Tədrisin Birləşdirilməsi haqqında Qanun

**Tədrisin Birləşdirilməsi haqqında Qanun** (/) — Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən 3 mart 1924-cü il tarixində 430 nömrəli qanunla qəbul edilmiş, ölkədəki bütün təhsil müəssisələrinin Maarif Vəkalətinə (indiki Türkiyə Respublikası Milli Təhsil Nazirliyinə) tabe edilməsini nəzərdə tutan əsas qanun.

Bu qanun Türkiyə Respublikasında təhsilin fundamental hüquqi əsası kimi qəbul edilmiş və sonradan qəbul edilən digər qanunlar üçün baza rolunu oynamışdır. Bu, 1982-ci il Konstitusiyasının 174-cü maddəsi ilə qorunan "inqilab qanunları"ndan biri hesab olunur.

Təhsil sahəsində islahatların aparılması, millilik, dünyəvilik və müasirlik prinsiplərinin tətbiqi məqsədilə təhsil müəssisələrinin birləşdirilməsinə ehtiyac duyulması nəticəsində hazırlanan bu qanun ölkədə təhsil sahəsində mövcud olan çoxbaşlılığı aradan qaldırmışdır. Qanun xilafətin ləğvinə dair qanun və "Şəriyyə və Evqaf Vəkalətinin Ləğvi haqqında Qanun" ilə eyni gündə qəbul edilmişdir.

Tədrisin Birləşdirilməsi haqqında Qanun eyni zamanda, təkkə, zaviyə və türbələrin bağlanması, dini xarakter daşıdığı qəbul edilən Osmanlı əlifbasının ləğv edilməsi, Əlifba islahatının həyata keçirilməsi kimi digər Atatürk islahatlarının reallaşdırılması üçün də hüquqi və institusional zəmin yaratmışdır.

## Zəmin

XIX əsrin ortalarına qədər Osmanlı cəmiyyətində Əndərun və bir neçə böyük mədrəsə istisna olmaqla təhsil fəaliyyəti əsasən dövlətin bilavasitə səlahiyyət sahəsindən kənarda qalmışdır. Osmanlı dövlətinin qərbləşmə prosesinə daxil olmasından sonra dövlət tərəfindən çoxsaylı Qərb tipli təhsil müəssisələri yaradılmış, bununla yanaşı ənənəvi təhsil müəssisələri də fəaliyyətlərini davam etdirmişdir.

Dövlət fərdlər və cəmiyyətlər tərəfindən ibtidai səviyyədə "ibtidai" adlı məktəblərin açılmasını və bu məktəblərdə müasir tədris metodlarının tətbiqini təşviq etmiş, bu məqsədlə müəllim hazırlığı həyata keçirmişdir, lakin kənd və məhəllə imamları və onların ailələri tərəfindən idarə olunan, əksəriyyəti vəqf statusunda olan sıbyan və məhəllə məktəblərinə toxunulmamışdır.

Orta və ali təhsil səviyyəsində isə rüşdiyyələr, idadilər, sultanilər, ali məktəblər və Darülfünun kimi müasir təhsil müəssisələri açılmış, vəqf əsaslı mədrəsələrdən dövlət dəstəyi çəkilmiş, lakin onlar bağlanmamış və tələbə yetişdirməyə davam etmişdir. Bu vəziyyət nəticəsində bir-birinə zidd dünyagörüşlərinə malik fərdlər yetişdirən iki fərqli təhsil sistemi formalaşmışdır. Bundan əlavə, üçüncü bir kateqoriya kimi xarici məktəblər – missioner, azlıq və kolleclər də təhsil sahəsində fəaliyyət göstərmişdir.

Beləliklə, Türkiyə Respublikasının Osmanlı dövründən miras aldığı təhsil sistemi fərqli insan tipləri formalaşdıran müxtəlif təhsil modellərinin eyni vaxtda mövcud olduğu bir quruluşdan ibarət olmuşdur. Yeni rejimin nəzərdə tutduğu milli xarakterli ictimai nizamın mənimsənilməsi və islahatların cəmiyyətə dərin təsir göstərməsi üçün bütün təhsil müəssisələrinin vahid mərkəzə bağlanması və təhsilin tək əsas üzrə idarə olunması zərurəti meydana çıxmışdır.

## Qəbul edilməsi
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi illərində milli mübarizənin lideri Mustafa Kamal və bəzi natiqlər çıxışlarında təhsil müəssisələrinin birləşdirilməsinin zəruriliyini vurğulamışdır. Mustafa Kamalın Xalq Firqəsini quracağını elan etdiyi və doqquz maddəlik proqramını açıqladığı 7 dekabr 1922-ci il tarixli mətbuat bəyanatında mədrəsələrin ləğvi ideyası ilk dəfə açıq şəkildə ifadə olunmuşdur.

Mustafa Kamal 1 mart 1923-cü il tarixində TBMM-nin üçüncü il açılış iclasındakı çıxışında təhsilə xüsusi yer ayırmış, ölkə uşaqlarının birgə təhsil almasının vacibliyini, təhsil birliyinin milli tərəqqi üçün əsas şərt olduğunu və bu səbəbdən Şəriyyə və Evqaf Vəkaləti ilə Maarif Vəkalətinin əməkdaşlıq etməsinin zəruri olduğunu bildirmişdir.

Bu baxışlar əsasında 2 mart tarixində Cümhuriyyət Xalq Firqəsinin qrup iclasında üç ayrı qanun layihəsi hazırlanmışdır. Şəriyyə və Evqaf Vəkalətinin ləğvinə dair qanun qəbul edildikdən sonra Tevhîd-i Tedrîsât qanun layihəsi Saruhan millət vəkili və Maarif vəkili Vasif bəy və 57 deputatın imzası ilə gündəmə gətirilmişdir. Qanunun əsaslandırılmasında millətin yalnız vahid təhsil ala biləcəyi, iki fərqli təhsil sisteminin cəmiyyətdə düşüncə və duyğu birliyini dağıdacağı vurğulanmışdır. Layihə ertəsi gün məclisə təqdim edilmiş və 3 mart 1924-cü il tarixində TBMM Baş Məclisində 430 nömrəli qanun kimi qəbul edilmişdir.

## Tətbiqi

Tədrisin Birləşdirilməsi haqqında Qanunun icra edilməsi Maarif vəkili Vasif bəyə həvalə edilmişdir. Qanun təhsilin əsas hüquqi çərçivəsi kimi qəbul edilmiş və sonradan qəbul edilən bütün təhsil qanunları üçün baza rolunu oynamışdır.

Qanunun mətnində məhəllə məktəblərinin və mədrəsələrin bağlanmasına dair açıq müddəa yer almamışdır, lakin Maarif vəkili Vasif bəy 1924-cü ilin may ayında yayımladığı ümumi göstərişlə ibtidai məktəblərdə peşə dərslərinin tədrisinin təhsil birliyinə zidd olduğunu əsas gətirmiş, məhəllə məktəblərini və mədrəsələri bağlamışdır. Qanun qəbul edildiyi dövrdə ölkədə 479 mədrəsə və 18 min mədrəsə tələbəsi mövcud idi, lakin bunların yalnız 6 mini faktiki olaraq təhsil alırdı. Qalanları II Əbdülhəmidin hakimiyyəti dövründə mədrəsə tələbələrinin hərbi xidmətdən azad edilməsinə dair qanundan yararlanmaq məqsədilə qeydiyyatdan keçmiş şəxslər idi. Mədrəsələrin hər birində orta hesabla bir müəllim çalışırdı və İstanbul mədrəsə binalarının yoxlanılması nəticəsində onların heç birinin məktəb kimi istifadəyə yararlı olmadığı müəyyən edilmişdir.

Ədliyyə Nazirliyinin şəriət məhkəmələrini bağlamasından sonra Qazılar Məktəbi də fəaliyyətini dayandırmışdır.

Ali səviyyəli ikiillik Mədrəsəyi-Süleymaniyyənin yerinə 1924-cü ildə İstanbul Darülfünununda İlahiyyat fakültəsi yaradılmışdır. Açıldığı vaxt 224 tələbəsi olan fakültədə tələbə sayı 1934-cü ildə 20-yə düşmüş, həmin il həyata keçirilən Universitet islahatı çərçivəsində fakültə bağlanaraq onun yerində İslam Tədqiqatları İnstitutu yaradılmışdır.

Həm İlahiyyat fakültəsi üçün baza formalaşdırmaq, həm də imam və xətib hazırlamaq məqsədilə 1923–1924-cü tədris ilində ölkənin müxtəlif bölgələrində 29 imam-xətib məktəbi açılmışdır. 1926–1927-ci illərdə bu məktəblərin sayı ikiyə enmiş, 1930–1931-ci tədris ilində isə kifayət qədər maraq görmədiklərinə görə tamamilə bağlanmışdır.

Qanunun qəbulundan sonra Türkiyədə yalnız müsəlmanların yox, qeyri-müsəlman vətəndaşların da dini ehtiyaclarının və vicdan azadlığının mövcudluğu nəzərə alınmış, ibtidai məktəblərdən "Qurani-Kərim" dərsləri, orta və ali məktəblərdən isə din, ərəb dili və fars dili fənləri proqramdan çıxarılmışdır.

Əvvəlcə seçmə dərs kimi saxlanılan din dərsləri 1930-cu ildə orta məktəblərdən, 1931-ci ildə müəllim məktəblərindən, 1933-cü ildə şəhər ibtidai məktəblərindən, 1939-cu ildə isə kənd ibtidai məktəblərindən tamamilə çıxarılmışdır. Nəticədə, 1939–1948-ci illər arasında rəsmi təhsil sistemində din dərslərinin yer almadığı bir dövr yaşanmışdır.

Qanunun qəbulundan sonra missioner və azlıq məktəbləri Milli Təhsil Nazirliyinin nəzarətinə verilmiş, dini və siyasi məqsədli tədris qadağan edilmiş, dərs proqramlarına tarix, coğrafiya, vətəndaşlıq bilikləri və türk dili fənləri daxil edilmişdir. Bu dövrdə azlıq məktəblərində istifadə olunan dərsliklərdən müqəddəs fiqurların təsvirləri çıxarılmış, məktəb binalarındakı xaçların endirilməsi tələb edilmiş, dini simvollara yalnız məktəb kilsələrində icazə verilmişdir. Qanunvericiliyə əməl etməyən bəzi xarici məktəblər, o cümlədən Mərzifon və Kayseridə yerləşən ABŞ məktəbləri, eləcə də İzmirdə yerləşən Fransa məktəbi bağlanmışdır.

Tədrisin Birləşdirilməsi haqqında Qanunun tətbiqi nəticəsində hərbi idadilər liseylərə çevrilmişdir, lakin 1925-ci ildə qəbul edilən ayrıca bir qanunla hərbi məktəblər yenidən Milli Müdafiə Nazirliyinin tabeliyinə verilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Tevhid-i Tedrisat Kanunu metni