Qızılca peyvəndi

**Qızılca peyvəndi** qızılcaya yoluxmaqdan qoruyur. Bir dozadan sonra immuniteti formalaşmayanların demək olar ki, hamısı ikinci dozadan sonra immunitet yaradır. Bir cəmiyyətdə peyvənd nisbəti 92%-dən çox olduqda, qızılca epidemiyaları adətən artıq baş vermir; Ancaq peyvənd nisbəti azalarsa, bu təkrarlana bilər. Peyvəndin effektivliyi uzun illər davam edir. Zamanla daha az təsirli olub-olmadığı aydın deyil. Peyvənd həmçinin qızılcaya məruz qaldıqdan sonra bir neçə gün ərzində verilərsə, qızılcadan qoruya bilər.

Peyvənd ümumiyyətlə QİÇS-ə yoluxmuş insanlar üçün belə təhlükəsizdir. Uşaqların əksəriyyətində heç bir yan təsir müşahidə olunmur; qızdırma, səpgi, inyeksiya yerində ağrı və oynaqların sərtliyi kimi baş verənlər isə adətən yüngül və qısamüddətli olur. Anafilaksiya hər milyon dozada təxminən 3,5–10 halda qeydə alınmışdır. Guillain Barre sindromu, autizm və iltihablı bağırsaq xəstəliyinin dərəcələri qızılca peyvəndi ilə artmır.

Peyvənd həm tək, həm də MMR peyvəndi (məxmərək peyvəndi və parotit peyvəndi ilə kombinasiya) və ya MMRV peyvəndi (MMR və suçiçəyi peyvəndi kombinasiyası) kimi kombinasiyalarda mövcuddur. Qızılca peyvəndi bütün formalarda qızılcanın qarşısının alınmasında eyni dərəcədə effektivdir, lakin müxtəlif kombinasiyalar üçün yan təsirlər dəyişir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) xəstəliyin geniş yayıldığı bölgələrdə doqquz aylıq, yayılmadığı bölgələrdə isə on iki aylıq dövrdə qızılcaya qarşı peyvənd edilməsini tövsiyə edir. Qızılcaya qarşı peyvənd qızılcanın canlı, lakin zəifləmiş ştamına əsaslanır. Qurudulmuş bir toz şəklində gəlir və dərinin altına və ya əzələyə yeridilməzdən əvvəl xüsusi bir maye ilə qarışdırılır. Peyvəndin təsirli olub-olmaması qan testləri ilə müəyyən edilə bilər.

Qızılca peyvəndi ilk dəfə 1963-cü ildə tətbiq edilmişdir. Elə həmin il qızılca virusunun Edmonston-B ştammı Con Enders və həmkarları tərəfindən peyvənd halına gətirildi və ABŞ-də lisenziyalaşdırıldı. 1968-ci ildə isə Maurice Hilleman və həmkarları tərəfindən daha zəiflədilmiş qızılca peyvəndi yaradılıb paylanmağa başladı və ABŞ-də 1968-ci ildən bəri istifadə edilən yeganə qızılca peyvəndi oldu. 2018-ci il etibarilə bütün dünyada uşaqların təxminən 86%-i ən azı bir doza peyvənd alıb. 2021-ci ildə ən azı 183 ölkə gündəlik immunizasiya proqramlarında iki doza təmin edib. O, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Əsas Dərmanlar Siyahısına daxildir. Xəstəliklər az peyvənd olunmuş populyasiyalarda asanlıqla baş verdiyindən, populyasiyada müəyyən bir xəstəliyin olmaması və ya aşağı yayılması peyvəndin uğurlu əhatə olunmasının göstəricisi hesab olunur.

## Effektivlik

Bir doza təxminən 93%, peyvəndin iki dozası isə qızılcanın qarşısının alınmasında təxminən 97% effektivdir. Peyvəndin geniş tətbiqindən əvvəl qızılca o qədər geniş yayılmışdı ki, infeksiya "ölüm və vergilər qədər qaçılmaz" hesab olunurdu. 1963-cü ildə qızılcaya qarşı iki peyvəndin tətbiqindən sonra ABŞ-də qızılcaya yoluxma halları ildə 3–4 milyondan onminlərə enərək, ölüm halları 400–500 nəfərə kimi düşdü. 1971 və 1977-ci illərdəki epidemiyalardan sonra peyvənddən istifadənin artması 1980-ci illərdə yoluxma halını minlərə saldı. 1990-cı ildə təxminən 30.000 yoluxmanın qeydə alındığı epidemiya vaksinasiyanın yenidən gündəmə gəlməsinə və tövsiyə cədvəlinə ikinci peyvəndin əlavə edilməsinə səbəb oldu. 1997-ci ildən 2013-cü ilə qədər heç bir ildə 220-dən çox yoluxma qeydə alınmadı və xəstəliyin ABŞ-də artıq endemik olmadığına inanılırdı. 2014-cü ildə 667 yoluxma qeydə alındı.

Xəstəliyin, əlilliyin və ölümün qarşısının alınmasında qızılcaya qarşı peyvəndin faydaları qənaətbəxş sənədləşdirilmişdir. ABŞ-də lisenziyanın verildiyi ilk 20 il ərzində qızılca peyvəndi təqribən 52 milyon xəstəliyin, 17,400 əqli qüsur halının və 5,200 ölümün qarşısını alıb. 1999–2004-cü illərdə ÜST və UNICEF-in rəhbərlik etdiyi strategiya qızılcaya qarşı peyvəndin əhatə dairəsinin yaxşılaşdırılmasına gətirib çıxardı və bütün dünyada təxminən 1,4 milyon qızılca ölümünün qarşısını aldı. Qızılcaya qarşı peyvənd ABŞ-də və digər inkişaf etmiş ölkələrdə xəstəliyin demək olar ki, tamamilə aradan qaldırılmasına gətirib çıxardı. Qızılca peyvəndi zəiflədilmiş canlı virus ehtiva etdiyindən yan təsirlərə səbəb olma ehtimalı olsa da, bu, qızılcanın özünün yaratdığı xəstəlik və ölüm hadisəsindən daha az halda baş verir və daha az ciddidir. Səpkilərdən tutmuş, nadir hallarda qıcolmalara qədər dəyişən əlavə təsirlər peyvəndi alan insanların yalnız kiçik bir hissəsində baş verir.

## Növləri
Qızılca adətən müstəqil bir peyvənd kimi verilmir və adətən məxmərək, parotit və ya suçiçəyi (varikella) peyvəndləri ilə birlikdə tətbiq edilir. Aşağıda qızılcaya qarşı vaksinlərin siyahısı verilmişdir:

* Qızılca peyvəndi (müstəqil peyvənd)

* Qızılca və məxmərək əleyhinə vaksin (MR peyvəndi)
* Parotit, qızılca və məxmərəkə qarşı kombinə edilmiş peyvənd (MMR peyvəndi)
* Parotit, qızılca, məxmərək və suçiçəyə qarşı kombinə edilmiş peyvənd (MMRV peyvəndi)

## İstinadlar