El

**El** — türklərin qurumudur. Yarımköçərilər əsaən el quruluşuna malik olurdular.

## Ümumi məlumat
Azərbaycan ellərində daxili bölgü bir düstura əsaslanırdı: eldən-evə. Bu düsturun ayrıntılarına varıb bildirək ki, el oymaqlara, oymaq tayfalara, tayfa tirələrə, tirə törəklərə, törək evlərə bölünürdü.

Özbəklərdə bu bölgü bir az fərqlidir. Onlarda ulus-el-boy-uruq ayrıntısı var. Vəfik paşanın lüğətində də bölgü bu cürdür. Həmin lüğətdə yazılır: «Ulus elə bölünür, el oymağa, oymaq boya, boy da uruğa ayrılır».

Ərəblərdə əşirətin şəb-qəbilə-əmarə-bətn-fəhz-fəsilə bölgüsü var.

Eli elxanlar, elbəyilər, minbaşılar, bəzi hallarda isə kələntərlər idarə edirdilər. Bəylərbəyilik dönəmində el başçılarının xan, sultan rütbələri olurdu. Adlarının önlərinə çox zaman əmir və yaxud mir ünvanları əlavə olunurdu.

Oymaqlara oymaqbəyi kimi kələntərlər, yüzbaşılar, tüşmallar və kədxudalar başçılıq edirdilər.
Tayfalar, tirələr, törəklər isə ağsaqqalların nəzarətində idilər.

Evləri ailə başçıları idarə edirdilər. Evin başçısı olan kişi vəfat edərdisə və ya savaşda həlak olardısa bir qayda olaraq nəzarət böyük oğula keçirdi. Ailə və tüstü siyahılarında atasız evin başçısı böyük oğul göstərilirdi. Ər və oğulsuz ailələr el içində «başsız» adlanılırdı. Başsız ailələr el içində çox davam edə bilməzdi. Köç-düş yaşamı çətin olduğundan başsız ailələrə ağsaqqal vasitəsi ilə yiyə, hami tapılırdı. Arvad əlli yaşınadək olanda qaynına, qayın olmadıqda yaxınlarının birinə ərə verilirdi. Ailə malının parçalanmaması, bölünməməsi xatirinə eldə qohumluq nikahı üstünlük qazanmışdı. Qarabağda bəylərbəyilik və xanlıq dönəmində başsız ailələrdən vergi alınmırdı.

El əsasən qan qohumluğuna, sümük-süd ilişkilərinə bağlanan oymaqlardan təşkil olunurdu. Bəzən gücünü, qüdrətini itirən ellər oymaq biçimində daha möhtəşəm elin tərkibinə daxil olurdular. Bəzən isə oymaqlar güclənir, elin tərkibindən çıxıb müstəqil elə çevrilirdilər. Biz bilirik ki, Cavanşir eli öncə Anadoluda Caunqar adlanan böyük el-ulus olmuşdu. Sonra Qarabağ yaşamında gücünü itirib Otuziki elinin tərkibinə qatılmışdı. Daha sonralar isə durumunu, mövqeyini bərpa etmiş, özgür bir elə çevrilmişdi. Tərkibindəki Kəbirli oymağı da güclənib ayrılmışdı. XVII yüzildən bəri Kəbirli müstəqil bir qurum olmuşdu.

