Məhəmmədhəsən xan (Şəki xanı)

**Məhəmmədhəsən xan** () — Şəki xanı (1783–1795). Şəki xanı Məhəmmədhüseyn xanın oğlu.

## Haqqında

Təxminən 1760-cı ildə anadan olub. Atası Məhəmmədhüseyn xan Şəki xanı olduğu zamanlarda, atasının əmisi Hacı Əbdülqadir 1770-ci ildən başına bir dəstə yığıb, Qanıxçayın Kür çayına qovuşduğu yerdə - "Dardoqqaz" adlanan yarımadada, məskən salmış və Məhəmmədhüseyn xana qarşı silahlı mübarizəyə başlamışdı. Qarabağ xanı İbrahim xan və Gürcüstan hakimi Irakli xan da Hacı Əbdülqadirin Məhəmmədhüseyn xana qarşı silahlı mübarizəsini dəstəkləyirdilər.

Məhəmmədhüseyn xan oğlu Məhəmmədhəsən ağanı sülh və barışıq üçün əmisi Hacı Əbdülqadirin yanına göndərdikdə isə Hacı Əbdülqadir Məhəmmədhəsən ağanı tutub, Məhəmmədhüseyn xanın düşməni olan Qarabağ xanı İbrahim xana yollayır ki onu öldürsün. İbrahim xan Məhəmmədhəsən ağanı öldürmür, gizlində saxlayır, lakin Hacı Əbdülqadir xəbər göndərir ki guya onu artıq qətlə yetirilmişdir.

1780-cı ilin avqust ayında isə bir gecə Hacı Əbdülqadirin göndərdiyi 60 nəfərlik bir dəstə Nuxa şəhərininə xəlvəti yaxınlaşa bilir. Hacı Əbdülqadirin adamları səhərədək şəhərin ətrafındakı dağlarda  gizlənirlər, 
 
"*səhərdən, adamlar divandan dağılandan sonra qala ki boşallanir və o vaxt da qarovul və ya müstəhfiz* (–yəni: mühafizəçi) *bərqərar olmayır imiş. Əminlik cəhətinə, qalanın yuxarı qapısından daxil olub, qapıları içəridən bağlayırlar. Qalada ancaq hərəmxanalara məxsus xidmətkarlardan rast gələni qətlə yetirib, xanın üstünə hücum edirlər. Bu vaxt xan da hərəmxanasına mütəssil* (–yəni: bitişik) *[[Şəkixanovların evi|"Qurğuşunlu otaq"da]] imiş. Bu əhvalatdan xəbərdar olub, içəridən qapıları bağladıqdan sonra bunlar ilə atışmaq başlayır*".

Məhəmmədhüseyn xan yaralanır və silahı yerə qoyub təslim olur, onu 1 həftə saxlayıb, sonra edam edirlər, Şəki xanlığı Hacı Əbdülqadirin əlinə keçir.

Bir-iki il sonra Hacı Əbdülqadir xan ilə Qarabağ xanı İbrahim xanın münasibətləri körlananda, İbrahim xan Məhəmmədhüseyn xanın ölmüş hesab edilən oğlu Məmmədhəsən ağanı üzə çıxartdı, hansı ki o vaxta qədər gizlədirdi. Məmmədhəsən ağa özünə qoşun toplayıb, tezliklə Şəkini ələ keçirir və özünü xan elan edir. Daha sonra Hacı Əbdülqadir xanı tutub 7 oğlu ilə birlikdə oldürür.

Hacı Əbdülqadir xanın ölüm tarixi və Məmmədhəsən ağanın Şəki xanı olması tarixi Şəkidə tərtib olunmuş maddeyi-tarixdə belə göstərilir: 

"*[[Hacı Əbdülqadir xan|Hacı (Əbdülqadir)]] xanın alicah Məhəmmədhəsən xan [[Məhəmmədhüseyn xan|Hüseyn xan]] oğlunun əlində ölməsi və [[Şəki (şəhər)|Şəkinin]] alınması və burada qəhətlik olması tarixi: 26 məhərrəm 1198-ci il* (21 dekabr 1783-cü il)".
.

Məhəmmədhəsən xanın qardaşı Fətəli xanın oğlu Kərim ağa Şəkixanov yazır ki,

"*Məhəmmədhəsən xan bir iki il xanlıq edəndən sonra, mənim atam Fətəli xan Məhəmmədhəsən xanın qardaşıdır, onun anası [[Ərəş sultanlığı|Ərəş sultanının]] qızıdır. Ərəş sultanı [[Məlik Əli]]nin oğlanları o vaxtda Ərəşdə böyük və sikkəli və güclü bəylərmiş ki, Fətəli xanın anasının qardaşlarıdır; Məhəmmədhəsən xan , Fətəli xanın qohumları böyük və çox olmaq və özü də [[Məhəmmədhüseyn xan|Hüseyn xanın]] istəgi (istəkli) oğlu olmaq səbəbindən ehtiyat elər ki, bəlkə xarab eləyə, tutub Fətəli xanın gözlərin çıxarıb, özü də evində dustaq elər*.".

Məhəmmədhəsən xanın digər qardaşı Səlim xan Fətəli xanın gözlərini çıxartdırması və özünün də "birütbə" saxlanılmasını gördükdə 

"*Şəki vilayətinin bəylərindən özünə yoldaş eləyib, [[Hicri təqvimi|tarixi-islamiyyə]] 1199* (1784/85) *olanda*" Şəkidən Cara qaçmış
 

və qardaşını devirmək əzmiylə orada özünə qoşun toplamışdı. 1795-cı ilin son aylarında qardaşı Məhəmmədhəsən xanın Şəki qoşunu ilə  Muğanda - orada qışlayan İran şahı Ağa Məhəmməd xan Qacarın sərəncamında, olmasından istifadə edib Şəkini tutdu. Məhəmmədhəsən xan bunu bilən kimi Ağa Məhəmməd xandan da əlavə qoşun götürüb Səlim xanı qovmaq üçün Şəkiyə qayıtdı. İki qardaş arasında ən şiddətli döyüş Göynük kəndi yaxınlığında baş verdi, Səlim xan basıldı və geri çəkilməyə məcbur oldu. Məhəmmədhəsən xan isə Nuxaya qayıtdı, lakin sonra Xaçmaz mahalının Tərkeş kəndində onu gözləyən Dəvəli Mustafa xan adlı İran sərkərdəsinin yanına gəldikdə, sonuncu adı çəkilən, şahın sifarişinə uyğun olaraq, onun gözlərini çıxartdırdı və özünü də dustaq edib Təbrizə göndərdi. Məhəmmədhəsən xana qarşı belə aqressiv münasibətin səbəbi isə güman edildiyinə görə yalnız bu ola bilərdi ki,  onun tərəfində Göynükdə vuruşmuş iranlılardan ölən çox olmuşdur!.

Məhəmmədhəsən xanın kor edilməsi və Təbrizə göndərilməsi, onunla hakimiyyət davası edən qardaşı Səlim xanın Şəkidə xan olması üçün göydəndüşmə bir fürsət idi. Əlbəttə ki, Səlim xan bu imkandan yararlandı, o, Nuxaya gəldi və hakimiyyətə yiyələndi.

Şəkidə tərtib olunmuş maddeyi-tarixlərdə Səlim xanın Şəkidə birinci dəfə hakimiyyətə başlaması və Məhəmmədhəsən xanın birinci dövr hakimiyyətinin başa çatması tarixi belə əbədiləşdirilmişdir: 

"*Alicah Səlim xanın [[Şəki xanlığı|Şəki vilayətini]] Məhəmmədhəsən xanın əlindən alması tarixi: [[Cəmadiyələvvəl|cəmadiyül-əvvəl]] 1210* ( 13 noyabr/12 dekabr 1795)".

Səlim xan Şəkidə xan olandan sonra qardaşı Məhəmmədhəsən xanın 7 azyaşlı oğlunu öldürtdürdü.

1796-cı ilin əvvəllərində Ağa Məhəmməd xan Qacar İrana çəkildi. Əvəzində isə Cənubi Qafqaza şimaldan General Zubovun başçılığı altında rus qoşunları yeridildi. Lakin az müddət sonra - elə həmin ilin sonlarında, imperatriçə II Yekaterina vəfat etdi, onun yerinə taxta çıxan I Pavel isə beynəlxalq vəziyyətlə əlaqədar olaraq rus  qoşunlarını Cənubi Qafqazdan geri çağırdı. Bundan sonra - 1797-ci ildə, Ağa Məhəmməd xan Qacar ikinci dəfə Cənubi Qafqaza yürüşə başladı. O, 1-ci yürüşü zamanı kor etdirdiyi sabiq Şəki xanı Məhəmmədhəsən xanı da özü ilə götürmüşdü. Məlum olduğu kimi, bu yürüşü zamanı - iyun ayında, Ağa Məhəmməd xan Şuşa qalasında öz adamlarının sui-qəsdi nəticəsində öldürüldü. Ölümündən təxm. 1 ay əvvəl isə o, sabiq Şəki xanı Məhəmmədhəsən xanı yenidən Şəkidə hakimiyyətə gətirmişdir. Bunun dəqiq vaxtı isə Şəkidə tərtib olunmuş maddeyi-tarixdə belə göstərilir: 

"*Məhəmmədhəsən xanın [[Təbriz]]dən gəlməsi və Səlim xanın getməsi tarixi: 12 zilqədə 1211* (9 may 1797).

Amma digər mənbələrdə Məhəmmədhəsən xanın  yalnız Ağa Məhəmməd xan Qacarın ölümündən sonra, özü də Şamaxı xanı Mustafa xanın köməyi ilə 2-ci dəfə Şəkidə hakimiyyətə gətirilməsi göstərilir və bu da ola bilsin ki səhvdir.

Bundan 8 il sonra - 1805-ci ildə, Səlim xan Şamaxı xanı Mustafa xanın köməyi ilə qardaşı Məhəmmədhəsən xanı devirmək və təkrarən Şəki xanı olmaq fikrinə düşür. Mustafa xan isə Səlim xanın təklifindən öz məqsədi üçün istifadə etmək istəyirdi. Rus polkovniki Karyagin tərəfindən 1805-ci ilin əvvəllərində tərtib edilmiş raporta əsasən, raport yazılan vaxtdan bir müddət əvvəl, 

*Mustafa xan guya Səlim xanın sifarişini yerinə yetirirmiş kimi, [[Şamaxı xanlığı|Şirvan]] ordusu ilə [[Şəki xanlığı]]nın sərhədlərinə doğru hərəkət edib. Məhəmmədhəsən xan da [[Şəki xanlığı|Şəki ordusu]]nu  götürüb vuruşmaq əzmiylə əvvəl Mustafa xanın qarşısına - vuruşmağa, gedib, lakin sonda,  vuruşmaq fikrindən vaz keçib, ordusunu buraxıb və özünü təkcənə Mustafa xana təslim edib. Mustafa xan Məhəmmədhəsən xanı əsir kimi [[Şamaxı]]ya göndərib, Səlim xana isə deyib ki ona inanmır, bu şərtlə onu [[Şəki xanlığı|Şəkidə]] xan edə bilər ki, oğlunu və qızını əvvəlcə "əmanət" kimi ona versin. Səlim xan o saat Mustafa xanın tələbini yerinə yetirib. Amma Mustafa xan ürəyində istəyirmiş ki [[Şəki xanlığı]]nı özü ələ keçirsin və buna görə də öz naiblərini gizlincə [[Nuxa]] şəhərinə göndəribmiş ki şəhəri idarə etsinlər və Məhəmmədhəsən xanın adından onun bütün xəzinəsini tələb etsinlər. Səlim xan isə bunu və özünün aldadıldığını bilən kimi, naiblərin göndərilməsi barədə [[Nuxa]]dakı kor qardaşı Fətəli ağaya xəbər ötürə bilib. [[Nuxa]] adamları ayağa qalxıb Mustafa xanın naiblərini qovublar və Fətəli ağanı müvəqqəti xan seçiblər. Mustafa xan [[nuxa]]lıların seçimi ilə razılaşmağa məcbur olub və yeni [[Şəki xanlığı|Şəki xanı]] seçilmiş Fətəli xana məktub yazıb oğlunu "əmanət" kimi [[Şamaxı]]ya göndərəcəyi təqdirdə onu [[Şəki xanlığı|Şəki xan]]ı kimi tanıyacağını bildirib. Fətəli xan həmin saat oğlunu Mustafa xanın yanına yollayıb. Bundan sonra Mustafa xan Səlim xana onu [[Şəki xanlığı|Şəkidə]] xan  edəcəyi barədə verdiyi vədindən imtina edib və  bildirib ki əvəzində ona [[Şamaxı xanlığı|Şirvanda]] yaxşı bir mahal verə bilər. Səlim xan əvvəlcə bu təkliflə razılaşıb, lakin Mustafa xanın yanından ayrılan kimi, birbaşa [[Nuxa]]ya gedib və hamı tərəfindən, o cümlədən qardaşı Fətəli xan tərəfindən [[Şəki xanlığı|Şəki xanı]] kimi qəbul olunub*.

Lakin raportda yazılanların əksinə olaraq, bu hadisələr heç də 1-2 gün ərzində baş verməmişdir. Belə ki Fətəli xanın oğlu Kərim ağa Şəkixanovun yazdığına görə onun atası "*iki-üç ay*" xanlıq etmişdir. Səlim xan isə Nuxaya heç də təntənəli şəkildə yox, əslində gizlincə gəlmiş və gecə vaxtı Nuxa qalasını qoruyan bəylərin Fətəli xana xəyanəti nəticəsində xəlvəti qalaya daxil olmuşdu!

Bir müddət sonra Mustafa xan Məhəmmədhəsən xanı sərbəst buraxır. Məhəmmədhəsən xan Şəki xanlığıda hakimiyyətini bərpa etmək ümidilə dəstək üçün İrana, Türkiyəyə, Dağıstana üz tutur. Ona heç kimin kömək etməyəcəyini başa düşəndə isə ruslarla danışığa başlayır. Əvvəl kiçikyaşlı sevimli oğlunu "əmanət" kimi Tüflisə göndərir, sonra özü də Tiflisə gəlib Rus çarına sədaqət andı içir. Rus hökuməti onun təhlükəsizliyinə karantiya verir və ona gündəli 5 rubl təqaüd ayrılır. 1814-cü ildə Şəki xanı Cəfərqulu xanın dünyasını dəyişdiyi zaman onun oğlunun Şəki xanı təyin edilməsinə qarşı Şəkidə baş verən iğtişaşlarda ruslar Məhəmmədhəsən xanın barmağının olmasından şübhələnib onu əvvəl Xarkova, bir müddət sonra isə Həştərxana göndərdilər. Məhəmmədhəsən xan elə Həştərxanda da vəfat etmişdir. Ölümündən sonra nəşi Nuxaya gətirilmiş və Xan qəbristanlığında dəfn edilmişdir.

## Ailəsi
* Xeyrənnisə xanım (öz nəslindən)
* Huri xanım (Hacı Şəmsəddinin qardaşının, ya bacısının qızı)
* Cəvahir xanım (ləzgi)
* Ziba xanım (islamı qəbul etmiş erməni)
* Güləndam xanım (islamı qəbul etmiş yəhudi)
* Məryəm xanım (islamı qəbul etmiş gürcü) 
* Şükufə xanım (gürcü)
* Badi-Səba xanım (gürcü)
* Digər arvadlar.
### Övladları

* Tuti ağa (Xeyrənnisə xanımdan)
* Abdulla ağa, Mədinə xanım (Huri xanımdan)
* Əbdülrəhman ağa (Cəvahir xanımdan)
* Haşım ağa, Fəhra xanım, Əminə xanım (Ziba xanımdan)
* Telli xanım (Şükufə xanımdan)
* Zeynəb xanım (Badi-səba xanımdan)
* Digər arvadlardan Kafiyyə xanım, Asiya xanım, Sədri xanım.
## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şəki xanlarının siyahısı

## Xarici keçidlər