open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ekran Şrifti

**Ekran şrifti **(screen font,экранный шрифт)-xüsusi olaraq kompüterin ekranında əks olunmaq üçün hazırlanmış şrift ölçüsü (keql). Macintosh kompüterlərində ekran şriftləri rastrlıdır (PIXEL-BY-PIXEL DESIGNS), onlar həm ekranda əks olunmaq, həm də printerdə çap olunmaq üçün istifadə olunur. Çox zaman ekran şriftinin PostScript-uyumlu printerdə çap olunmaq üçün uyğun PostScript şrifti olur. 

## Təsnifat
Şriftlər müxtəlif meyarlara görə təsnif edilir. Əvvəla, bu, qrafik əsasdır. Şrift simvolları Klassik/Standart, Dar, Geniş, Əlavə Geniş və Əlavə Dar ola bilər. Doldurma ştrixlərinin xarakteri həm də şriftin vizuallaşdırılmasını dəyişir. Adi, konturlu, rəngli, eversion, lyuklu ola bilər.
* **Serif**. Xarakterik xüsusiyyətlər seriflər və simvolun yuxarı hissəsində kəsikli çıxıntıdır. Həmçinin, bu ailənin şriftləri xətlərin qalınlığını dəyişdirərkən hamar keçidlə seçilir. Times New Roman, Georgia, Courier New və Misir üslublu Clarendon. 2 Seriflər kursiv əl yazısını birləşdirən ştrixləri nəzərdə tutsa da, əslində Roma dövrünün həkk olunmuş hərflərinə qayıdır. Beləliklə, seriflər latın əlifbası ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Serif şriftlərinin kökləri Roma yazılarına malikdir.
* **Sans serif**. Ənənəvi sans serif şriftləri. Onların serifləri yoxdur və xətlərin hamarlığı mütləq onlara aid deyil. Jurnallarda, qəzetlərdə, vərəqələr, təqvimlər, bukletlər, mətnlər çox vaxt Comic Sans, Tahoma, Verdana, Arial istifadə edərək çap olunur. Onlar korporativ kontekstdə məşhurdurlar, tez-tez "böyük texnologiya" yazı tipləri kimi görünürlər. Dizaynerlər onları afişalar, işarələr və rəqəmsal ekranlar üçün xüsusilə faydalı hesab edirlər.
* **Script**. Rəsmi olanlar çox vaxt 17-18-ci əsrlərin əlyazma üslubuna bənzəyir. Bəzi əlyazma şriftləri George Schell və George Beakum kimi məşhur ustaların əl yazısına əsaslanır. Bu tip müasir şriftlər də var, məsələn, Kuenstler skripti. Qeyri-rəsmi kursiv yazılar daha çox müasir əl yazısını xatırladır və 20-ci əsrin ortalarında meydana çıxdı. Onlar formada o qədər də sərt deyillər, geniş vuruşlarla və tez-tez yumşaq bir fırça ilə yazı təqlidinə bənzəyirlər. Belə şriftlərə misal olaraq Mistral və Brush skriptini göstərmək olar.
* **Tanıtım**. Əsasən bunlar həmişə unikal bədii həlli olan dekorativ, qeyri-adi şriftlərdir. Əsas məqsəd tamaşaçıların diqqətini cəlb etməkdir. Ekran şriftləri rəsmi və ya qeyri-rəsmi ola bilər və istənilən əhval-ruhiyyəni əks etdirir. Çox vaxt onlar çapda istifadə olunur, lakin son zamanlarda veb şriftləri birləşdirən yeni texnologiya sayəsində ekran şriftləri İnternetdə sürətlə populyarlıq qazanır.
## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 751 s.
## İstinadlar
Andrey Urqant

**Andrey Urqant** (; ) — sovet və rus aktyoru, teleaparıcı, şoumen.

## Həyatı
Andrey Urqant 1956-cı ildə aktyorlar Lev Milinder və Nina Urqantın ailəsində anadan olub. Teleaparıcı və aktyor İvan Urqantın atasıdır. Aktyor haqqında "Moskovskiy komsomoleç" qəzetində yazılan məqalədə *Urqant* soyadının eston mənşəli olduğu bildirilir, eyni məlumatı "Arqumentı i faktı" qəzeti də dərc edib.

1977-ci ildə o, Leninqrad Dövlət Teatr, Musiqi və Kinematoqrafiya İnstitutunu bitirib.

1977-1979-cu illərdə V.F. Komissarjevski adına Sankt-Peterburq Akademik Teatrında işləyib. 1979-1981-ci illərdə orduda xidmət edib. Hərbi xidməti başa vurduqdan sonra Lenin komsomolu adına Leninqrad teatrına qəbul olunur və burada yeddi il işləyir.

Andrey Urqant 1982-ci ildən filmlərdə çəkilir. Aktyorun kinoda ilk əhəmiyyətli rolu, rejissor Yuriy Maminin 1993-cü ildə çəkdiyi iki seriyalı "Parisə pəncərə" (Rusiya-Fransa, 1993) filmində olmuşdur. Film keçmiş SSRİ ərazisində və ABŞ-da nümayiş etdirilmiş və yetərincə uğur qazanmışdır.

Urqant uzun müddət Sankt-Peterburq televiziyasında çalışıb. Artistin iştirakı ilə "Qızıl Ostap" və "On İki" proqramları efirə çıxırdı. Andrey Urqant on il "Pyatıy kanal"da yayımlanan — "Moxovoyda görüşlər" televerilişinin aparıcısı olub.

## Ailəsi
* Birinci arvadı — Valeriya Kiselyova (1951—2015), sovet və rus aktirisası, Rusiya Federasiyasının əməkdar artisti (2000).
** Oğlu — İvan Urqant (doğ. 1978), rusiyalı aktyor, şoumen, teleradio aparıcısı, müğənni, musiqiçi, prodüser. Hazırda "Pervıy Kanal"da yayımlanan "Urqantın gecəsi" və "Smak" verilişlərinin aparıcısı, "Projektorperishilton" verilişinin isə aparıcılarından biri.
*** Nəvəsi — Nina Urqant (doğ. 2008)
*** Nəvəsi — Valeriya Urqant (doğ. 2015)
* İkinci arvadı — Alyona Svintsova  (doğ. 1947) Şairə və müğənni. 1996-cı ildən Niderlandda yaşayır.
** Qızı — Mariya (doğ. 1984)
*** Nəvəsi — Əmir (doğ. 2004)
*** Nəvəsi — Qabriel (doğ. 2015)
* Üçüncü arvadı — Vera Yaçeviç
* Dördüncü arvadı (Andrey Urqantdan 30 yaş kiçikdir) — Yelena Romanova (doğ. 1986)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Blizkiy adası (Laptevlər dənizi)

**Blizkiy adası** — Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir.

## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Şimal Torpağı Arxipelaqının şərq hissəsində yerləşir. Neudaç buxtasında yerləşir. Bolşevik adasından kiçik boğazla ayrılır. 4 km şimal-şərqdə Morskoy adası yerləşir.

## Təsviri
Ovalvari formaya malikdir. Ovalvarı formanın uzunluğu 2 km-dir. Adanın maksimal hündürlüyü 6 metrdir. Şimal-qərbində elə də böyük olmayan şirinsulu laqun vardır. Adanın şimal qutaracağında geodeziya məntəqəsi yerləşir.

