open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İlam ostanı

**İlam ostanı** — İranın qərbində ostan. Mərkəzi İlam şəhəridir.

## Ərazi
Ostanın ərazisi 20.151&nbsp;km²-dir. İlam ostanı ərazisində 17 şəhər, 8 şəhristan, 18 bəxş, 38 kəndistan yerləşir .

## Əhali

2006-cı ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən ostanda 545.787 nəfər əhali yaşayır . Ümumən vilayətdə əhalinin əksəriyyətini Kürdlər təşkil edirlər, onlar Kürd dilinin əsasən kəllhur və feyli dialektlərində danışan bir neçə tayfadan ibarətdirlər . 1996-cı il siyahıya almasına əsasən bütün əhalinin cəmi 162 nəfəri (158 nəfəri zərdüşti, 2 nəfəri xristian) müsəlman olmamışdır .

## İlam ostanının şəhristanları:
*Abdanan şəhristanı-45,830 nəfər
*İlam şəhristanı-181,362 nəfər (155,289 nəfəri İlam şəhərində)
*Eyvan şəhristanı-47,380 nəfər
*Dərə şəhr şəhristanı-56,346 nəfər
*Dehloran şəhristanı-58,993 nəfər
*Şirvan və Çərdavəl şəhristanı-73,422 nəfər
*Mehran şəhristanı-55,271 nəfər
*Məlikşahi şəhristanı-31,393 nəfər

## İstinadlar

* Encyclopædia Iranica :DEHLORĀN
*Encyclopaedia İranica : İlam province population
*Encyclopaedia İranica : İlam province geography
Qum ostanı

**Qum ostanı** — İranın mərkəzində ostan. Mərkəzi Qum şəhəridir.

## Əhalisi
Ostanın ərazisi 11.237&nbsp;km² - dir . 2006 - cı ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən ostanda 1.046.737 nəfər əhali yaşayır . Əhalinin 91,2%-i şəhərlərdə yaşayır ki, onların da əksəriyyəti Azərbaycan türkləri, farslar və lurlardır.
*24 oktyabr – 13 noyabr 2011-ci il sa. əsasən Qum ostanının əhalisi 1.151.672 nəfərdir (587,661 nəfəri kişilər, 564,011 nəfəri qadınlar).

## İstinadlar
Fars ostanı

**Fars** — İranın cənub hissəsində ostan. Mərkəzi Şiraz şəhəridir .

Fars ostanın ərzisi 122.416&nbsp;km² - dir . 2006 - cı ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən ostanda 4.336.878 nəfər əhali yaşayır .

## Tarixi

### Sasanilər dövrü

### Səfəvilər dövrü

Şah Abbas I (hic.996-1038 / miladi 1588-1629) tərəfindən irana köçürülmüş minlərlə gürcü və çərkəz kəndli idi və Pers kənarındakı kəndlərdə məskunlaşmışdılar. Böyük bir gürcü və ermənilər qrupu, ehtimal ki, 1603-1605-ci illərdə Şahın Osmanlı hücumlarına mane olmaq üçün Azərbaycanın şimalındakı ərazilərdə sistematik bir azalmaya başladığı zaman İsfahanın qərbindəki Faridan bölgəsinə köçürüldü. Ərazilərindən keçən İsfahan-Borucerd yolundan Avropalı səyyahlar nadir hallarda istifadə etdikləri üçün XIX əsrə qədər bu barədə çox az məlumata sahibik. J.M. Kinneir 1810-cu ildə onları ziyarət edərkən bölgədəki gürcülərin sayını min ailəyə hesabladı. O vaxt onlar artıq İslamı qəbul etmişdilər, lakin hələ Farslarla evlənməmişdilər (s. 128). 1896-cı ildə Lado Aqniaşvili Faridanlı gürcülərin 2500 ailəni və ya 15.000 nəfəri təşkil etdiyini yazdı (s. 192). A.F.Staha görə 1900-cü illərin əvvəllərində Farslarla evləndilər (s. 9). Lakin onların əksəriyyəti Vasily Nikitinin göstərdiyi kimi gürcü dilində danışmağa davam etdilər. Nikitinə görə, onların əsas mərkəzi 1600 həyəti, 20 məscidi və 7 ümumi hamamı olan Chora Bala (ayrıca Faridan və Martkopi adlanırdı) idi (s. 284-85).

## Əhali

## Fars ostanının şəhristanları:
* Abadə şəhristanı
* Ərsəncan şəhristanı
* İstəhban şəhristanı
* İqlid şəhristanı
* Bəvanat şəhristanı
* Pasargad şəhristanı
* Cəhrüm şəhristanı
* Xürrəmbid şəhristanı
* Xünc şəhristanı
* Gəraş şəhristanı
* Darab şəhristanı
* Zərrindəşt şəhristanı
* Sipidan şəhristanı
* Şiraz şəhristanı
* Fəraşbənd şəhristanı
* Fəsa şəhristanı
* Firuzabad şəhristanı
* Qir və Karzin şəhristanı
* Kazirun şəhristanı
* Laristan şəhristanı
* Lamird şəhristanı
* Mərvdəşt şəhristanı
* Məməsəni şəhristanı
* Möhr şəhristanı
* Neyriz şəhristanı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Encyclopædia Iranica :LAŠANI
* Encyclopædia Iranica :FĀRS vi. Population
Frensis Dreyk

**Frensis Dreyk** (*Sir Francis Drake*; ) — Elizabet dövründə yaşamış, məşhur İngilis dənizçisi, dəniz qulduru, səyyah, mühəndis və siyasətçidir. Yer kürəsinin ətrafına dolanan ikinci dənizçidir. Məşhur dəniz qulduru Frensis Dreykin gəmiləri İspaniyanın Amerikadakı müstəmləkələrini və oradakı qızıl-gümüş, brilyant və s. gətirən ispan gəmilərini qarət edirdilər. Kraliça Yelizavetanın tacını bəzəyən brilyantların birini kraliçanın gələcək admirallarınnan biri Fransis Dreyk hədiyyə vermişdi.

1577-1580-ci illər arasında tək bir ekspedisiyada dünyanı dövrə vurması ilə məşhurdur. Bu, ilk ingilis dövrəsi, ümumilikdə isə üçüncü dövriyyə idi. O, həm də əmisi oğlu ser John Hawkins və John Lovell ilə bərabər erkən İngilis köləlik səyahətlərində iştirak etməklə tanınır.

## İstinadlar
Roald Amundsen

**Rual Engelbreqt Qravninq Amundsen** (; 16.7.1872 — 18.6.1928) — norveçli dəniz səyyahı, qütb tədqiqatçısı.

Cənub qütbünə çatan ilk şəxs (14 dekabr 1911), Oskar Vistinqlə birlikdə Yer kürəsinin hər iki coğrafi qütbündə olmuş ilk şəxs, Şimal-Qərb keçidindən keçən ilk dəniz səyyahı (Kanada Arktik arxipelaqının boğazları ilə), 1903-cü ildə "şimal maqnit qütbü"nü kəşf etmişdi. Dostları arasında "Vikinq" ləqəbi ilə tanınırdı.

## Həyatı

Amundsen 1872-ci ildə Fredrikstad/Sarpsborg şəhərində yerləşən Borge qəsəbəsində norveçli gəmi sahibləri və kapitan ailəsində dünyaya göz açıb. Onun atası Yens Amundsen idi. Amundsen ailənin 4-cü oğlu idi. Anası onun dənizçi olmasını istəmirdi və onu bu sahədən uzaq tutmağa çalışırdı. O, istəyirdi ki, oğlu həkim olsun. 21 yaşına kimi o təzyiq altında olur, ta ki, anası vəfat edənə qədər.

## Səyahətləri
Mühəndis diplomu alan kimi Amundsen ilk müstəqil ekspedisiyaya hazırlaşmağa başlayır. O, qərara alır ki, Şimali Amerika sahilləri boyunca hərəkət edərək Atlantik okeanından Sakit okeana şimal-qərbdən dəniz yolu tapsın.

Amundsenin ilk ekspedisiyasında az adam iştirak edirdi, onların xərci də bir o qədər çıxmamışdı. Buna baxmayaraq, Amundsen borc içində idi. Onun yelkənli gəmisi "Yoa" az qala müsadirə olunacaqdı. Odur ki, gənc səyyah çox təhlükəli bir qərar qəbul edir: o, altı dostu ilə birlikdə yağışlı qaranlıq bir gecədə öz gəmisinə minir və açıq dənizə çıxır. Onlar Qrenlandiyaya tərəf üzürlər. 1903-cü ildə başlayan bu ekspedisiya üç il çəkir. Bütün çətinliklərə baxmayaraq, səyahətçilər 1906-cı ildə sağ-salamat Kaliforniya sahillərinə yan aldılar. Onlar külli miqdarda məlumat toplamış, hətta maqnit qütbünün dəqiq yerini müəyyən etmişdilər. 400 il müddətində heç bir tədqiqatcı buna nail olmamışdı.

