open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aliyə Təhmasib

**Təhmasib Aliyə Mehdi qızı** () — Azərbaycanın Əməkdar müəllimi.

## Həyatı
Aliyə Təhmasib 1947-ci il martın 13-də Bakı şəhərində ziyalı ailəsində dünyaya göz açıb. 1954-cü ildə hazırda Hüseyn Cavidin adını daşıyan 132 nömrəli məktəbin I sinfinə gedib və 1965-ci ildə həmin təhsil ocağını "əla" qiymətlərlə bitirib.

1966–1973-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin qiyabi şöbəsində təhsil alıb. 1967-ci ildə 132 nömrəli məktəbdə əmək fəaliyyətinə qədəm qoyan Aliyə xanım burada kitabxanaçı, pioner baş dəstə rəhbəri işləyib və 1970-ci ildən həmin təhsil ocağında bir müəllim kimi Azərbaycan dili və ədəbiyyat fənnini tədris etməyə başlayıb. Yaxşı işinə, qabaqcıl pedaqoji fəaliyyətinə görə 1985-ci ildə bu tədris müəssisəsinə direktor təyin edilib. Aliyə Təhmasib 1985, 1989-cu illərdə SSRİ və Azərbaycan SSR Ali Sovetlərinin deputatı kimi respublikanın ictimai həyatında mühüm rol oynayıb, təhsilin inkişafı üçün xüsusi xidmətlər göstərib.

1989 və 1990-cı illərin məlum hadisələri ilə əlaqədar respublika Qadınlar Şurasının sədr müavini kimi Moskvada SSRİ Qadınlar Cəmiyyətinin geniş yığıncağında erməni qəsbkarlarının Azərbaycanda törətdikləri vəhşiliklər barədə məruzə edib, Ali Sovetin sessiyalarında cəsarətlə öz mövqeyini bildirib. 1992-ci ildə Türkiyənin Ankara şəhərində keçirilən təhsil işçilərinin həmkarlar təşkilatının qurultayında Xocalı faciəsini törədən erməni vəhşiliklərini müxtəlif ölkələrdən gəlmiş nümayəndələrin diqqətinə çatdırıb, fotoşəkillər, sənədlər nümayiş etdirib.

1995-ci ildə İzmirdə keçirilən türk xalqlarının Dostluq, Qardaşlıq qurultayının nümayəndəsi olub. O, həmçinin Azərbaycan müəllimlərinin və Azərbaycan qadınlarının qurultaylarına nümayəndə seçilib.

2010-cu il 15 sentyabr. 132–134 nömrəli təhsil kompleksinin Heydər Əliyev muzeyində. Uzun illər 132 nömrəli məktəbə ləyaqətlə rəhbərlik edən Aliyə Təhmasib yüksək dövlət mükafatları ilə yanaşı, bir sıra diplom və fəxri fərmanlara da layiq görülüb.

2007-ci ilin mart ayında Aliyə müəllim təhsilimizin inkişafındakı böyük xidmətlərinə görə və ömrünün 60, əmək fəaliyyətinin 40 ili tamam olması münasibətilə Prezidentin fəxri təqaüdünə layiq görülüb.

Aliyə Təhmasib Respublika Təhsil Şurasının üzvüdür. Səbail rayonu YAP Qadınlar Məclisinin fəal üzvü kimi ictimai iş aparır.

2010-cu il sentyabrın 15-də uzun müddətli təmirə dayanmış 132 saylı məktəbin aşılışından bir neçə gün sonra fəxri təqaüdə yola salınmışdır.

Aliyə Təhmasib dəfələrlə Azərbaycan və SSRİ Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Səs İnformasiya Agentliyi 
* Yeni Azərbaycan qəzeti 
* "Azərbaycan müəllimi" qəzeti
Siborgium

**Siborgium** (**Sg**) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 106-cı element.

Element SSRİ-də, 1974-cü ildə, Q.N.Flerov və əməkdaşları və praktiki olaraq eyni zamanda ABŞ-də Siborq əməkdaşları tərəfindən alınmışdır. 1997-ci ildə İUPAK bu element üçün siborgium adını təsdiq etdi. Siborq plutonium, amerisium, kürium, berklium, kalifornium, eynşteynium, fermium, mendeleeviumun kəşfində iştirak etmişdir; siborgium kəşf olunanda onun 85 yaşı var idi. Siborq 1999-cu ilin fevralın 25-də vəfat etmişdir.
Muradxan Cabbarov

**Muradxan Mahmud oğlu Cabbarov** () — Laçın Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı (1994–2005), Azərbaycan Kommunist Partiyası Zəngilan Rayon və Laçın Rayon komitələrinin birinci katibi, Laçın Rayon Zəhmətkeş Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri.

## Həyatı
Muradxan Mahmud oğlu Cabbarov 5 may 1926-cı ildə Laçın rayonunun Kərəviz kəndində anadan olub. 1944-cü ildə Laçın şəhər orta məktəbini bitirmişdir.

1944–1950-ci illərdə ordu sıralarında xidmət etmişdir. 1955–1959-cu illərdə Bakı Ali Partiya Məktəbində, 1961–1967-ci illərdə isə Azərbaycan Dövlət Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda təhsil almışdır.

Muradxan Mahmud oğlu Cabbarov 13 aprel 2006-cı ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

## Siyasi fəaliyyəti
1950-ci ildən Azərbaycan LKGİ Laçın rayon komitəsinin şöbə müdiri, ikinci katibi, birinci katibi, 1959-cu ildən isə Laçın Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi, 1960-cı ildən Laçın Rayon Zəhmətkeş Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri, 1962-ci ildən 1980-ci ilədək Laçın Rayon və 1980-ci ildən Zəngilan Rayon Partiya komitələrinin birinci katibi vəzifəsində çalışmışdır. Daha sonra Laçın Şəhər XDS İK-nın sədri olmuşdur.

6 aprel 1994-cü ildə Laçın Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı təyin olunmuş, 2005-ci ilə qədər bu vəzifədə çalışmışdır.

## Mükafatları
* SSRİ-nin "Şərəf nişanı" ordeni.
* "Xalqlar dostluğu ordeni.
* "Oktyabr inqilabı" ordeni.
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni 3 dəfə. 

## İstinadlar
Hassium

**Hassium** (**Hs**) – D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 108-ci element. Element haqqında ilk etibarlı məlumat 1984-cü ildə Dubnada və bundan asılı olmayaraq Almaniyanın Qessen federal torpağında Darmştadt şəhəri yaxınlığında ağır ionların tədqiqatı laboratoriyasında alınmışdır. Bu qədim alman knyazlığının latınca adı Hassia idi və elementin də adı buradan götürülüb. Bu elementin də adında dolaşıqlıq var idi (əvvələr onu qanium adlandırırdılar).
Azərbaycan Tennis Federasiyası

**Azərbaycan Tennis Federasiyası** —

## Haqqında
Azərbaycan Tennis Federasiyasının prezidenti, Milli Məclisin sədri Oqtay Əsədovdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Bakı Tennis Akademiyası
* Azərbaycan idman federasiyalarının siyahısı
Böyük Oyun (futbol)

**"Böyük Oyun"** — Neftçi PFK və Xəzər Lənkəran FK arasında oynanmış Azərbaycan futbol derbisi.

Tarix boyu Neftçi və Xəzər Lənkəran bir biri ilə 43 dəfə üz-üzə gəlib. Derbilərdə 17 heç-heçə, Neftçi 16 dəfə, Xəzər Lənkəran isə dəfə 10 qələbə qazanıb. Böyük Oyun zamanı arenalar 369 min tamaşaçı qəbul edib.

## Tarixi

Neftçi və Xəzər Lənkəran arasında qarşılaşma "Böyük Oyun" adlansa da, terminin mənşəyi bəlli deyil.

İki klub arasındakı rəqabət sadə idman rəqabətindən daha çox köklərə sahib idi. Derbinin formalaşmasına hər iki klubun çempionluğa iddialı olması, milli kimlik (azərbaycanlılar və talışlar), şimal və cənub (Bakı və Lənkəran), şəhər və rayon, ictimai sinif (varlı və kasıb) kimi amillər təsir edib.

Neftçi və Xəzər Lənkəran arasında ilk derbi 2004-cü il dekabrın 8-də baş verib. Xəzər Lənkəran Mərkəzi Stadionunda keçən oyun 1–1 hesabı ilə başa çatıb.

