open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çapati

**Çapati** (, ) — buğda unundan bişirilmiş lavaşdır. Hindistan, Nepal, Əfqanıstan və başqa Asiya ölkələrində məşhur çörəkdir. 

## Hazırlanması

Çapati isti tavada bişirilir sonra isə isti odda bişirilməyə davam edilir. İsti açıq odda küre şeklini alana kimi bişirilmeye davam olunur. Çapatini müxtelif yemeklerle yeyilir. Şimali Hindistanda çapati müxtəlif yəməklə yeyilməsi daha geniş yayılıb. Onlardan ən məşhuru kartof püresi ile qızardılmış soğandır. 

## Tarixi

Çapati sözünün mənası şillə deməkdir. Ain İbn Əkbər ilk dəfə bu sözü 16-cı əsrdə istifadə etmişdir. 

Hal hazırda Orta Asiyada buğdadan hazırlanmış çörək növü kimi məşhurdur. Orta Asiya miqrantlarının Mərkəzi Asiyaya, cənub şərqi Asiyaya, şerqi Afrika sahillərinə o cümlədən Karib dənizi sahillərinə qədər getməsi çöreyin həmin ərazilərdə də məşhurlaşmasına səbəb olmuşdur.

## Növləri

* Paneer pendiri ilə çapati - Paneer pendiri hazırlanan bu çapati Hindistanda daha çox bişirilir.
* Qırmızı turp və ağ turplu çapati - Qril turşusu və zəncəfildə əlavə olunan çapatidir. Adətən yol kənarında tır sürücüləri tərəfindən yeyilən çapati növüdür.
* Tərəvəzli çapati - Adətən kök, bibər, kartof və samanlıq güldəfnəsindən hazırlanır.

## Həmçinin bax

* Lavaş
* Hindistan

## İstinad
Klassik monqol əlifbası

**Klassik monqol əlifbası** (*klassik monqol yazısı*, ) — monqol yazılarından biri, qədimi monqol yazı sistemi, XIII əsrdən bizim günlərə qədər dayanmaz istifadədədir. Dövrümümzə kimi qorunub saxlanılan ən qədim klassik monqol abidəsi Çingiz daşıdır, (1224/1225 il). Qədim zamanlardan bəri Monqolustanın, Rusiyanın və Çinin monqol xalqları tərəfindən əsas yazı növü kimi istifadə edilirdi. Özündən bir neçə törəmə əmələ gətirir: todo-biçiq, vaqindra və mançjur yazıları. Mançjur yazısı Çində Tsin sülaləsinin idarəetmə dövründə istifadə edilirdi.

## Mənbə
Klassik monqol əlifbası klassik uyğur əlifbasının monqol dilinin yazısı üçün adaptasiya nəticəsində əmələ gəlmişdi. Əfsanələrə əsasən, klassik monqol əlifbası 1204-cü ildə uyğur yazarı olan Tatatunq tərəfindən yaradılmışdır. Tatatunq Monqol İmperiyasının yaradılanda Çingiz xanın nayman üzərində qələbəsindən sonra tutulmuşdur. Bu əfsanə monqollar tərəfindən tabe olumuş uyğurların monqol mədəniyyətinə təsirini göstərir. Uyğurlar monqollara öz büd ənənələrin və klassik uyğur yazısını ötürdülər, hansı ki,, güclü dəyişiklərə rast gəlməsi nəticəsində klassik monqol yazısı oldu. Monqollar özü də klassik monqol yazısını digər monqol yazılarından fərqləndirmək üçün indidə klassik uyğur yazısı adlandırırlar.

Digər əfsanəyə görə, Çingiz-xan öz dövrünün arxaik deyilişi əsasında yazı yaradılmasını tələb etmişdir. O bunu digər dialektli xalqları yazı vasitəsi ilə birləşdirmək üçün etmişdir. 

Yazının vertikal vəziyyəti indiki zamanda bu yazını digər yazılardan kəskin dərəcədə fərqləndirir. Bu nadir yazı növüdür ki, vertikal yazılması ilə yanaşı sətirlər soldan sağa yazılır. Adətən elə hesab edilir ki, bu sahədə uyğurlar və ya onların əvvəlki nümayəndələri olan soqdiyalılar çin ieroqlifkasının təsirinə məruz qalmışdır. Lakin turfan tapıntıları sübüt edir ki, bu reqionda yazının əsası ilə istiqaməti ilə bir çox təcrübələr olub. 

1587-ci ildə alim Ayuşi-quşi büddi kitabların nəşr edilməsi məqsədi ilə yenidən bu klassik monqol əlifbasını sistemləşdirib və cüzi şəkildə dəyişmişdi. Həmiçinin o sanskrit, tiibet və çin dillərinin transkripsiyanı sadələşdirmək üçün yazıya bir neçə işarə əlavə etdi. Yeni işarələr əli-qəli adı aldı.

## Müasir statusu
İndiki zamanda ÇXR ərazisində monqol və evenkiy dillərin yazısı üçün istifadə edilir. Monqolustanın daxili hissəində bu yazının istifadəsi vacib sayılır.

## İstinadlar
Durqa

**Durqa** (*[[Sanskrit]]cəː दुर्गा, [[Benqal dili|Benqalca]]ː দুর্গা*) Hinduizmdə bir Devidir ulu (ən üstün) ilahə formasıdır. Bir şirin üzərinə minən və bir çox qolunda öldürücü silahlar daşıyan üzündə bunların tam əksi və etimad verici bir ifadə daşıyan, əlləri (müəyyən mənalara işarə edən) mudra formasında bir qadın olaraq təsvir edilir. İlahənin bu forma dişi cins və yaradıcı enerjinin (Şakti) təcəssümü yəni cismaniləşməsi, bədən tapmasıdır.

Bəzi adət-ənənələrdə Sarasvati və ya Lakşminin təcəssümü olaraq keçərkən, digər adət-ənənələrdə bu iki ilahə (Sarasvati və Lakşmi) onun qız övladları olaraq keçər.
Petronas

**PETRONAS** (***Petroliam Nasional Berhad***) — dünya neft-qaz şirkəti yarandığı andan dünyanın 35 ölkəsində biznes maraqları ilə, inteqrasiya olunmuş beynəlxalq neft-qaz şirkəti. Əsası 17 avqust 1974-cü ildə qoyulub. Tamami ilə Malayziya hökumətinə məxsusdur, korporasiyanın səlahiyyətinə Malayziyada bütün neft və qaz hasilatı verilib. Bu korporasiyasını üzərinə belə resursların dəyərləndirilməsi və hazırlanması vəzifəsi qoyulmuşdur. PETRONAS 2014-ci ildə dünyada Fortune Global siyahısında 500 ən iri korporasiyalar arasında ən böyük şirkət kimi 75-ci yer tutur. Eləcədə PETRONAS-ın adı, dünyanın ən çox qazanan şirkətlər arasında və Asiyada ən çox qazanan 12 şirkət arasında çəkilir. 

PETRONAS qurulduğu gündən etibarən 35 ölkədə biznes maraqları olan birləşmiş beynəlxalq neft və qaz şirkəti halına gəldi. 2005-ci ilin mart ayının sonu etibarilə, PETRONAS qrupunun, 103 filialları var idi. Onların adı 57 şirkətlə bağlı idi. Birlikdə bu şirkətlər müxtəlif neft və qaz ixtiralarında iştirak edən PETRONAS qrupunu yaradırlar. Şirkət həmçinin şistli qaz istehsalı ilə də məşğuldur. Financial Times, Petronas'ı "yeni yeddi bacılar"-dan biri adlandırdı: OPEK-ə daxil olmayan yeganə ən nüfuzlu və əsasən dövlətə aid olan milli neft və qaz şirkətidir.

## İxtisaslaşması
Şirkət nefta-qaz sektorunda geniş sahəli fəaliyyəti ilə fərqlənir, o cümlədən neft və qazın kəşfiyyatı və hasilatı, neft emalı, marketinq və neft məhsulların satışı, ticarət, qazın sıxılması, qazın yenidən emalı, qaz daşınması üçün kəmər-boru şəbəkəsi, neftkimya istehsalı, avtomobil texnikası, daşınmaz əmlak və investisiyalar.

PETRONAS şirkəti dünyada ilk dəfə sıxılmış təbii qazdan əsasi yağlar istehsal etməyə başladı. Həm də əvvəllər yandırılmış qazı müvəffəqiyyətlə yenidən emal edilər. Bunun sayəsində keyfiyyətcə ən təmiz əsasi neft məhsulları istehsal edir.

PETRONAS, Malayziya hökuməti üçün əhəmiyyətli mənfəət qaynağıdır, dövlət büdcəsinin 45% -i Petronas'ın dividendlərindən asılıdır. Bununla yanaşı, 2011-ci ildə hökumətin faktiki balansdakı ümumi daxili məhsulda 5%-li kəsiri olmuşdur.

Şirkətin baş ofisi 1998-dən indiki vaxtadək dünyanın ən hündür əkiz qüllələrindən olan 88-ci mərtəbəli "Petronas" göydələndədir. Göydələm rəsmi olaraq Malayziyada 42-ci Milli Gündə, 31 avqust 1998-ci ildə - , korporasiyanın 24 illik yubileyində açıldı.

Hazırda Petronas dünyanın neft istehsal edən bir çox zavodunu aktiv olaraq almaqdadır.

## İstinadlar
Sarı qız

**Sarı qız** — türk və monqol inanclarında mifoloji surət.

## Surəti
Sarı qız surəti bütün türk xalqlarının mifologiyasında, inanclarında yeri olan hami ruhlardandır.

Başlanğıcını qədim türk inanclarından götürmüş Sarı qız türk və monqol mifologiyalarında ortaq inaclardan gələn qədim köklü surətdir. Həmin surətin adına kumandin ovçuluq əfsanələrində *"Taqnınq ezi Sarı kıs"* () şəklində rast gəlinir. Təbiətin gizlin güclərindən olan bir mifoliji varlıq kimi o, Anadoludan başlayaraq Qafqaz, Türküstan, Altay bölgələrinə yayılmışdır. Qazax, qırğız və başqırdlarda "Sarı qız" surətində ruhun varlığına inanılmışdır.

Dağ əyəsi, ruhu olan Sarı qızla türk mifoloji surətlərindən pərilərin – gözəgörünməz gözəl qızların əsasən dağlarda yaşamaları arasında mifoloji görüş cəhətdən birlik olması hesab olunur.

## Tədqiqi
Sarı qızın daşıdığı əsas xüsisiyyətlər tanınmış türk folklorşünası Cəlal Bəydili tərəfindən ensiklopedik səviyyədə araşdırılıb.

Bəha Səid bəy 1926-cı ildə çap olunmuş "Türk yurdu" dərgisindəki yazısında Anadoluda Sarı qız əfsanəsinə uyğunlaşmış xalq oyunu haqda məlumat vermişdir. O, həmin mövzunun süjetinin *"Çin türkləri ilə monqolların məzhəti olan Lama məzhəbi buddizmdən"* gəldiyini və buradan İsmaili etiqadına keçdiyini göstərmışdir. Bəha Səid bəy həmin yazısında Sarı qızla *"türklərin milli tipi olan [[Alanqova]]"* arasında da paralellər aparmışdır.

## Təsirləri
Sarı qız surəti Anadolu taxtacı türkmənləri arasında çox sayda əfsanələrin yaranmasına səbəb olmuşdur. Türkmənlərin inancına görə onun qəbri Qaz dağının zirvəsində yerləşir.

Sarı qızın meşənin əyəsi, qoruyucu ruhu olmasına inanılır.

Anadoluda, Afyonqarahisarda, Mudurnunun Gəncək kəndi yxınlığında Sarı qız adlı qaya, Təkirdağda Sarı qız adlı pir var ki, onlar yerli xalqın sitayiş yerləridir.

Qafqaz türklərindən olan noqayların inanclarında da Sarı qız mifoloji surəti özünəməxsus xüsusi yer tutur.

Özbəklərin inanclarına görə isə, kimə Sarı qız toxunarsa, həmin adam əsl şaman olar.

Orta Asiya türklərinin ənənəvi inanclarında Sarı qız dağ ruhu olduğu qədər yarğanların, suya yaxın yerlərin əyələri sayılır.

Şamanlar onlara vergi verilməsini birbaşa Sarı qızın ruhuyla bağlayırlar.

Sibir tatarlarının inanclarında bu mifoloji surət **Sarıçaç** () adlanır.

Azərbaycan xalq mahnısı olan "Sarı gəlin"də sevənin üsyanı, yanğısı, ümidsiz çırpınışı, sevilənə qovuşa bilməməsi Sarı qızdan gələn toxunulmazlıqla əlaqəlidir. Düşünülür ki, qadın mənşəli hami ruhlar cəhətdən eyni nkişaf mərhələləri "Ak Ana", "Umay", "Sarı qız", "Sarı gəlin" ardıcıllığında davam edib.

## Həmçinin bax
*Sarı gəlin
*Alanqova
*Ağ Ana
*Umay

## İstinadlar
Qaqauziya Respublikası

**Qaqauziya Respublikası** () —  keçmiş Moldova SSR ərazisində öz-özünü elan etmiş respublika. hüquqi olaraq 1990-cı ildən 1994-cü ilədək, faktiki olaraq isə 1995-ci ilə qədər mövcud olmuşdur. 1994-cü ilin dekabrı — 1995-ci ilin iyul tarixləri ərzində dinc yol ilə Moldova Respublikasının ərazisinə daxil edilmişdir. Hazırda Qaqauziya adlı muxtar ərazidi.

## Tarixi

### İlkin dövr
Qaqauz xalqının problemləri haqqında ilk diskussiya 1980-ci illərin sonunda yarandı.

21 may 1989-cu ildə Qaqauz xalqının nümayəndələrinin birinci qurultayı keçirilmişdir. Beləliklə qaqauzların "Qaqauz Xalqı" adlı ictimai hərəkatı yarandı.

1989-cu il noyabrın 12-də Qaqauz xalqının nümayəndələrinin Fövqəladə qurultayı keçirildi, orada  Moldova SSR-in tərkibində Qaqauz Muxtar Sovet Sosialist Respublikası elan edildi, amma ertəsi gün Moldova SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti Fövqəladə qurultayının qərarını ləğv edib onu konstitusiyaya zidd olduğunu adlandırdı.

### Respublikanın elan edilməsi
1990-cı il avqustun 19-da Moldova SSR-in cənubi çöl xalq deputatlarının I qurultayı keçirildi, orada "Qaqauz xalqının Moldova Respublikasından azadlıq və müstəqillik haqqında bəyannamə" qəbul edildi və SSRİ tərkibində Qaqauziya Respublikası elan edildi. Avqustun 21-də Moldova SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fövqəladə iclasında Respublikanın elan edilməsi qərarı qanunsuz, deputatların qurultayının keçirilməsi isə konstitusiyaya zidd saydı.

"Separatizmin qarşısını almaq" məqsədilə Moldova könüllülər dəstəsi milis dəstələrinin müşayiəti ilə Qaqauziyaya daxil oldu. Qaqauziyada səfərbərlik başlatıldı. Bu hadisələr "Qaqauziya yürüşü" adlandırıldı. Qaqauziya vətəndaş müharibəsi astanasında dayanmışdı, lakin Sovet Ordu hissələrinin gəlməsi qan tökülməsinin qarşısını aldı.

## Respublikanın mövcudluğu
Bundan sonra Qaqauziya Respublikası dörd il ərzində tanınmayan dövlət kimi mövcudluğunu davam etdirdi. Əsas dövlət hakimiyyəti orqanları formalaşdırılmışdır və fəaliyyət göstərirdi: Prezident, Ali Şura, nazirlik və idarələr, ordu (1990-1995-ci illərdə "Bucak" adlı xüsusi təyinatlı batalyon).

Qaqauziya həmin ildə elan olunan Dnestryanıdan fərqli olaraq, öz milli valyutasını yaratmamışdır.

Qaqauz Respublikasının mövcud olduğu bütün dövr ərzində rəhbəri Stepan Topal olmuşdur.

1994-cü ilin dekabr ayında Moldova Respublikası və Qaqauz Respublikası arasında əldə olunmuş razılıqlar əsasında Qaqauziya muxtariyyət hüququ altında Moldava Respublikasına dinc inteqrasiyası haqqında sənəd imzalanmışdır, proses 1995-ci ilin yayınadək həyata keçirilmişdir. O andan sonra Qaqauziya Respublikası Qaqauz Yeri adlı Muxtar quruma çevrildi.

## Həmçinin bax
* Dnestryanı müharibəsi

## İstinadlar
Serbiya və Monteneqro milli futbol komandası

**Serbiya və Monteneqro milli futbol komandası** — 2003-cü ilə qədər Yuqoslaviya Federativ Respublikasını, 2003-cü ildən sonra isə Serbiya və Monteneqronu beynəlxalq futbol turnirlərində təmsil edən yığma komanda. FİFA Dünya Kuboku 2006-dan sonra komandanın mövcudluğuna son qoyulmuşdur. Onun xələfi Serbiya milli futbol komandası olmuşdur. Monteneqro milli futbol komandası isə ayrıca yarışlara qatılmağa başlamışdır.

## FİFA Dünya Kuboklarındakı nailiyyətləri
* 1930-1990-cı illər üçün Yuqoslaviya milli futbol komandası səhifəsinə bax.
* 1994 — Yuqoslaviya müharibələri səbəbi ilə UEFA tərəfindən turnirdə iştirakı qadağan olunmuşdur (Yuqoslaviya Federativ Respublikasının təmsilçisi kimi)
* 1998 — 1/8 (Yuqoslaviya Federativ Respublikasının milli yığma komandası kimi)
* 2002 — seçmə mərhələni keçməmişdir (Yuqoslaviya Federativ Respublikasının milli yığma komandası kimi)
* 2006 — qrup mərhələsi (Serbiya və Monteneqronun milli yığma komandası kimi)

## UEFA Avropa Kuboklarındakı nailiyyətləri
* 1960-1992-ci illər üçün Yuqoslaviya milli futbol komandası səhifəsinə bax.
* 1996 — Yuqoslaviya müharibələri səbəbi ilə UEFA tərəfindən turnirdə iştirakı qadağan olunmuşdur (Yuqoslaviya Federativ Respublikasının təmsilçisi kimi)
* 2000 — 1/4 (Yuqoslaviya Federativ Respublikasının milli yığma komandası kimi)
* 2004 — seçmə mərhələni keçməmişdir (seçmə mərhələyə Yuqoslaviya Federativ Respublikasının təmsilçisi kimi başlamış, Serbiya və Monteneqronun təmsilçisi kimi davam etmişdir)

## Forma
### Təchizatçı

### Evforması

### Səfər forması

## İstinadlar
Creation Engine

**Creation Engine** () — "Bethesda Game Studios" tərəfindən hazırlanan oyun mühərriki. "Creation Engine" "*[[The Elder Scrolls V: Skyrim]]*" və "*[[Fallout 4]]*" kimi rol videooyunlarında istifadə edilmişdir.

## İstehsal
"Creation Engine" "Bethesda Game Studios" tərəfindən hazırlanan təşkilatdaxili oyun mühərrikdir ("XnGine" "Bethesda"nın keçmiş təşkilatdaxili mühərrikidir). "*[[The Elder Scrolls III: Morrowind]]*", "*[[The Elder Scrolls IV: Oblivion]]*" və "*[[Fallout 3]]*" oyunlarını "Gamebryo" mühərriki ilə yaratdıqdan sonra, "Bethesda" "Gamebryo" qrafikalarının köhnəlmiş olduğuna və gələcək oyunları olan "*[[The Elder Scrolls V: Skyrim]]*" üçün yeni bir mühərrik üzərində işləməyə qərar vermişdir. Başqa bir şirkət tərəfindən ("Obsidian Entertainment") yaradıldığına görə, "**" mühərrikindəki yeniləmələrin heç biri "Creation Engine"ə köçürülməmişdir.

"*[[The Elder Scrolls V: Skyrim|Skyrim]]*" yaradıldıqdan sonra, "Bethesda" mühərrikin qrafik mərkəzini inkişaf etməyə başladı. Yenilənmiş versiya "*[[Fallout 4]]*"-ü yaratmaqda istifadə edilmişdir.

## İstifadə edən oyunlar
* *[[The Elder Scrolls V: Skyrim]]* (2011)
* *[[Fallout 4]]* (2015)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
*
Popov adası

**Popov adası** () — Yapon dənizində ada. Böyük Pyotr körfəzi ərazisindəki İmeratrisa Yevgeniya arxipelaqına daxil olan ada Vladivostokdan 20&nbsp;km cənubda, Ruskiy adasından 0,5&nbsp;km cənub-qərbdə yerləşir. Ruskiy adasından Starka boğazı ilə ayrılır. Ada admiral Andrey Aleksandroviç Popovun şərəfinə adlandırılmışdır. İnzibati baxımdan Rusiya Ferederasiyası Primorsk diyarı ərazisinə daxildir. Adada Papov qəsəbəsi yerləşir. 2010-ci il məlumatına görə qəsəbədə 1 370 nəfər yaşayır. Adadan dörd km qərbdə İki Qardaş adaları yerləşir.

Ada Vlkadivostok şəhər dairəsi ərazisinə daxildir. 2002-ci il siyahıya alınmasına görə adada 1316 nəfər yaşayır. Əhali iki yaşayış məntəqəsində cəmləşmişdir  — Stark və Popov. Adanın sahəsi 1240 ha və ya 12,4&nbsp;km²-dir. Primorsk diyarının cənubuna xas olan relyefə sahibdir. Adanın maksimal hündürlüyü 158 metrdir. Sahil xətti əsasən qumlu və gilli suxurlardan təşkil edilmiçdir. Bununla yanaşı qayalı sahələrə belə sahibdir.

Adanın iqlimi Vladivostokun iqlimi ilə eynidir. Yanvar ayının orta temperaturu −12,5&nbsp;°C, avqust ayının isə  +20,5&nbsp;°C-dir

Popov adası Ruskiy adasına bərabər olaraq Vladivostok şəhər sakinlərinin əsas istirahət məkanlarından biridir. Adada bir neçə turisrik baza yerləşir. Ən yaxşı istirahət dövrü iyuldan sentyabr sonuna qədərdir. Avqustda orta temperatur 22&nbsp;°C-dir.

Adada Alekseeyevka buxtasının sahilində Sakitokean okeanoloji instutunun Dəniz eksperimintal stansiyası yerləşir. Burada Uzaqşərq dəniz qoruğu muzeyi açılmışdır.

Ada ilə şəhər arasında bərə fəaliyyət göstərir. Bu məsafə 1 saat 40 dəqiqəyə qət edilir. Yay ayları xəttə əlavə gəmilər buraxılır.
## Toponimlər
*Alekseev buxtası* - Popov adasının şimal-qərbində yerləşir. 1885-ci ildə təsvir edilərək xəritəyə daxil edilmişdir. Buxta 1858-ci ildə «Kamçadal» gəmisində bütün ekipajla birgə həlak olmuş kapitanın şərəfinə adlandırılmışdır.

Markovski burnu -  burun hidroqraf А. P. Markovsinin şərəfinə adlandırılmışdır.

Andreev burnu - burun K. P. Andreevin şərəfinə adlandırılmışdır.

Likander burnu - burun V. V. Likanderin şərəfinə adlandırılmışdır. Likander 1883-87-ci illərdə Uzaq Şərqdə xidmət etmişdir. Böyük Pyotr körfəzində hidroqrafik işlərdə işlərdə iştirak etmişdir. 
## Layihə
Vladivostok şəhər baş planına əsasən Ruskiy adasını Popov adası ilə birləşdirən körpü inıa edilməlidir. Köröünün inşasına 2018-ci ildə başlanmalıdır

## Qalereya

Fayl:045 о.Попова. Вид на поселок.jpg|
Fayl:049 о.Попова. В поселке.jpg|
Fayl:057 о.Попова. Бухта Пограничная.jpg|
Fayl:074 о.Попова. Бухта Западная. Рыбокомбинат.jpg|
Fayl:084 о.Попова. В поселке.jpg|
Fayl:196 Бухта Западная. Паром.jpg|
Fayl:198 о.Попова. Старк. Бухта.jpg|
Fayl:212 о.Попова. Старк. Экскурсия.jpg|
Fayl:221 о.Попова. Старк. Экскурсия.jpg|
Fayl:231 о.Попова. Дорога.jpg|
Fayl:232 Круговая панорама острова с безымянной горы.jpg|
Fayl:239 Круговая панорама острова с безымянной горы.jpg|


## Mənbə
* Остров Попова на ostrovatour.ru 
* Остров Попова на Shamora.info
* Фотоотчет об острове Попова
* Adanın şəkilləri

## İstinadlar
Naan

**Naan** (farsca نان‎, hindce नान, urduca نان‎, kürdce nan, çin dilinde ise 馕) — buğdadan hazırlanmış çörəkdir. Təndir çörəyinə də həmçinin naan deyilir. Mərkəzi Asiya, Cənubi Asiya, Cənub-Şərqi Asiya və Karib hövzəsi ölkələrin mətbəxlərinə aiddir. 

## Ümumi məlumat

Hindistanla yanaşı Əfqanıstan, İran, Nepal, Pakistan, Tacikistan, Özbekistan və digər Orta Asiya ölkələrində məşhur yeməkdir. Türk dilində (misal üçün qazax, qırğız, özbək, uyqur və s.) çörək “nan” adlanır.

Esas erişteni buğda unundan hazırlanmış xemşr teşkilr edir. Ancaq zövqdən asılı olaraq lobya, tərəvəz, pendir və ya kartofda əlavə edilir. 

Naan sup, çay və ya  müxtəlif sulu yeməklə yeyilir.

## Etimologiyası

Naan sözü ingilis dilinə 1810-cu ilde Villiyam Tokko gətirib. Fars dilində “nan” çörək deməkdir. İllər ərzində Orta və Mərkəzi Asiyada nan sözü müxtəlif mənalar bildirmiş və sonda düz yeni lavaş çörək naan adlandırılmışdır. 1978-cu ildə ilk dəfə naan öz mənasını tapmış və ingilis dilinə daxil olmuşdur.

## Ədəbiyyat
# id=FZBZXBCWgxgC&pg=PA632&dq=naan+central+asia&lr=&as_brr=3&client=firefox-a ''Bernard Clayton's New Complete Book of Breads'' by Bernard Clayton, Donnie Cameron
# ''Qmin'' by Anil Ashokan, Greg Elms
# ''The Science of Cooking'', Peter Barham, Springer: 2001. . p. 118.
#  ''The Bread Lover's Bread Machine Cookbook'' by Beth Hensperger
# *Russia, or a Complete Historical Account of all the Nations which compose that Empire*, London, p. 168: "The most common dishes are *onoschi*, or vermicelli; *plav*, or boiled rice; *nan*, pancakes, and the meats which the law permits." (referring to the eating habits of the central Turks). Other attestations in English can be found in the Oxford English Dictionary, *s.v.* naan.
# Manfred Mayrhofer, *Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen*, Heidelberg 1996, vol. 2, p. 6,
#  Harold McGee. On Food and Cooking. Scribner. 2nd Ed, 2004.
# Recipes - Wegmans" . *wegmans.com*. Retrieved 6 September 2015.

## İstinadlar
Səudiyyə Ərəbistanı tarixi

**Səuddiyyə Ərərbistanı** — Hazırda Səudiyyə Ərəbistanı adlanan ərazinin tarixi. 

Səudiyyə Ərəbistanı köçəri ərəb tayfalarının ən qədim dövrlərdən qədimdən məskunlaşdığı ərazilərdəndir. Erkən paleolit dövründə Ərəbistan yarımadası insanların bu ərazidən planetin digər hissələrinə miqrasiyasının başlandığı ilk ərazidir..

Ərəb tayfaları ilkin dövrlərdə ölkənin şimal-şərqində, e.ə. II minillikdə isə Ərəbistan yarımadasının hər yerində yayılmışdı. Məkkə şəhəri Ərəbistanın mühüm siyasi, ticarət mərkəzinə idi. Məkkəlilər VII əsrin ortalarında qonşu tayfaları öz ətrafında birləşdirdilər. Hicaz əyalətində VII əsrdə yeni din – İslam və ilk müsəlman teokratik dövləti – xilafət yarandı. Xilafətin ilk paytaxtı Mədinə şəhəri olmuşdu.  
thumb|280px|right|İslam dininin yayıldığı dövrdə Ərəbistan yarımadasında ərəb tayfalarının yaşadıqları ərazilər
Ərəb xilafəti VII-VIII əsrlərdə Əməvilərin, VIII-IX əsrlərdə Abbasilərin hakimiyyəti altında olmuşdu. X-XII əsrlərdə Ərəbistan yarımadasında müstəqil əmirliklər, sultanlıqlar yarandı. 

XVI əsrdə ərəb ölkələri, o cümlədən Səudiyyə Ərəbistanı (o vaxtlar Hicaz adlanırdı) Osmanlı imperiyasının təsiri altına düşmüşdü. XVIII əsrin ortalarında türklərin Ərəbistandan çıxarılması hərəkatı başlanır. Bu hərəkata Nəcd əyalətinin Səudilər sülaləsindən olan Əmir Məhəmməd ibn Səud başçılıq edirdi.  
 
XX əsrin əvvəllərində Ərəbistan yarımadasında əmirliklərin birləşdirilməsi və vahid mərkəzi dövlət yaradılması uğrunda mübarizə daha geniş vüsət almışdı. Nəhayət, 1926-cı ilin yanvarında Nəcd əmirliyinin hakimi Əbdül Əziz ibn Səudun başçılığı ilə müstəqil dövlət yaradılır. Əbdül Əziz ibn Səud özünün «Hicaz, Nəcd və Birləşdirilmiş digər əyalətlərin» məliki elan etmişdi. 

1932-ci il 23 sentyabrdə Səudiyyə Ərəbistanı adı almış məlikliyin tarixi-coğrafi əyalətlərinin (Hicaz, Nəcd, Əl-Həsa və ƏlAsir) bir dövlət tərkibində birləşdirilməsi haqqında məlikin fərmanı elan olundu.

1943-cü ildə Səudiyyə Ərəbistanı məlikliyi ilə diplomatik münasibətlər yaradan ABŞ, 1951-ci ildə «Qarşılıqlı müdafiə və qarşılıqlı yardım» haqqında saziş imzalayır. 

Xarici mütəxəssislərin və fəhlələrin ilk dəstələri Səudiyyə Ərəbistanında ötən əsrin 60-cı illərindən gəlmişdi. Ərəb ölkələrinin, Hindistanın, Pakistanın, Banqladeşin, Cənubi Koreyanın, Tayvanın, Filippinin və s. ölkələrin mütəxəssisləri təyyarə meydanları, magistral yollar, iri müəssisələr, elektrik stansiyaları, bank binaları tikdilər, yaşıllıqlar saldılar və indiyədək bu sahillərdə işləyib xidmət edirlər.

Ölkənin tarixində hakimiyyətə qarşı ən böyük çıxış İslam ənənəçilirənin üsyanı oldu. 1979-cu il 20 noyabrdə səhər minə yaxın adam Məkkədə müsəlman dünyasının əsas müqəddəs yeri olan Əl-Həram məscidini tutdu. Hakimiyyət orqanları Məkkədə üsyanı yatırsa da, bəzi dəyişikliklər etməyə məcbur oldu, hökumət bölgələrin inkişafı üçün ayrılan maliyyələşdirməni xeyli artırdı, onların dini həyatdakı məhdudluğunu bir qədər azaltdı.

## İstinadlar

## Mənbə
*
İsrail coğrafiyası

**İsrail coğrafiyası** — İsrail dövlətinin coğrafiyası. İsrailin coğrafiyası çox müxtəlifdir. Belə ki, ölkənin cənubunda səhra şəraiti hökm sürsə də, şimal əraziləri qarlı dağlarla əhatə olunmuşdur. İsrail Asiya qitəsinin qərbində və Aralıq dənizinin şərq sahilində yerləşir. Ölkə şimaldan Livan, şimal-şərqdən Suriya, şərqdən İordaniya və İordan çayının qərb sahili, cənub-qərbdən isə Misirlə həmsərhəddir. İsraildən qərb istiqamətində Aralıq dənizi və Qəzzə zolağı yerləşir.

İsrailin ümumi sahəsi 20770,0 km²-dir ki, bunun da 445 km²-ni su sahəsi təşkil edir. Ölkə şimaldan cənuba doğru 424 km, qərbdən şərqə doğru isə 114 km məsafədə uzanır.

İsrailin cənubunun əsas hissəsini ümumi sahəsi 16 min km² olan Neqev ərazisi əhatə edir. Neqevdən şimalda Yəhudi səhrası yerləşir. Ölkənin İordaniya ilə arasında sərhəddə dünyanın ən alçaq nöqtəsi olan Ölü dəniz yerləşir. İsrailin daxilində yerləşən ən böyük göl olan Təbəriyyə gölü şərqdən Qolan təpələri ilə əhatə olunmuşdur. Qolan təpələrində yerləşən ən hündür zirvə isə Hermon dağıdır.

İsrailin coğrafiyası onlarla müxtəlif torpaq növləri olan müxtəlif bölgələri əhatə edir.

## Çayları və gölləri
İsrailin ən uzun və ən məşhur çayı İordan çayıdır. Bu çay Hermon dağının cənub hissəsində Antilivan dağlarından başlayır, Təbəriyyə gölündən keçərək İordaniya ilə sərhəd boyunca axıb Ölü dənizə tökülür. İordan çayının şimal qolları Dan, Banias və Hasbani çaylarıdır. Bu qollardan yalnız Dan çayı İsrailin sərhədləri daxilində yerləşir. Hasbani çayı Livan ərazisindən, Banias çayı isə Altıgünlük müharibə ərzində Suriyadan ələ keçirilmiş ərazilərdən başlayır.

Təbəriyyə gölü (digər adı ilə Kinneret) ölkənin ən böyük və ən vacib şirin su ehtiyatı hesab olunur. Dərinliyi 46 metrə çatan bu göl dəniz səviyyəsindən 207 metr aşağıda yerləşir.

Təbəriyyədən nisbətən cənub istiqamətində İordaniya ilə sərhəd boyunca dəniz səviyyəsindən 418 metr aşağıda yerləşən, uzunluğu 67 km olan Ölü dəniz yerləşir. Şimala doğru gölün dərinliyi artır.

## Əhali coğrafiyası
2013-cü ilə olan məlumata əsasən İsrailin əhalisi 8 milyon nəfər idi ki, bunun da təqribən 6 milyon nəfərini yəhudilər təşkil edirdi.

Statistik məqsədlərə görə ölkə üç metropolis ərazidən ibarətdir. Bunlar Quş Dan-Tel-Əviv (3,150,000 nəfər), Hayfa (996,000 nəfər) və Beer-Şeva (531,600 nəfər) metropolisləridir. Bəziləri iddia edirlər ki, İsraildə əhalisinin sayına görə ən böyük şəhər olan Yerusəlim, həmçinin Nazaret şəhəri də metropolis ərazilərin siyahısına daxil edilməlidir. Ümumilikdə, İsraildə olan 74 şəhərdən 14-nün əhalisinin sayı 100 min nəfərdən çoxdur.

Əhalinin 76%-i yəhudilərdən, 20%-i ərəblərdən, 4%-i isə başqa millətlərdən ibarətdir. Dini baxımdan əhalinin 76%-i yəhudi, 16%-i müsəlman, 2%-i xristian, 2%-i isə druzlardan ibarətdir.

## Həmçinin bax
* İsrail
* Yaxın Şərq

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Geography and Climate at the Israel Ministry of Foreign Affairs website
* Geography and Nature  at the Israel Ministry of Tourism website
* Geography of Israel  at the Jewish Virtual Library
Katyuşa

* Katyuşa — məşhur sovet mahnısı
* Katyuşa — İkinci Dünya müharibəsi ərəfəsində SSRİ qoşunları tərəfindən aktiv istifadə edilən silah
Moltke körpüsü

**Moltke körpüsü** () — Almaniyanın Berlin şəhərində Şpree çayının üstündə qurulmuş körpü. İnşaatı 1891-ci ildə bitmiş və şimal sahildə yerləşən Alt-Moabit dəmiryol stansiyasını cənubdakı Villi-Brandt-Strasse stansiyasına və Kansler binasına birləşdirir. Körpü Prussiya krallığı ordusuna 30 il rəhbərlik etmiş general-feldmarşal Helmut Karl Bernhard fon Moltkenin (1800–1891) şərəfinə adlandırılmışdır. Körpünün tamamlanmasına az müddət qalmış o vəfat etdiyi üçün açılış mərasimi onun cənazə korteji tərəfindən icra edildi. Körpü 3 arkadan ibarətdir və qum daşından tikilmiş, həmçinin Yohan Böse, Karl Piper və Karl Beqasın heykəlləri ilə bəzədilmişdir.

## Tarixi
İnşaat işləri 1888-ci ildə başlamış və 1891-ci ildə tamamlanmışdır. Körpü 1945-ci ilin aprelində İkinci dünya müharibəsinin sonlarında ağır döyüşə şahidlik etmişdi. Alman müdafiəçilər olan 5000-ə qədər SS və Volksştrum üzvləri körpünün hər iki girişində barrikada qurdular və körpünü partlatmaq üçün minaladılar. Aprelin 28-də general-mayor Semyon Perevyortkinin başçılıq etdiyi sovet 3-cü həmləçi ordu Alt-Moabitdən aşağıya doğru körpüyə tərəf yaxınlaşdılar. Onların məqsədi körpüdən sadəcə 600 metr aralıda yerləşən Reyxstaqı tutmaq idi. Qaranlıq düşəndə sovet əsgərləri körpüyə hücum etdilər. Minaların partladılması körpünü zədələdi və bir hissəsi Şpree çayına düşsə də, hələ də üzərindən kifayət qədər minik və əsgərin keçməsi mümkün idi. Gecə yarısı sovet 150-ci və 171-ci diviziyaları körpünün baş tərəflərini baş verə biləcək hər hansı əks-hücuma qarşı qorumağa başladılar. Məhz buradan onlar Reyxstaqa tərəf hərəkətə başldılar və mayın 1-də buranı zəbt etdilər.

Hər nə qədər dağıntıya məruz qalsa da, körpü müharibə zamanı məhv olmayan tikililərdən biri idi və öz orijinal görünüşünü saxlayırdı. Lakin körpü sonradan təmir edilmiş və müasir nəqliyyatın ağırlığına tab gətirməsi üçün gücləndirilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Read, Anthony & Fisher, David, *"The Fall of Berlin"*, W. W. Norton & Company, New York, 1992, 
* Beevor, Antony *"Berlin: The Downfall 1945"*, Viking-Penguin Books, 2002,
Pakistan coğrafiyası

**Pakistan coğrafiyası** () cənubda Ərəb dənizinin sahillərindən şimalda Qaraqorum dağlarına qədər müxtəlif təbii zonaları əhatə edir. Pakistan geoloji olaraq həm Hindistan, həm də Avrasiya tektonik platformasında yerləşir. Bu iki platformanın toqquşma zonasında yerləşən Gilgit-Baltistan və Azad Kəşmir bölgələrində tez-tez dağıdıcı zəlzələlər baş verir.

Pakistan şərqdən Hindistan, qərbdən Əfqanıstan, cənub-qərbdən İran, şimal-şərqdən isə Çin dövlətləri ilə həmsərhəddir. Ölkə geosiyasi baxımdan olduqca mürəkkəb, tez-tez hərbi toqquşmaların baş verdiyi regionda yerləşir. Regionda baş verən bu cür münaqişələrə Hindistanla Pakistan arasında Kəşmir və Əfqanıstanla Pakistan arasında Durand xətti kimi mübahisəli əraziləri misal göstərmək olar. Pakistanın qərb sərhədləri istiqamətində yerləşən Heybər keçidi və Bolan keçidi kimi ərazilər Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Asiya regionları arasında mühüm miqrasiya marşrutları hesab olunur.

## Beynəlxalq sərhədləri
Pakistan qurudan dörd ölkə ilə həmsərhəddir. Sərhədlərinin ümumi uzunluğu 6,774&nbsp;km təşkil edir.

Əfqanıstanla olan sərhəd Hinduquş, Pamir dağları və mübahisəli ərazi olan Durand xətti boyunca uzanır. Sərhədin uzunluğu 2,430&nbsp;km təşkil edir. 1947-ci ildə Pakistan müstəqillik əldə etdikdən sonra Durand xətti pakistanlılar və əfqanlar arasında münaqişə mövzusu olmuşdur. Hər iki tərəf ərazinin özünə məxsus olduğunu iddia edirdi. Bu ərazi barədə yekun qərar 1994-cü ildə qəbul edilmişdir. Hazırda Əfqanıstan ərazisi hesab olunan Vahan dəhlizi Pakistan və Tacikistanı bir-birindən ayırır. Vahan dəhlizindən şərqə doğru ümumi uzunluğu 510&nbsp;km olan Pakistanla Çin Xalq Respublikası arasında sərhəd başlayır. Bu sərhəd xətti Qaraqorum keçidinə qədər davam edir. Bu sərhəd xətti 1961-ci ildən 1965-ci ilə qədər rəsmi İslamabad və Pekin arasında danışıqlardan sonra razılaşdırılmışdır. Kəşmir məsələsi həll olunduqdan sonra bu barədə yenidən danışıqların olacağı da gözlənilir.

İran İslam Respublikası ilə Pakistan arasında sərhəd xəttinin tanınması barədə razılaşma 1957-ci ildə imzalanmışdır. Bu iki lkə arasında sərhədin ümumi uzunluğu 909&nbsp;km təşkil edir.

Pakistanla digər qonşusu olan Hindistanla əlaqələr isə hər iki ölkə müstəqilliyini əldə etdikdən bəri hələ də gərgin olaraq qalır. Lahor şəhərinin şimal-şərqindən Qaraqorum keçidinə qədər uzanan atəşkəs xəttinin uzunluğu 130&nbsp;km təşkil edir. Bu xətt 2 iyul 1972-ci il tarixində İndira Qandi və Zülfüqar Əli Bhutto arasında imzalanmış Şimla razılaşmasından sonra "Nəzarət xətti" adlanır.

## Həmçinin bax
* Pakistan
* Kəşmir məsələsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Pakistan Geographic
Suda adası

**Suda adası**  ()- Krit adasının şimal-qərbində Suda buxtasının sahilində yerləşən Yunanıstana məxsusdur.

## Tarixi
Mühüm strateji mövqeyə məxsus olan bu ada Suda buxtası sahillərində yerləşir. XVI əsrdə venesiyalılar burada adada qala inşa etmişdilər.  1669-cu ildə Krit adası Osmanlı İmperiyası tərəfindən işğal edildikdən sonra, 1715-ci ilə kimi 46 il ərzində ada venesiyalılar adada hökmranlıq etmişdirlər. Bu üç qala Venesiyanın mühüm ticarət yollarını qoruyurdu.Həmçinin türklərlə yeni bir müharibə üçün strateji əsaslar kimi xidmət edirdi.

## Müasir vəziyyəti
Hal-hazırda Suda körfəzinin suları mövcud NATO bazasıdır. Bu adaya turistlərin daxil olması belə qadağan edilmişdir. XVI əsrin Venesiya qalasının qalıqları adada saxlanılır.

## Həmçinin bax
* Krit adası
* Yunanıstan 
* Elafonisi adası 
* Diya adası

## İstinadlar
Tesla Semi

**Tesla Semi** — Tesla kompaniyası tərəfindən istehsal olunmuş eletrik yük avtomobili.

## İstinadlar
Diya adası

**Diya adas**ı ()-Krit adasının şimalında ada. İraklionanın 14 km şimalında yerləşir.

## Əsas göstəriciləri
Sahəsi 12,5 km², uzunluğu isə 3 km-dir. 2011-ci ilin məlumatına görə adadın əhalisi yoxdur. İnzibati cəhətdən Hersonissosa aid edilir ki, oda öz növbəsində İraklionaya daxildir.

## Canlılar aləmi
Ada qoruq hesab edilir. Adada bir çox nadir bitki və heyvan növləri yaşamaqdadır. Bunların içərisində müxtəlif növ ilbizləri və kərtənkələlər və bir çox bitki növlərini söyləyə bilərik.

## Əhalisi
1991-ci ildə- 0 nəfər

2001-ci ildə- 2 nəfər

2011-ci ildə- 0 nəfər

## Həmçinin bax
* Krit adası
* Yunanıstan
* Suda adası

## İstinadlar
Elafonisi adası

**Elafonisi adası** () — Aralıq dənizində ada. Hərfi mənası "marallar adası"dır.

## Coğrafi mövqeyi
Krit adasının cənub-qərbində yerləşir. İnzibati cəhətdən Xanyaya aiddir. Sahildən 100 metr məsafədə yerləşir. 1907-ci ildə 22 fevralda Elafonisi adası sahillərində gəmi qəzası nəticəsində 38 insan vəfat etmişdir. Onların şərəfinə memorial xaç və mayak tikilmişdir. İkinci Dünya müharibəsi dövründə bu mayak almanlar tərəfindən dağılmışdır.

## Həmçinin bax
* Diya adası
* Suda adası
* Krit adası
* Yunanıstan

## İstinadlar
# **↑** Website of local Kissamos, Mythymna and Inachorio (Greek); Article in Ta Nea newspaper of 17 August 2007 (Greek); Alan Hall: ''Walking in Western Crete: 45 walks in Kissamos and Selinos'', S.200 (English)
# **↑** Imperatrix – The Wreck 
# **↑** Kissamoslive (clubs.pathfinder.gr)
Qavdos adası

**Qavdos adası**- ()- Aralıq dənizində Yunanıstana məxsus ada.

## Əsas xüsusiyyəti
Krit periferiyasının Qavdos əyalətinə aiddir. Tripiti burnu Yunanıstanın və Avropanın ən cənub nöqtəsi hesab edilir.

## Coğrafi mövqeyi
Krit adasının cənubundan 35&nbsp;km məsafədə yerləşir. Adanın sahəsi-27 km²-dir. Dəniz səviyyəsindən ən hündür nöqtəsi isə 345 m-dir. 2011-ci ildə aparılan əhali siyahıya alınmasına əsasən adadın 152 nəfər əhalisi vardır. Belə ki, bu ada Krit adalarının içərisindən ən çox əhalisi olan bu adadır. Buranın əhalisi əsasən kənd təsərrüfatı ilə məşğul olur. Son illərdə ada da turizm inkişaf etməkdədir.

## Nəqliyyat əlaqələri
Qavdos- ən çətin gedilən Yunanıstan adalarındandır. Adada aeroport yoxdur. Belə ki, dünya ilə əlaqə teplaxodlarla mümkündür ki, bu da həftədə bir neçə dəfə aparılır.

## Həmçinin bax
* Suda adası
* Diya adası
* Elafonisi adası
* Krit adası

## İstinadlar
Xrisi adası

**Xrisi adası** ( — *"золотой"*; также известен как *Гайдурониси* — *"ослиный остров"*)- Yunanıstanın yaşayış olmayan adası.

## Coğrafi mövqeyi
İerapetrı adasından 20 km cənubda yerləşir. Adanın uzunluğu-5 km, eni isə-1 km-dir. Dəniz səviyyəsindən orta yüksəkliyi-10-dir. Adanın ən hündür nöqtəsi dəniz səviyyəsindən-31 m-dir. Bu adadan 700 m aralıda Mikronisi adaları yerləşir.

## Təsviri
Xrisi adası özünün qumlu, dyunlu plyajları və həmçinin sidr meşələri ilə məşhurdur. Adanın qərbində Minoy dövrünə aid qədim yaşayış məskəni və 13-cü əsrdə tikilmiş müqəddəs Nikolay kilsəsinin xarabalıqları yerləşir. Burada əhali Bizans İmperiyası dövründə yaşamışdır. Buranın əsas sərvəti balıq və xörək duzu hesab edilir. Ada Bizans İmperiyası dağıldıqdan sonra demək olar ki, unudulmuşdur. Sadəcə bəzi vaxtlarda bu ada sığınacaq kimi istifadə edilirdi.

## Ətraf mühütin mühafizəsi
Xrisi adası hal-hazırda qorunan ada kimi qorunur. Burada livan sidr ağacları uzanırdı. Burada təmiz su yoxluğu mövcuddur. Burada ağacların orta yaşı 200 ildir. Onların uzunluğu isə 7 metrdir. Bəzi ağacların yaşı 300-ü keçib, hündürlükləri isə 10 metri keçməkdədir. Ağaclar 28 hektar ərazini əhatə edir.

## Plyajları

Xrisi öz adını qızılı qumlardan götürmüşdür. Belə ki, bu qumlar bütün sahilboyu əraziləri əhatə etməkdədir. Qızılı Beleqrina plyajı adanın məşhur plyajlarındandır. Sahilboyu ərazilərdə dəniz qulaqları geniş yayılmışdır.

## Həmçinin bax
* Paksimadiya adası
* Suda adası
* Diya adası
* Qavdos adası 
* Elafonisi adası 
* Krit adası

## İstinadlar
Kianq

**Kianq** () — atlar fəsiləsini  cinsinə aid otyeyən təkdırnaqlı məməli yarımnövü. Onlara əsasən, Tibet və onun ətraf ərazilərində müşahidə edilir. Kianq Qulanların bir yarımnövü hesab edilir. Ancaq onlar digər yarımnövlərdən iri olur və daha çox ata bənzəyir.

## Xarici görünüş

Kianqların uzunluğu 210 sm, hündürlüyü 142 sm, çəkisi isə 250–400 kq ola bilir. Yayda rəngləri parlaq qırmızı rəng alır. Qışda tükləri uzanır. Rəngi qonurlaşır. Belinin tən ortasından qara xətt keçir.

## Yayılması

Kianqlar əsasən, Tibetin dağ massivlərində və platolarında, Himalaydan şimaldakı ərazilərdə yayılmışlar. Ən çox saylı populyasiya Tibet Muxtar Rayonu ərazisində müşahidə edilir. Onlara həm də Hindistan və Nepal ərazilərində belə rastlamaq mümkündür. Onların yayılma arealı 5000 metr hündürlüyə sahib olan dağ quru çölləridir.

## Xüsusiyyətləri

Kianqlar qruplar halında yaşayırlar. Onlar sayları 5–400 baş olan qruplar təşkil edə bilirlər. Qrupun rəhbəri bir qayda olaraq iri dişi olur. Qruplar daimi olur. Onlar qida arxasınca uzun məsafə qət etməli olurlar. Erkəklər bütün yay dönəmində tənha yaşayır. Qışda isə subaylardan ibarət olan qrupa qoşulur.

Onlar qida və su arxasınca uzun məsafə qət edə bilirlər. Bu canlılar otyeyən olduğundan əsasən otlarla qidalanırlar. Otun bol olduğu dönəmdə 45 kq əlavə çəki ala bilirlər (iyul-avqust).

## Çoxalması

İyul-avqust aylarında qrup halında gəzən dişilərin arxasınca düşərək çütləşmək üçün mübarizə aparmalı olurlar. Çütləşmə dövrü sentyabrın ortaları bitir. Boğazlıq dövrü bir il çəkir. Onlar ancaq bir bala doğurlar. Bala doğulduqdan bir neçə saat sonra ayaq üstə dura bilirlər. Yetkinlik dövrünə iki və yuxarı uyaşlarında çatırlar. İndiyə kimi ən çox yaşayan kianqın yaşı 26 olmuşdur.

## Təhlükə

Vəhşi eşşək növlərindən fərqli olaraq nəslinin kəsilməsi təhlükəsi yoxdur. Ancaq bununla belə sayında son 50–60 il ərzində azalma müşahidə edilir. Hazırda Çində 65 min kianq vardır. Onlardan 45 mini Tibetin payına düşür. Hindistanda 2000 baş olması ehtimal edilir. Pakistan, Nepal və Butanda sayları məlum deyil.

## Təsnifat
Bəzən Kianqları Qulanların bir növü olaraq qəbul edirlər. Ancaq DNK analizləri onların müstəqil növ olmasını təsdiq etmişdir. Onların üç yarımnövü vardır:
* *E. k. polyodon*
* *E. k. holdereri*
* *E. k. kiang*

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Ronald M. Nowak: *Walker’s Mammals of the World.* Johns Hopkins University Press, Baltimore 1999, ISBN 0-8018-5789-9.

## Xarici keçidlər

* Kianq
Paksimadiya adası

**Paksimadiya adası** ()- iki məskunlaşmamış adadır.

## Coğrafi mövqeyi
Krit adasının cənubunda Mesara boğazının yaxınlığında, Ayiliya-Qalini adasının 12&nbsp;km cənubunda yerləşir. Adaların yaxın yerləşməsindən yana onları bir ada kimi adlandırırlar.

## Etimologiyası

Yerli əhali bəzən onu Elephantaki adlandırır. Belə ki, adanın forması balaca filin su üzərində uzanmasını xatırladır. Bəzi bənzətmələrdə isə onu arpa qırıntıları kimi-Paximadi adlandırılır. Bəzi krit mifologiyalarına görə isə Yay Tanrısı bu adada Apollon vı Artemida əkiz qardaşlarını dünyaya gətirmişdir.

## Əsas xüsusiyyətləri
Qərb adanın sahəsi-1,1 km² və onun hündürlüyü 252 m-dir. Şərq adasının sahəsi isə-0,6 km² hündürlüyü isə 166 metrdir. Bu adalar 2003-ci ildə Klausa Modika  romanının mərkəzindədir.

## Həmçinin bax
* Suda adası
* Diya adası
* Qavdos adası 
* Elafonisi adası 
* Krit adası

## İstinadlar
# **↑** Паксимадия // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 272.
# **↑** Балканские страны, юг // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 1999 г. ; отв. ред.: Т. Г. Новикова, Т. М. Воробьёва. — 3-е изд., стер., отпеч. в 2002 г. с диапоз. 1999 г. — М. : Роскартография, 2002. — С. 104—105. — .
# **↑** Древнегреческая мифология: Аполлон – Бог наук и искусств  (рус.) на сайте Grekoblog: Греция и Крит.
# **↑** Путешествия по северному и восточному Криту  (рус.) (Наше Большое Греческое Путешествие. Часть 3) на сайте otzyv.ru.
# **↑** *Modick K.* Der kretische Gast. — Frankfurt am Main: Piper Verlag GmbH, 2005. — 464 p. — .
Sergey Paracanov muzeyi

**Sergey Paracanov muzeyi** () — erməni əsilli sovet kinorejissoru Sergey Paracanovun şərəfinə yaradılıb. İrəvanın ən tanınmış muzeylərindən biridir. Muzey özündə Paracanovun ədəbi-bədii irsini təcəssüm etdirir.

## Tarixi
Muzey 1988-ci ildə Paracanov İrəvana köçən zaman yaradılıb. Bu məkanı və tikinti layihəsini rejissor özü seçmişdir. 1988-ci ildə baş vermiş Spitak zəlzələsinə və sosial-iqtisadi problemlərə görə muzey Paracanovun ölümündən bir il sonra, 1991-ci ilin iyununda açılıb.

Muzeyin təsisçi-direktoru Zaven Sarkisyandır. Muzey öz sərgiləri, nəşrləri və fəxri qonaqları ilə İrəvanın mədəniyyət mərkəzlərindən biri hesab olunur. Qonaqlar sırasına Qızıl Ərik İrəvan Beynəlxalq Film Festivalına gələn nüfuzlu şəxslər də daxildir. Paulo Koelyo, Vim Venders, Mixail Vartanov, Tonino Querra, Enrika Antonioni, Atom Eqoyan, Nikita Mixalkov, Vladimir Putin, Aleksandr Lukaşenko, Yevgeni Yevtuşenko, Arnold Rüytel, Valdas Adamkus, Tarya Halonen, Donald Nut və bir çox başqa məşhur şəxslər muzeylə tanış olublar.

## Sərgi
Muzey ənənəvi Qafqaz üslublu binada yerləşir və iki mərtəbədən ibarətdir. Təxminən 1400 eksponatı əhatə edən sərgi özündə muzeyin kolleksiyasını təşkil edən qurma, kollaj, toplu, rəsm, kukla və şlyapaları əks etdirir. Muzeydə həmçinin, çap olunmamış ssenarilər, rejissorun həbsxanada olarkən ərsəyə gətirdiyi libretto və müxtəlif incəsənət nümunələri sərgilənir. Digər eksponatlar arasında yenidən qurulmuş iki memorial otaq, orijinal plakatlar, festivallardan alınan mükafatlar, Federiko Fellini, Lilya Brik, Andrey Tarkovski, Mixail Vartanov və Yuri Nikulinin şəxsi məktubları; muzeyə gəlmiş Tonino Querra, Vladimir Putin və "Paracanov muzeyində gecə" filminin rejissoru Roman Balayanın hədiyyələri yer alır. Muzeydəki incəsənət nümunələri Paracanovun şəxsi prinsipləri əsasında təşkil olunub.

Muzey Kann, Afina, Tokio, Moskva, Roma, Tehran, Hollivud və başqa şəhərlər də daxil olmaqla, təxminən 50 sərgi təşkil edib.

Ermənistanın *Rediscovering Armenia* bələdçi-nəşrinə əsasən, "İrəvanın ən yaxşı muzeyi kiçik və məxsusidir və məşhur sovet rejissoru Sergey Paracanovun sonuncu potensial mənzili sayılır".

## Rəylər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Parajanov museum
*Sergey Parajanov Museum 
*Sergey Parajanov Museum Reviews
Birinci Hind-Çin müharibəsi

**Birinci Hind-Çin müharibəsi** (tez-tez «Hind-Çin müharibəsi» adlandırır) — Fransanın Hind-Çində olan müstəmləkələri əldə saxlamaq üçün olan müharibədir. 1946-1954-cü illərdə baş verib. 

Müharibənin əsas hadisələri Vyetnam ərazisində olub. Orda 2 sentyabr 1945-ci ildə Milli Şüranın seçkilərdə qalibiyyətindən sonra patriotik Vyetmin hərakatı tərəfindən Demokratik Vyetnam Respublikası elan olunmuşdur. Hərbi əməliyyatlar eləcə də Kamboca və Laos ərazisində də gedirdi, lakin burada onlar müharibənin əsas gedişatına təsir göstərmədilər. 1949-cu ildə Fransa öz tərəfindən Vyetnam ərazisində «Vyetnam Dövləti» yaradılmasını elan etdi.  

Vyetnamın özündə Birinci Hindçin müharibəsi «Müqavimət Müharibəsi» kimi məşhurdu. «Müqavimət Müharibəsi» —  1945-1954-ci illərin fransanın müstəmləkə idarəçiliyinə qarşı olan hərbi-siyasi «Vyetmin» hərakatı əqidəsi altında birləşmiş vyetnam millətçilərin və kommunistlərin müharibəsidir.  

Fransa öz mübarizəsini ABŞ və Böyük Britaniyanın yerli tərəfkeşlərinin köməyi və dəstəyi ilə aparırdı. Demokratik Vyetnam Respublikası müharibəni Çin və SSSR-in kömək və dəstəyi ilə aparırdı. Birinci Hindçin müharibəsi vyetnam ərazisinin 17-ci paralellə bölünməsi ilə yekunlaşdı. İki müstəqil dövlət əmələ gəldi: şimalda Demokratik Vyetnam Respublikası (paytaxtı —  Hanoy) və cənubda Vyetnam Dövləti (paytaxtı — Sayqon).

## Müharibənin tarixi

### Müharibənin zəmini
1940-cı il sentyabrın 22-də Fransanın təslim olmağından sonra Fransız Hindçini yapon əsgərləri tərəfindən işğal edildi. Vyetnam kommunistləri bu dövrdə bir neçə üsyan cəhdi göstərdilər: 1940-cı ilin sentyabr-oktyabr aylarında Vyetnamın Bakşon rayonunda (Vyetnamın şimalı), 1940-cı ilin noyabr-dekabr aylarında Vyetnamın cənubunda və 1941-ci ilin yanvarında Dolyong (mərkəzi Vyetnam) əyalətində. Bu üsyanlar fransız əsgərləri tərəfindən yatırılmışdı. Nəticədə cənubi və mərkəzi Vyetnamda kommunist təşkilatları əhəmiyyətli dərəcədə itkiyə məruz qalıblar.

1941-ci ilin may ayında «Vyetmin» təşkilatı yaradıldı.Vyetminin ilk dayaq nöqtələri Hindçinin Kaobanq əyalətindəki və Lanqşon əyalətinin Bakşon rayonunundakı komunist partiyasının fəalları tərəfindən yaradılmışdılar. Eləcə də burda 1941-ci ilin sonunda ilkin partizan orduları yaradılmışdır. Habelə 1942-ci ilin martına kimi Bakşon rayonunda böyük partizan ordusu fəaliyyat göstərmişdi.

1941-1942-ci illərdə Vyetnamın əsas fəaliyyət istiqaməti Vietbakda - Vyetnamın şimalında olmuşdur, Çin ilə sərhəddə bitən dağ-meşəlik ərazidə. Burada ilk partizan bazaları yaradılmış, kadr hazırlığı aparılmışdır.

1943-ci ilin Vyetminin fəaliyyətinin artması ilə əlaqədər yaponlar tərəfindən miqyaslı şəkildə Vyetminin silahlı qüvvələrin dislokasiya etdi.

## Həmçinin bax
* Vyetnamda müharibə (1945–1946)
## İstinadlar
Dionisades adası

**Dionisades adası** (, также Γιανυσάδες — *Gianysades*)- Krit adasının şimal-şərqində balaca adalar qrupudur. Yunanıstana aiddir.

## Coğrafi mövqeyi
Adalar qrupuna Yanisada, Draqonada, Paksimada və Prasonisi adaları daxildir. Lasitinin Sitiya bölgəsinə aid edilir. Ada ərazisi qorunmaqdadır. Belə ki, burada nadir bitki və heyvan növləri yaşamaqdadır. Adalar qədim zamanlarda qədim yunan tanrısı Dionisin idi. Adada aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində arxeoloqlar qədim və erkən xristian dövrlərinə aid olan əsərləri aşkar etmişlər ki, əvvəllər adanın məskunlaşdığını sübuta yetirmişlər.

## Həmçinin bax
* Paksimadiya adası
* Suda adası
* Diya adası
* Qavdos adası 
* Elafonisi adası 
* Krit adası

## İstinadlar
# Балканские страны, юг // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО "Картография" в 1999 г. ; отв. ред.: Т. Г. Новикова, Т. М. Воробьёва. — 3-е изд., стер., отпеч. в 2002 г. с диапоз. 1999 г. — М. : Роскартография, 2002. — С. 104–105. — .
# (Google Books), deutsch
# (verschiedene Ausführungen), englisch
# アーカイブされたコピー. Проверено 18 декабря 2010. Архивировано 21 июля 2011 года. Βορειανατολικό άκρο της Κρήτης Διονυσάδες, Ελάσα και Χερσόνησος Σιέρο (Greek)
# Chances and limits of floristic island inventories : The Dionysades group (South Aegean, Greece) re-visited.
Sabah (dəqiqləşdirmə)

* Sabah — kişi adı.
* Sabah (ştat)
* Sabah (qəzet)
* Sabah FK - Bakını təmsil edən futbol klubu
* Sabah BK - Bakını təmsil edən basketbol klubu