Astronomika (Manili)

**Astronomika** (;  — ,  — ) — astrologiya haqqında əsər. Bu əsər miladi I əsrin 10–15-ci illərində yaşamış Roma müəllifi Mark Manili tərəfindən heksametr formasında şeir şəklində yazılmışdır.

Bu əsər Ellinistik dövrə aid olub günümüzə qədər mühafizə edilərək saxlanılmış astrologiya əsərləri arasında ən qədim nümunə hesab olunur.

Ola bilər ki, kitab başa çatdırılmamışdır, çünki Manili II kitabdan etibarən planetlərin təsiri haqqında danışacağını vəd etsə də, mətnin davamında bu məlumatlar yer almır.

Bundan əlavə, əsər astrologiya üzrə dərslik kimi nəzərdə tutulsa da, qoroskopların tərtibi və təfsiri üçün yetərli məlumat vermir.

## Mark Manilinin astrologiyası

Mark Manilinin "Astronomika" əsərində təqdim edilən astrologiyanın fəlsəfi əsasları stoaçılıq fəlsəfəsinə söykənir ki, bunu onun aşağıdakı sözləri də təsdiq edir:

Tale dünyaya hökm edir, hər bir şey müəyyən olunmuş qanuna tabedir; hər bir uzun dövr özünün uğur mərhələləri ilə qeyd olunur. Biz doğulduğumuz anda ölməyə başlayırıq və sonumuz başlanğıcımızdan asılıdır. Beləliklə, rifahın, qüdrətin və yoxsulluğun axını vardır; beləliklə, hər kəsə onun bacarıqları və xarakteri, günahları və fəzilətləri, itkiləri və əldə etdikləri verilir. Heç kəs ona veriləni atıb kənara qoya bilməz və ona verilməyəni ələ keçirə bilməz, həmçinin dua ilə onu tərk edən uğuru cəlb edə bilməz və yaxud üzərinə gələn şeyi özündən uzaqlaşdıra bilməz: hər kəs öz yükünü daşımalıdır. 

*Mark Manili, "Astronomika"*


Aydındır ki, Mark Manilinin yaşadığı dövrdə astroloji sistem demək olar ki, formalaşmış, lakin hələlik tam sabit və tam strukturlaşmış deyildi. Bunun əsas sübutu odur ki, Manilinin əsərində klassik astrologiyanın əsas anlayışları — bürclərin işarələri, dekalar, planetlər, aspektlər və qoroskopun bucaqlı nöqtələri — artıq klassik ənənəyə müvafiq şəkildə təsvir olunmuşdur.

Lakin Manili prioritetlərin bölgüsündə klassik ənənədən fərqlənir:
*o, əsas diqqəti zodiak bürclərinə yönəldir,
*planetlər isə onun sistemində ikinci dərəcəli rol oynayır.

Ondan daha sonra yaşamış Ptolemeyin astrologiyasında isə vəziyyət tam tərsinə olmuşdur:
*planetlər dinamizmlərinə görə birinci amil,
*zodiak isə ikinci amil kimi qəbul edilmişdir.

Bundan əlavə, "Astronomika" əsərində astroloji evlər konsepsiyası hələ ilkin və tam inkişaf etməmiş formada təqdim olunmuşdur.

Zodiak bürclərindən danışarkən Mark Maniliy onlara Roma panteonunun müxtəlif ilah və ilahələrini uyğunlaşdırır:
Qoça — Minervanı, Buğaya — Veneranı, Əkizlərə — Apollonu, Xərçəngə — Merkuri, Şirə — Yupiteri, Qıza — Sereranı, Tərəziyə — Vulkanı, Əqrəbə — Marsı, Oxatana — Diananı, Oğlağa — Vestanı, Dolçaya — Yunonanı, Balıqlara — Neptunu.

Müəllif bu uyğunluqların səbəblərini isə izah etmir.

Bundan əlavə, zodiak bürclərinə başqa keyfiyyətlər də aid edilir. Bu sistem ehtimal ki, Pifaqorun təlimlərinə gedib çıxan numerologiyaya əsaslanır və əvvəlki ilah uyğunluqlarından fərqli olaraq astrologiyada möhkəm şəkildə sabitləşmişdir.

Bu keyfiyyətlərə aşağıdakı bölgülər daxildir:
*bürclərin kişi və qadın olaraq bölünməsi,
*isti–soyuq xarakterli bölgü,
*hərəkətli–sabit bölgüsü,
*gecə–gündüz (ya da diurnal–nokturnal) bölgüsü.

Bu bölgülər sonrakı astroloji ənənədə də əsas kateqoriyalar kimi formalaşmış və davamlı şəkildə istifadə olunmuşdur.

Bürclərin işarələri ilə əlaqədar olaraq müəllif sonradan astrologiyaya inteqrasiya edilmiş misir mənşəli azsaylı ideyalardan birini — dekanlar konsepsiyasını da təsvir edir. Manili hər bir dekanı müəyyən bir zodiak bürcünə uyğunlaşdırmağı təklif edir:
*Qoçun birinci dekanı Qoça, ikincini — Buğaya, üçüncünü — Əkizlərə;
*Buğanın birinci dekanı Xərçəngə, ikinci — Şirə və s.

Lakin klassik astrologiyada dekanlara planetlər adaptasiya edilir. Bu da göstərir ki, Manili burada da klassik ənənədən fərqli olaraq üstünlüyü planetlərə deyil, zodiak bürclərinə verir.

Astronomika əsərində həmçinin qradusologiya da təqdim olunur — yəni ekliptikanın ayrı-ayrı dərəcələrinin xarakterinin təsviri. Manili ekliptikanın bəxtəvər və bəxtsiz dərəcələrinin siyahısını verir, lakin bu siyahı bütün dərəcələri əhatə etmir.

"Astronomika" əsərində Manilinin horoskop evlərinə dair təsəvvürləri mövcuddur, lakin bu anlayış tam formalaşmış sistem şəklində təqdim olunmamışdır. Müəllif bu anlayışı "dünyanın hissələri" () adlandırır. Bununla belə:

*evlərin sayı və sərhədləri dəqiq müəyyən edilmir;
*klassik astrologiyada olduğu kimi 12 bərabər sektora bölünmə yoxdur;
*evlərin funksiyaları (həyat, ailə, mülkiyyət və s.) inkişaf etməmiş vəziyyətdədir.

Buna görə Manilinin "dünyanın hissələri" konsepsiyası daha çox kosmoloji xarakter daşıyır, yəni səmanın müxtəlif hissələrinin müxtəlif gücə malik olması ideyasına əsaslanır, lakin hələ tam astrologiya texnikasına çevrilməmişdir.

Ev anlayışından fərqli olaraq, Manili aspektlər nəzəriyyəsini aydın və sistemli şəkildə izah edir. Müəllif aspekti geometrik prinsip əsasında müəyyənləşdirir:

Ekiptika çevrəsi üzərində yerləşən iki nöqtədən (planet və ya zodiak nişanından) Yer kürəsinin mərkəzinə (ekiptika çevrəsinin mərkəzinə) doğru xətlər çəkilir. Bu xətlərin əmələ gətirdiyi bucaq aspekt adlanır.

*Mark Manili, "Astronomika"*


Manili bu bucaqların yaratdığı geometrik fiqurları qeyd edir:

*Kvadrat (90°) – ziddiyyət, münaqişə yaradan aspekt;
*Üçbucaq (120°) – harmonik, əlverişli aspekt;
*Altıbucaq (60°) – nisbətən yumşaq harmonik aspekt (qeyd olunur).

Beləliklə, "Astronomika"da aspektlər artıq klassik astrologiyaya yaxın formada təqdim olunur və onların pifaqorçuluğa əsaslanan ədədi-geometrik harmoniyaya əsaslandığı açıq şəkildə görünür.

Horoskop evləri məsələsinə gəldikdə, Manili horoskopun iki əsas ox vasitəsilə kvadrantlara bölünməsini aydın şəkildə təsvir edir. Bu bölgü belə aparılırdı:
*Birinci ox – Asendent (Asc) və Desendent (Dsc) nöqtələrindən keçir;
*İkinci ox – Səmanın zirvəsi (MC) və əsası (IC) vasitəsilə keçir.

Bu iki ox horoskopu dörd kvadranta ayırırdı.

Lakin evlər doktrinası Manilinin əsərində hələ tam formalaşmış sistem kimi təqdim olunmur. Müəllif sadəcə on iki "yer"dən () bəhs edir:
*bu “yer”lərin dördü Asc, Dsc, MC və IC ilə meydana gəlir;
*qalan səkkizi isə hər kvadrantın üç bərabər hissəyə bölünməsi nəticəsində alınır.

Manilidə bu "yer"lərin müxtəlif həyat sahələri ilə dəqiq uyğunluğu yoxdur, yəni müasir astrologiyada olduğu kimi "ev = həyat sahəsi" prinsipi hələ formalaşmamışdır.

Buna görə Manilinin sistemi keçid mərhələsi hesab olunur: kosmoloji bölgü artıq var, amma astrologiyanın praktiki ev sistemi hələ inkişaf etməmişdir.

"Astronomika" əsəri ilk dəfə 1472-ci ildə Nürnberqdə alman astronomu və nəşriyyatçı Reqiomontan tərəfindən öz şəxsi mətbəəsində çap olunmuşdur. Bu nəşr əsərin Avropada elmi dövriyyəyə daxil olmasının əsas mərhələlərindən biri hesab edilir.

Daha sonra əsərin elmi-tənqidi nəşrinin hazırlanması üzərində Alfred Edvard Hausman () uzun müddət çalışmışdır. O, 1903–1930-cu illər arasında beş cildlik nəşr hazırlamış və bu nəşr bu günə qədər hazırlanmış "Astronomika"nın ən nüfuzlu filoloji versiyalarından biri hesab edilir.

## Məzmun

Birinci kitab Manilinin Kainat haqqında fəlsəfi mülahizələrinə həsr olunmuşdur. O, Ksenofan, Hesiod, Levkipp, Heraklit, Fales və Empedoklun baxışlarını xatırladır və Kainatın dörd elementdən ibarət olduğunu və ilahi ruh tərəfindən idarə edildiyini bildirən öz mövqeyini təqdim edir. Maniliyə görə, Kainat iki sferadan ibarətdir: biri bərk (Yer), digəri isə boş ("ulduzlar sferası", səma qübbəsi). Bürclər səma qübbəsinə bərkidilmişdir; Yer hərəkətsizdir, səma isə onun ətrafında fırlanır, bu da ulduzların hərəkətini izah edir. Yer Kainatın mərkəzində olduğu üçün o, səma qübbəsindən bərabər məsafədə yerləşir və buna görə də hər hansı konkret istiqamətə "düşmür". Səma qübbəsi bir sıra halqalara və ya dairələrə bölünür, o cümlədən Zodiak dairəsinə, hansı ki Zodiak bürclərindən ibarətdir.

İkinci və üçüncü kitablar əsasən zodiakın xüsusiyyətlərinə həsr olunmuşdur. İkinci kitab ön sözlə başlayır, burada Manili heksametr şeirinin qısa tarixini təqdim edir və xüsusilə Homer və Hesiodu önə çəkir. Bu hissədə şair qısa şəkildə zodiak bürclərini, onların olimpli tanrı-himayədarlarını və bürclərlə insan bədəninin hissələri arasındakı əlaqələri müzakirə edir.

Dördüncü və beşinci kitablar əsasən "ayrı-ayrı səma hadisələrinin insan üzərində təsirinə" həsr olunmuşdur. Dördüncü kitab Qədim Misirdə meydana çıxmış bir çox mövzunu əhatə edir ki, bu da Manilinin Misir mənbələrindən istifadə etdiyini göstərə bilər. Kitabın sonuna yaxın Manili ekliptika bürcləri haqqında yazır.

Beşinci (və son) kitabın böyük hissəsini Manili Andromeda və Perseya haqqında mifin nəqlinə həsr edir. Kitabın sonunda o, kosmosun strukturunu respublikanın strukturuu ilə müqayisə edir, izah edir ki, ulduzların öz "saxlama və tarazlıq sistemi" olan müəyyən bir iyerarxiyası mövcuddur.

## Ümumi məlumat

Poema Roma Respublikası dövründə astrologiya və astronomiyaya dair ən erkən, hətta bəzən ilk əsər hesab olunur. Müəllif əsərinin nadirliyini və orijinallığını dəfələrlə vurğulayır. Əsərin tamamlanıb-tamamlanmaması və bizə tam şəkildə gəlib-gəlmədiyi məlum deyil.

Manili poemada stoatçılığın fəlsəfi baxışlarını müdafiə edir, lakin platonizm və pifaqorçuluq kimi digər ənənələrə də istinad edir.

Antik dövrün sona çatmasından sonra poema unudulmuşdur, lakin təxminən 1416–1417-ci illərdə italiyalı humanist və alim Podco Braççolini tərəfindən yenidən tapılmışdır. O, əsərin bir nüsxəsini çıxarmış və müasir mətndə məhz həmin nüsxədən istifadə olunmuşdur. Yenidən kəşf edildikdən sonra "Astronomika" bir sıra alimlər – Skaliqer, Riçard Bentli və Hausman tərəfindən oxunmuş, şərh edilmiş və redaktə olunmuşdur. Poema digər klassik latın poemaları qədər məşhur olmamış və yenidən kəşf edildikdən sonrakı bir neçə əsr ərzində tədqiqatçılar arasında geniş yayılmamışdır. Yalnız XX əsrin əvvəllərindən etibarən ona maraq artmağa başlamışdır.

## Təsiri

Manili antik mənbələrin heç birində açıq şəkildə adı ilə xatırlanmır, lakin onun əsərinə istinadlar və ya müəllifi göstərilmədən edilən sitatlar Seneka, Klavdian, Lukan və digər müəlliflərin yazılarında müşahidə olunur. Orta əsrlərə "Astronomika"nın çox az nüsxəsi gəlib çatdığı üçün görünür ki, bu dövrdə Manili geniş şəkildə oxunmamışdır.

Antik və orta əsrlərdə poema əsasən diqqətdən kənarda qalsa da, XV əsrdə yenidən kəşf edildikdən sonra elmi maraq doğurmuşdur. İtalyan humanisti Lorentso Boninkontri "Astronomika" haqqında geniş auditoriyalara mühazirələr oxumuş və öz mühazirə qeydlərini əsərə yazılmış ilk şərh kimi yığmışdır.

Yenidən kəşf edildikdən sonra müəyyən diqqət görməsinə baxmayaraq, "Astronomika" heç vaxt digər klassik latın poemaları qədər geniş şəkildə tədqiq olunmamışdır. Bununla belə, XX əsrin ikinci yarısında tədqiqatçılar Manilinin fəlsəfi və elmi ideyalarını tədqiq etməyə başladıqdan sonra poemaya maraq əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı
* *Марк Манилий.* Астрономика: Наука о гороскопах.&nbsp;— М: Издательство МГУ, 1993.
* *Жилински К.* История астрологии.&nbsp;— М.: Издательский дом «Профит Стайл», 2007.&nbsp;— 304 с. ISBN 5-98857-074-7

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

* 
* 
*  
*  
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  
* 
*  
* 
* 
*  
* 
*  
* 
* 

## Xarici keçidlər

;Latın dilindəki surəti
* Full text of the ''Astronomica'' via The Latin Library

;Tərcümələr 
* Thomas Creech's 1697 English verse translation via Google Books
* Chinese in Simplified Characters translation via douban.com

; İkinci dərəcəli mənbələr
* Richard Bentley's 1739 commentary via The Internet Archive
* Index of critical editions  via Hellenistic Astrology
*