open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Şıxlı xalçaları

**Şıxlı xalçaları** – Gəncə xalçaçılıq məktəbinin Qazax qrupuna daxil olan xovlu xalçalar.

## Ümumi məlumat
Xalçanın adı Qazaxdan 30–40 km məsafədə yerləşən Birinci Şıxlı, İkinci Şıxlı və Üçüncü Şıxlı kəndlərinin adı ilə bağlıdır.

## Bədii analiz
"Şıxlı" adı ilə tanınan üç əsas kompozisiya mövcuddur. Onlar özlərinin sxeminə və formatına görə müxtəlif olub, Qazax qrupundan olan qədim xalçalara aiddir.

* *I üsul*.
Ara sahənin kompozisiyası "Bəndi-rumi" şəkli əsasında yaradılmışdır. Xətlərin kəsişmə nöqtəsində sürməyi rəngli səkkizbucaqlı ulduzlar yerləşir. Tarazlıq məqsədilə kvadrat formalar şəbəkənin əyri xətlərində simmetrik şəkildə yerləşdirilir. Toxucular təzadlı rəngli naxışlardan istifadə edərək naxışın həm diaqonal, həm də şaquli istiqamətdə sərbəst oxunmasına nail olurlar. Qocaman sənətkarlar onun "yurd" olduğunu bildirirlər. Göllərin ətrafındakı sahə "val" (taxıldöyən lövhə) adlanan elementin təsviri ilə doldurulur.

* *II üsul*.
İkinci üsulla toxunmuş xalçalar qocaman ustaların "Bağça" adlandırdıqları xalçalarla və uzunsov gəbələrlə təmsil olunur. Qırmızı fonlu ara sahədə ensiz mədahil haşiyəsi şaquli və üfiqi istiqamətdə uzanaraq gətəbə və kvadrat formasında naxışlar əmələ gətirir. Xalçanın ara sahəsinin kompozisiyası Quba qrupuna daxil olan "Qədim minarə" və "Orduc" xalçalarını xatırladır.

* *III üsul*.
"Şıxlı" adı ilə birləşmiş xalçaların üçüncü kompozisiyası yerli xalça ustalarının "Ağaclı" və ya "Çinar" adlandırdıqları xalçalarla təmsil olunur. Xalçanın mərkəzində səkkizbucaqlı göl yerləşir. Onun şişbucaq (çatma) çıxıntıları şaquli ox boyunca uzanır. Sərbəst sahədə aşağıdan və yuxarıdan, soldan və sağdan sərv ağacını xatırladan naxışlar simmetrik şəkildə yerləşdirilir. Sərbəst qalan yerlər kiçik çiçək naxışları ilə doldurulur. Toxucuların fikrincə, ara sahənin mərkəzində yerləşən rombşəkilli medalyon çarhovuzdur. Onun üzərində təsvir edilmiş ördəklər də bunu təsdiq edir. Xalçanın dörd küncündə uzunsov formalı böyük elementlər yerləşir. Bu, "doqqaz" təsviridir. Doqqazı olmayan "Şıxlı xalçaları"na da rast gəlinir. Bu üsulla toxunmuş xalçaların köbə zolağı ənənəvi olaraq, ensiz zolaqlardan — mədahil və zəncirədən ibarətdir.

## Texniki xüsusiyyətlər
"Şıxlı xalçaları" müxtəlf ölçüdə olur. Bəzən uzunsov formatda xalçalar da istehsal olunur.

İlmələrin sıxlığı: hər kvadrat desimetrdə 26x26 ilmədən 32x32 ilməyə qədər yerləşir (hər bir kvadrat metrdə 60 min ilmədən 100 min ilməyə qədər).

Xovun hündürlüyü 8–10 mm-dir.

## İstinadlar
Ulduzlu xalçaları

**Ulduzlu" xalçaları** ilk öncə Zəngəzur mahalında, Sisyanın Urud kəndində toxunub. Burada toxunan xalçalar rənglərinin tündlüyü ilə fərqlənir. Bu da bölgənin bitki örtüyündən irəli gəlir. Xalçanın ara haşiyəsində verilən naxışlar Urud kəndinin ərazisindəki tarixi abidələr və daş sənduqələrin üzərindəki naxışlarla eynilik təşkil edir. Bu həndəsi formalar Azərbaycanın qədim inancından süzülüb gəlir, yer və göy cisimlərinin obrazlı ifadəsi kimi çıxış edir. Bu xalçanın üzərində qədim türk boylarının damğalarına da rast gəlinir. "Ulduzlu" motivində olan bu çeşni Qafqaz regionunda azərbaycanlıların məskunlaşdığı yerlərdə məhdud sayda toxunub.

Sisyanda toxunan bu xalçanın ölçüləri 250x150 sm, Qazaxın Şıxlı kəndində toxunan 280x160 sm, Gürcüstanın azərbaycanlıların yaşadığı Qabal kəndində toxunan xalçaların ölçüsü isə 200x200; 180x180 sm olmuşdur.

Sisyanda toxunan, rəngləri daha tünd olan "Ulduzlu" xalçası Qarabağ, Qazaxın Şıxlı kəndində toxunan xalça Qazax, Gürcüstanın Qabal kəndində toxunan xovu hündür xalça isə qədim türk-səlcuq texnologiyası əsasında toxunub.

"Ulduzlu" çeşnisində olan xalçalar Zaqatalanın qədim Car və Muxax kəndlərində də toxunub. Muxaxda toxunan "Ulduzlu" çeşnili xalçalar türk-səlcuq, Carda toxunan xalçalar isə təkarğac texnologiyası ilə toxunmuşdur. Bu xalçaların az sayda olması onların unikallığını, bədii-tarixi əhəmiyyətini artırır və kompozisiya həllinə görə dünya sənətşünasları tərəfindən yüksək qiymətləndirilir. Daş sənduqə və onun üzərində olan təsvir, yazı, həmçinin bu xalça Urud kəndində yaşayan azərbaycanlıların qədim mədəniyyətindən, xalçaçılıq ənənəsindən xəbər verir.
İqor Getman

**İqor Yevgeneviç Getman**  (; 7 iyun 1971, Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ) — keçmiş Azərbaycan futbolçusu və Azərbaycan milli futbol komandasının oyunçusu.

İqor Getman öz futbolçu karyerasını "Termist", "Neftçi Bakı" kimi Azərbaycan klublarında başlamış, sonradan Rusiyaya köçmüşdür. "Dinamo Stavropol" klubunda bir oyun belə keçirmədən "Anji Mahaçqala" klubuna transfer olunmuşdur. 1998-ci ildə Azərbaycana qayıtmış və bütün qalan futbolçu karyerasını "Neftçi Bakı" klubunda oynamışdır. İqor Getman futbolçu karyerasını 23 may 2007-ci ildə "Turan Tovuz" komandasının heyətində bitirmişdir. "Neftçi Bakı" klubundakı fəaliyyətinə görə klub prezidenti Rövnəq Abdullayev ona "Daewoo Nexia" avtomobili hədiyyə etmişdir.

## Mənbə
* national-football-teams statistikasi
Kəşfül-qülub

**Kəşfül-qülub** — Seyid Yəhya Bakuvinin müəllifi olduğu əsər.

Əsər dörd bölməyə ayrılmışdır. Əql, qəlb, ruh və nəfsin seyri-süluk, tövbə və tərbiyə ilə kamilləşdirmə metodu izah olunur. Seyid Yəhya "din qardaşları və yəqin yolun salikləri"nin faydalanması üçün ona ünvanlanan suallara cavab olaraq, bu risaləni qələmə almışdır. Əsər Şirvanşah I Xəlilullaha ithaf edilmişdir.

## Əsərin əlyazma nüsxələri
* Nuruosmaniyyə,4904/1
* İstanbul Universiteti Mərkəz Kitabxanası FY.,954/HE,8194/1
* Manisa Muradiyyə,2906/1
* Üsküdar Hacı Səlim Ağa, Kamankeş 49/7
* Süleymaniyyə, Carullah 2061/28
* Bakı, B-6960/1
Gavduşan döyüşü

**Gavduşan döyüşü** — 1774-cü ildə Xudat yaxınlığındakı Gavduşan çölündə Qarabağ, Şəki xanlıqları və Dağıstan hakimlərinin birləşmiş qüvvələri ilə Quba xanlığı arasında böyük döyüş oldu. Birləşmiş qüvvələr Qubanı və Şamaxını tutdular. Bu zaman Fətəli xan Salyana çəkildiyindən Dərbəndin müdafiəsinə həyat yoldaşı Tuti Bikə rəhbərlik edirdi.

## Əmir Həmzə və Fətəli xan
1774-cü ildə Qaraqaytaq usmisi Əmir Həmzənin, qazıqumuqlu Məhəmməd xanın, avarlı Ümmə xanın birləşmiş qüvvələri, habelə Tabasaran kadisi Rüstəmin, canqutaylı Əli sultanın, Dişsiz Məhəmmədin dəstələri Qubaya doğru hərəkət etdilər. Kostyukov, Əndəri və başqa yerlərin feodalları da bu koalisiyanın tərəfindən çıxış edirdilər. Yürüşün təşkilatçısı Fətəli xanın barışmaz düşməni Əmir Həmzə idi. Cənubi Dağıstan feodalları sürətlə hərəkət edirdilər ki, qubalılar onları dəf etmək üçün yeni qüvvə toplamağı bacarmadılar. Digər yandan onların müttəfiqləri Tərki şamxalı və Bunyak hakimi Tarku və Bunyakı müdafiə etməyə məcbur idilər. Qubaya yürüşün iştirakçıların məqsədləri Avar xanının və oğlanlarının intiqamını almaq idi.

Fətəli xan və onun düşmənləri Xudatın yaxınlığına Gavduşan çölündə qarşılaşdılar. Üstünlük əvvəlcə Fətəli xanın tərəfində idi. Lakin usminin oğlu Əli bəy Quba qoşunlarının mərkəzinə xəsarətli zərbə vurdu və döyüşün gedişi dəyişdi. Hər iki tərəfdən böyük itkilər oldu. Dişsiz Məhəmməd, Qazıqumuqlu Eldar bəy və şeyx Əli bəy həlak oldular. Məğlubiyyətə uğramış Fətəli xan Qubada duruş gətirə bilməyərək Salyana çəkildi. Ağır məğlubiyyətdən sonra Fətəli xan yaxın adamlarından birini Qızlyar qalasında məskunlaşan rus ordu komandanı general-mayor Medemlə danışıqlara göndərdi.

## Mənbə
* 
* 

## İstinadlar
Xərac

**Xərac** — orta əsrlərdə islam ölkələrində müsəlman əhalidən alınan əsas torpaq vergisi. "Mal", "mal-cəhət", "bəhrə" terminlərinin sinonimi olan xərac pul və ya natura formasında toplanan vergi növü.

## Xəracın formaları
Xəracın əsasən 2 forması olmuşdur:  

# müqasəmə;
# misah.

Müqasəmə istehsal olunan məhsulun müəyyən hissəsinin natura şəklində alınması idi. Misah isə ölçülmüş və xüsusi dəftərdə qeyd edilmiş əkin sahələrindən alınan vergiyə deyilirdi. 

XV yüzillikdən başlayaraq "xərac" termini aradan çıxmış və getdikcə malcəhət adlanmağa başlamışdır. Xərac bəzən bütün torpaq vergilərinin məcmusundan ibarət olmuşdur, O, Azərbaycanda orta əsrlərdə müsəlman əhalidən toplanan vergilərin təqribən 25 faizini təşkil etmişdir. Əgər Əməvilər dövründə natura ilə ödənc vergilərin mühüm hissəsini təşkil edirdisə, Abbasilər dövründə vergilərin ancaq bir hissəsi natura ilə ödənilirdi. Özü də bu natura içərisində zinət şeyləri və ərəblərdə az tapılan mallar üstünlük təşkil edirdi. Bu sistem II Abbasi xəlifəsi əl-Mənsurun dövründə (754-775) xüsusən geniş tətbiq edilməyə başlanmışdı. Onun dövründə misahə adlanan xərac əkilib-əkilməməsindən asılı olmayaraq torpaq sahəsinə görə pulla, yəni hələ Ömər ibn əl-Xəttabın qoyduğu qaydalar üzrə alınırdı. Əl-Mənsurun varisi xəlifə əl-Mehdinin dövründə (775-785), onun sərəncamına görə xəracalma sistemi dəyişildi. Misahə xəracı — torpağın sahəsinə görə alınan vergi əvəzinə müqasəmə xəracı — məhsula görə alınan vergi qoyuldu. Məsələn suvarılan torpaqlardan məhsulun yarısı alınırdı. Əl-Mehdinin dövründə meyvə ağaclarına, zeytun və üzüm bağlarına da xərac qoyuldu.

## Xəracın toplanma qaydası
Vergini toplayan şəxslər amil yaxud mühəssil adlanırdı. Onlar insanların yaşadıqları məkana gələrək, mərkəzə yaxın ərazilərdə özünə yer seçir, çadır qururdu. Onların qurduqları çadırın qabağında beş dəfə təbil çalınırdı. Bu, vergi ödəyən insanlar üçün xəbərdarlıq idi. Əgər verginin verilməsində hər hansı səbəbdən gecikmələrə yol verilirdisə, o zaman bir faizə qədər dəbbə, yəni cərimə alınırdı. Müəyyənləşdirilmiş müddətdən sonra vergi borcunu ödəməmiş insanlar yetmiş dəfəyə qədər çubuqla döyülürdü. Insanların siyahıya alınması məqsədilə xüsusi mirzələr çalışırdı, həmin zamanlarda onlara “pitikçi” deyirdilər. verginin miqdarı da məhz onlar tərəfindən təyin olunurdu. İnsanlar həm vergiləri ödəməli, həm də vergi işinə baxan məmurların ərzaq və yeməklə təminatına da baxmalı idi.

## Həmçinin bax
* Kələntərlik

## İstinadlar
Qəzəliyyat

**Qəzəliyyat** – Seyid Yəhya Bakuvinin qəzəllərinin toplusu.

Seyid Yəhya Bakuvinin Qəzəliyyat adı altında birləşdirilən qəzəllərində ilahi eşq mövzusu qabardılır. Bu əsərdə dərmanı olmayan bir bəla olan eşqin əslində Allahın sevdiyi qullarına lütfü olması motivi aparıcı mövqedədir. Memet Rıhtımın yazdığına görə, farsca olan 15 qəzəlin bir qismi Bakı nüsxəsində də verilmişdir. Nuruosmaniyyə kitabxanasında olan məcmuədə isə bu qəzəllərin bir qismi Əşar adı altında verilmişdir.

## Nüsxələri
* Manisa Muradiyyə,2906/12
* Bakı, B-6960
* Nuruosmaniyyə,4904
Kitabül-vüdu

**Kitabül-vüdu** (; ) — Seyid Yəhya Bakuviyə məxsus əsər.

## Əsər
Bu əsərdə dəstəmazın təsəvvüfi mənası verilmişdir. Dəstəmazın cismani və ruhani olmaq üzrə iki qism olması, ruhani mənasının Allahdan başqa hər şeydən ayrılmaq mənasına gəldiyi, bunu üçün də kamil bir şeyxə tabe olmağın gərəliyi bildirilir. Əsərdə dəstəmazda yuyulan əl, ayaq, üz və baş kimi dörd üzvün nəfsin əmmarə, ləvvamə, mülhəmə və mütmainnə kimi dörd halına işarə olası fikri ifadə olunmuşdur. Bundan başqa əsərdə yuyulması vacib olan yeddi üzvün də nəfsin yeddi mərtəbəsinə işarə olduğu açıqlanır, təsəvvüfdə şeyxə bağlanmağın vacibliyi təkrar edilir və şeyxi olmayanın şeyxinin şeytan olduğu bildirilir.

Ərəb dilində olan bu əsər Seyid Yəhyanın fars dilində digər əsəri Əsrarül-vüdu ilə səsləşsə də, məzmunu demək olar ki, tamamilə fərqlidir. Əsərin Atatürk Kitablığında olan yeganə nüsxəsi Camalül Xəlvəti adına qeyd olunmuş, ancaq əvvəlində Seyid Yəhya Şirvaniyə aid olduğu qeyd edilmişdir. Əsərdə "Qalə əş-şeyx" ifadəsinin tez-tez işləndiyini nəzərə alsaq, Camalül Xəlvəti tərəfindən ərəb dilindən tərcümə edildiyi ehtimal oluna bilər. Əsər 1199/1785-ci ildə İbrahim ibn Hüseyin tərəfindən köçürülmüşdür. Hal-hazırda İstanbul Atatürk Kitablığı, Osman Ergin, 1683 nömrədə qorunur.

## İstinadlar
Qisseyi-Mənsur

**Qisseyi-Mənsur** — Seyid Yəhya Bakuvinin yazdığı məsnəvi.

Seyid Yəhya Bakuvi Qisseyi-Mənsur məsnəvisini fars dilində yazmışdır. Bu əsərində məşhur sufi və təsəvvüf baxımından şəhid sayılan Mənsur Həllacın başına gələnlər və onu dar ağacına gətirib çıxaran ilahi eşq barədə söz açılır. Ə. Atəş bu əsər ilə əlaqədar olaraq qeyd edir ki, "Seyid Yəhyaya aid olduğu haqqda nüsxədə bir qeyd yoxdur. İlk baxışda Əttarın əsərlərinin birindən götürülmüş təsirini bağışlayır, lakin fars mütəfəkkirinin eyni vəzndə olan İlahinamə və Əsrarnamə adlı əsərlərində bu hekayə yoxdur. Buna görə də hələlik bu əsərin Seyid Yəhyanın qısa məsnəvilərindən biri olduğunu, bəlkə ön sözünün naqos və ya bu nüsxədə yazılmamış olmasını qəbul etmək lazım gəlir."

Məlum olan yeganə nüsxəsi:İstanbul Universiteti Mərkəz Kitabxanası, FY.,954/HE.8194/10
Qütbəddin Əbhəri

**Şeyx Qütbəddin Əbhəri** – məşhur sufi alimi, əbhərilik təriqətinin qurucusudur.

Tam adı Əbu Bəkr ibn Əhməd ibn Məhəmməd Əbhəridir. Məhəmməd Əbhəri Səmərqənd yaxınlığında Əbhər kəndində doğulmuş, Marağada yaşamışdır. Elm öyrənmək üçün Azərbaycana gəlmiş ,oradan Bağdada köçmüşdür. Başqa bir görüşə görə müxtəlif elmlərdə söz sahibi olduğu ,yəni bəhrəsi olduğundan ona bərəli anlamında Əbhəri deyilmişdir. Şeyxin zahiri elmlərdə müasirləri arasında üstün bir yerdə olduğunu dövrün üləması da təsdiq etmişdir. Təriqət əhli içərisində əbhərilik təriqətinin qurucusu və piri olaraq mühüm bir yerə sahibdir. 1225-ci ildə Şamda vəfat edib. Məzarı Şam şəhərində öz təkyəsinin içərisindədir.
Malcəhət

**Malcəhət** – orta əsrlərdə Yaxın Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda torpaqdan istifadə edən kəndlilərdən məhsulla (buğda, arpa, düyü, pambıq və i.a.) alınan feodal rentası. Malcəhət XV yüzillikdən "xərac" terminini əvəz etmişdir. Malcəhətin miqdarı ayrı-ayrı dövrlərdə müxtəlif həcmdə (adətən, məhsulun 1/10 – 1/3 hissəsi) olmuşdur. Xanlıqlar dövründə bəhrə, dəhyek və i.a. adlarda toplanırdı.

## Həmçinin bax
* Xərac

## İstinadlar
Ma la buddə batiniyyə

**Ma la buddə batiniyyə**  - Seyid Yəhya Bakuvinin müəllifi olduğu bu əsər mənbələrdə həm də Əsrarül-Vudu adlandırılır. Seyid Yəhya bu əsəri təsəvvüfi mənada təmizlik, dəstəmaz və namaz kimi dini hökmlərin əhəmiyyətini öyrənmək istəyən tələbələrin suallarına cavab olaraq yazmışdır.

Mövzu başlıqları bunlardır: təmiz su, niyyət, dəstəmaz, sətri-övrət, vaxt, istiqbali-qiblə, qiyam, təkbirətül-ehram, fatihətül-kitab, ruku, sücud ,əl-etidal ,ət-təşəhhüd, əs-salatun-nəbiyyi ,əs səlam. Göründüyü kimi bu risalədə dəstəmaz və namazın təsəvvüfi baxımdan məna və mahiyyəti izah olunur. Nəsrlə yazılan bu əsərin son qismində bir sıra tövsiyələr də vardır.

## Nüsxələri

*Bakı,6960/2
*Hacı Səlim Ağa,Kəmankeş,49
*İstanbul Universiteti Mərkəz Kitabxanası,FY.954 Xalis əf.8194/2
*Manisa, Muradiyyə,2906/2
Soyurqal sahibi

**Soyurqal sahibi** – soyurqal mülkiyyəti almış feodal əyan. Hərbi dəstəsi ilə müharibədə iştirak etməyə borclu olan S.s.-nin öz xeyrinə vergi toplamaq, mühakimə etmək və i.a. imtiyazları var idi. Belə sahiblik irsi xarakter daşımışdır. XV yüzillikdə bir çox din xadimləri, şairlər və inzibati vəzifədə çalışanlar da iri s.s.-nə çevrilmişlər.

## Həmçinin bax
* Soyurqal

## İstinadlar
Tiyul

**Tiyul** — orta əsrlərdə bəzi Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda, Türkiyədə, İranda və Orta Asiya ölkələrində mövcud olmuş torpaq sahibliyi. XVI-XIX əsrlərdə xüsusilə geniş yayılmışdır. Tiyul torpaqlarından toplanan məhsulun 1/5-1/10 hissəsi xəzinəyə ödənilirdi. Azərbaycan Rusiyanın müstəmləkəsinə çevrildikdən sonra, 1846-cı il fərmanı ilə tiyul torpaq sahibliyi irsi elan olunmuşdur.

## Səfəvilər dövrü

Səfəvilər dövründə inzibati-bürokratik aparatın saxlanılması və mükafatlandırılması sistemi çox mürəkkəb idi və bir sıra tərkib hissələri əsasında yaranırdı. Əksər hallarda xidmət adamlarının məvacibinin ödənilməsi müəyyən yerdən vergilərin hamısını, yaxud bir hissəsini almaq üçün verilmiş xüsusi sənədlər (bərat, həvalə) vasitəsilə həyata keçirilirdi. Bu mükafatlandırma forması Səfəvilər dövlətində geniş tətbiq edilirdi və tiyul adlanırdı. XVI əsrin ikinci yarısından etibarən tiyulun iki növünü ayırmağa başladılar: "Tiyul"un özü və "həme sale" (yəni "hər il",
"bütün ili"), İlya Petruşevskiyə görə, "həme sale" dövlət qulluqçusuna "bütün illər üçün", yəni onu əldə edən şəxs qulluqdan getmirsə, əməli olaraq ömürlük verilən "məvacib" idi. "Həme sale" "yek saledən", yəni "birillik məvacibdən" fərqlənirdi.

## Həmçinin bax
*İqta
*Mülk
*Soyurqal
*Tiyuldar
Mahmud Urməvi

**Mahmud Urməvi** — mənşəcə Azərbaycan türklərindən olan XVII əsr sufi alimi.

Əziz Mahmud Urməvi XVII əsrin əvvəllərində Urmiyada yaşamış və daha sonralar Diyarbəkirə köçüb yerləşmiş bir nəqşibəndi ailəsinin ən məşhur şeyxidir. Atası Seyid Əhməd də nəqşi şeyxi olub . Onlar Səfəvi üsuli-idarəsinin təzyiqlərinə görə Diyarbəkirə gəlib yerləşmişdilər. Yaxşı bir elm təhsili alan Əziz Mahmudun təsiri Şərqi Anadoluda geniş yayılmış, Ərzurum, İrəvan, Urfa, Təbriz və Mosul ətrafında minlərlə müridi olmuşdur. Sultan IV Murad tərəfindən Bağdad səfəri zamanı şeyxin o ətrafdakə təsirinin genişliyindən qorxaraq qətlə yetirmişlər.
Tiyuldar

**Tiyuldar** — tiyul sahibi. Tiyuldar vergi toplamaq və məhkəmə inzibati hüquqlara malik olsa da, tiyul sahəsi onun xüsusi mülkiyyəti hesab olunmurdu. Sonralar, xüsusilə də xanlıqlar dövründə tiyuldarlar mütəmadi şəkildə xan təliqəsi ilə təsdiqlənirdilər. Quba xanlığında rəiyyətin tiyuldardan şəxsi asılılığı və ona xidmət göstərməsi xanın əmri ilə qanuniləşdirilirdi.

## Həmçinin bax
* İqta
* Tiyul
* Soyurqal
* Soyurqal sahibi
* Mülkədar

## İstinadlar
Üşr

**Üşr** (ərəb. ondabir) – orta əsrlərdə müsəlman dövlətlərində
mövcud olmuş natural vergi. Şəriətə əsasən kənd təsərrüfatı,
heyvandarlıq, balıqçılıq, neft məhsulları, duz və i.a. istehsalı
məhsullarının 1/10-i həcmində toplanılırdı. Azərbaycanda dəhyek,
salariyə, ondabir və i.a. adlarla da məlum olmuşdur. U. XIX
yüzilliyin ikinci yarısında aradan çıxmışdır. Ü. Əlcəzairdə 1918-ci,
Türkiyədə 1925-ci, Tunisdə 1935-ci ildə ləğv edilmişdir. O,
Səudiyyə Ərəbistanı və bir sıra başqa müsəlman ölkələrində indi də
mövcuddur.
Vəqf

**Vəqf** (ər.) – dini məqsədlə və ya xeyriyyə məqsədi ilə
dövlətin, yaxud ayrı-ayrı şəxslərin  bağışladığı daşınar
və ya daşınmaz əmlak. V. XII-VIII yüzilliklərdə yaranmış, orta əsrlərdə
müsəlman ölkələrində geniş yayılmışdır. Əmlakın v. edilməsi xüsusi
fərmanla (vəqfnamə ilə) rəsmiləşdirilirdi. V. edilmiş əmlak satıla və
ya bağışlana bilməzdi. V.-ə ayrı-ayrı kəndlər, tikililər, yol
kənarlarında və yaşayış məntəqələrindəki su quyuları, dəyirmanlar,
meyvə ağacları və i.a. verilə bilərdi. V. bəzən bütöv vilayətləri də Mütəvəllini çox zaman v. qoyan şəxs təyin edirdi. Bu vəzifə irsən
keçə bilərdi. Mütəvəlli v. gəlirlərinin toplanması və xərclənməsinə
nəzarət edirdi. Sultan Qazan xanın dövründə iri v. yerlərinə xüsusi idarə
divanı (divan-i) baxırdı. Hazırda bəzi müsəlman ölkələrində
(məsələn, Səudiyyə Ərəbistanında) v. indi də qalmaqdadır.
Yardarlıq

**Yardarlıq** — torpaq icarəsi forması; torpaq mülkiyyətçisinə icarə haqqı məhsulla ödənilir. Xırda kənd təsərrüfatı istehsalçılarının, əsasən, kapitalizməqədərki və zəif inkişaf etmiş kapitalist istismarı formasını xarakterizə edir. Kapitalist istehsal münasibətlərinin yaranması şəraitində yardarlıq feodal torpaq icarəsindən kapitalist torpaq icarəsinə keçid forması idi. Yardarlıq feodalizm qalığı kimi bir sıra inkişaf etmiş kapitalist ölkəsində (ABŞ, İtaliya, İspaniya) hələ də qalmaqdadır. Şərqin bir çox ölkəsində (məsələn, Hindistanda) yardarlıq icarə münasibətləri formaları arasında mühüm yer tutur. Oktyabr inqilabından əvvəl Azərbaycanda yardarlıq yarımicma formasında mövcud olmuşdur.

## Mənbə
*
Mütəvəlli

**Mütəvəlli** — Əmlakın vəqf edilməsi "vəqfnamə" adlanan xüsusi fərmanla rəsmiləşdirilirdi. Vəqfi idarə edən şəxs **mütəvəlli** və ya nazir adlanırdı. Bu vəzifə irsi də ola bilərdi. Vəqf edilmiş əmlak, irsi nə satüa, nə bağışlana, nə də girov qoyula bilərdi.

## Həmçinin bax
* Vəqf

## İstinadlar
Meyari-təriqət

**Meyari-təriqət** — bu əsər Seyid Yəhya Bakuvinin yazdırdığı təriqət ədəbidir.

Əsər haqqında bizə məlumat verən Ömər Fuadi əsəri bizə aşağıdakı kimi təqdim edir: *"Seyid Yəhya [[Bakı]]da xalqı irşad edərkən [[Anadolu]]da irşada qabil bir çoxlarının olduğuna vaqif olub, eli-lədun və mərifətullahın orada qüvvət tapacağını, onların vasitəsilə bir çox insanın irşad olunacağını Allahın feyzi və ilhamı ilə bildirmişdir. O, olduğu yerdən durub, Anadoluya doğru üzünü tutmuş və oranın irşadı üçün dua etmişdir. Anadoludan gəln bir çox kimsə ona mürid olmuşdur."*

Şeyx Şaban Vəlinin söylədiyi bir rəvayətdə qırxadək elmi təbəqədən olan şəxsin Anadoludan gələrək, Seyid Yəhyanın təriqətinə daxil olduqları bildirilir. Bu qırx alim-dərviş Seyid Yəhyanın icazəsi ilə hədis kitablarını araşdırmış, sünnə, müstəhab və ədəbə dair xüsusiyyətləri müəyyənləşdirib , Meyari-təriqət adı ilə dərvişlərin riayət edəcəkləri qaydalara dair bir əsər yazmışlar.

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, ehtimal ki, bu yazlan təriqətnamə ərəb dilində olmuşdur. Sonradan sufi böyükləri tərəfindən türkcəyə tərcümə edilərək oxudulmuşdur. Hələlik məlum olan isə Seyid Yəhyanın yazdırdığı adı keçən "Meyar" silsiləsində ilk dəfə Ömər Fuadı tərəfindən türk dilinə tərcümə edilmişdir. Meyarii-təriqətin əlyazma nüsxəsi Süleymaniyyə kitabxanası, Əsəd əf.,25418-dədir.

## İstinadlar
Məkarimi-əxlaq

**Məkarimi-əxlaq** — Seyid Yəhya Bakuvinin nadir əsərlərindəndir.

Mövzusu islami-ürfani əxlaq olan bu əsərdə əməli salehlik və əxlaqın imanın əsası olması məsələlərinə diqqət yetirilir.
Peyğəmbərin və onun yolunda olanların ən mühüm xüsusiyyətlərindən birinin əxlaq olduğu vurğulanır. İnsanda yamanlıq duyğularının nələr olduğu və bunlardan xilas olmanın yolları göstərilir. Əsər nəsrlə yazılmışdır. Əsərin İstanbul Universiteti kitabxanasındakı nüsxəsinin adı Əxlaqi-mahmudatdır.

## Nüsxələri

*Atatürk kitablığı,K-514/2
*İstanbul Universiteti Mərkəz Kitabxanası,A.Y.3671
Vladimir Qolitsin

**Vladimir Qolitsin** () — knyaz, senator, yazıçı, general-mayor, Napoleon müharibələrinin və Qafqaz yürüşlərinin iştirakçısı, Puşkin və Lermontovun tanışı, tanınmış musiqisevər və musiqiçi.

## Həyatı
Vladimir Sergeyeviç Qolitsin çar hərbi naziri Barklay de-Tolinin adyutantı idi. Onun sərəncamı ilə Qafqaza gəlmişdi. O, Yeger polkunun komandiri idi. Qafqazda ilk dəfə olaraq bu polk Qarabağda məskən salmışdı. Əlbəttə, bu xüsusi məqsəd daşıyırdı. Belə ki, Azərbaycanın hər hansı bir yerində çarizmin siyasətinə qarşı bir hadisə baş versəydi bu polkun qüvvəsindən istifadə olunurdu. Bu polkun hissələri Azərbaycanın demək olar bir çox rayonlarında olmuşdu. V. S. Qolitsinin göstərişinə əsasən günahsız müsəlman əhalisinə divan tutulur, hətta dar ağacından belə istifadə olunurdu. 1827-ci ildə ali baş komandan İrəvan xanının İranla əlaqə saxladığını bilən kimi, digər işğalçılarla birlikdə general V. S. Qolitsinin hissəsini də ayağa qaldırdı. İrəvan döyüşündə iştirak edən V. S. Qolitsin Sərdərabadda günahsız qanlar axıtdı. O burada da özünəməxsus iyrənc əməllərini işə saldı. Baş komandan onu burada hərbi komendant təyin etdi. Hərbi komendantlıq öz siyasətini həyata keçirməkdə ona geniş imkan yaratdı. Ermənilər bu generalın qılığına girərərək İrəvanda istədikləri siyasəti həyata keçirməyə başladılar.

Vladimir Sergeyeviç İrəvanda erməni kilsələrinin tikilməsi ideyasının əsas təşkilatçılarından biri idi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Охотин Н. Г. ГОЛИ́ЦЫН Владимир Сергеевич // Русские писатели, 1800–1917 : Биографический словарь / гл. ред. П. А. Николаев. — М. : Сов. энциклопедия, 1989. — Т. 1 : А—Г. — С. 607. — 672 с. — (Сер. биогр. словарей: Русские писатели. 11–20 вв.). — 100 000 экз. — ISBN 5-85270-011-8.
Məhəmmədəli xan Cavanşir

**Məhəmmədəli xan Məhəmmədibrahim xan oğlu Cavanşir** () — general-leytenant.

## Həyatı
Məhəmmədəli xan Məhəmmədibrahim xan oğlu Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Sonra hərbi məktəbdə oxumuşdu. Naib (leytenant) rütbəsindən general-leytenant rütbəsinədək yüksəlmişdi.

Məhəmmədəli xan istefaya çıxandan sonra Rusiyaya gəlmiş, Hərbi-Gürcüstan yolunda poçt işini icarəyə götürmüşdü. Vladiqafqaz şəhərində şəxsi evi vardı.
Məhəmmədəli xan 17 may 1893-cü ildə vəfat edib.

## Ailəsi
Məhəmmədəli xanın törəmələri İbrahimbəyov soyadını daşıyırdılar.
Məhəmmədəli xan Nisə xanım Kərim qızı Şahsuvarova ilə ailə qurmuşdu. Əsədulla xan, Fərrux xan adlı oğlanları, Xurşid bəyim, Mahrux bəyim, Xavər Sultan bəyim adlı qızları vardı.

* Əbülfət xan Tutinin nəvəsidir.
* Oğlanları:
* Qızları:
* Xurşid bəyim İbrahimbəyova Fərrux bəy Vəzirovla ailə qurmuşdu.
* Xavər Sultan bəyim İbrahimbəyova Tapa Çermoyevlə ailə qurmuşdu.

## Həmçinin bax
* Mirzə Yusif xan Məmmədbəyov
* Mirzə Davud xan Məmmədbəyov

## Mənbə
* ''' Ənvər Çingizoğlu, Əbülfət xan Qarabağlınım törəməsi, ATŞS-nin xəbərləri, VI buraxılış, Bakı, "Adiloğlu", 2007, səh.3

## Həmçinin bax
* Əbülfət xan Tuti
* Ələkbər xan Şahsuvarov
Xanlar ağa Sarıcalı-Cavanşir

**Xanlar ağa İbrahimxəlil xan oğlu Sarıcalı-Cavanşir** (Qarabağ xanlığı, Şuşa; 1775–1832; Şuşa, Rusiya imperiyası) — Cavanşirlər sülaləsinin üzvü, Qarabağın sonuncu müstəqil xanı olan İbrahimxəlil xanın oğlu, Rusiya İmperator Ordusunun polkovniki.

## Həyatı
1775-ci ildə dünyaya gələn Xanlar ağa Cavanşir İbrahimxəlil xan Cavanşirlə Avar və Məhəmməd Nutsal xan Avarın qızı olan Bikə Xanımın evliliyindən dünyaya gəlmişdir. Qafqazdakı rus ordusunun komandanı olan Pavel Sisianovun 1805-ci ilin noyabrında yazmış olduğu hesabata əsasən həmin zaman 30 yaşı olmuşdur.

Gənc ikən onu böyük qardaşı və xanlığın əsas vəlihədi Məhəmmədhəsən ağa Cavanşirə qarşı istifadə etmək istəsələr də, o, buna qatılmamışdır. 1805-ci ilin may ayında Qarabağ xanlığı ilə Rusiya imperiyası arasında imzalanmış Kürəkçay müqaviləsinə görə xanlıq tam müstəqilliyini itirmiş və Rusiyanın asılılığına keçmişdir. Bundan sonra Sisianovun təklifinə əsasən 1805-ci ilin iyul ayının 8-də Xanlar ağaya Rusiya İmperator Ordusunun polkovniki rütbəsi verilmişdir.  

Rusiya və Qacar imperiyaları arasında gedən birinci müharibənin gedişatında İbrahimxəlil xan Cavanşir 1806-cı ilin 27 may tarixində Xankəndində heç bir səbəb olmadan rus zabiti mayor Lisaneviçin komandanlığındakı dəstə tərəfindən ailəsi ilə birlikdə qətlə yetirildi. Bundan qorxan Xanlar ağa Qacar imperiyasına qaçdı. Bir qədər sonra Qafqaza yeni təyin edilən rus komandanı İvan Qudoviçdən qardaşı Mehdiqulu xan Cavanşirin xahişindən sonra vətəninə geri dönməyinə icazə verilmiş, Tiflisə gedərək andını təzələmiş və polkovnik rütbəsi yenidən bərpa edilmişdir. Beləliklə, Xanlar ağanən vətəninə geri dönməsi 1807-ci ilin aprelində baş vermişdir.   

Xanlar ağanın 1823-cü ilə qədər Qarabağ xanlığında iki növdə gəliri mövcud idi. Birinci ipək, quru meyvələr, metal məmulatlar, pambıq, kök ağacı və digər ticarət məhsullarının dövriyyəsindən ona verilən gəlir, ikincisi isə xırdabuynuzlu və xırdabuynuzlu mal-qara satışından gələn vergi gəliri idi. Bu gəlirlər 1823-cü ildə Qafqaz hakimi Aleksey Yermolovun əmri ilə birbaşa xəzinəyə tabe etdirildi və xəzinədən Xanlar ağaya pul verilməsinə başlanıldı. Bu pulun məbləği illik 371.44 rubl idi. 1822-ci ildə Qarabağ xanlığının daxili müstəqilliyinin də ləğv edilməsindən sonra Xanlar ağaya irsi mülkiyyətində qalması ilə 10 kənd  və oymaq verildi.  Onun 1832-ci ildəki ölümündən sonra bu gəlirlər və mülk ögəy qardaşı Əhməd ağa Cavanşirə keçdi.  

Xanlar ağa və yaxınlarının mülkiyyətində 20 kənd və oymaq (Lənbəran, Daşbulaq, Kövük, Bazarkənd, Damğalı adlı kəndləri, Hacısamlı, Nəzirli, Cinli və Binələr (Malbinəsi, Qoyunbinəsi) və s.) var idi. Bu kənd və oymaqlarda ümumilikdə 948 ailə yaşayır, onlardan 578 nəfəri vergi ödəyicisi, 370 nəfəri isə qeyriləri idi. Həmçinin bu əhalinin böyük əksəriyyəti - 92 faizi türk-müsəlman, çok kiçik bir hissəsi 79 ailəsi qeyri-türk və ya qeyri-müsəlman idi. 

Xanlar ağa 1832-ci ildə vəfat еdib. Xanlar ağanın övladı olmayıb.

## Həmçinin bax
*İbrahimxəlil xan Cavanşir	
## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
* 
* 
*
We Could Be The Same

**We Could Be The Same** (Azərbaycanca: Eyni ola bilərdik) — Avroviziya 2010-da Türkiyəni təmsil edən mahnı. Mahnını "maNga" qrupu ifa etdi. Mahnının musiqisi "maNga" ya, sözləri isə "maNga", Evren Özdəmir və Fiona Movery Akıncına aiddir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Məqamat

**Məqamat** – Seyid Yəhya Bakuvinin əsəri. Bu əsərdə mənəvi səfərin yeddi mərtəbəsindən (məqamından) bəhs edilir.

Məlum olduğu kimi təsəvvüf yoluna girən şəxsin Allaha yetişmək üçün əxlaqi baxımdan kamilləşməsi vacibdir. İnsanın mənfi sifətlərdən xalis olub, müsbət sifətlər qazanması üçün mənəvi səfər htiyacı vardır. Bu əsərdə həmin məqamlar sıra ilə verilərək izah olunmuşdur. Mütəfəkkirə görə, birinci məqam seyr iləllah, ikinci məqam seyr lillah, üçüncü məqam seyr əlallah, dördüncü məqam seyr məallah, beşinci məqam seyr fillah, altıncı məqam seyr-anillah, yeddinci məqam seyr billahdır. Bir çox məcmuələrdə bu əsər Mənazilül-aşiqin əsərinin içində verilmişdir.

## Əlyazma nüsxələri
* Bakı, B 6960/5
* Millət, Əli Əmiri farsca əlyazmalar,1044/2
Mənaqibi-Əmirəlmöminin Əli kərrəmallahü vəchəhu

**Mənaqibi-Əmirəlmöminin Əli kərrəmallahü vəchəhu** – Seyid Yəhya Bakuvinin yazdığı əsər.

Seyid Yəhya Bakuvi bu əsərində Əlinin (as) fəzilətlərindən söz açır. Seyid Yəhya Əliyə olan məhəbbətini böyük bir səmimiyyətlə bəyan edərək, ona inanmayanın kafir olduğunu, onu sevənlərin isə xilas olacağını bildirir. 86 beytdən ibarət olan bu əsər mənzum olaraq, qəsidə şəklində tərtib edilmişdir. Əsərin yeganə nüsxəsi Manisa Muradiyyə,2906/1 də saxlanılır.
Mənazilül-aşiqin

**Mənazilül-aşiqin** – Seyid Yəhya Bakuviyə aid olan bu əsər 1797 beytdən ibarətdir.

Əsərdə təsəvvüf yolunun saliklərini gözləyən çətin və uzun yolun qət edilməsi üçün lazım olan rəhbər və mənzillər açıqlanır. Həmin mənzillər 40 ədəd olub bunlardır: niyyət, inabət, tövbə, iradə, cəhd, müraqəbə, səbir, zikr və fikir, nəfsə müxalifət, riza ,müvafəkat, təslimiyyət, təvəkkül, zöhd, ibadət, vəra, ixlas, sidq, xövf, rəca ,fəna, bəqa, eynəl-yəqin, mərifət, vəlayət, şövq, məhəbbət, vəhdət, qürbət, vüsal, kəşf,hüzur, təcrid, təfrid, inbisat, təhəyyür, nəhayə, təsəvvüf, qürbətin qürbəti.

Bu əsərin Nuruosmaniyyədəki nüsxəsi “Çehel mənazilü həft iqlim” adı altında qeyd edilmişdir.

## Əlyazma nüsxələri

*Nuruosmaniyyə,4904/2
*İstanbul Universiteti Mərkəz Kitabxanası,FY.,954/HE.,8194
*Süleymaniyyə,Əsəd əf.1742/1
*Manisa Muradiyyə,2906/4
*Bakı,B-6960/4
*Millət,Əli Əmiri,farsca əlyazmalar,1044/1
Mənazilüs-sabiqin

**Mənazilüs-sabiqin** — Əsər Seyid Yəhya Bakuviyə aiddir.

O, bu əsərində xəlvətilik üsulu üzrə bir şeyxə "beyət" etmənin vacibliyi və ədəb, daha sonra seyri-sülukdakı "ətvarüs-səba" adı verilən yeddi məqamın halları nəql edilir. Nüsxələri:İstanbul Universiteti Mərkəz Kitabxanası FY,1127/HE.,7325/4

## İstinadlar
Mənqəbə

**Mənqəbə** – Ərəb sözü olan mənqəbə kəlməsinin cəmi mənaqibdir. Bu kəlmə lüğətdə bir insanın fəzilət, məziyyət, hünər kimi öyüləcək vəsflərini ifadə edir. İstilahda isə tarixi şəxsiyyətlər, peyğəmbər, məzhəb imamları və sufilərin tərif ediləcək fəzilət və məziyyətlərini ehtiva edən rəvayətlərdir.

Mənqəbə sufizm cərəyanı ilə birlikdə yaranıb yayılan məfhum olub, sufizm tarixində *"sufilərin göstərdikləri fövqəladə hadisə"* demək olan kəramətləri nəql edən hekayələr mənasında IX əsrdən etibarən istifadə olunmuşdur. Bu şəkildə mənqəbələrin əsasını kəramətlər təşkil edir. Mənqəbələrin toplandığı əsərlərə **Mənaqibnamələr** adı verilmişdir.

Mənaqibnamələri araşdıran tarixçi A. Y. Ocaq bu məsələ ilə əlaqədar yazır: "Türk mədəniyyətinin, İslami dövrdə ortaya qoyduğu əhəmiyyətli ədəbi məhsullardan biri olan övliya mənqəbələrinin, bu mədəniyyətin tarixi, psixoloji, sosioloji və folklor baxımından tədqiq edilməsində mənbə rolunu oynaması çox əhəmiyyətlidir. Ancaq övliya mənqəbələri təəsssüf ki, indiyə qədər bu yöndən tədqiqə və təhlilə cəlb edilməmişdir.

Sufizm tarixçisi H. K. Yılmaz da *"Bu rəvayətlər bəzən həddən artıq məhəbət və bağlılığın nəticəsi kimi çox qabarıq şəkildə yazılmış olsa da, onlarda çox vaxt etibarlı məlumatlar da görülür. Odur ki, sufi şəxsiyyətlərin həyatları tədqiq edilərkən, kəramətlərlə bəzədilmiş ifadələrlə dolu olan bu əsərlərdən uzaq qalmaq mümkün deyildir"* – deyir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ömər Xəlvəti

**Ömər Xəlvəti** () — mənşəcə Azərbaycan türklərindən olan məşhur sufi alimi, xəlvətilik təriqətinin banisi.

## Həyatı
Əxi Məhəmməd Xəlvətinin xəlifəsi və qardaşı oğlu, xəlvətilik təriqətinin banisi, piri və mürşidi Əbu Abdulla Siracddin Ömər Xəlvəti şeyx nəslindən olub, soyu Şirvanın məşhur şeyx ailələrinə dayanır. Atası Şeyx Əkmələddindir. Pir Ömər Avaxıl kəndində dünyaya göz açmış və burada böyümüşdür. Daha sonra Xarəzmə getmiş və orada Məhəmməd Xəlvətinin söhbətlərində yetişmişdir. Daha sonra əmisi ilə birgə Heriyə gəlmiş, ölümündən sonra onun yerinə səccadəyə oturmuşdur. Öncə Xoy şəhərində, sonra Misirdə, daha sonra Hicazda elm öyrənmişdir. Sultan Üveysin dəvəti ilə Təbrizə gəlmiş, orada bir versiyaya görə 1349-cu ildə, digər bir versiyaya görə isə 1397-ci ildə vəfat etmişdir. Mehmet Rıhtım birinci tarixi daha çox həqiqətə uyğun hesab edir. Ləmazatda onun qəbrinin Təbriz yaxınlığında, Mir Əli türbəsi adlanan yerdə olduğu bildirilir.
	

Azərbaycanın Şamaxı rayonunun Avaxıl kəndində Pir Ömər Sultan ziyarətgahı var. 2020-ci ilin iyun ayında xəbər yayıldı ki, oradakı tədqiqatlar başa vurulmuş, tədqiqat nəticəsində Pir Ömər Avaxıli Şirvaninin türbəsi aşkar edilərək öyrənilmişdi. Tədqiqat zamanı aşkar edilmiş türbə kitabəsindən bəlli olur ki, Pir Ömər 1409-cu ilin iyul ayında vəfat etmişdi.

Pir Ömərin xəlvətilik təriqətində sahib olduğu mövqe böyükdür. Xəlvətiliyin bir çox prinsipləri onun tərəfindən qoyulmuşdur. Bunlardan biri təriqətin ad atası olmasıdır. Bir digəri də təriqətin əlaməti saylan tacın (papaq, əmmamə) formasının onun tərəfindən müəyyənləşdirilməsidir.

Şeyxin xəlvət məsələsində göstərdiyi israr xəlvətilikdə xəlvətin ən mühüm cəhətlərindən biri, bəlkə də birincisi halına gəlməsinə səbəb olmuşdur. Beləliklə təriqətin adı da Xəlvətilik kimi müəyyənləşmişdir. Zahidiliyin digər qolu olan səfəvilik təriqəti daha sonralar xəlvəti tərk edərək cəlvəti üstün tutmuşdur. Yəni xəlvətiliyin əksinə olaraq, xalqla birlikdə olmağa üstünlük vermiş, cəlvətiliyə çevrilmişdir.

Onun hər hansı bir əsərinin olması barədə mənbələrdə məlumat verilmir. Ancaq mənqəbənamələrdə onun bəzi sözləri nəql edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycanda təsəvvüf
* Xəlvətilik

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Smooth Operator

**Smooth Operator** – Məşhur ingilis musiqi qrupu olan Sadenin debüt albomu olan Diamond Life albomundan çıxardığı dördüncü və sonuncu sinql.

Billboard Hot 100 hit paradında 1985-ci ilin may ayında iki həftə beşinci yerdə qalan mahnı Sadenin ABŞ-da ilk onluğa yüksələn birinci mahnısı olmuşdur.

Mahnı ulduz həyat tərzi sürən və səfərləri zamanı onu sevən bir çox kişinin könlünü sındıran qadın haqqındadır. Mahnı Sade qrupundan sonra bir çox məşhur müğənnilər tərəfindən ifa edilmişdir.

## Kopozisiyaları

## Xarici keçidlər
* YouTube – da bax
Pir Məhəmməd Ərzincani

**Pir Məhəmməd Ərzincani** () — mənşəcə türk olan böyük sufi alimi.

## Həyatı
Pir Məhəmməd Bəhaəddin Ərzincani Ərzincanın Üzümlü ilçəsinin Qaraqaya (Keləriç) kəndində doğulmuşdur. Mədrəsə təsilini aldıqdan sonra Ərzincanda uzun müddət tələbə yetişdirmişdir. Daha sonra Şirvana gələrək Seyid Yəhya Bakuviyə şagird olmuşdur. Şirvanda nə qədər qaldığını bilinmir. Ancaq Xəlvətilik təriqətinin ədəb və üsulunu öyrəndikdən sonra şeyxin əmri ilə xalqı irşad etmək üçün Ərzincana göndərilir. Öz kəndində (Qaraqaya) bir zaviyə və məscid inşa etdirib, burada irşad fəaliyyətinə başlayır. Mənbələrin verdiyi məlumata görə, Ərzincani cümə günləri Ərzincandakı Cameyi-Kəbirə gələrək burada söhbət və vəz edər, təsəvvüfə aid gözəl sözlər söyləyərmiş.

Şeyx Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənlə iki dəfə görüşmüşdür. Uzun Həsən Fateh Sultan Mehmetlə hərbə qərar verəndə şeyxi ziyarət edərək dəstəyini almaq istəmiş, ancaq buna nail ola bilməmişdir. Şeyx iki türk hökmdarının (Osmanlı sultanı Fateh Sultan Mehmet və Azərbaycan-Ağqoyunlu dövlətinin hökmdarı Sultan Uzun Həsən) savaşını pisləmiş və savaşdan çəkilməsini məsləhət görmüşdü. Uzun Həsən Otluqbeli savaşında Fatehə məğlub olanda şeyxdən yardım istəmişdi. Bunun üzərinə Pir Məhəmməd öz xəliflərindən Pir Əhmədi Fatehin yanına elçi göndərərək Osmanlı və Ağqoyunlu dövlətləri arasında müqavilə bağlanmasına nail olmuşdu.

Şeyx Pir Məhəmməd Ərzincani 1464/1465-ci ildə vəfat etmişdir. Qəbrinin Ərzincanda, Ulu cami yaxınlığında olduğu bildirilsə də, bu gün yeri bəlli deyil.

Mənbələrdə Ərzincaninin bir çox əsərlərindən bəhs edilsə də mövcud olan tək əsəri nəzm ilə yazılmış "Məqamətül-arifin və Maarifüs-Salikin" əsəridir.

## Həmçinin bax
* Xəlvətilik
* Azərbaycanda təsəvvüf
* Türkiyədə təsəvvüf

## Xarici keçidlər
Rümuzül-işarət

**Rümuzül-işarət** — Seyid Yəhya Bakuviyə məxsus, digər adı Təvilü və təfsirü-ihdinə-siratəl-müstəqim olan bu əsər nəsrlə yazılmışdır.

Bu əsər Şirvanşah I Xəlilullah xanın iştirak etdiyi bir məclisdə, ehtimal ki, onun soruşduğu bir suala Seyid Yəhyanın verdiyi cavabdır və bu ayəinin mənasının açıqlamasını isə o, bir risalə şəklində daha sonra qələmə almışdır. Bu, Seyid Yəhyanın *"bir adil şahın hüzurunda soruşulan"* ifadəsindən məlum olur. Bu əsərdə Fatihə surəsinin V ayəsi olan *"Bizi doğru yola yönəlt"* mənasındakı "İhdinəs-siratəl-müstəqim" sözü təfsir və təvil edilərək, işarə, mükaşəfat və muayinə əhlinin qəlb yolundan nəyi hasil etdiyi izah olunur. Bu ayənin ixlas və inancın artmasına vasitə ola bilməsi məsələsinə toxunan müəllif : *"Bu izahlar təfsir kitablarına bağlı qalmadan könülə doğan açıqlamalardır."* — dedikdən sonra: *"O gün belə soruşuldu:"Ənbiya və övliya necə olur ki, özləri də "Bizi doğru yola yönəlt"- diləyində olurlar. Onlar əslində doğru yolda deyillərmi ki, bu doğru yolu istəyirlər"* – deyə soruşulan digər bir suala cavab vermişdir.

Əsərin Bakı nüsxəsinin adı "Təvil və təfsiri" – İhdinə-siratəl-müstəqim"dir.

## Əlyazma nüsxələri
* Nuruosmaniyyə,4904/3
* Manisa Muradiyyə,2906/3
* İstanbul Universiteti Mərkəz Kitabxanası FY.,954/HE.,8194/3
* Bakı-B6960/3

## İstinadlar
Məhəmmədcəfər Şamlı

Məhəmmədcəfər Şamlı-(?-?). XVIII yüzil tarixçisi

## Həyatı

## Yaradıcılığı
Məhəmmədcəfər Şamlı öncə Nadir şah Avşarın sarayında, onun ölümündən sonra Əfqanıstanın Dürrani sülaləsindən Əhməd şah Abdalinin srayında yazıb-yaratmışdı.Onun "Mənazil-əl-futuh", "Tərifi-Mənazil-əl-futuh" adlı tarixi əsərləri var. Bu əsərlər İran, hindistan şahlarından bəhs edir. Məşhur Paniapat döyüşü bu əsərlərdə işıqlandırılır.

## Həmçinin bax
*Şamlı eli
Bad

*Bad (sinql) — Maykl Cekson tərəfindən ifa olunmuş mahnı.
*Bad (Quba) — Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Turin kəfəni

**Turin kəfəni** — İsa çarmıxdan endirildikdən sonra sarıldığı iddia edilən saqqallı adamın ön və arxa siluetləri olan kətan parça.

4-cü əsrə aid bir mənbə bildirir ki, Thaddaeus və ya Addai İsanın şəklini Edessada (Urfa) "seçimli boyalarla" çəkiblər. 6-cı əsrə aid başqa bir mənbə bildirir ki, İsa üzünü dəsmalla siləndə şəklini onun üzərində qoyub. İsa bu dəsmalı padşah V Abqarın elçisinə verdi. İsanın Edessada təsvir edilməsi hekayələri 944-cü ilə, Bizans ordusunun şəkli Konstantinopola (İstanbul) apardığı vaxta qədər davam etdi. Rəsm burada 1204-cü ilə qədər qaldı, həmin il Dördüncü Səlib yürüşünün cəngavərləri şəhəri talan etdilər və bu vaxt rəsm əsərini götürdülər. Kəfənin 14-cü əsrdə Fransada nümayiş etdirilməsinin izahı bu ola bilər.

İlk dəfə 1350-ci illərdə Fransada sərgilənib. 1578-ci ildə İtaliyaya gətirildi və Turində San Giovanni Battista Katedralində saxlanmağa başladı. Çoxları bunun möcüzə olduğuna inansa da, skeptiklər bunun saxta olduğunu düşünürdülər.

1988-ci ildə kəfənin bir hissəsi karbon-14 yaş təyini testinə məruz qalmış və kəfənin 700 illik zəyrək bitkilərindən hazırlandığı müəyyən edilmişdir.

1260-1390-cı illərə aid olduğu təsbit ediləndə rəğbətini itirsə də, parça hələ də dini dairələrdə öz dəyərini qoruyub saxlayır.
Fətulla bəy Rüstəmbəyov

**Fətulla Əsəd bəy oğlu Rüstəmbəyov** (1867-1946) — məşhur Azərbaycan neft sənayesi təşkilatçısı.

## Həyatı
Fətulla Əsəd bəy oğlu 1867-ci ildə Cavad qəzasının Marışlı kəndində anadan olmuşdu.

Sonra Salyan şəhərinə köçmüşdülər. Burda ibtidai məktəbdə, Bakıda gimnaziyada təhsil almışdı.

1893-cü ildə Sankt-Peterburq Dağ-Mədən İnstitutunu bitirmişdi. Bakıda neft mədənlərində mühəndislikdən başlayıb idarə rəisi vəzifəsinə qədər yüksəlmişdi.

1898-1920-ci illərdə isə Bakı milyonçusu Musa Nağıyevin neft müəssisələrini idarə etmişdir. O, Musa Nağıyevi həmişə şəhərdə uca, yaraşıqlı binalar tikdirməyə həvəsləndirmiş və binaların tikilməsində yaxından iştirak etmiĢdir. "İsmailiyyə" kimi əzəmətli binanın tikilişi Nağıyevin xəsisliyi ucbatından arada yarımçıq qalmışdı.

Məsələ belə olmuşdu:

"İsmailiyyə"nin tikilişi layihəsində M.Nağıyevi qorxuya salmamaq üçün smetada xərc az göstərilmişdi. Binanın birinci mərtəbəsi tikilib başa çatanda smetada göstərilmiş vəsait qurtarır. Nağıyev bunu eşitdikdə hirslə deyir ki, gerisini tikdirməyəcəyəm. Məni müflis elədiniz. F.Rüstəmbəyov onu nə qədər dilə tutursa, bir nəticə vermir. Axırda Rüstəmbəyov H.Z.Tağıyevə müraciət edir. Tağıyev Nağıyevi birtəhər razı salandan sonra binanın tikilişi davam etdirilir. İndiki M.Nağıyev xəstəxanası binasının tikilməsində də F. Rüstəmbəyovun xeyirxah köməyi olmuşdur. Musa Nağıyevin işlər müdiri işlədiyi müddətdə bir nəfər də ondan narazı qalmamışdı. O bütün fəaliyyəti boyu neft quyularının amansızcasına istismar edilməsi əleyhinə olmuşdur.

1922-ci ildən 1935-ci ilədək Azərneft rəisinin birinci köməkçisi olmuşdur. Sonralar Azərneftin Dəniz komitəsinə başçılıq edmişdi. F.Rüstəmbəyovun rəhbərliyi ilə neft çıxarma və neft emalı texnikası təkmilləşdirilmiş, neft mədənlərində vurma qazması üsulundan rotorla qazma üsuluna keçilmişdir. Xəzər sualtı neft sahələrinin işlənməsinə aid yazdığı elmi məqalələri dəniz neft mədənlərinin genişlənməsinə böyük kömək etmişdir.

F.Rüstəmbəyov eyni zamanda ali texniki məktəbdə müəllimliklə məşğul olmuşdur.

1946-cı ildə vəfat edib.

## Ailəsi
Fətulla bəy Kərim bəy Mehmandarovun qızı Turan xanımla ailə qurmuşdu. Əsəd bəy adlı oğlu, Aliyə xanım adlı qızı vardı.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Rüstəmbəyovlar:Salyanlı, yoxsa Şuşalı? "Soy" dərgisi,  Bakı, 2009,

## Həmçinin bax
*Rüstəmbəyovlar (II)
*Azərbaycan mühəndisləri
Faris bəy Vəkilov

**Faris bəy Vəkilov** (tam adı: *Vəkilov Faris bəy İbrahim ağa oğlu*; ) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrünün ictimai-siyasi xadimi, mühəndis, diplomat, ADR-in Gürcüstanda diplomatik nümayəndəsi. İbrahim ağa Vəkilovun oğlu.

## Həyatı
Faris bəy İbrahim ağa oğlu 1886-cı ildə Tiflisdə anadan olmuşdur. Peterburq Texnologiya İnstitutunu bitirib (1914), 1917-ci ilədək Petroqraddakı Putilov və "Feniks" zavodlarınun baş mühəndisi, həmin ildən isə Tiflisdə Qafqaz Su Təsərrüfatı idarəsində işləmişdir. Rus, gürcü, türk, fransız dillərini mükəmməl bilirdi. İxtiralarına görə bir sıra patentlər almışdır.

Faris bəy Vəkilov 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentinə üzv seçilən Məmmədyusif Cəfərovun yerinə Azərbaycanın Gürcüstanda diplomatik nümayəndəliyinə rəhbərlik etmişdir. O, Azərbaycan-Gürcüstan əlaqələrinin qurulmasında mühüm rol oynamış, bəzi qərb ölkələrinin nümayəndələri ilə görüşlər keçirərək, Azərbaycan hökuməti adından bir sıra mühüm sənədləri imzalamışdır.

Fariz bəy Vəkilov Böyük Britaniya bolşevik təhlükəsi qarşısında müdafiə bacarığını gücləndirmək üçün Qafqaz respublikaları arasındakı münaqişələrə son qoymağa çalışırdı. Bu məqsədlə 23 fevral 1920-də Britaniyanın Zaqafqaziyadakı ali komissarı Oliver Uordropun Tiflisdəki mənzilində Fransa nümayəndəsinin iştirakı ilə Azərbaycan və Ermənistan nümayəndələrinin müşavirə keçirilmişdi. Bu görüşdə Azərbaycanı Gürcüstandakı diplomatik nümayəndə Fariz bəy Vəkilli və Ermənistandakı diplomatik nümayəndə Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev təmsil ediblər.

Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra ixtisasını təkmilləşdirmək üçün Parisdəki "Reno" zavoduna göndərilmiş və arvadı Liya (Mir)kazım qızı Vəkilova/Talışinskaya (1891–1965) ilə birgə 1927-ci ilədək orada yaşamışdı.

1927-də Bakıya dönüb və o zamankı Şmidt zavodunda işləyib.

1942-də repressiya olunaraq Karaqanda, Maqadan və Sibirdə 18 il məşəqqətli sürgün ömrü yaşayıb.

1960-cı ildə bəraət alaraq Vətənə qayıtmış Faris bəy Vəkilov 1978-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

## Ailəsi
Faris bəy Liya Mirkazım qızı Vəkilova/Talışinskaya ilə ailə qurmuşdu.

* General-mayor İbrahim ağa Paşa ağa oğlu Vəkilovun (1853–1934) oğludur.
* Xanımı Liyabəyim Vəkilova. 1891-ci ilin fevral ayının 8-də anadan olmuşdur. Liyabəyim ikinci Tiflis qadın gimnaziyasını qızıl medalla bitirib, Tiflis müsəlman məktəbində müəllim işləyib. 1920-ci ildən sonra həyat yoldaşı Fariz bəylə Fransada mühacirətdə olub. Vətənə qayıtdıqdan sonra C. Məmmədquluzadə, Əbülhəsən, Mehdi Hüseyn, Mir Cəlal, Süleyman Rüstəm, Ənvər Məmmədxanlı, Süleyman Rəhimov və b. yazıçıların əsərlərini rus dilinə tərcümə edib. 1943-cü ildən SSRI Yazıçılar İttifaqının üzvü idi. Ədəbi ictimaiyyətdə və pedaqoji sahədə görkəmli mütəxəssis kimi tanınan Liyabəyim Vəkilova 19 fevral 1965-ci ildə Bakıda vəfat edib.

## Mənbə
* 
*
Qədir Tərtərli

**Qədir Tərtərli** () — azərbaycanlı şair.

## Həyatı
Qədir Hüsü oğlu Allahverdiyev 1936-cı ildə Tərtər rayonunun Əskipara kəndində anadan olmuşdur. Öz doğma kəndlərində ibtidai məktəbi, 1953-cü ildə Tərtər şəhər 1 saylı orta məktəbini bitirib, həmin ili Bakı Dövlət Universitetinə daxil olmuş, 1958-ci ildə jurnalist ixtisası üzrə universiteti bitirmişdir. "Azərbaycan gəncləri" qəzetində ədəbi işçi, Tərtər, Bərdə, Zaqatala rayon qəzetlərində məsul katib, Kəlbəcərdə çıxan "Yenilik" qəzetində redaktor vəzifələrində çalışmışdır.

1971-1973-cü illərdə Moskvada – Sov.İ.K.P MK yanında Ali Partiya Məktəbində təhsil almışdır. 1973-1975-ci illərdə Tərtər rayon Xalq Nəzarəti Komitəsinin sədri, 1975-1983-cü illərdə Tərtər rayon Partiya Komitəsinin ideoloji işlər üzrə katibi, 1983-1991-ci illərdə Tərtər rayon İcraiyyə Komitəsinin sədr müavini vəzifəsində işləmişdir. 1992-ci ilin avqust-oktyabr aylarında "Ağdərə" qəzetinin redaktoru olmuşdur.

1994-1996-cı illərdə "Nizami Gəncəvi" jurnalı və "Şəhriyar" qəzetlərində şöbə mudiri, "Kirpi" jurnalının bölgə müxbiri vəzifələrində çalışmışdır. 1996-cı ilin noyabr ayından Tərtər rayon mətbuatyayımı şöbəsinin rəisidir.

1963-cü ildən SSRİ Jurnalistlər İttifaqının, 1991-ci ildən Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür 1977-ci ildə "Şərəf nişanı" ordeni, ayrı-ayrı illərdə isə bir sıra medal və fəxri fərmanlarla təltif olunmuşdur.

Bədii yaradıcılıqla 1953-cü ildən məşğuldur. Uzun illərdir ki, respublika dövri mətbuatında şerləri, publisistik və problematik məqalələri dərc olunur. Bir sıra əsərləri səhnələşdirilmişdir. İlk şerlər kitabı "Yadına düşəcəyəm" 2002-ci ildə "Ozan" nəşriyyatı, "Bənövşələr tez solur"romanı 2005-ci ildə "Hüquq ədəbiyyatı" nəşriyyatı tərəfindən buraxılmışdır.

## Kitabları

* "Yadına düşəcəyəm", "Ozan" nəşriyyatı, 2002.
* "Bənövşələr tez solur", "Hüquq ədəbiyyatı", 2005.
* Məhəbbət işığında. B.: “Hüquq ədəbiyyatı”, 2012.-420 səh.