open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adi şam

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Skandinaviya, Avropa, İspaniya, İtaliya və Balkan yarımadası, Atlantik okeanı sahillərindən başlayaraq Sakit okean sahillərinə kimi geniş ərazini əhatə edir. 

## Botaniki xarakteristikası
Qayalarda və daşlı yamaclarda bitir. Həmişəyaşıl, hündürlüyü 40 m-ə, gövdəsinin dimateri 60 sm-ə çatan ağacdır. Uzunömürlüdür, 300 ilə kimi yaşayır. Dirək gövdəsinin qabığı bozumtul-qonur, qalın, qeyri-bərarər çatlıdır, budaqları qırmızımtıl-sarı, nazik qabıqla örtülüdür. Seyrək çətirli, iynəyarapqları tünd-yaşıldır, aşağı budaqları töküldükdən sonra çətiri ensizləşir. Uc tumurcuqları yumurtavarı və ya yumurtavarı-konusvarı, qabıqları enli-neştərvarı və ya üçkünc, kənarları seyrək, saçaqlı və saçaqsızdır. 

Adi şamın qozaları may ayında əmələ gəlir, yazda yetişir. Qozaları yumurtavarı-konusvarı, yetişdikdə bönövrəyə qədər açılırlar. Apofizləri bir az piramidal-yuxarı qalxandır. Toxumları ağımtıl, bozumtul rəngdə olub, diametri 3–4 mm-dir, 1000 ədəd toxumun çəkisi orat hesabla 6,3 qr-dır. Torpağa az tələbkardır, qeyri-münbit torpaqlarda da inkişaf edir. Şaxtaya və quraqlığa davamlıdır. Şəhərin qeyri-münasib mühitinə (qaza, tüstüyə və s.) dözmür. Oduncağı qiymətlidir, sənayenin müxtəlif sahələrində istifadə edilir. Adi şamın oduncağından metil və etil spirti, qatran, skipidar, fenol, kanifol və digər kimyəvi maddələr alınır.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda Bakı və Xankəndi şəhərlərinin, Tovuz, Ağstafa, Quba, Şamaxı, Qax, Şəki, Zaqatala, Balakən, Oğuz, Xaçmaz və Göygöl rayonlarının park və bağlarında təsadüf olunur. 

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hind bağayarpağı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Birillik, ot bitkisi olub, hündürlüyü 40 sm, kökü qısa, möhkəm budaqlı iyəbənzər gövdəyə malikdir. Yarpaqları qarşı-qarşıya xətti olmaqla, bütövkənarlıdır. Çiçəkləri burulmuş, yumurtavari-şarşəkilli olur. Uzun başcıqlı çiçəkləri gövdə üzərindəki yarpaqların arasında yerləşir. Tumurcuqları çəhrayı-qəhvəyi, qonur meyvələri isə elliptik kapsul içərisində yerləşir.

Bitkinin yerüstü hissələri şaxələnmiş, yarpaqları gövdə üzərində müxtəlif olmaqla yerləşir. Ölçüsü 0.6–4 sm-ə qədər olur. Yarpaqlarının uzunluğu 7 sm, xətti-bütövkənarlı və ya seyrəkdişlidir. Çiçəkləri kiçik, sıx, yumurtaşəkilli və uzunsov olmaqla, çoxsaylı başcıqlıdır. Çiçəkləri ən çox hallarda gövdənin zirvəsində yuxarı şaxələnmələrdə olur. Bitkinin rəngi çəhrayı-qonur çiçəklərinin rəngi isə qonur-yaşıldır. İyi yoxdur, dadı isə azacıq acıdır. Toxumları uzunsov-oval, qayıq formalı olmaqla, kənarlarının daxili hissəsi əyridir. Bir tərəfi qabarıq, digər tərəfi isə basıqdır. Mərkəzin çökük tərəfində zolaq, ağımtıl xal yerləşir. Toxumu parlaq, sürüşkən, tünd-qəhvəyi, demək olar ki, qara rənglidir. Uzunluğu 1,7–2,3 mm, eni 0,6–1,5 mm-ə bərabərdir. Suda selik əmələ gətirir, iyi və dadı yoxdur.

Quru yamaclarında, eyni zamanda rütublətli yerlərdə bitir.

Bitki çiçəkləyən dövrdə toplanılır. Toxumun toplanılması barvermə ərzində həyata keçirilməlidir. Xammal bir sutqadan gec olmayaraq sərilməlidir. Quruduqdan sonra təmizlənməlidir.

Xammalı hiqroskopik olduğundan rütublətli yerlərdən uzaq tutulmalıdır. Işıqdan qorunan quru, yerlərdə, parça kisələrə yığılmalmaqla saxlanılmalıdır. Saxlama müddəti 3 ildir.

## Təsiri və tərkibi
Toxumu aukubin qlükozidi, selik, zülal və yağdan ibarətdir.

Tərkibində selik, karotinoidlər, flavonoidlər və tannin vardır. Təzə yığılmış bağayarpağı bitkisi şirə çəkmək üçün dərman xammalı kimi istifadə edilir. Bağayarpağının becərilən kulturası və yetkin toxumu keyfiyyətli dərman kimi istifadə edilir.

Təzə yarpaqlarından *acıbağayarpağı soku* alınır ki, bu da qastrit və xroniki kolitlərin müalicəsində istifadə olunur.

Nəmliyi ən azı 70%, təbii rəngini itirmiş yarpaqları 5%, üzvi maddələri 2%, mineral maddələri isə 1%-dən çox deyildir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Neştəryarpaq bağayarpağı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 20-60 sm, gövdəsi üzərində çiçək olub, çoxsaylı, əyilib qalxan və ya düz, 5-6 sayda və ya daha çox qırışlı, sıx tüklü və ya çılpaq olan çoxillik ot bitkisidir. Yarpaqları kökətrafı rozetdə yerləşmiş, uzanmış lansetvari olub, xətvari lansetə qədər (bəzən enli lansetvari) dəyişir, sivridir, qaidəsinə doğru daralmışdır. 3-7 ədəd damarlıdır. Sünbül qısa silindrik olub, uzunsov və ya yumurtaşəkillidir. Çiçəkaltlıqları yumurtaşəkilli, sivriləşmiş, çılpaq və ya seyrəktüklüdür,dəriyəoxşardır, orta xətti qəhvəyi rəngdədir.Tacın uzunluğu 2-3 mm-dir, çılpaqdır, ağımtıl və ya qəhvəyi rəngdədir, yumurtaşəkilli-lansetvari və ya bəzən təpə hissədə sivriləşmiş hissələrlədir. Qutucuğun uzunluğu 3-4 mm-dir, yumurtaşəkillidir, ikitoxumludur. Toxumlarının uzunluğu 2 mm-ə qədərdir, demək olar ki, qaramtıldır, qarın tərəfdən çökək olub, kənarları qatlanmışdır. May-avqust aylarında çiçəkləyir, iyun-oktyabr aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın bütün rayonlarında. Ovalıqdan, subalp qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Otlu yamaclarda, əkin sahələrində alaq kimi, bağ və bostanlarda, kanal boyunca, yol boyunca rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Yarpaq və toxumlarından xalq təbabətində dərman kimi istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Böyük bağayarpağı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 6-50 sm olan çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi (adətən bir neçə) yarpaqsızdır, dar, uzun sümbüllə başa çatır.

Enli, yumurtavari, bütöv, 5-7 damarlı, enli saplaq üzərində yerləşən çılpaq yarpaqları birbaşa kökyanı rozetdən çıxır. May-sentyabr aylarında çiçəkləyir, iyun-oktyabr aylarında meyvə verir.

## Yayılması
Böyük bağayarpağı boreal coğrafi tipinin palearktik sinfinin palearktik-meşə qrupuna aiddir. Avropada, Balkan və Kiçik Asiya ölkələrində, İran, Əfqanıstan, Hindistan, Himalay, Yaponiya, Çin, Monqolustan, Şimali Amerika, Rusiya, Orta Asiya və Qafqazda yayılmışdır. Azərbaycanda böyük bağayarpağı bütün rayonlarda arandan subalp qurşağına kimi (dəniz səviyyəsindən 2600 m qədər) bitir

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
** 
** 
** 
* 
** 
* 
* 

## Ekoloji qrup və bitdiyi yerlər
Kseromezofitdir, meşə-kol, dağçəmən və alaq bitkilik tiplərində rast gəlir. Əsasən çəmən, meşə, kolluq, qumsal yerlər, yol kənarları, əkin, bağ və bostanlarda kiçik qruplar əmələ gətirir

## Tərkibi
Flavonoid, saponin, alkaloid, piyli yağlar, aşı və acı maddələr, C, B və K vitaminləri, karotin və qlikozidlərlə zəngindir

## Təsiri və tətbiqi
Farmakopeyaya daxil olan ofisinal dərman bitkisidir. Elmi, praktiki, eksperimental, Tibet, Çin, Koreya və xalq təbabətində, farmakologiya və homeopatiyada, eləcə də baytarlıqda geniş tətbiq edilir. Əsasən dəri, böyrək, göz, şəkərli diabet, sidik kisəsi, mədə-bağırsaq, mədə və onikibarmaq bağırsaq xoraları, epilepsiya, ağciyər vərəmi, bronxit xəstəlikləri, habelə yanıqlar, bəd xassəli şişlər, sınıq, burxulma və zədələnmə, ağızda iltihab prosesləri, irinli yaralar və xoralar, diş və baş ağrıları zamanı istifadə olunur. Bakterisid, protistosid, sedativ, hipotenziv, hemostatik, qansaxlayıcı, bəlğəmgətirici, işlədici və şualanmadan qoruyucu təsirə malikdir.

## Əkstəsirləri
Mədə şirəsinin yüksək turşuluğu ilə bağlı qastrit üçün ziyanlıdır.

## İstifadə olunan hissələri
Müalıcə məqsədi ilə bitkinin yerüstü hissəsi, yarpaqları, çiçəkləri, kökü və toxumları istifadə edilir.

## İstifadə formaları
Cövhər, dəmləmə və şirələr.

## Digər faydalı xüsusiyyətləri və istifadəsi
Yeməlidir, qızardılmış və üyüdülmüş toxumlardan alınmış un sousların və ədviyyatların (şorabalar üçün) hazırlanmasında istifadə olunur. Yem bitkisidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yaşılçiçək ləçəkotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir. Kök yumruları uzunsov-yumurtavari, bizvari sonluqludur. Gövdəsi 30–50 sm hündürlükdə, 1–3 sayda xırda lansetşəkill yarpaqcıqlı və iki ədəd iri, enli, oval və ya tərs-yumurtavari, gövdənin aşağı hissəsində enli saplağı olan yarpaqlıdır. Çiçək qrupu cox çiçəkli, boş, 7–25 sm uzunluğundadır. Çiçəkyanlığının yarpaqcıqları uzunsov və ya yumurtavari, lansetşəkilli, kütləşmiş, yaşılımtıl-ağ, az iylidir. Dodağı xətti-lansetvari,11–14&nbsp;mm uzunluğunda, küt, qövsvari əyilmiş, 2,7 sm usunluğunda, təpə hissədə sancaqvari qalınlaşmış mahmızlıdır.

## Yayılması
Samur-Dəvəçi ovalığı, Qobustan, Böyük Qafqazın bütün rayonları (Altıaqac qəsəbəsinin ətrafı), Kiçik Qafqazın mərkəzi və cənub rayonları, Lənkəran və Naxçıvanın dağlıq rayonları, Xəzəryanı ovalıq (Xızı rayonu).

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü may-iyun aylarına təsadüf edir. Arandan orta dağ qurşağına kimi, meşə, kolluqlararası, Anacamptis pyramidalis, Dictamnus caucasicus, Euphorbia condilocarpa bitkilərindən təşkil olunmuş senozlarda komponent kimi iştirak edir. Dekorativ və dərman bitkisidir, elmi və xalq təbabətində istifadə olunur.

## Sayı və tendensiyası
Bir neçə lokalitetlərdə azalma tendensiyasına meyil müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (mal-qara tərəfindən tapdalanması və dekorativ bitki kimi intensiv yığılması).

## Mühafizə tədbirləri
Yayılma yerlərində antropogen təsirlərin azaldılması, bərpasının təmin edilməsi və yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Terebint püstəsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Aralıq dənizi, Mərakeş və portuqaliyada, Kanardan Suriya, Livan və İsrailə qədər olan ərazilərdə yaylımışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü təxminən 5–10 m-ə çatan iri kol və ya kiçik ağacdır. Yarpağı tökülən ikievli bitkidir. Yarpaqların dəstədə sayı 3–9 olub, uzunluğu 10–20 sm, mürəkkəb, tək lələkvaridir. Çiçəkləri bircinsli, xırda, qırmızımtıl-bənövşəyi rəngli iri süpürgəyə yığılmışdır. Aprel ayında çiçəkləyir, meyvəsi sentyabr-oktyabr ayında yetişir. Çiçəkyanlığı sadə, 2–6 xırda yarpaqdan ibarətdir. Meyvələri xırda, qırmızı rəngli, yetişdikdə qaralan şarşəkilli çəyirdəklidir. Toxum və pöhrələrlə çoxaldılır.

## Ekologiyası
Quraqlığa və şaxtayadavamlıdır. İşıq və istisevəndir. Dağların quru yamaclarında, işıqlı meşələrdə rast gəlinir.

## Azərbaycanda yayılması
Mərdəkan dendrarisində 1978-ci ildən introduksiya olunmuşdur.bakı şəhərində mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Bitkinin üyüdülmüş və qovrulmuş meyvələrindən hazırlanan içki menengiç qəhvəsi (), kürd qəhvəsi () adları altında tanınır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şərq çinarı

## Təbii yayılması
Təbii halda Balkan yarmadasında, Egey dənizi adalarında, Kiçik Asiyanın cənub və qərbində, Aralıq dənizinin şərq sahillərində, Kipr və Krit adalarında yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 40–50 m-ə, gövdəsinin diametri 1,5–3 m-ə çatan geniş çətirə malik iri ağacdır. Gövdə və budaqların qabığı yaşılımtıl, açıq boz və ya sarımtıl-yaşıldır. Tumurcuqları enli-konusşəkillidir, şişuclu, uzun zoğlarda növbəli düzülmüşdür. Yarpaqları növbəli düzülüşlü, dəyirmi və ya yumurtavari, 3–7 dilimlidir, uzun saplaqlı, üst tərəfi parlaq yaşıl, alt tərəfi qonur-yaşıl, çılpaq və ya seyrək tüklüdür. Birevli bitkidir. Çiçəkləri müxtəlif cinsli, sallanan uzun saplaqlarda 2-dən 70-ə qədər olmaqla şarvari çiçək qrupunda yerləşmişdir. Meyvəsinin diametri 2–2,5 sm-ə, uzunluğu 4–7 mm-ə çatan, yuxarısı enliləşmiş və tüklənmiş toxumcadır. Toxumu uzunsovdur.

## Ekologiyası
Toxum, qələm, basdırma və gövdə pöhrəsi ilə artırılır. Şərq çinarı işıq və istisevən, torpağa tələbkar bitkidir.

## Azərbaycanda yayılması
Şərq çinarına Böyük Qafqazın cənub yamaclarında, о cümlədən Ağstafa, Gəncə, Göyçay, Bərdə, Zəngilan, Naxçıvan, Ordubad, Yardımlı, Zaqatala, Ağdaş, Şəki, Qəbələ, Bakı və başqa yerlərdə təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Park, bağ və bağçalarda tək-tək və ya qrup halında əkilir. Şərq çinarının piramidal çətirli forması – Platanus orientalis f.pyramidalis Abşeronda yaşıllaşdırmada geniş istifadə edilir.

