open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dağınıq suincilosu

Gövdəsi 150 sm-ə qədər uzunluqda, nazik, çılpaq olan çoxillik ot bitkisidir.

## Yarpaq
Yarpaqları açıq-yaşıl rənglidir, nazikdir; yarpaq ayasının uzunluğu 3–4 sm-dir, üçqat-üç hissəyə bölünmüş tükşəkilli payları vardır.

## Çiçək
Çiçəklərinin diametri 8–10 mm-dir. Çiçək saplağı yarpaqlardan uzun və ya ona bərabərdir. Ləçəkləri əksinəyumurta-şəkillidir, ağ rənglidir, demək olar ki, kasa

yarpaqlarından iki dəfə uzundur.

## Meyvə
Meyvələrinin sayı 15–30 ədəddir, yuxarı hissədə bozumtul-cod tüklüdür.

## Çiçəkləməsi
Aprel

## Meyvə verməsi
Aprel-İyul

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, Kür-Araz oval., Kür düz., KQ şimal, KQ mərkəzi, Nax. dağ., Lənk. Oval. Ovalıqdan yuxarı dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Durğun və yavaş axan sularda, göllərdə rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Parklardakı süni göl və akvariumlarda əkmək üçün istifadə olunur. Gövdəsi 150 sm-ə qədər uzunluqda, nazik, çılpaq olan çoxillik ot bitkisidir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, Kür-Araz oval., Kür düz., KQ şimal, KQ mərkəzi, Nax. dağ., Lənk. Oval. Ovalıqdan yuxarı dağ qurşağına qədər.

## Mənbə
Şərq xortumçiçəyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 15-50 (70) sm olan, gövdəsi zəif, düz, sadə və ya budaqlanmış olan az tükcüklü birillik ot bitkisidir. Yarpaqları oturaqdır, yumurtrşəkilliuzunsov və yaxud yumurtaşəkilli-neştərvaridir. Qaidə hissəsi demək olar ki, ürəkşəkilli, küt və ya sivridir, kənarları küt-mişarvaridir. Çiçəkləri təkdir, qarşı-qarşıya düzülmüş yarpaqların künclərində yerləşmişdir. Çiçək saplağı yarpaqlardan qısadır. Çiçək tacı sarı rənglidir, üst dodağı qaidə hissəsində iki ədəd qısa, dəyirmi yan bölümlüdür. Alt dodağı iridir, xaricdən tükcüklü, üç bölümlüdür. Qutucuq meyvənin uzunluğu 8 mm, dəyirmi, yumulmuş və tüklüdür. Toxumları uzunsov və dərin şırımlı olub, uzunluğu 3 mm-dir. İyun-avqust aylarında çiçəkləyir, iyul-avqust aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəzi, Nax. dağ. Orta dağ qurşağından subalp qurşağına qədər. Dağ çəmənlərində, meşə talalarında, əkin sahələrində alaq kimi bitir.

## Yaşayış mühiti
Dağ çəmənliklərində və meşə talalarında, tez-tez əkin sahələrində alaq kimi rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Adi bellardiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 10-40 sm, gövdəsi düz, sadə, qısa sərt tüklərlə nahamar örtülmüş, yuxarı hissədə vəzicikli olan birillik ot bitkisidir. Yarpaqları qarşı-qarşıya düzülmüş, oturaq, uzunsov-neştərvari və ya neştərvarixətlidir, küt dişləri olan mişarlı dişləri vardır, hər iki tərəfdən basıq və qısa tüklüdür, yuxarı yarpaqlar gövdə həcmini artırandır. Çiçəkləri demək olar ki, oturaqdır, sıx, qısa (daha sonra uzanan) sünbülşəkilli çiçək qrupunda toplanmışdır; çiçəkaltlığı yarpaqları enli, ürəkşəkilli-yumurtaşəkilli və ya ürəkşəkillineştərvaridir, sivriləşmişdir, kasacıqdan uzundur, yuxarıdakılar tamkənarlıdır. Tac fırfır və ya müxtəlif rəngdə olur. Qutucuq bərk, yumurtaşəkilli və sivriləşmişdir, uzunluğu 10 mm olub, tüklüdür,kasacığa bərabərdir. Toxumları 0,5 mm-ə qədərdir, uzunsovdur, bükülmüşdür, uzununa qabırğalıdır. May-iyun aylarında çiçəkləyir və iyun-iyul aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Samur-Şabran oval., BQ şərq, Kür-Araz oval., Lənk. oval.,Lənk. dağ. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Çəmənlərdə, bağlarda, dəniz kənarı qumluqlarda, çaqıl daşlı çaylarda rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Enliyarpaq parentuçeliya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü (3) 7-25 (35) sm, gövdəsi düz, sadə və ya əsasında budaqlanmış, sadə saplaqlı vəzicikli tüklərlə örtülmüş birillik ot bitkisidir. Yarpaqları oturaq, xırda, enli yumurtaşəkilli, dərin dişlidir, aşağı yarpaqları qismən yaxınlaşmış, yuxarı yarpaqları 2-3 cüt düzülmüş, barmaqvari kəsilmiş, üçküncneştərvari küt dişlidir; çiçəkaltlığı yarpaqları daha ensiz, çox vaxt yalnız 3 ədəd dişli olur, demək olar ki, kasacığa bərabərdir. Çiçəkləri sünbülşəkilli çiçək qrupunda toplanmışdır. Tac tünd-fırfır rəngdədir, 8-15 mm uzunluqdadır, xaricdən tüklüdür, nazik borucuqlu və qısa büküşlüdür, üst dodağı qalpaqşəkilli, alt dodaq isə üçbölümlüdür, orta bölümü ensiz və uzundur. Qutucuğun uzunluğu 10 mm-dir, neştərvaridir, yastılaşmış, çılpaq və kasacıqdan qısadır. Aprel-may aylarında çiçəkləyir, may ayında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeron, Qobustan, BQ qərb, BQ şərq, Kür-Araz oval., Lənk. oval. Aşağı dağ qurşağında. Ovalıqda və dağətəyi yerlərdə.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə yol və çay kənarlarında, yarımsəhralarda, quru, gilli və daşlı yamaclarda rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Buğumlu qaraşәngi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Qısa morfoloji xüsusiyyətləri
Hündürlüyü 50-100 sm, gövdəsi düz, sivri dörd tinli olan çoxillik çılpaq ot bitkisidir. Kökümsovu kök yumrusu şəklində qalınlaşmışdır. Yarpaqları qarşı-qarşıya düzülmüşdür, qanadsız qısa saplaqlıdır, uzunsov-yumurtaşəkilli və ya uzanmış-uzunsov formadan, yumurtaşəkilli-neştərvari formaya qədər dəyişmiş, sivridir, qaidə hissəsində qısa pazşəkilli, dəyirmi və ya az ürəkşəkillidir, kənarları mişarvaridir, qaidəsində daha dərin və çox vaxt ikiqat mişarlıdir; aşağı yarpaqları küt, yuxarı yarpaqları sivridir. Çiçək qrupu uzunsov və ya uzanmış uzunsov olub, qısa saplaqda yerləşmiş boş az çiçəkli yarımçətirlərdən ibarətdir; çiçək qrupunun saplağı qısa vəziciklidir. Tac 5-7 mm uzunluqdadır, qonur-qırmızı rənglidir, yaşılımtıl borucuğu vardır; üst dodaq alt dodaqdan uzundur. Qutucuğun uzunluğu 5-8 mm olub, şarşəkilli-yumurtaşəkillidir, sivridir, kasacıqdan 3-4 dəfə uzundur. May-iyul (avqust) aylarında çiçəkləyir, iyun-sentyabr aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ şərq, BQ qərb, Kür düz., KQ şimal, KQ mərkəzi, Lənk. dağ., Lənk. oval. Ovalıqda və aşağı dağ qurşağında, nadir halda orta dağ qurşağında.

## Yaşayış mühiti
Meşənin rütubətli yerlərində rast gəlinir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şərq dirçəyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Siciliyadan İranın şimal-qərbinə qədər yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü (7) 10-30 sm, gövdəsi düz və yaxud əyilib qalxan, sadə, yumşaq yuna oxşar tükü olan çoxillik ot bitkisidir. Kökətrafı yarpaqları bitkinin çiçəkləmə dövrünə qədər qalandır, uzunsov-ellipsvaridir, qısa saplağa pazşəkilli daralandır, kənarları dairəvi-dişlidir. Gövdə yarpaqları azdır, demək olar ki, oturaqdır; çiçək altlığı yarpaqları enlidir, oturaqdır, gövdə həcmini artırandır, yumurtaşəkilli, enli-ellipsvari və yaxud əksinə, yumurtaşəkillidir, iri dişli və ya bölünmüş formadadır, aşağı hissədə tam kənarlıdır, adətən çiçəkləri ötüb keçir. Çiçək köbəsi çoxçiçəklidir, çox vaxt gövdənin demək olar ki, əsasından başlayan sünbülşəkilli çiçək qrupunda yerləşmişdir. Tacın uzunluğu 13-16 mm-dir, mavi rəngdədir. Fındıqlar xırda olub, uzunluğu 2 mmdir, torvari-qırışlıdır. Aprel ayında çiçəkləyir, aprel-iyul (avqust) aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın bütün rayonlarında, ovalıqdan subalp qurşağına qədər yayılmışdır.

## Yaşayış mühiti
Otlu yamaclarda, çəmənlərdə, meşə və kolluqlarda, əkinlərdə alaq kimi, sahələrdə, bağ və bostanlarda rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bunaklar

**Bunaklar** maraelər (*yanlış olaraq marelər*) — İndoneziyada və Şərqi Timorun Mərkəzi Timor yaylasında xalq.

## Yayılmaları
Sayları 100 min nəfərdir, onlardan 80 min nəfəri Şərqi Timorda yaşayır (1995). Makasailərə, fatalukulara və Timorun qonşu Avstroneziya xalqlarına (atonilərə, tetumlara) qohumdurlar. Bunakların dili papuas dillərinin transyeniqvineya dil ailəsinin Şərqi Timor qrupuna aiddir.

## Din
Dindarların bir hissəsi xristiandır, ənənəvi inanclarını saxlayanlar da var.

## Kənd təsərrüfatı
Əsas məşğuliyyətləri tropik toxa əkinçiliyidir (qarğıdalı, kökümeyvəlilər və köküyumrular, mərasimlər üçün az miqdarda quru dərələrdə yetişdirilən çəltik).
thumb|Bunaklar

## Sosial quruluşları
Sosial təşkilatlanmanın əsasını ana nəsli (deu) təşkil edir, bir neçə deu qəbilə icmasında birləşir. Üçqəbiləli ittifaq mövcuddur. Nikah bilokaldır. Bayramlarda ifa olunan epik mahnılarda (bei qua –“əcdadların izləri”) Bunakların əcdadlarının dənizin arxasından köçüb gəlməsi motivləri izlənilir.

## Həmçinin bax
* Cənubi Loular
* Butunqlar
* Çikasolar
* Catlar (xalq)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Şərqi Timurda sayı azalmaqda olan etnik azlıqlarla bağllı məqalə  
* Etnoloji səhifə
Talk

**Talk Mg<sub>3</sub> (OH)<sub>2</sub> [Si<sub>2</sub>O<sub>5</sub>]<sub>2</sub>** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

## Növ müxtəliflikləri
Villemseit – Ni - talk (Ni : Mg > 2:1); kalsiumlu talk (11,8 %-dək Ca); steatit – mineralın sıx kütlələri və b. 

## Xassələr
Rəng – yaşılımtıl, sarımtıl, bozumtul çalarlı ağ, alma kimi açıq-yaşıl; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – yağlı, şüşə, ayrılma səthlərində sədəfi; sıx aqreqatlarda tutqun; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf, nazik vərəqləri isə şəffafdır; Sıxlıq – 2,7-2,8; Sərtlik – 1; Əllə toxunduqda yağlıdır; vərəqləri əyilgəndir, lakin elastik deyil; Ayrılma – {001} üzrə tam mükəmməl; Sınıqlar – qeyri-hamar; Başqa xassələr – istiliyi və elektriki pis keçirir; Oda- və turşuyadavamlıdır; Morfologiya – kristallar: nadir rast gələn lövhəvari; Mineral aqreqatları: vərəqvari, pulcuqlu, sıx, gizlikristallik.

## Mənşəyi və yayılması
Əsasən maqneziumla zəngin hiperbazitlərin hidrotermal dəyişilməsi zamanı əmələ gəlir və olivin və Mg - piroksenlərin hesabına kristallaşır. Talk şistlərinin və listvenitlərin süxur əmələgətirən mineralıdır. Talk habelə karbonat süxurlarının termal metamorfizmi və kontakt - metasomatik dəyişilməsi nəticəsində təzahür edir. Mineralın autigen əmələgəlmələri də məlumdur. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: dolomit, piroksenlər, amfibollar, xloritlər və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Şabrov (Rusiya); Göpfersqrün, Lobsdorf (Almaniya); Qrodzişe (Polşa); Providens (ABŞ) və b. Azərbaycanda Kiçik Qafqaz hiperbazitlərinin aşınma qabığında və Daşkəsən kontakt-metasomatik dəmir filizi yatağında qeyd edilir.

## Tətbiqi
Sənayenin elektrotexnika, kimya, kağız, toxuculuq, rezin, boya, keramika və b. sahələrində geniş istifadə edilən mühüm xammaldır. Həmçinin parfyumeriya və sabun istehsalında, təbabətdə və s. tətbiq edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL TALC
Astronomiyanın bölmələri

## [[Astrometriya]]
Astrometriya, ulduzların və digər göy cisimlərinin yerlərini və hərəkətlərini qəti olaraq ölçmək üçün istifadə edilən astronomiyanın sahəsidir. Astrometrik ölçümlərlə əldə edilən məlumatlar, Günəş Sisteminin və qalaktikamızın, Südyolunun kinematik və fiziki mənşələri haqqında məlumat verir.

**<big>''Tarix-''</big>** Astrometriyanın tarixi, səmadakı obyektlər üçün sinə nöqtələri istinad nöqtələri verərək hərəkətlərini izləyə biləcək ulduz kataloglarının keçmişi ilə əlaqəlidir. Bu, e.ə. 190 ətrafı Hipparchus'a təyin edilərək köhnə qabaqcıllarından Timocharis və Aristillus'un kataloqunu istifadə edərək Dünyanın presesiyasını kəşf edə bilir. Hipparchus, ən az 850 ulduz və mövqeləri olan bir kataloq yığdı. Hipparchus'un xələfi Ptolemy, Almagest'in yerində, koordinatlarında və parlaqlıqlarında verdiyi 1,022 ulduz kataloqunu ehtiva edirdi.

10. əsrdə Abd al-Rahman əl-Sufi, ulduzlarla əlaqədar müşahidələri reallaşdırdı və yerini, böyüklüyünü və ulduz rəngini açıqladı və Sabit Ulduz Kitabında hər bürcü vurğuladı. Tutulmalar haqqında müşahidələri, Ayın hərəkəti üzərinə Simon Newcombun etdiyi araşdırmalarda hələ əsrlər sonra istifadə edilirdi.

16. əsrdə Tycho Brahe, ulduz cisimlərini daha əvvəl 15–35 arcsec həssaslıqla ölçmək üçün böyük divar vasitələri də daxil olmaqla inkişaf etmiş alətləri istifadə etdi. Taqi al-Din, İstanbuldakı Taqi al-Din rəsədxanada ulduzların doğru yüksəlişini, icad etdiyi "gözlemsel saat" istifadə edərək ölçdü. Teleskoplar yayıldığında, ətrafları qurmaq ölçümləri sürətləndirdi.

James Bradley ilk olaraq 1729'da ulduz paralaksları ölçməyə çalışdı. Yıldız hərəkəti teleskopu üçün əhəmiyyətsiz olduğunu sübut etdi, ancaq bunun yerinə işıq sapması və Dünya oxu küpünü kəşf etdi. 3222 ulduzunun kataloglamasını müasir astrometriya atası Fridrix Bessel 1807-ci ildə uə Yıldız paralaksın ilk ölçülməsini etdi: ikili ulduz 61 CYGNE üçün 0,3 arcsec təyin edildi.

## [[Nəzəri astronomiya]]

## [[Göy mexanikası]]

## [[Astrofizika]]

## [[Ulduz astronomiyası]]

## [[Kosmoqoniya]]

## [[Kosmologiya]]
Viktor Bunak

**Viktor Valerianoviç Bunak** () (22.9.1891, Moskva – 11.4.1979, Moskva) — Rusiya antropoloqu.

## Həyatı
Moskva Universitetini (1912) bitirmiş, Moskva Dövlət Universitetinin professoru (1925–48) olmuşdur. 1922-ci ildə D. N. Anuçinlə birlikdə MDU-nun Antropologiya Elmi Tədqiqat İnstitutunu yaratmış, 1923–30-cu illərdə onun direktoru, 1943–48-ci illərdə SSRİ EA Etnoqrafiya İnstitutunun antropologiya şöbəsinin müdiri işləmişdir. Ən iri Rusiya antropoloji ekspedisiyasına (1955–59) rəhbərlik etmişdir. Fiziki antropologiyanın bütün bölmələrinə, o cümlədən insan morfologiyasına, etnik və təkamül antropologiyasına dair fundamental əsərlərin müəllifidir.

## Fəaliyyəti
Bunak hamı tərəfindən qəbul edilən göz rəngləri cədvəlini işləyib hazırlamış; konstitusional tiplərin yeni təsnifatını yaratmış; tətbiqi antropologiyanın və standartlaşdırmanın əsasını qoymuşdur. Antropogenez nəzəriyyəsinə dair tədqiqatlarında həmin dövr üçün yeni olan famnogenetik konsepsiyaya əsaslanmışdır. İrqlərin genezisində xronoloji cəhətdən 3 müxtəlif mərhələni ayırmışdır: ən qədim (irqlərin tropik qolu), qədim (cənub qolu) və müasir liyə ən yaxın (qərb və şərq qolları). İrqlərin populyasiya konsepsiyasını qabaqlayaraq, insan irqlərini tarixən formalaşmış dəyişkən statistik kateqoriyalar kimi nəzərdən keçirmişdir. Lenin ordeni ilə təltif olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universiteti

## İstinadlar
Klinoxlor

**Klinoxlor (Mg, Fe<sup>2+</sup>)<sub>5</sub> Al (Si<sub>3</sub> Al) O<sub>10</sub> (OH)<sub>8</sub>** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

## Növ müxtəliflikləri
Kemmererit mineralın xromlu (~ 2 % Cr2O3), leyxtenbergit isə azdəmirli növ müxtəliflikləridir.

## Xassələri
Rəng – müxtəlif çalarlı yaşıl, sarı, çəhrayımtıl-ağ, ağ, bənövşəyi; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – yağlı, ayrılma müstəvilərində – sədəfi; Şəffaflıq – yarımşəffaf, nazik vərəqlərdə şəffaf; Sıxlıq – 2,5–2,7; Sərtlik – 2–2,5; Vərəqləri əyilgəndir, lakin elastik deyil; Ayrılma – {001} üzrə tam mükəmməl; Morfologiya – kristallar: lövhə şəkilli, çəlləkvari; İkiləşmə: xlorit və mika qanunları üzrə; Mineral aqreqatları: pulcuqlu, gizlipulcuqlu, bəzən torpaqvari kütlələr, vərəqlər, süxur boşluqlarında – druzalar.

## Mənşəyi və yayılması
Metamorfik mənşəli klinoxlor xlorit şistlərinin tipik əsas süxurəmələgətirən mineralıdır. Habelə alp tipli damarlarda, skarnlarda, kolçedan və mis-nikel yataqlarının filizyanı dəyişilmiş süxurlarında, mineralın xromlu əmələgəlmələri isə dəyişilmiş hiperbazitlərdə və xromit yataqlarında müşahidə edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: epidot, diopsid, qranat, vezuvian, kalsit. Mineralın tapıldığı yerlər: Saranov və Axmatov yataqları, Nazyam dağları (Rusiya); Sermatt (Avstriya); Tirol, Binnental (İsveçrə); Kop-Krom mədəni (Türkiyə); Bryuster (ABŞ) və b. Azərbaycanda klinoxlor və onun azdəmirli növ müxtəlifliyi olan leyxtenbergit skarn tipli Daşkəsən dəmir filizi yatağında, mineralın xromlu növ müxtəfliyi – kemmererit isə Göydərə xromit və Ağqaya civə yataqlarında aşkar edilmişdir.

## Tətbiqi
Geniş miqyasda yayıldıqları halda xlorit şistləri kağız sənayesində istifadə edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL CLINOCHLORE
Hardi fəzası

**Hardi fəzası** — funksional fəzanın kompleks analizində xüsusi növüdür, funksional analizdə <math>L^p</math>-fəzanın analoqudur. Hardi fəzası ingilis yazıçısı Hardinin adına həsr olunub.

## Tərifi
Hardi fəzası  \ H^p  , 0 olduqda— aşağıdakı şərti ödəyən açıq vahid kürədə kompleks müstəvidə holomorf funksiyanın sinfidir
: \sup_{0
Bərabərsizliyin sol tərəfi  \ p-Hardi fəzasında norma və ya sadəcə \ f üçün *Hardi norması* adlanır, və \ |f|_{H^p} işarələnir.

L^p-fəzasında olduğu kimi, p=\infty norma üçün
: |f|_{H^\infty}\ =\ \sup_{0
kimi ümumiləşdirilmişdir.

 0 hal üçün  \ H^q  çoxluğu  \ H^p  çoxluğun altçoxluğu olduğunu göstərmək olar.
Meteorologiya peykləri

**Meteorologiya peykləri,** (hava vəziyyəti peykləri) Dünyanın ətrafındakı buludların şəkillərini çəkən, istilik ölçmə edən və bu məlumatları Dünyadakı mərkəzlərə göndərən peyklərdir.

Elm adamları meteorologiya peyklərindən aldıqları məlumatlara əsaslanaraq, önümüzdəki günlərdə havanın necə olacağına bağlı fırtına və qasırğalar ola biləcəklərini önə çıxardarlar. Bu təxminlər televiziya, radio və qəzet kimi rabitə orqanları ilə bizə çatdırılır. Meteorologiya xəritələri bu peyklərdən gələn məlumatlara görə yaradılmaqdadır.

İlk meteorologiya peyki olan Vanguard 2 17 fevral 1959-cu ildə idarə edilmişdir. Peykin məqsədi buludların sıxlığını və rezistansını ölçməkdir, ancaq çox məhdud məlumat əldə edilmişdir. İlk müvəffəqiyyətli peyk 1 aprel 1960-cı ildə NASA tərəfindən atılan TIROS-1 olaraq qəbul edilir.
Şamozit

**Şamozit (Fe<sup>2+</sup>, Mg, Fe<sup>3+</sup>)<sub>5</sub> Al (Si<sub>3</sub> Al) O<sub>10</sub> (OH,O)<sub>8</sub>** — Monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

## Növ müxtəliflikləri
Bavalit (dafnit) – mineralın maqnezial növ müxtəlifliyi.                                

## Xassələri
Rəng – yaşılımtıl - tünd-bozdan qarayadək; Mineralın cizgisinin rəngi – yaşılımtıl-boz; Parıltı – tutqun, şüşə; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 3,0-3,4; Sərtlik – 2-3; Kövrəkdir; Ayrılma – {001} üzrə tam mükəmməl; Sınıqlar – qeyri-hamar, tikanlı; Morfologiya – mineral aqreqatları: konsentrik-zonal quruluşlu oolitlər, radial-vərəqli, bütöv sıx, bəzən torpaqvari kütlələr.

## Mənşəyi və yayılması
Çökmə mənşəli süxurların tipik mineralı olaraq, gilli laterit çöküntülərində və çökmə dəmir filizi yataqlarında, habelə qumdaşlarında sement şəklində rast gəlir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: dəmir sulfidləri, siderit, tyüringit, kaolinit. Mineralın tapıldığı yerlər: Lotaringiya (Fransa); Şamozon (İsveçrə); Tyüringiya (Almaniya); Uralda Xəlilov yatağı, Serov, Alapayev, Ayat rayonları (Rusiya) və b. Azərbaycanda bir sıra çökmə mənşəli dəmir filizi obyektlərinin yerləşdiyi Daşkəsən və Şəmkir rayonlarının titanlı-maqnetitli qumdaşlarında və Naxçıvan MR-nın boksitlərində qeyd edilir.

## Tətbiqi
Kütləvi yığınları dəmir almaq üçün xammal kimi istifadə edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* The Mineral Chamosite

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.
Yarımsəhra landşaft kompleksi

**Yarımsəhra landşaft kompleksi**- Yarımsəhralar Abşeron yarımadasının böyük bir hissəsinin (90%) əhatə edir. Bu da iqlimin quraq olması, relyefin alçaq olması və süxurların litoloji tərkibi ilə əlaqədardır.

## Relyefi
Onun arealı Xəzər dənizi ilə 500–600 m. Mütləq hündürlüklər arasındaki ərazini əhatə edir. Yarımadanın qərb və mərkəz hissələrinin relyefi sinklinal dərə və çökəkliklərlə ayrılmış qabarıq antiklinal silsilələr, tirələr və yüksəkliklərlə xarakterizə olunur. Bu ərazilərdə Neogen və Dördüncü dövrün karbonatlı – terrigen çöküntüləri yayılmışdır. Burada həm də palçıq vulkanları çox inkişaf etmişdir. Yarımadanın şərq hissəsi əsasən düzənlik olub, orta-yuxarı-Dördüncü dövr və müasir çöküntülərlə örtülmüşdür. Nisbətən hündür relyef yarımadanın şimal-qərb hissəsində rast gəlinir (Qoyundağ – 333 m, Qaraheybət – 272 m), şərqə doğru isə relyef alçalır (Məqribi R. A., 1997).
Yarımsəhra iqliminin məhsulu olan şoranlıqlar və duzlu göllər (Mirzaladi, Böyük Şor, Saray, Pirşağagöl və s.) yarımadanın landşaftları üçün xarakterik olub geniş yayılmışdır.
Dənizin rütübətləndirici təsirinin aydın hiss olunduğu yarımadanın şərq hissəsində şoranlıqlara nadir halda rast gəlmək olur.

## İqlimi
Yarımsəhra landşaftları yayılan ərazilər il ərzində 130–133 kkal/sm2 günəş istiliyi alır. Yay aylarında günəşli saatların miqdarı 990–1000 saata çatır. radiasiya balansının illik miqdarı 50–52 kkal/sm2 arasında tərəddüd edir. İyul –avqust aylarında orta temperatur 25–260C-yə, yanvarda +30C-yə qalxır. Maksimal temperatur yayda müşahidə edilir (+41–420C).
Şimal və şimal-qərb küləkləri 25–30%, cənub küləkləri isə 15–20% təşkil edir.
Yağıntının orta miqdarı 110–200 mm-ə çatır ki, onun da 8–10 mm-i yay aylarına düşür (İslamov, 19

## Torpaq örtüyü
Alçaq dağlıq ərazilərdə boz və boz-qonur torpaqlar inkişaf etmişdir. Onların üzərində qarağan, ətli şoran, gəngiz qarışıq olan yovşanlı-efemerli assosiasiyalar yayılmışdır. Dağarası və sahilyanı düzənliklərin, həmçinin çökəkliklərin boz torpaqlarında qaraqan, dəvətikanı inkişaf etmişdir. Qumlu və şoran torpaqlarında bitki örtüyü ya yoxdur, ya da çox azdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# http://kayzen.az/blog/Azərbaycan-coğrafiyası/1639/landşaft.html
# http://gsaz.az/articles/view/94/
Serpentin

**Serpentin – Mg<sub>3</sub> (OH)<sub>4</sub> [Si<sub>2</sub>O<sub>5</sub>]** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn.

## Növ müxtəliflikləri
Xrizotil-asbest (paralel-lifli) və sermatit (dolaşıq-lifli) aqreqatlar; serpofit–mum parıltılı opalabənzər sıx növ müxtəlifliyi.

## Xassələri
Rəng – müxtəlif çalarlı yaşıl, bəzən ağ, qara, qızılı çalarlı yaşılımtıl-sarı, bozumtul-yaşıl, nadir hallarda yasəməni-göy, pozulmuş şəkildə – qar kimi ağ (xrizotil-asbestdə); solğun, sarımtıl-zeytunu-yaşıl (serpofitdə); Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – tutqun, ipəyi, sədəfi, mum; Şəffaflıq – qeyri-şəffafdan şəffafadək; Sıxlıq – 2,5- 2,7; Sərtlik – 2,5-3; lifləri əyilgəndir, lakin elastik deyil, bəzən asanlıqla sınır; Ayrılma – {001} üzrə tam mükəmməl; Sınıqlar – sıx kütlələrdə hamar və qabıqlı, asbestdə – tikanlı; Başqa xassələr – xrizotil-asbest üçün istiyədavamlılıq, elektrik cərəyanını və səsi pis keçirmək, yüksək adsorbsion qabiliyyəti səciyyəvidir; Morfologiya – mineral aqreqatları: massiv gizlikristallik, paralel- və dolaşıq-lifli.

## Mənşəyi və yayılması
Hiperbazitlərin dəyişilmə məhsulu olub, olivin və enstatitin, nisbətən az hallarda diopsid və hornblendin hesabına əmələ gəlir. Karbonat süxurlarının kontakt dəyişilmələrinin məhsulu kimi onların turş intruzivlərlə kontakt zonalarında əmələ gəlir. Serpentin qrupu minerallarının, xüsusilə onların nikelli növ müxtəlifliklərinin əmələ gəlməsi üçün əlverişli mühit hiperbazitlərin aşınma qabığıdır. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: olivin, talk, brusit, karbonatlar. Mineralın tapıldığı yerlər: Teyford-Mayns (Kanada); Skarnum (Norveç); Zabaykalye, Uralda Bajenov yatağı, Alapayev, Krasnoural, Rejevski rayonları (Rusiya); Transvaal (CAR) və b. Azərbaycanda hiperbazitlərin dəyişilmə məhsulu kimi Kiçik Qafqazın ofiolit zonasında geniş yayılmışdır. Göydərə yatağı, İpək təzahürü və b. xromit filizi obyektlərinin əsas minerallarından biridir.

## Tətbiqi
Mineralın massiv, gözəl rəngli növ müxtəliflikləri xırda məmulat hazırlamaq üçün yaxşı materialdır. Xrizotil-asbestin yuxarıda göstərilən mühüm xassələri ondan əsas asbest xammalı kimi sənayenin müxtəlif sahələrində geniş istifadə etməyə imkan verir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE SERPENTINE MINERAL GROUP
Qarniyerit

**Qarniyerit – (Ni, Mg)<sub>6</sub> (OH)<sub>8</sub> [Si<sub>4</sub> O<sub>10</sub>]** — Monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

## Xassələri
Rəng – alma kimi yaşıl, mavi çalarlı-yaşıl, otu-yaşıl, zümrüdü-yaşıl, yaşıl; Mineralın cizgisinin rəngi – açıq-yaşıl; Parıltı – yağlı, tutqun; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 2,2-2,7; Sərtlik – 2-2,5; Kövrəkdir; Ayrılma – {001} üzrə mükəmməl; Sınıqlar – qabıqlı; Morfologiya – kristallar: mikrolifli, mikrovərəqvari; Mineral aqreqatları: kollomorf, böyrəkvari, sıx, gizlikristallik kütlələr, qabıqlar.

## Mənşəyi və yayılması
Nikelli hiperbazitlərin aşınması zamanı əmələ gəlir. Bəzən karst boşluqlarında əhəngdaşları ilə serpentinitlərin sərhədində qeyd edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: nikelli-xloritlər, talk, kvars, opal, xalsedon, vermikulit, serpentin qrupu mineralları. Mineralın tapıldığı yerlər: Yeni Kaledoniya adası; Revden və Ufaley yataqları (Rusiya); Azərbaycanda Kiçik Qafqazın ofiolit formasiyası süxurlarının aşınma qabığında və xromit filizlərində aşkar edilmişdir.

## Tətbiqi
Mühüm nikel filizidir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* GARNIERITE
Allofan

**Allofan X Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> ·  YSiO<sub>2</sub> · H<sub>2</sub>O; X:Y=1:1** — kolloidal mineraloiddir; Rentgenoamorfdur. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən

## Növ müxtəliflikləri
Fosforlu allofan ( ~10 %-dək və daha çox P2O5), ferri-allofan – tərkibində Al 3+  olan allofan.

## Xassələri
Rəng – rəngsiz, ağ, mavi, çəhrayı, yaşıl, qonur; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – şüşə parıltısından yağlıyadək; Şəffaflıq – şəffafdan yarımşəffafadək; Sıxlıq – 1,9; Sərtlik – 3; Çox kövrəkdir; Əllə toxunduqda qurudur; Sınıqlar – qabıqlı; Morfologiya – Mineral aqreqatları: massiv, böyrək- və salxımvarı, stalaktitəoxşar, torpaqvari kütlələr, opalabənzər qaysaqlar.

## Mənşəyi və yayılması
Allofan əsasən ekzogen mənşəlidir və adətən vulkanik məhsulların – kül və şüşənin aşınması zamanı əmələ gələn torpaqlarda toplanır. Həmçinin sulfatlı meteor mənşəli suların təsiri ilə silikat və alümosilikatların parçalanması nəticəsində əmələ gəlir. Oksidləşmə zonasında qeyd edilir. Hidrotermal mənşəli allofanın əmələ gəlməsi başqa mineralların hidrotermal dəyişilməsi ilə bağlıdır. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: halluazit, gibbsit, fosfatallofan. Mineralın tapıldığı yerlər: Qrafental (Almaniya); Banska-Ştyavnitsa (Çexiya); Juravlinski (Rusiya); Kiviklar-Köy (Türkiyə); İndiana ştatında Laurens dairəsi (ABŞ). Azərbaycanda Gədəbəy mis-kolçedan və Daşkəsən dəmir filizi yataqlarında, Tutqunçay hövzəsinin qızıl filizi zolağında, Balakən, Göy-Göl rayonlarında və b. yerlərdə qeyd olunur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* General Allophane Information
Aktinolit

**Aktinolit** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn.

## Növ müxtəliflikləri
Manqanaktinolit (7,4 %-dək MnO), xromaktinolit (3 %-dək Cr2O3), smaraqdit – zümrüdü- və otu-yaşıl növ müxtəlifliyi, amiant (aktinolit-asbest) – liflərinin damarcıqların divarlarına perpendikulyar yerləşməsi ilə səciyyələnən paralellifli damarcıq əmələgəlmələri; nefrit (jad) – sıx gizlikristallik aqreqatlar.

## Xassələri
Rəng – müxtəlif intersivlikli yaşıl, qəhvəyi; Mineralın cizgisinin rəngi – rəngsizdən solğun-yaşıladək; Parıltı – şüşə parıltısından ipəyiyədək; Şəffaflıq – yarımşəffafdan qeyri-şəffafadək; Sıxlıq – 3-3,3; S – 5-6; Kövrəkdir; Ayrılma – {110} üzrə 56° bucaq altında mükəmməl, {010} üzrə qeyri-mükəmməl; Sınıqlar – qeyri-hamardan qabıqlıya (nefritdə) - və tikanlıyadək – aktinolit-asbestdə və nefritdə;  Morfologiya – kristallar: qısaprizmatik, sütunvari; Mineral aqreqatları: şüalı, qarışıq - və paralellifli, dənəvər, çubuqvari.

## Mənşəyi və yayılması
Karbonat süxurlarının, ultraəsası və əsası süxurların regional metamorfizmi zamanı əmələ gəlir. Adətən kristallik şistlərdə, kalsifirlərdə, talk, serpentin və aktinolit şistlərində müşahidə edilir. Mineralın kontakt-metasomatik əmələgəlmələrinə püskürmə süxurlarının əhəngdaşı və dolomitlərlə kontakt zonalarında rast gəlinir. Aktinolit - asbest bəzən kolçedan yataqlarında müşahidə olunur. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kalsit, serpentin, antofillit, talk, antiqorit, epidot, hornblend, rutil, xlorit, kvars və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Sillertal (Avstriya); Filizli dağlar, Türingiya meşəsi (Almaniya); Beloreçenski və Kalatinski yataqları (Rusiya); Qan-su əyaləti, Kun-Lun silsiləsi (Çin); Polineziya adaları və b. Azərbaycanda Kiçik Qafqaz ofiolit zonasının hiperbazitlərində, Daşkəsən rayonunun skarnlarında, bəzi kolçedan yataqlarında (Filizçay, Katsdağ, Çıraqdərə, Toğanalı) və s. qeyd edilir.

## Tətbiqi
Aktinolit-asbestdən odadavamlı xammal kimi sənayenin müxtəlif sahələrində istifadə edilir. Nefrit yarımqiymətli zərgərlik və dayanıqlı məmulat daşıdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL ACTINOLITE
Halluazit

**Halluazit Al<sub>4</sub> [(OH)<sub>8</sub> |Si<sub>4</sub>O<sub>10</sub>] · 4H<sub>2</sub>O** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən

## Növ müxtəliflikləri
Ferri (qinzburqit) -, kupro -, xromhalluazit (~ 0,6 % Cr2O3).

## Xassələri
Rəng – müxtəlif çalarlı – sarımtıl, bozumtul, yaşılımtıl ağ, həmçinin qonur, sarı, bəzən qırmızı; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – tutqun, dəyişilməmiş aqreqatlarda – sədəfi, mum parıltı; Şəffaflıq – yarımşəffafdan qeyri-şəffafadək, suda şəffafdır; Sıxlıq – 2,0–2,6; Sərtlik – 1–2; Kövrəkdir; Ovuntulu kütlələri əllə toxunduqda talkvaridir; Ayrılma– yoxdur; Sınıqlar – qabıqlı; Morfologiya – kristallar: ultramikroskopik boruşəkilli; Mineral aqreqatları: massiv, gel kimi, torpaqvari, konkresiya şəkilli.

## Mənşəyi və yayılması
Səciyyəvi ekzogen mineral olub, ən çox qabbro və diabazların və bəzi Ni, Cu və Zn yataqlarının aşınma qabıqlarında inkişaf edir. Həmçinin turş torpaqlarda, əhəngdaşlarının karst boşluqlarında və gillərin tərkibində qeyd edilir. Mineralın kaolinit, allofan və alunitin parçalanması prosesində əmələ gələn aqreqatları məlumdur. Diagenetik mənşəli halluazit konkresiyalar şəklində kaolinit yataqlarında müşahidə edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kaolinit, illit, montmorillonit, alunit, nisbətən az hallarda – diaspor. Mineralın tapıldığı yerlər: Anqlyer (Belçika); Altenberq (Almaniya); Juravlinski, Aydırlinski yataqları (Rusiya); Zakarpatye (Ukrayna) və b. Azərbaycanda Kiçik və Böyük Qafqazın bir srıa məntəqələrində – Tutqunçay hövzəsinin qızıl filizi zolağında, Çıraqdərə-Toğanalı filiz sahəsində, Bittibulaq, İtqırılan, Nəsirvaz, Filizçay yataqlarında və başqa yerlərdə qeyd edilmişdir.

## Tətbiqi
Kaolinitlə birlikdə keramik məmulatların hazırlanması üçün xammal kimi istifadə edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* HALLOYSITE
Hornblend

**Hornblend** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: hər yerdə rast gələn.    	

## Növ müxtəliflikləri
Mineraləmələgətirən komponentlərin miqdarının dəyişkənliyindən asılı olaraq çoxsaylı növ müxtəliflikləri vardır.

## Xassələri
Rəng – açıq-yaşıldan tünd-yaşıla- və qarayadək; Mineralın cizgisinin rəngi – müxtəlif çalarlı yaşıl; Parıltı – şüşə, ipəyi (asbestdə); Şəffaflıq – qeyri-şəffaf, yarımşəffaf; Sıxlıq – 2,91-3,4; Sərtlik – 5,5-6; Kövrəkdir; Ayrılma – {110} üzrə 56°  bucaq altında mükəmməl; Sınıqlar – pilləli-qeyri-hamar; asbestəoxşar əmələgəlmələrdə – tikanlıyadək; Morfologiya – kristallar: prizmatik, sütunvari, bəzən izometrik; İkiləşmə: {100} üzrə; sadə və polisintetik; Mineral aqreqatları: dənəvər, çubuq- və yelpikvari, şüalı, lifli, naziklifli kütlələr, avqit yaxud diopsid üzrə uralit adlanan psevdomorfozalar.

## Mənşəyi və yayılması
Maqmatik hornblend intruziv süxurlarda – siyenit, diorit, qranodioritlərdə geniş yayılmışdır. Peqmatitlərdə də qeyd edilir. Mineralın bazaltik hornblend adlanan növ müxtəlifliyi əsasən effuziv süxurların tərkibində iştirak edir. Məxsusi amfibol süxurlarının – amfibolitlərin əsas süxurəmələgətirən mineralı və epidot-amfibol və qlaukofan şistlərinin mühüm tərkib hissəsi olan hornblend başqa metamorfik süxurlarda – qranulit, qneys və ekloqitlərdə də geniş yayılmışdır; Hornblendin yığınları kontakt-metasomatik əmələgəlmələrdə də qeyd edilmişdir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: qranat, epidot, hedenbergit, kalsit, xlorit, maqnetit, kvars və b. Mineralın tapıldığı yerlər: çoxsaylıdır. Azərbaycanda əsası və orta tərkibli intruziv əmələgəlmələrdə, Kiçik Qafqazın ofiolit qurşağının ultraəsasi süxurlarında, Daşkəsən rayonunun skarnlarında, Konqur-Alangöz intruzivində və s. qeyd olunur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE HORNBLENDE MINERAL GROUP
Parqasit

**Parqasit Na Ca<sub>2</sub> (Mg, Fe<sup>2+</sup>)<sub>4</sub> (Al, Fe<sup>3+</sup>) [(OH,F)<sub>2</sub>| Al<sub>2</sub>Si<sub>6</sub>O<sub>22</sub>]** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən. 			   

## Növ müxtəliflikləri
Soretit – optik növ müxtəlifliyi.

## Xassələri
Rəng – açıq-yaşıl, yaşılımtıl-boz, göydən göyümtül-yaşıladək, mavi calarlı yaşıl, qara, qəhvəyi; Parıltı – şüşə; Sıxlıq – 3,02-3,21; Sərtlik – 5-6; Ayrılma – {110} üzrə mükəmməl; Sınıqlar – qeyri-hamar; Morfologiya – kristallar: prizmatik, qısa sütunvari; İkiləşmə: nadir hallarda; Mineral aqreqatları: lifli və dənəvər.

## Mənşəyi və yayılması
Əsas etibarilə kontakt-metasomatik süxurlarda rast gəlir: mineralın maqneziumla zəngin əmələgəlmələri SiO2 ilə doymuş mühitdə, dəmirlə zəngin parqasit isə skarnların fluorlu və borlu metasomatozunda əmələ gəlir. Parqasit həmçinin karbonat və ultraəsasi süxurların, habelə skarnların metamorfizmi prosesində yaranır. Bəzən şistlərdə və amfibolitlərdə müşahidə edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: diopsid, skapolit, floqopit, xondrodit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Parqas (Finlandiya); Aldan (Rusiya); Arizona (ABŞ); Xunza, Kəşmir (Pakistan) və b. Azərbaycanda Laçın rayonunun serpentinitlərində aşkar edilmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE PARGASITE MINERAL GROUP
Palıqorskit

**Palıqorskit (Mg,Al)<sub>2</sub> [(OH)|Si<sub>4</sub>O<sub>10</sub>] · 4 H<sub>2</sub>O** — rombik və ya monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən. 

## Növ müxtəliflikləri
Ca - palıqorskit ( ~8,3% CaO), ferripalıqorskit ( ~6% Fe2O3), ferropalıqorskit (~4% FeO), pilolit – palıqorskitin Al2O3-lə kasıb növ müxtəlifliyi.

## Xassələri
Rəng – müxtəlif çalarlı ağ, ferripalıqorskitin – yaşıl; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – tutqun, ipəyi, mum; Şəffaflıq – yarımşəffaf, qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 2,1-2,5; Sərtlik – 2,5; Kövrəkdir; Lifləri  əyilgəndir, lakin elastik deyil; Ayrılma – yoxdur; Sınıqlar – düz, qeyri-hamarlifli, qabıqvarı; Başqa xassələr – olduqca məsaməlidir, suda asan üzür; yüksək adsorbsiya qabiliyyəti və ağardıcı xassəsi ilə səciyyələnir; Morfologiya – Mineral aqreqatları: dolaşıqlifli, gil - və keçəyəbənzər, gizlikristallik «dağ dərisi və probkası», «dağ ağacı və əti» və başqa müxtəlif adlar almış dəriyəoxşar, təbəqə - və vərəqvari və s. kütlələr.

## Mənşəyi və yayılması
Palıqorskitin əsas yığınları ekzogen mənşəlidir. Maqnezial süxurların aşınması zamanı əmələ gəlir və autigen mineral kimi müxtəlif çökmə süxurlarda müşahidə edilir. Serpentinitlərin aşınma qabığında rast gəlir, habelə gillərdə, mergellərdə, əhəngdaşlarında və səhra torpaqlarında və b. qeyd edilir. Bəzən hidrotermal yolla meydana çıxır, puskürmə süxurlarda və bəzi filiz yataqlarında damarlar əmələ gətirir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kalsit, ankerit, maqnezit, opal, xalsedon, barit, xlorit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Attapulges və Kuinsi (ABŞ); Ankan rayonu – Şərqi Xokkaydo (Yaponiya); Tetyüşin rayonu – Tatarıstan, Povoljye, İrkutsk vilayəti (Rusiya); Korosten və Berdirev rayonları (Ukrayna), Atlantik okeanının bəzi dərin hissələri və b. Azərbaycanda palıqorskit-pilolit gilləri Naxçıvan çökəkliyinin miosen-dördüncü dövr çöküntülərində yayılmışdır.

## Tətbiqi
İstiliyi - və səsi izolyasiya edən, həmçinin aktiv katalitik material kimi tikinti, kimya və b.sənaye sahələrində istifadə edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* Palygorskite
Teo Luis Uiks

**Teo Luis Uiks** (d. 19 yanvar 1990;  Montserrado, Liberiya) — Hal-hazırda Kipr liqası təmsilçilərindən olan *Alki Oroklini* klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Liberiyalı futbolçu.

## Karyerası

### Klub
14 iyun 2016-cı ildə Teo Uiks Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Qəbələ klubu ilə icarə əsasında bir illik müqavilə imzalamışdır.

2 yanvar 2018-ci ildə Uiks Livan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan *Əl-Ansar* klubu ilə müqavilə imzalamışdır.

10 yanvar 2019-cu ildə Uiks Kipr Birinci Diviziyası təmsilçilərindən olan *Alki Oroklini* klubu ilə müqavilə imzalamışdır.

## Karyera statistikası

### Klub

### Milli komanda

*4 sentyabr 2016-cı il məlumatlarına əsasən.*

### Milli komanda qolları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*Turkish Football Federation profile
Hastinqsit

**Hastinqsit** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən. 

## Növ müxtəliflikləri
FeO:MgO  2 – ferrohastinqsit; daşkəsənit (xlorferrihastinqsit, ~ 7,2 % Cl) – (Na, K) Ca2 Fe32+ Mg Fe3+ (OH,Cl)n [Al2Si6 O24-n].

## Xassələri
Rəng – yaşıl, göyümtül-yaşıl, yaşılımtıl-qəhvəyi; qəhvəyi, tünd-göy, qara; Parıltı – şüşə parıltısından yarımmetal parıltısınadək; Sıxlıq – 3,12–3,27; Sərtlik – 5–6; Ayrılma – {110} üzrə mükəmməl, bəzən {010} üzrə; Morfologiya – kristallar: sütun — və iynəvari; İkiləşmə: tez-tez müşahidə olunur; Mineral aqreqatları: dənəvər.

## Mənşəyi və yayılması
Nefelinli siyenitlər üçün səciyyəvidir. Həmçinin qranodioritlərdə, kvarsdioritlərdə və dioritlərdə qeyd edilir. Mineralın kontakt-metasomatik əmələgəlmələri skarnlarda bəzən iri yığınlar əmələ gətirir. Mineralın tapıldığı yerlər: Hastinqs dairəsi (Kanada); Kola yarımadası (Rusiya). Daşkəsən rayonunun skarnlarında hastinqsitin Azərbaycandakı eyniadlı məşhur dəmir filizi yatağında tapıldığına görə daşkəsənit adlandırılan növ müxtəlifliyi geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE HASTINGSITE MINERAL GROUP
Biotit

**Biotit** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: hər yerdə rast gələn

## Növ müxtəliflikləri
Lepidomelan (eyni zamanda Fe2+ və Fe3+ ilə zəngin), manqanofillit (18 %-dək MnO), natro (~ 5 % Na2O) - və titanobiotitlər ( ~13 % TiO2), kalsiumlu ( ~14 % CaO) və ceziumlu ( ~3 % Cs2O) biotitlər, hendriksit (23 %-dək ZnO) və b.

## Xassələri
Rəng – qara, tünd-qəhvəyi, tünd-qonur, tünd-yaşıl, nazik lövhəciklərdə tüstülü; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ, boz, qəhvəyi; Parıltı – şüşə, ayrılma müstəvilərində – sədəfi; Şəffaflıq – şəffafdan yarımşəffafadək; Sıxlıq – 2,70-3,12; Sərtlik – 2,5-3; Ayrılma – {001} üzrə mükəmməl, {110} və {010} üzrə qeyri-mükəmməl; Sınıqlar – asanlıqla nazik elastik vərəqlərə ayrılır; Başqa xassələr – istiliyə davamlıdır; elektroizolyatordur; Morfologiya – kristallar: nadir hallarda; lövhə - və sütunvari, piramidal; İkiləşmə: mika qanunu üzrə; Mineral aqreqatları: pulcuq- və vərəqvari, sıx kütlələr, hərdənbir druzalar.

## Mənşəyi və yayılması
Turş və orta intruziv süxurların süxur əmələgətirən mineralıdır. Mineralın vulkanogen əmələgəlmələri əsasən turş lavalarda müşahidə edilir. Biotitin iri yığınlarına peqmatitlərdə rast gəlinir: burada o, tez-tez çox iri (bəzən 7 m2) kristallar əmələ gətirir. Bəzi metamorfik süxurların–qneyslərin, kristallik şistlərin və roqoviklərin səciyyəvi mineralıdır. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kvars, çöl şpatları, nefelin, muskovit, qranat, kianit, jedrit, andaluzit, kordiyerit, hipersten və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Skandinaviya; Qrenlandiya; İlmen və Vişnyovıye dağları (Rusiya) və b. Azərbaycanda turş və orta intruziv əmələgəlmələrdə, Konqur-Alangöz intruzivinin kontakt oreolunda və s. qeyd edilmişdir.

## Tətbiqi
Süxurların mütləqyaş təyinində istifadə edilir. 

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* Biotite
Xənnas

**Xənnas** — rejissor Elvin Abdulla tərəfindən 2017-cı ildə çəkilən Azərbaycan tammetrajlı bədii  qorxu janrlı filmi. Azərbaycanın ilk qorxu (mistik,triller) filmi.

## Məzmun
Ad gününü rayonda anasının yanında qeyd edən İlkin günlərlə gördüyü eyni yuxunun təsiri altında qalaraq, anasının qadağalarına məhəl qoymayıb babası və atasının naməlum səbəblərdən yoxa çıxdığı evə getmək istədiyini deyir. Həmin yuxuda İlkinin babası o evdə kimnənsə gizlənməyə çalışıb,onu köməyə çağırır.

İlkinlə bərabər həyat yoldaşı və dörd dostu həmin evə baş çəkirlər. İlk baxışdan köhnə və atılmış məkan təəssüratı bağışlayan ev getdikcə öz qonaqlarını vahiməyə salır. İlkinin gözünə görünən molla meyitləri bu evdə dəhşətli bir hadisənin baş verməsinə dair işarə olur. Filmin gedişatında dostlar bu evin cinlərin məskəni olduğunu aşkar edir və məlum olur ki,bu cinlər İlkinin babasından başlayaraq nəslindəki bütün kişiləri öldürürmüş. Bunlara səbəb isə babasının sovet vaxtı bir qrup dindar insanları qətlə yetirməsi olub.
Bu lənəti götürməyə çalışan dostlar həmin mollaların sümüklərini tapır və onları basdırmağa səy göstərir.Paranormal hadisələrlə onlara mane olan qara qüvvələr dostların gecəsini kabusa çevirir...

## Mükafatları
*"Media Group,Best of the Best mükafatının "İlin ən yaxşı kinoteatr filmi"  nominasiyası üzrə

## Film üzərində işləyənlər
:**İdeya müəllifi:** Elvin Abdulla
:**Ssenari müəllifi:** Elvin Abdulla, Nicat Dadaşov
:**Quruluşçu rejissor:** Elvin Abdulla
:**Quruluşçu operator:** Soltan Abdullayev
:**Səs rejissoru:** Seymur Əliyev
:**Bəstəkar:** Ruhin Məmmədov,Rino,Rhodes
:**Qurluşçu rəssam:** Səbuhi Atabalayev
:**Geyim üzrə rəssam:** Məryəm Əliyeva
:**Qrim üzrə rəssam:** Nazlı Budaqova
:**Rəssamlar:** Tural Moyufov,Nicat Məmmədov
:**VFX:** Vüsal M. Məmmədzadə , Tural M. Məmmədzadə Qardaşları
:**Marketinq direktoru:** Zaur Darabzadə
:**Baş prodüser:** Eqdar Abdulla,Elvin Abdulla

## Filmdə iştirak edənlər
:Hikmət Rəhimov
:Pərvin Abıyeva
:Zemfira Əbdülsəmədova
:Qorqud Cəfərli
:Zarina Qurbanova (aktrisa)
:Türkay Cəfərli	
:Nərgiz Əliyeva
:Ramil Nabran
:Azər Aydəmir
:Şahin Yüksəl Sərkərov
:Telman Talıb
:Telman Eyvazoğlu

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı

## Xarici keçid
Treyleri izlə
Artan funksiya

**Teorem.** 1) [a,b] parçasında törəməsi olan f (x) funksiyası həmin parçada artandırsa,
onda [a,b] parçasında onun törəməsi mənfi deyil, yəni, f^{\prime}(x) \geq 0;
Qaratorpaq

**Qaratorpaq** və ya **çernozem** — tərkibində yüksək miqdarda humus (4%-dən 16%-ə qədər) və yüksək miqdarda fosfor və ammonyak birləşmələri olan qara rəngli torpaq. Qara torpaq olduqca münbit torpaqdır və yüksək nəm saxlama qabiliyyəti səbəbi ilə kənd təsərrüfatı üçün yüksək məhsuldarlığa sahibdir. Çernozem Torpaq Resursları üçün Ümumdünya Referans Bazasının (WRB) istinad torpaq qruplarından biridir.

## Yayılma

"Çernozem" adı rus dilində qara (чёрный) və torpaq (земля) sözlərindən gəlir. Qara rəngli üzvi maddələrlə zəngin olan torpaq ilk dəfə 1883-cü ildə Rusiyanın Şərqi Ukrayna və Avropa ərazilərindəki hündür otlu çöllərində rus geoloqu Vasili Dokuçayev tərəfindən müəyyən edilmişdir. Çernozem Amazon yağış meşələrindəki oxşar xüsusiyyətli terra pretadan fərqlidir.

Qara torpaqlar dünyada təxminən 230 milyon hektar ərazini əhatə edir. Dünyada iki "qara torpaq qurşağı" var. Bunlardan birincisi Avrasiya çöllərini əhatə edir, ikincisi isə Kanadanın Manitobada əyalətindəki Kanada prerisindən başlayaraq ABŞ-ın Böyük Düzənlikləri boyu irəliləyir cənubda Kanzasa qədər uzanır. 

Qara torpaq təbəqəsinin qalınlığı Ukraynada,həmçinin ABŞ-ın şimalında və Kanadada bir neçə santimetrdən 1,5 metrə qədər dəyişə bilər.

Əvvəllər Ukraynada bu torpaq üçün qara bazar mövcud idi. 1992-ci ildən 2020-ci ilə qədər Ukraynada kənd təsərrüfatı torpaqlarının satışı qanunsuz olsa da, yük maşını ilə daşınan torpaq qanuni şəkildə ticarət oluna bilirdi. Mərkəzi Xarkovda yerləşən "Green Front" qeyri-hökumət təşkilatına görə 2011-ci ildə Ukraynada qanunsuz yolla əldə edilmiş qara torpaq qara bazarının təxminən 900 milyon ABŞ dolları həcmində olduğu düşünülür.

## Mənşəyi ilə balı fərziyyələr

* 1761: Yohan Qottşalk Vallerius (bitki qalıqları)
* 1763: Mixail Lomonosov (bitki və heyvan qalıqları) 
* 1799: Peter Simon Pallas (qamış bataqlığı) 
* 1835: Çarlz Layel (löss)
* 1840: Roderik Merçison (Yura dövrünün dəniz şistlərindən aşınma)
* 1850: Karl Eyxvald (torf) 
* 1851: А. Petzqold (bataqlıqlar)
* 1852: Nikifor Borisyak (torf) 
* 1853: Vangenqaym von Kvalen (şimal bataqlıqlarındakı silt)
* 1862: Rudolf Lüdviq (meşəaltı bataqlıq) 
* 1866: Frans Ruprext (parçalanmış çöl otları)
* 1883: Vasili Dokuçaev Avropa Rusiyasındakı qara torpaqların tam tədqiqi olan "*Rusiya çernozemi"* kitabını nəşr etdi.
* 1929: Otto Şlüter (insan istehsalı)
* 1999: Maykl Şmit (neolit biokütləsinin yanması) 

## İstinadlar

## Əlavə oxu
* W. Zech, P. Schad, G. Hintermaier-Erhard: Soils of the World. Springer, Berlin 2022, Chapter 5.3.2. 

## Xarici keçidlər
* profil şəkilləri (təsnifatla) WRB homepage
* IUSS profil şəkilləri (təsnifatla)
Naço (futbolçu)

**Naço** — müdafiəçi mövqeyində çıxış edən ispaniyalı futbolçu. La Liqa komandalarından Real Madriddə oynayır.

## Klub karyerası
### Real Madrid B
Naço peşəkar karyerasına 2009-cu ildə Real Madrid (B) kulubunda başlayıb. Bu klubun heyətində 4 mövsümdə 111 oyun keçirib. Bu oyunlarda 4 qol vurub.

### Real Madrid
2013-cü ildən "Real Madrid"in əsas klubunda çıxış edir.

## Milli komanda
İspaniya milli futbol komandasının heyətində çıxış edir.

## Klub iştirakları

## İstinadlar
Montmorillonit

**Montmorillonit** — monoiklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn.

## Növ müxtəliflikləri
Ferri-, alümo-, nikel-, xrommontmorillonitlər və b.

## Xassələri
Rəng – ağ, bozumtul-ağ, sarımtıl, alma kimi yaşıl (Ni - montmorillonit), tünd-yaşıl (Cr - montmorillonit), üzvi boyalar – benzidin və xrizoidin udulduqda, uyğun olaraq göy və kərpici - qırmızı rəng alır; Mineralın cizgisinin rəngi – açıq-sarıdan yaşılımtıl-sarıyadək; Parıltı – donuq, tutqundan mum parıltısınadək; Əllə toxunduqda yağlıdır; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – hidratasiya dərəcəsindən asılı olaraq 1,7-2,7; Sərtlik – 1-2; Ayrılma – {001} üzrə tam mükəmməl; Sınıqlar – hamar; Başqa xassələr – yüksək adsorbsiya xassəsi: islatdıqda suyu udması nəticəsində həddən artıq şişir və həcmi 10 dəfəyədək artır; kation mübadiləsinə (Mg, Na, Ca, K) həssasdır; Mineral aqreqatları: gizlikristallik, incədispers, sıx torpaqvari kütlələr, konkresiyalar, oolitlər və s.

## Mənşəyi və yayılması
Əsası püskürmə süxurların–diabazlar, bazaltlar, qabbroların və b. aşınma məhsulu kimi əsasən ekzogen yolla əmələ gəlir. Çökmə süxurlarda, xüsusilə müxtəlif gillərdə geniş yayılmışdır. Piroklastik əmələgəlmələrin – vulkanik kül və tufların sualtı parçalanması prosesində meydana gələn bentonit gillərinin əsas tərkib hissəsidir. Torpaqlarda da qeyd edilir. Montmorillonit sulfid yataqlarının filizətrafı süxurlarının hidrotermal dəyişilməsi zamanı da meydana gəlir. Mineralın hidrotermal əmələgəlmələrinə termal bulaqların çöküntülərində rast gəlinir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: illit, kaolinit, saponit, beydellit, seolitlər və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Montmoriyon (Fransa); Tesliç (Bosniya); Kuzmıç (Slovakiya); Supataş (Özbəkistan); Krımın, Qərbi Gürcüstanın, Şimali Qafqazın (Nalçik yaxınlığında), ABŞ-nin (Alabama, Kaliforniya, Corciya, Florida ştatları), Yaponiyanın və b. bir çox məntəqələri. Azərbaycanda, əsas etibarilə montmorillonitdən və qismən bəzi başqa mineral qarışıqlarından ibarət olan bentonit gilləri (yerli adı – «gilabi») Kiçik Qafqazın Lök-Qarabağ zonasında (Qazax, Yelensutəpə-Zəyəm, Ağcakənd və Xocavənd çökəklikləri), həmçinin Orta Kür çökəkliyində və Böyük Qafqazın Cənub-Şərq batımında geniş yayılmışdır. Bentonitlərin sənaye əhəmiyyətli yığınları əsasən Qazax çökəkliyi hüdudlarında yerləşir. Burada 10-dan çox yataq – Daşsalahlı, Əlibayramlı, Abbasbəyli, Alpout, Qaymaqlı və b. yerləşir. Müşayiət edən mineral kimi montmorillonit həmçinin Çardağlı, Qotul, Çaykənd, Qızılca və b. kaolin və odadavamlı gil yataqlarında tapılmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* General Montmorillonite Information