open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
III Mehmed Gəray

**III Mehmed Gəray** () — XIX Krım xanı.

Krım xanı II Səadət Gərayın oğludur. Atası böyük əmisi İslam Gərayın hakimiyyətini tanımayaraq ayaqlanmış, cəmi 1 aylıq səltənətin ardından məğlub olaraq ailəsiylə birlikdə Astraxana qaçmışdı. Mehmed Gəray məhz burada dünyaya gəlmişdir.

Atası və böyük qardaşı Qumuq Gərayın 1587-ci ildə zəhərlənərək öldürülməsinin ardından Mehmed Gəray və qardaşları anasının himayəsində Bağçasaraya qayıtdı. Burada bir müddət qaldıqdan sonra qardaşı Şahin Gərayla birlikdə İstanbula girov olaraq göndərildilər. Qısa zaman sonra 1603-cü ildə bilinməyən bir səbəblə Yeddiqüllə zindanlarına məhkum edildilər. I Səlamət Gəray dönəmində Mehmed kalqay, qardaşı Şahin isə nurəddin ünvanı alaraq taxta varisləri seçildilər. Ancaq 1609-cu ildə tərtiblənən bir saray çevrilişində adları hallandı və vəzifədən alındılar. 1623-cü ildə Osmanlı sultanı II Osmanın taxtdan endirilməsi və I Mustafanın yenidən hakimiyyətə gəlməsinin ardından siyasi vəziyyət dəyişdi. Real hakimiyyəti əlində toplayan sədrəzəm Mere Hüseyn Paşa yaxın tərəfdarı olan Mehmed Gərayı xan təyin etdi və Krıma göndərdi. Vəzifədən alınan Canıbəy Gəray isə Ədirnəyə çağırıldı və burada yaşamasına icazə verildi.

Ancaq III Mehmed Gərayın səltənəti dönəmi olduqca qarışıq keçdi. Don kazakları aramsız hücumlarını davam etdirir, Osmanlı əleyhdarlığı səbəbilə İstanbuldan yardım göndərilmirdi. Digər yandan özünə tərəfdar toplamaq adına tayfalararası sürtüşmələri alovlandıran III Mehmed Gəray 1628-ci ildə vəzifədən alındı. Yerinə Canıbəy Gəray yenidən hakimiyyətə gətirildi. İstanbula qayıtmaqdan imtina edən Mehmed Gəray qardaşı Şahinlə birlikdə kazaklara sığındı. Topladığı 20 minlik birliklə yenidən hücum etsə də, bu dəfə məğlub oldu və döyüş meydanında öldürüldü. Qardaşı Şahin Gəray isə qaçaraq Səfəvilərə sığındı.

## Mənbə
* Oleksa Gaivoronsky "Повелители двух материков", Kiev-Bakhchisarai, 2007, ISBN 978-966-96917-1-2

## İstinadlar
Toxtamış Gəray

**Toxtamış Gəray** () — XVI Krım xanı.

Krım xanı II Qazi Gərayın oğludur. Atasının ölümünün ardından Osmanlı sultanının razılığını almadan saray əyanlarının köməyilə özünü xan, kiçik qardaşı Səfər Gərayı isə kalqay elan etdi. O əsnada Toxtamış Gərayın 18 yaşı var idi və İstanbulda özündən dəfələrlə böyük əmisi Səlamət Gəray taxt sırası gözləyirdi. İstanbuldakı tərəfdarlarının da dəstəyini alan Səlamət Gəray 1608-ci ildə xan elan edildi və xanlıq fərmanı alaraq gəmiylə Krıma yola düşdü. Bunu xəbər alan Toxtamış Gəray kiçik qardaşı Səfər Gərayı da yanına alaraq quru yoluyla İstanbula qaçdı.

Ancaq bədbəxtlikdən yolda ikən Osmanlı sultanı tərəfindən yeni kalqay təyin edilən Mehmed Gərayla qarşılaşdılar. Çıxan silahlı toqquşmada Toxtamış və qardaşı qətlə yetirildi.

## Mənbə
* Oleksa Gaivoronsky "Повелители двух материков", Kiev-Bakhchisarai, 2007, ISBN 978-966-96917-1-2

## İstinadlar
Ölümcül döyüş (film, 2021)

**Ölümcül Savaş** ( — 2021-ci il istehsalı ABŞ filmidir. Rejissoru Saymon MakQuoid, ssenaristi Oren Uziel və Qreq Russodur. Film Ed Bun və Con Tobias tərəfindən hazırlanan eyniadlı video oyunlar əsasındadır və eyniadlı 1995-ci il istehsalı filmidin rebutudur.

= Süjet =
XVII əsrdə, Yaponiyada çinli ninja tayfası Lin Kueylər və başçıları Bihan yapon ninja tayfası Şiray Rünün lideri Hanzo Hasaşi və ailəsini qətlə yetirir. Hanzo Atəşli Cahana gedir və yeganə sağ qalan onun qızı olur. Sonra isə Lord Reyden qızı xilas edir.

Bizim dövr (XXI əsr), ABŞ. Xarici Cahanın imperatoru Şao Kannın baş köməkçisi Şanq Tsunq artıq Sab-Ziro olan Bi Hana Yer Cahanının yeni çempionlarını qətlə yetirməyi əmr edir ki, Yerlilər Ölümcül Savaş turnirinin 10-cu hissəsində qələbə çalmasınlar. Bu zaman Sonya Bleyd, Caks Briqqs, Kano və Hanzonun qızının nəslindən olan Koul Yanq turnirdə iştirak etmək üçün hazırlaşırlar. Onlara Reyden, Liu Kenq və Kunq Lao yardım edir. Ancaq ki, bir sıra çətinliklərlə üzləşirlər: Şanqın adamı Kabal Kanonu öz tərəflərinə çəkir, Kun Lao ölür, Caks qollarını itirir, Prens Qoro Koulu axtarır.

Ən sonda Koul və Sab-Ziro savaşır. Koulun yardımına əcdadı Skorpion (Hanzo Hasaşi) yetişir. O, Sab-Zironu yandırır, Koulu törəməsi olaraq tanıdığını deyir və ona tapşırır ki, Hasaşi nəslini qorusun. Sonra o, Atəşli Cahana qayıdır. Məkana baş personajlar və Şanq Tsunq gəlir. O, əsgərlərinin cəsədlərini Xarici Cahana göndərir və yeni ordu ilə gələcəyini deyir. Reydensə onu Xarici Cahana göndərir. O, öz çempionlarına yeni əsgərlərə ehtiyacın olduğunu deyir. Və sonda Koul Yanq Los-Ancelesə, yeni çempionlardan Conni Keyci axarmağa gedir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ulduzlararası müharibə

**Ulduzlararası müharibə** müxtəlif planet sistemləri arasında olan müharibəyə deyilir. Konsepsiya elmi fantastika olaraq qəbul edilir. Bunun əksinə olaraq, **qalaktikalararası müharibə** termini müxtəlif qalaktikalar arasında müharibəyə, **planetlərarası müharibə** günəş sistemindəki müxtəlif planetlər arasında müharibəyə aiddir.

## Ehtimal
Maykl Hart qeyd edirdi ki , əgər nə vaxtsa insanlar digər planetlərə köçməyə başlasalar məsafələri nəzərə alaraq ulduzlararasi müharibənin baş verməsi ehtimalı olduqca aşağı olacaq. Belə ki, planetlərarası müharibə ilə müqayisədə ulduzlararası müharibə daha çox zaman və digər resurslar tələb etmiş olar.

Fantastik planetlərarası müharibələrdə müasir adətlərə rast gəlmək olar. Fantastik əsərlərdə 19-cu əsrin sonu və 20-ci əsrin əvvəllərindəki müstəmləkəçilik sistemi ilə əlaqə var idi; 20-ci əsrin ortalarında yazılar çox vaxt ağır Soyuq Müharibə təsirlərini və azad dünya ilə kommunist ölkələri arasında, insanların (1950-ci illərin Amerika üslubunda təcəssüm etdirilmiş) "yaxşı adamlar" və yadplanetliləri "pis adamlar" kimi qələmə verərək təqdim etmişlər.

## Bədii ədəbiyyatda ulduzlararası müharibə
İlk fantastik fərziyyələr ulduzlararası deyil, planetlərarası müharibələr haqqında idi (məsələn, Uellsin 1898-ci ildə yazdığı *"[[Dünyaların müharibəsi]]"* romanı). Larri Niven kimi yazıçılar asteroid qurşağının və xarici planetlərin insan müstəmləkəçiliyinə əsaslanaraq, fizika qanunlarından hal-hazırda başa düşüldüyü kimi istifadə edən texnologiyaya əsaslanan ağlabatan bir planetlərarası münaqişə nəzəriyyəsi hazırladılar.

## İstinadlar
Daler Nəzərov

**Daler Mehrubonoviç Nəzərov** (, ) — tacik müğənnisi və bəstəkarıdır. Dalərin yaradıcılığında həm xalq, həm də müasir motivlər var, o, həm Tacikistanın müasir musiqisinə, həm də ümumilikdə fars-tacik xalq musiqisinə böyük təsir göstərib və göstərməkdədir.

## Bioqrafiya
Daler Nəzərov 1959-cu ildə Stalinabadda (Düşənbə) anadan olub, Tacikistanın mədəniyyət naziri Mehrubon Nazarovun ikinci oğludur. O, ana dilini "Pamir" adlandırır. İki il musiqi məktəbində oxuyub, amma oranı tərk edib. Adına Dövlət Pedaqoji İnstitutunun "Rus filologiyası" ixtisası üzrə ali təhsil almışdır. Taras Şevçenko.

1992-ci ildə vətəndaş müharibəsindən Alma-Ataya qaçıb, 1997-ci ildə Düşənbəyə qayıdıb.

## Filmoqrafiya

* Gəncliyin ilk səhəri (1979)
* İdol (1988)
* Tunel (1993)
* Ay Baba (1999)
* İngiltərə! (2000)
* Milad sirri (2000)
* Sevgi Heykəli (2003)
* Qəşəng (2003)
* Meistersinger: Rusiyanın səsi (2003)
* Böyük Sümüklər - Böyük Biznes (2004)
* Qoca qadınlar (film, 2004)
* Seks və Fəlsəfə (2005)
* Tullantıların Şairi (2005)
* Tanqo Tankeri (2006)
* İtirilmiş Cənnət (2006)
* Şəhərə yağış yağanda (2006)
* Qarla Gələn Adam (2006)
* Tiryək müharibəsi (2008)
* Bobo (2008)
* Əsl Günorta (2008)
* Baxanın Gözü (2011)
* Kausar (2011)
* Əksəksiz güzgü (2011)

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Daler Nazarovun video kanalı da YouTube
* Daler Nazarov Studio da youtube
* Daler Nazarov Studio da Facebook
Tom Odell

**Tomas Piter Odell** () — ingilis müğənnisi.

## Həyatı
Tom Odell 24 noyabr 1990-cı ildə İngiltərədə doğulub. Atası pilot, anası isə ibtidai məktəb müəlliməsi. Böyük bacısı da var. Uşaqlığının bir qismini ailəsi ilə Yeni Zelandiyanın Oklend şəhərində keçirib.

## Karyerası
Tom 2012-ci ildə "Songs from Another Love" adlı debüt minialbomunu buraxır. 2013-cü ilin əvvəlində "BRITs Critics' Choice Award" mükafatını qazanır. Odellin debüt studiya albomu olan "Long Way Down" 2013-cü ildə işıq üzü görür. Üç il sonra onun ikinci "Wrong Crowd" adlı albomu çıxır. Daha iki il sonra 2018-ci ildə üçüncü studiya albomu "Jubilee Road" dinləyicilərə təqdim olunur. Dördüncü albomu olan "Monsters" 2021-ci ildə, beşinci "Best Day Of My Life" albomu isə 2022-ci ildə buraxılır.

## Albomlar
* 2012 — Songs from Another Love (EP)
* 2013 — Long Way Down
* 2016 — Wrong Crowd
* 2018 — Jubilee Road
* 2021 — Monsters
* 2022 — Best Day of My Life
* 2024 — Black Friday
* 2025 — A Wonderful Life

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bakfast arısı

**Bakfast arısı** () — Bakfast arısı 1919-cu ildən Böyük Britaniyanın Devon şəhərindəki Bakfast abbadlığında arıçılıqla məşğul olan Karl Kehrl (1898-ci ildə Almaniyada anadan olub) tərəfindən hazırlanmış bir çox yarımnöv və onların ştamplarının çarpazı olan bal arısı cinsidir. Bakfast arısının yetişdirilməsi hazırda bütün Avropada Avropa Bakfast Arıçılar Federasiyasına (G.D.E.B.) aid olan damazlıqçılar tərəfindən həyata keçirilir. Bu təşkilat Bakfast arıları üçün Adam qardaşları dövründən yaranan bir şəcərəni saxlayır.

1916-cı ildə abbatlıqda yalnız 16 sağ qalan koloniya qalmışdı. Onların hamısı ya İtaliyadan olan Liquriya (A. m. ligustica), ya da ingilis qara arısı (A. m. mellifera-nın indi nəsli kəsilmiş fenotipi) ilə cütləşmiş Liquriya kraliçaları idi; 1919-cu ilə qədər bu arılar da ölür və nəticədə Karl İtaliyadan və həmçinin Fransadan yenidən ana arılar gətirir və o, Bakfast arısı kimi tanınacaq şeyi inkişaf etdirməyə başlayır. 

## İstinadlar
Smosh: The Movie

The ***Smosh : The Movie*** Lionsgate Films -dən gələn Amerika komediya filmi. Filmin önündə Anthony Padilla və Ian Hecoxdan ibarət YouTube dueti Smosh olacaq. Film 24 iyul 2015-ci ildə təqdim olunacaq
İdris (ad)

**İdris** — ad.

* İdris — Quranda bəhs edilən peyğəmbərlərdən biri və Şetin oğlunun oğlu.
* İdris Həsənov — professor, dialektoloq alim.
* İdris Rüstəmov — Azərbaycan-SSRİ aktyoru.
* İdris Ağalarov — Azərbaycan opera müğənnisi
* İdris Şükürlü — nasir, publisist, politoloq
* İdris Süleymanov — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
* Aşıq İdris — Azərbaycanlı ustad aşıq.
* İdris Bazorkin — İnquş sovet yazıçısı, şair.
* I İdris —
* İdris Qədimov — sovet-Azərbaycan hərbçisi, tibb xidməti polkovnik-leytenantı.
* İdris Şamxalov — ilk Dağıstan dramaturqu, aktyor və rejissor.
* İdris Səfər — Millətpərəst bir Albaniya partizan döyüşçüsü.
* İdris Mehdiyev — məşhur Azərbaycan müğənnisi
* İdris Elba — britaniyalı kino və televiziya aktyoru.
* İdris Zamanlı — azərbaycanlı şair, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.
* İdris Bitlisi —
* İdris Debi — Çadın prezidenti və Vətənpərvər Qurtuluş Hərəkatının rəhbəri
* İdris Heydərli — azərbaycanlı araşdırmaçı, yazar.

## Həmçinin bax
*İdrisov
Şadıvəng məbədi

**Şadıvəng məbədi** — Dərələyəz mahalının Keşişkənd (06.12.1957-ci ildən — Yeğeqnadzor) rayonunun Həsənkənd (03.01.1935-ci ildən — Şatin) kəndindən 4 km şərqdə yerləşən alban-türk xristian abidəsidir.

## Haqqında
Məbədin tikilmə tarixi X əsrə aid edilir. Buradakı tikililər isə, əsasən XIII–XIV və XVII–XVIII əsrlərin yadigarıdır. 1671–1677-ci illərdə məbəd yenidən qurulmuşdur. Həsənkənd kəndi qədimdən Türk-Oğuz tayfalarının yurdu olmuş, bura 1828–1829-cu illərdə İrandan ermənilər (17 ailədə 92 nəfər) köçürülüb gətirilmişlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qerbi Azerbaycan-biblioqrafiya
Başkənd məbədi (Dərələyəz)

**Başkənd məbədi (Dərələyəz)** — Dərələyəz mahalının Keşişkənd (06.12.1957-ci ildən — Yeğeqnadzor) rayonunun Başkənd (10.09.1946-cı ildən — Vernaşen) kəndindən 7 km şimalda yerləşən alban-türk xristian abidəsidir.

