open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Həvari Varfolomey kafedralı

**Həvari Bartalmay kafedralı** () — Plzen şəhərindəki Əsas Meydanda yerləşən Qotik üslublu kilsə. Ehtimal ki, o 1295-ci ildə şəhərlə eyni vaxtda qurulmuşdur. Kilsə 1993-cü ildə Plzen yeparxiyası yaradıldıqda kafedral statusu aldı. 1995-ci ildə Çex Respublikasının milli mədəni abidəsi elan edildi.

## Tarixi
Həvari Bartalmay kafedralı ehtimal ki, 1295-ci ildə Plzen şəhəri ilə eyni vaxtda qurulmuşdur. Əvvəlcə yalnız Roudna məhəlləsinin bir hissəsi olan Malisedəki Bütün Müqəddəslər Kilsəsinin tabe filialı idi. Hər iki kilsənin himayədarı Çexiya kralı idi. 1310-cu ildə Bohemiya Kralı Henrix (1265–1335) himayədar hüququnu Tevton ordeninə verdi. Lakin eyni il kral Çexiyadan qovuldu və Orden bu hüququ ələ almağa cəsarət etmədi. Tevton ordeni nəhayət 1322-ci ildə Bohemiyalı İohann (1296–1346) tərəfindən bu hüququ təsdiqlətdi. Lakin növbəti problem Bütün Müqəddəslər Kilsəsi ilə presbiteriya üzərində münaqişə ilə yarandı və 1342-ci ildə Tevton ordeninin xeyrinə həll edildi. Ruhanilər evlərinin ələ keçirilməsi, ehtimal ki, kilsənin tikintisinə başlamaq üçün əsas səbəb oldu. Tevton ordeni 1546-cı ilə qədər himayədar olaraq qaldı, bu tarixdə Plzen şəhəri yuxarıda qeyd olunan himayədar hüququnu əldə etdi. Plzen Yeparxiyası Papa II İohann Pavel tərəfindən 31 may 1993-cü ildə yaradıldı və sonra kilsə kafedrala, yepiskopun şəhər kilsəsinə çevrildi.

## Qalereya

The Pinnacle of the Sternberg Chapel.jpg|Sternberg Kapellasının zirvəsi
Eastern Elevation of the Church.jpg|Kilsənin şərq hündürlüyü
The Presbytery.jpg|Daxili zal
The Floorplan.jpg|Birinci mərtəbənin planı
The Main Nave Vault.jpg|Əsas nef 
The Choir.jpg|Əsas zal
The Second Floorplan.jpg|İkinci mərtəbənin planı
The Vault of the Presbytery.jpg|Günbəzin daxili hissəsi


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* History of the cathedral
* The cathedral on the official tourist portal of Plzeň
Reks dovşanı

**Reks dovşanı** — "Reks dovşanı" termini qeyri-rəsmi olaraq ən azı səkkiz ev dovşanı cinsindən biri. Belə cinslərdən biri, "Amerika Dovşan Yetiştiriciləri Birliyi" (ARBA) və "Britaniya Dovşan Şurası" (BRC) tərəfindən tanınan Reks (Rex) cinsidir. 

## Təsvir
ARBA tərəfindən tanınan Reks dovşanı cinsi, kommersiya, yuvarlaq bədənli və ideal çəki aralığı 3,4–4,8 kq (7,5–10,5 funt) olan orta ölçülü bir dovşandır. Reksin digər dovşan cinslərinə nisbətən bir qədər geniş başı, mütənasib dik qulaqları və mütənasib olaraq daha kiçik ayaqları var. Əksər böyük cinslərdə olduğu kimi, dişinin (və ya dişi dovşanın) çənəsinin altında bir düyün (çənənin altında böyük bir dəri qapağı) var.

## Həmçinin bax
* Britaniya nəhəng dovşanı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Astrex Information Page *(from the Rabbit Geek website)*
*Astrex Rabbit Breed Club *(includes genetics and a working breed standard)*
*Canadian Curly Plush Lop Rabbits *(from the Cake Chow website)*
*House Rabbit Society
*The National Mini Rex Club
Polşa dovşanı

**Polşa dovşanı** — Əsasən həvəskar yetişdiricilər tərəfindən yetişdirilən və ümumiyyətlə dovşan sərgilərində nümayiş olunan yığcam bir ev dovşanı cinsi.

## Görünüş

Bu gün ABŞ-də Polşa dovşanı dəbli bir sərgi cinsi və ev heyvanı kimi istifadə olunur. Polşa dovşanları kiçikdir, dibindən ucuna qədər bir-birinə toxunan qısa qulaqları var. Bu cinsin dolğun yanaqları və cəsur gözləri olan qısa başı var. Kiçik ölçüsünə görə, Polşa dovşanı, başı yuvarlaq olmayan və bir az daha böyük olan "Hollandiya Cırtdanı" ilə tez-tez qarışdırılır. Xəz quruluşu, bədən tipi və rəngləri kimi iki cins arasında bir çox başqa fərq var. ABŞ-də 6 aylıq və ya daha böyük bir Polşa dovşanının qəbul edilmiş çəkisi 2½ ilə 3½ funt arasındadır, ideal çəki isə 2½ funtdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*American Rabbit Breeder's Association
*Polish Rabbit Breed History
*Breeds of Rabbits Chart
Belçika dovşanı

**Belçika dovşanı** () — Əsasən nümayiş üçün yetişdirilən dekorativ ev dovşanı növü.

## Tarix

Belçika dovşanının əcdadları 18-ci əsrin əvvəllərində Belçikada yaradılmışdır. Bu növ, erkən ev dovşanları ilə vəhşi Avropa dovşanlarının çarpaz yetişdirilməsi nəticəsində yaranmışdır. Məqsəd kiçik heyvandarlıq üçün ətlik dovşan yaratmaq idi. Bu dovşanlar ilk dəfə 1874-cü ildə İngiltərəyə idxal edilmiş və "Belgian Hare" adlandırılmışdır. İngiltərədəki yetişdiricilər bu növü daha canlı və incə etmişdilər. 1877-ci ildə ilk Belçika dovşanları ABŞ-də nümayiş etdirilmiş və dərhal populyarlıq qazanmışdır. 1898-ci ildə "Belgian Hare bum" zirvəyə çatmışdı.

## Görünüş

Belçika dovşanı, çöl dovşanına bənzər uzun və incə bədən quruluşu, əyilmiş arxası, yaxşı inkişaf etmiş bel və arxa hissəsi ilə tanınır. Başı uzun, quyruyu düz və onurğa ilə eyni xəttdədir. Ön ayaqları uzun və incə, arxa ayaqları isə uzun və düzdür. Orijinal "Rufus" növü qəhvəyi-qırmızı rəngdə olur və qara çalarlara malikdir. Çöl dovşanı "Tan" növü isə qara, mavi, şokolad və ya bənövşəyi üst rəngə və qırmızımsı-qəhvəyi qarın rənginə malikdir. Qara Belçika dovşanları isə tamamilə qara rəngdə olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*PetPlanet - Small Breed profile
*Belgian Hare Breed Description - Furry Critter Network
*Horn Rabbits Rabbitry - Belgian Hare Care
*Central Pets - Belgian Hare
*Belgian Hare Rabbit Breed History
*Different Breeds of Rabbits
Enderbi Adası Dovşanı

**Enderbi Adası dovşanı** (*Enderby Island Rabbit*) — "Enderbi dovşanı" və ya "Enderbi", evcil Avropa dovşanının (Oryctolagus cuniculus) nadir bir növü. Bu növ, 1865-ci ilin oktyabr ayında Avstraliyadan Yeni Zelandiyanın Oklend adaları qrupuna daxil olan, insan yaşamayan subantarktik Enderbi adasına qəzaya uğrayanlar üçün qida mənbəyi kimi gətirilmiş dovşanlardan törəmişdir. 

## Təsvir

Enderbi Adası dovşanları əsasən gümüşü-boz rəngdə olur, tünd mavi-boz alt xəzə malikdirlər. Başları, qulaqları və quyruqları çox tünd, bəzən qara rəngdədir. Resessiv gen səbəbindən dovşanların kiçik bir hissəsi krem və ya bej rəngdə doğulur. Yetkin dovşanların çəkisi təxminən 2 kq-dır. Balalar qara və ya krem rəngdə doğulur, sonra yetkinlik dövründə gümüşü rəngli xəz inkişaf edir. Xəz rəngləri Şampandan (açıq gümüş) təxminən təbaşirə (tünd gümüş) və krem rənglərində təsvir edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Müqəddəs Martin kilsəsi (İpr)

**Müqəddəs Martin kilsəsi** ()&nbsp;— İpr şəhərində yerləşən kilsə və keçmiş kafedral. O, 1561-ci ildən 1801-ci ilə qədər İpr yeparxiyasının kafedralı və yepiskopun kürsüsü olub. Kilsə hələ də yerli əhali tərəfindən tez-tez kafedral kimi adlandırılır. 102 metr hündürlüyü ilə Belçikanın ən hündür binalarından biridir.

## Tarixi
Kilsənin tikintisi 1230-cu ildə başladı və 1370-ci ildə tamamlandı. Ərazidə əvvəllər X və ya XI əsrdən qalmış Roman üslublu bir kilsə var idi. Yeparxiya əvvəlcə VII və ya VIII əsrdə qurulmuş Teruan yeparxiyasının bir hissəsi idi. 1553-cü ildə V Karl, Mettdə fransızlara qarşı məğlubiyyətin qisasını almaq üçün Müqəddəs Roma imperiyasında fransız anklavı olan Teruan şəhərini mühasirəyə aldı. Şəhəri ələ keçirdikdən sonra onu dağıtdı. 1557-ci ildə müharibə ziyanı nəticəsində yeparxiya ləğv edildi. Bu Trent Məclisində yeparxiyaların islahatına səbəb oldu və Teruan yeparxiyası Sen-Omer yeparxiyası, Bulon yeparxiyası və İpr yeparxiyası arasında bölündü. Bununla Müqəddəs Martin Kilsəsi kafedral statusu aldı, çünki yeni yeparxiyanın kürsüsü oldu.

1801-ci ildə Napoleon Bonapart və Papa VII Piy arasında bağlanan Konkordatdan sonra İpr, Gent yeparxiyasına birləşdirildi və Müqəddəs Martin kafedral statusunu itirdi. Bir çox keçmiş kafedral (proto-kafedral) kimi, hələ də yerli əhali tərəfindən tez-tez kafedral kimi adlandırılır.

Birinci Dünya müharibəsi zamanı kilsə ağır ziyan gördü. Daha sonra (1922-1930) xarabalıqlar təmizləndi və kilsə orijinal planlara uyğun olaraq tamamilə yenidən quruldu, baxmayaraq ki, qüllə orijinaldan daha yüksək bir şpirlə inşa edildi.

## Qalereya

File:Sint-Maartenskathedraal.jpg|Kilsə gecə vaxtı
File:Grafrobrecht.jpg|Xalq arasında Flandriya Aslanı kimi tanınan Flandriya qrafı III Robertin məzarı
File:Kathedraalieper.jpg|Kilsənin daxili interyeri
File:Ieper - Sint-Maartenskathedraal 3.jpg|Kilsənin xafrici fasadı


Joris Liebaert, Het Beleg van Ieper in 1383 (1657).jpg|İpr döyüşü
PM 127353 B Ieper.jpg|İsa və Samariyalı qadın
PM 127339 B Ieper.jpg|Məryəm
PM 127327 B Ieper.jpg|Sehrbazlar
PM 127345 B Ieper.jpg|Xaç daşıma


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Serranilla

**Serranilla** () Karib dənizinin qərb hissəsində yerləşən və Kolumbiya tərəfindən idarə olunan rif. Baxo-Nuevanın 110 km şərqində, Nikaraquanın təxminən 350 km şimal-şərqində və Yamaykanın təxminən 280 km cənub-qərbində yerləşir.

Serranilla sahili () ilk dəfə 1510-cu ildə İspaniya imperiyasının xəritələrində göstərilmişdir. Ada hal-hazırda inzibati cəhətdən San Andres və Providensiya departamentinin bir hissəsi hesab edilir. Hazırda Kolumbiya, Honduras, Nikaraqua və ABŞ arasında rif üzərində suverenlik üstündə mübahisə mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*  – aerial image of Serranilla Bank
* Photos of the islands on Panoramio: https://www.panoramio.com/photo/19500056 https://www.panoramio.com/photo/19500094
Nomascus hainanus

**Nomascus hainanus** (*Haynan qara kəkilli hibbonu*) — həmçinin "Haynan hibbonu" adlanan, Sakit okeanda yerləşən Haynan adasında tapılan və Təhlükədə Olan Növlərin Beynəlxalq İttifaqının (IUCN) Qırmızı Siyahısında "kritik təhlükədə" olan bir hibbon növü.
Əvvəllər bu növ, Vyetnamın Hoa Bin və Kao Banq əyalətlərindən və Çinin Quanqsi Çjuan Muxtar Rayonundakı Jingxi qəzasından olan "Şərq qara kəkilli hibbonu"nun (*N. nasutus*) yarımnövü hesab olunurdu. Molekulyar məlumatlar, morfologiya və səs fərqləri ilə birlikdə onun ayrı bir növ olduğunu göstərir. Onun yaşayış mühiti genişyarpaqlı meşələr və yarpaqtökən musson meşələrindən ibarətdir. O, ən çox əncir kimi şəkərlə zəngin yetişmiş meyvələrlə, bəzən isə yarpaqlar və həşəratlarla qidalanır.

## Xüsusiyyətlər

Haynan hibbonunda cinsi dimorfizm aydın şəkildə müşahidə olunur. Erkəklər demək olar ki, tamamilə qara rəngdədir, bəzən ağ və ya sarı yanaqları olur. Dişilər isə əksinə, qızılı və ya sarı rəngdədir və başda qara zolaq da daxil olmaqla qara ləkələrə malikdir. Həm erkəklər, həm də dişilər incə bədənli, uzun qollar və ayaqlara malikdir və quyruqları yoxdur. Qollar ağacdan ağaca yellənmək üçün istifadə olunur ki, bu da braxiasiya adlanır. Haynan hibbonları əlaqə və cütləşmə üçün duetlər oxuyur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Hainan gibbon, ''Nomascus nasutus hainanus''
*Gibbon Systematics and Species Identification
*Conservation: Glimmer of hope for world's rarest primate
Arctonyx collaris

**Arctonyx collaris** (*Böyük donuz porsuğu*) — Cənub-Şərqi Asiyaya məxsus, çox böyük quru mustelid növü. IUCN-in Təhlükədə Olan Növlərin Qırmızı Siyahısında (Qırmızı kitab) "Zəif" kateqoriyasında siyahıya alınmışdır, çünki qlobal populyasiya ovlanma səbəbiylə azalmaqda olduğu düşünülür.

## Təsvir

"Arctonyx collaris" porsuğu orta uzunluqda qəhvəyi tüklərə, möhkəm bədən quruluşuna, ağ boğaza, uzun ağ sifətdə iki qara zolağa və donuz burnuna bənzər çəhrayı buruna malikdir. Bədən uzunluğu 65–104 sm (26–41 düym), quyruq uzunluğu 19–29 sm (7,5–11,4 düym) və çəkisi 7–14 kq (15–31 funt) arasında dəyişir.
8,4–12 kq (19–26 funt) çəki ilə dünyanın ən böyük quru mustelidlərindən biridir (orta çəkiyə görə). Yalnız "volverin" və Avropa porsuğundan geri qala bilər, lakin donuz porsuqlarının payız hiperfagiyası zamanı Avropa porsuğunun çəkisinə çatmadığı məlumdur.
Donuz porsuğunun görünüşü ümumilikdə Avropa porsuğuna bənzəyir, lakin daha qabarıq donuz burnu və ön ayaqlarında daha böyük dırnaqlar var. Quyruğunda uzun ağ tüklər, ön ayaqlarında isə ağ dırnaqlar var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qafqaz porsuğu

**Qafqaz porsuğu** (*Meles canescens*) və ya *Cənub-Qərbi Asiya porsuğu* — Ön Asiyaya və Aralıq dənizindəki bəzi adalara endemik olan bir porsuq növü.

## Taksonomiya

Qafqaz porsuğu əvvəllər digər alt növləri ilə birlikdə Avropa porsuğunun (*M. meles*) bir yarımnövü hesab edilirdi. Lakin, 2013-cü ildə aparılan bir araşdırma hər iki növ arasında əhəmiyyətli genetik fərqlilik tapdı. Hesab olunur ki, hər ikisi Pleystosen dövründə, 2,37 milyon il əvvəldən 450 min il əvvələ qədər ayrılıb. "Amerika Məməlilər Cəmiyyəti" onu fərqli bir növ kimi qəbul edir.

## Təsvir

Bu növ Avropa porsuğundan daha kiçikdir, çirkli-bozumtul arxası və qəhvəyi vurğuları var, başı Avropa porsuğuna eynidir, lakin daha zəif tacları var, yuxarı azı dişləri Asiya porsuğunda olduğu kimi uzanmışdır. Kürkü, Avropa porsuğuna bənzəyən üz maskası ilə Asiya və Yapon porsuqlarından fərqlənir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Arctonyx albogularis

**Arctonyx albogularis** (*Şimal donuz porsuğu*) — "Mustelidae" fəsiləsinə aid, Cənubi və Şərqi Asiyada yayılmış bir məməli növü.

## Təsvir

Bu növ Böyük donuz porsuğundan daha kiçikdir və daha incə bir kəllə quruluşuna malikdir. Yaşlı fərdlərdə sagittal təpəlik (kəllənin üst hissəsindəki çıxıntı) yalnız orta dərəcədə inkişaf etmişdir, bu xüsusiyyət cinsin digər iki növündən fərqlidir. Digər "*Arctonyx*" növləri ilə müqayisədə daha yumşaq və uzun tüklərə malikdir, qış aylarında qalın alt tükləri olur. Ön hissələri qaradır, belin orta hissəsi, quyruq və arxa hissələri isə ağ və ya ağ qarışıq rəngdədir. Bu növ böyük donuz porsuğundan daha tünd, "Sumatra donuz porsuğu"ndan isə daha açıq rəngdədir. Növ əhəmiyyətli coğrafi dəyişkənlik göstərir və bəzi formalar ayrı yarımnövlər ola bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Amatike körfəzi

**Amatike körfəzi** () — Karib dənizinin iri körfəzlərindən biri. Qvatemalanın şərq sahili boyunca və Beliz ərazisində yerləşir.

## Coğrafiya

Körfəz Honduras körfəzi akvatoriyasında yerləşir, cənubda Qvatemaladakı Santo-Tomas-de-Kastilyadan başlayaraq şimalda Belizdəki Punta-Qordaya qədər uzanır və burada Karib dənizinə açılır. Körfəzin cənub-şərq sərhədləri Punta-de-Manabik adlı kiçik yarımada ilə müəyyən edilir.

Körfəz ərazisinin böyük hissəsi Qvatemalaya, şimal-qərb hissəsi isə Belizə məxsusdur. Körfəzə üç əsas çay tökülür: Belizdə yerləşən Moxo çayı, Belizlə Qvatemala arasında sərhəd təşkil edən Sarstun çayı və Qvatemaladakı Rio-Dulse çayı. Körfəzdəki əsas limanlar — Qvatemala tərəfində Puerto-Barrios, Santo-Tomas-de-Kastiliya və Livinqston, Beliz tərəfində isə Punta-Qordadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Parinakota vulkanı

**Parinakota vulkanı** () — Boliviya və Çili sərhədində yerləşən sönmüş stratovulkan. Pomerape ilə birlikdə "Nevados de Payachata" vulkanik zəncirini təşkil edir. And dağlarının Mərkəzi Vulkanik Zonasının bir hissəsi olan bu vulkanın zirvəsi dəniz səviyyəsindən 6,380 metr (20,930 fut) yüksəklikdədir. Simmetrik konusun zirvəsində 1 kilometr (0.62 mil) və ya 1,000 metr (3,300 fut) enində krater yerləşir. Cənub yamaclarında isə Ajata konusları adlanan üç parazit mərkəz var. Bu konuslar lava axınları yaratmışdır. Vulkan, lava günbəzləri və andezit lava axınları ilə formalaşmış bir platformanın üzərində yerləşir.

## Geomorfologiya və geologiya

Parinakota, Mərkəzi And dağlarında yerləşən yüksək yayla olan Altiplanoda yerləşir. Boliviya və Çili arasındakı sərhəd vulkanı iki yerə bölür və kraterin kənarı boyunca uzanır. Krater Boliviyada yerləşir.  Vulkanın əsas hissəsi Çilidə, Arika və Parinakota Regionunun Putre kommünasında yerləşir. Boliviyada isə Oruro departamentinin Saxama vilayətindədir. Ajata və Parinakota qəsəbələri vulkanın cənub-qərb və qərb tərəfində yerləşir. Region yüksək dağlıq ərazidə yerləşir və giriş çətindir, bu da Mərkəzi And dağlarının vulkanları üzərində tədqiqatları çətinləşdirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Andeshandbook: A Complete Description, history, place names and routes of Parinacota 
* Parinacota at SummitPost.org
* AVA images
Çinçilla dovşanı

**Çinçilla dovşanları** — Çinçillalarınkına bənzəyən bir xəz üçün yetişdirilmiş üç dovşan cinsindən ibarət bir qrup.

## Taksonomiya

Adlarına baxmayaraq, onlar gəmiricilər cinsi olan çinçillalarla əlaqəli deyillər və onlarla cütləşə bilməzlər. Dovşanlar isə laqomorflardır. Bir mutasiya tüklərdəki sarı piqmenti demək olar ki, ağa qədər sulandırdı və bu şəkildə vəhşi tip xəzinin (aqouti) rəngini çinçillaya çevirdi.

## Növlər

"Amerika Dovşan Yetiştiriciləri Birliyi" tərəfindən tanınan üç Çinçilla cinsi var.

## Standart Çinçilla

Çəkisi 2,5–3,2 kq orijinal çinçilla versiyasıdır. Kompakt bir bədənə və geri dönən xəzə malikdir.

## Amerika Çinçillası

Çəkisi 4,1–5,4 kq-dır. Amerika Çinçillası və ya "Ağır Çəkili Çinçilla" Standart Çinçilladan daha böyükdür, kommersiya bədən tipinə, lakin eyni geri dönən xəzə malikdir. Böyük ölçü üçün yetişdirilən Standart Çinçillalar bu cinsi yaratdı. Çinçilla Dovşanları Fransada yaranmışdır və M. J. Dibovski tərəfindən standarta uyğunlaşdırılmışdır. Onlar 1919-cu ildə ABŞ-yə gətirilmişdir. Müntəzəm qulluq tələb etmir. Yetkin növlərin çəkisi hər cins üçün fərqlidir. Bu cüssəli dovşanların boyunlarının ənsəsindən başlayaraq sağrılarına qədər davam edən orta uzunluqlu bədənlərində kiçik bir əyri var. Qulaqlarını düz şəkildə dik tuturlar. "Mükəmməllik Standardı" üçün yetişdirərkən xəzin keyfiyyəti birinci və daha vacibdir.
Amerika Çinçilla Dovşanları yaxşı yetişdiricilərdir, orta hesabla 6-9 bala verirlər.

## Nəhəng Çinçilla

Çəkisi 5,4–7,3 kq-dır. Çinçilla və Flandriya Nəhəngi cinsləri arasında çarpazlaşmaların nəticəsidir,ABŞ-da yaranmışdır. Bu cins, əsasən, kommersiya ət dovşanı kimi istifadə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*The Giant Chinchilla Rabbit Association
*North Dakota State University Agriculture
*American Chinchilla Rabbit Breed History
*Breeds of Rabbits
*Facts about chinchillas
*American Chinchilla Rabbits
Müqəddəs Georgi kilsəsi

**Müqəddəs Georgi kilsəsi** Müqəddəs Georgiyə həsr olunmuş müxtəlif kilsələrə istinad edə bilər:

* Müqəddəs Georgi kilsəsi (Tbilisi)
* Müqəddəs Georgi kilsəsi (Qax)
Curry Shop Shimizu

– Tokioda mövcud olmuş restoran. Yaponiya pornoaktyoru Ken Şimizuya məxsus olmuşdur. Restoran "nəcis dadlı" karri servis etməsinə görə tanınmışdır.

## Tarixi
16 avqust 2015-ci ildə Yaponiya pornoaktyoru Ken Şimizu və Opanpon adı ilə fəaliyyət göstərən menecer Hiroki Okada Tokionun Setaqaya rayonunun Çitose-Funabaşi bölgəsində "zarafat məqsədli restoran" açmışdırlar. Şimizu "SPA!" jurnalına verdiyi bir müsahibədə uşaqlıqdan etibarən "nəcisi sevdiyini" bildirmiş və "hər kəsin nəcis dadını bilməsi" üçün bu restoranı açdığını qeyd etmişdir. Onun ilham mənbəyi bir tədbirdə yediyi "nəcis dadlı karri" olmuşdur.

Restoranın yeganə ana yeməyi onların "nəcis dadlı karrisi" olmuşdur. Bu yemək qüdrət narı, yapon yamı, soğan, kök, farş edimiş toyuq, kakao tozu, senburi çayı ilə qarışdırılmış karri tozunda qaynadılmış balıq bağırsaqlarından hazırlanırdı. Şimizu resepti internetdən götürdüyünü, lakin daha acı olması üçün bir qədər dəyişdirdiyini demişdir. Adına baxmayaraq, yeməyin tərkibində nəcis yox idi. Yemək ənənəvi yapon tualetinin formasında olan qablarda servis olunurdu. Qiyməti 400 yenlə 1200 yen (böyük ölçülü) arasında dəyişirdi. Restoran 1000 yen qiymətində olan bir butulka sunun yanında pulsuz senburi çayı, eləcə də, gedəndə pulsuz hava təravətləndiricisi təklif edirdi.

Restoran 4 yanvar 2016-cı ildə bağlanmışdır. Restoranın 2015-ci ilin oktyabrında bağlanması planlaşdırılmışdı, lakin populyarlığı səbəbilə 2016-cı ilin yanvarına qədər fəaliyyət göstərməyə davam etmişdir.

## Qəbul
Restoran açılmazdan öncə Şimizu və Okada 400 yetkin şəxs arasında sorğu keçirmiş, 80% şəxsin restorana gəlmək istəmədiyi məlum olmuşdur. Şimizuya görə restorana gələn insanların 90%-inin restorana "pis" deməsi gözlənilirdi.

Pornoaktrisa Uehara Ay restoranda servis olunan karrini "bu il qarşılaşdığı ən çətin tapşırıq" adlandırmışdır. "Kai-You" media şirkətinin redaktor heyəti karrinin dadını "iyrənc" adlandırmış, "kəskin qoxu və qəribə görsənən teksturanın ağızı bürüdüyünü" qeyd etmişdir.

## İstinadlar
Adacıq

**Adacıq** — ətrafı tamamilə su ilə əhatə olunmuş və ada miqyasından daha kiçik torpaq sahələrinə verilən ad. Təbii proseslər nəticəsində əmələ gələn adacıqlar göllərdə, çaylarda və dənizlərdə yerləşə bilər. Adətən daimi insan məskunlaşması üçün kifayət qədər böyük olmayan bu torpaq sahələri ekosistemlər baxımından mühüm yaşayış sahəsi yarada bilərlər. Quş növləri, dəniz məməliləri və müxtəlif bitkilər üçün çoxalma və sığınma məkanı rolunu oynayırlar.

Adacıqlar geoloji proseslərin nəticəsində meydana çıxa bilər. Vulkan püskürmələri, çökmə süxurların yığılması, mərcan strukturları və ya buzlaqların geri çəkilməsi nəticəsində torpaq üzərinə çıxan sahələr adacıqlar əmələ gətirə bilər. Bundan əlavə, dəniz səviyyəsində dəyişikliklər və ya eroziya kimi proseslər mövcud adaların kiçilib adacıqlara çevrilməsinə səbəb ola bilər.

Adacıqların hüquqi statusu beynəlxalq dəniz hüququnda müəyyən qaydalarla tənzimlənir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dəniz Hüququ Konvensiyasına (*[[Abreviatur|Qısaca]]: UNCLOS*) görə, bəzi hallarda adacıqlar ərazi sularının müəyyənləşdirilməsində rol oynaya bilər. Lakin üzərində daimi insan məskunlaşması olmayan və ya iqtisadi fəaliyyətləri dəstəkləməyən adacıqlar Eksklüziv İqtisadi Zona (*[[Abreviatur|Qısaca]]: EİZ*) və ya şelf kimi dəniz yurisdiksiya zonaları yarada bilməzlər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı
*
Həyy ibn Yəqzan

**Həyy ibn Yəqzan** () — İbn Tüfeylin fəlsəfə ilə bağlı əsəri. Əsərin digər adı *"Əsrarül-hikmətil-məşriqiyyə"*dir.

## Müəllif

Əsərin müəllifi əndəlüslü alim İbn Tüfeyldir. O, 1105-ci ildə dünyaya gəlmiş, 1184-cü ildə vəfat etmişdir.

## Əsər
İbn Tüfeyl bu əsərində öz fəlsəfi sisteminin əsas fikirlərinə yer vermişdir. Əsər bir çok şərq və qərb dillərinə tərcümə edilmişdir. 

### Nəşrlər
Əsər, Lyon Gotiye (Əlcəayir 1900), Cəmil Səlibə – Kamil Əyyad (Dəməşq 1935), Əhməd Əmin (Qahirə 1952) və Albert Nəsri Nadir (Beyrut 1986) tərəfindən nəşr edilmişdir.

## Məzmun
Əsərin məzmunu sosial-mədəni mühitdən uzaq bir insanın tək başına bir adada təcrübə etdiyi fəlsəfi inkişafdan ibarətdir. Əsərin mövzusunu təşkil edən hadisələr bir-birinə yaxın iki adada baş verir. Adalardan birində təbiətlə tək başına yaşayan *Həyy ibn Yəqzan ()*, digərində isə özlərinə məxsus din, dil, adət-ənənələri olan bir cəmiyyət və bu cəmiyyətdə fərqlənmiş Səlaman və Əsəl (Əbsəl) adlı iki şəxs mövcuddur. Səlaman, xalqı idarə etmək məqsədilə özünü xalq dininə uyğunlaşdıran və ağlını praktiki işlərdə istifadə edən birini təmsil edir, Əsəl isə düşüncəyə və mistik həyata maraq duyan bir şəxsdir. Digər adada tək başına yaşayan Həyyin dünyaya gəlməsi ilə bağlı iki nəzəriyyə mövcuddur. Birinciyə görə, Həyy, isti, soyuq, quru və nəm arasındakı tarazlıqdan yaranmış bir mühitdə mayalanmış və orqanik xüsusiyyətlər qazanmış, palçıqla ruhun birləşib canlılıq qazanması nəticəsində meydana gəlmişdir. İkinci nəzəriyyəyə görə isə, Həyy, yaxınlıqdakı digər bir adada hökümdarın bacısının Yəqzan adlı biri ilə gizli evliliyindən dünyaya gəlmişdir. Anası tərəfindən bir sandıqda dənizə buraxılan uşaq, dalğaların onu sürükləyərək tapdığı adaya çatır. Əsərində bu iki nəzəriyyədən hansını qəbul etdiyini açıq şəkildə bildirməyən İbn Tüfeyl, Həyyin maddi və mənəvi inkişafını belə izah edir: Acıyan və buna görə də ağlayan Həyyə, ilk köməyə gələn varlıq, balasını itirmiş bir ceyrandır. Ceyran bir müddət onu əmizdirir və inkişafını təmin edir. Həyy əvvəlcə ətrafındakı varlıqlar və hadisələr haqqında bəzi fiziki anlayışlara çatır; sonra maddəni şəkildən ayırd etməyə başlayır və bunun nəticəsində cismani aləmdən ruhani aləmə yüksəlir. Varlıqlar və hadisələr arasındakı əlaqələrin tədqiqi onu hər hadisənin bir müxdisi olduğunu, yəni hər şeyin yeganə əsası və səbəbi olan bir yaradıcının məcburi varlığını kəşf etməyə, onun birliyini anlamağa və nəhayət, onun hər şeydə aşkar olduğunu hiss etməyə sövq edir. Bu nöqtədə Həyy, materialist baxış bucağı ilə məhdud olan bir düşüncə səviyyəsini aşmış və mistik bir ruh vəziyyətinə çatmışdır. Bundan sonra Həyy, mütləq varlığın şüuruna nail olmuş biri olaraq, hislər aləmimi və onun bir parçası olan öz bədənini kiçiltməklə mütləq varlıqda yox olmanın yollarını araşdırır. Nəticədə, onun varlığına çatmaq üçün hiss etdiyi güclü arzunu mistik bir təcrübə ilə reallaşdırır; nəfsi yerdə və göydə tədricən yüksəltdikcə Allaha yaxınlaşır. Bu mərhələ, ağılların idrak etmədən, təsəvvürün xəyaldan, ifadə qabiliyyətinin isə təsvir etməkdən aciz olduğu "fəna" (yenidən doğuş) halıdır.

## İstinadlar
2025 MDB Oyunlarında futbol

2025 MDB Oyunlarının futbol turniri 27 sentyabr–4 oktyabr 2025-ci il tarixlərində Azərbaycanda keçirilmişdir. Turnirdə iştirakçı ölkələrin U-16 milli komandaları iştirak etmişdir. Altı komanda iki qrupa bölünmüş və qrup liderləri birbaşa final mərhələsində görüşmüşdürlər. Qruplarda ikinci yeri tutmuş komandalar 3-cü yer uğrunda oyunda, üçüncülər isə 5-ci yer uğrunda oyunda üz-üzə gəlmişdir. Rusiya millisi finalda Azərbaycanı məğlub edərək qızıl medalların sahibi olmuşdur. Belarus millisi üçüncü yer uğrunda oyunda qalib gələrək bürünc medal qazanmışdır.

## Oyun təqvimi
Futbol yarışlarının püşkü 22 sentyabr 2025-ci ildə atılmışdır.

## Məkan
2025 MDB Oyunlarının futbol turnirinin bütün oyunları Qəbələ şəhərindəki Qəbələ şəhər stadionunda baş tutmuşdur. Qəbələnin yarışa ev sahibliyi edəcəyi 2025-ci ilin yanvarında açıqlanmışdır. Turnirdən əvvəl yarışa hazırlaşmaq üçün stadionda yeniliklər edilmiş və kosmetik təmir işləri aparılmışdır. 2025-ci ilin sentyabrında "Qəbələ" klubunun aşağı yaş qrupu komandalarının iştirakı ilə test xarakterli oyun keçirilmişdir.

## Medalçılar

## Qrup mərhələsi

### A qrupu

### B qrupu

## Pley-off mərhələsi

### Beşinci yer üçün pley-off

### Üçüncü yer üçün pley-off

### Final

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytda nəticələr
Sensey

&nbsp;—  Yaponiyada müəllim, həkim, yazıçı, rəhbər və ya digər nüfuzlu şəxsə,  həmçinin yaşca xeyli böyük adama hörmət əlaməti kimi işlədilən müraciət forması. Ümumiyyətlə şəxsin adından sonra işlənir və "müəllim" mənasındadır. Eyni söz Koreyada da (, ) oxşar məna daşıyır. Çində bu sözün ekvivalenti olan "syanşen" () rəsmi və nəzakətli müraciət formasıdır.

Bundan başqa, bu söz ingilis dilinə "" kimi qəbul edilmişdir. Bu, "mentor", "tələbə", "müəyyən yerdə təhsil almış" və ya "sosial biliklərə malik kimsə" mənasında istifadə olunur.  Yapon dilindəki "sensey" sözündən bir qədər daha mürəkkəb söz hesab olunur. Həmçinin, Palau dilində də mövcuddur.

## Mənşəyi
Termini təşkil edən iki heroqlif birbaşa "əvvəl doğulmuş" kimi tərcümə edilir. Bu, müdrikliyə yaş və təcrübə əsasında öyrədən birini nəzərdə tutur.

Bu termin e.ə. V əsrdən gec olmayaraq Çində meydana gəlmişdir. Şərq mədəniyyətində, xüsusilə Çin mədəniyyətində böyüklərə hörmət geniş yayılmışdır. Yaşca böyük olan şəxs daha müdrik hesab edilir, buna görə də gənclər onlara hörmət göstərməli və məsləhət üçün müraciət etməlidirlər. Müəllim yaşca böyük və buna görə də daha müdrik sayılan insanla eyniləşdirilir, nəticədə müəllimlərə də ata-babalar kimi eyni hörmət göstərilir. Bu münasibət Konfutsi təlimlərində — yəni Konfutsinin ideyalarında əsaslandırılır. Filosof indiki firavanlığın əsasını keçmişin dəyərlərinə hörmətlə yanaşmaqda görürdü.

Qədim zamanlarda "syanşen" cinsindən asılı olmayaraq istifadə edilən bir titul idi, lakin sosial statusu və hörməti olan müstəqil şəxslərin əksəriyyəti kişilər olduğuna görə bu, çox az sayda qadına aid edilmişdir. Müasir dövrdə "syanşen" sözü kişilər üçün bir titula çevrilmişdir. XXI əsrə daxil olduqdan sonra Çin akademik dairələri "syanşen" sözündən spesifik kimlikləri olan qadınlara üçün istinad etmək üçün istifadə edilməsi ilə bağlı müzakirələr olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* What is a Sensei in Judo?
* Karate: What is a Sensei in Karate?
Kyucutsu

— Yaponiyanın hərbi döyüş sənətlərindən biri. Bu, yay (, ) ilə döyüş bacarığını ifadə etmişdir. Bu sənət feodal Yaponiyasında samuraylar tərəfindən tətbiq olunmuşdur. Samuraylar daha çox katana ilə döyüşmə bacarıqları (kendzutsu) ilə tanınırdılar, lakin Yaponiyanın uzun tarixi dövrlərində kyucutsu daha mühüm bir bacarıq hesab edilmişdir. Kamakura dövrünün böyük hissəsi və Muro&shy;maçi dövrünə qədər (1185–1568-ci illər) yay professional döyüşçünün rəmzi olmuşdur. Həmin dövrdə döyüşçünün həyat tərzi  adlandırılmışdır.

## İnkişafı
Kyucutsunun elmi yanaşma ilə öyrədildiyi ən erkən rəsmi məktəblərdən biri XIV əsrdə əsası qoyulmuş Oqasavara-ryu olmuşdur. Bu məktəbdə at üstündə onu tam sürətlə çapan zaman yaydan istifadə etmə (yabusame) təlimi də geniş tətbiq edilmişdir.

Yay (yumi) qeyri-simmetrik quruluşa və çox böyük ölçülərə malik olmuşdur. Onun uzunluğu iki metrdən artıq olmuş, lakin digər yaylardan fərqli olaraq, dəstək hissəsi yayı bərabər bölməmiş, aşağı hissəni bir, yuxarı hissəni isə iki nisbətində ayırmışdır. Lər taxta və bambukun birləşməsindən hazırlanmışdır. Müxtəlif məqsədlər üçün fərqli ox ucluqları mövcud olmuşdur. Təlim prosesinə gündə min ox atmaq, həmçinin atışın müxtəlif mərhələlərinə və hər birinə uyğun psixoloji hazırlığa yönəlmiş ritualizasiya olunmuş texnikalar daxil olmuşdur. Bundan başqa, oxatan dəstələri üçün xüsusi taktiki üsullar da işlənib hazırlanmışdır.

## Tənəzzülü
1543-cü ildə Yaponiyada fitilli arkebuza meydana çıxmış, qısa müddət sonra isə ölkədə onun yerli variantları (taneqasima) istehsal olunmağa başlamışdır. Nəticədə, kyucutsuya maraq azalmağa başlamışdır, çünki əsas silah kimi taneqaşima və nizə (yari) ön plana çıxmışdır. Zamanla kyucutsu müasir döyüş sənəti olan  sənətinə çevrilmiş və bu ənənə müasir dövrdə də yaşamaqda davam etmişdir.

## İstinadlar
Cito

&nbsp;—  XI–XIX əsrlərdə Yaponiyada xüsusi və ya ictimai təsərrüfatı idarə edən vəzifə. Şoqun tərəfindən təyin edilən cito kokuşi və ya əyalət qubernatoru tərəfindən idarə olunan milli holdinqlər də daxil olmaqla malikanələri idarə edirdi.

## Tarixi

Əvvəllər cito anlayışı 743-cü ildə qəbul olunmuşdur və "Torlama sahələrinin ömürlük özəlləşdirilməsi haqqında qanun"a əsasən, yeni əkin sahələri açan və onların sahibi olan şəxslərə aid edilmişdir. XI əsrin sonlarında dövlətə yüksək vergilər ödəməkdən yayınmaq məqsədilə bu torpaq sahibləri öz mülklərini zadəganlara və monastırlara bağışlayır, aşağı vergi şərti ilə həmin sahələrin idarəçilərinə çevrilirdilər. Cito vəzifəsinin yaradılması Minamoto no Yoritomonun hakimiyyəti uğurla qəsb etməsindən sonra Kyoto İmperator Məhkəməsi tərəfindən onların zadəganlığına nəzarət etmək üçün təyin edilməsi ilə üst-üstə düşür. Citolar təyin olunduqları malikanənin vergi və idarəçiliyi ilə məşğul olurdu, malikanənin torpaqlarını və fermerlərini birbaşa idarə edirdi.

XII əsrdə Kamakura şoqunluğunın yaranmasından sonra cito dövlət vəzifəsinə çevrilmiş və 1185-ci ildən etibarən yalnız şoqunun təsdiqi ilə təyin olunmuşdur. Onların vəzifələri zadəgan və monastır mülklərinin (şoen) nəzarəti, vergilərin toplanması, asayişin qorunması və öz ərazilərində məhkəmə işlərinin aparılmasını əhatə etmişdir.

1221-ci ildə baş vermiş Cokyu müharibəsindən sonra imperatorun başçılıq etdiyi zadəganların şoqunata qarşı çıxışı nəticəsində dzitoların sayı artırılmış və mərkəzi hakimiyyətin xüsusi torpaq mülkiyyəti üzərində nəzarəti güclənmişdir. XIV–XVI əsrlərdə Muro&shy;maçi şoqunluğu dövründə citolar əyalətlərdə yaşayır və tədricən xırda yerli zadəgan təbəqəsinə çevrilirdilər. Onların əksəriyyəti hərbi qubernatorlar (şuqo) qarşısında vassal asılılığında olmuşdur.

XVII–XIX əsrlərdə, Tokuqava şoqunluğu dövründə cito vəzifəsi saxlanılmışdır. Bu vəzifəyə şoquna və ya hanlara xidmət edən hatamoto zabitləri təyin olunur, onlara müəyyən əyalətdə torpaq sahəsi verilir və həmin ərazidən vergi toplamaq öhdəliyi qoyulurdu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Müseyib Hüseynov

**Müseyib Məmmədcəfər oğlu Hüseynov** () — Azərbaycan həkimi və dövlət xadimi, Azərbaycan SSR xalq səhiyyə komissarı (1935–1938).

## Həyatı
Müseyib Hüseynov 1897-ci ildə Gədəbəydə anadan olub. Kasıbçılıqdan Gədəbəydə almanların fəaliyyət göstərdiyi "Simmens" misəritmə kombinatında çalışıb. Burada bolşeviklərə qoşulan Müseyib kombinat fəhlələri, kəndçilər və hətta məktəblilər arasında inqilabi təbliğat aparıb, üzvü olduğu partiyanın kənd özəklərinin yaradılmasında öndərlik edib.

M. Hüseynov 1921-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin tibb fakültəsinə daxil olub. Təhsilini başa vurduqdan sonra universitet rəhbərliyi onu qulaq-boğaz-burun kafedrasında ştatdankənar ordinator kimi saxlayıb. 1928-ci ildfə M. Hüseynov Almaniyanın Münxen şəhərinə göndərilir. Şəhərin tanınmış və yüksək dərəcəli həkimlərinin işlədiyi klinikalarından birində üç il müddətində yetərincə təcrübə toplayır. O, 1931-ci ildə geri qayıtmışdır.

1934–1935-ci illərdə Azərbaycan Tibb İnstitutunun rektoru olmuşdur. 1935-ci ildə Azərbaycan SSR xalq səhiyyə komissarı təyin edilmişdir. Komissar olduğu dövründə tibbi müəssisələrin inkişafında, əhaliyə tibbi yardımın (xüsusilə kənd rayonlarında) təşkilində, milli kadrların yetişdirilməsində, yeni xəstəxana və poliklinikaların açılmasında, orta tibb kadrları çatmazlığının aradan qaldırılmasında və s. çox işlər görmüşdür.

7 iyun 1938-ci ildə NKVD-nin əməkdaşları Avakimov və Gevorkov L-597 nömrəli orderlə Müseyib Hüseynovun evində axtarış aparılmış və həmin gün həbs edilmişdir. Onu "alman casusu" ittihamı ilə həbs ediblər.

## Ailəsi
Siyasi və dövlət xadimi, Azərbaycan SSR xalq ictimai təminat komissarı, Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin katibi Rəhim Hüseynovun qardaşı, Azərbaycan Dəri Xəstəlikləri İnstitutunun direktoru, Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutu Dəri Xəstəlikləri kafedrasının müdiri, tibb elmləri doktoru Məhərrəm Hüseynovun əmisi oğludur.

Alman Rut xanımla evlənmişdir. Onların Oskar və Nazim adlı iki oğulları olub. Oskar Hüseynov Azərbaycanda həm burun boğaz xəstəlikləri üzrə baş həkim, həm də uzun müddət Tibb İnstitutunda baş elmi katib, kafedra müdiri olmuşdur.

## İstinadlar
Serro Panizos

**Serro Panizos** — Boliviyanın Potosi departamenti və Argentinanın Jujuy əyalətində yerləşən Miosen dövrünün sonlarında formalaşmış bir vulkan. Bu vulkan, iki kaldera (vulkanın çökməsi nəticəsində yaranan çökəkliklər) və bir qrup lava günbəzindən ibarətdir. Serro Panizos, Altiplano-Puna vulkan kompleksinin (APVC) bir hissəsidir. Bu kompleks, son on milyon il ərzində püskürən kalderalar və onlarla əlaqəli iqnimbritlərdən (vulkanik süxur növü) ibarətdir. Serro Panizos, Mərkəzi Vulkan Zonasının (CVZ) bir hissəsidir. Bu vulkan qövsü Perudan Çiliyə qədər uzanır və əsasən Naska plitəsinin Cənubi Amerika plitəsinin altına subduksiyası nəticəsində formalaşmışdır.

## Coğrafiya və geomorfologiya

Serro Panizos, And Altiplano-Puna yaylasının Kordilyera de Lipez dağ silsiləsində yerləşir. Vulkan, 40 kilometr (25 mil) enində, yumşaq yamaclı bir iqnimbrit qalxanıdır və 10–15 kilometr (6,2–9,3 mil) enində bir lava günbəzi yarımdairəsi ilə əhatə olunub. "Serro Panizos" adlı dağ, cənub-şərqdə yerləşən təxminən 5,300 metr (17,400 fut) hündürlüyündə bir lava günbəzidir. Digər günbəzlər arasında "Cerro Cuevas", "Cerro Crucesnioc", "Cerro Vicunahuasi" qərbdə və Serro Panizos dağının şimalında yerləşən 5,540 metr (18,180 fut) hündürlüyündə "Cerro La Ramada" var.

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Papilio glaucus

**Papilio glaucus** — Yelkənqanadlılar fəsiləsinə aid kəpənək növü.
## Ümumi məlumat
Papilio glaucusun əsas yaşayış yerləri Şimali Amerika, xüsusilə ABŞ və Kanadanın şərq hissələridir. Bu növ adını qanadlarında pələng naxışına bənzər sarı və qara zolaqların olmasından alır.

Papilio glaucus iri ölçüləri və parlaq rəngləri ilə tanınır. Yetkin fərdlərin qanad genişliyi 7,9 - 14 sm arasında dəyişir.

**Erkəklər** – Sarı fon üzərində qara zolaqlar olur. Alt qanadlarında göyümtül naxışlar və kiçik narıncı ləkələr var.

**Dişilər** – İki fərqli rəngdə ola bilirlər. Bəziləri erkəklər kimi sarı-qara rəngdə, digərləri isə tünd qara rəngdə olur. Qara formadakı dişilər 

Pipevine Swallowtail (Battus philenor) kəpənəyinə bənzəyərək yırtıcılardan qorunmağa çalışır.

## Həyat dövrü
Papilio glaucusun həyat dövrü dörd mərhələdən ibarətdir:
* Yumurta – Yumurtalar əsasən qovaq, söyüd, çinar və şabalıd kimi ağacların yarpaqlarına qoyulur.
* Tırtıl (larva) – Gənc tırtıllar qəhvəyi rəngdə olur və quş nəcisini xatırladır, bu da onları yırtıcılardan qoruyur. Yetkin tırtıllar isə yaşıl rəngdədir və başlarında iri "göz" ləkələri olur.
* Pup (qurddan kəpənəyə keçid dövrü) – Pupalar yaşılımtıl və ya qəhvəyi rəngdə olur və ağacların gövdələrinə yapışaraq qış aylarını keçirlər.
Yetkin kəpənək – Bahar və yay aylarında yetkin fərdlər ortaya çıxır və çiçəklərin nektarı ilə qidalanır.

Bu kəpənəklər çiçəklərdən nektar toplayaraq bitkilərin tozlanmasında mühüm rol oynayırlar. Əsasən, süsənlər, yasəmən, zəncirotu, südotu, yonca kimi bitkiləri ziyarət edirlər.

Şimali Amerikanın şərqində geniş yayılmışdır və açıq meşələrdə, park və bağlarda asanlıqla müşahidə edilə bilər. Soyuq iqlimlərdə qış aylarını pupa mərhələsində keçirirlər.

## Qorunması
Bu növ geniş yayılmışdır və hal-hazırda qoruma altına ehtiyacı yoxdur. Lakin şəhərləşmə və təbii yaşayış mühitlərinin azalması, gələcəkdə bu növün populyasiyasına təsir göstərə bilər.

## Qalereya

Eastern Tiger Swallowtail Papilio glaucus on Milkweed 2800px.jpg|Sarı rəngli dişi
Female Eastern Tiger Swallowtail, Megan McCarty54.jpg|Qara rəngli dişi
TigerSwallowtailCaterpillar.jpg|Tırtıl


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər

* 
*
Papilio polyxenes

**Papilio polyxenes** — Yelkənqanadlılar fəsiləsinə aid kəpənək növü.
## Ümumi məlumat
Papilio polyxenes əsasən Şimali Amerikada, xüsusən ABŞ-ın şərq və cənub bölgələrində yayılıb. Həmçinin, Kanada və Meksikada da rast gəlinir. Papilio polyxenes adını qanadlarının ucundakı uzun quyruqlardan alır, bu xüsusiyyət ona özünəməxsus və tanınan bir görünüş verir.

Papilio polyxenesin qanadları böyük və zəngindir. Üst qanadları qara rəngdə olub, arxa kənarlarında mavi və sarı rəngli naxışlar mövcuddur. Qanadlarının alt hissəsi sarımtıl-bəyaz və boz rəngdədir, üst qanadlarda yerləşən mavi və sarı rəngli nöqtələr alt hissədə də müşahidə edilir. Kəpənəyin qanadlarının ucunda isə uzun və nazik qara quyruqlar yerləşir ki, bu da ona "qıvrım" adını qazandırır.

Papilio polyxenesin həyat dövrü yumurta, larva, pup və yetkin kəpənək mərhələlərindən ibarətdir. Yumurtalar əsasən Apiaceae ailəsinə aid bitkilərin, xüsusən də cəfəri kimi bitkilərin yarpaqlarına qoyulur. Yumurtadan çıxan larvalar yaşıl rəngdə olub, böyüdükcə tünd qara rəngə çevrilir və üzərində sarı və narıncı zolaqlar meydana gəlir.
Tırtıl mərhələsindən sonra pupa çevrilir və burada inkişaf etməyə davam edir. Pupdan sonra, yetkin kəpənək yaranır və gözəl qanadları ilə uçmağa başlayır.

## Ekologiyası
Papilio polyxenes çəmənliklərdə, bağlarda və açıq sahələrdə rast gəlinir. Bu kəpənəklər xüsusilə günəşli ərazilərdə fəaldır və çiçəklərdən nektar alaraq qidalanırlar. Onlar uçarkən sürətli və çevikdirlər, qanadlarının ucundakı uzun quyruqları isə ona xüsusi bir zəriflik qatır. Həmçinin, bu kəpənəklər tozlanma prosesində mühüm rol oynayır. 

## Qorunması
Papilio polyxenesin qorunma vəziyyəti ümumiyyətlə sabitdir. Bu kəpənək təbii mühitlərində geniş yayılmışdır və onun sayının azalması ilə bağlı ciddi bir təhlükə yoxdur. Lakin, təbii mühitlərin pozulması və kənd təsərrüfatı sahələrinin genişlənməsi bu növün yaşadığı ərazilərə təsir göstərə bilər. Buna görə də təbii mühitlərin qorunması vacibdir.
## Qalereya

Swallowtaileggs.JPG|Papilio polyxenes yumurtaları
Black Swallowtail Papilio polyxenes Closeup.jpg|Tırtıl
Black-swallowtail-osmeterium.JPG|Tırtıl
Black Swallowtail Papilio polyxenes Chrysalis.jpg|Pup
Pristine_Black_Swallowtail.jpg|Dişi
Black swallowtail female.jpg |Erkək


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Eastern Black Swallowtail Butterfly: Large format reference quality (free) photographs Cirrus Digital Imaging
* 
*
*Ferris, CD. and Emmel, J.F. (1982). Discussion of *Papilio coloro* W.G. Wright (= *Papilio rudkini* F. and R. Chermock) and *Papilio polyxenes* Fabricius. *Bulletin of the Allyn Museum* 76: 13 pp.

## Xarici keçidlər

* "Black Swallowtail (''Papilio polyxenes'') (Fabricius, 1775)", Butterflies of Canada
* eastern black swalltowtail on the UF / IFAS Featured Creatures.
Colias stoliczkana

**Colias stoliczkana** — Ağ kəpənəklər fəsiləsinə aid kəpənək növü.
## Ümumi məlumat
Colias stoliczkana əsasən Mərkəzi Asiya bölgəsində, xüsusən Qazaxıstan, Türkmənistan və Özbəkistan kimi ərazilərdə yayılmış növdür. Bu kəpənək, Colias cinsinə aid digər növlər kimi parlaq rəngləri və zərif uçuşu ilə tanınır. Stoliczka kəpənəyi xüsusilə yerli fauna üçün əhəmiyyətli olan bir növ hesab olunur və təbii mühitdə həm gözəlliyi, həm də ekologiyada oynadığı rol ilə diqqət çəkir.

Colias stoliczkana orta ölçülü bir kəpənəkdir və qanadlarının genişliyi 4-5 sm arasında olur. Üst qanadları parlaq sarı rəngdədir və bəzən yaşıl və narıncı rənglər də müşahidə edilə bilər. Kəpənəyin qanadları üzərində qara və tünd yaşıl zolaqlar, kiçik nöqtələr və gözəl naxışlar mövcuddur. Bu rənglər və naxışlar kəpənəyin ümumi xarakterini formalaşdırır və onun gözəl görünüşünü təmin edir.
Arxa qanadlar daha çox sarımtıl rəngdə olub, bəzən qara nöqtələr və zolaqlar ilə bəzənmişdir. Kəpənəyin alt qanadları isə əsasən sarımtıl-bəyaz rəngdə olub, üzərində bəzəkli qara nöqtələr tapıla bilər. Bu xüsusiyyətlər kəpənəyin təbii mühitə uyğunlaşmasını və yırtıcılardan qorunmasını təmin edir.

## Həyat dövrü
Colias stoliczkananın həyat dövrü, digər Colias kəpənəkləri ilə bənzər olaraq, yumurta, tırtıl, pup və yetkin kəpənək mərhələlərindən ibarətdir. Yumurtalar, adətən, qida bitkilərinin yarpaqlarına qoyulur və bir neçə gün sonra tırtıllar çıxır. Bu kəpənəyin tırtılları, xüsusən Leguminosae ailəsinə aid bitkilərlə qidalanır.
Tırtıl mərhələsində olan kəpənəklər, yaşıl və bəzən qəhvəyi rəngdə olur və ətraf mühitə yaxşı uyğunlaşır. Bu camuflyaj xüsusiyyəti onların yırtıcılardan qorunmasına kömək edir. Larvalar böyüdükcə, pup mərhələsinə keçir və orada bir müddət inkişaf edirlər. Pup mərhələsindən sonra, yetkin kəpənək meydana çıxır.

Colias stoliczkana açıq sahələrdə və çəmənliklərdə yaşayır. Bu kəpənəklər günəşli ərazilərdə fəaldır və çox vaxt çiçəklərdən nektar alır. Eyni zamanda, onlar tozlandırma prosesində əhəmiyyətli rol oynayırlar. Bu kəpənəklər, uçarkən çox zaman gəzən və yavaş hərəkət edən canlılardır, bu da onlara diqqətli və zərif bir görünüş verir.

## Qorunma statusu
Colias stoliczkananın qorunma vəziyyəti hal-hazırda ciddi təhlükə altında deyil. Lakin təbii mühitlərin dəyişməsi, xüsusilə kənd təsərrüfatı sahələrinin genişlənməsi və bitki örtüyünün azalması, bu kəpənəyin həyat sahələrini azalda bilər. Ekosistemin sağlamlığı və bu növün təbii mühitlərinin qorunması, onun davamlılığı üçün çox vacibdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Colias stoliczkana Natural History Museum
Fariz Əliyev (ssenarist)

**Fariz Qəribxan oğlu&nbsp;Əliyev**&nbsp;(28 noyabr 1983; Bakı şəhəri) — Azərbaycanlı ssenarist, redaktor, prodüser.

## Həyatı
Fariz Əliyev 1983-cü il, noyabrın 28-i Bakı şəhərində anadan olub.  

## Fəaliyyəti
2001-ci ildən Şən və Hazırcavablar Klubunda fəaliyyət göstərib. 2004-cü ildən 2008-ci ilə qədər Yeni Bakılılar Klubunun prezidenti kimi ölkədə Universitetlər arasında ŞHK çempionatları təşkil edib. 2002-ci ildən ŞHK komandalarına ssenarilər yazmağa başlayıb. 2003-cü ildə ANS TV-də ilk televiziya fəaliyyətinə başlayıb. ANS Tv, Space Tv,  Lider Tv, ATV, İTV, Xəzər Tv-də ssenarist, redaktor və layihə rəhbəri kimi fəaliyyət göstərib. Məşhur “Akademiya” mahnı yarışması realiti şousunun baş redaktoru, televiziyada ilk qol gücü yarışması layihəsinin (“Var gücü ilə”-İTV) layihə rəhbəri və baş redaktoru olub. Yumoristlərin ilk televiziya yarışması olan “Gülüş Ulduzu” layihəsinin (Xəzər TV) layihə rəhbəri və baş redaktoru olub. 2010-2014-cü illərdə “M-Grup” prodakşında, 2015-2017-ci illərdə SOY prodakşında ssenarist kimi işləyib. Bir çox serial və verilişlərin ssenari müəllifi olub. 2019-cu ilin yanvarından 2022-ci ilin may ayına qədər ARB Televiziyasında ilk olaraq baş prodüser, sonradan isə İcraçı direktorun müavini vəzifələrində çalışıb. 2022-ci ilin may ayından 2024-cü ilin aprel ayına qədər ATV telekanalında icraçı direktorun yaradıcılıq işləri üzrə müavini vəzifəsində fəaliyyət göstərib. 2024-cü ilin iyulun 1-dən sentyabrın 1-ə qədər MTV Azərbaycan telekanalında icraçı direktor əvəzi işləyib.

## Filmoqrafiya
*“My name is İntiqam” ideya və ssenari müəllifi-2014 
*“My name is İntiqam-2” ideya və ssenari müəllifi-2015 
*“Gizlənpaç” ideya və ssenari müəllifi-2016
*“Şər Qarışanda”  ideya və ssenari müəllifi-2016
*“Hoqqa” baş prodüser,ideya və ssenari müəlifi-2017
*“Bayram Axşamı”  ssenari müəllifi-2017
*“Qızqaçırtma” ideya və ssenari müəllifi-2017
*“Ağ Tük” ideya və ssenari müəllifi-2018
*“Qızqaçırtma-2” ideya və ssenari müəllifi-2018
*“Əfsanə Qayıdır” Baş prodüser,ideya və ssenari müəllifi-2018
*“Taxta Ayı” ideya və ssenari müəllifi-2019
*“Gələrsən Görərsən” ideya və ssenari müəllifi-2019
*“Səbət Gilas” ssenari məsləhətçisi-2019
*"Beş Betər” ideya və ssenari müəllifi-2021
*“Geri Dönənlər” Baş prodüser,ssenari müəllifi-2022
*“Cin Atı”  Baş prodüser,ideya və ssenari müəllifi-2023

## İstinadlar
Ər-Risalətül-Kamiliyyə fis-sirətin-nəbəviyyə

**Ər-Risalətül-Kamiliyyə fis-sirətin-nəbəviyyə** (; ), həmçinin **Risalətül-Fazil ibn Natiq** (; ) kimi də tanınır — İbn ən-Nəfis tərəfindən yazılmış ilk fəlsəfi roman. Qərbdə əsər *Theologus Autodidactus* () adı ilə tanınır.

Bu əsər ərəb dilində yazılmış ən qədim romanlardan biri hesab olunur. O, həmçinin elmi fantastik romanın, yetkinlik dövrü hekayəsinin və "kimsəsiz ada" janrının erkən nümunələrindən hesab olunur. Əsər təxminən 1268–1277-ci illər arasında yazılmışdır.

## Süjet

Əsərin əsas qəhrəmanı Kamil adlı gəncdir. O, uşaq vaxtından təcrid olunmuş bir mağarada, insanlardan uzaqda, tənha bir adada böyümüşdür. Daha sonra adanın sahillərində baş verən gəmi qəzası nəticəsində başqa insanlarla ünsiyyət yaradır. Bu insanlar Kamili özləri ilə birlikdə sivil dünyaya aparırlar.

Romanın süjeti Kamillə bağlı yetkinlik hekayəsini əhatə edir və əsərin kulminasiya nöqtəsində apokaliptik Qiyamət səhnələri ilə müşayiət olunan elmi-fantastik elementləri özündə birləşdirir.

## Həmçinin bax
*Həyy ibn Yəqzan
*İbn ən-Nəfis

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Əsərin ingilis dilində mətni
Samia cynthia

**Samia cynthia** — Saturniidae fəsiləsinə aid kəpənək növü.
## Ümumi məlumat
Samia cynthia həm dekorativ gözəlliyi, həm də ipək istehsalı üçün istifadə edilməsi ilə tanınır.

Qanad genişliyi 110-150 mm arasında dəyişir. Rəngi qəhvəyi və ya boz çalarlarla örtülmüş, qanadlarının üzərində açıq sarı və ya ağ "göz" ləkələri olan naxışlara malikdir. Bədənin üst hissəsi tüklüdür, bu da ona yumşaq görünüş verir.

Samia cynthia Asiya mənşəli kəpənəkdir, lakin ipək istehsalı və bağçılıq məqsədi ilə Avropaya və Şimali Amerikaya gətirilmişdir. Bu kəpənək əsasən mülayim və subtropik iqlimlərdə yaşayır və yarpaqlı ağacların çox olduğu yerlərə üstünlük verir.

Sürfələr əsasən Ailanthus altissima (Cənnət ağacı) yarpaqları ilə qidalanır. Bundan başqa, aşağıdakı ağacların yarpaqlarını da yeyə bilərlər: Cökə (Tilia), qovaq (Populus), fındıq (Corylus)

Yetkin Samia cynthia kəpənəkləri qidalanmır, çünki onların ağız aparatları inkişaf etməmişdir. Bu səbəbdən yetkin mərhələdə çoxalmağa yönəlirlər və qısa bir ömrə malikdirlər (təxminən 1-2 həftə).

Əsasən axşam və gecə saatlarında uçur. Uzun məsafələrə uça bilmir: Böyük və ağır bədən quruluşuna malik olduğu üçün uzunmüddətli uçuşlar edə bilmir. Cütləşmə: Erkəklər dişiləri feromonlar vasitəsilə uzaq məsafədən hiss edirlər.

Samia cynthia ildə 1-2 nəsil verə bilər.

## Qorunma statusu
Bu növ hal-hazırda nəsli kəsilmə təhlükəsi altında deyil. Lakin bəzi bölgələrdə pestisid istifadəsi, yaşayış yerlərinin azalması və invaziv bitkilərin yayılması səbəbindən populyasiyası azalmışdır.
## Qalereya

Samia cynthia adult female sjh.JPG|Dişi
Oruga de gusano de seda del ricino (Samia cynthia), Mariposario de Icod de los Vinos, Tenerife, España, 2012-12-13, DD 01.jpg|Tırtıl
Eri cocoons.jpg|Süfrələr
Samia cynthia diversity.JPG|Növləri
Ailanthus silkmoth from the Philippines.jpg|Canlı təbiətdə
Eri silk fiber.jpg|Samia cynthiadan alınmış ipək lifləri


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Tuskes, PM, JP Tuttle and MM Collins. 1996. *The Wild Silk Moths of North America*. Cornell University Press. 
* ''Saturnids of Western Palearctic''

## Xarici keçidlər

* 
* Cynthia moth (''Samia cynthia'') mating (YouTube video).
* Cynthia moth (''Samia cynthia'') laying eggs (YouTube video).
* ''Lepiforum e. V.''