Bədii ədəbiyyat paradoksu

**Bədii ədəbiyyat paradoksu** və ya **bədii mətnə emosional reaksiya paradoksu** — insanların uydurma obyektlərə güclü emosiyalar yaşamasını necə izah etməyin mümkün olduğunu sorğulayan fəlsəfi dilemmdir. Əsas sual belədir: mövcud olmayan şeylər insanları necə həyəcanlandıra bilər? Bu paradoks ilk baxışda doğru görünən, lakin daha dərindən baxıldıqda ziddiyyət yaradan üç müddəaya əsaslanır. Ümumilikdə bədii obyektlərə emosional münasibət fəlsəfədə Platondan bəri müzakirə olunsa da, paradoks ilk dəfə Kolin Redford və Maykl Veston tərəfindən 1975-ci ildə yazılmış “How Can We Be Moved by the Fate of Anna Karenina?” adlı məqalədə irəli sürülmüşdür. Radford və Vestonun ilkin məqaləsindən sonra bu problem müxtəlif formalarda yenidən işlənmiş və fərqli həll yolları təklif edilmişdir.

## Paradoks
Əsas paradoks aşağıdakı kimidir:
* İnsanlar uydurma olduğunu bildikləri personajlara, obyektlərə və hadisələrə emosional reaksiya verirlər.
* İnsanların emosional olaraq təsirlənməsi üçün həmin personajların, obyektlərin və ya hadisələrin həqiqətən mövcud olduğuna inanması lazımdır.
* Personajları və ya hadisələri uydurma hesab edən heç bir şəxs eyni zamanda onların real olduğuna inanmır.
* Paradoks ondan ibarətdir ki, bu üç müddəanın hər biri ayrıca doğru görünür, lakin eyni zamanda hamısı birlikdə doğru ola bilməz. Əgər iki müddəa (məsələn, 1 və 3) doğru qəbul edilərsə, üçüncü (məsələn, 2) ya yanlış olmalı, ya da ziddiyyət yaratmalıdır.

## Mənşə
Bədii narrativlərə münasibətimizdə problem olduğu ideyası Platonun *[[İon (dialoq)|İon]]* (e.ə. IV əsr) və Avqustinin *[[Etiraflar (Avqustin)|Etiraflar]]* (IV əsr) əsərlərində artıq mövcuddur.
1975-ci ildə filosoflar Kolin Redford və Maykl Veston “How Can We Be Moved by the Fate of Anna Karenina?” adlı məqalələrini dərc etdilər. Bu məqalədə onlar Lev Tolstoyun *[[Anna Karenina]]* romanının baş qəhrəmanından istifadə edərək bədii mətnə emosional reaksiyanı müzakirə etdilər. Onların əsas sualı mövcud olmayan şeylərin insanları necə təsirləndirə bilməsi idi. Məqalənin nəticəsinə görə, insanların bədii ədəbiyyata verdiyi emosional reaksiyalar irrasionaldır.
1978-ci ildə amerikalı filosof Kendall Valton Redford və Vestonun paradoksuna cavab olaraq “Fearing Fictions” adlı məqaləsini nəşr etdirdi. Bu məqalə Waltonun fəlsəfədə ən məşhur ideyası olan “make-believe” (xəyal oyunu) nəzəriyyəsinin formalaşmasına təkan verdi. Radford, Veston və Valtonun başlatdığı müzakirə bu günə qədər davam edir və inkişaf edir.

## İnkişaf
Bədii ədəbiyyat paradoksu ilə bağlı mübahisələr Redford və Valtondan sonra xeyli inkişaf etmişdir. Paradoksun ilk formalaşdırıldığı dövrdə emosiyaların koqnitiv nəzəriyyəsi fəlsəfədə dominant idi. Koqnitivistlərə görə emosiyalar mühakimə və ya inanclardan ibarətdir. Məsələn, kiməsə qarşı qəzəb həmin şəxsin yanlış hərəkət etdiyinə dair inancı ehtiva edir. Bu baxımdan ikinci müddəa — uydurma personajların “həqiqətən mövcud olması”na dair inanc — koqnitivistlər üçün əsaslı görünürdü. Nəticədə paradoks real sayılır və onun həlli birinci müddəanın inkarı ilə aparılırdı.
Lakin müasir dövrdə koqnitivizm əvvəlki qədər təsirli deyil və çox az filosof ikinci müddəanı qəbul edir. Bunun səbəblərindən biri “həqiqətən mövcud olmaq” ifadəsinin çox güclü iddia olmasıdır. İnsanlar keçmişdə yaşamış şəxslərə, habelə baş verməmiş və heç vaxt baş verməyə biləcək hipotetik hadisələrə də emosional reaksiya verə bilirlər. Bundan əlavə, fobiyalar kimi irrasional emosiyalar da mövcuddur. Bu hallar “həqiqi mövcudluq” şərtini zəiflədir. Buna görə də müasir tədqiqatçılar qiymətləndirmə (appraisal), qavrayış və hiss nəzəriyyələri kimi alternativ yanaşmaları müdafiə edirlər. Bu nəzəriyyələrdə emosiyalar mühakimə və ya inanc tələb etmədiyindən ikinci müddəa ilkin baxışda doğru sayılmır və paradoks faktiki olaraq aradan qalxır.
Bəzi alimlər birinci və ya üçüncü müddəanı inkar edən həllər təklif etsələr də, eyni zamanda ikinci müddəanın da problemli olduğunu qəbul edirlər. Məsələn, Walton birinci müddəanı rədd etsə də (oxucu Anna Kareninaya sözün həqiqi mənasında acımır), irrasional emosiyalar nümunəsinə əsaslanaraq ikinci müddəanın doğruluğunu da sual altına alır.
İkinci müddəanın geniş şəkildə rədd edilməsinə baxmayaraq, paradoks hələ də tədqiqatçıların diqqətini cəlb edir. Robert Şteker hesab edir ki, bu paradoksun öyrənilməsi insanların bədii ədəbiyyata verdiyi emosional reaksiyaları anlamaq üçün vacibdir.
Gələcək tədqiqat sahələrinə videooyunlarda bədii ədəbiyyat paradoksu daxildir. Burada əsas suallar belədir: “Bu yanaşma uydurma personajlarla qarşılıqlı əlaqənin mümkün olmadığı fikrini necə sarsıdır?” və “Videooyun personajlarına emosional reaksiyalar ənənəvi bədii personajlara reaksiyalardan fərqlənirmi?”

## Reaksiyalar və təklif olunan həllər
Paradoksa təklif edilən müxtəlif həllər üç əsas qrupa bölünür:
### Pretensiya (xəyal) nəzəriyyəsi
Birinci qrup Kendall Valtonun 1978-ci ildə yazdığı “Fearing Fictions” məqaləsində irəli sürdüyü *pretend* və ya *simulyasiya nəzəriyyələri*dir.
Bu nəzəriyyə birinci müddəanı — insanların uydurma şeylərə real emosiyalar yaşadığını — inkar edir. Waltona görə, insanlar bədii ədəbiyyatla qarşılaşdıqda həqiqi emosiyalar deyil, daha zəif “kvazi-emosiyalar” yaşayırlar. Məsələn, qorxu filmi izləyərkən tamaşaçı diksinə bilər, lakin həyatı üçün real qorxu keçirmir.
Valton hesab edir ki, bir varlığa qarşı həqiqi emosiyanın yaşanması üçün onun mövcud olduğuna və həmin emosiyanı əsaslandıran xüsusiyyətlərə malik olduğuna inanmaq lazımdır. Uydurma obyektlərin real mövcudluğuna inanılmadığı üçün onlara qarşı həqiqi emosiyalar da mümkün deyil.
### Düşüncə nəzəriyyəsi
İkinci qrup *düşüncə nəzəriyyələri*dir; bu yanaşmanı Peter Lamark, Noel Kerroll və Robert C. Yanal kimi filosoflar müdafiə edirlər.
Bu nəzəriyyələr ikinci müddəanı inkar edir və insanların mövcudluğuna inanmadıqları şeylərə qarşı da həqiqi emosiyalar yaşaya biləcəyini iddia edir.
### İllüziya nəzəriyyəsi
Üçüncü qrup *illüziya* və ya *realist nəzəriyyələr*dir; bu yanaşmanın tərəfdarlarından biri Alan Paskovdur.
Bu nəzəriyyələr üçüncü müddəanı inkar edir və müəyyən mənada uydurma personajların real olduğunu iddia edir. Onlar Semuel Teylor Kolric “inanmamağı könüllü olaraq dayandırmaq” (*willing suspension of disbelief*) ideyasına istinad edərək, oxucu və ya tamaşaçının bədii mətnlə məşğul olarkən onu müvəqqəti olaraq real kimi qəbul etdiyini vurğulayırlar.
## Elmi tədqiqatlar
Bədii ədəbiyyat paradoksu affektiv neyroelm çərçivəsində də tədqiq edilmişdir. Bir sıra araşdırmalar göstərir ki, emosional stimulların uydurma olduğu düşünüldükdə (məsələn, aktyorlar, kaskadyorlar, film qrimləri və ya CGI istifadə edildikdə) emosional reaksiya azalır. Bu, emosiyanın keyfiyyətcə deyil, kəmiyyətcə modulyasiyası kimi şərh edilir.

Dominik Makovski öz doktorluq dissertasiyasında paradoksun hər üç müddəasını inkar edir və problemi emosiyaların tənzimlənməsi kontekstində yenidən formalaşdırmağı təklif edir. O, bunu “uydurma yenidənqiymətləndirmə” adlandırılan mexanizm kimi izah edir.

## Həmçinin bax
* Paradoksların siyahısı
* Mimesis
* İnanmamağın dayandırılması
* Bədii ədəbiyyat nəzəriyyəsi

## İstinadlar