Vatikan Apostol Kitabxanası

thumbnail|"Sistina" zalı
**Vatikan Apostol Kitabxanası** () — Vatikanda kitabxana. Kitabxananın direktoru Jan-Lui Brügedir.

Vatikan Apostol Kitabxanası (lat. Bibliotheca Apostolica Vaticana, italyanca: Biblioteca Apostolica Vaticana), daha çox Vatikan Kitabxanası və ya qeyri-rəsmi olaraq Vatikan kimi tanınan Vatikanda yerləşən Müqəddəs Taxt-Tacın kitabxanasıdır . O, rəsmi olaraq 1475-ci ildə yaradılmışdır, baxmayaraq ki, o, daha qədimdir - dünyanın ən qədim kitabxanalarından biridir və tarixi mətnlərin ən əhəmiyyətli kolleksiyalarından birini ehtiva edir. Tarix boyu 75.000 kodeks, həmçinin 8.500 inkunabula daxil olmaqla 1.1 milyon çap kitabı var.

Vatikan Kitabxanası tarix, hüquq, fəlsəfə, elm və ilahiyyat üçün nəzərdə tutumuş tədqiqat kitabxanasıdır. Vatikan Kitabxanası öz ixtisaslarını və tədqiqat ehtiyaclarını sənədləşdirə bilən hər kəs üçün açıqdır.

1801-1990-cı illər arasında nəşr olunan kitabların səhifələrinin şəxsi öyrənilməsi üçün fotokopiyaları şəxsən və ya poçt vasitəsilə tələb oluna bilər. Papa V Nikolay (1447-1455) zəvvarları və alimləri   şəhərə cəlb edərək  geniş ictimai işlərlə  yeni çiçəklənən  bir Roma təsəvvür edirdi. Nikolas Roma şərəfinə  humanist təqaüdlü  bir qurum kimi görünmək üçün nəzərdə tutulmuş "ictimai kitabxana" yaratmaq istəyirdi. Onun ölümü onun planını həyata keçirməsinə mane oldu, lakin onun varisi Papa IV Sixtus (1471-1484) indi Vatikan Kitabxanası kimi tanınan kitabxananı qurdu.

2014-cü ilin mart ayında Vatikan Kitabxanası əlyazma kolleksiyasının rəqəmsallaşdırılması üzrə dörd illik ilkin layihəyə başladı və bu layihənin onlayn olaraq əlçatan olacağı bildirildi.

Vatikan Apostol Arxivi 17-ci əsrin əvvəllərində kitabxanadan ayrıldı və 150.000 elementdən ibarətdir.

## Tarixi
Kitabxanasının əsası 1475-ci ildə qoyulub. Burada tarixin müxtəlif dövrlərinə aid 1 milyondan artıq kitab saxlanılır.

Alimlər ənənəvi olaraq kitabxananın tarixini beş dövrə bölmüşlər: Laterandan əvvəlki, Lateran, Avinyon, Vatikandan əvvəlki və Vatikan.

### Pre-Lateran
Kitabxananın ilk dövrlərini əhatə edən, Kilsənin ilk günlərindən başlayaraq Laterandan əvvəlki dövrü yalnız bir neçə cild təşkil edir  bəziləri hətta xüsusi əhəmiyyətlidir.

Lateranda

Lateran dövrü kitabxananın Lateran sarayına köçməsi ilə başladı və 13-cü əsrin sonlarına və 1303-cü ildə vəfat edən Papa VIII Boniface-in hakimiyyətinə qədər davam etdi və bu zamana qədər o, Avropada işıqlı əlyazmaların ən görkəmli kolleksiyalarından birinə sahib idi. Lakin həmin il Lateran sarayı yandırıldı və kolleksiya Fransa kralı IV Filip tərəfindən talan edildi.

### Avignonda
Avignon dövrü Avignon Papalığı dövründə, yeddi ardıcıl papanın Avignonda, Fransada yaşadığı zamanı səciyyələndirir. Bu dövr Avignonda papalar tərəfindən kitab kolleksiyası və qeydlərin aparılmasında, Bonifasin ölümü ilə papalığın Romaya qayıtdığı 1370-ci illər arasında böyük artım görüldü.

Vatikanda qurulmadan əvvəl

Vatikandan əvvəlki dövr təxminən 1370-ci ildən 1447-ci ilə qədər idi. Kitabxana bu müddət ərzində Roma, Avinyon və başqa yerlərdə səpələnmişdi. Papa IV Yevgeni ölümünə qədər 340 kitaba sahib idi.

### Vatikanda
1451-ci ildə bibliofil Papa V Nikolay Vatikanda ictimai kitabxana yaratmağa, qismən də Romanı təqaüd üçün bir yer kimi bərpa etməyə çalışdı. Nikolay sələflərindən miras qalmış 350-yə yaxın yunan, latın və ibrani kodekslərini öz kolleksiyası və geniş əldə etmələri ilə birləşdirdi, o cümlədən Konstantinopol imperator Kitabxanasından əlyazmaları əhatə edirdi. Papa Nikolay da öz kitabxanası üçün yunan klassiklərini latın dilinə tərcümə etmək üçün italyan və Bizans alimlərini işə götürərək kolleksiyasını genişləndirdi.Bilikli papa artıq bütpərəst klassiklərin daxil edilməsini təşviq edirdi.Nikolay bu müddət ərzində səyahət zamanı topladığı və başqalarından əldə etdiyi bir çox yunan əsərlərini və yazılarını ədəbi irsə daxil etdi.

1455-ci ildə kolleksiya 1200 kitaba çatdı, onlardan 400-ü yunan dilində idi.

Nikolay 1455-ci ildə vəfat etdi. 1475-ci ildə onun varisi Papa IV Sixtus Palatine Kitabxanasının əsasını qoydu.Onun papalığı dövründə "ilahiyyat, fəlsəfə və bədii ədəbiyyat" sahəsində bir sıra  nailiyyət əldə edildi.Kitabxanaçı Bartolomeo Platinanın imzalı siyahı hazırladığı zaman əlyazmaların sayı müxtəlif şəkildə 1475-ci ildə 3500 və ya 1481-ci ildə 2527 kimi hesablanır.O zaman bu, Qərb dünyasında ən böyük kitab kolleksiyası idi.

Papa II Yuli binanın genişləndirilməsini tapşırdı. Təxminən 1587-ci ildə Papa V Sixtus memar Domeniko Fontanaya kitabxana üçün bu gün də istifadə olunan yeni bina tikməyi tapşırdı. Bundan sonra o, Vatikan Kitabxanası kimi tanınmağa başladı.

Əks-islahat zamanı qadağan olunmuş kitablar indeksinin tətbiqindən sonra kitabxananın kolleksiyalarına giriş məhdudlaşdırıldı. Alimlərin, xüsusən protestant alimlərin kitabxanaya girişi məhdudlaşdırıldı. 17-ci əsrdə məhdudiyyətlər aradan qaldırıldı və Papa XIII Leo 1883-cü ildə kitabxananı rəsmi olaraq alimlərin üzünə açmalı idi.

1756-cı ildə Kitabxanada qədim əlyazmaların yaradıcısı  olan keşiş Antonio Piaggio ilk Herculaneum papirusunu açmaq üçün ixtira etdiyi maşından istifadə etdi, bu əməliyyat  aylar çəkdi.

1809-cu ildə Napoleon Bonapart Papa VII Piyu həbs etdi və kitabxananın içindəkiləri müsadirə edərək Parisə apardı. Onlar 1817-ci ildə, Napoleonun məğlubiyyətindən və taxtdan əl çəkməsindən üç il sonra geri qaytarıldı.

Kitabxananın ilk böyük canlandırma layihəsi iki Dünya Müharibəsi arasındakı dövrdə özü alim və keçmiş kitabxanaçı olan Papa XI Piusun təşəbbüsü və dünyanın hər yerindən olan kitabxanaçıların əməkdaşlığı ilə baş tutdu. Bu vaxta qədər çoxlu ekspertlərin təcrübəsinə əsaslansa da, Vatikan Kitabxanası təhlükəli dərəcədə təşkilatlanmaya malik deyildi və onun kiçik kitabxanaçıları kifayət qədər hazırlıqlı deyildilər. Xarici tədqiqatçılar, xüsusən də amerikalılar, belə mühüm kolleksiya üçün imkanların nə qədər qeyri-kafi olduğunu gördülər. Bir sıra Amerika təşkilatları, o cümlədən Amerika Kitabxana Assosiasiyası və Beynəlxalq Sülh üçün Karnegi Fondu müasir kataloqlaşdırma sisteminin tətbiqinə kömək etməyi təklif etdi. Bununla yanaşı, Vatikan Kitabxanasının kitabxanaçıları müasir kitabxananın fəaliyyəti ilə bağlı təlim keçmək üçün ABŞ-ın bir sıra kitabxanalarına dəvət olunublar. Onlar Konqres Kitabxanasını, Prinston, Filadelfiya, Baltimor, Pitsburq, Çikaqo, Şampen, Toronto və Ann Arbor kitabxanalarını ziyarət ediblər. Romaya qayıtdıqdan sonra yenidən təşkil planı həyata keçirildi. Əsas məqsədlər hər bir əlyazmanın müəllifi tərəfindən xülasə indeksi və eyni zamanda inkunabula üçün kataloq yaratmaq idi. Layihə  başa çatdıqdan sonra Vatikan Kitabxanası bütün Avropanın ən müasir kitabxanalarından biri oldu. Bu birgə səy kitabxanaçılıq sahəsində beynəlxalq əlaqələrin əhəmiyyətini vurğuladı və 1929-cu ildə Beynəlxalq Kitabxana Assosiasiyaları Federasiyasının hələ də fəaliyyətdə olmasına səbəb oldu.

1992-ci ildə kitabxanada 2 milyona yaxın kataloqu var idi.

Müasir dövrdə Kitabxanadan edilən bir sıra oğurluq hadisələri arasında 1995-ci ildə Ohayo Dövlət Universitetinin incəsənət tarixi müəllimi Entoni Melnikas bir vaxtlar Françesko Petrarka məxsus olan orta əsr əlyazmasından üç nüsxə oğurladı. Oğurlanmış nəşirlərdən  birində taxıl döyən fermerin incə miniatürü var. Naməlum mənbədən dördüncü nəşirdə ABŞ Gömrük agentləri tərəfindən  satılarkən aşkar edilib.

## Yeri və binası
Kitabxana Vatikan Sarayının içərisində yerləşir və giriş Belvedere həyətindən keçir. Papa V Sixtus (1585-1590) Vatikan Kitabxanasının genişləndirilməsini və yeni binasını istifadəyə verərkən, o, Bramantenin Kortilə del Belvederesinin tam qarşısında üç mərtəbəli bir qanad tikdirdi, beləliklə, onu iki hissəyə böldü və Bramantenin işini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirdi.Böyük bir pilləkənin dibində Hippolitin böyük heykəli La Galea giriş zalını bəzəyir

Birinci yarımzirzəmidə papirus otağı və əlyazmaların saxlandığı yer var. Birinci mərtəbədə bərpa laboratoriyası, ikinci mərtəbədə isə foto arxivləri yerləşir.

Kitabxananın 42 kilometr (26 mil) rəfləri var.

Kitabxana 17 iyul 2007-ci ildə təmirə bağlandı və 20 sentyabr 2010-cu ildə yenidən açıldı. Üç illik 9 milyon avroluq təmir, iqlimə nəzarət edilən otaqların quraşdırılması üçün kitabxananın tamamilə bağlanmasını nəzərdə tuturdu.

## Memarlıq və incəsənət
Sala tərəfindən di Consultazione və ya Vatikan Kitabxanasının əsas istinad otağında Sezar Aureli heykəlləndirilmiş Müqəddəs Tomas Akvinanın (təxminən 1910) heykəli ucalır. Bu heykəlin ikinci versiyası (təxminən 1930-cu il) Angelicum, Müqəddəs Tomas Aquinas Papa Universitetinin giriş eyvanının altında dayanır.

Kitabxana təşkilatı

Kataloq

Kolleksiya əvvəlcə əlyazmaların indeksləşdirilməsi üçün istifadə edilən dəftərlər vasitəsilə təşkil edilmişdir. Kolleksiya bir neçə mindən çox artdıqca, rəf siyahılarından istifadə edildi İlk müasir kataloq sistemi 1927-1939-cu illər arasında Ata Frans Erlenin rəhbərliyi altında Konqres Kitabxanası kart kataloq sistemindən istifadə edərək tətbiq edilmişdir. Ehrle həmçinin mühüm əsərlərin və ya nadir əsərlərin fotoşəkillərini çəkmək üçün ilk proqramı qurdu. Kitabxana kataloqu 1990-cı illərin əvvəllərində kompüterləşdirilərkən keşiş Leonard E. Boyl tərəfindən daha da yenilənmişdir.

### Oxumaq və borc vermək
Tarixən, İntibah dövründə kitabların çoxu rəflərdə deyil, masaları olan taxta skamyalarda saxlanılırdı. Hər bir skamya müəyyən bir mövzuya həsr olunmuşdu. Kitablar bu skamyalara zəncirlənmişdi və əgər oxucu kitab çıxarsa, zəncir ona bağlı qalırdı. 17-ci əsrin əvvəllərinə qədər akademiklərə də kitab götürməyə icazə verilirdi. Əhəmiyyətli kitablar üçün papa özü xatırlatma kağızı verirdi.Kitabxanadan istifadə imtiyazları ev qaydalarını pozduğuna görə, məsələn, masaların üzərinə dırmaşmaqla geri götürülə bilər. Ən məşhuru Piko Della Mirandola, Papa kuriyasının təsdiq etmədiyi ilahiyyat haqqında bir kitab nəşr edərkən kitabxanadan istifadə hüququnu itirdi.1760-cı illərdə XIII Klement tərəfindən verilən qanun layihəsi kitabxananın fondlarına girişi ciddi şəkildə məhdudlaşdırdı.

Vatikan Kitabxanasına eyni vaxtda 200 alim daxil ola bilər və burada ildə 4,000-5,000 alim, əsasən də aspiranturadan sonrakı tədqiqatlarla məşğul olan akademiklər iştirak edir.

## Kolleksiyalar
Vatikan Kitabxanası həmişə İncilləri, kanon hüquq mətnlərini və teoloji əsərləri ehtiva etsə də, əvvəldən dünyəvi kitablarda ixtisaslaşmışdır. Onun yunan və latın klassiklərindən ibarət kolleksiyası İntibah dövründə klassik mədəniyyətin dirçəlişinin mərkəzində idi. Kitabxanadakı ən qədim sənədlər I əsrə aiddir.

Kitabxana ilk növbədə əlyazmalar kitabxanası kimi yaradılmışdır ki, bu da onun kolleksiyasındakı əlyazmaların çap əsərlərinə nisbətinin nisbətən yüksək olmasında özünü göstərirdi. Kolleksiyaya daxil olmuş bu cür çap kitabları yalnız daha böyük əlyazma kolleksiyasının öyrənilməsini asanlaşdırmaq məqsədi daşıyır.

Vatikan Kitabxanası həmişə İncilləri, kanon hüquq mətnlərini və teoloji əsərləri ehtiva etsə də, əvvəldən dünyəvi kitablarda ixtisaslaşmışdır. Onun yunan və latın klassiklərindən ibarət kolleksiyası İntibah dövründə klassik mədəniyyətin dirçəlişinin mərkəzində idi. Kitabxanadakı ən qədim sənədlər I əsrə aiddir.

Kitabxana ilk növbədə əlyazmalar kitabxanası kimi yaradılmışdır ki, bu da onun kolleksiyasındakı əlyazmaların çap əsərlərinə nisbətinin nisbətən yüksək olmasında özünü göstərirdi. Kolleksiyaya daxil olmuş bu cür çap kitabları yalnız daha böyük əlyazma kolleksiyasının öyrənilməsini asanlaşdırmaq məqsədi daşıyır.

Kolleksiyaya həmçinin 330.000 Yunan, Roma və Papa sikkələri və medalları daxildir.

Hər il təxminən 6000 yeni kitab alınır.Kitabxana əsrlər boyu bir neçə vəsiyyət və satınalma ilə zənginləşmişdir.

1623-cü ildə Papa XV Qriqorinin seçici vəzifəsinə protestant namizədləri ilə apardığı mübarizədə ona dəstək olan məharətli siyasi manevrləri sayəsində I Maksimilian tərəfindən 3500-ə yaxın əlyazma olan Heydelberqin irsi Palatin Kitabxanası Müqəddəs Taxt-taca verildi. , Bavariya hersoqu. O, Otuz İllik Müharibədə qənimət kimi yenicə əldə etmişdi. Heydelberq əlyazmalarından 39-nun nişanəsi 1797-ci ildə Parisə göndərildi və 1815-ci ildə Paris Sülhündə Heidelbergə qaytarıldı. Digər 852 nəfəri 1816-cı ildə Papa VII Pius Heidelberg Universitetinə, o cümlədən Codex Manesse hədiyyə etdi. Bu hallardan başqa, Palatin Kitabxanası bu günə qədər Vatikan Kitabxanasında qalır.

1657-ci ildə Urbino hersoqlarının əlyazmaları əldə edildi. 1661-ci ildə yunan alimi Leo Allatius kitabxanaçı təyin edildi.

İsveç Kraliçası Kristinanın mühüm kitabxanası (əsasən Otuz İllik Müharibə zamanı Habsburq Praqa və Almaniya şəhərlərindən qənimət kimi generalları tərəfindən toplanmışdır) 1689-cu ildə ölümündən sonra Papa VIII Aleksandr tərəfindən satın alınmışdır. O, bütün praktiki məqsədlər üçün o zaman İsveçin bütün kral kitabxanasını təmsil edirdi. Stokholmda olduğu yerdə qalsaydı, 1697-ci ildə kral sarayının dağıdılması nəticəsində hamısı itəcəkdi.

Kitabxananın ən məşhur fondları arasında Kodeks Vatikan Qraekus 1209, Müqəddəs Kitabın ən qədim məlum olan, demək olar ki, tam əlyazmasıdır. Kitabxanada Prokopinin Gizli Tarixi tapıldı və 1623-cü ildə nəşr olundu.

Papa XI Klement əlyazmaları geri gətirmək üçün Şərqə alimlər göndərdi və ümumiyyətlə kitabxananın Şərq bölməsinin yaradıcısı hesab olunur.

Kitabxanaşünaslıq məktəbi Vatikan Kitabxanası ilə əlaqələndirilir.

1959-cu ildə Vatikan Kino Kitabxanası yaradılmışdır.Bunu 1953-cü ildə Missuri ştatının Sent-Luis şəhərindəki Sent-Luis Universitetində yaradılmış Kolumb Cəngavərləri Vatikan Film Kitabxanası ilə qarışdırmaq olmaz.

Kitabxanada hinduizmlə bağlı böyük mətnlər kolleksiyası var, ən qədim nəşrləri 1819-cu ilə aiddir.

2007-2010-cu illər arasında kitabxananın bərpası zamanı kitabxanada olan 70.000 cildin hamısı oğurluğun qarşısını almaq üçün elektron çiplərlə etiketlənmişdir.

## Bağlanması
2007-ci ilin iyulunda bağlanan kitabxana 2010-cu ilin sentyabrında yenidən ziyarətçilər üçün açıq elan olunub.

## Rəqəmsallaşdırılması
2014-cü ilin martından kitabxanada olan 3 mindən artıq nüsxənin rəqəmsallaşdırılmasına başlanılıb. Bu prosesin 4 il ərzində həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur.

2014-cü ilin  iyun ayının 2-də Heydər Əliyev Fondu ilə Vatikan Apostol Kitabxanası arasında "2015-2016-cı illərdə yeni əlyazmaların bərpa edilməsi və onların rəqəmsallaşdırılması"na dair müqavilə imzalanıb.

2012-ci ildə Bodleian Kitabxanası ilə birgə Vatikan Kitabxanasından bir milyon səhifəlik materialın rəqəmsallaşdırılması planları elan edildi.

20 mart 2014-cü ildə Müqəddəs Taxt NTT Data Corporation ilə kitabxananın dörd il ərzində kitabxananın təxminən 3000 əlyazmasını rəqəmsallaşdırmaq üçün müqavilə bağladığını elan etdi. NTT 18 milyon Avro dəyərində olan avadanlıq və texnikləri bağışlayır.Qeyd olunub ki, kitabxananın daha 79 min fondunun sonradan rəqəmsallaşdırılması imkanı var. Bunlar kitabxananın internet saytında mövcud olan yüksək dəqiqlikli şəkillər olacaq. Holdinqlər üçün saxlama EMC tərəfindən təmin edilən üç petabayt serverdə olacaq. İlkin mərhələnin dörd il çəkəcəyi gözlənilir.

DigiVatLib Vatikan Kitabxanasının rəqəmsal kitabxana xidmətinin adıdır. O, Vatikan Kitabxanasının rəqəmsallaşdırılmış əlyazmaları və inkunabula kolleksiyalarına pulsuz girişi təmin edir.

Sənədlərin skan edilməsi mətnləri hazırlamaq üçün istifadə olunan materialdan təsirlənir. İşıqlandırmalarda qızıl və gümüşdən istifadə edilən kitablar xüsusi skaner avadanlığı tələb edir. Rəqəmsal nüsxələr Dell EMC tərəfindən şəbəkəyə qoşulmuş saxlama avadanlığından CIFS protokolundan istifadə etməklə təqdim olunur.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
*Vatikan Məxfi Arxivi