Buprestinae

**Buprestinae yarımfəsiləsi** — () Buğumayaqlılar tipinin Sərtqanadlılar dəstəsin Qızılböcəklər fəsiləsinə aid olan yarımfəsilə.

## Xarici görünüşü
Böcəyin bədən uzunluğu 5–7 mm olur. Qızılı yaşıl, yaşıl və ya göyümtül yaşıl olur, parlaqdırlar. Önkürəkdə 2 iri qara ləkə var. Qalxancıq göyümtüldür. Qanadüstü moruğu qırmızıdır, bəzən çəhrayı qırmızıda olur, parlaq qızılı-yaşıldır. Yaşıl və ya göyümtül yaşıl üçbucaqları qalxançıqyanı ləkələr qanadüstünün bütün əsasını tutmuşdur. Yanlarda qalxancıq ətrafı ləkələr bənövşəyi də ola bilir
Sürfələr uzunsovdur, rəngsizdir, sarımtıl ağdır, ayaqları olmur, kordurlar. Qarıncıq ensiz, uzunsovdur. Baş kiçikdir. Cənələri gəmiricidir. Sürfələr bitkilərin kökündə yaşayır, əsas inkişafı qabıqda gedir. Qabığın altında qəmirərək yollar açır. Pupları sərbəstdir. Cinsi dimorfizm. Erkəklər alt tərəfdən qızılı-yaşıl, antena 5-ci buğumdan zirvəyədək sarı rənglidir. Dişilər altan əsasən göyümtül yaşıl, antena göyümtül yaşıl olub, zirvəyə doğru tündləşir.

## Həyat tərzi
Qışlamadan çıxmış böcəklərin uçuşu əsasən yazın sonu (mayın 3-cü ongünlüyü) – yayın əvvəlinə təsadüf edir. Mayalanma demək olar ki, bütün vegetasiya dövrü davam edir. Dişilərin məhsuldarlığı 50–100 yumurta arasında dəyişir. Yumurtalar yüksək temperaturda daha yaxşı inkişaf edirlər.
Sürfələr bitkilərin kökündə yaşayır, əsas inkişafları qabıqda gedir. Puplaşmaq üçün ağacda gəmirərək uzunsov kamera düzəldir, ağzını isə ağac ovuntusu ilə örtürlər. Belə kameralar qalın qabıq altında uzun müddət təhlükəsiz saxlanılır. Kameranı sürfələr payızda hazırlayırlar və qışlamanı onun içərisində pronimfa mərhələsində keçirirlər.. Həmin dövrdə onlar qidalanmanı dayandırırlar, ölçüləri qısalır və qalınlaşırlar. Pronimfa mərhələsinə çatmamış sürfələr elə acdıkqarı deşiklərdə də qışlayırlar. Puplaşma yazda gedir. Pup mərhələsi 10 gündən artıq çəkmir. Böcəklər yazda kameranı gəmirib uçurlar. Yuxarıdakı səbəblərə görə də uçuş uzun müddət davam edir.

## Paleontoloji məlumatlar
1939–40-cı illərdə A.V.Boqaçov tərəfindən Binəqədi qəsəbəsində (Bakı şəhəri yaxınlığında Abşeron yarımadası) qır laylarında bir çox böcək qalıqları tapılmışdır. Bu qalıqlar başqa heyvanların sümükləri ilə birlikdə qır içərisində çox yaxşı saxlanmışdır. Binəqədi qır laylarının yaşı riss-vyurm kimi, yəni buzlaşma dövrünün başlanğıcı da daxil olmaqla vyurma yaxın kimi qiymətləndirilir. Qədim buprestid kolleksiyası 5 növə aid 25 nümunədən ibarətdir. Bu qalıqlar 1946-cı ildə Leninqradda SSRİ EA –nın Zoologiya İnstitutunda A.A.Rixter tərəfindən işlənmişdir. Həmin 5 növ aşağıdakılardır:
*Julodisfaldermanni M.(4 экз.)
*Perotislugubris Fabr. (1 экз)
*Sphenopterabogatshevi sp. (Sphenopteraglabrata) (1экз)
*Sphenopteramartynovi A.Bogathsev (Sphenopteramniszechi Mars.) (1экз)
*Sphenopteralapidaria Brulle (18 экз)
Bu 5 növdən 3-ü müasir növlərə yaxındır və 2 növ isə müasir yaxın formalardan fərqlənir

## Ziyanvericilik
Gövdə ziyanvericilərinin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onlar bir qayda olaraq sağlam ağaclara toxunmurlar. Zəifləmiş ağacları, xarici görünüşcə sağlam, ölmüş və ya yeni kəsilmiş, ya da köhnə quru ağaclarda məskunlaşırlar. Gövdə ziyanvericiləri hələ canlı ağaclarda məskunlaşaraq, qabığın altında yollar açaraq dəriciyi, kambi qatını oduncağın canlı hissələrini məhv edərək onun qurumasına səbəb olurlar. Belə həşəratlar quraqlıqdan, su basmasından, yanğından, qaz və ya toz tullantılarından, yarpaq gəmiricilərindən və s. amaillərdən əziyyət cəkən meşələr üçün böyük təhlükə yaradırlar. Zəifləmiş meşələrdə gövdə ziyanvericiləri kütləvi artım ocaqları yaradırlar.Bu bəzi hallarda 2–3 il,bəzi hallarda isə zəifləmiş ağacların ehtiyatı tükənənə qədər, bir çox illər davam edir. Gövdə ziyanvericiləri süni salınmış, rütubətdən əziyyət çəkən meşələr üçün çox təhlükəlidirlər. Böcəklərə ağ, sarı, ağ-sarı, nadir hallarda başqa rəngli çiçəklərdə rast gəlinir.Fəsilənin yalnız fitofaq olan bir çox növləri meşə və kənd təsərrüfatı bitkilərinin ziyanvericiləri kimi maraq doğururlar. Qızıl böcəklər içərisində kollarda yaşayan-tamnobiontlar, həm də ağaclarda yaşayan-dendrobiontlara təsadüf edilir ki, hər iki qrup bir həyat formasında birləşdirilir, belə ki, həm ağacda, həm də kolda yaşayan həşəratların ətraf mühitə uyğunlaşmaları demək olar ki, eynidir. Ağaclarda və kollarda məskunlaşmada yarusların da təsiri vardır (gövdə və budaqların müxtəlif hündürlük zonaları). Bir çox qızılböcəklər -xortobiontdurlar, endo — və ektobiontlar da vardır. Təsərrüfat baxımından bu böcəklər yalnız meşəçilikdə və bağçılıqda əhəmiyyət daşıyırlar. Burada da onların kütləvi artımı nadir hadisədir. Ziyanvurma həddinə görə bu fəsiləni aşağıdakı qruplara ayırırlar: 1) ziyansız növlər — onların sürfələri yalnız məhv olmuş ağaclarda yaşayırlar; 2) nisbətən təhlükəli növlər — sürfələri həyat qabiliyyəti olan ağacların gövdə və budaqlarında yaşayırlar; 3) çox təhlükəli növlər — xüsusilə cavan ağaclarda məskunlaşırlar. Belə qradasiyaya uyğun olaraq fəsilənin potensial təhlükəli bəzi cinslərini səciyyələndirmək olar.

### Nazikbədən qızıl böcək cinsi ===(Agrilus) sürfələri ağac və kol bitkilərinin gövdələrinin qabığı altında, duncağında, ot bitkilərinin gövdə və köklərində inkişaf edirlər. Bir çox növləri ciddi ziyan vurur. Qalxancığın altından çıxmış sürfə tumurcuğun içərisinə girir, yollar açır və özəyə doğru keçir. Yaşıl nazikbədən qızıl böcək bir çox ağac və kolların yarımcinslərində (qarağat, söyüd, qovaq, fısdıq) inkişaf edərək bir neçə qida formalarına malikdirlər

### Capnodis cinsi
— sürfə və imaqo mərhələsində cavan meyvə ağaclarına və fidanlarına zərər vurur. Böcəklər cavanqabığı, yarpaqların saplağını, bir çox meyvə ağaclarının, xüsusilə çəyirdəklilərin tumurcuqlarını gəmirirlər. Qara qızılböcəyin kütləvi artdığı vaxtlarda cavan ağacların defolyasiyasına səbəb olur. Ziyanvericinin iqtisadi əhəmiyyəti ən çox Azərbaycanın quraqlıq cənub bölgələrində daha çoxdur. Ziyanvericiyə qarşı mübarizə məqsədilə yumurta qoyma vaxtı suvarma aparırlar ki, bu da qoyulan yumurtaların əksəriyyətinin məhvinə səbəb olur

### Phaenops cinsi
— böcəklər zəifləmiş, lakin həyat qabiliyyəti olan, 20–80 yaşlı ağacların ilk sakinləri olurlar, çox vaxt meşə-çöl, çol zonalarında yerləşən, əsasən seyrəkləşmiş quru şamlıqlara və sam ağaclarına üstünlük verirlər. Şamlıqlarda, yanğından, təkrarlanan quraqlıqlardan sonra ocaqlar əmələ gətirirlər

### Chysobothrius cinsi
 — əsasən sürfə mərhələsində ziyan vurur. Zədələnmiş budaqlarda məhsuldarlıq 2 dəfə azalır. Qızıl böcəklərin sayı baxımsız bağlarda çoxdur. Onunla mübarizə məqsədilə çiçəkləmədən 4–5gün sonra qarağatın yoluxmuş budaqlarını kəsinir. Budama nəticəsində sürfələrin 70%-ə qədəri məhv olur. Yayda imaqolara qarşı, böcəklər çıxan vaxt və 3–5 gündən sonra insektisidlərlə iki dəfə dərmanlama aparırlar.
### Anthaxia cinsi
– Sürfələri məhv olmaqda olan iynəyarpaqlı ağacların budaqlarında, imaqoları çiçəklərdə təsadüf olunur
Gövdənin içərisində, məsələn küncüt qızıl böcəyin (Астаеоdera ballioni Gangl.) surfəsi yaşayır.

## FƏSİLƏ HAQQINDA ÜMUMİ XARAKTERİK MƏLUMAT (MORFOLOGİYASI, BİOEKOLOGİYASI)
Qızıl böcəklər (Buprestidaе) fəsiləsi Coleoptera dəstəsinin ən gözəl fəsilələrindən biridir. Bocəklər böyük deyillər, orta, nadir hallarda iri ölçülü, çox vaxt metal parıltılıdırlar. Onların bədəni uzunsovdur, yığcam və ya silindir şəkillidir, möhkəm çanaqla örtülmüşdür, qanadüstlükləri sonlara doğru daralır. Bığcıqları qısadır, mişarşəkillidir, ayaqları qısadır. Onlar yarpaqlarla ya da bitkinin nazik qabığı ilə qidalanırlar. Çox vaxt kambi qatını zədələləməklə ciddi ziyan vururlar. Böcəklər sutkanın gündüz vaxtlarında fəal olurlar, günəşsevəndirlər, bir qayda olaraq yaxşı uçurlar. Sürfələr ağımtıldırlar, yastıdırlar, uzun və nazik qarıncıqlıdırlar və ön döşləri genişlənmişdir, ayaqları yoxdur. Böyük olmayan tünd baş ön döşə çəkilmişdir. Bədənin belə forması ağacda hərəkət etməyə kömək edir
Sürfələr ovulmuş ağac və qabıqla qidalanırlar. İlin ən qızmar günlərində və saatlarında uçurlar. Əsasən ağacların gövdələrində və yarpaqlarında təsadüf edirlər. Təhlükə hiss etdikdə tez uçurlar, ya da bığcıq və ayaqlarını yığaraq yerə düşürlər. Ancaq bitki ilə qidalanan cücülərdir. Dişilər yumurtalarını ağacların qabığına qoyurlar. Bütünlükdə inkişafları 2 və hətta 3 il çəkir. Qızıl böcəklərin əksəriyyəti çox fəaldırlar, onlardan bəziləri uzunbığlar və qabıqyeyənlərdən daha tez nisbətən sağlam ağaclara hücum edirlər, onlarda məskunlaşırlar. Çoxalmaq üçün onlar seyrək, yaxşı qızdırılan, kserofil şəraitdə yetişən, ilk növbədə talaları seçirlər.

Qızıl böcəklər içərisində ağacları məhv edən tipik nümayəndələr nisbətən azdırlar, belə ki, təhlükəli növlərin çoxu qabığın altında yaşayır və oduncağı zədələmirlər və ya çox da dərin olmayan yollar açırlar ki, bununla da mişar materiallarının çıxışını cüzi azaldırlar və ağacların dağılma prosesini gücləndirirlər və bununla da göbələk infeksiyasının qarşısını alırlar
Bir çox qızıl böcək növləri üçün müəyyən ağac və ya kol bitkisinə uyğunlaşma səciyyəvidir. Bütün qizil böcəklər ağac və ya kol bitkiləri ilə əlaqədar deyillər. Fəsilədə elə növlər vardır ki, onlarin sürfələri otların köklərində yaxud torpağın qatlarında yaşayırlar. Sonuncu qrupa uzunluqları bir neçə santimetrə çatan gözəl torpaq yulodiləri (Julodis) aiddirlər. Onlar Azərbaycanda nadir deyillər. Onların çox qabarıq bədənləri ağ və sarı ləkə və zolaqlarla bəzənmişdir. Onların sürfələri torpaqda yollar açaraq, bitkilərin kökləri ilə qidalanan enli kürəkşəkilli çənələrə malikdirlər. Növlərin çoxu geniş polifaqdır, lakin kəskin bir bitkiyə uyğunlaşanlar da vardır.

## Fəsilənin Azərbaycan faunası (növ tərkibi, areal)
2002-ci ildən başlayaraq qızıl böcəklərin faunasının öyrənilməsinə başlanılmış məlum 6 yarımfəsilədən 5-nə aid olan 43 növün nümayəndələri tərəfimizdən qeyd edilir, aşağıda Azərbaycanın müxtəlif regionlarından (Bakı, Abşeron, Quba-Xaçmaz, Saatlı, İsmayıllı, Şəki, Naxçıvan, Lənkəran) tədqiqat müddətində toplanan qızıl böcəklərin növlərinin müasir sistematikaya əsasən siyahısı verilir
BUPRESTIDAE Leach, 1815
Yarımfəsilə Julodinae Lacordaire, 1857
Cins Julodis Eschscholtz, 1829
andreae andreae (Olivier, 1790)
variolaris variolaris (Pallas, 1771)
Yarımfəsilə Polycestinae Lacordaire, 1857
triba Acmaeoderini Kerremans, 1893
cins Acmaeoderella Cobos, 1955
yarımcins Carininota Volkovitsh, 1979
flavofasciata flavofasciata (Piller & Mitterpacher, 1783)
flavofasciata albifrons (Abeille de Perrin, 1891)
yarımcins Acmaeoderella Cobos, 1955
oresitropha (Obenberger, 1924)
villosula Steven, 1830
yarımcins Euacmaeoderella Volkovitsh, 1979
vetusta (Ménétriés, 1832)
Yarımfəsilə Chrysochroinae Laporte, 1835
triba Dicercini Gistel, 1848
cins Perotis Dejean, 1833
lugubris longicollis Kraatz, 1880
cins Dicerca Eschscholtz, 1829
scabida Marseul, 1865
fritillum Ménétriés, 1832
cins Capnodis Eschscholtz, 1829.
tenebricosa tenebricosa (Olivier, 1790)
tenebrionis (Linnaeus, 1761)
miliaris miliaris (Klug, 1829)
cins Cyphosoma
tataricum Pallas, 1771
triba Sphenopterini Lacordaire, 1857
cins Sphenoptera Dejean, 1833
yarımcins Sphenoptera Dejean, 1833
antiqua antiqua (Illiger, 1803)
lapidaria (Brullé, 1832)
yarımcins Deudora Jakovlev, 1898
sculpticollis Heyden, 1886
yarımcins Chrysoblemma Jakovlev, 1889
scovitzii scovitzii Faldermann, 1835
sancta Reitter, 1890
*orichalcea (Pallas, 1781)
artemisiae Reitter, 1889
Yarımfəsilə Buprestinae Leach, 1815
triba Anthaxiini Gory & Laporte, 1837
cins Cratomerus Solier, 1833
yarımcins bgenus Cratomerus Solier, 1833
hungaricus sitta (Küster, 1852)
sponsa (Kiesenwetter, 1857)
diadema shelkovnikovi Obenberger, 1940
mirabilis (Zhikharev, 1918)
cins Anthaxia Eschscholtz, 1829
yarımcins Haplanthaxia Reitter, 1911
cichorii (Olivier, 1790)
yarımcins Euanthaxia Richter 1949
signaticollis Krynicki, 1832 (Pal. Cat.: Anthaxias. str.)
anatolica anatolica Chevrolat, 1838
yarımcins Cyclanthaxia Richter 1949
plicata vinogradovi Obenberger, 1938
ephippiata L. Redtenbacher, 1850
salicis salicis (Fabricius, 1777)
yarımcins Anthaxia Eschscholtz, 1829)
bicolorbicolor Faldermann, 1835
podolica lucniki Richter, 1949
muliebris Obenberger, 1918
yarımcins Callanthaxia Richter 1949
passerini (Pecchioli, 1837)
yarımcins Melanthaxia Richter, 1949
nigrojubata nigrojubata Roubal, 1913
triba Chrysobothrini Gory & Laporte, 1938
cins Chrysobothris Eschscholtz, 1829
yarımcins Chrysobothris Eschscholtz, 1829
affinis tetragramma (Ménétriés, 1832)
Yarımfəsilə Agrilinae Laporte, 1835
triba Coraebini Bedel, 1921
yarımtriba Coraebina Bedel, 1921
cins Coraebus Gory & Laporte, 1839
elatus elatus (Fabricius, 1787)
rubi (Linnaeus, 1767)
yarımtriba Meliboeina Majer, 2000
cins Meliboeus Deyrolle, 1864
yarımcins Meliboeoides Théry, 1942
parvulus parvulus (Küster, 1852)
robustus (Küster, 1852)
triba Agrilini Laporte, 1835
yarımtriba Agrilina Laporte, 1835
cins Agrilus Curtis, 1825
yarımcins Agrilus Curtis, 1825
cuprescens cuprescens (Ménétriés, 1832)
* lineola shamyl Obenberger, 1922

## Fəsilənin öyrənilməsi üzrə aparılmış tədqiqatlar, müəliflər (xronoloji ardıcillıqda)
Qızıl böcəklər Azərbaycanda ilk dəfə rus entomoloqu E.Menetrie (1832) tərəfindən tətqiq edilmişdir. Kütləvi toplamalar keçən əsrin əvvəlləində M.A.Vinovski, A.V.Boqaçov və b. tərəfindən aparılmışdır. A.V.Boqaçov Azərbaycan üçün 80 növ qızıl böcək göstərmişdir N.Q.Səmədovun monoqrafiyasındaAzərbaycanda məlum olan 171 növdən 26-sı taxıl bitkilərinin təhlükəli ziyanvericisi kimi göstərilir. Keçən əsrin 70–80-ci illərində qızıl böcəkləri toplayan M.Q.Volkoviçin (2006) işlərində Azərbaycan üçün 150 növ göstərilmişdir. Çoxillik tədqiqatlara baxmayaraq Azərbaycanda qızıl böcəklərin öyrənilməsi hələ başa çatmayıb. Bəzi növlər yalnız təsvirlə məlumdurlar. Hazırda ən dəqiq üsul olan sürfələrə görə təyinat aparılmayıb.

Azərbaycan MEA Zoologiya institutunun kolleksiya fondunda  qızıl böcəklər əsas yerlərdən birini tuturlar və burada 19-cu əsrin 80-ci illərində toplanmış nüsxələr vardır.

## Yayılması
Balkan yarımadası, Ukraynanın cənubu, Krım, Krasnodar, Qara dəniz sahili bölgələri, Cənubi Qafqaz, Türkmənistan, Türkiyə, Krit, və s. ərazilərdə geniş yayılmışdır.

## Fəsilənin dünya üzrə kəmiyyət və keyfiyyə göstəriciləri
Dünyada Qızıl böcəklər fəsiləsinin 15 min, keçmiş SSRİ-də əsasən cənub rayonlarında 500-ə qədər növü məlumdur. Qızıl böcəklər (tropik ölkələrdə 80%-ə qədər ) geniş yayılmışlar

## Təsnifatı
* 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004

## Xarici keçidlər
* Buprestinae 

## Həmçinin bax