Kanton (İsveçrə)

**İsveçrənin** 26 kantonu İsveçrə Konfederasiyasının üzvü olan dövlətlərdir . İlk üç konfederasiya müttəfiqi şəklində İsveçrə Konfederasiyasının nüvəsi əvvəllər *[[:en:Waldstätte|Waldstätte]]* adlanırdı . Köhnə İsveçrə Konfederasiyasının inkişafında iki mühüm dövr *[[:en:Eight_Cantons|Acht Orte]]* (“Səkkiz Kanton”; 1353-cü ildən 1481-ci ilə qədər) və *[[:en:Thirteen_Cantons|Dreizehn Orte]]* (“On Üç Kanton”, 1513-cü ildən 1798-ci ilə qədər) terminləri ilə ümumiləşdirilir.

Köhnə İsveçrə Konfederasiyasının hər bir kantonu , əvvəllər də *Ort* (“lieu/locality”, 1450-ci ildən əvvəl) və ya *Stand* (“mülk”, təqribən  1550- ci ildən), ən azı Vestfaliya Müqaviləsindən (1648-ci il) federal dövlətin yaradılmasına qədər öz sərhəd nəzarəti, ordusu və valyutası olan tam suveren dövlət idi. 1848-ci ildə, Helvetik Respublikası (1798-1803) dövründə mərkəzləşdirilmiş hökumətin qısa bir dövrü ilə . *Kanton* termini 19-cu əsrdən geniş istifadə olunur. 

Vasitəçilik Aktı (1803) ilə kantonların sayı 19-a çatdırıldı , keçmiş subyekt əraziləri tam kantonlar kimi tanındı. 1815-ci il Federal Müqavilə Köhnə İsveçrə Konfederasiyasının keçmiş tərəfdaşlarının qoşulması səbəbindən sayı 22-yə yüksəldi . Jura kantonu 1979 -cu ildə Berndən ayrılması ilə 23-cü kanton kimi qoşuldu. [  -cu il federal konstitusiyasında kantonların rəsmi sayı 26-ya çatdırıldı və bu, keçmiş yarım kantonları kantonlar kimi təyin etdi.

Kantonların əraziləri 37 km 2 (15 kv. mi.) ( Bazel-Ştadt ) ilə 7 105 km 2 (2743 kv. mi) ( Grisons ); əhali (2018-ci ilə kimi) 16.000 ( Appenzell Innerrhoden ) ilə 1.5 milyon ( Sürix ) arasında dəyişir.
## Terminologiya
İndi digər ölkələrin inzibati bölmələri üçün ingilis termini kimi də istifadə olunan *[[kanton]]* termini 15-ci əsrin sonlarında (1467-ci ildə Fribourqda qeydə alınmışdır) fransız dilindən  yaranmışdır, o zamanlar Erkən Müasir Yüksək Alman *Ort-un* hərfi tərcüməsi olan “kənar, künc” sözündəndir .  1490-cı ildən sonra *kanton* İsveçrə Konfederasiyasının üzvlərinə istinad etmək üçün fransız və italyan sənədlərində getdikcə daha çox istifadə olunurdu.  İsveçrə Konfederasiyasına istinad edən *kantonun* ingilis dilində istifadəsi ( geraldik mənadan fərqli olaraq ) 17-ci əsrin əvvəllərinə aiddir. 

Köhnə İsveçrə Konfederasiyasında *Ort* (cəm: *Orte* ) termini 15-ci əsrin əvvəllərindən üzv kantonlar üçün ümumi termin kimi istifadə olunurdu. *Waldstätte* 'meşə yaşayış məntəqələri' (tək: *Waldstatt* ) kimi tanınırdı . Erkən konfederasiya üzvləri üçün düsturlu *Stette und Waldstette* 14-cü əsrin ortalarında qeydə alınmışdır, 15-ci əsrin sonlarına qədər *Stett und Lender ("şəhərlər və torpaqlar", "şəhər kantonları və kənd kantonları") ilə əvəzedici mənada istifadə edilmişdir.*  *Ort getdikcə daha çox Stand* (cəm: *Stände* ) ilə əvəz olundu , təxminən 1550 - ci ildə bu termin azadlıq və suverenliyi nəzərdə tuturdu. Helvetik Respublikasında ləğv edilən “Stand” termini 1815-ci ildə yenidən gündəmə gəldi və bu gün də istifadə olunmaqdadır. 

Fransız *kanton* termini 1648-ci ildən sonra alman dilinə qəbul edildi və sonra yalnız 19-cu əsrin əvvəllərinə qədər bəzən istifadə edildi: *Ort* və *Standın* görkəmli istifadəsi Helvetiya Respublikası dövründən alman dilli İsveçrədə tədricən yox oldu . Yalnız 1803-cü il Vasitəçilik Aktı ilə Alman *Kantonu* 1848-ci il İsveçrə Konstitusiyasında saxlanılan rəsmi təyinat oldu. 

*Stand* termini ( Fransızca : *état* , italyanca : *stato* ) sinonim istifadədə qalır və İsveçrə Parlamentinin yuxarı palatasının, Dövlətlər Şurasının ( Almanca : *Ständerat* , Fransızca : *Conseil des États* , italyanca : *Consiglio degli Stati* , Romanshlzlzls ) adında *əks olunur* .

Müasir dövrdə, Neuşatel 1848-ci ildə knyazlıq olmaqdan çıxdığından, bütün İsveçrə kantonları respublika idarəetmə formasına malik hesab edilə bilər . Bəzi kantonlar konstitusiyalarında özlərini rəsmi olaraq respublika kimi təsvir edirlər. Bu, xüsusən də roman dilli kantonlara aiddir: Cenevrə (formal olaraq *République et canton de Genève* , 'Cenevrə Respublikası və kantonu'), Jura , Neuchâtel , Valais ,  Vaud  və Ticino . 

## Tarix
Əsas məqalələr: Səkkiz Kanton , On Üç Kanton , İsveçrədə Bərpa və Regenerasiya və İsveçrə federal dövlət kimi

Əlavə məlumat: İsveçrə kantonlarının bayraqları və gerbləri

16-cı əsrdə Köhnə İsveçrə Konfederasiyası 13 suveren konfederativ müttəfiqdən ( On Üç Kanton ; almanca : *Die Dreizehn Alten Orte )* ibarət idi və iki fərqli növ var idi: beş kənd əyaləti ( almanca : *Länder* ) - Uri , Schwyz (whden of the confederation of the confederation) , Glarus , Appenzell – və səkkiz şəhər ştatı ( almanca : *Städte* ) – Sürix , Bern , Luzern , Zuq , Bazel , Fribourq , Solothurn , Şaffhauzen .

Texniki cəhətdən Müqəddəs Roma İmperiyasının bir hissəsi olsalar da , İsveçrə 1499-cu ildə Dornachda İmperator I Maksimilianı məğlub edəndə onlar *faktiki olaraq* müstəqil olmuşlar . 

Erkən müasir dövrdə ayrı-ayrı konfederativ müttəfiqlər respublikalar kimi görünməyə başladılar ; Altı ənənəvi müttəfiqin *Landsgemeinde* şəklində birbaşa demokratiya ənənəsinə malik olduğu halda , şəhər dövlətləri şəhər şuralarında təmsilçilik yolu ilə fəaliyyət göstərirdi, faktiki olaraq patrisiat ailələrinin üstünlük təşkil etdiyi oliqarx sistemlər . 

1798-ci ildə Fransanın İsveçrəni işğalından sonra Helvetik Respublikasının yaranması ilə köhnə sistemdən imtina edildi. Helvetiya Respublikasının kantonları sadəcə olaraq heç bir suverenliyi olmayan inzibati bölmə statusuna malik idi . Helvetik Respublikası beş il ərzində süqut etdi və 1803-cü il Vasitəçilik Aktı ilə kantonal suverenlik bərpa edildi . İsveçrənin dövlətlər federasiyası statusu o vaxt bərpa edildi, o zaman 19 kanton (erkən müasir On Üç Kantona altı qoşulma keçmiş Qallenlər və Sent - Təbiətçilərdən ibarət idi : Aargau , Thurgau , Ticino , Vaud ). 1815-ci ildə əlavə üç qərb kantonu, Vale , Neuşatel və Cenevrə birləşdi.

1830-cu ilə qədər başa çatan "Bərpa" prosesi keçmiş feodal hüquqlarının əksəriyyətini kanton patrisiatlarına qaytardı və kənd əhalisi arasında üsyanlara səbəb oldu. Radikallar yeni federal konstitusiyaya çağıran bu demokratik qüvvələri təcəssüm etdirirdilər . Dini məsələlərlə ("Cizvit məsələsi") qoşalaşan bu gərginlik 1840-cı illərdə qısamüddətli Sonderbund Müharibəsi ilə silahlı münaqişəyə çevrildi . Liberal-radikalların qələbəsi 1848-ci ildə İsveçrənin federativ dövlət kimi formalaşması ilə nəticələndi. Kantonlar geniş suverenliyi qoruyub saxlasalar da, artıq onlara ayrı-ayrı daimi orduları və ya beynəlxalq əlaqələri saxlamağa icazə verilmədi. Qərbi Avropada 1848-ci il inqilabları başqa yerlərdə iflasa uğradığından, 19-cu əsrin sonlarında İsveçrə (və Birinci Dünya Müharibəsinin sonuna qədər Üçüncü Fransa Respublikası istisna olmaqla) özünü Fransa , İtaliya , Avstriya və Almaniyanın bərpa olunmuş monarxiyaları ilə əhatə olunmuş təcrid olunmuş demokratik respublika kimi tapdı .

## Konstitusiyalar və səlahiyyətlər
Həmçinin bax: İsveçrənin kantonal icraçılarının siyahısı və İsveçrənin kantonal qanunverici orqanlarının siyahısı

İsveçrə Federal Konstitusiyası  kantonları o dərəcədə suveren elan edir ki, onların suverenliyi federal qanunla məhdudlaşdırılmır.  Konfederasiya üçün xüsusi olaraq qorunan sahələr silahlı qüvvələr, valyuta, poçt xidməti, telekommunikasiya, ölkəyə immiqrasiya və ölkədən mühacirət, sığınacaq verilməsi, suveren dövlətlərlə xarici əlaqələrin aparılması, mülki və cinayət hüququ, çəkilər və ölçülər və gömrük rüsumlarıdır.

Hər kantonun öz konstitusiyası , qanunverici , icraedici , polis və məhkəmələri var .  Konfederasiyaya bənzər olaraq, kantonlar idarəçilik sistemini izləyir.

Kantonal qanunverici orqanlar birpalatalı parlamentlərdir , onların sayı 58 ilə 200 arasında dəyişir. Bir neçə qanunverici orqan həmçinin *Landsgemeinden* kimi tanınan ümumi populyar məclisləri də cəlb edir və ya cəlb edirdi ; qanunverici orqanın bu formasının istifadəsi azalıb: hazırda o, yalnız Appenzell Innerrhoden və Glarus kantonlarında mövcuddur . Kanton rəhbərləri kantondan asılı olaraq ya beş və ya yeddi üzvdən ibarətdir.  Təşkilatların adları üçün kantonal icraçıların siyahısına və kantonal qanunverici orqanların siyahısına baxın .

Kantonlar federal konstitusiya və ya qanunla Konfederasiyaya verilməyən bütün səlahiyyətləri və səlahiyyətləri özündə saxlayır: ən əhəmiyyətlisi kantonlar səhiyyə , rifah , hüquq-mühafizə, xalq təhsili üçün məsuliyyət daşıyırlar və vergitutma səlahiyyətlərini özündə saxlayırlar . Hər kanton öz rəsmi dil(lər)ini müəyyən edir. Kantonlar təkcə digər kantonlarla deyil, həm də xarici dövlətlərlə müqavilələr bağlaya bilərlər (Federal Konstitusiyanın müvafiq olaraq 48 və 56-cı maddələri).

Kanton konstitusiyaları kantonun daxili təşkilini, o cümlədən bələdiyyələrə verilən muxtariyyət dərəcəsini müəyyən edir , bu da müxtəlifdir, lakin demək olar ki, həmişə vergilərin tutulması və bələdiyyə qanunlarının qəbul edilməsi səlahiyyətlərini özündə ehtiva edir; bəzi bələdiyyələrin öz polis qüvvələri var.

Federal səviyyədə olduğu kimi, bütün kantonlar birbaşa demokratiyanın hansısa formasını təmin edir . Vətəndaşlar kanton konstitusiyasına və ya qanunlarına dəyişiklik etmək və ya parlament tərəfindən qəbul edilən qanunlara və ya xərcləmə qanunlarına veto qoymaq üçün ümumxalq səsverməsini tələb edə bilər. Appenzell Innerrhoden və Glarusdakı ümumi xalq yığıncaqları istisna olmaqla, demokratik hüquqlar gizli səsvermə yolu ilə həyata keçirilir. Əcnəbilərin səsvermə hüququ kantondan asılı olaraq dəyişir, eləcə də xaricdə yaşayan (və kantonda səs vermək üçün qeydiyyatdan keçmiş) İsveçrə vətəndaşlarının kantonal səsvermədə iştirak edib-etməməsi kimi.

İsveçrə vətəndaşları müəyyən bir bələdiyyənin ( mənşə yerinin ) və həmin bələdiyyənin tərkibində olduğu kantonun vətəndaşlarıdır . Buna görə də, kantonlar vətəndaşlığın verilməsində (təbiiləşdirmə) rol oynayır və tələblər müəyyən edir, baxmayaraq ki, proses adətən bələdiyyə səviyyəsində həyata keçirilir və federal qanunlara tabedir.

İsveçrədə yalnız bir federal dövlət bayramı var (1 avqust); dövlət bayramları əks halda kantondan kantona dəyişir .

## Siyahı
Kantonlar federal konstitusiyada verilmiş üstünlük sırasına görə sıralanır.  Bu, 15-ci əsrdə Səkkiz Kantonun tarixi üstünlük sırasını əks etdirir , ondan sonra qalan kantonların konfederasiyaya tarixi qoşulma sırasına görə. 

İsveçrə kantonları üçün iki hərfli abbreviaturalar geniş istifadə olunur, məsələn, avtomobillərin nömrə nişanlarında . Onlar həmçinin İsveçrənin ISO 3166-2 kodlarında "CH-" prefiksi ilə istifadə olunur ( *Confœderatio Helvetica*  — Helvetlər Konfederasiyası —  *Helvetiya* regionun qədim Roma adı olmuşdur). *CH-SZ* , məsələn, Schwyz kantonu üçün istifadə olunur .

## Yarım kantonlar
26 kantondan altısı ənənəvi olaraq, lakin artıq rəsmi olaraq "yarı kantonlar" adlanır ( Almanca : *Halbkanton* , Fransızca : *demi-canton* , İtalyanca : *semicantone* , Romansh : *mez-chantun* ). İki halda (Bazel və Appenzell) bu, tarixi bölünmənin nəticəsi idi, Unterwalden vəziyyətində isə tarixi qarşılıqlı assosiasiya, üç cüt yarımkantonla nəticələndi. Digər 20 kanton idi və bəzi hallarda hələ də var  -baxmayaraq ki, onları hər hansı yarım kantonlardan ayırmaq üçün lazım olan kontekstdə - adətən ingilis dilində "tam" kantonlar adlandırılır. 

1848 və 1874 konstitusiyalarının ilk maddəsi , "iyirmi iki suveren kanton" ın "İyirmi iki Suveren Kantons" kimi, " Unterwalden ( *Ob und Dem Wald* [" (" Bazelin altındakı ") "( *Stadt Und Landschaft* [' və ölkə'] kimi "Appenzell ( *beider Rhoden* ['hər ikisi Rhoden'])".  1874-cü il konstitusiyasına 1978-ci ildə Yura Kantonunun qoşulması ilə 23 kantonun siyahısına dəyişiklik edildi .

Tarixi yarım kantonlar və onların cütləşmələri hələ də 1999-cu il İsveçrə Federal Konstitusiyasının birinci maddəsində digər "yarımlarına" "və" birləşməsi ilə birləşdirilərək tanınır:Sürix, Bern, Lucerne, Uri, Schwyz, Obwalden və Nidwalden , Glarus, Zug, Fribourg, Solothurn, Basel-Stadt və Basel-Landschaft , Schaffhausen, Appenzell Ausserrhoden və Appenzell St. Inneruden , Apenzell St. Thurgau, Ticino, Vaud, Valais, Neuchâtel, Cenevrə və Jura İsveçrə Konfederasiyasını təşkil edir.

—  İsveçrə Konfederasiyasının Federal Konstitusiyasının 1-ci maddəsi 1999-cu il konstitusiyaya yenidən baxılması, yarım kantonların bir-biri ilə tarixi birliyini qeyd etmək üçün altı kanton hökumətinin tələbi ilə ənənəvi fərqi saxladı.  Köhnə konstitusiyalar bu ştatları "yarım kantonlar" adlandırsalar da, bu termin populyar istifadədə qalır, 1999-cu il təftişi və o vaxtdan bəri rəsmi terminologiyada "kanton səsinin yarısı olan kantonlar" apellyasiyasından istifadə edilir. 

1874- cü ildən zərb edilən 1 ⁄ 2 , 1 və 2 franklıq sikkələr ön tərəfdə Helvetiya fiqurunu əhatə edən 22 ulduzla kantonların sayını əks etdirir . Sikkələrin dizaynı 1983-cü il partiyasından başlayaraq Jura da daxil olmaqla 23 ulduzu göstərmək üçün dəyişdirildi. Dizayn o vaxtdan bəri dəyişməz qalıb və 1999-cu ildə təqdim edilən "26 kanton"un rəsmi sayını əks etdirmir. 

Üç cüt yarımkantonun mövcudluğunun səbəbləri müxtəlifdir:

* Unterwalden heç vaxt vahid bir yurisdiksiyadan ibarət deyildi. Əvvəlcə Obwalden, Nidwalden və Engelberg abbatlığı fərqli icmalar yaratdılar. Kollektiv *Unterwalden termini 1291-ci ildə* Uri və Schwyz ilə orijinal İsveçrə konfederasiyasının yaradılmasında iştirak edən ərazi üçün istifadə olunur . 1291-ci il Federal Xartiya üç "bölgənin" hər birindən nümayəndələr çağırırdı. 
* Tarixi Appenzell kantonu 1597-ci ildə İsveçrədəki İslahat nəticəsində özünü "daxili" və "xarici" yarıya böldü :  Appenzell Innerrhoden ( katolik ) və Appenzell Ausserrhoden ( protestant ).
* Tarixi Bazel kantonu 1833-cü ildə Bazel kəndi ( basel-Landşaft kantonuna çevrildi ) daha çox əhalinin sıx olduğu kəndlərin siyasi sistemində zəif təmsil olunması ilə bağlı etiraz və silahlı qarşıdurma dövründən sonra Bazel şəhərindən ( Bazel-Ştadt kantonuna çevrildi) müstəqilliyini elan etdikdən sonra bölündü.

Bölünmənin ilkin şərtləri indi tarixi məsələ olmaqla, yarım kantonlar 1848-ci ildən bəri iki aspektdən başqa hər şeydə digər kantonlara bərabərdirlər: 

* Onlar Dövlətlər Şurasına iki üzv əvəzinə yalnız bir üzv seçirlər (Kst. Mad. 150-ci bənd 2). Bu o deməkdir ki, şurada ümumilikdə 46 yer var.
* Qəbul üçün ümumxalq səs çoxluğunun, eləcə də kantonların əksəriyyətinin ( *Ständemehr / majorité des cantons* ) razılığını tələb edən konstitusiya düzəlişləri ilə bağlı keçirilən xalq referendumlarında yarım kantonların səsverməsinin nəticəsi digər kantonların səsinin yalnız yarısını hesablayır (Cst. Art. 140, 142).  Bu o deməkdir ki, konstitusiya referendumunun məqsədləri üçün ümumi 23 kanton xalq səsindən ən azı 12-si düzəlişi dəstəkləməlidir. 

1831 və 1833-cü illər arasında Schwyz kantonu yarım kantonlara bölündü: (Daxili) Schwyz və break-away Outer Schwyz ; bu halda, yarım kantonlar Konfederasiya tərəfindən mübahisələrini həll etməyə və yenidən birləşməyə məcbur edildi.

20-ci əsrdə bəzi Jura separatçıları Jura'nın yeni kantonunun Şimali Yura və Cənubi Yura yarım kantonlarına bölünməsini təklif etdilər.  Əvəzində Şimali Yura Yura kantonu oldu (tam) Cənubi Yura isə Bern kantonunda Bern Yura bölgəsi olaraq qalır .

## Milli dillərdə adlar
Hər kantonun öz rəsmi dilində adı qalın şriftlə göstərilir.

## Yeni kantonların qəbulu
Əsas məqalə: İsveçrənin ərazi təkamülü

İsveçrənin yeni kantonların qəbulu yolu ilə genişlənməsi 1815-ci ildə başa çatdı. İsveçrənin nəzərdən keçirdiyi sonuncu rəsmi cəhd 1919-cu ildə Vorarlberqdən edilmiş , lakin sonradan rədd edilmişdir. 2010-cu ildə bir neçə nümayəndə genişlənməyə baxılması üçün parlamentə təklif təqdim etmişdi, baxmayaraq ki, bu genişlənməyə ciddi bir təklifdən daha çox Aİ əleyhinə ritorika kimi baxırdı.  Nəhayət, vəsatət geri çəkildi və hətta parlament tərəfindən araşdırılmadı. 

## İstinadlar