## Xəritə
* Xəritə
Xerox PARC

**Xerox PARC** – Xerox şirkətinin Palo Altodakı (Kaliforniya, ABŞ) Tədqiqat Mərkəzinin əvvəlki adı.

## Xarici keçidlər
http://www.parc.com

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Ejen Bürnuf

**Ejen Bürnuf** (12.8.1801, Paris – 28.5.1852, Paris) — fransız şərqşünası.

## Həyatı
Xartiyalar məktəbində (1822) və Hüquq məktəbində (1823–24) təhsil almışdır. Kollej de Fransın professoru (1832) və Fransa İnstitutu Kitabələr Akademiyasının üzvüdür.

## Fəaliyyəti
Pali dilinin elmi tədqiqinin əsasını qoymuş, buddizm problemləri ilə məşğul olmuş, Avesta ədəbiyyatı və dilini araşdırmışdır. "Bhaqavat-purana"nı fransız dilinə tərcümə etmişdir (1–5 cildlər, 1840–98).

## Həmçinin bax
* Avesta
* Şərqşünaslıq

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Ejen Bürnuf
Adil Məmmədov

* Adil Məmmədov (icra başçısı) — Qobustan rayonu İcra Hakimiyyətinin başçısı.
* Adil Məmmədov (tarixçi) — Tarix elmləri doktoru, professor.

## Həmçinin bax
* Adil
* Məmmədov
Elektrostatik plotter

**Elektrostatik plotter** – görüntünü kağız üzərində qələmlə cizgilər çəkmək yolu ilə deyil, nöqtəli rastr əsasında formalaşdıran plotter növü. Standart plotterlər məlum koordinatlar üzrə cizgilər çəkən vektor qurğular olsalar da, elektrostatik plotterlər görüntünü elektrostatik örtüklü kağıza köçürür (vurur). Bundan sonra, boyaq hissəcikləri vurulmuş nöqtələr özlərinə cəzb olunmaqla kağız boyaq maddəsində emal olunur və görüntünün yaranması başa çatır. Bu anlamda elektrostatik plotterlər funksional olaraq ənənəvi plotterlərdən daha çox lazerli printerlərə oxşayır. Elektrostatik plotterlər iri, mürəkkəb şəkilləri qələmli plotterlərdən təxminən 50 dəfə tez yarada bilir, buna görə də, onlar bahalıdır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 253 s.
Bürgerlər

**Bürgerlər** () — orta əsr şəhərlərinin əmlaka malik olan və şəhər hüququnun təsir dairəsində olan şəxsən azad sakinləri.

## Tarixi
Bürgerlər 11-ci əsrdə şəhərlərdəki əhalinin şəhər torpaqları uğrunda feodal istismarı və öz başınalığından qurtulmaq naminə senyorlarla apardığı mübarizə gedişində təşəkkül tapmışdı.

## İdarə edilməsi
Bürgerlər əmlak baxımından fərqli idilər. Yuxarı təbəqəyə iqtisadi və siyasi cəhətdən hakim mövqeyə malik olan, çox vaxt şəhərlərə məxsus torpaqlarda yaşayan kəndlilərlə münasibətdə senyor rolunda çıxış edən patrisiat aid idi; əslində, iqtisadi sərbəstliyini itirmiş və istismara məruz qalan xırda sənətkarlar və tacirlər onlara müqavimət göstərirdilər. Silki nümayəndəli monarxiya meydana gəldikdə yalnız Bürgerlərin yuxarı təbəqəsi silki nümayəndəli orqanların fəaliyyətində iştirak etmək hüququna malik idi. Feodal cəmiyyətinin tərkib hissəsi olan Bürgerlər feodalizm sisteminin dağılmasına gətirib çıxaran əmtəə-pul münasibətlərinin inki şafına şərait yaradırdılar. 16–18-ci əsrlərdə kapitalist istehsal üsuluna keçən, silki ayrı-seçkiliyin və imtiyazların ləğvində maraqlı olan Bürgerlərin bir hissəsi formalaşan burjuaziyanın özəyini təşkil etdi.

## Həmçinin bax
* Orta əsrlər

## İstinadlar
Giriş qurğusu

**Giriş qurğusu** (en. input device ~ ru. устройство ввода ~ tr. giriş aygıtı) – verilənləri və / və ya komandaları kompüterə daxil etmək üçün qurğu, çox zaman klaviatura və siçan.
Bu qurğular daxil edilən informasiyanı rəqəmli formaya çevirir ki, sonradan onu kompüterdə emal etmək və saxlamaq mümkün olsun.

Qrafik verilənləri daxil etmək üçün qrafik planşetlərdən, oyunlarda isə coystiklərdən istifadə olunur. Fotoqrafiyalar və şəkillər skanerlər vasitəsilə daxil edilir, skanerdə daranmış mətnlər isə OCR vasitələrinin köməyilə fayla çevrilir. Getdikcə nitqin mikrofon vasitəsilə daxil edilməsi populyarlaşır. Cib kompüterlərində, adətən, stilus (qələm) vasitəsilə daxiletmədən və əlyazısının tanınması vasitələrindən istifadə olunur. Ağır istismar şəraitində çox zaman sensor ekranlar tətbiq edilir. Müxtəlif növ diskret və analoq sensorlar giriş qurğuları ola bilər. Jestlərin tanınması, istifadəçinin baş hərəkətinin və baxışının istiqamətinin izlənməsi qurğuları işlənib hazırlanır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Orijinal-maket

**Orijinal-maket** (camera-ready)– nəşriyyat sistemlərində sənədin hazırlanmasının elə mərhələsidir ki, onda bütün mətbəə elementləri, qrafik görüntülər öz yerlərində olur və çap xidmətinə verilə bilər. Çap xidməti orijinal-marketin fotoşəklini çəkir və bu fotoşəkillərdən çap formalarının hazırlanmasında istifadə edir. Bəzi səhifə bağlama proqramları elementləri əl ilə düzməklə və quraşdırmamaqla sənədi icra edilməyə tam hazır vəziyyətə imkan verir.

## Ədəbiyyat
İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
 camera-ready
XGA

**XGA**- genişlənmiş qrafik matris - (ing. *XGA (Extended Graphics Array)* – PS/2 maşınları ailəsində videoqrafika standartı; bu standartı reallaşdıran adapter, yaxud mikrosxem. 1990-cı ildə IBM firması tərəfindən təqdim olunub. VGA ilə müqayisədə daha yüksək çözümlülüyü dəstəkləyir (1024×768, 256 rəng).

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D1%8D%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0
Teletekst

**Teletekst** — televiziya yayım stansiyalarının, yaxud kabel televiziyasının öz abonentləri üçün verdiyi mətn və sadə görüntülərdən ibarət informasiya xidməti. Teletekst vasitəsilə, adətən, müxtəlif xəbərlər, hava proqnozu, televiziya verilişlərinin proqramı və başqa bənzər informasiyalar verilir. Sistem 1970-ci illərdə Böyük Britaniyada işlənib hazırlanıb. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Byenxoa

**Byenxoa**, **Benxoa** və ya **Byenhoa** — Vyetnamda şəhər. Donqnay əyalətinin inzibati mərkəzi.

## Əhalisi
2006-cı ilin məlumatına görə, əhalisi 417,5 min nəfərdir.

## Coğrafiyası
Ölkənin cənubunda Donqnay çayı sahilindədir (Xoşimin aqlomerasiyasına daxildir), Xoşimin şəhərindən 30 km şimal-şərqdədir. Nəqliyyat qovşağı Çay portu. Aeroport.

## Tarixi
Müstəmləkə dövründə Sayqonun şəhərətrafı sənaye qəsəbəsi kimi inkişaf etmişdi. Vyetnam müharibəsi dövründə ABŞ-nin ən iri hərbi-hava bazalarından biri Byenxoada yerləşirdi.

## Sənayesi
Ölkənin cənubunda formalaşan iri sənaye rayonunun mərkəzidir. 1980-ci illərin sonundan, Vyetnamın "iqtisadi islahat" proqramı qəbul edildikdən sonra sürətlə inkişaf edir. Xarici investisiya axını nəticəsində xüsusi sənaye zonalarında yerləşdirilmiş bir sıra yeni müəssisələr (xarici və qarışıq kapitalla) meydana gəldi.

Qara (polad təbəqələrin, boruların, tikinti metal konstruksiyaların istehsalı – "Bi-Eyçstil faktori" və s.) və əlvan (mis məftil, alüminium profillər və s.) metallurgiya; kimya, o cümlədən fosfor, azot və kompleks gübrələr ("Vyetnam-Capan fertilayzers" və s.); neft-kimya – avtomobil təkərləri ("Yokohama-Vyetnam Ci-Bi"), polivinilxlorid, plastik kütlə, boyalar və yuyucu vasitələr; neft emalı ("Şell-Vyetnam"); mikrobiologiya – insektisidlər, herbisidlər, fungisidlər ("MAP Pasifik- Vyetnam" və s.); əczaçılıq; maşınqayırma: avtomobil və motosikllərin quraşdırılması və təmiri, dizel mühərrikləri, avtomobil detal və hissələri, kənd təsərrüfatı texnikası üçün ehtiyat hissələri istehsalı; elektronika sənayesi, o cümlədən çap sxemləri, ofis avadanlıqları və kompüterlər ("Fucitsu" və s.), radioqəbuledicilər, televizorlar, telekommunikasiya avadanlıqları ("Donako"); elektrotexnika sənayesi – transformatorlar, elektrik motorları ("Mabuçimotor-Vyetnam"), paltaryuyan maşınlar, soyuducular ("Sano" və s.), elektrik kabelləri və s. Sement, şüşə və çini sənayesi müəssisələri fəaliyyət göstərir. Yeyinti sənayesi inkişaf etmişdir; həll olan qəhvə, toz halında süd ("Nestle"), köpüklənən şərab ("Moskva Şampan şərabları zavodu"), tütün məmulatları istehsal olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Byenxoa şəhərinin rəsmi iternet səhifəsi
Giriş/çıxış məhdudlaşdırması

**Giriş/çıxış məhdudlaşdırması** (en. input/output-bound (I/O-bound) ~ ru. ограничение по вводу-выводу ~ tr. giriş/çıkış sınırlı) – saxlanma qurğusunda (diskdə) uzunmüddətli oxuma və yazma əməliyyatları səbəbindən kompüterin mikroprosessorunun işinin ləngiməsi halı. Maşın o zaman giriş-çıxış məhdudlaşdırmasında olur ki, yerinə yetirilən iş tez-tez yazılmış informasiyaya müraciət olunmasını tələb edir, ancaq verilənlərin ötürülməsi kanalı və ya saxlama qurğusu mikroprosessorun işləmə sürəti ilə müqayisədə çox yavaşdır. Məsələn, mikroprosessor diskdə yazılmış böyük verilənlər bazasında tez dəyişiklik edə bilir, ancaq, əgər oxuma-yazma sürəti nisbətən yavaşdırsa, kompüter giriş-çıxış məhdudlaşdırılmasında olur. Əgər yalnız giriş və ya yalnız çıxış informasiyasının mikroprosessora çatdırılmasını məhdudlaşdırırsa, onda kompüter, sadəcə, giriş və ya çıxış məhdudlaşdırmasında olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Rəhman Rasimoğlu

**Ələsgərov Rəhman Rasim oğlu** (Rəhman Rasimoğlu; ) — azərbaycanlı zurna və balaban ifaçısı, Əməkdar mədəniyyət işçisi.

## Həyatı
Rəhman Rasimoğlu 4 may 1971-ci ildə Şamaxı rayonunun Məlhəm kəndində anadan olub. Tanınmış qara zurna, balaban ifacısı, əməkdar mədəniyyət işcisi Rasim Ələsgərovun oğludur. Azərbaycanın xalq musiqi alətlərində — qara zurnada, balabanda, tütəkdə, sazda, qoşanağarada, nağarada, çubuq nağarasında və davulda musiqi ifa edir. 1981-ci ildən atası və müəllimi Rasim Ələsgərovun yaratdığı "Şirvan" folklor ansamblının (1977) üzvü kimi dövlət tədbirlərində, konsertlərdə, eləcə də xarici ölkələrdə — Rusiyada, İranda, Türkiyədə, Rumıniyada, İsveçrədə, Fransada və s. Azərbaycan mədəniyyətini və incəsənətini təmsil edir. "Şirvan" folklor ansamblıyla yanaşı, 2003–2008-ci illərdə əməkdar artist, nağara ifaçısı Natiq Şirinovun rəhbərlik etdiyi "Natiq" ritm qrupunda solo qara zurna-balaban ifacısı olub. "Natiq" ritm qrupuyla Tayvanda, Rusiyada qastrollarla yanaşı, Azərbaycanda bir cox dövlət tədbirlərində çıxışlar edib. Bundan başqa Olimpiya komplekslərinin və 2012-ci ildə Bakıda keçirilən Avroviziya mahnı müsabiqəsinin açılışında çıxış edib. 2014-cü ildə Rasim Ələsgərovun 25 nəfər yetirmələrindən ibarət "Rasimlər" folklor qrupunu yaradıb. Həmin qrupla ilk dəfə Bakı şəhərində keçirilən II Beynəlxalq Aşıq Festivalının açılışında çıxış edib.

Hazırda ailə musiqi ənənələrinin davamçısı, dəfələrlə müsabiqələr laureatı, milli nəfəs alətlərinin ifaçısı oğlu Fəqan Rəhmanoğlu bu xalq sənətinin keşiyində durmaqla yanaşı, xarici ölkələrdə Azərbaycanı təmsil edir.

Ələsgərovlar ailəsinin ifasında Azərbaycan xalq musiqilərindən ibarət 3 CD işıq üzü görüb. Həmin musiqilər radio və televiziyalarda tez-tez tamaşaçılara, dinləyicilərə təqdim edilir.

Rəhman Rasimoğlu 2005-ci ildə qara zurnanın səs oyadıcısını (qamışı plastiklə əvəzləməklə) yenidən ixtira edib. Bu ixtirasına görə 03.12.2007-ci ildə Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma Metrologiya və Patent Üzrə Dövlət Komitəsi ona patent verib. 14 sentyabr 2015-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə Rəhman Rasimoğluna "Əməkdar mədəniyyət işcisi" fəxri adı verilib.

## Rəsmi saytı
* http://www.rehman-rasimoglu.info/
Gömülü

**Gömülü** – proqram təminatında: başqa bir proqram kodunun içərisinə yerləşdirilmiş xüsusi kod və ya komandalar. Məsələn, gömülü çap komandaları çapa verilən sənədin formatının (biçiminin) idarəedilməsi üçün sənəddə yerləşdirilmiş kodlardır. Gömülü assembler kodu C kimi yüksəksəviyyəli dildə yazılmış proqramda yerləşdirilmiş assambler dilindəki komanda, funksiya və ya altproqramdır. Gömülü koddan proqramın çalışma sürətini və ya səmərəliliyini artırmaq və ya yüksəksəviyyəli dillərdə olmayan imkanları gerçəkləşdirmək üçün istifadə edilir.

