open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Şell çeşidləməsi

**Şell çeşidləməsi** — verilənləri nizamlamaq üçün istifadə olunan qabarcıqlı çeşidləmə və artırmalı çeşidləmədən (İNSERTİON SORT) daha sürətli proqramlaşdırma alqoritmi; 1959-cu ildə Donald Şell tərəfindən təklif olunub. Şell çeşidləməsində ədədi massivin bir-birindən müəyyən məsafədə yerləşən cüt-cüt elementləri düzgün ardıcıllıqla yerləşməyibsə, onların yeri dəyişdirilir. Hər keçiddə Şell çeşidləməsi yoxlanılan elementlər arasındakı intervalı kiçildir. Məsələn, 10 elementdən ibarət siyahı üçün Şell çeşidləməsi öncə siyahıda bir-birindən beş element (1 və 6, 2 və 7, 3 və 8 və s. nömrəli) aralı olan element cütlərini çeşidləyir. Sonra o, bir-birindən iki element (1 və 3, 2 və 4, 3 və 5 və s. nömrəli) aralı olan elementləri yoxlamaqla siyahını çeşidləyir. Sonda Şell çeşidləməsi siyahıda ard-arda yerləşmiş elementləri cüt-cüt yoxlayır, nəticədə son siyahı tamamilə nizamlanmış olur. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
İti cığ

**İti cıq** — Şimal yarımkürəsində tundradan tropiklərədək nəmişli yerlərdə rast gəlinir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 30-100 sm və daha çox olan bozumtulyaşıl
rəngli, sıx çimli bitkidir. Çoxsaylı gövdələri yumru, özəklidir.qaqaş qahraman
Uzunluğu təxminən gövdəsinə bərabər olan silindrik formalı nazik
yarpaqları, bərk, ucları isə iti tikanlıdır. Yanlardan çıxan qonur-mixəyi
və ya mixəyi rəngli çiçəkqrupu sıxılmış oval şəkilli süpürgəvaridir.
Budaqcıqların ucunda 2-5 çiçək yerləşir Çiçəkyanı yarpağın ucu tikanlı,çiçəkqrupundan hündürdür. May-sentyabr aylarında çiçəkləyir və
meyvə verir.

## Mənşəyi və yayılması
İti cıq kserofil coğrafi tipinin Aralıq dənizi
sinfinə və qrupuna aiddir.
Atlantik Avropa və Aralıq dənizi ölkələrində, Şimali İran və Qafqazda
yayılmışdır.
Azərbaycanda iti cıq Abşeron, Samur-Dəvəçi, Kür-Araz və Lənkəran
ovalıqlarında aranda bitir.

## Ekoloji qrup və bitdiyi yerlər
Halomezofitdir, psammofit-litoral
bitkilik tipində rast gəlir. Əsasən dəniz kənarı zolaqlarda, nəmli, şoran,
qumsal yerlərdə çox vaxt edifikator rolunu oynayır. Xəzərin sahillərində
cəngəllik əmələ gətirir.

## Kimyəvi tərkibi
Flavonoidlərlə zəngindir.

## Təsiri və tətbiqi
Xalq təbabətində tətbiq edilir. Diuretik təsirə
malikdir, sidik kisəsi və qadın xəstəliklərində, eləcə də ishal zamanı
istifadə olunur.

## İstifadə olunan hissələri
Müalıcə məqsədi ilə bitkinin çiçəkləri və
meyvələri istifadə edilir.

## İstifadə formaları
Dəmləmələr.

## Digər faydalı xüsusiyyətləri və istifadəsi
Alçaq çəpərlərin
qurulması üçün istifadə olunur. Gövdələrindən həsir toxunur.

## İstinadlar
# Mehdiyeva N.P. «Azərbaycanın dərman florasının biomüxtəlifliyi». Bakı, 2011
* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015.
Firuzə Novruzova

**Novruzova Firuzə Saleh qızı** — Azərbaycanın ilk qadın elektrokimyaçılarından biri.

## Həyatı
Firuzə Novruzova 1937-ci il iyunun 15-də Bakıda ziyalı ailəsində anadan olub. 1944-1954-cü illərdə Biləcəri qəsəbəsində orta məktəbi bitirdikdən sonra, 1954-1959-cu illərdə indiki Azərbaycan Neft və Sənaye Universitetinin Kimya-texnologiya fakültəsini bitirmişdir. 1959-cu ildən indiki Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası akad. M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutunda ilk əmək fəaliyyətinə başlamışdır. İşlədiyi illər ərzində kiçik elmi işçi, elmi işçi, böyük elmi işçi vəzifələrinə qədər yüksəlmişdir. 1970-ci ildə Rusiyada "Elektroliz zamanı tellurun xlorid turşusu məhlulunda katod və anod proseslərinin tədqiqi" mövzusunda kimya üzrə fəlsəfə doktoru dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 50-dən artıq elmi əsərin və 10-dan artıq patentin müəllifidir.

F.Novruzova 2016-cı il iyulun 1-də vəfat etmişdir.
Ardıcıl

**Ardıcıl** (serial) – zaman və məkan baxımından ardıcıl yerləşmiş. Verilənlərin ötürülməsində: ardıcıl ötürmə, informasiyanı ayrıca kanalla, məsələn, ardıcıl portda olduğu kimi, birdəfəyə bit-bit göndərməkdir. Verilənlərin emalının və hesablamaların başqa aspektlərində: ardıcıl erişim, axırıncı tapılmış elemetin yerinə əsaslanaraq informasiyanın axtarılması üsuludur; ardıcıl kompüter, bir hesab və məntiq bloku olan qurğudur; ardıcıl toplama, mərtəbə-mərtəbə toplamadır (məsələn, məktəb qaydası ilə – sütun-sütun), bunun əksi olan paralel toplamada bütün rəqəmlər birdən toplanılır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Makros

**Makros**(ing.macro, ru.макрокоманда)- 1. Tətbiqi proqramlarda: klavişlərin basılmasının və komandaların, yeni şərti komanda (SHORT KEY) kimi yazılmış və saxlanılmış kombinasiyası, yaxud makrokomandanın adı. Bu şərti komandanı və ya makrokomandanın adını başlatdıqda tətbiqi proqram onlara bağlanmış işlər ardıcıllığını yerinə yetirir. Tez-tez istifadə olunan və bəzən çox uzun ardıcıllığa malik klavişlərin basılması kimi yorucu işlərə vaxt itkisini azaltmaq üçün makroslar yaradılır. Bundan başqa, komandaların tez-tez təkrar-təkrar yığılması aradan qaldırılır, diqqətsiz yığım zamanı yaranan yanlışlıqlar minimuma enir və proqramla tanış olmayan istifadəçilərə imkan verilir ki, bilən insan tərəfindən qabaqlar yazılmış komandalar yığınını təkrarlasın. Əgər tətbiqi proqramın dəyişənlərlə və şərt deyimləri ilə işləyən özəl makro-dili varsa, makrosun yerinə yetirilməsi zamanı müxtəlif şərtlərdən asılı olaraq müəyyən verilənləri nəzərə almaq və daxil etmək olar. 
2. C və ya assembler tipli proqramlaşdırma dilində: komandalar  ardıcıllığını özündə birləşdirən ad; proqramın hər hansı yerində adı çəkilən makros proqramın kompilyasiyası və translyasiyası zamanı həmin ardıcıllıqla əvəz olunur. Makroslar bilavasitə proqramın özündə və ya proqramda göstərilən ayrıca faylda ola bilər. Makrosların da funksiyalar kimi arqumentləri ola bilər, ancaq funksiyalardan fərqli olaraq makroslar, proqram çalışmağa hazır olduqda təmsil etdikləri komandalarla əvəzlənir.

## Ədəbiyyat

*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Kod səhifəsi

**Kod səhifəsi** () – MS-DOS əməliyyat sisteminin 3.3 və sonrakı versiyalarında: çeşidli ölkələr üçün simvollar yığınını və klaviatura düzümünü dəstəkləmə vasitəsi. Kod səhifəsi proqramda istifadə olunan simvolların ikilik kodlarına klaviaturanın klavişlərinin və ya həmin simvolların ekran görüntülərinin uyğun qoyulduğu cədvəldir. Bundan başqa, kod səhifəsi müvafiq milli əlifbanın simvollarının sıralanma ardıcıllığını müəyyənləşdirir. İstənilən kod səhifəsinin ilk 128 simvolu standart ASCII yığınına, sonrakı 128 simvol isə genişləndirilmiş ASCII yığınına uyğun olur və hər bir kod səhifəsi üçün unikal olur. Displey və klaviatura kimi qurğuların konfiqurasiyasını konkret kod səhifəsinin tətbiqinə, eləcə də istifadəçinin istəyinə uyğun olaraq bir kod səhifəsindən başqasına və əksinə keçmək imkanına kökləmək olar.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Formatlama

**Yenidən formatlama** — Tətbiqi proqramlarda: sənədin tərtibatında dəyişiklik, yəni şrift kimi stilistik detalların əvəzlənməsi, elementlərin quraşdırılması, abzasların düzləndirilməsi, başlıqların seçdirilməsi və s. 
2. Verilənlərin saxlanması sahəsində: diskin təkrar formatlanması (onun işə hazırlanması), bu zaman oradakı informasiyanın hamısı məhv olur. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Null (kompüter)

**Null** — qiyməti olmayan simvolun kodu. NULL simvolunun kompüter üçün mənası var: yaddaşda yer tutur, simvol kimi göndərilir və ötürülür, ancaq heç nə bildirmir, ekranda və ya kağızda yer tutmur və heç nə etmir. Verilən sahələrini tamamlamaq, sətirləri başa çatdırmaq və informasiya bloklarını bir-birindən ayırmaq üçün NULL çox tez-tez istifadə olunur. Kompüterlərin əksəriyyətində istifadə olunan ASCII yığınında NULL-un kodu 0 olur.
Kompüter əməliyyatlarında NULL, həm də ona göndərilən istənilən informasiyanı "tullayan" qurğu kimi istifadə oluna bilər, yəni kompüter üçün belə qurğu ekran və ya printer kimi fiziki "görünə" bilsə də, NUL, alınmış lazımsız və ya test informasiyasını göndərmək üçün "zibil qabıdır".

## Boş dövrə
Boş dövrə (null cycle) — proqramın açılması (yerinə yetirilməsi) üçün gərəkli olan ən qısa zaman aralığı; yəni proqramın yeni verilənlər və ya göstərişlər (komandalar) yığınını emal etmədən "dövr keçməsi" üçün gərəkli olan zaman.

## Boş-modem
Boş-modem və ya sıfır-modem (null modem) — iki yanaşı duran kompüteri birləşdirmək üçün istifadə olunan xüsusi kabel; modemdən istifadə etmədən iki kompüter arasında faylların ötürülməsi məqsədilə tətbiq olunur.

## Boş göstərici
Boş göstərici (null pointer) — proqramlaşdırmada: sıfıra istinad. Göstəricinin belə qiyməti, məsələn, funksiyanın işinin uğursuz nəticəsini bildirə bilər. Bu qiymət çox zaman göstəriciyə başlanğıc, yaxud susqunluq qiyməti kimi mənimsədilir.

## Boş sətir
Boş sətir (null string) — heç bir simvolu olmayan sətir; uzunluğu sıfır olan sətir.

## Sıfır-sonluqlu sətir
Sıfır-sonluqlu sətir (null-terminated string) — sonunda '0' terminal simvolu olan simvollar sətri (CHARACTER STRING). Sıfır-sonluqlu sətirlərdən C proqramlaşdırma dilində, UNIX və Windows əməliyyat sistemlərinin bir çox system proqramlarında istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Bakı nəşriyyatı, 2017, 996 s.
Quru (informatika)

**Quru** ( ) — kompüterdən çox yaxşı başı çıxan kimsə, slenq, termin. O, yaranan problemləri həll edə, suallara cavab verə və, demək olar ki, çıxılmaz vəziyyətlərdə çox dəyərli məsləhətlər verə bilər. Termin sanskrit kökənli bir termin olub, hinduizm və buddizm mistisizmində "mürşid", "ustad" mənalarına gəlir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Xəncər (işarə)

**Tipoqrafik xəncər** – † simvolu. "Mətbəə xaçı", "obelisk", "ölü işarə" də adlandırırlar.

Bəzən haşiyəni (səhifənin aşağısında xətt altında yazılan mətni, qeydi, izahatı) göstərmək üçün istifadə olunur. Azərbaycan mətbəəçiliyində, praktik olaraq, işlədilmir, "qoşa xaç"dan isə, ümumiyyətlə, istifadə olunmur. Bəzi nəşrlərdə onunla ölüm tarixini göstərirlər, doğum tarixi isə ulduz (*) işarəsi ilə qeyd olunur. Avropa mətbəəçiliyində "xəncər"dən əsasən ikinci haşiyə işarəsi (* ulduzdan sonra), "qoşa xaç"dan isə üçüncü haşiyə işarəsi (* ulduz və † xəncərdən sonra) kimi istifadə olunur.

Linqvistikada və bəzən etnoqrafiyada ölmüş dilləri və yox olmuş xalqları göstərmək üçün bu işarədən istifadə olunur. Mötərizədə xəncər (†) isə, demək olar ki, ölmüş dilləri və ya yox olmuş xalqları göstərir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* [Dagger (typography)](https://www.revolvy.com/main/index.php?s=Dagger%20(typography)&item_type=topic)

## Həmçinin bax
*Annotasiya
*Tipoqrafiya
*Simvollar
*Şriftlər
Oberon (Proqramlaşdırma dili)

**Oberon** — ümumi təyinatlı, obyekt-yönlü proqramlaşdırma dili. 1986-cı ildə N.Virt (Niklaus Wirth) tərəfindən işlənib hazırlanıb. Oberon dili ALGOL-bənzər dillərin Virt ailəsinin (Wirthian family) ən son üzvüdür (EULER, ALGOL-W, PASCAL, MODULA VƏ MODULA-2). Bu dildə Модуле-2 dilində olan konstruksiyaların bir hissəsi yoxdur. İşlənib hazırlanmasında başlıca məqsəd eyni zamanda bir neçə üsulla reallaşdırılmış mənaca yaxın vəziyyətlərin uzaqlaşdırılması ilə dilin sadələşdirilməsi olub. Oberon dilinin inkişafı nəticəsində Oberon-2 dili yaranıb. Proqramlaşdırma dili ilə yanaşı Oberon adlı əməliyyat sistemi də vardır. Bax: GO, MODULA-2, OBJECT-ORIENTED PROGRAMMING.
 
