Ömər Xəyyam

**Qiyasəddin Əbu əl-Fəth Ömər ibn İbrahim Xəyyam Nişapuri** (); və ya sadəcə **Ömər Xəyyam** () — dahi fars şairi, riyaziyyatçısı, astronomu və filosofu.

## Həyatı
Səlcuq dövlətinin Xorasan vilayətinin NeyŞahBur-Nişapur(perscə deyilişi) şəhərində anadan olmuşdur.

AMEA-nın müxbir üzvü Zakir Məmmədov ilk dəfə olaraq göstərmişdir ki, böyük filosof, riyaziyyatçı, rübailər ustası kimi məşhur olan Ömər Xəyyam Bəhmənyarın şagirdidir. Bəhmənyarın şagirdi olaraq Xorasan Azərbaycanlısıdır. O, ensiklopedik alim İbn Sinanın "İşarələr və qeydlər" kitabını öz müəlliminin yanında mütaliə etmişdir.

Gənc yaşlarında doğma şəhərini Nişapuru tərk etmiş və uzun sürən məşəqqətlərdən sonra Səmərqənddə qərar tutmalı olur. 1074-cü ildə İsfahana rəsədxanaya rəhbərlik etmək üçün dəvət alır. 1092-ci ildə ona hamilik edən səlcuq şahı Məlik şahın və vəziri Nizam-əl Mülkün vəfatından sonra İsfahanı tərk etməli olur.

Yenə sərgədan yaşam tərzinə məhkum olunan Xəyyam bir müddət Mərvdə Məlik şahın varislərindən birinin sarayında işləyir, amma ona çox arzuladığı yeni rəsədxana açmaq qismət olmur.

Həm Şərqdə və ələlxüsus Qərbdə özünün müdriklik, yumor və satira dolu, bəzən də bir qədər qaba səslənən rübailəri ilə məşhurdur. Şərqdə uzun müddət yaddaşlardan silinən Xəyyam rübailəri Avropaya Edvard Fitsjeraldın tərcümələri ilə qədəm qoyur və görünməmiş uğur əldə edir.

Ömər Xəyyam həm də bütün dövrlərin ən böyük riyaziyatçılarından biri olmuşdur. "Riyazi problermlərin nümayişinə dair" traktatı ilə riyaziyyat elminin inkişafına misilsiz töhfələr vermişdir. Bu əsərində Xəyyam üçdərəcəli tənliklərin həllini ilk dəfə həndəsi yolla – hiperbola ilə dairənin kəsişməsindən almışdır. Onun Günəş sisteminin heliosentrik nəzəriyyəsini Kopernikdən çox-çox əvvəl irəli sürməsi də bildirilir.

Xəyyam evlənməyib, qapalı həyat tərzi keçirib. Onu anlaya bilməyən, yaxud anlamaq istəməyən ruhanilərin daimi təqiblərindən həmişə qorxu içində yaşayıb. Onun ölüm tarixi təqribən 1123-cü ilə düşür. Yazılanlara görə, o, həyatının son saatlarında İbn Sinanın "Şəfa kitabı"nı diqqətlə oxuyurmuş. "Tək və cəm" bölməsinə çatanda səhifələr arasına əlfəcin qoyub və yanındakılara vəsiyyət etməkdən ötrü lazımi adamları çağırmaq tapşırığı verib. Bütün günü heç nə yeməyib, heç su da içməyib. 

Ömər Xəyyam yaxınlarına deyirmiş ki, "Qəbirim elə yerdə olacaq ki, yaz fəslində əsən meh onu çiçəklərə qərq edəcək". Doğrudan da, belə olub. Qonşu bağın armud və qaysı ağaclarının qəbiristanlıq hasarından sallanan güllü-çiçəkli budaqları böyük mütəffəkkirin qəbrinə çətir tuturmuş.

## Xəyyamın elmi-fəlsəfi irsi

İsfahandakı elmi fəaliyyəti dövründə Ömər Xəyyam fəlsəfə problemləri ilə də məşğul olurdu. O, İbn-Sinanın böyük elmi irsini diqqətlə öyrənirdi, bir neçə əsərini ərəb dilindən fars dilinə çevirmişdi. Ömər Xəyyam ilk fəlsəfi əsərini — "Varlıq və zərurilik haqqında traktat"ı 1080-ci ildə yazmışdı. Xəyyamın elmi-fəlsəfi irsi böyük deyildir. Onun traktatları fəlsəfənin ayrı-ayrı vacib məsələlərinə toxunur. Xəyyam yazılarında yığcamlığı üstün tutub, az sözlə tutarlı fikirlər söyləməyi lazım bilib. Ona görə də əsərlərinin hamısı lakonik, bəzən bir neçə səhifədən ibarət olub.

Ömər Xəyyamın rübailərindən seçmələr Əkrəm Cəfər tərəfindən fars dilindən tərcümə edilmiş, kitab "Rübailər" adı ilə 1984-cü ildə çap edilmişdir.

## Əsərləri
Ömər Xəyyam müxtəlif elm sahələrində müxtəlif əsərlər yazmışdır. Onun əsərlərindən 18-nin adı bilinir:

* Ziyc-i Məlikşahi *([[Astronomiya]] və [[təqvim]]ə aid, [[I Məlikşah|Məlikşaha]] ithaf edib)*
* Kitabün fi'l Burhan ül Səhhət-i Turuk ül Hind *(Cəbrə aid)*
* Risalətün fi Berahin İl Cəbr ve Mukabele *([[Cəbr]] və [[riyaziyyat]]a aid)*
* Müşkülat'ül Hesab *([[Həndəsə]]yə aid)*
* Elm-i Külliyyat *(Ümumi elmlərə aid)*
* Novruznamə *(Təqvim və yeni ilin müəyyən edilməsinə aid)*
* Risaletün fil İhtiyal li Mərifət *([[qızıl]] və [[gümüş]]dən düzəldilmiş bir cisimdə qızıl və gümüşün miqdarının bilinməsinə dair, [[Almaniya]]da [[Qota]] kitabxanasında bir nüsxəsi mövcuddur.)*
* Risalətün fi Şərhi ma Eşkəle min Musadərat *([[Evklid]]in bir məsələsinin həll edilməsi metoduna aid, [[Niderland]]ın [[Leyden]] kitabxanasında bir nüsxəsi vardır. [[Frants Voepcke]] [[fransız dili]]nə tərcümə edib.)*
* Risalətün fi Vücud *([[Fəlsəfə]]də [[antologiya]] haqqında, [[Britaniya Milli Kitabxanası]]nda bir nüsxəsi mövcuddur.)*
* Muhtasarun fi't Təbiiyət
* Risalətün fi'l Kevn vet Təklif *([[Fəlsəfə]]yə aid)*
* Ləvazim'ül Emkinə *(məskunlaşılan yerlərin iqliminə aid)*
* Fil Cavab Səlasəti Məsâil və fi Kəşfil Hicab *(Üç məsələyə cavab və aləmdə zidliyin vacib olduğuna aid)*
* Mizan'ül Hikəm *(zinət əşyalarının daşlarını çıxarmadan qiymətini tapmağın üsulu haqqında)*
* Abdurrahman'əl Nəseviyə Cavab *([[Allah]]ın aləmləri yaratmasının və ibadətlə şərəfləndirməsinin hikməti haqqında)*
* Nizamülmülk *(dostu olan vəzirin bioqrafiyası)*
* Əş'arı bil Arabiyyə *(ərəbcə rübailəri)*
* Fil Mutayat *([[elm]] prinsipləri)*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.anl.az/down/meqale/edebiyyat/edebiyyat_aprel2009/44027.htm