open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arif Bərdəli

**Arif Bərdəli** — Tibb Elmləri doktoru, professor.

## Həyatı
Arif bərdəli 1962-cü ildə Azərbaycan Respublikası Bərdə rayonu Arabaçılar kəndində anadan olmuşdur. Ali təhsilini Azərbaycan Tibb Universitetində almışdır.Hal-hazırda Türkiyə Cümhuriyyətində yaşayır. Türkiyə Egey Universitetinin Molekulyar Tibb Laboratoriyasında fəaliyyət göstərir.

## Fəaliyyəti

### Əsas elmi nailiyyətləri
Tibb Elmləri doktoru, professor

### Mükafatları
* "Genetik xəstəliklər mütəxəssisi";
* "Uşaq xəstəlikləri mütəxəssisi";
* "Revmatoloji xəstəliklər mütəxəssisi";
* Molekulyar Genetika sahəsində fəlsəfə elmləri doktoru alimlik dərəcəsi, Milan Universiteti;
* Tibb sahəsində fəaliyyətinə və tədqiqatlarına görə onlarca sertifikata və 23 medala layiq görülmüşdür.

### Elmi, elmi-pedaqoji və digər fəaliyyəti haqqında məlumat
* Rusiya Səhiyyə Nazirliyinin Uşaq xəstəliklər İnstitutunda həkimlik təcrubəsi;
* Türkiyənin İzmir şəhərində "Şəfa Özəl Xəstəxanalar" şəbəkəsinin Genetik Diaqnostika Mərkəzini qurub və rəhbəri olub;
* Egey Üniversitetində Kök Hüceyrəsi kafedrasının qurucusu və professorudur, tibb fakültəsində Molekulyar Tibb laboratoriyasının müdiridir;
* Yaratdığı Molyekulyar Tibbi Laboratoriya bütün Türkiyədə ilk və tək, dünyada 3 elmi mərkəzdən biridir;
* İngilscə nəşr olunan SCI indeksli jurnallarda 145 məqaləsi yayınlanıb. Dünya ədəbiyyatında ən çox xəstə qrupu olan nefrotik sindrom və FMF genetik çalışma işləri ona aiddir. SCI indeksli jurnallarda 62 elmi tezisi dərc olunub, beynəlxalq konfrans və simpoziumlarda 172 elmi məruzə ilə çıxış edib. Türk dilində nəşr olunan 34 məqalənin muəllifidir və Türkiyədəki konfranslarda 191 elmi təqdimatı var. 603 elmi məqaləsinə dünya tibb ədəbiyyatında dərc olunan 1700 elmi işdə istinad edilib. Dünyanın 230 müxtəlif elmi qurumu tərəfindən təsdiqlənmiş genetik layihəninin müəllifidir. Elmi fəaliyyəti dövrundə 92 elmlər namizədi və tibb elimləri doktoru yetişdirib.
* Bütövlükdə dünya tibb elmində 315 müxtəlif genetik xəstəliyin molekulyar diaqnostikasının hərtərəfli və elmi cəhətdən əsaslandırılmış tədqiqatları elmi fəaliyyəti ilə bağlıdır.
* Beynəlxalq dərəcəli tibbi nəşrlərdə dərc olunmuş 25 elmi və araşdırma istiqamətində olan 129 məqalənin müəllifidir. 

## Həmçinin bax
* Mais Süleymanov
* Arif Quliyev (professor)

## İstinadlar
Maksimal külək sahələri

thumb|Külək
## [[Külək]]
Külək — havanın üfüqi istiqamətdə hərəkəti. Külək nəticəsində istilik və rütubət bir sahədən digərinə aparılır. Barik qradiyentin təsiri altında əmələ gələn külək təzyiq yüksək olan sahədən təzyiq aşağı olan sahəyə doğru əsir, istiqaməti və sürəti ilə səciyyələnir. Havanın kütləsinin yüksək təzyiq sahəsindən alçaq təzyiq sahəsinə doğru hərəkətinə külək deyilir. Külək çox vaxt əsdiyi cəhətin adı ilə adlanır. Küləyin güc və istiqamətini flüger cihazı ilə, sürətini (m/san və ya km/saat) isə anemometrlə təyin edirlər. Küləyin gücü sürəti ilə düz mütənasibdir. Küləyin rumblar üzrə təkrarlanmasına "külək gülü" deyilir. Külək gülünə görə hakim küləyi təyin etmək olar. Küləyin əsdiyi təzyiq qurşaqları arasında təzyiq fərqi nə qədər böyük və mərkəzlər bir-birinə nə qədər yaxın olarsa, külək də bir o qədər güclü əsər. Küləyin gücünü 12 ballıq Bofort şkalasına görə ölçürlər.Küləklər rejiminə görə təsnifləşdirilir. 
## Maksimal külək sahələri
Maksimal külək sahələri mərkəzlərinin yerdəyişmə proqnozu şırnaq axınlarınınn səciyyəvi nöqtələrinin yerdəyişməsinin proqnozu kimi tərtib edilir.
Güclü küləklər bəzi təhlükəli meteoroloji hadisələrin yaranmasına səbəb olur. Küləklərlə bağlı olan atmosfer hadisələrinə aşağıdakıları qeyd etmək olar: qasırğalar, çovğunlar, toz firtınaları, qum fırtınaları və s. Bütün bu adları sadalanan təhlükəli atmosfer hadisələrinin qabaqcadan xəbər verilməsi və aviasiya uçuşlarına mənfi təsirləri onların proqnoz məsələlərinin daha yaxından tədqiqatını, öyrənilməsini labüd edir.

## Həmçinin bax
Külək, Küləyin sürəti
## Xarici keçidlər
Külək
## İstinadlar
Vulkan obeliski

**Vulkan obeliski** (, ) — adətən turş tərkibli, qatı lavanın vulkan boğazından sıxılıb çıxması nəticəsində yaranmış, sivri vulkan çıxıntısı (Martinika adasında Montan- Pele vulk.).

## Həmçinin bax
* Vulkan boğazı
* Vulkan bombası
* Vulkan krateri

## İstinadlar
Heyvanlarda monoqamiya

**Monoqamiya** (heyvanlarda) — erkək və dişi cinslər arasında əlaqə; erkək fərd az, yaxud çox uzun müddətdə müəyyən bir dişi fərdlə çütləşir və adətən dişi ilə birgə nəsil qayğısına qalır. Leyləklərdə, qartallarda, qu quşlarında və. s. təsadüf olunur. Bir mövsüm, yaxud ömür boyu davam edir. Vəhşi qazlarda monoqamiya bir mövsüm, bəzi ördəklərdə yuva quranadək, canavar, tülkü, qunduzda və. s. adətən, bir mövsüm, meymunlarda isə bir neçə il davam edir.

## İstinadlar
Hidrokratik hərəkətlər

**Hidrokratik hərəkətlər** — Okean dibinin həcmi dəyişilmədən Dünya okeanında suyun həcminin çoxalması nəticəsində onun səviyyəsinin hərəkətlərinə-dəyişilməsinə deyilir. Hidrokratik hərəkətlər geoqratik hərəkətlərin əksinə olan hərəkətlərdir.

## Həmçinin bax
* Dünya okeanı və dənizlərin kirlənməsi

## İstinadlar
Ayaçço

**Ayaçço** — Korsika adasının əsas liman şəhəridir. Cənubi Korsika departamentinin mərkəzidir. Adanın cənub sahilində yerləşir. Qravon çayının mənsəbi buradadır.

## Tarixi
Latın dilində Acax olan bu kənd əvvəllər indiki müasir şəhərdən şimalda yerləşmişdir. Papa Böyük Qriqoriya öz məktublarında bu şəhər haqqında yazır. Müasir Ayaçço şəhərinin əsasını 1492-ci ildə Müqəddəs Qeorqiya qoymuşdur. 1553-59-ci illərdə fransızlar tərəfindən işğal olunub. 1768-ci ildə Ayaçço Fransanın tərkibinə daxil olur.

## İqtisadiyyatı
Dəniz sahili əsas turizm və istirahət mərkəzidir. Balıqçılıq, heyvandarlıq inkişaf etmişdir. Zeytun yağı, şərab istehsal edirlər.

## Görməli yerləri
* Qenuya qalası
* Bonapartın ev muzeyi
* Feşa sarayı

## Həmçinin bax
* Korsika adası
* İtaliya
## Ədəbiyyat
* Аяччио // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1891. — Т. IIa. — С. 568—569.
* Аяччио // Энциклопедический лексикон: В 17 тт. — СПб.: Тип. А. Плюшара, 1835. — Т. III: АРА—АФО. — С. 530.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Notice Cassini 
* Académie de Corse 
*  Site de la ville d'Ajaccio
* Site de l'office de tourisme d'Ajaccio
*  le patrimoine de la commune sur le site officiel du Ministère de la Culture (France)|ministère français de la Culture (base architecture et patrimoine), photographies de Petit, B. Acloque, Ministère de la Culture (France), Médiathèque de l'architecture et du patrimoine (archives photographiques) diffusion RMN, et service de l'inventaire général de la Région Corse.
* Les Archives nationales conservent, sous la cote CP/F/14/17511/1, un "plan des mouillages situés au fond du Golfe d'Ajaccio" de 1849 et une planche de 1851 comprenant quatre figures relatives au fanal de la citadelle d'Ajaccio.
* Les archives de la gestion des travaux à la maison Bonaparte, à la chapelle, à la bibliothèque et au musée du cardinal Fesch à Ajaccio sous le Second Empire sont conservées aux Archives nationales (France).
* Ajaccio : Découvrir le patrimoine bâti
Vulkan ocağı

**Vulkan ocağı** (, ) — yer qabığında və ya yerin üst mantiyasında vulkanı qidalandıran, təcrid olunmuş maqma kamerası və ya çəlləyi. Vulkan ocağı 50 — dərinlikdə yerləşir.

## Həmçinin bax
* Vulkan boğazı
* Vulkan bombası
* Vulkan krateri

## İstinadlar
Vulkan palçığı axını

**Vulkan palçığı axını** (, ) — kraterində buzlaq və ya göl olan vulk. püskürməsi nəticəsində su ilə doymuş yumşaq vulk. materiallarından təşkil olunmuş kütlənin yamac boyu axması. Güclü Vulkan palçıq axını Kamçatkada krateri buzla örtülmüş vulkanlarda tez –tez baş verir (Avaçi və Klyuçevsk sopkaları).

## Həmçinin bax
* Vulkan boğazı
* Vulkan bombası
* Vulkan krateri

## İstinadlar
Vulkan platosu

**Vulkan platosu** (, ) — vulk. püskürmələri zamanı irihəcmli lava axınlarının qədim relyefin çala-çuxurlarını dolduraraq əmələ gətirdiyi yüksək düzənlik (Qarabağ vulkanik yaylasında bir çox platolar, Şm. Amerikada Kolumbiya platosu, Yeni Zelandiyadakı bəzi platolar).

## Həmçinin bax
* Vulkan nunatakı
* Vulkan obeliski
* Vulkan ocağı
* Vulkan palçığı axını

## İstinadlar
Əsl arılar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi. 5700-ə yaxın növü əhatə edir. Fəsilə ən çox rast gəlinən bombuslar və bal arıları da daxil olmaqla, az yayılan digər növləri də əhatə edir. Əksəriyyəti təbii senozlarda və kənd təsərrüfatı bitkilərində qiymətli tozlayıcılardır.

## Dünyada yayılması
Antarktidadan başqa dünyanının hər yerində yayılıblar.

## Təsnifatı
* Yarımfəsilə *[[Apinae]]* Latreille, 1802
* Yarımfəsilə *[[Nomadinae]]* Latreille, 1802
* Yarımfəsilə *[[Xylocopinae]]* Latreille, 1802

## Şəkillər

Anthophora plumipes fg01.jpg|*Anthophora plumipes* 
Nomada marshamella.jpg|*Nomada marshamella*
Xylocopa olivieri on Capparis 3.jpg|*Xylocopa olivieri*
Ceratina chalcites female 1.jpg|*Ceratina chalcites* 


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* BioLib
* Checklist of the Western Palaearctic Bees (Hymenoptera: Apoidea: Anthophila
* Avropa faunası

## Həmçinin bax
Harmsil

**Harmsil** (, ) — Kopetdağın və Qərbi Tyan-Şanın ətəklərində yayda cənubdan və şərqdən əsən quru isti fon tipli külək. Harmsil kənd təsərrüfatı bitkilərinə məhvedici təsir göstərir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Harmatan
* Külək
Vulkan relyefi

**Vulkan relyefi** (, ) — maqmanın püskürməsi və həmçinin litosferin üst qatına soxulması nəticəsində yaranmış relyef.

## Həmçinin bax
* Vulkan massivi
* Vulkan morfostrukturları
* Vulkan nunatakı
* Vulkan obeliski
* Vulkan ocağı

## İstinadlar
Qravon çayı

**Qravon çayı** - Korsika adasında yerləşən Fransa çayıdır.

## Coğrafiyası
Çayın uzunluğu 46&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi isə 298&nbsp;km²-dir. Çay öz mənbəyini Monte Renoso dağından götürür. Çayın hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 1700 m-dir.

Çay sonrada cənub-qərb istiqamətində axır. Mənsəbi isə Aralıq dənizidir.

## İqlimi
Çay qışda  axım sürəti dekabrdan marta kimi maksimum həddə çatır. Ən aşağı səviyyəsi isə yay aylarında müşahidə edilir. (iyul-sentyabr)

## Həmçinin bax
* Fransa
* Korsika adası
* Aralıq dənizi

## İstinadlar
Vulkan sahili

**Vulkan sahili** (, ) — vulkan adaları və yaxud dənizə çıxan vulk. konusları və lava axınları ilə qovuşan sahil.

## Həmçinin bax
* Vulkan nunatakı
* Vulkan obeliski
* Vulkan ocağı

## İstinadlar
Harmatan

**Harmatan** () — Böyük səhradan Qvineya və Yaşıl burun adaları tərəfə əsən (noyabr-mart) çox quru və tozlu şimal-şərq passatının, həmçinin müvafiq mövsümün yerli adı.

## Təsirlər
Bu mövsüm qışdan fərqli olaraq soyuq, quru və tozlu külək, həmçinin gecə və gündüz ətraf mühitin temperaturunda geniş dalğalanmalar ilə xarakterizə olunur. Bəzən günortadan sonra temperatur -a qədər yüksələ bilsə də, bütün gün boyunca -ə qədər aşağı da düşə bilər. Sahara kimi bəzi bölgələrdə bu mövsüm isti keçə bilər. 

Harmattan bölgəyə əsdiyi zaman havanın rütubətliliyi azalır. Harmattan özü ilə səhra üçün səciyyəvi olan hava şəraiti gətirir: rütubəti azaldır, bulud örtüyünü dağıtır, yağıntının yaranmasının qarşısını alır və bəzən qum fırtınaları nəticələnə bilən böyük toz buludları yaradır. Külək həmçinin yanğın riskini artıra və məhsula ciddi ziyan vura bilər. Harmattanın musson küləkləri ilə qarşılıqlı təsiri tornadolara səbəb ola bilər.

### Harmattan dumanı
Qərbi Afrikanın bəzi ölkələrində havada tozun ağır miqdarı görmə qabiliyyətini ciddi şəkildə məhdudlaşdıra və bir neçə gün günəş işığının qarşısını güclü dumanla müqayisə ediləcək qədər bağlaya bilər.  Bu təsir "Harmattan dumanı" kimi tanınır. Hər il ləğv edilən və yönü dəyişdirilən uçuşlar aviaşirkətlərə milyonlarla dollara başa gəlir. 

### Sağlamlıq
Rütubətin 15%-dən aşağı düşməsi bəzi insanlarda burun qanaxmalarına səbəb ola bilər. Küləyin insan sağlamlığına digər təsirlərinə dərinin quruması, qurumuş və ya çatlamış dodaqlar, gözlər və tənəffüs sistemi, o cümlədən astmanın ağırlaşmasını daxil etmək olar.

## Həmçinin bax
* Harmsil
* Xəmsin

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Харматан
*
Vulkan silsiləsi

**Vulkan silsiləsi** (, ) — püskürmə mərkəzlərini təşkil edən və bir –biri ilə qovuşan ayrı-ayrı vulkan konuslardan ibarət, xətti uzanan yüksəklik.

## Həmçinin bax
* Vulkan boğazı
* Vulkan bombası
* Vulkan krateri

## İstinadlar
Qaronna çayı

**Qaronna** (, , ) — Fransa və İspaniya sərhədində çay. 1872 m hündürlükdən Priney dağlarından başlayıb, Atlantik okeanının Biskay körfəzinə tökülür.

## Coğrafiyası

Priney dağları ətəkləri ilə dar, dərin dərələrlə yüksək meyillikli ərazilərdən axır(meyilliyi 67 ‰. Düzənlik hissələrdə isə artıq geniş dərələrlə axır ki, Bordo şəhərində onun eni 500 m keçir. Bordo şəhərinin aşağı hissələrində Dordon çayına qarışır və uzunluğu 75&nbsp;km olan Jironda estuarisini yaradır. Çayın uzunluğu 647&nbsp;km (523&nbsp;km-i Fransa ərazisindən keçir),sahəsi isə 56 min km²-dir(Doron çayı ilə birlikdə isə 84 811&nbsp;km², su sərfi isə 680 m³/san). Qidalanmasında yağış suları və qar suları başlıca yer tutur.

## İstifadəsi
Biskay körfəzi ilə Aralıq dənizini birləşdirən uzunluğu-190&nbsp;km olan kanaldan geniş istifadə olunur. Onun üzərində su anbarları və SES-ləri mövcuddur.

## Tarixi
Sahilində qədim,   YUNESKO-nun 2007-ci ildə siyahısına daxil olan Bordo və Luna kimi tarixi şəhərləri yerləşir.

## Qolları
* Sav
* Jer
* Baiz
* Arej 
* Tarn
* Lo

## Yaşayış məntəqələri
* Bordo
* Ajen
* Tuluza

## Həmçinin bax
* Fransa
* Pireney
* Biskay körfəzi

## İstinadlar
Havay antisiklonu

**Havay antisiklonu**- Daimi subtropik antisiklonlardan biridir.Sakit okeanın şimal hissəsində subtropik və tropik enliklərdə yerləşir.Havay antisiklonun Mərkəzi Havay adalarından şimalda yerləşir və burada yanvarda təzyiq 764 mm iyulda 768mm-ə bərabərdir.

## Həmçinin bax
* Antisiklon
* Sakit okean
* Havay adaları

## Xarici keçidlər
* Hava kutlələri

## İstinadlar
Asetofenon

**Asetofenon** (metilfenilketon) — ümumi formulu C6H5COCH3 olan üzvi birləşmədir.

## Fiziki xassələri
* Molekul kütləsi 120,4;
* güclü meşə gilası iyisi verən yağlıtəhər rəngsiz maye;
* ərimə t-ru 19,70C (tərkibində olan suyun miqdarından asılıdır),
* qaynama t-ru 202,00C;
* d420=1,0281, nD20=1,5342;∆Hbux0=38,9kC/mol, ∆Hərimə0=16,7kC/mol;
* suda həll olması 0,55% kütləcə, suyun asetofenonda həll olması 1,05%;
* etanolda, asetonda, xlorofromda, benzolda yaxşı həll olur.

## Kimyəvi xassələri
Asetofenon alkilaromatik ketonlara məxsus bütün xassələrə malikdir. Metil qrupunda olan hidrogenlər kifayət qədər mütəhərrikdirlər. Belə ki, Asetofenon xlorlaşdırdıqda α- xlorasetofenon ClCH2COC6H5 əmələ gəlir; kroton kondenslənməsindən dipnon və trifenilbenzol əmələ gəlir.
Asetofenon NaNH2 iştirakında enolyat CH2=C(ONa)C6H5 əmələ gətirir ki, sonuncu da xlorkarbon turşusunun efirləri ilə asilləşərək CH2=C(C6H5)OCOOR efirlərinə çevrilirlər. Asetofen aromatik nüvədə əvəzetmə reaksiyalarına qabildir, məsələn, nitrolaşdıqda m-nitroasetofenon əmələ gətirir. Özünə NaHSO3 birləşdirmir. LiAlH4-ün təsirindən və ya mis-xrom katalizatoru üzərində hidrogenləşdirdikdə α-feniletil spirtinə C6H5CH(OH)CH3 reduksiya olunur.

## Alınması
Asetofenonu sənayedə aşağıdakı üsullarla alırlar:
Benzolun asetilxloridlə və ya sirkə anhidridi ilə AlCl3 və ya FeCl3 iştirakında Fridel-Krafts reaksiyasından (Çıxım 85%); etilbenzolun hava oksigeni ilə 115–1200C-də (kat.-Co, Cu, Mn, Ni, Pb, və ya Fe benzoatlar) maye fazada oksidləşməsindən 80% çıxımla (əsas əlavə məhsul-16% çıxımla α-feniletil spirtidir).

## Tətbiqi
Asetofenon və onun törəmələri, məsələn, p-metilasetofenon CH3COC6H4CH3 (ərimə t-ru 230C, qaynama t-ru 2270C; d420=1,002, nD20=1,5335; küsdüm ağacı iyisi verir), p-metoksiasetofenon CH3OC6H4COCH3 (ərimə t-ru 390C, qaynama t-ru 2580C; d420=1,082; günçiçəyi iyisi verir) ətriyyatda istifadə olunur. Asetofenon yuxugətirici xassəyə malikdir.

## Ədəbiyyat
* Кружалов Б.Д., Голованенко Б.И., Совместное получение фенола и ацетона, М., 1963.
* Несмеянов А. Н., Несмеянов Н.А., Начала органической химии, кн. 2, М., 1970, с. 148–159.
Ağbayır

**Ağbayır** — Yuxari Qarabağın Arasbar nahiyəsində qışlaq və əkin yerinin adı.

## Toponimikası
Ağbayır — Yuxari Qarabagın Arasbar nahiyəsində Cavanşir tayfasının Molla Fazilli oymağına məxsus qışlağın və əkin yerinin adı.
Azərbaycan dilində ağ (süxurun rəngi) və türk dillərində bair "dağ tirəsi" sözlərindəndir. Kəlbəcər rayonunda Çal Bayır, Şamaxı rayonunda Çil-Bayır, Laçın rayonunda Çal-Bayır (Daşbulaq kəndi ərazisində) və Bakı şəhəri ərazisində Bayıl və b. adlarla mənaca eynidir.

## Həmçinin bax
* Qarabağ xanlığı
* Arazbarı (Ağdam)
* Rot Basian

## Xarici keçid
* http://tarix.info/qan-yaddashi/qarabaq

## İstinadlar
Pareyazavrlar

**Pareyazavrlar** () – kotilozavrlar yarımsinifindən nəsli kəsilmiş sürünənlər yarımdəstəsi. Son Perm dövründə yaşamışlar. Pareyazavrlar üçün qısa və enli kəllə, gicgah sümükləri üzərində çıxıntılar, diş tacı diş-diş olan dişlər, nəhəng ətraflar xarekterdir. Bəzilərində sümük lövhəciklərdən ibarət bel zirehi olmuşdur. Ölçüləri 1 m-dən 3 m-dək idi. Tipik nümayəndəsi skutozavrdur.

## İstinadlar
Peru cərəyanı

**Peru cərəyanı (və ya Humbolt cərəyanı)**— Sakit okeanda Cənubi Amerikanın qərb sahillərindən şimal istiqamətdə axan soyuq okean cərəyanıdır. Cərəyanın Humbolt adı Prussiya təbiətşünası Aleksandr fon Humboldtun adından götürülmüşdür. 1846-cı ildə Humbolt "Cosmos" adlı kitabında bu soyuq axımın ölçülərini vermişdir.

## Fiziki xüsusiyyətləri
Cərəyan cənuda Çilidən (~ 45° c.en) şimalda Peruya (~ 4°S) qədər uzanır və soyuq, yüksəlmiş sular Ekvator cəbhəsi yaratmaq üçün isti tropik sularla kəsişir. Peru sahillərində dəniz səthinin temperaturu 5°C-dən 16°C-dək aşağı temperatura çatır. Digər bölgələrdə temperaturun 25 ° C-dən yuxarı olması səbəbiylə tropik suların özəlliklləri çox hiss olunmur. Yüksəlmə fitoplanktonu bəsləyən və nəticədə bioloji məhsuldarlığı artıran qida maddələrini səthə gətirir.

