Böyük Kiyev Knyazları

**Kiyev knyazları** — Kiyev Rusunun və Kiyev knyazlığının hökmdarları. Öz çiçəklənmə dövründə Kiyev taxtı ən nüfuzlu sayılırdı və onu, bir qayda olaraq, Rürik sülaləsindən olan knyazlar tuturdu ki, onlar digər knyazlar tərəfindən taxt-taca varislik nərdivanında böyüklər kimi tanınırdılar. XII əsrin sonunda bu ənənə zəiflədi — Rusiyanın ən nüfuzlu knyazları əksər hallarda Kiyev taxtını şəxsən tutmadılar, öz himayədarlarını taxtda yerləşdirdilər. Eləcə də XII əsrin ikinci yarısında Kiyev torpağında bir sıra digər rus knyazlıqları ilə paralel olaraq "Böyük Hersoq" titulunun rəsmiləşdirilməsi prosesi gedirdi, lakin bu proses dayandırıldı. Monqol istilası və Şimal-Şərqi Rusdan fərqli olaraq, qorunmadı.

## Terminologiyası
Müasir müəlliflərin əksəriyyəti razılaşırlar ki, öz başlıqları məsələsi onun formalaşma mərhələsində Köhnə Rusiya dövlətinin hökmdarlarını o qədər də maraqlandırmırdı. Ən qədimi XII əsrə aid olan köhnə rus salnamələri də dövlət hökmdarları tituluna o qədər də əhəmiyyət vermir, əksər hallarda Kiyevdə hökmranlıq edən Rurikoviçlərin nümayəndələrini sadəcə olaraq "knyazlar" adlandırmağa üstünlük verirdilər", beləliklə, onları bu məsələdə nə sülalə nümayəndələrinin digər şəhərlərdə hökmranlıq edənlərdən, nə də yerli qəbilə birliklərinin başçılarından ayırmır. X əsrin Rusiya-Bizans müqavilələrinin mətnlərində Oleq, İqor və Svyatoslava münasibətdə "Rusiya Böyük Hersoq" titulu istifadə edilsə də, "Böyük Knyaz" titulunun özü salnamələrdə mütəmadi olaraq yalnız onun təsvirindən görünür. XII əsrin sonlarında baş verən hadisələr. Xarici mənbələrə gəlincə, onlar Köhnə Rusiya dövlətinin hökmdarına münasibətdə müxtəlif formalardan istifadə edirdilər. Konstantin Porfirogenitus öz yazılarında İqoru, sonra isə Olqanı "Rusiyanın arxon (arxontis)" adlandırır. Eyni başlıq sonralar Yaroslav Müdrik və Vladimir Monomax tərəfindən onların möhürlərində istifadə edilmişdir. Qərb mənbələrində — padşah (regis), ərəbcə — kaqan (xakan), məlik. "Kaqan" tituluna qədim rus mənbələrində də rast gəlinir[8]. Bir sıra tarixçilər hesab edirlər ki, bu xüsusi titul XI əsrin ikinci yarısına qədər Qədim Rusiya dövlətinin hökmdarları tərəfindən öz müqəddəratını təyinetmə kimi istifadə edilmişdir. XI əsrin ortalarından başlayaraq Kiyevdə hökmranlıq edən Rurikoviçləri müəyyən etmək üçün "Bütün Rus" (Bütün Rusların knyazı) prefiksi də istifadə olunurdu. Hal-hazırda bu terminin istifadəsi monqol-tatar istilasından əvvəl sülalənin 6 nümayəndəsinə (Vsevolod Yaroslaviç, Vladimir Monomax, Yuri Dolqoruky, Rostislav Mstislaviç və ya Mstislav İzyaslaviç — o dövrdə hökmdar olan knyazın adı) münasibətdə məlumdur. Kiyevdə adı çəkilmir, Mstislav Romanoviç Smolenski və Roman Mstislaviç Qalisiya-Volınski).

XII əsrin ortalarından Köhnə Rusiya dövlətinin dağılmasının başlanğıcı ilə Kiyev knyazının digər köhnə rus knyazları arasında əhəmiyyəti azaldı. O, yalnız fəxri imtiyazlardan istifadə edirdi və onun nüfuzu əsasən formal idi. Digər knyazlar üçün o, hamı arasında bərabər idi. O, bütün qədim rus knyazlıqlarına aid məsələlər üzrə qurultaylara knyazlar çağıra bilirdi və onlara başçılıq edirdi, ümumi düşmənlərə qarşı yürüşlərə rəhbərlik edirdi, lakin başqa knyazların mülklərinin idarə olunmasına qarışmırdı, yalnız Kiyev knyazlığını idarə edirdi və bəzən yalnız Kiyev şəhəri, qalanlardan bəri Knyazlığın masalarını başqa qolların knyazlar tuta bilərdi. Kiyev Knyazlığının öz sülaləsi yox idi.

"Böyük Dyuk" titulunun yaranması XII əsrin ikinci yarısına aiddir və Köhnə Rusiya dövlətinin dağılmasının siyasi reallıqları, ayrı-ayrı Rurik ailələrinin artan ambisiyaları və çoxşaxəli bir dövlətin rəsmiləşdirilməsi zərurəti ilə əlaqələndirilir. səhnə adı. Böyük hersoq titulu yaratmaq cəhdləri paralel olaraq Rusiyanın bir neçə ölkəsində — Kiyev, Çerniqov, Qalisiya-Volın, Smolensk, Vladimir-Suzdal və yəqin ki, Novqorodda(başqa bir hesablamaya görə, yalnız Kiyevdə baş verdi). Monqol-tatar istilasından, 1240-cı ildə Kiyevin xarabalığından və xarabalığından sonra XIII əsrin ikinci yarısında Kiyev knyazları böyük titulu itirdilər (titul Vladimir knyazları tərəfindən saxlanıldı və XIII–XV əsrlərdə əlavələri olan bir çox başqa knyazlıqlar tərəfindən istifadə olunmağa başladı: Ryazan, Tver və s.)

## Siyahı

## İstinadlar