open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kafir Günbəd türbəsi

**Kafir Günbəd Türbəsi** – İranda, Qəzvinin Niyaq kəndi yaxınlığında yerləşən və inşa tarixi XII – XIII əsrlərə aid edilən türbə.

Türbə ümumilikdə səkkizbucaqlı quruluşa malikdir. Türbənin tinləri bayır tərəfdə qabarıq olub üzləri yelən kimi dövrələyir. İçəridə isə hər üzdə sivri tağça qurulmuşdur. Tağçaların üst əyri hissəsi ümumi səthdən bir az irəli çıxmışdır. Onların arasındakı tromplar günbəz oturacağının çevrəsinə keçidi təmin edir. İç məkan sferokonik günbəzlə örtülü olmuşdur. Qalıqlara əsasən araşdırmaçılar Kafir Günbəd türbəsinin səkkizüzlü piramida biçimli günbəzlə örtüldüyü qənaətindədirlər.

Kafir Günbəd türbəsinin iç və dış səthlərində bəzək izləri qalmamışdır. Bu abidəni Azərbaycanın digər səkkizüzlü türbələrindən fərqləndirən bir cəhət də onun üzlərində dünyanın dörd yönünə açılan qapı gözlərinin olmasıdır. Bu gözlərdən cənubda olanı sonradan qapadılaraq mehraba çevrilmişdir. Türbənin şərq üzünün qarşısında tağbənd qurmaqla baş giriş nəzərə çarpdırılmışdır. Bu abidənin ən alt hissəsi daş lövhələrdən, üst tutumu bişmiş kərpicdən (20x20x5 sm) ucaldılmışdır. Uçuqlar altında sərdabə qatının olduğu ehtimal edilir. Kafir Günbəd onunla eyni plan quruluşu olan Yusif Küseyir oğlu Türbəsi ilə müqayisədə ağır nisbətdədir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan memarlığı
* Türbə
Bandl

**Bandl** ( — bağlama, büküm, boğça) — oyun və kompüter sənayesində bir neçə məhsuldan və ya xidmətdən ibarət, lakin bütöv vahid bir məhsul və ya xidmət kimi satılan komplektə deyilir.

## Bandl nümunələri
Bu strategiya (bandl yaratmaq) daha çox kompüter proqramları biznesi (məsələn, mətn prosessoru, cədvəl və verilənlər bazasının bir ofis proqramına yerləşdirilməsi), kabel televiziyası sənayesi (məsələn, ABŞ-də adi kabel adətən birdəfəyə bir çox kanalları bir qiymətə təklif edir) və fast fud sənayesi (bir neçə yemək bir yemək kimi təqdim olunur) üçün xarakterikdir. Oyun komplektləri və bir neçə funksiyanı özündə cəmləşdirən brauzer bandlları () da daha geniş yayılmaqdadır.

## Həmçinin bax
* Brauzer bandl
## Xarici keçidlər
* Sony PS3 və GTA4 bandlını elan etdi
* Point of View-dan İran şahzadəsi oyun bandlının xüsusi buraxılışı
## Xarici keçidlər
Bərə

**Bərə** — iri çaylardan və göllərdən ağır yükləri keçirmək üçün istifadə olunan su nəqiliyyatı vasitəsi.

Bərədən, bir qayda olaraq, iri çaylardan ağır yükləri keçirmək üçün istifadə olunduğundan o, iki qayıq üzərində qurulmuş taxta meydançadan ibarət olurdu.

Bərənin işlədiyi yer keçid adlanırdı. Adətən keçidlərə onların yerləşdiyi ərazilərin adları verilirdi. Bu dövrdə Kür çayı üzərində əsas keçidlər Qaradonlu, Sabirabad, Cavad, Surra, Mollakənd, Zərdab, Pirazı, Mingəçevir, Araz çayı üzərində isə Abbasabad, Saatlı və Bülqan ərazisində idi. Naxçıvan ərazisində Araz çayı üzərində həmçinin Qaqac, Dərəşam və Culfa keçidləri də var idi. Culfa keçidindəki bərə ilə keçib Təbrizə, Abbasabad keçidindəki bərə ilə isə Məkkəyə getmək mümkün idi. Bu keçidlərdə hər biri 300 puda qədər yük götürən bərələr işləyirdi.

Körpülərin salınması mümkün olmayan yerlərdə bərə indi də su nəqliyyatı vasitəsi kimi öz əhəmiyyətini saxlamaqdadır. Kür və Araz çayları üzərindəki bir çox keçidlərdə hazıda da bərdən istifadə olunur. Lakin qədim bərələrdən fərqli olaraq müasir bərələr dəmir əsaslar üzərində qurulmuşdur. Böyük yükgötürmə qabiliyyətinə malik olan müasir bərələr artıq suyun gücü və ya əl ilə yox, kiçik buxar gəmiləri vasitəsilə hərəkətə gətirilir.

Bərə sözünün digər mənaları da var:
* ov gözlənilən yer, pusqu;
* çıxacaq yer, yol, aralıq;
* bağ və bostanların arasındakı cığır, sərhəd, ara, mərz;
* əkinləri suvarmaq üçün düzəldilən kiçik arx; 
* sağım zamanı qoyunların saxlandığı çəpərlənmiş sahədəki çıxacaq.

= Qalereya =

file:Ferry.Viking.line.mariella.800px.jpg|Mariella - Viking Line
file:Stena Baltica.jpg|Stena Baltica
file:Suhulet ferryboat in Istanbul.jpg|İstanbulda maşınlı vapur


## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kolaz

**Kolaz** — Azərbaycanda əsasən bir sahildən digərinə insan, yük, heyvan və s. keçirmək məqsədilə işlədilən qədim su nəqliyyatı vasitəsi.

Azərbaycanda eni 70-80 sm, hündürlüyü 26-30 sm-ə çatan, yonma üsulu ilə hazırlanmış, ən böyüyünün uzunluğu 7–8 m, ən kiçiyininki isə 3-4 metr olan qayıqlardan daha çox istifadə olunurdu. Təknəvari quruluşa malik olan belə qayıqlar Azərbaycanda kolaz adlanırdı. Kolaz bir çox xalqların dillərində də qayıq mənasında işlədilmişdir.

XIX əsrin altmışıncı illərindən başlayaraq kolazın daha da təkmilləşdirilmiş formasından istifadə edilmişdir. Əvvəlkindən fərqli olaraq yeni kolaz qurama üsulu ilə hazırlanırdı. Belə kolazın oturacağı düz olduğundan ona bəzən "düz dibli kolaz" da deyilirdi. Kolazı hazırlamaq üçün əvvəlcə ağacdan qabırğa adlanan hissələr düzəldilir, həmin qabırğalara oturacaq və yan taxtaları vurulurdu. Kolazın iriliyindən asılı olaraq qabırğaların sayı 6-dan 14-ə qədər olurdu. İçərisinə su dolmasın deyə taxtalar arasındakı boşluğa qatran doldururdular. Qədim zamanlarda isə bu məqsədlə piy və ya köpək balığının yağındanda istifadə edilmişdir. Avarla həkətə gətirilən kolazın içərisində oturacaqlar düzəldilirdi. XIX əsrdə Azərbaycanda Rusiyadan gətirilmiş yastı dibli qayıqlar da (şlyubka) işlədilmişdir. Yeni tipli kolazın yaradılmasında bu qayığın xeyli təsiri olmuşdur.

Kolaz indi də Lənkəran, Salyan, Zərdab və Sabirabad rayonları ərazisində su nəqliyyatı vasitəsi kimi işlədilməkdədir.

## Həmçinin bax
Quraşdırma

**Proqramın quraşdırılması** (drayver, plugin və s.) onun işlədilməsi məqsədilə kompüterə yerləşdirilməsi deməkdir. Müxtəlif proqramlar və kompüterlər üçün quraşdırılma üçün tələblər müxtəlif olduğundan əksər proqramlar (o cümlədən əməliyyat sistemləri) adətən ümumiməqsədli və ya avtoquraşdırıcı ilə bir yerdə olur ki, bunun nəticəsində istifadəçinin rahatlığı üçün quraşdırılma üçün əksər işlər istifadəçinin əvəzinə həmin proqramlar tərəfindən edilir.

## Quraşdırma proqramı
Quraşdırma proqramı (ing. installation program ~ ru. программа установки ~ tr. yükleme programı) – başqa bir proqramı verilənlər daşıyıcısına və ya kompüterin yaddaşına quraşdırmaq üçün nəzərdə tutulmuş proqram. Quraşdırma proqramı, adətən, heç də asan olmayan proqramın quraşdırılması prosesində və onu kompüterin, printerin və monitorun verilmiş konfiqurasiyasına "bağlamaqda" istifadəçiyə yardımçı olur. Tətbiqi proqramı əməliyyat sisteminin adi komandaları vasitəsilə kompüterə köçürməkdən qorumaq üçün də quraşdırma proqramından istifadə edilir; belə ki, quraşdırma proqramı quraşdırılan proqramın kopyalarının sayına nəzarət edir; kopyanı bir kompüterdən başqasına keçirmək üçün istifadəçi quraşdırılmış kopyanı silməli və onu elə həmin quraşdırma proqramının köməyi ilə başqa bir kompüterə quraşdırmalıdır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## İstinadlar
Plagin

**Plagin** () — informasiya texnologiyalarında proqramların elə komponentləridir ki, bu proqramlara digər xüsusiyyətlər və imkanlar əlavə edirlər. Əgər dəstəklənərlərsə, plaginlər proqramların xüsusiyyətlərini qismən dəyişə bilərlər. Məsələn, plaginlər daha çox veb səyyahlarda istifadə olunur, onların köməyi ilə videolara baxmaq, virus baxışını həyata keçirmək, yeni fayl tiplərini göstərmək olur.
Aşağı açılan siyahı

**Aşağı açılan siyahı** — kompüter elmlərində qrafik istifadəçi interfeysində istifadəçilərə verilmiş siyahıdan bir seçim etmək üçündür. Əgər aşağı açılan siyahı aktiv deyilsə, deməli o, hazırda ancaq bir seçim imkanı verir. Aktiv olduqda isə, o aşağı açıla bilın bir neçə seçim imkanı verir ki, istifadəçi bunlardan ancaq birini seçə bilər. İstifadəçi yeni seçimini etdikdə, o yenidən qeyri-aktiv formaya düşür və seçilmiş menyu göstərilir.

## İstinadlar
Yenidən yükləmək

**Kompüter elmlərində yenidən yükləmək** (, ) — kompüter sistemini təzədən başlama vəziyyətinə gətirmək deməkdir. Adətən kompüterə yeni proqram quraşdırdıqdan sonra və ya kompüterin sistemində hər hansı səhv baş verdikdə həyata keçirilir.

## İstinadlar
Endirmək

**Endirmək** () — informasiya texnologiyaları sahəsində hər hansı internetdə mövcud olan bir sistemdən məlumatın və ya faylın internet yükləməsi vasitəsilə kompyuterə köçürülməsidir.
Rele şəbəkəsi

**Rele şəbəkəsi** — adətən simsiz şəbəkələr barəsində işlənir, bu, elə bir şəbəkə formasıdır ki, mənbə və son nöqtə bir neçə düyünlər vasitəsilə qarşılıqlı əlaqələndiriliblər. Belə şəbəkədə mənbə və son nöqtə bir-biri ilə birbaşa olaraq əlaqə saxlaya bilmir, çünki onlar arasında məsafə onlar arasında məlumat ötürülən yoldan daha uzun olur. Ona görə də araqlıq düyünlərdən rele şəbəkəsi vasitəsilə istifadə olunur.

## Həmçinin bax
* Rele

## İstinadlar
Tapşırıqlar paneli

Kompüter elmlərində **tapşırıqlar paneli** () monitorun aşağı hissəsində hazırda fəaliyyətdə olan açıq əməliyyatları və lazım olan proqramların, həm də ən vacib və ən zəruri proqramların nişanları yerləşir. Bu paneldə bəzi nişanlar artıq mövcud olurlar, qalanları isə sonrada əlavə etmək olar. 1995-ci ildən etibarən bu panel istifadəçi interfeysinin kompüterdə ayrılmaz hissəsinə çevrilib.
İkon (kompüter)

**Kompüter ikonu** — Kompüter ekranlarında ikon (ingiliscə icon) kiçicik piktoqramlardır. Onlar adı qaydada uzun-uzadı yazılışları kiçik, bəzən şəkilli işarələrlə ifadə etmək üçündür. Hazırda istifadəçiləri asanlıqla məlumatlandırmaq üçün ikonlardan geniş istifadə olunur.

## Xarici keçidlər
İstifadəçi interfeysi

**İstifadəçi interfeysi** () —İsifadəçi interfeysi proqramın qrafik tərtibatıdır. İnsanlar və kompüterlər arasında əlaqə yaradır. UI dizayneri istifadəçi məmnunluğuna diqqət yetirməlidir. Müştərilərin ehtiyaclarını və fərqində olmasalar belə daha asan istifadə edə biləcəkləri dizaynları araşdırmaq, tapmaq və uyğunlaşdırmaq istifadəçi interfeysi dizayneri olan UI dizayn mütəxəssisinin məsuliyyəti olmalıdır. Sektordakı rəqiblərdən başlamaq və daha əvvəl görülən işləri araşdırmaq burada ən əsas başlanğıc nöqtəsidir. UI dizaynerləri proqramın istifadəçi interfeysinin görünüşünü və hissini yaradırlar. 

İstifadəçi interfeysi əsasən iki formada olur.

* Daxiletmə. İstifadəçiyə sistem üzərində işləmək imkanı verir.

* Xaricetmə. Sistemə istifadəçinin nə etdiyini müəyyən etmək imkanı verir. İstifadəçi interfeysi – kompüter proqramının istifadəçi ilə qarşılıqlı əlaqədə olma üsulu. İstifadəçi kimi qarşılıqlı əlaq ədə olduğunuz istənilən texnologiya istifadəçi interfeysinin bir hissəsidiİstifadəçi interfeysinin 3 önəmli növü var:

# Komanda dilləri. İstifadəçi göstərişləri klaviatura vasitəsilə verirsə və proqram məlumat sətirləri ilə cavab verirsə, proqram komanda sətri interfeysinə malikdir; məsələn, DOS, OS/2, yaxud VAX/VMS sistemlərində istifadəçi klaviaturadan komandasını verməklə faylların siyahısını əldə edə bilər.

**2[[Menyu|.]]** Menyular. Proqrama komandalar menyu sistemi vasitəsilə verilirsə, proqram menyu ilə idarə olunan interfeysə malikdir. Menyular hərdənbir istifadə olunan proqramlar üçün ideal olur, ancaq təcrübəli istifadəçilər onu çox yavaş hesab edə bilər.

**3.**	Qrafik mühitlər. Proqram informasiyanı qrafik formada göstərirsə və istifadəçi ilə qarşılıqlı əlaqədə olmaq üçün göstərici qurğu (məsələn, siçan) tələb edirsə, o, qrafik istifadəçi interfeysinə malikdir.

İnformasiya komponentləri məlumatı istifadəçiyə çatdırmaq üçün istifadə olunur. Video və ya təlimatın altındakı irəliləyiş çubuğu məlumat komponentinin nümunəsidir.

Konteynerlər. Konteynerlər məzmunu asanlıqla həzm olunan hissələrə təşkil edir. Hər bir alt başlığı tabın altında qeyd etmək əvəzinə, məzmunu gizlətmək və ya göstərmək üçün akkordeon menyusu kimi konteyner elementindən istifadə edilə bilər.


Image:P8-führerstand2.jpg|Historic HMI in the driver's cabin of a German steam locomotive
Image:Ice3 leitstand.jpg|Modern HMI in the driver's cabin of a German Intercity-Express High-Speed Train
Image:Wireless toilet control panel w. open lid.jpg|The HMI of a toilette (in Japan)
Image:Google Glass detail.jpg|Voice user interface of a wearable computer (*here: [[Google Glass]]*)
Image:Engineer at audio console at Danish Broadcasting Corporation.png|HMI for audio mixing
Image:Mesa de vídeo 1.JPG|HMI for video production
Image:00-bma-automation-operator-panel-with-pushbuttons.JPG|HMI of a machine for the sugar industry with pushbuttons
Image:CNC panel Sinumerik.jpg|HMI for a Computer numerical control (CNC)
Image:CNC panel.jpg|slightly newer HMI for a CNC-machine
Image:Not-Aus Betätiger.jpg|emergency switch/panic switch


## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Erik Vluymans

**Erik Vluymans** () – hollandiyalı caz trubaçısı.

Vluymans əvvəlcə Rotterdam Musiqi Akademiyasında təhsil almış, burada klassik musiqinin əsaslarını öyrənmişdir. Müvafiq fakültənin musiqiçiləri ilə tanış olduqdan sonra cazla maraqlanmağa başlamışdır. 1988-ci ildə Akademiyanı fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra təhsilini Nyu-Yorkda davam etdirmişdir. Burada o, Donald Berddən trubada ifa sənətinin sirlərini öyrənmiş, təcrübə topladıqdan sonra Frenk Foster və Merser Ellinqtonun böyük qruplarında çıxış etmişdir.

O, öz ifa texnikasını yüksək səviyyədə saxlamaq uçun klassik biliklərini praktikada tətbiq edirdi. Klassik musiqidən caz üçün istifadə etməsi onun öz improvizasiya ideyalarını formalaşdırılmasına imkan verirdi. Vluymans xüsusi elektron effektlərdən istifadə etməklə trubada ifasını daha da gözəlləşdirirdi.

Vluymans böyük holland musiqiçiləri (o cümlədən pianoçu Mixail Borstlap və violonçelçi Ernst Raytsiger) ilə əməkdaşlıq etməklə yanaşı, 1989-cu ildən etibarən bir sıra beynəlxalq layihələrə qoşulmuşdur. Bu layihələr arasında onun amerikalı təbilçi Co Beron, basist Mark Conson və pianoçu Con Teylor ilə birgə işini qeyd etmək olar. Nəticədə 1999-cu ildə onların "Bitches and Fairy Tales" albomu Edison medalına layiq görüldü. Digər əməkdaşlıq nümunələri kimi fransız-veytnamlı gitaraçı Ven Li, alman klarnetçisi Teo Yorgensmann, isveçli basist-violonçelçi Lars Denielsson və finlandiyalı təbilçi, zərb alətlərində çalan Markku Ounaskari, amerikalı basist Cimmi Haslip ilə birgə işi, habelə norveçli bəstəkar Erik Lars Qudim və nyu-cazın banisi Buqqe Vesseltoft ilə birgə layihələri göstərmək olar.

2003-cü ildə o, Hollandiyanın ən nüfuzlu "VPRO/Boy Edgar Award" mükafatına layiq görülmüşdür. Son iki albom – "Summersault" (2006-cı il) və "Gatecrashin’" (2007-ci il) ona Hollandiyanın musiqi sahəsində ən yüksək mükafatı olan Edison medalı qazandırmışdır…

"JazzTimes" jurnalının yazdığı kimi, "Vluymansın ifası aydın və inamlı olması ilə seçilir, bu ifa Klifford Braunun melodikliyini, Maylzın ifa tonlarının çoxunu özündə birləşdirir, lakin onları təqlid etmir".

## İstinadlar
Kiçik Məzrə

**Kiçik Məzrə**, **Bala Məzrə** — İrəvan quberniyasının Yeni Bəyazid qəzasında, indiki Basarkeçər (Vardenis) rayonunda kənd.

## Tarixi
Bala Məzrə rayon mərkəzindən 9km şimalda, Məzrə çayının yanında yerləşir. "İrəvan əyalətinin
icmal dəftəri"ndə Məzrə`ə formasında, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Bala Mazra kimi qeyd edilmişdir.

Kəndin əfazisində X–XII əsrlərə aid alban kilsəsi, IV–VII əsrlərə aid oğuz qəbiristanlığı vardır.
Toponim ərəb dilində "əkilmiş yer, sürülüb toxum səpilmiş tarla" mənasında işlənən məzrə
(məzru) sözü əsasında formalaşmışdır. "Bala" fərqləndirici əlamət bildirən sözdür. Relyef bildirən toponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Erməni dilinə kalka edilərək Pokr (kiçik, bala) Mazra kimi işlədilir.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 227, 1873-cü ildə 675, 1886-cı ildə 978, 1897-ci ildə 1200, 1908-ci ildə
1658, 1914-cü ildə 1731, 1916-cı ildə 1375 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1918-ci ildə azərbaycanlılar ermənilər tərəfindən qırğınlarla qovulmuşdur. İndiki Ermənistanda sovet
hakimiyyəti qurulandan sonra azərbaycanlılardan sağ qalanları kəndə qayıda bilmişlər. 1922-ci ildə
burada 359, 1926-cı ildə 653, 1931-ci ildə 912, 1987-ci ildə 2000 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1988-ci ilin noyabr ayının axırlarında Ermənistan dövləti tərəfindən azərbaycanlılar tarixi-etnik torpaqlarından qovulmuşdur. İndi ermənilər yaşayır.

1988-ci ildə azərbaycanlıların məcburən Ermənistandan köçürülməsi zamanı qətlə yetirilən kənd sakinləri:
* Nəsibov Qurban Bəxtiyar oğlu (1926)
* Nigar Cibi qızı (1944)
* Sadıqov Qurban Həsən oğlu (1945)
* Musayev Şamo Qaraca oğlu (1928)

### Tanınmışları
* Məlahət Həsənova — millət vəkili.
* Hüseyn Cahangirov — polkovnik-leytenant.
* Aydın Rəsulov — fizika -riyaziyyat elmləri namizədi, dosent
* Akif Rəsulov — əməkdar müəllim, məktəb direktoru
* Məcnun Göyçəli — şair.
* Füzuli Sabiroğlu — rejissor.
* Nizami Novruzov — fəlsəfə doktoru, Bakı məktəblərində direktor.
* Rasim Musayev — polis general-mayoru, Daxili Təhqiqatlar İdarəsinin rəisi.

## İstinadlar
Kərkibaş

**Kərkibaş**, **Şəfəq** — Göyçə mahalının Basarkeçər rayonuda kənd.

## Tarixi
İrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. XIX əsrin əvvəllərində yaşamış Kərkibaş tayfasının məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Kənd rayon mərkəzi Basarkeçərdən (Vardenis) 13 km məsafədə yerləşir. 25 may 1967-ci ildə kəndin adı Şəfəq, 19 aprel 1991-ci ildə kəndin adı Vanevan qoyulmuşdur.

## Mədəniyyəti
Kərkibaş — İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indiki Basarkeçər (Vardenis) rayonunda kənd. Rayon mərkəzindən 5 km cənubda, Göyçə gölünün yaxınlığında yerləşir.

## Toponimi
Toponim qazax tayfasına məxsus kərkibaşlı etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir. Ermənistan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 25. V.1967-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Şəfəq, Ermənistan prezidentinin 19. IV.1991-ci il tarixli formanı ilə yenidən dəyişdirilib Vanevan qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1873-cü ildə 183 nəfər, 1886-cı ildə 255 1897-ci ildə 301 nəfər, 1908-ci ildə 306 nəfər, 1914-cü il nəfər, 1916-cı ildə 369 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918–1919-cu illərdə azərbaycanlılar qırğınlarla ermənilər tərəfindən qovulmuşdur. 1920-ci ildə indiki Ermənistanda Sovet hakimiyyəti qurulandan sonra kəndin sakinlərindən sağ qalanları öz doğma kəndlərinə dönə bilmişdir. 1922-ci ildə burada 166 nəfər, 1926-cı ildə 174 nəfər, 1931-ci ildə 224 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1988-ci ildə azərbaycanlılar yenidən Ermənistan dövləti tərəfindən öz doğma kəndlərindən qovulmuşlar. İndi burada yalnız ermənilər yaşayır.

### Görkəmli şəxsiyyətləri
* Ağ Aşıq — ustad aşıq
* Elbrus Cəfərov — İstanbul Texniki Universitetinin Aero-Kosmik fakültəsinin kafedra müdiri (1996 – indi), professor (1987). "Ən yaxşı ixtiraçı" (1981), Leninqrad Beynəlxalq Texnologiya Kibernetika Akademiyasının üzvü (1988),

## İqtisadiyyatı
Əkinçilik və heyvandalıq

## İstinadlar
Fayton

[thumb|right|300px|[Birinci Dünya müharibəsi dövründəki fayton]]

**Fayton** — minik məqsədilə hazırlanmış cütatlı qədim nəqliyyat vasitəsidir.

XIX əsrdə fayton müasir minik avtomobillərini əvəz edirdi. Rahat nəqliyyat növü olduğu üçün Azərbaycanda ondan son zamanlara qədər istifadə olunmuşdur. Şəhər nəqliyyatı hesab olunan fayton bir çox rütbəli adamlar tərəfindən kənd yerlərində işədilmişdir.

XIX əsrin axırlarında Bakıdan müxtəlif istiqamətlərə işləyən 418 fayton qeyd alınmışdı. Qatarların gəldiyi vaxt Bakı dəmir yolunun vağzalının qarşısındakı meydanda sərnişinləri daşımaq üçün faytonlar növbəyə dururdu. Bu dövrdə faytonlarda gediş haqqını göstərən xüsusi qiymət cədəvəli də olurdu. Dəmir lövhə üzərinə yazılmış cədvəl faytonun açıq görünən tərəfində bərkidilirdi.

Hər bir fatonda faytonçudan başqa 3-4 adam otura bilirdi. Faytonun xarici görkəmini gözə çarpdırmaq üçün fayton sahibləri çalıdşırdılar ki, qoşqu üçün xüsusi seçilmişdi. Atların hər ikisi eyni böyüklükdə və eyni rəngdə olsun.

## Faytonun hissələri

Fayton yeddi əsas hissədən - dal və qabaq olmaqla ox və təkərlər, dörd ədəd yay, çanaq (faytonun evi), iki ədəd qanaq, çətir və dişlərdən ibarət idi. Fayton çanağının içərisində iki yumşaq oturacaq düzəldilirdi. Qabaq təkəri üstündə- çaxçağın uc hissəsində olan üçüncü oturacaq faytonuçu üçün idi. Faytonçunun ayağını qoyudğu taxtaya şaquli istiqamətdə bərkidilmiş fayton hissəsi “iş-tox” adlanırd. Nazik dəmir lövhədən, yaxud taxtadan hazırlanmış “iş-tox”un əsas vəzifəsi hərəkət vaxtı atların ayaqlarından qalxan tozun qarşısını almaqla faytonçunun rahatlığın təmin etmək idi. Çanağın yanlarına bərkidilmiş. Qanad adlanan hissələr təkərlərin üstünü örtməklə qalxan tozun qarşısını alır, həm də dal və qabaq təkərləri arasından aşağıya tərəf qövs şəklində əyilərək faytona çıxmaq üçün ayaqlıq təşkil edirdi.

Çanağın arxa hissəsinə bərkidilmiş “çətir” adlanan hissə yağışdan, gündən və küləkdən qorunmaq məqsədilə fayton üstünü örtürdü. Yayların köməyilə çətir istənilən vaxt açılıb-yığıla bilirdi. Gecə vaxt yolu işqılandırmaq məqsədilə faytonuçunun əyləşdiyi oturcağın yanlarına neftlə işləyən və ya şamla işıqlandırılan iki ədəd fənər də bərkidilirdi.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Onurğa sütunu

— onurğalı heyvanlarda və insanda ox skeletinin əsas hissəsi. Insanda 33-34 fəqərələrin bir-biriləri ilə birləşməsindən əmələ gələrək gövdənin istinadını təşkil edir, üzərində başın, gövdənin və yuxarı ətrafların ağırlığını daşıyır və onurğa beyninə məxsus kanal təşkil edir. Onurğa sütununu 7 boyun, 12 döş, 5 bel, 5 oma və 4 büzdüm fəqərəsi təşkil edir.

Onurğa onurğa beyininden başlamaqdadir. Onurğa beyni 45 sm dir. Onurğa insan dayaq sistemidir ve herketli ve hereketsiz ola bilir, həmçinin daxili orqanlari nizamli formada saxliyir. Filogenezdə ibtidai xordalılarda olan xordanı (arxa teli) əvəz edir. Vəzifəcə müəyyən şöbələrə bölünür, bunların da miqdarı ibtidai onurğalılardan ali onurğalılara doğru getdikcə artır.

## Həmçinin bax
*Onurğa sütununun sınıqları
Qayabaşı (Göyçə)

**Qayabaşı** — Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunda kənd.

## Tarixi
İrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd.

"Qayanın başı", "Qayanın üstü" mənasındandır.

Kənd rayon mərkəzi Basarkeçərdən 1&nbsp;km məsafədə yerləşir.

Qayabaşı adı 19 aprel 1991-ci ildən Geğamabak qoyulmuşdur.

## Mədəniyyəti
Qayabaşı İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indi Basarkeçər (Vardenis) rayonunda kənd. Rayon mərkəzindən 6–7&nbsp;km cənub-qərbdə, Məzrə çayının yanında yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. Kəndin adı Qaya Baş Haçı Qərib (Кая Баш-Гаджи Кариб) formasında da qeyd edilir .

Toponim "qaya" oroterminindən və "dağın yuxarısı, zirvəsi" mənasında işlənən baş sözündən əmələ gəlmişdir. "Qayanın başında yerləşən kənd" mənasını bildirir. Kənd, doğrudan da, qayalıq, dağlıq yerdə yerləşir. Orotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Ermənistan prezidentinin 19.IV.1991-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Keğamabak qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1873-cü ildə 131 nəfər, 1886-cı ildə 181 nəfər, 1897-ci ildə 219 nəfər, 1908-ci ildə 219 nəfər, 1914-cü ildə 240 nəfər, 1916-cı ildə 234 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1919-cu ildə aprelin 13-20-də azərbaycanlılar qırğınlarla ermənilər tərəfindən qovulmuşlar. İndiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra kəndi tərk etmiş azərbaycanlılar geri qayıda bilmişlər. 1922-ci ildə 149 nəfər, 1926-cı ildə 129 nəfər, 1931-ci ildə 181 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1926-cı ildən burada əcəmi kürdləri də yaşamışdır.

1988-ci ilin noyabr-dekabr aylarında azərbaycanlılar Ermənistan dövləti tərəfindən qovulmuşdur. İndi ermənilər yaşayır.

1988-ci ilin soyqırımında kənddən həlak olanlar.

* Namazov Qoşun İbrahim oğlu (1922), 
* Cəfərov Koroğlu Bəşir oğlu (1932), 
* Xəlilov Məmməd Qulu oğlu (1941),

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yarpızlı

**Yarpızlı** — Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunda kənd. (İrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı)

## Tarixi
Yarpızlı İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indi Basarkeçər (Vardenis) rayonunda kənd. Rayon mərkəzindən 12 km cənub-qərbdə, Göyçə gölünün sahilində yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

## Toponimi
Mənbələrdə Yarpuzlu kimi qeyd edilir. Toponim yabanı bitki olan yarpız sözünə çoxluq, cəmlik anlayışı bildirən -lı şəkilçisi artırmaqla düzəlmişdir. Fitotoponimdir. Quruluşca düzəltmə toponimdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 25. V.1967-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Lçavan (Gölkənd) qoyulmuşdur.XIX əsrin ortalarında qışlaq əsasında yaranmışdır. Qışlaq isə " Yarpızlı" adlı yerin adı ilə adlanmışdır.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 121 nəfər, 1873-cü ildə 398 nəfər, 1886-cı ildə 465 nəfər, 1897-ci ildə 584 nəfər, 1908-ci ildə 719 nəfər, 1914-cü ildə 815 nəfər, 1916-cı ildə 771 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ilin sonu, 1919-cu ilin yanvarında azərbaycanlılar ermənilər tərəfindən qırğınlarla qovulmuş və kənd yandırılmışdır. Kəndə xaricdən köçürülən ermənilər yerləşdirilmişdir. 1920-ci ildə indiki Ermənistanda Sovet hakimiyyəti qurulandan sonra sağ qalan azərbaycanlılar kəndlərinə dönə bilmişlər. Köçürülən az sayda ermənilərlə yanaşı burada 1922-ci ildə 336 nəfər, 1926-cı ildə 419 nəfər, 1931-ci ildə 547 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarı ilə 1948–53-cü illərdə kəndin azərbaycanlı əhalisi Azərbaycana köçürülmüşdür, lakin sonradan azərbaycanlıların bir qismi geriyə Yarpızlıya qayıtmışdır. 1948-ci ildə kəndin əhalisi Azərbaycana köçürülmüş və ermənilər yerləşdirilmişdir Yarpızlılar üçüncü dəfə 1988-ci ildə tamamilə zorla Ermənistan dövləti tərəfindən qovulmuşlar. İndi burada təkcə ermənilər yaşayır.

**Yarpızlı – 1919-cu il.** 800 nəfər yaşamışdır. Andranikin rəhbərliyi altında daşnaklar kəndi yerlə-yeksan etmiş, böyükdən kiçiyə — qoca, qadın, uşaq demədən əhalini kütləvi surətdə qırmışlar. Salamat qalanlar dagla-dərəylə Azərbaycana pənah gətirmişlər.

### 1941/45-də həlak olanlar
* Əmirzadayev İslam Məhəmmədəli oğlu,

### Görkəmli şəxsiyyətləri
* Aşıq Vəli – ustad aşıq.
* Aşıq İslam — ustad aşıq.
* Aşıq Oruc Əhmədov – ustad aşıq.
* Aşıq Şahsuvar — aşıq
* İsmayıl Məmmədov (alim) — Filologiya elmləri doktoru, professor.
* Rövşən Əliyev (milli qəhrəman) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı; Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## İstinadlar
Yuxarı Şorca

**Yuxarı Şorca** — Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunda kənd.

## Tarixi
Yuxarı Şorca İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indi Basarkeçər (Vardenis) rayonunda kənd. Kəndin digər adları Tatar Şorcası, Başkeyti, Şorcalı Keyti olmuşdur. İ.Şopenin əsərində Baş Keyti adı formasında qeyd edilmişdir. Kəndin ilkin adı məhz Baş keyti olmuşdur. XIX əsrin 80-cı illərində kəndin adı artıq Şorca formasında öz əksini tapmışdır. Rayonun ərazisindəki Aşağı Keyti, Təzə (Yeni) Keyti kəndi XIX əsrin 80-cı illərində Şorcalı, XX əsrin əvəllərində Aşağı Şorca kəndi adlarıdırıldıqdan sonra, Şorca kəndi də Yuxarı Şorca adlandırılmışdır.

Rayon mərkəzindən 15&nbsp;km cənub-şərqdə yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim fərqləndirici əlamət bildirən yuxarı sözünün və "duzluq, şoranlıq" mənasında işlənən şor sözünə sifətin çoxaltma dərəcəsinin morfoloji əlamətini bildirən -ca şəkilçisinin artırılması ilə düzəlib. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 75 nəfər, 1873-cü ildə 123 nəfər, 1886-cı ildə 158 nəfər, 1897-ci üdə 218 nəfər, 1908-ci ildə 248 nəfər, 1914-cü ildə 283 nəfər, 1916-cı ildə 269 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1919-cu ilin aprelində azərbaycanlılar ermənilər tərəfindən törədilən qırğınlarla öz doğma kəndlərindən qovulmuşlar. 1920-ci ildə indiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra müəyyən sakitlik yaranmış və sağ qalan azərbaycanlılar kəndlərinə dönə bilmişlər. 1922-ci ildə 204 nəfər, 1926-cı ildə 253 nəfər, 1931-ci ildə 295 nəfər, 1959 - cu ildə 1252 nəfər,1987-ci ildə 1440 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1988-ci ildə azərbaycanlılar bir daha Ermənistan dövləti tərəfindən tarixi-etnik torpaqlarından zorla qovulmuşlar. İndi burada ermənilər məskunlaşıb.

### Görkəmli şəxsiyyətləri
* Əli Vəkil - şair, tərcüməçi, 1972-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, 1968-ci ildən Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, "Araz" ali ədəbi mükafatı laureatı (1998).
* Sahib Alıyev - millət vəkili

## İstinadlar

## Mənbə
*1. Əziz Ələkbərli, "Qədim türk-оğuz yurdu "Еrmənistаn"", Bаkı, "Sаbаh", 1994.
*2. Xasay Zeynalov, "Göyçəsiz günlərim", Bаkı, "Nurlаn", 2006.
*3. Cəfər Qiyаsi, İbrаhim Bоzyеl, "Еrməni mənəvi tеrrоru", Bаkı, "Kitаb klubu", 2007.
*4. Əlisаhib Ərоğul, "Еrməni-dаşnаq fаşizmi və Аzərbycаn", Bаkı, "Təhsil", 2007.
*5. Qəşəm Məhərrəmоv, İntiqаm Məhərrəmоv, "Bаşı dumаnlı Göyçə", Gəncə, 2007.
*6. Həbib Rəhimоğlu, "Silinməz аdlаr, sаğаlmаz yаrаlаr", Bаkı,
*7. www. Gоychе.infо, Intеrnеt sаytı.
Pambıq yağı

**Pambıq yağı** — pambıq toxumundan (çiyiddən) presləmə və ya eksqraksiya üsulu ilə alınan alifatik yağ.

Çox işlədilən bitki yağlarındandır. Pambıq yağının keyfiyyəti və rəngi tərkibindəki qossipol piqmentindən asılıdır. Təmizlənməmiş pambıq yağı qırmızı-qonur, bəzən qaramtıl rəngdə, spesifik iyli, acıtəhər, təmizlənmişi isə, samanı-sarı rəngdə mayedir. Tərkibi və xassələri pambığın çeşidi, bitdiyi ərazi və becərilmə şəraitindən asılıdır. Onda alifatik turşulardan 40–48% linol, 30–35% olein, 20–22% palmitin, 2%-ə qədər stearin, 1,3% araxin, 0,3–0,4% miristin turşusu olur. Əlif isteh-salında, təmizlənmişi isə xörəkdə, konserv, marqarin, bəzi yağ çeşidləri və s. hazırlanmasında işlədilir. Azərbaycanda hər il min tonlarla pambıq yağı istehsal edilir.

## İstinadlar
Dərə (Basarkeçər)

**Dərə** — Ermənistan Respublikasının Geğarkunik vilayətinin Vardenis bələdiyyəsində kənd. Vaxtilə İrəvan quberniyasının Yeni Bəyazid qəzasına, sonralar isə Basarkeçər rayonuna daxil olmuşdur. Dəniz səviyyəsindən təqribən 1980 m hündürlükdə yerləşir.

## Etimologiyası
Kəndin ərazisi vaxtilə Səmədağaya mənsub olmuş və burada salınan kənd "Səmədağa dərəsi" adlandırılmışdır. Sovet hakimiyyəti dövründə kəndin adındakı birinci komponent "Səmədağa" ixtisar edilmiş və kənd Dərə kəndi kimi rəsmi sənədlərdə sabitləşmişdir.

Toponim Azərbaycan dilində "iki dağ arasında, eləcə də düzənlikdə uzun dərin çuxur" mənasında işlənən "dərə" sözü əsasında yaranmışdır. Kənd dərədə yerləşdiyi üçün Dərə kəndi adlandırılmışdır. Orotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

Ermənistan prezidentinin 3 aprel 1991-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilərək "Daranak" adlandırılmışdır.

## Əhalisi
1918–1920-ci illər hadisəsi ilə bağlı Yeni Bayazid qəzasına daxil olan Kəvər bölgəsindəki Ağzıbir, Hacı Muxan, Ağqala, Əyrivəng kəndlərinin sakinləri olan azərbaycanlılar ermənilər tərəfindən qırğınlarla qovulmuşlar. Qaçqın azərbaycanlılar Göyçə gölünü keçərək Basarkeçər rayonundakı Dərə kəndinə sığınmışlar. 1988-ci ildə Ermənistan dövləti tərəfindən azərbaycanlılar qovulmuşdur. İndi ermənilər yaşayır.

### Tanınmış sakinləri
* Əli Əhmədov
* Xaliq İsgəndərov

## İstinadlar
Qızılvəng (Basarkeçər)

**Qızılvəng** — Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunda kənd.

## Tarixi
Kənd rayon mərkəzi Basarkeçərdən 17 km məsafədə yerləşir. 27 aprel 1946-cı ildə isə Çiçəkli adlandırılmışdır. 1978-ci ildə kənd ermənicə Makenis adlandırılmışdır.

## Mədəniyyəti
Qızılvəng İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indi Basarkeçər (Vardenis) rayonunda kənd. Rayon mərkəzindən 15 km cənub-şərqdə, Alagöz çayının yanında yerləşir. "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

## Toponimi
Toponim qırmızı mənasında işlənən qızıl və kilsə sözünün sinonimi olan vəng sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Kənddə albanlara məxsus qırmızı rəngdə kilsə olduğu üçün Qızılvəng (Qızılkilsə) adlandırılmışdır. Quruluşca mürəkkəb toponimdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 24. VII.1940-cı il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Çiçəkli, 25.l.1978-ci il fərmanı ilə yenidən dəyişdirilərək Makenis qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1873-cü ildə 429 nəfər, 1886-cı ildə 469 nəfər, 1897-ci ildə 563 nəfər, 1908-ci ildə 733 nəfər, 1914-cü ildə 812 nəfər, 1916-cı ildə 807 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ildə azərbaycanlılar ermənilər tərəfindən qırğınlarla qovulmuşdur. Kənddə İran və Türkiyədən köçürülən ermənilər yerləşdirilmişdir. İndiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra sağ qalan azərbaycanlılar öz kəndlərinə qayıda bilmişlər. Burada 1922-ci ildə ermənilərlə yanaşı 168 nəfər, 1926-cı ildə 241 nəfər, 1931-ci ildə 282 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1948-ci ildə əhalisi Azərbaycana köçürüldükdən sonra kənddə ermənilər yerləşdirilmişdir.

### Görkəmli şəxsiyyətləri
* Aşıq Alı — ustad aşıq

## İstinadlar
Göysu

**Göysu** — Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunda kənd.

## Tarixi
Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.

Əslində "köy" (kənd) və "su" (çay) sözlərindən ibarətdir.

"Çay kənd" mənasındadır.

Kənd rayon mərkəzi Basarkeçərdən 23 km məsafədə yerləşir.

## Əhalisi
Kənddə 1897-ci ildə 187 nəfər, 1908-ci ildə 233 nəfər, 1914-cü ildə 360 nəfər, 1916-cı ildə
284 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918–1919-cu illərdə ermənilər tərəfindən azərbaycanlılar soyqırımına məruz qalaraq deportasiya olunmuşdur. İndiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra azərbaycanlılar 1922–1924-cü illərdə ata-baba torpaqlarına qayıda
bilmişlər. 1926-cı ildə burada 143, 1931-ci ildə 215 nəfər, 1939-cu ildə 314 nəfər, 1959-cu ildə 264 nəfər, 1970-ci ildə 396 nəfər, 1979-cu ildə 531 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1988-ci ildə azərbaycanlılar Ermənistan dövləti tərəfindən yenidən tarixi�etnik vətənlərindən qovulmuşlar. İndi burada ermənilər yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Əkinçilik və heyvandalıq

## İstinadlar
Pambıq mənənələri

**Pambıq mənənələri** — əsl mənənələr fəsiləsindən cücülər.

Pambığa ən çox zərər vuran bostan və ya pambıq mənənəsidir (Aphis gossypii). Qanadsız dişilərin bədəni yumurtavarı olub uzunluğu 1,25–2,1 mm, rəngi sarı, yaxud yaşıl və şirə borucuqları qaradır. Polifaqdır. Təpə tumurcuğunun və yarpağın şirəsini sorur. Erkən yazda partenogenez yolla çoxalır. Bir mövsümdə 20-dək nəsil verir. Dişi fərdlər 20–60-dək sürfə qoyur. Pambığa, həmçinin yonca, yaxud akasiya mənənəsi (Aphis laburni), böyük pambıq mənənəsi (Acyrthosiphon gossypii) də zərər verir. Pambıq mənənələrinə qarşı profilaktik, bioloji və kimyəvi mübarizə aparılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ox-ilan

**Oxvari qumilanı** ()— suilanıkimilər fəsiləsinin qumluq ilanı cinsinə aid növ.

## Qısa təsviri
Bədəni üst tərəfdən zeytuni-boz, qum və ya qonur rəngdədir. Bel sütunun yanları ilə qonur-qəhvəyi və ya boz-qonur rəngli 2 uzununa zolaq keçir. Bədən və başın yanları
ilə nisbətən açıq rəngli zolaq uzanır. Bəzi nümayəndələri naxışsız olur. Qarnın ön tərəfi
sarımtıl olub, zəif nəzərə çarpan boz, qəhvəyi və ya zeytuni-boz xallara malikdir. Qarnının
arxa tərəfi ağdır. Qarın qalxancıqları 168 - 204, quyruqaltı qalxancıqlar isə 71 - 114 ədəddir.

## Yayılması
Qazaxıstanın cənub hissəsində və Orta Asiyadan Cənubi Monqolustan, şimaliqərbi Çin, Pakistan, əfqanıstan, İran və qərbdə Cənubi Qafqazda yayılmışdır. Respublika üçün çox nadir növdür. Azərbaycanda bu növün Naxçıvan MR-nın Culfa rayonunun
Kərimquludizə kəndi ətrafında 2 fərdi tapılıb.
Yaşama yeri və həyat tərzi: Yovşan və şoranotlu kolluqları olan daşlı yamaclara bağlıdır.
Sığınacaq yeri kimi gəmirici və kərtənkələ yuvalarından, daşların altındakı boşluqlardan,
səhra kollarının sıx pöhrələrindən istifadə edir. Növün həyat tərzi öyrənilməyib.

### Sayı
Respublika üçün çox nadir növdür.

Məhdudlaşdırıcı amillər Müəyyən edilməyib.
Qorunması üçün heç bir tədbir görülməyib.
**Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər:**
Naxçıvan MR-nın Culfa rayonunun Kərimquludizə kəndinin ətrafını qoruma altına almaq lazımdır

## Mənbə
* AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QIRMIZI KİTABI FAUNA, II NƏŞR. 104 səh, *Oxvari qumilanı*.
Qumluq ilanı

**Qumluq ilanı** () — Suilanıkimilər fəsiləsindən ilan cinsi.

## Növləri
32 növü var:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
Papua körfəzi

**Papua** — Mərcan dənizində körfəz.

Yeni Qvineya adasınınnın cənub-şərq sahilindədir. Uzunluğu 150 km, eni girəcəkdə təqribən 330 km-dir. Sahil hissəsi dayazdır və ən dərin yeri 969 m-dir. Sahilləri mərcan rifləri ilə əhatə olunmuşdur. Körfəzə Flay çayı tökülür.

## İstinadlar
Öd

**Öd** (; ) — onurğalı heyvanlarda və insanda qaraciyərin vəzili hüceyrələrinin fasiləsiz olaraq hasil etdiyi sekret.

Öd yaşıl- sarımtıl rəngdə, çox acı, neytral reaksiyalı maye halda məhsuldur; xüsusi çəkisi 1010–1040 — dır; daim ifraz olunur, ancaq həzm vaxtı onikibarmaq bağırsağa tökülür. Həzm olunmayan zaman öd öd kisəsinə toplanaraq, onun divarındakı vəzilərdən ifraz olunan seliklə qarışır. qaraciyərdən gələn öd duru və açıq olur, öd kisəsində olan öd isə tünd, qatı və selikli olur. Öddə bəzən yağ damcıları, öd yollarından qırılmış silindirəbənzər hüceyrələr, öd boyağı dənələri və xolesterin kristalları olur.




## Öd turşuları


Şəkil:Cholic acid.svg|Xol turşusu
Şəkil:Chenodeoxycholic acid.svg|Xenodeoksixol turşusu
Şəkil:Glycocholsäure.svg|Qlikoxol turşusu




Şəkil:Taurocholic acid.svg|Tauroxol turşusu
Şəkil:Deoxycholic acid.svg|Deoksixol turşusu
Şəkil:Lithocholic acid acsv.svg|Litoxol turşusu



## Həmçinin bax
* Öd kisəsi
* Öd daşı xəstəliyi
* Öd kisəsinin iltihabı
* Xolestaz sindromu

## Mənbələr
* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı — 1979
* Atlas of Human Cardiac Anatomy — Endoscopic views of beating hearts — Cardiac anatomy
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
* Anatomy: Embryologie 

## İstinadlar
Öd kisəsi

**Öd kisəsi**, **ödlük** (; ) — insanda ödün toplandığı armudşəkilli kisə. Qaraciyərin sağ payının visseral səthində  üzərində yerləşmişdir; uzunluğu 8–12 sm, eni 3–5 sm və həcmi 40–60 sm³- dir. Öd kisəsi üç hissədən ibarətdir:
# dibi —  önə və aşağı baxır;
# cismi — ;
# boynu — . Ödlüyün yuxarı səthi birləşdirici toxuma vasitəsilə qaraciyərin ödlük çuxuruna bitişmişdir: bəzən seroz qişa ödlüyü hər tərəfdən əhatə edərək, onun üçün çöz əmələ gətirir. Boynu yavaş- yavaş nazikləşərək ödlük axacağına —  keçir; bunun selikli qişasında spiral büküş —  adlanan büküş vardır. Ödlüyün və böyük öd axacaqlarının divarları seroz qişadan, serozaltı qatdan, saya əzələ liflərindən təşkil olunmuş əzələ qişasından və selikli qişadan əmələ gəlmişdir. selikli qişa silindirəbənzər epitel ilə örtülüdür və burada selik vəziləri —  və büküşlər —  vardır.

### Ödlük axacağı
Ödlük axacağı —  3–4 sm uzunluğundadır; ödlüyün boynundan başlayaraq, aşağı və sola gedir və qaraciyər onikibarmaq bağırsaq bağına çatdıqda ümumi qaraciyər axacağı ilə birləşir və ümumi öd axacağını əmələ gətirir. Ümumi qaraciyər axacağı —  qaraciyərin sağ və sol paylarından çıxan sağ və sol qaraciyər axacaqlarının —  və quyruqlu paydan çıxan  adlı axcağın birləşməsindən əmələ gəlmişdir; uzunluğu 4–6 sm-dir;  daxilində sağa və aşağı doğru gedərək, ödlük axacağı ilə birləşir.

### Ümumi öd axacağı
Ümumi öd axacağı —  ümumi qaraciyər axacağı ilə ödlük axacağının birləşməsindən əmələ gəlmişdir; uzunluğu 6–8 sm-dir; ödlükdən və qaraciyərdən ödü onikibarmaq bağırsağa aparır. bu axacaq xüsusi qaraciyər arteriyası və qapı venası ilə bərabər  daxilində yerləşmişdir; onikibarmaq bağırsağın enən hissəsinin arxa səthi ilə aşağı doğru gedərək, sol tərəfdən mədəaltı vəzi ilə əhatə olunmuşdur. Burada pankreas axacağı ilə bərabər onikibarmaq bağırsağın selikli qişasını çəp istiqamətdə dəlir və  üzərində olan məməcikdən onikibarmaq bağırsağa açılır; ancaq bağırsağa açılmamışdan qabaq pankreas axacağını qəbul edir. Ümumi öd axacağının bağırsağa açılan hissəsi  adlı büzücü əzələ ilə əhatə olunmuşdur.

## Topoqrafiyası
Ödlük ya öd kisəsi qarınüstü nahiyədə yerləşmişdir, dibi qarının sağ düz əzələsi ilə VIII və IX qabırğa qığırdaqlarının arasında əmələ gələn bucağa uyğundur. öd kisəsinin yuxarı səthi qaraciyərin sağ payının visseral səthinə bitişir, dibi çənbər bağırsağın sağ əyriliyinə və onikibarmaq bağırsağın yuxarı hissəsinə söykənir.

## Həmçinin bax
* Öd daşı xəstəliyi
* Öd kisəsinin iltihabı

## Mənbə
* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı — 1979
* Atlas of Human Cardiac Anatomy — Endoscopic views of beating hearts — Cardiac anatomy
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
* Anatomy: Embryologie
Papirus topalağı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

5 m-dək hündürlüyündə çiçəkverən gövdəsi üçtilli, yoğun, dar lansetvarı yarpaqları aşağıda pulcuqvarı çıxıntılarla örtülüdür. Çiçək qrupu iri, çətirşəkilli olub, 6–16 çiçək sünbülcüyündən əmələ gəlmiş çoxlu silindrik sünbüllərdən ibarətdir. Papirus topalağı tropik Afrikada çay və göl sahillərində, sakit axan sularda bitir. Geniş cənkəlliklər əmələ gətirir. Qədimdə Misirdə, Fələstində və Cənubi Avropanın bir sıra ölkəsində becərilirdi. Papirus topalağı dekorativ bitki kimi bağ, park və oranjereyalarda yetişdirilir.

Papirus topalağının gövdəsindən parça, ayaqqabı və s. hazırlanmasında istifadə olunur. Yazı materialı kimi Papirus e.ə. III minilliyin əvvəllərində Qədim Misirdə ixtira olunmuşdur. E.ə. I minilliyin ortalarından Aralıq dənizi sahilinin digər ölkələrində yayılmışdı. Papirus topalağının gövdəsini köndələninə dar zolaqlarla kəsir və bir-birinin üzərinə qoyurdular. Bu üsulla alınan təbəqəni zolaqları o birisininkinə nisbətən köndələninə olan təbəqənin üzərinə qoyub bərk sıxır, sonra qurudurdular. Lülə papirus bir neçə təbəqəni yapışdırmaqla alınırdı. Papirus topalağı əvvəlcə bəyaz rəngli olur, getdikçə qaralır, elastikliyini itirir, kövrəkləşirdi. IX əsrədək Misirdə istifadə olunmuşdur. 8-ci əsrdən Çində kağızın ixtira olunması papirusun sıxışdırıb çıxarılmasına səbəb oldu.

Papirus mətnlərini papirologiya, misirşünaslıq, semitologiya və s. öyrənir. Bu mətnlər Qədim Misir və antik dövrün təsərrüfat, mədəniyyət və siyasi həyatını öyrənməkdə mühüm mənbələrdəndir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Cümhuriyyət bayramı (Türkiyə)

**Türkiyədə Cümhuriyyət bayramı** — 1925-ci ildən etibarən hər il 29 oktyabr tarixində Türkiyədə qeyd olunan dövlət bayramı

1922-ci ildə səltənətin qaldırılmasından sonra Türkiyə dövlətinin siyasi quruluşunun yəkun təsbiti məsələsi 1923-cü ilin oktyabrında cümhuriyyətin elanı ilə həll edildi. 6 əsr ərzində çoxmillətli türk-islam monarxiyası şəklində həyat sürən Türkiyə dövləti TBMM-in 29 oktyabr tarixli qərarı ilə həyatına respublika kimi davam etmişdir. Cümhuriyyətin elanından sonra ilk Prezident seçilən Mustafa Kamal Paşa Türkiyənin Osmanlı İmperiyasından yeni siyasi rejimə faktiki keçidini şərtləndirən genişmiqyaslı islahatların banisidir. 1925-ci ildən etibarən keçirilməyə başlayan bayram Türkiyənin bütün şəhərlərində, Şimali Kipr Türk Respublikasında (KKTC) və dünyanın bütün ölkələrindəki Türkiyə səfirliklərində qeyd edilir.
Asperger sindromu

**Asperger sindromu** — psixi pozğunluq olub, bəzən onu Autizmin bir forması da hesab edirlər. Bu sindromlu insanlar normal və yüksək intelektə malik olsalar da, lakin onların sosial qabiliyyətləri və vərdişləri zəif inkişaf etmiş olur. Onların emosional və sosial inkişafı ləngidiyindən onların inteqrasiyası da gecikmiş olur.

Autistik psixopatiya halı ilk dəfə ingilis psixiatrı Lorna Uinq tərəfindən Avstriya psixiatr və pediatrı Hans Aspergerin şərəfinə **Asperger sindromu** adlandırılmışdır.

Autizmli əksər insanlarda, xüsusən, uşaqlarda inkişafdan qalmanı asanlıqla müşahidə etmək mümkündür. Lakin onlar autistlərə bənzəsələr də, əqli cəhətdən heç də geri qalmırlar. Bəzən onlar sosial kommunukasiya defisitinə malik olsalar da, mürəkkəb bir elmi sahə üzrə daha dərrakəli olurlar. Məhz inkişafın bu tip geriləməsinin təhlilini ilk dəfə Hans Asperger vermişdir.
Oliqarxiya

**Oliqarxiya** ( (oligarchia),  (oligon), "azacıq" və (arche), "hakimiyyət" ,(azlığın hakimiyyəti — qeyri-demokratik rejimin bir növü. Politologiya (Bakı,2007) adlı əsərdə qeyd olunduğu kimi, oliqarxiya dedikdə, kiçik bir qrup varlı adamların siyasi və iqtisadi həyatda hökmranlığı başa düşülür. Aristotelə görə o, aristokratik idarəetmənin təhrif olunmuş formasıdır. Yeni dövrdə "olqarxiya" anlayışı R. Mixels tərəfindən yenidən dirçəldilmişdir. Müasir dövrdə həm ənənəvi, həm də oliqarxik rejimlər mövcuddur. Ənənəvi rejimə-bir neçə qüdrətli ailənin hakimiyyəti aiddir. Orada hakimiyyətin dayağı hərbçilərdir. (Qvatemala, Nikaraqua −1979-cu ilə qədər). Müasir oliqarxik rejimə hegemon komprador burjuaziya aiddir(Kamerun). Onun xüsusi forması olan maliyyə oliqarxiyası əsasən kapitalizmdə mövcud olur. O sənaye və bank sahibkarları qrupunun ölkənin iqtisadi və siyasi həyatında hökmranlığını ifadə edir.
Şott

**Şott** (; ; ) — çoxmənalı termin.

* Şott (termin) — şimal-qərbi Afrikada dibində duz qatı olan qapalı çökəklikdir. Şott gur yağışlarda şor gölə çevrilə bilir.

## Həmçinin bax
* Şot
* Şott (soyad)
Çarıq

**Çarıq** — ayaq üçün nəzərdə tutulan geyim növü. Ayağı fiziki zədələnmələrdən və soyuqdan qoruyur.

## Haqqında
Çarıq kişi ayaq geyiminin ən qədim və ən çox istifadə edilən növlərindən biridir. XIX əsrdə, qədim dövrlərdə olduğu kimi, çarıqlar həm xam, həm də işlənmiş iri buynuzlu heyvan dərisindən hazırlanırdı. Çarıq istehsalında ən çox sığır (inək) dərisindən istifadə olunurdu; incə olmasına baxmayaraq, möhkəm və dözümlü olduğu üçün bu materiala üstünlük verilirdi. Aşağı təbəqədən olan insanlar adətən çarıqları xam yundan düzəldirdilər. Xam və ya müxtəlif üsullarla emal edilmiş dəridən hazırlanan çarıqları ustalar tikirdilər.

Yüngül və ucuz başa gəlməsi, eləcə də çöl və təsərrüfat işləri zamanı rahat olması, çarığı əhalinin böyük əksəriyyətinin əsas ayaq geyiminə çevirmişdir. Əhalinin gündəlik geyindiyi sadə çarıqlardan başqa, peşəkar çarıqçılar tərəfindən tikilən və rəngli bağları olan 1–2 cüt çarığı da olurdu ki, bunları adətən bayram və məişət şənlikləri zamanı, eləcə də şəhərə və bazara gedərkən geyinirdilər.

Əhali, xüsusilə də kənd yerlərində yaşayanlar, qış aylarında daha çox xam çarıqlar geyinirdilər. Bataqlıqlarda və yağışlı havalarda su keçirmədiyi üçün işlənməmiş çarıqlar üstün tutulurdu. İl ərzində bir nəfərin 6–12 cüt çarığa ehtiyacı olurdu. Bəzən imkansız adamlar çarıq dağıldıqda, onun altına göndən və ya qalın parçadan “döşəmə” salaraq geyinirdilər.

Azərbaycanda kişi çarıqlarının "kotuğu", "quşburnu", "qızqaytaran", "kalmanı", "xəlbirqırağı", "quşgözü", "təkburun" əcəmi, "üçburun", "qarabağı" və s. kiçik biçim tərzinə və tikiş texnikasına görə fərqlənən müxtəlif növləri olmuşdur. Bəzi etnoqrafik bölgələrdə (Naxçıvan Lənkəran-Astara və s.) qismən də olsa həsirdən hazırlanan "həsir çarıq"lara da təsadüf olunurdu.

Təsərrüfat işləri zamanı qadınlar corab və badışın üstündən çarıq da geyirdilər. Qadın və kişi çarıqlarının tikilmə tərzi və materialları arasında heç bir fərq olmasa da, qadın çarığı ölçüsünün kiçikliyinə görə seçilirdi.

## İstinadlar

## Mənbə

* 
* 
* 
* 

## Həmçinin bax
Boğazdı

**Boğazdı** — ayaq üçün nəzərdə tutulan geyim növü. Ayağı fiziki zədələnmələrdən və soyuqdan qoruyur.

Boğazdı (uzunboğaz çəkmə) varlı elat kişiləri arasında dəbdə idi. Ayaqlığı başmaqla eyni cür olan boğazdının altı aşılanmış göndən, üstü isə bahalı material sayılan tumac, xrom və ya müşküdən tikilirdi.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Mejen

**Mejen** — çayda suyun ən aşağı səviyyəsidir. Mejen isti və ya şaxtalı havada olur.

## İstinadlar
Dübəndi (geyim)

**Dübəndi** — ayaq üçün nəzərdə tutulan geyim növü. Ayağı fiziki zədələnmələrdən və soyuqdan qoruyur.

Dübəndini boğazı nisbətən kiçik olub, ayağı topuğa qədər örtülürdü. Onun boğazlığı qara və tünd qəhvəyi rəngli dəridən tikilir, altına aşılanmış göndən altlıq çəkilir və dabanına nal vurulurdu. Adətən, bu ayaqqabı ayağa geyildikdən sonra onun boğaz hisəsindəki simmetrik qoşa deşiklərdən keçirilən bəzəkli qaytanla üstü bağlanılırdı.

Azərbaycanda başmaq, məst, uzunboğaz çəkmə tipli ayaq geyimlərindən istifadə olunmasının qədim tarixi vardır. Mingəçevir ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan e.ə. XI-VIII əsrlərə aid edilən gil ayaqqabı–qablar XIX əsrdə xalqın istifadəsində olan eyniadlı ayaqqabılara tipoloji oxşarlıq təşkil edir. Bu isə bir daha sübut edir ki, bu ayaqqabı növləri uzun zaman əsaslı dəyişikliyə uğramadan öz mühafizəkarlığını qoruyub saxlamışdır. XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq xalqın geyim dəstinə rus geyimi və ya ayaq geyimlərinin tədriclə daxil olması həm kişi həm də qadın ayaq geyimi olan qaloşun kütləvi istehsal çarıq, patava, dolaq, çust, başmaq, məst və s. kimi ayaq geyimlərini ciddi sürətdə sıxışdırıb məişətdən çıxarmağa nail olmuş, ayaq geyimlərinə keyfiyyət dəyişiklikəri əmələ gəlmişdir. Yüngüllüyü, yumşaqlığı, ucuz başa gəlməsi və təsərrüfat işlərində davamlılığı qaloşın indi də kənd əhalisi içərisində üstünlüyünü qoruyub saxlayır. Bununla yanaşı, əhali fabrik istehsalı ola gidər ayaqqabı növlərinə də məişətdə geniş yer ayırır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax