İzdiham psixologiyası

**İzdiham psixologiyası** (və ya **kütlə psixologiyası**) — sosial psixologiyanın bir alt sahəsidir və bir qrup insanın psixologiyasının həmin qrupdakı ayrı-ayrı fərdlərin psixologiyasından necə fərqləndiyini araşdırır. İzdiham psixologiyasının tədqiqi həm izdiham üzvlərinin fərdi hərəkətlərini və düşüncə proseslərini, həm də izdihamın kollektiv sosial varlıq kimi fəaliyyətini öyrənir. İzdiham davranışı əsasən deindividuasiya (şəxsin mənəvi məsuliyyət hissini itirməsi kimi başa düşülür)) və davranışın ümumiliyinə dair şəxsi təsəvvürlərlə şərtlənir; bu amillər izdihamın ölçüsü artdıqca güclənir. İzdiham psixologiyasının tanınmış nəzəriyyəçiləri arasında Qustav Le Bon, Qabriel Tarde və Ziqmund Freyd vardır. Bu nəzəriyyələrin bir çoxu bu gün normal və ya fövqəladə hallarda izdiham davranışını modelləşdirmək üçün sınaqdan keçirilir və tətbiq olunur. Bu simulyasiya tədqiqatlarının əsas məqsədlərindən biri izdiham sıxılmalarının və tapdalanmaların qarşısını almaqdır.

## Mənşəyi
Onun cinayətkarlığın irsi olduğunu və “anadangəlmə cinayətkar”ın zahiri görünüşünə görə müəyyən edilə biləcəyini irəli sürən bioloji kriminologiya nəzəriyyəsinə əsasən, Enriko Ferri cinayəti dəlilikdən daha dərin bir degenerasiya kimi qiymətləndirirdi; onun fikrincə, əksər ruhi xəstələrdə ilkin mənəvi hiss müəyyən dərəcədə qalır, lakin cinayətkarda bu hiss tamamilə məhv olur. Oxşar fikirlər Benedikt, Sergi və Marro tərəfindən də irəli sürülmüşdür. Fransız alimləri isə insan psixologiyasının mühit amilləri ilə izahını önə çəkərək, M. Anquilli sosial mühitin cinayətə təsirinin əhəmiyyətini vurğulamışdır. Professor Aleksandr Lakassan hesab edirdi ki, italyan məktəbinin atavistik və degenerativ nəzəriyyələri faktların şişirdilmiş və yanlış şərhidir; əsas amil sosial mühitdir. 

1889-cu ilin 10–17 avqust tarixlərində Parisdə keçirilən II Beynəlxalq Cinayət Antropologiyası Konqresində italyan məktəbinin bioloji nəzəriyyələri daha sərt tənqid olunmuşdur. İtalyan və fransız məktəbləri arasındakı ciddi fikir ayrılığı müzakirələrdə açıq şəkildə özünü göstərmişdir.
: “Professor Lombroso ‘anadangəlmə cinayətkar’ nəzəriyyəsi ilə əlaqədar olaraq epilepsiyanın rolunu vurğulayırdı. Professor Leons Pyer Manuvrier isə Lombrosonun nəzəriyyəsini artıq nüfuzdan düşmüş frenologiya elminin davamı kimi qiymətləndirirdi. "Manuvrier iddia edirdi ki, Lombrosonun müşahidə etdiyi anatomik anomaliyalar yalnız cinayətkarlarda deyil, dürüst insanlarda da mövcuddur və onların arasında fiziki fərq yoxdur. Baron Rafaele Qarofalo, Drill, Aleksandr Lakassan və Benedikt Lombrosonun nəzəriyyələrinə tam və ya qismən qarşı çıxmışdır. Puklize cinayətin səbəbini cinayətkarın sosial mühitə uyğunlaşa bilməməsində görürdü, Benedikt və onunla razılaşan Tarde isə fiziki qüsurların cinayətkar olmanın göstəricisi olmadığını bildirirdilər.”

Bu kontekstdə italyan hüquqşünası Stsipion Siqele ilə fransız magistratı Qabriel Tarde arasında izdiham daxilində cinayət məsuliyyətinin necə müəyyənləşdirilməsi və kimin həbs olunmalı olduğu barədə mübahisə meydana çıxmışdır (Siqele, 1892; Tarde, 1890, 1892, 1901). Hər iki mütəfəkkir bu mövzuda erkən tədqiqatlar aparmışdır (Siqele “Cinayətkar izdiham”, Tarde isə “Müqayisəli cinayətkarlıq” əsərlərini yazmışdır).

İzdiham və onun davranışı haqqında ədəbiyyat daha əvvəl, 1841-ci ildə Çarlz Makkey tərəfindən yazılmış *[[ Fövqəladə xalq xəyalları və kütlənin dəlilikləri]]* kitabının nəşri ilə ortaya çıxmışdır. İzdihama münasibət İppolit Tenin altıcildlik *The Origins of Contemporary France* (1875) əsərinin nəşrindən sonra dəyişməyə başlamışdır. Xüsusilə Tainenin əsəri 1789-cu il inqilabı zamanı izdihamın hərəkətləri barədə müasirlərinin baxışlarına təsir göstərmişdir. Lakin sahəyə elmi maraq yalnız XIX əsrin ikinci yarısında sürətlə artmağa başlamışdır. Fransız həkimi və antropoloqu Qustav Le Bon bu sahənin ən təsirli nəzəriyyəçisi olmuşdur.

## Kütlə növləri

Kütlə növləri və kütləyə üzvlük məsələləri haqqında tədqiqatlar məhduddur və kütlə növlərinin təsnifatı ilə bağlı ümumi razılıq mövcud deyil. Son dövrlərdə iki alim – Mombuasse (1967) və Berlonghi (1995) kütlələri fərqləndirmək üçün onların mövcudluq məqsədinə diqqət yetirmişlər. Momboisse dörd növdən ibarət sistem hazırlamışdır: təsadüfi, ənənəvi, ifadəedici və aqressiv. Berlonghi isə kütlələri toplanma məqsədlərinə uyğun olaraq tamaşaçı, nümayişçi və qaçan kütlə kimi təsnif etmişdir.

Kütlələrin təsnifinə başqa bir yanaşma sosioloq Herbert Blumerin emosional intensivlik sistemidir. O, kütlələri dörd növə ayırır: təsadüfi, ənənəvi, ifadəedici və aktiv. Eyni zamanda və eyni məkanda sadəcə təsadüfən toplaşmış insanlar qrupu təsadüfi kütlə adlanır. Bu tip kütlə real kollektiv identikliyə, uzunmüddətli məqsədə və ya ortaq əlaqəyə malik olmur. Müəyyən bir səbəblə bir araya gələn insanlar qrupu isə ənənəvi kütlə adlanır. Bu insanlar teatr tamaşasına, konsertə, film nümayişinə və ya mühazirəyə gələ bilərlər. Erix Quda görə, ənənəvi kütlələr çox vaxt müəyyən qaydalar çərçivəsində və nisbətən strukturlaşdırılmış şəkildə davranırlar; adından da göründüyü kimi, onlar əsl kollektiv davranış nümayiş etdirmirlər. İnsanların yalnız öz emosiyalarını və həyəcanlarını ifadə etmək üçün toplandığı qrup ifadəedici kütlə adlanır. Siyasi namizədin mitinqi, dini ayinlər və Mardi Gras kimi bayramlar buna nümunədir. Aktiv kütlə isə talan və ya zorakılıq kimi dağıdıcı davranışlar nümayiş etdirən, ifadəedici kütlədən daha radikal hərəkətlər edən kütlədir. Aktiv kütlənin əsas nümunələrindən biri mob adlanan, yüksək emosional vəziyyətdə olan və zorakılıq törədən və ya törətməyə hazır olan qrupdur. Kütlənin emosional intensivliyi zamanla dəyişə bilər və buna görə də o, bu dörd növdən hər hansı birinə aid edilə bilər.

Ümumilikdə kütlə psixologiyası üzrə tədqiqatçılar daha çox kütlələrin mənfi tərəflərinə diqqət yetirmişlər, lakin bütün kütlələr qeyri-sabit və ya mənfi xarakter daşımır. Məsələn, sosialist hərəkatının ilkin dövrlərində insanlardan bazar günü geyimlərini geyinərək küçələrdə sakit şəkildə yürüş etmələri xahiş olunurdu. Daha müasir nümunə kimi Vətəndaş Hüquqları hərəkatı zamanı keçirilən oturaq etirazları göstərmək olar. Kütlələr öz sosial-mədəni mühitlərinin ideologiyalarını həm əks etdirə, həm də onlara meydan oxuya bilər. Onlar həmçinin müvəqqəti icmalar yaradaraq inteqrativ sosial funksiyalar da yerinə yetirə bilirlər.

Kütlələr aktiv (“mob”) və ya passiv (“auditoriya”) kimi müəyyən edilə bilər. Aktiv kütlələr isə öz növbəsində aqressiv, qaçış xarakterli, əldəetmə yönümlü və ya ifadəedici qruplara bölünə bilər. Aqressiv kütlələr çox vaxt zorakı olur və diqqətləri kənara yönəlir. Buna futbol iğtişaşları, 1992-ci il Los-Anceles iğtişaşları və 2011-ci il İngiltərə iğtişaşları kimi hadisələr nümunədir. Qaçış xarakterli kütlələr isə təhlükəli vəziyyətdən çıxmağa çalışan çoxlu sayda insanla xarakterizə olunur, məsələn 2021-ci ilin noyabrında baş vermiş Astroworld Festivalında əzilmə hadisəsi. Kütlə ilə bağlı hadisələr media tərəfindən tez-tez “panika”nın nəticəsi kimi təqdim olunur, lakin bəzi mütəxəssislər medianın panikanı əsas səbəb kimi göstərməsini tənqid etmişlər və qeyd etmişlər ki, real panika xüsusilə yanğın hallarında nisbətən nadir baş verir, kütlə fəlakətlərində əsas amillər isə infrastrukturun quruluşu, kütlə sıxlığı və kommunikasiya problemləridir. Əldəetmə yönümlü kütlələr çoxlu sayda insanın məhdud resurslar uğrunda mübarizə apardığı hallarda yaranır. İfadəedici kütlə isə aktiv məqsədlə toplaşmış digər böyük insan qruplarını əhatə edir. Vətəndaş itaətsizliyi aksiyaları, rok konsertləri və dini toplantılar bu kateqoriyaya daxildir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Borch, Christian. *The Politics of Crowds: An Alternative History of Sociology*. Cambridge University Press 2012, 
* Buford, Bill. *Among the Thugs: The Experience, and the Seduction, of Crowd Violence*. New York, NY: W. W. Norton & Co., Inc. (1990)
*
* Challenger, R., Clegg, C. W., & Robinson, M. A. (2009). Understanding crowd behaviours. Multi-volume report for the UK Government's Cabinet Office. London: Cabinet Office. http://www.cabinetoffice.gov.uk/resource-library/understanding-crowd-behaviours-documents
* Johnson, Norris R. "Panic at 'The Who Concert Stampede': An Empirical Assessment." Social Problems. Vol. 34, No. 4 (October 1987): 362–373.
* Le Bon, Gustave (1895) Psychology of Crowds. [Improved edition www.sparklingbooks.com.]
* 
*
* Everett Dean Martin, *The Behavior of Crowds, A Psychological Study*, Harper & Brothers Publishers, New York, 1920.
* Mc Phail, Clark, *The Myth of the Madding Crowd*, New York, Aldine de Gruyter, 1991.
* Serge Moscovici
**  *Psychologie des minorités actives*, P.U.F., 1979
**  *L'Age des foules: un traité historique de psychologie des masses*, Fayard, 1981 (about Gustave Le Bon's invention of crowd psychology and Gabriel Tarde)
*Howard Rheingold, *Smart Mobs: The Next Social Revolution*, 2003
*James Surowiecki, *The Wisdom of Crowds: Why the Many Are Smarter Than the Few and How Collective Wisdom Shapes Business, Economies, Societies and Nations*, 2004.
* Jaap van Ginneken, *Crowds, psychology and politics 1871–1899*, New York: Cambridge University Press, 1992.
* Jaap van Ginneken, *Kurt Baschwitz – A Pioneer of Communication Studies and Social Psychology.* Amsterdam: Amsterdam University Press, 2017.