open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ər-Rahmən

**Ər-rahim** (ər. **الرحمن**) — Allahın adlarından biri.

Rəhman dünyada yaxşı da olsa, pis də olsa, aralarında fərq qoymadan nemətini bütün bəndələrinə verən, hamısına qarşı sonsuz mərhəmətini göstərən anlamına gəlir. Bu ad Allahın sonsuz mərhəmətini ifadə edir. Rəhman adı daha çox bu dünya ilə bağlıdır.

Rəhman — mömin ya, kafir olsun bütün insanlara Allahın mərhəmət göstərməsi deməkdir.

Rəhman ismi "Qurani Kərim"də 57 dəfə təkrarlanmışdır. "Qurani Kərim"də "Ər-Rəhman" surəsi də vardır.

"İstər Allah, istərsə də Rəhman deyib çağırın. Hansını desəniz (fərqi yoxdur), çünki ən gözəl adlar yalnız Ona məxsusdur.

Ət-Tövbə surəsi istisna, bütün surələr Allahın bu adları ilə başlayır: "Bismilləhir-rəhmanir-rəhim".

Rəhman Allahın həm ismi, həm də sifətidir. Buna görə də Rəhman adı Allahdan başqasına verilə bilməz. Bu ad insanlara verilərkən, mütləq qarşısına "əbdül" sözü əlavə edilməlidir. Bu — Əbdürrəhman "Rəhmanın qulu" mənasını verir və dini prinsiplərə zidd deyildir.

## Mənbə
* **Güney Həsənova**, *"Cəmiyyət və Din" qəzeti*, 2010-cu il.

## İstinadlar
Ər-Rahim

**Ər-Rahim** (ər. **الرحيم**) — Allahın adlarından biri.

Rəhim isə, bağışlayan, axirətdə mərhəmətini, nemətini mömin bəndələrindən əsirgəməyən mənasındadır. Bu ad Allahın sonsuz mərhəmətini ifadə edir. Rəhim adı əsasən, axirət həyatı ilə bağlıdır.

Rəhimdəki məna, əsasən, inananlarla əlaqədardır: "Sizin tanrınız bir olan Allahdır, Ondan başqa tanrı yoxdur. O, rəhmlidir, mərhəmətlidir" , "O Özündən başqa heç bir tanrı olmayan, gizlini də, aşkarı da bilən Allahdır. O rəhmlidir, mərhəmətlidir!" . 

Rəhim ismi Qurani-Kərimdə 115 dəfə təkrarlanmışdır.

Ət-Tövbə surəsi istisna, bütün surələr Allahın bu adları ilə başlayır: "Bismilləhir-rəhmanir-rəhim".

Rəhim adı insanlara olduğu kimi verilə bilər. Çünki Rəhim sadəcə sifətdir.

## Mənbə
***Güney Həsənova**, *"Cəmiyyət və Din" qəzeti*, 2010-cu il.

## İstinadlar
Əs-Səlam

**Əs-Səlam** (ər. **السلام**) — Allahın adlarından biri.

Özü hər cür nöqsandan uzaq olub, bəndələrini də çirkinlik, qüsur və fəlakətlərdən xilas edib las edib əmin-amanlığa çıxaran deməkdir.

Həzrət Peyğəmbərin (s) hər namazdan sonra *“Allahummə əntəs-salam va minkəs-salam – Allahım Sənsən Salam və Səndəndir salamatlıq”* dediyi rəvayət olunur. Həmçinin, Allah Rəsulu (s) *“Salamı aranızda yayın”* buyuraraq, insanlara ən gözəl duanı öyrətmişdir. Kiməsə “Salamun aleykum” söylədikdə, “Allahın əmin-amanlığı, qoruyuculuğu və mühafizəsi sənin üzərinə olsun” - deyirik. Eyni zamanda birinə salam verdikdə, həmin şəxsə “Məndən qorxma, sənə heç bir ziyanım dəyməz” ismarıcını yollayırıq.

Qurani-Kərimdə buna dəfələrlə işarə edilmişdir: *“Sizə salam verildiyi zaman onu daha gözəl alın və ya (eynilə sahibinə) qaytarın! Şübhəsiz, Allah hər şeyi hesaba alandır”*; *“...Evlərə daxil olduğunuz zaman özünüzü (bir-birinizi, qohum-əqrəbanızı, dostlarınızı və dindaşlarınızı) Allah dərgahından bərəkət və xoşluq diləyən bir salamla salamlayın...”*.

## Mənbə
Hazırladı: **Güney Həsənova**, *"Cəmiyyət və Din" qəzeti*, 2010-cu il.

## İstinadlar
Əl-Vahhab

**Əl-Vahhab** (ər. **الوهّاب**) — Allahın adlarından biri.

Uca Rəbbimiz insanı yaratmış, onu yer üzünün xəlifəsi təyin etmiş və kainatdakı hər şeyi onun istifadəsinə vermişdir. Günəş hər gün çıxıb ətrafı işıqlandırır, dünyamıza hərarət gətirir, yağış yaradıb bol ruzi-bərəkət vasitəçisinə çevrilir. Onun mülkündə bizə verdiyi ayaqlarla gəzir, bəxş etdiyi gözlərlə gözəllikləri seyr edirik. Bütün bunlar məhz İnsan üçündür və Allahın sonsuz lütfünün göstəricisidir.

“Ali-İmran” surəsinin 8-ci ayəsində buyurulur: *“Ey Rəbbimiz! Bizi doğru yola yönəltdikdən sonra ürəklərimizə şəkk-şübhə (azğınlıq, əyrilik) salma! Bizə Öz tərəfindən bir mərhəmət bəxş et, çünki Sən, həqiqətən, (bəndələrinə mərhəmət, nemət) bəxş edənsən!”*

## Mənbə
***Güney Həsənova**, *"Cəmiyyət və Din" qəzeti*, 2010-cu il.

## İstinadlar
Əl-Vəkil

**Əl-Vəkil** (ər. **الوكيل**) — Allahın adlarından biri.

* "Vəkil olaraq Allah yetər".
* "Gərək möminlər Allaha təvəkkül etsinlər!"
* "Allah bizə yetər. O, nə gözəl Vəkildir".
* "Məndən başqa heç bir Vəkil tutmayın.
* "Əgər möminsinizsə, Allaha təvəkkül edin!"

## İstinadlar
Əl-Vahid

**Əl-Vahid** (ər. **الواحد**) — Allahın adlarından biri.

Həqiqətən, sizin Allahınız birdir!

Sizin tanrınız bir olan Allahdır, Ondan başqa tanrı yoxdur. O, rəhmlidir, mərhəmətlidir.

"Allah üçün (üç ilahinin) üçüncüsüdür!" – deyənlər, əlbəttə, kafir olmuşlar. Halbuki bir olan Allahdan başqa heç bir tanrı yoxdur. Əgər onlar dediklərinə son qoymasalar, onlardan kafir olanlara, şübhəsiz ki, şiddətli bir əzab üz verəcəkdir (toxunacaqdır).

Onlar Allahı qoyub alimlərini və rahiblərini, Məryəm oğlu Məsihi özlərinə tanrılar (rəbblər) qəbul etdilər. Halbuki onlar ancaq bir olan Allaha ibadət etmək əmr olunmuşdu. Ondan başqa heç bir tanrı yoxdur. Allah pak və müqəddəsdir. Ona şərik qoşulan bütlərlə heç bir əlaqəsi yoxdur! (Allah müşriklərin Ona şərik qoşduqları bütlərdən uzaqdır!)

De: "Mən də sizin kimi ancaq bir insanam. Mənə vəhy olunur ki, sizin tanrınız yalnız bir olan Allahdır. Kim Rəbbi ilə qarşılaşacağına (qiyamət günü dirilib haqq-hesab üçün Allahın hüzurunda duracağına) ümid bəsləyirsə (yaxud qiyamətdən qorxursa), yaxşı iş görsün və Rəbbinə etdiyi ibadətə heç kəsi şərik qoşmasın!"

"Cəməl" müharibəsində bir kişi Əli (ə)-a yaxınlaşıb dedi: "Ya Əmirəl-möminin, sən deyirsən Allah birdir?" Camaat hər tərəfdən onun üzərinə qışqırıb dedilər: "Görmürsən ki, Əmirəl-mömininin başı nə qədər qarışıqdır?"
Əmirəl-mö᾿minin Əli (ə) buyurdu: "Onunla işiniz olmasın; çünki bu ərəbin istədiyi şey elə bizim bu camaatdan istədiyimizdir." Sonra ərəbə dedi: "Allah birdir" dedikdə dörd növ “bir olmaq” təsəvvür oluna bilər ki, onun iki mə᾿nası düzgün deyil, iki mə᾿nası isə düzgündür: Düzgün olmayan mə᾿nalardan biri budur ki, bir kəs “Allah birdir" deyərək ədəd nəzərdə tutsun. Bu düzgün deyildir. Çünki "ikincisi olmayan" heç vaxt ədədin içinə daxil olmayır. Görmürsənmi ki, "Allah üçün üçüncüsüdür" deyənlər (məsihilərin üçlük əqidəsinə işarədir) kafir olmuşlar? Digəri də budur ki, bir kəs misal üçün, "filankəs camaatdan biridir” desin. Yəni bu cinsdən olan bir növdür (yaxud bu növdən olan bir vahiddir). Bu məna da Allahın barəsində düzgün deyildir. Çünki bu təşbihdir, Allah isə təşbihdən çox-çox uzaqdır.
Amma Allah barəsində düzgün olan mənalara gəldikdə isə, biri budur ki, bir şəxs "Allah birdir" desin, məqsədi də əşyalar arasında Onun oxşarı olmadığını çatdırmaq olsun. Allah belədir. Digəri isə belədir: "Allah birdir" (Əhəd – yəni Onda nə xaricdə, nə əql və nə də fəhm qüvvəsində heç növ çoxluğa və bölgüyə yer yoxdur). Allah məhz belədir.

## İstinadlar
Zulcəlal-i vəl-İkram

**Zulcəlal-i vəl-İkram** (ər. **ذو الجلال والإكرام**) — Allahın adlarından biri.

## İstinadlar
Sifibo Ntşeba

**Sifibo Ntşeba** — Cənubi afrikalı tenor

CAR-da keçiriləcək FİFA Dünya Kuboku 2010 ərəfəsində vəfat edən Sifibo Ntşeba yarışın açılış mərasimində mahnı ifa etməli idi. Cənubi afrikalı tenorun ölümünə sətəlcəm səbəb olub. Nelson Mandelanın bu məsul vəzifəni yerinə yetirmək üçün seçdiyi 34 yaşlı ifaçının vaxtsız vəfatı təşkilatçıları da çətin vəziyyətdə qoyub.

## İstinadlar
Bəşir Fuad

**Bəşir Fuad** (1852–1887) — jurnalist, hərbçi.

## Həyatı
Bəşir Fuad 1852-ci ildə anadan olub. Ata tərəfi Abdülhamidin yaxın xidmətçilərindən gürcü əsilli Hamdi Mahmud Paşadır. Hurşit Paşanın oğludur. Adanada məmur olmuşdur. Anası haqqında tək bilgi isə 1886-cı ilin martında bir xəstəlikdən öldüyüdür. Maddi baxımdan heç bir ehtiyacı olmayan Bəşir Fuad təhsilinə Fatih Rüştiyəsində başlayıb. Ailəsinin Suriyaya köçməsiylə təhsilini Cizvit şəhərində davam etdirib. 1867–1870-ci illər arasında İstanbulda Əskəri Məktəbdə oxuyub. 1871-ci ildə girdiyi Məktəb-i Hərbiyəni bitirincə yavər olaraq Abdülazizin sarayında işləməyə başlayıb. 1875–1876 Serb müharibəsində olub, könüllü olaraq 1877–1878-ci illərdəki Rus savaşı və Girit üsyanlarında yavərlik edib. Beş il Giritdə qalıb. Bu illər ərzində almanca və ingiliscə öyrənib. İstanbula qayıdıb və 1881–1884-cü illərdə müxtəlif vəzifələrdə çalışıb.

1884-cü il onun yazı həyatında ən məhsuldar il olub. İlk yazısı 1883-cü ildə çap olunub.1884-cü ildən çevirilərə üz tutub, müxtəlif nəşrlərdə ədəbiyyata aid yazılar yazıb və iki dərgi çıxarıb. O dərgilərdən ən maraqlısı "Günəş"dir.12 sayısı çıxandan sonra maddi vəziyyətdən bağlanıb.

1884-cü ildə Bəşir Fuad "Cəridə-i Havadis" qəzetində baş yazarlıq eləyib. Qəzet bağlanıb və yazarlığını o zamanın ən öndə gələn qəzetlərindən "Tərcüman-ı Hakikat" və "Saadət"də davam etdirib.

Dil, özəlliklə xarici dillərin öyrənimi Bəşir Fuadın ən çox maraqlandığı sahə olmuş və bu barədə dəfələrlə çıxış etmişdir. Bütün bunlarla yanaşı, çox sevdiyi teatr sənəti haqqında silsilə yazıları olmuşdur.
Bəşir Fuad 6 fevral 1887-ci ildə intihar etmişdir.

## Kitabları
* Victor Hüqo
* Miftahı Fransevi
* Bəşər
* Voltaire
* İntikad
* Miftahı usuli Talim
* Məktubat
Aran (Lerik)

**Aran** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Kirəvud kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Coğrafiyası
Dağətəyi ərazidədir.

## İstinadlar
Göydərə (Lerik)

**Göydərə** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Kələxan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 15 mart 2002-ci il tarixli 273-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Lerik rayonunun Gövdərə kəndi Qosmalyan kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, Kələxan kəndi mərkəz olmaqla Kələxan kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Tədqiqatçılar oykonimi Göydərə coğrafi adının təhrifə uğramış forması hesab edirlər. Azərbaycan dilinin dialektlərində qav/gav/gov ot yeyən mal-qaraya  deyilir. TalıŞərqqo sözü mal-qara mənasında işlənir. Bütün hallarda toponim "mal-qara dərəsi" mənası ilə bağlıdır. Yaşayış məntəqəsi eyniadlı ərazidə salındığından belə adlandırılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd dağətəyi ərazidə yerləşir.

## Əhalisi
Kənd əhalisi azərbaycanlılardan ibarətdir.

## Din
Kənddə Göydərə kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Altınca

**Altınca** — Azərbaycan Respublikasının Qubadlı rayonunun Ulaşlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.
2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir

## Toponimikası
Altınca kəndi Həkəri çayının sahilində, dağətəyi erazidədir. Keçmiş adı Altınca Qiyaslı, yaxud Narlı Qiyaslı olmuşdur. Yerli əhalinin verdiyi məlumata görə, XIX əsrdə Naxçıvanın Nehrəm kəndindən qiyaslı nəslinə mənsub ailələr Narlı (Narlı-dərə) adlanan bu əraziyə keçərək kəndin bünövrəsini qoymuşlar. Bu oykonim 1917 və 1933-cü illərdə Altıncı, 1961-ci ildə Altıncı şəklində qeydə alınmışdır. Türk dillərində altın/altun "qızıl", "mis" mənasında işlənir, -çı isə peşə, sənət bildirən şək.-dir. Beləliklə, əsli Altıncı olan bu oykonim "zərgər" və ya "misgər" deməkdir.

## Həmçinin bax
* Qubadlı rayonu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qubadlı Rayon İcra Hakimiyyəti
Qaçaq Nəbi

**Qaçaq Nəbi** () — Azərbaycanın xalq qəhrəmanı, XIX əsrin ikinci yarısında Azərbaycanda "Qaçaq Hərəkatı"nın fəal iştirakçısı.

## Həyatı
Qaçaq Nəbi 1854-cü ildə Zəngəzur qəzasının Aşağı Mollu kəndində (indiki Qubadlı rayonununda) anadan olmuşdur. Bəzi mənbələrə görə o, mənşəcə kürddür, digərlərinə görə isə türkdür. 1896-cı ilin mart ayında Nəbi Kərbəladan dönərkən Türkiyə ilə İran sərhədi arasında olan Larni kəndində rus casusları tərəfindən əvvəlcədən hazırlanmış pusqunun qurbanı olmuşdur. Nəbinin xatirəsi indi də Azərbaycan xalqının qəlbində yaşayır. Onun qəhrəmanlığını əks etdirən dastanlar, nəğmələr, şeirlər söylənilir.

## Ailəsi
Nəbi Yuxarı Mollu kəndindən olan Həcər xanımla ailə qurmuşdur. Həcər xanım da öz həyat yoldaşı Nəbi ilə çiyin-çiyinə, at belində haqsızlığa qarşı mübarizə aparmışdır.

Nəbinin həyat yoldaşı Həcər xanımla yanaşı baldızı Mehri xanım da bu mübarizədə yaxından iştirak etmişdir.

Qaçaq Nəbinin atası Alı kişi ailəsindəki çətinlikləri nəzərə alaraq onu Aşağı Mollu kəndindəki bir varlıya muzdur verir. Yerli mülkədar kəndlilərin torpaqlarını tutmaq istəyirdi. Nəbi buna dözməyib mülkədara müqavimət göstərir. Bundan sonra qaçaq düşür. Özü kimi narazı kəndlilərdən dəstə düzəldir. Onun dəstəsi Naxçıvan və Zəngəzur qəzalarında qaçaqlıq edir. O, kəndliləri zülümkarlardan müdafiə edirdi. Mülkadarların var dövlətini alaraq kəndlilərə paylayırdı. Arvadı Həcər də Qaçaq Nəbinin silahdaşı idi. Çar hökuməti 20 il qaçaq Nəbini dəstəsini məhv etməyə çalışmışdır. Lakin məqsədinə nail ola bilməmişdi. Sonda 1896-cı ildə martın 12-də satılmış iki xain qəflətən Nəbiyə hücum edərək onu öldürmüşdülər.

Qaçaq Nəbinin ailə üzvləri bunlardır:
* Atası – Alı
* Anası – Mehri
* Qardaşları – Mehdi, Məcid
* Həyat yoldaşı – Həcər
* Uşaqları – Xəlil, Əhməd, Zeynəb, Məhəmməd

## Haqqında
* Qaçaq Nəbi dastanı, 1938 (Ə.H.Tahirov).
* "Qaçaq Nəbi" dastanı, 1941 (Əhliman Axundov).
* "Qaçaq Nəbi" dastanı, 1961 (Ə.Axundov).
* "Qaçaq Nəbinin tarixi", nəşr: 2011 (Bəhlul Bəhcət).
* "Qaçaq Nəbi" pyesi (Süleyman Rüstəm).

## Filmoqrafiya
* Qanlı zəmi (film, 1985)

## Mənbə
* Hacı Nərimanoğlu, "Elin bu günündə gələydin, Nəbi", "Aydınlıq" qəzeti, 1988.
* Hacı Nərimanoğlu, "Yaddaş", "Gənclik" jurnalı, may 1989.
* Hacı Nərimanoğlu, Qubadlısız 16 il, "Nurlan", 2009.
* Bəhlul Bəhcət, Qaçaq Nəbinin tarixi, (vəsiqə və sənədlər üzrə), Bakı, Çıraq, 2011, 288 səh
* "Qaçaq Nəbinin ölümündən 115 il ötür" məqaləsi, "Bütöv Azərbaycan" qəzeti. 16 mart 2011. № 09(97). səh.16.
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Kazuarkimilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

## Təsnifatı
* Kazuarlar (*[[Casuariidae]]*) fəsiləsi
* Emular (*[[Dromaiidae]]*) fəsiləsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kivi (quş)

**Kivi** () — Tilsizlər dəstəüstünə aid yeganə quş cinsi. Kivi uça bilmir, çünki qanadları yoxdur. Uzun dimdiyi var. Bədəninin ölçülərinə nisbətdə yumurtası böyükdür.

## Sinonimləri
*  Swainson 1837
*  Iredale & Mathews 1926
*  Verheyen 1960

## Növləri
*[[Apteryx haastii]]* Great Spotted Kiwi 
*[[Apteryx owenii]]* Little Spotted Kiwi
*[[Apteryx rowi]]* Okarito Brown Kiwi 
*[[Apteryx australis]]* Brown Kiwi 
*[[Apteryx mantelli]]* North Island Brown Kiwi
Behbud ağa Şahtaxtinski

**Behbud ağa Şahtaxtinski** () — Azərbaycan ictimai-siyasi xadimi və diplomat.

## Haqqında
Behbud ağa Şahtaxtinski 1905–1907-ci illərdə Bakıda kontor qulluqçuları ittifaqının yaradılmasında və fəaliyyətində iştirak etmişdir. 1917–1918-ci illərdə Bakı Soveti İcraiyyə Komitəsinin, Bakı Xalq Komissarları Soveti fövqəladə komissiyasının üzvü, Hümmət Partiyası Mərkəzi Komitəsinin sədri olmuşdur.

Behbud ağa Şahtaxtinski 1918-ci ilin mayında Bakı qəzası kəndli deputatları sovetlərinin qurultayında 15 nəfərdən ibarət İcraiyyə Komitəsinin heyətinə daxil edilmiş və şəxsən kəndlərdə yaranan hakimiyyət orqanlarının işinin düzgün təşkilinə ciddi səy göstərərək, kəndli sovetlərinin canlanıb qüvvətlənməsində yaxından iştirak etmişdir. 1918-ci ilin avqust-sentyabr aylarında Bakıda Sentrokaspi Diktaturası hakimiyyət uğrunda mübarizə apararkən Bakını müdafi edən Behbud ağa Şahtaxtinski həbs olunmuş, bir neçə vaxtdan sonra Bakıdan Gəncəyə göndərilmiş və 3 ay həbsdə qaldıqdan sonra azad olunub Naxçıvana gəlmişdir.

1920-ci ildə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra xalq ədliyyə komissarı, eyni zamanda Azərbaycan SSR-in RSFSR-də fövqəladə nümayəndəsi idi. 1920-ci ilin iyul-sentyabrında Azərbaycan haqqında, habelə Qafqaz, Türkiyə və İrandakı vəziyyətlə əlaqədar Vladimir Leninə ətraflı məruzə təqdim etmişdi. RSFSR ilə Azərbaycan SSR arasında hərbi-iqtisadi ittifaq haqqında müqaviləni Vladimir Lenin və Behbud ağa Şahtaxtinski 1920-ci ilin 30 sentyabr tarixində imzalamışdılar.

Kommunist İnternasionalın 2-ci konqresinə nümayəndə seçilmişdi.

Behbud ağa Şahtaxtinski 1921–1924-cü illərdə Naxçıvan İnqilab Komitəsinin, Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Xalq Komissarları Sovetinin sədri, Azərbaycan SSR Xalq FKM komissarı, Xalq Komissarları Soveti sədrinin müavini və s. kimi vəzifələrdə çalışmışdır.

Moskva və Qars müqavilələrinin bağlanmasında Şahtaxtinskinin böyük xidməti olmuşdur. Qars müqaviləsini Azərbaycan SSR adından Behbud ağa Şahtaxtınski imzalamışdır.

1924-cü ildə Tiflisdə vəfat etmişdir və köhnə müsəlman qəbiristanlığında (hazırda&nbsp;Görkəmli Azərbaycanlılar panteonu ərazisi) dəfn olunmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şahtaxtinskilər

## Xarici keçidlər

*
Dəvəquşukimilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

Dəvəquşukimilər dəstəsinə təkcə bir növ — müasir dəvəquş daxildir. O, Afrikada yarımsəhra və bozqızlarda yaşayır. El arasında ona Afrika dəvəquşu deyilir. Ukraynada, İranda, Monqolustanda və Çində qazıntı halında tapılır. Afrika dəvəquşu 100 kq olur. O, uça bilmir, lakin bərk qaçır.Qanad sümükləri qısalmış, körpücük sümükləri isə reduksiya etmişdir, döş sümüyündə til yoxdur. Arxa ətraflarında ancaq iki barmaq qalmışdır. Dərisinin hər yeri lələkdir (lələksiz hissəsi yoxdur). Lələklərində qarmaqcıqlar olmadığı üçün yelpik əmələ gəlmir və buna görə uça bilmir. Biçim və sükan lələkləri bəzək rolunu oynayır. Erkəklərin əsas rəngi qaradır, biçim və sükan lələkləri isə ağdır. Dişi quşlar qəhvəyi qonur olur. Kobud bitkilərlə yemlənirlər. Ona görə də əzələli mədəsi güclü, bağırsağı da uzundur.

Erkək dəvəquşu, adətən, bir neçə dişi quşa başçılıq edir. Həmin dişi quşlar bir yuvada yumurtlayır. Bir yumurtası 1,5 kq olur. Dişi quşlar gündüz növbə ilə kürt yatır, gecə onları erkək əvəz edir. Bala yumurtadan çıxarkən gözləri açıq, bədəni xallı lələklər ilə örtülü, skeleti və əzələ sistemi yaxşı inkişaf etmiş olur. Onun üzəri quruyan kimi yuvasını tərk edir, valideynlərinin yanında gəzir, özü yemlənir. Bala valideynləri böyüklüyünə çatır, amma 3-5 yaşında nəsil verir. Dəvəquşu qədimdən ovlanır, ona görə sayca azalmışdır. Zooparka tez uyğunlaşır və nəsil verir. Dəvəquşunu bizim zooparklarda görmək olar.

## Sinonimləri
*  (Linnaeus, 1735)
*  (Mohr, 1752)
*  (Linnaeus, 1760)
*  (Schäffer, 1774)
*  (Schäffer, 1774)
*  (Scopoli, 1777)
*  (Latham, 1790)
*  (Illiger, 1811)
*  (Illiger, 1811)
*  (Illiger, 1811)
*  (Vieillot, 1816)
*  (Cuvier, 1817)
*  (Cuvier, 1817)
*  (Temminck, 1820)
*  (Ranzani, 1823)
*  (Vigors, (1826)
*  (MacGillivray, (1840)
*  (Keyserling & Bl., 1840)
*  (Sunder.,1872)
* 

## Fəsilələri
*  fəsiləsi
* Rheidae
* Casuariidae
* †Aepyornithidae
* †Dinornithidae
* Apterygidae 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tinamular

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Sinonimləri
*  Bonaparte, 1831
*  Bonaparte, 1854
*  Bonaparte, 1854
*  von Boetticher, 1934

## Təsnifatı
*  cinsi
*  cinsi
*  cinsi
*  cinsi
*  cinsi
*  cinsi
*  cinsi
*  cinsi
*  cinsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ced

**Ced** —  Qədim Misir mifologiyasına aid, Osirisin fəqərə sütununu tərənnüm etdirən bir əşyadır. Onun fallik məna daşıması da inkar edilmir və ondan Heb-Sed mərasimində istifadə edilmişdir. Ced sözünün mənası daimi, davamlı deməkdir.
Yəsna

**Yəsna** - ("ehtiram", "pərəstiş", "qurban vermə") "Avesta"nın 72 fəsildən ibarət olan, ibadət, müxtəlif adətlər, mərasimlər və qurban verilməsi zamanı oxunan ayrı-ayrı duaları özündə ehtiva edən ən həcmli hissəsidir. Metrik formada tərtib olunmuş və xarakterinə görə Bibliya peyğəmbərlərinin nitqlərini xatırladan "Qatlar" ("himnlər", nəğmələr") onun ən mühüm qismidir (17 fəsildən ibarətdir).

Yasnanın qismən şeirlərlə tərtib olunmuş Yeddi fəsli (35-41-ci fəsillər) Qatlara yaxınlaşır. Bu fəsillərdə ən qədim zamanların ruhu duyulmaqdadır. Yasnanın nəticə hissəsində dualar vardır.
Qatlar

**Qatlar** (himnlər, nəğmələr) — Avestanın ən qədim və mürəkkəb hissəsi.

Alimlər "Qat"ların məzmununun çox emosional və "insani" ruhda olduğunu qeyd edirlər. Güman edirlər ki, Qatlarda insanın səsi eşidilir və hərdənbir "müəllifin fərdiliyi aydın şəkildə hiss olunur" [E. E. Bertels]. Adətən Zərdüştün (Zaratuştra, Zaratustra) özü Qatların müəllifi hesab edilir. Zərdüşt öz moizələrində zülm və zülmət aləmindən imtina etməyə, xeyir və işıq aləmini seçməyə səsləyir. Qatların oxunuşu ən qədim zamanlardan indiyədək zərdüştçülük təliminin ən müqəddəs mərasimlərindən biridir.

Qeyd etmək lazımdır ki, "Qat"lar Avestanın ən çətin anlaşılan qismidir. Qətiyyətlə demək olar ki, bizdə tərcümə variantlarının miqdarı qədər müxtəlif "Qatlar" mövcuddur [İ. M. Dyakonov].

Belə hesab etmək məqbuldur ki, şübhəsiz, "Avesta"da "Qatlara" nisbətən daha qədim fraqmentlər olsa da, "Qatlar" "Avesta"nın çox qədim hissəsidir. Bunu hər halda Yaştların, habelə Yəsnanın bəzi hissələrinə münasibətdə də iddia etmək olar.

## İstinadlar
Yəşt

**Yəşt** ("pərəstiş", "tərif") — "Avesta"nın dünyagörüşü və ədəbi-bədii cəhətdən fövqəladə dərəcədə qiymətli və maraqlı hissəsidir.

Yəştlərdə hindlilərin Vedalarında mövcud olan bənzərli materialla səsləşən çoxsaylı epik motivlər, mifoloji surət və süjetlər saxlanılmışdır. Bu süjetlərin bir qismi sonralar Firdovsi tərəfindən "Şahnamə" əsərində istifadə edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Ahura Mazda (Hörmüzd)
* Zərdüştçülük
* Zərdüşt
* Arilər
* Əhrimən
* Mitraizm

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Göyərçinkimilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

Göyərçinkimilər dənyeyən quşlar olduğu üçün çinədanı yaxşı inkişaf etmişdir.Qanadı uzun, döş əzələrəri güclü, uçuşu sürətlidir, yem tapmaq üçün yuvasından çox uzağa uça bilir, yerdə rahat gəzib yemlənir.Göyərçinlərin ən irisi alabaxta, kiçiyi qumrudur.Bu quşların çox növü meşədə, bağda və parkda ağaclarda, qumlu sahələrdə, damda, çöl göyərçini isə qayalarda və müxtəlif tikililərdə sadə yuva tikir.Onların hər yuvasında 2 ədəd ağ yumurta olur.Yuvası o qədər sadədir ki, ağacın altında dayanıb yuvaya baxanda onun içərisində yumurtalar görünür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xurda Avesta

**Xurda Avesta** (*Kiçik Avesta*) — Avestanın hissələrindən biri.
Kiçik Avesta hissəsi Qatik Avestaya nisbətən daha gəncdir. İndiki "Avesta"nı adətən iki qismə - Qatik (böyük) Avestaya və Kiçik Avestaya ayırırlar. Qatlardan başqa, Böyük Avestaya Yəsnanın bəzi digər bölmələrini də aid edirlər. Bütün qalanlar Kiçik Avestaya aiddir. Alimlər adətən Qatik Avestanın daha yaşlı olduğunu etiraf edərək çox zaman belə hesab edirlər ki, Kiçik Avesta ənənəsi peyğəmbər Zərdüştün Qatik Avestada öz əksini tapmış ilkin, saf təliminin sonrakı təhrifindən ibarətdir. Müəllifliyi adətən Zərdüştə şamil olunan Qatların Kiçik Avestadan kəskin surətdə fərqlənməsi mübahisə doğurmur. Tədqiqatçıların bir qismi onlar arasındakı təzadı aradan qaldırmağa cəhd göstərsələr də, avestoloqların böyük əksəriyyəti bunu etiraf edir. Lakin o da şübhəsizdir ki, sonralar əlavə olunmuş bir çox materialları da özündə ehtiva edən Kiçik Avestanı bütövlükdə heç bir vəchlə Zərdüşt təliminin sonrakı təhrifi hesab etmək olmaz. Vedalar ruhunda politeizm hökm sürən Kiçik Avestada Mitra, Veretraqna, Tiştriya, Vayyu və bir çoxları fəaliyyət göstərirlər. Qatlarda isə dualizmin hökmranlığı şəraitində mahiyyətcə çox güclü şəkildə monoteizm elementləri zahirə çıxır. Qanlı qurbanlar verilməsi və Xaoma adlanan sərxoşedici içkiyə pərəstiş Kiçik Avestaya xasdır. Qatlarda isə bu cür cəhətlər aşkar surətdə pislənməsə də təbliğ edilmir.
Ağacdələnkimilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

