Yoxsulluq

**Yoxsulluq** – ən ağır kasıblıq formasıdır və Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) tərəfindən "qida, təhlükəsiz içməli su, sanitariya vasitələri, səhiyyə, yaşayış yeri, təhsil və informasiya daxil olmaqla, əsas insan ehtiyaclarından ciddi məhrumiyyətlə xarakterizə olunan vəziyyət" kimi tərif edilir. Bu vəziyyət yalnız gəlirdən deyil, həm də xidmətlərə çıxışdan asılıdır. Tarixən BMT çərçivəsində digər təriflər də təklif edilmişdir.

Həddindən artıq yoxsulluq əsasən Beynəlxalq yoxsulluq həddindən – 2018-ci ildə gündə 1.90 ABŞ dollarından aşağı gəliri ifadə edir; bu hədd Dünya Bankı tərəfindən müəyyənləşdirilmişdir. Bu göstərici 1996-cı il ABŞ qiymətləri ilə gündə 1 dollara ekvivalent idi və buna görə də "gündən-günə bir dollardan az gəlirlə yaşamaq" ifadəsi geniş yayılmışdır. Həddindən artıq yoxsulluq içində yaşayanların böyük əksəriyyəti Cənubi Asiya və Qara Afrikada yaşayır. 2018-ci ildə bu vəziyyətdə yaşayan insanların ən çox olduğu ölkə 86 milyon nəfərlə Nigeriya olaraq qiymətləndirilmişdir.

Keçmişdə dünya əhalisinin böyük əksəriyyəti həddindən artıq yoxsulluq şəraitində yaşayırdı.
Dünyada mütləq yoxsulluqda yaşayanların payı 1800-cü ildə 80%-dən çox olduğu halda, 2015-ci ilə yaxın 10%-ə düşmüşdür. BMT-nin hesablamalarına görə,  təxminən 734 milyon insan, yəni dünya əhalisinin 10%-i bu şəraitdə yaşayırdı. Bu göstərici 1990-cı ildə 1,9 milyard, 2008-ci ildə isə 1,2 milyard idi. Beynəlxalq yoxsulluq həddindən aşağı yaşayanların sayı hələ də böyük olsa da, son 15 ildə bir milyarddan çox insanın bu vəziyyətdən çıxması beynəlxalq ictimaiyyət üçün əhəmiyyətli tərəqqi hesab olunur.

Həddindən artıq yoxsulluğun və aclığın azaldılması 2000-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən müəyyən edilmiş ilk Minilliyin İnkişaf Məqsədi (MDG1) idi. Konkret hədəf 2015-ci ilə qədər həddindən artıq yoxsulluq səviyyəsini yarıya endirmək idi və bu məqsəd beş il əvvəl əldə edilmişdi. Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərində, MDQ-ləri əvəz edən bu sənəddə, məqsəd həddindən artıq yoxsulluğu bütün formalarında və hər yerdə aradan qaldırmaqdır. Bu bəyanatla beynəlxalq ictimaiyyət, o cümlədən BMT və Dünya Bankı 2030-cu ilə qədər həddindən artıq yoxsulluğa son qoymaq hədəfini qəbul etmişdir.

## Tərifi
### Əvvəlki təriflər
1993-cü ilin iyul ayında BMT-nin o vaxtkı “həddindən artıq yoxsulluq və insan hüquqları” üzrə Xüsusi Məruzəçisi Leandro Despui həddindən artıq yoxsulluğa dair tərifi Fr. Cozef Vrezinski tərəfindən Fransanın İqtisadi və Sosial Şurası üçün hazırlanan 1987-ci il hesabatından uyğunlaşdıraraq təqdim etmişdir. Wresinski, International Movement ATD Fourth World təşkilatının qurucusu olaraq “əsas təminatın olmaması” (yoxsulluq) və “xroniki yoxsulluq” (həddindən artıq yoxsulluq) anlayışlarını fərqləndirir və həddindən artıq yoxsulluğun aradan qaldırılmasını həmin vəziyyətdə yaşayan insanlara bütün insan hüquqlarını tam həyata keçirmək üçün real imkan yaradılması ilə əlaqələndirirdi:

Bu tərifə daha əvvəl — 1989-cu ilin iyununda — iqtisadi, sosial və mədəni hüquqların həyata keçirilməsinə dair BMT Xüsusi Məruzəçisi Danilo Türk tərəfindən hazırlanan ilkin hesabatda da istinad olunmuşdur. Həmin tərif bu gün də istifadə olunur; xüsusilə, 2012-ci ilin sentyabrında BMT İnsan Hüquqları Şurası tərəfindən qəbul edilən “Həddindən artıq yoxsulluq və insan hüquqları üzrə Bələdçi Prinsiplər” sənədində yer alır.

### İstehlak əsaslı tərif

Həddindən artıq yoxsulluq beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən 2011-ci ilin beynəlxalq qiymətlərinə görə gündə $1.90-dan aşağı gəlirlə yaşamaq kimi müəyyən edilir (2018-ci ildə bu göstərici $2.12-ə ekvivalentdir). Bu göstərici — beynəlxalq yoxsulluq xətti — inflyasiya və yaşayış xərclərindəki fərqləri nəzərə almaq üçün dövri olaraq yenilənir; ilkin olaraq 1996-cı ildə gündə $1.00 kimi müəyyən edilmişdi.

Sonuncu yeniləmə 2015-ci ildə aparılmış və Dünya Bankı həddi beynəlxalq-$1.90 səviyyəsinə qaldırmışdır.

Dünyanın ən yoxsul insanlarının əhəmiyyətli hissəsi monetar gəlirə malik olmadığından, yoxsulluq ölçülməsi onların istehlakının iqtisadi dəyərinə əsaslanır. Əks halda, öz istehsalını istehlak edən subsistens fermerlərinin vəziyyəti statistikaya düşməzdi.

### Alternativ təriflər

Gündə $1.90 göstəricisi ağır şəraitdə yaşayanların real vəziyyətini göstərdiyi üçün ən geniş istifadə olunan ölçü olaraq qalır. Lakin bu yanaşma müxtəlif səbəblərə görə tənqid olunur. Məsələn, həmin xətt yoxsulluğun dərinliyini — yəni insanların xəttin nə qədər altında olduğunu — əks etdirmir. Bu səbəbdən beynəlxalq təşkilatlar əlavə olaraq yoxsulluq boşluğu indeksini də nəşr edirlər.

Beynəlxalq yoxsulluq xətti zamanla sabit qalmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur və buna görə də bu, mütləq yoxsulluq göstəricisidir; nisbi yoxsulluğu ölçmür. Eyni zamanda, insanların öz iqtisadi vəziyyətlərini necə qiymətləndirdiyini də nəzərə almır (sosial-subyektiv yoxsulluq xətti).

Bundan başqa, bu xəttin hesablanması alıcılıq qabiliyyətinə əsaslanan PPP qiymətlərinə söykənir və bu göstəriciləri dəqiq ölçmək çətindir. Ən yoxsul və ən kövrək ölkələrdən məlumat çatışmazlığı da mümkündür.

## Multidissiplinar yanaşmalar
Həddindən artıq yoxsulluğun ölçülməsi üçün alternativ alətlər təklif edilmişdir; onlar qidalanma çatışmazlığı, təhsil imkanlarına çıxış kimi digər amilləri də daxil edir. Multidimensional Poverty Index (MPI), Alkire–Foster metoduna əsaslanaraq Yoxsulluq və İnsan İnkişafı üzrə Oksford Təşəbbüsü (OPHI) tərəfindən hazırlanmışdır və yoxsulluğun intensivliyi ilə yanaşı yayılma səviyyəsini də ölçür.

Məsələn, ənənəvi ölçülərə əsasən Efiopiya və Özbəkistanda əhalinin təxminən 40%-i həddindən artıq yoxsuldur. Lakin MPI-yə görə Efiopiyada bu göstərici 90%, Özbəkistanda isə cəmi 2%-dir.

MPI həmçinin regionlarda yoxsulluğun əsas səbəblərini müəyyən etmək üçün faydalıdır. Məsələn:

Qəzza zolağında yoxsulluğun başlıca səbəbləri: elektrik enerjisinə çıxışın olmaması, içməli su çatışmazlığı və ciddi həddə sıxlıq.

Butanın Çhukha rayonunda isə əsas amil gəlir çatışmazlığıdır.

Lakin MPI yalnız 105 ölkə üzrə məlumat təqdim edir, buna görə də qlobal səviyyədə tam ölçü kimi istifadə oluna bilməz.

## Yoxsulluğun aradan qaldırılması üzrə çalışan təşkilatlar
### Beynəlxalq təşkilatlar
#### Dünya Bankı

2013-cü ildə Dünya Bankı Qrupunun (WBG) İdarəçilər Şurası təşkilatın gələcək fəaliyyətini müəyyən edən iki əsas məqsəd qəbul etdi. Birincisi, BMT və Obama administrasiyasının mövqeyini əks etdirən “2030-cu ilə qədər ekstremal yoxsulluğun aradan qaldırılması” məqsədi. Bundan əlavə, 2020-ci ilə qədər ekstremal yoxsulluğun səviyyəsini 9%-dən aşağı salmaq üçün ara hədəf müəyyən edildi. İkincisi, ümumi ÜDM artımına deyil, “əhalinin aşağı 40%-i arasında artıma” fokuslanmaq qərara alındı. Bu yanaşma inkişaf etməkdə olan ölkələrdə iqtisadi artımın yoxsulluğu azaltmasına, bərabərsizliyi dərinləşdirməməsinə xidmət edir.

Dünya Bankının əsas prioriteti inklüziv firavanlığa gətirib çıxaran iqtisadi artımı təmin etmək olduğu üçün, onun inkişaf proqramları daha çox kommersiya yönümlü xarakter daşıyır və BMT-dən bu baxımdan fərqlənir. Dünya Bankı daha yaxşı iş yerlərinin yüksək gəlir və daha az yoxsulluq demək olduğunu nəzərə alaraq məşğulluq təlimləri, kiçik bizneslərin inkişafı və əmək hüquqlarının gücləndirilməsi kimi təşəbbüsləri dəstəkləyir. Bununla yanaşı, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə iqtisadi artımın qeyri-bərabər təbiətini nəzərə alaraq, təşkilat ölkələrlə birlikdə bərabərsizlik tendensiyalarını müəyyən edir və bu uçurumun aradan qaldırılması üçün siyasət islahatları təklif edir.

Bundan başqa, Dünya Bankı qidalanma, sosial transfertlər və nəqliyyat infrastrukturuna dair müxtəlif proqramlar həyata keçirir. Hamiləlik dövründən iki yaşa qədər olan müddətdə uşaqların qidalanma çatışmazlığı fiziki və əqli inkişafda ciddi geriliyə səbəb olur, onları gələcəkdə yoxsulluq dövründə saxlayır və cəmiyyətə tam töhfə vermək imkanlarını məhdudlaşdırır. WBG hesab edir ki, ən yoxsul ölkələrdə qidalanma çatışmazlığı ÜDM-in təxminən 3%-nin itirilməsinə gətirib çıxara bilər. Bu problemin həlli üçün təşkilat UNICEF və ÜST (WHO) ilə birlikdə uşaqların tam qidalanması üzrə proqramlar həyata keçirir. Həmçinin, uşaqların səhiyyə tələblərini və məktəbə davamiyyəti təmin edən ailələrə şərtli pul köçürmələri tətbiq edir. Nəhayət, WBG kənd ərazilərinin təcridinin aradan qaldırılması, səhiyyəyə çıxışın yaxşılaşdırılması və iş imkanlarının artırılması üçün nəqliyyat və yol infrastrukturuna investisiyaları vacib hesab edir.

#### Birləşmiş Millətlər Təşkilatı

BMT-nin Humanitar İşlər üzrə Koordinasiya İdarəsi (OCHA) qlobal, milli və QHT-lərin yoxsulluğa qarşı mübarizə səylərini əlaqələndirir. OCHA humanitar yardımın “qarışıqlıq” olmadan, daha məsuliyyətli və proqnozlaşdırıla bilən şəkildə həyata keçirilməsini təmin etməyə çalışır. Bu məqsədlə təşkilat Humanitar Koordinatorlar və Ölkə Komandalarını yerləşdirməyə başlamışdır.

UNICEF—BMT tərəfindən yaradılan və II Dünya Müharibəsindən sonra Avropa uşaqlarına qida, paltar və tibbi yardım göstərən təşkilat—1953-cü ildə mandatı uzadıldıqdan sonra ekstremal yoxsulluqda yaşayan uşaqlara yardım missiyasını bütün dünyada davam etdirdi. UNICEF hazırda 190-dan çox ölkədə uşaqların yoxsulluq, zorakılıq, xəstəlik və ayrı-seçkiliklə qarşılaşdığı maneələri aradan qaldırmağa yönəlmiş proqramlar həyata keçirir. Onun əsas istiqamətləri: 1) Uşaq həyatı və inkişafı, 2) Əsas təhsil və gender bərabərliyi, 3) Uşaqlar və HIV/AIDS, 4) Uşaq müdafiəsidir.

BMT Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı (UNHCR) qaçqınların hüquqlarını qorumaq və onların sığınacaq axtarma, geri qayıtma, yerli inteqrasiya və ya üçüncü ölkəyə yerləşdirilmə hüququnu təmin etmək üçün qlobal səylərə rəhbərlik edir. UNHCR 125-dən çox ölkədə fəaliyyət göstərərək təxminən 33,9 milyon nəfərə yardım edir.

Dünya Ərzaq Proqramı (WFP) aclıqla mübarizə aparan ən böyük beynəlxalq qurumdur. Orta hesabla 75 ölkədə 90 milyondan çox insana qida yardımı göstərir. WFP yalnız bu günün aclığını azaltmır, həm də gələcəkdə qida təhlükəsizliyini artırmaq üçün davamlı icma inkişafı layihələri həyata keçirir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) qlobal səhiyyə sahəsində liderlik edir, tədqiqat gündəliyini formalaşdırır, sübuta əsaslanan siyasət qərarları hazırlayır və yoxsulluqla əlaqəli xəstəliklər — HIV/AIDS, malyariya, vərəm — ilə mübarizə aparır. WHO həmçinin su təhlükəsizliyi, ana və uşaq sağlamlığı kimi məsələlərlə də məşğul olur.

### Hökumət agentlikləri
#### USAID

ABŞ-ın Beynəlxalq İnkişaf Agentliyi (USAID) ekstremal yoxsulluğun aradan qaldırılmasına yönəlmiş əsas ABŞ hökumət qurumudur. Hazırda dünyanın ən böyük ikitərəfli donor ölkəsi olan ABŞ inkişaf yardımının böyük hissəsini USAID və Dövlət Departamenti vasitəsilə yönləndirir. Prezident Obamanın 2013-cü ildəki “Ümumxalq müraciəti”ndə dediyi kimi: “ABŞ müttəfiqləri ilə birgə növbəti iki onillikdə ekstremal yoxsulluğu aradan qaldıracaq… Bu, bizim əlimizdədir”. Bunun ardınca USAID ekstremal yoxsulluğun aradan qaldırılmasını öz missiyasının mərkəzinə çevirdi.

Agentlik “Yeni İnkişaf Modeli” çərçivəsində elmi-texnoloji innovasiyalar, sübuta əsaslanan qərarvermə və özəl sektorun potensialının səfərbərliyi ilə ekstremal yoxsulluğu azaltmağı hədəfləyir.

Obama administrasiyasının əsas təşəbbüslərindən biri olan “Power Africa” proqramı Sub-Sahara Afrikasında 20 milyon insanı elektrik enerjisi ilə təmin etməyi qarşıya məqsəd qoyub. ABŞ 7 milyard ABŞ dolları sərmayə qoymaqla özəl və beynəlxalq tərəfdaşlardan 14 milyard dollardan çox öhdəlik cəlb edib.

USAID aclıqla mübarizə, HIV/AIDS-in qarşısının alınması, səhiyyə, demokratiya, insan hüquqları və gender bərabərliyi kimi sahələrdə genişmiqyaslı proqramlar həyata keçirir. “Feed the Future” təşəbbüsü beş il ərzində yoxsulluğu və qidalanma çatışmazlığını 20% azaltmağı hədəfləyir.

AIDS və HIV-lə mübarizə üzrə PEPFAR proqramı nəticəsində milyonlarla insan həyatı xilas edən antiviral müalicə almışdır. USAID-in səhiyyə proqramları ana ölümünü 30%, beş yaşadək uşaqların ölümünü 35% azaltmağa nail olmuşdur.

USAID eyni zamanda demokratik institutların gücləndirilməsi, seçki müşahidəçilərinin hazırlanması, vətəndaş maarifləndirilməsi, gender bərabərliyi və qadınların iqtisadi imkanlarının artırılması proqramlarını dəstəkləyir.

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Eradicate Extreme Poverty and Hunger by 2015 | UN Millennium Development Goal curated by the Center for Latin American and Caribbean Studies at Michigan State University
*The Life You Can Save – Acting Now to End World Poverty
*Scientific American Magazine (September 2005 Issue) Can Extreme Poverty Be Eliminated?
*International Movement ATD Fourth World