open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vladimir Şatalov

**Vladimir Aleksandroviç Şatalov** (; ) — SSRİ kosmonavtı. İki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (22 yanvar, 22 oktyabr 1969).

## Həyatı
8 dekabr 1927-ci ildə doğulub.

15 iyun 2021-ci ildə vəfat edib.

## İstinadlar
Qaçağanlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Xarici quruluşu
Orta və kiçik ölçülü çox qıvraq, hərəkətli böcəklərdir. Onlar çox sürətlə qaçır, narahat edildikdə isə ildırım sürəti ilə qısa məsafələrə uçur və orada fəal şəkildə qaçaraq, ov axtarmağı davam etdirirlər. Onlar qaçarkən qısa dayanacaqlar edirlər. Görünür, bu vaxt tutduqları ovu yeyirlər. Parlaq və əlvan rəngləri vardır, ancaq bu, onların yaşayış mühiti ilə ahəngdar olduğundan, təbiətdə az nəzərə çarpırlar. Bədənlərinin uzunluğu 10–12&nbsp;mm-dir.

## Həyat tərzi
Qaçağanlar bir qayda olaraq, gündüz həyat tərzi keçirən yırtıcılardır. Onların iri, oraqşəkilli çənələri olan sürfələri ətrafında kiçik çuxur olan şaquli yuva qazır, həmin yuvaya girərək başlarını çıxarır və qarışqa aslanının sürfəsi kimi, yuvaya düşən ovu tuturlar. Qaçağanlar əsasən çay qıraqlarında, bulaqların, gölməçələrin ətrafındakı nəmişlik ərazilərdə, eləcə də meşə kənarlarında o qədər zəngin ot bitkiçiliyi olmayan açıq sahələrə üstünlük verirlər. Arandan tutmuş hündür dağlıqlara qədər rast gəlinir. Azərbaycanda tarla qaçağanı () adi növdür. Uzunluğu 12–15&nbsp;mm, önkürəyi və qanadüstləri tutqun-yaşıl, qarın tərəfi mavi-yaşıl, parlaqdır. Böyürləri, döşü və ayaqları mis-qırmızıdır. Qanadüstlərində sayı dəyişkən olan bir neçə məxməri-ağ nöqtə vardır. Çılpaq, nəm sahələrdə gözə çarpır, sürətlə qaçaraq cücü axtarır. Azərbaycanda eləcə də şərqiaralıqdənizi növü olan Fərat çapağanı Megacephala euphratica Latz. tapılmışdır. Bu nadir növ şor göllərin və şoranlıqların gilli və meşəli sahilləri ilə bağlıdır. Gecə yırtıcısıdır, ancaq səhər və axşam vaxtları da fəal olur. Təbiətdə yaşlı böcəklər apreldə üzə çıxaraq avqusta qədər rast gəlinir. Müxtəlif xırda onurğasızlarla qidalanır. Böcəyin bədəninin uzunluğu 19–32&nbsp;mm, rəngi mavi-yaşıl, qanadüstlərinin ucunda sarı xal vardır. Uzun, nazik, sarı ayaqları üzərində sürətlə qaçır. Azərbaycan Respublikasının Qırmızı kitabına salınmışdır.

## Yayılması
Hazırda qaçağanların 200 növü məlumdur. Onlardan 100-ü MDB-də yaşayır. Abşeron yarımadasının qaçağanlarını ətraflı öyrənmiş Nəsirova (1978) bura üçün 11 növ göstərmişdir. Kür-Araz ovalığında və Naxçıvan MR-da (Araz vadisi) seyrək və məhdud, Abşeronda – Xəzər sahili boyunca isə nadir hallarda rast gəlinir.

## Təsnifatı
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Abraziya (geomorfologiya)

**Abraziya** **və ya abrazion proses** — dəniz dalğaları və axınların köklü süxurları mexaniki parçalama prosesidir. Abrazion proses nəticəsində sahil yuyulur, hamarlaşır və abrazion düzənliklər, terraslar və b. relyef formaları əmələ gəlir. Abraziya dalğavə ləpədöyənin ölçülərindən, suyun və süxurların xassələrindən aslıdır və əsasən hövzənin 10-20 metr dərinliynə qədər təzahür edir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Геологический словарь, М: Недра, 1978
* В. Б. Караулов, М. И. Никитина. Геология. Основные понятия и термины, URSS, М. — 2006

## Xarici keçidlər
* Статья "Абразия" на wiki.web
Lactarius deliciosus

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid göbələk növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Nadir növdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Meyvə cismi torpaqda inkişaf edir. Papaqcıq 3-10sm cavan dövründə qabarıq, sonradan səthi qıfvari çökmüş, narıncı, sarı-narıncı, hamar, zəif selikli, konsentrik zonalıdır. Lövhələr sarımtıl-narıncı, sıx, qovuşan və ya ayaqcığa doğru bir qədər sürüşəndir. Lövhəciyə toxunduqda çıxan süd şirəsi şirintəhərdir, rəngi narıncı, havanın təsirindən yaşıllaşandır. Ayaqcıq 2-8 x 2-2,5 sm silindrik, içiboş, papaqcıq ilə həmrəngdir. Yüksək keyfiyyətli yeməli göbələkdir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
İynəyarpaqlı ağacların simbiotrofudur. Meyvə cismi avqust-sentyabr aylarında inkişaf edir.

## Yayılması
Göygöl Dövlət qoruğunun iynəyarpaqlı meşələrində rast gəlinir.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyasıyanın sayı azdır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
İynəyarpaqlı ağaclarla simbiotrof inkişaf tərzi məhdudlaşdırıcı amil ola bilər.

## Mühafizə tədbirləri
Yeməli göbələk olduğu üçün kütləvi toplanmasına məhdudiyyət qoyulması məqsədəuyğundur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Alp və subalp çəmənliyi

**Alp va subalp çəmənliyi** (kelt. alp — yüksak dağ) — yay otlağı və biçənək kimi istifadə edildiyindən qeyri-müntəzəm təsərrüfat təsirlərinə məruz qalır. Bu landşaft vahidləri yay aylarında maksimum antropogen yükləməyə məruz qaldığı halda, qış aylarında ekstremal iqlim şəraiti ilə əlaqədar olaraq antropogen təsirlərdən tam azad olur sanki, təbii landşaftlar "istirahət" edir. Subalp çəmənliklərinin əksəriyyəti həm biçənək, həm də otlaq kimi, alp çəmənləri isə yalnız otlaq kimi istifadə edilir. Kiçik Qafqazın hamar yüksək dağlıq ərazilərinin subalp və alp çəmənləri daha yüksək otlaq-biçənək funksiyasına malikdir. Böyük Qafqazın və Naxçıvanın yüksək dağlıq əraziləri daha dik və sıldırımlı olduğu üçün bu ərazilərdə otlaq və biçənəklər eroziyaya çox məruz qalır, torpaqlar yuyulur, səthi kəskin parçalanır.

Subalp və alp çəmən landşaftları antropogen təsirlərlə dəyişilmə dərəcəsinə görə 3 qrupa ayrılır : zəif pozulmuş, orta dərəcədə pozulmuş, kəskin pozulmuş landşaftlar. Kəskin pozulmuş otlaqların əksəriyyəri nisbətən dik yamaclı dağ massivlərində yayılır. Məsələn, Gədəbəy rayonunda (70 min ha –dan çox), Göygöl rayonunda (70 min ha-a qədər), Goranboy rayonunda (55 min ha), Şəmkir rayonunda (60 min ha) və s. rayonlarda yay otlaqlarının əksəriyyəti yüksək dağlıq qurşaqda cəmləşmişdir. Məlum olduğu kimi respublikamızın əsas yay otlaqlarından biri olan Qarabağ vulkanık yaylasının subalp və alp çəmənlikləri işğal altında idi. Çox güman ki, bu ərazilərdə otlaqlara anrtopogen yüklər nisbətən azalmış və landşaftlarda təbii tarazlığın bərpa prosesi sürətlənmişdir. Bu cığırların bitki örtüyünün bərpa olmasına, kiçik yarğanlarda eroziya prosesinin zəifləməsinə, bioloji məhsuldarlığın artmasına səbəb olur.

