open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
85 mm D-44 divizion topu

**85&nbsp;mm D-44 divizion topu** () Sovet istehsalı 85&nbsp;mm-lik yedəkdə daşınan topdur. SSRİ Silahlı Qüvvələrində istifadə edilən 76&nbsp;mm-lik M1942 divizion topunu əvəz etmək məqsədilə hazırlanmışdır.

İstehsalçı ölkə: SSRİ

İstehsalçı fima: Zavod № 9

Tip: yedəkdə daşınan divizion və tank əleyhinə top

İstehsal tarixi: 1946 – 1954

Xidmətə giriş ili: 1946 – günümüzə

İstehsal sayı: 10.918 ədəd

Heyət: 6 nəfər

## Ölçüləri
Ağırlığı: 1.725 ton

Uzunluğu: 8.34 m

Lülənin uzunluğu: 5.19 m

Eni: 1.68 m

Hündürlüyü: 1.42 m

Yedək maşını: MT-LB

Yol sürəti: 60&nbsp;km/saat

Kalibr: 85&nbsp;mm

Lülənin qalxma bucağı: −7º… +36º

Üfüqi tuşlama bucağı: 54º

Mərmi ağırlığı: 9.54 – 15.68 kq

Mərminin çıxış sürəti: 800 – 1.030 metr/saniyə

Atış tezliyi: 20 – 25 atış/dəqiqədə

Atəş məsafəsi: 1.5&nbsp;km

Maksimal atəş məsafəsi: 15.82&nbsp;km

## İstifadə edən ölkələr
Azərbaycan

Rusiya

Bolqarıstan

Çin

Eritreya

Efiopiya

Əlcəzair

Ermənistan

Gürcüstan

İran

İraq

Qvineya

Konqo

Kuba

Kamboca

Mozambik

Monqolustan

Mali

Mərakeş

Yəmən

Pakistan

Tanzaniya

Ukrayna

Vyetnam

Sudan

Suriya

Şri-Lanka

Şimali Koreya

Zambiya

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Biogeosfer

**Biogeosfer** – Yer kürəsinin canlı varlıqlar toplanan qabığıdır. Biogeosfer Yer qabığının üst qatının hava okeanı ilə təmasda olduğu sərhəddə və su örtüyünün yuxarı hissəsində yerləşir. Biogeosfer Yer kürəsində insanın daim yaşaya bildiyi və hərtərəfli yeganə təbəqədir. İnsanlar özlərinə lazım
olan resursların demək olar ki, hamısını (suyu, oksigeni, yanacağı, ərzağı, sənaye və tikinti üçün xammalı və s.ni) biogeosferdən alırlar.

## Ədəbiyyat
* Prezident Kitabxanası, Ekoloji lüğət

## Həmçinin bax
* Biofizika
* Biosfer
Zal xan

**Zal xan** — Çuxursəəd bəylərbəyi (1679–1688-ci illər).

## Həyatı
Zal xan Çuxur Səəd əyalətinin İrəvan mərkəzi olan şəhərində doğulmuşdu.

Z. Kanakertsi isə yazır ki, Səfiqulu xanın dövründə yollarda oğrular və yolkəsənlərin sayı çoxalmışdır. Oğrular cəzalandırılmırdı. Onlardan cərimə alaraq buraxırdılar. Onlar yenidən oğurluq edirdilər. Bütün İrəvan əhalisi və qoşunlarının şikayəti nəticəsində Səfiqulu xan həbs olundu. Şah İrəvanın keçmiş hakimi Abbas xanın kürəkəni Zal xanı İrəvana hakim təyin etdi. Zal xan İravana Azərbaycanın baş vəziri Mirzə İbrahimlə gizli gəlir. Onları qarşılamağa adam getməmişdi. Çünki camaat onların gəldiyini bilmirdi. Zal xan İrəvan qalasına daxil olduqdan sonra vəzir, şeyx ül-islam və bəzi başqa əyanları çağırtdırıb Şahın fərmanını oxudu. Oraya toplaşanların hamısı ona itaətkar olduqlarını ifadə etdilər. Müəllif bu mərasimdən sonra carçının küçəyə çıxıb "Zal xan İrəvanın sahibi oldu. Ömrü çox olsun" deyə uca səslə İrəvan sakinlərinə bildirişini türkcə olduğu kimi əsərində qeyd etməsi, şəhərdə türk dilinin işlənmə səviyyəsinin göstəricisi olub, həm də bu diyarın bir türk yurdu olmasından xəbər verir. 1679-cu ildə İrəvanda zəlzələ oldu, bir çox binalar dağıldı. Lakin Zal xanın göstərişi ilə dağılmış binalar bərpa olundu. Bu vaxt İrəvanın qala divarları da dağılmışdı. Azərbaycan vəziri İbrahim yenə İrəvana gəlib qonşu xanları — Naxçıvan, Bərdə, Zəyəm, Lori, Maku sultanlarını da çağırıb onlara qalanın tikilib bərpa edilməsinə köməklik etmələrini tapşırdı (206, 183–184, 194–197).

Zal xan İrəvanda Zal xan məscidini tikdirmişdir. Zal Xan hamamı İrəvanda məşhur idi

## Mənbə
Zabil Həsrət oğlu Bayramov. *Azərbaycan Səfəvi dövlətinin quruluşu və idarə olunmasında türk qızılbaş əyanlarının rol*.

## Həmçinin bax
* Qacarlar
* Çuxursəəd
* Zal xan məscidi
* Zal Xan hamamı
Ufa FK

**Ufa FK** (, ) — hazırda Rusiya Premyer Liqasında oynayan Ufa mərkəzli bir Rusiya futbol klubu.

## Tarixi
Başqırdıstan Respublikasının ikinci prezident Rüstəm Xamitov 2010-ci ilin yay fəslində Ufa şəhərini və Başqırdıstan Respublikanı Rusiya Premyer Liqasında təmsil etmə niyyəti ilə bir futbol klubu qurmağı fikirləşdi.

Ufa FK, 2010-cu ilin Dekabr ayının 23-də daha sonra Rusiya Futbol Liqa sisteminin üçüncü səviyyəsi olan Rusiyanın PFL ikinci divizionundakı ticarətlərini təşkil Başinformsviyaz-Dinamo UFA FK-un təməlində quruldu. Komandanın baş məşqçi mövqeyinə ilk dəfə, iki dəfə İngiltərə Premyer Liqa çempionu Andrey Kançelskis təyin edildi.

## Heyəti

 

## Komandanın keçmişində əməyi olanlar

### Keçmişindəki məşhur futbolçular

;Rusiya
* Viktor Vasin

;Post-sovet ölkələri
* Aleksey Skiverniyuk
* Dimitri Verxatsov
* Sergey Viyeramko
* Aleksandr Ziçenko
* Vaqiz Qaliyulin

;Avropa
* Haris Handyiç
* Andrey Vanyek
;Cənubi Amerika
* Felisiyo Braun Forbs

;Afrika
* Emmanuel Frimponq
* Silvestr Iqboun

;Asiya
* Valeri Kiçin

## Forma istehsalçıları və sponsorları

## Xarici Keçidlər
* Rəsmi saytı

## İstinadlar
2011 Asiya Qış Oyunları

**2011 Asiya Qış Oyunları** — Qazaxıstanın Astana və Almatı şəhərlərində təşkil edilən idman yarışı. 2011-ci ilin Yanvar ayının 20-dən Fevral ayının 6-a qədər keçirilən müsabiqələr, Asiya Qış Oyunları tarixində 7-ci yarış olmuşdur. Qazaxıstan, SSRİ-dən ayrıldıqdan sonra ilk dəfə bu miqyasda bir yarışa ev sahibliyi etdi.

## Ev sahibi şəhərin seçimi
Yarışa ev sahibliyi edəcək ölkə, 2006-cı ilin Mart ayının 4-də Küveytdə açıqlandı.

## İştirakçı ölkələr
Yarışa 26 ölkə iştirak etmişdir. Bəhreyn, Qətər və Sinqapur ilk dəfə iştirak edərkən, 2007-ci ildə iştirak etmiş Makao və Pakistan bu dəfə iştirak etmədi.

## İdmanlar
*Mötərizə içində verilən məlumatı, hər idman üçün medal paylanan kateqoriyaların sayını göstərir.*

*  Dağ-xizək idmanı (6)
*  Topla hokkey (1)
*  Biatlon (7)
*  Xizəkli qaçış (12)
*  Fiqurlu konkisürmə (4)
*  Sərbəst xizəksürmə (6)

*  Buzüstü hokkey (2)
*  Qısaməsafəli sürətli konkisürmə (8)
*  Xizəklə tullanma (3)
*  Xizəkli oryantirinq (8)
*  Konkisürmə (12)

## İdman qurğuları

## Medal Cədvəli
Qazaxıstan medal cədvəlinizirvədə tamamladı. İran ve Qırğızıstan Asiya Qış Oyunlarındaki ilk medallarını qazandılar.

## Xarici Keçidlər
* Rəsmi saytı

## İstinadlar
Əbdül Hüseynov

**Əbdül Hüseynov** və ya **Əbdülhüseyn Ənbiya oğlu** (tam adı: **Əbdül Ənbi oğlu Hüseynov**; ) — tanınmış azərbaycanlı yazıçı, tarixçi və şərqşünas alim.

## Həyatı
Əbdül Ənbi oğlu Hüseynov 27 oktyabr 1925-ci ildə Bakının Əmircan kəndində anadan olmuşdur. 1945-ci ildə Böyük Vətən müharibəsindən qayıtdıqdan sonra anasının, atasının, qardaşlarının ölüm xəbərlərini öyrənmiş və Azərbaycandan getmiş, elə o vaxtdan da vətəndən uzaqlarda yaşamışdır.

14 may 2017-ci ildə 91 yaşında Moskvaa vəfat edib.

## Yaradıcılığı
Əbdül Hüseynov yeddi monoqrafiyanın, 20-dən çox tarixi povest və romanın, 7 bədii film ssenarisinin, sosial-iqtisadi problemlərə və mədəniyyətə dair 500-dək məqalənin, kinofilmlərə yazılmış çoxsaylı resenziyaların müəllifidir.

Onun əsərləri ingilis, alman, fransız, ispan və ərəb dillərinə tərcümə edilərək, Azərbaycanda, İranda, Türkiyədə, Kanadada, Bolqarıstanda, Monqolustanda və Rusiyada çap olunmuşdur. Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü olan Əbdül Hüseynov, həm də Ümumrusiya Azərbaycan Konqresi və Azərros Federal Milli Mədəni Muxtariyyətinin mərkəzi şuralarının üzvü də olub.

## Əsərləri

### Bədii
*Əkinçi taxtda (). Moskva: Nauka, 1990.
*Səlahəddin. Taxta yol (). Moskva: Nauka, 1993.
*Səlahəddin. Qüdsün fəthi (). Moskva: MNPP "Qendalf", 1994.
*Mustafa xanın xəzinəsi. Bakı: Vətən, 1994
*Şirvanlı zəvvar (). Moskva: MNPP "Qendalf", 1994.
*Arzamaslı qız (). Moskva: StarKo, 1997
*Cənuba yürüş (). Moskva: [s.n.], 1999.
*Abşerondan Ontarioyadək (). Moskva: [s.n.], 2001.
*Bəhram Gurun sevgisi və kədəri (). Moskva: [s.n.], 2004.
*Əkinçi taxtda (). Moskva: Overley, 2005 (ikinci nəşri).
*Biz əslən Bakıdanıq (). Moskva: Overley, 2005.
*Müdrik adamın arzuları (). I Cild. Moskva: Overley, 2007.
*Üç məhəbbət dastanı (). II Cild. Moskva: Overley, 2007.
*Müharibənin əks-sədası (1941–1945) ().Tula: Qrif i K, 2010.
*Vəba ilə sovrulanlar (). Moskva: İD Sodrujestvo, 2012.
*Ərəbistan səhrasında ölüm (). Tula: Akvarius, 2014.
*Üç ölkənin ordusunun polkovniki () Tula: Akvarius, 2015.
*Litvalı karaimin taleyi (). Tula: [s.n.], 2017.

### Elmi
*Türkiyədə həmkarlar ittifaqları (1960–1970) (). Moskva: Nauka, 1975.
*Türk kinosu (). Moskva: Nauka, 1978.
*Türkiyənin ictimai-siyasi həyatında KİVlər (). Moskva: Nauka, 1981.
*Yılmaz Güney (). Moskva: Nauka, 1987.
*Yılmaz Güney (). İstanbul: Gölge Yayınları, 1990.
*Muhsin Ərtoğrul teatr və kinoda (). Moskva: Nauka, 1990.
*XX əsrin 100 görkəmli azərbaycanlısı (). Bakı: Sumqayıt, 2000.
*XX əsrin 100 görkəmli azərbaycanlısı. Bakı: Sumqayıt, 2002.
*Azərbaycanlılar Rusiyanın tarixində (). Moskva: Overley, 2006.
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (). Moskva: Overley, 2008.

## İstinadlar
Acıçeşmə dağı

**Acıçeşmə dağı** — Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 2094,2 m). Zəngəzur silsiləsindən cənub-qərbə ayrılan Dəmirlidağ-Göydağ qolunun cənub istiqamətli Gəvək şaxəsində, Gilançayın sağ sahilində zirvə. Ələhi kəndindən 2,2 km şimaldadır. Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinə aid Biləv lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş, şərq yamacı sıldırımlı günbəzvari yüksəklikdir. Adı cənub yamacındakı acıtəhər dadı olan mineral bulaqla əlaqədardır. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentinin şimal-şərq cinahında müşahidə edilən Ələngəzdağ sinklinalının nüvə hissəsində yerləşir. Şimal-qərb və cənub-şərq yamaclarında şimal-şərq istiqamətli fay-yerdəyişmələri müşahidə edilir.

## Həmçinin bax
* Abdal (dağ)
* Xarxat dağı
* Elti dağı
* Ağaverdi dağı

## İstinadlar
Hündür mərəvcə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Avropa, Kiçik Asiya və İranda təbii halda bitir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 15-20 m-ə, diametri 10-15 mm-ə çatan lianadır. Zoğları şirəli, lətli, qırmızıtəhər və çılpaqdır. Gövdələrinin uzunluğu 4-8 mm, iti iynələrlə örtülmüş, elastik, möhkəm, yaşılımtıl-boz rəngdədir. Yarpaqlari parlaq həmişəyaşıl, növbəlidir, dəyirmi və ya üçbucaq-yumurtavari, ucları sivriləşmiş, qaidə hissələri ürək şəklindədir. Yarpaq saplaqları tikanlı, qisadır. Çiçəkləri bircinsli, ikievli olub, yarımçətir şəklində, yaşilimtıl və ya yaşıl-qonur rəngdədir, uzunluğu 15-20 sm-dir. Salxım formalı qoltuq çiçəklərin uzunluuğu 4-10 mm, çiçək saplağının uzunluğu isə 5-7 mm-dir. Çiçəkyanlığı 6 yarpaqlı, ləçəkvari formadadır, uzunluğu 4-5 mm-dir. Çiçəklərdə 6 erkəkcik olur və onlar çiçəkyanlığının qaidəsinə yapışmışdır. Yumurtalığı 1-dir; dişicik ağzı 3-dür. May-iyun aylarında çiçək açır. Meyvəsi endospermalıdır, qırmızı, kürəvi, eni 5-10 mm-dir, oktyabr-noyabr aylarında yetişir. Toxumları qonur, yarımşəffaf, diametri 4-5 mm-ddir. Toxum və ya kökümsov gövdələrlə çoxalır.

## Ekologiyası
Bataqlıq meşələrdən əhəngdaşlı qayalıqlaradək yayılmışdır. Nəmişli torpaqları, kölgəli və ya zəif kölgəli yerləri sevir.

## Azərbaycanda yayılması
Şamaxıda, Şabranda, Qubada, Kür-Araz ovalığında, Alazan-Ağrıçay vadilərində, Lənkəranda təbii halda bitir.

## İstifadəsi
Cavan zoğlarını yumurta ilə bişirib yeyirlər.Giləmeyvələrində C vitamini vardır. Yaşillaşdırmada çəpərlərin salınmasında, həyət və bağçalarda çardaq düzəltmək və s. məqsədlər üçün istifadə oluna bilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Buros

**Buros** (Borås) — İsveçin cənub qərbində şəhər.

## Əhalisi
Əhalisi 66,3 min (2010) nəfərdir.

## Coğrafiyası
Katteqat boğazının 70&nbsp;km-liyində, Viskan çayı sahilində, Höteborqdan şərqdədir. Nəqliyyat qovşağı. Beynəlxalq aeroport.

## Tarixi
1621-ci ildə salınmışdır. Qəsr (15 əsr), kilsə (1699), Ratuşa (1909–1910, memarlar İ. Tenqbum və E. Torulf) saxlanılmışdır.

## Memarlığı
Universitet (1977), Ali memarlıq məktəbi fəaliyyət göstərir. Rəssamlıq, müasir incəsənət, toxuculuq (2000) muzeyləri, açıq səma altında etnoqrafiya muzeyi, yanğınsöndürmə işi muzeyi; şəhər teatrı (1964); zoopark var. Xidmət sferası (o cümlədən internet-ticarət) inkişaf etmişdir. Buros ölkədə ən iri toxuculuq (17-ci əsrdən; şəhərdə və ətrafında sahənin milli məhsulunun təqribən yarısı istehsal olunur) və tikiş (paltar, yataq dəyişəyi və ev üçün digər məhsullar) mərkəzlərindən biridir. Elektron məmulatları, tikinti və bəzək materialları istehsal olunur.

## Qalereya

Ramnaparken.jpg|Ramnaparken gölü qışda
Borås stadspark.jpg|Şəhər parkı
Boras Radhus.jpg|Bələdiyyə məhkəməsi
Borås Stad.jpeg|Qış mənzərəsi
Borås vattentorn.jpg|Su qalası
Pensionat Lyckebo.jpg|Qədim Liskebo pansionatı


## Həmçinin bax
* İsveç
* İsveç şəhərləri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Borås travel guide from Wikivoyage
* Buros şəhərinin rəsmi internet saytı
* Buros şəhərinin rəsmi turizm internet saytı
* I Love Borås - the official cityblog
Həndbol 2017 İslam Həmrəyliyi Oyunlarında

## Həndbolda qazanılan medallar

Dünyanın məşhur idman növlərindən biri olan həndbol 4-cü İslam Həmrəyliyi Oyunlarının da tərkib hissəsidir. Həndbol yarışlarında 8 kişi komandası və 4 qadın komandası qızıl medal uğrunda rəqabət aparıb. Yarışlar Bakıda yerləşən Sərhədçi İdman Olimpiya Mərkəzində keçirilib.
:**Puşkatma**
Kişilər arasında həndbol yarışı üzrə püşk Azərbaycan, Əlcəzair, Səudiyyə Ərəbistanı, Pakistan, Türkiyə, Mərakeş, İraq və Əfqanıstan milli komandaları arasında atılıb. Püşkün nəticələrinə əsasən, Azərbaycan milli komandası “A” qrupunda Əlcəzair, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan milliləri ilə mübarizə aparacaq. “B” qrupunda isə Türkiyə, Mərakeş, İraq və İordaniya komandaları yarışacaqlar.
## Arena

### Həndbol 2017 İslam Həmrəyliyi Oyunlarında (kişilər)

### Qrup mərhələsi
### A Qrupu

## Birinci tur
----

## İkinci tur
----

## Üçüncü tur
----

### B Qrupu

## Birinci tur
----

## İkinci tur
----

## Üçüncü tur
----

## Pley-of mərhələsi

## 7-8 ci yerlər uğrunda oyun

## 5-6 ci yerlər uğrunda oyun
## Bürünc medal uğrunda oyun

## Final

### Final mərhələsi

### Həndbol 2017 İslam Həmrəyliyi Oyunlarında (qadınlar)

:**Puşkatma**
Həndbol üzrə qadınların mübarizəsində beş komanda – Kamerun, Özbəkistan, Kot d`İvuar, Türkiyə və Azərbaycan yığma komandaları dairəvi sistem üzrə mübarizə aparacaqlar. Qrupda birinci və ikinci yeri tutan komandalar qızıl, üçüncü və dördüncü yerlərdə qərarlaşan millilər isə bürünc medallar uğrunda mübarizəni davam etdirəcəklər.
:Mayın 9-da “Bakı-2017” IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının həndbol yarışına start verilib.

### Qrup mərhələsi
### A Qrupu

## Birinci tur
----

## İkinci tur
----

## Üçüncü tur
----

----

## Pley-of mərhələsi
----

----

## Üçüncü yer uğrunda

----
## Final
----

----
### Final mərhələsi

## Mənbə
Şiş sinanxum

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Yarpaqları ürəkşəkilli-üçkünc və ya yumurtaşəkilli-ürəkşəkillidir, uc hissəsi küt, qaidəsi dərin ürəkşəkillidir, çılpaq, tünd göy rəngdədir, saplağı 3-7 sm-dir. Çiçəkləri sıx və yaxud yumuşaq, sadə və ya budaqlanmış çətirəbənzər çiçək qrupundadır. Tacı çəhrayı və yaxud ağ rəngdədir, diametri 5–7 mm-dir, uzunluğu 4–5 mm olan uzunsov küt bölümlüdür. Toxumları yumurtaşəkilli, yastılaşmış uzunluğu 5–7 mm olub açıq qonur rəngdədir, uc hissədə uzun ipək kimi tüklər dəstəşəkillidir. İyun-avqust (sentyabr) aylarında çiçəkləyir, avqust-oktyabr aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba),Samur-Şabran oval., Xəzəryanı, Abşeron, BQ şərq, Kür-Araz oval., Kür düz., Alazan-Əyriçay, Lənk. oval., KQ cənub, KQ şimal, Nax. düz. Ovalıqlarda və dağətəyi yerlərdə, nadir halda aşağı və orta dağ qurşağında.

## Yaşayış mühiti
Suvarma kanallarının sahilində, kollu cəngəlləklirdə, çay və meşə kənarında, dəniz sahilində, alaqlı yerlərdə, səpələnmiş və qrup halında rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Zəhərli bitkidir. Yarpaqlarının parenxim hüceyrələrində kauçuk vardır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Burre

**Burre** (, bourrer sözündən – gözlənilməz sıçrayışlar etmək) — qədim fransız rəqsi.

## Haqqında
XVI əsrin ortalarında yaranmışdır. XVII əsrdən Burre səciyyəvi cüt ölçülü (alla breve), iti templi, dəqiq ritmli saray rəqsi olmuşdur. XVII əsrin ortalarında instrumental süitanın tərkibinə salınmış, J. B. Lülli B.-ni opera və baletə daxil etmiş dir. XVIII əsrin 1-ci yarısında Fransanın hüdudlarından kənarda da məşhur idi. Q. Muffat, G. F. Hendel, İ. S. Bax, A. Kampra, A. K. Detuş, J. F. Ramo öz yaradıcılıqlarında Burreyə müraciət etmişlər.

## Həmçinin bax
* İohan Sebastyan Bax
* Opera
* Balet
* Rəqs

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* https://www.youtube.com/watch?v=1hdHc1hJAWU
* Video — Ballet pas de bourrée explained
* Video — Jazz pas de bourrée explained
* Video — Baroque pas de deux — "La Bourée d`Achille", from Achille et Polixène by P. Colasse (1649–1709), danced by Baltic Baroque
Laba

**Laba** —  Rusiya Federasiyasında, Krasnodar diyarında çaydır.Kuban çayının sol qoludur. Böyük Laba və Kiçik Laba çaylarının birləşməsindən yaranır. Qafqaz dağlarının şimal yamaclarından başlanır, Azov dənizinə tökülür. Uzunluğu 214&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 12,5 min km2-dir.

## Həmçinin bax

* Krasnodar diyarı
* Kuban çayı
* Azov dənizi

## Xarici keçidlər

*Laba çayı

## İstinadlar
Armud taxtabitisi

**Armud taxtabitisi** ()  - Buğumayaqlılar tipinin Yarımsərtqanadlılar və ya Taxtabitilər dəstəsinə aid olan növ.

## Biologiyası
Bədəninin forması yastı  olub, qanadları yarımşəffaf haldadır və tutqun rəngli seyrək damar şəbəkəsi ilə örtülmüşdür. Üst qnadları və ayaqları açıqsarı rəngdədir. Cücünün qabaq döş hissəsində yastı çıxıntılar vardır. Bədəninin uzunluğu 2,5-3 mm-dir. Bu növ yetkin formada tökülmüş yarpaqların altında, ağac qabığında əmələ gələn yarıqlarda, bitki tör-töküntüləri arasında və s. bu kimi yerlərdə qışlayır. Erkən yazda taxtabitilərdə qışlama yerlərindən çıxdıqdan sonra cütləşmə prosesi gedir və mayalanmış dişilər ağacların çiçəklədiyi dövürdə yumurta qoymağa başlayır. Yumurtalar uzunsov və qara rəngli olur. dişi taxtabiti öz yumurtalarını yarpaqların alt tərəfində yarpaq toxumasının  içərisinə qoyur. Qoyulmuş yumurtalardan, 20-30 gün keçdikdən sonra sürfələr çıxır. Bu sürfələr ayrı-ayrı topalar halında yerləşir və yarpaqların alt tərəfini deşərək, hüceyrə şirəsini sorur. Taxtabitilərin belə sorması nəticəsində yarpaqlar üzərində ağımtıl ləkələr əmələ gəlir, ağac çox yoluxmuş olduqda isə yarpaqlar saralmağa başlayır. Bundan əlavə taxtabitilər qara rəngli, yapışqanlı maye buraxır ki, bu maye yarpaqların alt tərəfində çoxlu miqdarda qara nöqtələr şəklində quruyur. Belə nöqtələr, habelə böyüməkdə olan sürfələrin qoyduqları qabıqlar yarpağın alt səthini xeyli çirkləndirir. Taxtabitilərin yarpaqları sorması onların qaralıb qurumasına, meyvələrin böyümədən geri qalmasına, yeni-yeni tumurcuqların əmələ gəlməsinin dayanmasına və ağacın xırda boylu qalmasına səbəb olur. Armud taxtabitisinin əsas zərər verdiyi bitki alma və armud ağaclarıdır. Quba-Xaçmaz zonasında olan meyvə bağları bu növlə daha çox yoluxur. Armud taxtabitisi göstərilən bitkilərdən əlavə, çəyirdəkli meyvə ağaclarına da zərər verir. Bu növ Azərbaycan şəraitində il ərzində azı 2-3 və bəzən də çox nəsil verir. 

## Yayılması
Armud taxtabitisi Azərbaycanda düzən və dağətəyi zonalarında, xüsusilə Şəki-Zaqatala, Quba-Xaçmaz və Talışda daha çox yayılmışdır. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gümüşü akasiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Gümüşü akasiya Avstraliyanın cənub-şərq sahillərində, Uels, Viktoriya, Tasmaniya adasında, mədəni halda Hindistan, Şri-Lanka, Cənubi Afrika, Aralıq dənizi sahili ölkələrində yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 25 m-ə, diametri 1 m-ə çatan, tikanlı və tikansız, həmişəyaşıl, enli çətirli ağac və ya koldur. Cavan budaqların qabığı yaşıl və hamardır, aşağıya getdikcə çoxçatlı və boz rəngdədir, üzərində uzununa qeyri-bərabər çatlar olur, bu çatlardan çox zaman qatran ifraz olunur. Yarpaq düzülüşü növbəli və bəzən topa halındadır. Çox zaman xırda yarpaqcıqları fillodilər şəklindədir və ya tikansız saplağı əvəz edir. Yarpaqları cütlələkvari, gümüşü-yaşıl, yaxud gümüşü-bozdur. Yarpaqları iki sıralıdır. Birinci sırada 8–25 cüt, ikinci sırada isə 30–40 cüt yarpaqcıq yerləşir. Çiçəkləri xırda olub, kürəvi başcıqlara, sünbüllərə, süpürgələrə və ya salxımlara toplanır. Çiçək ləçəkləri qızılı-sarı rəngdə olur. Çiçəklər yarpaqların qoltuğunda və ya budaqların uclarında yerləşərək iki və ya müxtəlif cinslidir. Erkəkciklər bəzən 50-dən çoxdur. Meyvəsi yastı və boz rəngdə, uzunsov-yumurtavari, az açılan və ya açılmayan paxladır. Toxumları yastı, xətvari-ellipsşəkilli, yumurtavari, tünd şabalıdı, yaxud qaradır. Fevral ayından başlayaraq aprel ayına qədər çiçəkləyir. Toxumla çoxalır.

## Ekologiyası
Respublikamızda bu növ bəzən qışı sərt keçən illərdə kök boğazına qədər məhv olur, aprel-may aylarında yenidən bərpa olunur.

## Azərbaycanda yayılması
Gümüşü akasiya Abşeron, Astara və Lənkəranda becərilir.

## İstifadəsi
Yaşıllaşdırmada dekorativ bitki kimi tək əkinlərdə istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Turpəng kəpənəyi

**Turpəng kəpənəyi** () — buğumayaqlılar tipinin pulcuqqanadlılar dəstəsinin ağcalar fəsiləsinə aid olan növ

## Xarici quruluşu
Kiçik ölçülü ağ rəngli kəpənəklərdir.

## Həyat tərzi
Növün arealından asılı olaraq nəsilvermə qabiliyyəti müxtəlifdir. Belə ki, Sankt-Peterburq və Moskva vilayətlərində bu zərərverici 2 nəsil verir. Aşağı Povoljyevdə və Qafqazda bu növ 4-5 nəsil verir. Zaqafqaziya və Qara dəniz sahillərinin subtropik zonasında 5 nəsil verməsi mümkün hüsab olunur.  Baykal ətrafında 3 nəsil verir. 
Turpəng kəpənəyinin aparılan tədqiqatlar nəticəsində pup mərhələsində qışladığı müəyyən olunmuşdur. Quba-Xaçmaz bölgəsində ilk kəpənəklər aprel ayının III ongünlüyündə uçmağa başlayır. Kəpənəklərin kütləvi uçuşu may ayının II yarısında müşahidə edilir. Mayın axırında isə I nəsil kəpənəklərinin uçuşu başa çatır. I nəsil kəpənəklərinin yumurtaqoyma prosesi may ayının II ongünlüyünə təsadüf edir və bu proses iyunun I ongünlüyündə başa çatır. Tırtılların yumurtadan çıxması may ayının 20-25-i arasında müşahidə edilir. Tırtılların yumurtadan çıxması may ayının sonu və iyun ayının I ongünlüyündə baş verir.  Turpəng kəpənəyinin I nəsil puplaşması iyun ayının I ongüblüyündən başlayır və bu proses iyun ayının II ongünlüyünün sonunda başa çatır. I nəsilin dövriyyəsi 40-45 günə başa çatır.
II nəsil kəpənəklər iyun ayının II ongünlüyündə uçmağa başlayır və bu proses iyulun I ongünlüyünə qədər davam edir. Bu nəslin kəpənəkləri iyun ayının III ongünlüyündə yumurta qoymağa başlayırlar və bu proses iyul ayının II ongünlüyünün sonuna qədər davam edir.  Yumurtadan tırtılların çıxması iyun ayının sonunda müşahidə edilir. Tırtılların kütləvi yumurtadan çıxması isə iyul ayı ərzində olur. Tırtılların puplaşması iyun ayının II ongünlüyündə baş verir və bu proses iyul ayının sonuna qədər davam edir. Bəzən puplaşma avqust ayının I ongünlüyünə qədər uzana bilir. III nəslin inkişafı əsasən iyun-iyul aylarında müşahidə olunur və 40-45 gün çəkir. III nəsil əsasən avqust ayından görünməyə başlanılır və inkişaf prosesi 30-35 gün davam edir.

## Yayılması
Turpəng kəpənəyi MDB məkanında ən geniş yayılmış növ olub, Rusiyanın Avropa hissəsində, Sankt-Peterburq, Moskva vilayətlərində, Aşağı Povoljyevdə, Qafqazda kütləvi halda çoxalır. Turpəng kəpənəyi Şimali Amerikada, Paliartktikada, Böyük Britaniyadan və Kanar adalarından başlamış Çin və Yaponiyada, Cənubda isə Şimali Afrikada və Fələstində yayılmışdır. 
Azərbaycanda Gəncə-Qazax zonalarında, Quba-Xaçmaz bölgəsində yayılmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Səfərova İ.M. Quba-Xaçmaz bölgəsində kələmin zərərvericiləri və başlıca zərərvericilərə qarşı kompleks mübarizə tədbirləri, Gəncə, 2006, s. 54-57.
* Azərbaycan heyvanlar aləmi. II-Buğumayaqlılar. Bakı, Elm, 2004, -388 səh.

## Xarici keçidlər
* Cabbage White Pieris rapae (Linnaeus, 1758)

## Həmçinin bax
* Ağcalar
* Kəpənəklər
Sintez

**Sintez** (yunanca **synthesis** "birləşdirmə, əlaqələndirmə, qurma" sözündəndir) — termin olaraq ilk dəfə 1845-ci ildə alman üzvi kimyaçısı Adolf Vilhelm German Kolbe (1818-1884) tərəfindən istifadə olunmuşdur. O, karbon dörd xloridi, sirkə turşusunu, salisil və qarışqa turşularını və çoxlu sayda digər birləşmələri sintez etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
http://www.nkpi.az/?page=addread&id=2959
* Илья Леенсон. Язык химии. Этимология химических названий. Москва: Издательство АСТ: CORPUS, 2016,464 c.
Badam taxtabitisi

**Badam taxtabitisi** ()  - Buğumayaqlılar tipinin Yarımsərtqanadlılar və ya Taxtabitilər dəstəsinə aid olan növ.
## Biologiyası
Bədəninin rəngi qırmızımtıl olub, üzəri qara, batıq nöqtələrlə doludur. Başı düzbucaqlı şəkildə olub, qabağa çıxmışdır. Skul lövhələri qabağa çıxıb, dilçəyi onlardan onlardan qısa və aşağı basıq şəkildədir. Ona görə qabaqdan başın qurtaracağı üçbucaq şəklində görünür. Gözləri iri olub, başın qurtaracağında yerləşmişdir. Qalxancığı üçbucaq şəklindədir. Taxtabitilər içərisində bədəncə iri növlərdən biridir. Bədəninin uzunluğu 18–22&nbsp;mm- dir. Bu növ yetkin formada meşələrdə tökülmüş xəzəllər altında qışlayır. Erkən yazda çıxıb palıd, söyüd və s. ağaclar üzərində qidalanır və yumurta qoyur., sürfələr 5 dəfə qabıq dəyişdikdən sonra yetkin formaya keçir. Aparılan tədqiqat işləri nəticəsində məlum olmuşdur ki, bu taxtabiti palıd ağaclarından başqa, Talışda düzən və dağətəyi ərazidə becərilən Tunqa bitkisinə də zərər verir. Tunqa bitkisi texniki məqsəd üçün əkilir və onun meyvəsindən alınan yağ kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələrində istifadə olunur. 
## Yayılması
Badam taxtabitisi Azərbaycanın əsas meşəlik rayonları olan Talışda, Böyük Qafqazın cənub yamaclarında və Kiçik Qafqazda yayılmışdır. Əsasən palıd növləri üzərində yaşayır.

## Həmçinin bax
* Armud taxtabitisi

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanda Kənd təsərrüfatı bitkilərinə zərər verən Yarımsərtqanadlılar (Taxtabitilər) C.A.Hidayətov,  42
## İstinadlar
Kələm yarpaqyeyəni

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici quruluşu
Formaca şar şəkilli olan bu həşəratın uzunluğu 3–5&nbsp;mm-dir. Qabaq kürəyi və üst qanadları tünd yaşıl rəngli, başı balaca, bığlarının qurtaracağı qalındır. Sarı rəngli yumurtaları hamar və oval şəklindədir. Uzunluğu 1&nbsp;mm, eni isə 0,5&nbsp;mm-dir. Sürfənin arxa hissəsi nazik, sarı, başı isə parlaq, qara rənglidir. Bədəni dörd cərgədə yerləşən tünd rəngli cod tüklərlə örtülmüşdür. Uzunluğu 5,5&nbsp;mm-dir. Pupu sarı rənglidir. Uzunluğu 4&nbsp;mm-ə yaxındır.

## Həyat tərzi
Ildə iki nəsil verirlər. Onlar yetkin halda torpaqda qışlayırlar. Böcəklər yarpaqları yeyir, damarlarını saxlayır və burada yumurta qoyub üzərinə maye tökürlər. Bir fərd 400-ə qədər yumurta qoyur. Yumurtanın inkişafı 8-12 gün, sürfənin inkişafı 16-22, pupun inkişafı isə 8-12 gün davam edir. Puplaşma torpağın 10-15 sm dərinliyində gedir. Iyunun axırı, avqustun əvvəllərində yeni nəslə rast gəlmək olar. Cavan bitkilərə ən çox birinci nəslin formaları zərər verir. Zədələnmə nəticəsində bitkinin inkişafı zəifləyir, kələmdə isə çoxbaşlılıq əmələ gəlir. Bitkilərə yetkin formalar və sürfələr zərər verir. Böcəklər yarpağı, sürfələr isə əsas gövdəni yerirlər.

## Yayılması
Kələm yarpaqyeyəni Azərbaycanın Şəki-Zaqatala, Quba-Xaçmaz, Dağlıq Qarabağ və Lənkəran-Astara zonalarında daha çox yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Forster işıqotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 15-40 sm olan çoxillik çimli bitkidir. Gövdəsi düzdür, qaidə hissəsində tünd-qırmızı-bənövşəyi rəngli qın geyinmişdir. Yarpaqları xətvari, yastı, sivriləşmişdir, eni 1,5–5&nbsp;mm-dir, qının kənarları və ağız hissəsi uzun tüklüdür. Çiçək qrupu çəturşəkillisüpürgəvaridir; çiçək qrupunun budaqları nazikdir, çiçəkləmədən sonra üzüyuxarı dik qalxandır; çiçəkaltlığının yarpağı çiçək qrupundan qısadır. Çiçəkləri təkdir; çiçəkaltlıqları yumurtaşəkilli, sivri, qırmızımtıl rənglidir, demək olar ki, çiçək yanlığının yarısına bərabərdir. Çiçək yanlığının yarpaqcıqları neştərvaridir, eynidirlər və ya daxildəkilər bir qədər uzundurlar, qılcıqvari sivriləşmiş, şabalıdı rəngdədir, kənarlardan ensiz-ağ pərdəlidir. Qutucuq enli yumurtaşəkillikonusvari, sarımtıl-yaşıl rəngli, sivriləşmiş və çiçək yanlığının yarpaqcıqlarına bərabər və ya ondan qısadır. Toxumları uzunsovyumurtaşəkilli, qırmızımtıl-qəhvəyi rəngli, xırda olub, qısa düz törəmələri vardır və kütdür. Çiçəkləməsi Aprel-Avqust ayları

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ mərkəzi, Lənk. oval., Lənk. dağ. Oalıqdan, orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çəmən taxtabitisi

**Çəmən taxtabitisi** () — Buğumayaqlılar tipinin yarımsərtqanadlılar və ya taxtabitilər dəstəsinə aid olan növ.

## Biologiyası
Çəmən taxtabitisi əsas yem otlarına zərər verir. Qorxulu zərərverici hesab olunur. Çəmən taxtabitisinin bədəni uzunsov dairəvi olub, üzəri batıq nöqtələrlə örtülüdür. Bığcıqları bədəndən qısadır. İkinci buğumun sonu bir qədər yoğunlaşmışdır. Bədəninin rəngi çox dəyişkən olub, yaşılımtıl-sarıdan tutqun bozumtul rəngə qədər dəyişməklə üstündə qırmızımtıl və ya qəhvəyi ləkələr olur. Bel qabağı üzərində 4, başın üzərində isə 3 tutqun xətt vardır. Bədəninin uzunluğu 5–7,5 mm-dir. Bu taxtabitilərin yumurtası 1 mm uzunluğunda olub, bardaqşəkillidir. Üst tərəfində qapaqcığı vardır. Yumurtaları bitkinin gövdəsi və ya toxuması içərisində elə qoyurlar ki, qapaqcıq həmişə xaricdə qalır. Bu növ yetkin formada tökülmüş xəzlərin, bitki qalıqlarının və ağac qalıqlarının altında qışlayır. Çəmən taxtabitisi erkən yazda (aprelin əvvəllərində) digər taxtabitilər kimi qışlama yerindən çıxır. Çəmən taxtabitisi müxtəlif növ bitkilərlə qidalanır. O, tarla bitkilərindən xaşıya, qara yoncaya, kartofa, çuğundura, noxuda, bağ bitkilərindən əriyə, almaya, armuda, çiyələyə, bostan bitkilərindən xiyara, gül kələmə və başqalarına zərər verir. Bu taxtabitinin müxtəlif növ bitkilərlə qidalanmasının səbəbi bu bitkilər üzərində bütün vegetasiya dövrü cavan zoğların olmasıdır. Payıza yaxın sahələrdə bu növün miqdarı daha çox olur. Azərbaycan şəraitində bu növ ildə 2-dən çox nəsil verir. Yazda qoyulmuş yumurtadan çıxan sürfələrin inkişafı 30–35 günə başa çatır. Yayda qoyulmuş yumurtaların inkişafı isə 25 gün çəkir. Birinci nəsil sürfələr iyunun birinci yarısında, ikinci nəsil sürfələr iyulun ortalarında və üçüncü nəsil sürfələr isə avqust və sentyabr ayında yetkin formaya keçir. Havalar isti keçdikdə taxtabitilər çox fəal olur. Zədələnmə nəticəsində bitkinin normal inkişafı pozulur.

## Yayılması
Çəmən taxtabitisi ən geniş yayılmış növlərdən biridir. Avropa, Asiya, Çində, Yaponiya və Şimali Amerikanın hər yerində yayılmışdır. Azərbaycanda ən geniş yayılmış növlərdən biridir. Bu növə respublikamızın bütün düzən, dağətəyi və dağlıq rayonlarında təsadüf edilir.

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanda Kənd təsərrüfatı bitkilərinə zərər verən Yarımsərtqanadlılar (Taxtabitilər) C. A. Hidayətov, 42

## İstinadlar
Çuğundur taxtabitisi

**Çuğundur taxtabitisi** ()  - Buğumayaqlılar tipinin Yarımsərtqanadlılar və ya Taxtabitilər dəstəsinə aid olan növ.

## Biologiyası
Bədəninin üst və alt tərəfində asan tökülən gümüşü ağ tüklərin olması ilə fərqlənir. Rəngi qaramtıl-sarıdır. Erkəklərin bədəni altdan bütünlüklə qara, dişilərinki isə yaşıldır. Qanadüstü hissə sarımtıl boz olub, qara haşiyəlidir. Qanadları şüşə kimi şəffafdır. Bədəninin uzunluğu 3,5–5&nbsp;mm-dir. Əsasən yumurta bəzən isə yetkin mərhələdə qışlayır. Payızda yumurtalarını yonca və qızıltərə bitkisinin gövdə toxumasına və yarpaq damarlarına, yazda isə çuğundur və digər bitkilərin üzərinə qoyur. Yumurtalarını kiçik qruplar halında (5-8 ədəd) bir cərgədə, bəzən isə qarışıq halda tökür. Bir dişi taxtabiti mövsümdə orta hesabla 86, bəzən isə 309 yumurta qoya bilir. Yumurtaların inkişafı 14-16 gün çəkir. Sürfələrin qışlayan yumurtalardan çıxması aprel ayında müşahidə olunur. Sürfələr bitki şirəsi ilə qidalanaraq  5 dəfə qabıq dəyişir. Onların inkişafı may ayının axırında yetkin mərhələyə keçir. Iyun ayında yetkin taxtabitilər yenidən yumurta qoyur. Bu növ şimal rayonlarında 2, cənub rayonlarında 3 nəsil verir. Taxtabitinin birinci nəsli bitkinin ilk cücərtiləri ilə qidalandığı üçün daha çox zərərlidir. Qışlayan yumurtaları dişi fərdlər avqust, sentyabr aylarında tökür. Taxtabiti ilə zədələnən bitkinin boyu zədələnməyən bitkinin boyundan 2-3 dəfə alçaq olur. Çuğundur taxtabitisi çuğundurdan əlavə kətan, soya, günəbaxan, xardal, gnəgərçək, küncüt, razyana, şüyüd, gülümbahar, pambıq, ispanaq, kök, yonca, və s. bitkilərə zərər verir. Qidalanma zamanı onların ağzından buraxdığı şirə bitkiyə zəhərli təsir edir. Bu taxtabiti çuğundur bitkisinin yarpağı və gövdəsi üzərində qidalandıqda çuğundurun kök hissəsi balaca olur, çiçəklə qidalandıqda isə toxumu zəif olur.
 
## Yayılması
Bu növə Azərbaycanın Lənkəran-Astara zonasında, Gəncə ətrafı rayonlarda və Naxçıvanda rast gəlinir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sara siyənəyi

**Sara siyənəyi** () — Chordata tipinin növüdür.

## Xarakterik morfoloji əlamətləri
Bədənin bel tərəfi göy-yaşıl, yanları və qarnı gümüşü rəngdə olur. Bel üzgəci çox piqmentlənmişdir. Qəlsəmə qapağının gerisində qara ləkə (xal) olur. Yetkin fərdlərinin uzunluğu 20.1-40.0 sm, kütləsi 95.0-1050.0 q arasında dəyişir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Dəniz balığı olub, çoxalmaq üçün şirin sulara girmir. Orta ömrün uzunluğu: 7 - 8 ildir. Cinsi yetkinliyə çatma müddəti: Cinsi yetkinliyə 2-3 yaşında çatır. Fərdi inkişaf forması tam çevrilmə şəklindədir. Həyat sikli kürü-sürfə-körpə-yetkin fərd formasında olur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Dəniz balığı olub, çoxalmaq üçün şirin sulara girmir. Orta ömrün uzunluğu: 7 - 8 ildir. Cinsi yetkinliyə çatma müddəti: Cinsi yetkinliyə 2 - 3 yaşında çatır. Fərdi inkişaf forması tam çevrilmə şəklindədir. Həyat sikli kürü-sürfə-körpə-yetkin fərd formasında olur.

## Yayılması
Azərbaycanda Xəzər dənizinin cənub-qərb hissəsində geniş yayılmışdır. Brajnikov siyənyinin Xəzər dənizində 7, Xəzər dənizinin Azərbaycan sularında isə 6 yarımnövü yayılmışdır. Həmin yarımnövlərdən biri olan Sara siyənəyinin üç populyasiyası (Sara, Pirsaat və Lənkəran) qeydə alınmışdır.

## Sayı və limit faktorları
Son illərdə Xəzər dənizində Sara siyənəyinin sayı stabildir. Limit faktorları kimi dənizin çirklənməsi və Qara dənizdən Xəzərə düşmüş daraqlı (Mnemiopsis leidyi)  hesab edilir. Azərbaycanda 5 növlə təmsil olunur

## Qidalanması
Kilkələr, az miqdarda krevetka, aterin və başqa balıqlarla qidalanır.

## Çoxalması
Kürütökmə yolu ilə çoxalır. Kürüsünü hissə-hissə tökür. Reproduktivliyin forması kürü şəklində olur. Kürüsünü hissə-hissə tökür. Məhsuldarlığı 200.0-1050.0  min ədəd arasında dəyişir. Reproduktivliyin periodu: ildə bir dəfə, hər il, generasiyaların sayı: orta ömrün uzunluğundan aslı olaraq 7 - 8 dəfə olur.

## İnsan həyatına təsiri
Ekoloji əhəmiyyəti müəyyənləşdirilməyib. Sosial – iqtisadi əhəmiyyəti ov və  vətəgə əhəmiyyətlidir. Elmi - mədəni əhəmiyyəti müəyyənləşdirilməyib. Ziyanvericilik xüsusiyətləri məlum deyil.

## Qəbul edilmiş və qəbul edilməsi vacib olan mühafizə tədbirləri
Xəzərdə balıq ovunun tənzim olunması haqqında qanun qəbul edilməsinə ehtiyac var, dənizin çirklənməsinin qarşısı alınmalıdır.

## Növün qeydiyyat göstəriciləri
AMEA Zoologiya İnstitutu ixtiologiya laboratoriyasının kolleksiya fondu

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 620. 
* Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 224 s.
* Казанччев Е.Н. Рыбы  Каспийского моря. M.; Изд: Легкая пищевая промышленность, 1981. 168 с.
* Световидов А.Н. Сельдевые. Фауна СССР, рыбы, том II, вып. 1, Изд. АН СССР, М.-Л.: 1952, 330 c. 
* Смирнов А.Н. Бражниковские сельди Каспийского моря. Баку, Изд-ва АН Аз. ССР., 1952, 245 с.

## Həmçinin bax
Cəngavərliyə qəbul (rəsm)

**Cəngavərlik rütbəsinin verilməsi** — *(Englishː The Accolade)*  ingilis rəssam Edmund Leightonun çəkdiyi rəsmdir. Bu, mövzusu cəngavərlik olan God speed (Tanrı sürəti - 1901) və Dediction (İthaf - 1908) əsərləri daxil olmaqla 1900-cü illərdə ərsəyə gətirdiyi xeyli rəsmlərdən biridir. Leightonun əsərlərinin və dövrünün ən çox tanınan tablosu kimi təsvir edilir.

## Haqqında
Rəsmin orijinalı və ilham mənbəyi ilə bağlı çoxlu hekayələr var. Tarixçilər təsdiq edir ki, bu rəsm rütbə verilməyə, cəngavərliyi təsdiq etməyə, cəngavərliyə qəbul olunmağa həsr olunub. Rəsmdə təsvir olununan namizədin çiyinlərinə qılıncın küt tərəfi ilə yavaşca toxundurmaq yaxud kürəyini qucaqlamaqla birlikdə bu cür mərasimlər bir neçə forma almışdı. İlk nümunədə seçiləcək olan namizəd cəngavər taxtındakı monarx qarşısında diz çökür. Monarx qılıncın kənarını cəngavərin sağ çiyninə toxundurur. Ondan sonra monarx qılıncı yavaşca şagirdin başı üzərinə qaldırır və sol çiyninə aparır. Yeni təyin olunmuş cəngavər qalxır, idarəçi ona cəngavər ordeninin nişanəsini göstərir. Rəsmdə isə mərasim gənc kraliça tərəfindən müşayiət olunur, cəngavər onun qarşısında sədaqət və itaətlə əyilir. İzləyənlər kraliçanın mərasim şahidləri kimi onun soluna yığılıblar.

## Təsdiqolunma
Bütün incəsənət klassikləri Cəngavər rütbəsinin verilməsini Leightonun ən tanınmış əsəri adlandırırdılar, həmçinin sənət yeniləmə mərkəzinin direktoru da bu əsəri orta əsrlər rəsm sənətinin nümunəsi kimi təsvir edir, bununla yanaşı dövrünün yaxşı tanınan rəsm əsərləri arasında Leightonun ən məşhur əsərlərindən biridir. Sotheby-nin kataloqu bunu orta əsrin ən yaddaqalan mövzuları kimi ifadə edir. Onlar həmçinin qeyd edirlər ki, bu kolleksiya iki həmişəyaşar xüsusiyyəti ehtiva edir: Böyük diqqətlə işlənmiş detal və insanlığın həssaslığını tutmaq.

## Mənbələr
* "The Accolade". All Art Classics. 18 iyun 2016 tarixində mənbəyindən arxivləndi.
* Kara Ross. ""Edmund Blair Leighton"". Art Renewal Center. 18 iyun 2016 tarixində mənbəyindən arxivləndi.
* "A King and a Beggar Maid". Sotheby's. 18 iyun 2016 tarixində mənbəyindən arxivləndi.
Adi birgöz

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Təbii halda Mərkəzi və Cənubi Avropa, Rusiya, Qafqaz, İran, Şimali Afrika, Kiçik Asiyada yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü və çətirinin diametri 2-5 m, çətiri seyrək, şaxələnmişdir. Yarpaqları həmişəyaşıl və ya tökülən, yumurtavaridən neştərvariyədək dəyişir, uzunluğu 4-6 sm, eni 2 sm, tünd yaşıldır. İyun-iyulda çiçəkləyir, ağ, xırda çiçəkləri çox ətirli, uzunluğu 8 sm-dək olan süpürgələrə yığılmışdır. Meyvələri yumru, qara, parlaq, diametri 0,8 sm, zəhərlidir. Cavan yaşda illik boy artımı 25 sm-ə çatır, budanmanı yaxşı keçirir. 50 ilədək yaşayır.

## Ekologiyası
İşıqsevəndir, yüngül kölgələnməyə dözür. Məhsuldar torpaqlara üstünlük verir, az şoranlığa və əhəngli torpaqlara dözür. Quraqlığa, küləyə davamlıdır. İstisevəndir, qışda dona bilər, ancaq asanlıqla bərpa olur. Şəhər şəraitinə, tüstüyə, qaza davamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Böyuk və Kicik Qafqazda təbii halda yayılmışdır.

## İstifadəsi
Dekorativdir. Budanmış formaları çiçəkləmə dövründə şəhər yaşıllaşdırılması üçün yararlıdır. Tək bitki kimi istifadə edilə bilər.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gürcü doqquzdonu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Qafqazda, Şimali İranda yayılmışdır. İlk dəfə Gürcüstanda təsvir edilmişdir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 1,5-3 m-ə çatan, alçaqboylu, dağınıq çətirli koldur. Yarpaqları 2-4 sm uzunluğunda qısa saplaqlı, xırda, yumurtavarı-ovalşəkillidir, hər iki tərəfi, xüsusilə alt hissəsi sıx tükcüklüdür. Çiçəkləri ağ və ya sarımtıl rəngli olub, xaricdən zəif tüklüdür, orta hissəsi qabarıqdır, 5-6 yaşından çiçəkləyir, nektarlıdır. Kasacığı sarımtıldır, yatıq tükcüklüdür. Vegetasiyası aprelin ikinci yarısından başlayaraq oktyabrın axırı, noyabrın əvvəlinə qədər davam edir. Tezböyüyən bitkidir. Meyvələri 6-8 yaşından başlayıb avqustun ikinci yarısında və ya sentyabrın birinci yarısında yetişir. Qırmızı rəngli giləmeyvələri yeməlidir, iki ədədi bir-birinə bitişikdir. Toxum və ya qələmlərlə çoxaldılır.

## Ekologiyası
Qışa az davamlıdır. Meşə bölgələrində — düzəndən başlamış orta dağ qurşağına qədər olan ərazilərdə bitir. Son dövrlərdə dekorativ bitki kimi bir çox özəl həyətyanı sahələrdə becərilir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda, Lənkəranda, Astarada, Masallıda təsadüf edilir. Mərkəzi Nəbatat Bağında və Mərdəkan dendrarisində introduksiya edilmişdir. Abşeronda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Dekorativ bitkidir, yaşıllıqlarda və torpaq eroziyasına qarşı aparılan meşə - meliorasiya tədbirlərində istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mamestra brassicae

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici quruluşu
Boz rəngli kəpənəklərdir. Kənd təsərrüfatına zərər vururlar.

## Həyat tərzi
Azərbaycan şəraitində 2-3 nəsil verir. Sovka pup mərhələsində qışlayır. Puplara əsasən torpağın 6-8 sm dərlinyində rast gəlinir. Quraq keçən illərdə puplar nisbətən torpağın 10-15 sm dərinliyində qışlayırlar. I nəsil kəpənəklərin yumurtaqoyma müddəti may ayının üçüncü ongünlüyündə müşahidə edilir. Kütləvi yumurtaqoyma dövrü iyun ayının axırına qədər davam edir. Dişilər öz yumurtalarını kələm yarpaqlarının alt səthinə topa halda qoyurlar. Hər yumurta topasında 10-dan 180-ə qədər yumurta olur. Yumurtaqoyma məhsuldarlığı çox yüksəkdir. Laboratoriya şəraitində bir dişi kəpənək 600-dən 2500-ə qədər, orta hesabla 1500-2000 yumurta qoya bilir. Yumurtaların inkişafı may ayının üçüncü ongünlüyündə və iyun ayının birinci ongünlüyündə 6-8 günə başa çatır. Yumurtadan tırtılların çıxması iyun ayında müşahidə edilir. II nəsil zərərvericilərin tırtıllarının puplaşması iyun ayının ortalarında baş verir. Kütləvi puplaşma iyunun üçüncü ongünlüyündən iyulun birinci ongünlüyünə qədər davam edir və bu proses iyulun axırına kimi müşahidə olunur. Qışlamış puplardan II nəsil kəpənəklərin uçuşu 45-50 günə başa çatır. Bu uçuş müddəti iyunun üçüncü ongünlüyünün sonundan avqust ayının birinci ongünlüyünə qədər davam edir. II nəsil kəpənəklərin yumurtaqoyma dövrü iyul ayının 7-14-ü arasında müşahidə olunur. yumurtaqoyma dövrü avqust ayının birinci ongünlüyünə qədər davam edir. Yumurtanın inkişafı 5-7 gün çəkir. II nəsil tırtılları iyul ayının üçüncü ongünlüyündə görməyə başlamışlar. Yumurtadan tırtılların çıxması avqust ayının axırlarına qədər davam edir. Tırtıllar sentyabr ayının 15-nə kimi müşahidə edilir. II nəslinin inkişafı 45-50 günə başa çatır.

## Yayılması
Bütün MDB ölkələrində, eləcə də Sankt-Peterburq, Moskva, Pskov, Yaroslavl, Kostroma, Ukrayna, Qazaxıstan və bir çox yerlərdə yayılaraq kütləvi surətdə zərər vurmuşdur. Azərbaycanda 520 növ sovka yayılmışdır ki, onlardan 80 növü müxtəlif kənd təsərrüfatı bitkilərinə zərər verir. Azərbaycanın əsasən düzən, dağətəyi və dağlıq zonalarında yayılmışdır. Quba-Xaçmaz bölgəsində 18 növ zərərli sovka yayılmışdır ki, onlardan 6 növü xaççiçəkli bitkilərə zərər verir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kürən axşam yarasası

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Xəzi qəhvəyi-kürən rəngdə olan iri yarasadır. Kütləsi 23,0–40,0 q, bədəninin uzunluğu 67,0–80,0 mm-ə, bazusunun uzunluğu 51,0–56,0 mm-ə çatır.

## Yayılması
Avropada, Şimali Afrikada, Asiyada yayılmışdır. Azərbaycanın bütün ərazisində meşə landşaftlarında və orada yerləşən yaşayış məntəqələrində rast gəlinir. Dəniz səviyyəsindən 1000 m-dək hündürlükdə yerləşən ərazilərdə tapılmışdır.	

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Azərbaycanın qərbində oturaq, şərqinsə isə Rusiyanın Şərqi Avropa vilayətlərində (çox güman ki, Volqa boyunda) yaylayan köçəri populyasiya təmsil olunmuşdur. Xəzəryanı ovalıqlarda ilk baharda nisbətən bol olan axşam yarasalarının sayı mayın 2-ci yarısından sonra kəskin şəkildə azalmışdır. Axşam yarasalarının sığınacaqları həm koğuşlar, həm də tikililərlə bağlıdır. Çox vaxt, xüsusən Tuqay meşələrində ağyarpaq qovaqların gövdəsindəki boşluqlarda məskunlaşırlar. İyunun birinci yarısında çoxalmağa başlayır, bir nəsildə 1–2 bala olur. Yığın yerlərində, xüsüsən axşam və səhər saatlarında çox səs-küy salır, çox vaxt sığınacaqdan xeyli məsafədə səsləri eşidilir. Yayda alaqaranlıq vaxtı, yazda isə bir qədər işıqlı havada görünürlər. 30–50 dəqiqədən sonra yemlənən heyvanların sayı kəskin şəkildə azalır. Yem dalınca uçan axşam yarasaları adətən birlikdə eyni istiqamətdə yönəlirlər. Qidanın əsasını böcəklər, iri kəpənəklər təşkil edir.

## Sayı
Yığınlarda heyvanların sayı çox vaxt 30-dan artıq olmamışdır. A. P. Kuzyakinin (1950) məlumatına görə isə 1939-cu ilin iyun-avqustunda Gəncə məscidlərinin çardaqlarında hərəsində 150–200 axşam yarasası olan 2 koloniya yaşamışdır. Tuqay meşələri sahələrində bu heyvanların məskunlaşma sıxlığı hər km2-də 10-a yaxın olmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kələm milçəyi

**Kələm milçəyi** () — Buğumayaqlılar tipinin İkiqanadlılar dəstəsinin Əsl milçəklər fəsiləsinə aid olan növ.
## Xarici quruluşu
Şəffaf qanadlı, nisbətən orta ölçülü milçəklərdir.

## Həyat tərzi
Zərərverici pup mərhələsində torpağın 10-15 sm dərinliyində qışlayır. Yazda torpağın 10-15 sm dərinliyində qışlayır. Yazda torpağın qızması ilə laqədar 12-14&nbsp;°C temperaturda qışlama yerlərindən çıxırlar. Qışlama yerlərində çıxış müddəti kələm bitkisinin vegetasiya dövrünə düşür. Qışlamadan çıxan milçəklər qidalanmaq üçün nektarlı bitkilərin üzərinə qonur və həmin bitkilərin çiçək tozcuqları və şirəsi ilə qidalanırlar. Bir neçə gün (2-3) qidalandıqdan sonra cütləşməyə başlayırlar. Cütləşmədən 8-10 gün sonra dişilər yumurta qoymağa başlayırlar. Azərbaycanın Quba-Xaçmaz bölgəsində 2 nəsil verir. Zərərvericinin I nəsli adətən örtük altında yerləşdiyindən kələm bitkisini yoluxdurur. II nəsli isə açıq havada əkilən kələm bitkisini yoluxdurur. Milçəklər yumurta qoymazdan əvvəl torpağın üst qatında ora-bura hərəkət edirlər  və yumurta qoymaq üçün yer axtarırlar. Yumurtalarını kələm bitkisinin torpağa yaxın saplaq hissəsinə qoyurlar. Əksər vaxtlar yumurtalar əsasən gümrah, iri yarpaqlı və dərinə basdırılmış bitkilər üzərinə qoyulur. Hər bir dişi fərd 120-180-dək yumurta qoya bilir. Kələm bitkisi üzərinə bir neçə milçək yumruta qoya bilər. Bu halda yumurtalardan çıxan sürfələrin sayı 300-400-ə çatır. Yumurtalar ağ rəngdə olmaqla nəmişliyə çox həssasdırlar. Kələm bitkisi üzərindəki yumurtalardan 6-10 gündən sonra sürfələr çıxır. Təzəcə çıxmış sürfələr kələm bitkisinin kök hissəsinə hərəkət edərək qidalanmağa başlayırlar. Sürfələr 20-30 gün qidalanma müddətində 3 yaş dövrü (qabıqdəyişmə) keçirilər. Bundan sonra yaşlı sürfələr kələm bitkisini tərk edərək onun ətrafında torpağa keçir və puplaşırlar. Pup mərhələsi 12-16 gün çəkir.

## Yayılması
Quba-Xaçmaz bölgəsində yayılaraq kələm bitkisinə 30-35 % zərər verir, bəzi illərdə kütləvi çoxaldıqda 50-60 %-dək zərər verdiyi müşahidə edilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Arne Tiselius

**Arne Tiselius** () — isveç kimyaçısı.

## Həyatı
İsveç kimyaçısı Arne Vilhelm  Kaurin Tiselius 1902-ci ilin avqustun 10-da Stokholmda anadan olmuşdur. 1925-ci ildə Upsal universitetini bitirmişdir. Həmin universitetdə işləmiş, 1938-ci ildən professor vəzifəsində çalışmış, 1951-ci  ildən biokimya institutunun direktoru olmuşdur. 1946-1950-ci illərdə təbiət elmləri sahəsində tədqiqatlar sahəsində  İsveç dövlət şurasının sədri olmuşdur. O, 1971-ci ilin oktyabrın 29-da vəfat etmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
Əsas elmi işləri adsorbsiya və elektroforezə həsr olunmuşdur.

1931-1935-ci illərdə frontal adsorbsiyalı xromatoqrafiya üsulunu yaratmışdır. Bu üsulun köməyi ilə aminturşular, peptidlər, karbohidratlardan ibarət qarışığın keyfiyyət və miqdari analizini apara bilmişdir. 1935-ci ildə elektroforez sahəsində apardığı tədqiqatlar nəticəsində biokalloidlərin müxtəlif modifikasiyalı elektroforetik analizini  işləyib hazırlamışdır (mikroelektroforez, kağız üzərində elektroforez, immunoelektroforez). Biokimyada bir sıra tətbiqi məsələləri həll etmək üçün elektroforetik üsulu tətbiq etmişdir. Belə məsələlərə normal və pataloji zərdabların tədqiqi və ayrılması, təmiz zülalların və qarışıqlarının, fermentlərin, nukleoproteid-lərin, nuklein turşularının və aminturşuların tədqiqi və ayrılması aiddir. İmmunoelektroforezin köməyi ilə  qanın normal zərdabının zülal strukturunun öyrənilməsinin əsasını qoydu və qan zərdabından 3 müxtəlif zülalı ayırdı (indi qan zərdabından 20-dən çox zülal tapılmışdır).

## İş fəaliyyəti
1951-1955-ci illərdə Beynəlxalq nəzəri və tətbiqi kimya ittifaqının prezidenti olmuşdur. 1960-1971-ci illərdə kimya üzrə Nobel komitəsinin prezidenti olmuşdur. Bir çox elmlər akademiyalarının və elmi cəmiyyətlərin üzvü olmuşdur.

## Nobel ilə mükafatlandırılma
Tiselius 1948-ci ildə “elektroforezin və adsorbsiyalı analizin tədqiqinə, xüsusən zərdabın zülallarının kompleks təbiəti ilə əlaqədar olan kəşfə görə” kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar