open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Calypte costae

**Calypte costae** — Kolibrilər fəsiləsinə aid quş növü.

## Ümumi məlumat
Calypte costae 1839-cu ildə fransız ornitoloq Jül Bursye tərəfindən rəsmi şəkildə təsvir edilmiş və "Ornismya costae" binominal adı verilmişdir. Bursye xüsusi epiteti fransız zadəganı (və həmkar ornitoloq) Lui Mari Panteleon Kosta, Markiz de Boreqarın (1806–1864) şərəfinə seçmişdir. Növün tip lokaliteti Meksikanın Aşağı Kaliforniya Sur ştatının Sakit okean sahilindəki Maqdalena körfəzidir. Calypte costae hazırda 1856-cı ildə Con Qould tərəfindən təqdim edilmiş "Calypte" cinsinə daxildir. Növ monotipikdir və heç bir yarımnöv tanınmır.

Calypte costaenin C. anna, Archilochus alexandri və Selasphorus platycercus ilə hibridləri məlumdur.

## Təsviri
Bu növ kiçikdir, yetkin bir fərdin uzunluğu yalnız 7,6–8,9 sm, qanad aralığı 11 sm və erkəklərin orta çəkisi 3,05 qram, dişilərin isə 3,22 qramdır. Erkəyin əsasən yaşıl beli və yan tərəfləri, kiçik qara quyruğu və qanadları, boğazının altında və quyruğunun altında ağ ləkələri var. Onun ən fərqləndirici xüsusiyyəti parlaq bənövşəyi başlığı və boğazıdır, boğaz lələkləri başının arxasına doğru uzanır. Dişi fərd erkək qədər fərqlənmir, üst hissələri boz-yaşıl, alt hissələri isə ağ rəngdədir.
Calypte costae ABŞ-nin Cənub-qərbində və Meksikanın Aşağı Kaliforniya yarımadasının quru kollu səhralarında və bağçalarında rast gəlinən quşdur.

Erkək Calypte costaenin cütləşmə ritualları enişlər və qövs şəklində dalışlardan ibarət enerjili bir seriyadır. Günəşə müəyyən bir bucaq altında bənövşəyi boğaz lələklərini potensial cütlərinə nümayiş etdirir. Erkək fərd yaxın budaqda oturan dişiyə yaxınlaşaraq yüksək sürətlə dalış edir və ya üzərində asılı qalır, bu zaman quyruq lələkləri tərəfindən yaradılan yüksək tonlu vibrasiya səsi çıxarır. Ayrıca, erkək fərd oturaraq yüksək tonlu, cırıltıya bənzər bir mahnı oxuyur.

Dişi fərd bitki lifləri, tüklər və bəzən hörümçək ipliyindən kiçik bir fincan şəklində yuva qurur və onu birləşdirmək üçün şibyələ örtür. Yuva yukka sapı və ya ağac budağı üzərində yerləşir. Dişi yalnız iki ağ yumurta qoyur və onları 15–18 gün inkubasiya edir. Balalar 20–23 gün sonra yuvadan çıxır.

Digər kolibrilər kimi Kosta kolibrisi də çiçək nektarı və kiçik həşəratlarla qidalanır. Uçuş zamanı qidalanarkən havada asılı qala bilir.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Ochetorhynchus melanurusu "Ən Az Narahatlıq Doğuran" kimi qiymətləndirib. Populyasiya sabitdir və heç bir təhlükə məlum deyil. Ən azı bir qorunan ərazidə rast gəlinir.

## Qalereya

Kolibri-Sonora-Desert-USA.jpg|Dişi Calypte costae 
Calypte costae-male hovering nectaring.jpg|Erkək Calypte costae 
Unidentified hummingbird by Pete Gregoire (9363245042).jpg|Calypte costae maketi 
Costas Hummingbird female RWD2.jpg|Calypte costae təbiətdə


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*  Internet Bird Collection.
Cinclodes comechingonus

**Cinclodes comechingonus** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Cinclodes comechingonus Argentinaya endemikdir. Əsas taksonomik sistemlər növün ingilis dilindəki adını "Cordoba" kimi yazır. 

Cinclodes comechingonus XX əsrin ortalarından sonlarına qədər bir çox müəllif tərəfindən o zamanlar C. fuscus sensu lato adlandırılan növün yarımnövü kimi qəbul edilirdi. 2000-ci ildən bəri mövcud olan məlumatlar onun müstəqil bir növ olduğunu və C. fuscus sensu lato ilə yaxından əlaqəli olmadığını təsdiqləyib.

Cinclodes comechingonus monotipikdir, yəni heç bir yarımnövü yoxdur.

## Təsviri
Cinclodes comechingonusu təxminən 17 sm uzunluğunda və 25–32 qram çəkiyə malikdir. Cinsiyyətlər eyni lələk quruluşuna malikdir. Yetkin fərdlərin ağ-sarımtıl qaş üstü xətti və qulaq örtüklərinə qədər uzanan tünd boz-qəhvəyi zolağı var. Başının təpəsi və üst hissələri boz-qəhvəyi rəngdədir. Qanadları boz-qəhvəyi olub, uçuş lələklərinin əsasında geniş qara kənarlı qırmızımtıl zolaq var. Quyruğu tünd boz rəngdədir, yalnız xarici cüt lələkləri qara rəngdədir və açıq qırmızımtıl ucları var. Boğazı və sinəsi ağ rəngdədir və tünd ləkələrlə örtülüdür. Yan tərəfləri açıq qəhvəyi, qarnı və quyruqaltı örtükləri isə açıq sarımtıl-ağ rəngdədir. Gözləri qəhvəyi, dimdiyi qara olub alt çənəsinin əsası sarıdır. Ayaqları və pəncələri qara rəngdədir.
## Yayılması və yaşayış mühiti
Cinclodes comechingonus Argentinanın şimal-mərkəzindəki Komeçinqones dağlarında, Kordoba əyalətindən şimala doğru Tukuman və Santyaqo del Estero əyalətlərinə qədər olan ərazilərdə rast gəlinir. Açıq otlu ərazilərdə, tez-tez qayalıq yerlərdə yaşayır və digər sinklodlardan fərqli olaraq su ilə daha az əlaqəlidir. Dəniz səviyyəsindən əsasən 1600–2800 metr yüksəklikdə rast gəlinir, lakin Akonkaqua yaxınlığında 3300 metr yüksəkliyə qədər müşahidə edilmişdir.

Cinclodes comechingonus qismən miqrantdır. Mendoza əyalətinə qədər şimalda çoxalır; çoxalma mövsümündən sonra bəziləri daha şimala, digərləri isə daha aşağı yüksəkliklərə köçür.

## Qidalanması
Cinclodes comechingonus müxtəlif həşəratlar, kiçik onurğasızlar (məsələn, ilbizlər və molyusklar) və toxumlarla qidalandığı sənədləşdirilib. Adətən cütlər halında qidalanır və qidasını yerdən, otlardan və qayalardan toplayır.

Cinclodes comechingonus cənub yarımkürəsində yaz və yay aylarında çoxalır. Monoqamdır və il boyu cütlüklərin davam etdiyi güman edilir. Yuva torpaq yamacda və ya qaya yarıqlarında qazdığı tunelin sonunda yerləşən bir otaqda qurulur. Otağı ot, tük və yarpaqlarla döşəyir. Yuva iki yumurta ilə doludur. İnkubasiya müddəti, balaların uçma vaxtı və valideyn qayğısının təfərrüatları məlum deyil.

Cinclodes comechingonus mahnısı tam olaraq öyrənilməsə də, bir qədər mürəkkəb trill olduğu məlumdur.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Cinclodes comechingonusu "Ən Az Narahatlıq Doğuran" kimi qiymətləndirib. Şünki populyasiya artmaqda davam edir.

## Həmçinin bax
* Cinclodes antarcticus
* Cinclodes nigrofumosus

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sceloporus tristichus

**Sceloporus tristichus** — Phrynosomatidae fəsiləsinə aid olan bir tikanlı kərtənkələ növü.

## Təsvir

Burun dəlik uzunluğu 80 millimetrə (3,1 düym) qədər çatan "Sceloporus tristichus" kərtənkələsi boz, qəhvəyi və ya yaşıl rəngli bir kərtənkələdir. Bədəninin üst tərəfində dişli pulcuqlar var və orta xəttin hər iki tərəfində dar tünd qəhvəyi enli zolaqlar seriyası mövcuddur. Qarın və boğazın hər iki tərəfində uzunsov metalik mavi ləkələr var.
Erkəklər adətən dişilərdən kiçik olur, bu bir çox sürünən növündə olduğu kimi. Kolorado ştatının Montezuma qraflığında erkəklər 63 mm (2,5 düym), dişilər isə 67 mm (2,6 düym) ölçüdə olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Metilkobalamin

**Metilkobalamin** periferik neyropatiyanın, diabetik neyropatiyanın müalicəsində və  yan amiotrofik sklerozun ilkin müalicəsində istifadə olunan B12 vitamininin bir növüdür. Bu, siyano qrupunun metil ilə əvəz olunması ilə siyanokobalamindən fərqlənən B12 Vitamininin bir formasıdır. Normal şəraitdə parlaq qırmızı rəngli, suda həll olunan kristaldır.

Metilkobalamin bir metalın bir alkil radikalına birbaşa bağlı olduğu bir fermentin nadir nümunəsidir. Bu maddənin nikel tərkibli metabolitləri metanogenezin son mərhələsində iştirak edir.

## Sintez
Metilkobalamini laboratoriyada siyanokobalaminin natrium borhidridi ilə qələvi məhlulda azaldılması və ardınca yodometan əlavə edilməsi ilə sintezi mümkündür.

## Funksiyalar
Fizioloji olaraq B12 vitamini ilə bərabərdir, məsələn, anemiya hallarında vitamin B12 çatışmazlığı ilə əlaqəli patologiyaların müalicəsində istifadə oluna bilər.

Metilkobalamin bəzi bakteriyalar tərəfindən sintez olunur. Ağır metalların metilizasiyasında iştirak etdiyi üçün ətraf mühitdə mühüm rol oynayır. Məsələn, onun təsiri yüksək zəhərli metilcivənin əmələ gəlməsi ilə nəticələnir.

## İstinadlar
Psittacara frontatus

**Psittacara frontatus** — Tutuquşular fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Psittacara frontatus Afrika və Yeni dünya tutuquşuları qrupuna daxil olan quşdur. Psittacara frontatus bir müddət "Aratinga" cinsinə daxil edilsə də, 2013-cü ildən etibarən "Psittacara" cinsinə köçürülmüşdür. Onun taksonomiyası mübahisəlidir. "Beynəlxalq Ornitoloji Komitə" (IOC), "BirdLife International"-ın "Dünya Quşlarının Təlimat Kitabı" (HBW) və "Clements" taksonomiyası ona iki yarımnöv aid edir: nominal yarımnöv "P. f. frontatus" (Cabanis, 1846) və "P. f. minor" (Carriker, 1933). "Amerika Ornitoloji Cəmiyyəti" isə bu iki taksonu "P. wagleri"nin (GR Gray, 1845) yarımnövləri kimi qəbul edir.

## Təsviri
Psittacara frontatus 34–40 sm uzunluğunda və 162–217 qram çəkiyə malikdir. Cinsiyyətlər eynidir. Yetkin fərdlər ümumiyyətlə yaşıl rəngdədir, alt hissələri daha sarımtıldır və bəzilərinin boğazında qırmızı ləkələr var. Alınları, başlarının ön hissəsi və qanadlarının bükülmə yeri qırmızıdır. Uçuş lələklərinin və quyruğunun alt tərəfi zeytun-sarı rəngdədir. Gözləri açıq boz rəngdədir və ətrafında çılpaq ağ dəri var. Dimdiyi buynuz rəngində, ayaqları və pəncələri isə qəhvəyi rəngdədir. "P. f. minor" yarımnövü nominal yarımnövdən bir qədər kiçik və daha yaşıldır, başının qırmızı hissəsi daha solğundur və bəzi fərdlərin qanad bükülmə yerində sarı ləkələr var. Cavan quşlar yetkinlərə bənzəyir, lakin başlarında daha az qırmızı rəng var.

## Yayılması və yaşayış mühiti
Nominal yarımnöv Ekvadorun Loja əyalətində And dağlarının qərb yamacında və cənuba doğru Perunun qərb hissəsində rast gəlinir. "P. f. minor" yarımnövü Perunun şimal və cənub-mərkəzindəki Maranon və Pampas çaylarının inter-And vadilərində tapılır. Bu növ müxtəlif landşaftlarda, o cümlədən bulud meşələrinin kənarlarında, dağ meşələrində, qalereya və ikinci dərəcəli meşələrdə yaşayır. Həmçinin kənd təsərrüfatı ərazilərində və şəhərlərdə parklarda rast gəlinir. Ekvadorda dəniz səviyyəsindən 1000–2500 metr yüksəklikdə, Peruda isə 3000 metr yüksəkliyə qədər olan ərazilərdə rast gəlinir.

Psittacara frontatusun hərəkətləri, əgər varsa, sənədləşdirilməyib. Kiçik sürülər halında hərəkət edir.

Psittacara frontatus adətən meşəlikdə qidalanır. Qidası tam olaraq təsvir edilməsə də, meyvə, qoz və toxumlarla qidalandığı məlumdur.

Psittacara frontatusun yuva qurma mövsümü məlum deyil. Kiçik koloniyalarda çoxalır və adətən qaya yarıqlarında yuva qurur. 
## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Psittacara frontatusu "Təhlükəyə Yaxın" kimi qiymətləndirib. Geniş yayılma sahəsinə malik olsa da, populyasiya ölçüsü məlum deyil və azalma tendensiyası göstərir. Əsas təhlükələr "tələ tutma təzyiqi, təqiblər, yaşayış mühitinin itirilməsi və torpaq istifadəsinin dəyişməsidir". Ekvadorda nadir və yerli, Perunun bəzi ərazilərində isə ümumi bir quşdur. 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Galbula pastazae

**Galbula pastazae** — Yakamarlar fəsiləsinə aid quş növü.

## Ümumi məlumat
Galbula pastazae monotipikdir, yəni heç bir yarımnövü yoxdur. Bu növ Galbula ruficauda, G. tombacea, G. cyanescens və G. glabula ilə birlikdə supernöv hesab olunur. 

Galbula pastazae 23–24 sm uzunluğunda və təxminən 31–32 qram çəkiyə malikdir. Erkəyin başının təpəsi metalik yaşıl rəngdədir və mavi parıltıya malikdir. Üst hissələrin qalan hissəsi metalik bürünc-yaşıl rəngdədir. Boğazı və sinəsi parlaq yaşıl, qarnı və vent hissəsi isə tünd qırmızımtıl rəngdədir. Dişi fərd erkəyə bənzəyir, lakin çənəsi və boğazı tünd qırmızımtıl rəngdədir. 

## Yayılması və yaşayış mühiti
Galbula pastazae effektiv şəkildə Ekvadora endemikdir, baxmayaraq ki, Kolumbiyanın cənubunda və Perunun şimalında bir ərazidən qeydlər var. Ekvadorun And dağlarının şərq yamacında təxminən 750–1500 metr yüksəklikdə rast gəlinir. Kolumbiyadakı qeyd, Narino departamentindəki El Karmen ərazisində, 1600 metr yüksəklikdə, Perudakı qeyd isə Amazonas departamentindəki yuxarı Comaina çayında, 1430 metr yüksəklikdədir. Misdöş jakamar rütubətli dağ meşələrində yaşayır. Bu, meşə kənarlarında, su axınları boyunca və ağac yıxılmaları və torpaq sürüşmələri ilə yaranan açıq ərazilərdə tapılan alt bitki qatının quşudur.

Galbula pastazae həşəratlarla qidalanır, lakin qidası və qidalanma üsulları haqqında az məlumat var.

Galbula pastazaenin bir yuva qeydi torpaq yamacda bir dəlik şəklində olmuşdur. Çoxalması haqqında başqa heç bir məlumat yoxdur.

Galbula pastazaenin mahnısı "yüksələn bir sıra 'wee' notları, bəzən enən bir cırıltı ilə bitən" şəklindədir. Səsi isə "tək və ya ardıcıl 'weet' notları"dır.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Galbula pastazaeni "Ən Az Narahatlıq Doğuran" kimi qiymətləndirib. Bu növ nadirdir və populyasiyasının meşə məhv edildikcə azaldığı güman edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* BirdLife Species Factsheet.
Metallura theresiae

**Metallura theresiae** — Kolibrilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Metallura theresiaenin iki yarımnövü var: nominal yarımnöv "M. t. theresiae" və "M. t. parkeri".

Metallura theresiae kolibrisi 10–10,5 sm uzunluğunda və təxminən 5 qram çəkiyə malikdir. Orta uzunluqda, düz və qara dimdiyi var. Erkək nominal yarımnövün üst hissələri qırmızımtıl-bürünc və ya qırmızımtıl-misi rəngdədir, sağrı və quyruqüstü örtükləri yaşıl çalarlıdır. Yüngül çəngəlşəkilli quyruğu bürünc-yaşıl rəngdədir, üst tərəfində bənövşəyi parıltılar, alt tərəfində isə parlaq bürünc-yaşıl rəng var. Baş və boyunun yan tərəfləri qırmızımtıl-bürünc, dar boğazlığı isə parıldayan qızılı yaşıl rəngdədir. Alt hissələri üst hissələrdən bir qədər daha az qırmızımtıl bürünc-yaşıl rəngdədir. Dişi fərd erkəyin daha solğun versiyasıdır və boğazlığı daha kiçikdir. Cavan fərdlərin boğazlığı yoxdur. "M. t. parkeri" yarımnövü nominal yarımnövə bənzəyir, lakin üst hissələri o qədər qırmızı deyil və quyruğunun alt tərəfi daha parlaq qızılı yaşıl rəngdədir.

## Yayılması və yaşayış mühiti
Nominal yarımnöv Peru Andlarının şərq yamacında, Maranon çayının şərqindən cənuba doğru Hanuco departamentinə qədər olan ərazilərdə tapılır. "M. t. parkeri" yalnız Peru Amazonas departamentindəki Kordillera de Kolanda rast gəlinir. Digər metalquyruq kolibriləri kimi, bu növ də kiçik ağaclar və kolluqlarla xarakterizə olunan elfin meşələrinin kənarlarında və paramo landşaftlarında yaşayır. Dəniz səviyyəsindən 2800–3550 metr yüksəklikdə rast gəlinir.

Metallura theresiae kolibrisinin bütün yayılma sahəsi boyunca yerli quş olduğu güman edilir.

Metallura theresiae əsasən nektarla qidalanır, lakin qidasının təfərrüatları məlum deyil. Erkəklər qidalanma ərazilərini qoruyur. Nektar əlavə olaraq, kiçik buğumayaqlıları oturaq yerdən havada tutur.

Metallura theresiaenin çoxalma fenologiyası və yuvası haqqında məlumat yoxdur. Çoxalma mövsümünün avqust və sentyabr aylarını əhatə etdiyi güman edilir.

Metallura theresiae səsləri "zəif zeee çağırışları seriyası, tez-tez ttrrrt notları ilə növbələşən" və həmçinin "Tirian metalquyruq kolibrisinə (Metallura tyrianthina) bənzər, lakin bəlkə daha aşağı, daha az vurğulu və daha vızıltılı notlarla dolu bir çərçivəli danışıq" kimi təsvir edilmişdir.
## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Metallura theresiaeni "Ən Az Narahatlıq Doğuran" kimi qiymətləndirib. Populyasiya ölçüsü məlum deyil və azalma tendensiyası göstərir. Bu növ yerli miqyasda kifayət qədər ümumi və ya çox ümumi hesab olunur. Yüksək yüksəklikdəki yaşayış mühitində insan sıxlığı aşağı olsa da, paramo ərazilərinin otlaq yaratmaq üçün yandırılması təhlükə yaradır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Solon İrvinq Beyli

**Solon İrvinq Beyli** (; ) — Amerika astronomu. Harvard Astrofizika Rəsədxanasında fəaliyyət göstərən Beyli geniş miqyaslı tədqiqatlar aparmış, bu sahədə bir çox mühüm nailiyyətlərə imza atmışdır. O, 30 iyun 1902-ci ildə "504 Kora" asteroidini kəşf etmişdir.
## Həyatı
Solon İrvinq Beyli 1854-cü ildə ABŞ-ın Vermont ştatında anadan olmuşdur. O, təhsilini əvvəlcə yerli məktəblərdə almış və daha sonra təsadüfən təbiət elmlərinə olan marağını kəşf etmişdir. Beylinin elmi işlərə olan marağı, onun Harvard Universitetində astronomiya üzrə təhsil almasına səbəb olmuşdur. O, burada digər görkəmli alimlərlə – xüsusən də astronomlar Edvard Çarlz Pikerinq və Vilyam Henri Pikerinq ilə birgə çalışmışdır. Beylinin geniş elmi təhsili və müşahidə bacarıqları, onun gələcəkdə elmin müxtəlif sahələrində əhəmiyyətli töhfələr verməsini təmin etmişdir. Solon İrvinq Beyli 30 iyun 1902-ci ildə "504 Kora" asteroidini kəşf etmişdir.

O, 1892-ci ildə Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının üzvü seçilmişdir. İrvinq 5 iyun 1931-ci ildə 76 yaşında Hannoverdə, Nyu-Hempşirdə ürək tutmasından vəfat edib.

## Elmi fəaliyyəti
Beylinin əsas töhfələri, onun astronomiya sahəsindəki işləri ilə əlaqəlidir. O, Harvard Astrofizika Rəsədxanasında baş astronom olaraq fəaliyyət göstərmiş və burada əsasən ulduzların fiziki xüsusiyyətlərini tədqiq etmişdir. Xüsusilə, ulduzların parlaqlıq dəyişiklikləri və spektral təhlilini öyrənmişdir. O, müasir astronomiyanın ilkin mərhələlərində həyata keçirilən bu cür təhlillərin çox mühüm olduğunu düşünərək, bu sahədə bir çox kəşflərə imza atmışdır.
### Astronomiyaya töhfələri
Beyli yalnız astronomiya ilə kifayətlənməmiş, həmçinin təbiət elmi və naturalizm sahələrinə də böyük maraq göstərmişdir. O, müxtəlif bitki və heyvan növlərinin öyrənilməsi sahəsində əhəmiyyətli araşdırmalar aparmışdır. Beylinin bu sahədəki işləri, onun kosmosdan yalnız yer üzünü deyil, həm də yer kürəsindəki həyatın müxtəlif aspektlərini dərinləşmiş şəkildə anlamağa çalışdığını göstərir. Beyli Perunun Arekipa şəhərində Boyden Stansiyasının yaradılmasında böyük rol oynayıb və 1892-ci ildən 1919-cu ilə qədər ona rəhbərlik edib. Boyden Stansiyası daha yaxşı hava şəraitinə görə 1927-ci ildə Cənubi Afrikaya köçürüldü və Boyden Rəsədxanası kimi məşhru oldu.

Beylinin elmi irsi, bir çox məqalə, hesabat və tədqiqat əsərləri ilə zəngindir. Onun ən mühüm əsərlərindən biri, ulduzların spektral təhlili ilə bağlı etdiyi araşdırmaların nəticələrini təqdim etdiyi işlərdir. Bu əsərlər, həm dövrünün alimləri, həm də müasir tədqiqatçılar üçün əhəmiyyətli bir elmi mənbə olmuşdur. 

Astronomiya və təbiət elmlərinə verdiyi töhfələr, yalnız öz dövründə deyil, həm də gələcək tədqiqatçıların bu sahələrdəki işlərini istiqamətləndirmişdir. Onun apardığı tədqiqatlar, kosmos və yer üzünün təbiətini anlamaqda mühüm addımlar atılmasına şərait yaratmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* 
* 
*
Phrynosoma mcallii

**Phrynosoma mcallii** (*Düzquyruq buynuzlu kərtənkələ*) — Phrynosomatidae fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü. Bu sürünən növü ABŞ-nin cənub-qərbində və şimal-qərbi Meksikada yerləşən Sonora səhrasına endemikdir. Onun çoxsaylı kamuflyaj uyğunlaşmaları kölgəsini minimuma endirməyə kömək edir. Növ təhlükə altındadır, çünki insan fəaliyyətləri (kənd təsərrüfatı və inkişaf kimi) səbəbindən məhdud yayılma sahəsi təzyiqlə üzləşir və ABŞ-də xüsusi qorunma statusuna malikdir.

## Təsvir və coğrafi yayılma

"Phrynosoma mcallii", 19-cu əsrdə Kaliforniyada ilk nümunəni toplayan ABŞ Ordusu polkovniki Corc A. Makkollun şərəfinə adlandırılmışdır. Bu növ Kaliforniyanın cənub-şərqi, Arizonanın cənub-qərbi və Meksikanın şimalındakı Aşağı Kaliforniya və Sonora ştatlarında yerləşən Sonora səhrasının kiçik bir ərazisində yaşayır. Zaman keçdikcə, buynuzlu kərtənkələ populyasiyaları iqlim, qida və yırtıcılara uyğunlaşaraq bir-birindən fərqli xüsusiyyətlər inkişaf etdirmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Listing at CaliforniaHerps.com
*Detailed citation for first description
Sceloporus olivaceus

**Sceloporus olivaceus** (*Texas tikanlı kərtənkələsi*) — ABŞ-nin cənub mərkəzi bölgələrinə (Texas, Arizona və Oklahoma ştatları) və şimal-şərqi Meksikaya (Koauila, Nuevo-Leon, Tamaulipas və San Luis Potosi ştatları) məxsus olan Phrynosomatidae fəsiləsinə aid bir kərtənkələ növü. Bu növ öz yayılma sahəsində olduqca geniş yayılmışdır və tez-tez ağaclarda və ya hasarlarda görülür.

## Təsvir

Yetkin fərdlərin ümumi uzunluğu 19–28 sm arasında dəyişir və adətən boz rəngdə olur, belində qara, ağ və ya qırmızı-qəhvəyi ləkələr var. Naxışlar yerləşdiyi əraziyə görə xeyli dəyişir, lakin rənglər və naxışlar adətən seçdiyi yaşayış mühitində ağac qabığına uyğun kamuflyaj təmin edir. Qarın hissəsi adətən vahid açıq boz rəngdədir, lakin erkəklərin qarın tərəflərində mavi ləkələr olur. Pulcuqları xüsusilə tikanlı bir toxumaya malikdir. Uzun barmaqları və dırmaşmağa uyğun kəskin dırnaqları var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Phrynosoma hernandesi

**Phrynosoma hernandesi** (*Böyük qısa buynuzlu kərtənkələ*) — Həmçinin "dağ qısa buynuzlu kərtənkələsi" və ya "Hernandezin qısa buynuzlu kərtənkələsi" kimi tanınan, Phrynosomatidae fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü. Bu növ Şimali Amerikanın qərb hissəsinə endemikdir. Digər buynuzlu kərtənkələlər kimi, tez-tez "buynuzlu quru qurbağa" və ya "buynuzlu qurbağa" adlandırılsa da, əslində bu bir qurbağa deyil. O, bir sürünəndir, amfibiya deyil. Kanadada yayılmış yeddi yerli kərtənkələ növündən biridir.

## Yaşayış yeri

"Phrynosoma hernandesi" yarı-quru düzənliklərdən dağların yüksək yamaclarına qədər müxtəlif yaşayış sahələrində tapılır. Bu növ tez-tez qısa otlu çəmənliklər, şoran səhralar və ardıc, şam və ya küknar meşələri kimi geniş yaşayış sahələrində rast gəlinir. Bu ərazilərdə torpaq daşlı və ya qayalı ola bilər, lakin adətən incə səpələnmiş torpaq və ya qum mövcuddur. Böyük qısa buynuzlu kərtənkələsi digər növlərdən daha çox soyuğa davamlıdır və daha yüksək yüksəkliklərə və daha sərin temperaturlu ərazilərə çıxa bilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Petrosaurus thalassinus

**Petrosaurus thalassinus** (*Baja mavi qaya kərtənkələsi*) — Gündüz fəal olan iri phrynosomatid kərtənkələ növü.

## Təsvir

Quyruğu daxil olmaqla uzunluğu 45 sm (18 düym) qədər çata bilən bu kərtənkələnin yastı bədəni var və kiçik, hamar, xırda pulcuqlarla örtülüdür. Quyruğa yaxın hissədə isə bir qədər dişli pulcuqlar var. Başı mavi rəngdədir, göz ətrafı qırmızı və ya narıncı rəngdə, boynu sarı və mavi ləkələrlə örtülüdür. Quyruğun arxa hissəsi boz-mavi rəngdədir və tünd enli zolaqlara malikdir. Cütləşmə mövsümündə hər iki cinsin rəngləri daha canlı olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Göyərçin pozası

**Göyərçın pozası** - müasir yoqada icra edilən dizüstü qamət bükülməsi asanasıdır.Bu pozanın əsasını Birayaqlı Kral Göyərçin pozası (Rajakapotasana) təşkil edir və ondan törəyən müxtəlif variantlar da bəzən ümumilikdə "Göyərçin" adı ilə tanınır.

## Etimologiyası və Mənşəyi

Kapotasana termini Sanskrit dilindən götürülmüşdür.Burada kapota (göyərçin) və asana (poz,oturuş və ya qamət) mənalarını ifadə edir.Buna görə də Kapotasana sözbəsöz "Göyərçin pozası" deməkdir.

Kapotasana adı müxtəlif mənbələrdə fərqli pozalara şamil olmuşdur.XIX əsrə aid Sritattvanidhi mətnində bu ad altında dayanıqlı (ayaqüstü) bir poza təsvir edilmişdir.Müasir dövrdə isə tanınmış yoqa müəllimi B.K.S İyenqar XX əsrdə yazdığı "Light on Yoga (1966)" əsərində Kapotasananı diz üstə yerinə yetirilən arxaya əyilmə pozası kimi təsvir etmişdir.

Bəzi asanalar Kral Göyərçin pozası (Rajakapotasana) əsasında formalaşmışdır və ümumi şəkildə "Göyərçin (Piegon)" adı ilə tanınır.Məsələn,"Yoga Journal" mənbəsində Eka Pada Rajakapotasana - Bir ayaqlı kral göyərçin pozası üzərində qurulmuş uzanaraq (prone) yerinə yetirilən variant xüsusi olaraq "Pigeon" adlandırılır.

## Təsvir

Göyərçin pozası,Aştanqa yoqa ənənəsinə aid mürəkkəb asanalardan biridir.Çakrasana (Təkər pozası) ilə oxşarlıq göstərir.Bu vəziyyətdə baldırlar və ön qollar yerə söykənir,ön bədən isə arxaya və yuxarıya doğru uzadılır.Pozaya dizlərin üzərində arxaya əyilməklə daxil olunur və başın yerə çatdırılması üçün yüksək elastiklik tələb olunur.

Faydaları və təsirləri:

* Sinə qəfəsini açır,nəfəs yollarını genişləndirir.

* Arxa əzələlərini və qasıqları möhkəmləndirir.

* Oynaqları elastikləşdirir,xüsusilə omba oynaqlarının açılmasına kömək edir.

* Bud və qasıq nahiyəsini gərir,belin elastikliyini artırır.

Bu asana həm dərin arxa əyilmə,həm də ombaların açılması üçün ən təsirli pozalardan biri hesab olunur.

İyenqar Yoqa məktəbində "Göyərçin pozası"nın icrası Supta Virasana (Uzanmış Qəhrəman pozası) vəziyyətindən başlanır.İcranın mərhələləri aşağıdakı kimidir:

1.Əvvəlcə Supta Virasana vəziyyətində uzanılır.

2.Daha sonra qollar dirsəklərdən bükülür və başın yanına yerləşdirilir.

3.Nəfəs buraxaraq əllərlə yerdən güc alınır,bud və gövdə yuxarıya qaldırılır.

4.Başın arxa hissəsi yüngülcə yerə qoyulur.

5.Gövdə daha da yuxarı qaldırıldıqca əllər tədricən ayaqlara döğru irəlilədilir.

Bu metod,həm arxaya əyilməni dərinləşdirmək,həm də sinə qəfəsini tam açmaq üçün tətbiq olunur və İyenqar Yoqa ənənəsində pozanın icrasına xüsusi yanaşmanı göstərir.

## İstinadlar
ZooBank

**ZooBank** — Zooloji Nomenklatura üzrə Beynəlxalq Komissiyanın (ICZN) zooloji nomenklaturanın rəsmi reyestri olmaq üçün nəzərdə tutulmuş açıq girişli vebsaytdır.

Life Science Identifiers (LSIDs) ZooBank qeydiyyat girişləri üçün qlobal unikal identifikator kimi istifadə olunur.

## İstinadlar
İsmayıl ibn Həmmad ibn Əbu Hənifə

**İsmayıl ibn Həmmad ibn Əbu Hənifə Numan ibn Sabit** (; ) — İslam hüquqçusu. O, Əbu Hənifənin nəvəsidir.

## Həyatı
Atası Həmmaddan, Əbu Yusif və Həsən ibn Ziyaddan fiqh, yenə atası başda olmaqla, Malik ibn Miğvəl, Ömər ibn Zər, Qasım ibn Məan və İbn Əbu Zib kimi alimlərdən hədis təhsili almışdır. Qəssan ibn Müfəddəl, Ömər ibn İbrahim ən-Nəsəfi, Səhl ibn Osman əl-Əskəri, Əbdülmömin ibn Əli ər-Razi ondan hədis rəvayət etmiş, Əbu Səid əl-Bərdəi də ona tələbəlik etmişdir. O, Bağdad, Vasit və Raqqa kimi şəhərlərdə qazılıq etmişdir. Mənbələrdə İsmayıl ibn Həmmadın "*əl-Cami fil-fiqh*", "*ər-Rəd ələl-Qədəriyyə*", "*Risalə iləl-Büsti*", "*Kitabül-İrca*" adlı əsərlərin müəllifi olduğu deyilir.

## İstinadlar
Phrynosoma douglasii

**Phrynosoma douglasii** (*Pigmey qısa buynuzlu kərtənkələsi*) — Phrynosomatidae fəsiləsinə aid olan kiçik bir buynuzlu kərtənkələ növü. Bu növ ABŞ-nin şimal-qərb bölgələrinə və Kanadanın cənub-qərb hissəsinə məxsusdur. Digər buynuzlu kərtənkələlər kimi, tez-tez "buynuzlu quru qurbağa" və ya "buynuzlu qurbağa" adlandırılsa da, əslində bu bir qurbağa deyil. O, bir sürünəndir, amfibiya deyil.

## Etimologiya

Növün xüsusi adı olan "*douglasii*", şotland botaniki Devid Duqlasın şərəfinə verilmişdir.

## Müəyyənləşdirilməsi

"Phrynosoma douglasii" tez-tez yaxın qohumu olan böyük qısa buynuzlu kərtənkələ (P. hernandesi) ilə qarışdırılır, çünki hər iki növ eyni fizioloji xüsusiyyətlərə malikdir: yastı bədən, baş, bel və yan tərəflərdə kiçik, buynuz şəkilli, iti pulcuqlar. Son zamanlarda mitoxondrial DNT sübutları ortaya çıxana qədər "Phrynosoma hernandesi" "Phrynosoma douglasii" ilə eyni növ hesab edilirdi, lakin indi onlar fərqli növlər kimi tanınır. Piqmey növü ABŞ-nin şimal-qərb hissəsində və əvvəllər Britaniya Kolumbiyasının cənubunda (indi Kanadadan silinmişdir) yayılmışdır. Birlikdə yerləşdirildikdə, yetkinlikdə onları fərqləndirmək asandır, çünki "Phrynosoma douglasii" xeyli kiçikdir. Böyük qısa buynuzlu kərtənkələ həm də yüksək dərəcədə dəyişkən bir növdür; müxtəlif coğrafi populyasiyalar rənglənmə, naxışlanma və ümumi ölçüdə fərqlər göstərir. Bəzi mütəxəssislər beş yarımnövü təsvir edirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Phrynosoma cornutum

**Phrynosoma cornutum** (*Texas buynuzlu kərtənkələsi*) — Təxminən 21 Şimali Amerika buynuzlu kərtənkələ növündən biri. "Phrynosoma" cinsinə aiddir. Bu növ ABŞ-nin cənub-mərkəzi bölgələrində və şimal-şərqi Meksikada, həmçinin Cənubi ABŞ-dən bir neçə təcrid olunmuş introduksiya edilmiş populyasiyalarda tapılır. Bəzi populyasiyalar sabit olsa da, Texas və Oklahoma əyalətlərinin bir çox bölgəsində ciddi populyasiya azalması müşahidə edilmişdir. Texas buynuzlu kərtənkələsi Texasda təhlükədə olan növ kimi qeyd edildiyindən, onları götürmək, toxunmaq və ya saxlamaq qanunla qadağandır.

## Təsvir

"Phrynosoma cornutum" qərb ABŞ və Meksikada yayılmış təxminən 21 buynuzlu kərtənkələ növü arasında ən böyük bədən ölçüsünə malikdir və ən geniş yayılmış növdür. Texas buynuzlu kərtənkələsi cinsi dimorfizm nümayiş etdirir: dişilər daha böyük olub, burun-dəlik uzunluğu təxminən 5 düym (13 sm), erkəklər isə təxminən 3,7 düym (9,4 sm) uzunluğa çatır. Phrynosoma cornutum-un bədəni boyunca xarakterik buynuzlar var, ən böyük iki buynuz başının üstündə, iki buynuz isə qaş və çənə xəttində yerləşir. Həmçinin bədəninin yan tərəflərində və belində dikənlər var. Rəngi ətraf mühitə uyğun olaraq dəyişir: çöllər üçün sarı və ya qırmızı-qəhvəyi, çəmənliklər üçün isə açıq qəhvəyi rəngdə ola bilər. Gözlərindən buynuzların ucuna qədər uzanan tünd xətlər və hər iki tərəfdə bir neçə qara dairəvi ləkə ilə xarakterik ağ xətt var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* www.TexasHornedLizard.com
* Horned Lizard Conservation Society
Canavartəpə yaşayış yeri

**Canavartəpə xalkolit dövrü yaşayış məskəni** Ağcabədi rayonu, Taynaq kəndindən təxminən 700 metr şimalda, "Şirxan qobusu"nun sağ yamacında yerləşir *(Şm.40° 07' 35,5; Şq.047° 09' 56,0)* . Təbii təpə üzərində salınmış Leylatəpə mədəniyyətinə aid yaşayış yerinin diametri 120 m, hündürlüyü şimal və şimal-qərb tərəfdə 4 m-dir. Mərkəzi və cənub-şərq hissələri dağıntıya məruz qalıb. Yaşayış məskəni Qarabağ düzənliyində aparılmış arxeoloji kəşfiyyat işləri zamanı X. İ. Alməmmədov tərəfindən aşkar edilib.

## Arxeoloji qazıntılar
Canavartəpədə arxeoloji tədqiqatlar AMEA Arxeologiya və Antropologiya İnstitutu ilə Almaniya Arxeologiya İnstitutunun "Qarabağ düzənliyinin arxeoloji tədqiqi" layihəsi əsasında həyata keçirilir. 2022-ci ildən etibarən aparılan qazıntılara t.ü.f.d., dosent Xəqani Alməmmədov və Dr. Mark İserlis rəhbərlik edirlər.

Bu yaşayış məskənində arxeooji qazıntılar üç sahədə, təpənin cənub-şərq hissəsində yerləşən A, şimal-qərbdə yerləşən B və C kvadratlarında aparılır. 2022-ci ildə aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı üç yarımqazma və möhrədən inşa edilmiş tikili qalığı, həmçinin dövrün sosial-iqtisadi və təsərrüfat həyatını əks etdirən çoxsaylı artefaktlar aşkar edilib. Yaşayış məskəni tərk edildikdən sonra onun ərazisində Kür-Araz, Bedeni və Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətlərinə aid qəbirlərin salındığı müəyyən olunub. 2024-cü il qazıntı mövsümündə də yeni yarımqazmalar və təsərrüfat strukturları aşkar edilərək öyrənilmişdir. Artefaktlar içərisində ən çox maraq doğuranı yazıya qədərki adminstrativ sistemdə uçot və təsdiqləmə vasitəsi olaraq istifadə edilmiş gil möhürlər-kretulalardır. Bu tapıntılar Cənubi Qafqazın sinxron abidələrində ilk dəfə olaraq aşkar edilib. Abidənin digər əsas xüsusiyyəti onun xronoloji mənsubiyyətidir. Aparılmış C14 analizlərinin nəticələrinə əsaslanaraq Leylatəpə mədəniyyətinin ən son mərhələsinin bu abidədə qeydə alındığı (E.ə. 3920–3430-cu illər) müəyyənləşdirilib.

## Həmçinin bax
* Osmantəpə yaşayış yeri
* Leylatəpə mədəniyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qarabağda 32 il sonra almanlarla birlikdə arxeoloji tədqiqatlara başlanıldı
Əl-Fiqhül-Əbsat

**Əl-Fiqhül-Əbsat** () — Əbu Hənifənin əqidə haqqında əsəri.

## Müəllif

Əsərin Müəllifi Əbu Hənifədir. O, 699-cu ildə Kufədə anadan olmuş, 767-ci ildə Bağdadda vəfat etmişdir.

## Əsər
Əbu Hənifədən əqidəyə dair iki əsər rəvayət edilmişdir. Birinci əsəri oğlu Həmmad, ikinci əsəri isə tələbəsi Əbu Müti əl-Bəlxi rəvayət etmişdir. Birinci əsər "*əl-Fiqhül-Əkbər*", ikincisi isə "*əl-Fiqhül-Əbsat*" adlandırılmış və bu adla məşdurlaşmışdır.  Bu adlandırmanı ilk dəfə edən şəxs Bəyazizadə Əhməd Əfəndi olmuşdur. Kitab sual-cavab şəklində qələmə alınmış olub, İslam əqidəsindən bəhs edir. "əl-Fiqhül-Əbsat"a "Kirabür-rədd aləl-Qədəriyyə" də deyilir.

## İstinadlar


## Həmçinin bax

* Fiqhül-Əkbər
Chlorostilbon russatus

**Chlorostilbon russatus** — Kolibrilər fəsiləsinə aid quş növü.

## Ümumi məlumat
Chlorostilbon russatus monotipikdir, yəni heç bir yarımnövü yoxdur.

Erkək Chlorostilbon russatuslar 13 sm uzunluğunda, dişilər isə 7–7,5 sm uzunluğundadır. Növün çəkisi 3,2–3,6 qram arasında dəyişir. Hər iki cinsin qısa, düz və qara dimdiyi var. Erkəyin alnı, təpəliyi və üst hissələri parlaq qızılı yaşıl rəngdədir. Quyruqüstü örtükləri misi yaşıl, yüngül çəngəlşəkilli quyruğu isə qızılı mis rəngindədir. Alt hissələri parıldayan qızılı yaşıl rəngdədir. Dişinin alnı, təpəliyi, üst hissələri, yan tərəfləri və quyruqüstü örtükləri misi yaşıl, alt hissələri isə tüstü boz rəngdədir. Onun quyruğu da yüngül çəngəlşəkilli olub, lələkləri yaşıl-misi rəngdədir və xarici dörd cüt lələyin ucu yaxınlığında misi-bənövşəyi zolaq və açıq ucları var. Cavan Chlorostilbon russatus yetkin dişilərə bənzəyir, lakin baş lələklərinin kənarları açıq sarımtıl rəngdədir.

## Yayılması və yaşayış mühiti
Chlorostilbon russatus Kolumbiyanın aşağı Maqdalena çayı vadisi və Santa Marta departamentində (Sierra Nevada de Santa Marta daxil olmaqla), həmçinin şimal Kolumbiya/qərb Venesuela sərhədini əhatə edən Serranía del Perijáda rast gəlinir. Yarıaçıq və açıq landşaftlarda, məsələn, kolluqlarda, meşə kənarlarında və əkin sahələrində yaşayır. Chlorostilbon russatus dəniz səviyyəsindən 2600 metr yüksəkliyə qədər olan ərazilərdə uçur. Adətən 500–1700 metr yüksəklikdə rast gəlinir. 

Chlorostilbon russatus ümumiyyətlə yerli quşdur. Mövsümdən asılı olaraq yüksəkliyini dəyişə bilər.

## Ekologiyası
Chlorostilbon russatus nektar üçün müxtəlif çiçəkli bitkilərin, xüsusilə "Leguminaceae", "Rubiaceae", "Heliconiaceae" və "Gesneriaceae" fəsilələrinə aid bitkilərin dövrəsini ziyarət edərək qidalanır. Ümumiyyətlə yer səviyyəsindən 4–12 metr yüksəklikdə qidalanır. Kiçik həşəratları oturaq yerdən havada tutur və bəzən bitki örtüyündən toplayır.

Chlorostilbon russatus may və iyun aylarında çoxalır. Yuva, adətən yer səviyyəsindən təxminən 0,8 metr yüksəklikdə meyilli bir budaq üzərində yumşaq bitki materialı ilə döşənmiş fincan şəklindədir. Dişi iki yumurtanı 15–16 gün müddətində inkubasiya edir və balalar təxminən 20 gün sonra yuva tərk edir

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Chlorostilbon russatusu "Ən Az Narahatlıq Doğuran" kimi qiymətləndirib, baxmayaraq ki, onun yayılma sahəsi məhduddur və populyasiya ölçüsü və tendensiyası məlum deyil.

## Həmçinin bax
* Chlorostilbon olivaresi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əfqanıstan zəlzələsi (2025)

**Əfqanıstan zəlzələsi** — Əfqanıstanın şərqindəki Hindukuş dağlarında 6,1 bal gücündə zəlzələ.

2025-ci il sentyabrın 1-nə keçən gecə də Əfqanıstanda 6,2 bal gücündə zəlzələ baş verib. Təbii fəlakətin episentri Cəlalabad şəhərindən təxminən 27,3 km aralıda, Pakistanla sərhəddə yerləşib.

## İstinadlar
III Yezid ibn Vəlid

**Əbu Xalid ən-Naqis Yezid ibn Vəlid ibn Əbdülməlik ibn Mərvan əl-Əməvi** (; ) — Mərvanilərin doqquzuncu, Əməvilərin on ikinci xəlifəsi.

## Həyatı
Dəməşqdə anadan olub. Atası I Vəlid, anası III Yezdəgerdin nəvəsi Şahfərənddir (Şah Əfrid bint Firuz). Şahfərənd Mavəraünnəhir döyüşlərində əsir düşdü və Həccac tərəfindən I Vəlidə hədiyə edildi.

Anası cariyə olduğundan III Yezid cariyədən doğulan ilk Əməvi xəlifəsidir. Ana tərəfdən nənələrinin biri Bizans imperatorunun, digəri isə Türk xaqanının qızı olduğundan, III Yezid ana və atasının nəsli ilə fəxr edərək belə deyərmiş:

Ov və içki məclisləri dedi-qoduları II Vəlidin nüfuzunu zədələmişdi. Əlioğullarından Yəhya ibn Zeyd ibn Əlinin öldürülməsi vəziyyəti daha da pisləşdirmişdi. Yaranmış vəziyyət istifadə edən III Yezid, bir sıra qrupların dəstəyini qazanaraq dövlət çevrilişi etdi. II Vəlid isə çevrilişdə öldürüldü (16 aprel 744). II Vəlidin ölüm xəbərini eşidən III Yezid özünü xəlifə elan etdi. Çevrilişin uğurla nəticələnməsində Kəlbilərin və Qədərilərin rolu böyük oldu. Xəlifə olan III Yezid, II Ömər kimi ədalətli olacağına vəd verdi.

III Yezid xəlifə olduqdan sonra daxili hesablaşmalar bitmədi. III Yezidi dəstəkləyən əyanlar öz aralarında mübarizəyə başladılar. Muaviyə ibn Yezid ibn Hüseynin başçılığı ilə Hümsdə, Səid ibn Rəvh ibn Zinbanın başçılığı ilə Fələstində və Məhəmməd ibn Əbdülməlikin başçılığı ilə İordaniyada üsyanlar baş verdi. Bəzi Əməvilər də üsyançılara qoşuldular. III Yezidin göndərdiyi hərbi birləşmələr üsyanları yatırdı. III Yezid yenidən üsyan qaldırmalarından qorxaraq, üsyanın başçılarını cəzalandırmadı. Əksinə onlara hədiyyə və vəzifələr verdi. Lakin hicri 126-cı (743) ildə Xorasanda yəmənlilərlə Qeysilər arasında Əməvilərin süqutuna qədər davam edən qəbilə döyüşləri başladı.

II Vəlidin qaldırdığı vergiləri əvvəlki səviyyəsinə endirən III Yezidə "ən-Naqis" (; ) ləqəbi verildi. Xəlifəliyinin altıncı ayında xəstələndi. Yaxınlarının tövsiyəsi ilə qardaşı İbrahimi birinci, Əbdüləziz ibn Həccac ibn Əbdülməliki isə ikinci vəliəhd təyin etdi. Altı ay xəlifə olan III Yezid, Dəməşqdə vəfat etdi. Dəməşqdəki Babüs-Sağir qəbiristanlığında dəfn edildi.

Verdiyi bütün vədləri yerinə yetirməsə də dindar bir şəxs olan III Yezidin möhründə "əş-şakir-lilləh" (; ) ifadəsi yazılmışdı. Əməvi ailəsi ilk dəfə onun dövründə parçalanmış və bu vəziyyət Əməvilərin süqutunu sürətləndirmişdi. Bu proseslər Abbasi hərəkatını da olduqca gücləndirmişdi. III Yezid Qeylan əd-Dəməşqinin görüşlərini mənimsəmiş, insanları Qədəriyyəni dəstəkləməyə çağırmışdı. Mötəzilə alimləri onu imamları hesab edir və II Ömərdən daha fəzilətli oluğunu iddia edirlər.

## İstinadlar


## Həmçinin bax

* Əməvilər xilafəti
Cinnyris cupreus

**Cinnyris cupreus** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.

## Ümumi məlumat
Yetkin Cinnyris cupreus təxminən 12,5 sm uzunluğundadır. "C. c. cupreus" yarımnövü qərb hissəsində yaşayır və çəkisi təxminən 7,5–11 qram arasında dəyişir. Şərq hissəsində yaşayan "C. c. chalceus" yarımnövünün erkəkləri 7,5–11 qram, hər iki yarımnövün dişiləri isə 7,3–10,2 qram çəkiyə malikdir.

* "C. c. cupreus": Seneqaldan şərqə doğru Konqo Demokratik Respublikası, Uqanda, Efiopiya, qərbi Keniya və qərbi Tanzaniya.
* "C. c. chalceus": Anqoladan cənub-şərq Konqo Demokratik Respublikası, qərbi Zambiya, Malavi və Zimbabve.

## Yayılması və yaşayış mühiti

Bu növ Anqola, Benin, Botsvana, Burkina Faso, Burundi, Kamerun, Mərkəzi Afrika Respublikası, Çad, Konqo Respublikası, Konqo Demokratik Respublikası, Kot-d'İvuar, Efiopiya, Qabon, Qambiya, Qana, Qvineya, Qvineya-Bisau, Keniya, Liberiya, Malavi, Mali, Mavritaniya, Mozambik, Namibiya, Niger, Nigeriya, Ruanda, Seneqal, Syerra-Leone, Cənubi Afrika Respublikası, Sudan, Tanzaniya, Toqo, Uqanda, Zambiya və Zimbabvedə rast gəlinir. Bu, miqrasiya etməyən bir quşdur və arealı boyunca yaşayır. Yaşayış mühiti əsasən savannalardır, lakin pozulmuş meşələr, meşəliklər, bataqlıqlar, manqrovlar, sahil kolluqları və kənd təsərrüfatı əraziləri də daxildir.

Cinnyris cupreus seçilmiş çiçəklərdən nektar əmərək qidalanır. Bəzi sevimli ağac və bitkiləri arasında "Calliandra spp.", "Leonotis leonurus", "Syzygium spp." və "Senegalia polyacantha" var. Həmçinin meyvə, hörümçək və həşəratlarla da qidalanır, bəzi həşəratları uçuş zamanı tutur.

## Qorunma statusu
Cinnyris cupreus geniş yayılma sahəsinə və böyük ümumi populyasiyaya malikdir. Bu səbəbdən Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Cinnyris cupreusu "Ən Az Narahatlıq Doğuran" kimi qiymətləndirib. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Elaenia brachyptera

**Elaenia brachyptera** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.

## Ümumi məlumat
Elaenia brachyptera əvvəllər C. chiriquensisin yarımnövü kimi tanınırdı. 2015-ci ildə dərc olunan bir tədqiqata əsasən, 2016-cı ildən etibarən taksonomik sistemlər onu ayrı bir növ kimi qəbul etdi. Elaenia brachyptera monotipikdir, yəni heç bir yarımnövü yoxdur.

Elaenia brachyptera təxminən 13,5 sm uzunluğundadır. Kiçik bir quş olub, kiçik kvadratşəkilli kəkilli başa malikdir. Cinsiyyətlər eyni lələk quruluşuna malikdir. Yetkin fərdlərin başı qəhvəyi-zeytun rəngindədir, yanaqları daha açıq rəngdədir, nazik ağ halqalı gözləri və əsasən gizli ağ ləkəli təpəliyi var. Üst hissələri qəhvəyi-zeytun rəngindədir. Qanadları əsasən tünd rəngdədir, uçuş lələklərinin kənarları ağdır. Qanad örtüklərinin ucları ağdır və qapalı qanadda iki geniş zolaq kimi görünür. Quyruğu tünd rəngdədir. Boğazı boz, sinəsi boz-zeytun, qarnı və quyruqaltı örtükləri isə açıq sarı rəngdədir. Hər iki cinsin gözləri tünd qəhvəyi, dimdiyi qara olub alt çənəsinin əsası çəhrayıdır. Ayaqları və pəncələri qara rəngdədir.

## Yayılması və yaşayış mühiti
Elaenia brachypteranın yayılması kəsikdir. Bir populyasiya Kolumbiyanın cənub-qərbindəki Narino departamentindən Ekvadorun şimal Piçinça əyalətinə qədər olan ərazilərdə tapılır. Digər populyasiya isə Ekvadorun And dağlarının şərq tərəfində, Napo və Morona-Santiago əyalətlərində bir neçə yerdə rast gəlinir. Bu populyasiyanın şimalda Kolumbiyanın cənubuna və cənubda Perunun şimal-şərqinə qədər yayıldığı ehtimal edilir. Növ yarıaçıq landşaftlarda, məsələn, yüngül meşəliklərdə, daha sıx meşələrin kənarlarında və açıq ərazilərdə yaşayır. Şimal-qərbdə dəniz səviyyəsindən 700–2800 metr yüksəklikdə, And dağlarının şərqində isə təxminən 900–1900 metr yüksəklikdə rast gəlinir.

Elaenia brachypteranın il boyu yaşayan bir quş olduğu güman edilir.

Elaenia brachypteranın qidalanma vəziyyəti və qidalanma davranışı məlum deyil. Bunların əvvəlki "valideyn" növü olan kiçik eleniyanın qidalanma tərzi ilə oxşar olduğu ehtimal edilir.

Elaenia brachypteranın çoxalma biologiyası haqqında heç bir məlumat yoxdur.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Elaenia brachypteranı "Ən Az Narahatlıq Doğuran" kimi qiymətləndirib. Populyasiya sayı məlum deyil və azalma tendensiyası göstərir.

## Həmçinin bax
* Elaenia chilensis
* Elaenia pelzelni

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mustelirallus colombianus

**Mustelirallus colombianus** — Sufərələri fəsiləsinə aid quş növü.

## Ümumi məlumat
Mustelirallus colombianusun taksonomiyası hələ də müəyyən edilməmişdir. "Amerika Ornitoloji Cəmiyyətinin" (AOS) Şimali Amerika Təsnifat Komitəsi (NACC), "Beynəlxalq Ornitoloji Komitə" (IOC) və "BirdLife International"-ın "Dünya Quşlarının Təlimat Kitabı" (HBW) onu "Neocrex" cinsinə daxil edir. Lakin, 2015-ci ildə "Amerika Ornitoloji Cəmiyyətinin" Cənubi Amerika Təsnifat Komitəsi və "Clements" taksonomiyası onu və M. erythropsu "Mustelirallus" cinsinə köçürmüşdür.

Mustelirallus colombianus 18–20 sm uzunluğundadır. Cinsiyyətlər oxşardır. Nominal yarımnövün başının təpəsi, ənsəsi və üst hissələri, o cümlədən quyruğu qəhvəyi rəngdədir. Boğazı ağ, üzü, boğazı və sinəsi boz rəngdədir. Yan tərəfləri, qarnı və vent hissəsi darçını rəngindədir. "M. c. ripleyi" yarımnövü oxşardır, lakin xeyli tünd rənglidir.

## Yayılması və yaşayış mühiti
Mustelirallus colombianus nominal yarımnövü şimal Kolumbiyadan cənub-qərb Ekvadora qədər olan ərazilərdə tapılır. "M. c. ripleyi" yarımnövü isə mərkəzi Panamadan Kolumbiyanın şimal-qərbindəki Çoko departamentinə qədər yayılmışdır. Bu növ haqqında az sayda qeyd var və iki yarımnövün yayılma sərhədləri dəqiq məlum deyil. Növ nəm və rütubətli landşaftlarda, məsələn, bataqlıqlarda, su bataqlıqlarında, savannalarda və meşə kənarlarında yaşayır; bunların hamısında su hövzələri olmur. Dəniz səviyyəsindən 2100 metr yüksəkliyə qədər olan ərazilərdə rast gəlinir.

Mustelirallus colombianus yerli quş hesab olunur.

## Ekologiyası
Mustelirallus colombianusun qidalanma vəziyyəti və qidası haqqında heç bir məlumat yoxdur. Onun ən yaxın qohumu olan "rəngli dimdikli yeraltı quşu"nun qidalanma tərzi ilə oxşar olduğu güman edilir. Bu növ torpaqda, yarpaq töküntülərində və dayaz sularda qidalanır, səhər və axşam çağlarında sıx bitkilərin yanındakı açıq ərazilərdə qidalandığı müşahidə edilmişdir. Onurğasızlar, o cümlədən "Diplopoda" və "Coleoptera", həmçinin toxumlarla qidalandığı məlumdur.

Mustelirallus colombianusun çoxalma mövsümü tam olaraq müəyyən edilməmişdir, lakin ən azı dekabrdan fevrala qədər davam etdiyi güman edilir. Onun çoxalma biologiyası haqqında başqa heç bir məlumat yoxdur.

2022-ci ilin sonuna qədər "xeno-canto"da Mustelirallus colombianusun yalnız bir səs yazısı var idi və "Cornell Ornitologiya Laboratoriyası"nın "Macaulay Kitabxanası"nda heç bir yazı yox idi. Bu yazı tədqiqatçı tərəfindən tutulmuş cavan bir quşa aiddir və bir təhlükə siqnalı olduğu qənaətinə gəlinmişdir.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Mustelirallus colombianusu 1988-ci ildə "Təhlükəliyə Yaxın", 1994-cü ildə "Naməlum", 2000-ci ildən isə "Məlumat Çatışmazlığı" kimi qiymətləndirmişdir. "Bu növ çox az məlumdur və onun statusu, yayılması və təbii tarixi təcili diqqət tələb edir." "Bununla belə, qərb Kolumbiya və Ekvadorda nominal yarımnöv üçün kifayət qədər uyğun yaşayış mühiti mövcuddur."
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Süleyman ibn Əbdülməlik

**Əbu Əyyub Süleyman ibn Əbdülməlik ibn Mərvan ibn əl-Həkəm əl-Əməvi** (; ) — Əməvilərin yeddinci, Mərvanilərin dördüncü xəlifəsi.

## Həyatı
Hicri 55-ci (675) ildə Mədinədə doğulub. Atası xəlifə Əbdülməlik ibn Mərvan, anası Qətəfan qəbiləsindən Vəlladə bint Abbasdır. Uşaqlıq illərinin bir hissəsini çöldə, dayılarının yanında keçirdi. Sonra qardaşları Vəlid və Məsləmə ilə birlikdə Dəməşqdə xüsusi müəllimlərdən dərs aldı. Atası onun təhsil və əxlaqına ciddi nəzarət edirdi.

Hicri 81-ci (701) ildə həcc əmiri, hicri 85-ci (704) ildə isə qardaşı Vəlidin vəfatından sonra vəliəhd təyin edildi. Vəlidin dövründə Fələstin hərbi vilayətinin (Cündi-Fələstən) valisi idi. Burada Qüdsə 45 km-lik məsafədə Rəmlə şəhərinin əsasını qoydu və siyasi mərkəzinə çevirdi.

Hicri 90-cı (709) ildə həbsdən qaçıb, ona sığınan Yezid ibn Mühləbi əfv edilməsinə nail oldu.

Hicri 96-cı (715) ildə qardaşı Vəlid ölən zaman Qüdsdə xəlifə elan edildi. Xəlifə olduqdan sonra ümumi əfv elan etdi, sürgündə olanlara qayıdış icazəsi verdi, əsirləri azad etdirdi. Namazların vaxtında qılınmasına nəzarət etdi. Bu səbəbdən ona "miftəhül-xeyr" (; ) ləqəbi verildi. Həccac ibn Yusifin tərəfdarlarını və bir çox valiləri vəzifədən uzaqlaşdırdı, bəzilərini cəzalandırdı. Qardaşı Məsləməni 100 minlik ordu ilə Konstantinopola hərbi yürüşə göndərdi. Ordu hicri 97-ci (Eylül 715) ildə Dəbikdən yürüşə başladı. Lakin mühasirə uğursuz oldu. Öz oğlanları (Əyyub və Davud) gənc yaşda öldüyü üçün vəliəhdlik məsələsini dəyişdi. Məsləhətçisi Rəcə ibn Həyvanın təklifi ilə Ömər ibn Əbdüləzizi vəliəhd, Yezidi isə ikinci vəliəhd elan etdi. Cürcan və Təbəristan ələ keçirildi.

Süleyman, hələ Konstantinopol mühasirəsinin davam etdiyi günlərdə, hicri 99-cu (22 və ya 24 sentyabr 717) ildə, dünyasını dəyişdi.

## İrsi və Mirası
O, dövlətin maraqlarını deyil, şəxsi münasibətləri əsas götürərək bəzi sadiq dövlət adamlarını cəzalandırdığı üçün tənqid olunmuşdur. Lüks həyat tərzinə, bahalı və naxışlı paltar geyməyə həvəskar olmuş, yemək-içimə düşkünlüyü ilə də tanınmışdır. Onun dövrü Əməvilərdə durğunluq mərhələsinin başlanğıcı sayılır. Bu dövrdə din alimlərinin nüfuzu artmış, xüsusilə Ömər ibn Əbdüləziz və Rəcə ibn Həyvanın rolu güclənmişdir. Onun xəlifəlik dövrü Rəmlə şəhərinin inşası, Nil çayında "əl-Miqyasul-kəbir" () adlı suölçən qurğunun düzəldilməsi, Böyük Hələb məscidinin tamamlanması ilə yadda qalmışdır.

## İstinadlar
Rəqəmsal əkiz

**Rəqəmsal əkiz** — planlaşdırılan və ya mövcud olan real dünyadakı fiziki məhsulun, sistemin və ya prosesin (fiziki əkizin) rəqəmsal modeli. O, simulyasiya, inteqrasiya, sınaq, monitorinq və texniki xidmət kimi məqsədlər üçün onun rəqəmsal ekvivalenti kimi xidmət göstərir. 

Rəqəmsal əkiz, fiziki sistemin davranışını virtual mühitdə təqlid edən və həyat dövrü boyunca özünü yeniləmək üçün real vaxt məlumatları alan adaptiv modellər toplusudur. Rəqəmsal əkiz, fiziki sistemi təkrarlayaraq nasazlıqları və dəyişiklik imkanlarını proqnozlaşdırır, əməliyyat profilini müşahidə və qiymətləndirməklə optimallaşdırma və/və ya gözlənilməz hadisələrin qarşısını almaq üçün real vaxtda tədbirlər təklif edir. Rəqəmsal əkiz anlayışı daha əvvəl yaranmış olsa da (ümumiyyətlə kompüter simulyasiyasının təbii bir aspekti kimi), rəqəmsal əkizin ilk praktik tərifi 2010-cu ildə NASA tərəfindən kosmik aparatların fiziki model simulyasiyasını yaxşılaşdırmaq məqsədilə irəli sürülüb. Rəqəmsal əkizlər modelləşdirmə və mühəndislik sahəsində davamlı təkmilləşmənin nəticəsidir.

## Tarixi
İlk rəqəmsal əkiz, həmin adla tanınmasa da, 1960-cı illərdə NASA-da Apollon proqramını modelləşdirmək məqsədilə meydana gəlib. NASA Apollon 13-ün oksigen tanklarının nasazlıqlarını qiymətləndirmək üçün simulyatorlardan istifadə edib. Rəqəmsal əkiz anlayışına çevriləcək daha geniş fikir, David Qelernterin "Güzgü dünyalar" kitabı tərəfindən qabaqcadan irəli sürülmüşdü. Müxtəlif adlarla tanınan (məsələn, virtual əkiz) rəqəmsal əkiz anlayışı ilk dəfə 1997-ci ildə "rəqəmsal əkiz" () adlandırılmışdır.

## İstinadlar