open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kolloid kimya

**Kolloid kimya** yüksək dispersliyə malik heterogen sistemlərin fiziki-kimyəvi
xassələrini öyrənir. Kolloid hissəciklər böyük xüsusi səthə malik olduqlarından
kolloid sistemdə səth hadisəsi böyük rol oynayır.
Əgər hər hansı bir faza xırdalanmış şəkildə digər fazanın həcmində
paylanarsa belə sistemlərə dispers sistemlər deyilir. Həcmdə paylanan faza
dispers faza, həcmində paylanma baş verən faza dispers mühit adlanır. Dispers
sistemlər dispersliyə görə fərqləndirilirlər:

Xüsusi səth hissəciyin səthinin sahəsinin onun həcminə olan nisbətidir.
Aydındır ki, disperslik böyük olduqca xüsusi səth də böyük qiymətə malik olur.
Dispersliyə görə dispers sistemlər 3 yerə bölünürlər:
# Kobud dispers sistemlər. Bu halda hissəciklərin ölçüsü a>10–7 m
# Kolloid dispers sistemlər. Bu halda hissəciklərin ölçüsü a=10 −710 −9m
# Molekulyar dispers sistemlər aRb+>K+>Na+>Li+

Elektrolit qarışığı üçün 3 hal mümkündür.
# Elektrolitlərin koaqulyasiya edici təsiri cəmlənir
# Elektrolit qarışığının təsiri təmiz elektrolitlərin təsirləri cəmindən kiçikdir. Bu, ionların antaqonizmi adlanır.
# Elektrolit qarışığının təsiri təmiz elektrolitlərin təsirləri cəmindən
böyükdür. Bu, ionların sinergizmi adlanır.
Müxtəlif hidrofob kolloidlərin qarışması da koaqulyasiya doğurur. Bu, o
halda olur ki, qarışan kolloid hissəciklərin yükləri müxtəlif olsun.
Verilmiş zol ona görə davamlıdır ki, onu təşkil edən kolloid hissəciklərin
yükü eyni işarəlidir. Zol üzərinə elektrolit əlavə etdikdə diffuz təbəqədə olan əks
ionlar adsorbsiya təbəqəsinə keçirlər. Nəticədə kolloid hissəciklər yükünü itirib
neytrallaşır və birləşərək koaqulyasiya edirlər.
İstənilən zolun koaliqasiyası ani olaraq baş vermir, müəyyən müddət tələb
edir. Koaqulyasiya prosesinin zamandan asılı olaraq getməsini kolloid məhlulun
xassələrinin dəyişməsinə görə müşahidə etmək olar. (Məs., rəngin dəyişməsinə
görə, bulantının artmasına görə, Tindal konusunun parlaqlığının dəyişməsinə görə
və s.). Koaqulyasiya prosesini müşahidə etmək üçün ən etibarlı üsul
ultramikroskopda hissəcikləri saymaqdır.
Koaqulyasiya sürəti adi II tərtib kimyəvi reaksiyaların kinetikası ilə
müəyyənləşir. Fərq ondadır ki, adi kimyəvi reaksiyada iştirak edən molekullar
sonradan reaksiyada iştirak etmir. Kolloid hissəciklər isə toqquşaraq birləşdikdən
sonra yenə də koaqulyasıya prosesində iştirak edirlər və daha mürəkkəb
komplekslər əmələ gətirirlər.
Koaqulyasiyanın əvvəlində ikili, üçlü və s. hissəciklərin əmələ gəlməsi
yavaş sürətlə gedir; sonra koaqulyasiya edici elektrolitin qatılığı artdıqca
koaqulyasiya xeyli sürətlənir. Ona görə də yavaş və sürətli koaqulyasiya
fərqləndirilir. (Bunu gizli və aşkar koaqulyasiya ilə qarışdırmaq olmaz).
Koaqulyasiya sürətinin elektrolitin qatılığından asılılığı qrafikində OS xətti
gizli koaqulyasiyanı göstərir. S nöqtəsi koaqulyasiya həddidir, bundan sonra aşkar
koaqulyasiya başlayır. SK yavaş koaqulyasiyaya, KN sürətli koaqulyasiyaya
uyğundur.

## Həmçinin bax
* Kolloid kista
* Kolloid stabilliyinin təyini

## Ədəbiyyat
# Əhmədov E. İ., Məmmədov S. F., Rzayeva N, A."Fiziki kimya" Bakı.2009.,
# Cəfərov Y. İ. "Fiziki və kolloid kimya" Bakı.2008.
# http://unec.edu.az

## İstinadlar
Kopa gölü

**Kopa gölü** () — Akmolla vilayəti ərazisində yerləşən Kökşetau şəhərində yerləşən göl.

## Yerləşməsi
Kopa gölü Kökçetav yükşəkliyindən aşağıda, Kökşetau şəhərinin şimal-qərbində yerləşir. Göl ortalama 14&nbsp;km² əraziyə və 2,0–3,0 m dərinliyə sahibdir. Ümumi su toplayıcı sahəsi 3860&nbsp;km² təşkil edir. Göl axarlıdır və qurumur.

Cənub və qərb sahilləri hündürdür, şimal və şərq sahilləri isə alçaqdır. Hamar hissəni sıx kolluqlar basmışdır. Gölün səthi isə təmizdir. Ancaq qərb və şimal hissələrdə qamışlıqlar vardır. Gölün dibi hamardır. Əsasən gil, lil və qumdan təşkil olan gölün dibi şimal hissədə 6, ortalama isə 2 m qalınlığa sahibdir. İl ərzində daşqın zamanı və Çaqlinski su anbarının boşaldılması zamanı gölə 20 min m³ lil gətirilir.

1955-ci ildə suyun həcmi 39,2 mln m³, səthinin sahəsi 13,6&nbsp;km² təşkil edir. 1955–1990-cı illər ərzində göldə suyun həcmi 13 mln m³ idi. Hazırda isə 26 mln m³-dir.

Göldə suyun səviyyə amplitudu 0,5–1,5 metr.

Kimyavi tərkibinə görə xloridli və natriumlaşmışdlr. Minerallaşma 1,9–2,6 mq/l-dir.

## Gölün vəziyyəti
Gölün ekoloji vəziyyəti günü-gündən pisləşir. Əvvəllər gölün ancaq qərb və şimal sahillərini qamış basmışdır. Göldə dayazlaşma, tullantı sularının gölə axıdılması onu ekoloji vəziyyətini pisləşdirməklə yanaşı həm də onun səthinin böyük hissəsinin sıx kolluqlar basmasına səbəb olmuşdur.

1974-cü ildə gölün təmizlənməsinə başlanılır. 1993-cü ilə qədər göldən 400 min m³ qum-lil qarışığı təmizlənmişdir. Bundan sonra təmizləmə işi dayandırılır

Kokşetau şəhərində yeganə istirahət yeri olan Kopa gölünün təmizlənməsinə cəhd göstərmişlər.
Qazhidrometin məlumatına görə göl hələ də hifrokarbonat, xlorid-natriumlu olaraq qalır. Çirklənmə indeksi isə "orta" olaraq qiymətləndirilir.
2011-ci ilin iyun ayında Kopa gölünün təmizlənməsi ilə bağı müsabiqə keçirilir və buna 90 607 000 tenqə ayrılır. Ancaq ayrılan vəsaitin düzgün istifadə ilunmaması ilə bağlı 2013-cü ildə cinayət işi qaldırılmışdır.
Bir müddət sonra Kokşetau ətrafını alman mütəxəsisləri araşdırmışdır. Onlar hətta Nasadan çəkiliş əldə etmişlər. Bu yolla xarici mütəxəsislər Kopa gölünə dəıymiş zərəri araşdırmağa cəhd etmişlər.

## Maraqlı fakt
Əvvəllər Kopa ggölünün yerində bataqlıq olmuşdur. Sonradan hərbi rəhbərliyin göstərişi ilə bura kanal qazılmışdır. Şaqalalı çayının suyu bura axıdılır. Bununlada bataqlıq gölə çevrilir.