## İstinadlar

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh.  T. S. Məmmədov

## Məlumat mənbələri
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.

## İstinad
* Флора Азербайджана. т.5. 1954; Флора Kaвkaзa. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan flora-sının konspekti. I–III cildlər. 2005; 2006; 2008;
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh
Hamar toyçiçəyi

****, **Hamar güyənə** () -  cinsinə aid bitki növü.

## Sinonim

*
**
*
*

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 30-60 sm olan çoxillik bitkidir. Gövdəsi düzdür, sərt tillidir, şırımlıdır.

## Yarpaq
Yarpaqıları enli-oval, bəzən neştərvari-oval olub, uzunluğu 9-12 sm, eni 3-6 sm-dir, çılpaqdır, alt tərəfdən tünd-göy, təpə hissədə tədricən sivriləşən və yaxud kütdür, qaidə hissəsində uzunluğu 10 mm-ə qədər olan qısa saplağa sərt daralmışdır.

## Çiçək
Çiçəkləri yarpaq qoltuğunda 1-2 ədəd olmaqla sallaq çiçək saplağında yerləşmişdir. Çiçəkyanlığı iridir, slindrikdir, hamardır. Uzunluğu 20 (24) mm-dir.

## Meyvə
Meyvələri şarşəkilli, demək olar ki, qara rəngli giləmeyvədir.

## Çiçəkləməsi
Aprel

## Meyvə verməsi
May-İyul (Avqust).

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəzi. Subalp qurşağına qədər.

## Yaşayış mühüti
Fıstıq, vələs, palıd, şam meşələrində, meşə kənarında kollar arasında, çəmənlərdə rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Cavan zoğları və kökümsovu bişmiş halda yeyilir.
## İstinadlar
Adi şirinkök

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 10–50 sm olan, çox vaxt yerüstü kökümsovları sürünən və qonur təbəqə ilə sıx örtülmüş bitkidir. Yarpaq ayası görünüşünə görə uzanmış-neştərşəkillidir, qalın dəriciklidir; yuxarı hissəyə doğru seqmentlər tədricən daralan, dartılmış və ya dəyirmiləşmişdir, tamkənarlıdır və yaxud qeyri-müəyyən mişarvaridir, qaidə hissəsinə doğru birləşmişdir; ikinci dərəcəli damarlar ikiqat-çəngəlvaridir, əsas damardan enli, demək olar ki, düz bucaq altında çıxır. Saplaq yarpaq ayasından qısadır. Sorusları dəyirmidir, orta damara yaxın yerləşmişlər; sporlar sarımtıldır, çox və ya az qabarıqdırlar. Çoxillikdir. İyul-avqust aylarında sporlayır.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, Qob., Kür-Araz oval., KQ mərkəzi, KQ şimal, KQ cənub, Lənk. dağ., Lənk. oval.

## Yaşayış mühiti
Qayalıq yerlərdə, daşlar arasında, meşələrdə, daş binalarda və sökülmüş yerlərdə, bəzən gövdə və kötüklərdə rast gəlinir. Meşəli rayonlarda üstünlük təşkil edir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Kökümsovunun tərkibində aşı və alma turşusu qlisirizin, santozin vardır. Tibbdə istifadə olunur. Dekorativ bitkidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dirrik pərpərəni

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Kulinariyada
Azərbaycan mətbəxində dirrik pərpərəni geniş istifadə olunur. Kükü və adi qayğanaqla və marinad halında yeyilir. Hələ SSRİ çağında marinadlaşdırılmış halda başqa respublikalara, ayrı-ayrı ölkələrə ixrac olunurdu.

## Sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Düzqalxan qaytarma

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Düzqalxan qaytarma çoxillik ot bitkisidir. Gövdə yarpaqları oturaq və ya çox qısa saplaqlı, üç hissədən ibarət qovuşuq, iri, dərin bölünmüş yalançı zoğları, uzunsov-tərsyumurtavari və ya neştərşəkilli, damarlı, sıxtükcüklü, bəzən çılpaq və kənarları bölünmüş dişciklidir. Rozetəbənzər yarpaqları üç hissədən ibarət qovuşuq, bəzən yarılmış, şaqqalanmış, ikiyə bölünmüş, 4 və ya 5-ə çatan, uzun saplaqlı olub, çiçəkləmə zamanı ölüşkəyir və quruyur. Nazik, incə və zərif olan çiçəkli gövdəsi aprel və ya may ayında inkişafa baslayır. Yuxarı hissəsi budaqlanan və azca tükcüklüdür. Çiçəkləri sarı, diametri 1sm-ə qədər olub, ləçəkləri 4 ədəddir. Kökümsovu adətən 5-10 sm, əyri və ya düz formalı olub, silindrik, demək olar ki, şarşəkilli, uzunluğu 2-15 sm, yoğunluğu isə 1-3 sm-ə bərabərdir.

Dağ-meşə, meşə-çöl, meşə kənarı və bataqlıq kənarlarında bitir.

Düzqalxan qaytarmanın 5-10 sm dərinlikdə kökümsovu çiçəkləmə zamanı, xüsusən yazda və son baharda toplanılır. Sonra toplanılan gövdə və kökü soyuq suda yuyularaq tamamilə qurudulur. Xammal havalı yerlərdə, yaxşı ventiliyasiyalı çardaxlarda parça və ya brezent üzərində sərilməli və ya 60оС temperaturda quruducu şkafda qurudulmalıdır.

Zəif iyli, aromatlı olub, güclü büzücüdür.

Quru, havalı yerlərdə saxlanılır. Saxlanılma müddəti 4 ildir.

## Tərkibi və təsiri
Kökümsovunun tərkibində 15-30% aşı maddələri, kondensləşmiş tannin, sərbəst fenol (pirokatexin və floroglusin), fenol (qall, kofein, para-kumarin) ellaq turşuçu, flavonoidlər, triterpen saponinlər, nişasta, qatranlı maddələr vardır. Çiçəkləmə qurtardıqdan sonra tərkibindəki aşı maddələr azalır. Kökümsovunda çoxlu miqdarda nişasta, qatran və kitrə olur.

Büzücü dərmandır. Tərkibində əsasənkondensləşmiş tannin, flavonoidlər və triterpen saponinlər vardır. Kökümsovu büzücü, bakterisid, iltihabsorucu və qankəsici təsirə malikdir. Yerli iltihabsorucu təsiri tərkibindəki aşı maddələrə görədir ki, bu da toxumalara kimyəvi, bakterial və mexaniki təsir edərək onları iltihabdan qoruyur. Kapilyarların və digər damarların keçiriciliyini azaldır. Bu xassəyə görə orqanizm faringit, stomatit, gingivit, qastrit və enterit xəstəliklərindən qorunur. Orqanizmin iltihaba qarşı müqavimət xüsusiyyətini flavonoidlər qarşılayır.

Kökümsovundan bişirmə şəklində büzücü dərman kimi ishal və burun-qulaq-boğaz xəstəliklərində - gingivit, stomatit, enterit, enterkolit, dispepsiya, dezinteriya, qanaxma yaradan xoralı kolit, qida borusu, qırtlaq, həzm, tənəffüs və digər orqanların xəstəliklərində keyfiyyətli dərman bitkisidir. Bundan başqa angina, xroniki tonzillit, hemarroy, yanıq, ekzema, neyrodermit, dəri və selikli qişaların zədələnmələrində və ayaqların çox tərləməsində işlədilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İrikasacıq novruzçiçəyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Statusu
Lower Risk - LR [b - Near Threatened - NT]

## Yayılması
Orta dağ qurşağından başlayaraq Ardıcdağ, Küküdağ, Aracıqdağ və Zəngəzur silsiləsinin subalp qurşağının meşə talalarında, kolluqlarda və çəmənlərdə tək-tək və ya kiçik talalar şəklində rast gəlinir. 

## Bitdiyi yer
Meşə talaları, kolluq və çəmənlərdir.

## Təbii ehtiyatı
Məhdud sahələrdə rast gəldiyindən ehtiyatı azdır.  

## Çoxalması
Toxumladır.

## Bioloji xüsusiyyətləri
Çoxillik bitkidir, gövdəsinin hündürlüyü 15-35 sm-ə çatır, çəpinə kökümsovu və çoxsaylı yoğun ağ məftilvarı kökləri vardır. Bütün bitki zəif inkişaf etmiş kiçik tükcüklərlə örtülmüşdür. Yarpaqları yumurtavari, yaxud yumurtavari-uzunsovdur, qırışlıdır, yuxarı hissədə dəyirmidir, kütdür, kənarları aydın olmayan xırda dişciklidir, tədricən qanadlı və dişcikli saplağa doğru daralır, uzunluğu yarpaq ayasına bərabərdir. Yarpaq ayası 3-21 sm uzunluqda, 2-8 sm enindədir. Çiçək qrupu  3-16 çiçəklidir. Meyvə yetişən zaman yuxarıya dartılmış və uzanandır. Kasacığı çiçəkləmə dövründə enli zəngşəkillidir, şişkindir və solğun yaşıldır, 10–20&nbsp;mm uzunluqdadır, 5 qabırğalı və 5 iti oval-üçbucaqlı dişciklidir, kasacığın uzunluğunun 1/3-nə bərabərdir. Tacı borulu olub solğundur, kasacığa bərabərdir, yaxud ondan uzundur və əyilmiş parlaq sarı çıxıntılıdır və 12&nbsp;mm diametrindədir. Qutucuğu enli ovalşəkillidir, kasacıqdan 2 dəfə qısadır. Toxumu yumurtavaridir, aydın seçilməyən budaqlı qabırğalıdır, bütün səthi nöqtəli təpəciklidir, tamamilə qaradır, 1-1,5 mm uzunluqdadır. Aprel-iyun aylarında çiçəkləyir və may-iyun aylarında meyvə verir. Əhali tərəfindən dərman bitkisi kimi çiçəkləmə fazasında kütləvi toplanılır. Bəzək və dərman bitkisidir. Mezofitdir. Mərkəzi Asiya coğrafi areal tipinə daxildir. 

## Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
Növ sayının və populyasiyalarının az olmasına səbəb ekoloji və antropogen amillərin məhdudlaşdırıcı təsiridir. Əhali onu dərman bitkisi kimi çiçəkləmə fazasında kütləvi toplayır.

## Becərilməsi
Məlumat yoxdur.

## Qəbul edilmiş qorunma tədbirləri
Naxçıvan MR-in Qırmızı Kitabına yeni daxil edildiyindən mühafizə tədbirləri hazırlanmamışdır.

## Zəruri qorunma tədbirləri
Populyasiyları nisbətən təhdid altında olduğundan, təhlükə altına düşə bilən növ kimi akad. Həsən Əliyev adına Zəngəzur Milli Parkı və Arpaçay Dövlət Təbiət Yasaqlığı ərazisində yayıldığı əsas sahələr xüsusi nəzarət altına alınmaqla mühafizə olunmalıdır. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bahar novruzçiçəyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir. Qısa kökümsovları şaquli, dik yerləşib, uzunluğu 6-8 sm olmaqla, çoxillik şirəli, qaytanabənzər köklərə malikdir. Kök üstündə olan yarpaqları rozetşəkilli, uzunsov-tərsyumurtavari, qırışıq, kənarları çəpərli, yumşaq tükcüklü, mərkəzi damarı aydın görünən, şirəli və qanadlı saplağı vardır. Gövdəsi yarpaqsız, şirəli, hündürlüyü 15-30 sm, çiçəkqrupunun sonunda sadə birtərəfli çətirləri başı aşağı əyilmiş açıq-sarı rəngli burcuqlu çiçəkləri vardır. Meyvələri yumurtavarı çoxtoxumlu olmaqla, qutucuqda yerləşir. May-iyun aylarında çiçəkləyir, iyul-avqust aylarında isə meyvələri yetişir.

Enliyarpaqlı və qarışıq meşələrdə, orta dərəcəli kolluqlarda, seyrək meşəliklərdə, meşə çəmənliklərində və talalarda yaşayır.

Yarpaqlarını, bitki çiçəkləmə başladıqda əl ilə və ya bıçaqla toplamaq lazımdır. Qurudulma tez olmaqla, quruducu şkafda 100-120°С-də naves və ya çardaxda nazik qatla kölgəli yerlərdə sərilməlidir.

Bitkini köklə birlikdə qopararaq çıxarmaq yolverilməzdir. Xammalı sarımtıl-yaşıl, uzunsov-tərsyumurtavari yarpaqlı, uzunluğu 10 sm-ə qədər, eni isə 5-8 sm, qanadlı, yastı saplaqdan ibarətdir. Spesifik iyli və şirintəhər-acı dadlıdır.

Kisələrdə qablaşdıraraq quru yerdə saxlamaq lazımdır. Saxlama müddəti 1 ildir.

## Tərkibi və təsiri
Yarpaqlarının tərkibində 5,9%-ə qədər askorbin turşusu, flavonoidlər, karotinoidlər və triterpen saponinlər vardır. Yeraltı orqanlarının tərkibində 10% triterpen saponinlər flavonoidlər, karotinoidlər və efir yağı vardır.

Öskürəkkəsici və iltihabsorucu dərmandır.

Alınan preparatın tərkibindəki saponinlər bronx vəzilərinin sekresiyasını artırır, öskürəkkəsici və iltihabsorucu təsir göstərir. Yarpaqlarının tərkibində çoxlu miqdarda askorbin turşusu vardır.

Bahar novruzçiçəyi şərbəti öskürəkkəsici, iltihabsorucu dərmandır.

Sinupret draje, damcı. Öskürəkkəsici, sekretyaradıcı və iltihabsorucu dərmandır.

Bronxikum, eliksir. Öskürəkəleyhinə şərbət. Öskürəkkəsici, iltihabsorucu dərmandır.

Yarpaqlarının tərkibində sinqa xəstəliyi əleyhinə çoxlu miqdarda vitaminlər (xüsusən askorbin turşusu) vardır. Kökümsov və köklərində tənəffüs yollarının infeksion iltihab xəstəliklərində, bəlğəmin çətin çıxması və tutmaşəkilli öskürəklərdə əvəzedilməz dərmandır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Voronov novruzçiçəyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik, hündürlüyü 10 sm-ə qədər olan bitkidir. Yarpaqları tərsyumurtavari, kənarları kəsik dişli, yarıdan aşağı hissədə qısa saplağa tədricən daralmış, üst hissədən xırda və seyrək tükcüklü, alt hissədən əsasən damar boyunca sıx tükcüklüdür. Çiçəkləri çiçəkləmə dövründə yarpaq rozetləri üzərindən xeyli yüksəlirlər, çəhrayı, ağ, nadir hallarda daha tünd rəngli, diametri 2,5-2,7 sm; büküşü yastı, payları tərsyumurtavari, uzunluğu 1-1,3 sm, eni 1 sm-dir. Çiçəkaltlığı çox xırdadır. Çiçəksaplağı düz, 5-7 sm uzunluqda, sıx tüklüdür.

## Yayılması
BQ qərbi, BQ şərqi, BQ Quba sahəsi, Samur-Dəvəçi ovalığının rayonlarında aşağı dağ qurşağından orta, nadir hallarda yuxarı dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Dağ meşələrində, kolluqların arasında bitir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Soqomon Teyliryan

**Soqomon Teyliryan** (; ) — erməni inqilabçısı və qisasçısı, Erməni Soyqırımının qurbanı və ailəsindən sağ qalan yeganə şəxs.

15 mart 1921-ci ildə o, Berlində Erməni Soyqırımının əsas təşkilatçılarından biri, Osmanlı İmperiyasının keçmiş Baş Vəziri (Baş naziri) Mehmed Tələt Paşani tapıb güllələdi.

Tələtin öldürülməsi Birinci Dünya Müharibəsi zamanı Erməni Soyqırımı və ermənilərin deportasiyasına görə məsul olanlardan qisas almaq əməliyyatı olan Nemesis əməliyyatının bir hissəsi idi.

Sui-qəsddən bir müddət əvvəl Tələt Paşa qiyabi olaraq məhkum edilmiş və 1919-1920-ci illərdə Türkiyə hərbi tribunalı tərəfindən edam cəzasına məhkum edilmiş və soyqırımın əsas təşkilatçısı hesab edilmişdir.

İki günlük məhkəmə prosesindən sonra Teyliryan Almaniya məhkəməsi tərəfindən bəraət qazanmış və azadlığa buraxılmışdır.

## Həyatı
Soqomon Teyliryan 2 aprel 1897-ci ildə Osmanlı İmperiyasının Ərzincan şəhərində anadan olub. Birinci Dünya müharibəsi başlayanda, türklərə qarşı vuruşan erməni dəstələrinin tərəfinə keçib. Müharibədən sonra Daşnaksütyunun göstərişi ilə (Nemezis əməliyyatı çərçivəsində) o, 1920-ci ildə İstanbulda guya "türk gizli polisinin siyasi şöbəsi" ilə əməkdaşlıq etdiyinə görə Mkrtıç Arutunyanı qətlə yetirib, sonra Berlinə yollanıb və 15 mart 1921-ci ildə Şarlottenburqda bir çox insanın gözü qarşısında keçmiş sədrəzəm Tələt Paşanı öldürüb.

Alman polisi Teyliryanı həbs edib, qısa sürən məhkəmə prosesi erməni millətçilərinin tamaşasına çevrilib, onlar bu prosesdən erməni soyqırımının reklamı üçün istifadə ediblər. Dərhal Soqomon Teyliryan adına fond yaradılıb, dünyanın hər yerindən, varlı ermənlər bu fonda vəsait köçürüblər. Teyliryan üçün Almaniyanın üç ən bahalı və məşhur vəkili tutulub, bunların arasında tanınmış hüquqşunas, Köln universitetinin hüquq professoru doktor Kurt Nimayer da olub. Məhkəmənin Teyliryanın affekt vəziyyətində olarkən bu cinayəti törətdiyi və törətdiyi qətl üçün məsuliyyət daşımadığı ilə bağlı hökm çıxarıb və onu faktiki günahsız elan edərək azadlığa buraxıb.



Fayl:Soghomon.jpg|Soqomon Telriyanın Kaliforniyadakı qəbri.
Fayl:Tehlirian monument-fresno-anca.jpg| Amerika Erməniləri Milli Komitəsinin Soqomon Telriyanın qəbri üzərində keçirdiyi tədbir.



## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Террор в помощь дипломатии 
* Soghomon Tehlirian
* Армянский терроризм

## Həmçinin bax
* Nemezis əməliyyatı
* Erməni terrorizmi
Fitofaqlar

**Fitofaqlar **(müvafiq olaraq "bitki" və "yemək" mənasın verən  və  sözlərindən yaranıb) — heyvanların bitkilərlə qidalanması Bura əsasən daxildir: dırnaqlılar, gəmiricilər, çoxlu cücülər, o cümlədən karpofaqlar (meyvəni yeyir), ksilofaqlar (oduncağı) rizofaqlar (kök sistemini, kökümsovu, soğanağı), mikofaqlar (məs. gənələrin sürfələrini, göbələklərin qiflərini yeyir).

Bitki ilə qidalanan onurğalıların çoxu (məs. gəmiricilər, dənyeyən quşlar) heyvan mənşəli qidaları, onurğasızları da yeyirlər.

## Mənbə
Fitonsidlər

**Fitonsidlər**  — bitkilərin əmələ gətirdiyi, bakteriyaların, mikroskopik göbələklərin, ibtidailərin böyüməsini və inkişafını saxlayan bioloji aktiv maddələr. Bu maddələr antibiotik xassəsi daşıyıb havadakı bir çox zərərli və xəstəlik törədən mikrobları, virusları məhv edir,
bununla da havanı saflaşdırır.

Aydın olmuşdur ki, təbiətdə fitonsid hadisəsi geniş yayılmışdır. Bakteriyalardan tutmuş ali bitkilərə qədər bütün bitki aləmi fitonsid xassəsinə malikdir. Çay, dəniz və göllərin
suyunda da fitonsidli bitkilərə rast gəlinir. Ağaclar daha çox fitonsid xassələri daşıyır. Müəyyən edilmişdir ki, şam, ardıc, qovaq, cökə, tozağacı meşələri xəstəlik törədən virusları, mikrobları aloye, sarımsaq, soğan və istiotdan da tez məhv edir.

Fitonsid buraxan 40-a qədər ağac və kol növü müəyyən edilmişdir. Hər bir bitki fitonsidinin özünəməxsus təsiredici xassəsi vardır. Şam ağacının Fitonsidi vərəm xəstəliklərinin sağalmasına
kömək edir. Ağ şamın F-i difteriya mikroblarını qırır, qovağın və palıdın fitonsidləri isə qanlı ishal çöplərini məhv edir. Ardıc ağacının Fitonsidi difteriya, göyöskürək, qarınyatalağı çöplərinə və milçəklərə öldürücü təsir göstərir.

Ağcaqayın, qovaq, tozağacı, sərv Fitonsidi 20-25, şam, ardıc və dəfnə 15, qoz 18, vələs və saqqız 7-8, palıd və qaraçöhrənin Fitonsidi isə 5-6 dəqiqə ərzində bakteriyaları məhv etməyə
qabildir. Fitonsid bitkilərdə təbii immunitet amillərindən biridir.

Antimikrob xassələrinə görə Fitonsid – tibbdə, baytarlıqda, bitkilərin mühafizəsində istifadə olunur. Tibbdə soğan, sarımsaq, qatıqotu və tərkibində Fitonsid olan başqa bitkilərdən alınmış preparatlar irinli yaraların, trofik xoraların və s. xəstəliklərin müalicəsində istifadə edilir. Tərkibində Fitonsid olan bir sıra bitkilər mədə-bağırsaq traktının, ürək fəaliyyətinin hərəkəti və sekretor fəallığını stimullaşdırır.

Yeyinti sənayesində ərzaqları uzun müddət xarab olmaqdan qorumaq üçün də fitonsidlərdən istifadə olunur. "Fitonsidli" kağızlara" bükülmüş alma, armud, limon, naringi və s. meyvələr 1,5-2,5 dəfə az xəstəliyə tutulur. Bitkilərin fitonsid xassələri konserv istehsalında da kara gəlir.
Bu məqsədlə soğan, sarımsaq, şüyüd, dağ keşnişi, razyana, xardal, darçın, dəfnə yarpağı, kərəviz, çuğundur, pomidor, qatıqotu kökü və s. istifadə olunur. Onlar konservləri sterilizasiya edərək mikroblardan zərərsizləşdirir.

Müəyyən edilmişdir ki, bitkilərin yalnız uçucu xassəsi maddələri deyil, onların gövdəsinin, meyvə və giləmeyvələrinin şirələri də güclü antimikrob, yəni fitonsid xassələrinə malikdir. Aydın olmuşdur ki, tünd rəngli meyvə və giləmeyvələrin şirələri daha çox antimikrob xassəsi daşıyır.

## İstinadlar
Advanced Packaging Tool

**apt** (*advanced packaging tool*) — Debian və onun üzərində hazırlanmış əməliyyat sistemlərində  proqramların yazılması, yenilənməsi və silinməsi üçün istifadə olunan proqramdır. 

Paketlər internetdən alınır və ya hazır daşıyıcılardan yüklənir. Paketlərin mənbəsi /etc/apt/sources.list faylında və /etc/apt/sources.list.d/ kataloqunda saxlanılır. apt üçün qrafik qabıqlar yeni mənbələri rahat əlavə etmək, lazımsızları isə silməyə imkan verir.

**apt** (apt-get) proqramların əmr rejimində yazılması prosesini olduqca asanlaşdırır. Qrafik interfeysi sevən istifadəçilər üçün daha rahat proqramlar – front-end və Synaptic ilə Adept daha uyğundur. Mətn-qrafik interaktiv paketi də mövcuddur (ncurses) — aptitudeistifadə edir).

GNU General Public License istifadəçi razılaşması şərtlərinə uyğun olaraq pulsuz yayılır.

## İmkanlar
Müxtəlif proqramlara paketlərlə işləmək üçün imkan yaradan kitabxananı ifadə edir. apt üçün bir neçə qrafik qabıq mövcuddur:

* Adept package manager əvvəllər Kubuntu distributivinə daxil idi (hal-hazırda KPackageKit ilə əvəz edilib)
* Aptitude — mətn və əmr rejimlərində
* Synaptic — GTK+ əsasında hazırlanmış sadə və güclü qrafik menecer
* KPackage — KDE iş masası üçün komponent

## Maraqlı faktlar
`apt-get` boş əmrini yığdıqda istifadəçi əmr haqda kiçik yardım faylı görür və sonda bu yazı yaranır: "*This APT has Super Cow Powers*".

0.6.3 versiyası üçün *moo* əmri verdikdə belə bir yazı meydana gəlir: "*There are no Easter Eggs in this program*". Həmçinin `aptitude --help` kodunun sonunda bu cür cümlə var: "*This aptitude does not have Super Cow Powers*".

## Həmçinin bax

* dpkg

## İstinad

## Mənbələr
*
Marşal

**Marşal** (qədim alman sözü *marahscalc* — mehtər: qədim alman sözləri "marah" — at və "scalc" — nökər; ) — bir sıra ölkələrin ordularında general tərkibində ali hərbi rütbə. Bəzi ölkələrdə (çar Rusiyası, Böyük Britaniya, Almaniya, Avstriya, Hindistan) bu rütbə feldmarşal (; feld — çöl, əyyari, qoşun) adlanırdı.
Billi Co Armstronq

**Billi Co Armstronq** (d. 17 fevral 1972) – amerikalı musiqiçi, müğənni, gitaraçı, pank-rok qrupu olan Green Day-in solisti və prodüseri. Həmçinin Pinhead Gunpowder, The Network, Foxboro Hot Tubs, Blatz, Rancid, The Lookouts, Goodbye Harry, Corrupted Morals qruplarının da gitaraçısı və solistidir.

## Həyatı
Billi Co Armstronq 1972-ci ilin 17 fevralında Kaliforniya ştatının Rodeo şəhərində anadan olmuşdur. O, ailədə 6 uşaq arasında ən kiçiyidir. Onun atası sürücü idi, həmçinin də klublarda caz musiqini ifa edirdi. Onun anası restoranda ofisiant işləyirdi. 1980-ci ilin sentyabrında, Billinin cəmi 10 yaşı olanda atası vəfat edir. 2 il sonra anası yenidən ərə gedir. Billi isə bunu çox ağır qəbul edib, bu adama nifrət edirdi. Billinin 14 yaşı olanda o, ilk mahnısını - "Why Do You Want Him?" mahnısını yazıb, bu mahnıda onun anası və atalığı haqqında söhbət açılır. Billi 5 yaşından artıq mahnılar oxuyurdu. O, çox vaxt xəstəxanalarda xəstələr üçün mahnılar oxuyardı. Onun 11 yaşı olanda, anası ona məşhur "Blue" elektro-gitarasını hədiyyə edib ki, Billi indiyə kimi bu gitarada mahnılar ifa edir.

Billi 10 yaşında ikən Mayk Dirnt ilə məktəb kafesində tanış olmuşdu. Onlar 1 yerdə rok qrandları olan Ozzy Osbourne, Van Halen, Rolling Stones, Def Leppard kimi qruplara qulaq asırdılar. 1987-ci ildə onlar öz qruplarını yaratmaq istədilər. Bu qrupun adını "Sweet Children" qoymuşdular. Qrupun ilk təbilçisi Al Sobrnte olmuşdur. Onların ilk çıxışı "Rods Hickory Pit in Vallejo" klubunda olmuşdur. Öz 18 illiyindən 1 gün əvvəl Billi məktəbini atır və öz vaxtını ancaq qrupuna həsr edir.

## Şəxsi həyatı
1990-cı ildə o, Mankatada (Minnesota ştatında) konsertlərinin birində öz gələcək həyat yoldaşı olan Edrien Nesser ilə tanış olub və onunla 1994-cü ilin 2 iyulunda evlənib. Onların 2 uşağı var - Cozef Marçano Armstronq (28 fevral 1995) və Ceykob Deyncer Armstronq (12 sentyabr 1998). Edrien Nesserin və Billinin Adeline Records adlı şirkətləri var. Billi ailəsi ilə hazırda Berkli şəhərində (Kaliforniya) yaşayır.

2003-cü ildə Billi içkili vəziyyətdə maşının sükanı arxasında oturduğu üçün həbs olunaraq, sürücülük vəsiqəsindən məhrum edilib.

## Hobbiləri
2009-cu ildə prezident seçkilərində Barak Obamanı dəstəkləyib.

## Həmçinin bax
* Green Day
Generalissimus

**Generalissimus** () — bir sıra ölkə ordularında ali hərbi rütbə. Bəzi ölkələrdə yüksək hökumət adamlarına və ya hökmranlıq edən ailə üzvlərindən bəzilərinə verilən fəxri ad.

Bir qayda olaraq bu rütbə müharibə dövründə böyük ordu birləşmələrinə komandanlıq etmiş generallara verilir. Bəzən bu ad dövlət başçılarına və kral ailə üzvlərinə də verilib.

Tarixdə ilk generalissimus rütbəsini 1569-cu ildə Fransa kralı IX Karlın qardaşı 18 yaşlı gələcək kral Henrix Valua almışdır. Fransa tarixində 12, Avstriya tarixində 9, Almaniya tarixində 3, İtaliya tarixində 3, Çin tarixində 6, Rusiya tarixində 6, SSRİ tarixində 1 nəfər generalissimus rütbəsi daşımışdır.

## İstinadlar
Kral Artur (film, 2004)

**Kral Artur** () — Kral Arturun və dairəvi stol cəngavərlərinin həyatından bəhs edən tarixi film.

## Məzmun

Film əfsanəvi-tarixi şəxsiyyət haqqındadır. Bu ekran əsərində Kral Arturun hakimiyyəti dövründə baş vermiş siyasi hadisələr və tarixi faktlara daha çox diqqət ayrılmışdır. Böyük Roma İmperiyasının süqutundan sonra Britaniyada baş verən tarixi hadisələr, məşhur əfsanəvi cəngavər kral Arturun fəaliyyəti canlandırılmışdır.

## Film haqqında

*Filmdəki hadisələr 467-ci ildə cərəyan edir. Bu zaman Britaniyada artıq Roma legionları yox idi və ölkə xırda mülklərə parçalanmışdı.  
*Prodüserlər filmin rejissoru qismində Maykl Beyi görmək istəyirdilər. Ancaq sonuncu 5 il çəkdiyi əziyyətlərdən sonra filmin bu janr üçün nisbətən kiçik büdcəsinin olması səbəbilə layihəni tərk etmişdi.   
*Çəkilişlər üçün 300-dən çox qılınc, 700 nizə və 300 döyüş toppuzu hazırlanmışdı. 
*Kostyumlar üzrə rəssamın sözlərinə görə, kinonun çəkilişi zamanı 2 000-dən çox kostyum tikilib.  
*Saks döyüşçülərini canlandırmaq üçün filmə əksəriyyətinin heç bir döyüş təcrübəsi olmayan 400 nəfər dəvət edilmişdi. 
*Döyüşlərin reallığını göstərmək üçün qılınclara, qalxanlara, dəbilqələrə və nizələrə çoxsaylı kameralar quraşdırılmışdı. 
*Filmdə göstərildiyi kimi saksların başçıları Sedrik və Sinrik bu döyüşdə həlak olmamışdılar və Sedrik sonradan Uesseks krallığının əsasını qoymuşdu.

## Həmçinin bax
*Film haqqında əlavə məlumat
Qazalaq

**Qazalaq** — tək at qoşulan, yaylı, ikitəkərli at arabası.

## Ümumi məlumat
Tək at qoşulan bu nəqliyyat növü öz quruluşuna görə ikitəkərli at arabasına oxşasa da, ondan yaylı olması ilə fərqlənirdi.
Qazalağın cardağı (banı) oxa bərkidilmir. Yayların ustundə dururdu. Onu cardağı dordbucaqlı idi. Taxtadan hazırlanmış cardaqda 4–5 adam
otura bilirdi. Təkərləri "Bakı" və "Şamaxı" arabaların təkəri kimi diametrcə cox iri olurdu. Məlumatlara görə, Azərbaycanda qazalaq ancaq Bakıda hazırlanmışdır. Toy mərasimlərində işlədilən qazalaqları bəzəmək məqsədilə onun yanlarından rəngbərəng xalcalar asılırdı. Sərnişinlərin rahatlığını təmin etmək üçün qazalağın icərisinə kiçik doşəkcələr qoyulurdu.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Prilotka

**Prilotka** — tək at qoşulan nəqliyyat növu.

Quruluşca qazalağa oxşayırdı və ona bir at qoşulurdu. Dord əsas hissədən ibarət idi:

* ox və təkərlər
* ox üzərindəki iki ədəd yay
* arabanın "evi"
* arabanın qolları

Prilotkanı qurşadırmaq ucun əvvəlcə ox və təkərlə hazırlanırdı və yaylar oxun ustunə bərkidirdi. Sonra qollar üzərində qurulmuş prilotkanı "evi" yayların ustunə qoyularaq xüsusi dəstəklə onlara bağlanırdı. Prilotka qazalağa nisbətən daha rahat nəqliyyat novu idi. Onun "evi" nin icərisində hazırlanmış yumşaq oturacaqda ili adam əyləşə bilirdi. Oturacağı doşəmədən xeyli hundurdə yerləşirdi. Təkərlərin qaldırdığı toz-torpağın qarşısını almaq məqsədilə təkərlərini ustunu "evin" yanlarına "qanad" adlanan hissələr bağlanırdı. XIX əsrin 30-cu illərinə qədər işlədilmiş pritlotkanı daha yumşaq nəqliyyat novu etmək üçün onun təkərlərinə son zamanlar rezin şinlər də kecirilmişdi. Təntənəli gunlərə ondan istifadə etmək boyuk şərəf sayılırdı. Toy gunlərində həmişə gəlini prilotkada gətirməyə calışırıdılar.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Dilican

**Dilican** bu mənalarda gələ bilər:

* Dilican (nəqliyyat) — furqon tipli nəqliyyat vasitəsi.
* Dilican rayonu — Ermənistan SSR-də mövcud olmuş rayon.
* Dilican (Ermənistan) — Ermənistan Respublikasının Ağstafaçay dərəsində şəhər.
* Dilican Milli Parkı — Ermənistanda milli park.
* Dilican (İran) — İranın Mərkəzi ostanında şəhər.
* Dilican (rəqs) — Azərbaycan milli rəqsi.
Filiz

**Filiz** — iqtisadi cəhətcə tərkibindən metalların alınması məqsədəuyğun hesab edilən təbii mineral birləşmə. "Filiz" termini bir sıra qeyri metal qazıntılar (pyezokvars, flüorit və s.) üçün də işlədilir.

## Azərbaycanda filiz yataqları
Azərbaycanın yeraltı sərvətləri içərisində əhəmiyyətinə görə ikinci yeri filiz faydalı qazıntıları durur, (birinci yerdə neft-qaz durur), Respublika bu faydalı qazıntılarla çox zəngindir. Daşkəsən dəmir yatağı, Zəylik alunit yatağı, Balakən rayonunda aşkar edilmiş Filizçay polimetal
yatağı Avropada, həta dünyada ən iri yataqlardan sayılır.

Azərbaycan ərazisində həmçinin mis, qurğuşun, sink, molibden,
manqan, kobalt, civə, xrom, nikel, sürmə, arsen, qızıl və s. yataqları da vardır.

## İstinadlar
T-Mobile

**T-Mobile** Alman GSM operatoru. Deutsche Telekom nəzdində fəaliyyət göstərən qrupun mərkəzi Bonnda yerləşir. Digər ölkələrdəki investisiyaları da hesaba qatılanda cəmi 106,42 milyon müştərisi olan T-Mobile mobil telefon xidməti təqdim edən şirkətlər siyahısında 6-cı yerdədir. İdarə heyəti başçılığı Hamid Akhavan tərəfindən aparılan T-Mobile, 7 mini Almaniyada olmaq üzrə 44 mindən çox işçiyə malikdir.

## Xarici keçidlər

* T-Mobile Holdinq
* T-Mobile Almaniya
* T-Mobile "Tez-tez soruşulan suallar" 
* 3G FORUM - T-Mobile
Dilican (nəqliyyat)

**Dilican** – furqon tipli nəqliyyat vasitəsi.

## Ümumi məlumat
Dilican furqon tipli nəqliyyat vasitəsi olub, şərəbana nisbətən daha çox sərnişin(16–18) göturə bilirdi. Dilican da yarıyumşaq nəqliyyat növü idi. Onun "evi" nin üstü örtülü olduğu üçün ilin bütün fəsilərində sərfəli nəqliyyat vasitəsi hesab olunurdu.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Kareta

**Kareta** — kiçik və yumşaq nəqliyyat növü.

## Ümumi məlumat
Şərəbana və Dilicana nisbətən kareta kiçik və yumşaq nəqliyyat növü idi. Altı nəfərə qədər sərnişin götürə bilən kareta Azərbaycanda ancaq Bakı şəhərində işlədilmişdir.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Şərəban

**Şərəban** — üstü açıq at arabası, yarıyumşaq nəqliyyat növü.

## Ümumi məlumat

Şərəban səkkiz nəfərə qədər sərnişin götürən üstü açıq at arabasıdır. Yarıyumşaq nəqliyyat növü olan bu şərəbanla sərnişin daşınması adətən yaz, yay və qismən payız mövsümlərində yerinə yetirilir.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Distrofiya

**Distrofiya** — orqan və toxumalarda maddələr mübadiləsinin pozulmasından baş verən xəstəlik halı. Səbəbi: orqanizmə kifayət qədər qida maddələrinin daxil olmaması və onların yaxşı mənimsənilməməsidir.

## Mənbə
Şota Rustaveli

**Şota Rustaveli** (; ) — XII əsr gürcü şairi, Gürcüstan ədəbiyyatının böyük yazıçılarından birdir.

Onun yazdığı "Pələng dərili cəngavər" ( — Vepkhistkaosani) dünya poeziyasının ən parlaq nümunələrindəndir.

## Həyatı
Rustavelinin həyatı haqqında təxmini məlumatdan bəllidir ki, o, Mesxeti yaxınlığındakı Rustavidə anadan olub, XII əsrin ikinci yarısı, XIII əsrin əvvəllərində yaşamış, təhsilini Zərzəm monastrında, sonra da Kaxetiya ruhani akademiyası İkaltoda almışdır.

Şotaya çariça Tamara özü hamilik etmişdir. O, bir qrup gürcü gəncləri ilə bərabər Ş. Rustavelini də Bizansa göndərmişdir. Bəzi təxmini mülahizələrə görə Ş. Rustaveli Bizansdan qayıdandan sonra Tamaranın rəğbətini daha da qazanmış və onun sarayında yaşamışdır. "Pələng dərisi geymiş pəhləvan" poemasının ithaf hissəsində Ş. Rustavelinin Tamaranı vəsf etməsi onun hakimiyyətinə açıq pərəstişindən irəli gəlir.

## Qalereya

Fayl:1938 CPA 587.jpg|SSRİ poçt markası (1938)
Fayl:1966 CPA 3396.jpg|
Fayl:The Soviet Union 1956 CPA 1970 stamp (Shota Rustaveli and Episode from The Knight in the Panther's Skin).jpg|SSRİ poçt markası (1936)
Fayl:1966 CPA 3397.jpg|
Fayl:1966 CPA 3395.jpg|SSRİ poçt markası (şairin 800 illiyi)
Fayl:Sjota Roestaveli - De ridder in het pantervel.jpg|(Leiden)


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Xəlilov Pənah İmran oğlu — SSRİ xalqları ədəbiyyatı. I hissə.- Bakı: Maarif, 1975.- 416 s
Halofitlər

**Halofitlər** — duzlu bitmə şəraitinə, xlorlu və kükürdlü duzlarla doymuş torpaq məhlulundan istifadə etməyə uyğunlaşmış bitkilər. Bunlardan bir hissəsi ətli-şirəli zoğları olan sukkulentlər (duzlaq çoğanı, qaraşoran, bir sıra şorangələr və s.) olub səhra və yarımsəhralarda qrunt
suyu səthə yaxın yerləşən şoran torpaqlarda bitir. Digər hissəsi sukkulent olmayan bir qədər kseromorfluq əlaməti olan, qrunt suyu bir qədər dərində yerləşən sahələrdə bitən bitkilərdir (məs. sirkən bitkisinin bəzi növləri), bunlar hüceyrə şirəsində karbohidratlar toplayır.

Bəzi halofitlər xüsusi uducu vəziciklərin köməyi ilə artıq duzları ayıraraq hüceyrə
şirəsinin osmotik qatılığını tənzim edir (Yulğun, dəvəayağı). Bütün halofitlər torpaq duzluluğunun dərəcəsini göstərən indiqatorlar hesab edilir. Bir çox halofitlər (sirkən növləri, şorangələr, yulğun) yarımsəhra otlaqlarının quraqlığa və duzadavamlı yem bitkiləridir.

## İstinadlar
Dpkg

**dpkg** — Debian əməliyyat sistemində paketlərlə idarəetmə sisteminin proqram təminatıdır. dpkg proqramı .deb paketlərini yazmaq və silmək üçün istifadə edilir.

`dpkg` olduqca aşağı mərhələli utilitdir. APT kimi yüksək mərhələli utilitlər də mövcuddur ki, onlar şəbəkə repozitorluğundan paketləri endirməyə və izləməyə imkan verir. Son istifadəçilər üçün daha rahat və qrafik interfeysə malik utilitlər – Aptitude və ya Synaptic daha uyğundur. Bu proqramlar paketlər siyahısına baxmaq, onların elementlərinə göz gəzdirmək üçün idealdır.

## Tarixi
dpkg ilkin olaraq Met Uelş, Karl Striter və Yan Mördok tərəfindən yaradılmışdır. Yaradıcıların üç nəfər olmasına baxmayaraq proqramın ideya müəllifi və əsas inkişafçısı Yan Mördok olmuşdur. İlkin olaraq dpkg Perl proqramlaşdırma dilində yazılmışdır. Ancaq bir müddət sonra Yan Mördok tərəfindən 1993-cü ildə C proqramlaşdırma dilinə yenidən yazılmışdır. "dpkg" adı "Debian package" sözünün qısaldılmasıdır.

## İstifadə nümunələri
.deb paketi yazmaq üçün:

```
dpkg -i deb_paketi
```


*deb_paketi* hissəsi — paket faylının adıdır (fayl .deb formatındadır). dpkg-də işləmək üçün onu mütləq "root" kimi buraxmaq lazımdır.

Yazılmış paketlərin siyahısını çıxarmaq üçün:

```
dpkg -l [mask]
```


Yazılmış paketi silmək üçün:

```
dpkg -r paket_adı
```


## Yaradıcıların alətləri
dpkg-dev paketi paket yaratmaq üçün bir neçə alətə malikdir:

* **dpkg-source** — Debian paketinin mənbə fayllarını arxivləşdirir və arxivdən çıxarır.
* **dpkg-deb** — ikili paketləri arxivləşdirir və arxivdən çıxarır.
* **dpkg-gencontrol** — arxivdən çıxarılmış Debian paketindən məlumatı oxuyur.
* **dpkg-shlibdeps** — paket asılılığını izləyir.
* **dpkg-genchanges** — arxivdən çıxarılmış Debian paketindən məlumatı oxuyur.(.changes üçün).
* **dpkg-buildpackage** — avtomatik paket yaradılması üçün istifadə olunan idarə skripti.
* **dpkg-distaddfile** — Debian faylına fayl əlavə edir.
* **dpkg-parsechangelog** — dəyişdirilmiş Debian paketinin fayl məlumatını oxuyur.

## Həmçinin bax
* Advanced Packaging Tool

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
*
Aerozol

*Aerozol* (yun. aer- hava və soel - cisim) - havada asılı vəziyyətdə olan müxtəlif böyüklükdə və formada, kimyəvi tərkibi, habelə fiziki xassələrinə görə başqa-başqa olan ən kiçik hissəcik (toz, buz kristalı, duz, mikroorqanizm və s.).

Aerozol duman və bulud əmələ gəlməsi üçün zəruri olan kondensasiya nüvəsi rolunu oynayır.

250px|thumbnail|right|Duman və bulud aerozollardır
**Aerozol** — qaz mühitində (adətən havada) asılı vəziyyətdə olan bərk və maye hissəciklərdən ibarət dispers sistem. Bitki tozcuqları ilə doymuş hava, tüstü, duman, tozlu hava təbii aerozollar sayılır. Yalnız tüstü kiçik bərh hissəciklərdən və çox az dərəcədə su damcılarından və qatrandan əmələ gəlmiş asılqan, duman isə yalnız bir mayedən – sudan əmələ gəlmiş aerozoldur. Dumanda, tüstüdə və digər aerozollarda hissəciklərin diametri 1-dən 100 mikrometrə qədər olur. Hava axını, külək onları qarışdırır və yerə düşməyə imkan vermir. Aerozollar təbiətdə və insan həyatında müsbət rol oynayır. 

Bitkilərin çoxu çiçək tozcuqlarının aerozolu ilə tozlanır, duru yanacaqlar və bərk yanacaqların çoxu aerozol şəklində yandırılır, bitki ziyanvericilərinə qarşı kimyəvi aerozollarla mübarizə aparılır.

## Xassələri
Bağlı qabda sabit temperaturda aerozolların hissəcikləri tədricən çox yavaş-yavaş çökür. Bu zaman onların ikinci bir qeyri-adi xassəsi meydana çıxır. Aerozolun hissəcikləri qabın dibinə deyil, divarına çökür. Səbəb sadədir. Aerozolların hissəciklərinin səthində elektrik yükü olur. Bir neçə hissəcik qabın dibinə çökdükdən sonra digərlərinə artıq orada yer olmur.

## Aerozolların alınması
Aerozollar iki yolla alına bilər: kondensasiya ilə və dispersləşmə ilə. İçərisində xlorid turşusu (HCl) olan sınaq şüşəsi götürək. Əgər havada heç olmasa ammonyakın izi olarsa, sınaq şüşəsinin ağzı açıldıqda onda kondensləşmə yolu ilə ammonium-xlorid (NH4Cl) əmələ gəlir. Verilmiş halda qaz halında maddələrdən bərk NH4Cl hissəcikləri əmələ gəlir.

Sement istehsalında, sement xammalının xırdalanması zamanı havada həmişə narın toz olur. Bu aerozol bərk hissəciklərin havada səpələnməsi – dispersləşməsi nəticəsində əmələ gəlir.

## Aerozolların rolu
Radioaktiv maddələr, silisium 4-oksid, alüminum oksid, qurğuşun, xrom tozu və s. ilə qarışıq texniki aerozollar çox ziyanlı olub ağır xəstəliklərə səbəb olur. Öskürmə və asqırma zamanı əmələ gələn bakteriyalı aerozollar yoluxucu xəstəliklərin, o cümlədən qripin yayılmasına səbəb ola bilər. Aerozollar təbiət hadisələrində, məişətdə, insanın istehsalat fəaliyyətində mühüm rol oynayır. Buludların sıxlaşması, tarlaların kimyəvi maddələrlə çilələnməsi, tənəffüs yollarının müalicəvi aerozolların xeyrini əks etdirən hadisə və proseslərdir. Aerozollar həm də zərərli olur. Zavod borularından çıxan kiçik damcılar, qriplə xəstələnən adam öskürdükdə ətrafa yayılan viruslar – bunlar da aerozollardır.

## Həmçinin bax
*Aerofagiya
*Aerogel
*Aerologiya
 

## İstinadlar