Erməni dilinin Qarabağ dialekti

**Erməni dilinin Qarabağ dialekti** (, *Ğarabaği barbař*) və ya **Artsax dialekti** (, *Artsakhi barbař*), həmçinin bəzən **Şuşa dialekti** (, *Šušii barbarř*) — şərqi erməni dilinin Dağlıq Qarabağ erməniləri, eləcə də Ermənistan Respublikasının cənub və şimal-şərqində yaşayan ermənilər tərəfindən danışılan xüsusi fonetik və sintaktik quruluşa malik dialekti.

Bu dialektdə Azərbaycan SSR-də, xüsusən də Bakı və Gəncə şəhərlərində yaşayan ermənilərin əksəriyyəti danışırdı. Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə Azərbaycan erməniləri öz evlərini tərk etmək məcburiyyətində qalmışdılar. Bu gün Azərbaycandan olan erməni mühacir və qaçqınların əksəriyyəti Ermənistan və Rusiyada yaşayır, burada bəzən standart erməni və rus dilləri ilə yanaşı Qarabağ dialekti də danışılır.

Dialekt ən geniş yayılmış erməni dialektlərindən biri hesab olunur. Daşıyıcıların sayı barədə dəqiq məlumat yoxdur. 1969-cu il siyahıyaalınmasına əsasən, SSRİ ərazisində Qarabağ dialektində danışan 1 milyona yaxın insan yaşayırdı ki, bu da Azərbaycan SSR ərazisindəki 484 min erməni əhalisinin demək olar ki, hamısını (Naxçıvan MSSR erməniləri istisna olmaqla) təşkil edirdi. Şimal-şərqi Qafqazda yaşayan 50,000 erməninin böyük əksəriyyəti, Mərkəzi Asiyada yaşayan 100,000 erməninin böyük əksəriyyəti, həmçinin Ermənistan SSR-in bəzi rayonlarının (Sünik, Tavuş və s.) sakinləri bura daxil idi.

## Tarixi
Strabonun yazdığına görə ("Coğrafiya", XI kitab, 4-cü fəsil) e.ə. I əsrdə Kür çayına qədər olan ərazi erməni dilində danışırdı.

VIII əsr erməni tarixçisi Stepanos Sünetsi ilk dəfə Arsak regionunda mövcud olan yerli dialektdən bəhs etmişdir. "Qrammatikanın şərhi" əsərində Artsax dialekti () haqqında yazmışdır. 1711-ci ildə Qarabağ dialektini İohann Yoaxim Şröder qeyd etmişdir.

Hraçya Açaryanın sözlərinə görə, Şuşa, Yelizavetpol (indiki Gəncə), Nuxa (indiki Şəki), Bakı, Dərbənd, Ağstafa, Dilican, Qarakilsə (indiki Vanadzor), Qazax, Loru, Qaradağ, Təbrizin Leylabad məhəlləsində (indiki İran), Burdur və Ödəmişdə (indiki Türkiyə) bu dialektdə danışırdılar.

1980-ci illərin sonlarına qədər Azərbaycan SSR-də yaşayan ermənilərin əksəriyyəti Qarabağ dialektində danışırdılar.

### İndiki dövrdə
1999-cu ilin rəsmi siyahıyaalınmasına əsasən, Azərbaycanda təxminən 645 erməni yaşayırdı ki, onların da əksəriyyəti azərbaycanlılarla evlənən yaşlı qadınlardır. 2023-cü ilə qədər Qarabağ dialektinin danışıldığı əsas ərazi tanınmamış DQR idi. Ermənistan Respublikasında İrəvan dialektinin üstünlük təşkil etdiyi Sisian şəhəri və ətraf kəndlər istisna olmaqla, Sünik vilayətinin əhalisinin əksəriyyəti bu dialektdə danışır.

Qarabağ dialekti Ermənistanın şimal və şimal-şərqində də danışılır, lakin digər lokal dialektlərin təsiri altındadır. Loru mərzinin şərq hissəsində, Pəmbək rayonunda danışılır. Qarabağ dialekti erməni dilinin Şəmsəddin-Tavuş dialekti ilə ortaq xüsusiyyətlərə malikdir.

## Alınma sözlər
Qarabağ dialektində gündəlik səviyyədə xeyli sayda rus, türk, Azərbaycan, fars və ərəb mənşəli sözlər var.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan dilinin Qarabağ dialekti

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Maroutian, H. T.; Sargsian, H. G.; Kharatian, Z. V. (1989). "К этнокультурной характеристике Арцаха". *[[:en:Lraber Hasarakakan Gitutyunneri|Lraber Hasarakakan Gitutyunneri]]*. Ереван. Национальная академия наук Республики Армения. 3–18. ISSN 0320–8117
* 
* Макар Бархударянц*.* "Арцах" — "Nauka", Ереван, 2009 — ISBN 978-5-02-025551-7
* Аракел Даврижеци — "Книга историй"
* Томас де Ваал (2003). *Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War.* New York: New York University Press. p. 186. ISBN 9780814719459
* Արցախի պատմություն: Հնադարից մինչև մեր օրերը Վահրամ Բալայան — История Арцаха. Ваграм Балаян. От древности до наших дней
* Армянская советская энциклопедия, том 8, ст. Շաղախի բառբառ
* Лаврентий Ованнисян (1979). Բառային հնաբանություններ Ղարաբաղի բարբառում &#x5B;Лексические архаизмы Карабахского диалекты&#x5D;. *Lraber Hasarakakan Gitutyunneri*. Ереван. Национальная академия наук Республики Армения. 52–60. ISSN 0320–8117
* Лаврентий Ованнисян (2000). Ղարաբաղի բարբառի բառապաշարի հնագույն շերտերը &#x5B;Древнее пласты слов Карабахского диалекта&#x5D;. *Lraber Hasarakakan Gitutyunneri*. Ереван. Национальная академия наук Республики Армения. 117–122. ISSN 0320–8117
* Wright, John; Schofield, Richard; Goldenberg, Suzanne (1996). *Transcaucasian Boundaries*. London: Psychology Press. p. 91. ISBN 9780203214473

## Xarici keçidlər
* Հայերեն բարբառներ/Արցախ — Карабахский диалект
* "State Power" — The Office of the NKR President
* Արցախի բարբառի բառարան — Словарь арцахских диалектов
* Армен Саркисян. Словарь карабахского диалекта
* Армен Саркисян. Этнография Нагорного Карабаха