Qərbi Yava

**Qərbi Yava** (), (sunda yazısı. ᮏᮝ ᮊᮥᮜᮧᮔ᮪ ), (sunda dili. *Jawa Kulon*) — İndoneziyanın əyaləti. Yava adasının qərb hissəsində  paytaxtı və ən böyük şəhər mərkəzi Bandunq şəhəridir. Baxmayaraq ki, əyalətin şimal-qərbindəki əhalinin əksəriyyəti Cakartanın  yaxınlığındakı ərazilərdə yaşayır, amma şəhərin özü inzibati rayon xaricindədir. 46.3 milyon əhalisi olan (2014-cü ildən etibarən) Qərbi Yava İndoneziyanın ən çox əhalisi olan vilayətlərdəndir.

Qərbi Yavanın ən böyük şəhəri olan Bandunq şəhərinin dünyanın ən yüksək  sıxlığından birinə malikdir. Bekasi və Depokare isə müvafiq olaraq dünyanın 7-ci və 10-cu ən sıx əhalisi olan şəhərlərdir (Banten əyalətində Tangeranq 9-cu yerdədir). 2014-cü ildə Bekasidə 2,510,951, Depokda isə 1,869,681 nəfər əhali olub.  Bütün bu şəhərlər Cakartanın şəhərətrafıdır.

## Tarix

Bölgədəki ən qədim insan sakinləri arxeoloji tapıntılar bizim eranın ilk minilliyinə aid olan bürünc və dəmir metallurgiya mədəniyyətinin sübutları ilə Herer (Yavanın qərb sahilləri) ərazisində aşkar edilmişdir. Tarixi Büni mədəniyyəti (indiki Bekasi yaxınlığında) dulusçuluq  Cirebon şəhərində tapılmış sübutlarla sübut olunmuşdur. Yemək və içki konteynerləri kimi qədim əsərlər (miladdan öncə 400-cü ildən - b.e-nın 100-cü ilinədək), əsasən dəfn hədiyyələri kimi tapılıb. Batucaya arxeoloji sahəsindəki arxeoloji dəlillər də 2-ci əsrə aiddir və indiki vaxtda Bandunq Arxeologiya Agentliyinin rəhbəri Toni Dyubiantono Batucaya, Karavanq, Civa məbədləri onun başçılığı ilə də aşkar edilmişdir.

İndoneziyada tanınmış ənənəvi olaraq erkən qeyd edilmiş tarixindən biri keçmiş Tarumanaqara səltənətindəndir, burada yeddi və  dördüncü əsrin daşları Vengi (Pallava dövründə istifadə olunur) və Sanskrit Krallığının  Tarumanaqara krallığını təsvir edən yazı əks olunmuşdur. Tarumaneqara administrasiyasının yazıları, Kota Kapur yazısında (b.e 686-cı ili) ifadə edilən Srivicaya hücumuna dəlil mənbələrdə altıncı əsr göstərir .

Sunda Krallığı sonradan Kebon Kopi II yazısında (b.e 932-ci ili) qeyd edildiyi kimi bölgənin hakimiyyəti oldu.

Bir Ulama Sunan Gununq Cati, Cirenbada məskunlaşdı, yəhudi şəhərində İslam adını yaymaq niyyətində idi. Bu vaxt mərkəzi Yavadaki Demak Sultanlığı Sunda krallığına qarşı qəfil bir təhlükə yaratdı. Prabu Suravisesa Cayaperkosa təhlükəyə qarşı müdafiə etmək üçün 1512-ci ildə Portuqaliya imperiyası ilə bir müqavilə imzaladı. Bunun əvəzində Portuqaliyaya bölgədə qalalar və anbarlar qurma, həmçinin ticarət forması səltənətlər qurmağa dair müqavilələr imzalandı . 1522-ci ildə Cilivunq çayının sahilində yerləşən Padrao daş abidəsinin yerləşdirilməsi ilə Avropalılarla ilk olaraq Qərbi Yavanın bu beynəlxalq müqaviləsi qeyd alındı.

