open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Müqəddəs Məryəm kilsəsi (Rostok)

**Müqəddəs Məryəm kilsəsi** () — Rostok şəhərində yerləşən Lüteran kilsəsi. O, Almaniyanın şimalındakı Rostok şəhərində yerləşən üç şəhər kilsəsindən ən böyüyüdür. Digər ikisi Müqəddəs Pyotr kilsəsi (Petrikirche) və Müqəddəs Nikolay kilsəsidir (Nikolaikirche). Dördüncü kilsə olan Müqəddəs Yakov kilsəsi (Jakobikirche) İkinci Dünya müharibəsi zamanı ağır ziyan görmüş və sonradan sökülmüşdür. Müqəddəs Məryəm Kilsəsi 1265-ci ildə əsas məhəllə kilsəsi kimi fəaliyyətə başlayıb. 1531-ci ildə Protestan Reformasiyasından başlayaraq Meklenburq Evangelist Lüteran Dövlət kilsəsinin icmasına ev sahibliyi edir.

## Tarixi
Ziegenmarkt meydanında yerləşən Müqəddəs Məryəm kilsəsi, böyük bir kərpic qotikası kilsəsidir. XIII əsrdə tikilən kilsə, XIV əsrin sonunda genişləndirilərək hazırkı bazilika formasına salınmışdır. Bu ərazidə bir kilsənin ilk dəfə qeydə alınması 1232-ci ilə aiddir ki, bu da hazırkı binanın əvvəlki versiyası hesab edilir. Üç nefli xaç formalı bazilika, Şimali Almaniyanın Hanza liman şəhərlərinə xas olan kərpic qotikası üslubunda tikilmişdir. Üstündə Barokko fənəri olan nəhəng qüllə isə XVIII əsrin sonuna qədər tamamlanmamışdı.

Kilsədə yüksək qurbangah 1721-ci ildə Berlinli sənətkar tərəfindən əsasən rəngli taxtadan hazırlanmışdır. Qurbangah üç şəkildə təsvir edilir, aşağıda — "Son Şam Yeməyi", ortada — "Dirilmə", yuxarıda isə — "Müqəddəs Ruhun Ucalması".

1574-cü ildə Rudolf Ştokmann tərəfindən hazırlanmış İntibah üslubunda olan mimbər, reformasiyadan sonra Müqəddəs Məryəm kilsəsinə quraşdırılan ilk bəzək elementi idi. İsanın əzab-əziyyət səhnələri ilə bəzədilmiş və 1723-cü ildən qalma Barokko minbər örtüyü ilə minbər indi vahid bir təsir yaradır. Müqəddəs Məryəm kilsəsindəki zəif akustikanı kompensasiya etmək üçün minbər kilsənin ortasında tikilmişdir ki, icmaya yaxınlıq təmin edilsin.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* "Architekturführer DDR Bezirk Rostock " — Verlag für Bauwesen, 1977
* "In deinen Mauern herrsche Eintracht und allgemeines Wohlergehen", Karsten Schröder — Ingo Koch Verlag, 2002
* "ROSTOCK — a tour of the city under the symbols of bull and griffin", Selma Kleinfeldt — Klatschmohn Verlag, 1997
* "Tadellöser & Wolff ", Walter Kempowski — Random House, 1996

## Xarici keçidlər

* Marienkirche Rostock — English content provided
* Historische Rostocker Bauwerke – Die St.-Marien-Kirche
* Stiftung St.-Marien-Kirche zu Rostock e. V.
* Marien-Kantorei Rostock — English content provided
Zoothera marginata

**Zoothera marginata** — Qaratoyuqlar fəsiləsinin Asiya qaratoyuğu cinsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Zoothera marginata həmçinin kiçik qəhvəyi qaratoyuq, uzundimdik torpaq qaratoyuğu və qarayan torpaq qaratoyuğu kimi də tanınır. Bu növ monotipikdir (yarımnövləri yoxdur) və "Zoothera" cinsinə aid bir sıra qaratoyuqlarla, o cümlədən uzundimdik qaratoyuq və geniş yayılmış pulcuq qaratoyuğu ilə yaxından qohumdur. 1847-ci ildə Eduard Blit tərəfindən Myanmanın Raxin şəhərindən toplanmış nümunə əsasında təsvir edilmişdir.

Zoothera marginata 24–25 sm uzunluğunda və təxminən 80 q çəkisindədir. Xüsusilə uzun qara dimdiyi var və lələkləri tünd qəhvəyi baş və qırmızımtıl-qəhvəyi qanadlarla ziddiyyət təşkil edir. Üzündə ağ loral zolaq və ağ göz halqası var, boğazı və çənəsi isə ağ rəngdədir. Çağırışı monoton incə fit səslərdən ibarətdir.

Bu növün şərq Himalaylarda kəsikli yayılması var, həmçinin Myanmanın yüksək dağlıq ərazilərində, şimal Tailandda, Laosda, Vyetnamda və Çinin cənubunda populyasiyaları mövcuddur. Növ ümumiyyətlə miqrasiya etmir, lakin qışda yüksək yüksəkliklərdən aşağı enir və Banqladeşdə səyyah kimi qeydə alınıb. 750–2100 metr yüksəklikdə genişyarpaqlı meşələrdə, xüsusilə nəmli ərazilərdə və qayalıq axarların ətrafında, həmçinin bu meşələrdəki qamış və bambuk sahələrində yaşayır. Bu növ heç bir yerdə geniş yayılmamışdır, lakin gizli lələkləri və tək yaşayan davranışı səbəbindən tez-tez nəzərdən qaça bilər.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Zoothera marginatanın qorunma statusunu "az qayğı tələb edən növlər" kimi təsnif etmişdir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Muscicapa sibirica

**Muscicapa sibirica** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Muscicapa sibirica ilk dəfə 1789-cu ildə alman təbiətşünası İohann Fridrix Gmelin tərəfindən Karl Linneyin "Systema Naturae" əsərinin genişləndirilmiş nəşrində təsvir edilmişdir. O, bu növü "Muscicapa" cinsinə daxil edərək "Muscicapa sibirica" binominal adını vermişdir. Gmelin təsvirini 1783-cü ildə ingilis ornitoloq Con Latham tərəfindən "A General Synopsis of Birds" əsərində təsvir edilmiş "Dunn milçəkqapanı" əsasında yazmışdır. Latham bu quşun Sibirin cənubundakı Baykal gölü ətrafında tapıldığını qeyd etmişdir.

Dörd yarımnöv tanınır:

* "M. s. sibirica" (Gmelin, JF, 1789) – Sibirin mərkəzi və cənubundan Koreya və Yaponiyaya qədər.
* "M. s. gulmergi" (Baker, ECS, 1923) – şimal-şərq Əfqanıstan və şimal-qərb Himalay.
* "M. s. cacabata"(Penard, TE, 1919) – mərkəzi Himalaydan cənub Tibet və şimal-şərq Hindistana qədər.
* "M. s. rothschildi" (Baker, ECS, 1923) – Çinin mərkəzi və cənubundan şimal Myanmaya və şimal-qərb Vyetnama qədər.

Muscicapa sibirica 13–14 sm uzunluğundadır. Üst hissələri tünd boz-qəhvəyi rəngdədir və yalnız açıq qanad zolağı və tüklərin açıq kənarları ilə fərqlənir. Sinə və yanlarında dəyişən miqdarda tünd boz-qəhvəyi zolaqlar var. Ağ boğaz və yarım boyunluq, açıq alt çənə zolağı və tünd malar zolağı ilə xarakterizə olunur. Aşağı sinə və qarın hissəsinin mərkəzi ağ, quyruqaltı örtükləri isə ağ rəngdədir və lələklərin mərkəzi tünddür. Dimdiyi qısa və tünd, ayaqları qara rəngdədir. Gözləri böyükdür və ətrafında ağ halqa var. Həm erkək, həm də dişilər eyni görünüşə malikdir, lakin cavan fərdlərin üst hissələrində açıq ləkələr, xallı sinə və qanad örtüklərinin sarımtıl ucları var. Muscicapa sibirica oxşar Muscicapa dauuricadan fərqlənir, çünki onun alt hissələri daha açıq rəngdədir. Muscicapa griseisticta isə ağ alt hissə və aydın boz zolaqlarla fərqlənir. Muscicapa sibiricanın qanadlarının əsas lələkləri Muscicapa dauuricadan daha uzundur.

Mahnısı incə, yüksək tonlu notlardan, trillərdən və fit səslərdən ibarətdir. Çağırışı metalik cingiltili bir səsdən ibarətdir.

Digər milçəkqapanlar kimi onun qidalanma üsulu açıq bir budaqda oturaraq gözləməkdir. Bir həşərat yanından keçəndə quş onu tutmaq üçün sürətlə hərəkət edir.
Dişi fərd ağacın budağında və ya bəzən bir deşikdə, yer səviyyəsindən 8 metr yüksəklikdə fincan şəkilli yuva qurur. Üç-dörd yumurta qoyulur. Yumurtaları dişi qızdırır və erkək fərd onu qidalandırır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Anadangəlmə kontraktur araxnodaktiliya

**Anadangəlmə kontraktur araxnodaktiliya** – Marfanabənzər xarici görkəm və döş qəfəsinin ağır deformasiyaları, amma Marfandan fərqli olaraq oynaqlarda hərəkətlilik azalır, iri oynaqların kontrakturası, "bükülmüş qulaqlar", ürək-damar və gözün zədələnməsinin olmaması.

## İstinadlar
Lagopus muta

**Lagopus muta** — Qırqovullar fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Lagopus muta orta ölçülü ov quşudur. Onun cins adı olan Lagopus, qədim yunan dilində "dovşan" mənasını verən lagos (λαγώς lagṓs) və "ayaq" mənasını verən pous (πούς poús) sözlərindən yaranmışdır. Bu ad quşun lələklə örtülü ayaqlarına istinad edir. Növ adı olan muta, yeni latın dilində "səsiz" mənasını verir və erkək quşun sadə qurultu oxşar səsinə istinad edir. Uzun müddət mutus kimi yazılırdı, çünki Lagopus cins adının kişi cinsi bildirdiyi düşünülürdü. Lakin qədim yunan dilində λαγώπους lagṓpous sözü qadın cinsindədir və növ adı da buna uyğun olmalıdır, buna görə də qadın cinsi olan muta düzgündür.

Ptarmigan sözü şotland qal dilində tarmachan sözündən götürülmüşdür və "qurultu" mənasını verir. Səssiz ilk p hərfi 1684-cü ildə Robert Sibbald tərəfindən yunan dilinin təsiri ilə əlavə edilmişdir, xüsusilə pteron (πτερόν pterón), "qanad", "lələk" və ya "pər" mənasını verən sözə əsasən edilib.

Lagopus mutanın uzunluğu 34–36 sm, quyruğu 8 sm, qanadları arası məsafə 54–60 sm və çəkisi 440–640 qram (15+1⁄2–22+1⁄2 uns) arasındadır. Söyüd qırqovulundan təxminən on faiz kiçikdir. Lagopus muta mövsümi kamuflyaja malikdir, lələkləri qışda ağ, yaz və ya yayda isə qəhvəyi rəngə çevrilir. Çoxalma dövründə erkəklərin üst hissəsi boz, qanadları və alt hissəsi ağ rəngdədir. Qışda lələkləri tamamilə ağ olur, yalnız xarici quyruq lələkləri və göz xətti qara rəngdə qalır. Qışda söyüd qırqovulundan yaşayış yeri və nişanlarla fərqlənir. Lagopus muta daha yüksək hündürlükləri və daha səhravi əraziləri üstün tutur. Həmçinin onun incə bir dimdiyi və qara göz zolağı var, bu söyüd qırqovulunda yoxdur.
## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Lagopus mutanın qorunma statusunu "Ən Az Narahatlıq Doğuran" (LC) kateqoriyasında qiymətləndirib.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Anevrizmatik sümük kistası

**Anevrizmatik sümük kistası** – osteolitik zədələnmədir, adətən lüləli sümüklərin metafizində olur, kortikal qat genişlənmiş və üfürülmüş şəkildə olur, kortikal qat və yumşaq toxumalar arsında sərhədin itməsi sınığa səbəb olur.

## İstinadlar
Anti-MCV

**Anti-MCV** () – RA erkən diaqnos-tikasında çox əhəmiyyətlidir. Vimentin mezenximal mənşəli hüceyrə zülalıdır, daha çox miqdarda sinovial qişada olur, normada struktur rolunu oynayır. İltihab mediatorlarının təsiri ilə vimentin sitrulliləşmə prosesinə məruz qalır, antigenə çevrilir və ona qarşı AT yaranır.

## İstinadlar
Muscisaxicola maclovianus

**Muscisaxicola maclovianus** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Muscisaxicola maclovianus And dağlarının cənubu və Folklend adalarında çoxalan, torpaqda yaşayan quşdur. Kiçik onurğasızlar, məsələn, milçək və güvələrlə qidalanır.

Bu quş 16 sm uzunluğundadır və erkəklər dişilərdən bir qədər böyükdür. Digər torpaq tiranları kimi, uzun ayaqları və dik dayanışı var. Lələkləri əsasən üstdən tünd boz-qəhvəyi, altdan isə açıq boz rəngdədir. Başının üstü tünd qəhvəyi, üzü isə qaradır. Bel nahiyəsi və quyruğu qara olub, quyruq lələklərinin xarici hissəsi ağdır. Ayaqları və dimdiyi qaradır. Folklend adalarında yaşayan quşlar ("M. m. maclovianus") Cənubi Amerikanın materik hissəsində yaşayanlardan ("M. m. mentalis") daha böyük və daha boz rənglidir. Mahnısı zəif cırıltılı bir səsdən ibarətdir və bu səs yerdə və ya uçuş zamanı səslənə bilər. 

Bu növ Çilinin və Argentinanın cənub hissələrində və Folklend adalarında çoxalır. Dəniz səviyyəsindən 1500 metr yüksəkliyə qədər olan açıq ərazilərdə yaşayır. Cənub yarımkürəsinin qış aylarında bəzi quşlar Uruqvay, şimali Argentina və Peruya qədər şimala miqrasiya edir. Bu mövsümdə aşağı düzənliklərə enir və kənd təsərrüfatı sahələri, bağlar və çimərlikləri ziyarət edə bilər.

Yuva qayaların arasında yerləşir və ot və kök liflərindən hazırlanır, içərisi yun və ya lələklə örtülür. İki və ya üç ağ yumurta qoyulur və yumurtalar qırmızı-qəhvəyi ləkələrlə örtülüdür. Çoxalma mövsümündə ehtimal ki, iki dəfə bala yetişdirilir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* "Dark-faced ground tyrant" photo gallery VIREO
Anti-sintetaza sindromu

**Anti-sintetaza sindromu** – DM bir variantıdır. Aminoasil-tRNT-sintetazalara qarşı AT yaranır. Klinika: kəskin başlayan interstisial ağciyər zədələnməsi, qızdırma, Rf, miozit, pozitiv Jo-1 antitel.

## İstinadlar
Dumetia atriceps

**Dumetia atriceps** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Dumetia atricepsə Hindistanın Qərbi Qat dağlarında və Şri-Lanka meşələrində rast gəlinir. Bu kiçik şabalıdı-qəhvəyi rəngli quşların qara başlığı, ağ alt hissəsi və açıq sarı gözləri var. Meşələrin alt bitki örtüyündə sürülər halında qidalanırlar və daim səs çıxarırlar, narahat olduqda isə həyəcan siqnalları verirlər.

Dumetia atriceps ilk dəfə 1839-cu ildə ingilis təbiətşünası Tomas Cerdon tərəfindən "Brachypteryx atriceps" binominal adı ilə təsvir edilmişdir. O, yayılma sahəsini Hindistanın cənub-qərbindəki Trissur, Vadakkançerri, Kunur və Vayanad kimi göstərmişdir. Növün tip yeri 1935-ci ildə Hyu Vistler tərəfindən Vayanad olaraq təyin edilmişdir.  Dumetia atriceps əvvəllər monotipik "Rhopocichla" cinsinə daxil edilsə də, 2019-cu ildə nəşr edilmiş geniş molekulyar filogenetik tədqiqatın nəticələrinə əsasən "Dumetia" cinsinə köçürülmüşdür. "Dumetia" cinsi 1852-ci ildə ingilis zooloq Eduard Blit tərəfindən təqdim edilmişdir. Cinsin adı latınca "sıx kolluq" mənasını verən "dumetum" sözündən gəlir. Növün epiteti olan "atriceps" latınca "qara" (ater) və "başlıq" (-ceps) sözlərindən ibarətdir. 

