open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mədəaltı vəzi fermentləri

**Mədəaltı vəzi fermentləri** — Pankreas və ya pankreatin kimi də tanınan pankreas fermentləri amilaza, lipaza və proteazın qarışıqlarıdır. Onlar mədəaltı vəzi ilə bağlı müəyyən problemlərə görə malabsorbsiya sindromunu müalicə etmək üçün istifadə olunur. Bu pankreas problemləri, digər şeylər arasında, kistik fibroz, mədəaltı vəzinin cərrahi çıxarılması, uzun müddətli pankreatit və ya mədəaltı vəzi xərçəngi ilə əlaqəli ola bilər.

Ümumi yan təsirlərə qusma, qarın ağrısı, qəbizlik və ishal daxildir . Digər yan təsirlərə perianal qıcıqlanma və yüksək qan sidik turşusu səviyyəsi daxildir. Fermentlər donuzlardan alınır. Hamiləlik dövründə istifadə təhlükəsiz hesab olunur. Tərkiblər normal olaraq insan mədəaltı vəzi tərəfindən istehsal olunanlara bənzər həzm fermentləridir. Onlar insanlara yağları, nişastaları və zülalları həzm etməyə kömək edir.

Mədəaltı fermentləri ən azı 1800-cü illərdən bəri dərman kimi istifadə edilmişdir. Onlar Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Əsas Dərmanlar Siyahısına daxil edilmişdir .

## Tibbi istifadə
Fermentlər adətən ekzokrin pankreas çatışmazlığının və kistik fibrozla müşayiət olunan, cərrahi pankreatektomiyanı çətinləşdirən və ya xroniki pankreatit nəticəsində yaranan digər həzm pozğunluqlarının müalicəsi üçün birinci dərəcəli yanaşmadır. Hazırlıqlar adətən mədəyə davamlı qranullarla doldurulmuş sərt kapsullar şəklində olur. Pankrelipazlar və pankreatinlər oxşardır, istisna olmaqla, pankrelipazların artan lipaz komponenti var.

Pankreatin, mədəaltı vəzinin ekzokrin hüceyrələri tərəfindən istehsal olunan bir neçə həzm fermentinin qarışığıdır. O, amilaza, lipaza və proteazdan ibarətdir . Bu qarışıq mədəaltı vəzinin ifrazının qeyri-kafi olduğu cərrahi pankreatektomiya, pankreatit və kistik fibroz kimi xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunur . Qida allergiyası, çölyak xəstəliyi, otoimmün xəstəliklər, xərçəng və kilo itkisinə kömək etdiyi iddia edilir. Pankreatinə bəzən "mədəaltı vəzi turşusu" deyilir, baxmayaraq ki, o, nə tək bir kimyəvi, nə də bir turşudur.

Pankreatin tərkibində tripsin, amilaza və lipaz fermentləri var. Bənzər bir ferment qarışığı pankrelipaz kimi satılır, tərkibində pankreatindən daha aktiv lipaz fermenti var. Pankreatinin tərkibində olan tripsin zülalları oliqopeptidlərə hidroliz edir; amilaza nişastaları oliqosakaridlərə və maltoza disakaridlərə hidroliz edir və lipaz triqliseridləri yağ turşularına və qliserinlərə hidroliz edir. Pankreatin çatışmayan pankreas fermentlərini əvəz etmək üçün effektiv ferment əlavəsidir və mədəaltı vəzi çatışmazlığı hallarında qida həzminə kömək edir
.

Pankreatin həzm zamanı onikibarmaq bağırsaqda qidadan dəmirin udulmasını azaldır.

Bəzi kontakt linzaları təmizləmə məhlullarında nəzərdə tutulan zülalın çıxarılması prosesinə kömək etmək üçün donuz pankreatin ekstraktları var.

## Qıtlıq və alternativlər
Donuzlardan pankreatinin qeyri-sabit tədarükü səbəbindən müxtəlif bazarlarda bir neçə dəfə pankreatin çatışmazlığı yaranmışdır.

Bu, əsasən bakterial və ya göbələk mənşəli fermentlərin alternativ mənbələrinin öyrənilməsinə və kommersiyalaşdırılmasına gətirib çıxardı.

## İstinadlar
IV Əbdürrəhman

**IV Əbdürrəhman** və ya **Əbdürrəhman ibn Məhəmməd** () () — 7. Kordova xəlifəsi.

## Həyatı

## Mənbə
* İbn Hazm, Cemhere (nşr. Abdüsselâm M. Hârûn), Kahire 1982, s. 101.
* Humeydî, Ceẕvetü’l-muḳtebis, Kahire 1966, s. 22.
* Dabbî, Buġyetü’l-mültemis, Kahire 1967, s. 27.
* Zambaur, Manuel, s. 4.
* Dozy, Spanish Islam, s. 567–570, 576.
* Anwar G. Chejne, Muslim Spain: Its History and Culture, Minnesota 1974, s. 32, 46.
* Ziriklî, el-Aʿlâm (Fethullah), III, 326.
* [H. Dursun Yıldız], Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, İstanbul 1987, IV, 451–459, 465.
* E. Lévi-Provençal, "ʿAbd al-Raḥmān IV", EI2 (İng.), I, 84.
* a.mlf., "Emevîler", İA, IV, 249, 256.
* A. Huici Miranda, "Ḥammūdids", EI2 (İng.), III, 147.

## İstinadlar
V Əbdürrəhman

**V Əbdürrəhman** və ya **Əbdürrəhman ibn Hişam** () (d. 1002 - ö. 18 yanvar 1024) — 10. Kordova xəlifəsi.

## Həyatı

## Mənbə

* İbn Hazm, Cemhere (nşr. Abdüsselâm M. Hârûn), Kahire 1982, s. 101.
* Humeydî, Ceẕvetü’l-muḳtebis, Kahire 1966, s. 25-26.
* Dabbî, Buġyetü’l-mültemis, Kahire 1967, s. 31-32.
* İbn Saîd el-Mağribî, el-Muġrib fî ḥule’l-Maġrib (nşr. Şevkī Dayf), Kahire 1964, I, 54.
* Zehebî, Aʿlâmü’n-nübelâʾ, XVII, 347, 397.
* İbn Haldûn, el-ʿİber, IV, 152.
* Makkarî, Nefḥu’ṭ-ṭîb, I, 301, 436, 437, 488-490; III, 549; IV, 208.
* Zambaur, Manuel, s. 4.
* Dozy, Spanish Islam, s. 572-575, 581-583.
* Anwar G. Chejne, Muslim Spain: Its History and Culture, Minnesota 1974, s. 32, 47-48.
* Bosworth, İslâm Devletleri Tarihi, s. 13.
* S. M. Imamüddin, Muslim Spain, Leiden 1981, s. 153.
* Ziriklî, el-Aʿlâm (Fethullah), III, 341.
* C. F. Seybold, “Abdurrahman”, İA, I, 47.
* E. Lévi-Provençal, “ʿAbd al-Raḥmān V”, EI2 (İng.), I, 84.
* A. Huici Miranda, “Ḥammūdids”, EI2 (İng.), III, 147.

## İstinadlar
Çuxur məhəllə bulağı

**Çuxur məhəllə bulağı** — Şuşanın aşağı məhəllələrindən biri olan Çuxur məhəllə məhəlləsində yerləşən məşhur bulaqlardan və tarixi yerlərdən biri.
## Ümumi məlumat
Ənənəvi olaraq Şuşada 17 məhəllə var idi. Və hər məhəllənin öz bulağı, öz məscidi, öz hamamı var idi. 17 bulağın hamısı Şuşa erməni işğalı altında olduğu 30 il müddətində qurudulmuş, 17 məscidin hamısı dağıdılmışdır. Ermənilər bulağın ətrafındakı tikilinin üzərindəki ərəb əlifbasını silib üstünü təzə hazırlanmış xaçlarla örtmüşdülər.

Bulaqlar artıq formalaşmış şəhər meydanlarında tikilirdi və bəzi hallarda onlar ümumiyyətlə məhəllə meydanları ansambllarının tərkibinə daxil edilmirdilər, lakin ən izdihamlı ayrı-ayrı küçələrdə və yol ayrıclarında salınaraq, onlara müəyyən şəhərsalma ifadəliliyi verdilər.Bulaqların belə yerləşdirilməsini də sırf mühəndislik və santexnika mülahizələri ilə izah edilir ki, görünür, onların yerini qravitasiya su təchizatı müəyyən edib. Müstəqil memarlıq rolunu oynayan bu bulaq küçə qovşağının bütün kompozisiyasını canlandırır və təşkil edir.

Şuşa bulaqlarının əksəriyyəti kifayət qədər yığcam, ölçüləri kiçik, adətən kubik formada, plastik dizaynlı fasad arxitekturasına malikdir. Şuşa bulaqları eyni üslubda hazırlanmış kiçik formalı memarlıq kimi şəhərin küçə və meydanlarının ansambllarını əhəmiyyətli dərəcədə tamamlayır və bəzəyir, ümumşəhər ansamblının üslub vəhdətinə gözəllik verir.
## Tarixi
Çuxur məhəllə bulağı məhəllə məscidi ilə müqəddəs ocağın qarşısında yerləşən meydançanın üç yol ayrıcında yerləşirdi. Bulağın iki gözü var. Bulaq 1791-ci ildə inşa edilmişdir. Əldə olan məlumata görə bulaq məhəllənin varlı,tanınmış insanları tərəfindən inşa edilmişdir.
## Həmçinin bax
* Çuxur məhəllə məscidi
* Çuxur məhəllə məhəlləsi
## İstinadlar
Mədəaltı vəzi lipaza ailəsi

**Mədəaltı vəzi lipaza ailəsi** — Triqliserid lipazları triqliseridlərin əlaqələrini hidroliz edən lipolitik fermentlər ailəsidir.Lipazlar heyvanlarda, bitkilərdə və prokariotlarda geniş yayılmışdır.

Lipaza ən azı üç toxuma ali məməlilərdə, mədəaltı vəzi, qaraciyər və mədə, dildə mövcuddur. Bu lipazlar bir-biri ilə və xilomikronların triqliseridlərini və çox aşağı sıxlıqlı lipoproteinləri hidroliz edən lipoprotein lipaza ilə sıx bağlıdır.

## İnsan mədəaltı vəzi lipazı
Pankreatik triqliserolipaza və ya steapsin kimi də tanınan pankreatik lipaz, mədəaltı vəzi tərəfindən ifraz olunan bir fermentdir. İnsan həzm sistemində pəhriz yağ molekullarını hidroliz edən (parçalayan) əsas lipaza fermenti olaraq, yeyilmiş yağlarda olan 1 kimi triqliserid substratlarını monoqliseridlərə çevirən əsas həzm fermentlərindən biridir.

## Triqliseridlərin hidrolizi
Qaraciyər tərəfindən ifraz olunan və öd kisəsində saxlanılan öd duzları onikibarmaq bağırsağa buraxılır, burada böyük piy damcılarını örtür və daha kiçik olanlara emulsiyalaşdırır, bununla da ümumi piy səthinin sahəsini artırır, bu da lipazanın piyləri daha effektiv şəkildə parçalamasına imkan verir. Nəticədə meydana gələn monomerlər (2 sərbəst yağ turşusu və bir 2-monoasilqliserol) sonra laktifer adlanan xüsusi damar vasitəsilə limfa sisteminə sorulmaq üçün nazik bağırsaq boyunca peristaltika ilə nəql olunur.

Proteolitik parçalanma (məsələn, tripsinogen) ilə aktivləşdirilən bəzi pankreas fermentlərindən fərqli olaraq, pankreas lipazı son formada ifraz olunur. Lakin, yalnız onikibarmaq bağırsaqda kolipazın iştirakı ilə təsirli olur.

## Diaqnostik dəyər
Pankreatik lipaza mədəaltı vəzinin kanal sistemi vasitəsilə onikibarmaq bağırsağa ifraz olunur. Onun serum konsentrasiyası adətən çox aşağı olur
. Pankreatit və ya mədəaltı vəzin adenokarsinoması kimi ciddi şəkildə pozulmuş pankreas funksiyası zamanı mədəaltı vəzi avtolizə başlaya və pankreas fermentlərini, o cümlədən pankreas lipazını seruma buraxa bilər. Beləliklə, serum pankreas lipazının konsentrasiyasını ölçməklə kəskin pankreatit diaqnozu qoyula bilər
.

## İnhibitorlar
Orlistat kimi lipaz inhibitorları obezitenin müalicəsində istifadə edilə bilər.

## İstinadlar
Siqhlər

**Siqhlər** — Siqhizmə sadiq olan insanlardır, 15-ci əsrin sonlarında Hindistan yarımqitəsinin Pəncab bölgəsində Guru Nanakın vəhyinə əsaslanan bir monoteist dindir. Siqh termininin mənşəyi śiṣya (शिष्य) sözündən götürülmüşdür, mənası "şagird" və ya "tələbə" deməkdir.

## Tarix

Siqhizm banisi Guru Nanak (1469–1539), Lahor yaxınlığında, indiki Nankana Sahibin Talvandi kəndində Mehta Kalu və Mata Tripta ailəsində hindu ailəsində anadan olmuşdur.

## İstinadlar
Amerika Təbiət Tarixi Muzeyi

**Amerika Təbiət Tarixi Muzeyi** (; qısaca AMNH) — ABŞ-nin Nyu-York şəhərində, Mərkəzi Parkın yanında yerləşən, dünyanın ən böyük və ən məşhur muzeylərindən biridir. Muzey planetarium və kitabxananın yerləşdiyi bir-biri ilə əlaqəli 26 binadan, həmçinin 45 daimi sərgi salonundan ibarətdir.

Onun kolleksiyalarına 34 milyondan çox bitki, heyvan, fosil, mineral, qaya, meteorit, insan qalıqları və insan mədəni artefakt nümunələri, həmçinin dondurulmuş toxuma, genomik və astrofiziki məlumatlar üçün xüsusi kolleksiyalar daxildir. Muzey 2 milyon kvadrat futdan (190.000 m²) çox ərazini tutur. Onun 225 nəfərlik tam ştatlı elmi işçi heyəti mövcuddur. O, hər il 120-dən çox xüsusi sahə səfərinə sponsorluq edir və hər il orta hesabla beş milyon ziyarətçini qəbul edir.

## İstinadlar
Ənəs ibn Malik

**Ənəs ibn Malik** (; ) — Müsəlmanların sonuncu peyğəmbəri Məhəmməd peyğəmbərin səhabələrindən biri, Taifdəki sakif tayfasının başçısı. Mədinə qəbiləsindən olan Xəzrəcdəndir. Tanınmış hədis ravisidir.

## Bioqrafiyası
Ənəsin anası Ümmü Süleym İslamı erkən qəbul edir. Bu səbəbdən əri ilə münaqişəsi yaranır və əri onu inancından döndərməyə cəhd göstərir. Əri Suriyaya gedir və bir müddət sonra orada dünyasını dəyişir. Ərinin vəfatından sonra Ümmü Süleym Təlhə ibn Ubeydullah ilə evlənir.

Məhəmməd peyğəmbərin Mədinəyə hicrəti zamanı Ənəs ibn Malikin cəmi 10 yaşı var idi. Ümmü Saleym oğlunu Peyğəmbərin hüzuruna gətirərək və Ənəsi ona xidmətçi olaraq təklif edir. Peyğəmbərin xidmətçiyə ehtiyacı olmamasına baxmayaraq, onun imtinası ilə Ümmü Süleymanı incitmək istəmir. Peyğəmbər Ənəsi evinə qəbul edir və onunla oğlu kimi davranır. Məhəmməd peyğəmbərə xidmət edən Ənəs onun bütün əmrlərini diqqətlə yerinə yetirir və ondan dinin əsaslarını öyrənir.

Ənəs çox gənc olduğu üçün müsəlmanların ilk döyüşlərində birbaşa iştirak etməmişdir. Bədr döyüşündə müsəlman döyüşçülərə xidmət etmişdir. Yetkinlik yaşına çatdıqdan sonra Xeybər və Hüneyn döyüşlərində iştirak etmişdir. Bundan əlavə, o, Məkkənin fəthi və Taif şəhərinin mühasirəsində də iştirak edir.

Saleh xəlifə Əbu Bəkrin dövründə Ənəs Bəhreyn sakinlərindən vergi (zəkat) toplamaq üçün göndərilir. Xəlifənin vəfatından sonra Mədinəyə qayıtır. Xəlifə Ömərin dövründə Ənəs müsəlman hüququnun problemləri ilə məşğul olmağa başlayır və ölümünə qədər bu işi tərk etmir.

Bir müddət sonra Ənəs ibn Malik Bəsrəyə köçür və burada şəhər sakinlərinə İslam inancının və hüququnun əsaslarını öyrədir. O, farslarla fəth müharibələrində iştirak etmiş, Tuştər şəhərini ələ keçirən müsəlman qoşunlarının tərkibində olmuşdur.

Üçüncü xəlifə Osmanın dövründə Ənəs müəllimlik fəaliyyətini Bəsrədə davam etdirdi. İlk fitnə zamanı o, heç bir tərəfi dəstəkləmir. Ənəs ibn Malik cəmiyyətdəki zülm və ədalətsizliyə heç vaxt dözməmiş və Əməvilərin İraq valisi əl-Həccacın zülmünə açıq şəkildə qarşı çıxmaqdan çəkinməmişdir.

Ənəs ibn Malikin şagirdləri arasında Həsən əl-Bəsri, Süleyman Təmri, Qətadə, Məhəmməd ibn Sirin, Səid ibn Cübeyr və başqaları kimi məşhur tabiinlər var idi. 709 ilə 712-ci il aralığında Bəsrədə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Sərraf (təxəllüs)

**Sərraf** — təxəllüs.

* Hacı Rza Sərraf  
* Sərraf Şiruyə 
* Sərraf Qasım

## Həmçinin bax
* Sərraf (ad)
* Sərraf (dəqiqləşdirmə)
Ammonium karbonat

**Ammonium karbonat** (NH4)2CO3 — karbonat turşusunun ammonium duzudur.
 

## Fiziki xassələri
Ammonium karbonat-ağ kristalik maddədir. 
Rəngsiz kristalları suda asanlıqla həll olunur.
Ammonium karbonat həm havada, həm də məhlulda qeyri-sabitdir, çünki artıq otaq temperaturunda ammonium hidrokarbonata çevrilərək ammonyak buraxır.
## Alınması
	
Müasir sintez, prosesin sadəliyini və aşağı qiymətini nəzərdə tutur. Bunu etmək üçün, NH3 qazını, CO2 qazını və su buxarını qarışdıraraq alırıq. Sürətli soyutma bu üsul üçün ilkin şərtdir.

## Kimyəvi xassələr
* Zəif əsas və zəif turşudan əmələ gələn duz kimi kation və anionda hidrolizə məruz qalır:
::\mathsf{(NH_4)_2CO_3 + H_2O \rightleftarrows NH_4HCO_3 + NH_3\cdot H_2O}

* Əsaslarla və duzlarla reaksiyaya daxil olur:
::\mathsf{(NH_4)_2CO_3 + CaSO_4 \rightarrow (NH_4)_2SO_4 + CaCO_3 \!\downarrow}

## Tətbiqi
Ammonium karbonat müxtəlif sahələrdə istifadə olunur:
* qida sənayesində maya əvəzedicisi kimi;   
* ammonium sulfatın istehsalı üçün xammal kimi;   
* dəniz suyundan kalium çıxararkən maqnezium duzlarının çökməsi üçün;   
* boyaların tərkibində  kosmetika istehsalında;  
* əczaçılıq sənayesində öskürək və ammonyak dərmanlarının istehsalında;   
* şərab istehsalında fermentasiya prosesini sürətləndirmək üçün;   
* yanğınsöndürmə üçün istifadə olunan maddələrin tərkib hissələrindən biri kimi tətbiq olunur. 

## İstinadlar
# Справочник химика / Редкол.: Никольский Б.П. и др. - 3-е изд., Л.: Химия, 1971. — Т. 2. — 1168 с. 
# Лидин Р. А., Андреева Л. Л., Молочко В. А. Химические свойства неорганических веществ: Учеб.пособие для вузов - 3-e изд., М.: Химия, 2000. - 480 с.
III Hişam

**III Hişam** və ya **Hişam ibn Məhəmməd** (; ) — 12. Kordova xəlifəsi.

## Həyatı

## Mənbə

* Humeydî, Ceẕvetü’l-muḳtebis, Kahire 1386/1966, s. 27 vd.
* Dabbî, Buġyetü’l-mültemis, Kahire 1967, s. 158-159.
* İbn Saîd el-Mağribî, el-Muġrib, I, 55-56, 123, 158-159.
* İbn İzârî, el-Beyânü’l-muġrib, III, 145, 146, 155, 185.
* Nüveyrî, Nihâyetü’l-ereb (nşr. M. Ebû Dîf), Fas, ts., s. 137, 142-144.
* İbnü’l-Hatîb, Aʿmâlü’l-aʿlâm (nşr. E. Lévi-Provençal), Beyrut 1956, s. 138-140.
* İbn Haldûn, el-ʿİber, IV, 329 vd.
* Ẕikru bilâdi’l-Endelüs (nşr. Luis Molina), Madrid 1983, s. 212.
* R. Dozy, Historia de los musulmanes de España, Madrid 1984, III, 280-283, 285-291.
* M. Abdullah İnân, Devletü’l-İslâm fi’l-Endelüs, Kahire 1969, I/2, s. 668 vd.
* Ziriklî, el-Aʿlâm (Fethullah), VIII, 88.
* D. Wasserstein, The Rise and Fall of the Party-Kings, Princeton 1985, s. 78-81, 153, 179.
* E. Lévi-Provençal, España musulmana, Madrid 1987, IV, 484-486.
* D. M. Dunlop, “His̲h̲ām III”, EI2 (İng.), III, 496.

## İstinadlar
Finn Vulfhard

**Finn Vulfhard** (; ) — Kanada aktyoru; musiqiçi və kinorejissor. "Netflix"in "Qəribə şeylər" serialında Mayk Viler obrazı ilə məşhurlaşıb (2016-cı ildən). "O" dəhşət filmində və davamı olan "O: İkinci fəsil"də Riçi Tozier rolunu canlandırıb (2017, 2019). Həmçinin "Kabus ovçuları: Axirət" (2021) və "Kabus ovçuları: Donmuş imperiya" (2024) fantastik komediyalarında Trevor Spenqler obrazını yaradıb.

F. Vulfhard "Gecə keşiyi" qısametrajlı komediyasının (2020) və "Cəhənnəm yayı" (2023) tammetrajlı filminin rejissoru olub. Musiqiçi kimi "Calpurnia" rok qrupunun vokalçısı və gitarçısı kimi fəaliyyət göstərib, 2020-ci ildən isə "The Aubreys" qrupunun üzvüdür. 

## Erkən illəri
Finn Vulfhard 2002-ci il dekabrın 23-də Kanadanın Vankuver şəhərində yəhudi əsilli fransız-alman ailəsində anadan olub. Katolik məktəbində təhsil alıb. Atası Erik Vulfhard Kanadada yerli xalqların torpaq hüquqları üzrə tədqiqatçıdır. Böyük qardaşı Nik Vulfhard da aktyordur.

## Filmoqrafiya
**Aktyor kimi**

## İstinadlar
2022-ci il yanvar ayında vəfat edənlər

**2022-ci il yanvar ayında vəfat edənlərin siyahısı.**

### [[1 yanvar]]
* Ramiz Abutalıbov - ictimai xadim, diplomat

### [[2 yanvar]]

* Məhərrəm Məmmədyarov - alim, kimya elmləri doktoru, Əməkdar elm xadimi

### [[3 yanvar]]
*Nizami Tağıyev - Əlbəyaxa döyüş üzrə ilk azərbaycanlı SSRİ idman ustası
*Viktor Saneyev - sovet yüngül atletiki
### [[4 yanvar]]
*Kamal Babayev - fotoqraf, jurnalist
### [[5 yanvar]]
* Kim Mi-Su - Cənubi Koreyalı aktrisa və model
### [[6 yanvar]]
*Sidni Puatye -  ABŞ aktyoru, Ən yaxşı kişi roluna görə "Oskar" mükafatına layiq görülmüş ilk qaradərili aktyor
*Romulo Mendes - keçmiş futbol hakimi
### [[7 yanvar]]

### [[8 yanvar]]
* Novruz Qartal - aktyor, Əməkdar artist
### [[9 yanvar]]

### [[10 yanvar]]
* Əbdürrəhmən Vəzirov - Azərbaycan SSR KP MK-nın birinci katibi *(13-cü)*
* Tofiq Babanlı - boksçu, Əməkdar bədən tərbiyəsi və idman xadimi

### [[11 yanvar]]

### [[12 yanvar]]

### [[13 yanvar]]

### [[14 yanvar]]

### [[15 yanvar]]

### [[16 yanvar]]

### [[17 yanvar]]

### [[18 yanvar]]

### [[19 yanvar]]

### [[20 yanvar]]

### [[21 yanvar]]

### [[22 yanvar]]

### [[23 yanvar]]

### [[24 yanvar]]

### [[25 yanvar]]

### [[26 yanvar]]

### [[27 yanvar]]

### [[28 yanvar]]

### [[29 yanvar]]

### [[30 yanvar]]

### [[31 yanvar]]

## İstinadlar
Həyat bayram olsa

* Hayat bayram olsa (mahnı) — məşhur türk pop müğənnisi Şənayın ifa etdiyi mahnılardan biri.
* Həyat bayram olsa (film, 1973) — Türkiyə istehsalı olan film.
Çöl qala bulağı

**Çöl qala bulağı** — Şuşa rayonu ərazisində məşhur bulaqlardan və tarixi yerlərdən biri. Çöl Qala məhəlləsində Çöl Qala məscidinin yaxınlığında yerləşir. Bulağın binaları dördbucaq formasında idi və yaxınlığında yerləşdikləri məscidlərin üslubunda tikilirdi. XIX əsrin memarlıq abidəsidir. Şuşa şəhəri Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal ediləndən sonra bulaq dağıdılmış, daş kitabələri məhv edilmişdir. 

2025-ci il martın 27-də Çöl Qala məscidinin bərpadan sonra açılışı olub. Məscidlə birlikdə Çöl qala bulağı da bərpa edilib. Dördbucaqlı formada olan bulaq yaxınlıqdakı məscidlərin üslubunda inşa edilib. Bərpa prosesində bulağın orijinal memarlıq üslubu qorunub, strukturu möhkəmləndirilib və əvvəlki görünüşü özünə qaytarılıb.

## Ümumi məlumat
Ənənəvi olaraq Şuşada 17 məhəllə var idi. Və hər məhəllənin öz bulağı, öz məscidi, öz hamamı var idi. 17 bulağın hamısı Şuşa erməni işğalı altında olduğu 30 il müddətində qurudulmuş, 17 məscidin hamısı dağıdılmışdır.
Bulaqlar artıq formalaşmış şəhər meydanlarında tikilirdi və bəzi hallarda onlar ümumiyyətlə məhəllə meydanları ansambllarının tərkibinə daxil edilmirdilər, lakin ən izdihamlı ayrı-ayrı küçələrdə və yol ayrıclarında salınaraq, onlara müəyyən şəhərsalma ifadəliliyi verdilər.Bulaqların belə yerləşdirilməsini də sırf mühəndislik və santexnika mülahizələri ilə izah edilir ki, görünür, onların yerini qravitasiya su təchizatı müəyyən edib. Müstəqil memarlıq rolunu oynayan bu bulaq küçə qovşağının bütün kompozisiyasını canlandırır və təşkil edir.
Şuşa bulaqlarının əksəriyyəti kifayət qədər yığcam, ölçüləri kiçik, adətən kubik formada, plastik dizaynlı fasad arxitekturasına malikdir. Şuşa bulaqları eyni üslubda hazırlanmış kiçik formalı memarlıq kimi şəhərin küçə və meydanlarının ansambllarını əhəmiyyətli dərəcədə tamamlayır və bəzəyir, ümumşəhər ansamblının üslub vəhdətinə gözəllik verir.

## Tarixi
Çöl qala bulağı hazırda Şuşa şəhərinin Validə Tutayuq küçəsində yerləşir. Bulaq XIX əsrdə inşa edilmişdir. Şuşada Çöl Qala məscidinin qənşəri açlıq meydan şəkilindədir. Əlbəttə bu meydanda şirin və saf suyu olan bulaq tikmək də unudulmamışdır. Özünün iki yamaclı çardağ örtüyü ilə ümumi məscid örtüyünü xatırladan kiçik evşəkilli həmin daş bulaq bütün fasadı boyu işlənmiş dekorativ elementləri ilə məscid elementlərini yada salır. Bu baxımdan məscid qarşısında olan bulaq onunla həmahənglik təşkil etdiyindən ümumi bir kompozisiya kimi baxılır.
Şuşa şəhəri Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal ediləndən sonra bulaq erməni terrorçuları tərəfindən dağıdılmışdır. Şəhər azad edildikdən sonra bulağın məhv edildiyi bəlli olmuşdur.

2025-ci il martın 27-də bərpa edilən Çöl qala bulağının açılışı olub. Dördbucaqlı formada olan bulaq yaxınlıqdakı məscidlərin üslubunda inşa edilib. Bərpa prosesində bulağın orijinal memarlıq üslubu qorunub, strukturu möhkəmləndirilib və əvvəlki görünüşü özünə qaytarılıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Hər daş-qayası ilə abidə olan qala-şəhər
III Vasili

**III Vasili İvanoviç**  (; ) — Böyük Moskva knyazlığının knyazı (1505-1533), Büten Rusun hökmdarı.

Onun hakimiyyəti dövründə Qızıl Orda süqut etdi və müstəqil Moskva knyazlığı qonşu əraziləri ilhaq edə bildi ki, bu da sonralar “rus torpaqlarının birləşdirilməsi” adlandırıldı. Mərkəzləşdirilmiş Rusiya dövlətinə (o zaman Moskva knyazlığı) Pskov, Smolensk və Ryazan daxil oldu.
## İstinadlar
Dmitri Donskoy

**Dmitri İvanoviç Donskoy** (; ) — Böyük Moskva knyazlığının knyazı (1359–1389).

Dmitrinin hakimiyyəti illərində Moskva knyazlığı rus torpaqlarının birləşməsinin əsas mərkəzlərindən birinə çevrildi və Vladimir Böyük knyazlığı Moskva knyazlarının irsi mülkiyyətinə çevrildi, Tver və Smolensk knyazlıqlarının təsiri buradan çıxdı. Qızıl Orda üzərində mühüm hərbi qələbələr qazanıldı. Ağ daşlı Moskva Kremli də onun dövründə tikildi. Knyazın tərcümeyi-halı və onun hakimiyyəti haqqında məlumatlar XIV əsrə aid anonim ədəbi abidədə "Rusiya çarı Böyük knyaz Dmitri İvanoviçin həyatı və istirahəti haqqında söz"də ətraflı təsvir edilmişdir.

Dimitri İvanoviç 1380-ci ildə Qızıl Orda sərkərdəsi Mamay xana Don çayı sahilində Kulikovo döyüşündə qalib gəlib, Qızıl Orda qoşunlarını darmadağın etmişdir. Bu qələbəyə görə ona "Donskoy" ləqəbi verilmişdir.

## İstinadlar
Həbbab ibn əl-Əratt

**Həbbab ibn əl-Əratt** (,  ) — Məhəmməd peyğəmbərin səhabələrindən biri. **Əbu Yəhya**, **Əbu Abdullah**, **Əbu Məhəmməd** və ya **Əbu Əbd-Rəbbihi** ləqəblərini daşıyırdı.  
## Bioqrafiya
Bənu Təmim qəbiləsindən olmuşdur. Kiçik yaşlarından əsir düşmüş, Məkkəyə gətirilmişdir. Xuza qəbiləsindən olan Ümmü Ənmarın qulu olmuşdur.

Həbbab 15 yaşında İslamı qəbul etmişdir. O, İslamı qəbul edən altıncı şəxs olur. Sahibəsi və digər Məkkəli müşriklər tərəfindən işgəncələrə məruz qalan ilk müsəlmanlardan biri idi. Şüheyb ər-Rumi, Bilal Həbəşi, Əmmar ibn Yasir, Süməyyə binti Həyat kimi o da Məkkəli olmadığı və heç bir Məkkəli ailənin və ya qəbilə himayəsində olmadığı üçün Həbbabın mövqeyini çətinləşdirirdi. Onların hamısı imanlarına görə müxtəlif ağrılı işgəncələrə məruz qalır, lakin fikirlərindən əl çəkmirlər. Həbbabın bədəninə qaynar daşlar və dəmir vurulur, lakin o, müqavimət göstərir və İslamdan imtina etmir. Həbbabın bədəni işgəncə ilə eybəcər hala salınmışdır.

622-ci ildə Həbbab digər müsəlmanlarla birlikdə Məkkədən Mədinəyə hicrət edir. Orada müsəlman cəmiyyətinin möhkəmlənməsində iştirak edir. Xəlifələr Əbu Bəkr və Ömərin dövründə xilafət düşmənləri ilə döyüşlərdə iştirak etmişdir. 658-ci ildə 63 yaşında vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Qlikozid rabitəsi

**Qlikozid rabitəsi (və ya qlikozid əlaqəsi)** — bir karbohidrat (şəkər) molekulunu başqa bir karbohidrat qrupuna birləşdirən kovalent rabitənin bir növüdür.

Bir saxaridin hemiasetal və ya hemiketal qrupu (və ya saxariddən əldə edilən bir molekul) ilə spirt kimi bəzi birləşmələrin hidroksil qrupu arasında qlikozid rabitəsi yaranır.

Xüsusilə təbii olaraq yaranan qlikozidlərdə karbohidrat qalıqlarının çıxarıldığı mürəkkəb ROH çox vaxt aqlikon, karbohidrat qalığının özü isə bəzən "qlikon" adlanır.

## S-, N-, C- və O- qlikozid rabitələri

Yuxarıda müzakirə edilən formada olan qlikozid rabitələri, qlikozidi aqlikona birləşdirən və ya son şəkəri azaldan qlikozid oksigenlə bağlı O-qlikozid rabitəsi kimi tanınır. Analoji olaraq, qlikozid rabitəsi oksigeni kükürd atomu ilə əvəz olunduğu S-qlikozid rabitəsi də (tioqlikozidləri əmələ gətirir) nəzərə alınır. Eynilə, N-qlikozid rabitələrində qlikozid rabitəsinin oksigeni azotla əvəz olunur. Tərkibində N-qlikozid rabitələri olan maddələr qlikosilaminlər kimi də tanınır. C-qlikosil rabitələrinda qlikozid oksigen karbonla əvəz olunur. Bütün bu dəyişdirilmiş qlikozid rabitələri hidrolizə fərqli həssaslığa malikdir və C-qlikosil strukturları vəziyyətində, adətən hidrolizə daha davamlıdırlar.

## Qlikosiltransferaza
Monosaxarid vahidləri canlı orqanizmlərdə qlikoproteinlərə, polisaxaridlərə və ya lipidlərə daxil edilməzdən əvvəl, adətən ilk növbədə uridin difosfat (UDF), quanozin difosfat (QDF) kimi bir nukleotidin fosfat qrupu ilə qlikozid əlaqəsi ilə "aktivləşdirilir". Timidin difosfat (TDF) və ya sitidin monofosfat (MMF). Bu aktivləşdirilmiş biokimyəvi vasitələr şəkər nukleotidləri və ya şəkər donorları adlanır. Bir çox biosintetik yollar dolikol kimi lipidlərlə difosfat bağı ilə aktivləşdirilmiş mono- və ya oliqosakaridlərdən istifadə edir. Bu aktivləşdirilmiş donorlar daha sonra şəkər vahidini aktivləşdirilmiş donordan qəbul edən nükleofile (akseptor substratı) köçürən qlikosiltransferaza kimi tanınan fermentlər üçün substratdır.

## Disaxarid fosforilaza
Son onilliklərdə qlikozidlərin sintezinə müxtəlif biokatalitik yanaşmalar işlənib hazırlanmışdır ki, bunlar "qlikoziltransferazalar" və "qlikozid hidrolazalar"dan istifadə etməklə ən çox yayılmış katalizatorlar sırasındadır.

## İstiqamətləndirilmiş qlikozilləşmə
α- və β-qlikozid rabitələrinin seçiciliyini stimullaşdırmaq üçün bir neçə kimyəvi yanaşma var. Piranozidin selektivliyinin və ümumi aktivliyinin yüksək substrat spesifikliyi sintezdə böyük çətinliklər yarada bilər. Qlikozilləşmənin ümumi spesifikliyi anomerik karbonun tipik qlikozilləşmə zamanı keçə biləcəyi nisbi keçid hallarını nəzərə alan yanaşmalardan istifadə etməklə yaxşılaşdırıla bilər.
Flüoru hədəfləyən qlikozilləşmə həm B selektivliyi, həm də karbohidrata qeyri-təbii biomimetik funksionallığının tətbiqi üçün situmullaşdırıcı nöqtənin təmsil edir.
Bu üsul B-etil, izopropil və digər qlikozidləri tipik trikloroasetimidat kimyası ilə selektiv şəkildə birləşdirmək üçün perspektivli bir üsuldur.

## İstinadlar
Mir Faseh qəbiristanlığı

**Mir Faseh qəbiristanlığı** — Şuşanın Cıdır düzündə yerləşən müsəlman qəbirstanlığı.

## Tarixi
Şuşadakı bir çox qəbiristanlıqlarla yanaşı, şəhərin cənub-şərqində Mirfəsehin kiçik, lakin çox mötəbər qəbiristanlığı var idi. Qəbirstanlıq Mir Möhsün Nəvvabın babası, ilk dəfə orada dəfn edilmiş tanınmış alim, şair və musiqişünas Ağa Mir Faseh Ağanın şərəfinə adlandırılmışdır. Qəbiristanlığı Mir Möhsün Nəvvab abad etdirib. Molla Pənah Vaqif bu qəbiristanlığın yaxınlığında yerləşən Cıdır düzünün yaxınlığında, lap uçurumda dəfn edilib. Nəvvab "Təzkirə" adlı əsərlərindən biri də bu hadisəni təsvir edir. Ağa Məhəmməd şahın öldürülməsindən sonra Qarabağda hakimiyyət İbrahim xanın qardaşı oğlu Mehrəli bəyin oğlu Məhəmməd bəyə keçdi. Vaqifin İbrahim xanla qohumluğundan şübhələnərək,
Xan, onu oğlu ilə birlikdə edam etməyi əmr etdi. Onlar Vaqifin göstərişi ilə çoxlu adamların atıldığı Xəznə qayasına "Adam atılan" ("intihar qayası" deməkdir) gətirildi. Onun hüzurunda qayadan ilk atılan oğlunun olacağını bilən Vaqif ağlayıb müqavimət göstərməyə başlayır. Nəticədə onların hər ikisi edam edilmiş və sonra burada dəfn edilmişdir. Sonralar şuşalıların ziyarət yerinə çevrilən türbənin üzərində günbəzvari məqbərə tikilib. Şuşa həbsxanası və Şor bulağa yaxın bir neçə qəbiristanlıq da var idi.

## Həmçinin bax
* Şuşa Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu

## İstinadlar
Elm (nəşriyyat, SSRİ)

**"Elm" nəşriyyatı** (*Rusiya Elmlər Akademiyasının “Nauka” nəşriyyatının Akademik Tədqiqat və Nəşriyyat, İstehsal, Poliqrafiya və Kitab Yayımı Mərkəzi, qısaldılmış adı - *FSUE* Nəşriyyat Evi “Elm”»*) —  Sovet və Rusiya akademik kitab və jurnal nəşriyyatı. SSRİ  və dünyanın ən böyük elmi nəşriyyatı (1982-ci ildə) . “Nauka” nəşriyyatının loqosunda ilk süni Yer peyki və açıq kitab təsvir olunub.

2019-cu ildə iflas ərəfəsində idi. 2016-cı ildən etibarən "Akademkniga" şirkəti tərəfindən fizika, kimya, biologiya, geologiya üzrə Rusiya elmi jurnalları nəşr olunur.

## Tarixi
Nəşriyyatın sələfi 1727-ci ildən akademik nəşrlərin çap olunduğu Elmlər Akademiyasının mətbəəsi idi.

1917-ci ildən sonra Rusiya Dövlət Akademik mətbəəsi çağırıldı.

Rusiya Elmlər Akademiyasının nəşriyyatı SSRİ-də 1923-cü il aprelin 14-də yaradılmış və ilk olaraq Petroqradda yerləşirdi, nəşriyyatın ilk rəhbəri akademik Aleksandr Fersman, nəşriyyatın çap etdirdiyi ilk nəşr isə növbəti nəşr idi. 1924-cü ilin sonunda nəşr olunan Rusiya Elmlər Akademiyasının İzvestiya cildi.

1925-ci ilin avqust ayından Rusiya Elmlər Akademiyası (1917-1925) SSRİ Elmlər Akademiyası adlandırıldıqdan sonra nəşriyyat öz adını dəyişərək SSRİ Elmlər Akademiyası Nəşriyyatı (ANİ) adlandırdı.

SSRİ Elmlər Akademiyasının 1927-ci il Nizamnaməsində müəyyən edilmişdir ki, nəşriyyatın direktoru SSRİ EA-nın Ümumi Yığıncağı tərəfindən akademiklər arasından seçilir. 1930-cu ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının xüsusi yaradılmış Redaksiya-Nəşriyyat Şurası (RİSO) nəşriyyatın rəhbər orqanına çevrildi, onun sədri SSRİ Elmlər Akademiyasının daimi katibi idi, bu şura Baş Qərargah tərəfindən seçildi. SSRİ Elmlər Akademiyasının iclası. 1931-ci ildə nəşriyyatın nəzdində paylama şöbəsi yaradıldı və 1938-ci ildə müstəqil "Akademkniqa" təşkilatına çevrildi və bu şöbə SSRİ Elmlər Akademiyasının nəşriyyatı tərəfindən nəşr olunan ədəbiyyatın yayılması ilə məşğul idi. 1980-ci illərin sonlarında “Akademkniga”nın ölkənin bir çox böyük şəhərlərində “Nauka” nəşriyyatının ədəbiyyatını paylayan ümumittifaq kitab mağazaları şəbəkəsini təmsil edən filialları var idi.

1934-cü ildə nəşriyyat Moskvaya köçdü və Leninqradda SSRİ Elmlər Akademiyası Nəşriyyatının Leninqrad filialı yaradıldı. Böyük Vətən Müharibəsi illərində nəşriyyat Kazana köçürüldü

## İstinadlar
Lyubov Blok

**Lyubov Blok**, **Mendeleyeva** () — aktrisa, balet tarixçisi, memuarist, "Blok və özü haqqında hekayə və nağıllar" və "Klassik rəqs: tarix və müasirlik" kitablarının müəllifi. Kimyaçı Dmitri Mendeleyevin qızı, şair Aleksandr Blokun həyat yoldaşı.

## İstinadlar

## Əsərlər
* 
* 

## Ədəbiyyat
* Галанина Ю. Е. Любовь Дмитриевна Блок: Судьба и сцена. — М.: Прогресс-Плеяда, 2009. — 432 с. — 3 000 экз.
* Киреев Р. Т. "Да, уеду. Да, люблю": Андрей Белый и Любовь Менделеева-Блок. // Пленники муз: Как любили великие поэты. — М., 2007. — С. 234–241.
* 
* 

## Xarici keçidlər
* *[[Vitaliy Vulf|Вульф В]]*. Любовь Дмитриевна Менделеева-Блок: Прекрасная Дама русской поэзии // L’Officiel (рус. изд.). — 2002, май. — № 37.
* *Блок Л. Д*. Были и небылицы (мемуары)
* Любовь Менделеева-Блок на сайте 1917. Свободная история
Şizaz əd-Dəbbi

**Şizaz əd-Dəbbi** (ərəb. شظاظ الضبي; ö. 67/686) Əməvilər dövründə yaşamış məşhur quldur və ərəb şairidir.

## Həyatı
Şizaz əd-Dəbbi Əməvilər dövründə fəal olan *quldur şairlər* və ya *sa'alik* arasında təsnif edilir. Dövrün şairlərindən Malik b. ər-Rəybin dostudur. Onların hər ikisinin birlikdə quldurluq etdiyi məlum olub. Şizaz bu qədər quldurluq etdiyi üçün *"Şizazdan daha çox oğru"* mənasını verən *"Elessu min Şizaz"* ifadəsi ortaya çıxıb.

## Ədəbiyyat siyahısı
Ayyıldız, Esat. "Emevî Dönemi Şairi Mâlik b. er-Reyb’in Bir Suikast Girişimi Atlatması Hakkında Nazmettiği İki Kasidesinin İncelemesi". *Taras Shevchenko 7th International Conference on Social Sciences: Proceedings Book*. ed. Zekeriya Nas — Zhanuzak Alimgerey. 1–9. Ankara: IKSAD Global, 2021. s. 3.

## İstinadlar
Litium flüor

**Litium flüor (LiF)** -  litium və flüorun ikili kimyəvi birləşməsidir, flüorid turşununlitium duzu.

## Fiziki xassələri
	
Normal şəraitdə litium flüor ağ tozdur və ya kub sisteminin şəffaf rəngsiz kristallarıdır, hüceyrə parametrləri a = 0,40279 nm, Z = 4.Suda zəif həll olunur (0 °C-də 0,120 q / 100 ml), 
Temperatur  artdıqca  həllolma bir qədər artır(25 °C-də 0,134 q/100 ml; 35 °C-də 0,1357 q/100 ml).Standart şəraitdə istilik keçiriciliyi 4,01 Vt /(m K),

## Alınması
* Litium floridin zəif həll olmasından istifadə edərək, mübadilə reaksiyaları ilə almaq olar:
:: \mathsf{LiCl + NH_4F \ \xrightarrow{\ }\ LiF\downarrow + NH_4Cl }

* Litium hidroksid və flüorid turşunun qarşılıqlı təsiri ilə də əldə edilə bilər:
:: \mathsf{LiOH + HF \ \xrightarrow{\ }\ LiF\downarrow + H_2O }

## Kimyəvi xassələri
* Flüorid turşusunun qatı məhlullarında həll olunur:
:: \mathsf{LiF + HF \ \xrightarrow{\ }\ LiHF_2 }

:: \mathsf{LiF + H_2SO_4 \ \xrightarrow{\ }\ LiHSO_4 + HF\uparrow }
:: \mathsf{LiF + HNO_3 \ \xrightarrow{\ }\ LiNO_3 + HF\uparrow }

* Qatı qüvvətli turşularda həll olunur:
:: \mathsf{2 \ LiF + CaO \ \xrightarrow{600^oC}\ Li_2O + CaF_2 }
:: \mathsf{2 \ LiF + Ca(OH)_2 \ \xrightarrow{\ }\ 2\ LiOH + CaF_2\downarrow }

## Tətbiqi

Litium flüorid çox yüksək şəffaflığa malikdir ultrabənövşəyidən infraqırmızı spektral diapazona qədər (0,12 ... 6 mikron), buna görə də o, ultrabənövşəyi (vakuum ultrabənövşəyi daxil olmaqla hansınınki şəffaflığı bütün digər optik materiallardan üstündür) və infraqırmızı optikada istifadə olunur.Bundan əlavə, termolüminessent dozimetriya ilə radiasiya dozalarını ölçmək üçün istifadə olunur. 
Yüksək ərimə istiliyi olduğundan  (1044 kJ/kq) istilik enerjisinin saxlanması üçün istifadə olunur. Əridikdə həcmini 22% artırır. Maye litium flüoridin təsirindən metallar tez zamanda korroziyaya uğrayır.

## Toksikliyi
Litium flüorid zəhərlidir. Havada maksimum icazə verilən konsentrasiya 1 mq/m³ təşkil edir.
	
## Mənbə
* Справочник химика / Редкол.: Никольский Б.П. и др.. — 2-е изд., — М.—Л.: Химия, 1966. — Т. 1. — 1072 с.
* Справочник химика / Редкол.: Никольский Б.П. и др.. — 3-е изд.,— Л.: Химия, 1971.— Т. 2.— 1168 с.

## İstinadlar
Ask.fm

**Ask.fm** (həmçinin A SKfm kimi tanınır) — istifadəçilərin profillər yarada və bir-birlərinə suallar göndərə biləcəyi Latviya sosial şəbəkə saytıdır.

Bir vaxtlar sualları anonim şəkildə təqdim etməyə təşviq edən anonim sosial media forması idi. Sayt 2010-cu ildə Latviyanın Riqa şəhərində yaradılıb. 2014-cü ildə IAC (həmçinin Ask.com-un sahibi olan) tərəfindən satın alındıqdan sonra onun baş ofisi Dublin, İrlandiyanın şəhərinə köçürüldü. 2016-cı ildə IAC onu Kaliforniyada yerləşən aktivlərin idarə edilməsi firması olan Noosphere Ventures-ə satdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Badoo

**Badoo** — 2006-cı ildə rusiyalı sahibkar Andrey Andreev tərəfindən qurulmuş tanışlıq mərkəzli sosial şəbəkəsidir. Baş ofisi Limasolda, Kiprdə və Londonda və digər ofisləri isə Böyük Britaniyada, Malta, Rusiya və ABŞ-də yerləşir. O, 190 ölkədə fəaliyyət göstərir və 47 fərqli dildə mövcuddur ki, bu da onu dünyanın ən çox istifadə edilən tanışlıq şəbəkəsinə çevirir. Proqram iOS, Android və internetdə mövcuddur. Badoo əsas xidmətlərdən ödənişsiz istifadə oluna bilən freemium modelində işləyir.

## Tarixi
Badoo rusiyalı sahibkar Andrey Andreev tərəfindən təsis edilib və 2006-cı ilin noyabrında Moskvada işə salınıb. O vaxtdan bəri ən populyar tanışlıq saytları arasında yer alır. 2016-cı ildə 21 ölkədə ən çox yüklənən tanışlıq proqramı idi.2011-ci ildə Wired Badoo-nu Braziliya, Meksika, Fransa, İspaniya və İtaliyada "kütləvi fenomen" kimi təsvir etdi.

## İstinadlar
Cloob

**Cloob** — əsasən İranda məşhur olan farsdilli sosial şəbəkə saytı idi. Yerli (və beynəlxalq səviyyədə) məşhur sosial şəbəkə saytı Orkut İran hökuməti tərəfindən bloklandıqdan sonra boşluğu doldurmaq üçün Cloob da daxil olmaqla bir sıra yerli saytlar və şəbəkələr meydana çıxdı. Onun əsas səhifəsində İran Virtual Cəmiyyəti başlığı var və bütün məzmunun İran qanunlarına uyğun olaraq idarə olunduğunu bildirir, bu siyasət hökumətin senzura riskini azaltmaq məqsədi daşıyır. Veb saytın təxminən 1 milyon üzvü və ayda 100 milyondan çox səhifə baxışı olduğunu iddia edir. İstifadəçilərin aşağıdakı funksiyalara çıxışı var: daxili e-poçt (fərdi dostlar, dostlar qrupları və icma üzvləri üçün), icmalar və icma müzakirələri (klublar), şəxsi və icma foto albomları, icmalar üçün məqalə arxivi, icmalar üçün canlı mesajlaşma və söhbət otaqları, vebloq , iş və CV verilənlər bazası, virtual pul ("coroob" adlanır), fərdi üzvlər üçün gəlir/xərc kitabçası, mal və xidmətlər təklif etmək üçün onlayn mağazalar, elanlar, suallar və cavablar, link və məzmun paylaşımı, xəbərlər, üzv yeniləmələri və geniş icazə imkanları təyin etmək.

Bəzi xidmətlər virtual pul istehlak edir. Məsələn, icma müzakirələrində təkmil axtarış, təkmil üzv axtarışı, e-poçt mesajları üçün qəbz, profil ziyarətçilərinin siyahısı və bir neçə digər xidmətlər üzvlərin mövcud virtual pullarının müxtəlif məbləğlərindən istifadə edəcək. Virtual pul almaq və ya digər istifadəçilərə köçürmək mümkündür.

Kloob 7 mart 2008-ci ildə (parlament seçkiləri dövrü) İran hökuməti tərəfindən senzuraya məruz qalıb. Lakin, Cloob rəhbərliyinin "qeyri-qanuni və mübahisəli məzmunun silinməsi" adlandırdığı hadisədən sonra 29 aprel 2008-ci ildə İran internet istifadəçilərinə giriş bərpa edildi. 25 dekabr 2009-cu ildə o, yenidən senzuraya məruz qaldı və bir müddət belə qaldı, lakin 2011, Cloob yenidən işlək vəziyyətdə görünür.

## İstinadlar
Cyworld

**Cyworld** (koreyaca. *싸이월드*) — Cənubi Koreyada qurulmuş sosial şəbəkə xidmətidir. Cyworld əvvəlcə SK rabitəsinin bir hissəsi idi və 2014-cü ildə müstəqil şirkət oldu. Üzvlər İlchon (Koreya: 일촌, Hanja: 一寸) və ya minihompiyaları vasitəsilə bir-birləri ilə "dostluqlar" yaratmaqla münasibətləri inkişaf etdirirlər. Avatarlar və "mini otaqlar" (izometrik proyeksiyada kiçik, bəzədilmiş, mənzilə bənzər boşluqlar) Sims-ə bənzər təcrübə yarada bilən xidmətin xüsusiyyətləridir.

## İstinadlar
AsianAve

**AsianAve** və ya *Asiya Avenue* — asiyalı amerikalılara yönəlmiş sosial şəbəkə xidməti idi. Platforma bağlandı və URL indi onun qardaş saytı BlackPlanet-ə yönləndirilir.

## Tarixi
Əvvəlcə AsianAvenue (və ya Asiya prospekti) adlandırılan sayt 21 iyul 1997-ci ildə həmtəsisçilər Benjamin Sun, Peter Chen, Grace Chang, Michael Montero və Calvin Wong tərəfindən açılmışdır. 1998-ci ilə qədər The New York Times, 50.000 istifadəçinin beş milyon səhifə baxışını vuraraq, "mənzilinin bitməsinə" baxmayaraq, onu "qeyri-adi uğurlu" adlandırdı.

## İstinadlar
Bebo

**Bebo** — 2005-ci ildən 2013-cü ildə iflasa uğrayana qədər fəaliyyət göstərən və 2021-ci ilin fevralında yenidən fəaliyyətə başlayan Amerika sosial şəbəkə saytıdır. Sayt iflas etdikdən sonra bir sıra qısamüddətli təkliflər, o cümlədən ani mesajlaşma və video axını ilə bir neçə dəfə yenidən fəaliyyətə başlamışdır. Amazon tərəfindən 2019-cu ilin iyul ayında bağlandığı zaman satın alındı. 2021-ci ilin yanvarında elan edildi ki, bir ay sonra yeni sosial media saytı olaraq geri qayıdacaq. Saytın əsası Maykl Birç və Xoçi Birç tərəfindən qoyulub.

## Tarixi
Bebo ər-arvad komandası Maykl və Xoçi Birç tərəfindən 2005-ci ilin yanvarında San-Fransiskodakı evlərində yaradılmışdır. Veb saytın adı təsisçilər tərəfindən satın alınmış və adın nə demək olduğu sualına cavab vermək üçün "Blog Early, Blog Tez-tez" backronimi icad edilmişdir.

Veb sayt populyarlığının zirvəsində Myspace-i keçərək Böyük Britaniyada ən çox istifadə edilən sosial şəbəkə vebsaytına çevrildi və nəticədə ən azı 10,7 milyon unikal istifadəçini qeydiyyata aldı.

## İstinadlar
Ello (sosial şəbəkə)

**Ello** — 2014-cü ilin martında Paul Budnitz və Todd Berger tərəfindən yaradılmış onlayn sosial şəbəkə xidmətidir. 

Mövcud sosial şəbəkələrə reklamsız alternativ olaraq yaradılmışdır. O, əvvəlki Facebook-a bənzər təcəssümündən incəsənət, fotoqrafiya, moda və veb mədəniyyətini nümayiş etdirən Pinterest kimi vebsayta doğru çevrildi.

Ello xidməti, istifadəçi məlumatlarını heç vaxt reklamçılara və ya üçüncü tərəflərə satmamaq, heç vaxt reklam göstərməmək və real ad siyasətini tətbiq etməmək kimi sosial şəbəkə kimi bir neçə diqqətəlayiq fərqləndirici niyyətləri iddia edir.

## Tarixi
Ello yeddi sənətçi və proqramçıdan ibarət özəl sosial şəbəkə kimi başladı. Sosial şəbəkənin özəl olmasından bir il sonra yaradıcılar vebsaytı yenidən dizayn etdilər və Ello-nu ictimaiyyətə təqdim etdilər.

2014-cü ilin yanvar ayında vençur kapitalı investoru FreshTracks Capital-dan 435.000 ABŞ dolları məbləğində maliyyələşdirmə ilkin olaraq şirkətin dayanmasına kömək etdi. Şəbəkə daha geniş populyarlıq qazandıqda bu qərar bəzi tənqidlərə səbəb oldu.
## İstinadlar
Qeyri-kommersiya

**Qeyri-kommersiya təşkilatı** (həmçinin qeyri-ticarət müəssisəsi kimi də tanınır) — kollektiv, ictimai və ya sosial məqsədlər üçün təşkil edilmiş fəaliyyət göstərən hüquqi şəxsdir. Sahibləri üçün mənfəət əldə etməyi hədəfləyən biznes kimi fəaliyyət göstərən müəssisədən fərqli olaraq, qeyri-kommersiya təşkilatları fayda, məqsəd güdmür. Qeyri-kommersiya təşkilatı bölüşdürülməmə məhdudiyyətinə tabedir: xərcləri aşan hər hansı gəlir şəxsi tərəflər tərəfindən alınmamalı, təşkilatın məqsədinə yönəldilməlidir. Bəzi siyasi təşkilatlar, məktəblər, biznes assosiasiyaları, kilsələr, sosial klublar və istehlak kooperativləri də daxil olmaqla bir sıra təşkilatlar qeyri-kommersiya təşkilatıdır. Qeyri-kommersiya təşkilatları vergidən azad olmaq üçün hökumətlərdən icazə istəyə bilər, bəziləri də vergidən çıxılan töhfələr almaq hüququna malik ola bilər. Lakin müəssisə vergidən azad statusunu təmin etmədən qeyri-kommersiya təşkilatı kimi fəaliyyətə başlaya bilər.

Qeyri-kommersiya təşkilatlarının əsas aspektləri hesabatlılıq, etibarlılıq, dürüstlük və təşkilata vaxt, pul və inam sərf edən hər bir şəxsə açıqlıqdır. Qeyri-kommersiya təşkilatları donorlar, təsisçilər, könüllülər, proqram alıcıları və ictimaiyyət qarşısında cavabdehdirlər. Fəaliyyətlərini ianələr vasitəsilə maliyyələşdirməyə çalışan qeyri-kommersiya təşkilatı üçün ictimai etimad,  toplaya bildiyi pul məbləği baxımından mühüm amildir. Qeyri-kommersiya təşkilatları öz missiyalarına nə qədər çox diqqət yetirsələr, bir o qədər ictimai etimad qazanacaqlar. Bu isə təşkilatın daha çox maliyyə dəstəyi əldə etməsinə səbəb ola bilər. Qeyri-kommersiya təşkilatının iştirak etdiyi fəaliyyətlər ictimaiyyətin qeyri-kommersiya təşkilatlarına inamını artırmağa, eləcə də standartların və təcrübələrin nə dərəcədə etik olmasına kömək edə bilər.
Süməyyə binti Xubbət

**Süməyyə binti Xubbət** (, ) — Müsəlmanların sonuncu peyğəmbəri Məhəmməd peyğəmbərin səhabələrindən biri, İslamı qəbul edən ilk qadınlardan biridir.

## Bioqrafiya
Süməyyənin əri Yasir ibn Amir və qardaşları digər qardaşlarını axtarmaq üçün Yəməndən Məkkəyə gəlir. Məkkədə qalaraq Əbu Huzeyfə ilə ittifaqa girir və Əbu Huzeyfənin qulu olan Süməyyə ilə evlənir. Əmmar dünyaya gəldikdən sonra Əbu Huzeyfə Süməyyəni azad edir. Daha sonra Süməyə əl-Haris ibn Kalyadanın xidmətçisi olan və Sələmə ibn əl-Əzraqın atası olan Yasir əl-Əzraq ər-Rumi ilə evlənir.

Süməyyə və onun ailə üzvləri açıq şəkildə İslama etiqad etməyə başladıqdan sonra Məkkəli müşriklər İslamdan əl çəkməyə çalışaraq onlara istehza etməyə başlayır. Onları qızmar istidə səhraya çıxarıb zəncirləyirlər, lakin Süməyyənin ailəsi sınaqlara dözməkdə davam edir. Hətta əri Yasirin vəfatı da onu qıra bilmir və o, əl-Muqirə və Əbu Cəhlin ailəsinə qarşı sərt və itaətsiz davranmağa başlayır. Bir dəfə Əbu Cəhl Süməyyə deyir ki, o, «Məhəmmədin yalnız gözəlliyinə görə ona aşiq olduğu üçün ona inanıb!». Bu sözlərdən sonra Süməyyə ona kobud sözlərlə cavab verir. Qəzəblənən Əbu Cəhl Süməyyənin düz ürəyinə nizə zərbəsi vuraraq onu öldürür. Beləliklə, o, İslamın ilk “şəhidi” olur.

## İstinadlar
Sweet (qrup)

**Sweet** (ya da **The Sweet**) — 1968-ci ildə Londonda yaranan 
britaniyalı rok qrupudur. Sweet qrupu ilk dəfə 1970-ci illərin əvvəllərində bir sıra bablqam sinqları ilə məşhurlaşmış, sonra isə öz yaradıcılıq zirvəsində olarkən onlar Britaniyada qlem-rok hərəkatının bir hissəsinə çevirilirlər, nəhayət, səsi daha da ağırlaşdıraraq hard rok üslubuna keçmişdirlər.. Qrupun 11 sinqlı UK Singles Chartın ilk onluğunda yer almışdı, onlardan biri "Blockbuster" (1973) hit-paradın zirvəsinə qalxmışdır.

## İstinadlar
Əbu Cəhl

**Əbu Hәkәm  Əmr  ibn  Hişam** (; ) — *Əbu Cəhl* olaraq tanınan Məhəmməd peyğəmbərin әn  qatı əleyhdarlarından biri. Qureyşilәrin Mәxzum qolundan olması bilinir. Məhəmməd peyğəmbərlə eyni ildə doğulmuşdur.

## Bioqrafiya
Onun tam adı Əbu əl-Həkəm Əmr ibn Hişam ibn əl-Muğira ibn Abdullah ibn Umar əl-Qureyşidir. Bənu Məxzum nəslindəndir.

Peyğəmbərlik missiyası başlayandan sonra Məhəmmədə qarşı çıxır və Məkkənin ilk müsəlmanlarını təqib edir. Əbu Cəhl İslamın ilk şəhidi Əmmar ibn Yasirin anası Süməyyanı öldürən şəxsdir. Xüsusi qəddarlığına və barışmazlığına görə müsəlmanlar onu Əbu Cəhl (“cahilliyin atası”) adlandırırdılar [4].

Əbu Cəhl müsəlmanların boykot edilməsinin təşəbbüskarlarından biri olmuş və onun aradan qaldırılmasına çalışmışdır. Məhəmməd peyğəmbər Mədinəyə köçməzdən əvvəl o, nüfuzlu Məkkəliləri Məhəmməd peyğəmbərə sui-qəsd etmək üçün hər qəbilədən bir nümayəndə seçməyə dəvət edir.

Müsəlmanlar Mədinəyə hicrət etdikdən sonra onlara qarşı düşmənçilik fəaliyyətini davam etdirir. 624-cü ildə Əbu Süfyanın karvanını qorumaq üçün hərbi dəstəyə başçılıq edir və Qüreyşlə müsəlmanlar arasında ilk böyük silahlı toqquşmaya girir (bax: Bədr döyüşü). Müsəlmanlar bütpərəstlərin ordusunu məğlub edir və Əbu Cəhl özü də bu döyüşdə həlak olur.

Müsəlmanlar Kolosint bitkisinə () “Əbu Cəhlin qarpızı” adını vermişlər.
## İstinadlar
Sus və Çal!

**Sus və Çal** (, ) — Cənubi Koreyanın TVN telekanalında yayımlanan serialıdır.

## Xülasə
Bu serial azad ruhlu oğlanlardan ibarət olan orta məktəbli "Eye Candy" rok qrupunun dostluqlarını, sevgilərini və musiqiyə olan rəğbətlərini təsvir edir.

## Rollarda
***Eye Candy***
* **[[Bang Sung-Joon]]** ― Kvon Ci-Hyok
* **[[Kim Myung-Soo]]** ― Li Hyon-Su
* **[[Lee Hyun-Jae]]** ― Çanq Do-İl
* **[[Kim Min-Seok]]** ― So Kyonq-Conq
* **[[Yoo Min-Kyu]]** ― Kim Ha-Cin
* **[[Lee Min-Ki]]** ― Cu Byonq-Hi
***Strawberry Fields***
***[[Jung Eui-Chul]]** ― Yu Sunq-Hun
***[[Kim Hyun-Jun]]** ― Park Pyo-Co
***[[Kwak Jung-Wook]]** ― Conq-Maro

## İstinadlar
Yens Munk adası

**Yens Munk adası** () — Kanada Arktik arxipelaqının bir hissəsidir. Adada hazırda yaşayış yoxdur (2012). Kanadanın Nunavut ərazisinin Kikiktani (Kikiktaaluk) inzibati rayonunun bir hissəsidir. Danimarkalı naviqator Yens Munkun şərəfinə adlandırılmışdır.
## Coğrafiya
Yens Munk adası Foks körfəzinin şimal ucunda, Baffin Torpağının qərb sahilində yerləşir və Marri Maksuell körfəzinin cənub sərhədini təşkil edir. Adanın qərb ucu Baffin Torpağının uzun Siorarsuk yarımadasından 2,5 kilometrlik Saut boğazı ilə ayrılır. Adanın sahəsi 920 km²-dir. Sahil xəttinin uzunluğu 298 km-dir.

Yens Munk adası şərqdən qərbə 57 km uzunluğunda, şimaldan cənuba maksimum eni 35 km-dir. Düzgün olmayan formasına görə adanın əksər hissəsinin eni 7 ilə 19 km arasında dəyişir. Baffin Torpağının qərb hissəsi də daxil olmaqla, şimal Foks körfəzinin bütün adaları kimi, adanın relyefi alçaqdır və şərq hissəsində dəniz səviyyəsindən 20 metr hündürlüyünü nadir hallarda keçir. Adanın ən yüksək nöqtəsi cənub-qərbdə yerləşir və hündürlüyü 125 metrdir. 

## İstinadlar
Borden adası

**Borden adası** () — Kanada Arktik arxipelaqının bir hissəsidir. Adada hazırda yaşayış yoxdur (2012).

## Coğrafiya
Borden adası Kraliça Yelezaveta adalarının ən qərbində yerləşən Praym Minister Qrupu kimi tanınan üç adadan ibarət qrupun ən şimalıdır. Uilkins boğazında, 18&nbsp;km cənubda bu qrupun ən böyüyü olan Makkenzi-Kral adası və 34&nbsp;km cənub-qərbdə ən kiçiyi olan Brok adası yerləşir. Daha böyük qonşusu 100&nbsp;km şərqdə yerləşən Ellef-Rinqnes adasıdır. Adanın şimal-qərb sahili Şimal Buzlu okean tərəfindən yuyulur.

Sahəsi 2794&nbsp;km² olan ada ərazisinə görə dünyada 172-ci, Kanadada isə 30-cu yerdədir. Ada inzibati cəhətdən Şimal-Qərb əraziləri (ən çox) və Nunavut arasında bölünür. Sərhəd 110-cu qərb meridianı boyunca keçir. Sahil xəttinin uzunluğu 418&nbsp;km-dir. Adanın uzunluğu 92&nbsp;km (şərqdən qərbə), maksimum eni isə 55&nbsp;km (şimaldan cənuba). Adanın relyefi şimal və cənub yarısında fərqlidir: şimalda hündürlüyü 10 metrdən 50 metrə qədər olan düz relyef və cənub-şərqdə daha dağlıq ərazi (orada yüksəkliklər 150 metrdən çox deyil) müşahidə edilir.

Borden adası digər Arktika adalarından onunla fərqlənir ki, burada heç bir göl yoxdur, lakin adanın alçaq sahilləri çoxsaylı kiçik çaylar vardır. Adanın sahillərinə çoxlu sayda kiçik adalar səpələnmişdir, adanın qərb ucunda 25 ada yerləşir. Şimal sahili boyu isə çoxlu kiçik adacıqlar və qayalar vardır.

## Tarixi
İlk dəfə 1916-cı ildə Vilyalmur Stefanson tərəfindən tədqiq edilmişdir. Əvvəlcə adanın Makkenzi Kinq adası ilə bir olduğu güman edilirdi, ancaq 1947-ci ildə aerofotoqrafiya adaların boğazla ayrıldığını göstərir. Ada 1911–1920-ci illərdə Kanadanın baş naziri olmuş Robert Bordenin adını daşıyır.

## İstinadlar