Sivaslı Əli Kamal

**Sivaslı Əli Kamal** (; ) — İtaliya işğalına qarşı Konyada xalqı təşkilatlandıran Türkiyə vətənpərvər xalq qəhrəmanı, müdərrisi və din alimi.

## Erkən həyatı

Əli Kamal 1853-cü ildə Sivas vilayətinin Gemərək rayonunda anadan olmuşdur. Uşaqlıq yaşlarında atasını itirmiş, bir müddət Kayserinin Bünyan rayonunda dayısının yanında qalmışdır. Təhsilini Qaziantep, Kilis və Mersində davam etdirmiş, ərəb, fars və fransız dillərini öyrənmişdir. Mersində olduğu dövrdə Kiprə gedərək bir keşişdən rumca öyrənmişdir. Daha sonra Konyaya köçmüş, Əminə xanım ilə evlənmişdir. 1908-ci ildə açılmış Konya Hüquq Məktəbinin ilk müdərrislərindən biri olmuşdur.

1912-ci ildə İttihad və Tərəqqi Komitəsinə millət vəkili seçilən Əli Kamal qısa müddətə Konyanı Osmanlı Məclisi-Məbusanında təmsil etmişdir. Buna görə də həm Birinci Dünya Müharibəsində, həm də Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində mühüm rollar oynamışdır. Konyada Türk Ocağının bir şöbəsini yaratmışdır. Hüquqları Müdafiə Cəmiyyətinin Konya Mərkəzi Komitəsinin rəhbəri vəzifəsində çalışmışdır. Yalvaçlı Ömər Vəhbi Əfəndi ilə birlikdə milli ordunun ehtiyaclarını ödəmək üçün böyük səylər göstərmiş və həyatını cəhalət və fanatizmlə mübarizəyə həsr etmişdir.

## Konyanın işğalı

İtaliya 1300 nəfərlik bir batalyon ilə Konyanı işğal etmişdir. Britaniya imperiyası da Bağdad Dəmir Yolunu ələ keçirmək məqsədilə 80 nəfərlik bir birliklə italyanlara qoşulmuşdur. Konya vağzalını nəzarət altına almışdılar. Konya əhalisi işğal qarşısında ilkin mərhələdə çaşqınlıq yaşamış, lakin bu hal uzun sürməmişdir. Sivaslı Əli Kamal və onunla eyni düşüncəni bölüşən digər Konya ziyalıları başda olmaqla xalq arasında canlanma başlamışdır. İstanbul hökuməti bu hərəkətlilikdən narahat olmuş və bu məqsədlə Konyaya bir "Nəsihət Heyəti" göndərməyə qərar vermişdir. Kürəkən Fərid Paşa "Nəsihət Heyəti"nə Konyada "başda Əli Kamal olmaqla bütün xalqa, Mudros müqaviləsinin hökmlərinə qarşı çıxmağın mümkünsüz olduğunu və belə bir hərəkətə qalxanların şiddətlə cəzalandırılacağını" bildirməyi əmr etmişdir.

Heyət verilmiş göstərişlərə uyğun olaraq Konyaya gəlmişdir. Əli Rza Paşa əvvəlcə zəminin yoxlanılmasının daha düzgün olacağı qənaətinə gəlmişdir. O, şəxsi katibi Burhan Cahidi yanına çağıraraq Əli Kamal və digər ziyalılarla görüşməyi, Konyaya gələn "Nəsihət Heyəti" haqqında nə düşündüklərini sormağı tapşırmışdır. Burhan Cahid Əli Kamalın yanına getmiş və heyət barəsində fikrini soruşmuşdur. Əli Kamal gur və qətiyyətli səslə "Konya xalqı ruhunda vətənpərvərlik, düşüncəsində ləyaqət, qanında türklük daşıyan hər namuslu və fəzilətli vətəndaşın edəcəyini edəcək, vətənini müdafiə edəcəkdir" deyə cavab vermişdir.

Burhan Cahid ardınca Əli Kamalın yanından ayrılmış və digər ziyalıların fikrini almadan birbaşa Əli Rza Paşanın yanına qayıtmışdır və Əli Rza Paşa təəccüblənmişdir. Əli Kamal Şahzadə Əbdülrəhim Əfəndiyə bir məktub göndərərək yazmışdır ki, "əgər o möhtəşəm imperiyanı qurmuş, onu üç qitədə ədalət və haqq duyğusu ilə idarə etmiş əcdadına layiqdirsə, cəsur və qəhrəman millətin başında və ya yanında olmalıdır". Bu yazışmalardan xəbər tutan Kürəkən Fərid Paşa qəzəblənmiş və bu məsələlərin yalnız müzakirəsinin belə təhlükəli olduğunu bildirmiş, köməkçilərinə şahzadəni dərhal İstanbula gətirməyi əmr etmişdir. Hadisələr bu cür inkişaf edərkən İzmirin işğalı xəbəri gəlmişdir. Bu hadisə Konyada mənfi qarşılanmış, polis rəisi Halis bəy milliyyətçilərə təzyiq göstərmişdir.

Əli Kamal bu hadisələrə qarşı tədbir görülməsinin vacibliyini bildirmiş və Müftü Ömər Vehbi Əfəndi, Qilisralı Hacı Tahir Əfəndi və digər etibarlı şəxsləri toplayaraq xalqın səfərbər edilməsini, işğalın etiraz edilməsini və zərurət yaranarsa silahlı mübarizənin belə nəzərə alınmasını təklif etmişdir. Bu çağırışlar qısa müddətdə xalq arasında geniş əks-səda doğurmuş, mitinqlər və nümayişlər ard-arda başlamışdır.

## Milli mübarizə

Konya bu mərhələdən sonra milli mübarizənin yanında yer almışdır. Dərhal Müdafiəyi-Hüquq Cəmiyyəti yaradılmışdır. İngilislərin göstərişi ilə "*Öyüd*" qəzetinin bağlanması xalq arasında daha böyük narazılıq yaratmışdır. Əli Kamal mitinqlərdə çıxış etmiş, mətbuatın bir millətin dili olduğunu vurğulamış, xalqı mübarizəyə səsləmişdir. Bu dövrdə Konya əhalisi milli nübarizəyə maddi və mənəvi dəstək göstərmiş, Müavinəti-Milliye təşkilatı yaradılmışdır.

Mustafa Kamal Paşa 3 avqust 1920-ci ildə Konyaya getmiş, vəziyyəti yerində görmüş və Əli Kamalın fəaliyyətini yüksək qiymətləndirmişdir. Britaniya tərəfinin təxribatları nəticəsində Dəlibaş Mehmed üsyanı baş vermişdir. Əli Kamal hadisələrin qarşısını almağa çalışmışdır, lakin 3 oktyabr 1920-ci ildə üsyançılar tərəfindən tutulmuş, ağır işgəncələrə məruz qalmış və 67 yaşında öldürülmüşdür. Onun cənazəsi sonradan Səlimiyyə məscidində qılınan namazdan sonra Üçlər qəbiristanlığında dəfn edilmişdir. Üsyan Ankara hökuməti tərəfindən yatırılmış, məsul şəxslər məhkəməyə çıxarılaraq müxtəlif cəzalara məhkum edilmişdir.

## İstinadlar