Yerliləşdirmə

**Yerliləşdirmə** () — 1920-ci illərdə və 1930-cu illərin əvvəllərində, eləcə də 1953-cü ilin mart-iyun ayları arasında qısa bir müddət ərzində (Beriya milli islahatları) Sovet hökumətinin milli məsələ ilə bağlı siyasi və mədəni kampaniyası idi və mərkəzi hökumətlə SSRİ milli respublikalarının yerli əhalisi arasındakı ziddiyyətləri aradan qaldırmağa yönəlmişdi. Yerliləşdirmə yerli millətlərin nümayəndələrinin rəhbər vəzifələr üçün hazırlanması və irəli çəkilməsi, milli-ərazi muxtariyyətlərinin yaradılması, azlıqların dillərinin rəsmi işə və təhsilə daxil edilməsi, yerli dillərdə media nəşrlərinin təşviq edilməsindən ibarət idi. 1930-cu illərin sonlarında (və qismən 1932-1933-cü illərdə) yerliləşdirmə məhdudlaşdırıldı və onun fəal iştirakçılarının çoxu repressiya edildi. Onun yerinə rus dilinin millətlərarası ünsiyyət dili kimi geniş tətbiqi başlandı. Lakin yerliləşmə SSRİ-nin milli azlıqlarının nümayəndələri arasından xeyli sayda təhsilli kadr təbəqəsinin yaranmasına, eləcə də qeyri-rus dillərində təhsil verən təhsil müəssisələri şəbəkəsinin yaradılmasına səbəb oldu.

## Səbəbləri və ideoloji əsasları
Korenizasiyanın səbəbləri Rusiyada vətəndaş müharibəsi zamanı özünü göstərən milli ucqar ərazilərdə Sovet hakimiyyətinin qeyri-sabitliyi, milli ucqar ərazilərin qeyri-rus əhalisinin "rus" dil və etnik-mədəni dominantlığı ilə hökumətə (həm köhnə, həm də yeni) qarşı ehtiyatlılığı və mərkəzi hökumətin bu və ya digər şəkildə nəzərə almalı olduğu 20-ci əsrin əvvəllərində baş verən inqilabi hadisələr zamanı qeyri-rus xalqlarının milli özünüdərkinin əhəmiyyətli dərəcədə artması idi. "Korenizasiya"nın ideoloji əsası 15 noyabr 1917-ci ildə elan edilmiş Rusiya Xalqlarının Hüquqları Bəyannaməsi idi. "Korenizasiya" ideologiyası partiya və sovet liderlərinin əsərlərində daha da inkişaf etdirildi. 1920-ci ildə İ.V.Stalin "Rusiyada Milli Məsələ üzrə Sovet Hökumətinin Siyasəti" məqaləsində "ana dilində məktəblərin, məhkəmələrin, administrasiyanın və dövlət orqanlarının yaradılması" təklifini irəli sürdü. Sovet Rusiyasında vəziyyət belə idi: ölkənin kənarlarında şəhərlər çox vaxt rusdilli idi, lakin ətraf kəndlərdə milli azlıqların nümayəndələri yaşayırdı. Buna görə də, əvvəlcə rusdilli şəhərləri yerliləşdirmək lazım idi. İ.V. Stalin bunda qeyri-mümkün bir şey görmürdü. 1921-ci ildə RK(b)P-nin 10-cu qurultayındakı çıxışında o, bəyan etmişdi: “*Tarixə qarşı gedə bilmərik. Aydındır ki, əgər Ukrayna şəhərlərində rus elementləri hələ də üstünlük təşkil edirsə, zamanla bu şəhərlər qaçılmaz olaraq ukraynlaşdırılacaq. Təxminən 40 il əvvəl Riqa alman şəhəri idi. Lakin şəhərlər kəndlərin hesabına böyüdüyündən və kənd milliyyətin qoruyucusu olduğundan, Riqa indi sırf Latviya şəhəridir. Təxminən 50 il əvvəl Macarıstanın bütün şəhərləri alman xarakteri daşıyırdı; indi onlar macarlaşdırılıb. Eyni şey Belarusla da baş verəcək, şəhərlərində hələ də belarus olmayanlar üstünlük təşkil edir*.”.

Qərb tarixçilərinə görə, yerliləşdirmənin məqsədi yerli səviyyədə bolşevik hakimiyyətini gücləndirmək idi. Əksər milli respublikaların və muxtariyyətlərin partiya və sovet orqanlarında milli (qeyri-rus) kadrların əhəmiyyətsiz faizi mərkəzi rəhbərliyin narahatlığına səbəb oldu, çünki bu, yerli əhalinin gözündə hakimiyyətin nüfuzunu və cəlbediciliyini əhəmiyyətli dərəcədə zəiflətdi. Yerli səviyyədə bir çox partiya və sovet funksioneri yerli qeyri-rus əhalisinin dilini bilmir və onun adət-ənənələrinə və mədəniyyətinə xor baxırdı, bu da yerli əhaliyə keçmişdən yaxşı məlum olan Böyük Rus şovinizmini nümayiş etdirirdi. İnqilabdan əvvəlki dövrdən, xüsusən də Orta Asiya respublikalarında rəhbər vəzifələr tutmaq üçün kifayət qədər təhsilli yerli millətlərdən az adam qalmışdı. Hətta Ukraynada belə kadr çatışmazlığı o qədər böyük idi ki, hətta bolşeviklərin əleyhdarı olan və 1918-ci ildə əsasən oxşar ukraynalaşdırma siyasəti həyata keçirməyə cəhd edən hetman P.P. Skoropadski də bunu etiraf etdi. O yazırdı: "*Ukraynalılar daim deyirlər ki, mən Ukraynanı yaratmaq üçün Rusiya qüvvələrindən istifadə etmişəm. Bəli, çünki yalnız Ukrayna qüvvələri tərəfindən ciddi bir şey yaradıla bilməzdi. Ukraynalıların həqiqətən mədəni təbəqəsi çox azdır. Bu, Ukrayna xalqının bədbəxtliyidir.*" Bundan əlavə, bolşeviklərin yüksəlişindən sonra milli ziyalıların bir hissəsi mühacirət etdi. Nəticədə, 1920-ci illərin əvvəllərində milli azlıqların nümayəndələri Sovet respublikalarında partiya orqanlarının yalnız kiçik bir hissəsini təşkil edirdi və bütün millətçilər öz ana dillərində səlis danışa bilmirdilər. Məsələn, 1922-ci ildə etnik ukraynalılar Ukrayna Kommunist Partiyasının (bolşeviklərinin) yalnız 23%-ni təşkil edirdi. 1922-ci ildə Ukrayna Kommunist Partiyası (bolşevikləri) üzvlərinin yalnız 11%-i ukrayna dilində səlis danışırdı. Sovet hakimiyyəti hətta ekstremal tədbirlərə əl atmağa məcbur oldu - M.S. Qruşevskinin rəhbərlik etdiyi qalisiyalıları ukraynalaşdırmanı həyata keçirməyə dəvət etdi. Yerli partiya və sovet hakimiyyətinin "yerliləşdirilməsi" cəhdləri ardıcıl və yarımçıq idi. 1930-cu illərin əvvəllərində "burjua millətçiliyinə qarşı" kampaniyanın başlanması ilə əlaqədar olaraq, yerli "yerliləşdiricilərin" əksəriyyəti repressiyalara məruz qaldığı üçün bu cəhdlər məhdudlaşdırılmağa başladı. Məsələn, alman mütəxəssisi Gerhard Simon hesab edirdi ki, yerliləşdirmə millətçi qüvvələrin inkişafının qarşısını almaq məqsədi daşıyır. Dil, mədəniyyət və kadr siyasətində güzəştlər muxtariyyətçi və separatçı əhval-ruhiyyələrin yayılmasının qarşısını almaq məqsədi daşıyırdı.

## Görülən tədbirlər
Yerliləşdirmə müxtəlif səviyyələrdəki yerli etnik kadrların partiya və inzibati strukturlarda rəhbər vəzifələrə irəli çəkilməsi, eləcə də etnik ucqar ərazilərdə mövcud rusdilli partiya və inzibati kadrları yerli dili öyrənməyə məcbur etmək üçün uğursuz cəhdlər yolu ilə həyata keçirilirdi. Bu siyasət, ziddiyyətlərə və uğursuzluqlara baxmayaraq, etnik mədəniyyətlərin dəstəklənməsi və inkişaf etdirilməsi siyasəti ilə yanaşı, SSRİ-nin rus olmayan xalqlarının milli inkişafı və mədəni tərəqqisi üçün vacib idi.

Milli azlıqların yaşadığı ərazilərdə onların təmsilçiliyi üçün faiz kvotaları, eləcə də keçid üçün son tarixlər müəyyən edildi. 22 noyabr 1923-cü ildə Qırğızıstan MSSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi 1924-cü ilin yanvar-iyul ayları arasında Qazax volostlarında bütün rəsmi sənədləşmə işlərinin qazax dilinə keçirilməsini nəzərdə tutan bir qərar qəbul etdi. Qırğızıstan MSSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 2-ci sessiyası qazax əhalisinin yaşadığı ərazilərdə işçilərin 100% yerliləşdirilməsini, qarışıq etnik əhalisi olan ərazilərdə isə 50% yerliləşdirilməsini tələb etdi. 1936-cı ildə qazaxlar Qazaxıstan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 67%-ni, respublika xalq komissarlıqlarının rəhbərliyinin 64%-ni, icra komitələrinin rəhbər işçilərinin 53%-ni, regional icra komitələri sədrlərinin 56%-ni, rayon icra komitələrinin 69%-ni və kənd şuraları sədrlərinin 65%-ni təşkil edirdi. 1 yanvar 1937-ci ildə qazaxlar respublikanın partiya təşkilatının 46,8%-ni təşkil edirdi.

## Qırmızı Ordunun yerliləşdirilməsi

Qırmızı Orduda da yerliləşdirmə həyata keçirilirdi. İnqilabdan əvvəlki dövrlərə aid bir ənənəyə uyğun olaraq, Sovet hakimiyyətinin ilk illərində ucqar bölgələrin yerli xalqlarının nümayəndələri Qırmızı Orduya çağırılmamışdı.

Qırmızı Orduda yerliləşmə milliyyət əsasında heyətlə təmin edilmiş hərbi hissələrin yaradılmasında, hərbi xidmətdə milli dillərin istifadəsində, milli hərbi təhsil müəssisələrinin yaradılmasında və müəyyən millətlərə mənsub şəxslər üçün hərbi təhsil müəssisələrində yer kvotasının müəyyən edilməsində özünü göstərirdi. İdeoloq qeyri-rus kontingentlərini Qırmızı Ordu üçün "əlavə güc mənbəyi" hesab edən M.V.Frunze idi. 1924-cü ilin sonuna qədər bəzi respublikalarda - Gürcüstan, Ermənistan, Azərbaycan, Belarus, Buxara və Ukrayna SSR-lərində, Krım, Yakut və Dağıstan MSSR-lərində milli birliklər və birləşmələr artıq mövcud idi. Milli birliklər yaratmaq üçün sözdə "konsentrasiya"dan da istifadə olunurdu - bir etnik qrupun nümayəndələri rəsmi olaraq milli hesab edilməyən bir ərazi hərbi hissəsində cəmləşirdilər. Bu “konsentrasiya” nəticəsində təkcə milli diviziyalar deyil, həm də nizami hərbi hissələrdə daha kiçik birləşmələr — alaylar, batalyonlar, batareyalar, rotalar, eskadrilyalar, tağımlar yarandı.

## İstinadlar

## Keçidlər

* *İ. Çistyakov. "* Sovet hakimiyyətinin ilk illərində milli rayonların dövlət aparatının yerliləşdirilməsi: Orta Volqa bölgəsinin milli rayonlarının materiallarına əsaslanaraq." 17 noyabr 2018-ci ildə   Архивная копия .
* Qazaxıstanda milli-dövlət quruculuğu. Respublikanın Sovet aparatının yerliləşdirilməsi.
* Martin, Terry (2001). *[https://books.google.com.ua/books?id=rdlSX2hsb1kC&pg=PP1&dq=The+Affirmative+Action+Empire&redir_esc=y#v=onepage&q=The%20Affirmative%20Action%20Empire&f=false Müsbət Fəaliyyət İmperiyası: Sovet İttifaqında Millətlər və Millətçilik, 1923—1939.]*
** Martin T. Müsbət Fəaliyyət İmperiyası. SSRİ-də Millətlər və Millətçilik, 1923–1939. İngilis dilindən O. R. Şçelokova tərəfindən tərcümə olunub. Moskva: Rus Siyasi Ensiklopediyası (ROSSPEN): Boris Yeltsin Prezident Mərkəzi Fondu, 2011. 663 səh.