2011-ci il martın 3-də Azərbaycan Kubokunun 1/4 finalının Neftçi — Xəzər Lənkəran oyununda dava düşüb. Hər iki klubun azarkeşlərinin yer aldığı tribunalar arasında bir sektor boş saxlansa da, fanatlardan bir qrupu ora daxil olub və əlbəyaxa davaya çıxıb. Stadionda asayişi təmin edən polisin və əsgərlərin müdaxiləsindən sonra insidentin böyüməsinə imkan verilməyib. Xəzər Lənkəranın qapısına penalti təyin olunduqdan sonra isə lənkəranlı azarkeşlər plastik oturacaqları qırmağa başlayıblar.

### Qızıl oyun

2004/2005 mövsümünün ikinci dövrəsindən etibarən uğurlu nəticələr əldə edən "Xəzər Lənkəran" yekunda "Neftçi" ilə eyni – 78 xal toplamışdı. Azərbaycan Peşəkar Futbol Liqasının təklifi nəticəsində çempionu müəyyən etmək üçün neytral meydanda əlavə oyun keçirildi. 2005-ci il 10 iyunda Gəncə şəhər stadionunda keçirilən 25 minlik derbi Neftçi 2:1 hesablı qələbəsi ilə yekunlaşır. Oyun Azərbaycan KİV-lərində "**Qızıl oyun**" kimi qeyd olunub.

## Bütün oyunların nəticələri

### Azərbaycan Premyer Liqası

### Azərbaycan Kuboku və Azərbaycan Superkuboku

## Statistika

### Ən yüksək tamaşaçı sayı

Böyük Oyun zamanı arenalar 369 min tamaşaçı qəbul edib. Derbidə orta hesabla 8581 izləyici qeydə alınıb.

### Ən çox qol vurmuş oyunçular

### Tərəf dəyişənlər

#### Futbolçular
*  Rəşad Abdullayev (Xəzər Lənkəran 2004–2009, Neftçi 2009–2012)
*  Ruslan Abışov (Neftçi 2006–2012, Xəzər Lənkəran 2012–2013)
*  Emin Quliyev (Neftçi 2001–2002; 2004–2005, Xəzər Lənkəran 2005–2009)
*  Mahmud Qurbanov (Neftçi 1996–1997; 2004–2005, Xəzər Lənkəran 2005–2007)
*   Branimir Subaşiç (Neftçi 2005–2008, Xəzər Lənkəran 2011–2012)
*  Culius Vobay (Xəzər Lənkəran 2011, Neftçi 2012–2013)

#### Məşqçilər
*  Ağasəlim Mircavadov (Neftçi 1987–1988; 2004–2006, Xəzər Lənkəran 2006–2010)

## Populyar mədəniyyədə
2012-ci ildə Böyük Oyunun parodiyası "Aramızda qalsın" teleserialında nümayiş olunub. Teleserialda Neftçi azarkeşini Azər Axşam, Xəzər Lənkəran azarkeşi rolunu isə Tərlan Fərzullayev oynayıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* "Böyük oyun"lar ölkə çempionatların şah əsəri idi… — II yazı

## Həmçinin bax
Nikita Boqoslovski

**Nikita Vladimiroviç Boqoslovski** (; ) — Sovet və Rusiya bəstəkarı, dirijor və pianoçu, SSRİ xalq artisti (1983).

## Həyatı
Nikita Vladimiroviç Boqoslovski 22 may 1913-cü ildə Sankt-Peterburqda anadan olmuşdur. 1930-cu ildə Leninqrad konservatoriyasının eksternat sinfinə daxil olmuş və 1934-cü ildə orada A. Qlazunovun sinfini müvəffəqiyyətlə başa vurmuşdur.

Onun bəstələdiyi musiqilər bir çox məşhur filmlərdə səslənmişdir. "İki döyüşçü", "Qırıcı təyyarələr", "Aleksandr Parxomenko", "Böyük ömür", "Müxtəlif talelər" kimi ekran əsərləri onların sırasına aid edilə bilər. Onun musiqilər bir çox animasiya və sənədli filmlərdə və müxtəlif tamaşalarda da işlədilmişdir.

Boqoslovskinin musiqisində o, bir istedadlı bəstəkar kimi öz şəxsi fikirlərini ifadə edirdi. O, 1983-cü ildə SSRİ xalq artisti fəxri adına layiq görülmüşdü.

Bəstəkar Nikita Vladimiroviç Boqoslovski 4 aprel 2004-cü ildə vəfat etmişdir.

## Filmoqrafiya
* Petya və Qırmızı Papaq (cizgi filmi, 1958)
* Köpək Barbos və qeyri-adi qaçış (film, 1961)
* Araq çəkənlər (film, 1961)
* Qorxu və tənbeh olmadan (film, 1962)

## İstinadlar
Xammal

**Xammal** — ekosistemdə təbii şəraitdə yaranan və insan tərəfindən ilkin formada istifadəyə götürülən əmtəə.

İnsanın və canlı təbiətin maddi və mədəni təlabatının ödənilməsi prosesində istifadə edilən təbiətin komponentlər toplusu.
Xammal təbiətdə gedən proseslərin fiziki nəticəsidir. Bir sıra xammalları çıxmaq şərti ilə bir çoxu məhdud həcmdədir və təkrar istehsalı yolu elm tərəfindən tapılmayıb. Xammalların bir hissəsi cəmiyyət üçün strateji əhəmiyyət daşıyır, bir hissəsi isə insan təlabatını ödəmək üçün istifadə edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
*Сырьевые резервы землян. Имеется ли возможность покинуть Солнечную систему в настоящее время?
Azər Məmmədov (dövlət xadimi)

**Azər Səfər oğlu Məmmədov** () — Laçın rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı (29 may, 1992 – 9 dekabr, 1992).

## Həyatı
Azər Məmmədov 1954-cü ildə Laçın rayonunun Hoçaz kəndində anadan olub. 1961-ci ildə Hoçaz kənd orta məktəbində 1-ci sinifə getmiş, təhsilini Sumqayıt şəhərində davam etdirmişdir. Sonradan Hoçaz kəndində və Laçın şəhər 1 №-li orta məktəbində oxumuş və həmin məktəbi bitirmişdir.

1971-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunun memarlıq fakultəsinə qəbul olmuşdur. 1975-ci ildə Politexnik institutunun inşaat profilli fakultələrinin bazasında İnşaat Mühəndisləri İnstitutu yaradıldı və 1976-cı ildə İnşaat Mühəndisləri İnstitutunu bitirib Laçın rayon rəhbərliyinin rəsmi tələbnaməsi əsasında 1976-cı ilin oktyabr ayında Laçın rayonunun baş memarı kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb.

1984-cü ildə Laçın Şəhər Soveti İcraiyyə Komitəsinə sədr seçilib. Sonra da Rayon İcraiyyə Komitəsi və Rayon Partiya Komitəsi ləğv edildi, yeni İcra Hakimiyyəti Aparatı yarandı və Azər Məmmədov İcra Hakimiyyətində şöbə müdiri təyin edildi.

1990–1991-ci illərdə tikinti şöbəsinin müdiri olaraq rayonun abadlığından çox, müdafiə obyektləri ilə əlaqədar müdafiə işləri ilə məşğul olmuşdur.

Azər Məmmədov 29 may 1992-ci ildə Laçın rayonu İcra Hakimiyyətinin başçısı təyin olunmuş və 9 dekabr 1992-ci ilə qədər bu vəzifədə işləmişdir.

1992-ci ildə Laçın rayonunun ermənilər tərəfindən işğalından sonra Bakı şəhərində yaşayır. Evlidir və 3 övladı var.

## İstinadlar
Venesuela Silahlı Qüvvələri

**Venesuela Silalı Qüvvələri** () - Venesuela Respublikasının silahlı qüvvələri. Azadlığın, müstəqilliyin müdafiəsi və respublikanın ərazi bütövlüyünün qorunması üçün nəzərdə tutulub. Quru-qoşunlar, hərbi-dəniz, hərbi-hava qüvvələrindən və milli qvardiyadan ibarətdir.
## Mənbə
* Venesuela müdafiə nazirliyinin rəsmi saytı
Venesuela Quru Qoşunları

**Venesuela Quru Qoşunları** – Venesuela Silahlı Qüvvələrinin 4 növündən biri
## Tərkibi
### Rəhbərlik
**Quru Qoşunlarının Baş Rəhbərliyi** ()

**Quru Qoşunlarının təlim rəhbərliyi** ()

**Quru Qoşunlarının maddi-texniki təminatı rəhbərliyi** ()

**Quru Qoşunlarının aviasiya rəhbərliyi** 
### Diviziyalar
**1-ci piyada diviziyası**  ()

**2-ci piyada diviziyası**

**3-ci piyada diviziyası**

**4-ci tank diviziyası**

**5-ci meşə piyada diviziyası**

**9-cu Moto-kavaleriya diviziyası** 
### Korpuslar
**6 -cı injener korpusu**
### Briqadalar
**42-ci paraşutlı piyada briqadası** ()

## Hərbi Texnika və silahlanması

## Mənbə
* Venesuela Quru Qoşunlarının rəsmi saytı
Venesuela Hərbi Dəniz Qüvvələri

**Venesuela Hərbi Dəniz Qüvvələri** () — Venesuela Silahlı Qüvvələrinin 4 növündən biri.

2005-ci ildə Venesuela Hərbi Dəniz Qüvvələrində 18300 nəfər xidmət edirdi. Bulardan 7800 nəfər dəniz piyadalarında, 1000 nəfər sahil mühafizəsində, 500 nəfər dəniz aviasiyasında 4000 nəfər isə təcili hərbi xidmətdə

## Mənbə
* Venesuela Hərbi Dəniz Qüvvələrinin rəsmi saytı
Brend (çay)

**Brend** — () — Almaniyada yerləşən çaydır. Bavariyadan keçir.

Çayın indeksi 24432, ümumi uzunluğu 26,18 km-dir.

