Kitabxanaların tarixi

**Kitabxanaların tarixi** çox qədim zamanlara gedib çıxır və yazının icadından qısa müddət sonra yaranmışdır. İnsanlar yazılı mətnləri qorumaq və gələcək nəsillərə ötürmək üçün məkanlar yaratmağa ehtiyac duyduqda kitabxanalar formalaşmağa başladı. Kitabxanalar sivilizasiyaların inkişafında və biliklərin yayılmasında həlledici rol oynamışdır. Kitabxanaların tarixi sənədlər kolleksiyalarını təşkil etmək üçün ilk cəhdlərdən başlayır.

## Qədim kitabxanalar
### Məbədlər və saraylar

İlk kitabxanalar qədim sivilizasiyalarda meydana gəldi. Bu kitabxanalar daha çox dini və inzibati məqsədlər üçün istifadə olunurdu və məbədlərdə, saraylarda saxlanılan yazılı materiallardan ibarət idi.

### Qədim Mesopotamiya
Mesopotamiya sivilizasiyasında eramızdan əvvəl 2500-cü illərdə gil lövhələr üzərində yazılar vardı. Ən məşhur qədim kitabxanalardan biri, Ninova şəhərində yerləşən və Assuriyalı hökmdar Aşşurbanipalın (e.ə. VII əsr) yaratdığı kitabxanadır. Bu kitabxana minlərlə gil lövhədən ibarət idi və müxtəlif mövzularda yazılmış əsərlər saxlanılırdı.

### Qədim Misir
Misirdə kitabxanalar məbədlərdə və saraylarda qurulurdu. Məşhur Misir kitabxanalarından biri, e.ə. 1300-cü illərdə yazılmış "Ölü Kitabı" kimi dini mətnlərin saxlandığı məkanlardır. Bu kitabxanalar daha çox dini biliklərin qorunmasına xidmət edirdi.

### Qədim Yunanıstan

Yunanıstanda kitabxanalar daha çox fəlsəfə, elm və tarix sahəsindəki əsərlərin qorunması üçün qurulurdu. Ən məşhur qədim kitabxanalardan biri İsgəndəriyyə kitabxanasıdır. Bu kitabxana e.ə. III əsrdə yaradılmış və qədim dünyanın ən böyük kitabxanası hesab edilirdi. İsgəndəriyyə kitabxanasında elm adamları və alimlər işləyirdi və orada yüz minlərlə mətn saxlanılırdı.

## Orta Əsrlər
### Monastırlar və müsəlman dünyası
Orta əsrlərdə kitabxanalar əsasən dini mərkəzlərdə yerləşirdi və mətnlər əlyazma şəklində saxlanırdı. Orta əsrlər dövründə xristian monastırları Avropada əsas bilik mərkəzləri idi. Monastırlarda dini mətnlər, incillər və digər yazılı əsərlər qorunurdu. Xüsusilə Benedikt monastırlarında mətnlərin köçürülməsi ənənəsi ilə kitablar çoxaldılırdı .

VII əsrdən etibarən İslam dünyasında elmi və fəlsəfi biliklərin inkişafı ilə kitabxanalar böyük rol oynamağa başladı. Xüsusilə Bağdad şəhərindəki məşhur "Hikmət Evi" (Bayt al-Hikma) kitabxanası qədim yunan, hind və fars əsərlərinin saxlandığı, tərcümə edildiyi və tədqiq edildiyi bir mərkəz olmuşdur. Müsəlman alimlər qədim bilikləri tərcümə etməklə yanaşı, öz elmi kəşflərini də bu kitabxanalarda toplamışdılar.

## İntibah və eramızdan sonra dövrlər
Kitabxanalar intibah dövründə və sonrakı əsrlərdə daha da inkişaf etdi. Çap maşınının ixtirası ilə kitabların sayı sürətlə artmağa başladı.

### İntibah dövrü
Bu dövrdə antik dövrün bilikləri yenidən kəşf edildi və Avropada kitabxanalar elmi, fəlsəfi və tarixi biliklərin yayıldığı mərkəzlərə çevrildi. İtaliyada Florensiyadakı Medici ailəsinin kitabxanası, Avropanın bilik mərkəzlərindən biri kimi tanınırdı.

### Universitet kitabxanaları
XII əsrdən etibarən Avropada universitetlər yaranmağa başlayanda kitabxanalar bu universitetlərin ayrılmaz hissəsi oldu. Oksford, Kembric və Sorbon kimi universitetlərdə bilik mərkəzləri kimi kitabxanalar mühüm yer tuturdu.

## Müasir kitabxanalar
Müasir dövrdə kitabxanalar daha geniş ictimaiyyət üçün açıq olmuş və əsasən təhsil və bilik yayılması məqsədi daşımışdır. Kitabxanalar artıq təkcə elmi və dini mətnləri deyil, eyni zamanda ədəbiyyat, sənət, tarix və mədəniyyətlə bağlı materialları da əhatə edirdi.
### Milli və dövlət kitabxanaları
XVIII-XIX əsrlərdə kitabxanalar dövlət səviyyəsində qurulmağa başladı. British Library (Britaniya Kitabxanası), Library of Congress (ABŞ Konqres Kitabxanası) və Fransız Milli Kitabxanası bu dövrdə qurulmuş milli kitabxanaların nümunələridir.

### İctimai kitabxanalar
XIX əsrdə kitabxanaların ictimai xarakter daşıması geniş yayıldı. ABŞ-da Endryu Karnegi kimi sənayeçilər ictimai kitabxanaların qurulmasına böyük maliyyə dəstəyi vermişdi. Bu kitabxanalar insanlar üçün açıq olub, təhsil və bilik əldə etməyi asanlaşdırmaq üçün yaradıldı.
## Rəqəmsal dövr və elektron kitabxanalar
XXI əsrdə rəqəmsallaşma ilə birlikdə kitabxanalar yeni forma aldı. Kitablar və mətnlər elektron resurslar şəklində onlayn mövcuddur və rəqəmsal kitabxanalar geniş yayılmışdır. Bu, informasiyanın sürətli yayılmasını və bilik əldə etməyi daha da əlçatan etdi.

### Rəqəmsal Kitabxanalar
Müasir rəqəmsal kitabxanalar, dünyanın istənilən nöqtəsindən milyonlarla mətnə və mənbəyə çıxışı təmin edir. Google Books, Project Gutenberg və Europeana kimi rəqəmsal platformalar milyonlarla kitabı onlayn olaraq oxuculara təqdim edir.

Kitabxanaların tarixi insan sivilizasiyasının bilik toplamaq və yaymaq arzusunu əks etdirir. Qədim dövrlərdən müasir rəqəmsal dövrə qədər kitabxanalar biliklərin toplanması və ötürülməsi üçün əsas mərkəzlər olmuşdur. Onların rolu və əhəmiyyəti, texnologiyanın inkişafı ilə dəyişsə də, kitabxanalar hələ də mədəniyyət və təhsilin ayrılmaz hissəsi olaraq qalır.

## İstinadlar

## Ədəbiiyyat

* Black, Alistair. *A New History of the English Public Library: Social and Intellectual Contexts, 1850–1914*,  London and New York: Leicester University Press (1996); *The Public Library in Britain 1914–2000* (2000)
*Goedeken, Edward A. 2019. "The Literature of American Library History, 2016–2017." *Information & Culture* 54 (3): 342–80.
*Goedeken, Edward A. 2018. "The Literature of American Library History, 2014-2015." *Information & Culture* 53 (1): 85–120.
*Goedeken, Edward A. 2016. "The Literature of American Library History, 2012-2013." *Information & Culture* 51 (2): 268–98.
*Goedeken, Edward A. 2013. "The Literature of American Library History, 2010-2011." *Information & Culture* 48 (4): 506–36.
*Goedeken, Edward A. 2011. "The Literature of American Library History, 2008-2009." *Libraries & the Cultural Record* 46 (4): 412–41.
*Goedeken, Edward A. 2009. "The Literature of American Library History, 2006-2007." *Libraries & the Cultural Record* 44 (4): 434–70.
*Goedeken, Edward A. 2008. "The Literature of American Library History, 2003-2005." *Libraries & the Cultural Record* 43 (4): 440–80
*Goedeken, Edward A. 2004. "The Literature of American Library History, 2001-2002." *Libraries & Culture 39* (2): 175–211.
*Goedeken, Edward A. 2002. "The Literature of American Library History, 1999-2000." *Libraries & Culture* 37 (2): 138–74.
*Goedeken, Edward A. 2000. "The Literature of American Library History, 1997-1998." *Libraries & Culture* 35 (2): 311–53.
*Goedeken, Edward A. 1998. "The Literature of American Library History, 1995-1996." *Libraries & Culture* 33, (4): 407–45.
*Goedeken, Edward A. 1996. "The Literature of American Library History, 1993-1994." *Libraries & Culture* 31: 603–44.
* 
* Harris, Michael H. ed. (1971) *Reader in American Library History* online edition  ; articles by scholars
* Hoare, Peter, ed. (3 vol. 2006) *The Cambridge History of Libraries in Britain and Ireland*, 2072 pages
*  Hobson, Anthony. *Great Libraries*, Littlehampton Book Services (1970), surveys 27 famous European libraries (and 5 American ones) in 300pp.
* Kelly, Thomas Forest. *The Role of the Scroll: An Illustrated Introduction to Scrolls in the Middle Ages* (New York: Norton, 2019) 272 pp. $30.00 
* 
*Krummel, Donald William. 1999. *Fiat lux, fiat latebra: a celebration of historical library functions.* Champaign, Ill: Publications Office, Graduate School of Library and Information Science, University of Illinois at Urbana-Champaign.
* Lerner, Fred. (2nd ed. 2009) *The Story of Libraries: From the Invention of Writing to the Computer Age*, London, Bloomsbury
* Martin, Lowell A. (1998) *Enrichment: A History of the Public Library in the United States in the Twentieth Century*, Scarecow Press
* Murray, Stuart A.P. (2009) *The Library: An Illustrated History*, Skyhorse Publishing, New York, New York
* Ovenden, Richard [VNV]. *Burning the Books: A History of Knowledge Under Attack.* 2020.Ovenden, Richard [VNV]. 
* 
* Staikos, Konstantinos, *The History of the Library in Western Civilization*, translated by Timothy Cullen, New Castle, Del.: Oak Knoll Press, 2004–2013 (six volumes).
* , 1100pp; covers 122 major libraries in Europe, 59 in U.S., and 44 others, plus 47 thematic essays
* 
* ; covers 60 major libraries

## Xarici keçidlər
*Krummel, D.W. Fiat lux, fiat latebra: a celebration of historical library functions. Graduate School of Library and Information Science. University of Illinois. Occasional Paper 209.August 1999.