open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çirçirbulaq

**Çirçirbulaq** Tiflis quberniyasının Tiflis qəzasında bulaq adı.

## Toponimkası
Çirçirbulaq- Tiflis quberniyasının Tiflis qəzasında bulaq adı.Cənubi Qafqazda mövcud olmuş 4 Çirçibulaqdan (yenə orada) biridir.İrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında Çirçirkənd və Qazax qəzasında Çirçirbulaqla eynidir. Çirçi-şır-şır sözünün sinonimidir. Bulağın suyunun şırıltı ilə axması deməkdir.

## Həmçinin bax
Tiflis qəzası

## Xarici keçid
anarim.az

## İstinad
Battenberq tortu

**Battenberq** və ya **Battenburq** tortu cemli parçalar ilə örtülmüş yüngül bir tort növü.

## Mənşəyi
Əvvəllər Battenburq tortu "Domino tortu"(Aqnes Bertha Marşalın resepti, 1898), "Neopolitan ruleti"(Robert Uels, 1898) və ya "Kilsə pəncərəsi tortu" kimi adlanıb. Tort kraliça Viktoriyanın nəvəsi Şahzadə Viktoriyanın 1884-cü ildə Battenberq şahzadəsi Luizlə nikahı şərəfinə bu adı alıb.

## İstinadlar
Cəvahirnamə

**Cəvahirnamə ''—*** Məhəmməd ibn Mənşur tərəfindən yazılmış və adından da göründüyü kimi qiymətli daşlardan bəhs edən bu əsər [[Uzun Həsən]] və onun oğlu [[Sultan Xəlil]]ə həsr olunmuşdur.

Əsər iki fəsildən ibarətdir. Əsər [[sultan]]ın mədh olunmasıyla başlayır. Əsərin 1-ci hissəsi 20 babdan, ikinci hissəsi yeddi babdan ibarətdir. Həmin bablarda qiymətli [[metal]] və daşlar haqqında məlumat verilir. Əsər hicri-şəmsi tarixi ilə [[1335|1335-ci ildə]] İranda çap olunmuşdur.

[[Əlyazma]] nüsxəsi şərq istehsalı olan qəhvəyi rəngli nazik kağıza yazılmışdır. Əsərin xətti [[Nəsx xətti|nəsxdir]]. Başlıq və yarımbaşlıqlar qırmızı [[mürəkkəb]]lə işarələnmişdir. Əsərin 1b vərəqində bir dənə kvadrat şəklində möhür basılmışdır. [[Əlyazma]]nın 70a vərəqində oval formasında olan möhürün daxilində *"Bakir"'' adı verilir.

Əsər müasir nömrələmə üsulu ilə qələm vasitəsilə edilmişdir. Əsərin cildi müasir kartonla üzlənmişdir. “Cəvahirnamə”ni paleoqrafik xüsusiyyətlərinə görə XVII əsrin II yarısına aid etmək olar. Həcmi: 70 vərəqdir.

Əsər AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda A-1162 şifrəsi ilə saxlanılır.
## Ədəbiyyat
"Azərbaycan Multidissiplinar əlyazması: Xəzinədən incilər" kitabı

## Həmçinin bax
* Ağqoyunlular
* Kitabi-Diyarbəkriyyə
Xromoproteidlər

**Xromoproteidlər** — zülalların rəngli birləşmələrlə əmələ gətirdiyi proteidlərə deyilir. Bunlara hemproteidlər, xlorofilproteidlər, kobamidproteidlər, retinalproteidlər və flavinproteidlər daxildir. "Chroma" sözü yunanca "boyaq" deməkdir.

## Hemproteidlər
Hemproteidlərə öz bioloji funksiyasına görə ferment olmayanlar hemoqlobin, mioqlobin və ferment olanlar (sitoxromlar, katalaza, peroksidaza) daxildir.

## Xromoproteidlərin kimyəvi quruluşu
Hemproteidlərdən olan hem dəmir metalı ilə protoporfirinin əmələ gətirdiyi kompleksdir.

## Mənbə
* A. M. Məhərrəmov, M. Ə. Allahverdiyev. "Həyat fəaliyyətinin kimyəvi əsasları", Bakı-2009
Heksen

**Heksen** – alkenlərə aid olan C6H12 tərkibli üzvi birləşmələrin ümumi adıdır.

## Quruluşu
Heksenlərə karbohidrogenlərin 17 izomeri, o cümlədən, sis- və trans izomerlər aiddir.
# heksen-1 CH2=CH-CH2-CH2-CH2-CH3
# sis-heksen-2 CH3-CH=CH-CH2-CH2-CH3
# trans-heksen-2 CH3-CH=CH-CH2-CH2-CH3
# sis-heksen-3 CH3-CH2-CH=CH-CH2-CH3
# trans-heksen-3 CH3-CH2-CH=CH-CH2-CH3
# 2-metilpenten-1 CH2=C(CH3)-CH2-CH2-CH3
# 3-metilpenten-1 CH2=CH-CH(CH3)-CH2-CH3
# 4-metilpenten-1 CH2=CH-CH2-CH(CH3)-CH3
# 2-metilpenten-2 CH3-C(CH3)=CH-CH2-CH3
# sis-3-metilpenten-2 CH3-CH=C(CH3)-CH2-CH3
# trans-3-metilpenten-2 CH3-CH=C(CH3)-CH2-CH3
# sis-4-metilpenten-2 CH3-CH=CH-CH(CH3)-CH3
# trans-4-metilpenten-2 CH3-CH=CH-CH(CH3)-CH3
# 2-etilbuten-1 CH2=C(C2H5)-CH2-CH3
# 2,3-dimetilbuten-1 CH2=C(CH3)-CH(CH3)-CH3
# 3,3-dimetilbuten-1 CH2=CH-C(CH3)2-CH3
# 2,3-dimetilbuten-2 CH3-C(CH3)=C(CH3)-CH3

## Fiziki-kimyəvi xassələri
Normal şəraitdə heksenlər rəngsiz mayedirlər, suda həll olmurlar, üzvi həlledicilərdə isə yaxşı həll olurlar. 
Heksenlər alkenlərin bütün kimyəvi xassələrini daşıyırlar.

## Alınması və tətbiqi
Heksen-1-i α-olefinlərlə qarışıq halda etilenin oliqomerləşməsindən, parafinlərin termiki krekinqindən, izoheksenləri isə propilenin dimerləşməsindən alırlar.
Heksenlər motor yanacaqlarının yüksək oktanlı komponentlərinin tərkibinə daxildirlər. Izoprenin, yuxarı yağ spirtlərinin və s. alınması üçün istifadə olunurlar.

## Mənbə
* Химическая энциклопедия / Редкол.: Кнунянц И.Л. и др. — М.: Советская энциклопедия, 1988. — Т. 1 (Абл-Дар). — 623 с.

## İstinadlar
Xorosdağ

**Xorosdağ** — Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında dağ adı.

## Toponimkası
Xorosdağ- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında dağ adı.İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında Xoros xaraba kənd adı(yenə orada) ilə eynidir.İrəvan quberniyasında Xors və Zəngəzur qəzasında Gorus adları ilə mənşəcə eynidir.Qədim türkmənşəli Qerus etnonimi ilə bağlıdır.

## Həmçinin bax
Tiflis quberniyası

## Xarici keçid
anarim.az

## İstinad
Soyuq burulma imitatoru aparatı

**Soyuq burulma imitatoru aparatı (Cold-Cranking Simulator CCS)** — rusca "Симулятор холодного проворачивания" – motor yağlarının mənfi temperaturlarda (mənfi 35 — mənfi 50C –dək) özlülüklərini təyin edir. Bu üsul soyuq şəraitdə yağların işə salınmasında özlülüklərin imitasiyası üçündür və istifadə olunan üsul- ASTM D5293 beynəlxalq standartlara uyğundur.

## CCS aparatının istifadəsinin məqsədi
Dirsəkli valın aşağıtemperatur özlülüyü SAE J300 təsnifatına əsasən dörd əsas özlülük gösrəcilərindən biri olub və motor yağının özlülüyünü düzgün qiymətləndirilməsi üçün istifadə edilir. Odur ki, hazır motor yağının hansı özlülük sınfinə uyğunluğunu müəyyənləşdirmək üçün bu yağ üçün CCS göstəricisini təyin etmək lazımdır.

## İş prinsipi
CCS aparatı temperaturu nəzarətdə saxlayan kamera ilə təchiz olunub.(Qlikol ilə) . Mühərriklə idarə olunan stator kameranın içində yerləşir Sınanan nümunəni sınaq kamerasına daxil edilməsi üçün vacuum nasosundan istifadə edilir. Burada nümunə tələb olunan temperatura qədər soyudulur. Mühərriyin statoru daimi cərəyanla işə salınır. Sınaq temperaturunda nümunənin içində statorun müqaviməti özlülüyə çevrilir. Bu özlülük meqaPaskal vahidi ilə (мПа) ölçülür.

## CCS aparatında SAE J300 təsnifatına uyğun test həddləri
SAE Özlülük sinfi: CCS (мПа/s)
* 0W: 6200 @ −35ºC
* 5W: 6600 @ −30ºC
* 10 W: 7000 @ −25ºC
* 15W: 7000 @ −20ºC
* 20 W: 9500 @ −15ºC
* 25 W: 13000 @ −10ºC

## Mənbə
* https://www.crodalubricants.com
Kələbədin kəndi

**Kələbədin** — Azərbaycan Respublikasının Ağcabədi rayonunun, Kələbədin kənd inzibati ərazi dairəsində kənd, rayon mərkəzindən 31 km şimal-qərbdə, Ağcabədi–Bərdə şose yolu kənarında Qarabağ düzündə yerləşir.

## Əhalisi
Əhalisinin sayı 1265 (01.01.2007 cı il üçün) nəfərdir. Əhali əsasən heyvandarlıq, taxılçılıq və baramaçılıqla məşğul olur.

## Toponimikası
Kəndin eyəlilər, kərimlilər, gambaşlılar, şahvazdılar, yuxarıbaşlılar və başqa tayfa -tirələri vardır. Bəzən kəndin adını Gələbədin və ya Kələbəddin formasında da yazırlar. Oykonim qala və bədii/badiyə sözündən əmələ gəlib. Ərəb dilindən Azərbaycan dilinə keçmiş bədii/badiyə sözü "çöl", "düzən" anlamındadır. Bu mənada Kələbədin toponiminin mənası "qala duzu" anlamına uyğun gəlir. Bağqa bir fikrə görə isə, toponim kəl və bədii (badiyə) sözlərinin birləşməsindən yaranıb. Əkindən sonra dincə qoyulmuş sahəyə kəl deyirlər.Toponimin mənasına başqa yozumlarla yanaşanlar da var.

## Həmçinin bax
* Hindarx
* Kürdlər

## İstinadlar
Asiya dırnaqsız samuru

**Asiya dırnaqsız samuru** və ya **Şərq dırnaqsız samuru** () — Dələkimilər fəsiləsinə daxil olan nəməli növü. Samurlara aid olan ən kiçik növdür. Molyusk, xərçəng və digər su heyvanlaı ilə qidalanır. Manqrov meşələrində və şirinsulu bataqlıqlarda yaşayır. Əsasən İndoneziya, Cənubi Çin, Cənubi Hindistan və Filippin ərazilərində yayılmışlar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kirəç-Muğanlı

**Kirəç Muğanlı** — Marneuli rayonunda kənd adı. Anaxatır çayının sahilində, Marneuli düzənliyində yerləşir. Dəniz səviyyəsindən 280 m hündürlükdədir. Marneuli şəhərinə olan məsafə 40 kilometrdir.

## Toponimkası
Kirəç Muğanlı- Marneuli rayonunda kənd adı.Gürcücə yazılışı Kiraç Muqonlo.Azərbaycanda Kirəcbulaq (Qax rayonu,Tasmalı kəndində), Kirəçbulaq (Zaqatala rayonunda Ələskər kəndində) adları ilə mənşəcə eynidir.Muğanlı elinin məskunlaşması nəticəsində yaranmış məntəqələrdəndir.İrəvan əyalətində Kiraşlu (Kirəcli) ,Qars əyalətinin Oltin dairəsində Kiraşlı - Koltəpə (dağ adı),Kiraşli göl və Batum əyalətinin Artvin dairəsində Kiraç dağ toponimləri ilə eynidir.Azərbaycan dilində "kirəc"sözündəndir.Azərbaycanda Qazax qəzasında (indi Ermənistanın Noyemberyan rayonunda) Kirəşdərə qışlaq adı ilə eynidir.

## Əhali
Əhalisi 2002-ci il siyahıalınmasına görə 1155 nəfərdir, 99% tərkibi azərbaycanlılardan ibarətdir. 2014-cü il göstəricilərinə görə əhalinin sayı azalaraq 1102 nəfər təşkil edib.

## İqtisadiyyatı
Əhali əsasən kənd təsərrüfatı, qoyunçuluq və maldarlıqla məşğul olur. Kəndin drenaj sisteminin yararsız olması səbəbindən yağışlar nəticəsində tez-tez kəndi sel basır.

2019-cu ilin dekabr ayında ilk dəfə olaraq Kirəс-Muğanlı kəndinə təbi qaz verilib. Qazlaşdırma layihəsi çərçivəsində 327 ailə təbii qazdan istifadə imkanı əldə edib.

## Həmçinin bax
Marneuli rayonu

## Xarici keçid
azkurs.org/gurcustan

## İstinadlar
Kartof püresi

**Kartof püresi** (; )  — kartofdan püre. Kartofdan hazırlanan bu yemək bütün dünyada geniş yayılmışdır.

## Hazırlanması
### Ümumi məlumat
Kartof püresini hazırlamaq üçün hər zamankı sadə formula: yalnız soyutma kartof, süd və yağın bir yerdə əzilməsindən ibarət olub. Son zamanlar yeni bir inqridient- pendir də əlavə olunur. Bu zaman fərq o dəqiqə hiss olunur – püre daha kremli və ləziz olur. Pendir ən axırda əlavə olunur və püreyə tam əriyib qarışanadək qazda bişirilir. Kartof püresini hazırlayan zaman bəzi məqamlara diqqət etmək gərəkir. 
### Ərzaqlar
* 5 orta ölçülü kartof  (nişastalı kartof məsləhət görülür)
* 60 qrama yaxın kərə yağı
* 0,5 (yarım)  stəkan süd
* 1 stəkan sürtkəcdən keçirilmiş kaşar pendiri (Provolone və ya Mozarella da olar)
* Duz
* İstiot
### Hazırlanma qaydası
Kartofları yuyub orta ölçülü qazana yerləşdirin. Üstü örtülənədək su ilə doldurun, qaynadıb bişirin (kartoflar yumuşalana qədər, təqribən 30 dəqiqə). Suyunu süzüb isti-isti qabığını soyun. Eyni qazanda kartofları kartofəzənlə püre halına gətirin, kartof hələ istiykən yağı da elavə edin, əriyənə qədər qarışdırın. Bir az süd əlavə edib bir az da qarışdırın. Yağ və südün miqdarını zövqə görə dəyişə, artıra da bilərsiniz. Daha sonra qazana pendiri əlavə edib qazın üstündə orda odda pendir əriyənə qədər tez-tez qarışdırmaq şərti ilə bir neçə dəqiqə qızdırın. Zövqə görə duz və istiotunu əlavə edin və dərhal süfrəyə verin.

## Xarici keçidlər

* Pendirli Kartof Püresi
* Kartof puresi - youtebe.com
* Dadlı pürenin sirləri - Evdarliq.az
* The ultimate chip and perfect mash - Heston Blumenthal recipes
Kültəpə (Ağcabədi)

**Kültəpə** — Ağcabədi rayonunun Minaxorlu kəndi ərazisində, kənddən bir qədər aşağıda qeydə alınmış coğrafi addır.

## Tarixi
Vaxtilə bu təpənin yerində böyük tikili olmuşdur. İndi həmin təpəni qazanda oradan küllü torpaq çıxdığına görə camaat bu təpəni Kültəpə adlandırmışdır. Qazıntılar zamanı Kültəpədən müxtəlif tarixi dövrlərə aid maddi-mədəniyyət nümunələri tapılmışdır.
## Toponimikası
Kültəpə oronimi kül sözündən və təpə müsbət relyef forması bildirən coğrafi termindən ibarətdir. Təpədə müxtəlif mineral qatışıqlarsdan  əmələ gələn yanıcı olmayan kül qalıqları olduğu üçün toponim çox güman ki, belə ad almışdır.Ağcabədi rayonunun Yuxarı Qiyaməddinli kəndi ərazisində də Kültəpə oroqrafik obyekti qeydə alınıb.
Beyləqanda, Füzulidə, Naxçıvan şəhəri yaxınlığında, Qərbi Azərbaycanda və başqa ərazilərdə də Kültəpə adına rast gəlirik. 
## Həmçinin bax
Kələbədin kəndi

Kəbirli (Ağcabədi)
## İstinadlar
Monopoliya (oyun)

**Monopoliya** — stolüstü oyun növü. Burada oyunçular altı tərəfli zəri monopoliya taxtasının üzərində hərəkət etdirərək ticarət məhsullarının alqı-satqısı ilə məşğul olur, evləri və ya otelləri böyüdürlər. Oyunçular öz rəqiblərini iflas etməklə onlardan icarəyə mülklər götürürlər. Pul, həmçinin, Şans və İcma kartları və vergi xalları vasitəsilə əldə edilə və ya itirə bilər; oyunçular bir neçə şəraitdən birini yerinə yetirənə qədər hərəkət edə bilməyəcəkləri həbsxanada ola bilərlər. Oyunun bir sıra ev qaydaları və yüzlərlə vesiyası mövcuddur. Monopoliya oyunu beynəlxalq səviyyədə tanınaraq 103-dən çox ölkədə lisenziyalaşdırılmış və 30-dan çox dildə tərtib edilmişdir.

