open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İmam

**İmam** ( — *başçı*) — islamda məscidə, dini ayinlərə rəhbərlik edən ruhani şəxs. "İmam" sözü həm də "nümunəvi şəxs" kimi izah oluna bilər. İslamda məcburi olan ümumi cümə namazı zamanı imam seçilir və o namaza rəhbərlik edir. Bu ayinin yerinə yetirilməsi zamanı 8 yaşına çatmış istənilən şəxs imam ola bilər.

Türkiyədə imamı namaz qılanlar özləri seçir, hakimiyyət isə onun statusunu təsdiqləyir. Adətən imamlar ilahiyyat təhsili alanlar arasından seçilir. İmamın geyimindəki fərqlər — ağ əmmamə və paltarın ağ ətəkləridir.

## Şiəlikdə imam
On iki imam teologiyasına görə (şiəlikdə) on iki imam Məhəmməd peyğəmbərin birbaşa mənəvi varisləri olmuşlar. İlk imam peyğəmbərin kürəkəni İmam Əlidir. İmam Əli qətlə yetiriləndən sonra müsəlmanlar faktiki olaraq iki cəbhəyə bölünmüşlər — İmam Əlinin ardıcılları və əleyhdarları. İmam Əlinin ardıcılları (sonralar şiə adlandırılıblar) özlərinin mənəvi rəhbərləri kimi onun oğlu İmam Həsəni tanımışlar. İmam Həsən şiələrin ikinci imamı sayılır. Şiəlikdə sonuncu — on ikinci imam İmam Mehdidir. Zalım hökmdarların təqibindən qurtulmaq üçün o qeybə çəkilmişdir. İnanclara görə İmam Mehdi Allahın buyruğu ilə haqq-ədaləti bərpa etmək üçün dünyada zühur edəcək.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* İmamət
* On iki imam

## Xarici keçidlər
Ulul-əmr

**Ulul-Əmr** (ərəbcə: أولو الأمر) — əmr sahibləri deməkdir. Onlar Ulul-Əmr ayəsinə görə itaətləri vacib olan kəslərdir. Bu terminə Nisa surəsinin 59-cu ayəsində rast gəlinir. 

"Ulul-Əmr"in məsumluğu və kim olduqları haqqında şiə və sünni teoloji və təfsir kitablarında çoxlu fikirlər söylənilmişdir. İmamiyyəyə görə "Ulul-Əmr" sözündən məqsəd şiə imamlarıdır; Amma əhli-sünnənin nəzərindən raşidi xəlifələri, ədalətli hökmdarlar və icma da onun nümunələrindəndir.

Şiələr hesab edirlər ki, "Ulul-Əmr" ayəsində əmr sahiblərinə qeyd-şərtsiz itaətə vurğu edildiyi üçün bu ayə əmr sahiblərinin məsumluğuna dəlalət edir; Amma əksər sünni alimləri inanırlar ki, bu ayədən "Ulul-Əmr"in məsumluğu əldə edilmir.

## "Ulul-Əmr" ayəsi

Əmr sahibləri mənasına olan "Ulul-Əmr" kəlməsi “Nisa” surəsinin 59-cu ayəsindən götürülmüşdür:

«یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَطِیعُواْ اللّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الأَمْرِ مِنکمْ»

"Ey iman gətirənlər, Allaha itaət edin, Onun Peyğəmbərinə və öz əmr sahiblərinizə itaət edin".

Fəzl ibn Həsən Təbərsi və Əllamə Təbatəbai kimi şiə təfsirçiləri və imamiyyə mütəkəllimləri (teoloqları) bu ayədən əmr sahiblərinin məsumluğunu ifadə edirlər. Sonra "Ulul-Əmrin" nümunələri haqqında rəvayətlərə istinad edərək on iki imamın məsumluğu haqqında dəlil gətirirlər.

## Həmçinin bax

* Vilayət (İslam)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hacıbaba Nəzərli

**Nəzərli Hacıbaba Hacı Ələsgər oğlu** () — nasir, 1934-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, AK(b)P-nın üzvi, ADDT sabiq direktoru.

## Həyatı
Hacıbaba Nəzərli 1895-ci il martın 22-də Şamaxı şəhərində anadan olmuşdur. M.Ə.Sabirin "Ümid" məktəbini bitirmişdir. Moskvada Qırmızı Professura İnstitutunda təhsil almışdır (1930–1933). Yaradıcılığa 1925-ci ildə publisistika ilə başlayıb. "Qızıl əsgər" qəzetinin redaktoru, Yazıçılar Cəmiyyətinin məsul katibi (1929–1930) olmuşdur.

Azərbaycan Sovet Yazıçıları İttifaqı təşkilat komitəsinə sədrlik etmiş (1933–1934), 1934-cü ildən 1937-ci ilə qədər Azərbaycan Dövlət Dram Teatrının direktoru işləmişdir.

Hacıbaba Nəzərli repressiyaya uğramışdır. Belə ki, o, təhlükəsizlik idarəsinin əməkdaşı Qriqoryanın 9 aprel 1937-ci il tariхli arayışına əsasən və əksinqilabi, burjuamillətçi təşkilatının fəal üzvi kimi qeyd edilərək həbs edilmişdir. Ağır, dözülməz işgəncələr altında Əli Nazimin 4, 7 iyul 1937-ci il tariхlərdə istintaqa verdiyi ifadələrə görə Hacıbaba Nəzərli həbs olunması üçün IV şöbənin təhlükəsizlik kapitanı Çinmanın təsdiqinə verilmişdir.

1938-ci ildə xalq düşməni kimi güllələnmişdir.

## Əsərləri
*Casusun yardımçısı (1926)
*Qışlaqdan kəndə (1927)
*Laçın (1928)
*Satqın (1930)
*Ölülər rəqs edərkən (1930)

## İstinadlar
Ağahüseyn Rəsulzadə

**Ağahüseyn Əli oğlu Rəsulzadə** () — Azərbaycan şairi və publisisti, 1934-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.

## Həyatı
Ağahüseyn Rəsulzadə 1884-cü ildə Azərbaycanın Bakı quberniyasının Balaxanı qəsəbəsində anadan olmuşdur. İbtidai təhsilini mədrəsədə almış, üç ildən sonra neft mədənlərində fəhlə kimi əmək fəaliyyətinə başlamışdır. 1904-cü il dekabr nümayişləri ərəfəsində Balaxanı təhsil komitəsi tərkibinə seçilmişdir. İstedadlı proletar şairi və publisist kimi kəskin siyasi məqalələri və əsərləri ilə fərqlənmişdir. Onun poeziyasında vətəndaşlıq pafosu güclü idi. 1917-ci il fevral inqilabından sonra RSDFP Balaxanı rayon komitəsi tərkibinə seçilmişdir. Balaxanı Rayon Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədrinin müavini, sonra isə sədri olmuşdur. Bakı Sovetinə üzv seçilmişdir.

Bir sıra məsul partiya və sovet vəzifələrində çalışmışdır (1928–1933). Şuşada "Azərbaycan ədəbiyyatı cəmiyyəti" şöbəsinə başçılıq etmişdir. Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının yaradıcılarından biri olmuşdur. Həyatının son dövrlərində "Yeni yol" qəzeti redaksiyasında redaktor müavini işləmişdir. "Nöqsanlarımız" (1911), "Muzdur" kitablarının müəllifi olmuşdur. 1938-ci il cəza tədbirləri dövrünün qurbanı olmuşdur.

## Kitabları
# Nöqsanlarımız. Bakı: Orucov qardaşlarının elektrik mətbəəsi, 1911, 15 səh.

## Ədəbiyyat
* 

## İstinadlar
Rudsər şəhristanı

**Rudsər şəhristanı** () — İranın Gilan ostanının 16 şəhristanından biri və bu ostanda inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Rudsər şəhəridir. Ərazisi 14 kv.km.-dir.

## Rudsər şəhristanının bəxşləri

## Rudsər şəhristanının şəhərləri

## Rudsər şəhristanının kəndistanları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
İbrahim Eminbəyli

**İbrahim Abdulla oğlu Eminbəyli** (1894–1937) — 1920-ci ildə Gəncədə quberniya komissarı, sonra Qəza İcraiyyə Komitəsinin məsul katibi, Bakıda "Kommunist" qəzetinin redaktoru, "Azərnəşr"in direktoru, Konservatoriyanın rektoru olub. 1937-ci ildə Mətbuatda Dövlət Sirlərini Mühafizə Edən Baş İdarənin (Qlavlitin) rəisi idi. Azərbaycan K(b)P MK-nın üzvü olub. Repressiya qurbanı, Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti uğrunda mübariz.

## Həyatı
İbrahim Abdulla oğlu Əminbəyli 1894-cü ildə Gəncə şəhərində anadan olmuşdu. 1914-cü ildə pedaqoji kurs qurtarmış Əminbəyli Şuşa və Gəncədə müəllimlik etmiş, bolşevik partiyasının Gəncə mahal komitəsinin üzvü və katibi seçilmişdir. (1918–1920). Gəncə quberniya komissarı, Gəncə Qəza İcraiyyə Komitəsinin məsul katibi (1920–1922) Sovet partiya məktəbinin, S. Ağamalıoğlu adına texnikumunun müəllimi (1922–1924), AKP MK mətbuat şöbəsinin müdiri, "Kəndli" qəzetinin redaktoru, Azərbaycan SSR Baş Mətbuat İdarəsinin rəisi (1924–1930), xalq maarif komissarının müavini (1930–1931), "Kommunist" qəzetinin redaktoru, "Azərnəşr"in direktoru (1931–1933) vəzifələrində çalışmışdır.

İbrahim Abdulla oğlu Eminbəyli Mətbuatda dövlət sirlərini mühafizə edən baş idarənin rəisi İbrahim Eminbəyli əks-inqilabçı və gizli müsavatçı kimi həbs edilmişdir.

1937-ci il oktyabrın 12-də saat 17.45-də başlamış məhkəmə iclası 18.00-da başa çatmışdır. Hökm bir gün sonra Bakıda həyata keçirilmişdir.

İ. Eminbəylinin həyat yoldaşı Firuzə Eminbəyli isə 1937-ci ildə həbs edilmiş və xalq düşməninin ailə üzvü kimi sürgün edilmişdir. Sürgündən 1946-cı ildə qayıtmışdır. Yasamal qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

1954-cü il iyulun 2-də İ. Eminbəylinin oğlu Yavuz Eminbəyli atasının işinə yenidən baxılması xahişi ilə SSRİ Nazirlər Sovetinin sədri Malenkovun adına ərizə ilə müraciət etmişdir.

1955-ci il dekabrın 10-da SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyasının qərarına görə İ. Eminbəylinin işi ilə əlaqədar 1937-ci il oktyabrın 12-də Hərbi Kollegiyanın çıxardığı hökm ləğv edildi.

## Mənbə
* Şəfiqə Məhəmmədova. "Anaların fəryadı". Bakı: "Gənclik". 2006, s.104

## İstinadlar
Xəzər Sumqayıt FK

**Xəzər Sumqayıt FK** — və ya digər adı ilə **Xəzər Sumqayıt Futbol Klubu**. 1960-cı ildə yaranan və Azərbaycanın Sumqayıt şəhərini təmsil edən klubdur. Klub fəaliyyətini dayandırmışdır

## Tarixi
"Xəzər Sumqayıt" futbol klubi 1960-cı ildə "Metallurq" adı ilə yaradılıb. Klubun tarixində baş verən maraqlı hadisələrdən biridə onun 9 dəfə adı dəyişdirmiş olmasıdır.

### Daşıdığı adlar
* 1960 — "Metallurq"
* 1961 — "Temp"
* 1963 — "Ximik"
* 1964 — "Polad"
* 1974 — "Xəzər"
* 1987 — "Vosxod"
* 1988 — "Xəzər"
* 1995 — "Sumqayıt"
* 1999 — "Kimyaçı"
* 2001 — "Xəzər"

## Azərbaycan çempionatında iştirakı
Müxtəlif vaxtlarda **"Xəzər", "Sumqayıt", "Kimyaçı"** adları ilə 9 dəfə futbol üzrə Azərbaycan çempionatının elitasında iştirak etmiş və çempionatın ilk gümüş medalına sahib çıxmışdır.

## Uğurları
**[[Azərbaycan SSR Milli Futbol Çempionatı]]:**
:  **Çempion (2)** — 1985, 1991
:  **Gümüş medal (2)**1992, 1993

## Həmçinin Bax
* Azərbaycan futbol klublarının siyahısı

## İstinadlar
Bala bəy Həsənbəyov

**Həsənbəyov Bala bəy Cabbar bəy oğlu** () — iqtisadçı, professor, Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) rektoru.

## Həyatı
Bala bəy Həsənbəyov 1899-cu ildə Gəncə şəhərində anadan olub. İlk təhsilini də bu şəhərdə almışdır. Daha sonra Moskva Dövlət Univeristetinin iqtisadiyyat fakültəsini bitirmişdir. Əsasən işçi qüvvəsinin yerləşdirilməsi məsələlərinin tədqiqi ilə məşğul olmuş, 1931-ci ildə "Azərbaycanda işçi qüvvəsinin təkrar istehsalı problemi" adlı doktorluq dissertasiyasını uğurla müdafiə etmişdir. Vətənə döndükdən sonra respublikanın elmi həyatında yaxından iştirak edib

## Fəaliyyəti
1920-ci illərdə partiya, dövlət orqanlarında çalışmışdır. 1936-cı il mart ayının 30-da Azərbaycan KP(b)P Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi M.C.Bağırovun imzaladığı qərarla Azərbaycan Şura Ensiklopediyası iqtisadiyyat və kənd təsərrüfatı şöbəsinə redaktor təyin edilmişdi. Onun fəaliyyətinin son dövrü Azərbaycan Dövlət Universiteti ilə bağlıdır. B.Həsənbəyov rektor olmaqla yanaşı, həmçinin ADU-da siyasi iqtisad kafedrasına başçılıq edib.

## Güllələnməsi
1937-ci il yanvarın 28-də Azərbaycan SSR XDİK Dövlət Təhlükəsizlik İdarəsi tərəfindən professor, ADU-nun rektoru B.Həsənbəyov saxta ittihamlarla həbs olunub. 1937-ci il aprelin 16-da Voroşilov Rayon Komitəsinin Partiya bürosu B.C.Həsənbəyovu "XDİK orqanları tərəfindən tutulmuş partiya düşməni və əksinqilabi trotskiçi" kimi partiya sıralarından çıxarmışdır. B.C.Həsənbəyov Azərbaycan SSR CM-nin 64, 69, 70 və 73-cü maddələrində nəzərdə tutulan cinayətlər üzrə günahlandırılmışdır. 1937-ci il oktayabrın 11-də B.Həsənbəyov güllələnməyə məhkum edilmişdir. 1956-cı il sentyabrın 15-də SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyasının qərarına görə B.Həsənbəyova 1937-ci il oktyabrın 11-də irəli sürülmüş hökm cinayət tərkibi olmadığına görə xətm olunmuşdur.

Bala bəy Həsənbəyov Antonina İvanovna Blinova ilə ailə qurmuşdu.

## İstinadlar
Qığırdaqlı balıqlar

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.

## Ümumi xarakteristika
Qığırdaqlı balıqlar (Chondrichthyes) sinfinin nümayəndələri, əsasən, dəniz və okeanlarda, bəzi növləri şirin sularda yaşayır. Bu sinfə 730 növ balıq aiddir. Sinif 2 alt sinfə - Yastıqəlsəməlilər (Elasmobranchii) və Bütövbaşlılara (Holocephali) bölünür.Ən tanınmış nümayəndələri köpəkbalıqları və skatlardır.

## Daxili və xarici quruluşu
Qığırdaqlı balıqların uzunluğu bir neçə sm-dən başlayaraq 20 metrə kimi olur. Onların xarakterik xüsusiyyəti skeletin qığırdaqdan ibarət olması, dişcikli pulcuqlarla örtülmüş dəri örtüyü, dişlərin emal qatı ilə örtülməsi, 5-7 cüt xarici qəlsəmə dəliyinin olması, üzmə qovuğunun olmamasıdır. Qığırdaqlı balıqlar üçün eninə ağız və mürəkkəb quruluşlu beyin xarakterikdir. Bəzi balıqlar elektrik orqanlara (bizquyruq skat), bəziləri isə zəhərli vəzilərə (dəniz tülküsü) malikdir. Bu balıqlar, əsasən, (skatlar istisna olmaqla) kürü tökməklə çoxalır. Köpək balıqlarında, həmçinin, yumurta-diridoğma və diridoğma müşahidə edilir. Skatlar yalnız diridoğma və yumurta-diridoğma ilə çoxalır. Sənayedə əhəmiyyəti var. Bəzi növləri insan üçün təhlükəlidir (məsələn, çəkic balığı).Qığırdaqlı balıqların skeleti qığırdaqdan ibarətdir. Sümüklü balıqlardan fərqli olaraq bu balıqlarda üzmə qovuqcuğu yoxdur. Ona görə də bu balıqlar dərinə dalmamaq üçün daim hərəkət etməlidirlər. Digər tərəfdən qığırdaqlılarda qəlsəmə dəlikləri çölə açılır və qəlsəmə qapağı olmur. Burada ximerlər istisna təşkil edir. Ximerlərdə qəlsəmə dəliyi dəri qırışı ilə örtülür. Qəlsəmə yarıqları və qəlsəmə qövsü adətən 5 ədəd, bəzi hallarda isə 6-7 ədəd olur. Sümüklü balıqlardan fərqli olaraq qığırdaqlı balıqların qəlsəmələri azot mübadiləsi qalıqları və duzlar ayırmır. Köpək balıqları ağız vasitəsilə nəfəs alır. Skatlarda su açıq klapanlar vasitəsilə ağız-udlaq boşluğuna daxil olur, klapanlar bağlandıqda qəlsəmələrdən xaric edilıir.

## İnkişafı
Qığırdaqlı balıqların cinsiyyət sistemi cinsiyyət vəziləri və cinsiyyət axarlarından ibarətdir. Onlar üçün daxili mayalanma xarakterikdir. Yumurtalıqdan çıxan yumurta hüceyrəsi yumurta axarının yuxarı hissəsində mayalanır. Mayalanmış yumurta hüceyrəsindən yumurta yaranır. Yumurta ya orqanizmdən xaric olur, ya da yumurtalığın aşağı hissəsində qalır. Birinci halda yumurta xarici mühitdə inkişaf edir və ondan xırda fərdlər çıxır. İkinci halda embrion ana orqanizmində inkişaf edir. Beləliklə, qığırdaqlı balıqlar yumurtaqoyma və diridoğma ilə çoxalırlar.

## İfrazat sistemi
İfrazat orqanı funksiyasında böyrəklər çıxış edir. Sidiyin əsas komponenti qismində ammonyak (sümüklü balıqlarda) deyil, sidik cövhəri çıxış edir. Dənizlərdə yaşayan qığırdaqlı balıqlar izotonik mühitdə yaşayır. Onların toxumalarındakı təzyiq xarici təzyiqə bərabər olur.

Azərbaycanın ixtiofaunasında bu sinfə aid növ yoxdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Rizvanşəhr şəhristanı

**Rizvanşəhr Şəhristanı** — İran İslam Respublikasının Gilan ostanının şəhristanlarından biri.

## Ərazi

Şəhristanın ərazisi 783,5&nbsp;km²-dir. Şəhristan 1997-ci ildə Talış şəhristanından ayrılmışdır. O zamanadək Talış şəhristanının bəxşlərindən biri olmuşdur. Rizvanşəhr şəhristanı şimalda Talış şəhristanı, qərbdə Ərdəbil ostanının Xalxal şəhristanı, şərqdə Xəzər dənizi, cənub-qərbdə Masal şəhristanı, cənub-şərqdə Sövməə-Səra şəhristanı və Bəndər Ənzəli şəhristanı ilə həmsərhəddir.

## Əhali
:* Rəsmi olaraq Astara şəhristanının əhalisi :
::* 2006 s.a. əsasən 64,193 nəfər
:::*2006 s.a. əsasən kənd əhalisi 20,230 nəfər
:::*2006 s.a. əsasən kənd əhalisi 43,963 nəfər
### Milli tərkib
Əhalisi əsasən Azərbaycanlılardan
 və talışlardan, qismən giləklərdən ibarətdir. Giləklər və azərbaycanlılar əsasən düzənlik ərazilərdə yaşayırlar və islamın şiə məzhəbinə etiqad edirlər, talışlar isə əsasən dağlıq bölgələrdə yaşayırlar və islamın sünni məzhəbinə etiqad edirlər.

## Bəxşlər
:*Mərkəzi (Rizvanşəhr) bəxşi
::* əhali : 34,160 nəfər (2006 s.a.)
:::* şəhər əhalisi : 12,355 nəfər (2006 s.a.)
:::* kənd əhalisi : 21,805 nəfər (2006 s.a.)
:*Parəsər bəxşi
::* əhali : 30,033 nəfər (2006 s.a.)
:::* şəhər əhalisi : 7,875 nəfər (2006 s.a.)
:::* kənd əhalisi : 22,158 nəfər (2006 s.a.)

## Şəhərlər
:* Mərkəzi (Rizvanşəhr) bəxşində :
::* Rizvanşəhr (farsca: رضوانشهر) şəhəri
:::* Əhalisi :
::::*2006 s.a. əsasən 12,355 nəfər
:* Parəsər bəxşində :
::* Parəsər (farsca: پره سر) şəhəri
:::* Əhalisi :
::::*2006 s.a. əsasən 7,875 nəfər

## Dehestanlar
Bəxşlər 4 dehestandan və iki şəhərdən ibarətdir. Dehestanlar: Dinaçal, Ardə, Xuşabar və Gildulab.
### Kəndlər
Şəhristanın dehestanlarında 110 kənd yerləşir, onlardan 12-si əhali barındırmır.

## İstinadlar
Əssar Təbrizi

**Əssar Mövlana Şəmsəddin Hacı Məhəmməd Təbrizi** (1325-1390) — azərbaycanlı şair, alimi, astronomu və riyaziyyatçısı.

## Haqqında
Əssar Mövlana Şəmsəddin Hacı Məhəmməd Təbrizi Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə məşhur “Mehr və Müştəri” məsnəvisinin müəllifi kimi daxil olmuşdur. O,
farsca yazmış, Sultan Üveysin sarayına dəvət olunmuş, lakin tezliklə saraydan uzaqlaşmışdır. Əssar Təbrizi Nizami ədəbi məktəbinə mənsub olan şairlərdəndir.

## Yaradıcılığı
Əssar Təbrizi əruz vəzni və qafiyə haqqında əsər yazmışdır, şairin “Mehr və Müştəri” (1376), “Saqinamə” poemaları, “Qafiyələrin sayı haqqında təfsilat” (“Əl-vafi fi tədəd ül - qəvafi”) adlı poetika (tədqiqat) əsərləri vardır.

“Mehr və Müştəri” poeması Azərbaycan poeziyasında dostluğa həsr olunmuş ilk irihəcmli əsərlərdəndir. Bu əsər onu Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində Nizamidən sonra ikinci epik poema yazmış şair kimi yüksək mövqeyə qaldırmışdır. Əssarın “Mövlana” ləqəbi onun öz dövründə böyük şöhrət və hörmət qazandığını göstərir. Onun əsas əsəri xalq arasında şöhrət tapmış “Mehr və Mah” dastanının motivləri əsasındadır. “Əssar panteizm təlimindən çıxış edərək, Mehr ilə Müştəri simasında bir əsasdan yaranıb sonra parçalanmış iki varlığın bu dünyada bir-birinə qovuşmaq üçün daima çırpındığı və aləmi-məanidən nəşət edib ikiləşmiş bir vəhdətin yenə bütünləşməsi yolunda qarşıya çıxan maneələrin aradan qaldırılacağını bildirmişdir”.

Əsərdə iştirak edən surətlərin təqribən hamısı Günəş sistemini, bürcləri və ulduzları təmsil edirlər. Əssar Təbrizi əsərinin sonunda öz fikrini yekunlaşdıraraq yazır: “Mən mübaliğəli şəkildə böyükləri mədh etməkdən boyun qaçırıb həqiqi pak sevgi aləminə yol axtardım, mən qəsidə mirvarilərini şahların boynuna düzmək istəmədim. Bu sadə güzəranıma qane olaraq, böyük rütbəli adamların qulluğunada durmadım. Mən də Nizami kimi özümü xəlvətə çəkərək xəyalımın qüdrətilə xəzinələr yaratdım”.

“Mehr və Müştəri” məsnəvisi nadir əsərdir, 5120 beytdən ibarətdir. Əbdürrəhman Cami bu məsnəvini mütaliə etdikdə onu çox tərifləmiş və aşağıdakı sözləri onun haqqında söyləmişdir: “Bu şəxs Təbriz əhlinin üzünü ağartmışdır. Bu vəzndə belə bir gözəl məsnəvi demək mahaldır (yəni, hər kəsin işi deyildir)".

Gözəl astronom, görkəmli ədəbiyyatşünas və mahir bir şair olan Əssar lirik şerlərində və bütün Yaxın Şərqdə tanınan “Mehr və Müştəri” poemasında irəli sürdüyü hümanist ideyalar və demokratik fikirlər baxımından sələfi Nizamiyə və müasiri Əvhədiyə çox yaxındır.

## Xarici keçidlər
* '''Mehr və Müştəri'''. Farscadan tərc. edəni M. Sultanov. Bakı: "Şərq-Qərb", 2006.
Sədallah Bərdəi

**Sədallah əl-Bərdəi** (XIV əsrin sonu—XV əsrin əvvəlləri) - mənşəcə Azərbaycan türklərindən olan tanınmış dilçi alim və şair.

## Həyatı

Orta əsrlər Şərqinin tanınmış dilçi və şairi Sədəddin Sədallah əl-Bərdəi müasir Qarabağ ərazisində yerləşən Bərdə şəhərində anadan olub. 

V əsrdən etibarən Qafqaz Albaniyasının paytaxtı olmuş və sonralar da Azərbaycanın mədəni və ticarət mərkəzi kimi öz əhəmiyyətini itirməmiş bu məşhur şəhərdən bütün Yaxın Şərqdə məşhur olmuş bir çox tanınmış alimlər çıxmışdır ki,onlardan da biri Sədallah Bərdəidir.

Bərdəinin həyat tarixçəsi barədə məlumat o qədər kasaddır ki, hətta onun hansı illərdə yaşadığı da indiyəcən müəyyənləşdirilməyib. Dövrümüzə qədər gəlib çatmış nisbətən daha qədim əlyazmalarına əsaslanan alimlər təqribi şəkildə əl-Bərdəinin XIV əsrin sonu - XV əsrin əvvəllərində yaşadığını göstərirlər. 

Əl-Bərdəinin iki əsəri məlumdur. Bunlardan biri görkəmli dilçi İzzəddin Zəncaninin "Ət-Təsrif" əsərinə, o birisi isə bütün dövrlərin ölməz dilçisi əz-Zəməxşərinin "Əl-Ənmüzəc finnəhv" ("Nümunəvi qrammatika") əsərinə yazılmış şərhdir. Sədallah əl-Bərdəinin əz-Zəməxşərinin adı çəkilən əsərinə verdiyi "hədaiq əddanain fi şərhi risalət əl-lamatəl-hənaiq" adlı şərhi ona şöhrət gətirmişdir. 

Bərdəi öz şərhinin əvvəlində yazırdı: ***" Dünyanın heç bir yerində tayı-bərabərincə əsər yazılmamış və tərifinə dillərin aciz qaldığı "Əl-Ənmüzəc" adlı məşhur risaləni gördükdən sonra mən onun üzündən niqabı qaldırmaq, onun ruhunu və gizli sirlərini açmaq, onun xəzinəsində gizlədilmiş ləl-cəvahiratı nümayiş etdirmək, buradakı incə eyhamlara izah vermək, onun özünə bərabər bir hünər göstərmək fikrinə düşdüm." ***

Əl-Bərdəinin yaradıcılıqından bəhs edən əsərində dilçi alimlərdən N. Ağayeva yazır: *"Onun şərhləri nəzəri səciyyəsinə, prinsipinə və təyinatına görə buna bənzər əsərlər arasında müstəsna əhəmiyyət daşıyır. Belə ki, o, şərh əsnasında [[məntiq]], [[ədəbiyyatşünaslıq]], [[semantika]] və [[leksika]] kimi elm sahələrinin başlıca ehkamlarına əsaslanmışdır."*

Görünür, əl-Bərdəinin şərhlərinin uzun əsrlər boyunca bütün Qafqazda qeyri-adi kütləvilik qazanması da elə bununla bağlıdır.

## Həmçinin bax

* Azərbaycan şairlərinin siyahısı
Mahmud Zəncani

**Şəhabəddin Mahmud ibn Əhməd ibn Mahmud Əbül-Mənaqib əz-Zəncani** (; ) — mənşəcə Azərbaycan türklərindən olan dilçi və ilahiyyat alimi.

## Haqqında

### Həyatı
Mahmud ibn Əhməd Zəncani 1177 (8)-ci ildə orta əsrlər Azərbaycanının elm mərkəzlərindən birində — Zəncanda anadan olmuşdur. Yaxşı təhsil almış və uzun müddət Bağdadda yaşamışdır. Burada o zaman bütün Şərqdə tanınan "Nizamiyyə" və "Müstənsiriyyə" mədrəsələrində dərs demişdir. Bir müddət hətta Bağdadın qazisi də olmuşudr. Mahmud Zəncani 81 yaşında 1258-ci ildə vəfat etmişdir.

### Əsərləri
Mahmud Zəncani Bağdadın və bütün ölkənin alimləri arasında böyük nüfuz sahibi idi. Məşhur ərəb tarixçisi Zəhəbi onun haqqında yazırdı:

O, şafii məzhəbi üzrə görkəmli ilahiyyatçı kimi Qurana şərh yazsa da tarixə ərəb dilinin qısa izahlı lüğətini tərtib etməsi ilə düşmüşdür. "Tərvih əl-ərvah fi Təhzib əs Sihah" (Ruhların təmizlənməsi və Sihahın düzəlməsi) adlanan bu əsər İsmayıl əl-Cövhəri Fərabinin məşhur lüğətinə şərh kimi yaranmışdı.

Orta əsrlərdə Şərqdə məşhur alimlərin geniş yayılmış əsərlərinə şərhlər yazmaq ənənə halını almışdı. Adətən, bu cür şərhlər müxtəlif məqsədlər daşıyırdı. Bəzən görkəmli alimlərin dərin elmi araşdırmaları əsasında kütləvi dərsliklər yaradılmasına, bəzən isə həmin əsərlərin ciddi təhlilinə xidmət edirdi. Ancaq hər iki halda şərhçilər məşhur alimlərin adlarından həm də oxucunun diqqətini öz əsərlərinə cəlb etməkdən ötrü istifadə edirdilər. Və bir qayda olaraq bu şərhlərdə müəlliflərin özlərinin də çoxsaylı fikir və ideyaları olurdu. Misal üçün Fərabinin 40 mindən artıq söz və ifadəni əhatə edən lüğətinə müxtəlif ölkələrin ən məşhur alimləri, xüsusilə Əbu Səhl əl-Hərəvi, Əbül-Tasim əl-Bəsri, İbn Qətta, Tacəddin əl-Lüçəvi və başqaları tərəfindən şərhlər yazılmışdı.

Mahmud Zəncaniyə gəlincə, onun əsəri oz həcminə görə Fərabinin luğətindən kiçikdir və yalnız daha işlək və zamanın sınağından çıxmış sözləri əhatə edir. Burada həmçinin bəzi sözlərə düzəlişlər də yer tutub. Görünür, bu lüğətin tərtibində müəllimlik təcrübəsi onun köməyinə gəlmişdir. Belə ki, bir müddət sonra Mahmud "Tərvih əl-Ərvah"ın təlabatla ayaqlaşmadığını anlayaraq, lüğəti xeyli qısaldır, təgmilləşdirir və adını da dəyişib "Tənqih əs-Sihah" (Sihahın yenidən nəzərdən keçirilməsi) qoyur. Bu əsərin XVIII yüzilliyə qədər müxtəlif əsrlərdə üzü köçürülən əlyazmalarının dünyanın bir çox kitabxanalarında qeydə alınması sübut edir ki, uzun əsrlər boyu həmin lüğət ərəb dilini öyrənənlər arasında populyar olmuşdur.

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Tarixi Portalı :Каджар Чингиз. Выдающиеся сыны древнего и средневекового Азербайджана. — Баку, издательство "Азербайджан" — 370146, Метбуат проспекти, 520-й квартал., издательство "Эргюн", 1995. — 392 с.
Vurma cədvəli

**Vurma cədvəli** və ya **Pifaqor cədvəli** — 1-ci sətir və 1-ci sütunlarında vuruqlar, oyuqlarda isə uyğun ədədlərin hasili olan cədvəl. Məktəblilərə vurmanı öyrətmək üçün istifadə edilir.
Yüksək məhsuldarlıqlı emal

**Yüksək məhsuldarlıqlı emal** — (və ya Qərbdə yayılmış: High Performance Cutting -HPC) adi emala nisbətən həddən artıq yüksək kəsmə sürəti və verişlə aparılan emal üsuludur. Yüksək sürətli emaldan fərqli olaraq burada kəsmə sürəti nisbətən aşağı, kəsmə dərinliyi isə çox yüksək olur. Bununla vahid zamanda iri həcmdə material qatı çıxarmaq mümkündür. Texnoloji sistemdə yaran yüksək qüvvə nəticəsində proses zamanı səthin keyfiyyəti nisbətən pis alınır. HPC təkcə kəsmə prosesini yox, həm də istehsal prosesinə təsir edən bütün faktorları birləşdirərək məhsuldarlıq və etibarlığın təmin olunmasını qarşısına məqsəd qoyur.

Bu üsul əsasən ştamp və tökmə avadanlıqlarının formalarının hazırlanmasında tətbiq olunur. Böyük material həcmi əsasən yüksək verişlə əldə olunduğundan, emal zamanı kəsmə qüvvəsi artır və dəzgahın düyümlərinə və alətə düşən yükün artmasına gətirib çıxarır. Buna baxmayaraq, bu üsullu HSC-yə nisbətən uyğun alətlə adi dəzgahlarda da yerinə yetirmək mümkündür. Buna görə də, yüksək kəsmə qüvvəsi kələkötürlüyün qiymətinin artmasına səbəb olur və nazik divarlı hissələrin emalına imkan vermir. Minimal həddə yağlamaya ehtiyac yoxdur, çünki kəsmdə yaranan istilik yonqarla kənarlaşdırılır.
Bahadur Mehralıoğlu

**Bahadur Mehralı oğlu** (1883 – 5 dekabr 1962) — Azərbaycan xanəndəsi.

## Həyatı
Bahadur Mehralı oğlu 1883-cü ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. 1928-ci ildə ailəsi ilə birlikdə Ağdama köçmüşdü. Bahadur artıq 20 yaşından bir xanəndə kimi Qarabağ məclislərində məşhurlaşmışdı. Onu tez-tez Şəkiyə, Şamaxıya, Gəncəyə, İrəvana, Tiflisə, hətta İrana dəvət edirdilər. Toy məclislərindən başqa, o, həmçinin Şuşada və Ağdamda keçirilən Şərq konsertlərində çıxış edirdi.

Bahadur Mehralı oğlu usta xanəndə kimi geniş səs diapazonuna malik idi. O, bütün muğamları pəsdə və zildə asanlıqla oxuyurdu. F.Şuşinskinin yazdığına görə o, Qarabağ məktəbinin bütün ifaçılıq qaydalarına ciddi riayət edər, hər şeyi ölçüb-biçər, artıq xallar vurmazdı. Bahadur guşəxanlıqda, söz seçməkdə, qəzəlxanlıqda usta idi. Səsi o qədər cingiltili və qaltanlı idi ki, çox uzaq məsafədən eşidilərdi. Püxtələşmiş xanəndə tarın bütün pərdələrində asudə gəzişər, xüsusilə Heydəri kimi coşğun zəngulə tələb edən muğamı çox sərbəst oxuyardı. Deyilənlərə görə Bahadır Mehralı oğlu Şuşada Çanaqqalada Qarabağ Şikəstəsini oxuyanda şəhər bulvarında çıxış edən Xan Şuşinski onun səsini eşidib Qarabağ Şikəstəsini oxumağa başlardı. Aralarındakı uzaq məsafəyə baxmayaraq, hər iki xanəndə səs-səsə verib zəngulələr vurarmış. (Azərbaycan gəncləri, 28 aprel, 1984.)
Bahadır Mehralı oğlu bir sıra görkəmli sənətkarlarla- xanəndələrdən Seyid Şuşinski, Zülfü Adıgözəlov, Xan Şuşinski, Pəsxan Cəlil, tarzənlərdən Abbasqulu ağa Cavanşir, İsi Əliyev, Allahyar Cavanşirov, qarmonçalanlardan Lətif Əliyev, Abutalıb Kərbəlayı Muxtar oğlu, Yusif Yusifovla çiyin-çiyinə çalışmış, neçə-neçə el şənliklərini, toyları, konsertləri birgə keçirmişlər.
 
O, dəfələrlə Azərbaycan və Zaqafqaziya miqyasında təşkil olunan musiqi və xalq yaradıcılığı olimpiadalarında iştirak etmiş, fəxri fərman və mükafatlara layiq görülmüşdür. 1936–1945-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti olmuşdur.
Bahadır Mehralı oğlu həm də gözəl müəllim idi. 1930-cu illərdə Ağdamda hələ musiqi məktəbi olmadığı bir dövrdə şəhər pionerlər evinin nəzdində xanəndəlik dərnəyi təşkil etmiş və ətraf kəndlərdən də istedadlı uşaqları bu dərnəyə toplamışdır. Bununla da Ağdamda ilk musiqi təhsilinin demək olar ki, təməlini qoymuşdur.

1958-ci ildən ömrünün sonuna kimi o, Ü. Hacıbəyov adına Ağdam orta ixtisas musiqi məktəbində xanəndəlik sinfinin müəllimi olmuşdur.

Ustad xanəndə Bahadır Mehralı oğlu Qarabağda çox sayda musiqiçilər yetişdirib tərbiyə etmişdir ki, onların adı mədəniyyətimizin görkəmli nümayəndələri sırasında çəkilir. Əbülfət Əliyev, Qədir Rüstəmov, Aydın Məmmədov, Niqay Bayramov, Barat Fərhadov və b. onun yetirmələridir. Sara Qədimova, Mütəllim Mütəllimov, Hacıbaba Hüseynov, Fatma Mehralıyeva, Rəhilə Həsənova, Şövkət Ələkbərova, Şahmalı Kürdoğlu, Paşa Əsədov, Hafiz Sədrzadə kimi görkəmli müğənni və xanəndələrimiz Bahadır Mehralı oğlunun muğam yolundan bəhrələnmişlər.
Bahadur Mehralı oğlu 1962-ci ildə vəfat edib.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan musiqisi
Mirzə Əliəkbər Dehxuda

**Mirzə Əliəkbər Dehxuda** () — ictimai-siyasi xadim, yazıçı, lüğət tərtibçisi, şair. Təxəllüsü Əllamə idi.

## Həyatı

Əslən İran azərbaycanlısı olan Dehxuda Tehranda anadan olmuşdur. Atası Xan Babaxan (خان باباخان)  Qəzvin şəhərinin ortabab mülkədarlarından olmuşdur.

### Fəaliyyəti

”Sur-e İsrafil” – 1907-1908-ci illərdə Tehranda nəşr olunan ictimai-siyasi və ədəbi jurnal idi. Redaktoru Cahangir xan Şirazi, naşiri isə Ələkbər xan Dehxuda olmuşdur. 1905-1911-ci il inqilabı dövründə İranın ədəbi-ictimai həyatında mühüm rol oynayan “Sur-e İsrafil”in “Çərən-pərən” adı altında xüsusi satirik rubrikası var idi. Dehxuda bu rubrikada öz yazılarını Dəxu təxəllüsilə imzalamışdır.

“Sur-e İsrafil” jurnalı bir sıra məsələlərdə “Molla Nəsrəddin”lə səsləşirdi.

Dehxuda lüğəti (fars. لغت‌نامه دهخدا‎)- fars dilində hazırkı dövrə qədər nəşr olunmuş ən irihəcmli  16 ​​cildlik lüğətdir.

## Həmçinin bax
* Dehxuda lüğəti
* Dehxuda İnstitutu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ALÈ-AKBAR QAZVÈNÈ ''Dehkhodā' @ Encyclopaedia Iranica
Nikolay Zinin

**Zinin Nikolay Nikolayeviç** () – rus kimyaçısı (üzvi kimya).

## Həyatı
25 avqust 1812-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. Peterburq Elmlər Akademiyasınin akademiki (1865), Paris Elmlər Akademiyasının üzvü (1873). Kazan universitetini bitirdikdən (1833) sonra Almaniya, Fransa və İngiltərədə ixtisasını artırmış, 1841–48 illərdə Kazan universitetinin, 1848–64 illərdə Peterburq Tibb-Cərrahlıq Akademiyasının professoru olmuşdur. O, 1842 ildə ammonium sulfidlə təsir etmək yolu ilə aromatik nitrobirləşmələrin aromatik aminlərə reduksiya reaksiyasını (Zinin reaksiyasını) kəşf etmiş, sonralar bu üsulla anilin, α -naftilamin, metafenilendiamin (1844) və metaaminbenzoy turşusu (1845) almışdır. Zininin təklif etdiyi həmin sintez üsulu əsasında Rusiyada sintetik boya, partlayıcı maddə və əczaçılıq sənayeləri yaradılmışdır. 3. 1867–68 illərdə Rus Kimya Cəmiyyətinin (D.İ.Mendeleyev ad. Ümumittifaq Kimya Cəmiyyəti) yaradılmasında fəal iştirak etmiş və həmin cəmiyyətin ilk prezidenti (1868–78) olmuşdur. Zinin müasiri A. A. Voskresenski ilə birlikdə böyük kimyaçılar məktəbi (A.M.Butlerov, N.N.Beketov, A.P.Borodin, L.N.Şişkov və o.) yaratmışdır.

Zinin 18 fevral 1880-ci ildə Peterburqda vəfat etmişdir.

## İstinadlar
ABŞ dövlət katibi

**Dövlət katibi** — Amerika Birləşmiş Ştatlarının xarici siyasət idarəsi sayılan Dövlət Departamentinin rəhbər vəzifəsi. Dövlət katibi ABŞ Prezidentinin Kabinetinə daxildir.

## Tarixi
1781-ci il yanvarın 10-da İkinci Kontinental konqres Xarici Əlaqələr Departamentini təsis etdi. 1789-cu il sentyabrın 15-də bu qurumun adı dəyişdirilərək Dövlət Departamenti, onun rəhbər vəzifəsi isə Dövlət katibi adlandırıldı. ABŞ-nin ilk Dövlət katibi vəzifəsini Tomas Cefferson tutmuşdur.

1997-ci ilədək bu vəzifəni yalnız ağdərili kişilər tutmuş, həmin il bu vəzifəyə Madlen Olbraytın, Corc Buş administrasiyası dövründə isə qaradərili Kolin Pauell və Kondoliza Raysın təyin olunması ilə həmin ənənə pozulmuşdur. Hazırkı dövlət katibi Marko Rubio, 1789-cu ildən bu yana bu vəzifəni tutan 72-ci şəxsdir.

## Vəzifə öhdəlikləri
*ABŞ Dövlət Departamentinin və xarici siyasi əlaqələrin idarə edilməsini təmin edir. 
*ABŞ-nin xarici siyasəti və başqa ölkələrə diplomatik nümayəndələrin təyin olunması, həmçinin xarici ölkələrin diplomatik nümayəndələrinin qəbul edilməsi və ya qovulması ilə bağlı ABŞ Prezidentinə tövsiyələr verir.
*Xarici ölkələrlə yüksək səviyyəli görüşlərdə danışıqlar aparır və ya bunu etmək üçün nümayəndələr təyin edir. Bura beynəlxalq sazişlər və digər razılaşmalar üzrə danışıqlar daxildir.
*ABŞ-nin başqa ölkələrdəki fəaliyyətlərinin qurumlararası ümumi idarəetməsini, əlaqələndirilməsi və nəzarətini həyata keçirir.
*Xaricdə yaşayan və ya səyahətdə olan ABŞ vətəndaşlarını məlumat və xidmətlərlə, həmçinin pasport və vizalarla təmin edir.
*Xarici ölkələrdə ABŞ-nin immiqrasiya siyasətinə rəhbərlik edir.
*ABŞ-nin xarici siyasəti ilə bağlı Konqresi və ABŞ vətəndaşlarını məlumatlandırır.

Dövlət katibinin vəzifəsi xarici əlaqələrin təmin edilməsi olduğu üçün, o daim müxtəlif ölkələrdə səfərdə olur. Qurumun tarixində ən çox ölkəyə səyahət edən dövlət katibi 112 səfərlə Hillari Klinton, ikinci isə 96 səfərlə Madlen Olbrayt olmuşdur. Ən çox məsafə qət edən dövlət katibi isə  km-lə Kondoliza Rays, ikinci isə ‪‬ km-lə Hillari Klintondur.

## Həmçinin bax
*ABŞ Dövlət Departamenti

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* [Dövlət Departamentinin strukturu ([İngilis dili|ing.])].
* [Dövlət Departamenti Katiblərinin siyahısı ([İngilis dili|ing.])]
Rüstəm xan Xoyski

**Rüstəm xan Xoyski** () — Azərbaycan milli istiqlal hərəkatının fəal iştirakçılarından biri. General-leytenant İskəndər xan Xoyskinin oğlu, Fətəli xan Xoyskinin və Hüseynqulu xan Xoyskinin kiçik qardaşıdır.

## Həyatının erkən dönəmi
Əslən Cənubi Azərbaycanın Xoy şəhərindən olan, sonradan Şəkidə məskunlaşan Xoyski ailəsinə mənsub Rüstəm xan, 1888-ci ilin 5 noyabr tarixində Gəncə şəhərində doğulmuşdur. Onun atası İsgəndər xan Xoyski Rusiya İmperator Ordusunda general olmuşdur.

### Təhsili
Gəncə Gimnaziyasını bitirdikdən sonra 1913-cü ildə Sankt-Peterburq Universitetinin hüquq fakültəsindən məzun olmuşdur.

## Fəaliyyəti
Ali təhsilini bitirdikdən sonra Gəncə və Bakıda hakim köməkçisi vəzifəsində çalışmışdır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasına gedən yolda iştirak etmiş və azadlıq hərəkatının aktiv üzvlərindən biri olmuşdur. 1918-ci ilin 28 may tarixində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldıqdan sonra formalaşan nazirlər kabinetində dövlət məsələləri üzrə nazir portfelinə sahib olmuşdur. Böyük qardaşı Fətəli xan Xoyski AXC-nin III hökumət kabinetini formalaşdırdığı zaman Rüstəm xan himayədarlıq naziri kimi çalışmışdır. Bundan əlavə, II Yusifbəyli hökumətində səhiyyə nazirinin müavini vəzifəsində çalışmışdır.

28 aprel işğalından sonra Rüstəm xan Bakıda qalmış və Azərbaycan SSR Ali İqtisadi Şurasının rəyasət heyətinin katibi vəzifəsində çalışmışdır. Bundan əlavə, o, Bakı və Moskvada korperativ hüquqşünas kimi də işləmişdir.

Sonralar Moskvaya köçmüş və 1948-ci ildə orada vəfat etmişdir. Rüstəm xan Xoyski Novodeviçye qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

## Ailəsi
Rüstəm xanın atası İsgəndər xan Xoyski Rusiya İmperator Ordusunda general olmuşdur. O, İsgəndər xanın Şəhribanu xanım Molla Hacı Zeynal qızı Şəkili ilə olan ikinci evliliyindən olan oğludur. Bu evlilikdən İsgəndər xanın Rüstəm xandan başqa, Hüseynqulu xan, Fətəli xan, Abbasqulu xan adlı oğlanları, Tubu bəyim adlı qızı olmuşdur.

Qardaşı Hüseynqulu xan Azərbaycan Xalq Cumhiriyyəri dövründə Gəncənin general-qubernatoru Xudadat bəy Rəfibəylinin müavini idi. 28 aprel işğalından sonra öncə İrana, oradan da Türkiyəyə köçmüş, 1955-ci ildə orada vəfat etmişdir. Digər qardaşı Fətəli xan isə, Rusiya imperiyası II Dövlət Dumasının deputatı, Zaqafqaziya Komissarlığı (1917–1918) nəzdində xalq maarif komissarı, Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasının (1918) ədliyyə naziri. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan edildikdən sonra ilk nazirlər şurası sədri (1918–1919) və daxili işlər naziri (1918) təyin edilmişdir, bundan başqa AXC-nin ədliyyə naziri (1918) və xarici işlər naziri (1918–1919 və 1919–1920) vəzifələrində çalışmışdır.

## İstinadlar
Dövlət katibi

* ABŞ Dövlət katibi
* Azərbaycanın Dövlət Katibi
* Rusiya Dövlət katibi
* Vatikan Dövlət katibi
Zindan (alət)

**Zindan** və ya qədim qıpçaq türkcəsində **Örs** —  əl ilə sərbəst döymədə pəstah üçün dayaq kimi işlədilən stasionar dəmirçi aləti. Zindanın işlək səthi pardaqlanmış ağır polad tökmə hissədən ibarətdir. Tökmə adətən kötük oturacağa bərkidilir. Cihazqayırmada və saat istehsalında masaya bərkidilmiş kiçik zindanlardan istifadə edilir.
Zəncilər

**Zəncilər** – VII–IX əsrlərdə ərəb və İran qul alverçiləri tərəfindən, əsasən, Zənzibar adasının (ərəb dilində əz-Zinc; "zinci" adı da buradandır) qul bazarlarından alınaraq İraq və Xuzistana gətirilmiş Şərqi Afrika mənşəli qul.

Zincilərdən ən ağır işlərdə istifadə edirdilər. Onlar kanallar qazır, bataqlıqları qurudur, şoranlıqları əkin üçün yararlı sahələrə çevirir, həmçinin pambıq və şəkər qamışı plantasiyalarında işləyirdilər. Zincilərdən xilafətin bəzi qoşun hissələri də təşkil edilmişdi. Dözülməz iş şəraiti və amansız istismar dəfələrlə zincilərin üsyanlarına səbəb olmuşdu.

## İstinadlar
Zindanmuruq

**Zindanmuruq** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Zindanmuruq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Zindanmuruq bələdiyyəsinin mərkəzi.

## Toponimikası
Zindan–Muruq oyk., miir. Rayon mərkəzindən 18&nbsp;km cənub-qərbdə, Qusarçayın sağ sahilində, Qızılqaya platosunun (Böyük Qafqaz) yamacmdadır. Əsl adı Sindanmuruqdur. Dağıstanın cənubunda erkən orta əsrlərə aid Sindan (Şindan) qalasının adından və Muruq kəndinin adından yaranmışdır. Talış zonasında da Şindan qalası var. Qalanın adı ilk dəfə VII əsr hadisələri ilə əlaqədar çəkilir. Oykonim "Sindan yaxınlığındakı Muruq kəndi" mənasmdadır. Vaxtilə Azərbaycana köçmüş əhali əvvəlki yaşayış məntəqəsinin adını yeni kəndə vermişdir. Rayon ərazisində Böyük Muruq adlı kənd də var.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 807 nəfər əhali yaşayır. 

### Sixillər

Muruğar xele(klan) daxil kəndəki sixillər (sept, soylar):

* K’emeçar 
* K’uruşar 
* Mehenar
* Xasiyar 
* Yakubar 
* Tataxar

## Təhsilin vəziyyəti
Zindan–Muruq kənd tam orta məktəbi 2013-cü ildə yenidən tikilərək şagirdlərin və müəllim heyətinin istifadəsinə verilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2 fevral 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə Qusar rayonu Zindan–Muruq kənd 80 şagird yerlik modul tipli ümumi orta məktəbin quraşdırılması üçün 390 000 manat vəsait ayrılmışdır.

## Mədəniyyəti
Kənd klubu, kitabxanası fəaliyyət göstərməkdədir. Hər il mart ayının ortalarında Novruz bayramı qabağı məktəb uşaqları konsert proqramı ilə çıxış edirlər.

## Din
Kənd ərazisində yerləşən köhnə məscidin yerində 2013-cü ildə xarici görünüşü eyni olmaqla yeni məscid inşa olunmuşdur. Yenidənqurulmuş məscidin yerindəki əvvəlki məscid 1825-ci ildə tikilmişdir. SSRİ dövründə anbar kimi istifadə olunmuşdur. Məsciddə eyni vaxtda 150 nəfər ibadət edə bilər.

## Dili
Kənddə ləzgilər yaşayır. Bu səbəbdən ana dilləri ləzgi dilidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
* Zindanmuruqqışlaq
* Qusar rayonu
Kərkük mühafəzəsi

**Kərkük mühafəzəsi** (ərəbcə: محافظة كركوك) – İraqda inzibati-ərazi vahidi.

## Coğrafiyası
Kərkük mühafəzəsi Ərbil, Səlahəddin və Süleymaniyyə mühafəzələri ilə həmsərhəddir. 1947-ci ildə 20,355 km² ərazisi olan Kərkük mühafəzəsi inzibati cəhətdən Çəmçəməl, Daquq, Kərkük və Kifri qəzalarına bölünürdü. 1962-ci ildə elin ərazi bölgüsünə dəyişiklik edildi və artıq o, Çəmçəməl, Həvicə, Kərkük, Kifri və Tuzxurmatu qəzalarından ibarət oldu. 1962-ci ildə yeni qəzaların yaradılmasına baxmayaraq mühafəzənin ümumi ərazisi dəyişikliyə məruz qalmamışdı. 1970-ci ildən başlayaraq Kərkük mühafəzəsindən bəzi qəzalar qoparılaraq qonşu mühafəzələrə birləşdirildi. 1975-ci ildə Kərkük elinin Çəmçəməl və Kalar qəzaları qoparılaraq Süleymaniyyə mühafəzəsinə, Kifri qəzası Diyala mühafəzəsinə, Tuzxurmatu qəzası isə Səlahəddin mühafəzəsinə birləşdirildi. 1976-cı ildə Kərkük mühafəzəsinin adı dəyişdirilərək Ət-Təmim adlandırıldı. 1997-ci ildə artıq Kərkük mühafəzəsinin ərazisi xeyli azalaraq 9,679 km²-ə qədər endi, hazırda mühafəzənin sahəsi 10,282 km² təşkil edir və inzibati mərkəzi Kərkük şəhəridir.

## Əhalisi

### Etnik tərkib
1957-ci ildə aparılmış rəsmi siyahıya almanın 1959-cu ildə açıqlanmış yekun nəticələrinə əsasən Kərkük mühafəzəsində əhalinin təxminən 180 min nəfərini, Kərkük şəhərində isə əhalinin 45%-ini İraq türkmanları təşkil edirdi.

## İnzibati-ərazi bölgüsü

## Nahiyələr

## Şəhərləri
* Kərkük

## Qəsəbələri
* Altunkörpü
* Daquq
* Qarahəsən
* Təzəxurmatu

## İstinadlar

## Mənbə
* 
*
Mirzə Bəybaba Fəna

**Mirzə Bəybaba Fəna** () — şair, Fatma xanım Kəminənin atası.

## Həyatı
Mirzə Bəybaba bəy Mirzə Əliyar bəy oğlu 1787-ci ildə Şuşa şəhərində dünyaya pənah gətirmişdi. Mədrəsə təhsili almışdı. Savadlı olduğundan dolayı mirzə ünvanı daşıyırdı. Böyük xanın yanında katib işləyirdi.
Mirzə Bəybaba gözəl xəttat idi. Şuşa şairlərinin cüngünü tərtib etmişdi. Bir neçə kitabın üzünü köçürmüşdü.

Mirzə Bəybaba bəy Cahan xanımla ailə qurmuşdu. Mehdi bəy, Yəhya bəy adlı oğulları, Fatma xanım adlı qızı vardı.

Mirzə Bəybaba bəy şair idi. Fəna təxəllüsü ilə şeir yazırdı. Fənanın şeirlərində gülləmə.

## Yaradıcılığı

Mirzə Bəybaba Qasım bəy Zakirə həcv yazmışdı. Baba bəy Şakir şeirlərinin birində ona "qulaqburması" vermişdi:

Xəlqi dilgir edəni həqq özü dilgir eylər;
Kimiyə tezlik ilə, bəzisinə dir eylər,
Bəd dua adama axır belə təsir eylər.
Pənah, allaha pənah, gör neçə təqrir eylər
Əliyar oğlu belə sarı səkil maydanı.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Tahirovlar, "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2007, № 1, səh.18–25

## Həmçinin bax
Kərkük

**Kərkük** (   ) — İraqın ən böyük 4-cü şəhəri, Kərkük mühafazasının inzibati mərkəzi.

## Tarix
Kərkük şəhəri təxminən 3000 il əvvəl şumerlər tərəfindən inşa edilmişdir. Yaqut əl-Həməvinin "Müsəmül-Buldən" əsərində Kərkük şəhərinin adı "Kerhini" olaraq verilmişdi.

## Əhali
Şəhərdə 1947-ci il sayımı zamanı 68.308 nəfər, 1957-ci il sayımı zamanı 120.402 nəfər, 1965-ci il sayımı zamanı 175.303 nəfər, 1987-ci il sayımı zamanı isə 418.624 nəfər qeydə alınmışdır.

### Milli tərkib və dillər
İngilis zabiti Edmonds Kərkükün 20-ci əsrin ilk rübündəki əhalisi barədə danışarkən, yazır ki, əhalinin əsas hissəsi "türkmanlardır".

Kərkük şəhəri İraq türkmanlarının mədəni mərkəzidir. Qeyri-rəsmi məlumatlara əsasən 2003-cü ilədək şəhərdə əhalinin təxminən 60%-ni İraq türkmanları, 40%-ni isə kürdlər, ərəblər, assuriyalılar, ermənilər, yəhudilər və sairə xalqların nümayəndələri təşkil edirdi. Kərkük şəhəri 26 məhəllədən ibarət idi. Onun 21-də türkmanlar, 5-də isə kürdlər çoxluqda idilər.

## Kərkük şəhərinin məhəllələri

Xasasu çayının qərbində yerləşən Türkman məhəllələri:
# Qorya (türkman)
# Əhməd Ağa (türkman)
# Şatırlı (4/5-i türkman, 1/5-i assur və erməni)
# Sarı Kahya (4/5-i türkman, 1/5-i assur)
# Mahatta (türkman)
# Almaz (1/3-i türkman, 1/3-i kürd və 1/3-i assur)
# Bəylər (türkman)
# Ərəfə (1/2-i türkman, 1/2-i assur)
# Bağdad Yolu (türkman)
# Tisin (türkman)
# Yengi Tisin (türkman)
# Həmzəlilər (türkman)
# Gavur Bağı (Qarışıq: bütün millətlər)

Xasasu çayının şərqində yerləşən türkman məhəllələri:
# Qala (türkman)
# Müsəlla (4/5-i türkman, 1/5-i ərəb)
# Çay (türkman)
# Piryadi (türkman)
# Ovçu (türkman)
# Bulaq (4/5-i türkman, 1/5-i kürd)
# Çuxur (türkman)
# Axır Hüseyn (4/5-i türkman, 1/5-i kürd)
# Qəssabxana (türkman)

Xasasu çayının qərbində yerləşən kürd məhəllələri:
# Rəhim ova (3/4-ü türkman, 1/4-i kürd, assur və erməni)

Xasasu çayının şərqində yerləşən kürd məhəllələri:
# İmam Qasım (2/3-i kürd, 1/3-i türkman)
# Şorca (2/3-i kürd , 1/3-i türkman)
# İskan (1960-cı ildə İraq Ordu Generalı Əbdül Kərim Qasım tərəfindən inşa etdirilib) (3/4-ü kürd , 1/4-i türkman)
# Azadi (1970-ci ildə inşa edilib) (kürd)

## Memarlıq

### Hamamlar
Kərkük şəhərində yerləşən ən məşhur tarixi hamamlar:
# Piryadı hamamı
# Dədəhəmdi hamamı
# Bulaq hamamı
# Cövdət hamamı
# Şor hamamı
# Xaç Baki hamamı
# Qala hamamı
# Nidələr hamamı
# Toqad hamamı
# Gavurbağı hamamı
# İbrahim Bəy hamamı
# Əli Bəy hamamı
# Qorya hamamı
# Saray hamamı
# Hacı Həsən hamamı

## Xarici keçidlər
* YouTube-da bax : Az.TV-də Kərkük haqqında veriliş
* YouTube-da bax : TRT1-də "Sınırlar arasında" verilişində -Kərkük
* İrak Türkmen Cebhesi Haber Portalı 
* Kerkuk City Website 
* Global Recordings Network
* Unrepresented Nations and Peoples Organization : Iraqi Turkoman

## İstinadlar

## Mənbə
* Turkmens, Turkmeneli and the Musul Region 

## Həmçinin bax
* Mosul
Afrikanın beş böyükləri

**Afrikanın beş böyükləri** — Afrika qitəsinə xas böyük heyvanların ən təhlükəliləri.

Bu heyvanlar bir zamanlar çox qiymətli ovlar idi. İndi isə safarinin məqsədi onları tüfəng yerinə fotoaparatla tutmaq. Beş böyüklərdən kərgədan xaric heç birinin nəsili təhlükədə deyil (aslan və afrika fili savunmasızdır). Bu qrupdakı beş heyvan sırasıyla;
# Adi Afrika kəli ()
# Bəbir ()
# Aslan ()
# Afrika savanna fili ()
# Qara kərgədan ()

5-ci sırada bəzən suayqırı () da qeyd edilə bilər. Bu beş heyvanın rəsmi Cənub Afrika randında da vardır. Afrika pulunda quru kərgədanın rəsmi vardı.

## Qalereya

SA Kruger Büffel.jpg|Adi Afrika kəli
Leopard africa.jpg|Bəbir
Lion waiting in Namibia.jpg|Aslan
Elephant Kruger 2003.jpg|Afrika savanna fili
Rhino-216.jpg|Qara kərgədan
Bahriyə Üçox

**Bahriyə Üçox ** () Türk tarixçi və siyasətşünası, ehtiyat kadrdan senator, Ordu millət vəkili və Sosial-demokrat Xalqçı Partiya Məclis üzvü.

## Həyatı
Hamit Ataçın qızıdır. Ankara Universiteti Hüquq fakültəsinin müəllimi Coşqun Üçox ilə evlənmiş və Qumru adlı bir qızı olmuşdur. İlk və orta məktəbi Orduda oxuyan Üçox, İstanbul Kandilli qız liseyini bitirdi. Ali təhsilini Ankara Universiteti Dil və tarix-coğrafiya fakültəsi orta əsr türk-islam tarixi ixtisası üzrən alıb. O, eyni zamanda Ankara Dövlət Konservatoriyasının Opera bölümündə də təhsil almışdır. Samsun və Ankarada on bir il müəllimlik etdikdən sonra, 1953-cü ildə Ankara Universiteti İlahiyat fakültəsində müəllim kimi çalışdı. O, bu fakültənin ilk qadın müəllimidir.

1957-ci ildə doktor, 1964-cü ildə "İslam Dövlətlərində Qadın Hökmdarlar" adlı dissertasiyası ilə də dosent olmuştur. Farsca və ərəbcəni yaxşı dərəcədə bilirdi.

### Sui-qəsd
1988-ci ildə televiziyada yayımlanan müzakirə verilişində "İslamda qapanmanın və oruc tutmağın məcburi olmadığını" açıqlamasından sonra, "İslami hərəkat" adlı təşkilatın təhdidləri ilə üzləşmişdir. 1990-cı ilin oktyabr ayında Çankayada, Koroğlu prospektindəki evinə Ekspress Poçt tərəfindən çatdırılan və göndərən olaraq Elmi Araşdırmalar Vəqfinin göründüyü kitab paketini saat 16:30 radələrində qapısının önündə açmağa çalışarkən paketin içinə yerləşdirilmiş bombanın partlaması ilə ağır yaralanmışdır. Ağır yaralı olaraq Hacettepe Universiteti Tibb fakültəsinin təcili yardım bölümünə çatdırılan Üçox axşam saat 8 radələrində burada vəfat etmişdir. Cənazəsi 9 oktyabr günü Maltəpə məscidindən qaldırılmış və Qarşıyaxa məzarlığına dəfn edilmişdir

Fransızca, ərəbcə və farsca bilən Üçox "İslam'dan dönənlər", "Yalançı peyğəmbərlər" və "İslam dövlətlərində qadın hökmdarlar" adlı üç kitab yazmışdı. Ölümünün ardından onun şərəfinə İzmirdə meydan, Artvin və Ankarada isə bir prospekt onun adı ilə adlandırılmışdır..

## Siyasi fəaliyyəti
1971-ci ildə prezident Cövdət Sunay tərəfindən ehtiyat kadrdan senator seçildi və beləcə aktiv siyasi yaşama başlayaraq beş il boyunca Cumhuriyət Senatının Rəyasət Heyətinin üzvü oldu. 1983-cü ildə keçirilən seçkilərdə Xalqçı Partiya sıralarından Ordu ili üzrə Türkiyə Böyük Millət Məclisi üzvü seçildi.

Üçox 1977-ci ildə Cümhuriyyət Xalq Partiyasına üzv oldu. 12 sentyabr hərbi çevrilişindən sonra Cümhuriyyət Xalq Partiyasının varisi kimi qurulan Xalqçı Partiyanın qurucularından biri olmuşdur. 1986-cı ildən etibarən Sosial-demokrat Xalqçı Partiyaya üzv olmuşdur. 1990-cı ildə həmin partiyanın Partiya Məclisinə üzv seçilmişdir.

## İstinadlar
Sünnət

**Sünnət** ( — *Xətənə*) — kişi cinsiyyət orqanının başını örtən və qoruyan üst dərinin (prepus) bir qisminin və ya hamısının kəsilib atılması.

İslam terminologiyasında **xütnə** adlandırılır.

Yəhudilikdə buna Brit Mila deyilir.

Sünnətin tarixi qədim zamanlara gedib çıxır. Misir fironlarından II Ramzesin oğlunu sünnət etdirdiyi haqda məlumatlar mövcuddur. Din tarixinə nəzər saldıqda belə bütün peyğəmbərlərin sünnət olunmağı tövsiyə etdikləri görünür. Hətta Hz. İsanın 8 günlük körpə olarkən sünnət edildiyi bildirilir. Buna baxmayaraq xaçpərəst dünyası müsəlman və yəhudilər qədər bu mərasimə meyilli deyillər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Qadın sünnəti
## Xarici keçidlər
Ərbil mühafəzəsi

**Ərbil mühafəzəsi** — İraq Respublikasında inzibati-ərazi vahidi. Sahəsi 14.471 km², əhalisi 1997 – ci il siyahıya almasına əsasən 1.095.992 nəfərdir. Ərbil mühafəzəsinin inzibati mərkəzi Ərbil şəhəridir. Regionun ərazisində Ərbil rəsədxanası yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Neynəvə mühafəzəsi

**Ninəvə mühafəzəsi** (ərəbcə: محافظة نينوى) – İraq Respublikasının 18 mühafəzəsindən biridir.

## Ərazi
Neynəvə mühafəzəsinin ərazisi 37,323  km²-dir. Neynəvə mühafəzəsinin inzibati mərkəzi Mosul şəhəridir. Mosul şəhərindən sonra mühafəzədə ikinci ən böyük şəhər Təlafər şəhəridir.

## Əhali
Milli tərkibinə əsasən Neynəvə mühafəzasının əhalisi əsasən ərəblərdən, türkmanlardan, assuriyalılardan və kürdlərdən ibarətdir.

### İnzibati-ərazi bölgüsü

Neynəvə mühafəzəsi inzibati cəhətdən 10 qəzaya və 31 nahiyyəyə bölünür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Unrepresented Nations and Peoples Organization (**UNPO**) :Assyria: Majority of the Assyrians Will Vote No on Referendum

## Həmçinin bax
* Mosul