open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rafiq Hümmət

**Hümmətov Rafiq Hümmət oğlu (Rafiq Hümmət)** — şair, publisist, tərcüməçi. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Gürcüstan bölməsinin rəhbəri.

## Həyatı
Rafiq Hümmət 1965-ci il fevralın 13-də Borçalıda - Gürcüstanın Bolnisi rayonunun Darvaz kəndində dünyaya gəlib. Burada orta məktəbi bitirdikdən sonra ordu sıralarında xidmət edib (1983-1985). Tbilisi Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Filologiya fakültəsində təhsil alıb (1986-1991). 1991-ci ildən etibarən bir müddət (1991-1999) "Sovet Gürcüstanı" (indiki "Gürcüstan") və Rustavi şəhərində nəşr olunan "Region" qəzetlərində çalışıb. Gürcüstan Respublikası prezidentinin Fəxri fərmanı ilə təltif olunub (1997). 1998-ci ildən bir neçə il Bakıda yaşayıb və burada bir çox mətbu orqanlarla, o cümlədən "Şərq", "Faktor", "Yeni Azərbaycan", "Həyat" qəzetləri ilə əməkdaşlıq edib, "Milliyət" qəzetinin baş redaktoru olub. 2000-ci ildə Azərbaycanda gənc yazarlar üçün təsis olunmuş Prezident təqaüdünə layiq görülüb. 2004-cü ildə Gürcüstana qayıdıb və Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Gürcüstan bölməsinin sədri seçilib, dilimizdə "Ədəbi Gürcüstan" adlı qəzet nəşr etdirib. 2009-cu ilin yazından Tbilisidəki "Varlıq" Mədəniyyət Mərkəzinin sədri, "Varlıq" həftəlik qəzetinin baş redaktorudur. 

## Yaradıcılığı
Rafiq Hümmət ədəbi-bədii yaradıcılıqla gənc vaxtlarından – ötən əsrin 80-ci illərindən məşğul olur. Bir neçə kitabın, o cümlədən "Salam, dünyanın yiyəsi...", "Rüzgara oxuna söz" adlı şeir kitablarının müəllifidir. Onun toplayıb nəşrə hazırladığı və 2007-ci ildə Tbilisidə nəşr etdirdiyi 548 səhifəlik "Ədəbi Gürcüstan" almanaxı ədəbi dairələrdə böyük maraqla qarşılanıb. 2011-ci ildə Tbilisidə çap olunmuş son üç yüz ili əhatə edən "Ədəbi Gürcüstan" antologiyası Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə qiymətli töhfədir. Yüzədək kitaba redaktorluq edən R.Hümmətin rəhbərliyi ilə "Koroğlu" eposu, "Min bir Azərbaycan bayatısı" və "Hekayələr və nağıllar" toplusu iki dildə - gürcü və Azərbaycan dillərində hər biri ayrıca kitab halında nəşr olunmuşdur. 

Bədii tərcümə ilə də məşğul olan Rafiq Hümmət çağdaş gürcü və rus poeziyasından bir çox nümunələri dilimizə çevirərək nəşr etdirib. Gürcüstan-Azərbaycan ədəbi əlaqələrinin inkişafında Rafiq Hümmətin özəl xidməti vardır. 

Ailəlidir, iki övladı var.
Mirzə Tağı xan Rafət Təbrizi

**Mirzə Tağı xan Rafət Təbrizi** () — şair, yazıçı və jurnalist.

## Həyatı
Mirzə Tağıxan Rafət Təbrizi 1890-cu ildə Təbrizdə anadan olub.

## Yaradıcılığı
Mirzə Tağı xan Rafət Təbrizi müasir İran poeziyasının birinci şairi kimi tanınır. O Azərbaycan dilində, fars və fransız dillərində poemalar yazırdı. O "Azadıstan"' qəzetinin baş redaktoru olmuş və "Təcaddüd "(Müasirlik) qəzetində sosial və ədəbi sahədə məqalələr nəşr etdirmişdi. O Həbib Sahir, Əhməd Xürrəm, Yəhya Mirzə Daneş və başqa şairlərin və yazıçıların ardıcılları olduqları "Rafət Məktəbi" adlandırılan ədəbi məktəbin yaradıcısı idi. O Trabzonda (Türkiyə) Naseri məktəbinin rəhbəri olmuşdu və həmçinin orada fransız məktəbində müəllim idi. O Paris qəzetlərində ədəbi və siyasi məqalələr ilə cıxış edirdi və Trabzonda fransız konsulluğu tərəfindən fransız hökuməti tərəfindən göndərilən fəxri medal ilə təltif edilmişdi.

O, Modernistlərin Bəyənatını nəşr etdi :
"Əziz yoldaşlar, biz ədəbi inqilabın çətin vaxtlarını yaşayırıq. Bizim istədiklərimiz heç də düşüncə və incəsənət dünyasında , ədəbiyyatda müasir eranın yaratmaqdan az deyil. Köhnəlmiş lakin, hələ də üstün olan statusu dəyişərək yeni müasir status ilə əvəz etmək … Dil insanın fikir və hisslərini ifadə etmək üçün alətlərdir. Əgər biz iddia edə biləriksə ki, insan fikirləri və hissləri eralar ərzində heç bir dəyişikliyi qəbul etmir, onda dil dəyişikliyin yararsızı ola bilər. Aydındir ki, intellektual və perseptual müasirlik ədəbi müasirliyi tələb edir".

Mirzə Tağı xan Rafət Təbrizi 1920-ci ildə 31 yaşında Təbrizdə vəfat etmişdir. O vaxtların siyasi vəziyyətinin altında, onun poetik işlərinin çoxu dağıdıldı və onun indi əldə çox məhdudlaşdırılmış işləri var.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*
Arif Qəzvini

**Arif Qəzvini** (farsca: ابوالقاسم‌ عارف قزوینی; ) — İran şairi və bəstəkarı.

Siyasi təsnifat və siyasi qəzəl janrının yaradıcısıdır. 1905–1911-ci illərdə İrannın Məşrutə inqilabında iştirak etmişdir. Gözəl bir səsi olan şair Tehranda konsertlər vermiş, vətənpərvərlik hisslərini tərənnüm edən təsnifləri ilə şöhrət qazanmışdır. "Yaşasın", "Azadlıq müjdəçisi", "Quşun naləsi", "Ölüm libası" və s. şeirlərini xalq dilində yazmışdır. 150-yə yaxın qəzəl, qitə, qəsidə, məsnəvi və təsniflərdən ibarət "Divan"ı ilk dəfə 1924-cü ildə əvvəl Berlində, sonra Tehranda çap olunmuşdur. Həyatının son illərini Həmədanda sıxıntı içində yaşamış, orada da vəfat etmişdir.

Arif Qəzvini həmçinin İran milliyətçiliyinə bağlı olan baxışlarıyla seçilmişdir. Qəzvini, İranda Azərbaycan türkcəsinin danışılmasına qarşı çıxmış, bu dilin "türklərin və monqolların hökmranlığının utanc verici izi" olduğunu demiş, bu dilin bütün iranlıların milli dili saydığı "gözəl və şirin" fars diliylə əvəz edilməsinə çağırışlar edirdi. Bu görüşləri yaradılıcığında da əks olunmuşdur:
زبان ترك از براي از قفا كشيدن است

صلاح, پاي اين زبان ز مملكت بريدن است

دو اسبه با زبان فارسي از ارس پريدن است

نسيم صبحدم برخيز بگو به مردم تبريز

كه نيست خلوت زرتشت جاي صحبت چنگيز

Tərcüməsi:*Türkün dilini dartıb boynunun ardından çıxartmaq lazımdır;*

*Bu dilin ayağını məmləkətdən kəsmək və fars dili ilə dördnala [[Araz]]ı keçmək məsləhətdir;*

*Ey səhər küləyi, qalx və [[təbriz]]lilərə de ki,*

*[[Zərdüşt]] yurdu (yəni İran) boş deyil və burada [[Çingiz xan|Çingizin]] söhbəti gedə bilməz.*

## Xarici keçidlər
* *[http://www.rkac.com/people/aref.htm Abolqassem Aref Ghazvini]*, Rouhollah Khaleghi Artistic Center / *[http://www.rkac.com Kanun-e Honari-e Rouhollah Khaleghi]*

## İstinadlar
Qəhrəman bəy Arif

**Qəhrəman bəy Heydər bəy oğlu Arif** - (1780-?), şair.

## Həyatı
Qəhrəman bəy Heydər bəy oğlu 1780-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini molla yanında almışdı. Sonra mədrəsədə oxumuşdu. Müqəddəs Kərbəla torpağını ziyarət etmişdi. Şair idi. Arif təxəllüsü ilə xoştəb şeirlər yazırdı. Satirik, kinayəli, zəmanəsini qamçılayan şeirlərinə də rast gəlinir.

## Ailəsi
Qəhrəman bəy Pəri xanımla ailə qurmuşdu. Sadıq bəy, Hüseynqulu bəy adlı oğlanları vardı.

## Yaradıcılığı
Gövhər ağa İbrahimxəlil xan qızı 1824-cü ildə əmisioğlu Xankişi bəy Mеhrəli xan oğlu Sarıcalı-Cavanşirlə ailə qurmuşdu. Bu izdivacla bağlı şair Kərbəlayı Qəhrəman bəy Ağa Hеydər bəy oğlu Arif yazırdı:

 
Xərmöhrəyə layiq olmayan xər,
Səd hеyf cahanda tapdı gövhər.

Təqdiri-qəzaya qıl tamaşə,
Axır səni verdi cəhrəbaşə.



## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Heydər bəyin törəmələri (Heydərbəyovlar, Heydərzadələr), "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2010, №5, səh.17-21

## Həmçinin bax

*Azərbaycan ədəbiyyatı

## Xarici keçidlər
Qönçəbəyim

**Qönçəbəyim ** və ya **Qönçəbəyim Naxçıvanskaya** () — Naxçıvan xanları ailəsindən olan Azərbaycan şairəsi. Naxçıvanın sonuncu xanı olan Ehsan xanın qızıdır.

## Həyat və yaradıcılığı
"Naxçıvanın sonuncu xan"ı olan Ehsan xanın qızıdır. 1827 ildə Naxçıvanda açılmış rus məktəbinə daxil olmuş, rus və fars dillərini öyrənmiş, Şərq ədəbiyyatına maraq göstərmişdir. "Qönçeyi-ülfət" ədəbi məclisinin iştirakçılarından olmuşdur. "Bəyim" təxəllüsü ilə lirik şerlər yazmışdır. "Şahzadə İbrahim" dastanına daxil edilən və Bəyimin dilindən deyilən şerlərin bir qisminin ona aidliyi ehtimal olunur. Ehsan xanla tanış olan gürcü şairi Nikolaz Barataşvili Naxçıvanda ikən onunla görüşmüş (1845), yaradıcılığı ilə maraqlanmış, ona şeir həsr etmiş ("Qoncabəyimin nəğməsi"), bir şerini gürcü əlifbası ilə köçürərək, tərcümə olunmaq üçün Tiflisə göndərmişdi. O, həmin şerin məclislərdə oxunması üçün xanəndə Səttara və şəkili Cəfərə verilməsini məsləhət görmüşdü. İ.K.Yenikolopovun yazdığına görə, Barataşvilinin ondan tərcümə etdiyi bir şeri xanəndə Səttar gürcü dilində ifa edirmiş.

## Ailəsi
Xanlığın Rusiya tərəfindən işğal edilməsindən sonra ailə soyadını Naxçıvanski olaraq dəyişdirmişdir. Qönçəbəyim xanımın iki qardaşı İsmayıl xan Naxçıvanski və Kəlbəli xan Naxçıvanski Rusiya imperiyasınnı məşhur generallarından olmuşdurlar. Həmçinin bu qardaşların bir neçə övladı da hərbçi olmuşdur. Bunlardan ən məşhuru isə Hüseyn xan Naxçıvanskidir.

## Naxçıvanskilər

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər

* Azərbaycan Qender İnformasiya Mərkəzi . Qönçəbəyim
Abbas (Şəki)

**Abbas** (əvvəlki adı: **Abbaskənd**) — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Aşağı Göynük kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Şəki rayonunun Aşağı Göynük kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki Abbaskənd kəndi Abbas kəndi adlandırılmışdır.

## Toponimikası
Oykonim Abbas (Şəxs adı) və kənd topokomponentlərindən düzəlib, "Abbas adlı şəxsə məxsus yaşayış məntəqəsi" deməkdir.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Alazan-Əyriçay çökəkliyində yerləşir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 575 nəfər təşkil edir ki, onun da 286 nəfəri kişi, 289 nəfəri isə qadındır.

## İstinadlar
Aran (Şəki)

**Aran** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Şəki kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Şəki rayonunun Şəki kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki yaşayış məntəqəsi Aran kəndi adlandırılmış və rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatına daxil edilmişdir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 501 nəfər təşkil edir ki, onun da 242 nəfəri kişi, 259 nəfəri isə qadındır.

## İstinadlar
Aşağı Daşağıl

**Aşağı Daşağıl** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Aydınbulaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Aşağı Daşağıl Şəki rayonunun Aydınbulaq inzibati ərazi vahidində kənd. Dəhnə çayının sahilində, çökəklikdədir. Mənbələrin verdiyi məlumatdan və tədqiqatçıların yazılarından məlum olur ki, bu kənd Şəki rayonundakı Bucaq kəndinin yaxınlığında yerləşdiyinə görə keçmişdə Bucaq Daşağıl, bir müddət Qışlaq Daşağıl da adlandırılmışdır. XIX əsrdə Daşağıl kəndindən çıxmış bir qrup ailə kəndin yaxınlığında yeni yaşayış məntəqəsi - Aşağı Daşağıl yaratmışlar. Əvvəlki kənd isə indi olduğu kimi, Baş Daşağıl adlandırılmışdır.
Oykonimin ikinci komponenti daş və ağıl (qoyun saxlanan yer; tövlə) sözlərindən ibarətdir. Həqiqətən də, kəndin ərazisində iki təbii mağara və bir qayaaltı daş mağara vardır.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 584 nəfər təşkil edir ki, onun da 296 nəfəri kişi, 288 nəfəri isə qadındır. ləzgilər.

## İstinadlar
Aşağı Göynük

**Aşağı Göynük** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Aşağı Göynük kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Aşağı Göynük Şəki rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində kənd. Çəparx çayının hər iki sahilində, Alazan-Həftəran vadisindədir. Yaşayış məntəqəsi XIX əsrin əvvəllərində Göynük (indiki Baş Göynük) kəndindən çıxmış ailələrin burada məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. "Aşağıda olan Göynük kəndi" deməkdir.

Kəndin tarixi 200 il bundan əvvəldən daha qədimdir. Məlumatlara görə kəndin əsasını Baş Göynük kəndindən gələnlər qoymuşdur. Daha sonralar buraya başqa yerlərdən əhali gəlmiş və qaynayıb qarışmışdır. Kəndə ən son gələnlər isə 100 il bundan əvvəldən başlayaraq ləzgilər olmuşdur.

## Coğrafiyası və iqlimi
Rayon mərkəzindən 18&nbsp;km şimal-qərbdə, Şəki-Zaqatala şose yolundan 2&nbsp;km aralı, Alazan-Həftəran vadisindədir. İqlimi yayı rütubətli keçən mülayim-isti iqlimdir.

Kəndin içərisindən Çəparx çayı keçir.

## Əhalisi
Əhalisi əsasən azərbaycanlı və ləzgilərdən ibarətdir. Kəndin əhalisi 2791 nəfər təşkil edir ki, onun da 1405 nəfəri kişi, 1386 nəfəri isə qadındır. 
 