*Oberon dilində proqram nümunəsi
 MODULE Hello;
 IMPORT Oberon, Texts;
 VAR W: Texts.Writer;
 PROCEDURE World*;
 BEGIN
   Texts.WriteString(W, "Hello World!");
   Texts.WriteLn(W);
   Texts.Append(Oberon.Log, W.buf)
 END World;
 BEGIN
 Texts.OpenWriter(W)
 END Hello.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Oberon Programlama Dili nedir?
Eucotyle nephritica

**Eucotyle nephritica** () Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Uzunluğu 2,5 mm, 0.78-0,82 mm eni olan kiçik və uzunsov trematodlardır. Onun baş tərəfi tinləri kütləşmiş, üçbucaq şəklindədir. Kutikula tikanla örtülüdür. Ağız əmziyi 0,24 mm, fariniks isə 0,480 mm diametrə malikdir. Qida borusunun ön hissəsi şişkinlik (bulbus) əmələ gətirir. Bağırsq qolları azca əyilir və helmintin nəhayətindən 0,48 mm məsafədə qurtarır. Toxumluqlar bədənin qabaq yarsında yerləşir, paylıdır və biri digərindən aralı vəziyyətdə durmuşdur. Ölçüləri: 1-ci toxumluq 0,456x0,276 mm, 2-ci toxumluq isə  0,420-0,276 mm-dir. Yumurtalıq paylı olmaqla 0,228x0,228 mm ölçüyə malikdir. Melis cisimciyi oval şəklində və 0,30x0,168 mm ölçüdədir. Sarılıqlar bədənin ön hissəsində olan əzələvi şişkinlik qurtardığı yerdən başlayaraq bədədnin axırıncı 1/3 hissəsinin başlanğıcında qurtarır. Yumurtalar oval şəkildədir, miqdarı çoxdur, ölçüləri: 0,036x0,012 mm-dir. 

## Həyat tərzi
Azsaylı-kosmopolit növdür, növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Parazit orqanizm olub quşların (Podiceps nigricollis) sidik yollarında yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayiət edilir. Epiteli hüceyrələri ilə qidalanır. Hermofradit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Üçüncü dərəcəli konsumentdir. 

## Yayılması
Dünyada 9, Azərbaycanda 2, Qafqazda da 2 növlə təmsil olunmuşdur. Dünyada Almaniya, Ukrayna, Rusiya, Azərbaycanda isə Nohur gölü, Qızılağac qoruğunda yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Panavia Tornado

**Panavia Tornado** İtaliya, Böyük Britaniya və Almaniya tərəfindən birgə istehsal olunmuş iki mühərrikli, çoxməqsədli qırıcıdır. Tornado qırıcısının üç əsas variantı var: Tornado IDS döyüşçü-bombardmançı, Tornado ECR düşmənin hava hücumundan müdafiə sistemlərini üstələmək məqsədli radioelektron mübarizə və kəşfiyyat, Tornado ADV tutucu (interceptor) variantı.

İlk uçuşunu 14 avqust 1974-cü ildə həyata keçirmiş, 1979-1980-ci illərdə silahlanmaya qəbul olunmuşdur. Səudiyyə Ərəbistanı bu döyüş təyyarəsinin üç istehsalçı ölkədən başqa yeganə ixracatçısıdır.

Tornado qırıcıları indiyə qədər müxtəlif döyüş ərazilərində istifadə edilmiş, Bosniya, Kosovo, Suriya, İraq, Əfqanıstan kimi fərqli ölkələrdə döyüş tapşırığını uğurla yerinə yetirmişdir.

## İstifadəçiləri

* : 64 ədəd IDS və 29 ədəd ECR variantı.

* : 62 ədəd IDS və 16 ədəd ECR variantı.
* : 80 ədəd GR4/GR4A.
* : 82 ədəd IDS variantı.

## Xüsusiyyətləri (Tornado GR4)

### Ümumi göstəriciləri
* Ekipaj: 2
* Uzunluğu: 16.72 m
* Qanad genişliyi: 13.91 m
* Hündürlüyü: 5.95 m
* Boş çəki: 13,890 kq
* Yüklənmiş çəki: 20,240 kq
* Maksimum qalxma ağırlığı: 28,000 kq
* Güc təminatçısı: 2 ədəd  Turbo-Union RB199-34R Mk 103 mühərrik
### Uçuş göstəriciləri
* Maksimum sürət: Mach 2.2 (2400&nbsp;km/s) 9,000 m yüksəklikdə; 1,482&nbsp;km/s (dəniz səviyyəsində)
* Birbaşa məsafə: 1,390&nbsp;km
* Maksimum qalxma yüksəkliyi: 15,240 m
* Yüksəlmə sürəti: 76.7&nbsp;m/s
* Güc/çəki nisbəti: 0.77

## Həmçinin bax
* Britaniya Hərbi Hava Qüvvələri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İDEA (beynəlxalq verilənlərin şifrlənməsi alqoritmi)

**IDEA**(, , , ) – verilənlərin şifrlənməsi üçün simmetrik blok alqoritmi. İlkin adı PES (Proposed Encryption Standard, 1990) olub. Lay Süetsia (Xuejia Lai) və Ceyms Messi (James Massey) tərəfindən işlənib hazırlanıb və yekun variantı 1992-ci ildə yeni adla (IDEA) təqdim olunub. DES (Data Encryption Standard) ilə müqayisədə daha etibarlıdır; PGP (Pretty Good Privacy) və rəqəmsal imzada istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* SCAN entry for IDEA
* IDEA in 448 bytes of 80x86
* IDEA Applet
* Java source code
Pour le Mérite

**Pour le Mérite** () — Prussiyada 1740-cı ildə təsis olunmuş Birinci Dünya müharibəsinə qədər ali orden.

## Şəkillər

Fayl:Order of Generosite badge (Prussia 1730-1740) - Tallinn Museum of Orders.jpg|Pour le Mérite
Fayl:Pour le Merite badge (Prussia 1780-1790) - Tallinn Museum of Orders.jpg|Orden nişanı, XVIII əsr
Fayl:Pour le Merite badge1 (Prussia 1914-1918) - Tallinn Museum of Orders.jpg|Orden nişanı, XX əsr
Fayl:Pour le Merite civil division badge (Prussia 1850) - Tallinn Museum of Orders.jpg|Ordenin vətəndaş budağı, XIX əsr


## Xarici keçidlər

* Pour le Mérite, Grand Cross Star (Orden Pour le Mérite, Stern zum Großkreuz)
RealAudio

**RealAudio** – səs siqnallarını İnternet üzərindən yayımlamağa imkan verən kommünikasiya protokolu. RealNetworks şirkəti tərəfindən 1995-ci ildə işlənib hazırlanıb. Bu zaman istifadəçi siqnalları real zamanda eşidir (səs faylı öncə endirilib, sonra səsləndirilmir). RealAudio radio yayımlarında istifadə olunur. 

**RealPlayer** – RealAudio fayllarını səsləndirmək üçün geniş istifadə olunan proqram. İlk versiyası 1995-ci ildə RealNetworks şirkəti tərəfindən təqdim olunub. 

frameless|right

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* RealPlayer – Official media player for RealAudio
Milli Televiziya Standartları Komitəsi (ABŞ)

**Milli televiziya standartları komitəsi** - ABŞ-də televiziya və video sahələrində standartlar üzrə qurum; qara-ağ görüntü ilə ABŞ-də ilk rəngli televiziya sisteminin uzlaşmasını təmin edən rəng kodlaşdırması üçün NTSC standartının sponsoru. Dünyada ilk dəfə rəngli televiziya yayımına 1953-cü ilin dekabrın 18-də məhz bu sistemin tətbiqi ilə başlanılıb.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Gerçək rejim

**Gerçək rejim** (en. real mode) – IBM-uyumlu və Intel 80x86 mikroprosessorlar ailəsinin bazasında olan başqa kompüterlərin “doğma”, yəni susqunluqla qəbul olunmuş iş rejimi; yalnız MS-DOS’da işləyir. Gerçək rejim yalnız mikroprosessora və onun yaddaşla işləmə üsuluna aiddir, ancaq bu rejim istifadəçiyə təktapşırıqlı iş rejimi (verilmiş anda yalnız bir proqram işləyir) vermək baxımından da xarakterizə oluna bilər. Gerçək rejim Intel 80286, 80386 və i486 mikroprosessorları üçün hazırlanmış bir araya sığışmayan iki rejimdən biridir. Daha universal qorunmuş rejimdən [protected mode] fərqli olaraq, gerçək rejim çoxtapşırıqlı rejimin iki vacib komponenti – yaddaşın idarəolunması və onun qorunması üçün imkanlar təklif etmir (OS/2 əməliyyat sistemində bu imkanlar var). 

