SSRİ-də dissident hərəkatı

**SSRİ-də dissident hərəkatı** və ya **SSRİ-də dissidentlər** — cəmiyyətdə və dövlətdə hökmranlıq edən kommunist ideologiyasına qarşı qarşı öz siyasi fikirlərini açıq şəkildə ifadə edən SSRİ vətəndaşları. Bu mövqeyə görə bir çox dissidentlər hakimiyyət tərəfindən təqib olunurdu.

Müstəqil vətəndaş və mədəni təşəbbüsün müxtəlif təzahürlərini vahid bütövlükdə birləşdirən insan haqları hərəkatı dissident dünyasında xüsusi yer tuturdu. Hüquq müdafiəçiləri dissident fəaliyyətinin özü tərəfindən dəstəklənən vahid informasiya sahəsi yaratdılar ki, bu da 1960–1980-ci illərin vəziyyətini 1950-ci illərdəki qeyri-bərabər siyasi gizlin yaradılması cəhdlərindən köklü şəkildə fərqləndirdi. 1960-cı illərin ortalarından 1980-ci illərin əvvəllərinə qədər müstəqil vətəndaş fəallığının bu istiqaməti ictimai səhnədə mütləq üstünlük təşkil edirdi.

Dissident termini Sovet İttifaqında 1960-cı illərin ortalarından kommunizmin süqutuna qədər olan dövrdə istifadə edilib. Termin radikal sovet rejiminə qarşı olanların müdafiəsi və hərəkatın təşviqinə, adətən cinayət təqibinə və ya hakimiyyət tərəfindən susdurulmanın digər formalarına cavab verən kiçik marginal ziyalı qruplarına istinad etmək üçün istifadə olunub. Termin etimologiyasına uyğun olaraq dissident rejimdən "ayrı oturan" hesab edilir. Müxalifətçilər özlərini dissident kimi tanımağa başladıqca, bu termin qeyri-konformizmi cəmiyyətin xeyrinə olduğu qəbul edilən fərdlərə istinad etməyə başlayıb. Dissidentlərin ən nüfuzlu alt qrupu Sovet insan haqları hərəkatı kimi tanınır.

SSRİ-də siyasi müxalifət demək olar ki, yox idi və nadir istisnaları nəzərə almasaq, onun heç bir siyasi fəaliyyətinin nəticəsi yox idi. Çünki ki, ilk növbədə ona görə ki, dissident hərəkatı kobud qüvvə ilə dərhal darmadağın edildi. Əvəzində Sovet İttifaqında dissident fəaliyyətinin mühüm elementi cəmiyyəti (istər SSRİ daxilində, həm də xarici ölkələrdə) qanunların və insan hüquqlarının pozulması barədə məlumatlandırmaq və bu hüquqların müdafiəsi üçün təşkilatlanma idi. Zaman keçdikcə dissident hərəkatı sovet kommunistlərinin sui-istifadələri haqqında ətraflı məlumat yaya bildi.

Dövləti tənqid edən sovet dissidentləri əksər hallarda Sovet Cinayət Məcəlləsinə və xaricə sürgünə (sovet vətəndaşlığından məhrum edilməklə), ruhi xəstəxanaya və ya əmək düşərgəsinə göndərilmək kimi qanuni cəzalarla üzləşirdilər. Antisovet siyasi davranışı, xüsusən də hakimiyyətə açıq-aşkar müxalifətdə olmaq, islahat tələb etmək, SSRİ-ni tənqid edən kitablar yazmaq eyni zamanda cinayət əməli (məsələn, 70 və ya 190–1-ci maddələrin pozulması) sayılırdı.

## Terminin tarixi

1990-cı ilin sonunda "Memorial" Araşdırma və İnformasiya Mərkəzi tərəfindən SSRİ-də dissident fəaliyyətinin və insan haqları hərəkatının tarixini öyrənmək üçün başladılan tədqiqat proqramının bir hissəsi olaraq dissidentliyin (müxalifətin) aşağıdakı tərifi təklif edilib:

* məqsəd və vəzifələrinə görə müxtəlif və çoxistiqamətli, lakin əsas fundamental prinsiplərinə görə çox yaxın olan hərəkətlər, qruplar, mətnlər və fərdi hərəkətlər toplusu:
** qeyri-zorakılıq;
** təbliğat;
** əsas hüquq və azadlıqların "defolt" olaraq həyata keçirilməsi;
** qanuna uyğunluq tələbi,

* ictimai fəaliyyət formalarına görə:
** senzurasız mətnlərin yaradılması;
** müstəqil (adətən məqsədlərinə görə qeyri-siyasi) ictimai birliklərə birləşmə;
** hərdən — ictimai aksiyalar (nümayişlər, vərəqələrin paylanması, aclıq aksiyaları və s.)

* istifadə olunan alətlərə görə:
** samizdat və Qərb kütləvi informasiya vasitələri ilə ədəbi, elmi, insan hüquqları, informasiya və digər mətnlərin yayılması;
** sovet rəsmi orqanlarına ünvanlanan petisiyalar və ictimai rəyə ünvanlanan "açıq məktublar" (sovet və xarici); son nəticədə petisiyalar, bir qayda olaraq, samizdatda da başa çatır və/və ya xaricdə dərc olunur.

1960-cı illərdə SSRİ və Şərqi Avropa ölkələrində (əvvəlki dövrün antisovet və antikommunist hərəkatlarından fərqli olaraq) sovet quruluşuna və marksist ideologiyaya qarşı zorakı üsullarla mübarizə aparmağa cəhd etməyən, lakin sovet qanunlarına və rəsmi dəyərlərə müraciət edən müxalifət hərəkatının üzvlərini təsvir etmək üçün "dissident" termini tətbiq edilib. Bu termin əvvəlcə Qərbdə, sonra isə dissidentlərin özləri tərəfindən — əvvəlcə, bəlkə də, zarafat kimi, sonra isə tamamilə ciddi şəkildə işlədilib. Sözün tam olaraq kimin istifadə etməsindən asılı olaraq o, müxtəlif mənalar verə də bilərdi.

O vaxtdan dissidentlər tez-tez ilk növbədə avtoritar və totalitar rejimlərə qarşı çıxan insanlara istinad etmək üçün istifadə olunur, baxmayaraq ki, bu söz daha geniş kontekstdə də istifadə olunur. Məsələn, öz qrupunda dominant mentalitetə qarşı çıxan insanları ifadə etmək üçün istifadə edilir. Lyudmila Alekseyevanın fikrincə, dissidentlər dekabristlər, narodniklər və hətta qeyri-formallar kimi tarixi kateqoriyadır: "*Dissident" və "dissident" terminləri terminoloji mübahisələrə və tənqidlərə səbəb olub və etməkdə də davam edir. Məsələn, sovet rejiminə fəal şəkildə qarşı çıxan və təqiblərə məruz qalan Leonid Borodin özünü dissident hesab etməkdən imtina edir, çünki dissidentlik dedikdə yalnız 1960-cı illərin və 1970-ci illərin əvvəllərindəki rejimə qarşı liberal və liberal-demokratik müxalifəti nəzərdə tutur, hansı ki, 1960-cı illərin ortalarında insan haqları hərəkatı kimi formalaşmışdır. L. Ternovskinin fikrincə, dissident kortəbii şəkildə formalaşmış adət və anlayışları deyil, yaşadığı ölkədə yazılmış qanunları rəhbər tutan şəxsdi*"..

Dissidentlər terrorla bağlı hər hansı əlaqədən uzaqlaşdılar və 1977-ci ilin yanvarında Moskvada törədilən terror aktları ilə əlaqədar Moskva Helsinki Qrupu bəyan da yayıb: "…*Dissidentlər terrora qəzəb və ikrah hissi ilə yanaşırlar. …Biz bütün dünyada media işçilərinə müraciət edirik ki, "dissident" ifadəsini yalnız bu mənada işlətsinlər və zorakılıq edən şəxsləri əhatə etməsinlər…. Xahiş edirik ki, dissidentlə terrorçu arasında fərq qoymayan hər bir jurnalist və ya şərhçi Stalinin dissidentlərə qarşı repressiya üsullarını canlandırmağa çalışanlara kömək etməsin*".

Rəsmi sovet sənədlərində və təbliğatında "dissident" termini adətən dırnaq içərisində istifadə olunurdu: "qondarma "dissidentlər". Daha çox onları "antisovet elementləri", "antisovet adamları", "reneqatlar" adlandırırdılar.

## İdeologiya

Dissidentlər arasında çox fərqli baxışlara malik insanlar var idi, lakin onları birləşdirən, əsasən, öz əqidələrini açıq şəkildə ifadə etməyin mümkünsüzlüyü idi. Heç vaxt dissidentlərin əksəriyyətini birləşdirən vahid "dissident təşkilatı" və ya "dissident ideologiyası" olmayıb.

Larisa Boqoraz 1997-ci ildə bu barədə belə yazırdı: "*Əgər baş verənləri hərəkat adlandırmaq olarsa — "durğunluq"dan fərqli olaraq — deməli bu hərəkat Braunçudur, yəni sosialdan daha psixoloji bir fenomendir. Ancaq bu Braun hərəkatında ora-bura, daim fırlanmalar və axınlar yaranır, haradasa hərəkət edir — milli, dini, o cümlədən insan haqları "hərəkətləri*".

Yelena Bonnerin fikrincə, 1960–1970-ci illərin dissidentliyi ilk növbədə iştirakçılarının "*rəsmi yalanlardan azad olmaq" istədiyi əxlaqi və etik hərəkat hesab edilməlidir. Onun sözlərinə görə, dissidentlərin bir çoxu heç vaxt siyasi fəaliyyətə can atmayıb və fürsət düşəndə şüurlu şəkildə ondan əl çəkiblər*".

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, özünü dissident hesab etməyən Leonid Borodin aşağıdakı xarakteristikanı verib: "*Dissidentlik bir fenomen kimi Moskva ziyalıları arasında yarandı, onun otuzuncu illərin sonunda atalarının və babalarının faciəsini yaşamış, məşhur "ərimə" dalğasından haqlı qisas hissi və ondan sonrakı məyusluq hissi yaşamış bir hissəsində böyük ölçüdə əksini tapıb. Birinci mərhələdə Moskva dissidenti nə anti-kommunist, nə də antisosialist idi, ancaq liberalizm dedikdə, siyasi təcrübə, siyasi bilik və ya xüsusilə, siyasi dünyagörüşü ilə təsdiqlənməyən müəyyən xoş arzular toplusunu nəzərdə tuturuqsa, məhz liberal idi*".

Vladimir Bukovski isə bu barədə belə yazırdı: "… *biz siyasi hərəkat olaraq meydana çıxmadıq. Biz mənəvi hərəkat idik. Bizim əsas impulsumuz Rusiyanı yenidən qurmaq deyil, sadəcə olaraq cinayətin iştirakçısı olmamaq idi. Rejimin bir hissəsi olmamaq. Bu, ən güclü motiv idi*".

Hələ 1983-cü ildə Lyudmila Alekseyeva SSRİ-də dissidentlərin bir neçə "ideoloji tiplərini" müəyyən etmişdi:
* "əsl kommunistlər" (sosialistlər) — Marksizm–leninizm təlimi rəhbər tuturdular, lakin onun SSRİ-də təhrif olunduğuna inanırdılar (məsələn, Roy Medvedev, Valeri Ronkin və samizdat jurnalı "Kolokol", İnqilabçı Kommunizm Qrupu, "Gənc Sosialistlər" işi üzrə məhkum olunmuş Roy Medvedev, Valeri Ronkin və başqaları);
* "Qərb liberalları" – Qərbi Avropa və ya Amerika modelinin kapitalizminin "düzgün" sistem olduğuna inanırdılar; onların bəziləri "konvergensiya nəzəriyyəsi"nin – kapitalizmlə sosializmin yaxınlaşması və sonradan birləşməsinin qaçılmazlığı doktrinasının tərəfdarları idi, lakin "qərblilərin" əksəriyyəti sosializmi "pis" (yaxud qısamüddətli) sistem hesab edirdilər;
* "eklektiklər" — SSRİ-nin rəsmi ideologiyasına zidd olan müxtəlif baxışları birləşdirdi;

* Rus millətçiləri – Rusiya üçün "xüsusi yol" tərəfdarları; onların bir çoxu pravoslavlığın dirçəlişinə böyük əhəmiyyət verirdi; bəziləri monarxiyanın tərəfdarları idi; "Rusiya Partiyası" kimi təşkilatlar (xüsusən, İqor Şafareviç, Leonid Borodin, Vladimir Osipov, Anatoli İvanov);
* digər millətçilər (Baltikyanı, Ukrayna, Gürcüstan, Ermənistan, Azərbaycanda) — onların tələbləri milli mədəniyyətin inkişafından tutmuş SSRİ-dən tam ayrılmağa qədər müxtəlif idi. Onlar tez-tez özlərini liberal elan edirdilər, lakin SSRİ-nin dağılması zamanı siyasi hakimiyyətə nail olaraq onların bəziləri (məsələn, Zviad Qamsaxurdiya, Əbülfəz Elçibəy) etnokratik rejimlərin ideoloqlarına çevrildilər. Leonid Borodinin yazdığı kimi, "*dissidentlərin aralarında say etibarilə Ukrayna, Baltikyanı və [[Qafqaz]] millətçiləri həmişə üstünlük təşkil edirdilər. Əlbəttə, millətçi müxalifətlə Moskva dissidenti arasında əlaqələr var idi, lakin "heç olmasa, pis moskvalıdan nə isə ummaq" prinsipinə görə. Millətçilər Qərblə iqtisadi rəqabətdə İttifaqın dağılmasına, hətta üçüncü dünya müharibəsinə ümid bağlayaraq uğurlarını Moskvanın dissidentliyinin perspektivləri ilə əlaqələndirmirdilər*".
Aşağıdakılar da dissident hesab olunurdular: sionist hərəkatının fəalları ("refuseniklər"), Krım tatarlarının Krıma qayıdış hərəkatının fəalları (rəhbəri – Mustafa Əbdülcəmil Qırımoğlu), dini qeyri-konformistlər: pravoslavlar – D. S. Dudko, S. A. Jeludkov, S. V. Krasnov, A. V. Krasnov, A. Leqorod, S. A. Rusak, B. V. Talantov, G. P. Yakunin, "əsl pravoslav xristianlar", baptistlər — Yevangelist Xristianlar-Baptistlər Kilsələri Şurası, Litvada katoliklər, V. A. Şelkovun başçılıq etdiyi adventist islahatçılar, Pentekostallar (xüsusən V. İ. Belıx, İ. Ferişen, P. Siberens), Rusiya Beynəlxalq Krişna Cəmiyyəti təçkilatı ardıcılları və s.

1960-cı illərin sonlarından başlayaraq müxtəlif ideologiyalara sadiq olan bir çox dissidentlərin fəaliyyətinin və ya taktikasının məqsədi SSRİ-də insan hüquqları uğrunda — ilk növbədə söz azadlığı, vicdan azadlığı, mühacirət azadlığı, siyasi məhbusların ("vicdan məhbusları") azadlığa buraxılması uğrunda mübarizəyə çevrildi.

1978-ci ildə İşçilərin Azad Peşələrarası Assosiasiyası (SMOT), müstəqil həmkarlar ittifaqı və Əlillərin Hüquqlarının Müdafiəsi Təşəbbüs Qrupu yaradıldı. 1979-cu ildə "Qadın və Rusiya" adlı samizdat almanax nəşr olundu, orada uşaq böyütməyin çətinliklərindən, kişilərə və sovet sisteminə qarşı sinizmdən, qadınların həyatından – ovaxtkı dissident hərəkatı üçün marjinal olan mövzulardan bəhs edilirdi. Daha sonra onu feminist samizdat jurnalı "Maria" əvəz etdi. 1982-ci ildə "SSRİ və ABŞ arasında etimad yaradılması qrupu" yaradıldı.

## Sosial tərkibi
Elmin institusionallaşması istər-istəməz ətrafdakı reallığı tənqidi şəkildə dərk edən insanlar təbəqəsinin yaranmasına səbəb oldu. Bəzi hesablamalara görə, dissidentlərin əksəriyyəti ziyalılara mənsub olub. 1960-cı illərin sonunda bütün dissidentlərin 45%-ni alim, 13%-ni mühəndis və texniki işçilər təşkil edirdi.

## Sovet dissidentlərinin fəaliyyəti

Əslində, SSRİ-də kommunist rejiminə qarşı dissident müxalifətin iki əsas istiqaməti inkişaf edib.

Bunlardan birincisi SSRİ-dən kənardan dəstəyə, ikincisi isə ölkə daxilində əhalinin etiraz əhval-ruhiyyəsindən istifadə etməyə yönəlib.

Bəzi dissidentlərin, əsasən də Moskva hüquq müdafiəçilərinin adətən açıq olan fəaliyyəti xarici ictimai rəyə müraciətlər, Qərb mətbuatından, qeyri-hökumət təşkilatlarından, fondlardan istifadə, Qərbin siyasi və dövlət xadimləri ilə əlaqələrə əsaslanırdı.

Eyni zamanda, dissidentlərin əhəmiyyətli bir hissəsinin hərəkətləri ya sadəcə olaraq kortəbii özünü ifadə və etiraz forması, ya da rejimə fərdi və ya qrup müqavimətinin bir forması idi. Ümum-Rusiya Xalqların Azadlığı Uğrunda Sosial-Xristian İttifaqı, İnqilabçı Kommunizm Qrupu, Valentin Sokolov, Andrey Derevkin və başqaları bu qəbildən mübarizə aparanlar idilər. Xüsusilə, bu ikinci istiqamət Qərblə əlaqələrə deyil, sırf SSRİ daxilində müqavimətin təşkilinə yönəlmiş müxtəlif növ gizli təşkilatların yaradılmasında ifadə olunurdu.

Dissidentlər mərkəzi qəzetlərə və Sov.İKP MK-ya açıq məktublar göndərir, samizdat hazırlayır və paylayır, nümayişlər keçirirdilər (məsələn, "Qlasnost mitinqi", 25 avqust 1968-ci il nümayişi), ölkədəki real vəziyyət barədə ictimaiyyəti məlumatlandırmağa çalışırdılar.

Geniş dissident hərəkatının başlanğıcı Daniel və Sinyavskinin məhkəməsi (1965), həmçinin Varşava Müqaviləsi qoşunlarının Çexoslovakiyaya yeridilməsi (1968) ilə bağlıdır.

Dissidentlər "samizdat"a — evdə hazırlanmış broşürların, jurnalların, kitabların, kolleksiyaların və s. nəşrə çox diqqət yetirdilər. "Samizdat" adı Moskva nəşriyyatlarının adları ilə bənzətmə ilə zarafat kimi çıxdı — "Detizdat" (uşaq ədəbiyyatı nəşriyyatı), "Politizing ədəbiyyatı" (özlərinin siyasi nəşrləri). Beləliklə onlar öz nəşrlərini bütün Moskvaya, sonra isə başqa şəhərlərdə paylayırdılar. İlk nüsxələri əldə edənlərdən bəziləri onları yenidən çap edib təkrar yayırdılar. Dissident jurnalları belə paylanırdı. "Samizdat"la yanaşı, qadağan olunmuş materialların xaricdə nəşri və sonradan SSRİ ərazisində yayılması — "tamizdat" geniş yayılmışdı.

1979-cu ilin fevralında "Seçkilər-79" qrupu yaradıldı ki, onun üzvləri SSRİ Konstitusiyasının verdiyi SSRİ Ali Sovetinə seçkilərdə müstəqil namizədlər irəli sürmək hüququndan istifadə etmək niyyətində idilər. Namizədlər Roy Medvedev və əri üçün getmək istəyən defektor Aqapovun həyat yoldaşı Lyudmila Aqapova idi. Qrup bu namizədlərin qeydə alınması üçün sənədləri təqdim etmiş, lakin göstərilən tarixə qədər cavab almamış və nəticədə müvafiq seçki komissiyaları namizədləri qeydə almaqdan imtina etmişdi.

## Hakimiyyət orqanlarının mövqeyi

Sovet rəhbərliyi SSRİ-də mövcud olan hər hansı müxalifət ideyasını kökündən rədd edirdi və daha çox isə dissidentlərlə dialoqun mümkünlüyünü qəbul etmirdi. Əksinə, SSRİ "cəmiyyətin ideoloji birliyini" elan edir və dissidentləri "reneqat" adlandırırdı.

Rəsmi təbliğat dissidentləri Qərb kəşfiyyat xidmətlərinin agentləri, dissidentliyi isə xaricdən səxavətlə ödənilən bir növ peşəkar fəaliyyət kimi təqdim etməyə çalışırdı.

Belə ki, SSRİ DTK-nın sədri Yuri Andropov 1973-cü il aprelin 27-də Sov. İKP MK-nın plenumunda çıxış edərək bildirirdi ki, mövcud məlumatlara görə, gərginlik şəraitində Qərb kəşfiyyat xidmətləri sosialist sistemini sarsıtmağa, "cəbhədən hücumdan", antisovetizmin birbaşa təbliğinə, sosializm əleyhinə, "kommunizm əleyhinə" cəhdlərdən, sosializm sistemini sarsıtmağa yönəlmiş iş taktikasını dəyişiblər. Onlar "sosialist cəmiyyətini yumşaldacaq və nəticədə zəiflədəcək" neqativ proseslərin həyəcanlanması taktikasını seçiblər. Bu baxımdan, onun sözlərinə görə, DTK Qərb xüsusi xidmət orqanlarının "Sovet İttifaqında müxtəlif narazı şəxslərlə əlaqə yaratmaq və onlardan qeyri-qanuni qruplar yaratmaq" və sonradan bu qrupları birləşdirərək onları "müqavimət təşkilatına", yəni fəal müxalifətə çevirmək üzrə işləri gücləndirmək planlarından xəbərdardır. Andropov öz çıxışında DTK-nın "ən qəddar millətçilik formasında düşmən siyasi niyyətləri olan bir sıra şəxslərə qarşı qabaqlayıcı tədbirləri", habelə Ukrayna, Litva, Latviya və Ermənistanda bir sıra millətçilərin "açıq antisovet fəaliyyətinə görə" ifşasını xatırladıb. Demək olar ki, bütün hallarda, Andropovun fikrincə, bu şəxslərin fəaliyyəti "Qərbdə yerləşən təxribat mərkəzlərindən ilhamlanaraq" Sovet İttifaqındakı emissarları vasitəsilə öz himayədarlarına təlimatlar, pullar, məxfi yazı avadanlığı və çap avadanlıqları göndərirdilər.

Bəzi dissidentlər Qərbdə nəşr olunan əsərlərə görə qonorar alırdılar. Sovet hakimiyyəti bunu həmişə mənfi mənada "rüşvətxorluq" və ya "xəyalpərəstlik" kimi təqdim etməyə çalışırdı, baxmayaraq ki, rəsmi olaraq tanınan bir çox sovet yazıçıları da Qərbdə nəşr olunur və buna görə qonorar alırdılar.

## Dissidentlərin təqibi

Sovet dissidentlərinin məruz qaldıqları təqiblərə işdən qovulma, təhsil müəssisələrindən qovulma, həbs, psixiatrik xəstəxanalara yerləşdirmə, sürgün, sovet vətəndaşlığından məhrum etmə və ölkədən qovulma daxil idi.

1960-cı ilə qədər dissidentlərin cinayət təqibi RSFSR-in 1926-cı il Cinayət Məcəlləsinin 58–10-cu maddəsi və digər ittifaq respublikalarının cinayət məcəllələrinin oxşar maddələri ("əksinqilabçı təşviqat") əsasında həyata keçirilirdi ki, bu da 1960-cı ildən 10 ilə qədər azadlıqdan məhrumetməni nəzərdə tuturdu. RSFSR-in 1960-cı il Cinayət Məcəlləsi ("antisovet ajiotajı") və digər ittifaq respublikalarının cinayət məcəllələrinin 7 ilədək müddətə azadlıqdan məhrumetmə və 5 ilədək sürgün (əvvəllər analoji cinayətə görə məhkum olunmuşlar üçün 10 ilədək azadlıqdan məhrumetmə və 5 ilə qədər sürgün) nəzərdə tutan oxşar maddələri var idi. 1966-cı ildən RSFSR Cinayət Məcəlləsinin 190–1-ci "Sovet dövlətini və ictimai quruluşunu gözdən salan bilərəkdən yalan uydurmaların yayılması" maddəsi də tətbiq olundu ki, bu da 3 ilədək azadlıqdan məhrum etməni nəzərdə tuturdu (və digər ittifaq respublikalarının cinayət məcəllələrinin oxşar maddələri). Bütün bu maddələrə əsasən, 1956–1987-ci illərdə SSRİ-də 8145 nəfər məhkum edilib.

Bundan əlavə, dissidenti mühakimə etmək üçün RSFSR Cinayət Məcəlləsinin 1960-cı il tarixli 142-ci ("Kilsəni dövlətdən, məktəbin kilsədən ayırması haqqında qanunların pozulması") və 227-ci ("Vətəndaşların sağlamlığına zərər vuran qrup yaratmaq") maddələrindən, parazitizm və qeydiyyat rejiminin pozulması ilə bağlı maddələrdən istifadə edilib. Axtarışlar zamanı sonradan aşkar edilərək, müvafiq maddələrlə (məsələn, K. Azadovskinin işi) işlərin başlanması ilə silah, döyüş sursatı və ya narkotik vasitələrin yerə qoyulması (1980-ci illərdə) məlum hallar da olub.

Bəzi dissidentlərin ruhi xəstə və cəmiyyət üçün təhlükəli olduğu elan edilmiş və bu bəhanə ilə onlara qarşı məcburi müalicə tətbiq edilib. 1970 və 1980-ci illərdə cəza psixiatriyası tətbiq olunurdu, çünki bu halda məhkəmə prosesində tələb olunan qanunilik görüntüsünü yaratmağa ehtiyac yox idi.

Qərbdə cinayət təqibinə və ya psixiatrik müalicəyə məruz qalan sovet dissidentləri siyasi məhbus, "vicdan məhbusu" hesab edilirdi.

Dissidentlərə qarşı mübarizəni dövlət təhlükəsizlik orqanları, xüsusən 1967-ci ildən SSRİ DTK-nın 5-ci İdarəsi ("ideoloji təxribata" qarşı mübarizə üçün) aparırdı.

1960-cı illərin ortalarına qədər siyasi narazılığın faktiki olaraq istənilən açıq təzahürü həbslərlə nəticələnirdi. Lakin 1960-cı illərin ortalarından başlayaraq DTK qondarma "profilaktik tədbirlərdən" – xəbərdarlıq və hədələrdən geniş istifadə etməyə başladı və əksər hallarda yalnız hədə-qorxulara baxmayaraq fəaliyyətlərini davam etdirən dissidentləri həbs edirdi. Çox vaxt DTK əməkdaşları dissidentlərə mühacirət və həbs arasında seçim təklif edirdilər.

1970–1980-ci illərdə DTK-nın fəaliyyətinə "inkişaf etmiş sosializm" dövrünün sosial-iqtisadi prosesləri və SSRİ-nin xarici siyasətindəki dəyişikliklər əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərib. Bu dövrdə DTK öz səylərini ölkə daxilində və xaricdə millətçilik və antisovet təzahürləri ilə mübarizəyə yönəldib. Ölkə daxilində dövlət təhlükəsizlik orqanları fərqli fikirlərə və dissident hərəkatına qarşı mübarizəni gücləndirib. Lakin fiziki zorakılıq, deportasiya və saxlama hərəkətləri daha mürəkkəb və ardıcıl xarakter daşıyırdı. Dissidentlərə psixoloji təzyiqin tətbiqi, o cümlədən müşahidə, ictimai rəy vasitəsilə təzyiq, peşəkar karyeraya xələl gətirmək, profilaktik danışıqlar, SSRİ-dən deportasiya, psixiatriya klinikalarında məcburi həbs, siyasi məhkəmələr, böhtan, yalan və kompromatlar, müxtəlif təxribatlar və hədə-qorxular təsir vasitələri sayılırdı. Siyasi cəhətdən etibarsız vətəndaşların ölkənin paytaxt şəhərlərində yaşamasına qadağa qoyulması praktikası "101-ci kilometrdən kənara sürgün" adlanan təcrübə idi. DTK-nın diqqəti, ilk növbədə, öz sosial statusuna və beynəlxalq nüfuzuna görə Kommunist Partiyasının başa düşdüyü kimi, Sovet dövlətinin nüfuzuna xələl gətirə bilən yaradıcı ziyalıların nümayəndələrinə — ədəbiyyat, incəsənət və elm xadimlərinə yönəlmişdi.

Sovet yazıçısı, ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatı Aleksandr Soljenitsının təqib edilməsi DTK-nın bu istiqamətdə fəaliyyətinin göstəricisidir. 1960-cı illərin sonu və 1970-ci illərin əvvəllərində DTK-da xüsusi bölmə — DTK-nın Beşinci İdarəsinin 9-cu şöbəsi yaradıldı, o, müstəsna olaraq dissident yazıçının operativ nəzarəti ilə məşğul olurdu. 1971-ci ilin avqustunda DTK Soljenitsını fiziki olaraq aradan qaldırmağa cəhd etdi. Novoçerkassk səfəri zamanı ona gizli şəkildə naməlum zəhərli maddə vuruldu. Lakin yazıçı sağ qaldı, amma bundan sonra o, uzun müddət ağır xəstə yatdı. 1973-cü ilin yayında DTK əməkdaşları yazıçının köməkçilərindən biri olan E. Voroyanskayanı saxladılar və dindirmə zamanı onu Soljenitsının "Qulaq arxipelaqı" əsərinin əlyazmasının bir nüsxəsinin yerini açıqlamağa məcbur etdilər. Evə qayıdan qadın özünü asıb. Baş verənlərdən xəbər tutan Soljenitsin Qərbdə "Qulaq arxipelaqı"nın nəşrini əmr etdi. Sovet mətbuatında yazıçını sovet dövlətinə və ictimai quruluşuna böhtan atmaqda ittiham edən güclü təbliğat kampaniyası başladı. DTK-nın Soljenitsının keçmiş arvadı vasitəsilə yazıçını SSRİ-də "Xərçəng palatası" hekayəsinin rəsmi nəşrinə yardım vədi müqabilində xaricdə "Qulaq arxipelaqı"nın nəşrindən imtina etməyə inandırmaq cəhdləri uğursuz oldu və əsərin birinci cildi 1973-cü ilin dekabrında Parisdə nəşr olundu. Buna görə O, vətənə xəyanətdə ittiham olunaraq sovet vətəndaşlığından məhrum edildi və SSRİ-dən qovuldu. Yazıçının deportasiyasının təşəbbüskarı Yuri Andropov oldu. O, Sov.İKP MK Siyasi Bürosunun iclasında Soljenitsının "antisovet fəaliyyətinin yatırılması" üçün ona qarşı ölkədən qovulması tədbirinin seçilməsini təklif etdi. Yazıçı ölkədən qovulduqdan sonra DTK və Andropov şəxsən Soljenitsini gözdən salmaq və Andropovun dediyi kimi, "Qərbin mürtəce dairələrinin sosialist birliyi ölkələrinə qarşı ideoloji təxribatda belə reneqatlardan fəal istifadə etməsini ifşa etmək" kampaniyasını şəxsən davam etdirdilər.

Görkəmli elm xadimləri də DTK-nın uzunmüddətli təqib obyekti idi. Məsələn, sovet fiziki, üçqat Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, dissident və hüquq müdafiəçisi, Nobel Sülh Mükafatı laureatı Andrey Saxarov 1960-cı illərdən DTK-nın nəzarətində olub. O, axtarışlara, mətbuatda çoxsaylı təhqirlərə məruz qalıb. 1980-ci ildə Saxarov antisovet fəaliyyətində ittiham olunaraq həbs edildi və məhkəməsiz Qorki (hazırda Nijni Novqorod) şəhərinə sürgünə göndərildi və orada 7 il DTK əməkdaşlarının nəzarəti altında ev dustaqlığında qaldı. 1978-ci ildə DTK sovet filosofu, sosioloqu və yazıçısı A. A. Zinovyevi psixiatriya xəstəxanasına məcburi müalicəyə göndərmək məqsədilə ona qarşı antisovet fəaliyyətində ittiham olunaraq cinayət işi qaldırmağa cəhd etdi, lakin "SSRİ-də psixiatriya ətrafında Qərbdə aparılan kampaniyanı nəzərə alaraq" bu qabaqlayıcı tədbir kimi qəbul edildi. Alternativ olaraq, Sov. İKP MK-ya təqdim etdiyi hesabatda DTK rəhbərliyi Zinovyev və onun ailəsinin xaricə getməsinə icazə verməyi və onun SSRİ-yə daxil olmasına icazə verməməyi tövsiyə etdi.

SSRİ-nin insan hüquqlarına dair Helsinki sazişlərinin yerinə yetirilməsinə nəzarət etmək məqsədilə 1976-cı ildə bir qrup sovet dissidenti Moskva Helsinki Qrupunu (MHQ) yaratdı, onun ilk rəhbəri sovet fiziki, Ermənistan SSR Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü Yuri Orlov oldu. MHQ yarandığı andan DTK və sovet dövlətinin digər təhlükəsizlik orqanları tərəfindən davamlı təqib və təzyiqlərə məruz qalıb. Qrup üzvləri təhdidlərə məruz qalıb, mühacirət etməyə məcbur edilib, insan haqları fəaliyyətini dayandırmağa məcbur olunub. 1977-ci ilin fevralından fəallar Y. F. Orlov, A. Qinzburq, A. Şaranski və M. Landa həbs edilməyə başlandı. "Şaranskinin işi"ndə DTK bir sıra təbliğat xarakterli məqalələr hazırlamaq və dərc etdirmək, habelə ABŞ prezidenti Cimmi Karterə Şaranskinin evliliyi faktını inkar edən və onun əxlaqsız görkəmini "ifşa edən" şəxsi məktubu vermək əsas ittihamlar idi. DTK-nın təzyiqi ilə 1976–1977-ci illərdə MHQ üzvləri L. Alekseyeva, P. Qriqorenko və V. Rubin mühacirətə getməyə məcbur oldular. 1976–1982-ci illər arasında qrupun 8 üzvü həbs edilərək müxtəlif müddətlərə həbs və ya sürgünə (ümumilikdə 60 il düşərgələrdə və 40 il sürgündə) məhkum edilib, daha 6 nəfər isə SSRİ-dən mühacirətə getməyə məcbur edilib və vətəndaşlıqdan məhrum olunub. 1982-ci ilin payızında repressiyaların artması fonunda qrupun qalan üç üzvü MHQ-nin fəaliyyətini dayandırdığını elan etməyə məcbur oldular. Moskva Helsinki Qrupu öz fəaliyyətini yalnız 1989-cu ildə, Mixail Qorbaçov yenidənqurmasının ən qızğın çağında bərpa edə bildi.

DTK orqanları həbs edilmiş dissidentləri dissident hərəkatını pisləyən açıq bəyanatlar verməyə məcbur etməyə çalışırdı. Belə ki, "Əks-kəşfiyyat lüğəti"ndə (DTK Ali Məktəbi tərəfindən 1972-ci ildə nəşr olunub) deyilir: "DTK orqanları partiya orqanları ilə birlikdə və onların bilavasitə rəhbərliyi altında düşmənin ideoloji tərk-silahı tədbirləri həyata keçirərək, bütün ideoloji cəhətdən zərərli təzahürlər barədə rəhbər orqanlara məlumat verir, cinayətkar ideyaların və sosiistlərin cinayətkar fəaliyyətinin ictimai ifşası üçün materiallar hazırlayır, "əvvəlki fikirlərindən dönən görkəmli düşmən ideoloqlarının açıq çıxışlarını təşkil etmək, antisovet fəaliyyətinə görə məhkum olunmuş şəxslərlə siyasi-maarifləndirmə işi aparmaq, ideoloji cəhətdən zərərli qrupların üzvləri arasında mənəviyyatsızlaşdırma işini təşkil etmək, bu qrupların öz üzvlərini öz sıralarına cəlb etdiyi mühitdə qabaqlayıcı tədbirlər görmək" nəzərdə tutulur. Cəzanın azaldılması müqabilində Pyotr Yakir, Viktor Krasin, Zviad Qamsaxurdiya və Dmitri Dudko kimi dissidentlər "tövbə edən" çıxışlar ediblər.

Qərb xadimlərinin SSRİ rəhbərliyinə göndərdiyi dissidentləri dəstəkləyən məktubları bilərəkdən cavabsız qalırdı. Məsələn, 1983-cü ildə Sov. İKP MK-nın ozamankı Baş katibi Yuri Andropov Avstriya federal kansleri Bruno Kreyskinin Yuri Orlovu müdafiə edən məktubuna cavab verməmək barədə xüsusi göstəriş verib.

Dissidentlərin günahsızlığında israr edən vəkillər siyasi işlərdən uzaqlaşdırılırdı. Məsələn, Sofiya Kallistratova Vadim Delone və Natalya Qorbanevskayanın hərəkətlərində cinayət ittihamının olmamasında israr etdiyi üçün prosesdən kənarlaşdırıldı. Boris Zolotuxin Aleksandr Ginzburqu müdafiə edən çıxışına görə Vəkillər Kollegiyasından xaric edilib.

A. İ. Fursovun fikrincə, DTK-nın 5-ci İdarəsi dissidentlərlə birgə yaşamaq üsulunu işləyib hazırladı, çünki bu, partiya rəhbərliyinə hesabat vermək üçün zəmin yaratdı.

## Siyasi məhbusların mübadiləsi

1976-cı ildə RSFSR Cinayət Məcəlləsinin 70-ci maddəsi ilə ("antisovet təbliğatı və təbliğatı") dördüncü dəfə həbs edilən Vladimir Bukovski məşhurlaşdı. Həmin ilin dekabrında o, Çilili siyasi məhbus, Çili Kommunist Partiyasının keçmiş lideri Luis Korvalanla dəyişdirilib. Mübadilə İsveçrədə baş tutdu, Bukovski burada mühafizə altında və qandallı idi.

SSRİ-dən qovulduqdan az sonra Vladimir Bukovski Ağ Evdə ABŞ prezidenti Cimmi Karter tərəfindən qəbul edildi. O, Böyük Britaniyada məskunlaşıb, Kembric Universitetini neyrofiziologiya ixtisası üzrə bitirib. O, bir çox dillərdə nəşr olunan, "Və külək qayıdır…" adlı xatirələr kitabını yazıb.

Çili həbsxanasından çıxandan sonra Korvalan Kremldə Leonid Brejnev tərəfindən qəbul edilib. Daha sonra Luis Korvalan xarici görkəmini dəyişərək qanunsuz olaraq Çiliyə qayıdıb.

Bukovski və Korvalanın mübadiləsi siyasi məhbusların uğurlu mübadiləsinin ən məşhur hadisəsi olub.

11 fevral 1986-cı ildə Berlindəki Qlienike körpüsündə dissident Natan Şaranskinin Qərbdə həbs edilmiş sovet kəşfiyyatçıları — Karel Köxer və həyat yoldaşı Hana ilə dəyişdirilməsi baş verdi.

5 oktyabr 1986-cı ildə Mixail Qorbaçovla Ronald Reyqan arasında Reykyavikdə görüş ərəfəsində Moskva Helsinki Qrupunun təsisçisi və rəhbəri Yuri Orlov ABŞ-a ekstradisiya edildi və ABŞ-da həbs edilən sovet kəşfiyyatçısı müqabilində Sovet vətəndaşlığından məhrum edildi.

## Dissidentlərin sayı
Sovet dissidentlərinin sayını müəyyən etmək mümkün deyil, çünki onların çoxu "dissident" sözünü bəyənmirdi.

SSRİ DTK-nın məlumatına görə, SSRİ-də "potensial düşmən kontingenti" "8,5 milyon nəfərdən ibarət idi". Mövcud siyasi sistemi məhv etməyə yox, onu islah etməyə çalışan müxalifətin sayı daha çox idi.

1982-ci ildə nəşr olunan SSRİ dissidentlərinin lüğətində 3,4 min nəfər 1956–1975-ci illərin dissidentləri kimi təsnif edilib. Bir tərəfdən bu siyahı natamamdır (məsələn, Natan Şaranski və Dina Kaminskaya kimi şəxslər dissidentlər sırasına daxil edilməyib), digər tərəfdən isə dissident hərəkatının kənarında olan və ya heç onun tərkibində olmayan şəxslər (məsələn, İqor Tamm və Pyotr Kapitsa) ora daxil edilib. Vladimir Bukovski hesab edirdi ki, dissident hərəkatı üzvlərinin sayı 10.000 nəfərdən çox deyil. Dissidentlərin fəal, enerjili hissəsi daha da az idi.

Aktiv dissidentlikdən fərqli olaraq, sovet cəmiyyətinin müxtəlif səviyyələrində, o cümlədən partiya daxilində, partiya və dövlət aparatında passiv müxalifət mövcud idi.

Sov.İKP MK-nın keçmiş əməkdaşı K. N. Brutents yazırdı: "*Rəhbərliyin (bütövlükdə kadrların) bir növ deideoloqizasiyası, onun "marksist-leninist" ideologiyasının aşınması baş verdi, belələri içərisində isə ən çox sədaqətlə quluq edənlər çoxluq təşkil edirdi. Üstəlik, bu prosesdə – nə qədər paradoksal görünsə də, rəhbərlik və aparatın mühüm hissəsi hətta adi adamları belə üstələyirdilər*".

## Təsir və nəticələr

SSRİ sakinlərinin əksəriyyətinin dissidentlərin fəaliyyəti haqqında məlumatı yox idi. Dissident nəşrləri əsasən SSRİ vətəndaşlarının əksəriyyəti üçün əlçatmaz idi və 1988-ci ilə qədər SSRİ xalqlarının dillərində Qərb radiolarının yayımı dayandırıldı.

Yakov Krotova Aleksandr Menin kilsədə bazar görüşlərinə gələnləri belə təsvir edirdi: "… *bir çox kilsəyə gələnlər arasında siyasi müxalifətdə iştirakdan imtina "dissidentlərə" qarşı aqressiv, təkəbbürlü, nifrətli münasibətə çevrildi. Onların mənəvi cəhətdən qeyri-mənəvi olduqları, müxalifətçiliyin əxlaqi prinsiplərin zəifləməsinə səbəb olduğu və s. mif dolaşmağa başladı*".

Dissidentlərin fəaliyyəti xarici ictimaiyyətin diqqətini SSRİ-də insan hüquqlarının pozulmasına cəlb edirdi. Sovet siyasi məhbuslarının azad edilməsi tələbləri bir çox xarici siyasətçilər, o cümlədən hətta xarici kommunist partiyalarının bəzi üzvləri tərəfindən irəli sürüldü ki, bu da Sovet rəhbərliyinin narahatlığına səbəb oldu.

SSRİ DTK-nın 5-ci idarəsinin əməkdaşı Viktor Orexovun dissidentlərin ideyalarının təsiri altında öz "nəzarətində olan" adamlarına qarşıdan gələn axtarışlar və həbslər barədə məlumat verməyə başladığı məlum bir hadisə var.

Belə ki, artıq 1980-ci illərin əvvəllərində dissident hərəkatının keçmiş iştirakçılarının öz ifadələrinə görə, az-çox mütəşəkkil müxalifət kimi dissidentlik başa çatdı.

1980-ci illərin ortalarında SSRİ-də demokratik islahatlara (yenidənqurma) başlanıldı ki, bu da son nəticədə SSRİ-nin dağılmasına və postsovet məkanının yeni yaranmış əksər dövlətlərində demokratik idarəetmə formalarının qurulmasının başlanmasına səbəb olub.

1986–1987-ci illərdə Mixail Qorbaçovun təşəbbüsü ilə akademik Andrey Saxarov da daxil olmaqla əksər dissidentlər həbsdən və sürgündən azad edilib. Bəzi dissidentlər azadlığa çıxdıqdan sonra mühacirət ediblər, lakin digərləri (Lüdmila Alekseyeva, Kronid Lyubarski) məcburi mühacirətdən SSRİ-yə qayıdıblar. Bir sıra dissidentlər siyasi həyata cəlb olunub, SSRİ (Andrey Saxarov), RSFSR (Sergey Kovalov, Revolt Pimenov, Mixail Molostvov), Ukrayna SSR (Vyaçeslav Çernovol) xalq deputatları olublar, hüquq müdafiə təşkilatlarının (MHQ) fəaliyyəti bərpa edilib.

1980-ci illərin ortalarında "müxaliflərin azad edilməsi" ilə bağlı Aleksandr Şubin yazırdı, "*bu hərəkatın sonunun başlanğıcı idi. Mübarizədən yorulan bir çoxları fəal işdən uzaqlaşdılar… Digərləri mühacirət etdi… Və yalnız bir neçəsi siyasi fəaliyyətini davam etdirdi*".

Azadlığa buraxılanlardan biri Rostislav Voqak-Yevdokimovun sözlərinə görə, azadlığa çıxandan sonra onlar bir daha "qeyri-qanuni fəaliyyət"lə məşğul olmayacağına dair vəd imzalamağa məcbur olublar.

1986-cı ilin mayında "Həvəskarlar birlikləri və maraq klubları haqqında Qayda" qəbul edildi. 1986-cı ilin sentyabrında Moskvada "Bizim Arbat" uşaq klubunun bazasında Sosial Təşəbbüslər Klubu yarandı, bu klub paytaxtda qeyri-rəsmi qrupların birləşdirilməsinin ilk mərkəzlərindən birinə çevrilib. Sonradan klub 1987-ci ilin oktyabrında Sovet Sosiologiya Assosiasiyasında qeydiyyatdan keçənə qədər binasını və təsisçilərini bir neçə dəfə dəyişib.

DTK sədrinin müavini və 5-ci idarəsinin rəisi Filip Bobkov sonralar etiraf edirdi ki, "*Andropov hakimiyyətə gələndə, biz bir neçə ay ərzində Sosiologiya İnstitutunda Beşinci İdarəmizin sözün əsl mənasında qapalı sektorunu yaratdıq və 15 zabitimizi ora göndərdik. Direktor müavini şöbə müdiri oldu. Sonralar bu şöbənin əsasında institut böyüdü*".

Sergey Kurqinyan hesab edir ki, 1980-ci illərin ortalarının birinci dalğasının "demokratları" DTK-nın Beşinci və qismən altıncı idarəsinin adamları idi və "xüsusi xidmət orqanlarının çoxulduzlu generalları" onları "zibil agentləri" kimi qələmə verirdilər.

### Sonrakı dövr
SSRİ-də kommunist rejiminin süqutu və əhalinin müəyyən siyasi hüquq və azadlıqlara, məsələn, söz və yaradıcılıq azadlığına yiyələnməsi ona gətirib çıxardı ki, öz vəzifələrini başa çatmış hesab edən dissidentlərin əhəmiyyətli bir hissəsi postsovet siyasi sisteminə inteqrasiya olundu.

Bununla belə, SSRİ-nin dağılmasından sonra keçmiş dissidentlər ciddi siyasi qüvvəyə çevrilə bilmədilər. Bunun səbəbləri ilə bağlı sualı Aleksandr Daniel belə cavablandırıb: "*Dissidentlərə qarşı əsassız iddia və SSRİ dağıldıqdan sonra onlara bəslənən ümidin məyusluğu haqqında məsələyə belə aydınlıq gətirəcəm. Onların keçmiş Sovet İttifaqı ərazisindəki siyasi proseslərdəki rolu ilə bağlı yanlış təsəvvürlər Şərqi və Mərkəzi Avropada — ilk növbədə [[Polşa]] və [[Çexoslovakiya]]da olan müasir müxalifətlərlə yanlış analogiyaya əsaslanır. Amma "[[Solidarnost]]" və ya "Xartiya 77" öz siyasi platformaları, öz liderləri, öz sosial idealları və s. olan əsl kütləvi hərəkatlar idi. Bu hərəkatlar – təqib olunan, yarı gizli – buna baxmayaraq, hakimiyyət uğrunda mübarizə aparmağa, qalib gəlməyə və onu əldə saxlamağa qadir olan gələcək siyasi partiyaların prototipləri idi*.

*Rusiyada "dissident" adlı siyasi hərəkat yox idi, monarxistlərdən tutmuş kommunistlərə qədər ümumi siyasi platforma yox idi. Dissidentliyin siyasi hərəkat olmaması, xüsusən də dissidentliyin siyasi düşüncəyə meyilli olmaması demək idi. Dissident düşüncəsi "Mən burada və indi belə davranıram. Niyə belə davranıram? Tolstoy, Sartr və bütün ekzistensialistlərə görə məni bağışlayın — başqa cür edə bilmərəm". Bu, hüquqların müdafiəsi aktı kimi rəsmiləşdirilsə də, mənəvi impulsdan irəli gələn sırf ekzistensial hərəkətdir. Təbii ki, əksər dissidentlər Sovet hökumətini sevmirdilər, amma onu sevməyə nə var ki? Ancaq buna qarşı mübarizə aparmadılar. Onların bu barədə ovaxtkı sözləri heç də DTK-nın diqqətini yayındırmaq üçün deyildi, həqiqətən də öz qarşılarına belə bir vəzifə qoymayıblar. Niyə? Çünki görünən siyasi perspektiv yox idi. Sözünüzün üç yüz ildən sonra necə rezonans doğuracağı və ya heç vaxt rezonans doğurmayacağı, ümidsizlik fəlsəfəsi əsasında hərəkət etmək siyasi təfəkkürlə birgə mümkün deyil. Mən çox ciddi, güclü bir istisna bilirəm — Saxarov. Saxarov çox güclü və ümumiləşdirici təfəkkürə malik bir insan kimi sağlığında nəyinsə baş verə biləcəyindən şübhələnir, həm ekzistensial, həm də siyasi təfəkkürdən bir az yuxarı qalxmağa, əxlaqi siyasətin dirijoru olmağa çalışırdı. Ancaq bunun üçün, xüsusən də bütün ziyalılara sirayət edən siyasətdən ikrah hissini nəzərə alsaq, çox qeyri-adi intellektual qorxmazlığa sahib olmaq lazım idi. Saxarov bu mənada bəlkə də yeganə siyasi mütəfəkkirdir. Və heç də əbəs yerə deyil ki, o, siyasi həyata ilk qədəm qoyub. Dissidentlər isə siyasətçi deyillər. Deyə bilərlər: "Belə yaxşı olar". Ancaq heç kim onlara mövcud olandan düzgünə necə keçməyi öyrətməyib. Bu keçidin alqoritmləri hansılardır, bu keçidin hansı mərhələləri var? Bu yolu sürüşmədən, məqbul və qəbuledilməz kompromis sərhədlərini keçmədən necə getmək olar?*"

Bir sıra sovet dissidentləri postsovet Rusiyasında aktiv hüquqi siyasi fəaliyyətini davam etdirdilər. Aleksandr Soljenitsın, Lyudmila Alekseyeva, Kronid Lyubarski, Valeriya Novodvorskaya, Aleksandr Podrabinek, Qleb Yakunin, Sergey Kovalev və başqaları siyasi və ictimai həyatda çox aktiv idilər.

Eyni zamanda, bəzi sovet dissidentləri postsovet avtoritar rejimini qəbul etmədilər. Adel Naidenoviç, Aleksandr Tarasov qəti şəkildə bu sistemləri qəbul etmədilər. İqor Oqurtsov yeni sistemdə belə ümumiyyətlə bəraət almadı. Sergey Qriqoryants, Vladimir Osipov, Andrey Osipov və Eduard Samoylov kimi dissidentlər isə müxalif fəaliyyətlərinə görə yenidən repressiyaya məruz qalıblar.

## Sovet dissidentlərinin xatirələri
Sovet dissidentləri xaricdə, SSRİ-nin dağılmasından sonra isə Rusiyada bir sıra xatirələr nəşr etdiriblər. B. Natansa görə, 2017-ci ilə kimi dissidentlərin 144 xatirələri təkcə kitab şəklində çap olunub (onlara qısa avtobioqrafik esselər əlavə edilməlidir). Lyudmila Ulitskayanın dissident hərəkatı haqqında "Yaşıl çadır" (2010) romanı sənədli sübutlara əsaslanır. Vladimir Yaremenko-Tolstoyun "Son dissident və ya millətin vulvası" (2023), 1988-ci ildə ilk müxalifət partiyası olan Demokratik İttifaqın (DS) yaranmasının 35 illiyinə həsr olunmuş xatirə romanıdır.

## Dissident təşkilatları

* Rusiya Həmrəyliklərinin Xalq Həmkarlar İttifaqı
* Xalqın Azadlığı Uğrunda Ümum-Rusiya Sosial-Xristian İttifaqı
* SSRİ-də İnsan Hüquqlarının Müdafiəsi Təşəbbüs Qrupu
* SSRİ-də İnsan Hüquqları Komitəsi
* Moskva Helsinki Qrupu
* Azad Rusiya
* İşçilərin Azad Peşələrarası Assosiasiyası
* Evangelist Xristianlar-Baptistlər Kilsələri Şurası
* Rusiya Təqib olunanlara və Onların Ailələrinə Yardım İctimai Fondu
* Psixiatriyadan Siyasi Məqsədlərlə İstifadə Edilməsinin Araşdırılması üzrə İşçi Komissiyası
* Xristian nəşriyyatı
* SSRİ ilə ABŞ arasında etimadın yaradılması qrupu
* İnqilabçı Kommunizm Qrupu

## İncəsənətdə
* Rejissor Roman Brovkonun 2019-cu ildə çəkdiyi "Qadağan olunmuş" () filmi baş qəhrəman Vasil Ştusun taleyi vasitəsilə mərhum SSRİ-də uzun onilliklər ərzində tabu olan dissident hərəkatı və siyasi repressiya mövzusunu açır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 58–10. Надзорные производства Прокуратуры СССР по делам об антисоветской агитации и пропаганде. Аннотированный каталог. Март 1953–1991. Под редакцией В. А. Козлова и С. В. Мироненко. Составитель О. В. Эдельман при участии Э. Ю. Завадской и О. В. Лавинской. — М.: Демократия, 1999. 
* *[[:ru:Алексеева, Людмила Михайловна|Алексеева Л. М.]]* История инакомыслия в СССР: Новейший период.  — Вильнюс; М.: Весть, 1992. — 352 с. — ISBN 5-89942-250-3
* Дисиденти. Антологія текстів / Упоряд.: О. Сінченко, Д. Стус, Л. Фінберг; Наук. ред. О. Сінченко. Національний університет "Києво-Могилянська академія", Центр досліджень історії та культури східноєвропейського єврейства, Центр європейських гуманітарних досліджень; Український католицький університет, Інститут релігії та суспільства. ‒ K.: Дух і Літера, 2018. ‒ 656 с. ‒ (БІБЛІОТЕКА СПРОТИВУ, БІБЛІОТЕКА НАДІЇ)
* 
* 
* *[[:ru:Савельев, Александр Владимирович|Савельев А. В.]]* Политическое своеобразие диссидентского движения в СССР 1950-х — 1970-х гг. // :ru:Вопросы истории. — 1998. — № 4. — С. 109–121.
* 
* *[[:ru:Романкина, Ирина Александровна|Романкина И. А.]]* "Перестройка" в СССР и диссидентское движение // Сборник научных статей аспирантов и соискателей. Коломенский государственный педагогический институт. — Коломна, 2004. — С. 42–47.
* *Романкина И. А.* Патриотическое направление в русском диссидентском движении // Начало. сборник научных статей аспирантов и соискателей. Федеральное агентство по образованию. — Коломна, 2006. — С. 65–70.
* *Романкина И. А.* Диссидентское движение 1960–1970-х годов и его направления // Власть и общество. сборник. — Коломна, 2008. — С. 49–60.
* *Романкина И. А.* Основные направления диссидентского движения в СССР 1960–70-Х гг // Национальная Ассоциация Ученых. 2015. — № 3–5 (8). — С. 154–156.
* *Романкина И. А.* Диссидентство как модель взаимодействия власти и общества // Актуальные проблемы истории: Сб. науч. статей круглого стола (Коломна, 25–26 ноября 2016 года / Отв. ред. С. Г. Калашников; Предиcл. С. Г. Калашникова. — Коломна : Гос. социально-гуманитарный ун-т (ГСГУ), 2016. — 138–144.
* *Романкина И. А.* Диссидентство и власть // Вестник Государственного социально-гуманитарного университета. 2019. — № 1 (33). — С. 88–92.
* *Романкина И. А.* Эволюция религиозного диссидентского движения в СССР // Вестник Государственного социально-гуманитарного университета. 2020. — № 3 (39). — С. 26–33.
* *Тихонов В. В.* Взаимное притяжение и отталкивание: профессиональные историки и диссидентское движение во второй половине 1950-х — 1970-е гг. // Диалог со временем. 2022. № 3 (80).
* *[[:ru:Шубин, Александр Владленович|Шубин А. В.]]* Диссиденты, неформалы и свобода в СССР  — М., 2008. — 384 с.
* Robert Horvath (2005) The Legacy of Soviet Dissent: Dissidents, Democratisation and Radical Nationalism in Russia, ISBN 0-415-33320-2

## Xarici keçidlər
* *[[:ru:Даниэль, Александр Юльевич|А. Ю. Даниэль]]*. Истоки и корни диссидентской активности в СССР
* Беседа В. Игрунова и Б. Долгина. 20.02.94–6.03.94. Редакция Шварц Елены. 2007 г. ПРИЧИНЫ СОВЕТСКОГО ИНАКОМЫСЛИЯ И ЕГО ЗНАЧЕНИЕ
* *А. Ю. Даниэль*. Диссидентство: культура, ускользающая от определений?
* *[[:ru:Джузеппе Боффа]]* Глава V: "Власть и диссидентство" // "От СССР к России. История неоконченного кризиса. 1964–1994"
* *[[:ru:Козлов, Владимир Александрович (историк)|Владимир Козлов]]* Крамола: инакомыслие в СССР при Хрущёве и Брежневе. 1953–1982 годы. По рассекреченным документам Верховного суда и Прокуратуры СССР
* 
* Ленинград. История сопротивления в зеркале репрессий (1956–1987).
* Диссидентское движение в Ленинграде
* Идейные истоки современной концепции прав человека.
* Информация о диссидентах в Андреевской энциклопедии
* Долинин В. Э., Северюхин Д. Я. Преодоление немоты
* *[[:ru:Молоствов, Михаил Михайлович|Молоствов М. М.]]* "Ревизионизм — 58"
* *[[:ru:Буковский, Владимир Константинович|Буковский В. К.]]*. "И возвращается ветер…" 1978 г.
* "Диссидент" (из рукописи книги С. А. Ковалёва).
* *[[:ru:Синявский, Андрей Донатович|Синявский А. Д.]]* Диссидентство как личный опыт // Юность № 5, 1989.
* 
* *[[:ru:Леонард Терновский|Терновский, Леонард Борисович]]*. "Зачем" или "почему".
* Диссидентское слайд-кино и книги В. и Л. Сокирко 1960–80 гг.
* 
* Петербургский исторический клуб Радио "Петербург": "Карательная психиатрия в СССР"