open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xəzrəc

**Xəzrəc** – Mədinə qəbilələrindən biri.

## Haqqında
İslamdan öncə onlar Mənata (büt) sitayiş edirdilər. Onlar İslamı qəbul etdikdən sonra ənsarlardan olmuşdurlar. Bu qəbilə öncə Yəməndə onlara yaxın olan evs qəbiləsi ilə birlikdə yaşamış, sonra onların hər ikisi Yəsribə (Mədinəyə) köçmüşdürlər. Sonra bu qəbilələr arasında qarşıdurma başlamış, onilliklər boyu davam etmişdir. Bu qarşıdurmada yəhudi qəbiləsi olmuş Kaynuka xəzrəcliləri dəstəkləmişdir. Evslilərlə xəzrəclilərin sonuncu qanlı toqquşması Buas döyüşündə olmuşdur. Qüreyzə ilə Nadir adlı yəhudi və bəzi ərəb qəbilələrindən dəstək almış evslilər xəzrəclilərə qalib gələ bilmişdirlər. Ancaq, uzun illər boyu sürən qarşıdurmaların sonunda evslilər özləri də zəifləmişdirlər. Buna görə də, onlar bu qələbədən faydalana bilməmişdirlər. Xəzrəclilər isə artıq barış yollarını axtarmağa başlamışdılar. Onlar Məkkəyə elçilərini göndərib evslilərlə sülhə gəlmək üçün qüreyşlilərin vasitəçi olmalarını istəmişdirlər. Ancaq, onlardan yardım ala bilməmişdirlər.

Elə o zaman onlar Məkkədə Məhəmməd peyğəmbərlə görüşmüşdürlər. Bu görüşdən sonra xəzrəclilər onun evslilərlə qarşıdurmalarına son qoyması yolunda vasitəçi ola biləcəyini anladılar. Bunu evslilər də istəyirdilər. Əqəbədəki ilk beyətə on xəzrəcli ilə birlikdə, Məhəmməd peyğəmbərin yanına iki evsli də gəlmişdir. İkinci Əqəbə beyətində də xəzrəclilərin təmsilçiləri daha çox olmuşdurlar. Onlar böyük günahlar etməməyə, Məhəmməd peyğəmbəri qorumağa, Məkkədən qovulmuş bütün müsəlmanlara sığınacaq verəcəklərinə söz vermişdilər. Məkkəli müsəlmanlar Mədinəyə hicrət etdikdən sonra xəzrəclilərlə evslilər "ənsarlar" adlanmışlar. Bu hadisədən sonra evslilərlə xəzrəclilər arasındakı qarşıdurmalara son qoyulmuşdur. Hər iki qəbilə İslamın qələbə çalması üçün çalışmışdırlar. Məhəmməd peyğəmbər dünyasını dəyişdikdən sonra xəzrəclilər xəlifəliyə Səd ibn Übeydənin namizədliyini irəli sürmüşdürlər. Ancaq sonra onlar evslilər və mühacirlərlə birlikdə Əbu Bəkrin xəlifəliyini tanımışdırlar.

## Görkəmli nümayəndələri

### Qərəzə
Bu qəbilənin görkəmli nümayəndlərindən biri olan Qərəzə Məhəmməd peyğəmbərin səhabələrindən və Əlinin əshabından idi. Hicrətin 24-cü ilində Əbu Musa ilə birlikdə Rey vilayətini fəth etmişdi. Siffeyn döyüşündə Əli tərəfindən Ənsarın ələmdarı olan Qərəzə hicrətin 51-ci ilində vəfat etmişdi. Onun oğlu Əmr ibn Qərəzə ibn Kəb Ənsari Hüseynin vəfalı və fəal səhabələrindən idi.

### Əmr ibn Qərəzə ibn Kəb Ənsari
Aşura günü Əmr ibn Qərəzə Hüseyndən döyüş meydanına yollanmaq üçün icazə istəyir. İmamdan icazə aldıqdan sonra meydana qədəm qoyur və meydana doğru hərəkət edərkən bu rəcəzi oxuyurdu:
Aşura günü zöhr namazı vaxtı Hüseyn namaza başlayır. Əmr ibn Qərəzə bir neçə nəfər səhabə ilə birlikdə Hüseynin canını qorumağı öz öhdəsinə götürür.
O, çoxlu bədən yarası aldığı zaman üzünü Hüseynə tutub deyir:

## Həmçinin bax
* İslam
* Məhəmməd

## Xarici keçidlər

## İstinadlar
Jien Jırau

**Jien Jırau** (tam adı: **Jien Jırau Taqay ulı**; d. 1730 – ö. 1784) — XVIII əsr qaraqalpaq ədəbiyyatının banisi; şair-dastançı.

## Həyatı
Jien Jırau 1730-cu ildə anadan olmuşdur.

O, 1784-cü ildə vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı
Jien Jırau ilk qaraqalpaq şairidir.

Şairin yaradıcılığında Şərq yazılı ədəbiyyatının, qədim epik dastançılıq ənənələrinin ətraf aləmə realist baxışı özünü açıq şəkildə göstərir.

Onun əsərləri qaraqalpaqların əsl tarixlərini yenidən göz önünə gətirməklə, həm də xalqının bir ərazidən digər əraziyə köçünü əks etdirən mühüm bir mənbə kimi çox qiymətlidir. Jienin özü baş verən bu hadisələrin canlı şahidi olmaqla, xalqının müharibələrdə, yürüşlərdə zəfərlərdə çətin vəziyyətini görmüş və hökmdarların, qazilərin, işanların ədalətsizliyinin şahidi olmuşdur.

### Poemaları
Jien Jıraunun poemaları bunlardır:
*"Ulu dağ";
*"Basılmış el".

#### "Ulu dağ"
Qaraqalpaqların Sırdəryadakı saysız-hesabsız bədbəxtliklərinin şahidi olan Jien Jırau orijinal adı "Ullı tau" olan məşhur "Ulu dağ" poemasında bu hadisələri çox mükəmməl şəkildə təsvir etmişdir. Onun bu əsəri ilk dəfə informatorlar vasitəsilə ədəbiyyatşünas A.Kərimov tərəfindən 1956-cı ildə üzə çıxarılmışdır.

#### "Basılmış el"
Jien Jıraunun orijinal adı "Poskan el" olan məşhur "Basılmış el" poemasında qaraqalpaqların tarixi salnaməsi əks olunmuşdur. O, bu əsərində ilk növbədə xalqının taleyinin son dərəcə acı və kədərli səhifələrini təsvir etmişdir.

Bu poemada o, qəddar xanların heç bir təqsiri olmayan xalq üzərinə aramsız hücumlarını, onların əkinlərinin, su kanallarının məhv edilməsini dolğun formada təsvir etmişdir. Müəllif real tarixi hadisələri təsvir etməklə ac qalmış xalqının dağıdıcı qəsbkarlara qarşı qüvvəsi olmadığından öz "ata yurdu" olan indiki Türkmənistan ərazisini qoyub, Sırdərya sahillərindən özgədiyardakı Xarəzm istiqamətinə – Amudəryanın aşağı tərəfinə məskunlaşmağa üz tutduğunu göstərmişdir. O, həmçinin qeyd edir ki, varlılar kasıblardan daha tez köçüb yerləşirdilər.

### Şeirləri
Qaraqalpaqların Türküstandan köçü ilə bağlı onun "Əlvida, dostlar!" (orijinal adı: "Xoş bolın, doslar!") adlı şeiri də var. Bu şeirdə şair öz doğma yurdunu atıb yad ellərə köç etməsi ilə bağlı dərin kədərini ifadə etmişdir.

Şair "Dəvəmi qaytar" (orijinal adı: "Ber tüyem di") adlı şeirində isə qaraqalpaq feodallarının xəsisliyini, ictimai münasibətlərin real mənzərəsini əks etdirmişdir.

## Tədqiqi
Qaraqalpaq ədəbiyyatşünası A.Kərimovun onun yaradıcılığını araşdırmışdır.

## Həmçinin bax
*Günxoca

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Жиен-Жырау (XVIII в.) 30.11.2012, ziyouz.uz
Tiokarbamid

**Tiokarbamid** – CS(NH2)2 – tiokarbon turşusunun diamididir, ağ rəngli acı dadan kristaldır. Qızdırıldıqda parçalanır, Tər.180–1820C.
Suda, metanolda, piridində qismən həll olur, piridinin 50%-li sulu məhlulunda yaxşı həll olur.
Tiokarbamiddən üzvi sintezdə dərman preparatlarının alınmasında istifadə edilir.

