open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ana səhifə

Həftənin&nbsp;seçilmiş&nbsp;məqaləsi
			
		
		
			
			Həftənin&nbsp;yaxşı&nbsp;məqaləsi
			
		
		
			
			Həftənin&nbsp;seçilmiş&nbsp;siyahısı
			
		
		
			
			Günün&nbsp;seçilmiş&nbsp;şəkli
			
		
	
	
		
			
			Xəbərlər
			
		
		
			
			Bilirsinizmi?
			
		
		
			
			Tarixdə&nbsp;bu&nbsp;gün
			
		
		
			
			Kömək&nbsp;səhifələri
			
		
	


__NOTOC____NOEDITSECTION__
Dil

**Dil** — ancaq insanlara aid olan, özündə məzmun və eyni tip səslənmə (yazılış) qaydaları daşıyan şərti sistem.

O, yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, dünya haqqında təsəvvür yaradan təbii intellektual sistemdir. Hər bir dil ayrılıqda dünya haqqında bilik, dünyanı görmək və anlamaq üçün vasitədir.

Dilləri linqvistika öyrənir. Dildə şərti işarələr semiotikanın predmetidir. Dilin insan təfəkkürünə və fəaliyyətinə təsirini psixolinqvistika tədqiq edir.

## Tipologiya
* linqvistikanın predmeti olan insan dilləri :
** təbii insan dilləri,
** süni insan dilləri, məsələn, (esperanto),
** karlar üçün jest dili,
* formal dillər
** kompüter dili, məsələn Alqol,
* Heyvanların ünsiyyət dili.

## Dillər haqqında ümumi məlumat
Hazırda Yer üzündə 7000-ə yaxın dil mövcuddur. Dünyanın yeddi dili dünya dilləri hesab olunur: ingilis dili, ispan dili, ərəb dili, rus dili, fransız dili, alman dili, portuqal dili

Alimlərin fikrinə görə, son 100 il ərzində 3000-dən 6000-ə qədər dili ölüm təhlükəsi gözləyir. Dilin saxlanması üçün həmin dildə ən azı 100 min insan danışmalıdır.

Yer üzündə əhalinin 80%-i 7000 dildən yalnız 80 dili bilir. Qalan dillərdə əhalinin 20%-i danışır. 3,5 min dil əhalinin 0,2%-nə aiddir

## Altay dilləri
* Türk dilləri
* Monqol qrupu
* Tunqus-mancur dilləri

## Ural dilləri
* Fin-Uqor qrupu
* Samodi qrupu

## Hind-Avropa dilləri
* German dilləri
* Roman dilləri
* Slavyan dilləri
* İran dil qrupu
* Hind-ari dilləri
* Baltik dilləri
* Kelt dilləri
* İtalik dilləri
* Yunan dilləri
* Paleobalkan dilləri

## Avrasiya Dil Ailəsi
* Semit qrupu
* Berber-Liviya qrupu
* Çad qrupu
* Kuşit qrupu

## Qafqaz dilləri
* Kartvel qrupu
* Abxaz-adıq dilləri
* Nax qrupu
* Dağıstan qrupu

## Paleoasiya Dil Ailəsi

## Ölü dillər
* Əski yunan dili
* Latın dili
* Sanskrit dili
* Assuriya dili
* Əski türk dili
* Əski fars dili
* Əski rus dili

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rusiya tərəfdən qəribə təklif
* "Dil və təfəkkür fəlsəfi problem kimi" M. Mirzəliyeva 

## Həmçinin bax
* Dil (anatomiya)

## Ədəbiyyat
* Şirəliyev M. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları. B., 1962;
* Dəmirçizadə Ə. Azərbaycan dilinin üslubiyyatı. B., 1968;
* Axundov A. Azərbaycan dilinin tarixi fonetikası. B., 1973;
* Dəmirçizadə Ə. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi. B., 1979, 1-ci hissə; Müasir Azərbaycan dili. 3 cilddə. B., 1978–1981, 1–3-cü c.;
* Qasımov M. Azərbaycan dili terminologiyasının əsasları. B., 1983;
* Əlizadə A. Azərbaycan ədəbi dilinin elmi üslubu (1901–1920-ci illər). B., 1997;
* Heydər Əliyev dil haqqında və Heydər Əliyevin dili. /Red. B . N ə b i y e v. B., 1998;
* Seyidov Y. Azərbaycan dilinin qrammatikası. B., 2000;
* Aslanov V. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixinə dair. B., 2002;
* Qurbanov A. Müasir Azərbaycan ədəbi dili. 2 cilddə. B., 2003, c. 1; Axundov A. Dil və ədəbiyyat. 2 cilddə. B., 2003.
German dilləri

**German dilləri** – Hind-Avropa dil ailəsinin bir qolu. Aşağıdakı dillər german dillərinə aiddir:

* İngilis dili
* Alman dili
* Norveç dili
* İsveç dili
* Dan dili
* İsland dili
* Niderland dili
* Farer dili

## Xarici keçidlər
* Germanic Lexicon Project
* 'Hover & Hear' pronunciations  of the same Germanic words in dozens of Germanic languages and 'dialects', including English accents, and compare instantaneously side by side
* ''Bibliographie der Schreibsprachen'': Bibliography of medieval written forms of High and Low German and Dutch
* Swadesh lists of Germanic basic vocabulary words (from Wiktionary's Swadesh-list appendix)
* Germanic languages fragments—YouTube (14:06)
Slavyan dilləri

## Şərqi slavyan dilləri
* Rus dili
* Ukrayna dili
* Belarus dili

## Qərbi slavyan dilləri
* Polyak dili
* Çex dili
* Slovak dili

## Cənubi slavyan dilləri
* Serb dili
* Bolqar dili
* Xorvat dili
* Makedon dili
* Bosniya dili
----
İran dilləri

**İran dilləri** — Hind-Avropa dilləriin Hind-İran qrupuna daxil olan mənşəcə qohum dillər.

* Dəri dili
* Fars dili
* Kürd dili
* Osetin dili
* Puştu dili
* Tacik dili
* Talış dili
* Tat dili
* Zaza dili
* Mazandaran dili
* Gilan dili

## Həmçinin bax
* Kiril qrafikalı əlifbalı dillər siyahısı

## xarici linklər
*Kümmel, Martin Joachim. "Areal developments in the history of Iranic: West vs. East." BOOK OF ABSTRACTS

## Mənbələr
* ASE, VI cild, səh. 513.
Hind-ari dilləri

**Hind-ari dilləri** – Hind-Avropa dil ailəsinə aid dil qrupu.

* Hind dili
* Sanskrit dili
* Pənjab dili
* Marathi dili
* Oriya dili
* Sinhal dili
* Kaşmir dili
* Urdu dili
* Qaraçı dili

## Həmçinin bax
* Kiril qrafikalı əlifbalı dillər siyahısı
Kelt dilləri

**Kelt dilləri** — hind-avropa dil ailəsinə daxil olan qohum dillər qrupu. Hal-hazırda ona daxildirlər:

* Şotland dili (keltcə)
* İrland dili
* Vall dili
* Breton dili
* Men dili
Yunan dilləri

**Yunan dilləri** — Hind-Avropa dil qrupunun bir qolu. Əsas üzvü yunan dilidir. Eyni zamanda, yunan qrupu qədimdən bəri ən yaxşı öyrənilmişdir. Hal-hazırda qrupun əsas funksiyası, dil funksiyalarının tam dəsti ilə uzun və mürəkkəb bir tarixi olan Yunanıstanın dilidir. Yunan qrupu
alban və erməni ilə yaxınlaşır, həm də hər biri bir dil ilə təmsil olunur. Eyni zamanda əvvəllər başqa yunan dilləri və çox təcrid edilmiş dialektlər var idi ki, onlar ya ölən, ya da assimilyasiya nəticəsində tükənmə şəraitindədirlər.

