Vətəndaşşünaslıq

**Vətəndaşşünaslıq** — dövlət vətəndaşlarının hüquq və vəzifələri haqqında elm. Vətəndaşşünaslıq tarix, iqtisadiyyat, siyasət və hüquq elementlərini özündə birləşdirən fənlərarası sahədir.

Vətəndaşşünaslıq sosial elmlər blokuna daxil olan "Vətəndaşlığın əsasları" kursu çərçivəsində tədris oluna bilər. Bu fənn cəmiyyətşünaslıq fənnini əvəz edə bilər. Tədrisin əsas məqsədlərindən biri tərbiyəvi xarakter daşıyır. Mənəviyyat, mədəniyyət, idman və ailə də daxil olmaqla cəmiyyətin çoxsaylı aspektlərinin öyrənilməsi hesabına tamhüquqlu vətəndaşın formalaşdırılmasına nail olunmalıdır.

## Mülki və siyasi hüquqlar

Mülki və siyasi hüquqlar insanı və vətəndaşı hökumətin və dövlətin ədalətsizliyindən mühafizə edən, cəmiyyətin mülki və siyasi həyatında iştirak imkanını təmin edən hüquq və azadlıqlardır. Ümumdünya səviyyəsində tanınmış insan hüquqlarının iki əsas növündən biridir. Bu hüquqlar həm dövlətdən müdafiəni (məsələn, ədalətli mühakimə hüququ, təqsirsizlik prezumpsiyası və söz azadlığı), həm də dövlətin müəyyən hüquqi və siyasi imkanlar yaratmasını (məsələn, səsvermə hüququ, andlılar məhkəməsi hüququ) tələb edir. Bu hüquqlar Mülki və siyasi hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktda və İnsan Hüquqları Haqqında Ümumi Bəyannamənin 1–21-ci maddələrində müəyyən edilmişdir.

*[[Əsas hüquq və azadlıqlar]]* — Konstitusiya və dövlət qanunlarında, habelə beynəlxalq-hüquqi aktlarda müəyyən olunmuş, fərdin muxtar azadlıq sahəsini müəyyən edən və şəxsi maraqlarının ödənilməsini təmin edən hüquq və azadlıqlardır.

Onlar həmçinin insanların fiziki və bioloji mövcudluğunu, maddi və mənəvi ehtiyaclarının ödənilməsini xarakterizə edən imkanlar kimi müəyyən edilə bilər. Mülki hüquqlar müxtəlif cəmiyyətlərdə və müxtəlif dövrlərdə fərqli ola bilər. Lakin məzmununa görə onlar təbii hüququn mahiyyətinin — ayrı-ayrı, avtonom şəxsiyyətin azadlığının ən dəqiq və konsentrasiya olunmuş təcəssümüdür. Məhz buna görə də müasir demokratik ölkələrdə bu hüquqlar hüquqi qüvvəsinə görə nəinki bütün səviyyəli milli qanunlardan geri qalmır, həm də onlara münasibətdə prioritet hüquqi təsirə malikdir.

Bunlar dövlət tərəfindən tanınan və müəyyən edilən, şəxsə müəyyən azadlıq səviyyəsini zəmanət verən və özü barəsində sərbəst sərəncam vermək faktiki imkanını təmin edən, fərdi həyata müdaxilə olunmamasını təmin edən təbii insan hüquqlarıdır. Şəxsi azadlıq insanın sosial dəyərinin dərk edilməsinə və digər insanlara, bütövlükdə cəmiyyətə müvafiq münasibət bəslənilməsinə zəmanət verir. Bu azadlığın hüquqi müəyyən edilməsi subyektin ona şüurlu yanaşmasını təmin etməklə yanaşı, həm də fərdin təcrid olunmasının mütləqləşdirilməsinin qarşısını almağa imkan verir.

Mülki hüquq və azadlıqlar doğulandan yaranır və ömür boyu mövcud olur. Onlar özgəninkiləşdirilməzdir, yəni hakimiyyət orqanları tərəfindən məhdudlaşdırıla və ya ləğv edilə bilməz; digər subyektlərə verilə və ya bağışlana bilməz; şəxs bu hüquqlardan imtina edə bilməz.

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında bu qrup hüquqlarla bağlı elə tələblər müəyyən edilmişdir ki, onlara görə mülki hüquqları ləğv edən və ya dəyişdirən qanunlar qəbul edilməməlidir. Bu, insanın ləyaqətinin və azadlığının toxunulmazlığının mühüm təminatıdır.

## İstinadlar