Monopoliya oyunu 1903-cü ildə ABŞ-də Elizabet Maqi tərəfindən yaradılan *Landlord's Game* versiyasından götürülmüşdür.
## Tarixi
1935-ci ildə yaradılmışdır.
## Monopoliya taxtası
Monopoliya oyununu 40 boşluqdan ibarət olan taxtada oynanılır. Bu 40 boşluqda iyirmi səkkiz mülkiyyət yeri—iyirmi iki küçə (səkkiz müxtəlif rəngli qrupa bölünmüşdür), 4 dəmiryol xətti və iki kommunal yer—üç Şans küçəsi, üç İcma yeri və Lüks vergi yeri, Gəlir vergisi yeri və dörd ədəd künc meydanı: GET, (içəri) Həbsxana/Sadəcə səfər et, Pulsuz parkinq, and Həbsxanaya get adlı xanalar yerləşir.

## Həmçinin bax
* Şahmat

## İstinadlar
Hessit

**Hessit** — mineral

## Haqqında
Hessit - Ag2Te. Monoklinik b-hessit - kub (149,5°C-dən yüksək tempera­turda). Quruluşuna görə argentitə yaxın­dır. Aqreqat: kip, incədənəvər. Ayrılması {100} üzrə qeyri-mükəm­məl. Rəngi qurğuşunu-boz, poladı-boz. Parıltısı metallik. Sərtliyi 2,5. Xüsusi çəkisi 8,45. Au-Ag-lu kvars damarlarında, Au və Ag telluridləri, sərbəst Au və Fe, Pb, Cu sulfidləri ilə birgə polimetallik və kolçedan yataqlarında. Nadir tapılır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Səfəvi qorçubaşılarının siyahısı

***Qorçu*** () — Səfəvilər dövründə şahın seçmə, xas qvardiyasının üzvü. **Qorçubaşı** isə Səfəvi şahlarının seçmə qvardiya döyüşçülərinin-qorçuların başçısı olub "*dövlətin sütun"l*arından (*Ərkani-dövlə*t) biri hesab edilirdi.

## Qorçubaşılarınn siyahısı

### Şah İsmayılın dövrü
* Abdal bəy Talış (1506–1509)
* Yaxan bəy Təkəli (1509–1510)
* Sarı Pirə Ustaclı (1512)
* Məntəşə Sultan Ustaçlı (1513)
* Yaraş bəy Ustaçlı (1514)
* Əli Sultan Çiçkəli (1518)

### I Şah Təhmasibin dövrü
* Nadir bəy (1524)
* Bəkir bəy Ustaçlı (1526–1527)
* Tatar oğlu Təkəli (1528–1529)
* Duraq bəy Təkəli (1529–1530)
* Dura bəy və ya Dədə bəy (1531)
* Pərvanə bəy Təkəli (153))
* Məhəmməd Xəlifə Şamlı (1533–1534)
* Uğlan Xəlifə Şamlı (1534)
* Şir Həsən Zülqədər (1534)
* Sevindik bəy Əfşar (1534–1562)
* ?
* Əhməd bəy Əfşar (1574)
* Yusifqulu Sultan Əfşar (1576-1577)
* Qulu bəy Əfşar (1576–1577)

### II Şah İsmayılın dövrü
* Yusifqulu Sultan Əfşar (1576–1577)
* Qulu bəy Əfşar (1576–1577)
* İsgəndər bəy Əfşar (1577)
* Qulu bəy Əfşar (1577)
* Təhmasibqulu Sultan Əfşar (1577)
* Kaçal Mustafa Əfşar (1577)

### Məhəmməd şah Xudabəndənin dövrü
* İsmayılqulu xan (1584)

### I Şah Abbasın dövrü
* Yusif xan, Qulu bəy Əfşarın oğlu (1587–1588)
* Bədr bəy Əfşar r (1587–1588)
* Vəli xan Əfşarr (1588–1589)
* Allahqulu bəy Qacar (1591–1612)
* İsa xan Səfəvi (1612–1631)

### '''I Şah Səfinin dövrü'''
* İsa xan Səfəvi (1612–1631)
* Çıraq xan Zahid (1631–1632)
* Əmir xan Soklan Zülqədər (1632–1638)
* Canı bəy Xan Şamlu (1638–1645)

### II Şah Abbas
* Canı bəy Xan Şamlu (1638–1645)
* Murtuzqulu xan begdili Şamlu (1645–1648)
* Murtuzqulu xan Qacar (1648–1663)

### Şah Süleyman Səfəvinin dövrü
* Kəlbəli xan (1668–1682)
* Sarı xan Səhəndlı (1682–1691)
* Şahqulu xan Zəngenah (1691–1699)

### Sultan Hüseynin dövrü
* Murtuzqulu xan Bijərlü (1698–1699)
* Şahqulu xan Zəngenah (1699–1707)
* Cəfərqulu xan Hatəm (1707–1711)
* Məhəmməd Zaman Xan Şamlı (1711–1715)
* Səfiqulu xanSafiqoli Khan (1715–1716)
* Məhəmmədqulu xan Şaml (1716–1720)
* Əliqulu xan Zəngenah (1720–1721)
* Şeyx Əli xan Zəngenah (1721)
* Mustafaqulu xan Səədlü(1721)
* Fərəcullah xan Abdallu (1721)
* Məhəmməd xan Abdallu (1721–1726)

### II Şah Təhmasibin dövrü
* Nadirqulu bəy (1726–1730)
* Məhəmməd Rza xan Abdallı (1730–1733)

### III Şah Abbasın dövrü
* Məhəmməd Rza xan Abdallı (1730–1733)
* Qasım bəy Qacar (1733–1736)

## Mənbələr
* 
* 
* Michael Axworthy, *The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant* Hardcover 348 pages (26 July 2006) Publisher: I.B. Tauris Language: English 
*
Qlükozanın biosintezi

**Qlükozanın biosintezi** — maddələr mübadiləsində laktatdehidrogenaza fermentinin köməyilə süd turşusu yenidən piruvata çevrilməsi prosesidir. Yəni üzüm turşusu axırıncı maddə deyildir. O, yalnız çıxılmaz vəziyyətlərdə əmələ gəlir.

## Kori dövranı
Qlikolizin təsiri ilə hüceyrələrdə əmələ gələn süd turşusu qana daxil olur və qaraciyərdə tutulur və orada piruvata çevrilir. Piruvat isə qlükozaya oksidləşir və beləliklə, qlükoza – süd turşusu dövranı baş verir. Buna Kori dövranı da deyilir.

