Budapeşt tarixi

**Budapeşt** — Macarıstanın paytaxtı və ən böyük şəhəri – zəngin və çoxəsrlik tarixə malikdir. Şəhərin tarixi eramızdan əvvəlki dövrlərdən başlayaraq Roma imperiyasının, Osmanlı imperiyasının, Habsburq monarxiyasının və XX əsrdəki siyasi dəyişikliklərin təsiri altında formalaşmışdır. Budapeşt şəhəri rəsmi olaraq 17 noyabr 1873-cü ildə Peşt, Buda və Obuda adlı üç qonşu şəhərin birləşməsi nəticəsində yaradılmışdır. Əsas şəhərin kənarındakı kiçik qəsəbələr 1950-ci ildə Böyük Budapeştə birləşdirilmişdir. Budapeştin mənşəyi eramızdan əvvəl IV əsrdə Macarıstan düzənliklərini məskunlaşdırmış keltlərə gedib çıxır. Daha sonra bu ərazi Roma imperiyası tərəfindən fəth edilmiş və təxminən eramızın 100-cü ilində indiki Budapeştin yerində Akvink adlı qala və şəhər salınmışdır. Romalılar V əsrdə hunlar tərəfindən ərazidən qovulmuşdur, sonrakı bir neçə əsrdə isə müxtəlif tayfalar hunlara qarşı çıxmışdır. Karpat hövzəsinin macarlar tərəfindən fəthi IX əsrin sonunda başlamış və XI əsrin sonunda Macarıstan krallığı təsis edilmişdir.

1300-cü illərdən 1873-cü ildəki birləşməyə qədər olan dövrdə Buda beş dəfə – hər biri yüz ildən az müddət olmaqla – Macarıstan krallığının paytaxtı olmuşdur.

## Tarixi
Budapeşt ərazisində ilk məskunlaşmalar eramızdan əvvəlki dövrlərə aiddir. Bu ərazi ilk olaraq kelt tayfaları tərəfindən məskunlaşdırılmışdır. Daha sonra, eramızın I əsrində Roma imperiyası bu əraziləri ələ keçirərək Akvink adlı hərbi düşərgə və sonralar şəhər salmışdır. Akvink bu günkü Obuda ərazisində yerləşirdi və Roma dövründə Pannoniya vilayətinin inzibati mərkəzi idi. 896-cı ildə macar tayfaları Karpat hövzəsinə daxil olaraq burada ilk Macarıstan dövlətinin əsasını qoydular. 1000-ci ildə I İştvan (Ştefan) xristianlığı qəbul edərək Macarıstan krallığını qurdu. XI-XIII əsrlərdə Buda və Peşt ticarət və sənətkarlıq mərkəzinə çevrildi.

1241–1242-ci illərdə monqol istilası nəticəsində şəhər böyük dağıntılara məruz qaldı. İstiladan sonra kral IV Bela Budanı gücləndirilmiş qala kimi yenidən qurdu.

1526-cı ildə baş vermiş Mohaç döyüşündən sonra Macarıstan krallığı zəiflədi. 1541-ci ildə Osmanlılar Budanı ələ keçirdi və şəhər Osmanlı imperiyasının Budin vilayətinin mərkəzinə çevrildi. Osmanlı dövründə şəhərdə məscidlər, hamamlar və digər İslam memarlığı nümunələri inşa edildi. 1686-cı ildə Habsburq qoşunları Osmanlıları Budapeştdən çıxardı. Şəhər Avstriya imperiyasının tərkibinə daxil oldu. XIX əsrdə milli oyanış və modernləşmə nəticəsində Buda, Peşt və Obuda 1873-cü ildə birləşdirilərək Budapeşt adı ilə vahid şəhər kimi tanındı.

Budapeşt XIX əsrin sonunda Avstriya-Macarıstan imperiyasının ikinci əsas şəhərinə çevrildi. Bu dövrdə şəhərdə böyük sənaye və memarlıq inkişafı baş verdi. I Dünya müharibəsindən sonra Avstriya-Macarıstan imperiyası dağıldı və Macarıstan müstəqil oldu. II Dünya müharibəsi zamanı Budapeşt böyük dağıntılara məruz qaldı və 1945-ci ildə Sovet ordusu tərəfindən işğal edildi.

1949-cu ildən Macarıstan Xalq Respublikasının paytaxtı olan Budapeşt, kommunist rejim dövründə yenidənqurma və sənayeləşmə proqramları çərçivəsində dəyişikliklər yaşadı. 1956-cı il Macar inqilabı Sovet qoşunları tərəfindən yatırıldı və şəhər yenidən ağır zərər gördü.

1989-cu ildə kommunist rejimin süqutundan sonra Macarıstan demokratik idarəetməyə keçdi və Budapeşt müasir Avropa şəhərinə çevrildi. Bu gün Budapeşt tarixi memarlığı, mədəniyyət mərkəzləri və turistik yerləri ilə Avropanın ən çox ziyarət edilən şəhərlərindən biridir.

## Budapeştdə memarlıq
Budapeştin memarlığı şəhərin uzun və zəngin tarixi ilə sıx bağlıdır. Şəhərdə antik Roma dövründən başlayaraq, orta əsrlər, barokko, neoklassik, sesessiya (art-nuvo), modern və sovet dövrü memarlıq nümunələrinə rast gəlinir.  Roma dövrünə aid Akvink qalıqları bu gün də Obuda bölgəsində qorunub saxlanılır. Orta əsr memarlığı xüsusilə Buda qalasında və onun ətrafında əks olunmuşdur. Osmanlı dövründə tikilmiş türk hamamları — xüsusilə Rudas və Kirali hamamları — şəhərin unikal arxitektura mirasına daxildir.

XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Budapeştdə neorenessans və sesessiya üslublu binalar geniş yayılmışdı. Macarıstan Milli Muzeyi, Opera binası və Parlament binası bu dövrün memarlıq incilərindəndir. Sovet dövründə isə modernist üslublu yaşayış binaları və inzibati tikililər şəhərin yeni üslubda inkişafına təkan verdi. XXI əsrdə isə müasir memarlıqla tarixi irs arasında tarazlıq yaradılmağa çalışılır.  

### Ən mühüm tarixi abidələr
Budapeştdə yerləşən tarixi abidələr şəhərin mədəni və siyasi tarixini əks etdirir. Ən mühüm abidələrdən bəziləri:

* Buda qalası – Orta əsrlərə aid kral iqamətgahı, hazırda tarixi muzeylər və milli qalereya yerləşir.
* Macararıstan Parlament binası – Dunay çayı sahilində yerləşən neoqotik üslubda tikilmiş möhtəşəm bina Avropanın ən böyük parlament binalarından biridir.
* Zincir körpüsü () – Buda və Peşti birləşdirən ilk daimi körpü, 1849-cu ildə inşa edilib.
* Rudas və Kirali hamamları – Osmanlı dövründən qalan, bu gün də fəaliyyət göstərən tarixi termal hamamlardır.
* Matyaş kilsəsi və Balıqçılar bastionu – Buda qalasının yaxınlığında yerləşən, neoqotik və neoromantik üslubda binalar.
* Qəhrəmanlar meydanı () – Macarıstan xalqının tarixi liderlərinə həsr edilmiş monumental ansambl.


File:AquincM4.jpg|Akvink Muzeyi (Akvink Pannoniyanın paytaxtı olmuşdur.)
File:Gül Baba 3.JPG|Budapeştdə türk dərviş Gül Baba türbəsi
File:Reprise château Buda 1686.jpg|Buda qalasının geri alınması (1686)
File:Budapest bridge c1850.jpg|Buda və Peşt (təxminən 1850)
File:Budapest andrassy ut 1875.jpg|Andraşi prospekti (1896)
File:Portrait, Budapest, City Park Fortepan 7735.jpg|Budapeşt, Şəhər Parkı (1939)
File:Buda Castle Day.JPG|Buda qalası 
File:Parliament Building Budapest Hungary.jpg|Parlament Binası
File:Gresham Palace.jpg|Qreşam sarayı
File:Budapešť, Belváros, Vörösmarty tér, Gerbeaud ház.JPG|"Jerbo" şirniyyat mağazası


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 

;XX əsr
* 
* 
* 
* 
* 
*  (fulltext via Open Library)

;XIX əsr
* 
* Ungváry, K. *Battle for Budapest: 100 Days in World War II* (2003).