Dörd yarımnöv tanınır:
* "D. a. atriceps" (Cerdon, 1839) – Hindistanın qərb və cənub hissələri.
* "D. a. bourdilloni" (Hume, 1876) – Hindistanın cənub-qərb və cənub hissələri.
* "D. a. siccata" (Whistler, 1941) – Şri-Lankanın şimal və şərq hissələri.
* "D. a. nigrifrons" (Blyth, 1849) – Şri-Lankanın cənub-qərb hissələri.

Dumetia atriceps kvadratik quyruğu ilə birlikdə 13 sm uzunluğundadır. Üst hissəsi qəhvəyi, alt hissəsi isə ağ rəngdədir. Qərbi Qat dağlarında yaşayan iki yarımnövün qara başlığı var, lakin Şri Lankadakı iki yarımnövün bu xüsusiyyəti qara maskaya çevrilir. Açıq sarı gözlər bu xüsusiyyətlə ziddiyyət təşkil edir. Cənub Qərbi Qatlarda yaşayan "bourdilloni" yarımnövünün başlığı daha tünd qara, alt hissəsi daha qəhvəyi və üst hissələri daha zeytun rənglidir. Palqat boğazının şimalında tapılan nominal yarımnövün başlığı tünd qara rəngdədir. Şri Lankada "siccata" yarımnövü aşağı yüksəklikdə, "nigrifrons" isə nəmli zonada yaşayır. Birincinin üst hissələri daha zeytun, ikincinin isə qırmızımtıl rəngdədir.

Çoxalma mövsümü maydan iyula qədər davam edir. Dumetia atriceps yuvalarını kolluqların aşağı hissəsində qurur, yuva yarpaqlardan, tez-tez bambuk yarpaqlarından hazırlanmış top şəklindədir. Yuva quru yarpaqların kolluğa yapışdırılmış kimi görünür və girişi yan tərəfdədir. Adətən iki yumurta qoyulur. Həmçinin, quşların bəzən gecələdiyi yuxu yuvaları da qurduqları deyilir. Bu yuxu yuvaları döşənmiş deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Photos and videos
Procarduelis nipalensis

**Procarduelis nipalensis** — Vüroklar fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Procarduelis nipalensisə Butan, Çin, Hindistan, Laos, Myanma, Nepal, Pakistan, Tailand və Vyetnamda rast gəlinir. Onun təbii yaşayış mühiti boreal meşələr və subtropik və ya tropik yüksək dağ kolluqlarıdır.

Procarduelis nipalensis əvvəllər "Carpodacus" cinsinə daxil edilsə də, mitoxondrial və nüvə DNT ardıcıllıqlarının filogenetik təhlili nəticəsində "Procarduelis" cinsinə köçürülmüşdür.

Yarımnöv fərqləri əsasən klinik xarakter daşıyır, lələklər qərbdən şərqə doğru tündləşir. İki-üç yarımnöv tanınır:

* "P. n. nipalensis" – (Hodqson, 1836): Nominal yarımnöv, Himalaylarda, Kumaondan Nepala, Sikkim, Butan və cənub-şərq Tibetə qədər yayılıb. Çinin cənub-qərbindən, cənub Tibet və şimal Vyetnam populyasiyaları bəzən ayrı bir yarımnöv kimi qəbul edilir: "P. n. intensicolor".
* "P. n. kangrae" – (Whistler, 1939): Qərbi Himalaylarda, Kəşmirdən Qarhvala qədər yayılıb.

Procarduelis nipalensis orta ölçülü sərçədir və cinsi dimorfizmə malikdir. Erkəklər parlaq tünd çəhrayı lələklərə, açıq rəngli boğaz və qaş zolağına malikdir, dişilər isə tünd qəhvəyi rəngdə olub, aydın ağ qanad zolaqları var. 
Procarduelis nipalensis olduqca utancaq və tək yaşayan bir quşdur. Ağac xəttindən yuxarıda olan kolluqlarda və rododendron elementləri olan qarışıq meşələrdə çoxalır. Qışda meşə açıqlıqlarında və kənd təsərrüfatı sahələrində görünür. Cütlər və ya kiçik qruplar halında yerdə toxum və giləmeyvələr axtararaq qidalanır.
## Qorunma statusu
Bu növün geniş yayılma sahəsi və böyük populyasiyası var, sabit inkişaf göstərir və heç bir əhəmiyyətli təhlükə altında olduğu düşünülmür. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Zoothera marginatanın qorunma statusunu "az qayğı tələb edən növlər" kimi təsnif etmişdir. Qlobal populyasiya ölçüsü qiymətləndirilməsə də, ümumi və ya kifayət qədər geniş yayılmışdır.
## Qalereya

Image:Dark-breasted Rosefinch Pangolakha Wildlife Sanctuary East Sikkim India 14.05.2016.jpg|Erkək Procarduelis nipalensis
Image:Dark-breasted Rosefinch (Male) I IMG 3793.jpg|Erkək Procarduelis nipalensis
Image:Dark breasted Rosefinch (Female) I IMG 3802.jpg|Dişi Procarduelis nipalensis
Image:Dark-breasted Rosefinch (Male) I IMG 7236.jpg|Dişi Procarduelis nipalensis


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hiper-IgM-immunodefisit sindromu

**Hiper-IgM-immunodefisit sindromu** – IgG, IgA və IgE azalması, IgM normal və ya əhəmiyyətli artması ilə əlaqədar, residivləşən irinli infeksiyalar, autoimmun xəstəliklər və şişlər yaranır.

## İstinadlar
Koptos kolossları

**Koptos kolossları** — Misirin qədim Koptos şəhərində yerləşən qədim Min məbədində tapılmış üç monumental heykəldən ibarət seriya. Onlar XIX əsrin sonunda, 1894-cü ildə İngiltərə arxeoloqu Flinders Petri tərəfindən aşkar edilmişdir. Onlar hazırda Oksforddakı Eşmol muzeyində və Qahirə muzeyində saxlanılır.

## Təsviri
Bu kolosslar məhsuldarlıq tanrısı Minin məlum olan ən qədim təsvirləridir. Onların e.ə. təxminən 3300-cü ilə, yəni II Nəqadə dövrünün sonu ilə Nəqadə III dövrünün əvvəlinə aid olduğu müəyyən edilmişdir. ABŞ tədqiqatçı Bryus Vilyams 1988-ci ildə xüsusilə üçüncü koloss (Qahirə nüsxəsi) ilə əlaqədə olmaqla, bu abidələrin Narmer dövrü (təxminən e.ə. 3100) ilə əlaqələndirilə biləcəyini irəli sürmüşdür.

Üç məlum heykəlin hündürlüyü 372–403 sm arasında dəyişir, hər biri təxminən 2 ton ağırlığındadır. Heykəllər saqqallı bir kişini təsvir edir: o, çılpaq vəziyyətdədir, yalnız qurşaq və bir lent taxır, sol əli ilə dik vəziyyətdə təsvir edilmiş cinsiyyət orqanını tutur. İki heykəlin tərəfində tanrı Minin erkən heroqlif işarəsi həkk olunmuşdur (AN1894.105e və JE 30770b).

Kolosslardan ikisinin bədəni və bir başı Eşmol muzeyində, bir cüt ayaq hissəsi isə Qahirə muzeyində saxlanılır. Heykəllər düz vəziyyətdə dayanan bir kişini təsvir edir. Onun sağ qolu bədəninin yanına salınıb və yumruğu itmiş bir obyektin — əsanın və ya Minə xas çubuğun ətrafına sıxılmışdır. Sol qolu ilə o, cinsiyyət orqanını tutur. Ayaqları birləşmiş vəziyyətdədir, dizlər sadə şəkildə göstərilmişdir. Baş saqqallıdır və iri, önə çıxan qulaqlara malikdir. O, yalnız qurşaq və sol tərəfə sallanan dar bir lent taxır. Bu lent üzərində bir neçə yazı yerləşir.

Üslub baxımından Koptos kolossları Misirin predinastik dövrünün "preformal" incəsənət üslubuna aiddir. Onların üslubu digər predinastik artefaktlarla tam uyğun gəlir. Bu abidələrin fərqləndirici xüsusiyyəti yalnız monumental ölçüləridir.

Misirşünas Berri Kempin fikrinə görə, tanrı Minin klassik ikonası məhz bu Koptos kolosslarından törəmişdir. Klassik Min təsviri ilk dəfə İkinci sülalənin sonlarında (təxminən e.ə. 2700) formalaşmış və Koptos heykəllərindən götürülmüş elementləri mənimsəyərək onlara daha təkmil bədii formalar vermişdir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
İrin

**Pustula**, *irincik*, *sızanaq* – içərisində irin olan, boşluqlu qabarıq bir leziondur. Daha çox tük follikullarina, tər və piy vəzilərinin çıxacağına bağlıdır. Epidermis və dərmanın orta təbəqəsində yerləşir.

## İstinadlar
Lagopus (quş)

**Lagopus** — Qırqovullar fəsiləsinin Tetralar tribasına aid quş cinsi. Bu cins dörd müasir növü və çoxsaylı yarımnövləri özündə birləşdirir. Bütün növlər tundra və ya soyuq yüksək dağlıq ərazilərdə yaşayır.
## Ümumi məlumat
Lagopus cinsi 1760-cı ildə fransız zooloq Mathurin Cek Brisson tərəfindən təqdim edilmişdir və Lagopus lagopus tip növ kimi qəbul edilmişdir. Cinsin adı olan Lagopus, qədim yunan dilində "dovşan" mənasını verən lagos (λαγος) və "ayaq" mənasını verən pous (πους) sözlərindən yaranmışdır. Bu ad quşların lələklə örtülü ayaqlarına istinad edir (məsələn, qar ayaqlı dovşan kimi). Muta və leucura kimi xüsusi epitetlər uzun müddət mutus və leucurus kimi yazılırdı, çünki Lagopus cins adının kişi cinsi bildirdiyi düşünülürdü. Lakin qədim yunan dilində λαγωπους sözü qadın cinsindədir və xüsusi epitet də buna uyğun olmalıdır, buna görə də qadın cinsi olan muta və leucura düzgündür. 

İngilis dilindəki ptarmigan sözü şotland qal dilində L. muta üçün istifadə olunan tarmachan ([Şotland qal dilində tələffüz: ['t̪ʰaɾaməxan]]) sözündən götürülmüşdür və "qurultu" mənasını verir. Bu, quşun qurbağa oxşar səsinə istinad edir. P hərfi yunan mənşəli olduğu fikrinin təsiri ilə əlavə edilmişdir, sanki söz yunan dilindəki πτερόν (pterón), 'qanad' sözü ilə əlaqəlidir.

Bu dörd növün hamısı soyuq bölgələrin daimi sakinləridir. Qırmızı qırqovul (yaxın zamana qədər söyüd kəkliyinin yarımnövü kimi qəbul edilirdi) istisna olmaqla, bütün növlərin qış lələkləri ağ rəngdədir ki, bu da onların qar fonunda kamuflyaj olmasına kömək edir. Hətta onların uçuş lələkləri də ağdır, halbuki demək olar ki, bütün quşlarda (əsasən ağ rəngli quşlar, məsələn, Bali minası belə) bu lələklər qara rəngdədir, çünki melanin onları daha davamlı edir və uçuş performansını yaxşılaşdırır. Lagopus kəklikləri isə yırtıcılardan qaçmaq üçün uçmaqdan daha çox görünməməyi üstün tutmuşdur.

Bu quşlar sərt şəraitə davamlı otçul quşlardır, lakin inkişaf edən balalar həşəratlarla da qidalanır. Söyüd kəkliyi istisna olmaqla, bütün növlərdə dişilər yuva qurma və balalara qulluq etmə məsuliyyətini öz üzərlərinə götürür, bu ov quşları üçün tipik bir davranışdır.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Lagopusu qorunma statusunu "Ən Az Narahatlıq Doğuran" (LC) kateqoriyasında qiymətləndirib.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Artroqrafiya

**Artroqrafiya** – oynaq boşluğuna kontrast maddə yeridilməsidir, hazırda praktik olaraq ancaq MRT və KT ilə birgə aparılır. Bazu, mil-bilək, aşıq-baldır, bud-çanaq oynaqlarının müayinəsində rol oynayır. Diz oynağının artroqrafiyası ancaq meniskektomiya tətbiq edilir.

## İstinadlar
Şinran

— Yaponiya buddist rahibi, amidaizm təliminin davamçısı və  məktəbinin banisi olmuşdur. O,  fəxri adı ilə tanınmışdır.

## Həyatı

Şinran 21 may 1173-cü ildə paytaxt aristokratlarından olan Hino Arinorinin ailəsində anadan olmuşdur. Gənclik illərində o, Tenday-şu məktəbinə məxsus Enryaku-ci monastırında dini təhsil almışdır, lakin 29 yaşında olan zaman amidaizm məktəbinin banilərindən biri olan Honenin rəhbərliyi altında həmin təriqətə keçmişdir. 1207-ci ildə hakimiyyət orqanları amidaizmi qadağan edən zaman Şinran müəllimi Honen ilə birlikdə Eçiqo vilayətinə sürgün edilmişdir. Sürgündə olduğu dövrdə rahibə Eşinni ilə evlənmişdir.

Əfv olunduqdan sonra Şinran Amida Buddanın ibadətinə əsaslanan təlimi Yaponiyanın şərq vilayətlərində — Şinano, Şimotsuke və Hitati əyalətlərində təbliğ etmişdir. O, insanın xilasının öz gücü ilə, yəni meditasiya və dini təcrübələrlə əldə edilə bilməyəcəyini irəli sürmüşdür. Şinranın fikrinə görə, insan yalnız Amida Buddaya olan mütləq inam və onun bəşəriyyəti təkrar doğuluşlar dairəsindən xilas etmə vədinə sadiqliyi sayəsində nicat tapa bilər. Bu inam insanın Budda olaraq yenidən doğulmasına və "Saf torpaq" adlanan buddist cənnətində mövcudluğuna şərait yaradır.

Şinran həmçinin,  adlanan təlim prinsipinin tərəfdarı olmuşdur. Bu prinsipə görə, Amida Buddanın təlimi hər şeydən əvvəl günahkar insanlar üçün nəzərdə tutulmuşdur və məhz onların xilası əsas məqsəd sayılır.

Şinran 16 yanvar 1263-cü ildə Kioto şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Myza celebensis

**Myza celebensis** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Myza celebensis İndoneziyanın Sulavesi adasına endemikdir. İki yarımnövü var: "Myza celebensis celebensis" (Sulavesinin şimal, mərkəz və cənub-şərq dağlıq hissələrində tapılır) və "Myza celebensis meridionalis" (Sulavesinin cənub dağlarında yayılıb).

Myza celebensis erkək və dişilərin görünüşü oxşardır, lakin erkəklər daha ağırdır və daha uzun baş, dimdik, qanad və quyruğa malikdirlər. Yetkin erkəklər təxminən 17 sm uzunluğunda və 21 q çəkisindədir. Baş və boyun boz və ya zeytun rəngində olub, tünd qəhvəyi zolaqlarla örtülüdür. Dimdiyi tünd rəngli, uzun və aşağıya əyilmişdir, göz ətrafında isə sarımtıl dəri sahəsi var. Bel, qanad və quyruq qəhvəyi rəngdədir və tünd qəhvəyi zolaqlarla örtülüdür. Aşağı hissələr də qəhvəyi rəngdədir, lakin üst hissələrdən daha az zolaqlıdır. Cənub populyasiyaları ("meridionalis" yarımnövü) daha boz əsas rəngə malikdir. 

Myza celebensis adanın şimalında 900–1800 metr, cənubunda isə 2500 metr yüksəkliyə qədər olan meşələrdə tapılır. O, çiçəklərdən qidalanır və nektar axtarışında bir çiçək qrupundan digərinə sürətlə hərəkət edir.

## Qorunma statusu
Myza celebensis Sulavesinin dağlıq bölgələrində geniş yayılmışdır və ümumi yayılma sahəsi təxminən 42,100 km²-dir. Bu səbəbdən Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Myza celebensisin qorunma statusunu "az qayğı tələb edən növlər" kimi təsnif etmişdir. Çünki onun yayılma sahəsi və populyasiya ölçüsü daha həssas kateqoriyalara daxil edilməsi üçün tələb olunan meyarları aşır. Bu quşu müşahidə etmək üçün, ən yaxşı yerlərdən biri, Sulavesidəki Gunung "Ambang Təbiət Qoruğu"dur.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lagopus scotica

**Lagopus scotica** — Qırqovullar fəsiləsinin Tetralar tribasına aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Lagopus scoticanın quyruğu qara, ayaqları isə ağ rəngdədir. Qanadlarının alt hissəsində ağ zolaqlar və gözləri üstündə qırmızı lələk dəstləri var. Dişilər erkəklərdən daha az qırmızı rəngdədir və lələk dəstləri daha az fərqlənir. Cavan quşlar daha solğun rəngdədir və qırmızı lələk dəstləri yoxdur. İrlandiyada yaşayan quşlar bəzən ayrı bir yarımnöv olan L. l. hibernica kimi qəbul edilir. Onlar Britaniyadakı quşlardan bir qədər açıq rəngdədir və dişilərin lələkləri daha sarımtıl, alt hissələri isə daha incə zolaqlıdır. Bu, onların daha çox ot və qamışlıq olan mamırlıq ərazilərdə kamuflyaj olmasına kömək edə bilər.

Lagopus scotica Britaniya adaları üçün endemik növdür. Bu quş Şotlandiyanın əksər hissələrində, o cümlədən Orkney adaları, Şetland adaları və Xarici Hebrid adalarında tapılır. Yalnız şəhər ərazilərində, məsələn, Mərkəzi Qurşaqda yoxdur.
Uelsdə bəzi yerlərdə güclü populyasiyalar var, lakin onların yayılma sahəsi azalmışdır. Lagopus scotica otçuldur və əsasən mamır bitkisinin tumurcuqları, toxumları və çiçəkləri ilə qidalanır. Həmçinin giləmeyvələr, taxıl bitkiləri və bəzən həşəratlarla da qidalanır.

Quşlar payızda cütləşməyə başlayır və erkəklər qış irəlilədikcə daha çox ərazi müdafiəsi davranışı göstərir. Yuva yer səthində bitkilərlə örtülmüş 20 sm diametrində dayaz bir çökəklikdən ibarətdir. Əsasən aprel və may aylarında altıdan doqquza qədər yumurta qoyulur. Yumurtalar oval, parlaq və açıq sarı rəngdədir, tünd qəhvəyi ləkələr var. Yumurtalar 19-25 gün müddətində inkubasiya edilir, balalar yumurtadan çıxdıqdan 12-13 gün sonra uçmağa başlayır və 30-35 gün ərzində tam yetişir.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Lagopus scoticanın qorunma statusunu "Həssas növlər" (LC) kateqoriyasında qiymətləndirib. Qorunma Avropa Birliyinin üzv dövlətləri, 2009/147/EC Şərhi (quşlar direktivi) ilə Lagopus scoticanın qorunması üçün tələb olunan tədbirləri görmək məcburiyyətindədirlər. Lakin bu növ Direktivin II Əlavəsinə daxil olduğu üçün, 7-ci maddə populyasiya səviyyəsi təhlükə altında olmadıqda, milli qanunvericiliyə uyğun olaraq ovlanmasına icazə verir. 2002-ci ildə Avropa Ədalət Məhkəməsi İrlandiyanı Lagopus scoticanı qorumaq üçün öhdəliklərini pozduğunu müəyyən etdi, çünki qoyunların həddindən artıq otarılması nəticəsində əsas çoxalma ərazisi zəifləmişdi. Məhkəmə qərarı əsasında görülən qorunma tədbirləri nəticəsində ərazidəki populyasiya təxminən 400-dən 800-ə qədər artmışdır. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* RSPB Red Grouse page
* GWCT Red Grouse page
Sidik kanalının deşiyi

**Sidik kanalının deşiyi** () — sidik kanalının (uretra) xarici açılışıdır. Bu nöqtə hər iki cinsdə sidiyin, kişilərdə isə əlavə olaraq spermanın sidik kanalından xaric olduğu yerdir.

Sidik kanalının deşiyi toxunmaya qarşı müxtəlif dərəcədə həssaslığa malikdir. Bu dəlik kişilərdə penisin başında (), qadınlarda isə vulva dəhlizində () yerləşir.

Digər məməlilərdən (o cümlədən insandan) fərqli olaraq, dişi xallı kaftarların () sidik kanalı klitorun başı () üzərində yerləşir.

## Həmçinin bax
*Daxili sidik kanalının deşiyi

## İstinadlar
Butorides

**Butorides** — Vağlar fəsiləsinə aid quş cinsi.
## Ümumi məlumat
Bu cins üç oxşar növü özündə birləşdirir: zolaqlı vağ (Butorides striatus), lava vağı (Butorides sundevalli) və yaşıl vağ (Butorides virescens). Bu növlər bir-birinə çox yaxındır və bəzi təsnifatçılar onların hamısını bir növün yarımnövləri hesab edir. Belə bir yanaşmada birləşdirilmiş növ yaşılbel vağ adlanır. Butorides adı Orta İngilis dilindəki Butor ("bataqlıq quşu") və qədim yunan şəkilçisi -oides ("bənzəyən") sözlərindən yaranmışdır.

Mövcud növlərin yetkin fərdləri ən kiçik vağlardandır, uzunluqları 35-48 santimetr arasında dəyişir. Onların bel və qanadları tünd bozdan qaraya qədər (bəzən yaşıl və ya mavi parıltı ilə), başları qara, ayaqları isə qısadır, ayaqlar əsasən sarı rəngdədir, lakin çoxalmaqdan əvvəlki dövrdə parlaq narıncı-qırmızı rəng alır. Növlərin alt hissə rəngləri fərqlidir, zolaqlı vağda ağdan boz və ya narıncı-qəhvəyiyə, lava vağında çox tünd boz, yaşıl vağda isə qırmızı-qəhvəyi rəngdədir, hamısının boğaz və sinəsinin ön hissəsində ağ zolaqlar var. Cavan fərdlər yuxarı hissədə daha qəhvəyi, alt hissədə isə geniş zolaqlıdır və ayaqları yaşıl-sarı rəngdədir.

Butorides vağları kiçik bataqlıqlarda çoxalır, adətən kollar və ya ağaclar üzərində, bəzən isə yerdə qurğuşundan platforma şəklində yuva qurur. Dişi üç-beş yumurta qoyur. Hər iki valideyn təxminən 20 gün ərzində yumurtaları qoruyur və balaları bəsləyir, balalar isə uçmaq üçün daha üç həftə vaxt tələb edir. Onlar su kənarında hərəkətsiz dayanaraq ovunu pusquya salır. Əsasən kiçik balıqlar, qurbağalar və su həşəratları ilə qidalanırlar. Balıqları cəlb etmək üçün su səthinə yem atdıqları məlumdur. 

Butorides vağları əvvəllər bir növ kimi qəbul edilsə də, indi adətən yuxarıda göstərildiyi kimi ayrılır, yaşıl vağ Şimali Amerikanın şərqində, Mərkəzi Amerikada, Vest-Hind adalarında və Kanadanın və ABŞ-nin Sakit okean sahilində çoxalır, zolaqlı vağ isə Cənubi Amerikada və Qərbi Afrikadan Yaponiyaya qədər olan köhnə dünya tropiklərində və isti mülayim bölgələrdə yaşayır. 

Panamanın mərkəzində qəhvəyi boyunlu quşlar bu iki növün hibridləri hesab edilmişdir, lakin oxşar quşların miqrasiya edən yaşıl vağların yayılma sahəsindən kənarda tapılması, cins daxilində növ sərhədləri ilə bağlı şübhələrin qalmasına səbəb olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Статус галапагосской зелёной кваквы
* Harris, M. P. 1973. The Galápagos avifauna. Condor 75: 265—278.
Pilherodius pileatus

**Pilherodius pileatus** — Vağlar fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Pilherodius pileatus ilk dəfə 1780-ci ildə fransız alim Luis Leclerc Comte de Buffon tərəfindən Fransa Qvianasından toplanmış nümunə əsasında "Histoire Naturelle des Oiseaux" əsərində təsvir edilmişdir.
 
Bu növ digər vağlardan çox fərqlidir, çünki tək mavi dimdiyə və üzə, həmçinin qara tac lələklərinə malikdir. Qarın, sinə və boyun sarımtıl-ağ və ya açıq krem rəngli lələklərlə örtülüdür. Qanadlar və bel ağ lələklərlə örtülüdür. Qara tacdan üç-dörd uzun ağ lələk uzanır. Cinslər arasında rəng və ya parlaqlıq fərqi qeyd edilməmişdir. Yetkin fərdlərin bədən uzunluğu 510-590 mm, qanad uzunluğu 263-280 mm, quyruq uzunluğu 95-103 mm və ayaq uzunluğu 92-99 mm arasında dəyişir. Yetkin fərdlərin çəkisi 444-632 qram arasındadır. Cavan fərdlər yetkinlərə çox bənzəyir. Onlar yalnız bədən uzunluğu və ağ lələklərin bir qədər boz olması ilə fərqlənir.

Adətən yağış meşələrində və ya nəm çəmənliklərdəki bataqlıqlarda və xəndəklərdə yaşayır. Bəzən daha dərin gölməçələrə və çaylara da gedə bilər. Sahil və ya üzən bitkilərdə qidalanmağı üstün tutur, lakin kənd təsərrüfatı sahələrindəki xəndəklərdə və su basmış düyü sahələrində də müşahidə edilmişdir.

Pilherodius pileatus əsasən balıq, həmçinin su həşəratları və sürfələri, qurbağa balaları və qurbağalarla qidalanır. Ovladıqları balıqlar adətən 1-5 sm uzunluğunda olur. Həşəratlar çay və ya gölməçə yaxınlığındakı bitkilərdə, balıqlar isə dayaz sularda ovlanır.

Tipik ov ardıcıllığında vağ dik dayanaraq potensial ovunu axtarır, onu tapdıqdan sonra yavaşca əyilir və boynunu uzadır, nəhayət, dimdiyini yüksək sürətlə suya salaraq ovunu tutur. Müşahidə edilən uğur dərəcəsi 23%-dir. Onlar həmçinin dayaz sularda gəzərkən də eyni ardıcıllıqdan istifadə edə bilərlər. Adətən yavaş gəzir, eyni ərazini təkrar-təkrar örtür, bir neçə saniyə dayanır və sonra yeni bir addım atmaq üçün bir ayağını yavaşca hərəkət etdirir. Hava ovçuluğu, zirvəyə qalxma, bitkilərdən qidalanma, ayaq vurma, üzmə və dimdik titrətmə kimi davranışlar da qeyd edilmişdir. 

Pilherodius pileatus tez-tez qidalanma yerləri arasında hərəkət edir, bəzən 100 m-ə qədər uçur. Onlar alaqaranlıq vaxtı fəal ola bilər, lakin gecə vağlarından fərqli olaraq günorta vaxtı da qidalandıqları müşahidə edilmişdir. Adətən tək-tək ovlanırlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Veniliornis frontalis

**Veniliornis frontalis** — Ağacdələnlər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
"Beynəlxalq Ornitologiya Komitəsi" və "BirdLife International"in "Dünya Quşlarının Təlimat Kitabı" Veniliornis frontalisi "Veniliornis" cinsinə aid edir. Bununla belə, 2018-ci ildən etibarən "Amerika Ornitologiya Cəmiyyəti" və "Clements" taksonomiyası "Veniliornis" cinsinə aid bütün növləri "Dryobates" cinsinə köçürmüşdür. Veniliornis frontalisi və "V. (və ya D.) passerinus bəzən hibridləşir və bəzi müəlliflər onları eyni növ kimi qəbul edirlər. Taksonomik sistemlər nöqtəalın ağacdələninin monotipik olduğu ilə razılaşır.

Veniliornis frontalis təxminən 16 sm uzunluğunda və 30–40 qram ağırlığındadır. Erkək və dişi fərdlərin başları xaricində lələk örtüyü eynidir. Erkəklərin alnı (alın) zeytun-qonur rəngdədir və çoxlu ağ nöqtələr var, başının üstündən boynuna qədər qırmızı rəngdədir və tünd boz lələk əsasları görünür. Dişi fərdlərin alnından boynuna qədər zeytun-qəhvəyi rəngdədir və bütün başında ağ nöqtələr var. Hər iki cinsin yetkin fərdlərinin üzü əsasən zeytun-qəhvəyi rəngdədir, incə ağ "qaş" və ağ "bığ" xəttinə malikdir. Üst hissələri əsasən sarımtıl-zeytun rəngdədir, qızılı lələk ucları və açıq zolaqlar var. Uçuş lələkləri qəhvəyi rəngdədir, geniş sarı-yaşıl kənarlar və daxili hissələrində açıq zolaqlar var. Quyruğu tünd qəhvəyi rəngdədir, sarımtıl çalarlı və lələklərində incə ağ zolaqlar var. Alt hissələri zeytun-boz rəngdədir və ensiz ağ zolaqlara malikdir. Gözünün rəngi tünd qəhvəyi, uzun dimdiyi qaradır və alt çənəsi daha açıq rəngdədir. Ayaqları tünd boz rəngdədir. Cavan fərdlər yetkinlərdən daha solğun və boz rəngdədir, hər iki cinsin başının üstündə qırmızı lələklər var, erkəklərdə bu lələklər daha çoxdur.

Veniliornis frontalis çoxalma mövsümündən kənarda daha aşağı yüksəkliklərə doğru hərəkət edir.

Veniliornis frontalis adətən yer səviyyəsində, ağac gövdələrində və kiçik budaqlarda yem axtarır. Qidalanma tərzi haqqında ətraflı məlumat yoxdur.

Veniliornis frontalisin çoxalma mövsümü tam olaraq müəyyən edilməmişdir, lakin sentyabrdan noyabra qədər davam etdiyi güman edilir. Məlum olan yeganə yuva ölü bir ağacda, yer səviyyəsindən təxminən 8 metr yüksəklikdə yerləşirdi. Növün çoxalma biologiyası haqqında başqa məlumat yoxdur.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Veniliornis frontalisin qorunma statusunu  "Narahatçılıq doğurmayan" kateqoriyasında qiymətləndirib. Baxmayaraq ki, onun yayılma sahəsi nisbətən məhduddur və populyasiya ölçüsü məlum deyil, azalma tendensiyası göstərir. Hər hansı bir dərhal təhlükə müəyyən edilməmişdir. Bu növ ən azı iki milli parkda rast gəlinir, lakin "ümumiyyətlə olduqca nadir" hesab edilir. "Çox az öyrənilmiş növdür; onun ekologiyası və çoxalması ilə bağlı tədqiqatlar tələb olunur."
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Daxili sidik kanalının deşiyi

**Daxili sidik kanalının deşiyi** () — sidik ifrazı sistemində sidik kisəsinin uretraya (sidik kanalına) açıldığı deşik. Bu deşik sidik kisəsinin üçbucaqlı hissəsinin () zirvəsində yerləşir. O, kisənin ən xarici hissəsidir və hilalşəkilli quruluşa malikdir. Erkəklərdə daxili sidik kanalının deşiyi selikli qişa (mukoza) ilə örtülmüşdür.

## Həmçinin bax
*Sidik kanalının deşiyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*  - "The Male Pelvis: The Urethra"
Lophornis gouldii

**Lophornis gouldii** — Kolibrilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Lophornis gouldii monotipik bir növdür. Yarımnövü yoxdur.

Lophornis gouldii 6,8–7,6 sm uzunluğunda və 2,4–2,8 qram ağırlığındadır. Hər iki cinsin qısa, düz və qara uclu qırmızı dimdiyi var. Yetkin erkək fərdin alnı parlaq qızılı-yaşıl rəngdədir. Başının üstündə uzun tünd qırmızı-qəhvəyi lələklər tac əmələ gətirir. Üst hissələri tünd qızılı-yaşıl rəngdədir və sağrısında ağ zolaq var. Boğazı parlaq zümrüd-yaşıl rəngdədir. Uzun ağ lələklər üzərində parlaq yaşıl nöqtələr olan yanaqlarında püsküllər var. Alt hissələri boz-yaşıl rəngdədir. Mərkəzi quyruq lələkləri tünd qızılı-yaşıl, digər lələkləri isə qırmızı-qəhvəyi rəngdədir və tünd qızılı-yaşıl uclara malikdir. Yetkin dişi fərdlərdə erkəyin tacı və yanaq püskülləri yoxdur. Üst hissələri erkəklər kimi rəngdədir, lakin tünd qızılı parıltıya malikdir. Boğazı qırmızı-qəhvəyi rəngdədir və aşağı hissəsində boz-yaşıl zolaq var. Quyruğu tünd qızılı rəngdədir və qırmızı-qəhvəyi uclara malikdir. Cavan fərdlər yetkin dişilərə bənzəyir.

Lophornis gouldii əsasən Braziliyada, Amazon çayının mənsəbindən (Para ştatı) cənub və qərbə doğru Mato Qrosso və Qoyas ştatlarına qədər yayılmışdır. Boliviyanın Santa Krus departamentində də nadir hallarda qeydə alınıb. Bu növ yarıaçıq və açıq mənzərələrdə, məsələn, meşə kənarlarında, savannalarda və serrado biotoplarında, dəniz səviyyəsindən təxminən 800 metr yüksəkliyə qədər yaşayır.

Lophornis gouldiinin il boyu qalıcı olduğu güman edilir.

Lophornis gouldii "trap-line" (xətt üzrə qidalanma) üsulu ilə nektar üçün müxtəlif çiçəkli bitkiləri ziyarət edir. Qidalanma tərzi haqqında ətraflı məlumat məlum deyil.

Lophornis gouldiinin çoxalma mövsümü dekabrdan aprelə qədər davam edir. Yuva qurma tərzi təsvir edilməyib. Dişi fərd iki yumurtanı təxminən 14 gün müddətində inkubasiya edir, balalar yumurtadan çıxdıqdan təxminən 22 gün sonra uçmağa başlayır.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) ilk dəfə 2000-ci ildə Lophornis gouldiinin qorunma statusunu "Narahatçılıq doğurmayan" kateqoriyasında qiymətləndirmişdir. 2012-ci ildə "Zəif" kateqoriyasına, 2021-ci ildə isə "Təhlükəyə Yaxın" kateqoriyasına dəyişdirilmişdir. Onun populyasiyası 28.000–376.000 yetkin fərd arasında qiymətləndirilir. Meşələrin davam edən qırılması və planlaşdırılan hidroelektrik santralların inşası səbəbindən 2031-ci ilə qədər populyasiyanın 29% azalacağı proqnozlaşdırılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Koptos nomu

**Koptos nomu** (, ) və ya **Neceruy** (, ) — qədim Misirdə nom. Bu, Yuxarı Misirdə yerləşmiş və həmin bölgənin beşinci nomosu hesab edilmişdir.

Nomun qədim Misir dilindəki adının mənası "İki qartal" və ya "İki şahin" kimi tərcümə olunur. Tədqiqatlarda bu ad müxtəlif oxunuş və transliterasiya formalarında təqdim edilmişdir. Onlardan biri də **Heruy** formasıdır. Akademik ədəbiyyatda noma çox vaxt U05 indeksi ilə istinad edilir.

## Coğrafiyası
Koptos nomu Yuxarı Misirin 22 nomundan biri olmuş və Nil çayının yuxarı axını boyunca sayıldıqda beşinci sırada yerləşmişdir. Onun ərazisi Fivdən Koptosa qədər Nil boyunca təqribən 45 kilometr məsafəni əhatə etmişdir. Nomun cənubunda (yuxarı axın istiqamətində) Patiros nomu, şimal və ya şimal-qərbində isə (aşağı axın istiqamətində) Tentiros nomu yerləşirdi.

Nomosun paytaxtı Koptos olmuşdur. Əraziyə daxil olan digər şəhərlər Apollonopol Mikra, Omb, Xozam və Şenhurdur.

## İstinadlar
Renqa

— qədim Yaponiya poeziya janrı.

## Təsviri
Renqa ən azı iki bənddən (ku, ) ibarət olurdu, lakin çox vaxt bəndlərin sayı bundan xeyli artıq olurdu. Renqanın ilk, "açılış" bəndi 5–7–5 moradan ibarət olur və hokku adlanırdı. Məhz bu bənd sonradan hayku kimi tanınan müstəqil yapon üçlük janrının formalaşmasına əsas olmuşdur.

Zaman keçdikcə tanka () şeirləri iki bəndə bölünməyə başlamışdır. Bəzən bu bəndləri iki fərqli şair yazır və nəticədə bir növ poetik dialoq yaranırdı. Belə dialoqlar istənilən qədər davam etdirilə və çoxsaylı iştirakçılar tərəfindən genişləndirilə bilərdi. Bu şəkildə "zəncirvari bəndlər" mənasını verən renga forması meydana gəlmişdir. Bu, Yaponiyanın orta əsrlərində çox məşhur olmuşdur.

Renqada süjetin gözlənilməz şəkildə dəyişdirilməsi, eyni zamanda əvvəlki bəndlə mürəkkəb məntiqi bağlılığın qorunması yüksək dəyərləndirilirdi. Bu kompozisiyada üçlük (5–7–5) və ikilik (7–7) bəndlər bir-birini növbəli şəkildə əvəz edirdi. Onları cütləşdirdikdə, nəticədə beşbəndli tanka forması alınırdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Описание рэнги
* Рэнга на «Хайкупедии»
Coccyzus melacoryphus

**Coccyzus melacoryphus** — Quququşukimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Coccyzus melacoryphusa Çili istisna olmaqla, Cənubi Amerikanın bütün materik ölkələrində və Qalapaqos adalarında müntəzəm olaraq rat gəlinir. Həmçinin Çili və bir neçə başqa ölkə və adada səyyah kimi qeydə alınıb. 

Coccyzus melacoryphus monotipikdir, yəni heç bir yarımnövü yoxdur.

Coccyzus melacoryphus 25–28 sm uzunluğundadır, bunun təxminən yarısı quyruqdan ibarətdir. Erkəklərin çəkisi 42–54 q, dişilərin isə 50–66 q arasındadır. Erkək və dişilərin lələkləri eynidir. Onların başının üstü və ensəsi boz, üst hissələri isə boz-qəhvəyi rəngdədir. Qanadları daha tünd boz-qəhvəyi olub, qırmızımtıl ləkələr yoxdur. Quyruğun üst tərəfi qəhvəyi, mərkəzi cüt lələklərin alt tərəfi qəhvəyi-qara uclu, növbəti cüt qara-ağ uclu, qalan lələklər isə qara-ağ geniş uclu olur. Üzləri boz olub, gözdən keçən geniş qara "maskaya" malikdir, göz ətrafında dar bir limon sarısı, zeytun sarısı və ya boz rəngli dəri halqası var. Aşağı hissələri açıq bej rəngdədir, sinəsi bir qədər daha tünddür; sinə yanları və yanları boz rəngdədir. Cavan fərdlər yetkinlərə bənzəyir, lakin daha solğundur, başının üstü və ensəsi qəhvəyi, quyruq lələklərinin ucları boz və bəzən qanadlarında qırmızımtıl ləkələr olur.

Tropik yarpağını tökən meşələrin daxili və kənarlarında, qalereya meşələrində, yetişmiş ikincil meşələrdə və manqrov meşələrində yaşayır. Ümumiyyətlə 950 metr yüksəkliyə qədər olan düzənliklərdə tapılsa da, 3600 metr yüksəklikdə də qeydə alınıb.

Coccyzus melacoryphusun qidası demək olar ki, tamamilə həşəratlardan (həm yetkin, həm də sürfə) ibarətdir.

Coccyzus melacoryphusun yuvası ağac və ya kolda yerləşən çubuqlardan hazırlanmış düz bir platformadır. Əsasən iki və ya üç yumurta qoyur, lakin Argentinada daha çox üç-dörd, bəzən beş yumurta qoyur. Yumurtalar mavi-yaşıl rəngdədir. İnkubasiya ilk yumurtadan başlayır, buna görə balalar eyni vaxtda çıxmır və ölçüləri fərqli olur.

Coccyzus melacoryphusun mahnısı "altı-səkkiz rezonanslı, vızıltılı kazoo bənzəri notlar" və ya "ventrilokvari ga-ga-ga-go-go" kimi təsvir edilir. Digər bir səs ifadəsi "aşağı enən bir sıra qırtlaq səsləri"dir, bu da bir mahnı ola bilər. O, həmçinin "quru səslənən vızıltı...dddddrr" çağırışı edir.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Coccyzus melacoryphusun qorunma statusunu "az qayğı tələb edən növlər" (LC) kateqoriyasında qiymətləndirib. Onun çox geniş yayılma sahəsi var və populyasiya ölçüsü məlum olmasa da, sabit olduğu güman edilir. Hər hansı bir dərhal təhlükə müəyyən edilməmişdir. Bu növ yayılma sahəsi boyunca kifayət qədər geniş yayılmışdır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Dark-billed Cuckoo photo gallery  VIREO 
* Photo-High Res; Article geometer&ndash;"Brazil Birds"
Hylophylax punctulatus

**Hylophylax punctulatus** — Thamnophilidae fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Hylophylax punctulatus monotipik bir növdür. O, "Hylophylax" cinsini "H. naevioides" (ləkəli arıquşu) və "H. naevius" (nöqtəli arıquşu) ilə bölüşür. Amazon çayının cənubundakı mərkəzi Braziliya populyasiyası bəzən "H. p. subochraceous" yarımnövü kimi qəbul edilir. 

Hylophylax punctulatus 10–11,5 sm uzunluğunda və 11–13 qram ağırlığındadır. Yetkin erkək fərdlərin başının üstü, boynu və beli tünd qırmızı-qəhvəyi rəngdədir və kürəkləri arasında ağ ləkə var. Bel və sağrı hissəsi qara rəngdədir və geniş ağ lələk uclarına malikdir. Uçuş lələkləri tünd qəhvəyi olub, geniş qırmızı-qəhvəyi kənarlara malikdir, qanad örtükləri isə qara rəngdədir və ağdan açıq sarıya qədər uclara malikdir. Quyruğu qara rəngdədir və ağ lələk ucları var. Üzü əsasən ağ, boğazı və boynunun yan tərəfləri qara rəngdədir. Alt hissəsi əsasən ağdır, döşündə və yan tərəflərində qara nöqtələr var. Aşağı qarın və quyruqaltı örtükləri zəif zeytuni-sarı rəngdədir. "H. p. subochraceous" yarımnövünün üst hissələri daha sarı-qəhvəyi, qarın hissəsi isə daha oxra rənglidir, lakin bu fərqlər çox aydın deyil. Yetkin dişi fərdlər erkəklərdən daha açıq rəngdədir, qanad örtüklərinin ucları açıq sarı, boğazı ağ və üstündə qara xətt var, qarın hissəsi isə sarımtıldır.

Hylophylax punctulatusun bütün yaşayış sahəsi boyunca il boyu qalıcı olduğu güman edilir.

Hylophylax punctulatus əsasən müxtəlif həşəratlar və ehtimal ki, hörümçəklərlə qidalanır. Tək, cüt və ya kiçik ailə qrupları şəklində, əsasən yer səviyyəsindən 4 metr yüksəklikdə və nadir hallarda qarışıq növlərdən ibarət qidalanma dəstələri ilə yem axtarır. Budaqlar arasında hoppanaraq, adətən alt qatın yarıaçıq hissələrində yerləşir və ovunu budaqdan yerə atılma, yarpaq, budaq və qolçəklərdən ovu götürmə və ya atılma yolu ilə tutur. Bəzən ordulu qarışqa sürülərinin fəaliyyəti zamanı onların ərazisindən keçən qarışqaları müşahidə edir.

Hylophylax punctulatusun çoxalma mövsümü dəqiq müəyyən edilməmişdir, lakin Braziliyanın bəzi hissələrində avqust və yanvar aylarını əhatə edir. Növün çoxalma biologiyası haqqında başqa məlumat yoxdur.
 
## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Hylophylax punctulatusun qorunma statusunu "az qayğı tələb edən növlər" (LC) kateqoriyasında qiymətləndirib. Onun çox geniş yayılma sahəsi var, populyasiya ölçüsü məlum deyil və azalma tendensiyası göstərir. Hər hansı bir dərhal təhlükə müəyyən edilməmişdir. Bu növ əksər yaşayış sahəsində nadir və ya yerli miqyasda kifayət qədər geniş yayılmışdır. Bəzi qorunan ərazilərdə də rast gəlinir. "Bu az öyrənilmiş və bəlkə də az qeydə alınmış növün yayılmasını aydınlaşdırmaq üçün daha çox araşdırma lazımdır."
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Leucophaeus scoresbii

**Leucophaeus scoresbii** — Qağayılar fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Leucophaeus scoresbii qayalıq, palçıqlı və qumlu sahillərdə yaşayır və tez-tez dəniz quşları koloniyaları ətrafında tapılır. Onlar boz rəngli lələklərə malikdir, qanad lələkləri isə daha tünd rəngdədir. Delfin qağayılarının müxtəlif bir qidalanma tərzi var və midyədən leşə qədər bir çox şeylə qidalanırlar.
Müasir elmi adı olan "Leucophaeus scoresbii" və köhnə ümumi adı olan "Skozbis qağayısı", ingilis səyyahı Vilyam Skozbisin (1789–1857) şərəfinə verilmişdir.

Leucophaeus scoresbii Çili, Argentina və Folklend adalarının sahillərində tapılır. Cənubi Corciya və Cənubi Sandviç adalarına nadir hallarda səpələnir. Qayalıq sahillərdə, digər dəniz quşları koloniyaları yaxınlığında, kəsləxanalar, kanalizasiya axınları və ferma həyətlərində rast gəlinir.

Leucophaeus scoresbii leşyeyən və fürsətçil bir yırtıcıdır. Leş, tullantılar, quş yumurtaları, balalar, dəniz onurğasızları və digər təbii qidalarla qidalanır. İnsanlar dəniz quşlarının yuvalarını pozduqda, yetkin quşların yoxluğundan istifadə edərək boş qalmış yuvaları talan edir. Araşdırmalar göstərir ki, insanların qarabatdaq yuvalarının olduğu ərazilərdən uzaqlaşdırılması, bu quşların çoxalma uğurunu artırır. Leucophaeus scoresbii həmçinin dəniz məməlilərinin fəaliyyətlərindən istifadə edərək ölü balıqlar, plasenta və nəcis qalıqları ilə qidalanır ki, bu da onlar üçün əsas cəlbedici amildir.

Leucophaeus scoresbii 200 cütə qədər olan kiçik koloniyalarda yuva qurur və adətən alçaq qayalıqlarda, qumlu və çınqıllı çimərliklərdə, burunlarda və bataqlıq çökəkliklərdə yuva qurur. Dekabr ayında iki-üç yumurta qoyulur və balalar mart ayında uçmağa başlayır. Böyüyən balalar "krеş" adlanan qruplarda toplanır.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Leucophaeus scoresbiinin qorunma statusunu "az qayğı tələb edən növlər" (LC) kateqoriyasında qiymətləndirib. Bunun səbəbi onun geniş yayılma sahəsinə, sabit populyasiyasına və təxminən 10.000–28.000 fərddən ibarət ümumi populyasiyasına malik olmasıdır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər