Gürcüstan parlamenti

**Gürcüstan parlamenti** ― Gürcüstanın ən yüksək milli qanunverici orqanı. Hal hazırda 150 üzvdən ibarət bir palatalı parlamentdir; bunlardan 120-si mütənasib nümayəndələr, 30-u öz dairələrini təmsil edən tək üzvlü dairə çoxluğu sistemi vasitəsilə seçilir.

Parlamentin bütün üzvləri ümumi seçki hüququ əsasında dörd il müddətinə seçilirlər. Gürcüstan Konstitusiyası Gürcüstan Parlamentinə Acarıstan və Abxaziya muxtar respublikalarının qanunları ilə məhdudlaşdırılan mərkəzi qanunverici səlahiyyət verir.

## Tarix
Kral hakimiyyətini məhdudlaşdırmaq və parlamentli bir idarəetmə orqanı yaratmaq ideyası, 12-ci əsr Gürcüstan Krallığında, ilk gürcü qadın hökmdarı Kral Tamarın dövründə, aristokratlar və vətəndaşlar arasında yaranmışdı. Kraliça Tamarın müxalifətçiləri və onların lideri Qutlu Arslanın (gürcü Simon de Montfort) fikrincə, ilk Gürcüstan Parlamenti iki " *Palatadan* " ibarət olmalı idi:

# *Darbazi* — ya da zaman-zaman görüşəcək aristokratların və nüfuzlu vətəndaşların məclisi. ölkədə baş verən proseslər, monarx üzərində qurulan bu qərarların icrası ilə bağlı qərar qəbul etmək üçün vaxt keçdikcə
# *Karavi* — *Darbazinin* iclasları arasındakı daimi iclasda iştirak edən bir orqan.

Qarşıdurma kral hakimiyyəti tərəfdarlarının qələbəsi ilə başa çatdı. Qutlu Arslan Kralın əmri ilə həbs edildii. Kral Tamarın hakimiyyəti dövründə monarx üçün qanun təklif edə biləcək bir müşavirə otağı olsa da, ancaq qanunlar və ölkənin necə idarə olunacağı ilə bağlı son fikirləri yox idi.

Sonradan, yalnız 1906-cı ildə gürcülərə öz nümayəndələrini Parlament idarəetmə orqanına, İkinci Dövlət Dumasına göndərmək imkanı verildi (1801-ci ildən Gürcüstan Rusiya imperiyasına daxil edildi). Dumadakı gürcü millət vəkilləri Noy Jordaniya (sonradan 1918–21-ci illərdə müstəqil Gürcüstan prezidenti), İlya Çavçavadze (Gürcüstan Milli Hərəkatının qurucusu), İrakli Sereteli (İkinci Dumadakı Sosial-Demokratik Fraksiya lideri, daha sonra Rusiyanın Müvəqqəti Hökumətinin Daxili İşlər İdarəsi naziri), Karlo Çxeidze (Dördüncü Dövlət Dumasındakı Menşevik Fraksiyasının lideri, 1917-ci ildə Ümumrusiya İşçi və Əsgər Deputatları Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin birinci çağırışının sədri və 1918-ci ildə Trans-Qafqaz Seym) və başqaları daxil edildi.

1918-ci ildə artıq müstəqil Gürcüstanda ilk Gürcüstan Milli Parlamenti yaradıldı. 1921-ci ildə Parlament ilk Gürcüstan Konstitusiyasını qəbul etdi. Ancaq Konstitusiyanın qəbulundan qısa müddət sonra Gürcüstan Bolşevik Qırmızı Ordusu tərəfindən işğal edildi. Bunun ardınca Gürcüstan tarixində parlament idarəçiliyində 69 il boşluq müşahidə edildi. Parlament binasının inşası 1938-ci ildə başlamış və 1953-cü ildə, Gürcüstan hələ Sovet İttifaqının tərkibində olanda tamamlanmışdı. Memarlar Viktor Kokorin və Giorgi Lezhava tərəfindən hazırlanmışdır.

Sovet İttifaqında ilk çoxpartiyalı seçkilər 28 oktyabr 1990-cı ildə Gürcüstanda keçirildi. Seçilən Ali Sovet (keçmiş Sovet İttifaqında simulyasiya edilmiş və yalançı parlamentin adı) Gürcüstanın müstəqilliyini elan etdi. 26 may 1991-ci ildə Gürcüstan əhalisi Ali Şuranın sədri Zviad Qamsaxurdiyanı ölkə prezidenti seçdi.

İqtidar və müxalifət partiyaları arasındakı gərginlik getdikcə gücləndi və 1991–92-ci illərdə silahlı qarşıdurmaya çevrildi. Prezident ölkəni tərk etdi, Ali Sovet fəaliyyətini dayandırdı və səlahiyyət Hərbi Şura tərəfindən alındı.

1992-ci ildə Sovet İttifaqının keçmiş xarici işlər naziri Eduard Şevardnadze Dövlət Təhlükəsizlik Şurasına çevrilən Hərbi Şuranın sədrliyini qəbul edərək Gürcüstana qayıtdı. Dövlət Şurası 4 Avqust 1992-ci ili parlament seçkiləri günü elan edərək Gürcüstanın 1921-ci il Konstitusiyasını bərpa etdi.

1995-ci ildə yeni seçilmiş Parlament yeni Konstitusiya qəbul etdi. İndi Gürcüstanın bir palatalı parlamenti olan yarı prezident sistemi var . 2011-ci ildə Gürcüstan prezidenti Mixeil Saakashvili, parlamentin qərbindəki Kutaisi şəhərində konstitusiya düzəlişini imzaladı.

26 May 2012-ci ildə Saakaşvili Kutaisidə yeni Parlament binasının açılışını etdi. Bu, hakimiyyəti mərkəzsizləşdirmək və bəzi siyasi nəzarəti Abxaziyaya yaxınlaşdırmaq məqsədi ilə edildi, baxmayaraq ki, qanunverici orqanı kənarlaşdırmaq kimi tənqid edildi, eyni zamanda əvvəllər yeni binanın yerləşdiyi Sovet Müharibəsi Memorialının sökülməsi üçün əsas oldu.

2019-cu il yanvarın 1-dən başlayaraq Tbilisi yenidən parlamentin yeganə yeridir və 2012-ci ildə Kutaisiyə köçməmişdən əvvəlki vəziyyətə bənzər bütün əməliyyatlar və yığıncaqlar paytaxtda həyata keçirilir.

## Vəziyyəti və quruluşu
Gürcüstan Parlamenti qanunverici səlahiyyətləri həyata keçirən, ölkənin daxili və xarici siyasətinin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirən, Konstitusiya ilə müəyyən edilmiş hədlərdə Hökumətin fəaliyyətinə nəzarət edən və digər hüquqları həyata keçirən ölkənin ali nümayəndəli orqanıdır.

Gürcüstan Parlamenti bir palatalı qanunverici orqandır. Konstitusiya, Gürcüstanın bütün ərazisi (Gürcüstan tərəfindən Rusiyanın işğalı altındakı ərazilər kimi təyin edilmiş separatçı Abxaziya və Cənubi Osetiya daxil olmaqla), Gürcüstanın yurisdiksiyasının tam bərpasından sonra, iki palatalı parlamentin yaradılmasını nəzərdə tutur: Respublika Şurası və Senat. Şura proporsional sistem vasitəsilə seçilmiş üzvlərdən ibarətdir; Senatın üzvləri Abxaziya, Acarıstan və Gürcüstanın digər ərazi vahidlərindən və Gürcüstan Prezidenti tərəfindən təyin edilmiş 5 üzvdən seçilməlidir.

Parlament qarışıq sistem vasitəsilə dörd il müddətinə seçilən 150 üzvdən ibarətdir (1995-ci ildə cəmi 235-dən azalma): 77 nisbətli nümayəndələr, 73-ü öz dairələrini təmsil edən tək üzvlü dairə çoxluğu sistemi ilə seçilir. 2017-ci il konstitusiya dəyişikliklərinə görə, Parlament 2024-cü ildə tam proporsional təmsilçiliyə keçəcəkdir.

## Seçki
Gürcüstan Parlamenti ümumi, azad, bərabər və birbaşa seçki hüququ əsasında gizli səsvermə yolu ilə seçilir. Planlaşdırılmış parlament seçkiləri Parlamentin səlahiyyət müddətinin bitdiyi təqvim ilinin oktyabr ayının son şənbə günü keçirilir. Parlament dağılacağı təqdirdə seçkilər 45-ci gündən əvvəl və qanunverici orqan ləğv edildikdən sonra 60-cı gündən gec olmayaraq çağırılır. Seçki tarixi fövqəladə və ya hərbi vəziyyətə təsadüf edərsə, seçkilər 45-ci gündən əvvəl və fövqəladə və ya hərbi vəziyyət ləğv edildikdən sonra 60-cı gündən gec olmayaraq keçirilir.

2017-ci düzəliş, üzvlüyə namizədlik yaşını 21 ilə 25 arasında artırdı. Seçki hüququ olan və ən azı 10 il Gürcüstanda yaşayan istənilən Gürcüstan vətəndaşı Parlament üzvlüyünə layiq görülür. Həbsxanaya məhkum edilmiş bir şəxs Məclis üzvü seçilə bilməz. Üzvü parlamentin hazırkı üzvü və ya ən azı 25.000 seçicinin imzaları ilə dəstəklənən siyasi partiya seçkidə iştirak edə bilər. 2020 seçkiləri üçün Parlamentə girmə həddi 3% -ə endiriləcək və partiyalara seçki blokları yaratmağa icazə veriləcəkdir. Ancaq 2024-cü ildən başlayaraq hədd 5% -ə qayıdacaq və seçki bloklarına artıq icazə verilməyəcəkdir.

## İclaslar və oturmalar
Yeni seçilmiş Parlamentin ilk iclası seçkilərin nəticələri rəsmi elan edildikdən sonra 10-cu gündən gec olmayaraq keçirilir. Parlamentin ilk iclası Gürcüstan Prezidenti tərəfindən çağırılır. Parlament rəsmi olaraq ildə iki dəfə, sentyabr-dekabr və fevral-iyun aylarında müntəzəm iclas keçirir. Sessiyalar arasındakı müddətdə Gürcüstan Prezidenti Parlamentin sədrinin, Parlamentin və ya Hökumət üzvlərinin ən azı dörddə birinin tələbi ilə Parlamentin növbədənkənar iclasını çağıra bilər.

## Qanunvericilik
Hökumət, Parlament üzvü, parlament fraksiyası, parlament komitəsi, Abxaziya və Acarıstan Muxtar Respublikalarının ali nümayəndəlik orqanları və ən azı 25.000 seçicinin qanun layihəsi irəli sürmək hüququ vardır. Qanun, hazırkı parlament üzvlərinin əksəriyyəti tərəfindən dəstəklənərsə, ancaq parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı 1/3 hissəsi tərəfindən qəbul edilərsə qəbul edilir. Parlamentin qəbul etdiyi qanun 10 gün ərzində Gürcüstan Prezidentinə təqdim edilməlidir. Prezident qanunu imzalaya və yaya bilər və ya 2 həftə ərzində əsaslandırılmış iradlarla Parlamentə qaytara bilər. Əgər qeydlər qəbul edilərsə, qanunun son variantı 5 gün ərzində prezidentə təqdim olunur, sonuncu isə 5 gün ərzində qanunu imzalamalı və təbliğ etməlidir. Prezidentin iradları rədd edilərsə, qanunun ilkin variantı Parlamentdə səsə qoyulur və qəbul edildiyi təqdirdə imzalanmaq və elan etmək üçün 3 gün ərzində prezidentə təqdim olunur. Prezident qanunu təbliğ etmədikdə, Məclis sədri müvafiq müddət bitdikdən sonra bunu edir.

## Digər səlahiyyətlər
Parlament üzvlərinin ümumi sayının çoxluğu ilə beynəlxalq müqavilələri təsdiq etmək,dəyişmək və ləğv etmək gücünə malikdir. Bundan əlavə, Prezidentə, Hökumət üzvü, Ali Məhkəmənin hakimi, Baş Prokuror, Baş Auditor və ya Milli Bank İdarə Heyətinin üzvünə şamil edilə bilərlər. Qanunverici orqan hökuməti müəyyən edilmiş müddətdə təsdiqləmədiyi təqdirdə Parlament Gürcüstan Prezidenti tərəfindən ləğv edilə bilər. 

## Gürcüstan Parlamentinin sədri
Gürcüstan Parlamenti müddəti üçün üzvlərini ümumi sayının çoxluğu ilə gizli səsvermə yolu ilə seçir. Parlamentin sədri Parlamentin işinə rəhbərlik edir, fikrin sərbəst ifadə olunmasını təmin edir və parlamentin qəbul etdiyi aktlara imza atır.

## Qərargah
Gürcüstan parlamenti mərkəzi Gürcüstanın paytaxtı Tbilisidə yerləşir. 2012-ci ildən 2018-ci ilə qədər Gürcüstanın paytaxtı Tbilisinin  qərbində yerləşən və ölkənin ikinci böyük şəhəri olan Kutaisidə yerləşirdi. 2017-ci ilin düzəlişi 2018-ci ilin dekabrında qüvvəyə mindi, Kutaisi'nin Parlamentin oturacağı olaraq istinad etməməsi, Parlamentin 2019-cu ilin yanvar ayında tamamilə paytaxta qayıdacağı mənasına gəldi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Gürcüstan parlamenti