Silvio Qezell

**Yohan Silvio Qezell** (; ) — alman təşəbbüskarı, maliyyə nəzəriyyəçisi və sosial islahatçı, "azad iqtisadiyyat" nəzəriyyəsinin müəllifi ().

## Bioqrafiyası
Ernst Qezell və belçikalı Valon Janet Talbotun ailəsində doqquz uşağın yeddincisi olmuşdur. 1887-ci ildə Argentinanın Buenos Ayres şəhərinə köçdü. Buenos-Ayresdə, xüsusilə Argentinada güclü olan 1880-ci illərin sonlarındakı iqtisadi böhranın təsiri altında pul dövriyyəsi problemlərini araşdırmağa başlayan uğurlu bir alman taciri olmuşdur.

İlk elmi işi *"Rifah Dövlətinə Bir Yol kimi Sikkə İslahatı"* 1891-ci ildə Buenos Ayresdə nəşr olundu. Pulla bağlı əsas fikirlər həmin il Buenos-Ayresdə "Nervus rerum" əsərində və bir çox əsərində dərc edildi 1906-cı ildə təqaüdə çıxıb İsveçrəyə getməyinə qədər nəşr olunan sonrakı kitab və broşuralar. 1907-1911-ci illərdə yenidən Argentinada yaşadı, sonra Almaniyaya qayıtdı və Berlinin şimalında Oranienburqda Frans Oppenheymer tərəfindən qurulan vejetaryen kommunası "Obstbausiedlung Eden" də yerləşdi. Burada Birinci Dünya müharibəsinin başlamasından sonra artan senzuraya görə bağlanmış "Fizokrat" jurnalını nəşr etdirdi.

Klassik əsərinin birinci hissəsi "Tam zamandan istifadə etmək" 1906-cı ildə İsveçrədə, ikincisi 1911-ci ildə Berlində "Yeni maraq doktrinası" adı ilə nəşr olundu. Hər iki hissə müharibə zamanı (1916) Berlin və İsveçrədə nəşr olundu və həyatı boyunca altı nəşrdən keçdi, sonuncusu "Təbii İqtisadi Düzənə Bir Yol kimi Azad Dövlət və Sərbəst Pul" adlandı. İngilis dilində tərcümədə (Fillipa Rai) bu əsər *Natural Economic Order* adı ilə nəşr olunur.

1918-ci ildə, Birinci Dünya müharibəsi bitdikdən qısa müddət sonra, hamı sülhdən danışarkən, Berlin qəzetinin naşiri Berliner Zeitung am Mittag-a yazdığı məktubda həqiqətən İkinci Dünya müharibəsinin başlanacağını proqnozlaşdırırdı:

1919-cu ilin aprelində Ernst Nikişin (o zaman solçu sosialist) dəvəti ilə Qezell, İsveçrə riyaziyyatçısı Teofil Kristen və iqtisadçı Ernst Polenskeni köməkçiləri seçərək, Bavariya Sovet Respublikasının qısa müddətli inqilabi kabinetində maliyyə naziri və sosiallaşma komissiyasının üzvü vəzifələrini icra etdi. Nəzəri quruluşlarını həyata keçirməyə çalışdı, ancaq səlahiyyət müddəti 7 gündən sonra kommunistlər daxil olmadığı yeni bir hökumət qurdular. Bavariya inqilabının yatırılmasından sonra Qezell tutuldu və daha sonra hərbi tribunal tərəfindən mühakimə olundu. Sovet respublikası hökumətindəki işinə görə İsveçrə səlahiyyətliləri Qezell Nevşateldə təsərrüfatına qayıtmaq imkanını rədd etdilər. Ömrünün son on ilini Berlin və İsveçrədə keçirərək özünü fikirlərini təbliğ etməyə həsr etmişdir.

## Əsas fikirləri
Silvio Qezell torpağın irqindən, cinsindən, sinifindən, qabiliyyətindən və dinindən asılı olmayaraq bütün insanlara bərabər bir şəkildə aid olduğuna inanan vegeterian olmuşdur.

İqtisadi fikirləri borc faizlərinin ləğvi və torpağın milliləşdirilməsinə əsaslanırdı. Qezell, pul dövriyyəsinin vahid sürətinin böhransız iqtisadiyyat üçün vacib şərt olduğu qənaətinə gəldi. Pul dəyər mübadiləsi kimi deyil, yalnız mübadilə vasitəsi kimi xidmət etməlidir. Pulun dövriyyəsini təmin edən "təbii iqtisadi sifariş" in, pulun mövcud pul sahiblərinin müəyyən bir az miqdarda dövlətə mütəmadi olaraq köçürmək məcburiyyətində qaldıqları zaman "mənfi faiz pulu" deyilən pullu bir ictimai xidmətə çevrildiyi bir əmr olduğuna inanırdı və dövlət emissiyasının pulundan istifadə hüququ üçün ödəniş kimi qəbul etmələrini düşüşnürdü.

## Tənqidlər
Tənqidçilər Qezellin fikirlərini qəbuledilməz hesab edirlər, çünki ucuzlaşan pul inflyasiyaya səbəb olur. Qısamüddətli perspektivdə Qezell vergisi pulun dövriyyə sürətini artırsa da, uzunmüddətli dövrdə [təyin olunmamış 2746 gün] ilə nəticələnir:

* əhalinin alıcılıq qabiliyyətində azalma;
* əhalinin alıcılıq qabiliyyətinin aşağı olması səbəbindən ticarət dövriyyəsindəki azalma;
* tələbin elastikliyi yüksək olan mallara tələbin azalması və elastikliyin az olduğu mallara tələbin artması;
* cəmiyyətin təbəqələşməsi xüsusilə sürətlə davam edir;
* puldan "uçuş" — əhalinin və biznesin vəsaitlərinin sürətləndirilmiş şəkildə maddi olması. Pulun ucuzlaşması şəraitində bazar münasibətləri subyektləri pulları mal və xidmətlərə köçürərək ən qısa müddətdə onlardan qurtulmağa çalışırlar. Sabit inflyasiya dövründə insanlar əmanətlərinin və cari gəlirlərinin ucuzlaşmaması üçün indi pul xərcləməli olurlar. Müəssisələr tam olaraq eyni şeyi edirlər - istehsal mallarına sərmayə qoymaq əvəzinə, özlərini inflyasiyadan qorumaq, səmərəsiz maddi dəyərlər (qızıl, qiymətli metal, daşınmaz əmlak) əldə edirlər.

Qezellin fikirlərinin effektivliyini təsdiqləmək üçün bir şəhərin təcrübəsi kifayət deyildir. Təcrübə zamanı Vörql şəhərində iqtisadi bərpa, araşdırılmamış digər amillərlə də müəyyənləşdirilə bilərdi. Məsələn, ümumi böhran və tənəzzül dövründə dövriyyənin artması bu tədbirlərin kifayət qədər sabit dövriyyə şəraitində müsbət təsir göstərəcəyi demək deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Текст «Естественного порядка» на нем. яз.
* Текст «Естественного порядка» на англ. яз
* Текст «Естественного порядка» на русском языке 
* The Natural Economic Order PDF формат на англ. языке
* Статья С. Голубицкого об идеях Гезелля