Qarlı bayquş

**Qarlı bayquşu** — Qütb bayquşu, ağ bayquş və Arktik bayquş kimi də tanınan qarlı bayquş (Bubo scandiacus) əsl bayquş ailəsindən iri, ağ bayquşdur. Qarlı bayquşların vətəni həm Şimali Amerikanın, həm də Palearktikanın Arktika bölgələrindədir, əsasən tundrada çoxalır. Onun yaşayış mühitinə və həyat tərzinə bir sıra unikal uyğunlaşmaları var ki, bu da digər mövcud olan bayquşlardan olduqca fərqlənir. Bayquşun ən böyük növlərindən biri, əsasən ağ tüklü yeganə bayquşdur. Kişilər daha təmiz ağ olur, qadınlarda isə daha geniş tünd qəhvəyi ləkələr olur. Yetkinlik yaşına çatmamış erkək qarlı bayquşların tünd işarələri var ki, onlar yetkinliyə çatana qədər dişilərə bənzəyir və bu zaman onlar adətən ağarırlar. Qanaddakı qəhvəyi işarələrin tərkibi, qüsursuz olmasa da, fərdi qarlı bayquşların yaşını və cinsiyyətini təyin etmək üçün ən etibarlı üsuldur.

Əksər bayquşlar adətən gündüzlər yatır gecələr isə oyaq qalır və ov ovlayırlar, lakin qarlı bayquş gündüzlər, xüsusən də yayda çox vaxt aktivdir. Qarlı bayquşlar adətən tundranın torpağındakı kiçik bir yüksəlişdə yuva qururlar. Qarlı bayquş çox vaxt 5-dən 11-ə qədər çox böyük bir yumurta qoyur, yumurtaların qoyulması və yumurtadan çıxması əhəmiyyətli dərəcədə yavaşlayır. Qısa Arktika yayına baxmayaraq, gənclərin inkişafı nisbətən uzun müddət çəkir və payızda müstəqillik tapır.

Qarlı bayquş köçəri quşdur, nadir hallarda eyni yerlərdə və ya eyni cütlərlə illik olaraq çoxalır və yırtıcı olmadıqda çox vaxt heç çoxalmır. Əsasən köçəri quş olan qarlı bayquşlar Arktikaya yaxın demək olar ki, hər yerdə gəzə bilər, bəzən gözlənilmədən çoxlu sayda cənuba doğru hərəkət edir. Bununla belə, son məlumatlar növlərin sürətlə azaldığını göstərir.

## Taksonomiyası
Qarlı bayquş, *Karl Linnaeus* tərəfindən 1758-ci ildə *Systema Naturae-nin* 10-cu nəşrində təsvir edilən çoxlu quş növlərindən biri idi və burada ona *Strix scandiaca binomial* adı verilmişdir. Bubo cinsinin adı Latın dilində "buynuzlu bayquş" deməkdir və *scandiacus* "Skandinaviya" üçün Neo-Latın dilindədir. Keçmiş ümumi adı *Nyctea* yunan dilindən "gecə" mənasını verir. Linnaeus əvvəlcə bu bayquşun müxtəlif tüklərini ayrı növlər kimi təsvir etdi, qarlı bayquşların erkək nümunələri *Strix scandiaca*, ehtimal olunan dişiləri isə *Strix nyctea* hesab olunurdu. Çox vaxt səlahiyyətlilər osteoloji fərqlərə əsaslanaraq ayrı cinsi saxlamağa həvəslənirlər.

Genetik testlər qarlı bayquşların digər Bubo bayquşlarından genetik cəhətdən təxminən 8% fərqlənən kifayət qədər fərqli bir genetik quruluşu ortaya qoydu, bəlkə də növləri *Nyctea* altında ayrı hesab edənlərə inam verdi. Genetik testlər, qarlı bayquşun təxminən 4 milyon il əvvəl əlaqəli növlərdən ayrıla biləcəyini göstərdi. Bundan əlavə, qarlı bayquşla genetik olaraq ən yaxın əlaqəli canlı növünün böyük buynuzlu bayquş (Bubo virginianus) olduğu müəyyən edilmişdir. Daha geniş miqyasda, ümumiyyətlə bayquşların, genetik materiallar vasitəsilə, Caprimulgiformes kimi zahirən oxşar qrupların heç də yaxından əlaqəli olmadığı ortaya çıxan çox fərqli bir qrup olduğu müəyyən edilmişdir.
Qarlı bayquşların skelet quruluşunu qartal bayquşlarından necə ayırd etmək barədə bəzi erkən qarışıqlıqlara baxmayaraq, qarlı bayquşların fosil tarixi kifayət qədər yaxşı sənədləşdirilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, qarlı bayquş bir vaxtlar Şimal yarımkürəsinin çox hissəsinin buz dövrünün ortasında olduğu Dördüncü buzlaşma zamanı cənuba daha geniş və daha uzaqlara yayılmışdır. Fosil qeydləri göstərir ki, qarlı bayquşlara vaxtilə Avstriya, Azərbaycan, Çexoslovakiya, İngiltərə, Fransa, Almaniya, Macarıstan, İtaliya, Polşa, Sardiniya və İspaniyada, eləcə də Amerika qitəsində Uels burnunda, Kiçik Kiska adasında, *St. Lawrence Island* və *İllinoys* ştatında. Son Pleystosendə ərazi cənuba doğru Bolqarıstana qədər daha da genişləndi (80.000–16.000 il, Kozarnika mağarası, W Bolqarıstan). Bundan əlavə, qarlı bayquş digər Avropa bayquşları ilə oxşar genetik müxtəlifliyə malikdir.

Qarlı bayquşların skelet quruluşunu qartal bayquşlarından necə ayırd etmək barədə bəzi erkən qarışıqlıqlara baxmayaraq, qarlı bayquşların fosil tarixi kifayət qədər yaxşı sənədləşdirilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, qarlı bayquş bir vaxtlar Şimal yarımkürəsinin çox hissəsinin buz dövrünün ortasında olduğu Dördüncü buzlaşma zamanı cənuba daha geniş və daha uzaqlara yayılmışdır. Fosil qeydləri göstərir ki, qarlı bayquşlara vaxtilə Avstriya, Azərbaycan, Çexoslovakiya, İngiltərə, Fransa, Almaniya, Macarıstan, İtaliya, Polşa, Sardiniya və İspaniyada, eləcə də Amerika qitəsində Uels burnunda, Kiçik Kiska adasında, *St. Lawrence Island* və *İllinoys* ştatında. Son Pleystosendə ərazi cənuba doğru Bolqarıstana qədər daha da genişləndi (80.000–16.000 il, Kozarnika mağarası, W Bolqarıstan). Bundan əlavə, qarlı bayquş digər Avropa bayquşları ilə oxşar genetik müxtəlifliyə malikdir.

## Təsviri
Qarlı bayquş əsasən ağ rəngdədir. Onlar *qütb ayıları* (Ursus maritimus) və *Arktik tülkü* (Vulpes lagopus) kimi yırtıcı məməlilərdən daha təmiz ağdırlar. Çox vaxt çöldə görünən bu bayquşlar solğun qayaya və ya yerdəki qar parçasına bənzəyir. Adətən onun qulaq pərdələri yoxdur, lakin çox qısa (və yəqin ki, köhnəlmiş) tutamlar bəzi hallarda, bəlkə də ən çox yuvada oturan dişi tərəfindən tikilə bilər. Qulaq tutamları təxminən 20–25 mm (0,79–0,98 düym) ölçülür və təxminən 10 kiçik lələkdən ibarətdir. Qarlı bayquşun parlaq sarı gözləri var. Onların sırf ağ olması ilə bağlı şöhrətinə baxmayaraq, Rusiya muzeyindəki 129 yetkin kişi nümunəsindən yalnız 3-də tünd ləkələr demək olar ki, tamamilə yox idi. Bununla belə, ən tünd erkəklər və ən açıq dişilər tükləri ilə demək olar ki, fərqlənmirlər. Nadir hallarda, həm tarlada, həm də əsirlikdə qeydə alındığı kimi, dişi demək olar ki, saf ağ görünə bilər. Bəzi növlərin yetkinlikdən sonra yaşla solğunlaşdığına dair bəzi sübutlar var. Bir araşdırmanın nəticələrinə görə, kişilər adətən daha yüngül olur, lakin həmişə deyil və düzgün qocalmaq son dərəcə çətindir, bəzən fərdlər ya daha açıq, tündləşir, ya da yaşla görünüşlərini dəyişmirlər. Digər çox solğun bayquşda (Tyto alba) ləkələnmənin cinsi dimorfizmi genetikadan qaynaqlanır, qarlı bayquşlarda isə ətraf mühit bunun əvəzinə diktə edən amil ola bilər.

Cücələr əvvəlcə bozumtul ağ olur, lakin mezoptil tüklərində tez tünd boz-qəhvəyi rəngə keçir. Bu növ lələk tundra torpaqlarını əhatə edən müxtəlif rəngli likenlərə qarşı effektiv şəkildə kamuflyaj edir. Bu yaxınlarda yeni doğulmuş gənclər qanadlarında qaranlıq işarələmə nümunələri ilə artıq yarı etibarlı dərəcədə cinsiləşdirilə bilər. Sübutlar göstərir ki, qarlı bayquşlar 3–4 yaşlarında yetkin tüklərə çata bilər, lakin fraqmentli məlumatlar göstərir ki, bəzi erkəklər tam yetkin deyil və/yaxud 9 və ya 10-cu yaşa qədər əldə edə biləcəkləri qədər ağ tükləri olur. Ümumiyyətlə, qarlı bayquşların tükənməsi Avrasiya qartal bayquşlarına nisbətən daha tez baş verir.

Qarlı bayquşun ayaq barmaqları son dərəcə qalın tüklü ağ, pəncələri isə qaradır. Ayaq barmaqlarının lələkləri hər hansı bayquşun ən uzunu bilinir, orta hesabla 33,3 mm (1,31 düym) ilə, 2-ci ən uzun ayaq lələkləri 13 mm (0,51 düym) olan böyük buynuzlu bayquşa qarşı bəzən qarlı bayquşların gözlərində zəif qaramtıl kənar görünə bilər və tünd boz rəngə sahib ola bilər, baxmayaraq ki, bu, çox vaxt lələk örtüyündən və qara qanundan görünmür. Qarlı bayquşların uçuşu sabit və birbaşa olmağa meyillidir və böyük, yavaş uçan şahin uçuşunu xatırladır. Bayquşların son dərəcə böyük gözləri var, bunlar qarlı bayquş kimi böyük növlərdə insanlarınki ilə demək olar ki, eyni ölçüdədir. Diametri təxminən 23,4 mm (0,92 düym) olan qarlı bayquşun gözü böyük buynuzlu və Avrasiya qartal bayquşlarından bir qədər kiçikdir, lakin bəzi digər iri bayquşlarınkindən bir qədər böyükdür. Bayquşlar hər hansı quşun ən böyük beyninə malikdirlər (bayquş növlərinin ölçüsünə uyğun olaraq böyüyür), beyin və göz ölçüsü, bəlkə də artan gecəlik və yırtıcı davranışdan daha az zəka ilə əlaqəlidir.

## Yayılma və yaşayış yeri

### Yetişdirmə diapazonu
Qarlı bayquş adətən şimal dairəvi qütb bölgəsində olur, burada yay evini 60° şimal enliyindən şimala çevirir, bəzən isə 55 dərəcə şimala enir. Bununla belə, bu, xüsusilə köçəri quşdur və yırtıcı növlərindəki populyasiyanın dəyişməsi onu köçməyə məcbur edə bildiyi üçün daha cənub enliklərində çoxaldığı bilinir. Ümumi damazlıq sahəsi 12.000.000 km² (4.600.000 sq mi) bir qədər çox ərazini əhatə etsə də, yalnız təxminən 1.300.000 km² (500.000 sq mi) çoxalma ehtimalına malikdir, yəni. 3–9 ildən çox olmayan aralıqlarla çoxalma. Qarlı bayquşlar Alyaskanın, Şimali Kanadanın və Avro-Sibir bölgəsinin ən şimal hissələrinin Arktika tundrasında yuva qurur.

1967–1975-ci illər arasında Şotlandiyanın şimalındakı Şetland adalarının uzaq Fətlər adasında yetişdirilən qarlı bayquşlar Şetland RSPB nəzarətçisi Bobbi Tulloch tərəfindən aşkar edilmişdir. Köhnə qeydlər göstərir ki, qarlı bayquşlar bir vaxtlar Şetlendlərin başqa yerlərində yarı-müntəzəm yetişdirilmiş ola bilər. Onlar Qrenlandiyanın şimalında (əsasən Pear Torpağı) və nadir hallarda "dağlıqların təcrid olunmuş hissələrində" İslandiyada yayılır. Oradan, Şpitsbergen və qərb və şimal Skandinaviya kimi şimal Avrasiyada çoxalırlar. Norveçdə onlar adətən Troms və *Finnmarkda* çoxalırlar və nadir hallarda Hardangervidda qədər cənubda və İsveçdə bəlkə də Skandinaviya dağlarına qədər uzanırlar, Finlandiyada çoxalma çox qeyri-sabitdir.

Onlar həmçinin Şimali Sibir, Anadır, Koryakland, Taymır yarımadası, Yuqor yarımadası, Saxa (xüsusilə Çukochya çayı) və Saxalin də daxil olmaqla Rusiyanın şimalının böyük hissəsində yayılmışdır. Cənubda Komi Respublikasında və hətta Perm diyarının cənubundakı Kama çayında daralma haqqında məlumat verilmişdir. Onların müntəzəm sıralarının bir hissəsi hesab edilsə də, Kola yarımadasında qarlı bayquşların sonuncu çoxalması 1980-ci illərin əvvəllərində olmuşdur; eynilə, heyvandarlıq xəritələri *Arxangelsk* vilayətində və Pay-Xoy silsiləsindəki növləri göstərir, lakin hər ikisində də ən azı 30 il ərzində heç bir damazlıq qeydləri məlum deyil. Onlar Novaya Zemlya, Severnaya Zemlya, Yeni Sibir adaları, Vrangel adası, Komandir və Hall adaları kimi Rusiyanın Arktika adalarının əksəriyyətində yayılır.

### Yaşayış yeri
Qarlı bayquşlar açıq Arktika tundrasının ən məşhur sakinlərindən biridir. Qarlı bayquşların çoxaldığı yerlərdə yer tez-tez mamır, liken və bəzi qayalarla örtülür. Tez-tez növlər daha çox hündürlükdə olan yerlərdə, məsələn, hündürlüklər, zirvələr, silsilələr, uçurumlar və qayalıq çöküntülərdə baş verir. Tundradakı bu yüksəlişlərin bəziləri buzlaq yataqları tərəfindən yaradılmışdır. Tundrada torpaq adətən kifayət qədər qurudur, lakin cənub tundranın bəzi ərazilərində də olduqca bataqlıq ola bilər. Nadir hallarda, onlar həmçinin müxtəlif sahilyanı yaşayış yerlərindən, tez-tez gelgit düzənliklərindən çoxalma yeri kimi istifadə edəcəklər. Çoxalma yerləri adətən dəniz səviyyəsindən 300 m (980 fut) az olan alçaq yüksəkliklərdə olur, lakin Norveç kimi daxili dağlarda cənuba doğru çoxaldıqda onlar 1000 m (3300 fut) qədər hündürlükdə yuva qura bilərlər.

## Davranış
Qarlı bayquşlar həm gündüz, həm səhərdən axşama qədər, həm də gecə müəyyən dərəcədə aktiv ola bilər. Qarlı bayquşların hətta şimal qışında çox qısa qış gündüzündə də aktiv olduqları görüldü. Arktika yay aylarında, qarlı bayquşlar tam gecənin olmaması səbəbindən mövcud ən qaranlıq vaxt olan alaqaranlıq zamanı fəaliyyətdə zirvəyə çata bilər. Çoxalmaya qədər olan dövrdə, qarlı bayquşlar müntəzəm olaraq axtarış (yuva yerləri üçün) və loafing arasında dəyişir, qar örtüyü daha az geniş olduqda tez-tez daha az axtarış aparırdılar. Tədqiqat, qarlı bayquşların lələklərinin ən ağ hissələrini günəşə doğru istiqamətləndirə bildiyini, günəşli günlərdə təxminən 44%, buludlu günlərdə isə daha az vaxt sərf etdiyini müəyyən etdi. Bəzi müəlliflər bunu konspesifiklərə ehtimal olunan siqnal kimi şərh edirlər, lakin termorequlyasiya da bir amil ola bilər.

## Qidalanması və Ovçuluq
Qarlı bayquşlar günün və ya gecənin demək olar ki, istənilən vaxtında ovlaya bilər, lakin xüsusilə ağır havalarda buna cəhd edə bilməzlər. Gecəgörmə cihazları bioloqlara qarlı bayquşların şimal qışında uzun gecələr tez-tez ov etdiyini müşahidə etməyə imkan verdi. Yırtıcı həm alınır, həm də yerdə yeyilir. Qarlı bayquşlar, digər ətyeyən quşlar kimi, çox vaxt kiçik ovlarını bütövlükdə udurlar. Güclü mədə şirələri əti həzm edir, həzm olunmayan sümüklər, dişlər, xəzlər və tüklər isə oval qranullar şəklində sıxılır və quş qidalandıqdan 18–24 saat sonra regurgitasiya edir. Regürjitasiya tez-tez onlarla qranulların tapıla biləcəyi müntəzəm perchlərdə baş verir. Bioloqlar quşların yediyi yırtıcıların miqdarını və növlərini müəyyən etmək üçün bu qranulları tez-tez yoxlayırlar. Böyük yırtıcı kiçik hissələrdə yeyildikdə, qranullar əmələ gəlməyəcək. Daha böyük yırtıcı ilə artan qidalanma nəticəsində yaranan qalıqların səpələnməsinin kiçik yırtıcı maddələrlə müqayisədə onların az identifikasiyası ilə nəticələndiyi düşünülür. Gündüz ovlamaq, yerdən ovlamaq və demək olar ki, həmişə tamamilə açıq və ağacsız ərazilərdə ovlamaq qabiliyyəti qarlı bayquşun digər Bubo bayquşlarından ovçuluqda fərqləndiyi əsas üsullardır. Əks halda, ov vərdişləri oxşardır. Onların adi uçuşu geniş, barmaqlı qanadlarda yavaş, məqsədyönlü şəkildə eniş olsa da, ov onların perçindən aşkar edildikdə, uçuş, kəsişmiş qanad döyüntüləri ilə qəfil, təəccüblü dərəcədə sürətli sürətləndirilmiş üslubla həyata keçirilə bilər. Başqa bir ümumi texnika "süpürmə" dir, burada onlar uçur və uçmağa davam edərkən ovunu tuturlar. Sirakuzada qışlayan bayquşlar ovların təqribən 61%-də, təqribən 6 m (20 fut) hündürlüyündə süni əşyaların və ağacların qarışığı olan hündür perchlərdən, təxminən 14%-i isə alçaq perçalardan (yəni hasar dirəkləri, qar sahilləri və s.) istifadə edirdilər. hurda qalaqları) hündür perches kimi təxminən yarısı hündürlükdə və zamanın təxminən 10% -i yer mövqeyindən başlamışdır.

Qarlı bayquşlar təsadüfən insan fəaliyyəti nəticəsində əldə edilən və ya təhlükəyə atılan ovlardan, o cümlədən ördək ovçuları tərəfindən yaralanan ördəklərdən, antena naqilləri ilə zədələnmiş quşlardan, insan tələlərində və traplinlərdə tutulan müxtəlif heyvanlardan, habelə insanlar tərəfindən yetişdirilən və ya becərilən ev və ya vəhşi ovlardan nadir hallarda istifadə edə bilməzlər qapaqlar. Hətta morj (Odobenus rosmarus) və balinalar kimi nəhəng dəniz məməliləri də fürsət yarandıqda bu bayquşlar tərəfindən qidalana bilər. Qarlı bayquşlar müxtəlif ərazilərdə orta hesabla 80 mm × 30 mm (3,1 düym × 1,2 düym) orta hesabla Avropada olduğu kimi orta hesabla 92 mm (3,6 düym) uzunluğa çatan qranul istehsal edir.

Bəzən qarlı bayquşun qidalarında siçanlar və siçanlar kimi digər oxşar gəmiricilərə də tez-tez rast gəlinir. Ümumiyyətlə, digər iri bayquşlar kimi (Avrasiya qartal-bayquşu kimi daha böyük bayquşlar da daxil olmaqla) yırtıcı seçimi olduqca kiçik ovlara, adətən kiçik məməlilərə meyil edir, lakin onlar fürsət verildikdə tipikdən daha böyük və ya daha böyük olan yırtıcı ilə sərbəst şəkildə növbələşə bilirlər. nisbətən böyük məməlilər və demək olar ki, hər yaşda bir neçə növ iri quş da daxil olmaqla, özlərindən daha çox. Hər biomada qarlı bayquşlar üçün yırtıcı növlərin orta sayı 12 ilə 28 arasında dəyişirdi. Qarlı bayquşların fürsətçi təbiəti uzun müddətdir ki, onların ilk növbədə qışda müşahidə olunan qidalanma vərdişləri zamanı məlumdur (bu onların qeyri-populyar təbiətinə və 20-ci əsrdə tez-tez təqiblərə səbəb olur).

## Uzunömürlülük
Qarlı bayquş bir quş üçün uzun ömür yaşaya bilər. Qeydlər göstərir ki, əsirlikdə olan ən qədim qarlı bayquşlar 25–30 yaşa qədər yaşaya bilirlər. Təbiətdə tipik ömür uzunluğu təxminən 10 ilə çatır. Təbiətdə məlum olan ən uzun ömür, əvvəlcə Massaçusetsdə (ehtimal ki, ilk qışında) bantlanmış qarlı bayquş idi və 23 il 10 ay sonra Montanada ölü olaraq sağaldı. Bu, Böyük Düzənliklərin şimalında və ABŞ-ın şimal-qərbindəki dağlararası vadilərdə qarlı bayquşların kiçik radio-izləmə və bantlama tədqiqatları ilə bir qədər gücləndirilir. Daha faktiki sübutlar Şimali Amerikanın şərq hissəsində də aclığın olmadığını göstərir. Bəzi yetkinlərin sonrakı illərdə eyni qışlama yerlərinə, çoxalma zonasından çox cənubda olan ərazilərə qayıtdıqlarına dair sübutlar var. Nyu-Yorkda qışlayan qarlı bayquşlarda sağalmış sınıqlara dair daha çox dəlil tapıldı, baxmayaraq ki, bəzilərinin sağalması üçün əməliyyat tələb oluna bilər. Təbiət tarixinə görə, qarlı bayquş immuniteti aşağı düşdüyü üçün digər yırtıcı quşlara nisbətən qan parazitizmindən daha çox təsirlənə bilər.

Əksinə, onlar Manitobadan alınan böyük nümunələr üçün digər böyük bayquşlara nisbətən çeynəmə bitləri kimi ektoparazitlərin daha aşağı səviyyədə olduğu görünür. Qarlı bayquşlar hər ev sahibi üçün orta hesabla təxminən 3,9 çeynəmə bitinə qarşı böyük boz bayquşlar üçün 7,5 və böyük buynuzlu bayquşlar üçün 10,5 bit təşkil edirdi.

## Həmçinin bax
* Bayquşlar
* Quşlar

## Xarici keçidlər
* Snowy owl increasingly casting its spell over North American skies
* All About Birds
* Snowy owl ''Nyctea scandiaca''
* Snowy Owl
* Белая сова

## İstinadlar