open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ağçubuq söyüd

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Boyu 10 m-ə, diametri 12 sm-ə çatan alçaq boylu ağac və ya uca boylu koldur. Budaqları qonur-yaşıl və ya zeytun rəngində olub, elastikdir. Hündürlüyü 5-6 sm-ə qədər olan kol və ya nadir halda ağacdır. Budaqları nazik, elastikdir, zeytun və ya qonurtəhər-yaşıl rəngdədir. Tumurcuqları yumurtaşəkilli, sivri və çılpaqdır. Yalançı zoğları uzun müddət qalan, böyrəkşəkilli və ya yumurtaşəkillidir, dişlidir. Yarpaqları neştərvari, uzunsovneştərvari, elliptik və ya ensiiz elliptikdir, uzunluğu 4-13 sm, eni 0,5-3 sm-dir, qısa sivriləşmiş, qaidə hissəsinə doğru pazşəkilli və ya qövsşəkilli daralmış, kənarları vəzili-mişarvaridir, çılpaqdır, üst tərəfdən tünd yaşıl, alt tərəfdən adətən boz və ya ağımtıl göy rəngdədir, qırmızımtıl və ya sarımtıl rəngli nəzərə çarpan orta damarı vardır. Sırğaları yarpaqların əmələ gəlməsindən sonra açılır, illik budaqların sonunda əmələ gəlir, qaidə hissəsində xırda yarpaqlarladır. Qutucuq çılpaqdır, qısa saplaq üzərindədir və uzunluğu 5 mm-ə yaxındır. Aprel ayında çiçəkləyir, aprel-may aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Samur-Şabran ovalığı, BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, Kür-Araz ovalığı, Kür düz., KQ cənub, Naxçıvanın dağlıq ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Çayların sahilində, suvarma kanallarının yanında rast gəlini

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Qabığında aşı maddəsi vardır. Qabıq və yarpağından sarı rəng alınır. Dekorativ və balverən bitkidir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Babil söyüdü

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Vətəni İran və Çindir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 15 m-ə, gövdəsinin diametri 60 sm-ə çatan ağacdır. Çətiri uzun, nazik, elastiki, sallaq budaqlardan ibarət sarımtıl-yaşıldır. Yarpaqlarının alt tərəfi tüklü olub, sonralar hər iki tərəfi çılpaqlaşır. Yarpaq ayasının uzunluğu 9-16 sm, eni 1-2,5 sm-dir, neştərvari-хətvari və ya uzunsov-neştərvaridir, ucuna doğru uzun və çəpəki sivridir, qaidəsinə doğru isə tədricən daralır, kənarları хırda mişardişlidir, üst tərəfi tünd-yaşıl, alt tərəfi göyümtüldür. Uzunluğu 1 sm-ə qədər olan yarpaqaltlıqları neştərşəkilli, sivri, tüklü, yanları dişli olub, çoх vaхt damarlıdır və erkən tökülür. Çiçəkləri bircinslidir. Erkəkcikləri 2, sərbəst, qaidəyə yaхın hissəsi tüklüdür. Yumurtalığı oturaq və çılpaqdır. Erkəkcikli çiçəklərdə çiçək ballığı 2, dişicikli çiçəklərdə 1-dir.

## Ekologiyası
Küləyə, istiyə davamlıdır, yazda tez yarpaqlayır. Göllərin, yolların, kənarlarında bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeronda, Lənkəranda, Kür-Araz və Samur-Dəvəçi ovalıqlarında rast gəlinir.

## İstifadəsi
Bəzi yerlərində dekorativ ağac kimi becərilir. Göllərin, yolların, kanalların kənarlarında хüsusən yaraşıqlı görünür.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İngiltərə Milli Futbol Superkuboku

## Tarixi
1898/99-cu ildə İngiltərədə Şerif London Super kuboku (Sheriff of London Charity Shield) yarandı. Bu turnir peşəkar futbolçularla həvəskarlar arasında oynanılırdı. Bu kubok 1908/09-cu ildə futbol assosiasiyasının xeyriyyəçilik kuboku (The Football Association Charity Shield) kimi əvəz edilərək yarandı. Super kubokda 1-ci dvizion liqasının qalibi ilə cənub liqasının qalibi oynayırdı. İlk Super kubok "Mançester Yunayted"lə (1-ci dvizionun çempionu) "Kuinz Park Reyncers" (Cənub liqasının çempionu) arasında oynanıldı. Əsas vaxt 1:1 hesabı ilə başa çatdı. Əlavə vaxtda "Mançester Yunayted" 3 top vuraraq ilk İngiltərə Super kubokunun qalibi oldu.

1913-cü ildə turnirin formatı dəyişildi.

Super kubokda həvəskarlarla peşəkar futbolçular oynamağa başladı. 1914-cü ildən 1919-cu ilə qədər Super kubok 1-ci Dünya Müharibəsinə görə dayandırıldı.

İlk dəfə olaraq 1921-ci ildə Super kubokda futbol liqasının qalibi İngiltərə kubokunun qalibinə qarşı oynadı. Lakin yenidən kubokun formatı dəyişdirildi. Və həvəskarlarla peşəkar futbolçular arasında oynanmağa başlandı. 1930-cu ildə yenidən kubokun formatı dəyişdirilərək futbol liqsının çempionu ilə İngiltərə kubokunun sahibi arasında oynanılmağa başladı. Bu format 1950-ci ilə qədər dəyişdirilmədi. Onu da qeyd edim ki, 1939–47-ci illərdə İngiltərə Super kuboku II Dünya Müharibəsinə görə keçirilməyib. Bu formatda yeganə fərqlilik 1950-ci ildə oldu. Həmin il Super kubokda dünya çempionatı obrazı şəklində İngiltərə yığması Futbol assosiasiyasına qarşı oynadı və 4:2 hesabı ilə qalib gəldi.

İngiltərə Super kuboku futbol mövsümü başlamamış oynanılır. Bu kubok 1974-cü ildən "Uembli" stadionunda keçirilir. Yalniz 2001 və 2006 – illərdə yenidən qurma işləri ilə əlaqədar olaraq Super kubok Cardiffdə "Millenium" stadionunda keçirilib.

İngiltərə Super kubokunun son qalibi "Mançester Yunayted" olub. 10 avqust 2008-ci ildə keçirilən oyunda "Mançester Yunayted"lə "Portsmut" qarşılaşıb. Bu 1996-cı ildən bəri ilk hadisə idi ki, Super kubokda "böyük dördllük" komandası oynamırdı. Oyunda hesab açılmadı. 11 metrlik zərbələrdə isə "Mançester Yunayted" 3:1 hesabı ilə qalib gəldi.

"Mançester Yunayted" ən çox İngiltərə Super kubokunu qazanan komandadır. "Mançester Yunayted" 21 dəfə (Qeyd edim ki, bu kuboku Livepul 15, Arsenal 12 dəfə qazanıb) bu kuboku başı üzərinə qaldırıb. Bunlardan 8 – ni 4 dəfə ardıcıl 2 il qalib olaraq qazanıb. Ancaq hələ heç vaxt 3 il ardıcıl olaraq bu kubokun qalibi olmayıb. Artıq təxminən saat yarımdan sonra başlayacaq oyunda "Mançester Yunayted" bu rekordu vurmağa çalışacaq. Əgər "Mançester Yunayted" bu gün qalib olarsa, bu Rayan Giqqz üçün də yeni bir rekord olacaq. Çünki Rayan Giqqz İngiltərə Super kubokunu ən çox qazanan oyunçudur. Giqqz bu kuboku nə az, nə çox düz yeddi dəfə (1993, 1994, 1996, 1997, 2003, 2007, 2008) başı üzərinə qaldırıb.
Vegetativ orqanlar

**Vegetativ orqanlar** — bitkilərdə fərdi yaşayışa kömək edən orqanlara aiddir.

Ali bitkilərdə kök, yarpaq və gövdə vegetativ orqanlardır. **Kökün** vəzifəsi bitkini torpağa bərkitmək, torpaqdan suyu və suda həll olunmuş mineral maddələri sormaq, həmçinin maddələri bitkinin yerüstü hissəsinə ötürməkdir. Vegetativ orqanlar bitkinin mühüm orqanlarıdır.

**Yarpaqların** əsas vəzifəsi bitkilərə lazım olan üzvü maddələri hazırlamaq, suyu buxarlandırmaq və qaz mübadiləsini təmin etməkdir. Yarpaqda əmələ gələn üzvi maddələr hesabına bitki öz bədənini qurur.

**Gövdə,**üzərində yarpaqları əlverişli vəziyyətdə saxlayan və torpaqdan alınan qida maddələrinin yarpağa, yarpaqda hazırlanna üzvü maddələri isə köklərə və başqa orqanlara keçirən orqandır. Gövdənin əsas funksiyaları bitkinin kökü ilə yarpaqları arasında əlaqə yaratmaq və yarpaqları işığa çıxarmaqdır. Gövdənin üzərində yarpaqlar və tumurcuqlar olan cavan hissəsi zoğ *adlanır.* Bunlar ağac və kol bitkilərində əsas gövdə və budaqlardan fərqlənir.

İbtidai bitkilərdə vegetativ orqanların vəzifəsini talloma görür. Bunlarda bitkinin bədəni kök, gövdə və yarpaq kimi orqanlara çox az ayrılır.

## Generativ orqanlar(genezis-çoxalma)
Cinsi çoxalma prosesində iştirak edən orqanlara çiçək, toxum və meyvə aiddir.

**Çiçək** şəklini dəyişmiş və qısalmış zoğdur. Əsas hissələri "dişicik" (dişi cinsiyyət orqanı) və "erkəkcik" (erkək cinsiyyət orqanı). Bu hissələrdə əmələ gələn cinsiyyət hüceyrələri birləşərək *ziqot* (yunan dilində birləşən cütlük deməkdir) yaradır. Ziqotdan isə bitkiyə başlanğıc verən "rüşeym" əmələ gəlir.

Toxum içərisində rüşeymə və ehtiyat qida maddəsinə malik orqandır.

Meyvəyanlığı toxumu xarici təsirlərdən qoruyur və onun yayılmasını təmin edir.
Uzunayaqkimilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan infradəstəsi.

## Təsnifatı
* Uzunayaqkimilər (*Scincomorpha*) infradəstəsi
**  Uzunayaqlar (*Scincidae*) fəsiləsi
**  Əsl kərtənkələlər (*Lacertidae*) fəsiləsi
**  Teyidlər (*Teiidae*) fəsiləsi
**  Qurşaqquyruqlar (*Cordylidae*) fəsiləsi
**  Herrozavrlar və ya Afrika herrozavrları (*Gerrhosauridae*) fəsiləsi
**  ?Gimnoftalmuslar (*Gymnophthalmidae*) fəsiləsi
**  Gecə kərtənkələləri (*Xantusiidae*) fəsiləsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İquanalar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan yarımdəstəsi.

## Təsnifatı
* İquanalar (*Iguania*) yarımdəstəsi
**  Aqamakimilər (*Agamidae*) fəsiləsi
**  Buqələmunkimilər (*Chamaeleonidae*) fəsiləsi
**  Dəbilqəli kərtənkələlər (*Corytophanidae*) fəsiləsi
**  ?Xaltalı iquanlar (*Crotaphytidae*) fəsiləsi
**  Qaraquyruq iquanlar (*Hoplocercidae*) fəsiləsi
**  İquanakimilər (*Iguanidae*) fəsiləsi
**  Maskalı iquanlar (*Leiocephalidae*) fəsiləsi
**  Leyozaurlar (*Leiosauridae*) fəsiləsi
**  Liolemidlər (*Liolaemidae*) fəsiləsi
**  Madaqaskar iquanları (*Opluridae*) fəsiləsi
** ? Qurbağayabənzər kərtənkələlər (*Phrynosomatidae*) fəsiləsi
**  Anolislər (*Polychrotidae*) fəsiləsi
** ? Tilquyruq iquanlar (*Tropiduridae*) fəsiləsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gekkonkimilər

**Gekkonkimilər** () — Pulcuqlular dəstəsinə aid infradəstə.
## Təsnifatı
* Gekkonkimilər (*Gekkota*) infradəstəsi
**  Gekkonlar (*Gekkonidae*) fəsiləsi
**  Pulcuqayaqlar (*Pygopodidae*) fəsiləsi
**  Qurdvari kərtənkələlər (*Dibamidae*) fəsiləsi
Koramalkimilər

**Koramalkimilər** () — Pulcuqlular dəstəsinə aid infradəstə.

## Təsnifatı
* Koramalkimilər (*Anguimorpha*) və ya (*Diploglossa*) infradəstəsi
**  Koramallar (*Anguidae*) fəsiləsi
**  Ayaqsız kərtənkələlər (*Anniellidae*) fəsiləsi
**  Ksenozavrlar (*Xenosauridae*) fəsiləsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Varankimilər

**Varankimilər** () — Pulcuqlular dəstəsinə aid infradəstə.

## Təsnifatı
* Varankimilər (*Varanoidea*) infradəstəsi
**  Əsl varanlar (*Varanidae*) fəsiləsi
**  Qulaqsız varanlar (*Lanthanotidae*) fəsiləsi
**  Zəhərdişlər (*Helodermatidae*) fəsiləsi
**  Mozazavrlar (*[[Mosasauridae]]*) fəsiləsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aqamakimilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Arealı
Aqamakimilər fəsiləsinin nümayəndələrinə Avropada, Asiyada (Malay arxipelaqı daxil olmaqla), Afrikada (Madaqaskardan başqa) və Avstraliyada rast gəlinir. Onlar müxtəlif biotoplarda yaşayır və fərqli şəraitlərə asanlıqla uyğunlaşırlar. Çöllərdə, meşəlik ərazilərdə, səhralarda, su anbarlarının sahillərində və dağlarda yaşayırlar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Buqələmunkimilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Şəkillər

Chameleon in Berenty Madagascar 0002.JPG|
Chameleon - Tanzania - Usambara Mountains.jpg|
Caméléon Madagascar 02.jpg|
Cameleon Tunisie.jpg|
Chamaeleo chamaeleon Frightened thus black.JPG|
Chamäleon2.jpg|
Chameleon India.jpg|


## İstinadlar

## Həmçinin bax
Madaqaskar iquanları

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Təsnifatı
* *[[Chalarodon]]* cinsi
** *[[Chalarodon madagascariensis]]*
* *[[Oplurus]]* cinsi
** *[[Oplurus cuvieri]]*
** *[[Oplurus cyclurus]]*
** *[[Oplurus fierinensis]]*
** *[[Oplurus grandidieri]]*
** *[[Oplurus quadrimaculatus]]*
** *[[Oplurus saxicola]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qurbağayabənzər kərtənkələlər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Təsnifatı
* *[[Callisaurus]]* cinsi
* *[[Cophosaurus]]* cinsi
* *[[Holbrookia]]* cinsi
* *[[Petrosaurus]]* cinsi
* *[[Phrynosoma]]* cinsi
* *[[Sator]]* cinsi
* *[[Sceloporus]]* cinsi
* *[[Uma]]* cinsi
* *[[Urosaurus]]* cinsi
* *[[Uta]]* cinsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Keçəl (oyun)

**Keçəl** — Azərbaycanda əsasən yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə, xüsusilə də Novruz bayramı ərəfəsində uşaq və gənclər arasında geniş şəkildə oynanılan qədim xalq oyunlarından biri.

## Mənbə
* Novruz bayramı ensklopediyası. Bakı-2008 (Şərq-Qərb). səh.108.
Cılız koramal

**Cılız koramal** () — Pulcuqlular dəstəsinin koramallar fəsiləsinə aid növ.

Bu, ayaqsız kərtənkələdir. Kərtənkələnin uzunluğu 50 sm-ə çatır ki, bunun da 30 sm-i bədəninin uzunluğudur. Erkəklərin quyruğu dişilərə nisbətən uzun olur. Erkəkləri qəhvəyi, boz və ya bürünc rəngində olur. Dişilərin rəngi erkəklərə nisbətən solğun olur.

Dişilərdən fərqli olaraq, erkəklərin qarnında tünd ləkə və zolaqlar olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Koramallar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

Bu fəsiləyə 12 cins və 120-yə yaxın növ daxildir. Koramallara Avrasiyada və Amerikada rast gəlinir.

Koramallar növ müxtəlifliyinə görə kərtənkələlərin rəngarəng fəsiləsidir. Onların içərisində cılız koramal kimi ilanaoxşar ayaqsız kərtənkələlər, eləcə də hər birində 5 barmaq olan dörd ətrafa malik adi növləri var. Bütün koramallarda pulcüqlar kiçik sümük lövhəciklərlə birləşmişlər. Koramallar görünüşcə gürzəyə çox bənzəyirlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əl-Əfuv

**Əl-Əfuv** (ər. **العفو**) — Allahın adlarından biri.

Əgər yaxşı bir əməli aşkara çıxarsanız, yaxud onu gizlətsəniz və ya bir pisliyi əfv etsəniz (Allah onları bilər). Həqiqətən, Allah bağışlayandır, qüdrət sahibidir! (Nisa Surəsi, 149)

İnsan, yaradılış etibarıyla səhv etməyə meyilli varlıqdır. Hər an, bir çox mövzuda qüsurlu düşünə bilər, səhv bir qərar verə bilər, xətalı rəftar göstərə bilər. Ancaq insanı yaradan və ondakı bu çatışmamazlıqları bilən Allah, edilən səhvləri də əfvedicidir. Allahın "əfvediciliyi" olmasa heç bir insanın cənnətə girməyi mümkün olmazdı. Bu gerçəyə Quranda açıqça diqqət çəkilmişdir:

Əgər Allah insanları zülmləri üzündən cəzalandırsaydı, yer üzündə heç bir canlını sağ buraxmazdı. Lakin (Allah) onlara müəyyən müddət (ömürlərinin sonunadək) möhlət verər. Əcəlləri gəlib çatdıqda isə (ondan) bircə saat belə nə geri qalar, nə də irəli keçə bilərlər. (Nəhl Surəsi, 61)

Lakin unutmamaq lazımdır ki, Allahın əfvediciliyi səmimi qulları üçün keçərlidir. O, Özünə içdən yönəlib dönən insanların günahlarını əfv edər. Əhəmiyyətli olan insanın səmimi olub, qəti bir qərarlılıqla tövbə etməsidir. Yoxsa tövbə edib təkrar-təkrar əvvəlki səhvlərinə  geri qayıdanların və etdiklərindən həqiqi bir peşmanlıq hiss etməyənlərin tövbəsini qəbul etməyəcəyini Allah bir ayədə belə bildirir:

Allah yanında yalnız o kəslərin tövbəsi qəbul olunar ki, onlar nadanlıq ucundan pis bir iş gördükdən sonra dərhal tövbə edərlər. Allah belələrinin tövbəsini qəbul edir! Həqiqətən, Allah (hər şeyi) biləndir, hikmət sahibidir! (Nisa Surəsi, 17)

## İstinadlar
Axir (islam)

**Əl-Axir** (ər. **الآخر**) — Allahın adlarından biri.

Varlığının sonu olmayan, bütün varlıqların həyatı son tapsa da varlığı daimi olan, deməkdir.

Əvvəl də, axır da, zahir də, batin də Odur. O, hər şeyi biləndir! (Allah Öz əzəli elmi və qüdrəti ilə hər şeyi görüb bildiyi halda, Özü görünməz, dərkolunmazdır. Allahın varlığı aşkar, mahiyyəti isə tamamilə gizlidir).

Allah kainatı yoxluqdan yaradıb və onu ən sonda yenə əvvəlki vəziyyətinə qaytaracaq, yox edəcəkdir. Yox olmayacaq heç bir əşya, ölümsüz olan heç bir canlı mövcud deyil. Dünyadaki bütün canlılar doğar və ölərlər, hər şeyin bir ömrü, müddəti var. Halbuki Quranda bildirildiyi kimi Allah əvvəldir, axırdır yəni başlanğıcı olmadığı kimi sonu da yoxdur. Hər şey yox olduqdan sonra baqi qalacaq olan da Odur.

Ömrü və zamanı yaradan Allah maddəyə aid bütün bu xüsusiyyətlərdən uzaqdır. O, əvvəli və sonrası olmayandır. Sonsuzluğun sahibi, zamanın və məkanın üstündə olan Allahdır. Nəticədə kainat təkrar başlangıc nöqtəsinə dönəcək, canlı-cansız heç bir şey qalmayacaqdır. Yalnız Allahın varlığı baqi qalacaqdır. Allah bu həqiqəti Quranda bu cür bildirir:

(Yer) üzündə olan hər kəs fanidir (ölümə məhkumdur).

Ancaq əzəmət və kərəm sahibi olan Rəbbinin zatı baqidir.

## İstinadlar
Əl-Əliyy

**Əl-Əliyy** (ər. **العلي**) — Allahın adlarından biri.

(Heç bir bəşər övladına Allahla danışmaq müyəssər olmaz, çünki bəşər övladı olan peyğəmbərlər maddi aləmdə, zaman və məkan daxilində olduqları halda, Allah qeyri-maddidir, zaman və məkan xaricindədir. Allahla onlar arasında minlərlə zülmət və nur pərdəsi vardır. Buna görə də Allahın peyğəmbərlərlə bir yerdə qarşı-qarşıya durub danışması qeyri-mümkündür). Allah bəşər övladı ilə (Musanın anası ilə olduğu kimi) ancaq vəhylə (ilham və röya ilə), yaxud (Musa kimi) pərdə arxasından danışar (Allahın kəlamı eşidilər, amma Özü görünməz). Və ya bir elçi (mələk) göndərər ki, o da Allahın izni ilə (göndərildiyi kimsəyə) Onun istədiyini vəhy edər. Həqiqətən, O (hər şeydən) ucadır, hikmət sahibidir! (Şura Surəsi, 51)

Allah Quranda Özünü bizə tanıdıb: Bütün aləmləri yaradan, kainatın tək hakimi olan Allah Ucadır. Göylərin, yerin və bu ikisi arasında olanların yeganə sahibi Odur. Ondan başqa ilah yoxdur, Allah insanların şirk qoşduqlarından çox Ucadır. Bütün mülk Allaha aiddir; O, hər şeyə gücü çatandır. O, Uca məqamların da sahibidir. Allah aləmlərdən münəzzəhdir.

Şübhəsiz "ən gözəl adlar" Allaha aid olduğu üçün Onu əskiksiz olaraq tərif etmək bir insan üçün mümkün deyil. Allahı ancaq Özünün bizə bildirdiyi qədər tanıya bilirik, Ucalığını ancaq Quran ayələriylə təqdir edə bilirik. Allah, bir ayəsində Öz Ucalığını bu cür tərif edib:

Allah başqa heç bir tanrı yoxdur. (Zatı və kamal sifətləri ilə hər şeyə qadir olub bütün kainatı yaradan və idarə edən, bəndələrini dolandıran və onların işlərini yoluna qoyan) əbədi, əzəli varlıq Odur. O nə mürgü, nə də yuxu bilər. Göylərdə və yerdə nə varsa (hamısı) Onundur. Allahın izni olmadan (qiyamətdə) Onun yanında (hüzurunda) kim şəfaət (bu və ya digər şəxsin günahlarının bağışlanmasını xahiş) edə bilər? O, bütün yaranmışların keçmişini və gələcəyini (bütün olmuş və olacaq şeyləri) bilir. Onlar (yaranmışlar) Allahın elmindən Onun Özünün istədiyindən başqa heç bir şey qavraya bilməzlər. Onun kürsüsü (elmi, qüdrət və səltənəti) göyləri və yeri əhatə etmişdir. Bunları mühafizə etmək Onun üçün heç də çətin deyildir. Ən uca, ən böyük varlıq da Odur! (Bəqərə Surəsi, 255)

## İstinadlar
Bibiheybət

**Bibiheybət**, **Xanlar** (1936–1992) — Bakının Səbail rayonunda şəhər tipli qəsəbə. Bakının qədim kəndlərindən biri.

## Tarixi

XX əsrin əvvəllərinə qədər Şıx, 1936-cı ildə Xanlar adı verilmiş və qəsəbə statusu almışdır. 1992-ci il 29 aprel tarixində Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin Milli Şurasının qərarı ilə Bakı şəhəri Səbail rayonu **Xanlar** qəsəbəsinin adı dəyişdirilərək **Bibiheybət** qəsəbəsi adlandırılmışdır.

Əhalisi əsasən sənaye müəssisələrində və xidmət sahələrində çalışır. Qəsəbə uzun müddət neft hasilatı ilə tanınmışdır. Sosial obyektləri, idman kompleksləri, istirahət zonası, Bibiheybət məscidi var.

Səbail Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının Bibiheybət Qəsəbə Nümayəndəliyinin 2012-ci ilin yekunlarına həsr olunan yığıncağında Hesabat məruzəsi ilə çıxış edən Bibiheybət qəsəbə icra nümayəndəsi Anar Həsənli bildirmişdir ki, burada hazırda 2200 nəfər əhali yaşayır, 365 nəfər məcburi köçkün məskunlaşmışdır. 

## Mədəniyyəti
Burada XIII əsrdə tikilmiş Bibiheybət məscidi yerləşir.

## Xarici keçidlər
* Paytaxt qəsəbələrində abadlıq-quruculuq işləri genişləndirilir
* Bibiheybət: köhnə qəsəbənin yeni həyatı
*

## Həmçinin bax
* Səbail
* Bibiheybət məscidi

## İstinadlar
Badamdar

**Badamdar** — Bakının Səbail rayonunda qəsəbə.

## Haqqında
Şəhərin cənubunda yüksəklikdə yerləşmiş Badamdar qəsəbəsi vaxtı ilə məşhur yayla olmuşdur. Bakıdakı kənd və məskun yerlərin adları əksərən fars sözləri ilə düzəldiyindən Badamdar da farsca badam olan yer deməkdir. Dar fars dilində yer, məkan bildirir. Bəziləri bu sözün badam dər mənası verdiyini iddia edirlər. Guya Şubanı dağları arxasında Güldər dərəsi sözü kimi ismin axırına dər əlavə etməklə yaradılmışdır. Əlbəttə, bu səhvdir. Badamdar sözünü ruslar Patamdar kimi tələffüz etməklə bəzi rəsmi sənədlərdə də bu yerin adı Patamdar kimi yazılır.

1990-cı ildə qəsəbə statusu almışdır. Əhalisi 21,6 min nəfərdir. Əhalisi əsasən sənaye müəssisələrində və xidmət sahələrində çalışır. Sosial obyektləri və avtomobil bazarı vardır. Son illər Bakı şəhərinin böyük yaşayış massivinə çevrilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Badamdar yaylası
* Səbail
* Bakı
Əl-Əziz

**Əl-Əziz** (ər. **العزيز**) — Allahın adlarından biri.

(Ya Rəsulum!) Allahın peyğəmbərlərə verdiyi vədə xilaf çıxacağını sanma! Həqiqətən, Allah yenilməz qüvvət sahibi, intiqam sahibidir! (İbrahim Surəsi, 47)

Allahın 'Əziz' sifəti, Onun heç bir zaman məğlub edilə bilməyəcəyini, hər vaxt qalib olanın Özü olduğunu ifadə edir. Allah kainatda mütləq qüvvət sahibidir və Ondan üstün heç bir güc yoxdur.

Kainatdakı bütün nizamı, insanların sirrini qavramağa güc çatdıra bilmədikləri və ya yeni-yeni kəşf edə bildikləri hər cür qanunu yaradan Allahdır. Bunula yanaşı yer üzündə olan hər canlını yaradan da Odur. Allahın kainatda özünü göstərən sonsuz gücü və qüdrəti qarşısında, yaratdıqlarının acizliyi açıq-aşkardır. Yaratdığı bütün varlıqlar ancaq Onun əmriylə hərəkət edə bilir, həyatlarını davam etdirə bilir, müəyyən bir nizam içində var ola bilirlər.

Şübhəsiz bu acizlik yer üzünə hakim olduğunu zənn edən insan üçün də etibarlıdır. Bir insan nə qədər güclü, zəngin və etibar sahibi olsa da, Allah qarşısında acizdir, gücsüzdür. Nə malı, nə pulu, nə də ona etibar edən insanların sayı, onu Allahın əzabına qarşı qoruya bilməz. Ancaq Allaha təslim olan, Onun əmrlərinə uyğun yaşayan, razılığını qazanmağa çalışanlar xaric... Allah Quranda hər vaxt Öz tərəfdarlarına üstünlük verəcəyini vəd etmişdir. Ayələrdə belə buyurulmaqdadır:

Allah (lövhi-məhfuzda): "And olsun ki, Mən və peyğəmbərlərim qalib gələcəyik!" – deyə yazmışdır. Həqiqətən, Allah yenilməz qüvvət sahibi, qüdrət sahibidir! (Mübarizə Surəsi, 21)

Daha öncə insanları hidayət etmək üçün. Furqanı da O nazil etdi. Allahın ayələrini inkar edənlər şiddətli əzaba düçar olacaqlar. Allah yenilməz qüvvət, intiqam sahibidir! (Ali-İmran Surəsi, 4)

Allah Özündən başqa heç bir tanrı olmadığına şahiddir. Mələklər və elm sahibləri də haqqa-ədalətlə boyun qoyaraq (haqqa tapınaraq) o qüvvət, hikmət sahibindən başqa ibadətə layiq heç bir varlıq olmadığına şəhadət verdilər. (Ali-İmran Surəsi, 18)

(Ya Peyğəmbərim!) Onların (kafirlərin boş, mənasız) sözləri səni kədərləndirməsin. Yenilməz izzət (qüvvət) bütövlükdə yalnız Allaha məxsusdur. O, (hər şeyi) eşidəndir, biləndir! (Yunus Surəsi, 65)

## Mənası
Tayı-bərabəri olmayacaq qədər dəyərli, şərəfli, güclü və məğlubedilməz olan, daim qalib gələn izzət sahibi deməkdir.

Qurani-Kərimdə buyurulur: "(Gecənin zülmətindən) səhəri yarıb çıxaran, gecəni bir istirahət vaxtı, günəşi və ayı (vaxt üçün) bir ölçü vasitəsi edən də Odur. (Bütün) bunlar yenilməz qüvvət sahibi (əl-Əziz), (hər şeyi) bilən Allahın təqdiridir (əzəli hökmüdür)".

## Mənbə
*Hazırladı: **Güney Həsənova**, *"Cəmiyyət və Din" qəzeti*, 2010-cu il.

## İstinadlar
Əl-Əzim

**Əl-Əzim** (ər. **العظيم**) — Allahın adlarından biri. 

Göylərdə və yerdə nə varsa (hamısı) Onundur! O, (hər şeydən) ucadır, (hər şeydən) uludur! (Şura Surəsi, 4)

Allahın böyüklüyü və əzəməti şübhəsiz bir insanın anlayışının çox üstündədir. Lakin insan yenə də öz ağılının sərhədləri daxilində Allahın nə qədər güclü və qüdrətli olduğunu görə bilər, anlaya bilər. Çünki bütün kainat Allahın böyüklüyünü göstərən saysız örnəklə doludur. İnsan yalnız içində yaşadığı dünyanı bir az araşdırsa, hər şeyi yaradan Allahın əzəmətini hiss edəcək.

Ağırlığı tonlarla olan buludları daşıyan səma, min metrlərlə yüksəyə uzanan dağlar, içlərində milyonlarla növ canlının olduğu dənizlər, çaxan şimşək və onun ardından gələn göy gurultusu və Allaha boyun əymiş milyardlarla canlı… Bunlar və burada sayıla bilməyən saysız detal Allahın böyüklüyünün açıq dəlillərindəndir.

Bir də dünyanın bir az xaricinə çıxıb düşünək. Belə bir nümunə kainatı yaradan sonsuz əzəmət sahibi Rəbbimizi bir az daha dərin qavramağımıza kömək olacaq:

Kainat adını verdiyimiz sərhədsiz bir məkan içində yaşayırıq. Bu gün elm adamlarının çata bildikləri məlumat səviyyəsinə görə bu kainat, içində milyardlarla qalaktikanı saxlayır. Yaxşı bu qalaktikaların içində nələr var? Yenə, elmin bizə bildirdiyinə görə, hər qalaktikanın içində milyardlarla ulduz olduğunu bilirik. Biz də içində milyardlarla ulduz ehtiva edən milyardlarla qalaktikadan birinin içində, Dünya adı verilən və saatda 1670 km. sürətlə heç dayanmadan dönən bir planet üzərində yaşayırıq. Və şübhəsiz bu rəqəmlərlə düşünüldüyündə, kainatın içindəki varlığımızın, bir toz zərrəciyinin dünya içindəki varlığıyla belə müqayisə edilə bilməyəcək dərəcədə olduğu aydın olacaq.

İnsan, səmimi olaraq düşündüyündə də milyardlarla qalaktikanı yaradan və bütününü idarəsi altında tutan Rəbbimizin əzəmətini dərk edə bilər. Rəbbimiz bütün kainatı yaradan, milyardlarla ulduzu saxlayan, milyardlarla qalaktikanın hamısını idarəsi altında saxlayan böyük bir gücün sahibidir. Allah, Öz üstün sifətlərini bir ayədə belə xəbər verməkdədir:

Allah… Ondan başqa heç bir tanrı yoxdur. (Zatı və kamal sifətləri ilə hər şeyə qadir olub bütün kainatı yaradan və idarə edən, bəndələrini dolandıran və onların işlərini yoluna qoyan) əbədi, əzəli varlıq Odur. O nə mürgü, nə də yuxu bilər. Göylərdə və yerdə nə varsa (hamısı) Onundur. Allahın izni olmadan (qiyamətdə) Onun yanında (hüzurunda) kim şəfaət (bu və ya digər şəxsin günahlarının bağışlanmasını xahiş) edə bilər? O, bütün yaranmışların keçmişini və gələcəyini (bütün olmuş və olacaq şeyləri) bilir. Onlar (yaranmışlar) Allahın elmindən Onun Özünün istədiyindən başqa heç bir şey qavraya bilməzlər. Onun kürsünü (elmi, qüdrət və səltənəti) göyləri və yeri əhatə etmişdir. Bunları mühafizə etmək Onun üçün heç də çətin deyildir. Ən uca, ən böyük varlıq da Odur! (Bəqərə Surəsi, 255)

## İstinadlar
Əl-Bəsir

**Əl-Bəsir** (ər. **البصير**) — Allahın adlarından biri. Hər şeyi görən .

Məgər onlar başları üstündə (səf çəkib) qanad çalaraq (qanadlarını açıb-yumaraq) uçan quşları görmürlərmi? Onları (göydə) ancaq Rəhman (olan Allah) saxlayır. Həqiqətən, O, hər şeyi görəndir! (Mülk Surəsi, 19)

İnsanın görmə tutumu şübhəsiz çox məhduddur. Çılpaq gözlə görə biləcəyi məsafə ən çox bir neçə kilometr kənarıdır. Üstəlik bu da ancaq açıq bir havada, yüksək bir yerdən baxırsa mümkün olar. Ancaq şərtlər nə qədər uyğun olsa da görə bildiyi ən uzaq yer/yeyər onun üçün puslu bir görünüşdən başqa bir şey deyil.

İnsan bəzi vəziyyətlərdə -xüsusilə də tək qaldığı zaman) özünü də heç kimin görə bilməyəcəyini zənn edər. Gizli bir iş edərkən, saxlanarkən, ətrafında heç kim yoxsa görülmədiyindən əmindir. Bu tərz mühitlərdə insanlar istədikləri hər şeyi edə biləcəklərini, heç kimə qarşı məsul tutula bilməyəcəklərini, etdikləri səhvlərin əsla qarşılarına çıxmayacağını sanarlar.

Halbuki bu bir yanılmadır. Çünki insanın unutduğu çox əhəmiyyətli bir gerçək vardır: Allah hər an hər şeyi bütün detallarıyla görəndir.

İnsan gözləriylə ancaq müəyyən bir sahəs(n)i görə bilərkən, Allah o adamın ol/tapıldığı otağı, onun xaricindəki digər otaqları, o evin hamısını, o evin içində olduğu şəhəri, şəhərin içində olduğu ölkəni, onları içinə alan qitəni, bütün bunların hamısını əhatə edən Dünyanı, bütün planetləri, kosmosu və onun da kənarındakı ölçüləri eyni anda görməkdədir. Quranda Allahın hər şeydən xəbərdar olduğu belə bildirilməkdədir:

(Ya Peyğəmbərim!) Sən nə iş görsən, Qurandan nə oxusan, (ümmətinlə birlikdə) nə iş görsəniz, onlara daldığınız (onları etdiyiniz) zaman Biz sizə şahid olarıq. Yerdə və göydə zərrə qədər bir şey sənin Rəbbindən gizli qalmaz. Ondan daha böyük, daha kiçik elə bir şey də yoxdur ki, açıq-aydın kitabda (lövhi-məhfuzda) olmasın! (Yunus Surəsi, 61)

Namaz qılın, zəkat verin! Özünüzdən ötrü (əvvəlcə) etdiyiniz xeyri (yaxşı əməllərin əvəzini) Allah yanında taparsınız. Həqiqətən, Allah nə etdiklərinizi görəndir! (Bəqərə Surəsi, 110)

Onların Allah yanında (bir-birindən fərqli) dərəcələri vardır. Allah onların etdiyi işləri görəndir. (Ali-İmran Surəsi, 163)

Ayələrimizi inkar edənlər (ayələrimizdən üz döndərənlər) Bizdən gizli qalmazlar. Cəhənnəm oduna atılan kəs yaxşıdır, yoxsa qiyamət günü (Allahın hüzuruna) arxayın gələn kəs?! İstədiyinizi edin. Şübhəsiz ki, O nə etdiyinizi görəndir. (Fussilət Surəsi, 40)

## İstinadlar
Əl-Baqi

**Əl-Baqi** (ər. **الباقي**) — Allahın adlarından biri. 

*"(Yer) üzündə olan hər kəs fanidir (ölümə məhkumdur). Ancaq əzəmət və kərəm sahibi olan Rəbbinin zatı baqidir."* 

Kainatın içində olan bütün varlıqların bir sonu vardır. Bir insan doğular, yaşayar və dünyada davam etdirdiyi məhdud ömrün sonunda ölər. Bu son bütün insanlar üçün qaçınılmazdır. İnsanlar kimi bitkilər və heyvanlar aləminin də yox olması qaçınılmazdır. Onlar da doğulduqdan bir müddət sonra bir-bir ölərlər. Məsələn: bir ağac yer üzündə yüz illərlə yaşaya bilər. Lakin ən nəhayət ölməyə məhkumdur. Canlı olan hər şey həyatını bitirib torpağın altına girəcək və yox olacaq.

Eyni şəkildə cansız varlıqların da bir sonu vardır. Zamanla hamısı məhv olmağa məhkumdurlar. Məsələn, min illərlə bundan əvvəl ehtişam içində yaşamış qövmlərdən bu gün yalnız xarabalıqların geriyə qaldığını görərik. "*Neçə-neçə məmləkəti (əhalisini) zülm edərkən məhv etdik; onlar alt-üst olmuşdu (evlərin tavanları çökmüş, divarları onların üstünə yıxılmışdı). Neçə-neçə quyular, neçə-neçə möhtəşəm qəsrlər bomboş qalmışdı.*"  ayəsiylə bu gerçəyə diqqət çəkmişdir.

İçində yaşayan varlıqların bir sonu olduğu kimi kainatın da bir sonu vardır. Kainatdakı bütün göy cisimləri, günəş, ulduzlar, bir gün enerjilərini bitirib yox olacaqlar. Və ya Allah dilədiyi başqa bir səbəblə bütün kainatı yox edəcək, qiyamət günü ilə əlaqədar vədini reallaşdıracaq.

Görüldüyü kimi hər şey sonludur; kainat da, yaradılmış bütün varlıqlar da...
Allah isə yaradandır. Və sonsuzluq yalnız Özünə aiddir. 

Rəbbimiz, insanlara Quranda belə buyurmaqdadır: "*Sizə verilən hər hansı bir şey (dövlət, övlad, xoş güzəran) ancaq bu fani dünyanın malı və bərbəzəyidir. Allah yanında olan (nemətlər) isə daha yaxşı və daha baqidir (əbədidir). Məgər ağıla gəlməzsiniz?! (Fani dünya malını axirətin əbədi nemətlərindən üstün tutursunuz!)*"

## İstinadlar
Zeyno Baran

**Zeyno Baran** () — əslən Türkiyədən olan Cənubi Qafqaz bölgəsi üzrə tanınmış ABŞ tədqiqatçısı.

Zeyno Baran 1972-ci ildə Türkiyədə jurnalist ailəsində anadan olub.

Onun atası Əhməd Uran "Hürriyet" qəzetinin xüsusi müxbiri, anası Füsun Arsan isə "Günaydın" qəzetinin əməkdaşı olublar.

Zeyno Baran ABŞ diplomatı Metyu Brayzanın həyat yoldaşıdır. Onlar 2007-ci ilin avqustunda ailə qurub.

## İstinadlar
Məmməd Əhmədzadə

**Məmməd Bahəddin oğlu Əhmədzadə** () — Azərbaycanlı diplomat. Azərbaycanın Argentinada (2010–2015), Paraqvayda, Boliviyada, Uruqvayda, Çilidə (2011–2015), İtaliyada, Maltada və San-Marinoda (2016–2022) və Niderlandda olan (2024 ) fövqəladə və səlahiyyətli səfiri.

## Həyatı
Məmməd Əhmədzadə 1976-cı il 4 oktyabrda Bakı şəhərində anadan olub.

## Fəaliyyəti
Məmməd Əhmədzadə, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25 may 2010-cu il tarixli sərəncamı ilə Azərbaycanın Argentinada olan fövqəladə və səlahiyyətli səfiri vəzifəsinə təyin edilib.

Daha sonra Məmməd Əhmədzadə, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15 mart 2011-ci il tarixli sərəncamı ilə Azərbaycanın Paraqvayda olan fövqəladə və səlahiyyətli səfiri vəzifəsinə təyin edilib.

Bir müddət sonra isə Məmməd Əhmədzadə, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 20 aprel 2011-ci il tarixli sərəncamı ilə Azərbaycanın Boliviyada, Uruqvayda və Çilidə olan fövqəladə və səlahiyyətli səfiri vəzifəsinə təyin edilib.

2016-cı il noyabrın 25-də isə Məmməd Əhmədzadə, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Sərəncamı ilə fövqəladə və səlahiyyətli səfir təyin edildiyi bütün 5 dövlətdən geri çağırıldı.

Məmməd Əhmədzadə, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 12 yanvar 2016-cı il tarixli sərəncamı ilə Azərbaycanın İtaliyada olan fövqəladə və səlahiyyətli səfiri vəzifəsinə təyin edilib.

Daha sonra Məmməd Əhmədzadə, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2 may 2016-cı il tarixli sərəncamı ilə Azərbaycanın Maltada və San-Marinoda olan fövqəladə və səlahiyyətli səfiri vəzifəsinə təyin edilib.

Azərbaycan Respublikasının Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı, Ümumdünya Ərzaq Proqramı, Kənd Təsərrüfatının İnkişafı üzrə Beynəlxalq Fondu yanında daimi nümayəndəsi (2016–2022).

2024-cü il dekabrın 20-də Azərbaycan Respublikasının Niderland Krallığında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri təyin edilib.

## İstinadlar
Qara mərcanlar

**Qara mərcanlar** və ya **antipatarilər** () — Dəniz bağırsaqboşluqluların dalayıcılar tipinin mərcan polipləri sinfinə mənsub dəstəsi. Bir-birinə bərkidilmiş ağacabənzər koloniyalar əmələ gətirən xırda (0,5–3 mm-ədək) poliplərdir. Əsasən, tropik dənizlərdə 10–1000 m. dərinlikdə yaşayır. 150-dək növü var. Qara mərcanın skeleti bəzək məmulatının hazırlanmasında istifadə olunur. 

## İstinadlar
Alsionarilər

**Alsionarilər** () — Bağırsaqboşluqluların dalayıcılar tipinin mərcan polipləri sinfinə mənsub dəstəsi.

## Törleri
* üst familya Alcyoniina
** Familya Alcyoniidae
** Familya Nephtheidae
** Familya Nidaliidae
** Familya Paralcyoniidae
** Familya Xeniidae
* üst familya Calcaxonia
** Familya Chrysogorgiidae
** Familya Dendrobrachiidae
** Familya Ellisellidae
** Familya Ifalukellidae
** Familya Isididae
** Familya Primnoidae
* üst familya Holaxonia
** Familya Acanthogorgiidae
** Familya Gorgoniidae
** Familya Keroeididae
** Familya Plexauridae
* üst familya Protoalcyonaria
** Familya Taiaroidae
* üst familya Scleraxonia
** Familya Anthothelidae
** Familya Briareidae
** Familya Coralliidae
** Familya Melithaeidae
** Familya Paragorgiidae
** Familya Parisididae
** Familya Subergorgiidae
* üst familya Stolonifera
** Familya Acrossotidae
** Familya Clavulariidae
** Familya Coelogorgiidae
** Familya Cornulariidae
** Familya Pseudogorgiidae
** Familya Tubiporidae
* diyer
** Familya Acanthoaxiidae
** Familya Haimeidae
** Familya Viguieriotidae

## İstinadlar
Dəniz lələkləri

**Dəniz lələkləri** () — Bağırsaqboşluqluların dalayıcılar tipinin mərcan polipləri sinfinə mənsub dəstəsi.

## Təsnifatı
* Sessiliflorae yadımdəstəsi
** Anthoptilidae
** Chunellidae
** Echinoptilidae
** Funiculinidae
** Kophobelemnidae
** Protoptilidae
** Renillidae
** Scleroptilidae
** Stachyptilidae
** Umbellulidae
** Veretillidae
* Subselliflorae yadımdəstəsi
** Pennatulidae
** Pteroeididae
** Virgulariidae

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Trilobitkimilər

**Trilobitkimilər** () — Buğumayaqlılar ()tipinə aid nəsli kəsilmiş yarımtipdir.

## Ümumi xarakteristika
Trilobitlər dəniz buğumayaqlılarıdır. Onlar paleozoyun ortalarında geniş yayılmış, paleozoyun axırlarında isə nəsli kəsilmişdir. Qazıntı halında tapılmış qalıqlarına əsasən trilobitlərin 4000-ə qədər növü təsvir edilmişdir. Trilobitlər kembri, ordovik, silur, devon dövrlərində çoxsaylı olmuş, karbonda onların sayı azalaraq, permdə tamamilə nəsli kəsilmişdir. Onların qazıntı halında tapılmış, yaxşı saxlanılmış möhkəm zirehləri paleozoyun əvvəllərində geoloji sistemin öyrənilməsində mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

## Xarici quruluşu
Trilobitlərin bədən ölçüləri 2–10 sm, nadir hallarda 75 sm olan buğumayaqlılardır. Primitiv quruluşlu nümayəndələrinin bədəni 2 şöbədən: baş və homonom buğumlu gövdədən ibarətdir. Bədən kiçik anal pərlə- telsonla nəhayətlənir. Nisbətən yüksək quruluşlu trilobitlərdə telson və bir neçə arxa buğum birləşərək, üçüncü-arxa və ya quyruq(piqidium) şöbəni əmələ gətirir. Bədən orta hissədən uzununa istiqamətdə şırımla 3 hissəyə: ox hissə, raxis adlanan qabarıq orta hissə və sıxlaşmış yan hissələrə (plevra) bölünür. Bədənləri həm uzununa, həm eninə istiqamətdə üç hissəyə bölündüyünə görə, bu heyvanlara trilobitlər adı verilmişdir. Bədən bel hissədən möhkəm zirehlə, qarın tərəfdən nazik örtüklə örtülmüşdür. Buğumlar bir-birilə hərəkətli birləşdiyi üçün, trilobitlərin bədəni qarın tərəfə bükülmək qabiliyyətinə malik olmuşdur.

Baş hissə akrondan və dörd ədəd ağızdan sonrakı buğumdan əmələ gəlmişdir. Akron ayparaşəkilli baş zirehinin ön və yan tərəflərini əmələ gətirir. Baş zirehinin dorzal hissəsində bir cüt fasetli göz, bəzən sadə gözcük, ventral hissəsində isə ağızdan öndə, cüt sapşəkilli antenullalar yerləşmişdir. Ağızdan sonra başda 4 cüt ikişaxəli ətraflar yerləşir. Bu ətraflar gövdədə yerləşən ətraflardan seçilmir. Bütün bu ətraflar ikişaxəlidir. Ətaflar endit adlanan çeynəyici törəmələrə malikdir.

## İnkişafı
Trilobitlərin inkişafı metamorfozla olur. Yumurtadan 1 mm-ə qədər ölçüdə protaspis sürfəsi çıxır. İnkişafın ilk mərhələsində sürfə bütöv bədənə malik olur. Sonradan bədən-gözlərə və antenullalara malik baş pərinə, 4 baş buğumuna və anal pərinə bölünür. Bu buğumlar larval adlanır. Trilobitin inkişafının sonrakı mərhələsində telsondan öndə yerləşən buğumlar formalaşmağa başlayır. Sürfə qabıq dəyişməklə inkişaf edərək yetkin fərdə çevrilir.

## Nəslinin kəsilmə səbəbləri
Trilobitlərin məhv olması, nəslinin kəsilməsi bir çox səbəblərlə izah edilir. Əsas səbəb olaraq, abiotik amillərin təsiri və trilobitlərin təbii düşmənləri göstərilir. Trilobitlərin təbii düşmənləri- xərçəng-əqrəblər, başayaqlı molyusklar və qədim balıqlar hesab olunur. Bunu onların zireh örtüyü, qarın tərəfə burulması və s. əlamətlər təsdiq edir.

Trilobitlər dənizlərin müxtəlif dərinliklərində yaşayaraq, üzən, dib həyat tərzi keçirən və s. formaları olmuşdur. Çöküntülərin geoloji dövrlər üzrə təyin edilməsində trilobitlərin böyük əhəmiyyəti vardır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Trilobitlər

**Trilobitlər** () — Buğumayaqlılar tipinə aid nəsli kəsilmiş heyvanlar sinfi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Səkkizşüalılar

**Səkkizşüalılar** () — Bağırsaqboşluqluların dalayıcılar tipinin mərcan polipləri sinfinə mənsub yarımsinfi.

Ancaq kolonial formalarla (qədim və müasir) təmsil olunmuşdur. Müasir səkkizşüalı mərcanlar qırmızı, qara və mavi mərcanlar, həmçinin dəniz lələkləri daxildir. Kaloniyalar adətən müxtəlif formalı massiv-budaqlı polimorf və funksional fərdlərdən təşkil olunmuşdur. Bu mərcanların qastral boşluğu 8 arakəsmə ilə ayrılır. 8 qol çıxıntısına malikdir.Adi poliplərin və ya qida poliplərinin səkkiz lələkvari — haçalanan qolları (barmaqlar), səkkiz mezenteriyası və yarıqşəkilli ağız dəliyi vardır. Oktokoralların çoxu xarici (ektodermal) mənşəli, lakin adətən daxili (mezoqleal) vəziyyətli buynuz, karbonat və ya qarışıq karbonat — buynuz skeletli olur. Səkkizşüalı mərcanlar yalnız normal dəniz hövzələrində müxtəlif dərinliklərdə, hətta dərinsu novlarında məskunlaşır. Onların koloniyaları əsasən hərəkətsiz bentosa aiddir. Səkkizşüalı mərcanlar əsl skelet qalıqları təbaşirdən başlayaraq rast gəlinir: vend, ordovik — silur, təbaşir — müasir.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press. 2006. 679.
Altışüalılar

**Altışüalılar** () — Bağırsaqboşluqluların dalayıcılar tipinin mərcan polipləri sinfinə mənsub yarımsinfi.
Qarabulaq (Xocalı)

**Qarabulaq** — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun Qarabulaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kənd XIX əsrin əvvəllərində Cənubi Azərbaycanın Qaradağ vilayətindən gəlmiş ailələrin Qarabulaq adlı yerdə məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. 1992-ci ildən 2020-ci ilə kimi Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olmuş və ermənilər tərəfindən Aknaxbür adlandırılmışdır. 7 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Coğrafiyası
Kənd Köndələnçayın (Arazın qolu) sahilində, Qarabağ silsiləsinin ətəyində yerləşir.

## Əhalisi
2005-ci ildə ermənilər tərəfindən Dağlıq Qarabağda keçirilən əhalinin siyahıyaalmasına əsasən Qarabulaq kəndinin əhalisinin faktiki sayı 557 nəfər, qeydiyyatdakı əhalinin sayı 578 nəfər təşkil edirdi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Fəxrəddin Təhməzov

**Fəxrəddin Təhməzov** () — Azərbaycan Respublikasının Milli Təhlükəsizlik naziri (1992-1993).

## Həyatı
Fəxrəddin Ayət oğlu Təhməzov 1951-ci il yanvar ayının 10-da Salyan rayonunun Qaraçala qəsəbəsində müəllim ailəsində anadan olmuşdur.

1968-ci ildə Əli-Bayramlı şəhərində (İndiki Şirvan şəhəri) orta məktəbi, 1973-cü ildə Mirzə Fətəli Axundov adına Azərbaycan Pedaqoji Rus Dili və Ədəbiyyat İnstitutunu bitirdikdən sonra bir müddət Əli-Bayramlı şəhərində orta məktəbdə müəllim işləmişdir.

Həqiqi hərbi xidmətə çağırılan F.Təhməzov 1975-ci ildə xidmətini başa vuraraq pedaqoji fəaliyyətini davam etdirmişdir.

1975-1977-ci illərdə SSRİ DTK-nın F.E.Dzerjinski adına Ali Məktəbində təhsil almış, məktəbi bitirdikdən sonra 1977-ci ilin avqust ayından 1990-cı ilin iyun ayına qədər Azərbaycan Respublikasının DTK-nın mərkəzi aparatında kiçik əməliyyat müvəkkili, əməliyyat müvəkkili, baş əməliyyat müvəkkili, bölmə rəisinin müavini, bölmə rəisi vəzifələrində fəaliyyət göstərmişdir.

1990-cı ilin iyun ayından 1991-ci ilin dekabr ayına qədər MTN (1991-ci ilin noyabrına qədər DTK) Gəncə şəhər və dəmir yol stansiyası şöbəsinin rəis müavini, 1992-ci ilin yanvar ayından Azərbaycan Respublikasının MTN Bakı şəhər üzrə İdarəsində şöbə rəisi vəzifələrində çalışmışdır.

F.Təhməzov 1992-ci ilin may ayının 16-da milli təhlükəsizlik naziri vəzifəsinə təyin olunmuş və həmin ayın 23-də general-mayor rütbəsi almışdır.

F.Təhməzov 1993-cü ilin iyununda tutduğu vəzifədən azad edilmişdir. Həmin ildə baş vermiş Gəncə qiyamının yatırılmasında iştirakına görə qısa müddətli həbs cəzası almışdır.

## Mənbə
*Təhməzov Fəxrəddin Ayət oğlu: 1992 may -1993 iyun 

## İstinadlar
Şərq mədəniyyəti

**Şərq mədəniyyəti** — ən qədim və eyni zamanda ən canlı mədəniyyətdir. Bunu bir sıra faktlar təsdiq edir. Şərq ölkələrində çox qədim buddizm və induizm məbədləri bu gün də fəaliyyət göstərir, çoxsaylı mədəni abidələr tanınır və öyrənilir.

Eramızdan əvvəl birinci minillikdə yazılmış "Bhaqavat-Qita" əsəri xüsusilə qeyd olunmalıdır. Şərq mədəniyyəti daim zəka və biliyə müraciət etmişdir. O özü-özünü dərk etməyə, daxili etiqad zənginliyinə, intuitivizmə və irrasionalizmə istiqamətləndirilmişdir. Şərq mədəniyyətinin fenomenal sabitliyi dərinlik və daxili zənginliyi məhz bunlardan ibarətdir. Eyni zamanda, bu mədəniyyətdə təbiətə çox həssas münasibət formalaşmışdır: ruhların yenidən təzahür etməsi fikri bunun təsdiqidir.

## İstinadlar
Kürəkayaqlılar

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.

## Təsnifatı
* Dentaliida dəstəsi
* Gadilida dəstəsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çökükquyruqlar

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.

## Fəsilələri
* *[[Chaetodermatidae]]*
* *[[Falcidentidae]]*
* *[[Limibossoridae]]*
* *[[Metachaetodermatidae]]*
* *[[Prochaetodermatidae]]*
* *[[Scutopidae]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Zirehli molyusklar

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi. 

İkitərəfli simmetrik yumşaq bədən yarımdairəvi başdan, daxili kisədən və enli ayaqaltıyabənzər ayaqdan ibarətdir. Tənəffüs ibtidai molluskalara xas olan çoxsaylı qoşa qələsəmələr vasitəsilə həyata keçirilir. Yumşaq bədən üst hissədə zirehlə mühafizə olunub. Xitonlar zirehi kirəmit kimi bir-birinin üzərinə yatan mütəhərrik bir-birinə bağlanmış hamar və ornamentli səkkiz lövhədən ibarətdir. Xitonlar evriqalin formalar olub, əsasən, dayazlıqda məskunlaşırlar, lakin bəzən 4000 *m*-dək dərinlikdə rast gəlinir. Xitonlar yosunlarla və ya foraminiferlərlə, nadir hallarda süngərlərlə qidalanır. Xitonlar qazıntı halında gec kembridən məlumdur, müasir nümayəndələri Qara dənizdə, Şimal və Uzaqşərq dənizlərində yaşayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Monoplakoforlar

**Monoplakoforlar** () — molyusklar tipinə aid heyvan sinfi.

## Müasir cinsləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Zirehlilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

Bədəni qərni lövhələrdən ibarət qalın qalın zirehlə örtülüdür. Pota, yöndəmsiz heyvandır. Qərni lövhələrin xeyli hissəsi müvafiq sümük lövhəsinin üzərində yerləşir (dəri sümükləşməsi). Adətən qurşaq şəklində düzülən qərni lövhələrdəki bəzi sıraların bir-birilə elastik birləşdirici toxuma ilə birləşməsi zirehə hərəkətlilik verir. Bədəninin uzunluğu (quyruqsuz) 1 metrədəkdir. İri caynaqlıdır. 28—40 (nəhəng. zirehlilərdə isə 90-dək) dişi var. 9 cinsi birləşdirən 2 yarımfəsilədən ibarətdir. Cənubi və Mərkəzi Amerikanın çöl, səhra, savannalarında və meşə kənarlarında yaşayır. Ən çox doqquzqurşaqlı zirehlilər, nəhəng zirehlilər və üçqurşaqlı zirehlilərə təsadüf olunur. Tək yaşayır. Gecə həyatı keçirir. Gündüzlər yuvada gizlənir. Xırda onurğalılar, cücülər, sürfələr və molyusklarla qidalanır. 2-4 bala doğur. Ovlanır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İkitaylılar

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.

## Haqqında
Molyuskaların bu sinfinə daxil olan nümayəndələrində çanaq ikitaylıdır. Mantiya boşluğunda qəlsəmələr yerləşir. Baş reduksiyaya uğramışdır. Ürək üç kameralı olub, iki qulaqcıq və bir mədəcikdən ibarətdir. Böyrək bir cütlüdür. Əksəriyyəti müxtəlifcinslidir. Dənizlərdə və şirin sularda yaşayan əhəmiyyətli bir çox nümayəndələri vardır.

Dəniz, şorsu və şirin su hövzələrinin adi sakinləri olub, ikitərəfli — simmetriyalı heyvanlardır. Hazırda 20000-ədək növü məlumdur. Qabığın ölçüsü 1 *sm*-dən 1.5 *m*-ə çatır. Qabığın tayları bir-birinə bərabər olmaya da bilər. Dairəvi, oval, dairəvi-üçkünc, dairəvi-dördkünc, uzunsov lansetvari və b. formalarda olur. Yumşaq bədən tamamilə və ya qismən qabıq içərisində, daxili orqanlar mantiyada yerləşir. İkitayqabıqlı molluskalar passiv qidalanan orqanizmlərdir, qida su axını ilə birlikdə ağız boşluğuna daxil olur. bu molluskalar ancaq üzvi detritlə və müxtəlif mikroorqanizmlərlə qidalanırlar, süngərlər və arxeosiatlar kimi biofiltratorlar hesab olunurlar. Mantiya, üç təbəqədən ibarət olan qabıq ifraz edir. Xarici üzvi (konxiolin) təbəqə iki daxili (prizmatik və lövhəvari) karbonat təbəqəni aşınmadan qoruyur. Mantiya qanadının arxa qurtaracağı uzanaraq müxtəlif uzunluqlu giriş (alt) və çıxış (üst) sifonları əmələ gətirir. Alt (qəlsəmə və ya tənəffüs) sfon vasitəsilə su əvvəlcə qəlsəmələrə sonra isə ağız dəliyinə daxil olur və üst (anal) sifon vasitəsilə mantiyadan kənara çıxır. Qabığın xarici səthi hamar və ya bəzəkli (qabırğa, düyməcik, düyün və b.) skulptur elementlərlə örtülü olur. Mühüm sistematik əlamət kimi qabığın forması və diş aparatının quruluşu qəbul edilmişdir. İkitayqabıqlı molluskalar müxtəlif duzluluqlu və və temperaturlu hövzələrdə yaşayır; əsasən sublitoral zonada məskunlaşsalar da, ümumiyyətlə, litoraldan abissala qədər rast gəlir. Dibdə yaşayan ikitayqabıqlılar qrunt üzərində asta-asta hərəkət edir. Bir çox formalar dibdə sərbəst uzanır, ya da dibə yapışır (ostrealar) və ya bissus bağları ilə (midiyalar və b.) təhkim olunur. Oturaq həyat keçirən ikitayqabıqlılar saylar (banka) qura bilir. İkitayqabıqlı molluskalar bir çox cinsləri lilli qrunta soxularaq və ya bərk süxurları deşərək yuva qura bilirlər. İkitayqabıqlı molluskalar bəzi üzvi və ya üzvi-qırıntı süxurların — qabıq əhəngdaşlarının əsas hissəsini əmələ gətirir. Təbaşir dövründə rudistlər rifquran orqanizmlər olmuşdur. İkitayqabıqlıların bir çox nümayəndələrinin (rudistlər, inoseramlar, ausellinalar və b.) mezozoyun stratiqrafik bölgüsü üçün mühüm əhəmiyyəti vardır. Kembri — müasir.

## Təsnifatı
* Pholadomyoida yarımsinfi
*  yarımsinfi
* Palaeoheterodonta yarımsinfi
* Protobranchia yarımsinfi
* Pteriomorphia yarımsinfi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Marat Manafov

**Marat Manafov** () — Çexiyada yaşayan Azərbaycanlı biznesmen, xalq artisti Fəxrəddin Manafovun qardaşıdır.

## Haqqında
Marat Manafov Xankəndi şəhərində doğulub. 1993-cü ildə Heydər Əliyevlə yaxın münasibətdə olub.

Slovakiyada "Marat" futbol klubunu yaradıb. Neft kontraktları ilı bağlı ilkin danışıqları Marat aparıb. Daha sonra müəmmalı şəkildə Çexiyada yoxa çıxıb. Onun boş BMV maşını işlək vəziyyətdə tapıblar. İndiyə qədər nə baş verdiyini heç kim bilmir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* "Bunu eləsəm, ikimiz də həbsə gedəcəyik"
Pholadomyoida

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan yarımsinfi. 

## Fəsilələri
* Clavagellidae d'Orbigny, 1843    
* Cleidothaeridae Hedley, 1918    
* Cuspidariidae Dall, 1886    
* Laternulidae Hedley, 1918    
* Lyonsiidae Fischer, 1887    
* Myochamidae Bronn, 1862    
* Pandoridae Rafinesque, 1815    
* Periplomatidae Dall, 1895    
* Pholadomyidae Gray, 1847    
* Poromyidae Dall, 1886    
* Thraciidae Stoliczka, 1870    
* Verticordiidae Stoliczka, 1871  

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qarnışırımlılar

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi. 

## Fəsilələri
* Acanthomeniidae
* Amphimeniidae
* Dondersiidae
* Drepanomeniidae
* Epimeniidae
* Gymnomeniidae
* Hemimeniidae
* Heteroherpiidae
* Imeroherpiidae
* Lepidomeniidae
* Macellomeniidae
* Meiomeniidae
* Neomeniidae
* Perimeniidae
* Phyllomeniidae
* Proneomeniidae
* Rhipidoherpiidae
* Rhopalomeniidae
* Sandalomeniidae
* Simrothiellidae
* Strophomeniidae
* Syngenoherpiidae

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yeddi daş

**Yeddi daş** — Azərbaycanda əsasən yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə, eləcə də digər fəsillərdə uşaq və gənclər arasında geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlarından biri.

Bu oyunu oynamaq üçün ta qədimdən yeddi yastı daş parçasından istifadə edərdilər. Lakin son zamanlar daş parçalarının əvəzində yastı şüşə parçalarından istifadə edirlər. Bu səbəbdən də bu oyun bir çox hallarda "Yeddi şüşə" adlandırılır.

## Oyunun qaydaları

## İstinadlar