## Yunan qrupunun dil və dialektlərinin siyahısı
Qrupun tərkibi daim dəyişir. Qədim dövrlərdə yunan qrupu üç şöbəyə bölünüb:
* Qərb şöbəsi
** Dorian dialekti
** Şimal-qərb dialekti
** Açıq dialekti
** Köhnə Makedoniya dili

* Mərkəzi şöbəsi
** Aiol dialekti
** Arcadian dialekti

* Şərq söbəsi
** Attik dialekti
** İoniya dialekti

Attik dialekti əsasında qədim yunan dili Koine formalaşdırılmışdır. Bir çox dəyişikliklərdən sonra Koine orta əsrli yunan dilinə çevrildi. XV əsrdə orta əsr yunan dili əsasında Yeni Yunan dili, Pontiv dili və Kapadok dili quruldu. Dorian dili əsasında, italyan-rumen dili, tsakon dialekti, maniot dialekti meydana gəlmişdir.

Attik dialektinə əsasən, koine vasitəsilə:
* Yəhudi — yunan dialekti

* Yunan dili
** Standart yeni Yunan dili
** Kafarevus dili
** Dimotika
*** Yunan dilinin Şimal dialektləri
**** Rumel dialekti
**** Makedoniya dialekti
**** Frakiya dialekti
**** Efir dialekti
*** Kipr dialekti
*** Cənub dialekti
*** Krit dialekti
** Rumey dili
Paleobalkan dilləri

**Paleobalkan dilləri** — bir sıra Hind-Avropa dillərinin şərti adlandırılması. Bu dillərdə danışanlar romalıların işğalından əvvəl (ehtimal ki, işğaldan bir müddət sonra da) Balkanlarda yaşamışlar.

Paleobalkan dillərinin təsnifatı

Frakiya - Dakiya dilləri

Frakiya dili †

Dakiya dili †

İlliriya - Messapiya dilləri

İlliriya dili † (bugünkü davamçıları albanlardır)

Messapiya dili † (latınlara qədər yaşamış Apenində xalq)

Alban dili
Antropologiya

**Antropologiya**  ( — insan;  — elm) —  insan haqqında elmdir. Təbiət elmlərindəndir. İnsanın yaranması və inkişafı, insan irqlərinin yaranması və insanın fiziki quruluşunun normal dəyişmələri haqqında elmdir.

Qərbdə bu elmə insanın təbii tarixindən əlavə, həmçinin etnoqrafiya və arxeologiyanı da aid edirlər. İnsanın əmələ gəlməsində ictimai amillər daha çox rol oynadığında antroplogiya humanitar elmlərədə sıx əlaqədardır. Antropologiya insanın morfologiyası, antropogenez və irqşünaslıq kimi əsas bölmələrdən ibarətdir.

## Etimologiya
Antropologiya yunan sözləri olan "ánthropos" ("insan") və "lógos" ("söz, elm") sözlərindən əmələ gələn düzəltmə sözdür. Bu gün bu sözü istənilən digər bir formaya salmaqla biz ya fransız, ya ingilis, ya da digər bir dilin sözünü işlətmiş olarıq.

XX əsrin əvvəllərinə aid Azərbaycandilli mənbələrdə **elmi-tərkib-insan** (علمی-ترکیب-اینسان) adlandırılmışdır.

## İnsan morfologiyası
İnsan morfologiyası somatologiyaya və merologiyaya bölünür.

### Somatologiya
Somatologiya insan orqanizmin fərdi dəyişkənliyinin qanuna uyğunluqlarını, rüşeym inkişafının ilk mərhələsindən qocalığa qədər insanın yaş xüsusiyyətlərini, müxtəlif bioloji və sosioloji amillərin insanın bədən qurluşuna təsiri, insanın konstitusiyasını öyrənir.

### Merologiya
Merologiya insan orqanizminin ayrı-ayrı hissələrinin dəyişkənliyini tədqiq edir. Nəticədə insanın başqa canlılarla qohumluq əlaqələrini və onun heyvanlar aləmində yeri müəyyən olunur.

## Antropogenez
Insanin yaranması hələ qədim zamanlardan insanları maraqlandıran əsas məsələlərdəndir. Qədim Şərqdə insanın yaranmasını dinlə əlaqələndirilir. Antik dövrdə iki nöqteyi-nəzər olmuşdur. 1.Atomistlər-insanın formalaşmasını canlı aləmin son nəticəsi kimi qəbul edirdilər. 2.İdealistlər-insanın mövcudluğunu fövqəltəbii qüvvələrlə bağlayırdılar. İntibah dövründə insanın mövcudluğu ilə bağlı yeni mülahizələr yarandı. 18-ci əsrdə Karl Linney “Təbiətin sistematikası” adlı əsərində insanı primatlar dəstəsinə aid etmişdi. 18-ci əsrin sonu 19-cu əsrin əvvəllərində Jan Batist Lamark təkamül nəzəriyyəsini irəli sürdü.

## İrqşünaslıq
1684-cü ildə fransız anatomu Fransua Bernye insanların xarici görünüşündəki fərqləri insan irqi anlayışı ilə ifadə etmişdir.Bernye bu fərqlərin yaranmasını təbii coğrafi şəraitin təsiri ilə əlaqələndirirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* АНТРОПОЛОГИЯ (ru)
* Mapping Transdisciplinarity in Human Sciences pdf 
* Fundamental Theory of Anthropology ppt
Türkmən dili

**Türkməncə** ya da **Türkmənistan Türkcəsi** () — oğuz qrupu türk dillərinə aiddir. Türkmənistanın rəsmi dilidir.

Türkmən dilində Türkmənistan ərazisindən başqa İran, Əfqanıstan, Türkiyə, Qaraqalpaq, Tacikistan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Stavropolda (Rusiya) danışılır. Türkmən dili Azərbaycan tükcəsinə bənzərliyi ilə fərqlənir. Türkmən dilində ərəb, fars və rus dillərindən külli miqdarda söz vardır. Rus sözlərinin türkməncəyə güclü təsiri SSRİ dövrünə təsadüf edir.

## İstinadlar

## Mənbə
## Mənbə
* 
* 

## Həmçinin bax
* Türkməncə-rusca sözlük, 1968
Sanatruk

**Sanatruk** () — 298–338-ci illərdə Paytakaran hökmdarı, bəlkə də Qafqaz Albaniyasının çarı.

## Xristianlığa qarşı mübarizəsi
Sanatruk Albaniyaya xristianlığı yaymaq üçün göndərilmiş əslən parfiyalı erməni din xadimi Müqəddəs Qriqorisi və onun yerli sakinlərdən xristian dininə cəlb edə bildiyi şəxsləri edam etdirdikdən sonra, alban feodalları ilə birgə 337-ci ildə Erməni çarlığına hücum etmiş və ölkənin paytaxtı Valarşapatı bir il əlində saxlamışdır. Romalıların köməyinə arxalanan ermənilər bir il sonra əks hücuma keçmiş və Sanatruku Erməni çarlığından çıxara bilmişlər. Döyüşlərin birində Sanatruk həlak olmuşdur.

## Tarixşünaşlıqda yeri
Baxmayaraq ki Musa Kalankatlının təqdim etdiyi Alban Arşakilərinə aid siyahıda Sanatrukun adı yoxdur, bir çox tədqiqatçılara görə Alban Arşakilərinin əsasını məhz o qoymuşdur. F. C. Məmmədova və Z. M. Bünyadova görə Sanatruk Şimal xalqlarının Ermənistana basqını ilə bağlı olan tarixi şəxsiyyətdir. Mənbələrdə onu Sanesan və Sanatruk adlandırırlar. Sanatrukun adı ilk dəfə Maarifçi Qriqorinin nəvəsi Müqəddəs Qriqorisin adı ilə, onun Albaniyada, İberiyada və Maskutlar ölkəsində missioner fəaliyyəti ilə əlaqədar olaraq çəkilir.

## İstinad

## Xarici keçidlər
Akustika

**Akustika** ( — eşidirəm) — mexaniki dalğaların bərk, maye və qaz mühitində yayılmasını, xüsusiyyətlərini, olduqları şəraitlə uyğunlaşmaları, canlılar üzərindəki fizioloji və psixoloji təsirlərini araşdıran elm sahəsidir.

## Ümumi məlumat
Akustika səs haqqında elmdir. Səsin gurluğu səsin rəqs amplitudundan asılıdır. Rəqs amplitudu böyk olduqda səs daha gur olur. Səsin yüksəkliyi rəqsin tezliyindən asılıdır. Rəqsin tezliyi böyük olduqda səs daha yüksək olur. İnfrasəs tezliyi 16 Hs-dən az olan mexaniki dalğalar infrasəs adlanır. Ultrasəs 20 000 Hs-dən yüksək tezlikli mexaniki dalğalardır.

Obyektinə görə təsnifatı:

# Bioloji akustika — Səsin balina, delfin, yarasa və bayquş kimi heyvanlar tərəfindən necə istifadə edildiyi öyrənilir.
# Su altı akustika — Dəniz yatağı və su altında yaranan səs dalğalarının yayılması, dağılması və təsirini öyrənir.
# Psixoloji və Fizioloji Akustika — İnsanlar və heyvanların səslərə qarşı olan fizioloji və psixoloji reaksiyalarını öyrənir.
# Elektroakustika — Siqnal hazırlama nəzəriyyəsinin akustika sahəsindəki tətbiqini öyrənir.
# Danışıq akustikası — Danışıq üçün lazım olan səs dalğalarının insanlar tərəfindən yaradılması, nəqli və alınmasını öyrənir.
# Musiqi akustikası — Musiqi texnikasını, musiqi qəbulunu, musiqi alətləri səslərinin analizi və sintezini öyrənir.
# Memarlıq akustikası — Qapalı sahələrin və memarlıq abidələrinin akustika xüsusiyyətlərini öyrənir.
# Gurultu akustikası — Gurultunun necə yaradıldığı və yayıldığı, təsiredici və təsirolunan gurultu idarəsi, və gurultunun təsirlərini öyrənir.
# Fiziki Akustika — Akustika dalğa yayılımasının fiziki xüsusiyyətlərini (yansıma, qırılma, təsir, sınma, qəbul və.s.) öyrənir.
# Titrəyiş akustikası — Mexaniki sistemlərin olduqları şəraitlə olan əlaqələrini, və bir-biri ilə əlaqəli ölçü, analiz və nəzarət üsullarını öyrənir.

## Akustika elminin tarixi
Modern akustika elminin yaradıcıları arasında Lord Rayleigh və Hermann von Helmholtzi göstərmək olar.

## Həmçinin bax
* Akustik-səs çirklənməsi
* Akustik karotaj
* Akustik nəzarət
* Akustooptik deflektor
* Akustik interferometr
* Akustik materiallar
* Akustik travma

## Akustika ilə əlaqəli saytlar
* Türk Akustika Dərnəyi
* Audio Engineering Society
* European Acoustics Association
* Acoustical Society of America
Məhəmməd Tağı Zehtabi

**Məhəmmədtağı Zehtabi** () — pedaqoq, ədəbiyyatşünas, tarixçi, milli mədəni fəal.

## Həyatı
Məhəmmədtağı Zehtabi 1923-cü il oktyabrın 13-də Şəbüstərdə anadan olub. Azərbaycan Demokrat Firqəsinin üzvü olub. Firqənin birinci qurultayında Şəbüstər nümayəndəsi kimi iştirak edib.
## Babək qalası qurultayı və Zehtabi
Quzey Azərbaycanın azadlığa çıxması güneydə də yeni ümidlər yaradır. Professorlar Məhəmmədtağı Zehtabi və Həsən Dəmirçinin rəhbərliyi ilə fəallar hər il Babək qalasına toplanmağa başlayırlar. Fəallar Babəkin müstəmləkəçiliyə, işğala qarşı mübarizə aparmasını, onun dönməzliyini özlərinə simvol seçiblər. Hər il bu qurultay təkrarlandıqca iştirakçıların sayı artır və bu artıq bir xalq hərəkatına çevrilir. Burada şeirlər söyləyib musiqilər ifa edirlər. Rəqslər edib tamaşalar göstərirlər.

## Ölümü
Məhəmmədtağı Zehtabi 1998-ci ildə Təbriz yaxınlığındakı Şəbistər şəhərində evində ölmüş halda tapılır. Bəzi güneyli qruplar onun ölümünün təbii olmadığı və qətlə yetirildiyini irəli sürürlər. Mərhum Zehtabinin adı İslam Respublikasına müxalif qrupların yayımladığı şübhəli ölümlər və siyasi qətllər siyahısında da dərc edilib.

## Kitabları
* Məhəmmədtağı Zehtabi.  Müasir ədəbi azəri dili (səs – sərf).  Təbriz «Aşina», 1379  
* Məhəmmədtağı Zehtabi. «Ərmağane Azərbaycan » dərğisi.  Təbriz
* Məhəmmədtağı Zehtabi. «İslama qədər İran türklərinin dili və ədəbiyyatı». Təbriz,  «Əxtər» nəşriyyatı, 1380
* Məhəmmədtağı Zehtabi.«İran türklərinin əski tarixi». 2 cilddə. Təbriz, 1999

## Həmçinin bax
* Həsən Dəmirçi
* Babək Qalası Qurultayı
* Varlıq jurnalı

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 

## Mənbə

* Pərvanə Məmmədli. "Başqa  dilim, elim var mənim!, // "Cənubi Azərbaycan: ədəbi portretlər, şəxsiyyətlər", Bakı, Sabah, 2015.
* Pərvanə Məmmədli. MƏHƏMMƏDTAĞI ZEHTABİ . — *gunaz.tv* saytı, 24 İyul 2013

## Ədəbiyyat
* Pərvanə Məmmədli. "Cavabı 70 il boyu axtarılan sual" 21 Azər” dərgisi, Dortmund, 1999, 1- ci say
* Pərvanə Məmmədli. Qəlbi daim millət sevgisi ilə döyünən ziyalı. ”Güney Azərbaycan”(Məlumat  kitabı) Bakı, 2000,  s. 361-362
* «Dilmac» dərgisi , yanvar 2004,  səh. 8.

## Xarici keçidlər
* Professor Məhəmməd Tağı Zehtabi ilə müsahibə
* Prof Zehtabi'nin anma paneli - 1 - کنفرانس بزرگداشت سال پروفسور زهتابی ازمیر
* Prof Zehtabi'nin anma paneli - 2 - کنفرانس بزرگداشت سال پروفسور زهتابی ازمیر
* Prof Zehtabinin anma törəni -سخنرانی مهدی نعیمی در مراسم بزگداشت سال پروفسور زهتابی
Tatar dili

**Таtar dili** () — tatarların milli dili, Rusiya Federasiyasının Tatarıstan Respublikasının dövlət dili, yayılmasına görə Rusiyada rus dilindən sonra ən yayqın ikinci dil. Türk dillərinin qıpçaq qrupunun Volqaboyu-qıpçaq yarımqrupuna aiddir.

Leksikasına görə daha çox başqırd, qazax, noqay və nisbətən qaraqalpaq, qaraçay-balkar, qumuq, özbək, azərbaycan və türk dillərinə yaxındır.

## İstinadlar
 

## Ədəbiyyat
* ''Ахатов Г.Х.''. Язык сибирских татар. Фонетические особенности (монография). Уфа, 1960.
* *Ахатов Г.Х.*  Диалект западносибирских татар (монография). Уфа, 1963.
**Ахатов Г. Х.*  Лексика современного татарского языка (учебник для студентов вузов). Уфа, 1975.
* *Ахатов Г. Х.*  Татарская диалектология. Диалект западно-сибирских татар (учебник для студентов вузов). Уфа, 1977.
* *Ахатов Г. Х.*  Татарская диалектология. Средний диалект (учебник для студентов вузов). Уфа, 1979.
* *Ахатов Г. Х.*  Лексикология современного татарского литературного языка (монография). К.,1979.
**Axatov G.* = *Ахатов Г. Х.*  Мишарский диалект татарского языка (учебник для студентов вузов). Уфа, 1980.
*''Ахатов Г. Х.'' Фразеологический словарь татарского языка. Казань, 1982 
* *Axatov G.* = *Ахатов Г. Х.*  Современный татарский литературный язык (монография). Казань,1982.
* *Ахатов Г. Х.*  Антонимы и принципы создания первого в татарском языке словаря антонимов (монография). Уфа, 1982.
* *Ахатов Г. Х.*  Татарская диалектология (учебник для студентов вузов), Казань,1984.
* *Ахатов Г. Х.*  Лексика татарского языка (учебное пособие для студентов вузов и колледжей). Казань,1995.
* 

## Həmçinin bax
Portuqaliya

**Portuqaliya** () ya da **Portəgiz**, rəsmi olaraq

**Portuqaliya Respublikası** () — Avropanın qərbində dövlət, İspaniya ilə həmsərhəddir. Avropa ölkəsidir. Portuqaliya roman əsilli dövlətdir və portuqal dili roman dillərinə daxildir.

## Ərazisi
Portuqaliya Respublikası Cənubi Avropada Piriney yarmadasının qərbində yerləşir, sahəsi 92,391 km²-dır. Ölkə qərbdən Atlantik okeanı şərqdən isə İspaniya ilə həmsərhəddir. Portuqaliya ərazisindən axan ən uzun çay Taxo çayıdır ki, məhz paytaxt Lissabon bu çayın sahilində yerləşir. Portuqaliya yerləşdiyi bölgəyə xas olan subtropik iqlimə malikdir. Ən yüksək nöqtəsi Azor adaları qrupuna daxil olan Piku adasında olan Ponta-du Piku (2351 m) dağıdır.

## Əhali
Əhalisi bu əraziyə Qərbi Roma imperiyasının parçalanması dövründə (V–VII əsrlər) köçmüş alman tayfalarından olan Vesqotların davamçılarıdır. Piriney yarmadasının Ərəb Xilafəti tərəfindən işğalından sonra əraziyə xeyli yadellilər (ərəblər, bərbərlər,yəhudilər) köçmüşdür. 1143-cü ildə bu ərazilərin Xilafətin tərkibindən çıxması ilə yadellilər qovulmuş güclü katolik dövləti yaradılmışdır.

## Tarixi
1143-cü il də Portuqaliya krallığı yaradıldı. Bu dövlətin yaranmasında CALALLI Höccətin rolu böyük olmuşdur. 1497-ci ildə Vasko da Qamanın Hindistana gedən dəniz yollarının kəşfi nəticəsində müstəmləkəçilik siyasətinin başlaması. Lakin sonrakı dövrlərdə İngiltərə, Fransa, İtaliya, İspaniya ilə dənizdə rəqabətin uğurlu alınmaması səbəbiylə birinciliyi əldən verdi. Müstəmləkələrdə Portuqaliyanın təsiri Cənubi Amerikaya xüsusən də indiki Braziliya ərazisində daha güclü olmuşdur. Portuqaliya 1910-cu ildə Respublika elan olundu. 1976-cı ildə isə yeni konstitusya qəbul olundu.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Monako

**Monako** (fr. *Monaco*) və ya rəsmi adı ilə **Monako knyazlığı** (fr. *Principauté de Monaco*) — Aralıq dənizində, Qərbi Avropada, İtaliyanın Liquriya bölgəsindən bir neçə kilometr qərbdə, Fransız Rivierasında yerləşənə suveren şəhər-dövlət və mikrodövlət. Şimaldan, şərqdən və qərbdən Fransa ilə həmsərhəddir. Knyazlığın 38.682 sakini var və onlardan 9.486-sı Moneqask vətəndaşıdır; Bura dünyanın ən bahalı və zəngin yerlərindən biri kimi tanınır. Knyazlığın rəsmi dili fransız dilidir.

Monako adı Münhen şəhərinin italyanca deyilmə şəklidir. Paytaxtı Monako-Vill, ən böyük rayonu Monte-Karlo, ümumi sahəsi 2.02 kvadrat kilometrdir. Monako dünyada ən kiçik fransızdilli ərazi sayılır.

1911-ci il konstitusiyasına görə
# Monte-Karlo — Monakonun şərq və şimal-şərqini əhatə edir, kurort və kazino ərazisi kimi məşhurdur.
# Monte-Karlonun 20 hotelində dünyanın müxtəlif dillərində danışan qonaqlara rast gəlmək mümkündür. Monako Knyazlığı öz qonaqlarını 7 əsrlik zəngin qəhrəmanlıq hadisələri ilə dolu Qrimaldi ailəsinin tarixi ilə tanış edir. Köhnə şəhər üzərində ucalan knyaz sarayı öz memarlığı və hər gün düz günorta baş verən gözətçi dəyişikliyi ilə məşhudur. Sarayın ətraflarında isə digər görməli yerlər var; qeyri-adi akvariuma malik Okeanoqraf muzeyi, həmişə yaşıl Ekzotik bitkilər bağı, Monte-Karlo kazinosu, Dəniz muzeyi, kino muzeyi, Monako knyazının köhnə avtomobillər kolleksiyası ekspozisiyası və s.
# Monte-Karlo incəsənətlə yaşayır. Burada hər il müxtəlif sərgilər, solo və filarmonik konsertlər keçirilir, dünyanın müxtəlif yerlərindən gəlmiş məşhur opera müğənniləri və balet truppaları çıxış edirlər.
# Monte-Karlonun Knyaz sarayı çoxəsrlik adət-ənənənin mühafizəkarıdır. Saray 1215-ci ildə Genuya qalasının yerində tikilmişdir. Sarayın qabaq hissəsini tutan, XVI (16-cı) əsr Genuya rəssamlarının əsərlərindən ibarət italyan qalereyası, Lüdovik XV (15-ci) qonaq otağı öz gözəlliyi ilə seçilir. Qışda qara, yayda ağ parad formasına malik karabiner gözətçilərinin növbə dəyişməsi hər gün saat 11:55-də təntənəli surətdə həyata keçirilir.
# Monte-Karloda idman: Monte-Karlo burada keçirilən idman hadisələri ilə də tanınmışdır: məşhur Formula 1 Qran-Pri yarışları, tennis üzrə bütün dünyada məşhur "Open" turniri, at yarışları, yaxta yarışları, müxtəlif yarışlar və çempionatlar. Aktiv istirahət həvəskarları su xizəyi və motosikl, yelkən qayıqları və vindserfinq ilə də məşğul ola bilərlər. Məşhur Kantri-Klubun tennis kortları və dəniz səviyyəsindən 1.890 m hündürlükdə yerləşən qolf meydançası ilin fəslindən asılı olmayaraq hamı üçün açıqdır.

## Maraqlı faktlar
* Monako dünyanın ən sıx ölkəsidir. Hər 1km2 15 500 nəfər düşür.

* 2010-cu ilin sentyabrında Monte Karlodan yola düşən günəş enerjisi ilə çalışan ilk gəmi yer üzünü 587 günə dövr edib. 28 ölkə, 3 okean, 11 dəniz qət edən bu gəmi dünyada günəş enerjisi ilə çalışan ən böyük gəmidir. Gəminin adı MS Turanor PlanetSolar-dır.
* Monte Karlonun orkestrinin üzvlərinin sayı ordusundakı əsgərlərin sayından çoxdur.

## Qeydlər

## İstinadlar
Latviya

**Latviya** (), köhnə mənbələrdə **Letoniya** () və ya **Liflyandiya**, rəsmi adı ilə **Latviya Respublikası** (, ) – Şimali Avropada dövlət. 1 yanvar 2015-ci il tarixli rəsmi məlumata əsasən əhalisi 1 988 400 nəfərdir. Ərazisi 64 589 km².-dir. Əhalisinin sayına görə dünyada 147-ci, ərazisinə görə 122-ci yeri tutur. Paytaxtı Riqa şəhəri, dövlət dili latış dilidir. Latviya şimalda Estoniya, şərqdə Rusiya, cənub-şərqdə Belorusiya, cənubda Litva ilə həmsərhəddir. Pul vahidi — avro. Latviyanın dövlət müstəqilliyi 18 noyabr 1918-ci ildə elan edilmişdir. 1940–1991-ci illərdə SSRİ-nin tərkibində olmuşdur. Azərbaycan Latviyanın müstəqilliyini 30 avqust 1991-ci ildə tanımışdır. Latviya Azərbaycanın müstəqilliyini 8 yanvar 1992-ci ildə tanımışdır. Ölkələr arasında diplomatik münasibətlər 11 yanvar 1994-cü ildə qurulmuşdur. Azərbaycan Respublikasının Latviyada səfirliyi 2005-ci ildə açılmışdır.

## Etimologiya
# *Latvija* sözü qədim latqallardan gəlir. Onlar digər Hind-Avropa tayfaları və bundan əlavə baltik finlər olan livlər ilə müasir latışların etnik kodu qurdular.
# "Letiya" (*Lettia*, *Letthia*, *Leththia*) sözünə ilk dəfə "Letiya" şəklində Henrix salnamələrində (1209) rast gəlinmişdir. Əvvəldən almanlar qədim latqalların yaşadığı torpaqları belə adlandırırdılar. *Latvija* sözü latış dilinə litva dilindən gəlib. Litva dilində bu söz latışların adından () yaranmışdı.

## Əhali

### Dil
Latviyanın rəsmi dili ölkədə ən çox danışılan latış dilidir. Ölkədə ikinci ən çox danışılan dil rus dilidir. Bundan əlavə, ölkənin bəzi regionlarda livon (əsasən Kurzemedə) və latqal (əsasən Latqaliyada) dillərindən istifadə edilir.

### Din

Latviyada ən böyük din Xristianlıqdır, amma əhalinin sadəcə 7%-i müntəzəm şəkildə dini yığıncaqlarda iştirak edir.

## Ərazi
Ərazisi 100 diyar və 9 Respublika şəhərlərdən ibarətdir.

## Xarici keçidlər
* http://www.vietas.lv/
* http://www.latviatourism.lv/
* Latvijas Statistika : Recommendations for the 2000 Censuses of Population and Housing in the ECE region jointly prepared by the UN ECE and Eurostat 

## İstinadlar
Lixtenşteyn

**Lixtenşteyn** (alm. *Liechtenstein*) və ya rəsmi adı ilə **Lixtenşteyn Knyazlığı** (alm. *Fürstentum Liechtenstein*) — Mərkəzi Avropanın cənub-qərbində mikrodövlət. Lixtenşteyn Alp dağlarında, Reyn çayının sağ sahilində yerləşir. Şimal və şərqdə Avstriya, cənub və qərbdə İsveçrə ilə həmsərhəddir. Paytaxtı Vaduts şəhəri, ümumi sahəsi 160 kvadrat kilometrdir. Lixtenşteyn knyaz tərəfindən idarə olunan konstitusiyalı monarxiya dövlətidir. Dövlət dili alman dili, danışıq dili isə alman dilinin dialektlərindən biri olan aleman ləhcəsidir. Lixtenşteynin dənizə birbaşa çıxışı yoxdur və Özbəkistanla birlikdə dənizə çıxışı olmayan ölkələrlə əhatə olunmuş nadir dövlətlərdəndir.

## Tarixi

Lixtenşteynlilərin əcdadları qədim retlər və german tayfaları olan alemanlar olublar. Son illər isə əhali əsasən mühacirlər – avstriyalılar və alman əsilli isveçrəlilərin hesabına formalaşır.

Lixtenşteyn dövləti 23 yanvar 1719-cu ildə meydana gəlmişdir. 1918-ci ilə qədər Avstriya-Macarıstanla sıx əlaqədə olmuş və onun Forarlberq əyaləti ilə ümumi gömrük dairəsi təşkil etmişdir. 1921-ci ildə müstəqil dövlət elan olunaraq, İsveçrənin siyasi protektoratı altına keçmişdir.

## Siyasət

: **Ali qanunverici orqan** — landtaq (parlament)
: **Ali icraçı orqan** — hökumət

: **Partiyalar** -
# Vətəndaş İttifaqı — vıı (1936), Liberal Burjua Partiyası. Sədr: X. Frommel.
# Proqqressiv Vətəndaş Partiyası- PVP, Sədr: Y. Matt.
# Azad Siyasi — Ekoloji Partiya, lider: P. Frik.
# Xristian — Sosial Partiyası, solburjuaziya, parlamentdə iştirak etmir.

## Əhalisi
31 dekabr 2012-ci il tarixinə olan məlumatlara görə əhalisi 36 838 nəfərdir və il başlayandan 363 nəfər artmışdır.

2000-ci ilin siyahıyaalmasına əsasən əhalisinin 65,6% lixtenşteynlilərdir (almanlar). Yerdə qalan əhali əsasən italyanlar, isveçrəlilər və avstriyalılardan ibarətdir.

Dini etiqadlarına görə əhalinin 92%-i katolik, 8%-i isə protestantdır.

## Ərazisi

Paytaxtı Vaduts şəhəri. İki tarixi vilayəti var, Oberland və Unterland.

## İstinadlar
İrlandiya

**İrlandiya Respublikası** – Avropada dövlət. 2006-cı ildə aparılmış siyahıya almaya əsasən əhalisi 4 239 848 nəfər, ərazisi isə 70 208,67 km² təşkil edir.

İrlandiya Respublikası Qərbi Avropada, İrlandiya adasının böyük bir hissəsində yerləşir. Paytaxtı Dublin şəhəridir. İki rəsmi dili var: irland və ingilis. Ölkənin 70 min km 2-ə bərabər olan ərazisi 4 əyalətə, 26 qraflığa bölünür.

## Ümumi məlumat
İrlandiya - Qərbi Avropada, İrlandiya adasının böyük bir hissəsində yerləşir. Yeganə quru sərhəddi şimal-şərqdən Böyük Britaniyanın Şimali İrlandiya bölgəsi ilə olan İrlandiyanı hər tərəfdən Atlantik okeanı əhatə edir. İrlandiyanı zümrüd ölkəsi də adlandırırlar.

Əhalinin təxmini 90 faizi ingiliscə danışır. Əhalisi ölkə üzrə hər kilometr kvadrata 53 nəfərdir. Şərq hissəsində əhali daha sıx, qərbdə isə seyrəkdir. 

2023-cü il statistikasına əsasən əhalinini 75 %-i Xristian ( 70 % katolik, 4 % protestant, 1 % digər), 2 %-i Müsəlman, 15 %-i dinsiz, digər insanlar isə müxtəlif fərqli dinlərə inanır. 

İrlandiya ərazisi əsasən düənlikdir. Ərazinin çox hissəsini otlaqlar, meşələr və bataqlıqlar tutur. Relyefinin çox yerdə orta yüksəkliyi 900 metrə yaxındır. Ölkənin Cənub-qərbində yerləşən Keri dağlarının yüksəkliyi 1000 metri keçir. Ölkənin 6\1 hissəsinin bataqlıqlar tutur. Bu bataqlıqlar əsasən Şannon çayının qərbində yayılmışdır.       İrlandiya adasının ən uzun çayı olan Şannonun uzunluğu 385 km-dir. Çay adanın mərkəzi düzənliyində bir neçə göldən axır və Atlantik okeanına tökülür. 

İrlandiya adasının iqlimi yağışlı, dumanlı və küləkldir. Qışı yumşaq, yayı isə soyuq və buludlu keçir. Ən soyuq aylar yanvar, fevral, ən isti aylar isə iyul və avqustdur. İl ərzində temperatur nadir hallarda +4-dən aşağı düşür, yayda isə +23-dən də yuxarı qalxmır. Qar nadir hallarda yağsa da tez əriyir. Orta illik yağıntı 700 mm -1200 mm arasında dəyişir. 

İrlandiya inkişaf etmiş ölkədir. İnsan İnkişaf İndeksinin ilk onluğuna daxildir. Həyat və Yaşam standartları yüksəkdir. İrlandiyada vergilər aşağı olduğu üçün Google, Facebook, Apple və Twitter kimi böyük texnoloji şirkətlərin mərkəzləri bu ölkədə yerləşir. 

Əhalinin 35 %-ə yaxını kənd təsərrüfatında çalışır. Əsasən buğda, arpa, şəkər çuğunduru istehsal olunur. Adada yerləşməsi balıqçılığı yüksək inkişafına səbəb olmuşdur. 

Faydalı qazıntı yataqları məhduddur. Ehtiyatı az olan gümüş, qurğuşun, qızıl, dəmir filizi yataqları yayılmışdır. 

İrlandiya Respublikası Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyini 1991-ci ildə tanımışdır. İki ölkə arasında diplomatik münasibətlər 1 iyul 1996-cı il tarixində qurulmuşdur. 

## Xarici keçidlər
* Statistics Office Ireland : Population classified by religion and nationality 2006
* CIA – The World Factbook : Ireland – Ethnic groups: Irish 87,4%, other white 7,5%, Asian 1,3%, black 1,1%, mixed 1,1%, unspecified 1,6% (2006 census) 

## Mənbə
* Bu ölkədə yayda isti, qışda isə soyuq yağışlar yağır 

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax
Danimarka

**Danimarka** () — Avropada dövlət. Danimarkada yerli idarəetmələr iki səviyyəli sistemə əsaslanmaqdadır. Üst səviyyədə kontluklar (amtskommuner) və alt səviyyədə isə bələdiyyələr (kommuner) vardır. Bununla bərabər Kopenhagen və Frederiksberq həm kontluk, həm də eyni zamanda bələdiyyədir.

Ölkə 14 kontluk və 275 bələdiyyədən ibarətdir. Buna Kopenhagen və Frederiksberq şəhərləri də daxildir.

## Ərazi
Danimarka Krallığı Şimali Avropada yerləşir. Ölkə qərbdən Şimal dənizi, şərqdən Baltik dənizi, cənubdan Almaniya ilə həmsərhəddir. Ölkənin əsas hissəsi yarımadada yerləşir. Paytaxt Kopenhagen Zelandiya və Amager adalarında yerləşir. Bu adalar ölkənin nisbətən böyük adalarıdır (Qrenlandiya istisna olmaqla). Bu ada rəsmi olaraq Danimarkanın mülküdür. Ölkə ərazisi düzənliklərdən ibarətdir. Yalnız Bornholm adaları qayalı relyefə malikdir. Düzənlik relyefin səbəbi qədim Buz dövrüdür. Ən yüksək nöqtəsi Eyer Bavnxoy (173 m) yüksəkliyidir. Ölkə 17 amtoma (vilayət) bölünmüşdür. Kopenhagen və Ferederiksberq müstəqil inzibati ərazi vahidləridir. Ərazisindən 158&nbsp;km uzunluğu olan Qudeno çayı keçir.

## Əhali
Danimarkanın əhalisini 5.415.978 nəfər təşkil edir. Əhalinin 96%-ni danimarkalılar, 2%-ni almanlar, farerlər, isveçlər, qalanlarını isə Qrenlandiyada yaşayan eksimoslar təşkil edir. Əhalinin 97%-i protestanlığın lüteran qrupuna daxildir..

## Tarixi
X əsrdə Vahid Danimarka Krallığı yaradılır. 1397-ci ildə Kalmar uniyası bağlanır. 1538-ci ildə Lüteranlıq əsas din kimi möhkəmlənir. 1849-cu ildə Danimarka konstitusiyalı monarxiya elan olunur. 1940-cı ildə İkinci dünya müharibəsinin gedişində Faşist Almaniyası tərəfindən işğal olunur. 1945-ci il işğaldan azad edilir.

## Coğrafiya

Danimarkanın ümumi ərazisi 42,931 km<sup>2</sup>-dır. Danimarka 56° şimal enliyində və 10º şərq uzunluğunda yerləşir. Danimarka, İsveçin cənub-qərbində, Norveçin cənubunda və Almaniyanın şimalında yerləşir. Danimarka həm Baltik həm də Şimal dənizi ilə 7,500 kilometrlik sahil xətti vasitəsilə sərhəddir. Danimarkanın tək quru sərhədi, Almaniyanın Şlezviq-Holşteyn vilayətindədir. Bu sərhədin uzunluğu 68 kilometrdir. Danimarka, Baltik dənizini Şimal dənizi ilə birləşdirən Skagerrak və Kattegat boğazlarına nəzarət edir. Ölkənin ərazisində yerləşən ən köhnə torpaqlar Mezozoy dövründən qalmışdır. O dövrlərdə, Cənubi Skandinaviya masifini əhatə edən geniş bir dəniz var idi. Bu səbəbdən Danimarka, Skandinaviya ölkələrindən geoloji olaraq fərqli bir ölkədir. Danimarkanın çayları qısadır. Onlardan ən uzunu Quden çayıdır (149 kilometr). Buna görə Danimarka çaylarında su elektrik stansiyası qurmaq olmaz. Danimarka relyefinin əksəriyyəti düz ərazidən ibarət olduğuna görə, çoxlu sayda göl yaranmışdır. Kiçik Kəmər boğazı, Yutlandiya yarımadasının Fyon adasından ayırır. Boğazın cənub-şərqində, Lanqeland Adası yerləşir. Danimarkadakı Böyük Kəmərin şərqində, paytaxt Kopenhageni ehtiva edən Zelandiya adası yerləşir. Yutlandiya yarımadasının şimalında bir neçə dərin boğazlar mövcuddur. Bunların ən uzunu Limford və Mariyager Fyord boğazlarıdır. Danimarkanın şərq sahilində, Baltik dənizində ölkəyə aid olan 443 ada yerləşir.

## İstinadlar
Litva

**Litva** () köhnə Azərbaycandilli mənbələrdə **Litfa** və ya **Litvaniya**, rəsmi adı **Litva Respublikası** () — Avropada, Baltik dənizinin şərq sahilində dövlət. Şimalda Latviya, cənub-şərqdə Belarus, cənub-qərbdə Polşa və Rusiyanın Kalininqrad bölgəsiylə həmsərhəddir. 2004-cü ildən NATO-nun və Avropa İttifaqının üzvüdür.

## Tarix

 Bunu Litvanın İntibah dövrünün tətqiqatçılarından biri, fəlsəfə doktoru, professor Bronislav Qenzelis belə təsdiq edir.

## Seymdəki əsas siyasi partiyalar
# Vətən Birliyi - Litva Xristian Demokratları
# Liberallar Hərəkatı
# Litva Kəndlilər və Yaşıllar İttifaqı
# Litva Sosial Demokrat Partiyası
# "Litva Uğrunda" Demokratlar İttifaqı
# Azadlıq Partiyası
# Litva Regionlar Partiyası
# Litvada polyakların seçki aksiyası – Xristian Ailələr Alyansı

## Əhali

1 yanvar 2012-ci il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən Litva əhalisi 3199,8 min nəfər idi. Onlardan 2142,8 min nəfəri şəhərlərdə, 1057 min nəfəri isə kəndlərdə yaşayırdı. 1 mart 2014-cü il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən isə ölkə əhalisi 2 milyon 939 min 431 nəfər təşkil edir.

### Din
2011-ci ilin senzi göstərmiş ki, əhalinin 77,2%-i Roma katolikləridir.

## Ərazi
Ümumi ərazisi 65,300 km² olan Litva inzibati cəhətdən 6 dairə, 44 rayona bölünür.

## Şəhərlər
* Vilnüs – 560,2 min
* Kaunas – 373,7 min
* Klaypeda – 191,6 min
* Panevejis – 116,8 min
* Şyaulyay – 132,7 min
* Yonava – 34,4 min
* Kedaynyay –
* Majeykyay –
* Mariyampole -
* Utena – 33,9 min

## Tanınmış idmançılar
* Arvidas Sabonis, Basketbol, Jalgiris (Kaunas).
* Sarunas Jasikevicius, Nyu-Orlean, ABŞ.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.lietuva.lt 
* Litvada milli və etnik azlıqlar (2001-ci il s.a. əsasən)

## Həmçinin bax
Mərkəzi Afrika Respublikası

**Mərkəzi Afrika Respublikası** () *yerli dillərin birində* (Ködörösêse tî Bêafrîka) — Mərkəzi Afrikada dövlət. 6 ölkə — Kamerun, Çad, Sudan, Cənubi Sudan, Konqo Demokratik Respublikası, Konqo Respublikası ilə həmsərhəddir. Dənizə çıxışı yoxdur. Paytaxtı Bangi şəhəridir.

## Coğrafiyası
Ölkə dənizə yüksəkliyi 600 metr olan bir platonun üzərindədir. Xüsusilə ölkənin şimal bölgələrinin yerləşdiyi 216.000 km²-lik bir sahədə Çad hövzəsi içərisində yerləşir. Ölkənin şimal-şərq bölgəsində yerləşən Bongo sıradağlarında ən yüksək nöqtə 1.330 m olduğu halda, Kamerun sərhədinə yaxınlığında olan Yade sıradağlarıda ölkənin 1.420 m-lik ən yüksək nöqtəsi olaraqan Ngaoui Dağı var. Ən alçaq yeri isə 335 metr ilə Ubangi çayıdır.

Ölkənin ümumilikdə sahib olduğu 5.203 km sərhədin 797 km-i Kamerun, 1.197 km-i Çad, 1.577 km-i Demokratik Konqo Respublikası, 467 km-i Konqo Respublikası, 483 km-i Sudan və 682 km-i isə Cənubi Sudan ilədir.

## Əhali
2008-ci ilin məlumatlarına görə ölkədə bir qadının orta hesabla 5 uşaq dünyaya gətirdiyi Mərkəzi Afrika Respublikasında, bu göstəricilərinə görə doğum nisbətinin yüksək olduğu ölkələrdən biridir. Ölkə daxilində qadınların orta ömrü 43 olduğu halda, kişilərdə 44-dür.

Ölkənin tropik yağışlı meşələrinin və quru çöllərinin olduğu bölgələrdə demək olar ki heç kim yaşamır. Əhalinin böyük əksəriyyəti su sahələrin, çayların sahillərində yaşayırlar.

Mərkəzi Afrika Respublikası gənc əhaliyə sahib olub, 2016-cı ilin təxmini məlumatlarına görə 60,25%-i 0–24 yaş aralığındadır. Ölkənin yalnız 3,47%-i 65 yaş və daha yaşlıdır.

**0–14 yaş: ** 40,27% (kişi 1,114,727 / qadın 1,102,809) 
**15 −24 Yaş: ** 19,98% (kişi 553,264 / qadın 547,308) 
**25 −54 Yaş: ** 32,24% (kişi 888,304 / qadın 887,348) 
**55 −64 Yaş: ** 4,04% (kişi 101,306 / qadın 120,964) 
**65 Yaş və üzəri: ** 3,47% (kişi 74,516 / qadın 116,711)

Şəhərdə yaşayanların nisbəti 2015-ci ilin məlumatlarına görə 40% olan ölkədə, əhalinin illik artım nisbəti 2016-cı ilin təxmini məlumatlarına görə 2,12% səviyyəsindədir.

## İstinadlar
Qana

**Qana** () və ya rəsmi adı ilə **Qana Respublikası** () — Qərbi Afrikada dövlət. Ölkə  qərbdən Kot-d'İvuar, şimal-qərbdən və şimaldan Burkina-Faso, şərqdən Toqo ilə həmsərhəddir. Cənub sahillərini Atlantik okeanı və Qvineya körfəzinin suları yuyur. Paytaxtı Akkra şəhəri, ümumi sahəsi 240,000 kvadrat kilometrdir.

## Siyasi və coğrafi mövqeyi

Afrikada Qvineya körfəzi sahilinin ölkələrindən sayılan Qana Respublikası Volta çayı hövzəsində yerləşir. Paytaxtı Akkra şəhəridir.

## Təbii resursları
Region ölkələri arasında Qananın ekoloji-coğrafi mühiti bir sıra xüsusiyyətləri ilə fərqlənir. Bu fərq ilk növbədə dəniz sahilində özünü göstərir. Takoradidən şərqə doğru savanna yerləşsə də, həmin enlikdə rütubətli meşə zonası üstünlük təşkil edir. Savannanın dəniz sahilinə yaxın olmasının əsas səbəbi yağıntıların 650–800 mm və illik temperaturun yüksək olmasıdır. Takoradidən qərbə doğru yağıntılar kəskin artır-2000 mm. Burada həmişəyaşıl tropik meşələrlə yanaşı, yağlı palma, çəltik əkin sahələri də üstünlük təşkil edir. Ən isti aylarda (mart) orta temperatur 27°S, ən soyuq ayda (avqust) 23°S.-dir.

Qana Respublikası qızıl, almaz, dəmir filizi, manqan, xromit və neft-qaz, meşə materialları, balıq, hidroenerji resursları ilə zəngindir. Ölkənin əsas ixrac məhsulları qızıl, almaz, alüminium, boksit, marqan filizi, kakao, meşə materialları və balıq məhsullarıdır.

## Əhalisi

Əhalinin illik artım 1,9% , orta illik ömür kişilərdə 59 yaş, qadınlarda 62 yaş təşkil edir.

Qana əhalisinin 72%-i Qvineya dil yarımqrupuna daxildir. Əhalinin etnik tərkibinin 43%-ni akan, 15,2%-ni mole-daqbon, 11,7%-ni eve, 7,3%-ni adanqme, 4%-ni quan, 3,6%-ni qurma, 2,6%-ni qrusi və s. xalqlar və etnik qruplar təşkil edir (2000-ci il siyahıyaalınmasına əsasən). Akan etnosları Qvineya dil yarımqrupunun 65%-ni, bütün ölkə etnik qruplarının isə 43%-ni təşkil edir. Akan etnosuna çvi (tvi), fanti (meşə zonasında), akvapim (dəniz sahilində), aşanti, dençira, baule və s. xalqlar daxildir. Akanların dili dörd ədəbi dil formalarına bölünür: çvi (tvi), fanti, akvapim və akim.

Qana gənc əhaliyə sahib olub, 2016-cı ilin təxmini məlumatlarına görə əhalinin 56,86 %-i 0–24 yaş aralığındadır. Qana əhalisini digər Afrika ölkələrindən fərqli olaraq orta hədd səviyyəsinə görə daha çox, yəni 4,19 %-ni 65 yaş və yuxarı yaş həddinə sahib olan əhali təşkil edir.

**0–14 yaş:** 38,2% (kişi 5,164,505/qadın 5,113,185) 
**15–24 yaş:** 18,66% (kişi 2,498,185/qadın 2,522,353) 
**25–54 yaş:** 34,05% (kişi 4,445,321/qadın 4,716,311) 
**55–64 yaş:** 4,91% (kişi 642,984/qadın 678,784) 
**65 yaş ve yuxarı:** 4,19% (kişi 520,589/qadın 606,045)

2015-ci ilin məlumatlarına görə ölkə əhalisinin 54,4%-ni şəhər əhalisi təşkil edir. Əhalinin artım nisbəti 2016-cı ilin məlumatlarına əsasən 2,58% həddindədir.

## Siyasət
Qananın ilk baş naziri və ilk prezidenti Kvame Nkruma idi.

## Həmçinin bax
* Bolqatanqa (Qana)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Seneqal

**Seneqal** — Afrikanın qərbində dövlət. Seneqal Afrikaın qərbində Seneqal çayının cənubunda yerləşir. Ölkə şimaldan Mavritaniya, şərqdən Mali, cənubdan Qvineya və Qvineya Bisau ilə həmsərhəddir. Bundan başqa ölkənin daxilində doğru uzanan Qambiya dövləti ilə sərhədi var. Şərq sahilərini isə Atlantik Okeanının suları yuyur.

## Coğrafiya
 .  

Seneqalın Atlantik Okeanı ilə sahil xəttinin uzunluğu 531&nbsp;km-dir. Sərhəd xəttinin uzunluğu  Qambiya ilə 740&nbsp;km, Mavritaniya ilə 813&nbsp;km, Mali ilə 419&nbsp;km, Qvineya ilə 330&nbsp;km və Qvineya Bisau ilə 338&nbsp;km təşkil edir.

Senegal ən yüksək zirvəsi (Adsız) - 581 m.
Ərazisinin çox hissəsinin landşaftı düzdür, yalnız cənub hissəsində yüksəklir. 
İqlim Subtropikdir. Orta temperatur yanvar təxminən 23&nbsp;°C, iyul ayında isə 28&nbsp;°C -dir.

## Şəhərlər

## Əhali
Əhalisi - 15,1 milyon nəfərdir (yanvar 2014 hesabatına görə).
Şəhər əhalisi - 42% (2008-ci il hesabına görə).
İllik artım tempi - 2.7% (məhsuldarlıq səviyyəsi - qadın başına 4,8 doğum).

Orta yaşam həddi - 59 il (57 - kişilər və 61 - qadınlar).

Qeyri-immun çatışmazlığı virusu (HİV) - 1% (2007-ci il hesabatına görə).

Etnik qruplar: 20 etnik qrup, onlardan ən böyüyü volof (43%), Fulani (24%) və serer (15%) var. Ağlar (əsasən Fransız dili) - 1%.

Təhsil səviyyəsi  - 51% kişi, 29% -ni qadınlar (2002 görə).

Rəsmi dili - əhalinin 20% danışdığı Fransız dilidir. Milli dil kimi Ərəbcə (Hasaniye), Balanta-ganzha və başqa dillərdən istifadə edilir.

Din - Müsəlmanlar 94%, Xristianlar 5%, yerli inanclar 1% təşkil edir. Xristianların böyük əksəriyyəti - katolikdir, bundan başqa baptistlər, adventistlər, pentikostallar var.

Seneqalın təxminən 12 milyon əhalisi var və əhalinin təqribi 60 %-ni cavan insanlar təşkil edir.
Əhalinin 95 %-i müsəlmandır.

## Tarix

### Seneqambiya

1982-ci ilin fevralında Seneqal Qambiya ilə birlikdə Seneqambiya Konfederasiyası yaradır. Bu zaman ərazicə və əhali sayına görə kiçik olan Qambiya özünün hökumətinə, müstəqil maliyyə və xarici siyasətinə malik olur. Konfederasiya daxilində xarici siyasətin koordinasiya ediməsi, silahlı qüvvələrin, xüsusi xidmətin və nəqliyyat infrastrukturunun birləşdirilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Sonradan Qambiya konfederasiyanın idarə edilməsində rolunun artırılmasını tələb etməyə başladı. Fikir ayrılıqlarına görə konfederasiya 1989-cu ildə fəaliyyətini dayandırdı. Sonrakı dövrdə hər iki dövlətin münasibətləri gərgin olaraq qalır.

## Mədəniyyət

## Xarici keçidlər
* Senegal (Fransızca) 
* BM Senegal (pdf formatında)

## Həmçinin bax
Syerra-Leone

**Syerra-Leone** — Afrika qitəsinin qərbində, Atlantik okeanı sahillərində yerləşən dövlət. Ölkə şimaldan və şərqdən Qvineya ilə, cənub-şərqdən isə Liberiya ilə həmsərhəddir. Paytaxtı Fritaun şəhəridir.

## Tarix
Qonşusu Liberiya kimi azad edilmiş Afrikalı qullar tərəfindən qurulub (1791-ci ildə Fritaunu qurdular). Syerra Leone 1961-ci ildə ingilis müstəmləkə əsarətindən çıxaraq müstəqilliyini elan etmiş, 10 il sonra krallıq üsul-idarə sistemindən imtina edərək, respublikaya çevirilmişdir. 
90-cı illərdən başlayaraq 2002-ci ildə qədər dağıdıcı bir vətəndaş müharibəsi yaşamışdır. Ölkə ərazisində BMT sülhməramrıları fəaliyyət göstərməkdədir.

Almaz mədənləri baxımından olduqca zəngindir, buna baxmayaraq qərbli müstəmləkəçilərin təhrik etdiyi və göz yumduğu vətəndaş müharibəsi nəticəsində bir xeyli yoxsullaşmışdır.

## Coğrafiya

Sərhədlərinin ümumi uzunluğu 958&nbsp;km olub, sərhəd qonşuları isə Qvineya (652&nbsp;km), Liberiya (306&nbsp;km), sahil xəttinin uzunluğu 402&nbsp;km-dir.

Təbii sərvətləri almaz, titan, boksit, dəmir, qızıl, xromdur.

Tropik iqlimə sahibdir və ən alçaq nöqtəsi isə Atlantik okeanı 0 m-dir, ən yüksək nöqtəsi Loma Mansa (Bintimani dağında) 1,948 m -dir. Şərq Sierra Leone platasında yüksək səpələnmiş dağlar yerləşir.

Ölkənin mərkəzi meşələr, kol və əkinçilik olan düzənlik bölgədir ki, bu da Syerra-Leonenin ərazisinin təxminən 43%-ni tutur. Ölkənin şimal hissəsi Qvineya meşə-savanna mozaika ekoregionunun hissəsi kimi Dünya Vəhşi Təbiət Fondu tərəfindən təsnif edilmişdir, cənub hissəsini isə yağıntılı meşə düzənlik və əkinçilik təşkil edir.

Ərazi istifadəsi: əkinçiliyə uyğun torpaqlar 31%, meşəlik ərazi 28% və digərləri 33%-dir. Suvarılan ərazi 290&nbsp;km²-dir.

## Əhalisi

Orta ömür həddi kişilərdə 42,69 il, qadınlarda 48,61 il (2001 məlumatları) olub,1 qadına düşən orta uşaq sayı 6.01 uşaq (2001 təxmini) təşkil edir.

## Din
Ölkə əhalisinin 78%-i islam, 21%-i xristian, 1%-i isə digər dinlərə sitayiş edir.

## İqrisadiyyat
İnflyasiya nisbəti (istehlakçı qiymətlərində) 15% -dir (2000 məlumatları). İş gücü 1981 məlumatlarına görə 1.369 milyondur. Sənaye, mədənçilik (almaz, dəmir, boksit) kiçik ölçülü sənaye müəssisələri (içki, toxuculuq, siqaret, ayaqqabı), qəhvə, kakao, kokos və neft elami zavodlarından ibarətdir.

Əsas ixracat məhsulları almaz,pivə,siqaret,ayaqqabı və gön dəridir.

Kənd təsərrüfatı məhsulları düyü, qəhvə, palma toxumu, yer fıstığıdır. Ayrıca iqtisadi gəlir gətirən başda balıqçılıq olmaqla ev heyvandarlığı, mal-qoyun-donuz da yetişdirilir.

İllik 65 milyon $ (2000 məlumatları) ixrac edir və ixrac məhsulları almaz, kakao, qəhvə, balıqdır. Idxal isə illik 145 milyon $ (2000 məlumatları). Qida maddələri, maşın və avadanlıq, yanacaq və yağlar, kimyəvi maddələr idxal edir. İdxal nisbətləri aşağıdakı şəkildədir:
İngiltərə 34%, ABŞ 8%, İtaliya 7%, Nigeriya 5% (1999)
Karamanlılar

**Karamanlılar** — (, ) — mərkəzi Anadolunun Karaman şəhərində və Kappadokiya vilayətində yunan pravoslav dininə sitayiş edən türkdilli etnik qrup. Onların formalaşmasına dair müxtəlif versiya vardır.

Bir versiyaya görə karamanlılar türkləşmiş yunanlardır, belə ki, yunan provoslav dinini sitayiş etmiş və türk dilinidə yazılış üçün yunan hərflərindən istifadə etmişlər.Ancaq onların dilində yunan dilindən götürülmüş sözlər azdır və bu versiyanı az inandırıcı edir. Digər versiayaya görə karamanlılar monqol hücumu nəticəsində XIII əsrdə köçüblər və  tanrıçılıqdan provoslavlığa keçiblər. Bu versiyanı o gücləndirir ki, karamanlıların dili anadolu türkmənləri olan yürüklərin dilinə yaxındır.

Dialekt diaspor arasında da geniş işlənir. Ertnik qrupun ən parlaq nümayəndəsi Yunanıstanın keçmiş baş naziri Kostas Karamanlisdir.

İngilis arxeoloqu Riçard Dawkins 1909-1911-ci illər arasında Karamanlılar  ilə Bitiniya arasında səyahət etdi. Dawkins bu səfərdən sonra İzmit və Bursa bölgələrinə gələrək türkcə danışan Rum kəndlərinin olduğunu bildirib. Onun fikrincə, burada danışılan Rum dili Qaramanlıların danışdığı dilə çox yaxın idi. Hətta Dawkins dillərinin Asiya dili olduğunu və Rum dilindən fərqli xüsusiyyətlər göstərdiyini bildirmişdir. Bursa, İzmit və Yalovadan başqa İznikdə Xristian Türklərin yaşadığı və Grek hərfləri ilə türkcə yazılar qoydukları məlumdur.

## İstinadlar