open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bavaric

**Bavaric** — Baricah dəniz gəmilərinə görə Bavaric adlandırılan, Qucaratdan olan, Hindistan və Çinə səfər edən ərəb gəmilərini təqib edən Sind dəniz quldurları.

## Haqqındɑ
VIII əsrin sonu və IX əsrin bir neçə onilliyi ərzində Oman sahilləri də Bavariclər tərəfindən hücumlara məruz qalırdı. Bu hücumların qarşısı İmam Həsən ibn Abdulla (809-823) tərəfindən dəf edilmişdi. Bir neçə il sonra isə İmam Muhənnə ibn Cəfər bu cür hücumların qarşısını almaq üçün 300 nəfərlik donanmaya malik olduğunu qeyd edir.  

X əsrin sonu XI əsrdə hind dəniz quldurları daha çox tanınmağa başladılar. Ərəb coğrafiyaçısı və səyyahı Əbu İshaq İbrahim ibn Məhəmməd əl–Farisi əl-İstəxri (850—934), X əsr ərəb coğrafiyaşünas-səyyahı Əbu-l-Qasim ibn Havqəl ən-Nisibi Qətər barədə Qətəriyyə formasında məlumat verir. Onun sözlərinə görə, Qətəriyyədə Sokotra və Qırmızı dənizə yaxın adaların sakinləri məskunlaşmışdı. Bu ərazi Bavaric adlanan hind dəniz quldurlarını tez-tez ziyarət etdiyi məntəqələrdən biri idi. Baricah dəniz gəmiləri cəmdə Bavaric mənasını ifadə edir. Bunu Sir Elliot da təsdiq edir. Onu da sözlərinə görə, Bavaic ərəb sözü olub, sözün kökü ərəb dilində Barica sözündəndir və böyük hərbi gəmi mənasını verir.   

Ensiklopediyaçı alim və mütəfəkkir Əl-Biruni yazır ki, Bavaricin əsası Kaç və Somnatda qoyulmuşdu.   

Samma sülaləsi dövründə İslamı qəbul ediblər. Samma sülaləsi 1335-1520-ci illərdə hakimiyyətdə olub. Bavariclər barədə tarixçi, səyyah Əbülhəsən Əli ibn Hüseyn ibn Əl-Məsudi yazır ki, onlar tez-tez Sokotraya səfər edirlər. İbn Bəttutə isə yazır ki, onlar iri hərbi gəmilərdən istifadə edirdilər. Orta əsr müsəlman alimi, tarixçi, səyyah Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Cərir Ət-Təbəri Bavariclərin 866-cı ildə 1 rəhbər (istiyam), 5 atıcı (nəffətun), 1 çörəkçi, 1 dülgər və 39 döyüşçüdən ibarət heyət ilə Bəsrəyə hücumları barədə məlumat verir.  

Bavaric gəmiləri hərbi məqsədlər üçün nəzərdə tutulmamışdır və daha çox abordaj üçün istifadə olunurdu. Abordaj adətən zədələnmiş düşmən gəmisini ələ keçirmək üçün tətbiq edilirdi. Hücum edən gəmi qarmaqla o birinə bağlanır və döyüşün nəticəsi əlbəyaxa vuruşmadan asılı olurdu. Uzaqvuran topların və buxar gəmilərinin meydana çıxması ilə abordaj XIX əsrdən əhəmiyyətini itirmişdir.

## Həmçinin bax

* Abordaj
* Sind əyaləti

## İstinadlar
Səadat Həsən Manto

**Səadət Həsən Manto** (urd dilində ‏‏سعادت حسن منٹو‎,  ingiliscə *Saadat Hasan Manto*; d. 11 may, 1912-ci il, Sambrala, Britaniya Hindistanı  — ö.18 yanvar, 1955-ci il, Lahor, Pakistan) —  Hind-Pakistan jurnalisti, dramaturqu, ssenaristi, tərcüməçi və rəssamı. Milliyyətcə kəşmirlidir. Bir povest, 22 hekayələr toplusu, 5 radiopyesin, 3 esse toplusunun, bir sıra məqalə və kinossenarilərin və 2 eskiz albomunun müəllifidir. Yazıçının məşhur hekayələri "Yeni qanun", "Səs", "Təhqir", "Mozel", "Qoxu", "Soyuq ət", "Tobatek Sinq" və b. əsərlərdir. Urdu dilində yazıb. 6 dəfə  ədəbsizlikdə ittiham olunubː 3 dəfə Birtaniya Hindistanınıda, 3 dəfə də Pakistanda. Hər dəfəsində də bəraət alıb. Pakistanın ali dövlət mükafatı - Nişan-e İmtiyaz ilə təltif olunub.

## Haqqında
Səadət Həsən Manto 11 may, 1912-ci ildə Amritsar yaxınlığında Sambralda anadan olub. Hüquqşünas ailəsində anadan olub. Əcdadları İslamı qəbul edən kəşmirli panditlər idi. Əvvəlcə yerli ibtidai və orta məktəbdə təhsil alıb, daha sonra ali cəmiyyət təmsilçiləri üçün müsəlman orta məktəbində təhsilini davam etdirib. O, Qulam Həsən Mantonun ailəsində kiçik övlad idi və onun ikinci həyat yoldaşı Sərdar Bəyim idi. Ailə ənənəsinə davam etdirərək böyük qardaşından sonra vəkil vəzifəsini seçməli idi, lakin onun ədəbi yaradıcılıq qabiliyyəti daha əvvəl meydana çıxdı. 

1931-ci ildə Amritsarda Hindu sabha humanitar fakültəsinə qəbul olur. Urdu dilini zəif bildiyinə görə qəbul imtahanını 3-cü dəfədən verə bilmişdi. Ailəsinin danışıq dili olan Pəncabi dilini daha yaxşı bilirdi.  İngilis və hind dillərini də bilirdi. Kollecdə təhsil alarkən yerli solçu qəzet - Müsavatın dəvəti ilə 1933-cü ilin martında Amritsara gələn jurnalist və yazıçı publisist Əbdül Bari Aliq ilə tanış olur. Əbdül Bari Aliq onda nəinki Britaniya Hindistanında urdu və ingilis dillərində çap olunan rus və fransız yazıçılarının yaradıcılığına maraq oyatdı,  o həm də onun müstəqil ədəbi fəaliyyətinin ortaya çıxmasına vəsilə oldu. 

## Xəstəliyi və ölümü
Yazıçının gənclikdən içmək vərdişi alkoqalizmə çevrildi. 1951-ci ilin əvvəllərində keçirdiyi vəziyyətə görə psixiatrik xəstəxanada müaəlicə almağa başlayır. Müalicə effektiv olur. həmin ilin oktyabrında yeni toplusu olan "Yezid" əsərini yazır. Daha sonra yenidən içkiyə aludə olur. 1953-cü ilin avqustunda ona qaraciyər sirrozu diaqnozu qoyulur. Onun xəstəliyindən bəzi yazıçılar istifadə edərək qanorar dəyərində olan əsərləri özləri üçün bir şüşə spirtli içkiyə yazdırmışdılar. Səadət Həsən Manto 18 yanvar, 1955-ci ildə qaraciyər sirrozundan 42 yaşında vəfat edir. Ölümü ilə dul qadınını 3 azyaşlı qız uşağı ilə tək qoyur.    Onu Lahorda Miyani Sahab qəbristanlığında dəfn edirlər. Onun məzarı üzərində qoyulan epitafiyada bu sözlər öz əksini tapıbː "Bu - Səadət Həsən Mantonun qəbirüstü başdaşı indi də onun adının dünya dini löhvələri üzərində təkrarsız söz hesab edir".  Baş daşı özü tərəfindən ölümündən bir müddət əvvəl hazırlanmışdır. 

## Xarici keçidlər

* Britannica - Saadat-Hasan-Manto South Asian arts

## İstinadlar
Çin–Vyetnam münasibətləri

**İsrail–Vyetnam münasibətləri** — Çin Respublikası və Vyetnam arasındakı mövcud müasir və tarixi ikitərəfli siyasi, mədəni, iqtisadi və s. əlaqələr. Hazırda bu əlaqələr "hərtərəfli strateji əməkdaşlıq və tərəfdaşlıq" kimi xarakterizə olunur (2010). Ölkələr arasındakı dövlət sərhədinin uzunluğu 1281 km-dir.

## Tarixi
Çin və Vyetnam ənənəvi olaraq bir-biri ilə ədavətdə olan ölkələr olmuşdur. Eramızın X əsrində Çin hökmranlığından sonra, Vyetnam müstəqillik qazana bildi, lakin gələcəkdə dövlətlər arasında daha bir neçə qarşıdurma baş verdi. 19-cu əsrin sonu və 20-ci əsrin birinci yarısında Çin və Vyetnam müəyyən dərəcədə Avropa müstəmləkəçiliyinə qarşı mübarizə, sonra isə kommunist ideologiyası ilə birləşdi. İkinci Dünya müharibəsi dövründə Fransada kommunistlərin fəaliyyəti qanunsuz elan edildiyi zaman müasir Vyetnam dövlətinin gələcək qurucusu Xo Şi Min və Vyetnam Kommunist Partiyasının digər fəalları Çinə sığındılar.

Çin Fransa ilə silahlı mübarizədə Vyetnama əsaslı dəstək verdi və bunun nəticəsində Vyetnam müstəqilliyini bərpa etdi. Vyetnam müharibəsi zamanı kommunist Şimali Vyetnama əhəmiyyətli hərbi (mühəndis və zenit dəstələrinin göndərilməsi daxil olmaqla) və iqtisadi yardım göstərildi.

### Soyuq müharibə
Sovet İttifaqı ilə yanaşı, kommunist Çin Vyetnam müharibəsi zamanı Şimali Vyetnamın mühüm strateji müttəfiqi idi. Çin Şimali Vyetnamı silah və əsas ehtiyaclarla təmin etməklə yanaşı habelə şəxsi heyətin hərbi hazırlığına kömək edirdi. Ancaq Vyetnam kommunistləri Çinin Vyetnamdakı təsirini artırmaq cəhdindən şübhələnirdilər. 1960-cı illərdə Vyetnam Çin-Sovet parçalanması zamanı ideoloji müharibənin bir hissəsi idi. 1964-cü ildə Tonkin körfəzində baş verən hadisədən sonra Den Syaopin gizli şəkildə Şimali Vyetnama hərbi və iqtisadi yardım şəklində, Vyetnamın hər cür Sovet dəstəyindən imtina etməsi şərti ilə yardım edəcəyini vəd etdi. Vyetnam müharibəsi zamanı Şimali Vyetnam və Çin Cənubi Vyetnam məğlub olana qədər ərazi mübahisələrinin həllini təxirə salmağı qərara aldı.

### Müasir dövr
Sovet İttifaqının dağılması və 1990-cı ildə Vyetnam qoşunlarının Kambocadan çıxarılması ilə Çin və Vyetnam arasında münasibətlər xeyli yaxşılaşdı. 2000-ci ildə Vyetnam və Çin quru və dəniz sərhədləri ilə bağlı razi mübahisəsini uğurla həll etdi. 2002-ci ildə Tszyan Tszemin Vyetnama rəsmi səfər etdi və burada ticarət və əməkdaşlığın genişləndirilməsi, habelə qarşıda duran məsələlərin həlli üçün çoxsaylı sazişlər imzaladı.

## Ticari əlaqələr
1991-ci ildə ticarət əlaqələri bərpa edildikdən sonra, ikitərəfli ticarət 1991-ci ildəki 32 milyon dollardan 2004-cü ildə təxminən 7.2 milyard dollara yüksəldi. 2012-ci ildə ticarət 40 milyard dollar, o cümlədən Çin ixracı 28.8 milyard dollar oldu.

* Vyetnamın Çinə ixracı: neft, kömür, qəhvə və qida məhsulları.
* Çinin Vyetnama ixracı: dərman, avtomobil, yağ, gübrə və avtomobil ehtiyat hissələri.

## İstinadlar
Zamik Rzayev

**Zamik Rzayev** (*Zamik Rzayev Suleyman oğlu*; ) — Azərbaycan Rəssamlıq Akademiyasının Heykəltəraşlıq kafedrasının müəllimi, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü, tanınmış heykəltaraş

## Həyatı
Zamik Rzayev Suleyman oğlu 1989-cu ilin avqust ayının 14-ü Naxçıvan Muxtar Respublikasının, Şərur rayonunda anadan olmuşdur. 1996-cı ildə Bakı şəhərinin Səbail rayonun 51 saylı orta məktəbində təhsilə başlamış, 2005-ci ildə 9 illik təhsilini tamamlamışdır. 2006-cı ildə Əzim Əzimzadə adına rəssamlıq kollecinin heykəltaraşlıq fakültəsinə qəbul olmuş, 2010-cu ildə təhsilini başa vurmuşdur. 2011-ci ildə Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyasının heykəltaraslıq fakultəsinə daxil olmuş, 2015-ci ildə bakalavr təhsilini bitirmişdir. Eyni ildə akademiyanın magistr bölməsinə daxil olmuşdur. 2011-ci ildə "Crescent Beach Hotel" də keçirilən rəsm müsabiqəsində iştirak etmişdir. 2007-ci il fevral ayının 2- da Azərbaycan İstiqlal Muzeyində keçirilən "Xocalı — qan yaddaşımız" adlı sərgidə iştirak etmişdir. 2010-cu il martın 30-da Azərbaycan Istiqlal Muzeyində keçirilən "Susa bilmirəm" adli sərgidə iştirak etmişdir. 2008-ci il, may ayının 12-də Azərbaycan Dövlət Flarmoniyasının binasında "İnsan alverinə yox dəyək" devizi altında keçirilən xeyriyyə marafonunda iştirak etmişdir. Dövlət Rəssamlıq Akademiyasının muzeyində keşirilmiş "AZNAR" adlı sərgidə iştirak etmişdir. 2014-cü il, avqustun 20-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Gənclər Fondunun maliyyə dəstəyi ilə İçərişəhər, Kiçik Qala küçəsində yerləşən açıq səma altındakı sərgi mərkəzində "Yaşayan tarix" adlı, heykəltaraşlıq üzrə portret musabiqəsinin, 2014-ci ildə "Küknar " musabiqəsinin iştirakçısı olmuş, 2015-ci ildə Moskvada keçirilən simpozyumda iştrak etmişdir. 2016-cı ilde İtaliya səfirliyinin təşkil etdiyi "Futurizm" sərgisində iştirak etmişdir. 2015-ci ildə Rəssamlar Ittifaqının gənclər bölməsinə üzv olmuşdur. 2017-ci ildə magistraturanı bitirmiş və həmin il Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyasında müəllim kimi fəaliyyətə başlamışdır 2018-ci il, fevralın 2-də Gənclər günü münasibəti ile mükafata layiq görülmüşdür. Elə həmin ildə Judo federasiyasının keçirdiyi qrup sərgisində iştirak etmişdir. 2019 cu ildə Danimarkada keçirilən portret sərgisinin iştirakçisi olmuşdur. 2016-cı il, Aprel döyüşlərində şəhid olmuş Samir Kaçayevin xatirə lövhəsinin müəllifidir. 2019-cu ilin ilin sentyabr ayında Azərbaycanın yəhudi əsilli Milli Qəhrəmanı, Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, Albert Aqarunova Bakı şəhərində qoyulmuş heykəlin müəlliflərindəndir.

## İstinadlar
Şarl Lekler

**Şarl Lekler** () — Monakolu peşəkar Formula 1 pilotu. Ferrari komandasında çıxış edir. Lekler 2016-cı ildə GP3 Series çempionatında və 2017-ci ildə FIA Formula 2 çempionatında qalib gəldi.

Lekler, 2018-ci ildə Ferrari Sürücü Akademiyasının üzvü olduğu zaman, Ferrari ilə əlaqəli bir komanda olan Sauber üçün debüt etdi. Sauberin bir il əvvəl sona çatması ilə, Lekler, iki Sauber sürücüsünün ən yüksək sırasına sahib olmaqla, mühəndislər çempionatında son vəziyyətini səkkizinciyə yüksəltmək tapşırığını verdi. Lekler, Sebastian Vettel ilə birlikdə sürdüyü Ferrari ilə 2019 mövsümü üçün müqavilə bağladı. Lekler, Bəhreyndə ilk Ferrari mövsümündə Formula 1-də ikinci ən gənc sürücü oldu. 2019 mövsümü də Lekler Belçikada ilk karyerasını qazandı, ardından bir həftə sonra Ferrari sürücüsü olaraq ilk dəfə İtaliya Qran Prisini qazandı. O, 2019 F1 mövsümündə "Pole Trophy" qazandı və bunu qazanan ən gənc sürücü oldu.

## Karyerası
Lekler karyerasına 2005-ci ildə kartinq yarışları ilə başlamışdır. 2005, 2006 və 2008-ci illərdə Fransa PACA çempionluğunu qazanmışdır. 2018 mövsümündə Sauber-Ferrari komandasında iştirak etmək şansı qazandı. Təqvimdə 21 yarışda iştirak edən Lekler, 10 yarışda ilk 10 sırada yer aldı və 5 yarışda finişi görə bilmədi. Mövsümü 39 xalla 13-cü pillədə başa vurdu.

Ferrari ilə 2019-cu il üçün müqavilə bağladı. 21 yaşlı Lekler eyni zamanda Ferrari tarixinin ən gənc çempionu oldu.

## İstinadlar
1926 Güləş üzrə Avropa Çempionatı

1926-cı ildə Güləş üzrə Avropa Çempionatı Latviyanın Riqa şəhərində keçirlmişdir. Yarışçılar yalnız Yunan-Roma güləşində mübarizə aparırdılar.

## Yunan-Roma güləşi

### Medallar

### Medalçılar

## Mənbələr

* FILA Wrestling Database
Laslo Papp

*Laslo Papp (boksçu) — Macarıstanlı boksçu.
*Laslo Papp (güləşçi) — Macarıstanlı Yunan-Roma güləşçisi

## Həmçinin bax
*Laslo
*Papp
Laslo Papp (güləşçi)

**Laslo Papp** (; ) — macarıstanlı Yunan-Roma güləşçisi, Olimpiya Oyunlarının mükafatçısı.

## Həyatı
Laslo Papp 1905-ci ildə Senteş şəhərində anadan olmuşdur. 1925 və 1926-cı illərdə Avropa çempionatların gümüş medalçısı olmuşdur, 1927-ci ildə isə Avropa çempionluğunu qazandı. 1928-ci ildə o, Amsterdamda keçirilən Olimpiya Oyunlarında iştirak etdi və gümüş medala layiq görüldü. 1933-cü ildə Laslo Papp bu dəfə Yunan-Roma yox, sərbəst güləş üzrə Avropa çempionu oldu. 1934-cü ildə o, Avropa çempionatının bürünc medalını qazandı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Laslo Papp  — *Sports-Reference.com* saytında Olimpiya statistikası (ing.)
* Laslo Papp — *International Wrestling Database* saytında profili (ing.)
Türk Əməkdaşlıq və Koordinasiya Agentliyi

**Türk Əməkdaşlıq və Koordinasiya Agentliyi** () və ya qısaca () — Türkiyə Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi nəzdində olan təşkilat xarici ofisləri vasitəsilə Türkiyənin xarici yardımlarını təşkil edir. Bərpa, səhiyyə, təhsil, kənd təsərrüfatı və heyvandarlıq, inzibati və mülki infrastrukturun inkişafı kimi bir çox sahələrdə aktivdir.

1991-ci ildə Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı (SSRİ) dağıldıqdan sonra bir çox türk dövləti müstəqilliyini qazanmış və Türkiyə Respublikasının bu dövlətlərə sosial, iqtisadi və mədəni sahədə təmin etdiyi dəstəyi həyata keçirəcək və koordinasiya edəcək bir təşkilata ehtiyac yaradılmışdır. 1992-ci ildə Xarici İşlər Nazirliyinin nəzdində TİKA quruldu. 28 may 1999-cu ildən baş nazirliyə tabe edildi. TİKA, Orta Asiya , Balkanlar, Afrika, Şərqi Asiya, Latın Amerikası ölkələri başda olmaq üzrə, təxminən 140 ölkədə xidmət edən, Türkiyə Respublikası dövlətinin yeganə texniki kömək təşkilatıdır. Mərkəzi nümayəndəliklə yanaşı, TİKA-nın 59 ölkədə 61 Proqram Koordinasiya Ofisi geniş coğrafiyada və bütün sektorlarda fəaliyyət göstərir.
Ümumi tarixi irsi qorumaq üçün TİKA, xüsusilə Balkanlar və Orta Asiyada bir çox Osmanlı abidəsinin bərpasını həyata keçirdi. Son illərin ən diqqət çəkən layihələrindən biri Sultan Süleyman Qanuninin məzarının itkin yerinin tapılmasıdır. Digər tərəfdən, Somali, Fələstin və Sudanda qurduqları xəstəxanalar sağlamlıq sahəsindəki ən vacib layihələrdəndir. Bundan əlavə, TİKA bir çox ölkələrdə məktəblərin, sağlamlıq mərkəzlərinin və inzibati binaların tikintisi və yenidən qurulması kimi fiziki infrastrukturun gücləndirilməsi məqsədilə bir çox layihə həyata keçirmişdir.
2015-ci ildə TATİP Türkiyə-Azərbaycan-Tanzaniya Əməkdaşlıq Sağlamlıq Proqramı TİKA, Dünya Həkimləri Dərnəyi, Azərbaycanlı Könüllü həkimlərlə reallaşdırılan proqram çərçivəsində Dünya Həkimləri Dərnəyi, Gəncliyə Yardım Fondu, Azərbaycanlı həkimlər Bəhruz Quliyev, İmran Cərullzadə, Qoşqar Məmmədovun iştirakı, Tanzaniya REHEMA Fondunun dəstəyilə 100-dən çox Tanzaniyalı xəstədə katarakt əməliyyatı edildi və 100-dən çox xəstə göz müayinəsindən keçirildi.

Kənd təsərrüfatı və heyvandarlıq sahəsində avadanlıq dəstəyi, xüsusən də Afrikada su quyularının açılması kimi bir çox bölgədə müxtəlif fəaliyyətlər göstərməkdədir.

## TİKA Türkoloji Layihəsi
Türk Əməkdaşlıq və İnkişaf İdarəsi Başçılığı altında Türkiyə xaricində türkcə təhsili yaymaq üçün başladılan layihədir.
Bu gün xaricdə təxminən 20 universitetdə Türkologiya şöbələri fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Mənbə
* [www.tika.gov.tr Rəsmî sayt]

## Xarici keçidlər
Adolf Tyer

**Mari Jozef Lui Adolf Tyer** (; ) — fransız siyasi xadim və tarixçi. Böyük Fransa inqilabının tarixinə dair bir sıra əsərlərin müəllifi. İyul monarxiyası dövründə bir neçə dəfə Fransanın baş naziri olmuşdur. Üçüncü Fransa Respublikasının ilk (müvəqqəti, 1871–1873) prezidenti.

## Prezidentliyi
1871-ci ilin fevralında açılan Fransa Müəssislər Məclisi hökumətin təşkili məsələsinə baxdı. Fevral ayının 13-də hökumətin başçısı vəzifəsinə Adolf Tyer təyin olundu və Tyer bu vəzifədə 1872-ci ilin may ayına qədər qaldı. Tyer o zaman Avropada tanınmış siyasi xadimlərdən biri idi. Belə hesab edilirdi ki, onun bu vəzifəyə gətirilməsi Almaniya imperiyası ilə danışıqlarda uğurun əldə edilməsinə şərait yaradacaq, eyni zamanda A. Tyer ölkə daxilində siyasi qüvvələr arasında bir növ siyasi bir kompromisin əldə olunmasına nail olacaqdır. İcra hakimiyyətinin başçısı olan Adolf Tyer 1871-ci ilin avqust ayının 31-dən etibarən prezident adlanmağa başlandı.

1871-ci ilin mart-may aylarında Parisdə ilk fəhlə birliyi olan Paris kommunasının hakimiyyəti bərqərar oldu. 1871-ci ilin mart ayının 18-də hökumət Parisin yoxsul əhalisindən kirayə haqlarını və lombardlara qoyduqları əşyalara görə vekselləri tez bir zamanda ödəməyi tələb etdi. Bununla bağlı Parisdə milli qvardiya batalyonları hazır vəziyyətə gtirilmişdi. Martın 18-də Adolf Tyer hökumət üzvləri qoşunla birlikdə paytaxta gələrək milli qvardiyanı tərksilah etdilər. Lakin hökumətin bu cəhdi uğursuz nəticələndi və fəhlələr, milli qvardiya Parisi tez bir zamanda nəzarət altına götürdülər. Hökumət Versala köçmək məcburiyyətində qaldı. Beləliklə 1871-ci ilin mart ayının 18-də Parisdə may ayının 28-ə dək mövcud olacaq ilk fəhlə hökuməti olan Paris kommunası quruldu.

1871-ci ildə may ayının 10-da Almaniya və Fransa arasında Frankfurt-Maynda yekun sülh müqaviləsi imzalandı. Bismark, heç bir şərt qoymadan əsirlikdə olan 150 minlik fransız ordusunu tərksilah etmədən əsirlikdən azad etdi. Bu ordu isə Mak Maqonun başçılığı altında Paris kommunasına qarşı hücuma keçdi. Almaniya ilə müqavilənin bağlanmasından sonra Tyer hökuməti Parisə etdiyi hücumu daha da gücləndirdi və may ayının 28-də Paris kommunasının son dəstələri də darmadağın edildi. Bu hadisələr zamanı 21 min nəfər insan güllələndi, 15–20 min arası isə sürgün edildi. Paris kommunasının məğlub edilməsi siyasi xadimləri konstitusiyanın hazırlanması işini daha da sürətləndirdi.

Fransada bu dövrdə hakimiyyətə kimin gətiriləcəyi məsələsində də ortaq bir fikir yox idi. Orleanistlər Orleanlı I Lui-Filippin 1821-ci ildə öldürülən oğlunun oğlu Paris qrafının hakimiyyətə gətirilməsinin tərəfdarı olduqları halda, legitimistlər X Karlın nəvəsi qraf Şamborun tərəfindən çıxış edirdilər. Tyer isə bildirirdi ki, bu ziddiyyətlərə son vermək və vəziyyəti olduğu kimi saxlamaq lazımdır. Lakin Tyer son nəticədə 1872-ci ilin may ayının 10-da istefaya getdi. Tyerdən sonra prezident vəzifəsinə Fransa marşalı Patris de Mak-Maqon təyin edildi.

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
Patris de Mak-Maqon

**Mari Edm Patris de Mak-Maqon** (; ) — fransız hərb və siyasi xadim, marşal, 1873-1879-cu illərdə Üçüncü Fransa Respublikasının  prezidenti.

## Prezidentliyi
Adolf Tyer 1872-ci ilin may ayının 10-da istefaya getdikdən sonra prezident vəzifəsinə Mak Maqon təyin edildi. Mak Maqon hakimiyyətə gəldikdən sonra hakimiyyət orqanlarında respublikaçıları monarxist qüvvələrlə əvəz etməyə başladı. Mətbuat üzərində nəzarət gücləndirildi. Bu arada monarxistlər arasında hakmiyyətə kimin gətirilməsi barəsində ortaq bir fikir qəbul edildi. Belə ki, nəzərdə tutldu ki, qraf Şambor V Henrix adı ilə hakimiyyətə gətirilsin və onun varisi olmadığına görə Paris qrafı ona varis təyin edilsin.

1873-cü ilin payızında hər kəs Şamborun hakimiyyətə gəlişini gözlədiyi bir vaxtda Fransa hökumətinə yerlərdən xəbər gəlməyə başlayır: Fransanın bütün şəhər və departamentlərinin əksəriyyətində xalq monarxiyanın bərpasını istəmir. Yerlərdə xüsusi komitələr yaradılmış və monarxın ayağı Fransaya dəyən kimi yerlərdə inqilabi hərəkat yüksələcək və Fransa yenidən inqilabın pəncəsinə düşəcəkdir. Buna qətiyyən yol vermək olmazdı. Belə olan halda qraf Şambor geri çəkildi. Beləliklə 1873-cü ilin sentyabr ayında Fransada yenidən monarxiya qurulacağı ehtimalı aradan qalxmış oldu. Noyabr ayında isə Qanunverici Məclis Mak Maqonun prezidentlik səlahiyyətini 7 il nəzərdə tutan xüsusi bir qanun qəbul etdi. Semptantlıq haqqında qanun əslində Mak Maqonun yenidən monarxiyanı bərpa edə bilməsi üçün verilən müddət idi. Mak Maqon monarxiyanın bərpası uğrunda çalışmağa başlasa da, 1875-ci il konstitusiyası ona imkan yaratmadı. Bundan sonra Mak Maqon respublika quruluşunu gözdən salmağa başladı.

1877-ci ilin may ayının 16-da Fransada siyasi bir böhran yaşandı. Belə ki, Milli Məclisə seçkilərdə üstünlük qazanmış respublikaçılar yeni hökumət qurmalı olduqları halda, Mak Maqon hökumətin təşkil edilməsi işini monarxistlərin və parlament azlığının nümayəndəsi olan Brioya vermək istədi. Sözsüz ki, Brionun yaratdığı hökumət parlamentdə etimad qazana bilməzdi. Nəticədə Brio istefaya getmək məcburiyyətində qaldı. Lakin bununla belə Mak Maqon heç bir vəchlə respublikaçıların nümayəndəsini baş nazir vəzifəsinə təyin etmək istəmirdi. Vəziyyət hətta o yerə gəlib çatdı ki, bütün Fransa 1878-ci ildə Mak Maqonu baykot elan etdi. Seçkilərin nəticəsində respublikaçılar daha böyük səs çoxluğu əldə etdilər. Mak Maqon ona kömək edilməsi üçün orduya müraciət etsə də, onun bu müraciətinə yalnız bir general qarşılıq verdi. Mak Maqon siyasi məğlubiyyətə uğrayaraq nəhayət ki respublikaçıların nümayəndəsi olan Simonun başçılığı altında hökumət yaradılmasına razı oldu  və 1879-cu ilin yanvar ayında istefaya getdi. Onu vəzifəsində 1879-1887-ci illərdə hakimiyyətdə olacaq Jül Qrevi əvəz etdi.

## İstinadlar
Kibbutz

**Kibbutz** (; hərfi tərcüməsi: "toplanma, qruplaşma"; cəm forması - **kibbutzim** ) — İsraildə kollektiv icma növü.

2010-cu ildə İsraildə 270 Kibbutz var idi. Onların fabrikaları İsrailin sənaye hasilatının 9%-i və ya 8 milliard ABŞ dolları, fermaları isə kənd təsərrüfatı hasilatının 40%-i və ya 1,7 milliard ABŞ dolları təşkil edirdi. Bir kibbutzun üzvlərin sayı 40-dan 1000-ə qədər ola bilər. Onların çoxunda ortalama 300-400 arası yetkin üzvləri və tam əhalisi 500-600 arası olur.

## Tarix

İlk Kibutzlar Fələstinə köçən *Bilu* hərəkatının üzvləri tərəfindən yaradılıb. Onların ən birincisi 1909-cu ildə təsis olunan Deqniya Alef idi. Kibbutz hərəkatının yaradıcıların bəziləri qədim Sparta ideallardan ilhamlanırdılar. Birinci kibbutz üçün pul Yəhudi milli fondu tərəfindən ayırılıb. O, Təbəriyyə gölünün cənubunda yerləşir. Bundan sonra da yardılan bir sıra kibbutz həmin gölün ətrafında və İzreel vadisində təsis olunub.

20-ci, 30-cu və 40-cı illərdə, kibbutzlar böyüyürdü. 1922-ci ildə Fələstin kibbutzlarında 700 adam yaşayırdı. 1927-ci ildə, bu rəqəm artıq 2000-ə çatıb. İkinci Dünya müharibəsi başlayanda, Britaniya Mandatının altında olan Fələstindəki mövcud olan 79 kibbutzda 24105 və ya, ordaki yəhudilərin 5%-i yaşayırdı.

80-ci illərin ortasında kibbutz böhranı başlayıb. Bununla üzləşən bir sıra kibbutz islahatlar aparmağa başlayıb. O cümlədə, kibbutz üzvlərinə göstərilən xidmətlərinin özəlləşdirməsi, maaşların fərqləndirməsi, evlərin və mülkiyyətin özəl sahibliyi. Halbuki, kommunal yaşayış üslubu saxlanılıb.

## İdeologiya

Kibbutz hərəkatı sosializm ilə sionizmi birləşdirən utopist icmalar kimi başlayıb. Birinci *aliyah* (Fələstinə göçən yəhudilər axınları) nümayəndələrin çoxluğu dini idi. İnkinci *aliyah* isə daha sekulyar yəhudiləri gətirib. Birinci *aliyahdan* fərqli olaraq, ikinci və üçüncü *aliyahda* daha çox sosializm tərəfindən təsirlənən yəhudilər olub. Onlar özünlə sosialist sionizmin və ya leyborist sionizmin fikirlərini gətiriblər. Leyborist sionistlər gələcək İsrailin kibbutzlar, moşavlar və şəhər yəhudilərin proliteriatın təsisçiləri idilər.

## İqtisadiyyat

2012-ci ildə Kibbutzların 15%-i kənd təsərrüfatı ilə məşğul idi.

Sənaye ilə məşğul olan Kibbutzların bir nümunəsi Sasa kibbutzudur. 2010 ildə onun 200 üzvü var idi və o, bir il ərzində hərbi plastik istehsalı ilə 850 ABŞ dollarlıq gəlirinə nail olub. Ketura kibbutzu isə İsraildə günəş texnologiyasında aparıcıdır və həmçinin, ekoturizmnən məşğuldur.

## İstinadlar
Aristid Brian

**Aristid Brian** (; ) — fransız siyasi xadimi, Fransanın 73-cü (1906–1909) baş naziri.

## Həmçinin bax
* Brian-Kelloq paktı
Omolon çayı

**Omolon çayı** () — Rusiyanın Uzaq Şərq regionunun şimalından axan çay. Kolıma çayının sağ və ən iri qoludur. Saxa, Çukotka muxtar dairəsi və Maqadan vilayəti (Rusiya) ərazisindən axan çay.  Çayın uzunluğu 1114&nbsp;km təşkil edir. Çay hövzəsinin ümumi sahəsi 113 000&nbsp;km²-dir. Çayın adı Yukagirlərin Omol ("yaxşı") qəbiləsinin adı və on ("çay") sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Yəni "Omol qəbiləsinin çayı" mənasını verir.
## Hidroqrafiya
Başlanğıcını Otaykaçan silsiləsinin yamaclarından götürür və Kolyma silsiləsi arasındakı vadidə axır. Çay qar və yağış ilə qidalanır. Orta su axını təxminən 680 m³/s.

Çayın orta axarlarda eni 500 metrdir. Bu hissədə orta sürəti 7–9&nbsp;m/s-dir. Aşağı axınlarında isə 3–5&nbsp;m/s-dir. Allüvial çöküntülərin boş qalınlığı sayəsində çayın böyük bir hissəsi su altına axır ki, bu da güclü yataq taliklərinin yaranmasına səbəb olur. Nəticədə daşqın düzən ərazilərdəki perforasiya, münbit qatdakı torpaq prosesinə və bitki həyatına zəif təsir göstərir.

Yataq boyu 3 səviyyəli allüvial terras mövcuddur: aşağı sel düzənliyi - hər il su altında qalır, orta düzənlik - hər 3-5 ildən bir daşqın müşahidə olunur, yüksək sel düzənliyi - hər 7-10 ildən bir daşqın zamanı su altında qalır.

Omolonun və onun qollarının yuxarı axınlarında, ərazisi 2.8 ilə 3.7&nbsp;km² arasında dəyişən 20 buzlanma ərazisi vardır.

### Hidrologiya
Omolon oktyabr ayının son on günlüyündə dondur və aprel ayının ortalarında dondan açılır. Mayın 20-dən 25-dək bahar seli baş verir. Payız-yay seli avqustun ikinci yarısında müşahidə olunur.

Qışda Omolon suyu şəffaf olur. Buzla örtülü olduğu zaman ağarmış bir rəngə malikdir, yazın sonunda isə rəngi tündləşir. Sahil göllərində suyun rəngi sarımtıl və ya tünddür

## İqlimi
Çay boyunca iqlim kəskin kontinental, subarktikdir. Burada Sibir antiklonu sayəsində çox soyuq qışlar və nisbətən isti yaylar müşahidə olunur. Orta illik havanın temperaturu −12.8&nbsp;°C, mütləq minimum −61&nbsp;°C, mütləq maksimum +34&nbsp;°C-dir. İllik yağıntının miqdarı 240&nbsp;mm-dir. YAĞINTININ Əksər hissəsi yağış və çiski formasında düşür.
## Gəmiçilik
Çay ağzından 595&nbsp;km məsafədə gəmiçilik üçün yararlıdır. İyun ayının ortalarında hər bir naviqasiya, yüklənmiş barjların bir karvanını Zıryankidən Omolon kəndinə və əksinə hərəkət edə bilir.

## Təbiətin qorunması
* 1980-ci ildən etibarən çayın orta axarında Omolon Təbiət yasaqlığı fəaliyyət göstərir.
* 1994-cü ildə çayın sağ sahilində «Losinı»yasaqlığı təşkil edildi və gələcəkdə onun əsasında milli təbiət parkının təşkili planlaşdırılır.
## Tarix
25 iyun (7 iyul) 1892-ci ildə araşdırmaçı İvan Çerski Omolon çayının ağzında ekspedisiya zaman vəfat edir elə buradaca dəfn olunur.

## İstinadlar
Kamçatka çayı

**Kamçatka çayı** () — Rusiyanın Uzaq Şərq regionunda, Kamçatka yarımadasından axan çay. Çay Sakit okeanına daxil olan Kamçatski körfəzinə tökülür. Çayın bəzi hissələri gəmiçilik üçün yararlıdır. Çay boyunca Milkovo, Klyuçi və Ust-Kamçatsk yaşayış məntəqələri yerləşir.
## Coğrafiyası
Çayın uzunluğu 758&nbsp;km, hövzənin sahəsi 55.900&nbsp;km², orta hövzənin hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 560 metr yüksəkdir. Çayın ümumi düşməsi 1200 m, orta mailliyi 1,58 ‰ -dir. Başlanğıcını yarımadanın mərkəzi hissəsindəki dağlardan götürür və Pravaya çayı ilə birləşmədən əvvəl Ozernaya Kamçatka adlanır. İki çayın birləşməsindən başlayaraq mənsəbə qədər sahil boyunca Petropavlovsk-Kamchatsk—Ust-Kamchatsk avtomobil yolu keçir

Üst hissədə çox sayda astana vardır. Orta axarda çay Mərkəzi Kamçatka ovalığına çatır və düzənlik xarakterini alır. Kamçatka çayının bu hissəsə çox dolama forması alır. Bəzi yerlərdə qollara bölünür. Aşağı axınlarda çay Klyuçevskaya Sopka massivini dolanaraq şərqə dönür və aşağıda Kumroç silsiləsinə çatır.

Ağzında çay qum və çınqıl yığınlarından ibarərət olan adacıqların arası ilə axaraq bir deltanı əmələ gətirir. Deltanın konfiqurasiyası daim dəyişir. Kamçatka çayının okeana birləşdiyi yerdə, Nerpiçye gölündən axan Ozernaya çayı ilə birləşirr. Deltanın şimalındakı yarımadaya da çayın adı verilib.
### Qolları
Çay hövzəsində ümumi uzunluğu 30 352&nbsp;km olan 7707 kiçik çay vardır. Onların əksəriyyətinin uzunluğu 10&nbsp;km-dən azdır. Kamçatka çayının qollarının böyük əksəriyyəti qızılbalıq və bəzi digər balıq növləri üçün kürü tökmə sahələridir. Ən böyük qolları: Kensol, Andrianovka, Jupanka, Kozırevka, Kreruk, Elovka (sol qollar); Kaviça, Kitilqin, Levaya Vaxvina, Urs (sağ qollar). Bunlardan ən əhəmiyyətlisi Elovka çayıdır.

Kamçatka çayının bəzi qolları olduqca uzun və Su Kadastrında çaylar hesab olunur, məsələn: uzunluğu 30&nbsp;km olan Protoka Kamenskaya.

## Yaşayış məntəqələri
Ust-Kamchatsk, Milkovo, Nijnekamchatsk şəhəri (1968-ci ildə yoxa çıxan şəhər), Kraxca (1974-cü ildə ləğv edildi), Krestı kəndi (İkinci Dünya müharibəsindən sonra boş idi), Berezonı Yar və Çyornı Yar.
## Təbiəti

Çay balıqla zəngindir, bir çox dəyərli qızılbalıq növləri, o cümlədən çavıça qızılbalığı üçün kürü tökmə yeridir. Buna görə çayfda sənaye və həvəskar balıqçılıq davam edir. Buraya köçürülmüş Gümüşü daban balıq, Amur sazanı kimi növlərə ratlamaq mümkündür. Çay tez-tez turistlər tərəfindən Ust-Kamçatskdan su səfərləri üçün istifadə olunur.

Çay vadisi boyunca Kamçatka yarımadasında ən çox geniş yayılmış iynəyarpaqlı meşələr vardır. Burada Larix ochotensis və Picea ajanensis kövləri yayılmışdır.

## İstinadlar
Karl Döppel

**Karl Döppel** (; 4 may 1890 — 28 oktyabr 1952) — Almaniya Yunan-Roma güləşçisi, Avropa çempionu, XX əsrin birinci yarısının görkəmli alman idmançıları və məşqçilərindən biri.

## Həyatı
Karl Döppel 1890-cı ildə doğuldu və artıq 1909-cu ildə Almaniya çempionu ola bildi. 1913-cü ildə Breslau şəhərində keçirilən dünya çempionatında 4-cü yeri tutdu. 1914-cü ildə Olimpiya Oyunlarına kvalifikasiya turnirinin qalibi oldu, hansı ki 1916-cı ildə Berlində keçirilməsi nəzərdə tutulurdu, lakin Birinci Dünya müharibəsinin başlaması buna imkan vermədi.

Müharibə illərində cəbhədə vuruşurdu, üç dəfə ciddi yaralanmışdı, ancaq müharibədən sonra aktiv yarış fəaliyyətinə qayıtdı, hərçənd boykota görə alman idmançılarının müharibədən sonrakı ilk Olimpiya oyunlarında (1920 və 1924-cü illərdə) iştirakları qəbul edilmirdi. 1919, 1920 və 1921-ci illərdə Karl Döppel yenidən Almaniyanın çempionu olurdu. 1921-ci ildə müharibədən sonrakı ilk Avropanın Çempionatının qalib oldu. 1922-ci ildə yenidən Almaniyanın çempionluğunu qazandı. 1923-cü ildə İsveç pəhləvanı Qustav Lindkvistom ilə döyüşdə ağır zədə aldı və uzun müddət yarışlarda iştirak edə bilmirdi. 1925-ci ildə Almaniya çempionatında 2-ci yeri tutdu.

## Xarici keçidlər

* Karl Döppel — *International Wrestling Database* saytında profili (ing.)
Malakka sultanlığı

**Malakka sultanlığı** — 1414–1511-ci illərdə mövcud olmuş, əsası islamı qəbul etmiş yavalı şahzadə Parameşvara İsgəndər şah tərəfindən qoyulmuş dövlət.

## Tarixi
Malakka körfəzindən keçən ticarət yollarının yaxınlığı zəminində yeni eranın başlanğıcında Malakka yarımadasının cənub hissəsində iri liman şəhərləri yarandı. İlk dövrlərdə Malayyada Hindistandan gəlmə tacirlər və buddist rahiblər mühüm rol oynayırdılar. Hind mədəniyyətinin Malayyanın sosial-siyasi və dini həyatına təsiri uzun əsrlər boyu davam etdi. Malayyanın şəhər-dövlətləri və vilayətləri uzun müddət ərzində Cənubi Hindistan, Hind-Çin, Sumatra və Yavada yerləşən qonşu dövlətlərdən asılı idilər. Bu dövlətlər Malakka körfəzindəki gəmiçiliyi nəzarətə almaq uğrunda bir-biri ilə rəqabət aparırdılar.

1414-cü ildə islamı qəbul etmiş yavalı şahzadə Parameşvara İsgəndər şah adı altında Malakka sultanlığının əsasını qoydu. Onun tərkibinə, demək olar ki, bütün Malayya, Sumatranın bir hissəsi və yaxınlıqdakı bir neçə ada daxil idi. XV əsr ərzində islam dini Malayyada buddizm və hinduizmin mövqelərini xeyli zəiflətdi: müsəlman tacirlər beynəlxalq ticarətdə üstün mövqe qazanmağa başladılar, malay yazısı üçün hind qrafikası yerinə ərəb qrafikası istifadə olunmağa başladı. XVI əsrin əvvəllərinə doğru Malakka sultanlığı Cənub-Şərqi Asiyanın nüfuzlu şəhər-dövlətinə çevrildi və öz hakimiyyətini Sumatranın şərq hissəsinə qədər genişləndirdi. Malakkalı tacirlər Hindistan, Çin, Siam və Birma ilə sıx ticarət əlaqələrinə malik idilər.

Sultan torpağın ali sahibkan sayılırdı və bu torpağı hakim təbəqənin üzvlərinə pay şəklində verirdi. Ev təsərrüfatında qullardan istifadə olunurdu. Dövlətin ikinci adamı "bendaxara" adlanırdı və baş nazir, hakim və ordu başçısı funksiyalannı yerinə yetirirdi. Sultanın canişinləri Malakkadan şimaldakı və cənubdakı qəsəbələri nəzarətdə saxlayırdılar, sultanlığın digər əraziləri isə sultandan vassal asılılığında idi.

Malakka sultanlığı 1511-ci ilə qədər mövcud oldu. Bu zaman portuqallar Malakkanı ələ keçirdilər və XVII əsrə qədər Malakka ərazisindən öz ticarət faktoriyası kimi istifadə etdilər. Malakkaya portuqal komendantı (1571-ci ildən qubernator) başçılıq edirdi. Müstəmləkə idarəçiliyi ölkədə yaşayan hər üç etnik icmanın (çin, tamil, yava icmalarının) başçılarına arxalanırdı. Malakkanın portuqallar tərəfindən işğalı, əhalinin zor gücünə xristianlaşdırılması ilə eyni vaxtda baş verirdi.

## İstinadlar
Xalqlar döyüşü

**Xalqlar döyüşü** və ya **Leypsiq döyüşü** () — Napoleon Bonapart ilə Rusiya, Avstriya, Prussiya və İsveç arasında 1813-ci ildə baş vermiş Napoleon müharibələrinin, o cümlədən Birinci Dünya müharibəsinədək dünya tarixinin ən böyük döyüşü.

## İstinadlar
Abdulla ibn Əbdülqədir Münşi

**Abdulla ibn Əbdülqədir Münşi** (malay dilində *Abdullah bin Abdul Kadir Munshi*) (1796–1854) — malay maarifçisi və yazıçısı. Sadəcə Abdullah munşi adı ilə də tanınır. Malayziyada müasir Malay ədəbiyyatının banisi hesab edilir.

## Həyatı
1796-cı ildə Malakkada anadan olub. Tacir oğludur. Mənşəcə ərəb, bir tərəfi də tamillidir. Britaniya imperiyasının dövlər xadimi, erudit-şərqşünas, Nusantra tarixi və mədəniyyəti üzrə mütəxəssis Tomas Stemford Rafflzın katibi olub. Abdulla ibn Əbdülqədir Münşi Xristian missionerlərə və hind sipahilərə malay dili tədris edib. O eyni zamanda Malayya barədə məlumat toplayan ingilis alimlərinə kömək edirdi. 1854-cü ildə Səudiyyə Ərəbistanının Ciddə şəhərində vəfat edib.

## Yaradıcılığı
Abdulla ibn Əbdülqədir Münşi İndoneziya ədəbiyyatında yeni bir janrın əsasını qoymuşdu.

Abdulla ibn Əbdülqədir Münşinin iki böyük xidməti olmuşdur. Birincisi, o öz əsərlərində ictimai problemlərə toxunmuşdur, ikincisi isə, onun əsərləri sadə dildə yazılmışdır. Onun əsas əsəri "Abdullanın tarixi" adlı avtobioqrafik romanıdır. Roman təkcə bir adamın həyatını əhatə etmir, onun ətrafında baş verən bir çox hadisələri təsvir edir. Onun səyahətinin təsviri də maraqlıdır.

Lakin Münşinin nə şagirdləri, nə də ardıcılları olmamışdır. Yazıçılar canlı xalq dilindən uzaq olan və çoxlu ərəb sözləri ilə dolu, qəliz ifadəli klassik Malayya nəsrinin köhnə üsullarına riayət edirdilər. Ədalət və obyektivlik naminə demək lazımdır ki, Münşi də öz şeirlərində köhnə formaların əsiri olaraq qalmışdır.

İlk nəşr olunmuş əsəri 1840-cı ildə çapdan çıxan "Malay şəcərələri"nin qısa versiyası idi. O daha sonra tamil dilindən malay dilinə "Pançatantra"nı tərcümə etmişdir.

1830-cu ildə "Şair Sinapurdakı yanğın barədə", 1838-ci ildə "Abdullanın səyahətlərinin tarixi", "Dəva ül-qülub", 1849-cu ildə "Abdullanın tarixi", 1854-cü ildə tamamlanmamış "Abdullanın Ciddəyə səfərinin tarixi" və digər əsərləri məlumdur.

## Xatirəsi
Kuala Lumpur şəhərinin mərkəzində Münşi Abdulla adına küçə mövcuddur. Bu yol Calan (yol) Ampanq və Calan Danq Vanqi birləşdirir.

Malakkanın tarixi mərkəzində Münşi Abdulla Calanı (yolu) milli avtomagistralın 5-ci km-dədir.

Sinqapurda Münşi Abdulla adlı küçə var.

Penanqda, Corctaunun Celutonq rayonunda, Taman Abidin yaşayış məntəqəsində Münşi Abdulla adına küçə var.

## İstinadlar
Nəsiriyyə

**Nəsiriyyə** — İraqda şəhər. Ziqar mühafazasının mərkəzi. 1885-ci ilədək rəsmi adı Əl-Nəsriyyəh olub.

## İstinadlar
Dayviet dövləti

**Dayviet dövləti** - Hərfi mənası Böyük Viet deməkdir. Vyetnamda 1069-cu ildə formalaşaraq güclü imperiyaya çevrilən dövlət qurumu. 1054-cü ildən 1400-cü ilə, 1428-ci ildən 1804-cü ilə qədər Vyetnam bu cür adlanırdı.

## Haqqında
Vyetnamda hakim feodal istehsal üsulunun hökmranlıq etdiyi bir vaxtda 1069-cu ildə Dayviet dövləti formalaşaraq güclü imperiyaya çevrildi.

Dayviet dövlətinin çiçəkləndiyi bir dövrdə bu dövlət üç dəfə monqol hücumlarına məruz qalmışdı. Hətta 1257-ci ildən 1288-ci ilə qədər Dayviet monqol istilasının qarşısını almağa müvəffəq olmuşdu.

1471-ci ildə Dayvietə qarşı yenidən Çin işğalları başlandı. Dayviet dövləti öz istiqlaliyyətini qoruyub saxlamaq üçün ölkədə bütün xalqları Çin istilasının qarşısını almağa səfərbər etdi və çinlilər güclü müqavimətə rast gələrək ölkədən qovuldular. Bununla yanaşı 1471-ci ildən etibarən Dayvietdə vətəndaşların hüquq bərabərliyinə nail olundu. Ədalət prinsiplərinə əsaslanan cəmiyyət quruldu. Bu islahat tipli tədbir nəticəsində dövlət torpaq mülkiyyəti qanunla tənzimlənərək daha da möhkəmləndirildi. Suvarma sistemi təkmilləşdirildi. Ən başlıcası isə vətəndaşları narahat edən problem, ticarətdə dövlət nəzarəti gücləndirildi. Tacirlər tərəfindən xalqın hüquqlarının pozulması aradan qaldırıldı. Dayviet dövlətində qanunun aliliyi təmin olunduqdan sonra qonşu Tyampa dövləti də Dayvietə birləşdirildi. Tarixi mənbələrdə qeyd olunurdu ki, Dayvietdəki əmin-amanlıq, ədalətli idarəçilik sistemi, insanın şəxsiyyətinə hörmət haqqında mütərəqqi qanunların bəyan edilməsi Tyampa dövlətinin Dayvietə birləşdirilməsini asanlaşdırmışdı. 

XVIII əsrin axırlarında Vyetnam dövlətinin ərazisi əsasən indiki sərhədləri daxilində təşəkkül tapmışdı. Amma Vyetnamda hələ də siyasi qütbləşmə mövcud idi. Sülalələr arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə qalmaqda idi.

Veytnamda ziddiyyətli məqamlar mövcud olsa da, XVIII əsrin axırlarında Vyetnamı rəsmi olaraq Le sülaləsi (1428- 1789) idarə edirdi. Əslində isə ölkədə hakimiyyət iki ən böyük feodal ailəsinin Şimalda Çin ailəsinin, Cənubda isə Nquen feodal ailəsinin əlində idi. Ölkənin iqtisadiyyatında şəriksiz olaraq feodal istehsal üsulu hökm sürürdü. Ölkədə əhalinin əsas kütləsini təşkil edən kəndlilər şiddətli surətdə istismar olunurdu. Biyar işləri ildə altı aya qədər davam edirdi. Can və torpaq vergilərindən başqa kəndlilərdən müxtəlif yollarla vergilər də alınırdı. Kəndlilər bəndlərin, sədlərin, yolların və sarayların bərpa edilməsi və tikilməsində zəhmət haqqı ödənilmədən işləyirdilər. İri feodalların öz silahlı dəstələri olurdu ki, bunların da xərcləri zəhmətkeş kəndlilərin üzərinə düşürdü. Ölkədə ziddiyyətlər mərhələ-mərhələ artmaqda idi.

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Xarici keçidlər
Paqan krallığı

**Paqan krallığı (**Birma dilində: ပုဂံခေတ်, tələffüzü [bəɡàɴ kʰɪʔ] - Birma ərazisində 849–1287-ci illərdə mövcud olmuş dövlət.

## Tarixi
Orta əsrlərdə mövcud olmuş bu Birma dövləti 1044-cü ildə yaradılmış və 1287-ci ilə qədər mövcud olmuşdur. Oun paytaxtı eyni adlı şəhər- Paqan olmuşdur. Paqan ilk Myanma dövləti idi ki, bütün Myanma ərazisini vahid dövlət şəklində birləşdirməyə nail olmuşdur. Məhz bu dövlətin mövcud olduğu dövrdə Birma yazısı, incəsənəti, ədəbiyyatı və memarlığı yarandı. 
Çin ərazisindən və digər ərazilərdən Birmaya məcburi və qeyri-məcburi miqrasiya edən tayfalar tədricən yerli xalqları sıxışdırmağa başladılar. Beləliklə, uzun müddət Birmada tayfalar arasında hakimlik uğrunda mübarizə aparılmışdır. 1044-cü ildə Paqon dövlətinin yaradıcısı Anorat bu mübarizədə qalib çıxdı. Anoratın hakimiyyəti dövründə (1044-1071) Paqon dövləti bütün Birmanı öz hakimiyyəti altında birləşdirərək Cənub-Şərqi Asiyada ən qüdrətli dövlətə çevrilmişdi. Lakin XIII əsrdə Birma-Mon ziddiyyətləri baş qaldırdı. Dağlı tayfaları tez-tez basqınlar təşkil etdi. Əyanlarla ruhanilər arasında mübarizə daha da gərginləşdi. Buddizmə qarşı çıxışlar təşkil edildi. 1283-cü ildə monqolların dağıdıcı yürüşləri bu dövlətin süqutunu tezləşdirdi və ölkədə feodal pərakəndəliyi baş verdi.

Paqan krallığının yavaş-yavaş deqradasiyaya uğramasının sonunu monqol imperiyası - Yuan imperiyası qoydu. Bu imperiya tərəfindən Paqan dövlətinə bir neçə hücum oldu. 1277-ci ildə birmalılar monqol qoşunları tərəfindən ilk dəfə ağır məğlubiyyətə düçar oldular. 1287-ci ildə isə bu dövlət tamamilə darmadağın edilərək parçalara bölündü.  Paqanı ələ keçirən yuan qoşunları taxta öz adamlarını oturdub orada qarnizon yerləşdirərək Myanmanı tərk etdilər.  Tezliklə şan qoşunları işağlçıları İravadi vadisindən qovdular. Lakin Paqan dövləti yenidən var olmadı. Doğrudur formal olaraq Paqan dövləti bir müddət mövcud olsa da faktiki olaraq artıq mövcud deyildi. Nəticədə faktiki olaraq 1287-ci ildə Birmanın cənubunda Pequ dövləti yaradıldı. XIV-XV əsrlərdə Birmada Ava və Pequ knyazlıqları arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə başlandı. Uzun müddətli mübarizədən sonra Taunqu knyazlığı bu hərbi-siyasi mübarizədə qalib çıxdılar və Birmanı birləşdirdilər. Lakin bu birlik uzun müddət davam etmədi və ölkə feodal mülklərinə parçalandı.

## Hökmdarlarının siyahısı

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Xarici keçidlər
Filipp Hes

**Filipp Hes** (; ) — alman Yunan-Roma güləşçisi, dünya çempionatının mükafatçısı.

## Həyatı
Filipp Hes 1887-ci ildə anadan olub. 1919-cu ildə o, Almaniya çempionluğunu qazandı. 1920-ci ildə dünya çempionatının gümüş medalına yiyələndi. 1921-ci ildə Avropa çempionatının bürünc mükafatçısı oldu.

1923-cü ildə ABŞ-yə mühacirət etdi və ömrünün sonuna qədər Miluoki şəhərində alman idman klubunun prezidenti idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Filipp Hes — *International Wrestling Database* saytında profili (ing.)
Adolf Kurts

**Adolf Kurts** (; ) — alman Yunan-Roma güləşçisi, dünya və Avropa çempionatlarının mükafatçısı.

1888-ci ildə Göppingen şəhərində anadan olmuşdur. 1907-ci ildə keçirilən dünya çempionatında 6-cı yeri tutmuşdur. 1912-ci ildə Almaniya çempionatının bürünc mükafatçısı oldu və Stokholmda keçirilən Olimpiya Oyunlarında iştirak etdi, amma orada uğursuz çıxış etdi.

Birinci Dünya müharibəsindən sonra yenidən çempionatlarda iştirak etməyə başladı. 1919-cu ildə Almaniyan çempionu oldu. 1920-ci ildə Almaniyan çempionatının gümüş mükafatçısı və dünya çempionatının bürünc mükafatçısı oldu. 1921-ci ildə Avropa çempionatının gümüş mükafatçısı oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Adolf Kurts  — *Sports-Reference.com* saytında Olimpiya statistikası (ing.)
*Adolf Kurts — *International Wrestling Database* saytında profili (ing.)
Frits Broyn

**Frits Broyn** (; ) — alman Yunan-Roma güləşçisi, Avropa çempionu.

## İdman nailiyyətləri
* 1921-ci ildə Almaniya çempionu oldu.
* 1922-ci ildə Almaniya çempionatında 2-ci yeri tutdu.
* 1924-cü ildə Avropa və Almaniya çempionatlarında birinci yerləri qazandı, 1925-ci ildə bu nəticəni təkrarladı.
* 1926-cı ildə Avropa çempionatının gümüş mükafatçısı oldu.
* 1927-ci ildə Avropa çempionatında 4-cü yeri tutdu.
* 1928-ci ildə Almaniya çempionatının bürünc mükafatçısı oldu.
* 1931-ci ildə Almaniya çempionu oldu.
* 1932-ci ildə Almaniya çempionatında 2-ci yeri tutdu.
* 1934-cü ildə sərbəst güləş növünün qaydaları üzrə Almaniya çempionatında çıxış etdi və 2-ci yeri tutdu.

## Xarici keçidlər
*Frits Broyn — *International Wrestling Database* saytında profili (ing.)
Məhsəti Gəncəvi Mərkəzi

**[[Məhsəti Gəncəvi]] Mərkəzi** — Gəncə şəhərində yerləşən mərkəz. Məhsəti Gəncəvi Mərkəzi Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə inşa edilib. Mərkəzin açılışı 2014-cü il yanvarın 21-də baş tutub.

## Mərkəz haqqında
Binanın inşasına 2013-cü ildən başlanılıb və 2014-cü il yanvarın 21-də açılış mərasimi baş tutub. Məhsəti Gəncəvi Mərkəzi 3 mərtəbə, 1 zirzəmidən ibarətdir. Mərkəzin qarşısında şairin heykəli, onun adını daşıyan bağ vardır. Məhsəti Gəncəvi Mərkəzində; Məhsəti otağı, Məhsəti muzeyi, qədim milli musiqi alətləri salonu, milli geyimlər salonu, şahmat fiqurları, elektron kitabxana və s. yerləşir. Mərkəzdə şairin portretləri olan xalçalar, nümayiş etdirilir.

Mərkəzdəki elektron köşkdə Məhsətinin rübailəri Azərbaycan, rus və ingilis dillərində təqdim olunur. Mərkəzin milli geyimlər sərgisində Məhsəti Gəncəvinin yaşadığı dövrdə, xüsusilə də İntibah dönəmində xanımlara xas milli geyim nümunələri sərgilənir. Rəsm qalereyasında Məhsəti Gəncəvi obrazı və rübailərinə həsr edilmiş tablolar, monumental əsərlər nümayiş etdirilir. Məhsəti otağında şairənin heykəli yerləşir. Burada miniatür və rəsm əsərləri təqdim edilir. Mərkəzdə musiqi studiyası, not kitabxanası, muğam, fortepiano şöbələri və iclas zalı vardır.

## Həmçinin bax
* Nizami Gəncəvinin ev-muzeyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ''İlham Əliyev Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə Gəncədə inşa olunmuş Məhsəti Gəncəvi Mərkəzinin açılışında iştirak etmişdir''
Şal-la-Montan

**Şal-la-Montan** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — En. Ponsen kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Nantyua.

INSEE kodu — 01077.

## Cöğrafiyası

Kommuna Paris şəhərinin 390&nbsp;km cənub-şərqində, Lion şəhərindən 65&nbsp;km şimal-şərqdə yerləşir və Burk-an-Bres şəhərindən 21&nbsp;km cənub-şərqdə yerləşir.

## Əhalisi
2010-ci ildə əhalinin sayı 179 nəfər təşkil edirdi.

## İqritisadiyyatı
2010-cu ildə 112 yaşında (15-64 yaş arasında) 86 nəfər iqtisadi cəhətdən, 26 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 76,8%, 1999-cu ildə 77,7%). Fəal 86 sakindən 77 nəfər (42 kişi və 35 qadın), 9 nəfər işsiz (5 kişi və 4 qadın) işlədi. Aktiv olmayan 26 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 10 nəfər - təqaüdçü, 10 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Şalle

**Şalle** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — En. Kollonj kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Jeks.

INSEE kodu — 01078.

## Cöğrafiyası
Kommuna Paris şəhərinin 410&nbsp;km cənub-şərqində, Lion şəhərindən 100&nbsp;km şimal-şərqdə yerləşir və Burk-an-Bres şəhərindən 60&nbsp;km şərqdə yerləşir.

## Əhalisi
2010-ci ildə əhalinin sayı 1225 nəfər təşkil edirdi.

## İqritisadiyyatı
2010-cu ildə 798 nəfər əmək qabiliyyətli insan (15-64 yaş arasında) arasında 618 nəfər iqtisadi fəal, 180 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici - 77.4%, 1999-cu ildə 71.7%). Fəaliyyət göstərən 618 sakindən 575 nəfər (309 kişi və 266 qadın) işləyir, 43 nəfər işsizdir (23 kişi və 20 qadın). Fəal olmayan 180 nəfər arasında 52 nəfər şagird və ya tələbə, 53 nəfər təqaüdçü, 75 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
## Qalereya

Fayl:ChallexDepuisAvully-20081018.jpg|Şalle
Fayl:Challex church 2.jpg|Kilsə
Fayl:Challex church.jpg|Kilsə
Fayl:Challex graveyard.JPG|Qəbirstanlıq


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Официальный сайт 
* 
*
Şalen (En)

**Şalen** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — En. Sen-Trivyo-syur-Muanyan kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Burk-an-Bres.

INSEE kodu — 01075.

## Cöğrafiyası
Kommuna Paris şəhərinin 370&nbsp;km cənub-şərqində, Lion şəhərindən 31&nbsp;km şimal-şərqdə yerləşir və Burk-an-Bres şəhərindən 38&nbsp;km cənub-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
2010-ci ildə əhalinin sayı 1165 nəfər təşkil edirdi.

## İqritisadiyyatı
2010-cu ildə əmək qabiliyyətli 807 nəfərin (15-64 yaş arasında) 645 nəfəri iqtisadi cəhətdən fəal, 162 nəfər hərəkətsiz (fəaliyyət göstərici 79.9%, 1999-cu ildə 75.4%) idi. Fəaliyyət göstərən 645 sakindən 604 nəfər (323 kişi və 281 qadın), 41 nəfər işsizdir (19 kişi və 22 qadın). Aktiv olmayan 162 nəfər arasında 73 nəfər şagird və ya tələbə, 53 nəfər təqaüdçü, 36 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
## Qalereya

Fayl:Église Saint-Julien de Chaleins - 4.JPG|Müq. İuliana kilsəsi
Fayl:Mairie de Chaleins.JPG|Meriya
Fayl:Monument aux morts de Chaleins.JPG|Hərbi memorial
Fayl:Panneau d'entrée à Chaleins et panneau jumelage.JPG|Şalen
Fayl:Map commune FR insee code 01075.png|Kommunanın xəritəsi


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rəsmi saytı 
* 
*