## İstinadlar
Aşağı Küngüt

**Aşağı Küngüt** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunda kənd.

## Toponimikası
Kəndin əsasını XIX əsrin əvvəllərində Baş Küngüt kəndindən çıxmış ailələr qoymuşdular. Toponimin birinci komponenti olan "Aşağı" sözü kəndin coğrafi mövqeyini, yəni kəndin coğrafi baxımdan aşağı tərəfdə yerləşdiyini əks etdirən bir sözdür. Toponimin ikinci komponenti olan "Küngüt" isə XIII əsrdə monqolların tərkibində gəlmiş, olxonut tayfa birliyinin boylarından biri olan kungiyat/xingid tayfasının adıyla bağlıdır. Kəndin adının ümumi mənası da "aşağı tərəfdə yerləşən Küngüt kəndi" deməkdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Əyriçayın qolu olan Küngüt çayının sahilində, Qanıx-Həftəran vadisində, rayon mərkəzindən 25&nbsp;km cənub-şərqdə, Şəki-Oğuz şose yolundan 5&nbsp;km aralı yerləşir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 1358 nəfər təşkil edir ki, onun da 641 nəfəri kişi, 717 nəfəri isə qadındır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aşağı Layısqı

**Aşağı Layısqı** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Aşağı Göynük kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Aşağı Layısqı Şəki rayonunun Aşağı Göynük inzibati ərazi vahidində kənd.Şin çayının sahilində, Alazan-Həftəran vadisindədir. Oykonim ərazidəki Layskiqaya dağının adını daşıyır və "Aşağıda yerləşən Layısqı kəndi" deməkdir.Qarşılığı Baş Layısqı oykonimidir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Rayon mərkəzindən 18&nbsp;km şimal-qərbdə, Şəki—Zaqatala şose yolundan 2&nbsp;km aralı, Şin çayının sahilində, Alazan-Həftəran vadisindədir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 1265 nəfər təşkil edir ki, onun da 656 nəfəri kişi, 609 nəfəri isə qadındır.

### Tanınmış şəxslər
* Molla Cümə

## İstinadlar
Aydınbulaq

**Aydınbulaq** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Aydınbulaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Aydınbulaq kəndi sovet vaxtı Aydınbulaq sovetliyinin mərkəzi olmuşdur. Kənd Şəki rayon mərkəzindən 35&nbsp;km. cənub-şərqdə, Yevlax-Şəki şose yolundan 12&nbsp;km. aralı, Alazan-Həftəran vadisində yerləşir. Adını ərazidəki eyniadlı bulaqdan almışdır. Kəndin Şimalında təqribən IX-XIII əsrlərə aid edilən qüllə də (Ağacqala, Meydanqala, Qız qalası da adlanır) Aydınbulaq qülləsi adlanır. Kənd 1804-cu ildə Xoy xanı Cəfərqulu xanla Cənubi Azərbaycandan gəlmış ailələrin bir qrupunun Aydınbulaq adlanan yerdə məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

## Əhalisi
1976-cı ilin məlumatlarına görə əhalisi 470 nəfər olmuşdur. 2009-cu il məlumatlarına əsasən isə kəndin əhalisi 873 nəfər təşkil edir ki, onun da 438 nəfəri kişi, 435 nəfəri isə qadındır. Əhali tütünçülük, taxılçılıq, heyvandarlıq və arıçılıqla məşğuldur.

## Mədəniyyəti
Kənddə səkizillik məktəb, klub, kitabxana, tibb məntəqəsi fəaliyyət göstərir.

## Din
Kənddə "Hacı Mir Ələkbərağa" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Şıxoba

**Şıxoba** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## İstinadlar
Babaratma

**Babaratma** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Qudula kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Murdarçayın (Əyriçayın qolu) sahilində, Alazan-Həftəran vadisindədir. Kəndin yaxınlığında Babaratma piri var. Bu pirə bəzən Pirbaba da deyirlər. Rəvayətə görə, pir ərəb işğalları dövründə (VII əsr) yerli əhali ilə vuruŞmada öldürülmüş ərəb sərkərdəsi Babarutənin qəbridir. Oykonimin ikinci komponenti irətmə variantında yerli dialektdə "kəlağayı toxunan yer, emalatxana" mənasında işlənir. Məlumdur ki, Şəki ta qədimdən özünün qiymətli ipəyi və kəlağayısı ilə məşhurdur.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 319 nəfər təşkil edir ki, onun da 164 nəfəri kişi, 155 nəfəri isə qadındır.

## Babaratma piri
Şəki şəhəri Babaratma kəndindəki eyniadlı pir kompleksinə məqbərə, məscidlər və qəbiristanlıq daxildir. Məscid-türbə binasının kitabəsindən alınan məlumata görə, buradakı qəbir Seyyid Hacı Ağa Məhəmmədindir (h. 1005 / m. 1596-1597). Onun ulu babalarından birinin adı Seyyid Şeyx Dədə Mürsəl Şeyx Babarta idi. «Babarta» «Baba ribat» sözünün təhrif olunmuş şəklidir.

Türbə binasının divarında ərəbcə bu sözlər yazılıb : “Babaratma kəndindən olan və ziyarətgahda yaşayan Molla Abdullah ibn Molla Abdulmuttəlib Hz Muhammədin hicrətindən sonra 1100 ilində bərpa etdirdi və öz əli qəbrini qazdı” (1688-1689)

M5 Zaqatala - Yevlax yolunun Şəkidən keçən 366-ci km-i, Şəkinin girişindən 21&nbsp;km sonra, Əyriçay su anbarı ilə üzbəüz, Suvagil kənd yolundan 1,3&nbsp;km içəridə yerləşir.

## Təhsili
Bura kiçik kənd olduğu üçün kənd məktəbində təhsil alan uşaqların sayı 60-dır.

## İqtisadiyyatı
Kənd caamatı tütünçülüklə və əkinçiliklə məşğul olur.

## İstinadlar
Aşağı Şabalıd

**Aşağı Şabalıd** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun ərazisində kənd. Aşağı Şabalıd  kəndi şimaldan Dağıstanla sərhəddir.

Aşağı Şabalıd Şəki rayonunun ərazisində kənd. Murdarçayın sahilindədir. Oykonimin birinci komponenti kəndin yerləşdiyi coğrafi mövqeyi bildirir, ikinci komponent isə ərazidə yetişdirilən Şabalıd bitkisinin adındandır.

## Tarixi
Kəndin tarixi qədimdir. Kənddə olan toponimlərə görə kənd e.ə.  IV-V əsrdə salınıb. Kəndin yuxarı  başında Kilsə Burnu adlanan ərazi  var ki,  bu da burada yaşayan insanların zərdüşlükdən sonra xiristian dininə sitayiş etməsini bildirir. VII-X əsirlərdə ərəblər Azərbaycana gəldikdən sonra əhali islam dinini  qəbul etmişdir. Hal-hazırda bu misionerlərin nəslindən olan övliyaların qəbirləri qalmaqdadır. XX əsrin əvvəllərində kənddə 4 böyük məscid və  5 su dəyirmanı olmuşdur. Bu dövürlərdə kənddə 30-a qədər Həcc ziyarətinə gedib-gəlmiş insanlar olmuşdur.

## Mədəniyyəti
Kənd əhali sayına görə kiçik olsa da mədəniyyətin müxtəlif sahələri inkişaf  etmişdir. Bunlardan biridə  qədim musiqi aləti olan qara zurnada ifanın geniş yayılmasıdır.

Kənddən olan zurnaçı ifaçilarindan İlham və Xurşud Xəlilovlar, Süleyman Salahov, Camaləddin 
İsmayılov, Qismət Kərimov və başqaları bu ifanın ustalarıdır. Kəndin mədəniyyət evi, kitabxanası, feldşer-mama  məntəqəsi fəaliyyət göstərir.Həmçinin nağaranın mahir ifaçıları Yusibov Qabil və İsmayılov Məmməd olmuşdur.

## Coğrafiyası və iqlimi
Asağı Şabalıd Şəki rayonunun şimali qərbi Böyük Qafqaz dağlarının cənubunda yerləşir. Aşağı Şabalıd toponimi Şabalıd adından götürülüb. Üç tərəfdən dağlarla əhatə olunub.Qabaq hissəsindən Şin çayı axır. Kənd XX əsrin birinci yarısında Şin çayı tərəfindən tamamən dağıdılmışdır. Dağların qoynunda yerləşən kəndin hündürlüyü okean səviyyəsindən 650 m-dir. Ən hündür yeri Güllü təpədir – 1820 m. Kənd iki dağ dərəsi arasında yerləşir. Aşağı Şabalıd kəndi mülayim iqlim qurşağında yerləşir. İqlim tipi- yağıntıları ilboyu bərabərpaylanan mülayim isti tipdir. Kəndin iqlimi və təbiəti turizm üçün çox gözəl şərait yaradıb.

## Əhalisi
Aşağı Şabalıdın əhalisi 678 nəfərdir. Kəndin əhalisi azərbaycanlılardan ibarətdir.

## İqtisadiyyatı
Aşağı  Şabalıd  kəndində SSRİ dağılana qədər iqtisadiyyatının əsasını  tütünçülük təşkil  edir, ümumi gəlirinin 87.6 faizi onun  payına düşürdü. İkinci gəlir  sahəsi heyvandarlıq  olmuşdur. Hal-hazırda kəndin əsas gəlir mənbəyi yenə də heyvandarlıq və tərəvəzçilikdir.

## İstinadlar
Qədim yunan lirikası

***Qedim yunan lirikası*** — qədim yunan ədəbiyyatının mühüm bir mərhələsidir. Bu dövrdə lirika deyil, melos sözü işlənirdi. Lirika sözü sonralar musiqi alətinin adından (lira) yaranmışdır. Qədim yunan lirikasını üç qola ayırırlar:

* Elegiya
* Yamb
* Melika

## Elegiya
Müəyyən hüznlü bir hadisənin təsiri ilə yazılan elegiyalar, sonralar siyasi fikirlərin ifadəsinə çevrildilər. Siyasi məzmunu ilə seçilən elegiyalara Solonun elegiyalarını da aid edə bilərik.

## Yamb
Satirik məzmunlu şeirlər olmuşdur. Ən görkəmli nümayəndəsi Arxiloxdur.

## Melika
Lirik məzmunlu nəğmələrdir və iki növü vardır: monodik və xor nəğmələri.

Monodik melikanın ən görkəmli nümayəndələri Alkey, Sapfo və Anakreont olmuşlar və daha çox məhəbbət mövzulu əsərlər yazmışlar.

Xor nəğmələrinin epiqram, epinikya kimi növləri vardır. Mühüm hadisələr, məsələn olimpiya oyunları zamanı oxunur. Ən görkəmli nümayəndəsi Pindardır.

## İstinadlar
Baş Şabalıd

**Baş Şabalıd** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Baş Göynük kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Baş Şabalıd Şəki rayonunun Baş Göynük inzibati ərazi vahidində kənd. Şin çayı sahilində, dağ yamacındadır. Keçmış adı Şabalıd olmuşdur. XIX əsrin əvvəllərində bu kənddən çıxmış ailələr tərəfindən Aşağı Şabalıd yaşayış məntəqəsi yarandıqdan sonra keçmiş kənd indiki adla tanınmışdır. Oykonim baş (yuxarı) ve Şabalıd (kənd adı) komponentlərindən düzəlib, "yuxarıda yerləşən Şabalıd kəndi" deməkdir.

Kənd 1930-cu illərdə 10 min kişi və qadının əldə silah sovet hakimiyyətinə qarşı qalxmış üsyanda əsas rol oynamışdı və bu səbəbdən bölgədə xüsusi nüfuza malikdir.

Kənddə yerli camaatın qazıntıları zamanı insan sümüklərinin tapılması buranın tarixinin qədim olduğunu göstərir. İnsan sümükləri 
4-5 metr dərinlikdən tapılır. Kənddə alban kilsəsinin olması burada insanların yaşayışının islamdan öncəsinə gedib çıxdığını görmək olar.

## Mədəniyyəti
Baş Şabalıd kəndində mədəniyyətin formalaşmasında Baş Şabalıd kənd tam orta məktəbin böyük rolu olmuşdur. Hazırkı məktəbin yerində qədim bir tikili vardır. Bu tikili vaxtilə mədrəsə kimi fəaliyyət göstərmişdir. Sonralar bu bina sovet hakimiyyəti illərində anbar, sonralar isə yenidən məktəb kimi istifadə olunmuşdur. XX əsrin 20-30- cu illərində kənddə 40 nəfərdən artıq şagird təhsil alırdı.  Əhali İslam dininə inanır. Burada Şeyx Əhməd ziyarətgahı yerləşir. Kəndin müxtəlif yerlərində Alban kilsələri indiyədək qalmaqdadır. Yalnız bu kəndə məxsus danışıqda işlənən bəzi sözlər Türkiyə əhalisinin danışığı ilə uyğunluq təşkil edir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Şəki rayonunun şimal-qərbində kiçik bir kənd. Bir çıxış nöqtəsi var, üç tərəfdən dağla əhatə olunub. Çıxışında yerli camaat dilində "Quruçay" adlı çay var.  Qışda qarlı, yayda isə sərin hava olur. Hətta kəndin içindən bir neçə balaca çaylar axır. Şəki rayonunda ən çox şabalıd ağacının olduğu kənddir.

## Əhalisi
900 nəfərdən artıqdır.

### Tanınmış şəxsləri
* Şeyx Əhməd - övliya
* Molla Mustafa — 1930-cu il bolşeviklərə qarşı baş vermiş Şəki üsyanının rəhbəri.
* Müzəffər İdris oğlu - kəndin ilk müəllimlərindən
* Yusif Şükürlü (Şükürov) — Fizika-riyaziyyar elmləri namizədi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü. AMEA Şəki Regional Elmi Mərkəzinin direktoru

## İqtisadiyyatı
Əhalisi əsasən təsərrüfatda əkinçilik və maldarlıqla məşğul olur.

## İstinadlar
Baş Zəyzid

**Baş Zəyzid** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Baş Zəyzid kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Baş Zəyzid Şəki rayonunun Zəyzid inzibati ərazi vahidində kənd. Zəyzid çayının sahilində Baş Qafqaz silsiləsinin cənub ətəyindədir. Baş Zəyzid variantında da qeydə alınmışdır. Oykonim "yuxarı Zəyzid kəndi" deməkdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Böyük Qafqaz silsiləsinin cənub ətəyində, Zəyzid çayının sahilində yerləşir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 4788 nəfər təşkil edir ki, onun da 2416 nəfəri kişi, 2372 nəfəri isə qadındır. .

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Xaçvari kilsəsi və Zəyzid qalası dağılır
Bolludərə

**Bolludərə** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Bolludərə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Şəki rayonunun Turan qəsəbə inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki Bolludərə qəsəbəsi Bolludərə kəndi hesab edilmişdir.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsi Bolludərə adlı ərazidə salındığı üçün belə adlandırılmışdır. Dərənin torpağı məhsuldar, bərəkətli olduğu üçün ona belə ad verilmişdir.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd düzənlikdə yerləşir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 459 nəfər təşkil edir ki, onun da 235 nəfəri kişi, 224 nəfəri isə qadındır.

## İstinadlar
Bideyiz

**Bideyiz** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Baş Küngüt kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Şəki şəhərindən təqribən 20 km uzaqlıqda yerləşir.

## Tarixi
Küngüt çayının (Əyriçayın qolu) sahilində, Alazan-Əyriçay çökəkliyindədir. Yerli əhalinin rəvayətlərinə görə itmiş izin tapılması zamanı deyilən "Budu iz" sözündən yaranmışdır. Yunan dilində Budeyis sözünün mənası üç tərəfi bağlı deməkdir, həqiqətən də kəndin ətrafı üç tərəfdən bağlı dağlardan ibarətdir. Qonşu kəndlərdən ziyalıların savadlı adamların çoxluğuna görə fərqlənir. 1917-ci ildə Bideis variantında qeydə alınmışdır.

## Mədəniyyəti
Kəndin yaxınlığındakı dağlıq ərazidə Alban kilsəsi yerləşir.. Min ildən artıq tarixi olan bu kilsə öz möhkəmliyini qoruyub saxlamışdır. Həmin kilsədən xeyli sayda tarixi əşyalar tapılmışdır. Kilsə ətrafında yerləşən düzənlik ərazilərdə küp qəbirlərə rast gəlinmişdir. Bideyiz Şəkinin ilk ən qədim dörd kəndindən biridir. Kəndin yuxarısında dağın ətəyində iki yüz ildən artıq tarixi olan su dəyirmanı mövcuddur, kənd əhalisi ona Xası kişinin dəyirmanı da deyir. Kəndin mərkəzində 400 şagird tutumu olan Bideyiz kənd tam orta məktəbi, məktəbin yaxınlığında kənd məscidi yerləşir. Həmçinin kənddə tibb mərkəzi də mövcuddur. Azərbaycan filmi olan "Arxadan vurulan zərbə" filmində Cəbinin kürəyindən bıçaqlanaraq öldürülməsi səhnəsi bu dəyirmanda çəkilmişdir. Vahid Mustafayevin prezidenti olduğu Çingiz Mustafayev fondunun çəkdiyi "Xoca" filmi də bu kənddə çəkilmişdir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 1.258 nəfər təşkil edir. Əhalisi qonaqpərvərliyi, mehribanlığı, səmimimiliyi xüsusilə insanlarının ağıllı və savadlı olması ilə seçilir. İkinci Dünya Müharibəsində üç yüzə yaxın adam ön cəbhədə vuruşmuş yüzdən çox adam həlak olmuşdur. Qarabağ müharibəsi başladıqdan sonra kənd 6 şəhid vermişdir. Qarabağ müharibəsində də yüzdən çox adam ön cəbhədə vuruşmuşdur.. Kəndin əhalisi əkinçilik və maldarlıqla məşğul olur.

## Coğrafiyası və iqlimi
Üç tərəfi dağlarla əhatə olunan kəndin yanından çay axır. Kəndin ətrafının dağlarla əhatə olunması onun iqliminin nisbətən kontinental olmasına səbəb olur. Kəndin yanından axan çay yay aylarında havanın sərin keçməsinə səbəb olur. Bideyiz dağlarında təbii şəkildə qaynama bulaqlar mövcuddur. Min illər öncəsinə aid olan saxsı turbalar aşkarlanmışdır ki həmin turbalarla "Umar Bulaq", "Ceyran Bulaq" adlanan dağ bulaqlarının şəfalı suyundan kəndə su çəkilmişdir.

## İstinadlar
Aşağı Kəldək

**Aşağı Kəldək** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Baş Kəldək kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Aşağı Kəldək (Gəldək) Şəki rayonunun Baş Kungut inzibati ərazi vahidində kənd. Əyriçayın sahilində, Alazan-Əyriçay çökəkliyindədir. Tədqiqatçılar oykonimi kəl (gücdən düşmüş, dincə qoyulmuş) və -dək (-lək) komponentlərindən ibarət "dincə qoyulmuş əkin sahəsi" mənalı soz kimi izah edirlər. Kəldək komponenti kəndin ərazisindəki Kəl dağının adından yaranıb. "Kəl dağı yerləşən, Kəl dağının ətrafı, yanı" mənasını ifadə edir. Yaşayış məntəqəsini keçmiş Kəldək (indiki Baş Kəldək) kəndindən çıxmış ailələr nisbətən Aşağıda saldıqları üçün belə adlandırılmışlar.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 96 nəfər təşkil edir ki, onun da 49 nəfəri kişi, 47 nəfəri isə qadındır.

## İstinadlar
Böyük Dəhnə

**Böyük Dəhnə** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun eyniadlı inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Acınohur gölündən 10&nbsp;km. aralı, Turut çölündədir. Oykonim böyük (ölçü bildirir) və dəhnə (fars. "çay ağzı, keçid, suyun əsas mənbədən ayrıldığı yer, suvarma kanalının ağzı, sukeçirən yer, arx başı, arx başında bənd") komponentlərindən düzəlib, "böyük arx başı" mənasındadır.

## Mədəniyyəti
1902-ci ildə kəndin ərazisində aparılan araşdırmalar zamanı burada üzərində qədim yunan yazıları olan abidə tapılmışdır. Abidənin I-II əsrlərə aid olduğu güman edilir. 

## Coğrafiyası və iqlimi
Şəki ərazisi olsa da iqlimi Mərkəzi Aran iqliminə daha yaxın iqlimdi.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 5418 nəfər təşkil edir ki, onun da 2675 nəfəri kişi, 2743 nəfəri isə qadındır.

### Tanınmış şəxsləri
* Gülyanaq Məmmədova — Yüksək dərəcəli vokalist – Müğənni. Filmlərdə mahnı ifa edən və iştirak edən. Əməkdar artist
* Gülyaz Məmmədova — Müğənni. Filmlərdə mahnı ifa edən və iştirak edən. Əməkdar artist.
* Cavanşir Feyziyev — Alim, millət vəkili
* Dünyamin Yunusov — Alim.
* Zaman Qarayev— yazıçı, publisist, tənqidçi, ədəbiyyatşünas alim.

## İstinadlar
Cəfərabad (Şəki)

**Cəfərabad** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Cəfərabad kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Şəki rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində kənd. Alazan-Əyriçay çökəkliyindədir. Kəndin əsasını car I Aleksandr tərəfindən Şəki xanı təyin edilmiş xoylu Cəfərqulu xan qoymuşdur. XIX əsrin sonunda kənd icmasına Cəfərabad-Xoy və Cəfərabad-Şəki adlı iki yaşayış məntəqəsi daxil idi. Hazırda bu kəndlərdən biri Cəfərabaddır. Bu kəndlərin bünövrəsini əslən dumbuli tayfasından olan Cəfərqulu xanla birlikdə buraya gələn ailələr (əsasən Şəkkaki tayfasına mənsub idilər) qoymuşdular. Oykonim Cəfər (Cəfərqulu xana iŞarədir) və abad (kənd) komponentlərindən düzəlib. Antropotoponimdir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 2005 nəfər təşkil edir ki, onun da 1015 nəfəri kişi, 990 nəfəri isə qadındır.

### Görkəmli şəxsiyyətləri
* Əmrahov Mais İsrail oğlu — tarix e.d, professor, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti
* Fətəli Xan Xoyski — Azərbaycanın birinci baş naziri.

## İstinadlar
Cəyirli (Şəki)

**Cəyirli** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun eyniadlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Şəki rayonunun Sucma inzibati ərazi vahidində kənd. Şəki yaylasındadır. Etnotoponimdir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 2046 nəfər təşkil edir ki, onun da 1039 nəfəri kişi, 1007 nəfəri isə qadındır. .

## İstinadlar
Cumakənd

**Cumakənd** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Cumakənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Cumay Şəki rayonunun Baş Göynük inzibati ərazi vahidində kənd. Əyriçayın sahilində Daşüz (Daşyüz) silsiləsinin ətəyindədir. Cuma variantında da qeydə alınmışdır. XIX əsrin sonlarında Şin çayı daşaraq Baş Göynük və Aşağı Göynük kəndlərində böyük dağıntılar törətdiyindən həmin kəndlərdən xeyli əhali buraya köçmüş və Təzəkənd adlı yaşayış məntəqəsinin əsasını qoymuşdur. Ətəyində yerləşdiyi dağın adı ilə Daşüz Təzəkənd də adlandırılmışdır. 1966-cı ildə el sənətkarı Aşıq Molla Cumanın (1855-1920) şərəfinə Cuma adlandırılmışdır. 1933-cu ildə Bərdədə Cumalar kəndi qeydə alınmışdır.

## Əhalisi

*  Əhalisi 2205 nəfər təşkil edir ki, onun da 1166 nəfəri kişi, 1039 nəfəri isə qadındır.

* Kiçik istisnalar nəzərə alınmazsa kənddə etnik Türk ailələri yaşayır. Və əhali bütünlüklə Azərbaycan Türkcəsinin şimal-qərb ləhcəsində danışır.

## İstinadlar
Cunud

**Cunud** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Baş Layısqı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Cunud Şəki rayonunun Baş Layski inzibati ərazi vahidində kənd. Baş Qafqaz silsiləsinin ətəyindədir.  Oykonimin XIII əsrdə monqolların tərkibində olmuş türkdilli sunnit tayfasının adından olması ehtimal edilir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 1010 nəfər təşkil edir ki, onun da 518 nəfəri kişi, 492 nəfəri isə qadındır. .

## İstinadlar
Çapağan (Şəki)

**Çapağan** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Aşağı Küngüt kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Çapağan Şəki rayonunun Aşağı Küngüt inzibati ərazi vahidində kənd. Alazan-Əyriçay çökəkliyindədir. Oykonim eyniadlı çayın adındandır.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 326 nəfər təşkil edir ki, onun da 161 nəfəri kişi, 165 nəfəri isə qadındır. .

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çayqaraqoyunlu

**Çayqaraqoyunlu** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Turan qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## Tarixi
İncəçayın sahilində, dağətəyi düzənlikdədir. Etnotoponimdir. Vaxtilə bu kəndin yaxınlığında "**Dağ Qaraqoyunlu**" adını daşıyan başqa bir kənd də mövcud idi.

Vaxtilə bu ərazidə maldarlıqla məşğul olan qaraqoyunlu tayfasının səkkiz yatağı olmuşdur. 19-cu əsrin ortalarında qaraqoyunlular bu yataqlarda yaşayış məntəqələrinin əsasını qoymuşlar.

"Çay" və "qaraqoyunlu" komponentlərindən düzəlmiş toponim "çay kənarındakı Qaraqoyunlu kəndi" mənasındadır.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 1705 nəfər təşkil edir ki, onun da 832 nəfəri kişi, 873 nəfəri isə qadındır.

## Kənddəki yer adları

### Bulaqlar
* Kamil bulağı
* Qarağac suyu

### Dağlar
* Sarı dağ
* Uzun dağ

### Dərələr
* Ayı su içən dərə
* Böyük dərə
* Qaraqoyunlu dərəsi
* Yavulqan dərəsi
* Hürüqaçan dərəsi
* Əyri dərə
* Narlıca dərəsi
* Ölü dərə

### Qayalar
* Səs verən qaya / Səsli qaya

### Təpələr
* Quzğun təpə
* Qulaqlı təpə
* Şiş təpə

### Düzlər
* Bayan düzü
* Böyük taxta düzü

### Nüylər
* İydəli nüy
* Palıdlı nüy

## İstinadlar
Çələbixan

**Çələbixan** — Azərbaycan Respublikası Şəki rayonunun Daşüz kənd inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Şəki rayonunun Daşüz kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki yaşayış məntəqəsi Çələbixan qəsəbəsi adlandırılmış və rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatına daxil edilmişdir.

## Əhalisi
Qəsəbənin əhalisi 223 nəfər təşkil edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Daşbulaq (Şəki)

**Daşbulaq** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Daşüz kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Təbiəti
Yayda sərin, Qışda mülayim iqlimə malikdir

## Ərazisi
Yevlax-Zaqatala yolunun üzərində yerləşir. Daşüz kəndindən 6km məsafədədir.

Sağ hissədən Kiçik Dəhnə

Sol hissədən Qax rayonunun kəndləri ilə həm sərhəddir

## Tarixi
Şəki rayonunun Qaradağlı inzibati ərazi vahidində kənd. Daşüz silsiləsinin ətəyindədir. XIX əsrin əvvəllərində Qərbi Azərbaycandan (indiki Ermənistan)  çıxmış ailələrin Daşbulaq adlı yerdə məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 469 nəfər təşkil edir ki, onun da 246 nəfəri kişi, 223 nəfəri isə qadındır. 

Kənddə bir modul tipli 9 illik məktəb var.

## İstinadlar
Çeşməli

* Çeşməli (Tovuz) — Azərbaycanın Tovuz rayonunda kənd.
* Çeşməli (Şəki) — Azərbaycanın Şəki rayonunda kənd.
Çeşməli (Şəki)

**Çeşməli** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Çeşməli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Şəki rayonunun Şəki şəhər inzibat-ərazi vahidi tərkibindəki yaşayış məntəqəsi Çeşməli kəndi adlandırılmış və rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatına daxil edilmişdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Çeşməli kəndi düzənlik sahədə yerləşir. Kəndin şərq hissəsindən Qurucana çayı axır. Bu çay kənddən 5&nbsp;km cənub-şərqdə Küngüt çayına qovuşur. Kənd ərazisi eyni zamannda Şəki qırqovul yasaqlığına daxildir. Kəndin landşaftı meşə-çöldür. Kəndin cənub ərazisindən axan Qarasu çayı ərazisində allivüal çöküntülərdə yemişan, palıd meşəlikləri yayılmışdır. Kəndin ərazisi başdan-başa əkin sahələri və bağlardan ibarətdir. Kənddə taxıl əkini geniş yayılmışdər. İqlimi yayı isti və quraq, qışı mülayim keçir. Orta illik yağıntı 500–600&nbsp;mm-dir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 728 nəfər təşkil edir ki, onun da 370 nəfəri kişi, 358 nəfəri isə qadındır. Əhali əsasən sovet dönəmində savxoz olaraq fəaliyyət göstərən bölgəyə köçürülmə ilə fəhlələrdən ibarət idi. Sonradan kəndə kənar kəndlərdən köçüb gəlindi. Bu köçən əhalinin tərkibində mesxeti türkləri, Qarabağ məcburi köçkünləri, ləzgilərin adını çəkə bilərik. Kənd bələdiyyəsi 1999-cu ildə təşkil olunmuşdur.

## İqtisadiyyatı
Əhalinin məşğuliyyəti əkinçilik və heyvandarlıqdır. Kənddə həm də bağçılıq inkişaf edib. Elə bağçılığı əhalinin əsas məşğuliyyəti saymaq olar. Əhalinin becərdiyi ağac tingləri rayon ərazisində məşhurdur. Eyni zamanda bu tingləri (calaqları) başqa rayonlara da çıxarılır. Otlaq sahələrinin azalması əhalidə maldarlığa olan marağı azaldıb.

## İstinadlar
Dərəcənnət

**Dərəcənnət** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Suçma kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Dərə Cənnətli Şəki rayonunun Sucma inzibati ərazi vahidində kənd. Daşüz silsiləsinin yamacındadır. Rayonun ərazisində cənnətli tayfa adı ilə bağlı digər kənd adından (Təpə Cənnətli) fərqləndirmək məqsədilə nisbətən çökəkdə olan bu kənd Dərə Cənnətli adlandırılmışdır.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 879 nəfər təşkil edir ki, onun da 435 nəfəri kişi, 444 nəfəri isə qadındır.

## İstinadlar
Əliyar (Şəki)

**Əliyar** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Aydınbulaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Əliyar Şəki rayonunun Aydınbulaq inzibati ərazi vahidində kənd. Şəxs adı əsasında formalaşmışdır.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 531 nəfər təşkil edir ki, onun da 261 nəfəri kişi, 270 nəfəri isə qadındır. .

## İstinadlar
Fazıl

**Fazıl** (əvvəlki adı: **Fazil**) — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun İbrahimkənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Şəki rayonunun Aşağı Küngüt kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki Fazil kəndi Fazıl kəndi adlandırılmışdır.

## Toponimikası
Oykonim 1917-ci ildə Fazilli, 1933-cü ildə isə Fazılkənd variantında qeydə alınmışdır. Yerli əhalinin verdiyi məlumata görə, yaşayış məntəqəsinin əsasını Fazil adlı şəxs qoyduğuna görə kənd onun adını daşıyır.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Şəkinin Fazıl kəndində "Əbədi sükut dünyası" labirinti yerləşir və ətrafındakı həyətyanı sahələrindən vaxtaşırı olaraq müəyyən tapıntılar üzə çıxır.
Arxeloqların sözlərinə görə, məişət avadanlıqları o dövrdə insanlarda sağa meyilliyin yüksək olmasını göstərir. Belə ki, aşkarlanan qablarda olan qulp hissələr yalnız sağ əllə götürmək üçündür.
Təpəbaşı abidəsinin yerləşdiyi ərazinin əhalinin inanc yeri olduğunu labirintdə tapılan ana və ata bütləri sübut edir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Əyriçayın sahilində, Alazan-Əyriçay çökəkliyində yerləşir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 403 nəfər təşkil edir ki, onun da 194 nəfəri kişi, 209 nəfəri isə qadındır.

## Mədəniyyəti
Fazıl kəndində Labirint muzeyi fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Daşüz

**Daşüz** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Daşüz kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Şəki rayonunun Daşüz kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki Daşüz qəsəbəsi Daşüz kəndi hesab edilmişdir.

## Toponimikası
Adını ərazidəki Daşüz (bəzən Daşyüz kimi də qeydə alınır) silsiləsinin adından almışdır. XX əsrin əvvəllərində kəndin ərazisində Ədil xanın at ilxısının tövlələri olmuşdur. 1923-cü ildə burada 71 nömrəli atçılıq zavodu təşkil edilmiş, 1951-ci ildən isə buraya Samux rayonunun Qırmızı Samux sovxozundan camışlar gətirilərək camışçılıq sovxozu yaradılmışdı. Müxtəlif illərdə Tovla, Tavla, Orconikidze adına sovxozun nəzdində qəsəbə də adlandırılmışdır.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Tarixi abidlələr əsasında kəndin hələ 1914-cü ildə mövcud olduğu məlumdur. Burada qədimdən qalan bir qala var. Amma bu qalaya yetərincə diqqət olmadığından görünüşü pis vəziyyətdədir.

* Daşüz kurqanları
* Daşüzlü kurqanlar

## Coğrafiyası və iqlimi
Əyriçayın (Qanıx çayının qolu) sol sahilində, Daşüz silsiləsinin ətəyindədir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisini rutullar təşkil edir. Kəndin əhalisi 1190 nəfər təşkil edir ki, onun da 570 nəfəri kişi, 620 nəfəri isə qadındır.

## İstinadlar
Göybulaq (Şəki)

**Göybulaq** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Cəfərabad kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Göybulaq Şəki rayonunun Cəfərabad inzibati ərazi vahidində kənd. Sərcəli dağının ətəyindədir. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsi XIX əsrin əvvəllərində Qarabağdan gəlmiş ailələrin Göybulaq adlı yerdə məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Kənd adını ərazidəki eyniadlı bulaqdan almışdır. Göybulaq adlı bulaqlar Tovuz və Balakən rayonlarında da qeydə alınmışdır.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 730 nəfər təşkil edir ki, onun da 349 nəfəri kişi, 381 nəfəri isə qadındır.

## İstinadlar
İbrahimkənd

**İbrahimkənd** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun İbrahimkənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
İbrahimkənd Şəki rayonunun Aşağı Küngüt inzibati ərazi vahidində kənd. Alazan-Əyriçay çökəkliyindədir. Oykonim İbrahim (Şəxs a.) və kənd komponentlərindən düzəlib, "İbrahimə məxsus kənd" mənasındadır.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 690 nəfər təşkil edir ki, onun da 333 nəfəri kişi, 357 nəfəri isə qadındır.. Əhali əsasən taxılçılıq, tütünçülük, baramaçılıq, tərəvəzçilik, heyvandarlıqla məşğuldur.

## Mənbə
# Azərbaycan coğrafiyası. Ensiklopedik lüğət. — Bakı: "GÜNƏŞ" nəşriyyatı, 2011.

## İstinadlar
İnçə (Şəki)

**İnçə** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun İnçə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Kənd Şəki-Qax-Zaqatala-Balakən yolu üzərində yerləşir.Kəndin əhalisi 1355 nəfər təşkil edir ki, onun da 692 nəfəri kişi, 663 nəfəri isə qadındır. Kəndin yuxarı hissəsində əhali daha sıx yerləşib. Kəndin əhalisi ikimillətlidir. Burda Rutul ləzgiləri məskunlaşmışdır (XX-XIX əsr). Rutul ləzgiləri bura 18-19-cu əsrlərdə Dağıstanın Rutul rayonu ərazisindəki Borç kəndindən Azərbaycanın şimal ərazilərinə köçmüşdür(Şəki- Şin, Şorsu, Daşüz, Göybulaq və s.). Əhalisi çox mehriban, qonaqpərvərdir. Kənd daxilində 3 şəhid bulağı var. Şəhid Əlibəyov Mahmud (ləzgi), Şəhid Piriyev İsmayıl, Şəhid Elmir Umudlu. Əhalisi əsasən bağçılıq, əkinçilik, maldarlıq ilə məşğul olur.

## Kənd haqqında

Kənd Şin çayının sahilində yerləşir. Kəndin 3 tərəfi dağlarla əhatə olunmuşdur. Dağların ən yüksək zirvəsi Qaraginədir. Ərazisi 1,58 km²-dir. Kəndin şərq hissəsində uzunluğu 941 m olan çay axır. Çayın mənbəyi dağ sularından gəlir, mənsəbi yoxdur. Kəndin girişindən başına kimi olan əsas yolun uzunluğu 1,9 km-dir.

## İstinadlar
Köbər Zəyzid

**Köbər Zəyzid** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Orta Zəyzid kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Köbər Zəyzid Şəki rayonunun Zəyzid inzibati ərazi vahidində kənd. Baş Qafqaz silsiləsinin ətəyində, Qanıx-Əyriçay çökəkliyindədir.

*Köbər* komponenti yaşayış məntəqəsini rayonun ərazisindəki *[[Baş Zəyzid]]* və *[[Orta Zəyzid]]* kəndlərindən fərqləndirməyə xidmət edir.

Oykonimin "köbər" hissəsi bəzilərinin fikrincə əcdadları xəzərlərin kabar tayfası olan kəbirli tayfa adı ilə bağlıdır. Lakin azərbaycan dilində ayrıca "köbər" sözü mövcuddur, mənası da "dik yer, dikdir, dik torpaq qalağı, hündür yer" deməkdir. Bu cür açıqlama kəndin yerləşdiyi relyefi təsvir etdiyinə görə daha məntiqli ola bilər.

Adın "zəyzid" (zəkzid/zəqzit) hissəsinə gəlincə isə, bəziləri onu monqol tayfalarından birinə məxsus olduğunu bildirirlər, lakin digər açıqlamalar da mövcuddur. Məsələn, xalq etimologiyasına görə "zəyzid" sözü üzdə əmələ gələn kəsiklərin müalicəsi üçün istifadə olunan Zəy adlı maddənin adı ilə bağlıdır. Hal-hazırda bu maddədən hələ də bərbərxanalarda istifadə olunur, qanı qısa müddətdə kəsmə qabiliyyətinə malikdir. Digər bir fərziyyəyə görə bu ad kəndin yuxarısında yerləşən və eramızdan əvvələ məxsus olan Zəy qalasının adı ilə bağlıdır. Yeraltı tunellərə malik olan bu qalanın əsası, rəvayətə görə, Makedoniyalı İskəndər tərəfindən qoyulmuşdur. Lakin elm adamları və tədqiqatçılar tərəfindən qəbul olunmuş etimologiya bunları təsdiqləmir.

İstənilən halda, Köbər Zəyzid, Baş Zəyzid və Orta Zəyzid kəndlərinin adları bir-birləri ilə bilavasitə bağlıdır, və Köbər Zəyzid kəndinin adını çox güman ki "köbər ərazidə (dik, hündür yerdə) yerləşən Zəyzid kəndi" kimi açıqlamaq olar.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 1034 nəfər təşkil edir ki, onun da 517 nəfəri kişi, 517 nəfəri isə qadındır.

## İstinadlar
Küdürlü

* Küdürlü (Ağdam) — Azərbaycanın Ağdam rayonunda kənd.
* Küdürlü (Şəki) — Azərbaycanın Şəki rayonunda kənd.
Küdürlü (Şəki)

**Küdürlü** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Küdürlü kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Şəki rayonunun Qaradağlı inzibati ərazi vahidində kənd. Alazan-Əyriçay çökəkliyindədir. Oykonim Azərbaycan dilinin dialektlərində işlənən kudur/kudru/kudri (quru iqlimli yer, su çıxmayan ərazi) sözündən və -lu şəkilçisindən düzəlib, ərazinin coğrafi movqeyini təyin edir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 472 nəfər təşkil edir ki, onun da 235 nəfəri kişi, 237 nəfəri isə qadındır.

## İstinadlar
Qayabaşı

;Kəndlər
* Qayabaşı (Xocalı) — Azərbaycanın Xocalı rayonunda kənd.
* Qayabaşı (Şəki) — Azərbaycanın Şəki rayonunda kənd.
* Qayabaşı (Göyçə) — Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunda kənd.
* Daşqayabaşı (Kəleybər) — İranın Kəleybər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Digər mənalarda
*Qayabaşı bələdiyyəsi — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunda bələdiyyə.
Qoxmuq

**Qoxmuq** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Qoxmuq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
1 yanvar 1914-cü il tarixinə olan məlumata əsasən kənddə əsasən etnik tatarlardan ibarət hər iki cinsdən toplam 838 nəfər əhali yaşayırdı.

Kəndin əhalisi 4853 nəfər təşkil edir ki, onun da 2470 nəfəri kişi, 2383 nəfəri isə qadındır.

## Təhsil
Qoxmuq kənd tam orta məktəbinin binası 1967-ci ildə inşa edilmişdi. O vaxtdan təmir olunmayan bina tədris üçün yararsız vəziyyətdə düşmüşdü. 2013-cü ilin oktyabrında Şəki Şəhər İcra Hakimiyyətinin sifarişi ilə dövlət büdcəsi vəsaiti hesabına 840 şagird yerlik Qoxmuq kənd tam orta məktəbi üçün yeni binanın inşasına başlanmışdır. 4 noyabr 2015-ci ildə Prezident İlham Əliyev Şəkiyə səfəri çərçivəsində Qoxmuq kənd tam orta məktəbinin yeni binasının istifadəyə verilməsi mərasimində iştirak etmişdir.

Yüksək keyfiyyətlə tikilən binada təlim-tədris üçün bütün zəruri şərait yaradılmışdır. Sahəsi 5.277 kvadratmetr olan bina üçmərtəbəlidir. 108 müəllimin çalışdığı məktəbdə 42 sinif otağı yaradılıb, müasir standartlara cavab verən və əyani vasitələrlə təchiz olunan fənn laboratoriyaları qurulub. İnformatika kabineti kompüter avadanlığı ilə təchiz edilib. Hərbi kabinetdə şagirdlərin hərbi biliklərə yiyələnmələri üçün hər cür şərait yaradılıb. Məktəbin kitabxanası dərs vəsaitləri ilə təmin olunub və şagirdlərin istifadəsinə verilib. İdman zalında da müasir qurğular quraşdırılıb. Binanın 240 yerlik akt zalında isə müxtəlif tədbirlərin keçirilməsinə hər cür imkan var. Məktəbin binasının ətrafında geniş yaşıllıq zolağı salınıb, həyətyanı sahədə idman meydançası yaradılıb və idman qurğuları quraşdırılıb.

## Din
Kənddə Qoxmuq kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Qumux

**Qumux** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Baş Layısqı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Şəki rayonunun Baş Laysqi kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki yaşayış məntəqəsi Qumux kəndi adlandırılmış və rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatına daxil edilmişdir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 1035 nəfər təşkil edir ki, onun da 518 nəfəri kişi, 517 nəfəri isə qadındır. Qumux kəndinin əhalisin ilk məskunlaşma yeri kimi tarixi faktlarda Dagıstanın Qazıqumux dairəsi olduğu göstərilir; Dairə əhalisinin bir hissəsi XIX əsrin ortalarında Şəki rayonu ərazisinə köçmüşdürlər.

## İstinadlar
Oraban

**Oraban** (əvvəlki adı: **Oravan**) — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunun Baş Kəldək kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Şəki rayonunun Başa Küngüt kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki Oravan kəndi Oraban kəndi adlandırılmışdır.

## Toponimikası
Rəvayətə görə Oraban sözünün etimologiyası "ora" və "ban" sözlərinin birləşməsindən ibarətdir. Köçəri tayfa, indiki orabanlıların əcdadları Oraban kəndinin yerləşdiyi əraziyə sübh tezdən, "ora" "xoruz banı" vaxtı çatıb məskən salmışlar və binə etdikləri kəndin adını da Oraban qoymuşdur. Digər tədiqatçılara görə, oykonim fars mənşəli oura (qala) və məkan bildirən- van komponentlərindən düzəlib, "qala olan yer, qala yeri" mənasındadır.

## Tarixi
Oraban kəndi Şəkinin qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Bunu kəndin yamac hissəsindəki qədim qəbristanlıq da sübut edir. Bu qəbristanlığın islamdan əvvəlki dövlərdə salındığı və buradakı qəbirlərin qədim alban tayfalarına məxsus olduğu ehtimal edilir. Bundan əlavə kəndin dağ hissələrinə iki alban kilsəsinin olduğuda bildirilir. Alban kilsələri kənd sakinlərinin həyətlərinə düşdüyündən zamanla dağıdılmışdır. Son zamanlar Yamac deyilən ərazidə yerləşən Alban qəbirstanlığıda kənd sakinləri tərfindən dağdılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kəndin ərazisi əsasən yaşıllıqlarla örtülüdür. Meşələrində cüyür, ayı, dovşan, porsux, çaqqal, dələ və s. heyvanlara rast gəlinir. Kəndin qışı soyuq və rütubətli, yayı isə sərin keçir. Dəniz səviyyəsindən 800-900 metr yüksəklikdə olan kənd rayon mərkəzindən 30&nbsp;km aralıda yerləşir. Oraban kəndi şərqdən Oğuz rayonunun Muxas kəndi, şimaldan Baş Kəldək kəndi, şimal-qərbdən Baş Küngüt kəndi, cənubdan meşə massivi ilə əhatələnir. Yay turizmi üçün kəndin yaxşı potensialı var. Kənd dağlarında şəlalə vardır.

## Əhalisi
Kənddə 1200 nəfərə yaxın insan yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Kənddə 187 ev təsərrüfatı var. Əhalinin əsas məşğuliyyətinin əkinçilik, maldarlıq və odunçuluq təşkil edir. Kənddə üç çayxana və iki mağaza fəaliyyət göstərir. Kənddə qaz, yol və su problemi mövcuddur.

## Təhsil
Kənddə bir məktəb fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar