Malta dilləri

thumb|Maltada 1930-cu ildə ləğv edilmiş seçkilər üçün ingilis, italyan və malta dillərində üçdilli səsvermə sənədi
**Maltə dili** () — Malta Respublikasının milli və dövlət dilidir. Bu dil Semit dilləri qrupuna aiddir və əsasən ərəbcənin məğrib dialektindən törəmişdir. Malta dili eyni zamanda latın qrafikası ilə yazılan və rəsmi statusa malik yeganə semit dilidir.

## Tarixi mənşə
thumb|Kominoda həm Malta, həm də İngilis dillərində ikidilli təhlükə işarəsi

Malta dili IX-XI əsrlərdə adada məskunlaşmış ərəb tayfalarının dili əsasında formalaşmışdır. Ərəblər adanı 870-ci ildən 1091-ci ilə qədər idarə etmişlər və bu dövrdə qədim Siciliya ərəb dilinin yerli variantı yaranmağa başlamışdır.

Sonrakı əsrlərdə Malta Normanlar, Araqon krallığı, İspaniya imperiyası, Fransa və nəhayət Britaniya imperiyası tərəfindən idarə edilmişdir. Bu səbəbdən Malta dili italyan, Siciliya və ingilis dilindən çoxlu sayda leksik elementlər almışdır.

## Rəsmi status və hüquqi əsaslar
1934-cü ilə qədər Malta dilinin rəsmi statusu yox idi və bütün rəsmi sənədlər ya italyanca, ya da ingiliscə tərtib olunurdu. Həmin ildə Maltanın Konstitusiyası dəyişdirilərək həm malta, həm də ingilis dili rəsmi elan edildi.

2004-cü ildə Malta Avropa İttifaqına üzv olduqdan sonra, maltə dili də Aİ-nin rəsmi dilləri sırasına daxil edildi.

## Yazı sistemi
Maltə dili latın əlifbası əsasında hazırlanmış 29 hərfli bir qrafik sistemlə yazılır. Aşağıdakı xüsusi hərflər yalnız maltə dilinə xasdır:
* *ċ* (ch kimi tələffüz olunur)
* *ġ* (zəif “c” səslə)
* *għ* (boğaz samiti)
* *ħ* (səssiz, nəfəsli “h”)
* *ż* (z səslə)

Əlifba 1924-cü ildə rəsmi olaraq qəbul edilmiş və 20-ci əsr boyunca standartlaşdırılmışdır.

## Qrammatika və leksik tərkib
Maltə dili qrammatik baxımdan digər semit dilləri ilə ortaq xüsusiyyətlərə malikdir:
* İsimlərin cinsi: kişi və qadın cinsi var.
* Fel kökləri: əksər fellər üç samitli köklərə əsaslanır (məs. "ktb" kökü yazmaqla bağlı sözlər yaradır).
* Əlavə edilmiş sözlər: italyan və ingilis dillərindən alınmış terminlər tez-tez istifadə olunur.

Bir araşdırmaya görə:
* Ərəb mənşəli sözlər: 32–40%
* İtalyan/siciliya mənşəli: 40–50%
* İngilis mənşəli: 15–20%

## Dialektlər
Rəsmi olaraq Maltada bir əsas dialekt mövcuddur, lakin adanın bəzi bölgələrində danışıqda fonetik və leksik fərqlər müşahidə olunur. Qozzo adasında danışılan dialekt fonetik baxımdan fərqlənir, lakin qarşılıqlı anlaşma mümkündür.

## İstifadə sahələri
### Təhsil
Maltada dövlət məktəblərində həm malta, həm də ingilis dili tədris edilir. Əksər fənlər ingiliscə, bəzi fənlər isə maltaca aparılır. Malta universitetində isə hər iki dildə tədris mümkündür.

### KİV və ədəbiyyatı
* Dövlət televiziya kanalları (məs. TVM) və radiolar (Radju Malta) ikidilli yayım həyata keçirir.
* Ən çox oxunan qəzetlər: *Times of Malta* (ingiliscə), *L-Orizzont* və *In-Nazzjon* (maltaca).

## Terminologiya və standartlaşdırması
Dil siyasətinin tənzimlənməsi və terminoloji işləmə ilə Maltə Dil Şurası (*Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti*) məşğuldur. Qurum dilin inkişafı, yeni sözlərin yaradılması və leksik qaydaların təyini ilə bağlı normativ sənədlər hazırlayır.

## Beynəlxalq status
Malta dili Avropa İttifaqının rəsmi dillərindən biri olaraq Aİ-nin bütün qanunvericilik və rəsmi sənədlərində tərcümə olunur. Bu status dilin mühafizəsi və beynəlxalq nüfuzunun artmasına şərait yaradır.

## Müasir çağırışlar
Son illər gənclər arasında ingilis dilinə artan maraq və texnoloji mətnlərdə ingilis dilinin üstünlüyü, malta dilinin passivləşməsi təhlükəsini doğurur. Bəzi mütəxəssislər, dilin gündəlik həyat və akademik sahələrdə daha aktiv istifadəsini təşviq etməyi təklif edir.

## Nümunə

## Həmçinin bax
* Malta
* İngilis dili
* İtalyan dili

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti – Maltə Dil Şurası
* English Wikipedia: Maltese language
* Ethnologue – Maltese