open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mahamat Debi

**Mahamat ibn İdris Debi İtno** (; ; ) — Çad Keçid Hərbi Şurasının sədri.

## Hərbi fəaliyyəti
Mahamat Debi ilk olaraq Çadda hərbi məktəblərin birgə birliyinə yazıldı. Daha sonra Fransada Eks-an-Provans Hərbi Məktəbində təhsil aldı. Geri qayıtdıqdan sonra zabit məktəbi yarı rəhbərliyin ikinci səviyyəsinə yüksəldildi və daha sonra infantlar qrupu komandirinin müavini olaraq Dövlət Qurumlarının Təhlükəsizliyi xidmət şöbəsinə təyin edildi. İlk döyüş təcrübəsini 2006-cı ilin aprelində üsyançıların paytaxta hücum etməsi və daha sonra Çadın şərqindəki döyüşlərə qatılaraq qazandı. Ordusunun üsyançıları məğlub etdiyi Ən Dəm döyüşündə Çad qüvvələrinin komandanlığında iştirak edərkən qüvvələrə rəhbərlik etdi.

Qələbədən sonra DQT-in zirehli eskadrilyaları və mühafizəçilərinin komandanlığına təyinat aldı. 2013-cü ilin yanvarında general Umar Bikimo başçılığında Malidə Çad xüsusi qüvvələrinin komandanlığına təyin edildi. 22 fevralda ordusu ilə İfoğas döyüşündə iştirak etdi. Mühüm əhəmiyyətə sahib olduğu deyilən üsyançı bazanı ortadan qaldıraraq, üsyançılara ağır itkilər verdi, eyni zamanda xüsusi təyinatlı qüvvələrin komandiri Əbdül Əziz Həsən Adəm də daxil olmaqla iyirmi altı nəfəri itirdi. Mahamat ŞMÇM-in tam komandanlığını əlinə aldı və şimaldakı üsyançılara qarşı əməliyyatlara rəhbərlik edir.

## Keçid Hərbi Şurasının sədri fəaliyyəti
Mahamatın atası İdris Debi 20 aprel 2021-ci ildə ÇDRC tərəfindən öldürüldükdəm sonra ordu hökumətin və Milli Məclisin ləğv edildiyini və Mahamatın rəhbərlik etdiyi Keçid Hərbi Şurasının 18 ay dövlətə rəhbərlik edəcəyini elan etdi. Yeni nizamnamə Çad Konstitusiyasını əvəz etdi və Mahamatı müvəqqəti Prezident və silahlı qüvvələrin başçısı etdi.

Çadda bəzi siyasi fiqurlar keçid hərbi hökumətinin qurulmasını "dövlət çevrilişi" adlandırdılar, çünki prezident boşluğunun doldurulmasına dair konstitusiya müddəalarına əməl edilmədi. Məhz konstitusiyaya görə, Milli Məclisin sədri Harun Kabadi Prezident İdris Debinin ölümündən sonra Prezident vəzifəsini icra etməli və erkən seçki 45 gündən az, 90 gündən çox olmamaq şərti ilə təyin edilməli idi. Çadın əsas siyasi müttəfiqlərindən biri olan Fransa üsyanın səbəb olduğu "müstəsna halları" əsas gətirərək inkişafı lazımlı şəkildə müdafiə etdi. ÇDRC üsyançıları yeni hökumətə açıq təhdid edərək, "Çad monarxiya deyil" şüarı ilə Ncamenaya çatana və Mahamat Debini hakimiyyətdən kənarlaşdırana qədər mübarizəyə davam edəcəyinə söz verdi.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Rusiya–Türkmənistan münasibətləri

**Rusiya–Türkmənistan münasibətləri** — Türkmənistan və Rusiya arasındakı mövcud ikitərəfli münasibətlər. Türkmənistan və Rusiya bir-birini strateji tərəfdaş hesab edirlər ki, bu da 2009-cu ildə imzalanmış enerji və maşınqayırma sahəsində strateji əməkdaşlığın genişləndirilməsinə dair dövlətlərarası sazişin girişində əksini tapmışdır. İki ölkənin qanunvericilik bazası 149 dövlətlərarası, hökumətlərarası və idarələrarası müqavilələrdən ibarətdir. Hər iki ölkə BMT, MDB, ATƏT-in üzvüdür.
## Hərbi-texniki əməkdaşlıq
Müstəqilliyin ilk illərində Türkmənistanın silahlı qüvvələri əslində Rusiya ordusunun bir hissəsi idi. 1994-cü ilin əvvəlinə qədər onlar ortaq Rusiya-Türkmən komandanlığı altında idilər. Ölkənin İran və Əfqanıstanla sərhədləri rus sərhədçiləri tərəfindən qorunurdu.

### Diplomatik nümayəndəlikləri

1992-ci ildən bəri Rusiyanın Türkmənistandakı səfirliyi Aşqabadda fəaliyyət göstərir. Rusiya Səfirliyinin Konsulluq İdarəsi Türkmənbaşı şəhərində yerləşir. Hazırda Rusiyanın Türkmənistandakı səfiri Bloxin Alekandr Viktoroviçdir.

Türkmənistanın Rusiyadakı səfirliyi Moskvada fəaliyyət göstərir. 2014-cü ildə Həştərxanda Türkmənistan Konsulluğu açılmışdır. Hal-hazırda Türkmənistanın Rusiyadakı səfiri Bolqarıstan, İspaniya və Sloveniyada səfir vəzifəsini birləşdirən Berdimurad Redcepoviç Recepovdur.
## Ticari-iqtisadi əməkdaşlıq
Rusiya ilə Türkmənistan arasındakı ticari-iqtisadi əməkdaşlıq, 11 noyabr 1992-ci il tarixli sərbəst ticarət və 30 avqust 2008-ci il tarixli ticari-iqtisadi əməkdaşlıq haqqında hökumətlərarası müqavilələrin müddəalarına əsaslanır. Rusiya Federasiyasının Türkmənistandakı Ticarət Nümayəndəliyi Aşqabadda fəaliyyət göstərir. Rusiya Türkmənistanın ən böyük xarici ticarət tərəfdaşları sıralamasında lider mövqe tutur.

2012-ci ildə Rusiya-Türkmənistan ticarətinin həcmi rekord dəyəri 1,4 milyard ABŞ dollarına çatır və bir əvvəlki ilin səviyyəsin 7,5%-i üstələyib.

İkitərəfli ticari-iqtisadi əməkdaşlığın tənzimlənməsi və inkişafı üçün təsirli bir mexanizm Hökumətlərarası Rusiya-Türkmən İqtisadi Əməkdaşlıq Komissiyasıdır. Komissiyanın Rusiya hissəsinin sədri Rusiya Federasiyası Baş nazirinin müavini A. Dvorkoviç, Türkmənistan hissəsinin sədri. Türkmənistan Nazirlər Kabineti sədrinin müavini, Türkmənistan Xarici İşlər Naziri R. Meredovdur.
## Rusiyaya əmək miqrasiyası
Müstəqil Türkmənistan vətəndaşlarının (Qırğızıstan, Tacikistan və Özbəkistan sakinlərindən fərqli olaraq) Rusiya Federasiyasındakı əmək miqrasiyası həmişə əhəmiyyətsiz olub. 2002-ci ildə bu ölkənin yalnız 7 min vətəndaşı Rusiyada iş icazəsi almışdır. Sonradan Türkmənistandan olan əmək miqrantlarının sayı (əsasən neftçilər) 2010-cu ildə 500 nəfərə qədər azalmışdır.

## İkili vətəndaşlıq
18 may 1995-ci ildən 18 may 2015-ci il tarixə qədər iki ölkə arasında 23 dekabr 1993-cü il tarixli ikili vətəndaşlıq məsələlərinin həllinə dair Saziş qüvvədə idi.
## İstinadlar
İsrail–Türkmənistan münasibətləri

**İsrail–Türkmənistan münasibətləri** — Türkmənistan ilə İsrail arasında beynəlxalq ikitərəfli diplomatik, siyasi, hərbi, ticarət, iqtisadi, mədəni və digər əlaqələr. İki ölkə arasında münasibətlər 1992-ci ildə Türkmənistanın SSRİ-dən müstəqillik əldə etməsindən sonra qurulur. İsrailin Türkmənistandakı səfiri - Moşe Kamxi (2017-ci ildən). 
## Tarix
İsrail və Türkmənistan arasındakı münasibətlər İranın sonuncusuna təsiri səbəbindən olduqca sakitdir. İsrail müxtəlif beynəlxalq təşkilatlarda Türkmənistanın Yəhudi dövlətinə münasibətdə bitərəfliyinə hörmət edir və bu ölkə ilə münasibətləri özü üçün vacib hesab edir. Buna baxmayaraq, Türkmənistan hökuməti İsrail səfirlərini (Dinel və Koren) iki dəfə qəbul etməmiş və 2016-cı ilin may ayında İsrail səfəri zamanı Türkmənistan Xarici İşlər Naziri Rəşid Meredov da Fələstin Muxtariyyətini ziyarət etmişdir.

2012-ci ildə İsrail nümayəndə heyəti Aşqabada səfər edir və neft və yanacaq-enerji şirkətlərinin rəhbərləri ilə görüşlər keçirir. Həmin ilin oktyabr ayında İsrail prezidenti Şimon Peres türkmən həmkarı Qurbanqulu Berdiməhəmmədova Türkmənistanın müstəqilliyinin 21-ci ildönümü münasibətilə təbrik məktubu göndərir. Prezident Peres mesajında iki ölkə arasındakı əlaqələrin gücləndirəcəyinə ümid etdiyini söyləyir.

İsrail Baş Naziri Netanyahu Türkmənistan Xarici İşlər Naziri Rəşid Meredov ilə 29 sentyabr 2013-cü il tarixində Nyu-Yorkda BMT Baş Assambleyasında görüşür. Bu görüş İsrailin Türkmənistandakı ilk səfiri təyin olunmasından üç ay sonra baş verir. Görüşdən sonra ikitərəfli münasibətlərin "dərinləşməsi və genişləndirilməsi" barədə məlumat verilir.

İki ölkə arasında əməkdaşlıq Türkmənistan üçün son dərəcə vacib olan səhiyyə, su idarəetməsi və kənd təsərrüfatı kimi sahələrdə baş verir.

2017-ci ilin iyun ayında Qüdsdə xarici işlər nazirinin müavinləri səviyyəsində ikitərəfli məsləhətləşmələr aparılır. Siyasi, ticarət-iqtisadi, mədəni və humanitar sahələrdə əlaqələrin gücləndirilməsi, həmçinin sənaye, yüksək texnologiyalar, su ehtiyatları, səhiyyə və turizm sahələrində əməkdaşlığın inkişafı üçün bir sıra məsələlər müzakirə edilir.
## Əməkdaşlıq
İsrail Türkmənbaşı şəhərində bir neft emalı zavodunun yenidən qurulmasına ümumilikdə 1,6 milyard dollar sərmayə qoyan ölkələrdən biri olmuşdur. Layihədə Yaponiya, Türkiyə, Fransa, Almaniya, İran və digər ölkələr də iştirak edir.

8 avqust 2018-ci il tarixində Aşqabadda enerji sektoru, kənd təsərrüfatı, təhsil və turizm sahələrində ikitərəfli əməkdaşlıq mövzusunda hər iki ölkənin Xarici İşlər Nazirliklərinin nümayəndələrinin danışıqları edilir. Medianın verdiyi məlumatlara görə 2018-ci il üçün İsrail şirkətləri Türkmənistana kənd təsərrüfatının inkişafında fəal şəkildə kömək edir və bu ölkədə ən böyük neft emalı zavodunu yenidən qurur.

## İstinadlar
Əfqanıstan–Qazaxıstan münasibətləri

**Qazaxıstan–Əfqanıstan münasibətləri** — Qazaxıstan və Əfqanıstan arasındakı iki tərəfli diplomatik münasibətlər. İki ölkə arasında diplomatik münasibətlər 12 fevral 1992-ci ildə qurulmuşdur. Bundan əlavə 15 aprel 2004-cü ildə Qazaxıstanla, keçid dövründə Əfqanıstan İslam Dövləti arasında qarşılıqlı əlaqələrin və əməkdaşlığın təməllərinə dair bir müqavilə imzalanmışdır.

Qazaxıstanın Əfqanıstandakı diplomatik nümayəndəliyi 2002-ci ilin sentyabrında Kabildə açılır və 2003-cü ilin iyun ayında səfirliyə çevrilir..

Almatıdakı Əfqanıəstan səfirliyi 1993-cü ildə açılır (2005-ci ildə Astanaya köçürülür). Harırda Əfqanıstanın Baş Konsulluğu da Almatıda fəaliyyət göstərir.

2016-cı ildə Qazaxıstan və Əfqanıstan arasında ticarət dövriyyəsi 489,4 milyon ABŞ dolları təşkil edib. Bunun da Qazaxıstan Respublikasının ixracatı — 486,8 milyon dollar, Qazaxıstan Respublikasının idxalatı — 2,6 milyon dollardır.

Qazaxıstan buğda və buğda-çovdar unu, təbii qaz, yüngül lehimli polad məhsullar və kətan toxumları ixrac edir. Əfqanıstan təzə və qurudulmuş üzüm və kartof ixrac edir.

Qazaxıstan Əfqanıstana qida, zəruri mallar şəklində humanitar yardım göstərir (2002-ci ildə 3 min ton buğdas; 2008-ci ildə 2 min ton buğda; 2009-cu ilin aprelində 1,3 min ton süd tozu, 2010-cu ilin aprelində 6 min ton düyü; 2011-ci ilin aprelində 5 min ton düyü yarması; 2013-cü ildə 60 ton qarabaşaq yarması və 160 min litr bitki yağı; 2014-cü ilin mart ayında 6 milyon ABŞ dolları miqdarında qida) 2014-cü ilin sentyabr ayında Bədəxşan və Cövzan əyalətlərində baş verən təbii fəlakətlər zamanı Qazaxıstan Respublikası hökumətinin dəstəyi ilə 775 min ABŞ dolları miqdarında qida və geyim şəklində təcili yardım göstərilmişdir. Əfqanıstan hökumətinin xaişi ilə növbəti humanitar yardım partiyası 2015-ci ilin dekabr ayında silahlıların hücumundan əziyyət çəkən Kunduz sakinləri üçün 23 vaqon bitki yağı və 4 vaqon ərzaq göndərilmişdir. 2008-ci ilin iyul ayında Qazaxıstan Əfqanıstan Maliyyə Nazirliyinin hesabına 2,38 milyon dollar köçürmüşdür. Səməngan vilayətində bir məktəb (160.000 dollar), Bamyan vilayətində bir xəstəxana (570.000 $) və Talukan — Kunduz — Şirxan Bəndər asfalt yolunun təmiri üçün (1.65 milyon $) maliyyə ayrılır. Yolun təmiri 2011-ci ilin oktyabrında başa çatır, məktəbin tikintisi — 2012-ci ildə Əfqanıstan tərəfinin günahı üzündən dayandırılmışdır, xəstəxananın inşası 2016-cı ilin oktyabrında bərpa edilmişdir.

2016-cı ilin oktyabr ayında Qazaxıstan Hökuməti Əfqan Milli Ordusu Fonduna 2 milyon dollar ayırır. Orduya dəstək veriləcəyi barədə söz verilir (2012-ci ildə NATO-nun Çikaqo zirvəsində). Qazaxıstan Mərkəzi Asiya ölkələri arasında Əfqanıstana kömək edən ən böyük donordur.

Dövlət başçılarının təşəbbüsü ilə 2009-cu ildən bəri 1000 əfqan tələbəsinin Qaazaxıstanın təhsil ocaqlarında təhsil alması üçün Dövlət Təhsil Proqramı həyata keçirildi və bunun üçün 50 milyon dollar ayrıldı. Hal-hazırda Qazaxlstan Respublikasında təxminən 750 nəfər təhsil alır (100-ə yaxın polis və sərhəd zabiti daxil olmaqla).

## İstinadlar
Qazaxıstan–Tacikistan münasibətləri

**Qazaxıstan–Tacikistan münasibətləri** — Qazaxıstan və Tacikistan arasındakı iki tərəfli diplomatik münasibətlər 7 yanvar 1993-cü ildə qurulmuşdur. Hər iki ölkə əvvəllər Sovet respublikaları idi. İndi BMT, MDB, KTMT, ŞƏT kimi regional və beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində qarşılıqlı fəaliyyət göstərirlər.

## Fərli xüsusiyyyətləri

## Tarix
Astanadakı Tacikistan səfirliyi 1993-cü ilin iyunundan fəaliyyət göstərir. Düşənbədəki Qazaxıstanın diplomatik nümayəndəliyi 1998-ci ilin aprelindən fəaliyyət göstərir, lakin 2001-ci ilin yanvarında səfirlik statusu almışdır.

Tacikistanın başçısı Emoməli Rəhmon 1993-cü ildə Qazaxıstanın paytaxtına rəsmi səfər etmişdir. Bu səfər zamanı Tacikistan Respublikası ilə Qazaxıstan Respublikası arasında əlaqələrin əsaslarına dair Saziş imzalanmışdır. Tacikistan liderinin Qazaxıstana növbəti səfərləri 1995 və 2008-ci illərdə baş tutub. Qazaxıstan Prezidenti Nursultan Nazarbayevin Tacikistana rəsmi səfərləri 2000-ci ilin iyununda və 2007-ci ilin sentyabrında baş vermişdir.

1995-ci ildə Ticarət və İqtisadi Əməkdaşlıq üzrə Hökumətlərarası Komissiya qurulur Komissiyanın 1998, 2001, 2004, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011-ci illərdə Qazaxıstan və Tacikistanın paytaxtlarında keçirilmiş iclasları iki ölkə arasındakı münasibətlərdə mühüm rol oynadı.

Tacikistan və Qazaxıstan arasında əməkdaşlıq üçün hüquqi baza 1993-cü ildən 2011-ci ilə qədər imzalanmış 75 sənəddən ibarətdir, bunlardan 50-si qüvvədədir və ölkələr arasında qarşılıqlı əlaqələrin əksər sahələrini əhatə edir.

Hal-hazırda Aqıbay Dunkenoviç Smaqulov Qazaxıstan Respublikasının Tacikistan Respublikasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiridir. Nazirmad Alizoda 2014-cü ildə Tacikistan Respublikasının Qazaxıstan Respublikasındakı Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri təyin edilmişdir.

## İqtisadi əməkdaşlıq
Tacikistan Qazaxıstana elektrik, pambıq, alüminium məhsulları, tekstil materialları satır. Tacikistan Qazaxıstandan taxıl, un və neft məhsulları alır. 2007-ci ildə Nursultan Nazarbayevin Düşənbəyə səfəri zamanı Qazaxıstan-Tacikistan birbaşa investisiya fondunun yaradılması barədə razılıq əldə edilmişdir.

2013-cü ildə respublikalar arasında ticarət dövriyyəsi 700 milyon ABŞ dollarını keçmişdir. Bu rəqəmi bir milyard dollara çatdırmaq arzusu elan edilib.

## Qazaxıstanın Tacikistandakı səfirləri
* Amanjol Jankuliyev (2001-03)
* Erlan Abildaev (2004-08)
* Abdultalip Axmetov (2008-10 +)
* Abıqay Smaqulov (2011-2017)
* Askar Tacibaev (18 mart 2019-h.h)

## Tacikistanın Qazaxıstandakı səfirləri
* Alizoda Nazirmada
* Xayrullo İbozoda

## İstinadlar

## Mənbə
* МИД Республики Таджикистан об отношениях с Казахстаном
* Посольство Республики Казахстан в Республике Таджикистан
İsrail–Qazaxıstan münasibətləri

**İsrail–Qazaxıstan münasibətləri** — İsrail ilə Qazaxıstan Respublikası arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr. İkitərəfli əlaqələr 10 aprel 1992-ci ildə qurulmuşdur. İsrailin Qazaxıstandakı səfirliyi 1992-ci ilin avqustunda, Qazaxıstanın İsraildəki səfirliyi 1996-cı ilin mayında açılıb. İsrail səfirliyi Astanada, Qazaxıstan Respublikasının səfirliyi isə Tel-Əvivdədir.
## Tarix
2004-cü ildə Qazaxıstanın Baş naziri Danial Əhmədov İsrailin Özbəkistandakı səfiri ilə görüşərək ölkələr arasındakı sosial, iqtisadi əlaqələri və İsrail səfirliyinin Astanaya köçürülməsini müzakirə edir.

2009-cu ilin aprelində Qazaxıstan Milli Təhlükəsizlik Komitəsi Müdafiə Nazirliyini İsrail fabriklərində istehsal olunmuş qüsurlu artilleriya qurğularını qəsdən əldə etməkdə günahlandırır. Bununla əlaqədar olaraq Qazaxıstan Respublikası Müdafiə nazirinin müavini həbs edilir.

2009-cu ilin iyun ayında İsrail prezidenti Şimon Peres Qazaxıstana səfər edir. Bundan əvvəl o, İsrail Xarici İşlər Nazirliyinin başçısı olaraq bu ölkəyə bir neçə səfər etmişdir.

Bəzi İsrail politoloqları İsrailin Qazaxıstan da daxil olmaqla Orta Asiya ölkələri ilə əməkdaşlığının ölkənin Yeni Böyük Oyundakı iştirakı və Orta Asiyanın strateji təbii ehtiyatlarına nəzarət etmək istəyi ilə əlaqəli olduğuna inanırlar.

2011-ci ildə İsrail ilə Qazaxıstan arasında ticarət həcmi 1,544 milyard ABŞ dolları təşkil etmişdir.

21 oktyabr 2018-ci il tarixində iki ölkənin bu departamentlərinin nümayəndələri İsrail Xarici İşlər Nazirliyində Qazaxıstan vətəndaşları üçün İsraili ziyarət edərkən viza rejiminin ləğvi ilə bağlı görüşür. Bu məsələni həll etmək üçün işçi qrupunun yaradılması barədə razılıq əldə edilir. Qazaxıstan 2017-ci ilin əvvəlində israillilər üçün giriş vizalarını birtərəfli qaydada ləğv edir.
## Qazaxıstandakı yəhudi icması
İosif Stalinin dövründə Qazaxıstanın yəhudi əhalisi əhəmiyyətli dərəcədə artır. İkinci Dünya müharibəsi dövründə 8.5 mindən çox yəhudi Qazaxıstana qaçır. 1989-cu ildən bu yana təxminən 10 min yəhudi Qazaxıstandan İsrailə köçür.

Bu gün Qazaxıstanda 3.3 mindən çox yəhudi yaşayır, ölkədə iyirmidən çox yəhudi təşkilatı və 14 məktəb fəaliyyət göstərir. Ölkədəki yəhudi məktəblərində 700-dən çox şagird oxuyur. Yəhudi Agentliyi Qazaxıstandakı bir neçə gənclər mərkəzinə sponsorluq edir. Bu mərkəzlərdə gənclərə yəhudi mədəniyyəti və ivrit dili öyrədilir. 2004-cü ilin sentyabrında Astanada Orta Asiyadakı ən böyük sinaqoq "Beyt Raxel - Xabad Lyubaviç" açılır.
## Qazaxıstanın İsraildəki səfirləri

## İsrailin Qazaxıstandakı səfirləri

## İstinadlar
İnformasiya və Sosial İnkişaf Nazirliyi (Qazaxıstan)

**Qazaxıstan Respublikasının İnformasiya və Sosial İnkişaf Nazirliyi** (25 fevral 2019-cu il tarixinədək Qazaxıstan Respublikasının Sosial İnkişaf Nazirliyi) — Qazaxıstan Respublikasının mərkəzi icra orqanı. Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin 13 sentyabr 2016-cı il tarixli Fərmanı ilə təşkil edilmişdir. Nazir — Aida Balayeva (4 may 2020-ci il tarixindən).

## Tarixi
Bundan əvvəl Qazaxıstan Respublikasında dini birliklərlə qarşılıqlı fəaliyyət sahəsində səlahiyyətləri Qazaxıstan Mədəniyyət və İdman Nazirliyi yanında Dini İşlər Komitəsi, qeyri-hökumət təşkilatları ilə qarşılıqlı əlaqələr sahəsində — iki müvafiq departament həyata keçirirdi. Mədəniyyət və İdman Nazirliyinin — Dillər İnkişafı və İctimai-Siyasi İş Komitəsinə daxil olan QHT-lərlə qarşılıqlı fəaliyyət sahəsində QHT-lərlə Qarşılıqlı İş Bürosu və Dövlət Qurumlarının İşlərini Koordinasiya Bürosu. Gənclər siyasəti sahəsində — Təhsil və Elm Nazirliyinin Gənclər Siyasəti Departamenti və daha əvvəl Gənclər İşləri Komitəsi.

25 mart 2019-cu il tarixdə Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti Nursultan Nazarbayevin fərmanı ilə Qazaxıstan Respublikasının Sosial İnkişaf Nazirliyi, funksiyalarının ötürülməsi ilə Qazaxıstan Respublikasının İnformasiya və Sosial İnkişaf Nazirliyi olaraq yenidən təşkil edildi. Qazaxıstan Respublikası Məlumat və Kommunikasiya Nazirliyindən məlumat sahəsində səlahiyyətlər.

29 aprel 2019-cu il tarixdə Mərkəzi Kommunikasiya Xidmətində "QazVolunteer.kz" Könüllülərin Vahid Məlumat Platformasının rəsmi təqdimatı oldu. Layihə  Qazaxıstan Respublikası İnformasiya və Sosial İnkişaf Nazirliyi "Milli Könüllü Şəbəkəsi" ALE ilə birlikdə "Vətəndaş Təşəbbüslərinə Yardım Mərkəzi" QSC-nin qrant dəstəyi ilə hazırlanmışdır.

Dini birliklərlə qarşılıqlı fəaliyyət sahəsində səlahiyyət Mədəniyyət və İdman Nazirliyi yanında Dini İşlər Komitəsi tərəfindən həyata keçirilmişdir.

25 fevral 2019-cu il tarixində Qazaxıstan Prezidenti Nursultan Nazarbayevin fərmanı ilə Qazaxıstan Respublikasının Sosial İnkişaf Nazirliyi, Nazirlikdən məlumat sahəsində funksiya və səlahiyyətlərin verilməsi ilə İnformasiya və Sosial İnkişaf Nazirliyi olaraq yenidən təşkil edildi.

## Vəzifələri
Aşağıdakı sahələrdə səlahiyyətlərin həyata keçirilməsi:
* dini birliklərlə qarşılıqlı fəaliyyət, vətəndaşların etiqad azadlığı hüquqlarını təmin etmək;
* dövlət və mülki sektor arasında qarşılıqlı əlaqə;
* gənclər siyasəti;

## Strukturu

## İstinadlar
Aida Balayeva

**Aida Ğalım qızı Balayeva** (; ) — Qazaxıstan dövlət xadimi. Qazaxıstan Respublikasının İnformasiya və Sosial İnkişaf Naziri (4 may 2020-ci il tarixindən).

## Bioqrafiyası
2000-ci ildə Abay adına Almatı Dövlət Universitetini rus dili və ədəbiyyatı müəllimi ixtisası ilə, 2007-ci ildə Qazaxıstan Milli Aqrar Universitetini hüquqşünaslıq ixtisası ilə bitirib.

2010-cu ildə sosioloji elmlər namizədi akademik adını müdafiə etdi, tezis mövzusu: "Qazaxıstan gəncliyinin etnik-dini identifikasiyası: sosioloji aspekt".

1994–2004-cü illərdə Qazaxıstan Respublikası İnformasiya və İctimai Saziş Nazirliyinin Almatı regional informasiya və ictimai razılıq şöbəsinin ictimai və siyasi proseslərin təhlili və əlaqələndirilməsi şöbəsinin aparıcı mütəxəssisi, Almatı şəhəri üçün məlumat şöbəsi.

2004–2006-cı illərdə — Almatı şəhərinin Daxili Siyasət Departamenti Direktorunun birinci müavini.

2006–2008-ci illərdə — Almatı şəhərinin Daxili Siyasət Departamentinin direktoru.

2008–2010-cu illərdə — Astana şəhərinin daxili siyasət departamentinin direktoru, daxili siyasət şöbəsinin müdiri.

2010-cu ilin fevralından 2014-cü ilin dekabrına qədər — Astana şəhəri müavini.

30 dekabr 2014-cü ildən 2019-cu ilin iyul ayına qədər — Qazaxıstan Respublikası Prezidenti Administrasiyasının Daxili siyasət şöbəsinin müdiri.

22 iyul 2019 – 4 may 2020 — Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin köməkçisi — Qazaxıstan Respublikası Prezidenti Administrasiyasının müraciətlərinə baxılmasına nəzarət şöbəsinin müdiri.

4 may 2020-ci ildən — Qazaxıstan Respublikasının İnformasiya və Sosial İnkişaf Naziri.

30 iyun 2020-ci ildə Facebook-da de-fakto senzuranın tətbiq olunmasını təklif etdi — "O telekanalı da daxil olmaqla Qazaxıstandakı bütün televiziya kanallarının rəhbərliyi üçün oxşar məzmunlu televiziya proqramlarının yayımlanmasının qarşısını almağı vacib hesab edirəm. Qazaxıstan Respublikasının beynəlxalq məsələlərdə mövqelərinin yanlış yozulmasının qarşısını almaq üçün ".

2008–2010-cu illərdə Astana şəhərinin Daxili Siyasət Departamentinin direktoru vəzifəsində çalışıb.

Balayeva 2010-cu ilin fevralından 2014-cü ilin dekabrına qədər Astana bələdiyyə sədrinin müavinidir.

30 dekabr 2014-cü ildən 2019-cu ilin iyul ayına qədər Qazaxıstan Prezidenti Administrasiyasının Daxili siyasət şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışıb.

Balayeva 22 iyul 2019-cu il tarixində Qazaxıstan Prezidentinin köməkçisi Müraciətlərə baxılmasına nəzarət ofisinin rəhbəri təyin edildi.

4 may 2020-ci ildən Qazaxıstanın İnformasiya və Sosial İnkişaf naziri vəzifəsində çalışır.

## İstinadlar
Qrup seks

**Qrup seks** — ikidən daha artıq şəxsin birlikdə cinsi əlaqədə olması. Fərdlər arasında heç bir cins məhdudiyyəti yoxdur. Qrup seksə pornoqrafik filmlərdə tez-tez yer verilir.

## Növləri
Ümumi olaraq 2-dən artıq fərdin cinsi əlaqədə olması qrup seks adlandırılsa da, bəzi növlərinin xüsusi adları vardır:

* Qızçiçəyi zənciri - bir qrup iştirakçı bir-birinə dairəvi formada cunnilingus və ya fellatio edir. Hər bir iştirakçı "verici" və "alıcı" rolunda çıxış edir;
* Üçlü (üçləmə) — 3 şəxsin cinsi əlaqədə olması;
* Dabl penetrasyon — iştirakçılardan biri qadın, ikisi erkəkdir. Erkək fərdlər qadınla eyni anda həm vagina, həm də anus yolu ilə cinsi əlaqədə olurlar;
* Dördlü — 4 şəxsin cinsi əlaqədə olması;
*Dəstə patlaması (toplu təcavüz) — eyni insanla eyni vaxtda və ya sırayla seks edən çox insanlar

## Risklər

## Yayılım
2015-ci ildə ABŞ-də keçirilən anket sorğusunun nəticələri kişilərin qadınlardan daha böyük faizlə ömür boyu üçlü və ya qrup sekslə məşğul olduqlarını müəyyən etdi.

## İstinadlar
Mədəniyyət və İdman Nazirliyi (Qazaxıstan)

**Qazaxıstan Respublikasının Mədəniyyət və İdman Nazirliyi** () — mədəniyyət, daxili siyasi sabitlik, millətlərarası harmoniya, dillərin inkişafı, dövlət rəmzləri, dövlət sosial sifarişi, arxiv işləri və sənədləşdirmə, dini fəaliyyətlər, bədən tərbiyəsi və idman sahələrində liderliyi həyata keçirən Qazaxıstan Respublikasının mərkəzi icra orqanıdır , qumar biznesi, habelə qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş sahələr daxilində — sektorlararası koordinasiya və dövlət tənzimlənməsi.

## Arxa fon
Qazaxıstan Respublikasında mədəniyyət və idman ilk dəfə nazirlik olaraq vahid dövlət quruluşuna birləşdirilmir. Aşağıda mədəniyyət və idmanla əlaqəli dövlət strukturlarının çevrilmə tarixinin cədvəlləri verilmişdir:

## Vəzifələri
Nazirliyin missiyası — mədəniyyət, dillərin inkişafı, arxivləşdirmə və sənədləşdirmə, dini fəaliyyət, bədən tərbiyəsi və idman, qumar, habelə millətin birliyini möhkəmləndirmək, dövlətlər arasında səmərəli tərəfdaşlıq sistemini dəstəkləməkdir.

### Əsas hədəflər
# mədəniyyət, tarixi və mədəni irs obyektlərinin qorunması və istifadəsi, dillərin inkişafı, arxiv işləri və sənədləşdirmə, dini fəaliyyət və dini birliklərlə qarşılıqlı fəaliyyət, bədən tərbiyəsi və idman, qumar biznesi sahələrində dövlət siyasətinin işlənib hazırlanmasında və həyata keçirilməsində iştirak ;
# mədəniyyət, tarixi və mədəni irs obyektlərinin qorunması və istifadəsi, dil siyasəti, arxivləşdirmə və sənədləşdirmə, dövlət sosial sifarişi, bədən tərbiyəsi və idman sahələrində sahələrarası koordinasiyanın həyata keçirilməsi;
# Nazirliyə verilən digər vəzifələr

## İstinadlar
Aleksandr Yelyaşeviç

**Aleksandr Yelyaşeviç** () — Polşa ordusunun Lipka tatarı olan mayoru. O, Polşa ordusundakı sonuncu tatar-müsəlman bölməsinin komandanı olmuşdur.

## Həyatının erkən dövrü
Etnik olaraq Lipka tatarı olan Yelyaşeviç Rusiya imperiyasının Vilnüs quberniyasında imperator ordusunun kapitanı olan Janın ailəsində dünyaya gəlmişdir. O, 1912-1919-cu illərdə əvvəlcə Pskovdakı Kadet Korpusunda, sonradan isə Ukraynada hərbi təhsil almışdır. 1923-cü ildə Türkiyəyə və Yuqoslaviyaya evakuasiya edilmiş zabitlər məktəbini süvari zabiti olaraq başa vurdu. 1924 və 1925-ci illərdə serb sərhəd bölmələrində xidmət etdikdən sonra Polşaya geri dönə bildi.

## Polyak ordusunda
Eyni ild də  polyak ordusuna qoşuldu və Qrudziadzdakı Süvari Zabitlər Məktəbinə göndərildi. 1928-ci ildə Vilnüs qarnizonunun IV Uhlans Alayında peşəkar zabit kimi xidmət etməyə başladı. Onun alayı müasir Vilnüsün bir hissəsi olan Nova Vileykada yerləşirdi. O, burada I Tatar Eskadronunun komandanı idi. Bu eskadron polyak hərb tarixində sonuncu tatar hərbi birləşməsidir. O, 1939-cu ilin sentyabrında Polşa kampaniyasında iştirak etmişdir.

## Polşanın işğalı
Sentyabrın ilk günlərində XIII Vilnüs Uhlans alayı Piotrkov yaxınlığında döyüşürdü. Növbti mərhələdə onlar Maciejovic yaxınlığında Vislanı keçməli idilər. 9-10 sentyabrda Maciejovic yaxınlığında tatar eskadronu alman piyadalarına qarşı sonuncu hücumunu həyata keçirdi.

Bu hücum polyak hərb tarixində bir mərhələnin bağlanmasının simvolu oldu - İslam/Tatar alayının sonu. Tezliklə, XIII Vilnüs Uhlan Alayı Lublin yaxınlığındakı Suçovola kəndi yaxınlığında baş vermiş döyüşün nəticəsində tatar alayı darmadağın edildi. Bölməsindən sağ qalmış az sayda insanla Rumın plasdarmına (Polyak ordusunun baş qərərgah rəisi belə bir əmr vermişdi) çatmağa çalışarkən alman tərəfindən əsir tutuldu və bütün müharibə boyunca alman oflaqında (müharibə zamanı əsir götürülmüş düşmən zabitləri üçün yaradılmış düşərgə) yaşadı.

## Müharibədən sonra
Müharibədən sonra Polşaya geri döndü və Qdansk şəhərində yaşamağa başladı. Burada yaşadığı zaman yerli tatar icmasının Səlim Çazbiyeviç (Mirzə Səlim Çazbiyeviç - Polşa tatarlarının tarixçisi, diplomat və professor) kimi aktiv üzvlərindən birinə çevrildi.

Yelyaşeviç 1978-ci ilin 18 avqustunda Qdansk şəhərində vəfat etdi və Varşavanın  İslami Tatar Məzarlığında dəfn edildi.

## Həmçinin bax
* Rafal Qan-Qanoviç

## İstinadlar
Energetika Nazirliyi (Qazaxıstan)

**Qazaxıstan Respublikasının Energetika Nazirliyi** () — enerji sahəsində dövlət idarəetməsini həyata keçirən və Qazaxıstan Respublikası Hökumətinin tabeliyində olan Qazaxıstanın respublika icra orqanı. Nazirlik 2014-cü ilin avqust ayında Qazaxıstan Respublikası hökumətinin yenidən qurulması zamanı yaradılmışdır. Ləğv edilmiş Qazaxıstanın Neft və Qaz Nazirliyi, Sənaye və Yeni Texnologiyalar Nazirliyi və Ətraf Mühit və Su Resursları Nazirliyinin funksiyaları və səlahiyyətləri Nazirliyə verildi.

## Tarixi
Qazaxıstanda Enerji Nazirliyi sovet illərində və müstəqilliyin ilk illərində mövcud idi. Sonradan ləğv edildi. 2014-cü ildə Qazaxıstanın energetikləri respublikanın Baş naziri Kərim Məsimova respublikada Enerji Nazirliyi yaratmaq istəyi ilə müraciət etdilər, çünki respublikada fəaliyyətində koordinasiya olmaması ilə əlaqədar bir vəziyyət var idi. elektrik sahəsində müxtəlif dövlət qurumları. Nazirliyin yaranmasından əvvəl, enerji məsələləri, verilən vəzifələrin öhdəsindən gələ bilməyən müxtəlif şöbələr tərəfindən həll edildi.

2015-cü ildə Qazaxıstanın enerji sənayesi, respublikada müxtəlif dövlət orqanlarının fəaliyyətlərinin uyğunsuzluğu ilə əlaqədar bir vəziyyət olduğu üçün Enerji Nazirliyini yaratmaq istəyi ilə ölkənin Baş naziri Kərim Məsimova müraciət etdi. Nazirliyin yaradılmasından əvvəl enerji məsələləri məsuliyyətlərinin öhdəsindən gələ bilməyən müxtəlif şöbələr tərəfindən həll olunurdu.

Mərkəzi icra hakimiyyəti orqanı enerji sektorundakı nüvə mineral ehtiyatlarının mədən, metallurgiya, kimya, neft-kimya və nüvə sənayesini idarə edir. Məhdud səlahiyyətlərinə aid funksiyaları yerinə yetirərək dövlət idarəçiliyini və nəzarətini həyata keçirir.

### Məqsədi
Nazirliyin vəzifəsi yüksək səviyyədə rəqabətqabiliyyətlilik, milli və enerji təhlükəsizliyini təmin etmək, iqtisadiyyatın enerji ehtiyatlarına artan ehtiyaclarını ödəmək, onların məqsədlərinə yönəlmiş elmi və texnoloji potensialı inkişaf etdirmək məqsədilə yanacaq-enerji kompleksinin inkişafıdır. effektiv istifadə, habelə keyfiyyət mühitinin qorunması, bərpası və yaxşılaşdırılması üçün şərait yaratmaq, Qazaxıstan Respublikasının aşağı karbonlu inkişafa və indiki və gələcək nəsillərin ehtiyaclarını ödəmək üçün "yaşıl iqtisadiyyata" keçməsini təmin etmək.

## Strukturu

## İstinadlar
Konstitusiya Günü (Qazaxıstan)

**Qazaxıstan Respublikasının Konstitusiya Günü** () —  1995-ci ildə ümumxalq referendumunda qəbul edildiyi tarix olan 30 avqustda qeyd olundu.

Konstitusiya günündə Respublikanın bütün bölgələrində və şəhərlərində ənənəyə uyğun olaraq həvəskar sənətkarların kütləvi bayram şənlikləri və konsertləri keçirilir.

## Tarixi
Qazaxıstan Respublikasının Konstitusiyası 30 avqust 1995-ci il tarixli ümumxalq referendumunda qəbul edildi (1998 və 2007-ci illərdəki əlavə və dəyişikliklərlə).

Konstitusiya, ölkənin əsas qanunu olaraq, Qazaxıstan xalqının iradəsini, ölkəsini "demokratik, dünyəvi, hüquqi və sosial dövlət olaraq qurma arzusunu əks etdirir. həyat, hüquq və azadlıqlar "(N. Nazarbayev).

Qazaxıstan Respublikası Konstitusiyanın birinci maddəsi ilə özünü ən yüksək dəyərləri bir insan, onun həyatı, hüquqları və azadlıqları olan demokratik, dünyəvi, hüquqi və sosial bir dövlət kimi təsdiqləyir. Qazaxıstanın ilk Prezidenti Nursultan Nazarbayevə görə, Qazaxıstan Konstitusiyası azadlığın təməlidir. Beləliklə, Konstitusiya Qazaxıstandakı insanlara ən vacib olanı seçmək hüququ verdi.

18 may 2007-ci il tarixində parlamentin otaqlarının birgə iclasında Əsas Qanuna edilmiş dəyişikliklərə əsasən, idarəetmə formasına görə Qazaxıstan prezident-parlament idarəetmə formasına malik unitar dövlətdir.

2009-cu ildə Qazaxıstan Konstitusiyasının 14-cü ildönümü şərəfinə təşkil edilən qeyd etmələr Adilbəy Jaksıbekov və general-mayor Nurlan Culamanovun sədrlik etdiyi Astanadakı silahlı qüvvələrin ilk hərbi yürüşü ilə qeyd edildi. Müdafiə Naziri və Müdafiə Nazirinin Müvafiq olaraq. Paradın musiqi müşayiəti Polkovnik Alexander Belyakovun rəhbərliyi altında Qazaxıstan Müdafiə Nazirliyinin Mərkəzi Hərbi Orkestrının musiqiçiləri tərəfindən təmin edildi. Quru Qoşunlarının, Hava Hücumundan Müdafiə Qüvvələrinin və Hərbi Dəniz Qüvvələrinin, həmçinin Daxili İşlər Nazirliyinin, Milli Təhlükəsizlik Komitəsinin, Fövqəladə Hallar Nazirliyinin və Respublika Qvardiyasının birliklərinin təntənəli heyəti Qazaxıstan Meydanından keçdi. 

2010-cu ildə Qazaxıstan Konstitusiyasının 15-ci ildönümü münasibətilə yenidən bir parad keçirildi və bu müddətdə qızlar ilk dəfə paradda iştirak etdilər. O vaxt Qazaxıstan Konstitusiya günü hərbi parad keçirən yeganə ölkə idi. Bu ənənə, tərk edildiyi 2012-ci ilə qədər üç il boyunca müşahidə edildi.

## Həmçinin bax
* Qazaxıstanın rəsmi bayramları
* Qazaxıstanın Müstəqillik Günü

## İstinadlar
Səlim Xazbiyeviç

**Səlim Xazviyeviç** (; ) — əslən Lipka tatarı olan Polşa siyasi elmlər üzrə mütəxəssisi, köşə yazarı və şairi. 2017-ci ildən o, Polşanın Qazaxıstandakı səfiri kimi çalışır.

## Həyatı
Səlim Xazbiyeviç 1955-ci ildə Qdansk şəhərində Lipka tatarı olan ailədə dünyaya gəlmişdir. 1980-ci ildə o, Qdansk Universitetinin Polyak filologiyası ixtisası üzrə magistr dərəcəsi əldə etmişdir. 1991-ci ildə Poznandakı Adam Miçkieviç Universitetində XX əsrdə Polşa tatarlarının tarixi üzrə öz doktorantura mövzusunu müdafiə etmişdir. 2002-ci ildə post-doktora dərəcəsini əldə etmişdir. Onun bu mərhələdəki mövzusu Krım tatarlarının II Dünya müharibəsindən sonrakı tarixi barədə olmuşdur. O, Olsztin Varmia və Mazuri Universitetində professor köməkçisi kimi çalışmışdır. Həmçinin, Polşa Elmlər Akademiyasının üzvüdür.

Elmi fəaliyyətindən əlavə, şerlər də yazmaqla və redaktorluqla da məşğuldur. 1986 və 1991-ci illərdə "Müsəlman Həyatı" (polyakca:Życie Muzułmańskie) jurnalının baş redaktoru olmuşdur. 1994-cü ildə "İllik Polşa Tatarları" (polyakca:Rocznik Tatarów Polskich) jurnalının baş redaktoru oldu. O, həmçinin Polşa Yazıçılar Birliyinin də üzvüdür.

1999-cu ildən 2007-ci ilə qədər o, Polşa Respublikası Tatarları Birliyinin (Związek Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej)prezidenti olmuşdur. 2003-cü ildə Qdansk Müsəlman İcmasının imamı olmuşdur.

2000-ci illərdə o, Hüquq və Ədalət Partiyasına qatılmışdır. 2017-ci ildən Polşanın Qazaxıstandakı səfiri kimi çalışmaqdadır. 18 oktyabr 2017-ci ildə, o, etimad məktubunu Qazaxıstan prezidenti Nursultan Nazarbayevə təqdim etmişdir. O, həmçinin Qırğızıstanla Polşa əlaqələrindən də məsul şəxsdir. Öz etimad məktubunu Qırğızıstan prezidenti Almazbek Atambayevə 27 oktyabr 2017-ci ildə təqdim etmişdir.

O, 2014-cü ildə Polşanın Ləyaqət Xaçı ordeninə layiq görülmüşdür.

## Əsərləri
**Elmi kitabları
**
* Awdet czyli Powrót. Walka polityczna Tatarów krymskich o zachowanie tożsamości narodowej i niepodległość państwa po II wojnie światowej, Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego 2000, ISBN 83-7299-097-2.
* Tatarzy krymscy: walka o naród i wolną ojczyznę, Poznań-Września: Likon 2001, ISBN 83-916144-1-7.
* Baśnie, podania i legendy polskich Tatarów, Białystok: Muzułmański Związek Religijny w Rzeczypospolitej Polskiej. Najwyższe Kolegium 2012.
* Tatarzy pod Grunwaldem (co-author: Sławomir Moćkun), Grunwald-Stębark: Muzeum Bitwy pod Grunwaldem 2012.

**Şerləri:
**
* Wejście w baśń, Olsztyn 1978.
* Czarodziejski róg chłopca, Gdańsk 1980, ISBN 83-215-9149-3.
* Sen od jabłek ciężki, Łódź 1981, ISBN 83-218-0156-0.
* Krym i Wilno, Gdańsk 1990.
* Mistyka tatarskich kresów, Białystok 1990.
* Poezja Wschodu i Zachodu, Warszawa 1992.
* Rubai'jjat albo czterowiersze, Gdańsk 1997, ISBN ISBN 83-907513-2-1.
* Hymn do Sofii, Olsztyn 2005, ISBN 83-919014-1-6.

## İstinadlar
Şirəlican Muxtar

**Şirəlican Muxtar** () — Çində atıcılıq vəzifəsində oynayan və hazırda Çinin "Nancinq Manki Kinqs" klubunda oynayan uyğur əsilli Çinli basketbolçudur. Elit üç nöqtə atıcı və ətraf müdafiəçisidir, hazırda bütün zamanların 10-cu üç xal lideridir. Şirəlican 11 il "Sincan Uçan Pələnglər"-lə oynadı və 2009–2011-ci illərdə ardıcıl üç Böyük Finalın və 2016–17 mövsümündə ilk çempionluqlarının vacib bir hissəsi oldu. O, "Sincan Uçan Pələnglər"-in ən simvolik oyunçusu və bütün zamanların ən yaxşı "Uçan Pələngləri" üçün məşhur bir iddiaçı kimi qəbul edilir.

## Karyera
Şirəlican Muxtar Sincan Uçan Pələnglərin ilk komandasına yüksəldi və 2008–09 mövsümündə Çin Basketbol Birliyində debüt etdi. O, komandanın 2008–09, 2009–10 və 2010–11 mövsümlərində ardıcıl üç dəfə Böyük Finala getməsinin vacib bir hissəsidir və komandanın elit bir ətraf müdafiəçisi rolunu oynayırdı. Mövsümlər boyunca elit üç nöqtə atıcı oldu və hal-hazırda 10-cu bütün zamanların üç xal lideridir.

2016–2017 mövsümündə Şirəlican oynadığı 45 normal mövsüm oyunundan 30-na başladı və oyunda ortalama 30.0 dəqiqə iştirak etdi. Ayrıca, oyunda ortalama 8.5 xal, 3.0 ribaunt, 2.2 üç göstərici, 1.8 top atma və 1.7 asist etdi. "Sincan Uçan Pələnglər" üçün ilk CBA çempionatında əhəmiyyətli bir rol oynadı.

2018–2019 mövsümündən əvvəl Şirəlican ən yaxşı ticarətlə "Quanju Lunq Layns" komandasına bir il icarəyə verildi. Eyni ticarət Sincana satılan Yao Tianyi və Sun Minqyanq üç il üçün Quanjuya icarəyə verildi. Bir illik icarə bitdikdən sonra Şirəlican "Sincan Uçan Pələnglər"-ə qayıtdı.

2019–2020 mövsümündən sonra Şirəlicanın "Sincan Uçan Pələnglər" ilə müqaviləsi ləğv edildi və o, azad agent oldu. "Nancinq Manki Kinqs" ilə ildə ortalama 8 milyon yuan (1,2 milyon ABŞ dolları) olan üç illik maksimum (tip D) müqavilə imzaladı. Yenidənqurma ilk ilində Nanjing Monkey Kings üçün ən diqqət çəkən pulsuz agent seçimidir.

## Ad
Onun adına bir neçə alternativ variant var. Şirəlican və ya alternativ olaraq Xirəlican adının doğma uyğur dilindən birbaşa köçürülməsidir. Alternativ olaraq, bəzi mənbələr dolayı yolla onun adını Mandarin Çini (西 热力 江) vasitəsilə Xirelijiang kimi transliterasiya etmişlər. Onun patroniminin Uyğur dilindən birbaşa tərcüməsi Muxtar və ya alternativ olaraq Muhtardır. Mandarin (木 合 塔尔) vasitəsilə dolayı transliterasiya Muhetaerdir. Bu səbəbdən tam adının alternativ variantlarını da ehtiva edir

* Şirəlican Muxtar,
* Xirəlican Muxtar,
* Şirəlican Muhtar,
* Xirəlican Muhtar və
* Xirəlican Muhetaer.

Bəzi mənbələr onun patroniminin Mandarin vasitəsilə Mugedaer kimi dolayı tərcüməsini səhv etdilər. Bəzi mənbələr adının mənşəyinin Çindən gəldiyini deyərək səhv edir, beləliklə, adını soyad kimi qəbul edir, Şərq ad sırasını tətbiq edir.

Şirəlican şəxsin öz adı, Muxtar, Şirəlicanın atasının adıdır. Ümumiyyətlə, adətən soyad tələb edən bir kontekstdə də yalnız Muxtar adından istifadə edərək ona müraciət etmək qəbuledilməzdir. Ona Şirəlican Muxtar və ya Şirəlican kimi müraciət etmək olar.

## İstinadlar
Məhəd Sofiyev

**Məhəd Mahmud oğlu Sofiyev** () — Azərbaycan tarixçisi, Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsinin "Asiya və Afrika ölkələri tarixi kafedrası"nın professoru, tarix elmləri doktoru.

## Həyatı
1932-ci ildə anadan olmuşdur. 1952–1957-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsi nəzdində olan Yaxın və Orta Şərq tarixi şöbəsində təhsil almışdır. 1957-ci ildən Tbilisi şəhərində nəşr olunan "Şərqin şəfəqi" qəzetində çalışmış, 1958-ci ildən Gürcüstanın Qardabani rayonunun Qaracalar orta məktəbində tarix müəllimi işləmişdir. 1961–1963-cü illərdə Bakı Dövlət Universitetinin aspiranturasında təhsil almışdır. 1964-cü ildə Tarix fakültəsində müəllim vəzifəsini tutmuşdur. 1965-ci ildə namizədlik, 1986-cı ildə doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1987-ci ildən professor elmi adına layiq görülmüşdür. 1991-ci ildə Asiya və Afrika ölkələri tarixi kafedrasının müdiri vəzifəsinə seçilmişdir. Elmi araşdırmaları əsasən Türkiyə tarixi problemləri ilə bağlıdır. Həmçinin Türkiyə-Azərbaycan əlaqələrinin keçmiş və bugünkü vəziyyəti ilə bağlı problemlərin tədqiqi də elmi araşdırmalarında mühüm yer tutur. Bir neçə tarix elmləri namizədi hazırlamışdır. 60-dan artıq monoqrafiya, dərslik, dərs vəsaiti, metodik vəsait, proqram və məqalələrin müəllifidir. "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunmuşdur.

## İstinadlar
Ermənistanda parlament seçkiləri (1919)

**Ermənistanda Parlament seçkiləri** — 21–23 iyun 1919-cu il tarixlərində Ermənistanda keçirilən seçkilər. İstifadə edilən seçki sistemi bir ümumi bölgədə D'Hondt metodundan istifadə edilərək partiya siyahısına mütənasib təmsilçilik idi. Nəticədə, 80 yerdən 72-sini Daşnaksutyun Partiyası qazandı. Azərbaycanlıları təmsil edən Müsəlmanların Partiyasız İttifaqı isə 3 yer qazandı. Lakin seçkilər Sosial Demokrat Hnçak Partiyası və xalqçılar tərəfindən boykot edildi. Seçici fəallığı% 71,2 idi. İlk Ermənistan Respublikası Sovet Rusiyası tərəfindən işğal edildikdən sonrakı illərdə çox partiyalı seçkilər keçirilmədi. İlk çox partiyalı seçki isə ancaq müstəqilliyin əldə edilməsindən sonra, 1995-ci ilə keçirildi.

## Nəticələr

## İstinadlar
Alber Pahimi Padake

**Alber Pahimi Padake** (; ; ) — 26 aprel 2021-ci ildən etibarən Çadın hazırkı Baş naziri olan siyasətçi.

## Həyatı
Padake 1966-cı ilin noyabrında Pala sub-prefekturasının Quin şəhərində anadan olub. Ncamena Universitetini fəxri diplomla bitirmişdir.

## Fəaliyyəti
1997-ci ilin noyabr ayında işinə məsuliyyətsiz yanaşmasına görə Prezident İdris Debi tərəfindən qovulanadək öncə Maliyyə Naziri, daha sonra isə Ticarət Naziri vəzifəsində çalışıb. Pahimi Padake 8 noyabr 2001-ci ildə hökumətdə Mədənlər, Enerji və Neft Naziri təyin edilməmiş dən öncə 2001-ci ilin fevralınadək Maliyyə üzrə dövlət katibi idi. 2001-ci ilin avqustunda ehtiyat nazir təyin edildi və bu vəzifəni 2002-ci ilin iyun ayına qədər tutdu.

Pahimi Padake 2002-ci ilin mayında parlament seçkilərində Mayo-Dallah departamentində Pala seçki dairəsində Çad Demokratiya Uğrunda Milli Hərəkat namizədi olaraq Milli Məclisə seçildi. 2002-ci ilin iyunundan 2005-ci ilin avqustunadək Mərkəzi Afrika İqtisadi və Valyuta Birliyinin üzvü oldu. 7 avqust 2005-ci ildə təyin olunan hökumətdə Kənd Təsərrüfatı Naziri vəzifəsinə təyin edildi.

2006-cı ilin mayında prezident seçkilərində ÇDUMH-dan prezident postuna namizəd olmuş və səslərin 7.82%-i alarsa üçüncü yeri tutmuşdur. Nəticələrin açıqlanmasından qısa bir müddət sonra 29 mayda İdriss Debini seçkilərdə qalib gəlməsi münasibətilə təbrik etdi. Digər müxalifət partiyaları isə seçkilərdə saxtakarlıq olduğunu iddia edərək nəticələri boykot etdilər.

Pahimi Padake 4 nart 2007-ci il tarixli yaradılmış hökumətdə Ədliyyə Naziri vəzifəsinə gətirilənə qədər Kənd Təsərrüfatı Naziri vəzifəsində çalışdı. 23 noyabr 2008-ci ildə elan edilmiş hökumətdə Poçt, İnformasiya Texnologiyaları və Rabitə Naziri seçildi.

İdriss Debi 13 fevral 2016-cı ildə Pahimi Padakeni Baş nazir təyin etdi.

13 mart 2024-cü ildə Albert Pahimi Padacké, partiyası, Çadda Demokratiya Uğrunda Milli Mitinq (RNDT-Le Réveil) tərəfindən 6 may 2024-cü il prezident seçkiləri üçün namizəd kimi irəli sürüldü.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Türkmənistanın müstəqillik günü

**Türkmənistanın müstəqillik günü** () — Türkmənistanın əsas milli bayramı. Bu tarix Türkmənistanda hər il 27 oktyabrda (2018 - 27 sentyabr) qeyd olunur.

## Tarixi və qeyd olunması
thumb|left|
"Türkmənistanın Müstəqillik Günü" üçün tarix təsadüfən seçilmədi.

27 oktyabr 1991-ci ildə Türkmənistan Sovet Sosialist Respublikasının Ali Şurası “Türkmənistanın müstəqilliyi və dövlət quruluşunun əsasları haqqında” qanun qəbul etdi. SSRİ-nin dağılmasından sonra Türkmən Sovet Sosialist Respublikası, postsovet məkanında dövlət suverenliyini elan edən son İttifaq Sosialist Respublikalarından biri oldu.

"Türkmənistanın Müstəqillik Günü" ndə Orta Asiya respublikasında kütləvi şənliklər təşkil edilir. Bayram ərəfəsində Türkmənistanın görkəmli vətəndaşlarını - mədəniyyət, incəsənət, idman və siyasət işçilərini mükafatlandırmaq üçün bir ənənə artıq inkişaf etmişdir. Çox vaxt "tətil amnistiyaları" bir vaxtlar qanunları pozmuş şəxslərə (əsasən istəmədən və yüngül cinayətlərə, habelə qadınlara və yetkinlik yaşına çatmayan məhkumlara) elan edilir. Aşqabadın mərkəzi meydanında hərbi parad keçirilir .

Ölkənin bir çox yerlərində bayram tədbirləri və konsertlər keçirilir. Müstəqillik qazanma şərəfinə salam və hava fişəngləri ənənəvi hala gəldi.

27 sentyabr Türkmənistanda rəsmi tətildir.

Rəsmi protokola gəlincə, Müstəqillik Anıtı önünə çiçək qoyma mərasimi, ardından Aşqabadın mərkəzi meydanında kütləvi hərbi parad kimi qeyd olunur. Hərbi paradı beş bölgədən, paytaxt Aşqabaddan gələn nümayəndələrin və Türkmənistan iqtisadiyyatının müxtəlif sahələrinin işçilərinin kütləvi yürüşü izləyir. Müstəqillik günündə görkəmli vətəndaşları və mədəniyyət xadimlərini dövlət mükafatları ilə təltif etmək adətdir. Rusiya və ABŞ prezidenti kimi dünya liderləri ümumiyyətlə türkmən xalqını təbrik edirlər. Ölkənin bir çox şəhərində bayram tədbirləri və konsertlər keçirilir. Müstəqillik şərəfinə salamlar və salamlar da ənənəvi tədbirlərdir. Bayram 27 sentyabrda təntənəli şəkildə qeyd olunur.

## İstinadlar
Qırğızıstanın müstəqillik günü

**Qırğızıstanın müstəqillik günü **  ) — Qırğızıstanın milli bayramı. 31 avqustda qeyd olunur. 1991-ci ilin bu günü Qırğızıstan SSR Ali Sovetinin (Joqorku Keneş) fövqəladə sessiyası "Qırğızıstan Respublikasının Dövlət Müstəqilliyi Bəyannaməsi" haqqında qərar qəbul etdi . Bəyannaməyə görə, Qırğızıstan Respublikası müstəqil, suveren, demokratik bir dövlət elan edildi.

## Tarixi
14 dekabr 1990-cı ildə "əfsanəvi" parlament olaraq bilinən Qırğızıstan SSR Ali Sovetinin 12-ci çağırışı "Qırğızıstan SSR-də dövlət hakimiyyəti və idarəetmə sisteminin yenidən təşkili haqqında" Qırğızıstan SSR Qanunu qəbul etdi. Qırğızıstan SSR Konstitusiyasına (Əsas Qanuna) əlavə və dəyişikliklər ". Qanun Qırğızıstan SSR-in müstəqil dövlət hakimiyyətini təsis etdi. 15 avqustda Qırğızıstan SSR Ali Soveti "Qırğızıstan Respublikasının Dövlət Suverenliyi haqqında Bəyannamə" qəbul etdi (Qırğızıstan Respublikasynın mamlekettik egemendülüg jnndögü). Bəyannamədə suverenlik - Qırğızıstan dövlət gücünün xarici işlərdə müstəqilliyi və daxili işlərdə dövlət gücünün üstünlüyü təsbit edildi.

Hər il Ala-Too Meydanında yüksək səviyyəli siyasətçilərlə yanaşı minlərlə tamaşaçının iştirak etdiyi kütləvi bir mədəniyyət tədbiri keçirilir. Qırğızıstan Prezidenti, Baş nazir, Ali Şuranın sədri və Bişkek Bələdiyyə Başçısı ilə yanaşı Ali Şuradan olan digər siyasətçilər və keçmiş prezidentlər və baş nazirlərin iştirakı ilə keçirilir. Normalda Qırğızıstan dövlətçiliyinin qurulmasında əməyi olan tarixi şəxsiyyətlərin teatr proloqu göstərilir. Prezident ümumiyyətlə Milli rənglərin (Qırğızıstan Bayrağı) girişindən və xor və simfonik orkestr tərəfindən Mamlekettik Gimini (İstiqlal Marşı) səsləndirildikdən sonra iştirak edənlərə nitq söyləyir. Bu tədbirdə Qırğızıstan pop ulduzları, həmçinin ənənəvi rəqs ansamblları çıxış edirlər.

## İstinadlar
Yumen keçidi

**Yumen keçidi** () — Böyük Çin səddinin ÇXR-nın Qansu əyalətindəki Dunxuan şəhərinin qərbində yerləşən keçidi. Han sülaləsi dövründə (e.ə. 202 – b.e. 220) bu, Böyük ipək yolu üzərindəki bir keçid, Mərkəzi Asiyanı Şərqi Asiyaya bağlayan bir yol idi.

Məntəqənin cənubunda Böyük ipək yolunun vacib bir nöqtəsi olan Yanquan keçidi yerləşirdi. Bu keçidlər Böyük ipək yolu boyunca yerləşən digər ərazilərlə birlikdə 2014-cü ildə YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahısına "İpək Yolları: Çanqan-Tyanşan Dəhlizinin Marşrutlar Şəbəkəsi Ümumdünya İrsi" adı altında daxil edilmişdir.

## Etimologiya
Çin dilindəki "*quan*" sözü sadəcə "keçid" kimi tərcümə edilsə də, sözün daha spesifik və dağ keçidlərindən fərqli olan mənası "sərhəd keçidi"dir. Yumenquan () ifadəsi "yu" (, yəni "jad") və "men" (, yəni "darvaza" və ya "qapı") sözlərindən, Yanquan () isə "yan" (, yəni "günəşli yer", "təpənin cənubu", "çayın şimalı") və "quan" () sözlərindən əmələ gəlmişdir.

## Tarixi
Yumen keçidi Çinin şimal və qərb ərazilərinə olan ən tanınmış keçidlərdən biri idi. Han sülaləsi hakimiyyətinin ilk dövrlərdə buradan Tszyutsyuan şəhərinə qədər uzanan bir müdafiə xətti mövcud idi.

"Qərb vilayətləri"nə (, Tsiyu) səyahət edənlər Çini oradan keçən çoxlu jad karvanlarının şərəginə adlandırılan məşhur Yumenquan və ya "Jad darvaza sərhəd keçidi"ndən keçərək tərk edirdilər. Orijinal Jad keçidi eradan əvvəl 121-ci ildən qısa bir müddət sonra imperator U-di tərəfindən inşa edilmişdir və onun xarabalıqları VI əsrdə qədər Hindistan, Parfiya və Roma imperiyasına səyahət edən karvanların Çin ərazilərindəki son məntəqəsi olan Dunxuanın  şimal-qərbindən belə görünürdü.

Han sülaləsi dövrünə aid olan bu iki əhəmiyyətli darvazaların xarabıqları arasında təqribən  məsafə var; onlar Böyük Çin səddinin Dunxuan çıxıntısının uclarında yerləşir. Darvazalar Tan sülaləsi dövründə populyarlıqdan düşənə qədər Dunxuandan keçən bütün karvanlar bu darvazalardan birindən, sonra isə Çinin ən qərbindəki keçidlərindən keçməli idi. III–IV əsrlərdə Mərkəzi Asiyada baş verən, quru ticarətinə maneə törədən çaxnaşmalar nəticəsində darvazalardan istifadə azalmış və onlar Hindistandan keçən dəniz marşrutu tərəfindən əvəz edilmişdir. Karvanlar Hami səhrasından keçən şimal marşrutunu üstün tutduqlarından darvaza artıq VI əsrdə tərk edilmişdir. 1907-ci ildə etnoqraf Mark Avrel Steyn məntəqəni Yumenquan adlandıran bambuk çubuqları tapmış, 1944-cü ildə çinli arxeoloqların aşkar etdiyi qalıqlar isə bunu təsdiqləyəmişdir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
*