1911-ci il dekabrın 14-ü Amundsen dünyada ilk dəfə olaraq Cənub qütbünə çatdı.

12 may 1926-cı ildə "Norveç" dirijablında ilk dəfə Şimal qütbü üzərindən uçaraq Arktikanın hava yollarını tədqiq etdi.

## Ölümü
18 iyun 1928-ci ildə Rual Amundsen, italyan səyyahı Umberto Nobileni xilas etmək üçün təşkil edilmiş xilasetmə əməliyyatı üçün təyyarə ilə Arktikaya yollanır. 23 may 1928-ci ildə Nobile "İtaliya" dirijablı ilə Şpitsbergen adasından yola çıxaraq Şimal qütbünə çatsa da, qayıdış yolunda ağır hava şəraiti səbəbindən güclü buzlanmaya məruz qalan dirijabl aşağı enərək buzun üzərinə düşmüşdü. Ekspedisiyanın köməyinə Sovet buzqıran gəmisi "Krasin", İsveç, İtaliya və Norveç təyyarələri göndərilmişdi.

Amundsendən başqa daha 5 nəfəri daşıyan "Latham 47" hidroplanı pis hava şəraitində Barens dənizi üzərində qəzaya uğrayır. Çoxsaylı axtarışlara baxmayaraq təyyarənin düşdüyü yeri müəyyənləşdirmək mümkün olmamışdır. Bu hadisədən 5 gün sonra Umberto Nobile xilas edilir.

## Həmçinin bax

* Amundsenin Cənub qütbünə ekspedisiyası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* [Rual Amundsen "Fram" muzeyinin saytında](http://www.frammuseum.no/Polar-Heroes/Main-Heroes/Main-Hero-2-(1).aspx) 
* 1925-ci ildə Amundsen — Ellsvort hava ekspedisiyasının başlamasını təsvir edən film — YouTube
Edmund Hillari

**Ser Edmund Persival Hillari** (ing. *Sir Edmund Persival Hillary*; 20 iyul 1919 – 11 yanvar 2008) — Yeni Zelandiyalı tədqiqatçı və alpinist. 29 may 1953-cü ildə Tensinq Norqeylə birlikdə Everestin zirvəsini fəth etmiş ilk insandır. Nepalın fəxri vətəndaşı.

Edmund Hillari hələ həyatda ikən pulun üzərində təsvir edilən ilk Yeni Zelandiyalıdır. O, 2008-ci il yanvarın 11-də ürək tutmasından vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Əli Sami Yen

**Əli Sami Bəy** (sonradan "Yen" adını aldı, ) — Alban əsilli türk futbolçu, məşqçi və idman meneceri. Yazıçı Şəmsəddin Saminin ikinci oğludur. "Qalatasaray FK"-nın qurucularındandır.

## Həyatı
Əli Sami Bəy 20 may 1886-cı ildə İstanbulun Şamlı səmtində anadan olub. Atası məşhur ədəbiyyatçı Şəmsəddin Sami idi. Qalatasaray Litseyində oxuyub və futbol oynayıb. 1905-ci ildə Qalatasaray Litseyi onunla birgə oxuyan yoldaşları ilə birlikdə Qalatasaray idman klubunu yaratmaq qərarına gəlib və klubun bir nömrəli qurucu üzvü olub.

Əli Sami Yen ayrıca Türk futbolunun qabaqda gələn təşkilatçılarından da biri oldu. Yen, 1923-cü ildə qurulan Türkiyə İdman Cəmiyyətləri İttifaqının qurucuları arasında iştirak etdi və başçılığını etdi. 1924 Paris Olimpiadasına qatılan Türk karvanının başçılığını etdi. 1926–1931 illəri arasında Türkiyə Milli Olimpiya Komitəsinin başçısı vəzifəsini icra etdi. Qalatasarayda 1905–1918 arasında 13 il, 1925-də 1 il olmaq üzrə iki dövrdə 14 il başçı olaraq xidmət etdi. Əli Sami Yenin sarı qırmızılı kluba əhəmiyyətli bir qatqısı da Qalatasaray Muzeyinin qurulması oldu.

1905-ci ildə idarə etdiyi Moda-Kadıköy qarşılaşması səbəbiylə, Əli Sami Yenin ilk Türk hakim ola biləcəyi də müxtəlif qaynaqlarda yazılıdır. Mili Komanda Rumıniya ilə etdiyi ilk matçda, məşqçi olaraq komandanın başında o vardı. Bu vəzifəni də bir müddət icra etmiş, yəni Türk Milli Komandasının ilk texniki direktoru olmuşdur. Qalatasaray İdman Klubunun qurucusu Əli Sami Yenin adı, komandanın futbol oynadığı stadiona verilmişdir. Əli Sami Yen 1951-ci ildə vəfat etdi və Feriköy qəbirstanlığında torpağa tapşırıldı.

Əli Sami Yenin açdığı yoldan xeyli çox idmançı, texniki adam və idarəçi yetişdi. Atletizm, basketbol, volleybol kimi idman növlərinin də Türkiyədə inkişafında əhəmiyyətli rollar oynadılar.

## Xarici keçidlər
* galatasaray.org — Ali Sami Yen

## İstinadlar
Məşədi Məmməd Fərzəliyev

**Məşədi Məmməd Fərzəliyev** () — Azərbaycanlı xanəndə.

## Həyatı
Məşədi Məmməd Fərzəliyev 1872-ci ildə Şuşada anadan olmuşdur. O, gənc yaşlarından Şuşanı tərk etmiş, bir müddət Gəncədə, sonralar isə Tiflis, Batumi, Vladiqafqaz, İstanbul və başqa şəhərlərdə yaşamış, xanəndəlik etmişdir. Xanəndə Zaqafqaziyada, Orta Asiyada, Türkiyədə, hətta Avropanın bir çox ölkələrində görkəmli sənətkar kimi tanınırdı.

Məşədi Məmməd hələ Şuşada olarkən toy məclislərində və xalq şənliklərində tarzən Tatevos Arutunyan və Məşədi Zeynal ilə birlikdə çıxış etmişdir. O, ilk dəfə Şuşada Xandəmirovun teatrında verilən Şərq konsertində böyük uğur qazanmışdı.

Məşədi Məmmədin oxuduğu "Bayatı-Kürd", "Rast", "Şur", "Çahargah", "Zabul-Segah", "Kürdü Şahnaz", "Heyratı", "Mənsuriyyə", "Səmayi–Şəms", "Qarabağ şikəstəsi", "Arazbarı", "Kərəmi", "Əfşarı" və s. muğamlar geniş xalq kütlələri tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanmışdır. Məşədi Məmməd də "Şüştər" ustası kimi daha məşhur idi.

Məşədi Məmməd Fərzəliyev 1912-ci ildə Varşava şəhərində fəaliyyət göstərən "Sport-Rekord" şirkəti tərəfindən bir dəvət aldı. O, Varşavada tarzən Qurban Pirimov, kamançaçı Saşa Oqanezaşvilinin müşayiəti ilə 40-a qədər muğam, təsnif və mahnını oxuyub vala yazdırır. Daha sonra Kiyev şəhərindən dəvət gəldi. Görkəmli sənətkar burada "Ekstrafon" şirkəti tərəfindən muğam və xalq mahnılarını qramofon valına yazdırdı. Müasirləri yazırlar ki, Məşədi Məmməd bütün muğam və mahnılarında ən çox Natəvanın qəzəllərini ifa edərmiş. Məşhur bir xanəndə kimi tanınmış Məşədi Məmməd 1913-cü ilin yazında Zubalov adına xalq evi tərəfindən Tiflisə dəvət edilir. 1926-cı ildə Məşədi Məmməd Fərzəliyev Rusiyanın bir çox şəhərlərində, Polşa, Almaniya, Fransa, Belçika, İngiltərə, Avstriya, Rumıniya, Türkiyə və İranda konsertlər verir.

1923-cü ildə Məşədi Cəmil Əmirov tərəfindən Gəncə şəhərinə dəvət edilən xanəndə şəhər musiqi məktəbində muğamatdan dərs deməyə başlayır.

1929-cu ildə Məşədi Məmməd Fərzəliyev yenidən xaricə qastrol səfərinə çıxmış, bir daha Azərbaycana qayıtmamışdır. Məşədi Məmməd Fərzəliyev uzun illər Türkiyənin İstanbul şəhərində yaşamış və 1962-ci ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Çahar-Mahal və Bəxtiyari ostanı

**Çahar-Mahal və Bəxtiyari ostanı** — İranın cənub-qərbində ostan. Mərkəzi Şəhrikürd şəhəridir . Ostanın ərazisi 16.201&nbsp;km² — dir . 2006-cı ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən ostanda 857.910 nəfər əhali yaşayır .

## Xarici keçidlər

*Encyclopædia Iranica :ČAHĀR MAḤĀ(L) WA BAḴTĪĀRĪ

## İstinadlar
Hörmüzgan ostanı

**Hörmüzgan ostanı** () — İranın cənubunda ostan. Mərkəzi Bəndər-Abbas şəhəridir. Ostanın ərazisi 71.193&nbsp;km² - dir. 2006-cı ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən ostanda 1.403.674 nəfər əhali yaşayır. Əhalisini əsasən farslar, ərəblər (10%), bəluclar, azərbaycanlılar, lurlar və s. millətlər təşkil edir.

## Mövqeyi

Hörmüzgan ölkənin cənubunda, Fars körfəzi və Hind okeanının sahilində və Ərəbistan yarımadası ilə üzbəüz yerləşir. Sahil xəttinin uzunluğu 1000&nbsp;km-ə (620 mil) çatır. İranla Omanı bir-birindən ayıran Hörmüz boğazı da bu vilayətin qarşısındadır.

Vilayət şimaldan Fars və Kirman əyalətləri, şərqdən Sistan və Bəlucistan, cənubdan Fars körfəzi və Hind okeanı, qərbdən Buşəhr vilayəti ilə əhatə olunmuşdur. Ümumi sahəsi 70697&nbsp;km², əhalisi 1403674 nəfər, inzibati mərkəzi Bəndər Abbas şəhəridir.

## Tarixi

Hörmüzgan yerləşdiyi strateji mövqeyi ilə Fars və Sasanilər dövründə həmişə əhəmiyyətli bir region olmuşdur. İslam hakimiyyətindən sonra regionun əhəmiyyəti daha da artmış və region yaxşı ticarət imkanlarına malik olduğu üçün zənginləşmişdir. Marko Polo 1272 və 1293-cü illərdə Bəndər Abbası ziyarət etmiş və şəhər bazarlarında ləl-cəvahiratların, Hind-Çindən gətirilən ipək və fil sümüyü məmulatlarının bolluğunu və gözəlliyini qeyd etmişdir.

Birinci Dünya müharibəsi illərində bu regionda neftin kəşfi ilə regionun əhəmiyyəti daha da artmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi

Hörmüzgan cənubda Zaqros dağlarının bitdiyi, dərə-təpəli ərazidə yerləşir. Bu dağlıq hissə vilayətin qərbini (Bəndər Abbasın qərb hissəsi) təşkil edən regiondadır. Əyalətin şərqi isə nisbətən daha düz bir struktura malikdir.

Əyalətin iqlimi isti və rütubətlidir. 49 dərəcədən yuxarı temperatur müşahidə edilir. İllik yağıntı miqdarı azdır və quraq torpaq formasına malikdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kohgiluyə və Boyer-Əhməd ostanı

**Kohgiluyə və Buyer Əhməd ostanı** - İranın cənub-qərbində ostan. Mərkəzi Yasuc şəhəridir . Ostanın ərazisi 15.563&nbsp;km² - dir . 2006 - cı ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən ostanda 634.299 nəfər əhali yaşayır .

Bu vilayətin hazırkı ostandarı (Qubernator) 22 sentyabr 2021-ci ildən Əli Əhmədzadə.

## İstinadlar
Buşehr ostanı

**Buşehr** ( – *Ostane Buşehr*) — İranın cənubunda ostan. Mərkəzi Buşehr şəhəridir. Ostanın ərazisi 23.191&nbsp;km² -dir. 2006-cı ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən ostanda 886.267 nəfər əhali yaşayır.

## İstinadlar
Luristan ostanı

**Luristan ostanı** () — İranda ostan, qərbi İranda yerləşir. Mərkəzi Xürrəmabad şəhəridir. 

Lorestan İraq ilə sərhədə yaxın ərazidə yerləşir. Dağlarla əhatə olunmuş mənzərəli vadidə yerləşən Lorestan İraqla sərhəddən təxminən 100 kilometr (təxminən 62 mil) şərqdə yerləşir.

## Ərazi
Ostanın ərazisi 28,392 km²-dir. 
## Əhali
2006 - cı ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən ostanda 1,716,527 nəfər əhali yaşayır.
### Milli tərkib

*Əhalisi əsasən lur xalqından ibarətdir. Ostanın şərqində bəxtiyarilər, mərkəzində və cənubunda lur dilinin əsas şimal ləhçəsinin müxtəlif dialektlərində danışan tayfalar, qərbində isə ləklər məskunlaşıbdır. 
:*Bu ostanda əsasən lurca (onun dialekti olan bəxtiyaricə və ləkcə daxil olmaqla) danışılır. Lurlar kürdlərdən daha çox farslara yaxındırlar .

## Şəhristanlar
*Əzna şəhristanı
*Əligudərz şəhristanı
*Bürucird şəhristanı
*Poldoxtər şəhristanı
*Xürrəmabad şəhristanı
*Dürud şəhristanı
*Dilfan şəhristanı
*Silsilə şəhristanı
*Kuhdəşt şəhristanı

## Xarici keçidlər
*سایت اطلاع رسانی استانداری لرستان

## İstinadlar


## Həmçinin bax
Qarpız

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi. 

## Maraqlı faktlar
Çinin paytaxtı Pekin şəhərində Dünyada yeganə Qarpız muzeyi yerləşir. Muzeydə 600-dən çox qarpız və yemiş növləri, qarpız və yemişlərin şəkilləri sərgilənir, lakin eksponatlar həqiqi deyil, süni materialdan hazırlanmışdır. Qarpız təxminən 92% sudan ibarətdir, buna görə də isti gündə yemək çox təravətləndiricidir. Dünyada ən çox qarpız istehsal edən ölkə Çin, ondan sonra Türkiyə və İrandır. Qarpız ənənəvi olaraq yay aylarında pikniklərdə və digər açıq hava toplantılarında yeyilir. Bəzi ölkələrdə qarpızdan içkilər hazırlanır, məsələn, Meksikada agua fresca və dünyanın digər yerlərində "smoothies". Qarpız isti və günəşli iqlimlərdə yetişdirilən isti mövsüm məhsuludur, böyüməsi üçün bol su tələb olunur.

## Qarpızın faydaları
Qarpız əsasən sidik ifrazı sistemi üçün faydaları məhsul hesab olunur. Lakin bu şirin giləmeyvənin digər də çoxsaylı faydaları var. 
* Azkalorili və qidalı liflərlə zəngin olan qarpız insanı tox saxlayır və arıqlamağa yardım edir.
* Likopinlə zəngin olan qarpız orqanizmə çox yaxşı xərçəng əleyhinə təsir edir və xüsusilə orqanizmi həzm sistemi xərçəngindən qoruyur.
* Likopin orqanizmdə “pis” xolesterinin səviyyəsini aşağı salır, damarları təmizləyir.
* Qarpızın tərkibində olan faydalı maddələr damarları genişləndirir və təzyiqi aşağı salmağa yardım edir.
* Qarpız güclü iltihabəleyhinə təsirə malikdir.
* Sitrullinlə zəngin olduğundan qarpız əzələ ağrılarını azaldır.
* A və C vitaminləri sayəsində qarpız dərini cavan və sağlam edir.

## Qarpız zəhərlənməsindən qorunmaq
* Qarpız kəsilməzdən əvvəl suda mütləq yaxşıca yuyulmalıdır. Torpaqda yetişdirildiyi üçün qarpızın qabığı çirkli olur. Qarpızın qabığını yemək heç məsləhət görülmür.
* Əzilmiş, zədələnmiş və qabığı kəsikli qarpızları almaqdan çəkinin.
* Kəsilmiş qarpız 2 günə qədər soyuducuda hava keçirməyən qabda saxlanıla bilər.
* Qarpız isti havalarda otaq temperaturunda tərk edildikdə tez xarab ola bilər.
* Turş və qəribə qoxusu olan qarpızları atın.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Maku

**Maku** və ya **Makı** (həmçinin **Daşmakı** olaraq da tanınır) — İranın Qərbi Azərbaycan ostanında şəhər, Maku şəhristanının inzibati mərkəzi.

