open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leylatəpə yaşayış yeri

**Leylatəpə yaşayış yeri** — Ağdam rayonunun Eyvazlı kəndi ərazisində yerləşən enolit dövrünə aid arxeoloji abidə.

## Ümumi məlumat
Leylatəpə yaşayış yeri Qarabağ düzənliyində, Ağdam rayonunun Eyvazlı kəndindən 300 metr şimal-qərbdə, Xındırıstan-Quzanlı şossesinin sol tərəfində yerləşir. Abidə ətraflı şəkildə öyrənilmişdir. Burada 1984-1990-cı illərdə arxeoloq İdeal Nərimanov tərəfindən aparılmış qazıntılar nəticəsində eneolit dövrünün sonlarına aid çoxlu sayda maddi-mədəniyyət nümunələri aşkara çıxarılmışdır. İdeal Nərimanov bütün bunları nəzərə alaraq Leylatəpə sakinlərinin İkiçayarasından (Mesapotamiyadan) gəlmiş Ubeyd tayfaları olduğu fikrini irəli sürmüş və Cənubi Qafqaz arxeologiyası üçün yeni olan tədqiqatlarını Leylatəpə mədəniyyəti kimi təqdim etmişdir. Tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, abidə həm Azərbaycan, həm də Cənubi Qafqazda mövcud olan eneolit yaşayış məskənlərindən mədəni-xronoloji və istehsal ənənələri baxımından fərqlənir.

## İstinadlar
Yağlıvənd

* Yuxarı Yağlıvənd və ya Yağlıvənd — Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. 
* Aşağı Yağlıvənd və ya Araz Yağlıvənd — Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yağləvənd obası — Cavanşir-Dizaq mahalının yaşayış məntəqələrindən biri. 
* Yağləvənd oymağı — Cavanşir elinin saylı və sayılan oymaqlarından biri.
İsmayıl Hüseynov

* İsmayıl Abbas oğlu Hüseynov — Azərbaycan alimi, tarix elmləri doktoru, akademik, Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi (1969).
* İsmayıl Xəlil oğlu Hüseynov — Azərbaycan Respublikasının Strateji Obyektlərin Mühafizəsi Dövlət Agentliyi rəisinin birinci müavini (2023-cü ildən), Dövlət Gömrük Komitəsi sədrinin birinci müavini (2018–2023), general-mayor, gömrük xidməti general-leytenantı.

## Həmçinin bax
* İsmayıl
* Hüseynov
Pont dağları

**Pont dağları** və ya **Pont Alpları** () ― Türkiyədə, Anadolunun şimalında formalaşmış dağ silsiləsi. Dağlar yerli türk və pontik yunan dillərində *Parhar dağları* olaraq da tanınır. *Parhar* termini xet dilində "yüksək" və ya "zirvə" mənasını verir. Qədim yunan dilində dağlar Paryadres və ya Parihedri adlandırılırdı.

## Formalaşması
Pont dağları Alp qırışıqlığı nəticəsində formalaşan Alp-Himalay qurşağının şimali Anadolu hissəsidir. Mezozoy dövründə Tetis okeanının dibi olan Anadolunun şimal və cəbunda akkumlyativ süxurlar toplanmışdır. Mezozoyun sonunda bu süxurlar yüksələrək su üzünə çıxmışdır. Oliqosenin sonunda Alp qırışıqlığı ən şiddətli halına gəlmiş, Anadolunun şimal və cənubundakı ərazilər şiddətlə qalxmağa başlamışdır. Qalxma əvvəlcə Qaradəniz dağlarında başlamış, sonra isə Tavr dağlarında davam etmişdir. Oliqosende toplu olarak qalxan dağlar Neogen dövründə aşınaraq alçalmışdır.

## Coğrafiya

Silsilə təxminən şərq-qərbə doğru uzanır və Qara dənizin cənub sahillərinə paralel və yaxın yerləşir. Dağlar Şimal-şərqdən Gürcüstana, qərbdən Mərmərə dənizinə qədər uzanır. Pont dağlarının ən yüksək zirvəsi  hündürlüyündəki Kaçkar dağıdır. Silsilə boyunca şərq-qərb istiqamətində Şimali Anadolu tektonik çatı və Şimal-şərq Anadolu tektonik çatı uzanır.

## Ekologiya
Dağlar əsasən sıx iynəyarpaqlı meşələrlə örtülüdür.

Dağların çox hissəsin Şimali Anadolu iynəyarpaqlı və enliyarpaqlı meşələri əhatə etsə də, Kaçkar dağları olaraq tanınan silsilənin uzaq şərq ucunda Qafqaz qarışıq meşələri uzanır. Pont kimi tanınan dağlarla Qara dəniz arasındakı ensiz sahil zolağı dünyanın az miqdarda mülayim yağış meşələrindən bəzilərini ehtiva edən Euksin-Kolşik enliyarpaqlı meşələrinə ev sahibliyi edir.

Bu bölgədə bildirçinçalan, berqut, məzar qartalı, kiçik xallı qartal, Qafqaz tetrası, *Tichodroma muraria və Serinus pusillus* kimi Avrasiya florası inkişaf edir.

Ərazinin qışı çox sərtdir və bəzi yüksəkliklərdə qar yay aylarında da qalır.

Aralıq dənizindən cənubda yerləşən Anadolu yaylası dağların sədd funksiyası oynaması səbəbilə rütubətli və mülayim sahildən daha quru və kontinental bir iqlimə malikdir.

## İstinadlar
Kiçikçəkməcə gölü

**Kiçikçəkməcə gölü** () ― Türkiyənin şimal-qərbində, İstanbul ilinin Avropa hissəsindəki Kiçikçəkməcə, Əsənyurd və Avcılar ilçələri arasında yerləşən laqun. 

## Yeri və xüsusiyyətləri

İstanbul şəhər mərkəzinin  qərbində yerləşən göl Mərmərə dənizindən qum barı vasitəsi ilə ayrılmış dayaz su hövzəsi olaraq yaranmışdır. Şərqdəki dar bir kanal bu qum sahəsini kəsir və göldəki artıq suyun Mərmərə dənizinə boşaldılması üçün çıxış yaradır. Bununla birlikdə dənizin təlatümlü olduğu və ya quraqlıq səbəbindən gölün suyunun səviyyəsinin çox aşağı düşdüyü hallarda dəniz suyu gölə nüfuz edə və bu da gölün duzlu olmasına səbəb ola bilir. Göl şimaldan Nakkaş, Sazlıdere və Eşkinoz çayları ilə qidalanır. Gölün şimaldan cənuba uzunluğu , maksimum eni isə -dir. Kiçikçəkməcə gölünün səthi 16 kvadrat kilometr maksimum dərinliyi isə -dir.  

Göl ətrafındakı ərazidə son on ildə baş verən sürətli şəhərsalma və sənayeləşmə fəaliyyətləri səbəbindən əhəmiyyətli dərəcədə çirklənmişdir. Bu səbəbdən gölün guyu hazırda təhlükəsiz içməli su standartlarına uyğun deyil. 

Göl hövzəsində müşahidə olunan heyvanlara kiçik qarabatdaq (*Microcarbo pygmeus*), böyük qarabatdaq ( *Phalacrocorax carbo* ) və A4iii qrup su quşları daxildir. 

## Arxeoloji sahə
Göl hövzəsində təxminən 1600 il yaşı olduğu təxmin edilən *Batoneya* qədim yaşayış yeri tapılmışdır. Göldən və ətrafından çıxarılan bu cür arxeoloji tapıntılar İstanbulun tarixi xronologiyasına işıq tutur. 

Tapıntılara erkən əkinçilik fəaliyyətini göstərən daş alətlər, neolit və dəmir (e.ə. 8000 - 1000) dövrlərinə aid saxsı qablar, yunan dövrünə aid amfora parçaları (e.ə. IV əsr), göl sahilindəki divar qalıqları, sütun kapitelləri və Roma dövrünə aid əsərlər daxildir. Göldə və göl sahilində gəmi lövbərləri də tapılmışdır. 2011-ci ildə ərazidə  genişliyində və  dərinliyində sistern aşkarlandı. Sistern İmperator Konstantin və dövrün məşhur din xadimlərinin imzalarını daşıyan kərpic ilə inşa edilmişdir. 2012-ci ildə burada iki yeraltı su tuneli tapılmış və speleloqlar tərəfindən araşdırılmışdır. Bu tunellər qismən Roma dövründə və Son Roma dövründə tikilmişdir. Su tunellərindən biri sisternlə birləşdirilsə də, digəri bu gün də istifadə olunan bulaqa aparır. Qədim yaşayış yerindəki bir mayak, liman və körpü kimi bir quruluşlar ərazidə bir vaxtlar liman şəhərinin mövcud olduğunu ortaya qoyur.

2007 və 2009-cu illər arasında aparılan qazıntı və araşdırmaların nəticələrinə görə Batoneya genişmiqyaslı zəlzələ nəticəsində məhv olmuş və daha sonra tərk edilmişdir.  

Batoneyadakı 70 tarixi qəbirdən birindən çıxarılan insan kəllə sümüyünün antropoloji araşdırması min illər əvvəl beyin əməliyyatına cəhd edildiyini ortaya çıxarmışdır.

## İdman
2012-ci ildən bu yana Kiçikçəkməcə bələdiyyəsi universitet tələbələri üçün hər il su idmanı festivalı olan "Uniçek" keçirir. 

## İstinadlar
Necdət Özəl

**Necdət Özəl** () — Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin generalı. Türkiyə Respublikası Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahının 28-ci rəisi. O, həmçinin Türkiyə Quru Qoşunları komandanı olub. General Necdət Özəl bu vəzifədə NATO təcrübəsinə sahib olmayan ikinci şəxsdir.

## Həyatı
Necdət Özəl 1950-ci ildə Ankarada anadan olub. 1969-cu ildə Türkiyə Quru Qoşunları Hərbi Məktəbini, 1970-ci ildə Hərbi Piyada Məktəbini bitirib. 1975-ci ildə London İqtisadiyyat Məktəbində Beynəlxalq Diplomatiya ixtisası üzrə təhsil alıb.

## Hərbi karyerası
Özəl 1978-ci ilə qədər Türkiyə Quru Qoşunları Komandanlığının (TQQK) müxtəlif vahidlərində taqım komandiri və bölük komandiri vəzifələrində çalışıb. 1980-ci ildə Ordu Kollecini qərərgah zabiti olaraq bitirdikdən sonra müvafiq olaraq Kiprdəki Türk Sülh Qüvvələri Baş Qərargahında Əməliyyat Planı bölməsində Şöbə müdiri və daha sonra Türkiyə Quru Qoşunları Baş Qarargahında baş katib, Türkiyə Quru Qoşunları Hərbi Məktəbində qərargah rəisi və 17-ci Piyada Alayının Komandiri olaraq xidmət etmişdir.

1995-ci ildə briqada general rütbəsinə çatan Özəl 172-ci Zirehli Briqadanın komandiri və Türkiyə Quru Qoşunları Daxili Təhlükəsizlik Əməliyyatları Müdirliyinin rəisi vəzifələrində çalışmışdı. 1999-cu ildə general-mayor rütbəsindən sonra 39-cu Mexanikləşdirilmiş Piyada Diviziyası və Ordunun Hərbi Kollecinin komandanlığını öz üzərinə götürdü.

### Yüksək komandanlıqda
2003-cü ildə general-leytenant rütbəsi almış və 7-ci korpus komandiri təyin edilmişdir. Daha sonra Türkiyə Quru Qoşunları komandanın təlim və doktrina üzrə müavini vəzifələrində çalışmışdır. 2007-ci ildə Necdət Özəl general mayor rütbəsinə yüksəldi. General-mayor rütbəsi ilə 2007–2008 arasında Ege Ordusu Komandanlığı və 2008–2010 arasında 2-ci Ordu Komandanlığı vəzifəsini icra etmişdir. Necdət Özəl 4 avqust 2010 tarixində Jandarma Ümumi Komandanlığı vəzifəsinə təyin edildi.

29 iyul 2011-ci il tarixində Baş Qərargah rəisi İşık Koşaner, Quru Qoşunları Komandanı Erdal Ceylanoğlu, Dəniz Qüvvələri Komandanı Eşref Uğur Yiğit və Hava Qüvvələri Komandanı Həsən Aksay istefa verməsi ilə 29 iyul 2011-ci il tarixindən etibarən Necdət Özəl Quru Qoşunları komandanı təyin olundu. Eyni zamanda O, Baş nazir tərəfindən Baş Qərargah rəisinin müavini təyinatını da aldı. Necdət Özəl 4 avqust 2011-ci il tarixli Ali Hərbi Şura iclasında Baş Qərargah rəisi təyin edildi.

Bu vəzifə müddətində təqaüdçü və aktiv yüksək rütbəli hərbçilərin həbs olunduğu Balyoz və Hərbi casusluq kimi hadisələrdə Türkiyə Silahlı Qüvvələri üzvlərinin hüquqlarını qorumaqda təsirsizliyinə görə aramsız tənqid hədəfinə düşdü. 22 fevral 2015-ci ildə rəhbərlik etdiyi Şah Fırat Əməliyyatı səbəbiylə Milliyyətçi Hərəkat Partiyasının başqanı Dövlət Baxçalıdən mənfi tənqidlər aldı. 2015-ci ildə vəzifəsindən getmədən əvvəl Dövlət Şərəf Medalı ilə təltif edildi. 18 avqust 2015-ci ildə Baş Qərargahının rəisi vəzifəsini Hulusi Akara təhvil verdi.

## Şəxsi həyatı
Neriman Kamuran Özel ilə evlidir və bir övladı var. İngilis dilində sərbəst danışır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Necdet Ozel biography (Turkish Armed Forces)
Abdi Çilingir

**Abdi Çilingir** () — Türk siyasətçi.

## Həyatı
1902-ci ildə Karamanın Ərmənək bölgəsində anadan olmuşdur. Atasının adı Əli Rıza, anasının adı Xədicədir.

Abdi bəy Ərmənəkdə orta məktəb təhsili aldı, daha sonra 3 il ərəbcə təhsil aldı. Ərəb dilini mükəmməl bilirdi. Ticarətlə məşğul olan Abdi Çilingir, ağac taciri işləyirdi. Ticarət xaricində, məmləkətində özəl kapitalla qurulan Əhali Bankda 5 il mühasib işləmişdir.

1946-cı ildən bəri eyni zamanda Ərmənək bölgə Demokrat Partiyanın sədri olan Abdi bəy millət vəkili seçilənə qədər partiya işlərində fəal idi. 1950 seçkilərində Demokrat Partiyasından Konya namizədi oldu. Konyadan Türkiyə Böyük Millət Məclisinə verilən 274.569 səsdən 162.100 səs alaraq Konya Millət vəkili seçildi. Seçkilərdən sonra 22 may 1950-ci ildə ilk dəfə parlamentə qatıldı.

1954 seçkilərində eyni partiyadan bir Konya Millət vəkili namizədi olmuş və Konyada verilmiş 308.386 səsdən 159.992-ni alaraq X. çağırış Türkiyə Böyük Millət Məclisinə deputat seçilmişdir. (Qeydiyyat nömrəsi 1778)

Evli olan və bir övladı olan Abdi bəy 30 dekabr 1982-ci ildə vəfat etdi və Ərmənək Ailə Qəbiristanlığında dəfn edildi.

## Siyasi fəaliyyətlər
1946-cı ildə Demokratik Partiyaya qatıldı və siyasi işlərdə iştirak etdi. IX. çağırış seçkilərinə namizədliyini verdi. Seçkilərdə DP siyahısından Konya millət vəkilliyini qazandı.

Ticarət və kənd təsərrüfatı komissiyalarının üzvü idi.

Meşə Qanunu Layihəsi və Meşə Ümumi Müdirliyinin Təşkilatı haqqında Qanun layihəsi üçün yaradılan müvəqqəti komissiyada iştirak etdi.

X. çağırış Konya Millət vəkili seçilən Abdi Çilingir dövrün hökumət proqramı müzakirə edilərkən kifayət qədər söz deyildiyini nəzərə alaraq, danışıqların adekvatlığına qərar verməyi təklif edən 13 deputat arasındadır.

Adnan Menderes Hökumətinin etimad seçkisində 282 "bəli" səsi ilə seçkiyə qatıldı.

İstanbul Millət vəkili Fuad Köprülü və 203 dostu Konstitusiya Təşkilatının Əsaslara çevrilməsinə dair Konstitusiya Təklifi və Konstitusiya Komissiyası Hesabatını imzaladılar.

Abdi Çilingir, fəthin 500. ildönümü nümayəndə heyətinə seçilən millət vəkilləri arasındadır.

## İstinadlar
Alabuka rayonu

**Alabuka rayonu** () — Qırğızıstan Respublikasının Cəlalabad vilayətinin inzibati vahidi. İnzibati mərkəzi Alabuka kəndidir.

## Tarixi
Mərkəzi Alabuka kəndində olan Alabuka rayonu 2 sentyabr 1936-cı ildə Qırğızıstan MSSR-in tərkibində qurulur. 1936-cı ilin dekabrından isə Qırğızıstan SSR-yə daxil olur. 1938–1939-cu illərdə Cəlalabad dairəsinin, 21 noyabr 1939-cu ildən Cəlalabad vilayətinin bir hissəsi idi.

27 yanvar 1959-cu ildə Cəlalabad vilayətindən Oş vilayətinə verilməsi ilə, Alabuka rayonu Cangi-Col rayonuna birləşdirilir.

## Coğrafiyası
Rayon Cəlalabad vilayətinin şimal-qərbində, Özbəkistanın Nəməngan vilayətinin 4 rayonu (Yeni-Kurqan, Kasansay, Çust, Pap) ilə sərhəddədir.

Çatkal rayonu Özbəkistanla sərhədə doğru bir-birindən ayrılmış iki hissədən ibarətdir.

Alabuka rayonu Tereksay çayı boyunca çoxsaylı allyuvial düzənliklərində qızıl və mis yataqları vardır.

## Əhali
Qırğızıstanda aparılan 2009-cu il siyahıyaalınmasına görə, qırğızlar rayonun 104 518 sakinindən 90 628 nəfərini (ya da 89,3%), özbəklər 7341 nəfərni və ya 6,1%-ni, taciklər 6549 nəfər və ya 4,6%-ni təşkil edir.

## Görməli yerlər
Şah-Fazil tarixi-memarlıq kompleksi rayon ərazisində yerləşir.

## İstinadlar
Mamikonyanlar

**Mamikonyanlar** (qədim , müasir erm. *Մամիկոնյան*) — IV əsrdən bəri Ermənistanda əhəmiyyətli sülalə. Sülalə ölkə tarixində mühüm rol oynamışdır. Mamikonyanlar sülaləsinin üzvləri naharar (regional hakim) tituluna əlavə olaraq, sparapet (baş komandir) irsi titulunu da daşıyırdı. idi. Sülalə VIII əsrdə ərəblərə qarşı müqavimətdə aparıcı rola görə əhəmiyyətdən düşmüşdür.

## Mənşə
"*[[Encyclopædia Iranica]]*"da da qeyd edildiyi  kimi, müasir tarixşünaslıqda Mamikonyanların mənşəyinin müxtəlif versiyaları mövcuddur. Nikolay Adonts və xüsusilə Kirill Tumanov Mamikonyan nəsil ağacının Gürcüstanla əlaqələndirilməli olduğuna inanırdılar. Eyni versiyanı Robert Hyusen və A. Redgeyt də qorumuşdur. Onlara görə kartvel mənşəli çan tayfasından (və ya Tayk yaxınlığında məskunlaşmış lazlar) gəlirdilər. Edvard Gibbon Mamikonyanların skif mənşəli ola biləcəyinə inanırdı. Sülalənin Mərkəzi Asiyadan və ya Dərbənd bölgəsindən mənşəyi ilə bağlı versiyalar mövcuddur. Svazyana görə, Mamikonyanların mənşəyi daha sonra Mərkəzi Asiyanın daha sonra Mavəraünnəhr adlanan bölgəsi, yəni Amudərya və Sırdərya çaylarının arasında yerləşən ərazilərə dayandığını irəli sürmüşdür. Bu, sülalənin Parfiya mənşəli olduğunu göstərə bilər.

Ənənəyə görə, Mamikonyanlar Çin mənşəlidir, lakin bunun üçün tarixi bir dəlil yoxdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* John Mamikonean's  History of Taron
* Мамиконяны, Большая советская энциклопедия
Sparapet

**Sparapet** () — qədim dövrdə və orta əsrlərdə Ermənistanda silahlı qüvvələrin ali baş komandanı üçün istifadə edilən irsi titul.

## Tarixi
Eramızdan əvvəl II əsrdə kral I Artaşesin hakimiyyəti dövründə meydana gəlmiş, Ermənistan krallığı və Kilikiya çarlığında istifadə edilmişdir. Sparapet Parfiyadakı spahbedin titulunundan götürülmüşdür və onun Ermənistandakı ekvivalenti idi.

Sparapet titulu ənənəvi olaraq Ermənistanın Artaşes hakimiyyətinin başlanğıcından bəri Mamikonyan sülaləsinin nümayəndələri tərəfindən sahiblənilirdi. Tarixdə daha sonra bu titul Pakraduni və Artsrunilər sülalələri tərəfindən sahiblənmişdir.

### Müasir dövrdə
XVIII əsrdə yaşamış erməni sərkərdəsi Mxitar Sparapet Zəngəzur bölgəsində ermənilərin istiqlal səylərinə rəhbərlik etmişdir.

1920–1921-ci illərdə Dağlıq Ermənistan Respublikasının ali baş komandanı olan Qaregin Njde "Sünik sparapeti" tituluna layiq görülmüşdür.

1991–1992 və 1995–1999-cu illərdə illərdə Ermənistanın Müdafiə naziri olan Vazgen Sarkisyan Birinci Qarabağ müharibəsi dövründəki fəaliyyətinə görə qeyri-rəsmi olaraq sparapet adlandırılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Qriqor Magistros

**Qriqor Magistros** (; ) — erməni alimi və yazıçısı. Zadəgan Pahlavuni ailəsinin üzvü olan Magistros Pakraduni, Bizans və son olaraq Kilikiya saraylarında mühüm rol oynamışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Theo Maarten van Lint: Grigor Magistros, an 11th century prince poet scholar // Oxford Armenian Studies
Rubenilər

**Rubenilər** () — Kilikiyaya hakim olan və Kilikiya çarlığını quran erməni sülaləsi. Sülalənin adı onun qurucusu, erməni çarı I Rubendən götürülür. Rubenilər 1080-ci ildən XIII əsrin ortalarına qədər Kilikiyanın çarları və sonradan kralları idilər. Onlardan sonradan Hetumilər tərəfindən əvəz edilmişdir.

Kilikiya çarlığı Avropa ölkələri ilə çox yaxın əlaqələr qurmuş və Səlib yürüşləri dövründə əhəmiyyətli bir rol oynamışdır. Xristian ordularına Yerusəlim şəhərinə doğru gedən yollarda sığınacaq olmuş və onlara təminat vermişdilər. Avropalı səlibçi ailələri ilə qarşılıqlı evlilik Rubenilər üçün adi bir hal idi və Avropanın dini, siyasi və mədəni təsiri güclü idi.

## Ədəbiyyat

* 
* 
*
Hetumilər

**Hetumilər** və ya Etumlar () — 1226-cı ildən 1341-ci ilə qədər Kilikiya çarlığında hakimiyyətdə olan Qafqaz Albaniyası əsilli erməni sülaləsi. Etumlər sülaləsinin qurucusu I Hetum un atası Oşin Gəncə ətrafından sülaləsiylə Kilikiyaya köç etmişdir və erməni çariçası Zabel ilə evləndikdən sonra taxt-taca sahib çıxmışdır.

## Ədəbiyyat
* 

* Manuk Abeqyan //Qədim erməni ədəbiyyatı tarixi// SSR EA-nın nəşriyyatı, 1975 — səh.409 (605)

Lambronatsinin ulu babası knyaz Oşin 1073-cü ildə Gandzak sərhədlərindən dostu Aplqarib Artsruninin qubernator olduğu Kilikiyaya köçdü. Sonuncu Oşinə Toros dağlarında Lambron qalasını verdi. Oşin və oğlu Hetum imperator xidmətində qalır və bu hissələrdə tanınan bir knyazlıq ailəsi yaradır

* Kajdan A. P. Ermənilər 11–12-ci əsrlərdə Bizans imperiyasının hakim sinfinin tərkibində. // 4-cü fəsil, 50-ci hissə "Oşin" s.131–132 // ArmSSR EA 1973-cü il.

Erməni feodalı Hethumun oğlu Oşin. 70-ci illərin əvvəllərində köçdü. 11-ci əsr Gandzakdan Kilikiyaya qədər. Onunla birlikdə qardaşları Bazuni və Əlqam da vardı. O, Lambron qalasını ərəblərdən aldı və onun Aspet hökmdarı oldu

## Xarici keçidlər
*
Luzinyanlar

**Luzinyanlar** () — fransız mənşəli kral sülaləsi. Sülalə orta əsrlər dövründə, XII–XV əsrlərdə Yerusəlim, Kipr və Kilikiya krallıqları da daxil olmaqla, Avropa və Levantda bir neçə knyazlığı idarə etmişdir. Luzinyanların İngiltərə və Fransada da böyük nüfuzu mövcud idi.

Sülalə XX əsrin əvvəllərində Fransanın qərbində yerləşən Luzinyan şəhəri yaxınlığındakı Puatuda meydana gəlmişdir. XI əsrin sonunda sülalə artıq bölgədəki ən görkəmli kiçik qraflara çevrilmişdi. XII sonlarında evlilik və miras yolu ilə sülalənin bir qolu Yerusəlim və Kipr krallıqlarını idarə etməyə başlamışdır. XIII əsrin əvvəllərində sülalənin əsas qolu Marş və Anqumua bölgələrində hakimiyyətə gəlmişdir.

Latın şərqindəki səlibçi krallar olaraq onlar qısa müddətdə Kilikiya çarlığının Hetumi hökmdarları ilə əlaqələr qurmuşdular. Onlar beləliklə, XIV əsrin ortalarında evlilik yolu ilə çarlığın hakimiyyətini ələ keçirmişdilər. Sülalənin Kilikiya qolu Məmlük işğalından sonra Fransaya qaçmışdır.

Sülalənin iddiaları daha sonra Kipr qolu tərəfindən alınmışdır, lakin onlar da bir müddət sonra uğursuz olmuşdur. Krallıq XV əsrdə Venesiya Respublikası tərəfindən ihlaq edilmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə oxu
* 
* Louis de Mas Latrie,  ''Histoire de l'île de Chypre sous les princes de la maison de Lusignan'' (Paris, 1852-1853)
* W. Stubbs, *Lectures on Medieval and Modern History* (3rd ed., Oxford, 1900)
Böyük Almatı gölü

**Böyük Almatı gölü** () — Almatı şəhərindən 15 kilometr cənubda, dəniz səviyyəsindən 2510 metr yüksəklikdə olan Zailiyski Alatau silsiləsinin alp hövzəsində yerləşən göl. 
## Haqqında
Gölün hövzəsi tektonik mənşəlidir, mürəkkəb formada, şimala doğru ümumi meyllidir. Gölün uzunluğu 1,6 km, eni 0,75 - 1 km-dir.

Sahil xəttinin uzunluğu 3 km, dərinliyi 30-40 m, səthinin sahəsi 0,9 kvadrat kilometr, su kütləsinin həcmi 14 milyon m³-dir.

Maksimum suyun səviyyəsi avqust ayında, minimumu fevral ayında müşahidə edilir. Səviyyə dalğalanmaları 20 m-ə çatır, gölün sahilləri sıldırımlı və dikdir. Böyük Almatı çayı cənubdan gölə tökülür.

İle-Alatau Milli Parkının bir hissəsidir. 
## Təsvir
Tyan-Şan göllərinin böyük əksəriyyəti kimi, zəlzələ nəticəsində meydana gəlmişdir.

Görünən gölün üstündə üç əsas zirvə qalxır: Sovetov zirvəsi (4317 m) - cənub-şərqdə, Ozernı zirvəsi (4110 m) - cənubda və Turist zirvəsi (3954 m) - cənubda.

Fəsildən asılı olaraq göl rəngini dəyişir - açıq yaşıldan firuzə maviyədək. 
## Ətraf mühit təhlükəsi
Rəsmi olaraq göl ətrafı İle-Alatau Milli Parkına aiddir. Lakin 2011-ci ilin may ayında qanunsuz tikilmiş binaların (kotteclər, kafelər və s.) leqallaşdırılması üçün 707,66 hektar ərazi parkdan alınaraq Almatı şəhərinə birləşdirilir.
## Turistlərin sərhədə, sərhəd zonalarına girişi
Gölün üstündə yerləşən Qazaxıstanın Qırğızıstan Respublikası ilə sərhəd zonasına turistlərin girişi məhdudlaşdırılmadan həyata keçirilir. Üstəlik Daxili İşlər Nazirliyindən icazə tələb olunmur. Sərhəddən Qazaxıstan Respublikası ərazisinin dərinliklərinə 7-12 km məsafədə, sərhəd rejiminin istismarı istisna olunur. Xarici vətəndaşlar və vətəndaşlığı olmayan şəxslər turizm məqsədi ilə bu sərhəd bölgələrini ziyarət edə bilərlər. Giriş rejimi Qazaxıstan Respublikası Hökumətinin 31 iyul 2015-ci il tarixli 60 nömrəli Fərmanı ilə tənzimlənir.
Göl bölgə üçün əsas içməli su mənbəyidir. İnsanlar gölə avtomobillərlə (şəhər mərkəzindən təxminən 1 saatlıq məsafədə), velosipedlə və ya piyada (təxminən yarım günlük səyahət) gedə bilərlər. Göl şəhərdən 15 km məsafədədir. Gölə giriş milli parka girmək üçün bir ödəniş tələb edir. Göl Almatı üçün əsas içməli su mənbəyi olduğundan onda üzmək qadağandır.

## İstinadlar
Düdən gölü

**Düdən** **gölü** () və ya **Kulu gölü** () ― Türkiyənin Konya ilində acı göl.

Düdən gölü Tuz gölünün  şimal-qərbində, Konyanın Kulu şəhərindən  şərqdə yerləşir. 860 hektar ərazini əhatə edən dayaz gölün suyu acıdır. Göl əsasən qərbdən Kulu və Değirmengözü krikləri ilə qidalanır. Göldən çay başlamır. Düdən gölünün qidalanmasında ətrafındakı bulaqlar da rol oynayır. Göldə doqquz adacıq var. Gölün cənubundakı "Kiçik Göl" () sıx qamışlarla əhatə olunmuşdur. Düdən gölü, Kiçik göl və onların ətrafındakı bataqlıq və çöl əraziləri 1992-ci ildə qorunan ərazi elan edilmişdir.  

## Ekosistem

### Flora
Düdən gölündəki doqquz adacığın çoxu yaz mövsümündə ot örtüyü ilə örtülür. Göl dəmyə əkinçiliyi ilə becərilən buğda sahələri və çılpaq çöl ilə əhatə olunmuşdur. Şimalda, mal-qaranın otarılması üçün istifadə olunan bəzi yerlərdə sulu çəmənliklər var. 

### Fauna
Düdən gölü həm yumurtlama, həm də köç dövrlərində 170-dən çox növdən ibarət 40 000 çovdarçı üçün yaşayış məskəninə çevrilir. Ərazidə mərmər cürə, ağgöz qaraördək, göydimdik, bizdimdik, böyükdimdik çovdarçı, Ichthyaetus melanocephalus və Gelochelidon nilotica kimi yay cinslərinə rast gəlinir. Yumurtlama dövründən əvvəl və sonra qaraboyun maygülü, qırmızı anqut, adi göydimdik, adi caydaqcüllüt və bizdimdik də daxil olmaqla ərazidə çox sayda köçəri quş müşahidə olunur. 

Qış vaxtı göl donur. Buna baxmayaraq, bu dövrdə ərazidə çox sayda qaşqa qaz müşahidə edilə bilər. Digər yumurtlayan növlər adi ərsindimdik, incədimdik qağayı və göl qağayısıdır. Düdən gölü dünya miqyasında nəsli kəsilməkdə olan göydimdik növləri üçün Türkiyədə əhəmiyyətli yumurtlama mühitidir. Son vaxtlar göldə flaminqo koloniyaları da müşahidə edilmişdir.  

Düdən gölü Ankaradan gələn quş gözətçiləri üçün populyar yerdir. 

## Ekoloji təhlükə
Göldəki suyun səviyyəsinin aşağı düşməsi böyük təhdiddir. Buna səbəb Konya qapalı hövzəsindəki yeraltı və yerüstü suların həddindən artıq istehlakıdır. 2006-cı ildə intensiv qar yağmasına baxmayaraq göl demək olar ki, tamamilə qurumuşdu.

Su səviyyəsinin enməsi nəticəsində adacıqlar bir-biri ilə əlaqələnmiş və quşların yumurtlaması dayanmışdır. Kulu bölgəsinin təmizlənməmiş çirkab suları keçmişdə gölü bəsləyən Kulu krikinə tökülürdü. Bundan əlavə, Kulu bələdiyyəsinin gölə və ətrafına yollar çəkmək və gölün ətrafında meşə salmaq planı damazlıq quşlar üçün təhlükə olacaqdı. Digər bir vacib məsələ isə brakonyerlikdir. 

2010-cu ildə ilçə rəhbərliyi çirkab suyunu təmizləyən qurğu tikmək və krikdən qanunsuz su istifadəsinin qarşısını almaq da daxil olmaqla göl üçün yaranmış təhdidlərin qarşısını almaq məqsədi ilə bir sıra tədbirlər həyata keçirmişdir.   

## İstinadlar
Gömeç qülləsi

**Gömeç qülləsi** () ― Cənubi Türkiyədə, tarixi Kilikiyada Roma dövrünə aid gözətçi qülləsi.

## Yer
Gözətçi qülləsi Mersin ilinin Ərdəmli ilçəsində, Qız qalasının təxminən üç kilometr şimalında və Ərdəmlinin 20 kilometr cənub-qərbində yerləşir. Qüllə divar qalıqları ilə birlikdə Qız qalasının arxa hissəsində, 240 metr yüksəkliyindəki təpənin üstündə dayanır.

## Təsvir
Demək olar ki, tamamilə bütöv olan qüllənin hündürlüyü 11,32 metrdir. Zəminin ölçüləri 4,7 x 4,7 metr olduğu halda, üst hissədə bu ölçü 4,2 x 4,2 metrə qədər azalır. Blokların hündürlüyü 80 ilə 30 santimetr arasında dəyişir. Qapı cənub tərəfdədir və ölçüləri 1,9 x 0,96 metrdir.

Qüllənin dörd mərtəbəsi var. Birinci mərtəbənin cənub tərəfində kərpiclənmiş bir pəncərə, yuxarıda, ikinci mərtəbədə bir yarıq pəncərə, üçüncüsündə isə hər tərəfi təxminən 85 santimetr olan bir kvadrat pəncərə var. Birinci mərtəbənin qərb divarında hələ də yarıq bir pəncərə mövcuddur. Heç bir mərtəbənin şimal divarından pəncərə açılmamışdır. Qapı içəri və sağa tərəf açılır.

Qüllənin ətrafında zeytun yağı presi də daxil olmaqla müxtəlif tikililərin dağıntıları var.

## Kilikiyadakı qüllələr
Kilikiyada, xüsusən də Kalikadnos (müasir Göksu) və Lamos (müasir Limonlu) çayları arasındakı ərazidə bir çox Ellin və Roma qalaları var. Bunlardan bəziləri sərbəst, bəziləri isə yaşayış məntəqələrinin və ya qalaların bir hissəsi olsa da, hamısının gözətçi qülləsi rolunu oynadığı düşünülür. Qüllələr ərazinin xarici hücumlardan, xüsusən də eramızdan əvvəl II əsrdə bölgənin Selevkilərdən Romanın hakimiyyəti altına keçdiyi dövrdə bölgədə məskunlaşmış piratlardan qorumuşdur. Bu qüllələrin eyni zamanda, ev və anbar kimi də xidmət etdiyi görünür.

Tikililərin alt mərtəbələri qaranlıq idi. Bu səbəbdən, bu hissə taxıl kimi qida məhsullarının saxlanılması üçün və ya ətrafdakılar üçün sığınacaq yeri olaraq istifadə edilmiş ola bilər. Müstəlif qüllələrin bənzər üsluba sahib olması və bir-birindən üç-beş kilometr məsafədə yerləşməsinə görə, onların bir qrup şəklində inşa edildikləri və bəlkə də siqnallardan istifadə edərək bir-birləri ilə əlaqə qurduqları qənaətinə gəlmək olar. Qüllələr ehtimal ki, e.ə. 133-cü ildə Selevki hakimiyyətinin sonu ilə e.ə. 65-də Pompey tərəfindən quldurların məğlub edilməsi və ərazinin eramızın 74-cü ilində Roma əyalətinə çevrilməsi arasında inşa edilmişdir.

Fayl:Gömec8.jpg
Fayl:Gömec2.jpg
Fayl:Gömec4.jpg
Fayl:Gömec3.jpg
Fayl:Gömec6.jpg


## Ədəbiyyat
* İosif Keyl, Adolf Vilhelm: *Denkmäler aus dem rauhen Kilikien*, (= *MAMA* 3),  Mançester 1931, səh.&nbsp;119–120 Tab.&nbsp;45 Fig.&nbsp;146
* Serra Durugönül: *Türme und Siedlungen im Rauhen Kilikien. Asia Minor Studien Band 28.* Rudolf Habelt, Bonn 1998  səh.&nbsp;66–74
Limonlu çayı

**Limonlu çayı** ( Lamos; ) və ya **Gökler çayı** ― qədim Kilikyada, müasir Türkiyənin Mersin ilində çay.

Çay Tavr dağlarındakı Yüğlük dağından başlayır və Ərdəmli ilçəsindəki Limonlu (qədim *Antakiya Lamotis)* qəsəbəsi ərazisində Aralıq dənizinə tökülənə qədər dərin dərəsi boyu cənub-qərb istiqamətində axır. Hövzəsinin təxminən yarısında qərbdən qol olaraq *Susama çayını* qəbul edir.

Limonlu qəsəbəsində, çayın mənsəbindən təxminən 500 metr qərbdə, sağ sahilindəki düz təpə üzərində orta əsrə aid *Limonlu qülləsi* yerləşir. Çayın üzərindən qüllənin altında yerləşən və ehtimal ki, daha əvvəlki bir Roma körpüsünün yerində tikilmiş, Osmanlı dövrünə aid körpü keçir. Qəsəbənin şimalında çaydan qədim Elaiussa Sebaste və Korikus şəhərlərinə su daşımış su kəmərinin qalıqları var.

## Tarix
Çayın qədim adı *Lamos* (: ,  *al-Lāmis*) olmuşdur. *Çay* qərbdən *Dağlıq Klikiya (Kilikia Traxeya)* ilə şərqdən Düzənlik Kilikiya *(Kilikia Pedias)* arasındakı sərhədi təşkil etmişdir. Çayın mənsəbindəki *Antakya Lamotis* və ya əvvəlki adı ilə *Lamos* əvvəllər ətraf regionun, *Lamotisin* paytaxtı olmuşdur. Daha sonralar imperatorluğun *Kleysoura* olaraq tanınan sərhəd bölgəsinin bir hissəsi olan *Seleukiya* (Silifke) Bizansın şərq sərhədini təşkil etdmişdir. Beləliklə, çay imperatorluğun İslam xilafəti ilə sərhədinin bir hissəsini təşkil edirdi. 9–10-cu əsrlərdə çay bir neçə Ərəb-Bizans əsir mübadiləsinin yeri idi. Bu mübadilənin birincisi 797 və ya 805-ci illərdə xəlifə Harun ər-Rəşid və Bizans İmparatoru I Nikeforun dövründə olmuşdur. Mübadilədə on iki gün ərzində 3 700 ərəb məhbus sərbəst buraxılmışdır. Son məhbus mübadiləsi 946-cı ildə VII Konstantin və Əl-Mutinin dövründə baş vermişdir. 2 482 müsəlman kişi və qadın sərbəst buraxılmış, 230 nəfər isə əsirlikdə saxlanılmışdı. Sonralar bu proses sərhəd irəlilədikcə Bizansa aid olan başqa yerlərdə həyata keçirilməyə başlamışdır.

## İstinadlar
Aydın Şəmizadə

**Aydın Əşrəf oğlu Şəmizadə** (; ) — Krım tatar, Ukrayna, Rusiya ictimai xadimi, yazıçısı və alimi. Aydın Şəmizadə fizika-riyaziyyat elmləri doktoru olub. Məşhur Krım tatarları və SSRİ şairi, tərcüməçi, ədəbiyyatşünas, publisist və ictimai xadim Əşrəf Şəmizadənin oğludur. 1990-cı illərdə Aydın Şəmizadə Krım tatarların siyasi hüquqları uğrunda aktiv fəaliyyətlə məşğul olmuşdur.

## Həyatı
Krım tatar yazıçısı Əşrəf Şəmizadənin və sənətçi Səidə Bodaninskayanın ailəsində anadan olub. Aydın Şəmizadənin ilk uşaqlıq illəri Krımda keeçib. Atası Əşrəf Şəmizadə 1937-ci ildə represiyalara uğrayan ziyalılardan olub, lakin buna baxmayaraq, ailəyə toxunulmayıb və onlar Simferopolda qalıb, lakin Böyük Vətən müharibəsi illərində 18–20 may 1944-cü il tarixləri aralığında Krımdan Krım tatarlarının deportasiyası həyata keçiriləndə bu Şəmizadə ailəsinə də toxunub. Şəmizadənin ana babası məşhur inqilabçı və V. Leninin silahdaşı Əli Bodaninski olmasına baxmayaraq SSRi rəhbərliyi Krım tatarlarının sürgünü zamanı heç kəsə güzəştə getmədiyi kimi, onlara da güzəşt olunmayıb. Aydın Şəmizadə 1944-cü ildə ailəsi ilə birlikdə Özbəkistana sürgün edilib.

### Elmi və bədii fəaliyyəti
Aydın Şəmizadə 1953-cü ildə Özbəkistanda Yanqıyol şəhərində orta məktəbi bitirib. Ardından 1958-ci ildə Şəmizadə Daşkənd Dövlət Universitetinə daxil ola bilib. O, 1963-cü ildə bu universitetin fizika-riyaziyyat fakültəsindən məzun olub. Əmək fəaliyyətinə Daşkənd Tibb İnstitutunda başlayıb. Sonra isə Daşkənd Dövlət Universitetinin Fizika fakültəsində çalışıb. Onun elmi pedaqoji fəaliyyət istiqaməti kosmik şüalar fizikası və Günəş fizikası olub.

Şəmizadə klassik musiqini sevir və tələbəlik illərindən atletika və alpinizmlə, sonralar isə uzun illər dalğıclıqla məşğul olub.

1968-ci ildən Aydın Şəmizadə Moskvada yaşamağa və işləməyə başlayıb. Moskvada Şəmizadə fizika-riyaziyyat elmləri doktoru elmi dərəcəsinə yiyələnib. Aydın Şəmizadə bir neçə kitab, onlarla elmi məqalə və tezis müəllifidir. Fizika üzrə bir neçə beynəlxal elmi konfrans və simpoziumun iştirakçısı olub.

Aydın Şəmizadə elmi fəaliyyətlə yanaşı bədii yaradıcılıqla da məşğul idi. Atasının yolunu davam etdirən Aydın bəy bir neçə tarixi romanın müəllifidir. O, ötən əsrin 90-cı illərindən böyük nəsr əsərləri yazmağa başlayıb. Onun bədii yaradıcılığında əsasən uşaq xatirələri və Krım tatarlarının deportasiyası xüsusi yer tutur.

Aydın Şəmizadə öz dədə-baba yurdu Krıma 1990-cı illərin əvvəllərinə qayıtmağa müvəffəq olub. Burada o, bağ evi almış, qızılgül baxçası salmışdır.

Şəmizadə "İnsan talelərinin ipləri" trilogiyasının müəllifidir. Bu trilogiyaya "Mavi Mustanglar", "Qırmızı Merkür", "Qızıl Möhür" daxildir. Bundan əlavə o, şeir və hekayələr toplusunu da nəşr etdirib. Aydın Şəmizadə 2019-cu ildə "Açıq Avrasiya" ədəbi müsabiqəsinin laureatı olub. Dövrü mətbuatda bəzən Aydın Şem imzası ilə nəşr edilirdi.

Aydın Şəmizadə 2020-ci il oktyabrın 17-də koronavirus infeksiyasının kəskinləşməsi səbəbindən Moskvada 87 yaşında vəfat edib. Vəsiyyətinə uyğun Krımda, Ağməsciddə Abdal qəbristanlığında dəfn olunub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Биография на сайте конкурса "Открытая Евразия"
Sebasta

**Sebasta və ya Eleusa Sebasta** () ― Anadolunun cənub sahilindəki Kilikiyada, Silifke istiqamətindəki Mersindən  məsafədə yerləşən qədim Roma yaşayış məntəqəsi.

## Tarixi
Eleusa (Ελαιούσα) adı yunan dilində yağ mənasını verən *elaion* (ἔλαιον) sözündən qaynaqlanır. Məntəqənin belə adlandırlmasına səbəb Eleusada zeytun ağacının çox olması idi. Məntəqə eramızdan əvvəl II əsrdə Aralıq dənizində dar bərzəx ilə materikə əlavə edilmiş kiçik adada qurulmuşdur.

Şəhərin inkişafında zeytun əkilməsi ilə birlikdə Roma imperatoru Avqustun hakimiyyəti dövründə Kappadokiya kralı olmuş Arxelayın burada məskunlaşması da rol oynamışdır. Bərzəxdə yeni şəhər quran Arxelay buranı latın dilindəki "Avqust"-un yunanca ekvivalenti olan *Sebaste* adlandırdı. Şəhər Roma imperatoru Vespasianın 74-cü ildə Kilikiyanı quldurlardan təmizləməsi ilə qızıl dövrünüə girdi.

Qədim mənbələr şəhərin mövcudluğunu və kilsələrin və bazilikaların son Roma və erkən Bizans dövrünə qədər necə gəlib çatdığını izah edir. 6-cı əsrdə şəhərin qonşuluğundakı Korikusun inkişaf etməyə başlaması ilə Eleusa Sebaste yavaş-yavaş tarix səhnəsindən silinməyə başladı.

1995-ci ildən bəri İtalyan arxeoloqu Yevgeniya Şnayderin rəhbərliyi altında qazıntı işlərinin aparıldığı ada demək olar ki, tamamilə qum altında qalmışdır. Hər iki tərəfdəki limanın təhlükəsizliyini təmin edən yerdə yerləşən orijinal yaşayış məntəqəsi bu gün yarımadadır. Yarımadanın qərb körfəzinə baxan tərəfdə hamam, sistern, müdafiə divarı və dalğaqıranın dağıntıları görülə bilər. Buna baxmayaraq, şəhərdə aşkarlanmış ən vacib tapıntı döşəməsi mozaika ilə döşənmiş hamam və dairəvi bir baza üzərində yerləşən kiçik bazilikadır.

Elausa Sebaste dağıntıları həmçinin, qədim Kilikiya şəhərləri arasında ən zəngin və ən təsir edici nekropolu ehtiva edir. Şəhərin şimalındakı təpədə yerləşən "Qəbirlər xiyabanı"nda limon ağacları arasında səpələnmiş müxtəlif formalı və ölçülü yüzə yaxın qəbir var.

Şəhərin iki girişini Lamos ("Limon") çayından dağıntılara su aparan qədim su boruları bəzəyir. Xüsusilə də şəhərin qərbindəki su kəməri nisbətən yaxşı vəziyyətdədir. Əsrlər əvvəl bu su boruları Korikusa qədər gedən kanal sistemi yaratmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* *Skylife* October 2005, a periodical of Turkish Airlines
Şirvan-Salyan iqtisadi rayonu

**Şirvan-Salyan iqtisadi rayonu** — Azərbaycan Respublikasının şərti iqtisadi rayonlarından biri.
Şirvan-Salyan iqtisadi rayonu respublika əhəmiyyətli Şirvan şəhəri, Biləsuvar, Hacıqabul, Neftçala və Salyan inzibati əhatə edir.

Şirvan-Salyan iqtisadi rayonunun ərazisi Kür-Araz ovalığının şərq hissələrini tutur, şərqdən Xəzər dənizinin suları ilə əhatə olunur. İqtisadi rayon əlverişli İCM-ə malikdir. Onun ərazisindən beynəlxalq və ölkə əhəmiyyətli Bakı-Ağstafa, Bakı-Astara dəmir və avtomobil yolları, ixrac neft və təbii qaz kəmərləri keçir. 

Təbii sərvətlərinə neft, təbii qaz, yodlu və bromlu mədən suları, tikinti materialları (mişar daşı, qum-çınqıl və s.) aiddir. Neft və qazçıxarma, elektroenergetika, kimya, tikinti materialları sənayesi ixtisaslaşmış sənaye sahələridir. 

Şirvanda Cənub DRES işləyir. Salyanda Plastik Kütlə zavodu, Neftçalada Yod-Brom zavodu fəaliyyət göstərir. Pambığın ilkin emalını həyata keçirən pambıqtəmizləmə zavodları vardır (Salyan, Neftçala, və s.). 

İqtisadi rayonda meyvə-tərəvəz konservləri (Biləsuvar), ət, süd, taxıl məhsulları istehsal edilir. Pambıqçılıq, quru subtropik meyvəçilik və bostançılıq kənd təsərrüfatının ixtisaslaşma sahələridir, taxılçılıq və heyvandarlıq inkişaf etdirilir. İqtisadi rayonda kartof, şəkər çuğunduru əkilir. Xıllı qəsəbəsində balıq yetişdirilməsi üzrə iri zavod yerləşir. Şirvan-Salyan iqtisadi rayonunun ərazisində mövcud olan Osmanlı-Astara dəmir yolu xəttindən Neftçala şəhərinə qol çəkilmişdir. Burada həmçinin Şirvan-Salyan sənaye qovşağı formalaşmışdır. Şirvan və Hacıqabul iqtisadi rayonun nəqliyyat qovşaqlarıdır.

## İstinadlar
Anatol Kolline Makosso

**Anatol Kolline Makosso** (; ) — Konqo Respublikasının hazırkı Baş naziri.

## Həyatı
Point-Noyrda müəllim işləyib. 1990-cı illərin əvvəllərində Kuilu departmentində siyasi məsləhətçisi, daha sonra Kuilu Departmenti Kabinetində direktor vəzifəsində çalışıb. 1998–2011-ci illərdə Prezident Deni Sassu-Nqessonun müşaviri olub. 2009-cu ildə Prezidentin qızı Edit Lüsi Bonqonun ölümündən sonra ona həsr etdiyi şeir və hekayələr toplusunu nəşr etdirdi.

2010-cu ildə Panteon-Assas Universitetində hüquq üzrə doktorluq dissertasiyasını tamamladı.

Kolline Makosso 17 avqust 2011-ci ildə kiçik dəyişikliklə hökumətdə Gənclər və Vətəndaş Təlimi Naziri vəzifəsinə təyin edildi. 25 avqust 2011-ci ildə postu sələfi Zaxari Kimpunidən aldı.

## Fəaliyyəti

10 avqust 2015-ci ildə Kolline Makosso vəzifələrini İbtidai və Orta Təhsil, Gənclər və Vətəndaş Təlimi Naziri vəzifəsinə təyin edildi. Sassu-Nqesso 2016-cı ildə prezident seçkilərində qazandığı qələbədən sonra Kolline Makossonu İbtidai, Orta Təhsil və Maarif Naziri vəzifəsində saxladı, 30 aprel 2016-cı il tarixində Kolline Makossonun yerinə Gənclər və Vətəndaş Təlimi Naziri vəzifəsinə Destini Armeliya Dukaqanı təyin etdi.

2017-ci ilin iyulunda təşkil edilmiş parlament seçkilərində Kolline Makosso Point-Noyrda Loancili dairəsindən hakim Konqo İşçi Partiyasının namizədi olaraq qaldı. Səsvermənin ilk turunda səslərin 72%-i toplayaraq Demokratiya və Sosial Tərəqqi üçün Hərəkatın Baş katibi Jülyen Makaundi-Çibindanı məğlub etdi.

14 may 2021-ci ildə Baş nazir təyin edildi.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aslan qalası

**Aslan qalası** — Xocalı rayonu Xanabad kəndi ərazisizində yerləşən tarix-memarlıq abidəsi. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən ölkə əhəmiyyətli abidə kimi qeydiyyata alınmışdır. 

Qala tarixi mənbələrdə həm də *Şikakar* adı ilə qeyd edilir. Aslan qalasının dəqiq inşa tarixi ilə bağlı məlumatlar yoxdur. Tarixi mənbələrdə qala ilk dəfə tarixçi Moisey Kalankatlının *“[[Alban ölkəsinin tarixi]]”* əsərində xatırlanır.   

Xaçın çayının sağ sahilində yerləşən Aslan qalası Xoxanaberd və Qaxaç qalaları ilə birlikdə Xaçın ərazisi ətrafında güclü müdafiə tikililəri halqası yaradır. Aslan qalasının içqalası yaylanın sol yamacında, uzun burun üzərində inşa edilmişdir. 

## Tarixi

Xaçın bölgəsindəki ən əlçatmaz qalalardan biri olmasına baxmayaraq, Aslan qalasının dəqiq inşa tarixi ilə bağlı məlumatlar yoxdur. Tarixi mənbələrdə qala ilk dəfə tarixçi Moisey Kalankatlının *“[[Alban ölkəsinin tarixi]]”* əsərində 821-ci ilə aid hadisələrlə əlaqədar xatırlanır. Kalankatlı yazır: 

Yepiskop Makar Marxudaryants qala ərazisindın topladığı epiqrafik məlumatlar əsasında onun tarixi haqqında daha dəqiq məlumat verərək yazır: *“Şikakar qalası kifayət qədər qədim tarixə malikdir...Böyük Həsən onu sahiblik ərazisi və nəsil qəbirsanlığı kimi Smbat adlı knyaza bağışlamışdır.”*

Abidəni müasir dövrdə tədqiq etmiş Ş. Mkrtmyan qeyd edir ki, qala ərazisində indi də kənd tipli qədim yaşayış yeri, iki böyük qəbirsanlıq və iki kilsənin xarabalıqlarını müşahidə etmək mümkündür.

## Memarlıq xüsusiyyətləri

Xaçın çayının sağ sahilində yerləşən Aslan qalası Xoxanaberd və Qaxaç qalaları ilə birlikdə Xaçın ərazisi ətrafında güclü müdafiə tikililəri halqası yaradır. Qala sıldırım qayalıqlarla əhatələnmiş geniş bir sirvədə yerləşir. Olduqca yüksək ərazidə yerləşməsi Aslan qalasından Xaçın vadisinə gedən yolu rahatlıqla nəzarətdə saxlamağa şərait yaradırdı. Eyni zamanda qala ərazisindən Qarqarçay vadisinin aşağı tərəfi olduqca rahatlıqla nəzarətdə saxlanılır.

Bunlarla yanaşı qala, onun müdafiə əhəmiyyətini artıran daha bir vacib keyfiyyətə malikdir. Belə ki, qala altındakı çökəkliklərdə çoxlu sayda xırda su hövzələri və gizli zallara malik dörd böyük mağara vardır.

Aslan qalasının içqalası yaylanın sol yamacında, uzun burun üzərində inşa edilmişdir. İçqala ikiqat divarlarla möhkəmləndirilmişdir. Qala divarlarının qərb hissəsinin uzunluğu 70 m, şimal-şərq hissənin uzunluğu isə 20 metrə qədərdir. İçqalanın giriş qapısı qərb divarında yerləşir. Qapının hər iki tərəfində vaxtilə ucalmış iki nəhəng qüllənin qalıqları vardır. İçqala qəsrinin ərazisi qeyri-hamar olmasına baxmayaraq, demək olar ki, tamamilə tikililərlə doldurulmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

*
*

## Həmçinin bax
* Arranşahlar
* Xaçın knyazlığı
* Xanabert qalası
* Çiləbürt qalası
* Qaxaç qalası
Oroqrafiyanın siklon və antisiklonlara təsiri

İlk dəfə dağların təzyiqin lokal dəyişməsinə təsirini Kibel vermişdir. Daha sonra bu sahəd Petrenkonun araşdırmaları olmuşdur.

## Oroqrafik siklogenez və antisiklogenez
Oroqrafik siklogenezə tez-tez cəbhə xəttinin dağ yamacında deformasiyasını misal gətirirlər. Dağların siklonların yaranmasına təsiri ilə yanaşı siklogenez üçün əlverişli tarmobarik sahə olmalıdır.

Oroqrafik sikonlar:
*Skaqerraks siklonu
*Genua siklonu
*Karpat siklonu
*Qara dəniz siklonu

Oroqrafik siklonlar Orta və Mərkəzi Asiya, Sibir və Uzaq Şərq üçün xarakterikdir. Oroqrafiyanın təsiri ilə siklonlarda seqmentləşmə müşahidə olunur. Burda 2 variant mümkündür:

I variant – siklon yamaca perpendikulyar istiqamətdə hərəkət edir. Küləkdöyən yamacda yeni siklonik mərkəz yaranır. Bu zaman köhnə siklon mərkəz əks yamacda saxlanır. Küləkdöyən yamacda təzyiq qalxır və siklon zamanla dolur. Digər yamacda isə təzyiq düşür, barik çökəklik yaranır və onda yeni siklon yaranır. Yeni siklon inkişaf edir, köhnə siklon isə dolur. Ancaq uzun müddət hər 2 mərkəz eyni vaxtda mövcud olur. Yeni cəbhə sistemi sürtünmə qüvvəsinin konvergensiyası hesabına formalaşır. Yeni siklonun isti cəbhəsi əsas cəbhəyə çevrilir. Onun soyuq cəbhəsi köhnə siklonun soyuq cəbhəsi ilə birləşir. Yamac nə qədər hündürdüsə siklon seqmentasiyası daha güclü olur. Bu proseslər  Karpat, Yeni Torpaq, Apennin, Burein, Ural, Skandinaviya əraziləri üçün xrakterikdir.

II variant  – siklon yamaca paralel istiqamətlənir. Yamaca yaxınlaşan siklon ikiyə bölünür. Bu zaman 2 mərkəz yaranır. Bir mərkəz yamacdan şimalda , digəri cənub yamacda yer alır. Öz inkişaflarının növbəti mərhələlərində siklonlar fərqli sürətlərlə yerdəyişirlər. Şimaldakı mərkəz daha sürətli olur. 
Bu proses Elbrus, Kopetdağ, Paropamiz, Hindiquş dağları üçün xarakterikdir.

Mürəkkəb siklogenez – Əgər siklon dağlıq rayonda hərəkəti zamanı bir neçə yamacla rastlaşırsa mürəkkəb konfiqurasiyaya malik siklogenez proses baş verir. Bu proses isə Kiçik Asiya, Qafqaz, Elbrus və Kopetdağ üçün xarakterikdir.

Oroqrafik antisiklogenez zamanı dağ yamacının küləkdöyən yamacında sərbəst antisiklonik mərkəzin yaranması ilə müşayiət olunur. Oroqrafik antisiklogenezə Şimali Qafqazda rast gəlinir. Bundan başqa aşağıdakı  atisiklonları nümunə göstərə bilərik:

*Qrenlandiya antisiklonu (il boyu)
*Skandinaviya antisiklonu (qışda)
*Kol antisiklonu (qışda)
*Sibir antisiklonu

Bunlar qeyri-cəbhəvi aşağı termik antsiklonlardır.

Dağlar arasında aşağı hərəkətli antisiklonların güclənməsi  müşahidə olunur. Təzyiqin yüksəlməsinə aşağıdakı faktlar aiddir:

*Axınların dayanması və soyuq hava kütləsinin yamac qarşısında toplanması
*Orta troposferdə burulğan sürətinin mənfi adveksiyası
*Sürtünmə əmsalının artması və sürtünmə layının böyüməsi
*Bu proses Şimali Qafqaz, Orta Asiya və Sibir üçün xarakterikdir.

## Həmçinin bax
*Antisiklon
*Tropik siklon
*Siklon
Kiçik Tutqun Ləkə

**Kiçik Tutqun Ləkə** — Neptun atmosferində olan siklondur. 1989-cu ildə Voyacer-2 kosmik aparatının planet üzərindən keçərkən müşahidə etdiyi ikinci siklondur. Ona həm də **İkinci tutqun ləkə** və **Sehrbaz gözü** deyilir.

## Ümumi məlumat
Böyük və kiçik tutqun ləkələr ilk dəfə 1989-cu ildə Voyacer-2 kosmik aparatı vasitəsilə müəyyən olunmuşdur. Kiçik tutqun ləkə Neptunun şərq ətrafında, 54 °Cənub enliyində hərəkət edirdi. Onun periodu 16,1 saata bərabər idi. Bu zaman kiçik tutqun ləkə siklonunda küləyin sürəti müəyyən edilməmişdir. 1994-cü ildə Neptuna göndərilən Habbl teleskopu bu siklonları müşahidə etməyib.

## Fiziki xarakteristikaları
Kiçik tutqun ləkə böyük siklondan 30°Cənuba doğru hərəkət edir və periodu ondan 2 saat qısadır. Siklon mərkəzində alçaq təzyiq formalaşdıqdan sonra hava kütləsinin saat əqrəbi istiqamətində hərəkət etməsi nəticəsində yaranıb Also present within the dark region of the storm were sharp band-lines potentially indicating unseen high winds, despite exact measurements having never been taken. Bu zaman atmosferdəki böyük miqdarda metan qazı siklona doğru hərəkət etmişdir ki, bu da onun mərkəzinin tünd rəngə boyanmasına səbəb olmuşdur. "Sehrbaz gözü" adı ona gözə bənzəyən formasına görə verilib. Gözə oxşayan mərkəz metan-buz buludlarından formalaşıb.

1989-cu ildən sonra tutqun ləkələr müşahidə olunmamışdır. Habbl teleskopundan əldə edilən məlumatlar onların zəifləyərək məhv olduqlarını göstərir. Ancaq böyük tutqun ləkənin hələ də daha aşağı hündürlükdə fəaliyyətdə olması ehtimalı irəli sürülür. Bunu Neptun atmosferində görünən burulğanlar sübut edir. Tutqun ləkələrin məhv olma səbəbi kimi onların ekvatora yaxınlaşması göstərilir. Belə ki bu bölgədə sürētin saniyədə 400 metrə çatan hava axınları mövcuddur.

## İstinadlar
Donduk Kuular

**Donduk Kuular** (; ) — Tıva dövlət və siyasət xadimi, Tıva Xalq Respublikasının Kiçik Xural Rəyasət Heyətinin sədri. Tannı-Tıvanın 6-cı Baş naziri. Kuular Tıva bank sisteminin yaradıcılarından biri olub.
## Həyatı
Şemi ərazisindən olan (indiki Tıvanın Dzun-Xemçik kojuunun Şemi kəndi) zəngin aratın oğlu idi. Urqadakı Buddist monastırında və Üstü Xuredə təhsil almışdır.  (*geşe* elmi dərəcəsinə sahib idi, Yuxarı Çadanski xurasının aparıcı lamalarından biri idi).  Yeni yaranan Tıva ziyalılarının orta rəhbərliyənə aid idi, ideyalarında köhnə mədəniyyət təcrübəsi ilə yeni zaman meyllərini birləşdirməyə çalışdı.
## Müstəqil Tıva dövründə
14 avqust 1921-ci ildə Tanu-Tuva Respublikasının müstəqilliyi elan edilir. Dövlət orqanları təşkil edilir və 22 hissədən ibarət konstutsiya hazırlanır. Birinci konstutsiyada azad şəkildə ibadət təmin edilir. Ölkənin paytaxtı Xem-Beldir (hazırkı Kızıl) olur. 1923-ci ildə Sovet qoşunları Tuvadan çıxarılır. Bir müddət sonra 1924-ci ildə SSRİ və 1926-cı ildə Monqolustanla Tuvanın müstəqilliyinin tanınması haqqında anlaşma imzalanır. bütün bunlardan sonra dövlət quruculuq işləri başlanır. Tıva səviyyəsində nisbətən varlı təbəqənin nümayəndəsi olan Donduk Kuular da bu quruculuq işlərində iştirak edir. Kuular əsasən iqtisadi və maliyyə ilə bağlı sahələrə rəhbərlik edir.

1925-1929-cu illərdə - Tıva Xalq Respublikasının Kiçik Xural Rəyasət Heyətinin ikinci sədri (hökumət başçısı) (1926-cı ilə qədər - Tannı-Tıva Respublikası) və Xarici İşlər Naziri olmuşdur.

1925-ci ilin yayında, Moskvadakı danışıqlarda Tannı-Tıva ilə SSRİ arasında diplomatik əlaqələrin qurulmasına dair saziş bağlanmasında iştirak edən Tıva nümayəndə heyətinin rəhbəri idi.

1925-ci ilin sentyabrında Tıva Ticarət və Sənaye Bankının (Tuvinbank) qurulmasından sonra Bank Şurasının ilk sədri seçildi.

O dövrün bir sıra Tıva Xalq Respublikasının liderləri kimi, Buddizmə və Sanqaya etiqad edirdi. 1927-ci ildə Çin Xalq Respublikası Nazirlər Şurasının iclaslarından birində Buddizmin cəmiyyətdəki rolu və mövqeyi haqqında bir hesabatında bunları söylədi: “Hazırda biz Tıva xalqı azad respublikayıq, amma müəyyən şərtlər və qəbul etdiyimiz Konstitusiya ilə əlaqədar olaraq, zəhmətkeş insanların vicdan azadlığını təmin etmək üçün kilsə dövlətdən ayrılmışdır. Din hər bir vətəndaşın xüsusi işi elan edilir ".
### Güllələnməsi və bəraəti
Donduk Kuular 1929-cu ildə əksinqilabi fəaliyyətlərdə ittiham olunuraq həbs edilir. Onunla bərabər Tıva dövlətçiliyinin qurucusu və ilk rəhbəri Buyan-Badırqı və İrqıt Şaqdırjan da həbs edilirlər. İstintaq üç il davam edir. Kullar həbs edilən digərləri ilə birlikdə "əksinqilabi soyğunçuluq fəaliyyətində", pozuşuluq hərəkətlərində, 1924-cü ildə "qara və sarı" feodalların Xemçik qiyamında iştirak etməkdə günahlandırılırlar. Donduk Kuular digər Tıva Xalq Respublikasının keçmiş rəhbərləri ilə birlikdə 1932-ci ildə güllələnir.

Donduk Kuular uzun müddət sonra yalnız 2007-ci ildə bəraət alır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Монгуш Байыр-Оол* «Тайный курьер» Буяна-Бадыргы  — «Тувинская правда», 11.12.2014 № 139
Stepan Ablasad

**Stepan Ablasad** () — alban əsilli işxan, Muxank knyazı. Babəkə kömək edən Yesai Əbu Musanun dayısı olmuşdur.

## İstinadlar