## Sintez
Tiokarbamid ammonium rodanidin izomerləşməsindən alnır.
Tiokarbamid, karbamiddən fərqli olaraq, qızdırıldıqda ammonium rodanidlə tarazlıqda olur. Tiokarbamid karbomidin ammonyak və karbon dioksiddən sintezi kimi, həm də ammonium və karbonsulfidin qarşılıqlı təsirindən alınır :
* CS2 + 2NH3 → (NH2)2CS + H2S
Tiokarbamidi H2S və ya ammonium sulfidi qələvi metalla kalsium sianimidin qarşılıqlı təsirindən də alırlar:
* CaCN2 + (NH4)2S + 2 H2O → (NH2)2CS + Ca(OH)2 + 2NH3

## Reaksiyaya girmə qabiliyyəti
Tiokarbamid molekulunun quruluşu mezomer kanonik tioamid və tioimid formasında olub, amidin fraqmentindəki kükürd atomu mənfi yük, azot atomu isə müsbət yük daşıyıcısıdır.
Nəticədə kükürd atomu güclü nukleofil mərkəzə çevrilir və tiokarbamid kükürd atomunun protonları vasitəsilə qüvvətli turşularla duzlar əmələ gətirir. Yumşaq elektrofillərin hücumları da kükürd atomuna yönəldilir : tiokarbamid alkilhalogenidlər və alkil sulfidlərlə izotiuronium duzları əmələ gətirməklə alkilləşir/
Analoji olaraq tiokarbamid arildiazonium duzları ilə də reaksiyaya girir. Reaksiya şəraitindən asılı olaraq, tiokarbamidin karbon turşularının halogenanhidridlər və anhidridləri ilə asilləşməsi yumşaq şəraitdə kükürddə, sərt şəraitdə isə azotda gedir. Tiokarbamidə aldehidlər və ketonlar birləşdikdə hidroksialkiltiokarbamid əmələ gəlir ki, bu da suyun ayrılması nəticəsində N-tiokarbamoiliminə çevrilir.

* H2NC(S)NH2 + R2CO → H2NC(S)NHC(OH)R2
* H2NC(S)NHC(OH)R2 → H2NC(S)N = CR2

## Tətbiqi
Tiokarbamidin alkilləşməsindən alkiltiuronium duzlarının əmələ gəlməsi və onların qələvi ilə hidrolizində, alifatik tiolların sintezində metod kimi istifadə olunur.

Bu metodun üstünlüyü ondan ibarətdir ki, tiuronium duzlarının perekristalizasiya ilə təmizlənməsində tiolların ümumi çıxımı kifayət qədər çox olur.
Tiokarbamiddən həm heterotsiklik birləşmələrin sintezində, həm də metalların turşuluq korroziyasının inhibitoru kimi də geniş istifadə olunur.

## Qeydlər
* Тиомочевина // Большая Химическая Энциклопедия
* Zeynizadeh, Behzad ; Samal Yeghaneh (2008). " Solvent – Free Conversion of Epoxides to Thiiranes by Thiourea / NH4 Cl System " Phosphorus, Sulfur, and Silicon and the Related Elements 183(9) : 2280–2286. DOL:10.1080/10426500801960703

## Mənbə
* О.Я.Нейланд. Органическая химия. – М : Высшая школа, 1990. – 751 с. – 35000 экз. – İSBN 5-06-001471-1.
* Источник – " https: //ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Тиомочевина &oldid=72743903"
Zülfiyyə Sadıqova

**Sadıqova Zülfiyyə Şükür qızı** - Xəzər Universitetinin Musiqi və incəsənət kafedrasının müdiri, Xəzər Universitetinin kamera orkestrının bədii rəhbəri professor, dosent. Əməkdar müəllim.

1990-cı ildə Bülbül adına orta ixtisa musiqi məktəbini gümüş medalla, 1995-ci ildə Ü. Hacıbəyov adına Bakı Musiqi Akademiyasını fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 1990-cı ildə “Gənc musiqiçilər” müsabiqəsinin birinci dərəcəli fəxri diplomunu almış, həmin ildə şəhər və respublika baxışlarının qalibi olmuşdur. 1993-cü ildə Azərbaycan Dövlət və İncəsənət Muzeyində solo konserti keçirilmişdir. 1994-cü ildə “Tələbə və aspirantların IV elmi ifaçılıq konfransı”nın diplomu ilə təltif olunub. 1997-ci ildə görkəmli  tarzən Mirzə Sadıq Əsədoğlu (Sadıqcan) adına Xalq Çalğı Alətləri üzrə musiqi ifaçılarının Respublika müsabiqəsində yaradıcılıq fəaliyyətinə görə Fəxri Fərmanla təltif edilib. 1998-ci ildə Bakı Musiqi Akademiyasının nəzdində aspiranturanı bitirib. 2011-ci ilin may ayında İtaliyanın Roma şəhərində Akademia Nazionale di Sonto Ceciliya konsert salonunda solo proqramla çıxış edib. 2014-cü ilin mart ayının 7-də Böyük Britaniyanın London şəhərində solo konsertlə çıxış etmişdir.

## Solo konsertləri

## İstinadlar
Qədərilər

**Qədərilər** — İslama nisbət olunan firqə. İnsanın iradə azadlığına üstünlük verən dini cərəyanın mənsubları.

## Baxışları
Bu dini cərəyanın mənsubları insanın iradə azadlığına üstünlük verirdilər. Onlar taleyi mütləqləşdirən cəbrilərə qarşı çıxış edirdilər. Qədərilərə görə insan etdikləri əməllərdə mütləq azadlığa malikdir və burada Allahın iştirakı yoxdur. Allah hər hansı törədilən iş haqqında yalnız sonra bilik əldə edir. Bu kimi baxışlarına görə qədərilər insanın mütləq azadlığı tərəfdarları kimi tanınmışdırlar.

## Tarixi
Qəza və qədər haqqında fəlsəfi fikirlər İslamdan öncəki dövrlərdə də mövcud olmuşdur. Çünki, insanlar hər zaman şərin Tanrı tərəfindən yaradılması haqqında düşünmüşlər. Bu istiqamətdə insanlar özlərinə dünyada mövcud olan şərin olmasına görə Tanrının məsuliyyət daşıyıb-daşımamağı haqqında sual verilmişdirlər. Güman edilir ki, qədəriliyin İslam ənənəsində ortaya çıxması İslamı qəbul etmiş xristianların fəaliyyəti ilə bağlıdır. Buna görə də, qədəriliyə qarşı çıxanlar onun xristianlığın təsiri ilə formalaşan dini cərəyan olduğunu qeyd edirdilər. Sonra bu təlimin ideyalarını Məbəd Cuhani və Geylan əl-Dəməşqi adlı ilahiyyatçılar inkişaf etdirmişdirlər. Ancaq, hakimiyyətə yaxın olan dini dairələr qədəriliyi rədd edirdilər. Məbəd əl-Cuhani əvvəllər tanınmış ilahiyyatçı Həsən əl-Bəsrinin (öl.h.110/m.728) dərslərini getmiş, sonradan ilahi qədəri inkar etmək yolunu seçmişdir. Buna görə də, Məbəd əl-Cuhanini (öl.h.80/m.699) ilahi qədəri inkar etdiyi əsası ilə xəlifə Əbdülməlik ibn Mərvanın əmri ilə Əməvilərin İraqdakı valisi Həccac edam edilmişdir. Məbəd əl-Cuhanidən sonra onun yolunu Geylan əl-Dəməşqi davam etdirmişdir. Geylan da xəlifə Hişam ibn Əbdülməlik tərəfindən Şamda edam etdirilmişdir. Təqiblərə baxmayaraq Əməvilər dövründə qədərilik Xilafətin bir çox yerlərində yayılmışdır. Çünki, xeyir və şər qarşıdurması İslamdan əvvəlki dövrlərdən bu yerlərdə, xüsusən də Ön Asiyada geniş yayılmışdır. Sonra bu ideyalar Antik Yunan düşüncəsi və inancları ilə qovuşaraq "qnostik" (gizli bilik) adlanan doktrinalara çevrilmişdir. Bu səbəbdən də, bu təlimləri bilən və İslamı qəbul etmiş insanlar arasında qədərilik böyük rəğbətlə qarşılanmışdır.Qədəriliyin baxışları hicri tarixi ilə II əsrin əvvəllərində Vasil ibn Əta (öl. h. 131/m. 748) tərəfindən yaradılması qəbul edilən Mötəzilə tərəfindən davam etdirilmişdir.

## Həmçinin bax
* Qədiriyyə

## Xarici keçidlər
Kaderiyye// Diyanet İslam ansiklopedisi. 2001, cilt: 24, sayfa: 64–65

## İstinadlar
Bakıxanov

**Bakıxanov** — Əsasən Bakı xanlarının soy daşıyıcılarının soyadı.

* Abbasqulu ağa Bakıxanov — Azərbaycan şairi, yazıçısı, alimi, mütəfəkkiri və tərcüməçisi.
* Əhməd Bakıxanov — tarzən, pedaqoq, musiqi xadimi
* Tofiq Bakıxanov — Azərbaycanın görkəmli bəstəkarı
* Həsən ağa Bakıxanov — Rusiya İmperiyasının generalı, general-mayor (1880)
* Məmmədxan Bakıxanov — Azərbaycan çalğı musiqisinin görkəmli nümayəndələrindən biri, tarzən, 
* Abdulla ağa Bakıxanov — Rusiya imperator ordusunun general-mayoru
* Tələt Bakıxanov — Azərbaycan kamança ifaçısı
* Akif Bakıxanov — musiqiçi.
* Cəfərqulu ağa Bakıxanov — general-leytenant.

## Həmçinin bax
* Bakıxanov (qəsəbə)
* Bakıxanov bələdiyyəsi
* Bakıxanovlar
Vahab Abdullayev

**Vahab Abdullayev** — xanəndə.

## Haqqında
Vahab Abdullayev 1875-ci ildə Ağdaş rayonunda dünyaya gəlmişdir. O, rayonun Nehrəxəlil kəndində yaşamışdır. V. Abdullayev dövrünün məşhur xanəndələrindən biri olmuşdur. O, Şirvan zonasının seçkin xanəndəsi kim ad qazanmış, toy mərasimlərini, el şənliklərini məlahətli səsi ilə urvata mindirmişdir. V. Abdullayevin iştirak etdiyi məclislər olduqca yığnaqlı keçir, onun səsini dinləmək üçün Bakıdan, digər şəhər və rayonlardan çoxlu sayda insanlar həmin məclislərdə iştirak edərdilər. Vahab Abdullayev 1931-ci ildə vəfat etmişdir.

## Həmçinin bax
* Xanəndə

## İstinadlar
Namakzar gölü

**Namakzar gölü** () — İranın Cənubi Xorasan və Xorasan-Rezavi ostanlıqları, Əfqanıstanın isə Herat vilayəti ərazisində yerləşən göl. Gölün su səthinin sahəsi 800&nbsp;km², dərinliyi 1,0 m və su tutumu isə 400 milyon kub metr təşkil edir. Bu əsasən ilin rütubətli dönəmində müşahidə edilir. Göl əsasən çaylarla qidalanır. Atmosfer yağıntıları isə qidalanmasında az iştirak edir. Göl dəniz səviyyəsindəm 596 metr yüksəklikdə yerləşir.

## Coğrafiya
Namakzar gölü İran yaylasının mərkəzində yerləşir. Burada geoloji çökəklik rolunu oynayır.

## Hidrologiya
Namakzar gölü hidroloji baxımından sistan su toplayıcı hövzəsinə aiddir. Üstəlik İran yaylasınına daxil olan səkkiz daxili hövzədən biridir.

## Fauna və flora
Namakzar gölünun florası duzlu və dağ iqliminə uyğunlaşmışdır. Əsasən səhra və yarımsəhra iqliminə uyğundur. Hələ gölün faunası A. Seyserliq tərəfindən 1850-ci illərin sonu, V. T. Bloanford tərəfindən 1870-ci illərdə araşdırılsada olduqca az məlumat məlumdur. Bu isə onun coğrafi baxımından təcrid olunmuş bölgədə yerləçşməsi ilə əlaqədardır. Ümumilikdə götürdükdə göl ətrafə ərazilərin faunası Dəşti-Lüt, Dəşti-Kəbir və Sistan ərazilərinin faunasına bənzərdir. Burada Capoeta fusca kimi balıq növü yaşayır. bu balıqlar nisbətən az duzlu olan çay mənsəblərində rastlanılır.. Bölgənin endemik həşərat növü — Saxetania decumana.
## İstinadlar
Mustafa Səbri Əfəndi

**Mustafa Səbri Əfəndi** () — İslam alimi, hənəfi hüquq məzhəbinin təmsilçisi, Osmanlı imperiyasının şeyxülislamı.

## Həyatı
Din alimlərindən Əhməd Əfəndinin oğlu olan Mustafa Səbri 1869-cu il iyun ayının 22-də Osmanlı imperiyasının Toqatşəhərində anadan olmuşdur. İbtidai təhsili Toqatda aldıqdan sonra Kayseriyə gedərək Xoca Əmin Əfəndidən ərəbcə, məntiq, fiqh üsulu, təfsir, hədsi kimi dini dərslər almışdır. Daha sonra İstanbula gələn Mustafa Səbri, burda "Hüzur Dərsləri Müqərrirləri"ndən (dərsi təkrar edərək başa salan müəllim) Əhməd Asim Əfəndidən aldığı dərslərlə təhsilini başa vurmuşdur.

Mustafa Səbri 1890-cı ildə açılan "Ruus" imtahanını uğurla verərək müəllimlik etmək hüququ əldə etdi və Fatih Mədrəsəsində müəllim oldu. Onun burdakı vəzifəsi 1898-ci ildə təyin edildiyi "Hüzur Dərsləri Muxəttablığı"na (xitab edilən şəxs) qədər davam etdi. Mustafa Səbrinin bu yeni təyinatı müəyyən fasilələrlə 1914-cü ilə qədər davam etdi. O bu vəzifəsi ilə paralel olaraq 1900-cü ildə Sultan II Əbdülhəmidin (1876–1908) kitabçısı da olmuşdur. 1904-cü ildə yenidən müəllim kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir. O həm də Silistre müftisi olmuş və İstanbul qaziliyinin idarə işləri bölməsinin birinci dərəcəli məmurluğunda vəzifə icra etmişdir. Əhməd Hilmi Əfəndinin Hicaz Vilayətində qazilik vəzifəsini icra etdiyi vaxt da "Müşaviri-Sani" titulu ilə xidmət etmişdir.

1908-ci ildə Osmanlı imperiyasında İkinci Konstitusiya elan edilən dövrdə Mustafa Səbri fəal siyasi fəaliyyətə başladı. İkinci Konstitusiya elan ediləndə Toqatda məbus seçildi. Digər tərəfdən də eyni ildə "Cəmiyyət-e İttihadiye-yi İslamiyyə" adlı dinə söykənən siyasi dərnək təşkil etdi. Əvvəlcə İttihad və Tərəqqi tərkibində yer almasına baxmayaraq sonradan "Hürriyyət və İitilaf Partiyası" sıralarına daxil oldu. Gənc türklər hərəkatı hakimiyyətə gəldikdən sonra Mustafa Səbri Əfəndi onlara, eləcə də onların partiyaları olmuş "İttihad və tərəqqiyə" müxalifətdə olmuşdur. Buna görə təqiblərə məruz qalmış və nəticədə Rumıniyaya köç etmişdir.

Daha sonra yenidən İstanbula qayıdaraq pedaqoji fəaliyyətini davam etdirmişdir. O, 1919-cu ildə Osmanlı imperiyasının şeyxülislamı olmuşdur. 1922-ci isə ildə İstanbuldan Qahirəyə köçmüş, son günlərinə qədər orada yaşamış, əl-Əzhər universitetinin müəllimi olmuşdur. Mustafa Səbri Əfəndi Cəmaləddin Əfqani, Məhəmməd Abduh, eləcə də başqa Misir islahatçılarının fəaliyyətinə qarşı çıxış etmiş, onları İslama bidətlər gətirdiklərinə görə günahlandırmışdırlar. Mühafizəkar bir dindar olaraq onları təkzib etmək üçün əsərlər yazmışdır. 12 mart 1954-cü ildə Qahirədə vəfat etmişdir.

