open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Müqəddəs Veronika (Françeska Moçi)

**Müqəddəs Veronika heykəli** ( ) – Vatikandakı Müqəddəs Pyotr bazilikası üçün Françesko Moçi tərəfindən 1629-1639-cu illərdə hazırlanmış mərmər heykəldir.

## Tarixi

1629-cu ilin dekabrında Müqəddəs Pyotr bazilikasının mərkəzi gümbəzi altında yerləşən dörd nişdən birində yerləşdiriləcək Müqəddəs Veronika heykəlinin hazırlanması heykəltaraş Françesko Moçiyə həvalə olunmuşdur. Digər üç heykəl – Müqəddəs Andreyin heykəli Fransua Dükenua, Müqəddəs Yelenanın heykəli Andrea Bolci, Müqəddəs Lonqinin heykəli isə Covanni Lorenso Berniniyə həvalə edilmişdir.

1629-1632-ci illərdə o, əsərin müxtəlif versiyaları üzərində çalışmış, nəhayət 8 sevral 1632-ci ildə heykəlin yekun variantını Papa VIII Urbana təqdim etmiş və Papa layihəni təsdiqləmişdir. Heykəlin hazırlanmasında istifadə olunan mərmərlər 1634-cü ilin sonlarında Karraradan gətirilmişdir. Heykəltəraş əsəri 1635-1639-cu illərdə işləyərək tamamlamışdır. Bazilikada nəzərdə tutulmuş yerində yerləşdirilmiş əsər 11 noyabr 1640-cı ildə ictimayətə təqdim edilmişdir.

## Təsviri

5 metr hündürlüyə malik olan Müqəddəs Veronika heykəli üç iri Karrara mərməri blokundan hazırlanmışdır. Moçinin şah əsəri hesab edilən nəhəng heykəldə tətbiq etdiyi müxtəlif texnika və dizayn elementləri onun yaradıcılığının erkən dövrünə aid olan *“[[Müjdə (Françesko Moçi)|Müjdə]]”* (1603-1608, İtaliyadakı Orvieto kafedralında saxlanılır) heykəllər qrupunu xatırlatmaqla həmin dövrdə əksər barokko heykəltaraşları tərəfindən istifadə edilirdi. Müqəddəs Veronika əlində  üzərində İsanın simasının təsviri olan pərdə tutmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Müqəddəs Lonqin - Covanni Lorenso Bernininin Müqəddəs Pyotr bazilikasının mərkəzi gümbəzi altında yerləşən nişlərdən biri üçün hazırladığı heykəl.
Azərbaycanın milli qəhrəmanları (film, 2015)

***Azərbaycanın milli qəhrəmanları*** sənədli serialı 2015-ci ildə çəkilmişdir. İctimai televiziyada istehsal edilmişdir. Serial canlarını vətən uğrunda qurban verərək Azərbaycan Milli Qəhrəmanı adına yüksələn igid Azərbaycan oğullarından bəhs edir.

## Məzmun
Serial canlarını vətən uğrunda qurban verərək Azərbaycan Milli Qəhrəmanı adına yüksələn igid Azərbaycan oğullarından bəhs edir.

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2015-ci ilin Azərbaycan filmləri
2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Polimer karbon nitrid

### Ümumi məlumat
Katalitik proseslər kimya sənayesinin inkişafında mühüm rol oynayır və istehsal olunan kimyəvi məhsulların 90%-dən çoxu metal tərkibli heterogen katalizatorlar üzərində aparılır. Bu sistemlərin iştirakı ilə gedən proseslər yüksək enerji tutumu, qeyri selektivliyi, qiymətli metalların sərfiyyatı və ətraf mühitin çirklənməsi ilə xarakterizə olunur. Tərkibində metal saxlamayan, reaksiya mühitinin təsirinə qarşı inert qalan, yüksək katalitik effektivliyə malik olan mate-rialların katalizdə istifadəsi praktiki əhəmiyyət kəsb edir.  
### Qrafitəbənzər karbon nitridin xassələri
Qrafitəbənzər karbon nitrid (g-C3N4) iki ölçülü quruluşa malik karbon əsaslı nanomaterialdır. g-C3N4-in yarımkeçirici xassəyə malik olması (2,7 eV) ucuz, eko-loji cəhətdən təmiz katalitik sistemlərin yaradılması üçün perspektiv imkanlar ya-radır. g-C3N4 xarakterik mikrostrukturaya malik, yüksək termiki (>550&nbsp;°C), kim-yəvi (turşular, əsaslar və üzvi həlledicilər) stabilliyə və oksidləşməyə davamlıdır. Tərkibində kondensasiyaya uğramayan tri-s-triazin həlqəsinin birli və üçlü amin qrupları Brensted və Lyuis mərkəzlərini yaradır. Elektronlarla zəngin olan aroma-tik həlgə donor-akseptor qarşılıqlı təsir mexanizmi ilə müvafiq substratları aktiv-ləşdirmə qabiliyyətinə malikdirlər. Məsaməli quruluş yarımkeçirici materialın aktiv səthin sahəsini artirir, bu isə öz növbəsində katalizatorun effektivliyini artırır. Beləliklə, g-C3N4 çoxfunksialı səthə malik material olmaqla, tərkibində metal saxlayan katalizatorlardan fərqli olaraq, müxtəlif  funksional qrupların təsirinə davamlıdır. 
### Qrafitəbənzər karbon nitridin tətbiqi
g-C3N4 müxtəlif kimyəvi və foto-elektrokimyəvi reaksiyalarda effektiv katalizator kimi istifadə edilə bilər. Alkilləşmə, oksidləşmə, hidrogenləşmə reaksiyaları üçün, suyun fotokatalitik parçalanması prosesində, benzol və karbon oksidin aktivləşdirilməsi prosesləri üçün g-C3N4 effektiv katalizatorlar kimi təklif edilir. “Nanokompozit katalizatorlar” laboratoriyasında ilk dəfə olaraq asetilen karbohidrogenlərinin g-C3N4 üzərində hidrogenləşməsi prosesi aparılmışdır. 
Səthində çox miqdarda N-C=N kimyəvi qrupların olması g-C3N4 üzərində reallaşan reaksiyaların biomimetik xarakterini əks etdirir və onları təbiətdə enzimlər, porfirin, nuklein turşuları iştirakı ilə baş verən proseslərə bənzədir. 
### Mənbə
V. Akhmedov, N. Melnikova and I.  Ahmadov;  Russ. Chem. Bull. 2017, 5, 782-807.
Həsən Zeynalov

**Həsən Sultan oğlu Zeynalov** () — Azərbaycanın Türkmənistan və Əfqanıstandakı keçmiş fövqəladə və səlahiyyətli səfiri.

## Həyatı
Həsən Zeynalov 1951-ci ilin yanvar ayının 1-də Şərur rayonu Yengicə kəndində ziyalı ailəsində anadan olub. 1967-ci ildə orta məktəbi, daha sonra isə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu bitirib.

## Fəaliyyəti
* 1970–1983 – Bakı şəhər İcraiyyə Komitəsinin Texniki İnventarlaşdırma Bürosunda, texnik, mühəndis, baş mühəndis.
* 1983–1986 – Bakı şəhər Səbail rayonu İcraiyyə Komitəsinin Kommunal-Təsərrüfat İdarəsinin rəisi.
* 1986–1992 – Bakı şəhər İcraiyyə Komitəsinin Texniki İnventarlaşdırma Bürosunda, baş mühəndis.
* 1992 – Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin ilk çağırış deputatı seçilib.
* 1992–2004 – Naxçıvan Muxtar Respublikasının Bakı şəhərindəki Daimi nümayəndəsi.
* 2004–2010 – Türkiyə Respublikasının Qars şəhərində Azərbaycan Respublikasının Baş konsulu.
* 2010–2015 – Türkiyə Respublikasının İstanbul şəhərində Azərbaycan Respublikasının Baş konsulu, eyni zamanda Azərbaycan Respublikasının Qara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı yanında Daimi nümayəndəsi.
* 2015–2023 – Azərbaycan Respublikasının Türkmənistanda Fövqəladə və səlahiyyətli səfiri
* 2016–2021 – Azərbaycan Respublikasının eyni zamanda Əfqanıstan İslam Respublikasında Fövqəladə və səlahiyyətli səfiri

## Ailəsi
Evlidir, üç övladı və beş nəvəsi var.

## Yazdığı kitab
"Diplomatın tale yolu" adlı kitab Həsən Zeynalovun göstərdiyi səmərəli fəaliyyətə işıq salan təkzibedilməz faktlar, rəsmi və mətbu sənədlər, canlı xatirələr əsasında ədəbi-publisistik üslubda qələmə alınıb. Nəşrdə diplomat haqqında "İnsan ömrünə uvertüra", "İstiqlal mübarizəsi – milli təlatüm dövrü", "Qars: ermən fitnəkarlığı ilə mübarizə", "İstanbul dövrü fəaliyyəti: ziddiyyətlər içərisində" və digər yazılar yer alıb. Kitab "Şərq-Qərb" nəşriyyatında çap olunub, 680 səhifədən ibarətdir.

## Mükafatları
2019-cu ilin iyul ayında Həsən Zeynalov 2-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif olunub.

30 dekabr 2025-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycan Respublikasında Azərbaycan Respublikasının ictimai-siyasi həyatında uzunmüddətli səmərəli fəaliyyətinə görə 1-ci dərəcəli “Vətənə xidmətə görə”  ordeni ilə təltif edilib

## İstinadlar
Ağçala gölü

**Ağçala** — Muğan düzünün cənub şərqində bataqlıq göl.

## Toponimikası
1896-cı ildə Araz çayı daşıb Muğan düzünü basarkən Ağçala, Mahmudçala və Cavadçala gölləri yaranmışdı. Hazırda Mahmudçala gölü bataqlığa çevrilmiş və öz növbəsində iki hissədən - Mahmudçala və Ağçala göllərindən ibarət olmuşdur. Beləliklə, ərazidə iki Ağçala gölü meydana gəlmişdir. Əvvəllər göl Araz çayı daşan zaman dolurdu. İndi isə gölə su Muğanın suvarma kanallarından və Bolqarçayın artıq sularından toplanır. Hidronim ağ və çala (çökək yer, çuxur yer; dərə, quyu; əkilməmiş yer; yağış və çay sularının doldurulduğu çökək) sözlərindən düzəlmişdir. Tədqiqatçıların bir qismi bu hidronimin suyun keyfiyyəti ilə bağlı olduğunu söyləyir. Bəzi tədqiqatçılar isə çalanın yay fəslində suyunun qurumasından duzların üzə çıxması və ağ rəngdə olması ilə əlaqələndirirlər. Mənbələrdə təkcə Salyan və Biləsuvar rayonları ərazisində 4 Ağçala adlı gölün olduğu göstərilir.
## Həmçinin bax
Ağ göl

## İstinadlar
Acıçay (Şamaxı)

**Acıçay** — Şamaxı rayonunda çay (Çigilçay hövzəsi).

## Toponimikası
Çay Tudar kəndinin yaxınlığından axır. Tüdar da adlanır. Hidronim acı və çay sözlərindən düzəlib, obyekt suyunun acı və ya şor olduğunu bildirir. Türkmənistan ərazisində Açısay adlı çay və yaşayış məntəqəsi qeydə alınmışdır.

## İstinadlar
Qara dənizin su altı çayı

**Qara dənizin su altı çayı** — Mərmərə dənizindən Bosfor boğazından keçməklə Qara dənizin içərilərinə doğru axan duzlu axın cərəyan. Bu su altı çayın axdığı nov 35 m dərinliyə, 1 km enə və 50 km uzunluğa sahibdir. Bu axından sular 6,5 km/s sürəti ilə axır. Buradan axas suyun həcmi hər saniyədə 22 min. m³ təşkil edir. Bu su altı axarda çaylara məxsus elementlər vardır. Məsələn sahillər, astanalar, şəlalər müşahidə edilir. 

Qara dənizin dibi ilə axan bu kanallar 6 min il öncə meydana gəlmişdir. Belə düşünülür ki bu novlar, Aralıq dənizindən Qara dənizə axan su axınları zamanı formalaşmışdır. Bu novlarla bu gündə su hərəkət edir.

Bu su altı kanal Lids Universitetinin alimləri tərəfindən 1 avqust 2010-ci ildə kəşf etmişlər. Bu dünyada kəşf edilən ilk su altı çay olmuşdur. Buna bənzər kanallardan biri Amazon çayının mənsəbində başlayır və Atlantik okeanın daxilinə doğru hərəkət edir. Buna bənzər su altı çaylarda təcrübə işi aparmaq ancaq xüsusi qurğularla aparıla bilir..

## İstinadlar

## Mənbə
* Revisiting bedform dynamics in the deep-sea
Real

**Real** və ya **REAL** bu mənaları ifadə edə bilər:

* Respublikaçı Alternativ Partiyası — Azərbaycanda siyasi partiya.
* ''Real'' (albom) — L'Arc-en-Ciel qrupunun musiqi albomu.
* Real (Fransa) — Fransada kommuna.
* Real TV — Azərbaycan televiziya kanalı.
Primorsk cərəyanı

**Primorsk cərəyanı** (*Liman cərəyanı*, və ya *Şrenka cərəyanı*) — Yapon dənizinin soyuq dəniz cərəyanlarından biri.

## Hidroqrafiya

Primorsk cərəyanı Tatar boğazından başlayır. Xabarovsk və Primorsk diyarlarının sahili boyunca şimaldan cənuba doğru istiqamətdə hərəkət edir. Cərəyanın suları soyuqdur. Amur çayının mənsəbindən başladığından duzluğu azdır. Amur limanına kimi onun duğluğu 5-dən 15 ‰ qədər artır.
Ancaq Soya cərəyanının bu arada düzluğu isə 33,8–34,5 ‰ təşkil edir. Cərəyanın güçü 1 km/s olur. Bəzi yerlərdə 2–2,5 km/s çata bilir. Cərəyanın eni 100 km, dərinliyi 50 metrdir Povorotnıy burnu yaxınlığında cərəyan iki qola ayrılır. Biri açıq dənizə digəri isə Koreya sahilləri istiqamətinə yönəlir (Şimali Koreya cərəyanı).

## Əhəmiyyəti
Primorsk və Tsuşima cərəyanları Yapon dənizinin əsas su sirkulyasını icra edir. Bu cərəyanın səbəbindən kontinental bölgələrin iqlimi mülayım, yayı sərin olur. Yay ayları güclü tuman müşahidə edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Yapon dənizi cərəyanlarının əsas xüsusiyyətləri
Kef Elə

"**Kef Elə**" — Hüseyn Dərya tərəfindən ifa olunan rep mahnısı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lüsiferizm

Özlərini şeytanın seçmə birliyi kimi görmələri və gizliliyə əhəmiyyət vermələri səbəbiylə bu vaxta qədər də nə cür mərasimlər keçirdikləri barədə az məlumata sahib olan teistik satanizm məzhəbidir. Bir sıra simvollarla şeytani vəsflərə məna vermək simvolluğa əhəmiyyət verdiklərini göstərir. Qədim Misir, Qədim Yunan və Qədim Roma sivilizasiyalarında izlərinə rast gəlinməktədir.
Qərb küləkləri cərəyanı

**Qərb küləkləri cərəyanı**  — Bu cərəyan 30 min km uzunluğa və 2.5 min km enə malikdir. Bu dünyada yeganə dəniz cərəyanıdır ki, bütün meridianları keçir. Suyunun temperaturu şimalda cənuba doğru 12—15 °C-dən 1—2 °C qədər azalır.

Suyun səthi ilə olan bu hərəkətlilik Qərb küləklərinin təsiri ilə baş verir. Bəzi hissələrdə bu su axını okeanın dibinə qədər enir. Bu cərəyan Antarktidanın cənubu ilə Sakit, Atlantik və Hind okeanlarının cənubu ilə hərəkət edir.  

Qərb Küləkləri cərəyanının sirkuliyasiya etdiyi 60° c. e ərazilərində Cənub okeanı yerləşir.

Suyun səthində bu cərəyanın sürəti Yeni Zelandiyanın cənubunda 4 km/s Dreyk boğazında isə  14,5 km/s təşkil edir. Dərinlikdə isə sürəti 0,4 - 0,9 km/s olur.

Bu cərəyandan bəhrələnən cərəyanlar:
* Atlantik okean — Folklend cərəyanı, Bengel cərəyanı;
* Hind okeanı — Qərbi Avstraliya cərəyanı;
* Sakit okean — Peru cərəyanı.

## Mənbə
* Qərb Küləkləri cərəyanı qlobal istiləşməni tormozlayır.
## İstinadlar
Yol (film, 2009)

**Yol** *()* **-** Amerikan yazıçı Kormak MkKartinin eyni adlı Pulitzer mükafatlı romanı əsasında, rejissor Con Hillkat tərəfindən 2009-cu ildə çəkilən, ABŞ istehsalı olan film. Filmin ssenarisi Jo Penhall tərəfindən yazılmışdır. Əsas çəkilişlər Pensilvaniya, Luiziana, Qərbi Virciniya və Oreqon şəhərlərində aparılmışdır. Filmin baş qəhramanları, dünya film ulduzu Viqqo Mortensen *(ata)* və balaca aktyor  Kodi Smit-McPheedir *(oğul)*.

## Məzmun
Baş vermiş böyük fəlakət nəticəsində dünya məhv olmaqdadır. Bitkilər və heyvanlar hamısı ölmək və yox olma ərəfəsindədir. Güclü zəlzələlər və təbbi fəlakətlər baş verir. Bir ata və oğul dağılmaqda olan dünyada həyat mübarizəsi aparmaqdadılar. Fəlakətdən öncəki günlər əksəriyyət vaxt kişinin yuxularında öz əksini tapır. Ata və oğul, sağ qalmaq üçün insan yeyənlərdən və soyuq ərazilərdən qaçaraq daha uyğun bir yerdə məskunlaşacaqlarını ummaqdadırlar.

Kişinin oğlu fəlakətdən bir qədər sonra dünyaya gəlir. Qadın fəlakətin daha böyüyəcəyini və insan yeyənlərin onları da nə zamansa yeyəcəklərini düşünərək bütün ümidlərini itirir. Ailənin bir silahı və üç mərmisi var. Bu son qurtuluş kimi hesab olunsa da kişi hücum edən adamyeyənlərdən birini vurur. Bununla o arvadının təzyiqinə məruz qalır. Arvadı onu, üç mərmi ilə özünü, arvadını və oğlunu öldürməməsində günahlandırır. Daha sonra arvadı üzərindəki paltarların bəzilərini çıxararaq kişini və oğlunu ölümlə tərk etmək üçün qaranlıq və soyuq meşəyə doğru yol alır və bir daha gözə görünmür.

Ata və oğul sonu bilinməyən bir yola üz tuturlar. Kişi adamyeyənlərin birini də silahı ilə vurur və bir gülləsi qalır.

## Rollarda
Filmdə yalnız bir nəfərin adı Eli olaraq göstərilir.

## İstinadlar
Kvebek aktı

Formal olaraq,Britaniyanın Şimali Amerika aktı kimi tanınan Kvebek aktı(1774),əyalətdə idarəetmə prosedurlarını müəyyənləşdirən Böyük Britaniya Parlamentinin aktı idi.Aktın əsas komponentləri bunlar idi: 
*Protestant 	inama 	istinad 	sədaqət 	andından çıxarılırdı; 
*Katolik məzhəbinin azad praktikasına icazə verilirdi;
*İngilis ümumi qanununa müvafiq olaraq,xüsusi hüquq məsələləri üzrə fransız mülki hüququnun istifadəsi bərpa edildi;
*İnzibati müraciətlər,məhkəmə proseduru və cinayət təqibi daxil olmaqla,ictimai hüquq məsələləri üzrə ingilis ümumi hüququ təsdiqləndi; 
*Katolik kilsəsinin desyatinləri tətbiq etmək hüququnu bərpa 	etdi. 
Bu aktın 13 koloniyadakı kimi Kvebekin özündə də,genişmiqyaslı təsirləri vardı.Kvebekdə britaniya və cənubdan olan mühacirlər onun siyasi azadlığın aradan qaldırılması kimi gördükləri müddəalarına qarşı etiraz etdilər.Bu akt 13 koloniyada  qəbul olunmuş 5 akta oxşar olan bir akt idi(5+1).Bunlar hamısı Britaniya Parlamentinin iclaslarında qəbul edilmişdi.Amerikalılar Kvebek aktını Katolik məzhəbinin yaradılması kimi şərh edirdilər.Amerikalılar Fransız-hindu müharibəsi zamanı  ağır şəkildə mübarizə aparmışdılar və hazırda onlara bu aktda verilən müddəaları özlərinə təhqir kimi görürdülər.Yeddi illik müharibədən sonra sülh 1763-cü il Paris müqaviləsi ilə reallaşdı.Müqavilənin şərtlərinə görə,Fransa dəyərli bildiyi şəkər istehsalı olan  Qvadelupa və Martinikanı saxlamaq əvəzini istəyərək,Yeni Fransanı güzəşt etdi.Britaniyaya Yeni Fransa az qiymətli hesab olunurdu.O zaman onun tək kommersiya məhsulu qunduz dərisi idi.Fransa tərəfindən Kanada adlandırılan Müqəddəs Lavrenti çayı ərazisi sonradan ingilislər tərəfindən Kvebek adlandırıldı.1774-cü il aktında Katolik dininin istifadəsinə icazə verilməsi ilk dəfə olaraq Fransız kanadalıların öz etiqadlarından imtina etmədən əyalət hakimiyyətində  hüquqi cəhətdən iştirakına imkan verdi.Dayandırılmış desyatinlərin yığımını bərpa etdi və əyalətə qayıtmaq üçün yezuit keşişlərə icazə verdi.Akt həmçinin,əyalət hökumətinin hüquqlarını müəyyən etdi.Qubernator kral tərəfindən təyin olunurdu.O,qanunvericilik Şurasının köməyilə idarəçilik edirdi.Seçilmiş parlament Assambleyası üçün isə müddəalar yox idi.Torpaq bölgüsündə isə idarəedici vasitə kimi senyorial sistem bərpa edildi.Bu fransızların əyaləti idarə etdiyi sistem idi.Bu akt vətənpərvərləri qəzəbləndirdi və onlar tərəfindən bu akt dözülməz aktlardan biri adlandırıldı və amerikan inqilabının gəlməsinə də öz töhfəsini verdi.Kvebek aktı həmçini Kvebekin ənənəvi sərhədlərindən heç vaxt kənarda həyata keçirilmirdi.13 koloniyada isı mahiyyət  ondan ibarəət idi ki,o vətənpərvərləri qəzəbləndirir və tacı dəstəkləyənləri təşvişə salırdı.
Babanın nağılı (film, 2012)

***Babanın nağılı*** tammetrajlı bədii televiziya filmi rejissor Bəhruz Qasımov tərəfindən 2012-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. "Türkel tv"nin istehsalıdır. Novruz bayramı axşamı baba uşaqları tonqal başında toplayıb onlara Novruzla Baharın ətrafında cərəyan edən komik əhvalatları danışır. Əsas rolları Musa Eyyubov, Bəhruz Qasımov, Əminə Şahin, Aqil Seyfəli və Rəfael Rəvan ifa edirlər.

## Məzmun
Novruz bayramı axşamı baba uşaqları tonqal başında toplayıb onlara Novruzla (Bəhruz Qasımov) Baharın (Əminə Şahin) ətrafında cərəyan edən komik əhvalatları danışır.

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenari müəllifi: Aqil Seyfəli
Rejissor: Bəhruz Qasımov
Operator: Fahir Səmədoğlu, Rauf Yusifov

## Rollarda
Musa Eyyubov — Bayram kişi
Bəhruz Qasımov — Novruz
Əminə Şahin — Bahar
Aqil Seyfəli — Qədim
Rəfael Rəvan — Sovet

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2012-ci ilin Azərbaycan filmləri
2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Bağışla, gələ bilmədim (film, 2015)

***Bağışla, gələ bilmədim*** qısametrajlı bədii filmi rejissorlar Faiq Kərimoğlu və Ramin Asimoğlu tərəfindən 2015-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. Filmdə İmam Hüseynin Kərbəlada olduğu zaman yaxınlıqdakı zindanda olan dustaqlardan və həmin dustaqların İmam Hüseynin şəhid olması xəbərini eşitməsindən sonra baş verən proseslər öz əksini tapır. Əsas rolları Rasim Balayev, Namiq Ağayev, Kamran M. Yunis, Şamil Süleymanov və Təvəkkül Əliyev ifa edirlər.

## Məzmun
Filmdə İmam Hüseynin Kərbəlada olduğu zaman yaxınlıqdakı zindanda olan dustaqlardan, həmin dustaqların İmam Hüseynin şəhid olması xəbərini eşitməsindən sonra baş verən proseslər öz əksini tapır.

## Film haqqında
Film Aqşin Fatehin eyniadlı romanının motivləri əsasında çəkilib.

## Filmin üzərində işləyənlər

* Əsər müəllifi: Aqşin Fateh
* Ssenari müəllifi: Aqşin Fateh
* Rejissor: Faiq Kərimoğlu, Ramin Asimoğlu
* Operator: DeLee
* Bəstəkar: Hacı Nazim

## Rollarda

* Rasim Balayev
* Namiq Ağayev
* Kamran M. Yunis
* Şamil Süleymanov
* Təvəkkül Əliyev
* Böyükxanım Əliyeva
* Cavid Aydınov
* Şəhriyar Məcidi
* Aqşin Fateh

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Azərbaycan filmlərinin siyahısı
* 2015-ci ilin Azərbaycan filmləri
* 2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı

## Xarici keçidlər

* Filmi izlə
* Bakıda “Bağışla, gələ bilmədim” filminin təqdimatı keçirilib (FOTO)
* Bakıda çəkilmiş dini film Təbrizdə nümayiş etdirilib
* Aqsin Fateh — Usyan — & Sehriyar Mecidi ( 2016 Clip ) ( Bagisla Gele Bilmedim )
* Kərbəla hadisələrinə həsr olunmuş “Bağışla, gələ bilmədim” filminin təqdimatı keçirilib
Lomonosov cərəyanı

**Lomonosov cərəyanı** — Atlantik okeanının Ekvatorial qurşağından keçən soyuq dəniz cərəyanı.

Bu cərəyan Atlantik okeanında 14 aprel — 7 iyul 1959-cu il 5-ci sovet elmi-araşdırma ekspedisiyası Mixail Lomonosov gəmisində tədqiqat işi apararkən aşkarlanmışdır. Ekvatorun 30° q. uzunluğunda, Cənubi Passat cərəyanının sərhədi boyunca şərq istiqamətində hərəkət edir. Orta sürəti 96 sm/s, maksimal sürəti isə 119 sm/s təşkil edir.

Lomonosov cərəyanı 200&nbsp;km enə və 150 m dərinliyə sahibdir. Bu cərəyan Braziliya sahillərindən başlayır (5&nbsp;°C. e) və Qvineya körfəzi ahillərinə kimi davam edir. Cərəyanın ən güclü hissəsi 50-125 metr dərinlikdən keçir. Cərəyanın temperaturu 20°С-dir. Bu isə digər ərazilərdən 5°С aşağıdır.

Bu cəryanın yrənilməsində dahi sovet geofiziki Arkadi Kolesnikov böyük rolu olmuşdur.
## İstinadlar

## Mənbə
* http://bse.sci-lib.com/article071247.html
* Колесников А. Г., Пономаренко Г. П., Ханайченко Н. К., Шапкина В. Ф. Подповерхностное течение Ломоносова. — Сб. «Течение Ломоносова». — Киев: «Наукова думка», 1966.
* Колесников А. Г., Пономаренко Г. П., Богуславский С. Г. Глубинные течения в Атлантике. — Океанология, 1964, № 1, вып. 2.
* Колесников А. Г., Богуславский С. Г., Григорьев Г. Н. и др. Открытие, экспериментальное исследование и разработка теории течения Ломоносова / Отв. ред. акад. А. Г. Колесников. — Севастополь: МГИ АН УССР, 1968.
* Reid, J.L., JR., 1964: Evidence of a South Equatortal Counter Current in the Atlantic Ocean in July l963, Nature, **203**, 182.
* Пономаренко Г. П. Глубинное противотечение Ломоносова на экваторе в Атлантическом океане // Доклады Академии наук СССР. 1963. Т. 149. № 5. С. 1178—1181.
* Пономаренко Г. П. История открытия на экваторе Атлантического океана мощного подповерхностного течения, названного именем великого русского ученого М. В. Ломоносова // Труды Морского гидрофизического института. Вопросы физики моря. Т. 37. Киев: Наукова думка, 1966. С. 134—140.
* Дерюгин К. К. Советские океанографические экспедиции / Под ред. В. В. Шулейкина. Л.: Гидрометеоиздат, 1968.
Spartak (dəqiqləşdirmə)

;Futbol klubları
* Spartak Trnava FK — Slovakiyanın futbol klubu.
* Spartak Moskva FK — Rusiyanın paytaxtını təmsil edən futbol klubu.
* Spartak Subotiça FK — Serbiya Super Liqasında iştirak edən bir futbol klubu.

;Digər
* Spartak (film, 1960) — Stenli Kubrikin rejissoru olduğu 1960-cı illərin tarixi dram filmi.

## Həmçinin bax
* Spartak (ad)
Peru zəlzələsi (2018)

**Peru zəlzələsi** — 14 yanvar 2018-ci ildə ümumdünya vaxtı ilə saat 04:18:45-da Peruda baş vermiş zəlzələ. Maqnituda cədvəli ilə 7.1 bal gücündə olan zəlzələ Merkalli intesivlik cədvəli ilə maksimum olan VII (*çox güclü*) bal ilə dəyərləndirilmişdir. Zəlzələ nəticəsində Naska plitəsi ilə Cənubi Amerika plitəsi arasında güclü üstəgəlmə hadisəsi baş vermişdir. Zəlzələ zamanı daşların aşması nəticəsində iki nəfər həlak olmuş, daha 113 nəfər isə xəsarət almışdır. Kərpic evlərə xeyli zərər dəymiş və Arekipa regionunda yerləşən 63 ev tamamilə dağılmışdır. İlkin olaraq sunami xəbardarlığı edilmişdir.

## İstinadlar
E.ə. 71

## Hadisələr
* Lukul VI Mitridatı məğlub etdikdən sonra Armeniyaya yola düşür. Tiqranakert yaxınlığında o, II Tiqranın ordusu ilə döyüşə başlayır. Onun köməyinə Midiya hökmdarı da gəlmişdi. Strabon məlumat verir ki, II Tiqrana köməyə albanlar və iberlər də gəlmişdilər. II Tiqran döyüşdə məğlub oldu. E.ə. 69-cu ildə məğlub olmuş II Tiqran geri çəkildi. E.ə. 68-ci ildə baş vermiş təkrar döyüşdə o yenə də məğlubiyyətə düçar oldu.

## Doğumlar

## Vəfatlar
* Spartak
* Markus Antonius Kretikus

## İstinadlar
BlueStacks

**Bluestacks** — Mərkəzi Amerikada yerləşən proqram şirkəti. 2009-cu ildə Rosen Sharma tərəfindən qurulmuşdur.

## Haqqında
Bluestacks App Player proqramı, Windows və Macintosh əməliyyat sistemlərinə sahib kompüterlərdə Android proqramlarını istifadə etmək üçündür. 25 may, 2011-ci ildə Bluestacks şirkəti tərəfindən Citrix Synergy konfrasında rəsmi olaraq tanıdılmışdır. 11 noyabr, 2011-ci ildə proqramın alfa versiyası çıxmışdır. 27 dekabr, 2012-ci ildə isə beta versiyası çıxmışdır.Proqram 7 iyun, 2014-cü ildə tam versiyaya keçmşdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Baharın sorağında (film, 2011)

***Baharın sorağında*** tammetrajlı bədii filmi rejissor Musa Eyyubov tərəfindən 2011-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. "Türkel tv"nin istehsalıdır. Film mifik obraz olan Dədə Qorqudun rəvayət etdiyi əhvalata əsasən qurulub. Əsas rolları Bəhruz Qasımov, Günel Rüstəmova, Xaqani Məmmədov, Arif Almədətov və Telli Abdullayeva ifa edirlər.

## Məzmun
Film mifik obraz olan Dədə Qorqudun (Hacı Hacıyev) rəvayət etdiyi əhvalata əsasən qurulub. İgid Novruzun (Bəhruz Qasımov) qar şahzadəsini məğlub edərək xalqı soyuqdan, çovğundan qurtarması cərəyan edən hadisələrin əsasını təşkil edir.

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenari müəllifi: Günel Rüstəmova
Rejissor: Musa Eyyubov
Operator: Rauf Yusifov
Prodüser: Abbas Əkbərov
Bəstəkar: Asəf An

## Rollarda
Bəhruz Qasımov — Novruz
Günel Rüstəmova — bahar şahzadəsi
Xaqani Məmmədov — Kosa
Arif Almədətov — Keçəl
Telli Abdullayeva — qar şahzadəsi
Mirzə Mehdi Hüseyn — fəsillər şahı
Musa Eyyubov — Xıdır Nəbi
Hacı Hacıyev — Dədə Qorqud

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2011-ci ilin Azərbaycan filmləri
2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Tavleoya adası

**Tavleoya** () — Şpitsbergen arxipelaqına daxil olan qayalıqdan təşkil olunmuş adalardan biri. Sjuoyane adaları qrupuna daxildir. Şimal-Şərq Torpağından şimalda yerləşir. Barens dənizi akvatoriyasına daxildir.  Böyük ehtimalla adanın daxil olduğu adalar qrupu hələ 1618-ci ildə holland balina ovçuları tərəfindən kəşf edilmişdir. 1 yanvar 1973-cü ildən etibarən Spisbergen Şimal-şərq təbiət qoruğu ərazisinə daxildir.

## Mənbə
* Place names in Norwegian polar areas
Aleksandr Darqomıjski

**Aleksandr Sergeyeviç Darqomıjski** (; ) — rus bəstəkarı, operaçı və vokal musiqi bəstəkarı.

## Həyatı
1817- ci ildə Dargomijskilər Peterburqa köcür və orada bəstəkarmusiqi ilə hərtərəfli tanış olur. 1835- ci ildə Qlinka ilə görüşür. 1844- cü ildə Dargomijski ilk dəfə olaraq xaricə getmiş və bir çox ölkələrdə olmuşdur. 
1850- ci illərin axırlarında Dargomijski ədəbiyyat və incəsənətdə qabaqcıl azadlıq ideyası daşıyan gənc nəslin nümayəndələri ilə şəxsi və bədii yaradıcılıq əlaqəsi saxlayırdı. 1865-ci ildə Dargomijski ikinci dəfə səyahətə çıxmışdı.
Qlinka sənətindən bəhrələnmiş bəstəkar öz əsərlərində dahi sələfinin yaratdığı klassik ənənələri davam etdirmiş, onun başladığı milli məktəbin yaradılması işini başa çatdırmışdır. Demək olar ki, Darqomıjski öz sənətində ilk addımları Qlinkanın zəngin əsərlərindən ilhamlanaraq atmışdır.

Darqomıjskinin dünyagörüşü, estetik zövqü XIX əsrin 30-40-cı illərində formalaşmışdı. Bu, rus mədəniyyətinin inkişafında böyük,müsbət dəyişikliklər baş verən bir dövr idi. Darqomıjskinin hələ ilk əsərlərində dövrün mütərəqqi ideyaları, demokratik əhvali-ruhiyyələri öz əksini tapırdı. Darqomıjskinin yaradıcılığına Lermontov, Nekrasov, Qoqol, xüsusən Puşkin kimi görkəmli şair və yazıçıların təsiri olduqca böyük olmuşdur.

## Yaradıcılığı
1820- ci ildə Dargomijski ilk əsərini yazır. 1835- ci ildə Qlinka ilə görüşür və bu göşdən sonra "Esmiralda" ilk operasını yazmışdı. A.S.Puşkinin sözlərinə "Vaxtın təntənəsi" kantatasını yazmışdır. 1840- ci illərin ikinci yarısında bir sıra gözəl romanslar bəstələmişdir. 
1850- ci illərin axırlarında Drgomijski ədəbiyyat və incəsənətdə qabaqcıl azadlıq ideyası daşıyan gənc nəslin nümayəndələri ilə şəxsi və bədii yaradıcılıq əlaqəsi saxlayırdı.

1865-ci ildə Darhomijski ikinci dəfə səyahətə çıxmışdı. Onun əsərləri berlində müvəfəqiyyət qazanmışdı. "Baba- Yaqa" ("Баба-Яга") ("Küpəgirən qarı"), "Ukrainski kazaçok" ("Украинская казачок") ("Ukrayna kazakı"), "Çuxonskaya fantaziya" ("Чухонская Фантазия") ("Çuxonun Fantaziyası") adlı pyesərini yazmışdır. 1860-cı illrin ortalarında Drgomijki misiqili- dramatik səhnə əsərlərinə yenidən metili artır. O, 1869- cu il yanvarın 17-də öz əsərini sona başa catdıra bilməyib vəfat etdi.

## Aleksandr Darqomıjski "Su Pərisi" operası
Bu opera 10 il əvvəl onun fikrinə düşsə də, 1855-ci ildə "Su Pərisi" operasını başa çatdırmışdır. Bu xalq, məişət musiqili dram janrında yazılmış ilk klassik rus operasıdır.

## Həmçinin bax
* Aleksandr Radişev
* Aleksandr Alyabyev
* Aleksandr Varlamov

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Darqomijski Aleksandr 
* Darqomijski Aleksandr Sergeyeviç
Matti Virtue

**Mattyu Cosef Virtue-Tik** (2 may 1997-ci ildə anadan olub) — Liverpul klubundan icarə əsasında Liqa 2 təmsilçilərindən olan *Notts Kaunti* klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar İngiltərə futbolçusu.

## Klub karyerası
Virtue 9 yaşında Çelsi klubunu tərk etdikdən sonra Liverpul klubunun U-11 komandasına transfer olmuşdur.

11 yanvar 2018-ci ildə Virtue icarə əsasında Liqa 2 təmsilçilərindən *Notts Kaunti* klubu ilə mövsüm sonuna qədər müqavilə imzalamışdır. O, Notts Kaunti klubu ilə debütünü 13 yanvar 2018-ci ildə *Linkoln Siti* klubu ilə oyunda etmişdir. Həmin görüşdə Notts Linkoln Siti ilə 2-2 bərabərə qalmışdır.

## Karyera statistikası

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
Böyük memar (Vilyam Bleyk)

**Böyük memar** — ilk dəfə Uilyam Bleykin 1794-cü ildə yayımlanmış *“Avropa peyğəmbərliyi”* əsərinin frontispisində yayımlanmış qravürdür.

## Təsviri və tədqiqi

Əsər adını Danielin kitabında xatırlanan tanrının adlarından birindən almışdır. Rəsmdə buludlu fon qarşısında dayanaraq sirkulla ölçü götürən Urizen təsvir edilmişdir. Onun uzanmış əli daha qaranlıq ərazi üzərində kompas tutur. Oxşar təsvir Bleykin növbəti il tamamlanmış *“[[Nyuton (Vilyam Bleyk)|Nyuton]]”* adlı əsərində də vardır. Bioqraf Aleksandr Qilkrist *“Uilyam Bleykin həyatı”* adlı əsərində qeyd edir ki, *“Böyük memar”* Bleykin ən sevimli əsəri olmuş və sənətkar onun kopyalarını yaratmaqdan həzz almışdır. Buna görə də əsərin müxtəlif kopyaları mövcuddur ki, onlardan da birini Bleyk ölümündən bir neçə həftə əvvəl Frederik Tetam üçün tamamlamışdır.

Britaniya muzeyi qeyd edir ki, 1885-ci ildə aşkara çıxarılmış nüsxə, 1982-ci ildə Bleykin əsərlərinin kataloq-rezinesini yaratmış Böyük Britaniya sənət tarixçisi Martin Butlin nəzərindən yayınmışdır.

Bleykin erkən tənqidçiləri rəsmin onun əsərləri arasında ən yaxşılardan biri olmaqla yanaşı, həm də sənətkarın özü tərəfindən sevildiyini qeyd etmişlər. Riçard Tompsonun Con Tomas Smitin *“Nollekens və onun dövrü”* təsvirində əsər haqqında deyilir ki, *“qeyri-adi gözəlliyə malik incəsənət nümunəsi demək olar ki, [[Rafael Santi|Rafael]] və [[Mikelancelo]] zirvəsinə yüksəlir”* və *“Süleyman məsəlləri kitabı viii. 27 (KJV)”*ndakı hadisələrə əsaslanaraq yer kürəsinin üzünə kompas tutulmasını təsvir edir.

Mövzu, Bleykin əsas *“baxış”*larından biri olmuş və sənətkar onun printlərini hazırlayarkən xüsusi həzz almışdır. Sənətkara daha əvvəl ödənilmiş bütün məbləğlərdən daha çox olan qiymətə Tetam tərəfindən sənətkarın ömrünün son günlərində sifariş edilmiş nüsxə Bleyk tərəfindən xəstə yatağında rənglənərək tamamlanmışdır. Əsəri tamamladıqdan sonra Bleyk onu kənara tullayaraq *“Gör, mən neylədim! Bunu düzəldə bilməyəcəm!”* demişdir.

Əsər, Stiven Hokinqin *“Tanrı tam sayları yaratdı”* əsərinin üz qabığında istifadə olunmuşdur.

## Nüsxələri

*“Avropa peyğəmbərliyi”* əsərinin dövrümüzə çatmış on üç nüsxəsi mövcuddur. Hər nüsxənin rəssam tərəfindən əllə rənglənməsinə görə, onların hər biri unikaldır. Aşağıdakı nüsxələr Uilyam Bleyk Arxivində yayımlanmışdır.

Fayl:Europe_a_Prophecy_copy_B_object_1_Bentley_1,_Erdman_i_Keynes_i_Europe_a_Prophecy.jpg| *Böyük memar* B nüsxəsi,  Qlazqo Universitetikitabxanası
Fayl:Europe a Prophecy copy D 1794 British Museum object 1.jpg| *Böyük memar* D nüsxəsi, Britaniya muzeyi
Fayl:Europe a Prophecy copy E 1794 Library of Congress object 1.jpg|  *Böyük memar* E nüsxəsi, Konqres Kitabxanası
Fayl:Europe a Prophecy copy H 1795 Houghton Library object 1.jpg|*Böyük memar* H nüsxəsi, Hoqton Kitabxanası
Fayl:Europe a Prophecy copy K plate 01.jpg|*Böyük memar* K nüsxəsi, Fitsuilyam muzeyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yuki Yuna is a Hero

— "Takahiro IV Project" adlı layihənin bir parçası olaraq "Studio Gokumi" tərəfindən hazırlanmış və Seyci Kisi tərəfindən çəkilmiş 12 seriyalıq Yaponiya anime-serialı. Serial Yaponiyada MBS telekanalında 16 oktyabr və 25 dekabr 2014-ci il tarixləri arasında efirə verilmişdir. Anime "Pony Canyon" şirkətinin Şimali Amerika leyblı "Ponycan USA" tərəfindən lisenziyalanmışdır. "ASCII Media Works" şirkəti tərəfindən çoxsaylı ranobe və manqa seriyaları nəşr olunmuşdur. 2015-ci ilin fevral ayında Yaponiyada bir "PlayStation Vita" videooyunu satışa çıxarılmışdır. 2014-cü ilin dekabr ayında "Windows" platforması üçün bir vizual roman satışa çıxarılmışdır. Prikvel ranobesi və sikvel serialından ibarət olan II anime mövsümü layihəsi 2017-ci ilin mart ayından 2018-ci ilin yanvar ayına qədər davam etmişdir.

## Süjet
Anime-serialın süjeti Yaponiyanın Şikoku adasında yerləşən, uydurma Sanşu şəhərində keçir. Bu şəhər gerçək həyatdakı Kaqava prefekturasının Kanonci şəhərinə əsaslanır. Hekayə  300-cü ilində baş verir. Yuna, Mimori, Fu və İtsuki  üzvüdürlər və özlərini yardım istəyənlərə kömək etməyə həsr ediblər. Onların adi günlük həyatlarındakı bir gün, "Qəhrəman Klubu"nun üzvləri qəfildən işığın partlayışına tutulur və özlərini qəribə bir meşədə tapırlar. Onlar burada insanlığı qoruyan tanrı "Şincu"nu (, ) məhv etmək istəyən Verteks adlı sirli məxluqlara rast gəlirlər. Yuna və dostları özlərini Şincuya həsr olunan "Tayşa" təşkilatı tərəfindən verilən xüsusi bir telefon applikasiyasından istifadə edərək dünyanı qaçınılmaz bir məhvdən qorumaq üçün sehrli güclərlə "qəhrəmanlar"a çevirməlidirlər.

## Personajlar
;
:
:"Qəhrəman Klubu"nun üzvü və orta məktəbin ikinci sinif şagirdi. O, ehtiyacı olanlara yardım etmək və hər zaman optimistik qalaraq qəhrəman olmağı ilə qürur düyur. Yuna qəhrəman formasında olan zaman əlbəyaxa döyüş üçün zirehli yumruqlardan istifadə edir və  adlı inəyə bənzər bir yoldaşı olur. Yuna daha sonra  adlı pişiyə bənzər bir yoldaşa sahib olur. Yuna "Mankay" formasından istifadə edir və bunun nəticəsində dadalma hissini itirir. "Mankay" formasından ikinci dəfə istifadə etməsi nəticəsində, Yuna bu dəfə ayaqlarından istifadə edə bilmir. Etdiklərinə görə komaya düşən Yuna, Mimorinin səslərini eşitdikdən sonra huşunu geri alır. Çox vaxt keçmədən Yuna dadalma qabiliyyətini geri alır və yeriyə bilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
*''Yūki Yūna wa Yūsha de Aru: Jukai no Kioku'' rəsmi saytı 
*''Yūki Yūna wa Yūsha de Aru: Hanayui no Kirameki'' rəsmi saytı 
*
Ferroselit

**Ferroselit** — mineral, FeSe2. 

## Haqqında
Ferroselit - Rombik. Habitus prizmatik. Aqreqat tək-tək dənələr. Rəngi poladı-bozdan çəhrayı çalarlı qalayı-ağadək. Parıltısı metallik. Hesablanmış sərtliyi 6-6,5. Xüsusi çəkisi 7,214. Çox kövrəkdir. Qumdaşların sementində, əhəngdaşlarında klaustalit, kadmoselit və başqa selenidlərlə birlikdə.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Azərbaycan Dövlət Xalq Çalğı Alətləri Orkestri

**Səid Rüstəmov adına Azərbaycan Dövlət Xalq Çalğı Alətləri Orkestri** — birinci notlu Azərbaycan xalq çalğı alətləri orkestri. 1931-ci ildə bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun təşəbbüsü ilə simfonik orkestr prinsipi ilə yaradılıb. Orkestrin baş dirijoru Üzeyir Hacıbəyov, dirijor köməkçisi və konsertmeysteri isə Səid Rüstəmov idi.

## Tarixi
[thumb|left|250px|Birinci notlu Azərbaycan xalq çalğı alətləri orkestri. [1932-ci il.]]
Orkestr 1 may 1931-ci ildə Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinin banisi, bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun təşəbbüsü ilə təşkil edilmişdir. Şərqdə simfonik orkestr prinsipi ilə yaradılmış ilk xalq çalğı alətləri orkestri olan bu kollektiv Azərbaycan milli musiqi mədəniyyətinin inkişafında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Orkestrin ilk tərkibi tar, kamança, balaban, dəf və nağaradan ibarət olmuş, sonralar orkestrə tütək, zurna, qoşanağara, klarnet, qanun, fortepiano və s. alətlər daxil edilmişdir.

Azərbaycan Dövlət Xalq Çalğı Alətləri Orkestri 2000-ci ildə F.Əmirov adına Əməkdar kollektiv Azərbaycan Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblı nəzdində yaradılmışdır. Yarandığı gündən orkestr bir çox dövlət əhəmiyyətli tədbirlərdə çıxışlar etmiş, beynəlxalq festivallarda uğurlar qazanmışdır. Belə ki, 2004, 2005 və 2010-cu illərdə İranda keçirilən ənənəvi "Fəcr" Beynəlxalq musiqi festivallarında "Qızıl Çəng" mükafatına layiq görülmüşdür. Belarusiya, Moldova, Tacikistan, Ukraynada keçirilən mədəniyyət günlərində tamaşaçıların böyük rəğbətini qazanmışdır. Bir çox ölkələrdə qastrol səfərlərində olmuşdur.

## Orkestrin dirijoru
Orkestrin bədii rəhbəri və baş dirijoru Azərbaycan Respublikasının xalq artisti, professor Ağaverdi Paşayevdir.

## Həmçinin bax
* Muğam Dünyası Beynəlxalq musiqi festivalı
* Muğam

## İstinadlar
Naxçıvanın Eneolit mədəniyyəti

**Naxçıvanda Eneolit mədəniyyəti** — Naxçıvantəpə, Uçan ağıl, Uzunoba, Ovçular təpəsi, Sədərək, Xələc, Zirincli, Yeniyol, Şorsu, Bülövqaya və onlarla digər abidələrin tədqiqi ilə öyrənilmişdir. Naxçıvanın Eneolit mədəniyyəti arxeoloji qazıntıların nəticələrinə görə dörd mərhələyə bölünür.

Birinci dövr Naxçıvantəpə yaşayış yerinin alt qatları ilə təmsil edilmişdir. Bu mərhələ e.ə. 5-ci minilliyin birinci yarısını, təqribən e.ə. 4945–4600-cü illəri əhatə edir. Bu dövrə aid keramika məmulatı altı qrupa ayrılır. Bu dövr üçün basma naxışlı, daraq basqılı, qırmizı anqoblu keramika xarakterikdir. Sadə keramika məmulatının bir qismi relyef qurşaq və qulaqçıqşəkilli ornamentlə naxışlanmışdır.

İkinci mərhələ Naxçıvantəpə yaşayış yerinin üst qatları, Uçan ağıl və Uzunoba yaşayış yerlərinin arxeoloji materialları ilə təmsil olunur. Bu mərhələ təqribən e.ə. 4600–4400-cü illəri əhatə edir. Naxçıvantəpə yaşayış yerinin üst qatları boyalı keramika məmulatı ilə xarakterizə edilir. Bu tip boyalı keramika həmçinin Kültəpə yaşayış yerindən (Culfa, İran) də çox sayda aşkar olunmuşdur.

Üçüncü mərhələ Ovçular təpəsi yaşayış yeri ilə təmsil olunur. Bu mərhələ e.ə.4400–4000-ci illəri əhatə edir. Bu mərhələ başlıca olaraq daraqvari alətlə çəkilmiş naxışlarla xarakterizə olunur. Lakin məməcik və relyef naxışlı keramika nümunələri də vardır. Keramika məmulatının bir qismi daraq basqısı ilə, bir qismi isə ağız kənarına düzülmüş yuvarlaq dəliklərlə bəzədilmişdir.

Dördüncü mərhələyə e.ə. 4000–3800-cü illərə aid Sirabçay vadisindəki arxeoloji abidələr aid edilə bilər. Bu mərhələdə daraqvari alətlə naxışlama tamamilə aradan çıxır, sadə keramika məmulatı üstünlük təşkil edir. Üçüncü mərhələ üçün xarakterik olan ağız kənarı yuvarlaq dəliklərlə naxışlanmış keramika bu dövrdə də öz inkişafını davam etdirir.

## İstinadlar
Ferrosilit

**Ferrosilit** — mineral

## Haqqında
Ferrosilit — rombik piroksen. Fe22+[Si2O6], enstatit-ferrosilit fasiləsiz seriyanın sonuncu üzvü; tərkibində 90–100% ferrosilit komponenti olan mineral. Metamorfizmə uğramış dəmirli çöküntülərdə fayalit, hedenbergit, qrüneritlə birlikdə.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Fippsoya adası

**Fippsoya** () — Şpitsbergen arxipelaqına daxil olan qayalıqdan təşkil olunmuş adalardan biri. Sjuoyane adaları qrupuna daxildir. Şimal-Şərq Torpağından şimalda yerləşir. Barens dənizi akvatoriyasına daxildir. Ada 1773-cü ildə Şpitsbergen ekspedisiyasında iştirak etmiş iki ingilis bombardımançı gəmisinin komandiri Konstantin Fippsin şərəfinə adlandırılmışdır.

## Mənbə
* Conway, W. M. 1906. No Man’s Land: A History of Spitsbergen from Its Discovery in 1596 to the Beginning of the Scientific Exploration of the Country. Cambridge: At the University Press.

## İstinadlar
Uzunoba yaşayış yeri

**Uzunoba** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonu ərazisində qədim yaşayış yeri. Yaşayış yeri rayonunun Aşağı Uzunoba kəndi yaxınlığında, Naxçıvançayın sağ sahilində yerləşir.

## Tədqiqi
Yaşayış yeri 2015-ci ildə Vəli Baxşəliyev və Catherine Marronun rəhbərliyi ilə beynəlxalq Azərbaycan-Fransa arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən şurf qazıntısı ilə öyrənilmişdir. Yaşayış yerində aparılan araşdırmalar zamanı məlum olmuşdur ki, bu abidəyə aid mədəni təbəqənin üzəri 2 m qalınlığında torpaq qatı ilə örtülmüşdür. Babək rayonunun Uzun oba kəndi yaxınlığında, Naxçıvançayın sağ sahilində yerləşən bu abidə yalnız kəşfiyyat xarakterli qazıntı ilə öyrənilmişdir. Abidənin şərq yamacında 2 m uzunluğunda açılan kəşfiyyat qazıntısı zamanı alınan stratiqrafik kəsikdə 2, 5 m qalınlığında olan təbəqənin yığılma ardıcıllığını müəyyən etmək mümkün olmuşdur. Qazıntı zamanı e.ə. V minilliyin birinci yarısı ilə tarixlənən boyalı keramika parçalarının aşkar olunması mədəni təbəqənin e. ə. V minilliyin birinci yarısına aid olduğunu göstərir ki, bu da region üçün olduqca nadir haldır.

## Digər mədəniyyətlərlə əlaqələri
Bu dövrə aid maddi-mədəniyyət nümunələri 2010-cu ilin qazıntıları zamanı Kültəpə yaşayış yerindən (Culfa, İran) də aşkar olunmuşdur ki, bu da həmin istiqamətin e. ə. V minillikdə, yaxud ondan əvvəl Şimal-Qərbi İranla (Cənubi Azərbaycan) Naxçıvançay vadisi arasında əsas yol olduğunu göstərir. Məlum olduğu kimi, Urmiya hövzəsinin qədim sakinləri başlıca olaraq (95 %) Naxçıvan yaxınlığında yerləşən Sünik obsidianından istifadə etmişlər. Araşdırmalar əsasında tədqiqatçılar qeyd etmişdir ki, Urmiya hövzəsinin qədim sakinləri Naxçıvançay vadisində yerləşən tayfalarla sıx əlaqə saxlamış və Naxçıvan sakinlərinin vasitəsilə Zəngəzur dağlarının xammal mənbələrindən, o cümlədən burada olan obsidian yataqlarından istifadə etmişlər. Uzun oba yaşayış yeri Eneolit dövrünün orta mərhələsinə aid xüsusiyyətləri izləmək baxımından əhəmiyyətlidir.

## İstinadlar
Uçan ağıl yaşayış yeri

**Uçan ağıl** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonu ərazisində qədim yaşayış yeri. Yaşayış yeri rayonun Sirab kəndindən şimalda yerləşir.

## Tədqiqi
Uçan ağıl 2015-2017-ci illərdə Vəli Baxşəliyev və Katrin Marronun rəhbərliyi ilə beynəlxalq Azərbaycan-Fransa arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən arxeoloji qazıntılarla öyrənilmişdir.

Uçan ağıl yaşayış yerinin yerüstü materialları boyalı qablar və samanlı keramika nümunələrindən ibarətdir. Tapıntılar arasında Kür-Araz mədəniyyətinə aid keramika parçalarına da rast gəlinmişdir. Tapıntılar arasında Duzdağdan məlum olan daş baltalara bənzər bir ədəd əmək alətinin aşkar olunması da diqqətəlayiqdir. Yaşayış yerində üç yerdə qazıntı aparılmışdır. Birinci sahənin ölçüsü 5x5 m, ikinci sahənin ölçüsü 5x5 m, üçüncü sahənin ölçüsü 5x10 m olmuşdur. Qazıntılar mədəni təbəqənin relyefdən asılı olaraq 0, 20-1, 20 sm arasında qaldığını göstərir. Uçan ağıl yaşayış yerinin tədqiqi zamanı saman qarışığı olan qırmızı rəngli keramika nümunələri, o cümlədən boyalı qabların parçaları aşkar olunmuşdur.

## Tarixi
Keramika nümunələrinin araşdırılması onların e. ə. V minilliyin birinci yarısına və Ovçular təpəsindən əvvələ aid olduğunu təsdiq edir. Bu, abidələrdən götürülən karbon nümunələrinin analizi ilə də təsdiq olunmuşdur. Uçan ağıl yaşayış yerindən Kültəpə yaşayış yerindən (Culfa, İran) məlum olan Dalmatəpə tipli boyalı keramika parçalarının aşkar olunması bu yaşayış yerləri arasında əlaqələrin olduğunu təsdiq etməkdədir. Qeyd edək ki, Uçan ağıldan aşkar olunan boyalı keramika nümunələrinin biri də Mesopotamiya abidələrində yayılan boyalılarla bənzərdir. Keramika nümunələrinin bir qismi isə qaba qum qarışığı olan gildən hazırlanmışdır. Bu yaşayış yerinin araşdırılması Naxçıvanın erkən və orta eneolit dövrü mədəniyyətinin Urmiya hövzəsi və Şərqi Anadolu ilə əlaqələr şəraitində inkişaf etdiyini göstərir.

## İstinadlar
Sultan Mehmed türbəsi

**Sultan Mehmed türbəsi** — İstanbulda XVII əsrin əvvəllərində inşa olunan türbə.

Aya Sofyanın həyətində, Sultan Səlim türbəsinin cənubunda yerləşən bu türbə Sultan III Mehmedin vəfatından (1603) sonra inşa edilmişdir. Türbənin inşası Sultan Əhməd dövrünün baş memarı Əhməd ağa tərəfindən 1604-cü ildə başlanmış, daha sonra isə Sədəfkar Mehmed ağa tərəfindən hicri 1017-ci ildə (1608/1609-cu ildə) tamamlanmışdır.

Səkkizbucaqlı planı olan bu bina qoşa günbəzlə örtülüdür. Xaricdəki günbəz divarlara, daxili günbəz isə içəridə yerləşən 8 sütun üzərində yerləşir. Xaricdən bütövlükdə mərmərlə örtülü olan türbənin içərisi ikinci sıra pəncərələrə qədər çinilərlə bəzədilmişdir. Yazılı motivlərlə bəzədilən bu çinilər XVII əsrin əvvəllərinə aid İznik çiniləridir. Türbədə 17 məzar yeri mövcuddur. Türbədə dəfn olunanlar arasında adı bilinənlər isə bunlardır:

* Sultan III Mehmed və xanımı Handan Sultan, 
* Sultan III Muradın qızı Ayşə Sultan
* I Əhmədin oğlu Şahzadə Hüseyn

## Mənbə
* Ayvansarâyî, Hadîkatü’l cevâmi‘, I, 6-7; 
* Ahmet Refik, Hicrî On Birinci Asırda İstanbul Hayatı (1000-1100), İstanbul 1931, s. 26-27; 
* Halûk Şehsuvaroğlu, Asırlar Boyunca İstanbul, İstanbul, ts., s. 154; 
* Oktay Aslanapa, Osmanlı Devri Mimârisi, İstanbul 1986, s. 502; 
* Tahsin Ömer Tahaoğlu, İstanbul’da Osmanlı Türbelerinin Tipolojisi (doktora tezi, 1988), İÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 214-220; 
* Hakkı Önkal, Osmanlı Hanedan Türbeleri, Ankara 1992, s. 187-193; 
* M. Orhan Bayrak, Türkiye Tarihi Yerler Klavuzu, İstanbul 1994, s. 336-337; 
* Behçet Ünsal, “İstanbul Türbeleri Üzerine Stil Araştırması”, VD, XVI (1982), s. 85; 
* Uğur Tanyeli, “Mehmed III Türbesi”, DBİst.A, V, 338-339.
Sultan Murad türbəsi

**Sultan Murad türbəsi** – İstanbulda XVI əsrin sonlarında inşa edilən türbə.

Sultan III Murad, ölümünün ardından 19 şahzadəsiylə birlikdə Aya Sofyanın həyətinə dəfn olunmuş, ardından oğlu III Mehmedin əmriylə baş memar Davud ağa tərəfindən məzarı üzərində türbəsinin inşası başlamışdır. Ancaq cənazələr dəfn olunarkən edilən yanlış səbəbilə padşahın məzarının mərkəzdə yerləşməsi üçün yan tərəfə əlavə divar hörülmüş, beləliklə türbənin inşası uzanaraq 1599-cu ildə Əhməd ağa tərəfindən tamamlanmışdır.

Altıbucaqlı plan üzrə inşa olunan türbə Memar Sinan stilində inşa edilmişdir. Türbədə III Muradla yanaşı, xanımı Safiyə Sultan, 20 şahzadəsi, qızları Fatma, Fəxriyə, Mehrimah və Mehriban Sultanla birlikdə digər 20 qızı, Sultan III Mehmedin iki qızı və üç şahzadəsi, I Əhmədin oğlu Şahzadə Qasım və Sultan İbrahimin adı bilinməyən bir oğlu ilə iki qızı – ümumilikdə 54 nəfərin dəfn olunduğu qeyd edilsə də, bu gün türbədə cəmi 50 məzar yeri mövcuddur.

## Mənbə
* Ayvansarâyî, Hadîkatü’l-cevâmi‘, I, 6; 
* Halûk Şehsuvaroğlu, Asırlar Boyunca İstanbul, İstanbul, ts., s. 152; 
* Dilek Haskök, İstanbul’da Çinili Türbeler (mezuniyet tezi, 1965), İÜ Ed. Fak., s. 73-82; 
* Gönül Öney, Türk Çini Sanatı, İstanbul 1976, s. 102; 
* Tahsin Ömer Tahaoğlu, İstanbul’da Osmanlı Türbelerinin Tipolojisi (doktora tezi, 1988), İÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 188-196; 
* Hakkı Önkal, Osmanlı Hanedan Türbeleri, Ankara 1992, s. 178-183; 
* Zarif Orgun, “Mimar Dalgıç Ahmet”, Arkitekt, XI/3-4, İstanbul 1942, s. 59-62; 
* Uğur Tanyeli, “Murad III Türbesi”, DBİst.A, V, 503-504.
Sultan Səlim türbəsi

**Sultan Səlim türbəsi** – İstanbulda XVI əsrin ikinci yarısında inşa edilən türbə.

İbrahim Peçevinin yazdığına görə, bu türbənin inşasına hicri 981-ci ildə (1573/1574) Sultan II Səlimin əmriylə Aya Sofyaya əlavələr edilərkən başlanılmışdır. Türbə tamamlanmadan vəfat edən Sultan Səlim əvvəlcə həmin ərazidəki qurulan bir çadırın içərisinə dəfn olunmuş, ardından cənazəsi 1576-cı ildə inşası tamamlanan türbəyə daşınmışdır. Türbənin Osmanlı dövründəki bərpa işləri haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Əvvəlcə 1950-ci illərdə, daha sonra 1982–1987-ci illərdə və qismən 1996-cı ildə təmir edilən türbə 2006-cı ildə restavrasiyaya alınmışdır.

Memar Sinan tərəfindən inşa olunan türbə xarici kvadrat, daxili isə səkkizbucaqlı plan üzrə inşa edilib. Qoşa gümbəzlə örtülü olan türbədə Sultan Səlimlə yanaşı, xanımı Nurbanu Sultan, qızları Gövhərxan, Əsməxan və Fatma Sultan, şahzadələri Süleyman, Osman, Cahangir, Mustafa və Abdullahla, III Muradın bir neçə övladı dəfn edilmişdir.

## Mənbə
* Peçuylu İbrâhim, Peçevi Tarihi (haz. Bekir Sıtkı Baykal), Ankara 1981, I, 354;
* Hüseyin Ayvansarâyî, Hadîkatü’l-cevâmi‘: İstanbul Câmileri ve Diğer Dînî-Sivil Mi‘mârî Yapılar (haz. Ahmed Nezih Galitekin), İstanbul 2001, s. 45;
* Gönül Öney, Türk Çini Sanatı, İstanbul 1976, s. 101–102;
* Oktay Aslanapa, Mimar Sinan’ın Hayatı ve Eserleri, Ankara 1988, s. 47, 179;
* Aptullah Kuran, "Mimar Sinan’ın Türbeleri", Mimarbaşı Koca Sinan: Yaşadığı Çağ ve Eserleri (nşr. Sadi Bayram), İstanbul 1988, I, 232;
* Şerare Yetkin, "Mimar Sinan’ın Eserlerinde Çini Süsleme Düzeni", a.e., I, 488;
* Hüsrev Tayla, "Mimar Sinan’ın Türbeleri", Mimar Sinan Dönemi Türk Mimarlığı ve Sanatı (haz. Zeki Sönmez), İstanbul 1988, s. 301;
* Tahsin Ömer Tahaoğlu, İstanbul’da Osmanlı Türbelerinin Tipolojisi (doktora tezi, 1988), İÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 144–152;
* Gülsün Tanyeli, "Kanuni ve II. Selim Türbeleri Teknik Çözümleme", Taç Vakfı Yıllığı, I, İstanbul 1991, s. 97–113;
* Uğur Tanyeli, "Kanuni ve II. Selim Türbeleri Üzerine Bir Değerlendirme", a.e., I (1991), s. 83–96;
* a.mlf., "Selim II Türbesi", DBİst. A, VI, 504–505;
* Hakkı Önkal, Osmanlı Hanedan Türbeleri, Ankara 1992, s. 164–170;
* İsmail Orman, İstanbul’daki XVI. Yüzyıl Türbelerinin Çini Süsleme Programları (yüksek lisans tezi, 1999), İÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 211–241;
* Ahmed Akgündüz v.dğr., Üç Devirde Bir Mabed: Ayasofya, İstanbul 2005, s. 361–368;
* Azade Akar, "Ayasofya’da Bulunan Türk Eserleri ve Süslemelerine Dair Bir Araştırma", VD, sy. 9 (1971), s. 288;
* Emin Oktay — İbrahim Artuk, "Ayasofyadaki II. Selim’in Türbesi ve İçindekiler", Ayasofya Müzesi Yıllığı, sy. 6, İstanbul 1965, s. 47–59.