Azərbaycan rəmzləri

**Azərbaycan rəmzləri** — Azərbaycan Respublikası və azərbaycanlılarda tarixən və ya müasir dövrdə istifadə edilmiş rəmzlər.

## Rəsmi rəmzlər

## Qeyri-rəsmi rəmzlər

### Tarix

* Qobustan qoruğu. Azərbaycan ərazisində arxeoloji abidələr kompleksinin mühafizə edildiyi qoruqdur. Simvol olaraq, Azərbaycan poçt markalarında və əsginasında təsvir edilib.
* Odlar Yurdu. Təbii resurslarına görə Azərbaycanı təsvir etmək üçün istifadə edilən şüardır. Bu konsept Azərbaycan gerbində də yer almışdır. Turizm reklamlarında istifadə edilmiş, xarici dillərdə "Azərbaycan" mənasında bədii ifadə kimi işlədilmişdir.
* Qız qalası. Bakı şəhərinin simvoludur. Qız qalası Azərbaycan pul əsginaslarında dəfələrlə təsvir edilmişdir. Müasir dövrdə tikilmiş Alov qüllələri Qız qalasının Bakı şəhərinin simvolu kimi mövqeyini zəiflətmişdir.
* Qarabağ. Azərbaycanlıların tarixi suverenliyinin, milli şüurunun və dirçəlişinin simvoludur.
* Səfəvi İmperiyası. Azərbaycan kimliyinin və gücünün vacib simvoludur. Səfəvi imperiyasında Azərbaycan dili hakimiyyətin, sarayın, qızılbaş hərbi təşkilatının və dini liderlərin dili, dövləti idarə edən sülalənin ana dili idi. Səfəvi hökmdarları I İsmayıl və I Təhmasibin hakimiyyət dövrü Azərbaycan türk dilinin və ədəbiyyatının inkişafının bu mərhələsinin tarixində ən parlaq dövr hesab edilir.
* Türkmənçay müqaviləsi. Ərazi cəhətdən şimalda yaşayan azərbaycanlıları İran azərbaycanlılarından ayıran bu müqavilə "Azərbaycan xalqının ayrılıq faciəsinin simvolu"na çevrilmişdir.
* Neft. Azərbaycanın simvoludur. Dünyanın ən qədim dəniz neft platforması Azərbaycanda yerləşir.
* "Göyərçin" abidəsi. Sumqayıt şəhərinin simvollarından biridir. Şəhərin sülh və əmin-amanlıq şəhəri olmasını simvolizə edir.
* Alov qüllələri. Bakının yeni simvoludur. Turizm və reklam materiallarında Qız qalasını əvəz etmişdir.


Fayl:Gobustan ancient Azerbaycan full.jpg|Yallı səhnəsi. Qobustan qoruğu
Fayl:Majestic view of the Ateshgah temple.jpg|Atəşgah (Bakı). "Odlar Yurdu" konsepti
Fayl:Gyz-galasy-devichja-bashnja-azerbajdzhan-37.jpg|Qız qalası
Fayl:Qarabağ inciləri.jpg|Qarabağa həsr edilmiş xatirə sikkəsi. AzerGold
Fayl:Şah İsmayıl Xətainin heykəli (Bakı) (4).jpg|Səfəvi hökmdarı Şah İsmayıl Xətainin heykəli 
Fayl:Закат на море возле Нефтяные Камни.jpg|Neft daşları
Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2004-665.jpg|"Göyərçin" abidəsi
Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2012-1035.jpg|Alov qüllələri


### Mədəniyyət
* Nar. Azərbaycanın simvollarından biridir. 2015-ci ildə Azərbaycanda keçirilən Avropa oyunlarında istifadə edilmişdir.
* Aşura. Tədqiqatçılar Aşuranı Dərbənd şəhərinin azərbaycanlı şiə əhalisinin kimliyinin göstəricisi hesab edirlər.
* Buta. Azərbaycan ornament sənətinin ən çox yayılmış bəzək elementlərindən biridir. Bir çox buta növləri var və hər növün öz simvolik mənası var. Tarixən və müasir dövrdə buta Azərbaycan xalçalarında, parçalarında və ev bəzəklərində istifadə edilmişdir. Azərbaycanın simvolu sayılır.
* Azərbaycan xalçası. Xalçalar Azərbaycan xalqının simvolu sayılır. Xalça toxuma sənəti azərbaycanlılarda ən geniş yayılmış ustalıq sənətidir.
* Muğam. Azərbaycanın bir növ "vizit kartı" sayılır. Azərbaycanlılar muğamı milli kimliyin əsasında duran mühüm mədəni dəyərlərdən biri kimi qəbul edirlər. Xanəndə Səkinə İsmayılova muğamı "xalqın genetik yaddaşı", onun keçmişi, bu günü və gələcəyi adlandırmışdır.
* Tar. Azərbaycan tar ifaçılıq sənəti ilə bağlı bacarıqlar azərbaycanlıların mədəni kimliyinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Tar Azərbaycan xalq folklor orkestrlərinin və ansambllarının əsas alətidir. Tar Azərbaycanın musiqi simvolu hesab olunur.
* Koroğlu. Varlıdan alıb kasıba verən mifik qəhrəmandır. Azərbaycanın personifikasiyası sayılır.
* Qarabağ atı. Azərbaycanın Qarabağ ərazisində yaradılmış və geniş yayılmış dağ-minik at cinsidir. XVII-XVIII əsrlərdə Qarabağ xanlığında bu at cinsi daha da təkmilləşdirilmişdir. Qarabağ atları Asiya və Qafqazda ən qədim at cinsi hesab edilir. Hazırda Azərbaycan Respublikasında milli at cinsidir.
* Xudafərin körpüləri. Azərbaycan–İran sərhədində, Araz çayı üzərində yerləşən və iki ölkəni birləşdirən tarixi Xudafərin körpüləri şimalda yaşayan azərbaycanlıları İran azərbaycanlılarından ərazi cəhətdən ayırır. Buna görə də körpülər Azərbaycanda mühüm ayrılıq simvolu olmuşdur və "Həsrət körpüsü" kimi tanınır.
* Aşıq Pəri. O, Azərbaycan mədəniyyətində güclü, müstəqil qadın modeli kimi təsvir edilmişdir.
* Üzeyir Hacıbəyov. Azərbaycan klassik musiqisinin "atası" hesab edilir.
* Əli və Nino. Azərbaycanlılar tərəfindən qeyri-rəsmi olaraq Azərbaycanın milli romanı hesab edilir.
* Abdulla Şaiqin "Tıq-tıq xanım" nağılı və onun əsasında hazırlanmış cizgi film adaptasiyası. Hələ də Azərbaycanda uşaqlıq dövrünün geniş şəkildə tanınan simvoludur.
* Xarıbülbül. İkinci Qarabağ müharibəsində şəhid olan əsgərlərin xatirəsinin simvoludur. Həmçinin, Azərbaycan ordusunun qələbəsinin simvoludur.


Fayl:Shaki khan palace interier.jpg|"Nar ağacı" rəsmi. Şəki Xan sarayının ikinci mərtəbəsinin şərqindəki kiçik zal.
Fayl:Shusha Karabakh Azerbaijan 19th century.png|Aşura. Cənubi Qafqaz
Fayl:Lahic.jpg|Buta bəzəyi nümunəsi. Lahıc misgərlik sənəti
Fayl:Metropoliten muzeyində 1600-cü illərə aid Quba xalçası (2).jpeg|Quba xalçaçılıq məktəbi nümunəsi
Fayl:Jabbar Garyagdioglu ensemble.jpg|Muğam ustası Cabbar Qaryağdıoğlunun ansamblı
Fayl:Kourroglou, Sand illustrée Hetzel vol 5, 1853, p001.png|Koroğlu dastanı 
Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2006-749.jpg|Qarabağ atı
Fayl:Aserbaidschanische Volksinstrument Tar.JPG|Tar
Fayl:Khodaafarin Bridges (31711908622).jpg|Xudafərin körpüsü
Fayl:Altay Hacıyev. Aşıq Pəri.jpg|Aşıq Pəri
Fayl:Khari-bulbul Barnstar.png|Xarıbülbül simvolu


## Azərbaycanda rəmz istifadəsinin tarixi

### Erkən dövr tayfa və dövlət rəmzləri

Tuğ tarixən türk xalqları tərəfindən istifadə edilən atributdur. Gəncə xanlığının hökmdarı Cavad xanın da tuğu (buncuğu) günümüzə gəlib çatmışdır. "Aslan və Günəş" simvolu isə "qədim İran, ərəb, türk və monqol adət-ənənələrini" birləşdirir. Bu simvol ilk dəfə XII əsrdə məşhur simvola çevrilmiş, Səlcuqlar tərəfindən istifadə edilmişdir. Simvolda İslam, türk və monqol təsirlərinə aslanın səltənət və padşah ailəsini simvolizə etməsi aiddir. Simvol Azərbaycanın da daxil olduğu Səfəvilər dövlətində geniş istifadə edilmişdir.

XII əsrin II yarısında Gəncə və Orta Kür ərazisinin digər şəhərlərində mədəni assimilyasiya haqqında məlumat verən Davidin "Nəsihətlər" əsərində qeyd edilir ki, əvvəl kürdlər, sonra türklər kilsələrə gəlməyə başlamış, xristianlığın müqəddəs simvollarını şərdən və uğursuzluqdan qoruyan simvollar kimi əldə etmək istəmişdir.

Azərbaycanlıların etnogenezində iştirak etmiş alayuntluların tamğaları Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstanda tapılmışdır. Ağqoyunlu dövlətində Uzun Həsən Bayandur tamğasının (möhürünün) dövlət simvolu olaraq istifadəsini başlatmışdır. Buna görə də Bayandur tamğası Ağqoyunlu sikkələrində, rəsmi sənədlərində, kitabələrində və bayraqlarında vardır. Uzun Həsənin tuğrası onun 600 illiyi münasibətilə Azərbaycan poçt markasında və "Azergold"un qızıl sikkəsində təsvir edilmişdir.

Rəssam Cavad Mircavadov əsərlərində türk tamğa və simvollarına yer vermişdir. O, Azərbaycan incəsənətində bu simvollardan istifadə edən ilk rəssamdır. Rasim Babayev isə türk yazılarının istifadə edildiyi, tamğa və simvolları xatırladan kompozisiyalar yaratmışdır. Məzahir Ərtuğ Avşar qrafik əsərlərdə boy və soy tamğalarını çəkmişdir. İlham Ənvəroğlu da qədim türk tamğalarını əsərlərinə ("Proto-türklər", "Damğalı üzlər" və s.) daşımışdır.


Fayl:Flag of the Aq Qoyunlu Uzun Hasan.svg|Uzun Həsən dövrü bayrağı (sancağı)
Fayl:Tamga of Bayandur (Aq Qoyunlu version).svg|Ağqoyunlular tərəfindən istifadə edilən Bayandur tamğası
Fayl:Uzun Hasan 600 years, stamp of Azerbaijan - 1914.jpg|Uzun Həsən tuğrası. Azərbaycan poçt markası
Fayl:Ordubad Cümə məscidinin giriş portalı.jpg|"Aslan və Günəş" simvolu. Ordubad Cümə məscidi
Fayl:Palace of Mir Ahmad khan in August 2023 02.jpg|"Aslan və Günəş" simvolu. Lənkəran xan sarayı
Fayl:Cavad xanin buncugu.jpg|Gəncə hökmdarı Cavad xanın buncuğu 


### Yerli İslam rəmzləri
Ələm şiələrdə Kərbəla şəhidlərinin simvoludur və Məhərrəm ayındakı mərasimlərdə istifadə olunur. Keçmişdə Azərbaycanın bölgələrində ələm daşıma mərasimlərində hamı ələmı əlində tuta bilmirdi. Çünki, ələm müqəddəs hesab edilirdi. Ələmi tutmaq üçün cavanlıq dövrünü keçmiş və insanlar arasında hörmətə malik olan kişi (dəstəbaşı, ələmdar) seçilirdi. Ələm daha çox əl formasında hazırlanırdı, ancaq aypara, armud, dairə, bayraq formalarına da rast gəlinirdi. Masallıda ələm daşıma mərasimi "tuğgəzdirmə", yəni "bayraq gəzdirmə" adlandırılırdı. Azərbaycandakı ələmlər həm Kərbəladakı ideoloji mərkəzlərdən gəlir, həm də yerli sənətkarlar tərəfindən düzəldilirdi. Müqəddəs və toxunulmaz hesab edilən ələmlər metalişləmənin gözəl incəsənət nümunələri idi. Sənətkarlar onları yerli ornamentlər və naxışlarla bəzəyirdilər. XIX əsrə aid ələm nümunələri Azərbaycan Tarix Muzeyində saxlanılır.

Keçmişdə dəfn mərasimlərində qara parçadan bayraq istifadə olunardı. Belə bayraqlardan biri Azərbaycan Tarix Muzeyində qorunur. Üçbucaq formalı bayrağın üzərində bitki formalı bəzəklər, Aslan və Günəş kompozisiyası, ərəb dilində "ya məzlum Hüseyn" sözləri vardır. Azərbaycan namaz xalçalarında türklərdə ailə simvolu olan buxağını görmək mümkündür. Azərbaycan Tarix Muzeyində qorunan bayraqlarda Zülfüqar qılıncı nəzərə çarpır. Bəzi Azərbaycan dua parçalarında Zülfüqar ay və ulduzla birlikdə tikilirdi.

### AXC və AzSSR rəmzləri

1918–1920-ci illərdə mövcud olmuş AXC Azərbaycan bayrağını rəsmi olaraq qəbul etmiş, gerb, himn və dövlət möhürünün qəbulu üçün hazırlıqlar edilsə də, Aprel işğalına görə buna nail olunmamışdır. Azərbaycan SSR-in bayrağı 1920-ci ildə, gerbi 1937-ci ildə, himni 1944-cü ildə təsdiq edilmişdir.

## Gerb və monoqram nümunələri

### Şəhər gerbləri
* Bakı gerbi. Çarlıq Rusiya dövründə Bakı quberniyası və şəhəri üçün gerblər hazırlanmışdır. Hal-hazırkı Bakı gerbi isə 1967-ci ildə qəbul edilmişdir.
* Sumqayıt gerbi. Sumqayıt şəhərinin yeni gerbi 22 iyul 2011-ci ildə təqdim olunmuşdur. Təsdiq olunmuş gerbdə füruzə rəngi Sumqayıt şəhərinin dəniz sahili sularının rəngini, göy rəng səmanı, şəhərin simvollarından sayılan "Göyərçin" abidəsi isə Sumqayıt şəhərinin sülh və əmin-amanlıq şəhəri olmasını simvolizə edir.

Fayl:Coat of arms of Baku.svg|Bakı gerbi
Fayl:Coat of arms of Ganja.png|Gəncə gerbi
Fayl:Coat of arms of Yevlakh.svg|Yevlax gerbi
Fayl:Sumqayit.png|Sumqayıt gerbi


### Digər

Fayl:Coat of Arms of Yelizavetpol Governorate.png|Yelizavetpol quberniyasının gerbi
Fayl:Coat of arms of Shamakha Governorate 1858.svg|Şamaxı quberniyası gerbi
Fayl:Coat of arms of Baku Governorate 1883.svg|Bakı quberniyası gerbi
Fayl:NakhchivanskiCoatofArms.png|Naxçıvanskilərin gerbi
Fayl:Monogram of Ashurbekovs.jpg|Aşurbəyovun evində ailənin monoqramı
Fayl:Family Coat1.jpg|Bəhməni ailəsinin Avropa tərzində gerbi
Fayl:Apostolic Prefecture of Baku.jpg|Azərbaycan Həvari Prefekti gerbi



## Qeyri-maddi mədəni irs qeydiyyatı
Azərbaycanda UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına 2017-ci ildə "Dolma hazırlanması və paylaşılması ənənəsi, mədəni kimliyin göstəricisi", 2022-ci ildə isə "Çay mədəniyyəti – kimliyin, qonaqpərvərliyin və sosial əlaqənin simvolu" daxil edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan talismanları

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Brenda Shaffer. Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity. — Cambridge: Belfer Center for Science and International Affairs. Studies in International Security, 2002. — P. 255. — ISBN 978–0262692779.
* 
* Gippert, J. & Dum-Tragut, J. (2023). Caucasian Albania: An International Handbook. Berlin, Boston: De Gruyter Mouton. https://doi.org/10.1515/9783110794687
* Nasirova, S., & Şiriyev, T. (2021). About some religious customs of Shii Muslims in Azerbaijan in the 19th century. Akademik İncelemeler Dergisi, 16(2), 211–226. https://doi.org/10.17550/akademikincelemeler.959173	
* 

## Əlavə oxu
* Enveroğlu, İ. (2005). Çağdaş Azerbaycan Resim Sanatında Eski Türk Damgalarının Etkisi. Konya: Yayımlanmış doktora tezi. Selçuk Üniversitesi.