## Fəsilələri
*  — 33 növü var
*  — 18 növü var
*  — 14 növü var
*  — 17 növü var
*  — 42 növü var
*  — 26 növü var
*  — 200-dən çox növü var
*  — 42 növü var
*  — 2 növü var

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Durnakimilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

## Fəsilələri
### Müasir fəsilələri
* 
* 
* 
* 
* 

### Nəsli kəsilmiş fəsilələri
* †Parvigruidae
* †Songziidae
* †Gastornithidae
* †Aptornithidae
* †Messelornithidae
* †Şəfəq durnası (Eogruidae)
* †Ergilornithidae
* †Salmilidae
* †Geranoididae
* †Bathornithidae
* †Idiornithidae
* †Phorusrhacidae

## İstinadlar

## Həmçinin bax
DAX

**DAX** (alm.*Deutscher Aktienindex*) - Almaniyanın ən əhəmiyyətli fond indeksidir. Bura Almaniyanın ən böyük otuz şirkəti daxildir. DAX 1988-ci ildə Almaniyanın Frankfurt şəhərində olan işadamları tərəfindən səhmləri idarə altında tutmaq məqsədiylə quruldu. Almaniyanın ən əhəmiyyətli şirkətlərinin səhmləri saxlayan Alman birjası indeksi, Alman birjasının nəbzini tutur. DAX-in içərisində yer ala bilmək üçün Prime Standart adı verilən kriteriyalara sahib olunması və birjada ticari şirkətin iqtisadi vəziyyətinin şəffaf olması və şirkətin cəmi gəlirinin 33%-inin birjada olması lazımdır.

## DAX şirkətləri

## Xarici keçidlər

* DAX homepage 
* Bloomberg page for DAX:IND
*
Göyərçinlər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Təsnifatı
Əsl göyərçinlər (*Columbinae*) yarımfəsiləsi:
* Göyərçin (*Columba*) (51 növü - 2-3 növün nəsli kəsilib)
* Qurqur (*Streptopelia*) (16 əsl növü)
* Yeni dünya göyərçini (*Patagioenas*) (17 növü)
* Quququşu qurquru (*Macropygia*)
* Uzunquyruq göyərçin (*Reinwardtoena*) (3 növü)
* Qara göyərçin (*Turacoena*) (2 növü)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Arama

**Arama** () —  Durnakimilər dəstəsinin *[[Aramidae|Sığırçı durnalar]]* fəsiləsinə aid yeganə quş növü.
Möhsün İsrafilbəyov

**Möhsün Nəcməddin oğlu Qədirli (İsrafilbəyov)** () — Azərbaycanda sovet hakimiyyəti və sosializm quruculuğu uğrunda mübariz, respublikada səhiyyə işinin təşkilatçılarından biri, professor (1934), repressiya qurbanı.

Əməkdar elm xadimi olmuş, mərhum Solmaz İsrafilbəylinin əmisidir.

## Həyatı
Möhsün İsrafilbəyov 1893-cü ildə Şamaxı şəhərində anadan olmuşdur. 1911-ci ildə Bakı real məktəbini bitirəndən sonra Kiyev Universitetinə qəbul olmuşdu. Kiyev Universitetində oxuyarkən (1911–1917) tələbələrin inqilabi nümayişlərində iştirak etmişdir. 1917-ci ildə Bakıya gəlmiş, bolşevik "Hümmət" təşkilatının katibi və büro üzvü, RSDF(b)P BK və Bakı Sovetinə üzv seçilmişdir. 1918-ci ilin 1 may–31 iyul tarixlərində Lənkəran, Şamaxı, Cavad qəzalarının fövqəladə komissarı təyin olunmuşdur. 1918-ci ilin avqustundan RSFSR Xalq Milli İşlər Komissarlığı yanında Zaqafqaziya şöbəsinin müdiri, daha sonra RK(b)P Həştərxan quberniya Komitəsinin üzvü, quberniya icraiyyə komitəsinin üzvü seçilmiş, sədr müavini, səhiyyə şöbəsinin müdiri vəzifələrində işləmişdir. 1919-cu ilin mayında RSFSR Xalq Xarici İşlər Komissarlığının Yaxın Şərq şöbəsində çalışmışdır. Şərq xalqları kommunist təşkilatlarının 2-ci Ümum-Rusiya, 5-ci və 7-ci Sovetlər qurultaylarında iştirak etmişdir. Moskvada V. S. Leninlə görüşmüş, ona Azərbaycandakı vəziyyət haqqında məlumat vermişdir.

Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qələbəsindən sonra Xalq Hərbi Dəniz İşləri Kommisarlığı siyasi idarəsinin rəisi (1920), xalq sosial təminat komissarı (1920–1921), xalq səhiyyə komissarı (1921–1935) vəzifələrində işləmişdir. 1935–1937-ci illərdə Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti yanında malyariya və digər tropik xəstəliklərə qarşı mübarizə Komitəsinin sədri vəzifəsində çalışmışdır. Dəfələrlə partiya və Sovet qurultaylarının nümayəndəsi olmuş, AK(b)P MK-nm Azərbaycan və Zaqafqaziya MİK-lərinin üzvü seçilmişdir. Azərbaycanda malyariya, traxoma və s. xəstəliklərin ləğv edilməsində böyük xidməti olmuşdur.

İki dəfə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

1937-ci ildə repressiya qurbanı olmuş və xalq düşməni adıyla güllələnmişdir.

## İstinadlar
Murovdağ

**Murovdağ** — Azərbaycan Respublikası ərazisində 10 km enində və 70 km uzunluğunda ərazini əhatə edən dağ silsiləsi.

## Təsviri
Silsilənin şimal-şərqində müxtəlif göllər yerləşir. Onlardan biri də Göygöl gölüdür. Qarabağ müharibəsinin gedişində silsilə Ermənistan və Azərbaycan arasında cəbhə rolunu oynamış və bu gün də oynayır. Silsilənin uzunluğu təqribən 70 kilometr (43 mil), hündürlüyü 3,724 metrdir (12,218 fut). Əsasən yura, təbaşir və paleogen süxurlarından ibarətdir. Silsilənin maksimal hündürlüyü 3,724 metr olan Gamışdağ zirvəsidir.

Murovdağ silsiləsi vəya Mrav silsiləsi Hinaldağ zirvəsindən Gamış dağına qədər şimala uzanır. Şimal-şərq yamacında şimal yamacının yaxınlığında Göygöl də daxil olmaqla bir sıra mənzərəli göllər var. Murovdağdan cənubdan Qarabağ vulkanik yaylası uzanır. Murovdağa qədər cənub-şərqdə küknar və ladin meşələri yayılmışdır. Murov dağlarının yay otlaqlarından ənənəvi olaraq azərbaycanlı və erməni çobanları istifadə edirdilər.

## Tarixi
Birinci Qarabağ müharibəsində burada Kəlbəcər əməliyyatı aparılmışdır. Sonra dağ silsiləsi Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasını Azərbaycandan ayıran təmas xəttinin şimal hissəsini təşkil edirdi. Onun cənub yamacları Dağlıq Qarabağın Martakert rayonundan keçirdi. 27 sentyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin uğurlu əməliyyatı və Murovdağ döyüşləri nəticəsində Murov dağı silsiləsindəki Murov zirvəsi işğaldan azad edilmişdir.

## Qalereya

Murov mountain in Azerbaijan-Caucasus4.jpg
Murovdagh Mountain Chain.jpg
Murovdagh Mountain Chain 1.jpg
Вагуас2.jpg
Murov mountain in Azerbaijan-Caucasus5.jpg
Murovdagh sign.jpg
Mount Mrav, view from Mount Gomshasar, 2013.08.13 (01) 1.jpg|


## İstinadlar
Zodlu Abdulla

**Zodlu Abdulla** (*Usta Abdulla* yaxud *Zodlu Usta Abdulla*; ) — Ustad el şairi.

## Həyatı
Namazov Abdulla Rəhim oğlu 1865-ci ildə Göyçə mahalının Zod kəndində anadan olub. Məhz bu səbəbdən də Usta Abdulla xalq arasında, ədəbiyyatımızda anadan olduğu kəndin adı ilə Zodlu Abdulla kimi də tanınmışdır. Folklor toplayıcıları, ayrı-ayrı ədəbiyyat həvəskarları nəşr etdirdiyi toplularda bu sənətkarın şeirlərini həmin iki adla da təqdim edirlər. Bu səbəbdən də bəzən onu bu ad müxtəlifliyinə görə ayrı-ayrı şəxslər kimi təqdim etmişlər. Bu adlardan biri kimi anadan olduğu kəndi, Zod kəndini özündə ehtiva edirsə, digəri sənətkarın sənəti, peşəsi ilə bağlıdır. Usta Abdulla düşüncəsində usta sözü bir termin kimi peşəsindən gəlir. Xalq arasında o, sənəti ilə bağlanan bu adın daşıyıcısına çevrilmiş, şöhrətlənmişdir. Atası Rəhim də xarratlıqla məşğul olmuş, ailəni buradan qazandığı pulla dolandırmışdır.

Usta Abdulla mədrəsə təhsili almışdır. Bu təhsil onun yaradıcılığına, şeirlərində dini motivlərin güclənməsinə lazımi qədər təsir etmişdir.

Usta Abdullanın həyatı o qədər də rahat keçməmişdir. 1918-ci il hadisələrindən sonra o, da əziyyətlərlə dolu ömür yaşamaq məcburiyyətində qalmışdır. Azərbaycanın ayrı-ayrı ərazilərində yaşamışdır. 1939-cu ildə Gəncəyə köçmək məcburiyyətində qalmışdır.

Usta Abdulla 1918-ci il hadisəsindən sonra təkrar qeyd edək ki, Gəncəyə köçmüş, ömrünün axırına qədər də orada yaşamışdır. 

1943-cü ildə Gəncədə vəfat etmişdir. 

Qəbri də "İmamzadə" qəbiristanlığındadır. Öz vəsiyyətinə görə orada dəfn olunmuşdur.

## Kitabları
* Usta Abdulla. Bakı, Gənclik, 1976.
* Zodlu Abdulla (toplayıb tərtib edən İbadulla Ağayev). Bakı, Təbib, 2024.

## İstinadlar

## Mənbə

* Rəşid Mehdiyev. "Usta Abdulla". 1976.
* Azərbaycan aşıq ədəbiyyatı
* Tərlan Göyçəli. "Göyçə aşıq məktəbi". Bakı-1998. səh.66–69.
* Azərbaycan aşıq şeirindən seçmələr. II cilddə. II cild. Bakı, "Şərq-Qərb", 2005. səh.89–108.

## Xarici keçidlər
* '''nemet-qasimli.net''' saytı
Nəyim varsa sazımdadır (film, 2008)

## Məzmunu
Film istedadlı saz ifaçısı Zahid Aslanoğlu haqqındadır.

## Filmin heyəti

### Filmin üzərində işləyənlər
:**Ssenari müəllifi:** Eldar İsgəndərzadə
:**Quruluşçu rejissor:** Vasif Məmmədzadə
:**Quruluşçu operator:** Mahir Cahangirov
:**Səs rejissoru:** Rəşad Mustafayev
:**Montaj:** Əhməd Məcidov
:**Redaktor:** Vüqar Tapdıqlı
:**Direktor:** Valeh Həsənli
Voleybol üzrə Boris Yeltsin Kuboku

**Voleybol üzrə Boris Yeltsin Kuboku** — Rusiya Federasiyasının I prezidenti Boris Yeltsinin şərəfinə qadın voleybolçulardan ibarət milli komandalar arasında hər il keçirilən beynəlxalq kommersiya turniri.

## Mükafatçılar

## İştirakçıların statistikası
Elvin Məmmədov

**Elvin Məmmədov** () — Azərbaycan Premyer Liqasında yarımmüdafiəçi kimi çıxış etmiş keçmiş peşəkar Azərbaycan futbolçusu.

2023-cü ildə Azərbaycan Premyer Liqasında ən çox oyun keçirən 10 futbolçudan biri olub.

## Həyatı
Elvin Nəsrəddin oğlu Məmmədov 18 iyul 1988-ci ildə Tovuzda doğulub.

## Karyerası

### Futbolçu
11 iyun 2018-ci ildə Məmmədov "Sumqayıt" klubu ilə bir illik müqavilə imzalamışdır.

28 may 2019-cu ildə Məmmədov "Zirə" klubu ilə iki illik müqavilə imzalamışdır.

2023-cü ilin iyulunda çıxış etdiyi Şamaxı FK I Diviziona düşdükdən sonra futbolçu karyerasını bitirib.

### Məşqçi
Məmmədov karyerasını bitirdikdən sonra məşqçi kimi fəaliyyətə başlayıb. O, "Səbail" klubunun U-19 komandasının baş məşqçisidir. 6 noyabr 2024-cü ildə müvəqqəti olaraq klubun əsas komandasının baş məşqçisi təyin edilib və bu vəzifəni 11 noyabr 2024-cü ilə qədər icra edib. 17 mart 2025-ci ildə "Səbail"in baş məşqçisi vəzifəsi 2024/25 mövsümünün sonuna qədər Elvin Məmmədova həvalə olunub. O, 27 noyabr 2025-ci ildə klubdakı vəzifəsindən istefa verib.

Elvin Məmmədov 2026-cı ilin yanvar ayında "Neftçi" klubunun U-17 komandasının baş məşqçisi təyin olunub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Veçin

**Veçin** və ya **Vecin** (farsca:وچین / وجین) — İran İslam Respublikasının Ərdəbil ostanında kənd. Vecin Kosar şəhristanının Şimali Səncəbəd dehistanında yerləşir.

2006-cı ildə aparılmış əhalinin siyahıya alınmasının nəticələrinə görə kəndin əhalisi 101 nəfər (kişilər: 54 nəfər - qadınlar: 47 nəfər) olmuşdur. Kənddə 26 ailə yaşayır. Kəndin əhalisi Azərbaycan türkləridir və Azərbaycan türkçəsində danışırlar.

## Coğrafiyası
Ərdəbildən ? km cənub-şərqdə, Givi şəhərindən 45&nbsp;km şimal-şərqdə, 37° 51' 59.50" şimal enliyi və 48° 26' 50.66" şərq uzunluğunda, dəniz səviyyəsindən 1940 m yüksəklikdə yerləşir.

## İqtisadiyyatı
Kənd sakinlərinin əsas məşğuliyyəti əkinçilik və heyvandarlıqdır.

## Təhsilin vəziyyəti
Kənddə ibtidai məktəb fəaliyyət göstərir.

## Əhali və dil
Kənd əhalisi azərbaycanlılardır və Azərbaycan dilində danışırlar.

## Din
Veçinin əhalisinin 100% müsəlmandır və hamısı şiə təriqətinə (İsnə Əşəriyyə) məxsusdur.

## Kəndin panoraması

## İstinadlar
Naiq Yusifov

**Naiq Yusifov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
5 yanvar 1970-ci ildə Tovuz rayonunun Ağdam kəndində dünyaya gəlmişdir. 1987-ci ildə burada orta məktəbi bitirdikdən sonra Sovet Ordusu sıralarına çağırılmışdır. Naiq əsgəri xidmətini başa vurduğu dövrdə respublikamızda gərgin vəziyyət yaranmış, Azərbaycanın Ermənistanla sərhəd bölgələri, demək olar ki, nəzarətsiz qalmışdı. O dövrdə hələ Milli Ordu yaradılmadığına görə ərazilərə yalnız yerli özünümüdafiə dəstələri nəzarət edirdilər. Naiq də öz növbəsində Vətən borcunu yerinə yetirmək yolunda ilk addım kimi kənddə yaradılmış özünümüdafiə dəstəsinə yazılır. Naiqin "Çənlibel" deyilən yerdə keçirdiyi ilk uğurlu döyüşü onu növbəti sınaqlara daha da ruhlandırır.

## Döyüşlərdə iştirakı
24 mart 1992-ci ildə Erməni quldurları Tovuz rayonunun Koxanəbi kəndinə hücuma keçirlər. Naiq özünü döyüş yerinə çatdıranda kənd od içində yanırdı. O, cəld qumbaraatanı düşmənin PDM-nə tuşlayır. Bir an içində maşını alov bürüyür. Naiq döyüş yoldaşlarını mühasirədən xilas etmək üçün öz canını fəda edir. İrəliyə atılan igid döyüşçünü qumbara qəlpəsi yerə yıxdığından ayağa qalxa bilmir. Lakin ona yaxınlaşan quldurlara avtomatdan atəş açır. Vətənimizin cəsur oğlu düşmən əlinə keçməmək üçün axırıncı qumbarasını sinəsinə sıxır. Bununla da son nəfəsində özü ilə bərabər ona yaxın erməni quldurunu məhv edir.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 7 iyun 1992-ci il tarixli 833 saylı Fərmanı ilə Yusifov Naiq Nəsir oğluna "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" fəxri adına layiq görülmüşdür.

Doğulduğu kənddə, Tovuz rayonunun Ağdam kəndində dəfn edilmişdir. Vaxtilə təhsil aldığı orta məktəb qəhrəmanın adını daşıyır.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 277.

## İstinadlar
Fərhad Hümbətov

**Fərhad Hümbətov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
10 sentyabr 1968-ci ildə Qərbi Azərbaycanın Böyük Qarakilsə (Quqark) rayonunun Arçut kəndində anadan olmuşdur. 1983-cü ildə burada orta məktəbin səkkizinci sinfini bitirmiş və Komanlı (Spitak) rayonundakı texniki-peşə məktəbində sürücü-mexanik peşəsinə yiyələnmişdir. Hərbi xidməti əvvəlcə Çitada, sonra isə Monqolustan Respublikasında keçirən Fərhad 1988-ci ildə İrkutsk şəhərində ordudan tərxis olunmuşdur.

O zaman Hümbətovun valideynləri də digər azərbaycanlılar kimi tez-tez erməni təcavüzünə məruz qalır, təhlükə içərisində yaşayırdılar. O, bütün çətinliklərə baxmayaraq, doğma kəndinə qayıdır, ailəsini Bakıya köçürür. Bakı şəhəri Məişət Xidməti İdarəsində sürücü kimi əmək fəaliyyətinə başlayır.

## Döyüşlərdə iştirakı
Fərhad 1990-cı il 20 Yanvar faciəsi zamanı təsadüf nəticəsində sağ qalmışdır. Həmin gecə ağır texnika ilə şəhərə daxil olan Sovet qoşun hissələri heç kimə aman vermədən qarşısına çıxan hər şeyi əzib keçirdi. Fərhad bir az da ləngisəydi, tankın altında qalacaqdı. O, bu hadisədən sonra bir tankçı kimi Vətənin keşiyində durmağı qarşısına məqsəd qoyur və 1991-ci ilin oktyabr ayında cəbhəyə gedir. Könüllülərdən ibarət Şıx batalyonunun sıralarında döyüşə atılaraq, bir neçə kəndin azad olunmasında böyük şücaət göstərir.

Fərhadın döyüş yolu çox çətin olmuşdur. O, 1992-ci il martın 7-də Şuşa, Kosalar, Xankəndi istiqamətlərində uğurlu döyüş yolu keçmiş və düşmənin 5 postunu dağıtmışdır. Fərhad 1992-ci il 3 aprel tarixində Xankəndi yaxınlığında sayca üstün olan erməni silahlıları ilə döyüşə girmiş, yaralıları xilas edə bilsə də, özü qəhrəmancasına həlak olmuşdur.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 7 iyun 1992-ci il tarixli 833 saylı Fərmanı ilə Hümbətov Fərhad Qənbər oğluna "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" fəxri adı verilmişdir.

Bakı şəhəri Şəhidlər xiyabanında dəfn edilmişdir. Binəqədi rayonunda qəhrəmanımızın adına park salınmış, büstü qoyulmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 118–119.
Verter effekti

**Verter effekti** — kütləvi intiharlar.

Psixologiyada "Verter effekti (sindromu)" deyilən bir fenomen mövcuddur. Effekt ilk dəfə dahi alman yazıçısı Yohann Volfqanq Götenin "Gənc Verterin iztirabları" adlı əsəriylə əlaqədar müşahidə olunduğundan bu əsərin baş qəhrəmanının adı ilə də adlandırılıb. Əsər Verter adlı personajın intiharı ilə bitir. Əsərin təsir gücü o dərəcədə böyük olur ki, onun təsiri ilə özünəqəsd epidemiyası Avropanı bürüyür. Fenomen o qədər güclü səviyyə alır ki, bir çox ölkələrdə əsərin çapı və yayılması dövlət səviyyəsində qadağan edilir.

Fenomenin izahını Kaliforniya universitetlərindən birinin sosioloqu Devid Filips verdi. 1947-1962-ci illər ərzində ABŞ-nin ayrı-ayrı ştatlarında baş verən intiharlarla, həmin ştatın mətbuatında intiharlar barədə dərc olunan materialları əlaqələndirərək Filips bu qənaətə gəlir ki, hansı ərəfədə hansı ərazinin mətbuatında intihar faktları barədə ardı-arası kəsilməyən geniş materiallar dərc olunubsa, orada bundan sonra intiharların sayı da həndəsi silsilə üzrə artmağa başlayıb. Onun tədqiqatlarına görə, intihar halının epidemiya şəkli alıb yayılmasında bu intiharlar barədə mətbuatın geniş materiallar dərc etməsi əlahiddə rol oynayır. Özü də, mətbuatda hansı məqam, hansı formalı intihar xüsusi qeyd olunur, vurğulanırsa, növbəti intiharçılar da özlərini məhz həmin qaydada öldürür, intihar stilində məhz həmin məqamı vurğulayır, saxlayırlar.

Beləliklə, özünə inamı olmayan və ya verilmiş situasiyada özünəinamsız, mütəəssir halda olan ayrı-ayrı şəxslərə çoxluğun "qrup təzyiqi" effektinin təsiri göz qabağındadır.

## Həmçinin bax
* İntihar
*Mörfi qanunları
*Mardela effekti
*Nova effekti
*Barnum effekti
Füzuli Ramazanoğlu

**Füzuli Ramazanoğlu** (tam adı: *Quliyev Füzuli Ramazan oğlu*; ) — Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, "Qızıl qələm" mükafatı laureatı.

## Həyatı
Füzuli Ramazanoğlu 1961-ci il fevralın 6-da Gədəbəy rayonunun Miskinli obasının Çalburun kəndində dünyaya göz açıb.

1978-ci ildə Çalburun kənd orta məktəbini ilk məzun kimi "əla" qiymətlərlə bitirib. Bir il Daşkəsəndə Zəylik Alunit Mədən Idarəsində fəhlə işləyib.

1979-cu ildə Ç. İldırım adına Azərbaycan Politexnik İnstitutunun avtomatika və hesablama texnikası fakültəsinə daxil olub. 1984-cü ildə həmin ali məktəbi "Elektron mühəndisi" ixtisası üzrə bitirib. Təyinatla Bakı "Radioquraşdırma" İstehsalat Birliyində mühəndis kimi əmək fəaliyyətini davam etdirib. İki dəfə ikiillik ictimai jurnalistlər fakültəsində oxuyub.

1990-cı ilin avqustundan 1992-ci ilin yanvar ayınadək həmin müəssisədə çıxan çoxtirajlı "İmpuls" qəzetinin redaktoru vəzifəsini daşıyıb.

Füzuli Ramazanoğlu mətbuatda fəaliyyət göstərənədək müxtəlif qəzet və jurnallarda, respublika radiosunda şeirlər və məqalələrlə çıxış edib. Onun yaradıcılığının əsas qayəsini məhəbbət, Vətən sevgisi, yurd-yuva, el-oba təəssübkeşliyi təşkil edir. O, "Biz gedənik, хеyirxahlıq qalandır", "Şəhriyarlı ilk şəhid", "Yaxşılara yaraşıqdır yaxşılıq", "Dəyanət", "Ümid qanadlarında" və "Novruz – 2008 Gədəbəydə" publisistik kitablarının müəllifidir.

2009-cu ildə polkovnik Zakir Kərimovun 60 illik yubileyi ilə əlaqədar "Bu da bir taledir" adlı kitab yazmışdır. Kitabda Zakir Kərimovun həyat və fəaliyyətindən məlumatlar verilmişdir.

Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, "Qızıl qələm" mükafatı laureatı Füzuli Ramazanoğlu jurnalist kimi "Sahil", "Günay", "Azərbaycan yolları", "İcmal" qəzetlərində çalışdığı müxtəlif illərdə ən aktual mövzularda mətbuat səhifələrində maraqlı yazılarla oxucuların diqqətini cəlb edib. Onlarla kitabın toplanıb tərtib olunmasında və redaktorluğunda fəaliyyət göstərib.

1999–2000-ci illərdə Odlar Yurdu Universitetində "Odlar Yurdu Universiteti" qəzetinin baş redaktoru olduğu müddətdə "Odlar Yurdu" ədəbi birliyini yaratmış, onlarla gənc şairi bu birliyin ətrafında birləşdirmiş və onların yaradıcılığından nümunələrin universitet qəzetində, eləcə də, respublika mətbuatında işıq üzü görməsində böyük rol oynamışdır.

Hazırda ictimai-siyasi, bədii-publisistik Dünya qəzetinin təsisçisi və baş redaktorudur.

## Əsərləri
* Biz gedənik, хеyirxahlıq qalandır.
* Şəhriyarlı ilk şəhid.
* Yaxşılara yaraşıqdır yaxşılıq.
* Dəyanət.
* Ümid qanadlarında.
* Novruz–2008 Gədəbəydə.
* Bu da bir taledir. Bakı, "Nurlan", 2009. 392 səh. +32 səh. şəkil.

## Məqalələri
* "Ömürdən ötən illər". Dünya qəzeti. № 30–31. 25 dekabr 2009-cu il.
* "Əsl Allah adamı". Dünya qəzeti. № 30–31. 25 dekabr 2009-cu il.
* "Şərəfli ömür yolu", Dünya qəzeti. 28 yanvar 2011-ci il. № 32–33, səh.14.
* "Gileyli Bəylər poeziyası", Dünya qəzeti. 19 mart 2011-ci il. № 34–35,
* "Vətəndaşlıq qeyrəti, yaxud şəfalı əllərin sahibi", Dünya qəzeti. 19 mart 2011-ci il. № 34–35,
* "Şair ürəkli həkim", Dünya qəzeti. 19 mart 2011-ci il. № 34–35,

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Yevgeni Karlov

**Yevgeni Nikolayeviç Karlov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
1960-cı il mayın 31-də Tula vilayətinin Dubovka qəsəbəsində anadan olmuşdur. Orta təhsilini doğma yurdunda almış, 1977-ci ilin avqustun 1-də Uzlov rayon Hərbi Komissarlığı tərəfindən ordu sıralarına çağırılmışdır. Y. Karlov ordudan tərxis edildikdən sonra Sızran Ali Hərbi Təyyarəçilər Məktəbinə daxil olmuşdur. 1984-cü ildə təhsilini başa vurub, təlimatçı-təyyarəçi kimi çalışmağa başlamışdır pilot işləmişdir.

### Ailəsi
Ailəli idi. İki övladı vardı.

## Döyüşlərdə iştirakı
Milliyyətcə rus olmasına baxmayaraq, ermənilərin Azərbaycana qarşı elan olunmamış müharibəsi onu da hiddətləndirdiyindən bu ağır günlərdə Azərbaycan xalqına bacardığı hər cür köməyi göstərməyə çalışmışdır. O, xidmət etdiyi hərbi hissənin tərkibində dəfələrlə Ağdam, Ağdərə, Füzuli bölgələrində gedən ağır döyüşlərdə iştirak etmiş, şücaət göstərmişdir. 1992-ci il aprel ayının 11-i kapitan Yevgeni Karlov Füzuli istiqamətində gedən döyüşlərdə qəhrəmancasına həlak oldu.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 7 iyun 1992-ci il tarixli 833 saylı Fərmanı ilə Karlov Yevgeni Nikolayeviç "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" fəxri adına layiq görülmüşdür.

Doğulduğu Dubovka qəsəbəsində dəfn edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 147.
Aerofobiya

**Aerofobiya** — hər hansı bir hava vasitəsində uçmaqdan yaranan patoloji qorxudur. Bir insan təyyarələrdən qorxursa, başqa bir termin var - "aviafobiya". Amma gündəlik həyatda biz hələ də “aerofobiya” sözünü daha tez-tez istifadə edirik, çünki əksər hallarda biz başqa uçuş vasitələrindən istifadə etmirik, lakin təyyarə ilə ölkənin başqa bölgəsinə, hətta Yer kürəsinə qədər məsafə qət etməli oluruq.

## Haqqında

Get-gedə aviosərnişinlər uçmaqdan daha çox qorxurlar. Bu, müxtəlif səbəblərdəndir. Leyden Universitetinin Niderland psixoloqu Lukas Van Qerven təyyarənin  bortuna qalxmağa qorxan 5 min insanın davranışını tədqiq edib. Onun nəticələri belədir: Kişilər bu nəqliyyat vasitəsini idarə edə etmədiklərinə görə qorxurlar, deməli nəsə düz olmayanda situasiyaya nəzarət edə bilmirlər. Qadınlar isə gözlənilməz və nəzarət olunmaz emosiyalar yaradan situasiyalar, qəzalardan qorxurlar.

Beləliklə, qadınlar və kişilər həm də qorxu zonalarına görə fərqlənirlər. Uçuş qorxusunun özü bizim dövrümüzdə kütləvi xarakter daşıyır : Van Qervenin tədqiqatlarının nəticələrini dərc edən La Stampa qəzetinin dəlillərinə görə bu hissi bizim müasirlərimizin 40%-i keçirir.
Müxtəlif mənbələrə görə, adətən aerofobiya 25 ildən sonra ortaya çıxır. 
Aerofoblar uçuşdan qaçmaq üçün əllərindən gələni etməyə çalışırlar ki, bu da onların həyatlarına çoxlu narahatlıq gətirir. Məsələn, tətildə səyahət edərkən, avtomobil və ya qatarla çata biləcəyiniz yerləri seçməlisiniz. Bu, avtomatik olaraq tropik adaları və digər nəqliyyat vasitələri ilə çatmaq çətin olan digər yerləri kurortlar siyahısından çıxarır.

## Simptomlar
Aerofobiyanın bütün əlamətlərini vegetativ və zehni olaraq bölmək olar.

***Vegetativ simptomlara aşağıdakılar*** daxildir:
* taxikardiya;
* artıq dərəcədə ayaqların və ovucların tərləməsi;
* tənəffüs hərəkətlərinin tezliyinin artması;
* qarın ağrısı, ürəkbulanma;
* baş ağrıları, əsasən temporal bölgədə;
* bronxospazm pristupları.

***Psixolojı simptomlara aşağıdakılar*** daxildir:
* narahatlıq;
* qıcıqlanma;
* konsentrasiyanın azalması;
* yuxu keyfiyyətinin azalması, kabuslar;
* yorğunluq, iş qabiliyyətinin azalması.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aerofobiya