open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Janna Qalstyan

**Janna Georgi Qalstyan** () — Artsax Qəhrəmanı, Qarabağ erməni hərəkatının fəallarından biri, Artsax Azadlıq Döyüşçüləri İttifaqının İdarə Heyətinin üzvü, Ermənistanın xalq artisti (2004), erməni aktrisa, siyasətçi.

## Bioqrafiya
Janna Qalstyan 1948-ci ildə Xankəndi şəhərində anadan olmuşdur. 1966-cı ildə yerli 8 saylı orta məktəbi bitirdikdən sonra Ali filoloji təhsil almışdır. 1964–2004-cü illər arasında Qorki adına Xankəndi Dövlət Dram Teatrının aktrisası, 1984-cü ildən isə teatrın nəzdindəki teatr studiyasının direktoru olmuşdur. O, səhnədə 70-dən çox rol yaratmış, bir çox mükafatların laureatı olmuşdur. 1980–1982-ci illər arasında Xankəndi Pedaqoji İnstitutunda dərs demişdir.

### Siyasi fəaliyyəti
O, Qarabağ hərəkatında hətta sonralar — 1991–1994-cü illərdə gedən döyüşlərdə Azərbaycana qarşı fəal iştirak etmiş və kəşfiyyat məlumatları ötürmüşdür. Əsirlərə qarşı çox amansız olmuş və yaralı əsirlərin üstündə ölümlə nəticələnən əməliyyatlara rəhbərlik etmişdir. Qondarma Dağlıq Qarabağ müdafiə ordusu formalaşdıqdan sonra o, Silahlı Qüvvələrin Mərkəzi Müdafiə Regionunun komandirinin müavini təyin edilmişdir. 1999–2007-ci illərdə qondarma DQR prezidentinin müşaviri işləmişdir. 2000, 2005 və 2010-cu illərdə 3-cü, 4-cü və 5-ci çağırışla qondarma DQR milli məclisinin deputatı seçilmişdir. O, iki dəfə, təhlükəsizlik və hüquq-mühafizə məsələləri daimi komissiyasının sədri seçilmişdir. O, "Demokratiya" fraksiyasının rəhbəridir. Bitərəfdir.

28 iyun 2018-ci ildə Milli Assambleyada dövlət büdcəsinin icrasının müzakirəsi zamanı Artsax Respublikasının müxalif "Dirçəliş" fraksiyasının lideri Hayk Xanumyan Artsax prezidentini tənqid edərək, onun istefasını tələb etmişdir. MŞ-nin "Demokratiya" fraksiyasının deputatı Janna Qalstyan eyni şəkildə cavab verən Hayk Xanumyanı söymüş və bu, qarşılıqlı söyüşlərlə söz davasına çevrilmişdir. Janna Qalstyan Hayk Xanumyanı türk dilində "yeni gələn" mənasını verən "qyalma" (gəlmə) adlandırmış, çünki sonuncu ölkənin simvolu olan prezidenti açıq şəkildə təhqir etmişfir.

## İstinadlar
Təndir hamamı

**Təndir hamamı** – Azərbaycanın Bakı şəhərində yerləşən, XIX əsrə aid tarixi hamam.

Hamam, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Tarixi
Təndir hamamı XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində tikilmişdir. Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra hamam Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

Hamam fəaliyyətini dayandırdıqdan sonra baxımsız vəziyyətə düşmüş, dağılmaq həddinə çatmışdır. 2024-cü ildə Mərkəzi Parkın üçüncü hissəsinin yaradılması zamanı bərpa olunaraq əvvəlki vəziyyətə gətirilmişdir.

## Xüsusiyyətlər
Hamamın ümumi sahəsi 900 kvadrat metrdən çoxdur. İki zaldan ibarətdir.

## İstinadlar
Çarlz Harold Devis

**Çarlz Harold Devis** (; ) — Amerikalı rəssam.

## Həyatı
O, Massaçusets ştatının Eysmberi şəhərində anadan olub. Çarlz *Boston İncəsənət Muzeyi*  məktəbinin şagirdi olub. Bu məktəbin bütün şagirdləri kimi o da 1880-ci ildə Parisə göndərilib. *Jules Josep* və *Qustav Bolengerin* rəhbərliyi altında Çarlz *Julian Akademiyasında* təhsil aldıqdan sonra Barbizona gedib və *Fontaineblau* meşəsində çoxlu rəsmlər çəkib.

## Yaradıcılığı
1890-cı ildə Devis Konnektikut ştatında məskunlaşaraq ABŞ-a qayıdıb. O, yaşadığı yerdə inkişaf etmiş sənət koloniyasının aparıcı simasına çevrilib və 1913-cü ildə *Mistik İncəsənət Assosiasiyasını* qurub.

O , 1906-cı ildə *Milli Dizayn Akademiyasının* üzvü olub. 1889-cu ildə isə *Paris Sərgisində* gümüş medal da daxil olmaqla bir çox mükafatlar alıb. 

Onun rəsm əsərləri *Corcoran İncəsənət Qalereyası*, Vaşinqton; *Pensilvaniya Akademiyası*, Filadelfiya və *Boston Gözəl Sənətlər Muzeyi*, Nyu-Yorkun Metropolitan İncəsənət Muzeyində  mühüm əsərləri sərgilənir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* CHARLES HAROLD DAVIS (AMERICAN 1856 - 1933)AUTUMN ROAD
* Paintings by Charles H. Davis; Mar. 5-18, 1909
Melilya-la-Vyexa

**Melilya-la-Vyexa** ("Köhnə Melilya") Şimali Afrika sahilindəki İspaniyanın Plazas de soberanía'dan biri olan Melilla limanının dərhal şimalında yerləşən böyük bir qalanın adıdır. 16–17-ci əsrlərdə tikilmiş qalanın çox hissəsi son illərdə bərpa edilmişdir.

Qalada Melilyanın ən mühüm tarixi yerləri, o cümlədən arxeoloji muzey, hərbi muzey, Konsepsiya Kilsəsi və Finikiya dövründən bəri istifadə edilən Konventiko Mağaraları kimi bir sıra mağaralar və tunellər var.

## İstinadlar
Artsax Qəhrəmanı

**Artsax Qəhrəmanı** (; Rom: *Artsakhi heros*) — özünü buraxmış Artsax Respublikasının ən ali titulu olmuşdur. Artsax Prezidentinin rəsmi saytının verdiyi məlumata görə, Artsax Qəhrəmanı adı “dövlətin müdafiəsində, onun iqtisadi qüdrətinin möhkəmləndirilməsində və mühüm milli dəyərlərin yaradılmasında müstəsna xidmətlərə görə verilir”.

Bu ali dövlət tituluna layiq görülmüş şəxslər Qızıl Qartal ordeni ilə təltif olunurdular.

2016-cı ildə Robert Abajyan 24-cü "Artsax Qəhrəmanı" mükafatı laureatı olmuş və eyni zamanda da o, 19 yaşında bu titula sahib olmuş ən gənc insan kimi tarixə düşmüşdür.

2020-ci ildə baş vermiş Dağlıq Qarabağ müharibəsi zamanı və ondan sonrakı dövrdə ümumilikdə 23 hərbçi “Artsax Qəhrəmanı” ali dövlət tituluna layiq görülmüşdür.

## Bəzi təltif olunanlar

*Albert Ovannisyan
*Ararat Melkumyan
*Arşavir Qaramyan
*Bekor Aşot
*Cəlal Harutyunyan
*İqor Muradyan
*Janna Qalstyan
*Karen Calavyan
*Kristapor İvanyan
*Manvel Qriqoryan
*Monte Melkonyan
*Samvel Karapetyan (general)
*Şahin Meğriyan

## İstinadlar
Adəm (ad)

**Adəm** — ad.

* Adəm — Tövrata, Zəbura, İncilə və Qurana görə Allahın yaratdığı ilk insan və insan nəslinin ulu babası.
* Adəm Günəş — Türkiyənin tanınmış yazıçısı, pedaqoqu.
* Adəm Umalatov — Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinin briqada generalı.
* Adəm Şoqensukov — Kabardin şairi, nasir, dramaturq və publisist.