## Həmçinin bax
* II Əbdülhəmid
* Osmanlı imperiyası
* İttihad və Tərəqqi
* Gənc türklər

## Xarici keçidlər
* Şeyhülislam Mustafa Sabri’nin Millî Mücadele ve Atatürk İnkılâpları Karşıtı Tutum ve Davranışları 
* Cumhuriyet düşmanı şeyhülislam Mustafa Sabri

## İstinadlar
Koenzimlər

**Koenzim və ya koferment** termini XX əsrin əvvəllərində görkəmli Fransa biokimyaçısı Qabriyel Bertran tərəfindən verilmişdir. Bunlar fermentin o hissələridir ki, dializ zamanı yarımkeçirici sahədən çıxa bilir. Sonralar müəyyən edilmişdir ki, çoxlu fermentlər iki komponentlidir, yəni zülaldan və onlarla birləşmiş halda olan qeyri-zülal təbiətli termostabil üzvi birləşmədən ibarətdir və fermentin təsiri zamanı mütləq kofaktor kimi iştirak edir.

## Apoferment
Apoferment – ikikomponentli fermentin zülal hissəsinə deyilir. Apofermentlərlə nisbətən möhkəm birləşmiş olan kofermentlər üçün prostetik qrup terminindən istifadə etmək təklif olunur, zülal kimyasında proteinlərin qeyri-zülal hissəsini göstərir. Lakin bu bölgü əsaslı deyildir. Çünki fermentin birində eyni koferment zəif, digərində xeyli möhkəm birləşə bilir.

## Kofermentlərin kimyəvi təbiəti
Kofermentlərin kimyəvi təbiəti öyrənilərkən müəyyən edilmişdir ki, onların bir çoxu vitaminlər və onların törəmələridir. Məsələn vitamin B1-in (tiamin) pirofosfat efiri mühüm komponentlərdən biridir. Vitamin B2 (riboflovin) və vitamin PP (nikotin turşusunun amidi) bir sıra oksidləşdirici-reduksiyaedici fermentlərin koenzimlərinin tərkibinə daxil olur. Vitamin B6 (piridoksin) törəmələri şəklində bir sıra fermentlərin kofermentləridir. Bu fermentlər amin turşularının müxtəlif çevrilmələri kimi özlərini aparır. Pantoten turşusu, fol turşusu, biotin və vitamin B12 törəmələri də (sianokobalamin) fermentlərin tərkibinə daxil olur. Bir sözlə, müəyyən edilmişdir ki, vitaminlər normal həyat fəaliyyəti üçün çox mühüm maddələrdir.
Kofermentlərin kimyəvi təbiəti, onların fermentativ reaksiyalardakı funksiyaları və təsir mexanizmi rəngarəngdir.

## Koenzimlərin növləri
Onlar kimyəvi quruluşlarına əsasən qruplaşdırılır:
* Alifatik sıra kofermentləri
* Aromatik sıra kofermentləri
* Heterotsiklik birləşmə kofermentləri
* Nukmozid və nukmotidlər

## Mənbə
* Məhərrəmov A. M., Allahverdiyev M. Ə. Bioüzvi kimya. Dərs vəsaiti. Bakı, Çaşıoğlu, 2009.-384 səh.
Vəhdətüş-Şühud

**Vəhdətüş-Şühud** (şahidlik vəhdəti, görmə birliyi) – sufi təlimi.

## Haqqında
Bu təlimin müəllifi Əhməd Fəruqi olmuşdur. Onun dövründə mənsub olduğu Nəqşibəndi təriqətinin ardıcılları mənəvi yollarında İbn Ərəbinin vəhdəti-vücud təliminə üstünlük verirdilər. Ancaq bu təlim bəzi müəmmalı məqamlarına görə bir çox hallarda ənənəvi müsəlmanların etirazlarına gətirib çıxarmışdır. Buna görə Əhməd Fəruqi kübravi təriqətinin şeyxi Simnaninin (736/1336-cı ildə vəfat etmişdir) vəhdəti-şühud təlimini inkişaf etdirmişdir.

## Simnani təlimi
Simnani yaradılmış varlıqda Allahın təcəlli etməsi ideyasını rədd etmişdir. Allahın yaratdığı varlıqların həqiqi və müstəqil mahiyyətləri vardır. Simnaniyə görə mənəviyyatın təkmilləşdirilməsini istəyən hər bir kəs vəhdəti-vücudda olduğu kimi Allahla qovuşmağa deyil, onunla görüşməyə və onun yaxınlığını duymağa can atmalıdır. Buna çatmaq üçün hər bir sufi, ilk olaraq şəriətin bütün qanunlarına tabe olmalıdır. Onun fikrincə yalnız şəriət yolu mənəvi yetkinliyə gətirib çıxara bilər. Mənəviyyatını təkmilləşdirən insanın əqidəsi müsəlman çoxluğunun inancına qarşı olmamalıdır.

## İmam Rəbbaninin təlimi
İmam Rəbbani Simnaninin bu kimi fikirlərini davam etdirmişdir. Onun təlimində dində mənəvi yetkinləşmə yolu ilə gedən müsəlman mənəviyyatını inkişaf etdirmək üçün sufiliyin müxtəlif yollarından istidafə edə bilər. Ancaq, mənəvi yüksəliş zamanı o, Tanrıda əridiyini, onun sifətlərini mənimsədiyini, öz varlığını itirməsini zənn etməməlidir. Mənəviyyat yolçusu yalnız Tanrının varlığını duyaraq Onun birliyinə şahid olur. İmam Rəbbani bu halı ulduzların sönük işıqlarını örtən günəşin daha güclü işığına bənzədirdi. Ancaq, bu heç də sönük işıq qaynağı olan ulduzların, onlardan gələn işıqların yoxluğuna və ya onların günəş işığında əriməsinə gətirib çıxarmır. Belə bir halda insan Allahın yaxınlığını, onun ucalığını duyur. Beləliklə, insan bir varlıq kimi mahiyyətini itirmir, yoxluğa çevrilmir. İmam Rəbbaniyə görə mənəvi yüksəlişə çatmış sufi, Allahın sifətlərini mənimsəmir, Onun təcəllisinə çevrilmir. O vəhdəti-vücudçuların "Hər şey Odur (Allahdır)" ifadəsini "Hər şey Ondandır (Allahdandır)" ifadəsi ilə əvəz etmişdir. Bununla yanaşı İmam Rəbbani düşüncədən irəli gələn dəlillərə önəm verərək bir-çox məsələlərdə yalnız duyğularına etibar edən sufilərin irrasionalizmini tənqid etmişdir. O, bəzi sufi təriqətlərində olan vəcdə düşmə hallarına qarşı da çıxmışdır. İmam Rəbbaninin dünyagörüşü və "vəhdəti-şühud" təlimi müsəlman çoxunluğunun inancına zidd olmamışdır. O, sufiliklə şəriətin uyuşması probleminin həllində yeni addımlar ata bilmişdir.

## Həmçinin bax
* Vəhdətül-vücud
* Sufizm
* Kübravilik
* Nəqşibəndilik

## Xarici keçidlər
* ''Али-заде, А. А.'' Вахдат аш-шухуд// Исламский энциклопедический словарь. — <abbr>М.</abbr> : Ансар, 2007, c. 153 (elektron versiya)

## İstinadlar
Delüvium

**Delüvium** — yağış və qar sularının yamaclardan yuyub apardığı kövrək aşınma məhsullarının toplanması nəticəsində əmələ gələn genetik çökmə tipi. Yamac üzrə yuxarıya doğru pazlaşan şleyf şəklində yatır. Yamac üzrə aşağıya doğru, ana süxurların tərkibindən asılı olaraq, çınqıllı çöküntülərdən lösvari gilcə və gillərə qədər dəyişir. Bəzən delüvium yamaca paralel təbəqələşmə müşahidə edilir. Delüvium əsasən semiarid (aridəyaxın) iqlim şəraitində əmələ gəlir.

## Mənbə
*
Vəhdətül-vücud

**Vəhdətül-vücud** () — sufi təlimi.

## Haqqında
Bu sufi təlimə görə yalnız bir varlıq vardır, o da Allahdır. Ondan başqa heç nə yoxdur. Maddi və mənəvi aləmdə olanlar isə onun təcəllisi və təzahürüdürlər. Onların varlıqları Tanrının varlığından asılıdır. Deməli maddi aləmin Allahla əlaqəsi bir şeyin onun kölgəsi ilə bağlılığı kimidir. O şey olmasa, onun kölgəsi də olmaz. Deməli bu dünyanın da varlığı Allahın varlığına bağlıdır.

"Vəhdəti-vücud" təliminə görə hər bir şeydə Tanrının təzahürləri vardır. Hər bir sufi Tanrıdan başqa heç bir şeyin olmadığını bilir. Bunu o, yalnız irrasional təcrübədən kənar yollarla, öz mənəvi potensialını zahidlik həyatı keçirməklə, çoxsaylı zikrlər etməklə duymağa başlayır. Sufinin mənəvi təcrübəsi, eləcə də Yaradıcıya olan sonsuz sevgisi onu varlığının birliyi duyğusuna gətirib çıxarır.

Belə bir durumda o, Allahla birliyini duyaraq Onun içində əriyir. Bu durumda olan "sufi" öz dediklərinin, etdiklərinin, davranışlarının onun deyil, Allahın olduğunu iddia edir. Səmalar kimi müxtəlif ayinlər ona bu gizli bilginin açılmasına yardım edir. Bütün bunlar Allaha sonsuz sevgi duyğusundan irəli gələn sərxoşluq və vəcd durumlarında baş verir. Sonda sufi özünü Tanrının bir parçası kimi duyaraq "Ənəl-Həqq" deyir. Ənənə və şəriət tərəfdarı olan müsəlman çoxluğu vəhdəti-vücudu heç də bir mənalı qarşılamamışdırlar. Sufiləri İslama bidət gətirməkdə ittiham etmişdirlər. Onlara qarşı təqiblər də olmuşdur. İlk dəfə "Ənəl-Həqq" deyən tanınmış sufi Mənsur Həllac bu sözlərinə görə hətta edam edilmişdir. "Vəhdəti-vücud" təliminin prinsipləri tanınmış arif İbn əl-Ərəbinin (ö. 638/1240) əsərlərində əks olunmuşdur. Ona görə də o, bu təlimin yaradıcısı hesab edilir. İbn əl-Ərəbiyə görə Allahdan başqa hər bir varlıq əslində yoxdur. Onun fikrincə varlıq Allahdadır. Onun görünən təzahürləri isə Allahın təzahürləridir. Buna görə də, hər bir maddi şeydə Tanrını duymaq mümkündür.

İbn əl-Ərəbidən sonra vəhdəti-vücud müsəlman dünyasının müxtəlif bölgələrində yayılmışdır. Anadoluda bu ideyaları onun görkəmli davamçısı Sədrəddin Konyəvi (ö. 623/1224), Fələstin və Misirdə isə İbn Fərid (ö. 632/1234) yaymışdırlar. Türk sufi təlimlərində bu ideyaları Yunus Əmrə səsləndirmişdir. Vəhdəti-vücudun motivləri Mövlanə Cəlaləddin Ruminin (ö. 672/1273) "Məsnəvi"sində də yer almaqdadır.

## Həmçinin bax
* Panteizm
* Pandeizm

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Султанов Р. И. Вахдад аль-вуджуд // Философский энциклопедический словарь / Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов. — М.: Советская энциклопедия, 1983. — С. 74–75. — 840 с. — 150 000 экз.
* Кныш А.Д. Вахдат ал-вуджуд // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 48–49.
Shenyang J-11

**Shenyang J-11** (çin: 歼-11) NATO kod adı **Flanker B+** olan Sovet istehsalı Su-27 qırıcısının əsasında yaradılmış tək oturacaqlı, iki mühərrikli döyüş təyyarəsidir. İstehsalı Çin Xalq Respublikasının Şenyan Aviasiya Korporasiyası tərəfindən həyata keçirilir. Çin Xalq Azadlıq Ordusu Hərbi Hava Qüvvələri bu təyyarənin yeganə istifadəçisidir.

## Variantları
* **J-11A:** İndiyə qədər 104 ədəd istehsal olunmuşdur. İstehsalının sonrakı illərində raket xəbərdarlıq sistemi ilə təchiz olunmuşdur. Rəsmən təsdiq olunmayan modernizasiya əməliyyatlarına təyyarənin kokpitinin, həmçinin R-17 və PL-10 raketləri üçün atəşi idarəetmə sistemlərinin inkişaf etdirilməsi daxildir. Bu variantın digər adı J-11-dir.
* **J-11B:** Çin istehsalı texnologiyalarla təchiz olunmuş yerli istehsal olan bu döyüş təyyarəsi WS-10A mühərriklərinə sahib olan ilk J-11 variantıdır. Kompozitlərdən daha çox istifadə olunması səbəbilə təyyarənin gövdə hissəsi nisbətən yüngüldür. Yeni avionika, şüşə kokpit, raket xəbərdarlıq sistemi və oksigen generator sistemi ilə təchiz olunmuşdur. Gələcəkdə AESA radarla təchiz olunması planlaşdırılır.
* **J-11BS:** J-11B-nin iki oturacaqlı variantıdır. 2012-ci ildə aktiv istifadə olunan J-11B və J-11BS variantlarının ümumi sayı 120-dən çox idi.
* **J-11BH:** J-11B-nin Hərbi Dəniz qüvvələri üçün nəzərdə tutulmuş variantıdır. İlk dəfə 2010-cu ilin may ayında ictimaiyyətə təqdim olunmuşdur.
* **J-11BSH:** J-11BS-nin Hərbi Dəniz qüvvələri üçün nəzərdə tutulmuş variantıdır.
* **J-15:** J-11B-nin əsasında yaradılmış aviadaşıyıcılar üçün nəzərdə tutulmuş variantdır. Prototipi 2001-ci ildə Ukraynadan satın alınmış Su-33 təyyarəsinin əsasında yaradılmışdır. J-11B variantında olan avionikadan burada da istifadə olunur.
* **J-16:** 2000-ci ildə Rusiyadan satın alınmış Su-30MKK döyüş təyyarəsinin əsasında istehsal olunmuş iki oturacaqlı variantdır. J-11BS-nin başqa bir variantı olduğu açıqlanmışdır.
* **J-11D:** Əvvəlki variantlara nisbətən daha ağır hava-hava tipi raketlərdən atəş açmaq qabiliyyətinə malikdir. Təsdiq olunmayan məlumatlara əsasən bu variant inkişaf etdirilmiş REM (radioelektron mübarizə) sisteminə və modernizasiya olunmuş WS-10A mühərrikinə sahibdir.

## İstifadəçilər
;
* Hərbi Hava Qüvvələri: 95 ədəd J-11A, 110-dan çox J-11B və J-11BS
* Hərbi Dəniz Qüvvələri: 48 ədəd J-11B VƏ J-11BS

## Taktiki-texniki xüsusiyyətləri
### Ümumi parametrlər
* **Heyət:** 1
* **Uzunluğu:** 21.9 m
* **Qanad qolayı:** 14.7 m
* **Hündürlük:** 5.92 m
* **Qanadının sahəsi:** 62.04 m²
* **Boş çəki:** 16,380 kq
* **Yüklü çəki:** 23,926 kq
* **Maksimal qalxma çəkisi:** 33,000 kq
* **Yanacaq tutumu:** 9,400 kq
* **Güc təminatçısı:** 2 × Lyulka AL-31F və ya Woshan WS-10A "Taihang" mühərrikləri

### Uçuş keyfiyyətləri
* **Maksimal sürət:** Mach 2.35 (2500&nbsp;km/s)
* **Uçuş məsafəsi:** 3,530&nbsp;km
* **Uçuş tavanı:** 19,000 m
* **Yüksəkliyə qalxma sürəti:** 300&nbsp;m/s
* **Qanad yüklənməsi:** 371 kq/m²
* **Çəkmə gücünün çəkiyə nisbəti:** 1.07
* **Maksimum g-yüklənmə:** +9 g

## Həmçinin bax
* Suxoy Su-27
* Suxoy Su-30

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*J-11 fighter, Chinese PLAAF 
*A Flanker by any other name  by Bai Wei Air Forces Monthly, May 2012
Çalon Aranq

**Çalon Aranq** — İndoneziyanın Bali adasında orta əsrlər dövrünə aid edilən Ranqdanın Baronqla mübarizəsini canlandıran tamaşalar.

## Haqqında
Çalon Aranq tamaşaları Bali mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Bütövlükdə Bali mədəniyyətində Ranqda (əcinə, rakşas tipi) vacib rol oynayır. Bali mifologiyasının Yava ilə sıx əlaqəsi bu dəfə Ranqdanın Yava mənşəli olmasına dair versiyalarda öz təsdiqini tapır. Ranqda ənənəvi Bali mifologiyasında əcinnə leakların (leaklar Bali mifologiyasına görə, hamilə qadınları taparaq onların bətnindəki körpənin, yaxud da dünyaya yeni gəlmiş uşaqların qanını sovuran kanniballardır və daxili orqanları görünən uçan baş kimi təsvir olunurlar) kraliçası sayılır və ifritələr ordusu ilə birlikdə işıqlı qüvvələrin hökmdarı Baronqla arasıkəsilməz müharibələr aparır. Ranqda adətən uzun dilli və iti caynaqlı, pırpız saçları olan yarımçılpaq qarı kimi təsəvvür edilir. Bu əcinnənin mənşəyinə dair tədqiqatçılar müxtəlif fikirlər söyləyirlər. Bəziləri Ranqdanın varlığını hinduizmlə bağlayaraq, onun yerli Kali (hindlilərin dağıdıcı və qoruyucu qara ilahəsi) olduğu qənaətindədirlər. Belə ki, çoxları tərəfindən şər qüvvələri təmsil etdiyi düşünülən Ranqda Balinin bəzi bölgələrində həm də qoruyucu qüvvəyə malik obraz kimi çıxış edir və bu əcinnənin rəmzi rənglərindən olan ağ, qara və qırmızının Kaliyə də xas olduğu vurğulanır. Digər tədqiqatçılar isə Ranqdanı (tərcüməsi "dul qadın" mənasını verir) konkret şəxsin — X-XI əsrlər arasında yaşamış əslən yavalı olan Bali kraliçası Mahendradattanın (əsl adı Qunapriya Dharmapatni) — adıyla bağlamağa çalışırlar. Yavanın mərkəzi və şərqi hissələrində yerləşən Mataram dövlətinin kralı Dharmodayana bacısı Qunapriya Dharmapatnini cadugərlikdə suçlayaraq adadan sürgün edir. Əfsanəyə görə, bunun əvəzində o, adanı taun xəstəliyinə yoluxdurur. Bəzən bu məsələdə ifrata da varırlar: misal üçün, Ranqda rolunun ifaçısı bütün ifritələri toplayıb öz güclərini nümayiş etdirməyə çağırdığı tamaşadan sonra Baronq və Ranqda arasındakı mübarizədə kimin qalib gəlməsi (aktyor, yaxud ifritələrin qalibiyyəti ay ərzində real olaraq kimin sağ qalıb-qalmamasıyla həll olunur) haqqında qorxulu əhvalatlar danışılır. Çalon Aranqda kostyumlar, xüsusilə, Baronq və Ranqdanın geyimləri çox əlvandır: dəbdəbəli qızılı taclar, qırmızı rəngin üstünlüyü və girdə qara gözləri olan maskalar tamaşaçıya dərhal təsir göstərir. Qarasaqqal Baronq və Ranqda bu geyimlərdə əcaib-qəraib meşə adamını xatırladırlar. Çalon Aranqın da bir üzü Kathakalidir, o biri üzü — Pekin operası.

## Xarici keçidlər
* Toeti Heraty (2012). ''Judul Calon Arang'' (in Indonesia). Yayasan Pustaka Obor Indonesia. 

* Mask Dances of Bali 
* Performance in Bali

## İstinadlar
Rahib Əbiyev

**Rahib Hidayət oğlu Abiyev** () — Azərbaycan texnika elmləri doktoru və professoru; Yakın Doğu Universitetinin kompüter mühəndisliyi kafedrasının müdiri.

## Həyatı
Əbiyev Rahib Hidayət oğlu 1966-cı il yanvarın 8-də Azərbaycan Respublikasının Cəlilabad rayonunun Həsənli kəndində anadan olub. 1982-ci ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutuna (AzNKİ, indiki Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti (ADNSU)) daxil olub. 1984–1986-cı illərdə həqiqi hərbi xidmətdə olub. 1989-cu ildə ali məktəbi "Sənaye istehsal proseslərinin avtomatlaşdırılması" ixtisası üzrə fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 

1990–1993-cü illərdə R. Əbiyev AzNKİ-nin avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemləri kafedrasında aspiranturada oxuyub, aspiranturanı bitirəndən sonra AzNKİ-nin "İstehsalatı intellektual idarəetmə sistemləri" elmi-tədqiqat laboratoriyasında işə başlayıb. 1997-ci ildə R. Əbiyev namizədlik dissertasiyası müdafiə edib. Onun elmi işi məlumatların işlənməsinin yeni metodlarının yaradılması və texnoloji proseslərdə mövcud olan dinamik obyektlərin eyniləşdirilməsi və onlara nəzarət üçün qurğular yaradılmasında bu metodlardan istifadə əsasında hazırlanmışdı. Nəzarət qurğularının yaradılmasında süni intellekt elementlərindən, o cümlədən qeyri-səlis məntiq və neyron şəbəkələri nəzəriyyəsindən istifadə edilmişdi. Dissertasiya müdafiə edəndən sonra R. Əbiyev AzNKİ-nın avtomatlaşdırılmış idarə sistemlərinin kafedrasının assistenti kimi işləməyə başlayır.

## İstinadlar
Azər Əfəndiyev

**Azər Həmid oğlu Əfəndiyev** () — Rusiya alimi, Fəlsəfə elmləri doktoru, professor. MTU AİM‑in ordinar professoru. MTU AİM‑in menecment fakültəsinin şirkətin sosial təşkili araşdırmalar Mərkəzinin direktoru.

## Həyatı
Əfəndiyev Azər Həmid oğlu 1947-ci il mayın 16-da Bakıda anadan olub. 1969-cu ildə V. İ. Lenin adına Moskva Dövlət Pedaqoji İnstitutunun tarix fakültəsini bitirib. SSRİ EA-nın Fəlsəfə İnstitutunda namizədlik dissertasiyasını, 1992-ci ildə isə "Şəxsiyyətin formalaşması: sosiologiya nəzəriyyəsinin əsas prinsipləri" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib.

1999-cu ildən A. Əfəndiyev Milli Tədqiqat Universitetinin "Ali İqtisad Məktəbi"nin (MTU AİM) menecment fakültəsində çalışır. 2003–2009-cu illərdə həmin fakültənin dekanı olub. Menecment fakültəsi məhz onun rəhbərliyi ilə yüksək inkişaf mərhələsinə çıxaraq RF-də menecment sektorunda ali təhsil sahəsində liderlərdən biri olub, bir sıra aparıcı xarici ali məktəb və elmi mərkəzlərlə əlaqələrini gücləndirərək beynəlxalq səviyyədə tanınıb. Menecment fakültəsinin məzunları əmək bazarında yüksək qiymətə malikdir.

2004–2010-cu illərdə A. Əfəndiyev insan resurslarının idarə olunması kafedrasının müdiri vəzifəsini icra edib. Onun rəhbərliyi altında MTU AİM-də "İnsan resurslarının idarə olunması" magistr proqramı və müvafiq elmi istiqamət yaradılıb. 2010-cu ildə A. Əfəndiyev MTU AİM-in menecment fakültəsində şirkətin sosial təşkili Mərkəzinə rəhbərlik edib.

A. Əfəndiyev təhsil və metodiki fəaliyyətini hər zaman sistematik nəzəri və empirik tədqiqat işləri ilə birləşdirib. Bununla yanaşı, irəli sürülən nəzəri konsepsiyaların zənginləşdirilməsi və sübutu üçün aktiv istifadə olunan empirik məlumatların nəzəri işləri və analizi arasındakı qırılmaz bağlılıq elmi fəaliyyətinin mühüm prinsipidir. Son illər o, bir sıra elmi-tədqiqat layihələrinə (o cümlədən aspirantların elmi işlərinə) rəhbərlik edib, kütləvi sosioloji tədqiqatlar aparıb. Bunun nəticəsi olaraq bir neçə kitab, o cümlədən ümumi sosiologiya üzrə dərs vəsaiti çap olunub, bir sıra monoqrafiyalar dərc edilib. A. Əfəndiyev ümumilikdə 80-dən çox məqalənin müəllifidir. Ümumi sosiologiyanın nəzəri, metodoloji və empirik problemləri, təhsil sosiologiyası və idarəetmə sosiologiyası A. Əfəndiyevin elmi tədqiqat işlərinin əsas mövzularına daxildir. Ümumi sosiologiya üzrə onun redaktorluğu ilə hazırlanan dərs vəsaiti RF Təhsil Nazirliyi tərəfindən tövsiyə olunub. Biznesin sosiologiyası və şirkətin sosial təşkili problemləri son 10 ildə A. Əfəndiyevin elmi işlərinin əsas mövzularından biridir.

A. Əfəndiyev aparıcı xarici elmi mərkəzlərlə beynəlxalq elmi-tədqiqat əməkdaşlığını aktiv surətdə inkişaf etdirir. Hazırda Şirkətin Sosial Təşkili Araşdırmalar Mərkəzi bir sıra Avropa ölkələrində fəaliyyət göstərən həmkarları ilə sıx əlaqələr yaradıb. Xarici nəşrlərdə bir sıra məqalələr (dərc olunan və ya resenziyaya təqdim edilən), həmçinin beynəlxalq elmi konfranslar çərçivəsində sosial münasibətlər və biznesin sosial təşkili problemlərinə həsr olunan və xarici məruzəçilərin iştirakı ilə hər il keçirilən xüsusi seksiyaların təşkili bu əməkdaşlığın nəticəsidir.

## İstinadlar
Nazim Əfəndiyev

* Nazim Əfəndiyev (həkim) — tibb elmləri dоktоru.
* Nazim Əfəndiyev (metallurq) — “Metalloinvest” İK ASC‑nin baş direktorunun birinci müavini.

## Həmçinin bax
* Nazim
* Əfəndiyev
Nazim Əfəndiyev (metallurq)

**Nazim Əfəndiyev** (*Əfəndiyev Nazim Tofiq oğlu*; ) — "Metalloinvest" İK ASC‑nin baş direktorunun birinci müavini – kommersiya direktoru. "Rusiya Federasiyasının fəxri metallurqu" (2014). Orenburq vilayəti V çağırış Qanunverici Məclisin deputatı (2011).

## Həyatı
Əfəndiyev Nazim Tofiq oğlu 1963-cü il dekabrın 16-da Bakıda anadan olub. 1985-ci ildə Xarici Dillər Hərbi İnstitutunu, 1995-ci ildə Kinqston Universitetində (Böyük Britaniya) MBİ-nin (Master of Business Administration, tərcümədə – "Magistr Biznes-İnzibatçılıq") xüsusi Beynəlxalq Menecment proqramı üzrə Xalq Təsərrüfatı Akademiyasını bitirib. 1985–1992-ci illərdə Silahlı Qüvvələrin sıralarında xidmət edib. 1996-cı ildən N. Əfəndiyev "Sibirskiy alyuminiy" kompaniyasında Sayan alüminium zavodunun kommersiya direktorunun müavini, Samara metallurgiya zavodunun Ticarət Evinin direktoru vəzifələrində çalışıb, "Russkiy alyuminiy" kompaniyasının prokat divizionuna başçılıq edib. 2001-ci ildən "NOSTA" ASC və "Uralskaya Stal" kompaniyasında satış üzrə direktor işləyib. 2004-cü ilin mayında "Uralskaya Stal" kompaniyasının baş direktoru təyin edilib. 2006–2007-ci illərdə "Metalloinvest" İK ASC-nin icraçı direktoru olub.

2007-ci ildə "Uralmaşzavod" ASC-nin baş direktoru, 2007–2009-cu illərdə "Uralmaş" Maşınqayırma Korporasiyası" QSC-nin baş direktoru vəzifələrində çalışıb. 2008–2011-ci illərdə Sverdlovsk vilayəti Qanunverici Məclisinin Nümayəndələr palatasının deputatı olub. 2011-ci ildən Orenburq vilayəti V çağırış Qanunverici Məclisin deputatıdır.

2010–2012-ci illərdə "Uralskaya Stal" ASC-nin idarəetmə direktoru işləyib. 2011-ci ilin sentyabrından "Metalloinvest" İK ASC-nin baş direktorunun müavini olub. 2011–2012-ci illərdə "Metalloinvest" İK ASC-nin baş direktorunun dövlət hakimiyyəti orqanları ilə qarşılıqlı əlaqə üzrə müavini vəzifəsini tutub.

N. Əfəndiyev 2012-ci ildən "Metalloinvest" İK ASC-nin baş direktorunun birinci müavini — kommersiya direktoru vəzifəsində çalışır. 2014-cü ildən "Metalloinvest" İK ASC-nin direktorlar şurasının üzvüdür.

## Təltif və mükafatları
2014-cü ildə o, "Rusiya Federasiyasının fəxri metallurqu" adını alıb. Metallurgiya sahəsinin inkişafına verdiyi böyük töhfəyə görə N. Əfəndiyevə RF Sənaye-Ticarət Nazirliyinin idarə mükafatı təqdim olunub.

## İstinadlar
Mətanət Əfəndiyeva

**Mətanət Əfəndiyeva** (, ; ) — Rusiya alimi, Tibb elmləri doktoru (2003), professor (2011). RBTKEM‑in baş həkiminin elmi‑tədqiqat və klinik‑sınaq işləri üzrə müavini (2004). RF Dövlət İxtiralar Reyestrində ixtiralarına 7 patenti qeydiyyatdan keçib.

## Həyatı
Əfəndiyeva Mətanət Tələt qızı 1960-cı ildə Bakıda anadan olub. 1983-cü ildə N.Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunu (indiki Azərbaycan Tibb Universiteti) "müalicə işi" ixtisası üzrə bitirib. Əmək fəaliyyətinə Bakı Şəhər Təcili və Təxirəsalınmaz Tibbi Yardım Stansiyasında təcili yardım həkimi kimi başlayıb. 1987-ci ildə Moskvada Ümumittifaq Elmi-Tibbi Reabilitasiya və Fiziki Terapiya Mərkəzi nəzdində aspiranturaya qəbul olub. Vaxtından qabaq tibb elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almaq üçün hələ aspiranturanı bitirməzdən əvvəl "Xəstələrin qida borusunda cərrahi müdaxilədən sonra bərpaedici müalicəsi" mövzusunda dissertasiya müdafiə edib. 1990–2000-ci illərdə Azərbaycan Səhiyyə Nazirliyinin Qastroenterologiya ETİ-də elmi işçi vəzifəsində çalışıb. M. Əfəndiyeva 2000–2003-cü illərdə Rusiya Bərpaedici Tibb və Kurortologiya Elmi Mərkəzində (RBTKEM — keçmiş Mərkəzi Kurortologiya və Fizioterapiya ETİ) doktorantura təhsili alıb. 2003-cü ildə məqsədli doktoranturanı bitirdikdən sonra tibb elmləri doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün "Aşağı qida borusu sfinkterinin müxtəlif patologiya
formalarında onun neyrohumoral tənzimlənməsinin qeyri-farmakoloji korreksiyası" mövzusunda dissertasiya müdafiə edib.

M. Əfəndiyeva 2004-cü ildən RBTKEM-də baş həkimin elmi-tədqiqat və klinik-sınaq işləri üzrə müavini vəzifəsində işləyir. Onun elmi tədqiqatlarının nəticələrinə dair 160-dan çox elmi iş, o cümlədən metodiki tövsiyələr, həkimlər üçün vəsaitlər dərc olunub. RF Dövlət İxtiralar Reyestrində M. Əfəndiyeva ixtiralarına 7 patenti qeydiyyatdan keçirib. Onun rəhbərliyi altında və elmi məsləhəti ilə tibb elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almaq üçün 1 dissertasiya və tibb elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almaq üçün 4 dissertasiya müdafiə edilib.

M. Əfəndiyevanın elmi tədqiqatları qastroenterologiya, kurortologiya və fizioterapiya üçün böyük praktiki əhəmiyyət kəsb edir. Onun elmi tədqiqatlarının nəticələri Moskvanın və Rusiyanın digər şəhərlərinin müalicə-profilaktika müəssisələrində tətbiq olunub. 2011-ci ildə M. Əfəndiyevaya RF Təhsil və Elm Nazirliyi nəzdindəki Ali Attestasiya Komissiyası tərəfindən professor elmi adı verilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Патенты автора Эфендиева Метанет Талат кызы
Frans Kafka muzeyi

**Frans Kafka muzeyi** – Çexiyanın paytaxtı Praqa şəhərinin Mala-Strana rayonunda, Karl körpüsünün solunda yerləşən və yazıçı Frans Kafkaya həsr olunmuş muzey. İlk Kafka sərgisi 1999-cu ildə Barselonada açılmış, 2002-03-cü illərdə Nyu-Yorkdakı Yəhudi muzeyinə transfer edilmişdir. 2005-ci ilin yayında Praqada indiki muzey açılmışdır.

Muzeydə bir çox Frans Kafka kitabları, eləcə də, orijinal məktublar, gündəliklər və rəsmlər sərgilənir. Muzeyin kitab mağazasında ziyarətçilər Kafkanın istənilən əsərini satın ala bilərlər. Muzey iki hissədən ibarətdir: Ekzistensialist məkan və Xəyali topoqrafiya.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Kokaral bəndi

thumb|280px

**Kokaral bəndi** — Kiçik Aral ilə Böyük Aral gölləri arasında yerəşən Berqa boğazında, Kokaral və aral rayonları ərazisində yerləşən bənd.
Bənd Kişik Aral gölündə suyun səviyəsinin qorunub saxlanılması məqsədi ilə inşa edilmişdir. Bəndin uazunluğu 13 034 m, eni 100–150 m,  hündürlüyü isə— 6 м metr təşkil edir. Bənddə 9 su ötürücü qurğular inşa edilmişdir. Onların hər biri 600 m³/s su ötürmə qabiliyyəti vardır.

## Tarixi
XX əsrin 80-ci illərində Aral gölünün su səviyyəsinin azalması ilə şimalı cənubundan aralanmışdır. Su dar boğazla Kiçik və Böyük aral gölləri arasında axırdı. Burada suyun axınınln qarşısını alan dambanın inşasına iki dəfə cəhd göstərilmişdir. İlk qumlu bənd 1992-ci ildə inşa edilmişdir. Ancaq 1993-cü ilin yazında suyun səviyyəsinin xalxması ilə bənd dağılır. Yerli hakimiyyət orqanları ikinci bəndin inşasına başlayırlar. Bu bənddə qumdan ibarət idi. 1997-ci ilin yazında bənd hazır olur. Onda su ötürücü quraşdırılır. 1998-ci ildə onu dəmir-beton konstruksiyası ilə bərkidirlər. Bəndin inşası ilə Şimali aralın sahəzi böyümüşdür. Üstəlik Qum fırtınası azlmış, Aralqumdan qumların axını azalmışdır. Burada balıq populyasiyası bərpa olunmuşdur. 1999-cu ildə suyun səviyyəsinij qalxması ilə tufan nəticəsində bənd dağılmışdır.

2001-ci ildə Qazaxıstan Dünya Bankına kreditlə bağlı müraciət edir. Əldə olunan pulla bəndin tikintisinə başlanılır. Tikinti 2005-ci ilin avqustunda bitir.

## Təsiri
Kiçik Aral gölündə suyun səviyyəsi 2003-cü ilə nisbətdə 12 metr qalxmışdır, duzluluq azalmışdır. Artıq 2006-cı ildə suyun səviyyəsində artım müşahidə edilmişdir. Suyun minerallaşması hər 23-dən 17-yə enmişdir. Göldə balıqların sayı artmışdır. Mikro iqlim dəyişmişdir.

Aralsk şəhəri ilə dəniz arasında məsafə 100&nbsp;km-dən 25&nbsp;km qdər azlmışdır.

Bənd Sırdərya çayının sularının Bökük Aral gölünə axınını əngəlləyir. Bununlada onun qurumasını tezləşdirir. Bundan sonra Aralın Şərqi və Qərbi Aral göllərinə bölünməsinə gətirib çıxarmışdır. Üstəlik Tuşıbas körfəzinin Araldan aralanmasına gətirib çıxarmışdır.

## Gələcək əhəmiyyəti
Layihənin ikinci mərhələsində dambanın hündürlüyünün 6—8 metr qaldırılması planlaşdırılır. Belə düşünülür ki, bu zaman gölün su tutumu 27&nbsp;km²-dən 59&nbsp;km² qədər artacaqdır. Bununla da gölün duzluğu 17 qramdan 2,5-3 qrama qədər azala bilər. Üstəlik bu səviyyə ilə böyük liman şəhəri olmuş Aralsk öz əhəmiyyətini bərpa etmiş olar.
## Adın etimalogiyası
Bəndina adı Kokaral adasından yaranmışdır. Halbuki bu ada əvvəllər yarımada olmuşdur. Hazırda isə materikin bir parçasıdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Спутниковый снимок Кокаральской плотины. 20 мая 2010 года
* Panoramio Фотография Кокаральской плотины
Yalçın Əfəndiyev (riyaziyyatçı)

**Yalçın Əfəndiyev** (*Əfəndiyev Yalçın Rafiq oğlu*; d. 1971. Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ) — Professor. Hesablama və tətbiqi riyaziyyat sahəsində fəlsəfə doktoru Texas Aqrar‑Texniki Universitetinin hesablama elmləri kafedrasının müdiri.

## Həyatı
Əfəndiyev Yalçın Rafiq oğlu 1971-ci il yanvarın 25-də Bakıda anadan olub. Əslən Qazax rayonundandır. Bakının 82 nömrəli orta məktəbində oxuduğu zaman riyaziyyat üzrə Respublika olimpiadasında iki dəfə uğurla çıxış edərək 1987-ci ildə I dərəcəli diplom, 1988-ci ildə isə riyaziyyat üzrə məktəblilərin Ümumittifaq olimpiadasında II dərəcəli diplomunu alıb. Məktəbi qızıl medalla bitirmişdir. 1993-cü ildə M.V.Lomonosov adına MDU-nun mexanika-riyaziyyat fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. ABŞ-də təhsilini davam etdirərək 1999-cu ildə Kaliforniya Texnologiya İnstitutunda hesablama və tətbiqi riyaziyyat sahəsində fəlsəfə doktoru alimlik dərəcəsini alıb. Minnesota Universiteti nəzdində Tətbiqi Riyaziyyat İnstitutunda (ABŞ, Minnesota ştatı) ikiillik postdoktorluq təcrübəsindən sonra Y.Əfəndiyev 2001-ci ildə Texas Aqrar-Texniki Universitetində (Texas A&M University) professor assistenti olub. 2008-ci ildə ona professor adı verilib. Elə həmin il Texas A&M. Universiteti nəzdində Elmi-Hesablama İnstitutunun direktoru vəzifələrini icra edib, 4 ildən sonra isə həmin institutun direktoru olub. O, 2012-ci ildə Texas A&M Universitetində hesablama elmi kafedrasının müdiri vəzifəsinə təyin olunub.

Y.Əfəndiyev bir sıra mükafatın sahibidir: Fraunqofer-Bessel mükafatı (Aleksandr Humboldt Fondu tərəfindən təsis edilib), ən görkəmli dissertasiya işinə görə Kaliforniya Texnoloji Universiteti tərəfindən təqdim olunan “W.P Carey” mükafatı. O, müxtəlif nüfuzlu elmi-tədqiqat jurnallarının redaksiya heyətlərinin üzvü, həmçinin “SIAM Multiscale Modeling and Simulation”, “Geomathematics”, “DCDSB”, “Numerical Mathematics”, “International Journal for Uncertainty Quantification” jurnallarında redaktor köməkçisi, “Vıçislitelnaya i prikladnaya matematika” jurnalının baş redaktorudur. Bundan başqa, alim bir neçə peşəkar təşkilatın - SIAM, AMS, InterPore, SPE-nin üzvüdür.

Çoxsaylı məqalələrin müəllifi, bir sıra beynəlxalq konfrans və simpoziumların iştirakçısıdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Salatın Əhmədli, Rövşən Babanlı. "Qazax mahalının alimləri" (ensiklopedik məlumat). "Günəş" nəşriyyatı. Bakı. 2017. 512 səh.