Nunivak çupikləri

**Nunivak çupikləri** (öz dilində olan adı: *Cupʼig* *tək* *Cupiik* *iki* *Cupiit* *cəm* və ya *Nuniwarmiut* 'Nunivak xalqı'; İngiliscə *Nunivak Cup'ig*) — Amerika Birləşmiş Ştatlarında, Alyaska ştatının qərbində, Berinq dənizində olan Nunivak adasında (*Nuniwar*) yaşayan yupik qolundan bir eskimos xalqıdır.

Alyaska ərazisində yaşayan yupiklərin bir qəbiləsi olsa da onlardan ayrı yaşamaları nəticəsində onlardan müəyyən qədər təcrid olmuşdur. Bu da onların digər qohum xalqlardan həm mədəniyyət, həm də dil baxımından fərqlənməsinə səbəb olmuşdur.

## Etimologiya
Alyaskanın materikdə olan Yukon və Kuskokvim bölgələrindəki xalqlar **Yupʼik** adını daşıyarkən, yenə materikdə olan Hooper Bay və Chevak bölgəsindəkilər **Cupʼik** adını daşıyırlar. Nunivak adasındakilər isə **Cupʼig** olaraq özlərini adlandırırkən, materikdəki yupiklərə də **Yupʼig** adını verirlər. Onların hamısı yupikcə deyilən eyni dilin fərqli dialektlərində danışarlar.

Kanada eskimosları "**Eskimos**" adını kiçildici tapıb özləri üçün istifadə qanuni olaraq engellerken, digər Alyaska eskimosları gibi, Nunivak çupikləri de özlərinə "Eskimos" deyilməsinə narahatlıq duymazlar.

## Təsnifatı
* Eskimos-Aleut xalqları
** **[[Aleut xalqı]]**
** **[[Eskimoslar]]**
*** **[[Sirenik yupikləri|Sirenik eskimosları]]**¹
*** **[[Yupik xalqları]]**
**** Sirenik yupikləri¹
**** Əsl Yupik xalqları
***** Sibir yupikləri
***** Naukan yupikləri
***** Alyaska yupikləri 
****** **Nunivak çupikləri**
***** Supiklər
*** **[[İnuit xalqları]]**
**** İnyupiklər və ya Alyaska inuitləri 
**** İnuitlər və ya Kanada inuitləri
***** Qərbi Kanada inuitləri 
***** Şərqi Kanada inuitləri 
**** Qrenlandiya inuitləri

## Əhali
İndiki zamanda Nunivak çupiklərinin sayı 215  dir və anadillərini yalnız Mekoryuk qəsəbəsində yaşayan yaşlı insanlar tərəfindən  danışılır; uşaqlar danışamadıqları dillərini məktəbdə öyrənirlər.

1900-cı ildə *USS Manning* gəmisinin cərrahı Alanson Uiks tərəfindən keçirilmiş məhdud ABŞ əhali sayımına görə 110 nəfər qəbul olundu. 1910-cu ildə agent L.L. Beyls tərəfindən edilən məhdud ABŞ əhali sayımına görə 10 yaşayış yerində cəmi 131 nəfər qeyd edildi. 1920-ci ildə məhdud ABŞ əhali sayımına görə 6 yaşayış yerində cəmi 189 əhali qeyd edildi.

Nunivak adasının ABŞ tərəfindən keçirilən ilk əhali sayımı 1890-ci ildə İvan Petrov tərəfindən həyata keçirildi və 15 yaşayış yerində cəmi 745 nəfər qeydə alındı. Bu böyük rəqəm həm Nunivak cupikləri, həm də akademik səviyyədə aparılan tədqiqatlarda həmişə şübhə altına alınır.

1890-cı ildə həyata keçirilən və sual işarələriylə dolu olan bu siyahıyaalmamanın rəqəmləri başqa bir qaynaqda belə bölüşdürülür:

## Tarix
Nunivak çupiklərinin Qərblilərlə (*Kass'ar*) ilk qarşılaşması 1821-ci ildə ruslarla olmuşdur. Qərblilər üçün istifadə etdikləri *Kass'ar* adı da Rusca Kazak (*Казак*) adından gəlir. Bu *Kass'ar* adı indiki vaxtda ağ amerikalılar üçün istifadə edilərkən, daha sonra Ruslar üçün *Kass'alugpiag* (hərfi *əsl qərbli*) adı törədilmişdir. Amerikalıların Alyaskanı 30 mart 1867-ci ildə Rusiya imperiyasından satın almasıyla Nunivak adası da ABŞ-yə daxil edilmişdir. Nunivak çupiklərinin Alyaska ərazisində yaşayan digər yupiklərdən fərqli olduğu ancaq 1897-ci ildə Kuskokvim Çayı *Moravian* missioneri Con H. Kilbuk tərəfindən adaya edilən bir ziyarətlə ortaya çıxmışdır.

18 dekabr 1971-ci ildə Alyaska Yerli Tələbləri Təhlil etmə Qanununun təsdiqi Alyaskadaki bütün yerli xalqlar kimi Nunivak çupiklərinə də iqtisadi rahatlıq gətirmişdir. Bu qanuna əsaslanaraq həmin ildə çupiklərin adadakı hüquqlarını qorumaq və iqtisadi inkişaflarını təmin etmək məqsədilə *Nunivak Island Mekoryuk Alaska Corporation* (NIMA) adlı kənd şirkəti qurulmuşdur.

## İctimai həyat

### Ailə
Ənənəvi nikah qohumlar (xala, əmi, bibi və dayıuşaqları) arasında olar. Çoxarvadlılıq (*polygyny*) və ya çoxərlilik (poliandriya) az də olsa, daha çox iki bacı və ya iki qardaşla evlilik formasında görünür. Ölən arvadın qardaşıyla (levirat) və ya arvadın bacısıyla (*sororat*) evlilik normal qarşılansa da çox rast gəlinmir. İlk dəfə adi saqqallı suitini ovlayan gənc, evliliyə hazır bir yetkin nəfər olaraq görülər.

### Kiiyar
**Kiiyar** (Alyaska Yupiklərində *Qasgi*  , Chevak Çupiklərində *Qaygiq*  , İnyupiklərdə *Qargi* ; İngiliscə *community house, traditional community house, communal men's house, men’s community house, men's house, ceremonial house, council house, dance house, communal gathering place*) : Yalnız qışda kişilər tərəfindən istifadə edilən, ümumiyyətlə yarısınadək torpağa basdırılmış tək otaqlı geniş və böyük evdir. Qadınlar və qızlar isə normal evlərdə (*Enpiar*) yaşayarlar. Kiiyarların keçmiş dövrdə məktəb kimi də istifadə edildiyi fikri mövcuddur.

### Şənlik və Mərasimlər
**Qusngim Kevga** (İngiliscə *Reindeer Messenger Festival*) : Ənənəvi Nunivak yeməklərinin təqdim edildiyi şənliklər üç gün davam edir. Bu müddət ərzində qarşılıqlı ailə ziyarətləri həyata keçirilir. Şənliklərdə rəqs nümayişi də baş verir. Rəqslərdən, yelpik kimi də xarakterizə edilə biləcək "barmaq maskaları" (*tegumiar*) şimal maralının saqqallarından edilir. Ayrıca suiti, dəniz quşu və ya şimal maralı təsvirlərinin olduğu "üz maskaları"ndan (*agayu*) da istifadə edilir.

**Mesane Bayramı** (İngiliscə *Bladder Festival*) : Ovlanan suitlərinin ruhlarının sakitləşməsi üçün *Kiiyar* içində bir suitinin qurudulmuş sidik kisəsi (*Nakacug*) (*Nakacugtaller*) şamanistik ritualların həyata keçdiyi və rəqslərlə başlayıb sonuna doğru seksual proseslərlə davam edən bayramdır. İctimai bir ünsür olaraq bəzən yeniyetməlik dövründəki gənc qızlar ataları tərəfindən kilyardakı cəmiyyətin digər üzvlərinə hədiyyə olaraq təqdim olunur. Bu gün bu bayram yalnız folklorik dəyər daşımaqda və cinsi əlaqəyə girilməməkdədir.

**Agayar** (İngiliscə *Fall-time dance festival*) : Son baharda edilən rəqs festivalıdır. Kişilərin rəqs papağı (*Nacarpig'ar*) və dəfəbənzər barabanlar (*Cauyar*) rəqsin ən mühüm detallarıdır.

## Din

### Şamanizm
Çupik şamanizmində yaradıcı güc **Ellam Cua** (kainatın insanı) adı ilə adlandırılır. Şamanizmdə Panteizm olmadığı halda, *Ellam Cua* indiki vaxtda Xristian Çupik inancında Tanrı (*God*)  üçün də istifadə olunur.

Ruhlar yaxşı (*Qel'a*) ya da pis (*Qelangnagar*) ola bilər.

**Angalku** (şaman) :

**Agayu** (maska) : ətrafında ağac halqası (*Ellanguar*) olar. Üzərində də şəkillər (*Qamurat*) mövcuddur. İndiki vaxtda, müasir İfritələr bayramı (*Qaaritar*) maskaları da bu adla xatırlanır.

**Rəqs**  : Nunivak çupiklərinin rəqs etməsi 1930-cu illərdə Xristian misyonerləri tərəfindən  qadağan edildi. Ancaq illər sonra rəqsin yenidən canlandırılmasına çalışdılar və 2002-ci ildə **Nuniwarmiut Kassiyurtait** adıyla Çupik rəqs qrupu yaradıldı.

* Günəş və Ay bir-birinə qardaş sayılır.

### Xristianlıq
Nunivak çupiklərinin Xristianlıqla tanış olmaları 1936-ci ildə Mekoryuk  qəsəbəsində *Evangelical Covenant Church* adlı kilsəsinin tikilməsi ilə başlayır. Mekoryukun ilk keşişi Jacob Kenizk adaya gəlməsiylə eskimos adəti ilə rəqs etmə və ya mahnı oxuma, maska taxma onu ​​istehsal etmə, kimi bütün şamanistik mərasimlər qadağan edilmişdir.

Xristian və bir sıra qərb ölkələrində qeyd olunan, Şükran günü (*Quyaner*), Milad (*Agayunerpag*), Yeni il bayramı (*Allrakuukeggtaar*), İfritələr bayramı (*Qaaritar*) və  Pasxa (*Ussukcauteller*) kimi bayramlar indiki vaxtda da Nunivak Çupikləri arasında da qeyd edilir. Beynəlxalq xüsusiyyət daşıyan Analar günü (*Aanat Erenrat*) də qeyd olunan bayramlar arasındadır.

## Ovçuluq və yığıcılıq

Bütün eskimos xalqları kimi Nunivak Çupikləri də ovçu və yığıcıdır. Berinq dənizinin (*Imarpig* 'böyük dəniz') məməli (*imarpillar*) ve balıqları (*iqallug*) ovladıqları əsas qida məmulatlarıdır.

Mövsümlər:

*payız : **Uksuar**
*qış : **Uksur** 
*yaz : **Upnerkar** 
*yay : **Kiag**

Ay adları :

*Yanvar : **Tanqiluryag Kinguqlir**  ('ikinci ay')
*Fevral : **Kuiget Aanit**  (

Şəkil:Oncorhynchus nerka.jpg|Cayag
Şəkil:Beardedseal2.jpg|Adi saqqallı suiti
Şəkil:Black crowberry.jpg|Paunrat
Şəkil:RoundupNunivak1964FWS.jpg|şimal maralları (Qusngit) adaya 1920 -ci ildə ABŞ  hökuməti tərəfindən gətirilmişdir.
Şəkil:MuskOxen.jpg|Nunivak müşk öküzləri (Umingmat) adaya 1935-ci ildə Alyaska ov komissiyası tərəfindən gətirilmişdir.



## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Alaska's Digital Archives

## Həmçinin bax