open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İlkinləşdirmə vektoru

**İlkinləşdirmə vektoru** — kriptoqrafiyada, xüsusilə simmetrik açar şifrələməsində istifadə olunan təsadüfi və ya qeyri-müəyyən dəyər. IV şifrələmə prosesinin təhlükəsizliyini artırmaq və eyni açarla müxtəlif şifrələmə nəticələri əldə etmək üçün vacib bir elementdir.

## Mahiyyəti
Şifrələmə alqoritmlərində, xüsusilə blok şifrələməsində, ilkinləşdirmə vektoru məlumatın şifrələnməsi prosesinə əlavə olunur. IV, eyni açar istifadə edildikdə belə, fərqli şifrələmə nəticələri yaradır və bu yolla məlumatın təhlükəsizliyini təmin edir. İlkinləşdirmə vektorunun təsadüfi və ya unikal olması şifrələmə sisteminin etibarlılığını artırır. Əgər IV təkrarlanarsa və ya təxmin edilə bilən bir dəyər olarsa, bu, şifrələnmiş məlumatın təhlilini və ya təkrarlanmasını asanlaşdıra bilər. Buna görə də IV hər dəfə dəyişməli və şifrələmə prosesində yüksək səviyyədə təsadüfilik təmin edilməlidir.

## Tarix
İlkinləşdirmə vektorunun konsepti 1970-ci illərdə, şifrələmə alqoritmlarının inkişafı ilə ortaya çıxmışdır. Xüsusilə DES (Data Encryption Standard) kimi erkən simmetrik şifrələmə alqoritmlərində IV istifadə edilməyə başlanmışdır. O dövrdə IV-nin əsas məqsədi, eyni açarın müxtəlif məlumatlar üzərində təkrarlanan şifrələmə nəticələrini fərqləndirmək idi. Bu yanaşma, məlumatların təhlükəsizliyini artırmaq üçün vacib bir addım hesab olunurdu.

## İstinadlar
Blok şifrələmə rejimi

**Blok şifrələmə rejimi** — simmetrik kriptoqrafiyada verilənlərin şifrələnməsi üçün istifadə olunan metodlar toplusu. Bu rejimlər məlumatların təhlükəsizliyini təmin etmək və funksionallığı artırmaq məqsədilə müxtəlif yanaşmalar təqdim edir.

## Mahiyyəti
Blok şifrələmənin əsas prinsipi məlumatları sabit ölçülü bloklara bölərək hər bir bloku ayrı-ayrılıqda şifrələməkdir, lakin məlumatın uzunluğu bir blokdan artıq olduqda, blok şifrələmə rejimləri daha effektiv və təhlükəsiz şifrələmə mexanizmləri təklif edir. Bu rejimlər şifrələmənin təhlükəsizlik və funksionallıq tələblərinə uyğunlaşdırılmış müxtəlif yanaşmaları əhatə edir. Blok şifrələmə rejimləri 1970-ci illərdə DES (Data Encryption Standard) alqoritminin tətbiqi ilə populyarlaşmışdır. DES-in tətbiqi çərçivəsində "Electronic Codebook" (ECB) və "Cipher Block Chaining" (CBC) kimi rejimlər işlənib hazırlanmışdır. Daha sonra AES (Advanced Encryption Standard) kimi müasir standartlarla əlavə rejimlər təklif edilmiş və kriptoqrafik təhlükəsizlik daha da artırılmışdır.

## Növlər
Blok şifrələmə rejimlərinin müxtəlif növləri mövcuddur. "Electronic Codebook" (ECB) rejimi hər bir məlumat blokunu ayrı-ayrılıqda şifrələyir. Lakin eyni məlumat bloklarının eyni şifrə mətninə çevrilməsi təhlükəsizlik baxımından zəiflik yaradır, çünki məlumatların təkrarçılığı aşkarlana bilər. "Cipher Block Chaining" (CBC) rejimində hər bir blok əvvəlki blokun şifrə mətninə əsasən şifrələnir və bu prosesin başlanğıcı üçün ilkinləşdirmə vektoru (IV) tələb olunur. IV-nin istifadəsi əlavə təhlükəsizlik qatını təmin edir.

"Cipher Feedback" (CFB) rejimi axın şifrələmə prinsipinə əsaslanır və məlumatları ardıcıl olaraq şifrələyir. Bu yanaşmada məlumatların bloklara bölünməsi tələb olunmur və verilənlər axın şəklində işlənir. "Output Feedback" (OFB) rejimi isə şifrələmə zamanı hər hansı bir xətanın şifrə mətnində yayılmasının qarşısını alır və axın şifrələmə üçün uyğun bir yanaşma təqdim edir. Nəhayət, "Counter" (CTR) rejimi paralel işləmə imkanı təmin edir. Bu rejimdə hər bir blokun şifrələnməsi üçün xüsusi bir sayğac istifadə olunur ki, bu da emal sürətini artırır və şifrələmə prosesini optimallaşdırır.

## İstifadə
Blok şifrələmə rejimləri maliyyə, hərbi, tibbi və kommunikasiya sahələrində geniş tətbiq olunur. Xüsusilə, yüksək təhlükəsizlik tələb edən sistemlərdə, məsələn, SSL/TLS protokollarında bu rejimlərdən geniş istifadə edilir. Onlar həm məlumatların məxfiliyini, həm də bütövlüyünü qorumaq üçün müasir kriptoqrafik həllərin ayrılmaz hissəsidir.

## İstinadlar
Nəqliyyat qatı təhlükəsizliyi

**Nəqliyyat qatı təhlükəsizliyi** (, qısaca TLS) — şəbəkə üzərindən ötürülən məlumatların məxfiliyini, tamlığını və autentifikasiyasını təmin edən şifrələmə protokolu.

## Mahiyyəti

TLS, internet üzərindən veb tətbiqləri, elektron poçt və mesajlaşma kimi müxtəlif xidmətlərin təhlükəsizliyini təmin edir. Bu protokol ilkin versiyası olan "Secure Sockets Layer" (SSL) əsasında yaradılmışdır və VPN-lərdə məlumatların şifrələnməsi, təhlükəsiz ötürülməsi üçün geniş istifadə olunur. Həmçinin TLS, HTTP trafikinə şifrələmə əlavə edərək HTTPS təhlükəsizliyini təmin edir. TLS, məlumatların məxfiliyini təmin etmək üçün onları şifrələyir, beləliklə, üçüncü tərəflərin bu məlumatlara çıxışı qeyri-mümkün olur. Bununla yanaşı, məlumatların ötürülməsi zamanı dəyişdirilməsinin qarşısını alır və tamlığını qoruyur. Autentifikasiya funksiyası vasitəsilə isə göndərici və qəbuledicinin kimliyi təsdiqlənir, bu da yalnız etibarlı tərəflər arasında məlumat mübadiləsini mümkün edir.

## Tarix

TLS ilk dəfə 1999-cu ildə TLS 1.0 versiyası ilə RFC 2246 standartında təsvir edilmişdir. Daha sonra 2008-ci ildə TLS 1.2 və 2018-ci ildə TLS 1.3 versiyaları təqdim edilmişdir. TLS 1.2 daha güclü şifrələmə alqoritmləri təqdim edərək protokolun təhlükəsizliyini artırmışdır. TLS 1.3 isə həm təhlükəsizlik, həm də performans baxımından təkmilləşdirilmiş, istifadəsi sadələşdirilmiş bir protokol olaraq diqqət çəkmişdir.

## İş prinsipi

TLS-in iş prinsipi iki əsas fazadan ibarətdir. Birinci faza TLS əl sıxma mərhələsidir (TLS Handshake), burada məxfilik və autentifikasiya parametrləri razılaşdırılır. Sertifikatlar vasitəsilə tərəflərin kimliyi təsdiqlənir və sessiya açarları mübadilə edilir. İkinci faza isə məlumatın şifrələnməsidir. Bu mərhələdə sessiya açarlarından istifadə edilərək məlumatlar şifrələnir və bununla da məlumatların icazəsiz əldə edilməsi və ya dinlənilməsi riski minimuma endirilir.

## Xüsusiyyətlər

TLS-in təhlükəsizliyini təmin edən bir sıra xüsusiyyətlər mövcuddur. Protokol, AES və ChaCha20 kimi müasir şifrələmə alqoritmləri vasitəsilə məlumatların məxfiliyini qoruyur. Şəbəkə mühitində məlumatların dəyişdirilməsinin qarşısını almaq üçün TLS məlumatların tamlığını təmin edir. Eyni zamanda, sertifikatların istifadəsi ilə tərəflərin kimlikləri təsdiqlənir ki, bu da yalnız etibarlı qurumlar arasında əlaqə qurulmasına şərait yaradır.

## İstinadlar
Pangasius sanitwongsei

"***Pangasius sanitwongsei***" — "*[[Pangasiidae]]*" ailəsinə mənsub, adətən Siam naxası və ya Birma somu kimi tanınan böyük şirin su balığı növüdür.

## Ekologiya
Bu balıq Cənub-Şərqi Asiyanın şirin su hövzələrində geniş yayılmışdır. Xüsusilə Tailand, Laos, Kamboca və Vyetnamda ticarət məqsədilə yetişdirilir və çoxaldılır.

## Taksonomiya
Elmi adı "*Pangasius sanitwongsei*" olan bu növ, Pangasiidae ailəsinə və Pangasius cinsinə aiddir.

## Tarix
Bu balıq növü ilk dəfə 1965-ci ildə tədqiqatçı Phuttharaksa tərəfindən təsnif edilmişdir. Cəsarətli ölçüləri və sualtı ekosistemlərdəki rolu ilə diqqət çəkir.

## Xüsusiyyətlər
*Pangasius sanitwongsei*" nəhəng ölçüləri ilə tanınır və uzunluğu 2–3 metrə, çəkisi isə 200 kiloqramdan çox ola bilər. Bədəni hamar və qəhvəyi-yaşıl rəngdədir, alt hissəsi isə daha açıq rəngdədir. Uzun, nazik başı və geniş ağzı vardır, bədəni uzanmış və düzəldilmişdir. Üzgəcləri sərt və kəskindir, bu da balığın hərəkətini çevik edir.

## Çoxalma
Təbiətdə bu balıq geniş və dərin çaylarda, göllərdə və digər şirin su hövzələrində çoxalır. Çoxalma mövsümi xarakter daşıyır və əsasən yağışlı mövsümün başlanğıcına təsadüf edir. Bu dövrdə suyun səviyyəsinin artması balıqların təbii çoxalması üçün əlverişli şərait yaradır. "*Pangasius sanitwongsei*" yumurtlayıcı balıqdır və çoxalma prosesi qrup halında baş verir. Dişi balıqlar çox sayda yumurta buraxır, bu yumurtalar suyun üzərində asılı vəziyyətdə qalır və su axını ilə yayılır. Yumurtalardan çıxan larvalar suyun şəraitinə, xüsusilə temperatur və qida mövcudluğuna bağlı olaraq inkişaf edir.

Akvakultura şəraitində çoxalma prosesi daha nəzarət altında həyata keçirilir. Bu məqsədlə balıqların təbii yaşayış mühitini təqlid edən şərtlər yaradılır. Yetişdirmə şəraitində stabil temperatur, yüksək oksigen səviyyəsi və keyfiyyətli qida ilə təmin edilən balıqlar bir neçə dəfə yumurta buraxa bilir. Yumurtalar xüsusi hovuzlarda inkubasiya edilir və larvaların inkişafı diqqətlə izlənir.

## Yetişdirilməsi
Akvakultura şəraitində yetişdirilmə üçün diqqətlə seçilmiş ana balıqlar xüsusi hovuzlarda saxlanılır. Yumurtlama başlamazdan əvvəl balıqlar yüksək keyfiyyətli yemlərlə qidalanır ki, bu da onların çoxalma qabiliyyətini artırır. Dişi balıqların buraxdığı yumurtalar xüsusi filtr sistemləri ilə toplanır və inkubasiya hovuzlarına köçürülür. Larvaların inkişafı zamanı suyun temperaturu və oksigen səviyyəsi daim nəzarətdə saxlanılır.

## Qidalanma
Bu balıqlar təbiətdə daha çox zooplanktonlar, balıq sürüləri və müxtəlif su canlıları ilə qidalanır. Akvakultura şəraitində isə müvafiq qida rasionları ilə təmin olunurlar. 2007-ci ildə IUCN tərəfindən "*Threatened Species*" statusu verilmişdir. Bu status, növün populyasiyasının qorunmasına və onun təbii yaşayış mühitinin mühafizəsinə diqqət çəkir.

## İstinadlar
Kədərli bazar ertəsi

**Kədərli bazar ertəsi** () — "ilin ən acınacaqlı günü"nün adı. Bu, adətən yanvar ayının üçüncü bazar ertəsinə təsadüf edir. "*Mavi bazar ertəsi*" termini 2005-ci ildə İngiltərə psixoloqu Kliff Arnall tərəfindən təqdim edilmişdir. Arnall bu tarixi meteoroloji məlumatları (qısa günlər, aşağı günəş enerjisi), psixoloji məlumatları (Yeni il qərarlarını özündə saxlamamaq şüuru) və iqtisadi məlumatları (katolik Milad bayramından bəri keçən vaxt tətil alışları üçün götürülmüş kreditlərin ödənilməsi üçün son tarixə yaxınlaşma) özündə birləşdirən riyazi düsturdan istifadə edərək müəyyən etmişdir.

Bu fikir yalan elm hesab olunur.

## Hesablamalar
Psixi sağlamlıq vəziyyəti aşağıdakı düsturla təmsil olunur:

\frac{[W + (D-d)] \times T^Q}{M \times N_a}

Burada:

* **W** – hava
* **D** – borc
* **d** – əmək haqqı
* **T** – Miladdan keçən vaxt
* **Q** – özünə verilən yeni il vədlərinin yerinə yetirilməməsi
* **M** – motivasiyanın aşağı səviyyəsi
* **N <sub>a</sub>** – hərəkətə keçmək ehtiyacı hissi

Arnellin sözlərinə görə, o, bu düsturu səyahət şirkətinin tələbi ilə hazırlamışdır.

## Tarixlər
Arnallin araşdırmasına əsaslanan "Kədərli Bazar ertəsi" aşağıdakı tarixlərdə baş tutmuşdur:

 24 yanvar 2005-ci il

 23 yanvar 2006-cı il

 22 yanvar 2007-ci il

 21 yanvar 2008-ci il

 19 yanvar 2009-cu il

 25 yanvar 2010-cu il

 24 yanvar 2011-ci il

 16 yanvar 2012-ci il

 21 yanvar 2013-cü il

 20 yanvar 2014-cü il

 19 yanvar 2015-ci il

 18 yanvar 2016-cı il

 16 yanvar 2017-ci il

 15 yanvar 2018-ci il

 21 yanvar 2019-cu il

 20 yanvar 2020-ci il

 18 yanvar 2021-ci il

 17 yanvar 2022-ci il

23 yanvar 2023-cü il

15 yanvar 2024-cü il

20 yanvar 2025-ci il

19 yanvar 2026-cı il

## Ən xoşbəxt gün
Arnall ilin ən xoşbəxt gününü iyun ayının üçüncü cümə günü kimi müəyyən etmişdir.

## İstinadlar
Harun ər-Rəşid (opera)

**"Harun ər-Rəşid"** - Ağalar bəy Əliverdibəyov tərəfindən bəstələnmiş dörd pərdəli azərbaycanca tarixi opera. Opera barədə açıq qaynaqlardan xronoloji olaraq ilk məlumat Əfrasiyab Bədəlbəylinin 20 mart 1925-ci ildə yazdığı bir məqalədə qeydlər var. Məqalədə həmin il üçün hazırlanmış ancaq, səhnəyə qoyula bilməmiş üç operadan bəhs edilir; Reynhold Qlierin Şah Sənəm operası, Zülfüqar Hacıbəyovun "Üç aşıq" operası və Əliverdili Ağalar (Ağalar Əliverdibəyov) tərəfindən yazılmış Harun ər-Rəşid operası.

Bədəlbəyli qeyd edir ki, operada tar və kamança istifadə edilməyib, yəni əsər tamimlə klassik simfonik orkestr üçün yazılıb. Eyni məqalədə qeyd edilir ki, əsərin yazılmasında Lavrov da iştirak etmişdir. Bədəlbəylinin məqaləsində Lavrovun əsər barədə fikirləri də qeyd olunub. Əsəri arranjeman edən Lavrov əsər barədə söhbət zamanı deyib, "*Harun Ər-Rəşid"in musiqi hissəsini bitirdim. Nəğmələri məhz türk muğamatında yazılmışdır. Nəğmələr maraqlıdırlar.*

### [[Cəfər Cabbarlı|Cəfər Cabbarlının]] opera barədə yazısı
Yuxarıda qeyd edilmiş Bədəlbəylinin 1925-ci il tarixli məqaləsindən bir il sonra Cəfər Cabbarlı C. Eloğlu imzasıyla Marif və mədəniyyət məcmuəsində yazdığı "Türk operası" məqaləsində Harun ər-Rəşid operası barədə də qısa məlumat verir və öz tənqidi fikirlərini səsləndirir. 

"…Bu son məsələdə sanki mövcud operaların sayı bizi məhdud bir halə qoyur, lakin biz öylə zənn ediriz ki, repertuar üzərində çalışan əməkdaşlar bu işi çox az etina edirlər. Yuxarıda söylədiklərimizin hələ bu aşağıdakı hadisə ilə təsdiq edə bilərik: bu ilin əvvəllərində “Zarya Vostoka” qəzetəsinin səhifələrində böylə bir məqaləyə təsadüf etdik
ki, guya Əliverdibəyovun bəstələdiyi “Harun ər-Rəşid” operası
tamamlanmış və ən yaxın bir zamanda təmaşaya qoyulacaqdır. 

Fəqət bu vəxtə qədər biz o operanı səhnədə görməyiriz. Bizcə, bu yekə operalardan çəkinməməli və onları təmaşa etmə və tənqid üçün və bilxassa təşviq üçün səhnəyə buraxmalıdır. ..."

### Səhnəyə qoyulması
Həm Əfrasiyab Bədəlbəylinin həm də Cəfər Cabbarlının yazdıqlarından aydın olur ki, bu opera heç vaxt səhnəyə qoyulmayıb. Yaxud əsər geniş tamaşaçı kütləsinə açılmadan dinlənilib və uğursuzluqla nəticələnib. Açıq qaynaqlarda bu barədə detallı məlumat yoxdur.

## İstinadlar
Barbourula kalimantanensis

**Barbourula kalimantanensis** — Cənub-Şərqi Asiyanın Borneo adasında tapılan və ən azı iki fərqli əhali tərəfindən tanınan qurbağa növü. Bu növ, adını Kalimantan adasından almışdır və əsasən şirin su hövzələrində yaşayır.

## Xüsusiyyətlər
"*Barbourula kalimantanensis*" mavi və ya yaşıl rəngli bədənə malikdir və güclü üzgəcləri ilə tanınır. Bədən quruluşu uzunsovdur, ağız geniş, baş isə nisbətən kiçikdir. Orta bədən uzunluğu təxminən 4–6 santimetr arasında dəyişir, lakin bəzi fərdlər 7–8 santimetrə qədər böyüyə bilirlər. Üzgəcləri qurbağanın hərəkətində mühüm rol oynayır və suyun dərinliklərində üzməyə və dibə batmağa uyğunlaşmışdır. Üzgəclərin uzunluğu ümumiyyətlə bədənin ümumi uzunluğunun üçdə biri qədərdir. Bu quruluş, onların su mühitində daha effektiv hərəkət etməsinə şərait yaradır.

## Tarix
Bu növ ilk dəfə 1978-ci ildə herpetoloq Barbur tərəfindən təsnif edilmişdir. "*Barbourula kalimantanensis*" taksonomik olaraq, bufid qurbağalarından (Bufidae) biridir. Əsas yaşayış yerləri Borneo adasının cənubunda və Kalimantan bölgəsindəki meşəlik və dağlıq ərazilərdir. Çox vaxt suda, xüsusilə şirin su mənbələrinin yaxınlığında yaşayırlar.

## Ekologiya
"*Barbourula kalimantanensis*" soyuqqanlı bir heyvan olaraq istilik və nəmliyə qarşı yüksək həssasdır. Daha çox suda yaşamağı üstün tuturlar və gecə saatlarında aktivdirlər. Bu qurbağalar, əsasən, suyun dibindəki kiçik canlılarla qidalanır.

## Çoxalma
Dişi qurbağalar su hövzələrində yumurtlayır və yumurtalar suyun altındakı substrat üzərində inkişaf edir. Yumurtlama prosesi zamanı suya düşən yumurtalar bir neçə həftə ərzində sürətlə böyüyərək larvalara çevrilir. Erkək qurbağalar, adətən, dişilərdən daha kiçik olur.

## Qorunma
"*Barbourula kalimantanensis*" məhdud yaşayış sahəsi və ekoloji həssaslığı səbəbindən IUCN tərəfindən 2017-ci ildə *Threatened Species* (Təhlükə Altında Olan Növlər) statusuna daxil edilmişdir. Onun qorunması üçün xüsusi tədbirlər görülməsi tələb olunur, çünki yaşayış mühitinin itirilməsi və çirklənmə bu növün gələcəyini təhlükə altına salır.

## İstinadlar
Ecnomiohyla rabborum

***Ecnomiohyla rabborum*** — Hondurasın bulud meşələrində yaşayan və son dərəcə nadir olan qurbağa növü. Bu növ yalnız xüsusi ekoloji şəraitdə tapılır və təbiətdə çox az nümunəsi qeydə alınmışdır.

## Xüsusiyyətlər
"*Ecnomiohyla rabborum*", ağaclarda və yarpaqlarda yaşamağa mükəmməl uyğunlaşmışdır. Qurbağanın dərisi yaşıl rəngdədir ki, bu da ona kamuflaj təmin edir. Ən diqqətçəkici xüsusiyyəti, əllərinin və ayaqlarının kənarlarında olan tükəcikli və ya kəsik şəkilli quruluşdur. Bu xüsusiyyətlər qurbağaya ağaclarda dırmaşmağa və yarpaqlara yapışmağa kömək edir. Bədəni güclü, dərisi hamar və nəmli, gözləri böyükdür. Ayaqlarında yerləşən yapışqan padlar isə ağaclarda hərəkət etməsi üçün xüsusi uyğunlaşmadır.

## Taksonomiya
Bu növ, Hylidae ailəsinə və *Ecnomiohyla* cinsinə aiddir. 2008-ci ildə Hondurasın amfibiya faunasını araşdıran alimlər tərəfindən təsvir edilmişdir. Növün "rabborum" adı, həmin araşdırmada iştirak edən alimə hörmət olaraq verilmişdir.

## Ekologiya
"*Ecnomiohyla rabborum*" yalnız Hondurasın Syerra-de-Karata bölgəsindəki bulud meşələrində yaşayır. Bu meşələr, dəniz səviyyəsindən təxminən 1200 metr yüksəklikdə yerləşir və nəmli şərait, sıx bitki örtüyü ilə xarakterizə olunur. Qurbağa ağaclarda yaşayır, adətən yarpaqlarda və ya budaqlarda tapılır. Əsas qidası kiçik həşəratlardır, məsələn, qarışqalar, termitlər və digər invertebratlar.

## Davranış
Bu növ gecə aktivdir. Gecələr ovlanmaq və çoxalma fəaliyyətləri ilə məşğul olur. Barmaq padları və ixtisaslaşmış ayaqları sayəsində ağaclarda asanlıqla hərəkət edə bilir. Qidalanma zamanı kiçik həşəratları ovlayır və bu, onun əsas enerji mənbəyini təşkil edir.

## Çoxalma
"*Ecnomiohyla rabborum*"un çoxalma prosesi digər amfibiya növlərinə bənzəyir. Erkək qurbağalar çoxalma zamanı zəngin səslər çıxarır ki, bu da dişiləri cəlb edir. Yumurtalar yarpaqlarda və ya suda qoyulur. Yumurtalardan çıxan tısbağalar suya düşür və orada inkişaf etməyə davam edir. Suyun temperaturunun sərin və hərəkətsiz olması tısbağaların sürətlə yetkinləşməsinə şərait yaradır.

## Qorunma
"*Ecnomiohyla rabborum*", Beynəlxalq Təbiət və Təbii Sərvətlər Mühafizə İttifaqı (IUCN) tərəfindən "Çox təhlükə altında olan" növ kimi təsnif edilmişdir. Onun əsas təhdidləri arasında yaşayış yerlərinin məhv edilməsi, iqlim dəyişikliyi və *chytridiomycosis* kimi ölümcül xəstəliklər yer alır. Hondurasdakı bulud meşələri kənd təsərrüfatı və meşəçilik fəaliyyəti ilə təhdid altındadır ki, bu da qurbağanın təbii yaşayış mühitini məhdudlaşdırır. Bu səbəbdən, növün qorunması üçün təcili tədbirlər tələb olunur.

## İstinadlar
Kxao-mani

**Kxao-mani** — taylandmənşəli, nadir və təbii bir ev pişiyi növü.

## Tarix
Kxao-mani pişiyi, Siam, Tay, Korat, Suphalak və digər taylandmənşəli təbii pişik növləri ilə müqayisə edilə bilən qədim bir cinsdir. Bu pişiklər "Pişiklərin kitabı"nda qeyd edilmiş və Taylandın yerli pişikləri arasında yer almışdır. Ayuttxaya padşahlığı dövründə (1351–1767) qədim Siam pişikləri haqqında bir çox kitab yazılsa da, Kxao-mani pişiyi haqqında xüsusi qeydlərə rast gəlinmir. Thonburi padşahlığı (1768–1782) zamanı isə onların tarixi qeydləri Vat Arun məbədində tapılmışdır. Rattanakosin padşahlığı (Banqkok) dövründə, xüsusilə kral Nanqklao (1824–1851) zamanı, bu pişiklər daha çox qeyd olunmağa başlamış və məbədlərdə təsvirləri ilə məşhurlaşmışdır.

## Tanınması
Kxao-mani pişikləri əvvəlcə Siam kral ailəsi tərəfindən saxlanılır və yetişdirilirdi. Taylandda bu cinsin qorunub saxlanılması üçün xüsusi səylər göstərilmişdir. ABŞ-yə ilk Kxao-mani pişiyi 1999-cu ildə gətirilmişdir. Daha sonra, 2004-cü ildə Frédéric Lachaud-Goedert Fransada bu pişiklərin yetişdirilməsi üzrə proqram başlatmışdır.

## Qeydiyyat
Kxao-mani pişikləri 2009-cu ildə "TICA" (The International Cat Association) tərəfindən qeydiyyata alınmış və 2015-ci ildə çempionat statusu qazanmışdır. Daha sonra, 2018-ci ildə "CFA" (Cat Fanciers' Association) tərəfindən də rəsmi olaraq tanınmışdır.

## Məşhurluğu
Dünyanın ən nadir pişik növlərindən biri olan Kxao-mani pişiklərinin qiymətləri 11.000 ABŞ dollarına qədər çata bilər. Taylandda bu pişiklər monarxiya ilə əlaqələndirilir və uğur gətirdiyinə inanılır.

## Xüsusiyyətləri
Kxao-mani pişiyi tamamilə ağ rəngdə, qısa və hamar tüklərə malikdir. Pəncə yastıqları və burun dərisi çəhrayı rəngdədir. Əzələli və atletik quruluşları ilə seçilən bu pişiklər təxminən 4,5 kiloqram çəkiyə və 35–45 santimetr uzunluğa sahibdir. Gözləri parlaq və canlı rənglərdə olur. Göz rəngləri arasında mavi (aqua daxil), qızılı (qəhvəyi, mis, sarı, qəhvəyi və yaşıl rənglər daxil) və yaşıl rənglər üstünlük təşkil edir. Tək gözlü (odd-eyed) Kxao-mani pişikləri isə ən nadir və xüsusi növlərdən hesab olunur.

## Sağlamlıq
Kxao-mani pişiyi ümumiyyətlə sağlam bir növ olaraq qəbul edilir və genetik sağlamlıq problemləri azdır. Bununla belə, tamamilə ağ rəngli pişiklərdə bəzən karlıq problemi müşahidə oluna bilər. Bu, tək tərəfli (bir qulaqda) və ya iki tərəfli (hər iki qulaqda) karlıq şəklində özünü göstərə bilər. Kxao-mani pişiklərinin orta ömrü 12 il təşkil edir.

## Xarakter
Kxao-mani pişiyi oynaq, maraqlı və şən təbiəti ilə tanınır. Onların enerjili və yaramaz davranışları əyləncəli bir şəxsiyyətlə tarazlıq təşkil edir. Dostcanlı və sosial təbiətə malik bu pişiklər, hətta yad insanlarla belə asanlıqla ünsiyyət qurur və ailənin yeni üzvlərini sevincək qarşılamaq üçün qaçır. İnsan ailəsindən çoxlu diqqət və qayğı tələb edən bu cins, saatlarla tək qalmağa dözümsüzdür. Kxao-mani pişikləri uşaqlar və digər ev heyvanları ilə də yaxşı yola gedir və mehriban xasiyyəti ilə seçilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cicinnurus respublica

"***Cicinnurus respublica***" — Cənnət quşları ailəsinə aid nadir və endemik növ.

## Tarix
Bu növ ilk dəfə 1850-ci ildə britaniyalı ornitoloq Corc Robert Qrey tərəfindən təsvir edilmişdir. Adı XIX əsrin sonlarında məşhur olan Tomas Vilsonun şərəfinə verilmişdir.

## Xüsusiyyətlər
"*Cicinnurus respublica*" qeyri-adi və rəngarəng lələk quruluşu ilə seçilir. Onun başının üstü parlaq tünd mavi rəngdədir və bu rəng baş dərisi vasitəsilə görünür, bu da növü digər quşlardan fərqləndirən unikal bir xüsusiyyətdir. Erkək quşlar daha çox rəngarəng olur: onların qırmızı və sarı bədən lələkləri, yaşıl sinəsi və uzun, əyri quyruq tükləri vardır. Dişi quşlar isə daha sadə, qəhvəyi rəngli lələklərlə örtülmüşdür.

## Ekologiya
"*Cicinnurus respublica*" yalnız İndoneziyanın şimal-qərbində yerləşən Bacan və Halmahera adalarına məxsus endemik bir növdür. Əsasən sıx tropik meşələrdə yaşayır və dəniz səviyyəsindən 300 metrə qədər yüksəklikdə rast gəlinir.

## Qidalanma
Bu növün əsas qida mənbələri meyvələr, nektar və kiçik böcəklərdir. Erkəklər dişiləri cəlb etmək üçün mürəkkəb davranışlar nümayiş etdirir. Onlar meşə zəminində xüsusi sahələri təmizləyir və bu yerlərdə rəqs edərək rəngarəng lələklərini göstərirlər. Dişi quşlar erkəklərin bu davranışlarına əsasən cütlərini seçir.

## Çoxalma
"*Cicinnurus respublica*" monoqam və ya nadir hallarda poliqam həyat tərzi keçirir. Erkəklər özlərinə xüsusi "display" sahələri yaradır və bu yerləri təmizləyərək dişi quşları cəlb etməyə çalışır. Cütləşmədən sonra dişi quş yumurtlamaq üçün yuva hazırlayır. Yuvalar adətən ağacların budaqlarında və ya kolluqlarda yerləşir və yaxşı kamuflyaj edilir. Dişi quş adətən 1–2 yumurta qoyur. Yumurtaların inkubasiya müddəti təxminən 16–18 gün davam edir. Bu müddət ərzində dişi quş yumurtaları qoruyur və inkubasiya edir. Balalar çıxdıqdan sonra ana quş onları qidalandırır və müdafiə edir. Təxminən 30–40 gün ərzində balalar tamamilə böyüyərək müstəqil hala gəlir.

## Qorunma
"*Cicinnurus respublica*" Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının (IUCN) Qırmızı Siyahısında "yaxın təhlükədə" (NT) kateqoriyasına daxil edilmişdir. Bu status növün məhdud yayılma arealı və yaşayış mühitinin məhv edilməsi səbəbindən verilmişdir.

## İstinadlar
Morphnus guianensis

***Morphnus guianensis*** — geniş yayılmış neotropik qartal növü. O, incə quruluşu və unikal xüsusiyyətləri ilə seçilir.

## Təsvir
"*Morphnus guianensis*" iri, lakin incə quruluşlu bir quşdur. Uzunluğu 71–89 sm, qanad aralığı isə 138–176 sm arasında dəyişir. Çəkisi 1,2–3 kq arasında olub, dişilər erkəklərdən təxminən 14% böyükdür. Bu növ, böyük başı və tez-tez uzadılmış lələk kəkili ilə tanınır. Ayaqları çılpaqdır, tarsus uzunluğu 10,3–11,2 sm-dir. Quyruğu olduqca uzundur (34–43 sm), qanadları isə qısa, enli və yumru formadadır. Lələklərinin rəngi dəyişkəndir: yetkin fərdlər açıq qəhvəyi-boz rəngdə, cavan fərdlər isə ağ və mərmərəbənzər boz rəngdə olur. Tünd rəngli fərdlər də mövcuddur. Uçuş zamanı alt hissə açıq rəngdədir, yalnız sinə üzərində boz rəng görünür. "*Morphnus guianensis*" Harpi qartalı ilə eyni ərazilərdə rast gəlinir və ona bənzər xüsusiyyətlərə malikdir. Maraqlı bir müşahidə Panamada qeydə alınıb: yetkin "*Morphnus guianensis*"ın Harpi qartalının cavan fərdini bəslədiyi müşahidə edilib.

## Yayılması və yaşayış mühiti
"*Morphnus guianensis*" Mərkəzi və Cənubi Amerikanın geniş bir ərazisində yayılıb: Qvatemala, Beliz, Honduras, Nikaraqua, Kosta-Rika, Panama, Kolumbiya, Venesuela, Qayana, Surinam, Fransa Qvianası, Braziliya, Ekvador, Peru, Paraqvay, Boliviya və şimal Argentinada rast gəlinir.

Bu növ əsasən rütubətli ovalıq tropik meşələrdə yaşayır. Dəniz səviyyəsindən 600 m-ə qədər olan ərazilərdə müşahidə edilir, lakin And ölkələrində 1,600 m yüksəkliyə qədər rast gəlinə bilər. Çay və sahil ərazilərinə yaxın olmağa üstünlük verir.

## Davranış
"*Morphnus guianensis*" "sabit ovçu" kimi tanınır və uzun müddət oturaraq ətrafı müşahidə edir. Harpi qartalı ilə rəqabətdən qaçmaq üçün ümumiyyətlə daha kiçik ovları tutur.

## Qidalanma
"*Morphnus guianensis*" güclü bir yırtıcıdır və əsasən kiçik məməlilərlə qidalanır. Onun qida rasionunda kiçik meymunlar (kapuçinlər, tamarinlər, yunlu meymunlar), ağac gəmiriciləri, opossumlar, tənbəllər və kinkajular yer alır. Ovlarının çəkisi adətən 0,3–3 kq arasında dəyişir.

## Çoxalma
"*Morphnus guianensis*"lar tək və ya cüt halda müşahidə edilir. Çoxalma mövsümü mart-aprel aylarında başlayır. Yuvalar böyük ağacların əsas budaqlarında qurulur və iki yumurta qoyulur, lakin adətən yalnız bir bala sağ qalır. Yumurtaların ölçüsü 64 mm × 50,7 mm, çəkisi isə 90,5 qramdır. Balalar təxminən 100–110 gün ərzində uçmağı öyrənir. Cavan fərdlər valideynlərindən tam müstəqillik əldə etmək üçün 16–30 ay arasında valideynlərindən asılı qalır. Bu səbəbdən "*Morphnus guianensis*"lar adətən hər iki ildən bir çoxalır.

## Status
"*Morphnus guianensis*"ın populyasiyası təbiətdə aşağı sıxlıqda müşahidə edilir. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqı (IUCN) bu növü "Zəif" kateqoriyasına daxil etmişdir. Çoxalma yaşına çatmış fərdlərin sayı 1,000–10,000 arasında qiymətləndirilir. Yaşayış mühitinin məhv edilməsi, xüsusilə Amazon kimi tropik meşələrin qırılması, bu növə ciddi zərər vurur.

## İstinadlar
Gocea ohridana

***Gocea ohridana*** — Oxrid gölünün endemik ilbiz növü. Adını yaşadığı ərazidən alan bu növ, Planorbidae ailəsinin bir üzvüdür və yalnız bu bölgədə rast gəlinir.

## Xüsusiyyətlər
Bu ilbiz nisbətən kiçik gövdəyə malikdir və bədəni spirala bükülmüş formadadır. Üzəri adətən açıq rəngli və parlaqdır ki, bu da onu asanlıqla tanımağa imkan verir. Bədənin uzunluğu təxminən 2–3 sm-ə qədər çata bilər. Qabığı sərt quruluşda olub ağdan sarıya qədər dəyişən rənglərdə olur.

## Tarix
"*Gocea ohridana*" ilk dəfə 1956-cı ildə alimlər tərəfindən təsvir edilmişdir. Bu növ, əsasən, Makedoniya və Albaniyanın sərhədində yerləşən qədim və dərin Oxrid gölündə yayılmışdır.

## Ekologiya
Bu ilbiz yalnız Oxrid gölündə və onun yaxınlığında yaşayır. Göl, suyun yüksək təmizliyi və zəngin bioloji müxtəlifliyi ilə tanınır ki, bu da "*Gocea ohridana*" kimi xüsusi növlərin yaşaması üçün əlverişli şərait yaradır. Bu növ adətən gölün sərin və təmiz bölgələrində yaşayır. Eyni zamanda, həm təbii, həm də süni ekosistemlərdə özünə uyğun yaşam mühiti tapmağa uyğunlaşmışdır.

## Qidalanma
"*Gocea ohridana*" suyun dibində yaşayır və əsasən su bitkiləri ilə qidalanır. O, suyun içərisində süzülən kiçik orqanizmləri və detritusu yeyərək həyatını davam etdirir. Bu növ suyun müxtəlif qatlarında hərəkət edir və mühitə uyğunlaşaraq müxtəlif həyati fəaliyyətlər göstərir.

## Çoxalma
Bu növ digər ilbizlər kimi cütləşmə yolu ilə çoxalır. Dişi ilbizlər suyun dibinə yumurta qoyurlar. Yumurtalar təxminən 2–4 həftə ərzində inkişaf edərək kiçik ilbizlərə çevrilir. İnkişaf müddətində bu ilbizlər su bitkiləri ilə əlaqəli yaşayaraq həyatlarını davam etdirirlər.

## Qorunma
"*Gocea ohridana*" yalnız bir bölgədə tapıldığı üçün həssas bir növdür və müxtəlif təhlükələrlə üzləşir. Əsas təhlükələr arasında göldən istifadənin artması, suyun çirklənməsi və göldə bəzi növlərin azalması yer alır. 2009-cu ildə IUCN tərəfindən "*Threatened Species*" statusuna daxil edilmişdir. Bu status, növün mühafizəsi və onun yaşayış mühitinin qorunmasının vacibliyini vurğulayır.

## İstinadlar
VIII Sobekhotep

**Sexemra Seutavi Sobekhotep VIII** — İkinci Aralıq dövrün naməlum fironlarından biri.

## Həyatı
VIII Sobekhotep həyatı haqqındakı məlumatlar çox azdır. Belə ki, belə bir fironun varlığı haqqında yalnız Karnakdakı Amon-Ra məbədinin üçüncü pilonunun parçalanmış steli sayəsində bilinir. Elm adamları onun XIII, XVI və ya XVII sülaləyə mənsub firon olduğunu və onun Yuxarı Misirin Teben bölgəsini idarə etdiyini düşünürlər.

## Mənsubiyyəti
Misirşünaslardan Yürgen von Berekat və Ləbib Həbəşi onun XIII sülaləyə mənsub olduğunu düşünürlər.
Turin çar papirusunda (11:2) deyilir:*"İkili Kral Sexemra … 16 il …".*Misirşünaslar Kim Rixold və Darrel Beyker bu ifadələrin VIII Sobekhotepin adı olan Sexemra Seusertavi ilə eyniləşdirirlər. Əgər bu eyniləşdirmə düzgündürsə, onda VIII Sobekhotep XVI sülalənin üçüncü fironu kimi 16 il hökm sürmüş olur. Bu, onu Cihutinin birbaşa varisi və III Neferhotepin sələfi edir, baxmayaraq ki, onun bu fironların hər ikisi ilə əlaqəsi naməlumdur. İkinci Aralıq dövrün xronologiyasını yenidən təsnif edən Rixold güman edir ki, VIII Sobekhotep e. ə. 1645-ci ildən e. ə. 1629-cu ilə qədər hökm sürmüş, Hiksosların XV. sülaləsinin hakimiyyəti altında olan Nil deltasını və Memfis (Misir) şəhərini ələ keçirdikdən qısa müddət sonra hökmranlıq etmiş və bununla da XIII. sülalanın süqutunu sürətləndirmişdir.

## Sel basqını steli
Steldə belə deyilir:*(Həyat) Ra Sobekhotepin oğlu, böyük daşqın hər şeyə əbədiyyətə qədər həyat verdi. Dördüncü il, Şemunun dördüncü ayı, artıq günlər.*

*Hər şey bu tanrının varlığının himayəsi altında yaşayır. O, böyük tufanı görmək üçün bu məbədin salonuna getdi. O, tamamilə su ilə dolu olan bu məbədin zalına gəldi. Sonra orada gəzişdi […]*Yukarıda tərcüməsi verilmiş steldə firon VIII Sobekhotep tufan səbəbi ilə su basmış məbəddə gəzişməsi təsvir olunmuşdur. Bu steldə VIII Sobekhotep özünü bütün qədim Misirin ən böyük tanrısı (bütün tanrıların tanrısı) olan "Amon" olaraq göstərmişdir. VIII Sobekhotepin özünü Amona bərabər göstərməsi maraq doğurur.

## İddialar
Dini mətnləri, əntiq mənbələrin yazdıqlarını və arxeoloji tapıntıları tədqiq edən bəzi müəlliflər Musa peyğəmbərin mübarizə apardığı fironun məhz VIII Sobekhotep olduğunu iddia edirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Oksford Universitetinin sel basması stelinin dəyərləndirmə hesabatı: https://ora.ouls.ox.ac.uk/objects/uuid:f0914ff3-bc93-4525-951d-870f1782fe99/download_file?file_format=pdf&safe_filename=AcOr36.pdf&type_of_work=Journal+articl
* Əntiq Misirdə Musa peyğəmbərin izlərini axtarmaq: https://www.indyturk.com/node/517366/hz-musay%C4%B1-antik-m%C4%B1s%C4%B1rda-aramak-2
Dataverse

**Dataverse** — tədqiqat məlumatlarını paylaşmaq, qorumaq, istinad etmək, araşdırmaq və təhlil etmək üçün açıq mənbəli veb tətbiq. Tədqiqatçılar, data müəllifləri, nəşriyyatçılar, məlumat distribyutorları və əlaqəli qurumların hamısı davamlı identifikator (məsələn, DOI və ya tanıdıcı) ilə məlumat istinadı vasitəsilə müvafiq istinad alır.

Dataverse repozitoriyası çoxlu dataverselərə ev sahibliyi edir. Hər bir dataverse-də verilənlər yığın(lar)ı və ya digər dataverselər var və hər bir dataverse təsviri metadata və data fayllarını (verilənləri müşayiət edən sənədlər və kodlar daxil olmaqla) ehtiva edir.

2019-cu ildə Dataverse universitet və ali təhsil üçün "Duke's Choice Award" mükafatını qazandı.

## İstinadlar
Boiga andamanensis

**Boiga andamanensis** – "*[[Suilanıkimilər|Colubridae]]*" fəsiləsinə aid olan arxa dişli ilan növü.

## Təsvir
*Boiga andamanensis* bədəni uzun, incə və yan tərəfdən sıxılmış, arxa tərəfdə isə hamarlanan pulcuqlara sahibdir. Başı boynundan aydın şəkildə genişdir. Gözləri böyük və şaquli bəbəklidir. Quyruğu uzun və nazikdir. Boiga andamanensisnın bədəni yan tərəfdən açıq qırmızımtıl və ya boz-qəhvəyi rəngdədir, bədənin üst hissəsində tünd qəhvəyi və ya incə enli zolaqlar və ya onurğa ləkələri mövcuddur. Pulcuqların kənarlarında adətən daha tünd rənglər müşahidə olunur. Naxışlar, ümumiyyətlə, bədənin ön hissəsində daha aydın görünür. Başın üst hissəsində zəif tünd qəhvəyi və ya qara xətlər yerləşir. Üst dodaq pulcuqları ağdır, son bir neçə pulcuğun arxa kənarları nazik qara xətlərlə örtülüdür. Gözdən ağız küncünə qədər zəif bir qara xətt uzanır. Bədənin alt hissəsi ağ və ya sarımtıl rəngdədir və adətən hər iki tərəfdə qara ləkələrdən ibarət bir sıra vardır. Cavan və yarımyetkin fərdlər oxşar naxışlara malikdir, lakin onlar ümumiyyətlə üstdən tünd narıncı, altdan isə daha açıq rəngdə olurlar. Başın üstündəki pulcuqların əksəriyyəti forma və ölçü baxımından fərqlidir və bel tərəfdəki pulcuqlardan daha böyükdür. Yetkin fərdlərin ümumi uzunluğu (quyruq daxil olmaqla) təxminən 0,85 metr olsa da, bəzi fərdlər 1,49 metrə qədər böyüyə bilər.

## Pulcuq quruluşu
Bel tərəfdəki pulcuqlar 21:21:15 əyri sıralarda düzülüb və hamardır; onurğa pulcuqları isə açıq şəkildə böyümüşdür. Qarın pulcuqları 255–269 arasında dəyişir, yan tərəfdən güclü künclüdür və anal pulcuq tamdır. Quyruqaltı pulcuqlar 118–133 arasında olub, cüt-cüt düzülmüşdür.

## Yayılması
*Boiga andamanensis* Hindistanın Andaman adalarına endemikdir. Boiga andamanensis meşə növüdür və tez-tez insan yaşayış sahələrində, xüsusilə saman damlarında tapılır.

## Davranış və Ekologiya
*Boiga andamanensis* gecə fəaliyyət göstərən və ağacda yaşayan bir növdür. Bəzən ov axtarışında yerə enə bilər. Ümumiyyətlə sakit təbiətə sahib olsa da, yaxınlaşan təhlükə ilə qarşılaşdıqda müdafiə məqsədilə hücum edə bilər. Təhrik edildikdə, bədəninin ön hissəsini qaldıraraq halqalar şəklində bükülür, tez-tez quyruğunu titrədərək dişləməkdən çəkinmir. Arxa dişli ilan olaraq, kiçik ovlarını iflic etmək qabiliyyətinə sahib zəif zəhərə malikdir. Əsasən gekkolar, digər kiçik kərtənkələlər (xüsusilə *Calotes* cinsinə aid olanlar) və gəmiricilərlə qidalanır, lakin bəzən ağac qurbağaları və yarasalar da onun yemək siyahısına daxildir.

## İstinadlar
Agkistrodon bilineatus

**Agkistrodon bilineatus** – Meksika və Mərkəzi Amerikada (Hondurasa qədər) yayılmış yüksək dərəcədə zəhərli çuxurbaş ilan növü. Bu növ zəhərli dişləməsi və təhlükəli təbiəti ilə tanınır.

## Təsvir
*"Agkistrodon bilineatus*" təxminən 60 sm uzunluğunda olur. Bu ilan geniş, üçbucaqlı baş və şaquli bəbəkləri olan kiçik gözlərə malikdir. Ümumiyyətlə qəhvəyi və ya qara rəngdə olan bu növ, tünd qəhvəyi və ya qara zolaqlarla bəzədilmişdir. Bəzi fərdlərdə ağ və ya krem rəngli naxışlar da müşahidə olunur. "*Taylor*" növü daha zəngin naxışlara malik olub, tez-tez qızılı rəngli naxışlarla görünür. Başında sarı və ya ağ xətlər mövcuddur. Cavan fərdlər parlaq yaşıl və ya sarı quyruq ucları ilə fərqlənir, bu xüsusiyyət ovlarını cəlb etmək məqsədilə istifadə olunur. Yaşlandıqca, naxış və rəngləri solur və tündləşir.

## Yayılması
Bu növ Meksika və Mərkəzi Amerikada yayılıb. Sakit okean sahilində, Meksikanın cənubi Sonora ştatından başlayaraq Qvatemala, El Salvador və Honduras kimi ölkələrə qədər rast gəlinir. Növün tip yeri Qvatemalanın Sakit okean sahilidir.

## Qorunma
*Agkistrodon bilineatus* Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqı (IUCN) tərəfindən "Yaxın Təhlükəli" (NT) olaraq qiymətləndirilmişdir. Bu növün populyasiyası azalma trendindədir və əsas ekoloji təhlükə onun yaşayış mühitinin itirilməsidir.

## Davranış
Bu növ ümumiyyətlə utancaq təbiətə malikdir. Təhlükə hiss etdikdə ilk olaraq kamuflyajdan istifadə edir. Kamuflyaj mümkün olmadıqda isə, təhlükə göstəricisi ilə özünü qorumağa çalışır. Sıx sarılmış ilan quyruğunun son bir neçə düyməsini qaldırır və quyruğunu titrədərək ətrafa yüksək səs çıxarır. Bu davranış tez-tez zərbə və ya ağız açma ilə müşahidə edilir. Əsirlikdə isə *Agkistrodon bilineatus* çox təxmin edilə bilməz və aqressiv ola bilər.

## Çoxalma
Bu növün çoxalması yaz aylarında baş verir. *Agkistrodon bilineatus* ovovivipar növüdür, yəni balalar yumurtadan çıxmadan əvvəl doğulur. Hər dəfə 5–20 bala verir.

## Zəhər
*Agkistrodon bilineatus* öz yayılma sahəsində böyük qorxu yaradır. Bəzi bölgələrdə, *Bothrops asper* kimi digər təhlükəli ilanlardan daha çox qorxulur. Dişləmə simptomları yerli ağrı, şiş və rəng dəyişikliyi ilə müşahidə edilir. Yetkin fərdlərin dişləməsi böyük şiş və nekroza səbəb ola bilər. Bəzi hallarda amputasiya tələb olunur və bəzi dişləmələr bir neçə saat ərzində ölümcül ola bilər. Hondurasda dişləmə simptomları *Bothrops* növlərinə bənzəyir, lakin daha şiddətlidir. Simptomlara dərhal şiddətli ağrı, dişləmə yerlərindən qan axması, şiş, burun qanaması, diş əti qanaması, hematuriya (sidikdə qan), şok, böyrək çatışmazlığı və yerli nekroz daxildir. Kosta-Rikanın "Instituto Clodomiro Picado" institutu tərəfindən istehsal olunan polivalent antivenom bu növün dişləmələrini müalicə etmək üçün istifadə olunur.

## İstinadlar
Crotalus horridus

***Crotalus horridus*** — Şimali Amerikanın şərqində yayılmış zəhərli ilan növü. Bu ilan, həm təhlükəli zəhəri, həm də özünəməxsus davranışları ilə tanınır.

## Təsvir
Yetkin fərdlər ümumiyyətlə 91–152 sm uzunluğunda olur və çəkisi 500–1,500 qram arasında dəyişir. Bel tərəfdə tünd qəhvəyi və ya qara zolaqlar sarımtıl-qəhvəyi və ya boz rəngli fon üzərində yerləşir. Qarın hissəsi isə sarımtıl və ya qara ləkələrlə örtülmüşdür. Quyruqları tamamilə qara rəngdədir və "məxməri" görünüşü ilə seçilir. Melanizm, yəni tamamilə qara rəngli fərdlərin yaranması bu növdə tez-tez müşahidə edilir.

## Yayılması
"*Crotalus horridus*" ABŞ-nin şərqində geniş bir ərazidə yayılmışdır. Onların arealı cənubi Minnesota və cənubi Nyu-Hempşirdən başlayaraq Şərqi Texas və Şimali Floridaya qədər uzanır. Kanadanın cənubunda bu növün tarixən mövcud olduğu məlumdur, lakin hazırda orada nəsli kəsilmişdir. Bu ilanlar əsasən dağlıq ərazilərdə, enliyarpaqlı meşələrdə, bataqlıq və çay düzənliklərində yaşayırlar.

## Davranış
"*Crotalus horridus*"nın davranışı müxtəlif mövsümlərə uyğunlaşmışdır. Qış aylarında mağaralarda və əhəngdaşı yarıqlarında qış yuxusuna gedirlər və bu müddətdə tez-tez digər ilan növləri ilə birlikdə qışlayırlar. Çoxalma dövründə dişilər ildə bir dəfə balalayır və hər dəfə orta hesabla 7,7 bala doğur. Balalar 2–3 il ərzində yetkinliyə çatır. Qidalanma davranışlarında isə əsasən kiçik məməlilər, məsələn, siçanlar və sincablar, həmçinin quşlar və qurbağalarla qidalanırlar. Ovlarını pusqu quraraq tutur və zəhərləri ilə təsirsiz hala gətirirlər.

## Zəhər
"*Crotalus horridus*" Şimali Amerikanın ən təhlükəli ilanlarından biri hesab edilir. Onun zəhəri neyrotoksik (sinir sisteminə təsir edən) və hemorragik (qanaxmaya səbəb olan) komponentlərə malikdir. Dişləmədən əvvəl tez-tez zəngini çalaraq xəbərdarlıq edir. Zəhərin təsiri CroFab antivenomu ilə müalicə olunur.

## Qorunması
Bu növ ABŞ-də bir çox ştatda nəsli kəsilmək təhlükəsində olan növ kimi qeydə alınmışdır. Nyu-Cersi, Ohayo, Vermont, Konnektikut, Massaçusets, Virciniya, İndiana və Nyu-Hempşir kimi ştatlarda xüsusi qorunma altındadır. Kanadada isə "*Crotalus horridus*"nın nəsli kəsilmişdir, lakin bərpa proqramları hazırlanır.

## İstinadlar
Ço Hyon-cu

**Ço Hyon-cu** (, ), həmçinin **Oyunçu 120** (, ) — Cənubi Koreya istehsalı "Netflix" serialı "*[[Kalmar oyunu]]*"nun ikinci mövsümün personajı. Personaj serialda trans qadın olaraq təqdim olunmuşdur. O, bundan əvvəl ordudan təxris olunana qədər xüsusi qüvvələrdə olduqca bacarıqlı və istedadlı əsgər idi. Daha sonra ailəsinin dəstəyini və işini itirmişdir. O, cinsiyyət dəyişdirmə əməliyyatını başa çatdıra bilmək və Taylanda getmək məqsədilə pul qazanmaq üçün oyuna qoşulur və Kim Yon-mi adlı bir qadının da daxil olduğu bir çox obrazla dostluq etməyə başlayır. Personaj seriyanın yaradıcısı Hvan Don-hyok tərəfindən yaradıldı və tamcins kişi olan  tərəfindən canlandırıldı.

## İstinadlar
Əlahiddə Qafqaz Korpusu

**Əlahiddə Qafqaz Korpusu** — müstəqil əməliyyat istiqamətində tapşırıqları yerinə yetirmək üçün nəzərdə tutulmuş Rusiya İmperator Ordusunun silahlı birləşməsi (əlahiddə korpus).

## Tərkibi

### 1816-cı ilin oktyabrı
* 19 və 20-ci piyada diviziyaları: 30.336 aşağı rütbə;
* qumbaraatan briqadası: 7024 aşağı rütbə;
* qarnizon alaylarında və batalyonlarında: 5920 aşağı rütbə;
* Nijni Novqorod draqun alayında: 711 aşağı rütbə;
* artilleriya: 108 silah.

### 1853
117 batalyon və 1 yüz piyada, 11 eskadron, 16 batareya (192 silah) və iki istehkamçı batalyonu.

### 1856
* Qafqaz Qrenadası Briqadası, 8 batalyon;
* 19-cu Piyada Diviziyası, 20 batalyon;
* 20-ci Piyada Diviziyası, 20 batalyon;
* 21-ci Piyada Diviziyası, 20 batalyon;
* 13-cü Piyada Diviziyası, 16 batalyon;
* 18-ci Piyada Diviziyası, 16 batalyon;
* Qafqaz tüfəng, Qafqaz və 3-cü ehtiyat mühəndis batalyonları;
* 18 gürcü xətt batalyonu;
* 13 Qafqaz sıra batalyonu;
* 16 Qara dəniz xətti batalyonu;
* Üç draqun və 45 kazak alayı (onlardan 30-u Don idi);
* 9 akkumulyator, 13 işıq, 4 dağ və 11 at batareyası

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* *Гаврилов С. В.*, Отдельный Кавказский корпус в первой половине XIX века: особенности материального снабжения. —  2010.

## Xarici keçidlər
* Фонды Кавказской армии в РГВИА
Dmitri Bludov

Qraf **Dmitri Nikolaeviç Bludov** (; ) — Rusiya yazıçısı və dövlət xadimi, Daxili İşlər Naziri (12.02.1832-02.15.1839), İkinci İdarənin baş inzibatçısı (31.12.1839-12.06.1861), Dövlət Şurasının sədri (01/08/1861-02/19/1864) və Nazirlər Komitəsinin sədri (01/08/1861-02/19/1864), İmperator Əlahəzrətinin Dövlət Katibi (07/11/1826), Etibarlı Məxfi Məsləhətçi (02/14/1839).

## Mükafatlar

* 4-cü dərəcəli "Müqəddəs Vladimir" ordeni (08/11/1810)
* "Müqəddəs Anna" ordeni, 2-ci dərəcəli (09/08/1813)
* 3-cü dərəcəli "Müqəddəs Vladimir" ordeni (07/03/1820)
* "Müqəddəs Vladimir" ordeni, 2-ci dərəcəli (08/11/1823)
* 1-ci dərəcəli "Müqəddəs Anna" ordeni (25.06.1826)
* 1-ci dərəcəli "Müqəddəs Anna" ordeninə İmperator tacı (12/05/1830)
* "Ağ qartal" ordeni (01/06/1832)
* "Müqəddəs Aleksandr Nevski" ordeni (31.12.1832)
* 1-ci dərəcəli "Müqəddəs Vladimir" ordeni (16.04.1841)
* "Müqəddəs Andrey" ordeni (15.04.1845)
* "Müqəddəs Andrey" ordeni üçün almaz nişanı (12/05/1847)
* İmperatorlar I Nikolayın və II Aleksandrın brilyantlarla bəzədilmiş portretləri, düymə deşikinə taxmaq üçün (08/26/1856)
* Dövlət Kredit Bankına olan 42 min rubl məbləğində borc bağışlandı. gümüş (16.09.1856)
* XXV il üçün qüsursuz xidmət nişanı (08/22/1828)
* XXX il üçün qüsursuz xidmət nişanı (08/22/1834)
* XL illər üçün qüsursuz xidmət nişanı (08/22/1845)
* L illər üçün qüsursuz xidmət nişanı (08/22/1855)
* Sankt-Peterburq Elmlər Akademiyasının fəxri üzvü (29.12.1826)
* Rusiya Akademiyasının fəxri üzvü (14.04.1828)
* Rusiya Coğrafiya Cəmiyyətinin fəxri üzvü (12.04.1850)

## Mirası
1823-cü ildə qraf Dmitri Nikolayeviç Bludovun vəsaiti hesabına tikilmiş Staraya Mayna kəndindəki Boqoyavlenski kilsəsində xatirə lövhəsi qoyulmuşdur.

## İstinadlar
İran–Rusiya münasibətləri

**İran–Rusiya münasibətləri** — İran İslam Respublikası ilə Rusiya Federasiyası arasında siyasi, sosial-iqtisadi, hərbi və digər sahələrdə ikitərəfli diplomatik münasibətlər. Bu münasibətlər 1521-ci ildə Böyük Moskva knyazlığı ilə Səfəvilər dövləti arasında qurulan münasibətlər ilə başlamışdır. Rusiya ilə İran arasında keçmiş və indiki əlaqə çoxdan mürəkkəb çoxşaxəli olmuşdur. İki xalq arasında coğrafi, iqtisadi və ictimai-siyasi qarşılıqlı əlaqənin uzun tarixi var. Qarşılıqlı münasibətlər çox vaxt təlatümlü, digər vaxtlarda isə hərəkətsiz olub.

1720-ci ilə qədər, zahirən, İran və Rusiya arasında münasibətlər əsasən dostluq səviyyəsində idi və ikisi bərabər formada fəaliyyət göstərirdi. 1720-ci ildən sonra I Pyotrun İrana hücumu və Rusiya imperiyasının qurulması ilə İran və Qafqaza qarşı uzunmüddətli yürüşlərin ilki başlamışdır. Rusiya imperiyasının XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində İranda opressiv rolu olmuş, bu da İranın inkişafına xələl gətirmiş və sonrakı sovet dönəminin böyük bir hissəsində "böyük şimal qonşusu"nun kölgəsi qalmışdır. Sovet İttifaqının süqutundan sonra iki xalq arasında çox yaxın mehriban münasibətlər var. İran və Rusiya strateji müttəfiqdirlər və Qafqazda Ermənistanla yanaşı bir ox təşkil edirlər. İran və Rusiya həmçinin Suriya və İraqdakı münaqişələrdə hərbi müttəfiqlər, Əfqanıstanda və postsovet Mərkəzi Asiyada tərəfdaşdırlar. Rusiya Federasiyası həm də İrana əsas silah və silah tədarükçüsüdür. İrana qarşı beynəlxalq iqtisadi sanksiyalara görə Rusiya, xüsusən də keçmiş neft ehtiyatları baxımından əsas ticarət tərəfdaşına çevrilib. İndiki dövrdə Rusiya və İran yaxın iqtisadi və hərbi ittifaqı bölüşürlər, hər iki ölkə əksər Qərb dövlətləri tərəfindən ağır sanksiyalara məruz qalır.

İranın Moskvada səfirliyi, Həştərxan və Kazan şəhərlərində konsulluqları var. Rusiyanın Tehranda səfirliyi, Rəşt və İsfahanda konsulluqları var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Embassy of Iran in Russia Official website
* Embassy of Russia in Iran Official website
* ''RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution.''
* RUSSIA iii. Russo-Iranian Relations in the Post-Soviet Era (1991–present)
* Gorbachev and Iran from the Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives
* World Press Review: Bear Hugs, Iran-Russian relations
* Russian-Iranian Relations: Functional Dysfunction Archived 2010-02-01 at the Wayback Machine
Qaradağ qaz emalı zavodu

**Qaradağ qaz emalı zavodu** — Azərbaycanın Qaradağ rayonunda yerləşən təbii və səmt qazının emalı zavodu. Qaradağ qaz emalı zavodu Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin strukturuna daxildir.

## Tarixi
Qaradağ qaz emalı zavodunun əsası 1958-ci ildə Sovet İttifaqının keçmiş "Qiproazneft" İnstitutu tərəfindən qoyulmuşdur. Zavodun yaradılmasında əsas məqsəd təbii qazın, qaz kondensatının və yüngül karbohidrogenlərin emalı idi. Zavodun tikintisinin birinci mərhələsi 1961-ci ildə başa çatdırılmışdır. Birinci mərhələ benzinin qazdan ayrılması üçün avadanlıqlardan ibarət 3 nömrəli texniki sexin, eləcə də qaz kondensatının emalı və səmt qazının fraksiyalaşdırılması üçün avadanlıqlardan ibarət 4 nömrəli sexin istismara verilməsindən ibarət olmuşdur.

Birinci mərhələdə zavodun gücü ildə 4,5 milyard kubmetr qaz emal etməyə imkan vermişdir. 1986-cı ildə gücü artırmaq üçün zavod yenidən qurulmuş, nəticədə məhsuldarlıq 6,5 milyard kubmetrə qədər artmışdır. Yenidənqurma işləri nəticəsində estakadaya yeraltı qaz kəmərləri köçürülmüş, yeraltı su boruları yerüstü ilə əvəz edilmişdir.

2003–2004-cü illərdə zavodda iki kanallı "yüksək təzyiqli qazçıxarma" və "ümumi qazçıxış" xətti tikilərək istifadəyə verilmişdir. 2009-cu ildə daha bir "ümumi buraxılış" qaz xətti istifadəyə verilmişdir.

## Struktur
Qaradağ qaz emalı zavodunun strukturuna 8 istehsal və xidmət sahəsi, mərkəzi laboratoriya və anbar daxildir.

"Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin strukturunun təkmilləşdirilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 24 oktyabr 2003-cü il tarixli 844 nömrəli, 2 may 2007-ci il tarixli 2142 nömrəli, 7 oktyabr 2009-cu il tarixli 164 nömrəli sərəncamları əsasında zavod SOCAR-ın strukturuna daxil edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* SOCAR-ın rəsmi saytı
Yasamal dərəsi

**Yasamal dərəsi** — Azərbaycanda, Abşeron yarımadasının cənub-qərb hissəsində dərə. Şimaldan cənuba doğru uzanan dərənin uzunluğu 10 km, eni isə 1–2 km-ə çatır. Dərə Pliosen süxurlarından ibarətdir: gil, qum, qumdaşı və əhəngdaşı. Dərədə sabit cərəyan yoxdur.

Yasamal dərəsində neft yatağı var. Dərədən Bakı-Ələt dəmir yolu keçir.

## İstinadlar
Badamdar yaylası

**Badamdar yaylası** və ya **Badamdar platosu** — Azərbaycan ərazisində, Bakı şəhərinin cənub-şərqində yayla. Yayla Bakı muldasının bir hissəsidir, Bibiheybət və Yasamal dərələrini bir-birindən ayırır. Badamdar yaylasında yerləşən neft yataqları Bibiheybət dərəsində və Bibiheybət buxtasında (İliç körfəzi) yataqlarla birlikdə Bibiheybət yatağı bura daxildir.

## İstinadlar