open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Onurğalıların Binəqədi qəbiristanlığı

**Onurğalıların Binəqədi qəbiristanlığı** — dünyada məşhurdur və UNESCO-nun Ümumdünya Mədəniyyət və Təbiət İrsinin siyahısına daxil edilmişdir. Binəqədi qəbiristanlığı 70–80 min il bundan öncə, orta pleystosendə əmələ gəlmişdir. Bu bitum gölü köklü süxurlardan səthə neft sızması nəticəsində yaranmışdır və burada su içməyə gəlmiş müxtəlif nov heyvanların qalıqları balzamlanmışdır. Alimlər göldə öküz, nəhəng maral, onurğalıların, sürünənlərin, məməlilərin, həşərat və quşların nümayəndələrinın qalıqlarını aşkar etmişlər. Binəqədinin dördüncü dövr faunası kolleksiyasında 41 məməli, 110 quş, 2 sürünənlər, 1 suda-quruda yaşayanlar, 107 həşərat və 22 bitki növlərinin qalıqları toplanmışdır. Onların arasında bu gün Azərbaycanda rast gəlinməyən qazıntı halında tapılmış atların, kərgədanın, nəcib maralın (binəqədi növü), ceyran və sayqakların, demək olar ki, bütöv skeletləri böyük elmi maraq doğurur. Yırtıcı məməlilərdən pleystosen canavarı, mağara kaftarı, binəqədi ibtidai öküzü, ayı və b. növ heyvanların qalıqları, quşlardan isə çölördəyinin, qaz, durna, qutan, berkut, çalağan, yapalaq, qırğı və başqalarının skeletləri müəyyən edilmişdir. Hazırda bu tapıntılar Azərbaycan MEA Geologiya İnstitutunun H. Zərdabi adına Təbiət-Tarix Muzeyində saxlanılır. Sümük qalıqlarının ətraflı tədqiqi dördüncü dövr heyvanlarının xarici görünüşünü bərpa etməyə və bu günə qədər gəlib çıxmış növlərin təkamül prosesi nəticəsində uğradıqları dəyişiklikləri aydınlaşdırmağa imkan vermişdir. Binəqədi bitum gölündə tapılmış material öz zənginliyi və müxtəlifliyinə görə Kaliforniyanın asfalt yataqlarında (Ranço-lə-Brea) tapılmış dördüncü dövrə aid analoji təbiət fenomenini üstələyir.

## Həmçinin bax
* Qaraca kəsilişi
* Duzdağ kəsilişi** **
* Dübrar kəsilişi
* Kəlovudağ kəsilişi
* Qırməki dərəsi kəsilişi** **
* Aza kəsilişi
* Çaşirdağ (Kaşirdağ) kəsilişi
* Quşquna kəsilişi

## Mənbə
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *

## İstinadlar
Qaraçay olistrostromu

**Qaraçay olistrostromu** Rük kəndindən 2&nbsp;km şimalda, çay dərəsinin hər iki sahili və yamaçlarında üzə çıxır və Cənubi-Şərqi Qafqazın şimal döşünün alt təbaşir “vəhşi” flişinin avtoxton argillitlərində stratifikasiya olunmuşdur. Olistostrom Siyəzən yarığı zonasında tektonik aktivliyin paroksizm anında Şahdağ-Beşbarmaq sədd rifinin ön hissəsinin uçma məhsuludur və özlüyündə Ağçay-Nəzirçay çayarasında 11–12&nbsp;km uzanan sərt yatımlı (80o-yə qədər) monogen əhəngdaşı konqlomerat-brekçiyasından ibarət qalın (60–70 m) laya cavab verir.

## Həmçinin bax
* Beşbarmaq qayası 
* Şahdağ tektonik lövhəsi
* Gilgilçay olistoplakı
* Altıağac olistoliti
* Dərəköhnəbinə kəsilişi
* Qaraməryəm-Padar neotektonik qalxımı
* Yanardağ təpəsi

## Mənbə
"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013
Zombi-kompüter

**Zombi-kompüter** — (ingilis dilində: *zombie computer*, rus dilində: *компьютер-зомби*) -u daşəbəkədə olan və sahibinin xəbəri olmadan üçüncü şəxslərin istifadə etdiyi, məsələn, qapalı və ya kommersiya şəbəkəsinə, məsələn, internetə çıxdığı, spam göndərdiyi kompüter. Dünyada spam trafikinin 50–80%-i zombi-kompüterlərin payına düşür. Adətən, "zombiləşdirmə" üçün "Troya" proqramından istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Ağımtıl Psefellus

**Ağımtıl psefellus** (*Psephellus dealbatus (Willd.) Boiss. Centaurea dealbata* Willd.)-Hündürlüyü (15) 20–60 sm, gövdəsi düzduran, yarpaqlarla örtülmüş və sadə olan çoxillik ot bitkisidir.

## Yarpaq
Yarpaqları üst tərəfdən tünd-yaşılrənglidir, çılpaqdır, alt tərəfdən ağımtıl-keçəli, saplaqlı, görünüşünə görə uzunsov və yauzunsov-neştərtvaridir, lələkvari-bölünmüşdür. Yarpaq seqmentləri uzunsovdur, kütdür, çox vaxtqısa sivri ucludur, yarpağın qaidə hissəsinədoğru kiçiləndir, yuxarı seqmentləri tədricən saplaqla birləşəndir, aşağıdakılar isə demək olar ki, birləşir, adətən tamkənarlıdırlar, bəzən kənardan 1–3 sayda dişciklidir; kökətrafıyarpaqlar iri, uzun saplaqlıdır, gövdə yarpaqlarıisə tədricən azalan, ən yuxarı yarpaqları deməkolar ki, bütövdür, səbətə yaxınlaşandır və ondanbir az uzun yaxud qısadır. Yarpaqların təpəseqmentləri çox vaxt yan tərəfdəkilərdən böyük olur.

## Çiçək
Səbətin eni 2–4 sm, yumurtavarişarşəkillidir. Çiçəkləri çəhrayı rəndə olub, üzərində bənövşəyi çalarları vardır. Çiçəkləməsi İyun-İyul aylarına təsadüf edir.

## Meyvə
Toxumları 5–6 mm uzunluqdadır, uzunsov, hamar, çılpaq və köndələn qabarıqzolaqlıdır. Meyvə verməsi İyul-Avqust aylarına təsadüf edir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqaz(BQ) Quba, BQ şərq, BQ qərb. Orta dağ qurşağında, subalp qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Dağ çəmənliklərində, meşələrdə, kolluqlar arasında rast gəlinir.

## İstinadlar
Daşkəsən dəmir filizi yatağı

**Daşkəsən dəmir filizi yatağı** — Qafqazda sənaye ehtiyatları 300 mln.ton həcmində qiymətləndirilən yeganə dəmir filizi yatağıdır. Daşkəsən skarn-maqnetit yataqlar qrupu eyniadlı rayonda, Gəncə şəhərindən cənubi-qərbdə yerləşir. Onlar özlüyündə erkən təbaşir dövründə formalaşmış kontakt-metasomatik törəmələrdən ibarətdir. Filiz yerləşən çöküntülətin tərkibində 110-dan çox mineral növləri müəyyən edilmişdir. Filizəmələgətirən əsas minerallar maqnetit və hematitdir, digər minerallardan isə mis, qurğuşun və sink sulfidlərini, eyni zamanda, kobalt sulfo-arsenitlərini və b. qeyd etmək olar.

## Həmçinin bax
* Şimali Daşkəsən kobalt yatağı

## Mənbə
* Azərbaycan Respublikasının geoloji irsi. Bakı: Nafta-Press, 2013.
Gilgilçay olistoplakı

**Gilgilçay olistoplakı** Cənub-Şərqi Qafqazın "vəhşi" flişinin tərkib hissəsi olan konsedimentasion tektonik sürüşmə örtüyüdür və Gilgilçayın oyduğu dərin dərənin sıldırımlı yamaclarında acılan hoteriv-barrem arqillitlərinin daxilindəki üst yura əhəngdaşılarından təşkil olunmuş qalın (maksimal qalınlığı – 80 m) monobloka cavab verərək çayın hər iki tərəfində 5,5-6,0&nbsp;km məsafədə uzanıb gedir. Monoblokun kənarlarında əhəngdaşılarının qalınlığı tədricən tam pazlaşmaya qədər azalır və onlar parçalanaraq əvvəlcə monomikt, sonra isə poligen olistostrom brekçiyasına keçir. Əhəngdaşılarının bünövrəsində olistoplakın və onu özündə saxlayan qarışmış süxurların qırıntılarından ibarət azqalınlıqlı tektonik brekçiya (çöküntü melanjı) açılır.

## Mənbə
"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013
Zəylik alunit yatağı

**Zəylik alunit yatağı** — dünyada ən böyük alunit yataqlarından biri ola­raq, filizləşmənin miqyasına, yaranma şəraitinə və layşəkilli yatımına görə çox nadirdir və Azərbaycan Respublikasının və dünyanın başqa yataqla­rından kəskin surətdə fərqlənir. Yataq Daşkəsən sinklinalının orta və üst yura vulkanogen və vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş şimali-şərq qanadında yerləşir və sənaye ehtiyatları 170 mln. tondan çoxdur.

Minerallar paragenezinə alunit, kaolinit (dikkit), kvars, xalsedon, pirofillit, serisit, diaspor, züniit, korund, hematit və flüorit daxildir. Hipergen minerallardan qalluazit, limonit, tək-tək hallarda isə kalsit, gips və başqa­larına rast gəlinir.

Yataq Daşkəsən rayonunda, Quşçu körpüsündən 18 km məsafədə yerləşir. Azərbaycanda ən iri faydalı qazıntı obyektlərindən biri və istismar edilən yeganə alunit yatağıdır.

Zəylik alunit yatağı Gəncə Gil-Torpaq Kombinatının mineral-xammal bazası kimi 1964-cü ildən istismar olunur 1990-cı ilin əvvəllərinə qədər istismar olunmuşdur. Yatağın qalıq ehtiyatları 160 mln. tondan çoxdur. Yataq SSRİ ərazisində alüminium xammalı kimi istismar olunan yeganə yataq olmuşdur. Hər il alunitdən  200 min ton gil-topraq, 385 min ton sulfat turşusu, 78 min ton kalium gübrəsi alınırdı və o illərdə əsasən Krasnoyarsk və Irkutsk alüminium zavodlarına göndərilirdi.

## Geologiya
Alunit filizləri üst yura yaşlı tufogen çöküntülərdə intişar tapmışlar və lay formalı iki filiz qatı ilə təmsil olunurlar. Filizlər əsasən alunitdən və kvarsdan ibarətdir. Alunitin miqdarı 10-80% arasında dəyişməklə, yataq üzrə orta miqdarı-53%-dir. Alunit filizləri Respublika üzrə ümumi filiz ehtiyatlarının 29,7% -ni təşkil edir.

Yatağın ən cəlbedici amillərindən biri də odur ki, alunit filizlərinin tərkibində nüvə reaktorlarında, təyyarə və raket texnikasında, ərinti birləşmələrində istifadə edilən vanadium və qallium metalları vardır.

## Mənbə
* Azərbaycan Respublikasının geoloji irsi. Bakı: Nafta-Press, 2013.

## İstinadlar
Altıağac olistoliti

**Altıağac olistoliti** Cənub-Şərqi Qafqazın şimal döşünün alt təbaşir (barrem) çöküntülərinin kəsilişində üzə çıxan üst yura əhəngdaşılarının nəhəng qaymasıdır. Şahdağ-Beşbarmaq sədd rifinin ön hissəsinin uçma məhsulu olan bu qayma təbaşir dövrü hövzəsinin qitə yamaçı ilə sürüşərək onun dərinsulu hissəsinə nəql olunmuşdur. Altıağac kəndinin şimal kənarında yerləşir və ölçüsü təxminən 15 x 20 x 10 m-ə bərabərdir. Geologiya elminə aid ədəbiyyatda belə iri olistolitlər “dübrar qayaları” adını almışdır. Cənub-Şərqi Qafqazın alt təbaşir kəsilişinin tərkibində Altıağac olistolitindən savayı, üst yura əhəngdaşılarından təşkil olunmuş Pirqamqam, Zeyzit, Sərdaxar, Axoxçay, Vəndam, Şabian, Sarıdaş, Qaynar, Upa, Germian, Tuğçay, Sitalçay qaymaları da məlumdur. Bu da alt təbaşir dövründə fəal tektonik proseslərin cərəyan etməsindən xəbər verir.

## Həmçinin bax
* Beşbarmaq qayası 
* Qaraçay olistrostromu
* Gilgilçay olistoplakı
* Şahdağ tektonik lövhəsi
* Dərəköhnəbinə kəsilişi
* Qaraməryəm-Padar neotektonik qalxımı
* Yanardağ təpəsi

## Mənbə
"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013
Ramiz Sultanov

** Ramiz Abbas oğlu Sultanov ** () — azərbaycanlı alim, kimya üzrə elmlər doktoru, professor.

## Həyatı
Ramiz Abbas oğlu Sultanov 1934-cü il mayın 9-da Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. 1953-cü ildə Bakı şəhəri 171 saylı orta məktəbi gümüş medalla bitirmişdir. Həmin ildə D. İ. Mendeleyev adına Moskva Kimya Texnologiya İnstitutunun kimya-texnologiyası fakültəsinə qəbul olunmuş və 1959-cu ildə oranı bitirmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
1959-cu ildən Azərbaycan Elmlər Akademiyası Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunda kiçik elmi işçi vəzifəsində işləmişdir. 1960–1962-ci illərdə Moskvada SSRİ EA N. Zelinski adına Ümumi Kimya İnstitutunun aspiranturasında oxumuşdur. 1962–1966-cı illərdə Azərbaycan EA Y. Məmmədəliyev adına NKPİ-də böyük mühəndis, kiçik və böyük elmi işçi vəzfələrində işləmidir. 1966-cı ildə Azərbaycan EA NKPİ-nin Sumqayıt Filialına böyük elmi işçi vəzifəsinə keçirilmişdir. 1967–1979-cu illərdə NKPİ-nin Sumqayıt Filialında, sonralar onun əsasında yaradılmış Azərbaycan EA Xlor-üzvi Sintez İnstitutunda "Silisium-üzvi birləşmələr" laboratoriyasına rəhbərlik etmişdir. 1979-cu ildən indiki Azərbaycan Sənaye İnstitutunda (Sumqayıt) əvvəlcə (1979–1986-cı illərdə) "Əsas üzvi sintezin texnologiyası" kafedrasında, 1986-cı ildən ömrünün sonuna kimi "Ümumi kimya" kafedrasında müdir vəzifəsində işləmişdir.

1963-cü ildə SSRİ EA N. Zelinski adına ÜKİ-nin Elmi Şurasında "Silisium hidridlərin sian tərkibli olefinlərə katalitik birləşdirilməsi və alınan birləşmələrin bəzi çevilmələri" mövzusunda namizədlik, 1971-ci ildə isə "Üzvi və silisiumüzvi epoksibirləşmələrin tədqiqi" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1980-ci ildə "Üzvi kimya" ixtisası üzrə professor adını almışdır.

Professor R. A. Sultanovun elmi-tədqiqat işləri karbofunksional silisiumüzvi birləşmələrin sintezi, xassələri və tətbiq sahələrini əhatə edir. Onun apardığı sistematik tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, sintez edilmiş birləşmələr sənaye qətranlarına modifikator və tibb sənayesində istifadə edilə bilər. Onun apardığı elmi-tədqiqatların nəticəsi 330 elmi əsərdə, o cümlədən 26 müəlliflik şəhadətnaməsində öz əksini tapmışdır. O, 27 elmlər namizədi hazırlamışdır.

Professor R. A. Sultanov 1968-ci ildə London Elm və Texnologiya Kollecində elmi-tədqiqat işi aparmışdır.

Professor R. A. Sultanov 18 fevral 2004-cü ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Filizçay yatağı

**Filizçay yatağı** — kolçedan-polimetal filizlərinin sənaye ehtiyatlarına görə Avropada ikinci yataq sayılır. Hazırda Azərbaycan Respublikasının kolçedan-polimetal filizləri ehtiyatılarının 90%-i Böyük Qafqazın cənub yamacında yerləşən Balakən-Zaqatala filiz rayonunda cəmlənmişdir. Ən iri Filizçay yatağın­dan başqa, burada daha kiçik yataqlar olan Kasdağ, Katex, Saqator, Qarabçay və Mazımçay kolçedan-polimetal yataqlarını, həmçinin Gumbul­çay-Çeder kolçe­dan-mis-polimetal filiz təzahürləri qrupunu göstərmək olar ki, bunların tərkibi əsasən pirit, sfalerit, qalenit, xalkopirit, pirrotin, ikinci dərəcəli metallardan – arsenopirit, kobaltin, müxtəlif metal sulfoduzları və s. ilə təmsil olunmuşdur. Əsas faydalı komponentlər mis, sink, qurğuşun, gümüş, kükürd, müşayiət kom­po­nentləri isə qızıl, vismut, kobalt, kadmium, selen, tellur, indiumla təmsil olun­muşlar. Filizçay yatağının sənaye ehtiyatları əsasında xammal təminatı 50 ildən çox dövrə yetəcək yüksəkgəlirli mədən-metallurgiya kompleksini yaratmaq olar.

## Mənbə
* Azərbaycan Respublikasının geoloji irsi. Bakı: Nafta-Press, 2013.
Qumlu adası

**Qumlu adası** — Laptevlər dənizində yerləşən elə də böyük olmayan ada. Böyük Beqiçev adasından 74 km aralıda yerləşir. Materiklə arasındakı məsafə isə 62 km-dir.

Ada atolla bənzər formaya malikdir. Şimaldan cənubda diğru əyilir. Uzunluğu 12 km təşkil edir. Daxili hissədində laqun yerləşir. Adada yaşayış əlaməti yoxdur.

İlin böyük qismi buzla öttülü olur. Burada fırtınalar müşahidə edilir. Hətta iki ay sürən yay ayları belə iqlimi olduqca soyuq olur.
Sahillərində morj koloniyaları müşahidə edilir.
"Apostal Andrey" yaxtasının gündəliyindən (1 avqust 1999): *"Tiksidən çıxdıqdan 3 gün sonra xoş küləklərin Qumlu adasına çatdıq. Qumlu adası Sakit okeanın atollarına bənzəyir. Ada 5 mil uzunluğunda dairəyə malikdir. Daxilindəki laqun üç boğazla dənizə birləşir. Bircə morj və buzların xaricində Palma və Papuqaylar çatışmır."*..

## İstinadlar
Dərəköhnəbinə kəsilişi

**Dərəköhnəbinə kəsilişi** Böyük Qafqaz kənar dəniz hövzəsinin qitə yamacında təbaşirin ortalarında sualtı-sürüşmə deformasiyaları nəticəsində üst apt-alb plastik çöküntülərində yaranmış disharmonik qırışıqlığın əyani nümunəsidir. Bu süxur dəstəminin Giləzi qəsəbəsindən Xızı şəhərinə gedən yolun 11-ci kilometrindən başlayaraq uzunluğu 5&nbsp;km olan gözəl açılışı ətraf əraziyə özünəməxsus kolorit verir.

## Həmçinin bax
* Beşbarmaq qayası 
* Qaraçay olistrostromu
* Gilgilçay olistoplakı
* Altıağac olistoliti
* Şahdağ tektonik lövhəsi
* Qaraməryəm-Padar neotektonik qalxımı
* Yanardağ təpəsi

## Mənbə
"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013
Daniil Mişiyev

**Daniil Yevdayeviç Mişiyev** () — Azərbaycan alimi, kimya üzrə elmlər doktoru, professor.

## Həyatı
Daniil Yevdayeviç Mişiyev 1926-cı il martın 10-da Quba şəhəri, Qırmızı Qəsəbədə qulluqçu ailəsində anadan olmuşdur. 1934-cü ildə 1 saylı qəsəbə orta məktəbinə daxil olub, 1944-cü ildə həmin məktəbi bitirmişdir. 1945–1950-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin kimya fakültəsində ali təhsil almışdır. Gənc mütəxəssis kimi Quba Konserv zavoduna işləməyə göndərilmişdir. Həmin zavodda iki aydan artıq bir müddətdə mühəndis vəzifəsində çalışmışdır.

## Elmi fəaliyyəti
1952–1958-ci illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyası Neft İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi işləmiş, 1953–1956-cı illərdə həmin institutun aspirantı olmuşdur. 1959–1968-ci illərdə Azərbaycan EA Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunda kiçik və böyük elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır.1968-ci ildən indiki AMEA Polimer Materialları İnstitutunda əvvəlcə böyük elmi işçi və 1974-cü ildən ömrünün sonuna kimi laboratoriya müdiri vəzifəsində çalışmışdır.

1958-ci ildə "Müxtəlif katalizatorların iştirakı ilə oksi və alkooksiəvəzolunmuş tsiklik olefin karbohidrogenlərinin alkilləşməsi" mövzusunda namizədlik, 1972-ci ildə isə "Aromatik karbohidrogenlər və onların alkoksitörəmələrinin konyuqə olunmuş ikiqat rabitəli diolefinlərə alkenilləşmə reaksiyalarının tədqiqi və sintez olunmuş maddələrin çevrilmələri" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1983-cü ildə "Neft kimyası və Neft-kimya sintezi" ixtisası üzrə professor adına layiq görülmüşdür.

Professor D. Y. Mişiyevin əsas elmi fəaliyyəti aromatik birləşmələrin dien karbohidrogenləri ilə alkilləşməsi proseslərinin tədqiqinə həsr edilmişdir. Onun iştirakı ilə dördxlorlu karbonun alınma texnologiyası işlənib hazırlanmış və sənaye miqyasında sınaqdan keçirilmişdir. Rəhbərliyi ilə polimer materiallar üçün yeni effektiv plastifikator və modifikatorların alınma prosesi işlənib hazırlanmış, onlardan bəziləri sənaye miqyasında sınaqdan keçirilmiş və tətbiq olunmaq üçün tövsiyə edilmişdir. Tətbiq olunmuş ixtiralarına görə 1986-cı ildə "SSRİ-nin ixtiracısı" döş nişanı ilə tətltif edilmişdir. O, 207 elmi əsərin, o cümlədən 60 müəlliflik şəhadətnaməsinin müəllifidir, 8 elmlər namizədi yetirmişdir.

Professor D. Y. Mişiyev analitik kimya və üzvi birləşmələrə həsr olunmuş III Ümumittifaq konfransında (Moskva, 1976), oliqomerlərin kimyası və fizikasına aid II Ümumittifaq konfransında (Alma-Ata,1979), adsorbsiya və xromatoqrafiyaya aid IV Zaqafqaziya konfransında (Tbilisi,1980), su-82 probleminə həsr olunmuş II Ümumittifaq simpoziumda (Odessa, 1982), doymamış birləşmələrin kimyasına həsr olunmuş Ümumittifaq konfransında (Kazan, 1986) və s. məruzələrlə çıxış etmişdir.

D. Y. Mişiyev 1990-cı il avqustun 30-da vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Şabalıdçay

**Şabalıdçay** — Şəki rayonu ərazisində çaydır. Aşağı Şabalıd kəndi yaxınlığında axdığı üçün çay belə adlandırılmışdır.

## Xarici keçid
* Şəki

## Həmçinin bax
* Şəki

## İstinad
Mədət İsgəndərov

** Mədət Əli oğlu İsgəndərov ** — Azərbaycan alimi, kimya üzrə elmlər doktoru, professor.

## Həyatı
Mədət Əli oğlu İsgəndərov 1909-cu ildə anadan olmuşdur. 1922-ci ildə Gəncədəki Sənət Texnikumuna daxil olmuş və 1927-ci ildə oranı bitirmişdir. Təyinatla Laçına göndərilmiş və 1929-cu ilədək orada müəllim işləmişdir. Həmin ildə Bakıdakı Kənd Təsərrüfatı İnstitutuna qəbul olunmuşdur. 1932-ci ildə oranı bitirərək aqranom ixtisasına yiyələnmiş və SSRİ Elmlər Akademiyasının (Leninqrad şəhəri) aspiranturasına daxil olmuşdur.

## Elmi fəaliyyəti
M. Ə. İsgəndərov 1935-ci ildə aspiranturanı bitirmiş və elmlər namizədi dissertasiya işini müdafiə edərək kimya elmləri namizədi elmi dərəcəsini almışdır. 1935–37-ci illərdə Yalta şəhərində yerləşən Nikitin adına Botanika bağında Kimya laboratoriyasının müdiri, 1937–1941-ci illərdə BDU-da Üzvi kimya kafedrasının müdiri və Kimya fakültəsinin dekanı vəzifələrində işləmişdir. M. Ə. İsgəndərov 1941-ci ildə siyasi əqidəsinə görə Sibirə sürgün edilmişdir. 1956-cı ildə bəraət qazandıqdan sonra, yenidən Bakıya qayıtmış və BDU-nun Üzvi kimya kafedrasında dosent, 1965-ci ildən isə yeni təşkil olunmuş Yüksəkmolekullu birləşmələr kimyası kafedrasının müdiri işləmişdir. 1964-cü ildə doktorluq dissertasiyası müdafiə etmiş və həmin ildə ona professor adı verilmişdir.

M. Ə. İsgəndərov 1965–67-ci illərdə Tümen Sənaye İnstitutunda Üzvi kimya kafedrasının müdiri və Kimya texnologiyası fakültəsinin dekanı işləmişdir. 1967–68-ci illərdə isə İvano-Frankovski adına Neft və Qaz İnstitutunda Kimya kafedrasına rəhbərlik etmişdir. 1968-ci ildən ömrünün sonunadək Azərbaycan EA-nın Polimer Materialları İnstitutunda laboratoriya müdiri işləmişdir.

M. Ə. İsgəndərov Elmi-tədqiqat işləri polikondensləşmə üsulu ilə poliefirlərin alınması və onların fiziki-kimyəvi xassələrinin öyrənilməsinə və mümkün tətbiq sahələrinin müəyyən edilməsinə həsr olunmuşdur. 60 elmi əsərin, 5 müəlliflik şəhadətnaməsinin müəllifidir və rəhbərliyi ilə 2 elmlər namizədi hazırlanmışdır.

Professor M. Ə. İsgəndərov 1974-cü ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Duzdağ daş duz yatağı

**Duzdağ daş duz yatağı** — Naxçıvan şəhərindən şimal-qərbdə yerləşir və lap qədimlərdən istismar olunur. Yatağın geoloji quruluşunda Üst Mio­sen (Sarmat) duzdaşıyan və Dördüncü dövr çöküntüləri iştirak edir. Yata­ğın səna­ye ehtiyatları 90 mln. tona çatır, sənaye hasilatı isə XIX əsrdən apa­rılır. Azərbay­can və Fransa arxeoloqlarının birgə apardıqları qazıntı işləri sübut etmişdir ki, yataq­da daş duz hasilatının başlanğıcı e.ə. III minilliyə gedib çıxır ki, bu da Duzdağ yatağının dünyada ən qədim duz mədəni oldu­ğunu göstərir.

İşlənmiş duz lağımlarından biri pasiyentlərin bronxial astma və bron­xial sistemin başqa xəstəliklərindən müalicəsi məqsədilə balneoloji cəhətdən düzəldilmiş və təchiz edilmişdir. Yeraltı müalicə mərkəzində havanın tem­pe­raturu 19, rütubətlik isə 23-35% arasında dəyişir.

## Mənbə
* Azərbaycan Respublikasının geoloji irsi. Bakı: Nafta-Press, 2013.
Qaraməryəm-Padar neotektonik qalxımı

**Qaraməryəm-Padar neotektonik qalxımı** Acınohur dağətəyi zonasının şərq qurtaracağında yerləşir və relyefdə bilavasitə əksini tapmış, pleystosen süxurlarının yaratdığı cavan antiklinal qalxım olaraq, Girdimançay çayının Kür çökəkliyinə çıxdığı sahədə qollarının yaratdığı və “padar pəncərələri” kimi tanınan antesedent vadilər vasitəsilə bir neçə hissəyə eninə parçalanmışdır. Qalxım cənuba çevrilmiş iki antiklinal qırışıq və onları ayıran ensiz sinklinalla təmsil olunur və alp tektogenezinin ən cavan pasaden (orta-gec pleystosen) fazasında formalaşmışdır.

## Həmçinin bax
* Beşbarmaq qayası 
* Qaraçay olistrostromu
* Gilgilçay olistoplakı
* Altıağac olistoliti
* Dərəköhnəbinə kəsilişi
* Şahdağ tektonik lövhəsi
* Yanardağ təpəsi

## Mənbə
"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013
Şabandağ

* Şabandağ (Abşeron) — Abşeron yarımadasının qərb hissəsində, Hökməli qəsəbəsinin cənubu. Hündürlüyü 368 m.
* Şabandağ (Füzuli) — Füzuli rayonunun qərbində yerləşən dağ. Hündürlüyü 590 m.
Darıdağ mərgümüş yatağı

**Darrıdağ mərgümüş yatağı** — Naxçıvan MR-də, Culfa şəhərindən şimal-şərqdə, Darrıdağın qərb yamacında, eyniadlı mərgümüş-karbonatlı bulaqdan təqribən şimal-qərbdə yerləşən, sahəsinə görə Azərbaycanın ən iri mərgümüş yatağı. 

Filiz cismi Darrıdağ antiklinal qırışığını əmələ gətirən qum­daşlı-gilli paleosen çöküntülərində inkişaf etmiş qırılma pozulmaları ilə əla­qədədir. Əsas filiz mineralı realqar, sonra auripiqment, eyni zamanda, mel­ni­kovit, daha seyrək pirit, arsenopirit, qeyri-filizlərdən — kalsit, kvars, araqonit və gipsdir. Mərgümüşün miqdarı filizdə 1%-dən bir neçə 10% arasında dəyişir, lağım nümunələrində isə 50-60%-ə çatır.

## Mənbə
* Azərbaycan Respublikasının geoloji irsi. Bakı: Nafta-Press, 2013.
ZMODEM

**ZMODEM** – faylların bir kompüterdən başqasına Xmodem-ə nisbətən daha böyük bloklarla və daha etibarlı ötürülməsini təmin edən kommunikasiya protokolu. Bu protokol ən populyar və effektli kommunikasiya protokolu olmaqla faylları ötürmək üçün demək olar ki, bütün kommunikasiya proqramları tərəfindən istifadə olunur. ZMODEM protokolu faylları telefon xəttiylə sürətlə və etibarlı ötürür. Bu protokolun bir özəlliyi də ondadır ki, ötürülmə zamanı rabitə kəsilərsə, faylın ötürülməsi başlanğıcdan deyil, kəsilmə nöqtəsindən başlayaraq davam edir. Bundan başqa, ZMODEM protokolu faylın adını və başqa xidməti informasiyaları göndərir və faylı avtomatik olaraq diskdə saxlayır ki, bu da istifadəçini əlavə işlərdən azad edir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
https://en.wikipedia.org/wiki/ZMODEM
Ləzə şəlaləsi

**Laza şəlaləsi** — Qusar rayonunda yerləşən şəlalə.

## Haqqında
Laza şəlaləsi Qusarın Laza kəndinin adı ilə bağlıdır. Kənd Qafqaz sıra dağlarının şimal-şərqində, dəniz səviyyəsindən 4242 m hündürlükdə yerləşən Şahdağ yüksəkliyinin Şah yaylaq dağının ətəyində yerləşir. İnsanları bura ən çox cəlb edən əsasən kənddəki şəlalədir.

Şəlalədə qarlı-şaxtalı havalar 7 ay davam edir. Temperatur mənfi 30 dərəcəyədək enir. Qış fəslində kəndin dörd bir yanındakı şəlalələrin əksəriyyəti donaraq əsrarəngiz təbiət mənzərəsi yaradır. Donmuş şəlalələrdə buzadırmanma üzrə beynəlxalq və yerli əhəmiyyətli yarışlar da keçirilir. Çempionatda Türkiyə, Rusiya, Ukrayna, Azərbaycan və digər ölkələrdən idmançılar iştirak edirlər.

2024-cü ilin avqustunda baş vermiş güclü leysan yağışı şəlalənin daşmasına səbəb olmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Laza
* Qusar rayonu
* Afurca şəlaləsi
* Uludağ şəlaləsi
* Katex şəlaləsi
* Yardımlı şəlaləsi

## Ədəbiyyat
* "Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013
Yardımlı şəlaləsi

**Yardımlı şəlaləsi** — Dağlıq Talışda, Viləşçayın hövzəsində, Yardımlı rayon mərkəzinin yaxınlığında yerləşir. Oliqosen yaşlı çöküntü dəstəminin təşkil etdiyi 25 m-dən hündür karnizdən tökülür. Şəlalə Masallı-Yardımlı yolunun 25 kilometrində yerləşir. 34 metr yüksəklikdən tökülən şəlalə iki mərtəbədən ibarətdir. Eyni zamanda şəlalə zirvəsi dəniz səviyəsindən 1500 metr yüksəklikdə yerləşdiyi üçün buradan gözətçi məntəqəsi kimi də istifadə edilib. SSRİ dövründə meşəlik ərazidəki tək gözətçi daxması şəlalənin yanında salındığı üçün şəlalə yerləşən ərazini "tək dam" deyə çağırıblar.

## Həmçinin bax
* Göygöl
* Tufan gölü
* Afurca şəlaləsi
* Ləzə şəlaləsi  
* Uludağ şəlaləsi
* Katex şəlaləsi
* Batabat gölü

## İstinadlar
ZIP

* **[[ZIP (fayl formatı)|ZIP]]** (; ) — arxiv faylı (ZIP arxivatoru vasitəsilə sıxılmış fayl).
* zip — zip diski (tutumu 100 Mbaytdan 250 Mbaytadək olan disk). 
* zip — sıxmaq – (slenq) informasiyanı ZIP arxivatoru vasitəsilə sıxmaq.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Təhsil texnologiyası

**Təhsil texnologiyası** — öyrənməyi asanlaşdırmaq üçün kompüter avadanlığının, proqram təminatının və təhsil nəzəriyyəsi və praktikasının birgə istifadəsi. "EdTech" abreviaturu adətən təhsil texnologiyası yaradan şirkətlər sənayesinə aid edilir. "*EdTech Inc.: Selling, Automating and Globalizing Higher Education in the Digital Age*" (2019) adlı kitabda Tanner Mirrlis və Şahid Alvi "EdTech sənaye mülkiyyəti və bazar qaydalarına istisna" olmadığını vurğulayır, "EdTech" sənayesini "mənfəət əldə etmək məqsədilə təhsil bazarı üçün kommersiya avadanlıqlarının, proqram təminatının, mədəni malların, xidmətlərin və platformaların maliyyələşdirilməsi, istehsalı və paylanması ilə məşğul olan bütün özəl şirkətlər kimi" müəyyən edir. Onlara görə, "bu şirkətlərin əksəriyyəti ABŞ-də yerləşir, Şimali Amerikada təhsil bazarlarına sürətlə genişlənir və bütün dünyada getdikcə böyüyür".

## Tərifi
Təhsil Kommunikasiyaları və Texnologiyaları Assosiasiyası (TKTA) təhsil texnologiyasını "müvafiq texnoloji prosesləri və resursları yaratmaq, istifadə və idarə etməklə öyrənmənin asanlaşdırılması və performansın təkmilləşdirilməsinin tədqiqi və etik təcrübəsi" kimi müəyyən etmişdir. Bu, tədris texnologiyasını "öyrənmə proseslərinin və resurslarının layihələndirilməsi, inkişafı, istifadəsi, idarə edilməsi və qiymətləndirilməsi nəzəriyyəsi və təcrübəsi" kimi ifadə edilir. Beləliklə, təhsil ztexnologiyası avadanlıq, eləcə də elmi tədqiqatlardan əldə edilən proseslər və prosedurlar kimi bütün etibarlı və etibarlı tətbiqi təhsil elmlərinə aiddir. Müəyyən bir kontekstdə nəzəri, alqoritmik və ya evristik proseslərə istinad edə bilər. Bu, mütləq fiziki texnologiya demək deyil. Təhsil texnologiyası texnologiyanın təhsilə müsbət şəkildə inteqrasiyası prosesidir ki, bu da daha müxtəlif öyrənmə mühitini və tələbələrin texnologiyadan, eləcə də ümumi tapşırıqlarını necə istifadə etməyi öyrənmələrinə kömək edir.

## Kompüter-dəstəkli təlim
Kompüter-dəstəkli təlim *(CAI – computer-aided instruction, computer-assisted instruction)* – hesablama texnikasından istifadəni nəzərdə tutan təlim metodikası. CAI proqramlarına dərsliklər, çalışmalar məcmuəsi daxil olur, həmin proqramlar bəzi mövzuları aydınlaşdırmağa və onların necə mənimsənilməsini yoxlamağa imkan verən suallar və cavablar seansını təşkil edirlər. Mövcud CAI sistemləri müxtəlif çətinlik səviyyəsinə malik olan geniş sahələri əhatə edir: elementar və ali riyaziyyatı, təbii elmləri, tarixi, hesablama texnikasını və s.

## Həmçinin bax
* ADDIE modeli
* Köməkçi texnologiya
* Distant təhsil
* Öyrədici animasiya
* Ağıllı repetitorluq sistemi
* Öyrənmək üçün onlayn etimadnamələr

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* "Schools of the Future: Learning On-Line" 1994 documentary from KETC
Dalit

**Dalit** () - Hindistanda ən aşağı silkin nümayəndəsi, bütün ictimai və dini hüquqlarda məhrum edilmiş sinif. Dalitlər bəzi mənbələrdə pariya olaraq adlandırılır. Dalit sözü hind dilində olan toxunulmazlar sözündən yaranmışdır. Aşağı sinifə mənsub olduqlarından və ən natəmiz işlərin dalitlərə həvalə olunması səbəbindən inanca görə onlara toxunmaq belə arzu edilmir. 1997-2002-ci illərdə Hindistan prezidenti olmuş Koçeril Raman Narayanan ölkə tarixində ilk dalit prezidentdir. 2017-ci ildə Hindistan prezidenti seçilmiş Ram Nath Kovind də dalitdir.

## İstinadlar
Maska (informatika)

**Maska**(, ) — Proqramlaşdırmada: qiymətin müəyyən bitlərinin seçmə yolu ilə götürülməklə əks etdirilməsi və ya göstərilməsi üçün istifadə olunan ikilik qiymət.

Maskanın qoyulması, maskanın və verilənlərin qiymətinin münasibətini göstərən aşağıdakı məntiqi operatorlar vasitəsilə yerinə yetirilir:
* VƏ (AND),
* VƏYA (OR),
* EYNİ DEYİL (NOR),
* DEYİL (NOT).

Məsələn, 00111111 maskası VƏYA operatoru ilə birlikdə istifadə olunduqda verilənlər qiymətində iki yuxarı biti silir, ancaq qalan bitlərə təsir etmir. Bax: LOGIC OPERATOR, MASK BIT.

Rəsm proqramlarında: altda olan bir obyektin görünüşünə nəzarət etmək üçün üzərində dəlik olan obyektin yaradılması.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Radial doldurma

**Radial doldurma** (en. radial fill) – qrafik obyektin iki rənglə elə doldurma üsuludur ki, bir mərkəzdə olan rənglərdən biri tədricən ətrafdakı digər rəngə keçir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Namizəd açar

**Namizəd açar** (candidate key)– verilənlər bazası cədvəlinin müəyyən əlaqələr sətrinin unikal idenfikatoru (tanıdıcısı). Namizəd açar həm sadə (bir atribut halında), həm də mürəkkəb (iki və daha artıq atribut halında) ola bilər. Tərifə görə, hər bir əlaqənin (münasibətin) heç olmazsa bir namizəd açarı olur. Əgər namizəd açar təkdirsə, onda o verilmiş münasibət üçün avtomatik olaraq ilkin açar olur. Əgər namizəd açar bir neçədirsə, istifadəçi onlardan birini ilkin açar kimi göstərməlidir. İlkin kimi göstərilməyən  hər bir açar alternativ açar olur. 

## Ədəbiyyat

İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər

 Candidate Key

Candidate Key in DBMS
Radio tezliyi

**Radio tezliyi** (en.radio frequency) – tezliyi 10 kHs-dən 3000 GHs’ə kimi və uyğun olaraq dalğa uzunluğu 30 km-dən 1 mm-dək olan elektromaqnit spektinin diapazonudur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Yarış durumu

**Yarış durumu** () – çoxaxınlı sistem və ya tətbiqi proqramın düzgün layihələndirilməməsi nəticəsində yaranan xətadır. Belə ki, sistemin, yaxud tətbiqi proqramın işi kodun hissələrinin hansı ardıcıllıqla yerinə yetirilməsindən asılı olur. Məsələn, Java dilindəki aşağıdakı kod nümunəsinə baxaq:

int x;

// Axın 1:
while (!stop)
{
  x++;
  …
}

// Axın 2:
while (!stop)
{
  if (x%2 == 0)
    System.out.println("x=" + x);
  …
}

Tutaq ki, x = 0. Fərz edək ki, proqramın icrası bu ardıcıllıqla baş verir:

1.	Axın 2-də if operatoru x-in cüt olub-olmamasını yoxlayır.
2.	Axın 1-də x++ operatoru x-i bir vahid artırır.
3.	Axın 2-də çıxış operatoru çıxışa "x=1" verir, baxmayaraq ki, cütlük yoxlamasından keçdiyindən çıxış tək ədəd olmamalı idi. 
Belə vəziyyətdən çıxmağın ən sadə yolu x dəyişənini başqa bir lokal dəyişənə köçürməkdir. 
// Axın 2:
while (!stop)
{
  int cached_x = x;
  if (cached_x%2 == 0)
    System.out.println("x=" + cached_x);
  …
}

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Karam, G.M.; Buhr, R.J.A. (August 1990). "Starvation and Critical Race Analyzers for Ada". IEEE Transactions on Software Engineering. 16 (8): 829–843. doi:10.1109/32.57622
Banşi

**Banşi** () — İrland folklorunun personajı. Azərbaycan folklorunda bayquşla müqayisə oluna bilər. Evlərin pəncərəsi qarşısında oturan xəyali qadın obrazıdır. İnanclara görə, hansı evin qarşısında ağlayarsa, o evdə müsibət və ölüm-itim olur. İrlandların inanclarına görə Banşinin səsi eşidilən evdə tezliklə bir nəfərin ölüm xəbəri gəlməli idi. Digər bir inanca görə Banşi sadəcə təmiz irland qanına sahib insanların evlərinə gəlməkdədir. Şotland yazıçı Valter Skott tərəfindən 1830-cu ildə yazılmış *Demonologiya və Cadugərliklə bağlı yazılar* () əsərində Şimali Şotlandiyada yaşayan insanlarda Banşi inancının güclü olduğunu qeyd etmişdir.

## Görünüş və xarakteri
Banşinin görünüşü rəvayətlərə görə dəyişir:
* Bəzən uzun, axan saçlarını darayan gənc və gözəl qadın;
* Bəzən isə qoca və saçlı qadın.
Geyimi çox vaxt ağ və ya boz rəngdədir, bəzi hekayələrdə isə qara paltar geyinir. Hündürlüyü bəzən 1 fut (təxminən 30 sm), bəzən isə qeyri-adi dərəcədə uzun boylu biri kimi göstərilir.

Ən mühüm əlaməti onun kədərli və qorxulu səsidir. Bu səs "nalə oxuma" adlanır və gecə yarısı eşidildikdə yaxın zamanlarda baş verəcək ölümün xəbərçisi sayılır.

## İstinadlar
Battaxtax-Arıta

**Battaxtax-Arıta** — Anabar çayınin yatağında yerləşən elə də böyük olmayan ada. İnzibati cəhətdən Yakutiya ərazisində yerləşir.

Ada çayın aşağı axarında yerləşir. Uzunsov formaya malik olan ada, şimal-şərqdən cənub-qərbə uzanır. Səthi hamardır. Şərq sahilləri uçurumludur.

## Xəritə
* Xəritə
Kart oxuyucusu

**Kart oxuyucusu** () – informasiyanı kartdan oxuyub kompüterə daxil edən qurğu. Maqnit kart oxuyucusu, əsasən kimliyin müəyyənləşdirilməsi (identifikasiya) məqsədilə istifadə olunan plastik kartlar (məsələn, kredit kartı) üzərində maqnit üsulu ilə iki cığır şəklində kodlaşdırılmış informasiyanı oxuyur. Verilənləri perfokartlardan oxuyan kart oxuyucusu isə hazırda istifadədən çıxarılıb.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Card reader
Səhər otağı

**Səhər otağı** () — İri ev və malikanələrdə çox vaxt mətbəxə yaxın olan otaq. Planlaşdırmada çalışırlar ki, səhər otağının geniş pəncərəsi olsun. Adətən qonaq otağına, yaxud nahar otağına əks tərəfdə olur ki, həm səhər, həm gündüzdən sonra otaqlardan azı birinə günəş işığı düşsün.

## İstinadlar
Z1

**Z1** — alman mühəndisi Konrad Zuse tərəfindən yaradılan bu qurğu ilk məhdud proqramlaşdırılabilən hesablama maşını idi. Verilənlər qurğuya onluq say sistemində, sürüşkən nöqtəli ədədlər şəklində daxil edilirdi və həmin formada çıxışa verilirdi. Komandalar və verilənlər yazı makinası əsasında düzəldilmiş klaviatura vasitəsilə daxil edilirdi, çıxış isə lampalardan qurulmuş kiçik panelə verilirdi. Yaddaş isə növbələnən şüşə qatları və metal lövhələrdən ibarət kondesator vasitəsilə təşkil olunmuşdu. Belə konstruksiya 64 sayda 22-bitlik həqiqi ədədi saxlamağa imkan verirdi; 14 bit mantissaya, 8 bit isə işarəyə və tərtibə ayrılırdı. Prosessor 2 ədəd 22-bitlik registrdən ibarət idi. Takt tezliyi 1&nbsp;Hz, sürət isə orta hesabla 5 saniyədə 1 vurma əməlinə bərabər idi. Maşın perfokartları oxuyan qurğu ilə təchiz olunmuşdu və gücü 1 kilovatt olan tozsoran vasitəsilə hərəkətə gətirilirdi.
Vurma və bölmə vaxtilə Blez Paskalın özünün “Paskalina” (PASCALINE) adı ilə tanınan hesab maşınında (ARITHMETIC MACHINE) istifadə etdiyi təkrar toplama və çıxma prosedurlarının köməyilə yerinə yetirilirdi. Proqramın oxunan komandaları yaddaşa yüklənmədən dərhal icra olunurdu.
Z1 etibarlı işləmirdi, çünki onun hissələrinin işi yetərincə dəqiq deyildi. Bu maşın praktik hesablamalarda istifadə olunmayıb. Buna baxmayaraq, Zuse yaratdığı maşının işindən razı idi. Onun sonradan işləyib hazırladığı proqramlaşdırılabilən başqa maşınlar – Z2, Z3, Z4 və s. məhz Z1 maşınına əsaslanırdı.
İkinci dünya müharibəsinin gedişində Berlinin bombalanması zamanı Z1 maşınının orijinalı və ona aid bütün sənədlər məhv oldu. Ancaq 1987-1989-cu illərdə Zuse Siemens və beş başqa şirkətin maliyyə dəstəyi ilə Z1 maşınını yenidən qurdu. Bitmiş model 30 komponentdən ibarət idi.

Konrad Zuse Tsuze Berlində təyyarə zavodunda mühəndis kimi fəaliyyət göstərirdi. O, təyyarələrin statik hesabatları və riyazi məsələlərin həlli zamanı bu işlərin avtomatlaşdırılması üzərində düşünməyə başlayır. Tsuzenin ideyası dişli çarxlar və ştanqalardan imtina etmək və dual say sistemindən istifadə etməklə yeni bir məntiqə əsaslanan hesablama maşını düzəltməkdən ibarət idi. Artıq 1938-ci ildə, o, özünün ilk sınaq maşınını-Z1-i nümayiş etdirir. Bu maşın öz məntiqinə və yaddaş prinsipinə görə mexaniki maşınlara oxşayırdı. Maşında verilənləri daxil etmək, yaddaş, idarə etmək və xaric etmək üçün ayrıca proqramlar nəzərdə tutulmuşdur. Çusenin maşını hesablama əməliyyatlarını sırf düal məntiq əsasında yerinə yetirirdi.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Konrad Tsuze
Zilog Z80

**Zilog Z80** – 8-bitli mikroprosessor. Zilog, Inc. şirkətinin istehsalı olan bu mikroprosessordan 1980-ci illərin başlanğıcında CP/M əməliyyat sistemi ilə işləyən mikrokompüterlərdə istifadə olunurdu.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
https://www.digikey.com/catalog/en/partgroup/z80/15507
http://eu.mouser.com/search/Refine.aspx?Keyword=ZiLOG+Z80+Microprocessors&No=25&FS=True
Zap

**Zap** - silmək, yox etmək (ru. *уничтожать, затирать*) – faylın uzaqlaşdırılması, məsələn, onun bütün informasiyasının fiziki yox edilməsi; informasiya daşıyıcısının, adətən, statik elektrik yükü ilə zədələnməsi.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
https://en.wikipedia.org/wiki/Zap
Kolanı nekropolu

**Kolanı nekropolu** — Şahbuz rayonunun Kolanı kəndi yaxınlığında Naxçıvnçayın sol sahilində, dağ silsiləsinin çaya enən yamacında yerləşən abidə.

## Haqqında

O, hər tərəfdən dərin dərə ilə əhatə olunmuş, yalnız şərqdə ensiz zolaq vasitəsilə dağ silsiləsi ilə əlaqələnir. Kolanı nekropolu 1986-cı ildə V. B. Baxşəliyev tərəfindən qeydə alınmışdır. Nekropolun yerləşdiyi ərazi alçaq kollarla örtülmüşdür. Qəbirlərin bir qrupu aşınma nəticəsində üzə çıxmış və dağııntıya məruz qalmışdır. Nekropol 1986–1988-ci illərdə aparılan tədqiqat işləri nəticəsində V. B. Baxşəliyev və V. H. Əliyev tərəfindən öyrənilmişdir. Nekropolda 16 qəbir abidəsi tədqiq edilmişdir. Qəbirlər daş qutulardan ibarət olub iri sal daşlardan qurulmuşdur. Bəzi qəbirlərin qurulmasında həm iri sal daşlardan, həm də hörgüdən istifadə edilmişdir. Qəbirlər əsasən düzbucaqlı və oval formalıdır. Onların biri iki kameralı olub yan daşlarında sxematik təsvirlər, o cümlədən atlı təsviri aşkar olunmuşdur.

Qəbirlərin torpaq örtüyündən və içərisindən xeyli gil məmulatı, tunc silah və bəzək əşyaları, obsidian ox ucluqları, əqiq və balıqqulağından hazırlanmış muncuqlar da tapılmışdır. Aşkar olunmuş materiallar Şahbuz tarix-diyarşünaslıq və Naxçıvan MR Dövlət Tarix muzeyində saxlanılır. Gil məmulatı əsasən çəhrayı və boz rəngdə bişirilmişdir.

Çəhrayı rəngli gil məmulatı əsasən küpə tipli qabların sınıqlarından ibarətdir. Onların gilinə narın qum qatılmış əsasən yaxşı bişirilmişdir. Qabların bəzisinin üzəri hislənmiş, bəzisi isə çərtmə ornamentlə naxışlanmışdır.

Gil məmulatının əksəriyyəti boz rəngdə bişirilmişdir. Onlar küpə, kasa, qədəh, nimçə tipli qabların qırıqlarından ibarətdir. Qabların içərisində çaynik tipli və silindrik lüləkli küpələrə də təsadüf olunur.

Gil məmulatının tərkibinə narın qum qatılmış, bəzən yaxşı, bəzən isə qeyri-bərabər bişirilmişdir. Bəzi qabların üzərinə qara boya çəkilərək cilalanmışdır. Qablar əsasən üfüqi cızma xətlər və çərtmələrlə naxışlanmışdır.

Qəbirlərdən tuncdan hazırlanmış xeyli bəzək əşyası, o cümlədən boyunbağı, üzük, sırğa, bilərzik çıqqa, muncuq, düymə, quş fiqurları və s. aşkar olunmuşdur. Bəzək əşyaları içərisində əqiq və pasta muncuqlar habelə asmalar keçirilmiş tunc boyunbağılar və balıqqulağı keçirilmiş sırğalar və orijinallığı ilə seçilir.

Nekropolda aşkar olunan xəncərlər 7 ədəd olub əsasən yastıtiyəlidir. Onların bəzisinin şəbəkəli qurşağı və konusvari başlığı vardır. Xəncərlərin biri yerli və Ön Asiya tipli silahların xüsusiyyətlərini özündə birləşdirir. Onların bəzisi Xocalı-Gədəbəy, bəzisi isə Naxçıvan mədəniyyəti üçün xarakterikdir.

Ox ucluqları obsidiandan hazırlanmışdır. Onlar badamşəkilli olub arxa hissəsində yarımdairəvi oyuq açılmış, hər iki üzdən yaxşı retuşlanmışdır.

Aşkar olunmuş arxeoloji materiallar Naxçıvan ərazisi üçün xarakterik olub Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti abidələrində və Cənubi Azərbaycanda özünə geniş analogiya tapır. Arxeoloji materialların analizi Kolanı nekropolunu e.ə. I minilliyin əvvəllərinə aid etməyə imkan verir.

## İstinadlar
Sıfra bölmə

**Sıfra bölmə** (, ) — bölənin sıfır olduğu bölmə əməli. Riyaziyyatda sıfra bölmə hesablana bilməyən qeyri-müəyyən nəticə verir, buna görə də hesablama texnikasında o, həll oluna bilmir və xəta kimi qəbul olunur.

Sıfra bölmək olmaz. Belə ki, əgər {\displaystyle a:0=b} {\displaystyle a:0=b}, onda bölmənin tərifinə görə {\displaystyle b\times 0=a} {\displaystyle b\times 0=a} olmalıdır, eyni zamanda istənilən b üçün {\displaystyle b\times 0} {\displaystyle b\times 0} sıfra bərabərdir. Başqa sözlə 0-ın tərsi yoxdur.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Oyulqe adası

**Oyulqe** —  Anabar çayınin yatağında yerləşən elə də böyük olmayan ada. İnzibati cəhətdən Yakutiya ərazisində yerləşir.

Ada çayın aşağı axarında yerləşir. Ovalvari formaya malik olan ada, şimal-qərbədən cənub-şərqə doğru uzanır. Səthi hamardır. Bataqlıqlaşmış və qumla örtülü sahələrdən ibarətdir. Şimal-qərbində yerləşən dillər su altında qalmışdır. Cənub-qərb sahilləri sıldırımlıdır.
## Xəritə
*Xəritə
Z-bufer

**Z-bufer**dərinlik buferi — (ing. *z-buffer (= depth buffer)*, ru. *z-буфер, буфер глубины* – üçölçülü kompüter qrafikasında: görüntünün elementlərinin uzaqlığının qeydə alınması üsulu. "Görünmə problemi"nin həll variantlarından biridir. Əgər texniki (aparat) baxımdan reallaşdırmaq olursa, çox effektlidir və praktiki olaraq heç bir çatışmazlığı yoxdur. Proqram baxımından isə z-bufer ilə rəqabət apara biləcək başqa metodlar da vardır: z-çeşidləmə ("rəssam alqoritmi") və fəzanın ikilik bölünməsi (BSP). Z-bufer metodunun başlıca çatışmazlığı çox böyük həcmdə yaddaşdan istifadə etməsidir.
Z-bufer ikiölçülü massiv şəklində olur ki, onun da hər bir elementi ekranın bir pikselinə uyğun gəlir. Videokart pikseli çəkən zaman onun uzaqlığı hesablanır və z-buferin xanasına yazılır. Əgər çəkilən iki obyektin pikselləri bir-birini örtürsə, onda onların dərinlik (uzaqlıq) qiymətləri tutşdurulur və daha yaxında olan çəkilir, onun uzaqlıq qiyməti isə buferdə saxlanılır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Çalxanqala kurqanları

**Çalxanqala kurqanları** — Naxçıvan şəhərindən 40 km şimal-qərbdə, Çalxanqala yaşayış yeri istiqamətində, Kəngərli rayonunun Çalxanqala kəndi yaxınlığında yerləşən, e.ə II minilliyə — Son Tunc dövrünə aid edilən kurqanlar.

## Haqqında
Kurqanlar konusvari formada olub, diametri 8-10 m, hündürlüyü 1,2 m-dir. Çalxanqala kurqanları altında dördkünc formalı torpaq qəbirlər yerləşir. Kurqanlardan gil məmulatı — çəhrayı astarlı qara qablar, o cümlədən boyalı qablar, boz rəngli qablar və sair, tunc xəncərlər, nizə ucları, skelet qalıqları, bəzək əşyaları — sancaq, düymə, muncuqlar və sair əşyalar tapılmışdır.

Kurqanlardan aşkarlanmış boyalı qablar Qızılvəng, Zurnabad, Nəhəcir, I və II Kültəpələrdən tapılmış qablarla tam oxşardır. Müxtəlif formalı boyalı gil qabların üzəri tünd qırmız rənglə örtülmüş, qara rəngli həndəsi naxışlarla bəzdilmişdir. Bu cür qabların Kür-Araz mədəniyyətinin təsiri ilə meydana çıxdığı ehtimal edilir.

Tunc xəncər yastı tiyəli və qısa dəstəklidir. Nizə ucları isə iki növlüdür. Boruşəkilli dəstəyi olan nizə ucu Orta Tunc dövrü üçün, romb formalı yastı nizə ucu isə Kür-Araz mədəniyyəti üçün səciyyəvi olub, Qobustan kurqanlarından tapılmış nizə ucları ilə oxşardır.

Çalxanqala kurqanlarında Yaxın Şərq ölkələrindən gətirilmiş göy şirli muncuqlar da aşkar olunmuşdur. Çalxanqala kurqanlarının tapıntıları Azərbaycanın, o cümlədən Naxçıvanın Tunc dövrü materiallarını və Yaxın Şərq ölkələri ilə qədim iqtisadi və mədəni əlaqələrini öyrənməyə imkan vermişdir.
## Həmçinin bax
* Çalxanqala qalası
* Çalxanqala kəndi
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Arxeloji qazıntılar
Çıxıntısız şrift

**Çıxıntısız şrift** (, ) — simvollarının aşağı, yaxud yuxarı uclarında qısa ştrixləri, yaxud naxışları olmayan şrift. Çıxıntısız şrift, adətən, çıxıntılı şriftə nisbətən daha düz həndəsi xarici görünüşə, eləcə də qalın və nazik cizgiləri arasında daha az kontrastlığa malık olur. Çıxıntısız şriftlərdən, adətən, adi mətndə deyil, başlıqlarda istifadə olunur.

250px|thumb

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 744 s.

## Xarici keçidlər
* https://www.paratype.ru/help/class/default.asp?ClassCode=10000
Əsnəmək

**Əsnəmək**— eyni vaxtda havanın tənəffüs edilməsi və qulaq pərdələrinin gərilməsindən sonra nəfəsin çıxarılmasından ibarət olan bir refleksdir. Bu proses ən çox yetkinlərdə yuxudan dərhal əvvəl və ya sonra, yorucu fəaliyyətlər zamanı baş verir. Eyni zamanda insanlara keçici keyfiyyəti ilə xarakterizə olunur. Bu refleks yorğunluq, stress, yuxu, cansıxıcılıq və hətta aclıqla əlaqələndirilir. İnsanlarda əsnəmək əksər hallarda başqalarının əsnədiyi zaman baş verir. İnsanların əsnəməsi
Sinniqes-Arı (Yakutiya)

**Sinniqes-Arı** —  Anabar çayınin yatağında yerləşən elə də böyük olmayan ada. İnzibati cəhətdən Yakutiya ərazisində yerləşir.

Ada çayın aşağı axarında yerləşir. Uzunsov formaya malik olan ada, şimaldan cənubə doğru uzanır. Səthi hamardır. Mərkəzi bataqlıqlaşmışdır. Yaxınlığında Istakan-Arıta adası yerləşir.
## Xəritə
*Xəritə