Yəhudilər

**Yəhudilər** ya da **Cuhudlar** (köhnə mənbələrdə **Ebrəçilər**) () — qədim İsrail çarlığında yaşamış əhalidən yaranan xalq. Faktiki olaraq dünyanın bütün ölkələrində yaşayırlar. 1948-ci ildən yəhudi dövləti — İsrail də mövcuddur. Sayı təqribən 14 mln. nəfər (2006-cı il rəqəmi), onlardan 40%-i İsraildə, 35%-i isə ABŞ-də yaşayır. Ənənəvi dini iudaizmdir. İsraildə  rəsmi dövlət dili ivritdir. Ayrı-ayrı ölkələrdə spesifik yəhudi dilləri var. Onlardan ən çoxsaylısı alman dil qrupuna daxil olan idişdir.

## Yəhudiliyin əlamətləri
Yəhudiliyin əlamətlərini müəyyənləşdirən ən qədim mənbə yəhudi hüququ olan halaxadır. O qanun yaradan Talmudun qərarları əsasında yaranıb. Halaxaya görə, "yəhudi o adamdır ki, anası yəhudidir, ya da yəhudi qaydalarına görə yəhudi adlanıb (qiyur)"

## Yəhudi diasporlarının tarixi
Diasporlar tədricən ardıcıllıqla bir neçə əsas mərkəz şəklində formalaşmışlar. *Edot* adlanan etnik yəhudilər dil və məişət cəhətcə fərqlənmişlər:
* Bavli (Mesopotamiya, Cənubi Qafqaz) — V–XI əsrlər;
* Sefardlar (Pireney yarımadası) — b.ə.əvvəli — 1492;
* Aşkenazlar (Mərkəzi Almaniya, Şərqi Avropa) — X əsr-XX əsrin ortası.

İkinci dünya müharibəsi ərəfəsində və dövründə altı milyona qədər yəhüdi öldürülüb (bax: Holokost).

## Məşhur yəhudilər

* Albert Eynşteyn - almaniyalı alim,fizik
* Robert Oppenheymer - amerikalı alim,Atom bombasının yaradıcısı.
* Teodor Hertsl-"*yəhudi dövləti*" fikrini ilk dəfə ortalığa atan şəxs və ümumiyyətlə yəhudi siyasətini müəyyənləşdirən,sionizmin banisi olan şəxs.
* Natali Portman - amerikalı aktrisa.
* Xəyyam Nisanov - Azərbaycanlı müğənni.
* Miloş Zeman - Çexiya prezidenti.
* Petro Poroşenko - Ukraynanın IV prezidenti,əsl soyadı Valtsmandır.
* Aleksandr Qroysman - Ukraynanın baş naziri.
* Arseni Yatsenyuk - Ukraynanın keçmiş baş naziri.
* Alla Puqaçova - Rusiyalı müğənni.
* Qolda Meyer-İsrailin baş naziri.
* Məsud Bərzani-İraq Kürdüstanının 2005–2017-ci illərdə prezidenti.Ümumiyyətlə Bərzanilər ailəsi yəhudi mənşəlidirlər.
* Vladimir Lenin-SSRİ-nin qurucusu.Anası yəhudi idi və buna görə Lenini yəhudi qaydasına görə yəhudi saymaq olar.
* Benedikt Spinoza-Niderlandlı(Hollandiyalı)filosof.
* Yevda Abramov – Azərbaycan Milli Məclisinin deputatı.
* Albert Aqarunov – Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı

## Yayılması və sayı
Sayı təqribən 14 milyon nəfər hesab edilir.

Ən böyük yəhudi icmaları (60 min nəfərdən çox) aşağıdakı ölkələrdədir:
# İsrail — 7, 200 mln.nəfər (2008-ci il; keçmiş SSRİ-dən təqribən 1,120 mln.nəfər)
# ABŞ — 6, 300 mln.nəfər (keçmiş SSRİ-dən təqribən 400 min)
# Fransa — 575 min nəfər
# Argentina — 400 min nəfər
# Kanada — 348,6 min nəfər (2001-ci il)
# Böyük Britaniya — 300 min nəfərdən çox
# Almaniya — 250 min nəfər (keçmiş SSRİ-dən təqribən 216 min) (2004-cü il).
# Rusiya — 233,4 min nəfər. (2002-ci il).
# Ukrayna — 104 min nəfər (2001-ci il)
# Avstraliya — 90 min
# CAR — 89 min
# Braziliya — 87 min (2000-ci il)

Mütəşəkkil yəhudi icmaları dünyanın 110 ölkəsində var.

## Həmçinin bax
* Yəhudanın öpüşü
* Antisemitizm
* İsrail
* Sionizm
* Holokost
* Anusim

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Гительман Ц. Беспокойный век: Евреи России и Советского Союза с 1881 г. до наших дней. М.: — Новое литературное обозрение, 2008. — 512 с. — ISBN 978-5-86793-576-4
* Н. И. Рутберг, И. Н.Пидевич. Евреи и еврейский вопрос в литературе советского периода. Хронологически-тематический указатель литературы, М.: Грант, 2000. — 598 с. — ISBN 5-89135-135-8
* Евреи в России: История и культура. Сборник научных трудов — ред. Д. А. Эльяшевич. СПб, Издание Петербургский еврейский университет, 1998. — 394 с. — ISBN 5-88976-004-1
* Мудрость еврейского народа в пословицах и поговорках. Феникс, Ростов-на-Дону, 2008.

* Süleyman SAYAR. YAHUDİ KARAKTERİ(Tarihî ve Sosyo-Psikolojik Bir Yaklaşım). ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ. İLÂHİYAT FAKÜLTESİ. Sayı: 9, Cilt: 9, 2000.
* Rabi Benjamin Blech. Geçmişten Günümüze YAHUDİ TARİHİ VE KÜLTÜRÜ. Eylül 2004. — 447 s. — ISBN 975-7304-82-4
* Israel SHAH. YAHUDİ TARİHİ, YAHUDİ DİNİ. ANKA YAYlNLARI : 31. DİNLER TARİHİ: 3. İstanbul 2004. — 192 s. — ISBN 975-6628-32-4
* Məlikov, Ə. İudaizmin tarixi, inancları və təriqətləri // Gənc Tədqiqatçı Elmi-praktiki jurnal, Vol. IX. 15.06.2023, №2, səh.135-145 (http://dx.doi.org/10.13140/RG.2.2.25280.34561)

## Xarici keçidlər
* История еврейского народа 
* Статья "Евреи" *С. И. Лучицкая*. // Словарь средневековой культуры. 23 илл.
* Еврейский Фонд Украины 
* Евреи в Библии — статья на сайте "Библия-центр"
* Ваад Украины 
* [История и культура евреев на сайте [Конгресс Национальных Общин Украины]]
* Раввин Адин Штейнзальц. "Что такое еврей" 
* Еврейский век. Полемика вокруг книги Юрия Слезкина "Эра Меркурия. Евреи в современном мире"
* Передача "Не так" радиостанции "Эхо Москвы" с обсуждением книги Юрия Слезкина "Эра Меркурия. Евреи в современном мире"
* Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Jews