## Coğrafiyası
Maku şəhərinin arasından *Zəngmar çayı* axır. Mülayim iqlimi olan, dəniz səviyyəsindən 1634 m hündürlükdə dağ ətəklərində yerləşən və yarımdairəvi formaya malik şəhər sanki çətirlə örtülmüşdür.

Maku şəhəri Urmiyadan təxminən 278&nbsp;km, Təbrizdən təxminən 251&nbsp;km, Tehrandan təxminən 939&nbsp;km, Türkiyə sərhədindən (Gurbulaq sərhəd qapısı) təxminən 20&nbsp;km aralı yerləşir.

## Tarixi

Maku I Şah Abbasın hökmdarlığının əvvəlində sadəcə bir qala idi. Şəhərin salınma tarixi eramızın 1012-ci ilinə təsadüf edir. Maku, Səfəvilər zamanında İrəvan şəhərindən köçmüş azərbaycanlı türk bayat tayfasına məskən olur. Bayatlar Pəhləvi dövrünə qədər (20-ci əsrin ortaları) Makuda hökm sürürlər.

## Təbiəti və abidələri
Maku şəhərinin gözəl təbii landşaftı, çox qədim tarixi və təbiəti zəngin olan yerlər var. Onlardan aşağıdakıları qeyd etmək olar:

**Hacıbulağı* və digər mineral su bulaqları 
*Qalacıq şəlaləsi; 
*Mərakan qoruq zonası; 
*Bağçacıq sarayı, Kolah Fərəngi binası və Maku Paşs Mərkəzinin köhnə binası; 
*Rəvaz və Qaraqala (Qale-ye Siyah) köhnə qəsrlər; 
*Qabanqalası tarixi qalası və dağı 
*Beşgöz köhnə körpü, Makıdan 5&nbsp;km. aralıdır; 
*Makı şəhərində Rusa tarixi şəhərinin qədim daş epiqrafık abidələri; 
*Makıda Səngər adlanan Urartu daş məzarı; 
*Bir neçə qədim kilsə; 
*Çaldıran döyüş yeri. Şah İsmayıl və Sultan Səlimin tarixi döyüş yeri.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Rəsmi dövlət Saytı - Farsca
*Maku Azad Universiteti  - Farsca
*Maku news  - Farsca

## Həmçinin bax
Bükan

**Bükan** () — İranın Qərbi Azərbaycan ostanında yerləşən şəhər, Bükan şəhristanının mərkəzi.

Bükan şəhəri Tatavuçay (farsca adı Siminərud) çayının şərq sahilində, Qərbi Azərbaycan və Kürdüstan ostanlarını ayıran xəttdə, Qərbi Azərbaycan ostanının Miyandoab (Qoşaçay) və Kürdüstan ostanının Saqqız şəhərləri arasında yerləşir.

2016-cı ildə aparılmış siyahıya almanın açıqlanmış yekunlarına əsasən Bükan şəhərinin 194,000 nəfər əhalisi var - beləliklə, Bükan bütün Qərbi Azərbaycan ostanı boyunca sayına görə üçüncü böyük şəhər sayılır.

Bükanın görməli yerləri kimi şəhərin Cümə məscidini və Sərdar məqbərəsini sadalamaq olar.

## İstinadlar
Şahindej

**Şahindej** və ya **Sayınqala / Sainqala**— İranın Qərbi Azərbaycan ostanında şəhər. 

Əsl adı Azərbaycan dilində *Sayınqala* adlanır. Fars dilində adını Pəhləvi dövründə "*Şahindej*"ə tərcümə etdilər.

## Xarici keçidlər
*Sayınqala şəhərinin ilk xəbər saytı

## Həmçinin bax
Sərdəşt

**Sərdəşt** () yoxsa **Sarıdaş** () — İranın Qərbi Azərbaycan ostanında şəhər.

Sərdəşt şəhəri əyalətin cənub-qərb hissəsində yerləşir, İraqla sərhəddir. Şəhərin təbiəti, torpağı gözəl, cəlbedicidir. Ehtimal edilir ki, bu şəhər Zərdüşt peyğəmbərin doğulduğu yerdir. Sərdəştin Əhalisini 1900-ların başına qədər bütövlüklə Azərbaycanlılar təşkil edirdi ancaq Pəhləvilər rejimi dövründən başlayaraq şəhərə Kürdlər köçmüşdür. Sərdəşt şəhərin Pəhləvidən əvvəl ismi *Sarıdaş* olmuş.

## Görməli yerləri
* Sərdəşt şəhərinin yaxınlığında "Şalmaş şəlaləsi" çox məşhurdur.
* Çeşmə-Qrou (bulaq) Mahabad-Sərdəşt yolunda yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qərbi Azərbaycan ostanı

## Xarici keçidlər
Üşnəviyyə

**Üşnəviyyə** və ya **Üşnü** - İranın Qərbi Azərbaycan ostanında şəhər, Üşnəviyyə şəhristanının inzibati mərkəzi.

## Qaynaqlar
Kürdlər (dəqiqləşdirmə)

* Kürdlər — xalq.

;Azərbaycanda
* Kürdlər (Cəbrayıl) — Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunda kənd.
* Kürdlər (Füzuli) — Azərbaycanın Füzuli rayonunda kənd.
* Kürdlər (Ağcabədi) — Azərbaycanın Ağcabədi rayonunda kənd.
* Kürdlər (Ağdam) — Azərbaycanın Ağdam rayonunda kənd.
* Kürdlər (Cəlilabad) — Azərbaycanın Cəlilabad rayonunda kənd.

;Gürcüstanda
* Qurdlar (Sarvan) — Gürcüstanın Sarvan bələdiyyəsində kənd.

;İranda
* Kürdlər (Kəleybər) —
* Kürdlər (Üskü)
* Kürdlər (Germi)

## Həmçinin bax
* Kürd (dəqiqləşdirmə)
* Kürdlər bələdiyyəsi
* Qurdlar
Kiçik Asiya

**Kiçik Asiya** və ya **Anadolu** — Qərbi Asiyada yerləşən, Qara dəniz, Mərmərə dənizi, Egey dənizi və Aralıq dənizlərinin əhatə etdikləri yarımada. Avropadan Bosfor və Dardanel boğazları ilə ayrılır. Türkiyənin Asiya hissəsi burada yerləşir.

Kiçik Asiya termini fransızların *Minor Asia* sözündən götürülüb. Türkiyədə və Yaxın Şərqdə Anadolu adlanır.

## Tarixi
Romalılar Kiçik Asiyanı fəth etdikdən sonra burada Asiya əyalətini qurmuşlar. Eramızdan əvvəl 133-cü ildə kral III Attalın vəsiyyəti ilə Perqamın Romaya birləşdirilməsindən sonra keçmiş Perqam çarlığının ərazisində formalaşmışdır. Eramızdan əvvəl I əsrdə – eramızın I əsrində ərazisi genişləndirilmişdir. Əyalət əmri eramızdan əvvəl 126-cı ildə qəbul edildi. Eramızdan əvvəl 27-ci ildən senator əyaləti, Diokletian dövründən (297-ci ildən) 7 ayrı əyalətə bölünmüşdür.

## Çayları
Kiçik Asiya yarımadasının çayları Qara, Aralıq, Egey və Mərmərə dənizlərinə tökülür. Ən böyük çaylarından Qara dənizə Qızıl İrmak (950 km), Yaşıl İrmak (400 km, Kilkit qolu ilə), Çorox (360 km), Səkəriyə (690 km); Egey dənizinə Kiçik Məndərəs, İldiz, Böyük Məndərəs; Aralıq dənizinə isə Seyhan (450 km) və Ceyhan (350 km) çayları tökülür. Mesepatomiyanın böyük çaylarından Fərat öz mənbəyini və yuxarı axarında yerləşən qollarını Şərqi Anadoludan alır.
Mərmərə dənizi

**Mərmərə dənizi** () — Qara dəniz və Egey dənizini birləşdirən daxili dəniz. Qara dənizə Bosfor boğazı, Egey dənizinə isə Dardanel boğazı vasitəsilə bağlanır. Səthinin sahəsi 11,350&nbsp;km², ən dərin nöqtəsi 1355 m-dir.

## Şəkillər

Şəkil:Marmara sea.JPG
Şəkil:STS040-610-50.jpg
Ziyadlı

**Ziyadlı** — Azərbaycan Respublikasının Samux rayonunun Ziyadlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Samux rayonunun Ziyadlı kəndi Qovlarsarı kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Ziyadlı kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Oykonim qacar tayfasının ziyadlı oymağının adı ilə bağlıdır. Oymaq isə öz adını Səfəvilərin ilkin dövründən Gəncə–Qarabağ mahalının irsi hakimləri olmuş Ziyadoğullarının adından almışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Gəncə-Qazax düzənliyində yerləşir.

## Əhalisi
Əhalisi 2985 nəfər (2014). Orta illik (1000 nəfərə) təbii artım 9.8 nəfər. Kəndin əhalisi oğuzların Bayat boyundan çıxmış qacar türklərindən ibarətdir.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini əkinçilik (dənli bitkilər, çoxillik texniki bitkilər və s.) və heyvandarlıqla təşkil edir.

## Mədəniyyəti
Kənddə elektron telefon stansiyası var.

## Təhsil
Kənddə orta məktəb fəaliyyət göstərir.

## Səhiyyə
Kənddə tibb məntəqəsi mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Xəritə

## Həmçinin bax
Katexçay şəlaləsi

** Katex şəlaləsi** — Balakən rayonu ərazisindəki Katexçay şəlaləsi Azərbaycanda ən məşhur şəlalə sayılır. Qeyd edək ki, bu şəlalə Zaqatala Dövlət Təbiət Qoruğunun ərazisinə daxildir. Şəlalənin hündürlüyü 20 metrə yaxındır. Bu, Azərbaycanın ən bolsulu şəlaləsidir. Şəlaləyə getmək üçün Katex kəndindən keçən sərt eniş-yoxuşlarla hərəkət etmək lazımdır. Katexçaya çatmaq üçün 500 metrlik çətin, dolanbaclı və uçurumlu yolu piyada qət etmək gərəkdir. Şəlalənin yerləşdiyi ərazini görənlər əsrarəngiz mənzərədən zövq ala bilirlər. Bura turistlərin ən çox üz tutduğu məkanlardan biridir. Mütəxəssislər bildirirlər ki, Katexçay şəlaləsinin təzyiqindən əldə edilə biləcək elektrik enerjisi, bəlkə də, bütöv bir rayonun işıqla təminatına bəs olar.

## İstinad
Türkan

**Türkan** — Azərbaycan Respublikasının Xəzər rayonunun inzibati ərazi vahidində, Xəzər dənizinin sahilində yerləşən qəsəbə. Türkan qəsəbəsi Bakı şəhərindən 35 km aralıda yerləşir.

Zirə, Hövsan, Qala kəndləri ilə qonşudur.

## Toponimikası
Monqolların Azərbaycana hücumundan əvvəl Türkmən tayfaları Xəzər dənizinin cənub və şimal sahilləri ilə irəliləyərək Xəzərin qərb sahillərinə və Azərbaycana yayılmışdılar. O zamanlar türkmənlər sadəcə olaraq Türkan adı ilə məşhur idilər. Bu tayfaların bəziləri Xəzərin qərb sahillərinə daimi məskən salmışlar və Türkan kəndinin adı da bu yerlərdə yaşamış türkmənlərin adı ilə bağlıdır.

## Tarixi
Türkan qəsəbəsi Bakının 32 kəndi içərisində ən qədim tarixə malik olanlarındandır.

Türkan kəndində iki qəbiristanlıq mövcuddur. Bunlardan biri yeni qəbiristanlıqdır ki, burada olan ən qədim məzarın yaşı bir əsr yarıma bərabərdir. Digər qəbirstan isə daha qədimdir. Oradakı qəbirüstü daşların üzərində şəkilli yazılar var ki, bu da abidələrin çox böyük yaşa malik olmağına dəlalət edir.

## Əhalisi
1859–1864-cü ilə olan məlumata əsasən Bakı quberniyasının Bakı qəzasının Türkan kəndində 127 evdə 332 nəfəri kişi, 290 nəfəri qadın olmaqla 622 nəfər şiə Azərbaycan tatarı yaşayırdı.

Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin 1 yanvar 2012-ci il tarixinə olan rəsmi təxminə əsasən Türkan qəsəbəsinin 11.3 min nəfər əhalisi vardır.

Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin 1 yanvar 2020-ci il tarixinə olan rəsmi məlumatına əsasən Türkan qəsəbəsinin 12684 nəfər əhalisi vardır.

## İnfrastrukturu
Türkan qəsəbəsində 262, 256 və 119 saylı üç tam orta məktəb və 6 nömrəli internat məktəbi fəaliyyət göstərir. Qəsəbə ərazisində bir poliklinika vardır.

## Əhalinin dolanışığı
Əhali əsasən əkinçilik və Türkanda olan daş karxanalarında işləməklə dolanır. Əkinçiliyin monopoliyalaşdığı və daş karxanalarının fəaliyyətinin zəiflədiyi bu dövrlərdə, kənd əhalisinin dolanışıq vəziyyəti çətinləşib. Kənddə uzun illərdən bəri avtobus/marşurut problemi vardır, kəndə gediş-gəliş çətindir. Kəndin dəniz kənarı torpaq hissələri məmurlar və digər varlılar tərəfindən hasara alınaraq özəlləşdirdiliyi üçün kənd əhalisinin qədim məşğuliyyətlərindən biri olan dəniz kənarı bostançılıq zəifləyib.

## Görkəmli şəxslər

# Ağaxan Abdullayev
# Zamiq Əliyev
# Dilarə Dostuzadə

## İstinadlar
Osman

**Osman** — Şərqdə daha çox işlədilən ərəb mənşəli kişi adı. 

* Osman ibn Əffan — Üçüncü Raşidi xəlifə.
* Osman Batur — Şərqi Türkistanda fəaliyyət göstərmiş inqilabçı.
* Osman Durmuş — siyasətçi, həkim.
* Osman Yağmurdərəli — Türkiyənin məşhur aktyoru və rejissoru, siyasətçi.
* Osman Zəncani — çilingər və qələmdan ustası
* Osman ibn Səid Əmri — İmam Mehdinin xüsusi nümayəndəsi.
* Osman Nuri Topbaş —
* Osman Vəlizadə — Qafqaz müsəlmanlarının II Müftisi.
* I Osman — Osmanlı dövlətinin qurucusu və ilk hökmdarı. 
* II Osman — 1618-1622-ci illərdə Osmanlı sultan I Əhmədin oğludur. 
* III Osman — 1754-1757-ci illərdə Osmanlı sultanı. II Mustafanın oğludur. 
* Osman Sarıvəlli — azərbaycanlı şair
* Osman Hacıbəyov — aktyor. 
* Osman Nizami Paşa — 
* Osman Zati Korol —

## Həmçinin bax
* Osmanlı (soyad)
* Osman (dəqiqləşdirmə)
* Osmanbozu kurqanları
Lirə

* Türk lirəsi — Türkiyə Respublikasının pul vahidi.
* Kipr lirəsi — Kipr Respublikasının pul vahidi.
* Livan lirəsi — Livanın pul vahidi.
* Malta lirəsi — Maltanın pul vahidi.
Linus Torvalds

**Linus Benedikt Torvalds** () — fin proqram təminatı mühəndisi. O, Linux nüvəsinin yaradıcısı və baş tərtibatçısıdır. Torvalds həmçinin Git versiya nəzarət sisteminin yaradıcısıdır.

## Fəaliyyəti
Linus Torvalds 28 dekabr 1969-cu ildə Finlandiyanın Helsinki şəhərində anadan olmuşdur. O, on yaşında ikən babası ona Commodore VIC-20 kompüterini almış və Linus da bu kompüterdə babası üçün bəzi statistikaları tutmaqda kömək etməyə başlamışdır. Beləliklə, kompüterlə bərabər gələn bəzi proqramların əl kitabçalarını oxuyaraq bir çox sadə proqramı öyrənmə fürsəti əlinə keçmişdir. Helsinki universitetinin kompüter elmi bölümünə girdiyi vaxt isə artıq tam təşəkküllü proqramçı idi.

Linux nüvəsinin proqramlaşdırılmasını başlatmışdır. İndi o həmin layihənin koordinatoru kimi fəaliyyət göstərir.

Linuxu fərdi kompüterlərdə (PC) işləyən tam təşəkküllü Unixvari əməliyyat sistemini proqramlaşdırmaq üçün Torvalds Minix-dən (Endrü Tanenbaum tərəfindən proqramlaşdırılan əməliyyat sistemi) ilham almışdır.