Portuqaliyalılar ilə müqavilə qurulmasına baxmayaraq, bunu həyata keçirə bilmədi. Sunda Kalapa limanı 1524-cü ildə Demak Sultanlığı və Cirebon (Sunda krallığının köhnə vassal dövləti) Sultanlığı ittifaq adı altında düşərgəyə girdi, sonra Paletehan adları altında olan Fadillah Xan şəhərlərini ələ keçirdi. 1524-1525-ci illərdə Sunan Gununq Cati asılı qoşunlarıyla  da Banten limanını ələ keçirmiş və Demak Sultanlığı ilə əlaqəli olan Banten Sultanlığını qurmuşdur. Suna padşahlığı ilə Demaq və Cirebon sultanlığı arasında baş verən müharibə 1531-ci ildə Kinq Suravisesa və Sunan Gununq Cati arasında sülh müqaviləsi imzalanana qədər beş il davam etdi. 1567-ci ildən 1579-cu ilə qədər son kral Raca Mulyanın Prabu Surya Kencana krallığının Sunda krallığına hücumu əslində Banten Sultanlığının təzyiqi altında azaldı. 1576-cı ildən sonra krallıq Pakuan Pacacaranda (bugünkü Boqor) öz payını saxlaya bilməyib və Banten sultanı keçmiş Sunda krallığının bölgəsini ələ keçirdi. Mərkəzi Yavadan olan Mataram Sultanlığı, Priqan bölgəsini də, krallığın cənub-şərq hissəsini ələ keçirdi.

XVI əsrdə Hollandiya və Böyük Britaniya ticarət şirkətləri üçün Banten Sultanlığının süqutundan sonra Qərbi Yava şəhərində ticarət gəmilərini təşkil etdilər. Qarşıdakı üç yüz il ərzində Qərbi Yava Niderland Ost-Hindin rəhbərliyi altına düşdü. Qərbi Yava 1950-ci ildə Staatblad nömrəli 378 saylı bəyanatına istinadən 1950-ci ildə İndoneziyanın bir əyaləti elan edildi. 17 oktyabr 2000-ci ildə ümummilli siyasi mərkəzsizləşmə hissəsi olaraq Banten Qərbi Yavadan ayrıldı və yeni bir vilayətə çevrildi. Qərb Yavanın tarixi adından sonra Pasundan ("Sunda dənizi") vilayətinin adını dəyişmək üçün son təkliflər olmuşdur.

## İnzibati idarəçilik

Qərbi Bandunq rayonunun 2008-ci ildən yaradılmasından sonra Qərbi Yava əyaləti 9 şəhərə (İndoneziya dilində "kota") və 17 rayon şəhərinə (İndoneziya dilində "kabupaten") bölünmüşdür. Bu 26 şəhər və rayonlar 676 (İndoneziya dilində "kecamatan") qəsəbələrə  bölünmüşdür ki, bu da 1576 böyük kəndlərə (İndoneziya dilində "kelurahan") və 4301 sahə kəndidir (İndoneziya dilində "desa"). 2012-ci ilin oktyabrında 18-ci rayon yaradılmışdır - Panqandaran Rayonu  Ciamis Rayonunun cənub yarısından 25 oktyabr 2013-cü il tarixində İndoneziya Nümayəndələr Palatası (DPR) 57 perspektiv rayonun (və 8 yeni vilayətin)  yaradılması haqqında qanun layihələrini nəzərdən keçirərək, Qərbi Yavada Cənubi Qaraut (Garut Selatan) Şimali Sukabumi (Sukabumi Utara) və Qərbi Boqor (Bogor Barat) əraziləri qeyd olunmuşdur,lakin bu üç yeni rayonun  heç biri aşağıda göstərilən xəritədə və ya aşağıdakı cədvəldə göstərilmir.

## Coğrafiyası

Qərbi Yava qərbdə Cakarta və Banten vilayəti, şərqdə Mərkəzi Yava,şimalda Yava dənizi,cənubda Hind okeanıdır. İndoneziyanın sahil sahələrində paytaxtları olan əksər vilayətlərdən fərqli olaraq  Bandunq vilayətinin paytaxtı mərkəzindəki dağlıq ərazidə yerləşir. Banten vilayəti əvvəllər Qərbi Yava əyalətinin  bir hissəsi idi, lakin 2000-ci ildə ayrı bir vilayət yaradılmışdır. Yavanın sıx məskunlaşmış qərb hissəsində yerləşən Qərbi Yavada 5 indoneziyalının demək olar ki, 1-i burda sakindir.

Qərbi Yava və Banten əyalətləri Sakit Okean hövzəsinin bir hissəsi olaraq İndoneziyanın digər əyalətlərindən daha çox dağ və vulkanlara sahibdir. Daxili Qərbi Yava dağlıq bölgəsi ənənəvi olaraq Parahyanqan (Prianqan və ya Preanqer kimi tanınır) kimi tanınır və "Hyanqların (tanrıların) məskəni" deməkdir. Sünni xalqının ürəyi kimi qəbul edilir. Qərbi Yava ən yüksək nöqtəsi lava və külü dəyişən qatlardan ibarət bir vulkan olan  Mount Kereme Kuninqan və Majalenqka vilayətlərinin sərhədində yerləşir. Qərbi Yava zəngin və məhsuldar vulkanik torpaqlara sahibdir. Kənd təsərrüfatı, xüsusən ənənəvi quru düyü becərilməsi (palanqan və ya huma kimi tanınan) yerli sundalıların həyatının əsas həyat tərzinə çevrilmişdir. Müstəmləkəçilərin və Hollandiya Şərqi Hindistanı dövründən bəri  Qərbi Yava qəhvə, çay, kinə və digər bir çox pullu məhsul üçün məhsuldar əkin sahəsi kimi tanınır. Qərbi Yava dağlıq bölgəsi də tərəvəz və dekorativ çiçəkli bitkilərin əsas istehsalçısıdır. Əyalətin mənzərəsi vulkanik dağlardan, dik ərazi, meşə, dağlar, çaylar, bərəkətli əkinçilik əraziləri və təbii dəniz limanlarıdır.

