open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1,3-Propandiol

**1,3-Propandiol** (**СН<sub>2</sub>(СН<sub>2</sub>ОН)<sub>2</sub>**) – üzvü birləşmədir. Suda yaxşı həll olan qatı rənqsiz mayedir.

## Tətbiqi
1.3-Propandiol əsasən politrimetilen tereftalat kimi polimerlərin istehsalı üçün xammal kimi istifadə olunur. Bu maddə kompozitlər, yapışqanlar, laminatlar, boyalar və bir çox sənaye məhsuluna əlavə olunur. Antifriz mayelərində və boyalarında bir həlledici olaraq da istifadə olunur.

## Toksikliyi
Pişiklərlər üzərində aparılan təcrübələrdən alimlər 1.3-propandiolun 1.2-propilenqlikoldan təxminən iki qat daha zəhərli olduğunu təsbit ediblər.

## Təhlükəsizlik
1,3-Propanediol, buxar və ya buxar / aerosol qarışığının inhalyasiyası ilə əhəmiyyətli bir təhlükə yaratmır.

## Mənbə
* Химическая энциклопедия. — Т.4. — М.: Советская энциклопедия, 1995. — С. 103
Tsoy divarı

***Tsoy divarı*** (, ) — musiqiçi Viktor Tsoya və onun yaratdığı "Kino" qrupuna həsr olunmuş, Moskvada yazılar ilə bəzənmiş divar. Divar Arbat küçəsi ilə Krivoarbatski döngəsinin kəsişməsindəki 37 №-li evdə yerləşir və Moskvanın görməli yerlərindən biri hesab edilir. Tsoy fanları üçün divarın yanındakı xüsusi külqabına qırıq siqareti yandıraraq qoymaq adət halını almışdır. 

Tsoy fanları tərəfindən tez-tez ziyarət edilən divar dostlar üçün bir-birlərinə göndərdikləri qeydləri gizlətmək və ya görüş təşkil etmək məkanına çevrilmişdir. Moskvadan əlavə bir neçə şəhərdə, o cümlədən Sankt-Peterburq, Xabarovsk, Dnepr, Sevastopol şəhərlərində də Tsoyun xatirəsini əbədiləşdirmək üçün belə divarlardan istifadə olunmuşdur.       

## Tarixi
Divara yazılan ilk yazı 15 avqust 1990-cı ilə təsadüf edir və divarda qara rəng ilə "Viktor Tsoy bu gün öldü" () yazılmışdır. Ardınca isə başqa bir nəfər bu yazıya cavab olaraq yazmışdır: "Tsoy yaşayır!" (). Daha sonra bir çox əlavə yazılar, o cümlədən "Kino" qrupunun "Пачка Сигарет" () və "Муравейник" () adlı mahnılarından götürülmüş bəzi ifadələr divara həkk olunmuşdur. 2006-cı ildə divar "Art Destroy" layihəsinin üzvləri tərəfindən boyandı, lakin divar yazıları Tsoyun pərəstişkarları tərəfindən bərpa edildi. 2009-cu ildə Moskva hakimiyyəti divarın yenilənməsi ilə bağlı müəyyən planlarrın olduğunu bildirdi, lakin bu planlar skeptisizm ilə üz-üzə gəldi (şübhə ilə qarşılandı) və ləğv olundu.
     
Divarın yaxınlığında motosikletdə ayaqyalın oturan Tsoyun abidəsinin qurulması planlaşdırılırdı, lakin bu təklif yerli sakinlər və Tsoyun pərəstişkarları tərəfindən rədd edildi.

## Həmçinin bax
* Viktor Tsoy
* Kino (musiqi qrupu)

## İstinadlar
Sen-Jorj-de-Komye

**Sen-Jorj-de-Komye** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Pon-de-Kle kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl. 

INSEE kodu — 38388. Kommunanın 2012-ci il üçün əhalisi 2110  nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 286 ilə 1 370 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 500 km cənub-şərqdə, Lion 110 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 19 km cənubda yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:360 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:2000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:40 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1962 from:0 till:559
  bar:1968 from:0 till:816
  bar:1975 from:0 till:892
  bar:1982 from:0 till:1276
  bar:1990 from:0 till:1679
  bar:1999 from:0 till:1887
  bar:2006 from:0 till:1990


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sen-Jorj-de-Komye haqqında ümumi məlumat
Refiyik Qadir

**Refiyik Qadir** () — Krım tatarı əsilli Rumıniya ordusunun zabiti. Refiyik çox tanınmış xalq müğənnisi olan Qədriyyə Nurmambetin atası olan Əhmət Nurmambetin dayısıdır. Əhməd Nurmambet də həmçinin, rumın ordusunda vuruşmuşdur.

## Həyatı
Refiyik 1878-ci ildə o dövrkü adı ilə Konstansada anadan olmuşdur. Konstansada türk ibtidai məktəbində təhsil aldıqdan sonra İaşidəki hərbi orta məktəbə qatılmışdır. Hərbi təhsilini tamamladıqdan sonra leytenant rütbəsi ilə hərbi karyerasına başlamış və polkovnik rütbəsinə qədər yüksəlmişdir. Rütbəsinin qaldırılmasının əsas səbəblərində biri Birinci Dünya müharibəsindəki əldə etdiyi uğurlarıdır.

Refiyik Birinci Dünya müharibəsində döyüşmüş və əsir düşmüşdür. Müharibə bitdikdən sonra azad edilmiş və Kişinyovda, Çernivtsidəki qarnizonlarda xidmət etmişdir. Daha sonra Dobrucaya geri dönmüş və qarnizonu  Bazargicdə yerləşən Qırxıncı "Kalugareni" Piyada Alayının komandanı olmuşdur. Qırxıncı "Kalugareni" Piyada Alayının komandanı olduğu dönəm bir çox uğurlar əldə etmişdir. Yardımsevər olan Refiyik Qadir hərbi illərində də bundan əsla geri qalmamışdır. O, müharibənin ən qızğın vaxtlarında belə komandanlıq etdiyi qırxıncı "Kalugareni" piyada alayının əsgərlərinə kömək edirdi. Komandan olmağına baxmayaraq Birinci Dünya müharibəsindəki döyüşlərə həmişə ön sıralarda, yəni, öz əsgərlərində qabaqda gedirdi. Refiyik Qadir həmişə yardımsevərliyini və cəsurluğunu qorumuşdur. Refiyik Qadiri hələ də öz vətənində yadetməkdədirlər.

Refiyik senator Səlim Əbdüləkim və Nikolae Yorqanın dostu olmuşdur.

Polkovnik Refiyik Qadir 20 dekabr 1929-cu ildə vəfat etmişdir. Onun məzarı Bazargicdəki Qəhrəmanlar məzarlığındadır.

## Ailəsi
Rumıniya tatarlarından olan Refiyikin nəslindən bir neçə məşhur şəxs çıxmışdır. O, tanınmış hərbçi Əhməd Nurmambetin dayısı olmuş və onu uşaqlıqdan hərbi karyeraya qurmağa yönəltmişdir. Əhmət Nurmambet isə tanınmış xalq musiqisi ifaçısı, "Dobruca bülbülü" ləqəbli Qədriyyə Nurmambetin atasıdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
*
Ümmü Cəmil

**Ümmi Cəmil Avra ​​bint Harb ibn Üməyyə** (arb: أمّ جميل), Məhəmmədlə müxalifliyi ilə tanınan, Əbu Ləhəb surəsində xatırladılan qadın, Əbu Süfyanın bacısı Əbu Ləhəbin arvadıdır.

Atası Harb bin Üməyyə, anası Fahidə binti Əmir əs-Səqafidir. İslama qarşı hərəkətlər etmişdi və Məhəmmədin keçdiyi yollara qaya parçaları və tikanlı ağac budaqları səpərək onu işgəncələr verirdi. Əbu Ləhəb surəsində əri Əbu Ləhəbin yandığı alovda boynuna bağlanılmış bir iplə hambal kimi odun daşıyacağı bildirilmişdi.

Ölüm yeri və tarixi barədə dəqiq məlumat yoxdur.

## İstinadlar
Bifidobakteriyalar

**Bifidobakteriyalar** (Bifidobacterium) – Bifidobakteriyaların böyüməsi üçün paraaminobenzoik turşusu və pantoten turşusu lazımdır.

İnsan bədənində bifidobakteriyaların funksiyaları:

bağırsaq mukozası ilə birləşmə yolu ilə bağırsaq bariyerinin mikrobların və toksinlərin bədənin daxili mühitinə nüfuz etməsindən fizioloji qorunması həyata keçirilir;
üzvi yağ turşularının hazırlanması hesabına patogen və şərti patogen mikroorqanizmlərə qarşı yüksək antaqonist aktivliyə malikdir;
qida substratlarının utilizasiyasında və əlavə həzmin aktivləşdirilməsində iştirak edirlər;
amin turşuları və zülalları, vitamin K, B qrupunun vitaminləri sintez olunur: B1 — tiamin, B2-riboflavin, B5-pantoten turşusu, B3-nikotin turşusu, B6-piridoksin, B9-folik turşusu;
kalsium, dəmir, vitamin D ionlarının bağırsaq divarlarından absorbsiya proseslərinin gücləndirilməsinə kömək edir. 

Bifidobakteriyalar üçün vitaminlər zəruridir, lakin müxtəlif növlər vitaminlərə olan tələbatına görə bir-birindən fərqlənir. Belə ki, B.bifidum, B.lonqum, B.infantisin üstünlük təşkil etdiyi insan bağırsaqlarından alınmış Bifidobakteriyaların bütün ştamlarının yalnız riboflavinə (B2 vitamini) ehtiyacı var. Bifidobakteriyalar müxtəlif ağartı məhsullarının istehsalında istifadə olunur.
Ogün Samast

**Ogün Samast** () — 19 yanvar 2007-ci ildə, İstanbulun Osmanbey bölgəsinin Halaskarqazi küçəsində yerləşən *"Agos"* qəzeti binasının qarşısında jurnalist Hrant Dinki öldürən şəxs.  

## Həyatı
Samast Türkiyənin Trabzon şəhərində doğulmuşdur.Valideynləri bir-birindən ayrı yaşayan Ogün Samast orta məktəb məzunudur.

### Hrant Dink sui-qəsdi
19 Yanvar 2007 tarixində Hrant Dinki iş yerinin qarşısında silahla 3 dəfə atəş açaraq öldürmüşdür.

### Həbs olunması
Ogünün atası Əhməd Samast televizorda oğlunun cinayət şübhəlisi olduğunu görəndə polisə zəng edərək oğlunu şikayət etmişdir.Cinayəttən 36 saat sonra Ogün Trabzona gedərkən jandarm tərəfindən  saxlanılır və həbs olunur. 

## İstinadlar
Tonyukuk abidəsi

**Tonyukuk abidəsi** və ya beynəlxalq ədəbiyyatdakı **Bain Tsokto kitabələri** 8-ci əsrdə Orxon çayı vadisində yazılmış yazılmış olan Göytürk kitabələrindən biridir. Tonyukuk abidəsi Tonyukukun özü tərəfindən 720–725-ci illərdə qoyulmuşdur.

Bu abidədə türklərin müharibə strategiyaları, müstəqillik uğrunda gedən döyüşlər, Tonyukukun türk milləti üçün apardığı mübarizələr nəzərə çarpır. Türk tarixinin ən qədim yazılı sənədlərindən biri olan Tonyukuk abidəsi İkinci Göytürk xaqanlığı dövrünün böyük vəziri, komandanı və məsləhətçisi Tonyukukun ölümündən əvvəl özü tərəfindən qoyulmuş iki dört tərəfli kitabələrdən ibarətdir.

Bilgə xaqan abidəsi və Kültigin abidəsindən 360&nbsp;km şərqdə yerləşir. 1897-ci ildə botanik Yelizaveta Klements tərəfindən kəşf edilmişdir. Açıq ərazidə olduğundan və lazımi səviyyədə qorunmadığı üçün zərər görmüşdür.

## Ümumi məlumat
Baykal gölünün cənubunda, Monqolustanda Orxon çayı vadisində Koşo Saydam gölünün yaxınlığında yerləşir.

## İstinadlar
Əhməd Nurmambet

**Əhməd Nurmambet** — Dobrucada anadan olmuş Krım tatarı. O, rumın ordusunda xidmət etmişdir. Əhməd Nurmambet tanınmış xalq musiqiləri ifaçısı Qədriyyə Nurmambetn atası və polkovnik Refiyik Qadirin bacısı oğlu olmuşdur.

## Həyatı
Əhməd 1893-cü ildə Avstriya-Macarıstanda anadan olmuşdur. Onun dayısı olan polkovnik Refiyik Qadir onu hərbi karyera qurmağa yönəltmiş və 1900-cu ildə Əhməd İaşidəki hərbi məktəbdə təhsil almağa başlamışdır.

Bazargicdə o, Kazarnadan olan Pakizə ilə tanış olmuş və onunla 1931-ci ildə evlənmişdir. Bu evlilikdən onların ik övladı olmuşdur: Qədriyyə və Çingiz.  Qızı Qədriyyə Nurmambet tanınmış musiqi ifaçıs olmuş və "Dobruca bülbülü" ləqəbi ilə tanınmışdır.

Əhməd Nurmambetov 1953-cü ildə vəfat etmişdir.

## Karyerası
1909-cu ildə buradakı təhsilini tamamladıqdan sonra leytenant rütbəsində rumın ordusunun süvari birliklərində xidmət etməyə başlamışdır. 
Birinci Dünya müharibəsi zamanı XII Roşiori alayında xidmət etmiş və ön cəbhədə Oytuz və Maraşeşti döyüşlərində iştirak etmişdir.

Müharibədən sonra , 1920-cı illər boyunca rumın ordusunun yenidən təşkil edilmə prosesi boyunca onun alayı IX piyada diviziyasının 40-cı piyada alayına qatılmışdır. Bu zaman diviziya Konstansada yerləşirdi, lakin sonradan Bazargicə transfer edilmişdir . Oituz və Mărăşeşti döyüşlərində cəbhədə vuruşan 12-ci Roşiori alayının 1-ci Dünya müharibəsində iştirak etmişdir. Müharibədən sonra iyirminci illərdə Rumıniya Ordusunun yenidən təşkili ilə onun alayı əvvəlcə Konstanada yerləşdiyi 9-cu Piyada Diviziyasının 40-cı Piyada alayına qoşuldu, lakin sonradan Bazarjicə (indiki Dobrich, Bolqarıstan) köçürüldü. Bazargicdə Kavarnadan olan Pakize ilə görüşdü.

1931-ci ildə iki uşağı dünyaya gəlmişdir: Kadriye və Cengiz.

IBirinci Dünya müharibəsinin başlanğıcında, 1940-cı ildə  Rumıniya Cənubi Dobrucanı Boqlarıstana verdi. Bundan sonra Əhməd Nurmambet Medgidiyadakı qarnizonun komandanı təyin edildi və ailəsi ilə birlikdə ora getdi.

Bundan sonra da öz uğurlu hərbi karyerasını davame tdirən Əhməd bu dövr ərzində müxtəlif medal və ordenlərlə mükafatlandırılmışdır.

## Həmçinin bax
* Qədriyyə Nurmambet
* Refiyik Qadir
* Krım tatarları

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
*
Osman Pazarlama (film, 2016)

**Osman Pazrlama** — Türk komediya filmi. Filmin rejissoru Togan Gökbakar, ssenaristi isə Şahan Gökbakardır. Filmdə müğənni Demet Akalın da rol almışdır.

## Mövzusu
Osman Pazarlama, aşiq olduğu qıza evlənmək üçün varlı olmağı və uğurlu bir iş adamı olmağı hədəfləyən Osman Şaşmazın gülüşlü hekayəsini danışır. Sevdiyi qızın atasına özünü sübut etmək ehtirası ilə müxtəlif sərgüzəştlərə çəkilən Osmanın ən böyük köməkçiləri Erkan və ailə dostunun qızı Songüldür. Daim yeni məhsullar hazırlayarkən və bu məhsulları sahibkarlıq dünyasına tətbiq etməyə çalışarkən, Osmanın bazara çıxartmaq səyləri fərqlidir, gülməli olmaqla yanaşı, bu çətin prosesdə zənginliyin çox da uzaq olmadığını başa düşəcəkdir.

## Rollarda

## Xarici keçidlər

* 

## İstinadlar
Başqırd korpusu

**Başqırd korpusu** — 1919-cu ildə fəaliyyət göstərmiş və Başqırd hökumətinə tabe olan hərbi birləşmə.

## Formalaşması və tarixi
Başqırd ordusunun komandanı Zəki Vəlidi Toğanın 26 yanvar 1919-cu il tarixli əmri ilə Orenburq qəzasının Yermolayevo kəndinin yaxınlığında IX Başqırd atıcı diviziyasının alaylarından Başqırd korpusuna daxil oldular:

* I Başqırd atıcı diviziyası (I, II, IV Başqırd atıcı diviziyaları)
* II Başqırd atıcı diviziyası (V, VI Başqırd atıcı və I, II Başqıdr süvari alayları).

Başqırd korpusu Orenburq və Sterlitamak şəhərləri arasındakı cəbhə xəttini müdafiə edirdilər. Onların düşməni I Qırmızı Ordu idi.

Başqırd Hökumətinin 16 fevral 1919-cu il qərarına əsasən Başqırd korpusu hissələrinin  Qırmızı Orduya keçidi başlayır. Başqırd hissələri ilə Qırmızı Ordunun ağlara qarşı ortaq hərbi əməliyyatları başlayır. Lakin Qırmızı Orduya keçidi qəbul etməyib öz dəstələri ilə ağlara qoşulan başqırdlar da olur. Bunlar Musa Murtazin, Məhəmməd Qabdulxay Qurbanqaliyev, Qalimyan Taqan və digərləri idi.

I Qırmızı Orduya keçid edəndə korpusun heyətində var idi:
* I Başqırd atıcı alayı - 800 nəfər
* II Başqırd atıcı alayı - 715 nəfər
* IV Başqırd atıcı alayı - 650 nəfər
* V Başqırd atıcı alayı - 720 nəfər
* VI Başqırd atıcı alayı - 650 nəfər
* I Başqırd süvari alayı - 540 nəfər
* II Başqırd süvari alayı - 1100 nəfər
* Başqırd ehtiyat alayı - 570 nəfər
* Xüsusi Userqansk süvari batalyonu - 210 nəfər
* Karvansaray komandası - 285 nəfər
* Komendant, qarovul, konvoy, etap, rabitə, istehkamçı əsgərlər və Başqırd hökumətinin yanında xüsusi komendant rotası - ümumi 6556 nəfər.

1919-cu ilin mart ayında Başqırd korpusu I Qırmızı Ordu komandanlığı tərəfindən ləğv edilib.

## Korpus komandirləri
* Əhməd Zəki Vəlidi Toğan (1919-cu ilin yanvar ayından etibarən)
* İlyas Alkin (1919-cu ilin fevral ayının ortalarından etibarən)

## Həmçinin bax
* Başkort
* Başqırd Mərkəzi Şurası

## İstinadlar
Celal ile Ceren

**Celal ilə Ceren** — Türkiyə istehsalı komediya film. "Hər kəsin bir Cereni var" şüarı ilə çəkilən film, altı ildir birlikdə olan sevgililərin ayrıldıqdan sonra yaşadıqları hekayədən bəhs edir. Şahan Gökbakar filmdəki baş rolu Ezgi Mola ilə bölüşdü. İstifadəçilərin səsverməsi nəticəsində IMDb Worst 100 siyahısında birinci yerdədir.

## Mövzu
30 yaşında olan Celal (Şahan Gökbakar), Karaköydə atasının elektrikçi dükanında işləyir. Sözlüsü yenə 30 yaşında olan Ceren (Ezgi Mola) isə bir mebel mağazasında işləməkdədir. İki sevgilinin birlikdə olması 6 il davam etmişdir və hələ də Celal evlilik təklifi etməmişdir. Celal bir dostunun subaylığa vida şənliyinə getmək istəyəndə cütlük dəhşət dərəcədə savaşır və ayrılırlar. Ceren getməyini istəməsə də, Celal yalan deyib Cereni aldadaraq Aksaraydakı Rus qadınlarının olduğu şənliyə gedir. Şənlikdə Cəlalın dostu böyük bir saflıqla Cəlalın Rus qızlarla bərabər əyləndiyi video görüntüləri İnternetə qoyur. İnternetdə bu videoları izləyən Ceren Cəlaldan ayrılmaq istəyir, onu hələ də sevsə də məqsədi bir az sevgilisinin burnundan gətirməkdir. Lakin heç gözləmədiyi ölçüdə evlənmək tabeliyi altında qalmaqdan şikayət edən Cəlal, dəvət etdiyi bir restorandakı şam yeməyində yalan deməyinin səbəbini onun olduğunu deyərək və Cereni günahlandıraraq bir anda tərk edər. Həyatının çoxdan daha güllü-çiçəkli olacaqğını düşünərkən Cəlalın subaylıq günlərində bəlalar da yaxasından əl çəkməz. Cerendən ötrü darıxacağı günlər artıq yaxındır və özünü bağışlatmaq üçün təkrar keçmiş sevgilisinin ürəyini yumşaltmağa çalışır.

## İstehsal
*Cəlal Ceren*  ssenarisi Şahan Gökbakar tərəfindən yazıldı və filmə Togan Gökbakar rejissorluq etdi . İkili  ''Recep İvedik'' serialında birlikdə çalışdı. Film Gökbakar qardaşları ilə birlikdə qurulan Çamaşırhane Film adlı istehsal şirkəti tərəfindən çəkilib.  *[[Recep İvedik 3|Recep Ivedik 3]]* dən sonra iki ilə yaxın ara verən qardaşlar, Cəlal ilə Ceren filminin hekayəsi, Şahan Gökbakarın yaxın bir dost qrupundakı bir dialoqdan əsaslanıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Səlim Əbdülakim

**Səlim Əbdülakim** () — Rumıniyada hüquqşünas kimi fəaliyyət göstərən ilk Krım tatarıdır. O, həmçinin Rumıniyadakı tatarların aparıcı siyasi fiquru olmuş və etnik tatar məsələlərində aktivist kimi çıxış etmişdir.

## Həyatı
Səlim 1886-cı ildə anadan olmuşdur. O, Birinci Dünya müharibəsini qəhrəmanı leytenant Kazım Əbdülakimin qardaşıdır. Kazım Əbdülakim 1917-ci ildə Maraşeşti döyüşündə həyatını itirmişdir.. Səlimin bacısı Şəfiqə (həmçinin Sapiye adı ilə də tanınır) məşhur Krım şairi Mehmet Niyazinin həyat yoldaşıdır. Səlimin həyat yoldaşının adı Səidə olmuşdur.

Səlim 28 mart 1943-cü ildə Kosntansada vəfat etmiş və elə oradakı Mərkəzi Müsəlman Məzarlığında dəfn edilmişdir. Vəfatından çox keçsə də vətnində xüsusilə də gənclər tərəfindən hələ də yad edilməkdədir.  Onun həyat yoldaşı — Səidə (1894–1967) də yaxınlıqda dəfn edilmişdir.

## Fəaliyyəti
1911-ci ildən o, Buxarestdə hüquq fakültəsində təhsil almışdır. İki dünya müharibəsinin arasındakı zamanda Konstansadakı müsəlman icmasının prezidenti və Kosntansa bələdiyyəsi rəhbərinin köməkçisi vəzifələrində çalışmışdır. O, rumın parlamentinin üzvü olmuş və Dobruca müsəlmanlarının haqlarını müdafiə etmişdir. O, parlamentdə təkliflərinin heç birinin nəzərə alınmadığı üçün köçlərin milli təhdid səviyyəsinə çatması barədə xəbərdarlıq etmişdi.

Səlimin əsas çalışdığı sahələrdən biri də gənc insanlara yardım etmək idi. 1929-cu ildə o, Səlim Əbdülakim Müsəlman Mədəni Fondunun əsasını qoydu. Fondun əsas məqsədi orta məktəbdə və ali məktəbdə oxuyan müsəlman şəxslərə yardım etmək idi. Fondun mərkəz Konstansada Ferdinand prospekti ilə Mirkea sel Batran küçələrinin kəsişməsində yerləşirdi.

İki müharibə arasında Səlim Konstansadakı müsəlman icmasının prezidenti və Konstanta merinin müavini idi. Dobruja müsəlmanlarının hüquqlarını müdafiə etdiyi Rumıniya Parlamentinin üzvü idi. Onların istəklərinin heç biri nəzərə alınmadığı üçün mühacirətlərinin milli təhlükə olduğunu xəbərdar etmişdir.

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Həmçinin bax
* Mehmet Niyazi
* Krım tatarları
* Rumıniya tatarları
* Kazım Əbdülakim

## İstinadlar
Kuzgun (teleserial, 2019)

**Kuzgun** — 13 fevral 2019-cu ildən etibarən Star TV-də  yayımlanmağa başlayan Türkiyə istehsalı teleserial. Serial 16 oktyabr 2019-cu ildə sona çatmışdır.

## Rollarda

### Baş rollar

### Digər rollar

## Mövsümlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
İntihar hücumu

**İntihar hücumu** və ya **kamikadze hücumu** — bir aktivistin daşıdığı partlayıcı maddələrdən istifadə edərək özünü öldürməsi və ətrafına ziyan vurması. Bu hərəkəti edən şəxsə çox vaxt “canlı bomba” və ya “intiharçı” deyilir.

Tarixdəki ilk intihar hücumları, yaponların müharibələrdə həyata keçirdikləri kamikadze hücumlarıdır. 1980-ci illərdən bəri intihar hücumları silahlı təşkilatlar tərəfindən sistematik olaraq istifadə olunur.

Canlı bombanın əməliyyatda ölmədiyi təqdirdə əməliyyatın müvəffəqiyyətsiz hesab olunmasına görə intiharçının ölməsi bu əməliyyatların vacib şərtidir. Bu gün silahlı təşkilatlar adətən bu vasitəni son çıxış yolu kimi görürlər və ictimaiyyətdə səs yaratmaq və qorxu mühiti formalaşdırmaq məqsədi ilə belə əməliyyatlar icra edilir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Həmçinin bax
*Kamikadze
*Atəş ramı

## Xarici keçidlər
 

* Dataset:
Kazım Əbdülakim

**Kazım Əbdülakim** — əslən Krım tatarı olmuş və rumın ordusunda xidmət etmişdir. Müharibə qəhrəmanı olan Kazım 1917-ci ilin yayında Birinci Dünya müharibəsini gedişatı zamanı baş vermiş Maraşeşti döyüşü zamanı həyatını itirmişdir. Səlim Əbdülakimin qardaşı olub.

## Həyatı
Leytenant Kazım Əbdülakim hüquqşünas və Rumıniyadakı tatarlrın hüquqlarını müdafiəçisi olan Səlim Əbdülakimin qardaşı olmuşdur. Səlim Rumıniyadakı Krım tatarlarının aparıcı siyasi şəxsi və Kosntansa bələdiyyəsi rəhbərinin müavini və rumın parlamentinin üzvü olmuşdur. Kazımın bacısı Şəfiqə  Krım tatarı olan məşhur şair Mehmet Niyazinin həyat yoldaşı olub.

Həddindən artıq vəzifəsinə sadiqliyinə və öz tapşırığını yerinə yetirmək üçün özünü qurban verdiyi üçün Dobrucada Leytenant Kazım Əbdülakim Mədəniyyət və İdman Assosiasiyası yaradılmış və Kosntansanın aşağı tərəfindəki küçə Kazımın şərəfinə adlandırılmışdır.

## Həmçinin bax
* Səlim Əbdülakim
* Əhməd Nurmambet
* Refiyik Qadir
* Krım tatarları
* Rumıniya tatarları

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
*
Əliəkbərlilər

**Əliəkbərlilər** — Naxçıvanda yaşamış türk tayfası

## Haqqında

Kəngər tayfasından olmuşlar (bax *[[Kəngərlər]]*). XVIII əsr-XIX əsrin ortalarına aid bəzi mənbələrdə Naxçıvan mahalında yaşayan bir sıra qol və tirələrin içərisində Əliəkbərli nəslinin ə adı çəkilir.

## Mənbə
*
Ələki Bahadır

**Ələki Bahadır** (–v.1351) — XIV əsrin 40-cı illərində Naxçıvan hakimi

## Həyatı
Azərbaycan tarixçisi Əbu Bəkr əl-Qütbü əl-Əhəri və İran tarixçisi Zeynəddin Qəzvini XIV əsrin 2-ci yarısında İranda və Azərbaycanda baş vermiş hadisələrdən bəhs edərkən Ələki Bahadır haqqında məlumat vermiş, onun böyük qüdrət sahibi olduğunu qeyd etmişdir. Çobani əmiri Teymurtaşın qulamlarından olan Ələki Bahadır Çobani Məlik Əşrəf və Yağı Basdının 1343-cü il Təbriz yürüşündə fəal iştirak edib. 1346-cı ildə Məlik Əşrəf tərəfindən zindana salınmış,sonra azad edilərək başqa dövlət işinə cəlb olumuşdur.

### Ölümü
1351-ci ildə Qarabağda iğtişaş qaldırmış Dəli Bəyazidin üzərinə göndərilən Ələki Bahadır onunla ittifaqa girmiş və az sonra öldürülmüşdür.

## Mənbə

*
Onlar da insan idi (roman)

***Onlar da insan idi*** — Krım tatarı olan məşhur roman yazıçısı Çingiz Dağçının yazdığı romandır. Roman türk adət və ənənələrini, irqi, dili, dini, insan sevgisindən bəhs edir. 
## Haqqında
Roman türk adət və ənənələrini, irqi, dili, dini, insan sevgisindən bəhs edir. Bir millətin necə başqa bir millətin boyunduruğuna girərək, məcburən ruslaşdırılması və zülmlərə məruz qalması ana fikir olaraq xülasələndirilə bilər. Çünki onlara görə, bir rusun kənddə olması uğursuzluqdur. İvan etdikləri yaxşılığa baxmayaraq, türk kimliklərinə görə içdən-içə kin bəsləməkdədir. Sonda yeməyini yediyi evin qızına təcavüz etməyə çalışır və əsl üzünü göstərir.
Əsərin sonluğu belədir:

## Məzmunu
Bir gün iki nəfər Bəkirin evinə rast gəlir; biri qoca və saqqallı, digəri cavandır. Kişilər Bəkirin ayağına yaxınlaşıb yalvarmağa başlayırlar. Rus olduqlarını və çörək pulu üçün iş axtardıqlarını deyirlər. Bəkir acır və kömək üçün kişiləri işə götürür. Yaşlı Karl Marksa bənzədiyi üçün Bəkir ona qalmağı söyləyir. Gəncin adı fil sümüyüdür. İvan çox danışmır. Ruslar kəndə gəldikdən bəri bir çox fəlakətlər baş verdi. Macik xəstələnir, iki balqabaq sürgüsü quruyur, dövlət onların sahələrini keçməyə qərar verir və yaxınları pisləşirlər. İndi Esma'nın canını qurub yanmağa qərar verdilər, amma imtina etdilər və imtina etdilər. Bu ruslar ucbatından sürgün olunur, alçaldılırlar. Bəkir insan yerinə mala və ivan qoyur, lakin komalizm üçün pul vermir. Evimizi Məqsədləri və Maddi Vəziyyəti Həqiqətən Bilmədiyimiz İnsanlara Açmamalıyıq. İnsanlar ikiüzlü və nankordurlar. Bilinməyən və gözlənilməz şeylər üzündən başımıza fəlakətlər gəlir. Remi Bəkir ilə Ayşenin görüşü! Ancaq bu, Ayşenin ən çox kədərləndiyi də idi.Rusların kəndə gəlməsi bütün fəlakətlərin səbəbkarıdır. Macik'in Xəstəliyi ilə Seydin Həqiqətən Bəkirə təəssüf etdiyini başa düşə bilərik.

## Həmçinin bax

* Çingiz Dağçı
* Qorxunc illər
* O torpaqlar bizim idi

## İstinadlar
Babil (teleserial, 2020)

**Babil** — Türkiyə istehsalı teleserial. 

## Rollarda

### Baş rollar

* **[[Xalid Ərgənc|Halit Ergenç]]** (İrfan Tuna Saygun): 7 yaşındakı oğlu Dəniz üçün əlindən gələni edən bir iqtisad professoru. İlayın köhnə sevgilisi. 
* **[[Ozan Güvən|Ozan Güven]]** (Egemen Kıvılcım): İrfanın uşaqlıq dostu və ən yaxın dostu. Dənizin əsl atası.
* **Aslı Enver** (Ayşe Karaali / Nihal): İrfan çətinlik çəkəndə rastlaşan gənc qız. Süleymanın qaranlıq işlərini ortaya çıxarmaq üçün onunla birlikdə gedən gizli polisdir. Daha sonra İrfan və Egemen'in köməkçisi oldu.
* **[[Bircə Akalay|Birce Akalay]]** (İlay Yücedağ): Süleymanın sevgilisi və İrfanın köhnə sevgilisi. 
* **[[Nur Fettahoğlu]]** (Eda Saygun): İrfanın həyat yoldaşı, Dənizin anası. 
* **Mesut Akusta** (Süleyman Yavuncu): Kudretin həyat yoldaşı. İlayın sevgilisi və qaranlıq iş adamı. 
* **Beren Kasımoğulları** (Deniz Saygun): İrfanın oğlu, əslində **Egemenin** oğludur. 

### Digər rollar

* **Veda Yurtsever** (Kudret Yavuncu): Süleymanı çox qısqanan  həyat yoldaşı. 
* **Selahattin Paşalı** (Hakan Yavuncu): Süleyman və Kudretin oğlu. 
* **Lesli Karavil** (Funda): **Edanın** bütün sirlərini bilən böyük bacısı. 
* **Barış Aksavaş** (Sedat): Süleymanı bitirmək üçün Ayşe / Nihal ilə birlikdə hərəkət edən polis. 
* **Mert Doğan** (Yalçın): Süleymanın adamı. 
* **Gürberk Polat** (Mert): Universitetdən gələn İrfan tələbəsi. İrfanın gözünə girmək üçün əlindən gələni edir. 
* **Gizem Kala** (Nehir Yücedağ): İlayın kiçik bacısı. Bacısını yaşamaqda günahlandırır. 
* **Şeniz Çetin** (Büşra): Kudretin köməkçisi. 
* **Gözde Kocaoğlu** (Demet): İlayın köməkçisi. 
* **Abdurrahman Yunusoğlu** (Saffet): Funda'nın əri. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 

*    
*
O torpaqlar bizim idi

**O torpaqlar bizim idi** — Çingiz Dağçının 1966-cı il tarixli romanı. Yazıçının 1958-ci il tarixli "Onlar da insan idi" adlı əsərinin davamıdır. Öncəki romanda kənddən qaçaraq qurtulan Səlim bu romanda əsas qəhrəmandır. Əsər 1938–1946-cı illər arasında cərəyan edən hadisələrdən bəhs edir. Krımda olan Çukurca kəndlilərinin kolxoz həyatını və İkinci Dünya müharibəsi zamanı yaşadıqlarından bəhs etməkdədir.

## Haqqında
Roman Ağməscidin Çukurca kəndində keçməkdədir. Romanın ba qəhrəmanı isə Səlimdir. "Onlar da insan idi" adlı romanda Ayşənin oğlu Alimi Ağməscidə aparan şəxsdir. Kommunist Partiyasıyla əlaqəlidir. Var qüvvəsiylə bu ideologiyanın yayılması üçün çalışır.

Sovet İttifaqının önəmli layihələrindən olan kolxoz kənddə insanları ehtiyac içinə salmış, kəndlilərin torpaqları müsadirə edilmişdir. Sistemin kənd rəisi isə Bilaldı. Dini ayinlər kimi ənənəvi haqlar belə gizlincə reallaşdırılmaqdadır. Sonrakı dövrdə kommunist hakimiyyət Bilalın kolxoz bölgəsinin yaxşı işlənmədiyini düşünürək bu kəndə Səlimi təyin edir. Səlim də bu kəndin insanıdır və yeni vəzifəsinə görə insanlar ona o qədər də isti yanaşmamaqdadır. Səlim buna görə xalqı razı salmaq üçün addımlar atmağa başlayır.

Sonralar Səlimə yardım etməsi üçün Nataliya adında rus göndərilir. Səlimlə evlənirlər. İkinci Dünya müharibəsinin başlamasından sonra nasistlərin Rusiyaya hücumundan sonra kənddə işlər qarışıq. Səlim almanlara qarşı döyüşmək üçün sovet ordusu sıralarına qatılır. İlk başlarda almanlar döyüşdə üstün gəlməkdədir. Səlim isə düşmənin vəziyyətini öyrənməklə görəvləndirilir. Bu zaman bir alman əsgərini əsir alır və bu əsgər sovetlər tərəfindən öldürülüncə vicdan əzabı çəkir. Almanların Sovet İttifaqını topa tutduğu zaman bir çox insan ölür və ya yaralanır. Səlim isə qolunu itirir. Səlimin kəndi də alman işğalına məruz qalmışdır. Almanlar xalqı yanlarına çəkmək üçün müxtəlif zülümlər edir, Nataliya isə Herhaupt Şreyber adlı alman zabiti ilə münasibətə başlamışdır.

Əsir vəziyyətindəki Səlimi kənddən Bərbər Həsən və dostları qurtarır. Səlim kəndinə geri dönür və Nataliyanı ölüncəyə qədər döyür. Almanların etdiklərini gördükdən sonra isə onlarla döyüşmək üçün dağlara çıxır. Herhaupt Şreyberə məktub aparan birini ələ keçirir və onun yerinə məktubu apararaq Herhaupt Şreyberi tutur və rus dəstələrinə təslim edir. Qışın başlamasıyla da, almanlar müharibədəki üstünlüklərini itirir. Sovetlər Krımı geri almış və müxtəlif qətliamlara başlamışdır. Beləliklə, alman qətliamları yerinə sovet qətliamları başlayır. Sonrasında Səlim kəndinə geri dönərkən Alimlə qarşılaşır.

## Həmçinin bax
* Çingiz Dağçı
* Qorxunc illər
* Onlar da insan idi (roman)

## İstinadlar
Rza Pəhləvi (dəqiqləşdirmə)

**Rza Pəhləvi** aşağıdakı mənalarda işlədilə bilər:

* Rza şah Pəhləvi (1878-1944) — İran şahı
* Məhəmməd Rza Pəhləvi (1919-1980) — son İran şahı.
* Rza Pəhləvi (1960-) — Məhəmməd Rza Pəhləvinin oğlu

## Həmçinin bax
* Rza (ad)
* Pəhləvi
Tatarofobiya

**Tatarofobiya** () — Volqa, Sibir və Krım tatarlarına qarşı düşmənlik, nifrət, ayrı-seçkilik və ya qərəzl hisslər. Türkofobiyanın növü.

Fərqli tatar xalqaların bir-biri ilə çaşdırması propaqanda tərəfindən istifadə olunur. Məsələn, propaqandada insanların cahilliyi istifadə edərək, Volqa tatarların nisbətən bərabər statusunu göstərilir ki, onları Krım tatarları ilə çaşdıranlar millətarası münasibətlərinin ümumiyyətlə müsbət olduğunu zənn etsinlər. Volqa tatarları tərifləyən və onları qardaş xalqı kimi göstərən qurumların üçün eyni zamanda Krım tatarlara qarşı tatarofobiya aktları törətməyi və həmçinin Volqa tatarlara qarşı düşmənçilik nisbətən az olması Krım tatarlara qarşı mövcud olan ksenofobiyanın bəraəti kimi istifadəsi qeyri-adi hal deyil. Krım tatar dili və Volqa tatar dili qıpçaq dillərinin ayrı qollarına aid olduğlarında baxmıyaraq, Sovet İttifaqı Krım tatar vətəndaş haqqları hərəkətinin Krımda onların muxtariyyatının bərpasının müraciətlərinə onlar üçün əvəzinə Tatarıstanda muxtariyyatın yaradılmasının təklifi ilə cavab verirdilər.

## Krım tatarlarına qarşı

1944-cü ilin may ayındaki törədilmiş Krım tatarlarının deportasiyasından sonra, Sovet hökuməti Krım tatarları haqqında artıq mövcud olan stereotipləri yaymağa başlayıb. Bundan əlavə, hökumət onların "xain", "burjua", "kontr-inqilabçı" və Krım yarımadası ilə bağlı olmayan "monqol" olduqları bəyan edirdi. Partiya üzvlərin apardığı agitasiya deportasiyanın istiqamətləri olan yerlərdə yaşayan başqa vətəndaşları onlara qarşı olmağa təşviq edirdilər və bundan artıq, Krımın özündə onlara qarşı duyğuları yaymaq üçün konfranslar aparılırdı. Krım Tatarların yarımadadaki izləri silinirdi. Məsələn, yaşayış məntəqələrin Krım tatar adları rus adları ilə əvəzlənilirdi. Mərkəzi Asiyaya deportasiya olunmuş Krım tatarlar *xüsusi məskunlaşan* statusu yaşayırdılar və dolayısıyla, onların haqqları, o cümlədən yaşayış yerlərinin ölçüsü, başqa vətəndaşlardan az idi.

Tatarofobiya cəmiyyətdə və dövlət orqanlarda hələ də mövcuddur, lakin keçmişnən müqayisədə müasir dövürdə, o daha münaqişəlidir və dövlətin rəsmi siyasəti artıq deyil. Bunun nümunəsi, Ukraynanın Krım Muxtar Respublikasındaki Rusiya Konsulu olan Vladimir Andreyevin rus vətəndaşlardan SSRİ-n iki dəfə Qəhrəmanı Əhmədxan Sultan haqqında olan *[[Haytarma (film, 2013)|Haytarma]]* filminə getməməyə tələbi idi. Bunun səbəbi, filmin onun fikirincə Krım tatarları yətərincə mənfi şəkildə göstərməməyi idi:

## Volqa tatarlarına qarşı

Tarixən, Volqa tararları nümunəvi azlıq () olaraq sayılırdı və onlara münasibət Krım tatarlarla müqayisədə nisbətən yaxşı idi. Halbuki, Volqa tatarlarına qarşı da xurafad mövcuddur və hətta Tatarıstanı tatarsızlaşmağa cəhdləri də var idi.

2013-cü ildə Elmira Abdrazakova *Miss Russia* müsabiqəsində qalib gələndə, onun ünvanına etnik təhqirlər gəlirdi.

## İstinadlar
Olesya Jurakivska

**Olesya Jurakivska** (; ) — Ukrayna aktrisası və Ukrayna əməkdar artisti (2016).
## Filmoqrafiya
* Dəmir yüz (2004)
* Qütb Uçuşu (2013)

## İstinadlar
Mənsur Mazinov

**Mənsur Mustafa oğlu Mazinov** (d. 1906, Quzraf, Rusiya imperiyası - ö. 1983 Qazaxıstan SSR, SSRİ) — hərbçi və Krım tatarlarının ilk pilotu.

## Haqqında
Sovet İttifaqının alman işğalına məruz qalmasından əvvəl o, uzu müddət uçuş təlimçisi kimi çalışmışdır və Simferopol aeroklubunda gələcəyin bir çox pilotuna təlim keçmişdir. İkinci Dünya müharibəsi zamanı o, döyüş pilotu oldu və Leninqradda mühasirədə olan sovet ordusuna dəstək uçuşlarında iştirak etdi.

Cəbhədə (Kalinin cəbhəsi) 1942-ci ilin fevralından. Qəhrəmanlıqlarına və hərbi uğurlarına görə Cəbhə Silahlı Qüvvələrinin 22 iyun 1942-ci il tarixli 0240 nömrəli əmri ilə Qırmızı Bayraq ordeni ilə təltif edilmişdir.

5 dekabr 1942-ci ildə 31-ci ordunun 885-ci qarışıq aviasiya alayının komandiri podpolkovnik Tyurin gecə bombardmançı dəstəsinin hərbi komandiri, baş leytenant Mazinovu hərbi mükafat üçün təqdim etdi. "Düşmən cəbhə xəttində döyüş nəticəsində çətin vəziyyətə düşən 20-ci Ordunun qruplaşmasını tapmaq, olduğu yerə eniş etmək və bütün lazımi məlumatları çatdırmaq." "Naviqatorla birlikdə diqqətlə hazırlaşaraq marşrutu ətraflı araşdırdıq, yoldaş Mazinov qrupu kəşf etdi və təyyarəni gecə saatlarında son dərəcə çətin hava şəraitində tanımadığı bir yerə endirdi. Lazımi məlumatları əldə edib yoldaş Mazinov götürüb komandanlığa verdi. Bu vacib vəzifəni yerinə yetirərək uçuş bacarığını, cəsarətini və qəhrəmanlığını göstərdi. 1945-ci ildə BKP üzvü (b) baş leytenant M.M. Mazinov artıq 142-ci nəqliyyat aviasiyası Eastenburg alayının hava eskadronu komandirinin müavini idi. 16 aprel 1945-ci ildə hava alayının komandiri mayor Makletsov Mazinovun 2-ci dərəcəli Vətən Müharibəsi ordeni ilə təltif edilməsi üçün təqdimat vərəqəsi imzaladı.

1983-cü ildə vətəninə geri dönməsinə icazənin verilməsinə az müddət qalmış sürgündə vəfat etdi. Vəfat edərkən Qazaxıstan SSR-də yaşamqda idi və öz millətinin bütün nümayəndələri kimi öz ata-baba torpağına getmə hüququna malik deyildi.

## Həmçinin bax
* Əhmədxan Sultan
* Əmir Çalbaş
* Əbdürrəhim Rəşidov

## İstinadlar
İslam Respublikası Partiyası

**İslam Respublikası Partiyası** (; *[[Abreviatura|Abr]]: İRP*) — 1979-cu ilin ortalarında Ayətullah Ruhullah Xomeyninin İran İslam İnqilabı dövründə inqilabı həyata keçirməsinə və ölkədə teokratiyanın hökmranlığının təmin edilməsinə kömək etmək üçün qurulmuş bir siyasi partiyadır. Partiya siyasi mövcudluğunu daxili çəkişmələr səbəbiylə ləğv edildiyi 1987-ci ilin mayına qədər davam etdirmişdir. İfrat sağ mövqeli, Şiəlik əsaslı İslama əsaslanan partiya olmuşdur.

## Partiyanın ümumi xüsusiyyətləri və qurucuları
Partiya İran İnqilabından iki həftə sonra Ayətullah Xomeyninin tələbi ilə yaradıldı. Partiyanın beş təsisçi üzvü var idi; Məhəmməd Cavad Bahanar, Məhəmməd Behişti, Haşimi Rəfsəncani, Əli Xamenei və Əbdülkərim Musəvi Ərdəbili. Beş təsisçi ilə yanaşı, partiyanın ilk mərkəzi komitə üzvlərinə Həsən Ayət, Əsədullah Badamçiyan, Abdullah Yəsbi, Mir Hüseyn Musəvi, Həbibullah Əsgəroladi Müsəlman, Seyid Mahmud Kaşani, Mehdi İraqi və Əli Dərəhşan da daxil idi.  Behişti, Bahonar və Xamenei birlikdə partiyanın ümumi katibliyi vəzifəsini icra etmişdirlər. 

Partiyanın güclü ruhanilərdən formalaşan birliyi, Xomeyniyə bağlılığı, liberal siyasi hərəkatlara müxalif olması və inqilabi təşkilatlara açıq dəstəyi onun ən başlıca cəhətləri idi. Böyük sərmayə tələb edən iqtisadi qurumların milliləşdirilməsi, İslam mədəniyyətinin populyarlaşdırılması və universitet sisteminin müvafiq olaraq yenidən qurulması və yoxsullara kömək kimi siyasətləri dəstəkləyirdi. 

Bu inqilabçı ruhanilər partiyadan inqilabdan sonra qurulmuş teokratik İran dövlətində hakimiyyəti ələ keçirmək və hökumət inhisarını yaratmaq üçün istifadə etdilər. Partiya digər mülki müxalif qruplarla güc mübarizəsində İran İnqilab Keşikçiləri Ordusundan və Hizbullahdan istifadə etdi.

## Dağılmasının səbəbləri

1980-ci illərin sonlarına doğru partiyadakı fraksiyaların toqquşması pik həddə çatdı. İran-İraq müharibəsi, təcrid siyasətinin davam etdirilib-etdirilməməsi, iqtisadi siyasət mövzusunda konsensusa gələ bilinməməsi partiyadaxili qarşıdurmaya səbəb ola biləcək məsələlər idi. Bundan əlavə, bütün digər siyasi partiyaların və hərəkatların fəaliyyətlərinin qadağan edilməsi siyasi arenada rəqibsiz qalan İRP-ni böyük inersiya vəziyyətinə gətirmişdi.

Əhməd Mneysi Əl-Əhramda belə yazmışdı:

Digər tərəfdən İran üzrə ekspert Daniel Brumberg, prezident Əli Xamenei ilə populyar baş nazir Mir Hüseyn Musəvi arasındakı qarşıdurma ilə partiyanın sonunun gəldiyi fikri ilə çıxış etmişdir. Lakin mövzu ilə bağlı başqa bir məruzəsində partiyanın 1987-ci ilin mayında ləğvini onun partiyadaxili münaqişə ilə əlaqələndirirdi. Nəhayət, Rəfsəncani və partiya lideri Xameneinin ortaq xahişi və Xomeyninin təsdiqi ilə 1987-ci il mayın 2-də ləğv edilmişdir.

## Partiya liderləri
### Baş katib
*Məhəmməd Behişti (1979–1981)
*Məhəmməd Cavad Bahonar (1981)
*Əli Xamenei (1981–1987)
### Baş katib köməkçisi
*Həsən Ayət (1979–1981)
*Mir Hüseyn Musəvi (1981–1987)

## İstinadlar
Nişbaş çayı

**Nişbaş** () — Özbəkistanın Daşkənd vilayətində dağ çayı. Çay Ahanqaran rayonu ərazisinə daxildir və Ahanqaran çayının sol qoludur. Çay yuxarı axarlarında Qaşqaçay adlanır (), orta axarlarında isə — Layak adlanır ().

## Ümumi məlumat
Çayın uzunluğu 30 km, su toplayıcı hövzənin sahəsi isə  — 180 km²-dir. Çay əsasən qar və yağış suları ilə qidalanır. Çayın orta illik su sərfi 2,55 m³/s-dir. Mart ayından iyuna kimi su həcmi 3,52 m³/s-dən 8,66 m³/s-dək artır.

Nişbaş öz başlanğıcını Kuramin silsiləsinin şimal ymacalarından götürür. Çayın mənbəyi Akşurak zirvəsinə yaxın olub Özbəkistan Tacikistan sərhəddindədir. Mənbə əsasən çox böyük olmayan buzlaqdan ibarətdir (3550 m). Çay yuxarı axarlarında *Kaşqaçay* adlanır (Qashqasoy/Қашқасой). Çay əsasən şimal istiqamətdə axır. Yuxarı və orta axarlarında çay dərin və dik qayalı yataq əmələ gətirir.

## İstinadlar
Range Rover

**Range Rover** — Land Rover tərəfindən istehsal olunan 5 qapılı lüks SUV marka. Marka Tata Motors şirkətinə məxsusdur. Range Rover 1970-ci ildən istehsal olunur. Vasitə 3 nəsil davam edir. Orijinal modeli yalnız Range Rover kimi tanınır. Avtomobilin adı Land Rover tərəfindən fərqlənə bilmədikdən sonra *Range Rover Classic* oldu.

Markanın əsas sahibi 1970–1986-cı illər arasında British Leyland Motor Corporation, 1986–1988-ci illər arasında Rover Group, 1988–1994-cü illər arasında British Aerospace, 1994–2004-cü illər arasında BMW, 2004–2008-ci illər arasında Ford və 2009-cu ildən etibarən Tata Motors şirkətidir.

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt
Sərnişinlər (film, 2016)

**Sərnişinlər** () — ABŞ istehsalı elmi fantastika və macəra filmi. Baş rollarda Kris Prett və Cennifer Lourens yer almışdır. Film dünya üzrə 303 milyon dollardan çox gəlir əldə etmişdir.

## Mövzu
Minlərlə insanı daşıyan "Avalon" ulduz gəmisi, 120 il davam edən "Homestead Colony" adı verilən uzaq bir müstəmləkə planetinə səyahət edir. Sərnişinlər və bütün qrupları yatmaq kapsulundadır, lakin gəmi böyük asteroid sahəsindən  keçən zaman, gəmidə bir qəza baş verir. Bu nasazlığa görə gəminin sərnişinlərindən biri Jim Preston (Chris Pratt) oyanması lazım olan vaxtdan 90 il tez oyanır.

## Rollarda

* Kris Prett, Jim Preston, mexanik.
* Cennifer Lourens, Aurora Lane, Kosmos səyahətinin hekayəsini danışmaq istəyən Nyu Yorkdan bir yazıçı.
* Michael Sheen, Arthur, robot barmen.
* Laurence Fishburne, Gus Mancuso, kosmik gəminin heyətindən bir səlahiyyətli.
* Aurora Perrineau, Celeste Auroranın ən yaxşı dostudur.

## İstehsal
Filmin Jon Spaihts tərəfindən yazılan orijinal ssenarisi 2007-də Qara Siyahıya (Hollywood'un ən bəyənilən amma yaşıl işıq verilməmiş ssenarilərinin illik sıralanması) girməsi daxil illərdir Hollywood'un ətrafında fırlanırdı. Film Sony Pictures'də dayanmadan əvvəl bir yerdən bir yerə hoppanırdı. Weinstein Comoany&nbsp;filmi&nbsp;Keanu Reeves&nbsp;və&nbsp;Reese Witherspoon&nbsp;ilə dizayn edildiyində 35 milyon $ qədər təvazökar bir büdcə qurdu. Əslində Brian Kirk ilk rejissorluq cəhdini etmək üçün Reevesin baş rolu ilə bərabər qurulmuşdur və Wayfare Entertainment filmi pulla təmin edəcək və istehsalçı olacaqdır. 5 Dekabr 2014 tarixində Sony Pictures Entertainment'in filmin haqqlarını almaq üçün edilən auksionu qazandığı açıqlandı. 27 Yanvar 2015 tarixində Sony'nin, Morten Tyldum ilə filmin başına keçməsi üçün reportajlarda olduğu açıqlandı.

Filmin aktyor heyəti Fevral 2015 ilə Dekabr 2016 arasında açıqlandı.

### Çəkilişlər
Əsas çəkilişlər Sentyabr 2015-də Atlanta, Georgiada başladı. Çəkilişlər bəzən bütün gün müddətində sadəcə iki başrolun ətrafında baş tutdu.

## Mükafatlar və namizədliklər
**[[Oskar (kinomükafat, 2017)|89-cu]]** **[[Oskar (kinomükafat, 2017)|Akademiya Mükafatları]]**

* Ən Yaxşı İstehsal Dizaynı (Guy Hendrix Dyas və Gene Serdena) — Nominasiya 
* Ən Yaxşı Film Musiqisi (Thomas Newman) — Nominasiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* IMDb- **
Arça rayonu

**Arça rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayonlardan biri.

Respublikanın şimalında yerləşir. Baltaç, Saba,Teləçə, Pitrəç, Biektau, Əntə rayonları və Mari El Respublikası (Mari-Turek və Morkinski rayonları) ilə həmsərhəddir.

İnzibati mərkəzi Arça şəhəridir.
## Coğrafiyası
Rayonun relyefi Kazanka çaylarının vadilərinə bölünən (yüksəkliklər: Atınka, Verezinka, Oia, Kismes) Aşit, Şoşma təpəli düzənliklərdən (hündürlüyü 170–266 m) ibarətdir.

Açıq boz meşə torpaqları geniş yayılmışdır. Meşələr ərazinin təxminən 12% -ni tutur.
## Tarixi
1920-ci ilə qədər müasir Arça rayonun ərazisi Kazan vilayətinin Kazan qəzasının tərkibində idi. 1920-1930-cu illərdə Arça kantonunun bir hissəsi olur.

Rayon 10 avqust 1930-cu ildə təsis edilmişdir. 1 fevral 1963-cü ildə rayon ərazisinə Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Baltaç, Tukayev və  Biektay rayonlarının bir hissəsi daxil olur. 25 oktyabr 1990-cı ildə rayonun tərkibindən Ətnə rayonu ayrılır.
## Əhalisi
Əhalisi: 51,6 min nəfər (kişilər - 23,9, qadınlar - 27,7). Bunlardan 92,8% -i tatarlar, 5,9% -i ruslar, 0,5% -i marilər.

; Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Arça şəhəri) rayon əhalisinin 39,6% -i yaşayır.

## Yerli özünü idarəetmə
Arça rayonu ərazisinə 1 şəhər və 16 kənd inzibati vahidliyi daxildir. Rayon ərazisinə ümumilikdə 128 yaşayış məntəqəsi daxildir.
## KİV
Burada “Arça xəbərləri” adlı rayon qəzeti buraxılır. Qəzet rus və tatar dilərində nəşr olunur.
## Sosial sfera
Rayonda 104 ümumtəhsil məktəbi, 2 peşə məktəbi, 61 kitabxana, 100 klub müəssisəsi, 4 xəstəxana (1997) vardır.
## İqtisadiyyat

Ən böyük kənd təsərrüfatı rayonlarından biridir. Kənd təsərrüfatının əsasını ətlik və südlük maldarlıq, taxılçılıq təşkil edir. Əklinçilikdə əsas yeri taxılçılıq (çovdar, buğda, taxıl və paxlalı bitkilər) və kartof əsas yer tutur. Böyük balıq təsərrüfatlarına sahibdir.
## Nəqliyyat

Rayondan "Qərbi Avropa - Qərbi Çin" nəqliyyat dəhlizinin kiçik bir hissəsi (Yoşkar-Ola - Şali (M-7) hissəsi) keçəcəkdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
* 
* 
* Арск и Арский район
* Каталог фирм и организаций Арска. Интернет справочник
Septar Mehmed Yaqub

**Septar Mehmed Yaqub**(d. Konstantsa Ruminya krallığı, 1904 – v. Konstansa Rumıniya , 1991) Əsli krım tatarlarından olan vəkil, filosof, Rumıniyadakı müsəlman icmasının müftisi, Dubrovnikdəki tatarların və türklərin mənəvi lideridir. 

## Həyatı
Septar Mehmed Yaqub 1904-cü ildə Ruminya krallığının Konstansa şəhərində anadan olmuşdur. Buxarest Universitetində hüquq oxuduqdan sonra Konstansa şəhərində vəkil olaraq çalışmışdır. 31 dekabr 1947-ci ildə Müfti seçildi və bu vəzifəsini ömrünün sonuna qədər, demək olar ki, Rumıniya kommunist dönəmində də davam etdirdi. 

Rumıniya mədəniyyəti ilə yaxşı tanış idi və beynəlxalq səhnədəki Rumıniyanın əhəmiyyətli natiqlərindən biri olmuşdur. Ərəb və müsəlman ölkələrinə səfərləri zamanı rəsmi olmayan bir "səfir" oldu. Düşünürdü ki, “İsrail və ərəblər bir araya gələrək birbaşa sülh danışmalıdırlar.

1991-ci ildə Konstansa şəhərində vəfat etmişdir.

## Fəaliyyəti
Gizli təşkilat tərəfindən Müsəlman Mədəniyyətinin başçısı olaraq həyata keçirilən "Sultan" adlı əməliyyatda SSRİ-yə qarşı təxribat törətmək iddiası ilə tutuldu. SSRİ-də Nikolae Çauşesku vəzifədə olduğu illərdə,  Rumıniya Parlamenti adlanan Böyük Millət Məclisində öz toplumu təmsil etdi. Septar Mehmed Yaqub, Justinian, Teoktist Arapașu, Rumın Pravoslav Kilsəsi Patriarxları və  Musa Rosen ilə dost idi. Şayiələrə görə, Septar Mehmed  Yaqub sosialist hökumətinin şərtləri  ilə razılaşaraq,  bütün məktəbləri və məscidləri  siyahıya aldırmışdır. Arxiv qeydlərini təqdim edən məktəblərin və kilsələrin bu gün köhnə varlıqlarına sahib olmasına baxmayaraq, bu prosedurlar vahid tatar məktəbinin qeydiyyatı üçün səbəb kimi göstərilmişdir. 
Rumıniya mədəniyyətinə yaxşı uyğunlaşdığı və Rumıniyanın əsas sözcülərindən biri olduğu ərəb və digər müsəlman ölkələrinə etdiyi səfərlər zamanı qeyri-rəsmi "səfir" hesab edilirdi.
1990-cı ildə Buxarestdəki "Rənglər" jurnalının redaktorları, tarixçi Tahsin Cəmilin rəhbərliyi ilə mədəni və dil bütövlüyü ideyalarına əsaslanan tatar hərəkatı yaratdıqda, Mehmed Yaqub mədəni muxtariyyəti  qorumaq üçün bir hərəkat yaratmağa qarşı çıxdı. 

## İstinadlar
Ahtem Seidablayev

**Akhtem Seidablayev** () — Krım tatarı əsilli aktyor, ssenarist və rejissor. 2013-cü ildə Haytarma və 2017-ci ildə Another's Prayer daxil olmaqla bir çox yüksəksəviyyəli filmlərin rejissorudur. Krımın Rusiya Federasiyası tərəfindən ilhaq edilməsinə qarşı çıxmışdır. Bunu rejissoru olduğu filmlərdə də göstərmişdir. Bir neçə tanınmış Krım tatarlarının taleyinə dair filmləri Ukrayna və Avropada təriflənsə də, Rusiya xəbər bülletenləri tərəfindən tənqid edilmişdir.

## Həyatı
1972-ci ildə Özbəkitsan SSR-nin Yanqıyol şəhərində anadan olmnuşdur. Stalin dövründə Krım tatarlarının kütləvi sürgün cəzalarına məruz qaldıqları bu dövrdə, valideynləri Sürgün dövründə Özbəkistana sürgün edilmişdir. İlk təhsilini Özbəkistan alan Səaidablayev 1989-cu ildə SSRİ yenidənqurma dövrünə kimi ailəsi ilə birlikdə sürgündə qalmışdır.
29 may 2018-ci ildə Rusiyanın idarəsi altında olan Krımda, həbs olunan rejissor Oleh Sentsovu dəstəklədiyini açıqladı. Onun kimi aktyor olan İvanna Dyadyur ilə evlidir və üç övladı var.

## Fəaliyyəti
Kino fəaliyyətinə 1992-ci ildə Krım Mədəni Maarif məktəbini bitirdikdən sonra başlamışdır. 1992–2004-cü illərdə Simferopol Krım Tatar Dövlət Teatrında çalışmışdır. Burada bir çox pyesə, o cümlədən Aleksandr Puşkinin əsərlərinin canlandırılmasına rəhbərlik etmişdir. 2005-ci ildə Dneperin sol sahilindəki Kiyev Akademik Dram və Komediya Teatrında işə başladı. 2009-cu ildə ilk filmi "İki üçün dördlük" filmini çəkdi. 2013-cü ildə ən məşhur filmi olan Haytarma filmini çəkmişdir. Kiyev Post filmə müsbət rəy vermiş və onu tarix maraqlılarının "mütləq baxmalı olduğu filmlər" siyahısına salmışdır. Simferopoldakı Kosmos Sinema filmə ilk həftə ərzində 6 min insanın baxdığını, sonradan isə hər gün min nəfərin baxdığını hesablamışdır. Bu 4 iyuna qədər belə davam etmişdir. Kinoteatr ilk əvvəl hər günə iki seans nəzərdə tutsa da, gözlənilməyən səviyyədə yüksək maraqdan sonra əlavə olaraq 1 senans da əlavə edilmişdir.

2016-cı ildən 2017-ci ilə qədər Soyqırım zamanı 80-dən çox yəhudi uşağının etnik kimliyini dəyişdirərək Krım Tatar ənənələrini təqlid etməyi öyrədən Gestaponu gizlədən uşaq bağçası müdiri Səidə Arifovanın real həyatına əsaslanaraq Başqasının duası filmini çəkmişdir. Film 18 may 2017-ci ildə Sürgünün ildönümü olaraq yayımlandı. Əvvəlcə film Krımda çəkilməli idi, lakin 2014-cü ildə Rusiya Federasiyası tərəfindən Krımın ilhaqından sonra Ukrayna və Gürcüstanda çəkilmək qərarı verildi.

## Filmoqrafiyası

### Aktyor kimi

## İstinadlar