Hal-hazırda Linux bir sıra digər arxitekturalarda da işləyir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Mexiko

**Mexiko** (, ) — Meksikanın paytaxtı. 2009-cu ilin əhali siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 8.84 milyon nəfər olmuşdur.

## Həmçinin bax
* Mexiko kafedralı

## İstinadlar
Azərin

**Azərin** (doğum adı: *Anaxanım Etibar qızı Tağıyeva*; ) — Azərbaycan müğənnisi, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2015), Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbinin orkestr ifaçısı, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin kapitanı.

## Karyerası
İlk solo albomu, 2001-ci ildə Qazaxıstandaki "Asiyanın Səsi" müsabiqəsindən sonra işıq üzü görüb. Bu diskin, həmçinin 2004-cü ildə çıxan diskin repertuarına korifey sənətkarların mahnıları və xarici klassik musiqi nümunələri daxil edilmişdir.

2006-cı ildə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti", 2015-ci ildə isə "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adlarına layiq görülmüşdür.

## İfa etdiyi mahnılar
* Çırpınırdı Qara dəniz
* Sevgili canan

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
Beyrut

**Beyrut** (, ) — Livanın paytaxtı, ən iri şəhəri və böyük dəniz portu. Beyrut Yaxın Şərqin vacib maliyyə - bank və mədəni mərkəzidir. Beyrutda bir çox beynəlxalq təşkilatlar məskən salmışlar.

Əhalisi təxminən 900 min nəfərlə 2 milyon nəfər arasıdır. Bu onunla bağlıdır ki, əhalinin siyahıya alınması ölkədə axırıncı dəfə 1932-ci ildə keçirilmişdir. Əhalisinə görə Levant regionunda 3-cü, Ərəb dünyasında 13-cü şəhərdir.

## Tarixi
Eramızdan əvvəl XVIII əsrdən etibarən Berut, Berit adı ilə məlumdur. VII əsrdə Xilafətə daxil edilmişdir. XIV-XV əsrlərdə Misir məmlüklərinin, 1516-1918-cı illərdə Osmanlı İmperiyasının tərkibində, 1920-43-cü illərdə Fransa işğalı altında olub. 1943-cü ildən etibarən Livan Respublikasının paytaxtıdır.

## Qardaş şəhərlər
Beyrutun qardaş şəhərləri:

## Şəhərdə keçirilmiş beynəlxalq tədbirlər
* 1959 Aralıq dənizi Oyunları
* 2009 Frankofoniya Oyunları

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yunanlar

**Yunanlar** ( — *ellines*) — Cənub-Şərqi Avropada etnos.

Ümumi sayı 14–19 milyon nəfərdir. Əsasən Yunanıstanda və Kiprdə yaşayırlar. Əksəriyyət yunan dilini ana dili sayır. Aralıq dəniz yanı ölkələrdə, həmçinin Amerika Birləşmiş Ştatlarında, Almaniyada, Kanadada və Avstraliyada böyük yunan icmaları mövcuddur. Yunanların əksəriyyəti məşriqi məsihiliyə etiqad edir, lakin aralarında müsəlmanlar və aləmi məsihilər də var.

## Yazıları
Yunanlılar Finikiya əlifbasını qəbul etməzdən əvvəl Girit və Kipr kimi iki növ yazı mövcud idi. Bununla birlikdə, hər iki növ də zamanla dəyişdirildi, qəbul edildi və dəyişdirildi (samitləri ifadə edən bir sıra hərflərin fonetik mənası səsli səslərə dəyişdirildi) Finikiya yazısı ilə. Vahid Yunan əlifbası olduqca gec ortaya çıxdı — uzun müddət bir neçə əlifba var idi — İon (İonya), Afina (Attica), Argos (Argolis), Korint. Makedoniyalı Lagid qəbiləsi Misir hökmdarları sülaləsinə çevrildikdən sonra Yunan yazıları Kopt yazılarının təməlini atan Misirin rəsmi yazı sisteminə çevrildi. Koine, Xristian Kilsəsinin rəsmi dilinə çevrildiyi üçün, Yunan əlifbası Xristian Kilsəsinin rəsmi yazısı oldu. Xristianlığı Qotlar və Slavlar qəbul etdikdən sonra, Yunan yazıları Qotlar, Bolqarlar, Serblər, Ruslar kilsələrinin rəsmi ssenarisi oldu və Gotik yazısı, Kiril və Qlagolitiklərin əsasını qoydu.

## İstinadlar
Sofi Loren

**Sofi Loren** (it. Sophia Loren; əsl adı Sofia Villani Şikolone (it. Sofia Villani Scicolone); 20 sentyabr 1934, Roma) — italyan aktrisası. Klassik Hollivud kinosunun ən böyük ulduzlarından biri hesab olunur və Amerika Film İnstitutu tərəfindən "Klassik Hollivud kinosunun ən böyük qadın ulduzları" siyahısında 21-ci yerdə qərarlaşmışdır.

## Erkən həyatı və karyerasının başlanğıcı
Sofi Loren 20 sentyabr 1934-cü ildə Romada anadan olub. Uşaqlığı və gəncliyi yoxsulluq içində keçib. 14 yaşında gözəllik müsabiqəsində iştirak edərək qalib gəldikdən sonra modellik karyerasına başlayıb. 1950-ci illərin əvvəllərində İtaliya filmlərində kiçik rollarda görünməyə başlamışdır.

## Beynəlxalq uğur
Lorenin beynəlxalq səviyyədə tanınması 1957-ci ildə "Boy on a Dolphin" filmi ilə başlamışdır. Daha sonra "The Pride and the Passion" (1957), "Houseboat" (1958) və "It Started in Naples" (1960) kimi Hollivud filmlərində rol almışdır. 1960-cı ildə Vittorio De Sikanın "Çoçara" filmindəki performansı ilə Ən Yaxşı Qadın Oyunçu nominasiyasında Oskar mükafatını qazanan ilk qeyri-ingilisdilli aktrisa olmuşdur.

## Karyerasının sonrakı illəri
Loren, 1960-cı və 1970-ci illərdə "Yesterday, Today and Tomorrow" (1963), "Marriage Italian Style" (1964), "Sunflower" (1970) və "A Special Day" (1977) kimi bir çox uğurlu filmdə rol almışdır. 1991-ci ildə Kino Sənəti və Elmləri Akademiyası tərəfindən fəxri Oskar mükafatına layiq görülmüşdür.

## Şəxsi həyatı
Sofi Loren 1957-ci ildə prodüser Karlo Ponti ilə evlənmiş və bu evlilikdən iki oğlu olmuşdur.

## Mükafatları
Ən Yaxşı Qadın Oyunçu nominasiyasında Oskar mükafatı (1961)

Kann Film Festivalında Ən Yaxşı Qadın Oyunçu Mükafatı (1961)

5 Qızıl Qlobus mükafatı

BAFTA mükafatı

Fəxri Oskar mükafatı (1991)

## İstinadlar
Yuri Andropov

**Yuri Vladimiroviç Andropov** () — sovet dövlət və partiya xadimi, 1982–1984-cü illərdə Sov.İKP MK-nın baş katibi, 1983–1984-cü illərdə SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri, SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin sədri (1967–1982).

## Həyatı
1914-cü il 15 iyunda Stavropol quberniyasında anadan olmuşdur.,

Komsomol hərəkatlarının fəal iştirakçısı olmuş və 1939-cu ildə ÜİK(b)P sıralarına daxil olmuşdur. 1938–1940-cı illərdə RSFSR Yaroslavl vilayət komsomol təşkilatının rəhbərlərindən biri təyin edilmişdir. Daha sonralar Karel-Fin SSR-in komsomol təşkilatının rəhbəri olmuşdur. Böyük Vətən müharibəsindən sonra Karel-Fin Kommunist Partiyası MK-nın 2-ci katibi kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1951-ci ildə Ümumittifaq Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Mərkəzi Komitəsi aparatına işə keçirilir. 1953-cü ildə Macarıstana SSRİ səfiri göndərilir və 1956-cı ildə, məhz onun birbaşa iştirakı ilə ölkəyə sovet qoşunları daxil olur. Öz "funksiyasını" yerinə yetirdikdən sonra Moskvaya geri çağrılır və Sov. İKP MK-ya şöbə müdiri təyin edilir.

1961-ci ildə Sov. İKP-nin XXI qurultayında o, partiya Mərkəzi Komitəsinin üzvü seçilir, daha sonra isə, Sov. İKP MK katibi kimi fəaliyyət göstərir. 1967-ci ildə partiya fəaliyyətindən SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinə sədr göndərilir. Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi-nin rəhbəri kimi 1967-ci ildə partiyanın ali orqanı olan MK Siyasi Bürosu üzvlüyünə namizəd, 1972-ci ildə Siyasi Büroya üzv seçilir. Öz fəaliyyətini o, əsasən, antisovet və dissident hərəkatına qarşı mübarizəyə həsr edir. 1976-cı il 10 sentyabrda ona ordu generalı hərbi rütbəsi verilir.

Mixail Suslovun vəfatından sonra, Andropov 1982-ci ilin 24 mayında SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi sədri postundan Sov.İKP MK-nın katibi vəzifəsinə keçirilir. Daha sonralar, 1982-ci ilin 12 noyabrında Andropov Sov. İKP MK-nın Plenumunda MK-nın Baş Katibi seçilir. SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyyətinin sədri seçilir.

Andopov, rəhbərliyi dövründə ölkədəki sosial-iqtisadi problemlərin həllinə ciddi diqqət yetirməyə başlayır. Ancaq, bunun üçün islahatlar ancaq əmək intizamının möhkəmlənməsi ilə bitir, o, sovet siyasi siteminin əsaslarına toxunmur.

Yuri Andropov 9 fevral 1984-cü ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra vəfat edib.

Y. Andropov sovet və post sovet araşdırmalarında qətiyyətli və ziddiyyətli dövlət xadimi kimi xarakterizə edilir.

## İstinadlar
Cəvahirləl Nehru

**Cəvahirləl Nehru** (hindicə: जवाहरलाल नेहरू, ) — görkəmli hind siyasi xadimi, Hindistanın müstəqilliyi uğrunda hərəkatın və Hindistan Milli Konqresinin rəhbərlərindən biri, Hindistan Respublikasının ilk baş naziri (1947–1964). Nehru həm də Tərəfsizlər hərəkatının liderlərindən olmuşdur. O, Hindistanın sonrakı baş nazirlərindən İndira Qandinin atası və Raciv Qandinin babası idi.

## Mənbə
* *Jawaharlal Nehru* (Edited by S. Gopal and Uma Iyengar) (July 2003) *The Essential Writings of Jawaharlal Nehru* Oxford University Press ISBN 0-19-565324-6
* *Jawaharlal Nehru by M. Chalapathi Rau.* [New Delhi] Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India [1973]
* *Jawaharlal Nehru: Life and work* by M. Chalapathi Rau, National Book Club (January 1, 1966)
* *Nehru: The Invention of India* by Shashi Tharoor (November 2003) Arcade Books ISBN 1-55970-697-X
* *Nehru: A Political Biography* by Michael Brecher (1959). London:Oxford University Press.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Cəvahirləl Nehrunun qısa tərcümeyi-halı (ingiliscə) 
* Cəvahirləl Nehrudan sitatlar (ingiliscə)
* Cəvahirləl Nehru adına Təkmil Tədqiqatlar Mərkəzi
Georgi Jukov

**Georgi Konstantinoviç Jukov** (; ) — hərbçi, Sovet İttifaqı Marşalı, SSRİ-nin müdafiə naziri (1955–1957),

O, dörd dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (1939,1944,1945,1956), iki dəfə "Qələbə" ordeni (1944,1945) laureatı olmuşdur. Georgi Jukovun məzarı Qırmızı meydanda Kreml divarı nekropolunda yerləşir.

## Həyatı

## Hərbi fəaliyyəti

## Təltif və mükafatları
Leonid Brejnevlə yanaşı dördqat Sovet İttifaqı Qəhrəmanı olan 2 şəxsdən biridir. Ümumilikdə 14 orden, 16 medala layiq görülmüşdür.
* 4-cü dərəcəli Müqəddəs Georgi ordeni
* 4 dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (29.08.1939, 29.07.1944, 01.06.1945, 01.12.1956)
* 2 dəfə "Qələbə" ordeni
* "Oktyabr inqilabı" ordeni
* 3 dəfə Qırmızı Bayraq ordeni
* 6 dəfə Lenin ordeni
* 2 dəfə I dərəcəli Suvorov ordeni
* 1 dəfə Qırmızı Ulduz ordeni
* Üzərində adlı lövhə və SSRİ-nin qızıl gerbi olan fəxri silah
* Monqolustan Xalq Respublikasının qəhrəmanı adı (1969)
* Tuva Respublikasının ordeni
* Polşanın I dərəcəli Virtuti Militari və I dərəcəli Qrünvald xaçı ordeni
* İngiltərənin I dərəcəli Bani ordeni
* ABŞ-nin I dərəcəli "Fəxri Legion" medalı
* Fransanın I dərəcəli "Fəxri Legion" ordeni
* Fransız hərbi xaçı

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Fələstin Azadlıq Təşkilatı

**Fələstin Azadlıq Təşkilatı** (**FAT**) (منظمة التحرير الفلسطينية) ya "*Munəzzəmət əl-Təhrir əl-Filəstiniyyəh*", Ərəb Birliyi vasitəsilə 1964-cü ildə qurulmuşdur, Fələstinin azadlığı uğrunda, Qəzzə və Qərb sahili üzərində fəaliyyət göstərən bir təşkilatdır. Fələstin Azadlıq Təşkilatı (FAT) bir neçə fələstinli qrupları öz qanadı altına yığan bir qurumdur. Bütün fraksiyalardan həcmcə böyük olanı "Fəttah" qrupudur.

## Həmçinin bax
* Əhməd əş-Şuqeyri
* Mahmud Abbas

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lex Valensa

**Lex Valensa** (; ) — Polşa siyasət adamı, insan hüquqlarının fəal müdafiəçisi, Müstəqil həmkarlar təşkilatı olan "Solidarnost"un (Həmrəylik) keçmiş rəhbəri. İxtisasca elektrikdir (Qdansk).

1983-cü ildə Nobel Sülh mükafatına layiq görülüb. 1990–1995-ci illərdə Polşa prezidenti olub.

Avropaya inteqrasiyaya verilən töhfəyə və Avropa dəyərlərinin təşviqinə görə **Avropa Xidmət Ordeni** ilə mükafatlandırılıb.

## İstinadlar
Ç

**Ç** — latın qrafikalı azərbaycan əlifbasında 4-cü hərf.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* The French Academy online dictionary also gives *çà* and *[[:fr:Shoûdra|çûdra]]*.
Ə

**Əə** — Latın və Kiril qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 7-ci hərf, 9 saitdən biri. Ə incə, dodaqlanmayan və açıq saitdir.

**Ə** hərfi bəzi latin əlifbalarında ("Pan-Nigerian alphabet"; *Nigeriya əlifbası*), xüsusilə əl yazılarında **Эə** formasında da istifadə edilir (Kiril Э hərfindən fərqlidir). **Məsələn**: *Ämäk/Эmək/Əmək, Ämir/Эmir/Əmir, Äsas/Эsas/Əsas, Sämär/Səmər…*

## Mənbə
İ

**İ**. Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 14-cü hərf, 9 saitdən biri. İ incə, dodaqlanmayan və qapalı saitdir.
Ö

**Ö** — Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 21-ci hərf, 9 saitdən biri. Ö incə, dodaqlanan və açıq saitdir
Avoqadro qanunu

**Avoqadro qanunu**  (Avoqadro hipotezi) — 1811-ci ildə Amedeo Avoqadro tərəfindən kəşf olunan ideal qaz qanunudur. Qanuna əsasən bərabər temperatur və təzyiqdə bərabər qaz həcmləri eyni sayda molekul və ya zərrəcikdən təşkil olunub. Qanuna əsasən hidrogen və azot qazlarının eyni həcmləri eyni sayda molekuldan təşkil olunub.

Qanunun riyazi ifadəsi belədir:

: \qquad = a.

-burada:
**V* qazın həcmi.
**n* qazda olan molların sayını göstərir.
**a* sabit ədəddir.

Lakin yuxarıda qeyd olunan  bərabərlik  əhəmiyyətsizdir; o bütün homogen maddələr (homogen mayelər və bərk maddələrdə daxil olmaqla)  üçün doğrudur. Bu bərabərlik Avoqadronun kəşfindən əvvəl də var idi.

Avoqadro qanunun məntiqi nəticəsi belədir: "İdeal qaz sabitinin qiyməti bütün qazlar üçün eynidir." Riyazi ifadəsi isə:

:\frac{p_1\cdot V_1}{T_1\cdot n_1}=\frac{p_2\cdot V_2}{T_2 \cdot n_2} = const
-dır.
Burada:
**p* qazın təzyiqidir.
**T* isə qazın temperaturudur.

Bir mol ideal qaz  standart təzyiq və temperatur şəraitində 22.4 litr (m3)  həcmə malik olur. Bu həcm adətən ideal qazın molyar həcmi adlanır.

Bir molda olan molekulların sayı *[[Avoqadro ədədi]]* adlanır: təxminən 6.02 &times;1023-ə bərabərdir.

Avoqadro qanunu, birləşmiş qaz qanunu ilə birgə ideal qaz qanunu yaradır.
## Molyar həcm
1) Bütün ideal qazların 1 molunun eyni temperatur və təzyiqdə həcmləri bir-birinə bərabərdir.

Bu həcm 00C temperatur və 101325 H/m2 (700mm c. süt.) təzyiqdə 22,4136 dm3-dir.

:
  V_{\rm m} = \frac{V}{n} = \frac{RT}{P} \approx
  \frac{8.314 \text{ J}\text{ mol}^{-1} \text{ K}^{-1} \times 273.15 \text{ K}}{101.325 \text{ kPa}} \approx
  22.41 \text{ dm}^3 \text{ mol}^{-1} = 22.41 \text{ litres/mol}


2) Eyni temperatur və təzyiqdə 2 ideal qazın sıxlıqları onların kütlələri ilə düz mütənasibdir (p1 / p2 = m1 / m2)

## Mənbə
* Дикерсон Р., Грей Г., Хейт Дж. Основные законы химии: В 2-х томах. Пер. с англ.. — М. : Мир, 1982. — Т. 1. — С. 62—65, 295. — 652 с. : ил.
*  Глинка Н. Л. Общая химия. — 22 изд., испр. — Л. : Химия, 1977. — С. 18—19. — 719 с.

## Xarici keçidlər
* Avoqadronun işinin ingilis dilində tərcüməsi (eng)
Amedeo Avoqadro

**Amedeo Avoqadro** () — məşhur italyan fizik və kimyaçısı.

1776-cı ildə İtaliyada anadan olmuşdur.

Elmi fəaliyyəti əsasən elektrikə, elektro kimyəvi nəzəriyyəyə, kapilyarlığa, kimyəvi birləşmələrin nomenklaturasına həsr etmişdir.

1811-ci ildə sonralar onun adı ilə adlanacaq ideal qaz qanunlarından birini kəşf etmişdir.

Universal sabitlərdən biri onun adını daşıyır.

## İstinadlar
Azərbaycan Yüksək Dəstəsi 2006/2007

**Azərbaycan Premyer Liqası 2006/2007** — 1992-ci ildən bəri futbol üzrə keçirilən sayca 15-ci Azərbaycan çempionatıdır.

## Premyer Liqa 2006-2007

Son yenilənmə 30 sentyabr 2006

## Xarici keçidlər
* http://www.qarabagh.com/site/?name=content&id=91&link=3&cont=7171&lang=1 

## İstinadlar
Türk (dəqiqləşdirmə)

**Əsas mənada**
* Türk xalqları — Avrasiya ərazisində yaşayan, türk dillərinə mənsub olan dillərdə danışan xalqlar.
* Türk dilləri — dünyada böyük sayda əhalinin danışdığı dillər qrupu.
* Türk dili — Türkiyə Respublikasının və Kipr Respublikasının rəsmi dili.
* Türk lirəsi — Türkiyə Respublikasının pul vahidi.
* Türk (mifologiya) — türklərin əfsanəvi əcdadı, bəzi mənbələrə görə Bibliyadakı Yafətinin oğlu, Nuhun nəvəsi.
* Türk xalqlarının mifologiyası — müasir türk xalqlarının zəngin mənəvi mədəniyyətinin çox mühüm və gərəkli ünsürlərindən biri.

**Yaşayış məntəqələri**
* Türk-Xoylu — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun inzibati-ərazi vahidində kənd.

**Digər**
* Türk (pyes) — ingilis dramaturq Con Mason tərəfindən yazılmış, ilk dəfə 1610-cu ildə yayımlanan intiqam mövzulu faciə.
* Türk Ulduzları — Türkiyə eskadriliyasına verilən ad.
* Xorasan türkcəsi — Şimal-qərbi İranın Xorasan bölgəsində türk azlığın danışdığı dil.
* Xorasan türkləri — İran İslam Respublikasında yaşayan türk millətinin bir parçası. Kompakt halda Rəzəvi Xorasan ostanı, Şimali Xorasan ostanı, Gülüstan ostanı və Simnan ostanında yaşayan türk xalqlarında biri.

## Həmçinin bax
* Türklər (dəqiqləşdirmə)
Dmitri Şostakoviç

**Dmitri Dmitriyeviç Şostakoviç** (; ) — sovet rus bəstəkarı, pianoçusu, pedaqoqu və ictimai xadimi, professor.

Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1966), SSRİ xalq artisti (1954), Lenin mükafatı (1958), və SSRİ dövlət mükafatı (1968) laureatı.1960-cı ildən Sov. İKP üzvü.

Dmitri Şostakoviç — XX əsrin ən böyük bəstəkarlarından biri, 15 simfoniya, 6 konsert, 3 opera, 3 balet və o cümlədən də, kinofilm və teatrların musiqilərinin müəllifidir.

## Yaradıcılığı
Dmitri Dmitriyeviç Şostakoviç 1906-cı ildə Sankt-Peterburq şəhərində anadan olmuşdur. Erkən yaradıcılığında Stravinski, Berq, Prokofeyev, Hindemit kimi bəstəkətlardan bəhrələnən Şostokoviç yaradıcılığı sonradan (1930-cu illərin ortalarında) Maler yaradıcılığının təsiri altına düşür. Daima klassik və avanqard musiqi ənənələrini öyrənən bəstəkar tezliklə emosiyalarla dolu özünəməxsus musiqi üslubunu işləyib hazırlayır. Bu stil musiqisevərlər tərəfindən sevilir.

## Mükafatları və fəxri adları

* Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (24.09.1966)
* 3 dəfə Lenin ordeni (28.12.1946; 24.09.1956; 24.09.1966)
* "Oktyabr inqilabı" ordeni (02.07.1971)
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (23.05.1940)
* "Xalqlar Dostluğu" ordeni (1972)
* RSFSR əməkdar incəsənət xadimi (1942)
* RSFSR xalq artisti (1947)
* SSRİ xalq artisti (1954)
* Azərbaycan SSR xalq artisti (19.04.1972)
* 5 dəfə Stalin mükafatı (1941, 1942, 1946, 1950, 1952)
* Lenin mükafatı (1958)
* SSRİ dövlət mükafatı (1968)
* Ədəbiyyat və İncəsənət ordeni komandoru (Fransa, 1958)

## Filmoqrafiya
# Gənc qvardiya (film, 1948)
# Ovod (film, 1955)
# Kral Lir (film, 1970)
# Geniş bağlanmış gözlərlə (film, 1999)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Complete catalogue of works, with many additional comments by Sikorski
* The Shostakovich Debate: Interpreting the composer's life and music
* One Resurrected Drunkard: A Dialogue on Tony Palmer's ''Testimony'' Article on Palmer's Shostakovich film in *Bright Lights Film Journal*
* Dmitry Shostakovich about Iosif Andriasov
* Journey of Dmitri Shostakovich  – an interview with filmmaker Helga Landauer
* Epitonic.com: Dimitri Shostakovich featuring tracks from *Written With The Heart's Blood*
* , at a rehearsal of his opera *The Nose* in 1975
* BBC Presenter Stephen Johnson on Shostakovich and Depression 
* , documentary film on Shostakovich's life, and difficulties with Khrennikov and Stalin
* Complete opus list, comprehensive discography, bibliography, filmography, list of first performances and links by Yosuke Kudo
* Archive of BBC's "Discovering Music" radio show, featuring Shostakovich's Symphony No. 5, Symphony No. 10, String Quartet No. 8, and Cello Concerto No. 1.
* Various pieces by Shostakovich in streaming media by Classical Music Archives
* Shostakovich: the 24 preludes Op. 34
* University of Houston Moderated Discussion List: Dmitri Shostakovich and other Russian Composers 
* Shostakovich: the string quartets
* Shostakovich: the quartets in context
* Interview with the composer's son, conductor Maxim Shostakovich by Bruce Duffie, 10 July 1992
* 
* "Shostakovich's Tenth Symphony: The Azerbaijani Link – Elmira Nazirova" by Aida Huseinova, in Azerbaijan International, Vol. 11:1 (Spring 2003), pp. 54–59.