open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Slovakiyada nəqliyyat

**[[Slovakiya]]da nəqliyyat** özündə hava, boru, avtomobil və dəmiryol nəqliyyatını əks etdirir. Dəmiryol (3662) və avtomagistralları (225,25&nbsp;km) Mərkəzi Avropanın ən yaxşı inkişaf etmiş yolları sayılır. Ölkənin ən iri hava limanı Bratislavada yerləşən M. R. Ştefanika adına hava limanı adlanır. Dunay çayının ölkədən keçən hissəsi yük və sərnişin daşımada böyük əhəmiyyət daşıyır. 
## Dəmir yolları

Dövlət şirkəti olan Slovakiya dəmir yolları şirkəti yeni yolların çəkilməsi və istismarını təşkil edir. 2008-ci ilə olan məlumata görə ölkədə dəmir yollarının uzunluğu 3662&nbsp;km təşkil edir:
* 99&nbsp;km — enli reylsli (1520&nbsp;mm), əsasən yük daşımada istifadə edilir. 
* 3473&nbsp;km — standart reylslər (1435&nbsp;mm), bunun 1588&nbsp;km elektrikləşdirilmişdir, 1011&nbsp;km — iki xətlidir.
* 50&nbsp;km — ensiz reylslər (45&nbsp;km - 1000&nbsp;mm, 5&nbsp;km - 750&nbsp;mm)

## Avtomobil yolları

2008-ci ilə olan məlumata görə ölkədə 43761&nbsp;km avtomobil yolu vardır. Bunun 432 kilometri avtomagistralların payına düşür. Yüksək sürətli yolların uzunluğu, 288 kilometrdir.

;Avtomagistrallar
* Avtomagistral D1 (Slovakiya): Bratislava — Trnava — Trençin — Povajska-Bıstrisa — Jilina, Liptovski-Mikulaş — Yanovse, Preşov — Koşise — Zaxor (Ukrayna sərhədinə qədər)
* Avtomagistral D2 (Slovakiya): Kuti (Çexiya sərhədinə qədər) — Malaski — Bratislava — Yakovisa (Macarıstan sərhədinə qədər))
* Avtomagistral D3 (Slovakiya): Dolni-Xriçov — Jilina — Çadçq — Skalite (Polşa sərhədinə qədər)
* Avtomagistral D3 (Slovakiya): Yarovse — Avstriya sərhədinə qədər
; Əsas yollar
* R1: Trnava — Nitra — Zvolen — Banska-Bistrisa
* R2: Çexiya sərhədinə qədər — Trençin — Previdza — Zvolen — Rimavska-Sobota — Koşise
* R3: Macarıstan sərhədinə qədər — Zvolen — Martin — Polşa sərhədinə qədər
* R4: Macarıstan sərhədinə qədər — Koşise — Preşov — Svidnik — Polşa sərhədinə qədər
* R5: Svrçinoveç — Çexiya sərhədinə qədər
* R6: Beluşa — Puxov — Çexiya sərhədinə qədər
* R7: Bratislavq — Nove-Zamki — Krupina — Luçenes

## Su nəqliyyatı
Dunay çayının ölkədən keçən hissəsinin uzunluğu 172&nbsp;km təşkil edir. Bu hissə yük və sərnişin daşımada böyük əhəmiyyət daşıyır. Ölkədə iki çay limanı vardır: Bratislava və Komarno. 2010-cu ilə olan məlumata görə Slovakiyanın ticarət donanması 9 yük gəmisindən və iki refricerator gəmidən ibsrətdir. Ümumi yük götürmə qabiliyyəti 309049 tondur.

## Boru nəqliyyatı
Slovakiyada neft kəmərlərinin uzunluğu 416&nbsp;km, qaz kəmərlərinin uzunluğu isə 6769&nbsp;km təşkil edir (2010).

## Hava nəqliyyatı

Slovakiyada ümumilikdı 37 hava limanı vardır. Bu limanlardan 18 eniş-uçuş zolağı süni, 17 hava limanınki isə təbii örtüyə malikdir. Burada həm də bir helikoptürlərin eniş meydançası vardır.

## Mənbə
* Slovakiyada avtomagistralların siyahısı
Dərəşahbuz nahiyəsi

**Dərəşahbuz  nahiyəsi** — Osmanlı dövründə inzibati-ərazi vahidi. Naxçıvan qəzası (Osmanlı) nahiyəsi

XVI əsrdə burada 27 kəndi, iki məzrəəni (insan yaşamayan yer), Oyuqlucaqaya, Bazaryurd, Dərəbaş gədiyi, Qaçdaş, Nərkeçi və Armudlu yaylaqlarını əhatə edən Dərəşahbuz nahiyəsi yaradılıb, XIX əsrin 40-cı illərinə qədər fəaliyyət göstərib

1925-ci ildə bu ərazi Naxçıvan inzibati ərazi vahidində Nərimanov rayonu adlandırılıb (30 kəndi əhatə edib), 1930-cu ildən “Şahbuz” adı bərpa olunub. Rayon 1963-cü ildə ləğv edilərək Naxçıvan (indiki Babək) rayonuna birləşdirilib.  1965-ci ildə isə yenidən təşkil olunan  Şahbuz rayonunun Zərnətün, Xınzirək, Zırnel, Məzrə, Qaraboya, Lizbirt, Almalı kim   ondan çox  kəndi təəssüf ki, bu gün xəritələrdə  yaşayış yeri kimi göstərilmir.
## Kəndləri
* Biçənək kəndi
* Mahmudabad kəndi (Naxçıvan) 
* Zərnətün 
* Xınzirək 
* Kükü 
* Zırnel  
* Qaraqaya 
* Lizbirt 
* Külüs
* Əyrək

* http://www.serqqapisi.az/index.php/humanitar/sosial/4186-haertaeraefli-doevlaet-zhayzhh-s-hesab-na-muasir-yashay-sh-maentaezhaesinae-dzhevrilaen-zhaedim-yurd-yeri-mahmudoba 
* http://www.elibrary.az/docs/QAZET/qzt2016_2624.htm
Qarabağlar sultanlığı

**Qarabağlar sultanlığı** — Naxçıvan ərazisində sultanlıq.

Azərbaycan bəylərbəyliyi dövründə Naxçıvan ölkəsinin tərkibində 12 nahiyə və bir sultanlıq var idi. Bu dövrdə Naxçıvan ölkəsinin tərkibində Naxçıvan, Şərur, Dərələyəz, Bazarçayı, Məvaziyi-Xatın, Mülki-Arslan, Dərəşahbuz, Əlincə, Sisəcan, Azadciran, Şorlut, Dərəşam nahiyələri olmuşdur. Qarabağlar ərazisi isə Naxçıvan ölkəsi tərkibində sultanlıq idi.
Birinci Osmanlı idarəçiliyi dövründə (1590) Qarabağlar sultanlığı Naxçıvan sancağının bir nahiyəsinə çevrilmişdir. Bu dövrdə Qarabağ nahiyəsi 6 kənd, 2 məzrədən ibarət idi. Tədqiqatçıların fikrincə, XVII əsrin əvvəllərində Naxçıvan ərazisində hakimiyyətlərini bərpa edən Səfəvilər Qarabağların sultanlıq statusunu özünü qaytarmışdır.

## Həmçinin bax
* Qarabağlar nahiyəsi

## İstinadlar
Dərəşam

* Dərəşam nahiyəsi — 
* Dərəşam mineral bulağı — 
* Dərəşam dağı — 
* Dərəşam mağarası — 
* Birinci Dərəşam — 
* İkinci Dərəşam —
Minas Avetisyan

**Minas Avetisyan** (, ) — Ermənistan-sovet rəssamı.

## Bioqrafiya
Minas Avtisyan Sovet Ermənistanın Carcur kəndində anadan olub. Onun anası Sofo Qalıdan keşişin qızı olub, atası Karapet isə Muşlu dəmirçi idi. Onun həyat yoldaşı Qayane Mamajanyan idi.

Onun əsərlərinin əsas mövzusu Ermənistan təbiəti, Carcurun təbiəti, din, yoxsul insanlar, dağlar, çöllər və s. idi.

Avetisyan 1962-ci ildə İrəvanda keçirilən "Beşliyin sərgisi"ndə öz işlərini təqdim etmişdi. Çoxsaylı mütəxəssislər və sərgiyə gələnlər onun işini yüksək qiymətləndirmişdilər. Avetisyanın metodu bir vaxtlar Ermənistan incəsənətində geniş yayılmış plener rəssamlığından fərqli idi. Onun üçün natura ilə iş ilkin mərhələdən artıq bir şey deyil idi, işin əsas hissəsi isə onun studiyasında kətan üzərində çəkilirdi.

