open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İltəriş xaqan

**Qutluq İltəriş xaqan** —İkinci Göytürk xaqanlığının ilk xaqanı. İllig xaqanın nəslindən gəlirdi. Əsl adı Qutluqdur.

## Həyatı
Doğum adı "Qutluq"dur. II Göytürk xaqanlığını qurduqdan sonra ona "İltəriş" (eli toplayan) adı verilmişdir.

681-ci ildə Uyğurlara hücum edərək onların yerini tutmuş, 17 sərkərdə ilə birlikdə 5000 əsgər toplamış və Çinə qarşı müharibəyə başlamışdı. 679-cu ildə üsyana qalxmış olan Aşide Yuançjeni məğlub etmişdi. İlk işi Çinin tərəfini tutan türklərə hücum etmək olan İltəriş 7 oğuz tayfasını məğlub etmişdi. Daha sonra Aşide Yuançjen də onun tərəfinə keçmişdi.

683-cü ildə Çin valisi Van Demeunu edam edərək hakimiyyətini elan etmiş, knyaz Qui Yuan onları saxlaya bilsə də, İlterişin orduları döyüşlərdə Çinə ağır zərbələr vurmuşdu. Belə ki, türk torpaqlarının valisi Çjan Xinşi, Li Sikyan öldürülmüş, general Çuy Çjibyan isə əsir götürülmüşdü.

682-ci ildən sonra on il ərzində on yeddisi Çinə olmaqla qırx yeddi yürüş təşkil edən İltəriş xaqan onlardan iyirmisinə şəxsən qoşulmuşdur. Hər bir səfərində müvəffəq olduqları və heç vaxt məğlub olmadıqları iddia edilir.

694-cü ildə vəfat etmişdir. Yerinə qardaşı Qapağan xaqan keçdi.

## Ailəsi
İlbilgə xatunla evlənmiş, iki oğlu olmuşdur:
* Bilgə xaqan
* Kültigin

## Həmçinin bax

* İltəriş xaqan abidəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* İltəriş Kutluk Kaqan külliyəsi və Daş kitabəsi kəşf olunub
İnel xaqan

**İnel xaqan** — Aşina sülaləsindən göytürk xaqanı. Əsl adı **Bögü** (拓西可汗) olmuşdur.

## Taxta çıxmazdan öncə
699-cu ildə Qapağan xaqan tərəfindən *kiçik xaqan* təyin olunmuşdu. 714-cü ildə Beşbalıq mühasirəsində iştirak etmişdir.

## Hakimiyyəti
Xaqanın vaxtsız öldürülməsi ölkədə çaxnaşma yaratdı, 716-cı ilin iyununda İnel özünü xaqan elan etdi. Lakin elə həmin ay da Kül Tegin tərəfindən ələ keçirilib öldürüldü.

## İstinadlar
Lobaçevski həndəsəsi

Evklidin "Əsaslar" əsərinin 1-ci fəslindəki 5-ci postulat: 
Düz xətt digər iki düz xətti kəsdikdə cəmi 180°-dən kiçik olan daxili birtərəfli bucaqlar əmələ gətirirsə, onda verilmiş iki düz xətt cəmi 180°-dən kiçik olan daxili birtərəfli bucaqların yerləşdiyi tərəfdə kəsilmiş olsunlar.
Bu postulatın isbatı ilə bağlı bir çox riyaziyyatçılar cəhdlər göstərsə də, 5-ci postulat probleminin həlli görkəmli rus riyaziyyatçısı Nikolay Lobaçevskinin adı ilə bağlıdır. O, bu problemin həlli ilə bağlı apardığı tədqiqatların nəticələrinə dair 1826- cı ildə Kazan Universitetinin Elmi Şurasında məruzə etmişdir. 1829-cu ildə bu nəticələri "Həndəsənin əsaslarına dair" adlı elmi şəklində "Kazan Universitetinin Xəbərləri" məcmuəsində dərc etmişdir. Bu məqalədə Lobaçevski göstərmişdir ki, Evklidin 5-cu postulatı onun qalan postulatlarından asılı deyil. Ona görə də bu postulat onu inkar edən təkliflə əvəz edilərsə, keyfiyyətcə yeni olan bir həndəsə yaranar. Lobaçevski yeni həndəsəni "təsəvvür olunan həndəsə" adlandırmışdır.

## İstinadlar
Bilgə Qutluq xan

**Bilgə Qutluq Tenqri xaqan** —  İkinci Göytürk xaqanlığının VI xaqanı, Bilgə xaqanın ikinci oğlu.

## Hakimiyyəti
Qardaşının vaxtsız ölümündən sonra taxta gəlmişdi, kiçik olduğundan əsas hakimiyyət anasında idi. Xaqanın gücü azalır, tayfalar imperiyadan ayrılırdı.Böyük Hun imperatorluğu dağıldıqdan sonra Mərkəzi Asiya, Altay və Böyük Çöl ərazilərində yaşayan türklər Jujan dövlətiinin əsarəti altına düşdülər. Xaqan qərb şadını öldürsə də, şərqin şadı Pan Kül Tegin üsyana başlamışdı. Xaqanı devirən şad, qısa zamanda özü də öldürülmüşdü. İmperiya bununla parçalanmış, qarluqlar və uyğurlar müstəqil olmuşdu.
## İstinadlar
Ozmış Teqin xan

**Ozmış Teqin xaqan** —  İkinci Göytürk xaqanlığının VII xaqanı.

## Hakimiyyəti
Bilgə Qutluq xanın devrilməsindən sonra hərc-mərclik dövrü başlamış, Basmıllar, Karluklar və Uyğurlar tərəfindən dəstəklənən İrtəriş xaqan taxta çıxmışdı. Göytürklərin bir hissəsi isə Pan Kül Teginin oğlu Ozmışı xaqan elan etmişdilər. Xaqan Tan sülaləsinə tabe olmaqdan boyun qaçırmış və bir ilə Çin tərəfindən məğlub edilərək qovulmuş, İrtəriş xaqan tərəfindən isə öldürülmüşdür.
## İstinadlar
Kulun bəy

**Baymey xan Kulun bəy** —  İkinci Göytürk xaqanlığının VIII xaqanı.

## Hakimiyyəti
Qardaşı Ozmış Teqin xanın öldürülməsindən sonra taxta çıxmışdı. Tan sülaləsinə tabe olmaqdan boyun qaçırmış və 2 ildən sonra Qutluq Bilgə Kül xaqan tərəfindən həbs olunaraq öldürülmüşdür. İkinci Göytürk xaqanlığının sonu gəlmişdir.
## İstinadlar
Macarıstan Xalq Respublikası

**Macarıstan Xalq Respublikası** () — 1949-cu il 20 avqustdan 1989-cu il 23 oktyabra qədər Macarıstanın rəsmi adı.

## Tarixi

### Yaranma tarixi
İkinci dünya müharibəsi zamanı Macarıstan nasist blokunun tərəfində idi, onun qoşunları SSRİ-nin ərazisinin işğalında iştirak edirdilər. 1944–1945-ci illərdə macar qoşunları darmadağın edildi, onun ərazisi isə sovet qoşunları tərəfindən tutuldu. Müharibədən sonra ölkədə Yalta konfransında nəzərdə tutulduğu kimi azad seçkilər keçirildi və bu seçkilərdə Kiçik Kənd Təsərrüfatı Sahibləri Partiyası (57%) qalib gəldi. Kommunistlərin və sosial-demokratların koalisiyası cəmi 34 % səs aldı. Amma sovet marşalı Kliment Voroşilovun rəhbərlik etdiyi müttəfiqlərin nəzarət komissiyası tərəfindən qurulan koalisiya hökuməti qalib gələn çoxluğa kabinetdəki yerlərin yarısını verdi, əsas vəzifələr isə kommunistlərin əlində qaldı.

10 fevral 1947-ci ildə macar və sovet hökumətləri arasında sülh müqaviləsi imzalandı. Baş nazir Ferents Nad İsveçrəyə rəsmi səfərə yollandı və orada həm öz vəzifəsindən, həm də vətənə geri dönməkdən imtina etdi. Sovet qoşunlarının dəstəyindən istifadə edən kommunistlər müxalifət partiyalarının liderlərinin çoxunu həbs etdilər və 1947-ci ildə yeni seçkilər keçirdilər. 1949-cu ildə artıq ölkədə bütün hakimiyyət kommunistlərin əlində idi. Macarıstanda Matyaş Rakoşinin rejimi yaradıldı. Kollektivləşdirilmə siyasəti həyata keçirildi, müxalifətə, kilsəyə, zabitlərə, keçmiş rejimin siyasətçilərinə və digər narazılara qarşı kütləvi repressiyalara başlanıldı, Kommunistlərin partiyadaxili təmizlənməsi prosesinə də start verildi. İlk qurbanlardan biri daxili işlər naziri Laslo Rayk oldu. Onun xələfi Yanoş Kadar da dəmir barmaqlıqlar arasına salındı.

## İstinadlar
Tonyukuk

**Tonyukuk** (çincə - **Aşide Yuançjen** 阿史德元珍) — Göytürk xaqanlığında fəaliyyətdə olmuş dövlət xadimi. Aşide sülaləsindəndir.  İltəriş xaqan, İnel xaqan, Qapağan xaqan və Bilgə xaqanın vəziri olmuşdur.

## Həyatı
646-cı ildə, Çin hakimiyyətində, Tuul çayının sahilində doğulmuşdur. 679-cu ildə Aşina Qutluğa qarşı üsyankar davransa da 681-ci ildə onun tərəfinə keçdi və Göytürk xaqanlığının yenidən qurulmasına başladı. 682-ci ildə Çin sərkərdəsi Hsüe Cenkueyə (薛仁贵) məğlub olsa da, dövləti yenidən qura bildi. 687-ci ildə yeni 3 illik Çin imperatoru Juyçzun (唐睿宗) hələ gənc idi, dövləti faktiki olaraq anası Vu Zetian idarə edirdi. Bundan istifadə edən Tonyukuk Çinə hücuma keçdi, lakin o Çin ordusunda xidmət edən Bekçeli sərkərdə Houçi Sanqçi (흑치상지) və çinli Li Duoçunun ordusuna Xuanqxuayduy yaxınlıqlarında məğlub oldu.

4 xaqana xidmət etmiş Tonyukuk həmçinin Tonyukuk abidəsinin müəllifidir. 726 və ya 731-ci ildə 85-86 yaşında vəfat etmişdir.

## Ailəsi
Qızı İl Etmiş Bilgə xatun Bilgə xaqanla evlənmişdir. Bu baxımdan Yollıq xaqanın və Bilgə Qutluq xaqanın babasıdır.

## İstinadlar
Yollıq xaqan

**Yollıq xaqan** —  İkinci Göytürk xaqanlığının V xaqanı.

## Hakimiyyəti
İlk adı **İcan** olmuşdur. Taxta keçdikdən sonra **Yollıq xaqan** adını almışdır. Orxon abidələrini qoyduran şəxsdir. Çinlə sülh münasibətləri yürütmüş. 739-cu ildə gözlənilmədən ölmüşdür.
## İstinadlar

## Həmçinin bax
Rumıniya Sosialist Respublikası

**Rumıniya Sosialist Respublikası** — müasir Rumıniya ərazisində 1947-ci ildən 1989-cu ilə qədər mövcud olmuş dövlət. 1947-ci ilin 30 dekabrından 1965-ci ilin 21 avqustuna qədər adı **Rumıniya Xalq Respublikası** () olub. 21 avqust 1965-ci ildən 1989-cu ilə qədər isə ölkə **Rumıniya Sosialist Respublikası** () adlanıb. 1989-cu ilin dekabr ayında baş vermiş inqilab zamanı Nikolae Çauşeskunun diktaturası ləğv edilmiş və bununla da Rumıniya Sosialist Respublikasının mövcudluğuna son qoyulmuşdur.

## Kommunistlərin hakimiyyətə gəlməsi
İon Antoneskunun hakimiyyəti zamanı kommunistlərin təqib edilməsinin miqyası çox böyük ölçülər aldı. 1944-cü ilə qədər Rumıniya Kommunist Partiyasının bütün liderləri ya həbsxanada idilər, ya da baş götürüb Moskvaya qaçmışdılar.

Bununla da üzvlərinin sayı onsuz da az olan zəif partiya rəhbərliyini də itirmişdi. Buna görə də o Rumıniyanın siyasi arenasında əhəmiyyətli rol oynaya bilmirdi.

1944-cü ildə İon Antonesku diktaturası devrildikdən və Rumıniya SSRİ-nin təsir dairəsinə düşdükdən sonra vəziyyət kəskin surətdə dəyişdi.

Ölkədə qısa müddətdə bir neçə hökumət dəyişdikdən sonra SSRİ general Konstantin Seneteskunun (23 avqust 1944 – 16 oktyabr 1944) və general Nikolae Redeskunun (6 dekabr 1944 – 6 mart 1945) rəhbərliyi ilə birinci nazir vəzifəsinə "öz adamını" — Petru Qrozanı gətirir.

Petru Qrozanın hökuməti ölkənin kommunist ideologiyasına uyğunlaşdırılması kursu yürüdür və 1946-cı ildəki seçkilərdə kommunistlərin qalib gəlməsinə şərait yaradır.

Kommunist qüvvələrinin qələbəsindən sonra müxalifət liderləri həbs edilir. Rumıniya kralı I Mixay tax-tacdan imtina edir və ölkədə monarxiya institutu ləğv edilir.

30 dekabr 1947-ci ildə Rumıniya Xalq Respublikası elan edilir, 1948-ci ildə isə konstitusiya qəbul edilir.

## Xarici keçidlər
Aşide sülaləsi

**Aşide sülaləsi** — Göytürk xaqanlığında aparıcı sülalələrdən biri. Damğası — . Təkcə anası Aşide sülaləsindən olan uşaqlar taxta çıxa bilərdi.

## Tarixdəki əsas nümayəndələri
* **[[Tonyukuk]]** () — Qapağan xaqanın, Bilgə xaqanın və İlteriş xaqanın məsləhətçisi, sərkərdəsi, Yollıq xaqanın babası.
* **Aşide Venfu** () — Aşina Nişufunun üsyanına kömək edən sərkərdə. Daha sonralar Aşina Funianın üsyanına qoşulmuşdur. Lakin 681-ci ildə sonuncu tərəfindən tutularaq imperatora təslim edilmişdir.
* **Aşide Fenqçi** () — Aşina Nişufunun üsyanına kömək edən sərkərdə, 680-ci ildə Pei Cinqhsian (裴行儉) tərəfindən əsir götürülmüşdür.
* **[[An Luşan üsyanı|An Luşan]]** () — üsyan başçısı, anası Aşide qəbiləsindən idi.
* **Aşide Mimi** — Qapağan xaqanın qızı ilə evlənmişdi.
* **Aşide Tonq Nizük** (çin 阿史德暾泥孰) — Bilgə xaqanın 725-ci ildə Çinə göndərdiyi səfir idi.

## İstinadlar
Güdgüm

**Gomaran** () — Ermənistan Respublikasının cənubunda, Sünik mərzinin şərqində yerləşən Güdgüm (*Geğanuş*; ) kənd icmasına daxil olan kənd.

Kənd Oxçuçayın sağ sahilində Qafan şəhərindən 3&nbsp;km cənub-şərqdə yerləşir. 1930-1995-ci illərdə kənd Qafan rayonu inzibati-ərazi vahidinin tərkibinə daxil idi.

## Mənbə
* Musa Urud, «Zəngəzur», Bakı, "Nurlar", 2005.
* Əziz Ələkbərli, «Qədim türk-oğuz yurdu "Ermənistan"», Bakı, "Sabah", 1994.
* PDF versiyası. // Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri. Müəllifi: İ. M. Bayramov; Redaktorları: B. Ə. Budaqov, H. İ. Mirzəyev, S. A. Məmmədov. Bakı: "Elm" nəşriyyatı, 696 səh. ISBN 5-8066-1452-2
* Həbib Rəhimoğlu, «Silinməz adlar, sağalmaz yaralar», Bakı, "Azərnəşr", 1997.
* B.Ə.Budaqov, Q.Ə.Qeybullayev. «Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti». Bakı, "Oğuz eli", 1998.
* Sabir Əsədov, «Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası», Bakı, "Gənclik", 1995.
* Səməd Qarayev, «Qazangöl həsrəti», Bakı, 2002.
* Zəngəzur Cəmiyyətləri Birliyi: Qafan 

## İstinadlar
Zenon Yankovski

**Zenon Yankovski** () — Polşa ordusunun istefada olan polkovniki, kosmonavt.

Yankovski 1976-cı ildə "Soyuz-30" missiyası üçün həmyerlisi Miroslav Hermaşevskinin dublyoru olmuş, 1978-ci ildə "İnterkosmos" proqramında daxil edilmişdir. 

## Həmçinin bax
*Miroslav Hermaşevski

## Xarici keçidlər
* Zenon Yankovski haqqında məlumat (ingiliscə)
Übeydullah ibn Yəhya ibn Xaqan

**Əbül-Həsən Übeydullah ibn Yəhya ibn Xaqan ət-Türki** (; ) — Xəlifələr Mütəvəkkil, Müktəmid və Müstəinin dövrlərində, uzun müddət xəlifə vəziri vəzifəsini tutan Abbasi xilafətinin görkəmli dövlət xadimlərindəndir.

## Mənşəyi
Dar-etnik mənşəyi barədə qaynaqlarda məlumat qalmayıb, ancaq ehtimal etmək olar ki, o xəzər əsillidir. Bunu onun, soyadında keçən kiçik şəcərəsi, və onun *"ət-Türki"* ləqəbi sübut edir. Çünki *türk* etnonimi hələ Qafqaz Hun eli tayfaları arasında geniş yayılmışdı. Artıq erkən orta əsrlər qaynaqlarında, məsələn Ağvan tarixində *türk* etnonimi, hun və xəzərlə sinonim kimi işlənir, xəzər dövləti isə Türküstan, Türk eli, Türkiyə adlanırdı.

7-ci əsrin ikinci yarısında Cənubi Qafqazın istilasına başlamış ərəblər, Qafqazın türk etnonimikasından o qədər də baş çıxarmırdılar yaxud onu fars və ermənilərin vasitəsilə öyrənirdilər. Buna görə ərəb qaynaqlarında adətən mikroetnonimlər deyil, o vaxt Xəzər dövlətinin əsasını təşkil edən sadəcə hun-xəzər tayfa ittifaqına daxil olanların mənsubiyətini bildirən *türk* makroetnonimi işlənirdi.

## Fəaliyyəti
Qaynaqlara görə, Übeydullahın babası Xaqan xəlifə Mötəsimin etibarlı adamlarından biri idi. Ola bilsin ki, Xaqan, Mötəsimin xəzər əsilli anası Maridə(Maridə ərəblərin Xəzər ölkəsinə növbəti hücumu zamanı aparılan əsir idi. Mənbələrə görə Harun ər-Rəşid onunla evləndi və o xəlif üçün, gələcək xəlifələr əl-Məmun və Möstəsimi doğdu) ilə qohum idi. Übeydullahın atası Yəhya binu Xaqan isə üzun illər Mütəvəkkilin baş vəziri Həsən b. Sehanın katibi olub .. (Sonuncusu xəlifə Mütəvəkkilin sarayında maliyyə işlərinə baxırdı)

Übeydullah 876-cı ildə öldü. Onun qəbri üstündəı xəlifə Mütəvəkkilin oğlu Əbu Əhməd Müvəffəq namaz qıldı. Səmərradakı Xəzər qəbiristanlığında dəfn edilub. Übeydullahın oğlu Əbu Əli Məhəmməd b. Übeydullah və nəvəsi Əbül Qasım Abdullah b. Məhəmməd xəlifə Müqtədirin dönəmində onun vəzirləri idi. Übeydullahın başqa oğlu Əbu Müzahim Musa b. Übeydullah məşhur şair, təcvid və ərəb dili mütəxəssisi idi.

## Həmçin bax
* Buğa əl-Kəbir
* Suvar Təkin
* İtax
* Əbdülhəmid İbnü ət-Türki əl-Gili
* Fateh binu Xaqan

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Übeydullah binu Yəhya bin Xaqan ət-Türki
Çelyuskin burnu

**Çelyuskin burnu** — Sibirdə Taymır yarımadasının şimal ucunda dağlıq burun.

Avrasiyanın Şimal Qütbünə ən yaxın burnudur. Severo ya da Severo-Vostok Burnu adıyla da xatırlanır. Ərazini kəşf etməyə can atsalarda çoxları buna nail ola bilmirdi. Nəhayət bu xoşbəxtlik rus zabiti Semyon Çelyuskinə nəsib olur (1742). Bundan sonra onun şərəfinə Çelyuskin burnu adlandırılır. Bu tarixdən sonra namizədə ilk dəfə 1978-ci ildə, Nils Adolf Nordensjöld çatdı.

## Həmçinin bax
* Piay burnu
* Baba burnu
Latın məhəlləsi

**Latın məhəlləsi** ya **Latın kvartalı** () — Parisin V və VI dairələrini əhatə edən, Sena çayının sol sahilində Sorbonna universitetinin əhatəsini təşkil edən ənənəvi tələbə məhəlləsi. Məhəllə kiçik dalan və küçələrə, bistro kafe və restoranlarla zəngindir.

Cakomo Puççininin Bohema operasının II pərdəsindəki hadisələr məhz bu Latın məhəlləsində cərəyan edir.
2010 Voleybol üzrə qadınlararası Dünya Çempionatı

**Voleybol üzrə qadınlararası dünya çempionatı 2010** — 2010-cu ildə oktyabr ayının 29-u Yaponiyada başlayan dünya çempionatı. Noyabr ayının 14-ü   finalı ilə başa çatan turnirdə Şimali Asiyalılarının ard-arda ikinci qələbəsi qeydə alınmışdır. Belə ki, onlar finalda Cənubi Amerika təmsilçisini 3-2 hesabı ilə məğlub etmişdi. Turnirin Ən Dəyərli Oyunçusu isə məşhur rusiyalı voleybolçu Yekaterina Qamova seçilmişdi.

## Arenalar
Mundial beş şəhərin beş fərqli arenasında keçirilmişdir:

## Qrup mərhələsi

### I dövrə
#### "A" Qrupu - [[Tokio]]

#### "B" Qrupu - [[Hamamatsu]]

#### "C" Qrupu - [[Matsumoto]]

#### "D" Qrupu - [[Osaka]]

### II dövrə
#### "E" Qrupu - [[Tokio]]

#### "F" Qrupu - [[Naqoya]]

## Komandaların tutduğu yerləri müəyyən edən qarşılaşmalar

----


----


## Yekun

## Mükafatlandırılan voleybolçular

## Mənbə
*Women Volleyball XIV World Championship 2010 Japan - 28.10-13.11 - Winner Brazil
Riqoletto

**Riqoletta** () - İtalyan bəstəkar Cüzeppe Verdinin bəstələdiyi, Françesko Maria Piavenin librettosunun yazdığı 3 pərdəli opera əsəri. İlk dəfə 11 mart 1851-ci ildə Venesiyadakı La Feniçe teatrında səhnəyə qoyulmuşdur.

## Süjeti
Mantuan hersoqunun sarayında bal. Hersoqun  Çeprano qrafinzasına nəvaziş göstərməsi onun ərində qısqanclıq yaradır. Təlxək isə Çeprano qrafını  lağa qoyaraq, hersoqa elə bu gecə gözəl qrafinyanı oğurlamağı məsləhət görür. Acıqlı Çeorano  qrafı Riqolettodan əvəz çıxarmağı özünə söz verir. balın nəşəsi qraf Monteronenin gəlişi ilə pozulur. Monterone qrafı hersoqdan qızını qaytarmağı tələb edir. Təlxək Monterone qrafına istehza edir. Hersoq isə qrafı həbs etdirir.  Monterone qrafı  hersoqu və təlxək Riqolettanı nəhlətləyir. Monterone qrafının nəhləti təlxəyə rahatlıq vermir. Gecədən keçmiş evinə qayıdan təlxək muzdlu qatilə rast gəlir. Təlxək bundan qorxaraq, sevimli qızı Cilda üçün bərk narahat olur. Hersoqun əməllərinə bələd olan təlxək, qızına evdən bayıra çıxmamağı tapşırır. Bir dəfə kilsədən çıxan Cilda yaraşıqlı bir oğlana rast gəlir və ona valeh olur. Bu gənc tələbə qiyafəti geymiş hersoqun özüdür. Vurulmuş qız arzular qanadında uçur.

Bu arada isə hersoqun saray adamları Riqolettonun evində axtarış aparırlar. Onlar belə hesab edirlər ki, Cilda təlxəyin məşuqəsidir və onu oğurlamaq itəyirlər. Evə qayıdan Riqoletta qızının oğurlandığını görür. Hersoq sarayına üz tutan təlxək qızının qaytarılmasını tələb edir. Hersoqun yataq otağından çıxan qızını görən Riqoletta ləkələnmiş namusunun qisasını almağa söz verir. Qızı ona yalvararaq hersoqun günahından keçməyi xahiş edir.

Çay kənarındakı Sparafuçilenin pritonu. Hersoq bura ehtirasını söndürməyə gəlir və muzdlu qatilin bacısı, gözəl Maddalena ilə əylənir. Riqoletta qatilə hersoqu öldürməsini sifariş edir. Maddalena qardaşını bu işdən vaz keçməsini tələb eir. Sparafuçile şərt qoyur ki, içəri birinci kim daxil olarsa onu da öldürəcəkdir. Bu şərti eşidən Cilda hersoqu sevdiyi üçün və muzdlu qatildən qorumaq məqsədilə içəri daxil olur. Qayıdan Riqoletta qatilin cəsəd olan kisəni çaya atmaq istəyərkən haqlayır. Təlxək sevinir ki, nəhayət qisasını almışdır və cəsəd kisəsini çaya atmağa hazırlaşır ki,  bu an o, hersoqun şən mahnisını:  (“Qadınlar əbədi deyil”) eşidir, dərhal kisəni yırtaraq içində qızı Cildanın cəsədinin olduğunu görür. Kədərdən hayqıraraq: “Ah! Bu imiş qocanın (Monterone qrafının) nəhləti!” ölür.
Dortnu

**Dortnı** (hal-hazırda: **Antaraşat** ) — Ermənistan Respublikasının cənubunda, Sünik mərzində yerləşən kənd və kənd icması.

Qafan şəhərindən 7&nbsp;km şimalda yerləşən kənd 1930-1995-ci illər aralığında Qafan rayonu inzibati-ərazi vahidinin tərkibinə daxil idi.

## Adı
Toponim qıpçaq mənşəli «durt» (>dort) etnonimi əsasında yaranmışdır. F.Kırzıoğluya görə, 1588-cı ildə qışı Gəncə sancağında, yayı Zəngəzurda keçirən bir el «dördnu» adlanırdı. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

Kəndin Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 29 iyun 1949-cu il tarixli fərmanı ilə dəyişdirilərək **Antaraşat** () edilib.

## İstinadlar
Milli Statistika Xidməti (Ermənistan)

**Ermənistan Respublikası Milli Statistika Xidməti** (, **MSX**; **ERMSTAT**) — Ermənistan Respublikasının milli statistika idarəsi.

## Tarixi
7 yanvar 1922-ci il tarixində *Ermənistan Sovet Sosialist Respublikası Statistika Departamenti* adı ilə fəaliyyətə başlayan qurum, daha sonralar bu adları alıb:

* *Ermənistan Sovet Sosialist Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi* (1987-1992)
* *Ermənistan Respublikası Statistika, Dövlət qeydiyyatı və Analiz Departamenti* (1992-1998)
* *Ermənistan Respublikası Statistika, Dövlət qeydiyyatı və Analiz Nazirliyi* (aprel 1998-may 2000)

## Beynəlxalq əməkdaşlıq
7 noyabr 2003-ci il tarixində Ermənistan Beynəlxalq Valyuta Fondunun *Məlumatların Yayılmasının Xüsusi Standartları*na qoşulan sayca 3-cü MDB ölkəsi oldu.

## Xarici keçidlər
* 
* Ermənistan Respublikası Milli Statistika Xidməti

## İstinadlar
Yekaterina Ulanova

**Yekaterina Ulanova** — rus qadın voleybolçu. Liberodur. Dinamo Kazan klubunda karyerasını davam etdirir, 2005-ci ildən  millisinin üzvüdür.

## Karyerası
Yekaterina Ulanova peşəkar karyerasına ölkəsinin Olimpiya Suja komandasında başlamışdır. Bir mövsüm burada oynadıqdan sonra Rusiya voleybolunun flaqmanı sayılan Dinamo Moskvaya transfer olunmuşdu. Burada Rusiya superliqasını bir dəfə  başı üzərinə qaldıran voleybolçu daha sonra sırası ilə ÇSKA Moskva, Leninqradka, Dinamo Krasnodar klublarının şərəfini qormuşdur. 2010-cu ildə Dinamo Krasnodarla müqavilə müddəti bitdikdən sonra yenə də ölkə xaricinə çıxmamış, başqa bir Dinamo klubu Dinamo Kazanla sözləşmə imzalamışdı.

Karyerasının ən rəngarəng vaxtlarını Dinamo Kazanda keçirən Ulanova burada şəxsi rekordlarına da imza atdı.  Kluba transfer olunduğu ilk, 2010-11 mövsümündən başlayaraq komanda ilə ard-arda dörd dəfə ölkə çempionatının qızıl medalını boynuna asan Ulanova bunun yanında da 2013-14 mövsümündə CEV Qadınlar Çempionlar Liqasını, 2014-cü ilin yayında isə Klublararası dünya çempionatını qazanmışdır. Adı çəkilən son turnirdə "Ən Yaxşı Libero" adına da layiq görülmüşdü.

Milli komandaya tez-tez dəvət alan fərasətli libero  yığması ilə bir çox titul əldə etmişdir. İlk olaraq voleybolçu 2005-ci ildə Voleybol üzrə qadınlararası Avropa çempionatının qızıl medalını qazanan Rusiya yığmasının heyətində yer almışdır. 2007-ci ildə eyni turnirin bürünc medalını, 2 il sonra isə Dünya Qran Prisinin gümüş medalını qazanmışdır. 2010-cu ildə isə Ulanova heç vaxt unutmayacağı bir sevinc yaşamışdı. Belə ki, liberosu olduğu Rusiya milli komandası 2010-cu ilin dünya çempionatını qazanmışdı. Bütün bu uğurlardan başqa voleybolçu 2008 və 2012-ci illərdə də milli komanda ilə birlikdə Yay Olimpiya Oyunlarındada iştirak etmişdir.

## Uğurları
### Klublar ilə
* Rusiya çempionatı: 5
:2005-06, 2010-11, 2011-12, 2012-13, 2013-14

* Rusiya kuboku: 2
:2010, 2012

* Klublararası dünya çempionatı: 1
:2014

* Çempionlar Liqası: 1
:2013-14

### Milli komanda ilə
*2005 Avropa çempionatı -  **Qızıl medal**
*2007 Avropa çempionatı -  **Bürünc medal**
*2009 Dünya Qran Prisi  -  **Gümüş medal**
*2010 Dünya çempionatı -  **Qızıl medal**

### Şəxsi mükafatları
* *2003  Yeniyetmələrarası Avropa çempionatı  - "Ən Yaxşı Libero"*
* *2010  Rusiya kuboku  - "Ən Yaxşı Libero"*
* *2011  Rusiya kuboku  - "Ən Yaxşı Top qəbuledici"*
* *2014  [[Voleybol üzrə klublararası dünya çempionatı (qadınlar)|Klublararası dünya çempionatı]]  - "Ən Yaxşı Libero"*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  "FİVB"nın rəsmi saytında profili
*  "CEV"in rəsmi saytında profili 
*  Klub saytında profili
İrina Malkova

**İrina Malkova** — rus qadın voleybolçu. 2013-cü ildən Dinamo Kazan blokçusudur. Blokları zamanı 294 sm yüksəkliyə qədər tullana bilir. Perspektivi az olmayan 25 yaşlı voleybolçu  milli komandasına bir dəfə belə dəvət almamışdır.

## Uğurları
### Klublar ilə
* Rusiya çempionatı: 6
:2013-14

* Klublararası dünya çempionatı: 1
:2014

* Çempionlar Liqası: 1
:2013-14

## Xarici keçidlər
* "CEV"in rəsmi saytında İrina Malkova  
* Klub saytında İrina Malkova
Hücumçu (voleybol)

**Hücumçu** — bir çox komanda idman növlərində olduğu kimi voleybolda da mövcud olan voleybolçu ampluası. Mövqe sahibinin əsas məqsədi komandasını xal ilə təmin etməkdir. Toppaylayıcının ötürmələrinin əksəriyyəti hücumçulara göndərilir. Bu iki mövqe bir-biri ilə çox gözəl tandem təşkil edir. Voleybolda hücumçuların adətən boyu uzun olur, çünki hücumçunun boyu qısa olduqda olduqca uzun olan blokçunun üzərindən topu rəqib meydançasına göndərmək müşkül məsələ olur.

## Hücum vuruşu
Voleybolda servis və blokdan başqa topu rəqib meydançaya göndərməklə başa çatan hər bir tandem hücum vuruşu olaraq dəyərləndirilir. Hücum vuruşu zamanı topu ovuc ilə vurmaq və ya tutmaq olmaz, topa dəqiq və ya aydın şəkildə toxunulmalıdır. Top bütünlüklə tor üzərindən rəqib tərəfə keçidikdə və ya rəqib komandanın oyunçularından birinə toxunduqda hücum vuruşu tamamlanmış sayılır.

Bir oyunçu topa öz meydançasında toxunaraq hər hansı bir yüksəklikdən zərbə vuraraq hücum vuruşunu tamamlaya bilər. Arxa zona oyunçusu da ön zonanın gerisindən hər hansı bir yüksəklikdən hücum vuruşunu tamamlaya bilər. Bu zaman oyunçu tullanarkən ayağı ön zona xəttinə dəyməməli və ya o xətti keçməməlidir, ancaq zərbəni vurub qurtardıqdan sonra sıçrayış zamanı xətti keçə bilər. Top ön zonada ikən heç bir oyunçunun rəqibin servisinə qarşı hücum vuruşu tamamlamasına icazə verilmir.

## Mənbə
*Voleybolda Hücum Vuruşu  

## İstinadlar
Olimpiya talismanı

**Olimpiya talismanı** — Olimpiya oyunlarının simvollarından biridir.

İlk əvvəllər Olimpiya Oyunlarının simvolları gerb (beş bütöv  halqa ) və Olimpiya məşəli idi.  Olimpiya talismanının yaradılması ideyası isə rəsmən 1972-cü ilin yayında Almaniyada Münhen şəhərində keçirilmiş  Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin 73-cü sessiyasında təsdiqlənib. Olimpiya oyunlarının ilk talismanı ilə bağlı bir neçə fikir olsa da, insanların əksəriyyəti ilk Olimpiya talismanının 1968-ci ildə Fransada Qrönobl Qış Olimpiya Oyunlarında istifadə olunduğunu qəbul edir. Ancaq ilk rəsmi Olimpiya talismanı 1972-ci il Münhen Yay Olimpiya Oyunlarındakı  Taksa it cinsini simvolizə edən Valdi qəbul olunur. 1968-ci il Yay və Qış Olimpiya oyunlarının talismanları isə qeyri-rəsmi talismanlardır.
Olimpiya oyunlarının talismanı Oyunları populyarlaşdırmaq və Olimpiya Hərəkatının prinsiplərini təbliğ etmək üçün nəzərdə tutulub.  Talisman Olimpiya oyunlarını qəbul edən ölkənin mədəniyyət xüsusiyyətlərini əks etdirən və müasir Olimpiya Hərəkatının dəyərlərini təmsil edən insan, heyvan və ya uydurulmuş bir obraz ola bilər.

## Olimpiya talismanları

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* Olimpiya Hərəkatının rəsmi saytı
* Kanadanın Olimpiya Talismanları 1976-2010
Corc Heylmeyer

**Corc Heylmeyer** () — maye kristal texnologiyasının yaradıcısı.

## Həyatı
1960-cı illərin ortalarında Heylmeyer Radio Corp of America (RCA) şirkətinin tədqiqat laboratoriyasında işləyib. Artıq o zaman Heylmeyer ekranda təsvirin formalaşdırılması üzərində təcrübələrə başlayıb.

1968-ci ilin mayında RCA şirkətinin nümayiş etdirdiyi yeni texnologiyanı elektron cihazlarda istifadə etmək mümkün idi. Artıq o zaman bir sıra alimlər LCD ekranların gələcəyinə inanırdılar. 1960-cı illərdə maye kristal texnologiya məhdud şəkildə tətbiq edilirdi və ekranlarda uzun müddət işıqlandırıcı olmayıb, amma texnologiya daim təkmilləşirdi. Hazırda bütün monitorlar və televizorlar bu texnologiya əsasında buraxılır.

Heylmeyer 2014-cü il aprelin 21-də öz evində ölmüşdür. Mühəndis altsheymer xəstəliyindən əziyyət çəkirdi.

## İstinadlar
Xərçəng dumanlığı

**Xərçəng dumanlığı** (**Messier 1**, **NGC 1952**) — Messier cisimlərindən biri. Yeni Ümumi Kataloqda qeydə alınmış qalaktik dumanlıqdır. Göy üzündə Buğa bürcü istiqamətində yerləşir. **SNR** tipli .   tərəfindən  ildə 7.62 sm (3 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.

Diffuz dumanlıqlar içərisində daha çox maraq doğuran qaz lifləri ilə "toxunmuş" bəzəkli-torlu quruluşa malik Xərçəngə bənzər dumanlıqdır. O, 1054-cü ildə Buğa bürcündə alışmış İfrat yeni ulduzun (enerjisi bitən ulduzların şiddətlə partlamasına verilən ad) qalığı hesab edilir. Xərçəngə bənzər dumanlıq optik, radio, rentgen diapazonunda güclü şüalanma mənbəyi olmaqla yanaşı, həm də qamma kvantları mənbəyidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* SEDS
* 

## Həmçinin bax
Azərbaycan Həvari Prefekti

**Azərbaycan Həvari Prefekti** () — Roma-Katolik Kilsəsinin Azərbaycan ərazisindəki inzibati bölgəsi. Birbaşa Vatikana tabedir.

## Tarixi
Öncələr katolik missiyası kimi fəaliyyət göstərən Bakı parişi 4 avqust, 2011-ci ildə Papa XVI Benedikt tərəfindən müstəqil həvari prefekti olaraq təsdiqlənmişdir. Bütün Azərbaycan ərazisini ehtiva edir.
## Ordinarlar
### Prefektlikdən öncəki
# Rahib İosif Daniel Pravda (11.10.2000-18.07.2003)
# Rahib Yan Çapla (18.07.2003-5.11.2009)
### Prefekt
# Yepiskop Vladimir Fekete (4.8.2011 - )

## İstinadlar
Tabasaran dili

**Tabasaran dili** (*Табасаран чӀал*) — əsasən Rusiya Federasiyasının Dağıstan bölgəsində yaşayan tabasaranlıların dili, Dağıstanın dövlət dillərindən biri.

Ləzgi dilləri qrupuna aid olaraq  Nax-Dağıstan dilləri qrupuna aiddir. Tabasaran dili ləzgi dilinə, xüsusi ilə də aqul dilinə yaxındır, şərqi ləzgi dilləri yarımqrupunu təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Kiril qrafikalı əlifbalı dillər siyahısı

## Ədəbiyyat
* Алексеев М. Е., Шихалиева С. Х. Табасаранский язык. — М.: Academia, 2003. ISBN 5-87444-196-4
* Магометов А. А. Табасаранский язык: Исследование и тексты. — Тбилиси, 1965.
* Народы Кавказа. Т. 1. — М., 1960.
* Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. VII. Табасаранский язык. Тбилиси, 1979. — 1072 с.

### Əlifba
* *Гаджиев А.* Русско-табасаранский школьный словарь. Махачкала: Дагучепдгиз, 1957.
* *Ханмагомедов Б. Г.-К., Шалбузов К. Т.* Табасаранско-русский словарь. — М.: Наука, 2001. 477 с. ISBN 5-02-022620-3. Включает грамматический очерк табасаранского языка, сост. К. К. Курбановым&nbsp;(с. 395—476).

## Mənbə
* Entry in the Red Book of the Peoples of the Russian Empire
* Языковые рекорды из Книги рекордов Гиннесса 
* Sample text
* The consonant system of Tabasaran
* Description at Languages of the World 
* Entry at the Rosetta Project 
* Тема: Нитрикский диалект табасаранского языка 

## İstinadlar
Sez dili

**Sez (didoy) dili** (цезйас мец, цез мец) — Dağıstanın Suntin rayonunda yayılmış dil. Həmçinin Dağıstanın Mutsaul (Xasavyurt), Komsomolsk (Kizilyurt) və Vışe-Talovka (Kizlyar) kəndlərində yayılıb; daşıyıcıları Gürcüstan və Türkiyədə də vardır. Ümumi sayları — 12 467 nəfərdir (Rusiyada 2010-cu ildə keçirilmiş siyahıyaalmanın nəticələrinə görə).

## Həmçinin bax
* Kiril qrafikalı əlifbalı dillər siyahısı

## Ədəbiyyat
* Халилов М. Ш. Цезские языки // Языки мира. Кавказские языки, М., 1999
* Цезский язык 
* Цезско-русский словарь
Kirs (Qafan)

**Kirs** (; hal-hazırkı adı: **Kitsk** ) — Ermənistan Respublikasının cənubunda Sünik mərzində yerləşən kənd.

1930-1995-ci illər aralığında Qafan rayonu inzibati-ərazi vahidinin tərkibinə daxil olan kənd Qafan şəhərindən 36&nbsp;km şimal-qərbdə Kurud çayının (Qəhhar çayı) yuxarı axarında, Kurud kəndindən 3&nbsp;km şimalda, *Kirsdağ*ın ətəyində yerləşir.

## Ümumi məlumat
1905-1906-cı illərdə erməni hücumuna məruz qalan kənd sakinləri, 1918-ci ildə yenidən ermənilərin hücumuna məruz qalırlar. Bu dəfə də kəndi tərk etmək məcburiyyətində qalan kirislilər Ordubada pənah aparırlar. 1922-ci ildə Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra kirslilərin təqribən yarısı geri qayıdaraq öz doğma kəndlərini təkrarən bərpa edirlər.

1933-cü ildə qonşu Kurud kəndi ilə birlikdə yaradılan Çirişin də daxil olduğu Kurud kolxozu 1965-ci ildə ləğv edilərək zorla Gığı heyvandarlıq sovxozuna birləşdirildi.

Kənddəki qədim dövrə aid olan qəbiristanlıq
, qazıntı zamanı tapılmış 3ədəd daş qoç və çoxlu zinyət əşyaları kəndin qədimliyini göstərir.

## Əhalisi
Kənddə 1886-cı ildə 130 nəfər, 1897-ci ildə 56 nəfər, 1922-ci ildə 78 nəfər, 1926-cı ildə 77 nəfər, 1931-ci ildə 104 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1988-ci ilin noyabr ayında bölgənin digər azərbaycanlı sakinləri kimi kirslilər də Ermənistan dövləti tərəfindən tarixi-etnik torpaqlarından qovulmuşdur.

Ermənistan Respublikası Milli Statistika Xidmətinin 2001-ci il məlumatlarına görə Gığı kənd icmasına daxil olan Kirs kəndində yaşayış yoxdur, kənd tərk edilib.

## Adı
Toponim türk dilində *«çöl», «sərhəd», «yayla», «dağ»* mənasında işlənən kır (-kir) sözündən əmələ gəlmişdir. Toponimin sonundakı «s» topoformantdır. Kəndin adı ilə onun yerləşdiyi relyef uyğundur. Belə ki, kənd dağ ətəyində, çəmənlik yerdə yerləşir. Relyeflə bağlı yaranan sadə quruluşlu toponimdir.

Kəndin adının *«qar uçqunu»* yaradan *«kirs»* sözü ilə əlaqəli olması da ehtimallardan biridir.

## Kəndin toponimləri
* Çəmənyurd
* Tatar yurdu
* Kürd yurdu
* Əyridağ
* Soğanlıq
* Ağgədik
* Göygədik
* Çiçəkliqaya
* Molla qayası
* Azman dərəsi
* Qaramalıq və s.

## Xarici keçidlər
* Wikimapia.org: Kirs (Kirskənd)
* **Görkəmli şəxsiyyətləri**
* Ağalar Bəylər oğlu İmaməliyev(10.04.1939–16.05.2022) kimya elmləri namizədi, Sumqayıt Dövlət Universitetinin müəllimi.

## İstinadlar
Əmir Həmzə

**Usmi Əmir Həmzə** — XVIII əsrdə Qaytaqın ən siyasi fəal usmisi, Ulu (Böyük) Əhməd xan usminin nəvəsi.

## Həyatı
"Qaytaq usmiləri şəcərəsinə" görə Əhməd xanın ölümündən sonra onun oğlu Xan Məhəmməd yox, nəvəsi, Xan Məhəmmədin oğlu Əmir Həmzə usmi oldu. Bakıxanov *[[Gülüstani-İrəm]]* əsərində yazırdı: *"…Usmi Əhməd xan tezliklə öldü. Onun nəvəsi, Xan Məhəmmədin oğlu, tədbirli və cəsur adam Əmir Həmzə usmi oldu."*

Əmir Həmzənin Qaytaq utsmiliyinə rəhbərliyinə dair ilk mənbə qeydi 1751-ci ilə təsadüf edir. Qaytaq taxtına dörd əsas namizəd var idi, lakin o dövrün liderlərinin siyasi müdrikliyi sayəsində varislik məsələsi qarşılıqlı razılaşma yolu ilə həll edildi. Bütün dörd namizədə bərabər həcmdə irsi mülklər təsis edildi, lakin yekun razılaşmaya əsasən Qaytaqın usmisi titulu Əmir Həmzəyə verildi.

Əmir Həmzənin dönəmində Qaytaqın xarici siyasəti xeyli fəallaşdı. 

Əmir Həmzə 1787-ci ildə vəfat etdi. Onun yerinə dərhal qardaşı Ustar xan gəldi, lakin tezliklə o da vəfat etdi və bundan sonra Əmir Həmzənin oğullarının hakimiyyəti başladı.

## Mənbə
* Бакиханов. А.К. Гюлистан-и Ирам Издательство Елм Баку -1991
Şaxəndan

**Şaxəndan** və ya **Şahxəndan** —  Azərbaycanın Şamaxı şəhərinin cənub-qərb hissəsində yerləşən, şəhərdə qorunub saxlanan üç qədim qəbiristanlığının ən qədimi . XV əsrin məşhur şairi Nəsiminin qardaşı, şair Şahxəndan (Şah-i Xəndan) ehtimal ki, burada dəfn olunur və qəbiristanlıq onun adını daşıyır.

## Təsviri və öyrənilməsi
Yerli sakinlərin dediklərinə görə, Şahxəndan (mənası yaraşıqlı, şən) Nəsiminin qardaşının ləqəbli idi və burada dəfn olunduğu üçün qəbiristanlıq onun adını daşıyır. Şaxəndanda səkkizbucaqlı bir məqbərənin qalıqları aşkar edilmişdir. Məqbərənin içərisində qəbir daşı yerə doğru bir qədər dərinləşən iki qəbir var. Atmosfer təsiri nəticəsində yazılar tamamilə silinib. Qəbir daşının arxa tərəfində XIV-XV əsrlərdə Azərbaycanın qəbir daşlarına xas bir təsvir var. Azərbaycan arxeoloqu Hüseyn Ciddi qeyd edir ki, bu, qəbir Şaxəndanın - Nəsiminin qardaşınındır. Ciddinin fikrincə bu doğrudursa, onda, XIV-XV əsrlərdə şəhərin qəbiristanlığı bu ərazidə yerləşirdi. Bunu qismən XV-XVI əsrlərə aid olan digər qəbirlər də təsdiqləyir. Qəbiristanlığın qədim qəbirüstü daşlarının çoxu itirilmiş, bəziləri isə yer altındadır. 2019-cu ildə Şahxəndanın türbəsinin ətrafında təmizlik və abadlıq işləri avstriyalı bərpaçı-memar Erik Pumerin rəhbərliyi ilə aparılıb.

1970-1971 - ci illərdə şəhərdə aparılan tikinti işləri zamanı. əvvəllər köhnə bazarın yerləşdiyi Şamaxanın qərb hissəsində və ətrafında çoxlu məzarlar tapılmışdır. Qəbir daşları üzərindəki Kufi kitabələrinə görə tədqiqatçılar bu qəbirlərin XI - XII əsrlərə aid olduğu qənaətinə gəlirlər. Bu qəbiristanlıq bir dəfə Şaxəndana qədər uzandı. Ciddinin fikrincə, orta əsrlərdə Şaxəndan Şamaxının əsas qəbiristanlığı olmuşdur. Tezliklə şəhərin genişlənməsi ilə əsas qəbiristanlıq “Yeddi Günbəz” və “Lalezar” qəbiristanlıqlarının yerləşdiyi təpəyə köçürüldü. 

## Şəkilləri

Şaxəndan türbəsi (1).jpg
Şaxəndan türbəsi (4).jpg
Şaxəndan türbəsi (6).jpg
Şaxəndan türbəsi (11).jpg
Şaxəndan qəbiristanlığındakı qəbirlər (1).jpg
Şaxəndan qəbiristanlığındakı qəbirlər (2).jpg
Şaxəndan qəbiristanlığındakı qəbirlər (5).jpg
Şaxəndan qəbiristanlığındakı qəbirlər (8).jpg


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Шахәндан (азерб.) // Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası/ C. Quiyevin red. — B.: ASE Baş Redaksiyası, 1987. — S. X. — S. 472.
* Ciddi H. А. Orta Əsrlərdə Şamaxı Şəhəri (IX—XVII əsrlər). — Б.: Elm, 1981. — 174 s.
Metaqalaktika

Bütün müasir tədqiqat metodları vasitəsi ilə müşahidə edilə bilən aləm bütöv

lükdə **Metaqalaktika** adlanır.

Müəyyən edilmişdir ki, qalaktika topaları fəzada xaotik paylanmayıb, Kainatın daha irimiqyaslı quruluşunu əmələ gətirir.

Çox nadir hallarda tək qalaktikaya rast gəlmək olar. Qalaktikaların 90%-dən çoxu ya müəyyən qruplara daxil olaraq yerli qalaktikalar sistemi əmələ gətirir, ya da minlərlə qalaktikanı birləşdirən qalaktika topaları yaradır. Bizim Qalaktikanın ətrafında 1,5 Mpk məsafə hüdudlarında 40-a yaxın qalaktitak yerli qalaktikalar sistemini əmələ gətirir. Andromeda dumanlığı, Böyük və Kiçik Magellan buludları da bu sistemə daxildir.

Qız bürcündə bizdən 20 Mpk məsafədə yerləşən və diametri 6 Mpk olan qalaktika topaları müşahidə edilir. Bu cür qalaktika topaları Şimal Tacı, Herkules və Veronikanın saçları buürcündəə də mövcuddur.

Bu qalaktika topalarının daha irimiqyaslı əlaqəli sistem əmələ gətirməsi və ya ifratnəhəng qalaktika topalarının fəzada paylanma forması hələ də sual altında olan məsələlərdəndir.

Fəzanın elə boş sahələrinə rast gəlmək olur ki, tərəfləri milyon bub meqaparsek olan həcmdə heç bir qalaktika müşahidə olunmur. Kainatın Günəş sisitemi, Qalaktika kimi çox da böyük olmayan həcmində maddə qeyri-bərabər paylanır. Lakin qalaktikaların ifrat topalarının əmələ gətirdiyi həcmdə maddənin paylanması demək olar ki, bərabərdir.

Beləliklə, irimiqyaslı Kainatın quruluşunda, xüsusi seçilən, fərqlənən yerlər və istiqamətlər mövcud deyil. Deməli, böyük miqyaslarda Kainatın bircinsli və izotrop qəbul etmək olar (Kosmoloji prinsip).

Metaqalaktikada qalaktikalararası fəza çox seyrək qazla doludur. Bu fəza kosmik şüalarla deşilir, qravitasiya və elektromaqnit sahələri ilə səciyyələnir.

Metaqalaktikanın ən ucqar obyektlərində işıq bizə milyardlarla illərdən sonra gəli çatır. Bütün bunlara baxmayaraq, Metaqalaktikanı bütün Kainatla eyniləşdirmək düzgün deyil. Onun kimi başqa metaqalaktikalar da mövcuddur.

Ehtimal olunur ki, Metaqalaktika da stasionar olmayıb, genişlənməkdə və dəyişilməkdədir.
Gərd (Ermənistan)

**Gərd** və yaxud **Kərd** () — Ermənistan Respublikasının cənubunda Sünik mərzində yerləşən kənd. (Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (İndi Ermənistanın Qafan rayonunda) kənd adı.)
1930–1995-ci illər aralığında Qafan rayonu inzibati-ərazi vahidinin tərkibinə daxil olan kənd Qafan şəhərindən 30 km şimal-qərbdə Gərd çayının sol sahilində, Mahmudlu kəndindən 2,5 km cənubda yerləşir.
Ermənistan Respublikası Milli Statistika Xidmətinin 2001-ci il məlumatlarına görə Gığı kənd icmasına daxil olan Gərd kəndində yaşayış yoxdur, kənd tərk edilib.

## Toponimi
Erməni mənbələrində *Garts, Gird, Kart, Karti* kimi qeyd edilən kəndin adı fars dilində "lək", "gərdi", "əkilmiş tarla" mənasında işlənən "kərd" sözü əsasında yaranmışdır. Relyeflə bağlı yaranan toponimdir. Quruluşca sadə toponimdir. Ermənistan prezidentinin 19 aprel 1991-ci il tarixli fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilərək **Kard** () edilib. XIX əsrdə Şimali Qafqazda Kuban əyalətinin Bədəlpaşa dairəsində Kərt Məmiçay, Ter əyalətinin Nalçik dairəsində Kertmen (dağ adı), Zəngəzur qəzasında Gerdözən (çay adı), Qazax rayonunda Gərdindağ, Dağlıq Qarabağda Kert (digər adı Quzumkənd) kənd adı və başqa toponimlərlə mə’naca eynidir. Altay-türk dillərində *gərd-"*hasarlanmış yer" sözündəndir.

## Əhalisi
1918-ci ildə kəndin əhalisi qovulmuş və Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir. 1922-ci ildə əhalinin bir hissəsi qayıdaraq yenidən məskunlaşmış və ermənilərlə qarışıq yaşamışdır. 1988-ci ildə kəndin azərbaycanlı əhalisi qovulmuşdur. XIX əsrdə Zəngəzurda yaşamış Sarallı tayfasının qışlaqlarından birinin adıdır

## Xarici keçidlər
* Wikimapia.org: Gərd (Kard)

## Həmçinin bax
* Almalıq

## İstinadlar
2014 Voleybol üzrə qadınlararası Dünya Çempionatı

**Voleybol üzrə qadınlararası dünya cempionatı 2014** — 2014-cü ildə İtaliyada təşkil edilən turnir. Munidal sentyabrın 23-də başlayıb, oktyabr ayının 12-də başa çatıb.

## Seçmə mərhələ

## Xarici keçidlər
*
Diaqonal (voleybol)

**Diaqonal** — (, ) voleybolda mövqelərdən biri, voleybolçu ampluası. Bu mövqe voleybolda şərti olaraq hücumçu ampluasına bənzəyir. Hətta ismi diaqonal hücumçu da adlandırılır.

Diaqonal oynayan voleybolçu toppaylayıcı servis atarkən önə gəlir və adətən uzun pasla hücum edir, 2-ci zonada qərarlaşır. Bu oyunçu "4-2" və "6-0" taktikasında istifadə edilmir. Sadəcə "5-1" sxemində yer alır. Çünki "5-1" taktikasında sadəcə 5 hücumçu və 1 toppaylayıcı yer alır. Burada toppaylayıcının da çaprazında bir hücumçuya ehtiyac duyulduğundan diaqonal oyunçudan istifadə edilir. Əksər vaxt 2-ci zonadan hücum edir və 4-cü zonadakı rəqib oyunçularla mübarizə aparır. Bu da rəqibin 4-cü zonadakı hücumlarının qarşısını blokla almağa kömək edir. Bu vəzifəni də diaqonal oyunçu yerinə yetirir. 5-1 taktikasında hər mövqedən (liberodan başqa) iki oyunçu  olduğu halda diaqonal mövqedən bir oyunçu olur. Bu da  komandaların heyətində daha az diaqonal ampluasına sahib olan voleybolçunun olmasına gətirib çıxarır.

## İstinadlar
Rəna Nəzərova

**Rəna Nəzərova** () — Kiyev şəhər şurasının deputatı.

## Həyatı
Rəna Nəzərova Kiyev dövlət telekanalının əməkdaşıdır. Həmin kanalın "Kievski forum" proqramının baş redaktoru vəzifəsində çalışır. Rəna Nəzərovanın deputatlığı namizədliyi məşhur boksçu Vitali Kliçkonun lideri olduğu "UDAR" blokundan irəli sürülmüşdü.

25 may 2014-cü ildə Kiyev şəhər şurasına keçirilən seçkilərdə deputat seçilib.

## İstinadlar
Təhrik

**Təhrik etmə** — sözlə və ya başqa şirnikləndirici vasitələrlə birini bir iş görməyə vadar etmə, sövq etmə, meyilləndirmə, həvəsləndirmə.

## Xarici keçidlər
TƏHRİK
Delphi (dəqiqləşdirmə)

*Delphi (şəhər) — Yunanıstanda Parnasos Dağının cənub-qərbində olan arxeoloji və müasir bir qəsəbə
*Delphi (proqramlaşdırma dili) — ən müasir proqramlaşdırma dillərindən biri
Məişət zorakılığı

**Məişət zorakılığı** — bu anlayış barədə indi hətta körpə uşaq da bilir. Bəlkə də səbəb bu dövrümüzdə zorakılığın çox baş verməsidir. Əvvəllər də yəni, yüz il bundan əvvəl də zorakılıq olub, yüz il bundan sonra da olacaq və bu gün də aktual məsələlər sırasındadır. Zorakılıq sözünün mənası "hücum etmək" deməkdir. Qarşı tərəf və ya tərəfləri öz istəyinə uyğun, öz mənafeyinə uyğun davranması üçün zorlayan, zor tətbiq edən deməkdir. Zorakılıq deyəndə əksəriyyətimizin beynində "döymək", "cinsi zorlama" və.s fiziki zorakılıq canlanır. Amma zorakılıq təkcə bunlarla məhdudlaşmır.
Şarl Jülyen Brianşon

**Şarl Jülyen Brianşon** () — Fransa riyaziyyatçısı, proyektiv həndəsə sahəsində işləmişdir. Onun adı ilə bağlı Brianşon teoremi (1801) vardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kamil Jordan

**Kamil Jordan Mari Enmon** () — Fransız riyaziyyatçı; cəbr, funksiyalar nəzəriyyəsi, topologiya və kristalloqrafiya üzrə əsərlərin müəllifi.

## Həyatı
Kamil Jordan 5 yanvar 1838-ci ildə Lyonda anadan olub.

22 yanvar 1922-ci ildə Parisdə vəfat edib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Covanni Kassini

**Covanni Domeniko Kassini** () — Fransız astronom. Yerin orbitini təyin etməyə cəhd edərkən nəzərdən keçirdiyi 4 tərtibli müstəvi əyrisi (Kassini ovalı) onun adı ilə adlandırılıb.

## Fəaliyyəti
XVII əsrdə astronom Covanni Kassini 3 qonşu Fibonaççi ədədini əlaqələndirən düsturu isbat edib.

Yerdən Günəşə qədər olan dəqiq məsafəni (149 597 870 700 metr) ilk dəfə 1672-ci ildə məşhur astronom Covanni Kassini ölçmüşdü. O, Yerdən Günəşə olan məsafənin 140 milyon kilometr olduğunu bildirmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Diona (peyk)

*
Qabriel Lame

**Qabriel Lame** () — fransız riyaziyyatçısı və mühəndisi, riyazi fizika, elastiklik nəzəriyyəsi üzrə əsərlərin müəllifi, əyrixətli koordinatlar nəzəriyyəsini işləyib hazırlamışdır.

Lame, İndre-et-Luara'nın bugünkü nümayəndəliyində, Tours-da anadan olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qoçuluq

**Qoçuluq** — qolugüclülük, zorakılıq, güc göstərməklə nüfuz sahibi olmaq.

Qoçuluq ictimai bir hadisə kimi XX əsrin ortalarında Bakıda neft sənayesinin inkişafı ilə bağlı yaranmış və yayılmışdır. Qoçu sözünə həmin dövrdə fəaliyyətdə olan dövrü mətbuatda tez-tez rast gəlinir.

Klassik Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Məmməd Səid Ordubadi öz xatirələrində qoçuları belə xatırlayır: "Qoçuların həyatını da öyrənməklə maraqlanırdım. Xüsusən onların həbsxana içərisindəki nüfuzu və həbsxana işçilərinin onlara bu qədər qorxa-qorxa yanaşması məni maraqlandıracaq işlərdən idi."

Bakıda hər bir məhəllənin və hər bir kəndin qoçusu var idi. Qoçular arasında tez-tez münaqişələr baş verirdi. Əksər qoçuların kiçik silahlı dəstələri olurdu. Üzeyir Hacıbəyovun "O olmasın, bu olsun" komediyasında qoçuların davranışı tənqidi və komik şəkildə göstərilmişdir.

## Mart soyqırımı və Bakı qoçuları
1918-ci ilin mart faciəsində və o illər ətrafında Bakı qoçuları ermənilərə layiqli cavab verməklə Bakını və bakılıları müdafiə etmişdilər. Bu haqda "Bakı və bakılılar" kitabında müəllif yazır ki: "1905 və 1918-ci illərdə erməni-müsəlman qırğınında qoçuların fəaliyyətini qeyd etməmək mümkün deyil. 1918-ci ildə erməni daşnaklarının erməni kəndindən şəhərə hücum edəcəklərini eşidən kimi qoçular bir sədd kimi onların qabağını kəsmişdilər".

Türk ordusu Bakıya gələnədək şəhəri ermənilərin hücumundan qorumaq çətinləşibmiş. Həmin dövrdə ayrı-ayrı dəstələrə parçalanan Bakı qoçuları milyonçularla və ziyalılarla birləşərək xalqın köməyindən istifadə etməklə şəhəri ermənilərin hücumundan qoruyublar. Hadisələrin idarə olunduğu mərkəz isə "İsmailiyyə"nin binasında olub.

Həmin dövrü tədqiq edən tarixçilərin yazdıqlarına görə, şəhəri əhatəyə alan Qafqaz İslam Ordusuna ən dəqiq məlumatları məhz qoçular verirdilər. Professor Musa Qasımlı buna sübut kimi o vaxt şəhərdə olan ingilis generalı Denstervilin xatirələrinə istinad edərək deyir ki, şəhəri işğaldan azad edən topçular məhz qoçuların verdiyi məlumat əsasında dəqiqliklə atəş açırdı, memarlıq abidələrinə və yaşayış evlərinə heç bir zərər gəlmirdi.

Kürdəxanılı qoçu Məşədi Adil də 1918-ci il mart hadisələri zamanı əhalini erməni qırğınından qoruyan şəxslərdən biri olmuşdu. Qoçular Biləcəri-Xocahəsən yolunda səngərlər qazaraq Andranik və Amazaspın qoşunlarına qarşı döyüşmüşdülər. Təsadüfi deyil ki, ermənilər Bakıda genişmiqyaslı qətliam törətsələr də qoçuların müqavimətinə rast gəldiklərinə görə kəndlərə girə bilməmişdilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qoçu Nəcəfqulu

## Xarici keçidlər
* Bakı qoçuları
* SƏFƏVİ QORÇULARI – BAKI QOÇULARI
* Ermənilərin qənimi olan Bakı qoçuları — ARAŞDIRMA
Xəzər anası

**Xəzər anası** (yaxud Xəzər madonnası)
Alimlər tərəfindən "Xəzər madonnası" adlandırılan - əlində körpə uşaq olan qadın təsvirli, orijinal mis medalyondan ibarətdir.(bütpərəstliklə xristianlığın simbiozu kimi)

Arxeoloqlar tərəfindən Sulak arxası Qumuqda(Şimali Dağıstan), xəzər şəhərləri Bələncər(Çiri Yurd), erkən orta əsr (7-9-cu əsrin əvvəli) katakombaların birində tapılıb. Ona bənzəri Kislovodsk ərazisində də tapılıb.
M.M.Mamayev bunu xristian müqəddəs anası(madonna) kimi izah edir. Lakin deməyə əsas var ki, həmin medalyonun təsvirinin anlam süjeti bir qədər fərqlidir.  
## Mənbə
* -Xəzər anası
*
"Обряды и культы Древнего и Средневекового Дагестана". Сб. статей. Махачкала.1986. С.90-109.
## Qeyd
"Əlahəzrət imperatorun konvoyunda xidmətə görə" medalı

**"Əlahəzrət imperatorun konvoyunda xidmətə görə" medalı** () — 1850-ci ildə Rusiya imperatoru I Nikolay tərəfindən təsis olunmuşdur. Rusiya imperiyasının dövlət mükafatı. Medal imperatorun şəxsi konvoyunda xidmət edənlər üçün təsis edilmişdir.

## Təsis tarixi
Medal 1850-ci ilin dekabrında imperator I Nikolayın fərmanı ilə təsis edilmişdir. Bu barədə fərman 1855-ci il yanvarın 16-da (28-də) imperatorun saray naziri V. F. Adlerberqə, hərbi nazir D. A. Dolqorukov tərəfindən elan edilmişdir.

## Dizayn
Medalın üzərində I Nikolayın təsviri olan ilk variantı 1855-ci il fevralın 24-də (martın 8-də) II Aleksandr tərəfindən təsdiqlənmişdir. Daha sonra, həmin ilin aprel ayının 25-də (mayın 7-də) II Aleksandrın portreti ilə yeni bir dizayn təsdiqlənmişdir.

## İstifadəsi
Medal I Nikolay dövründən başlayaraq II Aleksandr və III Aleksandr dövrlərində də təqdim edilmişdir. Həmçinin, II Nikolayın dövründə hazırlanmış medallar da mövcuddur.

## Medalın təsviri
Medal qızıl və ya gümüşdən hazırlanmışdır. Diametri 50 mm-dir. Medalın ön tərəfində mükafatın verildiyi dövrdə hakimiyyətdə olan imperatorun portreti təsvir edilmişdir. Məsələn, I Nikolayın hakimiyyəti dövründə xidmətə görə verilən medalların ön tərəfində sağa doğru çevrilmiş onun portreti təsvir olunmuşdur. Medalın kənarı boyunca bu yazı yerləşirdi: **"B.M. NİKOLAY I İMPERATOR VƏ BÜTÜN RUSİYA ŞAHI"**

Medalın arxa tərəfində isə beş sətirlik üfüqi yazı var idi:

***XİDMƏTƏ GÖRƏ***

***ŞƏXSİ***

***KONVOYDA***

***İMPERATOR***

***NİKOLAY PAVLOVİÇİN***

Hər bir yeni imperatorun hakimiyyətə gəlməsi ilə medalın ön və arxa tərəfləri yenilənirdi: portret və yazılar dəyişdirilirdi. Məsələn, II Aleksandrın portreti olan medal müxtəlif dizayn və yazı tərzləri ilə bir neçə variantda hazırlanmışdır.  II Nikolayın dövründə hazırlanmış medalın arxa tərəfinin fərqli cəhətləri vardı: yazı kiçildilmiş və sağ tərəfə sürüşdürülmüş, sol tərəfdə isə palıd, dəfnə və xurma budaqları lentlə bağlanmış şəkildə təsvir edilmişdir. Bu medallar Sankt-Peterburq Zərbxanasında hazırlanmışdır.

## İstinadlar
Aqiyə Zaqrebelska

**Aqiyə Zaqrebelska** (qızlıq soyadı **Axundova**) — Ukrayna Dövlət İcraçıları Xidməti rəisinin birinci müavini. A. Axundova Maydan hərəkatı iştirakçılarının hüquqlarının aktiv müdafiəçisi olub.

## İstinadlar