open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alpout (Qazax)

**Alpout** — Azərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun Alpout kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Coğaz çayının sol sahilində, dağ ətəyindədir.

## Tarixi
* Toponim qədim türk mənbələrində 8 əsrdən adı çəkilən alpout (alpavut) tayfaların adı ilə əlaqədardır. Onlar XI–XII əsrlərdə Səlcuqi oğuzlarının, XIV–XV əsrlərdə Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu, XV əsrin axırlarından isə qızılbaş tayfasının tərkibində Ön Asiya və Cənubi Qafqazın siyasi hadisələrində fəal iştirak etmişlər. Səfəvilərə hərbi xidmət etdiklərinə görə Cənubi Qafqazın müxtəlif yerlərində, o cümlədən Qazaxda, torpaqlar almışdılar.
* Əvvəllər Azərbaycanın Quba, Ağdam, Şamaxı, Samux rayonlarının ərazilərində də Alpout adlı kəndlər qeydə alınmışdır. Etnotoponimdir. Məlumdur ki, VIII əsrdən adları çəkilən alpoutlar Səfəvilərə hərbi xidmət etdiklərinə görə Cənubi Qafqazın müxtəlif yerlərində torpaqlar almışdılar. Bu da Alpout adının yayılma arealına öz təsirini göstərmişdir.
* Hazırda bu adda yaşayış məskəni Laçın, Göyçay, Ucar, Goranboy və Bərdə rayonlarında da vardır. Mənbələrdə bu sözün Alp Azux, Alp-ər Tonqa, Alp Arslan tərkiblərinə də rast gəlinir. Alp igid mənasında XV əsrə qədər Azərbaycan dilində işlənmişdir. XV əsrdən sonra mənbələrdə bu sözə rast gəlinmir. "Dədə Qorqud"da  "alp" sözü ilə yanaşı "dəli" sözü də igid mənasında işlənnmişdir (Dəli Domrul, Dəli Budaq). XV əsrdən sonra alp sözü arxa plana keçmiş, dəli sözü igid  mənasında ümumişləklik qazanmışdır. "Koroğlu" dastanında (Dəli Həsən) igidlərin hamısı dəli adlanandırılır (Koroğlunun dəliləri deyilir). Sonralar bu söz də arxaikləşmiş və dilimizdə igid sözü işlənmişdir.
* Alpout sözündəki ikinci komponent "oud" isə bout, boyat, boud, oud, bayat-el mənasında işlənir. Yəni igid boyat eli, igid oğuz eli (oud-oğuz) mənasında işlənir.

## Əhalisi
2009-cu ilin məlumatına əsasən kəndə 666 nəfər əhali yaşayır. Əhalinin 326 nəfəri kişilər, 340 nəfəri qadınlardan ibarətdir.

## Görkəmli şəxsləri
* Əhməd Vəliyev ( 1946) — Alim, Odlar Yurdu Universitetinin rektoru, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin III (2005–2010) və IV (2010–2015) çağırış deputatı, Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, "Şöhrət" ordenli. Amerika Riyaziyyatçıları Cəmiyyətinin və Nyu-York Elmlər Akademiyasının üzvü Sosial və pedaqoji Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvüdür.
* Samir Vəliyev (Samir Əhməd oğlu Vəliyev) — Hüquq elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Respublikası təhsil nazirinin müşaviri, Təhsil Nazirliyinin Akkreditasiya və Nostrifikasiya İdarəsinin rəisi. Əhməd Vəliyevin oğludur. Alpout kəndindəndir, Bakı şəhərində anadan olub.
* Munir Vəliyev — (Munir Əhməd oğlu Vəliyev) — İqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru, professor. Əhməd Vəliyevin oğludur. Alpout kəndindəndir, Bakı şəhərində anadan olub.

## Həmçinin bax
* Alpavut oymağı
* Qazax rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikasi Qazax Rayon İcra Hakimiyyəti

## Mənbə
*Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti. II cilddə. Bakı: 2007, I cild, səh.38.
*Əli Əliyev. Laçın – Qədim Oğuz yurdu. Bakı: Avropa, 2009, səh.20.

## İstinadlar
Dəmirçilər (Birinci Şıxlı, Qazax)

**Dəmirçilər** — Azərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun Birinci Şıxlı kənd inzibati ərazi vahidinin tərkibində kənd. 14 iyul 1998-ci il tarixli 524-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Qazax rayonunun Birinci Şıxlı kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Dəmirçilər kəndi rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatından çıxarılmışdır.

## Toponimikası
Kənd dəmirçilər nəslinə mənsub ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. "Dəmirçilər" adında Qazax rayonunun Dəmirçilər kənd inzibati ərazi vahidinin tərkibində bir başqa kənd də mövcuddur.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Gəncə–Qazax düzənliyində, Birinci Şıxlı kəndinin yaxınlığında yerləşir.

## İstinadlar
Kosalar (Qazax)

**Kosalar** — Azərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun Kosalar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kəndin tarixi haqqında dəqiq məlumat verən mənbə hələ ki yoxdur. Onun tarixi diqqətlə və elmi şəkildə araşdırılmamışdır. Bir neçə fərziyyələr mövcuddur. Deyilənə görə əvvəllər ağ oğuz tayfasının bu ərazilərə köç edən zaman yaranmış Kosay tayfasının adı ilə bağlıdır.Başqa bir fərziyyə isə Kəndin yaşlı və ağsaqqlarının dediyinə görə bu kənd Kosa Əli və onun kiçik qardaşı Canəli tərəfindən salınıb. Ona görə bu kənd hazırda Kosalar, yəni Kosa Alılar, qonşu kiçik kənd isə Canallı (Yəni Canəlidən törəyənlər) adlanır. Hazırda bu iki kəndin evləri tamamilə birləşmişdir.

## Toponimikası
Kənd Gəncə-Qazax düzənliyində yerləşir. Yaşayış məntəqəsi kəndin əsasını qoymuş kosalar nəslinin adını daşıyır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qazax rayonundan 5 kilometr şimal-şərqdə, Qazax–Tiflis yolunun şərq tərəfində yerləşir. Əvvəllər Kosalar kəndi Qazaxla bitişik olmuş, sonradan həmin ərazilər (keçmiş tütün fabrikinin yanı, dəmir yolu körpüsü sahəsi) Qazax rayonuna verilmişdir. Kosalar kəndinin coğrafi mövqeyi elədir ki, təbii fəlakətlərlə heç vaxt üzləşmir. Nə sel, nə tufan, nə güclü yağış bu kəndə zərər vurmur. Ərazisi düzənlik-təpəlikdir. İqlimi orta mötədildir. Kənd bir neçə məhəllədən ibarətdir.

## Əhalisi

### Görkəmli şəxsləri
* Məşədi İbrahim — Azərbaycanlı xeyriyyəçi. O, özünün Qazax şəhərindəki 17 otaqlı mülkünü Qazax Müəllimlər Seminariyasına hədiyyə verməsi ilə məşhurdur.
* Barat Vüsal — Azərbaycanlı şair, publisist, ictimai xadim, əməkdar incəsənət xadimi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Qazax Bölməsinin sədri.
* Kərəm Hacızadə — Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrının aktyoru "Fəxri Mədəniyyət İşçisi" döş nişanı ilə təltif olunmuşdur.
* Həsən Əliyev — Azərbaycanlı yunan-roma güləşçisidir. 2010-cu ildə Rusiyanın paytaxtı Moskva şəhərində keçirilən Dünya Çempionatının qızıl medalçısı, Avropa Çempionatının 1 qat qızıl, 1 qat gümüş və 4 qat bürünc medalçısıdır. 2015-ci ildə Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində keçirilən 2015 Avropa Oyunlarının bürünc medalçısıdır.
* Fazil Yusif (1962) — Neft-kimya sənayesində mühəndis. Beynəlxalq layihəllərin idarə edilməsində xüsusu xidmətlərinə görə Azərbaycan resublikasının sərəncamı ilə tərəqqi medalına layiq görülmüşdür.  Neft-kimya sahəsi üzrə azərbaycan-rus-ingilis lüğətinin yaradıcısı və müəllifidir.

## İqtisadiyyatı
Əhali nin əsas məşğuliyyəti heyvandarlıq, bağçılıqdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Youtube-da bax :Bir kəndin nağılı. Kosalar , Kosalı (film)
* Azərbaycan Respublikasi Qazax Rayon İcra Hakimiyyəti. Bələdiyyələr

## Həmçinin bax
Ürkməzli

**Ürkməzli** — Azərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun Dəmirçilər kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
* Kənd 1999-cu ildə yaradılmışdır.

## Toponimikası
Ürkməzli oyk., sadə. Kiçik Qafqaz dağlarının ətəyindədir. Yaşayış məntəqəsini vaxtilə ürkməzli nəslinə mənsub ailələr saldığı üçün belə adlandırılmışdır.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 1151 nəfər əhali yaşayır. Əhalinin 561 nəfəri kişilər, 590 nəfəri qadınlardan ibarətdir.

## Diqqətəlayiq şəxslər
* Sübhan Bəkirov (1964) — Azərbaycan Hərbi Dəniz Qüvvələrinin sabiq komandanı, vitse-admiral.
* Cavid Səfərov (1965–2022) — Rostok Universitetinin (Almaniya) Texniki Termodinamika kafedrasının əməkdaşı, texnika elmləri namizədi.

## Həmçinin bax
* Qazax rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikasi Qazax Rayon İcra Hakimiyyəti. Bələdiyyələr

## İstinadlar
Məzəm

**Məzəm** — Azərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun Quşçu Ayrım kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
2 iyul 1990-cı il tarixində Məzəm kəndi yaxınlıqlarında yerləşən şaftalı bağında "QAZ-24" markalı taksi maşını Ermənistan SSR ərazisindən erməni silahlıları tərəfindən atəşə tutulmuşdur. Hadisə nəticəsində zərər görən olmamışdır.

Qarabağ müharibəsi dövründə bu kənd 8 şəhid verib. Bu kənddə dörd hərbçi şəhid olub, onlardan biri Mərifət Nəsibov Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülüb, dörd sakin isə həlak olub.

2016-cı ildən başlayaraq sakinlərin təhlükəsizliyini və gediş-gəlişi təmin etmək məqsədilə kənddə 57 evin qarşısına uzunluğu 2530 poqonmetr, hündürlüyü üç metr olan istinad divarı çəkilib. Bundan əlavə, daha beş evin qarşısına 88 poqonmetr uzunluğunda istinad divarının çəkilməsi nəzərdə tutulub.

## Coğrafiyası və iqlimi
Məzəm kəndi Ermənistanla sərhəd kəndidir. Sərhəd xəttindən 150 metr uzaqlıqda yerləşir.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin əhalinin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 343 nəfər əhali yaşayır. Əhalinin 169 nəfəri kişilər, 174 nəfəri qadınlardan təşkil olunmuşdur.

## İqtisadiyyatı
* Kənd əhalisi əsasən heyvandarlıq və arıçılıqla məşğul olur.

## Görkəmli şəxsləri
* Mərifət Nəsibov (1972-1992) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.

## Həmçinin bax
* Qazax rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikasi Qazax Rayon İcra Hakimiyyəti. Bələdiyyələr

## İstinadlar
Azadkənd (Sabirabad)

**Azadkənd** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Azadkənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Kənd Kür çayının sağ sahilində, Muğan düzündədir. Kür çayının daşması nəticəsində torpaqlar şorlaşdığından Həşimxanlı kəndinin əhalisi indiki kəndin ərazisinə köçmüş, kənd 1938-ci ildən belə adlandırılmışdır. Oykonim azad (kiçik, xırda; müstəqil) və kənd (yaşayış məntəqəsi termini) sözlərindən düzəlib, "kiçik kənd; müstəqil kənd" deməkdir. 1933-cu ildə Lerik və Kürdəmir rayonlarında da Azadkənd yaşayış məntəqələri qeydə alınmışdır.

## Tarixi

 
### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.

## Təhsil
Kənddə təhsil müəssisəsi mövcud deyil.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.

## İstinadlar
Axtaçı (Sabirabad)

**Axtaçı** (əvvəlki adı: **Axtaçı Şaumyan**) — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Şəhriyar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 dekabr 1992-ci il tarixli, 428 saylı Qərarı ilə Sabirabad rayonunun Axtaçı Şaumyan kəndi Axtaçı kəndi adlandırılmışdır.

## Toponimikası

## Tarixi
 
### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.

## Təhsil
Kənddə təhsil müəssisəsi mövcud deyil.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
* Yuxarı Axtaçı

Sabirabad
Dadaşbəyli

**Dadaşbəyli** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Qaragüney kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Əhalisi 677 nəfərdir (2009).

## Din
Kənddə Dadaşbəyli kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Nizami (Sabirabad)

**Nizami** (əvvəlki adı: **Vladimirovka**) — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Nizami kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 1 sentyabr 2004-cü il tarixli 727-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Sabirabad rayonunun Vladimirovka kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Vladimirovka kəndi Nizami kəndi, Vladimirovka kənd inzibati ərazi dairəsi Nizami kənd inzibati ərazi dairəsi adlandırılmışdır.

## Toponimikası
Kəndin keçmiş adı Qəhrəmanlı olmuşdur. 1891-ci ildə Rusiyanın Vladimir vilayətindən köçürülmüş rus ailələri məskunlaşdıqdan sonra belə adlanmışdır. 2004-cü ildən Nizami adı ilə rəsmiləşdirilmişdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Muğan düzündə yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qaraağac (Sabirabad)

**Qaraağac** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Minbaşı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Bərbər dilləri

**Bərbər dili** - Avrasiya dillərindən biridir. Şimali Afrikada geniş bir ərazidə yayılmışdır. Təqribən 12 milyon adam bu dildə danışır. Bərbər dili dörd qrupa bölünür: Ərəb dilinin güclü təsiri altındadır. Söz sırası: xəbər, mübtəda, tamamlıqdır (XMT). 21-ci əsrdə Berber dillərinin tanınması artdı, Mərakeş və Əlcəzair 2011 və 2016-cı illərdə müvafiq olaraq Tamazight dilini konstitusiyalarına rəsmi dil kimi əlavə etdilər.
Muradbəyli (Sabirabad)

**Muradbəyli** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Qasımbəyli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Balakənd (Sabirabad)

**Balakənd** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Qalağayın kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Balakənd kəndi Muğan düzündədir. Oykonim bala və kənd komponentlərindən düzəlib, "kiçik yaşayış məntəqəsi" deməkdir.

## Əhalisi

## İstinadlar
Hirkan armudu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Kritik təhlükə həddində olanlar" kateqoriyasına aiddir – CR A2 abc; C1. Azərbaycanın nadir növüdür. Qafqaz endemikdir.

## Botaniki xarakteristikası
25 m-ə qədər hündürlüyündə ağacdır. Yarpaqları yumurtavaridir, kənarları xırda, sivridişlidir. Altdan ağ keçətükcüklü, üstdən tükcüksüzdür. Saplağı uzun, nazik, yarpaq ayasının uzunluğuna bərabər, zəriftükcüklüdür. Meyvələri darçını rəngli, basıq, kürəşəkilli olmaqla, birillik zoğlarda tək-tək və ya dəstə halında yerləşir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Aprel—may aylarında çiçəkləyir. Meyvələri avqust-sentyabr aylarında yetişir. Tozlanması — entomofildir. Toxumla və kök pöhrələri ilə çoxalır. Dağ massivinin dağətəyi meşələrində və meşə talalarında qarışıq halda yayılmışdır.

## Ümumi yayılması
Azərbaycanda və İranda təbii arealı vardır. Azərbaycanda Astara, Lənkəran rayonları ərazisində yayılmışdır.  Lənkəran ovalığı (Astara-Şüvi, Anbabu, Duriya, İstisu, Astara kəndləri; Lənkəran rayonu-Daşdatük və Xanbulaq kəndləri) və Lənkəranın dağlıq hissəsi (Yardımlı rayonu — Pirembel kəndi; Lerik rayonu — Lerik kəndi). Lənkəran rayonunun Xanbulan, Daşdatük kəndlərində, Astara rayonunun Anbabu kəndində, Hirkan Milli Parkının Vənəbicar və Himmətəli məhəllə adlanan ərazisində, Nıvıştaru çayının sahilində tək-tək rast gəlinir.

## Sayı və tendensiyası
İtmə təhlükəsi altında olan yeganə lokaliteti mövcuddur, populyasiyanın sayı sürətlə azalır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Meyvəsi yerli əhali tərəfindən toplanır, meyvələri yetişmədən əvvəl gəmiricilər və quşlar tərəfindən yeyilir. Mal-qara ilə otarılması təbii bərpanı çətinləşdirir.

## Zəruri qoruma tədbirləri
Yeni yasaqlıqların təşkil edilməsi tövsiyə olunur.

## Mühafizə tədbirləri
Hirkan Milli Parkında mühafizə olunur. Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daxil edilmişdir. Mədəni halda Nəbatat bağlarında becərilir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xəzər şeytanağacı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" – VU A2abcde+3de. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
10–15 (20) m hündürlüyündə, 60–80 sm-ə qədər diametrində, çətiri dağınıq kürəvi və ya ovalvari ağacdır. Yarpaqları lələkvari və ya ikiqat-lələkvaridir, 15–22 sm uzunluğundadır. Çiçək salxımları yarpaqların qoltuğunda yerləşir, uzunluğu (8) 10–12 sm-dir. Kasacıq və tac lələkləri sıxılmış tükcüklüdür. Paxlaları uzunsaplaqlı, düzgün və çox zaman bir qədər oraqvari əyridir, 20–30 sm uzunluğundadır, enli, dairəvi, tünd-qəhvəyi qonurdur, demək olar ki, açılmayandır, daxildən ətlidir. Toxumları yastı, ellipsşəkilli, tünd-qəhvəyidir, 10–12 mm uzunluğunda, 5–7 mm diametrindədir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
May ayında çiçəkləyir, sentyabr-oktyabr aylarında meyvə verir. Toxumla və pöhrələrlə çoxalır. Tozlanması entomofildir. İstiliyə və rütubətə tələbkardır. Dənizkənarı ovalıqda, çay vadilərində və dəniz səviyyəsindən 150 m yüksəkliyədək yayılıb. Çay terraslarının təzə allüvial, narıncı meşə torpaqlarında, həmçinin gilli torpaqlarda, az hallarda dağ-meşə, sarı torpaqlarda, təzə az və ya çox podzollaşmış orta ağırlıqlı torpaqlarda bitir. Hirkan meşələrinin Qafqaz vələsi, şabalıdyarpaq palıd, dəmirağac, göyrüş və başqalarından ibarət meşə bitkilərinin tərkibinə daxil olur. Lənkəran ovalığında həmçinin yalanqoz, qarağac və qovaqla birlikdə çürüntülü yapışqanlı bataqlıq torpaqlarda, bataqlaşmış yerlərdə də təsadüf edilir. Qumsal torpaqlarda yaxşı bitir. Dekorativ bitkidir. Balverəndir. Oduncağı mühkəm, bərkdir, dülgərlik və xarratlıq işlərində istifadə olunur. Meyvələri qışda mal-qara tərəfindən yeyilir.

## Yayılması
Lənkəran ovalığıdır ((Astara rayonu- Maşxan və Alaşa kəndləri ətrafı) və Lənkəranın dağlıq hissəsi (Bürcəli kəndi)).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyasının təbii bərpası azalır, ətraf mühitin mənfi təsirlərinə həssaslıq müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Mal-qara otarılması, ağacların qırılması, təbii bərpanın zəif getməsidir.

## Mühafizə tədbirləri
Hirkan Milli Parkında mühafizə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gözəl dazı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Arealı
Cənubi Zaqafqaziyanın nadir, məhdud endemik növdür. Arealı azalmaqda olan relikt növdür.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda yalnız Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əznəburd kəndi ətrafında olması məlumdur. Azərbaycandan kənarda isə Ermənistanda bitir. Aşağı dağlıq qurşağın əhəngli yamaclarında bitir. Ehtiyatı çox azdır, çünki növün yayılması olduqca məhduddur.

## Çoxalması
Toxumla çoxalır.

## Ehtiyatının dəyişilmə səbəbləri
Antropogen amillər və populyasiyasının az miqdarda olması bitkinin azalmasına səbəb olub.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Başmaq

200 px|thumb|Taxta başmaqlar
**Başmaq** — dabanı açıq ayaqqabı növü. Adətən, qabarıq pəncəli və hündürdaban olurdu. Şərq xalqlarının, xüsusilə türk xalqlarının məişətində geniş istifadə edilmişdir. 

Qadın başmaqlarının (zənənə başmaq) üzlüyü, adətən, tumac və ya müşküdən, bəzən isə parçadan (məxmər, tirmə) tikilirdi. Başmağın üzlüyü parça olduqda, onu müxtəlif tikmələrlə (muncuq, güləbətin, təkəlduz) bəzəyirdilər (güllü başmaq, məxməri başmaq, güləbətinli başmaq və s.).

## İstinadlar


## Həmçinin bax
* Başmaq (film, 2001)
Novruzçiçəyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi. Növlərinin əksəriyyəti gözəl çiçəkli çox da hündür olmayan ot bitkiləridir.

Novruzçiçəkləri bahar ərzində əsasən gül açır; onların çiçəkləri bənövşəyi ola bilər, sarı, açıq-qırmızı, və ya ağ. Ümumiyyətlə, onlar filtrlənən günəş işığını üstün tuturlar. Çoxlu növ alp iqlimlərə uyğunlaşdırılır.

Novruzçiçəklərinin bəzisi pulcuqlu qanadlılar növünün larvae-si (kəpənək qurdları) ilə qida bitkiləri kimi istifadə edilir. Burqundiya kəpənəyinin Hersoqu daxil olmaqla, Böyük Sarı Underwing, Daha kiçik Geniş məhdudlaşdırılan Sarı Underwing, Setaceous Yəhudi Xarakteri və Gümüş əsas Xalçası fərqləndirilir.

Becərilən novruzçiçəkləri bəzi "flowering" forması novruzçiçəyinin (*P.vulgaris* hibridləri) əksinə kimi polyanthus (*P. elatior* hibridləri) kimi adətən tanınır.

## Təsnifat
Novruzçiçəyinin botaniklərə müasir dövrə kimi 14 növü məlumdur. Təsnifatı əsrdən çox müddətdə botaniklər tərəfindən araşdırılmışdır.
Novruzçiçəyinin başqa növləri:

## Şəkillər

primula.jpg
Primula farinosa flowers 100704.jpg
Primula aka.jpg
Primula prolifera 1.jpg
Primula rosea I IMG 7210.jpg
Primula sieboldii RB.jpg
Primula veris 150303.jpg


## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Ruprext novruz çiçəyi
Sankt-Peterburq metrosu

**Sankt-Peterburq metrosu** — Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhəri və Sankt-Peterburq vilayətində nəqliyyat vasitəsi.

## Tarixi

1955-cu illərdən istifadədədir.

## İstinadlar
Molla Qasım Bayat

**Molla Qasım Molla Məhəmmədəli oğlu Bayat** (1836-?) — xəttat, müdərris.

## Həyatı

Molla Qasım Bayat 1836-cı ildə Kəbirli mahalının Bayat kəndində anadan olmuşdu. İbtidаi təhsilini аtаsındаn аlmışdı. Sоnrа mədrəsədə оxumuşdu. Kəndlərinin dini işləri ilə məşğul olmuşdu. Bayat məscidinin nəzdində mollaxana açmış, uşaqlara savad, şəriət öyrətmişdi. 

Molla Qasım xoş xətt idi. Əlyazmaların üzünü köçürürdü. Belə ki, o, əlyazma əsərlərin nüsxələrini çoxaltmaq üçün şagirdləri ilə yanaşı Şuşadan xəttat, rəssam, müzəhib, cildçiləri də kəndlərinə dəvət etmişdi. Onun müddərisliyi dövründə xəttatlıq sənəti əsasən bir fənn kimi Bayat mədrəsəsində tədris edilirdi.

## Ailəsi
Molla Qasımın Məhəmməd, Yəhya, İsmayıl, Həsən adlı oğlanları vardı.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu. Qarabağda sənət və sənətkarlar. Bakı: Elm və Təhsil, 2011, 280 səh.
Çəpkən

**Çəpkən** — Azərbaycanda milli kişi və qadın geyiminin bir hissəsidir. Çəpkən astarlı olub, belə qədər bədənə kip tikilir. Yan tərəflərdə ətəyə yaxın hissədə çapığı olan çəpkənin əlcək ilə bitən qondarma qolları (astarı qiymətli parçadan olan qollara bəzən düymələr tikilir) olur. Bel hissədən bağ ilə bağlanır. Çəpkən tirmə, darayı, məxmər, müxtəlif zərli parçalardan tikilir. Çəpkənin yaxası, ətəyi, qolunun kənarları zərif bafta, kəbəzəncirə və s. tikmələrlə bəzədilir. Bəzən çəpkənin üstündən gümüş kəmər də bağlayırlar. Ön Asiya, Yaxın Şərq xalqları arasında, Azərbaycanda (xüsusilə, DQMV, Xankəndi, Şuşada, Bakıda, Şəkidə, Şamaxıda) geniş    yayılmışdır.

## Pullu çəpkən
Pullu çəpkən biçimi çəpkənlə eyni formada olub, qolsuzdur. Astarı zolağı materialdandır. Yaxa və ətək xətti boyunca 3 sıra pullarla bəzədilir. Yaxasına, bel hissədə bağlanmış qaytan vasitəmilə çarpaz bağlanır. 

## Mənbə
Rəhilə

**Rəhilə** (ivritcə רחל) — Əhdi-Ətiqdə Yaqubun arvadı, Yusifin və Binyaminin anası.

Tövrata görə, Efratada (indiki Bet-Lexem) rəhmətə getmiş və dəfn olunmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Müqəddəs Kitab (Əhdi-Ətiq və Əhdi-Cədid). Müqəddəs Kitab şirkəti. Bakı, 2009.
* Tövrat onlayn: http://www.korpu.net/BibleNorth.html
Cəfər bəy Davatdarov

**Cəfər bəy Şükür bəy oğlu Davatdarov** () — Çar ordusunun giziri, mülkədar.

## Həyatı
Cəfər bəy Şükür bəy oglu 1831-ci ildə Cavanşir mahalının Məfruzlu obasında (indiki Ağdamən Mahrızlı kəndində) anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini molla yanında almışdı. Sonra Qəza məktəbində  təhsil  almışdı. Çar  ordusunda  xidmət  еtmişdi. Praporşik rütbəsi vardı.

Cəfər bəy Davatdarov rus-Osmanlı müharibəsində iştirak etmişdi. Ordudan tərxis olduqdan sonra Tərtərdə məskunlaşmışdı. Şəhərin abadlıq işləri ilə məşğul olmuşdu.

## Həmçinin bax
* Qarabağ

## İstinadlar
Azərbaycan körpüləri

**Azərbaycan körpüləri** — qədim dövrlərdən Azərbaycan ərazisində tikilmiş körpülər.
Qədim ticarət mərkəzlərindən olan Qəbələ, Dərbənd, Şamaxı, Gəncə, Bərdə, Ərdəbil, Naxçıvan, Təbriz və s. kimi şəhərlərin karvan yolları üstündə bir çox körpülər salınmışdır. Körpülərin memarlıq quruluşları inşa ediləcək körpünün materiallarından asılı olurdu. Qədim körpülərdən bu günümüzədək gəlib çıxanlar da vardır. Həmin körpülərdən 11 və 15 aşırımlı Xudafərin körpüləri (Cəbrayıl rayonu ərazisində, Araz çayı üzərində), Sınıq körpü (Qazax rayonu, Ehram çayı üzərində), Gəncə körpüləri (Gəncə çayı üzərində), Naxçıvan körpüləri (əlincə çayı üzərində) Azərbaycanın memarlıq abidələrindəndir.

## Gəncə körpüləri

Gəncə çayının üzərində salınmış üç körpü – Gəncəni hissələrə ayırırdı. 1939-1940-cı illərdə aparılan tədqiqatlar zamanı Gəncə körpülərinin dağınıq dayaqları aşkar edilmişdir. Lakin bu üç körpü ilə bərabər, haqqında elmi ədəbiyyatda məlumat verilməyən və Gəncədən 5&nbsp;km şimal-şərqdə yerləşmiş qədim Gəncəni sağ və sol sahilə ayıran Gəncəçayda salınmış iki körpü də mövcud idi. Körpülərdən birincisi dağıldıqdan sonra ikinci körpü də yerin əlverişli olması nəzərə alınaraq, burada tikilmişdir. Bu körpülərin hər biri b.e. XII əsrdə inşa olunmuşdur, hal-hazıra qədər istifadədə olan iki körpü durur. Aşırımı 5 m olan birinci körpünün uzunluğu 31 p.m., qabariti 4,5 m olub üç yarım silindrik formalarda tağdan ibarətdir. Aşırımların ikisi 5,2, biri isə 4,7 m-dir. Körpü səlis yonulmuş hamar daşlarla üzlənmişdir. O biri körpü 54 p.m. uzunluğundadır, qabariti 2,8 m-dir. Tağvari aşırımlıdır, aşırımları 4,8; 7,8 və 4,6 m-dir.

Bu körpülərin hər biri b.e. XII əsrdə inşa olunmuşdur, hal-hazırda  istifadədə olan iki körpü qalmaqdadır.

## Qazax körpüləri

*Sınıq körpü Azərbaycanın orta əsrə aid olan nadir memarlıq incilərindən biridir. Bu körpü Bakı-Qazax-Gürcüstan sərhədi yolunda, Ehramçayın üzərində salınmışdır. Bir qədər aralıda Ehramçay öz axarı ilə Kürə qovuşur. Dörd aşırımlı, uzunluğu 175 p.m. olan bu körpünün qabariti 4 m-dir. 
*Qırmızı körpü XII əsr Azərbaycan memarları tərəfindən salınmışdır.

## Naxçıvan körpüləri

Azərbaycan ərazisi tarixin müxtəlif dövrlərini əhatə edən memarlıq abidələri ilə zəngindir. Orta əsrlərin bizə bəxş etdiyi ən monumental abidələrindən sayılan körpülərin yüksək keyfiyyət və bacarıqla tikilməsi nəzəri cəlb edir. Qədim körpülərdən biri də Naxçıvan ərazisindəki əlincə çayı üzərindədir. Həmin körpüdən ərəfsə və Ləkətan kənd sakinləri bu gün də istifadə edirlər. Körpülər tikilərkən dayaqların möhkəmliyinə xüsusi fikir verilmişdir. Ovulmanın qarşısını almaq məqsədilə körpülər üçün çay vadisinin əsasən düz və dar keçidini seçmişlər. Həmin dar keçidə malik, bir dayağı hündür qaya, digər dayağı sahildəki özülə birləşən körpünün möhkəmliyinə söz ola bilməz.

Naxçıvanın bu günədək qalan, XV-XVI əsrə aid olan əlincə körpüsü bir aşırımlı tağ şəkilli, su səthindən 5 m hündürlükdə, 12 pm uzunluğunda, qabariti 2 m olan tarixi bir qurğudur. Körpünü lay şəkilli, asan yonulan daşdan tikiblər. əlincə körpüsünün tağ hissəsinin daşları yonulmuş, qalan hissəsi isə qismən yonulan daşlardır.

## Mənbə
* Avtomobil yollarının tarixi
Böyük panda

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

Ailuropoda - nəhəng pandanın beş növünü özündə birləşdirən *ursid* növüdür. Nəhəng Panda (*Ailuropoda melanoleuca*) hal-hazırda mövcuddur. Yırtıcı heyvanlar kimi onun taksonomik təsnifatına baxmayaraq, panda hər şeydən əvvəl otyeyən rasiona malikdir. Onun qidasının əsasını demək olar ki, bambuk bitkisi təşkil edir. Pandalar sonuncu *Miocene* ərzində yaşamış *Ailurarctos*dan törənir.

## Növləri
*†*Ailuropoda microta* Pei, 1962
*†*Ailuropoda wulingshanensis* Wang et alii. 1982 
*†*Ailuropoda baconi* (Woodward 1915)
*†*Ailuropoda minor* Pei, 1962 
**Ailuropoda melanoleuca* (David, 1869) (Böyük panda)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Muradbəyli

*Muradbəyli (Ağdam) — Azərbaycanın Ağdam rayonunda kənd.
*Muradbəyli (Sabirabad) — Azərbaycanın Sabirabad rayonunda kənd
Bayramlar (Ağdam)

**Bayramlar** — Azərbaycan Respublikasının Ağdam rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Heç bir Azərbaycan saytında bu adla qeyd olunmadığından bu kəndin ad dəyişikliyinə məruz qaldığı və ya artıq mövcud olmadığı ehtimal edilir. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd ərazisi 20 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycana qaytarılıb.

## İstinadlar
Muradbəyli (Ağdam)

**Muradbəyli** — Azərbaycan Respublikasının Qarabağ iqtisadi rayonunun Ağdam rayonununun Ağdam şəhərinin ərazisində keçmişdə mövcud olmuş kənd. 

## Tarixi
Azərbaycan SSR-nın 1977-ci il üçün inzibati ərazi bölgüsünə görə, Əlimərdanlı, Pərioğlular, Muradbəyli kənd statusunda idilər və digər bəzi kəndlərlə birgə Ağdam rayonunun Qasımlı kənd Sovetinə daxil idilər.

1990-cı il üçün Əlimərdanlı, Pərioğlular, Muradbəyli kəndləri artıq Ağdam rayonunun Şıxbabalı kənd Sovetinə aid idilər.

Azərbaycan SSR prezidenti Mütəllibovun 6 iyun 1990-cı il tarixli fərmanı ilə, Ağdam rayonu üzrə Ağdam şəhəri ilə qovuşduğuna görə Şıxbabalı kənd Sovetinin Əlimərdanlı, Pərioğlular, Muradbəyli kəndlərinin rayonun yaşayış məntəqələri siyahısından çıxarılması qərara alınmışdı. Bu fərman Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 26 iyun 1990-cı il tarixli qərarı ilə təsdiq edilmişdi.

Ərazi bundan sonra Ağdam şəhəri Muradbəyli sahəsi kimi qeyd olunmuşdu.

Muradbəylinin ərazisi 22-23 iyul 1993-ci il tarixində Ermənistan ordusu tərəfindən işğal olunmuşdu. İşğaldan qabaq Muradbəylidə təxminən 200-ə yaxın ev mövcud idi. İşğal olunduqdan sonra evlərin və tikililərin hamısı məhv edilmiş, əkin sahəsi kimi istifadə olunurdu.

İkinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycanın Qələbəsi nəticəsində imzalanmış Üçtərəfli Bəyanata əsasən, Ağdam rayonunun bütöv ərazisi 20 noyabr 2020-ci il tarixində Azərbaycana qaytarılmışdı.

## İstinadlar
Axısxa

**Axısxa** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Axısxa kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kəndi 1944-cü ildə Gürcüstanın Axısxa rayonundan Qazaxıstana və Orta Asiyaya sürgün edilmiş, 1960-cı illərdə isə Azərbaycana köçmüş türk ailələri salmışdır. Buraya köçənlər köhnə yaşayış yerlərinin adını yeni məskənlərinə vermişlər.

### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Şirvan düzündədir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.

## Təhsil
Kənddə təhsil müəssisəsi mövcud deyil.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Balvar

**Balvar** (əvvəlki adı: **Balvarı**) — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Surra kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 1 sentyabr 2004-cü il tarixli 727-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Sabirabad rayonunun Surra kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Balvarı kəndi Balvar kəndi adlandırılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Beşdəli (Sabirabad)

**Beşdəli** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Minbaşı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Muğan düzündədir. Etnotoponimdir.

## İstinadlar
Bulduq (Sabirabad)

**Bulduq** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Ulacalı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kənd əhalisinin sayı 1797 nəfərdir (2009).

## Din
Kənddə Bulduq kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Cəngan (Sabirabad)

**Cəngan** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Muğan Gəncəli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarix
Cəngan sözü "döyüş meydanı, vuruş yeri" mənalarında da işlənir. Yerə adını verən tarixi fakt Elxani hökmdarı Abaqa xanın Qızıl Orda ordusunu gözlədiyi cəngə əlverişli yer mənasını daşıyır.(*bax. [[Salyan rayonu]] [[Təzəkənd (Salyan)|Təzəkənd]] kəndi*).

## İstinadlar
Hacıbəbir

**Hacıbəbir** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Nizami kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Muğan düzündədir. Yaşayış məntəqəsini XIX əsrin ortalarında Hacı Bəbir adlı şəxsin başçılıq etdiyi tirəyə mənsub ailənin saldığı üçün belə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Dinozavrlar

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan kladı.

Dinozavrlar Mezozoy erasında Yer kürəsində hakim olan və Trias dövrünün sonlarından başlayaraq Təbaşir dövrünün sonunadək 160 milyon il mövcud olmuş quruda yaşayan onurğalı heyvanlardır. İndiyə qədər yaşamış ən böyük dinozavr, uzunluğu 37 metrdən çox olan və 70 tona qədər çəkisi olan Pataqotitan idi. Ən çox bilinən dinozavr isə Triannozavrdır və adı "tiran kərtənkələ kralı" mənasına gəlir. Alimlər hesab edirlər ki, asteroidin düşməsi nəticəsində yaranan kütləvi yox olma hadisəsi təxminən 65 milyon il əvvəl dinozavrların əksəriyyətinin məhv olmasına səbəb olub.

Təbaşir və Paleogen dövrlərinin sərhədində geoloji baxımdan qısa zaman kəsiyində heyvanların və bitkilərin genişmiqyaslı və kütləvi yox olması zamanı dinozavrların böyük əksəriyyəti məhv olmuşdur.

Daşlaşmış dinozavr qalıqları bütün qitələrdə aşkar olunmuşdur. Hazırda paleontoloqlara 2 şərti qrupa — *[[Ətyeyən dinozavrlar|ətyeyənlər]]* və *[[Otyeyən dinozavrlar|otyeyənlər]]* — bölünən 500-dən artıq cins və 1000-dən artıq müxtəlif növ kələz məlumdur. Onların qalıqları hələ də kəşf olunur.

"Dinozavr" termini ingilis paleontoloqu Riçard Ouen tərəfindən 1842-ci ildə təklif edilmişdir. Dinozavrlar 160 milyon il ərzində bizim planetimizdə ən üstün canlılar idi. İndi bu nəhəng məxluqların bütün qalıqları sümüklərdir. Daşlaşmış qalıqlar göstərir ki, *65 milyon il əvvəl* nə isə Yerin bütün ekosistemini məhv etmiş və dinozavrlar bütün başqa növlərin təxminən 50%i ilə birlikdə qəfildən qırılmışlar.

## Dinozavrların təsnifatı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* DINO-PEDIA. RU — Dinozavrlar haqqında rusdilli sayt
* DinoDatabase.com — Hundreds of dinosaurs and dinosaur related topics

## Həmçinin bax
Güdəcühür

**Güdəcühür** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Güdəcühür kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Sabirabad rayonunun kəndlərindən biridir. Kənddə bir sıra rayonlardan köçkünlər məskunlaşıb (Cəbrayıl, Füzuli və s.). Axtaçı–Muğan və Qaratuğay kəndləri ilə həmsərhəddir.

## İstinadlar
Kürkəndi

**Kürkəndi** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Kürkəndi kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Din
Kənddə "Zəhra" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## Tanınmış şəxslər
* Lotu Hikmət (1956–2006) — Qanuni oğru.
* Yusif Muxtarov (1941–2010) — Aktyor.

## İstinadlar
Moranlı (Sabirabad)

**Moranlı** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Moranlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Coğrafiyası
Moranlı kəndi Sabirabad rayonunun cənub şərqində yerləşir. Rayonla yol məsafəsi 50 km-dir. Kəndin inzibati ərazi dairəsinə Moranlı, Sarxanbəyli, Bala–Həşimxanlı kəndləri daxildir.

## Əhalisi
3800 nəfər əhalisi var.

## İqtisadiyyatı
Kənddə demək olar təsərrüfatın bütün sahələri inkişaf etməkdədir. Burada daha çox dənli bitkilər, pambıqçılıq, heyvandarlıq, bostan bitkiləri və soğan becərilir. Moranlı kəndində əvvələr "İşıqlı Yol" kolxozu (sonralar "Azərbaycan Kommunist Partiyası adına 60 illik kolxoz") fəaliyyət göstərmişdir.

Kənddə 2017-ci ildə istifadəyə verilən Moranlı Pambıq Qəbulu məntəqəsi Moranlı inzibati dairəsində becərilən xam pambığın qəbuluna, həmçinin 30-a yaxın yerli sakinin işlə təmin olunmasına şərait yaradır.

## Mədəniyyət
Kənddə 2016-cı ildə yeni istifadəyə verilən 432 şagird yerlik tam orta məktəb, mədəniyyət evi, 3 məscid, tibb məntəqəsi, poçt şöbəsi var.

## İstinadlar
Minbaşı

**Minbaşı** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Minbaşı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Muğan Gəncəli

**Muğan Gəncəli** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Muğan Gəncəli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Muğan Gəncəli kəndi Kür çayı sahilində yerləşir. Kənd bir növ yarımadanı xatırladır. Üç tərəfindən Kür çayı ilə əhatə olunub. Bu hissə yerlilər tərəfindən Bucaq adlanır. Qalan hissə isə Bülbülə adlanır. Çayın kəndi əhatə etməsi qədimdə insanların burada yerləşmə səbəblərindən biri kimi qiymətləndirilir. Qədim qəbiristanlığı var. Məzarlığın orta hissəsində Məşhur Seyid Mirağababanın məzar–ziyarətgahı yerləşir. Kəndin yaranma tarixi XV–XVI əsrlərə aid edilir.

Qonşu kəndlər: Salmanlı, Çiçəkli, Cəngən.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Kür çayı yaxınlığında yerləşir. Kəndin qədim yeri "Bücağ" adlanır (üç tərəfdən çayla əhatə olunduğu üçün). Bir az yeni salınan hissəsi "Bülbülə" adlanır. Çaydaşqınları zamanı Bucağdakı evlər və torpaqlar əkin sahələri tez–tez su altında qalır. Yayı isti, qışı mülayim–soyuq keçir. Ərazisi düzənlikdir və dəniz səviyyəsindən 19 metr aşağıdadır. Yayı quraq keçən mülayim isti yarımsəhra və quru çöl iqliminə malikdir. Orta temperatur yanvarda 1,8 °C, iyulda 36,5 C-dir. İllik yağıntı təqribən 300 mm-dir. Əsas çayı Kürdür. Əsasən, boz–çəmən torpaqları yayılmışdır. Yarım–səhra bitkiləri üstünlük təşkil edir. Kür çayı sahilində tuqay meşələri mövcuddur. Muğangəncəli pambıqçılıq, taxılçılıq, heyvandarlıq və bostançılıq kəndidir.

## Əhalisi
Əhalisi XVIII əsrdə Gəncədən köçənlərdən ibarətdir. Cənubi Azərbaycanlı mənşəlilər də var. İndi yerli əhali sayılır. Özlərinə məxsus şirin ləhçələri var. Qədim, zəhmətkeş qonaqpərvər zarafatçıl camaatı var.

## İqtisadiyyatı

Əsasən maldarlıq və balıqçılıqla məşğul olan yerli əhali, kənd təsərüffatı və əkinçiliklə də məşğul olur. 1996-cı ilə kimi pambıqçılıqla məşğul idilərsə, son 20 ildə yonca qarpız, yemiş, taxıl əkirlər. Kəndin əsas problemi yol idi, 2018-ci ildə yol yeniləndi. Elektrik dirəyləri və şəbəkəsi 1954-cü ildən çəkiləndir, əksəriyyəti sıradan çıxıb. Qaz 2016-cı ildən verilir.

Milli Qəhrəman şəhid Murad Mirzəyev Telman oğlu bu kənddə doğulub.

## Şəhidləri

## İstinadlar
Məmişlər (Sabirabad)

**Məmişlər** (əvvəlki adı: **Şaumyanovka**) — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Qaralar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 dekabr 1992-ci il tarixli, 428 saylı Qərarı ilə Sabirabad rayonunun Şaumyanovka kəndi Məmişlər kəndi adlandırılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Nərimankənd (Sabirabad)

**Nərimankənd** (əvvəlki adı: **Novodonetskoe**) — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Qaratəpə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Sabirabad rayonunun Qaratəpə kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Novodonetskoe kəndi Nərimankənd adlandırılmışdır.

## Din
Kənddə "Əhli–beyt" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Nəsimi (Sabirabad)

**Nəsimi** (əvvəlki adı: **Xersonovka**) — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Nizami kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 1 sentyabr 2004-cü il tarixli 727-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Sabirabad rayonunun Nizami kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Xersonovka kəndi Nəsimi kəndi adlandırılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Osmanlı (Sabirabad)

**Osmanlı** (?–1954), **[[Axmazkənd]]** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Şıx Salahlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Axmazkənd Əli Bayramlı rayonunda kənd olub. 1954-cu ilə qədər Osmanlı adlanmışdır. Oykonim axmaz (gol, bataqlıq) və kənd sözlərindən düzəlib, kəndin yaxınlığındakı golun adından yaranmışdır.

## İstinadlar
Poladtuğay

**Poladtuğay** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Azadkənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kür çayının sahilində, Muğan düzündədir.

## Etimologiyası
Oykonim polad (poladlı tayfasının ixtisar olunmuş variantı) və tuğay (çaykənarı meşəlik) komponentlərindən düzəlib, "poladlılara məxsus meşəlik" mənasındadır. Meşə salındığı ərazinin adını daşıyır.

## İstinadlar
Qaraqaşlı (Sabirabad)

**Qaraqaşlı** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Quruzma kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi

## Tanınmış şəxsləri
* Pənah Hüseynov (1957–) — Azərbaycan Respublikasının Baş Naziri (aprel 1993 – iyun 1993-cü il), Azərbaycan Respublikası III çağırış Milli Məclisinin deputatı (2005–2010).

## Din
Kənddə "İmam Hüseyn" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qaratuğay

**Qaratuğay** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Güdəcühür kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi

### Tanınmışları
* Elşad Əhmədov (1969–) — AMEA Zoologiya İnstitutu, biologiya elmləri doktoru, dosent.

## İstinadlar
Ağ zanbaq

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Ağ zanbaq daha çox Balkan və Qərbi Asiya ölkələrində yayılmışdır. 

## Botaniki təsviri
Bitkinin soğanaqları yer səviyyəsində formalaşır və yarpaqla örtülmüş çiçək gövdəsi, adətən, 1,2 m, yaz fəslində isə 2 m-ə qədər yüksələ bilir. Yay fəslində çox gözəl ətirli çiçəkləri olan Ağ zanbağın çiçəkləri, əsasən, ağ rənglidir və bazis rəngini sarı rəng təşkil edir. Ağ zanbaq virus xəstəliklərinə və Botrytis göbələyinə qarşı həssas bitkidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qaratəpə (Sabirabad)

**Qaratəpə** (əvvəlki adı: **Pokrovka**) — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Qaratəpə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Sabirabad rayonunun Pokrovka kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Pokrovka kəndi Qaratəpə kəndi, Pokrovka kənd inzibati ərazi vahidi Qaratəpə kənd inzibati ərazi vahidi adlandırılmışdır.

## Tarixi
Kəndin əsası XIX əsrin 30–40-cı illərində bura köçürülmüş rus kolonistlər tərəfindən qoyulub. Həmin dövrdə Volqaboyu, Stavropol və Rostov ərazilərindən minlərlə rus kəndlisi Azərbaycanın Muğan düzünə məskunlaşdırılmışdı.

## Əhalisi

## Mədəniyyəti
Qaratəpə kənd ərazisində 2 məktəb,1 kiçik tipli tibbi mərkəz, 1 Suvarma sistemleri idarəsi yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qardaşkənd

**Qardaşkənd** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Nizami kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Əhalisi

### Tanınmışları
* Bəhram Pənahov

## İstinadlar
Şabalıd

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Arealı
Şabalıd Qafqazda, Zaqafqaziyada, Ukraynanın Zakarpatye vilayətində yayılmışdır. Şabalıd Azərbaycanda geniş sahədə yalnız Böyük Qafqaz dağlarının ətəklərindəki meşələrdə bitir. Şəki-Zaqatala zonası şabalıd bağları ilə məşhurdur.

## Botaniki xarakteristikası
Şabalıd aprel-mayda yarpaqlayır, iyun-iyulda isə çiçəkləyir. Erkək və dişi çiçəkləri bir ağacın üstündə ayrıca yerləşir. Erkək çiçəkləri uzun sırğa şəklində sallanır, ağ-sarımtıl rəngində və çoxətirlidir. Uzunluğu 10-35 sm, eni 1 sm-dir. Dişi çiçəkləri birillik şivlərdə olur və yarpaqların qoltuğunda 2-3 ədəd və daha çox bir yerdə yerləşir. Şabalıdın meyvəsi oktyabr-noyabrda yetişir. Meyvəsi tikanlı qərzəkdir. Yetişəndə qərzək ayrılır və içində iki və üç ədəd şabalıd olur. Bunlar yarpaq və ya oval şəklindədir. Yumru formada olanları çox azdır. Meyvənin üst qabığı tünd və ya açıq darçını, şabalıdı rəngdədir. Şabalıd meyvəsinin üst qabığının altında nazik, pənbəli yumşaq örtük vardır. Bunun altında ağ, şirin, iki hissəli ləpə yerləşir.

Şabalıd 20-25 yaşından meyvə verir. 100-150 il ömür sürür. 1000 illik şabalıd ağacları mövcuddur. Yüksək məhsul 2-3 ildən-bir olur. Azərbaycanın meşələrində və bağlarında bitən şabalıdın bir çox müxtəlif formaları vardır.

Şabalıdın tərkibində 60%-ə qədər nişasta, 15% şəkər, 6% zülal, 2%-ə qədər yağ olur. Yetişməmiş meyvələrdə 1500 mq% C, 0,18 mq% B1 vitamini vardır.

Şabalıd təzə halda yeyilir. Onu qovurduqda dadı və ətri yaxşılaşır. Azərbaycanda şabalıd müxtəlif xörəklərdə işlədilir. Şabalıddan qənnadı sənayesində (marsipan, tort, pirojna, şokolad və s. hazırlanmasında), aşpazlıqda (toyuqları içləmək, plov bişirmək və s.) geniş istifadə olunur.

Qurudulmuş şabalıddan alınan un, başqa ölkələrdə çörəyə və qənnadı məmulatına qatılır. Ondan qəhvə əvəzediciləri və spirt də istehsal edirlər.

Şabalıd ağacının yarpaqlarında qlükozidlər, pektin və aşılayıcı maddə (9%-ə qədər) və K vitamini vardır. Ona görə də yarpaqlarından çay dəmləyib daxili qanaxmalara qarşı tətbiq edirlər.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qaralı (Sabirabad)

**Qaralı** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Surra kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Qaralı oyk., sadə. Kürün sahilində, Şirvan düzündədir. Ehtimal olunur ki, yaşayış məntəqəsini Qəzvin mahalından köçüb gələnlər salmışlar. Kənd XIX əsrdə Birinci Qaralı Qəzvinli adlanırdı. Xalq arasında Qaralu kimi də işlənir. Oykonim “Qaralı nəslinə mənsub yaşayış yeri” mənasındadır.

## İstinadlar
Qaragüney (Sabirabad)

**Qaragüney** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Qaragüney kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kür çayının sahilində yerləşir. Kəndin əhalisi min nəfərdən çoxdur. Kənddə 2 ümumtəhsil məktəb mövcuddur.

## Əhalisi
Əhalisi 1000 nəfərdən çoxdur.

## İqtisadiyyatı
Kəndin əsas gəliri heyvandarlıq və əkinçilikdən gəlir.

## Din
Kənddə "İmam Hüseyn" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Qasımbəyli (Sabirabad)

**Qasımbəyli** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Qasımbəyli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kür çayının sağ sahilində, Mil düzündədir. Kəndin keçmiş adı Mirqasımbəyli olmuşdur. Sonralar mir (“seyid” mənasında) sözü unudulmuşdur. Kənd salındığı ərazinin adı ilə keçmişdə Əyribucaq da adlanmışdır. Qeyd edək ki, Ağsu rayonunun Ərəbmehdibəy inzibati ərazi vahidində, Goranboy rayonunun Tap Qaraqoyunlu inzibati ərazi vahidində, Cəlilabad rayonunun Şiləvəngə inzibati ərazi vahidində və Bərdə rayonunun Kələntərli inzibati ərazi vahidində də bu adda toponimlər mövcuddur. Ancaq bu toponimlərin yaranma tarixləri və toponimkası müxtəlifdir.

Sabirabad rayonunun Qasımbəyli  kəndinin yaranmasi barədə kitablarda və  dəqiq  mənbələrdə heç bir məlumat yoxdur, amma kənd ağsaqqallarının dilindən belə rəvayət edilir ki, 1800–1810-cu illərdə burada 7 ev (sülalə) yaşayıb. Sonradan digər bölgələrdən əsasən Kürdəmir rayonundan gələnlərin hesabına böyüyərək yaşayış yeri kimi formalaşmışdır.

2010-cu ilin mayında Kür çayının daşması ilə yaranan təbii fəlakət nəticəsində Qasımbəyli kəndinə külli miqdarda ziyan dəymiş, demək olar ki, bütün infrastruktur dağılmışdı.

## Coğrafiyası və iqlimi
Qasımbəyli kəndi Kür-Araz ovalığında, Kür çayı ilə Araz çayının qovuşduğu yerdə, Kürün cənub sahilində  yerləşir. Ərazi baxımından bura Mil düzü adlanır və Şimaldan Kür çayı cənubdan Araz çayı qərbdən isə Sarısu gölü ilə sərhəddir.

## Təhsil
Kənddə Hilal Ənnağıyev adına orta məktəb fəaliyyət göstərir. 2010-cu ildəki təbii fəlakət nəticəsində kənd məktəbi tamamilə yararsız vəziyyətə düşmüşdü. Lakin dövlət başçısının tapşırığına əsasən məktəbin binası qısa müddətdə müasir tələblər səviyyəsində yenidən qurulmuş və 246 şagird yeri olan bina istifadəyə verilmişdir.

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Bakı–Qazax magistral yolu

Azərbaycan Respublikasında Bakı şəhəri və Qazax rayonu arasında magistral yoldur.Qazaxdan sonra Gürcüstan,Qara dəniz boyu Türkiyə və Avropaya doğru uzanır.

## Həmçinin bax
* Bakı-Tbilisi dəmiryolu
* Dəmiryolu
* Yol

## Mənbə
Quruzma

**Quruzma** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Quruzma kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisinin sayı 2500 nəfərə qədərdir. Kənd Kür çayı ətrafında yerləşir, ərazisi təxminən 700 hektardır. Kəndin digər tərəfində Kürün keçmiş axarı olan, gölün bir növü sayılan axmaz yerləşir.

## İstinadlar
Qəzli (Sabirabad)

**Qəzli** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Quruzma kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İnfrastruktur
2015-ci ilin iyun ayının 24-də kəndə təbii qazın verilişi bərpa edilmişdir.

## İstinadlar
Salmanlı

**Salmanlı** — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun Muğan Gəncəli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Salmanlı rayonun ucqar kəndidir, kənd ilə Sabirabad rayonunun mərkəzi arasındakı məsafəsi 70 km-dir və şimaldan rayonun Muğan Gəncəli kəndiylə sərhəddir. Kənd cənubdan Salyan rayonun Aşağı Noxudlu kəndiylə sərhədir, Salmanlı kəndinin Salyan şəhəri ilə olan məsafəsi 12-kilometrdir.

## Təhsil

## İqlimi və coğrafiyası
Orta temperatur yanvarda 1,8 °C, iyulda 36,5 °C -dir. İllik yağıntı 300 mm-dir. Əsas çayı Kürdür. Əs asən, boz–çəmən torpaqları yayılmışdır. Kür çayı sahilində tuqay meşələri mövcuddur.

## Təbiəti
Salmanlı kəndin ərazisində bir çox təbiətə uyğunlaşmış canlılar var, bunlardan dovşan, tülkü, canavar, çaqqal, çöl pişiyi, quşlardan turac. Sürünənlərdən ən zəhərli ilan gürzə və başqa növ ilanlar da çoxluq təşkil edir.

## İqtisadiyyatı
Əsasən heyvandarlıq və bostançılıqla məşğul olan yerli əhali kənd təsərüffatı və əkinçiliklə də məşğul olur. Pamidor istixanaları və daha çox yonca, qarpız, yemiş, taxıl əkirlər. Son illər üzüm, xurma, badam, püstə və alça bağları salınmaqdadır. Kəndin əsas problemi yoldur. Yolu qışda acınacağlı vəziyyətdə olur.

## İstinadlar