1967-ci ildə o, ilk dəfə Mixail Vartanovun senzuraya məruz qalmış "Erməni torpaqlarının rəngi" sənədli filmində çəkilmişdi. 1975-ci ildə Avetisyan səkinin qırağında dayanan avtomobilin təkəri altında qalaraq ölmüşdü. Bəzi məlumatlara görə, o, DTK tərəfindən qətlə yetirilmişdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Minas Avetisyanın rəsmi bioqrafiyası
* Minas Avetisyan Mixail Vartanov-un filmlərində  parajanov saytından
İrigöz siyənək

**İrigöz siyənək** () — siyənəkkimilər fəsiləsinin az saylı növüdür.

## Yayılması
Xəzər dənizində yayılmışdır. Azərbaycanda əsasən Cənubi Xəzərin qərb sahil sularında yayılmışdır. Yay fəsilində Yalama Dəvəçi və Giləzi kəsimlərində yayıldığı müşahidə edilmişdir.

## Morfoloji əlamətləri
D III-IV (V) 13 - 15, ümumi sayı 16 - 19 (18.0), A (II) III (IV) 16 - 20 (18.5),  ümumi sayı 19 - 23 (21.5), qəlsəmə dişciklərinin sayı 25 - 36 (30.0), gövdə fəqərələrin sayı 49 - 52 (50.5), quyruq fəqərələrin sayı 33 - 35 (33.9)-dir.  Dişciklər kobud, yastı, əyriüyrü və qəlsəmə yarpaqcıqlarından bir qədər uzundur. Başı və bel tərəfi yaşıl rəngə çalır. Uzunluğu 41 sm-ə qədər olur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Dəniz siyənəyi olub, çoxalmaq üçün şirin sulara girmir. Qidasının çox qismini krevetkalar, xullar, az qismini isə kilkələr təşkil edir. 
Düşmənləri yırtıcı balıqlar (bölgə, naxa, sıf və b.), suitilər və balıq parazitləridir.

## Çoxalması
Çoxalması kürüləmə yolu ilə olur. Kürüsünü hissə-hissə sahil zonasına yaxın yerlərə tökür. Kürüləmə vaxtı suyun temperaturu 11 - 170C olur.Orta ömrün uzunluğu: 7 - 8 il, cinsi yetkinliyə 4 - 5 yaşlarında çatır. Fərdi inkişaf forması tam çevrilmə şəklindədir. Həyat sikli kürü-sürfə-körpə-yetkin fərd şəklində olur.Reproduktivliyin forması kürü şəklində olur. Kürüsünü hissə-hissə 60.7 – 280.7  min ədəd arasında dəyişir. Reproduktivliyin periodu ildə bir dəfə hər il olur.Generasiyaların sayı orta ömrün uzunluğundan aslı olaraq 4 - 5 dəfə olur.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Ekoloji əhəmiyyəti-müəyyənləşdirilməyib. Sosial –iqtisadi əhəmiyyəti: vətəgə əhəmiyyəti az olan balıqdır. Elmi-mədəni əhəmiyyəti müəyyənləşdirilməyib. Ziyanvericilik xüsusiyyətləri yoxdur.

## Mühafizə tədbirləri
Ovunun tənzim olunması barədə qanun qəbul edilmişdir. Xəzərin çirklənməsinə və ovlama işinə qarşı nəzarətin gücləndirilməsi vacibdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 620.
* Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 224 s. 3. 
* Казанччев Е.Н. Рыбы  Каспийского моря. M.; Изд: Легкая пищевая промышленность, 1981, 168 с.

## Həmçinin bax
Qarabağlar (şəhər)

**Qarabağlar şəhəri** — Müasir Qarabağlar kəndinin yerləşdiyi ərazidə isə məskunlaşmanın tarixi, əsasən, orta əsrlərə aiddir. Qarabağların tarixinə diqqət yetirsək, bu ərazinin, xüsusilə XII–XVII əsrlərdə bölgənin əsas mərkəzlərindən biri kimi önəmli bir statusa sahib olduğunu söyləyə bilərik. Qarabağlar şəhərinin əsasının nə zaman qoyulması barədə yazılı qaynaqlarda verilən məlumatlar da məhz XII əsri işarə etməkdədir.
Türk səyyahı Övliya Çələbinin "Bu şəhərin özülünü Mənüçöhr qoyub" fikrinə əsaslanan bir sıra tədqiqatçılar Qarabağlar şəhərinin əsasının XII əsrdə Şirvanşah Mənüçöhr tərəfindən qoyulduğu fikrini irəli sürmüşlər. Lakin bu fikrin nə qədər həqiqətə uyğun olub-olmadığı hələlik digər mənbələr tərəfindən təsdiqlənməmişdir.
Qarabağların şəhər kimi formalaşması və inkişaf dövrü isə Hülakülər dövlətinin dönəminə təsadüf edir. Dövrün mənbələrində Naxçıvan tüməninin tərkibinə aid olan Naxçıvan, Əncan, Ordubad, Azad, Makuyə, Dəbil, Sürməli, Qarabağlar şəhərlərinin adı çəkilmişdir. Qarabağlar kəndi ətrafında yerləşən ərazilərdəki oykonimlər də (Qıvraq, Yurdçu və sair) ərazidə Hülakülər dövründə sürətli məskunlaşmanın olduğunu sübut edir. Qarabağlar ərazisində bu günə qədər qorunub saxlanılan Qarabağlar türbəsi də məhz Hülakülər dövründə tikilmişdir. XIX əsrdə bu kənddə olmuş V.M.Sısoyev Qarabağlar türbəsinin son Hülakülər – ilk Teymurilər dönəmində tikildiyini yazmış, portal-baştağ çərçivələrinin isə XIV əsr memarlığına uyğun olduğunu göstərmişdir. Abidənin üzərində Hülakü hökmdarı Əhməd Təkudərin anası Cahan Qudi xatının adının həkk olunması bu dövrdə Qarabağlar və ətraf ərazilərdə ciddi quruculuq işlərinin aparıldığını, Marağa, Təbriz və Sultaniyə ilə yanaşı, Qarabağların da Hülakülər dövlətinin əsas siyasi mərkəzlərindən biri olduğunu ehtimal etməyimizə imkan verir. Əmir Teymurun Qarabağlarda böyük bir qoşun ilə beş ay qışlaması da bu şəhərin ciddi əhəmiyyətindən xəbər verir.
Öz inkişafının zirvəsinə XIII–XIV əsrlərdə çatmış Qarabağlar şəhəri XVI əsrdə dağıntılara məruz qalsa da, şəhər və bölgə mərkəzi kimi statusunu itirməmişdir.

## Həmçinin bax
* Qarabağlar sultanlığı
* Qarabağlar nahiyəsi

## İstinadlar
Qarabağlar nahiyəsi

**Qarabağlar nahiyəsi** — Qarabağ nahiyəsi 6 kənd (Qarabağlar, Çınıq (Bakaul), Xök (Əhmədağa dizəsi), Səng, Qıvraq, Sus kəndləri) və 2 məzrəədən (Fazilqışlağı və Əlixangüney məzrələri) ibarət yaşayış yeri, qədim şəhər. Nahiyənin ərazisi, təqribən, 467 kvadratkilometrə çatırdı. Şimaldan İrəvan sancağı və Məvaziyi-Xatın nahiyəsi, şərqdən Mülki-Arslan və Naxçıvan nahiyələri, cənubdan Təbriz əyaləti, qərbdən isə Şərur qəzasının Şərur nahiyəsi ilə həmsərhəd idi. 

## Həmçinin bax

* Qarabağlar sultanlığı

## İstinadlar

Mənbə: Kəlbizadə E. Tarixi-coğrafi Qarabağlar, "Şərq qapısı" qəzeti, 04.12.2016
Əncan

**Əncan** — Əncan şəhərinin adı haqqında məlumat verən əsas mənbə Həmdullah Qəzvininin "Nüzhət əl-qulub" əsəri hesab edilir. Əncan şəhərində mis mədənlərinin olduğunu qeyd edən Həmdullah Qəzvini şəhərin digər adını Karxana kimi göstərmiş və burada mis emalı barədə məlumat vermişdir. Bu fikirdən belə bir qənaətə gəlmək olar ki, burada hasil edilən misdən yerli sənətkarlar müxtəlif məmulatlar hazırlamaq üçün istifadə etmişlər. Bu dövrdə mis və mis-bürünc məmulatının, əsasən, məişət təyinatlı qab-qacağın istehsalı geniş intişar tapmışdır. Unutmamaq lazımdır ki, Təbriz, Gəncə, Xoy, Şəmkir şəhərləri ilə yanaşı, Naxçıvan da monqol yürüşlərinə qədərki dövrdə metalişləmə sənətinin mühüm mərkəzlərindən biri olmuşdur.
Şəhərin lokalizasiyası ilə bağlı tarix üzrə fəlsəfə doktoru E.Kəlbizadə tərəfindən aparılmış araşdırmalar göstərir ki, bu şəhər haqqında naməlum müəllifin "Əcaib əd-dünya" əsərində də məlumat verilmişdir. "Əcaib əd-dünya"da Əncan haqqında verilən məlumatlardan aydın olur ki, şəhər möhkəm qala divarları ilə əhatə edilmişdi. Əsərdə yazılır: "Əncan. Sərt, çətinliklə keçilən yerdədir. Dağlar şəhərin hüdudlarından kənarda yerləşir, möhkəm qaladır. Oranın malları incə parçalar, yaylıqlar, keyfiyyətli üst örtükləri, zilə corablardan ibarətdir"..
XIX əsr rus mənbələrində verilən məlumatlar, 1925-ci ilə aid olan "Naxçıvan diyarının təhqiqi üzrə xüsusi komissiyanın məruzəsi"ndə göstərilmiş faktlar Əncan və ya Əcnanın məhz Gümüşlü kəndi istiqamətində yerləşdiyini söyləməyə imkan verir.

## İstinadlar

## Mənbə
*Kəlbizadə E. Naxçıvanın tarixi coğrafiyası (XII-XVIII əsrin I yarısı). Naxçıvan:Əcəmi, 2016, 200 s.  

### Həmçinin bax
* Naxçıvan tüməni
Sədərək sultanlığı

**Sədərək sultanlığı** — Sədərək XVI əsr mənbələrində sultanlıq kimi göstərilir. Fransız səyyahı J.Şarden də təsdiqləyir ki, bu dövrdə Sədərək ayrıca bir hakimlik – sultanlıq olmuş, Qars, İğdır və Sədərək əraziləri bir sultanlıqda birləşmişdir. Şarden yazır: “Çox düzən və barlı-bəhərli bir ölkə ilə beş lyö getdik. O, dağlarla əhatə olunmuşdu. Sağdakı dağları Nuh dağı adlandırırlar. Biz Qaynar adlı kiçik bir şəhərdə mənzil saldıq. Biz həmin yolla gedib səkkiz lyö qət etdik. Yolun yarısında, sol tərəfdə Sədərək adlı şəhərciyin yanından ötüb keçdik. Mahalın sultanı da bu şəhərcikdə yaşayır”.Qeyd edək ki, Səfəvilər dövründə daha kiçik inzibati vahidlərin hakimləri sultan titulunu daşıyır və onlar yerli hakimiyyət orqanlarını müstəqil surətdə yaradırdılar. Sultanlar müvafiq vilayətin qolbəyilərinə və bəzən birbaşa bəylərbəyisinə tabe idilər.

## Həmçinin bax
* Qarabağlar nahiyəsi

## İstinadlar
Mülki-Arslan nahiyəsi

## Tarixi
XVI əsrdə Naxçıvan ölkəsinə daxil olan nahiyələrdən biri də Mülki-Arslan nahiyəsi olmuşdur. AMEA-nın müxbir üzvü A. Bağırovun fikrincə bu ad Azərbaycan Atabəylər dövlətinin başçısı Müzəffərəddin Özbəyin (1210–1225) oğlu Qızıl Arslanın adı ilə bağlıdır. Tədqiqatçı qeyd edir ki, atasının ölümündən sonra Naxçıvanın hakimi olmuş Qızıl Arslana (1225–1229) məxsus torpaq sahələri və kəndlər "Mülki-Arslan" adlandırılmışdır. Qeyd edək ki, tədqiqatçı bu fikri ifadə edərkən tarixdə daha çox Xamuş ləqəbi ilə qalmış Qızıl Arslanı nəzərdə tutmuşdur.

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru E. Kəlbizadənn fikrincə də bu ərazinin adının formalaşmasının Atabəylər dövrü ilə bağlı olduğu şəksizdir. Lakin "Mülki-Arslan" sözündəki "Arslan" hissəsinin məhz Qızıl Arslan Xamuşla niyə əlaqələndirilməsi maraq doğurur. Qeyd edək ki, Azərbaycan Atabəylər dövlətinin mövcudluğu illərində Eldənizlər sülaləsində 2 Qızıl Arslan olmuşdur. Bunlardan biri Şəmsəddin Eldənizin Möminə Xatından olan ikinci oğlu Müzəffərəddin Qızıl Arslan (1186–1191), digəri isə Eldənizlərin sonuncu — 5-ci hökmdarı Müzəffərəddin Özbəyin İraq Səlcuqlu Sultanı III Toğrulun qızı Məlikə Xatından olan oğlu Qızıl Arslan Xamuşdur

I Qızıl Arslanın daha böyük ərazilərin hakimi və Atabəylər dövlətinin hökmdarı, II Qızıl Arslanın isə xarəzmşahlar və monqollar dönəmində qısamüddətli Naxçıvanın hakimi olması faktını nəzərə alsaq, bu əsaslandırmanı məntiqi qəbul etmək lazımdır.

## Səfəvilər dövrü
Bu nahiyə şimaldan Məvaziyi-Xatın, şərqdən Dərəşahbuz, cənubdan Naxçıvan nahiyələri, qərbdən Qarabağlar sultanlığı ilə həmsərhəd olmuşdur. Nahiyənin ərazisi, təqribən, 320 km2
-dən artıq olmuşdur.

## Osmanlıların birinci idarəçiliyi dövrü (1590–1603)
Osmanlıların idarəçiliyi dövründə Mülki-Arslanlı nahiyəsi 5 kənd, 2 məzrəədən ibarət idi. Payız, Gərməçataq, Buzğav, Qaraquş, Lizberd kəndləri, Xızırxana və Kahalar məzrəəsi nahiyənin ərazisində yerləşirdi Bu nahiyə şimaldan Məvaziyi-Xatın, cənubdan Naxçıvan, qərbdən Qarabağ, şərqdən isə Dərəşahbuz nahiyələri ilə sərhədlənmişdir. Ərazisi 244 km2
-ə yaxın olmuşdur.

## Mənbə
* Kəbizadə E. Naxçıvanın tarixi coğrafiyası (XII–XVIII əsrin I yarısı), Naxçıvan:Əcəmi, 2016, 200 s., s. 87

## İstinadlar
Şərqi Göyçə silsiləsi

**Şərqi Göyçə silsiləsi** — Ermənistan və Azərbaycanın sərhəddində yerləşən dağ silsiləsi. İnzibati cəhətdən isə Azərbaycanın Kəlbəcər rayonu və Ermənistanın Geğarkunik mərzi ərazisinə daxildir. Silsilə Göyçə gölündən cənub-şərqdə, Böyük Alagöl və Kiçik Alagöl göllərindən isə şərqdə yerləşir. Silsilə əsasən dağ çöl bitkiləri ilə örtülmüşdür. Silsilənin uzunluğu 45&nbsp;km təşkil edir. Silsilənin ən hündür zirvəsi Axarbaxar yatmış vulkanıdır.

## İstinadlar
Elektrik yarımstansiyası

**Yarımstansiya** — elektrik enerjisinin istehsalı, ötürülməsi və paylanması sisteminin bir hissəsidir. Yarımstansiya gərginliyi yüksəkdən alçağa və ya əksinə çevirir. Elektrik enerjisinin istehsal olunduğu stansiya və istehlakçı arasında enerji müxtəlif gərginlik səviyyələrində bir neçə yarımstansiyaya daxil ola bilər. Yarımstansiyada yüksək gərginlik və aşağı gərginlikli paylayıcı arasında gərginlik səviyyələrinin dəyişdirilməsi üçün transformator ola bilər. Ümumiyyətlə yarımstansiyalar uzaq məsafədən nəzarət və idarəetmə üçün SCADA sisteminə malikdirlər.

## Xarici keçidlər

* Azerishiq.az 35 kV-luq yarımstansiyalar 
* Con Elvin, Yarımstansiyanın Layihələndirilməsi və Tərtibatı
Əbu Səid Mehmed Əfəndi

**Əbu Səid Mehmed Əfəndi** () — Osmanlı dövlət xadimi, şair, müdərris, qazı və şeyxülislam. Şeyxülislam Xoca Sadəttin Əfəndinin nəvəsi, şeyxülislam Mehmed Əsad Əfəndinin oğlu və şeyxülislam Əbusəidzadə Feyzullah Əfəndinin atasıdır. *Səid* təxəllüsü ilə şeirlər yazmışdır.

## Həyatı
1593-cü ildə (bəzi mənbələrə görə 1594) İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Mədrəsə təhsilini tamamladıqdan sonra 1613–1621-ci illər ərzində Rüstəm Paşa, Mehrimah Sultan, Sahn-ı Səman, Şahzadəbaşı və Süleymaniyyə mədrəsələrində müdərris olaraq xidmət göstərdi. Ardından 1621-ci ildə Dəməşq, 1623-cü ildə Bursa, 1624 və 1627-ci ildə İstanbul, 1629-cu idə Anadolu və 1630-cu ildə Rumeli başqazısı olaraq təyin edildi. Bir müddət sonra vəzifəsindən alındıqdan sonra 1640-cı ildə yenidən Rumeli başqazısı seçildi. 27 fevral 1644 tarixində Şeyxülislam Zəkəriyazadə Yəhya Əfəndinin vəfatı səbəbilə şeyxülislamlığa gətirildi. İki il bu vəzifədə qaldıqdan sonra 16 yanvar 1646-cı ildə şeyxülislamlıqdan azad edildi. 3 sentyabr 1651-ci ildə ikinci dəfə şeyxülislam seçildi. Bu əsnada Balizadə Mustafa Əfəndi Anadolu başqazısı seçilmiş, buna etiraz edən və bu vəzifəni özünə layiq görən İstanbul qazısı Əsad Əfəndi ilə divan məclisi əsnasında dalaşmışdır. Çox sərt xasiyyəti olan Əbu Səid Əfəndinin bu hərəkəti üləmalar arasında narazılığa səbəb olmuş, bu səbəblə 16 avqust 1652 tarixində vəzifədən alınmışdır.

Buna baxmayaraq 2 il sonra üçüncü dəfə şeyxülislam seçilən Əbu Səid Əfəndi yenə dövlət idarəsinə qarışmağa başladı. Sədrəzəm Qoca Dərviş Paşanın vəzifədən alınıb yerinə İbşir Mustafa Paşanın gətirilməsində önəmli rol oyasa da, bu hərəkəti onun vəzifədən getməsinə səbəb oldu. İbşir Mustafa Paşaya qarşı çıxan üsyan əsnasında sədrəzəmlə birlikdə şeyxülislam Əbu Səid Əfəndinin də kəlləsi istənilirdi. Bu əsnada üsyançılar şeyxülislamın köşkünə hücum edib, ulu babası Həsən Can dövründən toplanan bütün ailə xəzinəsini talan etdilər. Çətin vəziyyətdə qalan IV Mehmed İbşir Mustafa Paşanı üsyançılara təslim etsə də, üləmaların etirazı ilə şeyxülislamın canını bağışladı və vəzifədən azad edərək Çanaqqalaya sürgün etdi. Bir müddət sonra paytaxta geri çağırılsa da, ömrü buna icazə vermədi. 1662-ci ili iyun ayında vəfat etdi. Cənazəsi Əyyub Sultan məscidindəki ailə məzarlığına dəfn olunmuşdur.

## Şəcərəsi
Əmisi Əbdüləziz Əfəndinin qızıyla evlənmişdir.

* **[[Əbusəidzadə Feyzullah Əfəndi|Feyzullah Əfəndi]]**
* **Əhməd Çələbi** (ö. 1681) — Üləma zümrəsindəndir. 1645-1650-ci illərdə müdərris, 1650-1676-cı illərdə qazı olaraq fəaliyyət göstərdi. 1682-ci ildə Misirdə vəfat etdi. Burada ikən 2 dəfə həcc ziyarətinə yollandı.
* **Ruqiyyə xanım** — Üləmadan Vişnəzadə İzzəti Şeyx Mehmed Əfəndi ilə evləndirildi.

## Mənbə
* Şeyhî, Vekāyiu’l-fuzalâ, I, 295–297;
* Naîmâ, Târih, III, 46, 457; IV, 62, 170;
* Muhibbî, Hulâsatü’l-eser, I, 127–128;
* Devhatü’l-meşâyih, s. 50–52;
* Sicill-i Osmânî, I, 187;
* İlmiyye Salnâmesi, s. 450–453;
* Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, III/1, bk. İndeks; III/2, s. 465–466, 472.
Qarqar vulkanı

**Qarqar vulkanı** — Azərbaycan və Ermənistan sərhəddində yerləşən yatmış vulkan. Vulkanın hündürlüyü 3584 metr təşkil edir. Son püskürmənin b. e. ə 3000 illərdə baş verməsi ehtimal edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* GLOBAL VOLCANISM PROGRAM
* Volcano Live
Şahdağ silsiləsi

**Şahdağ silsiləsi** — Ermənistan və Azərbaycanın sərhəddində, Kiçik Qafqaz silsiləsinin bir hissəsini təşkil edən dağ silsiləsi. Sisilə Göyçə gölünün şərq hissəsini əhatələyir.

## Təsviri
Silsilənin uzunluğu 70&nbsp;km, maksimal hündürlüyü isə 3367 m təşkil edir (Böyük Hinaldağ). Vulkanik suxurlarfan təşkil edilmişdir. Qumluqlara belə rast gəlinir. Şimal hissəsində enliyarpaqlı meşələr yayıldığı halda cənub hissəsində dağ çölləri yayılmışdır.

## Mənbə
* Şaxdağ silsiləsi

## İstinadlar
Qrakliani

**Qrakliani** () — Gürcüstanda milli əhəmiyyətə malik dağ və arxeoloji abidə. Şida Kartli inzibati vahidində, Kaspi bələdiyyəsinin İqoeti kəndi yaxınlığında, Lexura çayının sahilində yerləşir.

## Tarixi
2007-ci ildə Tbilisi-Senaki-Leselidze avtomagistralının tikintisi zamanı Qrakliani dağında ilk arxeoloji tapıntılar aşkarlanmışdır. O vaxtdan etibarən professor Vaxtanq Liçelinin rəhbərliyi altında Tbilisi Dövlət Universitetinin arxeoloji ekspedisiyası həmin ərazidə işləyir.

Qazıntılar zamanı insan məskəni, iki məbəd kompleksi və məzarlıq tapılmışdır. Burada tapılmış əşyalar arasında Qafqaz bölgəsi üçün unikal hesab edilən eramızdan əvvəl IV əsrə aid Cənubi Mesopotamiya möhürləri, eləcə də qızıl və bürüncdən döşətaxılma disklər, daşdan kəsilmiş uşaq oyuncaqları, fars dulusçuluğunun təqlid nümunələri, məişət, sitayiş, hərbi və əczaçılıq məqsədlərilə hazırlanmış əşyalar diqqəti cəlb edir.

Araşdırmalar zamanı daş məbədlərdən birində müxtəlif dinlərin izlərinə rast gəlinmişdir. Orada həm fars zərdüştlük mehrabı, həm də ənənəvi Qafqaz dinlərinə aid heykəltəraşlıq nümunələri tapılmışdır.

2014-cü ilin sentyabrında Qrakliani dağındakı arxeoloji məkan tarixi abidə kimi rəsmi status almışdır. Həmin ilin payızında Gürcüstan mədəniyyət və abidələrin mühafizəsi nazirliyi burada açıq hava altında muzey yaratmaq haqqında qərar qəbul etdi.

2015-ci ildə Qrakliani məbədlərinin birindəki qazıntılar zamanı mehrabın bünövrəsində məhsul ilahəsinə həsr olunmuş naməlum dildə olan bir yazı aşkar edilmişdir. Tapıntı üzərində əvvəlcədən qoyulmuş tarix eramızdan əvvəl VII əsri göstərir. 2016-cı ildə ABŞ-nin Mayami şəhərində "*Beta Analytic*" laboratoriyasında aparılan radiokarbon analizi göstərdi ki, bu yazı eramızdan əvvəl XI əsrin sonu — Х əsrin əvvəlinə aiddir. Belə olan halda, həmin yazının tarixi Qafqazda tapılan bir çox mühüm arxeoloji tapıntılardan daha qədimə gedib çıxır. Vaxtanq Liçeli qeyd edir ki, bu yazının hərfləri yunan və arami yazılarını xatırladır. İkinci mehrabın bir küncündə isə gil üzərində yuxarıdakı yazılardan daha fərqli cızılmış üç hərf aşkar edilmişdir. Bir məbəddə müxtəlif dillərdə olan yazıların belə qeyri-adi qonşuluğunun izahı hələ də tapılmayıb.

Artıq on bir dəfə qazıntılar aparılmış çoxsaylı mədəni təbəqələr göstərir ki, regionda insan fəaliyyətinin tarixi daş dövründən başlayaraq 300 min ilə çatır.

## İstinadlar
Litvada holokost

**Litva holokostu** - Nasistlər tərəfindən işğal edilən litvada, litva yəhudilərinin (Litvaks) bütövlükdə məhv edilməsi və Nasistlər tərəfindən idarə edilən Litva Sovet Sosialist Respublikasında yerləşən Reyxskomissariat Ostalnd ərazisində yerləşdirilməsidir. Ümumilikdə 208,000-210,000 yəhudinin təxminən 190,000–195,000 nəfəri İkinci dünya müharibəsinin bitməsindən öncə qətlə yetirilmişdir ki, bunlarında böyük bir qismi 1941-ci ilin iyun-dekabr ayları arasında baş vermişdir. Litvada yaşayan 95%-dan artıq yəhudilər 3 illik alman işğalı nəticəsində qırğına düçar olmuşdur. Tarixçilər bunu qeyri-yəhudi olan yerli hərbiçilərin birgə əməkdaşlığı ilə nəticələnmiş soyqırımın rəmzi kimi təyin edirlər baxmayaraq ki, bu əməkdaşlığın səbəbləri bu günə kimi mübahisələr doğurur.
Holokost, Litvanın bu qısa tarixində görünməmiş ən böyük insan itkisi ilə nəticələndi.

Hadisələr Üçüncü Reyx tərəfindən işğal edilmiş SSRİ-nin qərb sərhədlərinin elə ilk həftəsində baş vermiş, həmçinin Litvada və digər ərazilərdə Holokostun qüvvətləndirilməsi xəritədə öz əksini tapmışdır.

## İstinadlar
2017 İslam Həmrəyliyi Oyunlarının medal sıralaması

2017 İslam Həmrəyliyi Oyunları və ya **IV İslam Həmrəyliyi Oyunları** (qeyri rəsmi adı **Bakı 2017 İslam Həmrəyliyi Oyunları**) — 2017-ci ildə 12–22 may tarixləri arasında Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində baş tutmuşdur. Yarışda 21 idman növü üzrə 56 dövlətin 6000-ə yaxın idmançısı mübarizə aparmışdır. Medalların sayına görə Türkiyə yığması fərqlənmişdir. Belə ki, Türkiyə yığması ümumilikdə 195 medal qazanmaqla yekunda medal sayında brinci pilləni tutmuşdur. Türkiyə yığması həmçinin gümüş və bürünc medalların sayında da ilk pillədə qərarlaşmışdır. Lakin Azərbaycan yığması əldə etdiyi qızıl medalların sayına görə son nəticədə medal sıralamasını birinci pillədə bitirməyə nail olmuşdur. 14 ölkənin yığması isə turniri medalsız başa vurmuşdur. Buraya Albaniya. Bruney, Burkina-Faso, Çad, Qəmər adaları, Qabon, Qvineya, Maldiv adaları, Mavritaniya, Niger, Syerra-Leone, Toqo, Somali və Fələstin yığma komandaları daxildir.

## Medal sıralaması
Məhəmməd Kasem

**Məhəmməd Kasem** (3 oktyabr 1993) — Suriyalı cüdoçu. Məhəmməd Kasem Suriyanı 2017-ci ildə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında təmsil etdi.

## Karyerası
Məhəmməd Kasem birinci dəfə İslam Həmrəyliyi Oyunlarına 2017-ci ildə qatıldı. O, Bakıda baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında kişilər 81 kq çəkidə, 1/8 final mərhələsində İordaniyanın nümayəndəsi Baker Əlzidanen üzərində 10:0 hesabı ilə qalib gəlsədə, növbəti mərhələdə Özbəkistanın nümayəndəsi Davlat Bobonov ilə üz-üzə gəldi və rəqibinə 11:0 hesabı ilə uduzdu.

## Mənbələr

## İstinadlar
Həsən Can

**Həsən Can** () — Dövlət xadimi. Şeyxülislam Xoca Sadəttin Əfəndinin atası, Şeyxülislam Mehmed Əsad və Mehmed Çələbinin babası, Şeyxülislam Əbu Səid Mehmed Əfəndinin ulu babasıdır.

## Həyatı
Doğum tarixi bilinməsə də, ailəsi əslən İsfahandandır. Atası Hafiz Mehmed Əfəndi vaxtilə Ağqoyunlu sarayının müftüsü olmuş, Şah İsmayılın dəvəti ilə ailəsiylə birlikdə Təbrizə köç etmişdir. Çaldıran müharibəsinin ardından Təbrizə daxil olan I Səlimin özüylə İstanbula apardığı alim və sənətkarlardan biri oldu. Həsən Can da bu əsnada atasıyla birlikdə İstanbula gəlmiş, bu səbəbdən doğum yerinin Təbriz olduğuna inanılır. Atası Hafiz Mehmed Əfəndi saray hafizi olaraq seçilmiş, Həsən Can isə I Səlimin xüsusi xidmətinə alınmış və onun ən yaxın dostuna çevrilmişdir. Yavuz Sultan Səlimin vəfatına qədər yanında olan Həsən Can bir çox siyasi hadisələrə şahid olmuş, sultanın ən yaxın sirdaşına çevrilmişdir. I Səlimin vəfatının ardından çıxan siyasi ixtişaşların yatırılmasında önəmli rol oynadı. Yeni sultan I Süleyman tərəfindən böyük rəğbət və hörmətlə qarşılanan Həsən Cana sarayda yüksək bir vəzifə təklif edilsə də, bunu qəbul etməmiş və təqaüdə çıxmışdır.

27 fevral 1567-ci ildə oğlu Xoca Sadəttin Əfəndi ilə birlikdə getdiyi Bursada vəfat etdi və Yaşıl türbə yaxınlığında dəfn edildi.

## İstinadlar
Poti dəniz limanı

**Poti dəniz limanı** () — Gürcüstanın Poti şəhərində, Qara dəniz sahilində yerləşən dəniz limanı. Dəniz limanı Rioni çayının mənsəbində yerləşir. Transqafqaz xəttinin mühüm nöqtəsini təşkil etməklə yanaşı TRASEKA xətinin bir parçasıdır. Rumıniyanın Komstansa və Bolqarıstanın Varna dəniz limanı ilə əlaqələrin təmin edilməsi sayəsində Xəzər sahili və Mərkəzi Asiyanın Avropaya açılan qapısı funksiyasını daşıyır.

## Tarixi
Poti dəniz limanın inşasına 1828-ci ildə başlanılmışdır. Bu zaman ərazi yenicə Rusiya imoeriyasına birləşdirilmişdi. Şəhərə liman statusu 1858-ci ildə verilmişdir. Ancaq limanın tam inşası 1899—1907 illərdə baş tutmuşdur. Limanın inşası Niko Nikoladzenin şəhər rəhbərliyinə gəldikdən sonra baş tutmuşdur. Liman dəfəlırlə genişləndirilmiş və təmir edilmişdir. Niderlan hökuməti və Avropa İttifaqının maliyyəsi əsasında son təmir işləri aparılmışdır. 2007-ci il məlumatına görə limanın illik yük götürmə qabiliyyəti 7,7 mln ton təşkil edir.
2008-ci ildə 51% səhmləri Gürcüstanda törəməsi olan Birləşmiş Ərəb Əmirliyinin RAKIA şirkətinə satılmışdır. Bu şirkət RAKIA Georgia Free Industrial Zone LLC yeni terminalın yaradılması və azad zonanı inşafına yönəlik tədbirlər görmüşdür. Azad zonanın açılışında 15 aprel 2008-ci ildə şəxsən Mixal Saakaşvili iştirak edtmişdir. 2009-ci ildə RAKIA UAE şirkəti  səhimlərin yerdə qalan 49% satın alır. Ancaq 2009-cu ildə BƏƏ istisadi böhranla üzləşdiyindən şeyx Saud ibn Sakr al-Haşimi xaricdəki aktivləri satmağa göstəriş vermişdir. Nəticədə 2010-cu ilin oktyabrında bu səhmlərin bir qismi satılır. Limanın 80% səhmləri 2011-ci ildə APM Terminals şirkətinin törəməsi olan Moller-Maersk satılmışdır. 8 sentyabr 2011-ci ildə hələ 15% səhmə sahib olan RAKIA Georgia FIZ öz səhimlərini biznesmen Qele Mikadzeyə dövr edir. O, FIZ şirkətinin əsas ortaqlarından biri idi. Mikadze bu səhmlərə Manline Projects LLP şirkətinə görə sahibdir.

## Mənbə
* Rəsmi sayt
* Карта порта Поти (архив) 
* Black Sea Cargo, Poti Freight Forwarder 
## İstinadlar
Dilarə Lokmanhekim

**Dilarə Lokmanhekim** (18 aprel 1994) — Türkiyəli cüdoçu. Dilarə Lokmanhekim Türkiyəni 2017-ci ildə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında təmsil etdi.

## Karyerası
Dilarə Lokmanhekim birinci dəfə İslam Həmrəyliyi Oyunlarına 2017-ci ildə qatıldı. O, Bakıda baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında qadınlar 52 kq çəkidə, 1/4 final mərhələsində Özbəkistanın nümayəndəsi Diyora Keldiyorova ilə üz-üzə gəldi. Həmin görüşdə Dilarə Lokmanhekim rəqibinə 0:1 hesabı ilə uduzdu.

## Mənbələr

## İstinadlar
Tavçe qravçe

**Tavçe qravçe** () — tavada qızardılmış paxladan ibarət Şimali Makedoniya mətbəxinə aid yemək. Serb mətbəxində buna bənzər prebranas adlı yemək də var.

## Haqqında
Yeməyin adı iki sözdən ibarətdir: "tavçe" — xüsusi gil qab; "qravçe" isə — paxla mənasını verir. Yeməyin "tavçedə qravçe" və "makedonsayağı paxla" kimi digər adları da var.

Hazırlanması üçün tetovas növündən olan böyük ağ paxladan istifadə olunur. Tetovas paxlası ölkənin şimal-qərbində yerləşən Tetovo şəhərində yetişdirilir.

Yeməyin tərkibinə ağ paxladan başqa girdə soğan, bitki yağı, qırmızı bolqar bibəri, həmçinin duz, istiot, cəfəri kimi müxtəlif ədviyyatlar da daxildir.

Hazırlanmamışdan əvvəl paxla şişənə və yumşalana qədər suda saxlanılır, sonra hazır vəziyyətə çatanadək qaynadılır. Paxla hazırlanana yaxın üstünə yağda az qızarmış soğan və ədviyyatlar əlavə olunur. Paxla hazır olan kimi yemək odadavamlı qaba — tavçeyə qoyulur və bişirilir. Yeməyə ət də əlavə oluna bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Один из рецептов тавче гравче 
* Tavče Gravče-Macedonian Style Baked Beans 
* Tavče Gravče Recipe and photo 
* Tavče Gravče Vegetarian Recipe & Photo
Əminə Sırtlanova

**Əminə (Əminə xanım) Mahmudovna Sırtlanova **(frans. *Amina Hanum Syrtlanoff,* doğulanda Şeyxəliyeva və ya Şeyx Əli soyadını daşıyırdı; ) — ictimai xadim, mərhəmət bacısı, teosof, Le Droit Humain Ordenin 840 nömrəli "Avrora" adlı Paris mason lojasının möhtərəm ustadı.

## Bioqrafiya
1884-cü ildə general-mayor Mahmud Maqomedoviç Şeyx Əlinin (Şıxəliyev) və mülkədar Magiparvaz Şeyxəliyevanın (qız soyadı Alkina) ailəsində anadan olub. Fəxri ümdə özdəni, podpolkovnik, Stavropol quberniyası müsəlman xalqlarının baş məhkəmə məmuru Dövlət-Mirzə Şıxəliyevin (Şeyx Əli) qardaşıqızıdı, eləcə də tanınmış ictimai xadimləri İbniamin Alkinin və Seid Girey Alkinin bacısıqızıdı.

III Rusiya Dövlət Dumasının deputatı Galiaskar Syrtlanovın həyat yoldaşı idi. Onun 1912-ci ildə faciəli ölümündən sonra ictimai həyatda fəal iştirak etməyə başlamışdı. "Petroqradsk müsəlman maarifçilik cəmiyyətinin" sədri olub və "Petroqrad və Ufadan olan savadlı müsəlmanlar arasında geniş nüfuza" malik idi.

Birinci Dünya müharibəsi başlayandan sonra, cəbhəyə kömək üçün müsəlman xeyriyyə cəmiyyətinin birləşdirməyə çalışan Rusiya müsəlman ictimai təşkilatlarının Mərkəzi komitəsinin üzvlərindən biri olub. 1916-cı ilin yayında qabaqcıl mövqeyə göndərilən Rusiya müsəlmanlarının sanitar dəstəsinə başçılıq edib.

Rus İnqilabından sonra Sırtlanova Finlandiyaya mühacirət etdi. Orada yerli tatar icmasının yaradılmasında iştirak etmişdir. Bu müddət ərzində o, Fin teosofları ilə əlaqə saxlayır və Fin mətbuatında musiqi müəllimi kimi xidmətlərini reklam edir. Sırtlanova müxtəlif dərnəklərə İslam dini haqqında təqdimatlar etdi; o, "Məhəmməd peyğəmbərin nüfuzunu şübhəli qərblilərə təmizləmək" istəyirdi".

Sonra o, Fransanın Paris şəhərinə mühacirət etdi.. 1926–1939-cu illərdə rus və fransız teosofiya cəmiyyətlərində məruzələri ilə çıxış edirdi. 1933–1935-ci illərdə idarə heyətinin müavini, 1935-ci ildən sonra Fransada Y. Vrevsikiyin adına Rus mərhəmət bacıları ittifaqının idarə heyətinin üzvü olmuşdur. 1921-ci ildən 1939-cu ilədək Le Droit Humain (İnsan Hüququ) adlı vətəndaş hüquqlarının və qadınların azadlıqlarının müdafiəsi ilə məşğul olan ordeninin üzvü olmuşdur. 1929-cu ildə bu ordenə daxil olan "Avrora" rusdilli mason lojasının möhtərəm ustadı oldu. Almanlar Fransanı işğalı edəndən və ölkənin ərazisində bütün mason lojaların bağlanışından sonrakı taleyi məlum deyil.

## İstinadlar
Yossi Kohen

**Yossi Kohen** (; ) — İsrail dövlətinin təhlükəsizlik xidməti olan Mossadın 12-ci direktorudur.

## Həyatı
Yossi Kohen 1961-ci ildə Qüds şəhərində anadan olmuş, Katamon məhəlləsində böyümüşdür. Atası Leo İsrail dövlətinin qurulmasından əvvəl bu dövlətin yaranması uğrunda mübarizə aparan İrqun təşkilatının üzvü olmuşdur.

İngilis, fransız, ərəb dillərində də sərbəst danışa bilən Kohen 1982-ci ildən etibarən Mossad üzvüdür. 30-dan çox əməliyyatda birbaşa iştirak edib və buna görə İsrail Müdafiə mükafatını almışdır.

## Həmçinin bax
* Mossad

## İstinadlar
Rəcəb Paşa

**Kürəkən Rəcəb Paşa** () — Osmanlı sultanı III Əhməd dönəmində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əslən alban olub, saraydakı qohumları vasitəsilə Əndəruna alınmışdır. Ardından saray xəzinədarı olaraq xidmət etdikdən sonra 1707-ci ilin sentyabrında vəzirliklə Diyarbəkir, 1710-cu ildə Van, 1711-ci ildə Sivas, 1712-ci ildə Trabzon valisi təyin edildi. Bu vəzifədə ikən 1712-ci ildə Sultan Mustafanın qızlarından Əminə Sultanla nigahlandı.

1713-cü ildə Təkə, 1714-cü ildə Qüds, 1716-cı ildə Şam, 1717-ci ilin iyulunda Vidin, 1719-cu ilin fevralında Hələb, 1720-ci ildə Misir bəylərbəyi oldu. Ancaq bir il sonra vəzifədən alındı və çox keçmədən yenidən Hələbə təyin olundu. Daha sonra 1724-cü ilin martında Tiflis, 1725-ci ilin mayında Diyarbəkir, 1726-cı ildə İrəvan bəylərbəyi oldu. Ancaq həmin il vəfat etmişdir.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani IV cild, səh. 341
* https://www.biyografya.com/biyografi/11716

## İstinadlar
Muid Əhməd Əfəndi

**Muid Əhməd Əfəndi** () — Osmanlı dövlət xadimi, şair, müdərris, qazı və şeyxülislam.

## Həyatı
Doğum yeri haqqında dəqiq məlumat olmasa da, atasının adının Yusif olduğu məlumdur. Təhsil almaq üçün İstanbula gələn Əhməd Əfəndi Xınalızadə Fəhmi Mehmed Əfəndidən dərslər almış, təhsilini bitirdikdən sonra onun köməkçisi kimi xidmət göstərmişdir. Buna görə də tarixi mənbələrdə Muid (yəni köməkçi, yardımçı) Əhməd Əfəndi olaraq qeyd olunur. 1595-ci ilin fevral ayından başlayaraq müxtəlif mədrəsələrdə müdərris kimi fəaliyyət göstərdi. 1612-ci ilin dekabrında Əhməd Paşa, 1614-cü ilin iyununda Mahmud Paşa, 1618-ci ilin dekabr ayında Qəzənfər ağa, 1620-ci ilin martında Sahn-ı Səman, 1622-ci ilin iyun ayında Hasəki sultan, 1623-cü ilin mayında Yavuz Sultan Səlim, 1624-cü ilin aprelində isə Süleymaniyyə mədrəsələrində xidmət göstərmişdir.

Ardından 1626-cı ilin mart ayında Dəməşq qazısı, 1629-cu ilin oktyabr ayında Qahirə qazısı, 1633-cü ilin sentyabr ayında Ədirnə və 1635-ci ilin dekabr ayında İstanbul qazısı təyin olundu. 1637-ci ilin aprel ayında Anadolu başqazısı təyin olunan Əhməd Əfəndi IV Muradın Bağdad səfərinə qatılmaq üzrə hazırlıq görsə də, baş verən bəzi hadisələr səbəbilə bu səfərə qatıla bilmədi. Şeyxülislam Yəhya Əfəndi ilə aralarında yaranan bir məsələyə IV Murad qarışmış, ancaq Əhməd Əfəndi padşahın müsahibi Hüseyn Paşaya sərt cavab verərək geri çevirmişdir. Bunun ardından vəzifəsindən azad edilən Əhməd Əfəndi Belqrada sürgün edildi.

1640-cı ilin martında yenidən Anadolu başqazısı və 1641-ci ilin avqustunda Rumeli başqazısı təyin olundu. 1644-cü ilin may ayında təqaüdə çıxarıldı. Ancaq təqaüdə çıxdığı illərdə baş verən bir hadisə Əhməd Əfəndini şeyxülislamlığa qədər yüksəltdi. Belə ki, hansısa məclisdə Anadolu başqazısının ondan daha yuxarı başda oturmağına əsəbləşən Əhməd Əfəndi əvvəlcə sədrəzəm Sultanzadə Mehmed Paşaya 70 kisə qızıl, Silahdar Yusif Paşaya isə 30 kisə rüşvət verərək şeyxülislam olmağı istəmiş, nəhayət 16 yanvar 1646 tarixində şeyxülislamlığa gətirilmişdir. Ancaq bu vəzifədə çox qalmamış, 1 il 3 ay sonra — 25 aprel 1647-ci ildə vəfat etmişdir.

## Mənbə
Malek Salama

**Malek Salama** () — Misirli karateçi. Malek Salama Misiri 2017-ci ildə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında təmsil etdi.

## Karyerası
Malek Salama birinci dəfə İslam Həmrəyliyi Oyunlarına 2017-ci ildə qatıldı. O, Bakıda baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında kişilət kumite 60 kq çəki dərəcəsində, 1/16 final mərhələsində İranın nümayəndəsi Amir Mehdi Zade ilə üz-üzə gəldi. Həmin görüşdə Malek Salama rəqibinə 0:5 hesabı ilə uduzdu.

## İstinadlar
Aktau dəniz limanı

**Aktau dəniz limanı** — Qazaxıstana məxsus olan, Xəzər dənizi sahilində yerləşən dəniz limanı. Dəniz limanın rəsmi adı **"Aktau Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı" Milli Səhmdar Cəmiyyəti** adlanır. Dəniz limanın səhmlərinin 100% Qazaxıstan Dəmir Yolları idarəsinin balansındadır.

Aktau dəniz limanı Xəzər dənizinin şimal-şərqində yerləşir. Dövlət müəssisəsi beynəlxalq əhəmiyyət kəsb edən limandır. Xüsusilə beynəlxalq yüklərin daşınmasında böyük əhəmiyyət kəsb edir. Aktau buxtasından İranın şimalındakı və Bakıdakı limanlara gəmilər hərəkət edir. Dənizlə limana gətirilən yüklər Qazaxıstana məxsus dəmir yolları və avtomagistrallarla Sibir və Şərqi Asiya ölkələrinə daşınır. Limandan Qazaxıstanda istehsal olunan kənd təsərrüfatı və avadanlıqlar, xam neft daşınır. Dəniz limanı il ərzində 3,2 mln ton quru yük və 12,5 mln ton xam neft daşıma imkanına malikdir. 2015-ci ildə illik yük daşıma imkanı 5,9 mln t
olmuşdur. Dəniz limanına bir başa dəmir yolu hərəkət edir. Yaxınlığında Manqışlaq dəmiryol stansiyası yerləşir. Şəhərdə həmçinin Aktau hava limanı yerləşir

Xəzər dənizindən daşınan mühüm bərə yolu "Ələt — Aktau" Beynəlxalq "İpək yolu"nun (Ukrayna — Gürcüstan — Azərbaycan — Qazaxıstan — Çin) tərkib hissəsidir. Bu nəqliyyat dəhlizi Rusiya ərazilərinə daxil olmadan yüklərin Avropaya çatdırılmasını nəzərdə tutur. Bu dəhlizlə yüklər şimal dəhlizinə nisbətdə daha tez Avropaya çatdırıla bilir. Üstəlik bu dəhlizdə yerləşən limanlar heç zaman donmurlar.

## Mənbə
* Rəsmi sayt

## İstinadlar
Sultan Ağa xanım

**Sultan Ağa xanım** () — I Təhmasibin ikinci Xasəki Sultanı. Səfəvi sultanı, naibəsi Pərixan Sultanın anası. Şəki hakimi Şamxal xanın bacısı. 

## Evliliyi
1547-ci ildə, şahın hakimiyyətinin 24-cü ilində evlənmişdi. Bu evlilikdən, 1548-ci ilin avqustunda Əhərdə Pərixan xanım, 28 mart 1554-cü ildə Naxçıvanda isə şahzadə Süleyman Mirzə doğulmuşdu. Qardaşı məşhur Şəki valisi Şamxal sultan olmuşdur.

## Təhmasibin ölümündən sonra
Şahın ölüm ayağında sarayda şahzadələr arasında çəkişmələr başlamışdı. Gürcü fraksiyası, Ustaclı və Şeyxavəndlər Heydər Mirzənin tərəfdarı olsa da, qızı Pərixan xanım və qızılbaşlar isə İsmayıl Mirzənin tərəfdarı idi.
## İstinadlar

## Mənbələr
* 
* 
* 
*
Arif Əhməd Paşa

**Arif Əhməd Paşa** — İrəvan bəylərbəyi.

Arif Əhməd Paşa Diyarbəkir vilayətini (1720-1724) və İrəvan vilayətini (1724-1726) idarə etmişdir.

## İstinadlar
Çacaşi

**Çacaşi** () — Gürcüstanın Sameqrelo-Yuxarı Svaneti diyarının Mestiya bələdiyyəsində yerləşən kənd. Böyük Qafqaz dağ sisteminin cənubi ətəklərində, yuxarı İnquri çayı () vadisində və dəniz səviyyəsindən 2,160 metr yüksəklikdə yerləşir. Kənd, tarixi Svaneti () vilayətinin bir parçası və Uşquli () icmasının mərkəzidir. Yuxarı Svaneti vilayətinin bir parçası olaraq YUNESKO-nun Ümümdünya İrsi siyahısına salınmışdır.

## Coğrafiyası
Çacaşi, dörd kəndin bir araya yığındığı Uşquli icmasının əsas yaşayış məntəqəsidir. Gürcüstanın inzibati bölgüsünə müvafiq olaraq, Mestiya bələdiyyə mərkəzinin 45 km qərbində, İnquri və Şavtskala çaylarının birləşdiyi Mestiya qəsəbəsinin bir hissəsidir.

## Mədəni İrsi
Çacaşi, Gürcüstan tarixinin orta əsrlərinə və erkən müasir dövrlərinə, ölkənin şimal-qərbi hissəsində və əksəriyyətlə dağlıq olan Svaneti vilayətinə aid onlarla quruluşa ev sahibliyi edir. Bunların arasında, 13 ədəd yaxşı qorunmuş Svaneti qüllələri, 3–5 mərtəbəli evləri və orta əsrlərə aid qalaları, Böyük Tamara Qalası da daxil olmaqla Böyük Tamaranın (1184–1213), yay fəslindəki iqamətgahı olduğu inanılır. Kənddə daşdan hazırlanmış iki kilsə də mövcuddur. Kənddə yerləşən Müqəddəs Corc kilsəsi X, Xilaskar kilsəsi isə XI-XII əsrə aiddir. Müqəddəs Corc kilsəsi Böyük Tamara Qalasının bir hissəsidir, İkincisi isə fresklərlə örtülmüşdür. Gürcüstan hökuməti və Beynəlxalq Abidələr və Yerlər Beynəlxalq Şurası Milli Komitəsi () 2000-ci ildən etibarən kəndin mədəni irs və bərpa və qoruma layihələrinin çox intizamlı araşdırmalarına başçılıq etmişdir.

## Əhalisi
Çacaşi, 2014-ci ildəki siyahıyaalmadan bu günə qədər, svanlardan ibarət olan 28 insanla kiçik bir kənddir. Svanlar azsaylı Kartvel dilli xalqdır. Kartvel dil ailəsinə daxil olan svan dilində danışırlar və mütləq əksəriyyəti Gürcüstanda yaşamaqdadır.

## Qalereya

Fayl:Tamarqueentower.JPG|Kraliça Tamar Qarpız Qülləsi
Fayl:Tamarqueentowersummer.JPG|Kraliça Tamar Yaz Qülləsi
Fayl:Chazhashi church.JPG|Çacaşi Kilsəsi
Fayl:ჩაჟაში.jpg|Çacaşi kəndi
Fayl:Chazhashi (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|Uşquli camaatı, Çacaş qalası (aşağı) və arxasında Çacaşi kəndi.
Fayl:Chazhashi church & towers (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|Çacaşi kilsəsi və qüllələr
Fayl:Chazhashi church and Mt Shkhara (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|Çacaşi kilsəsi və Şxara dağı.
Fayl:Chazhashi towers (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|Çacaşi qüllələri
Fayl:Chazhashi towers -2 (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|Çacaşi qüllələri (digər rakursdan).
Fayl:Chazhashi towers -3 (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|Çacaşidəki ikiqat qüllə.
Fayl:Chazhashi towers -4 (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|Çacaşidəki ikiqat qüllə (digər rakursdan).
Fayl:Чажаши (Photo Русудан Цискрели).jpg|Çacaşi qüllələri (digər rakursdan).
Fayl:Village Chajashi.jpg|Çacaşi kəndi


## Həmçinin Bax
* Sameqrelo-Yuxarı Svaneti
* Svanlar
* Svan dili
* Uşquli

## İstinadlar
Nikolaus Merkator

**Nikolaus Merkator** (; ) — Alman riyaziyyatçısı, astronomu, mühəndisidir; Kopenhagendə, Londonda və Parisdə işləmişdir. Özünün "Loqarifmotexnika" (1668-ci il) kitabında ilk dəfə olaraq *ln (1+x)* funksiyasının sonsuz sıraya ayrılışını vermişdir.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yunanıstanda nəqliyyat

**Yunanıstanda nəqliyyat** - dağlıq relyefə malik olan Yunanıstan müxtəlif nəqliyyat yollarından istifadə etməyə məcbur edir. Son zamanlar Avropa İttifaqının dəstəyi ilə nəqliyyat  sistemi inkişaf etdirilir:
* Peloponnesdə dəmir yol xətti.
* Eqnatiyaya avtomagistralın çəkilişi
* İqumenisa dəniz limanı.
Nəqliyyat sistemində köklü inkişaf 2014-cü il Yay Olimpiya oyunlarından əvvəl baş tutmuşdur.

## Dəmir yolları

Dəmir yolları Yunanıstan Dəmir Yolları İdarəsinin balansındadır. Dəmiryollarının ümumi uzunlu 2 571&nbsp;km təşkil edir ki, onunda 764&nbsp;km elektrikləşdirilmişdir.

Reylslər:
* Normal reyslər: 1 565&nbsp;km — eni 1 435&nbsp;mm
* enziz reyslər: 961 км — eni 1 000&nbsp;mm
* 22&nbsp;km — eni 750&nbsp;mm
* ikili reylslər: 23&nbsp;km — eni 1 435&nbsp;mm və 1000&nbsp;mm

2014-cü il Yay Olimpiya oyunlarından əvvəl bir çox sahələri yenilənmişdir.

## Avtomobil yolları
Ümumi: 117 000 kş
* örtüklü: 107 406&nbsp;km
* örtüksüz: 9 594&nbsp;km

2004-ci ildə Afina aqlomerasiyasından Elefterios Venizelos hava limanına avtomagustral çəkilmişdir. Bu Avropanın ən təhlükəsiz avtomagistralıdlr. Bu yolda avtomobillər gün ərzində 2 mln ton benzin sərf edirlər. Tikinti samanı Yunanıstan tarixinə aid çoxlu sayda tarixi abidələr aşkarlanmışdır.

Yunanıstana aid olan üç pullu avtoyol vardır: Etnika-Odos — 1/E75, 7/E65 və 8A/E94.

### Körpülər
2004-ci ildə inşa edilən Rio-Antirio körpüsü Qərbi Peloponnesi Mərkəzi Yunanıstanla birləşdirir. Körpü Korinf körfəzi üzərində yerlışir. Bu körpü Avropanın ən uzun asma körpüsüdür (2 880 m).

## Su nəqliyyatı
Yunanıstan donanmasına ümumilikdə 3338 gəmi daxildir. 2010-cu il məlumatına görə Yunan gəmi sahibləri ümumilikdə dünya donanmasının 25% sahib idi. Onuda qeyd etməkdə 2001-ci ildə isə bu rəqəm 17,4 % təşkil edirdi.

Prey limanı — Avropanın ən böyük sərnişin limanıdır. Dünyada isə üçüncü böyük limanıdır. Limanda aşağıdakı bərə şirkətləri fəaliyyət göstərir: Minoan Lines, ANEK Lines, Blue Star Ferries, GA Ferries, NEL Lines, LANE Lines, Aegean Speed Lines, Hellenic Seaways, Louis Cruise Lines, Monarch Classic Cruises və s. Digər limanlar:
* Aleksandrupolis
* Elefsin
* İraklion
* Kavala
* Kerkira
* Halkis
* İqumenisa
* Lavrion
* Patrı
* Pirey
* Saloniki
* Volos
* Mitiliniki
* Rodos
* Kalamata
* İerapetra
* Nafplion

## Hava nəqliyyatı
Yunanıstanda ümümilikdə 82 hava limanı vardır.
* Sərt örtüklü: 67 (2004)
** Zolağın uzunluğu 3 047 m: 5
** 2 438 - 3 047 m: 16
** 1 524 - 2 437 m: 19
** 914 - 1 523 m: 17

Ölkənin ən böyük hava limanı Olympic Air olmuşdur. 1957-ci ildə maqnat Aristotel Onassis və Aegean Airlines tərəfindən qurulmuşdur. 2009-ci ildə şirkət Olympic Air adı ilə birləşmişdur. Ölkə daxili ən böyük daşımata malik avia şirkət Athens Airwaysdir. Şirkət 2009-ci ildə təşkil edilmişdir. Ölkənin iri şəhərlərinə çarter reysləri təşkil edir.

2014-cü il Yay Olimpiya oyunlarından əvvəl hava nəqliyyatı radikal şəkildə moderləşdurilmişdir

## Mənbə
* Yunan bərələri haqqında məlumat
## İstinadlar
Volqa siyənəyi

**Volqa** **siyənəyi** (lat.*Alosa kessleri volgensis *) — siyənəkkimilər fəsiləsinin növüdür.
## Yayılması
Volqa siyənəyinə Xəzərin hər yerində rast gəlinir. Qışı Cənubi Xəzərdə (Azərbaycan sularında) keçirir, yaz gəldikdə hər iki sahil boyu şimala doğru miqrasiya edir, başlıca olaraq Volqa çayına, az miqdarda isə Ural çayına girir.
## Morfoloji əlamətləri
D III - IV 13 - 15 (14), ümumi sayı 17 - 19 (18), A III 16 – 20 (17.8), ümumi sayı 19 - 23 (20.8), qəlsəmə dişciklərinin sayı 90 - 155 arasında dəyişir. Qəlsəmə dişcikləri nazik və uzun olur. Başı çox böyük və enlidir. Fəqərə sümüklərinin sayı 48 - 54 (51.9) olur. Yetkin fərdlərinin uzunluğu 19 - 39 sm, kütləsi 100 - 600 q arasında dəyişir. Qəlsəmə qapağının gerisində qara ləkə (xal) olur.
## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Keçici balıq olub Xəzərdə yaşayır, çoxalmaq üçün Volqa və Ural çaylarına girirlər. Qidasını xərçəngkimilər və balıqlar təşkil edir.
Düşmənləri yırtıcı balıqlar (bölgə, naxa və b.), balıqyeyən quşlar və suitilərdir.
## Çoxalması
Volqa siyənəyinin çoxalması kürüləmə yolu ilə olur. Kürüsünü çaylarda hissə-hissə tökür. Orta ömrün uzunluğu 6-7 il olub, cinsi yetkinliyə 3-4 yaşlarında çatır. Fərdi inkişaf forması tam çevrilmə şəklindədir. Həyat sikli kürü-sürfə-körpə-yetkin fərd şəklində olur. Reproduktivliyin forması - kürü şəklində olur. Bir dəfəlik reproduksiyanın sayı- kürüsünü hissə - hissə, 100 - 280 min ədədə qədər tökür. Reproduktivliyin periodu - ildə bir dəfə, hər il olur. Generasiyaların sayı - orta ömrün uzunluğundan asılı olaraq 3 dəfə olur. Volqa çayı rejiminin dəyişilməsi və təbii kürüləmə yerlərinin sıradan çıxması ilə əlaqədar olaraq sayı azalmağa doğru gedir..
## Növdaxili müxtəlifliyi
Əsas növün Alosa kessleri - 2 yarımnövü vardır: Alosa kessleri kessleri (Qrimm, 1887), Alosa kessleri volgensis (Berg, 1915). Hər iki yarımnöv Azərbaycan sularında yayılmışdır.
## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Volqa siyənəyinin ekoloji əhəmiyyəti müəyyənləşdirilməyib. Sosial - iqtisadi əhəmiyyəti: ov və vətəgə əhəmiyyətlidir. Elmi - mədəni əhəmiyyəti müəyyənləşdirilməyib. Ziyanvericilik xüsusiyyətləri yoxdur.
## Mühafizə tədbirləri
Volqa siyənəyinin ovunun tənzimlənməsi barədə qanun qəbul edilməsinə ehtiyac vardır. Yaşadığı su hövzələrinin çirkləndirilməsinə və ovlanmasına nəzarət gücləndirilməlidir.
## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 620.
# Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 224 s. 3. 
# Световидов А.Н. Сельдевые. (Clupeidae). Фауна СССР, Рыбы, том II, вып. 1,  Изд. АН СССР, М.-Л.: 1952, -330 с
## İstinadlar