open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prioritet

**Prioritet** ( — birinci, böyük) — hər hansı fəaliyyət həyata keçirilməsində vaxt etibari ilə birincilik; müəyyən bir sahədə üstünlük təşkil edən; kəşfdə, ixtirada, hər hansı bir ideyanın qısa ifadəsində zaman etibarilə ilkin olan, hər hansı bir şeyə üstün haqq sahibi olmaq. Hər hansı məqsədi öncəlikdə saxlamaq vacib birincil şəkildə saxlamaq.

## İstinadlar
Yussef Maziz

**Yussef Maziz** () — Liqa 1 təmsilçilərindən olan *Metz* klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Fransa futbolçusu.

## Klub karyerası
Maziz *Metz* klubu ilə inkişaf etmişdir. O, Liqa 1-də debütünü 26 fevral 2017-ci ildə Lion klubuna qarşı oyunda etmişdir. Həmin görüşdə Metz Liona 5–0 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Milli karyerası
Maziz Fransada anadan olmuşdur. Onun valideynləri Mərakeş vətəndaşlarıdır. Maziz Fransanın gənclər millilərində çıxış etmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* FFF Profile 
* L'Equipe Profile
* Ligue 1 Profile
* Soccerway Profile
Kaldera

**Kaldera** (; "yemək qazanı") və ya **kalder** — vulkanın zirvəsinin və ya bəzən ona bitişik olan sahənin bir hissəsinin uçması zamanı əmələ gələn az və ya çox dərəcədə düz dibli, dik divarlı sirkvari oval və ya dairəvi çuxur. 

Kaldera eninə ölçüləri 10–15 km-ə, dərinliyi isə bir-neçə 100 m-ə çatır. Belə güman olunur ki, vulkan boğazından və ya çatdan partlayış zamanı külli miqdarda maqma püskürür. Bu zaman vulkan kamerasının daha dərin mənbələrdən gələn materiallarla dolmasına nisbətən, onun enməsi daha sürətlə gedir və vulkanın tavanı dayaq nöqtəsini itirərək uçur, yer səthində kaldera əmələ gəlir. Kraterdən mənşəyinə və böyük ölçülərinə görə fərqlənir. 

Vilyams qeyd edir ki, kraterin diametri əsasən 1–1,5 km olduğu halda, bir çox kaldera diametri 8 km-dən 15 km və daha böyük olur. Kaldera təsnifatı onların formasına və genezisinə əsaslanmışdır. Ritman, 1964, aşağıdakı kaldera tiplərini ayırır: zirvə kalderası (və ya nəhəng kraterlər), nəhəng eksploziv püskürmələr nəticəsində əmələ gələn monogen kaldera, bir sıra ardıcıl püskürmələr nəticəsində əmələ gələn poligen kaldera. 

Kalderanın əmələ gəlməsi haqqında iki fərziyyə məlumdur: Eşerə görə, kaldera maqmatik ocağın yalnız böyük dərinlikdə, Vilyamsa görə isə, yalnız az dərinlikdə yerləşməsi nəticəsində əmələ gələ bilər. 

Daha iri kaldera iqnimbrit püskürməsi zamanı əmələ gəlir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Gülüş fenomeni. Sabit Rəhman (film, 2014)

**Gülüş fenomeni. Sabit Rəhman** — rejissor Sənan Sultanovun 2014-cü ildə Azərbaycan Televiziyasında çəkdiyi sənədli film.

## Məzmun
Filmdə görkəmli yazıçı, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi Sabit Rəhmanın xatirəsinə həsr olunur.

## Film haqqında
Filmdə "Toy", "Xoşbəxtlər", "Əliqulu evlənir", "Nişanlı qız", "Ulduz", "Hicran" tamaşalarının, "Arşın mal alan", "O olmasın, bu olsun", "Koroğlu", "Əhməd haradadır?", "Ulduz" filmlərinin kadrlarından istifadə edilmişdir.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Müəllif:** Yaqub Əlioğlu
:**Rejissor:** Sənan Sultanov
:**Operator:** Zaur Haşımov
:**Montaj:** Teymur Qəhrəmanov, Araz Əjdərov
:**Qrafika:** Rövşən Qarayev
:**Videomateriallar:** Həsən Cəbrayılov, Fuad Əhmədov
:**Rejissor assistenti:** Ayxan Əhmədov, Vüsal Əzimov
:**Musiqi tərtibatçısı:** Əliabbas Qasımov
:**İnzibatçı:** Etibar Almazov
:**Mətni oxuyan:** Ədalət Məmmədov, Eldəniz Rəsulov
:**Redaktor:** Səyavuş Məmmədov

### Rollarda
:Sərvər Nəzərov
:Rauf Eyvazov

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə
Palliativ

**Palliativ** (  — örtük, yunanca plaş və ya üst geyimi) — problemin özünü həll etmədən, yalnız müvəqqəti və ya natamam həll yolu vasitəsilə problemin özünün "gizlədilməsi". İlk zamanlar bu termin, xəstəliyin kökünü deyil, yalnız bəzi simptomlarını müvəqqəti aradan qaldıran (palliativ müalicə) dərman vasitəsilə haqqında işlədilirdi.

Müasir təbabətdə "palliativ terapiya" termini ilə yanaşı "palliativ yardım" terminindən də istifadə edilir. Palliativ yardım "palliativ terapiya"dan fərqli olaraq sadə geniş spektrlı təbbirlər vasitəsilə xəstənin vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasından ibarətdir.

Texnikada bu termin vasitəsilə problemin həlli üçün səmərəli olmayan həll üsullarının adaptasiya edilməsi kimi başa düşülür.

## İstinadlar
Kokain

**Kokain** — geniş yayılmış narkotik, tropan sırası üzrə alkaloid, çətin Metil Benzoilekqonin. Yerli anesteziya effektinə və insanın mərkəzi sinir sisteminə güclü stimilasiya təsirinə malikdir,bununla da insanda güclü eyforiya hissi yaradır. Başqa alkaloid vasitələri ilə eyni sırada Cənubi Amerikanın tropik zonalarında yayılmış Eritroksilum bitkisinin (*Erythroxylum*), ən əsası isə kokain kollarının (*Erythroxylum coca*) tərkibində var. Bu bitkilər yarpaqların yeyilməsinin qarşısını alaraq insektisid funksiyasnı yerinə yetirir. Kokainin bir çox jarqon adları var – bablqam (*bubblegum*), ulduz (*star*), peradays (*paradise*), kadillak (*cadillac*), yayo, tutti-frutti, ildırım (*thunder*), ağbəniz, fleyk (*flake*), vayt-şört (*white shirt*), un (*powder*), toz (*dust*), skulboy (*schoolboy*), şəkər (*sugar*), blanko (*blanco*), tortuqa, maradona, moco (*mojo*), meybək (*mayback*), K13, skorpion (*scorpion*), days (*dice*), camp-rop (*jump rope*), ayskrim (*ice cream*), durasel (*duracell*), göyərçin (*dove*), sement, kok (*coke*), uzi (krek kokain), roksen (*roxanne*; krek kokain).

## Tarixi
Kokainin istifadəsi beş min ildən çox tarixi əhatə edir. "Koka" sözünün özü "boliviya tayfalarının" dillərinin birindən yaranıb. Qədim əfsanəyə əsasən, yerli qadınlardan biri əxlaqsız həyat yaşayırdı, elə buna görə də onu öldürdülər, bədənini isə iki hissəyə böldülər. Bu bədəndən isə kol bitməyə başladı. Bu kolu da "Koka Ana" adlandırdılar.

Psixosimulyator kimi koka yarpaqları ispanlıların gəlişindən əvvəl cənubi amerikalı hindlilər, Şimali Andın yerli sakinləri tərəfindən tibbi və dini məqsədlər üçün, həm də yorğunluğu aradan qaldırıcı kimi, aclığı, susuzluğu yatırtmaq üçün istifadə olunub, bəzən isə əhval-ruhiyyəni qaldırmaq üçün.

## İstinadlar
Boris Matis

**Boris Matiz** () — Everton klubundan icarə əsasında Liqa 1 təmsilçilərindən olan *Northempton Taun* klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Fransa futbolçusu.

## Klub karyerası
Matis Olimpik Lion klubu ilə inkişaf etmişdir. Matis 2015-ci ildə Liqa 1 təmsilçilərindən olan Metz klubu ilə müqavilə imzalamışdır. O, Liqa 1-də debütünü 5 aprel 2017-ci ildə Lion klubuna qarşı oyunda etmişdir. Matis üç gün sonra Metz klubu ilə Liqa 1-də Bordo klubuna qarşı oyunda da iştirak etmişdir. Hər iki oyun Metz klubunun 0–3 hesablı məğlubiyyəti ilə başa çatmışdır.

5 iyul 2017-ci ildə Matis Everton klubunun U-23 yığması ilə iki illik müqavilə imzalamışdır. O, 2018-ci ilin yanvar ayında *Northempton Taun* klubuna icarəyə verilmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* LFP Profile
* Maxifoot Profile
* Sofoot Profile
* Soccerway Profile
Karbonatitlər

**Karbonatitlər,** Breqqer, 1920 **-** əsasən endogen karbonat süxurları əhatə edən ultraəsasi, qələvi ultraəsasi — qələvi süxurlar; bəzən qələvi qabbroidlərlə birlikdə, mürəkkəb intruziv komplekslərə daxil olurlar. Sonralar karbonatitlər qələvi – ultraəsasi və qələvi tərkibli vulkan aparatlarında geniş yayılması müəyyən edilmiş effuziv və piroklastik karbonatitlər və habelə avtonom xalis karbonatitlər cismləri aşkar edilmişdir. Süxurəmələgətirən karbonatların tərkibinə görə kalsitli (sinonim: Sevitlər, Alvigitlər), dolomitli (sinonim: Rauxagitlər, Beforsitlər), ankeritli və sideritli karbonatitlər ayrılır. Karbonatitlər ilə tantal, niobium, nadir torpaq elementlərinin apatit, vermikulit, flüorit, mis (sulfid), dəmir və b. yataqlar əlaqədardır. Effuziv karbonatitlər xüsusilə natrium-karbonat (29–30% NaO2) tərkibli olur. Karbonatitlər intruziv massivlərdə ştok, konusvari və dairəvi daykalar, ştokverk, partlayış boruları tipli kütlələr təşkil edir. Vulkan aparatlarında Karbonatitlər vulkan boğazını dolduraraq "plug" tipli kütlələr yaradır. Effuziv karbonatitlər lava axınları, kül örtükləri və konuslar təşkil edir. Karbonatitlər**,** ümumiyyətlə, poligen əmələgəlmələrdir. Maqmatitlər (effuzivlər) və hidrotermalitlər (intruziv komplekslərdəki aşağı temperaturlu gec karbonatitlər) ayrılırlar, lakin karbonatitlər əsas hissəsinin genezisi haqqında vahid fikir mövcud deyildir; aşağıdakı təsəvvürlər vardır:

# Karbonatitlər yuvenil maqmatik süuxurlardır;
# Karbonatitlər mobilləşmiş (və yaxud zəbt olunmuş və yenidən işlənilmiş) çökmə və ya metamorfik karbonat süxurlardan ibarətdir;
# Karbonatitlər metasomatik əmələgəlmələrdir.

## Mənbə
*
Baxşəli Quliyev

**Baxşəli İmamqulu oğlu Quliyev** — Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor,
## Həyatı
Quliyev Baxşəli İmamqulu oğlu 17 iyun 1936-cı ildə Tovuz rayonunun Şamlıq kəndində anadan olmuşdur.1954-cü ildə Şamlıq kənd orta məktəbini əla qiymətlərlə bitirmişdir.1959-1964-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) Fizika fakültəsində ali təhsil almış, 1964-1968-ci illərdə Leninqradda Elmlər Akademiyasının Yarımkeçiricilər institutunun aspirantı olmuşdur. 1968-ci ildən Azərbaycan Dövlət Universitetinin fizika fakültəsinin assistenti, baş müəllimi, dosenti, professorudur (1970-ci ildə namizədlik, 1985-ci ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir).1968-1996 illərində Azərbaycan Dövlət Universitetində, 1996-2014 illərində Türkiyədə nəzəri fizika və bərk cisimlər fizikasından mühazirələr demişdir. Baxşəli Quliyev  Bakı Dövlət Universitetində elmi şura üzvü, Bərk cisimlər fizikası üzrə müdafiə şurasının məsul katibi, 1996-cı ildən Türkiyənin Yüzüncü Yıl Uiversitetində fizika professorudur. 2015-ci ildən AMEA Fizika İnstitutunda aparıcı elmi işçi vəzifəsində çalışır.

* **Elmi əsərlərinin sayı**-70
* **Xaricdə dərc olunan əsərlərinin sayı**-40
* **Beynəlxalq bazalarda indeksləşən jurnallarda (Web of Science, Scopus və s.) dərc olunan əsərlərinin sayı**-20
* **Kadr hazırlığı**-3 müdafiə olunmuş fəlsəfə doktoru
* **Elmi-pedaqoji fəaliyyəti**-1968-1996 illərində Bakı Dövlət Universitetində, 1996-2014 illərində Türkiyədə nəzəri fizika və bərk cisimlər fizikasından mühazirələr.
* **Dil bilikləri**- Azərbaycan, Rus, Türk və İngilis

## Əsas elmi nəticələri
Yarımkeçirici nazik təbəqələrdə köçürmə hadisələrinin nəzəriyyəsi qurulmuşdur. Qalvano və termomaqnit əmsallarının ölçüyə görə dəyişməsinin analizindən onların ossilyasiyası və mənfi maqnit müqavimətinin mümükün ola biləcəyi göstərilmişdir.

## Əsas elmi əsərləri
1. Electron transport phenomena in conductive films, Phys.-Stat. Sol. (b) v121, 1984.

2. Non-monotonous behaviour of the Nernst-Ettngshausen effect in conductive films in a strong magnetic field, Sov. Phys.-Stat. Sol. v136, p.&nbsp;743-748, 1986.

3. The negative magnetoresistance in anisotropy films, Sov. Phys.-Stat. Sol. v29, 1986.

4. Electron-phonon scattering and anisotropy of conductivity in Q2D systems, J. Phys. Condens. Mat. V7, 1995.

5. The Fermi energy and in-plane electron effective mass in semiconductive thin films with non-parabolic energy band, Physica B-Condensed matter v403, 2008.

6. The effect of nanoparabolicity of electron effective mass of size quantized semiconductor films, Modern Phys Lett. B v26 №30, 1250198, 2012.

## İstinadlar
Karbonatlar

**Karbonatlar** — minerallar, H2CO3 turşusunun duzları. Bir neçə növə bölünür: bikarbonatlar (turş duzlar, susuz və sulu normal K.) Karbonatlar; əlavə anionlu (OH)-1, F-1, və ya Cl- Karbonatlar; (SO4)-2 və ya (PO4)-3 anionlu mürəkkəb K. İkivalentli kationlu (Ca, Mg, Fe, Mn, Ba, Sr, Pb, Zn, Cu və b.) Karbonatlar daha geniş yayılmışdır. Na+ və K+, həmçinin (NH4)+ kationu yalnız bikarbonatlar əmələ gətirə və ya ikiqat duzların tərkibinə daxil ola bilər. Nadir hallarda kationların sırasına Ni+3, Al+3, Bi+3 daxil olur. Bunlardan başqa, U+4, Ce+3, La+3 və b. ilə də Karbonatlar sırası məlum­dur. Karbonatlar üçün çoxsaylı tam və ya natamam izomorf sıralar səciyyəvidir. İkiqat duzlar geniş yayılmışdır. Karbonatlar əksəriyyəti triqonal və rombik sinqoniyada, çox az bir hissəsi heksaqonal, monoklinik və b. sinqoniyalarda kristallaşır. Karbonatlar içərisində polimorfizm hadisəsi geniş yayılmışdır. Karbonatlar əksəriyyəti rəngsizdir, Fe, Mn, Cu iştirak edən Karbonatlar qonur, çəhrayı, sarı, yaşıl və b. rəngli də olur. Sərtliyi 3-5. Xüsusi çəkisi 1,5-8,1 (Bi-lu K.). Karbonatlar üçün yüksək ikiqat şüasındırma səciyyəvidir. Karbonatlar əksəriyyəti ekzogen proseslər zamanı əmələ gəlir. Kalsit, dolomit və başqa karbonatlar çöküntü və metamorfik süxur qatlarını təşkil edir. Karbonatlar bir qismi biokimyəvi yolla əmələ gəlir. Karbonatlar hidrotermal yataqlarda (orta və aşağı temperaturlu) geniş yayılmış­dır. Filiz yataqlarının oksidləşmə zonasında Pb, Zn, Cu və b. ağır metalların karbonatlar toplanır. Karbonatlar sənayenin bir çox sahəsində istifadə olunur: tikintidə - sement və başqa tikinti materialları, metallurgiyada odadavamlı materiallar, kağız, şüşə istehsalında, optika, kimya sənayesində və b. Karbonatlar bir çox metalların (Pb, Zn, Cu, Fe, Mn və b.) filizləridir.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Paolo Gentiloni

**Paolo Gentiloni Silveri** (; d. 22 noyabr 1954, Roma) — italyan siyasətçisi və dövlət xadimi. İtaliyanın baş naziri (12 dekabr 2016-cı ildən).
## Həyatı və siyasi fəaliyyəti

Paolo Gentiloni 22 noyabr 1954-cü ildə İtaliyanın paytaxtı Roma şəhərində anadan olmuşdur. Roma Sapienza Universitetinin siyasət fakültəsində ali təhsil almış və oranı jurnalist kimi bitirmişdir. 11 dekabr 2016-cı ildə İtaliya prezidenti Sergio Mattarella Matteo Renzinin istefasından sonra Paolo Gentiloniyə yeni hökumət formalaşdırmağı tapşırdı. 12 dekabr 2016-cı ildə Gentiloni baş nazir vəzifəsinin icrasına başladı. 10 yanvar 2017-ci ildə Fransua Olland ilə danışıqlardan sonra Parisdən qayıdarkən özünü pis hiss edən baş nazir Paolo Gentiloni Gemelli adlı Romadakı hospitala yerləşdirildi. Cərrahiyyə əməliyyatı zamanı tac damarları bərpa edildi.

### Şəxsi həyatı
Həyat yoldaşı Emanuele Mauro, övladı yoxdur. Lirik musiqini sevir, tennis və poker oynayır, ingilis, fransız və alman dillərini yaxşı bilir, piyada gəzməyi xoşlayır. (Vaskes Montalban)
## Xarici keçidlər

*   Presidente del Consiglio dei Ministri 
*  Official page at the Italian Chamber of Deputies
*
Karotaj

**Karotaj** — geoloji kəsilişdə faydalı qazıntıların (neft, qaz, kömür, müxtəlif filiz və b.) müəyyən edilməsi, quyu kəsilişlərinin öyrənilməsi və başqa geoloji məsələlərin həlli üçün aparılan geofiziki quyu tədqiqatları.

## Haqqında
Kəsilişdə hansı fiziki və ya kimyəvi parametrlərin öyrənilməsindən asılı olaraq elektrik, radioaktiv, akustik, qaz və b. karotaj növlərindən və onların kompleksindən istifadə olunur. Kompleks karotaj isə kəşfiyyatın hansı faydalı qazıntıya aparılmasından, rayonun geoloji quruluşundan, qazımanın texniki şəraitindən və b. asılı olaraq seçilir. Karotaj prosesində alınmış məlumatlar karotaj stansiyası kompleksinə daxil olan aparaturanın köməyi ilə qeydə alınır. Karotaj dioqramı öyrənilən parametrlərin verilmiş miqyasda quyu kəsilişi üzrə fasiləsiz dəyişməsini əks etdirir. Bəzi tədqiqatçılar karotaj termini əvəzinə "üsul", "-metriya" (məsələn: radiometriya, qamma-üsul) və "Quyuların geofiziki tədqiqatları" terminlərindən istifadə olunmasını məqsədəuyğun hesab edirlər.

## Elektrik karotajı
Elektrik karotajı (elektrokarotaj) quyu tədqiqatlarının geofiziki üsullarından biridir, süxurların və faydalı qazıntıların xüsusi elektrik müqavimətinə (r), polyarizasion potensiala və ya dielektrik keçiriciliyinə əsaslanır. Müqavimət karotajı (MK) və təbii elektrik sahələrinin karotaj üsulları (xüsusi polyarizasion potensial üsulla, SP, PÜ) daha geniş tətbiq olunurlar. Neft quyularında əsasən süxurların xüsusi elektrik müqavimətini təyin etmək üçün yan karotaj zondlaşdırılmasından, kömür və filiz yataqlarına qazılan quyuların tədqiqində isə süni partlayış potensiallarının (PP) karotajı və cərəyan qeydiyyatı üsullarından (TK, TKÜ) istifadə olunur. Sulfid filizlərini ayırmaq üçün sürüşən kontakt üsulundan (SKÜ) və elektrod potensialı üsulundan (EPÜ) istifadə edilir. İnduksion və dielektrik karotaj üsulları dəyişən cərəyana əsaslanır. Elektrik karotajı məlumatları litoloji kəsilişin bölgüsündə, kollektorların ayırılmasında, onların neft-qazla doyma əmsallarının qiymətləndirilməsində və s. istifadə olunur. 

## Həmçinin bax

* Faydalı qazıntılar

## Mənbə
*
Diferensiallanan funksiya

Əgər birdəyişənli, yaxud çoxdəyişənli f funksiyasının P nöqtəsində df diferensialı varsa, ona bu nöqtədə diferensiallanan funksiya deyilir. D oblastının hər bir nöqtəsində diferensiallanan f funksiyasına bu oblastda diferensiallanan funksiyası deyilir. Çoxdəyişənli y=f(x_1,x_2,\ldots,x_n) funksiyasının P nöqtəsində (D oblastında) diferensiallanan olması üçün bu nöqtədə (oblastda)onun bütün xüsusi törəmələrinin kəsilməz olması kifayətdir.

## Ədəbiyyat
1. M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
## Xarici keçidlər
Ehtimal fəzası

U=\{E_1,E_2,\ldots,E_n}\ elementar hadisələr çoxluğunun hər bir E_k hadisənin onun ehtimalı adlanan yeganə P(E_k) ədədi uyğundur, belə ki, bu ədədlər üçün
\sum\limits^{n}_{k=1}P(E_k)=P(E_1)+P(E_2)+\ldots+P(E_n)=1
şərti ödənir. Onda U hadisələr çoxluğuna **ehtimal fəzası** deyilir.

**Ədəbiyyat**

1. M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
Svyatoynosski körfəzi

**Svyatoynosski körfəzi** — Barens dənizinə aid olan və ondan Svyatoy Nos burnu ayrılan körfəz. Kola yarımadasının şimal-şərqində yerləşir. Uzunluğu 12&nbsp;km, eni 20&nbsp;km təşkil edir. Maksimal dərinlik 12 metrdir.. Sahilləri sıldırımlı və hündürdür. Sahilində Ostrovnoy şəhəri və Svyatoy Nos qəsəbəsi yerləşir. Körfəzə Buxtovka və Kaçalovka çayları tökülür. Körfəzdə Yokanqskie adaları yerləşir.

## İstinadlar
Mussa Seydi

**Mussa Seydi** (21 avqust 1996-cı ildə anadan olub) — Lüksemburq Milli Diviziya təmsilçilərindən olan Fola Eş klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Seneqal futbolçusu.

## Klub karyerası
Seydi 2014-cü ildə Seneqalın *Genereyşn Fut* akademiyasından *Metz* klubuna transfer olmuşdur. O, Liqa 1-də debütünü 21 sentyabr 2016-cı ildə Bordo klubuna qarşı oyunda etmişdir. Həmin görüşdə Metz Bordoya 3-0 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Milli karyerası
Seydi Seneqalın gənclər millilərində çıxış etmişdir. O, Seneqal U-23 millisi ilə *2015 Afrika Oyunları*nda iştirak etmiş və turnirdə qələbə qolunun müəllifi olmuşdur.

## Karyera statistikası

### Klub

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* LEquipe Profile
* LFP Profile
* Soccerway Profile
Harmonik orta

n sayda a_1,a_2,\ldots,a_n müsbət ədədin harmonik ortası
\frac{n}{\frac{1}{a_1}+\frac{1}{a_2}+\ldots+\frac{1}{a_n}}
ədədinə deyilir. Verilmiş a_1,a_2,\ldots,a_n müsbət ədədlərinin harmonik ortası həmin ədədlərin tərs qiymətlərinin ədədi ortasının tərs qiymətinə bərabərdir.

**Ədəbiyyat**

1. M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
Homeomorfluq

**Homeomorfluq** — iki topoloji fəzanın qarşılıqlı birqiymətli və qarşılıqlı kəsilməz inikası. Başqa sözlə, iki X və Y topoloji fəzaları üçün  f:X\rightarrow Y kəsilməz inikası qarşılıqlı birqiymətlidirsə və f^{-1}:Y\rightarrow X inikası kəsilməzdirsə, bu fəzalara Homeomorf fəzalar deyiilir. Homeomorfluqda fəzaların saxlanılan xassələirnə topoloji xassələri deyilir.

Misallar: Müstəvinin 0\leq x\leq 1, 0\leq y\leq 1 kvadratı x^{2}+y^{2}\leq 1 dairəsinə homeomorfdur. parça intervala homeomorf deyil.

## Ədəbiyyat
* M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı: "Radius nəşriyyatı", 2016, 296 səh.
Girdəsər silsiləsi

**Girdəsər silsiləsi –** Babək və Şahbuz rayonları ərazisində Dərələyəz silsiləsindən cənub-qərbə ayrılan Təknə qolunun qurtaracağında cənub-şərqə istiqamətlənmiş, yamacları sıldırımlı alçaqdağlıq tirə. Naxçıvançayın və onun sağ qolu Cəhriçayın arasında təqribən 8&nbsp;km məsafəyə üzanır. Ən yüksək zirvəsinin hündürlüyü 1568 m-dir.  Çəpinə istiqamətlənmiş konsekvent antisedentvari dərələrlə bir neçə  hissəyə ayrılmışdır. Orta Eosenə aid Paradaş lay dəstəsinin çökmə süxurlarından təşkil olunmuşdur. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin cənub-qərb cinahına aid Mərəlik-Göynük sinklinalının şimal-şərq qanadında yerləşir. Cənub-qərb yamacı boyu dərin fay qırılması izlənilir. 

## Həmçinin bax
* Qapıcıq dağı
* Elti dağı
* Maparax
* Aqlar silsiləsi
* Ağsal dağı

## İstinadlar
Noxud dənyeyəni

**Noxud dənyeyəni** -Yetkin böcəklər 4–5 mm böyüklükdə olub, bədənləri qara rəngdədir.

## Quruluşu
Yetkin böcəklər 4–5 mm böyüklükdə olub, bədənləri qara rəngdədir. Kürəni-boz rəngdə sıx tükcüklərlə örtülmüşdür. Bığcıqların nəhayəti xeyli yoğundur. Qanadüstlüyü qısa olduğundan qarıncığı tam örtmür. Üzərində qara-qonur və ağ ləkələr vardır. Bığcıqlar, pəncələr və ön ayaq baldırlarının əsası kürəni rəngdədir. Ön döşün yan tərəflərində tükcüklər arasında çətin seçilən iki ədəd mahmız vardır. Yumurtası sarı kəhrəba rəngdədir, nisbətcə iridir. Yaşıl paxlalar üzərində aydın saeçilir. Sürfəsi krem rəngdə olub, 5–6 mm-dir. Yoğundur, bükülmüşdür, ayaqları yoxdur, əvəzində şişkinliklər vardır. Başı kiçikdir, aydın görünür. Döş hissəsi zərif tükcüklərlə örtülmüşdür. Pupu formasına görə yetkin böcəklərə bənzəyir. Sarımtıl rəngdədir və böyüklüyü 4,5–5 mm-ə çatır.

## Həyat tərzi
Anbarlarda yığılmış və tarlalarda tökülüb qalmış noxud dəni içərisində böcək halında qışlayır.

## Yayılması
Azərbaycanın bir sıra rayonlarında (Ağdam, Ağdaş və s.) geniş yayılmışdır.

## Ədəbiyyat
# Kənd təsərrüfatı entomologiyası, S. R. Məmmədova, B. B. Xəlilov, 1986

## İstinadlar
Böyük üçlük

* **Big Three** – "Böyük üçlük" 1980-ci illərin əvvəllərində bu üçlüyə VisiCorp şirkəti (VisiCalc elektron cədvəl proqramının istehsalçısı), MicroPro şirkəti (WordStar proqramının yaradıcısı) və Ashton-Tate daxil idi.
* **Ashton-Tate**- dBASE proqramlar seriyasını hazırlamış şirkətdir. Bir vaxtlar bu şirkət proqram təminatı gəlişdiricilərinin "Böyük Üçlüyünə" (BIG THREE) daxil idi.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Goranqalası dağı

**Goranqalası dağı** — Şərur rayonu ərazisində, Dərələyəz silsiləsindən şimal-qərbə ayrılan Saraybulaq qolunun cənub-qərb istiqamətli Bəysal qövsvari şaxəsinin qurtaracağında, Arpaçayın sol sahilində, Dizə kəndindən 1,5 km şimal-şərqdə dağ (hünd. 1131,4 m). Zirvəsi və cənub-qərb yamacı Alt Permin Kuberqandı və Murqab regiomərtəbələrinə aid Qızılqaya və Şahbulaq lay dəstələrinin əhəngdaşılarından, şimal-şərq yamacı isə Alt Karbonun Turne mərtəbəsinə aid Goranqalası lay dəstəsinin terrigen-karbonat süxurlarından təşkil olunmuş şərq yamacı sıldırımlı konusvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin şimal-qərbində müşahidə edilən Münhbalaoğlu-Qabaqdağ sinklinalının şimal-şərq qanadında yerləşir. Zirvə hissəsində və yamaclarında çökmə süxurları yaran layvari dolerit və qabbro-dolerit kiçik intruziyaları açılır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Palıd parabüzəni

**Palıd parabüzəni** () - parabüzən növü. O, əsasən, mənənələrlə və həm də zərurət olduqda koksidilərlə qidalanır.

## Biologiyası

Mənənələrlə və həm də zərurət olduqda koksidilərlə qidalanır. Oval formada olub, azca yastılaşmışdır. Qara rəngli olmaqla, nöqtəlidir, ağ tükcüklərlə örtülüb. Köndələn, enliləşmişdir, sarıdır, qabaq hissə sıx tüklərlə örtülüb və önə meyillidirlər. Bığcığı sarıdır və 10 buğumdan ibarət olub, toppuzvaridir. Qidalandıqları yerlərdə ağacların qabığı və xəzəllərin altında qışlayırlar.

## Yayılması

Qərbi Avropada və Şərqi Asiyada, Qafqazda yayılıb. Azərbaycanda azsaylıdır, yalnız parklarda – Abşeronda (Biləcəri parkında) və Naxçıvan ərazisində yabanı kollar üzərində müşahidə olunub.

## Ədəbiyyat

#Naxçıvan Muxtar Respublikasında yayılan yırtıcı cücülərin xeyirli fəaliyyəti və onların mühafizəsi. A.Mehdiyev, M.M.Seyidli, 44
#Ümumi entomologiya I-II hissələr. Ağayev B.İ. Bakı 1979-1981
#Naxçıvan MR-da yayılan parabüzənlər (Coleoptera, Coccine elidae) və onların bioloji mübarizədə istifadə imkanları. Mehdiyev A.M.

## İstinadlar
Göydağ (Naxçıvan)

**Göydağ** – Culfa və Ordubad rayonları sərhədində dağ (hünd. 2720,4 m). Zəngəzur silsiləsinin Dəmirlidağ-Göydağ qolunun suayırıcısında zirvə. Nürgüt kəndindən 5 km qərb-şimal-qərbdədir. Üst Eosenin Priabon mərtəbəsinə aid Üst Paradaş yarımlay dəstəsinin çökmə süxurlarını yarıb çıxan diorit və kvarslı diorit-porfir tərkibə malik Alt Miosen yaşlı eyniadlı subvulkanik massivin mərkəzində yerləşmiş günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin cənub-qərb cinahında müşahidə edilən Mərəlik-Göynük sinklinalının maqmatık kütlə ilə yarılmış cənub-şərq sentriklinal hissəsinə aiddir.

## Həmçinin bax
* Dərələyəz silsiləsi
* Xarxat dağı
* Quşqayası
* Gendərə (Babək)
* Gədikdağ

## İstinadlar
Çarpaz düz xətlər

Bir müstəvi üzərində yerləşməyən iki düz xətt. Əgər a və b düz xətləri çarpazdırsa, onda yalnız bir cüt paralel \alpha və \beta müstəviləri var ki, a\subset \alpha, b\subset\beta. Eyni zamanda sonsuz sayda perpendikulyar müstəvilər cütü var ki, onlardan biri a düz xəttindən, digəri isə b düz xəttindən keçir. Əgər \alpha\|\beta, a\subset \alpha, b\subset\beta olarsa, ondabu iki paralel müstəvi arasındakı məsafə a və b çarpaz düz xətləri arasındakı məsafəyə bərabərdir. a və b düz xətləriin çarpazlığı "a-b" kimi işarə olunur.

## Ədəbiyyat

1. M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
Qansoranlar

**Qansoranlar**  - Yetkin mərhələdə möhkəm bədən örtüyünə malikdirlər.

## Quruluşu

Yetkin mərhələdə möhkəm bədən örtüyünə malikdirlər. Baş kiçikdir, xortum sancıcı-sorucu tipdədir və sakit halda önə doğru uzanmışdır. Parazitliklə əlaqədar olaraq bədən formasında nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişiklik baş vermişdir. Yastı və enli bədəni və onun üzərinə sıx oturmuş qanadlar heyvanların tük örtüyündə, quşların lələklərində sərbəst hərəkət etməyə yaxşı uyğunlaşmışdır. Ayaqları möhkəmdir və uzun diş-diş caynaqlarla təchiz olunmuşdur. Qansoranlar yaxşı uça bilmirlər və bəzi növlərinin də qanadları olmur.

## Həyat tərzi

Qansoranlar məməlilərin və quşların parazitləridirlər. Yumurtanın inkişafıı dişinin bədənində gedir və puplaşmağa hazır olan bir sürfə doğulur ki, o da tezliklə puplaşır. Təkamül nöqteyi-nəzərindən qansoran milçəklər öz mənşəyini üzvi tullantılarda və sairdə inkişaf edən və parazit olmayan formalardan almışdır. Qansoranlar ev heyvanlarında parazitlik etməklə, bəzən heyvanlara nəzərəçarpacaq dərəcədə zərər verirlər. Qansoranların 100-dən çox növü məlumdur.

## Xarakterik nümayəndəsi

Zərərverici növlərindən biri qoyunlarda parazitlik edən Melophagus ovinus L. növüdür. Bu növ qanadsızdır və xarici görünüşcə otlaq gənəsinə oxşayır. Dişi fərd 20-30 sürfə “doğub” qoyunun yununa yapışdırır. Bir müddətdən sonra yetkin mərhələyə keçirlər. Bəzən bir qoyunun üzərində bir neçə yüzə qədər qansoran milçək olur. qansoran milçəklərin müntəzəm olaraq qan sorması nəticəsində qoyun arıqlayır və dərisi xarab olur. Fəsilənin Hippobosca equina L. növü atlarda , H.variegata inəklərdə, H.Camelina itlərdə Lipoptenacevri növü isə marallarda parazitlik edir.

## Ədəbiyyat

#B.İ. Ağayev Ümumi Entomologiya, Bakı 2004, səh 186
#A.Ə.Əliyev, L.M,Rzayeva Zərərvericiləri məhv edən xeyirli həşərat, Bakı 1971
#H.Ə.Əliyev, X.N.Həsənov, Ş.B.Xəlilov, Ə.R.Əliyev, Kənd təsərrüfatı və təbiəti mühafizə, Bakı 1980

## İstinadlar
Kinolentdə imzası... Həbib İsmayılov (film, 2012)

**Kinolentdə imzası… Həbib İsmayılov** — rejissor Sənan Sultanovun 2012-ci ildə Azərbaycan Televiziyasında çəkdiyi sənədli film.

## Məzmun
Filmdə kinorejissor, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi Həbib İsmayılovun xatirəsinə həsr olunur.

## Film haqqında
Filmdə, "Cəfər Cabbarlı", "Sovet Naxçıvanı-şərqin qapısı", "Azərbaycan pambıqçılığında qabaqcıl aqrotexnikanın tətbiq edilməsi" sənədli filmləri, "Ögey ana", "Böyük dayaq" filmlərindəki kadrlardan istifadə edilmişdir.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyirlər
: **Müəllif:** Yaqub Əlioğlu
: **Rejissor:** Sənan Sultanov
: **Operator:** Zaur Haşımov
: **Montaj:** Rəşad Rəhimov, Araz Əjdərov
: **Qrafika:** Vüqar Vəliyev, Nazim Sadıqov
: **Rejissor assistenti:** Cavid Babayev
: **Videomateriallar:** Həsən Cəbrayılov, Fuad Əhmədov
: **İnzibatçı:** Etibar Almazov
: **Mətni oxuyan:** Mahir Mirişov
: **Redaktor:** Səyavuş Məmmədov

### Arxiv kadrlarda iştirak edən
: Həbib İsmayılov (kinorejissor) (titrlərdə yoxdur)

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə
Qarğıdalı (peyin) böcəyi

**Qarğıdalı (peyin) böcəyi** -Böcəyi qaramtıl, yaxud qonuru-qaramtıl rəngdə olub.

## Quruluşu
Böcəyi qaramtıl, yaxud qonuru-qaramtıl rəngdə olub. Xarici görünüşünə görə adi peyin böcəklərini xatırladır. Başı bədədninə nisbətən çox da böyük olmayıb, qırışıqlıdır. Bığcıqları 20 buğumludur, nəhayəti üç qısa lövhə ilə bitir. Qabaq kürəkciyi qabarıqdır, irəli tərəfdən sıxılaraq nazilmişdir, kənarları girdədir. Qanad üstlüyü qabaq kürəkcikdən bir az enlidir və qarıncığın axırıncı buğumunu örtmür. Ön ayaq baldırlarının xarici tərəfində üç, daxili tərəfində isə bir tikancıq vardır. Böcəyin uzunluğu 15–25 mm-dir. Yumurtası çirkli ağ rəngdədir. Sürfəsi ağ rəngdədir və lövhəbığ böcəklərin sürfəsi kimi bükülür. Pupu açıq tiplidir.

## İnkişafı
Zərərvericinin inkişafı aşağıdakı kimi gedir: Payızda puplardan yetkin böcəklər çıxmağa başlayır. Bu böcəklər həmin yerdə də qışlayır. Aprel ayından etibarən onlar qışlamanı bitirir və yer səthi üzərinə çıxır. Böcəklər gecə həyat tərzi keçirərək cavan cücərtiləri gəmirir, gündüzlər isə kəsəklər altında və torpaq yarıqlarında gizlənir. Yayın ortalarında erkəklər və dişilər cütləşməyə başlayır. Mayalanmadan sonra torpağa yumurtalar qoyulur. Yumurtalardan çıxan sürfələr qidalanır, böyüyür və inkişaflarını iki ildə başa çatdıraraq, təxminən iyul ayında pupulaşır. Həmin ilin payızında puplardan böcəklər çıxır və onlar oradaca yuvacıqlar içərisində qışlayır. Beləliklə, qarğıdalı böcəyi iki ildə bir nəsil verir.

## Zərəri
Böcəklər qarğıdalının cücərtilərinə böyük zərər vurur, əsasən kök boğazını, gövdəni gəmirir və nəticədə gövdədə dərin oyuqlar əmələ gətirir. Bəzi hallarda hətta cavan cücərtilər tamamilə yeyilir. Zədələnmiş bitkilər əvvəlcə soluxur, sonradan quruyur və qırılaraq yıxılır.

## Yayılması
Azərbaycanda qarğıdalı peyin böcəyi bir çox rayonlarda xüsusən aran və dağətəyində geniş yayılıb.

## Ədəbiyyat
# Kənd təsərrüfatı entomologiyası, S. R. Məmmədova, B. B. Xəlilov, 1986, səh 174

## İstinadlar
Əsas rənglər

**Əsas rənglər** — qarışdırıldıqda bütün digər rəngləri və rəng çalarlarını əldə etmək mümkün olan rənglər. Rənglərin qarışdırılması, məsələn, elektron displeylərdə, rəngli çap və rəsmlərdə geniş spektrli rənglərin əldə edilməsi üçün əsas metod hesab edilir. Əsas rənglərin müxtəlif kombinasiyalarının necə qavranılmasını müvafiq qarışdırma modelinə, məsələn, additiv və subtraktiv modelə əsasən müəyyən etmək mümkündür. Rənglərin additiv qarışdırılmasında (işıq şüalarının qarışdırılması) əsas rənglər qırmızı ('''R'''ed), yaşıl ('''G'''reen) və göydür ('''B'''lue) (RGB modeli). Subtraktiv qarışdırılmasda isə (rənglərin qarışdırılması) əsas rənglər göy-yaşılı ('''C'''yan), macenta ('''M'''agenta) və sarı ('''Y'''ellow), həmçinin qaradır ('''K'''ey) (CMYK modeli).

1756-cı ildə rus alimi Mixail Lomonosov ilk dəfə fikir yürütmüşdür ki, təbiətdə hər hansı bir rəngi yaratmaq üçün 3 əsas rəngi (göy, qırmızı, yaşıl) müəyyən nisbətlə qarışdırmaq kifayətdir. Təsvirlərin kompüter kodlaşdırılması rəngin 3 komponentlik nəzəriyyəsinin əsasında qurulmuşdur. Görmə zamanı rənglərin müxtəlifliyinin hiss edilməsini insanın əsəb sistemində 3 tip oyanışın kombinasiyalarının müxtəlifliyi ilə izah etmək olar. Bir çox təsvirin emalı proqramlarında HSV (hue – rəng keyfiyyəti, saturation – dolğunluq, value – həcm, parlaqlıq) və CMYK (cyan – mavi, magenta – yasəmən, yellow – sarı) kodlaşma sxemlərindən də istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R. M., Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
Süvari müsəlman alayları

**Süvari müsəlman alayı** — Cənubi Qafqaz Rusiya tərəfindən işğal olunduqdan sonra Rusiya-Türkiyə müharibəsində iştirak etmək üçün işğal edilmiş Cənubi Qafqazın müsəlman vilayətləri əhalisindən, o cümlədən azərbaycanlılardan ibarət atlı müsəlman alayları və Kəngərli süvari dəstələri formalaşdırıldı (1829).

## Haqqında
Naxçıvan və İrəvan müsəlman azərbaycanlı əhalisi tərəfindən 4-cü atlı müsəlman alayı təşkil edildi. Qafqaz Hərbi Tarix Muzeyinin bələdçi kitabındakı məlumata görə osmanlılara qarşı müharibədə rus ordusu tərkibində döyüşən bu alaylara göstərdikləri hünərə görə 1830-cu ildə Rusiya imperatoru tərəfindən yeni fəxri bayraqlar təqdim edildi. Sonralar 1 və 2-ci alayların bayraqları Bakı və Şuşanın dövlət idarələrinə, 3-cü və 4-cü, eləcə də Kəngərlilərə məxsus bayraqlar isə Tiflis muzeyinə verildi. 1924-cü ildə atlı müsəlman alaylarının bayraqları Azərbaycan Dövlət Muzeyinə təqdim edildi. Hazırda həmin bayraqlar Azərbaycan Tarixi Muzeyinin fondunda saxlanılır. Naxçıvanın və İrəvanın müsəlman azərbaycanlı əhalisindən təşkil edilmiş 4-cü atlı müsəlman alayının döyüş bayrağı digər döyüş bayraqlarından qumaşının mavi rəngdə olması və aşağıdakı lentdə fars dilində “4-cü alay” sözlərinin yazılması ilə fərqlənir. 

## Həmçinin bax
* İsrafil bəy Yadigarov

## Qalereya

Fayl:Flags of military units consisting of Azerbaijans who served in the Russian army.jpg|Rusiya imperiyasındakı azərbaycanlı birləşmələrin bayraqları
Fayl:Azerbaijani fighter. In the army of the Russian Empire. XIX century.jpg|Çarlıq dövrü Azərbaycan əsgəri geyimi
Fayl:Azerbaijani warrior during the Russian Empire.jpg|Çarlıq dövrü Azərbaycan əsgəri geyimi


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  “Vəhşi Diviziya”nın azərbaycanlıları – ARAŞDIRMA, FOTOLAR
Sarıayaq ekzoxomus

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Biologiyası
Formasına görə başqa parabüzən növlərindən çox da fərqlənmir. Qanadüstlüyü qaradır, heç bir ləkə və nöqtəsi yoxdur. Ayaqların qırmızı sarımtıl çalarları var, bu hissə nisbətən böyükdür, ayağındakı caynaqlar dişlidir. Bud hissədə az sarı ləkələr vardır. Böyüklüyü 4–4,5 mm-dir. Bostan bitkilərində və yoncalıq sahələrdə də yastıcalarla qidalanırlar. Quru otların altında qışlayırlar. Qış sığınacaqlarından martın axırında çıxırlar. İl ərzində bir bütün və bir fakultativ nəsil verirlər.

## Yayılması
Naxçıvanın dağətəyi və aran, xüsusən çayların vadisində olan təbii zonalarında, səhra bitkilərində, xüsusən də kol və yarımkol, ən çox da yabanı bitkilər üzərində yayılıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Simulidlər

**Simulidlər** -Simulidlər uzun bığcıqlı ikiqanadlılar (Nematocera) olub, bədən ölçüləri çox kiçikdir.

## Quruluşu

Simulidlər uzun bığcıqlı ikiqanadlılar (Nematocera) olub, bədən ölçüləri çox kiçikdir. Xarici görünüşcə milçəyə oxşayırlar. Baş ön tərəfdən yuvarlaqdır, azacıq döşə doğru əyilmişdir. Bığcıqları 9-11 buğmludur. Gözləi mürəkkəb, nisbətən iri, tüksüzdür, dişi fərdlərdə gözlər alın zolağı ilə ayrılır. Ağızın ətrafındakı hiss çıxıntıları 4 buğumludur. Xortumu qısadır və ağız aparatı sancıcı-sorucu tipdədir. Bel tərəfi bir qədər qabarıqdır, gümüşü rəngli qısa tükcüklərlə örtülmüşdür. Qanadları enli və qısadır. Qarın hissə oval şəkillidir və 10 seqmentdən ibarətdir. Qarını örtən tükcüklərin rəngi ayrı-ayrı növlərdə müxtəlifdir.

## Həyat tərzi

Simulidlər kənd təsərrüfatı heyvanlarından –tükləri seyrək və dəriləri qara rəngdə olduğu üçün ən çox camışlara və atlara, az hallarda qaramala, eşşəklərə, qoyunlara, donuzlara və quşlara hücum edirlər. Simulide milçəkləri heyvanların qanını sorarkən qanın tez laxtalanmaması üçün sancdığı yerə xortumu vasitəsilə tüpürcək ifraz edirlər. Sancdıqları yer qaşınır və şişir. Çoxlu sancma nəticəsində bədənin temperaturu qalxır, daxili orqanlarda qansızma və şiş əmələ gəlir ki,  bu da ölümlə nəticələnə bilər.

## İnkişafı

Simulidlərin dişi fərdlərinin inkişafı erkək fərdlərə nisbətən bir neçə gün əvvəl tamamlanır. Dişi fərdlər bir neçə gündən sonra mayalanırlar. Ehtimal olunur ki, dişi fərdlərin mayalanması havada baş verir. Simulidlərin qanla qidalanmayan növləri mayalanandan bir müddət sonra yumurta qoymağa başlayır. Qansora dişi fərdlər isə mayalandıqdan sonra heyvanların qanını sormağa başlayır. Dişi milçək ömründə bir dəfə yumurta qoyur. Qoyulmuş yumurtaıların sayı milyonlarla hesablanır. Simulidlərin yumurtası oval formalı olub,bir tərəfdən basıqdır. Yumurtalar yapışqana bənzər maddə ilə bir- birinə və substrata yapışır.

## Sürfə

Simulide milçəklərinin sürfələri qurda bənzəyir. Ön döş və bədənin qurtaracaq hissəsi çox yoğunlaşmışdır. Baş hissə bədəndən aydın seçilir. Bütün başqa milçək qruplarından fərqli olaraq, simulide sürfələrinin başı yelpiyəbənzər bir cüt orqanla təchiz olunmuşdur. Bu orqanın vəzifəsi yelpik şəklində açılaraq, qidanı tutmaqda sürfəyə kömək etməkdir. Sürfələr əsasən oturaq həyat tərzi keçirir, detritlə, yosunlarla və üzvi qidalarla qidalanırlar. Simulide milçəklərinin sürfələri yalnız axar sularda yaşayırlar. Sürfələri oksigenlə zəngin olan axar sularda yaşamağa uyğunlaşmışdır.Temperaturu 00C-dən aşağı və 30-350C-dən yuxarı olan axar sularda sürfələrin həyat fəaliyyəti dayanaraq tələf olur.

## Pup

Puplar sürfənin hördüyü xüsusi baramanın içərisində yerləşir. Baramanın ön tərəfi açıq olur. pupun üzəri xırda tükcüklərlə örtülmüşdür. Pupun döş hissəsində milçəyin ayaqları və qanadları bükülmüş vəziyyətdə görünür. Simulidlərin pupları hərəkət etmir və qidalanmır.

## Ədəbiyyat

#B.İ. Ağayev Ümumi Entomologiya, Bakı 2004, səh 186
#A.Ə.Əliyev, L.M,Rzayeva Zərərvericiləri məhv edən xeyirli həşərat, Bakı 1971
#H.Ə.Əliyev, X.N.Həsənov, Ş.B.Xəlilov, Ə.R.Əliyev, Kənd təsərrüfatı və təbiəti mühafizə, Bakı 1980

## İstinadlar
Göydərə dağı

**Göydərə dağı** – Culfa rayonu ərazisində dağ (hünd. 1587,7 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Aracı yüksəkliyindən (3071,6 m) cənub-qərbə ayrılan Dibəkli qolunun  eyni istiqamətli Qırxlardağ şaxəsinin qurtaracağında zirvə. Əlincəçayın sağ sahilində, eyniadlı kənddən 800 m qərbdə yerləşir. Oturacağının diametri 2&nbsp;km, nisbi hündürlüyü 350 m-dir.  Şimal-şərq istiqamətli Əlincəçay və Xanəgah-Dəmirlisu dərinlik qırılmaları və onların şaxələrinin nəzarət etdiyi intruziyalar qrupuna daxil olan və  Orta Eosenin Barton mərtəbəsinə aid Orta Paradaş yarımlay dəstəsinin çökmə süxurlarını yarıb çıxan diorit və kvarslı diorit-porfir tərkibə malik Alt Miosen yaşlı eyniadlı subvulkanik intruziyanın əmələ gətirdiyi konusvari yüksəklikdir. Çay yatağına nisbətən 380 m yüksəkdə qərar tutmuşdur və təkrarolunmaz sıldırımlı qayalıq landşaft əmələ gətirir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentilə Naxçıvan çökəkliyinin  təmas zolağında, Saltaq-Kotandağ antiklinalının maqmatık kütlə ilə yarılmış periklinal hissəsində yerləşir. 

## Həmçinin bax
* Dərələyəz silsiləsi
* Xarxat dağı
* Quşqayası
* Gendərə (Babək)
* Gədikdağ

## İstinadlar
Noqay çölü

**Noqay çölü** — Terek və Kuma çayları arasında, Şimali Qafqaz ərazisində meşə örtüyünə sahib olmayan quru və düzən əraziyə sahib çöl. Ərazi Dağıstan, Çeçenistan, Stavropol diyarı ərazisində yerləşir. Çölün adı noqayların adı ilə bağlıdır.

Bitki örtüyü kserofit və qalofitlərdən ibarət olsa da, ərazisinin böyük hissəsini qumlu sahələr təşkil edir.

## İqlimi
Noqay çölünün iqlimi quru kontinentaldır. İllik yağıntının miqdarı 300 mm keçmir. İsti dövrün orta temperaturu (aprel — oktyabr) +22–25 °C, soyuq fövrün isə (noyabr — mart) 0–2 °C arasında dəyişir. Minimum temperatur −33 °C (yanvar, fevral), maksimum isə +45 °C (avqust) olmuşdur. Qışı az yağıntılı olması ilə seçilir. Ortalama 30 mm təşkil edir. Bu isə az qar örtütü düməkdir.

## Torpaq örtüyü
Çöl üçün tünd şabalıdı və açıq şabalıdı torpaqlar üstünlük təşkil edir. Üstəlik torpaqların böyük əksəriyyəti şoranlaşmışdır. Qərbində göl və şoranlıq ərazilər vardır. Digər ərazilər isə zəif yapışqanlı qumlar ilə örtülüdür.

## Hidroqrafiya
Daimi axara malık çay şəbəkəsibdən məhrumdur. Qrunt suları dərində yerləşməsinə baxmayaraq güclü şəkildə minerallaşmağa məruz qalmışdır. Burada əkinçilik ancaq suvarılma əkinçiliyə əsaslana bilər. Üstəlik su kənardan gətirilməlidir.

## Səhralaşma
Noqay çölü əsasən köçəri maldarlıq üçün əlverişlidir. Sovet dönəmində Noqay çölü və ətraf ərazilərə maşınlarla, sayları milyonları keçən heyvanlar Dağıstan, Çeçenistan, İnquşetiya, Şimali Osetiya, Cənubi Osetiya və Gürcüstan əraziləri bura köçürülürdü.

Sosializmin gur dönəmində güçlü şəkildə istifadə edilməsi otlaq ərazilərinin 70 % orta, güçlü və olduqca güçlü şəkildə zərər görmüşdür. 25% ərazi isə heyvanlar üçün zərərli bölgəyə çevrilmişdir.

Noqay çölünün cənub və cənub-şərq hissəsinin güclü intensiv şəkildə istifadəsi onun qumlu səhraya çevrilməsinə səbəb olmuşdur. Əvvəllər isə otlaq bitkiləri qumların hərəkətinə mane olurdu. İnsanın bu kor təbii fəaliyyəti nəticəsində Noqay çölünün tanıtma kartı olan Sayqalar itirilmişdir

## İstinadlar
Göycələr dağı

**Göycələr dağı –** Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 1193,3 m).  Zəngəzur silsiləsindən cənub-qərbə ayrılan Dəmirlidağ-Göydağ  qolunun cənuba istiqamətlənmiş Gəvək şaxəsinin şərq yamacında zirvə. Gilançayın sağ sahilində, Biləv kəndindən 3,5&nbsp;km-dək cənub-qərbdədir. Zirvə hissəsi Alt Miosen yaşlı subqələvi bazalt tərkibli, ellipsvari kiçikölçülü sillə təmsil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Yamaclarında Orta Eosenin İpr mərtəbəsinə aid Kələki lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurları açılır. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentində, eyniadlı əyilmənin cənub-qərb cinahına aid Gilançay antiklinalının şimal-şərq qanadında yerləşir.  

## Həmçinin bax:
* Ağdaban dağı
* Xarxat dağı
* Bərdidaş dağı
## İstinadlar
Göyçügüvey dağı

**Göyçügüvey dağı** — Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 3157,5 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısında, Gilançayın mənbə hissəsində zirvə. Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinə aid Biləv lay dəstəsi vulkanogen-çökmə süxurlardan təşkil olunmuş sıldırım yamaclı günbəzvari  yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin cənub-şərq qurtaracağına aid Ləkətağ-Göyçügüvey antiklinalının şimal qanadında yerləşir. Zirvə hissəsindən və yamaclarından şimal-şərq və şimal-qərb istiqamətli fay qırılması keçir. 

## Həmçinin bax
* Ağdaban dağı
* Xarxat dağı
* Bərdidaş dağı

## İstinadlar
Sədərək məscidi

thumb|Məscidin kitabələrindən biri
## Tarixi
**[[Sədərək]] məscidi** – Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək kəndində 18-19 əsrlərə aid memarlıq abidəsi. Məscid böyüklüyü, abadlığı və kitabələrinin zənginliyinə görə fərqlənir. 
## Memarlığı
Məscidin baş fasadında, önündə sütun başlığında taxta üzərində, birinci cərgə, ikinci cərgə və digər sütun başlıqlarında nəstəliq xətti ilə memar və xəttatların adları, Qurandan ayələr həkk olunmuşdur. Kitabələrdə bir necə tarix göstərilmişdir: hicri 1112 (1700-1701), hicri 1259 (1843), hicri 1315 (1897). Hicri 1112 il məscidin tikilmə tarixi sayılarsa, binanın hicri 1259-cu ildə əsaslı təmir olunduğunu söyləmək mümkündür. Çünki bina 18 əsr memarlıq-konstruktiv formalarını saxlamamışdır. Hicri 1315 ildə yenidən təmir işləri aparılmışdır. Hazırkı binanın memarı sədərəkli Abbasın oğlu Məhəmməd olmuşdur. Məsciddəki taxta işləri, yaraşıqlı nəbatı ornament və kitabə motivləri ilə işlənmiş sütun başlıqları sədərəkli memar və nəccar Məhəmmədə məxsusdur. 1259/1843 il tarixli kitabəyə əsasən, Təqi oğlu Məşədi Əhmədin memar Məhəmmədlə eyni vaxtda işləməsi, Məhəmmədin yüksək peşəkar memar, Məşədi Əhmədin ilə bənna olması qənaətinə gəlmək olar. Digər kitabələrdə göstərilən Şahbaz oğlu Məhəmmədə və Məhəmməd xanın oğlu Salehə gəldikdə isə, onların xeyriyyə məqsədilə məscidin tikilməsinə vəsait verdikləri məlum olur.
## Mənbə
Naxçıvan Ensiklopediyası. AMEA, 2002.
## İstinadlar
Superion materiallar

Superionlar bərk elektrolitlər sinfinə aid olan yüksək keçiriciliyə malik ion birləşmələridir. Bu maddələr otaq temperaturunda maye elektrolitlərin və ya ərimiş duzların keçiriciliyinə bərabər yüksək elektrik keçiriciliyinə malikdirlər (10−1 — 10−3 Ом−1.см−1), buna səbəb ionların kristallik qəfəsdə yerdəyişməsinin mümkünlüyüdür. Ion keçiriciliyi bu birləçmələrdə müxtəlif- bir, iki, üç valentli kationların (Ag+, Cu+, Li+, Na+, K+, Rb+, Tl+, Cs+, Ca2+, Zn2+, Mg2+, Pb2+, Al3+, Sc3+, Ce3+, Eu3+) və anionların (F-, Cl-, Br-, O2-, S2-) yerdəyişməsi ilə baş verir. Bu materiallar arasında bəzən yük daşimaqda aktiv olan iki və üc növ ionlar, hətta qarışıq- ion və elektron keçiriciliyi mövcuddur. Superin kristalların kristallik qəfəsində bir və ya bir neçə növ atomlar üçün uzaq nizamlılıq pozulmuş olur, ona görə də bu birləşmələrin kristal qəfəsi defektli sayılır. Bununla yanaşı, qəfəsdə olan daha energetik kimyəvi əlaqəli digər atomlar üçün bu nizamlılıq gözlənilir, bu alt qəfəs — sərt alt qəfəs adlanır. Superion halına gətirib çıxaran defektlərin xarakterindən asılı olaraq 3 tip superion materiallar mövcuddur:
I tip kristallar alt qəfəslərdən birində nizamlılığın pozulması mövcud olan kimyəvi tərkibi isə stabil qalan maddələrhesab olunur. Belə materiallara misal AgI göstərilə bilər. Bu maddələrin kristal qəfəsində nizamlılığın pozulması Ag alt qəfəsində baş verir. AgI kristallarının 1470С qızması zamanı ilk dəfə olaraq ion keçiriciliyinin kəskin (bir neçə min dəfə) artdığı müşahidə olunur. II tip superion maddələr o maddələrdi ki, bunlarda hər hansı bir alt qəfəsin pozulması qəfəsə böyük qatılıqda aşqarların daxil edilməsi ilə mümkün olur. Belə maddələrə tərkibində müxtəlif valentlik halında olan olan metalların oksidlərinin bərk məhlulları aid edilə bilər. Belə maddələrə misal kimi dəmir oksidləri qarışıqlarını (Fe0+Fe2O3) göstərmək olar. III tip superion materiallar tərkibində qəfəsə xüsusi olaraq yeridilmiş və böyük yüyürüklüyə malik aşqar ionları olan maddələrdir. Superion halının yaranması mexanizmi sonacan tam öyrənilməsə də yüksək keçiriciliyə malik superion keçirici maddələr artıq tətbiqini tapmışdır. Bu maddələr əsasən bərk elektrolitlər kimi istifadə olunur. Mövcud superion keçiricilər arasında Li+və Na+ kationları əsasında yaradılmış ion keçiriciləri daha perispektivlidir, onlar enerji cəhətdən daha sərfəli sayılırlar. Superion keçiricilərin texnologiyasının üstün cəhətlərindən biri də onların monokristal, polikristal, keramika və nazik təbəqələr formasında hazırlanmasının mümkünlüyüdür. Hazırda superion materiallar əsasında böyük tutumlu kondensatorların yaradılması üzrə işlər aparılır. Bu işlər tamamlanan zaman kiçik ölçülü və böyük tutuma malik elektrik kondensatorların yaradılması mümkün olacaqdır.

## İstinadlar

http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/89464/%D0%A1%D0%A3%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%98%D0%9A%D0%9
Qlobigerinalar

**Qlobigerinalar** (*Globigerinidea*) –Foraminifer sinifinin dəstələrindən biri. Nümayəndələri spiral-konus, bəzən yastı spiral formalı çoxkameralı seekresion karbonat qabıqla təmsil olunmuşdur. Qabığın divarı məsaməlidir. Kameralar çox vaxt kürəvi olub üzərində çoxsaylı iynələr yerləşir. Plankton həyat tərzi keçirir. Öldükdən sonra qabıqlar dibə çökərək orqanogen-karbonat lilləri əmələ gətirir. Qlobigerinalar müasir dəniz və okeanlarda suyun üst qatlarında yaşayır və onların əmələ gətirdiyi karbonat lillərə 4000–5000 m-dək dərində rast gəlinir. Qabıqlar dibə çökdükcə çox vaxt pozulub həll olunur. Globigerina və ona yaxın olan cinslərin əmələ gətirdiyi çökmə süxurlar qlobigerina əhəngdaşları adlanır. Stratiqrafik əhəmiyyəti vardır. Yura – müasir.

## Qlobigerina lili
Pelagik kalsium-karbonatlı lil; əsasən *Globigerinidae* ailəsinə mənsub plankton foraminifer qabıqları və onların qırıntılarından ibarətdir. Çox vaxt termin "foraminiferli çökmələr" terminin sinonimi kimi daha geniş mənada işlədilir. Bu isə düzgün deyil, çünki sonuncu çökmələrin tərkibində başqa foraminifer ailələləri (məsələn: *Globorotaliidae*) üstünlük təşkil edə bilər. Əvvəllər qranulometrik tərkibinə görə qlobigerina lili kimi ayrılan bir çox çökmələr alevrit və qumlara aiddir.

## Mənbə
*