Sosial eksperiment

**Sosial eksperiment** —  sosial davranışların və sosial münasibətlərin empirik şəkildə müşahidə edilməsi məqsədilə real və ya təbii şəraitdə aparılan tədqiqat metodu. Bu eksperimentlər vasitəsilə fərdlərin və ya qrupların sosial şəraitlərdə necə reaksiya verdikləri, necə qarşılıqlı təsir göstərdikləri və sosial norma və qaydaların bu davranışlara necə təsir etdiyi araşdırılır. Sosial eksperimentlər çox vaxt sosial psixologiya, sosiologiya və davranış elmləri sahəsində istifadə olunur. Sosial eksperimentlərin əsas xüsusiyyətlərindən biri onların real həyatda və ya təbii mühitə bənzər şəraitdə aparılmasıdır. Belə tədqiqatlarda tədqiqatçı müəyyən sosial vəziyyət yaradır və iştirakçıların bu vəziyyətə verdiyi reaksiyaları müşahidə edir. Bəzən iştirakçılar eksperimentin məqsədindən xəbərdar olmurlar ki, bu da davranışların daha təbii şəkildə qeydə alınmasına imkan verir. Bununla belə, etik baxımdan iştirakçıların razılığı və məlumatlandırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Sosial eksperimentlər müxtəlif sahələrdə praktik istifadə olunur. Məsələn, ayrı-seçkilik, empatiya və ictimai norma kimi sosial amillərin fərdi və kollektiv davranışlara təsiri öyrənilə bilər. Eyni zamanda marketinq, təhsil və siyasi elmlərdə insanların sosial təsirlərə necə reaksiya verdiklərini müəyyən etmək üçün istifadə olunur. Sosial eksperimentlər sosial ədalət, əxlaq, altruzim və ictimai müdaxilə mövzularında da əhəmiyyətli məlumatlar verir.

Tarixdə bir sıra məşhur sosial eksperimentlər bu metodun gücünü və təsirini nümayiş etdirmişdir. Bunlara Stenli Milqramın avtoritetə itaət üzərinə apardığı eksperiment, Filip Zimbardonun Stenford həbsxana eksperimenti və Solomon Aşın konformluqla bağlı eksperimentləri daxildir. Bu tədqiqatlar insanların sosial təzyiq, rol paylanması və avtoritet qarşısındakı davranışlarını analiz etmişdir. Eyni zamanda "Yaxşı Samariyalı" eksperimenti () insanların təcili vəziyyətlərdə göstərdikləri empatik davranışları müşahidə etmişdir. 

Lakin sosial eksperimentlərin müəyyən məhdudiyyətləri də mövcuddur. Ən vacib məqam etik məsələlərlə bağlıdır: iştirakçılar eksperimentin məqsədi barədə tam məlumatlı olmadıqda bu, etik problemlər yarada bilər. Bundan əlavə, nəticələrin ümumiləşdirilməsi (generallaşdırılması) bəzən çətin olur, çünki sosial davranışlar mədəni, kontekstual və situativ amillərdən asılı olaraq dəyişə bilər. Eyni zamanda təbii şəraitdə aparılan eksperimentlərdə nəzarətsiz dəyişənlər daxili etibarlılığı azalda bilər. Sosial eksperimentlər insanların sosial mühitdə necə düşündüklərini, davrandıqlarını və qərar verdiklərini anlamaq üçün vacib metodoloji vasitədir. Onlar həm nəzəri biliklərin, həm də praktiki tətbiqlərin formalaşmasına mühüm töhfə verir.

## Tarixi
Sosial eksperimentlərin tarixi sosial psixologiya və sosiologiya elmlərinin inkişafı ilə sıx bağlıdır. Bu eksperimentlər insan davranışını, sosial qarşılıqlı əlaqələri və normativ strukturların təsirini empirik şəkildə anlamağa yönəldilmişdir. İlk sosial eksperiment nümunələri XX əsrin əvvəllərində meydana çıxmış və xüsusilə ABŞ və Avropada tədqiqatçılar tərəfindən həyata keçirilmişdir. Kurt Levin və onun tələbələri sosial davranışın dəyişməsi və qrup dinamikası ilə bağlı ilkin sahə eksperimentləri aparmış, bu eksperimentlər sonradan davranış elmlərinin əsasını təşkil etmişdir.

1940–1950-ci illərdə sosial eksperimentlər akademik dairələrdə daha geniş yayılmışdır. Bu dövrdə Solomon Aş tərəfindən həyata keçirilmiş uyğunlaşma eksperimenti və Stenli Milqramın itaət eksperimenti sosial psixologiyada inqilabi nəticələr doğurmuşdur. Bu eksperimentlər insanların sosial təzyiqə və avtoritetə necə reaksiya verdiyini nümayiş etdirmiş və geniş ictimai müzakirələrə səbəb olmuşdur. 1971-ci ildə Filip Zimbardonun həyata keçirdiyi Stanford həbsxana eksperimenti sosial eksperimentlərin etik sərhədlərini və metodoloji çətinliklərini gündəmə gətirmişdir. Bu eksperimentdə iştirakçıların rollara uyğunlaşması və yaranan psixoloji stress geniş tənqidlərə səbəb olmuş və sonrakı tədqiqatlar üçün etik normaların daha da sərtləşdirilməsinə gətirib çıxarmışdır.

1990-cı illərdən etibarən texnologiyanın inkişafı sosial eksperimentlərin dizaynını və tətbiq sahələrini genişləndirmişdir. Yeni media, internet və sosial şəbəkələr üzərindən aparılan eksperimentlər (məsələn, Facebook emosional yoluxma eksperimenti) fərdi məlumatların istifadəsi və etik problemləri yenidən aktuallaşdırmışdır.Bu gün sosial eksperimentlər təkcə akademik tədqiqatlarda deyil, həm də ictimai kampaniyalar, marketinq, sosial mühəndislik və siyasət sahələrində geniş tətbiq olunur. Bununla belə, etik prinsiplərin qorunması və iştirakçılara hörmət əsas şərtlərdən biri olaraq qalır.

## Tanınmış sosial eksperimentlər
Sosial elmlərin inkişafında bir sıra tanınmış sosial eksperimentlər insan davranışları və sosial münasibətlərin dərk olunmasında mühüm rol oynamışdır. Bu eksperimentlər fərdlərin ictimai norma, avtoritet, konformluq, altruizm və qrup dinamikası kimi amillərə reaksiyalarını araşdırmaqla, sosial nəzəriyyələrin təkmilləşdirilməsinə təkan vermişdir.

### Milqrem eksperimenti
Stenli Milqrem tərəfindən 1961-ci ildə aparılan bu eksperiment insanların avtoritetə itaət meyllərini öyrənmək məqsədi daşıyırdı. Tədqiqat zamanı iştirakçılara "öyrədən" rolu verilir və onlardan "öyrənən"ə səhv cavab verdikdə elektrik şoku vermələri tələb olunurdu. Gerçəkdə heç bir şok verilmirdi, lakin iştirakçılar bunu bilmirdilər. Nəticələr göstərdi ki, çoxlu sayda insan avtoritetin göstərişi ilə əxlaqi cəhətdən qəbuledilməz davranışları yerinə yetirməyə hazırdır. Bu eksperiment itaət və əxlaq arasında qarşıdurmanı nümayiş etdirmişdir.

### Stenford həbsxana eksperimenti

1971-ci ildə Filip Zimbardo tərəfindən aparılan bu eksperiment, psixoloji və sosial faktorların insan davranışına təsirini araşdırmaq məqsədini daşıyırdı. İştirakçılar könüllü olaraq "məhbus" və "mühafizəçi" rollarını oynayırdılar. Eksperiment universitetin zirzəmisində qurulmuş həbsxana şəraitində həyata keçirilmiş və bir neçə gün ərzində mühafizəçilərin aqressiv davranışlar sərgilədiyi, məhbusların isə psixoloji travmalar yaşadığı müşahidə olunmuşdur.
Tədqiqat vaxtından əvvəl dayandırılmış və insan psixologiyasında sosial rolların güclü təsirini nümayiş etdirmişdir.

### Aşın konformluq eksperimenti
1951-ci ildə Solomon Aş tərəfindən keçirilmiş bu eksperiment fərdlərin qrup təzyiqi qarşısında verdiyi qərarları araşdırırdı. İştirakçılara sadə vizual müqayisələr aparmaq tapşırılırdı, lakin ətraflarındakı digər iştirakçılar (tədqiqatçının agentləri) bilərəkdən səhv cavab verirdilər. Əsas iştirakçı çox vaxt ətrafdakıların səhv cavablarına uyğunlaşırdı. Eksperiment konformluğun və sosial təsirin fərdi mühakiməyə necə təsir etdiyini ortaya qoymuşdur.

### Yaxşı Samariyalı eksperimenti
John Darley və Daniel Batson tərəfindən 1973-cü ildə aparılan bu eksperiment insanların fövqəladə vəziyyətlərdə yardım etməyə nə dərəcədə hazır olduqlarını araşdırırdı. Dini təhsil alan tələbələrdən ibarət iştirakçılara təcili və ya qeyri-təcili şəkildə başqa binaya getmək tapşırılırdı. Yolda kömək istəyən bir şəxsə rast gələn tələbələrin davranışı qeyd olunurdu. Nəticələr göstərdi ki, vaxt təzyiqi yardım etmə ehtimalını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Bu eksperiment empatiya və sosial məsuliyyət anlayışlarının praktik şəraitdə necə dəyişdiyini nümayiş etdirdi.

### Tamaşaçı effekti
Bibb Latane və Con Darli 1968-ci ildə ictimai laqeydlik fenomenini öyrənmək üçün eksperimentlər aparmışdılar. Onlar müşahidə etdilər ki, fövqəladə hadisə baş verdikdə ətrafda nə qədər çox insan olarsa, yardım etmə ehtimalı bir o qədər azalır. Bu, “tamaşaçı effekti” () adlandırılmış və ictimai məsuliyyətin yayılması fenomeninə dair əsas tədqiqat hesab olunur.

### Festingerin Koqnitiv dissonans eksperimenti
Leon Festinger 1959-cu ildə bu eksperimentdə iştirakçılara maraqsız bir vəzifə yerinə yetirdikdən sonra başqasına onun əyləncəli olduğunu deməyi tapşırmışdı. İştirakçılardan bəzilərinə bunun üçün 1 dollar, bəzilərinə isə 20 dollar ödənilirdi. Nəticələr göstərdi ki, daha az məbləğ alanlar daxili inanc və davranış arasındakı uyğunsuzluğu azaltmaq üçün öz inamlarını dəyişdirmişdilər. Bu tədqiqat koqnitiv dissonans nəzəriyyəsinin təməlini qoymuşdur.

### "Doll Test" – Klark cütlüyünün tədqiqatı
1940-cı illərdə Kennet və Memi Klark tərəfindən aparılan bu eksperiment afro-amerikalı uşaqların irqi üstünlük və özünə münasibətləri haqqında ilkin təsəvvürlərini öyrənmək məqsədi daşıyırdı. Uşaqlara həm qara, həm də ağ dərili kuklalar təqdim edilərək hansının "daha yaxşı" olduğunu soruşulurdu. Uşaqların əksəriyyəti ağ kuklanı üstün tutmuşdular. Bu eksperiment ABŞ-da irqi ayrı-seçkiliklə bağlı hüquqi qərarlarda mühüm sübut kimi istifadə olunmuşdur.

## İstinadlar