open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Badaxos sülh müqaviləsi

**Badaxos sülh müqaviləsi** (1801) — Portuqaliyanın Fransa və İspaniyaya qarşı müharibədə məğlub olması nəticəsində 1801-ci il 6 dekabrda İspaniyanın Badaxos şəhərində bağlanmış sülh müqaviləsi.

## Haqqında
Müharibəyə səbəb I Napoleon Bonapartın Böyük Britaniya ilə münasibətləri kəsmək tələbinin Portuqaliya tərəfindən rədd edilməsi idi. Badaxos sülh müqaviləsi İspaniya-Portuqaliya (11 maddə) və Fransa-Portuqaliya (6 maddə) sülh və dostluq müqavilələrindən ibarətdir. Portuqaliya öz portlarını Böyük Britaniya donanması üçün bağlamağı, müttəfiqlərin donanmaları üçün açmağı, Fransaya Qvineyanın bir hissəsini verməyi, Fransa ilə onun üçün əlverişli olan ticarət müqaviləsini bağlamağı və ona 20 milyon frank məbləğində təzminat ödəməyi, İspaniya ilə müttəfiq ittifaqını bərpa etməyi və Badaxos şəhərinə iddialardan əl çəkməyi öhdəsinə götürürdü. İspaniya işğal etdiyi Alenteju və Alqarvi əyalətlərini (ətrafı ilə birlikdə Olivensa qalası və Qvadiana çayının sağsahil torpaqları istisna olmaqla) Portuqaliyaya qaytarırdı. Trafalqar vuruşmasında (1805) Fransa-İspaniya donanması ingilislər tərəfindən darmadağın edildikdən sonra Portuqaliya Badaxos sülh müqaviləsinin şərtlərini pozdu və öz portlarını Böyük Britaniya ölkələri üçün açdı.

## Mənbə
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. III cild. Bakı,2011. səh. 11.
Şövkət Bağırova

**Bağırova Şövkət Əsəd qızı** () — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1948), Azərbaycan SSR Ali Sovetinin (IV-V çağırış) deputatı, Azərbaycan SSR pambıq ustası.

## Haqqında
Şövkət Bağırova 1909-cu ildə Yelizavetpol quberniyası, Qazax qəzasının Qovlar kəndində kasıb bir ailədə anadan olmuşdur.

## Fəaliyyəti
Əmək fəaliyyətinə 1931-ci ildə kolxozçu olaraq başlayan Şövkət xanım, 1946-cı ildə manqa rəhbəri, 1952-ci ildən isə Tovuz rayonu Frunze adına kolxozun briqadiri olmuşdur. Tezliklə onun briqadası doğru iş bölgüsü, təcrübədən və  müasir texnologiyadan istifadə nəticəsində kolxozda və rayonda öncül briqadalardan birinə çevrildi. Briqada 1947-ci ildə 3 ha-dan hər hektardan 85,36 sentner olmaqla , 1954-cü ildə isə 43 ha-dan hər hektardan 32,6 sentner pambıq toplamışdı.
O, 1965-1973-cü illərdə Əlimərdanlı kənd sovetinin sədri, 1973-cü ildən isə ittifaq miqyaslı təqaüdçü olmuşdur. 
Azərbaycanın sosial ictimai işlərində fəalliq göstərən Şövkət Bağırova 1951-ci ildən Sovet İttifaqı KP-nin üzvü, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin IV və V çağırış deputatı olmuşdur. 
Azərbaycan KP-nın 25-ci qurultayında nümayəndə kimi çıxış etmiş və burada KP-nın Mərkəzi komitəsinə üzv seçilmişdir.

## Mükafatları
SSRİ Ali Sovetinin 10 mart 1948-ci il əmrinə əsasən yüksək dərəcədə məhsul əldə etidiyinə görə Bağırova Şövkət Əsəd qızına Sosialist Əməyi Qəhrəmanı mükafatı verilmiş, Lenin ordeni və Qızıl Oraq və Çəkic medalı ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar
Avurğazı rayonu

**Avurğazı rayonu** və ya **Ağırğazı rayonu** () — Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
Rayonun inzibati mərkəzi Talbazı kəndidir. Ufadan 80&nbsp;km cənubda, Ağ Göldən 30&nbsp;km qərbdə yerləşir.
## Coğrafi yerləşməsi
Başqırdıstanın mərkəzi hissəsində yerləşir. Rayonun ərazisi 2014,03&nbsp;km² təşkil edir. Şimalda Karmaskalı, şərqdə Ğafur, cənubda Sterlitamak, qərbdə Əlşəy və Dövləkən rayonları ilə sərhədlənir. Karst mənşəlli əsahələr geniş ərazini əhatə edir. Şərqi-Avropa düzənliyinin cənub-şərq ətəklərində yerləşir. Ərazisindən qum, əhəng daşı, kərpiç xammalı, neft çıxarılır. İqlimi kontinental, orta nəmlidir. Orta illik temperatur: +2,5&nbsp;°C, yanvar: -16&nbsp;°C, iyul: +19&nbsp;°C. Maksimal temperatur: +40&nbsp;°C, minimal: −48&nbsp;°C. Orta illik yağıntı 500&nbsp;mm., quraq illərdə 350&nbsp;mm. Ərazisindən Urşak, Aurqazı, Belıy KLuç, Uzen, Kuzelka çayları axır. Ərazisində əsasən boz meşə və qaraya bənzər torpaqlar geniş sahə tutur.

Palıd və Ağcaqayın meşələri ərazisinin 18 % tutur. Hündür ərazilərdə isə talalar şəklindədir. Heyvanlar aləmi əsasən çöl və meşə heyvanlarından ibarətdir.

Ərazisinin 153,8 min ha (ümumi ərazisinin 76,4 %) kənd təsərrüfatına cəlb olunmuşdur. 43,1 min ərazi otlaq sahələri, 36,4 min ha isə meşəliklər, 1,2 min ha isə su sahəsidir.

## Tarix
Avurğazı rayonu 20 avqust 1930-cu ildə Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikası kantonları ləğv edərək yerində 48 rayon təşkil etməsi ilə təsis edilmişdir.

## Əhali
Ümumrusiya siyahıya alınmasına Başqırdıstan Respublikası Avurğazı rayonu ərazisin milli tərkibi: tatarlar —  42,2 %, çuvaşlar — 29,3 %, başqırdlar — 18,9 %, ruslar — 6,4 %, ukraynalılar — 1,2 %, mordvalılar — 1 %, digər millər — 1 %.

## İnzibati-ətazi vahidləri
Rayonda 21 kənd inzivati vahidliyinə 137 yaşayış məntəqəsi daxildir

## İqtisadiyyat
Rayion cənubmeşə-çöl zonasına daxildir. Kənd təsərrüfatının taxılçılıq, kartoxçuluq, ətlik-südlük heyvandarlıq və donuzçuluq inkişaf etmişdir. Burada meşə təsərrüfatı mövcuddur. Ərazisindən Kuybişev dəmir yolu keçir. Avtomobil əlaqəsi Ufa — Orenburq, Dövləkən — Talbazı, Talbazı — Krasnousolski magistralı ilə təmin edilir.

## Sosial sfera
Rayon ərazisində 57 ümumtəhsil mərkəzi vardır ki bununda 33 orta məktəb, 10 əsas, 14 ibtidaidir. Burada Talbazı liseyi, Talbazı Başqırd gimnaziyası, Aurqazin uşaq evi, 39 bağça, musiqi məktəbi, bir rayon və 3 kənd xəstəxanası, 3 kənd həkim ambulatoriyası, 37 kütləvi kitabxana, 54 klub fəaliyyət göstərir. Talbazında tarix diyarşunaslıq muzeyi vardır. Burada tatar, rus və çuvaş dillərində «Aurqazinski vestnik» qəzeti buraxılır. 
## Mənbə
* Rayon administrasiyası 

## İstinadlar
Fridrix Bekke

**Bekke (Becke) Fridrix İohann Karl** () — Avstriya mineroloqu və petroqrafı, Vyana Elmlər Akademiyasının üzvü, (1982, 1911-ci ildən baş katibi), Peterburq Elmlər Akademiyasının əcnəbi müxbir üzvü (1912).

## Həyatı
Bekke Fridrix İohann Karl 1878-ci ildə Vyana Universitetini bitirmişdir. O, 1890-1898-ci illərdə Praqa və 1998-1927-ci illərdə Vyana universitetlərinin professoru, 1906-1927-ci illərdə Vyana Universitetinin Minerologiya muzeyinin direktoru işləmişdir. Əsas tədqiqatları suxurların mikroskop altında öyrənilməsi ilə əlaqədardır. Bekke üslubunu təklif etmişdir.

## İstinadlar
Uslonskie dağları

**Uslonskie dağları** () — Tatarıstannım Verxneuslonski rayonu ərazisində Volqanın sağ sahilində yerləşən yüksəklik. Qərbdə Sviyaqa və Sulisa çayları, Mordov çayından cənubda, şimal və şərqdə Volqa çayı, cənub hissədən Teki kəndi əhatələnir. Adnı Yuxarı və Aşağı Uslon kəndlərindən almışdır. XX əsrin sonlarına qədər Uslonskie dağlarından mişar daşı çıxarılırdı (Pesçişen karxanası, Sviyajski karxanası). Uslonskie dağlarında "Kazan" xizək eniş zolağı yerləşir.

## İstinadlar
Ayikahasi

**Ayikahasi** - Füzuli rayonunda Arış kəndində mağara adı.

## Həmçinin bax
* Azıx mağarası

## İstinadlar
Akanakert

**Akanakert** — Qarabağın Xaçın nahiyəsində qala. Yaqut Həməvi (XIII əsr) Gəncə şəhəri yaxınlığında bir qalanın Akna adlandığını yazmışdır. Aknaberd isə Aksanaqalanın ermənicə yazılışıdır.

## İstinadlar
Bloklara qoşulmamaq prinsipi

Bloklara qoşulmamaq prinsipi — dövlətin dinc dövrdə hərbi bloklarda iştirak etməməsini, habelə öz ərazisində xarici ölkələrin hərbi bazalarının yerləşdirilməsinə yol verməməsini nəzərdə tutan xarici siyasət xəttinin əsası.

## Haqqında
Siyasi və beynəlxalq hüquq ədəbiyyatında Bloklara qoşulmamaq prinsipi, həmçinin pozitiv bitərəflik siyasəti adlandırılır. Beynəlxalq siyasətdə Bloklara qoşulmamaq prinsipi yalnız İkinci dünya müharibəsindən sonra mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Bloklara qoşulmamaq prinsipinin hüquqi əsası, adətən, dövlətin müvafiq birtərəfli bəyannaməsidir. Bloklara qoşulmamaq siyasətini qəbul etmiş dövlət çox zaman bloklara qoşulmayan ölkə adlanır. Bu qəbildən olan Asiya, Afrika və Latın Amerikası ölkələrinin böyük bir qrupu, habelə Avropanın bir sıra ölkəsi bütün dünyada sülhü təmin etmək, irqçiliyə qarşı mübarizə aparmaq, ölkələr arasında bərabər hüquq və qarşılıqlı fayda əsasında beynəlxalq əməkdaşlığı inkişaf etdirmək siyasəti yeridir. 1961-ci ildən bloklara qoşulmayan ölkələrin konfransları keçirilir.

## Mənbə
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. IV cild. Bakı,2013. səh. 203.
Alvan

**Alvan** və ya **Buquz/Buğuz** — Xocavənd rayonunun Avdur kəndi ərazisində qala adı.

Başqa adı olan *Buquz / Buğuz* XIX əsrdə Gürcüstanda (indi Kaxeti mxaresinin Axmeta munisipalitetində) Alvani-Samebo və Albani Kvemo, Batum əyalətinin Artvin dairəsində Alvanqala, Alvanikam, Alazan çayının aşağı axarında *Alvan düzü* və s. adlarla mənşəcə eynidir. XI–XII əsr rus mənbələrində Alban ölkəsinin adı Alvanya kimidir. Gürcüstanda Kvemo Alvani və Zemo Alvani (Axmeta rayonu) kənd adları ilə mənşəçə eynidir.

1006-cı ilə aid mənbədə Zəngəzurda Alvançay (ermənicə yazılışda Ağuanget) adı (Həkəriçayın qədim adı) da bu sıraya aiddir.

## Həmçinin bax
* Pəriqala
* Qala (Xəzər)
* Qafqaz Albaniyası

## İstinadlar
Boğdadağ

Boğdadağ - Azərbaycan Respublikasının Daşkəsən rayonunda dağ. Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacında yerləşir Şəmkir çayının sağ sahilindədir. Hündürlüyü 3101,9 metrdir.

## Mənbə
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. IV cild. Bakı, 2013, səh.221.
Tiqlatpalasar

* I Tiqlatpalasar (? — E.ə. 1076) —
* II Tiqlatpalasar (? — E.ə. 935) —
* III Tiqlatpalasar (? — E.ə. 727) — e.ə. 745–727-ci illərdə hakimiyyətdə olmuş Assuriya çarı.
Sohail Aman

**Sohail Aman** (Urdu: سہیل عمان) - Pakistan Hərbi Hava Qüvvələrinin 21-ci komandanı. 19 mart 2015-ci ildə bu vəzifəni baş aviasiya marşalı Tahir Rafik Buttdan təhvil almışdır.

1980-ci ildə Pakistan HHQ-nin Sarqoda şəhərində yerləşən kollecindən bakalavr dərəcəsi ilə məzun olmuş, 1993-cü ildə Kəraçi Universitetindən, 1998-ci ildə London Kral Kollecindən məzun olmuşdur. O, 2006-cı ildə "müdafiə və strateji elmlər" üzrə Milli Müdafiə Universitetində magistr dərəcəsi ilə təhsilini başa vurmuşdur.

## Həmçinin bax
* Pakistan Silahlı Qüvvələri
* Pakistan Hərbi Hava Qüvvələri

## İstinadlar
Boğurxan

**Boğurxan** — Azərbaycan Respublikasında, Xocalı və Xocavənd rayonları sərhəddində, Qızıloba kəndindən 1 km. şimalda dağ. Hündürlüyü 1584 metrdir. Dağın şimal-şərq yamacları meşəlikdir. Xanaşençay bu ərazidən başlayır.

Boğurxan dağı Köndələnçayın yaxınlığındadır. Bağırxan, Bağırqan da adlanır. Oronim orada müqəddəs sayılan Boğurxan qayasının adı ilə bağlıdır. Qırmızı rəngli, vulkan mənşəli suxurdan ibarət olan bu qayanın başında qədim məbəd xarabalığı var. Bu pirə sonsuz qadınlar müraciət edirlər. Tədqiqatçılar belə güman edirlər ki, Boğurxan din xadimi olmuş və orada dəfn edildikdən sonra qəbri sitayiş yerinə çevrilmışdır.

## İstinadlar
Böyük Hərəmi

**Böyük Hərəmi** - Azərbaycan Respublikasında Hacıqabul rayonu ərazisinda palçıq vulkanı. Pirsaatçayın sağ sahilində, eyniadlı silsilənin qərb hissəsindədir. Vulkanın krater çölündə, əsas etibarilə iki paralel xətt üzrə yerləşmiş çoxlu sopka və qrifon var. Fəaliyyətdə olan bütün sopka və qrifonlardan intensiv surətdə qaz, su, palçıq və neft pərdələri ayrılır. Böyük Hərəmi tektonik cəhətdən eyniadlı qırışığın tağına uyğun gəlir.
## Mənbə
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV cild, Bakı,2011, səh.455. 
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *

## İstinadlar
Böyük Həsənnənə

**Böyük Həsənnənə** — Azərbaycan Respublikasının Daşkəsən rayonunda, Murovdağ silsiləsinin şimal-qərb qurtaracağında dağ. Şəmkir çayı ilə onun sağ qolu Qoşqar çayının suayrıcındadır. Hündürlüyü 2676,1 metrdir.

## Mənbə
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. IV cild. Bakı, 2013, səh. 455.
Boyanata-Sarıdaş

**Boyanata-Sarıdaş** Azərbaycan Respublikasında Abşeron rayonu ərazisində fəaliyyətdə olan palçıq vulkanı. Boyanata dağından 4 km. cənub-şərqdə, düzənlikdədir. İki məntəqədə qruplaşmışdır. Sopka, qrifon və neft çıxışlarının yayılması Maykop və Diatome dəstələri və Pont çöküntüləri zolağına uyğun gəlir. Sopkalar gil və qumdaşı brekçiyalarından ibarətdir, nündürlükləri 1-2 metrədəkdir. Sopka və qrifonlardan qaz, su, palçıq və qatı neft ayrılır. Tektonik cəhətdən vulkan Boyanata-Sarıdaş antiklinalının cənub-qərb qanadında yerləşir.
## Mənbə
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. IV cild, Bakı,2013. səh.368.
## İstinadlar
Şeqini

**Şehıni** () — Ukraynanın Lvov vilayətinin  kənd. Polşa ilə sərhəddə yerləşən bu kənddə "Şehıni" beynəlxalq buraxılış məntəqəsi yerləşir.

## İstinadlar
Stroitel stadionu

**Stroitel stadionu** () — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikasının Salavat şəhərindəki ikinci ən böyük idman qurğusu. Stadionun tutumu 7500 nəfərlikdir. İşimbay şəhərinin "Yurmatı" futbol klubu ev oyunlarını bu stadionda keçirir.

## Tarixi
Stadionun əsası 1959-cu ildə qoyulmuşdur.

Stadionun ilk direktoru A.X.Şaripov olub.

2008-ci ildə stadion əsaslı təmir olunaraq yenilənmişdir.

## Fəaliyyəti
Stadionda idmançılar motosiklet yarışçılarını məşq edir, futbol matçları keçirilir.

22-23 fevral 1967-ci ildə burada səhnəyə çıxan motosiklet yarışçıları arasında fərdi dünya çempionatının yarımfinalı və 1968-ci il fevralın 20-dən 21-dək isə fərdi dünya çempionatının finalını keçirilmişdir.

## İnfrastrukturu
Stadionun futbol sahəsi təbii örtüyə malikdir. Sahənin ətrafında yollar var.

Stadionun tribunaları üstüaçıq formadadır. Burada bir futbol meydançası, atletika arenası, voleybol meydançaları var. Stadionun futbol meydançasının ölçüləri 110x60 m-dir.

Qışda futbol meydançası dondurulur və burada buz meydançası qurulur. Buz meydançası üçün konki kirayə götürmək mümkündür.

## Maraqlı məlumatlar
*2011-ci ildə stadion Oxatma üzrə Rusiya çempionatına ev sahibliyi etmişdir.

## Ədəbiyyat
*Киреев Н. М. Мы построили город в степи. Уфа, 1998. Башкирское книжное издательство «Китап», тир. 1500 экз. ISBN 5-295-02628-0
*Журнал «Спидвей» 1967 г. № 3, 1968 г. № 3.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Стадион «Строитель» на Яндекс-карте
*Спидвей на стадионе Строитель
Toşa çayı

**Toşa çayı** — Tatarıstanın Bua rayonu ərazisindən axan çay. Sviyaqa çayıın sağ qolunu təşkil edir. Uzunluğu — 16&nbsp;km, sahəsi 111&nbsp;km²-dir.

Mənbəyi Klyaşevo kəndində, mənsəbi isə Stepanovka kəndində yerləşir.

Axarı: Sviyaqa → Volqa → Xəzər dənizi.

## İstinadlar
Elmar Məhərrəmov (şahmatçı)

**Elmar Məhərrəmov** (doğ. 10 aprel 1958, Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ) — azərbaycanlı şahmatçı, qrosmeyster (1992). Müstəqil Azərbaycan Respublikasının ilk kişi qrosmeysteri.

Şahmat üzrə sonuncu SSRİ çempionatında (Moskva, 1991) Artaşes Minasyanla 1-2-ci yerləri bölüşdürmüş, lakin əlavə göstəricilərə görə ikinci olmuşdur.

1984-cü ildə Karpovla şahmat üzrə dünya birinciliyi uğrunda matçda Harri Kasparovun sekundantlarından biri olub. Qadınlar arasında 1991-ci il dünya çempionatında Maya Çiburdanidzeyə, 1993-cü il dünya çempionatında isə Nana İoselianiyə köməklik edib.

1992-ci ildə *Sankt-Peterburq* komandasının heyətində şahmat üzrə komandalararası Rusiya çempionu olub.

Son illər BƏƏ-də məşqçi işləyir. Evlidir, iki oğlu var.

Macarıstanlı beynəlxalq usta Tibor Karoyinin "Arxa plandakı dahi" () adlı kitabının doqquzuncu fəsli Elmar Məhərrəmova həsr olunub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*FIDE Chess profili
*Elmar Magerramov. Chess-DB.com  
*Elmar Magerramov. Chessgames.com 
*Elmar Magerramov. 365Chess.com
İqanya çayı

**İqanya** — Tatarıstan ərazisindən axan çay. Menzelya çayının qollarından biridir. Uzunluğu — 54&nbsp;km, hövzəsi 507&nbsp;km²-dir.
## Qolları
*33&nbsp;km: Çerşilinka çayı
*42&nbsp;km: İqanya-Sua çayı

## Su reesterinin məlumatı

Kama çayı hövzəsinə aiddir.
## İstinadlar
Yuray Kuçka

**Yuray Kuçka** () — Türkiyə Super Liqası təmsilçilərindən olan Trabzonspor klubunda çıxış edən slovakiyalı peşəkar futbolçu.

## Karyerası
Kuçka əsasən yarımmüdafiəçi mövqeyində çıxış edir. 33 yaşlı futbolçu peşəkar karyerasına Slovakiyanın "Podbrezova" klubunda başlayıb, daha sonra "Rujomberok", Çexiyanın "Sparta Praqa", İtaliyanın "Cenoa" və "Milan" kimi klublarında çıxış edib. 2017-ci ilin yayında isə futbolçu Türkiyənin "Trabzonspor" klubuna transfer olunub. Slovakiya milli komandasıyla 54 oyuna çıxan Kuçka, 6 qolla yadda qalıb.

## Statistikası

### Milli komandada qollar

### Milli komanda statistikası

## Uğurları

### Klub
;Sparta Praqa
* **Çexiya Çempionatı** **(1)**: 2009–10
* **Çexiya Superkuboku** **(1)**: 2010

; Milan
* **[[İtaliya Super Kuboku]]**: 2016

## İstinadlar
Sertifikat siyasəti

**Sertifikat siyasəti** — sertifikatın idarə edilməsi ərzində yerinə yetirilən elektron tranzaksiyalara köklənmiş inzibati siyasətin xüsusi formasıdır. Bu sənəd ictimai əsas struktur (İƏS) sərhədində dərc olunur.

## İş prinsipi
Sertifikat siyasəti rəqəmsal sertifikatların yaradılması, istehsalı, paylanması, uçotu, nüfuzdan düşmüşlərin ləğvi ilə əlaqədar bütün aspektləri nəzərə alır. Sertifikat siyasəti həmçinin sertifikatlara əsaslanan təhlükəsizlik sistemi vasitəsilə qorunan kommunikasiya sistemindən istifadə edən tranzaksiyaları da idarə edə bilər. Kritik sertifikat genişlənmələrinə nəzarət etməklə belə siyasətlər və əlaqədar məcburiyyət texnologiyaları xüsusi tətbiqlər üçün tələb edilən təhlükəsizlik servislərinin təmin edilməsini dəstəkləyə bilərlər.

## Ədəbiyyat
* İmamverdiyev Y. N. İnformasiya təhlükəsizliyi terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: "İnformasiya texnologiyaları" nəşriyyatı, 2015, 160 səh.
Nəzarət cəmi

**Nəzarət cəmi (Checksum) **– tamlığa nəzarət mexanizmidir, əsasən verilənlərin saxlanması və şəbəkə protokollarında istifadə edilir. Nəzarət cəmi müəyyən alqoritmlə hesablanır, verilənlərə əlavə edilir və yadda saxlanır. Nəzarət cəmini bilən şəxs həmin verilənlər üçün nəzarət cəmini hesablayıb müqayisə etməklə məlumatın dəyişdirilmədiyinə əmin ola bilər. Bəzi səhvlər – məlumatda baytların yenidən nizamlanması, sıfırlardan ibarət baytların daxil edilməsi və ya çıxarılması, nəzarət cəmini əks istiqamətlərdə artıran və azaldan səhvlər – nəzarət cəmində aşkarlana bilmir. Bu problemdən yaxa qurtarmaq üçün kriptoqrafik nəzarət cəmləri – kriptoqrafik heş funksiyalar daxil edilir.

## Ədəbiyyat
* İmamverdiyev Y.N. İnformasiya təhlükəsizliyi terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2015, 160 səh.
Xose Sosa

**Xoze Ernesto Sosa** (d. 19 iyun 1985, Argentina) - Türkiyə Super Liqası təmsilçilərindən olan Fənərbaxça PFK klubunda çıxış edən Argentina’lı peşəkar futbolçu.

## Karyerası
Sosa əsasən hücumameyilli yarımmüdafiəçi mövqeyində çıxış edir. 
35 yaşlı futbolçu peşəkar karyerasına Argentinanın "Estudiantes" klubunda başlayıb, daha sonra Almaniyanın "Bavariya", İtaliyanın "Napoli" və 
Ukraynanın "Metallist Xarkov", İspaniyanın "Atletiko Madrid" kimi klublarında çıxış edib. 2014-cü ilin qışında isə futbolçu "Beşiktaş" klubuna transfer olunub. Argentina milli komandasıyla 19 oyuna çıxan Sosa 1 qolla yadda qalıb. 2016-ci ilin yay transfer pəncərəsi zamanı İtaliya klublarından Milan’a transfer olunan futbolçu 2017-ci ildən Türkiyə Super Liqası təmsilçilərindən olan Trabzonspor klubunda çıxış edir. Bu klubdakı debütünü 4. turda Gənclərbirliyi qarşısında edib və 1 məhsuldar ötürmə ilə yadda qalıb.

## Statistika

## İstinadlar
Açıq açarlı kriptoqrafiya standartları

**Açıq açarlı kriptoqrafiya standartları** – RSA Data Security şirkəti tərəfindən qeyri-formal konsorsiumla birlikdə yaradılmışdı. Konsorsiuma ilk vaxtlar Apple, Microsoft, DEC, Lotus, Sun və MIT daxil idi. Hazırda PKCS#1, PKCS#3, PKCS#5, PKCS#6, PKCS#7, PKCS#8, PKCS#9, PKCS#10, PKCS#11 standartları nəşr edilib.

PKCS həm alqoritmdən asılı, həm də alqoritmdən asılı olmayan realizələri müəyyən edir. Bir çox alqoritm dəstəklənir, lakin yalnız Diffi-Helman və RSA alqoritmləri ətraflı təsvir olunur. PKCS standartları vaxtaşırı nəzərdən keçirilir və kriptoqrafiya sahəsində son nailiyyətlər izlənilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bioko

**Bioko** (*1973-cü ilədək Fernando-Po,[[1979|1979-cu]] ilədək Masias-Ngema-Biyoqo*) — Atlantika okeanının Qvineya körfəzində ada. Afrika sahilləri yaxınlığındadır; Ekvatorial Qvineyanın ərazisidir.

## Sahəsi
Sahəsi 2017 km2
. Uzunluğu 70 km, eni 30 km-ədək.

## Əhalisi
Əhalisi təqribən 258 min (2005). Bioko ölkənin daha çox məskunlaşmış hissəsidir.

## Xüsusiyyətləri
Bir neçə vulkan konusunun (hündürlüyü 3007 m-ədək) birləşməsindən yaranmışdır. Dağ yamacları rütubətli tropik meşələrlə örtülüdür. Piko-de-Santa-İsabel qoruğu Bioko ərazisindədir. Kakao, qəhvə plantasiyaları var; maniok, yerfındığı, şəkər qamışı becərilir. Ekvatorial Qvineyanın paytaxtı Malabo şəhəri Bioko adasındadır. 1472-ci ildə F. Ponun rəhbərlik etdiyi Portuqaliya ekspedisiyası kəşf etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bioko Bioloji Müxtəlifliyi Qoruma Proqramı

## Həmçinin bax
* Cəmiyyət adaları
ISO 639-3

**ISO 639–3** — Beynəlxalq Standartlaşdırma Qurumunun (ISO) yazılı dillər üçün yaratdığı kodların bir qrupu.

## Xarici keçidlər
* ISO 639–3 Registration Authority
Çişmi rayonu

**Çişmi rayonu** () — Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
Rayonun inzibati mərkəzi şəhər tipli Çişmi qəsəbəsidir.
## Coğrafi yerləşməsi
Başqırdıstanın mərkəzi hissəsində yerləşir. Rayonun ərazisi 1823,77&nbsp;km² təşkil edir. İqlimi kontinental, isti, mülayim rütubətlidir. Ərazisinidən Dyoma, Urşak, Karmasdan, Çermasak, Uza və s. çaylar axır. Ərazisində 250-dən çox göl vardır kı, onlarında ümumi sahəsi 1000ha-dır. Qara və boz meşə torpaqları geniş sahə tutur. Ərazisindən səmt qazı, neft, qum-çınqıl qarışığı, agronom filizləri çıxarılır.

Rayon ərazisindən Moskva — Çelyabinsk dəmir yolu, federal əhəmiyyətli m-5 «Ural» avtomagistralı keçir.
 
## Tarixi
Rayon torpaqlarından XIV əsrdə Teymurləng keçmişdir. Mixail Vasileviş Frunze isə 1920-ci ildə ağları Çişmidən çıxartmağı bacarmışdır. Diyarda Turaxan və Hüseyn bəyin məqbərələri yerləşir.

Müsəlmanların tarixi əhəmiyyətə malik Kalmaşevo qəbrsanlığının tarixi XVIII əsrə gedir. Barsuanbaşevo kəndində 1724-cü ilə aid məscid saxlanılır. Enqalışevo kəndində isə XX əsrin əvvəllərinə aid məktəb binası vardır. Binanı tacir Manasev tikdirmişdir.

## Əhali
Ümumrusiya siyahıya alınmasına Başqırdıstan Respublikası Karmaskalı rayonu ərazisin milli tərkibi: tatarlar — 55 %, ruslar — 20,2 %, başqırdlar — 18,7 %, ukraynlar — 2,5 %, mordvalılar — 1,5 %, digər millər — 2,1 %.

## İnzibati-ətazi vahidləri
Rayonda 15 kənd inzivati vahidliyinə 104 yaşayış məntəqəsi daxildir.

## İqtisadiyyat

Rayon əsasən maldarlıq-taxılşılıq üzrə iftisaslaşmışdır. Ərazisinin 130,6 min ha kənd təsərrüfatına cəlb olunmuşdur. 23,9 min ərazi otlaq sahələridir. Kənd təsərrüfatının iri buynuzlu maldarlıq və arıçılıq sahələri inkişaf etmişdir. 
## Sosial sfera
Rayon ərazisində 62 ümumtəhsil mərkəzi, 22 orta məktəb, bir uçiliş, 34 kütləvi kitabxana, 58 klub fəaliyyət, 3 xəstəxana göstərir. Burada tatar, rus və başqırd dillərində «Çişmə» — «Rodnik» — «Dim buyı» qəzetləri buraxılır.
## Sağlıq
Mərkəzi rayon xəstəxanası 310 çaypayılıqdır, rayon paliklinikası isə günlük 600 nəfərə xidmət etmə imkanına sahibdir. Bundan əlavə 2 sahə xəstəxanası və 41 həkim-kledşer məntəqəsiu fəaliyyət göstərir.
## Mənbə
* Rayon saytı 
## İstinadlar
Narcos

**Narko** () — Kris Brankato, Karlo Bernard və Duq Miro tərəfindən yaradılmış və istehsal olunmuş ABŞ detektiv-dram teleserialı.

Mövzusu Kolumbiyada cərəyan edən və çəkilişlərinin Kolumbiyada gerçəkləşdiyi teleserialın birinci və ikinci mövsümləri kokain istehsalı və distribusiyası sayəsində milyarderə çevrilmiş məşhur narkobaron Pablo Eskobarın həyatını əhatə edirdi. Teleserial diqqət mərkəzində Pablo Eskobarın rəqib narkobaronlarla, Narkotiklə Mübarizə İdarəsi ( *NMİ*) agentləri və müxtəlif müxalif qruplarla olan qarşılıqlı əlaqəsi də var. Teleserialın üçüncü mövsümü Pablo Eskobarın süqutundan dərhal sonra baş verənləri əhatə edir. Üçüncü mövsümdə NMİ tanınmış Kali kartelinin yüksəlişinin qarşısını almağa çalışır.

Teleserialın on seriyadan ibarət birinci mövsümü ilk dəfə 28 avqust 2015-ci ildə "Netflix"-də eksklüziv olaraq yayımlanmışdır. Bundan sonra "Netflix" istehsalçı şirkətlə bağlanan müqaviləni teleserialın ikinci mövsümü üçün yeniləmişdir. Teleserialın on seriyadan ibarət ikinci mövsümü ilk dəfə 2 sentyabr 2016-cı ildə yayımlanmışdır. Teleserialın istehsalçı şirkəti ilə bağlanan müqavilə yenidən yenilənmişdir və "Netflix" teleserialın üçüncü və dördüncü mövsümlərini sifariş etmişdir. Teleserialın on seriyadan ibarət üçüncü mövsümü ilk dəfə 1 sentyabr 2017-ci ildə yayımlanmışdır, ancaq 18 iyul 2018-ci ildə teleserialın rejissorları teleserialın dördüncü mövsümünün "" başlıqlı yeni bir "Netflix" orijinal teleserialı olacağını açıqlamışdır. Yeni teleserialın birinci mövsümü ilk dəfə 16 noyabr 2018-ci ildə yayımlanmışdır. Bu teleserialın mövsümü 1980-ci illərin Meksikasında cərəyan edir.

## Mövzu


## Mükafatlar

## Spin-off teleserialı

"**" teleserialının birinci seriyası 16 noyabr 2018-ci ildə yayımlanmışdır. Bu teleserialın süjet xətti 1980-ci illərin Meksikasında cərəyan edir və diqqət mərkəzi Kolumbiyada cəmləşən "*Narko*" teleserialı eyni dünyanı paylaşır. Amada Karrilyo (Xose Mariya Yazpik) və Pablo Eskobar (Vaqner Moura), eləcə də Kiki Kamarena (Maykl Penya) və Migel Feliks-Qallardo (Diyeqo Luna) kimi personajlar epizodik rolları canlandırır. Teleserial Meksikanın ilk narkotik kartelini, onların arasında münaqişəni və narkotiklə müharibə əhatə edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Kraunlar

**Kraunlar** - sadə tsiklik poliefirlər. Onlar hər halqada 9-dan 60-a qədər atom saxlayırlar ki, bunlardan da 3-dən 20-yə qədəri karbon atomlarıdır. Bəzi **kraunlar** metal kationları və ammonium kationu ilə stabil kompleks birləşmələr əmələ gətirə bilir. Hansısa molekullar, bəzi bitsiklik aminlər və oksimetilen mostikləri birləşə bilir. Bu zaman kriptatlar əmələ gəlir. Həmçinin sadə tsiklik poliefirlər, politioefirlər və poliaminlər də, metal kationları ilə birləşə bilir.

## İstinadlar
Urus çayı

**Urus çayı** — Tatarıstan ərazisindən axan çay. İk çayının qollarından biridir. İk çayına mənsəbindən 427&nbsp;km yuxarıda tökülür. Uzunluğu — 13&nbsp;km, hövzəsi 51,8&nbsp;km²-dir.
## Su reesterinin məlumatı

Kama çayı hövzəsinə aiddir.
## İstinadlar
Yerüstü inversiya

## Troposferdə inversiya
Ümumilikdə troposferdə havanın temperaturu yüksəklikdən asılı olaraq azalır, lakin bəzi hallarda yerüstü qatda, xüsusilə aydın havalarda effektiv şüalanma nəticəsində soyumuş torpaq üzərində temperaturun yuxarıya doğru artması müşahidə edilir. Bundan başqa polyar ərazilərdə buz və qar örtüyü üzərində dayanıqlı temperatur inversiyası bütün sutka ərzində, nəinki qışda, hətta yayda da müşahidə edilir.

## Yerüstü inversiya
Yerüstü qatda gecələr konveksiyanın mümkünlüyünü aradan qaldıran dayanıqlı stratifikasiya yaranır. Bu zaman temperatur inversiyasının yaranması adi haldır: köşkdə temperatur yer səthindən daha yüksəkdir və tez- tez köşk üzərində temperatur, artmağa davam edir.
Küləksiz havada, aydın gecələrdə havanın aşağı qatı güclü surətdə soyuyur və yer səthi yaxinlığında və 8–10m hündürlükdə temperatur fərqi 8–110C –yə çata bilər.

## Xarici keçidlər

## İstinadlar
Atmosfer təbəqələri

Yüksəklikdən asılı olaraq temperaturun dəyişmə xarakterinə görə atmosfer 5 əsas təbəqəyə ayrılır: 
# Troposfer
# Stratosfer
# Mezosfer
# Termosfer
# Ekzosfer.

### [[Troposfer]]
Yer səthindən polyar en dairələrində 8-10km, tropiklərdə 15-18km yüksəkliyə qədər atmosferin yerüstü təbəqəsidir.
		
### [[Stratosfer]]
Bu qat troposferdən sonrakı qat olub 50-55km yüksəkliyə qədər yayılır.

### [[Mezosfer]]
Stratosferdən sonrakı təbəqədir, onun yuxarı sərhəddi 80- 0km- də yerləşir.

### [[Termosfer]]
Bu təbəqənin yuxarı sərhəddi 800km-ə qədər davam edir.

### [[Ekzosfer]]
Başqa sözlə səpilmə sferası atmosferin fövqəladə seyrək xarici təbəqəsi olub hidrogen və helium kimi daha yüngül atmosfer qazlarından ibarətdir.

## İstinadlar
Təhlükəsiz Wi-Fi girişi

**Təhlükəsiz Wi-Fi girişi WPA (Wi-Fi Protected Access)**Wi-Fi Protected Access (WPA) və Wi-Fi Protected Access II (WPA2) simsiz kompüter şəbəkələrini təmin etmək üçün Wi-Fi İttifaqı tərəfindən hazırlanmış iki təhlükəsizlik protokolu və təhlükəsizlik sertifikatı proqramlarıdır.
## Tarixi
WEP protokolunun kriptoqrafik dözümlə əlaqəli bir neçə vacib probleminin həlli üçün 2003-cü ildə standart kimi təklif edilib. WPA2 isə 2004-cw ildə yaradılmışdır
## WPA
Wi-Fi İttifaqı, WPA-nın tam IEEE 802.11i standartının mövcudluğuna qədər WEP-in yerinə yetirilməsi üçün ara tədbir kimi nəzərdə tutdu. Əsas xüsusiyyəti şifrləmə açarlarının TKIP (Temporal Key Integrity Protocol) protokolu bazasında dinamik generasiyası texnologiyasıdır. Bundan başqa, WPA-da kriptoqrafik nəzarət cəmləri MIC (Message Integrity Code – məlumatın tamlıq kodu) adlı yeni metod ilə hesablanır və AES standartı ilə şifrləmə də dəstəklənir.
## Ədəbiyyat
*İmamverdiyev Y.N, "İnformasiya təhlükəsizliyi terminlərinin izahlı lüğəti", 2015,“İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı,160 səh.
Birminqem (Alabama)

**Birmingem** () — ABŞ-nin cənub-şərqində, Alabama ştatının mərkəzi hissəsində şəhər.  Birminhem-Quver-Kalman aqlomerasiyasının mərkəzi.

## Əhalisi
Əhalisi 231,6 min (2005; o cümlədən afroamerikalılar 70%-dən çoxdur), şəhərətrafı ilə 939 min.

## Coğrafiyası
Appalaç dağlarının ətəyindədir. Avtomobil və dəmiryolları qovşağı. Beynəlxalq aeroport. Blek-Uorrior çayı sahilində port. Su yolu vasitəsilə Mobil portu (Meksika körfəzi) ilə əlaqəsi var.

## Tarixi
1871-ci ildə dəmiryol xətlərinin kəsişdiyi yerdə, dəmir filizləri, yüksəkkeyfiyyətli kokslaşan kömür, dolomit və flüslu əhəngdaşı yataqlarının yaxınlığında salınmışdır; adını İngiltərənin ən iri metallurgiya mərkəzinin adından götürmüşdür. 19-cu əsrin sonlarından Birmingem rayonunda  mədən və metallurgiya sənayesi sürətlə inkişaf edirdi. 1907-ci ildə “Yunayted Steyts Stil” şirkəti tərəfindən Birmingemdən qərbdə tam tsiklli metallurgiya kombinatı (ABŞ-nin cənubunda ən iri) inşa olunmuşdur. 1960-cı illərdə afroamerikalılar hərəkatının mərkəzlərindən biri idi. 1979-cu ildə ABŞ tarixində ilk dəfə Birminqemin meri vəzifəsinə ağ irqə mənsub olmayan R. Arrinqton seçilmişdir.

## Memarlığı
Birminqemın ən iri təhsil və elmi mərkəzi Alabama Universitetidir (1969); Samford Universiteti (1841), Birmingem Cənub kolleci (1898), Mayls kolleci (1905), Kütləvi kitabxana (1909), İncəsənət muzeyi (*İntibah dövrünə aid rəngkarlıq əsərləri kolleksiyası*) fəaliyyət göstərir. Red-Mauntin dağlarında şəhərin simvolu olan tanrı Vulkanın çuqundan 17 m-lik heykəli (pyedestalının hündürlüyü 48 *m*) qoyulmuşdur (*C. Moretti, [[1904]]*).

## İqtisadiyyatı
İqtisadiyyatında xidmət sferası, o cümlədən səhiyyə (*qadın sağlamlığının mühafizəsi üzrə ölkənin aparıcı müəssisələri və s.*), maliyyə və işgüzar xidmətləri (*[[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]]-nin 500 ən iri korprasiyalarından 6-sının mənzil qərargahı şəhərdə yerləşir*) mühüm yer tutur.

## Sənayesi
Birmingem aqlomerasiyasında işləyənlərin təqribən 10 %-i sənayedə məşğuldur. Qara metallurgiya (*idxal olunan xammal əsasında; polad tikişsiz borular və s. istehsalı*), təyyarəqayırma, “Daymler-Kraysler” və “Honda” şirkətlərinin avtomobilyığma zavodları, qaldırıcı-nəqliyyat avadanlıqları, sement istehsalı, yeyinti sənayesi (*o cümlədən sallaqxanalar*) müəssisələri var.

## Qalereya

16th Street Baptist Church.JPG|16-cı Küçə Baptist Kilsəsi, indi Tarixi bir Yer 
Birmingham Skyline.jpeg|Birmingem şəhər səması, şəhərin Federal binası 1 iyul 2015-ci il
St Paul 05.jpg|Birmingem şəhərindəki Müq. Paul kilsəsi
AT&T building, Birmingham, AL.jpg|Şəhər mərkəzində AT & T Şəhər Mərkəzi


## Həmçinin bax
* Cersi-Siti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Birmingem rəsmi internet səhifəsi
Əhməd Zəki Vəlidi adına Milli Kitabxana

**Əhməd Zəki Vəlidi adına Milli Kitabxana** () — tarixçi, başqırd inqilabı və azadlıq hərəkatının öndəri olan Əhməd Zəki Vəlidi Toğanın adına olan və Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikasının paytaxtı Ufa şəhərində yerləşən kitabxana və dövlət kitabsaxlayıcısı. Bu kitabxana Başqırdıstanda kitabxana işi sahəsində dövlət siyasətini həyata keçirir, milli nəşrləri, xarici ölkələrdə Başqırdıstan haqqında nəşr olunmuş çap məhsullarını və Başqırdıstan müəlliflərinin əsərlərini, dünya əhəmiyyətli nəşrləri, o cümlədən xarici dillərdə çap olunmuş məlumat daşıyıcılarını toplayıb mühafizə edir.

Tarixçı, başqırd inqilabı və azadlıq hərəkatının öndəri olmuş Əhməd Zəki Vəlidi Toğanın adını daşıyır.

## Həmçinin bax
* Əhməd Zəki Vəlidi Toğan

## Ədəbiyyat
* Синенко С. Г. Уфа старая и новая. — Уфа: Государственное республиканское издательство "Башкортостан", 2007. — 272 с. — 3000 экз.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Atayud

**Atayud** — Xocavənd rayonunda çay (uz. 15 km) adı.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Kür çayı
* Araz çayı
Atliçali

**Atliçali** — Qarabağın Otuziki tayfasının oymaqlarından birinin adı. Bu oymaq Kür çayının sağ sahilində (Ağcabədi rayonunu) Yastıyol və Toğay Ziyadlı adlı yerlərdə qışlamış, əkinciliklə məşğul olmuş və yaylağı isə İrəvan əyalətinin Qaraxac adlı yer olmuşdur. Mənşəçə qıpçaqların Et (Ed) tayfasının adı ilə bağlıdır.

## Həmçinin bax
* Otuziki
* İrəvan əyaləti

## Ədəbiyyat
* Yüzbaşov R. Azərbaycanın coğrafi terminləri. Bakı, 1966.
* Yusifov Y., Kərimov S. Toponimikanın əsasları. Bakı, 1987
Hüseyn Arifin ev-muzeyi

**Hüseyn Arifin ev-muzeyi** — Azərbaycan şairi Hüseyn Arifin doğulduğu evdə ölümündən sonra yaradılmış muzey. Son illər Ağstafa rayon icra hakimiyyətinin və Mədəniyyət Evinin rəhbərliyinin təşəbbüsü ilə əsaslı təmir olunan muzeydə 2000-dən çox ekspanat var. Şairin sağlığında ona rayonda yaşadığı vaxtlarda işlədiyi otağı – yatdığı taxt, şeirlərini yazdığı masa, eynəyi, qələmləri, qələmdanları, hətta, çay istəkanı və çay qaşığı belə – olduğu kimi qorunub saxlanılır. Muzey 1993- cü ildən fəaliyyət göstərir. Ümumi sahəsi 250 kv.m-dir. Muzeydə xalq şairi Hüseyn Arifin irsini özündə əks etdirən eksponatlar var.
## Muzey haqqında

Hüseyn Arifin ev-muzeyi Ağstafa ilə Qazaх şəhərini birləşdirən magistral avtomobil yolunun sağ tərəfində yerləşir. Muzey Nazirlər Kabinetinin 24 noyabr 1992-ci il tariхli 692 saylı qərarına və Mədəniyyət Nazirliyinin 5 fevral 1993-cü il tariхli əmrinə əsasən yaradılıb.

Muzey 3 otaqdan ibarətdir. Burada 2000-ə yaхın eksponat qorunub saхlanılır. Muzeyin fond rəhbəri *«SSRİ maarif əlaçısı»*, *«Azərbaycan respublikasının «əməkdar müəllimi»* Mahmud Məmmədovdur. İşçilərin sayı 8, texniki işçilərin sayı 7 nəfərdir.

Azərbaycan və Türkiyənin Xalq şairinin ev muzeyinde eksponant var ki, bunların çoxu sənətkarın sağlığında ikən ona verilən hədiyyələrdir. Onlara misal olaraq tut ağacından hazırlanan aşıq büstü, misdən düzəldilən çikankaları nümunə göstərmək olar. Muzeydə sənətkarın həyatının müxtəlif dövlərini əks etdirən fotolar qorunub saxlanır. Eksponatlar arasında böyük bir portret var ki, onu həbsxandakı dustaqlarla görüş zamanı məhbuslardan biri çəkib və şairə hədiyyə verib. Muzeydə yerləşən xalq çalğı alətləri də deyilənlərin əyani sübutudur. Hüseyn Arifin yaxın dostu olan Aşıq Murad Niyazlının nənəsinin toxuduğu xalça isə muzeyə gələn qonaqların xüsusi marağını cəlb edir. Ekspodisiya otağının divarını bəzəyən şəkillər isə şairin uşaqlıq dövründən başlayaraq, müxtəlif dövrləri əhatə edir. Sənətkarın sağlığında aldığı diplom və fəxri fərmanlar eksponantlar arasında xüsusi önəm daşıyır. Üzərində təsbeh, telefon, külqabı olan masanın arxasında isə bir zamanlar şair əyləşərək yaradıcılıqla məşğul olurdu. Ümumiyyətlə, istər tarixilik, istər ədəbi kontekst baxımından ev-muzeyi öz mövqeyini qoruyub saxlayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Hüseyn Arif
* Ağstafa

## Xarici keçidlər
* Hüseyn Arifin ev muzeyi
Tim Dankan

**Tim Dankan**, () karyerasını başa vurmuş, 19 il NBA komandalarından olan San-Antonio Spörs forması geymiş peşəkar amerikalı basketbolçu. Tim Dankan NBA tarixində ilk 3 mövsümdə liqanın bütün simvolik komandalarına düşən 2–ci basketbolçudur.

## Həyatı
1976-cı ildə anadan olan Dankan basketbolla 9-cu sinifdən məşğul olmağa başlayıb. Uşaqlıqda üzgüçülüyə gedən Tim 400 metr məsafəyə sərbəst üsulda öz yaş qrupunda ölkə çempionu olub. Lakin 1989-cu ildə Xyuqo Uraqanı hovuzu yararsız hala gətirdikdən sonra o üzgüçülüklə vidalaşır.

Veyk Forestdə psixolgiyadan təhsil alan Dankan soyuq silah kolleksiyası toplayır. Onun kolleksiyasında hətta uzunluğu 92 santimetr olan Samuray qılıncı da var.

San-Antonio Spörs komandasının bütün ev oyunlarında xeyriyyə məqsədilə 25 bilet alaraq azarkeşlərə verən Dankan 2000-ci ildə boulinq turniri təşkil edərək, oradan əldə edilən 100000 dolları xarçənglə mübarizə edən xəstəlik fonduna yönəldib. Həmçinin bir neçə şirkətlə reklam müqavilələrindən gələn gəliri də ehtiyacı olan xərçəng xəstələrinin müalicəsinə ünvanlayıb. Bundan əlavə ənənəvi qolf turniri təşkil edərək mənfəəti Kids sorts Netvork təşkilatına keçirir.

## Karyerası
1997-ci il NBA seçmələrində 1-ci sıradan San-Antonio Spörs tərəfindən seçilərək NBA həyatına başlamış və karyerasının sonuna qədər bu komandanın formasını geymişdir.

1999-cu ildə pleyoff mərhələsinin ən dəyəli basketbolçusu seçilib. 1 il əvvəl isə NBA-nın ən yaxşı debütantı olan Dankan Amerika Birləşmiş Ştatlarının komandasının tərkibində Sidney Olimpiya oyunlarının seçmə turnirində iştirak edib. Olimpiadaya yollanacaq heyətə dəvət alsa da zədə Avstraliyada çıxış etməyə imkan verməyib. Kiçik bacısı Trişia 1988-ci ildə keçirilən olimpiya oyunlarında iştirak edib. Ancaq ABŞ yox, o Vircin adalarını üzgüçülük yarışlarında təmsil edib. Dankan 2 dəfə müntəzəm çempionatın qalibi olub. Bundan əlavə Tim Dankan 13 dəfə ulduzlar görüşündə iştirak edib. 4 qat NBA çempionu həmçinin Olimpiya oyunlarının bürünc və Universiadanın qızıl mükafatçısıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* San-Antonio Spörs

## Xarici keçidlər

* Rəsmi veb səhifəsi
Dövləkən rayonu

**Dövləkən rayonu** () — Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
Rayonun inzibati mərkəzi Dövləkən şəhəridir.

## Coğrafi yerləşməsi
Başqırdıstanın cənub-qərbində yerləşir. Rayonun ərazisi 1 907&nbsp;km² təşkil edir. İqlimi mülayim-kontinental, isti və quraqdır. Ərazisindən Dim, Kiçik Üydürək, Ürşək çayları axır. Burada Asılıkul gölü yerləşir. Torpaq örtüyü əsasən qaradır. Güçlü küləklərə məruz qalır. Ərazisindən neft, gil, qum, qum-çınqıl qarışı çıxarılır.
Rayonun ən gözəl və görməli yerlərindən biri Asılıkuldur. Başqırdıstanın mirvarisi hesab edilir. 1993-cü ildə milli park statusu almışdır.

## Tarix
Aurqazin rayonu 20 avqust 1930-cu ildə Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikası kantonları ləğv edərək yerində 48 rayon təşkil etməsi ilə təsis edilmişdir.

## Əhali
Ümumrusiya siyahıya alınmasına Başqırdıstan Respublikası Davlekanovski rayonu ərazisinin milli tərkibi: başqırdlar — 36,3 %, ruslar — 36,1 %, tatarlar — 17,5 %, çuvaşlar — 3,4 %, ukraynalılar — 3,3 %, digər millər — 3,4 %.

## İnzibati-ətazi vahidləri
Rayonda 16 kənd inzivati vahidliyinə 92 yaşayış məntəqəsi daxildir.

## İqtisadiyyat
Aqrar-sənaye rayonudur. Dövləkəndə yeyinti və yüngül sənaye sahələri inkişaf etmişdir. Burada dəmir-beton məmulatları hazırlanır və kənd təsərrüfatı texnikası təmir edilir. Dövləkən süd və kərpiç zavodları fəaliyyət göstərir. Ətlik-südlük 
istiqamətli maldarlıq, qoyunçuluq və donuzçuluq inkişaf etmişdir. 162,4 min ha ərazi (rayonun 85,2 % ərazisi) kənd təsərrüfatına cəlb edilmişdir. Bunun 34,6 min hektarı otlaq sahəsidir. Meşələr rayonun 5,2 % ərazisini tutur.

## Nəqliyyat
Rayon ərazisindən Çelyabinsk — Moskva və regional Şişmə — Qırğız-Meyəkə və Büzdək— Tolbazı avtomagistralı keçir.

## Sosial sfera
Rayon ərazisində 52 ümumtəhsil mərkəzi, 14 orta məktəb, Davlekanovo peçəkar uçilişi, 28 kütləvi kitabxana, 52 klub, mərkəzi rayon xəstəxanası fəaliyyət göstərir. Burada rus və başqırd dillərində «Asılıkul» — «Balkantau» qəzetləri buraxılır.

## Mənbə
* Rayon administrasiyası 
* Совет Муниципального района Давлекановский район Республики Башкортостан
* Давлекановская центральная районная больница
## İstinadlar
Kuray

***Kuray*** (başq. ҡурай, , ) - iki-yeddi barmaqyeri olan uzun bir açıq büllur flüt və başqırdlarının milli alətidir.

Ən çox yayılmış kuray tipi, ürəklərdepistil və ya Kamçatka pleurospermum (Pleurospermum uralense) adlanan çırpınan bitkinin kökündən hazırlanmış bir qurudur. Bir qurayenin kökləri 2-3 metr uzunluğundadır. İyul ayında çiçəklər, sonra isə avqust-sentyabr aylarında qurur. Sentyabr ayında kəsilir və quru və qaranlıq yerdə saxlanılır. Uzunluğu bir bitkinin kökünü əhatə edən bir palmanın eni 8-10 dəfə ölçülür. İlk çuxur bitki üstündən dörd barmaqlıq məsafədə, bir-birindən iki barmaq məsafədə növbəti üç dəlik, dördüncü dəlikdən üç barmaqlıq aralıqda beşinci aralıkda aparılmalıdır.

Bir quray uzunluğu təxminən 510-810 millimetrdir. Qurayanın diapazonu üç oktavadan ibarətdir. Quray solo və ansamblı aləti kimi istifadə olunur. İndi bir quray qoplama ilə edilə bilər. Daha sabitdir və onun səsləri təbii qurayanın səsini eşidir.

Beynəlxalq Musiqi Xalk Festivalı, Beynəlxalq Tələbə və Gənclik Festivalı və nadir musiqi alətləri ifaçılarının ümumrespublika müsabiqələri laureatları və diplomu qazanan bir çox quray ifaçı var.

Dövlət bayrağı və Başqortostan dövlət emblemi üzərində quray çiçəklərinin bir şəkil var.

Məşhur quray ifaçılarına isə Baik-Sasan,İ.Murzakev,G.Arginbayev,Y.İcyanbaev,İ.Dilmuxaxmetov,G.Suleymanov,K.Diyarov və s. aiddir.

## İstinadlar
*
*
Tibor Karoyi

**Tibor Karoyi** (; doğ. 15 noyabr 1961, Budapeşt, Macarıstan) — macar şahmatçısı; beynəlxalq usta (1983), nəzəriyyəçi, məşqçi.

1981-ci ildə Macarıstan yığmasının heyətində Avstriyanın Qrats şəhərində keçirilən gənclərin dünya çempionatında (26 yaşa qədər) 3-cü yeri tutub. 1984-cü ildə Macarıstan çempionu olub. 

Peter Leko və Yudit Polqarı çalışdırıb. Karoyinin dörd şagirdi müxtəlif illərdə (yeddi dəfə) yeniyetmələr arasında dünya çempionatlarının mükafatçısı olub.

Karoyi debütlər sahəsində tanınmış mütəxəssisdir. Onun nəzəri məqalələri mütəmadi olaraq şahmat sahəsində aparıcı nəşr olan *"[[New in Chess]]"* jurnalında dərc olunur.

Dörd şahmat kitabının müəllifidir.

## Kitabları
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*FIDE Chess profili
*Tibor Karolyi. Chess-DB.com  
*Tibor Karolyi Jr. Chessgames.com 
*Tibor Jr Karolyi. 365Chess.com
Otto Binsvanger

**Otto Binsvanger** (*14.10.1852, [[İsveçrə]], [[Münsterlingen]] – 15.7.1929, [[Kroyslingen]]*) — alman psixiatrı. L. Binsvangerin atası.

## Fəaliyyəti
Tibb təhsilini Haydelberq, Strasburq, Sürix Universitetlərində almışdır (1875). Vyanada T. Meynertin və Höttin gendə L. Mayerin (1827–1900) yanında psixiatriya üzrə ixtisaslaşmış və burada non-restraint (xəstənin sıxılmaması) sistemi ilə tanış olmuşdur. 1882–1921-ci illərdə Yena Universitetinin psixiatriya klinikasının professoru və direktoru işləmişdi. Psixi pozuntuların əsasını təşkil edən baş beyin funksiyalarının anatomik-fizioloji pozuntuları elmi fəaliyyətinin başlıca istiqaməti idi. 1895-ci ildə aterosklerotik ensefalopatiyanı (B. xəstəliyi) təsvir etmişdir. Əsərləri proqressiv iflic (1893), nevrasteniya (1896), epilepsiya (1899), isteriya (1904) və s. xəstəliklərə həsr edilmişdir. Populyar psixiatriya dərsliyinin (1904; 6-cı nəşr, 1923, E. Zimerinqlə birlikdə) müəllifidir. Avropa (o cümlədən Rusiya) və Amerikada ekspert və məsləhətçi kimi böyük nüfuz qazanmışdır. 

## İstinadlar
Jan Batist Bio

**Jan Batist Bio** () — fransız fiziki, geodeziyaçısı və astronomu, Paris EA-nın üzvü (1803).

## Həyatı
Parisdə Politexnik Məktəbdə təhsil almışdır. Kollej de Fransın (1800) və Paris Universitetinin (1809) professoru, Yer meridianının uzunluğunu ölçmə üzrə komissiyanın üzvü olmuşdur (1806). Göy mexanikasına və qazların xassələrini öyrənməyə aid işlərin müəllifidir. 1804-cü ildə J.L. Gey–Lüssakla birlikdə müxtəlif hündürlüklərdə havanın tərkibini öyrənmək üçün aerostatda uçuş həyata keçirmişdir.

## Fəaliyyəti
Əsas tədqiqatları optika, elektrodinamika və akustikaya aiddir. İşığın polyarlaşma müstəvisinin fırlanma qanununu  müəyyənləşdirib (Bio qanunu, 1815), kristallarda və üzvi maddələrdə işığın polyarlaşma müstəvisinin fırlanmasını tədqiq etmiş və bununla da saxarimetriyanın əsasını qoymuşdur. F. Savarla birlikdə sabit elektrik cərəyanının maqnit sahəsinin intensivliyini təyin edən qanunu kəşf etmişdir (Bio–Savar qanunu, 1820). İ. Nyutonun irsini araşdırıb; məşhur fizika kursunun müəllifidir (1816).

## Həmçinin bax
* Fransa Politexnik Məktəbi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qisa bioqrafiyası
Zərbəliyevlər

**Zərbəliyevlər** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması
Hacı Zərbəli Mirzəli oğlu İçəri Şəhərin Mirzəli tayfasındandır. Hacı Zərbəlinin şəhər kənarında – Dərnağında (indiki Dərnəgül) torpaq sahələri var idi. O, əsasən taxıl əkib becərməklə məşğul olurdu. Günlərin birində təsadüfən icarəyə verdiyi torpaqlardan neft fəvvarəsi vurur. O, ağ neft istehsal edən zavod açaraq xeyli sərvət toplayır. Məkkəyə ziyarətə gedib, Hacı titulunu alır. Hacı Zərbəlinin iki arvaddan 5 uşağı olub, onlardan biri də Kərbəlayı Abdulla idi. 

## Soyun tanınmış nümayəndələri

*Abdulla Zərbəliyev — məşhur azərbaycanlı milyonçu, mesenat, Bakı Şəhər Dumasının üzvü. 
*Ruqiyyə Zərbəliyeva — Azərbaycanda, Qafqazda, həmçinin bütün Yaxın Şərqdə ilk qadın qırıcı təyyarəçi.

## Həmçinin bax
*Bakı xanlığı

## Ədəbiyyat
* Hafiz Sadıqov. KƏRBƏLAYI ABDULLA // "Kəlam" jurnalı, 1 avqust 2012 
* http://www.anl.az/el/Kitab/Azf-268536.pdf   
* Cəfərov N. Qırıcı aeroplan pilotu (Ruqiyyə Zərbəliyeva haqqında) // "Kommunist" qəzeti, 1940. 8 mart
Aterk (qala)

*'Ater * — Arsakda qala adı. İlk dəfə VII əsrə aid "Albaniya tarixi"ndə cəkilir. Qədim ermənicə yazılışda əvvəlinə *H* səsi sonu isə K əlavəsilə Haterk kimidir. Mxitar Qoşun (XII əsr) əsərində *Aterkqala*dır. Əhməd bəy Cavanşir yazır ki, Xaçın mahalında qala Haterk adlanıb. Toponimi At-Örək kimi də bərpa etmək olar. Bax: Haterk.

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın izahlı coğrafi adlar luğəti. Bakı, 1960.
* Azərbaycan SSR-in qısa toponimlər lüğəti. Bakı, 1986.

## Həmçinin bax
* Pəriqala
* Çingizqala
Gülbala Salamov

***Gülbala Salamov Ağaməmməd oğlu*** (d.1928- ci il Bakının Saray qəsəbəsi. ö.1985-ci il) kənd təssrüfatı üzrə fəlsəfə doktoru.

## Həyatı
G.A.Salamov Bakının Saray qəsəbəsində anadan olmuşdur. 1953-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Geologiya-coğrafiya fakültəsini coğrafiyaçı ixtisası üzrə bitirmişdir. Həmin il AMEA Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutunun Meşə torpaqları laboratoriyasına işə qəbul edilmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
1957-ci ildə həmin institutun aspiranturasını bitirmişdir. 
1964-cü ildə "Böyük Qafqazın qara torpaqları" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək kənd təsərrüfatı elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır. 1968-ci ildən AMEA Coğrafiya institutuna işə keçirilmiş və baş elmi işçi vəzifəsində işləmiş, sonra isə "Meşə torpaqlarının genezisi və xəritələşdirilməsi" laboratoriyasına rəhbərlik etmişdir. O, Azərbaycanın bir sıra regionlarında meşə torpaqlarının yayılması, onların genetik-təsərrüfat xüsusiyyətləri, torpaqlardan səmərəli istifadənin yolları və başqa məsələlərə aid elmi tədqiqat işləri aparmış, irimiqyaslı torpaq xəritələri tərtib etmişdir.
G.Salamovun 2 monoqrafiyası "Böyük Qafqazın alçaq və dağətəyi zonalarının qara torpaqları" (1971), "Böyük Qafqazın cənub yamacının meşə torpaqları" (1978) və 80-dən çox məqaləsi nəşr olunmuşdur.

## İstinadlar