Tuleviexa

**Tuleviexa** və ya **Tuliviexa** – Kosta Rika və Panamanın əfsanəvi personajı. Bu varlıq qadın ruhu kimi təsvir edilir. Başını "tule" adlı (banan formasında) bir şlyapa ilə örtən, sinələri şişmiş və dik duran (bəzi versiyalara görə, süd damlayan) bu varlıq, yollarda və tənha yerlərdə dolaşan bir canavara çevrilir.

## Təsviri
Əksər versiyalarda Tuleviexa qısa boylu, kök, dağınıq saçlı və pis geyinmiş bir qadın kimi təsvir edilir. O, enli kənarları sallanmış (köhnə və qırışmış) tule şlyapası taxır və adətən sinələri açıq olur. Onun sinələri o qədər süd doludur ki, süd daşıb axır. Bu səbəbdən onun arxasınca müxtəlif növ qarışqaların süd izini izlədiyi deyilir.

Tuleviexa həmçinin qadın və quş hibridi kimi də təsvir edilir (harpiya bənzəri): onun güclü qanadları var, bəzən quş, bəzən isə yarasa qanadları olur (versiyaya görə dəyişir). Lakin onun ən xarakterik xüsusiyyəti ayaqlarının və caynaqlarının qartal və ya qırğı caynaqları olmasıdır. Onun ayaqları əks izlər qoyur ki, izinə düşmək mümkün olmasın. O, odun kömürü və küllə qidalanır, buna görə də tez-tez yeni sönmüş tonqallarda izlərini görmək olar.

## Görünmə səbəbləri
Tuleviexanın ortaya çıxma səbəbləri əfsanənin versiyasından asılı olaraq dəyişir. "La Llorona" əfsanəsi ilə birləşdirilmiş versiyada onun lənətlənmiş ruhu rədd etdiyi övladının itkisinə ağlayaraq çaylar boyunca dolaşır. O, həmişə süd dolu sinələri ilə, heç vaxt tapa bilməyəcəyi körpəsini əmizdirməyə hazır halda dolaşır.

Bu versiyada Tuleviexa yolda rast gəldiyi hər bir körpəni əmizdirərdi. O, yeni doğulmuşların ağlama səsinə və ya itlərin ulartısına cəlb olunurdu, çünki bunları itirdiyi uşağının səsi ilə səhv salırdı. Onun gəlişindən sonra səhər tezdən kəndlərdə ana südü qalıqları ilə qidalanan qarışqaların izi və tərsinə basılmış ayaq izləri tapılardı.

Əfsanənin bu hissəsində Tuleviexanın yeni doğulmuş körpəsi olan bir evə gəlməsi çox təhlükəli idi, çünki o, uşağı oğurlayıb öz körpəsi olduğunu düşünə bilərdi.

Daha az məlum olan versiyalardan birində Tuleviexa qisasçı bir ruh rolunu oynayır. O, şəhvətli və məsuliyyətsiz kişiləri cəzalandırır – bu, onun uşağının atasının simvolik obrazıdır. Kişilər onun iri sinələrinə aldanaraq onu rəqsə dəvət edərdi. Lakin bu, onların ölüm anı olardı – Tuleviexa onları caynaqları ilə parçalayardı.

Onun əlindən qurtulmağın yeganə yolu *"Alabado sea el Santísimo* *(Həmd olsun müqəddəs olana)"* duasını oxumaqdır. Bu zaman o, günəşə doğru uçar və yox olardı. Yerli əfsanəyə görə, Tuleviexanı məğlub etməyin başqa bir yolu vardı – Sibú adlı tanrının xeyir-duası ilə hazırlanmış tule bitkisindən ibarət ip istifadə etmək. Bu iplə Tuleviexanı bağlamaq mümkün idi.

## Əfsanənin mənşəyi
Tuleviexanın adı onun başındakı şlyapa ilə bağlıdır. "Tuleviexa" sözü "köhnə tule" və ya "tule taxan qoca qadın" mənasını verir (əfsanənin versiyasına görə dəyişir). Tule, adətən banan və ya qəhvə ləkələri ilə qaralanmış, gözlərə qədər enən, saman şlyapadır. Bu şlyapanı kənd qadınları günəşdən, yağışdan və həşəratlardan, xüsusilə saçlarına dolaşan arılardan qorunmaq üçün taxırdılar.

Tule sözü Mərkəzi Amerika dillərində müxtəlif qamış və bitki növlərinə aid edilir. Bribri xalqının mifologiyasında tule bitkisindən hazırlanan xüsusi ipdən istifadə etməklə Tuleviexanın gücünü zərərsizləşdirmək mümkün idi. Bu ip Sibú (və ya Yazú) tanrısı tərəfindən müqəddəsləşdirilmişdi.

Tuleviexanın əfsanəsi həm yerli xalq inanclarına, həm də İspaniya müstəmləkəçiliyindən gələn təsirlərə əsaslanır. O, qaranlıq dağlarla, küləklərlə, yağışlarla və çay şəlalələri ilə əlaqələndirilir. Bribri xalqının "suvoh" adlanan şifahi ənənəsində onun orijinal adı Itsa' və ya Itso' idi. Bu mif Tuleviexanın əfsanəsi ilə La Llorona (Ağlayan Qadın) əfsanəsinin qarışığıdır.

Son versiyalarda Tuleviexa Yunan mifologiyasındakı Sfinks və ya sirenlərlə müqayisə olunur. Onun sirli saçları, dik sinələri, harmonik qolları və quş caynaqları var. Bəzən o, qurbanlarını rəqsə dəvət edər, sonra isə onları parçalayardı.

## Bribri xalqının əfsanəsi
Bribri xalqının mifologiyasında Tuleviexa Itsö adlı iblisvari bir varlıqdır. Bu varlıq yerli dünyanın yaranışından əvvəl mövcud olmuş və bir çox forma ala bilmişdir.

Itsö, tanrı Sibunun bribri xalqı üçün hazırladığı şokolad mərasimində iştirak etmiş və qarşılığında insanları yemək hüququ tələb etmişdi. Sibú onun gücünə tabe olub bu icazəni vermişdi.

Itsö müxtəlif reinkarnasiyalar keçirərək, bribri əfsanələrində qəhrəmanların qarşılaşmalı olduğu fərqli canavarlara çevrilmişdi. Onun gücündən qorunmaq üçün yerli xalq tule bitkisindən hazırlanmış müqəddəs iplərdən istifadə edirdi.

Bir versiyaya görə, göy gurultusu tanrısı Kíkilma Itsönü yandıraraq öldürür. Ölüm anında Itsö dağlara doğru kədərli fəryadlar edir. Tanrı Sibú, onun gözlərindən birini Tuleviexa bayquşuna, digərini isə genişqanadlı kəpənəyə çevirir. Bayquşun gecə ulartıları, əslində, Itsönün ah-naləsidir.

Başqa bir versiyada Sibú, Itsönü yanar daşlarla dolu bir çuxura atıb öldürür. Onun gözü yenə də Tuleviexa bayquşuna çevrilir.

Itsö həmçinin ümumilikdə demonların adı kimi istifadə edilirdi. Müxtəlif bribri əfsanələrində onun fərqli varlıqlara çevrildiyi bildirilir.

Beləliklə, Itsö mifində Tuleviexa əfsanəsinin əsas elementləri mövcuddur:

* Tule bitkiləri
* Uşaqları təqib etmə
* Ağlayan səs-küyü
* Çaylarla əlaqəsi
* Yamyamlıq meylləri

Bütün bunlar Tuleviexanın həm qadın-quş hibridi, həm də körpələri oğurlayan və ya yeyən bir varlıq kimi əfsanələşməsinə səbəb olub.

## Versiyalar
Ən məşhur versiyada, Tuleviexanın hekayəsi "La Llorona" (Ağlayan Qadın) əfsanəsi ilə paralellik təşkil edir. Bu versiyada onun əvvəllər həmişə tule geyinən gözəl bir qız – María del Rozario olduğu deyilir. O, çox gənc və təcrübəsiz idi, buna görə də Kosta Rikada köhnə ləhcədə *pata e’banco* adlanan plansız bir hamiləlik yaşayır. O, bir rəqs gecəsində şəhvətli bir kişi ilə tanış olur və hamilə olduğunu ona söylədikdən sonra bir daha onu görmür.

Deyilənə görə, qız Sakit okean sahillərinə qaçır. Uşağı dünyaya gətirdikdən sonra onu tule şlyapasının yanında bir çayın kənarına buraxır ki, acından ölsün. Sonradan etdiyi əməldən peşman olur və çaya qayıdır, lakin artıq körpəni axın aparmışdı – orada yalnız tule qalırdı. Bu səbəbdən qız özünü çayda boğaraq intihar edir.

Bununla belə, onun ruhu heç vaxt rahatlıq tapmır və o vaxtdan bəri Tuleviexa sinələri süd dolu halda, ağlayaraq körpəsini axtaran bir varlıq kimi dolaşır. O, bir gün uşağını tapacağına ümid edir və lənətinin sona çatacağını düşünür. Bu, insanlarda qorxu yaradır, çünki onun uşaqları qaçıra biləcəyindən qorxurlar – bəzi versiyalara görə, o, uşaqları öz körpəsi ilə səhv salır, bəzi versiyalarda isə bunu bilərəkdən edir.

Başqa bir versiyada, qız şən və əyləncə sevən biri idi və uşağını öldürdüyünə görə heç vaxt peşman olmur, çünki o, sərbəst bir həyat yaşamaq istəyirdi. O, boğularaq yox, doğuşdan sonra yaranan infeksiya səbəbindən ölür. Ömründə etdiyi günahlarının cəzası olaraq, onun ruhu qorxunc bir quş-iblisə çevrilir.

O, şəhvətli kişilərə qisas almaq üçün görünür. Çılpaq sinələrini açaraq onları özünə cəlb edir və onları ona toxunmağa dəvət edir. Lakin onun sinəsinin arasında böyük bir qarışqa yuvası var. O, kişilərə toxunduqda zəhərli zompopa qarışqaları onları sancır və iflic edir. Bu an qurban, qarşısında dəhşətli bir varlıq görür: solğun üz, yarasa qanadları, qırğı ayaqları, iri caynaqları və tərsinə yönəlmiş ayaqları ilə uçaraq hücum edir.

### San-Xose versiyası
Bu versiyaya görə, Tuleviexa Desamparados şəhərindən olan yaşlı bir qadın idi. O, həmişə köhnə, qara və çirkli tule şlyapası taxırdı. Onun eybəcər görünüşünə görə uşaqlar ona gülürdü və o, əlində bir çubuqla onların arxasınca qaçaraq cəzalandırmağa çalışırdı. Bir gün külək onun şlyapasını uçurdu və Tiribí çayına düşdü. O, şlyapasını bərpa etməyə çalışarkən güclü su axınına qapıldı və boğuldu. O vaxtdan bəri o, çayın sahilində dolaşan bir ruh kimi qalır və çimən uşaqları qorxudur. Bəzi alimlər düşünür ki, bu versiya valideynlərin uşaqlarını çayın təhlükəli sularından uzaq tutmaq üçün yaradılıb. Eyni zamanda, bu əfsanə materialist insanlara dərs vermək üçün də istifadə olunurdu, çünki Tuleviexa sadə bir şlyapaya görə həyatını itirir. Başqa bir versiyada isə Tuleviexa dağınıq saçları, yara izləri olan dəhşətli bir qadın şəklində kəndlərdə yaşayır. O, daim qara geyinir və odun daşıyır. Kəndlərdə uşaqlar onun evinin yaxınlığında oynadıqdan sonra yoxa çıxır. Xüsusilə, uşaqlar ona "Tuleviexa" deyərək güləndə itirlər – çünki bilmirlər ki, bu, əsl Tuleviexadır. O, bir müddət sonra gizlicə kəndi tərk edir və yeni bir yerə köçür. Ondan sonra kəndin sakinləri odun daşıyan dəhşətli bir varlıq gördüklərini bildirirlər.

### Eskasu versiyası
Bu əfsanənin ən əyləncəli versiyalarından biri Eskasu şəhərində danışılır. Deyilənə görə, Liborio Konstantino de Xesus Fernandez Delqado (Tuto Yoyo ləqəbli) adlı bir adam Tuleviexanı tutmağa nail olmuşdu. O, Yazú adlı sehrli bir bexuko (ip) istifadə edərək onu bağlamışdı. Sonra onu dağdan kəndə gətirmiş və gecə yarısı kilsəyə aparmışdı ki, Tuleviexa burada ruhlar dünyasına aid sirli bir ayin icra etsin. Səhəri gün Tuleviexa kilsədən daha sirli bir varlıq olaraq çıxmışdı. O gün Eskasu şəhərinin bayramı idi. Tuto Yoyo Tuleviexanı kəndin küçələrində gəzdirərək ona gülürdü. O, fiquranı məşhur Pedro Arias maskaradına qoşaraq rəqs etdirirdi. Ancaq bir müddət sonra Tuleviexanı azad etdikdən sonra bəzi insanlar bu hadisəni unutdu, bəzi insanlar isə xatırlamağa davam etdi. Tuto Yoyo anlayır ki, yalnız saf qəlbli insanlar onun bu qəhrəmanlıq hərəkətini xatırlayır – digərləri isə əfsanənin sehrinin təsiri altında bunu unutmuşdu.

### Panama versiyası
Panamada Tuleviexanın başqa bir hekayəsi var. Deyilənə görə, çox gözəl bir qız vardı və o, kəndinin qüruru idi. O, öz kəndindən bir gənci sevirdi və ondan hamilə qalır. Amma o, bu hamiləliyi gizlətmək üçün körpəsini çayda boğur. Bu böyük günaha görə Tanrı onu dərhal lənətləyir və onu qorxunc bir canavara çevirir – üzü dəlikli bir ələk kimidir, hər dəlikdən uzun və sərt tüklər çıxır. Onun əlləri caynaqlara, bədəni pişik cəsədinə, ayaqları isə at ayaqlarına çevrilir. Bundan sonra o, ömür boyu çay sahillərində dolaşaraq övladını axtarır. O, quşların qışqırmasına bənzər uzun və ürküdücü fəryadlar edir, lakin ona heç kim cavab vermir. Bəzi gecələrdə tam dolunay olduğu zaman Tuleviexa çayda gənc və gözəl bir qadın şəklinə qayıdır və suda çimərkən görülə bilər. Amma ən kiçik səs-küy onu yenidən dəhşətli varlığa çevirir və o, ömrü boyu əbədi dolaşmağa davam edir. Başqa bir Panama versiyasında, Nqabe-Buqle xalqı ona "Tepesa" adını verir. Bu əfsanəyə görə, bir ispan kişi yerli bir qadını aldatmış, sonra isə tərk etmişdi. Qadın həyasızlıqdan qorxaraq dağlara qaçmış, orada doğuş etmiş və körpəsini çaya atmışdı. Tanrı səmadan ona belə demişdi: "Bu günah sənə çox ağır gələcək. Bundan sonra ağlayaraq cəzanı çəkəcəksən." Və o andan etibarən Tepesa bir canavara çevrilmiş, günahına görə ağlayaraq çaylarda dolaşmağa məhkum olmuşdu.

## İstinadlar