open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Belarus–Qazaxıstan münasibətləri

**Qazaxıstan–Belarus münasibətləri** —  Qazaxıstan Respublikası ilə Belarus Respublikası arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr. Qazaxıstan və Belarus əlaqələri SSRİ dövründə Belarus SSR–Qazaxıstan SSR münasibətlərinin tərkib hissəsi olmuş, Qazaxıstanın müstəqilliyinin bərpasından sonra yüksələn xəttlə inkişaf etməkdədir. İki ölkə arasında müstəqillik dönəmində ilk diplomatik əlaqələr 16 sentyabr 1992-ci ildə qurulmuşdur. Hər iki ölkə Müstəqil Dövlətlər Birliyi, Avrasiya İqtisadi Birliyi və bir çox beynəlxalq təşkilatların üzvüdür. 
## Tarixi
Qazaxıstanın Minskdəki səfirliyi 9 yanvar 1993-cü ildə fəaliyyətə başlamışdır.  Belarus səfirliyi isə Astanada 13 iyul 1997-ci ildə açılmışdır.

2012-ci ildən etibarən Qazaxıstanın Belarus Respublikasında səfiri Erqali Buleneqovdur. 2013-cü ilin sentyabrından isə Belarusun Qazaxıstan Respublikasındakı səfiri Anatoli Niçkasovdur.

Belarus və Qazaxıstan bir çox beynəlxalq təşkilatlarda bir-birlərini dəstəkləyirlər (Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı, Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı.

2014-cü ildə iki ölkə arasında ticarət dövrüyyəsi 835,1 milyon ABŞ dolları olmuşdur. Bu rəqəm 2015-ci ildə 403,4 mln dollara qədər azalmışdır.

## Qazaxıstanda belaruslar

Qazaxıstan ərazisində ilk belarus diasporu Konstantin Semyonoviç Kalinovskinin üsyanından sonra meydana gəlmişdir. Üstəlik XX əsrin əvvəllərində Stolıpinin həyata keçirdiyi aqrar islahatlar zamanı belarusların bir qismi Qazaxıstana köçürülmüşdür. Qazaxıstanda son siyahıya almaya görə 95 min belarus yaşayır. XX əsrin 90-cı illərində Qazaxıstan ərazisində mədəniyyət mərkəzləri təşkil edilmişdir. Demək olar ki, Qazaxıstanın hər bir vilayətində belarus mədəni mərkəzləri fəaliyyət göstərir. Onlar əsasən Pavlodar, Ust-Kamennoqorsk, Astana, Kostanay, Karaqanda, Kokşetau, Petrovavlosk ərazilərində yerləşir. Bu mədəniyyət mərkəzlərinin sayı 10-dur. Misal: Almata - rəhbəri L. M. Pitalenko, Pavlodar — İ. L. Boqnat, Karakanda - A. A. Xuka, Şimali-Qazaxıstan — V. R. Solapava, Kostanay — V. L. Şevçenko, Astana — F. A. Romanov.

## İstinadlar

## Mənbə
* Qazaxıstan respublikasının Belarus Respublikasında olan səfrliyi
* QBelarus Respublikasının azaxıstan respublikasında olan səfrliyi
Şahmuraz Qasımov

**Şahmuraz Qasımov** () — azərbaycanlı samboçu. Avropa (1996) və dünya (1997) çempionu.

## Həyatı
1971-ci ilin aprel ayının 8-də Azərbaycan Respublikasının Gəncə şəhərində anadan olub. Beynəlxalq dərəcəli idman ustasıdır. Avropa (1996) və dünya (1997) çempionudur. O, Avropa çempionatı yarışlarında 1992, 1993, 1995-ci illərdə III, 1997-1999-cu illərdə II yerə, dünya çempionatlarında isə 1992-1993-cü illərdə III, 1994-1995-ci illərdə II, 1996-cı ildə isə III yerə çıxmışdır.

## İstinadlar
Avacıq mahalı

**Avacıq mahalı** — Xoy xanlığının inzibati ərazi bölgüsünə daxil olan mahal.

## Haqqında
Avacıq mahalı Türkiyə sərhədində Bəyazidin cənubunda yerləşirdi. Cənub və şərq tərəfdən Maku xanlığı ilə həmsərhəd idi. Mahalın mərkəzi Avacıq kəndi idi. Mahalda yerli bəylərin sərəncamında 100 nəfərdən artıq daimi silahlı döyüşçü var idi. Onlardan 30 nəfərini mahal naibinin yaxın qohumları təşkil edirdi. Mahalın ərazisini Avacıq və Qazıgöl dərələri təşkil edirdi. Avacıq dərəsinin sakinlərinin əsas məşğuliyyəti yarımköçəri maldarlıq idi. Onlar qışı həmin dərədə, yayı isə Qırxlar dağında keçirirdilər. Mahalın ərazisinə otuza yaxın kənd daxil idi.

Avacıq mahalının əhalisi müntəzəm olaraq osmanlıların hücumlarına məruz qalırdılar. Xüsusilə sərhəddə yerləşən Bələsor kəndi türklərin hücumuna daha çox məruz qalırdı.

Avacıq mahalından xəzinə üçün natural vergidən başqa, ildə 330 tümən pul da toplanırdı. XIX əsrin II rübündən etibarən Xoy xanlığının zəifləməsi ilə əlaqədar olaraq bu mahal Maku xanlığına tabe edildi.

## Mənbə
* Tofiq Mustafazadə. Azərbaycan xanlığlarının qısa icmalı. Bakı,2011, səh.314
Doktor Strenc (film, 2016)

**Doktor Strenc** () – Marvel Comics-in eyniadlı komiks personajından bəhs edən 2016-cı il istehsalı ABŞ filmi. Film elmi fantastika, macəra və döyüş janrındadır. Film Marvel Kinematoqrafiya Kainatının 14-cü filmidir.

Film ilk dəfə  13 oktyabr 2016-cı ildə Honq Konqda, noyabrin 4-də isə ABŞda 3D və İMAX3D formatlarında göstərilmişdir. Film bütün dünyada 677 milyon $ qazanc əldə etmiş və tənqidçilərdən müsbət rəylər almışdır. Film *Ən yaxşı vizual effektə görə Oskar mükafatı* namizədi seçilmişdir.

## Mövzu
Katmanduda sehrbaz Kayesilius adamları ilə gizli Kamar-Taja daxil olur və oradakı kitabxanaçını öldürür. daha sonra o buradakı mistik bir kitabdan çox güclü bir sehr olan səhifəni cırır. Bunu bilən Qədim Biri onları təqib edir, lakin sonra onların izini itirir.

Doktor Stiven Strenc(Benedikt Kamberbetç) peşəkar bir beyin cərrahıdır. Lakin günlərin birində o, ağır bir avtomobil qəzası keçirir və əllərini idarə edə bilmir. Bütün pulunu əlini əvvəlki kimi sağlam vəziyyətə gətirmək üçün xərcləyən və çarəsiz vəziyyətdə olan Strenc bir gün Conatan Panqborn adındakı bir şəxsin onurğadan aşağısınım iflic olmasına baxmayaraq, birdən-birə sağaldığını eşidir və onun yanına gedir. Panqborn onu Himalayda yerləşən Kamar-Taja yollayır. Strenc burada Qədim Biri və onun tələbələri ilə tanış olur. Burada Qədim Biri öz gücü ilə onu astral səyahətə yollayır. Daha sonra Strenc ondan bu gücü ona öyrətməyi xahiş edir. Uzun isrardan sonra Qədim Biri ona gücün istifadə edilməsini öyrətməyi qəbul edir. Məhz bundan sonra onun başına ağlasığmaz hadisələr gəlir.

## Rollarda

## Qalereya

Fayl:Doctor Strenc(səhnə1).jpg
Fayl:Mordo vəAncient One.jpg


## Həmçinin bax
*Doktor Strenc
*Marvel Kinematoqrafiya Kainatı

## İstinadlar
Tetradraxma

**Tetradrahma** () — Qədim Yunanıstanda 4 (dörd) drahma dəyərində olan gümüş sikkə. Qədim Roma və Yəhudi dövlətində də pul dövriyyəsində idi, üç Roma denarisinə bərabər idi. Çəkisi 15,5–17 qram arasında dəyişirdi. Tetradrahma Afinada təxminən e.ə. 510-cu ildə buraxılmağa başlanmışdır.

## Xarici keçidlər
* Afina tetradrahmaların şəkilləri (arxiv)
Polşada turizm

Polşa ildən-ilə artan turist sayına görə qlobal turizm bazarında özünəməxsus bir yer tutur. **Polşada turizmin** ölkə iqtisadiyyatında xüsusi payı var. Polşada ən məşhur turist şəhərlərinə Krakov, Varşava, Qdansk, Vrotslav, Poznan, Şetsin, Lublin, Torun, Zakopan və Osventsimi (tarixi Auşvitz həbs düşərgəsinə görə) misal göstərmək olar. Polşa Ümumdünya Turizm Təşkilatının 2012-ci il sıralamasında ölkəyə gələn turist səfərlərinin sayına görə 17-ci yeri tutmuşdur.

Polşa, xüsusi ilə 2004-cü ildə Avropa İttifaqına qoşulduqdan sonra turistlər tərəfindən çox səfər edilən ölkəyə çevrilmişdir. Polşada turistləri cəlb edən onun təbiəti, tarixi yerləri və mədəniyyət tədbirləridir. Bunlar hər il milyonlarla turisti ölkəyə gətirir. Turist İnstitutunun verdiyi məlumata görə, 2006-cı ildə ölkəyə 15.7 milyon turist, 2007-ci ildə 15 milyon turist səfər etmişdir. 2012-ci ildə Polşaya 13.5 milyon turist səfər etmişdir (UEFA Avro 2012 üçün gəlib, axşam Polşada qalmayan turistlər bu statistikaya daxil edilməyib). 2013-cü ildə 15.8 milyon, 2016-cı ildə isə 17.5 milyon turist Polşaya səfər etmişdir.

## İstinadlar
Doktor Aqorun adası (film, 1971)

**Doktor Aqorun adası**()-  Tim Börtonun hələ 13 yaşında olarkən yazdığı, çəkdiyi və baş obraz olduğu 1971-ci il istehsalı qısa animasiya filmi. Film H.Q.Uelsin "Doktor Moreunun adası" kitabına uyğun şəkildə hazırlanmışdır. Buradakı digər obrazları Tim Börtonun sinif yoldaşları və dostları oynamışdır.

Film Super 8 kamerası ilə çəkilmişdir. Film çəkilişi üçün seçilən yerlər arasında Los Anceles zooparkı və Malibudakı çimərliklər daxildir.

## İstinadlar
Qazaxıstan–Avropa İttifaqı münasibətləri

**Qazaxıstan–Avropa İttifaqı münasibətləri** —  Qazaxıstan Respublikası ilə Avropa İttifaqı arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr. 
## Tərəfdaşlıq və əməkdaşlıq haqqında anlaşma
İki tərəfli əlaqələr tərəfdaşlıq və əməkdaşlıq haqqında anlaşma 1994-cü ildə imzalanmışdır. Qazaxıstanla Avropa İttifaqının üzvü olan ölkələrlə imzalanmış bu anlaşma 2016-cı ilin martında parlamentdə radifikasiya olunmuşdur. Qazaxıstan Avropa İttifaqının Mərkəzi Asiya regionunda yeni əməkdaşlıq strategiyasının tərkib hissəsidir.

## Əməkdaşlıq haqqında məsləhətləşmə
Məsləhətləşmələr hər il Qazaxıstan və Avropa İttifaqı arasında iki tərəfli tərəfdaşlıq və əməkdaşlıq haqqında anlaşmanın təmin edilməsini təşkil edən bir qurumdur. Tərəfdaşlıq və əməkdaşlıq qurunu və Qazaxıstan nümayəndələri bir çox məsələlərdə qarşılıqlı məsləhətləşmələr aparırlar. Bu məsləhətləşmələrin əsas qayəsi siyasi, iqtisadi, məhkəmə islahatları, hüququn aliliyi prinsipləri, ticarət və iqtisadi əlaqələrin inkişafı, regionda davamlığın və stabilliyin təminatıdır.

4 oktyabr 2016-cı ildə keçirilmiş 15-ci sesiyada qurum iki tərəfli tərəfdaşlıq və əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsini təsdiq etdir.

## Ticarət
2002-ci ildən etibarən Aİ Qazaxıstanın əsas ticarət partnyorlarından birinə çevrilmişdir. Qısa müddət ərzində ixracatın 40% Aİ ilə bağlı idi. 2007-ci ildə Qazaxıstan neft və qazının 80% Aİ ölkələrinə ixrac edilirdi. Qazaxıstan ilə Aİ arasında bir illik mal dövrüyəsi 13,35 mld avro və xidmətlər isə 1,52 mld avrodur. Aİ-nin Qazaxıstana ixrac etdiyi mallar 6,04 milyard avro və xidmətlər isə 1,92 milyard avro təşkil edib. 2006-cı ildə Qazaxıstana yatırılan 7,3 milyard dolların yarısı Aİ ölkələrindən gəlmışdır.

Aİ Qazaxıstanın ən iri ticarət partnyorlarından biridir. 2013-ci ildə ikitərəfli ticarət dövrüyəsi $53,4 mld, 2014-cü ili birinci rüvündı isə $28,4 mld avropa olmuşdur. Qazaxıstan yatırılan investisiyandan 100 mld avrosu Aİ ölkələrinə aiddir. 

Qazaxıstan Avropa İttifaqı ölkələrinə əsasən enejiqaşıyıcılar, Aİ isə maşın, nəqliyyat avadanlıqları, kimya sənayesi məhsulları ixrac edir.

## Əməkdaşlıq
Qazaxıstan ilə imzalanmış tərəfdaşlıq və əməkdaşlıq sazişi 1999-cu ildə qüvvəyə minmişdir. Bu sənəd Aİ ilə Qazaxıstan arasında ikitərəfli əlaqələrin hüquqi əsasını təşkil etmişdir. 2006-cı ilin noyabrında Aİ ilə Qazaxıstan arasında enerji əməkdaşlığı üzrə Anlaşma Memorandumu imzalandı. Bu sənəd isə əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün əsas yaradıb.
## İstinadlar
Gürcüstan–Qazaxıstan münasibətləri

**Gürcüstan–Qazaxıstan münasibətləri** —  Qazaxıstan Respublikası ilə Gürcüstan Respublikası arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr. Qazaxıstan və Gürcüstan əlaqələri SSRİ dövründə Gürcüstan SSR–Qazaxıstan SSR münasibətlərinin tərkib hissəsi olmuş, iki ölkənin müstəqilliyinin bərpasından sonra yüksələn xəttlə inkişaf etməkdədir. Hər iki ölkə bir çox beynəlxalq təşkilatların üzvüdür (Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı).

## Tarixi
İki ölkə arasında müstəqillik dönəmində ilk diplomatik əlaqələr 23 iyul 1992-ci ildə qurulmuşdur. İkitərəfli əlaqələrdə ilkin baza sənədi isə 1 iyul 1993-cü ildə imzalazmış Qazaxıstan–Gürcüstan müqaviləsidir.

## İqtisadi əməkdaşlıq
Qazaxıstan Statistika Agentliyinin məlumatına görə 2012-ci ildə Qazaxıstanla Gürcüstan arasında mal dövrüyəsi 150 milyon dollar olmuşdur. Mövcud əlaqələr əsasən sənaye və turizm sahəsindən təmin edilir. Qazaxıstan hazırda Gürcüstanda investisiya yatırmaq imkanına malikdir. Bu məsələ Qazaxıstan üçün piaritetdir. Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti Qazaxıstan neftinin Bakı-Tbilisi-Ceyhan əsas ixrac boru kəməri ilə nəqli üçün danışıqları davam etdirir. Bu isə öz növbəsində həm də Gürcüstan iqtisadiyyatına Qazaxıstan investisiyasının axınını təmin edə bilər.

## Problemlər
12 may 2014-cü ildə Qazaxıstan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyində Gürcüstanın bu ölkədəki səfiri Zurab Pataradze ilə görüş baş tutmuşdur. Bu görüşdə 2014-cü ildən etibarən Qazaxıstan vətəndaşlarına ölkəyə gəlməsi üçün vizaların verilməməsi müzakirə edilmişdir. Bununla bağlı hətta bu ölkəyə nota belə təqdim edilmişdir.

## Səfirlik
Gürcüstan səfrliyi isə ilk dəfə Almatada 1992-ci ildə açılmışdır. 2003-cü ildə isə səfirlik binası Almatadan Astanaya köçürülür.

1996-ci ilin sentyabrından Qazaxıstanın Azərbaycandakı səfirliyi həm də Gürcüstan səfiri rolunu oynayırdı.
 
2003-cü ildə Qazaxıstanın Tiflis şəhərində diplomatik nümayəndəliyi açılır. 2008-ci ilin yanvarında nümayəndəlik səfirliyə çevrilir.

## İstinadlar
Qara pantera (film, 2018)

**Qara pantera** () – Marvel Comics-in eyniadlı superqəhrəmanı haqqında çəkilmiş film. Marvel Kinematoqrafiya Kainatının 18-ci filmidir. Film Marvel Studiyası tərəfindən istehsal edilmiş, Volt Disney Studiyasına məxsus "Motion Pictures" tərəfindən yayımlanmışdır.

Filmdəki baş rolu (Qara pantera) Çedvik Bousman ifa edir. Personaj ilk dəfə "Birinci qisasçı: Qarşıdurma" filmində iştirak etmişdir.

## Məzmunu
İlk baxışdan Vakanda Afrikanın sıradan bir ərazisi kimi görsənə bilər, lakin bu heç də belə deyil. Bu səhralıqda vibrasiyanı dəf edə bilən nadir metal yataqları gizlənir. Bir çoxları onu əldə etməyə çalışsa da, qarşılarına çıxan hər şeyi məhv edən və yerli əhalini öldürən yadellilər həmişə məzlumların müdafiəsinə qalxan müəmmalı Qara Panter tərəfindən darmadağın ediliblər. Uzun illər sonra Vakanda yenə yadellilərin hücumlarına məruz qalır. Bu dəfə düşmən müasir silahlarla təchiz olunub. Qələbəyə olan ümid heçə endikdə, Vakandanın gənc şahzadəsi öyrənir ki, məhz o, Qara Panter maskasını taxıb əfsanəni yenidən canlandırmalı və əbədi döyüşü davam etdirməlidir.

## İstinadlar
2S31 Vena

**2S31 Vena** — SSRİ istehsalı olan "Vena" özüyeriyən artilleriya qurğusu.

2S31 "Vena" özüyeriyən artilleriya qurğusu ilk dəfə İDEX-97 silah sərgisində nümayiş etdirilmişdir. 2S31 "Vena" PDM-3-ün bazasında hazırlanmış 120 millimetr çaplı artilleriya qurğusudur. O, 13 km məsafədə düşmənin canlı qüvvəsi və texnikasını məhv etməyə qadirdir. "Vena" Perm şəhərində, Motovilixin zavodlarında hazırlanıb. Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin arsenalında da mövcuddur.

## Texniki məlumatlar
* İstehsalçı firma: Zavod "SKB"
* Layihələşdirilməsi: 1980–2007
* İstehsal tarixi: 1996
* Xidmətə giriş vaxtı: 2014-cü ildən bu günə kimi.
* Ağırlıq: 19.5 ton.
* Ekipaj: 4 nəfər.
* Uzunluğu: 6.8 metr.
* Qüllə daxil olmaqla: 7.5 metr.
* Eni: 3.36 metr.
* Hündürlüyü: 3.43 metr.
* Klirens: 0.45 metr.
* Zireh qalınlığı: 16 mm-lik gülləkeçirməz örtük.
* Aktiv müdafiə sistemləri: "TŞU-2" və "Ştora-1" 12x82 mm-lik Sis bombaları
* Zəminə təzyiq: 0.61kq/sm².
* Dalış dərinliyi: Üzə bilir.
* Xəndək keçmə: 2.5 metr
* Divar dağıtmaq: 0.8 metr
* Qalxma dərəcəsi: 35°
* Motor: UTD-29 dizel.
* At gücü: 450
* Maksimal sürəti: 80 km/saat.
* Mənzili: 600 km.
* Dayandırılması: fərdi burulma bar.

### Əsas silahlar
* 120 mm-lik 2A80 yarı-avtomatik yivli top-haubitsa-minaatan funksiyalarını özündə birləşdirir.
* Kalibri: 120 mm.
* Qüllənin qalxma bucağı: −4° +80°
* Üfüqi tuşlama bucağı: 360°
* Atəş tezliyi: Dəqiqədə 10 atəş
* Atəş məsafəsi: 7.2 km
* Maksimal atəş məsafəsi: 14 km
* Mərminin ağırlığı: 13–28 kq arasında dəyişir.
* Əsas silahı 120 mm-lik istənilən növ mərmini atəşləyə bilər və bura idarə olunan mərmilərdə daxildir.

### Köməkçi silahları:
* 7.62 mm-lik "PKT" pulemyotu
* Kalibri: 7.62 mm
* Mərmi: 7,62×54 mm
* Atəş tezliyi: 750–800 atəş dəqiqədə
* Güllənin başlanğıc sürəti: 855 metr/saniyə
* Atəş məsafəsi: 1.5 km
* Maksimal atəş məsafəsi: 4 km

## İstifadəçilər
* Rusiya Federasiyası
* Azərbaycan — 2013-cü ildə 18 ədəd sifariş verilib. 2024-cü il The Military Balance məlumatına görə balansda 17 ədəd mövcuddur.
* Venezuella

## Həmçinin bax
* Aviadesant özüyeriyən artilleriya qurğusu
* Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri
* Azərbaycan Quru Qoşunları

## Xarici keçidlər
Vaqif (dram)

thumb
**Vaqif** — Səməd Vurğunun Molla Pənah Vaqifə həsr edərək 1937-ci ildə yazdığı mənzum dramıdır. Bu əsər Səməd Vurğunun yaradıcılığının zirvəsidir. Dram heca vəznində yazılmışdır və tarixi mövzusundadır. Vaqif ədəbiyyatımızda əsası ilk dəfə Cəfər Cabbarlı tərəfindən qoyulmuş tarixi qəhrəmanlıq dramıdır. Vaqif 1937-ci ildə yazılıb və 1938-ci ilin 5 oktyabrında tamaşaya qoyulub. Vaqif dramını 3-4 həftə ərzində, heyrətləndirici bir sürətlə tamamlayan Səməd Vurğun əsərdə Molla Pənah Vaqifin faciəli həyatını, şair böyüklüyünü, insanlıq kamilliyini ustalıqla, məhəbbətlə əks etdirmişdir. Pyes Səməd Vurğunun yazdığı ilk səhnə əsəridir. "Vaqif" dramına görə Səməd Vurğun 1941-ci ildə "Stalin mükafatı"na layiq görülmüşdür.

## İştirak edənlər

* Vaqif - XVIII əsrin dahi Azərbaycan şairi.
* Ağa Məhəmməd şah Qacar - İran hökmdarı.
* Vidadi - Vaqifin yaxın şair dostu.
* İbrahim xan - Qarabağ xanı.
* Eldar - xanlıq zülmü və Qacar basqını əleyhinə üsyan qaldırmış kəndlilərin başçısı.
* Kürd Musa və Arşak - Eldarın dəstəsindən.
* Xuraman - Vaqifin həyat yoldaşı.
* Əli bəy - Vaqifin oğlu.
* Gülnar - Əli bəyin sevgilisi.
* Əminə - Gülnarın anası.
* Tükəzban - Vidadinin həyat yoldaşı.
* Vəzir - Qacarın vəziri.
* Təlxək - İbrahim xanın təlxəyi.
* Şaliko və Tamara - Qacar tərəfindən əsir alınmış gürcülər.
* Şeyx Alı - Qarabağ şeyxi.
* İlyas - Eldarın dəstəsinə soxulmuş casus.
* Sərkərdə - Qacar qoşunlarının sərkərdəsi.
* Zülfüqar və Teymur - Qacarın əleyhdarları.
* Əhməd kişi və Qurban kişi - kəndlilər.
* Qasım və Murad - çobanlar.

## Mövzu
Əsərin əsas mövzusu görkəmli Azərbaycan şairi Molla Pənah Vaqifin həyatı və Azərbaycan xalqının XVIII əsrin sonlarında xarici hücumlara qarşı mübarizəsidir. Əsərin əsas konfiliktini Ağa Məhəmməd Şah Qacarla ona qarşı duran Azərbaycan qüvvələrinin müstəqillik uğrundakı mübarizəsi təşkil edir.Süjetin mərkəzində qüvvətli şəxsiyyətin durmasına baxmayaraq, hadisələr miqyaslı xalq dramı və sosial dram məcrasında cərəyan edir. Pyes boyu sanki güclü yeraltı təkanın uğultusu kəsilmir, uzun-uzun illər feodal hakimlərin zülm etdiyi məzlum təbəqələrin səbir kasasının daşacağı anı tamaşaçı intizarla gözləyir. Lakin Vaqif həm də şair və onun taleyi barədə dramdır. Pyesdə şairin taleyi elin taleyinə qaynayıb qarışır. Vurğun Vaqifi xalqa, elə arxalanır, onun qəhrəman, zəhmətkeş və sənətkar oğullarına qarşı təşkil edilən və planlı şəkildə idarə olunan hakim zorakılıqla barışmır, təkcə öz mövcudluğu ilə hər cür fiziki və mənəvi müstəbidliyə müqavimət göstərir. Müstəbid və ziyalı problemi həm İbrahim xan, həm də Ağa Məhəmməd şah Qacar xətlərində qoşa davam etdirilir.

## Həmçinin Bax
*Səməd Vurğun
*Molla Pənah Vaqif
*Vaqif (opera)

## Mənbə
Səməd Vurğun. Seçilmiş əsərləri:I cild
Ayla Erduran

**Ayla Erduran** () — Türkiyə skripkaçısı.

## Haqqında
Karl Bergerin tələbəsi olan Ayla Erduran 10 yaşındaykən ilk konsertini səsləndirdi. 1946-cı ildən 1951-ci ilə qədər Paris Beynəlxalq Konservatoriyasında Benedetti və Benvenutidən təhsil almağa başladı. Məzun olduqdan sonra da 1995-ci ilə qədər ABŞ-də qaldı. Bu müddətdə İvan Qalamian və Zino Francescatti ilə birlikdə oxudu. 1957-ci ildən 1958-ci ilə qədər o, Moskva Konservatoriyasında David Oystraxın nəzarəti altında təhsil aldı.
Erduran 1973-cü ildən 1990-cı ilə qədər İsveçrədə skripka müəllimliyi etdi.
O, 1971-ci ildə dövlət sənətçisi adını aldı. O, həmçinin Ankarada Sevda Cenap Və Musiqi Fondundan (SCVMF) qızıl medal almışdır. Bir tərəfdən konsertlərlə karyerasını davam etdirərkən, digər tərəfdən 1973-cü ildən 1990-cı illərə qədər İsveçrədəki Conservatoire Populaire'də və Lozan Konservatoriyasında ustalıq sinfində müəllimlik edib.
Ayla 1957-ci ildə Henrik Vieniavski skripka müsabiqəsində beşincilik mükafatı, 1964-cü ildə Harriet Çohen-Olqa Veriney mükafatını və 1970-ci ildə Hollandiyanın Bethoven mükafatını qazanıb. O, həmçinin London simfoniyası, Suisse Romande, Berlin RİAS, Prezident Simfonik Orkestri və Çexiya Filarmoniyası kimi böyük orkestrlərlə çıxış edib. O, Ernest Ansermet, Karel Anderl, Paul Kletski, Gennadi Rojdetsvenski, Cen Fournet, Mişel Plasson və Armin Cordan da daxil olmaqla bir neçə dirijorla işləmişdir. Cənubi Koreya, ABŞ, Yaxın Şərq, Hindistan, Afrika, Rusiya, Azərbaycan və Türkiyədə konsert vermişdir. O, Ulvi Cemal Erkin tərəfindən, 1958-ci ildə Belçikada Ulvi Cemal Erkinin konsertinin açılışını etmişdir. Erduran, Sibeliusun Cenevrədə 100 illik yubileyi münasibətilə Ernest Ansermet tərəfindən təşkil olunmuş Suisse Romande Orkestri ilə Sibeliusun skripka konsertini də səsləndirdi. Onun çıxışları İngiltərə, Almaniya, Braziliya, Bolqarıstan, Rusiya, Polşa, Irk, Hollandiya və ABŞ-də radiolarda yayımlandı. Alyanın Yehudi Menuhin, Henrik Szerinq, Navarra Strinq Quartet, Igor Oystrax, Valery Oystrax, Victor Pikayzen, Qay Fallot, Kollins və Mieczislav Veinberq kimi tanınmış skripaçlarla dueti olmuşdur.

## Xarici keçidlər
* "Skripkaya həsr olunmuş bir ömür: Ayla Erduran"
* Ayla Erduran
* Ayla Erduran Haqqında
Qazaxıstanda korrupsiya

**Qazaxıstanda korrupsiya** öz növbəsində ölkənin siyasi və iqtisadi inkişafını əngəlləyən əsas problemlərdən biridir. 2004-cü ildə Transparency International təşkilatı Qazaxıstanı korrupsiyalaşmış ölkələr siyahısında 122-ci yerdə göstərmişdir. Qazaxıstan bu yeri bir neçə ölkə ilə birlikdə paylaşırdı. Ümumi siyahıda isə 146 ölkə vardı. 10 ballıq şkala üzrə Qazaxıstan 2.2 balla qiymətləndirilirdi (bununla belə 3 baldan aşağı göstərici "qarşısı alınmayan korrupsiya" olaraq qiymətləndirilir). Qazaxıstan Prezidenti Nursultan Nazarbayev korrupsiyaya qarşı "müqəddəs müharibə" elan edir. Üstəlik bununla bağlı "korrupsiyaya qarşı 10 tədbir" görülməsini əmr edir. Bununla da ölkədə bütün dövlət və ictimai səviyyədə korrupsiyaya qarşı mübarizə başlayır. 2014-cü ildə Transparency International təşkilatının 174 ölkə arasında tərtib etdiyi siyahıda Qazaxıstanı 126-cı yerdə göstərir.

Nazarbayev hökumətinin tədbirlərinə baxmayaraq bir çox beynəlxalq təşkilatlar bu tədbirləri aldadıcı və gözdən pərdə asmaq məqsədini daşıdığını bildirmiş və hökuməti ittiham etmişdir. Qazaxıstanın Avropa Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatında təmsil olunmasına baxmayaraq istər ölkə daxilində istərsə xaricində olan bir çox ictimai fəallar hökumətin "insan haqları" və "geniş yayılmış korrupsiya" ilə istənilən səviyədə maraqlanmamasını iddia etmişdir. Nazarbayevin ailəsi çirli pulların yuyulması, rüşvətxorluq və qətllərdə ittiham edilirdi. Buna bənzər məsələlərdən biri də Qazaxqeyt adı ilə tanınır. Bu proses ABŞ məhkəməsində araşdırılmış və Nazarbayevin ailəsi günahkar bilinməmişdir. Bunla da iş 2010-cu ilin avqustunda bağlanmışdır.

Global Witness təşkilatı "Qazaxmıs" şirkətini onun sahiblərinin adını gizlətməkdə ittiham edərək, bu şirkətin şəxsən Qazaxıstan Prezidenti Nursultan Nazarbayevə məxsus olmasını iddia etmişdir.

Nazarbayevin keçmiş nazirlərindən olan Zamanbek Nurkadilov (sonradan öldürülmüşdür) 1990-cı ildə Amerikan şirkətlərindən Qazaxıstan məmurlarının rüşvət olaraq milyonlarla dollar almasına görə Nazarbayevin cavab verməli olduğunu bildirmişdir.. Bu məsələdə Ceyms Qiffen 2003-cü ildə Nyu-York polisi tərəfindən həbs edilmişdir. Onun ölkədən qaçmağa hazırlaşması düşünülürdü. O, 1990-cı ildə Nazarbayev və Qazaxıstanın Baş Naziri Nurlan Nalqimbayevlə birgə ABŞ şirkətlərindən neft yataqlarına görə rüşvət verməsi məsələsində iştirakı iddia edilirdi.

## İstinadlar

## Mənbə
* Коррупционная преступность лиц, уполномоченных на выполнение государственных функций (криминологические и уголовно-правовые проблемы) 
* Коррупция в Казахстане: законодательные и организационно-правовые меры по её предупреждению и международный опыт)
Devrim

**Devrim** ( "inqilab" və ya "çevriliş") — Türkiyə Respublikasının 4-cü prezidenti olmuş Camal Gürsəlin əmri ilə 1961-ci il Respublika günü münasibətilə hazırlanmış 4 nümunəlik avtomobil. Yüngül avtomobillər sinfinə daxil bir avtomiobil olmuşdur. Uzunluğu 4.5 , eni 1.8 m, hündürlüyü 1550&nbsp;mm olan bir avtomobil. Avtomobilin ümumi çəkisi 1250 kq olmuşdur. Bu avtomobillər 4 ay yarıma hazırlanmış və istifadəyə verilmişdir. Gələcəkdə seriya buraxılışları planlaşdırılırdı. Layihə  əsasında yalnız avtomobilin ümumi raması və xarici quruluşu işlənə bilir. Mühərrik və idarəetmə qurğusu isə xaricdən alınır. Cəmi dörd nümunə hazırlanır. Onlardan üçün qəhvəyi biri isə qara rəngdə olur. Bunlardan yalnız biri günümüzə qədər gəlib çıxa bilmişdir. Bu avtomobil hazırda ilk dəfə yığıldığı Əskişehirdə saxlanılır.

## Maraqlı fakt
Türkiyə Böyük Millət Məclisi önündə Devrim avtomobilinə minən Camal Gürsəl 100 metr getdikdən sonra mühərrik dayanır. Prezident "Nə olur?" sualına cavab olaraq mühəndis Rüfat Sərdaroğlu "Paşam, benzin bitdi" cavabını verdi. Əvəzində isə Gürsəl avtomobildən düşərkən "Qərb ağlınla ilə bir avtomobil hazırladın, amma şərq ağlınla benzin tökməyi unutdun" kəlməsini işlətmişdir. Ertəsi gün bütün qəzetlər "100 metr gedib xarab oldu" başlıqlı məqalələr dərc edirlər. "Devrim" avtomobili layihəsi bununla da səbəbi açıqlamadan təcrübədən çıxarıldı. Kütləvi istehsalın uğursuzluğuna dair məşhur sui-qəsd nəzəriyyəsi göstərir ki, 1960-cı illərin əvvəllərində Türkiyədəki xarici avtomobillərin əksəriyyətini satan Amerika avtomobil şirkətləri bu layihəni əngəlləmişlər.

Beş ildən sonra 1966-cı ildə Anadol Otosan tərəfindən istehsal edilən Türkiyənin ilk kütləvi istehsal sərnişin avtomobili oldu. Bu şirkət ABŞ-nin Ford Motor Company və Türkiyə Koç Holding arasında birgə müəssisə idi.

## Mənbə
* Devrim haqqında məqalə 
* Devrim
Toratau

**Toratau** və ya **Şixan** (**Tratau**, **Toratau**; ) — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikası İşimbay rayonu və İşimbay şəhərinin rəmzi. Bu zirvə istər şəhərin istərsə rayonun gerbində əks olunmuşdur. 1965-ci ildən etibarən  təbiət abidəsidir.

İşimbay rayaonu ərazisində olan şahid dağlar arasında olan Kuştau, Yuraktau və Şaxtau Rusiyanın yeddi möcüzəsinə namizəd olaraq göstərilirdi.

## Fiziki-coğrafi xüsusiyyətləri

Toratau dağının Ağidel çayı sahilindən olan hündürlüyü 275 metrdir. Ətrafında olan düzənlikdən isə 280 metr hündürlüyə malikdir. Dağın dəniz səviyyəsindən olan hündürlüyü isə 406 metr təşkil edir. Dağ üzərində və çevrəsində 100 növdən çox ot bitkisinə rastlamaq mümkündür. Zirvənin qərb və cənub-qərb ətəklərində mağaralar vardır. Düzənlikdə isə Tuqar-Salqan gölü yerləşir. 
 
Bölgədə olan digər şahid dağlar kimi bu zirvə də alt perm dövründə formalaşmışdır. Onun yaşının 230 milyon il olması və bir tropik dəniz ərazisində formalaşması ehtimal edilir.

## Tarixi
Toratau Yurmatlar (başqırd qəbilələrindən biri) üçün bir müqəddəs yer olmuşdur. Toratau, onun ətrafında yerləşən Tuqar-Salqan gölünün də daxil olduğu ərazi qadağan olunmuş bölgə elan edilmiş və müqqəddəs ainlərin icra edildiyi ərazi olmuşdur. Əfanəyə görə Toratu dağında olan mağaraların birində xan öz qızını gözəl Diafeti dustaq olaraq saxlayır. Buna səbəb isə onun bir rus əsgərlə qaçmaq istəməsi olur. Mağaranın girəcəyini iri ilan qoruyurdu.
Stalin idarəsi dönəmində zirvənin yaxınlığında bir həbs düşərgəsi olmuşdur. Hazırda baraklarların divarları belə qalır.

Toratau Paraplançıların ən çox ziyarət etdiyi ərazilərdən biridir.

Zirvə 2008-cı ildə «Rusiyanın 7 möcüzəsi» qısa siyahısına daxil edilmişdir. 
## Təhlükə
Əhəng daşı mədənçiliyinin bir mənbəyi olaraq Toratauda təhlükə getdikcə daha real hal alır. Sterlitamakda yerləşən "Soda şirkəti" dağda kəşfiyyat işlərini həyata keçirir. Bu risk zonasına Yuraktau dağdı da daxildir.

"Toratau və Yuraktau şixanlarını xilas edək" qeyri-hökumət ictimai təşkilatı Rusiya Federasiyasının Prezidentinə imza toplamağı təşkil edir.

## Qalereya

## Mənbə
* Şixanlar // Başqırdıstan: qısa ensiklopediya.
* İşimbay rayonunun görməli yerləri
* Сферические панорамы с видом на Тратау 
## İstinadlar
Zamanın bölünməsi

İnformasiyanın vaxtında bölüşdürülməsi çoxsaylı işlərin köməyi ilə istifadəçilər arasında resursların paylaşılmasına verilən adadır. 1960-cı illərdə yaranmış və 1970-ci illərdən bəri geniş yayılmış vaxt mübadiləsi bir kompüterdə işləyən istifadəçilərin sayına məhdudiyyət qoymuş və interaktiv proqramları yazmağı asanlaşdırmışdır.

Vaxtın mübadiləsi müasir əməliyyat sistemlərinin tərkib hissəsidir.

## İstinadlar
Rza Pəhləvinin türbəsi

**Rza Şah Pəhləvinin türbəsi** — Tehranın cənubunda,Rey Şəhərində İran şahının məzarı. 1980-ci ilin fevralında İran İslam İnqilabının ilk günlərində Rza Şahın türbəsi ayətullah Sadeq Xalxalinin rəhbərliyi ilə məhv edilib.

## Şəkillər


Image:Reza-shah_mausoleum1.jpg| Tikinti zamanı
Image:Reza-shah_mausoleum3.jpg| Ştamp
Image:Reza-shah_mausoleum2.jpg| 1960-cı ildə
Image:Reza-shah_mausoleum4.jpg| 1970-ci ildə
Image:Reza-shah_mausoleum5.jpg| 1970-ci ildə
Image:Rezashah tomb ne.jpg| 2010-cu ildə
2018-ci il Kemerovo yanğını

**"Zimnyaya vişnya" ticarət mərkəzində yanğın** () — 25 mart 2018-ci ildə Rusiyanın Kemerovo şəhərində "Qış albalısı" ticarət mərkəzində baş vermiş yanğın hadisəsi.

## Nəticəsi
Hadisə nəticəsində 64 nəfər həlak olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Опубликован предварительный список пострадавших при пожаре в ТЦ в Кемерове
Novruz bayatıları

**Novruz bayatıları**— bayatı xalq şerinin əski nümunəsidir. Örnəklərdə Novruz bayramı və onun ənənələri öz əksini tapmışdır. Şərq xalqları klassik musiqisindəki 12 muğam və altı avazatdan əlavə qeydə alınmış 24 şöbədən biri.

## Bayatılar

## Həmçinin bax
* Gəraylı
* Qoşma
* Tuyuq

## İstinadlar
Tahirovlar (Naxçıvan)

**Tahirovlar** — Azərbaycanın tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması
Tahirovlar nəslinin ulu babaları Naxçıvan xanlığının vəziri olub. 1723-cü ilə aid bir sənəddə Naxçıvan ölkəsinin vəziri Mirzə Məhəmməd Tahirin adı çəkilir. Onun haqqında belə yazılıb: "Naxçıvanın sabiq vəziri Ağası bəyin oğlu, Naxçıvan ölkəsinin vəziri olan böyük oğlu-alihəzrət pak nəsilli, ali rütbəli şərəf sahibləri yanında xatiri sayılan, izzətli, zəxavətcə nəcib və əzəmətli Mirzə Məhəmməd Tahirdir". Buradaca bir məsələni aydınlaşdırmaq yerinə düşər.

Rus tədqiqatçısı və şərqşünası N. K. Smirnov Tahirovların Kəngərli tayfasının bir qolu olduğunu qeyd edir. Bunu hələ keçən əsrin 80-ci illərində Naxçıvanın qocaman ziyalıları da söyləyirdilər.

Hələlikdə Yusif bəyin atası Məmmədağanın iki oğlu və qızı olduğu müəyyənləşdirilib. O, Naxçıvanın mötəbər şəxslərindən biri olub və övladlarına yaxşı təhsil verib.

## Soyun tanınmış nümayəndələri
*Abbasqulu bəy Cəfər ağa oğlu Tahirov — Naxçıvan Milli Komitəsinin üzvü. 1881-ci ildə Naxçıvanda doğulub. Atası Cəfər ağa Naxçıvanın varlı və ziyalı adamlarından olub. Abbasqulu bəy Naxçıvanda "Qalabəyi" adı ilə tanınıb. Hətta qohumları da onu bu adla tanıyıblar. Çünki o, uzun illər Ordubadda və Naxçıvanda pristav və komendant (qalabəyi) işləyib. 1918–1920-ci illərdə isə müsəlman Naxçıvan Milli Komitəsinin üzvü və sədrlərindən biri olub. 1937-ci ildə həbs edilib, Dağıstana siyasi sürgünə göndərilib. Dərbənddə o, 1943-cü ilədək – ölənə kimi meşəbəyi işləyib. Qızı Xanım, həyat yoldaşı isə Mahusarən xanım olmuşdur.
*Yusif bəy Tahirov — Tiflis müsəlman xeyriyyə cəmiyyətinin katibi, Çar Rusiyasının polkovniki. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan mədəniyyəti, xüsusilə teatr sənəti sahəsində çalışan xadimlərdən biri idi.
*Nazlı xanım Tahirova — Naxçıvanda ilk qızlar məktəbinin yaradıcısı, Azərbaycan SSR əməkdar müəllimi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Nərimanovlar

**Nərimanovlar** — Azərbaycan xalqının soylarından biri.

## Soyun yaranması
Nərimanovun böyük qardaşı Salman Nərimanov xatirə dəftərində yazırdı ki, ulu babamız Nəriman XVII əsrdə Kaxetiya valisi I İraklinin sarayında “sabitqədəm” eşikğası olmuşdur. 

Kərbəlayı Nəcəfin atası Allahverdi bəy XIX əsrdə Zaqafqaziyada tanınmış musiqi xadimlərindən idi. Şərq musiqi alətlərində ustalıqla ifa edirdi. Allahverdi bəy Azərbaycan, gürcü mahnılarını məharətlə oxuyardu. O, gürcü şairi Nikolos Barataşvilinin atası ilə dost, Aleksandr Çavçavadze və Qriqol Orbeliani ilə şəxsən tanış idi. Şair Qriqol Orbeliani Allahverdi bəyin bütün Gürcüstanda məşhur tarzən olduğunu öz müxəmməsində qeyd etmişdir.Şahzadə İohan isə “Kalmasoba” dastanında şah İohan Xelaşvilinin Gürcüstanda Şulaver kəndində şahanə bir məclisdə məşhur tarzən-xanəndə Allahverdi bəylə görüşdüyünü məhəbbətlə qələmə almışdır. Şah İohan Allahverdi bəyin məlahətli səsinə və məlahətlə tar çalmasına heyran qalmışdır. II İrakli Allahverdi bəyin bu xidmətlərini yüksək qiymətləndirmiş və ona bəyzadəlik mənsəbi vermişdir. Allahverdi bəy Tif lisin ən uca və görkəmli yerində, Kürün sağ sahilindəki dağın döşündə özünə xüsusi zövqlə ikimərtəbəli ev tikdirmiş və ömrünün axırına kimi bu mülkdə yaşamışdır. (Hal-hazırda həmin ev aparılan rekonstruksiya işləri ilə əlaqədar uçurulmuş, Allahverdi bəyə məxsus sandıq, xəncər, qədim kitablar, sənədlər və digər əşyalar isə yoxa çıxmışdır.)

Sonralar bu ata-baba mülkü Kərbəlayı Nəcəfə qalmışdır. Kərbəlayı Nəcəf tiflisli Hacı Məhəmmədqasım Zamanovun qızı Həlimə xanım ilə evlənmiş və onların doqquz övladı olmuşdur: Salman, Mərziyə, Rza, Rizvan, Fatma, Səkinə, Rizvan (ölən uşağın adı verilib), Nəriman, Zöhrabanu.
## Soyun tanınmış nümayəndələri
*Salman Nərimanov — ictimai-siyasi və dövlət xadimi, yazıçı, puplisist Nəriman Nərimanovun böyük qardaşı.
*Nəriman Nərimanov — Azərbaycan bolşevik inqilabçısı, ictimai-siyasi xadimi, yazıçısı, publisisti, həkimi; Azərbaycan SSR-in 1-ci Xalq Xarici İşlər Komissarı; Azərbaycan SSR İnqilab Komitəsinin Sədri; Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin 1-ci Sədri; ZSFSR İttifaq Sovetinin 1-ci Sədri; SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin ZSFSR-dən 1-ci Sədri.
*Nəcəf Nərimanov — İkinci dünya müharibəsinin iştirakçısı, SSRİ dövlət xadimi və məşhur Azərbaycan yazıçısı Nəriman Nərimanovun oğlu.
*Müzəffər Nərimanov — Azərbaycan SSR dövlət xadimi, Nəriman Nərimanovun əmisi nəvəsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ətirli kino

**Ətirli kino** — film nümayişində istifadə olunan xüsusi sistem. Bu zaman tamaşaçı xüsusi qoxular duyur və nəticədə tamaşaçıya daha dolğun məlumat ötürülür.

## Tarixi

İlk ətirli film nümayişi 1906-cı ilə təsadüf edilir. Pensilvaniyada kinoteatr sahibi film nümayişi zamanı salonda qızılgül yağı batırılmış əski parçasını yellətmiş. 1958-ci ildə italyan rejissor Karlo Lidzaninin çəkdiyi "Çin səddi" sənədli filminin nümayişi zamanı yüzlərcə qoxu ventilyasiya ilə salona verilmişdir. 1960-cı ildə isveçrəli mühəndis Hans Laube xüsusi "Smell-O-Vision" sistemini yaratmışdır. Bu sistem "Ətrin sirri" filminə tətbiq edilmişdir. Film Nyu-York, Los-Anceles və Çikaqo şəhərlərinin kinoteatrlarında nümayiş etdirildi. Salonda hər oturacağa xüsusi ətir püskürən borular bərkidilmişdir. Ancaq bu sistem bir mənalı qarşılanmadı: bəziləri ətrin püskürülən zaman yaranan yüksək səsdən şikayət etdi, bəziləri ətrin filmdəki sujetlərlə eynilik daşımadığını söylədi (əsasən balkonda oturanlar). Digərləri isə qoxunu demək olar ki, heç duymadığını söylədi. 1980-ci illərdə bu film bir dəfə MTV və digər yerli telekanallarda nümayiş olunmuş. Daha yüksək effekt alınması üçün tamaşaçılara qoxu verən xüsusi kartların alınması tövsiyə olunurdu. Kinoya baxış zamanı bu kartın üzərini silərək filmin gedişatına uyğun ətir duymaq olar. Bu sistem "Scratch and sniff" adlanırdı (sil və qoxula).

2006-cı ildə Yaponiya kinoteatrlarında hollivud istehsalı olan "Yeni dünya" filminin nümayişi zamanı yapon kompaniyası "Miqapro" tərəfindən işlənilmiş xüsusi qurğu vasitəsi ilə salona ətir verilmişdir. "Cəsusların uşaqları 4D" filmində də tamaşaçılara xüsusi aromaskop vərəqlər paylanılmış.

## İstinadlar
Alfredo Ciannetti

**Alfredo Ciannetti**(1924-1995)- İtalyan ssenarist və rejissoru. 1962-ci ildə "İtalyan üsulu boşanma" filminə görə Ən yaxşı orijinal ssenariyə görə Oskar mükafatına layiq görülüb.
## İstinadlar
İrəməl dağı

**İrəməl dağı** () — Cənubi Uralda hündürlüyünə görə ikinci ən böyük dağ. Zirvə Başqırdıstan Respublikası Uçalı rayonunun şimal-qərbində, Belores rayonun şimal-şərqində yerləşir. Başqırdıstanın şərqində, Cənubi Ural dağlarının ən hündür zirvəsi olan Yamantau dağı Böyük İrəməldən 53&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir.

Dağ öz növbəsində iki zirvəli bir massivdir:
* Böyük İremel Qaban adlı platoyabənzər zirvə, hündürlüyü 1582,3 m;
* Kiçik İremel, hündürlüyü 1449,4 metr.
Zirvələr öz növbəsində eni 1&nbsp;km,  hündürlüyü 1200—1250 metr olan sahə ilə ayrılırlar.

Uzunluğu şimal-şərqdən cənub qərbə 12&nbsp;km, şimal-qərbdən cənub-şərqə 8&nbsp;km təşkil edir.

Dağın yaxınlığından Tıqın, Sinyak, Böyük Avnyar, Karaqayka və Tyulyuk çayları axır. Bu çaylar öz növbəsində Ağidel çayının qollarıdır. Bu çay öz başlanğıcını Avalyak silsiləsindən götürür.

Başqırdıstan Respublikası Hökumətinin qərarı ilə İrəməl dağı və Avalyak silsiləsi təbiət parkı elan edilmişdir.

## Etimalogiya
Zirvənin adı olduqca qədimdir. Onun başqırd və monqol dillərinin qarışığından əmələ gəlməsi ehtimal edilir.

Başqrırd dilində səslənmə baxımında bu sözə yaxın olan sözlər vardır. Məsələn:eremelek, ereme — *«bartaqlaşmış çay hövzəsi, sıx kolluqlarla və meşə ilə örtülmüş»*, irem — *«çayın düz sahəsi»*. Bu deyilən sözlər ola bilsin İremel çayı ilə əlaqədardır.

Ola bilsin ki, başqırd və monqol sözlərinin birləşməsindən belə əmələ gəlsin: ir — *«kişi», «bahadır»* və əməl — *«yəhər»*, yəni *«bahadırın yəhəri»*. Elə kənardan baxanda da İrəməl dağı nəhəng yəhəri xatırladır.
## Panorama

## Mənbə
* İrəməl və onun ətrafı ;
* Вершины Каменного Пояса: Названия гор Урала. Глава "Южный Урал" (анализ названия горы Иремель);
* İrəməl dağına virtual tur
## İstinadlar
Vaqif

**Vaqif** — Kişi adı.

* Vaqif Axundov — Azərbaycan Respublikası Xüsusi Dövlət Mühafizə Xidmətinin rəisi (2003–2020).
* Vaqif Quliyev — professor (1997), AMEA-nın müxbir üzvü (2014).
* Vaqif Gülməmmədov
* **[[Vaqif Məmmədov]]**
:* Vaqif Məmmədov (yazıçı) — yazıçı.
:* Vaqif Məmmədov (mühəndis, 1935) — mühəndis.
:* Vaqif Məmmədov (mühəndis, 1939) — texnika elmləri doktoru, akademik.
:* Vaqif Məmmədov (coğrafiyaçı) —  coğrafiya elmlər doktoru.
* Vaqif Səfərov
* Vaqif İsaqoğlu

* **[[Vaqif Əliyev]]**
:* Vaqif Əliyev (nazir müavini) — Mədəniyyət nazirinin birinci müavini(2018–2023).
:* Vaqif Əliyev (aktyor) — Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2002).
:* Vaqif Əliyev (alim) — fizika-riyaziyyat elmləri doktoru.

* **[[Vaqif Vəliyev]]**
:* Vaqif Vəliyev (ədəbiyyatşünas) — filologiya elmləri doktoru (1972), professor (1976).
:* Vaqif Vəliyev — Gəncə şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı (1993)

* **[[Vaqif Abdullayev]]**
:* Vaqif Abdullayev (riyaziyyatçı) — Azərbaycanlı alim.
:* Vaqif Abdullayev (siyasətçi) — Azərbaycanlı siyasətçi.

## Həmçinin bax
* Vaqif (dəqiqləşdirmə)
Məhərrəm Usta

**Məhərrəm Usta** (d. 1 Sentyabr 1965, Trabzon) Türk iş adamı, həkim və idman meneceri. İstinye Universiteti heyətin sədri.

## Həyatı
Məhərrəm Usta 1965-ci ildə Trabzonda anadan olub. 1989-cu ildə Doqquz Sentyabr Universiteti Tibb Fakültəsini bitirmişdir. 1992-ci ildə Qulaq Burun Boğazı mütəxəssisi oldu. 1993-cü ildə o, xəstəxana idarəetmə sahəsində işləməyə başladı. 1995-ci ildə Türkiyənin ən böyük xəstəxanalar zənciri Medical Parkın təməllərini atdı. Medical Park Xəstəxanalar Qrupu və Liv Hospital Xəstəxanası İdarə heyəti Başçısı olan Məhərrəm Usta, uzun müddət xüsusi xəstəxanalar və sağlamlıq təşkilatları Başçısı olmuşdur. Məhərrəm Usta, həmçinin İstanbul Ticarət Palatası Sağlamlıq Komissiyasının üzvüdür və sağlamlıq baxımından etdiyi investisiyalar, idmana və idmançılara dəstəklərilə də tanınır. Məhərrəm Usta evlidir və üç övladı var.Trabzonsporun 16-cı prezidentidir.

## Mənbə
Dobri Dobrev

**Dobri Dimitrov Dobrev** (, 20 iyul 1914 – 13 fevral 2018), digər adları ilə **Dobri baba**, **Böyük Dobri** () və ya **Baylovo müqəddəsi** – bolqar xeyriyyəçi. Hər gün 20 kilometr məsafəni piyada qət edərək Sofiyada yerləşən Aleksandr Nevski kafedralının önündə xeyriyyə məqsədilə pul yığırdı. Yığdığı pulu xeyriyyə qurumlarına, kilsələrə, monastırlara, yetimxanalara bağışlayırdı. Adı bolqar dilində "yaxşı" və ya "mehriban" deməkdir.

## Erkən həyatı
Dobrev 20 iyul 1914-cü ildə Bolqarıstanın Baylovo kəndində anadan olub. Atası Birinci Dünya müharibəsində həlak olub və anası Katerina uşaqları təkbaşına böyütməli olub. Dobrev gəncliyini və məktəb illərini xatırlamır.

## Yetkin həyatı
Dobrev illər keçdikcə özünü ruh dünyasına və Ortodoks kilsəsinə həsr etməyə qərar verib. Təxminən 2000-ci ildə Baylovo kəndində yerləşən Kiril və Metodius kilsəsinin kiçik artırmasında yaşamağa başlayanda bütün mülkiyyətini Ortodoks kilsəsinə bağışlayıb. Bu zaman Bolqarıstan kilsələri və monastırlarının bərpa edilməsi üçün pul yığmağa başlayıb. Tezliklə onu "Baylovo müqəddəsi" çağırmağa başlayıblar.

Həyatı boyunca Dobrev kilsə və monastırlara 80.000 bolqar levindən (40.000 avro) çox pul bağışlayıb. Onun ən böyük maddi yardımları:
* 10.000 bolqar levi (5.000 avro) doğma kəndi Baylovoda yerləşən Kiril və Metodius kilsəsinə.
* 25.000 bolqar levi (12.500 avro) Sofiyanın şərqində yerləşən Eleşnişki monastırının bərpasına və Qorno Kamartsi kəndindəki yerli kilsəyə.
* 35.700 bolqar levi (17.850 avro) Sofiyada yerləşən Aleksandr Nevski kafedralına. Bu 100 ildən çox tarixi olan kafedral tarixində edilmiş ən böyük maddi yardım olub.

## Şəxsi həyat və ölümü
Dobrev 1940-cı ildə – Bolqarıstanın İkinci dünya müharibəsinə qoşulduğu dövrdə evlənib. Sofiyanın bombardman edilməsi zamanı çox yaxınına düşən bir bomba onun demək olar ki, bütün eşitmə qabiliyyətini itirməsinə səbəb olub. Dobrev və həyat yoldaşının 4 uşağı olub, Dobrev onların ikisindən daha uzun yaşamağa müvəffəq olub. Dobrev Ortodoks xristianı idi və tez-tez başqalarına İsa haqqında danışmağı sevirdi. Pul verən insanlara qarşı çox minnətdar idi.

Dobri Dobrev 13 fevral 2018-ci ildə 103 yaşında Kremikovtski monastırında vəfat edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Baylovolu Böyük Dobri Dobrev
* Heç kimi onu bu etməmək üçün dayandıra bilmir
Baylovo

**Baylovo** (kiril: Байлово) – Bolqarıstanın qərbində, Sofiya şəhərinin 43 km şərqində kənd. Bolqar yazıçı Elin Pelin (əsl adı Dimitar İvanov Stoyanov) və xeyriyyəçi Dobri Dobrev bu kənddəndirlər.

## İqlimi
Baylovonun iqlimi gec gələn yaz, sərin yay, isti və ilıq payız, qısa qışla (təxminən 2–3 ay) xarakterizə olunur. Yağışların çoxu mayın sonunda və iyunda yağır, ən az isə iyulun sonunda və avqustda yağır. Payızda və qışda əsən küləklər qərb və şimal-qərbdən gəldiyi üçün *Sofiya vətəndaşı* və *Zaqorets* adlanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
Novruz tapmacaları

**Novruz tapmacaları** — tapmaca xalq ədebiyyatının ən əski janrlarındandır. Tapmacalarda Novruz bayramı atributları da öz əksini tapmışdır.

## Tapmacalar

## Həmçinin bax
Tapmaca

## İstinadlar
Noğul

**Noğul** — Novruz bayramı süfrəsinin şirniyyat növlərindən biri.

## Hazırlanması
Sirkə cövhəri əlavə edilməklə bişirilən qatı şəkər şərbəti, keşniş toxumu ve düyü unundan hazırlanır. Forması yumru, səthi kələ-kötür, rəngi ağ, bəzən çəhrayı və sarı olur.

## Ziyafət süfrələrində istifadəsi
Qedim zamanlardan el bayramları, məişət şənlikləri və digər mərasim məclislərinin ziyafət süfrələrində çərəz (xuşgəbar) kimi işlənmişdir. Tarixən yaranmış və ənənə halında zəmanəmizədək çatmış el adətinə görə xalq bayramları, xeyir işlərlə (nişan, toy və s.) əlaqədar çay destgahı, nişan və bayramlıq xonçası və s. tədbirlərdə noğuldan geniş istifadə edilir.

## Həmçinin bax
* Novruz bayramı
* Nabat

## İstinadlar
Ufa Dövlət Aviasiya Texniki Universiteti

**Ufa Dövlət Aviasiya Texniki Universiteti** (**UDATU**) () — Ufa şəhərində yerləşən texniki ali təhsil mərkəzi.

## Tarixi
Ufa Dövlət Aviasiya Texniki Universitetinin kökləri hələ XIX əsrə gedir. Universitetin təməli Varşava Politexnik Universiteti əsasında qoyulmuşdur. 1907-ci ildə isə Novoçerkasska köçürülmüşdür

Ali təhsil mərkəzinin tarixi 1932-cui ildən başlayır. Rıbinski Dövlət Aviasiya İnstutu təşkil edilir.  Bu müəssinə Novoçerkassk Aviasiya İnstutunun əsasında təşkil edilir. 1941-ci ildə Rıbinski Dövlət Aviasiya İnstutu Ufaya köçürülür. 1942-ci ildən isə Orconikidze adına Ufa Aviasiya İnstutu olaraq adlandırılır.

1982-ci ildə ixtisaslı mütəxəssislərin hazırlanmasında və elmi tədqiqatların inkişafına görə UAİ Lenin ordeni ilə təltif edilmişdir.

1992-ci ildə UAİ texniki universitet statusu alır.

2011-ci ildən ali təhsil ocağı Federal Dövlət Büdcəsi hesabına maliyyələşən "Ufa Dövlət Aviasiya Texniki Universiteti" olaraq adlandırıldır.

Aviasiya təhsili, raket və kosmik texnologiyası sahəsində 61 ixtisas və 25 istiqamətdə mütəxəssislər hazırlayır; avtomatika və nəzarət; maşınqayırma və metal işləmə; elektron mühəndislik, radio mühəndisliyi və kommunikasiya; elektromekanik; elektrik enerji sənayesi; tətbiqi riyaziyyat; informasiya və hesablama avadanlıqları; iqtisadiyyat və idarəetmə; həyat təhlükəsizliyi.

## Universitetin rektorları
# 1932—1933 — A. S. Freyman.
# 1933—1935 — N. İ. Duşinov.
# 1935—1936 — Z. Q. Qordinski.
# 1936—1939 — Vladimir Qolosov.
# 1939—1942 — İvan Emelin.
# 1942—1944 — Aleksandr Qusarov.
# 1944—1961 — İvan Emelin (ikinci dəfə)
# 1961—1992 — Rıfat Mavlyutov.
# 1992—2003 — Salavat Kusimov.
# 2003—2014 — Murat Quzayirov.
# 2014—2015 — Aleksandr Deqtyaryov.
# 2015—hal-hazırda — Nikolay Krioni

## Quruluş
right|thumb|Ufa Dövlət Aviasiya Texniki Universiteti (9-cu korpus|240 px
right|thumb||240 px

; Fakultə və instutları
* Təyyarə mühərrikləri, enerji və nəqliyyat fakültələri
* Avionika, Enerji və İnformasiya Texnologiyaları Fakültəsi 
* İnformatika və Robottexnik fakültəsi
* Aviasiya Tenologiyası və Materialları fakültəsi
* İqtisadiyyat və İdarəetmə İnstutu
* Ümumi elmlər fakültəsi
* Fövqəladə Hallarda Müdafiə fakültəsi
* Hərbi-Texniki təhsil İnstutu 
* Ufa Motorlu Tikinti İstehsalat Birliyinin axşam fakültəsi
; Filiallar 
* UDATU İşimbay filialı
* UDATU Sterlitamak filialı
* UDATU Neftkamsk filialı
* UDATU Tuymazı filialı
* UDATU Kumertau filialı
* Ufa aviasiya Texnikumu

## İstinadlar
Piyalə və ox

**Piyalə və ox** — Novruz bayramı və digər el şənliklərində təşkil edilmiş atüstü oyun.

## Oyun haqqında
Orta əsrlərdə geniş yayılmış bu oyun klassik ədəbiyyatımızın nümunələrindən də bəllidir. Melumata görə, oyunda bir neçə nəfər iştirak edirmiş. Meydanın ortasında basdırılmış hündür dirəyin başına içi sikkə ile dolu piyalə qoyulur. Süvarilər hər dəfə çaparaq dirəyin yanından keçərkən, eyni yerdə yana çevrilib ox atırdılar. Oxlar qıjıltı ile piyalənin yanından ötüb-keçir. Serrast nişan alıb bu qiymətli mükafatı vurub salan qalıb sayılır ve piyalədən tökülən sikkələr ona çatır.

## Həmçinin bax
* Papaqqapdı

## İstinadlar
Kaunas avtobus zavodu

**Kaunas Avtobus Zavodu** () — Litvanın Kaunas şəhərində mövcud olmuş avtobus zavodu.

## Tarixi

Litvanın paytaxtı olmuş Kaunasda 1930-cı illərdə Amerikan şikətlərinə (Ford, Chevrolet, Autocar və s.) aid şassilər üzərinə avtomobil. İlk əvvəllər bu avtobuslar balaca və primitiv idilər ancaq illər ötdükcə təcrübə artırdı. Artıq dövrünün tələblərinə cavab verə biləcək avtomobillər hazırlanırdı. On illiyin sonunda vaqon tipli avtobuslar Mercedes-Benz dizel mühərriki ilə alman şassiləri əsasında hazırlanmışdır. Bütün işlər əsasən iki müəsisədə gedirdi: "Amerika Litvalıları Səhmdar Cəmiyyəti" təmir emalatxansı və Kaunasın Şansi rayonunun Avtobus parkı emalatxanası. Bu müəssisələrin əsasında isə Kaunas Avtobus zavodu meydana gəlmişdi

İkinci dünya müharibəsinin somnlarına yaxın Litvada artıq fəaliyyətdə olan bir dənə də olsun avtobus qalmamışdır. Əhalinin daşınması məqsədi ilə yük maçınlarından istifadə edilir və ya Vermaxtın avtobusları təmir edilərək istifadə edilirdi. Üstəli Şərqi Prussiya ərazisinə reydlər təşkil edilərək burada olan avtobuslar təmir edilərək Litvalıların istifadəsinə verilirdi.

Bir müddət sonra sovet şassiləri ölkəyə gətirilir və Kyastuçyo küçəsindəki emalatxana milliləşdirilərək onun əsasında Kaunas avtobus zavodu təşkil edilir (). Bundan sonra yenidən avtobus istehsalına başlanılır. İlkin olaraq "L-1" avtobusları buraxılır.

Bir müddət sonra müəssiə üçün yeni yerlər ayrılır.

1950-ci ilin ortalarında QAZ-51 modelinin şassiləri əsasında KAG-3 avtomobili yığılır. Avtobusun daxili hissəsi ağac və digər materillardan istifadə edilməklə hazırlanır. Bu avtobuslar 23 oturacaq və 7 ayaqüstə yerə sahib idi.

Əsas variantlı avtobuslardan başqa furqonlu KAG-31, çörəkdaşıyan furqonlu KAG-32, avtomobillərə texniki yardım maşını KAG-33, mina axtaran xidmətinin bir avtomobili KAG-34, istehlakçı xidməti avtomobili KAG-317. Ağac karkaslı avtobuslara Cənubi Qafqaz regionu ölkələrində daha tələb duyulduğundan əsasən ora satılırdı.

1957-ci ildə mühəndislər KAG-51 şassili avtobuslar hazırlayırlar. İki ildən sonra onlar KAG-4 indeksi ilə istehsala buraxılmışdır. KAG-4 əsaslı sərnişin avtobusu və yük maşını protatiplərindən təşkil edilir.

## Modellər
* **KAG-1** — 19 yerlik, QAZ-51 əsasında qurulmuş avtobus.
* *KAG-3* — 23 yerlik (+7 ayaqüstə), QAZ-51 bazasında qurulmuş avtobus.
* *KAG-31* — KAG-3 əsasında yük maşını.
* *KAG-32* — KAG-3 əsasında çörəkdaşıyan furqonlu avtobus.
* *KAG-33* — KAG-3 əsasında avtomobil texniki yardım maşını.
* *KAG-34* — KAG-3 əsaslı minaaxtaran avtomobili.
* *KAG-317* — KAG-3 əsasında məişət xidməti avtomobili.
* *KAG-4* — 24 oturacaqlı eksperimental şəhərətrafı avtobus, 1959-cu ildə 2 nüsxədə buraxılmışdır.
* *KAG-41* — KAG-4 əsasında hazırlanmış yük maşını, 1959-cu ildə bir nüsxədə hazırlanmışdır.

## Mənbə
* KAG modelləri
* KAG avtobusları
* 1000-ci avtobusun hazırlanması haqqında film (1959)