Kipr Abidəsi

**Kipr Abidəsi** () — Türkiyənin İstanbul ilinin Bəylikdüzü ilçəsində, Yaşam Vadisi Parkında yerləşən abidədir. Abidə Bəylikdüzü bələdiyyə sədri olduğu dövrdə Əkrəm İmamoğlunun sifarişi ilə heykəltəraş Azmi Sekban tərəfindən hazırlanmış və rəsmi olaraq 7 iyul 2017-ci ildə açılmışdır.

Abidənin mərkəzində uzun palto geyinmiş halda ayaqüstə təsvir olunan Rauf Denktaş fiquru yerləşir. Sol qabartma relyefdə Kipr türkləri və türk əsgərləri, eləcə də Denktaşla əlaqələndirilən “Benim İki Bayrağım Var” şeirinə istinad təsvir edilmişdir. Sağ qabartma relyefdə isə Kipr Respublikasının qurucu sazişlərindən sayılan 1959-cu il Sürix və London müqavilələrinin imzalanma mərasimi canlandırılmışdır. Sağ qabartma relyefdə kiprli rum arxiyepiskopu və Kipr Respublikasının ilk prezidenti III Makariosun təsvirinin yer alması bir sıra mübahisələrə, reaksiyalara və tənqidlərə səbəb olmuşdur. Abidə eyni zamanda Türkiyədə Rauf Denktaşa həsr olunmuş ilk heykəl kimi də qeyd olunur.

## Tarixi
Abidə ideyası ilk dəfə 27 yanvar 2015-ci ildə Bəylikdüzü bələdiyyəsi tərəfindən Rauf Denktaşın doğum günü münasibətilə keçirilən paneldə gündəmə gətirilmişdir. Bəylikdüzü bələdiyyə sədri Əkrəm İmamoğlu panelin açılış çıxışında Bəylikdüzündə “Kıbrıs Anıtı”nın inşa ediləcəyini bildirmişdir. Daha sonra abidənin hazırlanması üçün Denktaş ailəsi və Denktaş Vəqfi rəhbərliyinin rəyləri alındığı, onlarla əlaqəli şəkildə işlərə başlanıldığı qeyd olunur. Denktaş ailəsinə və Denktaş Vəqfinə üç alternativ layihə təqdim edildiyi, seçilmiş layihə üzrə icranın heykəltəraş Azmi Sekban tərəfindən başladıldığı göstərilir. Abidənin yeri kimi Denktaşın Türkiyəyə səfərləri zamanı qaldığı Adnan Qəhvəci məhəlləsində, Yaşam Vadisi 1-ci etap ərazisindəki evinin yaxınlığı seçilmişdir.

Kipr abidəsi Bəylikdüzündəki Yaşam Vadisi Parkı ilə birlikdə qismən 19 may 2017-ci ildə — Atatürkü Anma, Gənclik və İdman Bayramı günündə ictimaiyyətə açılmışdır. Türkiyədəki ilk Denktaş abidəsinin rəsmi açılışı isə 7 iyul 2017-ci ildə keçirilmişdir. Açılış mərasimində Denktaş ailəsi, Şimali Kipr Türk Respublikasının sabiq baş naziri Hakkı Atun, dövrün hökumət sözçüsü Orhan Birgit, sabiq baş nazir müavini və Dünya Kipr Türkləri Vəqfinin sədri Vedat Çelik, eləcə də ordu generalı Necati Özgen və digər şəxslərin iştirak etdiyi bildirilir.

Abidənin 8 milyon türk lirəsi xərclə inşa edildiyi iddia olunmuşdur. Lakin 26 dekabr 2016-cı il tarixində imzalanmış xərclərin uçotunda abidənin 152.400 türk lirəsinə başa gəldiyi, bu məbləğin 25.908 türk lirəsinin isə gəlir vergisi (vergi tutulması) kimi dövlətə ödənildiyi göstərilmişdir.

## Memarlıq xüsusiyyətləri

Kipr abidəsi V formalı quruluşa malik olub, uzunluğu 7 metr, eni 4 metr olan tunc materialdan hazırlanmış kompozisiyadan ibarətdir. Abidənin mərkəzində Şimali Kipr Türk Respublikasının qurucusu və ilk prezidenti Rauf Denktaş təsvir edilmişdir. Abidənin arxa hissəsində Denktaşın sülhsevər və hərtəfərli təbiətini simvolizə edən iki qanad fiquru yer alır. Arxa tərəfdən görünən bu iki qanad Denktaşın hərbi və diplomatik mübarizəsini simvolizə edir.

Sol qanadda Kipr Türk mücahidləri və Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin əsgərləri, onların əllərində isə Şimali Kipr Türk Respublikasının bayrağı və Türkiyə bayrağı təsvir olunmuşdur. Bundan əlavə, içə doğru bükülən hissədə şair Mustafa Kayabekə aid və Rauf Denktaşla eyniləşdirilən “Mənim iki bayrağım var” şeiri yer alır. Barelyefin sol alt hissəsində heykəltəraş Azmi Sekbanın adı və abidənin hazırlanma tarixi qeyd edilmişdir.

Abidənin sağ tərəfində yerləşən barelyefdə Kipr türklərinin hüquqlarının beynəlxalq səviyyədə tanınması və Kipr Respublikasının yaradılmasının əsasını təşkil edən 1959-cu il Sürix və London müqavilələrinin imzalanma mərasimi canlandırılmışdır.

Relyefin mərkəzində Kipr türk icmasının lideri və müstəqil Kipr Respublikasının ilk vitse-prezidenti Fazıl Kiçik yer alır. Onun sol tərəfində Kipr Pravoslav Kilsəsinin arxiyepiskopu və Kipr Respublikasının ilk prezidenti III Makarios, sağ tərəfində isə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının nümayəndəsi təsvir edilmişdir. Barelyefi sağ əli ilə masaya yumruq vuran Rauf Denktaş fiquru tamamlayır. Denktaşın üst hissəsində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının emblemi yerləşir. Alt qanadda isə “Bir Topluluktan Bir Dövlət Kuran, 1983” yazısı yer alır ki, bu da Şimali Kipr Türk Respublikasının 15 noyabr 1983-cü ildə elan olunmasına istinad edir.

Əkrəm İmamoğlu 19 fevral 2019-cu ildə verdiyi televiziya müsahibəsində, Sürix və London müqavilələrinin imzalanma mərasimində Rauf Denktaşın faktiki olaraq iştirak etmədiyini, abidədə isə “yumruğunu masaya vuran gənc bir lider” obrazının simvolik şəkildə təsvir edildiyini bildirmişdir.

## Makarios relyefi ilə bağlı mübahisələr və reaksiyalar
### Hücum
*[[Vətən (qəzet)|Vətən]]* qəzetinin köşə yazarı İlkər Akgüngörün yazdığına görə, 23 may 2017-ci ildə İstanbulda Ülkü Ocaqları sədri Ahmet Yiğit Yıldırım və bir qrup milliyyətçi fəal abidədə yer alan III Makarios relyefinin götürülməsini tələb etmişdir. Etiraz aksiyasından sonra Makarios relyefinə Kiprdə axıdılan qanı simvolizə etdiyi bildirilən qırmızı boya atıldığı, həmçinin baş hissəsinə zərər yetirildiyi qeyd olunmuşdur.

Hadisə zamanı Fazıl Kiçik relyefi Birləşmiş Krallıqın Kiprdəki keçmiş ali komissarı Hyu Fut ilə səhv salındığı üçün onun üzərinə də qara boya töküldüyü və üz hissəsinin zədələndiyi bildirilmişdir. Alpərən Ocaqlarının Bəylikdüzü rayon rəhbəri Osman Yıldırım verdiyi açıqlamada abidənin təkcə bir heykəl olmadığını, Kipr böhranı və Rauf Denktaşın mübarizəsini əks etdirən uğurlu bir abidə olduğunu bildirmişdir.

Bəylikdüzü bələdiyyə sədri Əkrəm İmamoğlu hadisədən sonra verdiyi açıqlamada hücumu qınamış, dəymiş ziyanın aradan qaldırılacağını bildirmişdir. O, abidənin əsas fiqurunun Rauf Denktaş olduğunu, Fazıl Kiçik relyefinə zərər yetirən şəxslərin isə tarixi konteksti düzgün bilmədiklərini qeyd etmiş, baş verənlərin Ülkü Ocaqları və ya Milliyyətçi Hərəkat Partiyası ilə əlaqəli olmadığını vurğulamışdır.

Rauf Denktaşın qızı Ender Denktaş Vangöl abidəyə yönələn tənqidlərə münasibət bildirərək, abidənin tarixi prosesi əks etdirdiyini, Kipr böhranı Makariosun da əsas fiqurlardan biri olduğunu qeyd etmişdir. Denktaşın nəvəsi, hüquqşünas Pınar Denktaş isə abidənin ictimai mübahisə obyektinə çevrilməsinin onun məqsədinə uyğun olmadığını bildirmiş və bu cür polemikaların Rauf Denktaşı məyus edəcəyini ifadə etmişdir.

### Tənqidlər

Türk yazıçı və jurnalist Murat Bardakçı Habertürkdə dərc olunan məqaləsində abidədə Makariosun təsvirinə yer verilməsini tənqid etmişdir.

Rəcəb Tayyib Ərdoğan 8 yanvar 2019-cu ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisində (TBMM) keçirilən qrup toplantısındakı çıxışında abidədə Makariosun təsvir edilməsini tənqid etmişdir. O, həmçinin Fazıl Kiçik relyefinin zədələnməsinə dair də açıqlama vermişdir.

Əkrəm İmamoğlu 9 yanvar 2019-cu ildə verdiyi açıqlamada, söhbətin heykəldən deyil, relyefdən getdiyini və abidədə də Makariosun “narahat”, Rauf Denktaşın isə “güclü” duruşla təsvir olunduğunu bildirmişdir; o, həmçinin Ərdoğanı Yaşam Vadisi Parkına dəvət etdiyini qeyd etmişdir.

6 iyun 2019-cu ildə Ədalət və İnkişaf Partiyası Ərzurum millət vəkili İbrahim Aydemir yenilənən İstanbul seçkiləri öncəsi çıxışında abidə ilə bağlı iddialar irəli sürmüşdür.

9 iyun 2019-cu ildə *Karar* qəzetində dərc olunan məqaləsində Hakan Albayraq relyefdə Makariosun yer almasını zəruri hesab etmədiyini, lakin bu detal üzərindən geniş “sui-qəsd” iddiaları qurulmasını doğru saymadığını yazmışdır.

## Qalereya

Fayl:Cyprus Monument information board 2.jpg|Abidənin ətrafında yerləşən və Kipr tarixi barədə vizual məlumat təqdim edən məlumat lövhələrindən biri
Fayl:Cyprus Monument information board 3.jpg|EOKA-nın yaradılması ilə bağlı məlumatların yer aldığı məlumat lövhəsi
Fayl:Flag of Turkish Republic of Northern Cyprus.jpg|Şimal tərəfində yerləşən Şimali Kipr Türk Respublikasının bayrağı
Fayl:View from behind of Cyprus Monument.jpg|Kipr abidəsinin arxa hissəsindən görünən qanad fiquru


## İstinadlar