open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
DDT

**DDT** — (Dixlordifeniltrixloretan) 20-ci əsrin ən məşhur sintetik pestisidlərindən biridir və geniş miqyasda kənd təsərrüfatında zərərvericilərə qarşı istifadə olunub. Bir çox xəstəliklərin yayılmasını əngəlləyərək, xüsusən də tropik regionlarda malyariya və tif kimi xəstəliklərin azalmasına səbəb olub. Heyvanların və insanların orqanizmində toplanma qabiliyyətinə görə bir çox ölkələrdə istifadəsi qadağandır.

## Tarixi
1939-cu ildə İsveçrə kimyaçısı Paul Müller 4,4-dixlordifeniltrixloretanda (DDT) insektisid xüsusiyyətləri aşkar edib. Bu kəşf o dövrün elmi ictimaiyyəti arasında diqqətə layiq deyildi . Müller DDT-nin insektisid xassələrini kəşf etdikdən bir il sonra GER Gegy korporasiyasının rəhbərliyi əla perspektivləri dərk edərək yeni dərmanı patentləşdirdi. 1942-ci ildə yeni təmas insektisidinin ilk sahə sınaqları milçəklər, Kolorado kartof böcəyi, aphids, güvə və bir çox digər zərərvericilər üzərində aparıldı.

Təcrübələrin nəticələri heyrətamiz oldu və bir neçə ay sonra DDT satışa çıxdı. Paul Müllerin kəşfi həqiqətən inqilabi idi. Yeni insektisid taxıl, qarğıdalı, tərəvəz, texniki və bostan bitkilərində, bağlarda və istixanalarda zərərvericilərə qarşı stabil təsir göstərən ilk etibarlı məhsul oldu.

1948-ci ildə Paul Müller "DDT-nin təmas zəhəri kimi yüksək effektivliyinin kəşfinə görə" tibb üzrə Nobel mükafatına layiq görüldü. 1980-ci illərin sonuna qədər malyariya və gənə ensefalitinin yayılmasının qarşısını almaq üçün SSRİ-nin bir çox bölgələrində istifadə edilmişdir.

## Faydaları və zərərləri
1944-cü ilin yanvarında DDT istifadə edərək Neapolda tif epidemiyasının qarşısı alındı . DDT-nin tifaya qarşı effektivliyinə əlavə olaraq, insektisid nisbətən zərərsiz olduğu aşkar edilmişdir: 1,3 milyon insana təxminən 15 qram 5% toz püskürtülmüşdür və bir neçə dəri qıcıqlanmasından başqa insanlarda heç bir zərərli təsir bildirilməmişdir. Ucuz, asan əldə edilən və çox effektiv olduğuna görə kənd təsərrüfatında zərərvericilərə qarşı geniş yayılmışdı. 1962-ci ildən sonra DDT insan sağlamlığı üçün də təhlükə yaratdığı aşkar olundu. Həyat dövründə yığılan DDT-nin təsiri bir çox canlı növünə zərər verir, xüsusən də quşların yumurta qabıqlarını nazikləşdirirdi.
1972-ci ildə ABŞ-də və sonra bir çox ölkədə qadağan edilmişdir.

### Ətraf mühitə təsiri
Ümumilikdə DDT-nin ətraf mühitə təsir mexanizmini aşağıdakı kimi təqdim etmək olar. İstifadə zamanı DDT qaçılmaz olaraq qida zəncirinə daxil olur . Bundan sonra zərərsizləşdirilmir, zərərsiz maddələrə parçalanır, əksinə, canlıların orqanizmlərində toplanaraq dövr etməyə başlayır. Bundan əlavə, DDT qida zəncirinin müxtəlif səviyyələrində canlı orqanizmlərə zəhərli təsir göstərir ki, bu da bəzi hallarda istər-istəməz həyati funksiyalara ya bastırıcı təsir göstərir, ya da canlı orqanizmin ölümünə səbəb olur. Ətraf mühitə bu cür təsir, flora və faunanın növ tərkibinin dəyişməsinə, qida zəncirinin tam təhrifinə səbəb ola bilər ki, bu da öz növbəsində ümumi qida böhranına səbəb ola bilər və yer kürəsinin geri dönməz deqradasiyası proseslərinə səbəb olması qaçılmazdır.

## İstinadlar
Seyid Heydər Amuli

**Seyid Heydər Amuli** (; ) — 8-ci əsrdə yaşamış arif, sufi və təfsirçi.

## Həyatı
Mir Heydər Amulda anadan olub, orta yaşa qədər mülki və dövlət işləri ilə məşğul olub. Amma ömrünün ortalarında elm almağa başladı və Nəcəf şəhərinə yollanmışdır.

## Həmçinin bax
* İbn Ərəbi
* Mistisizm
* Təfsir
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mobu dili

**Mobu dili** — Qərbi Afrika ölkələrindən biri olan Nigeriyanın Abiyə ştatında yaşayan Mobu etnik qrupunun dili. Bu dil, Niger-Kongo dil ailəsinə aiddir və Afrikada geniş yayılmış olan bir çox yerli dillərlə sıx əlaqələrə malikdir. Mobu dili, həmin bölgənin mədəniyyətini və dilçiliyini anlamaq üçün əhəmiyyətli bir rol oynayır.

## Mobu dilinin xüsusiyyətləri
Mobu dili, bəzi dialekt fərqlilikləri ilə müşahidə olunur. Bu fərqliliklər, Mobu etnik qrupunun müxtəlif alt qrupları arasında dilin necə danışıldığını və istifadə edildiyini əks etdirir.

Mobu dilinin fonetik strukturu, digər Niger-Kongo dillərinə bənzər səsləri və ton sistemini əhatə edir. Bu dillərdə ton, mənanı ayırd etməyə kömək edən mühüm bir rol oynayır.
Mobu dilinin qrammatikası, Niger-Kongo dil ailəsinin digər dilləri ilə bir çox oxşar cəhətləri paylaşır. Yəni, isimlərin, fellərin və digər nitq hissələrinin formalaşması və istifadə olunması üçün müəyyən şəkilçi və qrammatik qaydaları vardır.
Mobu dili, Mobu etnik qrupunun mədəni irsini, ənənələrini, əfsanələrini və tarixi məlumatlarını əks etdirir. Dil, onların kimliyini və sosial quruluşlarını qorumağa kömək edir.

## Dilin Qorunması
Müasir dövrdə, Mobu dili və onun danışanları müxtəlif müasir təsirlərlə qarşılaşmaqdadır, buna görə də dilin qorunması məsələsi önəmlidir. Mobil dilinin nəsillər arasında keçirilməsi və yaşadılması, etnik mədəniyyətin qorunmasına kömək edir.
Mobu dili, yerli icmaların sosial strukturlarını və dəyərlərini əks etdirmək baxımından əhəmiyyətli bir amildir. Bu, həm də Nigeriyanın zəngin dil və mədəni müxtəlifliyinin bir hissəsidir.

## İstinadlar
İnteraktiv dizayn

**İnteraktiv dizayn** və ya *qarşılıqlı təsir dizaynı* () — istifadəçinin bir sistemlə fəal şəkildə qarşılıqlı əlaqədə olduğu dizayn prosesinə aid bir sahədir. Bu sahə, istifadəçinin hərəkətlərinə cavab verən və onların təcrübəsini daha zəngin edən istifadəçi interfeysləri və sistemləri yaratmaq məqsədi daşıyır. İnteraktiv dizayn istifadəçinin sistemlə olan əlaqəsini sadəcə müşahidə etməkdən çıxararaq, onu daha immersiv və intuitiv bir təcrübəyə çevirir.

## Əsas prinsipləri
# *İstifadəçi fokuslu yanaşma* — dizayn prosesində istifadəçinin ehtiyac və gözləntiləri nəzərə alınır. Məqsəd, istifadəçiyə asan, rahat və maraqlı bir təcrübə təqdim etməkdir.
# *Əlaqə və reaksiya* — istifadəçinin hərəkətlərinə real zamanda cavab verən interfeyslər yaradılır. Bu, sistemlə istifadəçi arasında daha şəffaf və ardıcıl əlaqəni təmin edir.
# *Sadəlik və intuitivlik* — əsas funksiyalar sadə və başa düşülən şəkildə təqdim olunur. İstifadəçinin sistemdən istifadə etmək üçün çox təlimata ehtiyacı olmamalıdır.
# *Əlaqələndiricilər* () — istifadəçiyə hansı elementlərlə qarşılıqlı əlaqə qurulacağı və necə istifadə ediləcəyi barədə aydın işarələr verilir. Məsələn, düymələrin basıla biləcəyi vizual olaraq vurğulanır.
# *Estetika və funksionallığın balansı* — gözəl görünüşlü, lakin istifadəsi çətin olan interfeyslərdə istifadəçi təcrübəsi mənfi təsir görür. Bu səbəbdən funksionallıq və vizual dizayn bir-birini tamamlamalıdır.

## Praktikada tətbiqi
İnteraktiv dizayn veb-saytlar, mobil tətbiqlər, oyunlar, virtual reallıq və artırılmış reallıq kimi müxtəlif sahələrdə geniş istifadə olunur. Məsələn:

*Veb və mobil tətbiqlər — istifadəçilərin seçimlərində sürətli cavab verən interfeyslər (məsələn, axtarış qutusu nəticələrinin dərhal göstərilməsi).
*Video oyunlar — oyuncunun hərəkətinə uyğun olaraq dəyişən səhnələr və personajlar.
*Virtual və artırılmış reallıq — fiziki hərəkətə və ya göz izləmə kimi funksiyalara cavab verən interfeyslər.

İnteraktiv dizaynın təməl məqsədi istifadəçiyə dinamik, faydalı və mənalı bir təcrübə təqdim etməkdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
*
*
*
*
*
*
*
*Jones, Matt & Gary Marsden: *Mobile Interaction Design*, John Wiley & Sons, 2006, .
*
*
*
*
*
Numid dili

**Numid dili** — qədim Şimali Afrikada, əsasən indiki Əlcəzair və Tunis ərazisində yaşamış Numid xalqının danışdığı dil. Numidlər, eramızdan əvvəl 2-ci minillikdən başlayaraq bölgədə mövcud olmuş Berber mənşəli bir xalq idi. Numid dili haqqında mövcud məlumatlar olduqca məhduddur, çünki bu dil haqqında qalan əsas sübutlar yazılı mənbələrdə deyil, əsasən Roma və Yunan mənbələrində təsvir olunan dil elementlərindən ibarətdir.

## Numid dilinin xüsusiyyətləri

1. Afro-Asiya Dil Ailəsi ilə Əlaqəsi: Numid dili, ehtimal ki, Berber dilləri ilə əlaqəlidir və Afro-Asiya dil ailəsinə aid edildiyi güman edilir. Berber dilləri, Şimali Afrikada geniş yayılmış dillər qrupudur və Numid dilinin də bu dillərin bir erkən forması olduğu düşünülür.

2. Tarixi və Yayılması: Numid dili, eramızdan əvvəl II əsrdə Numidya Krallığında danışılırdı. Bu krallıq Qərbi və Şimali Afrikada, xüsusilə Əlcəzair və Tunisin bir hissəsində yerləşirdi. Numid dili, Roma İmperiyasının bölgədə hökmranlıq etməyə başlaması ilə birlikdə tədricən yoxa çıxmağa başladı və Latın dili ilə əvəz olundu.

3. Yazılı Mənbələrin Azlığı: Numid dilindən qalan yazılı mənbələr çox məhduddur, çünki Numidlər yazılı ənənədən çox, şifahi ənənəyə əsaslanırdılar. Qalan bəzi məzar yazıları və qayaüstü rəsmlər bu dil haqqında müəyyən məlumatlar verir, lakin geniş qrammatik və lüğəvi bilik yoxdur.

4. Mədəni İrs və Dilin Təsiri: Numid dili, qədim Şimali Afrika mədəniyyətinin mühüm bir hissəsi olaraq tarixə iz buraxmışdır. Bölgədə müasir dövrə qədər yaşayan Berber dillərinin inkişafına təsir etmiş ola bilər. Bu səbəbdən, Numid dilinin müasir Berber dillərinin erkən bir forması ola biləcəyi düşünülür.

## Numid dilinin tədqiqi
Numid dili haqqında mövcud məlumatların məhdud olması, onu tədqiq etməyi çətinləşdirir. Mövcud az sayda dil məlumatı və qalıqlar, əsasən dilçilər və tarixçilər tərəfindən qədim Numid mədəniyyətini və onların dil xüsusiyyətlərini öyrənmək üçün istifadə olunur. Numid dili, Şimali Afrika tarixi və qədim dilləri ilə maraqlanan araşdırmalar üçün hələ də aktual mövzu hesab olunur.

## İstinadlar
Əmrulla Paşayev

**Əmrulla Paşayev** (tam adı: *Əmrulla Xanməd oğlu Paşayev*) ― pedaqoji elmlər doktoru (1993), professor (1997), Gürcüstan Təhsil Akademiyasının həqiqi üzvü, Əməkdar müəllim. 

## Həyatı
Əmrulla Paşayev 2 noyabr 1937-ci ildə Qax rayonunun Qarabaldır kəndində anadan olub. 1953-cü ildə yeddiillik kənd məktəbini bitirib, orta təhsilini isə Zaqatala rayonunun Bəhmənli kəndində başa çatdırıb. 1956-1959-cu illərdə orduda xidmət edib, ordudan tərxis olunduqdan sonra mexanizator kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb. 1963-1967-ci illərdə Tbilisi Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Pedaqoji fakültəsində təhsil alıb, həmin fakültəni fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 1967-1968-ci illərdə Gürcüstan Dövlət Radio və Televiziya Verilişləri Komitəsində çalışıb. 1968-ci ildən A.S.Puşkin adına Tbilisi Dövlət Pedaqoji Institutunda Azərbaycan dili və ədəbiyyatı və erməni dili və ədəbiyyatı kafedrasında baş laborant, müəllim olaraq fəaliyyət göstərib.

Üç övladı, dörd nəvəsi var.

## Fəaliyyəti
* 1956-1959-cu illərdə orduda xidmət edib, ordudan tərxis olunduqdan sonra mexanizator kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb. 
* 1963-1967-ci illərdə Tbilisi Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Pedaqoji fakültəsində təhsil alıb, həmin fakültəni fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 
* 1967-1968-ci illərdə Gürcüstan Dövlət Radio və Televiziya Verilişləri Komitəsində çalışıb. 
* 1968-ci ildən A.S.Puşkin adına Tbilisi Dövlət Pedaqoji Institutunda Azərbaycan dili və ədəbiyyatı, erməni dili və ədəbiyyatı kafedrasında baş laborant işləməklə yanaşı, pedaqogika və pedaqogika tarixi fənlərindən mühazirə və seminar məşğələləri aparıb.
* 1974-cü ildə professor V.V. Qaquanın rəhbərliyi ilə “XIX əsr-XX əsrin əvvəllərində Gürcüstanda rus-Azərbaycan məktəblərinin meydana gəlməsi və inkişafı” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edib
* 1993-cü ildə “XIX əsr-XX əsrin əvvəllərində Qafqazda ibtidai təhsilin inkişafı” mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edib. 
* 1993-cü ildən ADPU-nun Ümumi pedaqogika kafedrasında əvvəlcə müəllim olaraq fəaliyyətə başlayıb, dosent kimi davam etdirib. 
* 1997-ci ildən ADPU-nun professorudur.

Müxtəlif illərdə Azərbaycan Respublikası Təhsil Problemləri İnstitutunda və ADPU-da fəaliyyət göstərən ixtisaslaşdırılmış Müdafiə Şurasının üzvü, həmin Şuranın nəzdində elmi seminarın sədri olmuş, elmi-pedaqoji kadrların hazırlanmasında fəal iştirak etmişdir.

## Əsərləri
* 100-dən çox elmi-metodik ədəbiyyatın, ali və orta məktəblər üçün proqramların, ümumtəhsil, orta ixtisas, ali məktəblər və xüsusi məktəblər üçün dərslik və dərs vəsaiti,  həmçinin monoqrafiya, tərçümələrin müəllifidir. *
# Paşayev Ə.X., Rüstəmov F.A. Pedaqogika. Yeni kurs.  Pedaqoji universitetlərin və ali pedaqoji məktəblərin tələbələri üçün dərs vəsaiti. Bakı: "Elm və təhsil", 2010. - 464 səh.

## Mükafatları
Professor Əmrulla Paşayev "Əmək rəşadətinə görə" və "Tərəqqi" medalları ilə təltif olunub və "Əməkdar müəllim" fəxri adına layiq görülüb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Pedaqogika
Tiaqba dili

**Tiaqba dili** — Fil Dişi Sahilinin (Kot-d’İvuar) cənub-qərbində, əsasən lagun və bataqlıq ərazilərdə yaşayan Aizi etnik qrupu tərəfindən danışılan dil. Tiaqba dili, Aizi dilləri adı ilə tanınan dildən ibarət qrupun bir hissəsidir və Niger-Konqo dil ailəsinin Kru qrupuna daxildir.

## Tiaqba Dilinin Xüsusiyyətləri
1. Coğrafi Yayılması: Tiaqba dili, Aizi xalqının məskunlaşdığı Fil Dişi Sahilinin cənub-qərb bölgələrində, xüsusilə lagun və bataqlıq sahələrində danışılır. Bu bölgələr, Aizi icmasının müxtəlif dillərlə zəngin olan mədəniyyətini qoruyub saxladığı ərazilərdir.

2. Aizi Dil Qrupunun Bir Parçası: Tiaqba, Aizi dilləri adı altında birləşdirilən dillərdən biridir. Bu dillər bir-birinə bənzəsə də, hər birinin özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır və bəzi hallarda aralarındakı fərqlər anlaşılmazlığa səbəb ola bilər. Bu dillər arasındakı fərqlər coğrafi izolyasiya və müxtəlif Aizi qruplarının dialekt fərqləri ilə əlaqədardır.

3. Fonologiya və Ton Sistemi: Aizi dilləri və onların bir hissəsi olan Tiaqba dilində tonlar mühüm rol oynayır. Bu dillərdə ton, sözün mənasını dəyişdirə bilən yüksək və ya alçaq səslə ifadə olunur. Bu xüsusiyyət, Niger-Konqo dil ailəsində geniş yayılmış bir xüsusiyyətdir.

4. Sosial Vəziyyət və Dilin Təhlükə Altında Olması**: Tiaqba dili, məhdud bir icma tərəfindən danışıldığı üçün digər daha geniş yayılmış dillərin (xüsusilə Fransız dilinin) təsiri altında itmə təhlükəsi ilə üzləşir. Fil Dişi Sahilində rəsmi dil Fransızca olduğundan və təhsil də əsasən bu dildə aparıldığından, gənc nəsil arasında Tiaqba dilinin istifadəsi azalır.

5. Dil Sənədləşdirilməsi: Tiaqba dili kimi dillərin sənədləşdirilməsi və qorunması çox vacibdir. Çünki yazılı ədəbiyyatı və geniş yayılmış dilçi araşdırmaları olmadığından, bu dildə danışan icmanın tarixi, mədəniyyəti və dil xüsusiyyətləri zamanla unudula bilər.

## Dilin qorunması və gələcəyi
Tiaqba dilinin davamlılığını təmin etmək üçün müxtəlif dil qoruma proqramlarına ehtiyac var. Bu, həm dilin mətnlərinin yazılı şəkildə toplanmasını, həm də icma daxilində dilin tədrisinin dəstəklənməsini əhatə edə bilər. Belə tədbirlər, bu zəngin mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

## İstinadlar
Diskurs təhlili

** Diskurs təhlili** — dilin necə istifadə edildiyini və onun mənalarının necə qurulduğunu başa düşmək üçün mətnlər, danışıq və ya yazılı ünsiyyət üzərində aparılan bir təhlil metodu. Bu metod dilin sadəcə qrammatik quruluşuna deyil, həm də dilin sosial, mədəni və kontekstual faktorlarına diqqət yetirir. Diskurs təhlili, dilin sosial qarşılıqlı təsirlərdə və mədəniyyətlərarası əlaqələrdə necə mənalar yaratdığını, güc və hakimiyyət strukturlarını necə ifadə etdiyini anlamağa imkan verir.

Diskurs təhlili yalnız mətnin özünü deyil, onun meydana gəldiyi sosial, siyasi və mədəni konteksti də araşdırır. Bu, hansı sözlərin niyə seçildiyi, hansı məqsədə xidmət etdiyi kimi suallara cavab axtarır.
Diskurs təhlili güc münasibətlərini öyrənmək üçün tez-tez istifadə olunur. Məsələn, müəyyən qrupların dil vasitəsilə necə üstünlük qurduğunu və ya müəyyən ideologiyaların dil vasitəsilə necə təbliğ edildiyini öyrənməyə kömək edir.
Dilin nə məqsədlə istifadə olunduğunu və nitqin (və ya mətnin) necə formalaşdığını araşdırır. Dilin əyləndirici, məlumatlandırıcı, təsir edici və ya istiqamət verici funksiyalarını incələyir.
Diskurs təhlili dil vasitəsilə kimliklərin necə yaradıldığını, fərdlərin özlərini necə təqdim etdiyini və müxtəlif qrupların dil vasitəsilə necə mövqeləndiyini öyrənir.
Diskurs təhlili ideoloji təsirləri araşdırır və dilin ideoloji mənalar yaratmaqda necə istifadə olunduğunu incələyir. Bunu edərkən hər bir diskursun özündə spesifik dəyərlər, normativ yanaşmalar və dünyagörüşləri ehtiva etdiyini nəzərə alır.

## Tətbiq sahələri

Diskurs təhlili müxtəlif sahələrdə geniş şəkildə istifadə olunur:

Siyasətçilərin nitqləri, media mətnləri və siyasi ritorika vasitəsilə güc münasibətlərini və ideoloji mesajları analiz etmək üçün istifadə edilir.

Mediada istifadə olunan dil və obrazların insanların düşüncə tərzinə necə təsir etdiyini öyrənmək üçün vacibdir.

Fərdlərarası münasibətlərdə və sosial qarşılıqlı təsirlərdə dilin necə istifadə edildiyini öyrənmək üçün istifadə olunur.
Müəllimlərin və tələbələrin dil istifadəsi üzərindən öyrətmə metodları, tədris materialları və təhsil siyasəti araşdırılır.

Diskurs təhlili həm mətnlərdə, həm də gündəlik ünsiyyətdə dilin təbiətini və funksiyasını araşdıraraq dərin bir dil və məna analizi təqdim edir.

## Həmçinin bax
* Dilçilərin siyahısı
* Stratum (dilçilik)
* Sistemli funksional dilçilik

## İstinadlar
Nitq aktı

**Nitq aktı** — dilçilikdə dilin sosial kontekstdə necə istifadə olunduğunu və insanları bir-birinə necə bağladığını təsvir edən bir anlayışdır. Nitq aktı, bir şəxsin müəyyən bir kontekstdə dil vasitəsilə etdiyi bir hərəkət və ya fəaliyyət olaraq nəzərdən keçirilir. Bu anlayış, nitq aktları nəzəriyyəsi çərçivəsində inkişaf etdirilmişdir və bu nəzəriyyə, dilin yalnız məlumat ötürmə vasitəsi olmadığını, eyni zamanda sosial münasibətlərin qurulmasında və dəyişdirilməsində fəal bir rol oynadığını vurğulayır.

## Nitq aktının tipləri
Nitq aktları üç əsas kateqoriyaya bölünə bilər:
1. Yerləşdirmə Aktları (Locutionary Acts): Bu, bir nitq ifadəsinin sadəcə dil strukturu və mənasıdır. Məsələn, "Bu masa çox gözəldir" cümləsi, yalnız cümlənin özünü ifadə edir.
2. Məqsəd Aktları (Illocutionary Acts): Bu, nitqin arxasında olan niyyət və məqsədləri ifadə edir. Eyni cümlə, "Bu masa çox gözəldir", bir tərif, bir razılıq ya da bir qonaq dəvəti məqsədini daşıya bilər. Bu cür aktlar, danışanın məqsədini və nitqin sosial rolunu açıq şəkildə göstərir.
3. Nəticə Aktları (Perlocutionary Acts): Bu, nitqin başqalarında yaratdığı təsiri və nəticələri ifadə edir. Məsələn, "Bu masa çox gözəldir" dedikdə, dinləyici masa haqqında müəyyən bir hissiyat, düşüncə və ya davranış qazana bilər (məsələn, masanın gözəl olduğunu düşünmək və ya masanı almaq qərarını vermək).

## Nitq aktının tətbiq sahələri
Sosial Psixologiya: Nitq aktları, insanların dil vasitəsilə bir-biri ilə necə ünsiyyət qurduğunu, münasibətləri necə formalaşdırdığını və qarşılıqlı təsir yaratdığını öyrənmək üçün istifadə olunur.
Dilçilik: Nitq aktları nəzəriyyəsi, dilin yalnız bir kommunikasiyaya deyil, eyni zamanda sosial münasibətlərin, güc dinamikalarının və mədəni kontekstə görə dəyişdiyinin araşdırılmasına imkan tanıyır.
Fəlsəfə: Nitq aktları, dilin anlamı və əhəmiyyəti ilə bağlı fəlsəfi müzakirələrdə də önəmli yer tutur, çünki dilin yalnız sözlərin birləşməsi deyil, eyni zamanda mənalı sosial hərəkət olduğu vurğulanır.

## Nitq aktlarının anlayışı
Nitq aktları, dilin dinamikasını, sosial kontekstini və insan əlaqələrini anlamaq üçün mühüm bir çərçivə təqdim edir. Bu, nitqin yalnız informasiya ötürməkdən ibarət olmadığını, eyni zamanda insanların düşüncələrini, hisslərini və niyyətlərini ifadə etməyə xidmət etdiyini göstərir. Nitq aktları vasitəsilə ünsiyyətin necə qurulduğunu və insanların bir-biri ilə necə əlaqə saxladığını anlamaq, dilin sosial rolunu və gücünü anlamağa kömək edir.

## İstinadlar
Yaşar Ömərov

**Yaşar Adil oğlu Ömərov** (tam adı: Ömərov Yaşar Adil oğlu) — Azərbaycan Texnologiya Universitetinin rektoru

## Həyatı
Yaşar Adil oğlu Ömərov 1 dekabr 1977-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Yasamal rayonu 52 nömrəli tam orta məktəbi bitirdikdən sonra 1995-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin (BDU) bakalavriat səviyyəsinin “Biokimya” ixtisasına qəbul olub və 1999-cu ildə həmin ixtisas üzrə bitirmişdir. 1999-2001-ci illərdə təhsilini BDU-nun magistraturasında eyni ixtisas üzrə davam etdirib. 2001-ci ildə BDU-nun aspiranturasına qəbul olub, 2007-ci ildə namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək biologiya üzrə elmlər namizədi elmi dərəcəsini alıb.

## Fəaliyyəti
Əmək fəaliyyətinə 1999-cu ildə BDU-nun Biologiya fakültəsinin Biokimya və biotexnologiya kafedrasında laborant vəzifəsində başlayıb. 2001-2014-cü illərdə həmin fakültədə baş laborant, laboratoriya müdiri, müəllim, dosent və dekan müavini vəzifələrində çalışıb. 2014-cü ildən başlayaraq əmək fəaliyyətini Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyində davam etdirmiş və Nazirliyin Elm, ali və orta ixtisas təhsili şöbəsində aparıcı və baş məsləhətçi vəzifələrində çalışıb, 2019-cu ildən hal-hazıradək Təhsil Nazirliyinin Elm, ali və orta ixtisas təhsili şöbəsində Ali, orta ixtisas və əlavə təhsil sektorunun müdiri vəzifəsində işləyib.
2021-ci ilin iyulundan başlayaraq Azərbaycan Texnologiya Universitetində elm və innovasiya məsələləri üzrə prorektor və sonradan tədris işləri üzrə prorektor səlahiyyətlərini icra edib. 
Azərbaycan Respublikası Təhsil nazirinin 25.07.2022-ci il tarixli əmri ilə Azərbaycan Texnologiya Universitetinin rektoru vəzifəsi Yaşar Ömərova həvalə edilib.

Qalmaqallı rektor 2022-ci ildə çıxan səs yazısı ilə mediaya öz damğasını vurmuşdu.“Hələ iki həftə buradayam. Gedib bu şad xəbəri Akif müəllimə çatdıra bilərsiniz. Yaxşısı budur ki, ərizənizi yazıb öz xoşunuzla işdən gedin, yoxsa sonra hamınızı pis günə qoyacağam”.

4 noyabr 2024-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə Azərbaycan Texnologiya Universitetininə rektor təyin olunub.

## İstinadlar
Stratum (dilçilik)

**Stratum** (çoxluq forması ilə strata) —  dilçilikdə dilin müxtəlif təbəqələri və ya qatlarını ifadə etmək üçün istifadə olunan bir anlayışdır. Bu termin, dilin quruluşunu daha yaxşı başa düşmək üçün, xüsusilə də dil səviyyələrini və onların bir-birinə təsirini təsvir etmək məqsədilə tətbiq olunur. Stratum anlayışı, dilin həm daxili qatlarını (məsələn, fonologiya, morfologiya, sintaksis) təsnif etməyə, həm də sosial, tarixi və ya leksik təbəqələr arasındakı münasibətləri öyrənməyə kömək edir.

## Stratum anlayışının istifadə sahələri
# Dil Quruluşu
#*Fonoloji Stratum: Dilin səs sisteminə aid olan səviyyədir. Bu qat dilin fonemləri, tonları və hecalarının təşkilini əhatə edir.
#*Morfoloji Stratum: Sözlərin daxili quruluşu və onların necə formalaşdığını izah edən təbəqədir. Bu səviyyə köklər, şəkilçilər və prefikslərlə işləyir.
#*Sintaktik Stratum: Cümlə quruluşunu və sözlərin bir-biri ilə necə əlaqələndiyini izah edən səviyyədir. Bu səviyyədə sözlərin cümlədəki yerləri və quruluş qaydaları öyrənilir.
#*Semantik Stratum: Söz və ifadələrin mənalarını izah edən qatdır. Bu səviyyədə sözlər və cümlələr arasındakı məna əlaqələri təhlil edilir.
# Sosial və Tarixi Stratumlar:
#*Bu, bir dildə mövcud olan müxtəlif sosial təbəqələri və ya qatları izah etmək üçün istifadə olunur. Məsələn, dilin müəyyən təbəqəsi qədim dövrə aid ola bilər, müəyyən bir dialekt qrupuna və ya sosial təbəqəyə xas xüsusiyyətlər daşıya bilər.
#*Tarixi stratum anlayışı, dilin müxtəlif zamanlarda müxtəlif dillərdən aldığı söz və strukturları təsvir edir. Məsələn, İngilis dilində Latın, Fransız və ya qədim Anglo-Sakson mənşəli sözlər müxtəlif stratumlara aid ola bilər. 
# Leksik Stratum:
#*Dilin lüğət qatları arasında əlaqələri öyrənmək üçün istifadə olunur. Məsələn, İngilis dilində gündəlik danışıq üçün istifadə olunan yerli sözlər və xüsusi peşələrdə və ya elmi sahələrdə işlədilən terminlər fərqli leksik stratumlara aid ola bilər.

## Stratumların dilin analizində əhəmiyyəti
Stratum anlayışı dilçilərə dilin quruluşunu müxtəlif səviyyələrdə incələmək üçün mühüm vasitə təmin edir. Hər bir stratum (yəni təbəqə) dilin daha geniş mənzərəsini təşkil edən ayrılmaz bir parça kimi qəbul edilir. Beləliklə, dilin səslərdən məna və sosial məzmun qatlarına qədər çoxşaxəli quruluşunu anlamağa imkan verir.

## İstinadlar
6LoWPAN

**6LoWPAN** () — aşağı enerji sərf edən simsiz şəxsi şəbəkələr üzərindən **IPv6** protokolunu istifadə etməyə imkan verən bir protokoldur. 6LoWPAN texnologiyası əşyaların interneti (IoT), ağıllı şəhərlər, ağıllı evlər və müxtəlif sənaye tətbiqlərində geniş yayılmışdır. Bu protokol sayəsində məhdud resurslara malik cihazlar, məsələn, kiçik sensorlar və aktuatorlar, internet şəbəkəsinə qoşularaq məlumat mübadiləsi apara bilir.

## Əsas xüsusiyyətləri
# Aşağı enerji sərfiyyatı — 6LoWPAN, enerji baxımından effektiv işləməyi təmin edir ki, bu da cihazların batareya ömrünü uzadır və xüsusilə enerji ilə təmin olunması çətin olan yerlərdə uzun müddət istifadəni mümkün edir.
# IPv6 dəstəyi — 6LoWPAN, IPv6 () ünvanını dəstəkləyir, bu da ona internetlə birbaşa əlaqə qurmağa imkan verir. IPv6, geniş ünvan məkanı sayəsində milyardlarla cihazı şəbəkəyə qoşmaq üçün geniş imkan yaradır və IoT tətbiqləri üçün ideal sayılır.
# Adaptasiya və paket sıxılması — 6LoWPAN, IPv6-nın nisbətən iri paketlərini sıxaraq məhdud ötürmə qabiliyyəti olan simsiz şəbəkələrə uyğunlaşdırır. Bu, paketlərin daha az enerji sərfiyyatı ilə daha sürətli ötürülməsini təmin edir.
# Aşağı mürəkkəblik və yüngüllük — 6LoWPAN, məhdud resurslara malik cihazlar üçün nəzərdə tutulduğu üçün yüngül və sadə protokollar üzərində qurulub. Bu da şəbəkənin mərkəzində idarəetmə olmadan, avtonom şəkildə işləməsini asanlaşdırır.
# Mesh şəbəkə dəstəyi — 6LoWPAN texnologiyasında cihazlar bir-biri ilə mesh şəbəkələr yarada bilir, yəni məlumatları müxtəlif yol və düyünlər üzərindən keçməklə uzaq məsafələrə çatdırmaq mümkündür. Bu xüsusiyyət, məlumatların böyük bir əraziyə yayılmasını təmin edir.

## Tətbiq sahələri
6LoWPAN-ın aşağı enerji sərfiyyatı və geniş əlaqə imkanları onu müxtəlif tətbiq sahələrində əlverişli edir:
* Ağıllı şəhərlər — enerji qənaətli işıqlandırma sistemləri, hava və səs çirkliliyi monitorinqi üçün sensorlar.
* Ağıllı evlər — işıqlandırma, istilik və təhlükəsizlik sistemlərinin internet üzərindən idarə olunması.
* Sənaye IoT (IIoT) — istehsalat sahələrində avadanlıqların vəziyyətinin izlənməsi və avtomatlaşdırılması.
* Ağıllı kənd təsərrüfatı — torpaq və hava sensorları vasitəsilə məhsul və suvarma idarəetməsi.
* Sağlamlıq — geyilə bilən cihazlar vasitəsilə sağlamlıq vəziyyətinin izlənməsi və uzaqdan monitorinq

.

## Üstünlükləri və çətinlikləri
### Üstünlükləri
* Enerji effektivliyi və uzun ömürlü batareya istifadəsi.
* Aşağı gecikmə və minimal enerji ilə geniş əlaqə.
* İnternetlə uyğunluq və geniş ünvan sahəsi (IPv6).

### Çətinlikləri
* Şəbəkə təhlükəsizliyi və məxfiliyi təmin etmək çətin ola bilər, çünki cihazlar çox resurs tələb edən şifrələmə metodlarını dəstəkləməyə bilər.
* Şəbəkə performansı aşağı ötürmə sürəti səbəbindən məhdud ola bilər.
  
Ümumiyyətlə, 6LoWPAN texnologiyası IoT cihazlarının geniş miqyasda və davamlı bir şəkildə internet şəbəkəsinə qoşulmasını mümkün edir və xüsusilə batareya ilə işləyən, az enerji sərf edən cihazlar üçün geniş imkanlar yaradır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Internet Engineering Task Force (IETF)
*6lowpan Working Group
*6lowpan.tzi.org
Cabbar Musayev

**Cabbar Hafiz oğlu Musayev** () — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Baş naziri (2026-cı ildən), Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı (2024–2026), dövlət qulluğunun müşaviri.

## Həyatı
Cabbar Musayev 1981-ci ildə Naxçıvan şəhərində anadan olub. Türkiyə Respublikasının Ankara şəhərində ali təhsil almış, 2007-ci ildə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin Maliyyə kredit ixtisası üzrə magistr pilləsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

2004–2013-cü illərdə Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyində böyük məsləhətçi, sektor müdiri vəzifələrində işləyib, 2013–2016-cı illərdə Azərbaycan Prezidentinin müvafiq sərəncamı ilə yaradılmış Yüksək Texnologiyalar Parkı MMC-nin direktor müavini vəzifəsində çalışıb.

2016-cı ilin aprel ayının 18-dən 2024-cü ilə kimi Dövlət Statistika Komitəsinin aparat rəhbəri vəzifəsində çalışıb.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 04 noyabr 2024-cü il tarixli sərəncamı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı təyin edilib.

9 fevral 2026-cı ildə Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifəsindən azad olunaraq, muxtar respublikanın baş naziri təyin olunub.

## Mükafatları
23 iyun 2021-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən "Dövlət qulluğunda fərqlənməyə görə" medalı ilə təltif olunub.

## İstinadlar
Toxar dilləri

**Toxar dilləri** — Mərkəzi Asiyanın qədim Toxaristan bölgəsində (indiki qərbi Çin və indiki Qırğızıstan və Tacikistanın bəzi bölgələri) danışılan qədim Hind-Avropa dillər qrupu. Toxar dilləri təxminən IV–X əsrlərdə istifadə edilmişdir və bu dil qrupu haqqında məlumat əsasən arxeoloji qazıntılardan tapılan əlyazmalar vasitəsilə əldə edilmişdir. Bu dil qrupu Hind-Avropa dilləri arasında unikal yer tutur və iki əsas dili vardır:

1. Toxar A – arxaik və daha qədim formaya malik olan bu dialekt əsasən Buddist dini mətnlərdə istifadə olunurdu. Daha çox Toxar arxaik və ya Türfan dialekti kimi tanınır, qədim Türfan şəhəri ərazisində yayılmışdır.
2. Toxar B – daha geniş yayılmış və istifadə edilmiş dialektdir. Kuça dialekti adlanır və əsasən gündəlik yazışmalar və digər mətnlərdə istifadə olunurdu.

## Xüsusiyyətləri
Toxar dili Hind-Avropa dillərinin digər qollarından xeyli fərqlənir. Xüsusilə qrammatik quruluş və lüğət baxımından fərqli xüsusiyyətlərə malikdir və bu fərqlilik onun erkən dövrlərdə digər Hind-Avropa dillərindən ayrıldığını göstərir.

Toxar dilinin morfoloji xüsusiyyətləri digər Hind-Avropa dillərinə bənzəsə də, bəzi fərqli morfoloji xüsusiyyətlərə malikdir. Bu dillərdə, ismin hal və növləri üçün müxtəlif şəkilçilər və qrammatik dəyişikliklər var.

Toxar dilində yazılmış mətnlər əsasən buddist mətnlər və hüquqi sənədlərdir. Toxar dili Brami əlifbasına əsaslanan xüsusi bir yazı sistemindən istifadə edir. Bu mətnlər arxeoloji qazıntılar zamanı Çinin Sincan bölgəsində aşkarlanmışdır.

## Əhəmiyyəti
Toxar dili Hind-Avropa dillərinin tarixini və yayılma yollarını anlamaq baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Bu dil Hind-Avropa dillərinin Asiya qitəsinə qədər necə yayıldığını və bu dillərin təkamülündə hansı dəyişikliklərin baş verdiyini öyrənməyə imkan verir. Toxar dili və onun dialektləri dilçilərə Hind-Avropa dillərinin erkən tarixinə dair dəyərli məlumatlar təqdim edir.

## İstinadlar
Ağıldankəmlər (film, 1998)

**Ağıldankəmlər** və ya **Krakerlər** — Deniel Kelli, Süzen Layons və Piter Roustrounun baş rollarda Milad mövzulu Avstraliya komediya filmidir. Film 9 iyul 1998-ci ildə Beyond Films tərəfindən buraxılmışdır. Filmin rejissoru və ssenari müəllifi Devid Suonndur.

## İstinadlar
Sistemli funksional dilçilik

thumb|upright=0.75|Maykl Hallideyin 90 illik yubileyi simpoziumunda, 17 fevral 2015-ci il 
**Sistemli funksional dilçilik** — Sistemli funksional dilçilik, dilin strukturunu, onun məna yaratma qabiliyyətini və sosial kontekstdəki funksiyalarını nəzərə alaraq tədqiq edən bir dilçilik yanaşmasıdır. Bu nəzəriyyə dilin yalnız qrammatik quruluşunu deyil, həm də onun cəmiyyət daxilində necə və nə üçün istifadə olunduğunu öyrənir. Sistemli funksional dilçiliyin əsasını britaniyalı dilçi Maykl Hollideyin 1960-cı illərdə irəli sürdüyü nəzəriyyə təşkil edir və bu yanaşmada dilin "sistematik" və "funksional" tərəfləri əsas yer tutur.

## Sistemli funksional dilçiliyin əsas xüsusiyyətləri
Sistemli funksional dilçilikdə dil bir sıra seçimlərdən ibarət sistemlər toplusu kimi qəbul olunur. Yəni, danışanlar və ya yazanlar dil vasitəsilə müəyyən məna yaratmaq üçün daim seçim edir və hər bir dil elementi alternativlər arasından seçilir. Bu seçimlər həm qrammatik, həm də leksik səviyyədə olur və müəyyən mənalarla nəticələnir.
Sistemli funksional dilçilik dilin nə üçün istifadə olunduğuna və onun cəmiyyətdəki funksiyalarına diqqət yetirir. Dilin əsas funksiyaları aşağıdakılardır:
İdeyasional Funksiya: Dilin, dünyada baş verən hadisələr və reallıqları təsvir etmək üçün istifadə olunan funksiyasıdır. Məsələn, kimlərin nə etdiyini, hadisələrin necə baş verdiyini və bu hadisələrin səbəbini ifadə edir.
Dilin insanlararası münasibətləri qurmaq, fikirləri ifadə etmək və qarşılıqlı təsir yaratmaq üçün istifadə olunan funksiyasıdır. Bu funksiya sosial rolları, münasibətləri və qarşılıqlı təsirləri əhatə edir.
Dilin nitq və ya yazılı mətn daxilində cümlələrin necə ardıcıl və məntiqli şəkildə qurulduğunu təmin edən funksiyasıdır. Mətnin əlaqəli, davamlı və axıcı olmasını təmin edir.
Sistemli funksional dilçilikdə kontekst çox mühüm rol oynayır. Dilin məna yaratma qabiliyyəti, onun hansı kontekstdə istifadə olunduğuna görə dəyişir. Buna görə, SFD dilin yalnız özündə olan strukturlara deyil, həm də onun sosial və mədəni mühitdə necə istifadə olunduğuna diqqət yetirir.
SFD dili bir mədəniyyətin güzgüsü kimi görür və dilin sosial quruluşlar, münasibətlər və dəyərlər üzərində təsirini öyrənir. Bu yanaşma dilin insanların düşüncə tərzini və dünya görüşünü necə əks etdirdiyini araşdırır.

## Sistemli funksional dilçiliyin tətbiq sahələri
Sistemli funksional dilçilik təhsil sahəsində dil öyrənmə və öyrətmə metodologiyalarının inkişafına kömək edir. Hallidayin nəzəriyyəsinə əsasən dərs proqramları hazırlanır və dil tədrisinin necə daha effektiv ediləcəyi müəyyən edilir.
Dilin funksiyalarını öyrənmək üçün mətndəki quruluş və məna əlaqələrini araşdırmaq məqsədilə geniş istifadə olunur. Reklamlar, siyasi nitqlər, yazılı mətnlər və danışıq dilləri təhlil olunur.
Sosial münasibətlərin dil vasitəsilə necə qurulduğunu və insanların dil vasitəsilə necə əlaqə saxladığını anlamaq üçün istifadə edilir.
Sistemli funksional dilçilik dili, onun struktur elementlərini və cəmiyyətə olan təsirini anlamağa kömək edir. Bu nəzəriyyə, dilin həm insan düşüncəsi üzərindəki rolunu, həm də onun sosial proseslərdəki funksiyalarını öyrənməyə imkan verir.

## İstinadlar
Hərbi təşkilat

**Hərbi təşkilat** — silahlı qüvvələrin strukturu və hərbi birləşmələr. Təşkilat Ordunun yüksək döyüş hazırlığını və döyüş əməliyyatlarını uğurla aparmaq qabiliyyətini qorumağı, onların tərkibinin və gücünün, silah və hərbi texnikanın sayının və növlərinin optimal birləşməsini təmin edir. O, silahlı qüvvələrin qurulmasında və onların taktiki, əməliyyat, əməliyyat-strateji və strateji struktur hissələrinə bölünməsində yaxından iştirak edir.

Bəzi ölkələrdə paramilitar qüvvələr hərbi hesab edilməsə də, ölkənin silahlı qüvvələrinə daxil edilir. Hərbi və ya hərbiləşdirilmiş təşkilatların bir hissəsi olmayan üsyançı və digər qüvvələr, çox vaxt hərbi təşkilatları təqlid edir və ya bu strukturlardan istifadə edirlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Kollektiv müdafiə
İkili oyun

**İkili oyun** və ya **Dörd əl oyunu** — baş rolda Jan-Pol Belmondonun iştirak etdiyi Fransız-İtalyan filmidir.

## Süjet xətti

Fırıldaqçı Aleksandr Düpre (Jan-Pol Belmondo) yaxşı davranışlarına görə həbsxanadan vaxtından əvvəl azad edilir və dərhal həbsdə olduğu müddət ərzində itirdiyi vaxtı kompensasiya etməyə başlayır. Özünü Hindistan şahzadəsi kimi təqdim edərək yüksək cəmiyyətlə bərabər gəmi ilə səyahətə çıxır və bu səfər zamanı o, çətin maliyyə vəziyyətində olan almaz mədəni sahibinin arvadı, zəngin xanım, göz qamaşdıran gözəlliyə sahib olan Pamela İqlton Corc adında bir qadınla ilə tanış olur. Bir müddət sonra xanımın müflis olması xəbəri çıxır. Bu xəbərdən sonra “Şahzadə” nəcib bir insan kimi ehtiyacı olan xanıma öz köməyini təklif edir və onun brilyantlarını almağa razılaşır. Saxta əskinaslarla pulu ödəyən Aleksandr daşları götürdükdən sonra, onların da saxta olduğunu görür. "Pamela"əsl adı Sofi — özü də bir fırıldaqçı idi. Cütlük bərabər gəmini tərk edirlər. Onların növbəti birgə qurbanı hersoq Helmut fon Offenburq olmalı idi Sofi onu yoldan çıxartmalı, bundan sonra isə müflis olduqları xəbərini alan "qardaş"ı Aleksandr intihara cəhd etməli idi. Belə vəziyyətdə hersoq sadəcə olaraq sevgilisinin qardaşına maddi dəstək verməyə məcbur olacaqdı. Ancaq gözlənilmədən hersoq Sofiyə evlənmək təklifi edir və -lik çek yazır. Bundan sonra hazırladıqları cinayət planı dərhal Sofinin ağlından çıxır və "bədbəxt qardaşı" az qalır ki, həqiqətən də "intihar" edərək həyatını itirsin. Ancaq çilçıraq yerindən çıxdığı üçün o ölümdən xilas olur. Sofidən çeki götürən və gələcək həyat yoldaşlarına ən yaxşı şeyləri arzulayan Aleksandr başqa bir plan həyata keçirmək üçün yola düşür. Onun yolu Venesiya şəhərinədir.

Təyyarədə uçarkən sərnişinlərdən biri xanımına hesabat verməmək üçün məşuqəsinin ona verdiyi çamadanını gömrükdən keçirməsini ondan xahiş edir. Aleksandr ona kömək etməyə razılaşır, lakin Venesiyaya gələn kimi çamadan sahibinin qətlə yetirilməsinin şahidi olur. Qətlə yetirilən adam ərəb neft maqnatlarının narazılığına səbəb olacaq bir ixtiranın sahibi olan fizik və riyaziyyatçı idi. Bu ixtira nefti əvəz edə biləcək yeni bir növ enerji daşıyıcısı idi. İxtiranı ondan almaq üçün bir neçə müvəffəqiyyətsiz cəhdlərdən sonra onlar ixtiraçıdan xilas olmaq qərarına gəlirlər. Ancaq gizli texnologiyanın təsviri olan mikrofilmlər Aleksandra verilmiş çamadanda idi. Bundan isə heç kəsin, heç Aleksandrın özünün də, xəbəri yox idi. Çamadan üçün bir ov başlayır və Aleksandr heç bir şeydən şübhələnməyərək, Covanni Antonionun saxta rəsm əsərini satmaq niyyəti ilə yaponlarla vikont de Valombres adı ilə görüş təyin etdiyi otelə gedir.

## İstinadlar
Haisla dili

**Haisla dili** — Haisla dili, Kanadanın Britaniya Kolumbiyası əyalətinin qərb sahillərində yaşayan Haisla xalqı tərəfindən danışılan yerli bir dil. Haisla dili, Vakaşan dil ailəsinə aid olub, əsasən Haisla icmasının mədəniyyətinin və irsinin vacib bir parçasıdır. Vakaşan dil ailəsinə həmçinin digər yerli dillər də daxildir.

## Haisla dilinin xüsusiyyətləri
Haisla dilində bir sıra unikal səs xüsusiyyətləri vardır. Bu dil, boğaz səslərinin və qeyri-adi tələffüz variantlarının geniş istifadəsi ilə tanınır. Tələffüzü xüsusilə mürəkkəb olan bu səslər digər dillərdən fərqli olan bir fonoloji sistem yaradır.

Haisla dili iki əsas dialektə malikdir:
Kitamaat (Kitaamat): Haisla icmasının Kitamaat kəndində danışılan əsas dialektdir.
Gitqaat (Gitxaala): Haisla ilə əlaqəli, lakin fərqli xüsusiyyətlərə malik olan bir dialektdir. Gitqaat xalqı tərəfindən danışılır.
Haisla dilində morfologiya (yəni söz quruluşu) yüksək dərəcədə mürəkkəbdir və çoxlu sayda şəkilçilərdən istifadə edilir. Həmçinin, dilindəki sözlər çox vaxt ifadəni tam şəkildə vermək üçün müxtəlif şəkilçilərlə dəyişdirilir. Bu, bir söz daxilində həm məsdər, həm də əmr formalarını birləşdirməyə imkan yaradır.
Haisla dili, Haisla xalqının mədəniyyətinin qorunması və davamlılığı üçün vacib bir rol oynayır. Dil vasitəsilə yerli nağıllar, mahnılar, ənənələr və tarixi bilgilər yeni nəsillərə ötürülür. Bu səbəbdən Haisla dili, Haisla xalqının öz kimliyini və mədəni dəyərlərini yaşatmasında mühüm vasitədir.

## Dilin müasir vəziyyəti və qorunması
Haisla dili, məhdud sayda danışanı olduğundan təhlükə altındadır və UNESCO tərəfindən "yox olmaq üzrə olan dillər" siyahısına daxil edilib. Britaniya Kolumbiyasında dilin yaşaması üçün bir sıra təşəbbüslər mövcuddur. Haisla dili dərsləri, dil öyrətmə proqramları və yaşlı nəsildən gənc nəsilə ötürmə layihələri bu dili qorumaq məqsədi daşıyır. 
Beləliklə, Haisla dili, Kanadanın zəngin yerli dil irsinin bir hissəsidir və onun qorunması, yerli dillərin və mədəniyyətlərin yaşadılması üçün vacibdir.

## İstinadlar
Duman (film, 1980)

**Duman** () — 1980-ci ildə rejissor Con Karpenter tərəfindən çəkilmiş qorxu filmidir. Con Karpenter eyni zamanda filmin həm də ssenari müəllifi və bəstəkarıdır. Filmdə baş rolları Edrienn Barbo, Ceymi Li Körtis, Hel Holbruk və Canet Li ifa etmişdirlər. Film çox böyük bir kommersiya müvəffəqiyyəti qazanmış olsa da (1.000.000 dollar büdcəsinə rəğmən, təkcə ABŞ-də kassa gəlirləri 21.000.000 dolları ötmüşdür), tənqidçilər tərəfindən qarışıq rəylər almışdır.

## Rollarda

* Hel Holbruk — *Ata Meloun*
* Edrienn Barbo — *Stiv Ueyn*
* Ceymi Li Körtis — *Elizabet Solli*
* Canet Li — *Keti Uilyams*
* Con Hausman — *Mister Meyçen*
* Tom Atkins — *Nik Kastl*
* Ceyms Kanninq — *Dik Bakster*
* Çarlz Sayfers — *Den O'Bennon*
* Tay Mitçell — *Endi Ueyn*
* Nensi Kays — *Sendi Feydel*
* Darvin Coston — *doktor Faybs*
* Rob Bottin — k*apitan Bleyk*
* Con Karpenter — *nazir Bennett* (titrlərdə adı keçmir)

## İstinadlar
Baku eşçese

**Baku eşçese** (Bakı işçisi) — Azərbaycan SSR-də tatar dilində çıxan həftəlik respublika ictimai-siyasi qəzeti. Azərbaycan K(b)P MK vilayət komitəsinin mətbuat orqanı idi.

Qəzet Bakının neft mədənlərində çalışan tatar işçiləri üçün nəzərdə tutulmuşdu. Qəzet sənayeləşmə, savadsızlığın aradan qaldırılması kimi mövzuları əhatə edirdi.

Qəzetin nəşri 1930-cu il aprelin 28-də başlayıb. 1937-ci ildə qəzetin baş redaktoru Abdulla Boqdanov repressiya edilib. 1938-ci il martın 11-də isə qəzetin nəşri dayandırılıb. Fəaliyyət göstərdiyi illər ərzində 822 nömrə buraxılıb.
## İstinadlar
Ağılsızlığın astanasında

**Ağılsızlığın astanasında** — Con Karpenterin rejissorluğu ilə çəkilmiş dəhşət, sirr filmi.

Filmin adı Hovard Fillips Lavkraftın “Ağılsızlığın astanasında” adlı romanından götürülmüşdür. Filmin ssenari müəllifi Maykl DeLuk tərəfindən yazılmışdır. Filmin rejissoru isə Hellouin və Duman kimi filmlərdən tanınan Con Karpenterdir.

## Süjet xətti

Film sığorta müfəttişi olan Con Trentin (Sem Neill) Satter Keyn (Yurgen Proxnov) adlı dünya miqyasında məşhur olan qorxu romanları yazıçısının arxasına düşməsini və bundan sonra başına gələn hadisələrdən bəhs edir. Müəllifin kitabını nəşr etdirdiyi nəşriyyatın satıcısı rolunu isə Linda Stils obrazı ilə Culi Karmen oynayır. Filmin musiqisi də rejissorun özünə məxsusdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* ''In the Mouth of Madness'' at theofficialjohncarpenter.com
Çikaraişi

– Yaponiyada fiziki gücü nümayiş etdirmək üçün istifadə olunan ağır daşlar. Termin ağır daşları qaldırmaq praktikasını da bildirir.

## Tarixi
Kemari, sumo və dakyu kimi ənənəvi yapon idman növlərindən fərqli olaraq çikaraişi haqqında qeydlər azdır. Çikaraişilərin üzərindəki yazılar bu daşlar haqqında əsas yazılı mənbədir. Ən qədim belə yazı Tokionun Şinobu məbədində tapılmışdır və 1664-cü ilə aiddir. 1705-ci ilə aid olan ikinci ən qədim yazı Saytama prefekturasında yerləşən bir məbəddəki qayanın üzərisindədir. Avaci adasında 500-dən çox çikaraişi qeydə alınmışdır, lakin onlardan ancaq birinin üzərində il (1928) qeyd olunmuşdur. Çikaraişi daşları əsasən şinto məbədlərində yerləşir.

Çikaraişi daşlarının mənşəyi barədə bir neçə fikir var. Yapon işçilər daşıdıqları düyü kisələri və ya gəmi karqoları ilə güclərini nümayiş etdirirdilər. XVII əsrdə düyü kisələrini ağır daşlar əvəz etmiş və Edo şəhərində çikaraişi yarışları keçirilməyə başlanmışdır. XIX əsrin əvvəlində çikaraişi idmanı öz populyarlığının pik nöqtəsinə çatmışdır.

## Yarışlar
Çikaraişi yarışları üçün daşlar hamar, düz, oval formaya salınırdı, amma təbii daşlardan da istifadə olunurdu. Çikaraişilərin çoxunda yazı olmasa da, məbədlərdə olan daşlar yazılar ola bilirdi. Yazılar daşın ağırlığı, adı, tarixi, yeri və onu qaldıran şəxsin adı haqqında məlumat verirdi. Yarışların formatı regiondan və dövrdən asılı olaraq dəyişirdi. Əsas müsabiqə formatları işizaşi, işikatsuqi, işihakobi, aşiuke və işiokoşi idi.

 formatında iştirakçı hər iki əli ilə təxminən 70 kiloqramlıq daşı əvvəlcə yerdən qarnına, daha sonra sinəsinə, ən sonda başının üzərisinə qaldırmalı idi.  daha qarışıq format idi. İştirakçı kəndirin köməyi ilə 70–210 kiloqram ağırlığında daşı əvvəlcə belinə götürürdü, daha sonra sinəsinə alıb kəndiri buraxırdı və daşı bir çiyninə götürürdü. Bundan sonra daşı *işimavaşi* adlı hərəkətlə boynunun arxasından keçirib o biri çiyni ilə qaldırırdı.

 ağır daş daşımaq yarışı idi. Ağır daşı ən uzaq məsafəyə apara bilən qalib olurdu.  formatında 245 kiloqramlıq daşdan istifadə olunurdu. İştirakçı beli üstə uzanaraq ayaqlarını qaldırırdı və köməkçilər daşı ayaqlarının altına qoyurdular. Yerdən qaldırılması ən çətin daşlar üçün  tətbiq olunurdu. Məqsəd daşı bir tərəfindən qaldırıb daşın bir ucda dayanmasını təmin etmək idi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Benin qayıdışı

**Benin qayıdışı** () — Piter Hedcesin rejissorluğu və ssenari müəllifliyi ilə çəkilmiş olan Amerika dram filmi.

## Süjet xətti

Ben Börns Milad bayramını evində qeyd etmək üçün müalicə aldığı reabilitasiya mərkəzindən ayrılaraq evə qayıtmaq qərarı verir. Anası oğlunun bu qəfil qayıdışına sevinir, lakin oğluyla görüşdüyü elə birinci gündən başa düşür ki, o, hələ də eynidir və oğlanı bu bəladan xilas etməsi üçün ananın yalnız bircə günü var.

## Rollarda

* Lukas Hedces — Ben Börns, Ayvinin qardaşı, Hollinin oğlu və Nilin ögey oğlu
* Culiya Roberts — Holli Börns, Ben və Ayvinin anası, Nilin həyat yoldaşı
* Ketrin Nyuton — Ayvi Börns, Benin bacısı, Hollinin qızı və Nilin ögey qızı
* Aleksandra Park — Kara K
* Kortni B. Vens — Nil Börns, Ben və Ayvinin ögey atası, Hollinin əri

## Hazırlıq və istehsal

Filmdə Lukas Hedces ilə Culia Robertsin baş rollarda oynaması ilə bağlı məlumat 2017-ci ilin oktyabr ayında elan edilmişdir. Həmin ilin noyabr ayında isə Ketrin Nyuton və Aleksandra Parkın da filmin heyətinə qatılacağı bildirilmişdir. Dekabrda ayında isə Kortni B. Vensin də filmin aktyor heyətinin içərisində olacağı bildirilmişdir.

## İstinadlar
Samur (qəzet)

**Samur** — Azərbaycanda ləzgi dilində nəşr olunan aylıq ictimai-siyasi qəzet. Nəşrə 1992-ci ilin yanvarından başlanılmışdır. Bəzi materiallar Azərbaycan və rus dillərində dərc olunur.

Qəzetin əsas mövzusu ləzgi dilinin qorunub saxlanması, ləzgi dili və ləzgi mədəniyyəti tədqiqatçıları ilə tanış etməkdir. Qəzetin hər nömrəsində ləzgi ədəbiyyatının klassiklərindən, dilin qrammatikasından və s. bəhs edən ayrıca "Samur məktəbi" səhifəsi dərc olunur. "Qafalaq" rubrikası altında unudulmuş orijinal ləzgi sözləri daim dərc olunur. Qəzet Azərbaycanda və Dağıstanda baş verən ictimai-siyasi hadisələri də işıqlandırır.

## Tarixi
Qəzetin ilk redaktoru Feyruz Bədəlov olub. 1992-ci ilin noyabrından isə Nurəddin Həbibov redaktorluq edib. 1997-ci ildə qəzet bağlanmaq təhlükəsi ilə üzləşəndə "Samur" Ləzgi Milli Mərkəzini təmsil edən ziyalılarının təkidi ilə Sədaqət Kərimova redaktorluq etməyə başladı.

## İstinadlar
Qatil kitab klubu

***Qatil kitab klubu*** () — Qarsiya Mirandanın yazdığı "Qatil kitab klubu" romanının motivləri əsasında Karlos Qarsiya Mirandanın yazdığı ssenari ilə rejissor Karlos Alonsonun 2023-cü ildə çəkdiyi ispan sleşer filmidir. Filmdə baş rolu Veki Velilla ifa etmişdir.

## Süjet xətti

Bir universitet müəlliminin təsadüfən öldürülməsindən sonra qorxu filmi və ədəbiyyatı ilə maraqlanan bir qrup universitet tələbəsi bu hadisə haqqında öz aralarında susmağa qərar verirlər, lakin üzünə maska taxmış qatil təlxək onları bir-bir öldürməyə başlayır.

## Rollarda



## Yayımlanması

Film 25 avqust 2023-cü ildə Netflix yayım platformasında yayımlanmışdır.

## İstehsalı

Filmin ssenarisi Karlos Qarsiya Mirandanın "Qatil kitab klubu" () adlı kitabına əsaslanır. Film Brutal Media şirkəti tərəfindən istehsal edilmişdir. Filmin bəstəkarı Arnau Batallerdir. Romandakı hadisələr Madridin Complutense Universitetində cərəyan etsə də, film Toledo şəhərində yerləşən Castilla-La Mancha Universitetinin Hüquq və Sosial Elmlər Fakültəsində, Hospital de Tavera universitetində və digər universitetlərdə çəkilmişdir, ancaq filmdə bu universitetlərdən hər hansısa birinin adı açıq bir formada qeyd edilməmişdir.

## İstinadlar
Flatpak

**Flatpak** — Linux ƏS-i üçün paket meneceri. Əsas repozitoriyası - flathub.org saytında yerləşən Flathub-dır, digər repozitoriyalardan da istifadə etmək olar.

## İstinadlar
Android bərpa modu

**Android Bərpa Modu** (Recovery) — Android smartfonuna yeniləmə quraşdırmaq, istifadəçi məlumatları sıfırlamaq və digər seçimləri olan bir menyu. Smartfonu bootloop-dan çıxartmaq üçün də bu menyu faydalıdır. Bərpa modunun menyusunda seçimlərin sayı və tərkibi, həmçinin bərpa moduna giriş smartfonun istehsalçısından asılı olaraq dəyişir.

## Xüsusi bərpa modu
Smartfona başqa sistem yazdırmaq üçün, adətən ona xüsusi bərpa modu (custom Recovery) yazdırmaq lazımdır. Xüsusi bərpa modların nümunələri: TWRP, OrangeFox, LineageOS Recovery.

## İstinadlar