open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pərpərən

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Bitki qədimdən bu cür adlandırılmışdır, onun yaranma tarixi haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Bu cinsə təxminən 100-ə yaxın növ daxildir. Onlardan biri, bostan pərpərəni (P.oleracea) qidada istifadə olunan bostan bitkisidir. Dekorativ gülçülükdə isə iriçiçəkli pərpərən (P.grandiflora) istifadə olunur. Bu sərilən gövdəli və xırda yarpaqları olan bitkidir. Vətəni Braziliya və Argentinadır. 1827-ci ildən yaşıllaşdırmada istifadə olunur. Diametri 5 sm olan gülləri sadə,çoxləçəkli ya da azləçəklidir.Güllərin rəngi müxtəlifdir: qırmızı, çəhrayı, narıncı, sarı, ağ. Hazırda ilkin növ gülçülükdə istifadə olunmur,ancaq mədəni formaları yayılmışdır. Pərpərən toxumlarını torpağa səpməklə çoxaldılır. Toxumlar çox xırda olduğu üçün onları qumla qarışdırıb əkirlər. Cücərtilər aralarındakı məsafə 15-20 sm olmaqla seyrəldilir. Pərpərən alpinariyada ya da qumlutorpaqda yaxşı inkişaf edir. Azərbaycanda bəzək bağçılığında geniş istifadə edilir.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Öcəşmə

**Öcəşmə** - Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə, eləcə də digər fəsillərdə əsasən uşaq və gənclər arasında, geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlarından biridir.

## Ümumi məlumat

Bu oyunu əsas hallarda uşaqlar dəstələrə bölünərək oynayırlar. Bəzən bu oyun iki uşaq  arasında da keçirilir. Hətta kiçik yaşlı uşaqlar bir-biriniə öcəşmək (sataşmaq) məqsədilə bu oyunun sözlərindən (öcəşmədən) istifadə edirlər.

## Oyunun  qaydaları
. 
Əvvəlcə dəstəbaşılar seçilir. Dəstəbaşı iki cür təyin olunur: ya onları oyunçular özləri seçirlər, ya da ümumin razılığı ilə (oyunda və uşaqlar arasında müəyyən keyfiyyətləri fərqlənənləri), çox hallarda isə (əgər oyunçular bir-birini tanımırlarsa) püşk yolu ilə seçirlər. Dəstələrə bölünərək oynanılan bu oyunu başlamaq üçün halay yolu ilə uşaqlar dəstələrə bölünürlər.

Dəstələr bir-birindən bir neçə addım aralı dayanır. Dəstələrdən biri sanama üsulu ilə oyuna başlayır. Oyuna başlayan dəstənin nümayəndəsinin söylədiyi sözü digər dəstənin bir üzvü təkrar etməlidir. Əvəzində sözü təkrarlayan oyunçuya əks tərəf öcəşəcək söz söyləyir.  Sonra oyunun estafeti qarşı tərəfin oyunçularına verilir. Beləliklə oyun aşağıdakı kimi davam edir:

 
Deynən: xala!
-	Xala!
-	Sıramızdan qalma dala.

Deynən:xala!
-	Xala!
-	Qazan dibi yala.

Deynən:Vəli!
-	Vəli!
-	Adını qoydum dəli.

Deynən:dəmir!
-	Dəmir!
-	Al sümüyü gəmir.

Deynən:Çaxmaq!
-	Çaxmaq!
-	Kəs səsini axmaq.

Deynən:Badam!
-	Badam!
-	Ürəyinə qadam.

Deynən:Varsaq!
-	Varsaq!
-	Çərənləmə sarsaq.

Deynən:Çarıq!
-	Çarıq!
-	Çox danışma ağzıyırtıq.

Deynən:Saymaq!
-	Saymaq!
-	Tez aldanma, maymaq.

Deynən:Sarmaşıq!
-	Sarmaşıq!
-	Sir-sifəti bulaşıq.

Deynən:Yovşan!
- Yovşan!
- Ağzına çullu dovşan..

Deynən:Çırtıq!
-	Çırtıq!
-	Qapıdan qovlan sırtıq.

Deynən:Bibər!
-	Bibər!
-	Çox yeginən, gəbər.

Deynən:Süsən!
-	Süsən!
-	Tez özündən küsən.

Deynən:Bələk!
-	Bələk!
-	Gəlmə mənə kələk.

Deynən:Qırov!
-	Qırov!
-	Başını qoyum girov.


Hansı dəstə öcəşmə tapıb deyə bilməsə həmin dəstə oyunda uduzmuş olur. Oyun yenidən başlanır.

## Mənbə
Pirbidağ

**Pirbidağ** və ya **Pirbılağ** və ya **Pirbulaq** () — İran İslam Respublikasının Ərdəbil ostanında kənd. Kənd Kövsər şəhristanının Qərbi Səncəbəd kəndistanında yerləşir.

2006-cı ildə aparılmış əhalinin siyahıya alınmasının nəticələrinə görə kəndin əhalisi 316 nəfər (kişilər: 140 nəfər — qadınlar: 176 nəfər) olmuşdur. Kənddə 57 ailə yaşayır. Kəndin əhalisi azərbaycanlılardır və azərbaycanca danışırlar.

## Coğrafiyası
Ərdəbildən 90 km cənub-qərbdə, Givi şəhərindən 30 km qərbdə,37° 42' 16" şimal enində və 48° 08' 11" şərq uzunluğunda, dəniz səviyyəsindən 1810 m yüksəklikdə yerləşir. Şimaldan Təbrizək, cənub-şərqdən Aftafa, şərqdən Pərdəsti və Nilaq, qərbdən isə Üçbulaq və Bağçacıq kəndləri ilə əhatə olunub.

## İqtisadiyyatı
Kənd sakinlərinin əsas məşğuliyyəti heyvandarlıq və əkinçilikdir.

## Təhsilin vəziyyəti
Kənddə ibtidai məktəb fəaliyyət göstərir.

## Din
Pirbidağın əhalisinin 100% müsəlmandır və hamısı şiə təriqətinə (İsnə Əşəriyyə) məxsusdur.

## İstinadlar
Ağul dili

**Ağul dili** (ağul. *агъул чӀал*) — Qafqaz dillərindən biri. Dağıstanın Kurax və Ağul bölgələrində yayılmışdı. Təqribən 14 minə qədər adam bu dildə danışır. Genetik cəhətdən tabasaran dilinə yaxındır. 4 dialekti vardır: tipig, keren, burkihan və koşan. Yazısı rus qrafikası əsasında hazırlanmışdır.

## İstinadlar
Abxaz dili

**Abxaz dili** – abxazların dili. Abxaz-adıq dillərindən biridir. Əsasən Abxaziya Muxtar Respublikasında (faktiki qondarma Abxaziya respublikası) geniş yayılmışdır. Təqribən 100 minə qədər adam bu dildə danışır. İki əsas dialektə bölünür: abjuy və bzıb. Hallanma yoxdur. Ədəbi dil kimi 1862-ci ildə rus qrafikası əsasında abxaz əlifbasının tərtibindən sonra başlamışdır. 1928-ci ildə latın qrafikasına, 1938-ci ildə gürcü qrafikasına, 1954-cü ildə isə rus qrafikasına keçmişdir.
Abxaz-adıq dilləri

**Abxaz-adıq dilləri** — Şimali Pontik və ya Şimali-qərb Qafqaz olaraq da bilinən dil ailəsi. Buraya Abxaz-abaza və Adıq (Çərkəz) dili daxildir. Adıq dilinin, Aşağı Adıqca və Kabarda çərkəz (Yuxarı Adıqca) olmaqla iki əsas dialekti tapılar. Adıqların Ubıx klanının şifahi Ubıx dialekti ise ölü dildir. Abxaz-adıq dilləri dil bilimciləri tərəfindən Hind-Avropa dilləri Avropaya yayılmamışdan öncə Şərqi Avropada danışılan dillərdən qaldığı qəbul edilir. Bu səbəbdən Abxaz-adıq dillərinin dünyada danışılan başqa heç bir dillə yaxından qohum olmayan qədim bir dil ailəsi olduğu düşünülür. Abxaz-adıq dillərində saitlər (vokalizm) yarımsistemi zəif inkişaf etmişdir. Samitlər (konsonantizm) yarımsitemi mürəkkəb və geniş inkişaf etmişdir. Bu dillərin fonoloji sistemi (2-3) sait və (80) samit fonemlərdən ibarətdir.

## İstinadlar
Abzas

**Abzas** (və ya **Sətirbaşı**) — hər hansı mətnin sətrin əvvəlindən sonrakı sətrin əvvəlinə qədər olan hissəsi.

Abzas hekayə üsullarından və düşüncə inkişaf yollarından istifadə etməklə bir duyğu, düşüncə, xahiş, vəziyyət, təklif, hadisənin bir tərəfini, yalnız bir cəhətini təsvir edən yazı növüdür. Sözlər vasitəsilə cümlələr, cümlələr vasitəsilə abzaslar, abzaslar vasitəsilə məqalələr, mətnlər yazılır. Abzas bir neçə cümlədən ibarətdir.
# Sətir başlanğıcı;
# Mətnin bir sətirbaşından digər sətirbaşına qədər olan hissəsi;
# Çap və ya əlyazması mətnlərində sətirbaşında verilən ara, sətirbaşı;
# Mətnin iki sətirbaşı arasındakı məzmunca bağlı hissəsi;
# Mətnin hər hansı bir hissəsinin əvvəlində boş yer (sətirbaşı);
# Mətnin sətirbaşı ilə ayrılmış, məna baxımından nisbətən tamamlanmış hissəsi.

## Ədəbiyyat
Əliquliyev R. M., Şükürlü S. F., Kazımova S. İ. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Bakı: İnformasiya Texnologiyaları nəşriyyatı, 2009, 201 s.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kalmık dili

**Kalmık dili** — Monqol dillərindən biridir. Əsasən Kalmıkiyada, qismən də Astraxan, Rostov və Stavropol vilayətlərində, həmçinin Qırğızıstanın İsıkgöl gölünün sahilin-də yayılmışdır. İki dialektə bölünür: derbet və torqut. Fonetik biçimində damaq sinharmonizmi mühüm rol oynayır. Dəfələrlə əlifbà dəyişmələrinə məruz qalmışdır. 1938-ci ildən kiril əlifbasına keçmişdir.
Nöqtələr

**İki nöqtə** — sadalanan sözlərdən əvvəl ümumiləşdirici söz gələrsə, ümumiləşdirici sözdən sonra iki nöqtə (:) qoyulur. "O bir sıra islahatlar: pul, torpaq, vergi və s. islahatlar aparılması haqqında göstəriş vermişdir."

Özündən əvvəlki cümləyə intonasiya ilə bağlanıb, onu izah edən cümlələrdən və cümlə üzvlərindən əvvəl iki nöqtə qoyulur. "Camaat arasında belə bir inam var: "Dost üzünə açılan süfrə həmişə bərəkətli olar"" (S. Rəhimov). "Asanlıqla dil tapdılar: baxışla, təbəssümlə, nəfəslə."

**Üç nöqtə** – adətən, yarımçıqlığı (tamamlanmamanı) bildirmək üçün istifadə olunan üç nöqtədən ibarət qrup (…). Çap mətnində bir və ya bir neçə sözün buraxıldığını göstərir. Qrafik interfeysli proqram məhsullarında menyu komandasının sonundakı üçnöqtə onu göstərir ki, o, seçildikdə dialoq pəncərəsi açılacaq. Proqramlaşdırma dilləri üzrə soraqçalarda və tətbiqi proqramların istifadəçi üçün təlimatlarında üçnöqtədən deyimin, funksiyanın və ya komandanın sintaksisinin təsvirində sintaksisin müəyyən elementlərinin təkrarlana bilməsini göstərmək üçün istifadə edilə bilər.


Sitat daxilində göstərilən hissəyə qədər olan hissə verilmirsə, özündən əvvəl, özündən sonrakı hissə buraxılırsa, sonra üç nöqtə qoyulur. "Nəriman Nərimanov yazır: "Bu zamanda mədəniyyətli millətlər çalışırlar ki, dillərini və yazılarını asana çıxartsınlar…""

O cümlədən yüksək hiss-həyəcanla deyilən nəqli cümlələrdən sonra üç nöqtə qoyulur (əksərən, subyektiv və köşə yazılarında). "Bu da axtarışın nəticəsi…"

Bir sıra həmcins üzvlər sadalanarkən, lakin sonda və sair, və ilaxır işlədilmədikdə son sözdən sonra üç nöqtə qoyulur. "İndi qələmin gücü daha da artıb, onun əlində maşınlar, radiolar, kinolar, işıqlar, rənglər, binalar…"

**Çox nöqtə** – Aşağıdakı hallarda işlədilən durğu işarəsidir: à) danışanın güclü hiss-həyəcan keçirməsi ilə əlaqədar ifadəsinin yarımçıqlığını göstərmək üçün. Məs.: Azərb. d. /Həsən heç vaxt dostlarından ayrı gəzməzdi. Amma indi isə…/; b) mətndə ayrı-ayrı vahidlərin təsirini şiddətləndirmək üçün. Məs.: /oğul, sən çox şeyə qadirsən, çəkinmə…/; c) gözlənilmədən bir fikirdən başqasına keçid edildikdə. Məs.: /Lazımi idarələr bunu nəzərdən qaçırmışlar… Siz isə, cənab rəis, bu gündən azadsız…/; ç) mətnə daxil edilən sitatda bu və ya digər sözün, ifadənin, cümlənin, mətn parçasının buraxıldığını bildirmək üçün. Məs.: "Romantiklərin (V.fon Humbolt) … dilin daxili forması anlayışına H. Paulun … kitabında bir dəfə də olsun rast gəlmirik".

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı

## Mənbə
Ə. Dəmirçizadə. Müasir Azərbaycan dili (fonetika, orfoepiya, orfoqrafiya). Bakı, 1972, s. 259–303.
Ürək kisəsi

**Ürək kisəsi** və ya **perikard** (lat. *pericardium*) konus şəklində olub əsası diafraqmanın vətər mərkəzinə bitişmişdir və zirvəsi yuxarıda ürəyin əsasında olan damarlarla rabitədədir. Bu iki təbəqədən təşkil olunmuşdur: xarici lifli təbəqə — lifli ürək kisəsi — (lat. *pericardium fibrosum*) və daxili seroz təbəqə — seroz ürək kisəsi — (lat. *pericardum serosum*). Xarici lifli təbəqə sərt birləşdirici toxumadan təşkil olunaraq qonşu üzvlərlə rabitədədir. Daxili seroz təbəqə iki səfhəyə bölünür: xarici pariyetal səfhə — (lat. *lamina parietalis pericardii serosi*) və daxili visseral səfhə, yaxud epikard — (lat. *lamina visseralis pericardii serosi s. epicardium*). Bu səfhələr arasındakı boşluq — ürək kisəsi boşluğu — (lat. *cavum pericardii*) adlanır. Bu boşluq az miqdarda — 50–60 *sm³* seroz maye — (lat. *liquor pericardii*) ilə dolu olur.

Ürək kisəsi topoqrafik cəhətcə dörd hissəyə bölünür:
1. döş-qabırğa hissəsi — (lat. *pars sternocostalis*)
2,3. sağ və sol orta divar hissəsi — (lat. *pars mediastinalis dextra et sinistra*)
4. onurğa hissəsi — (lat. *pars vertebralis*)

## Mənbələr
*Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı — 1979
*Atlas of Human Cardiac Anatomy — Endoscopic views of beating hearts — Cardiac anatomy
*Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
*Anatomy: Embryologie

## Həmçinin bax
*Perikardit
Durğu işarələri

**Durğu işarələri** — dilin ümumi qrafik sistemində xüsusi yer tutan işarələr sistemidir ki, bunlar hərflər və digər yazı vasitələri ilə (rəqəmlər, bərabərlik işarəsi, bənzərlik işarəsi və s.) ifadə etmək mümkün olmayan cəhətləri bildirmək üçün işlədilir. Durğu işarələrinin vəzifəsi danışıq aktının məna daşıyan parçalara üzvlənməsini (mənalı hissələrini) göstərməkdən və onların tanınmasını təmin etməkdən, habelə danışıqda reallaşan sintaktik strukturun ritmik-melodik xüsusiyyətlərini əks etdirməkdən ibarətdir. Nöqtə, sual işarəsi, nida işarəsi, vergül, nöqtəli vergül, iki nöqtə, tire, çox nöqtə və s. durğu işarəsi adlanır.

Durğu işarələri iki funksiya yerinə yetirir. Buna görə də iki qrupa ayrılır:
# ayırıcı işarələr; 
# fərqləndirici işarələr.

Ayırıcı durğu işarələrinin əsas funksiyası cümlələri, cümlənin həmcins üzvlərini, mürəkkəb cümlənin komponentlərini və sairi ayırmaqdır. Bu qrupa nöqtə, sual və nida işarələri, qoşa nöqtə, nöqtəli vergül, çox nöqtə daxildir. Fərqləndirici durğu işarələri cütüzvlüdür, vasitəsiz nitqi, sitatları, ara cümlə və əlavə konstruksiyaları fərqləndirmək üçün işlədilən iki vergül, iki tire, mötərizələr və dırnaqlardan ibarətdir.

## Durğu işarələrinin yazıda işlənməsi
Durğu işarələri yazılı nitqin formalaşmasında mühüm bir vasitədir və kommunikativ funksiyaya malikdir. Həmçinin yazılı dilin məzmun dolğunluğunun yaranmasında, fikrin dəqiq və emosional təsir gücünün üzə çıxmasında və aydın, ifadəli tələffüzündə durğu işarələrinin rolu böyükdür. Durğu işarələri yazılı nitqi mənalı hissələrə bölür. Məsələn, nöqtə işarəsi cümlədə fikrin bitdiyini bildirir, həmcins üzvlər arasında vergül qoyulması bu üzvlərin cümlədə bərabərhüquqlu olduğunu göstərir.

Yazılı nitqdə sözlər, yaxud söz qrupları arasında qoyulan işarələr durğu işarələri, durğu işarələrinin qoyulması haqqında qaydalar isə **punktuasiya** adlanır. Durğu işarələrinin yazıda səhv işlədilməsi, ya da qoyulmaması orfoqrafik normanın pozulması hesab olunur. 

Cümlədə fonetik ritmik qrupun yaranmasında pauza - durğu xüsusi rol oynayır. Pauza şifahi nitqdə xüsusi rol oynayır. Fasilə etmədən normal kommunikativ münasibət yarada bilməzlər. Şifahi nitqdəki fasiləni, həyəcanı, emosiyanı, sualı yazıda durğu işarələri əvəz edir. Durğu işarələri müxtəlif dillərdə eyni cür olsa da, vəzifələri və işlənmə yerləri müxtəlifdir. Müasir Azərbaycan dilində nöqtə (.), vergül (,), nöqtəli vergül (;), iki nöqtə (:), sual (?), nida (!), tire (-), üç nöqtə (...), mötərizə [ ( )], dırnaqlar ( "") ən çox işlənən durğu işarələridir. 
## İstinadlar
Debet kartı

**Debet kartlar** — bankomat və ya bankın kassalarında yerləşən POS-terminallar vasitəsilə nağd vəsaitlərin alınması üçün istifadə edilən texniki vəsait. Kartlar debet rejimində işləyir, ancaq kart hesabında faktiki olan məbləğ daxilində xərclər aparmaq və ya bankomatlardan nağd pul çıxarmaq imkanını verirlər. Debet kartı üzrə ödəmələr hesabda olan vəsait qalığı çərçivəsində həyata keçilir.

Azərbaycanda real olaraq plastik kartlarla 21 bank işləyir. Onların sayı artıq 100 mini keçib. Sözügedən kartların 80 mini Azərbaycan Beynəlxalq Bankına məxsusdur. Onun istifadəçilərinin 60–70%-i debet kartlarının istifadəçiləridir.

## Həmçinin bax
* Kredit kartı
* Plastik kartlar
Nida işarəsi

Nida işarəsi (!) yazı dilində istifadə olunan bir nöqtələmə işarəsidir. Bu işarə adətən yüksək duyğuların, xüsusilə də təəccüb, sevinc, həyəcan, qəzəb və ya təlaşın ifadəsi üçün istifadə olunur. O, həmçinin əmr cümlələrində vurğu yaratmaq üçün də istifadə edilə bilər. 

## Tarixi və mənşəyi
Nida işarəsinin mənşəyi latın dilinə dayanır. Qədim Romada, "Io" ifadəsi ilə başlayan cümlələrdə yüksək səslə çıxış etmək və ya kütləyə müraciət etmək məqsədi ilə istifadə olunurdu. Zamanla bu "Io" işarəsi "I" hərfinin üstünə "o" hərfi yazılaraq birləşdirildi və nəticədə nida işarəsi meydana gəldi. 

## İstifadəsi
Nida işarəsi bir çox dildə geniş istifadə edilir. Aşağıdakı hallarda tətbiq oluna bilər: 

# **Təəccüb və həyəcan:** Nida işarəsi cümlənin sonunda təəccüb, heyrət və ya həyəcan ifadə etmək üçün istifadə olunur. Məsələn, "Bu nə gözəl mənzərədir!"
# **Əmr cümlələri:** Əmr cümlələrində vurğunu artırmaq üçün nida işarəsi istifadə olunur. Məsələn, "Dayan!"
# **Çağırışlar və xitablar:** Çağırışlar və ya xitab cümlələrində nida işarəsi geniş yayılmışdır. Məsələn, "Ey, dostlar!"

## Qrammatik Qaydalar
Nida işarəsi cümlənin sonunda və ya müəyyən bir sözün ardınca yerləşdirilir. Əgər nida işarəsi cümlənin sonunda gəlirsə, cümlə sonuna nöqtə qoyulmur. Lakin nida işarəsi sözün sonunda olub, cümlə davam edərsə, növbəti cümlə nöqtə ilə tamamlanmalıdır. 

## Müasir İstifadə
Nida işarəsi yazılı mətbuat, ədəbiyyat, elmi əsərlər və internet ünsiyyətində geniş istifadə olunur. Xüsusilə sosial media platformalarında, mesajlarda və elektron poçtlarda duyğuların vurğulanması üçün istifadə olunur. Həmçinin bəzi dillərdə ikiqat və ya üçqat nida işarələri (!, !!, !!!) daha güclü vurğu yaratmaq üçün istifadə edilir. 

## Nəticə
Nida işarəsi (!) yazı dilində duyğuların və vurğunun ifadəsi üçün əsas vasitələrdən biridir. Onun düzgün və yerində istifadəsi mətnin mənasını və duyğusal təsirini gücləndirir.

## İstinad

* **Trask, R. L.** **' Penguin Books, 1997.  Bu kitabda nida işarəsinin və digər nöqtələmə işarələrinin istifadəsi ilə bağlı ətraflı məlumatlar mövcuddur.
* **Crystal, David.** ''[https://books.google.az/books?id=CX6lBwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=tr#v=onepage&q&f=false Making a Point: The Persnickety Story of English Punctuation].'' St. Martin's Press, 2015.  David Crystal-in bu əsəri ingilis dilindəki nöqtələmə işarələrinin tarixi və istifadəsi haqqında məlumat verir.
* ****  OED-də nida işarəsinin tarixi və mənşəyi ilə bağlı ətraflı məlumatlar yer alır.
* **Turkish Language Association (TDK).**  TDK-nın rəsmi saytında və qrammatika kitablarında Türk dilində nida işarəsinin istifadəsi və qaydaları haqqında məlumatlar mövcuddur.
* **Yazı mədəniyyətinin durğu işarələr'''  Azərbaycanda durğu işarələrinin istifadəsi.
Apostrof

**Apostrof (')** — Yazıda istifadə olunan hərfüstü işarə. 

## Azərbaycan dilində

Adətən, Azərbaycan dilində kirilcə yazıda iki məqsədlə işlədilirdi: 1. Apostrof saitdən sonra, samitdən əvvəl qoyulmaqla həmin saitin uzun tələffüz olunmasını göstərdi. 2. Ərəb mənşəli sözlərdə apostrof samitdən sonra və saitdən əvvəl qoyulmaqla samiti saitdən ayırır və saitin aydın tələffüz olunmasına imkan yaradırdı.

2003-cü ilin sentyabr ayının 23-də Azərbaycan dilinin yeni Orfoqrafiya lüğətinə əsasən, apostrof işarəsi ləğv edilmişdir.

## İstinadlar
Defis

**Defis ( – )**  Yazıda istifadə olunan ən qısa üfüqi simvol. Azərbaycan dili qrammatika qaydalarına görə defis işarəsi aşağıdakı hallarda qoyulur: 

* Mürəkkəbləşmiş sözlərin və ifadələrin arasında: /ala-bəzək/, /ad-san/ və s.; 
* Söz hissələri arasında: a) sətirdən sətirə keçirmədə: /işlə-yir/, /dola-yır/ və s.; b) ayrıcà yazılan şəkilçidən əvvəl: /-dan, -çi/ və s.; c) miqdar saylarını bildirən rəqəmlə şəkilçi arasında: /9-cu/, /2-ci/ və s. 
* Bundan əlavə dilimizdə defisin işlənməsinin 35 qaydası məlumdur.

## Xarici keçidlər
Altay Əliyev

**Altay Surxay oğlu Əliyev** — jurnalist, idman şərhçisi.

## Həyatı
Altay Əliyev 1978-ci il may ayının 14-də Ağdam şəhərində anadan olub. 1994-cü ildə Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutunun (indiki DİA) "Beynəlxalq münasibətlər" fakültəsinə daxil olub. 1998-ci ildə bakalavr dərəcəsini bitirən Əliyev 2000-ci ildə Prezident yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının "dünya siyasəti və beynəlxalq münasibətlər" ixtisası üzrə magistr təhsilini alıb. Jurnalist fəaliyyətinə 1995-ci ildə 525-ci qəzetdə başlayıb.

Altay Əliyev 1996-cı ildən AzTV-də fəaliyyətə başlayıb. O, dövlət televiziyasında 14 illik fəaliyyəti dövründə yalnız 2002-ci ildə ATV-də çalışıb. Altay Əliyev bir sıra tarixi oyunların, o cümlədən Neftçi Bakı klubunun 2006-cı ildə "MDB və Baltikyanı ölkələrin çempionlarının Birlik Kuboku"nun finalında Litvanın Kaunas klubunu 4:2, həmin il UEFA Çempionlar Liqasında Belçika "Anderlext"ini 1:0, "Qarabağ" klubunu 2009-cu ildə Avropa Liqasında "Rusenborq" və "Honka" üzərində 1:0 və 2:1 hesablı qələbələr qazandığı qarşılaşmaları, eləcə də 2010-cu il dünya çempionatının seçmə qrup mərhələsində Azərbaycan yığmasının Rusiya ilə 1:1 hesabı ilə nəticələnən görüşünü televiziya vasitəsilə canlı şərh edib. 2010-cu ilin 4 aprelində TV karyerasını bitirib.

Altay Əliyev 2012-ci ilin 1 fevralından NETBET MMC-nin baş direktoru təyin olunub.

Ailəlidir, 2 övladı var. Türkay adında 1 qızı və Tuncay adında bir oğlu var

## Mənbə
* Altay Əliyev AzTV-dən getdi

## İstinadlar
İki nöqtə

**İki nöqtə (:)** - 1) Yazıda təsnifat mətnində sonra əlavə edilən bölgüdən əvvəl qoyulur. Məs.: İsimlər quruluşcà üç yerə bölünür: sadə, düzəltmə, mürəkkəb; 2) Müəllifin sözləri birinci gələrsə müəllifin sözündən sonra, vasitəsiz nitqdən əvvəl qoyulur. Məs.: Peyğəmbərimiz demişdir: «İnsan bələkdən məzara qədər öyrənməlidir»; 3) Qəzet və jurnal başlıqlarında. Məs.: Dilçilik: problemlər və mülahizələr.
Dırnaq işarəsi

**Dırnaq işarəsi** (“ ”) və ya (« ») – mətndə vasitəsiz nitqi, sitatları, əsər, qəzet və jurnal adlarını, sözlərin məcazi mənalarını fərqləndirmək üçün işlədilən qoşa durğu işarəsi.

## Dırnaqların əsas növləri
Dırnaqlar öz görünüşlərinə görə aşağıdakı kimi bir-birindən fərqlənirlər:

## Rusca yazıda istifadə edilən dırnaqlar

### Qoşa dırnaqlar
Rusca yazıda ənənəvi olaraq fransız «yolka»sından istifadə edilir. Dırnaqlar arasında təkrarən dırnaqdan istifadəyə ehtiyac olduqda və əl yazısında alman „lapka“sından istifadə edilir.

## Azərbaycanca yazıda istifadə edilən dırnaqlar

Hal-hazırda azərbaycanca yazıda əsasən  “ingilis qoşa” dırnaq işarələrindən istifadə olunmaqdadır. Bununla yanaşı "makina qoşa dırnaq işarəsi" və «yolka»dan da geniş istifadə edilir. Lakin Azərbaycan Respublikası prezidentinin saytında axtarış verilərkən, 8 fevral 2010-cu il tarixindən sonra «yolka»lardan istifadə olunması qeydə alınmamışdır.

## İstinadlar
Sual işarəsi

**Sual işarəsi (?)** — Sual cümləsindən sonra qoyulan durğu işarəsi. Bundan əlavə həmcinis üzvlü sual cümlələrində hər üzvü müstəqilləşdirmək, nəzərə çapdırmaq istədikdə onlardan sonra sual və nida işarəsi qoyulur. Məs.: Kimdir müqəssir?! Başqasından sitat verərkən bu sitatda şübhə oyadan, narazılıq doğuran söz və ifadələrdən sonra da sual işarəsi qoyulur.

## Tarixi
İşarənin yazılışı latın hərfləri olan **q** və **o** (quaestio — cavabı axtarmaq). Əvvəlcə **q** **o** üzərində yazılırdı, sonradan indiki , **?** salınıb****.

## Oyunlar
Cəbr şahmat notasiyasında bəzi şahmat durğu işarələri aşağıdakı kimidir: "**?**" — pis bir hərəkət, "**???**" — kobud səhv, "**?!**" — şübhəli hərəkət, "**!?**" — maraqlı hərəkət.

Scrabble-da sual işarəsi boş xananı göstərir.

## İstinadlar
Nöqtəli vergül

**Nöqtəli vergül (;)** - durğu işarəsi. Mürəkkəb və ya geniş sadə cümlələrin nisbətən müstəqil hissələrini bir-birindən ayırmaq üçün işlədilir.

Nöqtəli vergül nöqtə ilə vergül arasında orta mövqe tutan, nöqtədən az, vergüldən çox fasilə tələb edən bir durğu işarəsidir. Sadə cümlənin həmcins üzvləri qrup-qrup sadalandıqda və ya tabesiz mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrindən birində vergül olduqda daha geniş fasilə olan tərkib hissələr arasına nöqtəli vergül qoyulur.

Nöqtəyə yaxın fasilə olduqda da (həmcins üzvlər olmadan) tabesiz mürəkkəb cümlənin tərkib hissələri arasında nöqtəli vergül qoyula bilər.

## İstinadlar
Tire

**Tire (—)** (fr. tiret, tirer - çəkmək) durğu işarəsi. 

## Tire
Sintaktik konstruksiyaları bir-birindən ayırmaq, fərqləndirmək üçün istifadə olunur.

## Uzun tire
Adətən, cümlədə fikrin istiqamətini (gedişini) dəyişdirmək və ya kəsmək, eləcə də aydınlaşdırıcı şərhi seçdirmək üçün istifadə olunan punktuasiya işarəsi (––). Bu ingilis terminində bəzi şriftlərdə baş M hərfinin eninə bərabər olan mətbəə ölçüsü vahidinin (em) adından istifadə olunub; eynienli (MONOSPACE) şriftlərdə uzun tireni göstərmək üçün çox zaman iki ardıcıl defisdən istifadə olunur.

## İstinadlar
Dəlibəng

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Haqqında
Dəlibəng - Qaragilə fəsiləsinə aid olan birillik bitkidir. Gövdəsinin uzunluğu 1 metrdir. Yarpaqları iri, yumurtavari formadadır. Meyvəsi tikanlı qutu formasında olub şara oxşayır, toxumu qara-qonur qəhvəyi rəngdə olub böyrəyə bənzəyir.

Dəlbəng başlı-başına buraxılmış, çürümüş torpaq və peyinlə zəngin olan torpaqda, bağça və bostanda bitir. Tərkibində atropin, hiostiamin skopalamin alkaloidləri vardır. Bitkinin bütün hissələri, xüsusilə meyvələri daha kəskin zəhərlidir. Körpə heyvanlar üçün təhlükəlidir. Üfunətli iyi olduğuna görə iri heyvanlar dəlibəngi nadir hallarda yeyir.

Azərbaycanda, demək olar ki, hər yerdə rast gəlinir.
Yarpaqlarında 0.3-0.75 faiz zəhərli alkoloiəler:hiosiamin,skopolamin vardir.Eyni zamanda  0.15 faiz kökündə 0.12-0.27 faiz, toxumlarında isə 16- 25 faiz yağ, 0.22 faiz alkaloid vardır.

## Toksikodinamikası
Dəlibəng, xanımotu və bat-batla zəhərlənmənin təsir mexanizmi, zəhərlənmənin əlamətləri çox oxşardır. Belə ki, bunların əsl təsir göstərən birləşmələri eyni tipli alkoloidlərdən (atropin, hiostiaminmərkəzi sinir sistemini (baş, uzunsov beyin) kəskin qıcıqlandırır. Bu maddələrin təsirindən baş beynin fəaliyyət koordinasiyası pozulur. Xüsusilə ürək və bağırsaqlarda qeyd olunan pozğunluqlar daha səciyyəvidir.

### Zəhərlənmənin əlamətləri
Xəstələrdə ağız boşluğunun quruması, kəskin sinir oyanması, ürəyin tıqqıltılı vurğusu, bədən hərarətinin artması, şiddətli hirsli tutmalar, qıc əlamətləri, bəbəyin genişlənməsi, ümumi vəziyyətin pozulması, bağırsaqların peristaltikasının yavaşıması və timpaniyanın inkişafı kimi əlamətlər müşahidə olunur. Ölüm tənəffüs mərkəzinin iflicindən baş verir.

## Növləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dəmirtikan

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hüseyn Təbrizi

**Hüseyn Təbrizi, Əbu Möhsin Hüseyin ibn Nəsr Təbrizi** — XI əsr şairi. 

Dövrün Azərbaycan şairlərindən ərəb dilində gözəl şerlər yazan şair Hüseyn Təbrizi peşəkar "söz ustası" idi. Mənbələrdən məlum olur ki,o, doğma şəhərin olan Təbrizdə yaşayıb-yaratmışdır. Elə ona görə də şairin təbiət təsvirinə həsr olunmuş misraları doğma diyarın zəngin gözəlliklərini əks etdiridi. Sənətkarın yaratdığı poetik mənzərə təxəyyülün deyil, gərçək həyatıi müşahidələrin nəticəsidir. Azərbaycan təbiəti ilə bu bağlılıq Hüseyn Təbrizinin şerini xalq poetik sənətinin ən qiymətli nümunələrindən biri edir.
İşarə

**İşarə** — Dildə müəyyən mənanın ifadəçisi, göstəricisi, semiotikanın əsas məfhumu. Dilçilikdə işarə olunanla işarə edən arasında kauzal əlaqəni bildirən siqnal və ya əlamət. Məsələn, dərinin sarı rəng olması müəyyən xəstəliyin simptomu ola bilər. Ancaq "sarı" rənglər spektrində konkret bir rəngin adıdır.

F. de Sössür dili işarələr sistemi kimi götürür və onun aşağıdakı əlamətlərini müəyyən edir:
: a) ikitərəflilik. İşarə bir tərəfdən səsi və ya qrafik reallaşan (işarələyən), o biri tərəfdən isə ideyanı, cismin konsepsiyasını bildirir (işarələnən). Məlumdur ki, Ç. Pirs (1839–1914) işarənin güclü tərəfindən çıxış edirdi; işarənin substansiyası, işarələnən və danışan;
: b) ixtiyarilik. İşarələyənlə işarələnən arasındakı əlaqə şərti olsà da, ixtiyaridir, çünki onlar arasında əlaqənin heç bir motivi yoxdur;
: c) xəttilik. Mənaca dərk edilən hər bir işarə müəyyən zaman daxilində baş verir.

İşarə nəzəriyyəsində üç, bəzən isə dörd aspekt fərqləndirilir: sintaktik aspekt işarələr arasındakı əlaqəni öyrənir (sintaksis), semantik aspekt işarə ilə onun ifadə etdiyi məna arasındakı əlaqəni (semantika), praqmatik aspekt işarə ilə onun spesifik tətbiqi məqam arasındakı əlaqəni (praqmatika) və nəhayət, siqmatik aspekt (işarə ilə xarici aləm arasındakı əlaqəni öyrənir) (siqmatika).

## Xarici keçidlər
Avesta dili

**Avesta dili** — Avestanın yazıldığı dil. Hindistan və İran ərazisində Allaha sitayişdə istifadə olunan dil. Avesta dilini iki dialektə bölürlər: qat dialekti (əsasən nəğmələrdən ibarətdir, Zərdüştə məxsus olduğu göstərilir) və sonrakı avesta dialekti.

## İstinadlar
Nöqtə

**Nöqtə** (**.**) – yazıda nəqli cümlənin bitdiyini göstərmək üçün işlədilən durğu işarəsi.

# Hər hansı bir fikrin və ya məlumatın bitdiyini göstərərkən, cümlənin sonunda nöqtə işarəsi qoyulur. Nöqtədən sonra tam fasilə edilir. Məsələn: Dünən Azərbaycanda bələdiyyə seçkiləri keçirilib.
# Adlıq cümlələrin sonunda nöqtə qoyulur ki, bu nümunələrə də əksər hallarda köşə yazılarında rast gəlinir. Məsələn: 1990-cı il. 20 Yanvar. 20 il bundan əvvəlki o gün.
# Tabesizlik bağlayıcıları müstəqil cümlələri mürəkkəb cümlənin tərkib hissələri kimi birləşdirirsə, özündən əvvəl nöqtə qoyulur. Məsələn: Onlar seçkiləri rəsmən müşahidə etməyiblər. Amma ümumilikdə prosesin gedişini izləyiblər.
# Tabelilik bağlayıcıları müstəqil cümlələri tam, bütöv şəkildə bağlamırsa, həmin bağlayıcılardan əvvəl nöqtə qoyulur. Məsələn: ATƏT-in Minsk qrupu var, maraqlı tərəflər var. Ona görə də düşünürəm ki, bu məsələlər həmin qrup çərçivəsində həll olunmalıdır.
# Adların qısaldılmış yazılışında və gizli saxlanılan adların yazılışında qısaldılmalardan sonra nöqtə qoyulur.
# Və sair, və ilaxır sözləri qısaldılmış şəkildə belə yazılır. Və s., və i.a.'''
Nizami Əruzi

**Nizami Əruzi Səmərqəndi** () — XII yüzilliyin məşhur Orta Asiya şairi və ədəbiyyat tənqidçisi.

## Əsərləri
Onun "Cahar məqalə" (Məcməün-nəvadir) əsərini Əli Abbasov fars dilindən azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir. Həmin əsər Azərbaycan dilində 1994-cü ildə çapdan çıxmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı

**Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı ** (, ICD) — tam adı Xəstəliklərin və sağlamlıqla bağlı problemlərin Beynəlxalq Statistik Təsnifatı () — sağlamlığın qorunması ilə bağlı istifadə olunan aparıcı statistik və təsnifat sənəd.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfindən dərc olunan xəstəliklər, simptomlar, yaralar, travmalar və digər qeyri-normal təzahürlar kodlarının külliyyatı. Xəstəliklər üzrə dünyada ən çox istifadə olunan statistik təsnifatdır. İndiki versiyası (onuncu) 1992-ci ildə tərtib edilmişdi.

Birinci versiyası 1900-cü ildə buraxılmışdı. 1948-ci ildən BST ICD-nin hər on il təzələmə ilə bağlı məsuliyyət daşıyır. Qabaqkı nəşrlər arasında ICD-6 (1949) və ICD-9-dur (1977).

## Yaranma tarixi
İlk dəfə xəstəliklərin sistemləşdirilməsi təşəbbüsü Sovaj () adı ilə tanınmış Fransua Bosye de Lakuraya (; 1706–1767) məxsusdur. "Nazologiya metodikası" (Nosologia Methodica) adlı iş məhz ona məxsusdur.

Hələ bir əsr öncə Con Qraunt () diridoğulmuş, 6 yaşına qədər ölmüş, ölən günə qədər yaşı haqqında məlumat olmayanlar qruplarını ölümə səbəb olan qıcolma, boğulma, raxit, qurd invaziyası, diş xəstəlikləri, qaraciyər böyüməsi, çiçək, qızılca xəstəlikləri üzrə və yarımçıq, bir aylıq, südəmər uşaq kateqoriyalarını müəyənləşdirmişdir. baxmayaraq ki bu cür sistemləşdirmə qüsurludur, Qraunt kifayət qədər oyektiv nəticələr əldə etmişdir: onun hesablamalarına görə 6 yaşına qədər uşaqların payına 36% ölüm düşür.
XIX əsrdə İngiltərə və Uelsdəki vətəndaşların vəziyyətinin qeydə alan Vilyam Farr (; 1807–1883) xəstəliklərin statistik müayinəsini apararkən vahid təsnifata əsaslanmasının daha məqsədə uyğunluğunu təkid etmişdir.
1853-cü ildə Brüsseldə keçirilmiş I Beynəlxalq ststistika konqresi Cenevrədən olan d-r Farr və d-r Mark d`Espinə müraciət edərək, vahid ölüm səbəbi təsnifatın hazırlanmasını onlara həvalə edir. Parisdə keçirilən II Konqresdə Farr və d`Espin iki müxtəlif prinsipə əsaslanan iki təsnifat siyahısını təqdim edirlər. Farrın təsnifatı 5 qrupdan ibarət olmuşdur və epidemik, orqanik (sistem) xəstəliklər və onların anatomik lokalizasiyasına , inkişafına , təcavüz nəticəsində meydana çıxması qruplarına bölünür. d`Espin isə xəstəlikləri onların meydana çıxması xarakterlərinə görə təsnifləndirmişdir. Konqres 139 rubrikalı komprimiss siyahını əsas kimi qəbul etmiş olur.

## Xarici istinadlar
* BXT/ICD səhifəsi

## Həmçinin bax
* XBT-10: Kod R
* XBT-10: Kod H

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Baqnayr monastırı

**Baqnayr monastırı** — Türkiyədə yerləşən X əsrə aid erməni monastırı.

Baqnayr monastırınn qalıqları qədim Ani şəhərndən bir neçə mil Qərbdə, *Aladağ*ın yan tərəfində Kozluca adlı kəndin ərazisindədir. *Baqnayr* sözü qədim erməni dilndən (qrabar) tərcümədə "alovlar mağarası" deməkdir və buna əsaslanan tədqiqatçılar məbədin qədim bir atəşpərəstlik məbədinin üstündə inşa olunduğunu düşünürlər.

Monastırın tarixçəsiylə bağlı bir neçə orta əsr erməni dilli mənbədə məlumat var. Belə ki, XI əsr erməni tarixçisi Stefanos Asogik monastır kompleksinin 989-cu ildə *Vahram Pahlavuni* tərəfindən inşa edildiyini qeyd edir.

XI əsrin ortalarından etibarəb monastır həm də böyük bir dini mərkəzə çevrilir və bu mövqeyni XIII əsrə qədər qoruyur. Kompleks ərazisindən tapılan kitabələr isə məbədlərdən birinin 1145, birinin 1200, digərininn isə 1223 və ya 1229 - cu ildə inşa edilməsi haqqında məlumat verir.

Monastırın yerləşdiyi ərazi XIII əsrdə köçəri türk tayfalarının əlinə keçdikdən sonra monastır tərk edilmiş, XIX əsrdə isə türk tayfaları tərəfindən yazlıq istinadgah kimi istifadə olunmuşdur. XIX əsrin sonlarından isə monastır dağılmış və günümüzə yalnız xarabalıqları qalmışdır.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Əsas monastır binasının planını 1983 - cü ildə binanın qalıqlarını və 1960 - cı ildə çəkilmiş fotoşəkilləri incələdikdən sonra J.M. Thierry çəkmişdir.

Kompleksin əsas kilsə binası - Surp Astvatsatzin (Müqəddəs Məryəm ana) kilsəsinin Vahramın oğlu şahzadə Smbat Magistros Pahlavuni tərəfindən inşa edildiyi düşünülməkdədir. Məbəddəki ən qədim yazı 1042-ci ilə aiddir. Kilsəinin girişi Qərb tərəfdən, "jamatun" adı veriln böyük dördkünc zaldandır. 1870-ci ildə çəkilmiş fotoya əsasən demək olar ki, məbəd XIX əsrin ortalarına qədər öz ilkin görünüşünü saxlayaraq mükəmməl bir vəziyyətdə çatmışdır. Lakin bu gün məbədin sadəcə bir neçə divar qalmışdır.

Əsas kilsəyə Cənub-Şərq tərəfdən bitişik olan daha bir kiçik kilsə olmuşdur. 1960-cı ildə çəkilmiş fotoda kilsənin xarabalıqları görünsə də, dövrümüzə həmin kilsədən sadəcə daş qrıqları çatmışdır.

Əsas kilsəyə ən yaxın olan kilsələrdən biri isə təxminən XI yüzilin əvvəllərinə aid edilir. XIX əsrdə həmin kilsədəki yalnız məzarda QriQor Lusavoriçin dəfn edildiyini iddia edirdilər.

Digər bir kiçik kilsədə isə, həmin kilsəni Əziz adlı bir qadının Qriqor adlı oğlu tərəfindən anasının xatirəsinə, 1145-ci ildə inşa edildiyini göstərən bir kiyabə var imiş. Həmin kitabədən məlum olur ki, bu kilsə Səlcuqlular imperiyasının tərkibində olan Ermənistanda inşa edilmiş nadir abidələrdəndir.

Əsas kompleksdən Şimalda isə möhtəşəm bir altıbucaqlı kilsə mövcud olmuşdur. Kilsənin girişi Qərb tərəfdən olmuşdur. Kilsənin divarında 1229 - cu ildə inşa edildiyini göstərən bir yazı olsa da tədqiqatçılar kilsənin daha qədim olduğunu, təxinən X əsrdə inşa edildiyini qeyd edirlər.

## Mənbə
* Baqnayr monastırı

## Həmçinin bax
* Erməni memarlığı
Həsən Pirniya

**Həsən Pirniya** (; ) – İranın baş naziri, Müşirüddövlə, tarixçi, siyasətçi.

## Həyatı
Həsən Pirniya 1872-ci ildə Nayində anadan olmuşdur. Rusiyada hüquq təhsili aldıqdan sonra İrana qayıdan Həsən Pirniya, 1902-ci ildə Rusiyada diplomat kimi fəaliyyət göstərməyə başladı. Daha sonra İranda müxtəlif yüksək vəzifələrdə çalışan Hasan Pirniya 4 dəfə İranın baş naziri təyin edilmişdir.

## Əsərləri
* Həsən Pirniya, İranın qədim tarixi, 3 ciliddə

## Mənbə
* Ghani, Cyrus, *Iran and the Rise of Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power* (I. B. Tauris: London, 2000). ISBN 1-86064-629-8
* Jane Lewisohn, *Flowers of Persian Song and Music: Davud Pirniā and the Genesis of the Golhā Programs*, Journal of Persianate Studies, Vol. 1, No. 1, pp. 79–101 (2008)

## Həmçinin bax
Avstraliya aborigen dilləri

**Avstraliya aborigen dilləri** — Avstraliyanın aborigen əhalisinin dilləri. Avstraliyanın Avropa dövlətləri tərəfindən müstəmləkəçiliyinə qədər 300 minlik Avstraliya əhalisi 260 dildə danışırdı. Hal-hazırda bu dillərdən 200-ə qədəri məhv olmaq üzrədir. Avstraliya dilləri 12 ayrı-ayrı dilləri özündə cəmləşdirir: andillyauqva, varrai, hunavidi, kakadü, hunkarakan, manharay, minkin, nahara, nqevin, nunqqubuy, tivi, yanyula. Avstraliya dillərinin hamısı aqqlütinativ dillərdir.

## İstinadlar
Avstroneziya dilləri

**Avstroneziya dilləri** — ən böyük dil ailələrindən biri. Malay arxipelaqında (İndoneziya, Filippin), Malakka yarımadasında, Okeaniyada, Madaqaskar və Tayvan adalarında yayılmışdır. 1200-ə qədər dili özündə birləşdirən Avstroneziya dillərində 328 milyondan çox adam (Dünya əhalisinin 4,4%-i) danışır. Bu, onu danışanların sayına görə beşinci ən böyük dil ailəsinə çevirir.

Avstroneziya dillərinin müqayisəli-tarixi tədqiqi V. Humboldtun kavi dili haqqındakı elmi işidir. O, bu dilləri "malay-polineziy dilləri" termini ilə adlandırmışdır.
Müəllif nitqi

**Müəllif nitqi** — Bədii əsərlərdə müəllifin dilindən yazılan parçalar, obrazların, personajların danışığında işlənməyən parçalar.

## İstinadlar
Aqqlütinasiya

**Aqqlütinasiya** ("yapışdırma", "yapışma" mənalarını verən  sözündən) — dilçilikdə aşağıdakı mənaları daşıyır:

1. Yalnız bir mənası olan standart sözdəyişdirici şəkilçilərin sabit söz kökünə və ya əsasına qoşulması. Bu kimi qrammatik xüsusiyyətə malik dillərə aqqlütinativ (iltisaqi) dillər deyilir. Məs.: türk və fin-uqor dilləri. Aqqlütinasiya odur ki, hər bir şəkilçi yalnız bir qrammatik məna daşıyır, eləcə də hər bir qrammatik məna həmişə eyni bir şəkilçi vasitəsilə ifadə edilir.

2. Adətən yanaşı gələn iki sözün bir-birinə qovuşaraq bir söz şəklinə düşməsi. Məs.: Azərbaycan dilində bildir (bir ildir), bilərzik (bilək üzük).
Aqqlütinativ dillər

**Aqlütinativ dillər** – Söz formaları aqlütinasiya yolu ilə düzələn dilllər. Türk, Fin-Uqor dilləri belə dillərdən hesab olunur. Bu dillər üçün şəkilçilərlə sözdüzəltmə və sözdəyişmə sistemli xarakter daşıyır, vahid təsriflənmə və hallanma xüsusiyyəti olmaqla şəkilçilərin eyni funksiyalılığı mövcuddur.

F.Şlegel (1772-1829) dilləri flektiv dillər və aqlütinativ dillər (affiksli) olmaqla iki yerə bölürdü. Sonradan onun qardaşı A.Şlegel (1767-1845) bu bölgünün yetərli olmadığını başa düşərək o bölgüyə birini də əlavə edib: amorf dillər.

Aqlütinativ dillərə aqlütinativləşən, iltisaqi, şəkilçili, şəkilçiləşən dillər də deyilir. Bu dillərdə bütün leksik-qrammatik, yəni sözdüzəltmə (derivasiya) və qrammatik, yəni sözdəyişmə (relyasiya) əlaqələr, ilk növbədə, şəkilçi morfemlər vasitəsilə realizə olunur.

Aqlütinativ dillərin səciyyəvi xüsusiyyəti bundan ibarətdir ki, həmin dillərdə kök və şəkilçi morfemlər hər bir halda öz müstəqilliyini qoruyur. Təsadüfi deyildir ki, A.Şleyxer aqqlütinativ dilləri bitkilərlə müqayisə etmişdir. Doğrudan da həmin dillərdə kök sanki ağacın gövdəsi, şəkilçilər isə onun şaxələri və ya budaqları kimi mövcud olur. Şəkilçisi olan, daha doğrusu, sözdüzəltmə və sözdəyişmə prosesləri şəkilçi morfemlərlə "mexanizmləşdirilən" digər dil tiplərindən fərqli olaraq aqqlütinativ dillərdə kök qrammatik vahid olmaqla, öz leksik və fonetik tərkibini həmişə mufahizə edir və şəkilçidən kənarda da mövcud olur. Bu dillərdə bütün söz kökləri sözə bərabər olur və müxtəlif lüğətlərdə müstəqil leksik vahidlər kimi qeyd olunur.

Aqlütinativ dillərdə, məsələn, Azərbaycan dilində bütün söz kökləri müstəqil leksik vahidlərdir, yəni müstəqil sözlərdir. Kökün söz olması üçün heç bir şəkilçiyə ehtiyac yoxdur. Şəkilçilər, bir qayda olaraq, sözdən kənarda olur, yəni sözə əlavə edilir. Məsələn, rus dilindəki "книга" sözünün Azərbaycan dilində leksik ekvalenti olan kitab sözünü nəzərdən keçirək. Rus dilində həmin sözü, deyək ki, yiyəlik halda işlətmək üçün onu dəyişdirməli oluruq: "книга-книги". Azərbaycan dilində isə qrammatik proses zamanı sözdə heç bir dəyişiklik baş vermir, sözə yalnız şəkilçi əlavə olunur: kitab+ın.

Aqlütinativ dillərdə kök kimi, şəkilçilər də spesifik xüsusiyyətləri ilə fərqlənir. Başqa tipli dillərdən fərqli olaraq aqqlütinativ dillərdə şəkilçilər təkmənalı olur, daha doğrusu, hər şəkilçi yalnız bir qrammatik məna daşıyır.

## Mənbə
N.Məmmədov, A.Axundov. Dilçiliyə giriş. Bakı, 1980, s. 291-313.
Ləzgi dilləri

**Ləzgi dilləri** — Nax-dağıstan dilləri ailəsində on dili birləşdirən  dil qrupu. Bu dillərdə təqribən  900 min nəfər danışır (2008). Dağıstanın cənub rayonlarında (Aqul, Axtın, Dərbənd, Məhərrəmkənd, Tabasaran və s.) və Azərbaycanın Xaçmaz,  Şəki, Qax, Zaqatala, İsmayıllı, Quba, Oğuz, Qusar və Qəbələ rayonlarında yayılmışdır.

Ləzgi dillərinin əhatə dairəsi müxtəlifdir. Məsələn, ləzgi dilinin yarım milyon istifadəçisi vardır, lakin arçin dilinin isə əlifbası yoxdur və cəmi kiçik bir kəndin əhalisi danışır.
 
Bir neçə min il əvvəl müasir ləzgi xalqlarının əcdadları ümumi bir proto-ləzgi dilini istifadə edirdi, lakin zamanla dillər dəyişib və indiki halını alıb.
## Qrupun tərkibi

Ləzgi dilləri qrupuna aşağıdakılar aiddir:
* ləzgi dili, 
* tabasaran dili, 
* aqul dili,
* rutul dili, 
* saxur dili, 
* arçin dili, 
* udin dili,
* buduq dili,
* qrız dili,

Ləzgi dillərinin əksəriyyəti dialektlərə malikdirlər və bəzən bu dialektlərin istifadəçiləri bir-birlərini başa düşmür. Ləzgi dillərinin morfologiyası üçün çoxhallılıq səciyyəvidir (halların sayı dildən-dilə 10-dan 30-a qədər artıb-azala bilir). Sintaktik sistemə isə nominativ, erqativ, dativ konstruksiyalar səciyyəvidir.

## Mənbə
* Алексеев М. Е. Вопросы сравнительно-исторической грамматики лезгинских языков. Морфология. Синтаксис. М., 1985.
* Зaгирoв В. М. Истoричeскaя лeксикoлoгия языкoв лeзгинскoй группы. Махачкала, 1987.
* Талибов Б. Б. Сравнительная фонетика лезгинских языков. М., 1980.
Çoban kilsəsi

**Çoban kilsəsi** - Türkiyə Cümhuriyyətində, Ani şəhər xarabalıqlarında yerləşən, qədim bir erməni kilsəsi. Kilsə, Ani qalasından kənarda, təxminən qalanın Şimal-Qərb tərəfində, Horomos monastırına gedən yolun üstündə yerləşir. XX əsrin əvvəllərində dağılmış bir vəziyyətdə olan kilsə, 1966-cı ildə baş verən bir zəlzələdən sonra tamamilə yerlə yeksan olmuşdur. Dövrümüzə kilsənin yalnız bir neçə divarının qalığı çatsa da, həmin qalıqların yerləşdiyi ərazi Türkiyə-Ermənistan sərhəddində - qadağan olunmuş zonada yerləşdiyinə görə oraya getmək mümkün deyildir.

Kilsənin kitabəsi olmayıb və inşa tarixi haqqında heç nə məlum deyil. Çoban kilsəsi adı isə kilsəylə bağlı bir rəvayətdən qaynaqlanır. Belə ki, rəvayətə görə kilsə Anidəki kilsələrdə olan səs-küy səbəbindən, həmin kilsələrdə ibadət edə bilməyən bir çoban tərəfindən inşa etdirilmişdir.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Çoban kilsəsi kiçik bir kilsə olsa da, çox qarışıq bir memarlıq layihəsinə malik olmuşdur. Kilsə binası iki mərtəbəli olmaqla on bir metr hündürlüyə malik olmuş, binəsinin qalınlığı isə yeddi metr olmuşdur. Birinci mərtəbə xüsusilə mürəkkəb bir plana sahib olub. Binanın birinci mərtəbəsi fasaddan on iki guşəli ulduz formasında, daxildən isə altıguşəli ulduz formasında olmuşdur.

Kilsənin ikinci mərtəbəsi isə eşikdən altıguşəli ulduz, daxildən isə dairəvi formada olmuşdur. İkinci mərtəbənin üstündə silindrik formada bir baraban olmuşdur. İkinci mərtəbədə bayıra açılan bir qapı olsa da bu qapının nə məqsədlə qoyulduğu bəlli deyil. Çünki, eşik tərəfdən ikinci mərtəbəyə pilləkən olmamışdır.

Kilsənin planı böyük bir memarlıq hünəri olmasına baxmayaraq, sadə bəzəkləri və kobud işlənmiş daşlarıyla ümumilikdə kilsə olduqca qaba tikili təsiri bağışlayır. Binanın inşa tarixi də dəqiqləşdirilməmiş olaraq qalır. Belə ki, tədqiqatçılar X-XI və ya XII-XIII əsrlər ola biləcəyini güman edirlər. Layihəsi və kiçikliyi kilsənin daha çox I mərtəbəsində məzar olan bir məqbərə olaraq istifadə edildiyini güman etməyə əsas verir.

## Erməni kilsəsi yoxsa müsəlman türbəsi
Erməni qəbristanlıq kilsələrinin birinci zəminində heç vaxt apsis olmur. Lakin qəribədir ki, müsəlman türbələrinə xas bu cəhət məhz Çoban kilsəsi adlandırılan bu abidədə özünü göstərməkdədir. Araşdırmaçıların bəziləri həmin bu nişsiz apsisin qibləyə tərə olan bir mehrab olduğunu güman edirlər. Mütəxəssislərə görə əgər bu abidə müsəlmanlar üçün ermənilər tərəfindən inşa edilmiş bir türbədirsə, o zaman böyük bir ehtimalla XI-XII əsrlərdə - Şəddadilərin hakimiyyətdə olduğu dövrdə inşa edilmişdir.

## Şəkillər

Fayl:Çoban kilsəsi en kəsiyi.gif|Binanın en kəsiyi


## Mənbə
Çoban kilsəsi

## Həmçinin bax
Ordubad buzxanası

**Buzxana abidəsi**  - Ordubad şəhərinin mərkəzində XIV əsrə aid memarlıq abidəsi.

XVIII əsrdə yenidən bərpa edilmişdir.

## Abidə haqqında

Binanın ümumi sahəsi 166 m², zirzəmisinin daxili sahəsi 89,4 m²-dir. Buzxananın tikintisi bişmiş kərpic ( 20x20x5sm) və əhəng məhlulu ilə aparılmışdır. Bina daxili girişdə boyük otaqdan, 2 marşlı 36 pillədən (20x30sm) və buz saxlanılan zirzəmidən ibarətdir. Binanın ümumi hün. 11,32 m-dir. Binanın divarlarının qalınlığı 0,8 m-dir. Otağın tavanı düz səthli olub, zirzəminin tavanı çatma tağların hər biri 2,9 m məsafədə yerləşdirməklə iki qonşu tağın arasında çatma tağ tavan şəklində həll edilmişdir. Bu halda hörgü cərgələri, daşıyıcı tava perpendikulyar vəziyyətdə düzülmüşdür. Tağtavanların üst hissəsi, kərpic hörgüyə əsasən tağın zirvəsinə yaxın tağtavanın konstruksiyasının dəyişildiyi aydın görünür. Bütün binanın mərkəzi oxu istiqamətdə, tağların baş xətti boyunca xırda tağtavanlarla tamamlanır. Yay aylarında istilərdən qorunmaq məqsədilə yerli əhali yeyinti məhsullarını, şəxsi azuqələrini qorumaq üçün bu binadan istifadə edirmiş.

Buzu almaq üçün qış aylarında binaya çəkilmiş kəhriz suyu zirzəmiyə vurularaq, buz halına salınarmış. Buzun əriməməsi üçün onların aralarına saman tökülərmiş. Yay ayları bu buzu buradan çıxarmaq üçün xüsusi adamlar ayaqlarına keçə bağlayaraq buzu buradan çıxarar, Ordubad əhalisinin buza olan tələbatını ödəyərmişlər.

## Mənbə
* Naxçıvanın tarixi abidələri: Ordubad buzxanası 
*Ordubad buzxanası
Prinsip

**Prinsip** (lat. *principium*, yun. αρχή) — nəzəri fəlsəfədə faktların fikirlərdə bir sistemlə birləşməsi.

Qədim yunanlarda fəlsəfə prinsiplərdən başlayır. Adı çəkilən filosoflar aşağıdakıları mövcudluğun əsası kimi götürürlər:
* su — Falesdə;
* hava — Anaksimendə.

Fəlsəfənin əsas məqsədi məhz hər şeyin əsasını təşkil edən prinsipi tapmaqdır. Metafizikanın prinsipinin norması belədir. Bu prinsip daxili birliyə malik olmalı, aydın və daxili cavabdehlik olmalıdır.

**Prinsip** — praktiki fəlsəfədə davranış qaydası. Məsələn, Qurandakı tələblərin böyük bir hissəsi mənəviyyata aiddir.

Eyni zamanda mənəvi olmayaraq fərdi olan prinsiplər də ola bilər ki, fərd ona uyğun hərəkət edir.

## Həmçinin bax
* Norma
* Qanun
* Model
Abbasqulu Kazımzadə

**Abbasqulu Kazımzadə** (tam adı: *Abbasqulu Məhəmməd İbrahim oğlu Kazımzadə*, mühacirətdə: **Abbas İldeniz**; ) — Müsavat Partiyasının üzvü, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü, Azərbaycan Milli Şurasının üzvü olmuşdur.

## Həyatı
1905-ci ildən Rusiya Sosial-Demokrat Fəhlə Partiyasının üzvü olmuş, 1911-ci ilin oktyabr ayında Bakıda Tağı Nağıyev və Məhəmməd Əli Rəsulzadə ilə birlikdə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin tapşırıq və tövsiyələrinə uyğun olaraq Müsəlman Demokrat Müsavat Partiyasının əsasını qoymuşdur.

Milli Şuranın "Azərbaycan Məclisi-Məbusanının təsisi haqqında qanun" una (1918,19 noyabr) əsasən, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin tərkibinə daxil edilmişdi. Parlamentdə Müsavat və bitərəflər fraksiyasının üzvü idi.

Məhəmməd Əli Rəsulzadə daha sonralar yazırdı:

1947-ci il iyulun 28-də Ankarada vəfat edib və Cebeci Əsri qəbiristanlığında dəfn olunub. Məzarı qəbiristanlıqda 63-cü ada, 12-ci parseldə yerləşir. Məzarında doğum tarixi 1882-ci il olaraq, ata adı isə "Mehmet" olaraq qeyd olunmuşdur.

## Mənbə
* Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Ensiklopediyası. II cild. Bakı, 2005. səh.79

### İstinadlar
Mehdi bəy Hacıbababəyov

**Mehdi bəy Hacıbababəyov** () — ictimai-siyasi xadim. Azərbaycanın istiqlal mübarizəsinin fəal iştirakçılarından biri.

Mehdi bəy Şamaxının məşhur Hacıbababəyovlar ailəsinə mənsubdur. O, XIX əsrin məşhur azərbaycanlı memarı Qasım bəy Hacıbababəyovun, Sovet Azərbaycanının məşhur opera müğənnisi və Xalq Artisti (1938) Hüseynağa Hacıbababəyov ilə eyni nəsilə mənsubdur.

## Haqqında
Mehdi bəy Hacıbababəyov 1871-ci ildə Şamaxıda anadan olmuşdur. Bakı realnı məktəbini bitirmişdir. 1901-ci ildən 1-ci Bakı rus-tatar məktəbində dərs demişdir. "Nicat" xeyriyyə cəmiyyətinin katiblərindən biri olmuş, axşam kurslarında dərs demiş, "*[[Nicat Cəmiyyəti|Nicat]]*" cəmiyyətinin teatr bölməsinə başçılıq etmiş, eyni zamanda, "*Nicat*" cəmiyyətinin 1-ci şəhər rus-tatar məktəbinin direktoru seçilmişdir.

Rusiya imperiyasında inqilablar dövrü başladıqdan sonra yaxından siyasətlə məşğul olmağa başlamışdır. O, Müəssislər Məclisinin çağırılması üzrə mərkəzi komissiyanın üzvü idi. 1918-ci ilin 26 may tarixində Zaqafqaziya seyminin, Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasının süqut edən zaman o, Azərbaycan Milli Şurasının üzvü olmuşdur. Milli Şuranın Azərbaycanın İstiqlal bəyannaməsini qəbul edən 26 üzvündən biri idi. Hacıbababəyov Azərbaycan Milli Şurasının "Azərbaycan Məclisi-Məbusanının təsis edilməsi haqqında qanun"una (19 noyabr 1918) əsasən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin tərkibinə daxil edilmişdi. Müsavat fraksiyasının (sonralar "Müsavat" və bitərəflər fraksiyası) üzvü idi.

Mehdi bəy ərzaq nəzarətinin Gəncə vəkili olmuşdur.

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 98 yaşı tamam oldu
* Azərbaycan Milli Şurası

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti
* "Nicat" xeyriyyə cəmiyyəti
* Zaqafqaziya seymi
* Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

## İstinadlar

## Mənbə
*