Yeleazar Meletinski

**Eleazar Moiseevich Meletinski**  (doğum adı Eliazar); ) — sovet və rus filoloqu, mədəniyyət tarixçisi və nəzəri folklorşünaslıq tədqiqat məktəbinin banisi. Filologiya elmləri doktoru, professor. Meletinski Beynəlxalq Folklor Cəmiyyətinin və Beynəlxalq Semiotika və Dilçilik Mərkəzinin elmi komitəsinin üzvü idi. Beynəlxalq Pitre Mükafatı (1971) və SSRİ Dövlət Mükafatını (1990) almışdır.. O, "Dünya Xalqlarının Mifləri" və "Mifoloji Lüğət" ensiklopedik nəşrlərinin yaradılmasında birbaşa iştirak etmişdir.

## Həyatı
O, 22 oktyabr 1918-ci ildə  Xarkovda Xarkov Texnologiya İnstitutunun məzunu, mühəndis-texnoloq və memar, Mariupolda anadan olmuş, 1908-ci ildən Xarkovda özəl tikinti və texniki ofisə rəhbərlik etmiş Moisey Lazareviç Meletinskinin və Xarkov Qadın Tibb İnstitutunun məzunu (1914)
nevroloq Raisa İosifovna (Risi-Miriam Yosel-İsaakovna) Marqolisin (2 fevral 1892, Xarkov - 1956, Moskva) ailəsində anadan olub. Ata tərəfdən nənə və babalar Mariupoldan olan ikinci gildiya taciri (əvvəllər Rostov taciri) Leizer (Eleazar) Zaveleviç (Lazar Samoyloviç) Meletinski.

O, Moskvada orta məktəbi, daha sonra Moskva Fəlsəfə və Ədəbiyyat İnstitutunun (MİFLİ) Ədəbiyyat, İncəsənət və Dil fakültəsini bitirib (1940).

Böyük Vətən Müharibəsi illərində hərbi tərcüməçi kurslarını bitirib və Xarkov fəlakətindən sonra mühasirədən çıxmaq üçün Cənub Cəbhəsində, daha sonra isə Qafqaz cəbhəsində döyüşüb. O, sıravi əsgər, daha sonra 2-ci dərəcəli texnik-kvartirmeyster kimi xidmət edib. 7 sentyabr 1942-ci ildə sovet əleyhinə təşviqat və dövlətə xəyanət ittihamları ilə həbs edilib. Həmin ilin 16 oktyabrında hərbi tribunal onu 10 il əmək düşərgəsində cəzalandırmaqla yanaşı, beş il müddətinə bütün hüquqlardan  məhrum edib və əmlakı müsadirə edilib (RSFSR Cinayət Məcəlləsinin 58-10-cu maddələrinin 2-ci hissəsi və 58-1b). 15 may 1943-cü ildə səhhəti ilə bağlı olaraq Tbilisi yaxınlığındakı Ovçaladakı həbsxana xəstəxanasından azad edilib.

1943-cü ildən 1944-cü ilə qədər Daşkənddəki Orta Asiya Dövlət Universitetində aspirantura təhsilini başa vurmuş və təhsilini başa vurduqdan sonra orada baş müəllim vəzifəsində çalışmışdır. 1945-ci ildə "İbsenin əsərlərində romantik dövr" adlı doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

1946-cı ildə Karel-Finlandiya Dövlət Universitetinə (Petrozavodsk) köçürülmüş və 1949-cu ilə qədər orada ədəbiyyat kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır (1946–1947-ci illərdə eyni zamanda SSRİ Elmlər Akademiyasının Karel-Fin Bazasında folklor kafedrasına rəhbərlik etmişdir).

1949-cu ildə kosmopolitizmə qarşı kampaniya zamanı yenidən həbs edilmişdir. Bir il yarım məhkəməyə qədər həbsdə (beş ay yarım təkadamlıq kamerada) keçirmişdir. MGB-nin xüsusi şurası (*SSRİ NKVD-nin Xüsusi Konfransı (OSO, Osoboe soveshenie) SSRİ NKVD-nin, daha sonra isə SSRİ MGB-nin nəzdində inzibati cəza orqanı idi və bu orqan 1934-cü ildən 1953-cü ilə qədər Stalinin rəhbərliyi altında mövcud idi və onun tərəfindən sosial cəhətdən təhlükəli hesab edilən şəxslərə münasibətdə məhkəmədənkənar sürgün, islah əmək düşərgəsində həbs, SSRİ-dən qovulma və edam hüququ verirdi)* onu on il həbs cəzasına məhkum etmiş və Kargopollaqda saxlamışdır. O, düşərgədən azad edildi və 1954-cü ilin payızında reabilitasiya edildi. Meletinskinin esselərində Viktor adı ilə yer alan filosof G.S Pomerants da onunla eyni vaxtda düşərgədə olub.

1956-cı ildən 1994-cü ilə qədər A. M. Qorki adına Dünya Ədəbiyyatı İnstitutunda əvvəlcə folklor şöbəsində, sonra isə Dünya Ədəbiyyatı Tarixi nəşriyyat qrupunda (cildlər 1-8, Moskva, 1983-1993) çalışmışdır. O, "Tarix"in yaradılmasında fəal rol oynamış, onun II və III cildlərinin redaksiya heyətinin üzvü olmuş və şifahi sənətin mənşəyi və erkən formaları, orta əsrlər Avropası, Danimarka, Norveç, İslandiya, İsveç, Yaxın Şərq, Orta Asiya ədəbiyyatı və Qafqaz və Cənubi Qafqaz, Orta Asiya və Sibir xalqlarının epik ənənələri haqqında bölmələrin müəllifi olmuşdur. E.M.Meletinski bir neçə onlarla elmi nəşrin baş redaktoru vəzifəsində çalışmış və Qorki ad. İnstitutun kollektiv işinə (Kitab Dastanının Abidələri və s.) rəhbərlik etmişdir.

1960-cı illərin sonlarında Petrozavodskda yazdığı "Nağıl Qəhrəmanı" adlı doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Lakin akademiklər Mixaill Alekseyev, Viktor Jirmunski və Nikolay Konradın müsbət rəylərinə baxmayaraq, SSRİ Ali Attestasiya Komissiyası ona bu dərəcəni vermədi. O, "Qəhrəmanlıq dastanının mənşəyi" adlı dissertasiyasını yenidən doktorluq dissertasiyası kimi müdafiə etdi.

O, "Şərq folkloru və mifologiyasının tədqiqi" və "Şərq xalqlarının nağılları və mifləri" (Nauka Nəşriyyatının Şərq Ədəbiyyatı Redaksiyası tərəfindən; 1994-cü ildən Şərq Ədəbiyyatı Nəşriyyat Şirkəti tərəfindən nəşr olunur) seriyalarının redaksiya heyətinin üzvü (1969-cu ildən) və baş redaktoru (1989-cu ildən) olmuşdur. O, Povest Folklorunun öyrənilməsi cəmiyyətinin (Finlandiya) və Beynəlxalq Semiotika Assosiasiyasının (İtaliya) üzvü olmuşdur.

1989-cu ildən 1994-cü ilə qədər E.M.Meletinski Moskva Dövlət Universitetinin Fəlsəfə fakültəsində Dünya Mədəniyyətinin Tarixi və Nəzəriyyəsi kafedrasının professoru olmuşdur. 1980-ci illərin sonlarından etibarən o, Kanada, İtaliya, Yaponiya, Braziliya və İsrail universitetlərində mühazirələr oxuyub, folklorşünaslıq, müqayisəli ədəbiyyat, orta əsrlər və semiotika üzrə beynəlxalq konqreslərdə çıxış edib.

1992-ci ilin əvvəllərində Rusiya Dövlət Humanitar Universitetinin Ali Humanitar Tədqiqatlar İnstitutunun rəhbəri olub. O, Humanitar Elmlər İnstitutunda təcəssüm olunan ideyaların həyata keçirilməsinə xeyli vaxt və enerji sərf edib: rasional humanitar elmlərin inkişafı, mədəni ənənələrin geniş müqayisəli və tipoloji tədqiqatları və tədqiqat və tədris arasındakı boşluğu aradan qaldırmaq. İnstitutda müqayisəli mifologiya və tarixi poetika üzrə mühazirələr kursu tədris edib, orada aparılan tədqiqat seminarlarına və kollektiv əsərlərə rəhbərlik edib və 1992-ci ildən Ali Humanitar Tədqiqatlar İnstitutu tərəfindən nəşr olunan "Arbor Mundi" ("Dünya Ağacı") jurnalının baş redaktoru vəzifəsində çalışıb.

## Elmi fəaliyyəti
Elmdə öz tədqiqat məktəbinin banisi kimi E.M.Meletinski, ilk növbədə, Aleksandr Veselovskinin ənənələrinin davamçısıdır. O, bu ənənələrə 1940-cı illərdən etibarən onlara müraciət etmiş, akademik Viktor Jirmunski yeganə şəxsdir ki, onu özünün müəllimi hesab etmişdir.

Meletinski üçün (Veselovski və Jirmunskinin ardınca) zamanla narrativ ənənələrin hərəkəti və onların genezisi onun elmi maraqlarının mərkəzində idi. Meletinski arxaik ədəbiyyata və onun sosial və etnik-mədəni müəyyənliyinə xüsusi diqqət yetirməsi ilə seçilir. O, şifahi və ədəbi ədəbiyyatda mifoloji narrativin əsas mövzularının və obrazlarının taleyini, arxaik ədəbiyyatda poetik dilin və folklor janrının vəziyyətini araşdırmış , xalq nağılının mənşəyini və təkamülünü, eləcə də onun mərkəzi xarakterini - sosial cəhətdən əlverişsiz vəziyyətdə olan kiçik qardaş, yetim və ögey qızı  təsvir etmiş və narrativ ənənələrin və epik janrların ibtidai mənşəyini və inkişaf mərhələlərini araşdırmışdır.

Bu baxımdan, o, bütün qitələrdən olan xalqların şifahi ənənələrini əhatə edən geniş müqayisəli materiala əsaslanaraq, nağıl və qəhrəmanlıq-epik folklorun əsas janrlarını, bir sıra savadsız mədəniyyətlərdə qorunub saxlanılan və qədim və orta əsr ədəbiyyatının bəzi nümunələrində əks olunan ən erkən formalarından başlayaraq təhlil etmişdir. Onun Şimali Qafqaz "Nart" əfsanələri , Karel-Fin  və Türk-Monqol dastanları , Avstraliya və Okeaniya xalqlarının folkloru  və bir çox digər məqalələrini qeyd etməyə dəyər. Eyni metodologiyaya uyğun olaraq, "Böyük Edda"nın mifoloji və qəhrəmanlıq dastanının abidəsi kimi monoqrafik tədqiqatı aparılmış və bu da onu təşkil edən mətnlərin şifahi əsaslarını müəyyən etməyə imkan vermişdir .

Meletinskinin kitabları və məqalələri üç dominant tədqiqat sahəsini vurğulayır:

**Mif və folklorda**, eləcə də onlardan qaynaqlanan fundamental obrazların tipologiyası və tarixi transformasiyaları.

**Şifahi ədəbiyyatın** üç əsas janr-tematik kompleksinin (mif, nağıl və dastan) struktur və mərhələ-mərhələ əlaqələri.

**Folklor povestinin** süjet təşkili və motivlərin semantik quruluşu.
Meletinski bu kimi məsələləri müzakirə etmək üçün mifdən başlanğıc nöqtəsi kimi istifadə edir. Buna görə də o, təkcə özlüyündə böyük maraq doğurmaqla yanaşı, həm də sonrakı mədəni formasiyalar üçün həlledici paradiqmatik əhəmiyyətə malik olan arxaik ənənələrə davamlı diqqət yetirir. Eyni zamanda, Meletinski həm müasirliyin arxaik mifologiyasından, həm də arxaikliyin əsassız modernləşməsindən qaçınır. Buna baxmayaraq, məhz arxaikdə "əsas" zehni universalların mənbələri və ən ifadəli təzahürləri tapılır, nağıl-epik povest strukturlarında və ədəbi və folklor motivlərinin dərin mənalarında özünü göstərir. Ənənəvi süjetlərin struktur tipologiyasının və motivlərin semantikasının öyrənilməsi E.M.Meletinskini ədəbi-mifoloji arxetiplər konsepsiyasını formalaşdırmağa sövq etdi.

Qohum olmayan və ya yaxından əlaqəli olmayan mədəniyyətlər də daxil olmaqla, müxtəlif mədəniyyətlərin semiotik mətnlərində yaxın məzmun və formal oxşarlıqların olması qlobal ədəbi prosesin fundamental vahidliyini nümayiş etdirir. Bu, ən aydın şəkildə folklor ənənələrində - ilk növbədə, arxaik ənənələrdə özünü göstərir (lakin heç bir şəkildə istisna olmaqla). E.M.Meletinski hansı ədəbiyyat sahəsini öyrənməsindən asılı olmayaraq, həmişə folklorşünas olaraq qalmışdır.

Mif və folklor alimi olan E. M. Meletinskinin müxtəlif elmi əsərlərini birləşdirən birləşdirici mövzu arxaik mifologiyadan müasir ədəbiyyata qədər povest formalarının tarixi poetikasıdır. Mövzusundakı dəyişikliklərə baxmayaraq, o, yarım əsrdən çox elmi işi boyunca bu mərkəzi mövzuya sadiq qaldı.

Həyatının son illərində E.M. Meletinski Rusiya Dövlət Humanitar Elmlər Universitetinin Ali Humanitar Tədqiqatlar İnstitutunun direktoru, Rusiya Dövlət Humanitar Elmlər Universitetinin və Rusiya Elmlər Akademiyasının Dünya Ədəbiyyatı İnstitutunun elmi şuralarının üzvü və Rusiya Elmlər Akademiyasının Dünya Mədəniyyəti üzrə Elmi Şurasının üzvü vəzifələrində çalışmışdır.

## Komik dubletlərin təhlili

Mifoloji rəvayət ənənələri sivilizatorların əcdad-qəhrəmanlarının fiqurlarından və onların komik-demonik dubletlərindən bəhs edirdi.. Mixail Baxtin özünün Fransua Rable haqqındakı işində Meletinskinin analini belə yekunlaşdırıb:
Dünyanın və insan həyatının bu ikili aspekti - (ikinci dünyanın və rəsmi həyatdan kənar həyatın mövcudluğu) mədəni inkişafın ən erkən mərhələlərində, ibtidai xalqların folklorunda belə mövcud idi. Ciddi ton və təşkilatlanma kultları ilə yanaşı, tanrıya gülən və onu lağa qoyan digər komik kultlar ("ritual gülüş") də mövcud idi; ciddi miflərlə yanaşı, komik və təhqiramiz miflər də var idi; qəhrəmanlarla yanaşı, onların parodiyaları və dubletləri də var idi. Bu komik rituallar və miflər folklorşünasların diqqətini cəlb etmişdir.

Meletinski həmçinin Freidenberqin 27 sentyabr 2007-ci ildə Wayback  arxivində dərc olunmuş qəhrəmanların komik alter eqolarının təhlilinə istinad edir..

Sinif cəmiyyətində populyar mədəniyyətdə ritual gülüş ziyafətlər, oynaq parodiyalar və karnavallardan ibarət anti-klerikal dünya yaradır..

Hermes ilahiləşdirilmiş bir hiyləgərdir və Odisseya qəhrəmanı Ulis anası tərəfindən Hermesdən törəyib.. "Əfsanəvi Troya"da mifoloji elementə komik anları da daxildir.

## Qəhrəmanlıq dastanlarının təhlili
1963-cü ildə yazdığı "Qəhrəmanlıq dastanının mənşəyi: Erkən formalar və arxaik abidələr" əsərində Meletinski dörd qədim sivilizasiyanın elementlərini araşdırmış və müqayisə etmişdir: Karel-Fin (səh. 95–155), Qafqaz (156-246), Türk-Monqol (247-374) və Şumer-Akkad (375-422).. Burada müəllif çox qədim mifləri və onların arxaik dastanın formalaşmasındakı rolunu araşdırır.. Müzakirə olunanlar arasında qədim türk dastanı olan Alpamış dastanı da var.. Meletinski həmçinin komik dubletlərin maraqlı təhlilini aparır (xüsusən də "İlkin mənbələr dastanı" səh. 55–58-də, biblioqrafiya daxil olmaqla).. 

## Əsərləri
*1963, *Proiskhozhdenie geroicheskogo éposa. Rannie formy i arkhaicheskie pamiatniki* (meaning "The origins of the heroic epic: early forms and archaic monuments"). Moscow. (462 pages)  http://www.eastview.com/xq/ASP/sku=A2073670/f_locale=/Meletinskii/Eleazar/Moiseevich/Moskva/Russia/Russian/qx/russian/books/product.asp  http://www.knigoprovod.ru/?book_id=1888&topic_id=23  http://www.universitybooks.ru/img.asp?id=39604 
*1964 *Primitive heritage in archaic epics*, Reports of the International Congress of anthropological and ethnological sciences, Moscou : Nauka.
*1976, *Poetika Mifa*
*1977 *Mif i istoricheskaia poetika folklora* (Mythe et la poétique historique du folklore), Moscou : Nauka.
*1986, *Vvedenie v istoričeskuû poétiku éposa i romana*. Moscow, Nauka.
**Introduzione alla poetica storica dell'epos e del romanzo (1993) 
*Dostoevskii v Svete Istoricheskoi Poetiki; 
*1996, MELETINSKY E. M. (1)  ; BELMONT N. *[http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=2887030 La poétique historique du folklore narratif]* (The historic poetry of folklore narratives); journal: Ethnologie française  ; 1996, vol. 26, no 4, pp.&nbsp;573–747 (dissem.), pp.&nbsp;611–618 
*Kak Sdelany “Brat’ia Karamazovy (1996) 
*1998, E.M. Meletinskii. Izbrannye Stat’i. Vospominaniia 
*2000, *The Poetics of Myth* translated by Guy Lanoue and Alexandre Sadetsky
*2001, Zametki o Tvorchestve Dostoevskogo.

## Ədəbiyyat
* 
* Е. М. Мелетинский. Биобиблиографический указатель. М., 2001.
* 
* *Андреев М. Л.* Не опуская глаз перед Хаосом // Новое литературное обозрение. 2006. № 77.
* Мелетинский, Елеазар Моисеевич|автор= |Андреев М. Л.том=19|страницы=671 |ref=Андреев|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2202578|архив=https://web.archive.org/web/20221021003809/https://bigenc.ru/literature/text/2202578|архив дата=2022-10-21}}
* *Иванов Вяч. Вс.* Из воспоминаний о Елеазаре Моисеевиче Мелетинском //Новое литературное обозрение. 2006. № 77.
* 
* Mark Lipovetsky (2003) New Russians as a Cultural Myth Russian Review 62 (1), 54–71.
* Seth Benedict Graham A CULTURAL ANALYSIS OF THE RUSSO-SOVIET ANEKDOT Archived 2013-01-16 at the Wayback Machine 2003
* Laura Beraha The Fixed Fool: Raising and Resisting Picaresque Mobility in Vladimir Vojnovic's Conkin Novels The Slavic and East European Journal, Vol. 40, No. 3 (Autumn, 1996), pp. 475–493

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Seyfəddin Rzasoy. Müasir Azərbaycan folklorşünaslığı, 2 cilddə.2020.
*Məhəmməd Füzuli və Şərq folkloru. Bakı, Elm və təhsil, 2024, 471 səh.
*“Dədəm Qorqudun kitabı” tədqiqat işığında. (Əzizxan Tanrıverdi qorqudşünaslıqda). Bakı, “Elm və təhsil”, 2015, 268 səh.
* Filologiya məsələləri. Bakı, 2018, № 19