Epifaniya (bayram)

**Epifaniya** () Şərq xristian ənənəsində "*Teofaniya*" () olaraq da tanınır — Məsihin ziyarətini, İsanın vəftizini və Qanadakı toyu xatırladan xristian bayramıdır.Qərb xristianlığında bu bayram əsasən (ancaq yalnız bununla məhdudlaşmadan) Müdriklərin (Üç müqəddəs kral) körpə İsanı ziyarət etməsini və beləliklə İsa Məsihin qeyri-yəhudilərə (gentillərə) fiziki təzahürünü anır.Bu bayram bəzən "*Üç Kral Günü*" və ya bəzi ənənələrdə "*Kiçik Milad*" adlandırılır. Bundan əlavə, bəzi məzhəblərdə Epifaniya bayramı liturgik dövr olan Epifanitid mövsümünü açır.

Digər tərəfdən, Şərq xristianları Epifaniya bayramında İsanın İordan çayında vəftiz olunmasını qeyd edirlər. Bu hadisə Onun Tanrının Oğlu kimi dünyaya təzahürü kimi qəbul edilir və "Epifaniya" və ya "Teofaniya" bayramı kimi qeyd olunur. Vəftizçi Yəhyanın fəaliyyət göstərdiyi ənənəvi yer İordaniyadakı Al-Mağtas bölgəsi hesab olunur. Bizans dövründə bu hadisə, İordan çayının ortasında — İordaniya ilə Qərb Sahilində yerləşən Qasr əl-Yəhud arasında bir xaç işarəsi ilə qeyd olunurdu.

Epifaniya bayramının ənənəvi tarixi 6 yanvar olsa da, 1970-ci ildən etibarən bəzi ölkələrdə bu bayram 1 yanvar tarixindən sonrakı bazar günü qeyd olunur. Yuli təqvimini izləyən Şərq kilsələri isə Epifaniya bayramını beynəlxalq səviyyədə istifadə olunan Qriqori təqvimində 19 yanvarda qeyd edirlər. Bunun səbəbi, Yuli və Qriqori təqvimləri arasında hazırda 13 günlük fərqin olmasıdır.Alavitlər və bəzi Yaxın Şərq xristianları da bayramı 19 yanvarda qeyd edirlər.Bir çox Qərb kilsələrində bayramın ərəfəsi On ikinci gecə (, Epifaniya gecəsi) olaraq 5 yanvarda qeyd olunur. Epifaniya bayramından sonrakı bazar ertəsi Şum Bazar ertəsi () kimi tanınır.

Epifaniya bayramına aid ənənələrə Epifaniya nəğmələrinin oxunması, qapıya təbaşirlə işarə qoyulması, evlərin xeyir-dua alması, Üç Kral tortu () yemək, qış üzgüçülüyü və kilsə ibadətlərində iştirak etmək daxildir.Bir çox bölgədə xristianlar Epifaniya gecəsində (On ikinci gecə) Milad bəzəklərini çıxarmağı adət ediblər. Bununla belə, bəzi xristian ölkələrində bu adət Epifaniya mövsümünün başa çatdığı Şam bayramı () günündə yerinə yetirilir.XVII əsrdə yaranmış bir ənənəyə görə, Epifaniya gecəsindən əvvəl Milad bəzəklərini çıxarmaq uğursuzluq gətirir və bu tarixdə çıxarılmayan bəzəklər Şam bayramında çıxarıla bilər.

## Milli və yerli adətlər

Epifaniya bayramı dünyada müxtəlif adət-ənənələrlə qeyd olunur. Bəzi mədəniyyətlərdə Milad üçün qurulmuş yaşıl bəzəklər və doğuş səhnələri Epifaniya günü yığışdırılır, digərlərində isə 2 fevral Şam bayramına () qədər qalır. Qərb xristianlığının (katolik və protestant ənənələrinin) təsiri altında olan ölkələrdə bu gün adətən hədiyyə vermə, kral tortu () yemək və Milad mövsümünün rəsmi bağlanışı ilə müşayiət olunur. Pravoslav ənənələrinin üstünlük təşkil etdiyi ölkələrdə isə su, vəftiz ayinləri və evlərin xeyir-dua alması bayramın əsas hissəsini təşkil edir.

### Argentina, Paraqvay və Uruqvay
Argentina, Paraqvay və Uruqvayda, eləcə də digər Latın Amerikası ölkələrində bu gün *Día de Reyes* ("Krallar günü", Müdriklərin İsanı ziyarət etməsinə istinadən) adlanır. 5 yanvar gecəsindən 6 yanvar səhərinə qədər olan vaxt *Noche de Reyes* ("Krallar gecəsi") kimi tanınır. Uşaqlar qapının önünə ayaqqabılarını qoyur və dəvələr üçün ot və su buraxırlar. 6 yanvar səhəri, oyanan uşaqlar ayaqqabılarını yoxlayır və *Reyes* (Müdriklər) tərəfindən qoyulmuş hədiyyələri tapmağa ümid edirlər. Adətə görə, əgər bir uşaq yatmayıbsa, Müdriklər onun evindən yan keçirlər. Bu gün *Rosca de Reyes* (halqa formasında Epifaniya tortu) yeyilir və Milad bəzəkləri yığışdırılır.

### İraq və Suriyadakı assuriyalılar
İraqdakı assuriyalı xristianlar Epifaniya bayramını *Etha de Denha* ("Neo-Aramey dilində doğuş" mənasında) adı ilə qeyd edirlər. Bu gün uşaqlar da daxil olmaqla hər kəs bir-birinə su atır. Bu, İsanın vəftizini simvolizə edir.

### Bolqarıstan

Bolqarıstanda Epifaniya 6 yanvarda qeyd edilir və *Bogoyavlenie* ("Tanrının təzahürü"), *Krashtenie Gospodne* ("Rəbbin vəftizi") və ya *Yordanovden* ("İordan günü", çaya istinadən) adlanır. Bu gün bir keşiş taxta xaçı dənizə, çaya və ya gölə atır və gənc kişilər onu çıxarmaq üçün yarışırlar. Yanvarın əvvəlində suyun buz kimi soyuq olmasına baxmayaraq, bu adət şərəfli hesab edilir və xaçı ilk əldə edən üzgüçünün evinə xeyir-dua veriləcəyinə inanılır.

Kalofer şəhərində, xaçın atılmasından əvvəl, ənənəvi nağara və qarmon müşayiəti ilə buzlu Tundzha çayında kişi horosu oynanılır.

### Benilüks (Belçika, Niderland, Lüksemburq)

Flemandca və hollandca danışanlar bu günü *Driekoningen* ("Üç Kral"), alman dilində isə *Dreikönigstag* ("Üç Kral Günü") adlandırırlar.Belçika, Lüksemburq, Niderlandın cənub bölgələri və qonşu Almaniyada uşaqlar üçlük halında (Bibliyadakı Müdrikləri simvolizə edərək) geyinərək ev-ev gəzirlər. Onlar bu bayrama aid mahnılar oxuyur və hər qapıda şirniyyat və ya sikkə alırlar. Hər bir uşaq bir ulduzu simvolizə edən kağız fənər daşıya bilər.

### Braziliya
Braziliyada bu gün *Dia dos Reis* ("Krallar günü") adlanır və Latın Amerikasının qalan hissəsində olduğu kimi, Müdriklərin gəlişini və İsanı Tanrının Oğlu kimi tanımasını anır. 5 yanvar gecəsi – 6 yanvar səhəri Krallar gecəsi və ya On ikinci gecə kimi tanınır. Bu, Milad bayramının son gecəsi hesab edilir və şənliklər, musiqi, şirniyyatlar və regional yeməklərlə qeyd olunur.

### Çili
Bu gün Çilidə bəzən *Día de los Tres Reyes Magos* ("Üç Müdrik Kralın Günü") və ya nadir hallarda *La Pascua de los Negros* ("Qaralar Pasxası") adlanır. Sonuncu adın tarixi, bu günün kölələr üçün işləmədikləri yeganə gün olması ilə bağlıdır.

### Dominikan Respublikası
Dominikan Respublikasında bu gün *Día de los Tres Reyes Magos* ("Üç Müdrik Kralın Günü") adlanır və uşaqlar Milad bayramında olduğu kimi, Milad ağacının altında hədiyyələr alırlar. Şəhərlərdə və ictimai yerlərdə uşaqlar yeni oyuncaqlarını sınaqdan keçirirlər.

Yanvarın 5-də uşaqlar yataqlarının altına oyuncaqlar qoyur ki, səhər oyananda onların Santa Klaus və ya Üç Kral tərəfindən gətirildiyinə inansınlar. Bununla belə, Şimali Amerika ənənələrinin təsiri ilə Santa Klaus və digər bayramlar (məsələn, Helloween) yerli adətlərlə qarışmış və Milad hədiyyələri ənənəsi 6 yanvara qədər davam edən yeni iqtisadi sistem yaratmışdır.

### Misir
Misirdə Epifaniya bayramı *Eid al-Ghitas* (عيد الغِطاس) adlanır və İsgəndəriyyə Kopt Pravoslav Kilsəsi tərəfindən 11 Tobe (Kopt təqvimi üzrə) tarixində qeyd olunur. Bu, İsanın vəftiz edildiyi və Tanrının Onu bəşəriyyətin atası kimi elan etdiyi məqam hesab edilir. Epifaniya İsanın doğumundan başlayaraq vəftizə qədər olan bütün təcəssüm prosesini özündə cəmləşdirir.

Epifaniya Kopt Pravoslav Kilsəsinin yeddi böyük bayramından biri olduğu üçün ciddi oruc günüdür. Bayram suyun xeyir-dua alması ilə əlaqədardır və kilsədə il boyu istifadə olunan müqəddəs sular bu gün xeyir-dua alır. Evlərin də müqəddəs su ilə xeyir-dua alması geniş yayılmış adətdir və bəzi hallarda bu proses bir neçə gün davam edir, ancaq mütləq Oruc dövrü başlamazdan əvvəl başa çatmalıdır.

### İngiltərə
İngiltərədə Epifaniya gecəsi *Twelfth Night* (On ikinci gecə) adlanır və ənənəvi olaraq maskarad və *wassail* (isti içki) şənlikləri ilə müşayiət olunur.Yule odunu (Milad üçün yandırılan odun) bu günə qədər yanar vəziyyətdə saxlanılır və onun kömürü gələn ilin Yule odununu yandırmaq və evi yanğından qorumaq üçün istifadə edilirdi.

Keçmişdə Epifaniya aprel axmaqları günü kimi zarafatlar etmək üçün bir fürsət idi. Bu gün *Twelfth Night* İngiltərədə teatr tamaşaları üçün populyar bir gün olaraq qalır. Şekspirin *Twelfth Night* əsəri ilk dəfə 1601-ci ildə bu gün oynanılmışdır. Həmçinin Londonda *Holly Man* ilə bağlı illik şənliklər keçirilir.

## İstinadlar

### Mənbə

* 
*
*

## Ədəbiyyat
*
*

## Xarici keçidlər

* The Epiphany Season at the Christian Resource Institute
* Rev. Fr. Leonard Goffine's The Church's Year: "On the vigil and feast of the Epiphany"