open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kantabir sarmaşıq

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 15–60 sm, gövdəsi düzduran və ya yuxarıya doğru qalxan, bəzən sərilən, əsasından budaqlanan, sıx və uzun qabarıq və ya qısa basıq tüklü çoxillik ot bitkisidir. Yarpaqları boz-yaşıl rəngli, üst tərəfdən adətən çılpaqdır, alt tərəfdən basıqtüklüdür, bəzən uzun qabarıq tüklüdür, aşağıdakılar saplaqlıdır, uzunsov, əksinəneştərşəkilli və ya uzunsov-neştərvaridir, küt ucludur, orta və yuxarıdakı yarpaqlar oturaqdır və ya demək olar ki, oturaqdır, uzunsov-xətvaridir, sivri təhərdir. Çiçəkləri tək və ya 2–4 saydadır, kənar və ya təpə yarımçətirlərdə, uzun çox vaxt qabarıq çiçək oxu üzərindədir. Tac çəhrayıdır və kasacıqdan 2–3 dəfə uzundur. Qutucuq enli-yumurtaşəkillidir, yuxarı hissədə tüklüdür, kasacıqdan qısadır. Toxumları enli-yumurtaşəkillidir, tünd-qəhvəyi rəngdədir, uzunluğu 2,5–3,5 mm-dir. May-iyul (avqust) aylarında çiçəkləyir, iyul-sentyabr aylarından meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Samur-Şabran oval., BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, Kür-Araz oval., Kür düz., KQ şimal, KQ cənub, KQ mərkəzi, Lənk. oval., Lənk. dağ. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Quru qayalı, çınqıllı, daşlı, gilli yamaclarda, çəmənlərdə, meşələrdə, talalarda, kolluqlarda, yolların kənarında, cay yatağında, əkin sahələrində alaq kimi rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azər Mustafayev

**Azər Mustafayev** () — fəlsəfə elmləri doktoru, professor.

## Həyatı
Azər Mustafayev 1954-cü il 27 iyun Bakıda anadan olmuşdur. 1971-ci ildə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun, Xalq Təsərrüfatının İqtisadiyyatı və planlaşdırılması fakültəsinə daxil olmuş, 1975-ci ildə həmin institutu bitirmişdir. 1977-1978-ci illərdə ordu sıralarında xidmət etmişdir. 1978-ci ildən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında çalışır. AMEA-nın İqtisadiyyat İnstitutunda laborant, kiçik elmi işçi vəzifələrində işlədikdən sonra 1979-cu ildən etibarən AMEA-nın Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda işə başlamışdır.

1979-1982-ci illərdə Moskva şəhərində yerləşən SSRİ EA Fəlsəfə İnstitutunun əyani aspirantı olmuşdur. Alim 1983-cü ildə fəlsəfə elmləri üzrə namizədlik, 1991-ci ildə isə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. AMEA-nın Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda böyük elmi işçi, aparıcı elmi işçi, sektor müdirinin müavini, şöbə müdiri vəzifələrində çalışmışdır. 1987-ci ildən Azərbaycanın müxtəlif ali məktəblərində fəlsəfə və politologiya fənlərini tədris etmişdir. Bu  müddət ərzində aspirantlar üçün nəzərdə tutulmuş və Azərbaycan Təhsil Nazirliyi xətti ilə təsdiq edilmiş tədris-metodik vəsaitin müəllifidir.

2000-ci ilin may ayından 2003-cü ilin may ayınadək AMEA Rəyasət Heyətinin nəzdində yerləşən fəlsəfə kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır. Hazırda Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun Sosial fəlsəfə şöbəsinin müdiri işləyir.

## Elmi fəaliyyəti və əsərləri
Milli psixologiyanın, milli şüurun, milli özünüidarəetmənin, milli siyasət məsələlərinə, turançılıq, türkçülük, azərbaycanlılıq ideyalarının tədqiqinə, siyasi fəlsəfədə ilk dəfə olaraq "nəcib insan" konsepsiyasına, münaqişələr və konfliktlər konsepsiyasına dair elmi nəticələr əldə edilmişdir.

Azər Mustafayev 5 kitabın, 60-a yaxın məqalənin, 4 elmi-pedaqoji əsərin müəllifidir. Son illər bakalavr və magistr pillələri üzrə konfliktologiya, politologiya  və  digər problemlərlə əlaqədar tədris proqramları, vəsaitlər çap etdirmişdir. 	

## Əsas elmi əsərləri
	
*Keçmiş SSRİ-də milli münasibətlər türk alimlərinin gözü ilə. Bakı: "Elm" nəşriyyatı, 1990 (12 ç.v.)
*Azərbaycanda milli hərəkat ideyalarının yaranması və tarixi təkamülü (XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəlləri). Bakı: 1994. (5 ç.v.)
*Fəlsəfədə ziddiyyətlər və münaqişələr problemi (dərs vəsaiti). Bakı: 2000.(3,6 ç.v.)
*Konfliktologiya fənninin tədrisi metodikası (metodik vəsait). Bakı: 2001.(6,6 ç.v.)
*Konfliktologiya fənninin tədrisi proqramı. Bakı: 2001.(1,5 ç.v.)

## Xarici keçidlər

*Azər Xoşbəxt oğlu Mustafayev
Kol öküzboğan

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Aralıq dənizi sahillərindən, Krımın cənub sahilində bəzən yabanı olan həmişəyaşıl dekorativ kol bitrkisidir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 1,8 m olan həmişəyaşıl koldur. Bitki düz budaqlı zoğ və sıx çətir əmələ gətirir. Yarpaqları dərili, lələkvari-bölünmüş, çox vaxt böyük, qabarıq qınlıdır və mavi-yaşıl rənglidir, uzunluğu 9 sm-ə çatır. Çiçək qruplarına görə asanlıqla tanınır; sadə və ya mürəkkəb çətirlər əmələ gətirir, çiçəkləri xırda, çox vaxt ağ, bəzən sarı və ya mavi, düz, ikicinsli, kasacığı az bilinən, çiçək tacı beşləçəkli, dişiciyi bir, yumurtalığı-yarımaşağı, ikiyuvalıdır. Meyvəsi-2 yerə bölünmüş toxumcadır.

## Ekologiyası
Rütubətsevən, mülayim iqlim şəraitinə davamlı bitkidir. Zəngin torpaqlarda yaxşı bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın bir çox rayonlarında mədəni çəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Bitkinin yerüstü hissəsindən alınan efir yağı insanın psixi-emosional vəziyyətini stimullaşdırır, idman zədələrində, ağrılarda və s.istifadə edilir. Bundan əlavə bu yağ hüceyrələrdən zəhərləri çıxarır, şişləri götürür. Qida borusuna müsbət təsir göstərir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Euphorbia bongolavensis

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Madaqaskar üçün endemik bitkidir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü bir metrdən çox olmayan, kifayət qədər nazik və qırışmış ağac gövdəsi göstərən, yarpaq yaraları ilə bəzədilmiş və asanlıqla topalaşan yüngül qabıq göstərən gözəl koldur.
Sapın zirvəsində yuxarı səth boyunca xarakterik tünd mavi-yaşıl rəngli uzunsov və lansetvari yarpaqlardan ibarət zərif bir dəstə çıxır ki, bu da parlaq qırmızı və aşağı səthin özünəməxsusluğu ilə xoş təzad yaradır.

Yarpaqların çoxluğu açıq çətirə bənzəyir. Bu da xoş təzad yaradır. İş yerləri və ya evlərin aurasına xoş təsir edən dekorativ bitkidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şimali Makedoniya himni

**Denes nad Makedoniya** (, ) Makedoniya Respublikasının rəsmi dövlət himni. 1943-cü ildə Vlado Maleskinin sözlərinə Todor Skalovski tərəfindən bəstələnmiş, 1944-cü ildə himn kimi təsdiqlənmişdir.
Maarif Cəfərov

**Maarif Cəfərov** — fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor.

## Həyatı

Maarif Cəfərov 1960-cı ildə Laçın rayonunda anadan olub. 
1967-1977-ci illərdə Minkənd kənd orta məktəbində təhsil alıb. 
1977-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Fizika fakültəsinə daxil olub. 
1982-ci ildə keçmiş SSRİ Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin Tətbiqi Riyaziyyat İnstitunun Bakı filialında təyinatla mühəndis vəzifəsində əmək fəaliyyətinə başlamış, 1984-cü ildə Azərbaycan Respublikası Elmlər Akademiyasının Fizka İnstitunun Aspiranturasına qəbul olunmuşdur. Aspiranturanı müvəffəqiyyətlə bitirərək, 1989-cu ildə Kiyev Yarımkeçiricilər İnstitutunun aparıcı təşkilatının rəyi ilə namizədlik Dissertasiyasını müdafiə edərək, fizika-riyaziyyat elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır. 
1993-cü ilədək Elmi Tədqiqat Fotoelektronika İnstitutunda böyük elmi işçi vəzifəsində çalışan Maarif Cəfərov 1994-cü ilin yanvarında Bakı Dövlət Universitetinin Fizika fakultəsinin nəzdində Bərk cisimlər Elektronikası Elmi-Tədqiqat laboratoriyasına elmi işçi vəzifəsinə qəbul edilmiş, həmin ilin dekabr ayında isə laboratoriyaya müdir vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 
2007-ci ildə "AIIBVI" tipli birləşmələrin monokristallarında və opnların bərk məhlullarının kimyəvi çökdürülmüş nazik təbəqələrində elektron prosesləri" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək fizika-riyaziyyat elmləri doktoru alimlik dərəcəsini almışdır. 


## Elmi fəaliyyəti

* 1989 — f.r.e.n. „Cd1-xZnx S nazik təbəqələrinin və n və p-tip SdS:Cu monokristallarının fotoelektrik xassələri"
* 2007 — f.r.e.d. „AIIBVI tipli bəzi birləşmələrinin monokristallarında və onların bərk məhlullarında kimyəvi ökdürülmüş təbəqələrində elektron prosesləri"
* 2005 — Fizika Problemləri İnstitutu, BDU, Aparıcı elmi işçi, Bərk cisimlər fizikası, Bərk cisim elektronikası və mikro­elektronika, Bərk cisim elektronikasınin cihazları, nanoelektronikanın fiziki əsasları, Yarımkeçiricilər fizikası, optoelek­tronika, optoelektron cihazlar-kursları
* 1994 -2005: Bərk cisim elektronikası ETL-nin müdiri
* 1991-1993: Fotoelektronika ETİ –böyük elmi işçi
* 1982-1991: Tətbiqi Fizika İnstitutu mühəndis-elmi işçi
* 1982-1986: AMEA Fizika Institutunun aspirantı
* 140-aqədər elmi iş, 60 elmi məqalə, 6 patentin müəllifidir, 2 nəfər elimlər namizədi

## Mənbə
Rəşid bəy Topçubaşov

**Topçubaşov Rəşid bəy Əlimərdan bəy oğlu** () — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına əsasən, dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri, Paris Sülh Konfransına (1919–1920) göndərilmiş Azərbaycan Hökuməti nümayəndə heyətinin katibi. Əlimərdan bəy Topçubaşovun oğlu.

## Həyatı
Topçubaşov Rəşid bəy Əlimərdan bəy oğlu 26 oktyabr 1901-ci ildə Tiflis şəhərində anadan olub. 1910-cu ilin sentyabr ayından 1918-ci ilin aprel ayına qədər Bakı Real Məktəbində təhsil alıb.

1919-cu ildə Paris Sülh konfransına göndərilən Azərbaycan nümayəndə heyəti sədrinin şəxsi katibi olub.

1919-cu ilin avqust ayında anası Pəri xanım Topçubaşova Rəşid bəyin hökumət hesabına xaricə ali təhsil almağa göndərilən tələbələrin siyahısına daxil edilməsi üçün Azərbaycan Cümhuriyyətinin Xalq Maarif Nazirliyinə məktub yazır. O məktubunda qeyd edir ki, Rəşid bəy Parisdədir və pansiona daxil olub. Tarix-filologiya və ya texniki ixtisas üzrə ali təhsil almaq istəyir. Müraciət qəbul edildikdən sonra Rəşid bəy də Cümhuriyyət tələbələri sırasında yer alır.

Azərbaycan Cümhuriyyəti dağıldıqdan sonra dövlət tərəfindən təyin edilmiş təqaüd də kəsilir. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra xaricdə dövlət hesabına təhsil alan azərbaycanlı tələbələrin vəziyyətini öyrənmək üçün 1921–1922-ci illərdə Xalq Komissarları Soveti tərəfindən xaricə ezam olunmuş xüsusi nümayəndənin hesabatında Topçubaşovun təhsilini uğurla davam etdirməsi göstərilir. Burada həm də o qeyd olunur ki Rəşid bəy Topçubaşov maddi vəziyyətinin pis olmasına baxmayaraq Sovet Azərbaycanı tərəfindən ayrılmış təqaüdü qəbul etməkdən imtina edib.

Paris Siyasi Elmlər Məktəbini bitirib. 1925-ci ildə Parisdə yaradılmış "Fransadakı Azərbaycanlılar Cəmiyyəti"-ndə (FAC) fəaliyyət göstərib. Cəmiyyətin məqsədi Azərbaycan Cümhuriyyəti dağıldıqdan sonra Fransaya mühacirət edən azərbaycanlıları Fransa cəmiyyətinə qovuşdurmaq və Fransa vətəndaşlarını Azərbaycanın tarixi və mədniyyəti ilə tanış etmək olub. Cəmiyyətin ilk işi 4 iyul 1925-ci ildə Parisdə yerləşən Femina teatrında Üzeyir Hacıbəylinin Arşın mal alan musiqili komediyasının tamaşasını təşkil etmək olub. Rəşid bəy Topçubaşov Fransadakı Azərbaycanlılar Cəmiyyətinin katibi olub.

Ailəsinin üzləşdiyi maddi və mənəvi sıxıntılara görə meydana çıxan vərəm xəstəliyinə görə gənc yaşında 17 dekabr 1927-ci ildə dünyasını dəyişib. Parisin ətrafında yerləşən Sen-Klu məzarlığında dəfn edilib.

## Ailəsi
Atası Əlimərdan bəy Topçubaşov Azərbaycanın tanınmış nəsillərindən olan Topçubaşovlardandır. O, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin sədri olmaqla yanaşı müxtəlif illərdə müxtəlif vəzifələri tutub.

Anası Azərbaycan mətbuatının əsasını qoymuş, publisist, pedaqoq Həsən bəy Zərdabinin qızı Pəri xanım Topçubaşovadır. O, Tiflis rus gimnaziyasında təhsil almış ilk azərbaycanlı xanımdır.

## Həmçinin bax
* Topçubaşovlar
* Cümhuriyyət tələbələri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Vurğunu Topçubaşov və Behbudovla nə bağlayır — Foto
Göy Mələkləri məbədi

**Göy Mələkləri Məbədi** — Ermənistan respublikası Üçkilsə rayonunun ərazisində, İrəvan – Üçkilsə yolunun 18 – ci kilometrliyində, Üçkilsə şəhəri yaxınlığında yerləşən erməni məbədi.

## Tarixi
Məbəd VII əsrin II yarısında katolikos III Nerses tərəfindən inşa etdirilmişdir. Məbədin inşasına 642 – ci ildə başlanmışdır.  Alban tarixçisi Moisey Kalankatlı məbədin hələ tamamlanmasına baxmayaraq artıq 653 – cü ildən ibadətə açılmasını bildirir. 653 – 659 – cu illərdə Nerses Dvində olduğundan, məbədin inşaat işlərinə Anastas Akarratsi rəhbərlik etmişdir. Lakin ərəblərin Dvinə yaxınlaşması və Bizans qüvvələri ilə Ərəb Xilafəti arasında toqquşmaların çoxalmasından sonra III Nerses Dvindən Göy Mələkləri məbədinə qayıtmışdır.

Lakin X əsrdə bina uçaraq dağılmış və bir daha bərpa olunmamışdır. Bununla belə X əsrdə güclənən Ani çarlığının hökmdarı I Qagik Baqratuninin saray memarlı Memar Trdat Göy Mələkləri məbədinə oxşar ikinci bir məbədi qədim Ani şəhərində inşa etdirmişdir. Tarixi mənbələrdə Qaqikaşen adıyla anılan bu məbədin də taleyi Göy mələkləri məbədinin taleyinə oxşamış və o da tezliklə uçaraq dağılmışdır.

Hazırda ermənilərin *Zvartnos* adlandırdıqları məbədin ətrafındakı yaşayış yerlərinə ilk ermənilərin gəlişi XVI – XVII əsrlərdə, kütləvi gəlişi isə XIX yüzilin əvvəllərinə təsadüf edir.

## Arxeoloji tədqiqatlar

Məbədin xarabalıqlarında 1901 – 1907 – ci illərdə arxeoloqlar tərəfindən arxeoloji tədqiqatlar aparılmağa başlanmışdır. Vardapet Kacik Dadyanın rəhbərlik etdiyi bu ilk qazıntılarda məbədin qalıqları aşkarlanara üzə çıxarılmış, saray binası və şərab emalatxanası aşkarlanmışdır.

Bundan başqa burdan  tapılan 2,7 m hündürlüyündə daş sütun üzərindəki Urartu çarı I Rusaya (e.ə. 740 – 714) məxsus 47 sətir mixi yazılı kitabə bu məbədin hansısa qədim bir məbədin yerində ucaldılmasını güman etməyi imkan vermişdir.

## Memarlıq xüsusiyyətləri

Binanın memarlıq quruluşu mürəkkəb struktura malik olub üç yaruslu olmuşdur. İlkin görünüş 1905 – ci ildə məbəd ərazisində aparılan arxeoloji tədqiqatlarda birbaşa iştirak etmiş Toros Toromanyan tərəfindən bərpa edilmişdir. Lakin bəzi tədqiqatçılat (S. Mnatsakanyan və A. Kuznetsov kimi) Toromanyanın bərpa layihəsini qəbul etməyərək əlavə plan işləmişlər. Toromanyanın layihəsinə fikir bildirən Kuznetsov həmin layihəni *"memarlıq baxımından məntiqsiz"* adlandırmışdır.

Məbədin mozaik tərtibatlı interyeri və tetrakonxları inşa zamanı yunan memarlığından təsirlənmələri sübut edir. Abidə 2000 – ci ildə Üçkilsə abidələri ilə birgə UNESCO – nun Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilmişdir..



Fayl:Zvartnots temple1.JPG
Fayl:Zvartnots temple4.JPG
Fayl:Zvartnots4.jpg
Fayl:Zvartnots1.jpg
Fayl:Zvartnots img 6971.jpg
Fayl:Zvartnots2.jpg



## İstinadlar
 

## Həmçinin bax
* Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyası
Murad Teymurxanov

**Murad bəy Zübeyir bəy oğlu** **Teymurxanov** () — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına əsasən, dövlət hesabına təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.

## Həyatı
Murad bəy Teymurxanov 1899-cu il yanvarın 3-də Dağıstan vilayətinin Temir-Xan-Şura dairəsinin Aşağı Qazanış kəndində qumuq əsilzadə ailəsində anadan olmuşdur. Atası Məhəmmədzübeyir (Zübeyir) Teymurxanov Dağıstanın tanınmış ictimai-siyasi xadimi və Şimali Qafqaz Dağlılar Respublikasının rəhbərlərindən biri olmuşdur.

Murad bəy 1906-cı ildə Temir-Xan-Şura real məktəbinə daxil olmuş və 1918-ci ildə oranı bitirmişdir. 

1919-cu ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin xaricə tələbə göndərmək qərarına əsasən, təhsilini davam etdirmək üçün müraciət etmişdir. Maarif naziri Rəşid xan Qaplanovun dəstəyi ilə bir neçə qumuq gənci – o cümlədən Zaur bəy Daqirov, Zəkəriyyə Xiromanov və Murad Teymurxanov – xaricdə təhsil almaq üçün seçilmişdir. Azərbaycan Parlamenti tərəfindən Almaniyanın Karlsrue şəhərindəki Ali Texniki Məktəbdə (indiki Karlsrue Texnologiya İnstitutu) gəmiqayırma və ya dağ-zavod işi üzrə təhsil almağa göndərilmişdir.

Təhsilini başa vurmazdan əvvəl, 1919-cu ilin iyulunda Azərbaycan Xalq Maarif Nəzarətinin dəftərxanasında idarə qulluqçusu kimi fəaliyyətə başlamışdır. Bir müddət sonra maarif naziri Rəşid xan Qaplanovun əmri ilə kargüzar köməkçisi vəzifəsinə keçirilmişdir. Həmçinin Bakı Politexnik Məktəbində xüsusi fənlərdən dərs demək üçün dəvət almış, lakin hərbi xidmətlə bağlı iş yükü səbəbindən bu təklifdən imtina etməli olmuşdur.

1919-cu ilin noyabrında Azərbaycan təbəəliyini qəbul etmişdir.

Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra o, bir müddət SSRİ-yə qayıtmış, lakin 1920-ci illərin sonunda yenidən xaricə mühacirət etmişdir. Onun mühacirətə getməsində ailəsinin, xüsusən də atası Zübeyir bəyin sovet rejimi tərəfindən təqib olunmasının böyük rolu olmuşdur.

1940-cı ildə SSRİ dövlət təhlükəsizlik orqanlarının (XDİK) apardığı istintaq materiallarında Murad bəyin Almaniyada yaşadığı və siyasi fəaliyyətlərdən uzaq durmağa çalışdığı qeyd olunur. Dostu Lətif Qədiminin istintaq ifadələrinə görə, Murad bəy siyasətlə maraqlanmayan, peşəkar mühəndis kadr kimi tanınmışdır.

Onun ölümü və dəfn yeri haqqında dəqiq məlumatlar yoxdur (bəzi mənbələr 1937 və ya 1952-ci illəri göstərsə də, bu məlumatlar ziddiyyətlidir).

## Həmçinin bax

*Cümhuriyyət tələbələri
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

## Mənbə

### İstinad siyahısı

### Ədəbiyyat
*
Zeynal Zeynalov (dövlət xadimi, 1876)

**Zeynal Eynal oğlu Zeynalov** () — ictimai-siyasi xadim; 2-ci Dövlət Dumasının üzvü.

## Həyatı
Zeynal Zeynalov ev təhsili almışdır. Mədən qulluqçusu olan Zeynalov sosial-demokratlara qoşulmuş, Bakı fəhlələrinin 1901–1904-cü illərdəki tətil və nümayişlərində iştirak etmiş, Balaxanıda fəhlələr arasında inqilabi iş aparmışdır. Birinci rus inqilabı (1905–1907) dövründə "Hümmət" təşkilatında, Neft Senayesi Fəhlələri İttifaqında çalışmış, bolşevik "Təkamül" qəzetində əməkdaşlıq etmişdir. 1907-ci ildə Bakı quberniyasından 2-ci Dövlət Dumasına seçilən Zeynalov dumada "Trudoviklər" fraksiyasına daxil olmuşdur. 1907-ci ilin aprel-may aylarında Q. Xasanovla birlikdə Peterburqda "Duma" qəzetini nəşr etdirmişdi. Qəzetdə Zeynalovun Bakı fəhlələrinin vəziyyətinə dair yazıları dərc edilirdi. Aclıq çəkənlərə və işsizlərə kömək məsələsinin müzakirəsi zamanı Zeynalov onlara kömək göstərmək üçün vahid komissiya yaradılmasını təklif edərək bildirmişdi ki, aclıq çəkənlər çörəklə təmin olunmasa, tətillərin qarşısını almaq mümkün olmayacaqdır. Zeynalov Duma üzvlərinə müraciətində, onları fəhlələrə və aclıq çəkənlərə kömək etməyə çağırırdı: "bütün bunlardan sonra xalq sizi eşidəcək, xalq görəcək ki, siz onlar üçün işləmək istəyirsiniz, onda xalq da sizə işləmək imkanı verəcəkdir". Aqrar məsələ müzakirə olunarkən Zeynalov başçılıq etdiyi əməkçi müsəlman fraksiyası adından çıxış edərək, Bakı quberniyası kəndlilərinin vəziyyəti üzərində ətraflı dayanmış və demişdi ki, onlar torpaq sahələrini heç bir qiymətlə almaq iqtidarında deyillər, torpaqları kəndlilərə pulsuz vermək lazımdır. Dumanın aqrar komissiyasında. Bakı quberniyası torpaqlarının neft və zavod tikililəri üçün kəndlilərin əlindən alınması faktları barədə bəyanat vermiş, yerli torpaq komitələrinin yaradılması məsələsində trudoviklərə tərəfdar olmuşdur. Fəhlələr ilə sənayeçilər arasında saziş əldə olunmasına kömək edən tədbirlər hazırlanmasını təklif etmişdir. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra bir sıra təsərrüfat vəzifələrində çalışmışdır.

## İstinadlar
Mirzə Həsən xan Vüsuqəddövlə

**Vüsuqüddövlə Mirzə Həsən xan Mirzə İbrahim xan oğlu** () — İran dövlət xadimi. Baş nazir.

## Həyatı
Dəfələrlə Məclisin deputatı seçilmiş, müxtəlif nazir vəzifələri daşımışdır. 1916–1917-ci il və 1918–1920-ci illərdə İranın baş naziri olmuşdur. 1919-cu ilin iyununda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin nümayəndə heyətini qəbul etmiş. iki dövlət arasında dostcasına sıx münasibətlərin qurulacağına əminliyini bildirmişdir. Vətənə yola düşməzdən əvvəl Vüsuqüddövlə nümayəndə heyətini yenidən qəbul etmiş, İranın öz sərhədlərini Azərbaycan, Türküstan və digər ərazilər hesabma genişləndirmək niyyəti barədə İran nümayəndə heyətinin Versal konfransındakı bəyanatına münasibətini açıqlayaraq, ölkəsinin belə bir fıkri olmadığını bildirmişdi. Versal nümayəndə heyətinə protest göndərilərək, bu qeyri-dəqiq xəbərin təkzib olunması tapşırılmışdı. Vüsuqüddövlə hər iki dövlət üçün dostluq, qarşılıqlı əlaqə və çiçəklənmə dövrünün başladığına əminliyini bir daha vurğulamışdı. Vüsuqüddövlə hökuməti Versaldakı nümayəndə heyətinə konfransda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin suverenliyini dəstəkləmək barədə teleqram göndərmişdi. 1920-ci il martın 20-də, bolşevik işğalının yaxınlaşdığı şəraitdə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə İran arasında sülh və dostluq haqqında müqavilə bağlandı. Vüsuqüddövlə hökuməti Azərbaycanın müstəqilliyini de-yure tanıdı. Tərəflər dostluq, iqtisadi əlaqələrin yaradılması və inkişaf etdirilməsi, Tehranda Azərbaycan, Bakıda isə İran səfirliyinin açılması haqqında öhdəliklər götürdülər. Vüsuqüddövlə hökuməti 1919-cu il avqustun 9-da İngiltərə ilə saziş bağlamışdı. Həm ölkə daxilində, həm də xaricdə kəskin əks-reaksiya doğurmuş İngiltərə-İran sazişinin bağlanması Cənubi Azərbaycanda genişlənən milli azadlıq hərəkatına yeni təkan vermişdi. 1920-ci il Təbriz üsyanı nəticəsində iyunun 25-də Vüsuqüddövlə istefaya çıxmağa məcbur olmuş, 1921-ci ildə saziş ləğv edilmişdi.

## Həmçinin bax
* İranın baş nazirləri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Zəravəndkimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## Cinsləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aristolochia utriformis

**** () —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması

## Botaniki təsviri

## Ekologiyası

## Azərbaycanda yayılması

## İstifadəsi

## Ədəbiyyat
Murad Gəray bəy Tlexas

**Tlexas Murad Gəray** () — hərbi xadim, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun general-mayoru. Əslən çərkəzdir.

## Həyatı
Mixail artilleriya məktəbini bitirdikdən sonra Rusiyanın bir sıra bölgələrində xidmət etmişdi. Tlexas milli tərkibli qoşun hissələrinin sıralarında xidmətə Müsəlman korpusunun təşkilindən sonra başlamışdı. 1918-ci il yanvarın 1-də bu korpusa qəbul edilən Tlexas 2-ci topçu briqadasının komandiri təyin olunmuşdu. Əlahiddə Azərbaycan korpusunda Tlexas topçu müfəttişi vəzifəsini icra edirdi. O, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti tərəfindən general-mayor rütbəsinə layiq görülmüş ilk zabitlərdəndir.

Əlahiddə Azərbaycan korpusu 1918-ci il avqustun 13-də ləğv edilərkən Tlexas Azərbaycan və Türkiyə hərbi hissələrindən ibarət Qafqaz İslam Ordusu komandanlığının topçu müfəttişliyinə qəbul olunmuşdu. Hərbi Nazirlik bərpa edildikdən sonra hərbi nazir Səməd bəy Mehmandarovun ordu qərargahının formalaşdırılması ilə bağlı 1918 il 15 noyabr tarixli əmrilə Tlexas Ümumi qərargahın tərkibindəki topçu şöbəsinin rəisi təyin olundu. O, topçu hissələrinin təşkilinə, topçu əmlakının mühafızəsinə və bölüşdürülməsinə rəhbərlik edirdi. Orduda iki topçu briqadası və bir neçə əlahiddə topçu taboru təşkil olunmuşdu. Ləki stansiyasındakı mərkəzi topçu anbarı və onun Kürdəmirdəki bölməsi də topçu şöbəsinə tabe idi. S. Mehmandarovun 1918-ci il 31 dekabr tarixli əmri ilə topçu şöbəsi genişləndirilərək, Topçu idarəsinə çevriləndən sonra da Tlexas bu qurumun rəisi vəzifəsində saxlanıldı. Tlexas 1919-cu ilin yanvarında qoşun hissələrinin, hərbi idarə və müəssisələrinin ştat və maaş cədvəlini müəyyənləşdirməli olan komissiyanın tərkibinə daxil edilmiş, həmin ilin iyununda isə Gürcüstandan satın alınmalı olan hərbi texnika, silah və sursat, habelə ərzağını qəbulu komissiyasmın sədri təyin olunmuşdu. Onun rəhbərliyi ilə alınmış çoxlu top, atıcı silah, texniki ehtiyat hissələri, ərzaq üç eşelonla Azərbaycana yola salmmışdı. 1919-cu il sentyabrın 13-də Tlexas hərbi nazirin təqdimatı ilə Dövlət Müdafıə Komitəsi tərəfındon Bakı İstehkamçılar hissəsinin rəisi təyin olundu. Bu struktur Denikin təhlükəsinin mövcud olduğu dövrdə şəhərin müdafiəsini təşkil etməli və Bakıda asayişin sabitliyini qorumalı idi. Tlexas Bakının hərbi general-qubernatoru vəzifəsini də öz üzərinə götürmüşdü. Onun rəhbərliyi ilə Bakının qurudan və dənizdən müdafiəsi üçün konkret tədbirlər həyata keçirildi, şəhər ətrafında müdafiə zolaqları quruldu. S.Mehmandarovun 1919-cu il 4 dekabr tarixli əmri ilə Topçu idarəsinin rəisi vəzifəsindən azad edilən Tlexas bundan sonra bütün diqqətini yalnız Bakının müdafiəsinin və asayişin təşkilinə yönəltməli idi. 1919-cu il dekabrın 10-da Bakının hərbi general-qubernatoru vəzifəsini daha səmərəli icra etməsi üçün Tlexas Bakı istehkamçılar hissəsinin rəisi vəzifəsindən azad edildi. Aprel işğalından (27 aprel 1920) sonra həbs olunan Tlexas bolşevik Əli Bayramovun qətlində ittiham olunaraq ölümə məhkum edildi və 29 may 1920-ci ildə güllələndi.

## Xarici keçidlər
* "Cümhuriyyətin kəşfiyyat orqanlarında Mircəfər Bağırov, Lavrenti Beriya kimi şəxslər də xidmət edib"
Rayner Mariya Rilke

**Rayner Mariya Rilke** (1875-1926) - şair

## Həyatı
Rayner Mariya Rilke 1875-ci ildə Praqada doğulub. Xəstəliyindən dolayı hərbi litseyi yarıda qoyub, ticarət məktəbinə qəbul olundu. İlk şeiri 1891-ci ildə Vyana qəzetində çap olunub. Həyatı boyunca gəzdiyi, dolaşdığı yerlərdə dünya ədəbiyyatının ən öndə gələn şəxsiyyətləri ilə bir araya gəldi. 1926-cı ildə yaxalandığı qan xərçəngi xəstəliyindən qurtula bilməyərək həyata gözlərini yumdu. Məzarı İsveçrə kantonundakı Valaisdə Raron məzarlığındadır.

## Xarici keçidlər
* Rayner Mariya Rilke. ''Bəbir''
* Rayner Mariya Rilke. ''Payız günü''

## İstinadlar
Afurca şəlaləsi

**Afurca şəlaləsi** — Azərbaycan Respublikasının Quba rayonu ərazisində şəlalə.

## Haqqında
Vəlvələ çayının Yan silsiləsini kəsib keçdiyi yerdə əmələ gətirdiyi kanyonvari dərənin yamacında eyniadlı çayın üzərindədir. Çayın yatağında Yura yaşlı əhəngdaşı suxurlarının səthə çıxması və sıldırım pillə əmələ gətirməsi ilə əlaqədardır. Azərbaycan Respublikasının geoloji təbiət abidəsi kimi qeydə alınmışdır və dövlət tərəfindən mühafizə olunur. Hündürlüyü 60 metrdir.

Afurca şəlaləsi öz qeyri-adiliyi və bənzərsizliyi ilə turistlərin və səyahətçilərin diqqətini cəlb edən təbiət hadisəsidir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. I cild, Bakı. 2009. səh.141.

## Həmçinin bax
Azərbaycan Respublikasının İnsan hüquqları üzrə müvəkkili

5 mart 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti «Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili (Ombudsman) haqqında» Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Qanununun tətbiq edilməsi haqqında **Fərman** imzalamışdır.

Ombudsman təsisatının yaradılması ilə bağlı qanunvericilikdə öz əksini tapmış bu yeniliklər 2002-ci il avqustun 24-də keçirilən ümumxalq səsverməsi (referendum) yolu ilə edilmiş dəyişikliklər nəticəsində ölkə Konstitusiyasında təsbit edildi.
## Ombudsman
Elmira Süleymanova ilk dəfə 2002-ci il 2 iyul tarixində  Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin təqdim etdiyi üç namizəd arasından 111 səslə (112 səsdən) seçilmişdir.

Ombudsmanın seçilməsindən üç ay sonra, 2002-ci il oktyabrın 28-də artıq Ombudsman Aparatında ərizəçilərin qəbuluna və şikayətlərin araşdırılmasına başlanılmışdır.

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Respublikasının Məhkəmə Sistemi
*Ombudsman

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili
Böyük Səlcuq sultanları

**Böyük Səlcuqlu sultanları** 1037 - 1157 illər arasında iqtidarda olan sultanlar. Səlcuq türkləri Oğuz türklərinin Qınıq boyuna mənsub olmuşlar.Bu sülalə adını türk sərkərdəsi olan Səlcuğun adından götürmüşdür.

## Siyahı
* Toğrul bəy 1037-1063 (I Toğrul) Süleyman 1063.
* Alp Arslan 1063-1072
* I Məlikşah 1072-1092
* I Mahmud 1092-1093
* Börkiyaruq 1093-1104
* II Məlikşah 1105
* Məhəmməd Təpər 1105-1118
* II Mahmud 1118
* Əhməd Səncər 1118-1157

## Qalereya

Şəkil:1 manat. Türkmenistan, 2014 a.jpg|Türkmənistanın 1 manatında Sultan I Toğrulun şəkli.
Şəkil:Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah.jpg|Sultan I Məlikşah
Şəkil:BarkiyaruqPainting.jpg|Sultan Börkiyarıq taxtda.
Şəkil:Muhammad I Tapar.png|Sultan Muhammed Tapar
Şəkil:Mahmud II Seljuk Gold Dinar.jpg|Sultan II Mahmudun sikkəsi.
Şəkil:5 manat. Türkmenistan, 2009 a.jpg|Türkmənistanın 5 manatında Sultan Əhməd Səncərin şəkli.


## Soyağacı

## Həmçinin bax
*Səlcuqlular
*Türk sülalələri
*Böyük Səlcuq İmperiyası
Krakov

**Krakov** ( ), tam rəsmi adı — *Krakov kral paytaxt şəhəri* () — Polşanın ikinci ən böyük şəhər. 2014-cü ilin hesablamalarına görə şəhərində özündə 760.000, ətraf ərazilərlə birlikdə isə 1,8 milyon əhali yaşayır.
 
Krakov Polşanın elm, incəsənət və mədəniyyət mərkəzi, eləcə də ölkənin keçmiş krallarının köhnə paytaxtı və bir çox tarixi hadisələrin şahidi olduğuna görə Polşanın qəlbi hesab olunur. Şəhər öz gözəlliyi ilə turistləri də özünə cəlb edir. Dünyanın ən qədim ticarət mərkəzlərindən biri olan Cloht Hall burada yerləşir.

## Qardaş şəhərlər
* , Nürnberq
* , Lvov
* , Milan

## İstinadlar
Turist (film, 2010)

**Turist** () — rejissor Florian Henkel fon Donnersmarkın filmi.

## Maraqlı faktlar
* Conni Deppin rolunu Sem Uorqtinqton oynamalıydı.
* Ancelina Colinin rolunu Şarliz Teron oynamalıydı.
* Filmdəki banditlər Belarus dilində danışırlar.

## İstinadlar
Sərdar Ortaç

**Sərdar Ortaç** () — Türkiyə musiqiçisi.

## Həyatı
Sərdar Ortac 1970-ci ildə fevral ayının 16-da istanbulda dünyaya göz açıb. O, ali təhsilini Ankaranın Bilkənt universitetində alıb.

Onun ilk albomu 1994-cü ildə çıxıb və həmin albom 2 milyon nüsxə satılıb. 2004-cü ildə onun "Çarka" adlı albomu satış rekordları vurub.

## Ailəsi
Atası Mehmet Ortac 7 iyun 2012-ci ildə şəkər xəstələyindən vəfat edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Şəxsi vebsaytı
Odontologiya

**Odontologiya** (, odontos — diş və  – elm) — diş və çənənin quruluşunu, variantlarını və təkamülünü öyrənən tibbi elm sahəsi. Odontologiya ağız boşluğunun və çeynəmə sisteminin anatomiya, fiziologiya, patalogiya və xəstəlik profilaktikasını öyrənir. Bu sistem ümumi insan orqanizmi və onun sosial mövcudluğunu əlaqədə tədqiq edir. Terapevtik odontologiya – stomatologiya deməkdir.

## Ədəbiyyat
* *Говсеев Л. А.* Одонтология. Москва: 1926.
* *Зубов А. А.* Одонтология. Методика антропологических исследований. Монография, 200 стр. М., Наука. 1968.
* *Зубов А. А.* Этническая одонтология. Монография, 200 стр.. М., Наука. 1973.
* *Зубов А. A, Халдеева Н. И.* Одонтология в современной антропологии. Москва: Наука, 1989. 232с.
* *Г. А. Аксянова, [[Зубов, Александр Александрович|Зубов А. А.]], М. Ю. Пескина, С. П. Сегеда, Н. И. Халдеева* Этническая одонтология СССР. М.: Наука. 1979.

## Həmçinin bax
* Stomatologiya
B-251

**"B-251"** — Rusiyanın sualtı hərbi gəmisi. Layihə  671RTM "Balıq".

## Tarixi
* 8 fevral 1978-ci ildə rəsmi Sovet Dəniz və gəmilərin siyasılarına girdi.
* 29 iyul 1979-cu ildə Komsomolsk-na-Amure şəhərində Lenin Komsomolsk gəmi istehsal zavodunda, 295 nömrəsindən gəminin istehsali başlandı.
* 3 may 1980-ci ildə suya buraxıldı, 30 sentyabr rəsmi müdafiə işinə başladı, 24 oktyabrda Sakit okean Donanmasının 2-ci Donanmasının 45-ci bölümünə qatıldı.
* 28 aprel 1992-ci ildə böyük sualti gəmisi kimi yenidən təsnifləşdirilmiş və B-251 adlandırılmışdı.
* May 30, 1998-ci ilHərbi Dəniz Donanmasi arasindan çıxardıldı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Şəkilləri
Marauder

**Marauder** — Azərbaycan Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin Cənubi Afrika Respublikasının "Paramount Group" şirkəti ilə müştərək istehsal etdiyi zirehli transportyor. Bu maşın ilk dəfə 2007-ci ildə Əbu-Dabi şəhərində keçirilən İDEX hərbi-sənaye sərgisində təqdim olunmuşdur.

STANAG 3a və 3b səviyyəli zireh dözümünə malik olan “Marauder” Zirehli transportyoru 2011-ci ildə öz sinfindən dünyada ən möhkəm zirehli transpotyor elan olunmuşdur. “Marauder” kütləvi qırğın silahından müdafiə sistemi, yardımçı güc qurğusu, əldəqayırma partlayıcı maddələrin siqnallarını pozmaq üçün xüsusi mühəndis qurğusu və müxtəlif silah növləri ilə təchiz olunur. ZTR-ə -32˚ və +55˚ C temperaturda şəxsi heyətin rahatlığını təmin etmək - döyüş fəaliyyətini davam etdirə bilməsi üçün xüsusi olaraq hazırlanmış İqlim-Nəzarət Sistemi quraşdırılmışdır. Partlayış zamanı şəxsi heyəti qoruyan əlavə vasitələrdən biri də Xüsusi Formalı Oturacaqlardır. Marauder zədələnmiş təkərlə 50&nbsp;km-lik məsafədə öz hərəkətini davam etdirmək imkanına sahib olduğunu sınaqlarda sübut etmişdir. Transportyorun bir neçə növü mövcuddur: PDM, Komanda Məntəqəsi, Gözətçi maşını, Mühəndis maşını, tibb avtomobili. Ekipajı 2 nəfərdən ibarət olan MARAUDER 8 nəfərlik tam döyüş təchizatlı şəxsi heyəti (xüsusi təyinatlını) daşıya bilir.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələri “Marauder”-i 2010-cu ildən etibarən öz silahlanmasına daxil etmişdir.

Ordumuzun silahlanmasında yer alan “Marauder” zirehli transportyorun üzərindəki döyüş modulu: İsrailin Rafael şirkətinin istehsalı, “Samson” məsafədən idarə olunan döyüş modulu və ABŞ istehsalı olan 12.7&nbsp;mm-lik “M2 Browning” ağır pulemyotu

– 12.7&nbsp;mm “M2 Browning” pulemyotu

Kalibr: 12.7&nbsp;mm

Mərmi: 12.7 x 99&nbsp;mm

Atış tezliyi: 485-635 atış/dəqiqədə

Güllənin başlanğıc sürəti: 855 metr/saniyə

Atəş məsafəsi: 1.8&nbsp;km

Maksimal atəş məsafəsi: 6.7&nbsp;km

## İstifadəçiləri

### Hazırkı istifadəçilər
* : SİPRİ məlumatlarına əsasən 2009-cu ildə 2 ədəd satın alınmışdır. Həmçinin Qazaxıstanla daha bir neçə maşının alqı-satqısı ilə bağlı danışıqlar davam edir.
* : Cənubi Afrika Respublikasının "Paramount Group" şirkəti ilə Azərbaycan Müdafiə Sənayesi Nazirliyi arasında imzalanan müqaviləyə əsasən bu zirehli maşınların birgə istehsalı həyata keçirilmişdir.
*  Konqo Respublikası: 2010-2012-ci illər aralığında 52 ədəd satın alınmışdır.
* : 2008-ci ildə təqribən 50 ədəd Marauder və Matador zirehli maşını sifariş verilmişdir. Əldə olunan razılaşmaya əsasən sifariş verilən bu maşınlar Paramount Group şirkətilə İordaniyanın Kral II Abdullah adına Dizayn və Tədqiqat bürosu tərəfindən birgə istehsal olunmuşdur.
* : 2013-cü ildə əldə olunan razılaşmaya əsasən Qazaxıstan 2016-cı ildən etibarən qış şəraitinə uyğunlaşdırılmış Arlan (qazax dilində mənası canavar deməkdir) zirehli maşınları ilə təmin olunmalıdır. Marauderin Qazaxıstan üçün hazırlanmış variantı olan Arlan zirehli maşınları Paramount Group şirkəti ilə Qazaxıstanın Milli Mühəndislik şirkəti tərəfindən birgə istehsal olunmuşdur.
*  Malavi: 6 ədəd.
*  Oman: 1 ədəd.
*  Sinqapur: 12 ədəd.
*  Zambiya: 3 ədəd. 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Elektron Hesablayıcı Maşınlar zavodu

**Elektron Hesablayıcı Maşınlar zavodu** — Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyində müəssisə.

## Tarixi

Elektron Hesablayıcı Maşınlar zavodu SSRİ Nazirlər Sovetinin 5 may 1972-ci il  tarixli, 944 nömrəli qərarı ilə yaradılmış, tikintisi 1972-1986-cı illərdə aparılmışdır.

1993–2005-ci illərdə Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsinin tərkibində fəaliyyət göstərmişdir.

2006-cı ildən Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyindədir.

## Fəaliyət sahələri

Elektron Hesablayıcı Maşınlar zavodu yaradıldığı zaman vahid seriyalı (EC-1010-1061) elektron-rəqəm hesablama maşınlarının tərkibinə daxil olan elektron və elektromexaniki qurğuların hazırlanması üzrə ixtisaslaşmışdı.

Elektron Hesablayıcı Maşınlar zavodunun fəaliyyət istiqamətləri aşağıdakılardır:

* Elektron aparatların və qurğuların istehsalı
* Elektromexaniki və mexaniki qurğuların istehsalı
* Elektrik avadanlıqlarının istehsalı
* Elektrotexniki qurğuların və su  təsərrüfatı texnikasının ehtiyat hissələrinin istehsalı
* Lokomotivlərin avtomatik bloklarının istehsalı
* Sənaye və məişət cihazlarının istehsalı
* Ağac emalı
* Texnoloji tərtibatların və alətlərin hazırlanması

## Texnoloji imkanları

Elektron Hesablayıcı Maşınlar zavodunun fəaliyyəti aşağıdakı istehsal sahələrindən ibarətdir:

* Mexaniki yığma sahəsi:
#müxtəlif materiallardan olan detalların mexaniki emalı
#dairəvi şlifləmə
#qaz mühitində yarımavtomat qaynaqlama
* Karkas ştamplama və qaynaqlama:
#pressləmə 
#soyuq ştamplama
#arqon-qövs qaynağı
#qövs qaynağı 
#qaz qaynağı 
* Metalların, alətlərin və tərtibatların termiki emalı
*Əlvan metalların, rezin və plastik kütlələrin tökülməsi və emalı
*Ağac emalı
*Qalvanik emal: 
#misləmə
#kimyəvi oksidləmə
#sinkləmə
#xromlama
#anodlama
#passivləşdirmə
* Lak-boya ilə örtükləmə.
* Alət istehsalı:
#ştampların və pres qəliblərinin istehsalı
#alət və tərtibatların hazırlanması
* Qeyri-standart avadanlıqların hazırlanması
* Metroloji nəzarət:
#zərbə və rəqsi sınaq parametrlərinin təyin edilməsi
#elektrik və radioelektrik ölçmələri
#kütlə, qüvvə və təzyiq ölçmələri
#sürət, təcil və zaman ölçmələri
#iqlim və metroloji sınaqlar.

## Mənbə

 

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Gəncə Maşınqayırma Zavodu

**"Gəncə" Maşınqayırma zavodu** — Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyindəki müəssisə.

## Tarixi
Gəncə Maşınqayırma zavodu Azərbaycan KP MK-nın və Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 11 avqust 1977-ci il tarixli 44 nömrəli Qərarı ilə SSRİ radiosənayesi nazirinin 21 oktyabr 1977-ci il tarixli 442 nömrəli əmri əsasında 1984-cü ildən inşa olunmağa başlanmışdır.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 3 sentyabr 1992-ci il tarixli 160 nömrəli Fərmanına əsasən Gəncə Maşınqayırma zavodu "Azəriqaz" Dövlət şirkətinin tərkibinə daxil edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 27 sentyabr 2006-cı il tarixli 462 nömrəli Fərmanına əsasən zavod Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyinə verilmişdir.

## Fəaliyyət sahələri
Xüsusi və mülki təyinatlı məhsulların istehsalı.

## Texnoloji imkanları
Gəncə Maşınqayırma zavodunun fəaliyyəti aşağıdakı istehsal sahələrindən ibarətdir:

* mехаniki yığmа;
* gövdə hissələrinin, valların hazırlanması, muftaların emalı;
* soyuq ştamplama;
* qaynaq: arqon-qövs qaynağı, qaz qaynağı, lehimləmə;
* plastik kütlə istehsalı;
* ağac emalı;
* kimyəvi örtükləmə: sinkləmə, fosfatlaşdırma, passivləşdirmə;
* alət istehsalı: kəskilər, texnoloji tərtibatların hazırlanması, ştampların  hazırlanması;
* qeyri-standart avadanlıqlar, stendlər.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Tərtər Elektromexanika Zavodu

**Tərtər Elektromexanika Zavodu** — Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyindəki müəssisə.

## Tarixi
Tərtər Elektromexanika Zavodu (TEMZ) Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 246 nömrəli 03 avqust 1976-cı il tarixli Sərəncamına əsasən "Azərsutikinti" Baş idarəsinin Tərtər rayonu ərazisində yerləşən obyektlərinin bazasında yaradılmışdır.

1977-ci ildən zavod SSRİ Radio Sənayesi Nazirliyinin tərkibində olan və Moskva şəhərində yerləşən Lionozovo Elektromexanika zavodunun Tərtər (Mirbəşir) filialı olmuşdur.

Zavod ilk fəaliyyətini 1977-ci ildə mühərrikli qayıqlar üçün "Taxometr-spidometr" məhsulunun istehsalı ilə başlamışdır.

1993-cü ildən zavod DXMKK-nin tərkibində olmuş, 2006-cı ildən isə Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyində fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Avia-Aqreqat Zavodu

**Avia-Aqreqat Zavodu** — Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyindəki müəssisə.

## Tarixi
Avia-Aqreqat Zavodu 1961-ci ilin yanvar ayında Keşlə Maşınqayıma zavodunun kondisionerlər sexinin bazasında Bakı Klimatik Qurğuları Təcrübə Zavodu adı altında yaradılmışdır.

1961-ci ildə adı dəyişdirilərək Bakı Kondisionerlər Zavodu olmuş və 1965-ci ildən SSRİ Aviasiya Sənayesi Nazirliyinin tabeliyinə verilmişdir.

1970-ci ilin aprel ayında zavod Buzovna qəsəbəsinin Albalılıq dayanacağında yaradılan yeni istehsalat sahəsinə köçürülmüş və Bakı Maşınqayırma Zavodu adlandırılmışdır.

1978-ci ildə SSRİ aviasiya sənayesi nazirinin əmri ilə Sovet Azərbaycanının 50 illiyi adına Bakı Maşınqayırma Zavodunun adı dəyişdirilərək "İqlim" BAİB-in  bazasında Bakı Aqreqat Zavodu yaradılmışdır.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 11 yanvar 1993-cü il tarixli 16 nömrəli Qərarı ilə zavodun adı dəyişdirilərək Avia-Aqreqat Zavodu adlandırılmışdır.

1993-cü ildən zavod Azərbaycan Respublikası Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsinin tərkibində fəaliyyət göstərməyə başlamışdır.

1997-ci ildə zavodun adı yenidən dəyişdirilərək Bakı Avia-Aqreqat İB adlandırılmışdır.

2006-cı ilin sentyabrından Avia-Aqreqat Zavodu adı altında Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tərkibində fəaliyyət göstərir.

2006-ci ildə İSO 9001-2001 sertifikatını almışdır.

Avia-Aqreqat Zavodu MDB ölkələrinin bir çox təyyarəqayırma müəssisələri ilə əməkdaşlıq edir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan iqtisadiyyatı

## İstinadlar
Şirvan Araz zavodu

**Şirvan Araz zavodu** — Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyindəki müəssisə.

## Tarixi

Əli Bayramlı "Araz" zavodu 1980-cı ildə SSRİ Rabitə Vasitələri Sənayesi Nazirliyinin Leninqradda yerləşən "Uzaq rabitə" Elmi-İstehsalat Birliyinin filialı kimi "Uzaq rabitə" adı altında fəaliyyətə başlamışdır.

1991-ci ildə Leninqrad "Uzaq rabitə" EİB-in əmrinə əsasən Əli Bayramlı "Uzaq rabitə" filialı həmin birliyin Əli Bayramlı şəhərində yerləşən "Araz" zavodu ilə birləşdirilərək Əli Bayramlı "Araz" zavodu adlandırılmış və Bakı "Ulduz" EİB-in tabeliyinə verilmişdir.

1993-cü ildə zavod "Ulduz" EİB-in tərkibində Azərbaycan Respublikası Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsinin tabeliyinə verilmişdir.

1995-ci ildə zavod "Ulduz" EİB-in tərkibindən çıxarılmış və müstəqil müəssisə olaraq Azərbaycan Respublikası Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsinin tabeliyinə verilmişdir.

2006-cı ildən Əli Bayramlı "Araz" zavodu kimi Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tərkibində fəaliyyət göstərir.

Zavod 2009-cu ilin iyun ayından etibarən Şirvan “Araz” zavodu adı altında fəaliyyətini davam etdirir.

## Fəaliyyət sahələri

## Texnoloji imkanları

## Mənbə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Sənayecihaz Elmi-İstehsalat Müəssisəsi

**Sənayecihaz Elmi-İstehsalat Müəssisəsi** — Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyindəki müəssisə.

## Tarixi
"Sənayecihaz" Elmi-İstehsalat Müəssisəsi 1956-cı ildə "Təcrübə Zavodu" və "Neftkimyacihaz" Xüsusi Konstruktor Bürosunun bazasında yaradılmışdır.

1985-ci ildə həmin müəssisənin bazasında "Sənayecihaz" Elmi-İstehsalat Birliyi yaradılmışdır.

2006-cı ildən "Sənayecihaz" EİM adı altında Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tərkibində fəaliyyət göstərir.

## Fəaliyyət sahələri

## Texnoloji imkanları

## Mənbə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Bakı Cihazqayırma Zavodu

**Bakı Cihazqayırma Zavodu** — Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyindəki müəssisə.

## Tarixi
Bakı Alət zavodu 1941-ci ildə Azərneft kombinatının "AzNeftMaş" trestinin tərkibində yaradılmış və 1942-ci ildən fəaliyyətə başlamışdır.

6 oktyabr 1993-cü il tarixdən Bakı Cihazqayırma Zavodu adı altında "Geofizcihaz" İB-nin tərkibində Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsinin tabeliyində olmuşdur.

2006-cı ildən Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyində fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yabğu

**Yabğu** (Əski türkcə: 𐰖𐰉𐰍𐰆 [yabγu], çincə — 葉護 [Yè Hù]) — Qədim türk xalqlarında rütbə, ünvan.

## Etimologiyası
Yabğu ifadəsinin ilkin forması "Yavu" olmuşdur. Müqəddəs Kitabda qeyd olunan adlardan biri də, 7.000-dən daha çox adı çəkilən Yehovadır. O, Allahın adı olaraq qəbul edilir. Bu ad bir çox fornada tələffüzü edilir. "Yəhva, Yah, Yahu". "Yahu" tələffüz formasının isə, Türklərin dilinə "Yavu" olaraq keçməsi böyük bir ehtimaldır. Adın mənası olaraq da, hökümdar anlamına gəlməsi, Çincə tələffüzünün "Ye Hu" şəklində olması bu bənzərliyi bir daha təsdiqləyir.

## İstifadəsi
Dövlətdə xaqandan sonra birinci şəxs yabğu sayılırdı. Əslində yabğu vitse-kral idi və bu vəzifəyə bir qayda olaraq hakimiyyətdəki nəslin nümayəndələri təyin edilirdilər. Məsələn, Bumin xaqan dövründə, qardaşı İstəmi xaqan yabğu idi, lakin bununla birlikdə yabğu taxt-tacın varisi deyildi, vəliəhd vəzifəsindən asılı olmayaraq "tigin" adlanırdı. Zaman keçdikcə yabğuların gücü çoxaldı və onlar xaqana bərabər titul sayılmağa başladılar. Məsələn, Oğuz yabquluğu yaxud Qarluq yabğuluğu buna bir misaldır.

## İstinadlar
Azon zavodu

**Azon zavodu** — Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyindəki müəssisə. Müəssisənin nizamnamə kapitalı 554.928 manatdır. Hazırkı direktoru 2020-ci il sentyabrın 7-də bu vəzifəyə təyin edilmiş Tehran Əliyevdir.

## Tarixi
"Azon" zavodu 1974-cü ildə "Mikrosxemotexnika" Bakı Xüsusi Konstruktor Bürosunun bazasında yaradılmış və SSRİ Elektronika Sənayesi Nazirliyinin tərkibinə daxil edilmişdir. Burada SSRİ dönəmində kosmik cihazlar da istehsal olunurdu. 1993-cü ildən Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsinin tabeliyində olmuşdur. 2006-cı ilin sentyabr ayından "Azon" zavodu Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyində fəaliyyət göstərir. "Azon" zavodu Azərbaycanda inteqral mikrosxemlərin tam istehsalı üzrə ixtisaslaşmış, geniş texnoloji bazaya malik yeganə müəssisədir.

2012-ci ildə yayılmış məlumata əsasən "Azon" zavodunun istehsalat sahəsi hərraca çıxarılıb. Sahəsi 27714,8 m² olan müəssisənin start satış qiyməti 2 milyon 38 min 750 manat, ilkin satış qiyməti 1 milyon 732 min 938 manat olub. Hərracın nəticəsinin nə olması barədə məlumat mövcud deyil. 2017-ci ildə "Azon Zavodu" MMC-nin 1 mln. 365 min 784,5 manat vergi borcu Vergilər Nazirliyi tərəfindən silinib.

## Fəaliyyət sahələri

## Məhsulları
* Mikrosxemlər: 133, 155, 169, 170, 533, 555, 556, 561, 564, 589, 1102 seriyalı
* Günəş batareyası elementləri
* Taxta və plastmas məmulatlar
* Azot və oksigen qazlarının maye və qaz halında istehsalı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Radioquraşdırma zavodu

**Radioquraşdırma zavodu** — Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyində olan müəssisə.

## Tarixi
"Radiozavod" 1948-ci ildə Yerli Sənaye Nazirliyinin tabeliyində yaradılmışdır. Zavodun ilk məhsulu "Rekord" və "Qranit" lampalı radioqəbulediciləri olmuşdur. 1950-ci ildən başlayaraq ağ-qara rəngli televizorlar və radioqəbuledicilər istehsal edilmişdir. 1971-ci ildən ES-EHM tipli elektron hesablayıcı maşınların hissələri və elektron avadanlıqları istehsal edilmişdir. 1980-ci ildən isə SSRİ Rаdiоsənаyеsi Nаzirliyində buraxılan yeni EC-1045 və EC-1065 elektron hesablayıcı maşınların elektron avadanlıqları istehsal edilmişdir. Bu məmulatlar xalq təsərrüfatının müxtəlif sahələrində istifadə üçün istehsal olunurdu. 1984-cü ildə "Radiozavod" "Robot" zavodu ilə birləşdirilərək "Radioquraşdırma" Bakı İstehsalat Birliyi adlandırılmışdır. 1991-ci ilədək "Radioquraşdırma" İB SSRİ Radiosənayesi Nazirliyinin, daha sonra Аzərbаycаn Rеspublikаsı Nаzirlər Kаbinеtinin tabeliyində olmuş, 1993-cü ilin avqust ayında Dövlət Хüsusi Mаşınqаyırmа və Kоnvеrsiyа Kоmitəsinin tabeliyinə verilmişdir. 2006-cı ildən zavod Azərbaycan Respublikası Müdаfiə Sənаyеsi Nаzirliyinin tabeliyində fəaliyyət göstərir.

## Fəaliyyət sahələri

## Texnoloji imkanları

## Mənbə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Dalğa Elmi-İstehsalat Müəssisəsi

**Dalğa Elmi-İstehsalat Müəssisəsi** — Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyindəki müəssisə.

## Tarixi
"Dalğa" Elmi-İstehsalat Müəssisəsinin (EİM) təməli 1936-cı ildə qoyulmuşdur. 1939-cu ildə "Dalğa" EİM-in ərazisində SSRİ Gəmiqayırma Nazirliyinin Qorki şəhərində (indiki Nijni Novqorod) yerləşən "Krasnoye Sormovo" zavodunun yığma-sazlama sahəsi yaradılmışdır. 1956-cı ildə həmin sahə əsasında Elmi-Tədqiqat İnstitutu, 1966-cı ildə Bakı Elektromexanika İnstitutu, 1979-cu ildə "NORD" Elmi-Tədqiqat İnstitutu və həmin institutun bazasında 1982-ci ildə "NORD" Elmi-İstehsalat Birliyi yaradılmışdır.

1993-cü ildən "NORD" İstehsalat Birliyi Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsinin tərkibində olmuşdur. 2006-cı ilin sentyabr ayından "Naviqasiya Sistemləri" Elmi-İstehsalat Birliyi, daha sonra "Dalğa" EİM adı altında Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tərkibində fəaliyyət göstərir.

"Dalğa" EİM-də yaradılmış gəmi naviqasiya sistemləri sualtı obyektlərin layihələndirilməsi üçün "Malaxit" MKB, "Rubin" MKB, suüstu gəmilərin layihələndirilməsi üçün "Severnoye" MKB və digər layihə institutları və konstruktor bürolarının layihələrində geniş istifadə edilmişdir.

"Dalğa" EİM-də layihələndirilərək istehsal edilmiş gəmi naviqasiya sistemləri "More", "Admiralteyskiye verfi", "Sevmaş", "Yantar", "Zvezda", "Zvyozdoçka", "Nikolayev" gəmiqayırma zavodlarında və Kaspiyski dəqiq mexanika zavodunda istifadə edilmişdir.

"Dalğa" EİM-də yaradılmış naviqasiya sistemləri bütün növ gəmilərdə dünya okeanlarında öz etibarlılığını sübut etmişdir.

## Fəaliyyət sahələri

## Texnoloji imkanları

## Mənbə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax