Özbəkistanda din azadlığı

Özbəkistanda Konstitusiya dini etiqad azadlığını və Dinlə Dövlətin Ayrılması prinsipini təmin edir. Lakin Hökumət bu hüquqları praktik olaraq məhdudlaşdırmağa davam edir. Hökumət təsdiq etdiyi müsəlman qrupları, Yəhudi qrupları, Rus Pravoslav Kilsəsi və Roma Katolikləri, Lüteranlar və Baptistlər kimi digər müxtəlif xristian təriqətləri daxil olmaqla əsas dini qrupların fəaliyyətinə icazə verir. Özbək cəmiyyəti, xristian kilsələrinə ümumi tolerantlıq göstərir və qanun, dini ədəbiyyatın yayılması, gətirilməsi və yayılması və xüsusi dini təliminin verilməsi kimi fəaliyyətləri qadağan edir və ya ciddi şəkildə məhdudlaşdırır.
Bəzi xristian məzhəbləri da daxil olmaqla bir sıra azlıqların dini qrupları, qanunla müəyyən edilmiş ciddi qeyd tələblərini təmin etmədikləri üçün qeydiyyata alınmadan fəaliyyət göstərməyə davam etdilər. 2006-cı ildə çıxarılan yeni cinayət qanunlarına əsaslanaraq, hökumət iki keşişə qarşı cinayət təqibi qaldırdı. Biri əmək düşərgəsində 4 il həbs cəzasına məhkum edildi, digərinə şərti cəza verilib. Hüquq-mühafizə orqanları bəzi qeydiyyata alınmamış qruplara basqın etdi və təqib etdi, liderlərini və üzvlərini tutaraq cəzalandırdı. Hökumət, ekstremist fikirlərdə və ya fəaliyyətlərdə şübhəli bilinən icazəsiz İslam qruplarına qarşı kampaniyasını davam etdirərək, bu qrupların çox sayda iddiaçı üzvlərini həbs edərək uzun həbs cəzalarına məhkum etdi. Daha sonra qadağan edilmiş ekstremist İslam siyasi hərəkatı, qadağan olunmuş İslam qrupu Akromiya (Akromiylar) və ya dəqiqləşdirilməmiş "vəhabi" qruplarının Hizbut-Təhrir (HT) üzvlərindən şübhələnildi. Hökumət ümumiyyətlə icazə verilən məscidlərə gələn ibadət edənlərə müdaxilə etmədi və yeni İslam mətbuatı, audio və video materialları üçün təsdiq aldı. Az sayda "yeraltı" məscid dini idarələrin və təhlükəsizlik xidmətlərinin ciddi nəzarəti altında fəaliyyət göstərirdi. Ancaq Şavkat Mirziyoyev prezident olandan bəri dini etiqad azadlığı ilə bağlı məhdudiyyətlər daha az olmuşdur. ABŞ bu yaxınlarda Özbəkistanı dini tolerantlıq prolemi olan ölkələr siyahısından çıxardı

## Dini demoqrafiya
Ölkənin sahəsi 447.400 kvadrat kilometr (172.742 kvadrat mil) təşkil edir və təqribən 34 milyon əhalisi var. Beynəlxalq ekspertlər son illərdə Özbəkistandan qonşu ölkələrə, Rusiyaya, Cənubi Koreyaya və Yaxın Şərqə əmək miqrasiyasının artması tendensiyası səbəbindən əhalinin 2–3 milyon itki verdiyini düşünürlər. Əhalinin təxminən yüzdə 80-i etnik özbək, yüzdə 5.5 rus, yüzdə 5 tacik, yüzdə 3 qazax; yüzdə 2,5-i qaraqalpaq; və yüzdə 1,5 tatar təşkil edir. Müxtəlif dini qruplara üzvlüyə dair rəsmi statistik məlumatlar yoxdur. Əhalinin təxminən yüzdə 5-i Rus Pravoslavlarıdır, bu nisbət etnik Rusların və digər Slavyanların köçü davam etdikcə azalır. Artan sayda müsəlman və Rus Pravoslav tərəfdarı fəal şəkildə dinlərini tətbiq edirlər. Daşkənd xaricində praktik müsəlmanlar indi çoxluq təşkil edir. Bu hesabatın əhatə etdiyi dövrdə, xüsusilə ibadət edənlərin əksəriyyətini təşkil edən gənc kişilər arasında məscid ziyarətləri nəzərəçarpacaq dərəcədə artdı. Əhalinin qalan 3 faizinə kiçik katoliklər, koreyalı xristianlar, baptistlər, lüteranlar, Adventistlər, yevangelist və Pentikostal xristianlar, Yehovanın Şahidləri, Zərdüştlər, Buddistlər, Bahaşilər və Hare Krişnalar və ateistlər daxildir. Əlavə olaraq, Daşkənd, Buxara və Səmərqənd şəhərlərində cəmləşən təxminən 15–20.000 Aşkenazi və Buxaralı Yəhudi ölkədə yaşayır. Son iyirmi ildə ən azı 80.000 nəfər İsrail və ABŞ-a mühacirət edib.

## Dini etiqad azadlığı

### Hüquq və siyasət çərçivəsi
Konstitusiya dini etiqad azadlığını təmin edir, lakin Hökumət və qanunlar bu hüquqları praktik olaraq məhdudlaşdırır. Konstitusiya kilsə ilə dövlətin ayrılması prinsipini tətbiq edir. Hökumət dini qrupların siyasi partiyalar və ictimai hərəkatlar yaratmasını qadağan edir. Qanun qeydə alınmış bütün dini təriqətlərə eyni dərəcədə yanaşılsa da, Hökumət yalnız İslam universitetini və İslami tarixi yerlərin qorunmasını maliyyələşdirir. Hökumət Həccdə iştirak etmək üçün seçilmiş 5.000 müsəlmana maddi-texniki dəstək verir, bu da əvvəlki il ilə müqayisədə 4.200 artım deməkdir, lakin zəvvarlar öz xərclərini ödəyirlər. Hökumət Müftiliyə nəzarət edir, bu da İslam iyerarxiyasına, imamların moizələrinin məzmununa və nəşr olunan İslami materialların həcminə və mahiyyətinə nəzarət edir. Qurbon Hayit və Roza Hayit İslamın müqəddəs günləri milli bayram kimi qeyd olunur.
Hökumət hələ 2003-cü il Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının (ATƏT) Demokratik Təsisatlar və İnsan Haqları Bürosunun 1998-ci il Din Qanununu və əlaqəli əsasnamələri nəzərdən keçirərək ekspert qrupunun tövsiyələrindən heç birini yerinə yetirmədi. Dini azadlıq üçün beynəlxalq normaların pozulması qeydə alındı. ATƏT prozelitizm və xüsusi dini təlim qadağalarının qaldırılmasını və qeydiyyata alınmamış dini qurumların fəaliyyətinin cinayət məsuliyyətindən kənarlaşdırılmasını tövsiyə etdi.

### Dini etiqad azadlığının məhdudlaşdırılması
Hökumət müsəlmanları bir qədər dəstəkləsə də, milli təhlükəsizlik məsələlərini əsas gətirərək, ekstremist hesab etdiyi İslam təşkilatlarını qadağan edir və onlara üzv olmağı cinayət hesab edir. Qadağan olunmuş təşkilatlar arasında başda Hizb-ut-Tahrir (HT), Özbəkistan İslam Hərəkatı, Akromiya, Təbliq Cəmiyyəti və Hökumət tərəfindən geniş şəkildə vəhabi adı verilən müxtəlif qruplar var. Hökumət, ekstremizmdə şübhəli bilinən şəxslərin və ya qrupların repressiyalarını din azadlığı məsələsi hesab etmədiyini, əksinə Hökumətə silahlı müqavimətin qarşısının alındığını bildirir.
Dövlət işçiləri ümumiyyətlə özəl sektordakı vətəndaşlara nisbətən daha az dini sədaqət nümayiş etdirirlər. Onlar dünyəvilik siyasətini davam etdirir və dövlət işçiləri dinlə dövlət quruluşları arasındakı ayrılığı qorumaq üçün digərlərindən daha çox nəzarət altındadır.

### Dini etiqad azadlığından sui-istifadə
Ölkə ərazisində hakimiyyət orqanlarının dini azlıq qruplarının üzvlərini, ehtimal ki, dini mənsubiyyətlərinə görə ölkədən deportasiya etdikləri bir neçə hal var. 2007-ci il iyun ayının ortalarında bu ölkədə on ildən çox yaşayan bir Tacik Pentikostalının Tacikistana deportasiya edildiyini bildirildi. O, may ayının sonlarında Daşkənddəki bir kilsə üzvünün evində görüşdükdən sonra tutuldu və deportasiya edilmədən əvvəl 22 gün həbsxanada saxlandı. 11 avqust 2006-cı ildə Daşkənddəki Daxili İşlər Nazirliyinin zabitləri, Bethani Baptist Kilsəsinin üzvü İvan Bıçkovu heç bir izahat qəbul etmədən Rusiyaya geri göndərdilər. Rusiya vətəndaşı olan Bıçkov uzun illər Daşkənddə yaşayırdı.
25 aprel 2008-ci ildə Səmərqənd Cinayət Məhkəməsi, Yehovanın Şahidi olan Olim Turayevə dini inanclarını başqalarına öyrətdiyinə və qanunsuz dini fəaliyyət təşkil etdiyinə görə dörd il bir əmək koloniyasına məhkum etdi.

## Dini etiqad azadlığına dair müsbət inkişaf
2003-cü ildən bəri Hökumət keçmiş Müfti Məhəmməd Sodiq Məhəmməd Yusifin həm dini, həm də elektron formatda müxtəlif dini mövzularda geniş nəşr etməsinə icazə verdi. Məşhur İslami veb səhifəsi Hökumət tərəfindən blokdan çıxarıldı və İslamla bağlı populyar bir radio proqramına rəhbərlik etməyə və İslam Universitetində dərs deməyə davam etdi.
Səlahiyyətlilər, həm şəhərlərdə, həm də kənd yerlərində az sayda qeydiyyatdan keçməmiş məscidlərin yenidən açılmasına icazə verdilər. Əlavə olaraq, dövlət tərəfindən sanksiya tətbiq olunmayan imamlar, xüsusən kənd yerlərində dini məmurların yaxından nəzarəti altında işlərinə davam etdilər. Məruzələrdə müşahidəçi müsəlmanların inanclarını bu nəzarət altındakı mühitlərdə tətbiq etmələrinə icazə verildiyi üçün müsəlman cəmiyyətindəki atmosferin bir qədər yaxşılaşdığı qeyd edildi.
Hökumət Yehovanın Şahidlərinə də hörmət etməyə davam etdi. 2 Apreldə Özbəkistanda Yehovanın Şahidləri İsanın ölümünü anma mərasimləri zamanı son 2 ildə olduğundan daha az təcavüzlə qarşılaşdılar.

## Sosial sui-istifadə və ayrı-seçkilik
Özbək cəmiyyəti ümumiyyətlə dini müxtəlifliyə dözümlüdür, lakin prozelitizm etmir. Əhali uzun illərdən bəri dünyəvilik və dini tolerantlıq ənənələrini qoruyub saxladı. Xüsusilə, Müsəlman, Rus Pravoslav, Roma Katolik ve Yəhudi liderləri cəmiyyətdə yüksək səviyyədə qəbul edildiklərini bildirdi. Evangelist və ya Pentekostal xristian kilsələri və etnik özbəkləri qəbul edən kilsələr ayrı-seçkilikdən qaynaqlanan çətinliklərlə qarşılaşdılar. Xristianlığı qəbul edən etnik özbəklərin ayrı-seçkilik və təcavüzlə üzləşdikləri barədə davamlı məlumatlar var idi.
Dövlətin nəzarəti altında olan media, bəzi hallarda xristianlara qarşı cəmiyyətdəki qərəzi təşviq etdi. Dövlət televiziyasında 2006-cı ilin noyabrında xristian evangelistlərinə qarşı yönəlmiş iki hissəli sənədli film nümayiş olunduqdan sonra aparıcı Daşkənd Pentekostal kilsəsinin üzvləri 18 dekabr 2006-cı il tarixli muzdlu quldurların kilsəyə hücumu ilə nəticələnən yerli icmalar tərəfindən ciddi təzyiq və hədələrin artdığını bildirdi. Dövlətin nəzarətində olan mətbuatda yer alan məqalələrin bəzilərində rus pravoslav din xadimlərinin fəaliyyətini tənqid edən sitatları yer alırdı. Yəhudilərə qarşı ayrı-seçkilik nümunəsi yox idi. Sinaqoqlar, İbrani təhsili, Yəhudi mədəni tədbirləri və icma qəzetinin nəşri açıq idi və narahat deyildi. Bir çox Yəhudi, yəqin ki, yəhudi əleyhinə deyil, xarici iqtisadi perspektivləri və xaricdəki ailələrlə əlaqələri ilə əlaqədar ABŞ və İsrailə köçdü. Daşkənddə və Səmərqənddə rəsmi olaraq Yəhudi mədəniyyətini öyrədən Yəhudi uşaq bağçaları var.
10 avqust 2006-cı ildə Özbəkistan Gömrük Komitəsi hökumətə məxsus bir veb saytında iki Qazaxıstan vətəndaşında təbliğat əks etdirən kitab, jurnal və broşuranın olmasına görə həbs olunduğunu bildirdi.

## İstinadlar