## İstinadlar
Aliyə

**Aliyə** — qadın adı.

* Aliyə Qarayeva — Azərbaycanı təmsil edən bədii gimnast
* Aliyə Sultan — 33. Osmanlı sultanı V Muradın qızı.
* Aliyə Rüstəmbəyova — İkinci Dünya müharibəsi qəhrəmanı
* Aliyə Moldaqulova — Sovet İttifaqı qəhrəmanı, snayper.
* Aliyə Coşar
* Aliyə Dövlətli
* Aliyə Timisi Ərsevər

## Həmçinin bax
*Aliyə (teleserial, 2004)
Anastasiya (dəqiqləşdirmə)

**[[Anastasiya]]** — qadın adı.

**Anastasiya** həmçinin bu mənalara gələ bilər:

* ''Anastasiya'' (film, 1997) — 1997-ci ildə istehsal olunmuş cizgi filmi.
* Anastasiya Todorova
* Anastasiya Volkova
Artsax Prezidenti

**Artsax Prezidenti** və ya **Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası Prezidenti** (, ) — 1991-2024-cü illər arasında mövcud olmuş, lakin müstəqilliyi heç bir ölkə və ya beynəlxalq təşkilat tərəfindən tanınmamış, 1992-ci ildə yaradılmış və 2023-cü ildə ləğv edilmiş Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasında mövcud olmuş ən yüksək siyasi vəzifə idi. Sonuncu prezident 2023-cü il sentyabrın 10-dan 2024-cü il yanvarın 1-dək hakimiyyət başında olmuş Samvel Şahramanyandır. 2023-cü ildəki Qarabağ döyüşlərindən sonra Artsax hökuməti 1 yanvar 2024-cü il tarixində özünü ləğv etməyə razılaşmış, lakin daha sonra isə hökumət dağılmaq əvəzinə Ermənistanın İrəvan şəhərində yenidən mühacirət hökuməti formasında yaranmışdır. Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan bundan sonra Ermənistanda mühacirətdə olan hökumətin mövcudluğuna qarşı sərt şəkildə çıxış etmişdir.

## Dağlıq Qarabağ Respublikasının prezidentlərinin siyahısı (1992-2024)

### Parlament sədrləri (1992-1994)

### Prezident (1994-2024)

## Zaman qrafiki

## İstinadlar
Vətən müharibəsi memorial kompleksi və Zəfər muzeyi

**Vətən müharibəsi memorial kompleksi və Zəfər muzeyi** — Vətən müharibəsində qələbənin şərəfinə Bakı şəhərində yaradılmış abidə-kompleks. Kompleksin tərkibinə Zəfər Muzeyi, Zəfər Parkı və Hərbi Qənimətlər Parkı daxildir. Vətən müharibəsi memorial kompleksi və Zəfər muzeyi 2020-ci il dekabrın 3-də Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə yaradılmışdır.

## Tarixi
27 sentyabr 2020-ci ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin təxribatı nəticəsində Azərbaycan ordusunun onlara cavabı ilə İkinci Qarabağ müharibəsi başladı. Ermənistan respublikası ilə 44 gün davam edən müharibə ərzində 4 oktyabrda Cəbrayıl, 17 oktyabrda Füzuli, 20 oktyabrda Zəngilan, 25 oktyabrda Qubadlı və 8 noyabrda Şuşa şəhəri işğaldan azad edilmişdir. Moskvada imzalanan müqaviləyə əsasən, noyabrın 10-u Bakı vaxtı ilə saat 01:00-dan etibarən Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zonasında atəşin və hərbi əməliyyatların tam dayandırılması, 1 dekabradək Ermənistan qüvvələrinin Dağlıq Qarabağın ətrafında Ermənistan nəzarətindəki Azərbaycan ərazilərindən çıxarılması razılığı əldə edildi.

2020-ci il noyabrın 20-də Ağdam, noyabrın 25-də Kəlbəcər, dekabrın 1-də Laçın rayonları azad olundu.

## Yaradılması
2020-ci il dekabrın 3-də Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev Azərbaycan Respublikasında Zəfər Gününün təsis edilməsi haqqında" sərəncam imzaladı.
Elə həmən gün prezident Azərbaycan xalqının Vətən müharibəsində göstərdiyi misilsiz qəhrəmanlığın və qazandığı zəfərin nümayiş etdirilməsi, şəhidlərimizin əziz xatirəsinin əbədiləşdirilməsi məqsədilə Bakı şəhərində Vətən müharibəsi memorial kompleksinin və Zəfər muzeyinin yaradılması haqqında sərəncam imzaladı. Sərəncama əsasən Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti ilə birlikdə Vətən müharibəsi memorial kompleksi və Zəfər muzeyinin yeri və layihələndirilməsi ilə bağlı təkliflərini hazırlayıb iki ay müddətində Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinə təqdim etməsi tapşırığı verilmişdi. Həmçinin Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti üç ay müddətində Vətən müharibəsi memorial kompleksi və Zəfər muzeyinin layihələndirilməsi və tikintisinin maliyyələşdirilməsi ilə bağlı təkliflərini Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə təqdim etməli idi.

### Hərbi qənimətlər parkı

### Zəfər parkı

2024-cü il noyabrın 8-də kompleksdə Zəfər parkının açılış mərasimi keçirilib. Açılış tədbirində Prezident İlham Əliyev, birinci xanım Mehriban Əliyeva və oğulları Heydər Əliyev iştirak edib. Dövlətimizin başçısı burada Azərbaycanın üçrəngli Dövlət Bayrağını ucaldıb. Sonra parkdakı Zəfər abidəsinin önünə əklil və gül dəstələri qoyulub.

Kompleksdə Zəfər tağı, Zəfər abidəsi, ərazisi 10 hektara yaxın olan park, onun aşağısında Zəfər muzeyi yaradılıb. Burda şəhərə gedən iki yolun kəsişməsində Zəfər tağı inşa olunub. Tağ müasir üslubda inşa edilib. Onun hündürlüyü 44 metr, sütunlarının sayı da 44-dür. Parkda muzeydə bir çox önəmli rəmzlər nümayiş etdirilir.

### Zəfər Muzeyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İntersekslərin Xatirə Günü

**İntersekslərin Xatirə Günü**, həmçinin **İntersekslərin Həmrəylik Günü** — interseks fərdlərin qarşılaşdıqları problemləri vurğulamaq üçün nəzərdə tutulmuş beynəlxalq səviyyədə diqqət görən vətəndaşları maarifləndirmə günü. Bu tarix həm də fransalı interseks fərdi  doğum günüdür. Barbinin xatirələri sonradan Mişel Fuko tərəfindən kitablaşdırılmışdır.

## Tarixi
Bayram "" təşkilatı tərəfindən o vaxt ki sözçüsü Jöel-Sirs Larame tərəfindən təşkil olunan dəvətdən sonra 8 noyabr 2005-ci ildən etibarən "İntersekslərin Həmrəylik Günü" kimi qeyd olunmağa başlanmışdır. Təşkilat təşkilatları, qrupları və fərdləri  həyatı, interseks fərdlərin orqanlarının sünnəti barədə müzakirə, "ikili cinsiyyətə qarşı zorakılıq və gender sistemi" və "cins və genderin ikili konstruksiyasında gizli olan seksizm" ilə bağlı həmrəylik nümayiş etdirməyə dəvət edib.

## Qeyd olunma
26 oktyabrda  ingilisdilli ölkələrdə, xüsusən Şimali Amerikada daha çox qeyd edilsə də, İntersekslərin Xatirə Günü daha çox Avropada qeyd olunur. Avstraliya və Cənubi Afrika kimi bəzi ölkələr həm bu günləri, həm də aralarındakı günləri "14 gün interseks" kimi qeyd edirlər.

## Görkəmli mərasimlər
2012-ci ildə Yeni Cənubi Uels Parlamenti bu günü rəsmən qəbul etmişdir. Qanunvericilik Assambleyasının üzvü  də günün qeyd edilməsi təklifinin təşəbbüskarı təşkilatın bir şöbəsi olan  şöbəsini təqdir etmişdir.

2014-cü ildə Avstriyanın Zalsburq şəhərindəki "" adlanan ədəbi evində İntersekslərin Həmrəylik Günü ilə əlaqədar tədbir keçirilmişdir. Analoji bir tədbir 2013-cü ildə Salzburq Universitetində də keçirilib. 2016-cı ildə, İntersekslərin Həmrəylik Günündə  23 Avropa dilində intersekslə bağlı materialların yer aldığı InterVisibility.eu adlı yeni veb-saytı fəaliyyətə başlatmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* İnterseks Günü saytı
Mühacirət hökuməti

**Mühacirət hökuməti** — bir ölkə üzərində hakimiyyətdə olsa belə, həmin ölkə üzərində hakimiyyəti tanınmayan, qeyri-rəsmi və qeyri-qanuni hesab edilən hökumətlərə verilən ümumi ad.

## Tərif

Mühacirət hökuməti adətən qovulduğu ölkədə əslində hakimiyyət başında olmur. Həmçinin onların həmin ölkə üzərində faktiki olaraq heç bir nəzarəti də mövcud olmur. Bir sıra hallarda fəaliyyətdə olduqları ölkələrdə belə qanuni hesab edilmirlər. Bundan əlavə, sürgün hökumətlərinin yaradılmasının əsas səbəbi o ölkənin başqa bir ölkə tərəfindən işğal edilməsi və ya həmin ölkədə diktaturaya, zülmə əsaslanan və ya anti-demokratik olan bir rejimin hakimiyyətdə olmasıdır. Tarix boyu bir çox sürgün hökumətləri bütün dünyada fəaliyyət göstərmişdirlər.

## Mühacirət hökumətinin fəaliyyətləri

*Fəaliyyət göstərdiyi ölkədə müxalif olduğu rejimin əleyhinə təbliğat aparmaq.
*Beynəlxalq müqavilələr və əlaqələr yaratmaqla legitimlik əldə etmək.
*Ölkəsində siyasi və ya silahlı nəzarəti ələ keçirmək üçün fəaliyyət göstərmək

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı
* 
*
Buryat batalyonu

**Buryat batalyonu** () — Rusiya ordusunun tərkibində olan batalyon. Onun Rusiyanın Ukraynaya hücumunda iştirak edən Şimali Koreya əsgərlərindən ibarət olduğu iddia edilir. Ukrayna dövlət mediasının məlumatına görə, batalyon 11-ci Qvardiya Hava Hücum Briqadasının bir hissəsidir.

## Tarixi
19 oktyabr 2024-cü ildə ABŞ-nin müdafiə naziri Lloyd Ostin Şimali Koreyanın Ukraynadakı müharibəyə göndərilməsindən əvvəl Rusiyaya qoşun göndərdiyinə dair xəbərləri təsdiq edə bilməyəcəyini söyləmişdir.

23 oktyabr 2024-cü ildə ABŞ-nin müdafiə naziri Lloyd Ostin Şimali Koreya qoşunlarının Rusiyada olduğunu təsdiqləmişdir. Bu, Rusiya-Ukrayna münaqişəsində əhəmiyyətli dərəcədə kəskinləşmə nöqtəsi kimi qeyd olunmuşdur. Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski hər birində 6,000 şəxsi heyətdən ibarət iki Şimali Koreya hərbi vahidinin yerləşdirilməsi üçün təlim keçdiyini bildirmişdir.

28 oktyabr 2024-cü ildə NATO-nun Baş katibi Mark Rutte Şimali Koreya qoşunlarının Ukrayna ilə həmsərhəd bölgələrdə yerləşdirildiyini təsdiqləmişdi. NATO liderləri və Zelenski BMT mandatlarına riayət etmək üçün Rusiya və Şimali Koreyaya beynəlxalq təzyiq göstərməyə çağırmışlar.

4 noyabr 2024-cü ildə bunu Ukrayna rəsmiləri Rusiyanın 2022-ci ildə Ukraynaya genişmiqyaslı işğalından bəri xarici hərbi müdaxilənin ilk nümunəsi olaraq qeyd etmişdilər. Onlar Rusiyanın Kursk vilayətində yerləşdirdiyi Şimali Koreya əsgərləri ilə birbaşa hərbi əməliyyatlar apardıqlarını bildirmişdilər. Ukraynanın əks-dezinformasiya rəsmisi Andrey Kovalenkonun sözlərinə görə, Kursk yaxınlığında yerləşən Şimali Koreya qoşunları Ukrayna tərəfindən atəşə tutulmuşdur.

## İstinadlar
América Televisión

**America Television** () və ya daha çox tanınan adı ilə **America-TV** — Perunun televiziya kanalıdır. Telekanal 15 dekabr 1958-ci ildə Antonio Umbert F., Nikanor Qonzales V. və Avelino Aramburu tərəfindən təsis edilmişdir. Televisa Group şirkəti 1982-ci ildə America TV-ni almışdır. 2003-cü ildən etibarən kanalın baş direktoru Erik Yurgensendir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Official Site (İspan dilində)
Azərbaycan U-17 milli futbol komandası

**Azərbaycan U-17 milli futbol komandası** — 17 yaşadək futbolçulardan ibarət Azərbaycan milli komandası. Komanda Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası tərəfindən idarə olunur.

## Tarixi
2014-cü ildə Mirbağır İsayevin rəhbərlik etdiyi komanda 2015 UEFA U-17 Avropa Çempionatının seçmə mərhələsinin birinci təsnifat mərhələsində ilk üç yeri tutmuş komandadan biri oldu və nəticədə Elit mərhələsinə vəsiqə qazanıb. 2016-cı ildə Azərbaycanın turnirin ev sahibi seçilməsi ilə komanda 2016 UEFA U-17 Avropa Çempionatında da iştirak etmə hüququ əldə edib.

## UEFA Avropa Çempionatı

### 16 yaşa qədər format

### 17 yaşa qədər format

: **Heç-heçəyə penalti zərbələri ilə bağlı qərar verilmiş nokaut matçları da daxildir.

== Sonuncu turnirdəki çıxış ==



==Hazırki heyət==
* *'Aşağıdakı oyunçular 2025 UEFA U-17 Avropa Çempionatının seçmə mərhələsinin ikinci mərhələsi matçlarına çağırılıb.**
* **Matç tarixləri:** 15-25 mart 2025
* **Rəqiblər:**  və 
***Çıxış və qollar doğrudur:''' 22 mart 2025,  ilə qarşılaşmadan sonra 

## Məşqçi heyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası
Aşıq Ata

**Aşıq Ata** və ya əsl adı ilə **Ata Sucoyeviç Sailyan** (; ) — Ermənistan aşığı, 1939-cu ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü.

## Həyatı
Ata Sailyan 1852-ci ildə Rusiya imperiyasında, indiki Ermənistanın Sünik mərzində yerləşən Qaraşen kəndində anadan olmuşdur. O, aşıq sənətini indiki Azərbaycanın Qarabağ ərazisində yerləşən Qaraqşlar kəndindən olan aşıq Hatəmdən öyrənmişdir. Sailyan əsərlərini erməni və fars dillərində yaratmışdır. 

O, ibrətamiz və satirik mahnılar yaratmış, köhnə nəğmələri ifa etmişdir. Sailyan 1875–1935-ci illərdə əkinçiliklə məşğul olmuşdur. O, Cənubi Qafqazla yanaşı, Türkiyə, İran və Suriyada da mahnılarını ifa etmişdir. Fleyta və skripka çalırdı.  Onun bəstələdiyi mahnılar arasında "Əsgər Andranik", "Qurban toyuq", "Kirov haqqında mahnı", "Bir faciə", "Nabatxanım" və s. mahnılar var. Ata Sailyan 1942-ci ildə Ermənistan SSR-nin Gorus şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Raşid Meklufi

**Raşid Meklufi** (; ) — hücumçu mövqeyində çıxış edən əlcəzairli futbolçu

## Həyatı
Sent-Etyen tarixinin ən çox qol vuran ikinci oyunçusu idi. 4 dəfə Fransa çempionluğunu qazanıb. 2024-cü ilin 8 noyabrında vəfat edib.

## İstinadlar
Toni Todd

**Toni Todd** () — amerikalı aktyor.  franşizasında (2000–2025) Uilyam Bludvort rolunu canlandırması ilə məşhur idi.

## Həyatı
Todd 4 dekabr 1954-cü ildə Vaşinqtonda dünyaya gəlib. 6 noyabr 2024-cü ildə vəfat edib.

## İstinadlar
Pul yandırma

**Pul yandırma** — pulu məhv etmək üçün məqsədyönlü hərəkət. Prototip nümunədə əsginaslar yandırılaraq məhv edilir. Pul yandırmaq hər hansı bir tərəfi birbaşa zənginləşdirmədən sahibinin sərvətini azaldır. Bu həmçinin, pul kütləsini azaldır və inflyasiya tempini (çox cüzi) ləngidir.

Pul adətən ya bədii effekt, etiraz forması və ya siqnal kimi mesaj göndərmək üçün yandırılır. Bəzi oyunlarda oyunçu bəzən pul yandırmaq qabiliyyətindən faydalana bilər (cinslərin döyüşü). Bəzi yurisdiksiyalarda pulun yandırılması qeyri-qanunidir.

## İstinadlar
Aşıq Aşot

**Aşıq Aşot** və ya **Aşot Ayrapetoviç Dadalyan** (; ) — Ermənistan aşığı, SSRİ xalq artisti (1967), SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü (1958), Sov.İKP üzvü (1946).

## Həyatı
Aşot Ayrapetoviç Dadalyan 12 aprel 1907-ci ildə Rusiya imperiyasında, indiki Ermənistanın Gorus şəhərində anadan olmuşdur. O, anasını erkən yaşlarında itirmişdir. 1921-ci ildə Bakıya, böyük qardaşının yanına köçmüşdür. Burada tütəyi kamança ilə əvəz etmişdir. Bakıda Berazit məktəbində oxumuşdur. 1928-ci ildə Zəngəzura qayıdıb falçılıqla məşğul olmuşdur. 1948-ci ildə İrəvanda məskunlaşmışdır. O, öz ansamblı ilə həm Ermənistanda, həm də xaricdə konsertlər vermişdir. Onun mahnıları bir çox müğənnilər tərəfindən ifa olunmuşdur.

## İstinadlar
Svirel

**Svirel** — Rusiya, Belarus və Ukraynada ənənəvi olaraq istifadə edilən  slavyan nəfəsli aləti*.* Bu paralel çuxurlu fleytadır. Altı deşikli versiyalar qalay fitinə bənzəyir; on deşikli versiyalar tam xromatikdir.

Ənənəvi rus svireli geniş şəkildə öyrənilməmişdir. Mütəxəssislər uzun müddətdir ki, müasir boru alətlərini qədim rusca adlar ilə əlaqələndirməyə çalışırlar. Çox vaxt salnaməçilər bu alət növü üçün üç addan istifadə edirdilər: svirel, sopel (sopilka) və tsevnitsa. Alətin ukrain dilində termini sopilka, belarus dilində isə dudkadır.

## İstinadlar
Bərbəd Mərvəzi

**Bərbəd** () və ya **Bərbəd Mərvəzi** ( / باربد / باربذ; ) — İran musiqiçisi, qusanı, bəstəkarı və müğənnisi. O, ud və rud alətlərini ifa edirdi. Bərbəd musiqi irsinin bilicisi, bir çox mahnıların yaradıcısı, müxtəlif hallarda yeni əsərlərlə cavab verən improvizator idi.

Mərvdə (indiki Türkmənistandakı Qavuqala yeri) anadan olmuşdur. II Xosrovun dövründə (590-628) yaşamışdır.

## İstinadlar
San-Sebastyan çizkeyki

**San-Sebastyan çizkeyki,** **Bask çizkeyki,** **La Vina San-Sebastyan yanmış çizkeyki —** fırında bişilən bu çizkeyk resepti ilk dəfə 1990-cı illərdə San-Sebastyan şəhərinin köhnə məhəllələrindən biri olan 31 de Agosto küçəsində yerləşən La Vina adlı kiçik bir şirniyyat mağazasında hazırlanmışdır. Hal-hazırda dünyanın bir çox şirniyyat mağazalarında bu şirniyyatın satışı həyata keçirilir.

San-Sebastyan çizkeyki *Tarta de queso* və ya *yandırılmış çizkeyk* kimi də tanınır. Dadı ilə yanaşı görünüşü ilə də diqqəti özünə cəlb edən bu ləzzətli desertin sirri, tərkibindəki pendirin yumşaqlığındadır. Onun digər çizkeyklərdən fərqi də altlıq hissəsinin olmamasıdır. Onu bir neçə sadə inqrediyentlə hazırlayaraq süfrəyə təqdim etmək mümkündür.

Çizkeyk yüksək temperaturda bişirilməlidir. Yüksək temperatur çizkeykin üst hissəsini effektiv bir formada karamelize edir, daxili hissəsini isə kremli və qaymaqlı saxlayır.

## İstinadlar
Qusan

**Qusan** — Parfiyada ictimai teatrlarda çıxış edən yaradıcı və ifaçı incəsənət xadimləri – müğənnilər, instrumental ifaçılar, rəqqaslar, nağılçılar və peşəkar xalq aktyorları.

İndiki Ermənistanda qusan termini tez-tez aşıq sözünün sinonimi kimi istifadə olunur.

## Tarixi
Musiqi və poeziya Parfiya mədəniyyətinin mühüm bir hissəsini təşkil edirdi və bu, qədim Partiyanın dünyəvi cəmiyyətinə mənsubluğun mühüm göstəricisi kimi xidmət edirdi. Parfiya qusanlarının necə yetişdirildiyi qədim mənbələrdən məlum deyil, lakin qədim İranda peşələrin irsi ötürülməsinin üstünlük təşkil etməsi ailə tərbiyəsindən və atalardan övladlara biliklərin ötürülməsinə imkan verir. Tarixçilər hesab edirlər ki, hər bir feodal klanın öz klanının tarixini bilən və öz əsərlərində onları tərənnüm edən öz qusanları olmuşdur.

Qusanlar qədim İran cəmiyyətində böyük imtiyazlara və nüfuza malik idilər. Orta əsr İran mənbələrinə görə, heç bir əlamətdar hadisə onlarsız keçə bilməzdi. Qusan sənəti Sasanilər imperiyası dövründə inkişaf mərkəzinə çatmışdır. Sasani dövrünün ən məşhur qusanlarından (ozanka şairlərindən) biri də Bərbəd idi.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* Grigor Suni, Armenian music, Yerevan, 2005, p.&nbsp;98-99,
Bəmşad

**Bəmşad** () — II Xosrov Pərviz (591–628) hakimiyyətdə olduğu zaman Sasanilər dövründə yaşamış musiqiçi.

"Dehkoda Lüğətnaməsi"ndə o, Bərbədə bərabər olan məşhur musiqiçi kimi təsvir edilir. Fars şairi Mənuçöhrinin bir şeirində də xatırlanır.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* BĀMŠĀD&nbsp;/ Tafażżolī A.&nbsp;// Encyclopædia Iranica&nbsp;:  [англ.]&nbsp;/ ed. by E. Yarshater.&nbsp;— 1989.&nbsp;— Vol.&nbsp;III.
Ramtin (musiqiçi)

**Ramtin** (; ) — Sasanilər səltənəti dövründə yaşamış musiqiçi. O, arfa alətində ifa ustası kimi tanınır.

## Həyatı
Bir çox etibarlı mənbələrdə Ramtin "musiqiçi" deməkdir. Sülh və əmin-amanlıq mənasını da bu ad üçün şərh etmək olar. Bəziləri "Ramtin"in "Ramnin"in təhrif olunmuş forması olduğuna inanırlar. Əsəd Gurgani "Raminin" və ya "Ramin" adlarının düzgün olduğunu qeyd etmişdir. Məhəmməd Moinin fikrinə görə, "Raminin" adına nöqtə əlavə edilərək "Ramtin" olmuşdur. Bəziləri Ramtini Veysi sevən Ramin kimi tanıyır (Veys və Ramin hekayəsində).

## İstinadlar
Naqisə

**Naqisə** (; ) — Sasani hökmdarı II Xosrovun sarayında yaşamış musiqiçi. Görkəmli arfa ifaçısı kimi şöhrət qazanmışdır. Bərbəd Mərvəzi kimi o da II Xosrova həsr olunmuş nəğmələrin müəllifi idi.

Mənbələrə görə, bir gün tamaşaçılar onun ifasından o qədər təsirlənmişdilər ki, bir çoxları onun musiqisinin yaratdığı həddən artıq emosiyadan huşunu itirmiş və ya paltarlarını cırmışdılar.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* During, Jean; Mirabdolbaghi, Zia, eds. (1991). The Art of Persian Music. Washington D.C.: Mage Publishers. ISBN 978-0-934211-22-2
Ruhullah Xaliqi

**Ruhullah Xaliqi** (; ) — İran bəstəkarı, dirijoru, musiqi müəllimi və musiqişünası.

Xaliqinin ən məşhur musiqi əsəri 1946-cı ildə yazılmış və ölkənin qeyri-rəsmi himninə çevrilmiş "Ey, İran!" mahnısıdır. Onun bir sıra başqa vətənpərvərlik mahnıları və lirik pyesləri də var. Bundan əlavə, Xaliqi görkəmli tarixçi və musiqi nəzəriyyəçisi, ikicildlik "İran musiqisi tarixi"nin, Qərb harmoniyasına dair sorğu əsərinin və digər əsərlərin müəllifi idi.

Xaliqinin yüzilliyi üçün onun musiqisindən ibarət dörd CD buraxılmışdır.

## İstinadlar
Yevlax–Balakən dəmiryol xətti

**Yevlax-Balakən dəmiryolu** — Yevlax ilə Balakən arasında 1986-cı ildə salınmışdır. Bu dəmiryolunu həm yük, həm də sərnişin daşımaları üçün istifadə edilir. Bir zamanlar Azərbaycanın BAM-ı adlandırılır.

Dəmiryolu ilk olaraq 80-ci illərdə Balakən rayonunda planlaşdırılan polimetal filiz yataqlarının hasilatı üçün tikilib. Lakin müxtəlif səbəblərdən yataqların hasilatı istənilən səviyədə olmur, buna görə xət üzrə daşımaların həcmi olduqca az olur. Buna baxmayaraq bu xəttin Şəki-Balakən bölgəsinin inkişafında böyük rol oynayır. Xəttin istər yük istərsə sərnişin daşımalarında yüksək potensiallı vardır. Üstəlik Balakən Dəmiryol Stansiyasından Gürcüstanla sərhəddəki Siteli-Sigaro Dəmir Yol Stansiyasına qədər məsafə isə 25-30 kilometrdir ki, cəmi 25 km-lik bir dəmir yolu xətti çəkməklə ölkə daha bir alternativ marşruta çıxış əldə bilər.

## Tarixi
Azərbaycan Respublikanın Şəki-Zaqatala bölgəsində yaşayan əhalinin həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması, həmçinin bu regionun iqtisadi potesialının artırılması məqsədi ilə Yevlax–Balakən dəmir yolu xəttinin tikintisinə 1980-ci ildən başlanılmışdır. Çətin dağlıq relyefi olan bu sahədən keçən 165 km-lik dəmir yolu xəttinin tikintisi zamanı 6 yeni stansiya və vağzal binaları (Balakən, Zaqatala, Qax, Şəki, Səbuhi, Xanabad) inşa edilmiş və bütün tikinti işləri
1985-ci ildə başa çatdırılmışdır.

## Həmçinin bax
* Zaqatala Dəmiryol Stansiyası
* “Azərbaycan Dəmir Yolları” Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yakisuqi

və ya  – Yaponiyada ənənəvi taxta qoruma üsulu.

## Xüsusiyyətlər
Yakisuqi taxtanı yağışa, cücülərə və yanğına daha dözümlü etmək üçün istifadə olunan qədim üsuldur. Narada yerləşən Horyu məbədinin paqodası 711-ci ildə bu üsulla yenidən tikilmişdir. Yakisuqi ilk dəfə XVIII əsrdə geniş formada tətbiq olunub. Üsul kənddə yerləşən evlərin, eləcə də, düyü kimi vacib məhsulların saxlanıldığı anbarların fasad hissəsi üçün istifadə olunmağa başlamışdır.

Yakisuqi üsulu taxta kömürləşdirilməsinə əsaslanır. Bu üsulda sadəcə *[[Cryptomeria japonica]]* növündən olan sidr ağacından istifadə oluna bilər. 2–4 metr uzunluğunda olan üç taxta lövhə üçbucaq formasında boşluq yaradacaq şəkildə uzununa bir-birinə bağlanır. Daha sonra boşluğun içərisi yandırılır və yanmış səth su ilə soyudulur. Yandırma prosesi əllə hazırlanmış kağız top vasitəsilə başladılır və aşağıdan yuxarıya doğru baş verir. Nəticədə, taxtanın üzərisində 3–5 millimetr qalınlığında olan, sıx və qara karbon təbəqəsi yaranır. Yanma odundakı termitlərin, göbələklərin və bakteriyaların xoşladığı sellülozanı zərərləşdirir, onu zərərvericilərə qarşı arzuolunmaz və çürüməyə dözümlü edir. Bu prosesə məruz qalan taxtalar 80 ilə qədər yaxşı vəziyyətdə qala bilir.

## Müasir dövr
Yakisuqi üsulu minimalistik və estetik görünüş yaratdığı üçün Aaron Şiller kimi ABŞ dizaynerləri tərəfindən istifadə olunur. Müasir Yaponiya memarı və tarixçisi Terunobu Fucimori bəzi memarlıq işlərini yakisuqi texnikasını tətbiq etmişdir. O, Çino şəhərində yerləşən, 2004-cü ildə tikilmiş Çox Hündür Çay Evinin damında və Naqano şəhərində yerləşən, 2007-ci ildə tikilmiş Yakisuqi Evində bu texnikadan istifadə etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Yakisuqi Evi
Sex with Hitler

***Sex with Hitler*** () – 2022-ci ildə buraxılmış pornoqrafik izometrik şuter vizual roman videoyunu. *"Romantic Room"* tərəfindən hazırlanmışdır. Oyunda oyunçu Nasist Almaniyasının diktatoru Adolf Hitleri idarə edir və fərqli millətlərdən olan dörd qadınla görüşməklə vəzifələndirilir. Oyun əsasən mənfi rəylər almışdır. Tənqidçilər Hitlerin oyunda iki xaya ilə təsvir olunmasını mübahisəli hesab etmiş, oyunu zəif animasiyalı və qeyri-erotik adlandırmışdırlar.

## Məzmun
*"Sex with Hitler"* oyununda hadisələr İkinci Dünya müharibəsinin sonunda başlayır: Hitler "hər şeyini itirmiş" kimi göstərilir və sovet ordusu Berlini ələ keçirməmiş şəhəri tərk etməyi planlaşdırır. Lakin bunu etməzdən öncə bir neçə qadınla sekslə məşğul olmağa qərar verir.

## Geympley
*"Sex with Hitler"* hekayə seqmentləri ilə kəsişən izometrik aşağıdan yuxarı şuter seqmentlərindən ibarətdir. Hekayədə Hitler anime stilində olan qadınlarla söhbət edir və onlarla sekslə məşğul olur. Oyunda Hitlerlə qadınlar arasında çox açıq və sərt seks səhnələri mövcuddur.

## Qəbul
*"Sex with Hitler"* tənqidçilər tərəfindən mənfi rəylərlə qarşılanmışdır. "The Forward" üçün yazan Mira Foks oyunu "absurd və həvəskar" adlandırmış, oyunun son dərəcədə pis sənətə malik olduğunu bildirmişdir. "Kotaku" üçün yazan Ari Tonis oyun üçün mənfi rəy vermiş, oyunun "xüsusilə xoşagəlməz" səhnələrlə dolu olduğunu demişdir. "Motherboard" üçün yazan Samanta Kol oyunun şutinq seqmentlərini "inanılmaz ucuz", dialoqları "əsəbedici və maraqsız" və seks səhnələrini "qaneedici olmayan" adlandırmışdır. Hər üç tənqidçi də oyunun diqqət cəlb etmək üçün Hitlerdən istifadə etdiyini bildirmişdir. Notis və Foks Hitlerin oyunda həddən çox əzələli və əla yoldançıxaran kimi təsvir olunmasını tənqid etmişdirlər.

### Tarixi dəqiqlik
Adolf Hitlerin oyunda iki xaya ilə təsvir olunması bir çox "Steam" oyunçusu arasında mübahisəyə səbəb olmuşdur. Onlar bunun tarix baxımından səhv olduğunu iddia etmişdirlər: Hitler ancaq bir xayasının olması ilə tanınır. Kol, Foks və Notis Hitlerin iki xayalı olmasından narahat olan oyunçulara *"[[Sniper Elite 3]]"* oynamağı tövsiyə etmişdirlər. Belə ki, bu oyunda Hitlerin bir xayalı olması hekayədə vacib detallardan biridir.

## İstinadlar
Soyğun (film, 2015)

**Soyğun** və ya **Sürət: Avtobus 657** () — kriminal triller janrında rejissor Skott Mann tərəfindən Stiven Sefer və Maks Adamsın yazdığı ssenari əsasında çəkilmiş filmdir. Filmdə baş rolları Robert De Niro, Cefri Din Morqan, Keyt Bosvort və Deyv Batista ifa etmişdirlər. Filmin süjet xətti qızının müalicəsi üçün pul tapmaq məcburiyyətində qalmış atanın kazino sahibini soymağa məcbur qalmasından bəhs edir.

Filmin çəkilişləri 2013-cü il noyabr ayının 6-da Alabama ştatının Mobil şəhərində başlamışdır. Film 2015-ci il noyabr ayının 11-də dünya miqyasında buraxılmış və 13 noyabr 2015-ci ildə ABŞ-də tələb olunan video xidməti vasitəsilə məhdud buraxılışı həyata keçirilmişdir.

## Süjet xətti
Von ən iri kazinolardan birində kart paylayan vəzifəsində işləyir. Müvəffəqiyyətli bir karyera qura bilməsədə, özünü bəxtəvər insan hesab edir. Belə ki, həyat yoldaşı və balaca qızını dünyada hər şeydən çox sevir. Ancaq günlərin bir günü onun xoşbəxt həyatı alt-üst olur. Tibbi müayinə zamanı qızında ağır xəstəlik üzə çıxır. Müalicə üçün Vonun 10 il işləsə belə yığa bilməyəcəyi məğləğ tələb olunur. Von kömək üçün kazinonun sahibi Frenk Poupa üz tutur. Kriminal aləmdə böyük nüfuza malik olan Poup onun bu istəyini təmin etmir, hətta belə müraciətlə ona yaxınlaşdığı üçün işdən qovur. Bundan hiddətlənən Von, kazinonu soymaq qərarına gəlir.

## Rollarda

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Film tənqidi

**Film tənqidi** və ya **Kino tənqidi** — filmlərin qiymətləndirilməsinə, təhlilinə və tənqidinə verilmiş ümumi bir addır. Film tənqidləri əvvəllər müntəzəm olaraq qəzetlərdə, jurnallarda dərc edilir və ya digər məşhur KİV-lərdə çap olunurdu. Müasir dövrdə isə film tənqidləri xüsusi olaraq bu iş üçün fəaliyyət göstərən internet saytlarında dərc olunur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* Bordwell, Davd: *The Rhapsodes: How 1940s Critics Changed American Film Culture*, University of Chicago Press, Chicago 2016, Details
* Peter Bradshaw gives advice to young, aspiring, would-be film critics (*[[The Guardian]]*, 8 July 2008)
* Haberski, Raymond J. Jr. *It's Only a Movie!: Film and Critics in American Culture*, University Press of Kentucky, 2001. 
* Jonathan Rosenbaum. *Movie Wars: How Hollywood and the Media Conspire to Limit What Films We Can See*, A Cappella Books, 2000.
Şott (soyad)

**Şott** — soyad.

* Valter Şott — Alman heykəltaraş.
* Kaspar Şott — riyaziyyatçı
* Otto Şott — Alman kimyaçı

## Həmçinin bax
* Şot
* Şott
Chicago Sun-Times

***Chicago Sun-Times*** — Baş ofisi İllinoys ştatının Çikaqo şəhərində yerləşən gündəlik qəzetdir. Liberal düşüncədə olan bu ABŞ qəzeti 1948-ci ildən etibarən nəşr olunur. Tabloid formatında çap edilən bu qəzetin tirajı 300 min civarındadır.

Çikaqonun mütəmadi olaraq nəşr olunan ən qədim gündəlik qəzeti hesab olunan "Chicago Sun-Times" qəzeti birinci dəfə 1844-cü ildə "*Chicago Evening Journal"* adı ilə nəşr edilmişdir. Qəzetin xarici ölkələrdə belə tanınmış ən məşhur yazıçısı isə film tənqidçisi Rocer Ebert olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* ''Chicago Sun-Times'' website 
* ''Chicago Sun-Times'' and Field Enterprises records  at The Newberry Library
*Field Enterprises records at Newberry Library
Tabloid

**Tabloid** — qəzet sənayesində istifadə olunan  430 mm × 280 mm ölçülü kiçik bir qəzet formatıdır. Əsasən sensasiyalı və maqazin xəbərləri nəşr edən qəzetlərin üstünlük verdiyi bu çap ölçüsü Birləşmiş Krallıqda hələ də populyar olaraq qalmağa davam edir. Tabloid qəzetlərə böyük şəhərlərdə metro/avtobus/qatar və s. ictimai nəqliyyat vasitələrində daha asan oxuna bilindiyi üçün oxucular tərəfindən üstünlük verilir. XX əsrin birinci yarısından etibarən istifadə olunmağa başlayan bu format xüsusilə Qərbi Avropa və ABŞ-də geniş yayılmış və hal-hazırda da istifadə olunur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Bessie, Simon Michael. *Jazz Journalism: The Story Of The Tabloid Newspapers* (1938)  online

## Xarici keçidlər
Rocer Ebert

**Rocer Cozef Ebert** () — Amerikalı kino tənqidçisi və ssenaristi idi. O, müntəzəm olaraq *[[Chicago Sun-Times]]* qəzeti üçün film tənqidi məqalələri yazırdı.

O, 11 illik mübarizə apardığı xərçəng xəstəliyindən sonra, 2013-cü il aprel ayının 4-də 70 yaşında vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Bruce J. Evensen. "Ebert, Roger (18 June 1942–04 April 2013)" *American National Biography* (2015) [www.anb.org/viewbydoi/10.1093/anb/9780198606697.article.1603924 online]
* 

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
* 
* 
*
Çəkindirmə

**Çəkindirmə** () — 1940-cı illərdə amerikalı diplomat Corc Kennan tərəfindən hazırlanmış geosiyasi nəzəriyyə. Bu doktrina SSRİ-yə qarşı yönəlmişdi və ABŞ-ın dünyada siyasi-iqtisadi hegemonluğunun zəruriliyi uğrunda mübarizəsini əks etdirirdi.
Çəkindirmə nəzəriyyəsinin əsas müddəaları XXI əsrdə aktuallığını qoruyub saxlayır, çünki nüvə silahı hələ də dünya siyasətində mühüm rol oynayır və Rusiya və ABŞ- ın hərbi doktrinaları əsasən onların “çəkindirici amil” kimi istifadəsinə əsaslanır”.

## İstinadlar



## Ədəbiyyat

* *Иван Курилла.* Американцы и все остальные. Истоки и смысл внешней политики США. М.: Альпина Паблишер, 2024. — С. 318.
Phyllanthus longifolius

*  — Phyllanthus acidus bitki növünün sinonimi.
*  — Phyllanthus maderaspatensis var. maderaspatensis bitki yarımnövünün sinonimi.
*  — Phyllanthus revaughanii bitki növünün sinonimi.
Gülbala Qurbanov

**Gülbala Rəhman oğlu Qurbanov** (tam adı: *Qurbanov Gülbala Rəhman oğlu*) — Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi, professor, Azərbaycanda üz-çənə cərrahiyyəsinin, eləcə də rekonstruktiv cərrahiyyənin banisi hesab olunur. 

## Həyatı və fəaliyyəti
Qurbanov Gülbala Rəhman oğlu 1896-cı ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Professor Gülbala Rəhman oğlu Qurbanov Azərbaycanda üz-çənə cərrahiyyəsinin, eləcə də rekonstruktiv cərrahiyyənin banisi hesab olunur. 1954-cü ildə isə onun təşəbbüsü ilə Universitetin Operativ cərrahlıq və Topoqrafik anotomiya kafedrasının müdiri vəzifəsindən çıxaraq, ömrünün qalan hissəsini stomatologiya elminin inkişafma həsr etmişdir.
1956-cı ildə Azərbaycan Tibb İnstitutunda ixtisas üzrə ilk təhsil müəssisəsi yaradılan- Cərrahi Stomatologiya kafedrasına müdir təyin olunub. Bu kafedraya 1974-cü ilə qədər rəhbərlik edib.

## Kitabları
* Azərbaycan stomatologiyasında cərrahi istiqamətin formalaşması onun hələ 1936-cı ildə «Eksperimental şəraitdə konservativ stomatologiya» mövzusunda, yazdığı elmi işi ilə bağlıdır.
* 2-ci Dünya müharibəsində yaralıların müalicəsində fəal iştirak edən öz şəxsi təcrübəsinə əsaslanaraq yazdığı «Odlu silahla yaralanmalardan sonra üzün yumşaq toxumalarında plastika əməliyyatlarının üsulları» adlı kitabı fundamental əsər kimi dünya plastika cərrahiyyəsi klassikasına daxil edilib.

## Təltifləri
*  — Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi

## İstinadlar
Metiqa (peçeneq xanı)

**Metiqa** — eramızın 988-ci ilində kiyevli I Vladimir ilə ittifaq quran peçeneq hökmdarı. Metiqa Xersonun Vladimir tərəfindən ələ keçirilməsində köməklik etdi. Vladimir qəsəbənin öz qüvvələri tərəfindən ələ keçirilməsindən qısa müddət sonra xristianlığı qəbul etdi. Özündən əvvəl Kurya, yerinə isə Küçük xan gəldi. Metiqanın hakimiyyəti 991-ci ilə qədər bitdi.

Həmçinin 988-ci ildə Metiqa Vladimirdən vəftiz olunmağı xahiş etdi.

## İstinadlar
Bəbir gekkonu

**Bəbir gekkonu** (*Eublepharis macularius*) — əksər gekkon növlərindən fərqli olaraq gecələr hərəkət edir və yerdə yaşayır. Bu kərtənkələ növünün vətəni Əfqanıstan, İran, Pakistan, Hindistan və Nepalın qayalı quru çəmənlikləri və səhra regionlarıdır.
## Ümumi məlumat
Adi bəbir gekkonu ilk dəfə 1854-cü ildə zooloq Eduard Blit tərəfindən *Eublepharis macularius* kimi təsvir edilmişdir. Eublepharis cins adı yunan sözləri olan "eu" (yaxşı) və "blepharos" (göz qapağı) sözlərinin birləşməsindən yaranıb,  çünki göz qapaqlarının olması bu alt fəsilənin digər gekkonlardan əsas fərqidir, həmçinin lamellaların olmaması ilə də fərqlənir. Macularius növ adı latın sözü olan "macula" (ləkə və ya nöqtə) sözündən gəlir və heyvanın təbii ləkəli naxışlarına istinad edir.

Bəbir gekkonunun təbii yaşayış yeri Cənubi Asiyanın qayalıq, quru çəmənlik və səhra bölgələrini əhatə edir, o cümlədən Əfqanıstan, Pakistan, şimal-qərb Hindistan, qərbi Nepal və İranın bəzi hissələri. Leopard gekkonları seyrək bitki örtüyü və gilli və ya qumlu torpaqların olduğu quru və yarı-quru ərazilərdə, həmçinin sığınacaq kimi istifadə edilə bilən yarıqların olduğu qayalıq ərazilərdə yaşayır. Onlar əsas substratın qum olduğu ərazilərdən qaçınırlar. Bəbir gekkonları Nepal və Pakistanın quru meşələrində də tapıla bilər və bu mühitlərdə ağacların qabıqları altında sığınacaq tapdıqları bildirilir. Bəbir gekkonunun yaşadığı ərazilərdə qış temperaturu kifayət qədər aşağı ola bilər (10 °C-dən aşağı), bu da heyvanları yeraltına çəkilməyə və yarı-hibernasiya (brumasiya) vəziyyətinə gətirir, bu zaman onlar yağ ehtiyatları hesabına yaşayırlar. 

Təbiətdə bəbir gekkonları ümumiyyətlə gecə həyat tərzi keçirən heyvanlar kimi qəbul edilir. Gün ərzində onlar yuvalara və qorunacaqlı gizlənmə yerlərinə çəkilir, axşam çağı temperatur əlverişli olduqda fəal olurlar. Təbiətşünas David Attenborq "Life in Cold Blood" sənədli seriyasında qeyd edir: "Bəbir gekkonu – digər gekkonlar kimi – gecə həyat tərzi keçirir və ehtiyac duyduğu istiliyi günəş batdıqdan sonra bir neçə saat istiliyini qoruyan qayalardan alır." Eynilə, Nepal bioloqu Yam Ravat yazır: "Leopard gekkonları Nepalda 2016-cı ilə qədər aşkar edilməmişdi. Bu, növün gizli gecə həyat tərzi ilə əlaqədar ola bilər."

## Növləri
Bəbir gekkonunun 5 növü mövcuddur:
**Eublepharis macularius afghanicus*
**Eublepharis macularius fasciolatus*
**Eublepharis macularius macularius*
**Eublepharis macularius montanus*
**Eublepharis macularius smithi*
## Yaşayış sahəsi
* Əfqanıstan
* İran
* Pakistan
* Hindistan
* Nepal

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Eublepharis macularius (BLYTH, 1854)
Küçük (peçeneq xanı)

**Küçük xan** — eramızın 990-cı illərində hakimiyyətdə olmuş peçeneq xanı. Nikolsk xronikası Küçüyün təxminən 990-cı ildə xristianlığı qəbul etdiyini bildirir (çox güman ki, Böyük Vladimirin xristianlaşması nəticəsində). "Xronika"da deyilir ki, Küçük "Vladimirə saf ürəklə xidmət edib". Küçük adı türkcədə "kiçik" deməkdir. Ondan əvvəl xan kimi Metiqa mövcud olub və onun hakimiyyəti təxminən 988-ci ildən tez deyildi (lakin, şübhəsiz ki, 991-ci ildə başlamışdır; səltənətinin başlanğıcı üçün heç bir dəqiq tarix müəyyən edilə bilmir.

## İstinadlar
Qıpçaq (aymaq tayfası)

**Aymaq [[qıpçaqlar]]ı** () — Əfqanıstanda qazax mənşəli taymani aymaqlardan ibarət bir qrup.

## Yayılma
Onlara Əfqanıstanın qərbindəki Herat vilayətinin şərqindəki Obi rayonunda, Fərəhrud və Harirud çayları arasında rast gəlmək olar.

## Həmçinin bax
* Taymani
* Qıpçaqlar

## İstinadlar
Keloğlan mağarası

**Keloğlan mağarası** və ya bəzən **Dodurgalar mağarası** – Türkiyənin Dənizli ilinin Acıpayam ilçəsində, Dodurga məhəlləsində yerləşən mağara.

## Xüsusiyyətlər
Mağara inzibati baxımdan Dənizli ilinin Acıpayam ilçəsində, Dodurga məhələsindədir. Fiziki-coğrafi baxımdan isə Mallı dağının şərq yamacında yerləşir. Mağara 145 kilometr uzunluğunda və 5–6 metr hündürlüyündədir. Girişi dar olan mağaranın içərisində hava nəm və istidir. 1998-ci ildə aparılmış araşdırma zamanı 32&nbsp;°C temperatur və 65% mütləq nəm qeydə alınmışdır. Girişə görə ən dərin yeri 5 metrdir.

Mağaranın əsas görməli xüsusiyyəti stalaqmit və stalaktitlərlə, eləcə də, təbii otaq və bölmələrlə zəngin olmasıdır. Çıxıntılı quruluşa malik mağarada böyük bir salon yerləşir. Mağaranın girişində kiçik yarasa koloniyası var.

## Turizm
Kəloğlan mağarası 1990-cı illərə qədər diqqət cəlb etməmiş, sadəcə çobanların bildiyi bir mağara olmuşdur. Dənizli valiliyinin və Dodurgalar bələdiyyəsinin müraciətindən sonra mağara 2003-cü ildə turizmə açılmışdır. Bu məqsədlə 3 kilometrlik asfalt yol çəkilmişdir. Mağarada burada tapılmış bizon kimi müxtəlif heyvanlara id sümüklər sərgilənir. Mağarada işıqlandırma sistemi yaradılmışdır. Mağara illik 19 min turizm qəbul edir. 2021-ci ildə Ətraf Mühit, Urbanizm və İqlim Dəyişikliyi Nazirliyi tərəfindən mağaraya mühafizə statusu verilmişdir.

Mağara astma və bronxitdən əziyyət çəkən şəxslər tərəfindən ziyarət olunur. Rəvayətə görə astma xəstəsi olan bir çoban bu mağarada yatdıqdan sonra xəstəlikdən qurtulmuşdur. Mağara keçəl çoban haqqında olan rəvayətə görə tanınır və adını həmin rəvayətdən götürüb. Rəvayətə görə bir çoban keçəl olduğu üçün sevdiyi qızla evlənə bilməmiş və özünü bu mağaraya məhkum etmişdir. Mağarada keçirdiyi vaxt ərzində saçları çıxmış və kəndə qayıdaraq sevdiyi qızla evlənmişdir. Bu səbəbdən saçı tökülən və keçəl şəxslər bu mağaranı ziyarət edib şəfa tapacaqlarına inanırlar. Mağaranın suyunun saç dərisinə yaxşı təsir göstərdiyinə inanılır.

## İstinadlar
Kirəşli

**Kirəşli** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Abaran rayonunda kənd.

## Toponimikası
Toponim kirəcli türk etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

## Coğrafiyası
Zəngi çayının yanında yerləşirdi.

## Tarixi
"İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə Kərəcli kimi, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Kiraşlu formasında qeyd edilmişdir.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 76 nəfər, 1873-cü ildə 464 nəfər, 1886-cı ildə 744 nəfər, 1897-ci ildə 802 nəfər, 1908-ci ildə 1061 nəfər, 1914-cü ildə 1196 nəfər, 1916-cı ildə 973 nəfər, 1919-cu ildə 207 nəfər yalnız azərbaycanda yaşamışdır. Yuxarıdakı rəqəmlərdən göründüyü kimi, 1916-cı ildən başlayaraq azərbaycanlılar erməni təcavüzünə məruz qalmış və onlar mərhələ-mərhələ deportasiya olunmuşdur. 1919-cu ilin sonlarında azərbaycanlılar tamamilə doğma torpaqlarından qovulmuşdur. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra kəndi tərk etmiş azərbaycanlılardan sağ qalanlar tarixi-etnik torpaqlarına qayıda bilmişdir. Burada 1922-ci ildə 108 nəfər, 1926-cı ildə 86 nəfər, 1931-ci ildə 135 nəfər yalnız azərbaycanlılar yaşamışdır.

SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarı ilə kəndin köklü sakinləri olan azərbaycanlılar 1948–1949-cu illərdə tarixi-etnik torpaqlarından zorla Azərbaycana köçürülmüş və kənd ləğv edilmişdir. İndi xaraba kənddir.

## İstinadlar
33 (film)

**33** () — rejissor Patrisiya Riqqenin çəkdiyi Çili və Kolumbiyanın müştərək istehsalı olan filmdir. Filmin süjet xətti Çilidə San-Xose mədənində baş verən fəlakət zamanı, 33 şaxtaçının iki ay (69 gün) müddətində qapalı bir yerdə qaldıqları hadisələrə əsaslanır.

## Süjet xətti

San Xose mədəninin sahibi mədəndəki mövcud vəziyyətin pisləşməsi ilə bağlı ona dəfələrlə edilmiş olan xəbərdarlıqlara məhəl qoymur və bir müddət sonra mədən çökür. Mədənin yeganə çıxış yolu bağlanır, lakin 33 mədənçi xilasetmə otağına çatmağa nail olurlar. Mədənçilər otaqda olarkən aşkar edirlər ki, otaqda olan ratsiya işləmir və yemək də çox azdır. Mario Sepulveda mədənçilər arasında liderliyi ələ alır və yeməklərin paylanması və asayişin təmini üçün məsuliyyəti öz üzərinə götürür.

## Reytinq

Film tənqidçilərdən qarışıq rəylər almışdır. Film Rotten Tomatoes saytında almış olduğu 155 rəy əsasında 48% reytinqə malik olmuş və orta hesabla 10 baldan 5,5 bal qazanmışdır. Film Metacritic saytında 100 baldan 55 bal almışdır.

## İstinadlar
Fərəhrud

**Fərəh Rud** və ya **Fərəhrud** — İran yaylasının şərq hissəsində, Əfqanıstanın isə qərb hissəsində yerləşən çaydır. Çayın ümumi uzunluğu 580 km, drenaj hövzəsinin sahəsi isə təqribən 33.000 km² təşkil edir.

Fərəhrud çayının başlanğıcı təqribən 3500 m hündürlüyü olan Bəndi-Bəyan silsiləsinin cənub yamaclarından başlayır, yuxarı və orta axarda Mərkəzi Əfqanıstan dağlarının bir neçə silsiləsindən keçir, aşağı axarda isə səhralıq Sistan düzündən keçir. Çay Hamun endoreik göllər sistemindən biri olan Sabari gölünə tökülür.

Çayın dağlarda əmələ gələn illik su axını 1,8 km³ təşkil edir. Ortalama su sərfiyyatı isə 60 m³/s təşkil edir. Çayın sularından qismən suvarma məqsədləri üçün istifadə olunur. Çayın suyunun axın rejimi yaz selləri və payız yağış selləri ilə xarakterizə olunur. Yay aylarında çayın bəzən aşağı axarları quruyur.

Fərəhrud vadisində eyniadlı vahənin mərkəzi olan Fərəh şəhəri yerləşir.

## İstinadlar
Frederik Mişkin

**Frederik Mişkin** (; ) — amerikalı iqtisadçı və xüsusilə monetar siyasət, pul və bankçılıq sahəsindəki araşdırmaları ilə məşhurdur. O, iqtisadiyyatda maliyyə bazarlarının rolu, inflyasiya, mərkəzi bank siyasətləri və iqtisadi stabillik üzrə aparıcı mütəxəssisdir. Mişkin uzun illər ərzində akademik tədqiqatçılıq və müəllimlik fəaliyyəti ilə yanaşı, həm də ABŞ-ın Federal Ehtiyat Sistemində () və digər maliyyə institutlarında çalışmışdır.

## Bioqrafiyası
Frederik Mişkin Massaçusets Texnologiya İnstitutunda (MIT) təhsil almış və burada iqtisadiyyat üzrə doktorluq dərəcəsini əldə etmişdir. O, Kolumbiya Universitetində professor olaraq çalışmış və maliyyə sahəsindəki dəyərli tədqiqatları ilə tanınmışdır.  Mişkin 2006-2008-ci illərdə ABŞ-ın Federal Ehtiyat Sisteminin İdarə Heyətinin üzvü olmuşdur. Bu dövrdə o, iqtisadi stabillik, maliyyə sisteminin möhkəmləndirilməsi və inflyasiyanın idarə olunması məsələlərində fəal iştirak etmişdir. Mişkin həmçinin, Beynəlxalq Valyuta Fondu (IMF) kimi qurumlarla da əməkdaşlıq etmişdir.

## Tədqiqat sahələri və töhfələri
Mişkin monetar siyasətin inflyasiyanın idarə olunmasında rolunu ətraflı araşdırıb və bu sahədə müxtəlif nəzəriyyələr irəli sürüb. O, inflyasiya gözləntilərinin mərkəzi bankın siyasətləri üzərində böyük təsiri olduğunu vurğulamışdır. Mişkin maliyyə bazarlarının, xüsusilə bankçılığın iqtisadi stabilliyə təsiri barədə geniş araşdırmalar aparıb. O, bank sisteminin iqtisadi böhranlar zamanı necə həlledici rol oynadığını və mərkəzi bankların bu sahədə tədbirlər görməsinin əhəmiyyətini göstərmişdir.

### Pul siyasəti üzrə kitabları
Mişkinin iqtisadiyyat və maliyyə bazarları üzrə bir çox dərslikləri vardır. Onun "Pul, Bankçılıq və Maliyyə Bazarları" adlı dərsliyi (Money, Banking, and Financial Markets) geniş istifadə edilir və iqtisadiyyat tələbələri arasında məşhurdur. Mişkin maliyyə böhranlarının yaranma səbəbləri və mərkəzi bankların böhranlarla mübarizəsi barədə əhəmiyyətli nəzəriyyələr irəli sürmüşdür. O, xüsusilə 2008-ci il maliyyə böhranı zamanı maliyyə sisteminin sabitliyinin qorunmasının vacibliyini vurğulamışdır.

Frederik Mişkinin nəzəriyyələri və təhlilləri, monetar siyasətin effektivliyinin artırılmasına və mərkəzi bankların fəaliyyətlərində daha dərin iqtisadi yanaşmaların tətbiqinə mühüm təsir göstərmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Resignation press release
*The economist’s reply to the “Inside Job”
*Statements and Speeches of Frederic S. Mishkin
*Columbia Business School biographical article
*Federal Reserve Board public domain biography
*Resignation letter