Sundalılar

**Sunda** (sunda. **ᮅᮛᮀ ᮞᮥᮔ᮪ᮓ**, *Urang Sunda*) — İndoneziyanın Yava adasının qərb hissəsində  avstraneziyalı yerli etnik qrup. Onlar təxminən 40-42 milyondur və qonşu yavalılardan sonra sayına görə İndoneziyanın ikinci etnik qrupudur. Sundalılar öz dilində özlərini *Urang Sunda* (Sunda xalqı) adlandırırlar. *Orang Sunda* və ya *Suku Sunda* İndoneziya dilində ekvivalentidir.

Sundalılar ənənəvi olaraq Qərbi Yava, Banten, Cakarta və Mərkəzi Yavanın qərb hissələrində cəmlənmişdir. Sundalı miqrantlar Lampunq və Cənubi Sumatra və Mərkəzi Yava və Şərqi Yavada daha az təsadüf olunur.

## Etimologiyası

*Sunda* adı "Sanskrit" ön şəkilçisindən gəlir və "yaxşılıq" və ya "yaxşı keyfiyyətə malik" deməkdir. Məsələn nümunə qızılı təsvir etmək üçün *suvarna* ( "yaxşı rəng" ) sözündən istifadə edilir. Sunda həm də Hindu tanrısı Vişnunun  başqa bir adıdır. Sanskritdə Sundara (erkək) və ya Sundari (qadın) sözü "gözəl" və ya "mükəmməllik" deməkdir. Sunda termini həmçinin parlaq,təmiz və ağ deməkdir.

## Tarixi və mənşəyi

### Köçmə nəzəriyyəsi

Sundalılar avstraloid mənşəyinə malik olaraq Tayvandan gəlib Filippinə köçdükləri və e.ə 1500-ci illə e.ə 1000-ci illər arası Yavaya çatdıqları düşünülür. Bununla yanaşı müasir sundalıların avstraloid əcdadlarının bu gün mövcud olan Yava dənizi, Malakka və Sunda boğazlarının arasında batmış bir yarımada olan Sunda torpağından gəldiyi də iddia olunur. Son genetik tədqiqata görə, Sundalar yavalılar və balilər ilə birlikdə avstraloid və avstraliyalı irsi arasında paylanan genetikanın demək olar ki bərabər paylaşırlar.

### Əfsanənin kökü

Ənənəvi ilkin sunda dini (Sunda Vivitan) inancında Sunda xalqının mifik mənşəyi vardır.Qədim Sunda inancın yüksək ilahi varlığı **Sanq Xanq Kersa** **Sasaka Pusaka Buanada **(Yer kürəsindəki müqəddəs yer) yeddi *batara*ları (tanrılar) yaratdı. Bu bataraların ən yaşlısı **Batara Cikal** adlanır və "Kanekes xalqı"nın əcdadı sayılır. Digər altı bataralar da Qərbi Yavanın Sunda torpaqlarında müxtəlif yerlər idarə edirdilər. Sanqkuryanın bir Sunda əfsanəsi Bandunqun dağlıq ərazisindəki qədim gölün Sundalıların Mezolit dövründən bu günə qədər ən az 20 min il əvvəl yaşadığı bölgənin xatirəsini ehtiva edir. Sunda dünyasının qəlbi olan digər məşhur əfsanə *Parahyanqan* (Prianqan) dağlıqlarının yaranması ilə bağlıdır; "Hiyan (tanrı) gülümsəyəndə, Parahyanqan torpağı yaradıldı". Bu əfsanə Parahyanqan yaylasının təbii gözəlliyini və tanrıların məskəni kimi təqdim edir.

### Hindu-buddist krallıqları dövrü

Yavanın Qərb hissəsində Sunda aləmində yaranmış ən qədim tarixi siyasi dövr 4 və 7-ci əsrlər arasında inkişaf edən *Tarumanaqara* səltənətidir. Hindu təsirləri sundalılar üçün Tarumanagara yazılarından aydın olduğu kimi 4-cü əsrin əvvəllərində çatmışdı. Bununla belə, Sundalılar bu *dharmik* inancını həyat tərzinə çevirsələr də onların Yava tərəfdaşları kimi kütləvi bir dövr olmadı. Göründüyü kimi mərkəzi məhkəmə hindu-buddist mədəniyyətini və qurumunu qəbul etməyə başlamasına baxmayaraq, ümumi sundalılar hələ də doğma və ata-baba ibadətlərini qoruyub saxlamışlar. 4-cü əsrdə qədim meqalit mədəniyyəti yəqin ki, hələ sağ idi və nüfuzlu Hindu təsirlərin yanında idi. Məhkəmə mədəniyyəti qədim zamanlarda məsələn, Sunda Krallığının dövründə inkişaf etmişdi, lakin sundalılar Mərkəzi və Şərqi Yavada yavalılar tərəfindən inşa edilənlərə böyük dini abidələr tikmək üçün vəsait  olmadığı görünürdü. Ənənəvi sunda düyü əkinçilik üsulu *palavra huma*nın (quru düyü əkinçilik) yavalılar tərəfindən sulanan *savah* nəmli düyü becərilməsindən (kompleks idarəetmə, koordinasiya və bir çox işçi qüvvələri tələb edən) fərqli olaraq, həmçinin az miqdarda əhalisi olan sunda kəndlərinin inkişafına kömək etdi.

Hər bir bölgəni təcrid edən coğrafi məhdudiyyətlər sunda kəndlərinin sadə həyat tərzindən və müstəqilliyindən daha çox zövq almasına gətirib çıxardı.Yəqin ki Sunda xalqının qayğısız təbiətinə, bərabərliyinə, mühafizəkarlığına, müstəqilliyinə və bəzi fərdi sosial baxışlarına qatqı təmin edəcək amil idi. Sundalılar təbiətini qoruyub saxlamaq və ekosistemi qorumaq üçün təbiətlərini mənəvi yollarla sevir və onlara tabe olurdu. Mühafizəkar tendensiya və onların xarici təsirlərə qarşı bir az müxalifəti *Kanekes* və ya *Baduy* xalqının qəti şəkildə qəbul etdiyi həddindən artıq təcridedici tədbirlərdə nümayiş olunur. Yadellilərlə qarşılıqlı əlaqə qurma və xarici fikirlər texnologiya və həyat tərzlərini qəbul etmə qaydalarına malikdir. Onlar təbii ekosistemi qoruyub saxlamaq üçün ağacları kəsməmək və meşə canlılarına zərər vermə kimi bəzi qadağaları da qoydular.

"Sunda" adını xatırladan ən qədim tarixi qeydlərdən biri Sukabumi yaxınlığında Cibadakda aşkar edilmiş 952 saka (1030-cu illər) tarixində *Sanqhyanq Tapak* yazısında vardır. 1225-ci ildə Çin yazıçısı Çou Yu-kua Çu-fan-çi adlı kitabında Banten və ya Kalapa limanına aid olan Sin-to (Sunda) limanını ehtimalla təsvir edir. Bu qeydləri araşdıraraq göründüyü kimi, "Sunda" adı 11-ci əsrin əvvəllərində, onların qərb qonşularını təyin etmək üçün  Yava dili kimi istifadə olunurdu. Başqa Çin mənbəyi daha çox Banten və Sunda Kelapa limanı kimi istinad edir. Sri Baduqa Maharaya ( Kral Silivanqi kimi tanınan ) hakimiyyəti altında olan Pacacaran (paytaxt) dövründə Sunda Krallığının birliyi və şəxsiyyətinin formalaşması və möhkəmlənməsindən sonra xalqın ortaq ümumi şəxsiyyəti daha möhkəm şəkildə qurulmuşdur. Onlar öz səltənətlərini, xalqlarını və dillərini müəyyən etmək üçün "Sunda" adını qəbul etdilər.

### Hollandiyanın hakimiyyəti altında

Daxili Pasun dağlıq və təpəlikdir və 19-cu əsrə qədər qalın meşəlik və az miqdarda məskunlaşdırılmış yer idi. Sundalılar ənənəvi olaraq kiçik və təcrid edilmiş məskənlərdə yaşayırdılar, yerli məhkəmələrin nəzarətini çətinləşdirirdilər. Sundalılar yavalılardan fərqli olaraq, ənənəvi olaraq quru əkinçiliklə məşğul olurdular. Bu amillər sundalıların daha az sərt idarəçiliyi və daha müstəqil ictimai davranışı ilə nəticələndi. 19-cu əsrdə, hollandiyalı müstəmləkənin istismarı qəhvə, çay və kinənin istehsalı üçün daxili aləmini açdı və dağlıq cəmiyyət özünəməxsus sundalı zehniyyətini daha da gücləndirərək, sərhəd aspektinə qovuşdu.

### Müasir dövr

Gözəlliklərinə görə İndoneziya etnikləri arasında məşhur olan sundalılar  16-cı əsrin əvvəllərində "Summa Oriental" adlı hesabatında Tome Pires yazırdı: "Zadəgan təbəqədən olan sunda qadınları gözəldir, aşağı təbəqədə olanlar isə deyil ". Sundalı qadınlar indoneziyalıların qiymətləndirilməsində ölkənin ən gözəlidir. İndoneziyadakı məşhur fikirə görə iqlim səbəbindən digər indoneziyalılara nisbətən sundalılarda parlaq dəri var və xam meyvə tərəvəzlərlə pəhriz etdiklərinə görə xüsusilə də yumşaq dərilərə sahibdirlər. Xalqın məşhur "Moyanq *Prianqan*" kimi tanınan Bandunq xanımları tanınmış,mükəmməl üslublu və irəli görünüşlü xanımlardır.  Demək olar ki bu gün bir çox sundalılar İndoneziyanın əyləncəli sənayesində karyera qururlar.

## Dil

Sunda dili təxminən 36 milyon nəfər tərəfindən danışılır və indiki İndoneziyada yava dilindən sonra ən geniş yayılmış ikinci dildir. 2000-ci ildə İndoneziya əhalisinin sayı 30,9 milyona çatırdı. Bu dil Banten əyalətinin cənub hissəsində  və Qərbi Yavanın əksər hissəsində və şərqdə Brebes, Mərkəzi Yava ərazisində Pamalı çayına qədər olan ərazilərdə danışılır.

Sundalılar həmçinin yava diliylə olduğu kimi Malay və Minanq dili ilə yaxından əlaqəlidirlər. Sundalılar rütbə və hörməti ifadə edən müxtəlif dil səviyyələrindən istifadə edirlər.  Sundalılar yavalı və malaylı ilə oxşar sözlər bölüşürlər. Sunda-Banten ləhcəsindən Sunda-Mərkəzi Yava ləhçəsinə qədər olan  bir neçə sunda dialekti vardır, bu da yavalıların elementləri ilə qarışıqdır. Ən fərqli ləhçələrin bəziləri Banten, Boqor, Prianqan və Cirebondadır. Mərkəzi Yavada Sunda dili bəzi Cilacap və bəzi Brebes bölgəsində danışılır. Məlumdur ki, ən orijinal Sunda dili dialekti Ciamis, Tasikmalaya, Qarut, Bandunq, Sumedanq, Sukabumi və xüsusilə Cianyur (Cianyurda yaşayan insanlar tərəfindən istifadə olunan təmiz sunda dilində danışılan dialekt) orijinal forması sayılır.  Şimal sahillərində danışan Sunda dili isə Banten və Cirebon daha az zərif sayılır. Baduy xalqının dili Yava dili ilə nümayiş etdirilən (təsir etdiyinə görə) rütbə və hörməti ifadə etmək üçün dil stratifikasiyası konsepsiyasını qəbul etməzdən əvvəl tərəfindən danışılmış dil Sundan dilinin arxaik tipi sayılırdı .

Bu gün Sunda dili çoxu latın yazısı ilə yazılır. Sunda dili mətbuatının bir nümunəsi Latın qrafikası ilə yazılmış *Manqle* jurnalıdır, lakin 14-cü və 18-ci əsrlər arasında istifadə edilən Sunda yazı növünün canlandırılması üçün bir səy vardır. Misal üçün Bandunqda küçə və Qərbi Yava şəhərlərin adları indi Latın və Sunda yazısı ilə yazılır.

## Din

Sundalıların ilkin dini sistemləri ata-baba (karuhun) və təbiət ruhuna aid olan təbiət ruhuna həsr olunmuş animizm  və dinamizm idi, hələ də bəzi panteizm xüsusiyyətlərini daşıyırdı. Ən yaxşı göstəricilər ən qədim epik şeirlər (*vavacan*) və uzaq Baduy tayfası arasında yerləşir. Bu din Sunda Vivitan ("erkən Sunda") adlanır. Düyü əkinçiliyi ənənəvi sundalıların mədəniyyətini, inanclarını və ritual sistemini formalaşdırmışdı, digərləri arasında düyü və məhsuldarlığın tanrıçası kimi Nyai *Pohaci Sanghyanq Asri*yə hörmət edilmişdir. Qərbi Yavadakı sundalılar ölkəsi İndoneziya arxipelaqının  Hind-Buddist təsirlərinə məruz qaldığı ən erkən yerlərdən biridir. *Tarumanaqara* krallığı 4-cü əsrin əvvəllərində Sunda Krallığının Hinduizmini qəbul etdi. Karavanqdakı *Batucaya stupa* kompleksi Qərbi Yavadakı buddist təsirini göstərir.Qarut yaxınlığında  *Canqkuanq Şivaik* məbədi isə hinduizm təsirini göstərir. 16-cı əsrin müqəddəs *Sanghyang siksakanda ng karesian* mətnində  dini və mənəvi qaydaları, rəhbərliyi antik qədim Sunda xalqı üçün dərsləri ehtiva edir.

XIV-XVI əsrlərdə İslam dinin yayılması Hindli müsəlman ticarətçiləri tərəfindən  və Hindu Sunda Krallığının dağılmasından və sahilyanı Qərbi Yavada Banten və Cirebon İslam sultanlıqların qurulmasından sonra sürətləndi. Çox sayda uləmalar (yerli olaraq "kyai") Parahyanqan dağlıq bölgələrinə kəndlərə gələrək məscid və məktəbləri (pesantren) qurdu və sunda xalqı arasında İslam dinini yaydı. Kiçik ənənəvi sundalı icmalar təcrid olunmuş yerli sosial və inanc sistemlərini qoruyub saxlayaraq özünü təcrid etməyi bacardı və daxildə Lebak bölgəsinin Baduy (Kanekes) xalqı kimi xarici təsirləri, prozelitizm və modernləşmədən imtina etdi. Bəzi Sunda kəndləri Ciququr Kuninqan kimi Sundanın erkən inanclarını qoruduğu halda, Tasikmalayadaki Kampunq Naga kimi bəzi kəndlərdə və Bogor'daki Sindang Barang Pasir Eurih, özlərini müsəlman olaraq tanıdıqlarına baxmayaraq hələ İslam əvvəli ənənələri və tabularını (qədim adətlərini) qoruyub saxlamışlar. Bu gün sundalıların çoxu sünni müsəlmanlardır.

Qərbi Yavanın süqutundan sonra Şərqi Hindistan Şirkətinin nəzarəti altında 18-ci əsrin əvvəllərində və daha sonra müstəmləkəçi holland Şərqi Hindistanın nəzarəti altında Sunda xalqına qarşı xristian evangelizminin təbliği *Genootschap voor In- en Uitwendige Zending te Batavia*  şirkətinin missionerləri tərəfindən başladı. Bu təşkilat 1851-ci ildə cənab F. L. Anthinq və Pastor E. V. Kinq tərəfindən təsis edilmişdir. Lakin Sunda xalqlarının dinlərini dəyişdirmək üçün missionerlərini göndərən *Nederlandsche Zendelings Vereeniging (NZV)* idi. Onlar Batavia şəhərində missiyaya başlamışlar, daha sonra Qərbi Yavada Bandunq, Ciancur, Cirebon, Boqor və Sukabumi kimi bir neçə şəhərə yayılmışdılar. Qərbi Yavadakı yerli insanlar üçün məktəblər, kilsələr və xəstəxanalar qurdular. Sundanın müsəlman əhalisi ilə müqayisədə, xristian sundalıların sayı azdır. Bu gün Qərbi Yavada xristianların kiçik sayları  əsasən Çinli indoneziyalılardır.

Müasir sundalı sosial və dini həyatda İslamiyyətə, xüsusilə də şəhər sundalıları arasında artan dəyişiklik var. Bu gün 1960-cı illərlə müqayisədə, bir çox sundalı müsəlman qadın hicabı taxmağa qərar verib. Eyni hal daha əvvəl Sumatra və Malayziyadakı Malay icmasında da vardı. Həqiqətən, müasir tarix 1949-cu ildə Tasikmalaya, Qərbi Yavada Darul İslam İndoneziyasının doğuşu ilə siyasi İslamın yüksəlməsini gördü.Baxmayaraq ki, bu İslamçılıq hərəkatı İndoneziya Respublikası tərəfindən zəiflədildi. Müasir siyasi landşaftlarda, West Java və Banten şəhərlərində sundalılar həm də *Partai Keadilan Sejahtera* və *Partai Persatuan Pembangunan* kimi islamçı partiyalara dəstək verir. Sundalı uləmaların və islamçıların sayları milli şöhrət qazanmaq üçün olduqca uğurlu olmuşdur, məsələn Kyai (üləma) *Abdullah Gymnastiarand Mamah Dedeh*  *dakvah şou* vasitəsilə televiziyanın nüfuzlu şəxsiyyətləri olmuşdur. Hacın (Məkkəyə həcc ziyarəti) ictimai nüfuza malik olan bir şey kimi düşünən sundalı insanların sayı artmışdır. Digər tərəfdən,  sudalı azlıqların eləcə də mühafizəkar  *Sunda Vivitan* cəmiyyətinin və onların iman və həyat tərzinin daha geniş qəbul və tanınmasına nail olmaq üçün mübarizə aparan təbliğatı da var.

## Mədəniyyət

### Ailə və ictimai əlaqələr

Sunda mədəniyyəti Yava mədəniyyətindən daha çox şey götürmüşdür, ancaq bu daha az sərt ictimai iyerarxiya sistemi ilə fərqlənir. Sundalılar onların zehniyyəti və davranışları, daha çox eqaliatarinizmə və antipatiyanın sinfi fərqlənmələrə və onların cəmiyyətə dayanan maddi mədəniyyətinə görə Yava kralları arasında görünən feodal ierarxiyadan fərqlənirlər. Mərkəzi Yava dilinin məhkəmə mədəniyyəti elit, qüsursuz və cilalanmış sənət və ədəbiyyat formasına şərait yaradır.Əsl mənada Sunda mədəniyyəti bu ənənələrin bir neçə izini daşıyırdı.

Mədəni sundalılar bir-birinə yaxın qohumluq sistemini qəbul edirlər, kişilər və qadınların kökləri isə eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Sundalı ailələrdə mühüm mərasimlər, əvvəlki Animist və Hind-Buddistin bir çoxunu, həmçinin İslam ənənələrini qəbul edərək, doğumdan ölməsinə qədər həyat dövrünü əhatə etmişdi. Misal üçün, hamiləliyin yeddinci ayı ərzində *Nujuh Bulanan* (yava dili ənənəsində Naloni Mitoni ilə eyni olan) prenatal ritual mövcuddur və bu mənbələri Hindu ritualına aid edir. İslam anlayışında Körpənin doğulmasından qısa bir müddət sonra *Akekahan* adlı bir mərasim (ərəb sözündən: Aqiqah) həyata keçirilir; valideynlər bir körpə qıza və ya iki oğlana bir qoçu kəsərək  daha sonra ət bişirilir və yaxınlarına və qonşularına paylanır. Sunda mərasimi uşaqlarla  Sisingaan (aslan) rəqsiylə qeyd olunur.

Toy mərasimi *naroskeun* və *neundeun omonq* (evlilik təklifi və valideynlər və ailə böyüklər tərəfindən aparılan razılaşma), *siraman* (gəlinin yuyunması), *seserahan* (gəlin üçün toy hədiyyələri təqdim), *akad nikah* (nikah), *saweran* (sikkələr atmaq, çiçək ləçəkləri və bəzən də konfetlərlə qarışıq, romantikada daha yaxşı şans gətirmək üçün evlənməmiş qonaqlar üçün), *huap lingkunq* (gəlin və bəy bir-birlərini əlləriylə qidalandırmaq,sevgi və şəfqət simvollaşdırmaq), *bakakak hayam* (gəlin və bəy hər bir ayağını tutaraq bir toyuq yandırmaq, daha böyük və ya baş hissəsi olan ailənin üstünlük verəcəyini müəyyən etmək üçün ənənəvi yol) və toy bayram bütün ailə və işgüzar qohumları, qonşuları və qonaqları qonaq olaraq dəvət edir. Bir Sundalı ailənin ölümü adətən ənənəvi islamla uyğun bir sıra mərasimlər keçirir, məsələn, qonaqlara *berkat* (yan yeməklər ilə düyü qutusu) da daxil olmaqla, *Pengajian* (Quran oxuyan) kimi. Quran oxunması günün yeddi günündən sonrakı günlərdən sonra da ölüm günündən etibarən həyata keçirilir; daha sonra 40 gün, bir il və ölümdən sonra 1000 gün sonra yenidən oxunur. Ancaq bu gün bu ənənə hər zaman yaxından və sədaqətlə qeyd olunmur, çünki sundalıların sayı artmaqda olan köhnə ənənələri qoruyan daha az əhali ənənəvi İslamı qəbul edir.

### Sənət növləri

Sunda ədəbiyyatı əsasən şifahi idi. Sənətlərini (memarlıq, musiqi, rəqs, toxuculuq, mərasimlər və s.) əvvəllər sivilizasiyanın əvvəlki mərhələsindən neolitikliyə qədər uzanan ənənələri qoruyub saxlamışdılar və aristokratik hind-buddist ideyaları tərəfindən heç vaxt sıxışdırlmamışdı. Sunda xalqının sənəti və mədəniyyəti tarixi aminizm (əşyalara,obyektlərə inam),şamançılıq ənənələri, qədim Hindu-buddist mədəniyyəti və İslam mədəniyyətini əhatə edən müxtəlif mədəniyyətlər tərəfindən tarixi təsirləri əks etdirir. Sundalılar Sunda krallığının dövründə çox canlı, şifahi ötürülmüş tarixi xatirələrə malikdir. Sundalıların ağız ənənəsinə *Pantun Sunda*(hekayə danışmaq üçün istifadə olunan şeirli ayələrin hekayəsi.) deyilir. Bu *Yava tembanq*ın şərikidir, *Malay pandunq*la eynidir,amma müstəqildir. "Pantun Sunda" tez-tez  *Sanqkurianq*, *Lutunq Kasarunq*, *Ciunq Vanara*, *Mundinqlaya Dikusumah* əfsanələrini və *Kinq Silivanqi* nağılını və *Si Leunqli* kimi məşhur Sunda uşaq hekayələrini nağıl edir.

Ənənəvi Sunda incəsənəti müxtəlif musiqi, rəqs və döyüş sənətlərini əhatə edir. Sunda musiqisinin ən görkəmli növləri *anqklunq* bambuk musiqisini, *kecapi sulinq *musiqisini, *qamelan dequnq*, *reyog Sunda* və *rampak qendanq*dır. "Anqklunq" bambuk musiqi aləti qeyri-maddi mədəniyyətin dünya miraslarından biri sayılır.

Ən məşhur və fərqli Sunda rəqslərindən *Yaiponqan* adətən, ancaq səhvən erotizmlə əlaqəli ənənəvi sosial rəqsdir. *Merak* rəqsləri kimi digər populyar rəqslər rəngli rəqs tovuzquşlarını təsvir edir. *Sisinqaan* rəqsi xüsusilə Subanq ərazisində sünnət olunacaq şəxsin məclisini qeyd etmək üçün həyata keçirilir və dörd kişi tərəfindən gətirilən bir aslan fiqurunun üstünə oturur. Tovuzquşu rəqsi, Tanrıça rəqsi və Kraliça Qraeni rəqsləri kimi digər rəqslər Yava "Mataram krallığı"nın məhkəmə sistemini göstərir.

"Vayanq qolek" gəlincikləri Sunda  tamaşaçıları xalqı üçün ən populyar bir performansdır. Sunda gəlincikləri daha çox İslam folklorundan Yava versiyalarında iştirak edən Hindistan epiklərinin təsirindən çox qaynaqlanır. Sundanese puppetry is more influenced by Islamic folklore than the influence of Indian epics present in Javanese versions.

Sunda ənənələrində "Pencak Silat" döyüş sənətini Sunda Pacacaran Kralı Silivangi ilə əlaqələndirmək olar, Cimande isə ən görkəmli məktəblərdən biridir. Yaxın zamanda inkişaf edən Tarunq Derajatis də Yavada məşhur bir döyüş sənətidir. *Kuyanq* Sunda xalqın ənənəvi silahıdır.

### Arxitektura

Sundalı bir evin memarlıq xüsusiyyətləri onun funksionallığı, sadəliyi, təvazökarlığı, təfərrüatı ilə birmənalılığı, təbii materialların istifadəsi və təbiəti və ətraf mühitlə harmoniyaya sadiqliyi ilə xarakterizə olunur.

Sundalı ənənəvi evlər əsasən taxta çərçivələr və şüaları əhatə edən, bambuk rəngli toxunuşlu örtükləri əhatə edən, yığılmış materiallardan (xurma lifləri, dam yarpaqları və ya palma yarpaqları) hazırlanan, əsasən "kampung stil" damının əsas formasını alır və onun strukturu tikilir. Onun dam fərqliliyi "hip" (dirək) və "gablet" damını (yamacla dirəyin birləşməsini) əhatə edə bilər.

Daha geniş hazırlanmış "gablet" tavanı "Julanq Nqapak" adlanır, yəni "quş yayan qanadlar" deməkdir. **Buka Ponqpok**, **Capit Quntinq**, **Jubleg Nanqkub**, **Badak Heuay**, **Taqoq Anjinq** və **Perahu Kemureb** daxil olmaqla digər ənənəvi sundalı ev formalarıdır.

Düyü anbarı və ya  **leuit** olaraq adlandırılan ənənəvi Sudan əkinçilik cəmiyyətində də əhəmiyyətli quruluşlu bir evdir. *Seren Taun* məhsulu mərasimi zamanı "Leuit" xüsusilə vacibdir.

### Mətbəx

Sunda mətbəxi İndoneziyanın ən məşhur ənənəvi yeməklərindən biridir və İndoneziyanın əksər şəhərlərində də asanlıqla aşkar olunur. Sundalıların yeməyi qida təzəliyi ilə xarakterizə olunur. *Sambal* (soyuq krem) və həmçinin *karedok* (fıstıq əzməsi) ilə yeyilən məşhur *lalab* (xam tərəvəz salatı) sundalı təzə xam tərəvəzlər üçün gözəllik nümayiş etdirir. İndoneziyadakı digər etnik qruplar kimi sundalılar demək olar ki, hər yemək üçün düyü yeyirlər. Sundalılar "Əgər düyü yeməmisinizsə, demək siz tam yemək yeməmisiniz" deməyi çox sevir. Düyü yüzlərlə müxtəlif yolla hazırlanır. Lakin, bütün yeməklərin əsas hissəsi kimi xidmət edən sadə gavalı düyüsüdür.

Buxarlanmış düyü ilə yanaşı, tərəvəz, balıq və ya ət yeməklərin yeyilməsi zülal, mineral və qida maddələrindən istifadəsi kimi müxtəlif zövqləri təmin etmək üçün əlavə edilir. Bu cür yeməklərə sarımsaq, *galangal* (zəncəfil ailəsndən bir bitki), sarıkök, kişniş, zəncəfil və limon otlarının istənilən birləşməsi ilə  qızardılmış və ya qaynadılmış yeməklər aiddir. Sudanlılar arasında *pepes* (Sundaca: pais) adlı yemək banan həlqəsi içərisində bükülmüş və bişirilmiş zəngin bitki qidaları çox məşhurdur. Pepes onun tərkib hissələrinə görə bir çox növdə mövcuddur; sazan balığı,yumurta ilə ət, göbələk, *tofu* və ya *onkom*dur. "Onkom" Sunda mətbəxində məşhur bir qida məhsuludur, həm də *tempe* də Yava xalqı arasında da məşhurdur. Ümumiyyətlə qida çox ədviyyatlı deyil, ancaq bibər və sarımsağın hamarlanması ilə hazırlanmış çox isti sous ilə hazırlanır. Sahildə şoran balıqları çox olur; dağlarda və gölməçələrdə sazan və ya qızılbalıqlar olur. Tanınmış sunda yeməkləri yalnız *papaya*yarpaqları, xiyar, badımcan və acı qovun kimi xam tərəvəzlərdən ibarət *lalapan*dır.

Ümumiyyətlə, Sunda yeməkləri zəngin və ləzzətlidir,lakin *Padanq* yeməyi kimi güclü ətirli qoxuya, yaxud da Yava yeməyi kimi şirin deyil.

### Məşğuliyyəti

Sunda xalqının ənənəvi məşuliyyəti  kənd təsərrüfatı, xüsusilə də düyü əkimidir. Sunda mədəniyyəti və ənənəsi ümumiyyətlə kənd təsərrüfatı dövrünə aiddir. Erkən dövrlərdən etibarən sundalılar əsasən fermerlərdirlər. Onlar hökumət məmurları və ya qanunverici idarələrində işləmək istəmirlər. The typical Sundanese *leuit* (rice barn) is an important part of traditional Sundanese villages; it is held in high esteem as the symbol of wealth and welfare. Since early times, Sundanese have predominantly been farmers. They tend to be reluctant to be government officers or legislators.

Kənd təsərrüfatının yanında sundalılar tez-tez gündəlik istehlak mallarının satıcıları kimi sadə "warung" (yeməkxana) və ya restorant quraraq, səyahət edən qida və ya içki satıcıları kimi ənənəvi sahibkarlardır, baxmayaraq ki, ticarət etmək üçün biznes və ticarəti də seçirlər. təvazökar bərbər dükanı.  Onlar hökumət strukturlarının sərt strukturundan və hakimiyyətindən asılıdır. *Siomay*, *Qado-qado* və *Karedok*, *Nasi Qorenq*, *Cendol*, *Bubur Ayam*, Roti *Bakar*, *Bubur kacang hijau* (yaşıl paxla congee)  kimi yeməklər bir neçə ənənəvi səyyah ərzaq satıcıları və yemək lövhələri ilə məşğul olan sundalılar tərəfindən hazırlanır.

Buna baxmayaraq, sundanlıların milli siyasətdə, hökumət ofislərində və hərbi vəzifələrdə intellektual və siyasətçi kimi uğurla sayları çoxdur. Bəzi görkəmli sundalılar İndoneziya hökumətində qubernator, bələdiyyə başçısı, vitse-prezident və dövlət nazirləri, indoneziyalı hərbi zabit və general olaraq vəzifə yerinə yetirmişdir.

Sundalılar zarafatçıl və mürəkkəb bir millət olaraq bilinirlər, çünki onlar zarafat etmək və ətrafda əylənməyi sevirlər. *Cepot*, *Davala* və *Qarenq punakavan* tipli geyim sənət nümunəsi sundalıların maraqlı tərəfini aydın şəkildə nümayiş etdirir. Bəzi sundalıların sənət və mədəniyyətə öz ehtirasları və  bacarıqları kimi gözəl musiqilər və ya incəsənət nümayiş etdirə bilirlər. İndoneziyanın ən məşhur müğənnilərindən, musiqiçilərindən, bəstəkarlarından,film və kino rejissorlarından,aktyorlarından ibarət olan bir sıra sundalılar bu gün musiqi və əyləncə sahəsində iştirak edirlər.

## Görkəmli şəxslər

İndoneziya milli qəhrəmanlarının arasında görkəmli sundalılardan qadın təhsilinə bərabərlik üçün mübarizə aparan **Devi Sartika** və **Oto Iskandar di Nata** və **Dyuanda Kartavidcaya** kimi İndoneziya dövlət adamları vardır.Siyasət sahəsindəki diqqət çəkən sundanlılar arasında Cakartanın sabiq qubernatoru **Əli Sadikin**, keçmiş baş nazir müavini **Ömər Virahadikusumah**,keçmiş müdafiə naziri **Aqum Qümelar** və xarici işlər nazirləri **Moxtar Kusumaatmadya**, **Hassan Virayuda**, **Marti Nataleqava** və **Meutya Hafid**dir. **Ayip Rosidi** və **Axdiat Karta Mihardya** İndoneziyanın fərqli şairləri və yazıçıları arasındadır.

İndoneziyanın indiki musiqi və əyləncə sənayesində sundalı ən məşhur müğənniləri, musiqiçiləri, bəstəkarları, kino rejissorları, sinema və kinoteatrlar (TV sabun draması) aktyorları olmuşdur. Məşhur *dangdut* (İndoneziyanın folklor musiqisi) müğənniləri **Rhoma Irama**, **Elvi Sukaesih** və **Ayu Tinq Tinq**dir. **Ervin Qutava** kimi musiqiçi-bəstəkarları və **Roekiah**, **Hetti Koes Endanq**, **Vina Panduvinata**, **Nicki Astria**, **Nike Ardilla**, **Rossa**, **Gita Gutava** kimi müğənnilər və məşhur **Şahrini**, İndoneziya sinetron aktyorları **Raffi Əhməd**, **Cihan Fahira** və **Asmirandah Zantman**, həmçinin rejissor **Nia Dinata** sunda əsillidirlər.Məşhur "vayanq qolek" kukla ustası **Asep Sunandar Sunarya** və komediyaçılardan **Sule**, **Yoyon** və **Kanq**,**Ibinq**dir. İdman sahəsindəki indoneziyalı sunda əsilli idmançılar badminton olimpiada qızıl medalçısı **Taufik Hidayat** və **Riki Subaqya**dır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər