Çelyabinsk

**Çelyabinsk** — Rusiyada böyük şəhər, Çelyabinsk vilayətinin inzibati mərkəzi.Qərbdə Trans-Sibir Dəmiryolunun başlanğıc nöqtəsi, Ural Federal Dairəsinin ikinci ən böyük mədəni, iqtisadi, biznes və siyasi mərkəzidi. Əhalisi - 1 182 517  nəfərdir. (2023)

Şəhər Ural və Sibirin geoloji sərhədində, Rusiyanın Asiya hissəsində, Ural dağlarının şərq yamacında, Miassın hər iki sahilində (Tobol hövzəsi) yerləşir.1736-cı ildə qala kimi əsası qoyulan Çelyabinsk 19-cu əsrdə Uralın, 19-cu əsrin sonunda isə bütün Rusiyanın ən böyük ticarət mərkəzlərindən birinə çevrildi.1892-ci ildə şəhərin Moskva ilə dəmir yolu əlaqəsi yarandı.Birinci beşilliklər ərzində Çelyabinskdə sənaye müəssisələrinin fəal tikintisi, sonra isə Böyük Vətən Müharibəsi illərində fabriklərin tikilməsi ilə əlaqədar olaraq, şəhər SSRİ-nin ən böyük sənaye mərkəzlərindən birinə çevrildi. Müharibə dövründə tankların və digər döyüş maşınlarının istehsalı, eləcə də qələbəyə əhəmiyyətli dərcədə verdiyi töhfə sayəsində Çelyabinsk "Əmək Şücaəti Şəhəri"  adına layiq görüldü və şəhərin özü də məşhur "Tankograd" qeyri-rəsmi adını aldı. 

1990-2000-ci illərdə şəhərin bir sıra sənaye müəssisələri ağır iqtisadi vəziyyətə görə fəaliyyətini dayandırdı, bu da 2020-ci illərdən etibarən Çelyabinskdə ekologiya sahəsində çətinliklərin yaşanmasına səbəb oldu. Buna baxmayaraq, Çelyabinsk Uralın ən böyük sənaye mərkəzlərindən biridir, burada sənaye ümumi bələdiyyə məhsulunun demək olar ki, 40% -ni təşkil edir.

## Etimologiyası
Yevgeni Pospelovun redaktoru olduğu “Dünyanın coğrafi adları” toponimik lüğətinə görə kəndin əsası Çələbi traktında qoyulmuşdur. Adı türkcə Çələbi (“knyaz”, “savadlı”) şəxsi adından gəlir.İlk məskunlaşanların və qocaların nəsilləri deyirdilər ki, trakt adı ilə verilən Çelyaba qalasının adı başqırdca “silabe” (“çöküntü”, “dayaz çuxur”) sözünə gedib çıxır. Bu versiya 1742-ci ildə Çelyabinsk qalasını ziyarət etmiş alman səyyahı İohan Qmelinin qeydləri ilə dəstəklənir.Vladimir Vitevski də tarixi monoqrafiyasında yazırdı: “Çelyab başqırd sözü olub rusca vedrə və ya çuğundur mənasını verir. Çelyabinsk şəhərinin yeri doğrudan da vedrəvari çuxuru təmsil edir”».

Sonradan müxtəlif alternativ versiyalar ortaya çıxdı:
* Tədqiqatçı A.V.Orlovun fikrincə, Çelyabinsk qalası çayın üzərində dayanan Selyaba kəndinin adı ilə bağlıdır.. V. A. Dolqorukov və V. A. Vesnovski 1909-cu ildə öz arayış kitabında rəvayətə görə, Çelyabinsk yarananda bu yerdə başqırd kəndi Selyabanınolduğunu yazmışlar.
* Bəzi alimlərin (U.K. Safiulin, Q.F. Satarov, Yu.G. Podkorytov) fikrincə, kəndin əsasını əfsanəvi türk qəhrəmanı Selyambəy qoyub.
* G. A. Turbin hesab edirdi ki, bu, başqırd tarxanı Taimas Şaimovun “çelyabi” fəxri adından gələn  kəndidir .
* Çox güman ki, müasir Çelyabinsk yerində türk qəhrəmanı Selyabi-Çələbinin  torpaqları olmuşdur.
* Bəzi tədqiqatçılar adı türkcə “çelabi” (“selyabi”), yəni nəcib kökündən olduğunu guman edirlər.

Toponimin çayın adından mənşəyi ilə bağlı bir versiya var, çünki xeyli sayda kəndlər onların yaxınlığında salındıqları çayların adı ilə adlandırılmışdır. Türk xalqlarında çayları onların axdığı soy torpaqlarının sahiblərinin adı ilə adlandırmaq adət idi. Bu versiyanın əleyhdarları qeyd edirlər ki, rusların Cənubi Uralda peyda olduğu dövrdə (17-ci əsrin sonu - 18-ci əsrin əvvəlləri) çayın yaxınlığında heç bir kənd yox idi. Miass yox idi, çünki bura başqırd xalqlarının ərazisi idi və onların yanında yaşamaq təhlükəli idi. Monqol İmperiyası və Qızıl Orda dövründə Çələbi (Çelubey) fəxri adı-titulu ümumi idi. İslam dünyasında Çələbi antroponimi güclü, nüfuzlu şəxsiyyət (türk dilindən tərcümədə - yaraşıqlı, gözəl, günəş kimi) mənasında olan epitetlərə aiddir. Tarixdə bu antroponimin mövcudluğunun bir çox təsdiqini tapa bilərsiniz. Beləliklə, məsələn, əfsanəyə görə, Kulikovo sahəsində Qızıl Orda tərəfdən rahib Peresvet ilə əvvəlki döyüşdə qəhrəman Chelubey iştirak etdi. Çelibir Çerniqov knyazlarına qulluq edən igidlərdən birinin adı idi. XV əsrdə. Türkiyəni Sultan I Mehmed Çələbi idarə edirdi. 17-ci əsrin məşhur türk alimi. Hacı Xəlifə Kyatib Çələbi təxəllüsünü daşıyırdı. Orta əsrlərin ən böyük türk səyyahı Övliya Çələbi onun kiçik müasiri idi. Türk dilindən rus dilinə tərcümədə “çelyab” Tanrı, “çelabi” isə ilahi, Tanrı tərəfindən bəxş edilmiş deməkdir.

## İstinadlar