Şimal-şərqə Bandunq hövzəsi vasitəsilə axan əyalətdə  ən uzun və ən əhəmiyyətli çay Citarum çayıdır. 300&nbsp;km uzunluğunda olan bu çay 3 dambanın, yəni Çirata dambası, Saqulinq dambası və Catiluhur dambasının sahəsidir. Çay sənaye və ev təsərrüfatlarının kanalizasiyası tərəfindən "dünyanın ən çirkin çayı" kimi adlandırılan bu nöqtə hədsiz formada çirklənir.

## İqtisadiyyat

Başlanğıcda Qərbi Yavadakı sundalıların iqtisadiyyatı ağır əkinçiliyə əsaslanırdı. Qərbi Yavada Tarumanaqara və Sunda Krallığı adında qurulan qədim krallıqlar düyü vergisi və kənd təsərrüfatı gəlirlərinə güvənmişdir. Qədim sundalıların həyat dövrü düyü məhsulu dövrünə dönmüşdü. Seren Taun kimi ənənəvi düyü məhsulu festivalları əhəmiyyətli idi. Düyünün qədim tanrıçası olan *Nyai Pohaci Sanghyanq Asri* Sudan mədəniyyətində yad edilirdi.Ənənəvi olaraq, sudanlılar tez-tez quru düyü yetişdirmələrindən istifadə edirdilər. Hollandiyanın Batavia şəhərinə qarşı 17-ci əsrdə Mataram sultanlığını genişləndirən Sultan Aqunq kompaniya başladaraq *savah*ı (yaş düyünün becərilməsi) Prianqan bölgəsindən sonra Qərbi Yavanın şimal yamaclarında mənimsəməyə başladılar. İndramayu, Cirebon, Subanq, Karavanq və Bekasi kimi rayonlar artıq əsas düyü istehsal edən sahələr kimi tanınır. Qərbi Yavanın dağlıq bölgəsi tərəvəz, çiçək və bir çox bahalı məhsulu Cakarta və Bandunqa tədarük edir. Qərbi Yava fermaların təsərrüfatları süd məhsulları və ət istehsal edir.

### Müstəmləkə dövrü

Hollandiyanın *Şərqi Hindistan Şirkəti* (VOC) və Hollandiya Şərqi Hindistanı dövründə Qərbi Yava Batavia mərkəzli Hollandiya rəhbərliyinin təsiri altına düşdü. Hollandiyalı müstəmləkə hökuməti çay, qəhvə və kinə kimi ixracat məhsullarını təqdim etdi. 18-ci əsrdən bəri Qərbi Yava ("De Preanqer" kimi tanınan) məhsuldar əkin sahəsi kimi tanınmış və dünya ticarət və iqtisadiyyatı ilə inteqrasiya olunmuşdur. Daşınma və bankçılıq kimi xidmətlər Hollandiyanın zəngin əkinçiliyi sahiblərinə çatdırmaq üçün verilmişdir. Qərbi Yava İndoneziya arxipelağının ən erkən inkişaf etmiş bölgələrindən biri kimi tanınır. 20-ci əsrin əvvəllərində Hollandiya müstəmləkə hökuməti iqtisadi məqsədlər üçün infrastrukturları inkişaf etdirdi, xüsusilə də bölgədə Hollandiyanın əkinçiliyinə dəstək verdi. Daxili ağacların əkilməsi üçün yollar və dəmir yolları Bandunq və Batavia limanı kimi şəhər mərkəzləri ilə əlaqələndirilmişdir.

### Müstəqillikdən sonra

1945-ci ildə İndoneziyanın müstəqilliyindən sonra Qərbi Yava İndoneziyanın paytaxtı Cakarta üçün yardımçı bir bölgə oldu. Cakarta İndoneziyanın biznes və siyasi mərkəzi olaraq qaldı. Qərbi Yava şəhərlərində Boqor, Bekasi və Depok kimi bir neçə rayonlar və şəhərlər Cakarta üçün yardımçı sahələri kimi inkişaf etdirildi və Böyük Cakarta sahəsi və ya *Jabodetabek* (JAkarta, BOqor, DEpok, TAnqeranq və BEKasi) meydana gəldi. Qərbin şimal bölgəsi əsas sənaye sahəsinə çevrilmişdir. Bekasi, Cikaranq və Karavanq kimi sahələr fabriklər və sənaye sahələriylə yayılmışdır.Həmçinin Bandunqun ətrafı da sənaye sahəsi kimi inkişaf etmişdir.

### Turizm

Turizm Qərbi Yavada əhəmiyyətli bir sektordur və Bandunq və Puncak bölgələri uzun müddət Cakarta əhalisi üçün məşhur həftəsonu istirahət yerləri olaraq bilinir. Bu gün Bandunq yalnız indoneziyalı xüsusilə cakartalılar arasında deyil, qonşu Malayziya və Sinqapur ziyarətçiləri ilə məşhur olan bir alış-veriş yerinə çevrilmişdir.Şəhərin qədim sahil şəhəri Cirebon da mədəni turistik bir şəhərdir, çünki şəhərdə *Gua Sunyaraqi* kimi bir neçə *kraton*ların (krallıq) tarixi yeri vardır. Digər turistik yerlər arasında *Boqor Botanika Bağı*, *Taman Safari İndoneziya*, *Tanqkuban Perahu* krateri, Ciater isti bulaqları, Bandunqun cənubuna doğru *Kavah Putih* krateri, *Pangandaran* çimərliyi və *Cianjcur*, *Qarut*, Tasikmalaya və Kuninqan dağlarında müxtəlif dağlıq yerlər də daxildir.

## Demoqrafik vəziyyət

2010-cu ilin ortalarında Qərbi Yava əhalisi 43,054 min nəfər olub, bununla müqayisədə ən böyük əhalisi olan İndoneziya əyaləti ümumi ölkənin əhalisinə 18%, ölkənin ərazisinə görə 1,8% -ni təşkil edir. Cakartanın xüsusi rayonundan kənarda, ölkədə ən sıx məskunlaşan əyalətdir, km2
 üzrə orta hesabla 1223 nəfər (2010 məlumatları). 2010-cu ildə 10 il ərzində əhalinin artım tempi 1,9% olmuşdur.

### Etnik və linqvistik tərkibi

Qərbi Yava Qərbi Yavada ən böyük etnik qrupu təşkil edən sundalıların doğma vətənidir, bundan sonra yüz il əvvəl vilayətə köçən yavalılar idi. Cakarta və Qərbi Yava daxil olmaqla ətraf ərazisi İndoneziyanın biznes və siyasi mərkəzi olub, əyalət İndoneziyadan müxtəlif insanları cəlb etmişdir. *Minqanqkabau*, *Batak*, *Malay*, *Madurya*, *Bali*, *Ambone* və başqa bir çox indoneziyalı kimi digər etnik qruplar Qərbi Yava şəhərlərinə köç edən və məskunlaşanlar da asanlıqla aşkar oluna bilər. Qərbi Yava şəhərləri də çinli indoneziyalılar kimi əhəmiyyətli bir əhalisinə də sahibdir.

İndoneziyaya əlavə olaraq, əyalətdə yayılmış olan rəsmi milli dil və Sunda dilidir. Mərkəzi Yava ilə cənub sərhədləri yaxınlığında yerləşən bəzi ərazilərdə Yava dili də danışılır. Cirebon və yaxınlıqdakı ərazilərdə (Macelenqka, Indramayu, Sumber) danışılan ana dildə olan *cirebon* dili yava dilinin sunda dili ilə təsiri olan dialektidir.

Milli İndoneziya dili geniş şəkildə ikinci bir dil olaraq danışılır.

### Din

2010-cu ilin qeydinə görə Qərbi Yava əyalətində 97% müsəlman,2.39% xristian,dini qeydə alınmayan 0.31%,hinduist 0.05%,buddist 0.22%,konfutsianist 0.03%-dir.

## Mədəniyyət

Sundalılar  Yava adasını  yavalılarla paylaşırlar və əsasən Qərbi Yavada yaşayırlar. Sundalılar yavalılarla eyni adada yaşayırlarsa da, onların mədəniyyəti fərqlidir və onlar da özlərini *Pasundan* və ya *Tatar Sunda* adlı ayrı bir mədəniyyət torpağında yaşayırlar. Qərbi Yava əyalətindən Mərkəzi və ya Şərqi Yava vilayətlərinə doğru hərəkət edən kimsə, Sundadan Yava dünyasına hərəkət etmək deməkdir. Qərbi Yava şəhərinin paytaxtı Bandunq sudan xalqlarının mədəni qəlbi sayılır. Bu şəhərdə bir çox yerli sudan sənət nümunəsi inkişaf etdirilib. Özünün vilayətinə çevrilmədən əvvəl Banten vilayəti Qərbi Yavanın bir hissəsi olan yaxınlıqdakı  Pasunanın bir hissəsi hesab olunur.

### Musiqi

#### Qamelan orkestri

Sunda mədəniyyətinin duyğularını ifadə edən Sundanın musiqi sənəti sundalıların sədaqət və lütfünü ifadə edir. *Dequnq* orkestrası sunda *qamelan*ından ibarətdir.

Parahyanqan şəhərindəki Sundalı Gamelan formasından əlavə, Cirebon bölgəsi də özünün fərqli musiqi ənənələrini qoruyur. Cirebonsun dəyişən Qamelan ansamblları arasında ən çox səs verən iki *Qamelan Peloq* (bir-birinə bərabər olmayan heptatonik tənzimləmə sistemi) və *Qamelan Prava*dır (yarı bərabər pentatonik tənzimləmə sistemi). Qamelan Pelog ənənəvi olaraq Tayuban, Vayanq Cepak və Cirebondakı Kratonların dinləmək və rəqs musiqisi üçün qorunur. Qamelan Prava ənənəvi *Vayanq Purva* üçün qorunur.

Cirebon həmçinin ixtisaslaşdırılmış Qamelan ansambllarını saxlayır: *Sekaten* İslam təqvimində mühüm dövrləri qeyd etmək üçün Kratonlarda oynanır. *Denqqunq* həmçinin bir sıra "fövqəltəbii güclər" olduğuna inanan Kraton ansamblıdır. Rentenq, həm Cirebon, həm Parahyanqanda olan yüksək və enerjili oyun üslubuyla tanınan bir ansambldır.

#### Zither ansamblı

*Tembanq Sundaiki*  *kacapi*(zither) və  *sulinq*lə (bambuk fleyt) müşayiət edilən Sundanca vokal xor musiqi  janrdır. Tembanq mahnı və ya şeir deməkdir və Sunda İndoneziyanın Sundalı əhalisi üçün evini ifadə edən coğrafi, tarixi və mədəni bir quruluşdur. Tembanq Sundanın musiqi və şeirləri Sundanın mərkəzi və cənub hissələrini əks etdirən dağlıq plato olan Parahyanqanla (ehtimallara görə *tanrıların məskəni*) yaxından əlaqələndirilir. Dağlıq və vulkanlarla əhatə olunmuş yüngül əkinçilik bölgəsi olan Prianqanın təbii gözəlliyi, Sundanlıların sədaqət və lütfü olan Tembanq Sundanın bir çox mahnılarında əks olunur.

*Kacapi sulinq* "tembang sunda"nın əks vokalıdır.

"Taravanqsa" ansamblında *taravanqsa* (son sancaqlı bir skripka) və *centrenq*dən (yeddi zolaqlı bir növ zither) ibarətdir. *Centrenq* adlı gizli bir rəqs ilə müşayiət olunur. Rəqs padşah Devi Srinin tanrılığını qeyd edən ritualın bir hissəsidir. Bu ritualın əhəmiyyəti düyü məhsulu ilə əlaqəli təşəkkür mərasimi ilə bağlıdır. Taravanqsa şəfa,hətta əyləncə üçün oynalıla bilər.

#### Bambuk ansamblı

Sundalı bambuk ansambllarının üç əsas növləri *angklung*, *calunq* və *arumba*dır. Hər bir ansamblın dəqiq xüsusiyyətləri kontekstə, əlaqəli alətlərə və nisbi populyarlığa görə dəyişir.

Anqklunq köklənmiş, sarsılmış bambu çınqıl dəstləri üçün ümumi bir sözdür. Anqklunq bir neçə müxtəlif uzun içi boş bambukdan asılı bir çərçivədən ibarətdir. Anqklunq hər bir alət fərqli bir nota oynanmış  əl zənginə oxşayır. Anqklunq çınqılları adətən bir və ya iki alətlə oynanan alətlərlə əlaqəli nümunələrində ifa olunur. Ansambl sunda yürüşlərində, bəzən keçidlərdə və ya akrobatikada istifadə olunur. Həyat dövrü mərasimlərində və bayramlarda (hajat) həyata keçirildikdə, anqklunqun kənddə tarazlıq və harmoniyanın qorunub saxlayıcağına inanılır. Ən müasir təcəssümündə anqklunq  məktəblərdə köməkçi olaraq həyata keçirilir.

Bandunq Qərbi Yavadan Daenq Soetiqna 1938-ci ildə ancaq ənənəvi péloq və ya sléndro ölçüləri,həm də diatonik miqyasda oynamağa deyil, Anqklunq daha çox dünyada diqqətə səbəb oldu. O vaxtdan bəri anqklunq tez-tez digər qərb musiqi alətləri orkestrində, 1955-ci ildə Bandunq Konfransı zamanı bir orkestrdə ilk dəfə tanınmış anqklunq ifaçılarından biri tərəfindən istifadə  olunmuşdur.

Anqklunqda olanlar kimi *calunq* ansamblının alətləri də bambukdan ibarətdir, lakin hər bir bambuk parçasına sabitlənmiş bir neçə müxtəlif tənzimlənən borulardan ibarətdir; oyunçu sol əlində aləti saxlayır və onun sağında tutulan bir çırpıcı zərbə ilə vurur. Ən yüksək pilləli kalibr ən çox boru və ən sıx musiqili fəaliyyətə malikdir; ən aşağı olan, iki boru ilə ən azı vardır. Calunq təxminən həmişə dünyəvi yumorla əlaqələnir və kişilər tərəfindən ifa olunur.

*Arumba* diatonik olaraq ayarlanmış bambuk ksilofonlardan ibarətdir, tez-tez qadınlar tərəfindən ifa olunur. Tez-tez bir nağara seti, elektrik qitara, bas və klaviatura daxil olmaqla müasir alətlər ilə də qoşulur.

### Gəlinciklər

*Vayanq Qolek* Sundanın ənənəvi gəlincik formasıdır. Yava, Bali və qalan digər yerlərdə tanınmış dəridən olan kölgə göstərən kuklalarından (vayanq kulit) fərqli olaraq, vayanq qolek kuklaları ağacdan hazırlanır və iki deyil, üçölçülüdür.Banan xurma istifadə edən kuklaçı (dalang) onun qamelan orkestr ilə  kuklaların arxasında 20 musiqiçi ilə müşayiət edir. Qamelan yeddi qeydli qərb ölçülüdən fərqli olaraq, beş ölçülü miqyasdan istifadə edir. Musiqiçilər kukla ustadından alınan işarə ilə istiqamətləndirilmiş olan davulçu tərəfindən idarə olunur, ruhu və ya tempi dəyişdirmək üçün verilir. *Vayanq quli* mahnısı "Mahabarata" epik oyununu və digər əxlaq növlərinin pyeslərini izah etmək üçün sundalılar tərəfindən istifadə olunur.

### Rəqs

Sunda rəqsi əsrlər boyu satılan və məskunlaşan çox sayda qrupun təsiri göstərir, lakin, sürətli bilək sürüşlərinə, həssas qalaq hərəkətlərinə və sürətli çiyin və gövdə dəyişikliyi ilə unikal  olaraq qalaraq izolyasiya edilir. *Jaiponqan* Sunda xalqının ən məşhur ənənəvi rəqsidir. Bu solo, qrup və ya cütlükdə həyata keçirilə bilər. *Tari Merak* (Tovuzquşu rəqsi) bir tovuzquşu hərəkatından ilhamlanan bir qadın rəqsidir.Tari Merak təbiətin gözəlliyini simvollaşdırır.

### Xalq nağılları və əfsanələr

Pantun Sunda hekayələrindən nəql edilmiş hekayələr və xalq nağılları var. Ən məşhur nağıllar və hekayələr arasında bunlardır:

***Mundinqlaya Dikusumah** Mundinqlayanın Cabani Langiti ziyarət ediləcəyini izah edən Salaka Domas. 1522-ci il əvvəl Portuqaliya ilə sülh müqaviləsi qurmaq üçün Malakaya səfər edən Suravisesanın simvolik bir hekayəsidir.
***Lutung Kasarunq'' "Pasir Batanq" krallığının dövründə Sunda krallığının vassalında gözəl bir şahzadənin həyatını izah edir. O, kraliça kimi haqqını qəsb etmək  istəyən yaşlı qardaşının pisliyinə tuş gəlir.
***Ciunq Vanara** Sunda padşahlığının iki şahzadəsi və Cipamalı çayının (indiki Brebes çayının) sərhəd kimi tarixi Sudan və Yava əraziləri arasında  mübarizə haqqında məlumat verir.
***Sangkurianq** Tanqkuban Dağının Təpəsi və qədim Bandunq gölünün yaradılması haqqında hekayəni izah edir.
***Nyay Loro Kidul** (həmçinin Nyi Roro Kidul kimi də yazılmışdır) Sunda,ən əsası Yava mifologiyasına aid Cənub dənizi Yava (Hind okeanı və ya Yava adasının cənubundakı Səmudra Kidulun cənubundakı) Kraliçası olaraq da bilinən əfsanəvi bir qadın ruhu və ya tanrısıdır.

== Ədəbiyyat ==

Qədim sunda ədəbiyyatına və başqalarına aid aşağıdakılardır:

***Bucanqqa Manik**,Yava adasında, [[Bali]] adasında və [[Sumatra]] adasında yerləşən yerlər, bölgələr, çaylar və dağların 450-dən çox adını xatırladan 1627-ci ildən bu yana Oksfordda olan 29 xurma yarpaqları üzərində yazılmışdır.
***Carita Parahyanqan**, Sunda hökmdarları və padşahlıqlarını İslamın əvvəli dövründən izah edir.
***Siksa Kandanq Karesian*', oxucuya hər cür dini və mənəvi qaydalar, məsləhətlər və dərslər təqdim edir.

== Təbii qaynaqlar ==




İndoneziya Dövlət katibliyinin verdiyi məlumatlara əsasən, 2006-cı ildə Qərbi Yava əyalətində düyü sahələrinin ümumi sahəsi 9,488,623&nbsp;km təşkil etmişdir ki, bu da 2006-cı ildə 9,188,882 ton çörək istehsal etmişdir ki, bu da 9,103,800 ton düyü çöl bitkisi və 315,082 ton əkin çəkilli çəməndən ibarətdir. *Palavica* (düyü olmayan qida) istehsalı, məhsuldarlığı 179,28 kv / s olan 2,044,674 tona çatdı. Buna baxmayaraq, geniş bitki genişliyi 148,505 hektara çatan qarğıdalı əmtəədir, Qərbi Yavada ayrıca tərəvəz istehsalı 2,938,624 ton, 3,193,744 ton meyvə və 159,871 ton dərman/bio farmakoloji bitkiləri  təşkil edir.

Qərbi Yava ərazisində meşə sahəsi əyalətin ümumi həcmindən 764,387,59 ha və ya 20,62% -ni əhatə edir. Məhsuldar meşə 362,980,40 ha (9,79%), qorunan meşə 228,727,11 hektar (6,17%) və mühafizə meşəsi 172,680 hektardan (4,63%) ibarətdir. *Manqrova'' meşəsi 40,129.89 hektara çatır və dəniz sahilin mövcud olduğu 10 bölgədə yayılır. Bununla yanaşı Perum Perhutani Unit III Qərbi Yava və Banten tərəfindən təşkil edilən 32,313.59 hektar bir başqa qorunan meşə də var.

Məhsuldar meşəlikdən 2006-cı ildə Qərbi Yava təxminən 200,675 m³ ağacın hissələrini  yığmışdır, baxmayaraq ki, bu əyalətdə taxıl ehtiyacları hər il təxminən 4 milyon m³ təşkil edir. 2006-cı ilədək ağacların istehsalı ilə əhalinin 214,892 hektarı genişliyi 893,851,75 m³ idi. Qərbi Yava həmçinin, meşəlik işi, ipək, göbələk, şam, dammar, maleleuca, rattan, bamboo və qaranquş yuvası kimi sahəni inkişaf etdirmək üçün kifayət qədər potensial olan qeyri-meşə məhsulunu istehsal edir.

Balıqçılıq sektorunda əmtəələr arasında qızılbalıq, nila balığı, gümüş balığı, şirin su balığı, külək kiçik xərçəngi, yaşıl midye, gurama, patin, dəniz yosunu və vaname kiçik xərçəngi daxildir. 2006-cı ildə bu əyalət Qərbi Yavada 560.000 ton balıq ovu məhsulu və 63.63 faizi balıqçılıq istehsalından yığmışdı.

Quşçuluq, süd verən inək, ev quşları və ya ördəklər sahəsi Qərbi Yavada ümumi məhsullardır. 2006-cı il məlumatlarına əsasən, 96,796 südlü inək (milli əhalinin 25% -i), 4,249,670 qoyun, 28,652,493 yerli ev quşu və 5,596,882 ördək (milli əhalinin 16% -i) var. İndi Qərbi Yavada (3% milli əhali) yalnız 245,994 mal-qara var, hər il isə təxminən 300 min mal-qaraya ehtiyac vardır.

Bu əyalət çay, mixək, əkin toxumu, hind cevizi, kakao, tütün, qəhvə, şəkər, xurma və akar vanqi (ətir) kimi bir çox bitkiçilik məhsullarına malikdir. Bütün bu məhsullardan əsasən,qarğıdalıdan, hindistan cevizi, kauçuk, kakao, tütün və qəhvədən Qərbi Yavada yayılmışdır. Ərazi tərəfdən, ən yaxşı məhsuldarlıq, yəni planın genişliyi tütünün və şəkər xurması istehsal edən bitkilərin genişliyinə bərabərdir. İstehsal baxımından ən yüksək məhsuldarlıq palma yağı (hər 6,5 ton ha) və şəkər xurması (hər ha 5,5 ton) təşkil edir.

Qərbi Yavanın həmçinin bir sıra mədən əməliyyatları da var. 2006-cı ildə 5,284 ton zeolit, 47,978 ton bentonit, dəmir qumu, pozzolan bentoniti, feldispat və qiymətli daş taxta / gümüşü iştirak etmişdir. Qiymətli daş mədən potensialı ümumiyyətlə Qarut, Tasikmalaya, Kuninqan və Sukabumi rayonu ərazilərində yerləşir.

Çoxlu vulkanlar olduğu üçün Qərbi Yava geotermal enerjinin potensial olduğu ərazidir. Geotermal enerjinin 11 bal və 3 bal olduğu yəni Papandayan, Ceremai və Gede Panqranqqo ərazilərində araşdırma aparılmışdır.

Xammal təbii qaynaqları təbaşir, Yava dənizində bir neçə sahildə neft yatağı və ləngərlər də daxildir. Əyalət məhsuldar olan kiçik təsərrüfatların və böyük əkin sahələrinin  qarışığıdır. Catiluhur, Saqulinq, Cirata və Catiqede kimi bir neçə hidroelektrik su anbarı da vardır.

## Nəqliyyat

### Ödənişli yollar

Paytaxtın artan əhalisi və sənayesinə olan yaxınlığına görə Qərbi Yava vilayətin ən uzun ödənişli avtomobil yoluna malikdir. 2015-ci ilin aprel ayından etibarən Qərbi Yavada bir neçə pullu yol vardır:

*Cakarta-Cikampek ödənişli yolu (73&nbsp;km)
*Cipularanq ödənişli yolu (58,5&nbsp;km)
*Padaleunyi ödənişli yolu  (33&nbsp;km)
*Yaqoravi ödənişli yolu  (46&nbsp;km)
*Palimanan-Kanci ödənişli yolu  (28,8&nbsp;km)
*Boqor Ring yolu  (qismən inşa edilmişdir)
*Cinere-Yaqoravinin ilk hissəsi  (3,7&nbsp;km)
*Kanci-Peyaqan ödənişli yolu  (35&nbsp;km)
*Cikampek–Palimanan ödənişli yolu (116&nbsp;km)

Tamamlanan magistral yollardan əlavə, inşa edilən bəzi avtomobil yolları var, onlardan biri uzunluğu 60,1 kilometr olan Cileunyi-Sumedanq-Davuan (Cisumdavu) yoludur.

Təklif olunan digər yollar Soreanq-Pasirkoya, Bandunq şəhər içi yolu, Ciavi-Sukabumi, Cileunyi-Tasikmalaya və Cakarta xarici  yolu 2 (bu yolun bir hissəsi inşa edilmişdir).

### Dəmiryolu

Qərbi Yava şəhərlərində əksər şəhərlər və rayon mərkəzləri dar hövzə (əsasən 1067mm) xətləriylə və Yava adasında olan digər əyalətlərə qoşulmuşdur.

Cakarta və Bandunqu birləşdirən yüksək sürətli dəmir yolu hal-hazırda qurulub.

### Hava nəqliyyatı

Bandunq Huseyn Sastraneqara Beynəlxalq Hava Limanı Batam, Pekanbaru, Medan, Bandar Lampunq, Surabaya, Cokyakarta, Denpasar, Semaranq, Bancarmasin, Makassara və həmçinin Kuala Lumpur və Sinqapurdan beynəlxalq xidmətlərə birbaşa daxili uçuşlar edir. Sastraneqara hava limanını əvəz etmək və Cakartada Sukarno-Hatta Beynəlxalq Hava Limanının hava tıxacını azaltmaq üçün Kertacati Beynəlxalq Hava Limanı Macalenqka vilayətində qurulur.

## Təhsil

Qərbi Yava İndoneziyada yüksək təhsilinə görə ən məşhur yerlərdən biridir. Bütün ölkədən gələn bir çox tələbənin iştirak etdiyi çoxsaylı tanınmış universitetlərə malikdir. Bunlardan bəziləri aşağıdakılardır:

*Pacacaran Universiteti
*Bandunq Texnologiya Universiteti 
*İndoneziya Universiteti 
*Boqor Kənd Təsərrüfatı Universiteti 
*İndoneziya Təhsil Universiteti 
*Daxili İşlər İdarəsi İnstitutu
*General Əhməd Yani Universiteti

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
*Official site