Petrov işi

**Petrov işi** — 1954-cü ildə DTK zabiti Vladimir Petrovun Sovet İttifaqının Kanberradakı səfirliyindən qaçması ilə bağlı Soyuq Müharibə illərində Avstraliyada baş vermiş casus hadisəsi. Bu ayrılma Kral Komissiyasına səbəb oldu və nəticədə yaranan mübahisə İşçi Partiyasının parçalanmasına gətirib çıxartdı.

## Arxa plan
Petrov, nisbətən kiçik diplomatik statusuna baxmayaraq, (1954-cü ildə) KQB-nin, Sovet məxfi polisinin polkovniki, həyat yoldaşı isə Daxili İşlər Nazirliyinin (MVD) zabiti idi. Petrovlar 1951-ci ildə Sovet Təhlükəsizlik İdarəsinin rəisi Lavrenti Beriya tərəfindən Kanberra səfirliyinə göndərilmişdi. 1953-cü ilin martında İosif Stalinin ölümündən sonra Beriya Stalinin xələfləri tərəfindən həbs edilmiş və güllələnmişdi və Vladimir Petrov yəqin ki, Sovet İttifaqına qayıtsa, "Beriya adamı" kimi "təmizlənəcəyi"ndən qorxurdu.

## Sığınma
Petrov Avstraliya Təhlükəsizlik Kəşfiyyat Təşkilatı (ASIO) ilə əlaqə saxladı və siyasi sığınacaq müqabilində Sovet casusluğunu sübut etməyi təklif etdi. Bu ayrılma, təxminən iki ilə yaxındır Petrovu yetişdirən, onunla dostluq edən və onu Sidneyin King's Cross bölgəsində fahişələrə baş çəkməyə aparan polşalı həkim və musiqiçi və yarımştat ASIO agenti Maykl Bialoquski tərəfindən təşkil edildi. Bialoquski Petrovu ASIO-nun yüksək rütbəli zabiti Ron Riçardsla tanış etdi, o, Petrova sığınacaq və səfirlikdən özü ilə gətirə biləcəyi bütün sənədlərin müqabilində 5000 funt sterlinq təklif etdi. Potensial qaçqınların "Kabin Namizədləri" kimi qeyd edilməsinin standart təcrübəsinə əsasən, Petrovun qaçmasının planlaşdırılmas 11 saylı Əməliyyat Kabini olaraq təyin olunduqdan sonra qısa müddət ərzində Əməliyyat Kabin 12 olaraq kodllandırıldı. Petrov 3 aprel 1954-cü ildə ölkəni tərk etdi.

### Yevdokia Petrova
Petrov xanımı Yevdokiaya niyyətini demədi; yəqin ki, o, onsuz da qaçmağı planlaşdırırdı. Avstraliya hakimiyyətinin Petrovu qaçırdığını yalandan iddia etdikdən sonra MVD Evdokia Petrovanı gətirmək üçün Avstraliyaya iki kuryer göndərdi. Bu barədə xəbər sızdı və aprelin 19-da Sidney hava limanında Yevdokia Petrova KQB əməkdaşları tərəfindən təyyarəyə qədər müşayiət olunduqda şiddətli anti-kommunist nümayişlər oldu. Təyyarədə, baş nazir Robert Menziesin radio ilə göstərişi ilə bir stüardessa ondan SSRİ-yə qaytarılmasından məmnun olub-olmadığını soruşdu, lakin o, qətiyyətsizliyə qapıldığı üçün dəqiq cavab vermədi – qaçmaq ağır nəticələrə səbəb ola bilərdi, çünki, SSRİ-də ailəsi vardı. Menzies onun bu şəkildə çıxarılmasına icazə verə bilməyəcəyinə qərar verdi və təyyarə Darvin Hava Limanında yanacaq doldurmaq üçün dayandıqda, o, ASIO rəsmiləri tərəfindən MVD işçilərindən götürüldü. (Petrovanı MVD-dən ayırmaq üçün ASİO rəsmiləri silah gəzdirdiklərini əsas gətirərək onlarla üz-üzə gəldilər, bunu təyyarədə etmək qeyri-qanunidir.) ASIO rəsmiləri əri ilə telefonla danışdıqdan sonra Petrovaya sığınacaq təklif etdilər və o da qəbul etdi. Artıq 20 aprel 1954-cü il səhər saatları idi.

Bu dramatik hadisələr dünya ictimaiyyətinə meydanda olan və baş verən real həyat dramının mənasını verən bütün dünyada parladı. Yevdokia Petrovanın Sidney Hava Limanında KQB agentləri tərəfindən kobud rəftar edilməsi və onun Darvin Hava Limanında həyat yoldaşı ilə ayrılmaq qərarına gəldiyi son anlıq iztirablı fotoşəkilləri 1950-ci illərin məşhur Avstraliya şəkillərinə çevrildi.

### Kral Komissiyası
Menzies Nümayəndələr Palatasına Petrovun Avstraliyadakı sovet casusluğu ilə bağlı sənədləri özü ilə gətirdiyini dedikdə, iş daha dramatikləşdi. O, Kral Komissiyasının, Casusluq üzrə Kral Komissiyasının məsələni araşdıracağını elan etdi.[8] Petrovun sənədləri heç vaxt açıqlanmasa da, komissiya üzvlərinə göstərildi. Sənədlərin Avstraliyada geniş sovet casus şəbəkəsinə dair sübutlar təqdim etdiyi iddia edilirdi və məhkəmə araşdırması zamanı Avstraliya Əmək Partiyasının lideri Dr. H. V. Evattın iki əməkdaşının (bir çox başqaları arasında) adı çəkilirdi. Avstraliya Ali Məhkəməsinin keçmiş hakimi və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasının üçüncü prezidenti olan Evatt öz işçiləri üçün məsləhətçi kimi Kral Komissiyasının qarşısına çıxdı. Onun ASIO-nun əsas əməkdaşını çarpaz dinləməsi komissiyanın dinləmələrini dəyişdirdi və hökuməti çox narahat etdi. Demək olar ki, dərhal Kral Komissiyası Evattın görünmək icazəsini geri götürdü. Evatt iddia etdi ki, komissiyanın hakimləri onun görünmə hüququnun bu misli görünməmiş rədd edilməsindən sonra Menzies hökumətinə qarşı qərəzli idilər.

Fəaliyyətləri və assosiasiyaları ilə bağlı uzun müddət (bir həftədən çox) sorğu-sual edilən başqa bir şəxs diplomat və Evattin keçmiş müşaviri Rik Frassıll idi. Onun anası, yazıçı Katerina Susanna Priçard sadiq kommunist idi və qəti şəkildə irəli sürülürdü ki, o, bilə-bilə bilmədən ona məxfi məlumatları verib, həmçinin Sovet İttifaqına fəal casusluq edib. Yekun hesabat bu ittihamları təsdiq etmədi, lakin o vaxtdan bəri onun karyerası bu şübhələr tərəfindən məhv edildi.

## Nəticə və miras
Bu sığınacaq nəticəsində Moskvadakı Avstraliya səfirliyi qovulmuş və SSRİ-nin Kanberradakı səfirliyi geri çağırılmışdır. Diplomatik əlaqələr 1959-cu il martın 13-dək bərpa edilmədi.

### Siyasi təsirlər

Ayrılmalar 1954-cü il federal seçkilərindən bir qədər əvvəl baş verdi. Evatt Menziesi vəzifədən çıxan Liberal Partiyanın xeyrinə seçkilərlə üst-üstə düşmək üçün təşkil etməkdə ittiham etdi.

Bəzilərinin fikrincə, qismən Petrov işi nəticəsində Menzies leyboristlərin qalib gələcəyi gözlənilən seçkidə uğur qazandı. Kral Komissiyası 1954-cü ilin qalan hissəsində davam etdi və İkinci Dünya müharibəsi zamanı və dərhal sonra Avstraliya Kommunist Partiyasının bəzi üzvləri və tərəfdarları tərəfindən Sovet İttifaqına casusluq etdiyinə dair bəzi sübutlar aşkar etdi, lakin heç kim heç vaxt cinayətdə ittiham edilmədi. Komissiyanın çalışması nəticəsində heç bir böyük casus üzük üzə çıxarılmadı. (Müxtəlif səbəblərə görə heç kimə ittiham irəli sürülməyib: birinə cinayət təqibindən toxunulmazlıq verilib, sənədlərlə məşğul olan digər şəxslər texniki cəhətdən qanunu pozmayıb, biri Praqada olub və orada qalıb və digərlərinə qarşı sübutlar təqdim edilə bilməzdi, çünki bu, Qərbin kəşfiyyat xidmətləri sovet kodlarını pozmuşdu).

Evattın seçkidə uduzması və Menziesin Petrovun sıradan çıxması üçün ASIO ilə sui-qəsd qurduğuna inanması Kral Komissiyası qarşısında çıxış etmək qərarına görə İşçi Partiyasında tənqidlərə səbəb oldu. O, Sovet Xarici İşlər Naziri Vyaçeslav Molotova məktub yazaraq, Avstraliyada sovet casusluğu iddialarının doğru olub-olmadığını soruşmaqla bunu daha da gücləndirdi. Molotov cavab verərək ittihamları rədd etdikdə, Evatt məktubu parlamentdə oxudu və rəqiblərini heyrətə və istehzaya dəvət etdi.

Evattın hərəkətləri B. A. Santamariyanın katolik anti-kommunizmindən və onun gizli "Hərəkatından" təsirlənən İşçi Partiyasının sağ qanadının qəzəbinə səbəb oldu. Evatt Hərəkatın da ona qarşı sui-qəsdin bir hissəsi olduğuna inanmağa başladı və 1954-cü ilin oktyabrında Santamaria və tərəfdarlarını açıq şəkildə pislədi və bu, 1972-ci ilə qədər yenidən vəzifə qazana bilməyən İşçi Partiyasında böyük parçalanmaya səbəb oldu.

### Petrovların taleyi
Siyasi sığınacaq alan Petrovlar nəhayət, Sven və Maria Allyson adları ilə Melburn şəhərətrafında yerləşdirildi və onlara pensiya verildi. Bundan əvvəl onlar 1956-cı ildə Qorxu İmperiyası adı ilə nəşr olunmuş xatirələrini xəyala çevirən o vaxtkı ASIO zabiti Maykl Tueytslə birlikdə Sidneydəki Palm-Biçdəki təhlükəsiz evdə 18 aylıq bir müddət keçirdilər.

Onlar ömürlərinin sonuna qədər nisbi qaranlıqda yaşadılar. Mətbuatdan Müdafiə Departamenti tərəfindən D-Bildirişi vasitəsilə onların kimliklərini və ya harada olduqlarını açıqlamamaq rəsmi şəkildə tələb olunub, lakin bu, həmişə hörmətlə qarşılanmayıb. Vladimir 1991-ci ildə, Yevdokia isə 2002-ci ildə vəfat edib.

### Keçmişə baxış
"Petrov sui-qəsdi"nin olduğuna dair inam uzun illər Leyboristlər Partiyasında və ümumiyyətlə solda inam məqaləsinə çevrildi, baxmayaraq ki, hətta leyboristlər tərəfdarı olan tarixçilər Evattın ekssentrik davranışının leyboristlərin parçalanmasına böyük töhfə verdiyini etiraf etdilər. Petrov hekayəsinin "sol" variantı 1974-cü ildə "Xainlərin yuvası: Petrov işi" kitabında Nikolas Uitlam (nəşr edildiyi vaxt leyboristlərin baş naziri olmuş Qoq Uitlamın oğlu) və Con Stubbs tərəfindən verilmişdir. Bu kitab məxfi sənədlərə giriş olmadan yazılmışdır.

Menzies həmişə Petrovun qaçması barədə əvvəlcədən məlumatlı olduğunu inkar edirdi, baxmayaraq ki, o, bundan istifadə etdiyini və Soyuq Müharibə əleyhinə antikommunist əhval-ruhiyyəni inkar etmirdi. ASİO-nun o zamankı rəhbəri, polkovnik Çarlz Spray təqaüdə çıxdıqdan sonra müsahibə verərkən bildirdi ki, Petrovun qaçması ilə bağlı bir neçə ay danışıqlar aparsa da, o, Menziesə bu danışıqlar barədə məlumat verməmişdir və təxribatın vaxtı ilə seçkilərin əlaqəsi yoxdur.

1984-cü ildə Petrov haqqında ASIO sənədləri və Kral Komissiyasının qeydləri tarixçilərin ixtiyarına verildi. 1987-ci ildə tarixçi Robert Manne "Petrov işi: Siyasət və Casusluq" kitabını nəşr etdi və bu iş haqqında ilk tam məlumat verdi. O, Evattın şübhələrinin əsassız olduğunu, Menzies və Sprayın həqiqəti söylədiklərini, heç bir sui-qəsdin olmadığını və Evattın öz davranışının əsasən sonrakı siyasi hadisələrə görə məsuliyyət daşıdığını göstərdi,

lakin Manne həmçinin göstərdi ki, Avstraliyada bir qədər sovet casusluğu olsa da, böyük həcmdə sovet casus dəstəsi yoxdur və Petrovun ASIO-ya verdiyi sənədlərin əksəriyyətində hər hansı bir jurnalistin tərtib edə biləcəyi siyasi dedi-qodudan çox az şey var. Buraya Avstraliya Kommunist Partiyasının üzvü Rupert Lokvud tərəfindən bu mövzuda öz əqidəsini ifadə edən məşhur "J Sənədi" də daxildir. Sənədin 35-ci səhifəsi məlumatı Evattın işçiləri Ferqan O'Sullivan, Albert Qrundeman və Allan Dalzielə verib. Evatt israr etdi ki, 35-ci səhifə Avstraliya İşçi Partiyasına zərər vermək üçün xüsusi olaraq əlavə edilmiş dezinformasiyadır. O, əməkdaşlarının sənədin müəllifi olmadığını sübut edə bilib. Kral Komissiyası J Sənədinin tamamilə Lokvudun əsəri olduğu qənaətinə gəldi.

## Bədii əsərlər
Petrov işi bir çox fantastik əsərlərə ilham verdi, onların çoxu mükafatlar qazandı.

* *The Petrov Affair*, a 1987 television mini-series.
* *The Red Shoe*, a novel by Ursula Dubosarsky, which won the New South Wales Premier's Literary Award and the Queensland Premier's Literary Award in 2006.
* *Mrs Petrov's Shoe*, a play by Noelle Janaczewska, which won the Queensland Premier's Literary Award for drama in 2006.
* *The Safe House*, an animation by Lee Whitmore, narrated by Noni Hazlehurst, which won Best Animation at the Sydney Film Festival 2006.
* *Document Z*, a novel by Andrew Croome, which won the Australian/Vogel Literary Award in 2008.
* *The Petrov Poems*, a 2013 verse-novel by Lesley Lebkowicz. This book was shortlisted for the 2014 ACT Book of the Year Award and won the 2014 ACT Writing and Publishing Awards: Poetry Book Category.

## İstinadlar

## Əlavə oxu
* Vladimir and Evdokia Petrov, *Empire of Fear*, Frederick A. Praeger, New York, 1956 (these memoirs were ghost-written for the Petrovs by the then ASIO officer Michael Thwaites)
* Nicholas Whitlam and John Stubbs, *Nest of Traitors: The Petrov Affair*, University of Queensland Press, Brisbane, 1974
* Michael Thwaites, *Truth Will Out: ASIO and the Petrovs*, William Collins, Sydney, 1980
* Robert Manne, *The Petrov Affair: Politics and Espionage*, Pergamon Press, Sydney, 1987
* Ursula Dubosarsky, *The Red Shoe*, Allen and Unwin, Sydney, 2006
* Rowan Cahill. "Rupert Lockwood (1908–1997): Journalist, Communist, Intellectual", Doctor of Philosophy thesis, School of History and Politics, University of Wollongong, 2013
* Andrew Croome, *Document Z*, Allen and Unwin, Sydney, 2009
* Ann Curthoys and John Merritt (editors), *Australia's First Cold War, 1945–59, Vol. II : 'Better Dead Than Red' *, Chapter 6: "A Labor Myth?", Allen & Unwin, 1986

## Xarici linklər
* Mrs Petrov's death brings bizarre affair to end – an article by Robert Manne in *The Age* newspaper
* Rowan Cahill, "The Making of a Communist Journalist: Rupert Lockwood, 1908–1940", *Working Lives*, 2003. Account of the career development of the journalist associated with authorship of Document J.
* Neely, Francesca, , *Clio History Journal*, 2010.
*  ozhistorybytes – Issue Eight. Peter Cochrane. [National Centre for History Education, homepage http://www.hyperhistory.org/]