open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Taxılçılıq

**Taxılçılıq** — taxılların becərilməsindən, taxılın daha qısa müddətdə daha çox səmərə verməsini təmin etməyə istiqamətli, əhəmiyyətli bir fəaliyyət növüdür.

Azərbaycanda Eneolit dövrü təxminən e.ə. VI-IV minillikləri əhatə edir. Bu dövrdə ilk dəfə olaraq misdən istifadə edilsə də, əkinçilikdə yenə də daş alətlər əsas mövqeyə malik olmuşlar. Əkinçilik və heyvandarlıq aparıcı sahə olmaqla yerli əhalinin başlıca məşğuliyyəti sayılmış və onun iqtisadi həyatının əsasını təşkil etmişdir. Bu dövrdə taxılın əkilib-becərilməsi, döyülüb yığılmasında ağac, daş və qismən də sümük alətlərdən istifadə edilmişdir.

Azərbaycanın dağ və dağətəyi ərazisində dəmyə əkinçiliyin təşəkkül tapması və inkişafı üçün hər cür münasib coğrafi şərait olmuşdur.

Taxılçılıq təsərrüfatında yerli taxıl növləri və ənənəvi əkinçilik üsulları üstünlük təşkil edirdi. Azərbaycanda sarıbuğda, gurgəni, qaraqılçıq, xırdabuğda, gülüsər, kərə, Qarabağ buğdası, ağ buğda, səkiləbuğda, qaragiləbuğda topbaşbuğda, ağ arpa, qara arpa, şeşəri arpa, qılıcı arpa növləri əkilib becərilirdi. Səpilmə və yetişmə vaxtına görə buğda və arpa payızlıq və yazlıq olurdu. Payızlıq buğda və arpa əkinləri Azərbaycanın taxılçılıq təsərrüfatında daha üstün yer tutmuşdur.

Taxılçılıqda qoşqu qüvvəsi ilə istifadəsi mümkün olan bir sıra şum alətləri mövcud olmuşdur. Azərbaycanda bir-birini tamamlayan xış, ulamalı xış və qara kotan kimi şum alətləri daha geniş yayılmışdır.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax

* Taxıl
Teizm

**Teizm** (, *Teos — tanrı*) — zəkaya və iradəyə malik, bütün maddi və mənəvi proseslərə möcüzəli təsir göstərən fövqəltəbii varlıq kimi Tanrının mövcudluğunu qəbul edən dini-fəlsəfi təlim. Daha dəqiq, kainatla Tanrı arasındakı əlaqəni aydınlaşdıran, mövcud kainatın yaranması və idarəsinə cavabdeh olan bir Tanrı anlayışını özündə əks etdirən, bu Tanrının müxtəlif yollarla din göndərdiyi fikrini müdafiə edən əqidədir. Bu yanaşmaya görə, Tanrı daima insanlarla əlaqə halındadır. Bu baxışları mənimsəmiş insanlara *Teist* deyilir.

Aləmdə baş verən şeyləri teizm çox vaxt Allah qayəsinin həyata keçirilməsi kimi nəzərdən keçirir. Təbii qanunauyğunluq teizmdə Allah qayəsindən asılı şəkildə götürülür. Deizmdən fərqli olaraq teizm Allahın bütün dünya hadisələrində bilavasitə iştirakını qəbul edir, panteizmdən fərqli olaraq allahın dünyadan kənarda və dünya üzərində mövcudluğunu müdafiə edir. Teizm klerikalizmin, teologiyanın və fideizmin ideoloji əsası olmaqla elmə və elmi dünyagörüşə ziddir.

## Növləri

### Monoteizm

Monoteizm yalnız bir tanrının olduğu inancıdır. Bəzi müasir monoteist dinler də vardır ki, bunlar Bəhailik, İslam, Xristianlıq, Yəhudilik, Siqhizm, Eckankar və Hinduizmin bəzi formalarıdır.

### Politeizm

Politeizm birdən artıq tanrının olduğu inancıdır. Təcrübi olaraq Politeizm çoxsaylı Allahların olması inancı deyil, eyni zamanda xüsusi panteonların olduğu inancıdır.

## Həmçinin bax
* Ateizm
* Deizm
İmamzadə Vəli türbəsi

**İmamzadə Vəli Türbəsi** – İranda, Qəzvin ostanının Ziyaabad şəhərinin mərkəzi meydanının ortasında yerləşən bu türbə plan quruluşu baxımından Marağadakı Qırmızı Günbəd Türbəsinə bənzəyir. Abidənin tikinti kitabəsi qalmasa da araşdırmaçı P. Vərcavənd onu hicri VI əsrin (miladi XII əsr) əsəri hesab edir.

Türbənin əsas hissəsi planda kvadrat biçimli (5,90 x 5,90 m) olub, qərb tərəfində giriş gözü açılmışdır. Qalan üzlərin bayır səthlərinin hər birini iki sivri dayaz tağça bəzəyir. İmamzadə Vəli türbəsinin Qırmızı Günbəd Türbəsiylə oxşarlığı bununla bitmir. Ziyaabadda yerləşən bu türbədə də memar əsas tutumu kərpicdən tikmiş və onu iri daşlardan hörülən səki (hündürlüyü 1,10 m) üzərində qaldırmışdır. Qırmızı Günbəd Türbəsinin kubvari gövdəsinin küncləri silindrik kərpic sütunlar şəklində işləndiyi halda, İmamzadə Vəli türbəsində bayır künclər yüngülcə kəsilmişdir. Bayır üzlərdə heç bir bəzək əlaməti yoxdur.

Sonrakı yüzillərdə türbənin qapısı önündə uzunsov yerləşgə artırılmış, qülləvari görünüşünü itirən abidə imamzadəyə çevrilmişdir. Görünür türbənin örtüyü də həmin bərpa və yenidənqurma işləri zamanı dəyişdirilərək indiki biçimə salınmışdır. Çünki, onun uca slindrik boynu və böyük sivriliyi olan günbəz quruluşunun səlcuq dövrü konstruksiyalarına bənzərliyi yoxdur. İmamzadə Vəli türbəsi Səlcuq memarlığı tipinin yayım çevrəsini və təkamül prosesini araşdırmaq baxımından gərəkli əsərdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan memarlığı
* Türbə
Fideizm

**Fideizm** (,  - etiqad, inam) — elmi dinə tabe etməyə, elmi biliklərdən dini ehkamların müdafiəsində istifadəyə çalışan təlim. Əsasında belə fikir durur ki, elm yalnız hadisələr, faktlar haqqında, törəmə (fiziki) səbəblər haqqında bilik verir. Lakin ilkin (fövqəltəbii) səbəbləri aşkara çıxarmağa, varlığın daha dərin mənbələrini izah etməyə qadir deyil.

Fideistlər bildirirlər ki, elmi idrak həqiqəti axıra qədər aça bilməz, onların fikrincə əsasən din dünya binasının mövcudluğu və qayəsi prinsiplərinə həqiqi izah verir, insan həyatına məna və məzmun gətirir, elm isə bunun həyata keçirilməsi üçün yalnız müəyyən vasitələr verir.

Əslində, istər elm, istərsə də fəlsəfə yalnız insan şüurunun çərçivəsində hərəkət edə bilir və insan şüurunun imkanlarından kənarda olan məsələləri izah etməkdə çətinlik çəkir. Belə hallarda yalnız din köməyə gəlir və bu cür qaranlıq məsələlərin izahında yol göstərir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nebulyar hipotez

**Nebulyar hipotez** ( – dumanlıq) — kosmoqonik hipotez. Bu hipotezə görə Günəş sistemi və ya ümumiyyətlə səma cisimləri seyrək dumanlıqdan əmələ gəlmişdir.

Bu termin planetlərin közərmiş qaz dumanlığından əmələ gəlməsini fərz edən Laplas hipotezi, müəyyən qədər planetlərin toz dumanlığından əmələ gəldiyini ehtimal edən Kant hipotezi ilə əlaqədar olaraq yaranmışdır.

Bu hipotez 1734-cü ildə Emmanuil Svedenborq tərəfindən irəli sürülmüşdür. 1755-ci ildə Svedenborqun işi ilə yaxından tanış olan İmmanuil Kant bu hipotezi inkişaf etdirdi. O, hesab edirdi ki, dumanlıq yavaş-yavaş fırlanaraq sıxılır və cazibə qüvvəsi sayəsində yastılaşır. Zaman keçdikcə isə ondan planetlər və ulduzlar yaranır. Bənzər model 1796-cı ildə Pyer-Simon Laplas tərəfindən təklif olunmuşdur.

Əvvəlcə hipotez yalnız Günəş sisteminə aid edilsə də, nəticədə bütün kainata şamil edilməyə başlandı.
Ozan

**Ozan** — Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında, folklorunda personaj, aşıqlıq sənətinin bir qolu.

Ozan sənətinin Azərbaycanda çox qədim zamandan mövcud olduğunu sübut edən faktlar və dəlillər az deyildir: Göyçədə Ozanlar kəndinin mövcudluğu, Dədə Qorqudda Ozan və s.

Qədim dövrlərdə "ozan", "dədə", "varsaq", "yanşaq" adları ilə tanınan aşıq öz yaradıcılığında musiqini, rəqsi və şeri birləşdirən el sənətkarıdır.

## Qarabağ mədəniyyətində ozan
Qarabağ tarixən ozan-qopuz, daha sonralar isə aşıq-saz diyarı kimi də tanınmışdır. Aşıq - saz-söz yaradıcılığı ozan-qopuz yaradıcılıq ənənəsinin davamı və varisidir. «Ozan-aşıq keçidinin əsas mahiyyəti ozan sənətinin tarix səhnəsindən çəkilərək öz yerini aşıq sənətinə buraxmasıdır. Burada söhbət transformasiyadan, yəni bir sənətin öz şəklini, halını dəyişərək başqa bir sənət şəkli almasından (baxmayaraq ki, bir qisim ozanlar aşıqlığın təsiri ilə aşıqlaşmışlar) deyil, bir sənətin (ozan sənətinin) müəyyən tarixi-siyasi və ideoloji səbəblər üzündən başqa bir sənətlə (aşıq sənəti ilə) əvəzlənməsindən gedir».

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Aşıq
* Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı
Asif Rəhimov

**Asif Rəhimov** — Azərbaycan aktyoru, rejissor.

## Həyatı
Asif Rəhimov 1981-ci il yanvar ayının 21-də Oğuz rayonunun Qumlaq kəndində anadan olub. 1998-ci ildə həmin kənddə orta məktəbi bitirib. Həmin il  Azərbaycan Dövlət Madəniyyət və İncəsənət Universitetinə  qəbul olub. 2002-ci ildə bu universitetin teatr kollektivi rejissoru fakultəsini bitirib. 2002-2003-cü illərdə hərbi xidmətdə olub. 2003-cü ildən Bakı Bələdiyyə Teatrının aktyorudur.

## Filmoqrafiya
# Azarkeş - aktyor (film, 2008)
# Məcnunlar - aktyor (2008)
# 100000 AZN - aktyor (film, 2009)(tammetrajlı bədii film)(İTV)
# Cavad xan - aktyor (film, 2009)
# Fosfor adam- aktyor (film, 2009)
# 220 №-li otaq- ikinci rejissor (film, 2010)
# Səhərə inan - ikinci rejissor (film, 2011)
# Dolu - aktyor (film, 2012)
# Tək olanda qorxma - ikinci rejissor və aktyor (teleserial, 2013)
# Arzuların ardınca - prodüser və aktyor  (film, 2015)
# Qayınanamız - ikinci rejissor (serial, 2015)
#Barama - aktyor (serial,2017 )
#Dağıntilar altında - aktyor və ikinci rejissor (serial 2018 )
#Yurd - baş prodüser və aktyor (serial 2021 )

## Teatr səhnəsindəki rolları

*Bəylik dərsi haqqında məqalə
* Cavad xan (2009)
* Bəylik dərsi (Teatr tamaşası)

## Xarici keçidlər
*
Substansiya

**Substansiya**  ( — mahiyyət; sözünün hərfi mənası "əsasında duran" deməkdir) — mövcudluğu öz-özündən doğan və varlığı başqa şeylərdən asılı olmayan başlanğıc.

Hələ qədimdən mütəfəkkirlər hiss etmişdilər ki, dünyada sonsuz sayda dəyişikliklər (inkişaf, məhv olma, birləşmə, parçalanma və s.) baş verməsinə baxmayaraq, müəyyən bir sabit, dəyişməz əsasda mövcuddur. Bunu onlar substansiya və yaxud da ilkin materiya adlandırırdılar. Doğrudur, bu əsası müxtəlif cür təsəvvür edirdilər. Bəziləri onu suda, havada və odda görürdülər. Digərlərinin fikrincə, dünyanın dəyişməz əsası suyun, odun, torpağın və havanın birləşməsidir. Bu cür baxışlar ilk nəzərdə sadəlövh görünsə də təbiətin və cəmiyyətin izahında müsbət rol oynamışdır. Belə ki, Yer kürəsinin və Günəş sisteminin yaranması, maddələrin daxili quruluşu haqqında söylənilən fərziyyələr bu fikrə əsaslanırdı.

Materiyaya substansiya kimi yanaşılması aşağıdakı üç vəzifənin həlli baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir: 
*dünyanın vəhdətinin izahı;
*dünyadakı çoxsaylı əşya və prosesləri eyni bir əsasın müxtəlif növləri kimi göstərilməsi;
*dünyadakı mövcudluq formaların müxtəlifliyini və zənginliyini həmin ümumi əsasın təbii-tarixi gedişində yaratdığını sübut edilməsi.

Dünyanın vəhdətini bir substansiyadan çıxış etməklə izah edən təlimlər monist (tək, vahid deməkdir) təlimlər adlanır. Lakin substansiyanı həm maddi həm də ideal hesab etmək mümkündür. Buna uyğun olaraq materialist monizm və idealist monizm mövcuddur. Monizmin əksinə olaraq dünyanın dualist izahı iki substansiyanın (maddi, predimet və şüur, ruh) olduğunu iddia edir. Fəlsəfi tarixində substansiyanın mahiyyəti müxtəlif şəkildə izah olunmuşdur. Filosofların bir qismi onu substrat(bütün hadisələrin maddi əsası) kimi, digərləri isə mühüm xassə kimi təsəvvür etmişlər.

Antik fəlsəfədə substansiya maddi substrat, əşyaların ilkin əsası kimi göstərilmişdir.(Məsələn Demokritin atomist təlimi). Yeni dövr fəlsəfəsində isə substansiyanın təhlili iki istiqamətdə getmişdir. Birinci xəttin nümayəndəsi Bekon substansiyanı varlığın son hüdudunda duran əsas hesab edirdi. Həmin dövrün digər filosofu R.Dekart ikili substansiyanın (maddi və mənəvi) mövcudluğundan  çıxış etmişdir. Məsələn; C.Berkliyə görə, maddi substansiya mümkün deyildir. Bizim qavradığımız hər bir əşya duyğularmızın məcmusudur. Onun fikrincə, substansiya elə bir qarmaqdır ki, insanlar ondan öz duyğularını asırlar.

XX əsrin əvvəllərində qərb fəlsəfəsində substansiya anlayışı və onun idrakda rolu şübhə altına alınırdı. Məsələn pozitivizm onu adi şüurun qalığı hesab edirdi. Bu təlimə görə, substansiya, elmi biliyə də bir qalıq kimi daxil olur.

## İstinadlar
Qovluq

**Qovluq** termini () fayl sistemi obyektlərini qrafik istifadəçi interfeysində, office qovluqlarına bənzər təsvir etmək üçün tətbiq edilmişdir. İlk olaraq Mac OS-da istifadə edilib və Microsoft Windows sistemləri ailəsində Windows 95 ilə tətbiq olunmağa başlayıb. Bu gün bir çox əməliyyat sistemlərində istifadə olunur.

Bu təsvirə əsasən, başqa bir qovluqda yerləşən qovluq, altqovluq və ya daxili qovluq adlanır. Kompüterdəki bütün qovluqlar birlikdə iyerarxik bir struktur əmələ gətirir ki, buna kataloqlar ağacı deyilir.
Marchantiales

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinə aid bitki dəstəsi.

Bu sırasının nümayəndələrinin tallomu mürəkkəb anatomik quruluşa malikdir. Nümayəndələrinin əksəriyyətinin tallomunun üst qatında assimilyasiyaedici hava qatı, sadə quruluşlu ağızcıqlar, alt tərəfində amfiqastr adlanan pulcuqlar yerləşir. Sadə və dilcikşəkilli rizoidləri olur. Arxeqoni və anteridilər tallomun üst tərəfinin əsasən çuxur hissəsində yerləşir, bəzən qametofitin toxumasına söykənirlər. İnkişaf etmiş növlərdə isə onlar tallomun dirsəyinin üstündəki lövhəciklərin üzərində inkişaf edir.

## Təsnifatı
Marşansiya sıranın ən geniş yayılmış fəsiləsi Marchantiaceae fəsiləsidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Marchantiaceae

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

Marchantiaceae fəsiləsinin səciyyəvi xüsusiyyəti qapalı havadaşıyıcı kameraların, ixtisaslaşmış arxeqoni və anteridinin, qısa ayaqcıqlı sporoqoninin və sporoqonidə elaterlərin olmasıdır.

Bu fəsilə 16 cinsə ayrılır. Ən geniş yayılmış cinsi Marchantia 52 növlə təmsil olunur. Bu cinsin  növü kosmopolit olub, Yer kürəsinin hər yerində rast gəlinir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sphaerocarpales

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinə aid bitki dəstəsi.

Sphaerocarpales dəstəsinin nümayəndələri anatomik və morfoloji cəhətdən sadə quruluşlu talloma malik olduğundan bir çox müəlliflər onların marşansiya və yungermanilər üçün mənşə olmasını güman edirlər. Onların bədənləri əsasən birqat hüceyrədən ibarətdir. Rizoidləri sadədir, hava kameraları və ağızcıqlardan məhrumdurlar. Sferokarplar ikievli bitkilərdir. Cinsi oraqnları anteridi və arxeqonilər tallomun üst sahəsində yuvacıqlarda yerləşir. Sporoqoniləri tallomun toxumasına soxulmuş, yumrulanmış ayaqcıqdan ibarətdir. Sporoqonidə tetrasporlar əmələ gəlir. Sporların ikisindən anteridi daşıyan erkək tallom, ikisindən isə arxeqoni daşıyan dişi tallom əmələ gəlir.

Bəzi müəlliflər isə sferokarpların rütubətli və su şəraitində yaşadığını nəzərə alaraq onlarda ikinci sadələşmə getdiyni iddia edirlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Marchantiophyta

**** () —  aləminə aid bitki şöbəsi.

## Botaniki xarakteristikası
Marchantiophyta sinfi iki yarımsinfi özündə cəmləşdirir: Marchantiidae və Jungermanniidae. Bu sinfin nümayəndələrinin qametofit nəsli lövhəcik, tallom və ya gövdəli yarpaqlı formada olur. Tallom dorzoventral quruluşa malikdir, anatomik morfoloji qurluşuşuna görə tallomun üst tərəfi alt tərəfindən fərqlənir. Rizoidləri yalnız birhüceyrəli, müxtəlif quruluşa malik olur. Sinfin nümayəndələrinin sporoqonisi üçün xarakter əlamət onların tək və ya çoxqatlı qutucuq divarının alt hissəsində sporların inkişaf etməsidir. Sporlar tam inkişaf etdikdə sporoqoninin divarları ya qatlanır, ya da çat verir. Beləliklə, sporların yayılmasının aktivliyi təmin edilir. Sporoqonidə sporlardan əlavə sporları yaymağa xidmət edən gərilmiş hüceyrələr elaterlər olur. Onlar hiqroskopikdir, spiral şəkildə burulmuş vəziyyət alaraq əlverişli şərait yarandıqda sporları yaxın ərazilərə yayırlar. Elaterlər bəzi ana hüceyrələrin uzanması və qılaflarının qeyri-bərabər qalınlaşmasından əmələ gəlir. Bir çox nümayəndələrdə isə elater əvəzinə qidalandırıcı hüceyrələr əmələ gəlir. Marchantiophyta mamırlarının protoneması zəif inkişaf etmişdir. Yarpaqlı mamırlardan fərqli olaraq Marchantiophyta mamırlarının bütün növlərində mikorizanın olması müşahidə olunur.

## Ekologiyası
Marchantiophyta mamırlarının əksəriyyəti tropik və subtropik rütubətli meşələrdə torpağı xalça kimi tam örtür. Epifit mamırlar ağacların gövdəsində örtük əmələ gətirir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.

## Həmçinin bax
Metzgeriales

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinə aid bitki dəstəsi.

## Fəsilələri
* Allisoniaceae
* Aneuraceae
* Calyculariaceae
* Fossombroniaceae
* Hymenophytaceae
* Makinoaceae
* Metzgeriaceae
* Mizutaniaceae
* Moerckiaceae
* Pallaviciniaceae
* Pelliaceae
* Petalophyllaceae
* Phyllothalliaceae
* Sandeothallaceae
* † *[[Metzgeriites]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Marchantiidae

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinə aid bitki yarımsinfi.

Bu yarımsinifə aid olan mamırlar birqat hüceyrəli dorzoventral quruluşa malikdir. Yarımsinif 70-ə qədər növlə nəmsil olunur.

## Təsnifatı
Bu yarımsinif 2 dəstəyə ayrılır: Marchantiales və Sphaerocarpales. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Antoserot

**Antoserot** () — Ümumi ad, sporofit olan uzanmış buynuza bənzər quruluşa aiddir.

## İstinadlar

 
## Xarici keçidlər
Torf mamırları

**** () —  aləminin  şöbəsinin  yarımşöbəsinə aid bitki sinfi.

Gövdə və yarpaqlarında xloroplastla yanaşı boş ölü hüceyrələri də olur. 20-30 sm hündürlükdə olurlar. Yaşlaşanda isə 2-3 sm artıb eyni anda gövdədən 2-3 sm itirilər. İtirilmiş hissə torfa çevirilir. Budaqlanmayan üzəri sıx ensiz yaşıl yarpaqlı çoxillik bitkidir. Rizoidlərə malik deyillər. Örtük və ötürücü toxuma zəif inkişaf edib. Qaranlıq, rütubətli meşələrdə yaşayırlar. Öz kütləsindən 20-25 dəfə çox su udur.Böyük bataqlı yaradırlar. Sporla çoxalırlar. Sfaqnum bakteriyaların inkişafına mane olan maddələr ifraz edir. Bu səbəbdən bataqlıqda çürümə prosesi zəifləyir. Gövdə və yarpaqlarında fotosintez prosesini həyata keçirən xloroplastlara malik hüceyrələrlə yanaşı, içərisi boş, ölü iri hüceyrələrə də rast gəlinir. Kökü olmur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Jungermanniales

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinə aid bitki dəstəsi.

## Yarımdəstə və fəsilələri
Jungermanniales sırasına aid aşağıdakı yarımsıra və fəsilələr aiddir:

**Jungermanniineae**

**Lophocoleineae**

**Perssoniellineae**  

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Plaunofitlər

**** () —  aləminə aid bitki şöbəsi.

## Sinifləri
* Plaun (Lycopsida) bərabərsporlular 
* İzoet (Isoetopsida) müxtəlifsporlular

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Plaunçiçəklilər

**** () —  aləminin  sinfinə aid bitki dəstəsi.

## Təsnifatı
* Fəsilə: Lycopodiaceae
** Cins: Huperzia Bernh.
** Cins: Lycopodiella Holub
** Cins: Lycopodium L.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qatırquyruğukimilər

**** () —  sinfinin  sırasına aid bitki fəsiləsi.

## Təbii yayılması

## Botaniki təsviri
Müasir qatırquyruğukimilər üçün özünəməxsus yarpaqlar xarakterikdir. Onların yarpaq ayaları reduksiyaya uğrayıb tünd yaşıl və ya rəngsiz dişciklər və ya qın formasına çevrilib. Qın gövdəni sıx əhatə edir və aşağı meristem toxumaların müdafiəsini təmin edir. Müasir qatırquruğukimlərdə sporongioforlar (sporongi daşıyan orqanlar) qalxanabənzər formadadırlar. Lakin məhv olmuş qədim buğumlarda bunlar yarpaqşəkilli formadan başqa bütün müxtəlif formalarda olmuşlar. Buğumluların əksəriyyəti bərabərsporludur. Lakin az sayda məhv olmuş növlər müxtəlifsporlu olmuşdur.

Buğumlular şöbəsinə təkamülündən asılı olmayan, inkişafı paralel yollarla getmiş 2 sinif daxildir:
# Sfenofillər və ya pazyarpaqlılar (Sphenophyllopsida və ya Bowmanitopsida)
# Qatırquyruğu (Eguisetopsida)

## Ekologiyası

## Azərbaycanda yayılması

## İstifadəsi

## Ədəbiyyat
Qatırquyruğu (sinif)

**Qatırquyruğu** () —  şöbəsinə aid bitki sinfi.

Qatırquyruğu sinfi anatomik quruluşunda artrostelin və vegetativ yarpaqlarla bilavasitə bağlı olmayan qalxancıqşəkilli sporangioforların olması ilə xarakterizə olunur. Bu sinfə 2 sıra məhv olmuş kalamitlər (*Calamitales*, *Calamostachyales*) və hazırda yaşayan qatırquyruğular (*Eguisetales*) daxildir.

## İstinadlar
Kalamit

**Kalamitlər** (*Calamitales*) — paleozoyda mövcud olmuş qatırquyruğuna oxşar ağac bitkiləri qrupunu əhatə edir. Kalamitlər hündürlüyü 20 *m*-ə çatırdı. Xarici görünüşünə (gövdənin buğumlu quruluşu, buğum və yarpaqların çiçək göbə düzülüşü) görə onlar nəhəng qatırquyruğuları xatırladır. Gövdənin səthi hamar və ya uzununa şırımlarla örtülü olub. Qazıntı halında ən çox özəyin izlərinə rast gəlinir. Neştərəoxşar yarpaqlarının sayı çiçək köbəsində adətən 20-dən çox olur. Nisbətən erkən kalamitlər yarpaqları dəfələrlə şaxələnən sapşəkilli elementlər seriyasını xatırladır. Kalamitlər sporongiləri bərabər- və müxtəlifsporlu olub adətən kompakt strobillərdə (qozalar) toplanmışdır. Üst devon – alt perm.

## Həmçinin bax
* Paleozoy
* Qatırquyruğu
* Bitkilər
* Devon dövrü
* Perm dövrü

## Ədəbiyyat
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679

## İstinadlar
Qatırquyruğu (sıra)

**Qatırquyruğu** () —  şöbəsinin  sinfinə aid bitki sırası.

## Fəsilələri
* Archaeocalamitaceae&nbsp;†
* Calamitaceae&nbsp;†
* Equisetaceae
* Phyllothecaceae&nbsp;†

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qıjıkimilər

**Qıjıkimilər** () — bitki şöbəsi.

## Qıjıkimilərin əlamətləri
Qıjıkimilər ali sporlu bitkilərdir. Mamırlardan fərqli olaraq, qıjıkimilərin gövdə və yarpaqdan başqa inkişaf etmiş kökləri də olur. Onlar sporlar vasitəsilə çoxalır. Mayalanma prosesi, mamırlardakı kimi, suyun iştirakı ilə gedir.

## Qıjıkimilərin müxtəlifliyi
Qıjıkimilərə qıjılar, qatırquyruğuları və plaunlar aiddir. Qədim bitkilər olan qıjıkimilərə rütubətli və kölgəli yerlərdə,xüsusən meşə örtüyü altında rast gəlinir.Əksəriyyətinin gövdəsi otşəkillidir,lakin tropik Asiya,Avstraliya,Mərkəzi və Cənubi Amerika kimi zonalarda bəzi ağacşəkilli formalara da təsadüf edilir.Qıjıkimilər arasında lianlara da rast gəlinir.

## Qıjılar
Qıjıların bədən ölçüləri bir neçə mm-dən bir neçə metrə qədər olur.Geniş yayılmış nümayəndəsi olan erkək qıjı çoxillik bitkidir,yerüstü gövdəsi olmur.Yeraltı gövdəsi kökümsovdur.Kökümsovlardan əlavə köklər və yerüstü yarpaqlar çıxır.Erkək qıjının cavan yarpaqlarının ucları spiralvari burulur və zoğ kimi uc hissədən böyüyür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qərb küləkləri

**Qərb küləkləri** — 30 və 65 dərəcə şimal və cənub enləri arasında və Şimal yarımkürəsinin cənub-qərbi və Cənub yarımkürəsinin şimal-qərbi arasında şimal küləkləri hökmranlıq edir. Bu küləklər qışda ən güclü, yayda ən zəif küləklər olur.

Qərb küləkləri təyyarələrə okenları keçməyə kömək edirlər. Həmçinin güclü dəniz axınlarının yaranmasına da yardımçı olurlar. Qərb küləkləri Cənub yarımkürəsində daha güclü olurlar. Bu küləklər yerin hərəkətinə müvafiq olaraq şərqə doğru meyil edir.

## İstinadlar
Relikt

**Relikt** ( - qalıq) - relikt bitki və heyvanlar — keçmiş geoloji dövrlərin müasir biosenozun tərkibinə daxil olan bitki və heyvan növləri, kiçik və geniş ərazini tuta bilər. Üçüncü dövr, pleystosen, postpleytosen reliktləri ayırırlar. Azərbaycan Respublikasında (əsasən Talış zonasında), yalanqoz, şabalıdyarpaq palıd, dəmirağac, ipək akasiyası, azat ağacı, bigəvər kolu, şümşad kolu üçüncü dövr reliktidir.

## Relikt endemlər
Relikt endemlər (lat. relictum - qalıq) – keçmiş geoloji dövrlərdən indiyə kimi qalmış növlər. Relikt növlər olduqca məhdud sahədə qala bilər (məs., gingqo, eldar şamı, saqovnik, sekvoya və b.) həm də nisbətən məhdud ərazilərdə yayıla bilər (məs., üçüncü dövr reliktləri – azaliya, andromeda, budaqlı danaya, dəmirağac, şabalıdyarpaq palıd və s.)

## Relikt fauna
Əlverişli yaşama şəraitində (refiqiumlarda) qalan keçmiş fauna. 

## Relikt flora
Əlverişli şəraitlərdə fraqmentlər şəklində qalan qədim flora növlərinin məcmusu.

## İstinadlar
Demiurq

**Demiurq** ( — hərfən usta, sənətkar, məcazi mənada isə yaradıcı, xaliq) — Platon idealist fəlsəfəsində və neoplatonçuların təlimində dünyanın yaradıcısı, kainatın xaliqi; Allahın sifətlərindən biri.

## İstinadlar
Salviniya (sıra)

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinə aid bitki dəstəsi.

## Fəsilələri
* Marsileaceae 
* Salviniaceae 

## Sinonimləri
* "Hydropteridales"
* Marsileales  
* Pilulariales 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Müstəqillik müharibələri siyahısı (milli azadlıq)

Bu müstəqillik savaşlarının siyahısı.  Bu müharibələr müstəqillik məqsədinə çatmaqda uğurlu ola bilər və ya olmaya bilər.

## Müstəqillik müharibələri

### Orta əsrlər

### XIX əsr

### XX əsr

## Həmçinin bax
* Vətəndaş müharibələri siyahısı
* XXI əsrin müharibələri siyahısı
## İstinadlar
Proksi server

**Proksi server** — resursu tələb edən müştəri ilə həmin resursu təmin edən server arasında vasitəçi kimi çıxış edən server proqramı. Bu prosesdə məxfilik, təhlükəsizlik və performansı yaxşılaşdırır.

Müştəri, fayl və ya veb səhifə kimi resurs üçün sorğunu yerinə yetirə bilən serverə birbaşa qoşulmaq əvəzinə, müştəri sorğunu emal edən və tələb olunan şəbəkə əməliyyatlarını yerinə yetirən proksi serverə yönləndirir. Bu, sorğunun mürəkkəbliyini sadələşdirmək və ya nəzarət etmək və ya yük balansı, məxfilik və ya təhlükəsizlik kimi əlavə üstünlüklər təmin etmək üçün bir metod kimi xidmət edir. Paylanmış sistemlərə struktur və inkapsulyasiya əlavə etmək üçün proksilər hazırlanmışdır Beləliklə, proksi server xidmətə müraciət edərkən müştərinin adından işləyir və sorğunun əsl mənbəyini resurs olan serverdən gizlədir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Psiphon
* Puff
* JonDo
CNN

**CNN** və ya **C**able **N**ews **N**etwork (CNN) — 1 iyun 1980-ci ildə Atlantada Ted Törner tərəfindən qurulmuş ilk xəbər kanalı. Telekanal 24 saat xəbər yeniliyi üzərində qurulur. CNN-nin mütəmadi olaraq dünyanın 212 ölkəsində 1.5 milyarddan çox insan izləyir. Müxtəlif dillərdə kanalları, 12 veb saytı, 2 radiosu və bütün dünyaya yayılmış xəbər qrupu ilə ən məşhur xəbər qaynaqlarından biri sayılır. 1995-ci ildə açılan cnn.com isə ilk böyük ölçülü xəbər saytıdır.

CNN-nin bütün dünyada tanınan bir kanal halına gəlməsi 1991-ci ildəki ilk Körfəz müharibəsi zamanı Bağdaddan döyüşü canlı olaraq yayımlanması oldu. bu etdikləri yayımlar televiziya xəbərçiliyində yeni bir dövr başlatdı.

Daima böyüyən CNN-nin qurucusu Ted Törner ən əhəmiyyətli media patronlarından biri, bağlı olduğu holdinq Time Warner isə ən böyük media şirkətlərindən biridir.

Avqust 2010-cu il tarixə olan məlumata görə CNN-i ABŞ-də 150 milyon insan izləyir.

## Xarici keçidlər
Motosikl

**Motosikl** (**Motoskilet**) — çəkisi 400 kiloqramdan artıq olmayan, arabalı və ya arabasız mexaniki nəqliyyat vasitəsi. Motosikllər növcə əsasən 5 cür olur: çoper; klasik; enduro; skuter.

İdman motosiklları yüksək sürət və yüngüllük baxımından əlverişli olsalar da, narahat oturma pozisiyası və kəskin əyilmə bucağı kimi mənfi cəhətləri var.

## Həmçinin bax
* Muravey (motosikl)

## Xarici keçidlər
* Motosikl Oyunlar 

## İstinadlar
Qoruyucu divar (kompüter)

**Qoruyucu divar** () — icazəsiz girişi bloklamaq üçün yaradılıb və yalnız icazəsi olanlara girişi təmin edir. Bu qurğu və ya qurğular sistemi girişə icazəni qaydalar və müxtəlif kriteriyalara əsasən verir.

Firewall-un iki əsas növü var:

- Vəziyyətə nəzarət edən təhlükəsizlik divarı (Stateful Inspection Firewall)
- Tətbiqetmə səviyyəsi təhlükəsizlik divarı (Application Layer Firewall)

Vəziyyətə nəzarət edən təhlükəsizlik divarı – məlumatı göndərildiyi yerdən daxil olacağı yerə qədər izləyir. Tətbiqetmə səviyyəsi təhlükəsizlik divarı isə yalnız daxil olan və çıxan məlumatın başlıq hissələrini yoxlayır və tətbiqetmə səviyyəsindəki protokolları məhdudlaşdıraraq təhlükəsizliyi təmin edir. Məsələn, HTTP protokolu vasitəsilə hər hansı bir Veb sayta girişin qadağan olunması. Bu iki növdən ən çox inkişaf edən və ən çox istifadə olunanı birincisidir. Ona görə ki, daha böyük şəbəkələrin, İnternet və daxili şəbəkədəki trafiklərinə nəzarət edir.

“Firewall nə üçün lazımdır?” sualına gəldikdə isə bunu qeyd etmək lazımdır ki, sizin kompüteriniz yalnız virus hücumlarına deyil, sizin şəxsi məlumatlarınızı ələ keçirə biləcək hücumlara da məruz qalırlar. Məhz bu hallarda Firewall-dan istifadə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
http://millibyte.az/index.php?do=news_read&id=12
İlko Dimitrov

**İlko Dimitrov** (23 dekabr 1955, Sofiya) — bolqar şair, hüquqşünas. 2003-2005-ci illərdə Bolqarıstan müdafiə nazirinin müavini. 40-cı çağırış Bolqarıstan Respublikası Xalq Yığıncağının deputatı. Bolqar Yazıçıları Birliyinin üzvü.

## Poeziya

* 1989 — *"Опит за определение"* (Müəyyənləşdirmək cəhdi), şeirlər;
* 1995 — *"Обратен водопад"* (Əksinə axan şəlalə), şeirlər;
* 1998 — *"Вселена по здрач"* (Kainat alaqaranlıqda), şeirlər;
* 1999 — *"Паркът"* (Şəhər bağçası), poema; 1999-cu ildə poema Bolqar Yazıçıları Birliyinin Böyük mükafatına layiq görülüb;
* 2000 — *"Трите кошници"* (Üç səbət), şeirlər;
* 2007 — *"Разчленяване"* (Tikə-tikə doğrama), poema;
* 2008 — *"Бяло"* (Ağ), seçilmiş əsərlər;
* 2009 — *"Продавачът на конци"* (Sap satıcısı), poema - 2009-cu ilin ən yaxşı poetik kitabı kimi İvan Nikolov adına Milli mükafata layiq görülüb. 

Şairin seçilmiş nəzm əsərləri ingilis, srb və digər dillərə tərcümə olunaraq çap edilib.

## Digər əsərləri

* 1992 — *"Приказки за Попо"* (Poppo üçün nağıllar), uşaqlar üçün kitab;
* 2007 — *"Двамата съдружници"* (İki yoldaş), fəlsəfi esse;
* 2009 — *"Бог в Ню Йорк"* (Tanrı Nyu-Yorkda), proza.

## Xarici keçidlər

* İ.Dimitrovun əsərləri "Ədəbiyyat klubu" virtual kitabxanasında (bolq.)
Covanni Lorenso Bernini

**Covanni Lorenso Bernini** (*Gian Lorenzo Bernini*, ; 7 dekabr 1598, Neapol - 28 noyabr 1680, Roma) — məşhur italyan heykəltaraşı, rəssam və memarı. XVII əsr Romasında italyan barokkosunun ən görkəmli nümayəndələrindən biri. Öz atasının, Pyetro Bernininin şagirdi olmuşdur. Eyni zamanda, rəssam və memar kimi də fəaliyyət göstərmişdir.

## Həyatı
Covanni Lorenso Bernini 1598-ci il dekabr ayının 7-də Neapol şəhərində anadan olmuşdur. XVII əsr Romasında italyan barokkosunun ən görkəmli nümayəndələrindən biri olmuşdur. Onun "David" (1623), "Apollon və Dəfnə" (1622-1625), "Müqəddəs Terezanın vəcdə gəlməsi" (1644-1652) və s. heykəltaraşlıq kompozisiyalarında dinamizm və işıq-kölgə traktovkası güclüdür.

Romadakı əsərlərin təxminən 70 faizi Berniniyə aiddir. Ən məşhur əsəri Romadakı Navona meydanında yerləşən "Dörd çay fəvvarəsi"dir (it.Fontana dei Quattro Fiumi). Vatikandakı bir çox binanın müəllifi olmuşdur. Romadakı, o cümlədən Vatikandakı əsərlərin əksəriyyətinin müəllifi olmasına səbəb böyük qabiliyyəti sayəsində kilsənin himayəsində olması idi. Öz dövrünün xalq rəssamı mövqeyindəki Bernini, əsərlərinin böyük hissəsini kiçik maketlər halında hazırlayaraq öz şagirdlərinə düzəltdirmişdir.

Romadakı əsərlərin təxminən 70 faizi Berniniyə aiddir. Ən məşhur əsəri Romadakı Navona meydanında yerləşən Dörd çay fəvvarəsidir (). Vatikandakı bir çox binaların müəllifi odur. Romadakı, o cümlədən Vatikandakı əsərlərin əksəriyyətinin müəllifi olmasına səbəb, böyük qabiliyyəti sayəsində kilsənin himayəsində olması idi. Öz dövrünün xalq rəssamı mövqeyindəki Bernini, əsərlərinin böyük hissəsini kiçik maketlər halında hazırlayaraq öz şagirdlərinə düzəltdirmişdir.

Bernini Covanni Lorenso 1680-ci il noyabr ayının 28-də Romada vəfat etmişdir.

## Maraqlı faktlar
Den Braunun "Mələklər və iblislər" əsərində gizli İlluminati təşkilatının üzvü kimi təqdim edilir.

## Həmçinin bax
* Proserfinanın Qaçırılması (heykəl)

## İstinadlar
Süni ürək

**Süni ürək** (**İmplantat ürək**) sağalması mümkün olmayan ürək xəstələrinin bədəninə müvafiq orqanın funksiyasını əvəz etmək üçün köçürülən aqreqat ya implantat. Adətən donor ürək əldə edilənə qədər, ölümə məhkum ürək xəstələrini həyata bağlayan bir "ümid" körpüsü.

Süni ürək Ürək-ağciyər aparatından istifadə müddətinin uzunluğu ilə fərqlənir. Belə ki, süni qan dövranı ya Ürək-ağciyər aparatı açıq ürəkdə aparılan əməliyyat zamanı məhddud bir müddətə ürək və ağciyərlərin funksiyasını əvəz edir. İmplantat ürəkrək isə uzun müddətə nəzərdə tutulur. Müasir süni ürəklər insana 10–15 il müddətinə qulluq edə bilirlər.

## Sistem
Süni ürək modellərindən bəziləri bədəndən xaric edilmiş urəyin yerinə köçürülərək onun funksiyasını tam şəkildə üzərinə götürmüş olur, digər modellər isə insan ürəyinə əlavə köməkçi kimi köçürülərək onun funksiyasını qismən (xüsusən ürəyin sol şöbəsinin işini) öz üzərinə götürmüş olurlar. Bu aqreqatlar  adlanırlar.
Hər iki halda implantat döş qəfəsi yarılaraq (), köçürülür. in götürücü borusu ürəyin zirvəsindən sol mədəciyə, ötürücü borusu isə qalxan aortaya () tikilir.  implantasiya olunmuş bəzi xəstələrdə əldən düşmüş miokard öz qüvvəsini bərpa etmiş olur ki, onlara təzədən ürək köçürülməsinə belə ehtiyac qalmır.

Buna baxmayaraq hələ də təbabət ideal və mükənməl süni ürək sorağında olaraq qalmaqdadır. Aqreqatın özünün və enerji mənbəyinin uzunömürlülüyünü daha təminatlı etmək, orqanizmin maddələr mübadiləsi zamanı hasil etdiyi bio enerjisini onun enerji təlabatına yönəldilməsi hələ də həllini tapmamış, aktual problem olaraq qalmaqdadır.
Tatsächlich sind bei der Konstruktion eines geeigneten Implantates zahlreiche Schwierigkeiten zu überwinden. Unter anderem muss

## Tarixcə
İlk dəfə 2 dekabr 1982 ci ildə Robert Yarvikə mənsub  modelli süni ürək Uat universitet klinikasında təqaudçu diş həkimi Barney Klark (21 yanvar 1921–23 mart 1983) üzərində ürək cərrahı Uilyam De Vries tərəfindən aparılan yeddi saatlıq əməliyyat zamanı köçürülmüşdür. Xəstə əməliyyatdan sonra 112 gün yaşadıqdan sonra çoxsaylı trombozlardan vəfat etmişdir.

Növbəti uğurlu süni ürək köçürülməsi 13 sentyabr 2001 ci ildə ABŞın Kentaki ştatında Luisvill Ceuiş xəstəxanasında 71 yaşlı xəstədə, cərrahlar Leyman Qrey və Robert Doulinq tərəfindən icra edilmişdir. Əməliyyatdan sonra xəstə 17 ay yaşaya bilmişdir.

Azərbaycanda isə ilk dəfə süni ürək əməliyyatı 2013-cü ildə Mərkəzi Klinikada Prof. Dr. Kamran Kazımoğlu Musayevin rəhbərlik etdiyi yerli mütəxəssislərimizdən ibarət komanda tərəfindən icra edilib.  Əməliyyat zamanı 44 yaşlı Balakən sakini İbrahim Mənsurova ABŞ istehsalı olan “HeartMate 2” süni ürək cihazı implantasiya edilib.

## Həmçinin bax
* Ürək
* Süni qan dövranı aparatı
* Eyzenmenger sindromu
* Kardiogen şok

## Mənbə
Bu məqalə ixtisarlarla :en:Artificial heart məqaləsindən götürülmüş alman versiyasından tərcümədir.

* Barney Clark: http://www.deadoraliveinfo.com/dead.nsf/cnames-nf/Clark+Barney http://www.lib.utah.edu/spc/photo/p624/p624.html 

## Xarici keçidlər

* Alman Ürək Mərkəzi Berlin
* Alman Kardiotexnik Cəmiyyəti

## İstinadlar
Trepanasiya

**Trepanasiya**  () və ya **Kəllə trepanasiyası** - cərrahi müdaxilə, müvafiq nahiyəni ya boşluğu əldə etmək məqsədilə kəllə sümüyünün dəlilməsi.

## Növləri
Kəllə trepanasiyası (), kraniotomiya - kəllənin yarılması

Dekompressiya məqsədli trepanasiya ( de-, aradan qaldırmaq, +compressio sıxılma, təzyiq) - geniş trepanasiya (5-6 x 6-7 sm) əsasən gicgah nahiyəsində beyinin bərk qişasını əldə etmək üçün eyniadlı kəllə sümüyünün pullu hissəsinin rezeksiyası. Beyin dislokasiyası nəticəsində xəstənin vəziyyətinin kəskin pisləşməsi zamanı icra edilir.
 
## Tarixçəsi

Bu cərrahi müdaxilə qədimlərdən məlum olmuş, hələ Hippokrat bu barədə məlumat vermişdir. Neolit dövründən başlayaraq ən qədim zamanlardan bəri insanların trepanasiya ilə tanış olduqlarına dair dəlillər var. Bunu müxtəlif yerlərdə toplanmış çoxsaylı kəllə sümükləri sübut edir. Bəzi məlumatlara əsasən düşünmək olar ki,ibtidai insan mədəni insana nisbətən daha çox trepanasiyaya müraciət edirmiş. Bəzi dolmenlərdə bir neçə trepanasiya edilmiş ekzemplyar birdən tapılırdı.

## Xarici keçidlər
* Ritual trepanasiya
* Trepanasiya haqqında
Qərəq

**Qərəq** — Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə, eləcə də digər vaxtlarda, əsasən gənc lər arasında, geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlarından biridir.

## Ümumi məlumat
Qərəq oyunu Novruz bayramı günlərində, eləcə də el şənliklərində, müxtəlif yığıncaqlarda gənclərin və cavanların, xüsusən orta əsrlərdə, Səfəvilər dövründə geniş yayılmış atüstü oyunlardan biri olmuşdur. Bu oyunun rəsm təsvirlərinə Səfəvilərin Qəzvin şəhərindəki "Qırx sütun" sarayının daxili divarında rast gəlmişdir. XVI əsr İran şairi Əbdi bəy Şirazi "Çiçəklər bağı" əsərində həmin rəsmdən bəhs etmişdir.

## Oyunun qaydaları
Məlumata görə, Qərəq oyununda 6–8 nəfər iştirak edirmiş. Meydanın ortasında basdırılmış hündür dirəyin-"qərəq" ağacının ucuna içi gümüş pulla dolu kiçik bardaq və qızıl bir cam-piyalə qoyulur. El-oba şənliklərində, təntənəli günlərdə keçirilən oyunlarda bardaq qızıl sikkələrlə doldurulmuş. Oyunçular atlarını çaparaq müəyyən məsafədən tək-tək hədəfə ox atırlar. Hədəfi vuran qalib sayılır və bardaqdan tökülən sikkələr ona çatardı.

## Mənbə
* '''Novruz bayramı ensklopediyası. Bakı-2008 (Şərq-Qərb). səh.123.

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Yaponiya şəhərlərinin siyahısı

**Şəhərlər** — Yaponiyanın bələdiyyə səviyyəli inzibati vahidləri. Qəsəbə və kəndlərdən fərqli olaraq şəhərlər qəzaların tərkibinə daxil deyillər və birbaşa prefekturalara tabedirlər. Şəhərlərin hüquqları "Yerli idarəetmə haqqında Yaponiya Qanunu" ilə müəyyənləşdirilir.

Əhalisinin sayı 50 min nəfəri keçən yaşayış məntəqələri bu statusu ala, əhalisinin sayı azalıb 50 mindən aşağı düşən yaşayış məntəqələri isə bu statusu itirə bilər. Yaponiyanın əhalisinin sayı ən az olan şəhərində — Utasinayda cəmi 6 min nəfər yaşayır. Amma məsələn, həmin prefekturaya daxil olan Otofuke qəsəbəsinin əhalisinin sayı 40 minə yaxındır. Ən iri şəhərlər xüsusi (əhalisi 200 mindən çox), mərkəzi (əhalisi 300 mindən çox) və ya hökumət qərarı ilə müəyyənləşdirilimiş (əhalisi 500 mindən çox) şəhər statusu ala bilərlər.
  
2010-cu il aprel ayının 1-nə olan məlumata görə Yaponiyada 786 şəhər var.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* 

## Həmçinin bax
Əvəlik dolması

**Əvəlik dolması** — Azərbaycanın milli mətbəxinə aid olan xörəkdir.

## Lazım olan ərzaqlar
* Qoyun əti – 108q
* Düyü – 30q
* Baş soğan – 20q
* Göyərti (keşniş, şüyüd və nanə) – 15q
* Əvəlik – 40q
* Qatıq – 20q
* Əridilmiş yağ – 10q
* Duz-zövqə görə
* İstiot-zövqə görə
* Darçın-zövqə görə.

## Hazırlanma qaydası
Qoyun ətinin yumşaq hissəsi baş soğanla birlikdə ətçəkən maşından keçirilir. Qiyməyə düyü, göyərti (keşniş, şüyüd və nanə), duz,istiot və bəzi hallarda isladılmış noxud ləpəsi qatılır. Təzə əvəlik yarpaqları qaynar suda pörtülür, duza qoyulmuş yarpaqlar isə yarımhazır vəziyyətə gəlincə suda bişirilir. Qiymə yaxşı qarışdırılır. Hər yarpağa orta hesabla 25 q. qiymə bükülüb qazana yığılır, üzərinə su töküb hazır olana kimi, təqribən bir saata qədər bişirilir. Stola verildikdə ayrıca qabda qatıq qoyulur.Cökə və heyva yarpağından da bu cür dolma bişirilir.

## Həmçinin bax
Qoyun qolu dolması

## Lazım olan ərzaqlar

* Qoyunun qol əti ( sümüksüz) – 750 qr. 
* İri yerkökü – 2 ədəd
* İsti su – 1 stəkan 
* Tomat – 1 xörək qaşığı 
* Qatıq – 1 xörək qaşığı
* Duz – zövqə görə 
* İstiot – zövqə görə

## Hazırlanma qaydası

Qoyun qolunun sümüyü ət zədələnmədən çıxarılır. Ətin hər tərəfi mümkün olduğu qədər eyni qalınlığa gətirilir, ət azacıq əzilib, duz və istiot səpilir. 10 dəq.bişirilmiş yerkökülər ətin arasına qoyulub, dürmək şəklində bükülür, yanları içəri qatlanılır, açıq yerlər bizlə tikilir və ət iplə möhkəm bağlanır. Ət bir qazana qoyulur, su əlavə edilir və qazan qapaqla bağlanır. Güclü odda bir buğum qaynadılır, sonra odun səviyyəsi azaldılıb 1,5 saata yaxın bişirilir. Soba 180&nbsp;°C-yə qədər qızdırlır. Bir qabda tomatla qatıq qarışdırılır, suda bişmiş ət qazandan çıxardılır və tomat-qatıq qarışığı ətin üzərinə çəkilir. Ət sobaya qoyulur və təqribən 20 dəqiqə bişirilir. Ət sobadan götürülür, ipləri kəsilir və dilimlənərək süfrəyə verilir.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax

* Dolma
Microsoft Bing

**Bing** — Microsoft tərəfindən qurulan bir axtarış sistemidir. İlk dəfə "Microsoft" şirkətinin baş direktoru Stiv Balmer tərəfindən təqdim olunmuşdur.

2009-cu ilin ilk yarısında sınaq işlərinə başlayan və ictimaiyyətə adı əvvəl Kumo olaraq elan olunan Bing, "vərdişləri dəyişdirmə" iddiasıyla yola çıxdı. Bing sistemində ən əhəmiyyətli yeniliyin, veb-saytlarına keçid vermənin xaricində alt başlıqlar halında məlumatların də listələnməsi oldu. Windows Live Search axtarış sisteminin yerini alması və Google rəqib olması gözlənilən Bing, 1 iyun 2009 tarixində "beta" (sınaq) yayımıyla xidmətə qoşuldu.Bing axtarış sistemi 58 dildə istifadə edilə bilir. www.discoverbing.com adlı saytda təqdimatı edilən Bing'in bir fərqli xüsusiyyəti də hər gün dəyişən arxa plan rəsmidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
The Nails

**The Nails**-in ilk musiqilərini yaratmaq cəhdi 2007-ci ilin mart ayına təsadüf edir. Heç də pis nəticənin alınmamasına baxmayaraq bu, qeyri-ciddi idi. 2008-ci ilin əvvəllərində qrupun məşq üçün stabil yeri var olsa da, stabil musiqiçi tərkibi yox idi. Sonda isə əvvəlcədən bütün bunları həyata keçirən cəmi iki nəfər qalır – Əliyev Bəxtiyar və Həsənov Ziyad . Dostlar ruhdan düşmədi və 3 mahnıdan ibarət materiallarını yazıb tamamladılar . Zərbçini müvəqqəti olaraq drum-machine əvəz etdi. Elə həmin il 13 iyulda The Nails " Dark Line II " konsertində uğurla çıxış etdikdən sonra əvvəl hazırlanmış 3 mahnı və 1 coverdan ibarət ilk Demolarını
yazdı. Qrup noyabrın 2-də "Next Generation", dekabrın 14-də isə "Fikir azadlığı" konsertində iştirak edir. 2008-ci ilin dekabrında qrupa yeni klavişnik – Dinara İsmayılova qoşulur ki, o, artıq fevralın 22-də " Dark Line III " konsertində yaxşı çıxış etmiş olur. Bir aydan sonra qrup " Yaz konsertində" çıxış edir. Bir müddət sonra The Nails "Dark Line III" konsertində səslənmiş 5 mahnıdan ibarət ikinci demo albomu dinləməyə çıxarır. 2009-cu ilin avqustundan dekabra qədər The Nails Darkline-nin dəstəyi ilə keçilirmiş bir neçə konsertdə iştirak edir və nəhayət, 2010-cu ilin yanvarında " Стремление к жизни " adlı ilk studiya albomlarını yazır. Albomun yazılışından sonra gitarist Həsənov Ziyad qrupu tərk edir. Beləliklə, The Nails yeni musiqiçi tərkibi ilə aktiv məşqlərə və yeni material yazmağa davam edir.
Elektrokardiostimulyator

**Elektrokardiostimulyator** (**EKS**) (**süni ritm tənzimləyicisi (SRT)**) ürək ritmini tənzimləmək üçün tibbi cihaz. Bradikardiyalı, atrioventrikulyar blokadalı, zəif sinus düyünlü xəstələrin ürək vurğularının nizamlanması üçün istifadə edilir.

## Həmçinin bax
* İmplantat kardioverzion-defibrilyator

## Xarici keçidlər
* Elektrokardiostimulyator təchizatı (rus)
Pünhan İsmayıllı

**Pünhan İsmayıllı**  (İsayev Pünhan Baba oğlu; ) — bədii qiraətçi.

## Həyatı
14 aprel 1966-cı ildə İsmayıllı rayonunun Qalınçaq kəndində anadan olmuşdur.1990-cı ildən Azərbaycan Respublikası Dövlət neft Şirkətinin mədəniyyət evində aparıcı vəzifəsində çalışır.Azərbaycanda və xaricdə mədəni-kütləvi tədbirlərin mahir aparıcısıdır. Məmməd Araz, Bəxtiyar Vahabzadə, Musa Yaqub, Zəlimxan Yaqub, Ramiz Rövşən, Baba Vəziroğlu və başqa şairlərin, eyni zamanda aşıq poeziyasının danışan dilidir. Azərbaycan aşıq və şairlərinin poeziya incilərindən ibarət 36 musiqi albomunun və milli adət-ənənələrdən bəhs edən 400 səhifəlik ensiklopediya kitabının müəllififdir.

## Musiqi albomları:

1. Öyrətmə özünə öyrətmə məni - 2000 
2. Gəldim yenə görüşünə, Ordubadım - 2001 
3. Ocağınız gur yansın - 2002 
4. Hamının Evində toy, nişan olsun - 2003 
5. Oğul ya qız, fərqi nədir - 2004 
6. Söndürməyin ocaqları - 2004 
7. Bir arzum var - balalara toy ola - 2004 
8. Olmuşuq Gəncədə mehman bu gecə - 2004 
9. Toylar olsun ocaqlarda - 2004 
10. Yaz gəldi - 2005 
11. Sevin sevilin - 2005 
12. Ay İsmayıllı - 2005 
13. Ana laylası - 2005 
14. Vağzalı - 2006 
15. Ucarım - 2006 
16. Tovuza gəlsin - 2006 
17. Kəndimizdə toy olanda - 2006 
18. Bakıdan Surquta - 2006 
19. Körpə gülüşləri - 2006 
20. Ordubada gələndə - 2006 
21. Nədən oldu - 2006 
22. Atasız dünya - 2007 
23. Harda toy var, orda varam - 2007 
24. Toy yetir, şad eylə Ağcabədimi - 2007 
25. Analar - 2007 
25. Fizulim mənim - 2011 
26. Şəmkirimin Şiştəpəsi gözəldir - 2008 
27. İmişli - 2008 
28. Körpələr - sevincim mənim - 2008 
29. Evin çırağı - 2008 
30. Mən bu qızı yuxularda görmüşəm - 2009 
31. Sözə borcluyam - 2009 
32. Gəl qayıdaq o günlərə - 2010 
33. Doğma ellər - 2011 
34. Qürbət toyları (1) - 2011 
35. Sözlü-sazlı gecələr - 2011 
36. Qürbət toyları (2) - 2011

### Filmoqrafiya:

1. Etiraf - 2000 
2. Ömür payı - 2006 
3. Şans (film) - 2007 
4. Yanmış körpülər (film) - 2007 
5. Sözə, saza borcluyam - 2008 
6. Qürbət toyları (1) - 2011 
7. Qürbət toyları (2) - 2011 
8. Sözlü, sazlı gecələr - 2011

## Xarici keçidlər
* Любовь к природе, национальной поэзии и искусству тамады - Пюнхан Исмайыллы (видео-, фотосессия)
Xalis Güləhmədov

**Xalis Oruc oğlu Güləhmədov** () — kənd təsərrüfatı elmləri doktoru (1965), professor (1966).

## Həyatı
Xalis Güləhmədov 2 may 1917-ci ildə Borçalı mahalına qonşu Ahalkələk (Ağcaqala) rayonunun Koqiya kəndində anadan olub. Uşaq ikən yetim qaldığından orta təhsilini Gəncə şəhərinin uşaq evində alıb.

## Əmək fəaliyyəti
Xalis Güləhmədov 1936–1939-cu illərdə Azərbaycan kənd təsərrüfatı institutun tələbəsi, 1939-cu ildə "Aztexbarit" zavodunda laborant işləyib. Həmin il orduya səfərbər olub və 1947-ci il daxil olmaqla orduda xidmət edib. Müharibə zamanı siravi əskərdən kapitan rütbəsinə qədər yüksəlmişdir, Berlin şəhərinin döyüşlərində iştirak etmiş, 2 "Vətən müharibəsi" ordenləri və 7 medallarla təltif edilmişdir. Böyük Vətən müharibəsi veteranıdır. Müharibə qurtarandan sonra ali təhsilini başa çatdırmiş, Elmi-tədqiqat pambıqçılıq institutunda aspiranturanı uğurla bitirmiş, həmin institutda uzun müddət işləmiş və 1962–1969-cu illərdə onun direktoru olmuşdur. 1969–2002-ci illərdə Azərbaycan Kənd təsərrüfatı Akademiyasında texniki bitkilər və seleksiya kafedrasının müdiri vəsifəsində işləyib. Kənd təsərrüfatının inkişaf sahəsində böyük işlər görmüş, ziyalılar sırasında Xalis Oruc oğlu Güləhmədovun adı xüsusi olaraq vurğulanır. Onun araşdırmaları bu gün də özünün aktuallığı ilə tədqiqatçılar arasında xüsusi marağa səbəb olub.

O, 1965-ci ildən kənd təsərrüfatı elmlər doktoru, 1966-cı ildən professor, 1978-ci ildən Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi adına layiq görülmüşdür.

Onun tədqiqatları pambığın gübrələnməsinə, mineral üzvi mineral və kimyəvi bakteriyalı gübrələrdən istifadə edilməsi məsələlərinə həsr olunmuşdur.

Pambıqçılıq rayonları torpaqlarında qida maddələrinin kartoqramlarını hazırlamış və istehsalata tətbiq etmişdir. Onun elmi kadrların hazırlanmasında mühüm xidməti var.

## Mükafatları
"Vətən müharibəsi" ordeni (2), medallar (7). Əmək veteranıdır.

Xalis Güləhmədov 29 mart 1967-ci ildə Azərbaycan SSRİ-i Ali Sovetinin fəxri fərmanına layiq görülüb.

Göy-Göl rayonunun fəxri vətəndaşıdır.

## Akademik fəaliyyəti
Xalis Güləhmədov 1954-cü ildə kənd təsərrüfatı üzrə fəlsəfə doktorudu, 1965-ci ildə Kənd təsərrüfatı elmləri doktoru, 1966-cı ildə professor elmi adını alıb,300-dən çox elmi əsərləri, 7 monoqrafiyası var, o cümlədən dərsliklər, 32 fəlsəfə doktoru və 4 elmlər doktorların elmi rəhbəri olub.

## Ölümü
Xalis Güləhmədov 8 mart 2002-ci ildə Gəncə şəhərində vəfat edib.

## Mənbə
* ***S***arvan M. Borçalı alimləri. Bakı, "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" nəşriyyatı, 2001, 510 s., s.33.
* Sevil Piriyeva. Ahıska türkləri Azərbaycanda (tarixi, sosial-mədəni həyatı). Bakı, "Elm", 2005, 264 s., s.51.

## İstinadlar
Saqovniklər

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinə aid bitki dəstəsi.

Çılpaqtoxumlu (*Gymnocpermae*) qıjı və ya palmaları xatırladan bitkilər sırası. Qıjıya oxşayan nümayəndələrinin azacıq genişlənmiş, tropik iqlimi göstərən, qalın qabıqlı gövdəsi vardır. Digər qrupun nümayəndələrinin düz gövdəsinin başında iri lələkşəkilli yarpaqları olur. Çox xırda formalarının boyu 3 *sm*-dən böyük olmur. Fossil halında tsikada bitkiləri, əsasən yarpaqları məlumdur. Sonuncular bütöv və ya müxtəlif dərəcədə seqmentləşmiş olur. Tsikada bitkiləri orta triasda meydana gəlmiş, yurada inkişaf dövrü keçirmişdir. Tropik və subtropik vilayətlərdə müxtəlif növləri geniş yayılmış, lakin bitki örtüyündə onların rolu get-gedə azalmışdır. Müasir növləri hər iki yarımkürənin tropik və subtropik vilayətlərdə məhdud sahələrdə yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çay

* Çay (bitki) — bitki növü.
* Çay (coğrafiya) — coğrafi anlayış.
* Çay (içki) — içki.
* Çay (Afyonqarahisar) — ilçə.
İynəyarpaqlılar

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinə aid bitki dəstəsi.

## Fəsilələri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Suzanbağıkimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

Çoxillik, kökümsovlu su bitkiləridir.

Su üzərində üzən saplaqlı yarpaqları növbəli düzülür. İkicinsiyyətli iri (diametri 35 sm-dək) çiçəkləri tək-tək yerləşir.

Arktikada, Antarktikada səpra və hündür dağlardan başqa hər yerdə bitən 4 cinsi (60-dək növü) məlumdur.

Evriala və viktoriya cinsini xüsusi fəsiləyə — *Euryalaceae* fəsiləsinə ayırırlar. Bəzən kabomboları,şanagülləkimiləri və *Barclayaceae*-nı suzanbağı fəsiləsinə aid edirlər. Viktoriya gülü 50 kq yük götürə bilir. Yarpaqları o qədər böyükdür ki, 3 yaşında bir uşağı rahatlıqla su üzərində gəzdirə bilir. Əsasən Amazon çayında rast gəlinir.

## Cinsləri
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ebenaçiçəklilər

**** () —  sinfinə aid bitki sırası.

## Təbii yayılması

## Botaniki təsviri

### Təsnifatı
* 
* 
* 
* 

## Ekologiyası

## Azərbaycanda yayılması

## İstifadəsi

## Ədəbiyyat
Südotuçiçəklilər

**** () —  aləminə aid bitki dəstəsi.

## Təsnifatı
* *[[Atroxima]]* cinsi
* *[[Balgoya]]* cinsi
* *[[Barnhartia]]* cinsi
* *[[Bredemeyera]]* cinsi
* *[[Carpolobia]]* cinsi
* *[[Comesperma]]* cinsi 
* *[[Diclidanthera]]* cinsi
* *[[Epirixanthes]]* cinsi
* *[[Eriandra]]* cinsi
* *[[Monnina]]* cinsi
* *[[Monrosia]]* cinsi
* *[[Moutabea]]* cinsi
* *[[Muraltia]]* cinsi
* *[[Nylandtia]]* cinsi
* Südotu *[[Polygala]]*  cinsi
* *[[Salmonia]]* cinsi
* *[[Securidaca]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax