Düyunu-Ümumiyyə

**Düyunu-Ümumiyyə** (, ; ; ictimai istifadədə sadəcə ) və ya **Osmanlı İctimai Borclar İdarəsi** ; ) — 1881-ci ildə Osmanlı imperiyasının Avropa şirkətləri qarşısında olan ictimai borclarının ödənişlərini toplamaq məqsədilə yaradılmış və Avropa dövlətlərinin nəzarətində fəaliyyət göstərmiş qurum.

## Zəmin
Osmanlı imperiyası 1838-ci ildə Britaniya imperiyası ilə azad ticarət sazişi bağlamışdır. Bu razılaşma nəticəsində yerli, hələ də ənənəvi üsullarla istehsal olunan məhsullar sənaye üsulu ilə istehsal edilən və buna görə də daha ucuz olan Britaniya malları ilə rəqabət aparmaq məcburiyyətində qalmışdır. Zaman keçdikcə yeni kapitulyasiyaların tətbiqi ilə Qərb dövlətlərindən maliyyə asılılığı daha da artmışdır. 1854-cü ildə xaricdən alınan ilk borc rəsmiləşdirilmiş, sonrakı dövrdə isə ümumilikdə on beş xarici borc götürülmüşdür. Davam edən maliyyə böhranlarının öhdəsindən gəlmək məqsədilə dövlət daha da borclanmışdır. Nəticədə 1875-ci ildə dövlət ödəniş qabiliyyətini itirmişdir. Bu mərhələdə dövlət qiymətli kağızları üzrə ödənişlər yalnız faizlərin və mürəkkəb faizlərin yarısı həcmində həyata keçirilə bilmişdir.

## Tarixi
20 dekabr 1881-ci il tarixli və "Məhərrəm fərmanı" kimi tanınan qərarla Osmanlı İctimai Borclar İdarəsi təsis edilmişdir. Bu borc sistemində Fransa 40 faiz payla ən böyük kreditor olmuş, onu 29 faizlə İngiltərə, 7,6 faizlə Niderland, 7,2 faizlə Belçika və 4,7 faizlə Almaniya imperiyası izləmişdir. Bu idarə Osmanlı dövlət bürokratiyası daxilində geniş səlahiyyətlərə malik, faktiki olaraq müstəqil bir struktur kimi formalaşmış və əsasən kreditorlar tərəfindən idarə edilmişdir. Onun idarə heyətinə Britaniya, Fransa, Almaniya, Avstriya, İtaliya, Niderland və Osmanlı kreditorlarının hərəsindən bir nümayəndə, həmçinin Osmanlı dövlətini təmsil edən bir üzv daxil olmuşdur. İdarədə 5.000 nəfər məmur çalışmış, onlar topladıqları vergiləri avropalı kreditorlara ötürmüşdür. Fəaliyyətinin zirvə dövründə idarənin işçi sayı 9.000 nəfərə çatmış, bu göstərici imperiyanın Maliyyə Nazirliyində çalışanların sayından çox olmuşdur.

Osmanlı İctimai Borclar İdarəsi imperiyanın maliyyə işlərində mühüm rol oynamışdır. Eyni zamanda, Osmanlı imperiyasında investisiya imkanları axtaran Avropa şirkətləri ilə vasitəçi funksiyasını yerinə yetirmişdir. 1900-cü ildə idarə çoxsaylı dəmir yolu layihələrinin və digər sənaye təşəbbüslərinin maliyyələşdirilməsində iştirak etmişdir. Osmanlı imperiyasında qeyri-müsəlman əcnəbilərin maliyyə və ticarət imtiyazları kapitulyasiyalar vasitəsilə hüquqi cəhətdən qorunmuşdur. Osmanlı dövlət borclarının idarə edilməsi Böyük Britaniya və Fransanın rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən Avropa bank konsorsiumunun tam nəzarətinə verilmişdir. Həmin qurum Osmanlı imperiyasının əsas vergi gəlirlərini idarə etmiş və bu vəsaitləri borcların qaytarılmasına yönəltmişdir. Bu gəlirlərə tütün, duz və spirtli içkilər üzərindəki inhisar vergiləri, İstanbulda balıqçılıqdan, Bursada isə balıq və ipəkdən alınan vergilər, marka rüsumlarından əldə olunan gəlirlər, həmçinin bir neçə vilayətin illik ödənişləri daxil olmuşdur. Əsasən aqrar xarakter daşıyan Osmanlı imperiyasında bu proses nəticəsində iqtisadiyyatın bir çox sahələri xarici maliyyə institutlarının nəzarəti altına keçmişdir. Həm bu vəziyyət, həm də borcların geri ödənilməsi Osmanlı islahatçılarının iqtisadi siyasət sahəsində manevr imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırmışdır. Nəticə etibarilə Osmanlı imperiyası Avropanın böyük dövlətləri ilə müqayisədə yaranmış iqtisadi geriliyi aradan qaldıra bilməmişdir.

İdarə onun səlahiyyətlərini müəyyən edən beynəlxalq müqavilə əsasında təsis edilmişdir. Osmanlı dövləti gəlir mənbələrinin geniş bir hissəsini Osmanlı İctimai Borclar İdarəsinin sərəncamına verməyə razılıq göstərmişdir. Dövlət tərəfindən duz və tütün üzərində inhisar hüquqları bu quruma verilmişdir. Bundan əlavə, marka rüsumları, spirtli içkilər, balıqçılıq və ipək istehsalı üzrə vergilər də idarənin ixtiyarına keçmişdir. Bu vergilər yalnız müəyyən bölgələrdə tətbiq edilmişdir, lakin ən mühüm ərazi olan İstanbul bölgəsini əhatə etmişdir. Regiona bağlı olmayan bəzi vergilər, xüsusilə mağaza və dükanlardan tutulan rüsumlar, eləcə də gömrük haqları da idarəyə verilmişdir. Əgər bu gəlir mənbələri kifayət etmədiyi halda, Osmanlı İctimai Borclar İdarəsinə Berlin müqaviləsi nəticəsində müxtəlif Balkan dövlətləri tərəfindən Osmanlı dövlətinə ödənilməli olan xarici təzminatlardan pay almaq səlahiyyəti də tanınmışdır. Buna baxmayaraq, sözügedən təzminatlar Osmanlı dövləti üçün real təsəlli yaratmamışdır, çünki həmin müqavilə eyni zamanda imperiyanın ərazisini və əhalisini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmış, bununla da onun vergi bazasını zəiflətmişdir.

Mühasibatlıqda mövcud olan qeyri-müəyyənliklər, həmçinin Osmanlı İctimai Borclar İdarəsi ilə Osmanlı dövlət orqanları arasında bilik və məlumat fərqləri Osmanlı borcunun dəqiq məbləğinin müəyyənləşdirilməsini çətinləşdirmişdir. Hesablamalardakı bu çətinliklər statistika və mühasibat uçotu sahəsində yeni yanaşmaların inkişafına təkan vermişdir. Xüsusilə Britaniya ictimaiyyətinin borcların ödənilməməsindən narazı qalması və bu səbəbdən idarənin yaradılması üçün təzyiq göstərməsi, eləcə də mövcud mühasibat problemləri nəticəsində, britaniyalı istiqraz sahiblərinin Osmanlı İctimai Borclar İdarəsinin geri ödəmə mexanizmində nisbətən daha geniş təmsil olunduğu ehtimal edilmişdir.

## Nəticəsi
Osmanlı imperiyasının süqutundan sonra, 1918–1924-cü illər arasında, üzərində O.P.D.A. və ya A.D.P.O. yazıları olan, yaxud bu işarələrlə xüsusi olaraq çap edilmiş Osmanlı gəlir markaları Fələstin, Transiordaniya, Suriya və Livan ərazilərində istifadəyə buraxılmışdır.

Osmanlı imperiyasının süqutundan sonra onun xarici borcu aşağıda sadalanan ölkələr arasında bölüşdürülmüşdür:

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Birdal, Murat. *"The Political Economy of Ottoman Public Debt: Insolvency and European Financial Control in the late Nineteenth Century."* 2010.
* Blaisdell D., "*European Financial Control in the Ottoman Empire*", 1929
* Conte G., Sabatini G., "*The Ottoman External Debt and Its Features Under European Financial Control (1881–1914)*", «The Journal of European Economic History», 3 (2014).