**Alp çəmənlikləri** — yüksək dağlıq ərazilərin dağ çəmənliyi qurşağıdır. Alp çəmənliklərinin yuxarı sərhəddi daimi qarlara və buzlaqlara çatır. Ondan aşağıda isə subalp çəmənliyi qurşağı yerləşir. Alp çəmənlikləri qurşağının hündürlüyü dağların yerləşdiyi ərazinin coğrafi enliyindən, iqlimindən və yamacların istiqamətlənməsindən asılıdır. Məsələn, Keniya dağ massivində alp çəmənlikləri 400–4800 m, Qərbi Qafqazda 2200–3000 m hündürlükdə yerləşir. Alp çəmənliklərinin fitosenozu növ etibarilə zəngin olub, çoxillik ot bitkilərindən ibarətdir. Alp çəmənlikləri əksər hallarda yay otlaqları kimi istifadə edilir.

## İstinadlar
Floeotripidlər

**Floeotripidlər fəsiləsi**-() Buğumayaqlılar tipinin Saçaqlıqanadlar dəstəsinə aid olan fəsilə.

## Xarici görünüşü
Bığcıqları 7, çənə və dodaq qısqacları isə 2 buğumludur. Orta ayaqlarının çanaqları qabaq ayaqlarının çanaqlarına nisbətən daha çox aralanmışdır.

## Həyat tərzi
Fitofaqdırlar – bəziləri mədəni bitkilərə güclü ziyan vurur. Məsələn, Haplothrips ritici Kund., H. aculeatus Fabr., H. reuteri Karny, H. flavicinctus Karny  və b. Onların arasında buğda tripsi (H. tritici) və reuter tripsi (H. reuteri Karny) xüsusilə fərqlənir. Buğda tripsi (H. tritici Kund.) 1,3-1,5 mm uzunluğunda, qara və ya qara-qəhvəyi rəngdədir. Bığcıqları 8 buğumludur. Qarıncığının son buğumu borucuq şəklində dartılmışdır. Qanadları şəffafdır. Dişilərdən kiçik olan erkəklərə nadir hallarda rast gəlmək olur. Yumurtaları ağ, çox xırdadır. Sürfələri qırmızı, qanadsızdır. Sürfələr buğdanın kökyanı hissəsində, torpağın üst qatında 10 sm, nadir hallarda 20 sm-dən dərinlikdə qışlayır. Yazda torpağın üst qatı 8°C-dək qızdıqda sürfələr səthə çıxaraq pronimfalara və nimfalara çevrilir. Payızlıq taxılın sünbülləşməsinin əvvəlində yaşlı tripslər üzə çıxaraq, öncə payızlıq dənli bitkilərdə məskunlaşır. Bu zaman buğdanın sünbülləşməsi prosesi başlayır. Əvvəlcə tripslər yarpaqlarda qidalanır, sonra sünbüllərə keçərək bitkinin şirəsini sormağa başlayır. Dişilər sünbül qabıqlarına, sünbülün oxuna qrup halında yumurta qoyur. Dişi tripsin məhsuldarlığı 23-28 yumurta təşkil edir. Embrional inkişaf  6-12 gün çəkir. Sürfələr 18-25 gün ərzində inkişaf edir. İldə bir nəsil inkişaf edir. O biri növ – H. reuteri, buğda ilə yanaşı pambığa, qarğıdalıya və b. mədəni bitkilərə ziyan vurur.

## Yayılması
MDB-də 82 növü, Azərbaycanda 2 cinsi və 13 növü məlumdur (Haplothrips – 12 növ, Lothrips – 1 növ).

## Təsnifatı
*  (cins)
*  (cins)

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004

## Xarici keçidlər
* Phlaeothripidae
* Family Phlaeothripidae - Tube-tailed Thrips

## Həmçinin bax
Avropanın ən yaxşı qapıçısı

**Avropanın ən yaxşı qapıçısı** mükafatı 1990-cı ildən bəri hər il UEFA dərgisindəki səsvermələrə görə Avropanın ən gözə çarpan qapıçısına verilən mükafatdır. 2009-cu ildə ESM (Avropa İdman Mediası) mükafatın təqdimatçısı oldu. 

## Qaliblər
*1990 –  Valter Zenqa  
*1991 –  Bodo İllqner 
*1992 –  Peter Şmeyxel  
*1993 –  Peter Şmeyxel 
*1994 –  Mişel Prüddom 
*1995 –  Edvin Van der Sar 
*1996 –  Andreas Köpke  
*1997 –  Yens Leman 
*1998 –  Peter Şmeyxel 
*1999 –  Oliver Kan
*2000 –  Oliver Kan  
*2001 –  Oliver Kan 
*2002 –  Oliver Kan 
*2003 –  Canluici Buffon 
*2004 –  Vitor Baiya 
*2005 –  Petr Çex 
*2006 –  Yens Leman 
*2007 –  Petr Çex 
*2008 –  Petr Çex  
*2009 –  Edvin Van der Sar 
*2010 –  İker Kasilyas
*2011 –  Manuel Noyer
*2012 –  Petr Çex 
*2013 –  Manuel Noyer 
*2014 –  Manuel Noyer 
*2015 –  Manuel Noyer
*2016 –  Canluici Buffon
*2017 –  Canluici Buffon

## İstinadlar
Antiklinal

**Antiklinal** (yun. anti — aks va klino — ayrılıram) — Yer qabığında süxurların qabarıq yatım forması, yəni qıvrımlı strukturların yüksəkdə qalan hissəsi.

Antiklinal adətən təbəqəli çökmə, yaxud effuziv, o cümlədən metamorfikləşmiş süxurların yatım forması, eləcə də ardıcıl təbəqələşən layların qabarıq tərəfi yuxarıya yönəlmiş qırışığıdır. Antiklinal nüvəsində qədim, qanadlarında isə cavan süxurlar yatırlar. Qırışığın büküş yeri kilid adlanır. Antiklinal təşkil edən layların büküş yerini birləşdirən səth ox müstəvisi, yan hissələr isə qanadlar adlanır. Ox müstəvisinin vəziyyətindən asılı olaraq antiklinal düz və ya normal, çəp, aşırılmış, çevrilmiş və i. olur. Sinonim: **Antiklinal qırışıq**.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.
Saqqallı qızılağac

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid bitki yarımnövü.

## Qısa morfoloji təsviri
Hündürlüyü 20 (25) m olan ağacdır. Cavan budaqları yapışqanlıdır, çılpaq və ya bəzən yumşaq tüklüdür. Yarpaqları enli-əksinə yumurtaşəkilli,dəyirmi, bəzən ovaldır, uzunluğu 6-15 sm, qaidə hissəsində enli-pazşəkillidir, uc hissədə az uzanmışdır, kənarları ikiqat-dişlidir, 8-10 cüt damarları vardır, alt tərəfdən damarların küncləri sarı rəngli sıx keçə kimi saqallıdır və üst səthi qismən tüklüdür. Saplaqlarının uzunluğu 5 sm-ə qədərdir. Bar verən salxımları uzunsov olub,uzunluğu 16-20 mm-dir, 3-5 ədəd olmaqla meyvə saplağında yerləşmişdir, uzunluğuna görə onlara bərabər və ya bir az daha qısadır. Fındıqcalar yastıdır, dar qanadlı və ya qanadsızdırlar. Aprel ayında yarpaqların açılması ilə bir vaxtda çiçəkləyir. Sentyabr-oktyabr aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Samur-Şabran oval., Alazan-Əyriçay, Kür düz., Lənk. oval.Əsasən ovalıqlarda və orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Rütubətli yerlərdə, çay vadilərində və sahillərində rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Oduncağı yumşaq,çoxqatlı olduğuna görə xarrat işlərində, mıx hazırlanmasında və s. istifadə olunur. Qabığının tərkibində aşı maddəsi vardır və bundan başqa parçaları qara,qırmızı və sarı rəngə boyamaq üçün istifadə olunur. Qozalarılarından hazırlanmış məlhəm kolit və dizenteriyada müalicə məqsədilə istifadə olunur. Tozcuğununşəkərlə qarışığı arılar üçün yem hesab olunur.

## Sinonimləri
* 
* 
** 
** 
** 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Psillidlər

**Psillidlər fəsiləsi**-() Buğumayaqlılar tipinin Bərabərqanadlılar dəstəsinə aid olan fəsilə.

## Xarici quruluşu
Çox qamətli bədəni var. Başının eni adətən döş ilə bərabər olub, ondan aydın şəkildə ayrılmışdır. Bığcıqları, bəzi istisnalarla (Pachypsyllidae, Diaphorinae, Calophya) sapşəkilli, nazik, başın enindən xeyli uzundur. Erkəyin anal borucuğunun arxa qurtaracağında çıxıntılar yoxdur. Qabaq qanadların damarlanması əvvəlki fəsilələrə bənzəyir. Bir qayda olaraq, qabaq qanadları zarlıdır. Demək olar ki, fəsilənin bütün nümayəndələrii trofik şəkildə ağac və kolluq cinsləri ilə bağlıdır.

## Həyat tərzi
Alma yarpaqbiti (balçı) – Psylla mali Schm. respublikanın bütün meyvəçilik rayonlarında geniş yayılmışdır. Uzunluğu 3,0&nbsp;mm olan, açıq-yaşıl və ya sarımtıl-yaşıl rəngli yaşlı yarpaqbirəciyi 0,4&nbsp;mm uzunluğunda, narıncı çalarlı sarımtıl yumurta qoyur. Sürfələri az hərəkətli, yastı, başlanğıc yaşında narıncı, sonra isə qəhvəyi rəngdə olur. Açıq-yaşıl nimfalarda enli qanad rüşeymləri vardır. Yumurtalar qabıqların qırışında meyvə ağaclarının şivlərində qışlayır. Yazda tumurcuqlar açılarkən sürfələr doğulur, tumurcuqların içinə girib, cavan, hələ açılmamış yarpaqların şirəsini sorurlar. Sonralar onlar saplağa və çiçək boynuna keçirlər, ancaq qidada olan bütün şəkəri həzm edə bilmirlər, buna görə də ifrazatları şirin olur. Bu ifrazatlar bal şehi adlanır. Buna görə də yarpaqbirəcikləri, həm də ballıcalar da deyilir. Bir çox Y.b. sürətlə çoxaldığından kənd təsərrüfatı bitkilərinə böyük zərər vurur. Ən təhlükəlisi alma (Psylla mali) və armud (P.Pyri) balıcası, kələm Y.b., soğan Y.b.-dir. Əsasən, sürfələri zərərlidir; bitkilərin şirəsini sorduğundan yarpaq və zoğlar quruyur, qönçələr, çiçəklər, saplaqlar tökülür, bitki zəif böyüyür. Mübarizə tədbirləri aqrotexniki və kimyəvi üsullardır.

## Yayılması
1500-dək növü məlumdur. MDB-də 145 növü məlumdur. Qafqazda, o sıradan Azərbaycanda 72 növü yayılmışdır. Psylla mali Schmdbg., P. ulmi Frst., P. glyccyrrhizae Beck., P. crataegi Schrnk.., P. pruni L., P. pyricola Frst., P. pyri L. daha çox yayılmış növlər kimi tanınır.
## Təsnifatı
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004

## Xarici keçidlər
* QƏRİb məMMƏdov mahmud xəLİlov
* Family Psyllidae
* Семейство Листоблошки Psyllidae

## Həmçinin bax
Litvinov tozağacı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Qısa morfoloji təsviri
Hündürlüyü 10–15 m-ə qədər olan kiçik aqacdır.Aşağı hissədə ağ rəngli çatlaq qabığı vardır.Cavan budaqları xırda yumşaq tüklüdür, vəzili ziyilciklidir. Yarpaqları yumurtaşəkilli və yaxud yumurtaşəkilli-rombvaridir, yarpağın qaidə hissəsi enli pazşəkilli və yaxud dairəvidir, təpə hissəsində üçkünc formada daralmışdır, kənarları iri birqat və yaxud ikiqat mişarvaridir, alt tərəfdən damarların küncündə saqqalcıqları yerləşmişdir. Saplaq 2,5-4 dəfə yarpaq ayasından qısadır. Bar verən salxımlar silindrşəkilli olub,uzunluğu 2,5-3,5 sm, eni 7–9&nbsp;mm-dir. Meyvə verən çiçəklərin pulcuqları meyvə verən zaman üçbölümlü, qaidəsinə yaxın hissəsi isə pazşəkillidir. Fındıqca meyvələri əksinəyumurtaşəkilli-uzunsov və yaxud uzunsov-ellipsvaridir, fındıqcameyvənin qanadlarının eni fındığın ölçüsunə bərabərdir, nadir hallarda 1,5 dəfə enlidir. May-iyun aylarında çiçəkləyir, iyul-avqust aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, KQ şimal, KQ mərkəz

## Yaşayış mühiti
Meşənin yuxarı kənarlarında rast gəlinir. Xarakterik subalp tozağacı meşəliyiəmələ gətirir və (B. pendula) tozaqacılığı tərkibinə keçir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Qabığı yun sapların boyanması üçün qırmızımtıl-sarı, yarpağı isə bozumtul-yaşıl və ya yaşılımtıl-göy rəng verir.

## Sinonimləri
* 
** 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ovucvari rodotus

Elmi adı - *Rhodotus palmatus* (Bul, Fr.) Maire  

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu / Natonal IUCN Status: "Az öyrənilənlər"kateqoriyasına aiddir – DD. Nadir, relikt növdür. 

## Qısa morfoloji təsviri
Ksilotrof göbələkdir. Papaqcıq 3-5 sm diametrindədir, ekssentrik, kənarı zolaqlı, içəri qatlanmış, səthi torcuqvari-qırışıqlı, bir qədər həlməşik qatlı, ilk dövrdə parlaq mərcanvari-qırmızı, sonra ayaqcıqdan –solğunlaşandır. Lövhələr ayaqcığa qovuşan, bəzən ayaqcığa doğru azacıq sürüşən, qalın çəngəlvari anastomozlara malik, ağımtıl, sonradan papaqcıq rəngində olur. Ayaqcıq açıq-çəhrayı, ekssentrik, 1-3 x 0,3-0,7sm, düz və ya əyilmiş, yuxarı hissəsi dilikli, aşağısı hamar və ya zolaqlıdır. Ləti çəhrayıdır. Yeməli deyil . 

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Ksilotrofdur çürümüş, enliyarpaq ağacların gövdələrində yay aylarında, əsasən avqust ayında rast gəlinir.  

## Yayılması
Gədəbəy ətrafı meşəsi əraisidir. 

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyasıyanın ehtiyatı hal-hazırda azdır. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Naməlumdur. 

## Mühafizə tədbirləri
Populyasiyanın vəsiyyətinə nəzarət vacibdir. Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. 

## İstinadlar
Naziklifli lepiota

**Naziklifli lepiota** (Elmi adı - *Lepiota tomentella*) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar"kateqoriyasına aiddir – VU D2. Nadir növdür. 

## Qısa morfoloji təsviri
meyvə cismi torpaqda və döşənəkdə inkişaf edir. Papaqcıq 1,5-2 sm diametrindədir, nazik lətlidir, qabarıq zəngvari, sonradan qabarıq sərilmiş, mərkəzdə kiçik şişkin, quru, gilvari-qəhvəyi, nazik lifli-pulcuqludur. Lövhələr sərbəst, nazik, sıx, əvvəl ağ, sonradan krem, krem-oxra rənglidir. Ayaqcıq 2-5 x 0,1-0,3sm, düz, əsasa doğru bir qədər əyilmiş və qalınlaşmış, yuxarı hissədə ağ-ocralı, aşağı hissədə oxralı – qəhvəyi, keçəvari örtüklüdür. Ayaqcıqdakı halqa tez itib gedir. Yeməli və ya zəhərli olması məlum deyi. 

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Humus və döşənək saprotrofudur. Quercus cə Carpinus növlərindən ibarət qarışıq enliyarpaq meşədə aşkar edilmişdir. 

## Yayılması
Xaçmaz rayonu, Yalama meşəsi ərazisidir. 

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyasıyanın vəziyətinin və təbii bərpanın ətraf mühitin dəyişilməsindən asılılığı müşahidə olunur. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Zəngin tərkibli torpaqlara tələbkarlıqdır. 

## Mühafizə tədbirləri
Populyasiyanın vəziyyəti nəzarət altında saxlanılmalıdır. Yeni bitmə yerləri aşkar edilməli və kultura kolekksiyasında saxlanılmalıdır. Göbələyin biologiyası və ekologiyasının ətraflı öyrənilməsi məqsədəuyğundur. 

## Mənbə
Ani zərbə (film, 1983)

***Ani zərbə*** () filmi rejissor Klint İstvud tərəfindən 1983-cü ildə ekranlaşdırılmışdır. Məşhur "Çirkin Harri"nin yeni macəralarıdır. Detektiv Harri Kallahan bu dəfə müəmmalı qətl işini araşdırır. Filmdə əsas rolları Klint İstvud, Sondra Lok, Pet Hinql, Bredford Dillman, Pol Dreyk və Odri Ninen ifa edirlər.

## Məzmun
Detektiv Harri Kallahan müəmmalı qətl işini araşdırır. Onun bu araşdırması San-Fransisko merinin ürəyincə deyil. Harri qətlin qurbanlarından birinin izilə San-Paulo şəhərinə gəlir. O, burada seriyalı qatil Cennifer Spenserin izinə düşür. Bu qadın onu və kiçik bacısını vaxtilə zorlayan kişiləri öldürür. Lakin, bu işi araşdıran Harrini San-Paulo polisi də narazılıqla qarşılayır və hər vəchlə onun şəhəri tərk etməsini istəyirlər...

## Rollarda
Klint İstvud- Harri Kallahan
Sondra Lok — Cennifer Spenser
Pet Hinql — kapitan Cenninqs
Bredford Dillman — kapitan Briqqs
Pol Dreyk — Mik
Odri Ninen — Rey Parkins

## İstinadlar

## Həmçinin bax
ABŞ filmlərinin siyahısı

## Xarici keçidlər
Filmi izlə (azərbaycan dilində)
IMDB
Şərq vələsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Macarıstan, cənub-şərqi Avropadan Krıma, eləcə də Türkiyədən İran və Qafqaza qədər yayılmışdır.

## Qısa morfoloji təsviri
Hündürlüyü nadir hallarda 10 m-i keçən boz qabıqlı balaca ağac və ya koldur. Yarpaqları uzunluğu 1 sm-ə qədər olan saplaq üzərində olub, oval-ellipsvaridir və uzunluğu 2-5 sm, eni 1,5-3 sm-dir. Qədəh 1,5-2,3 sm uzunluğunda, eni 7-18 mm-dir, bütövdür, bölümsüzdür, kənarları qeyri-bərabər dişlidir və arxa tərəfdən 5-8 ədəd nəzərə çarpan damarları vardır.Fındıqcalar oval-yumurtavari və bir az yastıtəhərdir. Mart-aprel aylarında çiçəkləyir, aprel-may aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ cənub, Lənk. dağ., Lənk. oval.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Oduncağı möhkəm olduğu üçün yaxşı kömürü alınır. Bundan başqa oduncaq xarrat alətlərinin hazırlanması üçün yararlıdır. Sıx budaqlandığı üçün canlı hasarların yaradılmasında yararlıdır. Qabıq və yarpaqlarında aşı maddəsi vardır.

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
** 

## Yarımnövləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hirkan şümşəsi (Hirkan pirkalı)

Elmi adı- *Ilex hyrcana* Pojark

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir- VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
3–6 m hündürlüyündə, 7 −8 sm-ə qədər diametrdə həmişəyaşıl, alçaqboylu ağac və ya koldur. Yarpaqları 2–7 sm uzunluğunda, 1–3 m enində, dərivari, üstdən tünd yaşıl, parlaq, kənarları oyuqdişlidir. Çiçəkləri xırda, ağımtıl, çətirvari qoltuq çiçək qrupunda toplanmışdır. Tacı sünbülşəkillidr. Meyvəsi qırmızıdır, 7–9 m m uzunluğunda, 6–7 mm diametrindədir, uzunsov-şarşəkilli, sapları 3–8 mm uzunluğunda, 4çəyirdəklidir, çəyirdəkləri ensizdir, yan tərəfdən tillidir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
May ayında çiçəkləyir. Meyvələri sentyabr-oktyabr aylarında yetişir. Tozlanması entomofildir. Toxumla və vegetativ yolla çoxalır. Dağınıq halda fıstıq, fıstıq-vələs, palıd və qarışıq meşələrdə kolluq əmələ gətirir. Əsasən orta və yuxarı dağ dağlıq, nadir hallardaaşağı meşə qurşaqlarında, sıx meşələrdə, keçilməz dərələrdə və çay vadilərində bitir. Hirkan Milli Parkının Şuvi meşəbəyliyində 1200–1700 m dəniz səviyyəsindən yüksəklikdə keçilməz kolluq yaradır. Torpağa tələbkardır. Təbii yayılma şəraitində rütubətli və kölgəli yerlərə uyğunlaşmışdır. Dekorativ bitkidir. Balverəndir. Oduncağının xüsusi çəkisi 0,78 -ə yaxındır. Tornaçı, dülgərlik və s. məmulatlarının düzəldilməsi üçün qiymətlidir. Meyvələrindən sirkə hazırlanır, yarpağı, meyvələri və qabığı xalq təbabətində istifadə edilir.

## Yayılması
Lənkəranın dağlıq hissəsi (Lerik rayonu-Lerik və Mastal kəndləri arasındakı meşələrdə; Lənkəran rayonu — Aşağı və Yuxarı Apu kəndləri; Masallı rayonu-Masallı ilə Yardimlı arasında; Yardımlı rayonu-Perembel kəndi ətrafında və Viləşçay vadisində), Kiçik Qafqazın mərkəzi hissəsi (Xankəndi, Badara və Daşaltı kəndlərinin ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Hirkan Milli Parkında mühafizə olunmasına baxmayaraq, antropogen təsirlər populyasiyanın azalmasını sürətləndirir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Ağacların qırılması, mal-qara ilə otarılmasıdır.

## Mühafizə tədbirləri
Hirkan Milli Parkında mühafizə olunur.

## İstinadlar
Pseudocolus fusiformis

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid göbələk növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Nadir növdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Göbələk orta ölçülü meyvə cisminə malikdir. Cavan, açılmamış meyvə cismi yumurtavari və ya şar şəkilli, 1,5 sm diametrindədir, ağ və bozumtuldur. Peridi parçalandıqdan sonra üzə çıxan reseptakul müxtəlif formalı, silindrik, aşağısı iyvari, içi boş, 2-6 sm hündürlükdə, 3-5 ədəd qırmızı qanadlı, əsas krem, yuxarısı isə qırmızı rənglidir. Bu qanadlar təpəcikdə birləşirlər.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Humus saprotrfodur, termofil növdür. Quercus castaneifolia və Parrotia persica qarışıq meşələrində rast gəlinir.

## Yayılması
Talışın aşağı dağ qurşağı meşələrində əmələ gəlinir, Lənkəran şəhəri aşağı düzən müşəsi, Astara meşələrində yayılmışdır.

## Sayı və tendensiyası
Məhdudlaşdırıcı amillərin təsirinə məruz qalması populyasiyanın azalma tendensiyasını sübut edir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Termofil növ olduğu üçün temperatur rejminə tələbkarlıq məhdudlaşdırıcı amil ola bilər.

## Mühafizə tədbirləri
Populyasiyanın vəziyyətinə nəzarət vacibdir. Yeni bitmə yerlərinin aşkarlanması, biologiyasını və ekologiyasının ətraflı öyrənilməsi məqsədəuyğundur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Lividlər

**Lividlər fəsiləsi**-() Buğumayaqlılar tipinin Bərabərqanadlılar dəstəsinə aid olan fəsilə.

## Xarici quruluşu
Az-çox yastı bədənli, qamətli, başı irəli yönəlmiş cücüdür. Təpəsi bir qədər əyilmiş, iki pər şəklində irəli çıxmışdır. Gözləri - kiçik, yastılanmış olur. Hər gözdən qabaqda kiçik qabar şəklində əlavə hiss orqanı vardır. Bığcığın ikinci buğumu o biri buğumların hər birindən uzun və enlidir. Qabaq qanadları sıx, adətən mərcanşəkilli naxışı olur. 

## Həyat tərzi
Nəm stansiyalarda – cığlarda südləyəndə yaşayır. 

## Yayılması
Bu fəsilədən məlum olan 20 növün 7-i MDB-də, biri – Qafqazda və Azərbaycanda yaşayır – Livia juncarum Latr.. Kür-Araz ovalığında cığlarda Juncus sp.sp. tapılmışdır.

## Təsnifatı
*  
* 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004

## Xarici keçidlər
* QƏRİb məMMƏdov mahmud xəLİlov
* Family Liviidae

## Həmçinin bax
Sosnovski qovağı

**Populus sosnowskyi** A.Gross = P. nigra L. (P. nigra var. sosnowskyi (Grossh.) Makaschvili)

Hündürlüyü 35–40 m, enli, nadir hallarda azacıq piramidavari çətiri olan ağacdır.

## Yarpaq
Yarpaqları qısalmış budaqlarda çılpaq olub, uzun saplaq üzərindədir, rombvariellipsşəkillidir, onların uzunluğu enindən 2-2,5 dəfə çoxdur; yarpağın qaidə hissəsi pazvari, yuxarı hissəsi uzun nazikləşən dartılmış sivri ucluğa malikdir.

## Meyvə
Qutucuq yumurtavaridir; saplaq adətən qutucuğun uzunluğunun yarısından qısadır.

## Çiçəkləməsi:
Sosnovski qovağının çiçəkləməsi mart ayında baş verir

## Meyvə verməsi
Sosnovski qovağı meyvə verməsi mart-aprel aylarında baş verir.

## Azərbaycanda yayılması
Sosnovski qovağı BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ mərkəzi, Lənk. dağ. (nadir hallarda) yayaılmışdır.

## Yaşayış mühiti
Sosnovski qovağına ovalıqlarda və aşağı, bəzən orta dağ qurşaqlarında çayların sahilində rast gəlinir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yustin Canelidze

**Yustin Yulianoviç Canelidze** (, ; ) — Gürcüstan-sovet cərrahı, SSRİ Tibb Elmlər Akademiyasının akademiki (1944), SSRİ Tibb EA-nın Rəyasət Heyətinin üzvü (1944–46), RSFSR əməkdar elm xadimi (1936), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1945), SSRİ Dövlət mükafatı laureatı (1949), tibb xidməti general-leytenantı.

## Həyatı
Tibb təhsilinə Xarkov Universitetində başlamış İsveçrədə başa çatdırmışdır. Moskva universitetində həkim diplomu alaraq (1910), Peterburq Qadın Tibb İnstitutunun hospital cərrahlıq kafedrasında (1911–14), hərbi-sanitar qatarında (1914–18) işləmişdir. Petroqrad Tibb İnstitutunda ümumi cərrahlıq kafedrasında ordinator (1918-ci ildən), 1921-ci ildən professor, ümumi cərrahlıq kafedrasının müdiri, 1927–43-cü illərdə hospital cərrahlıq kafedrasının müdiri, eyni zamanda (1932-ci ildən) Leninqrad Təcili Yardım İnstitutunun rəhbəri olmuşdur.

## Fəaliyyəti
1939-cu ildən  Hərbi Dəniz Donanmasının baş cərrahı və eyni zamanda 1943-cü ildən Hərbi Dəniz Tibb Akademiyasının hospital cərrahlıq kafedrasının rəisi işlə mişdir.  Ümumi və bərpaedici cərrahlıq travmatologiya və ürək cərrahlığı məsələlərinə dair 100-dən artıq elmi əsərin müəllifidir. Yaralanmış ürək üzərində müvəffəqiyyətlə əməliyyat aparmış (1911) və dünyada ilk dəfə olaraq, qalxan aorta yarasına tikiş qoymuşdur (1913). Bir sıra əsərləri dərinin köçürülməsi və plastik əməliyyat məsələlərinə həsr edilmişdir. İki dəfə Lenin ordeni, Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.emergency.spb.ru/
Ernst Buş (aktyor)

**Ernst Buş** (22.1.1900, Kil –8.6.1980, Berlin) — alman estrada müğənnisi, dram aktyoru.

## Həyatı
Almaniya Demokratik Respublikası Milli mükafatı (1949, 1956, 1966); Beynəlxalq Lenin mükafatı laureatı (1972). 1917-ci ildən solçu gənclər hərəkatının fəal üzvü olmuşdur. İlk dəfə 1920-ci ildə Kil şəhər teatrı səhnəsində Lizandr rolunda (U. Şekspir, "Yay gecəsində yuxu") çıxış etmişdir. 1925-ci ildə Berlinə gəlmiş və "Alman teatrı"nda çalışmışdır. 1927-ci ildən E. Piskatorun "Siyasi teatr"ında işləmiş, 1928-ci ildə "Teater am Şiffbauerdamm"da ilk dəfə B. Brext və K. Vaylın "Üçqəpiklik opera" tamaşasında (serjant Smit rolunda) çıxış etmişdir. 1920-ci illərin sonlarından siyasi antifaşist mahnıların ifaçısı kimi geniş şöhrət qazanmışdır.

## Fəaliyyəti
1933-cü ildə Almaniyada nasist diktaturası qurulduqdan sonra Niderland, Belçika, Fransa, İsveçrə və Avstriyada, 1935–37-ci illərdə SSRİ-də mühacirətdə olmuş dur. 1937–39-cu il lər də İspaniyada olmuş, beynəlxalq briqadaların döyüşçüləri qarşısında çıxış etmişdir. 1939-cu ildən Belçikada yaşamış, alman ordusu ölkəni işğal etdikdən sonra nəzarət altında saxlanılmış, qaçmış, 1943-cü ildə zəbt olunmuş Fransa ərazisində həbs edilərək 1945-ci ilə qədər Moabit, Brandenburq zindanlarında saxlanılmışdır. 1951–60-cı illərdə "Alman teatrı" nın və "Berliner ansambl"ın aparıcı aktyorlarından biri olmuşdur. 1946-cı ildə fəhlə mahnıları yazılmış vallar istehsal edən "Lidder sayt" firmasını yaratmışdır. Berlin qrammofon yazısı studiyasında "XX əsrin mahnı xronikası" adlı qrammofon valları antologiyasını buraxmışdır.

## Həmçinin bax
* Uilyam Şekspir
* Üçqəpiklik opera

## Filmləri
* Üç qəpiklik opera
* Yay gecəsində yuxu

## İstinadlar
Ernst Buş

* Ernst Buş (aktyor) — aktyor.
* Ernst Buş (marşal) — marşal.

## Həmçinin bax
* Ernst
* Buş
Natterer şəbpərəsi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Orta ölçülüdür (kütləsi 6,5 -8,1 q, bədəninin uzunluğu 42, 8 – 48,1, bazusu 39,0-42,5&nbsp;mm). Başqa şəbpərələrdən omaarası pərdənin diş-diş, sərt açıq rəngli kənarı ilə fərqlənir. Bədən və kəllənin ölçülərinə görə Azərbaycanda yaşayan heyvanlar M.n.tschuliensis Kuzyakin yarımnövünə uyğun gəlir.

## Yayılması
Avropada, Şimali Afrikada və Asiyada yaşayır. Azərbaycanda yalnız Böyük Qafqazın cənub yamaclarında (Qəbələ rayonunun Xəzrə kəndi) və Dağlıq Qarabağda (keçmiş Hadrut rayonu) aşkar edilmişdir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Tapıntıları meşələrə, dağətəklərinə və dağ çöllərinə uyğun gəlir. Sığınacaqları rəngarəng olub tikililərdən qaya yarıqlarına və ağac koğuşlarına qədər dəyişir.

## Sayı
Nadir, azsaylı və az öyrənilmiş növdür. Yığınlarda heyvanların sayı 10 – dan artıq olmamışdır. Yalnız yayda və payızda aşkar edilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Maraş döyüşü

**Maraş döyüşü** (, ) və ya **Maraşın müdafiəsi** (, ) — Birinci Dünya müharibəsində məğlub olduğuna görə, Osmanlı İmperiyası ilə 1918-ci ilin oktyabr ayının 30-da imzalanan Mudros müqaviləsi çərçivəsində Anadolunun çox hissəsi kimi Maraşın da işğal edilməsi ilə işğalçı qüvvələrə qarşı Fransa–Türkiyə müharibəsi zamanı 1920-ci ilin Yanvar ayının 21-də başlayan və 1920-ci ilin fevral ayının 12-də tarixində işğalın ortadan qalxması ilə nəticələnən döyüş. 

## Südçü İmam hadisəsi

Döyüşün ilk qığılcımı 1919-cu ilin Oktyabr ayının 31-də Südçü İmam hadisəsi idi. Erməni və fransız legionu əsgərləri Uzunoluq Hamamından çıxan örtüklü türk qadınlarına əl uzatmaları nəticəsində qiyam qaldıran türklər, ermənilərə və fransızlara hücum etməyə çalışsalar da erməni və fransız əsgərləri, hadisəyə müdaxilə etmək istəyən Çaxmaqçı Səidi yaraladılar. Südçü İmamın cavabı, erməni və fransız əsgərlərinə atəş açmaq idi. Bu hadisədən qısa müddət sonra bir dava reallaşdı.

### Bayraq hadisəsi
1919-cu ilin Noyabr ayının 27-də Aqop Hırlakyan adlı bir erməninin evində fransız komandir üçün bir rəqs tərtib edilmişdir. Komandirin rəqsə dəvət etdiyi erməni qızın "Sizinlə rəqs edə bilmərəm, çünki özümü əsarətdə hiss edirəm. Qalada türk Bayrağı dalğalandığı müddətcə, sizinlə rəqs edə bilmərəm" deyərək təklifini qəbul etməmişdir. Bu hadisədən sonra qaladakı türk bayrağı endirilmişdir. Maraş döyüşü fransızların şəhərin qalasındakı türk bayrağını endirmələri, günahsız insanları öldürmələri və həbs etmələri narahatçılığı artırdı. Ulu Məscid İmamı Rıdvan Müəllimin "Qalasında bayrağı dalğalanmayan ölkədə cümə namazı qılınmaz!" cümləsi, əhalidəki fransızlara və erməni işğalçılarına qarşı olan nifrəti oyandırdı və üsyana çağırdı. Qalaya hücum edən Maraş əhalisi, içəridəki fransız əsgərlərini təsirsiz hala gətirib  türk bayrağını yenidən qaldırdılar. Bundan sonra 72 gün ərzində şəhərin hər yanında qarşıdurmalar baş verdi. Döyüş əsnasında yaşanan ən böyük toqquşma Türkoğlu müdafiəsi idi. Afşin və Əlbistandan da əhəmiyyətli dərəcədə kömək göndərilmişdir. Daha sonra fransızlar 1920-ci ilin Fevral ayının 11-də şəhəri tərk etdilər. Fransızlar İslahiyə yolunda Kuva-yi Milliyə (*Milli Qüvvələr*) hücumlarına məruz qaldı. Bu hücumlarda Fransa əsgərləri 200-ə yaxın itki verdi.

## Nəticəsi

* Fransa əsgərləri, İslahiyə yaxınlıqlarına geri çəkildilər. Çox müddət keçməmiş Mustafa Kamal Atatürk ve Kazım Qarabəkir teleqraf göndərək Milli Qüvvələrin qalibiyyətini qeyd etdilər.
* Maraşdakı əsgərlər Şanlıurfaya göndərildilər.
* Türkiyə Qurtuluş Savaşından sonra 1925-ci ilin Aprel ayının 5-də Maraşa İstiqlaliyyət Medalı və 1973-cü ilin Fevral ayının 7-də Qəhrəman Şəhər titulu verildi.

## Həmçinin Bax
* Türkiyə Qurtuluş Savaşı
* Fransa–Türkiyə müharibəsi
* İzmirin işğalı
* Qars döyüşü (1920)
* Sarıqamış döyüşü (1920)

## İstinadlar
Triozidlər

**Triozidlər fəsiləsi**-() Buğumayaqlılar tipinin Bərabərqanadlılar dəstəsinə aid olan fəsilə.

## Xarici quruluşu
Aydın ayrılmış başı, çox üfürülməmiş, dartılmış ortadöşü olan qamətli cücülərdir. Qabaq qanadları zarlı olub, adətən naxışsız az-çox dərəcədə qabarıq kostal kənarlıdır. Zirvəyə doğru getdikcə tədricən küncvari daralır. Pterostiqması yoxdur. Üç əsas damar öz başlanğıcını qanadın kökündəki eyni nöqtədən götürür. Arxa baldırlarının başında 3 və ya 4 (1+2+1) sıçrayış tikanları vardır, pəncələrində sıçrayış tikanları yoxdur.
## Həyat tərzi
Geniş yayılaraq, hündür dağlara qalxırlar. Trofik cəhətdən həm ot, həm də ağac bitkiləri ilə əlaqədardır. 

## Yayılması
MDB-də 75, Zaqafqaziyada 70-ə yaxın, Azərbaycanda 30-a qədər növü vardır. Bir çoxları meşə, bağ və tarla bitkilərinin ziyanvericiləridir. 

## Təsnifatı
*  
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004

## Xarici keçidlər
* QƏRİb məMMƏdov mahmud xəLİlov
* Triozidae (Jumping Plant Lice) 
* Trioza urticae

## Həmçinin bax
Qırmızı klatrus

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid göbələk növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar"kateqoriyasına aiddir – VU D2. Nadir növdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Göbələk orta ölçülü meyvə cisminə malikdir. Cavan, açılmamış meyvə cismi şar və ya yumurtavari formada olur, 3-6 sm diametrindədir, ağ və bozumtuldur. Peridi nazik, tez itib gedən xarici qata və həlməşikli orta qata malikdir. Yetişmiş peridi patladıqdan sonra qırmızı rəngli, ayaqcıqsız yarımdairəvi və ya yumurtavari torcuq – reseptakul çıxır. Torcuğun ilmələri elleptik, dairəvi və ya çoxbucaqlı olur.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Humus saprotrfodur, termofil növdür. Quercus castaneifolia və Parrotia persica qarışıq meşələrində rast gəlinir.

## Yayılması
Talışın aşağı dağ qurşağı meşələrində rast gəlinir, Lənkəran şəhəri aşağı düzən müşəsi, Astara meşələri ərazisidir.

## Sayı və tendensiyası
Məhdudlaşdırıcı amillərin təsirinə məruz qalması populyasiyanın azalma tendensiyasını sübut edir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Termofil növ olduğu üçün temperatur rejminə tələbkarlıqdır.

## Mühafizə tədbirləri
Populyasiyanın vəziyyətinə nəzarət vacibdir. Yeni bitmə yerlərinin aşkarlanması, biologiyasını və ekologiyasının ətraflı öyrənilməsi məqsədəuyğundur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yarımsəhra və səhra bitkiliyi

**Yarımsəhra və səhra bitki senozları**  respublikanın düzən ərazilərində dəniz səviyyəsindən başlayaraq 200-500 m hündürlüyə qədər, əsasən Xəzər sahilində, cənubi-şərqi Şirvanda, Mil, Muğan, Şirvan və Qarabağ düzlərində, Ceyrançöldə, Qobustanda yayılmışdır. Naxçıvan MR ərazisində yarımsəhra bitkiləri 600-700 m-dən 1200-1300 m-dək rast gəlinir. 

## İqlimi
İqlimin yüksək rütubətlik dərəcəsi və qrunt sularınn səthə yaxın yerləşməsilə əlaqədar Lənkəran ovalığında və Xaçmaz-Yalama regionunda meşələrin yayılması müstəsnalıq təşkil edir. Yarımsəhra zonasında suvarma əkinçiliyi geniş yayıldığından təbii (ilkin) bitki örtüyünün sahəsi xeyli azalmışdır. Mövcud yarımsəhra örtüyü uzun müddətli mal-qara otarılması nəticəsində öz ilkin vəziyyətini itirmişdir. Belə sahələr əsasən suvarılmayan və şumlanmayan sahələrdə qalmışdır. Bunlar əsasən bu və ya digər dərəcədə pozulmuş efemerli qarağanlıqlardan və kəngizliklərdən ibarətdir. Onların tərkibinə *kəvər (), [[xostək]] (Caragana), soğanaqlı [[Qırtıckimilər|qırtıc]], yapon tonqalotu (Bromus yaponica)  və taxıl otları* qarışır. Təkrar şorlaşmaya məruz qalan və hazırda qış otlaqları kimi istifadə olunan sahələrdə torpağın duzluluq dərəcəsindən asılı olaraq *qaraşoran (Halocnemum), [[Qıfotu|qışotu]] (Petrosiminia) sarıbaş ([https://www.infoflora.ch/en/flora/309-salsola-ruthenica.html Salsola ruthenica]), xəzər şahsevdisi (Halostachus Caspica)* yayılmışdır. Dənizkənarı qumluqlarda *[[sirkən]] (Atriplex), otsarmaşığı (Convovulus), [[dikyarpaq]] (Agriophyllum), qum yovşanı, qum göyçiçəyi, [[dəvətikanı]] (Alhagi camelorum)* və başqa otlar geniş yayılmışdır. Vaxtaşırı izafi rütubətlənən sahələrdə və bataqlıqlarda *çil (Carex), çiyən (Typha), qamış (Phragmies)* bitir.

## Xarici keçid
* http://eco.gov.az/az
* Azərbaycanın florası digər Cənubi Qafqaz respublikalarından daha zəngindir

## Həmçinin bax
* Şirvan Milli Parkı
* Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi

## İstinadlar
Kobaltin

** Kobaltin** — Kubik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

## Növ müxtəliflikləri
Ferrokobaltin (16 %-dək Fe), nikelli kobaltin (3 %-dək Ni).

## Xassələri
Rəng – çəhrayı çalarlı qalayı-ağ; Mineralın cizgisinin rəngi – bozumtul-qara; Parıltı – güclü metal; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 6,0-6,4; S – 5,5; Kövrəkdir; Ayrılma – {100} üzrə mükəmməl; Sınıqlar – qeyri-hamar, qabıqvari; Başqa xassələr – zəif elektrik keçiricisidir; Termoelektrik xassəlidir; Morfologiya – kristallar: tez-tez oktaedrik, heksaedrik, pentaqon-dodekaedrik; İkiləşmə: nadir hallarda {110} və {111} üzrə; Mineral aqreqatları: sıx, dənəvər kütlələr, damarcıqlar, püruzlar.

## Mənşəyi və yayılması
Tipik hidrotermal mineraldır. Ən çox damar tipli və kontakt-metasomatik yataqlarda inkişaf edir. Qızıl-kvars, kolçedan və dəmir filizlərində, beş elementli Co-Ni-Ag-Bi-U filiz formasiyası yataqlarında qeyd edilir. Maqmatik kobaltının nadir tapıntıları bazit-hiperbazit süxurlarında müşahidə edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: safflorit, skutterudit, şmaltin, hersdorfit, maqnetit, argentit, pirit, xalkopirit, qranat, kalsit, kvars və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Kobalt (Kanada); Skutterud (Norveç); Tunaberq (İsveç); Kola yarımadası (Rusiya). Azərbaycanda kobaltin Şimali-Daşkəsən dəmir filizi - kobalt yatağı filizlərinin əsas minerallarından biridir. Bundan əlavə o, Daşkəsən rayonunun digər dəmir filizi obyektlərində də (Şimal-Şərqi Daşkəsən, Cənubi-Daşkəsən və b.) qeyd olunur. İkinci dərəcəli mineral kimi başqa genetik tipə aid olan bəzi filiz yataqlarında (Katsdağ, Mazımçay, Filizçay, Cixix-Saqator və b.) da rast gəlir. 

## Tətbiqi
Şüşə və keramika sənayesində, habelə metallurgiyada geniş istifadə edilən kobaltın mühüm filizidir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər
* THE MINERAL COBALTITE
Meli Malani

**Meli Malani** (17 noyabr 1996) — Ficili üzgüçü. Meli Malani Ficini 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.

## Karyerası
Meli Malani birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında kişilər 50 m sərbəst stildə, təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 23.88 saniyəlik nəticəsi ilə 52-ci yeri tutdu və yarımfinala vəsiqə qazana bilmədi.

## Mənbələr

## İstinadlar
Elektron nəşr

**Elektron nəşr** - redaksiya-nəşriyyat işlənməsi mərhələsindən keçmiş, dəyişdirilmədən yayılmaq üçün nəzərdə tutulmuş, çıxış məlumatları
olan elektron sənəd və ya elektron sənədlər qrupu.

**Elektron nəşr** – elektron hesablama maşınlarından istifadə etməklə çap əsərlərinin buraxılması, yaxud nəşrlərin elektron vasitələrlə, informasiyanın maşında oxunan formada hazırlanması və yayılması (məsələn, maqnit-lent nəşrləri, elektron jurnal və s.).

Elektron sənədlərə aşağıdakılar aiddir: 
*elektron kitablar, 
*elektron məqalələr və göstəricilər, 
*yeni liklərin göndərilmə ünvanlarının və qruplarının siyahıları, 
*rəqəmsal şəklə salınmış video və audiomateriallar, 
*elektron materialların digər müxtəlif növləri.

## Ədəbiyyat
*R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
* Kitabxana – informasiya terminlərinin qısa lüğəti. Bakı, «NURLAR» Nəşriyyat-Poliqrafiya Мərkəzi, 2010. 144 s.
Biblioqraf

**Biblioqraf** — xüsusi biblioqrafik təhsilə malik olan kitabxana əməkdaşı. Sənədlər haqqında zəruri informasiya axtarmaqda kömək üçün biblioqrafa müraciət etmək olar.

Biblioqraf kataloqlarla işləməyə kömək edər, zəruri informasiyanı daha sadə yolla necə tapmağı göstərər. Biblioqraflar informasiya axtarışı zamanı istifadə etmək üçün ədəbiyyatın biblioqrafik siyahılarını, müxtəlif mövzular üzrə tövsiyə edilən biblioqrafik vəsaitləri tərtib edirlər.

## Həmçinin bax
* Beynəlxalq Biblioqrafik Əməkdaşlıq

## Ədəbiyyat
* Kitabxana – informasiya terminlərinin qısa lüğəti. Bakı, "NURLAR" Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi, 2010. 144 s.
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
Əmrah Aslanov

**Əmrah Aslanov** (1 iyun 1920 — 19 aprel 1982) — "Qızıl Ordu"nun baş serjantı, 28-ci qvardiya süvari alayının istehkamçısı (mina təmizləyən). Döyüş yolu Moskvadan Berlinədək davam etmişdir. Şöhrət Ordeninin hər üç dərəcəsinin kavaleri olub.

## Bioqrafiya
Əmrah Aslanov 1 iyun 1920-ci ildə Gürcüstanın Marneuli rayonunun Təzəkənd kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur.  O, 3 sinif bitirmişdi və kolxozda briqadir işləyirdi.

1939-cu ildə "Qızıl Ordu"nun sıralarına qoşulub. 102-ci atıcı alayda xidmət edib. 1941-ci ilin iyun ayından Böyük Vətən müharibəsində iştirak edib. Döyüş yolu Moskvadan Berlinədək davam etmişdir.

20 mart 1944-cü ildə Vitebsk şəhərindən cənubda 18 ədəd minanı təmizləmiş və tankları minalanmış sahədən keçirtmişdir. Sonradan, Hitlerçilərin mövqeləri ələ keçirildikdən sonra isə 40 ədəd mina quraşdırmış və bununla da düşmənlərin ləngiməsinə səbəb olmuşdur.

20 may 1944-cü ildə, döyüş zamanı göstərdiyi igidliyə görə 199-cu atıcı diviziya komandirinin əmri ilə "3-cü Dərəcəli Şöhrət Ordeni"ilə təltif edilmişdir.

1945-ci il yanvarın 22-də 28-ci qvardiya süvari alayının istehkamçısı Əmrah Aslanov Allenştayn şəhəri (indiki Olştın, Polşa) yaxınlığında gedən döyüşlərdə düşmənin 4 əsgərini məhv edir və üç nəfərini əsir götürür. Yolun minalardan təmizlənməsi zamanı isə 8 ədəd tank əleyhinə olan minanı zərərsizləşdirir.

Əmrah Aslanov 6 mart 1945-ci ildə "2-ci Dərəcəli Şöhrət Ordeni" ilə təltif edilmişdir.

27 aprel 1945-ci ildə Angermyunde yaşayış məntəqəsinin şimal qərbində döyüşən Əmrah Aslanov öz döyüş yoldaşları ilə birlikdə düşmənin 3 ədəd tank əleyhinə olan qurğusunu və 6 ədəd meşə pusqusunu sıradan çıxarır, şəxsən 33 mərmini zərərsizləşdirir.

SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 1945-ci il 29 iyun tarixli qərarına əsasən Əmrah Qara oğlu Aslanov göstərdiyi igidliklərə görə "1-ci Dərəcəli Şöhrət Ordeni"nə layiq görülür.

Baş serjant Əmrah Aslanov 1946-cı ildə ordu sıralarından ayrılaraq vətəninə dönmüşdur. Burada o, südçülük və tərəvəzçilik kolxozunda mühafizə rəisi vəzifəsində çalışmışdır.

Əmrah Aslanov 19 aprel 1982-ci ildə vəfat etmişdir. Təzəkənd orta məktəbinə onun adı verilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
*
*

## Xarici keçidlər
*[Əmrah Aslanov [Rusiya Federasiyasının müdafiə nazirliyi]nin saytında]
Allactaga williamsi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici görünüşü
Bədənin uzunluğu 150 mm, quyruğun uzunluğu 240 mm, qulağın uzunluğu 46 mm-dir. Dal pəncənin uzunluğu 70 mm-dir. Çəkisi 108 q-a qədərdir. Bədənin tük örtüyü üst tərəfdən pas, qonur boz, qarın hissəsi isə ağ rəngdədir.

## Yayılması
Şimal-qərbi İranın, Türkiyənin, Şərqi və cənubi Zaqafqaziyanın yarımsəhra və dağ-səhra ərazilərində yayılmışdır.
Azərbaycanda Naxçıvan MR-da, Talış dağlarında və Abşeron yarımadasında, Xəzər sahili boyu Xaçmaza qədər yayılmışdır. Kserofit dağ çöllərində dəniz səviyyəsindən 2500 m-ə qədər hündürlüyə qalxır.

## Həyat tərzi
Həyat tərzi az öyrənilmişdir. Yeraltı yuvalarda yaşayır. Yuvaları sadə quruluşda olub, çıxış yollarının sayı 1–3 ədəddir. Bitki toxumları, kökləri və yaşıl kütlə ilə qidalanırlar. Çoxalma dövrü maydan oktyabra qədər davam edir. Balalarının sayı 2–8 ədəddir. Bəzi yerlərdə əkinlərə zərər verməsi qeyd olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yarpaqbükənlər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Xarici görünüşü
Kəpənəklər xırda və ya orta ölçülüdür, qanadlarının açılışı 8&nbsp;mm-dən 40&nbsp;mm-dək dəyişir. Xeyli yoğun bədəni sıx tükcüklərlə örtülmüşdür. Üçbucaq və ya trapesiya formalı, bayır kənarı çəpinə kəsilmiş qabaq qanadları damvarı yığılır. Əksər növlərdə onların naxışı əlvandır, bir-birini əvəz edən müxtəlif formalı və rəngli xallardan və zolaqlardan, metal-parlaq xətlərdən ibarətdir. Bəzi növlərdə qanadlar boz və ya qonur olub, birrənglidir. Başı pulcuqlarla örtülmüşdür, gözləri çılpaqdır, gözcükləri var. Xortumcuğu inkişaf etmişdir. Bığcıqları nisbətən gödəkdir. Arxa ayaqlarının baldırlarında mahmızlar var. Qabaq və arxa qanadlarının rəngində və formasında çox vaxt cinsi dimorfizm təzahür edir.

## Həyat tərzi
Yumurtaları yastılanmış, dəyirmi və ya oval, torlu quruluşa malik şəffaf qabığı vardır. Yumurtalar bir-bir, bəzən qrup halında yarpaqların və ya meyvələrin üzərinə, ağac və kol qabıqlarına, yarıqlara, çatlara və yara yerlərinə qoyulur. Tırtılları qurdşəkilli, çox hərəkətlidir. Bədənin kəskin qıvrılma hərəkətləri edərək, hörümçək toru sapı ilə aşağı enə bilirlər. Tumurcuqlarda, bükülmüş yarpaqlarda, hörümçək toru çəkilmiş qönçələrdə, cavan pöhrələrdə, saplaqlarda, köklərdə, ağac və kol qabıqları altında, qozalarda, müxtəlif bitkilərin toxumlarında və meyvələrində yaşayır. Yarpaqbükənlərin pupları natamam, kəpənəklərin çıxması zamanı qozalardan irəli çıxan ibtidai tipə aiddir. İmaginal fazada reduksiyaya uğrayan çənə qısqaclarının olması səciyyəvidir. Puplarda son seqmentin yarağı və kremasterin forması səciyyəvidir. Yarpaqbükənlərin ibtidai qruplarında yaxşı yaraqlanmış güclü kremaster müşahidə edilir. Onun zirvəsində möhkəm, qarmaqvarı qıllar vardır (Archipini tribində). Kremaster qısa və enli olub, ventral şəkildə əyilmişdir. Anal qabarın yanlarında iki xüsusi qarmaqvarı qıl vardır (Tortricini tribində). Qarıncığın son seqmenti küt olub, üzərində iki iri, dorsal istiqamətlənmiş tikan vardır (Cnephasiini). Puplarda düz, dartılmış kremaster vardır (Olethreutini). Daha çox ixtisaslaşmış növlərdə kremaster yoxdur (Eucosmini və Laspeyresiini). Bu əlamətlər kompleksi yarpaqbükənləri tikanlı pupları olan başqa fəsilələrdən yaxşı fərqləndirir. Puplaşma qidalanma yerində və ya döşənəkdə, ağac qabıqlarının yarıqlarında, seyrək toxunmuş ipək torda və ya baramalarda baş verir. Çox vaxt diapauza edən tırtıllar, yumurtalar, bəzən kəpənəklər qışlayır. Bir çox növləri meyvə, giləmeyvə, tarla bitkilərinin, meşə və park əkinlərinin təhlükəli ziyanvericiləridir.
 
## Yayılması
Geniş və bütün dünyada yayılmış fəsilədir. 5000-dən artıq növü məlumdur. MDB-də çox, Zaqafqaziyada 300, Azərbaycanda 200 növ vardır. Lənkəran bölgəsinin meyvə bağlarında 250-dən artıq zərərverici növü məlumdur.

## Təsnifatı
*  
* *  
*  
*  
* 
*  
*  
*  

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Abdal dağı

**Abdal dağı** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonu ərazisində, Zəngəzur silsiləsindən cənub-qərbə ayrılan Dəmirlidağ-Göydağ qolunun cənub Gəvək şaxəsində, Qaradərəçay-Gilançay suayırıcısında 1563 metr hündürlüyü olan dağ.

Dağ Biləv kəndindən 1,5 km şimal-qərbdədir. Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinə aid Biləv lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş, şərq yamacı sıldırımlı konusvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentində, eyniadlı əyilmənin mərkəzi strukturu olan Şurud-Vənənd sinklinalının cənub-qərb qanadında yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax