open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qrodno qalası

**Qədim Qrodno qalası**, **Qədim qala** () və ya sadəcə **Qrodno qalası** —  Belarusun Qrodno şəhərində qədim qala. 11-ci əsrdə Kiyev knyazı Yaroslav Mudrinin kiçik oğlunun yaratdığı *Qara Rus* sülaləsinin iqamətgahı olaraq tikilmişdir.

Qalanın XIII əsr donjonu Belarus müdafiə qalallarının bir növünə aid idi. Böyük Vytautas, 1391–1398-ci illərdə qalaya qotik tərzində beş kərpic qüllə əlavə etdi və qalanı əsas yaşayış yerlərindən birinə çevirdi. IV Kazimir də Litvanın rəsmi paytaxtı olaraq Qrodnoya üstünlük veriridi. Bura həm polşa tacının ona təqdim edildiyi, həm də 1492-ci ildə vəfat etdiyi yerdir.

Qalanın növbəti görkəmli sakini Qrodnonu Şərqi Avropadakı geniş imperiyasının paytaxtı olaraq nəzərdə tutan "Stepan Bathori" idi. O qalanı özünün Şimali İtaliyanın inkişaf etmiş İntibah zövqündə tikilmiş iqamətgahı ilə əvəz etmək istəyirdi. 1586-cı ildə Bathori Qrodnoda öldükdən sonra, onun layihəsi tərk edildi. Qala 1655-ci ildə Rusiay-Polşa müharibəsi zamanı ruslar tərəfindən dağıdıldı.

Qalanın dirçəldilməsi Krzysztof Zygmunt Pacın kral iqamətgahının yenidən qurulmasını maliyyələşdirmək üçün kifayət qədər vəsait toplaması ilə edildi. Bərpa olunan qala Polşanın kralı Michal Korybut Wisniowiecki tərəfindən Polşa-Litva Birliyinin hər üç seymi üçün iqamətgah olaraq seçildi. Şimal müharibəsi kral məhkəməsi Yeni Qrodno Qalasına köçməyə məcbur oldu. Polşanın bölüşdürülməsindən sonra qala rus ordusunun ixtiyarına verildi və burada kazarma yerləşdirildi. 

Polşa Respublikası dövründə səlahiyyətlilər səfirlər otağını və seym zalını bərpa etdi. Qala hal-hazırda muzey olaraq fəaliyyət göstərir.

## Mənbə

* Ф. Д. Гуревич. "Древности Белорусского Понеманья". Ленинград, Изд-во Академии наук СССР, 1962.
* Old Grodno Castle on globustut.by
Novoqrudok qalası

**Novoqrudok qalası** (, ,  ) — Belarusun Novoqrudok şəhərində yerləşən qala. Litva kralı Mindauqasın dəfn yeri və tacının yeri olduğuna inanılan, Böyük Litva Knyazlığının əsas istinadgahlarından biri. Müasir tarixçilər Mindauqasın tacının həqiqi yerini təyin edə bilməyiblər.

14-cü əsrin əvvəllərində Novoqrudokun daş qülləyə sahib olduğu bilinir. Digər istehkamlar ağacdan idi. Qala 1314-cü ildə Heinrix von Plötzkenin başçılığı altında Tevton ordeni tərəfindən darmadağın edildi. Hücum uğurlu alınmasa da, qüllə xeyli ziyan gördü.

Böyük Vytautasın hakimiyyəti dövründə Novoqrudok istehkam sisteminə dörd yeni daş qüllə əlavə edildi. 17-ci əsrdə əsas qala Kiçik qaladan başqa 7 qüllə ilə əhatə olumuşdu. Novoqrudok 16-cı əsrdə Krım tatarları tərəfindən mühasirəyə alınan ən şimal qalalarından biri idi.

Novoqrudok  Rusiya-Polşa müharibəsi zamanı (1654-67) iki dəfə Rusiya qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir. Sonrakı dağıntı 1706-cı ildə Şimal müharibəsinin bir hissəsi olaraq Novoqrudoku ələ keçirilən İsveçlilər tərəfindən edildi. Dağıntıları sonrakı ziyanlardan qorumaq üçün ilk tədbirlər 1920-ci illərdə edildi. Hazırda qala əsasən milli tədbir və bayramlar üçün istifadə edilir.

## Qalereya

Şəkil:Navahradak - Rekanstrukcyja (Viktar Staščaniuk) 1.jpg|Qalanın yenidən canlandırması
Şəkil:Navahradak - Rekanstrukcyja (Viktar Staščaniuk) 3.jpg|Müasir təsvir
Şəkil:Navahradak - Ruiny zamka - Panarama.jpg|Qalanın qalıqları


## İstinadlar
Muzaki döyüşü

**Mouzaki döyüşü** (Yunan: Mάχη του Μουζακίου) — 4 may 1878-ci ildə Yunan Ordusunun Yunan nizamsızlarına  dəstəyi ilə Osmanlı qüvvələrinə qarşı baş vermiş döyüş. 1877–1878-ci illər Rusiya-Osmanlı müharibəsi zamanı Fessaliya və Epirusda baş verən Yunan üsyanlarının əsas hadisələrindən biridir.

## Ümumi
Müstəqil|Yunan dövlətinin yaradılması ilə İrredentizm Yunan sakinləri olan, Fessaliya , Epirus və Makedoniya kimi Osmanlı bölgələrinə yayıldı. Qərbi Fessaliyada, Yunan Ordusunun rəsmi iştirakı olmadan təşviqatlar başladı, ancaq Yunan Zabitlərindən ibarət komitə Osmanlı qoşunlarının təcavüzünü yerli partizan dəstələri ilə əlaqələndirmək üçün gizli bir şəkildə bu əraziyə göndərildi.

Qərargah, kapitanlar Georgios Filaretos və Ioannis Igglesisin köməyi ilə artilleriya polkovniki Konstantinos Ischonomachos'un ümumi komandanlığı altında Loutro Karditsas'a quruldu.

## Hadisələr
Partizan müharibəsi artıq türklərə və albanlara qarşı ərazidə endemik hal almışdı.
1878-ci ilin mart ayının əvvəlində yerli başçı Tanasis Ziakas və onun Aqrafiote dəstələri Vounista, Qranista və Mesenikola kəndlərində üsyan etdilər.

Yunan Ordusunun baş çavuşu Styananos Tzavaras da Sarakatsan və Arumın  klefləri ilə qüvvə meydana gətirdi, bunların bir çoxu Arvanitakis dəstəsinin üzvləri idi. Hər iki qrup bir yerə toplanaraq bölgənin strateji bir nöqtəsi olan ərzaq və su almaq üçün açar olan Mouzaki kəndinə hücum etdi. Bundan əlavə, böyük şəhərlərdən Osmanlı qoşunlarını kəndlərə çəkmək fürsəti oldu.

## Döyüş
Bu hadisələr haqqında xəbərlər və təhlükəli vəziyyətdə olan Türk ev sahiblərinin və müsəlman albanların çox sayda əhalisinin olması Trikala çatdı, hakimiyyət orqanları Moussa Gkeka'na qoşun dəstəsi göndərdi ki, kəndi bərpa etsin və üsyanı yatırsın.
Yunanlar üçün bu, böyük bir düşməni məğlub etmək üçün vacib bir fürsət idi, buna görə nizamsızlara dəstək olmaq üçün müntəzəm Yunan Ordusundan olan qoşunlar yerləşdirildi. Osmanlı qoşunları illər boyu istifadə etdiyi kleft dəstəsindən başqa bir qüvvə ilə qarşılaşacağını gözləmədikləri üçün gücləri yüngül süvarilərə və piyada qoşunlarına endirildi.
Nəticədə, Osmanlılar mühasirəyə alındı və leytenantlar Georgios Alexandris və Takis Stournaris başçılığı altında 4 may 1878-ci ildə daha güclü və daha yaxşı təchiz edilmiş Yunan qoşunları tərəfindən tamamilə məğlub edildi. Türklər ağır itki verdilər və Gkeka özü də əsir alındı. Mouzakidə kiçik qələbə üsyançılar üçün mənəvi təkan idi, amma gerçəyi dəyişmədi.Osmanlılar tezliklə üsyanı ləğv etdilər.
## İstinadlar
Qradişka

**Qradişka** (, , ) — Bosniya və Herseqovinanda yerləşən şəhər. Serb Respublikasına daxil olan eyni adlı icmasının və subregionun inzibati mərkəzidir. Banya Luka bölgəsindən şimalda yerləşir. Qradişka dəniz səviyyəsindən 92 m yüksəklikdə yerləşir. Şəhər Serb Respublikasının ən əhəmiyyətli sərhəd keçidlərindən birinə sahibdir. İcma 762&nbsp;km² ərazisi olan Liev və Podkozarye ərazisini tutur. Coğrafi cəhətdən Krajinanın şərq bölgəsində yerləşir. Xorvatiyanın Stara Qradiska şəhərinin qarşı tərəfində,  Sava çayının sağ sahilində və Banya Lukadan təxminən 40&nbsp;km şimalda yerləşir.

Qradişkada yuqoslaviyalı partizan olan, Yuqoslaviyanın Xalq Qəhrəmanı Lepa Radiçin təhsil almışdır.

Vaso Çubriloviç bu şəhərdə anadan olub.

## Əhalisi
2013-cü il siyahıyaalınmasına görə şəhərin əhalisi 16 106 nəfər, icma əhalisi isə 56 727 nəfər olmuşdur.

1991-ci il siyahıyaalınmasına əsasən, şəhərdə 16 841 nəfər yaşayırdı, bunlardan 42,68% - Bosniya müsəlmanları, 38.60% - serblər, 10.61% - Yuqoslavlar, 4.63% - xorvatlar olmuşdur.
## Tanınmış şəxsləri
* Marko Marin - alman futbolçu
* Zvezdan Misimoviç - bosniyalı futbolçu
* Vaso Çubriloviç - siyasətçi və tarixçi, Qara Əl təşkilatının üzvü və Avstriya vəliəhdi Frans Ferdinanda qarşı sui-qəsd iştirakçısı.
* Velko Çubriloviş - Qara Əl təşkilatının üzvü
* A. Setyabudi - artist
* Vlado Yaqodiç - keçmiş futbolçu, menecer
* Vinko Marinoviç  – keçmiş serbiyalı futbolçu, menecer 
* Radenko Milak - artist
* Qoyko Subotiç – akademik və sənət tarixçisi
* Tatyana Pasaliç - poker aparıcısı
* Samson Morpurqo - Orta əsrlər İtalyan ravvini, həkim və liturqist
* Nordin Qerziç - isveçli futbolçu
* Aloyziye Misiç – Roma katolik yepiskopu
* Branko Qrahovaç - futboçu
* Atif Dudakoviç - Bosniya müharibəsi zamanı ordu generalı
* Nazif Haydaroviç - futbolçu
* Ratko Varda - basketbolçu
* Milan Yankoviç - futbolçu
* Miodraq Latinoviç – keçmiş futbolçu
* Zlatko Yanyiç - futbolçu
* Ozren Periç - futbolçu
* Safet Haliloviç - siyasətçi
* Oqnen Ojeqoviç - serbiyalı futbolçu, 19 yaşadək olanlar arasında Avropa çempionu

## Mənbə
* Општина Градишка 
* Gradiska.com & GrISP 
## İstinadlar
Tanais

**Tanais** () — Don çayının mənsəbində antik şəhər (e.ə. III əsr — V əsr). Eramızın I əsrində Bosfor dövlətinin tərkibinə daxil idi. Şəhər Rostov-na-Donu şəhərindən 30&nbsp;km qərbdə, Nedviqovka xutoru yaxınlığında yerləşir.

Tanais qoruğu Rusiyanın ən böyük arxeoloji muzey-qoruqlarından biridir. Qoruq ərazisi təxminən 3 min hektardır. Qoruq ansamblına müxtəlif tarixi abidələr, fərqli zamanların mədəniyyət nümunələri, eləcə də paleolitdən tutmuş XIX əsrə kimi müxtəlif xalqların yaşayış məntəqələri daxildir. Tanais qədim yunan sivilizasiyasının ən ucqar şimal məntəqəsi hesab edilir.

## Ümumi məlumat
Tanaisin əsası e.ə. III əsrdə qoyulmuşdur. Qədimdə Bosfor dövlətindən köçən yunanlar, Tanais çayının (indiki Don) mənsəbində, deltanın əsas qolunda - Myortvı Donesdə Tanaisin əsasını qoymuşdular. Uzun əsrlər boyu Tanais Azov dənizi və Don ətrafı bölgənin vacib siyası-iqtisadi-mədəni mərkəzi olmuşdur. Qədim yunan coğrafiyaçı Strabon şəhəri belə təsvir edirdi: "Çayın gölə töküldü yerdə eyni adlı Tanais şəhəri yerləşir. Əhalisi əsasən elinlərdi". Strabon həm də göstərir ki, Tanais — "Pantikapeyadan sonra varvarların ən böyük satış yeridir". Qədim coğrafiyaçılar və tarixçilər Avropa ilə Asiya arasında olan sərhəddi məhs Tanaisdən çəkirdilər.

Eramızın 237-ci ilində Tanais qotlar tərəfindən dağıdıldı. 140 il sonra isə sarmatlar tərəfindən yenidən bərpa edilmişdir. Tanaris tədricən əkinçilik və sənətkarlıq mərkəzinə çevirilirdi. V əsrin əvvələrindən ərazidə səhralaşma prosesi başlamışdır.

Tanais arxeoloji abidə kimi ilk dəfə 1823-cü ildə aşkar edilmişdir. Paris akademiyasının müxbir üzvü polkovnik İ.A. Stempkovski bu barədə rəsmi məlumat yazmışdır. I Nikolayın sərəncamı ilə ərazidə qazıntı işləri aparılmışdır.

## İstinadlar
Priedor

**Priedor** (, , )  — Bosniya və Herseqovinanda yerləşən şəhər. Şəhər Serb Respublikasının şimal hissəsində (eyni adlı icmaın və bölgəsinin mərkəzi kimi), Sana çayının sahilində yerləşir. 14 dekabr 1995-ci ildə Deyton sazişinin imzalanmasından sonra Priedor Serb Respublikasının bir hissəsi olur.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı Müstəqil Xorvatiya Respublikasının  Sana-Luki bölgəsinə daxil olur. 
## Coğrafiyası

Priedor bələdiyyəsinin tərkibindəki Pridor şəhəri Bosniya və Herseqovinanın şimal-qərb hissəsində, Sana və Qomyenika çaylarının sahilində və Kozara dağının cənub-qərb təpələrində yerləşir. Bələdiyyənin sahəsi 833 kvadrat kilometrdir (322 kvadrat mil). Şəhər dəniz səviyyəsindən 133 metr (436 fut) yüksəklikdə yerləşir.

Bosniya və Herseqovinadakı Bosanska Krajinasının tarixi və mədəni bölgəsinin bir hissəsidir.

İkinci Dünya müharibəsi dövründə faşizmə qarşı mübarizə aparan partizanların bir qismi şəhər ətrafındakı dağlarda mübarizə aparmışdır.

Şəhər Sana çayı və Kozara dağının cənub-qərb təpələrində qurulan allüvial ərazi üzərində yerləşir.
## Əhalisi
2013-cü il əhalinin siyahıya alınmasına görə şəhərin əhalisi 32,342 nəfər, icma əhalisi isə 97,558 nəfər təşkil etmişdir. 1991-ci ildə şəhərdə 34 635 nəfər yaşayırdı.
## Din
Priedor Katolik Kilsəsi, Şərqi Pravoslav kilsələri və məscidlər də daxil olmaqla çoxkonfessiyalı bir cəmiyyət olaraq tanınır. Buna görə Priedorun şəhər mərkəzində 16-17 əsrlərdə inşa edilən çox sayda məscid var.

Ən məşhur 1750-ci ildə inşa edilən, əsas prospektdə yerləşən "Carsijska dzamija" şəhər məscididir. Məscidə kitabxana və mədrəsə var. Bosniya müharibəsindən sonra Prijedor bələdiyyəsinin və şəhərin 33 məscidin hamısı yenidən qurulur və təmir edilir.

Əvvəllər Priedorda İkinci Dünya müharibəsi və Bosniya müharibəsindən əvvəl kiçik bir yəhudi əhalisi yaşayırdı. Amma bu gün şəhərdə keçmiş yəhudi əhalisinin izləri yoxdur.

## Fotoqalereya

|
Fayl:Klisina prijedor.JPG|
Fayl:OnebuildinginPrijedor.jpg|
Fayl:Prijedor Railway and Bus Station.jpg|
|
Fayl:Prijedor2010.jpg|
Fayl:SanicaniLake.JPG|


## İstinadlar

## Mənbə
* Oficijalna internet prezentacija Opštine Prijedor
* PrijedorCity.com. Portal grada Prijedora
* Falling Rain Genomics: Prijedor, Bosnia & Herzegovina Page
Süveyş kanalı üzərində elektrik xətti

**Süveyş kanalı üzərində elektrik xətti** — 1998-ci ildə Misirin Süveyş şəhərində tikilmiş və Süveyş kanalının üstündən keçən elektrik xətti. İki 500 kilovoltluq xətdən ibarətdir.

Naviqasiya üçün təhlükəsizlik tələblərinə görə, naqillər 150 metr yüksəklikdə yerləşdirilməli olduğundan, xətt kanalın sahilində yerləşən 221 metr yüksəklikdəki iki dirəyə asılıb. Dirəklərin hər birində dörd asqı var: 3-ü keçiricilər üçün, biri isə izolyatorların məhv olması halında keçiriciləri saxlamaq üçün.

## Bölgənin inkişafı
Elektrik xətti Əhməd Həmdi tuneli (1981-ci ildə tamamlanıb), Əl-Fərdan dəmiryol körpüsü və avtomobil körpüsü (2001-ci ildə tamamlanıb) ilə birlikdə Süveyş kanalının ətrafındakı ərazilərin inkişafına mühüm töhfə verən layihələrdən biridir.

Qovşaq STFA Enerkom-Siemens Konsorsiumu tərəfindən inşa edilmişdir.

## İstinadlar
Vəhşi çöl

**Vəhşi çöl** () — Qara və Azov dənizi ətrafı tarixi çöl əraziləri. Qərbdən Dnestr çayı ilə, şərqdən isə Don və Xoper çayları ilə həmsərhəddir. Ərazi əhalinin az məskunlaşdığı bölgə hesab olunur.

## Coğrafiyası
Reç Pospolitaya məxsus, Levasser de Boplanın (Guillaume Le Vasseur de Beauplan) tərtib etdiyi xəritədə ilk dəfə olaraq (1648) "Vəhşi çöl" (Dzike Polie) sözü istifadə edilmişdir. Ərazini məhsuldar olmayan torpaqlarına görə belə adlandırmışdılar. Bəzən sinonim kimi (lat.. Loca deserta) sözündən də istifadə olunurdu. Vəhşi çöl ümumi qəbul edilmiş dəqiq sərhədlərə malik deyildi.

Müasir dövrdə bu bölgəyə Ukraynanın Luqansk, Donetsk, Zaporojiya, Dnepropetrovski, Kirovoqrad, Nikolayev, Odessa, Poltava, Sumı, Xarkov və Xerson vilayətləri, Dnestryanı və Rusiyanın Belqorod, Lipetsk, Tambov, Penza, Voronej, Saratov, Volqoqrad, Rostov vlayətləri daxildir.

## Tarixi
İlk yazılı tarixi sənədlərə görə (Herodot və digər qədim tarixçilər), Skiflər Qara dənizin şimalında yerləşən bütün ərazilərdə (Pont dənizinin qədim müəllifləri tərəfindən) yaşayırdılar — lakin əhalisi az olan ərazilərin olması və qorunan sərhədlərin olmaması nəticəsində müxtəlif köçəri xalqların bu ərazilərə daxil olmasına imkan verirdi.

Vəhşi çöl əkinçilik, heyvandarlıq və sənətkarlığın inkişafı üçün əlverişli idi. Kiyev Rus döləti dövründə bu ərazilər yenidən mənimsənilməyə başlanıldı. Ancaq bölgədə olan xəzərlər, peçeneqlər, polevestlər və tatarlarlarla daima mübarizə aparmaq lazim idi. Onlardan qorunmaq üçün Kiyevdən, Çerniqovdan və Rusiyanın digər şəhərlərindən knyaz dəstələri göndərildi və mühafizə postları yaradıldı.

1560-cı illərdə ərazidə Oryol, Novosil və Dankov qalaları inşa edildi. Daha sonra cənub koloniya məntəqəsi Belqorod qalası tikildi.

## Ədəbiyyat
* *Гайворонский Олекса.* Повелители двух материков. — Киев-Бахчисарай, том 2, 2009 г. ISBN 9789662260038
* *[[Добролюбский, Андрей Олегович|Добролюбский А. О.]]* Кочевники на западе причерноморских степей в X–XVIII веках (историко-археологическое исследование). — Автореферат дисс. … доктора исторических наук. — СПб., ИИМК РАН, 1991. — 34 с.
* *Докучаев Денис.* Сборник карт Николаса Висхера. // Мир музея, 2015, № 11.
* *[[Каргалов, Вадим Викторович|Каргалов В. В.]]* На степной границе. — М.: Наука, 1974.
* *[[Каргалов, Вадим Викторович|Каргалов В. В.]]* Оборона южной границы Российского государства в первой половине 16 столетия. — Л., 1977.
* *[[Кудряшов, Константин Васильевич|Кудряшов К. В.]]* Половецкая степь: Очерки исторической географии. — М.: ОГИЗ-Географгиз, 1948. — 162 с.
* *Новосельский А. А.* Борьба Московского государства с татарами в XVII веке. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1948.
* *[[Папков, Андрей Игоревич|Папков А. И.]]* Порубежье Российского царства и украинских земель Речи Посполитой (конец XVI-первая половина XVII века) / Науч. ред. А. Л. Хорошкевич. — Белгород: Константа, 2004. — 352 с. — ISBN 5-902711-02-9

## İstinadlar
İtsiar İtunyo

**İtsiar İtunyo Martines** () — baskmənşəli İspaniya aktrisası. O, ispan teleserialı olan Pul soyğununda (*La casa de papel*)dəki inspektor Rakel Murilyo roluna görə daha çox tanınır.

## Erkən Həyatı
İtunyo 1974-cü il 18 iyunda Bassauridə doğulmuşdur. O, Bassauri Teatr məktəbində oxumuş, həmçinin Bask Ölkəsi Universitetindən şəhər-sənaye və siyasi sosiologiya fakültəsini bitirmişdir.

## İstinadlar

## Xarici Keçidlər
* 
*
Difenilxlorarsin

__NOTOC__

**Difenilxlorarsin** (Norin, Motron, İntar, Klark I, DA) — arsenin üzvi birləşməsi və sternitlər qrupun qıcıqlandırıcı maddəsi. Mixaelis və La Kosta tərəfindən 1878 ildə kəşf edilmişdir.

## Xassələri
Difenilxloroarsin, kimyəvi cəhətdən difenilkianarsin ilə müqayisədə daha davamlıdır. xüsusən də qızdırıldıqda. 230 °C-də difenilxlorarsin saralır və dağılmağa başlayır.

## İstifadəsi
İlk dədə 1917-ci ildə Birinci Dünya Müharibəsində kimyəvi silah kimi istifadə olunmuşdur.
 konsentrasiyasında, difenilxloroarsinin təsiri hiss olunmağa başlayır və insan üçün -dən yuxarı konsentrasiyası artıq dözülməzdir. Bununla birlikdə, aerozol hissəcikləri dəriyə düşərsə, dəridə də qıcıqlandırıcı təsiri hiss edilə bilər.olduqda, difenilxloroarsin qızartı yaradır və daha yüksək sıxlığı olan lezyonlarla eritema, şişlər və hətta blisterlər meydana gələ bilər.

## Tətbiqi
Difenilxlorarsin, Qrinyar reaksiyasına görə digər difenil arsen birləşmələrinin istehsalı üçün faydalı bir reagentdi:

: {Ph_2AsCl} + {RMgBr} \to {Ph_2AsR} + {MgBrCl}

R — alkil və ya aril radikalıdı.

## Mənbə
* Александров В. Н., Емельянов В. И. Отравляющие вещества: Учебное пособие / Под ред. д-ра хим. наук, проф. Г. А. Сокольского. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Воениздат, 1990. — 272 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00341-6.
* Супотницкий М. В., Петров С. В., Ковтун В. А. Влияние химического оружия на тактику и оперативное искусство Первой мировой войны (исторический очерк), часть 1 // Вестник войск РХБ защиты. — 2017. — Т. 1. — № 1. — С. 53–68.
* Супотницкий М. В., Петров С. В., Ковтун В. А. Влияние химического оружия на тактику и оперативное искусство Первой мировой войны (исторический очерк), часть 2 (продолжение) // Вестник войск РХБ защиты. — 2017. — Т. 1. — № 2. — С. 39–64.
* Супотницкий М. В., Петров С. В., Ковтун В. А. Влияние химического оружия на тактику и оперативное искусство Первой мировой войны (исторический очерк), часть 3 (окончание) // Вестник войск РХБ защиты. — 2017. — Т. 1. — № 3. — С. 51–78.
Ston səddi

**Ston Səddi** və ya **Ston divarları** — Xorvatiyanın cənubundakı tarixi Dalmasiya bölgəsinin Ston şəhərində yerləşən  uzunluğunda müdafiə divarı. Səddin inşasına 1358-ci ildə başlanmışdır. Bu gün dünyanın qorunan ən uzun istehkam sistemlərindən biridir.

Stone səddi "Avropanın Çin səddi" olaraq da tanınır.

## Tikintisi
Kütləvi şəhər divarları tərəfindən yaxşı qorunmasına baxmayaraq, Raqusa Respublikası başqa bir müdafiə xətti qurmaq üçün Peleşasdan istifadə etmək qərarına gəlir. Yarımadanın ən dar nöqtəsində, Stondan Mali Ston şəhərinə qədər bir divar inşa edildi. Respublika dövründə divarlar Dubrovnikin sərvətinə töhfə verən qiymətli duz məfdənlərini qorumaq üçün istifadə olunurdu və buna görə də təmir işləri aparılırdı.

Cümhuriyyətin süqutundan sonra divarlarda söküntü işləri başladı. Daha sonra Avstriya-Macarıstan imperiyasının səlahiyyətliləri məktəblər və icma binalarını inşa etmək üçün və həmçinin Avstriya İmperatorunun 1884-cü ildə gəlişi münasibətilə qurulan zəfər tağı üçün divardan material götürdülər. Mali Stonun ətrafındakı divar insanların sağlamlığına ziyan vurduğu bəhanəsi ilə söküldü. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra söküntü dayandırıldı.

## Layihə
Bu gün 5.5 kilometr uzunluğunda olan divar, Stonu Mali Ston ilə əlaqələndirir və nizamsız bir beşbucaq şəklindədir. Divar XV əsrdə, 40 qüllə (bunlardan 20-si qalmışdır) və 5 qala ilə tamamlanırdı. Divar daxilində şimaldan cənuba üç, şərqdən qərbə isə üç küçə çəkildi. Beləliklə, hər birində 10 ev olmaqla on beş bərabər blok quruldu.

Əsas küçələrin eni 6 m (eni 8 m olan cənub küçəsi istisna olmaqla), yan küçələrin eni isə 2 metrdir. Şəhərə giriş iki şəhər darvazası vasitəsilədir. Onlardan biri *Poljska vrata-*dır və xorvat dilində "Polşa qapısı" adlanır. Darvazanın üzərində latın dilində yazı var və 1506-cı ilə aid olduğu düşünülür. İstehkam sisteminin mərkəzləri Stondakı Veliki kaštio qalası, Mali Stondakı Koruna və Podzvizd təpəsindəki qaladır (224 m).

Dubrovnik şəhər planı Ston divarı üçün bir model kimi istifadə edilirdi, lakin Ston hazırlanmış ərazi üzərində qurulduğundan, bu model Dubrovnikin özündən daha yaxından izlənildi.

## Qalereya

Fayl:Croatia-02147 - Walls of Ston (10091720635).jpg|Səddin uzaqdan görünüşü
Fayl:Ston-Fort-03.jpg|Qalanın qalıqları
Fayl:Ston-walls03432.JPG
Fayl:Stonske-zidine03348.JPG


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Ston - Dubrovnik Guide
Staroçerkasskaya

**Staroçerkasskaya** (, 1805-ci ilə kimi — Çerkassk) — Rusiya Federasiyasının Rostov vilayətində, Aksay rayonunda olan stanitsa (kənd tipli yaşayış məntəqəsi).

Stanitsa Don çayının sağ sahilində, vilayət mərkəzindən 30&nbsp;km məsafədədir. Staroçerkasskaya *Staroçerkasskaya kənd ərazisinin* inzibati mərkəzidir. Yaşayış məntəqəsi həm də Don kazaklarının mərkəzi kimi, eləcə də genral Matvey Platovanın və digər taninmiş don qəhramanlarının doğulduğu yer kimi tanınır. Stanitsanın mərkəzində Müqəddəs Don Staroçerkassk kişi monastrı və Staroçerkassk muzey-qoruğu yerləşir. Qoruq ərazisinin sahəsi 180 hektardır. Hər il stanitsada kazak mədəniyyəti festivalı keçirilir.

## Tarixi
Çerkassk şəhərciyi haqqında ilk məlumatın tarixi 1570-ci ilə aid olunur. 1570-ci ildə zaporojiya çərkəzləri Azov dənizinin 60 verstliyində yeni yaşayış məntəqəsi salmış və öz adlarını vermişdir: *Çerkas.*

1637-ci ildə Staroçerkasskılar Azov yürüşünə çıxmış və Azov osmanlı qalasını ələ keçirmişdilər. Onlar qalanı dört il öz əllərində saxlaya bilmişdilər. 1643-cü ildə türklər yenidən qalanı ələ keçirdilər və tamamilə yandırdılar. Növbəti il yenidən qala bərpa edildi və möhkəmləndirildi. 1667-ci ildə Stepan Razinin başçılığı ilə Çerkasskda üsyan başladılmışdır.

## Əhalisi
1897-ci ildə keçirilən əhalinin siyahıyaalınmasına görə Staroçerkasskaya əhalisi 5060 nəfər idi. 1926-cı ilə olan məlumata görə əhalinin sayı 4412 nəfər idi. Onlardan 3689 nəfər özünü kazak hesab edirdi. 2010-cu ildə həyata keçirilən siyahıya alınmaya görə stanitsada 2399 nəfər yaşayır.

## Nəqliyyat
Staroçerkasskaya Rostov şəhəri ilə Aksay yolu əlaqəlidir. Yol bərk örtüklüdür. Don çayı üzərindən bərə fəaliyyət göstərir.

Şənbə və bazar günləri Rostov şəhərindən Rostov-Staroçerkassk-Rostov türist teploxodu fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Xlorsian

**Xlorsian** — xloranhidridi izosian turşusu ClCN, rəngsiz qaz (adi vəziyyətdə) sərt iyli, zəhərləyicidir. 
## Reaksiyayagirmə qabiliyyəti
Xlorsian tipik psevdohalogendir və nukleofillərlə yüksək reaksiyagirmə qabiliyyətinə malikdir, bunun üçün səciyyəvi reaksiyalar, həm xlor əvəzedici reaksiyaları, həm də Üçqat reaksiyalardı. Beləliklə, qələvi metal siyanatların əmələ gəlməsi ilə qələvi ilə qarşılıqlı təsir göstərir:

:: \mathsf{ClCN + 2NaOH \rightarrow NaOCN + NaCl + H_2O}

Xlorosianan, izosian turşusu yaratmaq üçün neytral və turşu məhlullarında su ilə yavaş-yavaş hidrolizə olunur, bu da öz növbəsində ammonyak və karbon qazını meydana gətirmək üçün hidrolizə olunur:

:: \mathsf{ClCN + H_2O \rightarrow HNCO + HCl}

:: \mathsf{HNCO + H_2O \rightarrow NH_3 + CO_2}

Ammonyakla xlorsian sianamidi əmələ gətirir:

:: \mathsf{ClCN + NH_3 \rightarrow H_2N\text{-}CN + HCl}

Azot və oksigen nukleofilləri ilə reaksiyaya girərək əvvəlcə   xlorun yeridilməsindən başlayır, sonra  reaksiyalar üçlü karbon-azot bağlantısı ilə müşayiət olunur; birincili və ikincili aminlər N əvəzedici siyanamidlər və sonra xlorocianin ilə guanidinlər əmələ gətirir:

:: \mathsf{ClCN + R_2NH \rightarrow R_2N\text{-}CN + HCl}

:: \mathsf{2R_2N\text{-}CN + B \rightarrow (R_2N)_2C\text{=}NH}

Aminlərdən fərqli olaraq, xlorosianinin spirtlərlə qarşılıqlı təsiri zamanı xlor alkoksil əvəzedici məhsullar - esterlər **siyan turşusu** - əmələ **gəlmir**, reaksiya karbon turşusunun qeyri-sabit imidoesterlərinin meydana gəlməsinə səbəb olur:

:: \mathsf{ClCN + 2ROH \rightarrow (RO)_2C\text{=}NH + HCl}

Xlorocian da karbon nukleofilləri ilə reaksiya girir, xlor əvəzedici reaksiyalar baş verir. Beləliklə, Qrinyar reagentləri ilə qarşılıqlı əlaqədə xlorocian nitriltər əmələ gətirir:

:: \mathsf{RMgCl + ClCN \rightarrow RCN + MgCl_2}

Aromatik karbohidrogenlər xlorocianin ilə sianlaşdırılır Fridel-Crafts reaksiyası ilə

:: \mathsf{ArH + ClCN \rightarrow ArCN + HCl}

## Zəhərliliyi
Çox zəhərlidir.  Hidroliz zamanı orqanizmdə sianidə çevrilir .
Xlorocianın havadakı ölümcül konsentrasiyası: ЛКτ50 = 11 mq·dəq/l.

## Tətbiqi

### Kimya sənayesində
Xlorosianin triazin seriyalı herbisidlər və triazin aktiv boyalarının sintezində istifadə olunan siyanur xloridin (2,4,6-trichloro-1,3,5-triazin)in sintezində başlanğıc xammaldır, sintez xlorocianinin katalitik trimerizasiyası ilə həyata keçirilir.

:: \mathsf{3ClCN \rightarrow C_3N_3Cl_3}

### Zəhərləyici maddə kimi
Xlorsian, ümumi zəhərli təsir göstərən kimyəvi bir döyüş agenti olaraq da istehsal edilmişdi, ilk dəfə  Antanta qoşunları tərəfindən Birinci Dünya müharibəsi zamanı 1916-cı ilin iyul ayında istifadə edilmişdir.

## Mənbə
* *В. Н. Александров*, *В. И. Емельянов* Отравляющие вещества — Москва, Военное изд-во — 1990

## Xarici keçidlər
* Хлорциан в «Pubmed Compound» (англ.)
* https://web.archive.org/web/20100919053943/http://cbwinfo.com/Chemical/Blood/CK.shtml
Eltz malikanəsi

**Eltz malikanəsi** və ya **Eltz sarayı** (, ) — Xorvatiyanın Vykovar şəhərində yerləşən Barokko üslubunda malikanədir. 18-ci əsrə aid malikanədə Vykovar şəhər muzeyi yerləşir. Malikanə 1993 və 2001-ci illərdə buraxılmış Xorvatiya 20 kunasında, əskinasın əks tərəfində təsvir edilmişdir. Saray 1991-ci ildə Xorvatiya Müharibəsində dağıdıldı, lakin dörd illik bərpa işlərindən sonra 2011-ci ilin oktyabrında müharibədən əvvəlki görünüşü tamamilə bərpa edildi.

## Tarixi
1736-cı ildə Müqəddəs Roma İmperiyasının arxikansleri Filip Karl von Eltz-Kempeniç (1665–1743) Slovaniya Krallığının Srem bölgəsində, daha sonra Habsburq monarxiyası tərfindən idarə olunacaq hissədə bir malikanə satın alır. Saray ilk olaraq 1749–1751-ci illərdə Alman Katolik zadəganları olan Emtz sülaləsi tərəfindən tikilmiş, daha sonralar zaman keçdikcə genişləndirilmişdir. Sarayın hərbi cəbhəyə yaxın əraziləri Osmanlı qoşunları və yerli Hayduk hərbi qüvvələri tərəfindən zərbələrə məruz qalmışdır.

İkinci Dünya müharibəsinin sonlarında Yuqoslaviya Partizanları ölkəni nəzarət altına aldıqdan sonra, 1944-cü ildə malikanə Yuqaslaviya Sosialist Respublikasının kommunist idarəsi tərəfindən müsadirə edildi və Yakob Qraf zu Eltz ailəsi Vykovarı tərk etmək məcburiyyətində qaldı. 1990-cı ildə o Eltvildən yeni qurulan Xorvatiya dövlətinə qayıdır və Zaqrebdə Sabor parlamentinin üzvü olur. Bununla yanaşı Eltz malikanəsi Xorvatiya müharibəsində Vykovar döyüşü zamanı Yuqoslaviya Xalq Ordusu tərəfindən bombalanarkən çox böyük zərər görmüşdür.

## Qalereya

Fayl:Dvorac Eltz 06.jpg|Bauer Qalereyası və qədim su qülləsi
Fayl:Dvorac Eltz 10.jpg|Malikanənin qış bağı və yaxınlıqdakı kilsə
Fayl:Kompleks vlastelinstva Eltz, Županijska 01.jpg| Malikanənin girişi 
Fayl:Castle Eltz Vukovar4.JPG|Yenidən bərpadan əvvəl dağıdılmış qüllə və zərər görmüş bina
Fayl:Castle Eltz1, Vukovar.JPG|Bərpadan əvvəl zərər görmüş fasad
Fayl:Eltz Manor, Vukovar, Croatia, 2015-04-29 (1336).JPG|Bərpa işlərindən sonra ön fasad


## İstinadlar
İosif Pançiç

**İosif Pançiç** ( Panosif Pančić) — Serbiyalı həkim, botanik, Serbiya Kral Akademiyasının ilk prezidenti.

## Tərcümeyi-halı
Pançiç Ugrini (müasir Xorvatiya ərazisi) kəndində anadan olub. O, xorvat katolik ailəsinin dördüncü övladı idi. Rəvayətə görə, Pançiçlər ailəsi Herseqovinadan gəlmişdir. İosifin valideynləri kasıb idi, lakin onun əmisi Qospiç şəhərində baş diyakon idi və o, İosifin təhsil qayğısını öz üzərinə götürmüşdü. O, ibtidai təhsili Qospiçdə, ali təhsili isə Riyekada almışdır . 1830-cu ildə İosif Riyekadan Zaqrebə köçərək təhsilini burada davam etdirir. 1842-ci ildə o tibb Fakültəsini bitirərək həkimlik ixtisasına yiyələnir.

## Elmi fəaliyyəti
İosif Pançiçin ən məşhur uğuru, onun nadir bir növ olan — Balkan küknarını (və ya Pancice ladin) kəşf etməsidir.

1887-ci ildə ilk 16 akademikdən biri və Serbiya Kral Akademiyasının ilk prezidenti oldu.

## Adının əbədiləşdirilməsi
* Alimin dəfn olunduğu Kopaonikin ən yüksək zirvəsinə — onun şərəfinə Pançiçev-Vrh adı verilmişdir.
* Belqradda Tələbə meydanında abidə ucaldılmışdır.
* 1994-cü ildə Yuqoslaviyada onun təsviri olan 10 dinar nominallı əskinas buraxılmışdır. 

## İstinadlar
Məsuliyyətli hökumət

**Hesabatlı hökumət** (İngilis dilində: Responsible government), xüsusən İngiltərə parlamenti əsasında modelləşdirilən parlament sistemlərində hökumətin, yəni icraedici orqanın hökmdardan daha çox parlamentlar məclis üçün hökumətin məsuliyyətini, yəni hesabat verməsini izah edən bir termindir. Bu mənada istifadə edildikdə, parlament sistemində qurulmuş bir hökumət deməkdir.

Hesabatlı hökumət konsepsiyası Britaniya imperiyası tarixində, xüsusən Kanada və Avstraliya kimi koloniyalarda mühüm yer tutur. Hesabatlı hökumət çərçivəsində bu koloniyalardakı qubernator seçilmiş parlamentin rəyinə uyğun qərar qəbul etməli idi. Xalqın seçdiyi məclis bu tətbiqin icrasından əvvəl məsləhət verə bilsə də, mərkəzi hökumətə cavabdeh olan qubernator bu tövsiyəni dinləmək məcburiyyətində deyildi.

Kanadada xalqa cavabdeh hökumət anlayışı 1830-cu illərdə İngiltərədəki hökumət formasını sevənlər tərəfindən, hakimiyyətin güclü, yerli elitaların əlində olması nəticəsində koloniyalarda yaranmış problemlərin həlli üçün təbliğ olunmağa başlanmışdı. Bu dövrdə Yuxarı Kanadada William Lyon Mackenzie və Aşağı Kanadada Louis-Joseph Papineau tərəfindən dəstəklənən Amerika tipli hökumət, “məsuliyyətli hökumət”dən daha radikal bir cərəyanı təmsil etmişdi. Durham qrafı John Lambton Nova Scotiyada, Joseph Howe Yuxarı Kanadada, Robert Baldwin isə İngiltərədə modelləşdirilən xalq qarşısında cavabdeh hökumət konsepsiyasını müdafiə etdi. Nova Scotiada Howe, Baldwin və Louis LaFontaine Kanada əyalətində məsuliyyətli hökumət səlahiyyətlərini əldə etmək üçün mötədil (mülayim) islahat partiyaları qurdular. Bu mandat əvvəlcə Yeni Şotlandiyaya 1848-ci ilin yanvarında, 1848-ci ilin növbəti aylarında isə Kanada əyalətinə verildi.
Microsoft Press

**Microsoft Press** — Microsoft şirkətinin nəşr qolu. Tez-tez müxtəlif Microsoft texnologiyaları ilə bağlı kitablar nəşr edir. Microsoft Press qolunun ilk kitabları 1984-cü ildə Qərbi Sahil Kompüter sərgisində təqdim edilən Keri Lunun *Apple [[Macintosh]] kitabı* və Peter Nortonun *IBM PCjr Home Computer* olmuşdur. Nəşriyyat qolu, sonradan Çarlz Petzold, Stiv MakKonell, Mark Rusinoviç və Ceffri Ritçer kimi tanınmış müəlliflərin kitablarını nəşr etməyə davam etdi.

2009-cu ildə imzalanan müqavilədən sonra O'Reilly Media Microsoft Press kitablarının rəsmi distribyutoru oldu. 2014-cü ildə Pearson distribyutoru olaraq dəyişdirildi. 2016-cı ilin iyul ayında Microsoft Press şirkətinin işçiləri işdən azad edildi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Microsoft Press rəsmi veb-səhifə
Paris müqaviləsi (1763)

**Paris müqaviləsi** (həmçinin Paris sülh müqaviləsi və ya 1763 müqaviləsi olaraq da tanınır), Böyük Britaniya, Fransa, İspaniya və Portuqaliya arasında 10 fevral 1763-cü ildə imzalanmış sülh müqaviləsidir. Prussiya və Avstriya öz aralarında daha bir müqavilə (*Hubertusburg müqaviləsi*) imzaladılar. Bu müqavilə ilə yeddiillik müharibə (Amerikada deyildiyi kimi: Fransız-hindu müharibəsi) başa çatdı. Müqavilə Böyük Britaniya-Prussiya ittifaqının Fransa-Avstriya ittifaqı üzərində qələbəsinin nəticəsi idi. Fransa və Böyük Britaniya müharibə illərində işğal etdikləri yerlərin əksəriyyətini təxliyə etsələr də, Böyük Britaniya Fransanın Şimali Amerika koloniyalarının bir hissəsini ələ keçirə bildi. Böyük Britaniya həmçinin katolikçiliyin ingilis hakimiyyəti altında olan ərazilərdə azad olacağına da zəmanət vermişdir. Müqavilədən sonra Böyük Britaniyanın Avropadan kənarda hökmranlığının başlanğıcı qoyulmuşdur.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
*Treaty of Paris Profile and Videos – Chickasaw.TV

* The Treaty of Paris and its Consequences 
* Entry on the Treaty of Paris from ''The Canadian Encyclopedia''
* Treaty of Paris at the Avalon Project of the Yale Law School
Yupiter məbədi (Split)

**Yupiter məbədi** () — Xorvatiyanın Split şəhərində qədim Roma tanrısı Yupiterə həsr olunmuş məbəd. Diokletina sarayının qərbində, imperiya kompleksinin mərkəzi meydanında yerləşir. Məbəd 295–305-ci illər arasında, sarayın inşası zamanı tikilmişdir və ehtimal ki, 6-cı əsrdə Vəftizçi İohanın Vəftizxanasına çevrimişdir. Məbədin girişinin qarşısında Misirdən İmperator Diokletian tərəfindən gətirilən on iki sfiksdən biri yerləşir. Şotlandiya memarı Robert Adam bu məbədi Avropanın ən gözəl abidələrindən biri hesab edirdi.

## Təsviri
Yupiter məbədi 295-305 arasında Diokletina sarayı ilə birlikdə inşa edilib. Məbəd ali Roma tanrısı və Diokletinanın "ilahi atası" Yupiterə həsr olunmuşdu. Məbəd sarayın qərb, dini hissəsində yerləşir. İmperator 305-ci ildə gözlənilmədən taxtdan imtina etdi  və sarayın tikintisinin dayandırılması ilə əlaqədar məbədin hissələri də yarımçıq qaldı.

Məbədin qarşısında, girişin üstündə Victoriya, Triton, Helios, Herakl, Yupiter və Apollon kimi tanrıları və müxtəlif qəhrəmanları təsvir edən relyeflər yerləşdirilmişdir. Qapılar, xüsusilə məbədin sütun və tağları bəzədilmişdir.

Məbədin daxilində Splitin iki yepiskopunun: İvan Ravenna və Lovrenin qalıqlarını ehtiva edən sarkofaq yerləşdirilmişdir. Bundan əlavə, burada İvan Meştroviçin hazırladığı vəftizçi Müqəddəs Conun böyük bir tunc heykəli də var. XVI əsrdən etibarən vəftizxananın qarşısında Yakob Selembriyenin İntibah sarkofaqı yerləşdirilmişdir.

XI əsrdə məbədin üstündə Roman tərzində zəng qülləsi inşa edilir. Qədim abidələrin və binaların təmizlənməsi üçün mübahisə edən klassistlərin istəklərinə uyğun olaraq 1840-cı ildə Diokletia sarayının dəmir darvazası sökülür.

Antik dövr və Orta əsrlər boyu məbəd Müqəddəs Yəhyaya həsr edilmiş vəftizxanaya çevrildi, sərdabə isə Müqəddəs Tomasa həsr olundu.

1907-ci ildə Məbədin qərb və cənub tərəfindəki bir neçə ev söküldü, buna görə də şimal-qərb küncündə olanlar istisna olmaqla, məbəd borulardan azad edildi.

## Qalereya

Fayl:BAPTISTRY OF ST. JOHN, SPLIT, CROATIA.jpg|Məbədin girişi
Fayl:Croatia-01189 - Temple of Jupiter (9548525017).jpg|Girişin önündəki sfinks
Fayl:Jowisz.jpg|Müqəddəs Conun tunc heykəli
Fayl:Split - Cathedral (6).JPG|Lovrenin sarkofaqı


## Həmçinin bax

* Diklotiana sarayı
* Qədim Roma memarlığı

## İstinadlar
İtaliya müharibəsi (1551-1559)

**İtaliya Müharibəsi** və ya digər adıyla **Habsburg-Valois Müharibəsi** — 1551–1559-cu illər arasında baş vermiş bir müharibədir. Fransa krallığının İtaliya yarımadasında suverenlik qurmaq istəməsiylə başlayan bir müharibədir. Müharibə nəticəsində ispanlar, Cənubi İtaliyanı ələ keçirdi.

## Müharibələr
Həmin illərdə Osmanlılarla ittifaq etmiş olan II Henri, Osmanlının dəstəyini alaraq Müqəddəs Roma İmperiyasına və İspaniya imperiyasına müharibə elan etdi.

### Aralıq dənizindəki toqquşmalar
Müharibənin ilk toqquşması kimi Tripolinin ələ keçirilməsi planlaşdırıldı. Sonra, 1552-ci ildə Osmanlının dəstəklədiyi Fransız donanması, İtaliyada Calabria regionunu ələ keçirildi. Həmin il, Andrea Dorianın komandanlıq etdiyi İtalyan Donanması batırıldı (Ponza Dəniz Müharibəsi).

### Quru toqquşmaları
1553-də birləşmiş donanma, Korsikanı işğal etdi. Bu ildən sonra, sülh əldə olunana qədər, Osmanlılar dənizdə təkbaşına vurqaç hücumlarına davam etdilər. Bu vurqaç hücumlarının ən əsası, 1558-də Balear Adalarına edilən hücumlardır.

1553-də Fransa, Sienanın dəstəyi ilə quru hücumlarına başladı. 1554-də gerçəkləşdirilən Marciano Müharibəsində, birləşmiş ordu məğlub oldu; Və Siena düşdü. Ancaq həmin il Fransa; Renty Müharibəsi nəticəsi olaraq Metz, Toul və Verdin şəhərlərini ələ keçirdi.

1556-da İspaniya ilə Fransa sülh müqaviləsi imzalamaq üçün görüşsə də, münaqişədən dolayı imzalanmadı. Həmin il V Karlın taxtdan çəkilməsinin ardından, müharibənin axarı dəyişdi. İspanlar Flandriyanı ələ keçirdi. İngiltərənin müharibəyə daxil olmasilə, Fransa Kale şəhərini ələ keçirdi.

## Sülhün təmin olunması və nəticələr
3 aprel 1559-da İspaniya ilə Fransa arasında Cateau-Cambrsis Sülh Müqaviləsi imzalanıb. Fransızların nə ciddi bir itki, nə də ciddi bir qazancı oldu. Müqəddəs Roman İmperiyasının ərazi bütövlüyü pozuldu. İspaniya, İtaliyadakı mütləq güc oldu; Və özündən daha güclü orduya (Osmanlı-Fransız birləşmiş ordusu) qarşı, uğurlu bir şəkildə dayana bildi.

### Nəticə
Cənubi İtaliya İspaniya hakimiyyətinə keçdi, Fransa Qərbi Avropada bir qədər torpaq qazandı.
Degenia velebitica

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. Velebitin rəmzidir və Xorvatiya sikkəsi olan 50 lipanın üzərində təsvir edilmişdir. Xorvatiya üçün endemikdir.

## Kəşfi
17 iyul 1907-ci ildə macar təbiətşünası Arpad von Degen tərəfindən aşkar edilmiş və onun adını almışdır. O, bitkinin Amerikanın nadir bitki cinsi olan *degenia* kimi təsnif etdi və tez bir zaman bu bitkinn *degenia* cinsinin yeganə növü olduğu aşkar edildi.

## Yayılması
Velebit dağ silsilələrində və qaya yarıqlarında meydana gələn olduqca nadir, endemik bitkidir. İndiyə qədər yalnız üç yerdə tapılıb və bunlardan 2-si Velebitdədir.

## Görünüşü
Degenia velebitica aşağı çoxillik bir bitkidir. Gövdəsi 10 sm hündürlüyə qədərdir. Yarpaqları dar, nizə şəklində, yuxarı hissəyə işlənmiş, gümüşü ağ rəngdədir. May- iyun aylarında çiçək açır. Çiçəkləri əsasən sarı rənglidir. Meyvələri yağlıdır. Kökü uzundur və qayaların yarıqlarına, daşlarının altına uzanır. Qaya karstında böyüyür. Uzun ömürlü deyil və daim yenilənməlidir.

## Rəmzi
Degenia velebitica Xorvatiyaın milli valyutasında, 50 lipa üzərində təsvir edilmişdir. Mühafizə olunan bitki növləri arasındadır. Bu, son dərəcə zəngin Velebit florasının ticarisimvoludur. 22 Aprel Yer Günündə, son bir ildə hər hansı bir mediada, televiziya və ya radioda yayımlanan ən yaxşı ekoloji müəllif hüquqları işi üçün "Velebit degenius" jurnalist mükafatı təqdim olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Eşted (teleqüllə)

«**Eşted**» () — Liberets yaxınlığındakı Eşted dağında (dəniz səviyyəsindən 1012 metr yüksəklikdə) 1966-1973-cü illərdə hiperboloid quruluşu şəklində inşa edilmiş bir bina. Eşted Architekt jurnalına görə Çexiyanın XX əsrdə inşa edilən ən məşhur  binasıdır. Şəhərin memarlıq dominantıdır, bütün Liberest bölgəsi kimi şəhərdə olan universitet və bir futbol klubunun simvoludur. 1998-ci ildən televiziya qülləsi Çexiyanın mədəniyyət abidəsi statusuna sahibdir. 2006-cı ildə Milli Mədəniyyət abidəsi elan olunmuşdur.

Müəllifin fikrinin əsası təpənin şəklini qüllənin silueti ilə təkrarlamaq, vurğuları tamamlamaq olur.

Tikilinin hündürlüyü demək olar ki, 100 metrdir. Əsası 33 metr diametrli bir dairədə yerləşir. Layihənin müəllifi və memarı Karel Qubaçekdir, statik hesablamalarda Zdenek Patrman və interyerin həllində Otakar Binar iştirak etmişdir.

Dağın zirvəsindəki teleqüllə tikintidən əvvəl artıq burada XIX əsrin ortalarında inşa edilmiş bir otel var idi. 20-ci əsrin əvvəllərində tikili yeni bir otel ilə əvəz olunur. Hər iki taxtadan inşa edilmişdi. 1960-cı illərdə taxta bina yanmışdı. 
## Qiymətləndirilmə
1964-cü ildə Çexoslovakiya Memarlar İttifaqı 1962-1963-cü illər memarların icmalında tikilini yüksək qiymətləndirdi. 1969-cu ildə tikinti hələ başa çatmamış, layihənin müəllifi Karel Qubaçek Auguste Perre adına mükafata layiq görülür. Komissiya dizaynın eleqantlığını və saflığını qeyd edərək, bunun sayəsində texnoloji yeniliklərə görə binanı ətraf mənzərə ilə uğurla birləşdirirref . 2000-ci ildə bina Architektə görə bina "XX əsrin ən məşhur çex tikilisi" adlandırıldı. 2005-ci ildə televiziya qülləsi iDnes jurnalına görə "Çexiyanın yeddi möcüzəsindən biri" oldu.

Çexoslovakiyada Kommunist Partiyasının hökm sürdüyü və dünyada Dəmir pərdənin qoyulduğuna görə bina çətinliklə Qərb jurnallarında dərc edildi. Qüllə Kultermannın Şərqi Avropanın Müasir Memarlığı kitabında bəhs edildi.

## Konstruksiya
Dizaynın əsası 1 metr qalınlığı olan bir dairə şəklində dəmir-beton plitədir. Dəstəkləyən skelet divarının qalınlığı 30 santimetr olan diametri 5 və 13 metr olan borular şəklində müxtəlif yüksəklikdəki iki dəmir-beton silindrdən ibarətdir. Döşəmə tavanları bu postlara metal konstruksiyalarla bağlanmışdır.

Tətbiq olunan texnologiyaların bir çoxu yenilikçi idi və patentlərlə qorunurdu. Qüllənin yırğalanmasını boğan sarkaç cihazı çox diqqətə layiqdir.

## Yenidən qurma
Çex Radiosunun binasının sahibi, daim binanın lazımi təmirini həyata keçirir. 2011-ci ildə ötürücü antenaların gizlədildiyi yerlər təmir edildi. Bundan əlavə hələ də giriş yollarının, beton örtüklərin və betondan hazırlanmış fasad hissələrinin təmirə ehtiyacı vardır. Yenidənqurma həmçinin qapalı və ya elektrik naqillərin də tələb olunur.
## İstinadlar

## Mənbə
* [//jested.cz/ rəsmi sayt]
*https://www.vinegret.cz/1540/gorod-liberets-i-televizionnaya-bashnya
Kilsə (fərqləndirmə)

Kilsə sözü xristianlıqda iki fərqli mənada işlənir:

*Kilsə (bina): ibadət və toy mərasimi kimi dini vəzifələrin yerinə yetirildiyi bina, məbəd.
*Kilsə (təşkilat): Öz ruhaniləri, binaları, digərlərinə nisbətən fərqli təlimlərə sahib xristian təriqətləri. Misal üçün:
:*Şərqi pravoslav kilsəsi
:*Erməni Həvari kilsəsi
:*Gürcü Pravoslav Kilsəsi
:*Protestant Kilsəsi
:*Roma-Katolik kilsəsi
:*Rus Pravoslav Kilsəsi
:*Süryani Pravoslav Kilsəsi
Alaplı

**Alaplı** () — Zonquldak ili ilçəsi. Zonquldak şəhər mərkəzindən 58 km məsafədədir. Əhalisi 44.286 nəfərdir. Balıqçılıq üzrə ixtisaslaşmışdır və burada qoz-fındıq istehsal olunur. Erdemir şirkətinin təchizatçı sənayesi bu yerin sakinlərinin əsas dolanışıqlarından biridir. İşçilər əhalinin əksəriyyətini təşkil edir. Rayonda ip və fındıq fabrikləri var. 31 mart 2019 tarixində edilən yerli seçkilər nəticəsində ikinci dəfə Bələdiyyə Başçısı Nuri Təkin seçildi.

Alaplı ilçəsi Zonquldak ilinin qərb hissəsində yerləşir. Cənubdan Düzcə ili, şimalda Zonquldaka bağlı Qaradəniz Ereğli ilçəsi və şərqdə də Zonquldak ilçəsinə bağlı Devrək ilçəsi ilə həmsərhəddir. Burada eyni adlı Alaplı çayı Qara dənizə axır. Alaplı, Zonquldak il mərkəzindən 59 km cənub-qərbdə yerləşir və 1966-cı ildə bələdiyyə statusu almışdır.

İlçə 1987-ci ildə Ereğli rayonunun qərb hissəsindən ayrılmış və vahid ilçə olmuşdur. Ərazinin böyüdülməsindən öncə son siyahıyaalma zamanı Alpalının 42 kəndində 37 054 sakin yaşayırdı.

2018-ci ilin sonunda ilçə Zonquldak ili əhalinin sıxlığından sonra ikinci yerdədir və şəhər əhalisi 48,26 faiz təşkil edir.

## Mədəniyyət
2010-cu ildən bəri ilçə sərhədləri daxilində yerləşən Güməli qəsəbəsinin sərhədlərində yerləşən Bölüklü Yaylasında Bölüklü Bal Festivalı təşkil edilir. Dağətəyi ərazidə laboratoriyada 4,100 ildən çox yaşı olduğu araşdırılan qaraçöhrə ağacı var. Bu ağac dünyanın ən qədim 5 ağacından biridir.

## Faktlar
Alaplı Alaplı gölünün hövzəsində yerləşir. Ellinizm dövründə Kale (Qədim Yunan: *Καλή*) kimi tanınan qədim bir şəhərdir. Bununla yanaşı, Alaplı gölünün yaxınlığında, özü də torpaq hökmdarı üçün aslan döyüşçü döyüşlərində istifadə olunan nəhəng bir kolizey var.

Alaplı dəniz sahilində yerləşən parkda Mustafa Kamal Atatürkün böyük heykəli var və bu parkın böyük miqdarda ziyarətçisi mövcuddur.

İlçə musiqiçi və gitara ifaçısı Gürkan Zənginin doğma şəhəridir. Gürkan Zəngin indi "Qadınım" mahnısını ifa etməsi ilə tanınan müğənni Tuğberk İşıq ilə birlikdə işləyən Mozaik adlı bir qrupda fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çaycümə

**Çaycümə** () — Zonquldak ilinin ilçəsi.

Bölgədəki əhəmiyyətli sənayesi müəssisələri 1970-ci ildə qurulan "OYKA Kağız Fabriki" adını alan Türkiyə Sellüloza və Kağız fabrikləri Anonim Şirkəti (SEKA) Fabriki və Cümə axşamı diyarı ilə arasında qalan Mütəşəkkil Sənaye Bölgəsidir.

Bülent Ecevit Universitetinin Çaycümə şəhərciyinə ev sahibliyi edir.

Eyni zamanda Çaycümədə bir hava limanı var. Zonguldak Hava Limanı, Çaycümənin Saltukova bəldəsində yerləşir. Türk Hava Yolları bu hava limanı vasitəsilə daxili xidmətlər göstərir. İstanbul Hava Limanına uçuşlar həftədə üç gündür. Xaricdə yaşayan mühacir əhalisi sayəsində beynəlxalq reyslər də mövcuddur. Düsseldorf hava limanına uçuşlar da mövcuddur.

## Coğrafiyası
Zonquldak il mərkəzinin şərqində yerləşir. Qara dəniz şimalda, şərqdə Bartın və cənubda Devrek ilə həmsərhəddir. Sahəsi 490 km2-dir.
Çaycümə, Filyos Axını və bu dərənin yaratdığı vadi sahilində yerləşir. Dağlıq bir əraziyə malikdir. Ən böyük yüksəklik; Balat dağıdır.

## İqtisadiyyatı
İlçədə əsas iqtisadi fəaliyyət əkinçilikdir. Ümumiyyətlə əkinçilik ərazilərinin məhdud olduğu Zonquldak əyalətində, Filyos Axınının uzunluğu boyunca bərəkətli düzənliklər bitki istehsalı üçün vacibdir. Bu hissədə qarğıdalı, tərəvəz və meyvələr istehsal olunur. Heyvandarlıq, xüsusən də camışçılıq rayonda aparılan kənd təsərrüfat fəaliyyətlərindən biridir. Balıqçılıq, Qara dəniz sahillərində Hisarönündə inkişaf etmişdir. Ovlanan balıqlar böyük ölçüdə İstanbula göndərilir.

## Bələdiyyə başçıları
* 2014-halen - Bülənt Qantarcı
* 2009-2014 - Mithat Gülşən
* 2004-2009 - Mithat Gülşən
* 1999-2004 - Osman Mətin Yurtbay
* 1994-1999 - Mətin Yurtbay
* 1989-1994 - Orxan Yardımcı
* 1984-1989 - Mətin Yurtbay
* 1977-1980 - Kənan Aydın
* 1973-1977 - Abdullah Qalaycı
* 1955-1973 - Nihat Qantarcı

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qaradəniz Ereğli

**Qaradəniz Ereğli** () — Zonquldak ilinin ilçəsi. Türkiyənin şimalında, Qara dəniz regionunda yerləşir. Sahəsi 782 km²-dir. İlçədə 3 şəhər (Gülüç, Kandilli və Ormanlı) və 93 kənd yer alır.

## Məhəllələri
31 məhəllə: Akarca, Bağlık, Balı, Belen, Yeni Belen, Bölücek, Dağlar, Elmatepe, Güldere, Göktepe, Hamzafakılı, Kavaklık, Kepez, Kestaneci, Kışla, Kırmacı, Kıycak, Kirmaner, Koca, Murtaza, Müftü, Orhanlar, Ömerli, Ören, Sarıkokmaz, Süleymanlar, Topçalı, Uzunçayır və Uzunmehmet ilçə sərhədləri daxilində yer alır.
* Gülüç mahalına 4 məhəllə bağlıdır: Gülüç mərkəz, Bekyeri, Çengelburnu və Örnəcik.
* Armudcuq mahalına 5 məhəllə bağlıdır: Armudcuq mərkəz, Geyikbeli, Şəhidlik, Uzunmehmet Yayla və Yeni Məhəllə.
* Ormanlı mahalına 4 məhəllə bağlıdır: Ormanlı mərkəz, Sarıkaya, Seyitahmetli və Sinitli.
* Göyçələr mahalına 5 məhəllə bağlıdır: Göyçələr mərkəz, Açıqhava, Qızılsu, Bazaryeri və Yeni Məhəllə.
* Günəşli mahalına 5 məhəllə bağlıdır: Günəşli mərkəz, Asarlı, Çaylıoğlu, Hacıosmanlar və Qocalar.

## Məlumatlar
* Rayonda 15 ağır sənaye şirkəti və 81 orta sahibkarlıq müəssisəsi var.
* Şəhərdə 5 müasir xəstəxana və 200-dən çox həkim var.
* Qaradəniz Ereğli Muzeyində 3000-dən çox arxeoloji əsər nümayiş olunur.
* İlçə sahillərində, bir çox təbii çimərliklərdən başqa; Karadeniz Ereğli Bələdiyyəsinə, Erdemir Zavodları və Qara dəniz Region Komandirliyinə aid düşərgə və çimərlik təsisləri var.
* Şəhər mərkəzi; Sosial ərazilər, ətraf mühit qaydaları və ticarət hərəkətliliyi səbəbiylə Zonguldak və ətrafındakı cazibə mərkəzidir. Bu səbəblə, Karadeniz Ereğlinin əhalisi gün ərzində 200.000 və nəqliyyat vasitələrinin sayı 60.000-dir.
* 6 yaşdan yuxarı oxuma-yazma səviyyəsi rayon mərkəzində 93,8% -dir.
* Ereğli əvvəllər Heraklia kimi tanınırdı.
* İlçədə Türkiyə Respublikası Milli Təhsil Nazirliyinə bağlı ibtidai təhsil və liseylər ilə özəl məktəblərdə 40 min şagird təhsil görür. Bundan əlavə, təxminən 3000 universitet tələbəsi Zonquldak Bülent Ecevit Universitetinin Qaradəniz Ereğli Təhsil Fakültəsində təhsil alır.
* İlçə bazası alındığında Türkiyədə ilçə əsasında adam başına ən çox avtomobil Qaradəniz Ereğlisindədir.

## Qardaş şəhərlər
*  Hidra, Yunanıstan
*  Tarqovişte, Rumıniya
*  Alçevsk, Ukrayna
*  Düren, Almaniya
*  Çzinxua, Çin
*  Brindizi, İtaliya
*  Monfalkone, İtaliya

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şamaxı rayonunun bələdiyyələri

**Şamaxı bələdiyyələri** — Şamaxı rayonu ərazisində fəaliyyət göstərən bələdiyyələr.

## Tarixi
Azərbaycanda bələdiyyə sistemi 1999-cu ildə təsis edilib.

## Siyahı

## Mənbə
* 
* 

## İstinadlar