## Həmçinin bax
* Sakit okean
* Kaliforniya cərəyanı
* Atakama

## İstinadlar
Vulkan sütunu

**Vulkan sütunu** (, ) — vulkan kanalını dolduran və kanalın dağılması zamanı aşınmaya qarşı davamlı olması sayəsində saxlanılan, vulkan məhsullarının qalığı.

## Həmçinin bax
* Vulkan boğazı
* Vulkan bombası
* Vulkan krateri

## İstinadlar
Endr çayı

**Endr**-()- Fransanın mərkəzində çay, Laura çayının sol qolu. Başlanğıcını Sen-Priest-La-Manş rayonundan götürüb. Endr departamentinin şimal-qərbindən axır.  Avuan kommununun şimalında Laura çayına tökülür. Çayın uzunluğu 293,3&nbsp;km, orta illik axımı 19 m²/san-dir. Hövzənin sahəsi 3462&nbsp;km²-dir. Əsas qolu Endruadır.

## Həmçinin bax
* Luara çayı
* Fransa
* Vyana çayı

## Ədəbiyyat
Endra // Brokqauza ensiklopedik lüğət: в 86 t. 1890—1907.
Xəmsin

**Xəmsin** – Misirdə cənubdan əsən quru küləyin adıdır. Xəmsin yazda Aralıq dənizi üzərində havanın təzyiqi alçaq Nilin yuxarısında isə yüksək olanda əsir, özü ilə çoxlu toz və qum gətirir.

## Həmçinin bax
* Harmatan
* Harmsil
* Külək

## İstinadlar
Vulkan uçqunu

**Vulkan uçqunu** (, ) — kövrək vulkan materiallarının qrunt suları vasitəsilə yuyulması və qisməndə həll olması nəticəsində əmələ gəlmiş, mənfi relyef forması.

## Həmçinin bax
* Vulkan boğazı
* Vulkan bombası
* Vulkan krateri

## İstinadlar
Vulkan yaylası

**Vulkan yaylası** (, ) — vulkan mərkəzləri sıx və düzgün yerləşməyən yüksəklik. Vulkan yaylası vulkanların akkumulyativ konusları və lava axınları bir- birilə elə qovuşurlar ki, onların fərdliyi demək olar ki, itir.

## Həmçinin bax
* Vulkan boğazı
* Vulkan bombası
* Vulkan krateri

## İstinadlar
Vulkan zəlzələsi

**Vulkan zəlzələsi** (, ) — vulkan püskürməyə hazırlaşdığı və ya bilavasitə püskürməsi prosesində maqmanın hərəkəti zamanı kanalın divarlarının titrəməsi nəticəsində yer səthinin zəif titrəyişi.

## Həmçinin bax
* Vulkan sahili
* Vulkan sikli
* Vulkan silsiləsi
* Vulkan sütunu

## İstinadlar
Vyana çayı

**Vyana çayı** ()- Fransanın cənubunda çay. Luara çayının iri sol qoludur.

## Coğrafiyası
Mərkəzi Massivdə Milvaş platosundan axır. Millevac kəndi yaxınlığında uzunluqları 860 m və 885 m olan çayların birləşməsindən yaranır. O, beş departamentin ərazisindən axır. Onun yuxarı axarında Limoj şəhəri yerləşir. Uzunluğu 372-km olub, çayının su sərfi isə 210 m³/san-dir. Sahəsi 21105&nbsp;km², olub ən bol sulu dövrü qış fəslidir. Dekabrdan yanvara qədər bol sulu olur ki, ən çox da yanvar-fevral aylarında. İllik su sərfiyyatı 290 və 362 m³/san arasında dəyişir. Çayda suyun ən aşağı göstəricisi yayda müşahidə edilir. Belə ki, iyul-sentyabr ayları arasına bu vaxt təsadüf edir. Ən uzun qolları- Kröz (sağ) və Klen (sol)-dur. Çayın 75&nbsp;km-lik hissəsi təsərrüfat əhəmiyyətlidir.

## Həmçinin bax
* Luara çayı
* Fransa

## İstinadlar
*
*
Vulkan zonaları

**Vulkan zonaları** (, ) — müasir vulkanizmin təzahür etdiyi vilayətlər. V. z. Alp qırışıqlıq vilayətlərinə və yer qabığının yeni tektonik pozulmalarına uyğun gəlir. V. z. biri Sakit okean sahili boyu uzanaraq C. və Şm. Amerikadan, Aleut adalarından, Kamçatkadan, Kuril adalarından, Yapon adalarından, İndoneziya arxipelaqından və Yeni Zelandiyadan keçərək Sakit okean vulkan həlqəsini əmələ gətirir; ikinci V. z. – Aralıq dənizi hövzəsinə müvafiqdir.

## Həmçinin bax
* Vulkan boğazı
* Vulkan bombası
* Vulkan krateri

## İstinadlar
Xvalın dənizi

**Xvalın dənizi** — Dördüncü dövrün müəyyən bir vaxtında Xəzər dənizinin yerində mövcud olmuş dənizin adıdır. Xvalın dənizi Xəzər dənizindən xeyli böyük idi və şimalda Volqa-Xəzər ovalığını 51 dərəcə şm. enliyinə qədər tuturdu.

## Həmçinin bax
* Volqa-Xəzər kanalı
* Dənizlər

## İstinadlar
Korno-Qrande dağı

Korno-Qrande ( — «böyük buynuz») dağı- İtaliyada dağ.

## Coğrafiyası
Mərkəzi İtaliyada dağ olub, Appenin sıra dağlarının bir hissəsidir. O Abruçço regionunda, Qran-Sasso massivində yerləşir. Onun hündürlüyü-2912 m-dir. Bu zirvə alpinistlərin marağında olan bir yerdir ki, tez-tez burada müxtəlif yüksəlişlər müşahidə edilir ki, onlardan birincisi 1573-cü ildə baş vermişdir. Avropanın ən cənubunda olan Kalderone bu dağdadır.

## Həmçinin bax
* İtaliya
* Appenin dağları

## İstinadlar
Ekvatorial əkscərəyanı

**Ekvatorial əks cərəyanı** və ya **Passatlararası cərəyan** — güclü əks küləklər Şimal Passat cərəyanı ilə Cənub Passat cərəyanı arasında müşahidə edilir. Bu cərəyana dünya okeanının (Sakit okean, Atlantik okean və Hind okeanın) bütün ekvatorial qurşağında rast gəlinir.

Sakit, Atlantik və Hind okeanlarında bu cərəyanın mövcudluğu hələ XIX əsrdən məlumdur. Passatlar arasında yerləşməsi ilə əlaqədar Passatlar arası adını almışdır.

Sakit okeanda əks cərəyan Kromvel cərəyanı, Atlantik okeanda isə Lomonoson cərəyanıdır. Bu cərəyanlar ensiz olubşərqdən qərbə yönəlirlər.

Passat küləkləri zəiflədiyi zaman cərəyan okeanın səthinə qalxır və bunu müşahidə etmək mümkündür.

## Mənbə
* The North Equatorial Counter Current
* Fundamentals Of Physical Geography
Odra çayı

Odra () -Polşa, Çexiya, Almaniya ərazisindən axan çay.

## Coğrafiyası
Odra çayı Polşa və Almaniya sərhəddindən başlayır.  Polşanın ən uzun çayı Visladan sonra ikinci ən uzun çayı hesab edilir. Çayın uzunluğu-903&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi isə təqribən-125 min km². Çayın illik su sərfi isə 480 m³/san-dir. Başlanğıcını Şərqi Sudet dağlarından götürür. Mənbəyinin hündürlüyü, dəniz səviyyəsindən-634 m-dir.  Əvvəl Çexiyanın ərazisindən sonra isə Polşa ərazisindən axır. Polşa Almaniya sərhəddində uzun məsafədə uzanır. Onun mənsəbində Şeçin körfəzi yerləşir ki, hansı ki, laqun mənşəlidir. Kiçik gəmilər üçün Odranın Opova çayının aşağı axarları, iri gəmilər üçün isə Kendzeji şəhərinin aşağı tərəfləri əlverişlidir.

## Sahillərində yerləşən şəhərlər

* Frankfurt Oderdə
* Ayzenxyuttenştadt
* Kostşin Odrada
* Kostşin Ordoyun altında
* Adalar
* Boqumin
* Raçiborş
* Opole
* Brjeq
* Vroçlav
* Qloqov
* Yaşıl çəmən
* Şvedt
* Qartç
* Şeçin
* Poliçe

## İstinadlar
Etilendiamin

**Etilendiamin** (1,2-diaminoetan) H2NCH2CH2NH2 – amin sinfinə aid üzvi maddədir.
## Xassələri
Ammiak iyi verən rəngsiz maye, nəmli hava ilə əlaqədə tüstülənir . T qay. 116.5 oC, T ər. 8.5 oC, sıxlıq 0.899 q/sm3 (20oC). Etilendiamin suda yaxşı həll olur (məhlulun qızdırılması ilə), etanolda  daha zəif, efirdə bir qədər pis, benzol və digər karbohidrogenlərdə isə heç həll olmur. Güclü əsasdır. Tərkibində iki aminoqrup olduğu üçün turşularla iki sıra duz əmələ gətirir. Bəzi metallarla (məsələn Cu, Mn, Co) kompleks birləşmələr əmələ gətirir. Etilendiamindinitrat qızdırıldıqda etilendinitraminə çevrilir ki, bu da partlayici maddədir.
Kondensasiya reksiyasına girir: yüksək temperatur və təzyiqdə katalizator iştiraki ilə piperazinə,  1,2-diketonlarla - 2,3-dihidropirazinlərə; moçevina  ilə reaksiyası zamanı – etilenmoçevinaya (2-imidazolinona) çevrilir.
## Alınması
Etilendiaminin sənayedə alınmasının əsas metodu  ammoniyakın dixloretanla qarşılıqlı təsiridir.
 
Bundan başqa onu monoetanolaminin ammoniyakla qarışığının katalitik hidratlaşmasından almaq olar. 150-230oC.
 
Etilendiaminin başqa metodlarla sintezinə etilenin ammoniyakla və ya formaldehidin ammoniyak sianohidrogenlə reaksiyası aiddir.
## Toksikliyi
Toksikdir. Etilendiamin dərini və yuxarı nəfəs yollarını qıcıqlandırır. Onun buxarlarının atmosfer havasındakı son hüdudu 0.03 mq/m3, iş sahəsində  2 mq/m3, su hövzələrində isə 0.2 mq/m3.

## Tədbiqi
Etilendiamindən onun   xlorsirkə turşusu ilə təsirindən etilendiamintetrasirkə turşusunun alınması üçün istifadə edilir. Onun yağlı turşularla düzları tekstil sənayesində yümşaldıcı agent kimi , eyni zamanda etilendiamin rənglərin və emulqatorların, latekslərin, plastifikatorların, fungisidlərin stabilizatorlarının, dərman preparatlarının (suprastin, eufillin, ranitidin) istehsalında tətbiq olunur.
## Ədəbiyyat
* Зефиров Н.С. и др. т.5 Три-Ятр // Химическая энциклопедия. — М.: Большая Российская Энциклопедия, 1998. — 783 с. — ISBN 5-85270-310-9.
* Кремлёв А. М., Менделеев Д. И.,. Этилендиамин // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Aristotelizm

**Aristotelizm** və ya **Aristotelçi**, dar mənada Aristotelin davamçılarının təlimi (peripatetik məktəb anlayışı ilə üst-üstə düşmür, çünki Teofrastdan sonra e.ə. 1 əsrədək qədim peripatetiklərin əslində Aristotel ilə heç bir əlaqəsi yoxdur); daha geniş mənada Aristotelin əsərlərinin şərhi, tərcüməsi, yayılması və təsiri tarixi, həmçinin müxtəlif orta əsrlər teoloji ənənələrində Aristotel təliminin mənimsənilməsi kimi başa düşülür.
"Aristotelizm" termininin özü yeni Avropa mənşəlidir, lakin αριστοτελιζειν ("aristotelləşdirmək") yunan feilinə ilk dəfə e.ə. 1 əsrdə Aristotelizmin dirçəldilməsi ilə əlaqədar Strabonda rast gəlinir.

Erkən Şərq patristikası neoplatonizmdən çıxış edir və Emesli Nemesi ilə İoann Filopon istisna olmaqla, Aristotelin təsirindən azaddır. Aristotelin anlayışlar aparatının və terminologiyasının xristian teologiyasına nüfuz etməsi Bizanslı Leontinin əsərindən bəlli olur. Aristotelin məntiqi ("teologiyanın xidmətçisi" qismində) Dəməşqli İoannın "Dialektika"sında rəsmi tanınmışdır. 11-ci əsrdə şərhetmə ənənəsinin canlanması platonçu Mixail Psell və onun şagirdləri – Efesli Mixailin və İoann İtalın fəaliyyəti ilə bağlıdır. Sonralar şərhetmə ənənələrini Feodor Prodrom və İoann Sesis (12-ci əsr), Nikifor Vlemmid (13-cü əsr, onun aristotelçi məntiq və fizika dərslikləri Bizansda geniş yayılmışdı), Georgi Paximer ("Aristotel fəlsəfəsinin qısa oçerki"), Manuil Holobol (1267-ci ildən Konstantinopol məktəbində dərs demişdir), Feodor Metohit və b. davam etdirmişlər. Bizans Aristotelizminin ən əhəmiyyətli abidəsi Corpus Aristotelicumu dövrümüzədək qoruyub saxlayan Aristotelin əsərlərinin yüzlərlə əlyazmalarıdır (ən qədimləri 9–10-cu əsrlərə aiddir).

## Suriya
Yunan və ərəb aristotelçiləri arasında əlaqələndirici rolu Suriya Aristotelizmi oynamışdır. Aristotelin məntiqə dair əsərləri (əsasən, "Kateqoriyalar", "Hermenevtika" və "Birinci analitika") və Porfirinin "Müqəddimə"si Suriya nəsraniləri tərəfindən teologiya, gomiletika və apologetikanın məqsədləri üçün əxz edilmişdir. Ənənəni Edessa yepiskopu İva başlamışdır (435-ci ildən), onun müasirlərindən Edessa teologiya məktəbinin müəllimləri Kumi və Prob Porfirinin "Orqanon" və "İsaqoq" əsərlərinin hissələrini ilk dəfə süryani dilinə tərcümə etmişlər. Edessa məktəbinin imperator Zenonun göstərişi ilə bağlanmasından (489-cu il) sonra Suriya nəsraniləri İrana köçmüş və Aristotelin məntiqə dair əsərlərinin öyrənilməsi Nisibin teologiya məktəbində davam etdirilmişdir. Aristotelin əsərlərinin Suriya monofizit tərcümə ənənələri və şərhetmə metodları İoann bar Aftoniya (ö. 558), Sever Seboht (ö. 667), Edessalı İakovun (təqr. 633–708-ci illər), yepiskop Georgi (ö. 724) və katolikos I Heynan-işonun adları ilə bağlıdır. O dövrdə Suriya elminin ən görkəmli nümayəndəsi Mesopotamiyada Reşayn şəhərinin arxiatrı (baş həkimi), Galen və Aristotelin tərcüməçisi, məntiqə dair traktatların müəllifi Sergi (ö. 536; İoann Filoponun şagirdi) olmuşdur.

## Həmçinin bax
* Peripatetiklər

## Mənbə
* 

## İstinadlar
Ağməhəmməd

**Ağməhəmməd** - İrəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. 
## Toponimikası
1918-ci ilin axırında Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulduqdan sonra kənd dağılmışdır. Mənbədə Əxi Məhəmməd kimidir. Qurdlar camaatının bir tirəsinin adı idi. Əxi  Məhəmməd həmin tirənin sahibkarının adıdır.
Tədqiqat göstərir ki, toponimlərdə "ağa" formasını kəsb etmiş söz bəzi hallarda əslində əxi (ərəbcə "qardaş") sözündən ibarətdir. Orta əsrlərdə Şərqi Anadoluda, Ermənistanda və Azərbaycanda çoxlu əxi dini cəmiyyətləri və zaviyələri vardı. Əxilər şeyxlər idilər. Onların cəmiyyətləri feodal zülmünə qarşı çıxır və sənətkarların mənafelərini müdafiə edirdi. XV əsrdə Anadoluda əxi (dərviş) cəmiyyətləri geniş yayılmışdı. Şeyxlər vasitəsilə əxilər Yaxın Şərqin dərviş və sufi ordenləri ilə əlaqə saxlayırdılar. Türkiyə və Azərbaycan hökmdarları əxilərə torpaq sahələri, kiçik məntəqələr bağışlayırdılar. Faruk Sumer bu münasibətlə yazır ki, əxilər siyasi baxımdan bir zümrə idilər (34, 173). Ermənistandakı çoxlu "ağa" (əsli əxi), "dərviş" və "şeyx" sözləri ilə başlayan kənd adları da bununla bağlıdır. Lakin "əxi" sözü danışıqda təhrif olunaraq bəzi hallarda  "ağa" şəklinə düşdüyünə görə, bütün hallarda onu rəng bildirən ağ və şəxs adını bildirən Ağa sözlərindən ayırmaq çətindir.  
## Həmçinin bax
* İrəvan xanlığı
*  Aşağı Qamçı
## Xarici keçid
* http://az.strategiya.az
## İstinadlar
Fitogeosfer

**Fitogeosfer** — Landşaft təbəqəsində canlı orqanizmin əsasən bitkilərin daha artıq toplandığı təbəqəyə deyilir. Fitogeosfer dedikdə bütün bitki örtüyü və heyvanlar aləmi, habelə həyat olan (bərk,maye və qaz) mühit nəzərdə tutulur. Fitogeosferin qalınlığı quruda bir neçə on metr,dənizlərdə və okeanlarda isə 100–350m-ə qədərdir.

## Həmçinin bax
* Canlı orqanizm
* Bitkilər
* Ətraf mühit

## İstinadlar
Radiolokasiya üsulu

**Radiolokasiya üsulu** – atmosferdə yağıntıların və buludların, həmçinin təhlükəli atmosfer hadisələrinin yerlərinin, hərəkət istiqamətlərinin, intensivliyinin radiolokasiya üsulu ilə təyin edilməsinə əsaslanmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
SİNOPTİK METEOROLOGİYA 

## İstinadlar
Fiyeld

**Fiyeld** – Norveçdə xeyli hündürdə yerləşən platoya deyilir ki, burada yüksək tirələr ilə çökək yerlər növbələşir. Çökək yerlərdə çoxlu göl və bataqlıq yerləşir.

## Həmçinin bax
* Fiord
* Norveç

## İstinadlar
Tirrenida

**Tirrenida**- Tirren dənizi yerində mövcud olmuş və üçüncü dövrdə çöküb,dəniz altında qaldığı güman edilən qurunun adıdır. Tirrenida mövcud ikən Apennin yarımadası Tunis (Afrika)ilə bütöv bir qurunu təşkil edirdi.Korsika,Sardiniya Tirrenidanın qalıqlarıdır.

## Həmçinin bax
* Korsika boğazı
* Yarımada
* Ada

## İstinadlar
Baddeleit

**Baddeleit** — mineral, ZrO2, qatışıqları Hf, TR, Th və b. 

## Haqqında
Monoklinik. Kristalları uzunsov və lövhəvari. Ayrılma {001}, {010} və {110} üzrə orta. Parıltısı yağlı, şüşəli. Sərtliyi 6,5. Xüsusi çəkisi 5,4-6,0. Nefelinli siyenitlərdə, karbonatitlərdə, almazlı səpintilərdə rast gəlir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Turbulent hərəkət

**Turbulent hərəkət** — (lat.turbulentus-burulğanlı) Suyun,havanın elə hərəkətidir ki, hissəciklər ümumi,paralel irəliləmə ilə yanaşı olaraq, həm də mürəkkəb trayektoriya üzrə hərəkat edir və maddələrin qarışmasına səbəb olur.

## Həmçinin bax
* Maddələrin aqreqat halı

## İstinadlar
Pokrovka (Baymak)

**Pokrovka** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Baymak rayonunda yerləşən kənd. Kənd Zilair kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
* rayon mərkəzindən (Baymak): 64&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Urqaza): 35&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Sibay stansiyası): 28&nbsp;km.
## Əhali

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Официальный сайт Баймакского района Башкортостана 
* Историческая справка по указанному населенному пункту на сайте Историко-краеведческого портала Ургаза.ру
İna çayı

**İna** (, ) — Odranın sağ qolu olub, şimal-qərbi Polşada çay.

## Əsas göstəriciləri
Uzunluğu- 129&nbsp;km olub, hövzəsinin sahəsi 2189&nbsp;km²-dir. İnsko şəhəri yaxınlığından başlanğıcını götürərək Odra çayına Şeçina yaxınlığında tökülür.

## Sahillərindəki şəhərlər
* Reç
* Starqrad-Şeçinski
* Qolenev

## Əsas qolları
* Krompel
* Mala İna

## Həmçinin bax
* Odra çayı
* Varta çayı
* Bubr çayı

## Mənbə
* Charakterystyka rzek województwa zachodniopomorskiego
Bubr çayı

**Bubr** (, ) — Odranın sol qolu olub, Çexiya və cənub-şərqi Polşa ərazisindən axan çay. Həmçinin Polşada olan ən uzun çaylardan biridir.

## Coğrafi mövqeyi
Bubr öz başlanğıcını cənub-şərqi Sudet massivindən Bubr kəndi yaxınlığından götürür. Hansı ki, bu kənd Jaçlerş şəhərinin yaxınlığında yerləşir. Polşa ilə sərhəddin kəsişməsindən sonra Nedamirov kəndindən keçir. O həmçinin Eleniya Quru düzənliyi boyu Qərbi Sudet dağlarından keçir. Aşağı Sileziya ərazisindən Kvisa çayı ona qovuşur.  Bubrın özü isə Qırmızı-Odjansk vilayətində Odra qovuşur.

## Əsas parametrləri
Bubrun uzunluğu-272&nbsp;km olub, onun 2&nbsp;km-i Çexiyanın, 270-km-i isə Polşa ərazisindən axır. Hövzəsinin sahəsi isə-5876&nbsp;km² -dir. Onun da 46&nbsp;km²-Çexiyanın ərazisinə, 5830&nbsp;km²-i isə Polşa ərazisinə düşür.

## Sahillərində olan şəhərlər
* Lyubavka
* Kamenna-Qura
* Eleniya-Qura
* Vlen
* Lvuvek-Slenski
* Boleslaveç
* Şprotava
* Malomiça
* Novoqrud-Bobjanskiy
* Qırmızı-Odjanski
* Jaqan

## Həmçinin bax
* Odra çayı
* Varta çayı

## Qalereya

Polska hydrografia2 Bóbr River2.JPG|Polşa ərazisindən axan Bubr
Zagan bobr.jpg|Jaqan sahillərində Bubr


## Mənbə

* Бубр // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Бобер // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* География Польши на сайте Польша.ру. (рус.)
* Официальный сайт муниципалитета Жацлэрш. (чешск.)
* Перейти к:***1*** ***2*** Bóbr (польск.). Internetowa encyklopedia PWN. Проверено 20 июля 2010.   3 мая 2012 года.
Lujiçka çayı

**Lujiçka**-(, , , , ) Polşa, Çexiya və Almaniya ərazisindən axan çay. Odra çayının sol qolu olub, uzunluğu-254&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi isə-4.297 kv km.

## Tarixi

Lujiçka çayı öz başlanğıcını Çexiya ərazisində Yizer dağlarından götürür. 324&nbsp;km hündürlükdə Almaniya sərhəddindən keçərək, Çexiya ərazisində 55&nbsp;km uzunluqda axır və həcmi 360,5&nbsp;km² olur. Üçbucaq üzrə cənubdan Çittau çayı Almaniya və Çexiya sərhəddindən 1&nbsp;km məsafədədir. Özünün növbəti axını boyu o şimal istiqamətində axaraq Almaniya və Polşa sərhəddindən axır. Şimal istiqamətdə axdığı müddətdə çat Qerliç, Rotenburqdən Muskau parkından Bad-Muskaudan axır. 125&nbsp;km Saksoniyanın şərq istiqamətində axaraq Almaniya sərhəddində Brandenburqe qədər davam edir. Forst və Quben şəhərlərini keçerək 15&nbsp;km məsafədə Ayzenxyuttenştaddan Odraya çatır.

## Körpülər
İkinci Dünya müharibəsi dövründə bir çox körpülər dağıdılmışdır. Şengen vizası tətbiq edildikdən sonra, bir çox körpülər bağlanmışdır. Həmçinin onların bərpası üçün kifayət qədər vəsait olmadığından onların bərpası hələ də qalmaqdadır. Bu çayın üzərində Qerliç, Zqojeleç, Çittau, Libereç şəhərləri yerləşir.

## Həmçinin bax
* Odra çayı

## İstinadlar
# Географический энциклопедический словарь: географические названия / Под ред. А. Ф. Трёшникова. — 2-е изд., доп. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 347. — 210 000 экз. — .
# ↑ Перейти к:***1*** ***2*** Лист карты **[https://www.google.ru/webhp?#q=%22N-33-XXXIII%22 N-33-XXXIII]**. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
# **↑** Карта Чехословакии, масштаб 1:1 000 000, ГУГК, 1979 год.
Baddinqtonit

**Baddinqtonit** — mineral, (NH4) [AlSi3O8]×0,5H2O 

## Haqqında
Sanidin ilə izostrukturdur. Monoklinik. Ayrılma:{001} üzrə mü­kəmməl, {010} üzrə qeyri-mükəm­məl. Rəngsiz. Parıltısı şüşəli. Sərtliyi 5,5. Xüsusi çəkisi 2,32. Andezit plagioklazı üzrə psevdomorfozlar əmələ gətirir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Ploniya çayı

**Ploniya** (, ) — Polşanın şimal-qərbində çay.

## Coğrafiya
Polşanın şimal-qərbində çay. Cənubi Pomorsk əyalətinindən axaraq Dombe gölünə tökülür. Çayın uzunluğu 72,6&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi isə 1171,2&nbsp;km²-dir. Çay başlanğıcını Barlinek şəhərindən 1.5&nbsp;km məsafədə yerləşən Barlinek-Qorjuv landşaft parkında yerləşən Mıslibor gölündən götürür. Demək olar ki, mənbəni keçən kimi Barlin gölü  və Barlinek şəhəri başlayır. Şimal-qərb istiqamətində axaraq o, Plon və Medve göllərini yuyur. Yuxarı axarlarında çay sürətli axır, Plon gölü sahillərində artıq sürəti azalır. Plon və Medve gölləri arasında çay kanallaşdırılıb. Medve gölünə o cənub-şərq istiqamətdə, gölün ortasından isə qərbdən axır.

## Həmçinin bax
* Polşa

## İstinadlar
Əyrisifət

**Əyrisifət** — İrəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.

## Toponimikası
Ağrısifət — İrəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. Yerli tələffüz forması Əyrisifətdir. 1828-ci ildə ermənilər tərəfindən azərbaycanlılardan ibarət əhalisi qovulduqdan sonra Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişlər. 1940-cı ildə kənd ləğv edilmişdir. Türk dillərində ağruki — "sakit" (yavaş axan mənasında) və suvat — "suvarılan sahədə dairəvi axıdılan su" sözlərindən ibarətdir. Azərbaycandakı Pirsaat çayının orta axınında "Səbət düzü" toponimi ilə mənaca eynidir.

## Həmçinin bax
* İrəvan xanlığı
* Ağməhəmməd

## Xarici keçid
* http://anl.az.pdf
* http://az.strategiya.az

## İstinadlar
Varta çayı

**Varta** () — Polşada çay, Odra çayının sağ qolu.

## Əsas göstəriciləri
Varta çayının uzunluğu-808&nbsp;km olub, hövzəsinin sahəsi isə 53 700&nbsp;km²-dir. Başlanğıcını Kiçik Polşa yüksəkliyindən götürən bu çay, Böyük Polşa düzənliyindən axır. Çayın su sərfi-215 m³/san-dir. Onun 350&nbsp;km-i isə şlüzlarla tənzimlənir.

## Sahillərindəki şəhərlər
* Çenstoxo
* Poznan
* Qojuv-Velkopolskiy
* Qolin

## Qolları
* Noteç
* Odra
* Prosna
* Lisvarta
* Velna
* Moskava

## Həmçinin bax
* Odra çayı

## İstinadlar
Fiumar

**Fiumar**- Aralıq dənizi ölkələrində səhralarda yayda quruyan yalnız ilin yağışlı dövründə (payızda və qışda) su olan çay belə adlanır.

## Həmçinin bax
* Çaylar
* Aralıq dənizi iqlimi
* Aralıq dənizi adaları

## İstinadlar
İstilik balansı

## [[Radiasiya balansı]]
Yer səthində və atmosferada eyni zamanda istər qısa dalğalı (düz və səpələnən) və istərsə də uzun dalğalı (Yerin və atmosferanın şüalanması) radiasiya axınları müşahidə edilir. Deməli hər hansı bir anda yer səthində radiasiyanın gəliri və çıxarı vardır.

## İstilik balansı
Radiasiya balansı istilik balansının ən əsas üzvlərindən biri olub belə sadə düsturla idarə olunur:
                               B=LE+V+P
* B — radiasiya balansı
* LE — buxarlanmaya sərf olunan istilik,
* V — səth örtüyü ilə hava arasında istilik mübadiləsi,
* P — torpaqda istilik axınıdır
İstiliyin gəlir və çıxarına uyğun olaraq istilik balansı ünsürləri müsbət və ya mənfi kəmiyyətlərə malik ola bilər. Çoxillik nəticədə torpaqğın yuxarı təbəqələrinin və Dünya okeanının suyunun orta çoxillik temperaturası daimi hesab edilir. Ona görə də torpaqda və Dünya okeanında üfiqi və şaquli istilik mübadiləsi təcrübi olaraq sıfıra bərabər hesab edilir.
Ümumiyyətlə bütün yer kürəsi üçün buxarlanmaya sərf olunan istiliyin illik miqdarı quru üçün 25, okean üçün 59 kkal/sm2-ə bərabərdir. Bu rəqəmlər quru və okeanın radiasiya balansının uyğun olaraq 51 və 82%-ni təşkil edir. Bu rəqəmlərdən aydın olur ki, il ərzində quru səthindən 41 sm, okeanların səthindən isə 100 sm su buxarlanır.

## Həmçinin bax
Radiasiya balansı, Radiasiya

## Xarici keçidlər
YERİN İSTILİK BALANSI

## İstinadlar
Sağ əl qaydası

**Sağ əl qaydası** — naqildə yaranan induksiya cərayanının istiqamətini təyin edən qayda: sağ əl elə tutulur ki, maqnit sahəsinin qüvvə xətləri ovuca daxil olsun və onunla 90-li bucaq təşkil edən baş barmaq naqilin hərəkət istiqamətinə yönəlsin, bu zaman dörd barmağın vəziyyətini naqildəki induksiya cərəyanının istiqamətini göstərir.

## İstinadlar
Şeşəndaz plov

**Şeşəndaz** — plov növlərindən biri.

İldə bir dəfə, yalnız Novruz bayramı axşamı bişirilən və xuruşuna çoxlu yumurta qatılmış xüsusi plov növüdür.

## İstinadlar
Azaklar

**Azaklar** - İrəvan xanlığının Qırxbulaq mahalında kənd adı. 

## Toponimikası
Azaklar - İrəvan xanlığının Qırxbulaq mahalında kənd adı. 
1828-1832-ci illərdə əhalisi qovulduqdan sonra kənd dağılmışdır. Azaklar kəndin əsasını qoymuş nəslin adıdır. Ehtimal ki, eranın əvvəllərində Şimali Qafqazda yaşamış Yazık tayfasının adındandır. İosif Filavi yazır ki, Yazık peçeneqlərin bir tayfasıdır. 
## Həmçinin bax
* İrəvan xanlığı
## Xarici keçid
http://www.xalqqazeti
 
## İstinadlar
Səyqəfər (Baymak)

**Səyqəfər** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Baymak rayonunda yerləşən kənd. Kənd Akmoron kənd şurasının tərkibindədir. 2008-ci ilə qədər kəndin adı *Komsomolskoe odileniya* keçərli idi. 
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Baymak): 23&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Akmoron): 11&nbsp;km,
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Sibay stansiyası): 69&nbsp;km.

Kənd Sakmara çayının sahilində yerləşir. 
## Əhali

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Официальный сайт Баймакского района Башкортостана 
* Историческая справка по указанному населенному пункту на сайте Историко-краеведческого портала Ургаза.ру
Qanovuz

**Qanovuz** - al-əlvan ipək parça. Əsasən, Şərq ölkələrində geniş istehsal olunurdu. XIV-XIX əsrlərdə Azərbaycanda da (Şamaxı, Gəncə, Basqal  və s.) yayılmışdı. İki növ vardır, yüngül, zərif növü bursa, ağır növü tafta adlanırdı. Keçmişdə Azərbaycanda gəlinlik paltarı da tikilirdi. Qanovuzun xalq arasında "şahi", "ördəkboynu", "səhər-axşam", "al-yaşıl" və s. adlarına təsadüf olunur. Hazırda, əsasən, Orta Asiyada istehsal olunur. Qanovuzdan yorğanüzü, xalat tikilir, çarşab və s. kimi istifadə edilir.
Sakmar (Baymak)

**Sakmar** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Baymak rayonunda yerləşən kənd. Kənd Teməs kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
* rayon mərkəzindən (Baymak): 45&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Teməs): 18&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Sibay stansiyası): 85&nbsp;km.

Kənd Sakmara çayının sahilində yerləşir.

## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (90%) üstünlük təşkil edir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Официальный сайт Баймакского района Башкортостана 
* Историческая справка по указанному населенному пункту на сайте Историко-краеведческого портала Ургаза.ру
Ağdəvəli (Ərdəbil)

**Ağdəvəli** () — İranın Ərdəbil ostanının Meşkinşəhr şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd. 
## Coğrafi yerləşməsi
Meşkinşəhr şəhristanının Mərkəzi bölgəsinin Ərşəq kəndistanında, Meşkinşəhrdən 50 km şimal-şərqdədir.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 69 nəfər yaşayır (16 ailə).

## İstinadlar
Ağdirək (Miyanə)

**Ağdirək** — İranın Şərqi Azərbaycan ostanında kənd..

## Coğrafi yerləşməsi
Miyanə şəhristanının Mərkəzi bölgəsinin Kələboz kəndistanında, Miyanə şəhərindən 30&nbsp;km cənub-qərbdə, Miyanə-Təbriz avtomobil yolunun üstündədir.

## İstinadlar
Ağdizəc (Maku)

**Ağdivar** — İranın Qərbi Azərbaycan ostanında kənd..

## Coğrafi yerləşməsi
Maku şəhristanının Siyahçeşmə bölgəsinin Çaldıran kəndistanında, Siyahçeşmə qəsəbəsindən 5 km şimal-qərbdədir.  

## İstinadlar
Ağdonlu (Maku)

**Ağdonlu** — İranın Qərbi Azərbaycan ostanında kənd..

## Coğrafi yerləşməsi
Maku şəhristanının Siyahçeşmə bölgəsinin Bəhbəhcik kəndistanında, Siyahçeşmə qəsəbəsindən 3 km şimal-şərqdədir.

## İstinadlar
Şimali Passat cərəyanı

**Şimali Passat cərəyanı** və ya **Şimali Ekvatorial cərəyanı** — Sakit, Hind  və Atlantik okeanları ərazisindən keçən isti dəniz cərəyanı. 

Sakit okeanda cərəyan Kaliforniya cərəyanı yaxınlığından başlayır və şimal yarımkürəsinin  10° və 20° arası ilə qərbə istiqamətlənir. Filippin sahillərində Kurosio cərəyanı onun qarşısını alır. 

Atlantik okeanda Kanar cərəyanı yaxınlığından başlayır və 10° - 30° şimal enlikləri ilə şimal-qərbə yönəlir. Qolfstrim cərəyanının əsas qidalandırıcılarından biri hesab edilir.

Hind okeanında Şimali Passat cərəyanının istiqaməti mövsümdən asılıdır. Qışda şimal-şərqə, yayda isə cənub-qərbə yönəlir. Burada Somali cərəyanını güçləndirir.
## Mənbə
* Okean cərəyanları
Ağışlı (Xoy)

**Ağışlı** — İranın Qərbi Azərbaycan ostanında kənd..

## Coğrafi yerləşməsi
Xoy şəhristanının Ətraf bölgəsinin Eloğlu kəndistanında, Xoyindən 9 km şimal-şərqdədir.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 673 nəfər yaşayır (129 ailə).

## İstinadlar
Lepel

**Lepel** () — Belarusda şəhər. Vitebsk vilayətində yerləşən şəhər Lepel rayonunun inzibati mərkəzidir.

Şəhər ölkənin paytaxtı olan Minsk şəhərindən 155 km, vilayətin mərkəzi olan Vitebsk şəhərindən isə 110 km məsafədə yerləşir.

## Həmçinin bax
* Belarus şəhərləri
* Vitebsk vilayəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Информация на Radzima.org
* Лепель — в поисках утраченного
Pokrovka

* Pokrovka (Əbyəlil) — 
* Pokrovka (Auırqazı) — 
* Pokrovka (Baymak) — 
* Pokrovka (Şaran) 
* Pokrovka (Cəlilabad) — Cəlilabad rayonunun Günəşli kəndinin 27 mart 2001-ci ilə qədərki adı.
* Pokrovka (Sabirabad) — Sabirabad rayonunun Qaratəpə kəndinin 5 oktyabr 1999-cu ilə qədərki adı.
Portuqaliya cərəyanı

**Portuqaliya cərəyanı** — Atlantik okeanının şimal-şərq hissəsindən keçən zəif, sakit isti dəniz cərəyanı. Cənuba doğru istiqamətlənən cərəyan Portuqaliya sahillərindən başlayaraq Kanar adalarının şimalına doğru uzanır. Burada Azor və Kanar cərəyanı ilə birləşir.

## Mənbə
*
Ağkəhriz (Şəbüstər)

**Ağkəhriz** () — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Şəbüstər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd. Şəbüstər qəsəbəsindən 10 km şərqdədir. 

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 261 nəfər yaşayır (68 ailə).

## İstinadlar
Ağkənd (Bicar)

**Ağkənd** () — İranın Kürdüstan ostanı Bicar şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd. 
## Coğrafi yerləşməsi
Bicar şəhristanının Mərkəzi bölgəsinin Siyahmənsur kəndistanında, Həsənabad-Sukənd qəsəbəsindən 31 km şimal-şərqdədir. 

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 190 nəfər yaşayır (45 ailə). Əhalisini kürdlər təşkil edir.

## İstinadlar
Madaqaskar cərəyanı

**Madaqaskar cərəyanı** — Hind okeanının qərbində, Madaqaskar adasının cənub və şərq sahilləri boyunca hərəkət edən isti dəniz cərəyanı. Cənub, cənub-qərbə doğru km/s sürətlə hərəkət edir. Suyunun temperaturu 26 °С təşkilm edir. Duzluğu 35 ‰-dir. Cənub-qərbdə İynə burnu cərəyanı ilə birləşir.

## İstinadlar
Ağkəhriz (Savə)

**Ağkəhriz** — İranın Mərkəzi Azərbaycan ostanında kənd..
 
## Coğrafi yerləşməsi
Savə şəhristanının Növbəran bölgəsinin Məzdqançay kəndistanında, Növbəran  qəsəbəsindən 10 km şərqdə, Növbəran-Savə avtomobil yolunun üzərindədir.

## İstinadlar
Səkrəy (Baymak)

**Səkrəy** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Baymak rayonunda yerləşən kənd. Kənd Teməs kənd şurasının tərkibindədir. 2007-ci ilin 10 sentyabr tarixinə qədər Saksay Meşə sahəsi adlanırdı.
## Coğrafi yerləşməsi
* rayon mərkəzindən (Baymak): 63&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Teməs): 8&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Sibay stansiyası): 122&nbsp;km.

## Əhali

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Официальный сайт Баймакского района Башкортостана 
* Историческая справка по указанному населенному пункту на сайте Историко-краеведческого портала Ургаза.ру
Ağkənd (Sərab)

**Ağkənd** — İranın Şərqi Azərbaycan ostanında kənd.. 

## Coğrafi yerləşməsi
Sərab şəhristanının Mərkəzi bölgəsinin Əbquran kəndistanında, Sərab şəhərindən 32 km cənub-qərbdə, Sərab-Təbriz avtomobil yolunun 11 kilometrliyindədir.

## İstinadlar