## Qlükoneogenez
Kori dövranı və ya qlikoliz–laktat dövranında piruvat bir qədər qlükozaya oksidləşir. Piruvatın bir hissəsi isə əzələlərdə aminləşərək alaninə çevrilir. Sonradan isə qaraciyərə daşınır və orada yenidən piruvat-qlükoza-alanin dövranı təkrar olunur. Qlükoneogenez də qlikoliz yolu ilə gedir, lakin qlikolizin üç reaksiyası dönən deyildir. Bunlar qlikolizin və qliükoneogenezin reaksiya sxemində rum rəqəmi ilə göstərilmişdir (I, II, III mərhələlərində).
Piruvatın fosfoenolpiruvata çevrilməsi (dönməyən mərhələ) iki fermentin–piruvatkarboksilaza və fosfoenolpiruvatın karboksikinazanın iştirakı ilə gedir.
Bu reaksiya dönməyən reaksiyadır. Digər iki dönməyən mərhələlər isə fosfataza fruktozo-1,6-bisfosfat və fosfataza qlükozo-6-fosfatın katalitik təsiri ilə gedir:

**Fruktozo–1,6 –bisfosfat + H<sub>2</sub>O → fruktozo-6-fosfat + H<sub>3</sub>PO<sub>4</sub>**

**Qlükozo-6-fosfat + H<sub>2</sub>O → Qlükoza + H<sub>3</sub>PO<sub>4</sub> **

Qlükogenez prosesində hər bir molekul laktata üç molekul ATF (daha dəqiq: 2 ATF + 1QTF) sərf edilir. Çünki qlükozanın əmələ gəlməsi üçün iki molekul laktat lazımdır. Deyilənləri nəzərə alaraq qlükoneogenez prosesi ümumi halda aşağıdakı kimi yazılır:

**2 Laktat + 6 ATF + 6 H<sub>2</sub>O → Qlükoza + 6 ADF + 6 H<sub>3</sub>PO<sub>4</sub>**

Əmələ gəlmiş qlükoza ola bilsin ki, yenidən əzələlərdə süd turşusuna çevrilir. Əgər qlikoliz və qlükoneogenez reaksiyasının cəmini müqayisə etsək, aşağıdakı formul alınır:

**Qlükoza + 2ADF + 2 H<sub>3</sub>PO<sub>4</sub> → 2 Laktat + 2 ATF + 2 H<sub>2</sub>O**

## Mənbə
* Məhərrəmov A. M., Allahverdiyev M. Ə. Bioüzvi kimya. Dərs vəsaiti. Bakı, Çaşıoğlu, 2009.-384 səh.
Dzoni

**Dzoni** (yapon. 雑煮 *dzo ni*) - yapon mətbəxinə daxildir. Supun əsas tərkibini düyü təşkil edir. Yaponiyada bu yemək yeni il yeməyi kimi tanıyır. 
## Tərkibi
Dzonini bişirmək üçün tərəvəz, balıq, toyuq, göyərti və s. istifadə olunur. Ancaq bu yeməyin bişirilməsi zamanı müxtəlif qaydalardan  istifadə olunur. 
## Tarixi
Belə deyillər ki, bu yeməyi ilk dəfə samuraylar tərəfindən hazırlanmışdır. Onlar bu yeməyi bişirmək üçün düyü xəmirindən, tərəvəz və hərbiçilər üçün ərzaqlardan istifadə ediblər. Sonradan bu yemək artıq samurayların yeməyindən çıxıb bütün yapon xalqının yeməyi olur.  
## Növləri
### Stok
Dzoninin bu növü Yaponiyanın Kanto regionunda bişirilir və yapon dilində sumaşi juri adlanır. Kanto regionu və Şikokoda bu yeməyə ağ şərab qatıllar. Fukie regionda isə qırmızı şərab qatılır.

### Moçi
Bu regionun ən məşhur yeməyi kimi tanınır. Kansai və Kusuoku regionunda xüsusilə bu yemək məşhurdur. 

## Həmçinin bax
* Yeni il Yaponiyada
## İstinad
Britaniya mətbəxi

**Britaniya mətbəxi** () — Böyük Britaniyada mətbəx. İngilis mətbəxi arxasında çox zərif olmayan bir incəlik yaradılıb, lakin yerli olaraq istehsal olunan məhsulların keyfiyyətinə diqqət yetirir. Souslar və ənənəvi ingilis yeməklərinin çeşidləri də nisbətən sadədir və onlar ərzaqın təbii dadını dəyişdirmək üçün istifadə olunur. Böyük Britaniyanın koloniyalarında hakimiyyətinin çiçəklənməsi dövründə Britaniya mətbəxi "xarici" ölkələrə, birinci növbədə isə, Hindistana təsir göstərmişdir. Buna misal olaraq toyuqdan hazırlanan ingilis-hind yeməyi — tikka masalanı göstərmək olar. Ənənəvi Britaniya yeməkləri balıq və çips, ətli kartof zapekankası və püredir.

Britaniya mətbəxinə bir sıra milli və regional mətbəxlər daxildir: *[[ingilis mətbəxi]], [[Şotland mətbəxi]], [[Uels mətbəxi]]* və s.
## İstinadlar
İbn Bənna

**İbn Bənna** (, ; ) — Mərakeşli alimdir; riyaziyyatda, xüsusilə triqonometriyada bir çox müstəqil kəşflər etmişdir; 17296 və 18416 kimi dost  rəqəmləri müəyyən etmişdir; "Hesab əməllərinin qısa şərhi" kitabının müəllifidir.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar
Ceyms Stirlinq (riyaziyyatçı)

**Ceyms Stirlinq** (; ) — Şotlandiya riyaziyyatçısı; faktorialların hesablanması üçün sonralar onun adını daşıyan düstur almışdır.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tapas

**Tapas** (; fel  - örtmək) — İspaniya mətbəxində yer alan qəlyanaltı çeşidi. Soyuq və isti növləri mövcuddur. İspaniyanın seçilmiş restoranlarında tapas mürəkkəb bir yeməyə çevrilmişdir. Mərkəzi Amerika ölkələrində *bokas* kimi tanınır. Meksikada isə buna bənzər yeməklər *botana* adlanır.

## İstinadlar
Çançun

**Çançun** () — Çin Xalq Respublikasının şimal-şərqində yerləşən Qirin əyalətinin paytaxtı və ən böyük şəhəri. Mançuriya düzənliyinin mərkəzində yerləşən Çançun 7 rayondan ibarət əyalət altı şəhərdir. 2010-cu il hesablamalarına görə şəhər əhalisinin ümumi sayı 7,674,439 nəfərdir.

Şəhərin adı çin dilindən tərcümədə "uzun payız" deməkdir. 1932 və 1945-ci illər aralığında Yaponiya İmperiyasının "kukla dövlət"i olan Mançuriya tərəfindən işğal altında saxlanılan Çançun şəhərinin adı **Hsinkin** olaraq dəyişdirilmişdir. 1949-cu ildə Çin Xalq Respublikasının əsasının qoyulmasından sonra şəhər Qirin əyalətinin inzibati mərkəzi elan olunmuşdur.

Çində "avtomobillər şəhəri" adı ilə tanınan bu yaşayış məntəqəsi ölkənin vacib sənaye bazalarından biri hesab olunur. Yerli avtomobil sənayesində oynadığı mühüm rola görə Çançun şəhərinə bəzən "Çinin Detroytu" da deyirlər. Bu şəhər Çin Xalq Respublikasının Tikinti Nazirliyi tərəfindən "Milli Bağ Şəhəri" mükafatına layiq görülən dörd şəhərdən biridir.

## Həmçinin bax
* Çin iqtisadiyyatı
* Çin şəhərləri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Changchun Government website 
* Changchun Foreign Affairs Information Portal
Sarımsaq bageti

***'Sarımsaq bageti***' - Fransa mətbəxi. Baget, uzunsov yumru çörək, Fransanın simvollarından biridir, xüsusilə Parisin. Eyfel qülləsi, şərab, beret və ya pendirin simvola çevrilməsi kimi. Fransadan kənarda da çoxlu növ baget var, onlar dünyanın çox ölkəsində məşhurlaşıblar.

Fransız mətbəxi tərəvəzlərdən tez-tez istifadə etməsi ilə xarakterizə olunur: kartoflar, qabıqlı lobya, bütün növ soğanlar, ispanaq, kələm, pomidor, badımcan, kərəviz, göbələklər – bütün bunlar appetayzerlərin (iştaha açıcıların), əsas yeməklərin və qarnirlərin əsasıdır.
İlkin yemək adətən sup olur, ən məşhuru isə kəvər sup-püredir.

thumb|right|Sarımsaq baqeti
## Həmçinin bax
*  sendviç
* Fəstfud
## Xarici keçidlər
* Sarımsağın faydaları haqqında

## İstinadlar
Oden

**Oden** (yapon. おでん, 御田) — Yaponiyanın qış yeməyinin bir növü.

## Tərkibi
Qaynadılmış yumurta, ağ turp, şərab suyunda balıq kotleti və s. daxildir. Çox zaman bu yeməyi bişilərkən xardalda əlavə olunur. Regiondan və ailədən asılı olaraq odenin bişirilməsi fərqli olur. Bu səbəbdən onun dəqiq resepti olmur.

## Yayıldığı regionlar
Yaponiya ilə yanaşı oden Cənubi Koreyada və Tayvanda da yayılmışdır.

### Yaponiya
Kansoi əyalətində kanta adlanır.

### Çin
Çində hər 7–11 marketdə oden "haodun" (好炖) adlanır. Bu əsasən "Yaxşı pot" adlanır.

### Cənubi Koreya
Bu yemək Cənubi Koreyada balıq keksdi adı ilə tanınan eumok odenə çox yaxın yeməkdir.

## Xarici keçid
* Oden

## İstinadlar
Şabu-şabu

**Şabu-şabu ** ( *şabu-şabu*) - hoqonun yapon növü. Yemək sukuyakiyə çox oxşayır. Hər ikisinə ət və tərəvəz gedir. Bununla yanaşı onlara makaniya sousu əlavə edilir. Şabu-şabu ət dadın verir ancaq sukiyaki kimi şirin deyil. Bu yemək qış yeməyidir, ancaq demək olar bütün il boyu bişirilir.

## Tarixi
Şabu-şabu ilk dəfə XX əsrdə Yaponiyada "Suehiro" restoranında bişirilməyə başlanılıb. Belə bir fərziyyə var ki bu yemək Çinlilərin "şuan yang rou" yeməyinə oxşar bişirilib. Bu yeməyin Çin növü həmin yeməyə çox bənzəyir. Bu adı yeməyə "Suehiro" restoranı veribdi. 1955-ci ildə bu yemək artıq ticari marka olur. Bundan sonra yemək Asiyada məşhurlaşır. Müəyyən müddət sonra isə artıq ABŞ və Kanada da bu yemək bişirilməyə başlanır.
## Hazırlanma qaydası
Bu yeməyə bişirilməsi zamanı donuz əti, krab, ördək və toyuq ətlərindən istifadə olunur. Çox zaman isə toyuq filesindən şabu-şabu hazırlanır. Bundan başqa ətlərə müxtəlif ədviyyatlar əlavə edirlər ki, çox gözəl iy gəlsin. Ətlə yanaşı yeməyə tərəvəzlərdə əlavə olunur. Çində kələm, soğan, kök, göbələk və s. əlavə edilir. Bəzən şabu-şabunun udon, moti və əriştə ilə birlikdə verirlər.

## Həmçinin bax
* Udon

## İstinadlar
Qruzdyanka

**Qruzdyanka ** - rus mətbəxinin milli yeməklərindədir. 
## Tərkibi
Supun əsas komponenti göbələkdir. Bununla yanaşı ona bişmiş kartof, doğranmış soğan və göyərti əlavə edilir. Onun əsas məşhurluğu ondan ibarətdir ki, onun hazırlanmasında istifadə olunan komponentlər hamısı asan tapılır. Göbələk Rusiya kəndlərində ən çox tapılan tərəvəzdir.
## Hazırlanması
İlk öncə göbələklər yuyulur və 5 dəqiqə qaynadılır ki, ondan acılıq getsin. Bundan sonra yeməyin suyunu azaldırıq. Bundan sonra onu qaynar təmiz su əlavə edilir. Su əlavə olunduqdan sonra göbələyin üzərinə kartof daha sonra isə doğranmış soğan əlavə edib 10-15 dəqiqə qaynadılır. Hər bir komponent daxil edildikdən sonra 5-10 dəqiqə yenidən bişirilir. Bişmiş qruzdyankanı süfrəyə xama və təzə göyərti ilə birlikdə verilir.
## Xarici keçid
* Qruzdyanka
Burfi

**Burfi** — Hindistan mətbəxinin (həmçinin Banqladeş və Pakistan mətbəxləri) məşhur şirniyyatlarından biri. Burfi qatılaşdırılmış süddən hazırlanmış şirin, konfetə bənzər şirniyyat növüdür.

Hindistan yaranmış bu şirniyyat adı "qar" mənasını verən "barf" sözündən yaranıb. Bir neçə növü mövcuddur:besan burfi (qoyunnoxudu unu qatılır), kaaji burfi (Braziliya fıstığından hazırlanır), pista barfi (yerpüstəsindən hazırlanır) və sing barfi (yer fındığından hazırlanır).

## Qalereya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Fransız soğan şorbası

**Fransız soğan şorbası** (fr. *soupe à l'oignon*) — bulyon soğan, pendirlə hazırlanır. 
## Tarixi
Soğanlı şorba qədim zamanlardan məşhur olub. Bu yemək xüsusilə Roma erasından geniş yayılmışdır. Bu yemək xüsusilə kasıb ailələrin yeməyi olub. Buna səbəb isə soğanın ucuz olması idi. Yeməyin yeni növü Fransaya XVII yüzilliyində gəlir. Ancaq bu dövrdə onu quru çörəkdən hazırlayırdılar. 
Yeməyin dadı və iyi əsas soğan verir. Soğan tez bir zamanda qırmızı-qəhvəyi rəngdə olur. 
## Mənbəyi
Fransada belə bir əfsanə var ki, soğanlı sup Fransalı Lüdovik XV tərəfindən hazırlanıb. Bir dəfə gecə ac olur və yemək istəyir və baxır ki, evdə heç kim və yeməyə heç nə yoxdur. Sadəcə evdə soğan, azmiqdarda yağ və şampan var. O bu ərzaqların hamısını bir-birinə qatır və beləliklə birinci fransız soğan şorbası alınır

. 
Digər əfsanəyə görə bu yemək Fransa bazarında məşhurlaşıb. Ticarətçilər və işçilər gecə vaxtı ac olduqları zaman bu yeməyi hazırlayıblar. Bu Parisin Le-al rayonunda 1971-ci ildə olub.
hal-hazırda fransız soğan şorbası Fransanın bütün restoranlarında verilir.
## Alternativ adları
Şorbanın bir neçə alternativ adları var:
* Soupe à l'oignon à la Parisienne
* Gratinée Parisienne
* Gratinée des Halles
* Gratinée Lyonnaise
* Soupe à l'oignon Lyonnaise
* Soupe à l'oignon Gratinée

## Əlavə linklər
* Onion Soup at Wikibook Cookbooks
* Media related to Onion soup at Wikimedia Commons

## İstinad
Kitakata rameni

— əsas üç müxtəlif növ ramen növündən biridir. Bu yemək xüsusi olaraq Kitakataprefektur Fukusima şəhəri üçün hazırlanıb.

## Xüsusiyyətlər
Yaponiyada üç ramen növündən biri kimi çox məşhur yeməkdir. Hokkaydo və Hakata rameni kimi məşhurdur. Onlardan əsas fərqi isə gombul, asan ayrılan əriştəsinin və sardin bulyonunun olmasıdır. Bu yeməyin donuz əti ilə bişirilən növü də çox məşhur və dadlıdır.

## Maraqlı faktlar
* Kitakata şəhəri bütün Yaponiyada ramenə görə çox tanınıb. Bu şəhərin 37 min əhalisi var. Bu əhalinin 120 nəfərini ramenlər təşkil edir. Dünyada ən çox ramenlər yaşayan şəhərdir.
* Tarixçilər dediklərinə görə Yaponiyada ramen buğdadan qarabaşağa keçməsini qeyd edirlər.
Georgi Keçaari

**Georgi Avetisiğar Keçaari** ( ) — Udi əsilli Azərbaycan yazıçısı.

Udi Milli Mədəniyyət Mərkəzi *"Orayin"*in yaradıcısı və 1991–2006-cı illər aralığında rəhbəri olub.

## Həyatı
1930-cu ildə Qutqaşen rayonu (hazırda Qəbələ rayonu) Nic kəndində anadan olub. 1938-ci ildə həmin kənddə yerləşən 1 saylı orta məktəbin birinci sinfinə daxil olmuş, 1946-cı ildə həmin məktəbi bitirmişdir. 1946–1952-ci illər arasında Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsində təhsilini bitirdikdən sonra 1952–1957-ci illər aralığında Qutqaşen rayonu Mıxlıqovaq kəndində məktəb direktoru işləmişdir. 1952-ci ildən ehtibarən Nic 1 saylı orta məktəbində müəllim və müdir mavini olaraq çalışıb.

1991-ci ildə Udi Milli Mədəniyyət Mərkəzi "Orayin"i () yaratmışdır. Bir sıra tərcümə və kitabların müəllifidir.

8 sentyabr 2006-cı ildə vəfat etmişdir. Nic qəsəbəsində "Kala Gərəmzux"da () dəfn olunub.

## Kitabları
1996-cı ildə "Nana Oçal" () kitabı udincə işıq üzü görür. 2001-ci ildə "Orayin" kitabı yüksək tirajla çap olunur. 2003-cü ildə "Buruxmux" (), "Udilərin ənənəvi toy mərasimləri", "Udilərin ənənəvi yas mərasimləri", "Yaddaşlarda yaşayanlar", rusca "Şunurok" və "Udi nağılları və lətifələri" kitabları çap edilmişdir. 2004-cü ildə Udi dili 1, 2, 3-cü siniflər üçün dərsliklər çap edilmişdi. Georgi Keçaari uzun illər "Bibliya"nın udi dilinə tərcüməsində çalışmışdı.

### Siyahı
* *"Nana oçal"* (; ) — Udi dili haqqında müxtəlif müəlliflərin yazılarının udicə nəşri (Bakı, Azərnəşr, 1996)
* İ. Aydınovla birgə *"Əlifba"* () — orta məktəblər üçün əlifba dərsliyi (Bakı, "Maarif", 1996)
* *"Orayin"* () — udi folklor nümunələri (nağıllar, hekayələr, atalar sözü və lətifələr) toplusu (Bakı, Azərnəşr, 2001)
* *"Ocaq başında rəqs"* — Azərbaycan dilində Udi folklor nümunələri (Gəncə, "AGAH" nəşriyyatı, 2002)
* *"Buruxmux"* () — müəllifin işləri və 150-dən çox Azərbaycan ədəbiyyatı nümunəsinin tərcüməsi (Gəncə, "AGAH" nəşriyyatı, 2003)
* *"Udilərdə ənənəvi toy mərasimləri"* () — Azərbaycan və ingilis dillərində (Gəncə, "AGAH" nəşriyyatı, 2003)
* *"Şnurok"* (; ) — Rus dilində udi xalq məzəli hekayələri (Gəncə, "AGAH" nəşriyyatı, 2003)
* *"Udilərdə ənənəvi yas mərasimləri"* () — Azərbaycan və ingilis dillərində (Gəncə, "AGAH" nəşriyyatı, 2004)

## İstinadlar
Xoruz döyüşü

**Xoruz döyüşü** — bir çox ölkələrdə keçirilən əyləncə növlərindən biridir.

## Ənənə
Adət-ənənəyə görə, hər il Novruz bayramında xoruz döyüşü təşkil edilir.

Xoruz döyüşü üçün qabaqcadan xüsusi döyüşçü xoruzlar yetişdirilir. Bundan ötrü əsasən "Heyratı", "Daş pipik", "Badam pipik", "Yaponka" və başqa döyüşkən xoruz cinsləri bəslənilir. Onlara ət, fındıq, kişmiş verirlər ki, enerjili və sağlam olsunlar və döyüş zamanı caynaqlarına ülgüc kimi iti olan əlavə caynaq taxılır.

Xoruz döyüşü insanlara əyləncə ilə yanaşı, həm də gəlir mənbəyi hesab olunur. Belə ki, xoruz azarkeşləri güclü xoruza mərcə girib pul qoyurlar, pul da götürürlər.

## Döyüşün nəticəsi
Xoruzların meydanda hansı xoruzla qarşılaşacağı əvvəlcədən təyin edilir. Döyüşəcək xoruzların çəkisi və boyu düz gəlməlidir. Ona görə də döyüşdən əvvəl xoruzlar yan-yana düzülür və hansı hansına uyğun gəlsə, rəqibi o seçilir.

Xoruz döyüşlərinin nəticəsində sadəcə bir xoruz sağ-salamat qalır, elə qalib də o seçilir. Döyüş meydanında yatan və döyüşdən qaçan xoruz uduzmuş sayılır. Uduzan xoruz qalib xoruzun yiyəsinə verilir. Əgər döyüş 2 saat ərzində davam edərsə və qalib bilinməzsə, o zaman bərabərlik elan olunur. Yəni yarış başa çatır və xoruzların arasında sülh bağlanır.

## Coğrafiyası
Bir çox ölkələrdə heyvan döyüşdürülməsi qadağan olunasa da, bu adət-ənənə hələ də yaşamaqdadır.

Belə ki, bu döyüşlər Azərbaycanda, Türkiyədə, İranda, Gürcüstanda və İndoneziyada keçirilir. Amma bu döyüşlərin keçirilməsi qanunla qadağandır. Hətta Sovet dövründə də Azərbaycanda bu yarışın keçirilməsi qadağan olunmuşdu. Amma insanlar bu yarışı gizlində də olsa keçirirdilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Xoruz döyüşü "YouTube"da.
Qabon mətbəxi

**Qabon mətbəxi** - Mərkəzi Afrikanın qərb sahillərində suveren dövlət olan Qabon ilə bağlı kulinariya ənənələri, təcrübə, qida və yeməklərdir. Qabon mətbəxinə fransız mətbəxinin böyük təsiri olmuşdur ,  və böyük şəhərlərdə müxtəlif fransız xörəkləri bişirilir. Kənd yerlərində - provinsiya ərazilərində adətən manioka, düyü və yams  kimi qida məhsulları çox istifadə olunur.

Ət yeməkləri - toyuq, balıq, eləcə də antilop, çöl donuzu (vəhşi qaban) və meymun ətlərindən  hazırlanır. Souslar tez-tez istifadə edilir, acı qırmızı bibər pastası ilə hazırlanan souslar daha geniş yayılıb. 
Meyvələrə banan, papayya, guava, mango, ananas, kokos, avokado və araxis daxildir.
 
Balqabaq, pomidor, qarğıdalı və badımcan da istifadə olunur.

## Ənənəvi xörəklər və yeməklər
* Atanqa (Atanga) - meyvədir, qaynadılır və istifadə edilir, çox vaxt çörəyin üstünə yaxmaq üçün istifadə edilir. Bəzən atanqanı "taxta yağ" da adlandırırlar." 
* Beinye qızardılmış peçenye (geniş yayılıb) 
* Broşets - şişə çəkilmiş ət, bir növ kabab
* Qurudulmuş ət - xüsusilə kənd yerlərində.
* Fufu - doğranmış maniokadan hazırlanan yemək 
* Nayembui, sidr ağacının qozaları (tumları) ilə hazırlanmış toyuq 
* Sarımsaq, soğan, limon suyu və xardal ilə bişirilmiş toyuq 
* Ət - raqu  
* Konqo Saqqızı (vətəni - Konqodur, desert kimi sayılır)
* Dəniz məhsulları 
* Hisə verilmiş balıq 
* Bişirilmiş bananlar, çörək qırıntıları və örtülür və xama və qəhvəyi şəkərlə süfrəyə verilir
* Gari - manioka unundan horra şəklində hazırlanan yemək 

Beignets_de_pommes_de_terre.jpg|Beinye
Potjiekos2.jpg|Qabon mətbəxində raqu
Plateau_van_zeevruchten.jpg|Dəniz məhsulları əsasında yeməklər
Preparing_the_fufu.jpg|Fufu hazırlanması
Nigerian_Food_Fufu.jpg|Küçədə satılan fufu
Fufu-palmnutsoup.jpg|Fufu (solda) və palma qozundan hazırlanan şorba (sağda)

* Bananlar, hər görkəmdə:bütöv, doğranmış və əzilmiş halda 

Bananavarieties.jpg|Banan növləri
PreparedPacu_VillaTunari.jpg|Qabon mətbəxində banan
Plantain_chips.jpg|Banandan hazırlanmış çips


## İstinadlar
Avqolemono

**Avqolemono** ( və ya ) — ənənəvi yunan şorbası, ərəb, türk, yəhudi, italyan və Balkan xalqlarının mətbəxində də analoji şorbalara rast gəlmək mümkündür.

## Sous
Avqolemono şorbası dolma, ənginardan və digər mümkün tərəvəzlərdən hazırlanmış yeməklərdə sous kimi istifadə olunur. Yunanıstanda Avqolemonodonuz əti qızartmalarında da sous kimi verilir. Tefteli yeməyində bu sousdan daha çox istifadə olunur. Yaxın Şərqdə Avqolemono toyuq və balıqdan hazırlanmış yeməklər zamanı istifadə edilir.

## Tarixi
Belə hesab edirlər ki, Avqolemono şorbasını ispan yəhudiləri hələ qovulmamışdan əvvəl (yəhudilər İspaniyadan qovulanadək) hazırlayırdılar. Səfərad yəhudiləri bu yeməyi agristada adlandırırdılar və onun hazırlanması zamanı turş komponentlərdən, adətən nar şirəsindən, turş portağal şirəsindən və daha sonralar isə limon şirəsindən istifadə edirdilər.

## Mənbə
* Кипр: путеводитель. Jean-Paul Labourdette, Dominique Auzias. ISBN 9785863941790
* Food of Greece: Cooking, Folkways, and Travel in the Mainland and Islands of Greece. Vilma Chantiles. ISBN 9780671750961

## Xarici keçidlər
* Суп авголемоно с орзо
* Рецепт
Tefteli

Tefteli  - çəkilmiş ətdən kürəciklər şəklində hazırlanan yeməkdir, dünyanın bir çox xalqlarının mətbəxində müəyyən adlarla adlandırılır. Məsələn, İsveçdə bu yemək ölkənin mülli yeməklərindən biri hesab olunur və İsveç frikadelki adlandırılır. 
## Həmçinin bax
* Küftə — Yaxın Şərq və Cənubi Asiyada ənənəvi yemək  
* Arançini — Siciliyada düyü ilə qızardılan tefteli   
* Falafel — Yaxın Şərqdə "qoyunnoxudu"ndan hazırlanan tefteli  
* Frikadelki — Hazırlanma texnologiyasına görə fərqlənsə də, tefteliyə oxşar yemək

## Xarici keçidlər
* Тефтели в большом кулинарном словаре
Asphalt 8: Airborne

***Asphalt 8: Airborne*** — Asphalt seriyasının davamı kimi Gameloft tərəfindən yaradılan avtomobil yarışı oyunu. iOS və Android üçün 22 avqust 2013-cü ildə,  Windows 8.1 və Windows Phone 8, BlackBerry üçün 13 noyabr, 2013-cü ildə, Tizen üçün 5 aprel, 2015-ci ildə yayımlandı.

## İstinadlar
Qanaş

**Qanaş** () — şokoladdan və təzə  qaymaqdan krem. Tort və pirojnaların  bəzədilməsində desert kimi istifadə olunur. Ədviyyat, meyvə, kofe, alkaqol aromatizasiyası ola bilər. Ehtimal ki, qanaş ilk dəfə 1850-ci ildə Sidorenko şirniyyat fabrikində düşünülüb. Hazırkı versiya İsveçrə mənşəlidir. Qanaşdan tortların dekoru zamanı trüfel kimi istifadə olunur. Qanaş müxtəlif meyvələr: çiyələk və ya üzümlə təqdim edilə və həm də dondurula bilər.


Fayl:Blueberry Papaya Cucumber Juice and Chocolate Cake with Ganache 1.jpg|Şokoladlı qanaş
Fayl:Chocolate cake with ganache frosting.jpg|Dondurulmuş qanaş
Fayl:Ganache.ogg|Qanaşın hazırlanması videosu


## İstinadlar
Albalı dondurması

**Albalı dondurması** () – albalı istifadə edilərək hazırlanan dondurma çeşidi. Müxtəlif növ və müxtəlif sort albalıdan istifadə olunur. Xüsusilə ABŞ-də populyar dondurma çeşididir. 1917-ci ildən bəri ABŞ-də kütləvi şəkildə hazırlanır.

## Ümumi məlumat
Albalı dondurması xüsusilə ABŞ-də populyar olan dondurma çeşididir. Tipik dondurma inqredientləri və albalıdan hazırlanır. Albalı ya bütöv, ya da dilimlənərək istifadə olunur. Bəzən isə albalı şirəsindən, albalı ekstratından və ya albalı yağından istifadə olunur. İstifadə olunan albalı sortları da müxtəlifdir: qara albalı, Binq albalısı, adi albalı sortları. Maraskin albalısı da istifadə olunur. Albalı celatosu da hazırlanır və softu-kuremu kimi servis olunur. Bəzən albalı dondurmasına şokolad da əlavə edilir.

## Tarix
Aleksandr Viar ilk 1806-cı ildə nəşr olunmuş *"[[Le Cuisinier Impérial]]"* ensiklopediyasında albalı dondurması üçün resept vermişdir. Albalı dondurması ABŞ-də 1892-ci ildən hazırlanır. Dondurmanın bir versiyası isə 1932-ci ildə hazırlanmışdır: bu dondurmaya acı badam ekstratı əlavə edilir.

Hər il Corciya ştatının Meykon şəhərində keçirilən Beynəlxalq Albalı Çiçəyi Festivalında albalı dondurmasının servis edilməsi ənənə halını alıb.

## Kütləvi istehsal
1917-ci ildən bəri ABŞ-də kütləvi şəkildə hazırlanır.

## Populyar mədəniyyətdə
1987-ci ildə dondurma istehsalçısı Ben & Jerry's *[[Grateful Dead]]* rok qrupunun üzvü Cerri Qarsiyanın şərəfinə *Cherry Garcia* adlı dondurma çeşidi təqdim etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Maraskin dondurması resepti. Ahundredyearsago.com.
Maktak

thumb|Doğranmış və hazırlanmış maktak
thumb|Mantak yeyən eskimoslar
thumb|Mantak iri planda

**Maktak** (inuit dilində:Maktak, "muktuk" variantında da tez-tez rast gəlinir; (çukça dilində: итгилгын, ман'так'; nen dilində: кылтын'гын) — Eskimos, nen və çukça mətbəxlərində dondurulmuş balina dərisindən və balina piyindən hazırlanan ənənəvi yemək. Bəzi dialektlərdə, xüsusilə inuinnaktun dialektində  sözü "yeməli dəri" mənasında ifadə olunur..
 
## Qidalanmada əhəmiyyəti
Maktak - S vitamininin (Askorbin turşusunun) əsas mənbələrindən biridir. 100 qram baliba dərisində 38 mq askorbin turşusu vardır.. Balina piyi eyni zamanda D vitamini ilə zəngindir..

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Муктук в фильме «Bizarre Foods — Alaska 1/6»
2018-ci il fevral ayında vəfat edənlər

**2018-ci il fevral ayında vəfat edənlərin siyahısı.**

## 1 fevral

## 2 fevral

## 3 fevral

## 4 fevral

## 5 fevral

## 6 fevral

## 7 fevral

## 8 fevral

## 9 fevral

## 10 fevral

## 11 fevral

## 12 fevral

## 13 fevral

## 14 fevral

## 15 fevral

## 16 fevral

## 17 fevral

## 18 fevral

## 19 fevral

## 20 fevral

## 21 fevral

## 22 fevral

## 23 fevral

## 24 fevral

## 25 fevral

## 26 fevral

## 27 fevral

## 28 fevral
Daşarası kabab

**Daşarası kabab** — Azərbaycanın Qəbələ rayonunda hazırlanan kabab növü. 

## Hazırlanması
Daşarası kababı hazırlamaq üçün əti nanə yarpaqlarının köməyi ilə basdırma edirlər. Sonra onu qaya daşlarının arasına qoyaraq xüsusi üsulla bişirirlər.

Bu kababın hazırlanmasında qoyun (quzu) əti, quyruq yağı, kartof və badımcandan istifadə edilir. Kababın hazırlanması zamanı əsas vaxt daşın qızdırılmasına gedir. Bilavasitə ətin bişməsinə isə 10-15 dəqiqə sərf olunur. Qaynar daşa ətin yapışmaması üçün quyruq yağı sürtülür. Kartof və badımcan isə ət kababı ilə birgə verilmək üçün kabab üsulu ilə hazırlanırlar.

## İstinadlar
Turron

**Turron**(, , )- bal, şəkər və yumurta ağından hazırlanmış Cənubi Avropada yayılmış  qənnadı məmulatı. Turron İtaliyada, İspaniyada və Latın Amerikasındakı keçmiş ispan müstəmləkələrində Yeni il şirniyyatı kimi məşhurdur. Fransada isə nuqa adı ilə tanınır.

Ən qədim turron resepti 16-cı əsrdə yazılmış *Manual de Mujeres* adlı qadınlar üçün kitabçada qeyd edilib.
## Adlanma
Turron şirniyyatı müxtəlif dillərdə bir-birinə bənzər sözlərlə adlanır.Məsələn, ispanca turron,katalanca torró, italyan dilində torrone, Braziliya portuqaliyacasında torrone, portuqal dilində torrão,Sardiniya dilində turrone, taqaloq dilində isə turon adlanır.

## İstinadlar
Nosappu burnu

**Nosappu burnu** () — Yaponiyanın Hokkaydo adasının Nemuro yarımadasında yerləşən ucqar nöqtə. İnzibati cəhətdən Hokkaydo prefekturası Nemuro dairəsinə daxildir. Yaponiyanın ucqar şərq ərazisidir.

Burun Sovet boğazı ilə Rusiyanın nəzarətində olan Siqnalnı, Rifovı və Storojevoy adalarından ayırır. Bu adaların arxasında nisbətən iri Tanfilev adası yerləşir.

Beynəlxalq Coğrafiya cəmittətinə görə Lopatka burnundan Kuril adalarının şərq sahilləri ilə Nosappu burnuna kimi Oxot dənizi nin sərhəddi keçir.

## Mənbə
* Foto 
* Foto 

## İstinadlar
Tısbağa gölü

**Tısbağa gölü** () — Gürcüstanda, Tbilisi şəhərinin cənub-qərbində, Mtatsminda dağının şimal yamacında yerləşən göl. Dəniz səviyyəsindən  686.7 metr yüksəklikdə yerləşir. Sahəsi 0,034&nbsp;km²-dir. Uzunluğu 180 metr, eni isə 50 metrdir. Ekzotektonik sürüşmə (əsasən qayalı sürüşmə) yaradır.

Varazisxevinin suyu gölə atılır. Gölün əsas qida mənbəyi yağış və yeraltı sulardır. Balıq azdır. Gölün ətrafında Vake parkı və Mtatsminda parkı yerləşir. Gölün yanlarında müxtəlif istirahət kompleksləri açılmışdır. Göldə əsasən idman və üzgüçülük yarışları keçirilir. Üzgüçülük mövsümü yayın gəlişi ilə başlayır. Gölün ətrafında kiçik bir bar və futbol stadionu, uşaq əyləncə mərkəzi və konsert səhnəsi olan idman və mədəniyyət kompleksi var.

Tısbağa gölü Gürcüstanda istirahət üçün ən məşhur yerlərdən biridir. Yayda yüngül, quru iqlim, qışda isə yumşaq iqlim olur. Tısbağa gölünün şimal hissəsində etnoqrafiya muzeyi mövcuddur.
## İstinadlar
Əfqan salatı

**Əfqan salatı** — Əfqan mətbəxinə məxsusdur. Salatın əsas tərkib hissəsi (inqrediyentlər): xırda doğranmış pomidor, xiyar, soğan, yerkökü, keşniş toxumu, nanə və limon şirəsindən ibarətdir. Duz və istiot da əlavə edilə bilər (ağız dadına görə). Əlavə inqrediyent kimi bəzən şirin bibər, cəfəri, turp, göyərti və s. də istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin baxın
* Şiraz salatı
Ərəb salatı

**Ərəb [[salat]]ı** və ya **Ərəbistan salatı**, ərəb ölkələrinə, ümumilikdə Ərəb mətbəxinə məxsus olan yemək növüdür.
Müxtəlif meyvə və ədviyyatların qarışığından ibarət olub, çox vaxt məzə kimi süfrəyə verilir. Ərəb salatları siyahısına Əlcəzair mətbəxindən "Əlcəzair salatı" (*Salata Jaza'iriya*) və "Qara zeytun və narıngi salatı" (*Salatat Zaytoon*), Tunis mətbəxindən "Salata Maçviya" (qovrularaq bişirilmiş bibər, pomidor, sarımsaq, soğan, zeytun və tunes balığı), Suriya və Livandan "Artişok salatı" (*Salataf Khurshoof*) və "Çuğundur salatı" (*Salatat Shamandar*), Fələstin və İordaniyadan "Avokado salatı" kimi salatlar daxildir.
Ərəb dünyasında yeyilən digər məşhur Ərəb salatlarına Fatuş və Tabuli aiddir.

*[[:en:Woman's Day|Woman's Day]]* (Qadınlar Günü) jurnalında verilmiş salat reseptinə xırda doğranmış pomidor, xiyar və soğan daxildir .
Əksər hallarda salata cəfəri qatılır, yeni sıxılmış limon suyu və zeytun yağı əlavə olunur. Ərəb salatına heç vaxt kahı qatılmır. Soğan istisna olmaqla, ərəb salatlarına qatılan heç bir tərəvəzin qabığı təmizlənmir, hazırlanmış salat dərhal süfrəyə verilir.
Salatın yanında süfrəyə ərəb çörəyi pide, eləcə də limon suyu və yağ qarışığına sumax qatılaraq verilə bilir.

Fələstinlilər arasında bu salat Salatat əl-Bundura ("pomidor salatı") adı ilə tanınır və süfrəyə adətən düyü yeməkləri ilə yanaşı verilir.

Ərəb salatına oxşar salatlar Yaxın Şərqdə İran mətbəxinə məxsus Şiraz salatı və türk dünyasında (Türkiyə, Azərbaycan) ənənəvi çoban salatıdır.


2008_04_23_-_Laurel_-_Sauce.JPG|250px|thumb|Matbuxa
Fattoush_mixed-salad.jpg|250px|thumb|Fatuş_1
Fattoush.jpg|250px|thumb|Fatuş_2 (Suriya)
%D8%B5%D8%AD%D9%86_%D8%AA%D8%A8%D9%88%D9%84%D8%A9.JPG|250px|thumb|Tabuli_1
Traditional_Tabbouleh.JPG|250px|thumb|Tabuli_2
Salad.jpg|250px|thumb|Fələstin salatı
Raheb_salad.jpg|250px|thumb|Raheb


## Həmçinin bax
* Çoban salatı

## İstinadlar

## Biblioqrafiya

* 
* 
* 
*
Bazaleti gölü

**Bazaleti gölü** () — Gürcüstanda, Duşeti şəhərindən 5&nbsp;km cənubda yerləşən göl. Dəniz səviyyəsindən 879 metr yüksəklikdə yerləşir. Sahəsi 1,22&nbsp;km²-dir. Ən dərin yeri 7 metrdir. Həcmi 4 milyon km³-dir. Əsasən balıqçılıq, suvarma və istirahət sahələrində istifadə olunur. Yaxınlıqdakı kənd və tarixi rayon Bazaleti kimi tanınır. Gölün yanında Bazaleti qəsəbəsi mövcuddur. 1626-cı ildə burada 2 gürcü qrup arasında döyüş baş verdi.

Atmosfer çöküntülərini və müvəqqəti axını qidalandırır. Göl maksimum səviyyəyə iyunda, minimum səviyyəyə oktyabr ayında çatır. Yanvar və fevral aylarında gölün üzərini 50 sm-lik buz qatı örtür. İyulda suyun temperaturu 25&nbsp;°C-ə qədər çatır. Suyun rəngi yaşıl-qəhvəyi olur. Gölün cənub-şərq, cənub və qərb hissəsində 5-6 metr dərinlikdə su bitkiləri yetişdirilir. Göl idman və balıqçılıq sahələrinin  obyektidir. Gölün şimal-qərb sahillərindən kiçik bir suvarma kanalı çəkilib.

Tibbi xüsusiyyətləri ilə fərqlənir. Göl özünü təmizləməsi və doldurması kimi xüsusiyyətlərə malikdir. Bazaleti gölünün suyu, dermatoloji və ginekoloji xəstəliklər üçün, eləcə də revmatik və sümük-diş patologiyaları üçün müalicə edilə bilər. Bazaleti havası ürək-damar və iskemik xəstəliklər üçün faydalıdır.

Bazaleti hotel kompleksi 27 hektar ərazidə inşa edilmişdir. Buradakı xiyabanlar hotel kotteclərini və binaları bir-birindən ayırır. Kompleksdə 2500 illik gürcü və yəhudi xalqının dostluğuna və sevgisinə həsr olunmuş fəvvarə mövcuddur.

## Qalereya

File:Bazaleti Lake, Georgia (F).jpg
File:Lake Bazaleti in Dusheti.jpg
File:Bazaleti resort (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg
File:Bazaleti lake, georgia.jpg

## İstinadlar
Kale cəngəlliyi

**Kale cəngəlliyi** () — Fransanın Kale şəhərində yerləşən qaçqın düşərgəsi. 2015-ci ildə Avropa miqrant böhranı zamanı düşərgə qlobal diqqət çəkmişdir. 2016-cı ilin may ayında düşərgədə 5 min qaçqın yaşayırdı.

## İstinadlar
Qaçqın düşərgəsi

[thumb|[Konqoda qaçqın düşərgəsi]]

**Qaçqın düşərgəsi** — qaçqınları və qaçqın vəziyyətində olan insanları qəbul etmək üçün qurulmuş müvəqqəti yaşayış məskəni. Qaçqın düşərgələrində adətən öz evlərini tərk etmiş qaçqınlar yerləşdirilir, lakin düşərgələr də məcburi köçkünlər üçün tikilir. Adətən, qaçqınlar öz ölkələrində müharibədən qaçdıqdan sonra sığınacaq axtarırlar, lakin bəzi düşərgələrdə ətraf mühit və iqtisadi miqrantlar da yerləşir. Yüz mindən çox insanın eyni anda yaşadığı düşərgələr adi haldır, lakin 2012-ci ildə aparılan araşdırmaya görə, orta ölçülü düşərgədə təxminən 11,400 nəfər yaşayırdı.

## İstinadlar
Humanitar yardım

**Humanitar yardım** — yardıma ehtiyacı olan insanlara maddi və maddi-texniki yardım göstərilməsidir. 2016-cı ildə dünyada 130 milyon insan humanitar yardımlardan və humanitar yardım işçilərinin həmin yardımları çatdırmaq səylərindən asılı olub.

## İstinadlar