open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mantaşkəsən

**Mantaşkəsən** - 1621-ci ildə İrəvan əyalətində kənd adı .

## Tarixi
XVIII əsrin əvvəllərinə aid ermənicə mənbədə kəndin Saatlı tayfasından Qayıtmış bək və oğlanları Əlibək və Qaraxanın, sonra Qaraxanın oğlu Məhəmməd bəyə və qızları Urixanım (əsli Hürixanım) və Zeynəb Sultana mənsub mülk olması qeyd  edilir.. Türkcə Mantaş tayfa adından  və kəsən sözündən ibarətdir. Orta əsrlərdə qızılbaşların bir tayfası" Məntəşə eli" adlanırdı

## Həmçinin bax
* Boğazkəsən

## İstinadlar
Murtu

**Murtu** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında (İndi Ermənistanın İcevan rayonunda) kənd adı.

## Tarixi
XIX əsrdə Yelizavetpol qəzasında Mürut, İndi Ağsu rayonunda Murtı kənd adları ilə mənşəcə eynidir. XIX əsrin II yarısında Mil- Qarabağ düzlərində yaşamış Təklə tayfasının Murtulu qolunun adı ilə eynidir.

## Əhalisi
1988-ci ildə kəndin əhalisi Azərbaycana qovulmuşdur.

## İstinadlar
Kürəkən Süleyman Paşa

**Kürəkən Süleyman Paşa** () (ö. 28 iyul 1748) — Osmanlı sultanı IV Murad, Sultan İbrahim və IV Mehmed dönəmlərində müxtəlif dövlət vəzifələrində xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əsli, doğum tarixi və saraya necə alındığı məlum deyil. Əndərunun bostancı bölüyündə yetişmiş, 1738-ci ilin mayında Ədirnə sarayının başbostancısı təyin edildi. 7 fevral 1744-cü ildə vəzir rütbəsi alaraq Hotin qalasının mühafizəsiylə vəzifələndirildi. Ardından 1745-ci ilin aprelində Bosniya, 1746-cı ilin noyabrında isə Anadolu bəylərbəyi təyin edilir. Bu vəzifədə ikən 6 yanvar 1748-ci ildə Osmanlı sultanı III Əhmədin qızı Zübeydə Sultanla nigahlandı. Ancaq geri dönüş yolunda ikən həmin ilin 28 iyulunda vəfat etdi. Öncəki evliliyindən Seyid Əhməd Paşa adlı oğlunun olduğu bilinir.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani V cild, səh. 175
Barnaul-T

**"Barnaul-T"** - HHM avtomatlaşdırma vasitələri dəsti .

"Barnaul-T" hava hədəflərinin kəşfiyyatını və əlaqəli aşkarlama sistemlərindən məlumat alınmasını həyata keçirir, hədəflərin trayektoriyası haqqında məlumat verir, zenit bölmələrinin hərəkətləri ssenarisini formalaşdırır və konkret çölmələrin imkanları, onların mövqeləri, döyüş hazırlıqları, döyüş sursatlarının vəziyyəti və s. nəzərə alınmaqla hər bir idarəetmə səviyyəsində hədəflərin paylanmasını həyata keçirir.

Kompleksin məhsulları bütün mövcud zenit vasitələri və HHM bölmələrinin radiolokasiya stansiyaları, o cümlədən xaricdə istehsal olunanlar ilə qarşılıqlı əlaqədə qura bilər. Müxtəlif növ zenit qurğularının döyüş imkanlarından maksimum dərəcədə istifadə etməklə sistem kütləvi düşmən basqınının qarşısını effektiv şəkildə əks etdirir. Kompleks modul quruluşa malikdir, xarici müştərilərin tələblərinə uyğun olaraq konkret HHM qruplaşmalarının strukturuna çevik şəkildə uyğunlaşa bilir.

AVD daxildir:

* təkərli şassidə planlaşdırma modulu (MP-K) **9C931-1**
* tırtıllı şassidə kəşfiyyat və idarəetmə modulu (MRU-B) **9S932-1**
* tırtıllı şassidə planlaşdırma modulu **9S931**
* zenit atıcıları bölümünün avtomatlaşdırma vasitələri kompleksi **9C935**
* Zenit Əleyhinə Raket Qurğularının zenitçi-atıcı tağımının komandiri üçün atəşə nəzarət səyyar modulu (ANSM) **9S933**

2015-ci ilə olan məlumatlara əsasən xarici müştərilərə 7 modul çatdırılıb. 

## Qeydlər
Kürəkən Sənan Paşa

**Kürəkən Sənan Paşa** (; ) — Osmanlı sultanı II Bəyazid dönəmində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əsli, doğum tarixi və saraya necə alındığı məlum deyil. 1492-ci ildə Əndərundakı təhsilini tamamlamış və Gəlibolu sancaqbəyliyi ilə kaptan-ı dərya təyin edilmişdir. Ardından II Bəyazidin qızlarından Ayşə Sultanla evləndirilmiş və bu nikahdan 6 övladı dünyaya gəlmişdir.

1493-cü ildə kaptan-ı dəryalıqdan alındı və bir müddət dövlət vəzifələrindən uzaq tutuldu. 1501-ci ildə Anadolu bəylərbəyi təyin edilsə də, çox keçmədən 12 yanvar 1504-cü ildə Konyada vəfat etdi.

## Övladları
* **Sultanzadə Əhməd bəy** — Vize sancabəyi oldu və 1506-cı ilin yanvarında Rumeli bəylərbəyi Həsən Paşanın qızıyla evləndi və bir qızı dünyaya gəldi.
** *Gövhərxan Sultan*
* **Ayşə xanım Sultan** — Ankara sancaqbəyi Dukakinzadə Əhməd bəylə evləndi.
* **Gövhərşah xanım Sultan** (ö. 4 aprel 1552, Hələb əyaləti) — 1503-cü ildə Dukakinzadə Əhməd Paşayla evləndi və 2 övladı dünyaya gəldi. Ərinin ölümündən sonra 1515-ci ildə Ömər bəyin oğlu İbrahim bəylə evləndi.
** *[[Dukakinzadə Mehmed Paşa]]*
** *Fatma Sultan — 1518-ci ildə [[Alanya]] sancaqbəyi İsgəndər bəylə evləndi.*
* **Qəmərşah xanım Sultan** — 6 iyul 1506-cı ildə Məsih Paşanın nəvəsi Əhməd bəylə evləndi.
* **Fatma xanım Sultan** — 28 iyun 1506-cı ildə Məsih Paşanın oğlu Əli bəylə evləndi.
* **Mihrihan xanım Sultan** — Ömər bəyin oğlu Həsən bəylə evləndi.

## Mənbə
* Sicill-i Osmani V cild, səh. 139
Qaraqoyunlu (Vedibasar)

**Qaraqoyunlu** - İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında (sonra Vedi rayonunda) kənd adı. Digər adı Çığın Qaraqoyunlu. Yə'ni  "Çiqini kəndi yaxınlığındakı Qaraqoyunlu". 1918-ci ildə kəndin əhalisi qovulmuş və Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir. 

## Tarixi
1922-ci ildən sonra əhalinin bir hissəsi geri qayıdaraq ermənilərlə qarışıq yaşamağa başlamışlar. 1949-cu ildə kəndin azərbaycanlı əhalisi Azərbaycana köçürülmüşdür. XVII əsrin əvvəllərinə aid ermənicə mənbədə kəndin həm də Yolkəsən adlandığı qeyd olunmuşdur. 1728-ci ilə aid arxiv sənədində isə göstərilir ki, kəndin adı həm də "Nəhri-Yolkəsən"dir ki, bu da kanalın tranzit yolunu kəsməsi ilə əlaqədardır.

## Toponimi
Kəndin adı XIII-XV əsrlərdə Ön Asiyanın və Cənubi Qafqazın siyasi həyatında mühüm rol oynamış Qaraqoyunlu tayfa birləşməsinin adını əks etdirir. XIII əsrdə İraqda və Anadoluda məskunlaşmış türkmənşəli Qaraqoyunlu tayfası 1410-1468-ci illərdə Kürdən cənubda Azərbaycanlı, İndiki Ermənistan ərazisini, Ərəb İraqını və qismən Gürcüstanı əhatə etmiş dövlət qurumu yaratmışdır. Mənbələrdə qaraqoyunluların hacılı, ağacəri,  bayramlı, əyinli, duhanlı, alpout, qaramanlu, baxarlu və b. tayfalardan ibarət olması göstərilir.  XIX əsrdə Cənubi Qafqazda Qaraqoyunlu adlı 16 kənd vardı 

## İstinadlar
Səid Mehmed Paşa

**Səid Mehmed Paşa** () (ö. 1869) — Osmanlı sultanı II Mahmud və Sultan Əbdülməcid dönəmlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əslən Bursalı olub, dayısı olan saray başçavuşusu Əli Əfəndinin vasitəsilə 1820-ci ildə Köhnə saraya, 1822-ci ildə isə Əndəruna alınaraq burada təhsil almışdır. Daha sonra xəzinə kəndxudası Kiprli Əli Əfəndinin çuxadarı olaraq xidmət etmişdir. 1827-ci ildə padşahın baş çuxadarı, 1831-ci ildə isə silahdarı olmuşdur. Ancaq bir il sonra vəzifələrindən azad olunub, Anadoluya sürgün edilmişdir. 1834-cü ilin iyulunda İstanbul boğazının mühafizəsiylə vəzifələndirilmişdir.

Bu vəzifədə ikən 6 aprel 1836-cı ildə vəzir rütbəsi alaraq II Mahmudun qızlarından Mehrimah Sultanla nigahlanmışdır. Cütlüyün toy mərasimi isə 28 aprel 1836-cı ildə Dolmabağça sarayında baş tutmuş, eyni mərasimdə Şahzadə Əbdülməcid və Şahzadə Əbdüləziz Sədabad qəsrində sünnət edilmişdir. Ancaq çox keçmədən  31 avqust 1838-ci ildə Mehrimah Sultan doğum əsnasında vəfat etmişdir. Dünyaya gələn Sultanzadə Abdullah bəy adlı oğlan uşağı da çox yaşamamışdır.

11 noyabr 1836-cı ildə Anadolu sərdarlığına, 14 noyabr 1837-ci ildə isə baş sərdarlığa təyin edilmişdir. 3 iyul 1839-cu ildə ticarət naziri, 8 yanvar 1840-cı ildə kaptan-ı dərya, 30 mart 1841-ci ildə ikinci dəfə ticarət naziri, həmin ilin mayında Aydın, yanvar 1842-ci ildə isə Ədirnə valisi təyin edilmişdir. 1842-ci ilin dekabrında vəzifədən alınmışdır.

1861-ci ildə sədarətə dəvət edilsə də, bu təklifi geri çevirmiş təqaüdə ayrılmışdır. 1869-cu ildə vəfat etmişdir.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani V cild, səh. 84
Əhməd Ratib Paşa

**Əhməd Ratib Paşa** (d. 1711 - ö. 23 avqust 1758) — Osmanlı sultanı I Mahmud və III Osman dönəmlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Sultan Mahmud dönəminin sədrəzəmlərindən Topal Osman Paşanın oğlu olub, təxminən 1711-ci ildə dünyaya gəlmişdir. Mükəmməl ərəbcə və farsca ilə yanaşı, dövrün mühüm xəttatlarından hüsnxət dərsləri almışdır. Gözəl əlyazısı və hüsnxətdəki bacarığı səbəbilə *Ratib* (farsca sıraya qoyan, düzən mənasında) ünvanı almışdır.

Atasının 1733-cü ildə Səfəvilərlə döyüşdə şəhid düşməsinin ardından onun mülklərini və paşa ünvanını almışdır. 1740-cı ilin iyulunda Rumeli bəylərbəyi təyin edilmiş, həmin il Sultan Əhmədin qızlarından Ayşə Sultanla nişanlanmışdır. Cütlüyün nigahı 1742-ci ilin dekabrında bağlanmış, ardından Əhməd Ratib Paşa 1743-cü ildə kaptan-ı dərya təyin edilmişdir. Daha sonra Hanya, Əyriboz, Rumeli, Aydın, Vidin, Yanya kimi əyalətlərdə xidmət göstərmişdir. Moreya valisi ikən 1758-ci ildə vəfat etmişdir.

Ayşə Sultandan öncə bir neçə dəfə evlənən Əhməd Ratib Paşanın 10 övladı olmuş, bunlar müxtəlif dövlət vəzifələrində xidmət etmişdir. Oğlu Əbdürrəhman bəy (ö. 1790) Əndərunda yetişərək, III Səlimin şahzadəlik illərində lələsi olmuşdur. Digər oğlu Əli bəy (ö. sentyabr 1808) isə qapıçıbaşılığa qədər yüksəlmişdir. Digər oğlu Şəmsəddin bəy isə məşhur Osmanlı şairi və ədibi Namiq Kamalın babasıdır. Digər oğlu Müdərris Osman Paşa (ö. 20 aprel 1775) müdərris, ardından vəzirliklə Bosniya valisi (1772) və Rumeli bəylərbəyi (1773) vəzifələrində çalışmışdır. Ayşə Sultandan oğulan qızı Ruqiyə xanım Sultan (ö. 1789) isə gələcəkdə Lələzadə Nuri bəylə evləndirildi.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani IV cild, səh. 334

## İstinadlar
Kürəkən Osman Paşa

**Kürəkən Osman Paşa** (ö. 1724) — Osmanlı sultanı II Mustafa və III Əhmədin dönəmlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əslən Kanijalı olub, Əndərunda yetişmişdir. 1695-ci ildə baş silahdar olmuş, həmin ilin aprelində vəzirliklə Şam valisi təyin edilmişdir. 1696-cı ilin oktyabrında Hələb, 1698-ci ildə Van bəylərbəyi olaraq xidmət etmişdir. Bu vəzifədə ikən Gürcüstan üzərinə göndərilən orduya sərdar olaraq təyin edilmişdir. 1699-cu ildə Konya, 1700-cü ildə yenidən Van, 1701-ci ildə isə Kipr əyalətlərinə hakim oldu. Ardından 1703-cü ildə vəzir-i salis (üçüncü vəzir) ünvanıyla divana daxil oldu. 1705-1708-ci illərdə Bosniya bəylərbəyi olaraq xidmət etmişdir. 1709-cu ildə Çərkəz İbrahim Paşa və Fatma Sultanın qızı Ruqiyyə xanım Sultanla nigahlanmışdır.

Toy mərasiminin ardından Anadolunun müxtəlif əyalətlərində xidmət etmiş, xanımının 1720-ci ildə vəfatının ardından həmin ilin sentyabrında Sultan Mustafanın qızlarından Əmətullah Sultanla evləndirildi. Şeyxülislam Abdullah Əfəndi cütlüyün nigahını bağladı. Bu evlilikdən Hibətullah adlı bir qızı dünyaya gəlmişdir. Çox keçmədən Osman Paşa müxtəlif əyalətlərdə xidmətə göndərilmiş və 1724-cü ildə vəfat etmişdir.

Öncəki evliliklərindən Əhməd Paşa, Mehmed bəy və Səlim bəy adlı 3 oğlunun olduğu bilinir ki, bunlardan sonuncusu 1709-cu ildə vəfat etmişdir. Böyük oğlu Hafiz Əhməd Paşa isə Sultan Əhmədin qızlarından Xədicə Sultanla nigahlanmışdır. Qızı Hibətullah xanım Sultan isə 1740-cı ilin noyabrında Hacı Əli Paşa ilə evlənmiş, 1766-cı ildə vəfat etmişdir. Məzarı Nuruosmaniyə türbəsində nənəsinin yanındadır.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani IV cild, səh. 282

## İstinadlar
Ətiqə Sultan (Sultan İbrahimin qızı)

**Ətiqə Sultan** () — Osmanlı sultanı Sultan İbrahimin qızı.

Sultan İbrahimin çərkəs əsilli kənizlərindən Leyla Saçbağlı Sultandan doğulan Ətiqə Sultanın həyatıyla bağlı yetərli məlumat yoxdur. Hətta bəzi mənbələrdə anasının baş hasəki Xədicə Turhan Sultan olduğu qeyd olunur. Hələ 2 yaşında ikən atası taxtdan endirilərək qətlə yetirilmiş, mərhum sultanın digər xanımları və qızları kimi o da, Köhnə saraya göndərilmişdir.

Ancaq həmin il nənəsi Validə Kösəm Sultanın istəyilə atasının müsahiblərindən Topal Kənan Paşayla nikahlanmışdır. Tamamilə formal olan bu nikahın ardıından Kənan Paşa müxtəlif əyalətlərə təyin edildi. 1656-cı ildə 2 ay müddətinə kaptan-ı dərya olaraq xidmət etmişdir. Ancaq daha sonra vəzifələrindən azad edilmiş, bu səbəblə 1658-ci ildə Abxaz Həsən Paşa üsyanına qoşulmuşdur. Bu səbəblə qardaşı IV Mehmedin əmriylə nikah dərhal pozulmuşdur. Boşandıqdan bir il sonra Topal Kənan Paşa 16 fevral 1659-cu ildə vəfat etmişdir.

Hələ 12 yaşında ərindən boşanan Ətiqə Sultan həmin il İsmayıl Paşayla evləndirildi. Nigahın ardından İsmayıl Paşa Bosniya, Özi, Ərzurum kimi əyalətlərdə xidmət etmişdir. Onun 1664-cı ildə Ərzurumda vəfat etməsinin ardından bir daha evlənməyən Ətiqə Sultanın övladının olub-olmadığı bilinmir.

Bəzi mənbələr onun qızı Ətiqə Sultanın yerinə əvvəlcə Cafer Paşa ilə evlənə biləcəyini də irəli sürür. Ətiqənin daha azı iki evliliyi var idi; 1665-ci ildə üçüncü dəfə qocalıq səbəbiylə toydan qısa müddət sonra vəfat edən Gürcü Mehmed Paşa və dördüncü dəfə 1666-cı ildə Cərrah Kasım Paşa (1676-cı ildə vəfat etmişdir) ilə evləndi.

1686-cı ildə İstanbulda vəfat etmiş, cənazəsi atasının Aya Sofiyadakı Sultan İbrahim türbəsinə dəfn edilmişdir.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani I cild, səh. 20

## İstinadlar
Kürəkən İsmayıl Paşa

**Kürəkən İsmayıl Paşa** (ö. aprel 1666) — Osmanlı sultanı IV Mehmedin dönəmində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əslən boşnak olub, Əndərunda yetişmiş, daha sonra baş qapıçı, baş çavuş və baş miraxur vəzifələrində çalışmışdır. Sultan Muradın xanımlarında Hasəki Sənubər Sultanın uzaq qohumu idi. 1657-ci ildə vəzirlik rütbəsi alaraq İstanbul naibi təyin edildi. 1658-ci ildə sədrəzəm Körpülü Mehmed Paşanın vasitəçiliyi ilə üsyançı Topal Kənan Paşadan boşandırılan Ətiqə Sultanla nigahlandı və üsyançı paşanı ələ keçirmək məqsədilə Anadolu müfəttişliyinə gətirildi. Bu vəzifədə ikən Anadoluda alovlu silahları topladaraq iğtişaşların önünü almağa çalışdı.

Ertəsi il Topal Kənan Paşanın əcəcliylə vəfatının ardından geri çağırıldı və öncə Budin, daha sonra Bosniya əyalətinə təyin edildi. 1663-cü ilin martında ikinci dəfə İstanbul naibi seçildi. Həmin ilin avqustunda Özi, 1664-cü ildə isə Ərzuruma təyin edildi. Bu vəzifədə ikən 1666-cı ilin aprelində vəfat etdi.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani III cild, səh. 152

## İstinadlar
Azərbaycan fişəng və səma fənərləri

**Azərbaycan fişəng və səma fənərləri** — Azərbaycan mərasimlərində istifadə edilən vasitələr. Azərbaycan regionlarında fişəng və səma fənərləri üçün müxtəlif cür adlandırılmalardan istifadə edilir.

## Tarixi arxa plan
Azərbaycanın da daxil olduğu Səfəvi imperiyasında 22 növ fişəng mövcud idi. Bu fişənglərə ulduz yağışı, sehrli nərgiz, tovuz quşu, Hind gülü, 7 rəngli nərgiz və səməndər çiçəyi kimi adlar verilmişdi.

## Adlandırmalar

### Taraqqa, beşaçılan, onaçılan, tumanagirən
Fişənglərlə keçirilən şənlik Azərbaycanda atəşfəşanlıq, atəşbazlıq, fişəngbazlıq adlandırılmışdır. Naxçıvanda Novruz bayramı ərəfəsində, köhnə ilin axır çərşənbəsində atəşfəşanlıq edilər, fişəng fırladılaraq göyə atılar, taraqqa partladılardı. Taraqqa sözü Şuşa ləhcəsində də işlədilir. Y. V. Çəmənzəminli "Həyatımın 20 ili" əsərində Novruz bayramını təsvir edərkən taraqqa sözünü işlədir: "*Sonra tonqal qalayıb üzərindən atılardıq, fişəng-taraqqa atardıq…*"

Köhnə ilin axır çərşənbəsində Ordubadda isə ustaların kağızdan barıt qatışığı ilə düzəltdikləri oyuncaq taraqqa, beşaçılan, onaçılanlar partladılıb atəşfəşanlıq edilir, bununla da şər qüvvələri qorxudub qaçırda bildiklərinə inanırdılar. Ordubadın Dəstə kəndində atılan bir fişəng növü isə tumanagirən adlanır.

### Üskü, lopa, şar

Novruz bayramında üskü-lopa atılması ilə xəstəliyin, hər cür pisliyin qarşısının alındığına inanılırdı. İlk üç çərşənbədə tonqalda yandırılan lopa üç dəfə ev-eşin dövrəsində dolandırılar və bu sözlər deyilərdi:

*<center><poem>
Qaçın, qaçın, şeytanlar, 
Sizi oda qalaram.
</poem></center>*

Ovsun üçün istifadə edilən bu sözlərdə şər qüvvələrin qorxub-qaçması, bir daha evə yaxınlaşmaması ifadə olunub.

Naxçıvan bölgəsində lopa ilə birlikdə şar adından da istifadə edilir, ilaxır çərşənbədə uşaqlar tərəfindən hazırlanan "şarlar" yandırılıb fırladılaraq göyə atılırdı. Bakı kəndlərində həm tonqala, həm də göyə atılan lopalara üskü deyilir, Novruz qabağı çərşənbələr üskü çərşənbəsi adlandırılırdı.

### Alov topları

Novruz bayramının ilk günü olan baca-baca günündə İğdırın azərbaycanlı gəncləri əllərinə tel yumaqlarını yığır, onları qaz yağına batırıb, yandırıb havaya atırlar. Məqsəd elektrik olmadığı vaxtlar havanı işıqlandırmaq, yazın gəlişi ilə birlikdə aydınlığın gəlməsini qeyd etməkdir.

## Mərasimlər
* Böyük Çillə. Qışın başlanması münasibətilə keçirilən Çillə gecəsində atəşfəşanlıq edilərdi.
* Kiçik Çillə. Kiçik Çillənin çərşənbələrində ( "oğru çərşənbə", "oğru buğ", "oğru üskü") insanlar lopa yandırıb evin ətrafında 3 dəfə fırladaraq şər qüvvələrdən qorunacaqlarına inanırdılar.
* Boz ay və Qarayaz. Novruzda yeni ilin gəlişi şeypur, təbil səsləri vasitəsilə xəbər verilər, atəşfəşanlıq edilərdi. Bu səbəblə də "Novruzun topu atılan" vaxta "il təhvil oldu" deyilərdi. "Novruzun topu atıldı" – deyə hamı bir-birinin yeni ilini qeyd edərdi.

## Həmçinin bax
* Azərbaycanda tonqal qalamaq adəti

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə III cild. (2007), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb.
Ən böyük internet şirkətlərinin siyahısı

Bu siyahıda gəlirlərinə və kapitallarına görə **internet şirkətlərinin sıralaması** yer almışdır. Siyahıda əsasən internet vasitəsilə xidmət verən və illik gəliri 1 milyard ABŞ dollarını keçən ".com" şirkətlər mövcuddur.

## Siyahı

## İstinadlar
Albert Uedraoqo

**Albert Uedraoqo** (; ) — 2022-ci ildə Burkina Faso dövlət çevrilişindən sonra Baş nazir vəzifəsini icra edən burkina-fasolu iqtisadçı.

## Həyatı
Albert Uedraoqo 6 aprel 1969-cu ildə Seno əyalətnin Dori şəhərində anadan olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bığlı Mehmed Paşa

**Bığlı Mehmed Paşa** (ö. iyun 1701) — Osmanlı sultanı II Əhməd və II Mustafa dönəmlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əslən Misirli olub, burada doğulub böyümüşdür. Ciddə bəyliyinə yüksəldikdən sonra 1694-cü ildə vəzirliklə Həbəşistan bəylərbəyi oldu. Ertəsi il həcc əmirliyinə gətirildi. 1696-cı ildə Konya valisi, 1697-ci ilin iyulunda Belqrad valisi təyin edildi. 1698-ci ildə Sultan Muradın nəvələrindən Fatma xanım Sultanla (Mələk İbrahim Paşa və Ruqiyə Sultanın qızı) evlənərək Şam bəylərbəyliyinə gətirildi. Ardından 1699-cu ildə Anadolu və Diyarbəkir bəylərbəyi oldu. 1701-ci ilin iyununda Bağdad uğrunda gedən döyüşlərdə göstərdiyi səriştəsizlik səbəbilə edam edildi.

Fatma xanım Sultanla olan nigahından Səid Mehmed bəy adlı oğlunun olduğu bilinir. Bu oğlu Sarı Mustafa Paşa və Saliha Sultanın qızı Xədicə xanım Sultanla evlənmiş, Seyid Xəlil bəy (ö. 6 aprel 1782) adlı oğlu dünyaya gəlmişdir.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani IV cild, səh. 16

## İstinadlar
Çiçi xan

**Çiçi xan** və ya **Çiçi [[Şanyü|Tanhu]]** () — Qərbi Hun imperiyasının qurucusu və ilk və son xaqanı. Sülü Çiançünun oğlu, Huxanye xanın atabir qardaşıdır (Çiçinin anası Türk (Hun), Huxanyenin anası isə çinli idi). Qardaşı Huxanyenin Vətənə xəyanət edib Hun imperiyasının Çinə tabe olduğunu bildirəndən sonra ona qarşı çıxmış və Dövlətin qərbini müstəqil idarə etməyə başlamışdır. Birinci Talas Savaşında çinlilərə uduzmuş, daha sonra çinlilər və xain hunlar (Huxanye və ona tabe olanlar) tərəfindən öldürülmüşdür.

## Həyatı
Çiçi Xaqan (Çiçi Xan) — eramızdan əvvəl 56-36-cı illər arasında xanlıq etmiş türk hökmdarıdır. O, Çin mənbələrində adı Hu-tu Vu-ssu (və ya Deqrotun dediyi kimi Hun-tunqa-su) kimi qeyd olunan Hun şahzadəsidir. O, türk tarixinin dərinliklərində böyük idealları olan qəhrəmanlardandır. Türklərə qərbi öyrədən, Avropanın qapılarını açan Böyük Hun xanıdır. Qardaşı Huxanye, dövlətin çətin şəraitini əsas gətirərək Çinin suverenliyinə keçmək istəyəndə; Çiçi Yabqu başqa bir xalqın himayəsi altına düşməkdən imtina etdi və qardaşının hakimiyyətini tanımadı.

Çiçi eramızdan əvvəl 49-cu ildə "ikinci Mete" kimi davranmağa başladı. Qardaşı Huxanye Çinə tabe olduqdan sonra Çiçi qərbə üz tutdu. Çiçi Yabqu eramızdan əvvəl 54-cü ildə Çu-Talas tayfaları arasında özünə bağlı tayfaları qərbə çəkərək müstəqilliyini elan etdi. Çiçinin rəhbərlik etdiyi Qərbi Hun Dövləti Çu-Talas hövzəsində divarlarla əhatə olunmuş yeni paytaxt şəhəri qurdu və eramızdan əvvəl 36-cı ilə qədər müstəqilliyini qorudu.Lakin Çiçi Yabqunun qurduğu Qərbi Hun Dövləti Çindən gələn təzyiqlərlə uzun sürmədi. Çiçi Talas çayı boyunca qurduğu şəhərdə izdihamlı Çin ordularının mühasirəsinə məruz qaldı. Sahə döyüşlərinə və döyüşlərə öyrəşmiş hun ordusu eramızdan əvvəl 35-ci ildə qalanın müdafiəsində uğur qazana bilmədi və Çin ordusu tərəfindən darmadağın edildi. Qərbdəki Hun dövləti müharibədə məhv edildi. Çiçi Yabqunun çinlilərlə döyüşə getməzdən əvvəl əsgərlərini həvəsləndirmək üçün etdiyi çıxış türk tarixində unudulmamış və mənbələrdə öz yerini tutmuşdur. Eramızdan əvvəl 35-ci ildə gedən bu müharibədə qadın və uşaqların da olduğu 1518 nəfər Çiçi Kağanla birlikdə döyüşərək həyatını itirdi.

## Məşhur sözləri

* *Çinə tabe olmayacağıq! Çünki Türklər ta qədim zamanlardan bəri güclü olmağı təqdir edər, [[düşmən]]<nowiki/>ə tabe olmağı təhqir bilirlər. Təslim olmadığımız, savaşçı süvarilərimiz olduğu üçün adı ilə dünyanı titrədən xalq olduq. Biz ölsək də qəhrəmanlığımızın şöhrəti qalacaq. Övladlarımız da, nəvələrimiz də digər qövmlərə başçılıq edəcəklər!*
* *Bu Vətən, bizə atalarımızdan miras qalan müqəddəs torpaqlardır. Şərəfsiz bir həyat üçün qurban verilməz!*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ədhəm Mahmud Paşa

**Ədhəm Mahmud Paşa** () — Osmanlı sultanı Sultan Əbdülməcid və Sultan Əbdüləzizin dönəmlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Atası Sultan Əbdülməcid dönəminin sədrəzəmlərindən Mehmed Əli Paşa idi. Atası Sultan Mahmudun qızlarından Adilə Sultanla evli olsa da, Ədhəm Paşa onun öncəki evliliyindən dünyaya gəlmişdir. Analığının saraya yaxınlığını səbəbilə mükəmməl təhsil aldı. 1850-ci ildə hərbi məktəbə daxil oldu. 1854-cü ildə Sultan Əbdülməcidin qızlarından Rəfiyə Sultanla nişanlandı. Cütlüyün toy mərasimi isə 21 iyul 1857-ci ildə Topqapı sarayında baş tutdu və cütlüyə Üsküdarda bir saray təsis edildi.

Toy mərasiminin ardından general-leytenant rütbəsinə yüksələn Ədhəm Paşa 1858-ci ildə vəzir rütbəsiylə Ali məclisə üzv seçildi. 1871-ci ilədək bir neçə dəfə məclis üzvlüyündən ayrılıb yenidən təyin olundu. 1880-ci ildə xanımının vəfatının ardından Fatma Nazlı xanımla evləndi və bu nigahından Mehmed Əli bəy (ö. 6 oktyabr 1887) adlı bir oğlu dünyaya gəldi.

Ardından səhhəti pisləşdi və yatalaq xəstəliyinə tutuldu. Bir neçə il davam edən xəstəliyin ardından 1886-cı ildə vəfat etdi. Cənazəsi Sultan Mahmud türbəsinin bağçasına dəfn edilmişdir. Xanımının övladının olmaması və Ədhəm Paşanın qadınlara olan düşkünlüyü səbəbilə evliliyinin yaxşı keçmədiyi, Rəfiyə Sultanın qardaşlarına yazdığı məktublarda ərindən şikayət etdiyi bilinir.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani II cild, səh. 108

## İstinadlar
Cibranlı Xalid bəy

**Miralay Cibranlı Xalid bəy** (kürd: *Xalit Begê Cibirî* və yaxud *Xalîd Beg Cîbran;* ) — Osmanlı və Türkiyə zabiti.

## Həyatı və hərbi xidməti
1882-ci ildə Muşun Varto ilçəsində anadan oldu. Məktəbi bitirdikdən sonra, hərbi məktəbə daxil oldu. Hərbi məktəbi kapitan rütbəsi ilə bitirib Osmanlı ordusuna qoşuldu. İlk xidmətini Fələstin cəbhəsində etdi. Birinci Dünya müharibəsi başlayanda Vartoya çağırıldı. Müharibə bitdikdən sonra isə Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində iştirak etdi.

1925-ci ildə Kürdüstan üsyanın səbəbkarlarından olduğuna görə Bitlisdə asılaraq  edam edildi.

## İstinadlar
Zenonun aporiaları

**Zenon aporiaları** — Parmenidin fəlsəfi doktrinasını dəstəkləmək üçün Eleyalı Zenon tərəfindən irəli sürülən aporialar. Bizim təsəvvürlərimizin əksinə olaraq çoxluq və dəyişikliyin mövcud olmadığını, xüsusən də hərəkətin sadəcə bir illüziya olmasını dəstəkləyir.

## Axilles və tısbağa aporiası
Qədim Yunanıstan qəhrəmanı Axillesin tısbağa ilə yarışdığını təsəvvür edək. Axilles çox yaxşı yarışçı olduğuna görə, tısbağanın bir az irəlidən, məsələn, yüz metr irəlidən başlamasına icazə verir. Əgər hər ikisinin də sabit sürətdə qaçdığını təsəvvür etsək (biri sabit yüksək sürətdə, digəri sabit aşağı sürətdə), Axilles müəyyən müddət sonra yüz metr qaçdıqda tısbağanın başladığı yerə çatacaqdır. Bu müddət ərzində tısbağa az belə olsa müəyyən məsafəni qət edəcək, məsələn, bir metr. Axilles bir müddət sonra bu məsafəni də bitirəndə, həmin müddət ərzində tısbağa yenə də az belə olsa məsafə qət edəcək. Bu hadisə təkrar formada dövr edəcəkdir. Beləcə, Axilles tısbağanın çatdığı nöqtəyə çatanda, yenə də qət etməli məsafə qalmış olacaqdır.

Buna görə də, Zenon Axillesin tısbağanı heç vaxt keçə bilməyəcəyini demişdir.

Zenonun bu aporiadakı məqsədi hərəkətin mümkün olmadığını sübut etməkdir.

## Dixomotiya (ikiyə bölünmə) aporiası
X şəxsin a nöqtəsindən d nöqtəsinə getdiyini təsəvvür edək. Şəxs d nöqtəsinə getmədən əvvəl d nöqtəsinə qədər olan məsafənin yarısını getməlidir. d nöqtəsinə qədər olan məsafənin yarısını getmədən əvvəl həmin məsafənin də yarısını (əvvəlkinin dörddə birini) getməlidir. Daha sonra məsafənin dörddə birini getmək üçün səkkizdə birini getməlidir. Bu beləcə dövriyyə edir.

A-\frac{d}{8}-\frac{d}{4}---\frac{d}{2}-------d

Nəticədə X şəxs sonsuz sayda yol getməlidir. Buradakı digər müddəa isə, hər ilk məsafə aralığının ikiyə bölünə bilməsi üçün müəyyən olunmuş gediləsi ilk məsafə yoxdur. Beləcə bu səyahətin başlanğıc nöqtəsi yoxdur, yəni, səyahətə başlaya bilinməz.

Bu aporia nəticədə hansısa məsafəni qət etməyin tamamlanmayacağını və yaxud başlanamayacağını, beləcə bütün hərəkətlərin sadəcə illüziya olduğunu ifadə edir.

## Ox aporiası
Bu aporiyada isə Zenon sübut edir ki, buraxılan ox əslində hərəkət etmir və sükunətdədir. O yenə də zamanı sonsuz anlara, fəzanı isə sonsuz hissələrə bölür. Beləliklə, hər an atılan ox bəlli olan bir yer tutur. Bu yer onun uzunluğuna bərabərdir. Bu isə o deməkdir ki, ox sükunətdədir, çünki hərəkət ehtimal edilsə də, onda belə çıxır ki, ox həmin an fəzada özündən daha da çox yer tutur, bu isə mümkün deyildir. Deməli, hərəkət əslində yoxdur və o sükunətlərin cəmidir. Beləliklə, hərəkət anlayışının olduğu ehtimal edilərsə, o zaman mütləq ziddiyyətlər yaranacaqdır. Bu aporiyanın müddəalarını çağdaş dönəmdə animasiyalarda görmək mümkündür. Orada hərəkət edən şeylər əslində sükunətdə olan şəkillərin cəmidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Miraxur Əhməd Paşa

**Miraxur Əhməd Paşa** (ö. 1618) — Osmanlı sultanı III Mehmed və I Əhmədin dönəmlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əsli və saraya necə alındığı bilinmir. Əndərunda yetişmişdir. Təhsilini tamamladıqdan sonra Şahzadə Mehmedin xidmətinə alınmışdır. 1595-ci ildə şahzadənin taxta çıxmasıyla öncə ikinci miraxuru, daha sonra baş çuxadarı olmuşdur. Ardından saraydan ayrılaraq Mosul bəylərbəyliyinə, ardından Rumeli bəylərbəyliyinə gətirilmişdir. 1604-cü ildə Sultan Muradın qızlarından Mehrimah Sultanla evlənsə də, bəzi mənbələrdə onunla 1601-cu ildə artıq evli olduğu qeyd olunur.

Bir müddət sonra Şam bəylərbəyliyi ilə paytaxtdan uzaqlaşdırıldı. Çox keçmədən 1618-ci ildə Şamda vəfat etmişdir. Övladının olub-olmadığı bilinmir.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani I cild, səh. 230

## İstinadlar
Ümmügülsüm Sultan (Sultan İbrahimin qızı)

**Ümmügülsüm Sultan** () — Osmanlı sultanı Sultan İbrahimin qızı.

## Həyatı
Ümmügülsüm Sultan 1642-cü ilin yanvarında Topqapı sarayında doğuldu. Anası Müəzzəz Sultandır. Uşaqlıq illəri Topqapı sarayında keçdi. Hələ 5 yaşında ikən atası taxtdan endirilərək qətlə yetirilmiş, yerinə özündən bir yaş böyük ögey qardaşı IV Mehmed taxta çıxarıldı. Nənəsi Validə Kösəm Sultanın himayəsində Topqapı sarayında yaşamağa davam etsələr də, 1651-ci ildə nənəsi saray üsyanı nəticəsində öldürüldü və o, bacısı Ayşə Sultan və anası Müəzzəz Sultan mərhum padşahın digər xanımları və qızlarıyla birlikdə Köhnə saraya sürgün edildi.

Çox keçmədən Validə Turhan Sultan tərəfindən 1653-cü ildə vəzir Əhməd Paşayla nigahlandırıldı. Tamamilə formal olan nigahın ardından Əhməd Paşa Bozca adanın mühafizəsiylə vəzifələndirilib paytaxtdan uzaqlaşdırıldı. Ancaq çox keçmədən Ümmügülsüm Sultan bilinməyən səbəblə hələ 12 yaşında ikən vəfat etdi.

## Mənbə

* Alderson, 1956, table XXXVII.
* Süreyya, 1 Cild, 1996, s. 44.

## İstinadlar
Kürəkən Əhməd Paşa

**Kürəkən Əhməd Paşa** () — Osmanlı sultanı Sultan İbrahim və IV Mehmedin dönəmlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əslən abxaz olub, saraya necə alındığı bilinmir. Əndərunda yetişmişdir. Təhsilini tamamladıqdan sonra öncə miraxur, ardından 1651-ci ilin noyabrında baş miraxur oldu. 1653-cü ildə vəzifədən alınsa da, çox keçmədən vəzir rütbəsi alaraq Sultan İbrahimin qızlarından Ümmügülsüm Sultanla nigahlandı. Tamamilə formal olan nigahın ardından Əhməd Paşa Bozcaadanın mühafizəsiylə vəzifələndirilib paytaxtdan uzaqlaşdırıldı. Ancaq qalanı qoruya bilmədiyi üçün gözdən düşmüş, paytaxta çağırılaraq 13 noyabr 1656-cı ildə edam edildi. Övladının olub-olmadığı bilinmir.

## Mənbə
* Sicill-i Osmani I cild, səh. 230

## İstinadlar
Cələb Əhməd Paşa

**Cələb Əhməd Paşa** () — Osmanlı sultanı IV Murad və Sultan İbrahimin dönəmlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əsli və saraya necə alındığı bilinmir. Əndərunda yetişmiş, daha sonra Sultan Muradın silahdarı olmuşdur. 1633-cü ilin sentyabrında Hələb bəylərbəyliyi ilə saraydan ayrılmışdır. Qısa müddətlik fasilə sayılmazsa, 1638-ci ilədək bu vəzifədə qaldı. Ardından qübbə vəziri təyin edilərək paytaxta çağırıldı və Sultan Əhmədin qızlarından Ayşə Sultanla nigahlandı. Ancaq Sultan Muradın vəfatı və Sultan İbrahimin taxta cülusunun ardından Şam bəylərbəyi təyin edilərək yenidən paytaxtdan uzaqlaşdırıldı. 1641-ci ildə vəzifədən alınsa da, ertəsi il yenidən eyni vəzifəyə təyin olundu. 1643-cü ildə yenidən qübbə vəziri olsa da, bir il sonra İstanbulda vəfat etdi.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani I cild, səh. 219

## İstinadlar
Hacı Əbubəkr Paşa

**Hacı Əbubəkr Paşa** () — Osmanlı sultanı III Əhməd və I Mahmudun dönəmlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əslən Alanyalı olub, saraydakı yaxınlarının vasitəsilə öncə gömrükçü, daha sonra qapıçıbaşı olaraq çalışdı. 1718-ci ilin aprelində baş çavuş, 1722-ci ilin mayında zərbxana əmini, 1723-cü ilin aprelində isə yenidən baş çavuş təyin edildi. Daha sonra 1724-cü ilin noyabrında Ciddə və Həbəşistan, 1727-ci ilin sentyabrında Misir, 1729-cu ilin iyulunda yenidən Ciddə bəylərbəyi oldu.

1731-ci ilin oktyabrında Anadolu bəylərbəyi, 1732-ci ildə kaptan-ı dərya, 1733-cü ilin mayında nişançı vəzir, 1734-cü ildə Rumeli bəylərbəyi, 1740-cı ildə Moreya valisi, 1743-cü ilin oktyabrında yenidən Ciddə valisi oldu. 1749-cu ildə Bosniya bəylərbəyi, 1750-ci ildə ikinci dəfə kaptan-ı dərya seçildi. 1751-ci ilin fevralında təqaüəd ayrılsa da, çox keçmədən yenidən Ciddəyə təyin olundu. Bahir Mustafa Paşanın sədarətə gəlməsinin ardından Gəliboluya sürgün edilsə də, 3 il sonra yaşlılığı səbəb göstərilərək geri çağırıldı. 1759-cu ilin yanvarında burada vəfat etmiş, cənazəsi Aksarayda inşa etdirdiyi məktəbin bağçasına dəfn edilmişdir. Öncəki evliliklərindən İsgəndər bəy, Hacı Mehmed bəy, Süleyman bəy adlı oğullarının olduğu bilinir.

## Mənbə
* Sicill-i Osmani II cild, səh. 99

## İstinadlar
Mehrimah Sultan (III Muradın qızı)

**Mehrimah Sultan** (d. 1579 - ö. ?) — Osmanlı sultanı III Muradın qızı.

## Həyatı
Mehrimah Sultan 1579-cu ildə Topqapı sarayında doğulmuşdur. Anası Safiyə Sultan olsa da, bəzi mənbələrdə yalnışlıqla Şəmsiruhsar Xatun olaraq göstərilir. Adını atasının yenicə vəfat etmiş bibisi Mehrimah Sultandan aldığı bilinir. Hələ 16 yaşında ikən atası vəfat etmiş, qardaşı III Mehmed taxta çıxmışdır. Qardaşının səltənətində evli olub-olmadığı məlum deyil. İlk evliliyinin 21 fevral 1613-cü ildə Miraxur Əhməd Paşayla baş tutduğu bilinsə də, bəzi mənbələrdə Əhməd Paşayla 1599-cu ildə artıq evli olduğu qeyd edilir.

Paşanın 1618-ci ildə vəfat etməsiylə, Mehrimah Sultan elə həmin il Çərkəz Mehmed Paşayla evləndirildi. Ancaq əri nigahdan dərhal sonra Şam bəylərbəyliyi ilə paytaxtdan uzaqlaşdırıldı. 1621-ci ildə Mehmed Paşa qübbə vəzirliyi ilə paytaxta çağırıldı və IV Murad dönəmində sədarətə gətirildi. 9 aylıq sədarətin ardından Tokat ordugahında anidən vəfat etdi və Mehrimah Sultan ikinci dəfə dul qaldı.

Hər iki evliliyindən övladının olub-olmadığı bilinmir. Cənazəsi Aya Sofiyadakı Sultan Murad türbəsinə - atasının yanına dəfn edildi.

## Mənbə

* Sakaoğlu, 2008, p.&nbsp;218.
* Tezcan, Baki (2001). Searching For Osman: A Reassessment Of The Deposition Of Ottoman Sultan Osman II (1618-1622). pp.&nbsp;328 n. 18.
* Mandel, 1992, p.&nbsp;214.

## İstinadlar
Kürəkən Mehmed Paşa

**Kürəkən Mehmed Paşa** (ö. avqust 1592) — Osmanlı sultanı III Murad və III Mehmedin dönəmində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əslən boşnak olub, III Mehmed dönəmi sədrəzəmlərindən İbrahim Paşanın qardaşıdır. Əndərunda yetişərək Şəhrizor bəylərbəyliyi ilə saraydan ayrılmışdır. Bir müddət sonra vəzifədən alınaraq İstanbula çağırılmış, 1581-ci ildə Şahzadə Mehmedin qızı Hümaşah Sultanla nigahlanmışdır. Bi nigahdan bir oğlu dünyaya gəlmişdir.

1592-ci ilin avqustunda İstanbulda vəfat etmiş, cənazəsi Şahzadəbaşı məscidinin bağçasına dəfn edilmişdir.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani IV cild, səh. 21

## İstinadlar
Baltaçı Həsən Paşa

**Baltaçı Həsən Paşa** () — Osmanlı sultanı IV Mehmed, II Süleyman, II Əhməd və II Mustafanın dönəmində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əsli, doğum tarixi və saraya necə alındığı məlum deyil. Əndərunda yetişmiş, ardından bostancılar bölümündə xidmət etmişdir. Ardından öncə Validə Turhan Sultanın, 1683-cü ildə onun vəfatıyla Hasəki Gülnuş Əmətullah Sultanın kəndxudası oldu. 1687-ci ilin martında vəzirliklə Misir bəylərbəyi oldu. Ancaq bir neçə ay sonra vəzifədən alınaraq Bağdad əyalətinə təyin olundu. 1688-ci ildə vəzifədən alınsa da, çox keçmədən yenidən Bağdada, ardından 1691-ci ildə Şəhrizora təyin olundu. Rodos adasının mühafizəsi ilə vəzifələndirildi və 1695-ci ildə təqaüdə ayrıldı. 1697-ci ildə vəzirliyi alınsa da, 2 il sonra geri qaytarıldı. 1700-cü ildə vəfat etdi.

## Mənbə
* Sicill-i Osmani II cild, səh. 308

## İstinadlar
Sərxoş Əhməd Paşa

**Sərxoş Əhməd Paşa** (ö. 13 mart 1691) — Osmanlı sultanı IV Mehmed və II Süleymanın dönəmində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əsli, doğum tarixi və saraya necə alındığı məlum deyil. Əndərunda yetişmiş, ardından Qara Mehmed Paşanın kəndxudası olmuşdur. 1674-cü ildə Özü, 1677-ci ildə Anadolu bəylərbəyi oldu. 1684-cü ildə vəzir rütbəsi aldı. 1684-cü ilin dekabrında Yanova mühafizəsi ilə vəzifələndirildi və çox keçmədən kaptan-ı dərya oldu. 1685-ci ilin dekabrında Hələb bəylərbəyi, 15 sentyabr 1687-ci ildə Bağdad bəylərbəyi, 1688-ci ilin sentyabrında isə Anadolu müfəttişi oldu. 1690-cı ildə Misir əyalətinə təyin edilsə də, 1691-ci ilin martında burada vəfat etmişdir.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani I cild, səh. 232

## İstinadlar
Çələbi İsmayıl Paşa

**Çələbi İsmayıl Paşa** (ö. dekabr 1702) — Osmanlı sultanı IV Mehmed, II Süleyman, II Əhməd və II Mustafanın dönəmində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əsli və doğum tarixi məlum deyil. Yeniçəri ocağında yetişmiş, ardından 1684-cü ildə Köstəndil sancaqbəyi, 1685-ci ildə isə Rumeli bəylərbəyi oldu. Bir müddət əsirlikdə qalmış, fidyə qarşılığı geri alındıqdan sonra Sayda valisi olmuşdur. 1690-cı ildə Konya, 1691-ci ildə Anadolu bəylərbəyi və İstanbul naibi olmuşdur. 1692-ci ildə Şam, 1694-cü ildə Krit, 1695-ci ildə Misir, 1697-ci ilin oktyabrında Bağdada təyin olundu. 1698-ci ilin oktyabrında Səfəvilərin Kərbəlanı işğal etməsinin ardından 1699-cu ilin mayında Van bəylərbəyi oldu və bu ünvanla Səfəvilərin üzərinə göndərildi. Ancaq 1701-ci ilin yanvarında Səfəvilərə təslim olub onlara sığındı. 1702-ci ilin dekabrında İsfahanda vəfat etdi.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani III cild, səh. 152

## İstinadlar
Çuxadar Əhməd Paşa

**Çuxadar Əhməd Paşa** (ö. 1618) — Osmanlı sultanı I Əhmədin dönəmində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əsli və saraya necə alındığı bilinmir. Əndərunda yetişmiş, 1612-ci ildə baş çuxadar, ardından has odabaşı olmuşdur. 1613-cü ildə yeniçəri ağalığı ilə saraydan ayrılmışdır. Ancaq həmin ilin sonlarında anidən vəzirliyə yüksələrək Rumeli bəylərbəyi olmuş, Sultan Muradın qızlarından Fəxriyə Sultanla nigahlanmışdır. Bir müddət sonra vəzifədən alınsa da, 1616-cı ildə yenidən Rumeliyə təyin olunmuşdur. 1617-ci ildə Şam bəylərbəyi olsa da, ertəsi il vəzifədən alınmış, çox keçmədən 1618-ci ildə vəfat etmişdir.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani I cild, səh. 220

## İstinadlar
Xəzinədar Əli Paşa

**Xəzinədar Əli Paşa** (ö. 1700) — Osmanlı sultanı II Əhməd və II Mustafanın dönəmində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əslən Moreyalı olub, Misir bəylərbəyi Sərxoş Əhməd Paşanın kəndxudası olmuşdur. Paşanın vəfatının ardından öncə naib, 1694-cü ilin sentyabrından etibarən isə vəzirlik rütbəsi ilə Misir bəylərbəyi olaraq bölgəni idarə etmişdir. 1695-ci ilin iyununda təqaüdə ayrılsa da, həmin ilin sonlarında Trabzon valisi oldu. 1697-ci ilin avqustunda Belqradın mühafizəsiylə vəzifələndirildi. Ancaq 1700-cü ildə yayılan vəba epidemiyası səbəbilə anidən vəfat etdi.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani I cild, səh. 302

## İstinadlar
Tesla Cybertruck

**Tesla Cybertruck** — Tesla Motors tərəfindən istehsal edilən elektrikli (batereya ilə işləyən) avtomobildir. Xüsusiyyətlərinə görə üç növə ayrılır. Cybertruck modellərində 250&nbsp;kW-lıq batereya kablosu var.

## İstinadlar
Bəyim

**Bəyim** — Qərbi, Mərkəzi və Cənubi Asiyada, o cümlədən Azərbaycanda bəy arvadına və ümumiyyətlə, kübar ailələrdə qadınlara müraciət forması. Bu, türk dillərində "ən yüksək məmur" mənasını verən bəy titulunun qadın qarşılığıdır. Bəy qızına da aid edilir aiddir. Bəyzadə forması da mövcuddur. Hal-hazırda qadın adı kimi istifadə edilir.

## İstinadlar
Komsomol poeması

**Komsomol poeması** — Azərbaycan SSR xalq şairi Səməd Vurğunun müəllifi olduğu nəzm romanı. Müəllifin ilk epik əsəri.Poemanın süjet xəttini Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulması uğrunda insanların mübarizəsi və bu mübarizədə komsomol gənclərinin rolu təşkil edirdi.

## Süjet
Yeddi komsomolçu yeni sovet hakimiyyətinə tabe olmaqdan boyun qaçıran və şiddətli müqavimət göstərən bəy-torpaq sahibi Geray bəyin ucqar kəndinə göndərilir. Şiddətli mübarizə gedir, atışmalar olur. Bu mübarizə fonunda poemada komsomol şairi Cəlalın Gəray bəyin qızı Humaya olan faciəli məhəbbəti təsvir olunur. Humay Cəlala qarşılıq verir, lakin dədə-baba adətlərinə sadiq qalaraq atasının iradəsinə qarşı çıxa bilmir.

Ehtirasdan dəli olan Cəlal Gəray bəydən qızını ona verməsi üçün yalvarmaq ümidi ilə düşmən düşərgəsinə getməyə qərar verir. Geray bəy ilə üz-üzə gələn və onların barışmaz düşmənçiliklərini davam etdirdiklərini ondan gizlətməyən Cəlal qızının xoşbəxtliyini əziz tutan ata hisslərinə müraciət edir. Lakin Geray bəy Cəlaldan şübhələnirdi ki, onun yanına gəlişi düşmənin ağıllı hiyləsidir. Gəray bəy Cəlalı öz əlləri ilə öldürür. Sevgilisinin ölüm xəbərindən sarsılan Humay da ölür.

## Yaranması
Şair 1928-ci ildən 1956-cı ilə qədər poema üzərində işləmişdir. Gənc yaşlarından başlayan Səməd Vurğun onu yazıb bitirən zaman, artıq respublikanın xalq şairi kimi tanınırdı.

Qeyd edək ki, poemanın birinci hissəsi 1933-cü ildə yazılmışdır. Amma şair poema üzərində işi bitmiş hesab etməmişdir.

## Nəşrləri və tərcümələri
Şairin sağlığında poema oxucuya ancaq fraqmentlərdə təqdim olub, toplu halında çap olunmayıb. Vurğunun ölümündən sonra şair Osman Sarıvəlli bir-birindən ayrı mətnlər toplayıb, poemanı çapa hazırlayıb. 1958-ci ildə "Komsomol poeması" ilk dəfə Azərbaycan dilində ayrıca kitab kimi nəşr edilmişdir.

Poemanın tam mətni ilk dəfə 1960-cı ildə rus dilində "Literaturnı Azerbaijan" jurnalında dərc edilmişdir. "Komsomolskaya poeması"nın rus dilində ilk ayrıca nəşri 1961-ci ildə "Azərbaycan Uşaq və Gənclər Ədəbiyyatı Nəşriyyatı"nda çap olunub. Azərbaycan dilindən Adelina Adalis və Vladimir Sergeev tərcümə etmişlər.

## Şərhlər
Yazıçı Mir Cəlal yazırdı:

Ədəbiyyatçı alim və tənqidçi Vladimir Oqnev poemanın romantik xəttini təhlil edərək yazırdı:

## Ekranlaşdırılması
1970-ci ildə "Komsomol poeması" əsasında rejissor Tofiq Tağızadə "Yeddi oğul istərəm" filmini çəkib.

## İstinadlar
Barambat meşəsi

**Barambat meşəsi** və ya **Barambart meşəsi** — Azərbaycanın Goranboy və Tərtər rayonları ərazisində, Gülüstan kəndi sahəsində meşə.

## Tarixi
Barambat meşəsi Azərbaycanın Goranboy və Tərtər rayonları ərazisində, Gülüstan kəndi sahəsində yerləşir, həmçinin Barambart meşəsi də adlanır. 1931-ci ilin payızında burada qaçaq Ağqıraqlı Mustafanın dəstəsi ilə sovet qüvvələri arasında atışma baş tutmuşdur.

Barambat meşəsi sahəsi Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı erməni qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir. 19 mart 2015-ci ildə Barambat meşəsində Azərbaycan və Ermənistan qüvvələri arasında döyüş baş vermişdir. Aprel döyüşləri zamanı meşə Talış kəndinə doğru hücum əməliyyatında keçid ərazisi kimi istifadə edilmiş və baş tutan döyüşlərin ardınca işğaldan azad edilmişdir. Azərbaycan qüvvələri İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı, 27 sentyabrda Barambat meşəsindən hücuma keçərək ilkin həmlədə ermənilərin postunu ələ keçirmişdir.

## İstinadlar
Bəyzadə

**Bəyzadə** — bəy oğlu, bəy nəslindən olan adam. Sovet hakimiyyəti qurulana qədərki Azərbaycanda hakim sinfə mənsub adamların oğlan uşaqlarına da bəyzadə deyilirdi.

Bu titul Osmanlı imperiyasında zadəgan nəslindən olan və imperiyada mühüm vəzifə tutan müvəqqəti valilərə və hərbi generallara verilirdi. Bu termin tez-tez Osmanlı imperiyası haqqında olan Qərb mənbələrində cəmiyyətdə üstün yer tutan, adətən böyük gücə malik olan kişilərə aid edilirdi. Şərqi Avropada, Balkanlarda, Qafqazda, Anadolu və İraq Kürdüstanının bəzi bölgələrində Osmanlının bu regionlardakı fəthlərində iştirak edən çərkəz şahzadələrinə bəyzadə titulu verilirdi.

## İstinadlar
Peter Kremer

**Peter Kremer** () — Almaniya aktyoru.

## Filmoqrafiyası
*2013, *Unsere Mütter, Unsere Väter*
* 2008, *Geld.Macht.Liebe*
* 2007, *Die Frau vom Checkpoint Charlie*
* 2005, *Pfarrer Braun* - *Der unsichtbare Beweis*
* 1998-2004, "Siska"
* 1996, "Ausgerastet" 
* 1997, "Der Alte"
* 1994, "Alles außer Mord"
* 1993, "L'ispettore Derrick" ("Derrick")
* 1992-1993, "Il commissario Kress" ("Der Alte")
* 1988, "Tatort"
* 1986, "Sansibar oder der letzte Grund"
* 1982, "Schlagschatten"
* 1981, "Der Irrgarten"

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Kürəkən Numan Paşa

**Kürəkən Numan Paşa** (ö. 1784) — Osmanlı sultanı I Mahmud, III Osman və III Mustafa dönəmlərində müxtəlif dövlət vəzifələrində xidmət etmiş dövlət xadimi.

Saloniki əyanından Hacı Seyid Əhməd ağanın oğlu olub, gənc yaşlarında İstanbula göndərilərək saraya təhvil verilmişdir. Əndərunda yetişmiş, 1738-ci ildə ikinci miraxur, ardından qapıçılar kənxudası olmuşdur. Daha sonra 16 dekabr 1748-ci ildə Sultan Əhmədin qızlarından Zübeydə Sultanla nikahlandı. Cütlüyün toy mərasimi 6 yanvar 1749-cu ildə İstanbulda baş tutdu.

Nikahın ardından vəzirliklə Saloniki valisi təyin edildi və ard-arda təyinatlarla Rumelidəki müxtəlif əyalətlərdə xidmət etdi. 1751-ci ilin fevralında Hotin, 1752-ci ilin martında Vidin, 1753-cü ilin mayında Belqrad, 1754-cü ilin martında yenidən Saloniki sancaqbəyi oldu. 1756-cı ildə xanımının vəfatından sonra gözdən düşdü. Son təyinat yeri olan Adanadan gələn şikayətlər üzərinə vəzifədən alınaraq vəzirliyi əlindən alındı. 1760-cı ilin yanvarında vəzirliyi geri verilərək Sayda, ardından Trabzon, 1764-cü ilin avqustunda Van, ardından Ərzurum, 1767-ci ilin oktyabrında Çıldır valisi oldu. 1771-ci ilin sentyabrında Şam sərdarı və Rəqqa valisi təyin edildi. 1773-cü ilin mayında Rumeli bəylərbəyi olsa da, yaşlılığı səbəbilə həmin ilin oktyabrında vəzifədən alındı. 1784-cü ildə vəfat etmişdir.

## Mənbə
* Sicill-i Osmani IV cild, səh. 238
Herbert Knaup

**Herbert Knaup** () — alman aktyor.

## Filmoqrafiyası
* *Coda* (1978, Qısametrajlı film)
* *Jaipur Junction* (1982)
* *Waller's Last Trip* (1989)
* *The Invincibles* (1994)
* *Brother of Sleep* (1995)
* *Warshots* (1996)
* *Irren ist männlich* (1996)
* *Die Musterknaben* (1997)
* *Run Lola Run* (1998)
* *Blind Date - Flirt mit Folgen* (1998)
* *Die Braut* (1999)
* *Marlene* (2000)
* *Nuremberg* (TV 2000)
* *Anna's Summer* (2001)
* *Angst* (2003)
* *Distant Lights* (2003)
* *Agnes and His Brothers* (2004)
* *Anatomy 2* (2004)
* *Crusade in Jeans* (2006)
* *The Lives of Others* (2006)
* *Sisi* (2009)
* *Jerry Cotton* (2010)
* *In Darkness* (2011)
* *Hotel Desire* (2011, Qısametrajlı film)
* *Die Heimkehr* (2012, TV filmi)
* *Schutzengel* (2012)
* *Move* (2012)
* *Das Kleine Gespenst* (2013)
* *Irre sind männlich* (2014)
* *Hanne* (2019)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Məqtulzadə Əli Paşa

**Məqtulzadə Əli Paşa** () — Osmanlı sultanı II Mustafa və III Əhməd dönəmlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi. Atasının 1683-cü ildə edamından sonra *Məqtulzadə* ləqəbi ilə anılmışdır.

Atası IV Mehmed dönəminin sədrəzəmlərindən Mərzifonlu Mustafa Paşa idi. Atası Sultan Mehmedin qızlarından Ümmügülsüm Sultanla evli olsa da, Əli Paşa onun Körpülü Mehmed Paşanın qızı Saliha xanımla olan ilk evliliyindən dünyaya gəlmişdir.

1700-cü ilin martında vəzir rütbəsiylə Kandiyə, 1701-ci ildə Özi valisi olub, Azov qalasının mühafizəsiylə vəzifələndirildi. 7 mart 1702-ci ildə Sultan Mustafanın qzılarından Safiyə Sultanla nişanlandı. 1705-ci ildə Konya, 1708-ci ildə Silifkə, 1709-cu ilin yanvarında Adana valisi təyin edildi və 8 may 1710-cu ildə Safiyə Sultanla nigahlandı.

Çox keçmədən dayısı oğlu olan Numan Paşanın sədarətə gəlişiylə vəzifəsi yüksəldi və Diyarbəkir bəylərbəyi təyin edildi. 1713-cü ildə vəzifədən alınıb Bozcaadaya sürgün edilsə də, çox keçmədən bağışlanmış, 1714-cü ildə Mərəş, 1715-ci ilin sentyabrında Ərzurum, 1716-cı ildə Hələb bəylərbəyi təyin olunmuşdur. Həmin ilin 26 dekabrında Anadolu, 1722-ci ildə Şam bəylərbəyi oldu. Ancaq yolda ikən həmin ilin noyabrında vəfat etdi.

Safiyə Sultanla olan nigahından Sultanzadə Bəyazid bəy adlı oğlu olduğu bilinir.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani I cild, səh. 305

## İstinadlar
Mirzə Mehmed Paşa

**Mirzə Mehmed Paşa** (ö. fevral 1728) — Osmanlı sultanı III Əhməd dönəmində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əslən kürd olub, Əndərunda yetişmişdir. Sarayda xəzinədar olaraq xidmət etdikdən sonra 1716-cı ilin oktyabrında vəzirliklə Ərzurum bəylərbəyi oldu. 1719-cu ildə vəzifədən alınıb, bir müddət həbs tutulsa da, daha sonra bağışlanmış və Saloniki, ardından 1726-cı ilin aprelində Kandiyə sancaqbəyi təyin edilmişdir.

Həmin il Sultan Mustafanın qızlarından Safiyə Sultanla nigahlandı. Ancaq 2 il sonra Mehmed Paşa vəfat etmiş, Safiyə Sultan ikinci dəfə dul qalmışdır. İlk evliliyindən Əbdürrəhman bəy adlı oğlunun olduğu bilinir.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani IV cild, səh. 38

## İstinadlar
Sabine Postel

**Sabine Postel** () — alman aktyor.

## Filmoqrafiyası
* 1982: *Die Aufgabe des Dr. Graefe*
* 1983: *Engel auf Rädern*
* 1984: *The Brief* 
* 1986: *Der Antrag*
* 1986: *Bankgeheimnisse*
* 1987–1989: *Ein Fall für zwei*
* 1987: *Großstadtrevier – Geleimt*
* 1988: *Wilder Westen inclusive*
* 1988: *Zwei alte Damen geben Gas*
* 1989: *Tatort: Der Pott*
* 1989: *Lindenstraße*
* 1990: *Das Erbe der Guldenburgs*
* 1991: *Leo und Charlotte*
* 1992: *Auf Achse* 
* 1992: *Unser Lehrer Doktor Specht*
* 1992: *Schlafende Hunde* 
* 1993: *Die schönsten Jahre unseres Lebens*
* 1993–1996: *Nicht von schlechten Eltern* 
* 1994: *Ohne Schein läuft nichts*
* 1994: *Molls Reisen*
* 1995: *Alte Freunde küsst man nicht*
* 1995: *Die Kommissarin – Familienfest*
* 1997: *Frauen morden leichter*
* 1997: *Tatort als KHK’in Inga Lürsen, Folgen siehe*  
* 1998: *Titus, der Satansbraten*
* 1998: *Der letzte Zeuge*
* 1999: *Pfeifer*
* 1999: *Heimatgeschichten*
* 1999–2002: *Nesthocker – Familie zu verschenken*
* 2000: *Die Cleveren*
* 2001: *Eiskalt*
* 2001: *Du bist mein Kind*
* 2001: *Ein mörderischer Plan*
* 2004: *Mein Mann und seine Mütter*
* 2007: *Erdbeereis mit Liebe*
* 2007: *Liebling, wir haben geerbt!*
* 2007: *Einmal Toskana und zurück*
* 2008: *Inga Lindström: Rasmus und Johanna*
* 2008–2013: *Der Dicke*
* 2008: *Das Traumschiff – Rio de Janeiro*
* 2010: *Bis nichts mehr bleibt*
* 2012: *Zu schön um wahr zu sein*
* 2012: *Das Traumschiff – Singapur/Bintan*
* 2015: *SOKO Köln – Camilla und die tote Nonne*
* 2015: *Der Bulle und das Landei – Wo die Liebe hinfällt*
* 2015: *Die Kanzlei* 
* 2015: *Ein Sommer in Barcelona*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Silahdar Mehmed Paşa

**Silahdar Mehmed Paşa** (d. 14 sentyabr 1710 - ö. 21 sentyabr 1788) — III Mustafa səltənətində 11 ay 8 gün sədrəzəm olmuş Osmanlı dövlət adamı.

## Mənbə

* Uluçam, Müjdat, "Mehmed Paşa (Silahdar Cihangirli)" (1999), Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.2 s.167 
* Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (1954 (Altıncı Baskı: 2011)). *Osmanlı Tarihi III. Cilt, 2. Kısım , XVI. Yüzyıl Ortalarından XVII. Yüzyıl Sonuna kadar*. Ankara: Türk Tarih Kurumu. s. 413-418. ISBN 978-9751600141
* Buz, Ayhan (2009). *Osmanlı Sadrazamları*. İstanbul: Neden Kitap. ISBN 9789752542785
* Danişmend, İsmail Hâmi (1961). *Osmanlı Devlet Erkâni*. İstanbul: Türkiye Yayınevi. s. 64