Çayın axış ardıcılığı — Frankişe-zale → Mayn (Reyn çayının bir qolu)→ Reyn
Qari Mur

**Robert Uilyam Qari Mur** (; 4 aprel 1952, Belfast, Şimali İrlandiya, Böyük Britaniya – 6 fevral 2011, Estepona, İspaniya) — irland əsilli Britaniya müğənnisi, gitaraçısı və mahnı müəllifi. Blyuz-rok musiqi janrının inkişafında böyük rolu olmuşdur. Solaxay olmasına baxmayaraq 14 yaşından standart gitarada ifa etmişdir.

Daha çox "Still Got The Blues" və "Parisienne Walkways" mahnıları ilə məşhurdur.

Qari Mur 6 fevral 2011-ci ildə İspaniyada istirahət zamanı ürək tutmasından 58 yaşında vəfat etmişdir.

## Diskoqrafiyası
### Studiya albomları
* 1973 — Grinding Stone (Gary Moore Band)
* 1978 — Back on the Streets
* 1979 — G-Force
* 1982 — Corridors of Power
* 1983 — Victims of the Future
* 1984 — Dirty Fingers
* 1985 — Run for Cover
* 1986 — Rockin' Every Night (Live in Japan)
* 1987 — Wild Frontier
* 1989 — After the War
* 1990 — Still Got the Blues
* 1992 — After Hours
* 1993 — Blues Alive
* 1994 — Ballads & Blues 1982-1994
* 1994 — Around The Next Dream (BBM)
* 1994 — Walkways
* 1995 — Blues for Greeny
* 1997 — Desperado (1977-78 yığma)
* 1997 — Dark Days in Paradise
* 1998 — Out in the Fields (the very best of)
* 1999 — A Different Beat
* 2001 — Back to the Blues
* 2002 — Scars
* 2004 — Power of the Blues
* 2006 — Old New Blues Ballads
* 2007 — Close As You Get
* 2008 — Bad For You Baby

### Konsert albomları
* 1981 — *Live at the Marquee*
* 1984 — *We Want Moore!*
* 1986 — *Rockin' Every Night – Live in Japan*
* 1993 — *Blues Alive*
* 2003 — *Live at Monsters of Rock*
* 2007 — *Live At Montreux* DVD [The Definitive Montreux Collection]

### Video albomlar
* 1985 Emerald Aisles Live In Ireland
* 1987 The Video Singles
* 1987 Live At Isstadion
* 1990 An Evening Of The Blues
* 1993 Live Blues
* 1994 Ballads & Blues 1982—1994
* 1996 Blues for Greeny Live
* 2003 Thin Lizzy The Boys are Back in Town, Live '78
* 2003 The Old Grey Whistle Test 2
* 2003 Live at Monsters of Rock
* 2004 Live at Montreux 1990

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi veb-saytı
* The Gary Moore Signature Les Paul BFG  — Gibson  Les Paul gitarası
Costia

* Costia (Willk.) — Süsən () bitki cinsinin sinonimi.
* Costia (Willk.) — Ayrıqotu () bitki cinsinin sinonimi.
İvan Besedin

**İvan Besedin** — Moskva metropoliteninin rəisi, Texnika elmləri namizədi.

İvan Sergeyeviç Besedin 1954-cü ildə Bakıda doğulub. 1976-cı ildə Moskva Dəmiryol Nəqliyyatı Mühəndisliyi İnstitutunu bitirib.

1985-ci ildən SSRİ-nin, sovet quruluşu dağılandan sonra isə müstəqil Rusiya Federasiyasının Nəqliyyat Nazirliyində çalışıb. 1993–1995-ci illərdə nəqliyyat nazirinin müavini, 1995-99-cu illərdə nazirin birinci müavini olub. 2000-2001-ci illərdə Varşava Dəmiryolu Əməkdaşlığı Təşkilatının sədr müavini işləyib. 2006-cı ildən Kalininqrad Dəmiryolunun rəisi idi. Texnika elmləri namizədidir.

## İstinadlar
 

## Mənbə
*BAKIDA DOĞULMUŞ İVAN BESEDİN MOSKVA METROPOLİTENİNƏ RƏİS TƏYİN OLUNDU
Outlet mərkəzlər

**Outlet mərkəzlər** — şoppinq məkanı

Xaricdə outlet mərkəzlər məşhur şoppinq məkanına çevrilirlər. XX əsrin 70-ci illərində ABŞ-də yaranan və 90-cı illərin sonunda məşhurluğun zirvəsinə çatan outlet mərkəzlər inkişaf etmiş ölkələrdə ildən-ilə daha da genişlənir. Son ildə belə mərkəzlərdə satışların həcmi 52% artıb.

Bir qayda olaraq, belə dükanlarda ötən mövsümlərin modelləri satılır. Beləliklə, tanınmış brendlərin mallarını bəzən hətta 90% çatan endirimlərlə əldə edə etmək olur.

## Azərbaycanda
2011-ci il fevralın 1-də Bakı Avtovağzal Kompleksində Baku Outlet Park fəaliyyətə başlayıb.

8500 m² ərazidə fəaliyyət göstərən "Zara", "H&M", "Pull&bear", "Bershka", "Stradivarius", "Adidas", "Nike", "Reebok", "Puma" və s. markaların geyim və ayaqqabılarını il boyu böyük endirimlə əldə etmək mümkündür.

Baku Outlet Park açılışının ilk günlərindən alıcıların rəğbətini qazanıb. Gələcəkdə mərkəzdə təqdim olunan brendlərin siyahısını daha da artırmaq planlaşdırılır. Bunun nəticəsində Baku Outlet Park vacib alış-veriş mərkəzlərindən birinə çevriləcək.

## Mənbə
* Azərbaycanda ilk outlet mərkəzi açılıb 
* bakuoutletpark.az
Fransua Viyet

**Fransua Viyet** (1540-1603) - Fransız riyaziyyatçısı. Hesab edilir ki, bütün elementar cəbri işləyib hazırlamışdır.

## Həyatı
1540-cı ildə Fransanın Fantene-le-Kont şəhərciyində anadan olmuşdur. Atası prokuror olmuşdur. Adətlərə görə atasının sənətinə yiyələnmişdir. Universiteti Puatuda bitirmişdir. 1560-cı ildə doğma şəhərində karyerasına başlamışdır.
1571-ci ildə dövlət işinə başlamışdır. Əvvəlcə parlamentin, daha sonra isə Fransa kralı III Henrinin məsləhətçisi olmuşdur.Onu əsasən Viyet teoreminin yaradıcısı kimi tanıyırlar.

## Mənbə
# "Uşaqlar üçün ensiklopediya. Riyaziyyat.", Bakı, "Şərq-Qərb", 2008. səh.612

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Viyet teoremi

## Xarici keçidlər
Bakı Soveti (dəqiqləşdirmə)

*Bakı Soveti — 1917-ci ilin martından - 1918-ci il 31 iyula qədər Bakıda fəaliyyət göstərmiş hakimiyyət orqanı.
*Bakı Şəhər Xalq Deputatları Soveti — 1920-ci ilin may ayından 1937-ci ilədək Bakı Şəhər Soveti, 1937-ci ildən 1977-ci ilədək Bakı Şəhər Zəhmətkeş Deputatları Soveti, 1977-ci ildən 1991-ci ilədək isə Bakı Şəhər Xalq Deputatları Soveti adı altında fəaliyyət göstərmiş yerli qanunverici orqan.

## Digər
*Bakı soveti metrostansiyası — İçərişəhər metrostansiyasının keçmiş adı.
*Bakı Soveti (film, 1928) — Bakı şəhər Sovetinin fəaliyyəti haqqında film.
Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidməti

**Rusiya Federal Təhlükəzislik Xidməti** (, qısaca **FSB** () və ya FTX) ― öz səlahiyyətləri çərçivəsində Rusiya Federasiyasının təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üzrə Rusiyanın mərkəzləşdirilmiş vahid təhlükəsizlik orqanları sistemi. Rəhbəri Aleksandr Vasilyeviç Bortnikovarı arasında səylərin birləşdirilməsi, informasiya mübadiləsi, səmimi əməkdaşlıq zəruridir."
## İstinadlar
Gümrü müqaviləsi

**Gümrü müqaviləsi** (), () – Türkiyə ilə Ermənistan arasında 1920-ci il dekabrın 2 dən 3-nə keçən gecə imzalanmış sülh müqaviləsi.

Bü müqavilə Türkiyə Böyük Millət Məclisinin bağladığı ilk beynəlxalq müqavilədi.

Bu müqavilə 1920-ci ilin sentyabr-dekabr ayları arasında türk ordusu ilə erməni silahlı birləşmələri arasında baş verən hərbi əməliyyatlara son qoymalı idi.
Müqavilə 18 maddədən ibarət idi.

Müqavilənin şərtlərinə əsasən Ermənistan hökuməti Türkiyə torpaqlarına iddiasından əl çəkməli, Ermənistan ərazisindən qovulmuş müsəlmanların qayıtması üçün şərait yaratmalı idi. Müqavilə həmçinin Ermənistan respublikası ilə Türkiyə arasında sərhəddi də müəyyən edirdi.

Bu müqavilənin şərtlərinə əsasən Ermənistan sayı 1500 nəfərdən çox olmayan bir orudya malik olmalı və bu ordu 8 ədəddən çox topa malik ola bilməzdi, pulyemyotların isə maksimal sayı 20 dən çox ola bilməzdi.

Ermənistan "Sevr müqaviləsi"nin qüvvədən düşməsini qəbul edərək öz nümayəndə heyətlərini Avropadan və ABŞ – dan qeri çağırmağı öz üzərinə götürürdü.

Həmçinin Ermənistan hökuməti Türkiyəyə qarşı, və yaxud Türkiyənin maraqlarına zidd olan bütün müqavilələri, qüvvədən düşmüş elan edirdi.

Türkiyə Ermənistan dəmir yollarının nəzarətini öz əlinə alırdı və Ermənistan ərazisində "hərbi tədbirlər görmək" imkanını əldə edirdi.

Müqavilənin 7-ci bəndinə əsasən, hər iki tərəf müharibə zamanı bir-birlərinə vurduqları ziyana görə təzminatdan imtina edirdilər. Müqavilə imzalandığı andan etibarən bir ay ərzində ratifikasiya olunmalı və qüvvəyə minməli idi.

## Müqavilənin taleyi
Daşnak hökumətinin nümayəndələri gecə dekabrın 2 dən 3 nə keçən gecə Gümridə müqaviləni imzalamamışdan bir neçə saat əvvəl, İrəvandakı daşnak hökuməti Sovet Rusiyasının nümayəndəsi Leqran ilə Ermənistanda sovet hakimiyyətinin qurulması barədə müqavilə imzalayırlar.

Dekabrın 4-də İrəvana Sovet Rusiyasının ordu hissələri daxil olur. Ermənistanda qurulan sovet hökuməti Gümrüdə imzalanmış müqaviləni tanımaqdan imtina edir və onu qüvvədən düşmüş elan edir.

Ermənistanla Türkiyə arasındakı sərhəd məsələsi 1921-ci ildə Sovet Rusiyası ilə Türkiyə arasında imzalanmış Qars müqaviləsi ilə tənzimləndi.

## Həmçinin bax
* Qars müqaviləsi
* Gümrü döyüşü (1920)
* Moskva müqaviləsi (1921)

## İstinadlar
* TURKISH-ARMENIAN WAR: SEP.24 – DEC.2, 1920
* Gümrü müqaviləsi
* ""Gümrü" müqaviləsi ləğv edilsə, Ermənistan xeyli torpaq itirəcək" — MÜSAHİBƏ
Qaraqaşlı bələdiyyəsi

* Qaraqaşlı bələdiyyəsi (Ağsu) - Azərbaycanın Ağsu rayonunda bələdiyyə.
* Qaraqaşlı bələdiyyəsi (Neftçala) - Azərbaycanın Neftçala rayonunda bələdiyyə.
* Qaraqaşlı bələdiyyəsi (İmişli) - Azərbaycanın İmişli rayonunda bələdiyyə.
Top (dəqiqləşdirmə)

**İdmanda**
*Top (şahmat) — Şahmat fiquru.
*Top (idman) — Futbolda "meşin yumru" olaraq da xatırlanar. 

**Kəndlər**
*Top (Oğuz) — Azərbaycan Respublikasının Oğuz rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

**Digər**
*Top (silah) — Artileriya silah növü.
*Top (ölçü vahidi) — sadə ölçü vahidi.
*Top (mexaniki hissə) - araba təkərinin topu
Pyer Simon Laplas

**Markiz Pyer Simon de Laplas** () — fransız materialisti, astronomu, riyaziyyatçısı və fiziki.

## Həyatı
Markiz Pyer Simon de Laplas Paris və Fransa Elmlər Akademiyasının üzvü olmuşdur. 1766-cı ildə Jan Dalamberin təklifi ilə ona Paris hərbi məktəbinin professoru adı verilmişdir. Laplasın elmi irsi kainat mexanikasına, riyaziyyata və riyazi fizika sahələrinə aiddir. O, mexanikanın, diferensial tənliklər nəzəriyyəsinin, xəta nəzəriyyəsinin və ehtimal nəzəriyyəsinin əsasını qoyanlardan biridir. Riyazi fizikada Laplasın sadə elliptik tənliyi geniş mövqe tutmuşdur. Laplas Fransada ali təhsil sisteminin təkmilləşdirilməsində önəmli rol oynamışdır.
 
## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Laplasın şeytanı
* Laplas tənliyi

## Xarici keçidlər
* Laplas
Şirk

**Şirk** () — Allaha şərik qoşmaq. Ümumiyyətlə şirk tövhidin ziddidir.

Şirkin böyük günah olduğu açıq-aşkardır. Bu barədə kifayət qədər Quran ayələri və hədislər mövcuddur. *"Loğmаn öz oğlunа nəsihət edəndə belə dedi: "Oğlum, Allаhа şərik qoşmа. Çünki şirk böyük zülmdür".* 

Başqa bir ayədə buyurulur: *"...Kim Rəbbi ilə qarşılaşacağına (qiyamət günü dirilib haqq-hesab üçün Allahın hüzurunda duracağına) ümid bəsləyirsə (yaxud qiyamətdən qorxursa), yaxşı iş görsün və Rəbbinə etdiyi ibadətə heç kəsi şərik qoşmasın!"*

Nəql olunan hədislərdə şikin ən aşağı səviyyəsi nədir də bəyan olunur: *"Şirkin ən аşаğı dərəcəsi budur ki, insаn meyvə çərdəyinə "bu bir xırdа dаş pаrçаsıdır", dаş pаrçаsınа dа "bu bir çərdəydir" desin. Sonrа dа, özünün bu sözünə inаnsın və ondаn dönməsin."*, yaxud "*Şirkin ən aşağı səviyyəsi öz rəyinə, əqidəsinə [[bidət]] gətirən, sonrа dа onа xаtir sevən və düşmənçilik edən şəxsdir"*.

Bəzən insan şirk etdiyindən xəbərsiz olur, bu da elmsizliyindən qaynaqlanır. Bu cür şirk gizli şirk adlanır. Bu barədə Quranda buyurulur: *"Və onlаrın əksəriyyəti Allаhа imаn gətirsələr də, Onа şərik qoşаrlаr".*. Həmin ayənin şərhində Cəfər Sadiq burada şirkin ibadətdə deyil, itaət məqamında olduğunu bildirir. Əslində birndən üzrxahlıq etməkdə də gizli şirk mümkündür, ona görə də Peyğəmbər bu cür üzrxahlıq etməyə səbəb olan işlərdən çəkinməyi tövsiyə edir: *"Üzrxаhlığа səbəb olаn işdən çəkin. Çünki ondа gizli bir şirk vаr".*

Həmçinin Qurani-Kərimdə şirkdən başqa bütün günahların bağışlanmasının mümkünlüyü vurğulanır: *"Allаh Onа şərik qoşmаğı bаğışlаmаz. Bundаn qeyri günаhlаrı isə, istədiyi şəxsə bаğışlаyаr. Kim Allаhа şərik qoşаrsа, şübhəsiz ki, çox аzmışdır".*

Bir varlığın qarşısında həmin varlığı məbud hesab etmədən səcdə olunması həmin varlığa ibadət etmək qənaətinə gəlmir, yəni ibadətdə şirk hesab olunmur. Belə ki, Qurani-Kərimdə Yusif peyğəmbərin qissəsində buyurulur: *"(Yusif) ata-anasını taxt (öz taxtının) üstünə qaldırdı. Onlar (ata-ana və on bir qardaş) hamısı (hörmət əlaməti olaraq) onun qarşısında səcdəyə qapandılar. (Allah onları bir-birinə qovuşdurduğu üçün şükür səcdəsi etdilər). (Yusif) dedi: "Atacan! Bu əvvəl gördüyüm yuxunun yozumudur. Rəbbim onu (yuxunu) həqiqətə çevirdi. O mənə yaxşılıq etdi, çünki məni zindandan qurtardı, Şeytan mənimlə qardaşlarımın arasını vurduqdan sonra sizi çöldən (yanıma) gətirdi (bizi bir-birimizə qovuşdurdu). Həqiqətən, Rəbbim istədiyinə qarşı lütfkardır (istədiyi şəxs və ya iş barəsində incə tədbir sahibidir). O, doğrudan da, (hər şeyi) biləndir, hikmət sahibidir!"*

## Mənbə
Venesuela Hərbi Hava Qüvvələri

**Venesuela Hərbi Hava Qüvvələri** (rəsmi olaraq **Venesuela Bolivar Respublikasının Hərbi Hava Qüvvələri** () – Venesuela Silahlı Qüvvələrinin 4 növündən biri.
## Texnika və Silahlanma

## Mənbə
Venesuela Hərbi Hava Qüvvələrinin rəsmi saytı
Mərv döyüşü

**Mərv döyüşü** — 2 dekabr 1510-cu ildə baş vermiş və Səfəvi dövlətinin Şeybani üzərində həlledici qələbəsi ilə tamamlanmış döyüş. Nəticədə, Səfəvilər Xorasanı nəzarət altına aldılar (şimal-şərqi və şərqi İran, qərbi və şimali Əfqanıstan, həmçinin indiki Türkmənistanın, Özbəkistanın, Tacikistanın müəyyən hissələri).

## Tarixi
Şeybanilər təxminən 1495-ci ildə Mavəraünnəhrdə möhkəmləndilər, 1507-ci ildə Herat Özbək xanının əlinə keçdi. Şah I İsmayıl, 1503-cü ildə İran üzərinə səfərə başladı və 1509-cu ilə qədər İranı (Xorasandan başqa) işğal etdi. Həmin vaxt Xorasan Şeybanilərin nəzarəti altında idi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Almaqulağı döyüşü
* Səfəvi-Osmanlı müharibələri
Harri Potter və Yarımqan Prins (roman)

**Harri Potter və Yarımqan Prins** () — Harri Potter haqqında kitabların altıncı tomu. Bu kitab Ginnesin rekordlar Kitabına dünyanın ən çox satılan kitabı kimi düşüb. 2005-ci ildə kitabın əsasında film ekran üzü gördü.

## İstinadlar
Bernhard Bolzano

**Bernhard Bolzano** () — Çexiya riyaziyyatçısı və filosofu.

## Həyatı
Bernhard Bolzano Çexiyanın Praqa şəhərində 5 oktyabr 1781-ci ildə anadan olmuşdur. Atası bir italyan köçkünü idi. Anası Praqada mədənçilik ilə məşğul olan bir ailənin qızı idi. Bolzano, Praqa Universitetində fəlsəfə, fizika, riyaziyyat və ilahiyyat oxumuşdur. 1807-ci ildə Praqada eyni universitetdə din və fəlsəfə professoru olaraq çalışmağa başladı. 1816-cı ilə qədər bu univeristetdə dərslər keçdi. 1816-cı ildə Xirstian kilsəsində mənimsənən inam, duyğu və düşüncə ilə üst-üstə düşmədiyi üçün din və fəlsəfə dərslərini tulladı və riyaziyyatla məşğul olmağa başladı.

## Elmi fəaliyyəti
XIX əsrin əvvəllərində Koşi ilə paralel limitin, diferensial və inteqralın tərifini vermiş, parçada kəsilməz funksiyalar haqqında teoremin ciddi riyazi isbatını təklif etmişdir. O sonsuz çoxluqların tədqiqində Kantorun davamçısı olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bolzano
Babayevo

**Babayevo** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər, Voloqda vilayətinə daxildir.

## İstinadlar
ABŞ-nin Azərbaycandakı səfirlərinin siyahısı

ABŞ 1991-ci il dekabrın 25-də Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyini tanıyıb və 1992-ci il fevralın 19-da diplomatik münasibətlərin qurulduğunu elan edib.

ABŞ-nin Bakıdakı səfirliyi 1992-ci il martın 16-da səfir Robert Finn tərəfindən açılıb.

## Səfirlər

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Respublikasının Amerika Birləşmiş Ştatlarındakı səfirliyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikasının ABŞ-nindakı Səfirliyi Rəsmi sayti
* ABŞ-nin Azərbaycan Respublikasınındakı Səfirliyi Rəsmi sayti
* İkitərəfli münasibətlər
*  U. S. Relations With Azerbaijan
Baş Kəşfiyyat İdarəsi (Rusiya)

**Baş Kəşfiyyat İdarəsi** (rus. *Главное разведывательное управление* — ГРУ) — Rusiya Silahlı Qüvvələrinin hərbi kəşfiyyatının mərkəzi idarəetmə orqanı.

Rəsmi adı — Rusiya Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahının Baş Kəşfiyyat İdarəsi 44388 saylı hərbi hissəsi.

BKİ Baş Qərargah rəisinə və müdafiə nazirinə tabedir. Suilahlı Qüvvələrin marağına uyğun bütün növ kəşfiyyatla məşğul olur — agentura şəbəkəsi, kosmik və radioelektronika kəşfiyyatı.

## Tarixi
XVI əsrdə Rusiyada kəşfiyyat aparan və təşkil edən ilk mərkəzi idarəetmə orqanları meydana çıxır ki, bu da dövlət rəhbərliyinin düşmənin niyyətləri və məqsədləri barədə məlumatlılığının artmasına səbəb olur. 1654-cü ildə çar Aleksey Mixayloviçin Fərmanı ilə kəşfiyyat idarəçiliyinin cəmləşdiyi gizli işlər əmri yaradılmışdır. I Pyotr 1716-cı ilin hərbi Nizamnaməsində ilk dəfə olaraq kəşfiyyat işi üçün qanunvericilik və hüquqi bazanı yaradır. XVIII əsrin sonu — XIX əsrin əvvəllərində hərbi əməliyyatların güclənməsi kəşfiyyat qarşısında yeni vəzifələr qoyur, onun səlahiyyətlərinə isə yeni qüvvə və vasitələr cəlb olunur. Rusiya hərbi kəşfiyyatının daimi fəaliyyət göstərən mərkəzi orqanının təşkilinə isə Rusiyanın 1805-ci ildən Napoleon Fransası ilə apardığı qanlı müharibələr həlledici təkan verib.

Ancaq Rusiyada hərbi kəşfiyyatın tam mərkəzləşdirilmiş orqanları yalnız 1863-cü ilin sentyabr ayında formalaşdı. O vaxt imperator Aleksandr II iki il ərzində təcrübə şəklində baş qərargahın Baş İdarə Mövqe və Ştatını (BİMŞ) təsdiqlədi. Təcrübə şəklində iki il müddətinə tətbiq edilən yeni hərbi kəşfiyyat strukturu bütövlükdə özünü doğrultdu. Ona görə də 1865-ci ildə Hərbi Nazirliyin növbəti yenidən təşkili zamanı onu saxlamışdır.

## Mənbə
* Структура ГРУ, история, документы 
* "Новое ГРУ: Современный комплекс для российской разведки"  // Вести Недели. Евгений Рожков. 12.11.2006
* Статьи о истории разведки
* Видео показательного выступления спецназа ГРУ
* Колпакиди А. И., Прохоров Д. П. Империя ГРУ. Очерки истории российской военной разведки
Yağış

**Yağış**, **yağmur** və ya **yağıntı** – buludlardan yer səthinə diametri 0,5 mm-dən çox olan su damlası şəklində düşən atmosfer yağıntısı. Kiçik diametrli (0,05 mm-ə qədər) damlalar çiskin adlanır. Tipik yağış damlalarının diametri 1–2 mm, ən irisi 6–7 mm olur. İntensivliyi adətən 1–3 mm/dəqiqə və daha çox olan yağış leysan adlanır.

Yağışın intensivliyi fərqli ola bilər, yüngül çiskinlərdən güclü leysanlara qədər. Yağışdan sonra ortaya çıxan xoş torpaq qoxusuna petrikor deyilir. Yağış çirkləri və allergenləri yuyaraq havanı təmizləyir. Bir çox Yerli amerikan qəbilələri quraqlıq zamanı yağış ruhlarını çağırmaq məqsədilə ənənəvi rituallar keçirirlər. Dünyanın ən yağışlı yeri Hindistanda ildə orta hesabla 467,4 düym yağış alan Mavsinram (Mawsynram) kəndidir. Ən quraq yer isə Çilidəki Atakama səhrasıdır, burada bəzi ərazilərə yüz illərdir yağıntı düşmür.

## Yağış mövsümü
Yağış mövsümü quraqlıq dövrün əksinə olaraq bir neçə iqlim tipində (musson, Aralıq dənizi sahili) hər il bir və ya bir neçə ay ərzində təkrar olunan yağış halında maksimum yağıntıdır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan yağış ayinləri
* Atmosfer yağıntıları
* Çiskin
* Leysan
* Buludluluq

## Xarici keçid
* Buludlar və yağıntı

## İstinadlar
Şeh

[alt=Hörümçək toru üzərində şeh damcılarının gözəl görünüşü|thumb|237x237px|[Hörümçək toru üzərində şeh damcılarının gözəl görünüşü]]
**Şeh** – axşam, gecə və səhər tezdən müsbət temperaturda yer səthi, bitki və əşyaların üzərinə çökən su damlaları. Gecə şüalanması nəticəsində havanın soyuması və həmin səthdə su buxarının kondensasiyasından yaranır. Zəif küləkli aydın havada şeh daha çox düşür. Mülayim enliklərdə şeh gecə ərzində 0,1-0,5 mm, tropiklərdə 3 mm-dək yağıntı verir.

## Şeh nöqtəsi
Şeh nöqtəsi mövcud su buxarı və sabit hava təzyiqinin təsiri ilə havanın doyma vəziyyətinə gəlməsi üçün tələb olunan temperaturdur. Nisbi rütubət 100%-dən az olduqda şeh nöqtəsi həmişə faktiki hava temperaturundan aşağı düşür. Nisbi rütubət 100%-ə bərabər olduqda isə faktiki hava temperaturu şeh nöqtəsinə uyğun gəlir və şehin əmələ gəlməsi üçün şərait yaranır.

## Şəkillər

Şəkil:Cool drop.jpg|Yarpaq üzərində şehin böyüdülmüş forması
Şəkil:Chinese Hibiscus.JPG|Chinese Hibiscus gülü üzərində şeh
Şəkil:Dew drops.jpg|Yarpaq üzərində şeh damcıları


## Həmçinin bax
* Qırov
* Dolu (yağıntı)
* Atmosfer yağıntıları

## Xarici keçid
Buludlar və yağıntı

## İstinadlar
Çiskin

**Çiskin** — narın yağışlı-dumanlı hava. Su damlaları kiçik diametrli (0,05&nbsp;mm-ə qədər) olur. Adətən laylı buludlardan çox xırda damcılar şəklində düşən yağıntıdır.

## İstinadlar
Qırov

**Qırov** – ayaz gecələrdə yerin və cisimlərin səthi soyuyaraq mənfi temperatura düşdükdə onların səthinə çökən buz kristalcıqları.

## İstinadlar
GNU Free Documentation License

[thumb|right|[GNU-nun loqosu]]
**GNU Free Documentation License** (*[[GNU]]*-nun sərbəst sənədləşmə lisenziyası), və ya sadəcə **GNU FDL** (**GFDL**) — bu, Azad proqram təminatı fondu tərəfindən azad proqram təminatı üçün tanınmış lisenziya olan GNU GPL-ə əlavə olaraq işlənmiş kopileft-liseziyadır. 

## Əsas prinsipləri
Əgər müəllif məhsulu GNU FDL lisenziyası ilə nəşr edirsə, O, istəyən hər bir kəsə bu məhsuldan istifadə üçün geniş səlahiyətlər (istifadə, paylaşmaq, dəyişmək və s.) vermiş olur. Lakin məhsuldan istifadə edərkən müəllifin adı istifadə olunmalıdır, bununla belə əgər müəllif adının qeyd olunmasını istəmirsə bu məcburi deyildir.
Enn Dörsi

**Enn Dörsi** () — ABŞ-nin Azərbaycandakı keçmiş səfiri (2006–2009). 2009-cu ilin sentyabrın 28-dən bəri ABŞ-nin Litvadakı səfiridir.

## Həyatı
Enn Dörsi 1976-cı ildə Minnesota ştatının Sent Paul şəhərində yerləşən Makalester Kollecində Fransız dili və Linqvistikası ixtisası üzrə bakalavr diplomunu əldə etmişdir. 1981-ci ildə isə Con Hopkins Universitetində Beynəlxalq Münasibətlər ixtisası üzrə magistr təhsilini başa vurmuşdur. Həmin ildə isə ABŞ Dövlət Departamentinə işə düzələrək Trinidad və Tobaqoda 1981–1983-cü illərdə xidmət etmişdir. Bundan sonra müxtəlif illərdə Sinqapur, Avropa Birliyi, İraqdakı diplomatik nümayəndəliklərində işləyən Enn Dörsi 2006–2009-cu illərdə ABŞ-nin Azərbaycandakı səfiri kimi də xidmət göstərir.

## İstinadlar
Atmosfer təzyiqi

**Atmosfer təzyiqi** — atmosferin Yer səthinə və cisimlərə etdiyi təzyiqdir. Hər bir nöqtədə Atmosfer təzyiqi o nöqtədən atmosferin üst sərhədinə qədər olan hava sutununun ağırlığı ilə müəyyən olunur. Okean səviyyəsində, 450 en dairəsində, 00 C temperaturda yer səthinin 1sm2 sahəsinə atmosfer sütunu 1033,2 qr. ağırlıqla təzyiq göstərir ki , bu da 760mm hündürlüyündə olan civə sütununun həmin səthə göstərdiyi təzyiqlə eynidir. Buna görə də şərti olaraq civə sütununun 760mm-ə bərabər təzyiqi NORMAL ATMOSFER TƏZYİQİ kimi qəbul edilmişdir. Normal atmosfer təzyiqi 760 mm hundurluyundə civə sutununun ağırlığına bərabərdir. Atmosfer təzyiqini olçmək ucun təzyiq vahidi olaraq bar qəbul edilmişdir. Atmosfer təzyiqi barometrlə ölçülür.2 cür barometr olur:civəli və metal barometr.

Havada toz hissəcikləri və havanın öz çəkisi atmosfer təzyiqini əmələ gətirir. Demək olar ki, hava yer səthində bütün cisimlərə və canlılara təsir göstərir. Reallıqda isə o çox yüngüldür. Dəniz sahilində 1 m³ havanın çəkisi 1 kq 300 qramdır. Yer səthinin hər bir sm² üçün hava 1 kq 33 qram qüvvə ilə təsir göstərir. Yerin hər bir nöqtəsində atmosfer təzyiqi həmin nöqtədən atmosferin yuxarı sərhədinə qədər olan hava sütununun ağırlığına bərabərdir.

## Həmçinin bax
* Dekompression xəstəlik

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Normal atmosfer təzyiqi

**Normal atmosfer təzyiqi** – dəniz səviyyəsində 0°S temperaturda atmosfer təzyiqi. Normal təzyiq orta hesabla 760 mm hundurlukdə olan civə sutununun təzyiqinə deyilir. Hava yer səthinin hər bir 1 sm2-nə 1 kq (1033 q) təzyiq edir.

Normal atmosfer təzyiqi 45 dərəcə paraleldə, okean səviyyəsində, 0 dərəcə temperaturda 760 mm c.s.-na bərabərdir. Atmosfer təzyiqi 760 mm c.s.-dan çox olarsa yüksək təzyiq, az olarsa alçaq təzyiq hesab olunur. Coğrafi enliklər üzrə Günəşin istiliyi qeyri-bərabər paylanmışdır. Bu da Yer səthində müxtəlif təzyiq sahələrinin yaranmasına səbəb olur. Ekvatorial enliklərdə hava qızaraq yüngülləşir və troposferin yuxarı qatlarına qalxır. Havanın qalxan hərəkəti atmosfer təzyiqinin ekvatorda aşağı düşməsinə səbəb olur. Troposferin yuxarı qatlarından tropik enliklərə (30 dərəcə şimal və cənub enliyi) hərəkət edən hava axınları soyuyaraq Yer səthinə enir və yüksək təzyiq sahəsi yaradır. Mülayim qurşaqlarda havanın qalxan hərəkəti alçaq təzyiq sahəsi yaradır. Qütblərdə isə temperaturun ilboyu aşağı olması səbəbindən yüksək təzyiq qurşağı yaranır. Yüksəkliyə qalxdıqca havanın sıxlığının azalması atmosfer təzyiqinin aşağı düşməsinə səbəb ola bilər. Hündürluyə qalxdıqca,təzyiq orta hesabla hər 12 metrdə 1 mm c.s. azalır. Bu qanunauyğunluq təxminən 3000 m-ə qədər müşahidə olunur. Yer səthində təzyiqin paylanması haqqında məlumat almaq üçün bütün xəritələrdə eyni təzyiqə malik nöqtələr birləşdirilir.
Malik Fərrux

**İbrahimov Malik Fərrux oğlu** () — şair, jurnalist, teleaparıcı, yazıçı-publisist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (1983), "Qızıl Qələm" mükafatı laureatı.

## Həyatı
Malik Fərrux 1948-ci il dekabrın 27-də Laçın şəhərində anadan olmuşdur. Şəhər orta məktəbini bitirdikdən sonra Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsində təhsil almışdır (1966–1971). Ədəbi fəaliyyəti tələbəlik dövründə , "Ulduz" jurnalında çap etdirdiyi "Qartallı Dağlar" şeiri ilə başlamışdır. Azərbaycan SSR Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində, Azərbaycan Dövlət Televiziyasının "Elm və texnika verlişləri" redaksiyasında redaktor, baş redaktor vəzifələrində çalışmışdır.

О, dörd il televiziyanın "Ekran" divar qəzetinin redaktoru olmuşdur. Ömrünün sonuna qədər Azərbaycan Dövlət Televiziyasında çalışmışdır. Malik Fərrux 100-ə yaxın mahnının söz müəllifidir. Əfsanəvi "Karvan" qrupunun demək olar ki, bütün repertuarının sözləri Malik Fərruxa aiddir. "Qara gözlər", "Sarı güllər", "Sən də tufanla oynama", "Polismen", "Qar yağır", "Alabəzək yuxular" və sairə kimi unudulmaz hit mahnıların söz mətni Malik Fərruxa məxsusdur. Yaradıcılıq illərində Mikayıl Vəkilov, Mobil Babayev, Cəmil Əmirov, Faiq Sücəddinov, Eldar Mansurov kimi bəstəkarlarla birgə çalışmışdır. "Qızıl Qələm" mükafatı ilə yanaşı bir çox ədəbi mükafatlara layiq görülmüşdür.

1998-ci il dekabrın 2-də vəfat etmişdir.

Dörd övladı, 3 qızı, 1 oğlu var.

Telejurnalist Günay Malikqızı və Zöhrab İbrahimlinin atasıdır.

## Həmçinin bax
* Facebook səhifəsi
* Youtube kanalı

## Əsərləri
# Pəncərədən qızlar baxar. kitabı Bakı: Gənclik, 1977, 30 səh.
# Bir payız günü. kitabı Bakı: Yazıçı, 1985, 60 səh.

## İstinadlar
Kəpənəkdoğan

**Kəpənəkdoğan** — kitab.

## Müəllif
Ziyad Quluzadə

## Kitab haqqında
Bu, Birİnci kitab seriyasından nəşr olunan növbəti kitabdır.

"Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi"… Təhminə, Zaur, Spartak… Yox, sən demə, о evin yeddinci, səkkizinci mərtəbələri də varmış. Bu mərtəbələrdə Məryəmi görəcəksiniz – Təhminəylə Zaurun qızını. Allaha yıxıla-dura inanan Təhminə, vətənin dərdləri ilə yaşayan Zaur. Hələ Təhminənin anasının gündəlikləri. Deyəsən bunlar nəsillikcə beləymişlər! Necə? Bu haqda bilmək üçün Ziyad Quluzadənin tikdiyi mənzillərə doğru…

* Bakı, Qanun Nəşriyyatı, 2011. 144 səhifə. 500 tiraj.

## Xarici keçidlər
* http://www.qanun.az/?p=1101

## Həmçinin bax
İdman TV

**'İdman TV**' — Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin tabeliyində yaradılan, Azərbaycanın ilk idman kanalı.

## Tarixçə
İdman TV 2009-cu ildə Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əliyevin şəxsi təşəbüsü ilə Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri QSC-nin nəzdində yaradılmışdı. Kanal 2009-cu il yanvarın 1-dən fevralın 1-nə qədər test yayımları keçirmişdir. Kanal öz tamaşaçılarına futbol, voleybol, güləş, cüdo, yüngül atletika və digər idman növləri üzrə beynəlxalq yarışları izləmək imkanı yaradır.

İdman kanalının yaradılması ilə bağlı Milli Televiziya və Radio Şurasının elan etdiyi müsabiqənin nəticələri 2008-ci il iyulun 18-də açıqlanıb. Müsabiqəyə üç iddiaçı – Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti – "AzTV Sport", "Lider" televiziyası – "Olimp TV" və "Rebrandinq" MMC – Sport Kanal Klub (SKC) sənəd təqdim etmişdi.

İdman TV kanalı bu günə kimi Azərbaycan milli futbol komandasının, Azərbaycan Premyer Liqasının, Azərbaycan Kubokunun, İngiltərə Premyer Liqası, La Liqanın, İspaniya Kral Kubokunun, İtaliya A Seriyasının, Bundesliqanın, Ukrayna Premyer Liqasının, UEFA Çempionlar Liqasının və UEFA Avropa Liqasının seçmə və əsas mərhələlərinin, UEFA Superkubokunun, UEFA Avropa Kubokunun, FİFA Dünya Kubokunun, Olimpiya oyunlarının və 2015 Avropa Oyunlarının oyunlarını və qarşılaşmalarını yayımlamışdır.

6 noyabr 2013-cü ildə 16:9 təsvir formatlı yayıma keçmişdir.

12 oktyabr 2015-ci ildə isə 24 saatlıq yayım rejiminə keçmişdir.

16 sentyabr 2019-cu ildə "İdman Azərbaycan" olan telekanalın adı dəyişdirələrək "İdman TV" olmuşdur.

31 may 2021-ci ildən etibarən Azərbaycan Televiziyası, İdman TV və "Mədəniyyət" kanalı HD yayıma başlayıb.

Böyük vəsait tələb edən bu proses Prezident İlham Əliyevin 2019-cu ildə imzaladığı "Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin maddi-texniki bazasının möhkəmləndirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında sərəncamına əsasən həyata keçirilidi.

28 yanvar 2022-ci ildən etibarən "Azerspace-1" peykində HD yayıma keçib.

## İstinadlar
The Fame

***The Fame*** — Lady Gaganın ilk studiya albomudur.

19 avqust 2008 tarixində yayımlanan albom, Interscope Records etiketi ilə satışa buraxılmışdır.

Lady Gaga hələ Nyu-York klublarında oxuduğu vaxtlarda onun ilk studiya albomu The Fame işıq üzü gördü. Sənətçinin 2008-ci ilin avqust ayında çıxan ilk studiya albomu "The Fame" tənqidçilərdən müsbət rəylər aldı və dünya hit siyahılarında birinci oldu. Albomdan çıxan "Just Dance" və "Poker Face" sinqlları beynəlxalq nailiyyətlər əldə edərək başda Billboard Hot 100 olmaq üzrə bir çox ölkədə bir nömrəyə yüksəldi.

## İstinadlar
Müseyib İlyasov

**Müseyib İlyasov** () — Azərbaycanda xalq təhsilinin yayılmasında müstəsna xidmətləri olan ziyalı, Şuşada açılan darülmüəlliminin ilk təşkilatçı və müdiri.

## Həyatı
Müseyib İbrahim oğlu İlyasov 1884-cü ildə Laçın rayonunun Oğuldərə kəndində anadan olmuşdur. M. İlyasov Minkənd kəndində olan Rus-Tatar məktəbində təhsil almağa başlamış sonra isə Şuşa şəhərində təhsilini davam etdirmişdir. Burda təhsilini tamamladıqdan sonra Qori Müəllimlər Seminariyasına daxil olmuş 1912-ci ildə Seminariyanı bitirmişdir.

Şəxsiyyətə pərəstiş dövrünün acı havası xalqımızın minlərlə zəkalı və istedadlı oğullar kimi, maarif fədaisi olan Müseyib İlyasovu da ədalətsizlik məngənəsinə salmışdır.

O, 1941-ci ilin sentyabr ayında cinayətkarcasına təşkil edilmiş saxta ittiham əsasında həbs edilmiş, cinayəti sübut olunmasada, 8 il həbs cəzası ilə azadlıqdan məhrum edilmişdir.

1944-cü idə 60 yaşında Karakanda şəhərində həbsdə vəfat etmişdir.

1956-cı ildə onun cinayət işində heç bir cinayət tərkibi olmadığı aşkar edilmiş və Müseyib İlyasova ölümündən sonra bəraət verilmişdir.

## Fəaliyyəti
Müseyib İlyasov Seyid Əzim Şirvaninin nəvəsi olam Mir Fazilin müdir olduğu məktəbə müllim təyin edilmiş və 1920-ci ilədək Bakıda,Qubada məktəbdə işləmişdir.

1920-ci ildə Şuşa şəhərində açılan Müəllimlər Seminariyasının dərilmüllimin yaradıcılarından olmuş və 1925-ci ilədə Seminariyanın direktoru olmuşdur.

1925-ci ildə 1931-ci ilədək Zəngəzur Qəza Xalq Maarif şöbəsinin müdiri vəzifəsində işləmişdir.

1926-cı ildə Bakıda çağrılan Türkoloji qurultayın iştirakçısı olmuşdur.

Müseyib İlyasov Xalq Maarif Şöbəsinə rəhbərlik etdiyi illərdə Laçın şəhərində, Şamkənd, Vağazin, Qorçu, Kürdhacı, Hoçaz və onlarla başqa kəndlərdə məktəblər açmış və onların istifadəyə verilməsində şəxsən iştirak etmişdir.

M. İlyasov 1931-ci ildən 1939-cu ilədək Xalq Maarif Komisarlığında bir çox məsul vəzifələrdə həmçinin V. İ. Lenin adına APİ-nin Rus dili kafedrasında assistent və s. vəzifələrdə çalışmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Laçın qəzetinin Minkənd kənd orta məktəbinin 120 illik yubleyinə həsr edilmiş xüsusi buraxılışı. Bakı 2010, səh. 20.

## Xarici keçidlər
*  Oğuldərədən başlayıb, Karaqandada bitən ömür…
Sərbəst şeir

**Sərbəst şeir**, **Səpkili şeir** və ya **Verlibr** () — sərt qafiyələnmə qaydalarından və digər ənənəvi şeir əlamətlərindən (heca sayının sabitliyi - izosillabizm, izotoniya və s.) azad olan şeir forması.

Sərbəst şeirdə misralardakı heca sayı, qafiyə quruluşu, bəndlərə ayrılma və s. baxımından sərbəstlik olur, sözlər misralara ahəngdar şəkildə səpələnə bilir. Bu xüsusiyyətlər sərbəst şeirdə forma məhdudiyyətlərini azaldır və fikri ifadə etmək imkanlarını genişləndirmişdir.

## Sərbəst şeirin yaranması və inkişafı

Sərbəst şeir adətən daha yeni və müasir şeir forması kimi qəbul olunur. Belə ki, bu şeir formasının XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində Avropa xalqlarında yarandığı və ilk dəfə Belçikada meydana çıxdığı qeyd olunur. Türk xalqları içərisində sərbəst şeir yazmış ilk şair kimi Nazim Hikmət, Azərbaycanda isə Mikayıl Rəfili qəbul olunur. XX əsr Azərbaycan şairlərinin əksəriyyəti (xüsusən Rəsul Rza, Əli Kərim və b.) öz yaradıcılıqlarında sərbəst şeirə yer vermişlər.

Sərbəst şeir yeni şeir forması kimi qəbul olunsa da, heca və əruz vəznləri formalaşana qədər mövcud olmuş şeir formalarının xüsusiyyətləri məhz müasir sərbəst şeir formasının xüsusiyyətlərini özündə daşımışdır. Məsələn, şifahi xalq şeirinin fərqli hecalı nümunələri, Dədə Qorqud və əski uyğur şeirləri (Maniçi poeziya, Manixey poeziyası), ərəb şeirinin “səc” forması və s. Yəni öncə məhz sərbəst şeir forması yaranmış, sonra tədricən sillabik vəzn, daha sonra isə vahid metro-ritmik quruluşlu vəzn – əruz formalaşmışdır.

## Sərbəst şeirin növləri

Tədqiqatçı Şirvani Ədilli Azərbaycan poeziyasında mövcud olan sərbəst şeirlərin xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq ilk dəfə bu şeir formasının 8 növünü müəyyən etmişdir:

#Eyni bölgülü qafiyəli sərbəst şeir;
#Fərqli bölgülü qafiyəli sərbəst şeir; 
#Qismən bölgülü qafiyəli sərbəst şeir; 
#Bölgüsüz qafiyəli sərbəst şeir (qafiyəli nəsr);
#Eyni bölgülü qafiyəsiz sərbəst şeir;
#Fərqli bölgülü qafiyəsiz sərbəst şeir; 
#Qismən bölgülü qafiyəsiz sərbəst şeir; 
#Bölgüsüz qafiyəsiz sərbəst şeir (mənsur şeir).

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şeir
Epik

**Epik** növun şifahi xalq ədəbiyyatında əsas janrlari nağıl, əfsanə, dastan və lətifədir.

Yazılı ədəbiyyatda epik novun aşağıdakı növləri vardir.

#Təmsil
#Hekayə
#Novella
#Povest
#Oçerk
#Roman
#Xatirə.
Arami dilləri

**Arami dilləri**, həmçinin **aram dili** və ya **aramey dili** (; qədim arami: ; imperiya aramicəsi: ; iudeoaramey , klassik Suriya: ) — sami dilləri tərkibində qrup (mərkəzi qol). Qədim dövrlərdə imperator aramicəsi Yaxın Şərqin böyük bir hissəsində "lingua franca" kimi xidmət edirdi. Eramızın VII əsrində arami dilinin yerini ərəb dili aldı.

## Tarixi
Arami dilinin tarixi qədim, orta və yeni arami dövrlərinə ayrılır (alman alimi K. Bayerin təsnifatı).Qədim arami dövrü e.ə. II minilliyin sonu – I minilliyin əvvəlindən başlayır. Dövrümüzə qədər gəlib çatan ən qədim nümunələri e.ə. IX–VII əsrlərə aid epiqrafik abidələrdir. Müxtəlif mərhələlərdə Aşşur (e.ə VII əsr) və Babilistan (e.ə. VII–VI əsrlər), Əhəməni (e.ə. VI–IV əsrlər) dövlətlərinin rəsmi dili olmuşdur. Ellin və Roma mərhələlərinin (e.ə. III əsr–eramızın I əsri) yazılı arami dili də qədim arami dövrünə aid edilir. Bu dövrün ən mühüm abidələri Əhdi-ətiqin arami mətnləri və Kumran arami yazılarıdır. Orta arami dövrü eramızın II əsrindən I minilliyin sonlarına qədər davam etmişdir. Bu mərhələdə ədəbi arami dili formalaşmışdır. İslam dininin yayılması ilə ərəb dili tədricən arami dilini sıxışdırıb aradan çıxarmışdır. Yazılı orta arami dilində 22 işarədən istifadə edilsə də, kursivlər müxtəlif olmuşdur. Yeni arami dövrü eramızın 2-ci minilliyindən başlayır. Müasir arami dilində Suriyada (Dəməşqdən şm.-ş.-də yerləşən üç kənddə), Kiçik Asiyanın cənub-şərqində, İraqın şimalında, İranın şimal-qərbində, Ermənistanın şərqində və Azərbaycanda kiçik etnik qruplar danışırlar. Dilçilik baxımından qərb (Suriyada 3 dil) və şərq (dillərin sayı məlum deyil) qollarına ayrılır. Tipoloji baxımdan arami dili qədim mərkəzi sami dillərinə yaxındır. Qədim Arami dilində 27-yə qədər samit fonem olmuşdur və onların sayı tədricən 22-yə enmişdir. Arami dili nominativ quruluşa malikdir (sözlərin ardıcıllığı qədim arami dilində: "predikat + subyekt +obyekt"; sonrakı mərhələlərdə: "subyekt + predikat + obyekt"). Əhdi-cədidə görə arami dili İsa Məsihin ana dili olmuşdur.

## İstinadlar