Kültigin abidəsi

**Kül Tiğin kitabələri** —Monqolustanda Orxon Yenisey Muzeyində ziyarətçilərə sərgilənməktədir.

Kül Tigin abidəsi  Kül Tiginin qardaşı və Göktürklərin xaqanı Bilgə Xaqan tərəfindən  732 ci ildə qardaşı adına, qardaşının xidmətlərindən dolayı ona duyduğu minnəti göstərmək məqsədiylə  tikilmişdir. Bu kitabədə Bilgə Xaqan danışır.

Türkologların Orhun abidələri olarak adlandırdıqları yazıtlardan biri olan Kültigin kitabəsi Türk dilinin ən köhnə  nümunələrindəndir. Monqolıstanda köhnə Moğol başşəhəri Qaraqorumun 32&nbsp;km. güneyində, köhnə Uyğur paytaxtı  Karabalasagunun 28&nbsp;km  güneyindədir. Boz bir qranit qaya üzərində duran dörd üzlü bir yazıttır. Üç  üzü (Kök) türkcə mətinden; bir üzü (qərb üzü) isə Çincə mətinden ibarətdir.

18 iyul 1889-da rus etnoqraf Nikolay Yadrintsev tərəfindən  tapılmış ve Danimarkalı filoloq  Vilhelm Thomsen tərəfindən Danimarka Krallıq Akademiyasının Kopenhagendəki  15 dekabr 1893-cü ildə ilk dəfə oxunmuşdur.

İki hissədən ibarətdir: birinci hissə 13, ikinci hissə 53 sətirdən ibarət olmaqla, Kültigin abidəsi ümumilikdə 66 sətirdən ibarətdir.

## Kitabələr
Qədim Türk xalqlarının ən dəyərli maddi mənbə nümunələrindən biri kitabələrdir. Kitabələr bütün Türk xalqlarının yayıldığı coğrafiyada tapılmaqda, araşdırılıb tədqiq edilməkdədir.

### Kitabələrin Dili
Yazıtın qərb üzündə şəxsən Çin imperatoru Xuan Zong tərəfindən yazılmış Çincə bir yazı ilə Köktürkcə bir sətir bulunmaqtadır. Güney, Quzey ve Şimal yönlərindəki mətinlər Göktürkcədir. Abidənin şimal-şərq, cənub-şərq, cənub-qərb  üzlərində də Göytürk hərfli Türkcə kiçik yazılar vardır.  

### Kitabələrin tikilişi
27 Fevral 731-de ölən Şahzadə Kül Tigin üçün 1 Noyabr 731-də yuğ (dəfn) mərasimi təşkil edilmişdir. Çinlilər başda olmaq üzərə bütün qonşularından yoğ (cənazə) mərasiminə qatılmışdı. Çin imperatoru Xuan Zong, törənə qatılması üçün elçilər göndərdiyi kimi bir xatirə düezəldilməsini, Kül Tigininuğurlarının üzərinə rəsm edilməsi üçün altı usta göndərmişdi. Ayrıca Kül Tiginin ölümündən görə üzüntüsünü dilə gətirən bir yazı yazmış, abidənin bir üzünə öz ifadəsinin yazılmasını istəmişdi. Abidə təxminən  21 avqust 732 tarixində tikilmiştir.

Bilgə Xaqan da eyni yazıtının digər üzlərine runik hərfli Köktürkcə mətni yazdırmıştır. Yazıçısı isə Bilgə Xaqan və Kül Tiginin bacısıoğlu olan Yolluğ Tigin'dir.

### Kitabələrdəki mətnlərin quruluşu
Kitabələrdə Çincə və Türkcə iki ayrı mətin vardır. Həm Türkcə, həm də Çincə mətin Tang Xanədanlığı  və  Göktürk Dövləti əlaqələri tarixindən bəhs edir.

Çincə mətin, Bilgə Xaqanın qardaşı Kül Tiginin ölümündən sonra 732 ci ildə Tang İmperatoru Xuan Zong tərəfindən yazdırılmışdır. Göktürk Dövləti üzvlərinə, xüsusilə  də aristokratik hissəsinə  xitab edir. Bu mətində ümumi  xətləriylə Çin-Türk əlaqələrindən Çin imperatorları ilə Türk xaqanları arasındakı yaxın dostluqtan, Türk kaqanlarının uğurlarından, sayqın şəxsiyyətliliyindən və Kül Tiginin vəfatından bəhs edilməktədir.

Türkcə mətin də Göktürk dövləti üzvlərinə, xüsusilə  də rəhbər şəxslərinə xitap edir. Bu yazıtda danışan Bilgə Xaqandır. Türklər və Tang Xaqanlığı arasındaki əlaqəyə dair Çincə mətindəki elmli  şərhdən fərqli olaraq yazıtdakı Türkcə mətinlərdə Tang Xanədanlığının Türklərinin tarixdə və gerçəktə əsas düşman olduqları dilə gətirilmişdir. Xüsusilə Köktürk Dövlətinin geriləməsinin səbəbi olaraq Tang Xanədanlığı göstərilir. I Göktürk Dövlətinin yıxıldığı zamanlardaki acı xatirələri dilə gətirərək Türklər, Tang Xanədanlığı'na yaxınlaşması  xüsusunda sərt bir dillə xəbərdar edlir.. Bilgə Xaqan ayrıca qardaşının ölümündən dərinden təsirləndiyini, onu xaqanlara yaraşan bir mərasimlə dəfn etdiyini, Çindən ustalar gətirib fövqalədə gözəllikdə bir məzar və  yazıt tiktirdiyini bildirir.

Abidənin şimal-şərq, cənub-şərq, cənub-qərb  üzlərindəki mətinlərdə Kül Tiginin ölümünə, yuğ törəninə, anıt məzarının və yazıtının tamamlanmasına aid qeydlər ilə Göytürk hərfli üzlərin yazıçısı olan Yollug Tiginin yazıtın yazılış müddəti ilə ilgili ifadələri yer alır.

### Kitabələrin tapılması və çözülməsi
Rus Coğrafya Cəmiyəti adına Monqolıstanda araştırmalar aparmağa göndərilən Nikolay Mihayloviç Yadrintsev tərəfindən 18 İyul 1889’da Orxun vadisində Bilge Xağan yazıtı ilə birlikdə tapılımışdır. 1890-cı ildə  bölgəyə Rusiya və Finlandiyadan gələn iki ayrı heyət abidələrin  qəlibini alıb fotolarını çəkmişdir. Abidənin oxunması üçün   iki qoldan davam edən çalışmalar, Danimarkalı filoloq Vilhelm Thomsenin 15 Aralıq 1893-də Danimarka Krallıq Akademiyası  düzəltdiyi  bəyanatla nəticələndi.

## Miqyası
Kül Tigin  kitabələri mərmərdən düzəlmiş dörd yönlü bir daşdan ibarəttir. Bu daşın boyu 3.75 metrdir. Üzərindəki yazıların boyu isə 2.75 metr, doğu və batı üzləri altta 1.32 metr, üstdə 1.22 metrdir. Quzey üzü 46&nbsp;cm, cənub üzü isə 31 cmdir.

Daş  bir tısbağa kaide üzərin oturdulmuşkən bu kaidenin parçalanmasına görə 1911-də qurbangahdan kəsilən qranit qayanın üstünə yerləşdirilmişdir.[<sup>[3]</sup>](https://az.wikipedia.org/wiki/K%C3%BCl_Tigin_Yaz%C4%B1t%C4%B1)

## Həmçinin bax
* Türk Kitabələri
* Orxon Yenisey
* Kül Tigin

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kül Tigin Yazıtı Çevirisi (Oxuma Mətni) 

Göktürk Yazıtları (Orhun Abideleri)

Kül Tigin Yazıtı <small>nedir?</small>