Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1735–1739)

**1735-1739-cu illər Osmanlı-Rusiya-Avstriya Müharibəsi** — Rusiyanın Osmanlı imperiyasına aid Azov və Kılburun qalalarını işğal etməsi və Rusiya ilə ittifaq müqaviləsi bağlayan Avstriya ordularının da Bosniya, Balkanlar və Valaxiya üzərindən üç qoldan hücuma keçməsi ilə başlayan müharibədir.

## Müharibənin səbəbləri
Rus çarlığında hakimiyyətdə olan Çariça Anna İvanovna (hökmdarlığı 1730-1740) əmisi və ondan əvvəlki iki rus çarı, Böyük Pyotrun Rusiyanın Qara dəniz sahillərini ələ keçirərək isti sulara çıxmaq strategiyasını həyata keçirməyə davam etdirdi.
Amma XVIII əsrin əvvəllərində Qara dəniz Osmanlıdan bilavasitə asılı olan vilayətlər və Valaxiya, Moldavia və Krım xanlığının yarı muxtar dövlətləri ilə əhatə olunmuş bir Osmanlı gölü idi və bu dəniz çox mühüm ticarət yolu idi.

Böyük Pyotr həyatının son illərində Səfəvilərin sonuncu müstəqil şahı II Təhmasibin hakimiyyətə gəlməsindən sonra İranda yaranmış qarışıqlıqdan istifadə edərək Qafqaza və cənuba doğru hərəkət edərək Xəzər dənizi sahilindəki Bakı və Dərbəndi ələ keçirdi.
24 iyun 1724-cü ildə Rusiya ilə Osmanlı arasında müqavilə bağlandı; Xəzər dənizi sahillərindəki bölgələri rusların ələ keçirməsini Osmanlının qəbul etməsi müqabilində Rusiya da Osmanlının Gürcüstan, Azərbaycan və Şirvan bölgələri üzərində hökmranlığını qəbul etdi.
Lakin əfqanlar İrana hücum etdilər; 1725-ci ildə iranlılara dəstək üçün çağırılan Osmanlı orduları İranla müharibəyə başladı və İran və İraqa daxil oldu.
İranda işlər daha da mürəkkəbləşmişdi, Əfşarlar sülaləsinin banisi Nadir şah əfqanları ölkədən qovmağa nail oldu və Osmanlılar tutduqları İran bölgələrinin bir qismini geri verməyə razılaşdılar.
Elə bu anda, 1730-cu ilin sentyabrında İstanbulda Patrona Xəlil üsyanı başladı; Üsyançılar şəhəri ələ keçirdilər və III Əhməd taxtdan endirildi və I Mahmud taxta oturdu.
Patrona tərəfdarları yalnız 1730-cu ilin noyabrında məhv edildi. 
I Mahmudun hakimiyyətinin ilk illərində Osmanlı hökuməti İranla münasibətlərini davam etdirirdi.
1732-ci ilin yanvarında imzalanan müqavilə ilə Fars müharibəsinin sona çatacağı gözlənildiyi halda, Nadir şah rusların köməyi ilə Qafqazda Osmanlıya hücum edərək qalib gələrək Gürcüstan və Ermənistanı geri qaytararaq, cənubda İraqda Osmanlı ərazisinə daxil oldu.
Lakin Nadir şahın diqqəti şərqdə Hindistana yönəldikdə Osmanlı ilə İran 1736-cı ildə köhnə Qəsri-Şirin sərhədlərinə qayıtmağı nəzərdə tutan müqavilə bağladılar.

Avstriyada Habsburq imperatoru VI Karl başqa maraqlar güdürdü.
1714-1718-ci illər arasında Osmanlılarla müharibədə Avstriya komandiri Savoy şahzadəsi Yevgeninin qələbəsi ilə Avstriyalılar Pojarevas sülh müqaviləsi ilə Banat və Belqradı Osmanlılardan aldılar.
O, Osmanlının bu bölgələri geri almasını və Balkanlarda güc qazanmasını istəmirdi.
İkincisi, 1735-1738-ci illər arasında Polşa varisliyi müharibəsində başda İtaliya olmaqla, böyük ərazilərini itirmiş və bunun əvəzinə Balkanlardakı Osmanlı ərazilərinə, xüsusən də Bosniya-Herseqovinaya göz dikmişdi.

1727-1729-cu illərdə İngiltərə-İspan müharibəsi zamanı Avstriya və Rusiya 1726-cı ildə gizli razılaşma əldə etdilər.
Onlar razılaşdılar ki, Avstriya və ya Rusiya müharibəyə girərsə biri digərinə ən azı 30.000 nəfərlik ordu ilə yardım göstərəcək.
Bu gizli razılaşmaya görə, ruslar Polşa varisliyi müharibəsində Reyn sahillərində döyüşmək üçün öz ordusunu Avstriyaya verdilər.
İndi Rusiyaya kömək etmək növbəsi Avstriyada idi.
1736-cı ildə Osmanlı-Fars müharibəsi sülh imzalanması ilə başa çatdıqdan sonra Rusiya müharibəyə başlamaq üçün bəhanə axtarmağa başladı.
Rusiyanı idarə edən dövlət başçıları İstanbuldakı rus səfirinin məruzə və fikirlərinə əsaslanaraq, Patrona üsyanından və İrana qarşı uzun sürən xarici müharibədən sonra Osmanlı imperiyasının Rusiya kimi güclü bir xarici dövlətin hücumuna müqavimət göstərə bilməyəcəyinə inanmağa başladılar.
Bundan əlavə, Rusiya Osmanlıya təkbaşına hücum etməyəcəkdi, çünki gizli razılaşma yolu ilə Avstriyanın hərbi yardımını və dəstəyini təmin etmişdi.
Avstriyalılarla gizli danışıqlarda Osmanlı dövlətinin məğlub edilərək Balkanlardan çıxarıldığı zaman hansı ölkənin hansı əraziləri nəzarətə götürəcəyi ilə bağlı razılıq əldə edildi.
Birinci mərhələdə Rusiya Krımı və Azov dənizi ətrafındakı əraziləri ələ keçirəcək; Avstriyanın Bosniya-Hersoqovinanı alması və Balkanlarda daha da irəliləyiş mümkün olarsa, daha sonra qarşılıqlı danışıqlar yolu ilə razılığın əldə olunacağı təklif edilib.

İran müharibəsinin sona çatması səbəbindən Osmanlı dövlətinin də qərbdə bu iki ölkəyə qarşı müharibədən çəkinməyəcəyi açıq-aydın idi.
1734-cü ilin yayında Avstriya və Rusiyanın dəstəklədiyi Saksoniya hersoqu III Avqust Polşa taxtına oturduqda və Fransanın dəstəklədiyi kral namizədi Stanislav Leşşinski rədd edildikdə (Lorents hersoqluğu verilməklə) Osmanlı dövlət xadimləri Avstriya və Rusiya ilə müharibəyə getməyi düşünürdülər.
İranla müharibə başa çatdıqdan sonra İrandakı böyük Osmanlı ordusu şimala Kubana göndərildi. 
İstanbuldakı Fransa, İngiltərə və Hollandiya səfirləri Osmanlı vəzirlərinə təkliflər edərək, Osmanlıların Rusiya və Avstriyaya qarşı vuruşmasını təklif etdilər.
Bunların arasında Fransa səfiri Vilnev Markizinin Osmanlılar üzərində böyük təsiri olmuşdur.

Rusiya Osmanlı İmperiyasının himayəsi altında olan Krım xanının 1735-ci ildə Cənubi Rusiyaya basqınlarını müharibəyə başlamaq üçün bəhanə kimi istifadə etdi.
Məhz buna görə də qraf Burxard Kristof fon Münnixin komandanlığı altında olan rus orduları 1736-cı il mayın 20-də Krım yarımadasına hücum etdi.
## Müharibənin irəliləməsi
Feldmarşal Burxard Kristof fon Münnixin komandanlığı altında 62.000 nəfərlik Rus Dnepr Ordusu 1736-cı il mayın 20-də hücuma keçərək Krım yarımadasının qıstağında Osmanlıların nəzarətində olan Or Qapı (indiki Perekop) qalasına basqın edərək, bu möhkəmləndirilmiş mövqeni ələ keçirərək Krıma daxil oldu və 1736-cı il iyunun 17-də Krım xanlığının paytaxtı Baxçasarayı tutdu.
Bu rus ordusu yayılıb bütün Krımı viran qoydu, əhalisini qırıb səhraya çevirdi.
Lakin təchizat xətlərinin uzadılması və bunun yaratdığı çətinliklər səbəbindən hərbi təchizat, material və əlavə hərbi qüvvələr təmin edə bilmədi.
Xəstəliklər və epidemiyalar da bu ordunun böyük insan itkisinə məruz qalmasına səbəb oldu. 
1736-cı il noyabrın 12-də Krım xanı II Fateh Gəray ac və viran qalan rus ordusunu Krımdan tamamilə geri itələməyi bacardı.

19 iyun 1736-cı ildə Rusiya Qrafı Pyotr Lassinin komandanlığı ilə 28 min Don kazakından ibarət Don ordusu Don çayı üzərindəki rus gəmilər donanmasına minərək Azak qalasına gələrək bu qalanı Osmanlılardan aldı və Kılburun qalasına da hücum etdi.
1737-ci ildə ruslar Dnestr vasitəsilə Moldavia daxil olmağı planlaşdırırdılar.
Lakin yaxşı gücləndirilmiş Osmanlı ordusu hücuma keçərək rus ordusunu Bəndərdən qovdu.

1737-ci ilin iyulunda ordusu 40.000 əsgərə qədər artaran general Lassinin Don Ordusu Krıma doğru yürüş etdi.
Krım xanlığının orduları ilə bir neçə döyüşdə qalib gələrək Qarasuvbazar şəhərini (1944-cü ilə qədər Kasarubazar, indiki Bilohirsk) aldı.
Lakin general Lassi və ordusu da ərzaq və təchizat çatışmazlığı səbəbindən Krımdan geri çəkilmək məcburiyyətində qalıb.
Bu arada marşal Münnix Dnepr ordusu ilə hücuma keçərək Özü (indiki Oçakov) qalasını ələ keçirdi.
1738-ci ildə Marşal Münnix vaxtını Vallachia və Moldaviya nümayəndə heyətləri qarşısında çıxış etməyə sərf etdi.
O, Osmanlılara qarşı üsyana təşviq etmək üçün bu bölgələrdən ruslara xristian dəstəyini qazanmaq məqsədi güdürdü.
15 avqust 1738-ci ildə Osmanlı-Krım ordusu Özü və Kılburun qalalarını ruslardan geri almağa müvəffəq oldu.

Marşal Münnix 1739-cu ildə Polşa krallığı ilə müqavilə bağlayıb, Polşa torpaqlarından keçərək Osmanlı ordusunun arxasına enməsi tamamilə gözlənilməz oldu.
Beləliklə, 1739-cu il avqustun 19-da rus ordusu Dnestr çayını keçərək Xotin yaxınlığında Osmanlı ordusu ilə qarşılaşdı.
Avqustun 28-də Xotindən 12 kilometr cənub-qərbdə yerləşən mövqedə Serasker Vəli Paşa ilə marşal Münnixin ordusu döyüşə girdi və ruslar iki dəfə çox itki versə də, Osmanlı ordusu məğlub oldu.
Avqustun 30-da Xotin qalası, sonra isə Bəndər qalası rusların əlinə keçdi.
Ruslar daha sonra sentyabr ərzində Moldovaya yürüş edərək Yassı şəhərini aldılar. 
Marşal Münnix öz ordusu ilə Valaxiya üzərinə yürüş etməyi planlaşdırırdı, lakin sentyabrın 18-də Rusiyanın müttəfiqi olan Avstriyanın Osmanlılarla sülh bağladığı və Belqrad müqaviləsini imzaladığı xəbəri gəldi. 
Bundan sonra rusların Moldovadan istədikləri yardım baş tutmadı.
Qida, təchizat və əsgər çatışmazlığı Krımda olduğu kimi  yenə Marşal Münnixin ordusunu təhdid etməyə başladı.
Aydın idi ki, sülh sayəsində təcrübəli Osmanlı orduları Avstriya cəbhəsindən çıxarılacaq və Rusiya cəbhəsini gücləndirmək üçün istifadə olunacaq.
Bu səbəblərə görə rus baş komandanı Marşal Münnix də Osmanlı imperiyası ilə sülhü qəbul etdi.

Ruslar Fransanın İstanbuldakı səfirinin vasitəçiliyini qəbul etdi və Nişdə danışıqlar aparıldı və 3 oktyabr 1739-cu ildə Rusiya ilə Osmanlı dövlətləri arasında müqavilə imzalandı.
Bu imzalanma əslində Nişdə olsa da, müqavilənin adı Belqrad müqaviləsidir.

## Sülh
Rusiya tək qaldığı və İsveçdən hücum gözlədiyi üçün sülhə razılaşdı və Rusiya ilə Osmanlı İmperiyası arasında 3 oktyabr 1739-cu ildə Nişdə aparılan danışıqlardan sonra Niş sülh müqaviləsi imzalandı.

Beləliklə, işğalçı və Osmanlıdan torpaq qoparmaq əzmi ilə müharibəyə girən iki düşmən ölkəyə qarşsında Osmanlı imperiyası - Avstriyalılar üzərində böyük qələbələr qazanaraq Belqrad və Dunay qalalarını ələ keçirərək yenidən təbii Dunay sərhədinə çatdı; Əvvəl Krımın talan edilməsi və bir sıra qalaların Rusların əlinə keçirilməsi ilə çox zərərli nəticələr əldə etsə də, son nəticədə rusların Qara dənizdə özlərinə yer qazanmaq məqsədinə çatmasına mane oldu.

## İstinadlar