Ukrayna (toponim)

**Ukrayna ** — bir sıra ərazilərin tarixi adı, eləcə də müasir Ukrayna dövlətinin adı.

## Mənşəyi
Ukrayna sözü Kiyev Rusunun dövründən — ən azı XII əsrdən bəri mövcuddur. İlk dəfə 1187-ci ildə Pereyaslavl knyazı Vladimir Qleboviçin ölümü ilə əlaqədar XV–XVI əsrlərin siyahılarından məlum olan İpatiev Məcəlləsinin Kiyev xronikasında xatırlandı, daha sonra eyni salnamədə Ukraynanın adı çəkildi. 1189-cu ilə qədər və Qalisiya-Volın xronikasında ("и приѣхавшю же емѹ ко Ѹкраинѣ Галичькои") 1213-cü ilə qədər ("və Berestiya, Ouqrovesk, Vereşçin və Stqolp və Komov və bütün Ukraynada"). 1268-ci ilə qədər Qalisiya-Volın xronikasında da müvafiq demonim mövcuddur ("и зане вѣсть бѧхѹть подали имъ Лѧхове Ѹкраинѧнѣ").

### Əsas versiya

Alimlərin əksəriyyətinin dəstəklədiyi versiyaya görə, "Ukrayna" adı sərhədyanı ərazi ilə əlaqələndirilir. Andrey Zaliznyakın yazdığı kimi, bu, qədim rusca "ukraina" sözünə gedib çıxır — sərhəd bölgəsi, knyazlığın kənarındakı torpaq. Başlanğıcda bu sözün mənası knyazlığın bütün periferiyası ətrafında, kənarları boyunca xarici ərazini ifadə edən "kənar" sözünün mənasından bir qədər fərqli idi. "Ukrayna" sözü əvvəlcə Kiyev Rusunun müxtəlif sərhədyanı ərazilərinə və ayrı-ayrı rus knyazlıqlarına şamil edilmişdir. Bu mənada Ukrayna sözünün etimologiyasını rus, eləcə də Orest Subtelnı, Pol Maqoçi, Omelyan Pritsak, Mixail Qruşevski, İvan Oqienko, Pyotr Toloçko və s. kimi ukraynalı və qərbli alimlər hesab edirlər. Bu versiya Ukrayna Tədqiqatları Ensiklopediyası, Ukrayna Dilinin Etimoloji Lüğəti və Ukrayna Tarixi Ensiklopediyası tərəfindən dəstəklənir.

### Mənanın təkamülü
Əksər tarixçilərin fikrincə, "Ukrayna" termininin ilk qeydləri Pereyaslavl (Posular müdafiə xətti), Qalisiya və Volın knyazlıqlarının sərhəd ərazilərinə aiddir. Bir çox Ukrayna xronika tədqiqatçıları da hesab edirlər ki, 1187-ci ildə ilk girişdə bu termin Pereyaslavl xalqının və ya bütün Polovtsian sərhədinin sinonimi kimi istifadə edilmişdir. Həmin dövrdən demək olar ki, 18-ci əsrə qədər yazılı mənbələrdə bu söz aydın sərhədləri olan heç bir konkret bölgəyə istinad edilmədən "sərhəd torpaqları" mənasında işlənmişdir, o cümlədən müasir ərazilərdən çox-çox kənarda. Ukrayna, məsələn, "Pskov Ukrayna", "Oka Ukrayna"[16]. 12-ci əsrin rus katibi "Bütlərin nağılı" əsərində bütpərəstliyin kənara çəkildiyini, insanların köhnə tanrılara dua etməyə davam etdiklərini, lakin bunu gizli şəkildə etdiklərini yazırdı: "… və indi bütün Ukraynada dua edirlər. onların lənətlənmiş tanrısı Perun, Xors və Mokoşa və çəngəllər, lakin ərimə kimi bir şey edirlər.

Brokhauz və Efronun lüğətində bildirildiyi kimi, qərbdə Podoliyadan cənubda Dnepr çayının ağzına ("Oçakovski yatağı") qədər uzanan və gələcək Yekaterinoslav vilayətinin əksər torpaqlarını əhatə edən Cənubi Rusiya ərazisinin bir hissəsi. şərqdə Polşa-Litva Birliyinə qoşulduqdan sonra qeyri-rəsmi olaraq "Ukrayna" adlandırılmağa başladı. Bu, Cənubi Rusiyanın çöllərlə sərhəddəki bu ərazilərinin Polşa-Litva Birliyi üçün sərhəd əraziləri olması ilə əlaqədar idi. Xmelnitski üsyanı tarixinin (təxminən 1660-cı il) polşalı müəllifi Samuel Qrondski yazırdı: "Polşa krajında ​​latın marqosu (sərhəd, sərhəd), ona görə də Ukrayna, sanki, (Polşa kənarında yerləşən bir bölgədir.) səltənət". "Ukrayna" sözünün Polşa dövlətinin sərhədində, "kənarında" yerləşən marjinal torpaqlar kimi şərhini də Polşa tarixçisi Yulian Bartoşeviç Samuel Orgelbrandın "Baş Ensiklopediya"sında vermişdir.

Beləliklə, XVI–XVII əsrlərdə "Ukrayna" digər cənub Rusiyanın tarixi-etnoqrafik bölgələrinin (Volın, Podoliya, Pokuttya, Severşçina, Çervonnaya Rus) adları ilə birlikdə Polşa-Litva Birliyinin tərkibində olan xüsusi bir bölgənin qeyri-rəsmi adına çevrildi. Orta Dnepr bölgəsinə (Kiyevin cənubu və Bratslav voyevodalığının şərqi) — kazakların nəzarət etdiyi əraziyə təyin edilmişdir. Bu ərazinin sakinləri ukraynalılar, ukraynalılar adlandırılmağa başladılar. Bu anlayışın etnik deyil, coğrafi əlaqəsi ondan ibarətdir ki, Polşa mənbələrində ukraynalılar Rusiyanın bu ərazilərində xidmət edən polyak ağalarına verilən addır.

Xmelnitski üsyanı zamanı "Ukrayna" adı yazılı mənbələrdə və şifahi xalq yaradıcılığı əsərlərində istifadə olunmağa başladı; Bohdan Xmelnitski özü və onun davamçıları bundan istifadə edirdilər. Lakin o, Cənubi Rusiyanın bütün torpaqlarına yayılmadı. "Ukrayna" kazakların nəzarətində olan ərazilərlə əlaqəli idi. Bohdan Xmelnitski üçün tarixi erudisiya və onun nəzarətində olan ərazilərdən kənara çıxan ərazi-siyasi ambisiyaları baxımından ənənəvi Rus adı daha hörmətli və üstünlük təşkil edirdi.

Rusiya-Polşa Müharibəsi və xarabalıqlar (Hetmanatdakı vətəndaş müharibəsi) zamanı Rusiya dövlətinin sərhəd bölgəsinin — Ukraynanın Sloboda əhalisi artmağa başladı, burada Dneprin sağ sahilinin bir çox sakini müharibədən qaçaraq gəldi. və Polşa zülmü. Dnepr bölgəsində olduğu kimi, burada da keçmiş ümumi isim olan "Ukrayna" (Rusiya dövlətində "Oka Ukrayna", "Pskov Ukraynası", "Sibir Ukraynası" ifadələrində də istifadə olunur) müəyyən ad kimi yaradılmışdır.

XVII–XVIII əsrlərdə "Ukrayna" və "Hetmanate" adları "Zaporojiya Ordusu" və "Kiçik Rusiya" rəsmi terminlərinin danışıq sinoniminə çevrildi. Yerli əhalinin milli özünüdərkinin artması ilə "Ukrayna" anlayışının əhəmiyyəti artmış, sözün özü təkcə coğrafi termin kimi deyil, həm də qismən etnik məkanın adı kimi qəbul olunmağa başlamışdır. Bu, xüsusilə XIX əsrin sonlarına doğru nəzərə çarpırdı. A. P. Ponomarevin fikrincə, XIX–XX əsrlərin əvvəllərində bütün etnik ərazinin adı kimi "Ukrayna" termini tam müstəqil və özünü təmin etmək qabiliyyətinə malik oldu, o vaxtdan bəri regional səviyyədə yalnız qədim dövrlərdə istifadə edilən digər öz adlarını əvəz etdi.

### Alternativ versiyalar
Bəzi ukraynalı tarixçilər və dilçilər "Ukrayna" adında "kənar" sözünün "sərhəd", mənasında deyil, "ölkə", (doğma tərəf) , "öz xalqının məskunlaşdığı torpaq" qeyri-prefiksi "kraina" (müasir Ukrayna — kraina, ölkə) enantiosemik mənasında aktuallaşdığı versiyaya sadiqdirlər. Eyni zamanda, bir sıra tədqiqatçıların fikrincə, XV–XVI əsrlərdə "Ukrayna" vurğu fərqində birləşən mənaca əsaslı şəkildə fərqlənən "ukrayna" və "ətraf" müxtəlif prefiks birləşmələri birlikdə mövcud idi — lakin ukrayna, rus və belarus dillərini böldükdə "ətraf", "ukraina". Bu versiyanın tərəfdarları arasında Nikolay Andrusyak, Sergey Şeluxin, Qriqori Pivtorak, Vitali Sklyarenko, Fedor Şevçenko, Natalya Yakovenko mövcuddur. Bu, xüsusən də Ukrayna tarixinə dair bəzi məktəb dərsliklərində verilmişdir.

Eyni zamanda, ukraynalı tarixçi Daniil Statsenko qeyd edir ki, qədim rus salnamələrində adi "rus torpağı" ifadəsi əvəzinə heç vaxt "Rusiya Ukraynası" ifadəsi işlənmir. Onun fikrincə, "Ukrayna" ifadəsinin "torpaq" mənasını vermədiyini göstərir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Кравченко В. В.* Ім’я для України / Україна, Імперія, Росія (вибрані статті з модерної історії та історіографії). — К., 2011. — 544 с.
*