Qalapaqos iquanası

**Qalapaqos iquanası** və yaxud **Qalapaqos quru iquanası** () — Ekvadorun Qalapaqos adalarında yaşayan iquanakimilər fəsiləsinü üzvü olan xüsusi kərtənkələ növü. Bu növ, Qalapaqos adalarının unikal ekosistemində təkamül prosesi nəticəsində yaranıb və adaların fauna simvollarından biridir.
## Təsviri
* Uzunluğu: Yetkin quru iquanalarının uzunluğu  1-1.5 metr ola bilir.
* Çəkisi: 5-10 kq arasında dəyişir. Nadir hallarda bəzi fərdlər 12 kq çəkiyə çata bilir.
* Dərisi: Sarı, narıncı və qəhvəyi rənglərin qarışığıdır. Bu rənglər onların adaların vulkanik torpağına uyğunlaşdığını göstərir.
* Xüsusiyyətləri: Küt burunları və güclü ayaqları ilə seçilirlər. Quyruqları həm balansı tənzimləyir, həm də müdafiə vasitəsi kimi xidmət edir. 
## Yaşayış mühiti
Qalapaqos iquanası əsasən vulkanik torpaqlı, quru və səhralıq ərazilərdə yaşayır. Əsasən Santa-Kruz, Plaza Sur, Baltra və digər kiçik adalarda yaşayırlar. Vulkanik torpaqlarda qazıntılar edərək yuva hazırlayır və bədən istiliklərini tənzimləmək üçün günəşdə isinirlər.
## Xüsusiyyətləri
Qalapaqos iquanası soyuqqanlı heyvanlar (ektotermik orqanizmlər) kateqoriyasına daxildir. Yəni onlar daxili bədən istiliyini ətraf mühitdən asılı olaraq tənzimləyir. Soyuqqanlı heyvanlar öz bədən istiliklərini sabit saxlaya bilmir və enerji ehtiyaclarını azaltmaq üçün xarici mühitdən istifadə edirlər. Günəşdə isinərək bədən istiliklərini artırır, kölgəyə çəkilərək və ya sərin yerlərə girərək həddindən artıq istilikdən qorunurlar. Qalapaqos iquanaları səhər erkən saatlarda vulkanik qayaların üstündə oturaraq günəşdən istilik alır. Bu, onların bədən temperaturunu yüksəldir və həzm, hərəkət kimi həyati proseslər üçün enerji təmin edir. Günəş batdıqdan sonra iquanalar daha isti yerlərə çəkilərək bədən istiliklərini qorumağa çalışırlar. Bəzi hallarda torpaqda qazılmış yuvalarda sığınırlar. 
## Qidalanması
Qalapaqos iquanaları ot yeyən olsalar da, bəzi hallarda heyvan mənşəli qidalardan istifadə etdikləri müşahidə olunub. Qalapaqos quru iquanaları ətraf mühitdən asılı olaraq müxtəlif qida mənbələri ilə qidalanır. Onların əsas qidalanma vərdişləri:
* Bitki (Herbivor qidalanma)
Opuntia növündən olan kaktuslar onların qida rasionunun əsas hissəsini təşkil edir. Kaktuslar su ilə zəngin olduğu üçün, onlar bu bitkilərdən həm qida, həm də su ehtiyaclarını qarşılayırlar. Yarpaqlar, çiçəklər və meyvələr də qida olaraq istehlak edilir.
* Heyvan zülalı qəbulu (Karnivor elementlər)
Qidalanma üçün bitki mövcudluğunun azaldığı dövrlərdə quru iquanaların ölü heyvan qalıqları, böcəklər və kiçik heyvanlarla da qidalandığı müşahidə edilmişdir.
## Davranış və həyat tərzi
Çox vaxt tək yaşayırlar, lakin bəzi yerlərdə qruplar halında da görülürlər. Dişi iquanalar hər il 2-20 arası yumurta qoyur. Yumurtalar qum və ya kül torpaqda qazılmış yuvalarda yerləşdirilir. Yumurtalar 3-4 aylıq inkubasiyadan sonra balalara çevrilir. 
## Təhlükələr və təhdidlər
Qalapaqos quru iquanalarının populyasiyası ciddi şəkildə azalmışdır:
* Eqzotik növlər: Adalara gətirilən pişiklər, siçanlar və donuzlar iquanaların yumurtalarına və balalarına böyük təhlükə yaradır.
* İnsan təsiri: Adalarda məskunlaşma və turizm nəticəsində onların təbii yaşayış sahələri daralır.
* Qoruma statusu: Quru iquanası,Qırmızı kitabda "Həssas" növ olaraq siyahıya alınıb.
## Mühafizəsi
* Milli Parklar: Qalapaqos Milli Parkı və təbiət mühafizəsi təşkilatları, iquanaların populyasiyasını artırmaq və onların yaşayış mühitlərini bərpa etmək üçün işlər görürlər.
* Süni inkubasiya: Yumurtalar təhlükəsiz şəraitdə inkubasiya edilərək daha çox balanın sağ qalması təmin edilir.
## Mədəni və ekoloji əhəmiyyəti
Qalapaqos iquanası, Qalapaqos adalarının unikal təbiətinin simvoludur. Onlar, ekosistemin bir hissəsi olaraq, adaların bitki örtüyünü və heyvan populyasiyasını tənzimləyirlər.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Bruin, T. 2000: *Conolophus subcristatus*, Animal Diversity Web

## Xarici keçidlər

* Galápagos Conservation Trust 
* galapagosonline.com
* PBS:Destination Galápagos Islands 
* Conolophus subcristatus at Animal Diversity Web
* Galápagos Land Iguana feeding on a cactus – video clip