Sosial intellekt

**Sosial intellekt** — özünü və başqalarını tanıma qabiliyyəti, cisimləri və ya səsləri bilmək qabiliyyəti kimi humanitar şərtlərin əvəzsiz bir hissəsidir və bir çox cəhətdən araşdırılmağa dəyər. Sosioloq Ross Hanivillə görə, sosial intellekt sosial inancları, münasibətləri və mürəkkəb sosial dəyişikliyi idarə etmək qabiliyyətini inkişaf etdirən özünün və sosial şüurun kollektiv bir ölçüsüdür.
Psixoloq Nikolas Hamfrey insan olaraq kim olduğumuzu müəyyən etmənin kəmiyyət ağlından başqa ictimai ağıl olduğunu irəli sürmüşdür.

Edvard Torndayk 1920-ci ildə ictimai ağıl anlayışını böyük kişilər və qadınları, gənc kişilər və qızları, insan münasibətlərində müdrik olmağı anlamaq və idarə etmək bacarığı olaraq izah etdi. Bu Hovard Gardnerin çoxsaylı intellekt nəzəriyyəsində təsvir olunan insanlararası ağıla bərabərdir və zehin nəzəriyyəsi ilə sıx əlaqəlidir. Bəzi müəlliflər sosial intellekt tərifini yalnız sosial-psixoloji reklam və marketinq strategiyalarına baxaraq sosial vəziyyət haqqında məlumatlı olmaq şəklində bildirmişdilər. Şon Folenoya görə sosial intellekt, fərdin ətraf mühiti ən yaxşı şəkildə başa düşmək və uğurlu sosial davranışa müvafiq reaksiya vermək bacarığıdır.
Sosial intellektin qabiliyyət, şifahi və qeyri-şifahi işarələri oxumaq, məlumatdan istifadə etmək, insanları məlumatlandırmaq kimi bir çox fərqli komponentə sahib olduğu müşahidə edilmişdir. Sosial qarşılıqlı əlaqələrdə bacarıqlı olan şəxslərin emosiyalarına nəzarət etmərində də müvəffəq olduqları müəyyənləşdirilmişdir. Bundan əlavə, empatiya sosial zəka quruluşunun tərkib hissəsi olaraq ortaya çıxır. Yuxarıda sadalanan çoxsaylı tərifləri nəzərdən keçirmək vacibdir, çünki sosial intellektin operativ tərifi ilə bağlı hələ bir fikir mövcud deyil.

## Sosial intellekt fərziyyəsi
*Sosial intellekt fərziyyəsin*də bildirilir ki, sosial zəka, yəni siyasət, romantika, ailə münasibətləri, münaqişələr, əməkdaşlıq, qarşılıqlı əlaqə və altruizm kimi mürəkkəb sosiallaşma insan beyninin ölçüsünü artıran hərəkətverici qüvvədir və bu böyük beyinləri bugünkü mürəkkəb sosial mühitdə istifadə etmək imkanımızı təmin edir.

Bu fərziyyə intellektə ehtiyacımızı doğuran şeyin birlikdə yaşamaq ehtiyacının olduğunu təsdiqləyir. Arxeoloq Stiven Metan, ictimai ağıl fərziyyəsini kontekstləşdirən iki beyin böyüməsi dövrünün olduğunu irəli sürmüşdür. Metan bu böyümənin insanların daha böyük, daha mürəkkəb qruplarda yaşadığından və daha çox insanı və münasibətləri izləməli olduğundan qaynaqlandığına inanırdı. Bu dəyişikliklər daha böyük zehni güc və daha böyük bir beyin ölçüsü tələb edirdi.
İnsan beyni üçün ikinci kritik böyümə dövrü beyin müasir ölçüsünə çatdıqda 600.000–200.000 il əvvəl meydana gəldi. Bu böyümə hələ tam izah edilməyib. Metan bu dəyişikliyin dilin təkamülü ilə əlaqəli olduğunu düşünürdü. Dil bizim üzərimizə götürdüyümüz ən mürəkkəb idrakı tapşırıq ola bilər. Dil sosial intellektlə birbaşa əlaqəlidir, çünki sosial münasibətlərimizdə vasitəçilik etmək üçün əsasən dildən istifadə edirik.

## Ölçmə
Sosial kəşfiyyat şöbəsi (SQ) ənənəvi IQ testlərində istifadə olunan "standart bal" yanaşmasına bənzəyən statistik bir mücərrəd termindir, orta hesabla 100 baldır. 140 və daha çox bal çox yüksək hesab olunur. Standart IQ testindən fərqli olaraq sabit bir model deyil.
Jan Piaje nəzəriyyəsinə görə intellekt sabit bir xüsusiyyət deyil. Fərd və ətraf mühit arasında ahəngdar bir tarazlığın əsasını təşkil edən hesablama bacarıqlarının mürəkkəb bir iyerarxiyasına əsaslanır. Buna görə fərdlər mürəkkəb sosial mühitə münasibətlərini və davranışlarını dəyişdirərək SQ səviyyələrini tənzimləyə bilərlər.

Son vaxtlara qədər SQ sual-cavab seansları kimi üsullarla ölçülürdü. Bu seanslar fərdin xüsusi təhsil sahələrində ixtisaslarını sınamaq üçün praqmatik qabiliyyətini qiymətləndirir. Ancaq son zamanlarda sosial intellekti ölçmək üçün bəzi statistik testlər hazırlanmışdır. Bu testlərdən Autizm və Asperger sindromu da daxil olmaqla autizm spektri pozğunluqlarının diaqnozu üçün istifadə edilə bilər. Semantik-praqmatik pozğunluq, şizofreniya, disemiya və DEHB kimi bəzi qeyri-autistik və ya yarı autistik vəziyyətləri ölçmək üçün də istifadə edilə bilər.

Öz hesabatına əsaslanan sosial ağılın bəzi tədbirləri var. Həyata keçirmək asan olsa da, sosial hesabat əsasında, sosial hesabat səviyyəsində özünüdərketmə tədbirlərinin sosial özünü effektivliyi (yəni sosial araşdırmaların öhdəsindən gələ biləcəyinə inam) baxımından daha yaxşı şərh oluna biləcəyinə dair sual yaranır. SQ səviyyəsi aşağı olan insanlar müştərilər və ya digər işçilərlə uğur qazanmaq üçün şəxsiyyətlərarası ünsiyyətə və sosial bacarıqlara sahib ola bilmədikləri üçün müştəri münasibətlərində işləmək üçün daha az uyğun gəlirlər. Daha kiçik qruplar və ya komandalarla işləmək üçün daha çox uyğundurlar. 120-dən çox SQ-si olan insanlar sosial bacarıqlı insanlar hesab olunur və digər insanlarla birbaşa təmasda və ünsiyyətdə olan işlərdə olduqca yaxşı işləyə bilərlər.

**George Washington Universitetinin sosial intellekt testi**: Bu sosial zəkanı qiymətləndirmək üçün mövcud olan yeganə bacarıq ölçüsüdür və 1928-ci ilin iyununda George Washington Universitetinin psixoloqu Dr. Telma Hant tərəfindən hazırlanmışdır. Başlanğıcda bir insanın başqaları və ictimai münasibətlərlə əlaqəsi bir qabiliyyət ölçüsü olaraq təklif edilmişdir. Test insan davranışını, sosial vəziyyət qiymətləndirmələrini, ad və üz yaddaşını, üz ifadələrindən ağıl nəzəriyyəsini müşahidə etməyə əsaslanan müxtəlif sosial qabiliyyətləri qiymətləndirmək üçün hazırlanmışdır. George Washington Universitetinin sosial intellekt testinin ikinci çapında bu bəndlərə düzəliş edilmişdir:

* İnsan davranışının müşahidəsi
* Natiqin ruhi vəziyyətinin tanınması
* Adlara və üzlərə dair yaddaş
* Sosial vəziyyətlərdə mühakimə
* Yumor hissi

## Ənənəvi intellekt ilə fərqləri
Nikolas Hamfri, IQ testləri və ictimai zəka ilə ölçülən zəka arasındakı fərqə işarə edir. Bəzi autizmli uşaqlar yüksək intellektə sahibdirlər, çünki biliklərini müşahidə etmək və yadda saxlamaq bacarıqlarını inkişaf etdirmişlər, lakin sosial zəkaları azdır. Eynilə, şimpanzelər müşahidə və yadda saxlamağı çox yaxşı bacarır, lakin Hamfrinin fikrincə insanlararası münasibətləri idarə etməkdə acizdirlər. Onların çatışmazlığı başqalarının zehnində bir nəzəriyyəyə sahib olmamalarıdır. Uzun müddət davranış tərzi hökm sürürdü, buna görə insan və heyvan davranışının yalnız müşahidə və əlaqələri tapmaq yolu ilə başa düşüldüyü düşünülürdü. Son nəzəriyyələr insanların davranışını qiymətləndirərkən insanın daxili quruluşunu da nəzərə almağı təklif edirlər.

Həm Nikolas Hamfri, həm də Ross Hanivill hesab edirlər ki, insanı insan edən kəmiyyət zəkasından başqa, ictimai zəkanın ya da keyfiyyətli həyatın sərvətidir. Məsələn, insan olmaq şüurun mərkəzində yaşamaq, qoxular, ləzzətlər, hisslər ilə əhatə olunmaq və fiziki dünyaya çox bənzəməyən fövqəladə metafizik varlıq olmaqdır. Buna sosial intellekt deyilir.

## Əlavə şərhlər
Sosial intellekt idrak və emosional zəka ilə sıx bağlıdır. Sosial idrak və sosial nevrologiya sahəsində çalışan tədqiqat psixoloqları insanın sosial zəkasının bir çox prinsiplərini kəşf etdilər. İlk araşdırmalarında psixoloqlar Nensi Kantor və Con Klistrom insanların sosial münasibətlərini anlamaq üçün istifadə etdikləri anlayışların növlərini təsvir etdilər: məsələn, "Mən hansı vəziyyətdəyəm"?, "Bu necə insandır"?, "Kim mənimlə danışır"?), Nəticə çıxarmaq üçün istifadə etdikləri qaydalarını (məsələn, "O nə demək istəyirdi"?) və fəaliyyət planlarını ("Bu barədə nə edəcəyəm?") müəyyən etmişdilər.

Samir M. Babu, sinif iqlimi və sosial intellekt mövzusunda araşdırmalar aparan bir professordur. Babu sosial ağılı "öz şəxsiyyətini qorumaqla və empatik əməkdaşlığı nəzərə alaraq, sosial mühiti daha geniş bir anlayışla birləşdirən sosial girişlərdən təsirli və düşüncəli bir şəkildə faydalanma bacarığı" olaraq təyin edir.

Bu yaxınlarda tanınmış elm yazarı Daniel Qoleman sosial zəkanın sosial şüurdan (məsələn, empatiya, harmoniya və sosial idrak) və sosial bacarıqlardan (uyğunlaşma, özünü təqdim etmə, təsir və narahatlıq) ibarət olduğunu təsdiqləmək üçün sosial nevrologiya tədqiqatını heyata keçirmişdi. Golemanın araşdırması sosial münasibətlərimizin fiziki sağlamlığımıza birbaşa təsir etdiyini və daha dərin əlaqələrə dərin fiziki təsir etdiyini göstərir. Bu təsirlərə qan axınının azalması, nəfəs almaqda çətinlik, halsızlıq və depressiya kimi əhval pozğunluqları və immunitet sisteminin zəifləməsi daxildir.

Təəssüf ki, sosial intellektə istinadların əksəriyyəti fərdin sosial bacarıqlarına aiddir. Daha əvvəl qeyd edilməmiş və daha vacib olan, sosial intellektin dünya haqqındakı məlumatları necə emal etməsi və qrupdakı iştirakçılarla paylaşması olmuşdur. Sosial strukturlar varmı, onlar məlumat toplamaq və ya fərdi və digər qruplara göstərmək üçün hazırlana bilərmi? Daha böyük bir sual, qrupların və cəmiyyətlərin ətraf mühiti (ekoloji, sosial və şəxsi) sosial bir quruluşa necə yerləşdirməsidir. Bu quruluş hansı dünya görüşünü ehtiva edir və bunu iştirakçılara necə izah edə bilər? Qərarlar necə verilir? Bütün bu suallar cavabsız olaraq qalmaqdadır.

## Həmçinin bax
* Edvard Torndayk
* IQ
* Autizm
* İdrak
* Nevrologiya
* Cəmiyyət

## İstinadlar