Aparat təminatında: başqa bir qurğunun tərkibində fəaliyyət göstərən (yəni ona inteqrasiya olunmuş) xüsusi təyinatlı qurğu (məsələn, gömülü kompüter).

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı
Ablyasiya

**Ablyasiya** — texnikada bərk cismin səthindən qaz axını vasitəsilə maddə kütləsinin götürülüb-aparılmasıdır, atmosferdə metroitlərin, raket, kosmik aparatların (cihazların) böyük sürətlə hərəkəti zamanı müşahidə olunur. İstilik enerjisinin intensiv udulması ilə müşahidə olunan termik-fiziki kimyəvi çevrilmələr (qaz yaranma, ərimə, kokslaşma və s.) nəticəsində baş verir ki, bu da raket və kosmik cihazların istilik müdafiə vasitələrindən biri kimi ablyasiyanın geniş istifadəsini qabaqcadan müəyyən edir. Belə müdafiənin vacibliyi o səbəbdəndir ki, hipersəs hava axınlarının (və ya mühərriklərdə raket yanacaqlarının yanma məhsullarının) təsirinə, hətta istiyə davamlı konstruksion materiallar belə dözmür. Ablyasiya üçün ilkin materialın səth qatının tədricən dağılması və fiziki-kimyəvi çevrilmələr nəticəsində onun transformasiyası xarakterikdir; bu isə örtükdə əlverişli istilik rejimini, yəni müdafiə olunan konstruksiyada lazımi temperaturu təmin edir.

İstilik bərk materiladan sublimasiya prosesində daha effektiv ayrılır; bu zaman qazlar materialda yaranan deşik və boşluqlardan yüksək temperaturlu qaçan istilik axınının sərhəd qatına daxil olur, istilik və diffuz axınlarının, həm də sürtünmənin təsirini aşağı salır. Adətən istilik keçirməyən (istilik qoruyan) örtüklərin dağılması onlarda eyni zamanda bir neçə fiziki -kimyəvi proseslərin keçməsi nəticəsində baş verir, lakin yalnız bir prosesin həyata keçməsi mümkündür; Məsələn: ayrılma (politetraftoretilen, polietilen), sublimasiya (qrafit), ərimə (kvars). Ablyasiyanın intensivliyi qaz axınının qazdinamik və fiziki-kimyəvi parametrlərindən (temperaturdan, təzyiq və sürətdən), örtüyün eroziya nəticəsində daşınmasını sürətləndirən bərk hissəciklərin mövcudluğundan, qazların tərkibindən və s. asılıdır. Ablyasiya örtüyü kimi polimer kompozitlər, elastometrlər, termoplastrlar və s. materiallar tətbiq olunur; bu materiallar eroziya davamlılığını artırmaq (yüksəltmək) üçün bir və çoxqatlı (laylı) həcmi kətan toxumalı şeylərlə, həmçinin arı şanı kimi karkaslarda armatulaşdırılır. İstilik müdafiə örtükləri üçün elastiklik çox əhəmiyyətlidir; mühərrikin fəaliyyəti zamanı yüksək temperatur qradienti səbəbindən örtüyün çatlamasını aradan qaldırır.

## Ədəbiyyat
* Полежаев Ю. В. Шишков А. А. "Газодинамические испытания тепловой защиты"М.1992;
* DonskoI A. A. "Physico-chemistry of elastomer heat-shielding materials" N. Y., 1998.

## İstinadlar
Ameli (film, 2001)

**Ameli **() — rejissor Jan Pyer Jönenin 2001-ci ildə çəkdiyi Fransa romantik komediya filmi.

Film Empire jurnalının 2010-cu ildə tərtib etdiyi "İngilis dilində olmayan dünya kinematoqrafiyasının 100 ən yaxşı filmi" siyahısında ikinci yeri tutmuşdur.

## Film haqqında
* Filmdə əsas nəzərəçarpan rənglər yaşıl, sarı və qırmızıdır — bu da onu göstər ki, Braziliya rəssamı  rəsmlərindən ilhamlanılıb.
* Ameli obrazı xüsusi olaraq ingilis aktrisa  oynaması üçün yaradılmış, lakin Votson obraz üçün vacib olan fransızcanı bilmədiyinə görə roldan imtina etməli olmuşdur. O, eyni il çıxan başqa bir film olan ""da çəkilib.
* Amelinin filmdə əlində qaşıq tutduğu kadrlardan birini Latviyanın məşhur pirat videoooyun vebsaytı olan "FitGirl Repacks" öz maskotu kimi istifadə edir. Quraşdırma proqramı açılan zaman isə fonda Hiromitsu Agatsuma-nın "Tsuki Sayu" mahnısı çalır.

## Rollarda

* Odri Totu — *Ameli Pulen*
* Matyö Kassovits — *Nino Kenkampua*
* Ryufyus — *Rafael Pulen*
* Lorella Kravotta — *Amandina Pulen*
* Serj Marlen — *Remon Düfael*
* Jamel Debbuz — *Lüsyen*
* Klotilda Molle — *Cina*
* Kler Morye — *madam Süzanna*
* İzabel Nanti — *Jorjetta*
* Dominik Pinon — *Jozef*
* Artyus de Pengern — *İppolito*
* İolanda Moro — *Madlen Uollas*
* Yurben Kanselye — *Kollinyon*
* Moris Benişu — *Dominik Bretodo*
* Andre Düssolye — *müəllifin mətni*

## Soundtreklər

## Mükafatları
* Oskar mükafatı (2002)
** ən yaxşı xarici dilində film (nominasiya);
** ən yaxşı operator işi — Bryuno Delbonnel (nominasiya);
** ən yaxşı orijinal ssenari — Jan Pyer Jöne, Giyom Loran (nominasiya);
** ən yaxşı səs — Vensan Arnardi və s. (nominasiya);
** ən yaxşı rəssam/dekorativ iş — Alin Bonetto, Mari-Lor Valla (nominasiya);
* 2002 — BAFTA
* 2002 — Ən yaxşı xarici filmlərə verilən Qızıl Qartal mükafatı (Rusiya) (Film bu mükafatın ilk laureatıdır)
* Sezar mükafatı
*İki Britaniya Film Akademiyası Mükafatları;

## Həmçinin bax
* Angel-A

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Filmi izlə (azərbaycan dilində)
*Ameli filminin soundtrekləri YouTube saytında
Giriş/çıxış

**Giriş/çıxış** () – "kompüter" anlayışını təyin edən üç hərəkətdən (giriş, emal, çıxış) ikisi. Giriş-çıxış məsələlərinə mikroprossesor üçün verilənlərin yığılması və nəticələrin çıxış qurğuları (displey, disk və ya printer) vasitəsilə istifadəçi üçün əlçatan şəkildə çıxarılması aiddir. 

Klaviatura və siçan informasiyanı kompüterin "başa düşdüyü" şəklə çevirən giriş qurğularıdır. Disk həm giriş, həm də çıxış qurğusudur; o, həm ona yazılmış informasiyanı verə bilər, həm də emaldan sonra verilənləri saxlaya bilər.

## Həmçinin bax
* Giriş/çıxış bufferi
* Giriş/çıxış kanalı
* Giriş/çıxış kontrolleri
* Giriş/çıxış məhdudlaşdırması
* Giriş/çıxış portu
* Giriş/çıxış qurğusu

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://khpi-iip.mipk.kharkiv.edu/library/datastr/book_sod/structura/chapter6.htm
Meqapiksel

**Meqapiksel**(ing.megapixel, ru. мегапиксел) -bir milyon piksel; rəqəmsal kameraların, skanerlərin və s. qurğuların çözümlülük (RESOLUTION) dərəcəsini göstərmək üçün bu termindən istifadə olunur. Məsələn, 10241024 pikselli görüntünü çox zaman meqapiksel adlandırırlar. Cədvəldə müxtəlif keyfiyyətə malik görüntülər üçün neçə meqapiksel tələb olunduğu göstərilib.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Giriş/çıxış buferi

**Giriş/çıxış bufferi** (en. input/output buffer ~ ru. буфер ввода-вывода ~ tr. giriş/çıkış arabelleği) – giriş və çıxış informasiyalarını müvəqqəti saxlamaq üçün kompüter yaddaşının ehtiyat üçün ayrılmış hissəsi. Beləliklə, giriş-çıxış qurğuları, öz işi ilə məşğul olan mərkəzi prosessorun köməyi olmadan bu buferə tez-tez müraciət edə bilər ki, bu da bütövlükdə proqramın işini sürətləndirir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Genişləndirilmiş yaddaş

**1. Genişləndirilmiş yaddaş spesifikasiyası** IBM PC sistemlərində yaddaşın genişləndirilməsi üsulunun təsviri; bəzən LIM EMS kimi göstərilir, çünki bu üsul Lotus/Intel/Microsoft triumviratı tərəfindən işlənib hazırlanıb. Intel şirkətinin 80x86 prosessorlarının "real rejim" arxitekturası kompüterin erişiləbilən yaddaşının maksimal həcmini 1 Mbaytla məhdudlaşdırır. IBM PC’nin arxitekturası isə bu fəzanı (sahəni) daha da daraldaraq 640 Kbayt edir. EMS spesifikasiyası bu məhdudiyyətlərdən yayınmağa imkan verir: o, bir neçə 16-kilobaytlıq operativ yaddaş banklarından ibarət olan yaddaş lövhələri (kartları) ilə işləyə bilir ki, onları da proqram yolu ilə qoşmaq və ya açmaq mümkündür. Mərkəzi prosessor belə kartlarda yaddaşı adi yolla ünvanlaya bilmir, ancaq hər bir bankı (və ya səhifəni) prosessorun ünvan fəzasında göstərmək olur. Tut: CONVENTIONAL MEMORY, EXTENDED MEMORY.

**2. Genişləndirilmiş mesaj xidməti** məlumatların ötürülməsi üçün Samsung, Ericsson, Motorola, Siemens, Alcatel və bir neçə başqa şirkət tərəfindən qəbul edilmiş standart. GSM, TDMA və CDMA standartında işləyən mobil telefonlar üçün SMS standartının genişlənməsidir. EMS texnologiyası SMS və MMS arasında aralıq texnologiyadır, hazırda tamamilə MMS ilə əvəz olunub. EMS-i dəstəkləyən telefonlarda formatlanmış və şəkilli mətnlər göndərmək və almaq olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı
İsa Əliyev

**İsa Əliyev** () — Naxçıvanın əmək qabaqcılı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı."Lenin" ordeni Kavaleri. üzümçü, Sov.İKP üzvü

## Həyatı
1939-cu ildə Naxçıvan MSSR (hazırda Azərbaycan Naxçıvan MR Şərur rayonu) Çomaxtur kəndində anadan olub.

1955-ci ildə "1 may" kolxozunda suçu, manqabaşı və briqadir kimi əmək fəaliyyətinə başlamışdır.

İsa Əliyev 1955-ci ildə yüksək əmək göstəricisinə nail olmuşdur.

Kalxozçuluq sahəsində qazandığı nailiyyətlərə görə bir çox orden və medallarla təltif edilmiş,plan və sosialist öhdəliklərinin yerinə yetirilməsində dövlətə taxıl, pambıq, üzüm, tərəvəz və digər kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalının və satışının artırılması üzrə Ümumittifaq sosializm yarışında qazandığı nailiyyətlərə görə 27 dekabr 1976-cı il tarixli SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə, əmək rəşadəti göstərdiyinə görə Əliyevə İsa Musa oğlu Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülüb. 2-dəfə "Lenin" ordeni,"Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif olunub.

Sov.İKP-nin XIX qurultayının da nümayəndəsi olub.

24 dekabr 1997-ci ildə vəfat edib..

## İstinadlar
Darrıdağ karbonatlı-mərgümüşlü su yatağı

**Darrıdağ karbonatlı-mərgümüşlü su yatağı** — Naxçıvan MR Culfa şəhə­rinin şimal-şərqində, dəniz səviyyəsindən  yüksəklikdə yerləşir. Yataq üst eosen-oliqosenin vulkanogen törəmələrindən təşkil olunmuş Darrıdağ antiklinalının cənub-qərb qanadına aiddir. Mineral bulaq antiklinalın pozulmuş tağ hissəsinin parçalanmış əhəngdaşılarında boşalır və suları kar­bo­nat, hidro­karbonat-xlorid-natriumlu yüksək dərəcədə minerallaşmış (17-21 q/l), qaynar (42-) və ya ilıqdır (23-). Darrıdağ bulaqları haqqında ilk məlu­mat 1830-cu ilə gedib çıxır. Onlardan mədə-bağırsaq, əzələ, qanazlığı, periferik əsəb sistemi və ginekoloji xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunur. Yatağın bazasında balneoloji klinika fəaliyyət göstərir.  

## Mənbə
* Azərbaycan Respublikasının geoloji irsi. Bakı: Nafta-Press, 2013.
Jargon file

**Jargon File** — proqramçı slenqindən ibarət sözlük. Haker slenqinə və haker mədəniyyətinə aid 2300 söz və icmal məqalələrdən ibarətdir. İlk tərtibçi Rafael Finkel (Raphael Finkel) olmuşdur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı. İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Adsorbsiya

**Adsorbsiya** — fazaların ayrılması zamanı molekullararası qarşılıqlı təsirin kompensasiya olunmamış qüvvələri səbəbindən iki fazanın (bərk faza – maye, qatılaşdırılmış faza – qaz) interfeysində məhlulun konsentrasiyasının kortəbii artması prosesi. Adsorbsiya xüsusi sorbsiya halıdır. Adsorbsiyanın əksi desorbsiyadır.

## Həmçinin bax
* Absorbsiya

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Фролов Ю. Г. Курс коллоидной химии. Поверхностные явления и дисперсные системы. - М.: Химия, 1989. - 464 с.
* Кельцев Н. В. Основы адсорбционной техники. - М.: Химия, 1984. - 592 с.
* Грег С., Синг К. Адсорбция, удельная поверхность, пористость. - М.: Мир, 1984. - 310 с.*
* Адамсон А. Физическая химия поверхностей. – М.: Мир. 1979. – 568 с.
* Оура К., Лифшиц В. Г., Саранин А. А. и др. Введение в физику поверхности / Под ред. В. И. Сергиенко. — М.: Наука, 2006. — 490 с.
* Карнаухов А.П. Адсорбция. Текстура дисперсных и пористых материалов. — Новосибирск: Наука. 1999. — 470 с.
* Химическая энциклопедия. Т. 1. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — 623 с.
* Полторак О.М. Термодинамика в физической химии. — М.: Высшая школа, 1991. — 319 с.
* Берёзкин В.И. Введение в физическую адсорбцию и технологию углеродных адсорбентов. — СПб.: Виктория плюс, 2013. — 409 с. — ISBN 978-5-91673-128-6

## Xarici keçidlər
*
Xaltan qrupu mineral bulaqları

**Xaltan qrupu mineral bulaqları** Cənub-Şərqi Qafqazın şimal yamacında, Gilgilçayın yuxarı axarlarında eyniadlı qolunun dərəsində yerləşir. Üst yura terrigen flişin çıxışları arasında yerləşən 32 isti (suyun temperaturu 49oC-yə qədər) hidrogen sulfidli bulaq köndələn pozulma ilə mürəkkəbləşdirilmiş Baş Qafqaz üstəgəlməsi zonasına aiddir. Sular kimyəvi tərkibinə görə hidrokarbonat-natriumludur və güclü hidrogen sulfid iyi verir, lakin minerallaşma dərəcələri zəifdir — 1,3–1,7 q/l. Yerli əhali və çoxsaylı gəlmələr onlardan mədə-bağırsaq, əzələ, dəri xəstəliklərinin müalicəsi məqsədilə istifadə edirlər.

## Həmçinin bax
* Darrıdağ karbonatlı-mərgümüşlü su yatağı
* “Badamlı” mineral bulaqları
* “Yanarsu” mineral bulağı 

## Mənbə
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *
Cammu

**Cammu** (yerli Urdu tələffüzündə **<big>جموں</big>** **Cəmmun**) — Hindistanın şimalında şəhər. Cammu və Kəşmir ştatlarının ikinci inzibati mərkəzi (qış paytaxtı).

## Əhalisi
Əhalisi 651,8 min (2011; aqlomerasiyada 951,4 min).

## Coğrafiyası
Tavi çayı dərəsində, Himalay ön dağlığında, Dhaoladhar silsiləsinin ətəyində, 300–400 m yüksəklikdə yerləşir. Nəqliyyat qovşağı.

## Memarlığı
Raqhunath (Şimali Hindistanda ən böyük məbədlərdən biri), Ranbireşvar (75 m hündürlükdə qüllə ilə birlikdə) məbədləri, Bahu istehkamı (şəhərin ən qədim tikililərindən biri), maharacə sarayı (1820); universitet (1969), Doqra incəsənət qalereyası (1954) var. Ticarət-sənətkarlıq mər kəzidir. Kimya, ağac emalı, toxuculuq (ipək və yun parça istehsalı) sənayesi müəssisələri fəaliyyət göstərir. Metal emal edilir. Cammu yaxınlığında Vayşnodevi məbədi (hinduistlərin mühüm ziyarət mərkəzi) yerləşir.

## Qalereya

View of Jammu city and the Tawi River.jpg|Şəhərin görünüşü
Bahu Fort, Jammu, India.jpg|Bahu qalası
Amar Mahal Palace.JPG|Aamr Mahal
Jammu Srinagar Highway.jpg|Cammu Srinaqar magistral yolu



## Həmçinin bax
* Caypur

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Cammu
* Britaniya Ensiklopediyasında
Təkmilləşdirmə

**Təkmilləşdirmə** () — yeni, adətən, daha güclü versiya ilə əvəzləmə; məsələn, kompüter sisteminin hesablama imkanlarını daha sürətli və tutumlu sərt diskin hesabına yüksəltmək, yaxud hesablama imkanlarını daha yeni və ya daha mürəkkəb proqram məhsulunun hesabına artırmaq və ya məhsulun yeni, yaxud genişləndirilmiş versiyası. Aparat vasitələrində yeni komponent artırılırsa, yaxud xüsusən bir, yaxud daha çox komponent əvəz edilirsə, təkmilləşdirməyə genişləndirmə dəsti deyilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Jit

**JİT** (just in time, just-in-time) ("vaxtında", "məqamında") — komponentləri anbarda saxlamadan istehsalın təşkili texnologiyası. Başqa sözlə, lazım olan komponentləri dəqiq vaxtda kiçik partiyalarla istehsal yerinə çatdırmaq hesabına aralıq ehtiyatların minimuma endirilməsi.
* JİT COMPİLER — proqramın ilkin mətnini bilavasitə icradan öncə maşın koduna çevirən kompilyator.

;Şəxslər
* Jit Bahadur Muktan — Nepallı oxatan.

## İstinadlar
Yanarsu

**“Yanarsu” mineral bulağı** Dağlıq Talışın şimal-qərb ətəklərində, Mişar­çayın hövzəsində yerləşir. Orta eosenin vulkanogen qatlarını mürək­kəbləşdirən uzununa yarığa aiddir. Suları xlorid-natrium-kalsium tərkiblidir, minerallaşma dərəcəsi 16,7 q/l-ə çatır, temperaturu isə  təşkil edir. Bulaq gözündən vaxtaşırı alışıb yanan güclü metan qazı ayrılır. Yerli əhali ta qədimdən bəri bu sudan müalicə məqsədilə istifadə edir; bunu tufogen qumdaşılarından yonulub hazırlanmış və bu günə qədər gəlib çıxmış vanna­lar da təsdiq edir.

## Həmçinin bax
* Darrıdağ karbonatlı-mərgümüşlü su yatağı
* Xaltan qrupu mineral bulaqları
* “Badamlı” mineral bulaqları

## Mənbə
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *
Tamam Əliyeva

**Tamam Əliyeva** () — Pambıqçı,Naxçıvanın əmək qabaqcılı,Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.

## Həyatı
Tamam Əliyeva 1903-cü ildə İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasının (indiki Şərur rayonu) Yengicə (hazırda Azərbaycan Naxçıvan MR Şərur rayonu Yengicə kənd.).kəndində anadan olmuşdur.
1938-ci ildə Şərur rayonunda yerləşən "Sosializm" kolxozunda Manqabaşı vəzifəsində əmək fəaliyyətinə başlayıb.
1947-ci ildə pambıqçılıq sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur.SSRİ Ali Sovetinin 10 mart 1948-ci il tarixli qanunu ilə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, "Oraq və Çəkic" medalı və Lenin ordeni, ilə təltif olunmuşdur.

1980-ci ildə vəfat edib.

## İstinadlar

## Mənbə

* Naxçıvan ensiklopediyası. — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, 2005.
JİT COMPİLER

**JİT compiler(JİT ter)**-(just-in-time compiler) proqramın ilkin mətnini bilavasitə icradan öncə maşın koduna çevirən kompilyator. Xüsusi halda, JİT-kompilyator aralıq dildə (intermediate language) olan Java- proqramı maşın koduna çevirir ki, nəticədə məhsuldarlıq 10-15 dəfə yüksəlir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı. İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. “Bakı” nəşriyyatı, 2017, 996 s.
Giriş/çıxış kanalı

**Giriş/çıxış kanalı** (en. input/output channel (I/O channel) ~ ru. канал ввода-вывода ~ tr. giriş/çıkış kanalı) – kompüterin mikroprosessoru ilə giriş-çıxış şini arasında informasiyanın ötürülməsi üçün daxili qurğu.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://sdo.uspi.ru/mathem&inform/lek8/lek_8.htm
İmanbinəsi

**İmanbinəsi** — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Qaraçanlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kənd 25 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin uğurlu əməliyyatları nəticəsində Azərbaycana qaytarılıb.

## Tarixi
Əsli İmanbinəsidir. Yaşayış məntəqəsi İman adlı şəxsə məxsus binə yerində salındığına görə belə adlandırılmışdır. 1961-ci ildən kənd yerini dəyişərək Tərtər çayının sahilindəki Əhmədoğlunun Şamı deyilən yerə köçmüşdür. Ona görə də kənd yerli əhali arasında Əhmədoğlunun Şamı da adlanır.

## Şəkillər

File:İmanbinəsi_village,_Azerbaijan_1.jpg
File:İmanbinəsi_village,_Azerbaijan_2.jpg


## İstinadlar
JITTER

**JITTER ~ дрожание ~ titreme ~ titrəmə**-televiziya və kompüter disleylərində: siqnalın dayanıqsızlığı (dəyişkənıiyi)səbəbindən görüntünün azacıq titrəməsi və ya flüktüasiyası. Titrəyiş çox zaman displeyin açılma sətri ilə eyni qalınlığa malik olan üfüqi sətirlərdə yaranır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”. “Bakı” nəşriyyatı, 2017, 996 s.
Giriş/çıxış kontrolleri

**Giriş/çıxış kontrolleri** (en. input/output controller (I/O controller) ~ ru. контроллер ввода-вывода ~ tr. giriş/çıkış denetleyici) – giriş, çıxış qurğusu və ya giriş/çıxış qurğuları ilə mikroprosessor arasında aparat interfeysi ("çevirici", vasitəçi) olan port ilə bağlı olan idarəetmə mikrosxemi. Giriş-çıxış kontrolleri giriş və çıxış verilənlərini idarə və emal edir ki, bu da mikroprosessoru ardıcıl rabitə vasitələri ilə təmin edir, eləcə də onu başqa işlər üçün azad edir. Məsələn, klaviaturanın öz mikroprosessoru və müvafiq mikrosxemi ola bilər ki, onlar klavişlərin basılmasının emal edilməsini və onların ikilik koda çevrilməsini həyata keçirir. Analoji olaraq, disksürənin öz kontrolleri olur ki, o, oxuma-yazma başcığının müəyyən mövqeyə aparılması kimi yüksəksürətli, çətin məsələləri yerinə yetirir, fırlanan diskdə müəyyən sahələrin axtarışını və hətta xətaların yoxlanmasını həyata keçirir. Kontrollerlərin əksəriyyəti üçün onların işini idarə edən xüsusi proqramlar – drayverlər lazım olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Kəsilməz enerji qaynağı

**Kəsilməz enerji qaynağı** –( eng. UPS Uninterruptible Power Supply ) kompüter (yaxud başqa elektron qurğu) ilə qida mənbəyi (adətən, məişət elektrik şəbəkəsi) arasına qoşulan və elektrik enerjisinin kəsilməsi nəticəsində kompüterə daxil olan cərəyanın kəsilməməsinə, bununla da kompüterin mümkün zədələnmələrdən qorunmasına təminat verən qurğu. UPS-lərin müxtəlif modelləri müxtəlif müdafiə səviyyələri təklif edir. UPS-lərin hamısı batareya və cərəyanın itməsini bildirən indikatorla təchiz olunur; indikator işə düşəndə UPS-in gərginliyi dərhal onun batareyasına keçir ki, istifadəçi işinin nəticəsini saxlaya və kompüteri normal söndürə bilsin. Batareyanın cərəyanı saxlama müddəti UPS-in modelindən asılıdır. Daha mükəmməl modellərdə verilən elektrik enerjisinin süzgəcdən keçirilməsi, gərginliyin titrəyişindən mürəkkəb qorunma imkanları vardır. Bundan başqa, belə modellərdə əməliyyat sisteminin UPS ilə qarşılıqlı əlaqədə olması üçün ardıcıl port var ki, bu da xarici enerji təchizatı kəsildikdə sistemi avtomatik söndürməyə imkan verir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Cammu və Kəşmir

**Cammu və Kəşmir** — Hindistanın şimalında ştat.

## Tarixi
Kəşmirin tarixi də qədimdir. Hələ eramızdan min illər əvvəl bu ərazilər insanlar tərəfindən məskunlaşdırılmışdı. Qədim İpək yolunun üzərində yerləşməsi səbəbindən Kəşmir və ətraf ərazilər böyük ticarət mərkəzinə çevrilmişdi. Kəşmirin paytaxtı Sriniqar o dövrdə bölgənin ən böyük ticarət, elm və mədəniyyət mərkəzlərindən hesab edilirdi. Eramızın əvvəllərindən başlayaraq, Kəşmirdə buddizm geniş yayılmışdı. X-XI əsrlərdən başayaraq, isə Kəşmirdə İslam sürətlə yayılaraq ölkənin əsas dinlərindən birinə çevrildi. Hazırda Kəşmirin şimalında müsəlmanlar, cənubunda induislər, şərqində isə buddistlər çoxluq təşkil edirlər.

## Sahəsi
Sahəsi 222,2 min km2
-dir.

## Əhalisi
Əhalisi  12,5 milyon nəfərdir(2011), tərkibi əsasən, kəşmirlilərdən ibarətdir.

## Coğrafiyası
İnzibati mərkəzi Srinaqar (qış paytaxtı – Cammu) şəhəridir. Ərazisini Qaraqorum və Qərbi Himalayın dağ silsilələri kəsir. Buzlaqlar var. Dağ yamacları iynəyarpaqlı və enliyarpaqlı meşələrlə örtülüdür. İqlimi subtropik, mussondur. Mühüm çayları Hind (qolu Kilkitlə) və Celamdır. Cammu və Kəşmirin bir hissəsi Pakistan hökuməti tərəfindən idarə olunur.

## Kənd təsərrüfatı
Ştatın iqtisadiyyatı kənd təsərrüfatına və turizmə (Şilimar bağları, hinduist ziyarətgahları) əsaslanır. İpəkçilik, balıq ovçuluğu, ixrac üçün kənd təsərrüfatı məhsullarının (meyvə, tərəvəz, dənli bitkilər, zəfəran) və kustar məmulatların (xalça və şal) istehsalı, ağac emalı (kriket toxmaqlarının hazırlanması), bağçılıq inkişaf etmişdir.

## Həmçinin bax
* Cammu
* Caypur
* Baxarval (it cinsi)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Cammu və Kəşmir İcraedici orqanlarının rəsmi internet səhifəsi
X-hündürlük

**x-hündürlük** (, ) — poliqrafiyada: sətri (adi) hərflərin əsas hissəsinin hündürlüyü. x-hündürlük qiymətinə simvolların sətiraltı və sətirüstü elementlərinin ölçüləri daxil deyil. Adətən, hərflərin bir çoxunda uzun, yaxud qısa üst və alt çıxıntılar olduğundan, "x", yaxud "z" hərfinin hündürlüyü şriftin ölçüsü haqqında daha gerçək təsəvvür yaradır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## İstinadlar
Giriş/çıxış portu

**Giriş/çıxış portu** (en. input/output port ~ ru. порт ввода-вывода ~ tr. giriş/çıkış portu) – giriş və ya çıxış qurğuları ilə mikroposessor arasında verilənlərin ötürülməsi kanalı. Praktiki olaraq, mərkəzi prosessor üçün port, onun verilənlərin qəbulu və verilişi üçün istifadə etdiyi bir və ya daha artıq yaddaş ünvanıdır. Bu ünvanlara xüsusi aparat vasitələri, məsələn, genişləndirmə lövhələri xidmət göstərir: onlar qurğudan gələn verilənləri yaddaş ünvanlarında yerləşdirir və verilənləri yaddaş ünvanlarından qurğuya göndərir.

Giriş/çıxış portu kompüterdə proqram təminatı və qurğular arasında əlaqə qurmağa imkan verir. Hər hansı məlumatı ardıcıl portla göndərmək üçün onun hansı giriş/çıxış portu kimi ünvanı bilinməlidir. Analoji olaraq, ardıcıl portdan məlumat almaq üçün onun hansı ünvandan göndərilməsini bilmək lazımdır.

Yaddaşa birbaşa daxil olan kanalların və IRQ-nin kəsilməsindən fərqli olaraq, fərdi kompüterlərdə xeyli çox giriş/çıxış portları mövcuddur. 0000h-dan FFFFh-a qədər nömrələnmiş 65535 port mövcuddur və bu Intel prosessorunda ən maraqlı "artefakt"-dır. Baxmayaraq ki, bir çox qurğular 8 portdan istifadə edir, lakin onların sayı kifayət qədər bəs edir. Ən böyük problem ondadır ki, iki qurğuda təsadüfən eyni port müəyyən edilməsin.

Plug and Play (Qoş və işlət) xüsusiyyətini saxlayan müasir sistemlər portlardakı istənilən münaqişələri avtomatik həll edir.

Baxmayaraq ki, giriş/çıxış portları yaddaşın onaltılıq ünvanlarına oxşar işarələnirlər, onlar yaddaş yox, portlar sayılırlar. Fərq ondadır ki, 1000h ünvanlı yaddaşa göndərilən məlumatlar SIMM və ya DIMM yaddaş modulunda saxlanılacaqdır. Əgər məlumatlar giriş/çıxış portunun 1000h ünvanına göndərilirsə, onda onlar şinin bu kanalına düşürlər və bu kanalı eşidən istənilən qurğu onları qəbul edə bilər. Əgər portun bu ünvanını heç bir qurğu tutmursa, onda məlumatlar şinin sonuna çatacaq və onun yükləyici rezistorları ilə udulacaq.

Xüsusi proqramlar – drayverlər – müxtəlif port ünvanlarından istifadə etməklə qurğularla qarşılıqlı əlaqədə olurlar. Drayver onlarla işləmək üçün qurğunun hansı portdan istifadə etdiyini bilməlidir. Adətən bu problem təşkil etmir, çünki həm drayver, həm də qurğu, bir qayda olaraq, eyni istehsalçı tərəfindən təchiz edilir.

Sistemli plata və yığım mikrosxemləri adətən giriş/çıxış portunun 0h-dan FFh-a qədər ünvanlarından istifadə edir, digər qurğular isə 100h-dan FFFFh-a qədər.

Sistem platasında hansı port ünvanının istifadə olunduğunu ona əlavə olunan sənədlərə baxmaq və ya Windows qurğusunun dispetçerindən istifadə etməklə bilmək olar.

Şindəki qurğularda, bir qayda olaraq, 100h-dan başlayan ünvanlardan istifadə olunur.

Praktiki olaraq sistemli şinlərdə bütün qurğular giriş/çıxış port ünvanlarından istifadə edirlər. Onların əksəriyyəti standartlaşdırılmışdır. Ona görə, bir qayda olaraq, bu qurğular üçün port ünvanları ilə hər hansı bir problem ortaya çıxmır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Job

**JOB ~ задание ~ iş ~ iş, tapşırıq**-kompüterin yerinə yetirdiyi müəyyən həcmli iş.Termin meynfreymlər meydana çıxanda yaranıb: o zaman müxtəlif proqramlar tərəfindən  emal edilən verilənlər paket-paket, çox zaman perfokartlarda verilirdi və informasiyanın işlənməsi ayrıca əməliyyat və ya iş kimi planlaşdırılıb yerinə yetirilirdi.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. “Bakı” nəşriyyatı, 2017, 996 s.
Morskoy adası

**Morskoy** —  Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir. 
## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Şimal Torpağı Arxipelaqının şərq hissəsində yerləşir. Neudaç buxtasında sahillərini yuyur. Bolşevik adasının şərq sahillərinə yaxın ərazidə yerləmir. Qərbində  Blizkiy adası yerləşir. Blizkiy adası Morskoy adasından nisbətən iridir. Bu iki ada arasında Neudaç buxtası yerləşir. Bu hissədən buxtaya Neojıdannaya çayı tökülür.

## Təsviri
Ada şimal-şərqdən cənub-qərbə doğru uzanır.  Adanın maksimal hündürlüyü 7 m-dir. Səthi hamardır. İqlimi arktikdir. Cənub-qərb istiqamətdə bir necə adsız qayalar vardır. 
## Xəritə
*Xəritə
Java Development Kit

**Java Development Kit** və ya qısaca **JDK** — "Oracle" tərəfindən təmin olunan "Java" proqramlaşdırma dili ilə proqramlar hazırlamaq üçün proqram təminatı. JDK Java ilə proqramların hazırlanması üçün əsas vasitələrdəndir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. "Bakı" nəşriyyatı, 2017, 996 s.

## İstinadlar
Nizkiy adası

**Klin** —  Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir. 
## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Şimal Torpağı Arxipelaqının şərq hissəsində, Axmatov körfəzinin şimal-şərqində yerləşir. Bolşevik adasında yerləşən Dalnı burnundan 400 m cənub-şərqdə yerləşir. Klin adasının şimalından cənuba 1&nbsp;km məsafədə uzanır. Səthi hamardır. Gözlə seçilən yüksəklik yoxdur.
## Xəritə
*Xəritə
Xjack

**Xjack** - Xjack – çox zaman portativ (dizüstü) kompüterlərdə rast gəlinən telefon tipli yuvanın qeyd olunmuş ticarət markasıdır. Bəzən bu termin bütövlükdə baş hərflərlə yazılır: XJACK. PC Card kartında yerləşdirilən Xjack yuvası kiçik plastik parçadan ibarət olur və yığılıb-açılan quruluşa malikdir.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Fon emalı

**Fon emalı **– əsas (öncəlikli) məsələnin emalı zamanı yaranan qısamüddətli fasilələrdə bəzi əməliyyatların yerinə yetirilməsidir. Fon emalına misal olaraq sənədin çapı əməliyyatını göstərmək olar. Fon proqramı fon rejimində yerinə yetirilən, yaxud yerinə yetirilə bilən proqramdır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
XMODEM

**XMODEM** - faylların bir kompüterdən başqasına 128 baydan ibarət bloklarla sinxron ötürülməsini (çox zaman telefon xəttiylə) təmin edən və belə ötürülmədə qaçılmaz olan xətaları “tutan” kommunikasiya protokolu. Bu protokol alınan faylın göndərilən faylla eyni olmasına zəmanət verir. Çox zaman “veteran” istifadəçilər XMODEM protokoluna, yaradıcısı Uord Kristensen’in (Ward Chiristensen) şərəfinə “Kristensen protokolu” da deyirlər.

**XMODEM-1K** – XMODEM protokolunun növü. XMODEM-1K protokolunda verilənlər hər birində 128 bayt olmaqla 1 Kbayt paketlərlə ötürülur.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Ertələmə simvolu

**1.Ertələmə simvolu**(cancel) – verilənlərin printerə və başqa kompüterlərə ötürülməsində istifadə olunan idarəedici simvol; CAN kimi işarə olunur. Adətən, ötürülən mətn sətrinin ləğv olunmasını bildirir. ASCII simvollarının əsas yığınında ertələmə simvolunun kodu 24-dür. 
**2.Ertələmək** – verilmiş əməliyyatın istifadəçi tərəfindən ləğv olunması. Dialoq bokslarının (DIALOG BOX) bir çoxunda təsdiq ediləsi əməliyyatlar üçün Cancel (ertələ) düyməsi olur. Onu basdıqda heç bir əməliyyat yerinə yetirilmədən pəncərə ekrandan yox olur.

## Ədəbiyyat
İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər

Перевод на английский

 cancel