Praqmatizm

**Praqmatizm** – həqiqətin meyarı kimi praktikaya əsaslanan fəlsəfi cərəyan. XIX əsrdə amerikalı filosof Çarlz Sanders tərəfindən əsası qoyulmuşdur.

## Tarixi
Praqmatizm  XIX əsrin 70-ci illərində  Kembricdə (ştat Massaçusets)  toplaşan və Pirs tərəfindən "Metafizik klub" adlandırılan kiçik  bir elmi işçilər qrupunun fəaliyyəti nəticəsində meydana gəlmişdir. Pirsin yuxarıda adlarını göstərdiyimiz  məqalələri  işıq üzü görəndə  diqqətdən kənar qaldılar. 
Praqmatizm təliminin əsasları  ABŞ filosofu Çarlz Pirs (1839-1914) tərəfindən qoyulmuşdur. O, bu cərəyanın  proqramını formulə edib  onun adını təklif etmişdir. Pirsə görə, praqmatizm  real  həyatla bağlı olan  alim, tədqiqatçı üçün səciyyəvi olan "laboratoriya ruhu"nun   ifadəsinə xidmət göstərməlidir. 
Onun başlıca məqalələrinin ("Əqidənin möhkəmləndirilməsi" və "Əqidələrimizi necə aydın edək")  əsas mövzusu  bilik, əqidə və hərəkətlərin bir-birinə  qarşılıqlı münasibətləridir.

## Pirsin praqmatizmi
Praqmatizm yarandığı andan     özündən əvvəlki fəlsəfənin  bir sıra başlıca ideyalarından  imtina edib fəlsəfi təfəkkürün   tamamilə  yeni   tipini  təklif etmişdi. Fəlsəfi təfəkkürün bu yeni tipi   insanın hərəkətlərinə  yeni tərzdə yanaşır. Bu fəlsəfədə   insanın hərəkətləri  ətrafında bütün anlayışlar  və  konsepsiyaların    hərlənib formalaşdığı ox kəsb edir. Əsasən  reflektor yox,  şüurlu və məqsədyönlü xarakterə daşıyan hərəkət  bu  və ya digər formada  insan  həyatının  (həyat fəaliyyətinin)  əsas formasını təşkil etdiyinidən  məhsuldar hərəkəti təmin edən  şüur mexanizmləri, təfəkkür  strukturları  haqqında məsələ qalxır.  Praqmatizmin banisi olan Pirsdə məsələ bu müstəvidə qoyulur. Onun fərqli cəhəti  isə onda idi ki, o,  idraki fəaliyyəti  xarici  (obyektiv) aləmə  aid etməyib  diqqəti sırf  daxili , əsas psixoloji  proseslərə yönəldirdi.
İnam dedikdə Pirs  bilik yox,   bu və ya digər üsulla davranmağa adət etdiyimiz  vərdiş kimi anladığı  inamdan bəhs edir.  Biliyə əks olan anlayış  xəbərsizlik, bilməmədirsə,  Pirs   inama qarşı  hərəkətlərin müntəzəmliyini pozan  şübhəni qoyur. Artıq  (hərəkət nöqteyi-nəzərdən)  idrak prosesi  bilməmədən biliyə yox,  şübhədən inama, özü də  subyektiv yox,  kollektiv və ya sosial inama keçid  mənasını verməyə başlayır. Obyektiv bilik  cəmiyyət tərəfindən qəbul olunmuş   inam  anlayışı ilə əvəz olunur. Həqiqətə gəlincə,  o, Pirs tərəfindən  hamı üçün əhəmiyyətli olan  məcburi inam kimi şərh olunur.  Əgər tədqiqat prosesi  sonsuz şəkildə davam etsəydi, onda   öyrənilən  hər məsələ  üzrə  sonsuz  sayda tədqiqatçılar birliyi  yaranardı.  
Pirs həmçinin elmi  anlayışların  əhəmiyyətinin yeni şərhini verir. Hər bir hərəkət  gələcəyə yönəldiyindən  və gələcəyi nəzərdə tutduğundan, Pirs anlayışı   keçmiş yox,  bu anlayışdan istifadədən  meydana gələcək nəticələr  baxımından nəzərdən keçirməyin lazım olduğunu bildirirdi.  Pirs öz məşhur "prinsipi"ni və ya "praqmatik maksima"sını da aşağıdakı kimi formulə etmişdi: anlayış obyektinin tədqiqatçının fikrincə   törədə biləcəyi  praktiki nəticələri nəzərdən keçirmiş olsaq, onda bütün bu  nəticələr haqqında təsəvvürlər  elə məhz  obyekt haqqında tam  anlayış olacaqdır.

## Ceymsin praqmatizmi
Ceymson tərəfindən Pirsin başlıca ideyaları təkmilləşdirilmişdir. O, bu ideyaları   daha səlis təlim  şəklinə  gətirib    onları  sadə formada  izah etmişdi. Bu, hərdən onun  baxışlarının   sadələşdirilmiş şərhinə səbəb olurdu. Ceyms  praqmatizmi  müəyyən bir metod  və xüsusi həqiqət nəzəriyyəsi kimi nəzərdən keçirirdi.  Metod kimi praqmatizmin təyini   hər bir təlimin  praktiki nəticələrini  aşkarlanmaqla, onları müqayisə edib qiymətləndirməklə  fəlsəfi və  digər mübahisələri   yoluna qoymaq idi. Bu metodu istifadə edən Ceyms, məsələn,   materializmlə idealizm arasındakı çoxdankı mübahisəni  teizmlə eyniləşdirdiyi   idealizmin  xeyrinə həll etmişdi. Ceymsə görə,  gələcəkdə materializm  hər şeyin  iflasa  uğraması, Yer üzünün  və   bəşər ruhunun yaratdığı hər şeylə  birgə  onun məhv olması deməkdir.  Ceyms hesab edir ki, bu perspektivlə  düşünən heç bir kəs razılaşa bilməz.  Əksinə,   insana, daha doğrusu, onun ruhuna  yaxın  əbədi  ruhi başlanğıcın olmasını qəbul edən idealizm  xilas olacağımıza,  insana çox əziz olan  ideal və  mənəvi dəyərlərin zəfər çalacağına  ümid açır. 
Ceymsə görə, bu iki  konsepsiya arasında seçim  onun qəbul etdiyi "inama iradə" prinsipi  əsasında həyata keçirilməlidir. Bu prinsipə görə,  iki alternativ qərar arasında həyat əhəmiyyətli  seçimi  sırf rasional əsaslarla   etmək mümkün olmadıqda  (Ceymsə görə, nəzərdən  keçirilən məsələdə vəziyyət elə məhz bu cürdür)  seçimi qeyri-rasional, emosional əsaslarla  etmək  insanın mənəvi hüququdur. 
Həqiqət probleminin şərhinə gəlincə,  qeyd etmək lazımdır ki, Ceyms  həqiqəti  fikrin  və ya nəzəriyyənin   aləmdəki obyektiv  vəziyyətə uyğunluğu  kimi şərh etmir. O, həqiqəti  ideyanın uğurluluğu  və ya işqabiliyyətliliyi,  insanın öz qarşısında qoyduğu və can atdığı  bu və ya digər məqsədə  çatmaqda faydalılığı  kimi izah edir. Həqiqət  və ya ideyanın  uğurla işləməsi üçün onu yoxlamaq lazım oduğundan, yoxlana bilmə də həqiqətin tərifinə daxildir.  Ceymsin praqmatizmi  daha geniş mənada  onun metod və həqiqət nəzəriyyəsinin dünyagörüşü əsasları mənasını verir. Bu əsaslara həmçinin  onun "radikal  empirizm" adlandırdığı təlimi, yəni  bəzən  "şüur axını", bəzən də "plüralist kainat"   kimi aşılanan  universal təcrübə haqqında təlimi daxildir. Kainat  Ceyms tərəfindən   heç bir qanuna tabe olmayan, təsadüflər itaətində olan,  bitməmiş, yeniliklərə açıq olan plastik hadisə kimi  şərh olunur. Burada insana  öz azadlığını,  yenilik eşqini,  qeyri-məhdud yaradıcılıq  qabiliyyətlərini   nümayiş etdirmək imkanı verilir.
Radikal empirizm  həmçinin  istənilən din təcrübəsinin də  düzgün olduğunu bəyan edir. Həqiqətin praqmatik nəzəriyyəsi bu cür təcrübəni doğru hesab edir, çünki  o, insana böyük pozitiv təsir göstərmək imkanına malikdir. Təcrübənin  ayrı-ayrı elementlərdən, qavrayışlardan  təşkil olunduğunu bildirən  empirik filosoflardan (məsələn, Max) fərqli olaraq Ceyms  təcrübəni  fasiləsiz şüur axını  kimi şərh edir. Bu şüur axınından insan   iradi səylər göstərməklə bizim üçün adlarına görə şeylər statusu alan  ayrı-ayrı parçaları  və ya hissələri qeydə alır. 
Ceymsin fikirlərinə görə,  bizi özü ilə hesablaşmağa  məcbur edən reallıq duyğulardan (mənşəyi naməlum olan duyğulardan), təcrübədə aşkar olunan duyğularla  bu hamılıqla təsdiq olunmuş  köhnə həqiqətlər arasındakı münasibətlərdən  təşkil olunur. Özündə sosial təcrübə aləmini də birləşdirən  kainatın natamam olması bu aləmi  sonsuz qədər yaxşılaşdırmaq  imkanlarını açır. İndi o, hələ kamil olmasa da, Ceymsin fikirlərinə görə,  insanlar buna qadir olduqlarına  inanıb  öz səylərini birləşdirsələr bu mümkütn olacaqdır. Ceyms sosial-siyasi  baxışlarında   liberal ideyaların müdafiə edir,  qəti şəkildə  müharibələrə qarşı  çıxır.

## Con Dyuinin praqmatizmi
Con Dyuinin də praqmatizmində  təcrübə anlayışı çıxış nöqtəsini təşkil edir.  Dyui  onu  bir tərəfdən  insanın təbiətə rəngarəng münasibətlərini əhatə edən  naturalist perspektivdə, digər tərəfdən isə  sosial təcrübə kimi  mənəvi-siyasi aspektdə nəzərdən keçirir. Dyuiyə görə, fəlsəfə  qədim filosofların düşündükləri kimi   aləmin gözəlliyindən  heyrətə gəlmədən yox,  gərgin  ictimai həyatın  stresslərindən meydana gəlir. Buna görə də  onun fikirlərinə görə, fəlsəfənin əsas  məqsədi  sosial təcrübəni məhz təhlil edib təkmilləşdirməkdir. 
Con Dyui  təcrübəni  çox geniş şəkildə anlayaraq  onu  insanın təbiətə münasibətlərini, bəzən hətta təbiətin özünü də daxil etməklə   insan həyatının fəallığı ilə eyniləşdirir. Onun fikirlərinə görə,  təcrübə  hadisələr  və simalar aləmi,  təcrübədə qavranılan  aləm, habelə  insanın fəaliyyəti və taleyi,  magiya və mistika, bir sözlə, yaşanılan hər şeydir. Təcrübənin bu cür anlanması  onun hansı metafizik əsaslarını axtarmaq zərurətini istisna edir. Müasir filosoflar da   Dyuinin  xidmətlərini elə məhz   fundamentalizmin əsaslarını sarsıtmasında  görürlər. Başqa sözlə,  əvvəlki fəlsəfə   bütün, o cümlədən  mənəvi hadisələrin   hansısa  davamlı əsaslarının  olmasını   düşünürdü. Əksər müasir filosofların fikirlərinə görə,  belə əsaslar, və ya "ilkin başlanğıclar" mövcud deyildirlər. Dyuinin özü   materializmlə idealizmin bir-birinə əksini  Qədim Yunanıstanda  əməyin   fiziki əməklə əqli əməyə   bölgüsündən çıxarır. Dyui hesab edir ki,  bu gün   materializmlə idealizmi  qarşı-qarşıya qoymağa əsas yoxdur. Təcrübəyə uyğun və qeyri-uyğun "mahiyyətlərə"  bölgü tanış deyil, yəni təcrübədə  fasiləsiz prinsipi təsir göstərməkdədir. Hər bir bölgü  nisbi əhəmiyyətə malikdir, buna görə  bu və ya digər ideyaların  "materializm" və ya "idealizm"  halında dondurulmasını doğru hesab etmək olmaz.