## Gerçək zaman canlandırması
**Gerçək zaman canlandırması** (en. real-time animation) – kompüter animasiyasında: görüntünün kadrlarının öncə hesablanıb yazıldığı, sonra isə rəvan hərəkət illüziyası almaq üçün daha yüksək sürətlə virtual zamanda yerinə yetirildiyi multiplikasiyadan fərqli olaraq, imitasiya olunan obyekt real şəraitdə hansı sürətlə hərəkət edə bilərsə, ekrandakı görüntülərin də həmin sürətlə yenilənməsi.

## Gerçək zamanlı əməliyyat sistemi

**Gerçək zamanlı əməliyyat sistemi** (en. real-time operating system (RTOS)– idarəedici avadanlıqlar, yaxud maşınlar üçün işlənib hazırlanmış, yaxud optimallaşdırılmış əməliyyat sistemi. 

## Gerçək zamanlı proqramlaşdırma
**Gerçək zamanlı [[proqramlaşdırma]]** (en. real-time programming) – proqramın lazım olan kimi çalışmasının sərf olunan zamanla bağlı olduğu proqramlaşdırma. Məsələn, avtomat qurğuları idarə edən kompüterlər tez-tez dəqiq müəyyən olunmuş uzunluqlarına malik zaman ləngimələrini aşkarlamalı və təqdim etməlidirlər.

## Gerçək zamanlı sistem

**Gerçək zamanlı sistem** (en. real-time system) – hadisələrə köhnəlməmişədək reaksiya verən kompüter və / və ya proqram təminatı; məsələn, təyyarələrin toqquşmasını xəbərdarlıq edən sistem radiolokasiya stansiyasından gələn siqnalı emal etməli, toqquşma ehtimalını qiymətləndirməli və nə qədər ki, tədbir görməyə vaxt var, aviadispetçeri və pilotları xəbərdar etməlidir. Biletlərin bron edilməsi sistemlərində bu müddət 3 saniyəyədək, raketin uçuşunun idarə olunmasında isə saniyənin çox cüzi hissəsində ola bilər. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* The Real, Protected, Long mode assembly tutorial for PCs
Hesab maşını

**Hesab maşını** (ing. accounting machine) verilənləri avtomatik emal edən ilk maşınlardan biri; XX əsrin 40–50’ci illərində IBM, Burroughs və NCR kimi şirkətlər tərəfindən kommersiya hesablaşmaları aparmaq üçün yaradılıb. İlk hesab maşınları elektron maşınlar deyildi və perfokartlarla işləyirdi; daha sonrakı modellərdə perfokartlar yoxa çıxdı və elektronika tətbiq edilməyə başladı. İndi hesab maşını dedikdə, adətən, hər dəfə işə salınarkən uçot proqramının avtomatik başladıldığı kompüter nəzərdə tutulur; bu halda kompüter, yeganə vəzifəsi uçotun aparılması olan ayrıca maşına çevrilir. Qeyd etmək maraqlı olardı ki, ilk displeylərdə videogörüntünün eninin 80 sütun olmasının səbəbi hesab maşınlarında istifadə olunan perfokartların 80-sütunlu olması ilə bağlıdır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* *Знакомьтесь: компьютер* = *Understanding computers : Computer basics : Input/Output* / Пер. с англ. К. Г. Батаева; Под ред. и с пред. В. М. Курочкина. — М.: Мир, 1989. — 240 с., ил. ISBN 5-03-001147-1
Sarğı lisenziyası

**Sarğı lisenziyası **(shrinkwrap license) – aldığı proqram təminatı paketini açan kimi alıcı tərəfindən qəbul edilmiş hesab edilən lisenziya. Proqram təminatı kütləvi satışa çıxarıldıqda "sarğı lisenziyası"nı qutunun bayır tərəfinə yerləşdirir və üzərinə şəffaf örtük çəkirlər ki, alıcı qutunu açmadan lisenziyanın məzmunu ilə tanış ola bilsin. Lisenziya qutunun bayırına yerləşmədikdə, onu qutunun içərisinə qoyur, qutunun üstündə isə uyğun xəbərdarlıq yerləşdirirlər. Bu halda alıcını lisenziyanın məzmunu ilə satıcı tanış etməlidir. Alıcı şəffaf örtüyü açarsa, o, lisenziya şərtlərini qəbul etmiş hesab olunur.
Aydındır ki, əgər lisenziya bağlamanın içərisində gizlədilmişsə, onu məhkəmədə hüquqi qüvvəyə mindirmək çox çətin olacaq və "sarğı lisenziyası"nın bir çox müddəaları heç vaxt sınaqdan keçirilməyib.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 775 s.
Səhifə başlığı

**Səhifə başlığı** (*header*) – mətinlərin emalı və çap sistemlərində: səhifənin yuxarısında çap edilən bir və ya bir neçə sətirdir. Yuxarı kolontitul yalnız birinci səhifədə, yaxud bütün səhifələrdə çap edilə bilər, cüt və tək səhifələrdə müxtəlif ola bilər, mərkəzə, sol qırağa və sağ qırağa görə düzləndirilə bilər. Yuxarı kolontitul, adətən, səhifənin nömrəsindən və eləcə də tarixdən, müəllifin adından və ya sənədin titul başlığından ibarət olur.

Başlıq – sənədi tanıdan və onun qalan tərkibindən öndə gələn müəyyən informasiya elementidir. Başlığın özəlliyi onun istifadə olunduğu kontekstlə müəyyənləşir, məsələn:
* rabitə sistemlərində başlıq, verilənlər paketindən öndə gələn və idarəedici simvollardan, məsələn, göndərən və alan stansiyanın identifikasiyalarından ibarət olan baytlar qrupudur;
* verilənlər bazasında başlıq, sahələri və verilənlər yazılarında olan informasiyaların tiplərini müəyyənləşdirən yazıdır;
* verilənlərin saxlanması sistemlərində faylın başlığı verilənlər faylının "kimliyini" müəyyənləşdirir; o, faylın adından, ölçüsündən, yaradılma və ya dəyişdirilmə tarixindən və vaxtından ibarət olur; başlıq verilmiş faylı yaradan proqramın da "kimliyini" müəyyənləşdirə bilər;
* proqramlaşdırmada başlıq (header və ya heading), ondan dərhal sonra gələn proqramı, funksiyanı və proseduru tanıdan sətirdir;
* çalışdırılabilən proqramlarda başlıq, proqramın ölçüsünü, yerləşmə yerini və onun haqqında başqa məlumatları özündə saxlayan verilənlər blokudur;
* qurğuların idarəedilməsi vasitələrində qurğunun başlığı, bu qurğunun idarəolunması proqramının (qurğunun drayverinin) başlanğıcında həmin qurgu haqqında təsviri xarakterli informasiya blokudur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Brusit

**Brusit** () — triqonal sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

## Növ müxtəliflikləri

Manqanbrusit (18%-dək MnO), ferrobrusit (16%-dək FeO), nemalit – lifli brusit.

## Xassələri
Rəng – ağ, bəzən yaşılımtıl-ağ, sarımtıl, boz, qəhvəyi; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – şüşə, ayrılma səthində sədəfi, nemalitdə – ipəyi; Şəffaflıq – şəffafdan yarımşəffafadək, Sıxlıq – 2,47; S – 2,5; Kövrəkdir; Ayrılma – {0001} üzrə tam mükəmməl; Sınıqlar – hamar; nemalitdə – tikanlı; Morfologiya – kristallar: yastı lövhəcik şəkilli, iynəvarı; Mineral aqreqatları: vərəq - və pulcuqvari, incəlifli (liflərin uzunluğu bəzən 0,5 m-dən çox olur), bütöv sıx, nisbətən az – dənəvər kütlələr, axın formaları, periklaz üzrə psevdomorfozalar.

## Mənşəyi və yayılması
Metamorfik və hidrotermal proseslər zamanı əmələ gəlir. Metamorfik brusitə metamorfikləşmiş dolomit və əhəngdaşlarında periklaz və dolomitin dəyişilmə məhsulu kimi rast gəlinir. Habelə yaşıl şistlərdə və karbonatlı fillitlərdə qeyd edilir. Brusitə maqnezial skarnlarda da rast gəlinir. Hidrotermal brusit serpentinləşmiş massivlərin kəskin qələvi mühitdə hidrolizi zamanı əmələ gəlir. Brusit aşağı temperaturlu termal bulaqların məhsulu kimi mineraloji maraq doğurur. Bəzi torpaqlarda da tapılır. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: dolomit, maqnezit, xromit, periklaz, serpentin, kalsit, talk və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Kul-dur və Bajenov yataqları, Ural və Sibirin bir sıra məntəqələri (Rusiya); Kempirsay massivi (Qazaxıstan); Predatstso (İtaliya); Asbestos (Kanada); Vid və Lou (ABŞ) və b. Azərbaycanda Şuşa (Dağlıq Qarabağ), Kəlbəcər və Laçın rayonlarında Kiçik Qafqazın ofiolit formasiyasının serpentinitləşmiş hiperbazitlərində və xromit filizi təzahürlərində aşkar edilmişdir.

## Tətbiqi
Əhəmiyyətli yığınları magnezium mənbəyi və odadavamlı xammal kimi maraq doğurur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL BRUCITE
Sesernentlər

**Sesernentlər** () Dəyirmi qurdlar tipinin Nematodlar sinfinə aid olan yarımsinif.

## Xarici quruluşu
Lamisə orqanları yalnız baş kapsulasında papillər şəklində yerləşmişdir. Amfidlər kiçikdir, məsamə şəkillidir, önə çəkilmişdir, çox vaxt isə dodaqlarda olur. Fotoreseptorlar yoxdur. Hipodermanın yan qalınlaşmalarında şaxələnmiş tipdə olan boyun vəzisinin 2 və ya 1 kanalı vardır. Yan hipodermal və quyruq vəziləri yoxdur. Heyvan və bitki parazitlərində, xüsusilə çürüntü mənbələrində yaşayanlarda, kutikiula zəif keçiriciliyi və qoruyucu xassələri ilə fərqlənir. Erkəklərdə çox vaxt bursal qanadlar inkişaf etmiş olur.

## Həyat tərzi
Heyvan və bitki parazitlərinin əksəriyyəti sesernentlərə məxsusdur. Dənizdə, şirin sularda, nadir hallarda sərbəst yaşayan nematodlardır.

## Yayılması
Dünyada 9, Azərbaycanda 2, Qafqazda da 2 növlə təmsil olunmuşdur. Dünyada Almaniya, Ukrayna, Rusiya, Azərbaycanda isə Nohur gölü, Qızılağac qoruğunda yayılmışdır.

## Təsnifatı
* **'
* **'
* **'
* **'
* **'
* **'
* **

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Verilənlərin idarəedilməsi

**Verilənlərin idarəedilməsi** (; ) — verilənlərin toplanması və daxil edilməsindən tutmuş, onların emalı, çıxışa verilməsi və saxlanmasınadək müxtəlif aspektlərdən planlı həyata keçirilən yoxlanmasıdır. Kompüterdə verilənlərin idarəedilməsi həm aparat, həm də proqram vasitələri ilə gerçəkləşdirilir. Aparat təminatı (yaddaş, informasiya daşıyıcıları, giriş-çıxış qurğuları və mikroprosessor) səviyyəsində verilənlərin idarəedilməsi, onların toplanmasından, bir yerdən başqa yerə köçürülməsindən və onların emalı üzrə göstərişlərin yerinə yetirilməsindən ibarət olur. Belə işlərin çoxuna nəzarət edən əməliyyat sistemi, aparat vasitələtini idarə edir və bununla da verilənləri idarə edir ki, bu da sistemin müxtəlif komponentlərinin uzlaşdırılmış işləməsini və verilənlərin etibarlı saxlanmasını təmin edir. Əməliyyat sistemi çərçivəsində işləyən tətbiqi proqramlar əməliyyat sisteminin özünə nisbətən verilənləri daha əyani yollarla idarə edir: tətbiqi proqramlar daxil edilmiş informasiyanı qəbul edir, onları istifadəçinin komandalarına uyğun emal edir və nəticələri ya çıxış qurğusuna ötürür, ya da diskdə saxlayır. Verilənlərin idarəedilməsində bəzi vəzifələr, xüsusən, verilənlərin alınması və təşkili, disklərin nişanlanması, verilənlərin ehtiyat üzünün çıxarılması, fayllar arxivinin yaradılması, eləcə də sərt diskin periodik olaraq lazımsız verilənlərdən "təmizlənməsi" istifadəçinin üzərinə düşür. Beləliklə, verilənlərin səmərəli idarə edilməsi, insanın təşkilatçılıq bacarığı ilə kompüterin verilənləri emal etmək, saxlamaq və nəticə çıxarmaq kimi imkanlarının birləşdirilməsini nəzərdə tutur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: "Bakı" nəşriyyatı, 2017, 996 s.
"Bir vahid" xətası

thumb|Cədvəldə (n+1) addımı ilə ardıcıllığın qurulmasına nümunə

**"Bir vahid" xətası** (off-by-one error-OBOE) – proqramlaşdırmada: hər hansı əməlin yerinə yetirilmələrinin sayını bir vahid azaltdıqda, yaxud artırdıqda meydana çıxan xəta. Tutaq ki, verilmiş massivin m-dən n-dək (daxil olmaqla) elementləri emal olunmalıdır. Burada cəmi neçə element var? İntuitiv cavab n−m ola bilər, ancaq bu, "bir vahid"i nümayiş etdirən "çəpər dirəyi" xətasıdır (FENCEPOST ERROR); düzgün cavab n−m+1 olacaq.
Ona görə də hesablama aralıqlarını çox zaman yarım-açıq intervallar vasitəsilə göstərirlər; "bir vahid" xətalarından qaçmaq üçün m-dən n-dək (daxil olmaqla) aralıq m-dən (daxil olmaqla) n+1-dək aralıq kimi göstərilir. Məsələn, beş dəfə təkrarlanan dövrü 0-dan 5-dək yarımaçıq interval kimi yazmaq olar:

```javascript
for (i = 0; i < 5; i++) {
      /* Body of the loop */
    }
```

Dövrün gövdəsi öncə i-nin 0 qiyməti üçün yerinə yetirilir; sonra i ardıcıl iterasiyalarla 1, 2, 3 və sonda 4 olur. Bu nöqtədə i-nin qiyməti 5 olur və bu halda i < 5 yalan olduğundan dövr sona çatır. Ancaq müqayisə üçün <= (kiçik, yaxud bərabərdir) operatorundan istifadə oluncaydı, onda dövr altı dəfə yerinə yetirilərdi: bu halda i dəyişəni 0, 1, 2, 3, 4 və 5 qiymətlərini alır. Eyni zamanda, əgər i dəyişəninə başlanğıc qiymət olaraq 0 deyil, 1 mənimsədilsə idi, onda iterasiyaların sayı 4 olardı: bu halda i dəyişəni 1, 2, 3 və 4 qiymətlərini alır. Bu iki halın hər biri "bir vahid" xətasına səbəb ola bilər.
Proqramlaşdırma dilləri arasındakı fərqlər massivlə bağlı bolaşıqlıqlar yarada bilər. Belə ki, əksər dillərdə massivin elementlərinin nömrələnməsi 0-dan başlanır, ancaq bəzi dillərdə ilk elementin nömrəsi 1 götürülür. Pascal dilində isə ilk elementin nömrəsini istifadəçi özü müəyyən edə bilir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Off-by-one error

Off-by-one error haqqında nümunələr

OBOE
Kompüter monitoru

**Rəngli monitor** (), **Kompüter monitoru** — məlumatı şəkilli və ya mətn şəklində göstərən çıxış cihazıdır. Monitor adətən vizual displeydən, bəzi sxemlərdən, korpusdan və enerji təchizatından ibarətdir. Müasir monitorlardakı displey cihazı adətən soyuq katodlu flüoresan lampa (CCFL) arxa işığını əvəz edən LED arxa işıqlandırması olan nazik film tranzistorlu maye kristal displeydir (TFT-LCD). Əvvəlki monitorlarda katod şüa borusu (CRT) və bəzi Plazma (həmçinin Qaz-Plazma adlanır) displeylərdən istifadə olunurdu. Monitorlar VGA vasitəsilə kompüterə qoşulur. Rəqəmsal vizual interfeys (DVI), HDMI, DisplayPort, USB-C, aşağı gərginlikli diferensial siqnal (LVDS) və ya digər xüsusi konnektorlar və siqnallar.

Əvvəlcə kompüter monitorları məlumatların işlənməsi üçün, televizorlar isə əyləncə üçün istifadə edilmişdir. 1980-ci illərdən etibarən kompüterlər (və onların monitorları) həm məlumatların işlənməsi, həm də əyləncə üçün istifadə olunmağa başladı, televizorlar isə bəzi kompüter funksiyalarını həyata keçirdi. Televizorların və kompüter monitorlarının ümumi tərəf nisbəti 4:3-dən 16:10-a, 16:9-a dəyişdi.

Müasir kompüter monitorları adi televizorlarla və əksinə asanlıqla dəyişdirilə bilər. Bununla belə, bir çox kompüter monitorlarına inteqrasiya edilmiş dinamiklər və TV Kəmərləri (məsələn, rəqəmsal televiziya adapterləri ) daxil olmadığından, kompüter monitorunu xarici komponentləri olmayan televizor kimi istifadə etmək mümkün olmaya bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Color monitor
* Color monitor - Computer Definition
* The Best Monitors for Photo Editing
Verilənlərin müstəqilliyi

**Verilənlərin müstəqilliyi** (en. Data independence), (ru. независимость данных), (tr. veri bağımsızlığı) – verilənlər bazasında: verilənlərin onları emal edən proqramlardan ayrılması. Verilənlərdən istifadə edən proqramlar verilənlər bazasının strukturu və təşkili haqqında heç nə (və ya praktiki olaraq heç nə) "*bilmirlər*". Buna görə də verilənlərin müstəqilliyi, saxlanılan informasiyanı mümkün qədər daha erişilən edir. Verilənlərin müstəqilliyinin üç növünü fərqləndirirlər: fiziki, məntiqi və distributiv.

* Fiziki müstəqillik o deməkdir ki, verilənlər bazasının topologiyasını və informasiyaya erişmə üsullarını dəyişmək olar (məsələn, sütun artırmaq və ya uzaqlaşdırmaq, yaxud çeşidləmə ardıcıllığını dəyişmək), ancaq bu, verilənlər bazasının əvvəlki tətbiqi proqramlar tərəfindən istifadəsinə xələl gətirməyəcək.

* Məntiqi müstəqillik o deməkdir ki, verilənlər bazasının strukturunu yenidən qurmaq olar (məsələn, iki verilənlər yığınını birləşdirmək), ancaq informasiya toxunulmaz qaldığı müddətdə verilənlər bazasının strukturundakı dəyişiklikləri tətbiqi proqramlar görməyəcək.

* Distributiv müstəqillik o deməkdir ki, verilənlər bazasının və ya onun bir hissəsinin yerləşmə yeri (məsələn, şəbəkənin bir və ya bir neçə serverində olması) onunla işləyən proqrama əhəmiyyətli təsir etməyəcək.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Həmçinin bax
* Verilənlər
* Verilənlərin ötürülməsi
* Verilənlərin ötürülməsi protokolları
* Verilənlərin emalı sistemləri
NP-tam məsələ

**NP-tam məsələ** (NP-complete problem ) - alqoritmlər nəzəriyyəsində: NP sinfindən olan məsələnin polinomial zaman müddətində aparılıb çıxarıldığı NP sinfindən olan məsələ. Beləliklə, NP-tam məsələlər müəyyən mənada NP sinfində “ən mürəkkəb” məsələlərin altçoxluğunu əmələ gətirir; və əgər onlardan hər hansı birinin “sürətli” həll alqoritmi tapılarsa, onda NP sinfindən olan istənilən başqa məsələ də belə “sürətlə” həll edilə bilər . 
300px|thumb|right
## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Maqnezioferrit

**Maqnezioferrit**  — kubik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən. 

## Xassələri
Rəng – qəhvəyi, qara; Mineralın cizgisinin rəngi – bozumtul-qaradan tünd qırmızıyadək;  Parıltı – güclü metallik; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 4,6-4,7; Sərtlik – 6-6,5; Başqa xassələr – maqnit xassəlidir; Morfologiya – kristallar: oktaedrik; Mineral aqreqatları: dənəvər. 

## Mənşəyi və yayılması
Lavalarda, fumarolların fəaliyyəti ilə əlaqədar olan çöküntülərdə və skarnlarda az miqdarda müşahidə edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: hematit, kvars və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Vezuvi və Etna (Siciliya ad.), Stromboli və Vulkano (Lipar adaları) vulkanları; Taymırda Quli, Sibirdə Anqara-İlim rayonu (Rusiya). Azərbaycanda maqnezioferritə Daşkəsən rayonunda eyni adlı filiz yatağında rast gəlinir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* Magnesioferrite
Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatı (2017)

**2017 Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatı** — 14-30 iyul 2017-ci il tarixləri arasında Macarıstanın Budapeşt şəhərində keçirilən 17-ci FİNA Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatıdır.

## Ev sahibinin seçimi
2011-ci il 15 iyul tarixində Şanxay şəhərində FİNA-nın Ümumi Qurultayı baş tutdu. 2017 Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatının ev sahibi olacaq şəhər kimi Meksikanın Quadalaxara şəhəri elan edilmişdir. Eyni səsvermə ilə Rusiyanın Kazan şəhəri 2015-ci ildə Dünya Çempionatını qəbul etmişdir. Çinin Honkonq şəhəri isə həmin səsvermədə məğlub olmuşdur. Quançjou (Çin) və Monreal (Kanada) səsvermədən əvvəl yaxın vaxtlarda tender təkliflərini geri götürmüşdür.

2015-ci ilin fevral ayında Meksika təşkilatçılar bildirdilər ki, onlar multi-idman su tədbirinin keçirilməsinə sərf olunacaq 100 milyon dollar vəsaiti rəva bilmirlər. Ölkə dünya çempionatına ev sahibliyi vərəqəsini geri götürdü. 11 mart 2015-ci ildə Budapeşt Dünya Çempionatına ev sahibliyi edəcəyini açıqladı.

## Məkanlar
Turnirin təşkil olunduğu məkanlardan ikisi Budapeştdə yerləşir: Dunay Arena yeni qapalı üzgüçülük hovuzudur. Burada çempionatın üzgüçülük, suya tullanma və sinxron üzgüçülük yarışları keçirilmişdir. Kompleks Marqaret adasından şimalda, Dunay çayının şərq sahilində yerləşir. Digər məkan isə Alfred Hajos Milli Üzgüçülük stadionudur. Məkan Marqaret adasında yerləşir. Voterpol yarışları bu məkanda keçirilmişdir. Açıq hovuz üzgüçülüyü və yüksək suya tullanma yarışları isə Balaton gölündə keçirilmişdir.

## Turnir cədvəli

## İştirakçı ölkələr

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Həsən Məmmədov (tütünçü)

**Həsən Məmmədhüseyn oğlu Məmmədov** (5 iyun 1912—18 iyun 1985) — Tütünçü, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1949).

## Həyat və əmək fəaliyyəti
Həsən Məmmədov 1912-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahtaxtı kəndində anadan olmuşdur. Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısı olmuşdur. 1942-1971-ci illərdə İliç rayonunun H.Cavid adına kolxozunda xolxozçu, manqanaşçısı, sədr və briqadir işləmiş, 1971-ci ildən eyniadlı sovxozda hesabdar olmuşdur. 1946-ci ildən Sov.İKP üzvü olmuşdur. 1948-ci ildə tütünçülük sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur. 14 mart 1949-cu ildə tütünçülük sənayesinin inkişafında göstərdiyi xidmətlərə görə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, Lenin ordeni ilə təltif olunmuşdur. Həsən Məmmədov 18 iyun 1985-ci ildə Şahtaxtı kəndində vəfat etmişdir.

## Mənbə
* 
* Məmmədov Həsən Hacıməmmədhüseyn oğlu // Naxçıvan ensiklopediyası. — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, 2005.
Həsən Məmmədov

* Həsən Məmmədov (aktyor) — Azərbaycan teatr və kino aktyoru.
* Həsən Məmmədov (tütünçü) — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı

## Həmçinin bax
* Həsən 
* Məmmədov
Thominx contorta

**Thominx contorta** () Dəyirmi qurdlar tipinin Nematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Bədənin kutikulası incə eninə zolaqlıdır.Basillyar lentlər yaxşı inkişaf etmişdir.***Erkək***:Bədənin uzunluğu 14,3-15,6&nbsp;mm, Eni 0,05-0,07&nbsp;mm-dir.  Spikula incə,nazik olub,zəif görsənir. Freytas və Almeydaya (1935) görə uzunluğu 0,8-1,2&nbsp;mm-ə çatır. Spikular balalıq yolu 0,9&nbsp;mm uzunluğunda olan nazik tikanlarla örtülür. Spikulyar balalıq yolunun uzunluğu 0,30-0,52&nbsp;mm-ə çatır. Arxa hissəsi bərk daralmış vəziyyətdədir.Cinsi bursa rudementar,kiçikdir və iki kiçik çıxıntıdan və kutikulyar qatdan ibarətdir. ***Dişi***:Bədənin uzunluğu 28–32&nbsp;mm-dir. Vulva dairə varidir,çıxıntılar olmur.Arxa hissəsi bərk daralmış vəziyyətdədir. Anus terminal yerləşir. Yumurtanın uzunluğu 0,050-0,055&nbsp;mm, eni 0,024-0,028&nbsp;mm-dir. Yumurtaların üst qabığı hamardır və qalındır. Yumurtanın qütbündə olan tıxaclar dar və cuzi çıxıntılıdır..

## Həyat tərzi
Geniş yayılan,çox saylıdır. Hind toyuğu,ev ördəyi, qazkimilər,qağayılar,toyuqkimilər,yırtıcı sərçəkimilər quşlarında qida borusunda,ağız boşluğunda,çinadəndə parazit həyat tərzi keçirirlər. Selikli qişanın ifrazatı ilə qidalanırlar. Düşmənləri yoxdur. Erkək,dişi,yumurta vasitəsi ilə çoxalır. Növün Fenologiyasına yumurta,aralıq sahib sürfə,yetkin fərd daxildir. Orta ömrün uzunluğu sahibin orqanizmində 2-2,5 ay, cinsi yetkinliyə çatma müddəti isə 24 gündür. Aralıq sahibi yoxdur.Yumurtanın daxilində 35-40 gün sürfə,invazion mərhələsinə çatır. Reproduktivliyi və xromosom göstəriciləri məlum deyil. Mühafizəyə ehtiyac yoxdur.

## Yayılması
Dünyada 52 növ, Azərbaycanda 1 növ qeydə alınıb. Azərbaycanın bütün ərazilərində geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Üçbucaqda dörd mühüm nöqtə

**Üçbucaq** — müstəvinin bir düz xətt üzərində olmayan 3 nöqtəsini (üçbucağın təpələri) cüt-cüt birləşdirən 3 parçası (üçbucağın tərəfləri) ilə hüdüdlanmış hissəsinə deyilir.

Üçbucağın təpələri adətən böyük latın hərfləri ilə (A, B, C), uyğun təpədəki bucaqların dərəcə ölçüsü yunan hərfləri (α,β,γ) ilə, uyğun təpənin qarşısındakı tərəfin uzunluğu isə əlyazma latın hərfləri ilə (*a*, *b*, *c*) işarə olunur.

## Üçbucaqda dörd mühüm nöqtə

Evklid həndəsəsində hər bir üçbucaqla bağlı aşağıdakı dörd nöqtə var:

1) Medianların kəsişmə nöqtəsi;

2) Tənbölənlərin kəsişmə nöqtəsi;

3) Tərəflərin orta perpendikulyarlarının kəsişmə nöqtəsi;

4) Hündürlüklərin (və ya onların uzantılarının) kəsişmə nöqtəsi.

## Ədəbiyyat
1. M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.

2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I-X cild, Bakı 1976-1987.
Capillaria caudinflata

**Capillaria caudinflata** () Dəyirmi qurdlar tipinin Nematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Bədəni nazik,uzun,baş hissəsində daralır.Orta hissəsi daha enlidir.Bədən boyu yaxşı inkişaf etmiş basilliyar lentlər yerləşir.Qida borusu bağırsaqla birləşən sahədə iki oval şəkildə oval vəzi yerləşir.Kutikula zəif eninə zolaqlıdır. ***Erkək***:Bədənin uzunluğu 7,5-10,5mm, maksimal eni 0,045-0,052mm-dir. Baş hissəsində eni 0,010 mm,qida borusu hissəsində eni 0,038-0,042 mm, arxa hissəsində eni 0,021 mm təşkil edir.Qida borusunun uzunluğu 3,70-4,81 mm-dir. Arxa hissəsində 0,087-0,097 mm uzunluğunda lateral irifestonlu qanadlar yerləşir.Arxa hissəsi “T” hərfi şəklində iki çıxıntıya malik olan zərqanadlı bursa ilə əhatə olunur.Spikula çox nazikdir.Onun uzunluğu 0,084-1,05 mm təşkil edir.Distal hissəsi itidir,proksimal hissəsi daha enlidir,eni 0,007 mm təşkil edir.Spikuar balaləq yolu tikansızdır,nazik dalğavaridir. ***Dişi***:Bədənin uzunluğu 11-18 mm, maksimal eni 0,056-0,059 mm-dir. Baş hissəsinin eni 0,014 mm, Qida borusunun axırında eni 0,045-0,052 mm təşkil edir.Qida borusunun uzunluğu 4,07-6,12 mm-dir. Vulva qida borusunun axırında yerləşir və iri kutikulyar zərqanadlı əlavə çıxıntısına malikdir.Vulvanın çıxıntısı bədənin səthindən 0,063-0,087 mm yuxarıda yerləşir.Çıxıntı bədənin sətinə perpendikulyar yerləşərkən,o bir formada olub daxili qatlama şəklindədir.Əyilmə vəziyyətində olarkən vulvanın çıxıntısı enli şəffaf qanad şəklindədir.Bədənin arxa hissəsi silindir şəkilli küt yumurlanmışdır.Anus subterminal yerləşir.Yumurtanın uzunluğu 0,049-0,059 mm,eni 0,024-0,028 mm, eni 0,024-0,028 mm-dir.Yumurtanın qütbündə enli tıxaclar yerləşir.

.

## Həyat tərzi
Geniş yayılan,çox saylıdır.Toyuq,hind toyuğu,göyərçin,sığırçın və s quşların bağırsağında parazit həyat tərzi keçirirlər.Bağırsaq şirəsi ilə qidalanır.Düşmənləri yoxdur. Erkək,dişi,yumurta vasitəsi ilə çoxalır. Növün Fenologiyasına yumurta,aralıq sahib sürfə,yetkin fərd daxildir.Orta ömrün uzunluğu sahibin orqanizmində 5 ay, cinsi yetkinliyə çatma müddəti isə 51 gün-dür. Biohelmintdir,inkişaf dövriyyəsi aralıq sahib olan yağış qurdları ilə keçir.Həyat tsikli Sahib dəyişməklə başa çatır.Bir sahibdə sayı 300 ədədə qədər ola bilər. Reproduktivliyi və xromosom göstəriciləri məlum deyil.Mühafizəyə ehtiyac yoxdur.

## Yayılması
Dünyada 100 növ, Azərbaycanda 1 növ qeydə alınıb. Azərbaycanın bütün ərazilərində geniş yayılmışdır. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Eucoleus annulatus

**Eucoleus annulatus** () Dəyirmi qurdlar tipinin Nematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Bədənin kutikulası incə eninə zolaqlıdır. Baş hissəsində kitukula tərəfində xarakterik üzükvarı şiş əmələ gətirir. Bu kutikulyar şiş cavan yetkinliyə çatmayan fərdlərdə olmur. Ventral basillyar lenti eni 0,6-0,8 bədənin diametri qədər olur. Dorzal basilyar lentin eni 0,4-0,5 bədənin diametrinə bərabərdir. Erkək: Bədənin uzunluğu 13,8-16,8 mm, qida borusunun arxa hissəsində bədənin eni 0,050-0,065 mm-dir. Spikulyar balalıq yolu tikanlıdır. Yığılmış vəziyyətdə onun uzunluğu 1,25-1,50 mm təşkil edir. Tikanlar spikulyar balalıq yolunu tam örtmür. Onları balalıq yolunun proksimal və distar hissəsində müşahidə etmək olar. Orta hissəsində tikanlar olmur. Kutikulyar membran ilə birləşmiş cüt olan ikiyə bölünmüş çıxıntılardan ibarət olan sadə cinsi bursa vardır. Dişi: Bədənin uzunluğu 20,0-22,4 mm, qida borusunun axırında eni 0,075-0,100 mm təşkil edir. Vulvanın dəliyi yumuruvari yaxud eninə uzanmış şəkildə olur. Vagina düz yerləşir,divarı yaxşı inkişaf etmiş əzələ qatlardan ibarətdir. Anal dəlik terminal yerləşir. Yumurtaların qabığı hamar qalındır.Yumurtanın qütbündə yerləşən tıxaclar xeylək uzun olur. Yumurtaların uzunluğu 0,060-0,065 mm-dir. . 

## Həyat tərzi
Geniş yayılan,çox saylıdır. Hind toyuğu,ev toyuğu,başqa  toyuqkimi quşların qida borusunda çinadəndə parazit həyat tərzi keçirirlər. Selikli qişanın ifrazatı ilə qidalanırlar. Düşmənləri yoxdur. Erkək,dişi,yumurta vasitəsi ilə çoxalır. Növün Fenologiyasına yumurta,aralıq sahib sürfə,yetkin fərd daxildir. Orta ömrün uzunluğu sahibin orqanizmində 45 gün, cinsi yetkinliyə çatma müddəti isə 19-26 gündür. Biohelmintdir, inkişaf dövriyyəsi aralıq sahibi olan yağış qurdları ilə keçir. Sahib dəyişməklə çoxalır.Reproduktivliyi və xromosom göstəriciləri məlum deyil. Mühafizəyə ehtiyac yoxdur.

## Yayılması
Dünyada 15 növ, Azərbaycanda 1 növ qeydə alınıb. Azərbaycanın bütün ərazilərində geniş yayılmışdır. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yeniləmə

**Yeniləmə** () dəyişdirilmiş informasiyanı göstərmək üçün pəncərənin içərisinin yenilənməsi; ekranın yenidən çəkilməsi . 
* Veb səhifənin kontentinin yerləşdiyi maşından yenidən yüklənməsi. 
* Kompüter displeylərində sabit görüntünü təmin etmək üçün ekranda görüntünün tez-tez yenidən yaradılması.
* Dinamik operativ yaddaşda (DRAM) olan verilənləri saxlamaq üçün onun mikrosxeminin yenidən yüklənməsi.

## Həmçinin bax

* Yeniləmə sürəti

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Exo yoxedilməsi

**Exo yoxedilməsi** - göndərən modemin kanalın girişində yalançı siqnalların meydana çıxmasını izləmək yolu ilə rabitə xətlərində (məsələn, peykdən veriliş zamanı) exolara nəzarət üsulu. Əsas verilişi təkrarlayan exoların nəzarətdə saxlanması müəyyən gecikmələrə görə mümkün olur. Exonun yoxedilməsi zamanı modem qəbuledilən siqnalı ötürülən siqnalın çevrilmiş (yəni “əks işarə ilə”) versiyası ilə cəmləyir və nəticədə exo yox olur, daxil olan verilənlər isə toxunulmaz qalır. Exonun yoxedilməsi verilənlərin 9600 bit/san sürətlə ötürülməsi üçün CCITT komitəsinin məsləhət bildiyi V.32 standartının bir hissəsidir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Yeniləmə sürəti

**Yeniləmə sürəti** () — videoaparaturada: sabit, titrəməyən “şəkil” halında bütün ekranın görüntüsünün yenidən çəkilməsi tezliyi. Televiziya ekranlarında və rastr displeylərində ekranın iç üzündəki fosfor örtüyünü işıqlandıran elektron şüası ekranın bütün sahələrini təxminən 60 Hs (saniyədə 60 dəfə) sürətlə yeniləyir. Sətirləri növbələnən (INTERLACING) displeylərdə qonşu sətirlər bir sətirdən bir yenidən çəkilir, yəni əslində hər bir ayrıca sətir saniyədə yalnız 30 dəfə yenilənir, ancaq effektli yeniləmə sürəti (saniyədə 60 dəfə) saxlanılır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Avropa kompüter istehsalçıları assosiasiyası

**Avropa kompüter istehsalçıları assosiasiyası** — kompüter avadanlıqları istehsal edən Avropa firmalarının təşkilatı; mənzil-qərargahı Cenevrədə (İsveçrə) yerləşir və ABŞ-nin CBEMA (Computer and Business Equipment Manufacturers Association) assosiasiyasının analoqudur. 1961-ci ildə yaradılmış bu qurum 1994-cü ildən European Association for Standardizing Information & Computer Systems adlanır. İnformasiya texnologiyaları üzrə standartların işlənib hazırlanması və irəlilədilməsi ilə məşğul olur. Mövcud olduğu müddətdə 270-dən artıq standart, o cümlədən proqramlaşdırma dilləri üçün ECMA-262 spesifikasiyasını işləyib hazırlayıb.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 253 s.

## Xarici keçidlər

*