## Haqqında
Bu günbəzli məbəd ağ şümşad daşlarla hörülmüşdü. Buna görə də XIX əsrdən bura köçən ermənilər onu Spitakavor (spitak — ermənicə "ağ" deməkdir) adlandırmışlar. XIX yüzilin sonlarında abidəyə gələn ingilis səyyahı A. Berje yazır ki, "çoxlu bəzəklərə malik" bu məbəd yerli müsəlmanlar tərəfindən Gülvəng adlandırılır. Məbədin divarlarında Azərbaycan tarixinin XIII–XIV əsrlərinə aid yazılar və təsvirlər vardır. Qədimdən Türk-Oğuz boylarının yurdu hesab olunan Başkənd kəndinə1828–1829-cu illərdə İrandan ermənilər (16 ailədə 91 nəfər)  köçürülüb gətirilmişlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Qerbi Azerbaycan-biblioqrafiya
II Hacı Gəray

**II Hacı Gəray** () — XXVII Krım xanı.

Krım xanı I Səlamət Gərayın nəvəsi, kalqay Krım Gərayın (ö. 1651) oğludur. Atasının döyüş meydanında həlak olmasının ardından qardaşlarıyla birlikdə əmisi III İslam Gərayın himayəsinə alındı. Əmisi oğulları I Səlim Gəray və Murad Gərayın səltənətlərində Osmanlı ordusunun qərb cəbhəsindəki müharibələrdə iştirak etdi. Avstriyalılara qarşı gedən bu müharibələrdə böyük şöhrət qazandı.

1683-cü ilin payızında sədrəzəm Mərzifonlu Mustafa Paşanın İkinci Vyana müharəsinə qatıldı. Murad Gərayın rəhbərlik etdiyi tatar süvari birliklərinin mühasirəyə gec qatılması və xanın sədrəzəmlə olan şəxsi düşmənliyi səbəbilə mühasirə uğursuzluqla nəticələndi. Bu bəhanə göstərilərək Murad Gəray dərhal vəzifədən alındı və Hacı Gəray xan elan olundu.

Onun xan təyin edilməsi başda Şirin qəbiləsi olmaqla, bir çox tatar zadəganlarını narazı salsa da, əmrindəki yeniçəri birlikləriylə Krıma gələn Hacı Gəray hakimiyyəti ələ ala bildi. Əmisi oğlu I Səlim Gərayın oğulları Dövlət Gərayı kalqay, Əzəmət Gərayı isə nurəddin təyin etdi. Bilinməyən səbəbə görə, bir çox tatar zadəganının gəlirlərini ləğv etdi. Bu isə ona qarşı olan müxalif gücləri birləşdirdi. Üstəlik İstanbuldakı ən güclü dəstəkçisi olan sədrəzəm Mərzifonlu Mustafa Paşa vəzifədən alınaraq edam olunmuşdu.

Çox keçmədən 1684-cü ildə Bağçasaraya hücum edən yerli əyanlar xanı ələ keçirərək paytaxtdan qovdular və İstanbula elçi göndərərək I Səlim Gərayın yenidən hakimiyyətə gətirilməsini tələb etdilər. Manqupa qaçan Hacı Gəray bir müddət sonra İstanbula gəldi və burada verilən qərarla Rodosa sürgün olundu. 1689-cu ildə burada vəfat etdi.

## Mənbə

* Oleksa Gaivoronsky «Повелители двух материков», Kiev-Bakhchisarai, 2007, ISBN 978-966-96917-1-2

## İstinadlar
Ovşar karvansarası

**Ovşar və ya Əfşar karvansarası** XVI–XVIII əsrlərə aid abidə.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Cənubi Qafqazdakı türk memarlığına xas binalarda olduğu kimi ikinci mərtəbənin eyvanları daxili həyətə baxır. Karvansaranın birinci mərtəbəsində mətbəx və yardımçı otaqlar, atelye və anbarlar yerləşirdi.
Həyətlər isə, əsasən, düzbucaqlı formada olurdu. Karvansaranın ikinci mərtəbəsinə giriş həyətin kənarlarındakı pilləkənlərdən idi. Dövrümüzdə karvansaranın yerində (Mesrop Maştots prospektində) qapalı bazar inşa olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* İrəvan karvansaraları
* İrəvan xanlığı

## İstinadlar
Elementar realizm

## Giriş
Realizm həyat həqiqətinin bədii yaradıcılığın bu və ya digər növünə məxsus spesifik təsvir vasitələrilə əks etdirilməsidir. "Realist məktəb" adlanan məktəb XIX əsrdə fransız ədəbiyyatında ədəbi termin kimi yaranmışdır. Bu məktəbin meydana çıxma amillərinə aşağıdakılar daxildir:

1. Parisin Latın məhəlləsində yaşayan və romantikləri ələ salan o qədər də məşhur olmayan yazıçılar və rəssamlar.

2. Barbizon Məktəbi rəssamları İtalyan klassik ənənəsinin köhnəlmiş hesab edilən o dövründə təbiəti birbaşa müşahidə etməyə çağırdı və reallıqdan qaçan romantiklərə qarşı reaksiya verdi.

## Elementar realizm
Realizmin bu növü Balzakın əsərlərindən başlayır. Elementar realizm özünü doğru, dolğun və dürüst sosial mühiti və müasir dünyanı yeniləməyə sadiqdir, lakin bu yenilənmə çox sadədir və nümunə təklif olunmur. Bundan əlavə, Elementar realizm pessimist və gələcəyə məyusdur. Bu məktəbdə yazılmış əsərlərə Tolstoyun "Hərb və Sülh", Fyodor Dostoyevskinin "Cinayət və Cəza" və "Karamazov qardaşları" daxildir.

## Həmçinin bax
* Realizm (ədəbiyyat)
* Realizm (fəlsəfə)
* Realizm (incəsənət)
* Realizm (beynəlxalq münasibətlər)

## Xarici keçidlər
* Tənqidi realizm epoxası və romantizm DÖVRLƏŞMƏ KONSEPSİYASI VƏ İNKİŞAF MƏRHƏLƏLƏRİ

## İstinadlar
Poetika

**Poetika** — ədəbiyyat daxilində, xüsusilə, poeziyada quruluş, forma və diskurs nəzəriyyəsidir.

## Tarixi
Poetika termini qədim yunan dilində "ποιητικός poietikos" sözündən götürülmüşdür və "poeziyaya aid" deməkdir. Qərb dünyasında poetikanın inkişafı və təkamülündə poetik kompozisiya ilə bağlı üç bədii cərəyan var idi:

# formalist
# obyektivist
# Aristotelçi

Aristotelin "Poetika" əsəri ədəbiyyat nəzəriyyəsinə diqqət yetirən ilk risalədir. Əsər uzun müddət Qərb dünyasına itdi. O, Orta əsrlərdə və erkən İntibah dövründə yalnız Averroes (İbn Rüşd) tərəfindən yazılmış və 1256-cı ildə Hermannus Alemannus tərəfindən tərcümə edilmiş ərəb şərhinin latın dilinə tərcüməsi vasitəsilə mümkün olmuşdur. 1278-ci ildə William of Moerbeke tərəfindən edilən dəqiq yunan-latın tərcüməsi faktiki olaraq nəzərə alınmadı. Ərəbcə tərcümə orijinal "Poetika"dan lüğətdə geniş şəkildə ayrıldı və orta əsrlər boyu davam edən Aristotel düşüncəsinin yanlış şərhinə səbəb oldu. Müasir poetika İntibah İtaliyasında inkişaf etmişdir. Qədim ədəbi mətnləri xristianlığın işığında şərh etmək, Dante, Petrarka, Bokaççionun povestlərini dəyərləndirmək və qiymətləndirmək zərurəti ədəbiyyat nəzəriyyəsi ilə bağlı mürəkkəb diskursların inkişafına kömək etdi.
İlk növbədə Covanni Bokaççionun "Genealogia Deorum Gentilium" (1360) əsəri sayəsində savadlı elita metaforik və obrazlı troplar haqqında zəngin anlayış əldə etdi. Giorgio Vallanın 1498-ci ildə Aristotel mətninin latın dilinə tərcüməsi (ilk nəşr olunan) Rhetores graeci antologiyasının bir hissəsi kimi yunan orijinalının 1508-ci ildə Aldine çapına daxil edilmişdir. On beşinci əsrin sonlarında və XVI əsr boyu poetikaya dair getdikcə genişlənən mətnlər korpusu meydana çıxdı, bu fenomen İtaliyada başlayıb İspaniya, İngiltərə və Fransaya yayıldı.
poetikaya dair ən mühüm İntibah əsərləri arasında Marko Girolamo Vidanın "De arte poetica" (1527) və Gian Giorgio Trissinonun "La Poetica" (1529, genişləndirilmiş nəşr 1563) əsərləri var.

XVI əsrin ilk onilliklərində Aristotelin "Poetika"sının yerli versiyaları meydana çıxdı və Lodoviko Castelvetronun 1570 və 1576-cı illərin italyan nəşrləri ilə yekunlaşdı. Luis de Qonqora (1561–1627) və Baltazar Qrasian (1601–58) bu əsərə fərqli bir növ gətirdi. Romantik dövrdə poetika ekspressionizmə meyil edirdi və qavrayış mövzusunu vurğulayırdı. 20-ci əsr poetikası Aristotel paradiqmasına qayıtdı, bunun ardınca meta-tənqidiyə doğru tendensiyalar və müasir poetika nəzəriyyəsinin yaradılması müşahidə edildi. Şərq poetikası Qərb dünyasının təmsilçi mimetik poeziyasından çox, lirik şeiri inkişaf etdirdi.

## Ədəbi tənqiddə poetika
Poetika hermenevtikadan mətnin mənasına deyil, mətnin müxtəlif elementlərinin necə bir araya gələrək oxucuda müəyyən təsirlər yaratdığını anlaması ilə fərqlənir. Əksər ədəbi tənqid poetika ilə hermenevtikanı vahid təhlildə birləşdirir. Lakin mətni və oxuyanın məqsədlərini nəzərə alaraq, biri və ya digəri üstünlük təşkil edə bilər.

## Xarici keçidlər

* POETİKA NƏDİR?
* Aristotel — Poetika (pdf, Azərbaycan dilində)

## İstinadlar
Hörümçək-adam: Kainatların toru

**Hörümçək-adam: Kainatların toru** () — 2023-cü il ABŞ istehsalı kompüter animasiyası, superqəhrəman filmi. "Marvel Comics" qəhrəmanı Mayls Moralesin yer aldığı film "Columbia Pictures" və "Sony Pictures Animation" ilə "Marvel Entertainment"in birgə istehsalıdır. "Sony Pictures Releasing" şirkəti tərəfindən yayımlanan film "Hörümçək-adam: Hörümçək-kainatına doğru" animasiya filminin davamıdır. Filmin rejissoru Joaquim Dos Santos, Kemp Powers və Justin K. Thompson, ssenari müəllifləri Phil Lord, Christopher Miller və David Callaham-dır. Şamik Mur Mayls Moralesi, digər personajları Hayli Steynfald, Brayan Tayri Henri, Luna Loren Vekes, Ceyk Conson, Ceyson Şvarsman, İssa Rey, Karan Soni, Deniel Kaluya və Oskar Ayzek səsləndirib. Filmdə Mayls Morales, *Hörümçək-qadın* (Qven Steysi) ilə birlikdə macəra axtarışı üçün digər kainatlara səfər edir, burada o, *Hörümçək-adam 2099*-un (Miqel O-Hara) rəhbərlik etdiyi "Hörümçək cəmiyyəti" ilə tanış olur.

Sony 2018-ci ildə ilk film buraxılmazdan əvvəl, rejissorlar və ssenaristlər ilə birlikdə "Kainatların toru" üzərində işləməyə başlamışdı. Onlar daha çox Mayls və Qvenin münasibətinə fokuslanmışdılar. Film ilk olaraq 2019-cu ilin noyabrında elan edildi, animasiya işləri 2020-ci ilin iyun ayında başladı. Film 140 dəqiqəlik müddəti ilə ABŞ studiyası tərəfindən istehsal edilən ən uzun animasiya filmidir.

"Hörümçək-adam: Kainatların toru"nun ilk premyerası 30 may 2023-cü ildə Los-Ancelesdə yerləşən "Regency Village Theatre"də baş tutdu, ardınca beynəlxalq olaraq 2 iyunda buraxıldı. 100 milyon dollarlıq büdcə ilə çəkilmiş film, dünya miqyasında 389 milyon dollardan çox gəlir əldə etdi və bununla 2023-un çox gəlir əldə edən filmlərindən biri oldu. Filmin davamı "Spider-Man: Beyond the Spider-Verse" 29 mart 2024-cü ildə buraxılması planlaşdırılır, bununla yanaşı hazırda başqa bir spin-off filmi "Hörümçək-qadın" () üzərində işlər davam etməkdədir.

## İstinadlar
Odoyev

**Odoyev** () — Rusiyanın Tula vilayətinin qərb hissəsində şəhər tipli qəsəbə (1959-cu ildən), Tula vilayətinin Odoyevski rayonunun inzibati mərkəzi. Eyniadlı bələdiyyə quruluşunu, tərkibində yeganə yaşayış məntəqəsi kimi şəhər qəsəbəsi statusu ilə Odoyev fəhlə qəsəbəsini təşkil edir. Əhalisi 5,445 nəfərdir (2021).

Upa çayının sol sahilində, Tula şəhərinin regional mərkəzindən 75 kilometr cənub-qərbdə, P139 Belev–Tula avtomobil yolunun üzərində yerləşir. Arsenyevo dəmir yolu stansiyası kənddən 24 kilometr cənubdadır.

## İqtisadiyyatı
Odoyevdə fəaliyyət göstərən sənaye müəssisələri arasında konserv və yağ zavodları da var.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* *Серова Л.* Невелик городок Одоев  // Наука и жизнь. 1999. № 8. С. 2-4.
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Сайт администрации Одоевского муниципального района
Odoyev knyazlığı

**Odoyev knyazlığı** — XIV–XVI əsrlərdə mövcud, mərkəzi Odoyev şəhəri olmuş Yuxarı knyazlıqlardan biri.

XIII əsrin ikinci yarısından XIV əsrin əvvəllərində Rus torparlarında mövcud olmuş Çerniqov knyazlığının süqutu zamanı bir sıra udellər əmələ gəlmişdir. Bu udellərdən biri Novosilsk knyazlığı idi. Bir geneoloji əfsanəyə görə, bu knyazlığın hökmdarlarından biri, knyaz Roman Semyonoviç "tatar zorakılığından sağ çıxmaq üçün Novosildən Odoyevə gəlmişdir". Ehtimal edilir ki, bu, 1375-ci ildə Novosil şəhərinin tatarlar tərəfindən dağıdılmasından sonra baş vermişdir. O vaxtdan Novosilsk knyazlığı bir sıra udellərə parçalanmışdı, onlardan biri də Odoyev knyazlığı olmuşdur. Sonrakı dövrə aid bir salnamədə Roman Semyonoviç Odoyev knyazı adlanır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* *Беспалов Р. А.* Новосильско-Одоевское княжество и Орда в контексте международных отношений в Восточной Европе XIV — начала XVI веков // Средневековая Русь. Вып. 11. Проблемы политической истории и источниковедения / Отв. редактор А. А. Горский. — М.: «Индрик», 2014. С. 257—326.
* *Беспалов Р. А.* Реконструкция докончания Витовта с князьями новосильского дома 1427 года // Очерки феодальной России. Вып. 18. М.; СПб.: Альянс-Архео, 2015. С. 3-48.
* 
* *Беспалов Р. А.* Документы о сношениях Крыма с Москвой по поводу одоевского ясака // Материалы по археологии и истории античного и средневекового Крыма. Вып. 6. / Ред.-сост. М. М. Чореф. Севастополь-Тюмень, 2014. С. 215—234.
* 
* *Беспалов Р. А.* Гипотеза о появлении термина «верховскии князи» в московско-литовской дипломатии // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. М.: «Индрик», 2017. № 4(70). С. 42-52.
* *Беспалов Р. А.* История Новосильско-Одоевской земли до начала XVI века в контексте международных отношений в Восточной Европе. — М.; СПб.: Нестор-История, 2021. — 692 с.
Udel

**Udel** () — qədim Rusiyada knyaz və onun ailəsinin ayrı-ayrı üzvlərinə məxsus olan yerlər, torpaqlar, mülklər. Hər bir böyük knyazlıq udellərə, yəni ayrı-ayrı knyaz ailəsinin üzvlərinə məxsus olan kiçik mülklərə ayrılırdı.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Терминология русской истории
Novosil

**Novosil** () — Rusiya Federasiyasının Oryol vilayətində şəhər və Novosilski rayonunun inzibati mərkəzi. O, vilayətin inzibati mərkəzi olan Oryoldan  şərqdə, Zuşa çayının sağ sahilində yerləşir. Əhalisi: 3,658 (2010-cu il siyahıyaalınması); 4,017 (2002-ci il siyahıyaalınması); 4,198 (1989 siyahıyaalınması).

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Qaliç (İvano-Frankovsk vilayəti)

**Qaliç** (, ) — Ukraynanın İvano-Frankovsk vilayətində şəhər. Qaliç icmasının inzibati mərkəzi. Dnestrin hər iki sahilində, sağ qolu olan Lukva çayının mənsəbində yerləşir. Rus torpaqlarının ən qədim şəhərlərindən biri olan Qaliç XII–XIV əsrlərdə Qaliç, sonra isə Qaliç-Volın knyazlıqlarının paytaxtı olmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* *Гайдай Л.* Історія України в особах, термінах, назвах і поняттях. — Луцьк: Вежа, 2000.
* Довідник з історії України. / За ред. І. Підкови та Р. Шуста. — : Генеза, 1993.
* *Котляр Н. Ф.* Княжеский двор Галича в XII веке // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. — 2006. — № 4 (26). — С. 50–66.
* *Тихомиров М. Н.* Древнерусские города. — 2-е изд. — , 1956.
* История украинского искусства. — Т. 1. — , 1966. — С. 188–221.
* Halicz: Filip Sulimierski i Władysław Walewski, 1880. — T. I: Aa — Dereneczna. — S. 475–476.
*
Vladimir (Ukrayna)

**Volodımır** () — Ukraynanın Volın vilayətində şəhər, Volodımır vilayətinin inzibati mərkəzi.

Volodımır şəhəri X əsrdən bəri mənbələrdə qeyd edilir. Ticarət yollarının kəsişməsində yerləşən əlverişli mövqeyi onu zəngin tacir və sənətkarlıq mərkəzinə çevirmişdir. Feodal parçalanma dövründə o, Volın knyazlığının, sonra isə Qaliç-Volın knyazlığının tərkibində idi. Xmelnitski üsyanından və XII əsrdə Rusiya-Polşa müharibəsindən sonra şəhər tədricən öz əhəmiyyətini itirərək kiçik əyalət qəsəbəsinə çevrilmişdir. 1795-ci ildə Polşanın parçalanması nəticəsində Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil edilmiş və **Volodımır-Volınski** adlandırılmışdır.

Şəhər Birinci Dünya müharibəsinin əsas döyüş yerlərindən biri olmuşdur. 1915-ci ildə Avstriya-Macarıstan qoşunları tərəfindən işğal olunmuşdur. 1921-ci il Riqa müqaviləsinə əsasən Polşaya birləşdirilmiş, Molotov-Ribbentrop paktı ilə SSRİ-yə verilmişdir. Şəhər 1941-ci ildə nasist qoşunları tərəfindən işğal olunmuşdur və demək olar ki, bütün yəhudi əhalisini məhv edilmişdir. 1944-cü ildə Qızıl Ordu tərəfindən tutulmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* Владимир-Волынский исторический музей — Официальный Веб-сайт
* Монастыри Владимир-Волынской епархии
* Музиченко В. «Володимир єврейський. Історія і трагедія єврейської громади м. Володимира-Волинського» . Луцьк, «Волинська обласна друкарня», 2011. 256 с. ISBN 978-966-361-664-3
Çerniqov knyazlığı

**Çerniqov knyazlığı** (; ; ) — Kiyev Rus dövlətinin daxilində ən böyük və ən güclü dövlətlərdən biri. Bir müddət knyazlıq Kiyevdən sonra ikinci ən güclü dövlət olmuşdu. Knyazlıq X əsrdə təşəkkül tapmış və XVI əsrə qədər bəzi fərqli xüsusiyyətlərini qoruyub saxlamışdır. Çerniqov knyazlığı indiki Ukrayna, Belarus və Rusiyanın vilayətlərindən ibarət idi.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* *Зотов Р. В.* О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — СПб., 1892.
* *Шеков А. В.* Заметки о черниговском летописании XII в. // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2008. № 3 (33). С. 106—114.
*  (в пер.)
* 
* ''Котляр Н. Ф.'' ТЕРРИТОРИАЛЬНОЕ РАЗВИТИЕ ЧЕРНИГОВО-СЕВЕРСКОЙ ЗЕМЛИ В ДОМОНГОЛЬСКОЕ ВРЕМЯ. СОЗДАНИЕ И РАЗВИТИЕ ЧЕРНИГОВСКОГО КНЯЖЕСТВА //Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2013. № 2. С. 5-16.

## Xarici keçidlər
* Черниговское княжество
* Черниговское княжество / Древняя Русская история до Монгольского ига
*
Ərəb dilinin Misir dialekti

**Ərəb dilinin Misir dialekti** () və ya **Misir ərəb dili**  (; özünüadlandırma – , **məsri**) — Misir əhalisinin əksəriyyətinin danışdığı ərəb dilinin növlərindən biri.

"Misir dialekti" və "Qahirə dialekti" terminləri elmi ədəbiyyatda bir-birini əvəz edən mənada istifadə olunur. Qahirə Misirin ən böyük şəhəridir, ölkənin və şəhərin danışıq dili Misir dialektində eyni yazılır və eyni şəkildə tələffüz olunur – "Məsr".

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Багиров А. Г. Египетский арабский диалект. — М.: Поматур, 2008.
Alliterasiya

**Alliterasiya** () — şeirdə eyni samitin təkrarı yolu ilə bədii təsiri gücləndirən ifadə vasitəsidir. Təbiətdəki səslərin və ahəngin təqlidi alliterasiya yaradır. Eyni söz və ifadələrin təkrarı təsvir olunan lövhənin ahənginə xidmət edir.


Qışda dağlar ağ geyinər, yaz qara,
Sağ əlinlə ağ kağıza yaz qara.
(Aşıq Ələsgər)


## Həmçinin bax
* Alleqoriya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Alliterasiya: anlayışı, xüsusiyyətləri və nümunələri
* Alliterasiya
Anafora

**Anafora** () — şeirdə misraların, nəsrdə isə cümlələrin əvvəlində eyni söz və ifadənin təkrarı yolu ilə yaranan bədii ifadə vasitəsidir. Yaraman tərzinə görə ədəbiyyatımızda fonetik, leksik və sintaktik anaforaya tez-tez təsadüf edilir. Səməd Vurğun poeziyasından gətirdiyimiz aşağıdakı nümunə leksik anaforaya aiddir.

## Həmçinin bax
* Alleqoriya
* Təkrir

## Xarici keçidlər
* Anafora

## İstinadlar
Qılkörpü (Qabaxlı körpüsü)

**Qılkörpü (Qabaxlı körpüsü)** — Dərələyəz mahalının Keşişkənd (06.12.1957-ci ildən — Yeğeqnadzor — indiki Ermənistanda) rayonu ərazisində, Canı çayının üstündə inşa edilmiş körpüdür.

## Haqqında
Körpü Azərbaycanın şimal-qərbində, Keşişkəndə yaxın ərazidən keçən Cani çayının üzərində yerləşir və hər iki tərəfdən sərt qayalara söykənir. XIII–XIV yüzillərdə inşa olunduğu ehtimal edilən və Canı çayının sağ və sol sahillərində qalıqları qalan körpü Qabaxlı ilə Hüseynqulular kəndini və Yazılı qayanın üstündə yerləşən Nəbilər kəndi arasında olan köhnə yolu birləşdirirdi. 

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Təməli çayın səthindən 6–7 m yüksəklikdə, sıldırım qayanın üzərində qoyulan birtağlı olmuşdur. Körpünün yan dayaqları çay səthindən təqribən 7 metr yuxarıdan başlayır. Lakin bu məsafənin inşa zamanı daha az olduğu ehtimal olunur, çünki əsrlər ərzində çayın yatağı aşınaraq körpünün dayaqlarının səviyyəsindən aşağıya doğru enmişdir.

Qılkörpü iri qaya parçaları ilə tikilmişdir və tam salamat vaxtında körpünün uzunluğu təqribən 10 metr, eni isə 3,5 metr olmuşdur. Abidə yerli əhali arasında "Qılkörpü" adı ilə məşhur olsa da, eyni zamanda "Qabaxlı körpüsü" olaraq da tanınırdı. Bunun səbəbi isə Qabaxlı kəndindən gələn yolun bu körpüdən keçməsidir.

## Həmçinin bax
* Dədəli körpüsü
* Sənain körpüsü
* Alıxan pəyəsi körpüsü
* Həsənkənd körpüsü

## Xarici keçidlər
* Qerbi Azerbaycan-biblioqrafiya

## İstinadlar
Millet (TV kanalı)

**Millet (TV kanalı)** — Krımda yayımlanan Krım tatar rus telekanalı. O, ATR telekanalının Krımda yayımını dayandırdıqdan sonra yarımadanın Rusiya hakimiyyəti tərəfindən yaradılıb.

## Tarixi
Kanal 2015-ci il sentyabrın 1-dən yayıma başlayıb. Rəqəmsal siqnal Krımın bütün ərazisini əhatə edir. 2016-cı il aprelin 1-dən Yamal peyki vasitəsilə peyk yayımına başlayıb və bütün Rusiya, Ukrayna, Türkiyə və Mərkəzi Asiya ölkələrini əhatə edir. "Millət"də siz Krım tatarlarının həyatı, adət-ənənələri, mədəniyyəti və tarixi haqqında verilişlərə, öz istehsalı olan sənədli filmlərə baxa, həmçinin respublikada baş verən hadisələr haqqında məlumat ala bilərsiniz. Verilişin 70%-ni Krım tatar dilində olan proqramlar təşkil edir. 24 saat yayımlanır. Yayım Simferopoldan həyata keçirilir.
2017-ci ilin fevralında ictimai Krım-tatar radiostansiyası "Vətənin səsi" fəaliyyətə başlayıb, o, 2015-ci il iyunun 9-da yaradılmış "Millət" ictimai teleradio şirkətinin struktur bölməsinə çevrilib.
Əvvəllər Krım tatarlarının özəl telekanalı ATR və "Meydan" radiostansiyası yarımadada fəaliyyət göstərib, Rusiya qanunlarına uyğun olaraq yenidən qeydiyyatdan keçmədikləri üçün yayımı dayandırılıb.

## İstinadlar
Hərbi Muzey (Belqrad)

**Hərbi Muzey** — Belqradın mərkəzində, Kalemegdanda hərbi tarix muzeyi.

## Tarixi
Hərbi Muzey 1878-ci il avqustun 10-da Şahzadə IV Milan Obrenoviçin fərmanı ilə yaradılmışdır. Yarandığı gündən Belqrad qalasının Qorne-qradında yerləşir. Hazırda muzeyin yerləşdiyi bina 1924-cü ildə tikilib. Muzeyin fəaliyyəti təkcə serb xalqının tarixinin hərbi və milli əhəmiyyət daşıyan obyektlərini deyil, həm də qədim dövrlərdən indiyədək müasir Serbiya ərazisinin digər maddi mədəniyyət obyektlərini toplamaq, qorumaq, emal etmək, sərgilər keçirməkdən ibarətdir. Muzeyin fondlarında bir neçə kolleksiyada birləşdirilmiş 30.000-ə yaxın eksponat var: arxeoloji, silah kolleksiyaları, mükafatlar, geyimlər və formalar, rəsmlər və fotoşəkillər.

## Qalereya

### Xarici sərgi

File:Belgrade - Fortress.jpg|Belqrad Hərbi Muzeyinin xarici sərgisi
File:Artiljerija kalemegdan.jpg|Müxtəlif silahlar və haubitsalar
File:L-35-Beograd.jpg|İtalyan tanketi
File:T-34-85 01.jpg|Sovet tankı, T-34 variantı
File:M3 Stuart 001.jpg|Amerika M3 Stuart yüngül tankı


### Daxili Sərgi

File:Serbian armor 15th century.jpg|Serb zirehləri və avadanlıqları, 14 və 15-ci əsrlər.
File:Dzeferdar.jpg|Ceferdar
File:Tambur-Mažor 1841.jpg|Uniforma 1841-ci ildən Serb Ordusunun Tambur-Mazhora məxsusdur
File:Uniform of Serbian officer 1900.jpg|Serb zabitinin forması 1900.
File:Serbian War Flags.JPG|Serb Birinci Dünya müharibəsi Bayraqları.


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Ağ mələk

**Ağ mələk** — Serb və pravoslav sənətinin şah əsərlərindən biri olan Serb Pravoslav Mileşev Monastırının Yüksəliş Kilsəsi freskası. Ağ mələk təsviri 13-cü əsrə aiddir və Paleologian İntibah dövrünə aiddir. 20-ci əsrdə bərpa işləri zamanı çıxarılan bu təsvirin üzərinə XVI əsrdə yeni təsvir çəkilmişdir.
Freska kilsənin cənub tərəfində yerləşir. Ağ tunika geyinmiş bir mələk daşın üstündə oturur və əli ilə Məsihin boş məzarı başında qadınlara işarə edir.

## İstinadlar
Ərəb dilinin İraq dialekti

**Ərəb dilinin İraq dialekti** və ya **İraq ərəb dili**  () — bədəvi dialekti əsasında inkişaf etmiş və İraqda, eləcə də Suriya, İran, cənub-şərqi Türkiyədə və regiondan kənardakı İraq diasporunun nümayəndələri arasında yayılmış ərəb dilinin qarşılıqlı surətdə başa düşülən növləri kontinuumu. Bu dialektdə danışanların ümumi sayı 15,1 milyon nəfərdir (onlardan 11,5 milyonu İraqdadır).

İraqın özünəməxsus multikulturalizminə görə, İraq ərəbcəsi arami, akkad, fars, kürd və türk dillərindən əhəmiyyətli miqdarda alınma sözlərə malikdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
*
Dil kompleksi

**Dil kompleksi** — dialekt kontinuumu daxilində dialektlər arasındakı əlaqələrə bənzəyən, lakin daha çox fərqə malik olan dillər qrupu. Başqa sözlə, dil kompleksinin komponentləri dialektlər deyil, dillərdir, buna baxmayaraq, ayrı-ayrı deyimlər arasında sərhədləri çəkmək hələ də çətindir.

Gələcəkdə dil kompleksi əsasında bir və ya bir neçə komponentin daşıyıcıları dil kompleksinin əsas ərazisini tərk edərsə, psevdogenetik assosiasiya (**linkic**; ) yarana bilər. Orijinal dialekt kontinuum/dil kompleksinin qalan üzvləri öz-özlüyündə inkişaf edərkən bəzi əlamətlər və yeniliklər mübadiləsini davam etdirirlər ki, zaman keçdikcə müəyyən genetik əlaqə görünüşü yaranır. Bununla belə, onun ümumi xüsusiyyətləri ya irsi arxaizmlər (çox vaxt dil kompleksinin oturaq üzvlərində itirilir) və ya kompleks üzvlərinin yalnız bir hissəsini, adətən ən yaxın qonşuları birləşdirir. Beləliklə, ortaq əcdad dilini yalnız ilkin dil kompleksinin bütün üzvləri üçün yenidən qurmaq mümkündür, lakin onun qalan üzvləri üçün bunu ayrıca mümkün deyil.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 

## Əlavə ədəbiyyat
* .
* 
* .
*
Dialekt kontinuumu

**Dialekt kontinuumu** ( – yüyürüşmə) — dilçilikdə individual dialektlər arasında minimal fərqlərlə müəyyən ərazidə fasiləsiz məkan ardıcıllığı təşkil edən dialektlər toplusu mənasında işlənən termin. Kontinuum problemi müqayisəli-tarixi dilçilikdə mühüm yer tutur. Köhnə ədəbiyyatda istifadə olunan terminlərə **dialekt sahəsi** (Leonard Blumfild) və **L-kompleks** (Çarlz F. Hokett) daxildir.

## İstinadlar
Şərqi Misir və Levantın bədəvi dialekti

**Şərqi Misir və Levantın bədəvi dialekti** () — ərəb dilinin Sinay yarımadasında, İordaniyada, İsraildə, Qəzzə zolağında, İordan çayının qərb sahilində və Suriyada bədəvilər tərəfindən danışılan növlərindən biri.

Sözügedən bədəvi dialektləri:
* Şimal-şərqi Misirin bədəvi dialekti;
* Cənubi Levantın bədəvi dialekti;
* Şimali Levantın bədəvi dialekti.

## İstinadlar
Murad Gəray

**Murad Gəray** () — XXVI Krım xanı.

Krım xanı I Səlamət Gərayın nəvəsi, nurəddin Mübarək Gərayın (ö. 1632) oğludur. IV Mehmed Gəray səltənətində nurəddin olan Murad Gəray daha sonra bu vəzifədən alındı və İstanbula girov olaraq göndərildi. Çehrin qalasının azad olunmasında uğur qazana bilməyən əmisi oğlu I Səlim Gərayın yerinə Krım xanlığına gətirildi (dekabr 1677). Əmisi Səfa Gərayın oğlu Toxtamışı kalqay, digər əmisi Krım Gərayın oğlu Səadəti isə nurəddin təyin etdi.

O əsnada davam edən Osmanlı-Rusiya müharibəsinə dəvət olundu. 1678-ci ildə Çehrin qalasının azad olunmasında sədrəzəm Mərzifonlu Mustafa Paşayla birlikdə vuruşdu. Hər iki tərəf arasında bağlanan Bağçasaray sülhünün danışıqlarında iştirak etmişdir. Ancaq daha sonra sədrəzəmlə münasibətləri pozuldu. İkinci Vyana mühasirəsində Osmanlı ordusuna gözlənilən dəstəyi verməyən Murad Gəray bu mühasirənin uğursuz nəticələnməsində mühüm rol oynamışdır. Bu bəhanə göstərilərək Murad Gəray dərhal vəzifədən alındı və yerinə əmisi oğlu II Hacı Gəray xan elan olundu. Geri qalan ömrünü Saracelindəki malikanəsində yaşayan Murad Gəray 1696-cı ildə burada vəfat etdi.

## Mənbə

* Oleksa Gaivoronsky «Повелители двух материков», Kiev-Bakhchisarai, 2007, ISBN 978-966-96917-1-2

## İstinadlar
III Səadət Gəray

**III Səadət Gəray** () — XXVIII Krım xanı.

Krım xanı I Səlamət Gərayın nəvəsi, kalqay Krım Gərayın (ö. 1651) oğludur. Atasının döyüş meydanında həlak olmasının ardından qardaşlarıyla birlikdə əmisi III İslam Gərayın himayəsinə alındı. Əmisi oğlu Murad Gərayın səltənətində nurəddin ünvanı alan Səadət Gəray, I Səlim Gərayın vəzifədən istehfa etməsinin ardından Krım xanlığına gətirildi (6 mart 1691). Səlim Gərayın oğlu Dövləti kalqay, öz qardaşı Fatehi isə nurəddin təyin etdi. Ancaq Dövlət Gərayın xanlığın daxilindəki güclü nüfuzundan çəkinən Səadət Gəray çox keçmədən həmin ilin iyununda qardaşı Cahan Gərayı onun yerinə kalqay təyin etdi.

Vəzifəyə təyin olunduqdan sonra hələ İstanbulda ikən Avstriya cəbhəsinə yollanmaq üzrə bir ordu toplaması əmr olundu. Qara dənizin qərb sahili boyunca hərəkət edən Səadət Gəray bölgədəki noqay birliklərini toplayaraq yerli özünümüdafiə dəstələri yaratdı. Krıma az sayda birlik göndərərək oradakı əmin-amanlığı təmin edən Səadət Gəray ona qarşı çıxan yerli əsilzadələri özünə tabe etdi. İndiki Rumıniya bölgəsində ikən yerli xalqa zülm edən quldur dəstələrini cəzalandırdı. Ancaq olduqca uzun çəkən döyüş hazırlığı səbəbilə cəbhəyə gecikdi və Krım tatarlarının dəstəyini almayan Osmanlı ordusu cəbhədə məğlub oldu. Bu məğlubiyyətin təqsirkarı olaraq görülən Səadət Gəray vəzifədən alındı və Krıma getmədən birbaşa İstanbula qayıtdı (dekabr 1691). Burada haqqında sürgün qərarı verildi və Rodos adasına sürgün olundu. Burada 1695-ci ildə vəfat etdi.

## Mənbə

* Oleksa Gaivoronsky «Повелители двух материков», Kiev-Bakhchisarai, 2007, ISBN 978-966-96917-1-2

## İstinadlar
Səfa Gəray

**Səfa Gəray** () — XXIX Krım xanı.

Krım xanı I Səlamət Gərayın nəvəsi, nurəddin Səfa Gərayın (ö. 1637) oğludur. Əmisi oğlu I Səlim Gərayın səltənətində nurəddin, Murad Gərayın səltənətində isə kalqay ünvanları almışdır. Avstriya cəbhəsində gedən döyüşlər əsnasında vəzifədən alınan III Səadət Gərayın yerinə xanlığa gətirilmişdir (dekabr 1691). Əmisi Adil Gərayın oğlu Dövləti kalqay, digər əmisi III İslam Gərayın oğlu Şahini isə nurəddin təyin etdi.

Vəzifəyə gəldikdən sonra ağır vergilər təyin etmiş, sarayda rüşvət həddindən çoxalmışdır. Yerli tatar əsilzadələrinə təyin etdiyi ağır vergilər ona qarşı ayaqlanmalarına səbəb oldu. Avstriya cəbhəsinə yollanmaq üzrə ordu toplamağa çalışan Səfa Gəray əsilzadələrin ayaqlanması ilə taxtdan çəkilməyə məcbur oldu. Beləcə, əsilzadələrin dəvəti və Sultan Əhmədin də istəyilə Səlim Gəray üçüncü dəfə Krım xanlığına gətirildi (21 oktyabr 1692). Vəzifədən alınan Səfa Gəray Rodos adasına sürgün edildi. Bir müddət sonra burada ticarətlə məşğul olmağa başlayan Səfa Gəray 1703-cü ildə vəfat etdi. 

## Mənbə

* Oleksa Gaivoronsky «Повелители двух материков», Kiev-Bakhchisarai, 2007, ISBN 978-966-96917-1-2

## İstinadlar
Diogen heykəli

**Diogen heykəli** () – Türkiyənin Sinop şəhərinin girişində yerləşən heykəl. Bu şəhərdə doğulmuş qədim yunan filosofu Sinoplu Diogenə həsr olunmuşdur. Şəhərin simvollarından biri hesab olunur.

## Tarixi
Heykəl Ondokuz Mayıs Universitetinin Təsviri İncəsənət fakültəsinin müəllimi olan Turan Baş tərəfindən Samsun Böyükşəhər Bələdiyyəsi Heykəl və Keramika Emalatxanasında hazırlanmış, 2006-cı ildə Sinop şəhərinin girişində ucaldılmışdır. Heykəl 20 nəfərdən ibarət heyət tərəfindən 6 ay ərzində hazırlanmışdır. Heykəl Samsun bələdiyyəsinin Sinop bələdiyyəsinə bir hədiyyəsi olmuşdur. Heykəlin sifarişçisi həmin dövrün Sinop bələdiyyə başçısı Zeki Yılmazer olmuşdur.

2011-ci ildə heykəldə heykəltaraş Aziz Kayadelen tərəfindən bərpa işləri aparılmışdır.

Yunana həsr olunduğu üçün heykəl bəzi milliyyətçi qruplar tərəfindən tənqidə məruz qalmışdır. 2017-ci ildə bir qrup şəxs heykəlin Balatlar kilsəsinə köçürülməsini tələb etmişdir.

## Xüsusiyyətlər
Heykəlin hündürlüyü 5,5 metrdir. Heykəldə Diogen çəlləyin üzərində, yanında itlə və əlində fənərlə təsvir olunmuşdur. Beləki, Diogen çox vaxt əlində fənəri ilə gəzməsi, çəlləkdə yaşaması və itəbənzər davranışları ilə tanınmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Letterboxd

**Letterboxd** — 2011-ci ildə Metyu Bukenen və Karl von Randou tərəfindən yaradılmış kino həvəskarları üçün vebsaytı. Sayt istifadəçilərə filmlər haqqında fikirlərini bölüşmək və baxdıqları filmləri saxlamaq imkanı verir. İnsanlar filmləri qiymətləndirə, rəylər yaza, siyahılar yarada və digər film həvəskarları ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Sayt Yeni Zelandiyanın Oklend şəhərində kiçik bir komanda tərəfindən idarə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Femisid

**Femisid** () və ya **feminisid** () — cinsi və gender əsaslı nifrət cinayəti terminidir və geniş mənada "qadınların (və ya qızların) qadın olduqları üçün qəsdən öldürülməsi" kimi müəyyən edilir, lakin, təriflər mədəni kontekstdən asılı olaraq dəyişir  . Femisid.net adlı yeganə Rusiya resursu femisidi "qadınlara nifrət zəminində, kişilər tərəfindən və ya dövlətin razılığı ilə patriarxal maraqlar üçün törədilmiş qətli" kimi tərif edir. Feminist Diana E. H. Russell bu termini ilk dəfə 1976-cı ildə müəyyən edib yaymışdır. O *, "qadınların qadın olduqları üçün kişilər tərəfindən öldürülməsi"* ifadəsini işlətdi. Digər feministlər məhz qadın olduqları üçün qadınlara yönəlmiş hərəkətin niyyətini və ya məqsədini vurğulayırlar; digər nöqteyi nəzərdən qadınların qadınlar tərəfindən öldürülməsi də daxildir  .

Feministlər iddia edirlər ki, qətlin motivləri androsid motivlərindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlidir, xüsusən də kişilər küçə zorakılığının qurbanı olurlar amma qadınlar adətən məişət zorakılığının qurbanı olurlar.

## Problemin dünya üçün aktuallığı
Qadın qətllərinə qarşı ümumavropa koalisiyası 20-dən çox ölkənin mövzu ilə bağlı statistikası ilə işləyir. BMT hər il qadın qətlləri ilə bağlı illik hesabat hazırlayır  .

## İstinadlar
Androsid

**Androsid** (  "kişi" +  "qətl") — kişi cinsinə mənsubiyyət prinsipi ilə kişilərin, oğlanların, oğlan yeniyetmələrin sistemli şəkildə öldürülməsini ifadə edən termin.

Androsid insan cəmiyyətlərində düşmənin hücum imkanlarını zəiflətmək üçün qəsdən hədəf ola bilər  . Androsid həm də qədim yunan mifologiyasında ədəbiyyatın xarakterik xüsusiyyətlərindən biri idi 

## Müasir gender diskursunda
Androsid, cəmiyyətin bütövlükdə hərbi xidmətə çağırış zamanı kişilərin və gənclərin böyük bir hissəsinin məhv edilməsi ilə məşğul olduğu və ya buna icazə verdiyi vəhşiliyə bənzədilib.  Feminizmi tənqid edən bəzi təşkilatlar, eləcə də bəzi nəşriyyatlar kişilərin təqib edilməsini müasir müharibə məsələsi olduğunu iddia edirlər.  Androsid, cinslər arasında fikir ayrılıqlarının olduğu hipotetik vəziyyətlərdə də nəzərə alınır (mizandriya). 

## İstinadlar
Ərəb dilinin Nəcd dialekti

**Ərəb dilinin Nəcd dialekti** (; özünüadlandırma – **nəcdi**) — Səudiyyə Ərəbistanının mərkəzi hissəsi olan Nəcd sakinlərinin danışdığı ərəb dilinin növlərindən biri. Nəcdi dialekti qədim ərəb dialektlərinin nəslindəndir. Bu dialektdə 9 milyon 870 min insan danışır ki, bunun da 8 milyonu Səudiyyə Ərəbistanında, 900 mini İraqda, 500 mini Suriyada, 50 mini İordaniyada yaşayır.

İslamdan əvvəlki dövrdə Nəcd ərazisində, Hicazın bəzi hissələrində və Bəsra körfəzi sahillərində qədim ərəb dilinin şərq dialekt qrupları geniş yayılmışdı. Ərəb filoloqları və əksər Qərb alimləri ərəb poetik dilinin mənşəyini Nəcdin bədəvi qəbilələri ilə əlaqələndirirlər. Ərəblərin islamdan əvvəlki poeziyası Nəcdin şərq dialektləri əsasında inkişaf etmişdir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
*
Ərəb dilinin bədəvi dialektləri

**Ərəb dilinin bədəvi dialektləri** () — Ərəb dünyasında həm köçəri, həm də oturaq qruplar arasında yayılmış, tarixən bədəvi qəbilələri ilə əlaqəli ərəb dialektlərinin tipoloji qrupu. Dialektlər qrupu Nəcd və Hicazda yaşamış, X əsrdən indiki dövrə qədər yayılan ərəb tayfalarına əsaslanır. Bədəvi dialektləri regiona və qəbiləyə görə dəyişir, lakin onlar adətən onları hər regiondakı oturaq tipli dialektlərdən fərqləndirən bir sıra xüsusiyyətlərə malikdir.

Termin qeyri-müəyyən ola bilər, çünki o, köçəri bədəvilərin dialektlərinə, bədəvi mənşəli əhalinin dialektlərinə və ya bədəvi dialektlərinin təsirinə məruz qalmış oturaq dialektlərə aid ola bilər. Odur ki, bədəvi dialektləri arasındakı oxşarlıqlar dil müxtəlifliyini tez bir zamanda ortadan qaldıran sürətli əhali hərəkətləri səbəbindən yaranmış bir-birləri ilə tarixi təmasları ilə bağlıdır.

## İstinadlar
II Səlamət Gəray

**II Səlamət Gəray** () — XXXVII Krım xanı.

Krım xanı I Səlim Gərayın oğludur. Atasının vəfatından sonra sırayla qardaşlarının səltənətlərini gördü. Qardaşı I Qaplan Gərayın səltənətində Perekop qalasının idarəsinə gətirildi. Digər qardaşı II Məngli Gərayın səltənətində isə əvvəlcə nurəddin, daha sonra isə kalqay ünvanı aldı. Onun ölümünün ardından 1740-cı ilin yanvarında Krım xanlığına gətirildi. Qardaşı Qazi Gərayın oğlu Əzəməti kalqay, digər qardaşı Məngli Gərayın oğlu Toxtamışı isə nurəddin təyin etdi.

Səlamət Gəray taxta çıxdığı dövrdə başda Bağçasaray olmaqla, Krımın bir çox iri şəhərləri ruslar tərəfindən darmadağın edilmişdi. Atasının topladığı böyük kitabxana yandırılmış, məscidlər yararsız hala salınmışdı. Bu səbəblə ilk iş olaraq bütün xanlıq ərazisində yenidən qurma işlərinə başlayan Səlamət Gəray qısa zamanda paytaxt Bağçasarayı abadlaşdırdı. Xarici siyasətdə rus təsirini azaltmaq məqsədilə isveçlilərlə ittifaq qurmaq niyyəti olsa da, Rusiya ilə müharibəyə girişməkdən çəkinən Osmanlı sultanı bu ittifaqa qarşı çıxdı. Təmin edilən sülh şəraitini pozmaqda ittiham olunan Səlamət Gəray rusların onu şikayət etməsiylə vəzifədən alındı və Yamboluya sürgün olundu. 1751-ci ildə burada vəfat edən Səlamət Gəray məscidlərin birinə dəfn olundu.

## Mənbə

* Oleksa Gaivoronsky «Повелители двух материков», Kiev-Bakhchisarai, 2007, ISBN 978-966-96917-1-2

## İstinadlar