Bona Dea

**Bona Dea** () — Roma mifologiyasında məhsuldarlıq, sağlamlıq və məsumluq ilahəsi, qadınların himayədarı. Bona Dea daha çox bir əlində bolluq buynuzu, digər əlində isə içində ilan olan kasa ilə qadın olaraq təsvir edilmişdir. İlk növbədə, onun kultu e.ə. III əsrdə Tarantonun (qədim adı Tarent) fəthindən sonra Romaya nüfuz etmişdir. Onun adı tabu idi və buna görə də hətta qədim yazıçılar onun həqiqətən kim olduğuna dair müxtəlif fərziyyələrə malik idilər. Öz kultunun xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq, Bona Dea əsasən Favnın qızı Favna ilə eyniləşdirilir.

Onun əsas məbədi Aventin təpəsinin yamacında yerləşirdi. Bona Dea qədim Roma cəmiyyətinin həm zadəganları, həm də aşağı təbəqələri tərəfindən ehtiramla qarşılanırdı. Hər il 1 mayda və dekabrın əvvəlində onun şərəfinə misteriyalar həyata keçirilirdi. Buna yalnız evli qadınlar və Vestal bakirələri qəbul edilirdi. May ayında onlar məbəddə, dekabrda isə konsul və ya pretor kimi ən yüksəkvəzifəli şəxslərdən birinin evində şənlik keçirirdilər. Misteriyalar zamanı kişilər evi tərk edərdilər. Yuvenalın "*[[Satiralar (Yuvenal)|Satiralar]]*" əsərində misteriyaların "pozğun orgiyalar" kimi təsvir edilməsi antik dövrün müasir alimləri tərəfindən inkar edilir.

E.ə. 62-ci ildə keçirilmiş Bona Dea misteriyası Qay Yuli Sezarın ikinci həyat yoldaşı Pompeya Sulla ilə boşanmasına səbəb olan hadisə ilə əlaqələndirilir.

## Mənşəyi
Bona Dea kultu e.ə. 272-ci ildə Roma tərəfindən fəth edilən Tarentdə yaranmışdır. Burada ona Damiya adı ilə ehtiram edilirdi. Şəhərin Roma dövlətinə inteqrasiyasından sonra bu kult Roma şəhərinə yayılmışdır.

"Yaxşı ilahə" () fəxri ad və ləqəbdir. Odur ki, ilahənin həqiqi və ya kult adı məlum deyil. Onun digər, daha az yayılmış adları və ya təxəllüsləri arasında "Feminea Dea" (), "Laudanda Dea" () və Sankta (, ) daxildir. Bona Deanın epitetləri "tarla", "tibb bacısı", "şəfaçı", kənd icmasının himayədarı kimi "Paqana", "qüdrətli", "işıqlı", "kraliça" idi.

Bona Dea "müəyyən edilə bilməyən bir növ"dədir, çünki onun mənşəyi və funksiyaları haqqında bir neçə fərqli versiya var. Onun adının səsləndirilməsi tabu halına gələndən sonra qədim romalılar arasında Bona Deanın həqiqətən kim olduğuna dair bir çox nəzəriyyələr yaranmışdı. Fest onu Damiya adlı "qadın ilahəsi" ilə eyniləşdirir, lakin Jorj Dümezilə görə, bu, qədim yunan ilahəsi "Demetra"nın yanlış oxunması idi. Nəzəriyyərlərdən bəziləri Makrobinin "*[[Saturnaliya (Makrobi)|Saturnaliya]]*" əsərində toplanmışdır. Makrobinin yazılarına görə, onu Favna, Opa, Fatua, Mayya, Medeya, Semela, Hekate və hətta Yunona ilə eyniləşdirmək mümkündür. Xristian müəllif Laktansi, polimat Varronu mənbə kimi göstərərək qeyd etmişdir ki, Bona Dea Favnın həyat yoldaşı və bacısı idi. O, burada "Peyğəmbər Fenta" və ya "Səfeh Fenta" adlanır.

Hər halda, Bona Deanın şərəfinə keçirilən misteriyalar, eləcə də məbədin abadlaşdırılması zamanı gözəçarpan xüsusiyyətlər bir çox cəhətdən Favnın qızı Favna mifini təkrarlayırdı. Favna atası ilə insestual seksual əlaqəyə girməmək üçün ilana çevrilmişdir. Makrobinin məlumatına görə, Favn onu sərxoş etməyə çalışmış və mərsin çubuqları ilə döyərək onu insestə məcbur etmişdir. Bu mif orfik mifologiyada atası Zevsin xtonik ilan cismində Persefonaya təcavüzü ilə nəzərəçarpacaq dərəcədə oxşarlıq daşıyır.

Bəzi hallarda, Bona Deaya həsr olunmuş şəxsi ziyarətgahlarda o, əsasən, ilan kimi təsvir edilmişdir. Qədim romalılar ilanların qoruyucu və müalicəvi xüsusiyyətlərə malik olduğunu düşünürdülər. İlanlar həmçinin, məhsuldarlığın simvolu idilər. Bu baxımdan ilanlar Asklepi, Demetra və Serera kultları ilə də əlaqəli idilər. Bəzi romalılar hətta zərərsiz və zəhərsiz ilanları evlərində ev heyvanı kimi saxlayırdılar. İlahənin klassik obrazı xiton və ya xalat geyimində taxtda oturmuş qadın idi. Bu təsvirlərdə o, sol əlində bolluq buynuzu, sağ əlində isə əlinin ətrafında dolanan ilanın qidalandığı bir kasa tuturdu. İlan və bolluq buynuzu simvollarının bu birləşməsi Bona Deaya xas xüsusiyyətdir və onu dəqiq müəyyən etməyə imkan verir.

## Kultu
### Məbədləri

Alimlər tərəfindən ehtimal edilir ki, e.ə. 272-ci ildə Tarentin Roma Respublikası tərəfindən fəth edilməsindən az sonra Romada Bona Deaya həsr olunmuş ziyarətgah tikilmişdir. Ovidin məlumatına görə, məbəd e.ə. III əsrin sonlarında yaşamış Klavdiya Kvinta tərəfindən tikilmişdir. Romadakı Bona Dea məbədi Aventin təpəsinin şimal-şərq hissəsində, indiki Müqəddəs Balbina bazilikasının yerində, Böyük sirkin yanında yerləşirdi. Məbəd ən azı iki dəfə, ilk növbədə Oktavian Avqustun həyat yoldaşı Liviya, sonra isə imperator Adrian (117–138) tərəfindən bərpa edilmişdir. Qədim mənbələrdə onun haqqında son qeyd b.e. IV əsrinə təsadüf edir.

Müasirlər məbədin quruluşu haqqında heç nə bilmirlər. Makrobiyə görə, məbəddə çoxlu dərman bitkiləri var idi. Məbədin ətrafındakı ərazi ilanlar üçün sığınacaq kimi xidmət edirdi, çünki onlar ilahə kultu ilə əlaqələndirildiyi üçün orada məhv edilməmişdilər. Məbədin ərazisinə giriş yalnız qadınlar üçün mümkün idi və kişilərə qəti şəkildə qadağan edilmişdi.

Roma şəhərindən kənarda yerləşən ziyarətgahların və Bona Deaya həsr olunmuş məbədlərin çoxu məhv edilmişdir. Onların ehtimal edilən tikilmə tarixi onu göstərir ki, bu kult Roma imperiyasının əvvəlki dövrlərində geniş yayılmışdır. Akvileya, Ostiya, Portus və digər şəhərlərdə Bona Deanın şərəfinə məbədlər var idi. Onların xarabalıqlarında müəyyən edilmişdir, məbədin ərazisində baş verənləri görməyə mane olan sədd mövcud idi. Alimlər ehtimal edirlər ki, bir sıra otaqlar dispanser kimi istifadə olunurdu. B.e. IV əsrinə qədər onlar həmçinin, kult müalicə mərkəzləri kimi xidmət edirdilər.

### İnanclar
Bona Dea kultunun inanclarına görə, o, öncəgörənlik funksiyasına sahib idi. O, ilkin vaxtlarda məhsuldarlıq ilahəsi idi. Bona Deanın funksiyası mal-qaranın sayını artırmaqdan ibarət idi. Zaman keçdikcə onun "qabiliyyətləri" insanlara doğru genişlənmiş və yeni funksiyalar nəticədə ilahənin "kənd təsərrüfatı" təbiətini yerindən qoymuşdur. "Favna" adı tabu halına gəlmişdir və bu, "Bona Dea" ilə əvəz olunmuşdur. Qədim romalıların ideyalarına görə, o, qadınlara gələcək nəsil əldə etmək və ya nəsil artırmaqda kömək edirdi. İlahə həmçinin, müxtəlif xəstəlikləri sağaltmaq qabiliyyətinə malik idi. Bəzən cadu alətləri kimi Bona Deaya bağlar, ocaqlı ibadətgahlar, həmçinin güzgülər həsr olunurdu. Varron kişilərin Bona Deanın kultundan kənarda qalmasını onun böyük təvazökarlığının nəticəsi kimi izah edir. Servi bildirmişdir ki, bu, onu iffətli qadınlığın nümunəsinə çevirir.

Rəsmi olaraq, Bona Deanın şərəfinə keçirilən festivallarda yalnız patrisi və Vestal bakirələrinə icazə verilirdi. Buna baxmayaraq, bu, o demək deyildi ki, Bona Deaya cəmiyyətin aşağı təbəqələri tərəfindən ehtiram edilmir. Qədim Romada azad edilmiş kölələrə kahin kimi vəzifələr tutmaq, habelə ənənəvi Roma tanrılarına ibadətdə iştirak etmək qadağan edilmişdir. İstisna yalnız Bona Dea üçün tətbiq olunmuşdur. Salamat qalmış qədim yazılara görə, azad edilmiş qadınlar hətta Bona Dea kultunun kahinləri ola bilərdilər və ümumiyyətlə, Bona Dea kölələr arasında çox populyar idi.

İldə iki dəfə – 1 may tarixində və dekabrın əvvəllərində ilahəyə həsr olunmuş festivallar keçirilirdi. Sonrakı dövrlərdə yaşamış Roma yazıçıları fərqli tarixləri və yerlər istisna olmaqla Bona Deanın 1 may və dekabr festivallarının mahiyyətcə eyni olduğunu düşünürdülər.

### Oyanış günü
1 may tarixində Aventin təpəsində yerləşən məbəddə Bona Deanın oyanış günü qeyd olunurdu. Həmin gündə onun məbədində çiçəklər və əyləncələr içində bayram keçirilirdi. Roma qadınları, cəmiyyətdəki mövqeyindən asılı olmayaraq, sübh çağı başlayan və axşama doğru sona çatan misteriyalar üçün toplaşırdılar. Onların misteriyalar zamanı ilahənin "bal qablarında" süfrəyə verilən "südündən" çoxlu miqdarda içmələri gözlənilirdi. Əslində, bu, xüsusi gümüş qablarda verilmiş güclü və yeni şərab idi. Böyük miqdarda şərab istehlak edilməsinə baxmayaraq, bayramda "şərab" sözünü işlətmək, həmçinin Favn mifini əks etdirən mərsin budaqlarından istifadə etmək qadağan edilmişdi. Respublika dövründə Bona Deanın oyanış günü ilə keçirilən festivallar bütün təbəqələrdən olan qadınlar və hətta məhdud şəkildə kişilər üçün açıq idi. Onun Aventin kultuna nəzarət Orta Respublika dövründə müxtəlif vaxtlarda mübahisələrə məruz qalmışdır. E.ə. 123-cü ildə Vestal bakirəsi Likiniya tərəfindən qurbangah, ibadətgah və divan hədiyyəsi ilə məbədin ithaf edilməsi və ya yenidən həsr edilməsi Roma senatı tərəfindən qanunsuz olaraq dərhal ləğv edilmişdir. Likiniya özü sonradan inamsızlıqda ittiham edilmişdir və edam olunmuşdur. Son Respublika dövründə Bona Deanın oyanış günü festivalı gündəmdən düşmüşdü.

### Dekabr ritualı

Bona Dea şərəfinə keçirilən ikinci bayram daha az təmtəraqla qeyd olunurdu, lakin daha vacib və əhəmiyyətli hesab olunurdu. Bu bayram dekabr ayının əvvəlində qeyd olunurdu. Festivalın tarixdə sadəcə iki dəfə keçirilməsi haqqında məlumat var. Burada ən nəcib evli Roma qadınları və Vestal bakirəsi olan qızlar konsul və ya pretor kimi ən yüksək məmurlardan birinin evinə toplaşır və onu üzüm yarpaqları ilə bəzəyirdilər. Kişilər evi tərk etməli olurdular və hətta erkək ev heyvanları da evdən çıxarılırdı, kişiləri təsvir edən freskalar və heykəllər parça ilə örtülürdü. Bu misteriyaları Vestal bakirəsi olan qızlar və evin xanımı həyata keçirirdi. Qadınlar o gecə baş verənləri sirr kimi saxlamış və bu sirrə müqəddəs yanaşırdılar. Buna görə də dövrün müəllifləri baş verənlərin mahiyyətini dərk etmirdilər. Yalnız məlumdur ki, ilahənin "yuxuya salındığı" mərasim çadırı üzümlər ilə bəzədilirdi. Məbəddən xüsusi olaraq Bona Deanın heykəli gətirilirdi. Musiqinin və ilahilərin oxunmasının müşayiəti ilə qurban verilirdi. Rituallar Roma ənənəsi ilə bütün təbəqələrdən olan Roma qadınlarına qoyulan adət-ənənələrin müvəqqəti olaraq aradan qaldırılmasını müqəddəsləşdirmişdir. Burada kişilərin şəhvətinin əvəzinə qadın şəhvətinə diqqət yetirən kontekstdə bakirə və matronaların təmiz və qanuni seksual potensialına vurğu edilmişdir. Alimlərin fikrinə görə, Bona Dea kultunun məlum olan xüsusiyyətləri Demetra üçün keçirilən Fesmoforiya festivalını xatırladır. Bu festivalda əsasən və ya yalnız qadınlar tərəfindən həyata keçirilən gecə ritualları, musiqi, şərab və qurbanvermə daxildir.

Bona Deaya həsr olunmuş misteriyalarının təsviri iki müasirin – Yuvenalın (60–127) və Plutarxın (46–127) əsərlərində var. Yuvenal "*[[Satiralar (Yuvenal)|Satiralar]]*" əsərində onları müxtəlif seksual pozğunluqlardan ibarət orgiya kimi təqdim etmişdir, lakin Plutarx Bona Deanın misteriyalarını təsvir edən zaman daha təmkinli olmuşdur. Siseron "*[[Hapispik|Hapispiklərin]] cavabları haqqında*" nitqində göstərir ki, e.ə. 62-ci ildə Publi Klodi Pulxr ilə əlaqədar qalmaqaldan əvvəl Bona Deanın şərəfinə keçirilən müqəddəs ritualda bir kişinin iştirak etməsi halı müşahidə edilməmişdir. Buna əsaslanaraq, müasir klassik alimlər belə hesab etmişdilər ki, qadınlar kultun icrası zamanı bəzən seksual hədsizliyə yol verirdilər, lakin kultun özünün pozğunluqla heç bir əlaqəsi yoxdur. Alimlər Yuvenalın sözlərini ehtiyatla qəbul edirlər, çünki onun müasiri Plutarxın "hər il konsulun evində onun həyat yoldaşı və ya anası tərəfindən Vestal bakirələrinin iştirakı ilə təntənəli şəkildə qurbanlar verilir" ifadəsi misteriyanın yüksək əxlaqi xarakterindən xəbər verir.

Plutarx Bona Deanın dekabr misteriyalarında tarixi əhəmiyyət kəsb edən iki hadisəni təsvir edir. E.ə. 63-cü ildə hazırkı konsul Siseronun evində baş tutmuşdur. Qurbangahdakı od sönən zaman yanan kömürlərdən parlaq alov çıxmış və nəticədə, orada iştirak edən qorxudan ərazini tərk etmişdilər. Vestal bakirələri bu hadisəni Siseronun həyat yoldaşı Terensiyanın dövləti xilas etmək naminə öz planını həyata keçirmək məqsədilə Siserona müraciət etməyə borclu olduğuna işarə kimi interpretasiya etmişdilər. Siseron davam edən Katilina konspirasiyasında iştirak edənlər ilə bağlı nə edəcəyinə dair qərarsız qalmışdı, lakin senatın iclasından bir gün sonra konspirasiya iştirakçılarına edam hökmü vermişdir.

Növbəti il ​​müqəddəs mərasim Qay Yuli Sezarın evində keçirilmişdir. Publi Klodi Pulxr evə arfaçı paltarı geyinərək daxil olmuşdur. İddialara görə, Pulxr ev sahibi Yuli Sezarın həyat yoldaşı Pompeya Sullaya aşiq olmuşdu və onun diqqətini cəlb etmək üçün bu əmələ əl atmışdır, lakin Pulxr çox keçmədən Yuli Sezarın anası Avreliyanın qulluqçusu tərəfindən ifşa edilmişdir. Sezarın anası Avreliya ilahənin şərəfinə keçirilən misteriyanın əşyalarını Pulxrdan gizlətmişdi, lakin ritual pozulmuş hesab edildiyi üçün Vestal bakirələri onları təkrar etməyə məcbur qalmışdılar.

Qalmaqal müqəddəs əşyaların təhqir olunması ilə bağlı senatın xüsusi araşdırmasını tələb etmişdi. Senat və pontifiklər tərəfindən əlavə araşdırmadan sonra Klodi təhqir ilə ittiham edilmişdir ki, bunun da cəzası edam hökmü idi. Həyat yoldaşı Terensiya keçən ilki rituallara ev sahibliyi etmiş Siseron ittiham tərəfinə ifadə vermişdi. Sezar özünü bu hadisədən tamamilə uzaq saxlamışdı. O, rituallarda iştirak etməmişdi, lakin "*[[pater familias]]*" olaraq onların düzgün formada keçirilməsinə, baş pontifik olaraq isə ictimai və özəl dini ritualların uyğunluğuna cavabdeh idi. Sezar Vestal bakirələrinin düzgün hərəkət etmələrini təmin etmək, sonra isə mahiyyətcə öz məişət məsələləri ilə bağlı tədqiqata sədrlik etmək məsuliyyəti daşıyırdı. Bundan başqa, iddia edilən cinayətin yeri vəzifədə olduğu müddətdə hər bir baş pontifikə verilmiş dövlət əmlakı idi. İnsanlar arasında əlaqələrindən və populyarlığından istifadə edən Publi Klodi Pulxr iki il davam edən məhkəmə işinin nəticəsində cəzadan xilas olmuş, Sezar da onu mühakimə etməmişdi. Siseron qeyd etmişdir ki, Pulxrın bəraət qazanmasının səbəbi hakimlərin rüşvətxorluğu və digər pərdəarxası işlərlə bağlıdır, lakin nəticə olaraq, onun reputasiyası zədələnmişdi. Əlavə olaraq, məhkəmədəki qalmaqallı açıqlamalar həmçinin, Vestal bakirələrinin, festivalın, ilahənin, baş pontifik vəzifəsinin, Sezarın və ümumiyyətlə Romanın özünün müqəddəs ləyaqətini və nüfuzunu sarsıtmışdı. Hər halda, Yuli Sezar, xəyanət halının olmamasına baxmayaraq, tezliklə həyat yoldaşından boşanmışdır. Plutarxın yazdıqlarına görə, məhkəməyə çağırılan zaman o, "həyat yoldaşımın üzərinə bir şübhə kölgəsi belə düşməməlidir" demişdir.

### Oktavianın dövründə

Oktavian özünü Romanın ənənəvi dini və sosial dəyərlərinin bərpaçısı kimi təqdim etmişdir. E.ə. 12-ci ildə baş pontifik olmuş və bu, ona Vestal bakirələri də daxil olmaqla, Romanın dini işləri üzərində səlahiyyət vermişdi. Onun həyat yoldaşı Liviya Pulxrın, həmçinin Vestal bakirəsi Likiniya ilə uzaq qohum idi. Likiniyanın Aventin təpəsindəki Bona Dea məbədini yeniləmək cəhdi senat tərəfindən qəbul edilməmişdi. Lakin Liviya məbədi bərpa etmiş və 1 may festivalını canlandırmışdı. Alimlərin fikrinə görə, bu, onun nüfuzsuz qohumundan və e.ə. 62-ci ildə baş vermiş qalmaqallı hadisələrdən diqqəti çəkmək üçün atılmış bir addım idi. Bundan sonra Bona Deanın dekabr bayramı sakitcə davam etmişdi, çünki onun reputasiyası düzəlməz şəkildə zədələnmişdi. Festivalın ləğvinə dair heç bir sübut yoxdur. Liviyanın adı rəsmi dini təqvimlərdə görünmürdü, lakin Ovid onu 1 may ilə əlaqələndirmişdir. Roma şəhərindən kənarda Bona Deaya həsr olunmuş ziyarətgahların əksəriyyəti yeni imperiya ideologiyasını təbliğ etmək üçün bu vaxtlarda qurulmuşdur. Vestal bakirəsi olan qızlar nadir hallarda Roma şəhərinin hüdudlarından kənara çıxdıqları üçün alimlər düşünürlər ki, bu kultlara lokal elitanın aparıcı qadınları rəhbərlik edirdi. Liviyanın Bona Deanın reputasiyasını bərpa etmək səyləri bəzi dairələrdə yalnız mülayim uğur qazanmışdı. Pulxr ilə bağlı qalmaqaldan bir əsrdən sonra Yuvenal Bona Deaya həsr edilmiş festivalı bütün siniflərdən olan qadınlar, "ən utancverici şəkildə yuxarı təbəqədən olan sərxoş" kişilər üçün ödənişsiz orgiya fürsəti kimi təsvir etmişdi.

B.e. II əsrinin sonlarından etibarən Romada ənənəvi dinlərdə artan dini sinkretizm Bona Deanı "Tanrıların Böyük anası" olan "*[[Qız (bürc)|Virgo Caelestis]]*"in bir çox aspektlərindən biri kimi təqdim edir. Daha sonra məryəmşünaslar bunu xristian ilahiyyatında Məryəm üçün prototip kimi müəyyən etmişdilər. Xristian yazıçıları Bona Deanı ənənəvi Roma dininin mərkəzində olan əxlaqsızlıq və absurdluq nümunəsi kimi təqdim etmişdilər. Onların fikrinə görə, Bona Dea peyğəmbər deyildi, sadəcə olaraq insest atasının qızı və həyat yoldaşı, həmçinin yalnız çox şərab içməkdə "yaxşı" idi.

## Müasir tədqiqatlarda
Bona Dea festivalı qadınların gecələr toplaşa, sərxoş ola, qurban verə bildiyi yeganə populyar festivaldır. Qadınların əksər ictimai mərasimlərdə və şənliklərdə iştirak etməsinə baxmayaraq, Roma cəmiyyətində dini hakimiyyət kişi pontifiklər və avqurların nəzarətində idi. Qadınlar "müvafiq formada xalq üçün təklif edilmədiyi" halda gecələr qanuni olaraq ritualları yerinə yetirə bilməzdilər. Qadınlara bu və digər dini mərasimlərdə şərab içməyə icazə verilirdi. Digər vaxtlarda, onlara zəif və şirinləşdirilmiş şərabı sadəcə mülayim şəkildə içməyə icazə verilirdi, lakin Roma ənənəçiləri keçmişdə "qadınların bir qədər rüsvayçı hərəkətə yol verə biləcəyi barədə narahatlıq hissi yarandığı" üçün bunun da qadağan edildiyinə inanırdılar. Bəzi qədim mənbələr belə qənaətə gəlmişdilər ki, qadınlara bu qadağalar öz əməllərinə görə qoyulmuşdu. Bəzi mənbələr onlara bu istiqamətdə materiallarla işləmək də qadağan edilmişdi. Buna baxmayaraq, Bona Dea rituallarında istifadə edilən güclü şərab adətən Roma tanrıları və Roma kişiləri üçün qorunurdu.

Alimlər ehtimal edillər ki, bu rituallarda nəzərdə tutulan istisnalar Vestal bakirələrinin mövcudluğundan və dini nüfuzundan irəli gəlirdi. Onlar müstəsna və hörmət bəslənən insanlar idilər və atalarına tabe deyildilər, matronalar isə həyat yoldaşlarından müstəqil idilər. Onlar yalnız Roma kişiləri ilə əlaqəli imtiyaz və səlahiyyət formalarına sahib idilər, baş Vestal və baş pontifik qarşısında cavabdeh olurdular. Onların ritual öhdəlikləri və dini bütövlükləri Roma dövlətinin və onun bütün vətəndaşlarının rifahının əsasını təşkil edirdi.

Bu festivalda kultun inkişafının nisbətən gec mərhələlərində təqdim edilmiş güclü şərabın evfemik formada adlandırılması süd və balın faktiki əvəzlənməsi kimi teoloji baxımdan absurd və bu xüsusi dini sferadan kənarda qəbuledilməz sayılacaq davranışlar üçün əsaslandırma təsvir edilmişdir. Favna haqqında miflər şərabın seksual pozğunluq agenti kimi potensialını göstərir. Şərabın sperma və üzüm də daxil olmaqla müəyyən "yumşaq meyvələrdə" kişi prinsipi kimi mövcud olan Liber-Dionisin ixtirası olduğu düşünülürdü. Adi şərab məhəbbət və seksual istək ilahəsi Veneranın ilahi himayəsi altında istehsal olunurdu. Onun afrodizyak təsiri qədim dövrlərdə yaxşı bilinirdi.

Adrian Steyplsa görə, evfemizmlər transformasiya agentləridir. Şərabın "süd" kimi təyin edilməsi onu Venera və Liberin seksual və mənəvi cəhətdən mürəkkəb səltənətlərindən ayrılmış tamamilə qadın məhsulu kimi təsəvvür edir. Eynilə, "bal kasası" kimi təsvir edilən şərab kasası da arılara aid edilir. Roma adət-ənənəsində arılar "seksual əlaqədən çəkinən, zinakar bir ailəni tərk edən fəzilətli dişilər" hesab olunurdular. Mərsin Veneranın əlaməti olaraq, Favnın şəhvət və Favnanın ədalətsiz cəzası qadağan edilmiş, şərabla əvəz olunmuşdur. Versnelə görə, üzüm yarpaqları və bitkilərin bolluğu "şəhərə xas ziyafət salonunu ibtidai yaşayış evinə çevirmişdi, qadınların kişilərə və ya Veneraya xitab etmədən "süd və bal" içərək özlərini idarə etdikləri qədim utopik qızıl dövrün məsumluğunu" xatırladırdı.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Həmçinin bax
*Qədim Romada din