Menon

***Menon*** (, *Ménōn*) — Platon tərəfindən təxminən e.ə. 385-ci ildə yazılmış, lakin hadisələri daha erkən — təxminən e.ə. 402-ci ilə aid edilən Sokrat dialoqudur. Menon dialoqa Sokrata belə bir sual verməklə başlayır: Fəzilət (, *[[Arete|aretē]]*) öyrədilə bilərmi, təcrübə yolu ilə qazanılırmı, yoxsa təbiətdən gəlirmi? Fəzilətin öyrədilə bilib-bilmədiyini müəyyən etmək üçün Sokrat Meno&shy;ya əvvəlcə fəzilətin nə olduğunu müəyyənləşdirməli olduqlarını bildirir. Personajlar fəzilətdən və ya *aretē*dən danışarkən ədalət və ya təmkin kimi xüsusi fəzilətləri deyil, ümumi mənada fəziləti nəzərdə tuturlar. Əsərin birinci hissəsi Sokratik dialektik üslubu nümayiş etdirir; fəziləti yetərincə tərif edə bilməyən Meno çaşqınlıq və ya aporiya vəziyyətinə düşür. Sokrat təklif edir ki, fəzilət üçün uyğun bir tərifi birlikdə axtarsınlar. Buna cavab olaraq Meno bildirir ki, insan bilmədiyi bir şeyi axtara bilməz, çünki tapdığı şeyin axtardığı olub-olmadığını müəyyən edə bilməz.

Sokrat Meno&shy;nun bu arqumentinə — tez-tez “Meno paradoksu”, “Öyrənən paradoksu” və ya “Ərəb paradoksu” adlandırılan arqumentə — biliklərin xatırlama kimi başa düşülməsi nəzəriyyəsini (*[[anamnezis (fəlsəfə)|anamnezis]]*) irəli sürməklə etiraz edir. Dialoqda təqdim edildiyi kimi, bu nəzəriyyə ruhların ölməz olduğunu və cisimsiz halda hər şeyi bildiyini iddia edir; cismani vəziyyətdə öyrənmə isə ruhun bədənə gəlməzdən əvvəl bildiklərini xatırlaması prosesidir. Sokrat anamnezisin necə işlədiyini Meno&shy;nun qullarından birinə riyazi tapşırıq verməklə nümayiş etdirir. Daha sonra Sokrat və Meno yenidən fəzilətin öyrədilə bilib-bilmədiyi sualına qayıdır və bunu hipotez metodu ilə araşdırırlar. Dialoqun sonlarına yaxın Meno daha bir məşhur tapmacanı — “Meno problemi”ni və ya “Biliyin dəyəri problemi”ni irəli sürür; bu problem biliklərin nə üçün doğru inamdan daha yüksək dəyərə malik olduğunu sorğulayır. Buna cavab olaraq Sokrat biliklə doğru inam arasında məşhur və bir qədər müəmmalı fərq irəli sürür.

## Personajlar
Platonun *Meno* əsəri Sokrat və Menonun (həmçinin transliterasiya olunmuş formada “Menon”) əsas danışanlar olduğu Sokrat dialoqudur. Onlar insan fəzilətini — onun nə olduğunu və öyrədilə bilib-bilmədiyini — müzakirə edirlər. Meno Fessaliyadan Afinaya çoxlu qullarla birlikdə səfər etmişdir. Gənc, yaraşıqlı və nəcabətli olan Meno məşhur sofist Qorqiasın şagirdidir və fəzilətə dair baxışları açıq-aşkar Meno&shy;nun mövqeyinə təsir göstərir. Dialoqun əvvəlində Meno bildirir ki, o, fəzilət mövzusunda dəfələrlə və geniş auditoriyalar qarşısında çıxışlar etmişdir.

Meno&shy;nun qullarından biri də dialoqda danışan roluna malikdir; dialoqun əsas xüsusiyyətlərindən biri Sokratın bu qul ilə söhbət edərək *[[anamnezis (fəlsəfə)|anamnezis]]* ideyasını nümayiş etdirməsidir: müəyyən biliklər anadangəlmədir və düzgün sorğu yolu ilə ruh tərəfindən “xatırlanır”.

Dialoqun sonrakı hissələrində iştirak edən digər şəxs afinalı siyasətçi Anitdir; o, sonralar Sokratın ittihamçılarından biri olmuşdur. Meno Anit ilə dost münasibətlərinə malikdir.

## Dialoq

### Fəzilətin təqdimatı
Dialoq Meno&shy;nun Sokratdan fəzilətin öyrədilə bilib-bilmədiyini soruşması ilə başlayır. Sokrat bildirir ki, fəzilətin nə olduğunu bilmir və tanıdığı heç kim də bunu bilmir. Meno cavabında deyir ki, onun sofist müəllimi Qorqiasa görə fəzilət müxtəlif insanlar üçün müxtəlif məna daşıyır: kişi üçün fəzilət şəhərdə elə davranmaqdır ki, dostlarına kömək etsin, düşmənlərinə zərər versin və eyni zamanda özü ziyan görməsin. Qadın üçün fəzilət fərqlidir — onun sahəsi ev təsərrüfatının idarəsidir və o, ərinə itaət etməlidir. Meno əlavə edir ki, uşaqların (oğlan və qız), eləcə də yaşlı insanların — azadların və qulların — hər birinin özünəməxsus fəziləti vardır. Sokrat buna etiraz edərək bildirir ki, bütün insanlar üçün ümumi olan bir fəzilət mövcud olmalıdır.

Sokrat insan fəzilətinin cinsə və ya yaşa bağlı olması fikrini rədd edir. O, Meno&shy;nu bütün insanlara xas olan fəzilətlər ideyasına yönəldir və göstərir ki, *[[Sofrosin|sofrosunê]]* (təvazökarlıq, yəni özünənəzarətin həyata keçirilməsi) və *[[Dike (mifologiya)|dikê]]* (və ya *dikaiosunê*; “ədalət”, yəni başqalarına zərər verməmək) uşaqlarda və yaşlılarda da fəzilət hesab olunur. Meno Sokrata təklif edir ki, “insanları idarə etmək qabiliyyəti” hamı üçün ümumi bir fəzilət ola bilər. Sokrat isə qul sahibinə işarə edərək bildirir ki, “yaxşı idarə etmək” qulun fəziləti ola bilməz, çünki əks halda o, qul olmazdı.

Sokratın göstərdiyi səhvlərdən biri də Meno&shy;nun bir çox xüsusi fəziləti sadalayıb, onları fəzilət edən ümumi xüsusiyyəti müəyyənləşdirməməsidir. Sokrat qeyd edir ki, Meno bir bütövü çoxluya çevirir — sanki bir boşqabı sındıran kimsə kimi.

Meno fəzilətin yaxşı şeyləri arzulamaq və onları əldə etmək gücü olduğunu irəli sürür. Sokrat isə bunun ikinci bir problem yaratdığını göstərir: bir çox insan şərin nə olduğunu tanımır. Müzakirə daha sonra insanların niyə yaxşı ilə şəri tez-tez qarışdırdıqları məsələsinə yönəlir. Sokrat Meno&shy;dan xahiş edir ki, yaxşı şeylərin həqiqətən yaxşı olması üçün onların fəzilətlə əldə edilməli olub-olmadığını düşünsün. Sokrat bununla fəzilətin tək bir şey, yoxsa çoxlu şeylər olduğu sualına gətirib çıxarır.

*Meno* dialoqunda fəzilət üçün qaneedici bir tərif ortaya çıxmır. Lakin Sokratın şərhləri göstərir ki, onun fikrincə uğurlu bir tərif siyahı deyil, vahid olmalı; fəzilətin bütün və yalnız həqiqi nümunələrini əhatə etməli və dairəvi olmamalıdır.

### Meno paradoksu
Meno Sokrata belə bir sual verir:

 Bəs, Sokrat, bilmədiyin bir şeyi necə araşdıracaqsan? Araşdırmanın mövzusu kimi nəyi irəli sürəcəksən? Və əgər axtardığını tapsan, onun məhz bilmədiyin şey olduğunu necə biləcəksən? 

Sokrat bu sualı yenidən formalaşdırır; sonradan bu ifadə Meno paradoksunun və ya araşdırma paradoksunun kanonik forması kimi qəbul edilmişdir:

### Meno&shy;nun qulu ilə dialoq

Sokrat bu sofistik paradoksa ruhların ölməz olduğu və insan bədəninə köçməzdən əvvəl hər şeyi öyrəndiyi barədə bir *[[mif]]os* (yəni “hekayə” və ya “uydurma”) ilə cavab verir. Ruh doğulmazdan əvvəl gerçək şeylərlə təmasda olduğuna görə, yaşadığımız müddətdə onları sadəcə “xatırlamalıyıq”. Belə xatırlama Sokratik suallandırma tələb edir və Sokratın fikrincə bu, öyrətmə demək deyil. Sokrat öz suallandırma və xatırlama metodunu həndəsədən bixəbər olan bir qulu sorğu-sual etməklə nümayiş etdirir.

Sokrat Qərb fəlsəfəsində anadangəlmə bilik arqumentinə dair ən təsirli dialoqlardan birinə başlayır. Yerdə həndəsi fiqurlar çəkərək Sokrat göstərir ki, qul əvvəlcə tərəfləri 2 fut olan kvadratın sahəsini ikiqat artırmaq üçün tərəfin hansı uzunluqda olmalı olduğunu bilmir. Qul əvvəlcə tərəfin iki dəfə artırılmalı olduğunu (4 fut) güman edir; bunun artıq həddən çox olduğu aydınlaşdıqda isə 3 fut olmalı olduğunu deyir. Bu da yenə çoxdur və qul çıxılmaz vəziyyətə düşür.

Sokrat bildirir ki, onu sorğu-suala tutmazdan əvvəl qul (Meno&shy;nun dəstəsindən təsadüfi seçilmiş biri) verilmiş kvadratdan ikiqat böyük kvadrat mövzusunda “yaxşı və axıcı” danışa bildiyini düşünə bilərdi. Sokrat qeyd edir ki, onun qulda yaratdığı bu “keyləşmə” ona zərər verməmiş, əksinə fayda gətirmişdir.

Daha sonra Sokrat ilkin kvadrata üç kvadrat da əlavə edərək sahəsi dörd dəfə böyük olan bir kvadrat yaradır. O, hər bir kiçik kvadratı iki yerə bölən dörd diaqonal xətt çəkir. Suallar vasitəsilə Sokrat qulu bu diaqonalların əmələ gətirdiyi kvadratın sahəsinin səkkiz kvadrat fut olduğunu — yəni ilkin kvadratın sahəsindən iki dəfə böyük olduğunu — kəşf etməyə yönəldir. O deyir ki, qul ona heç nə öyrədilmədən, doğulmazdan əvvəl bildiyi biliyi “spontan şəkildə geri çağırmışdır”. Sokrat hesab edir ki, qulda “yeni inanclar” sadəcə “yenidən oyadılmışdır”.

Qul oğlanla olan nümunədən sonra Meno Sokrata bildirir ki, xatırlama nəzəriyyəsində onun haqlı olduğunu düşünür; Sokrat da bununla razılaşır:

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Approaching Plato: A Guide to the Early and Middle Dialogues
* Guides to the Socratic Dialogues: Plato's ''Meno''. A beginner's guide to the *Meno*
* Plato's ''Meno'': Contretemps in the Classroom
* Meno 82b–85d A Visual Representation of the Geometry in Socrates' Interrogation of the Slave
* 
* Plato's Meno, article in the *[[İnternet fəlsəfə ensiklopediyası|Internet Encyclopedia of Philosophy]]*