open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çin fotiniyası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Cənub-Şərqi Asiyada, Çində yayılmış təxminən 40 yarımnövü vardır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 12 m-dək olan həmişəyaşıl ağac və ya koldur. Düz, budaqlı gövdəsi vardır. Dərili, oval, yarpaqları sadə, parlaq kənarları dişli, qısa saplaqlarda yerləşir. Yarpaqları al qırmızı, sonradan tünd yaşıl olur. Çiçəkləri kiçik, ağ, beş ləçəyi və erkəkcikləri hamar qalxanlarda və ya qısa süpürgələrdə, uc çiçək quruplarında yığılmışdır. Meyvəsi kiçik, tünd qırmızıdır. Toxumlarla, qələmlə və calaqla çoxalır. Uzunömürlüdür.

## Ekologiyası
Nəmişli topağı sevmir, istisevəndir, temperaturun -120C-dən aşağı enməsinə pis dözür, daha aşağı temperaturda donur. Məhsuldar torpaqlarda yaxşı inkişaf edir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda, Talışda təbii halda yayılmışdır.

## İstifadəsi
Yazda bol çiçəklənmə dövründə, payızda və qışda tünd yaşıllıq fonunda parlaq qırmızı meyvələrinə, yarpaqların rənginə və iri ağ çiçək qruplarına görə bütün mövsümlərdə çox dekorativdir. Tək-tək, qruplarda və canlı çəpərlərin tərtibatında istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şaqqıldaqmeyvə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Başınağacıyarpaq şaqqıldaqmeyvə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Amerikada, Kanadada təbii halda yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Yarımşar formalı, çətirli, tüksüz, açıq şabalıdı rəngli zoğları olan 3 m-ə qədər hündürlükdə kollardır. Yarpaqları 3-5 dilimlidir. Orta dilimi uzanmış dəyirmi elliptik, mişarvarı dişcikli, çılpaq, üstdən yaşıl, alt tərəfdən isə açıq yaşıl rəngdə olmaqla 2-4 sm uzunluqdadır. Çiçəkləri 10–12&nbsp;mm diametrli çılpaq və ya seyrək tükcüklərlə örtülmüş çiçək qrupunda yerləşmişdir. Erkəkciyi 3 ədəd olub, qırmızı rəngdədir, dişiciyi 3-5-dir. Ləçəkləri ağ və ya çəhrayı rəngdədir. Yarpaqcıq meyvə, kasa yarpaqlarından 2 dəfə və ya daha çox uzundur. Təpə hissəsində sivriləşmiş çılpaq, ya da tək-tək tükcüklü olub, yetişən zaman qırmızı rəng alır. Toxumları 2&nbsp;mm uzunluğunda, 1&nbsp;mm enində armud formalı, parıldayan və hamardır. 1000 ədəd toxumun ağırlığı 0,9 qramdır. İyun-iyul aylarında çiçəkləyir, sentyabr-oktyabr aylarında meyvəsi yetişir.

## Ekologiyası
Rütubətə, torpağa tələbkar deyil.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Dekorativ xüsusiyyətlərə malik olub, yaşıllaşdırmada geniş istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Söyüdyarpaq armud

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir – NT. Azərbaycanın nadir növüdür. Qafqaz endemikdir. Regional IUCN Statusu: NT.

## Botaniki xarakteristikası
10-12 m hündürlüyündə, alçaqgövdəli, tikanlı, dağınıq çətirli ağac və ya koldur. Gövdəsinin qabığı bozumtul, yaşlı budaqlarının qabığı isə qırmızımtıl rəngdə olur. Yarpaqları uzunluğu 6-9 sm və eni 0,5-1 sm olan uzun və ensiz-neştərşəkilli formadan uzunluğu 3-6 sm, eni 1-2 sm olan enli-neştərşəkilli formaya qədər dəyişir. Yarpaqlar demək olar ki, oturaq və ya çox qısa saplaq üzərində yerləşmişdir, tamkənarlı, bəzən qeyri-bərabər və aralı-dişciklidir, orta hissədən yuxarısı daha çox genişlənmiş, gümüşü və ya boz rəngdədir, hörümçək toruna bənzər və ya ipəyəoxşar sıx tüklüdür və qısalmış budaqda dəstə halında toplanmışdır. Çiçəkləri çoxçiçəkli qalxanlarda yerləşir. Meyvələri enli uzunsov və ya yumru olub, 1,5-2 sm uzunluğunda, 1,2-1.8 sm diametrində, yetişdikdə sarımtıl rəng alır, üstü ilk vaxtlar azacıq tükcüklü olur, böyüdükcə tükcüklərdəntəmizlənir və tam çılpaq olur.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Aprel ayında çiçəkləyir. Meyvələri avqust-sentyabr aylarında yetişir. Tozlanması-entomofildir. Toxumla və kök pöhrələri ilə çoxalır. Quraqlığa davamlı, torpağa az tələbkar, işıqsevər bitkidir. Qiymətli qida bitkisidir. Mədəni sortlar üçün calaqaltı kimi və yaşıllaşdırmada dekorativ ağac kimi istifadə olunur. 

## Azərbaycanda yayılması
Samur-Dəvəçi düzənliyi, Qobustan, Böyük Qafqazın Quba sahəsi; Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Şahbuz rayonu, Biçənək kəndi ətrafı, Culfa rayonu, Milax və Ərəfəsə kəndləri ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyada azalma tendensiyası müşahidə olunur.

## Yaşayış mühiti
Quru dağətəyi yerlərdə, bəzən qayalıqlarda, nadir hallarda ovalıqlarda rast gəlinir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Meyvələri yerli əhali tərəfindən toplanır, gəmiricilər və quşlar tərəfindən yetişmədən əvvəl yeyilir. 

## Mühafizə tədbirləri
Türyançay Dövlət Təbiət Qoruğunda mühafiə olunur. 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gecyetişən armud

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Yaponiyada, Şimali Amerikada, Mərkəzi Asiyada və Çində bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 10–15 m-ə çatan ağacdır. Zoğları çılpaq və ya tükcüklü, bəzən isə keçətükcüklüdür. Yarpaqları uzunsov, yumurtavaridir, 7–12 sm uzunluqda, 4–6 sm enindədir. Kənarları dişlidir və açıq-yaşıl rəngdədir. Yarpaqların hər iki tərəfi əvvəlcə az tükcüklü olub, sonradan çılpaqlaşır. Çiçəkləri 6–9 ədəd olub, qrup halında yerləşmişdir. Meyvəsinin uzunluğu 5–7 sm-ə çatır, kürə formalı, yandan sıxılmış üzəri xallıdır, qonuru-ağımtıl rəngdədir. Aprel ayında çiçəkləyir, avqust-sentyabr aylarında meyvələri yetişir.

## Ekologiyası
Soyuğa, istiyə rütubətə davamlı növdür. Çöl-çəmən torpaqlarda yaxşı bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda, Lənkəran düzənliyində, Abşeronda bağ və parklarda rast gəlinir.

## İstifadəsi

Asiya armudu ət marinadlarında işlənilir, özəlliklə mal əti üçün marinadlarda, çünki onun tərkibində ətdəki zülalları yumuşaldan fermentlər var. Məsələn, Koreya mətbəxində o, bulqogi marinadında işlənilir. Kimçi reseptlərində də Asiya armudunun püresi istifadə olunur. Onun püresi həmçinin şəkərin əvəzinə sirkə və ya soya sousu əsasında hazırlanan souslara əlavə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Duqlas topulqası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Sinonimləri
* 
* 
** 
** 
** 
** 
* 

## Təbii yayılması
Cənubda, Şimali Amerikada yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Düz dayanan gövdələri və uzunmüddətli (45 günədək) çiçəkləməsi olan, yarpağı tökülən koldur. Zoğları tükcüklü və çox möhkəmdir. Parlaq yaşıl yarpaqları orta ölçülü, uzunsov, mərkəzinədək bütöv, yuxarı hissəsində dişli, alt tərəfdən bir az tükcüklü və gümüşüdür. Bənövşəyi-çəhrayı çalarlı, möhkəm, ensiz-piramidal, uc çiçək qruplarına yığılmış çiçəkləri vardır. Çiçəkləri çox xırda, ancaq çox, konusşəkilli süpürgələri 10-18 sm-dir. Çiçək qrupunun uzunluğu becərilmə şəraitindən asılıdır. Çiçəkləməsi iyulda başlayır və yayın axırlarınadək davam edir. Meyvələri sentyabrda yetişir. Kol tez böyüyür və üç yaşından çiçəkləməyə başlayır.

## Ekologiyası
Qışa yüksək davamlılığa malikdir.

## Azərbaycanda yayılması
Respublikamızda bəzi rayonlarda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Gözəl, dekorativ koldur. Canlı hasarlarda park və bağlarda becərilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yapon topulqası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Yaponiyada, Çində, Koreyada yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 2 metrdən çox olan koldur. Kolların təbii forması müxtəlifdir — piramidal, düzdayanan, sallaq, sürünən, yarımşarşəkilli formalarına rast gəlinir. Topulqaların müxtəlif növləri yarpaqların forması və rəngi ilə fərqlənir. Bir çox sortları payızda parlaq yaşıl rəngini parlaq qırmızı, narıncı və ya sarı rəngə dəyişir. İyunun axırları topulqa çiçəkləyir və payızın axırlarınadək bu gözəllik qalır. Topulqanın cavan zoğları keçəli tükcüklüdür, sonradan çılpaqlaşır və budaqları tamam hamar olur.

## Ekologiyası
Temperatur dəyişkənliyini yaxşı keçirir, torpağın keyfiyyətinə tələbkar deyil və zəif şaxtalara davamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda yayılmışdır.

## İstifadəsi
Dekorativ bitki kimi budandıqda müxtəlif formalar vermək mümkündür.

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
** 
** 
* 
** 

## Yarımnövləri
** 
** 
** 
** 
** 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Polylepis

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Polylepis australis

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
## Ümumi məlumat
Polylepis australis bitkisi kiçik, lələkvari yarpaqlara malikdir, uzunluğu 7–10 sm-dir və adətən beş və ya yeddi yarpaqcıqdan ibarət olur. Sərt qışlarda Polylepis australis ağacı, ağacın oduncaqlı gövdəsinin kobud xarici örtüyü olan boş, kağızabənzər, qəhvəyi soyulan qabıq istehsal edərək sağ qalır.

Polylepis australis Şimal-Mərkəzi Argentinada And dağlarının şərq tərəfində yerləşən, şimaldan cənuba uzanan dağ silsilələri olan Sierras Pampeanas bölgəsinə məxsusdur. Bu bitki Catamarca, Córdoba, Jujuy, Salta və Tucumán vilayətlərində, 1200–2900 metr yüksəkliklərdə, əsasən yüksək hündürlükdəki meşələrdə və seyrək meşəlik ərazilərdə rast gəlinir. Polylepis australisın ən cənub bölgələrdəki meşələri, Mərkəzi Argentinanın yüksək Kórdoba dağlarında (1200–2884 m dəniz səviyyəsindən yuxarı) yerləşir. Cənubi Amerikanın Polylepis dağ meşələri dünyanın ən çox təhlükə altında olan meşə ekosistemlərindən biri kimi tanınır. Bir meşə salma layihəsi zamanı, D. Renison (Kórdoba Universiteti, Argentina), Polylepis australisın bitişinin, ağac örtüyünün azalması ilə əhəmiyyətli dərəcədə azaldığını müəyyən etmişdir.  Hall Universitetindən (Almaniya) Isabell Hensen ilə birgə aparılan əlavə tədqiqatların ilkin nəticələri, Polylepis australis toxumlarının həyat qabiliyyəti ilə insanın meşəlik ərazilərə təsir dərəcəsi arasında aydın mənfi əlaqə olduğunu göstərir. Polylepis australis toxumları, fərdi ağaclar və coğrafi bölgələr arasında kütlə və cücərmə faizi baxımından böyük dəyişikliklər nümayiş etdirmişdir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Qalereya

Polylepis australis at Dundee Botanic Garden 2.jpg|*Polylepis australis*
Polylepis australis at Dundee Botanic Garden.jpg|*Polylepis australis*
Polylepis australis leaves at Dundee Botanic Garden.jpg|*Polylepis australis* yarpaqları
Polylepis australis leaves at Dundee Botanic Garden 2.jpg|*Polylepis australis* yarpaqları
Polylepis australis trunk at Dundee Botanic Garden.jpg|*Polylepis australis* gövdəsi
Polylepis australis trunk at Dundee Botanic Garden 2.jpg|*Polylepis australis* gövdəsi
Polylepis australis at Dundee Botanic Garden 3.jpg|*Polylepis australis*
Polylepis australis at Dundee Botanic Garden 4.jpg|*Polylepis australis*
Polylepis australis at Dundee Botanic Garden 6.jpg|*Polylepis australis*
Polylepis australis at Dundee Botanic Garden 5.jpg|*Polylepis australis*


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Potentilla biennis

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Kanadanın şimal-qərbindən Amerika Birləşmiş Ştatlarının cənub-qərbinə qədər nəmli mühitdə böyüdüyü Şimali Amerikanın qərb hissəsinə xasdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sürünən qaytarma

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Gövdəsi çox uzun, sürünən, kök bağlayan və tüklü çoxillik ot bitkisidir. Kökümsovu qalındır. Kökətrafı yarpaqları uzun saplaqdadır, yarpaqcıqları 5-7 ədəd olub, barmaqvaridir. Gövdə yarpaqları daha qısa saplaqda yerləşmişdir; yarpaqcıqlar əksinəyumurtaşəkilli və ya uzanmış yumurtaşəkillidir, qaidəsi pazşəkilli, yuxarı hissədə dəyirmi dişli, üst tərəfdən çılpaq, alt tərəfdən qismən tüklüdür. Çiçəkləri tək və ya 2 ədəddir, diametri 2 sm-dir. Çiçək saplağı qoltuqda yerləşib, uzundur, uzunluğuna görə yarpaqları keçir və ya onlara bərabərdir. Ləçəklərinin uzunluğu 8–10&nbsp;mm olub, qızılı-sarı rəngdədir, əksinəürəkşəkillidir, kasa yarpağından uzundur. Meyvələri qırışlıdır, təpə sütuncuğu uzunluğuna görə meyvə ilə eynidir. Çiçəkləməsi iyun ayında baş verir. İyun-avqust aylarında meyvə verir.

## Yaşayış mühiti
Dağ meşələrinin açıq yerlərində, alaqlı çəmənlərdə, yol kənarında rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yaşananlar

## Məzmun
Habil (*[[İlqar Cahangirov]]*) sadə emalatxana işçisidir. Günlərin bir günü qonşusu vəkil Rüstəm (*[[Sərvər Əliyev]]*) ona tələ qurur və Habil həbs edilir. Lakin, ədalət öz yerini tapır. Atılan böhtan öz sahibini tapır.

## Səhv
Prodüserin adı titrlərdə filmin əvvəlində Emin Abbasov, sonunda Emin Abbaszadə kimi göstərilmişdir.

## Seriyaları
# Tamahkar
# Böhtan
# Nəfs
# Kor həqiqət
# 26 №-li ev

## Filmin heyəti

### Filmin üzərində işləyənlər
:**Rejissor :** Yaşar Əhmədov
:**Ssenari müəllifi :** Kəmalə Mirməcidli
:**Bəstəkar :** Zaur Zeynal
:**Operator :** Rəşad Nuriyev
:**Rəssam :** Aygün Əliyeva
:**İcraçı prodüser :** Anar Əliyev
:**Rejissor assistenti :** Natiq Axund
:**Montaj edən :** Ceyhun İbrahimoğlu
:**Prodüser :** Emin Abbasov
:**Layihənin rəhbəri :** Süleyman Fərzəliyev
:**Baş prodüser :** Yaşar Əhmədov
:**Qrim edən :** Rəna Əliyeva
:**Səs rejissoru :** Emin Nəsirli
:**Baş texnik :** Sərxan Musayev (Sərxan M. Musayev kimi)
:**İşıq ustaları :** Elnur Nuriyev, Həsən Əliyev
:**Tərtibatçı :** Bayram Məmmədov
:**Texniklər :** Rəşad Qarayev, Elçin Musayev
:**Baş redaktor :** Sədi Məmmədov
:**Baş direktor :** Süleyman Fərzəliyev

### Rollarda

Sərvər Əliyev — Rüstəm
İlqar Cahangirov — Habil
Gülnarə Abdullayeva — Şükufə
Şəhla Əliqızı — Səkinə
Ənvər Vəliyev — hakim
Ləman Quliyeva — Nərgiz
Şahin Cəfərov — Cabbarov
Elxan Quliyev — Kamal
Sənan Məhərrəmli — Taleh
Aytac Abdulayeva — Aytən

### Epizodlarda
:Hikmət Rəhimov
:Vahid Orucoğlu
:Yusif Axundov
:Əlisurət Məmmədov
:Gülbəniz Mustafayeva
:Məsumə Cavadova
:Ramil Əliyev
:Rizvan Ələsgər
:Fariz Məmmədov
:Kəmalə Məlikova
:Xudu Mürsəlov
:Sərvan Mübarizoğlu
:Rafiq İbrahimov
:Təvəkkül Əhmədov
:Mehman Nəzərov

### Çəkilişə köməklik edənlər
:Hacı Məhəmməd Şəfiyev
:Daxili İşlər Nazirliyi İnsan Alverinə Qarşı Mübarizə İdarəsi
:Nərimanov Rayonu Polis İdarəsi
:Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi
:Yasamal Rayon Məhkəməsi
:Palace Hotel
:İqbal (emalatxana sahibi)
:İlyas (emalatxana)

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Xarici keçidlər
* 26 №-li ev (2008)
* Tamahkar (YAŞANANLAR) 2008
Danişməndlilər sülaləsi

**Danişməndlilər sülaləsi** — 1071–1178-ci illər arasında Sivas mərkəz olmaqla, Anadoluda indiki Çorum, Tokat, Amasya, Malatya, Kayseri vilayətlərində bəylik qurmuş xanədandır.

## Danişməndlilər sülaləsi
Sivasda:
* Danişmənd qazi (1071–1084)
* Qazi Gümüştəkin (1084–1134)
* Məhəmməd (1134–1142)
* İmadəddin Zünnun (1142)
* Nizaməddin Yağıbasan (1142–1164)
* Mücahid Camalaləddin qazi (1164–1166)
* Şəmsəddin İbrahim (1166)
* Şəmsəddin İsmayıl (1166–1168)
* Zünnun (İkinci dəfə, Nasirəddin ləqəbi ilə; 1168–1174)

Malatyada:
* Eynəddin bəy (1105–1107)
* Zülqərneyn (1107–1122)
* Nasirəddin Məhəmməd bəy (1122–1152)
* Fəxrəddin (Məyfərakində; 1122–1129)
* Əfridun bəy (1176–1184)
* Nasirəddin Məhəmməd bəy (ikinci dəfə; 1122–1152).

## Həmçinin bax
* Danişməndli bəyliyi

## İstinadlar
Boqatovski rayon bayrağı

**Boqatovski rayon bayrağı** — Samara vilayətində yerləşən Boqatovski rayonın bayrağı

## İstinadlar
Bolşeçerniqov rayon bayrağı

**Bolşeçerniqov rayon bayrağı** — Samara vilayətində yerləşən Bolşeçerniqov rayonun bayrağı
Nefteqorsk rayon bayrağı

**Nefteqorsk rayon bayrağı** — Samara vilayətində yerləşən Nefteqorsk rayonın bayrağı.

## İstinadlar
Novokuybışevsk rayon bayrağı

**Novokuybışevsk rayon bayrağı** — Samara vilayətində yerləşən Novokuybışevsk rayonunun bayrağı.
Azərbaycan Tələbə Gənclər Təşkilatları İttifaqı

**Azərbaycan Tələbə Gənclər Təşkilatları İttifaqı** (ATGTİ və ya Tələbə İttifaqı) — Azərbaycanın 101 ali və orta təhsil müəssisəsini özündə birləşdirən ən böyük tələbə təşkilatlarından biri.

**ATGTİ** qeyri-siyasi, qeyri-kommersiya və qeyri hökumət təşkilatıdır. İttifaqın əsası 20 noyabr 2009-cu ildə qoyulmuşdur, 2010-cu ilin mart ayında isə Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyində dövlət qeydiyyatına alınmışdır. İttifaqın məqsədi ali məktəblərdə təhsilin inkişafına kömək olmaq, tələbələrin maraqlarını təmsil və müdafiə etmək, respublikanın ictimai, mədəni və sosial-iqtisadi həyatında onların fəal iştirakını təmin etməkdir.

ATGTİ mütəmadi olaraq yerli təlimlər, seminarlar, konfranslar, milli və beynəlxalq yay düşərgələri, tələbə mübadilələri, tələbələrarası müxtəlif olimpiadalar, incəsənət müsabiqələri və digər bu kimi fəaliyyətlər təşkil edir.

## İstinadlar
Aşıq İdris

**Aşıq İdris** (*İdris Şirin oğlu Məhərrəmov*; ) — Göyçəli ustad aşıq.

## Həyatı
Aşıq İdris 1894-cü ildə Göyçə mahalının Zərkənd kəndində Aşıq Şirinin ailəsində doğulmuşdur.

O, on iki yaşından atası Aşıq Şirindən dərs almış, aşıq sənətinin sirlərinə vaqif olmuşdur.

Aşıq İdris otuz beş dastanı sinədən bilmiş, ağır yığnaqlar keçirmişdir. O, müharibəyə gedib geri qayıtmamışdır (1941/45).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Arzu Səmədbəyli

**Səmədbəyli Arzu Həbib oğlu** () — Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi III çağırış deputatı, (2005–2010) Milli Strateji Düşüncə Mərkəzinin (MSDM) qurucu üzvü kimi fəaliyyət göstərir.

## Həyatı
Arzu Səmədbəyli 1962-ci il mayın 10-da Ermənistan SSR-nin Basarkeçər rayonunun Zərkənd kəndində anadan olub. 1979-cu ildə Zərkənd orta məktəbini qızıl medalla bitirib.

1979-cu ildə Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutuna qəbul olmuş, 1984-cü ildə sənaye və mülki tikinti fakültəsini bitirmişdir.

1984-cü ildən Azərbaycan Üzümçülük və Şərabçılıq Komitəsində mühəndis, böyük mühəndis, aparıcı mühəndis, birinci dərəcəli mühəndis işləyib.

### Ailəsi
Arzu Səmədbəyli ailəlidir. 2 övladı var. Atası Həbib Səmədov 3 noyabr 2011-ci ildə, anası Nabat xanım isə 21 iyun 2015-ci ildə Bakı şəhərində vəfat ediblər.

* Siyasətçi Aqil Səmədbəylinin qardaşıdır.
* Siyasətçi Hafiz Hacıyevin uzaq qohumudur.

## Siyasi fəaliyyəti
Arzu Səmədbəyli 1991-ci ildən Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin şöbə müdiri, 1992-ci ildən Azərbaycan Xalq Cəbhəsi İcraiyyə Komitəsinin üzvü, Azərbaycan Respublikası müdafiə nazirinin baş referenti, 1993–1995-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin, 1995–2000-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının İnformasiya və mətbuat mərkəzinin direktoru, təşkilat şöbəsinin müdiri vəzifələrində çalışıb.

1998-ci ildə Əbülfəz Elçibəyin sədrlik etdiyi Bütöv Azərbaycan Birliyində (BAB) sədrin təşkilat məsələləri üzrə müavini təyin edilmişdir (Əbülfəz Elçibəyin sərəncamı ilə).

2000-ci ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası daxilindəki bölünmə zamanı Mirmahmud Mirəlioğlu liderliyindəki klassiklər qanadında fəaliyyət göstərməyə başladı. Klassiklər qanadında narazı olan qüvvələr Elçibəy-Rəsulzadə fraksiyası yaratmışdır. Bu fraksiyaya Arzu Səmədbəyli, İsa Bağırov, Novella Cəfəroğlu, Oqtay Qasımov, Qubad İbadoğlu başda olmaq üzərə ümumi 22 nəfər daxil idi. Fraksiya daha sonra Müsavat Partiyasına birləşmişdir. Arzu Səmədbəyli 2004-cü ildən Müsavat Partiyasının üzvüdür. Müsavat Partiyası başqanının müavini (2004–2010), Müsavat Məclisinin sədri (2010–2014), həmçinin Müsavat Partiyası Ali Məclisinin və Divanının üzvü olmuşdur.

2005–2010-cu illərdə millət vəkili olmuş, Milli Məclisdə isə İnsan hüquqları komitəsinin üzvü kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Hal-hazırda Müsavat Partiyası Məclisinin üzvüdür. Milli Strateji Düşüncə Mərkəzinin (MSDM) qurucu üzvü kimi fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Melicope

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Melicope hawaiensis

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Kiçik və ya orta ölçülü ağacdır. Yarpaqları parlaq yaşıl, cüt-cüt düzülmüşdür. Çiçəkləri kiçik ölçülü, sarımtıl-yaşıl və ya ağ rəngdədir, salxım şəklində toplanır. Meyvələri toxumları quşlar vasitəsilə yayılan kapsulabənzər meyvələrdir.

## Yayılma sahəsi
Nəm və orta rütubətli meşələrdə 300–1200 metr yüksəkliklərdə bitir.

## Mühafizə statusu
Həssas növ kimi qiymətləndirilir. Əsas təhlükələrə invaziv növlər, torpaq istifadəsinin dəyişməsi və kənd təsərrüfatı fəaliyyəti daxildir. Mühafizə tədbirlərinə yaşayış yerlərinin qorunması, hasarlanması və bərpa proqramları daxildir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Turş akronixiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Mənşəcə Avstraliyanın tropik meşələrinə aid kiçik boylu ağac növüdür. Meyvəsi xoş ətirli və turş olduğuna, eləcə də şirəyə əlavə edilməsi, qənnadı məhsullarının hazırlanmasında istifadə olunduğuna və görə daha çox tanınmışdır.

Ağac tez boy atır və onubuna görə də onu müntəzəm olaraq budamaq lazım gəlir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Allophylus

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri
* 
* 
* 
*  f.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  f.
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Allophylus zeylanicus

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təsviri
Allophylus zeylanicus-un görünüşü adətən kiçik kol şəkilindədir.Yarpaqları oval formadadır. Qabığı ağımtıl rəngdədir, yeni tumurcuqları kiçik tüklərlə örtülmüşdür. Çiçəkləri qırmızı, yumurtavari, hamardır. Bütün bitki dərman məqsədləri üçün istifadə olunur. 

## Yaşayış yeri və ekologiya
Bu bitki növünə düzənlik ərazilərdə, bataqlıq ərazilərdə və həmişəyaşıl meşələrdə rast gəlmək olar. Allophylus zeylanicus yerüstü sistemin bir hissəsidir. Allophylus zeylanicus dağ qurşağının 2000 m yüksəkliyi daxilində əmələ gəlir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bosvelliya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aba Tura

**Aba Tura** — Qədim türk şəhəri, Aba Tura (müasir Kuznetsk) Kemerevo vilayətində (Rusiya) iri metallurgiya şəhəri.

## Tarixi
Tarixən Aba Tura yaşayış məntəqəsi Aba və Kondoma çaylarının Tom çayına töküldüyü yerdə salınmışdır. Aba Turadan vaxtı ilə Yurqa, Taştakol, Abakan şəhərlərinə yol gedirdi. İndi həmin qədim yolla dəmir yolu xətti çəkilmişdir. Rusların Altay ölkəsi ilə tanışlığı XVII əsrdə baş vermişdir. Belə ki, Tom sərkan (voyevoda) yerli xan Ağ Kalmıklarm sultanı Abakla münasibət qura
bilmişdir. (Qeyd: ağ kalmıkların digər adı oyrotlardır). 1617-ci ildə kazaklar Aba
Turanı tutub, onu hərb qalası kimi möhkəmləndirirlər. Şəhərin adı Aba tayfasının
adı ilə bağlıdır. Buranın yerli əhalisi Abalılar sayılırdı. Prof. Abdulkadir Donuk
türk dövlətlərində istifadə edilmiş qədim hərbi ünvan və rütbələr barəsindəki
tədqiqlərində Aba ünvanının Orxon abidələrində "baş komandan" mənasında
işləndiyini göstərərək Kuman-qıpçaqlarda və oğuzlarda yayqin bir ad kimi
qullanıldığından, hətta ayrıca Çindəki türk (uyqur) elçisinin Kül Buyrukun "Apa"
ünvanı daşıdığından bəhs etmişdir1. Aba Tura mənaca "Tura-dayanacaq, düşərgə,
məskən; Aba Tura "abalıların şəhəri" deməkdir. Yağmaçı kazaklar şəhərin əsil
adına etina etməyərək onu öz bildikləri şəkildə Kuznetsk adlandırırdılar. Çünki
onlar buraya gələrkən Abalıları dəmirçi, mahir usta kimi tanımışdılar. Hərb qalası
Aba Tura 1622-ci ildə şəhərə çevrilir. Belə ki, tezliklə bu ərazilərdə zəngin metal
mədənləri olduğu məlum oldu. Bundan sonra şəhərin Aba Tura türk adı
dəyişdirilərək Kuznetsk adı ilə ("dəmirçilər şəhəri" deməkdir) əvəz olundu2. Şəhər
1932-ci ildən 1961-ci ilədək Stalinsk adı ilə yaşamışdır. Nəhayət Stalinin xatirəsinə
qoyulmuş adların ləğvi kompaniyası ilə əlaqədar olaraq 1961-ci ildən şəhər
özünün yeni adı — Novokuznetsk adı ilə məlumdur. Şəhərdə kömür, kimya,
maşınqayırma və ağac emalı sənayesi inkişaf etməkdədir. Hazırda Rusiyanın ən
böyük metallurgiya mərkəzlərindən biridir.

## İstinadlar
Simferopol

**Simferopol** və ya **Ağməscid** (; ; ) — Ukraynanın Krım Muxtar Respublikasın paytaxtı.

## Tarixi
Bu gözəl yaşıl şəhər Salgir çayının sahilində elə yaşılca Çadır yaylasında yerləşir. Tarixi mənbələrdən aydın olur ki, eramızdan 3 əsr əvvəl burada skiflərin artıq parlaq mədəniyyəti meydana gəlmiş və bura müəyyən vaxt onların paytaxtları olmuşdur. Şəhərin cənub-şərqində skiflərin antik şəhər yerləşirdi. Burada müasir şəhərin yaxınlığında, təqribən ondan 5&nbsp;km aralıda Tunc dövrünə aid QIZIL Kurqan abidəsi vardır. Bu skif əyanın qəbridir. Kurqandan skif incəsənət nümunələri olan çoxlu qızıl əşyalar, üstü qızıl işləməli, eləcə də qızıl-gümüşə tutulmuş silahlar, daha qədim dövrlərlə səsləşən çoxlu sayda tunc ucluqlu oxlar və başqa ibtidai, lakin kamil silahlar aşkar edilmişdir. Sonralar e.ə. V əsrdə isə kurqanın tökmə hissəsində skif döyüşçüsü dəfn edilmişdir.

Şəhər öz tarixi boyunca Kermencik qalası (Kermen-qala, Kermencik-kiçik qala, şəhərcik) adı ilə anılırdı. Daha sonralar, XV əsrdən başlayaraq bu qədim şəhər türk-islam ətri ilə süslənərək Ak Meçet (şəhərdəki böyük ağ camiyə görə) adı ilə böyümüş, inkişaf etmişdir. Bu torpaqları gəzən Övliya Çələbi Krım adasının göbəyi sayılan, Nuh tufanından bəri təpəsindən qar əskik olmayan Çadır dağının ətəyində, verimli bir ovada yerləşən Ak Məscidin əslində Kırım vəliəhdlərinə mənsub olduğunu, vəliəhdlərin taxt mərkəzi sayıldığını xəbər verir.

1768-1774-cü illər rus-türk müharibəsində Ak Meçet şəhəri də istila edilir. Kırımın tam şəkildə Rusiya tərkibinə daxil edildiyi vaxtdan isə şəhərin adı dəyişdirilərək Simferopol adlandırılmışdır (1784). Fasmerin "Rus dilinin etimoloji lüğəti"ndə göstərildiyi kimi Simferopol yunanca "uğurlu şəhər" mənasını verir. (Bax: g.ə.III c, s.623) Lakin qədim yunanlar heç zaman burada belə qürurlu adlarla məskən salmamışlar. Nikopol "qələbə şəhəri", Melitopol "arı şəhəri", Sevastopol "möhtəşəm şəhər", Xersones... Bu adları XVIII əsrin sonlarında qədim yunanlar yox, yunansayağı olsalar da müasir ruslar qoymuşlar.

Simferopol adı II Yekaterinanın bu torpağı yunanlaşdırmaq kimi istilaçı planı ilə bağlı idi. Ümumiyyətlə, "Yunan projesi" çox böyük, o qədər də həyasız plan idi. Hətta Yekaterina öz fikirlərində o qədər uzağa gedirdi ki, nəvəsi Konstantini Konstantinopolda (İstanbulda) əyləşəcək yunan hökmdarı olaraq görmək istəyirdi. (Л.Н.Толстой. Посмертные записки старца Федора Кузмича)

Krımda başqa bir Ak Meçet qəsəbəsi də olmuşdur ki, 1944-cü ildə adı dəyişdirilərək Çernomorskaya qoyulmuşdur; hazırda inzibati rayon mərkəzidir.

Simferopolda Kebir Cami məscidinin indi xarici görkəmi dəyişdirilib, burada cildləmə sexi açılmışdır. Qazaxıstandakı Ağ Məscid şəhərinin də 1925-ci ildən adı Qızıl Orda şəhəridir.

## İstinadlar

## Mənbə
Minaxanım Təkləli, Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009, səh.19-20

## Xarici keçidlər
* Официальный сайт Симферопольского горсовета 
* Information City Portal
Beloreçensk

**Beloreçensk** — Beloreçensk-Rusiyanın Krasnodar diyarında şəhər.

## Tarixi

...Qafqaz dağları silsiləsində başı həmişə qarla örtülü olan Oştan dağından
buz kimi soyuq sulu çeşmələrdən öz mənbəyini götürən Ak Su çayı yolu
üzərindəki qayaları, uçurumları qət edə-edə Kuban ovalığına yetişir, nəhayət
yavaşıyır, öz tərtəmiz suları ilə bağları, bostanları seylab edirdi. Bu düzdə
üzərində yerləşdiyi çayın adı ilə adlanan Aksu qəsəbəsi yerləşirdi. Aksu çayı keçən
yüksəkliklərdən biri də eləcə Aksu keçidi (İndi Beloreçenskiy pereval) adlanırdı.
Deyilənlərə görə uzaq keçmişdə qədim skiflərin Aksu aşırımından Maverayi
Qafqazda Aksu çayı boyunca uzanan hərəkət marşurutlarından biri keçirmiş.
Tarixi Aksu qəsəbəsi böyük keçmişə malikdir. Aksu kurqanlarından
(qəsəbəyə çox yaxın olan ərazilərdə 53 zəngin kurqan-onlardan 35-ində kişi, 18-
ində qadın dəfn olunmuşdur) tapılan əşyalar bu torpaqlarda mövcud olmuş qədim
mədəniyyət barədə mühakimə yürütməyə əsas verir. Sərdabələrdən əldə edilmiş qızıldan
bəzək əşyaları qədim sənətkarların həqiqətən nümunəvi bədii yaradıcılığını
sübut edir. Burada tapılmış məişət əşyaları, qabların çoxu qızıldandır; mis tabutda
belə dəfn olunmuş sərkərdənin qəbri aşkar olunmuşdu. Kurqanların əksəriyyəti
Qızıl Orda dövləti dövrünə aid edilir. Aksudan tapılmış qiymətli nümunələr
Moskva Tarix Muzeyində, Dövlət Ermitajında (Peterburq) mühafizə olunur.
Rusların bu yerlərə gəlişi 16-cı əsrin ortalarına təsadüf edir; daha dəqiq
desək, ruslar bura i lk dəfə 1557-ci ildə ayaq basırlar. Astarxan xanlığını işğal edib
ləğv etdikdən sonra İvan Qroznı dərhal bu torpaqlarda möhkəmlənməyi qarşıya
məqsəd qoydu. Uzun illər bu fakt Qafqaz xalqlarının - çərkəz, adıgöylərin, kabarday,
balkar, qaraçay.... xalqlarının Rusiyaya könüllü ilhaqı kimi daxil olmuşdur.
...1791-ci ildə Rus-Türk müharibəsinin bitməsi ilə bərabər Kubarun dağ
ətəyi düzənlik sahillərinə köçürülmələr başlanır. İlk dəstə olaraq buraya kazak
ailələri köçürülüb yerləşdirilir. Zaporojye Seç qurumunu ləğv edən II Yekaterina
və sevimlisi baş komandan knyaz Potyomkin yenicə bitən müharibədə canfəşanlıq
göstərmiş kazak birliklərini mükafatlandırmaqda idilər. Köhnə Aksu kəndindən
azca aralıda möhkəmləndirilən yeni kazak qalasına çayın adının tərcüməsi ilə
"Belaya" adı verdilər. 1862-ci ildə isə keçmiş qalanın yerində Beloreçensk
staniçsası salınır. 1958-ci ildə isə qəsəbə şəhərə çevrilir.
Aksu kurqanlarının kəşfi günümüzdə də davam edir. 70-ci illərin
axırlarında Beloreçensk (Aksu yaxınlığında) kanal qazıldığı zaman bürünc dövrünə
aid kurqan aşkar edilmişdir. Öz doyüşçü geyimindəcə dəfn olunmuş (onun qəbri
staniçanın tən ortasında yerləşirmiş) hərbçinin məzarı quyu qazarkən üzə
çıxarılmışdır.

## İstinadlar
 

## Mənbə
Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009, səh.22-23

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər

* Официальный сайт Белореченского района 
* Сайт белореченского землячества (содержит справочную информацию о городе, фотогалереи, каталог белореченских сайтов, адреса и телефоны предприятий, историческую информацию)
* Новости Белореченска
Axtırka

**Axtırka** () - Ukraynanın Sumı vilayətində şəhərdir.

## Tarixi

Şəhərin tarixi ilə bağlı onu demək mümkündür ki, məntəqə haqqında ilk məlumat
VIII əsrdə "türk yurdu" kimi verilir. Qala qıvrıla-qıvrıla axan Ak Tura çayının bir
həlqə kimi qıvrıldığı yerdə salındığından onun mövqeyi çox əlverişli sayılırdı və
ətrafdakı göllər onun müdafiə qüdrətini artırırdı. 1641-ci ildən Osmanlı
dövlətindən Reç Pospolitaya, 1647-ci ildə isə ruslara keçmişdir. 1707-ci ildə I Pyotr bu diyarın hərbi vəziyyətini öyrənmək üçün Ak Turada olmuşdur.
Kırımıın türk yer adları içərisində də Ak Tura (indiki adı Yemelyanovka)
adlı yaşayış məntəqəsi adı olmuşdur. Kuban diyarında (indiki Krasnodar vilayəti)
eyniadlı qəsəbə vardır. Ak Tura öz adının mənaca izahına görə çox şəffaf bir toponimdir. Türk dillərində Ak Tura "Ağ qala" mənasına müvafiq gəlir. Sibirin türk yer adlarını araşdıran Valeev tarixçi Millerə əsaslanaraq tura sözünün türk
dillərində "möhkəmləndirilmiş yaşayış məntəqəsi, "qala" mənasını göstərir.
Rusiyanın hərb tarixində, ədəbi-bədii əsərlərdə tez-tez rastlanan şanşöhrətli
alaylar içərisində Axtır alayı tarixdə bu türk adını yaşatmaqdadır.
Moskvaaltı ərazilərin türk adları içərisində də bu ada rast gəlinir: Moskva
ətrafı yüksək təbəqəyə mənsub olan malikanələr içərisində məşhur Abramçevodan
azca aralıda yerləşən Axtırka kəndi məşhur boyar soyu olan Trubetskoylara
məxsus olmuşdur. Trubetskoylar bu adı vaxtilə Rus-Türk müharibələrindən, daha
doğrusu, Ak Tura döyüşlərindən bir xatirə olaraq gətirmiş, ata mülklərinə onun
adını vermişlər. Axtırka adlanan malikanə fövqəladə dərəcədə gözəlliklər
qoynunda yerləşirdi. Onun qarşısındakı gölməçə o qədər şairanə və ilhamverici idi
ki, rəssam Vasnetsov özünün məşhur "Alyonuşka" rəsmini - gölcük kənarındakı sıx
qamışlıq arasında, xəlvəti bir guşədəki o hüznlü qızı burada çəkmişdi.

## İstinadlar

## Mənbə
Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər

* Ахтырский Портал
* Электронная карта города
* Телеканал города Ахтырка
Açinsk

**Açinsk** — Rusiya Federasiyasının Krasnoyarsk diyarında şəhər. Rayon mərkəzi

## Tarixi
Açıq Tura əvvəllər Yus çayının üzərində tatar kəndi kimi tanınırdı. Şəhərin adı "Açıq" türk etnonimi ilə bağlıdır. Belə ki, müasir xakasların köhnəlmiş adı Açıq tatarları olmuşdur.Yerli tatarlar isə hələ də öz şəhərlərinə Aşıq Tura deyirlər.

Geniş Sibir torpaqlarının istilasından sonra hərbi rəis Tuquçevski tərəfindən 1641-ci ildə Açinskiy adı altında hərbi qalanın əsası qoyulur. 1641-ci ildə indiki yerinə — Aqra dağları ətəyində Çulım çayının sol sahilinə köçürülür. Bugünkü Açıq şəhəri (Açinsk deyilir) Çulım və Tekmet (indi Tekmetka) çayları üzərində yerləşir. Bu zamandan bura Rusiyadan əhali köçürülməyə başlayır. 1782-ci ildə Açinsk qəza şəhərinə çevrilir . Elə həmin ildə də adı Açinsk şəklində rəsmiləşdirilir. Şəhər ətratı çöllər Acı çölləri adlanır. Burada duzlu göllər vardır.

Etimoloq M.N.Melxeev elə bunu əldə əsas tutaraq Açinsk şəhərinin adını acı "şor" sözü ilə (duzlu göllərilə) əlaqələndirməyə çalışır. Açıq Tura ərazilərindən üstü türk-runik yazılı heykəllər, digər maddi mədəniyyət nümunələri tapılmışdır.

Dəyişdirilərək ruscaya uyğunlaşdırılan belə türk yer adları öz əslindən uzaqlaşmış və get-gedə şəkil və məzmun cəhətdən də adaptasiyaya məruz qaldığından yer adlarıyla bağlı aparılan araşdırma işlərini də daim çətinləşdirməkdədir. Türk elminə böyük xidmətləri göstərmiş və böyük qəlb sahibi
olan P.Melioranski 22 aprel 1906-cı ildə "Coğrafi adları öyrənən komissiya"ya məruzə edərək yerli türk adlarının xəritədə rus dilinə məxsus şəkilçilərlə yazılmasının məqsədəuyğun olmadığını göstərir. Rus imperiyasına ilhaq olunmuş ucsuz-bucaqsız türk ölkələrinin adlarının ucdantutma dəyişdirilməsi və ya saxlanıldığı halda belə ruslaşdırılması onun diqqətini cəlb etmiş, bu cəfakeş alim ölüm yatağında olduğuna baxmayaraq Kazan, Ufa, Orenburq qəzalarının yer adlarının katoloqunu fəaliyyətdə olan həmin komissiyaya təqdim etmişdir. Qırğızıstanın dağlıq hissəsində Açıq Taş kəndi (indi Aleksandrovski) ərazisində türk-runik əlifbalı yazılı daş var. Bu daşlar indi Ermitaj dövlət muzeyində saxlanılır. Çox şübhəsiz, Açıq Taş dedikdə yazılı daş, "kitabə" nəzərdə tutulur.

## Mənbə
Minaxanım Təkləli, Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009

## Xarici keçidlər
* Официальный сайт городского Совета г. Ачинска 
* Виртуальная приёмная Администрации г. Ачинска
*  Ачинск в энциклопедии "Мой город"
* Герб города

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Orşa

**Orşa** — müasir Belarusun Vitebsk vilayətində şəhər.

## Tarixi
Vaxtilə Orşa (indiki Orşitsa) çayının Dnepr çayına töküldüyü yerdə möhkəm türk qalası olmuşdur. Türk hərbi məntəqəsi Ada Kalanın adı rus yazılı mənbələrində ilk dəfə 1067-ci ilə aid "Povesti vremennıx let" səhifələrində çəkilir1. (Qeyd: "Povesti vremennıx let" ümumrus əlyazmaları toplusudur; Kiyevdə 12-ci əsrin ilk onilliyində tərtib olunmuşdur. Onun əsas canını Lavrenti və İpatov salnamələri təşkil edir).

Şəhərin adı həqiqətən onun təbii istehkam-qala görünüşü ilə bağlı idi. Belə ki, qalanın yeri hərbi – strateji baxımdan çox əlverişli sayılırdı. Orşa ilə Dneprin qovuşduğu yerdə – bu çayların hər iki tərəfdən qucduğu çayarası sahədə yerləşən və xilqətən alınmaz olan bu qalanı çaylar hər tərəfdən mühafizə edir, ona gələn yolları təbii şəkildə bağlayırdı. Arxadan – qurudan açıq qalan, sanki qorunmayan, lakin insan əlinə tapşırılan bu səmtdən isə qazılmış və su ilə doldurulmuş dərin kanal qalanı göz bəbəyi kimi qoruyurdu. Beləliklə, Ada Kala təbii, ilahi qüdrətiylə yaranmış belə bir adada qərar tuturdu. Adı da buradandır. Ada Kala öz zamanına görə möhkəm qala sayılır və təbii qala şöhrətini daşıyırdı. Dneprin (Uzu çayının) sahillərində belə bir qala mühüm əhəmiyyətə malik idi; ondan su yolu ilə Kiyevə və yuxarıya Smolenskə getmək mümkün olurdu. Orşa çayı ilə isə (onu sonradan Orşitsa adlandırdılar) Qərbi Dvinə, Vitebskə, Baltik dənizinə, Novqoroda çıxmaq olardı. 1768–1774-cü illər Rus-Türk müharibəsinin gedişində 1772-ci ildə Ada Kala istila olunmuş və Rusiyanın idarəsinə keçmişdir. Həmin zamandan o üzərində yerləşdiyi çayın adı ilə Orşa adını daşıyır. Bu adın da qədim türk sözü Or "xəndək, kanal" sözündən yarandığı ehtimalı güclüdür. Osmanlılara məxsus daha bir Ada Kala (müasir Rumınya ərazisində) vardır. 1691-ci ildə yenidən inşa olub möhkəmlənən Dunay sahillərindəki bu qala Dəmir Qapı boğazını nəzarətdə saxlayırdı.

## İstinadlar
 

## Mənbə
Minaxanım Təkləli, Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009

## Həmçinin bax
Gicgah payı

Baş beyin yarımkürələrinin bir payı da gicgah payıdır. Gicgah payı eşitmənin mərkəzidir. Burada səslər ayırd edilir. Gicgah payı həm də emosiyalarin və yaddaşın tənzimində iştirak edir. Baş beyin yarımkürələrində yan şırım gicgah payını hüdudlandırır. Yazılı nitq gicgah payı ilə əlaqədardır.

## Mənbələr
*Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, III cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı – 1982
*Atlas of Human Cardiac Anatomy – Endoscopic views of beating hearts – Cardiac anatomy
*Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
*Anatomy: Embryologie
## İstinadlar
İlqar İbrahimoğlu

**İlqar İbrahimoğlu** — "Dini Etiqad və Vicdan Azadlıqlarının Müdafiə Mərkəzi"nin (DEVAMM) sədri, İçərişəhər "Cümə" məscdinin imam-camaatı, həftəlik "Dəyərlər" qəzetinin və Dəyərlər AIN (Azerbaijan Islam News) portalının sabiq baş redaktoru.

İbrahimoğlu ABŞ-nin Corctaun Universiteti və mərkəzi İordaniyada yerləşən "Strateji Araşdırmalar Mərkəzi"nin keçirdiyi müsabiqədə "Dünyanın ən nüfuzlu 500 müsəlmanı" arasında 4 azərbaycanlıdan biri olub.

## Həyatı
İlqar İbrahim oğlu Allahverdiyev 5 noyabr 1973-cü ildə dünyaya gəlmişdir. Gənclik illərində "Nə? Harada? Nə vaxt?" komandasının kapitanı olmuşdur. Uşaq çağlarından Azərbaycanın əməkdar məşqçisi Oleq İsaakoviç Privorotskinin rəhbərliyi altında şahmatla məşğul olmuşdur. Birinci dərəcəli şahmat ustasıdır.

## Fəaliyyəti
İqtisadiyyat, fəlsəfə və ilahiyyat üzrə ali təhsil almışdır. "İslam və Qərb fəlsəfələrinin inteqrasiyası" mövzusunda elmi dissertasiya müdafiə etmişdir. Varşavada yerləşən İnsan Haqları üzrə Beynəlxalq Məktəbin məzunudur. Bununla yanaşı, "Narkomaniya və alkoqolizm üzrə beynəlxalq ekspert" sertifikatına malikdir. "Əsma-ül-Hüsna" (irsi qan xəstəlikli uşaqlara qayğı üzrə ixtisaslaşan), "Yetimsiz Vətən" (valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların psixoloji reabilitasiyası və cəmiyyətə inteqrasiyası üzrə ixtisaslaşan) proqramlarının koordinatoru, "Hikmət evi" disput mərkəzinin və "İslam maarifi" proqramının elmi rəhbəridir. Həmçinin tolerantlığın, dözümlülüyün, mədəni inteqrasiyanın inkişafına yönəli "Mədəniyyətlərin dialoqu" proqramına rəhbərlik edir. Teologiya, postmodern fəlsəfə və insan haqlarının fəlsəfəsi kimi sahələrdə interdistiplinar tədqiqatlar aparır. Eyni zamanda, neyrolinqvistikanın şəxsiyyətlərarası ünsiyyətlərdə və paradiqmal təmasda rolu və yeri barədə araşdırmalarla məşğul olur. Göstərilmiş tədqiqatlar çərçivəsində Avstriyaya, Polşaya, ABŞ-yə, Almaniyaya, Türkiyəyə, İrana, Yunanıstana, Rusiyaya, Ukraynaya, İordaniyaya, İsveçrəyə, Fransaya, İtaliyaya səfərlər etmişdir.

İlqar İbrahimoglu ABŞ-ın məşhur Corctaun (Georgetown) Universiteti və İordaniyanın Strateji İslam Elmləri Mərkəzi tərəfindən hər il müəyyən olunan Dünyanın ən nüfuzlu 500 müsəlmanı siyahısında dörd dəfə yer alıb. 

### Şəxsi həyatı
Bir neçə xarici dil bilir. Asudə vaxtlarını ekzistensional mövzularda ədəbiyyatın mütaliəsinə, futbol və voleybol oynamağa sərf edir. Evlidir, üç övladı var.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* İlqar İbrahimoğlunun sabiq bloqu
* Dəyərlər AİN (Azerbaijan Islam News) portalı
David Sikeyros

**Xose David Alfaro Sikeyros** (; 29 dekabr 1896 - 6 yanvar 1974) — Meksikalı rəssam, qrafik, muralist və siyasi fəal, Meksikada kommunist hərəkatının məşhur nümayəndələrindən biri.
Salvador bayrağı

**Salvador bayrağı** — Salvadorun Dövlət bayrağı

## Tarixi bayraqları

Şəkil:Flag of Spain (civil variant).svg|23px| 15 sentyabr 1821 - 20 fevral 1822
Şəkil:Civil Flag of El Salvador.png|23px| 20 fevral 1822 - 10 fevral 1823, 1841 - 1842, 1844 - 9 may 1865
Şəkil:Flag of the United Provinces of Central America.svg|23px| 21 августа 1823 - 1824,1842 - 1844
Şəkil:Flag of the Federal Republic of Central America.svg|23px| 1824 - 1841,1921 - 1922
Şəkil:Flag_of_El_Salvador_(April_1865).svg|23px| 9 may 1865 - iyun 1865
Şəkil:Flag_of_El_Salvador_(June_1865).svg|23px| iyun 1865 - 1869
Şəkil:Flag of El Salvador (1869–1873).svg|23px| 1869 - 1873
Şəkil:Flag of El Salvador (1873–1875).svg|23px| 1873 - 1877
Şəkil:Flag of El Salvador (1875–1912).svg|23px| 1877 - 2 noyabr 1898
Şəkil:Flag of the Greater Republic of Central America (1898).svg|23px| 2 noyabr 1898 - 30 noyabr 1898
Şəkil:Flag of El Salvador (1875–1912).svg|23px| 30 noyabr 1898 - 17 may 1912
Şəkil:Flag of El Salvador.svg|23px| 17 may 1912 - 1921, 1922
Ənsə payı

**Ənsə payı** –  çəpgənin dal şöbəsini tutur, öndən  və *sulcus occipitalis transversus* vasitəsilə təpə payından ayrılır. Ənsə payı ilə gicgah payı arasındakı hüdudu təpədaxili şırımın dal ucunu yan şırımın dal ucu ilə birləşdirən xəyali xətt təşkil edir. Ənsə payının yuxarı yan səthində olan şırımlar o qədər sabit deyildi; burada yuxarı və bayır ənsə şırımları –  və bunların arasında eyni adlı qırışıqlar –  vardır. Ənsə payının aşağı səthində xüsusi şırım və qırışıqlar yoxdur; buranı gicgah payında olan şırım və qırışıqlar işğal edir.

## Aid şəkillər

 Image:Gray724.png|Beyin.
 Image:Gray1197.png|Drawing to illustrate the relations of the brain to the skull.
 Image:Brain animated color nevit.gif|Ənsə payı göy rənglə göstərilmişdir


## İstinadlar
 
## Mənbələr
*Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, III cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı – 1982
*Atlas of Human Cardiac Anatomy – Endoscopic views of beating hearts – Cardiac anatomy
*Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
*Anatomy: Embryologie
Göyümtül zirinc

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Təbii yayılması
Qərbi Çində yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 0,8-1,2 m-dir, çətri yarımyumrudur, eni 2 dəfə çoxdur, tez böyüyən, həmişəyaşıl koldur. Çoxsaylı zoğları vardır. Qabığı sarı-ağ, bir az yarıqlıdır, iynələrinin uzunluğu 2 sm-ə qədərdir. Yarpaqları növbəli, ellipsvaridir, uzunluğu 2-3 sm-dir, kənarları burulmuş, tərs-yumurtavarı, xırda dişlidir, üstdən parlaq tünd-yaşıl, alt tərəfdən ağ rənglidir. Zəngvari çiçəkləri çoxsaylı, xoş qoxulu,salxımvarı çiçək qruplarına yığılmışdır. Yazda və yayda parlaq yaşıl, payızda qızılı-qırmızı, sarı rəngli çiçəkləri olur. Qırmızı, parlaq, uzunsov meyvələri, payızın əvvəlində yetişir, uzun müddət tökülmür.

## Ekologiyası
Parlaq yaz günəşinə görə yarımkölgəyə üstünlük verir. Torpaqların bütün tiplərinə dözür, quru və nəmişli, zəif turş və qələvi torpaqlarda yaxşı inkişaf edir. Soyuğa, quraqlıq dövrlərə, şəhər şəraitinə, küləyə davamlıdır. 

## Azərbaycanda yayılması
Son dövrlərdə Bakı şəhərində yaşıllıqlarda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Yavaş boy artımına və dekorativ görünüşünə görə bu növ alpinarilərdə, bağlarda istifadə edilə bilər. Alçaq canlı çəpərlər üçün yararlıdır, yeməlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yuliana zirinci

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Təbii yayılması
Vətəni Mərkəzi Çindir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 2-3 metrə çatan, həmişəyaşıl koldur,sarımtıl budaqları uzunluğu 4 sm olan güclü üçbölümlü iynələrlə əhatə olunmuşdur. Şaxəıənmiş möhkəm çətirli koldur, çətrinin diametri hündürlüyündən artıqdır. Bitki yaşlandıqda budaqları qövşəkilli forma alaraq aşağıya doğru sallanır. Zoğları çıxıntılı, sarımtıl rənglidir, yaşlandıqda boz rəngdə olur. Yarpaqları növbəli, cod, dərili, yumurtaşəkillidir, kənarı 3-4 dişli, tünd-yaşıl, aşağı tərəfi isə açıq yaşıldır. Uzunluğu 10 sm, eni isə 2,5 sm-dir. Çiçəkləməsi maydan iyuna qədər davam edir. Çiçəkləri sarı, zəif qoxuludur, 15 ədəd çiçəkləri möhkəm salxımlara yığılmışdır. Mayın ortalarında çiçəkləyir. Sentyabrın axırlarında uzunsov qara və ya göyümtül rəngli giləmeyvələri yetişir. Meyvələri oval formalı olub, çöküntülüdür.

## Ekologiyası
Kölgəyə, soyuğa davamlıdır, müvəqqəti quraqlığa dözür. Quru, rütubətli, turş və qələvi torpaqlarda da normal böyüyüb nkişaf edir.

## Azərbaycanda yayılması
Mərkəzi Nəbatat Bağında introduksiya edilmişdir. Şəhər yaşıllaşdırmasında rast gəlinir.

## İstifadəsi
Parksalmada tək və qrup əkinlərində istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şümşadyarpaq zirinc

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Təbii yayılması
Cənubi Amerikada, Argentina, Çili və Magellan boğazından Maldivə qədər yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 3 m-ə çatan, həmişəyaşıl, qonur, tükcüklü zoğları olan yığcam koldur. Çoxsaylı zoğları və enli, şaxələnmiş çətiri olan iynəli koldur. Kök sistemi möhkəmdir, köçürülməni yaxşı keçirir. Yarpaqları sadə iri, qırmızımtıl-yaşıl, ellipsvari, yumurtavari formalı, ucu biz, kənarları xırdadişli bütöv olub, uzunluğu 5 sm-dəkdir. Yazda və yayda parlaq yaşıl, payızda qızılı-qırmızı və ya qırmızıdır. İynələrin uzunluğu 1,5 sm-dəkdir. Çiçəkləri sarı-narıncı, 1-2 ədəd yığılmış, uzunluğu 2,5 sm-dək olan çiçək saplaqlarında yerləşir. May ayında çiçəkləyir. Meyvələri uzunsov, qırmızı, parlaq olur, payızın əvvəlində yetişir, uzun müddət tökülmür, yeməlidir.

## Ekologiyası
Torpağa tələbkar olmayan bitkidir, qumlu və quru torpaqda, yerlərdə yaxşı bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Mərkəzi Nəbatat Bağında və Mərdəkan Dendrarisində introduksiya edilmişdir.

## İstifadəsi
Alpinarilərdə istifadə edilir. Alp təpəciklərinin, miksborderlərin, rokarilərin salınmasında istifadə edilir. Bu növ yaxşı budandığı üçün kiçik tərtibatda istifadə edilir. Meyvələri yeməlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mahoniya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi. 

## Növləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yapon mahoniyası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Təbii yayılması
Çində və Yaponiyada mədəni şəraitdə geniş yayılmışdır və oradan Avropaya və Amerikaya gətirilmişdir.

## Botaniki təsviri
Çox az budaqlanan, düz budaqlı, hündürlüyü 4 m-ə qədər olan kiçik ağacdır. Qabığı boz, dərin yarıqlı, qalın mantar təbəqəlidir; birillik odunlaşmamış zoğları göyümsov örtüklüdür. Tumurcaqları enli yumurtavaridir, uzunluğu 2–5 sm-dir, dərivaridir; ensiz üçbucaqşəkilli xarici pulcuqları 1–2 il zoğlarda qalır; daxili pulcuqlar enli ovalşəkilli, küt, otvari, solğun yaşıldır. Salxımları uc tumurcaqların qoltuğunda yerləşir, 10–12 sm uzunluğunda, möhkəm, çox çiçəklidir. Çiçək saplaqları iti bucaq altında yuxarı yönəlmişdir, uzunluğu 1 sm-ə qədərdir; çiçəkləri 8 mm uzunluğunda və 6 mm diametrindədir, qırmızımtıl və yaşılımtıl kasayarpaqları sonradan sarı tac yarpaqlara keçir. Dekabrın axırından yaza qədər çiçəkləyir.

## Ekologiyası
Məhsuldar, tər, yumşaq torpaqlara üstünlük verir.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeronda, Lənkəranda, Qəbələdə mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Hündür və gözəl formalı koldur. Qrup və tək əkinlər üçün yararlıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sürünən mahoniya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Təbii yayılması
Şimali Amerikada, Britaniyadan Yeni Meksika və Kaliforniyaya qədər yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Sərilmiş budaqlara malik, hündürlüyü 0,25-0,5 m-ə qədər olan koldur. Yarpaqları 3-7 ədəd enli yumurtavari, 3-6 sm uzunluğunda, tutqun göyümsov yaşıl, dərivari, kənarları iti dişli yarpaqcıqdan ibarətdir. Çiçək saplaqları 2-3 sm uzunluğundadır. Çiçək salxımları uclarda yerləşib, 3-7 sm uzunluqdadır. Meyvələri qara, zəif tüklüdür, avqustun ortaları yetişir. Mahoniya toxumlarla, yarım-oduncaqlaşmış qələmlərlə, yarpaq tumurcuğu və kök zoğları ilə çoxalır.

## Ekologiyası
Quraqlığa davamlıdır. Birillik zoğları donmağa meyillidir, soyuq qışda isə yaşlı zoğları da dona bilər.

## Azərbaycanda yayılması
Cənub bölgəsində rast gəlinir.

## İstifadəsi
Yaşıl fonda özünəməxsus gözəl görünüşü vardır. Daşlıq ərazilərdə, dağlarda və bordürlərdə torpaqqoruyucu bitki kimi yaxşıdır. Mahoniyanın bu növünü kölgəli yerlərdə qazon əvəzinə istifadə etmək olar. Həmişəyaşıl bordürlərdə salmaq üçün yararlıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Təpə payı

## İstinadlar
 
## Mənbələr
* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, III cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı - 1982
* Atlas of Human Cardiac Anatomy - Endoscopic views of beating hearts - Cardiac anatomy
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
* Anatomy: Embryologie