Buddalıq

**Buddhalıq** (; ) — Buddanın mənəvi vəziyyəti və eksistensial halı. Bu ali ruhani mərtəbə həmçinin, **samma-sambodhi** () adlandırılmış və buddizmin müxtəlif məktəblərində fərqli şəkildə izah edilmişdir. Ümumiyyətlə, Budda mənəvi oyanış və kamil maariflənmə əldə etmiş, beləliklə buddizmin ali məqsədinə çatmış şəxslərə verilən tituldur. Bu ali məqsəd müxtəlif mənbələrdə oyanış və ya maariflənmə (bodhi), nirvana və xilas (vimokşa) kimi təsvir edilmişdir. Budda həm də dharmanı, yəni bütün şeylərin və hadisələrin həqiqi mahiyyətini (dharmata), ali həqiqəti tam şəkildə dərk etmiş varlıqdır.

"Budda" adı ən çox buddizmin tarixi banisi Qautama Budda üçün işlədilir və o, sadəcə olaraq "Budda" kimi tanınmışdır. Bununla yanaşı, bu ünvan Qautamadan əvvəl maariflənmiş digər insanlar, Beş budda ailəsinə daxil olan Amitabha kimi mənəvi varlıqlar, həmçinin gələcəkdə maariflənəcəyi bildirilən bodhisattva Maytreyaya da şamil edilir.

Therevada buddizmində Budda reallığın həqiqi mahiyyəti barədə ən dərin mənəvi biliklərə malik, yenidən doğuluşu və əzabın (duhkha) bütün səbəblərini aşmış varlıq kimi təsəvvür olunur. Ona çoxsaylı möcüzəvi və fövqəltəbii qüvvələr aid edilir, lakin yaşayan Budda fiziki bədənə malik olduğundan ağrı hiss edir, qocalır və digər canlılar kimi ölür. Mahayana buddizmində hər bir Budda transsendental varlıq hesab olunmuş, sonsuz bilik və qüdrətə malik, əbədi ömürlü, kosmosu bürüyən maarif nuruna sahib olaraq təsvir edilmişdir. Onun sonsuz mərhəməti və ustalıqla yönləndirmə qabiliyyəti ölçüyəgəlməz sayılır. Mahayana ənənəsi Buddanın adi fiziki bədənə malik olduğunu qəbul etmir. Qautama Buddhanın dünyadakı həyatının əslində sehrli bir təzahür, insan bədəni kimi görünən bir illüziya olduğunu müdafiə edir.

Budda olma yolunda irəliləyən canlı varlıq bodhisattva adlanır. Mahayana buddizmində buddalıq ümumbəşəri məqsəd sayılır və bütün mahayanistlər bütün canlıların xeyrinə və onların xilası üçün sonda Buddha olmağı hədəfləyirlər. Bu baxımdan buddalıq Tantrik buddizm, Zen və Təmiz torpaq ənənəsi də daxil olmaqla bütün Mahayana məktəblərinin mənəvi yollarının ortaq məqsədidir. Bu, [Therevadaşş ənənəsində geniş yayılmış fərdi xilas, yəni [arhatlıq məqsədilə ziddiyyət təşkil edir.

## Tərifi
Buddlıq əzabın aradan qaldırılması yolunu dərk edib, insanı yenidən doğuluşun bağlayan qandallardan, maneələrdən, təhrif olunmuş qavrayış və təfəkkürdən azad edən doğru yolu tapmış varlığın "artıq öyrəniləsi heç nə qalmayan" mərhələsinə çatması deməkdir.

Buddizm əsasən oyanış və maariflənməyə (bodhi), nirvanaya ("sönmə") və xilasa (vimokşa) yönəlmişdir. Məqsəd hissli varlıqların samsara — məcburi doğuluş, ölüm və yenidən doğuluş dövrü içində əzab doğuran bütün səbəblərdən etik davranış, meditativ vərdiş və mənəvi müdriklikdən ibarət üçqat təlim vasitəsilə xilas olmaqdır. Klassik Hindistan buddizmi insanın etik qaydalara riayət, meditasiya, ibadət və digər mənəvi təcrübələr vasitəsilə özünü mənəvi tərbiyə etməsinə xüsusi əhəmiyyət verirdi. Buddist sxolastik ənənəsinə görə, xilas, zəruri keyfiyyətlər (dharmata) yetişdirildikdə və şüur qandallara, maneələrə, yaramaz mənəvi hallar yaradan çirklənmələrə bağlılıqdan tam təmizləndikdə mümkün olur.

Buddhalığın mahiyyəti, universallığı və ona çatma yolları müxtəlif buddist məktəblərdə geniş mənada fərqli izah olunur. Asketik təcrübələrin zəruriliyi barədə fikirlər də geniş spektr təşkil edir: bəzi məktəblərdə bu ümumiyyətlə tələb edilmir, digərlərində isə mütləq şərtdir. Mahayana buddizmində buddhalıq ümumməqsəd sayılır; bütün mahayanistlər sonda bütün hissli varlıqların xeyrinə onları azad etmək üçün Buddha olmağı hədəfləyirlər. Mahayana məktəblərinin əksəriyyəti bodhisattva idealını qəbul etsə də — yəni buddhalığa çatmağın ölçüyəgəlməz çoxsaylı dövrlər tələb etməsini — bütün məktəblər hər kəsin Buddha ola biləcəyini və ya bu yolun mütləq sonsuz dövrlər çəkməli olduğunu qəbul etmir.

Terevada buddizmində Budda o kəsdir ki, oyanış və maariflənməyə (bodhi) öz səyləri və şəxsi idrakı ilə dharmanı ona göstərən müəllim olmadan çatır. Samyaksambuddha () — Dörd uca həqiqəti və Uca səkkizqat yolu özbaşına yenidən kəşf edən və oyanışdan sonra başqalarına öyrədən Buddanı ifadə edir. Pratyekabuddhanın ) da eyni şəkildə nirvanaya öz səyi ilə çatmağına baxmayaraq, o, dharmanı başqalarına öyrətmək iqtidarında deyil və ya bunu etmir. Arhat () nirvanaya çatmaq üçün Buddanın təlimlərinə ehtiyac duyur və nirvanaya çatdıqdan sonra dharmanı təbliğ edə bilər. Therevada ədəbiyyatında bəzi hallarda Nirvanaya çatan hər bir şəxs üçün "Buddha" termini işlənərək şravakabuddha, yəni Buddanın təlimlərinə əsaslanaraq nirvanaya çatan arhat ifadəsi istifadə edilir.

Mahayana buddizmində Budda bütün bilik və qüdrətə sahib, transsendental, əbədi ömürlü, maarif nuruyla kainatı bürüyən varlıq kimi təsvir edilir. Bu təsvirlər "Avatamsaka sutrası" kimi çoxsaylı Mahayana mətnlərində mövcuddur. Mahayana buddologiyası Buddhanı əsasən üç bədən (trikaya) doktrinası çərçivəsində izah edir. Bu çərçivədə tarixi Budda və ya insan kimi görünüb dünyada təzahür edən digər Buddalar nirmanakaya, yəni "sehrli çevrilmə bədəni" kimi anlaşılır. Əsl, ali Buddha dharmakaya — ali reallıq bədəni sayılır. Mahayananın əsas traktatlarından olan "Ratnaqotravibhaqa" Buddanı "qeyri-mürəkkəb və spontan Dharmakaya", həmçinin "öz-özünə maariflənmiş, özündən-yaranan müdriklik, mərhəmət və başqalarının xeyri üçün qüdrət" kimi tərif edir. Bu ali oyanış reallığı Mahayana məktəblərində müxtəlif şəkildə izah və şərh olunur.

## İstinadlar