Azərbaycan şahmatçılarının siyahısı

**Azərbaycan şahmatçılarının siyahısı** — Azərbaycanın titul sahibi şahmatçı və şahmat məşqçilərinin siyahısı.

## Azərbaycanda şahmatın tarixi

### Erkən dövrlər
Azərbaycanda şahmatın tarixi orta əsrlərə gedib çatır. Bu oyun növü barədə məlumatlara XII əsrdə Xaqani Şirvani və Nizami Gəncəvi, XIV əsrdə İmaməddin Nəsimi, XVI əsrdə Məhəmməd Füzuli kimi müəlliflərin əsərlərində rast gəlmək mümkündür. 1864-cü ildə isə Mirzə Fətəli Axundov yazdığı "Şatranjın oyunu" əsərində oyunun qaydalarını izah edir. Həmin dövrlərdən bir çox Azərbaycanlı mütəfəkkirlər şahmatla məşğul olmuşlar. İlk görkəmli Azərbaycan şahmatçısı kimi IX əsrdə yaşamış Cəlaləddin Naxçıvaninin adı çəkilir.

Azərbaycanda şahmat kişilərlə yanaşı qadınlar arasında da yayılmışdı. Məhsəti Gəncəvi Azərbaycanın ilk qadın şahmatçısı hesab edilir. Aleksandr Düma isə öz yazılarında Xurşidbanu Natəvanla şahmat oynamağı və onun yüksək zəkası barədə qeyd edib.

### SSRİ dövrü

Azərbaycanda şahmatın mütəşəkkil formada kütlələr arasında yayılması XX əsrin 20-ci illərindən başlayır. 1920-ci ildə Azərbaycan Şahmat Federasiyasının (AŞF) təməli qoyulur. İlk vaxtlar şahmat daha çox qeyri-azərbaycanlılar arasında məşhur olmuşdur. Bu səbəbdən 1923-cü ildə keçirilən Bakı çempionatında Naxçıvanda doğulmuş Vladimir və Mixail Makoqonov qardaşları qalib olurlar. Lakin 1930-cu illərdə azərbaycanlıların da bu oyuna marağı artır. 1934-cü ildə keçirilən ilk ölkə çempionatının qalibi Qasım Səlimxanov olur.

1936-cı ildə qadınlar arasında keçirilən ilk ölkə çempionatında Olqa Rojdestvenskaya qalib gəlir. Həmin il Bakılı Anastasiya Poliskaya isə qadınlar arasında Zaqafqaziya çempionu olur.

Sultan Xəlilbəyli 1950-ci illərin sonunda SSRİ idman ustası adına layiq görülmüş ilk azərbaycanlı şahmatçı kimi tarixə düşüb. 1950-ci illərdəki yarışmalarda isə ölkə çempionu adını Azər Zeynallı və Vladimir Bağırov qazanıblar.

XX əsrin 70-ci illərindən başlayaraq Azərbaycanda şahmatın inkişafında yeni dövr başlayır, ölkədə 60-a yaxın uşaq-gənclər şahmat məktəb və klubları açılır, şahmata marağın kütləvi hal alması təmin olunur. Həmin illərdə Azərbaycan şahmat məktəbi dünyada məşhur olan bir çox görkəmli nümayəndələri yetişdirmişdir. Fikrət Sideifzadə, Elmar Məhərrəmov, Aydın Hüseynov, Aynur Sofiyeva, Firuzə Vəlixanlı, İlahə Qədimova SSRİ miqyasında və beynəlxalq turnirlərdə bir çox qələbələr qazanmışdır. O cümlədən, şahmat üzrə beynəlxalq dərəcəli qrosmeyster, 22 yaşında (1985) dünya çempionu olmuş Harri Kasparov da Bakı məktəbinin yetirməsi olmuşdur.

1970-ci illərdə Tatyana Zatulovskaya Azərbaycanın ilk Qadın Qrosmeysteri olur. 1978-ci ildə isə Vladimir Bağırov ilk ölkənin şahmat tarixinə ilk kişi Qrosmeyster kimi adını yazdırır. 1980-ci ilədək Kasparov, 1987-ci ildə isə Vladimir Makoqonov da bu titulu əldə edir.

### Müstəqillik dövrü

Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra 1992-ci ildə AŞF Beynəlxalq Şahmat Federasiyasına ''(FIDE)'' üzv olmuşdur. Bu dövrdə Şəhriyar Məmmədyarov, Teymur Rəcəbov, Qədir Hüseynov, Vüqar Həşimov, Rauf Məmmədov və Eltac Səfərli kimi şahmatçılar yetişmişdir. Onlar Avropa çempionatları və bir sıra digər nüfuzlu turnirlərdə çempion olmuşlar. 1991-ci ildə isə Aynur Sofiyeva qadınlar, Elmar Məhərrəmov kişilər üzrə müstəqil Azərbaycan Respublikasının ilk qrosmeysteri adını almışdır.

Hazırda dünyanın ən yüksək reytinqli 100 şahmatçısı arasında 2 Azərbaycan şahmatçısı — Şəhriyar Məmmədyarov və Teymur Rəcəbov yer almışdır.

## Titullu şahmatçılar
Hazırda Azərbaycanı təmsil edən 29 Qrosmeyster, 33 Beynəlxalq Usta, 51 FIDE Ustası, 12 Ustalığa namizəd, 15 Qadın Qrosmeyster, 7 Qadın Beynəlxalq Usta, 20 Qadın FIDE Ustası, 11 Qadın Ustalığa namizəd var. Onlardan bəziləri aktiv deyil.

### Ümumi titul sahibləri

#### Qrosmeysterlər (GM)
Ən azı 2500 reytinqə malik şahmatçılar:




#### Beynəlxalq Ustalar (IM)
Ən azı 2400 reytinqə malik şahmatçılar:




#### FIDE Ustaları (FM)
Ən azı 2300 reytinqə malik şahmatçılar:




#### Ustalığa namizədlər (CM)
Ən azı 2200 reytinqə malik şahmatçılar:




### Qadınlar üzrə titul sahibləri

#### Qadın Qrosmeysterlər (WGM)
Ən azı 2300 reytinqə malik qadın şahmatçılar:




#### Qadın Beynəlxalq Ustalar (WIM)
Ən azı 2200 reytinqə malik qadın şahmatçılar:




#### Qadın FIDE Ustaları (WFM)
Ən azı 2100 reytinqə malik qadın şahmatçılar:




#### Qadın ustalığa namizədlər (WCM)
Ən azı 2000 reytinqə malik qadın şahmatçılar:




## Titullu məşqçilər
Beynəlxalq Şahmat Federasiyası (FIDE) tərəfindən 26 Azərbaycan şahmatçısına məşqçi adı verilmişdir. Onlardan 4-ü FIDE Baş Məşqçisi (, *FST*), 18-i FIDE Məşqçisi (, *FT*), 4-ü isə FIDE Təlimatçısıdır (, *FI*):

### FIDE Baş Məşqçiləri (FST)




### FIDE Məşqçiləri (FT)




### FIDE Təlimatçısı (FI)




## Həmçinin bax
* Azərbaycanda şahmat
* Azərbaycan Şahmat Çempionatı
* Azərbaycan Şahmat Federasiyası

## Mənbə
* Elo rating list of top 100 Azerbaijani chess players (Elo 100 ən yaxşı Azərbaycanlı şahmatçıların reytinq siyahısı) FIDE 
* Azərbaycan Şahmat Federasiyası 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* FIDE ratings
* Azərbaycan Şahmat Federasiyasının rəsmi saytı
* Beynəlxalq Şahmat Federasiyasının rəsmi saytı