daşınmışdır. Palmira muzeyindən oğurlanmış müxtəlif Yunan-Roma heykəlləri, zinət əşyaları və digər dəyərli artefaktlar beynəlxalq bazarda satışa çıxarılmışdır. Həmin gün İŞİD hərbi birləşmələri Ümumdünya irsi ərazisinə daxil olmuşdur. Yerli sakinlərin verdiyi məlumata görə 13 iyun 2015-ci ildə Suriya Hərbi Hava Qüvvələrinin ərazini bombalaması nəticəsində Palmiranın şimal qala divarları və Baalşamin məbədi zədələnmişdir. 27 may 2015-ci ildən etibarən Palmira amfiteatrı İŞİD əlehdarlarının ictimai edam edilməsi üçün istifadə edilir. İŞİD-in yayımladığı videoda 20 əsirin gənc cəlladlar tərəfindən edam edilməsi və bunun yüzlərlə kişi tərəfindən izlənməsi göstərilmişdi. 18 avqust 2015-ci ildə Palmira ərazisində tarixi abidələrin mühafizəsi və təbliğinə nəzarət edən arxeoloq Xalid əl-Əsəd İŞİD tərəfindən başı kəsilməklə edam edilmişdi, Əl-Əsəd şəhər və abidələri haqqında işğalçılara heç bir məlumat verməmişdir.

#### İŞİD-in dağıdıcı fəaliyyəti

Şahidlərin verdiyi məlumata görə, 23 may 2015-ci ildə İŞİD hərbi qüvvələri Palmiranın məşhur şir tanrı heykəlini və şəhər ərazisində saxlanan çoxsaylı digər heykəlləri dağıtdı. Aktivistlərin verdiyi məlumata görə 23 avqust 2015-ci ildə İŞİD Baalşamin məbədini dağıdıb, lakin Suriya İnsan Haqqları Müdafiəçiləri məbədin bir ay əvvəldən dağıdıldığını qeyd edirlər. 30 avqust 2015-ci ildə İŞİD-in Bel məbədini dağıtması elan edildi; şahidlərin məlumatına görə, məbədin yalnız eksteryer divarları salamat qalıb. 31 avqust 2015-ci ildə BMT Bel məbədinin dağıdılmasını təsdiqləyib. 4 sentyabr 2015-ci ildə Elhabel türbəsi də dxil olmaqla, Palmiranın yaxşı saxlanmış üç türbəsinin də İŞİD tərəfindən dağıdılması məlum olub.

27 mart 2016-cı ildə Suriya Silahlı Qüvvələrinin İŞİD döyüşçülərinə qarşı keçirdiyi döyüşlərdən və Rusiyanın aviazərbələrə Suriyaya dəstək olmasından sonra şəhər yenidən Suriyanın nəzarətinə keçmişdir. İlkin məlumata görə abidələrə dəymiş zərər gözlənildiyindən daha az olub, bir çox abidələr toxunulmaz qalıb. Şəhərin ələ keçirilməsindən sonra Rusiya mütəxəssisləri İŞİD tərəfindən abidə ərazisində yerləşdirilmiş minaların təmizlənməsinə başlanılmışdır. Ağır döyüşlərdən sonra, 11 dekabr 2016-cı ildə İŞİD silahlı qüvvələri Palmira şəhərini yenidən ələ keçirmişdir.

## Əhali, dil və cəmiyyət

Ən yaxşı dövrlərində, kraliça Zenobianın hakimiyyətdə olduğu illərdə Palmirada 200.000-dən çox insan yaşayırdı. Bu ərazinin ilk məlum sakinləri e.ə. II minillikdə artıq adları Palmira sakinləri kimi qeyd edilən Amoritlər və e.ə. I minillikdə adları qeyd edilən Arameylərdir. E.ə. I minilliyin sonlarında ərəblər Palmira ərazisində məskunlaşmağa başlayırlar; e.ə. 217-ci ildə Rafia döyüşündə Selevkiləri məğlub edən Zabdibelin döyüşçülərinin ərəblər olması qeyd edilir. Yeni gələn tayfalar ərazinin ilkin sakinləri tərəfindən assimilyasiya edilərək onların dilində danışmağa başlayır və zadəgan təbəqəsinin mühüm hissəsini təşkil edirdilər. Şəhərdə həm də yəhudi icması yaşayırdı; Beyt Şeraim nekropolunda Palmira dilində yazılmış kitabədə burada bir neçə Palmira yəhudisinin olması qeyd edilir.

634-cü ildə Palmiranın Ərəb Xilafətinin tərkibinə qatılmasından sonra şəhərdə xristian ərəblərin məskunlaşdırılmasına başlanmışdır. XII əsrdə yəhudi səyyahı Tudelalı Benyamin qeyd edirdi ki, şəhərdə 2000-dən çox yəhudi yaşayır, lakin, Əmir Teymurun yürüşündən sonra Palmira 30–40 ərəb ailəsinin yaşadığı kiçik ərəb kəndi idi və bu vəziyyət 1932-ci ildə əhalinin tamamilə köçürülməsinə kimi davam etmişdir.

B.e. 272-ci ilinə kimi palmiralılar arami dilinin xüsusi ləhcəsində danışır və Palmira əlifbasından istifadə edirdilər. Şəhərin zəngin əhalisi ticarət və diplomatiya üçün yunan dilindən istifadə etsə də, latın dilinin istifadəsi minimal dərəcədə idi. Bizans imperiyası dövründə yunan dili dominant dilə çevrilir, ərəblərin hakimiyyəti dövründə isə onu ərəb dili əvəz edir və xüsusi Palmira ləhcəsi formalaşır.

B.e. 270-ci ilindən əvvəl Palmira cəmiyyəti Arami, Ərəb və Amorit adları daşıyan müxtəlif şəxslərdən təşkil olunmuşdu. Palmirada tayfa cəmiyyəti mövcud idi, lakin, bu cəmiyyətin xüsusiyyəti köçəri cəmiyyətlərindəki tayfa cəmiyyəti ilə eyni deyildi və Palmira tayfaları siyasi və varislik əjəmiyyəti daşımayıb, geniş ailə xüsusiyyətinə malik idi. Ümumilikdə on dörd tayfa qeydə alınmışdı ki, onlardan da beşi daya kiçik qollar olan filelərə (φυλή) bölünürdü. Neronun hakimiyyəti dövründə artıq Palmirada dörd tayfa yaşayırdı, onlar şəhərin dörd məhəlləsində məskunlaşmışdılar və hər məhəllə onların adını daşıyırdı. Həmin tayfalardan üçünün adının Komare, Mattabol və Mazin olması dəqiqləşdirilsə də, dördüncü tayfanın adının Mita olması ehtimal edilir. Vaxt keçdikcə bu tayfalar da qarışmış  və tayfa bölgüsü əhəmiyyətini itirmişdir. Sonrakı dövrlərdə şəhər əhalisi azalmış, XX əsrin əvvəllərində şəhərdə yaşayan 6000-ə yaxın insan öz ləhcəsini saxlamışdır. Palmira ətrafında yaşayan bədəvilər şəhərdə təsərrüfat həyatının lazımi səviyyədə saxlanılmasına kömək etmişlər.

## Mədəniyyət

Palmira Yunan-Roma mədəniyyətinin ciddi təsirinə məruz qalmış özünəməxsus mədəniyyətə malik olmuşdur. Kənar təsirlər olmasına baxmayaraq, yerli semit ənənələri şəhər mədəniyyətinin özülünü təşkil etmişdir. Bəzi palmiralılar ya könüllü olaraq Roma-Yunan mənşəli adları ikinci ad kimi qəbul edirdilər. Palmira mədəniyyətinə geniş yunan təsiri isə müzakirə mövzusu olaraq qalmaqdadır; Yerli tədqiqqatçıların fikrinci yunan mədəniyyətinin təsiri yerli mədəniyyətin yalnız üst hissəsində hiss olunmuşdur. Palmira senatı bunun ən yaxşı nümunəsidir; belə ki, senatda mətnlər yunan əlifbası ilə bullalar üzərində yazılsa da, senatın tərkibi seçki vasitəsilə deyil, şərq ənənəsi üzrə tayfa prinspinə əsasən seçilirdi. Tarixçi Ferqus Millar qeyd edir ki, Palmira mədəniyyəti yerli və Yunan-Roma mədəniyyətlərinin qarışmasının ən yaxşı nümunələrindəndir.

Qərb mədəniyyətindən başqa Palmira mədəniyyətində İran mədəniyyətinin də ciddi təsiri hiss olunur, bu xüsusilə özünü ova sevgi, incəsənət, hərbi taktika, geyimlər və saray mərasimlərində göstərir. Palmirada, Edessa və Antiox kimi digər şərq şəhərləri üçün xarakterik olan intellektual hərəkat çatışmamışdır, belə ki, bu şəhərdə hansısa böyük kitabxana və ya nəşriyyat fəaliyyət göstərmirdi. Zenobia təhsil mərkəzi açsa da, bu mərkəzin yeganə məşhur yetirməsi Kassius Longinus olmuşdur.

Şəhər geniş aqoraya malik olmuşdur. İctimai toplantılar və ictimai binalarının yerləşdiyi yunan aqoralarından fərqli olaraq, Palmira aqorası daha çox şərq ənənələrinə uyğun olaraq, daha çox karvansara və bazar məkanına uyğun olmuşdur. Palmiralılar ölüləri yaxşı həll edilmiş interyer xüsusiyyətlərinə malik ailə mavzoleylərində dəfn edirdilər. Ölən insanların təsvir edildiyi relyeflər interyerlərin bəzədilməsində istifadə olunmaqla, həm də başdaşı xüsusiyyəti daşımışdır. II əsrdən sonra sarkofaqlara da rast gəlinir. Bəzi türbələrdə bütün geyimləri və zinət əşyaları ilə birlikdə mumiyalar aşkarlanmışdır ki, onların da mumiyalanma üsulu Qədim Misirdə istifadə olunan üsulla oxşarlıq təşkil edir.

### Sənət və memarlıq

Palmira incəsənəti Ellin incəsənətindən güclü təsirlənməyə malik olsa da, Fərat regionunun özünəməxsus xüsusiyyətlərinə əsaslanan yerli ənənələrə də malikdir, həmçinin Parfiya incəsənətinin də təsiri hiss olunmaqdadır. Palmira incəsənəti daha çox qəbirüstü memorial xüsusiyyəti daşıyan büst relyeflərinə görə məşhurdur. Təsvirlərdə geyim və cəvahiratın göstərilməsinə xüsusi diqqət yetirilmiş, həmçinin üzlərin dəqiq göstərilməsinə çalışılmışdır. Bu xüsusiyyətləri sonrakı dövr Bizans incəsənəti üçün əsas kimi də qəbul etmək olar. Maykl Rostovtsevə görə, Palmira incəsənəti Parfiya incəsənətinin təsiri altında olmuşdur. Palmira incəsənətinin yaranmasında Parfiya incəsənətinin təsiri məsələsi mübahisəli olsa da, bəzi tədqiqatçılar bu təsiri qəbul edirlər (məsələn Deniel Şlumberger), Maykl Avi-Yona isə Palmira mədəniyyətinin Parfiya mədəniyyətinin təsirinə məruz qalmış yerli incəsənət olduğunu bildirir. Böyük kollonadanın sütunlarını bəzəyən tunc heykəllərdən və rəsmlərdən heç biri bizim dövrümüzə çatmamışdır. Bel məbədinin zədələnmiş frizi və başqa heykəllər şəhər monumental heykəltəraşlığı haqqında təəssürat yaradır; onların bir çoxu Suriyada və başqa ölkələrdə muzey eksponatları kimi qorunur.

Yaxşı vəziyyətdə saxlanılmış qəbirüstü abidələrin bir çox XIX əsrdə Avropa ölkələrinin muzeylərinə daşınmışdır. 1900-cü illərdən başlayan və on illər ərzində davam edən incəsənət tarixinin ən mühüm mübahisələrindən biri olan şərq mədəniyyətinin Qədim Roma mədəniyyətinə təsiri məsələsində Palmira tez-tez isbat obyekti kimi istifadə olunur, Yozef Strijkovski başda olmaqla bir çox incəsənət tarixçiləri ideallaşdırılmış klassisizm ənənələrinin şərq ənənələri ilə qarışdırılması məsələsində məhz Palmiranı sübut kimi göstərmişlər. Bu yanaşma hal hazırda Şərqin xüsusi təsiri kimi yox, imperiya mədəniyyətindəki əsaslı dəyişiklik kimi qəbul edilir. Palmira büst relyeflərində Roma heykəllərində olduğu kimi, eyni yaş və cinsdən olan insanların fiqurlarında detallar bənzər olsa da, şəxsi xüsusiyyətlərin göstərilməsində böyük uğurlar əldə edilmişdir.

Palmira incəsənəti kimi, memarlığı da ciddi Yunan-Roma təsirinə məruz qalmasına baxmayaraq öz yerli xüsusiyyətlərini də qoruyub saxlamışdır. Palmira memarlığının ən gözəl nümunəsi Bel məbədi hesab olunur. Baxmayaraq ki, Bel məbədi, Qədim Roma memarlığına xas sütunlu divarlara malikdir, ümumi planlaşdırmasına görə o, semitik xüsusiyyət daşıyır. İkinci məbəd kimi, Bel məbədi də böyük daxili həyətə malikdir və əsas məbəd mərkəzdə yerləşir, bu məbəd, həm də Edla və Uqaritdə tapılan məbədlərin elementlərini daşıyır.

## Hökumət

Formalaşdığı ən qədim dövrlərdən b.e. I əsrinə kimi Palmira kiçik hökmdarlıq olmuş, sonradan onun identikliyi inkişaf etməyə başlamışdır. B.e. I əsrinin I yarısında şəhər yunan şəhər institutlarına (polis) uyğunlaşdırılmışdı. Vətəndaşlıq nəzəriyyəsi (demos) 10-cu ilə aid kitabədə təsvir edilir və palmiralılar icma adlandırılır. 74-cü ilə aid başqa bir kitabədə isə bul (senat) haqqında məlumat verilir. Tayfaların Palmira cəmiyyətində rolu isə mübahisə mövzusudur.

Palmira senatının yerli ailələr və ya tayfaların liderləri olan yerli zadəganlardan seçilən təxminən 600 üzvü var idi və onlar şəhərin dörd məhəlləsini təmsil edirdilər.  representing the city's four quarters. Prezidentin rəhbərlik etdiyi bul vətəndaş vəzifələrinə nəzarət edir, ictimai işləri (məsələn ictimai binaların inşası və sair) həyata keçirir, xərcləri təsdiqləyir, vergiləri toplayır və ənənəvi olaraq iki arxon (lord) təyin edirdi. Palmira ordusuna bul tərəfindən təyin olunan strateqlər (generallar) rəhbərlik edirdi. Roma əyalət idarə sistemi və dövlət strukturu Palmirada da qurulmuşdu, lakin, mərkəzi hakimiyyətin yerli idarə orqanlarının işinə müdaxiləsi minimal həddə saxlanılırdı, çünki, Roma öz faydası üçün Palmirada ticarətin mümkün qədər inkişafını istəyirdi. Palmirada sərt idarə sisteminin formalaşdırılması, bütün imperiyanın şərq ölkələri, əsasən də Parfiya ilə ticarət əlaqələrinə zərbə cura bilərdi.

Yüksək koloniyalaşdırma siyasəti yürütdüyü dövrdə (213–216) Palmira Roma institutlarının təcrübəsindən istifadə etsə də, əsas yunan institutlarını saxlayırdı. Bul saxlanıldı, strateq adı isə ənənəvi olaraq seçilən magistratlarla əvəzləndi. Magistratlar yeni kollonial konstitusiyanı idarə edən duumviri təşkil edir və buna görə də arxonları əvəz edirdilər. 251-ci ildə Odenatın oğlu Hairan ilə birlikdə Palmiranın senatoru və exarxı (rəhbəri) kimi hakimiyyətə gəlməsindən sonra Palmiranın siyasi səhnəsində dəyişiklər baş verməyə başladı. Odenatın adının hərbi yoxsa dini anlam daşıması naməlumdur. Lakin ehtimal ki, bu hərbi titul olmuşdur. 257-ci ildə Odenata konsularis statusu verildi ki, bununla da o, Finikiya əyalətinin leqatusu oldu. 258-ci ildən başlayaraq nüfuzundan istifadə edən Odenat bölgədəki siyasi vəziyyəti nəzərə alaraq, uzun müddətdir ki, Roma imperiyasının şərq sərhədlərində müharibələr aparan Sasanilərə qarşı hərbi əməliyyatlara başladı, Edessa döyüşü ilə özünün ən yüksək nöqtəsinə çatan bu hərbi əməliyyatlar nəticəsində Palmira krallığa çevrildi.

Kral şuranı və əksər ictimai institutları saxladı, 264-cü ilə kimi isə magistratların seçilməsi saxlanıldı. Monarxın yoxluğu dövründə şəhəri onun əvəzləyicisi idarə edirdi. Odenatın hakimiyyəti dövründə Şərqi Roma əyalətlərinin hakimləri Romada təsdiqlənir, lakin, Palmira kralı əsas monarx kimi tanınırdı. Zenobianın hakimiyyəti dövründə isə hakimlər birbaşa kraliça tərəfindən təyin edilirdi.

Heç də bütün palmiralılar hakim ailənin hakimiyyətini qəbul etmirdi; belə ki, ən son Palmira kitabələrindən birində 273-cü il baş vermiş üsyanda Septimus Haddudan adlı senatorun Avrelinin ordusuna kömək etməsi haqqında məlumat verilir. Romalılar tərəfindən dağıdıldıqdan sonra Palmira dövlətçilik ənənəsini həmişəlik itirir və Romadan və sonrakı dövrlərdə onu əvəz edəm mərkəzi dövlətlər tərəfindən təyin edilən hakimlər tərəfindən idarə olunur.

### Ordu

Tədqiqatçı İrfan Şahid Palmiranı *"Şərq şəhərləri arasında [[Sparta]]"* kimi təsvir edir; bəzi Palmira tanrıları isə tam döyüş geyimində təsvir edilirlər. Palmira ordusu şəhəri və onun iqtisadiyyatını müdafiə edir, şəhər divarlarından kənarda Palmira hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsinə və yayılmasına kömək edir, səhrada karvan yollarını qoruyurdu. Şəhər daimi orduya malik idi, Zabdibel e.ə. III əsrdə 10.000-lik orduya başçılıq edirdi, Emesa döyüşündə isə Zenobia 70.000-lik ordunun başında durmuşdu. Əsgərlər şəhər əhalisindən, eləcə də, Palmiraya tabe olan Homs, Fərat vadisi ərazilərində yaşayan insanlardan toplanırdı. Palmira həm də, öz əhalisi olmayan kəslərin xidmətindən istifadə edirdi, Ana şəhərindəki Palmira hərbi birləşməsinin tərkibində 132 Nəbati tayfası nümayəndəsi qulluq edirdi. İşə götürülmə sistemi haqqında heç nə məlum deyil, lakin ehtimal edilir ki, bütün böyük şəhərlərdəki kimi, Palmirada da toplanmış əsgərlərə elə oradaca yerli ordu rəhbərləri (strateqlər) tərəfindən təlim keçirilirdi.

Strateqlər Romanın icazəsi ilə bullar tərəfindən təyin edilirdi, kral ordusuna monarx özü rəhbərlik edirdi, ordu Sasani stilində düzülür və Sasani texnikası istifadə olunurdu. Palmiralılar yaxşı oxçular kimi məşhur idilər, onlar həm də piyadalarda, əsas zərbəçi qüvvə kimi isə ağır süvarilərdən (katafrakt) istifadə edilirdi. Palmira piyadaları qılınc, nizə və kiçik qalxanla silahlanır, katafraktlar isə tam zirehlə təmin olunmaqla, at, 3.65 m uzunluğa malik ağır nizələr (kontos) istifadə edirdilər.

#### Roma ilə hərbi əlaqələr
Öz döyüş adətlərini geniş və az məskunlaşmış ərazilərdə yayan romalılar Roma İmperator Ordusunda xidmət üçün Palmira auksiliyasını yaratmışdılar. Vespasianın dövründə İudeyada 8000 Palmira oxçusu xismət edirdi, Trayan isə 116-cı ildə ilk Palmira auksiliyasının əsasını qoymusdu. Palmira birlikdləri bütün Roma imperiyası ərazisində xidmət edirdilər, sonradan Adrianın dövründə palmiralılar Dakiyada, Antonin Piyin hakimiyyəti dövründə isə həm də El Kantara, Numidiya və Myoziyada xidmət edirdilər. II əsrin sonlarında Dura-Yevroposda xidmət edən Chors XX Palmyrenorumun əsası qoyulmuşdu.

### Hökmdarlar

## Din

Palmira tanrıları daha çox şimal-qərbi semit panteonuna, qismən də Mesopotomiya və Ərəb panteonlarına aid idilər. Ellinizmdən əvvəlki dövrdə şəhərin əsas tanrısı şimal-qərbi semit panteonundan Baal adlı tanrının adının dəyişdirilmiş versiyası kimi Bol adlandırılan tanrı idi. Babilə məxsus Bel Marduk kultunun təsiri ilə Bol sonrakı dövrlərdə Bel adlandırılmağa başlayır. Lakin, bu dəyişiklik heç də Bola olan inancın Mesopotomiya tanrısına olan inancla əvəzlənməsi şəklində təzahür etməmiş, yalnız ad dəyişikliyi kimi tarixə keçmişdir.

Vacibliyinə görə əsas tanrıdan sonra Palmira tayfalarının itaət etdikləri altmışa yaxın bir-biri ilə qohum olan tanrılar gəlirdilər ki, bunların da arasında ədalət tanrısı və Efqanın keşikçisi Yaribol, günəş tanrısı Malakbel və ay tanrısı Aqlibol kimi unikal tanrılar da vardı. Əlavə olaraq, palmiralılar Levant tanrıları Astarte, Baal-hamon, Baalşamin və Atarqatisə, Babil tanrıları Nabu və Nerqala, Ərəb tanrıları Azizos, Arsu, Şəms və Əl-Lata inanırdılar.

Palmira panteonuna yalnız şəhər ətrafı kəndlərdə qeyd edilən, ginnaye adlandırılan və daha çox ərəb panteonundakı cinlər və Roma panteonundakı geniylərə oxşayan kiçik tanrılar da daxil idilər. Ərəb cinləri kimi ginnayelərin də insan görünüşü və davranışına malik olduqları düşünülürdü. Lakin, cinlərdən fərqli olaraq ginnayelərin insanlara əziyyət vermək və ya ziyan vurmaq kimi xüsusiyyətləri yoxdur. Bu baxımdan onların rolu daha çox geniylərin roluna oxşamaqla insanları, onların karvanlarını və kəndlərini qorumaqdan ibarət idi.

Palmiralılar hər tanrıya ayrıca ibadət etsələr də, bəzən onların birləşdirilməsi halı da olurdu. Belin həyat yoldaşı Astarte-Belti idi, Aqlibol və Yaribolun müşayiəti ilə triada şəklində o, günəş tanrısı kimi yad edilirdi. Malakbel bir çox birliklərdə təmsil olunur, Aqlibol və Qad Taimi ilə cütlük, Baalşamin və Aqlibol ilə isə triada təşkil edirdi. Hər il Nisan ayında Palmirada Akitu (yaz) festivalı keçirilirdi. Şəhərin dörd məhəlləsindən hər birində tanrıların saxlanması üçün ibadətgahlar var idi, Malakbel və Aqlibolun ibadətgahı isə Komare məhəlləsində idi. Baalşaminin ibadətgahı Mazin məhəlləsində, Mattabolun ibadətgahı isə Arsu məhəlləsində, Atarqatisin ibadətgahı isə dördüncü tayfanın məhəlləsində idi.

Roma imperiyası ərazisində xristianlığın yayılmasından sonra Palmiranın paqan dini də xristianlıqla əvəzləndi və 325-ci ildən etibarən şəhərdəm yepiskopluq fəaliyyətə başladı. Şəhərdəki qədim məbədlərin bir çoxu kilsəyə çevrildi, Əl-Lat məbədi isə 385-ci ildə Şərq pretorian prefekti Matern Kineqinin göstərişi ilə dağıdıldı. 634-cü ildə şəhərin Ərəb Xilafətinin tərkibinə qatılmasından sonra, Xristianlıq tədricən İslamla əvəzləndi, şəhərin məlum olan son yepiskopu 818-ci ildə təyin edilmişdi.

## İqtisadiyyat

Roma hakimiyyətindən qabaq və Roma hakimiyyətinin başladığı dövrdə Palmira iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq, xırda ticarət, böyük səhradan keçən karvan yolu üstündə istirahət məntəqəsi rolunu oynaması üzərində qurulmuşdu. E.ə. I əsrin sonlarında Palmira iqtisadiyyatı kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq, vergi toplanması və ən vacibi karvan ticarətinə əsaslanırdı.

Vergi toplanması şəhər gəlirinin böyük bir hissəsini təşkil edirdi. Şəhər ərazisindən istifadə edən bütün karvan sahibləri 137-ci ilə aid vergi qanunun aşkarlandığı *"Tarif binası"*nda vergi ödəyirdilər. Qanun şəhərdə ticarətlə məşğul olan insanların və karvanların ödəməli olduqları vergilərlə bağlı vəziyyətə nəzarət edirdi. Şəhərin vergi topladığı ərazilərdən bir çoxu onun öz ərazisi olmayıb tabe edilmiş ərazilər idi. Oazis 1000 hektardan çox ərazini əhatə edir, həmçinin şəhər ətrafında kəndlilərin yaşadığı torpaqları birləşdirirdi. Lakin, əhalinin kənd təsərrüfatı özünü təmin edəcək qədər deyildi və kənardan qida məhsulları idxal edilirdi.

273-cü ildə dağıdıldıqdan sonra şəhər kəndlilərin və köçərilərin ticarətlə məşğul olduqları məkana çevrilmişdi. Yalnız Əməvilərin hakimiyyəti dövründə yenidən əvvəlki karvan ticarəti mərkəzi funksiyasını qaytaran şəhər ərazisində arxeoloji tədqiqatlar zamanı kollonadalı küçədə geniş Əməvi suku (bazar) aşkarlanmışdır. Teymurilər tərəfindən növbəti dəfə dağıdılana kimi, Palmira kiçik ticarət məntəqəsi kimi mövcudluğunu davam etdirmiş, əhali isə tərəvəz və qarğıdalı ticarəti ilə məşğul olmuşdur.

### Ticarət

Palmiradan başlayan əsas ticarət yolu şərqdə Fərat sahillərinə istiqamətlənərək Böyük İpək Yoluna birləşirdi. Burada yol haçalanaraq cənuba doğru irəliləyir və Fars körfəzi sahilində palmiralıların Hindistanla əlaqə saxladıqları Çarax Spasinu limanına çatırdı. Tacirlər Hindistan, Çin və Mavəraünnəhr mallarını Emesa və ya Antioxiyaya gətirir buradan isə Aralıq dənizi limanlarına çatdırırdılar ki, buradan da mallar Roma imperiyasının bütün ərazisinə daşınırdı. Parfiya-Roma müharibələrinə görə bəzi Palmira tacirləri ənənəvi ticarət yollarından imtina edərək Qırmızı dəniz yolundan istifadə edirdilər. Bu yolla mallar dəniz limanlarından Nil limanlarından birinə daşınır, daha sonra Misirin Aralıq dənizi limanlarına gətirilir və daha sonra Roma ərazisinə daşınırdı. Palmiralıların Misirlə əlaqələrini sübut edən kitabələr hələ Adrianın hakimiyyətindən əvvəlki dövrə aiddir.

Palmira Fərat sahilindən keçən ənənəvi İpək yolu üzərində yerləşmədiyinə görə palmiralılar səhra yolunun öz şəhərlərindən keçməsinə və şəhəri əsas ticarət yolları ilə birləşdirməsinə nail olmuşdular. Palmira yolu əsasən məhz palmiralı tacirlər tərəfindən istifadə olunurdu ki, onlar da həmin dövrün əsas ticarət şəhərləri ilə (e.ə. 33-cü ildə Dura-Yevropos, 19-cu ildə Babil, 24-cü ildə Selevkiya, Dendera, Koptos, Bəhreyn, Hind çayı deltası, Mərv və Roma) əlaqələr saxlayırdılar.

Karvan ticarəti sahibkarlar və tacirlərdən asılı idi, belə ki, sahibkarlar karvanlarda istifadə olunan heyvanların saxlandığı və yolların keçdiyi torpaqların sahibi idilər, tacirlər isə sahibkarların verdikləri vasitələrdən istifadə edərək ticarət aparan şəxslər idilər. Ticarət Palmiranı bölgənin ən zəngin şəhərlərindən birinə çevirmiş, tacirləri isə çox zənginləşdirmişdi. Belə ki, *Male' Agrippa* kimi bəzi tacirlər hətta bütöv bir karvanı özləri maliyyələşdirirdilər; O, 129-cu ildə Adrianın şəhərə səfərini, 139-cu ildə isə Bel məbədinin bərpasını maliyyələşdirmişdi. Əsas gəlir gətirən məhsul şərqdən alınaraq qərbə daşınan ipək idi. Bundan başqa yeşim, muslin, ədviyyatlar, qara ağac, fil sümüyü və müxtəlif qiymətli daşlar da gəlir mənbəsi idi. Daxili ticarət üçün palmiralılar qul, fahişə, zeytun yağı, boyalı qablar, mirra və ətriyyat idxal edirdilər.

## Arxeoloji tədqiqat sahəsi

### Ərazi

Palmiranın əsası Əl-Qubur vadisinin cənub sahilində Efqa bulağının yaxınlığında kiçik yaşayış məntəqəsi kimi qoyulmuşdur. Dörd məhəllədən ibarət bu yaşayış məntəqəsi b.e.-nın I əsrindən etibarən şimala doğru genişlənməyə başlamışdır. Şəhərin ilkin qala divarları hər iki sahildə yerləşən geniş əraziləri əhatə etsə də, Diokletianın dövründə yenidən inşa edilmə zamanı yalnız şimaldakı divarlara diqqət ayrılmışdır.

Şəhərin monumental layihələrinin bir çoxu vadinin şimal tərəfində inşa edilmişdir. Bel məbədi də vadinin şimalında, əvvəl təpə üzərində yerləşmiş qədim ellinist məbədinin yerində inşa edilmişdir. Lakin qazıntılar göstərmişdir ki, Bel məbədi vadinin cənubunda yerləşmiş, I–II əsrlərdə şəhərin genişlənməsindən sonra məbəd şəhərin şimalında qalmışdır.

Şərqdə yerləşən Bel məbədindən qərbdə yerləşən Dəfn məbədinə kimi uzanan 1,1 km uzunluqlu Böyük kollonadalı küçə də şimalda yerləşir. Kollonadanın şərq hissəsində monumental arka, mərkəzində isə tetrapilon yerləşir.

Kollonadanın sol tərəfində qədim kral sarayının yerində inşa edilmiş Diokletian hamamı yerləşir. Baalşamin məbədi, yaşayış binaları, 1500 yaşlı, Suriya ərazisindəki ən geniş Bizans kilsəsi də Kollonadanın sol trəfində yerləşir. 6 m hündürlüyə malik olmuş kilsə sütunlarının altlıqları 12–24 m aralıqlarda yerləşdirilmişdir. Kilsənin həyətində isə kiçik amfiteatr aşkarlanmışdır.

Kollonadanın cənubunda Nabu məbədi və Roma teatrı yerləşir. Teatrın arxasında kiçik senat binası, kiçik ziyafət zalının (triklinium) qalıqları dövrümüzə çatmış geniş Aqora və Tariff binası yerləşir. Kollonadanın qərbində yerləşən əyri küçə Suriyadakı Roma hakimi Sosianus Hierokles tərəfindən inşa etdirilmiş Diokletian kampına aparır. Kampın yaxınlığında Al-Lat məbədi və Dəməşq qapısı yerləşir.

### Qəbirsanlıqlar
Şəhər divarlarında kənarda qərb tərəfdə palmiralılar çoxsaylı qəbirüstü abidələr inşa etmişlər ki, bunlar da hazırda Məzarlar vadisi kimi tanınan 1 km uzunluqlu nekropoldur. Burada əlliyə yaxın abidə qeydə alınmışdır ki, onların da əksəri dörd mərtəbəli qüllələrdir. Şəhərin şimalı, cənub-qərbi və cənub-şərqində də qəbirsanlıqlar vardır ki, bu qəbirsanlıqda məzarlar əsasən hipogeum (yeraltı məzarlar) formasındadır.

### Mühüm binalar

#### İctimai binalar
* **Senat binası** xarabalığa çevrilmiş binadır. Bu bina həyətə və bir tərəfdə apsidaya malik kiçik binadır.
* **Diokletian hamamı**nın əksər hissəsi özülə kimi dağılaraq dövrümüzə çatmamışdır. Kompleksin girişində hər biri 1.3 metr diametrə, 12.5 metr hündürlüyə və 20 ton ağırlığa malik olan Misir qranitindən hazırlanmış dörd böyük sütun dayanır. Binanın daxilində yuyunma hovuzunun ətrafındakı Korinf sütunlarından ibarət kollonada dövrümüzə çatmışdır.
* **Palmira Aqorası** 193-cü ildə inşa edilmişdi. Bu 11 girişi olan 71x84 metr ölçülü nəhəng binadır. Aqoranın daxilində 200 sütun altlığı vardır ki, bunların da üstündə vaxtilə şəhərin məşhur sakinlərinin heykəlləri ucalırdı. Sütun altlıqlarının üzərindəki kitabələr onların üzərində vaxtilə kimlərin heykəli olduğunu anlamağa imkan verir; şərq tərəfdə senatorlar, şimalda Palmira dövlət xadimləri, qərbdə əsgərlər, cənubda isə karvan başçılarının heykəlləri olmuşdur.
* **Vergi binası** Aqoranın cəbunda yerləşən geniş düzbucaqlı binadır. Binanın orijinal girişi cənub-qərb tərəfdə yerləşmiş və geniş vestibül şəklində həll olunmuşdu. Lakin, qala divarlarının inşası zamanı bu qapı bağlanmış və binaya giriş Aqora tərəfdən təşkil edilmişdir. Bina adını be. Metr hündürlüyü olan və üzərində Palmira vergi qanunu yazılmış sütundan almışdır.
* **Aqora trikliniumu** 40 nəfər qonaq üçün nəzərdə tutulmuş və Aqoranın şimal-qərb küncündə yerləşən binadır. 12x15 metr ölçülü bu kiçik bina yunan açarı motivləri ilə bəzədilmişdir. Bina şəhər hakimləri tərəfindən istifadə olunmuşdu. Seyriq ehtimal edir ki, ziyafət zalına çevrilməmişdən əvvəl bu bina kiçik məbəd kimi istifadə olunmuşdu.

#### Məbədlər

* **Nabu məbədi**nin dövrümüzə xarabalıqları çatmışdır. Plan xüsusiyyətlərinə görə məbəd şərq memarlıq üslubuna malikdir. Xarici divarda yerləşən propiley, sütun altlıqları dövrümüzə çatmış portika vasitəsilə 20x9 metr ölçülərə malik geniş podiuma açılırdı. Məbədin sellası xarici altara açılırdı. The peristyle cella opened onto an outdoor altar.
* **Allat məbədi** də əsasən dağılmış, yalnız podiumu, bir neçə sütunu və qapı ətrafı hissələrin qalıqları dövrümüzə çatmışdır. Məbədin daxili forması saxlanmışdır, nəhəng şir relyefi (Allat şiri) ilkin görünüşündə bərpa edilmişdir. Lakin, İŞİD tərəfindən ələ keçirilən abidə dağıdılaraq məhv edilmişdir.
* **Bel-hamon məbədi** də dövrümüzə xarabalıqlar şəklində çatmışdır. Məbəd Efqa bulağı yaxınlığında yerləşən Cəbəl əl-Muntar təpəsinin üstündə yerləşir. 89-cu ildə inşa edilmiş məbəd sütunlu tavan və vestibülə malik olmuşdur. Məbədin özünəməxsus müdafiə qülləsi vardır. Tədqiqatlar zamanı ibadət otağının təsvir edildiyi tesera aşkara çıxarılmışdır. Həm tavan, həm də vestibül merlonlarla bəzədilmişdi.

#### Digər binalar

* **86 nömrəli Dəfn məbədi** (həm də **Ev məbədi** kimi tanınır) Böyük kollonadanın qərb qurtaracağında yerləşir. Üçüncü əsrdə inşa edilmiş bina altı sütunlu portiko və üzüm qabartmalı fasad naxışlarına malikdir. Məbədin daxilində irəlilədikcə dənf otağına çatırsan. Qala divarlarının daxilində yerləşən yeganə türbə olduğuna görə onun kral ailəsinə məxsus olması ehtimal edilir.
* **Tetrafilon** III əsrin sonlarında şəhərdə Diokletian tərəfindən yenidənqurma işləri aparılarkən inşa edilmişdir. Bu abidə kiçik meydanın dörd küçcündə ucaldılmış iki cüt sütundan ibarətdir. Hər biri 150 ton ağırlıqlı çərçivəni dəstəkləyən sütun qruplarının mərkəzində yerləşən pyedastal üzərində əvvəl heykəl ucaldılmışdı. On altı sütundan yalnız biri orijinal görünüşünü qoruyaraq dövrümüzə çatmış, qalanları isə 1963-cü ildə Suriya Direktoratlığı tərəfindən bərpa edilmişdi. Orijinal sütunlar Misirdən gətirilməklə çəhrayı qranitdən hazırlanmışdı.
* Hazırkı **Qala divarları** Diokletian tərəfindən inşa edilməklə, 273-cü ildən əvvəlki divarlarla müqayisədə daha az ərazini əhatə edir. Diokletian divarları müdafiə qüllələri və zirehli girişlərə malikdir. 273-cü ildən əvvəlki qala divarları daha nazik olsa da bütün şəhər ərazisini əhatə edir. Lakin, bu divarlar hücumdan mühafizə imkanına malik deyil. Divarlarda müşahidə qüllələrinin qalıqları və ya zirehli girişlər aşkarlanmamışdır. Güman edilir ki, bu divarlar şəhərin sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi və köçərilərin şəhərə keçməsinin məhdudlaşdırılması üçün inşa edilmişdir.

### Qazıntılar

Orta əsrlər dövründə Qərb ölkələrində şəhər əsasən unudulmuşdu. Lakin, Pietro Della Valle (1616–1625-ci illər arası), Jan-Baptist Tavernye (1638) kimi səhhaylar, həmçinin çoxsaylı İsveç və Almaniya tədqiqatçıları şəhəri ziyarət etmişlər. 1678-ci ildə bir qrup ingilis taciri Palmirada olsa da, şəhərin ilk elmi təsviri Abedneqo Sellerin kitabında (1705) verilmişdir. 1751-ci ildə Robert Vud və Ceyms Dovkinsin rəhbərliyi ilə baş tutmuş ekspedisiya şəhərin memarlığını öyrənmiş, daha sonra isə aralarında Ledi Hester Stenhoupun (1813) da yer aldığı çoxsaylı səyyahlar və antikvarçılar şəhərdə olmuşlar. 1901-ci ildə üzərində Palmiranın vergi qanunu yazılmış daş plitə Ermitaja aparılmışdır.

1902-ci ildə şəhəri ziyarət edən Gertruda Bell çoxsaylı məktublar yazmışdı. Palmirada ilk arxeoloji tədqiqatlar 1902-ci ildə Otto Puxsteyn tərəfindən aparılmış, daha sonra isə 1917-ci ildə Teodor Vaiqand tədqiqatlara başlamışdır. 1929-cu ildə Suriya və Livanda qədim dövr üzrə general direktor olan fransız Henri Arnold Seyriq ərazidə geniş tədqiqatlara start vermiş, İkinci Dünya müharibəsinin başlaması ilə bu tədqiqatlar yarımçıq dayandırılmış, lakin, müharibənin başa çatmasından sonra davam etdirilmişdir. Seyriq tədqiqatlara Bel məbədindən başlamışdı. 1934–1935-ci ildə şəhərin şimal-qərb hissəsində Devid Şlumberger tədqiqatlar aparmışdı. 1954–1956-cı illərdə UNESCO-nun təşkil etdiyi İsveç ekspedisiyası Baalşamin məbədində tədqiqatlar aparmışdır. 1958-ci ildən ərazidə Suriya Qədim dövr General-Direktoratlığının başçılığı ilə, daha sonra Kazimej Mizlovskinin (1980-ci ilə kimi) və Mixael Qavlikovskinin (2011-ci ilə kimi) rəhbərlik etdiyi Polşa ekspedisiya qazıntılar aparmışdır.

Polşa ekspedisiyası əsasən Diokletian kampı tərəfdə, Suriya Qədim dövr General-Direktoratlığı isə Nabu məbədi tərəfdə tədqiqatlar aparmışdır. Ərazinin böyük hissəsi Polşa və Suriya direktoratlığı tərəfindən tədqiqata cəlb edilmişdi, Efqa ərazisində isə Jan Starski və Cəfər əl-Həsəni araşdırmalar aparmışdı. Bel-hamon məbədi 1970-ci illərdə Robert du Mesnil du Bizon tərəfindən kəşf edilmişdi. Palmiranın irriqasiya sistemi 2008-ci ildə şəhərin ətrafını peyk görüntüləri əsasında tədqiq edən Jörgen Kristian Meyer tərəfindən kəşf edilmişdi. Palmiranın əksər abidə qalıqları, xüsusilə şimal və cənub ərazidəki yaşayış məhəllələri tamamilə tədqiq edilməmişdir, nekropollarda isə Direktoratlıq və Polşa ekspedisiyaları ciddi qazıntı işləri aparmışlar. 2011-ci ildə Suriya Vətəndaş Müharibəsinin başlamasından sonra tədqiqat qrupları Palmiranı tərk etmişlər.

1980-ci ildə, şəhər divarlarından kənarda yerləşən nekropollar da daxil olmaqla ərazi UNESCO tərəfindən Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir. 2010-cu ilin noyabrında Avstriya media meneceri Helmut Toma 1980-ci ildə Palmiradan oğurluq etməsini etiraf etmişdir, onun oğurladığı memarlıq elementləri hazırda yaşadığı evdə sərgilənir. Almaniya və Avstriya arxeoloqları bu oğurluq hadisəsinə qarşı çıxış etmişlər.

## Qeydlər

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Metropolitan Sənət Muzeyi — Palmira
* Bel məbədi, Palmira, Suriya 
* Palmyra. Milan Universitetinin İtaliya-Suriya Arxeoloji Missiyası
* Palmiranın 360º interaktiv panoramaları
* Bel məbədi də daxil olmaqla Palmira abidələrinin 300-ə yaxın fotosu
* Palmiraya 360° tam-ekran fotosferik səyahət