## Foto və video
* Фотография Копы 
* Фотография Копы ночью 
* Фотография заката на Копе 
* Фотография вечерней Копы 
* Видео Копы

## Mənbə
* 

## İstinadlar
Hveryon

**Hveryon** () — Koreya Xalq Demokratik Respublikasının (Şimali Koreya) şimal-şərqində yerləşən Hamqyon-Pukto vilayətində şəhər. Şəhər, Tümen çayının sahilində yerləşir, çayın digər sahilində isə Çin Xalq Respublikasının Cirin vilayəti yerləşir. Sanhe () qəsəbəsi Çində yerləşən ən yaxın yaşayış məntəqəsidir. Hveryon, Kim İr Senin ilk həyat yoldaşı və Kim Çen İrin anası Kim Çen Sukun doğum yeri olaraq qəbul edilir. Şəhər Yaponiya hakimiyyəti altında "*Kayney*" olaraq bilinirdi.

Şəhərdən 20 km uzaqlıqda 22 saylı Konsentrasiya Mərkəzi (Hveryon Konsentrasiya Mərkəzi) yerləşir..

## Tarixi

Hveryon, öz xalqını Yalu çayının şimalında yaşayan düşmən köçəri xalq olan Çurçenlərdən qorumaq üçün Coson kralı Böyük Seconun (1418—1450) əmri ilə yaradılmış altı qarnizon məntəqələrindən (Hanqıl: 육진,  Hansa: 六鎭) biri idi.

2007-ci ilin may ayının əvvəlində yeni təyin olunmuş KXDR baş naziri özüylə birlikdə Cənubi Koreyada hazırlanan 1 vaqonluq ekipaj və 3 vaqonluq sement gətirmişdir. Məhsulları Hveryon Xalq Komitəsinə göndərdikdən sonra komitə, Hveryon şəhərini Kim Çen Sukun doğulduğu yer olduğundan bəzəmək əmri vermişdir.

Həmin ay, Şimali Koreyanın yaxın tarixində ilk dəfə olaraq ictimai etiraz baş vermişdir. Konsentrasiya mərkəzinin bir gözətçisi, məhbuslardan birinə yemək verdiyinə görə, ailəsinin təhlükəsizliyi üçün Hveryon konsentrasiya mərkəzindən ayrılmağa məcbur edilmişdi.

## İnzibati bölgü
Hveryon şəhəri 19 tonqa (qonşuluq) və 28 riyə (kənd) bölünmüşdür:

## İqtisadiyyat
Hveryonun əsas sənaye filialları mədən maşınları və kağız dəyirmanıdır. Bundan başqa, ərazidə çoxlu sayda mədən mövcuddur. KİV məlumatlarına görə, 2017-ci ildə Hveryonun adi sakinləri gündə 3-4 saat elektrik alırlar.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Dormels, Reyner. North Korea's Cities: Industrial facilities, internal structures and typification. () Cimondan, 2014. 

## Xarici keçidlər

* Naenara-da ''Hveryon şəhəri'' şəkil albomu 
* 4 qalanın və 6 qarnizon məntəqəsinin mövqeyi 
* Hveryon şəhərinin profili
Fədayə Laçın

**Fədayə Baris qızı Məmmədova** () — Azərbaycanlı müğənni, aktrisa.

## Həyatı
Fədayə Məmmədova 3 iyun 1977-ci ildə Laçın şəhərində dünyaya göz açıb. Bacısı İlahə Fəda da ifaçılıq etmişdir. Bir dəfə ailəli olan xanım müğənninin bir oğlu var. Həyat yoldaşı onu tərk edərək Rusiyaya gedib. Oğlunu tək böyütməyə məcbur olan Fədayə Laçın elə o zamandan müğənniliyə başlayıb. Fədayə Laçın Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində Azərbaycanın xalq artisti, xanəndə Canəli Əkbərovun tələbəsi olub və ifaçılığın sirlərini ondan öyrənib. Fədayə Laçın C. Əkbərovun tələbəsi olması ilə yanaşı, Azərbaycanın əməkdar və xalq artisti Arif Babayevdən də dərs almışdır. Fədayə Məmmədovanı Fədayə Laçın kimi Azərbaycan tamaşaçılarına tanıdan Azərbaycanın əməkdar artisti, mərhum Məhəbbət Kazımov olub.

## Karyerası
Bir çox xalq və bəstəkar mahnılarının mahir ifaçısıdır. Azərbaycan Dövlət Muğam Teatrında (01 yanvar 2014-cü ildə ləğv edilmişdir) Azərbaycanın xalq artisti İslam Rzayev lə çalışmışdır.

2015-ci ildə müğənninin Cavanşir Quliyevin bəstələrindən ibarət albomu işıq üzü görmüşdür.

## Diskoqrafiyası
* Tamaşa və Filmlərə Yazılmış Mahnılar (Cavanşir Quliyevin bəstələri)
* Ordan Burdan (Cavanşir Quliyevin bəstələri)

## İstinadlar
Kimçxek

**Kimçxek** (), və ya əvvəlki adıyla **Soncin** (, 1951-ci ilə qədər) — Koreya Xalq Demokratik Respublikasının (Şimali Koreya) şimal-şərqində yerləşən Hamqyon-Pukto vilayətində, Yapon dənizinin, Kim-Çxek-Xan körfəzinin və Namde çayının sahilində yerləşən şəhər. 2008-ci ildə keçirilən əhalinin siyahıya alınmasına əsasən şəhərin əhalisi 207,299 nəfərdir.

## Adı
Yaponiya hakimiyyəti dövründə (1910—1945) şəhər "*Şirotsu*" olaraq bilinirdi. 1951-ci ilə qədər şəhər *Soncin* adlandırılırdı. Rus dilində tez-tez *Kim-Çxek* və ya *Kim-Çak* kimi tərcümə olunur. Şəhər hal-hazırkı adını Koreya müharibəsi zamanı almışdır. Şəhər adını Şimali Koreyanın önəmli bir siyasi və hərbi şəxsi olan Kim Çxekdən almışdır.

## Tarixi
Şəhər əvvələr bir balıqçı kəndi idi. Şəhər 1899-cu ildə dəniz ticarəti üçün limanın açılmasından sonra, iqtisadi baxımdan sürətlə böyüməyə başladı. Liman kənd təsərrüfatı məhsulları, odun və s. ixrac edirdi. Yaşayış məntəqəsi 1931-ci ildə şəhər statusu almışdır. 1930-cu illərdə mineral yataqların inkişafına başlayan şəhər, regionun əsas sənaye mərkəzi olmuşdur.

## İqtisadiyyat
Kimçxek Yapon dənizində yerləşən mühüm bir liman şəhəridir. Şəhər bir dəmir məmulatı zavoduna və Kimçxek Politexnik İnstitutuna ev sahibliyi edir.

## Mədəniyyəti
Şəhərdə prezident Kim İr Senin fəaliyyətinə həsr olunmuş kiçik bir muzey var. Şəhərdə həmçinin, həm həvəskar, həm də peşəkar oyunlara ev sahibliyi edən milli futbol stadionu mövcuddur. Bundan başqa, görməli yerlər arasında şəhər ətrafında səpələnmiş olan abidələr var.

## Nəqliyyat
Şəhərdən magistral yol və dəmiryolu keçir. Şəhərin mühüm bir limanı mövcuddur. Limanda "*Texın*" balıq ferması fəaliyyət göstərir.

## Tanınmış sakinləri
* Li Den Ok — 1977-ci ildən 1984-cü ilədək KXDR-in İnzibati Şurasının sədri.
* Çxo So He — Koreya yazıçısı.
* Yon Nam Tsoy — Viktor Tsoyun ulu babası.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Dormels, Reyner. North Korea's Cities: Industrial facilities, internal structures and typification. () Cimondan, 2014. 
* «Словарь современных географических названий» (), 2006.
* «Большой Энциклопедический словарь» (), 2000.

## Xarici keçidlər

* Kimçxek şəhərinin profili
Fəxriyə Sultan (III Muradın qızı)

**Fəxriyə Sultan** (? — 1641) — III Muradın qızıdır.

1613-cü ildə Çuxadar Əhməd Paşayla evləndi sonra 1619-cü Sofu Bayram Paşa ilə evləndirildi. Fəxriyə Sultan 1641 tarixində vəfat etdi. Sultan Murad türbəsinə dəfn edildi.

## Mənbə
Tiksi buxtası

**Tiksi buxtası** — Laptevlər dənizinin cənubunda yerləşən buxta. Buxta Lena deltasının cənub-şərqində yerləşir. Buxtanın eni çıxacaqda 17&nbsp;km, uzunluğu isə 21&nbsp;km təşkil edir. Oktyabr ayından İyul ayına qədər buzlarla örtülü olur. Qabarmanın hündürlüyü 30 sm-dir. Buxtanın maksimal dərinliyi 11 metrdir. Şimal şərhədləri buzlarla sanki cızılmışdır.

## Coğrafiyası
Buxtada Brusnev adası yerləşir. Adada maksimal hündürlük 26 metrdir. Buxta Neelov buxtasından Bıkovski yarımadası ilə ayrılır (Kolıçev bərzəxi). Dənizdən isə Muostas (şimaldan) və Kosistıy (cənubdan) burunları ilə ayrılır. Buxtaya çoxlu sayda kiçik çay tökülür. Onlar arasında ən irisi Soqodur. Buxtanın qərbində, Bulunkan körfəzində Tiksi qəsəbəsi və limanı yerləşir. Buxtanın cənub-şərqində yerləşən, Soqo körfəzinin sahilində şaxtaçıların evlərindən ibarət olan qəsəbənin qalıqları vardır. Bu qəsəbə də eyni adı daşıyırdı. Soqo çayının mənsəbində Tiksi hidrometroloji stansiya yerləşir. Buxtada yerləşən körfəzlər:Bulunkan, Soqo. Buxtada yerləşən burunlar:Razdelnıy, Kosistıy, Antonov, Soqo, Bulunkan. Şərq hissədən bir başa açıq dənizə çıxışı vardır.

## Tarix
Buxta ilk dərə rus səyyahı Dmitri Laptev tərəfindən 1739-cu ildə təsvir edilmişdir. O buxtanı Qorelaya buxtası adlandırır. Sonradan onun adı Tiksi olaraq adlandırılır. Buxtanın adının dəyişdirilməsi barədə ticarət limanının keçmiş rəyisi Nikolay Vasileviç Zozulya «Mayak Arktika» qəzetində yazmışdır.

1822-ci ildə rus ekspedisiyasının rəhbəri Pyotr Fyodroviç Yana çayından Olenyok çayına qədər olan Şimal Buzlu okeanı sahillərini xəritəyə salır. Bu zaman buxtanıb təsviri iki şturman köməkçiləri olan İley Berejnı və Pyotr İlin tərəfindən təsvir edilir. Sonuncu buxta haqqında bunj yazırdı:

Buxta Eduart Vasileviç Tollun və Aleksandr Kolçakın 1901—1902-ci illər ərzində təşkil etdikləri ekspedisiyaların əsas məntəqələrindən biri olmuşdur. 
1903-cü ildə Fyodr Andreeviç Matisen buxtanın ilk şəkilini çəkmişdir. 
1912-ci ildə buxtaya Boris Vilkiskinin təşkil etdiyi ekspedisiyaya aid  Taymır və Vayqaç gəmisi daxil olmuşdur. Burada naviqasiya işarəsi və astronomik məntəqə quraşdırılır.
1919—1921-ci ildə birinci Sovet Ust-Lenskaya ekspedisiyası Frodr Matisev və Nikolay İvanoviç Evqenovun başçılığı altında buxtaya daxil olmuşdur. 1920-ci ildə Pavel Konstantinoviç Xmıznikov ilk dəfə Soqo və Bulunkan buxtalarının insturmental şəkillini çəkmişdir.

## Ədəbiyyat
* Стручков, А. И. Очерки по истории Булунского улуса / А. И. Стручков; Администрация муницип. образования «Булунский улус (район)». — Якутск: Бичик, 2005. — 360 с.

## İstinadlar
Bhilai

**Bhilai** (,  və ya ) — Hindistan Respublikasıın mərkəzi hissəsində, Çhattisqarh ştatında, Durq-Bhilai aqlomerasiyasında şəhər.

## Etimologiya

"Bhilai" adının ilk olaraq bu bölgədə yaşayan Bhil tayfasının adı ilə bağlı olduğu bildirilir. Onların bu günə qədər yaxınlıqdakı meşəlik ərazilərdə yaşamağa davam etdiklərinə inanılır.

## Coğrafiyası
Bastar platosunda, dəniz səviyyəsindən 292 metr yüksəklikdə yerləşir.

Şəhər 21 ° 22 ' Şimal enində və 81 ° 43' Şərq uzunluğunda yerləşir.

Şəhərin yerləşdiyi saat qurşağı UTC +5:30-dur.

## İqlimi
Bhilainin iqlimi tropikdir. Yay aylarında, iyun ayından sentyabr ayına qədər bu ərazidə yağışlar yağma göstəricisi çox yüksəkdir. Orta illik yağıntı miqdarı 1188&nbsp;mm-dir.

Orta illik temperatur 26.6&nbsp;°C-dir.

## Əhalisi
1991-ci ildə şəhərin əhalisi 686 min nəfər idi.

2001-ci ildə şəhərin əhalisi 1,064,077 nəfər olmuşdur ki, 51,28 %-i kişilər, 48,72 %-i isə qadınlar idi. Əhalinin 10,99 %-i 6 yaşadək uşaqlar olmuşdur. Savadlılıq dərəcəsi 87,02 % təşkil etymişdir. Bu da ölkədə qeydə alınmış ümummilli ortalamadan yüksəkdir. Kişilər arasında savadlılıq 93,12 %, qadınlar arasında isə 80,62 % təşkil etmişdir.

2006-cı ildə şəhərin əhalisi 644 min nəfər idi. Aqlomerasiyada isə 1037,4 min nəfər olmuşdur.

2011-ci ildə şəhərin əhalisi 1,006,407 nəfər olmuşdur.

## Sənayesi
Sənaye parkı; iri dövlət metallurgiya kombinatı, kimya sənayesi, metal emalı müəssisələri fəaliyyət göstərir; tikinti materialları istehsal olunur. Şəhərdəki metallurgiya kombinatı Dekan yaylasının mərkəzi hissəsində olan ən iri metallurgiya kombinatıdır.

Bhilainin yaxınlığında dəmir və manqan filizləri, daş kömür yataqları var.

## Təhsil
Bhilai şəhəri yaxşı orta təhsili ilə tanınır. Təhsil müəssisələrində əsasən mühəndis və həkim hazırlanır.

Şəhərdə ali məktəblərdən Bhilai Texnologiya İntitutu fəaliyyət göstərir. Həmin ali ntəhsil müəssisəsi 1986-cı ildə yaradılmışdır.

## Mədəniyyət
Şəhər Mərkəzində Milli Əl sənətləri Sərgisi () kimi böyük sərgilər keçirilir. Həmçinin Şəhər Mərkəzi Nehru Sənət Qalereyasının da yerləşdiyi məkandır.

## Nəqliyyat

Şəhər Mumbay–Kəlkətə magistralında dəmir yolu qovşağının üstündədir.

Durqa dəmir yolu xətti bu şəhər ilə başqa şəhərləri birləşdirir. Raypur hava limanı isə Bhilai şəhərinə 40&nbsp;km-lik məsafədə yerləşir.

Şəhərin sakinləri əsasən öz avtomobilləri ilə və ya işəgötürənlər tərəfindən təmin edilən nəqliyyat vasitələri ilə işə gedirlər.

## Həmçinin bax
*Bhillər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Meçiqmen buxtası

**Müçiqmen buxtası** — Berinq dənizi sahillərində nisbətən iri və dayaz körfəz. İnzibati baxımından Rusiya Fererasiyası, Çukot Muxtar Dairəsi, Çukot rayonu ərazisinə daxildir. Körfəzin sahəsi 1500 km²-dir. Su toplayıcı sahəsi isə 6000 км² bərabərdir.

Körfəzin çukot dilindən tərcüməsi daxil olmayan mənasını verir.

Körfəz ilk dəfə 1744-cü ildə Dmitri İvanoviç Psavluskinin ekspedisiyası tərəfindən kəşf edilmiş və xəritəyə saslınmışdır.

## Fiziki-coğrafi göstəriciləri
Meçiqmen buxtası Berinq dənizində iki dillə ayrılır: Meçiqmen (13 km) və Raupelyan. Onlar öz aralarında 500 metrlik boğazla ayrılırlar. Dillər bununla da buxtanı açıq dənizdən ayırır. Körfəz materikin daxilinə 35 km məsafədə daxil olur. Buxta daxilində bir neçə kiçik adalar vardır. Onlar arasında ən irisi *İlier* adlanır. Adanın hündürlüyü 55 metr, eni 1,8 km, uzunluğu isə 3,5 km-dir. Körfəzdə qabarmanın hündürlüyü 1 metrə çatır. Körfəzin sahillərimndə Kevalqıtıq, Innın, Açekqıtqın, Neskuten, Lorino, Alyakınnotqıtqın və Taqrınqıtqın gölləri yerləşir. Göllər körfəzdən ensiz dillə ayrılırlar. Körfəz ətrafında geotermal mənbələr vardır. Buxtaya tökülən çaylar qərb hissədə estuari əmələ gətirirlər. Buxtada yerləşən burunlar: Ratlayut, Kıypen, Vıvvıtqır, Pıntam, Çinçiney, Vıvveyqıkıtrın. Qərbində Rırankeetkıtrıkır adası vardır.

Körfəzin yerləşdiyi rayonda ən hündür nöqtə *Kolyo* dağıdır (585 m).

Buxtanın şərq sahillərində Lorino kəndi yerləşir.

## İqlim
Buxtanın iqlimi subarktik, dənizdir. Havanın illik temperaturu −6,6°С, qışda orta temperatuer −17,5°С, yayda isə +6,6°С olur. İqlimi olduqca rütubətlidir.

Buzla örtülmə dönəmi oktyabrın sonlarından iyunun ortalarına qədər davam edir.

## Flora və fauna
Bitki örtüyü baxımından əsasən mamırlar üstünlük təşkil etsə də digər bitkilərdə vardır. Sularında 15 növ balıq aşkar edilmişdir. Köç zamanı bura çoxlu sayda quşlar enir. Burada bu dönəm ağ qazları müşahidə etmək mümkündür.

## Tarix
Buxta sahilində yerləşən yeganə yaşayış məntəqəsi olan Lorino haqqında ilk məlummat XVIII əsrə aiddir. Hazır ki çukot yaşayəş məntəqəsi keçmiş eskimos kəndi olan Nukakın yerində salınmışdır. 1 yanvar 2009-cu il məlumatına görə Lorino kəndində 1484 nəfər yaşayır. Onlardan 501 nəfəri 16 yaşına qədər olanlardır. Əhalinin 90 % yerli xalqlardan ibarətdir.

### Arxeologiya
Buxtanın sahillərimndə qədim eskimos mədəniyyətinin izləri aşkarlanmışdır. Meçiqmen dilində bu yaxınlara qədər ovçu düşərgəsi vardı — Masik.

## Mənbə
* ''В стойбище старшины Имлерата Киренева'' — Крайний Север

## İstinadlar
Svyatoy Nos yarımadası

**Svyatoy Nos yarımadası** (, ) — Baykal gölü ərazisində yerləşən iri yarımada. İnzibati baxımından Rusiya Federasiyası, Buryatiya Respublikası, Barquzin rayonu ərazisinə daxildir. Əhatə etdiyi su sahəsi ilə birlikdə Zabaykal Milli parkı ərazisinə daxildir. Ərazisində ən iri yaşayış məntəqəsi Kurbulıkdır. Yaşayış məntəqələri əsasən adanın şərqində, Civıykuy körfəzi sahilində yerləşir. Yarımadada yerləşən yaşayış məntəqələri:Uroçişe Qlinka, Katun, Kurbulık,

## Coğrafiya
Yarımadanın sahəsi 596&nbsp;km², uzunluğu 53&nbsp;km, ən enli hissəsi 20&nbsp;km-dir. Ən hündür nöqtəsi Markov dağıdır (1878 m).

Svyatoy Nos yarımadası ərazisindən su ayrıcı Akademik silsiləsi keçir. Silsilə cənub-qərbdən cənub-şərqə istiqamətlənir. Silsilə yarımadanın tən mərkəzindən keçir. Mərkəzi hissədə dağ tundra zonası əmələ gətirir. Yarımada Civırkuy bərzəği ilə materikə birləşir.  Bərzəxin eni maksimal olaraq 10&nbsp;km-dir. Öz növbəsində yarımada isə Civırkuy və Barquzin körfəzlərini bir birindən ayırır. Bir necə min il öncə Svyatoy Nos bir ada olmuşdur. Sonradan yarımadaya çevrilmişdir. Səbəb isə Malıy Civırkuy və Barquzin çaylarınıngətirdiyi lil və qum olmuşdur. Nəticədə Civırkuy bərzəxi meydana gəlmişdir. Bərzəxdə Sor körfəzi yerləşir ki, onda Civıykuy körfəzi ilə əlaqələnir.

Yarımadada isti termal məbələr vardır. Üstəlik bərzəxdə yerləşən Kulin bataqlığı əsrarəngiz qrifonları ilə seçilir.

Yarımada ərazisində yerləşən ən böyük çay Krestovskaya çayıdır. Çay Zmeynıy Cıvırkuy buxtasına tökülür. Burtuy çayı isə bərzəx ərazisində yerləşən Aranqatuy gölünə axır. Yarımada ərazisindən çoxlu sayda çaylar axır ki, onlarda hündürlündə axaraq gölə tökülürlər.

Maxovo qəsəbəsindən yarımadanın zirvəsinə cığır gedir. Zirvədən Uşangi adası və Barquzin silsiləsinə gözəl mənzərə açılır.

Yarımada sahillərində yerləşən körfəzlər:Kultuk, Civıykuy, Zmeyinaya, Onqokonskaya, Fertik, Sorojya, Markov. Yarımada ərazisində yerləşən burunlar:Bratski, Kanayev, Orlovıy, Verxneyeİzqolovıye, Fertik, Onqokonski, Qoryaçinski, Kurbulık, Osinovıy, Pokoyniki, Kulyomnıy, Osinovıy, Nijney İzqolovıye, Tolstıy, Rıtıy, Markov, Bokovıy Razbor.

## Tarixi
Buryatiya şamanları ilk əvvəllər Svyatoy Nos yarımadasında ayinlər keçirirdilər. Buryat dilində yarımadanın adı *Xilmen xuşuun* adlanır ki, bu da tərcümədə "nərə üzü" mənasını verir.

Ruslar yarımadanı burun hesab edilərək Svyatoy Nos olaraq adlandırmışlar.

1981-ci ildə Svyatoy Nos yarımadasında İl-14 təyyarəsi dağ massivi ilə toqquşmuşdur. Nəticədə 48 nəfər həlak olur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Baykalın təbiəti. Svyatoy Nos yarımadası
* Природа Байкала. Схема Святого Носа
* История осадконакопления на перешейке полуострова Святой Нос (Байкал)
Qəşəng deysiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Yabanı halda Yaponiyada dağlıq ərazidə bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 40-80 sm-ə çatan koldur. Qarşı-qarşıya yarpaqları uzunsov-neştərvari, kənarları dişli, bir az sallaq, uzunluğu 6 sm-dir. Çiçəkləri ağdır. Uzunluğu 9 sm-ə qədər olan salxımşəkilli çiçək qrupuna 50-yə qədər çiçək yığılmışdır. Kasayarpaqları 5 ədəd, üçbucaqlı və ya xətvari, meyvə ilə qalan və ya töküləndir. Xaricdən çox vaxt ulduz formalı, tüklüdür. Ləçəkləri 5 ədəd, ağ, nadir hallarda narıncı və ya qırmızımtıl-qonur rəngdədir. Erkəkcikləri 10 ədəd olub, ləçəklərdən qısa, dişvari, yanlardan açılan, tüklü, telvari tozluğa malikdir. Yumurtalığı 3-5 yuvalıdır, hər yuvada çoxlu miqdarda yumurtacığa malikdir. Sütuncuqları 3-4 ədəddir. Çiçəkləməsi iyun ayında müşahidə edilir. Çiçəkləri keçən ilki zoğların üzərində əmələ gəlir.

## Ekologiyası
Bitki işıqsevən, quraqlığa davamlıdır. Munbit orta nəmişli torpağa  üstünlük verir. Şəhər şəraitinə çox davamlıdır. Düzgün becərilmənin mühüm şərtlərindən biri çiçəklədikdən sonra düzgün budanmadır. Sıx kolları seyrəltmək lazımdır. Tez böyüyür və əlverişli şəraitdə əkindən sonra üçüncü il çiçəkləyir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda aşağı yaruslarda təsadüf edilir. Mərkəzi Nəbatat bağında, Dendrologiya İnstututunda introduksiya edilmişdir.

## İstifadəsi
Yaşıllaşdırmada yolların kənarında kiçik qrup, tək əkinlər üçün istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əklil çubuqlucası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
           
## Arealı
Qərbi Avropanın cənubunda yabanı halda yayılmışdır.
                                                       
## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 3 m, çətirinin diametri 1,5-2 m olan koldur. Çətiri şaxələnmiş, orta sıxlıqdadır. Zoğları çılpaq və ya cavan vaxtı tüklə örtülmüş olur. Qabığı qəhvəyi-qonur rəngli olub, çatlayandır. Yarpaqları yumurtavari və ya uzunsov - yumurtavari, uzunluğu 4-8  sm, eni isə 1,5-5 sm-dir. Uc tərəfdən sivri, bünövrəsi enli, pazvari və ya dairəvi,  kənarları seyrək dişli, üst tərəfdən çılpaq, alt tərəfdən isə tüklüdür. May ayında çiçəkləyir. Çiçəkləmə müddəti 20 gündür. Çiçəkləri ağ, çox ətirli, 2,5-3,5 sm diametrindədir. Ləçəkləri yumurtavari, 5-9 ədəd çiçəkləri salxımvari çiçək qrupunda toplanmışdır. Çiçək saplağı və yarpaqları çılpaq və ya tüklüdür. Sütuncuqlarının 2/3 hissəsi bitişik olur. Meyvəsi iyul ayının axırında yetişir. Meyvəsinin 1-7 ədədi birlikdə yarımçətirlərdə toplanmış, dördkünc qutucuqdur. Çox vaxt yaza qədər budaqların üzərində qalır. Toxumları çox xırda, narıncı-qırmızı rəngdədir. Həyat müddəti 30-50 ildir. 

## Ekologiyası
Torpağa tələbkar deyil, çox rütubəti sevmir. Tez zoğ əmələgətirmə qabiliyyətinə malik olduğundan sıx kollanır, ona görə vaxtaşırı kolları seyrəldilməli, meyvə verən gövdələr və 5-6 yaşlı budaqları kəsilməlidir. Sərt keçən qış zamanı zoğları şaxtadan donur, meyvə vermir. Kölgəyə və soyuğa davamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın bəzi rayonlarında mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Gözəlliyinə, çiçəklərinin ətrinə görə bağ və parklarda, tək-tək və ya qrup əkinlərində, canlı hasarların salınmasında istifadə edilir. Uzun illər boyu (XVI əsrin ortalarından) becərilmə prosesində çoxlu miqdarda müxtəlif bağ formaları alınmışdır.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Falkoner çubuqlucası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
1880-cı ildən Rusiyanın Avropa hissəsində, meşə-bozqır torpaq zonalarda mədəni halda becərilir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 1,5 m olan koldur. Zoğları çılpaqdır. Gövdəsinin qabığı şabalıdı-qonurdur. Yarpaqları yumurtavari-neştərvari, uzunluğu 3-5 sm, eni 0,9-4 sm-dir. Uc tərəfdən uzunsov, sivriləşmiş, qaidədən pazvari, kənarları xırda, qısa dişçikli və ya tamkənarlıdır. Üst tərəfdən çılpaq, alt tərəfdən damarların künclərində tükləri vardır. May ayının axırında çiçəkləyir. Çiçəkləri 3-5 ədəd, ağ, diametri 3 sm, salxımvari və ya süpürgəşəkilli çiçək qrupunda yerləşir. Kasayarpaqları yumurtavari-neştərvari, sivri, çılpaq və ya tüklərlə örtülmüşdür. Ləçəkləri uzunsov, neştər formalı, sivri, sütuncuğu yarıya qədər bitişikdir. Toxumla və yaşıl qələmlərlə çoxaldılır.

## Ekologiyası
Şaxtaya və quraqlığa davamlıdır, normal inkişaf etməsi üçün müntəzəm suvarılma tələb edir. Çiçəkləyir, lakin meyvəsi yararsızdır. Günəşli yerdə yaxşı bitir, kölgədə və yarımkölgədə zoğları uzanır, çiçəkləməsi zəifləyir. Torpaq suları və nəmişliyin olması bitkinin inkişafına pis təsir edir. Çubuqluca məhsuldar torpaqlara (yarpaqlı, çürüntülü, qumlu - 3:2:1) üstünlük verir. Çubuqluca rütubətə tələbkardır. Ph.coronarius və Ph. laxus növlərinin hibrididir.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda Mərkəzi Nəbatat bağına introduksiya edilmişdir. Burada o, şaxtaya və quraqlığa davamlı olmaqla meyvə verir.

## İstifadəsi
Park və bağlarda qrup və ya tək əkinlər, canlı hasarların yaradılması və alleyaların aşağı yarusunun yaşıllaşdırılması üçün təklif edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Philadelphus hirsutus

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Şimali Amerika və Cənubi Asiyada təbii halda yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 3 m olan koldur. Gövdələrin qabığı şabalıdı-qonur rəngli, çatlayan və soyulandır. Özəkləri 6 tilli, enli və boşdur. Tumurcuqları kiçik, kirəmit şəklində düzülmüş pulcuqlara malik olub, adətən konusşəkilli yarpaq köbəcikləri ilə örtülmüşdür. Yarpaqları yumurtavari və ya neştərvari, tamkənarlı və ya dişli, nazik və ya bir qədər dərivaridir. Üst tərəfdən çılpaq, bəzən damarlar boyu tükcüklər müşahidə edilir. Yarpaqları açıq yaşıl, payızda isə sarımtıl rəngdə olur. May ayının ikinci yarısında çiçəkləyir. Çiçəkləri 2–5 sm diametrində olub, ağ rəngli, nadir hallarda isə ləçəklərinin əsası qırmızımtıl-qonur rəngli olur, ətirlidir. 1–3 ədəd (nadir halllarda 7 ədəd) çiçəkləri budaqların uclarındakı salxımvari çiçək qrupunda, yarpaqlaşmış qısa zoğların yan budaqlarında, ikiillik və çoxillik yarımçətirlər üzərində yerləşmiş olur. Toxum və yaşıl qələmlərlə çoxaldılır.

## Ekologiyası
Mədəni şəraitdə bitir və meyvə verir. Şaxtaya və quraqlığa davamlı olub, bozqır və bir qədər cənub qurşaqlarda yaşıllıqlarda geniş istifadə edilə bilər. Kütləvi çiçəklik üçün tez-tez suvarma tələb edir.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeronda, Gəncədə, Zaqatalada, Balakəndə mədəni şəraitdə rast gəlinir.

## İstifadəsi
Parklarda, bağlarda tək və qrup əkinlərində istifadəsi məqsədyönlüdür.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çaltəhər çubuqluca

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Yabanı halda Çində yayılmışdır. Qərbi Avropa və Şimali Amerikada mədəni halda becərilir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 3–5&nbsp;m olan koldur. Zoğları az tüklü, sonradan çılpaqlaşır. Qabığı yaşlı budaqlarda qonur, çatlayan və soyulandır. Yarpaqları uc tərəfdən sivri, qaidəsi enli-pazvari və ya dairəvi, kənarları boz qılçıqlarla örtülmüşdür. İyun ayının ortalarında çiçəkləyir. Çiçəkləri ağ, qoxusuz, diametri 2,5–3 sm olub, 5–7 ədədi çiçək salxımında toplanmışdır. Kasayarpaqları sıx, boz tüklü, ləçəkləri enli, ellips formalı, sütuncuğu əsasında çılpaq, yarıya qədər bitişik olur. Meyvələri avqust ayında yetişir. 1895-ci ildə introduksiya edilmişdir. Yaxşı çiçəkləyir və toxum əmələ gətirir.
Yaz səpinində toxumları yaxşı cücərir, Yazda əkilən yaşıl qələmləri 100%-ə qəqər kök atır.

## Ekologiyası
Az kölgəli və işıqlı yerlərdə əkilməyə yararlıdır. Qışa davamlıdır, ancaq çox soyuq qış aylarında cavan əkinlər dona bilər. Yüngül, hava və suyu yaxşı keçirən gillicə torpaqlar yararlıdır. Yay ərzində torpaq bellənir, alaqlar təmizlənir, suvarılır. Bakının bağ və parklarında normal inkişaf etmək üçün müntəzəm suvarılmaya ehtiyacı vardır.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda bəzi rayonlarda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Tək və qrup əkinlərində, çay kənarlarında əkilməsi məqsədyönlüdür.

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ümumdünya sərgisi

**Ümumdünya sərgisi** və ya **Ekspo**, **Expo** — xalqların nailiyyətlərini nümayiş etdirmək üçün beynəlxalq sərgidir. Bu sərgilər xarakterə görə fərqlənir və dünyanın müxtəlif yerlərində keçirilir. Sənayeləşdirmə simvolu olan beynəlxalq sərgi, texniki və texnoloji nailiyyətləri nümayiş etdirmək üçün açıq platformadı.

1928-ci ildə Beynəlxalq Sərgilərə dair Konvensiyanın qüvvəyə minməsi ilə Beynəlxalq Sərgilər Bürosu Ümumdünya sərgisi üçün beynəlxalq idarəedici orqan kimi xidmət edir. Beynəlxalq Sərgilər Bürosu tərəfindən təsdiqlənmiş sərgilər üç növdən ibarətdir: *universal*, *beynəlxalq* və *bağçılıq*. Onlar adətən üç həftədən altı aya qədər davam edirlər.

## Tarix
İlk Ümumdünya sərgisi Şahzad Albert təşəbbüsü ilə 1851-ci ildə Hayd-parkda keçirildi. Sərginin əsas cazibəsi "Crystal Palace" idi. Sərgi cəmiyyətin bir çox aspektlərinin, o cümlədən incəsənət və dizayn təhsilinin, beynəlxalq ticarətin və əlaqələrin, həmçinin turizmin inkişafına təsir etmişdir. 1851-ci ildə yarandığı gündən bəri Ümumdünya Sərgilərinin təbiəti üç dövrə bölünür:
* sənaye dövrü (1851–1938),
* mədəniyyət mübadiləsi dövrü (1939–1987),
* milli brending dövrü (1988—bu günədək).

## Ümumdünya sərgiləri

## Xarici keçidlər

* Baku bids for World Expo 2025
* ExpoBids.com , information about bids for future world's fairs]
* 

## İstinadlar
Honda mükafatı

**Honda mükafatı** — (;) Yaponiyanın elm adamlarına verdiyi ən yüksək mükafat

## Yaranması
Honda (Honda Foundation) mükafatı1980-ci ildən etibarən hər il Honda Fondu tərəfindən verilir.Əsası Soiçiro Honda və onun kiçik qardaşı Benciro Honda tərəfindən 1977-сi ilin dekabrında qoyulan Honda Fonduna indi Xiromori Kavaşima başçılıq edir .Mükafatın əsasını diplom, medal və pul mükafatı təşkil edir(10 milyon yapon İenası). Dünyanın bir çox tanınmış alimləri , həmçinin Nobel mükafatının 3 laureatı bu mükafatı almışdır. Honda mükafatını alan ilk və yeganə azərbaycanlı alim Lütfi Zadədir.

## Şirkətin tarixi
Porşen üzüklərinin istehsalı Hondanın Soitirosunun sahibkar fəaliyyətinin birinci təcrübəsi idi. O, 1938-ci ildə qarajda qaydaya saldı. İki il sonra o Toyota şirkətindən böyük sifarişi aldı, icrası üçün ona yeni zavodu tikmək lazım oldu. İkinci dünya müharibəsindən sonra o Toyota şirkətinin öz zavodunu satdı və Fudzisavının köməyi ilə motosikllərin istehsalıyla məşğul oldu, hansı ki, yeni şirkətin maliyyələşdirilməsini təmin etdi, həmçinin marketinq strategiyasıyla məşğul olurdu. 1946-cı ildə Honda Technical Research Institute-u (Hondanın Texniki elmi tədqiqat institutu) yaradılmışdı, 24 sentyabr 1948-ci ildə şirkət kimi qeyd edilmişdi. 20 əməkdaş idi. 1950-ci ildə Honda iki dəfə ən böyük güclə dördsilindrli mühərriki hazırlamağı bacardı, əvvəl nə qədər idilər, bunun sayəsində Honda motosiklləri məşhurluğu qazanmağa tez başladı. 1954-cü ilə onlar Yaponiyada bazarın 15-faiz pay hissəsinə nail oldular. Həmçinin Hondayla hazırlanmış konstruksiyanın 1950-ci motosikllərinin sonuna kimi hər şey dünyada ən nüfuzlu motosikl yarışlarını uddu.

## Mükafatın diplomu
Diplom ənənəvi Yapon sənətkarlıq və müasir texnologiya arasında bir tarazlığı simvollaşdırır. Baza Yaponiya ənənəvi sənətkarlıq əlamətlərinin gözəl bir nümunəsi olan Saga brokadası ilə örtülmüş və yapon akçaağacı yarpaqları ilə əhatə olunmuş ənənəvi yapışdırılmış yapon kağızına quraşdırılmışdır.Bu dizayn Honda mükafatının Yapon köçürülməsini çatdırmaq məqsədi daşıyır və insanların nə qədər texnologiya, insan ağlı və əlləri olursa olsun, onun əsasını təşkil edən mesajdır.

## Məqsəd
Honda mükafatı — ekotexnologiya sahəsində yeni ideyalar üçün verilən mükafatdır. 1979-cu ildən Honda Fondunun mövcudluğunun əsas prinsipinə ekologiya və texnologiyalar konsepsiyası daxildir.Bu prinsipə görə ekologiya Yer kürəsinin bütün sistemini və insan sivilizasiyasını müəyyən edir. Bu texnoloji konsepsiya insanlarla və ətraf mühitlə harmoniyada texnologiyalardan istifadəyə və inkişafa çağırır

## Laureatlar
1980-ci ldə etibarən Honda mükafatını alan alimlər və təqdim edilən mövzular

## Xarici keçidlər
* Honda mükafatının saytı
* Laureatların siyahısı

## İstinadlar
Nahamar deysiya

**** () — aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Yaponiyada və ya Çində yabanı halda bitir. Nahamar, xırda, ulduzlu tükcüklərlə örtülmüş yarpaqlarına görə belə adlandırılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 2,5 m olan koldur. Zoğlarının qabığı qırmızı və ya boz-qonur rəngli, sonradan tökülür. Yarpaqları sadə, yumurtavari, neştər formasında və ya uzunsov-yumurtavari, kənarları xırda dişli, tüklü, nadir hallarda çılpaq olub, qarşılıqlı düzülmüşdür. Natamam lələkvari damarlıdır. Yarpaqaltıqları yoxdur. Saplaqları 1 sm uzunluqdadır. İyul-avqust aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri ağ və ya açıq çəhrayı, düz dayanan, uzunluğu 12 sm-ə qədər olan ensiz salxımlara yığılmışdır. Çiçəkyanlığı tez töküləndir. Tumurcuqları xırda, 1-2 mm uzunluqda çılpaq pulcuqlarla örtülmüşdür. Meyvəsi şarşəkilli, təpədən çatlayan qutucuqdur, oktyabrın ortalarında yetişir. Toxumları xırda, 1 mm uzunluqdadır. Toxumlarla, oduncaqlaşmış qələmlərlə, kolun bölünməsi ilə çoxalır.

## Ekologiyası
İşıqsevən olub, torpağa az tələbkardır. Soyuğa davamlı deyildir, ziyanvericilərlə az zədələnir. Küləkdən qorunan yerlərdə əkilməsi və cavan bitkilərin qışda üstünün örtülməsi  məsləhətdir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda çay kənarlarında rast gəlinir.

## İstifadəsi
Tək və qrup əkinlərində istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yumşaq deysiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Çində geniş yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 2 m olan koldur. Cavan zoğları ulduz formalı olub, tüklü, qırmızımtıl-qonur rəngli qabıqla örtülmüşdür. Yarpaqları yumurtavari və ya uzunsov – yumurtavari, uzunluğu 4-8 sm-dir. Uc hissəsi sivri, qaidəsi enli, pazvari və ya zəif ürəkvaridir. Kənarları xırda mişardişli, üstdən tünd yaşıl, alt tərəfdən açıq yaşıl olub, yumşaq tüklüdür. Saplaqları 3-6 mm uzunluqdadır. Çiçək qrupu 6-8 sm diametrində, sıx, qalxanvaridir. Çiçəkləri ağ, 1-1,2 sm enindədir. Kasa yarpaqları sıx tüklü, enli-yumurtavaridir. Erkəkcikləri saplaqlı, telli, çıxıntısız, bizvaridir. Sütuncuqları adətən üçdür. İyun ayında çiçəkləyir, meyvələri oktyabr ayında yetişir. Meyvəsi şarşəkilli qutucuq, arakəsmələri vasitəsilə  ayrıca hissələrə bölünür, çoxsaylı toxumlarının uzunluğu 2,5 -2,7 mm, eni 3 mm-dir. Bu növ yazın axırında - yayın əvvəlində bol və uzun müddət çiçəkləyir. Toxumları ellipsvari, qısa, üçkünc qanadlı, qonur rəngli, uzunluğu 1 mm, eni 0,5 mm-dir. Toxumlarla, forma və sortları isə qələmlərlə çoxaldılır. Deysiya hər il budanmalıdır. 25 ilə qədər yaşayır.

## Ekologiyası
Bol çiçəkləməsi üçün rütubətli, yaxşı gübrələnmiş torpaqlara ehtiyacı vardır. Şəhər şəraitini yaxşı keçirir, tüstüyə, qaza, quraqlığa davamlı, işıq, istisevən, zərərverici və xəstəliklərlə az zədələnir. Soyuq qışda çox donduqdan sonra zoğları yenidən çıxır və bitkilər həmin ildə çiçəkləyir.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeronda park və bağlarda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Deysiya bağda tək, qruplarla, bordyurda və canlı hasarlarda əkilir. Çox miqdarda sadə və ya çoxləçəkli çiçəkləri olan dekorativ formaları və sortları becərilmişdir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Philadelphus pubescens

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Şimali Amerika-Tennessidən başlayaraq Alabama və Arkanzasa qədər yayılmışdır. Qərbi Sibirdə, Orta Asiyada mədəni halda geniş becərilir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 3 m olan koldur. Gövdəsinin qabığı möhkəm, zəif çatlayan, lakin soyulmayan və ya zəif soyulan, açıq boz rəngdir. Çiçəkləyən zoğlarının yarpaqları yumurtavari, ellips və ya yumurtavari-neştər formasında olub, uzunluğu 4-10 sm, eni 3-4 sm-dir. Uc tərəfdən sivri və ya iti, qaidəsi dairəvi və pazvaridir. Yarpaqların kənarları seyrəkdişli və ya tamkənarlı, üst tərəfdən tünd yaşıl və çılpaq, alt tərəfdən isə sarımtıl tükcüklərlə örtülmüşdür. May-iyun aylarında  çiçəkləyir. Çiçəkləri qoxusuz və ya bir az qoxulu olub, yarpaqlaşmış zoğlar üzərində, 5-10 ədədi bir yerdə olmaqla sıx salxımcıqlarda yerləşir. Çiçək saplağı və kasayarpaqları yumurtavari, tüklüdür. Meyvəsi iyul ayının axırında yetişir. 1800-ci ildə introduksiya edilmişdir.

## Ekologiyası
Şaxtaya davamlıdır. Qidalı torpağa tələbkardır. Rütubəti çox sevmir. Bitkidə hər il budanma aparılmalıdır, bu isə birillik zoğların normal böyüməsinə və bol çiçəkləməsinə səbəb olur.

## Azərbaycanda yayılması
Talış zonasında park və bağlarda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Bəzək bağçılığında bu növdən geniş istifadə edilir. Bu cür kollarda cavanlaşdırıcı budanma etmək olar.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İnşan dağları

**İnşan** - Çinin şimalında, Daxili Monqolustanda, Xuanxe çayından şimal və şimal-şərqdə yerləşən, cənub yamacları dik olan bir çox yarımhorst tipli dağ tirələrindən ibarət dağ sistemi.

## Coğrafiyası
Çinin şimalında, Daxili Monqolustanda, Xuanxe çayından şimal və şimal-şərqdə yerləşən İnşan dağlarının cənub yamacları dik olub bir çox yarımhorst tipli dağ tirələrindən ibarətdir. Dağın ümumi uzunluğu 650 kilometrdir. Dağın hündürlüyü isə 2187 metrə qədərdir. İnşan dağ sistemin tərkibinə Lanşan, Şeyten-Ula, Xelanşan, Datsinşan silsilələri daxildir. Dağ sistemi enlik dairəsi istiqamətində Xuanxe çayının şimal dirsəyinə qədər uzanırlar. Qobinin geniş şərq və cənub-şərq hissəsi alçaq təpəli dalğavari düzənlərdir. Səthində üçüncü və dördüncü dövrün çayları və göl hövzələrinin izləri çox yaxşı saxlanılmışdır. Qədim çay dərələri terraslıdır: çaqıl daşlarından qurulmuşdur. Həmin sahələrdə yeraltı sulara nisbətən dayaz yerlərdə hələ də rast gəlinməkdədir. Qədim çay dərələri və göllər ətrafında daş dövrünə aid mədəniyyətin aşkar edilməsi, hələ pleystosendə burada çayların və göllərin olduğunu sübut edir. Mərkəzi Asiya tədqiqatçılarının ehtimalına görə o zaman göllər (yəqin ki, həm də çaylar) Qobi landşaftının tipik bir elementi olmuşdur. Orta əsrlərin özündə belə Qobidə və Mərkəzi Asiyanın başqa sahələrində qrunt suları çox dayazda yerləşmiş, yağıntıların miqdarı isə indikinə nisbətən bir qədər artıq olmuşdur.

## Lanşan silsiləsi
Bu silsilə Xuanxe çayının sol sahili boyunca 300&nbsp;km uzanır. Maksimal hündürlüyü 2109 metrdir. Silsilə əsasən şist və qneyslərdən ibarətdir. Qeyd edək ki, şist quruluşca lay-lay olan dağsüxurudur və gil laylara güclü təzyiq və istiliyin təsiri ilə yaranır. Qneys isə qədim metaforik süxurdur. Silsilənin şimal-qərb yamacı maili, cənub şərqi isə Xuanxe vadisinə doğru yönəlir. Cənub-şərq hissə ən hündür və ən dik hissə olub, dar vadilərə parçalanır. Landşaft yarımsəhra kol bitkilərinə malikdir.

## Xelanşan silsiləsi

Çin Xalq Respublikasının şimali-mərkəzi hissəsində yerləşən bu silsilə Daxili Monqolustan və Ninsya ilə hüdudlanır. Sahəsi  təxminən 673 400&nbsp;km²-dir, uzunluğu şimaldan cənuba doğru 180&nbsp;km, eni isə 15–50&nbsp;km-dir. Orta hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 2&nbsp;km, ən hündür zirvəsi isə dəniz səviyyəsindən 3556 m-dir. Yüksək sahələrində meşələr və şəmənliklər var. Zəngin faunasına vəhşi ulaqlar, antiloplar, bəbirlər, qonur ay, bəzi sürünənlər və məməlilər daxildir.

## Datsinşan silsiləsi
Daxili Monqolustan Muxtar Vilayətində yerləşən bu silsilənin uzunluğu 260&nbsp;km-dir. Maksimal hündürlüyü 2187&nbsp;km-dir. Silsilə qneys, bazalt və qum daşları kimi suxurlara örtülüdür. Cənub yamacı Xunaxe çayının vadisinə doğru güclü şəkildə parçalanmış dik yamac formalaşdırır. Şimal yamacı isə mailidir. Florasını çöl bitkiləri təşkil edir. Əhalisi maldarlıqla məşğul olur.

## Tədqiqi tarixi
İnşanın ilk tədqiqi Nikolay Prjevalskidən başlayaraq rus səyyahlar tərəfindən aparılmışdır.

## Həmçinin bax
* Çin coğrafiyası

## Xarici keçidlər
* Inşan (rusca)

## İstinadlar
Həbibulla Əmirxanov

**Həbibulla Əmirxanov İbrahim oğlu** (d.7 may 1907-ci il, Dağıstan -  ö. 1986-cı il ) — azərbaycanlı alim, fizika-riyaziyyat elmlər doktoru (1942), professor, Azərbaycan EA-nın həqiqi üzvü (1949), SSRİ EA -nın müxbir üzvü (1972). 
## Həyatı
Həbibulla İbrahim oğlu Əmirxanov 7 may 1907-ci ildə Dağıstanın Korod kəndində anadan olmuşdur. 1925-ci ildə Bakıya köçmüş və Bakı Dövlət Universitetinin Fizika-riyaziyyat fakültəsində təhsil almışdır. 

## Əmək fəaliyyəti
Həbibulla Əmirxanov universiteti bitirdikdən sonra Azərbaycan Sənaye İnstitutunun Fizika kafedrasında işə başlamışdır. O, həmçinin SSRİ Elmlər Akademiyasının Zaqafqaziya filialının Azərbaycan bölməsinin fizika sektorunda çalışmışdır. Həbibulla Əmirxanov 1935-ci ildə yaradılmış SSRİ EA-nın Azər­baycan filialının fizika sektorunun rəh­bə­ri vəzifəsini icra etmişdir. 1945-1950-ci illərdə isə Azərbaycan EA Fizika və Riyaziyyat İnstitutunun ilk direktoru kimi fəaliyyət göstərmişdir. 

1950-ci ildə Dağıstana köçən Həbibulla Əmirxanov SSRİ EA Dağıstan filialı Rəyasət Heyətinin sədri olaraq çalışmış, həmçinin SSRİ EA Fizika İnstitutu Dağıstan filialının direktoru vəzifəsini icra etmişdir. Bununla yanaşı, o, Azərbaycan Sənaye İnstitutunun fizika kafed­rasının müdiri kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1949-cu ildən Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının akademiki olan H.Əmirxanovun neft fizikası, yarımkeçiricilər, geofizika və fiziki termodinamikaya həsr olunmuş tədqiqatları vardır. Alim eyni zamanda  istilik tutumunu və istilikkeçirməni ölçmək üçün yüksək dəqiqliyi ilə fərqlənən cihazlar yaratmışdır. Həmçinin adiabat kalorimetr onun ixtiralarından biridir və bu ixtira SSRİ XTNİ-in fəxri diplomuna layiq görülmüşdür. 

A.F.İoffenin tələbəsi olan Həbibulla Əmirxanov yarımkeçiricilər məktəbinin üzvü olmuşdur. O, tələbləri və həmkarları ilə birlikdə elmi məktəbin əsasını qoymuşdur. Bununla yanaşı, alim mədən süxurları­nın mütləq yaşını təyin etmək üçün kütlə spektrometriyasına əsasla­nan yeni üsul yaratmışdır. 

Həbibulla Əmirxanov SSRİ, Rusiya və Dağıstan respublikalarının Ali Sovetlərinin deputatı seçilmişdir. Bununla belə, alimin adı Dağıstan Elmi mərkəzinin Fizika İnstitutuna verilmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
Həbibulla Əmirxanov Azərbaycan Elmlər Akademiyasının təşkilinin fəal iştirakçılarından biri olmuşdur.  O, 1942-ci ildə fizika-riyaziyyat elmlər doktoru, 1972-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü olmuşdur. Alim 400-dən artıq elmi əsərin, 13 monoqra­fiyanın müəllifidir.

## Təltifləri
* Sosialist Əməyi Qəhrəmanı;
* Azərbaycan SSR və Dağıstan MSSR-in Əməkdar elm xadimi fəxri adları;
* Vavilov adına qızıl medal mükafatçısı;

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Elmlər Akademiyasının yaradılması prosesi və ilk təsis yığıncağı.
Şerenka çubuqlucası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Yabanı halda Çin və Koreyada yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 2-4 m, çətiri çox hallarda yumurtaşəkilli, yuxarı hissələrdə düz budaqlanan koldur. Zoğları tükcüklü, qabığı qəhvəyi, çox hallarda xırda, qara ziyilciklərə malikdir. Birillik və çox yaşlı budaqların qabığı qonur və ya sarımtıl-boz, soyulandır. Yarpaqları yumurtavari, enli ellips və ya uzunsov ellips formalı, tam kənarlı və ya bir qədər xırda, bir-birindən aralı dişli, nadir hallarda hər tərəfdən 10-15 dişli, qarşılıqlı və tökülən, üst tərəfdən çılpaq və ya seyrək tükcüklü, alt tərəfdən isə damarlar boyunca tükcüklü olur. May ayında çiçəkləyir. Çiçəkləri ağ, 3-4 sm diametrində, ətirlidir. Çiçək saplağı sıx tükcüklərlə örtülmüşdür. Bu tükcüklər çox zaman çiçək yatağına və kasayarpağına keçir. Ləçəkləri enlidir. Sütuncuqların qaidəsi tüklüdür. Yumurtalığı aşağı və ya yarımaşağı olub, 3-5 yuvalıdır. May ayında çiçəkləyir. Meyvəsi iyul ayının axırında yetişir. Meyvələri dörd budaqlı, tilli qutucuqdan ibarət olub, çoxlu miqdarda qəhvəyi rəngdə, qoxulu, 2-3 mm uzunluqda toxumlara malikdir. Toxumları ətli endospermaya malikdir. Çubuqluca toxumla, kolları bölməklə, basdırma və qələmlər vasitəsilə çoxaldılır. Toxumları yazda səpilir.

## Ekologiyası
Günəşli yerlərdə və yarımkölgəliklərdə bitir. Eyni zamanda kölgəyə davamlıdır, lakin çox kölgəlik şəraitində çiçəkləsə də  az meyvə verir. Normal inkişaf etməsi üçün müntəzəm suvarılması lazımdır.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeronda, İsmayıllıda, Qəbələdə mədəni şəraitdə rast gəlinir.

## İstifadəsi
Tək-tək və qrup şəklində yaşıllaşdırmada, canlı çəpərlərin salınmaında geniş istifadə edilir. Ballı bitkidir. Mərkəzi Nəbatat bağında mədəni halda becərilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çılpaq karya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Amerikanın cənub-qərbində normal, rütubətli torpaqlarda bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 30 m, gövdəsinin diametri 1m-dək olan ağacdır. Gövdəsi tünd bozdur. Çətiri enli-piramidal formalıdır. Yarpaqların uzunluğu 30 sm-dək, üstü tünd yaşıl, sarımtıl çalarlı, alt tərəfi sıx, narıncı və ya qonur tükcüklüdür. Payızda gözəl qonur-qızılı rəngli olur. Meyvələri 1-2(4) ədəd salxımda, diametri 5 sm-dəkdir. 

## Ekologiyası
Karyaların ən çox şaxtaya davamlı növlərindən biridir. Temperaturun -300-dək enməsinə dözür. Şəhər şəraitinə davamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Lənkəranda, Astarada mədəni şəraitdə becərilir. 

## İstifadəsi
Canlı çəpərlərin salınmacında geniş istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ürəkvari karya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Vətəni Şimali Amerikadır. Həmçinin Gürcüstanda və İngiltərədə geniş yayılmışdır. Bu növ bütün karyaların ən çox yayılanıdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 30 m-ə çatan, diametri 1 m olan geniş çətirli ağacdır. Yarpaqları təklələkvaridir, uzunluğu 15-30 sm, hər yarpaq oxunda 5-9 ədəd yarpaqcıq vardır, kənarları xırda dişlidir, neştərvaridir. Tumurcuqları parlaq, boz-sarıdır. Çiçəkləri sırğa çiçək qrupuna yığılmışdır. Qozanın uzunluğu 2-3 sm, yaşıl, payızda çıxan qapaqlı və qalın qabıqlıdır. Heyvanlar bitkinin toxumu və qabığı ilə qıdalanırlar.

## Ekologiyası
Ürəkvari karya rütubətli dağ yamaclarında və bataqlıqlarda bitir. Qida maddələri az olan kasıb torpaqlarda yaxşı bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Lənkəranda, Astarada, Masallıda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Oduncağı bərk və möhkəm olduğu üçün mebel, panel, avadanlıq və pilləkənlərin düzəldilməsində istifadə olunur. Amerikalılar ondan yay aləti düzəldirlər. 

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax