Mayninq

**Mayninq** ( – “mədən çıxarma”) — əsasən kriptovalyuta sistemlərində tranzaksiyaların təsdiqlənməsi, blokların yaradılması və şəbəkənin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün həyata keçirilən hesablama prosesidir. Bu proses zamanı kompüterlər mürəkkəb riyazi məsələləri həll edir və nəticədə blokçeyn şəbəkəsinə yeni bloklar əlavə olunur. Mayninq edən iştirakçılar isə bu fəaliyyətə görə mükafat olaraq kriptovalyuta əldə edirlər.

Mayninq termini ən çox Bitcoin və digər kriptovalyutalarla əlaqələndirilir. Bu proses mədən sənayesində qiymətli resursların çıxarılmasına bənzədildiyi üçün “mayninq” adlandırılmışdır. Kriptovalyuta sistemlərində isə “çıxarılan resurs” yeni yaradılan rəqəmsal valyuta vahidləridir.

## Tarixi
Kriptovalyuta mayninqi ilk dəfə 2009-cu ildə Bitcoin şəbəkəsinin istifadəyə verilməsi ilə geniş yayılmağa başlamışdır. Bitcoin sistemi anonim şəxs və ya şəxslər qrupu tərəfindən Satoşi Nakamoto təxəllüsü ilə yaradılmışdır. Sistem mərkəzləşdirilməmiş ödəniş infrastrukturu yaratmaq məqsədilə hazırlanmışdır.

İlk illərdə mayninq adi fərdi kompüterlər vasitəsilə həyata keçirilirdi. Lakin zaman keçdikcə şəbəkədə iştirak edən maynerlərin sayı artmış və hesablamaların çətinlik səviyyəsi yüksəlmişdir. Bunun nəticəsində daha güclü hesablama avadanlıqları — qrafik prosessorlar (GPU), xüsusi inteqral sxemlər (ASIC) və yüksək performanslı serverlər istifadə olunmağa başlanmışdır.

## İş prinsipi
Mayninq prosesinin əsas məqsədi blokçeyn şəbəkəsində tranzaksiyaların doğruluğunu yoxlamaq və onları bloklar şəklində sistemə əlavə etməkdir. Şəbəkədə baş verən tranzaksiyalar əvvəlcə müvəqqəti yaddaşda toplanır. Daha sonra maynerlər bu tranzaksiyaları bir blok halında birləşdirərək riyazi tapşırığı həll etməyə çalışırlar.

Bu tapşırıq adətən kriptoqrafik hash funksiyası vasitəsilə həyata keçirilir. Maynerlər müəyyən şərti ödəyən hash dəyərini tapmaq üçün çoxlu sayda hesablama aparırlar. Tapşırığı ilk həll edən mayner yeni bloku blokçeynə əlavə edir və mükafat qazanır.

Bu proses bir neçə mərhələdən ibarətdir:

* tranzaksiyaların toplanması
* blokun yaradılması
* kriptoqrafik tapşırığın həlli
* blokun şəbəkəyə əlavə olunması
* mükafatın əldə edilməsi

## Konsensus mexanizmləri
Mayninq prosesində istifadə olunan əsas mexanizmlərdən biri konsensus alqoritmləridir. Bu alqoritmlər şəbəkədəki iştirakçıların məlumatların doğruluğu barədə razılığa gəlməsini təmin edir.

Ən geniş istifadə olunan konsensus mexanizmləri bunlardır:

### Proof-of-Work
**Proof-of-Work** (PoW) — maynerlərin mürəkkəb hesablama tapşırıqları həll etməsinə əsaslanan mexanizmdir. Bu model Bitcoin və bir sıra digər kriptovalyutalarda istifadə olunur. PoW sistemində blok yaratmaq üçün böyük hesablama gücü tələb olunur.

### Proof-of-Stake
**Proof-of-Stake** (PoS) — blokların yaradılmasını iştirakçıların sistemdə saxladıqları kriptovalyuta miqdarına əsasən müəyyən edən mexanizmdir. Bu model daha az enerji sərf etdiyi üçün bəzi yeni kriptovalyuta layihələrində istifadə olunur.

### Digər mexanizmlər
Müasir blokçeyn sistemlərində müxtəlif konsensus mexanizmləri tətbiq edilir:.

* Proof-of-Authority
* Delegated Proof-of-Stake
* Proof-of-Space
* Proof-of-Burn

Bu mexanizmlərin məqsədi şəbəkənin təhlükəsizliyini qorumaq və enerjidən daha səmərəli istifadə etməkdir.

## Mayninq avadanlıqları
Mayninq fəaliyyətində istifadə olunan əsas avadanlıqlar hesablama gücü ilə fərqlənir. Zaman keçdikcə texnologiyanın inkişafı ilə bu avadanlıqlar daha da təkmilləşmişdir.

### CPU mayninqi
İlk dövrlərdə mayninq adi kompüter prosessorları (CPU) vasitəsilə həyata keçirilirdi. Bu üsul hazırda çox az istifadə olunur.

### GPU mayninqi
Qrafik prosessorlar (GPU) daha yüksək paralel hesablama qabiliyyətinə malik olduqları üçün mayninq üçün daha effektiv hesab olunur.

### ASIC maynerlər
ASIC (Application-Specific Integrated Circuit) qurğuları xüsusi olaraq kriptovalyuta mayninqi üçün hazırlanmış çiplərdir. Bu qurğular çox yüksək hesablama gücünə malikdir və geniş şəkildə istifadə olunur.

## Mayninq hovuzları
Fərdi mayninq çox vaxt yüksək çətinlik səbəbindən səmərəsiz ola bilər. Buna görə də bir çox maynerlər **mayninq hovuzları**na qoşulurlar. Mayninq hovuzu bir neçə istifadəçinin hesablama gücünü birləşdirdiyi sistemdir.

Hovuz daxilində əldə olunan mükafat iştirakçılar arasında onların hesablama gücünə uyğun olaraq bölüşdürülür. Bu model daha stabil gəlir əldə etməyə imkan verir.

## Enerji sərfiyyatı
Kriptovalyuta mayninqinin ən çox müzakirə olunan aspektlərindən biri yüksək enerji sərfiyyatıdır. Xüsusilə Proof-of-Work sistemlərində böyük həcmdə elektrik enerjisi tələb olunur. Bəzi tədqiqatlara görə, böyük blokçeyn şəbəkələrinin enerji istehlakı bəzi ölkələrin enerji istehlakına bərabər ola bilər.

Bu səbəbdən bir sıra ölkələrdə mayninq fəaliyyətinə müəyyən məhdudiyyətlər tətbiq edilmiş və alternativ konsensus mexanizmləri inkişaf etdirilməyə başlanmışdır.

## Hüquqi status
Mayninqin hüquqi statusu ölkələrdən asılı olaraq dəyişir. Bəzi dövlətlər kriptovalyuta mayninqini qanuni iqtisadi fəaliyyət kimi qəbul edir, digərləri isə müxtəlif məhdudiyyətlər tətbiq edir.

Məsələn, bəzi ölkələrdə enerji istehlakı və maliyyə riskləri səbəbilə mayninqə nəzarət gücləndirilmişdir. Digər tərəfdən, bəzi dövlətlər isə mayninq sənayesini inkişaf etdirmək üçün xüsusi iqtisadi zonalar və vergi güzəştləri tətbiq edirlər.

## İqtisadi əhəmiyyəti
Mayninq blokçeyn ekosisteminin əsas elementlərindən biridir. Bu proses:

* tranzaksiyaların təhlükəsizliyini təmin edir
* mərkəzləşdirilməmiş sistemlərin işləməsini mümkün edir
* yeni kriptovalyutaların dövriyyəyə daxil olmasına şərait yaradır

Eyni zamanda, mayninq sənayesi yüksək texnoloji avadanlıq istehsalı, enerji bazarı və rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafı ilə də sıx əlaqəlidir.

## Tənqidlər
Mayninq fəaliyyəti ilə bağlı bir sıra tənqidlər mövcuddur. Bu tənqidlər əsasən aşağıdakı məsələlərlə bağlıdır:

* yüksək enerji sərfiyyatı
* ekoloji təsirlər
* avadanlıq istehsalının ətraf mühitə təsiri
* kriptovalyuta bazarının dəyişkənliyi

Bu problemlərin həlli üçün daha enerji səmərəli blokçeyn texnologiyalarının hazırlanması istiqamətində tədqiqatlar aparılır.

## Həmçinin bax
* Kriptovalyuta
* Bitcoin
* Blokçeyn
* Kriptoqrafiya
* Proof-of-Work

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* Haynie, Dana L.; Duxbury, Scott W. (2024). "Online Illegal Cryptomarkets". *Annual Review of Sociology*.
* Jed S. Rakoff, "It's a Racket!", *The New York Review of Books*, vol.LXXII, no. 20 (18 December 2025), pp. 61–62. "Cryptocurrency ... has often become a vehicle for fraud and criminality. ... The only way a cryptocurrency investor could make money was by selling his tokens when their price rose. And such selling, untethered to any underlying economic reality, could cause the price of Bitcoin to fall rapidly, as it did ... in 2022, leading to billions of dollars in losses." (p. 61.)