Hüquq və iqtisadiyyat

**Hüquq və iqtisadiyyat** və ya **hüququn iqtisadi təhlili** — iqtisadi nəzəriyyənin (xüsusən də mikroiqtisadi nəzəriyyənin) ilk növbədə Chicago İqtisadiyyat Məktəbinin alimləri ilə başlayan hüquq təhlilinə tətbiq edilməsidir. İqtisadi anlayışlar qanunların fəaliyyətini izah etmək, hansı hüquqi qaydaların iqtisadi cəhətdən səmərəli olduğunu qiymətləndirmək və hansı hüquqi qaydaların açıqlanacağını proqnozlaşdırmaq üçün istifadə olunur . Hüquq və iqtisadiyyatın iki əsas qolu var. Birinci qol neoklassik iqtisadiyyat metodlarının və nəzəriyyələrinin hüququn pozitiv və normativ təhlilinə tətbiq edilməsinə əsaslanır. İkinci filial iqtisadi, siyasi və sosial nəticələrə daha geniş diqqət yetirməklə, hüquq və hüquqi qurumların institusional təhlilinə yönəlmişdir.

## Tarixi

### Mənşəyi
Hüquq və iqtisadiyyatın tarixi öncülləri, müasir iqtisadi düşüncənin əsasları sayılan klassik iqtisadçılara aiddir. Hələ 18-ci əsrdə Adam Smit merkantilist qanunvericiliyin iqtisadi təsirlərini müzakirə etdi. Devid Rikardo, İngilis Qarğıdalı Qanunlarına əkinçilikdə məhsuldarlığı azaltdıqlarına görə qarşı çıxdı. Frederik Bastia, nüfuzlu olan Qanunda, qanunvericiliyin istənməyən nəticələrini araşdırdı. Bununla birlikdə, qeyri-bazar fəaliyyətini tənzimləyən qanunu təhlil etmək üçün iqtisadiyyatı tətbiq etmək nisbətən son zamanlardır. 1900-cü il ətrafında Avropa hüquq və iqtisadiyyat hərəkatı çox az təsir göstərdi.

Volker vəqfinin rəhbəri Harold Luhnou, yalnız F.A. 1946-cı ildən başlayan ABŞ-də Hayek, lakin bundan qısa müddət sonra, Aaron Direktorun Çikaqo Universitetinə ziyarətini orada maliyyələşdirdi.  Universitetə ​​ "Chicago School" un yaradılmasında Luhnounun yaxın ortağı Robert Meynard Hatçins rəhbərlik edirdi. Universitetdə onsuz da Frenk Knayt, Corc Stiqler , Henri Simons və Ronald Kouz — azadlıqçı alimlərin güclü bir bazası var idi. Tezliklə buraya yalnız Hayekin özü deyil, rejissorun kürəkəni və Stiqlerin dostu Milton Fridmanın da yanında Robert Foqel, Robert Lukas, Yucin Fama, Riçard Posner və Qeri Beker də daxil olacaq.

Tarixçilər Robert van Horn və Filip Mirovski bu hadisələri Mont Pelerinden Yol (2009) kitabının “Çikaqo İqtisadiyyat Məktəbinin Yüksəlişi” bölümündə təsvir edirlər; və tarixçi Bruce Caldwell (böyük bir fon Hayek pərəstişkarı) Çikaqo İqtisadiyyatının (2011) bəndindəki "The Chicago School, Hayek and Neoliberalism" adlı hissəsində bu barədə daha ətraflı məlumat vermişdir. Bu sahə Gary Becker'in 1968-ci il cinayət işi ilə başladı (Becker də Nobel mükafatını qazandı). 1972-ci ildə hüquq və iqtisad elmləri üzrə alim və müsbət səmərəlilik nəzəriyyəsinin əsas müdafiəçisi Richard Posner, Qanunun İqtisadi Analizinin ilk nəşrini nəşr etdirdi və hər iki mühüm hadisə olan Legal Research Journal-ı təsis etdi. Qordon Tullok və Fridrix Hayek də bu sahədə geniş yazmışlar və hüquq və iqtisadiyyatın yayılmasına təsir göstərmişlər.

### Daha sonrakı inkişafı
1970-ci illərin əvvəllərində Henri Mann (keçmiş Coase tələbəsi) böyük bir hüquq məktəbində hüquq və iqtisadiyyat mərkəzi qurmağa başladı. Rochester Universitetində başladı, Mayami Universitetində çalışdı, lakin qısa müddətdə özünü xoşagəlməz gördü, Emori Universitetinə keçdi və Corc Meyson ilə məzun oldu. Sonuncusu qısa müddətdə çoxları hüquq fakültəsini bitirmiş və heç vaxt rəqəmlərlə və iqtisadiyyatla məşğul olmayan hakimlər üçün bir təlim mərkəzinə çevrildi. Mann, dəstəyi hərəkəti sürətləndirən Con M. Olin Vəqfindən də dəstək aldı. Bu gün Olinin hüquq və iqtisadiyyat mərkəzləri (və ya proqramları) bir çox universitetdə mövcuddur.

## Pozitiv və normativ hüquq və iqtisadiyyat
Hüququn iqtisadi təhlili ümumiyyətlə iki istiqamətə bölünür: müsbət və normativ.

### Pozitiv hüquq və iqtisadiyyat
Pozitiv Hüquq və İqtisadiyyat müxtəlif hüquq normalarının təsirini proqnozlaşdırmaq üçün iqtisadi təhlildən istifadə edir. Məsələn, işgəncə qanunvericiliyinin müsbət iqtisadi təhlili laqeydlik qaydasının nəticələrindən fərqli olaraq sərt məsuliyyət qaydalarının nəticələrini proqnozlaşdıra bilər. Pozitiv hüquq və iqtisadiyyat da bəzən ümumi işgəncə hüququ kimi hüquqi normaların inkişafını iqtisadi səmərəliliyi baxımından izah etməyə çalışmışlar].

### Normativ hüquq və iqtisadiyyat
Normativ hüquq və iqtisadiyyat daha da irəli gedir və fərqli siyasətlərin iqtisadi təsirləri əsasında siyasət tövsiyələri verir. Normativ iqtisadi analizin əsas konsepsiyası səmərəlilikdir, xüsusən də resursların bölüşdürülməsinin effektivliyidir.

Hüquqşünas alimlər və iqtisadçılar tərəfindən istifadə olunan ümumi qəbul edilmiş səmərəlilik konsepsiyası Pareto səmərəliliyidir. Qanuni normativ Pareto, bir insanın vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün dəyişdirilə bilməsə, digərinin vəziyyətini pisləşdirməsə təsirli olur. Zəif bir səmərəlilik konsepsiyası Kaldor-Hiks effektivliyidir. Qanuni bir qayda, bəzi tərəflər digərlərinə zərərlərini kompensasiya edərsə Pareto səmərəli hala gətirə biləcəyi təqdirdə Kaldor-Hiksinin təsiridir.

## İstinadlar

## Further reading
*Kai Purnhagen *Never the Twain Shall Meet? – A Critical Perspective on Cultural Limits Between Internal Continental Dogmatism and Consequential US-Style Law and Economics Theory* in Klaus Mathis *Law and Economics in Europe* (Springer Science), pp.&nbsp;3–21, available at https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-007-7110-9_1
*Boudewijn Bouckaert, and Gerrit De Geest, eds. (2000). *Encyclopedia of Law and Economics* (Edward Elgar,  Online version. 
*Coase, Ronald (1990). *The Firm, The Market, and the Law* (Chicago: University of Chicago Press, reprint ed.) .
*Cooter, Robert and Thomas Ulen (2012). *Law and Economics* (Addison Wesley Longman, 6th edition). 
* David D. Friedman (1987). "law and economics," *The New Palgrave: A Dictionary of Economics*, v. 3, pp.&nbsp;144–48.
* _____ (2000). *Law's Order*. (Princeton University Press). Chapter links.  links.
* _____ (2001). *Law's Order: What Economics Has to Do with Law and Why It Matters*.  .
* Martin Gelter & Kristoffel Grechenig, ''History of Law and Economics'', forthcoming in Encyclopedia on Law & Economics.
*Nicholas L. Georgakopoulos (2005). *Principles and Methods of Law and Economics: Basic Tools for Normative Reasoning* (Cambridge University Press, ).
* Kristoffel Grechenig & Martin Gelter, The Transatlantic Divergence in Legal Thought: American Law and Economics vs. German Doctrinalism, ''Hastings International and Comparative Law Review'' 2008, vol. 31, pp. 295–360
* Kennedy, Duncan (1998). "Law-and-Economics from the Perspective of Critical Legal Studies" (from *The New Palgrave Dictionary of Economics and the Law*  PDF
* Kornhauser, Lewis (2006). "The Economic Analysis of Law," *Stanford Encyclopedia of Philosophy*.
*
* Mackaay, Ejan (2013), *Law and Economics for Civil Law Systems*, Cheltenham, Edward Elgar, ; softcover forthcoming 2014 http://www.e-elgar.com/bookentry_main.lasso?currency=UK&id=13408
*
* Polinsky, A. Mitchell,  and Steven Shavell (2008). "law, economic analysis of," *[[The New Palgrave Dictionary of Economics]]*,  2nd Edition. Abstract and pre-publication copy.
*Posner, Richard A. (2011). *Economic Analysis of Law* (New York, Wolters Kluwer Law & Business, 8th edition).   .
* _____ (2006). "A Review of Steven Shavell's *Foundations of Economic Analysis of Law*,"  *Journal of Economic Literature*, 44(2),  pp. 405–14 (press **+**).
* Schäfer, Hans-Bernd and Claus Ott (2004), “Economic Analysis of Civil Law”, Cheltenham, Edward Elgar Publishing; 
* Shavell, Steven (2004).  *Foundations of Economic Analysis of Law*. Harvard University Press. Description and scroll to chapter-preview links.
* Robé, Jean-Philippe, The Legal Structure of the Firm, Accounting, Economics, and Law: Vol. 1 : Iss. 1, Article 5, Available at: https://web.archive.org/web/20111122061936/http://www.bepress.com/ael/vol1/iss1/5/ (2011).
*
* Stojanovich A., Silvestri P. (Eds.), "Special Issue: On 'The Future of Law and Economics' by Guido Calabresi: An Interdisciplinary Dialogue", ''Global Jurist'', 19(2019), 3.