Əskidən  el  quruluşuna  malik  olan  türklər  birlikdə  yaşayır, birlikdə  savaşır,  birlikdə  savınırdılar. Sonralar  türklər  yaratdıqları  böyük  dövlətlərə  «el»  dedilər. Əski türk qaynaqlarında yazılır: «Türk xaqanı Ötükən ormanında otursa eldə sıxıntı olmaz…». «Eli olan bir bodun idim, indi elim harda?..» «el qılınc ilə alınır, qələm ilə idarə olunur…». El-dövlət, kün-xalq idi. Indi də dilimizdə el-gün ifadəsi var.
Dövlət el adlanan dönəmdə oymaqbirliyi ulus adlanırdı. Lap  sonralar  isə  qonar-köçərlər  oymaq  birliyini  «el»  adlandırdılar. 
El  qutsal qurum, müqəddəs birlik  idi. El  əhli  istər  obalıqla,  istərsə  də  təkbaşına  təəssübçəkən  olmalıydı. Elə  xəyanət  edənlər, dönük çıxanlar  bağışlanmırdı.  Ən  yaxşı  halda  eldən  dışqar  edilir, qovulurdu. Qovulanlar  el  tərəfindən  himayə  olunmur, ümumi  məsləhətə  çağırılmırdı.
Oymaq-türk sözüdür. Oğuşmaq-ailələr birliyi deməkdir. Monqollar aymaq deyirlər. Əbülqazi Bahadur xan kitabında yazır ki, oymaq monqol sözüdür, anlamı isə uruqdur. 
El əhli özünü nişan verəndə öncə oymağını bildirirdi. Soyad da beləcə yazılırdı. Sarıcalı-Cavanşir, Veysəlli-Otuziki, Qərvənd-Kəbirli, Fuğanlı-Cəbrayıllı və sairə.
Tayfa-ərəb sözüdür. Əski türklər tayfaya uruq deyirdilər.   Uruq—əski  türk  lüğətlərində  «toxum»,  «nəsil»,  «ailə»,  «soy»  anlamında  açıqlanır.  Uruq  sözünə  qədim  yazılarda,  kitabələrdə  ürcah  olunur.  Dədə  Qorqud  kitabında  Qanlı  qoca  oğlu  Qanturalı  sevgilisi  Selcan  xatına  öygü  deyərkən  söyləyir:  «Aslan  uruğu,  sultan  qızı…»

Kül  təkinin  şərəfinə  qoyulmuş  abidədə  yazılır:  «Türk  xalqı,  ölək,  uruqsuz  olaq,--deyirmiş…»
Tirə-türk sözüdür. Erkən  türk  qurumlarında  işlənən  «tirə»  termini  toplum,  yığnaq  anlamlarını  ifadə  edirdi.  Əski  monqollar  tirəyə  «şilə»  deyirdilər.  Əski  mancurlar  isə  toplantı,  yığnaq,  qurultay  mənasında  «dzira»,  «cirə»  sözlərini  işlədirdilər.   Hazırda  tayfa  quruluşunu  saxlayan  əfqanlar  qurultay  anlamında  əski  türk  termini  olan  «cirgə»  sözünü  qullanırlar.  
Türk  qurumlarında  tirələri  irkinlər  idarə  edirdilər.  Irkinlərin  yardımçıları  tarxanlar  idilər.  Sonra  türk  bəyləri  öz  adlarını  atıb  özgə  adını  tutanda  tirə  başçıları  çincə  səngin  adlanmağa  başladı.

El-oymaq əhalisi əsasən oba biçimində yaşayırdılar.   Obalar  mövsümdən  asılı  olaraq  qışlaqlara,  yazlaqlara,  yaylaqlara  və  güzləklərə  köçürdülər.
Obalara  əsasən  yüzbaşılar  və  kədxudalar  başçılıq  edirdilər. Xanlıq  dönəmində  bir  obanın  eyni  zamanda  həm yüzbaşısı,  həm  də  kədxudası  ola  bilirdi. Onlardan başqa obada çavuş (onbaşı), dəllək, molla kimi vəzifələr vardı. Bu vəzifəni tutanlar vergidən azad olunurdular.
Oba adı Mahmud Qaşqariyə görə, qəbilə, Şeyx Süleymaniyə görə, kiçik çadır, çadır camaatı, Şəmsəddin Samiyə görə isə bir neçə bölgüyə ayrılan böyük və uca köçəri çadırı. Biz bilirik ki, oba və yurd ilkin anlamda çadıra, evə deyilib. Türkün vətən sevgisi evindən başlayır.

Elin xəlifəsi də ola bilirdi.   Xəlifə—Səfəviyyə  təriqətinin  mürşidləri  tərəfindən  şəcərə (fərman)  ilə  təyin  olunan  dini-dünyəvi  vəzifə  idi. Xəlifələr  elin  nizam-intizamına,  dini  qayda-qanunlara  riayət  edilməsinə  və  digər  işlərə  cavablı  sayılırdılar.

El adamları bir-birilərini «elli», «eloğlu», «elqızı» adlandırırdılar. Səfirə, sülh-barış adamına, qıza ərə getmək üçün tələbli adama «elçi» deyirdilər. Elə yanıb-dönəni «el adamı, eldar» kimi tanıyırdılar.

## Ellər
*Cavanşir eli
*Cəbrayıllı eli
*Cəlayır eli

## Mənbə

*''' Ənvər Çingizoğlu, Fazil Baxşəliyev, Qarabağın el və obaları, Bakı, "Şuşa", 2007, səh.62-65.

## İstinadlar