Bamiyan Budda heykəlləri

**Bamiyan Budda heykəlləri** — Əfqanıstanın Kabil şəhərinin 230 km şimal-qərbində, Babyan vadisində sal qayaların içərisində oyularaq hazırlanmış iki ədəd hündür heykəl kompleksi. Ümümdünya irsinə daxil olan Babyan Budda heykəlləri Hind-Yunan üslubunda VI əsrdə inşa edilmişdir. Heykəllər taliban silahlıları tərəfindən büt olduğu və bütpərəstliyi təbliğ etdiyi üçün 2001-ci ildə dinamit ilə partladılmışdır.

Bamiyan Budda heykəlləri - iki nəhəng Budda heykəli (55 və 37 metr), Bamiyan vadisindəki Buddist monastırları kompleksinin bir hissəsidir, yaradılması eramızın 6-cı əsrinə aiddir; hind Qandhara sənətinə aiddir.
Heykəllərin 3-cü əsrdə Kuşan çarlığı dövründə meydana çıxması ilə bağlı versiya da var.
2001-ci ildə dünya ictimaiyyətinin, o cümlədən İslam ölkələrinin etirazlarına baxmayaraq, heykəllər onların paqanist bütlər olub, məhv edilməli olduğuna inanan Taliban tərəfindən dağıdılıb.
Heykəllər vadini əhatə edən qayalara oyulmuş, qismən taxta armaturlarla bərkidilmiş davamlı suvaqla tamamlanmışdır.
Heykəllərin üzlərinin ağacdan hazırlanmış yuxarı hissələri hələ antik dövrdə dağılıb.
Dağıdılmış heykəllərə əlavə olaraq, vadidəki monastırlarda uzanmış Buddanı təsvir edən daha bir heykəl var.
Onun qazıntılarına 2004-cü ildə başlanılıb.
## Bamiyan vadisi. Tarixi
Bamiyan vadisi Əfqanıstanın mərkəzində, Kabildən 200 km-dən az şimal-qərbdə yerləşir.
Vadidə Əfqanıstanın eyniadlı vilayətinin mərkəzi olan müasir Bamiyan şəhəri yerləşir.
Vadi Hindukuşdan keçən yeganə rahat keçiddir və buna görə də qədim zamanlardan ticarət dəhlizi kimi xidmət etmişdir.
11-ci əsrdə vadi müsəlman Qəznəvilər dövləti tərəfindən tabe edildi, lakin o zaman Buddist ziyarətgahları dağıdılmadı.
Vadidə Qauqale şəhəri yarandı. 
1221-ci ildə Çingiz xanın qoşunları şəhəri yerlə-yeksan etdi və vadini viran etdi.
Orta əsrlərdə Bamiyan vadisindəki Buddist monastırları kompleksi Kafirkala (hərfi mənada "kafirlər şəhəri") adını aldı.

## Heykəllərin dağıdılması
Heykəllərin Taliban tərəfindən dağıdılmasında əsas məsul şəxs molla Dadulla hesab olunur.
Dağıntı Taliban lideri molla Məhəmməd Ömərin 26 fevral 2001-ci il tarixli fərmanından sonra həyata keçirilib: “Allah birdir və bu heykəllər ibadət üçün qoyulub, bu yanlışdır. Onlar məhv edilməlidir ki, nə indi, nə də gələcəkdə kült obyekti olmasınlar”.
Heykəllər 2001-ci il martın 2-dən başlayaraq bir neçə həftə ərzində bir neçə mərhələdə məhv edildi.
Heykəllər əvvəlcə zenit silahları və artilleriya ilə hədəfə alındı.
Bu, ciddi ziyan vurdu, lakin onları məhv etmədi.
Bununla bağlı Talibanın informasiya naziri Qüdrətullah Camal heykəllərin qayadan yonulduğu üçün məhvetmə prosesinin düşünüldüyü qədər sadə olmadığını bildirib.
Daha sonra taliblər nişin dibinə tank əleyhinə minalar yerləşdiriblər ki, top atəşindən qaya parçaları düşəndə ​​heykəllər minalardan da əlavə ziyan görsün.
Nəhayət, Taliban adamları qayadan aşağı sallayaraq və heykəllərin dəliklərinə partlayıcı yerləşdiriblər.
Partlayışlardan birindən sonra Buddalardan birinin üzünü tamamilə məhv etmək mümkün olmadı və daş başın qalıqlarında dəlik buraxan raket atıldı.

## Dünya ictimaiyyətinin heykəllərin dağıdılmasına reaksiyası
ABŞ hökuməti "Əfqanıstanın mədəni irsinin təhqiri" adlandırdığı heykəllərin məhv edilməsi qərarından “məyus və çaşqın” olduğunu bildirib.
Hindistanın xarici işlər nazirliyi Talibanın qərarını “təkcə əfqan xalqının deyil, bütün bəşəriyyətin mədəni irsinə hücum” adlandırıb..
YUNESKO-nun rəhbəri Koişiro Matsuura Talibanın hərəkətlərini pisləyib və deyib ki, “Əfqan xalqının və bütün bəşəriyyətin mirası olan mədəni sərvətlərin soyuqqanlı və hesablanmış şəkildə məhv edilməsini görmək dəhşətlidir”.

Taliban hərəkatını rəsmən tanıyan üç ölkədən biri olan Pakistan heykəllərin məhv edilməsi qərarını tənqid edib.
İran xəbər agentliyi İran News bildirib ki, Talibanın bu qərarı “İslam adına qəbul edldiyindən, müqəddəs dinə kölgə salır”..
Misirin müftisi Nəsr Fərid Vasel “heykəllərin mövcud olması İslam tərəfindən qadağan olunmur” deyərək Talibanı qərarından dönməyə çağırıb..

Üsamə bin Laden Talibanın heykəllərə hücumunu razılıq verib.
Bəzi məlumatlara görə, bu hadisələrin arxasında məhz o dayanıb (beləki, Budda heykəlləri haqqında sənədli filmin müəllifi isveçrəli rejissor Kristian Frey əmrin “Əl-Qaidə”nin başçısından gəldiyini deyib).

## Hazırki vəziyyət. Bərpa layihələri
2003-cü ildə Bamiyan vadisinin çoxsaylı tarixi tikililəri, o cümlədən Buddist monastırları, nəhəng Budda heykəlləri (həm dağıdılmış, həm də sağ qalmış), Qauqale şəhərinin qalıqları və iki müsəlman qalası da daxil olmaqla, YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir.

Heykəllərin bərpası üçün müxtəlif planlar, o cümlədən yapon rəssamı Hiro Yamaqatanın qeyri-adi layihəsi - itirilmiş abidələri bərpa edən lazer proyeksiyası təklif olunub.
Buddist mağara monastırlarında 5-9-cu əsrlərə aid sağ qalmış rəsm əsərlərinin konservasiyası üçün işlər aparılır.

2011-ci il martın 14-də UNESCO-nun Bamiyan Budda heykəllərini bərpa etməyəcəyi məlum oldu.
Bu qərara iki amil təsir etdi: layihəni maliyyələşdirmək üçün 8 milyondan 12 milyon dollara qədər vəsait lazım olacaqdı, lakin lazımi vəsait yox idi.
İkincisi, Buddanın yarısından çoxu yeni daşdan ibarət olacaq.
"Biz saxtakarlığı istəməyən camaat haqqında düşünməliyik. onlara orijinal lazımdır.
Orijinal heykəllər isə məhv edilib", - YUNESKO-nun baş direktorunun mədəniyyət məsələləri üzrə köməkçisi Françesko Bandarin bildirib..

## Qalereya

Afghanistan Statua di Budda 1.jpg|1976-cı ildə Bamiyanın iki Buddadan ən hündürü
Bamiyan Buddhas Burnes.jpg|Bamiyan Buddalarının rəsmləri. Alexander Börnsün işləri, 1832
BamyanBuddha Smaller 1.jpg|1977-ci ildə Kiçik Budda
Taller Buddha of Bamiyan after destruction, 2005.jpg|Daha böyük heykəlin dağıdılmasından sonra boş yeri
Bouddhas de Bâmiyân - Aout 2005.jpg|2005-ci ildə kiçik heykəlin olduğu yer
BAMIYAN BUDDHAS - GROTTO PAINTINGS.jpg|2008-ci ildə qrotto rəsmi
Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley-109153.jpg|Xəbərdarlıq nişanı, 2017
Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley-109152.jpg|Hündür Budda dağılandan sonra.
Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley-109154.jpg|Kiçik Budda dağılandan sonra.
Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley-130348.jpg|Monastırların və Buddaların oyulduğu qayanın görünüşü
Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley-109157.jpg|Bamiyan vadisinin arxeoloji yerlərinin landşaftı.

## İstinadlar