Qafqaz Albaniyası

**Albaniya**, **Qafqaz Albaniyası**, (ekzonim məlum deyil; , ) **Ağvan** və ya **Arran** yaxud da **Alupan** — tarixi Azərbaycan ərazisində, müasir Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstanın bir hissəsi, həmçinin Cənubi Dağıstan ərazilərində mövcud olmuş tarixi dövlət. Eramızdan əvvəl təqribən IV–III əsrlərdə Makedoniyalı Iskəndərin Imperiyası dağılmasından sonra formalaşmış, eramızın VIII əsrində Ərəb xilafəti tərəfindən ilhaq edilmişdir. Paytaxtı əvvəlcə Qəbələ, sonra isə Bərdə şəhərləri olmuşdur. Eramızın IV əsrində xristian dinini rəsmi dövlət dini elan edən Alban dövləti mövcudluğunun sonuna qədər bu və ya digər dərəcədə xristian ideologiyasının təsir dairəsində olmuşdur.

Görkəmli qafqazşünas tarixçi Yevgeni İqnatyeviç Krupnov yazırdı: *"Albaniya tarixinin öyrənilməsi işində heç bir narazılıq və məcburiyyət olmamalıdır. Albaniya tarixini müxtəlif ölkələrin tarixçiləri öyrənirlər. Lakin bir şey də məlumdur: Qafqaz Albaniyasının tarixi və taleyi ilə hamıdan çox [[azərbaycanlılar]] məşğul olmalıdırlar. Bu sahədə onlar dünya elmi qarşısında məsuliyyət daşıyırlar, dünya elminə borcludurlar."*

## Etimologiyası

Yerli əhalinin Qafqaz Albaniyasını necə adlandırması məsələsi dövrümüzə gəlib çatmamışdır. Bu və ya digər dərəcədə ünsiyyətdə olduğu xalqlar isə ölkəni müxtəlif şəkildə adlandırmışlar. Məsələn, yunanlar ölkənin adına *Αλβανεια*, latınlar isə Albānia demişlər. Qafqaz Albaniyasının adı qrabar dilli mənbələrdə *Աղուանք* – Aluank, aşxarabar dilli mənbələrdə *Աղվանք* – Ağvank , gürcü dili  Rani , fars dilli mənbələrdə Arran, ərəb dilli mənbələrdə isə Ər-Ran şəklində qeyd edilmişdir və bura yerli udin dilində Alpan yaxud Alupan sözünü də əlavə edə bilərik

Erməni müəllifi M. Çamçyan Ağvan sözünü qədim erməni dilində (qrabar) "*ağu*" xoşxasiyyət, mehriban sözündən törədiyini və "Mehriban insanlar ölkəsi" anlamına gəldiyini qeyd etmişdir. Lakin Qiyasəddin Qeybullayev qeyd edir ki, "*ağu*" sözü qədim erməni dilinə qədim türk dilindən keçmişdir və bu söz hazırda da bir çox türk xalqlarının dilində işlənməkdədir. Moisey Kalankatlı isə ölkənin Aranilər sülaləsindən olan ilk yarıəfsanəvi hökmdar Arranın adı ilə bu cür adlandırıldığını qeyd etmişdir.

Abbasqulu ağa Bakıxanov *[[Gülüstani-İrəm]]* əsərində isə qeyd edir:

*"Alan tayfası xüsusunda bu qədər məlumdur ki, onlar bu ölkənin sakinləridir və xüsusi padişahları olmuşdur. Alan və alban sözlərinin bir-birinə bənzəməsindən zənn etmək olar ki, biri o birindən alınmışdır. Albaniya rum dilində *'ağlıq** mənasında olaraq azadlığa işarədir"''

Əlavə olaraq qeyd edək ki, mütəfəkkirin qeyd etdiyi rum dili [[latın dili]]dir və latınca ***albus; blancus; candida *** ağ mənasını verir.

== Əhalisi ==


[[Strabon]]un məlumatına görə Albaniya əhalisi 26 dildə danışan tayfalardan ibarət idi. Qaynaqlarda Albaniyada yaşayan xalq və tayfalar sırasında [[utilər]], [[qarqarlar]] və [[amazonkalar]], [[sovdelər]], [[kaspilər]], [[maqlar]], [[sisaklar]], [[mardlar]] və [[amardlar]], [[ariaklar]] və [[anariaklar]], [[qellər]] və [[leqlər]]in adları çəkilir. Bu tayfaların ən qədimləri Qafqaz və türk dillərində danışan avtoxton etnoslar olmuşlar. Eramızın ilk əsrlərindən başlayaraq Sasani şahlarının göstərişi ilə Albaniyaya bir sıra irandilli tayfalar köçürülmüşdür, III–IV əsrlərdən başlayaraq isə şimaldan, Dərbənd keçidindən yeni türk tayfalarının, o cümlədən [[hunlar]]ın, [[subarlar]]ın, [[xəzərlər]]in, [[barsillər]]in və s. Qafqaz Albaniyasına axını başlamışdır. Xüsusən də subar tayfaları Albaniyanın qədim paytaxtı Qəbələ ətrafında məskunlaşmışdılar. Buna görə də erkən orta əsr mənbələri Qəbələni bəzən Qəbələ-Subar adlandırırlar. Ərəblərin gəlişinə qədər Albaniya əhalisi üç hissədən – qafqazdilli, türkdilli və irandilli əhalidən ibarət idi.

Özündə iyirmidən artıq tayfanı birləşdirən alban tayfa ittifaqının aborigen etnik massivi Qafqaz Albaniyasının ərazisində əsas, üstün massiv olmuşdur. Çox zaman [[Qafqaz albanları|albanların]] özləri ilə eyniləşdirilən ən iri alban tayfalarından biri [[utilər]] idi. Qədim Albaniya etnik tərkibinə görə kifayət qədər rəngarəng ölkə idi. Lakin, albanlar bu massivdə daha iri tayfa idi. Buna görə də bütün ölkə Albaniya adlanmağa başlanmışdı. Lakin bu da tamamilə mümkündür ki, bu tayfanın özü adını ölkənin adından almışdır. "Albaniya" adının yozulması sahəsindəki bir çox cəhdlərə baxmayaraq, hələlik bir nəticə hasil olunmamışdır.

Yeni elmi araşdırmalarda "[[alban]]" etnik adını qədim türk "alp"(cəsur, igid) sözü ilə bağlayırlar."[[Kitabi Dədə Qorqud]]"da bu etnosun "alpanlar" şəklində yazılışı, "[[alp]]" köklü toponimlərin [[Quzey Azərbaycan]], həmçinin vaxtilə Alban dövlətinə daxil olan Cənubi [[Dağıstan]] və Şərqi [[Gürcüstan]]da qalması yuxarıdakı ehtimalı daha da qüvvətləndirir. Alban hökmdarlarından [[Oroys]] adını "Kitabi Dədə Qorqud"dakı Uruz adı ilə müqayisə edirlər.Aran adı da yalnız türk dillərindən izah olunur. Albanların Ay ilahəsinə daha çox sitayiş etmələri haqqında [[Strabon]] verdiyi məlumat qədim türklərin "Ay Tenqri"sinə uyğun gəlir.Belə dəlillər əsasında "alban" etnik adı daşıyanlar türkdilli sayılırlar. Bəzi tədqiqatlara görə, burada yaşayan sakesinlər, onlarla qohum sayılan massagetlər, qarqarlar da türk mənşəli olmuşlar.

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, "''Alban''" adını türkdilli tayfalarla bağlamaq daha uyğun variantdır. Çünki hal-hazırda [[Orta Asiya]]da konkret olaraq [[Qazaxıstan]]da alban adlı türkdilli qəbilə yaşayır. Bundan başqa [[çuvaşlar]]ın öz yaranışları haqqında dastanda çuvaşların yaranması haqqında danışılarkən bildirilir ki, onların ulu əcdadları Qafqaz dağlarının o tərəfindən gəlmiş alpanlar olmuşdur. Son dövrlərdə aparılan sanballı elmi tədqiqatlar nəticəsində Qafqaz albanlarının türk mənşəli və türkdilli tayfa olması birmənalı şəkildə sübut edilmişdir.

Ərəb istilasından və islamlaşmadan sonra xristian olaraq qalan və [[Kür çayı]]nın sağ sahilində yaşayan albanlar sürətlə erməniləşdirilmiş, Alban Xristian kilsəsi isə erməni kilsəsi ilə birləşmişdir. [[Hereti]]dəki alban tayfalarının xristian olanları isə tədricən [[Gürcü Pravoslav Kilsəsi]]nin təsiri altına düşmüş və XII əsrdə [[IV David]] dövründə bu ərazi Gürcüstan tərəfindən işğal edildikdə tamamilə gürcüləşdirilmişdilər.

== Tarixi-siyasi coğrafiyası ==


[[Anatoli Novoseltsev|Anatoli Petroviç Novoseltsev]] və Z. İ. Yampolski belə hesab edir ki, erkən orta əsrlərdə Qafqaz Albaniyasının əhatə etdiyi əraziyə, əsasən indiki [[Azərbaycan]]ın, eləcə də [[Ermənistan]]ın, [[Dağıstan]]ın və Şərqi Gürcüstanın ərazisi daxil idi.

Erməni iddialarına görə, qədim dövrlərdə və erkən orta əsrlərdə Azərbaycan ərazisi [[Kür çayı]]nın yalnız şimalında (Kürün sol sahilində) yerləşmişdi, yəni bu ənənəyə görə Kür və [[Araz]] çayları arasındakı ərazi guya əvvəllər [[ermənilər]]in olub. Yalnız 387-ci ildən sonra həmin torpaqlar Albaniyanın tərkibinə keçmiş, lakin etnik, siyasi və mədəni cəhətdən əvvəlki kimi [[Böyük Ermənistan]]ın Şərq əyalətləri olmuşdur.

Gürcü alimlərinin qənaətinə (köhnə) görə Kürün sol sahilindəki Albaniya ərazisinin Qərb hissəsi [[Gürcüstan]]ın olmuşdur. Yeni gürcü elmi təsdiqinə görə isə (müəllifi D.L.Musxelişvili) erməni tədqiqatçılarının "səxavətlə pay verdikləri" sol sahil Albaniyasının ərazisi, eləcə də Kürün sol sahlindəki Azərbaycan ərazisinin qərb hissəsi, ayrı-ayrı dövrlərdə isə hamısı Gürcüstanın ərazisi olmuşdur.

İnzibati bölgü baxımından Albaniya vilayətlərə (havarlara) və əyalətlərə (nahanqlara) bölünmüşdü. Bir neçə havar nahanq təşkil edirdi. VII əsr Ermənistan coğrafiyasında göstərildiyinə görə Albaniyanın solsahil ərazisi 11 vilayətdən ibarət idi. Alban mənbələri bunlardan dördü haqqında məlumat verir: Qəbələ, Şəki, Kambisena və Əcəri.

Bunlardan ən böyük və siyasi cəhətdən ən əhəmiyyətliləri vilayətlər sayılırdı. Üç vilayət ([[Qəbələ]], [[Şəki]], [[Kambisena]]) həm də inzibati-kilsə vahidləri, yepiskopluq idilər ki, bunların da nümayəndələri ([[yepiskop]]lar) bütün alban kilsə məclislərində iştirak edirdilər. Solsahil Albaniyasına adları çəkilən havarlardan başqa, iki ölkə – [[Lpina]] və [[Çola]] da daxil idi. [[Fəridə Məmmədova (tarixçi)|Fəridə Məmmədova]] belə hesab edir ki, [[Çola]] (Çor, Çol) adı İran mənşəli sözdən yaranıb. Lakin Q. Qeybullayev qeyd edir ki, Çola sözü türk mənşəli "''çul''" sözündən törəmişdir.

=== Vilayətləri ===
**Çola** – Bu vilayət Çola ([[Dərbənd]]) keçidindən Cənuba doğru, təxminən [[Beşbarmaq səddi|Beşbarmaq dağınadək]] [[Xəzər]] sahili zolağı əhatə edirdi. Vilayətin iri şəhərləri Çola (məsqət (massaget, maskut) Arşakilərinin paytaxtı) və [[Dərbənd]] idi. V əsrin birinci yarısında Sasani şahı [[II Yezdəgird]]in hakimiyyəti dövründə Çolada güclü müdafiə qurğuları, məşhur [[Dərbənd qalası|Dərbənd səddi]] ucaldılmışdı. Moisey Kalankatlı Çolanın strateji əhəmiyyətindən başqa, bütün [[Qafqaz]]da ilk [[xristianlıq]] ocaqlarından biri kimi ideoloji cəhətdən mühüm əhəmiyyəti barədə də məlumat verir.

''"Apostol [[Müqəddəs Yelisey]] [[Ermənistan (tarixi ərazi)|Ermənistandan]] yan keçərək [[massagetlər|maskutlar]]ın arasına gedir və orada moizəyə başlayır."''

Bu sətirlər [[I əsr]]də xəbər verir. Alban ənənələri bu hadisə ilə Çolanın [[VI əsr]]ə qədər patriarxlıq mərkəzi olaraq qaldığını və orada [[IX əsr]]in axırlarına qədər Şərq katolikosuna məxsus sarayın yerləşdiyini təsdiq edirlər.
 
**Lpina** – [[Çola]]nın Şimal-Qərbində, Çola ilə [[Şəki]] arasında yerləşən vilayət. Bu ərazi demək olar ki, başdan-başa fındıq, qoz ağacları ilə zəngin meşələrlə örtülmüşdü. Çola və Lpina vilayətlərinin müəyyən mənada muxtariyyətə malik olması, separatçılıq meylləri [[Moisey Kalankatlı]]nun "Albaniya, Lpina və Çola" adlı triadasında öz əksini tapmışdır. Hələ I–II əsrlərdə, [[Müqəddəs Yelisey]]in apostolluq dövründə o üç ölkənin – Çola, Lpina və Albaniyanın müqəddəsi adlandırılmışdı. Bu triada ilə 626–630-cu illərin siyasi hadisələrində, bütün Albaniyanın, o cümlədən Çolanın [[xəzərlər]] tərəfindən işğal edildiyi dövrdə də rastlaşırıq. Xaqan oğlu Şat deyirdi ki, onun atası üç ölkəni – Albaniya, Lpina və Çolanı əbədi hakimiyyət altına almışdır. Həmin mülahizəyə əsaslanan K.V.Trever belə bir qənaətə gəlir ki, [[VII əsr]]də "Albaniyanın tərkibində olan Lpina və Çola vilayətləri müəyyən daxili müstəqilliyə malik idilər və görünür elə bu Albaniyadan sonra həmin yerlərin adının sadalanmasına səbəb olurdu". Tarixi gerçəkliklərin öyrənilməsi göstərir ki, bu triada dini-simvolik mahiyyət daşımaqla yanaşı, mühüm bir fakt kimi də qiymətlidir. Strateji periferiya vilayətləri olan Lpina və Çola ölkədə mərkəzləşmiş hakimiyyət olmadığı dövrlərdə müstəqil dövlətə çevrilirdilər (551–630-cu illər). [[Cavanşir]]in və [[Varaz Trdat]]ın hakimiyyəti dövründə isə Lpina və Çola yenidən Albaniyanın ayrılmaz strateji vilayətləri olmuşdular.

***Kambisena*** – Yunan müəlliflərində Kambisna, erməni müəlliflərində isə Kambeçan adlanan ərazi Albaniyanın Şimal – Qərbində, [[İberiya]] sərhəddində yerləşmişdi. Kambisena Şimal – Qərbdə Alazan və [[Qabırrıçay|İori]] çaylarının orta axarlarından, Cənubda [[Kür]] çayınadək, Şərqdə isə Alazan, [[Kür]] və İori çaylarının qovşağınadək ərazini əhatə edirdi. Daş-kəsəli [[Şirak yaylası]]nın da yarısı bu əraziyə daxil idi.

***Əcəri*** – yaxud Həcəri adlanan vilayət Qəbələ vilayətinin cənubunda Qarasuçay və [[Girdimançay]] arasında yerləşmişdi və Cənubda [[Kür]] çayına söykənirdi. Burada əhali əsasən əkinçiliklə məşğul idi. VII əsr erməni coğrafiyasında Əcəri həm də Dəşt-i-Bizkan adlandırılır. Bu vilayət haqqında Moisey Kalankatlının qeydləri qanunsuz olaraq qarışıq nigahlara yol verilməsi ilə əlaqədardır. Bu cür nigahlar Arşakaşen və Əcəri vilayətlərində təsadüf olunurdu.
 
***Qəbələ*** – ([[yunan dili|yunanca]]: Kabalaka) bu vilayət Lpinadan Cənubda, tarixi Əcəri vilayətindən Şimalda, [[Şəki]] və [[Çola]] vilayətləri arasındakı ərazini əhatə edirdi. Bu vilayətdə Albaniyanın paytaxtı [[Qəbələ]] şəhəri yerləşirdi ki, bu barədə ilk dəfə eramızın [[I əsr]]ində [[Böyük Plini]] xəbər verir. Qəbələ antik dövrdən erkən orta əsrlərə – V əsrə qədər Albaniyanın paytaxtı, [[Alban Arşakiləri]]nin iqamətgahı və alban arxiyepiskopunun qərargahı olmuşdur. 510-cu ildə [[Alban Arşakiləri]] öz hakimiyyətini başa vurduqdan sonra Qəbələ [[Sasanilər]]in təyin etdikləri mərzbanların qərargahına çevrilir və bununla əlaqədar Qəbələ həm də ''Vostan-i-mərzban'' da adlandırılır. Qəbələ vilayəti siyasi – inzibati və kilsə – inzibati vahid – yepiskopluq idi. V əsr [[Aluen kilsə məclisi]] və VIII əsr [[Partav]] ([[Bərdə]]) kilsə məclisi cədvəllərində [[Qəbələ]] yepiskoplarından Manase (V əsr) və İohannın (VIII əsr) adları da var. Bir çox başçılar kimi yepiskop İohann da xalkidonçu alban katolikosu [[Katolikos Nerses|Nerses-Bakurdan]] üz döndərmişdi. Qəbələ vilayətinin dini-ideoloji baxımdan əhəmiyyətini belə bir fakt da sübut edir ki, Aluen (488-ci il) və Partav (705-ci il) kilsə qurultayları iştirkçılarının siyahısında arxiyepiskopun imzasından sonra Qəbələ yepiskopunun imzası durur. VIII–IX əsrlərdə Qəbələ yepiskopları alban kilsəsinin patriarxları olurdular.

***Şəki*** – (erməni mənbələrində Şako, gürcü mənbələrində Şake, Nuxpato) vilayəti [[Qafqaz]]ın dağətəyi rayonlarında, [[Qəbələ]]nin Şimal – Qərbindəki ərazini tutur. Qərbdə və Cənub – Qərbdə tarixi Kambisena vilayəti ilə şimal-qərbdə Lpina vilayəti ilə, Cənub – Şərqdə Qəbələ ilə həmsərəd idi. III–VIII əsrlərin toxuculuq mərkzlərindən biri idi.

***Paytakaran*** – (erməni mənbələrində Kaspk, Kazbk, Moisey Kalankatlıda Balasikan, fars və ərəb mənbələrində Balasakan) bu vilayət [[Azərbaycan|Azərbaycan Respublikasınınn]]ın Cənub-Şərq hissəsində yerləşərək, [[Xəzər]] dənizinin sahillərinə qədər uzanırdı. Mil və Muğan düzlərinin bir hissəsini əhatə edirdi. Ehtimal ki, Paytakaran ayrı-ayrı vaxtlarda vilayətin Cənubunda yerləşən [[Atropatena]]nın Şimal – Şərq torpaqlarını da özündə birləşdirmişdir. Paytakaran e.ə. II yüzillikdə erməni çarı [[I Artaşes]] (türkcəsi – Ərtəş) tərəfindən işğal olunmuş və e.ə. 55-ci ilə qədər Ermənistanın tərkibində qalmışdır. Paytakaran siyasi cəhətdən gah Albaniyaya, gah da [[Atropatena]]ya meyl edib və ayrı-ayrı dövrlərdə onun tərkibinə daxil olmuşdur. [[IV əsr]]in II yarısında Paytakaran birdəfəlik Albaniyanın tərkibinə qatılmışdır. Vilayətin mərkəzi eyniadlı şəhər – [[Beyləqan|Paytakaran]] idi.

***Uti*** – (yunanca Otena) tarixi əyalət sayılan [[Uti]] Paytakaran kimi [[Kür]]ün sağ sahilində yerləşirdi. Şərqə Paytakaranla, Cənubda [[Arsak]]la həmsərhəd idi. Şimalda [[Kür]] çayı ilə əhatə olunmuşdu, Qərbdə isə Albaniya və [[İberiya]] sərhəddinə kimi uzanırdı. Antik şəhərlərdən Ayniyana, Xani, Anariaka, Xalxal, Soqarn, eləcə də Moisey Kalankatlının yazdığına görə Albaniyann V əsrdə inşa edilmiş paytaxtı Partav (Bərdə) bu vilayətdə idi. Bərdə 551-ci ildən alban katolikosunun daimi yaşayış yerinə, 630-cu ildən isə [[Mehranilər]] sülaləsindən olan böyük alban knyazları [[Varaz Qriqor]]un, [[Cavanşir]]in və başqalarının iqamətgahına çevrilir. Uti vilayəti (nahanqı) öz növbəsində ayrı-ayrı inzibati vahidlərə (havarlara) bölünmüşdü ki, bunlardan da ən əsasları **Sakaşena** (yunan müəlliflərində Sakasen, erməni müəlliflərində Şakaşen) və **Girdman** idi.


***Girdman*** – [[IV əsr]]dən Albaniyanın birinci böyük knyazları olan [[Mehranilər]] sülaləsinin irsi mülkü idi. Mənbələrdə Girdman vilayətinin adı Qardman (qrabar (qədim erməni) dilində), Girdman (qədim pərs dilində) və Qardabani (qədim gürcü dilində) kimi tanınırdı. Bu vilayətin lokallaşdırılması ilə bağlı üç nəzəriyyə mövcuddur. Bəziləri onu [[Ağsu]] – Girdman çayları rayonunda ([[İqrar Əliyev|İ.Əliyev]], [[Fazil Osmanov|F.Osmanov]]), digərləri müasir [[Qazax]] rayonu ərazisində ([[S.T.Yeremyan]]), üçüncü qrup isə [[Şəmkirçay]] hövzəsi ətrafında və müasir [[Gədəbəy]] rayonu ərazisində ([[Ziya Bünyadov|Z.M.Bünyadov]]) yerləşdiyini iddia edirlər. [[Fəridə Məmmədova]] isə Girdman vilayətinin Albaniyanın Şimal – Qərbində, [[Kür]]ün sağ sahilində, erməni və gürcü torpaqları ilə sərhəddə yerləşdiyini bildirir. [[Favstos Buzand]]ın yazdığına görə Girdman, Arsaq və Uti birlikdə 387-ci ilə qədər [[Böyük Ermənistan|Ermənistan]]ın tərkibində olmuşdur. Ancaq Ermənistan və Albaniyanın tarixi gerçəkliklərinin öyrənilməsi göstərmişdir ki, Girdman heç vaxt Ermənistana daxil olmamışdır. Mehranilər bu ərazilərdə [[Girdman qalası]]nı, Mehrəvan şəhərini və çoxlu məbədlər inşa etdirmişlər.

***Artsak*** və ya ''Ərsaq'' — (antik müəlliflərində Orxistena) bu tarixi vilayət sağsahil Albaniyasının ən mühüm vilayətlərindən biri olmuş və hazırda [[Qarabağ]]ın dağlıq hissəsini və [[Mil düzü]]nün bir hissəsini əhatə etmişdir. Əyalətin əhalisini [[qarqarlar]], [[utilər]], [[hunlar]], [[xəzərlər]] və barsillər təşkil edirdi.

***Sünik*** – (Sisakan) vilayəti Albaniyanın Cənub ucqarında yerləşərək Qərbdə [[Erməni Krallığı|Ermənistan]] və Şimalda [[Arsak]] arasındakı ərazini əhatə etmiş, [[Göyçə gölü]]nün Cənubunda yerləşmişdir. Mənbələrdə işlnməsinə görə Sünik (Sünük) ifadəsi Sisakandan daha qədimdir. [[Yevsevi]] və [[Prokopi Kesari]] [[Sünik]]i albanların qonşusu kimi xatrladır. Adının pərs variantı olan Sisakan ifadəsinə ilk dəfə [[VI əsr]]də Suriylı müəllif [[Zaxari Ritor]]un əsərində təsadüf olunur. Həmin müəllifin yazılarında Sasakan [[Arran]] (Albaniya) və Qurzan ([[Gürcüstan]]) kimi Ermənistandan ayrı ölkə olaraq təqdim edilir. Ümumilikdə isə Sünik ayrı-ayrı dövrlərdə gah Albaniyanın, gah da [[Atropatena]]nın tərkibində olmuşdur. X. Xubşman və [[Karl İoahim Markvart|İ.Markvart]] isə Süniki ümumiyyətlə alban vilayəti hesab edirlər. bizim eranın [[I əsr]]ində hakimiyyət başına gələn ilk Albaniya hökmdarını Sünik nəsli ilə bağlayırlar. Həmin mənbələrdə göstərilir ki, [[Parfiya]] şahı Valarşak Sisakan nəslindən olan Aranı Albaniyaya başçı təyin etdi. Elə həmin Valarşak eramızın [[I əsr]]indən "Sisan" adlanan [[Qafqaz]] keçidlərini qorumaq məqsədilə təşkil olunmuş şah ordusuna başçılıq etmək hüququnu Sisakan nəslinə vermişdi. [[Fəridə Məmmədova (tarixçi)|Fəridə Məmmədova]] göstərir ki, antik dövrdə olduğu kimi, ilkin orta əsrlərdə də Albaniyanın ərazisinin eyni hüdudlarda olduğunu iddia etməyə hər cür əsas var.



=== Qafqaz Albaniyası və Ermənistan Krallığının sərhədləri ===

VII – VIII əsrlərin sinxron mənbələrinin yazdıqlarına görə eramızın I əsrində Albaniyanın Cənub sərhəddi [[Araz]] çayı boyunca keçirdi. Moisey Kalankatlı qeyd edir ki, Albaniyanın hüdudları eramızın VII – VIII əsrinə kimi dəyişməmişdir.

Məlum olduğu kimi elmdə belə bir mülahizə mövcuddur ki, guya 387-ci ilə qədər Albaniyanın Cənub sərhəddləri [[Kür çayı]] boyunca keçirdi, başqa sözlə desək [[Kür]]ün sağ sahilindəki [[Arsak]], [[Uti]] və [[Beyləqan|Paytakaran]] əyalətləri [[Ermənistan Krallığı (antik)|Ermənistana]] məxsus olub və yalnız 387-ci ildən sonra Albaniyaya qatılıb. Bu ideya mxitarist [[Mikael Çamçyan|M.Çamçyana]] məxsusdur və o həmin mülahizəni hələ 1787-ci ildə irəli sürmüşdü. Sonralar həmin mülahizəni əsaslandırmaq üçün daha bir neçə cəhd edilmişdir. Bir mülahizəyə görə üç alban vilayətindən (Uti, Artsak, Paytakaran) yalnız Paytakaran e.ə.II əsrdə erməni (ərmən) çarı [[I Artaşes]] tərəfindən işğal edilmiş və 388-ci ilə qədər Ermənistanın tərkibində olmuş, yalnız bundan sonra Albaniyaya qaytarılmışdır. [[Kür]]ün sağ sahilindəki Artsak və Uti vilayətləri isə yalnız 387-ci ildən sonra erməni işğalından azad olunaraq Albaniyaya qaytarılmışdır. Bu mülahizə 1963-cü ildə irəli sürülmüşdür və onun müəllifi [[S.T.Yeremyan]] 1951–1952-ci illərdə "Erməni xalqının tarixi" kitabının atlasında bizim eradan əvvəl II əsrdə [[Kür]]ün həm sağ, həm də sol sahilinin Albaniyaya məxsus olduğunu göstərir. Bu atlasa görə sağ sahildə Sakasena, Otena ([[Uti]]), Kaspiana (Paytakaran) və Orxistena (Artsak) Albaniya torpaqları olmuşdur. Atlasda göstərilir ki, e.ə. I əsrdə [[II Tiqran]] Kürün bütün sağ sahilini zəbt etmiş və [[II Tiqran]]la [[Pompey]] arasında e.ə. 66-cı ildə bağlanmış müqviləyə əsasən həmin ərazilər Ermənistanın tərkibində qalmışdır. Digər mülahizəyə görə [[Arsak]] və Uti vilayətləri hələ e.ə. I əsrdə II Tiqran tərəfindən işğal olunub Ermənistana qatılmış, 387-ci il müqaviləsinə görə isə [[Sasanilər]] və [[Bizans]] arasında bölüşdürülərək onların hakimiyyəti altına keçmişdir. Burada Paytakaran haqqında bir kəlmə də danışılmır. Üçüncü mülahizəyə görə ([[Kamilla Trever|K.V.Trever]] tərəfindən irəli sürülüb) [[Arsak]], [[Uti]], Paytakaran və Sakaşena vilayətləri e.ə.II əsrdə erməni (Ərmən) çarı [[I Artaşes]] tərəfindən zəbt olunmuş və 387-ci ilə qədər Ermənistanın tərkibində qalmış və yalnız 387-ci ldən sonra Albaniyaya qaytarılmışdır. Deməli bu torpaqlar hətta erməni çarları tərəfindən işğal edilmiş olsa belə lap əvvəllər Albaniyaya məxsus olmuşdur.

Hər üç konsepsiyanın müəllifləri başlıca olaraq [[Strabon]]un "Coğafiya"sına, erməni müəllifi [[Favstos Buzand]]a və "[[Aşxaratsuyts|VII əsr erməni coğrafiyası]]"na əsaslanmışlar. Fəridə Məmmədova qeyd edir ki, [[Strabon]]a görə [[I Artaşes]] tərəfindən alban torpaqlarından yalnız Paytakaran işğal olunmuşdur.

[[Strabon]] yazır:

"''…əvvəlcə Ermənistan kiçik idi,lakin o sonralar Artaksi (Artaşes) və Zariadrın müharibələri nəticəsində genişləndirildi. Onlar öz səltənətinin hüdudlarını qonşu xalqlardan qopardıqları torpaqlar – [[Midiya dövləti|Midiya]]nın Kaspiana, Favnitida, Basoropeda vilayətləri, [[İberiya]]nın Pariadra dağ yamacları, Xorzena, [[Kür]]ün o biri tərəfində yerləşən Qoqarena vilayətləri hesabına genişləndirdilər…"''

[[Strabon]]un qeydlərinə əsaslanan [[Kamilla Trever|K.V.Trever]] bir az da irəli gedərək yazır:

''"E.ə. II əsrdə erməni çarı [[I Artaşes]] (189–170) bir sıra qonşu vilayətləri, o cümlədən [[Şəki]], [[Uti]] və [[Qarqarlar|Qarqar]] adlı alban tayfalarının yaşadığı [[Kür]]ün sağ sahilini [[Erməni Krallığı|Ermənistana]] birləşdirdi… Elə o vaxtdan antik müəlliflər [[Kür]]ü Albaniya ilə Ermənistan arasında sərhədd kimi tanıdılar."''

Fəridə Məmmədova isə Strabonun "Coğrafiya" əsərində Albaniya haqqında verilən məlumatları tədqiq etdikdən sonra belə nəticəyə gəlmişdir:

''"[[Strabon]]un məlumatlarında heç bir ardıcıllıq yoxdur. O Kaspiananı gah [[Midiya dövləti|Midiya]] ilə bağlayır. Onu Midiyadan ayrılmış vilayət hesab edir, gah da Albaniya ilə əlaqələndirib yazır ki, "albanların ölkəsində Kaspiana vilayəti var və həmin vilayət vaxtilə orada yaşamış, indi isə yox olmuş [[Kaspilər|kaspi xalqının]] adı ilə adlandırılmışdır."''

Bəzi tədqiqatçılar [[Uti]] və Arsak vilayətlərini [[II Tiqran]]ın işğal sahələri sayırlar. Yunan və Roma mənbələri isə sübut edir ki, [[II Tiqran]] alban torpaqlarını işğal etməmişdir. [[II Tiqran]] [[Ermənistan (tarixi ərazi)|Ermənistanın]] Şərq və Qərb hissələrini birləşdirib, vaxtilə Ermənistanın olan 70 vahəni parfiyalılardan almışdır. C.Markvarta görə isə həmin vahələr [[I Artaşes]]in işğal etdiyi [[Atropatena]]nın Şimal – Qərb torpaqları idi. [[II Tiqran]] [[Lukull]] və [[Pompey]] tərəfindən məğlub ediləndən sonra onun dövləti dağıldı. E.ə. 66-cı ildə bağlanmış müqaviləyə görə, [[II Tiqran]] vaxtilə ələ keçirdiyi torpaqlardan imtina etdi. Yalnız Şimali Mesopotomiya və Korduena Ermənistanın hakimiyyəti altında qaldı. Əgər Artsak və Utinin vaxtilə [[II Tiqran]] tərəfindən işğal olunduğunu fərz edilsə belə, məğlubiyyətdən sonra başqa torpaqlar kimi, həmin yerlər də Ermənistandan ayrılmışdır. Bununla da Arsaq və Utinin [[II Tiqran]] tərəfindən zəbt olunması mülahizəsinin əsassızlığ üzə çıxır.

Albaniyanın Cənub sərhədlərinin [[Kür]] çayından keçməsi barədə ehtimallar başlıca olaraq yunan – Roma və V–VII əsr erməni müəlliflərinin məlumatlarına, doğruluğu müəyyən edilməyən, yalnız kortəbii inama görə etibarlı sayılan mənbələrə, o cümlədən VII–VIII əsr alban tarixçisi Moisey Kalankatlının məlumatlarını təkzib edən erməni tarixçilərinin ənənəvi xronologiyasına əsaslanır. Qeyd etmək lazımdır ki, [[Strabon]]un Sakaşenanı Ermənistna aid etməsi onun digər fikirləri ilə, məsələn, [[Kür]]ün Albaniyanın ortasından axdığını bildirən qeydi ilə ziddiyyət təşkil edir. Çünki, bu hər iki sahilin Albaniya torpağı olduğunu təsdiq etməkdir. Belə ziddiyyətlər isə Strabonda çoxdur.

Bu isə onunla əlaqədardır ki, [[Strabon]] bir-birinə zidd olan müxtəlif mənbələrdən istifadə etmiş, Albaniyada çox az olduqlarına görə məlumatları kasad olan şəxslərin qeydlərinə qeyri-tənqidi yanaşmışdır. [[Strabon]]un mənbələri isə əsasən [[Feofan Mitilenski]], [[Delli]] və başqalarıdır. [[Plini]]nin, [[Appian]]ın, [[Dion Kassi]]nin, [[Plutarx]]ın qeydlərinin müəyyən hissəsinə, yəni Albaniyanın Cənub sərhəddinin [[Kür]] çayındam keçməsi barədə məlumatlara gəlidikdə isə, nəzərə almaq lazımdır ki, bu antik müəlliflərin özləri də Qafqazı çox az tanıyan [[Patrokl]]a və [[Erotosfen]]ə, eləcə də Qafqaza bu yerləri öyrənmək üçün gəlməyən, sadəcə olaraq [[Roma imperiyası]]nın yürüçlərinin iştirakçısı kimi [[Pontiya]] çarı Mitridatı təqib edə-edə [[Kür]] boyuna gəlib çıxmış şəxslərə istinad etmişlər. Özü də bu qeydlər e.ə. I əsrə və yeni eranın II əsrinə aiddir. Haqqında bəhs edilən dövr isə e.ə. II və yeni eranın IV əsrlərini əhatə edir.

[[Vasili Bartold|V.V.Bartold]] antik ədəbiyyat mənbələrinə qiymət verərək yazır:

<blockquote>''"Bədbəxtlik ondadır ki, yunan orijinalları bizə çox gec, işləndikdən, əl gəzdirildikdən sonra gəlib çatıb; bunlar çox vaxt müqayisə edilən edilən məlumatları heç bir tənqidə məruz qalmayan sadəcə kompilyasiya şəklindədir və buna görə də bu mənbələrə son dərəcə ehtiyyatla yanaşmaq lazımdır."''</blockquote>

Bu da şübhə doğurmur ki, Moisey Kalankatlı öz ölkəsinin tarixini və coğrafiyasını, [[Pontiya]] çarı üzərinə qısa yürüşlərdə iştirak etmiş romalı müəlliflərdən daha yaxşı bilirdi. Moisey Kalankatlı eramızın I əsrində Albaniyanın Cənub sərhəddi haqqında belə məlumat verir:

''"…Sisakan nəslindən olan [[Yafəs|İafetin]] xələflərindən olan bir nəfərə (Arana) Erasx ([[Araz]]) çayından [[Xunan qalası]]nadək Alban dağları və çölləri miras qalmışdı."''

Alban müəllifi ilə sinxron olan erməni müəllifi Movses Xorenlı də eramızın I əsri haqqında qeydlərində ''"Erasx çayından Xnarakert (Xunan qalası) qalasınadək dağlı – dərəli alban torpağına sahib olan Sisakan nəsli…"'' haqqında məlumat verir.

E. ə. III əsrdə Albaniyanın Şimal sərhəddləri [[Böyük Qafqaz]]a, [[Samur sıra dağları]]nın Şimal ətəklərinə qədər, Şimal-Qərbdə İori və Alazan çaylarının yuxarı axarına, Şimal – Şərqdə isə müasir [[Dərbənd]]ə qədər gedib çatırdı. Ayrı-ayrı vaxtlarda isə bu sərhəddlər [[Sulak]] çayına və bir azda uzaqlara çatırdı.

== Siyasi tarixi ==
Ehtimal edilir ki, Albaniyanın siyasi konsolidasiya artıq [[Əhəmənilər dövləti|Əhəmənilər imperiyasının]] son illərində və [[Makedoniyalı İsgəndər]]in işğalları dövründə başa çatmış, eramızadan əvvəl IV əsrin sonlarında isə Qafqaz Albaniyası vahid mərkəzləşmiş dövlətə çevrilmişdir.

=== Əranilər sülaləsi ===
Mənbələr Alban dövlətinin antik dövrdə yerli sülalənin nümayəndələri tərəfindən idarə olunduğu haqqında məlumat verir. Moisey Kalankatlı bu sülaləni [[Yafət]]in şəcərəsinə bağlayaraq sülalənin ilk nümayəndəsinin Aran (Arran) adlı hökmdar olduğunu bildirir və Aranı Sisakan (Sünik) nəslinə aid edir. İlk hökmdarının adı ilə bu sülalə tarixi ədəbiyyatda Aranilər (Arranilər) adlandırılır. Lakin bu sülalə haqqında məlumatlar çox azdır. Aranın davamçılarının fəaliyyəti haqqında məlumatlar yox səviyyəsindədir. Kalankatlı yalnız onların adını sadalamaqla kifayətlənir. Lakin o bəllidir ki, Aranilər müxtəlif dövrlərdə güclü [[Parfiya]] dövlətinin təsiri altına düşmüş və yarımasılı vəziyyətdə ölkəni idarə etmişlər. [[Parfiya]] Arşakiləri hakimiyyətləri altında olan Qafqaz ölkələri barəsində siyasətlərində sabit və eyni olmamışlar. Tabeliklərində olan məmləkətlərin [[Parfiya]]nın mərkəzi hökumətindən asılılığı ayrı – ayrı dövrlərdə müxtəlif məmləkətlərdə müxtəlif səviyyədə olmuşdur.

Aranilər sülaləsinin hakimiyyəti dövründə Albaniyaya erməni krallarının yürüşləri baş vermiş və Albaniyanın üç vilayəti – Artsak, utik və Paytakaran işğal edilmişdir. Lakin bu işğal uzun sürməmiş e.ə. 66-cı ildə II Tiqran Roma ordusu tərəfindən məğlub edildikdən sonra bütün işğal etdiyi əraziləri, o cümlədən Albaniya torpaqlarını tərk etməli olmuşdur. Lakin bu hadisədən bir neçə ay sonra Albaniya ərazisinə Roma imperiyasının ordusu soxulmuşdur. Pompeyin rəhbərlik etdiyi Roma ordusu ilə [[Aruz]]un (yunan-roma mənbələrində [[Oroys]]) rəhbərlik etdiyi Albaniya ordusu arasında e.ə. 66-cı ildə döyüş olmuşdur. Daha sonra İberiyaya doğru irəliləyən Roma ordusu ikinci dəfə e.ə. 65-ci ildə Alazan çayı sahilində [[Aruz]]un qardaşı Sebərin (yunan-roma mənbələrində Kosis) rəhbərlik etdiyi Albaniya ordusu ilə toqquşmuş və böyük itki verərək İberiya ərazisinə keçmişdir.

Roma ordusunun Xəzər sahillərinə irəliləməsi haqqında mənbələrdə heç bir məlumat yoxdur. Lakin qobustanda üstündə [[latın dili]]ndə yazı yazılmış XII legiona aid kitabənin tapılması Roma ordusunun xəzər sahillərinə də gəlib çıxdığını syləməyə əsas verir. Bundan başqa [[Azərbaycan]]ın müxtəlif regionlarında, xüsusilə [[Qəbələ]] və [[Şəki]] ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan pul dəfinələrindən Roma imperatorlarına məxsus xeyli sikkə əldə edilmişdir.

=== Arşakilər sülaləsi ===
 
E.ə. II–I yüzilliklərdə, [[Parfiya]]nın hərbi cəhətdən qüdrətli dövründə, tabelikdə olan ölkələrə nəzarət etmək üçün formalaşmış inzibati aparatın olmadığı bir şəraitdə [[Parfiya Arşakiləri]] üçün mümkün olan yeganə düzgün qərar həmin məmləkətlərdə yerli sülalələri hakimiyyət başında saxlamaq idi. Sonralar vassal çarlıqların separatizmi gücləndikcə Parfiyanın mərkəzi hökuməti yeni siyasətə – vassal məmləkətlərdə yerli sülalələri taxtdan götürüb əvəzinə öz adamlarını, Arşakilərin nümayəndələrini təyin etmək siyasətinə əl atdı. [[Persida]], [[Elimaida]], [[Atropatena]], [[Hirkan]], [[Ermənistan]], [[Hindistan]], [[Gürcüstan]] və [[Maxeloniya]]da Arşakilərin şaxələri, kiçik Arşaki sülalələri belə yarandı.

Arşaki sülaləsi nnümayəndələrinin bir qolu da həmin dövrdə (63-cü il) Albaniyada bərqərar oldu. [[Alban Arşakiləri]] haqqında əldə edilən məlumatların əsas mənbələri Moisey Kalankatlı, [[Favstos Buzand]], [[Yegişe]], [[Moisey Xorenli]], [[Aqafangel]], [[Kirakos Gəncəli]] və [[Mxitar Qoş]]un əsərləri, habelə "Müqəddəslərin həyatı" (aqioqrafik əsərdir) və "Carıntir"dir. Alban Arşakiləri haqqında elmdə belə bir mülahizə mövcuddur ki, bu sülalənin alban qanadı IV yüzillikdə bərqərar olmuş və onun əsasını Kalankatlının yazdığı kimi I Cəsur Vaçaqan yox, Sanatruk tərəfindən qoyulmuşdur.

[[Mari İvanoviç Brosse|M.Brosse]] belə hesab edir ki, [[Sanatruk]]u Albaniyanın hökmdarı kimi qəbul etmək və onun adını Alban Arşakilərinin sırasında [[I Cəsur Vaçaqan]]dan əvvəl yazmaq lazımdır.

[[Suren Yeremyan|S.T.Yeremyana]] görə Albaniyada [[Məsqət (tarixi ərazi)|Məsqət]] (Məsküt, [[Massagetlər|Massaget]]) Arşakiləri şahlıq etmişlər. O, belə hesab edir ki, həmin sülalə Albaniyada hakimiyyət başına 388-ci ildə gəlmişlər, yəni S.T.Yeremyan Parfiya Arşakilərinin Alban budağı olduğunu inkar edir.

E.A.Krımski belə hesab edir ki, [[Alban Arşakiləri]] "eran şah", yaxud "eran şahin" titulunu daşıyırdılar və "eran şah" ifadəsi "aran şah" sözünün təhrifidir. Bu isə "Aran hökmdarı", "Alban hökmdarı" deməkdir, başqa sözlə, Aranşahilər (Aranilər) elə Arşakilərdir. N.Akinyan və B.A.Ulubabyan isə bu haqqda tamamilə başqa fikirdədirlər. Məsələn [[Nerses Akinyan|N.Akinyan]] Alban Arşaki hökmdarlarının siyahısını ''"redaktorun"'' uydurması sayır. O, göstərir ki, tarixə (müəllif erməni mənbələrini nəzərdə tutur) Alban Arşakilərindən yalnız iki nəfər məlumdur. Bunlar [[Urnayr]] (IV əsr) və [[Asuagen]]dir (V əsr). [[II Vaçe]] və [[III Mömün Vaçaqan]]a gəlincə, onların adı yalnız [[Alban ölkəsinin tarixi]]ndə çəkilir və buna görə də N.Akinyanın fikrincə, onlar Moisey Kalankatlının uydurmasıdır. Digər Alban Arşakilərindən danışanda N.Akinyan göstərir ki, onların adları alban zadəganlarının VIII–X yüzilliklərə aid siyahısından götürülmüşdür. Yəni yenə də uydurma sayılmalıdır.

[[Kamilla Trever|K.V.Trever]], onun ardınca isə K.Tumanov belə hesab edirlər ki, [[Alban Arşakiləri]] hakimiyyət başına eramızın I yüzilliyində gəlmiş və [[Parfiya]] Arşakilərinin köməyi ilə VI əsrə qədər – Alban hakimiyyəti ləğv edilib ölkə Sasani canişinlərinin ixtiyarına verilənədək hakimiyyət başında qalmışlar. Moisey Kalankatlı məlumat verir ki, Parfiyalı Valarşak Albaniya əhalisi üzərinə knyaz və hakimlər təyin etdi:

"Valarşakın əmri ilə [[Yafəs|İafet]] nəslinin Sisakan sülaləsindən çıxmış bir nəfər (Aran) onların hamısının başçısı təyin olundu ki, [[Araz|Erasxdan]] tutmuş, Xnarakertə ([[Xunan qalası]]) qədər Albaniyanın bütün dağları və düzləri ona miras qaldı…"

M Kalankatlı öz əsərində təqdim etdiyi Arşaki alban hökmdarlarının sırasına Aranı daxil etməmişdir. F.Məmmədova qeyd edir ki, görünür yerli sülaləni Arşakilər sülaləsi əvəz etmişdi. Siyahıdakı on hökmdarın Arşaki olması müəllifin sonrakı məlumatlarında təsdiqlənir:

''"Cəsur Vaçaqandan Mömin Vaçaqana qədər 10 hökmdar olmuşdur. Mömin Vaçaqanın ölümündən sonra isə bu nəsil (''azqn'') zəifləməyə başladı və Sasani tayfasının Mehrani nəslindən olan knyazlar [[İran]]dan gəlib Albaniyada möhkəmləndilər."''

Kalankatlının təqdim etdiyi siyahıda həmçinin [[Sanatruk]]un da adı yoxdur, halbuki, bir çox tədqiqatçılara görə [[Alban Arşakiləri]]nin əsasını məhz o qoymuşdur. F. C. Məmmədova və [[Ziya Bünyadov|Z. M. Bünyadova]] görə Sanatruk Şimal xalqlarının Ermənistana basqını ilə bağlı olan tarixi şəxsiyyətdir. Mənbələrdə onu Sanesan və Sanatruk adlandırırlar. Sanatrukun adı ilk dəfə [[Maarifçi Qriqori]]nin nəvəsi [[Müqəddəs Qriqoris]]in adı ilə, onun Albaniyada, [[İberiya]]da və Maskutlar ölkəsində missioner fəaliyyəti ilə əlaqədar olaraq çəkilir.

İlk Alban Arşaki hökmdarı [[I Cəsur Vaçaqan]] [[Atropatena]]da, Ermənistanda və Maskutlar ölkəsində taxta çıxmış ilk kiçik Arşakilərlə eyni vaxtda hakimiyyət başına gəlmişlər. Kiçik Arşakilər [[Parfiya]] şahı Vanonun oğlu I Valarş (Vologez) tərəfindən taxta çıxarılmışdır. Eramızın I əsrində Alban Arşaki nümayəndəsi [[I Cəsur Vaçaqan]]a Albaniyanın bütün vilayətlərini birləşdirmək müyəssər olmuşdur. Ehtmal ki, I Vaçaqandan əvvəlki yerli sülalə hökmdarlarının bütün vilayətlərə hökmü çatmamışdır.

Mənbələrdə haqqında ən çox bəhs olunan Arşaki Alban hökmdarlarından biri də Urnayrdır. Urnayrın hakimiyyət illəri naməlum qalmışdır. Moisey Kalankatlının yazdığına görə [[Urnayr]] Sasani şahı [[II Şapur]]un (309–379), [[Bizans]] hökmdarı Böyük Konstantinin (337–361), erməni çarları III Trdat (287–330), Tiqran (338–345), Arşak (345–367) və Papın (370–374) müasiri olmuşdur. Onun adı ilk dəfə 313-cü ildə digər alban əyanlar ilə birgə xristianlığı qəbul etməsi ilə bağlı çəkilir. Onun adı ilə bağlı son hadisə 371-ci ildə baş vermiş [[Dzirav döyüşü]]dür. Bütün bunları nəzərə alan Fəridə Məmmədova belə hesab edir ki, Urnayr 313–371-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur. Moisey Kalankatlı onu ''"Fədakar hökmdar, Ermənistanın mərkəzinə qələbə bayrağı sancmış və böyük müharibələrdə şərəfli ad çıxarmış xadim"'' kimi xatırlayır. Ancaq burada hansı müharibələrdən bəhs olunması naməlum qalır. Urnayrın daxili siyasəti [[bütpərəstlik]]lə mübarizə, xristianlığın dövlət dini elan olunması (313–314-cü illər), kilsəyə torpaq verilməsi və s. ilə xarakterizə olunur. [[Urnayr]]ın dövründə ölkənin paytaxtı və alban katolikosluğunun mərkəzi [[Qəbələ]] (Kabalaka) olmuşdur. Urnayrın xarici siyasətinə gəlincə, məlumdur ki, Albaniya Sasani şahı II Şapurun vassalı və müttəfiqi olduğundan Sasani-Bizans müharibələrinə cəlb edilmişdi. 359-cu ildə Amida yaxınlğında və 371-ci ildə Dzirav çölündə Sasani-Bizans/erməni döyüşlərində [[Urnayr]] [[II Şapur]]u müşayiət etmişdir.

Alban Arşakiləri arasında Urnayrdan sonra haqqında məlumat olan ökmdar Asuagendir. Onun hakimiyyəti dövründə köhnə [[alban əlifbası]]nın islah edilməsi yolu ilə yeni alban yazısı yaradılmışdır. Bu haqqda məlumatlar Moisey Kalankatlıda, eləcə də V – VIII əsr erməni müəllifləri Koryun, Movses Xorenli və başqalarındadır. Asuagen tərəfindən alban uşaqlarının təhsilə cəlb edilməi xüsusi maraq doğurur. O, ''"vilayət və rayonlarda uşaqlara yazı sənətini öyrətməyi, onları dətələrlə məktəblərə göndərməyi, onların yeməklə təmin olunması üçün vəsait ayırmağı əmr etdi"''. Asuagenin dövründə yeni əlifbanın qəbulundan sonradini kitbları, apostolların təlmini və başqa kitabları [[süryani dili]]ndən və [[Yunan dili|yunancadan]] [[Qafqaz albanlarının dili|alban dilin]]ə tərcümə etməyə başladılar.

444-cü ildə isə Asuagenin oğlu ([[Asuagen]]in arvadı Sasani şahı II Yezdəgerdin bacısı idi) [[II Vaçe]] Albaniyada hakimiyyət başına gəldi. Kalankatlı yazır ki, Sasani şahı Perozun əmri ilə II Vaçe Perozabad ([[Bərdə]]) şəhərini tikdirdi və həmin şəhər onun hakimiyyəti illərində ölkənin paytaxtına çevrildi. Paytaxtın [[Qəbələ]]dən [[Bərdə]]yə keçməsi daxili siyasətdəki dəyişikliklərlə əlaqədar idi. Köçərilərin tez – tez baş verən yürüşləri ilə əlaqədar olaraq, ölkənin mədəni -siyasi mərkəzi [[Kür]] çayının sol sahilindən sağ sahilinə keçirilir. [[II Vaçe]]nin hakimiyyəti İran əleyhinə xalq hərəkatı ilə – 450–451-ci illərdə Cənubi Qafqaz xalqlarının türk mənşəli erməni sərkərdəsi Vardan Mamikonyanın başçılıq etdiyi üsyanı ilə və eləcə də 457–463-cü illərdə [[II Vaçe]]nin özünün başçılığı ilə Albaniyada baş vermiş üsyanla əlaqədardır. Cənubi Qafqaz xalqlarını Sasanilər əleyhinə üsyana sövq edən isə siyasi, iqtisadi və ideoloji zülm idi. II Yezdəgerd xristianlığın kökünü kəmək üçün Cənubi Qafqaza 700 məzdəki kahin göndərmişdi və onların 300 nəfəri Albaniyaya gəlmişdi. Yelişe yazır ki, Sasani dövlətində müvəqqəti olaraq yaranmış sülh 459-cu ildə Albaniya hökmdarının tabeçilikdən qəti imtina etməsi ilə pozuldu.

Alban üsyançıları [[Çola]] keçidini tutdular, maskut ordusunu şəhərə buraxdılar və Böyük Qafqazın 11 hökmdarı ilə ittifaqa girərək onlarla birgə [[Sasanilər]]ə qarşı hərbi əməliyyatı iki il uğurla davam etdirdilər. Sasanilərin Vaçe ilə danışıqlara başlamaq cəhdlərinin hamısı boşa çıxdı. Onda Peroz böyük miqdarda pul verməklə Onoqur (F. Cəlilova görə ''"On Oğuz"'') hunlarını köməyə çağırdı və onlar Alan (Dəryal) keçidi ilə Albaniyaya soxuldular. 462-ci ildə isə albanlara qarşı uzun sürən müharibəyə başladılar. [[Onoqurlar]] düz bir il ərzində alban hökmdarı ilə döyüşdülər. Vaçenin ordusu azalıb dağılsa da onu məğlub etmək olmadı. Albaniyada 457-ci ildə başlayan üsyanı yalnız 463-cü ildə yatırmaq mümkün oldu. Sasanilər Albaniyada yenidən o qədər möhkəmləndilər ki, II Vaçe hakimiyyətdən əl çəkdi və Perozdan xahiş etdi ki, atasından qalma mülklərə dəyməsinlər. Beləliklə 463-cü ildə Albaniyada dövlət quruluşu ləğv olundu və ölkəni Sasani canişini – mərzban idarə etməyə başladı. Albaniyada bu rejim 483-cü ilə qədər davam etdi.

487-ci ildə [[II Vaçe]]nin əmisi oğlu, [[Alban Arşakiləri]]nin son nümayəndəsi – [[III Mömin Vaçaqan]] hakimiyyətə gəldi və albaniyada yerli sülalənin hakimiyyəti bərpa edildi. Moisey Kalankatlı belə məlumat verir: "Vaçedən [[III Mömin Vaçaqan]]a qədər 30 il ərzində Albaniya hökmdarsız qaldı." Alban tarixçisinin yazdığına görə ''"Albaniya əhalisi yenidən vahid səltənətdə birləşib şah övladlarından ən cəsur, müdrik, ucaboy Vaçaqanı seçdilər."'' Mömin Vaçaqanın hakimiyyət illəri Albaniyanın siyasi, dini – mədəni intibah dövrü idi. O hər şeydən öncə ölkə əhalisinin vahid dinə ibadət etməsinə nail olmağa, xristianlığı ümumi dövlət dininə çevirməyə çalışdı. Vaçaqan məktəblər açdırdı, dağılmış kilsələri bərpa etdirdi, yeni kilsə və monastrlar tikdirdi, kilsə rütbələrini bərpa etdirdi. Onun hakimiyyəti dövründə [[Aquen kilsə məclisi]] çağırıldı. Albaniyanın müstəqillyini möhkəmləndirməyə çalışan və yad qüvvələrin dini – siyasi təsirlərinə və assimilyasiya siyasətinə qarşı dura biləcək müstəqil kilsənin böyük siyasi rolu olduğunu nəzərə alan III Vaçaqan bu kilsənin sarsılmış dayaqlarını möhkəmləndirməyi və onu iqtisadi baxımdan gücləndirməyi vacib sayırdı. Alban Arşakiləri müstəqil alban siyasəti yürüdür, Albaniya dövlətinə, alban xalqına və onun dininə sədaqətlə xidmət edir, yerli mədəniyyətə qarışaraq albanlaşırdılar. Fəridə Məmmədovaya görə Albaniyanın IV – VI əsr siyasi quruluşunu mərkəzləşdirilmiş feodal dövləti kimi təqdim etmək olar.

=== Mehranilər sülaləsi ===

510-cu ildə Alban Arşakilərinin hakimiyyəti sona yetdi və ölkə 510–629-cu illər ərzində Sasani mərzbanları tərəfindən idarə olundu. VI əsrin sonu, VII əsrin əvvəllərində [[Girdman]] vilayətinin feodal hakimi olan [[Mehranilər]] nəsli gücləndi. Moisey Kalankatlının geneoloji arayışına əsasən başda Mehr olmaqla Sasani Mehranilərinin əsli VI əsrdə saray çevrilişində iştirak etdiyinə görə, Sasani şahı [[II Xosrov Pərviz]]in (591–628) qisasından qurtulmaqdan ötrü 30 min ailə ilə birlikdə Xosrovun düşmənləri – [[xəzərlər]]ə qoşulmaq üçün [[İran]]dan qaçmışdılar. Bundan narahat olan Xosrov onu qabaqlayaraq, Mehrə məktub göndərir və bildirir ki, yaşayış yerini seçməkdə Mehranilərə azadlıq verir. Şahın məktubu Mehrə [[Uti]] vilayətinin Girdman havarında çatır və Mehr elə burada qalmağı qərara alır. Mehr və törəmələri onlar üçün nəsil ocağına çevrilmiş Girdmanda möhkəmənərək yerli feodalları cismən məhv etmək, habelə qohumluq əlaqələri sayəsində yerli knyazları sıxışdırıb bütün Albaniyaya yiyələndilər. Mehranilər iki əsr ərzində Albaniyanın birinci böyük knyazı – işxanı adını daşımaq hüququnu saxladılar. Moisey Kalankatlının yazdığına görə Mehr Girdman əyalətinin Şimalına yeridi və onun 12 hakimini hüzuruna çağırıb qılıncdan keçirdi və ölkəyə sahib oldu. Mehrin nəvəsi Cəsur Vardan Albaniya hakimlərinin sonuncu 60 nümayəndəsini məhv etmiş və beləliklə, Albaniya tamamilə yeni sülalənin əlinə keçmişdir.

Mehranilər iki nəsildən sonra farslıqlarını itirib [[Xristianlıq|xristianlığı]] qəbul etdilər, yerli alban kübarları ilə qohum oldular, alban mdəniyyəti və dinini mənimsədilər, bir sözlə tamamilə albanlaşdılar. V.V.Bartold belə hesab edirdi ki, Mehranilərin simasında Albaniyada ''"fars mənşəli olsa da, milli alban sülaləsi yenidən bərpa olundu."'' Mehranilərin qətiyyətlə albanpərəst siyasət – Albaniyanın müstəqilliyi siyasəti yeritməsi Sasaniləri dərindən peşman etmişdi. Fəridə Məmmədova qeyd edir ki, Mehranilər Albaniyada 603-cü ildə möhkəmlənsələr də aydınlaşdırılmışdır ki, onlar yalnız 630-cu ildə bütün ölkənin tamhüquqlu hakimləri – Albaniyanın birinci böyük knyazları ola bilmişlər.

Albaniya 552–553-cü illərdə öz Şimal qonşuları olan [[xəzərlər]] tərəfindən basqına məruz qaldı. M. İ. Artamanova görə hücum edən [[xəzərlər]] yox, [[sabirlər]] olmuşlar. [[Moisey Kalankatlı]]nın yazdığına görə Albaniyanı tutan xəzərlər kilsələri, müqəddəs kitabları yandrır, şəhər və kəndləri dağıdır, camaatı qovub aparırdılar. "…Erməni təqviminin başladığı təsdiq ediləndə (552-ci il) [[İsa]]nın xaçı üzərinə döşmənləri soyğunçu basqınlarının nəticəsi olaraq alban patriarxlığının iqamətgahı [[Çola]] şəhərindən ölkənin paytaxtı [[Bərdə]]yə köçürüldü. 603–629-cu illər Sasani – Bizans müharibəsindən istifadə edən Albaniya əhalisi Sasani istibdadına qarşı üsyana qalxdı. [[II Xosrov]] bu üsyanı amansızlıqla yatırdı. Alban zadəganlarının çoxu həlak oldu, yalnız alban katolikosu [[Viro]] sağ qaldı və ona da II Xosrovun xristian xanımı şahbanu Şirin (bir çox tədqiqatçılar [[Viro]]nu himayə edən Şirini Nizami Gəncəvinin Xosrov və Şirin poemasının qəhrəmanı Bərdə hökmdarı Nüşabənin varisi Şirinlə eyniləşdirirlər kömək etdi. Şahbanu Şirin ''"böyük səylərdən sonra [[Viro]]nun həyatını şahdan hədiyyə aldı"'' 624-cü ildə [[Bizans]] ordusu [[Dvin]]i zəbt etdi, [[Atropatena]]ya soxuldu, [[Naxçıvan Muxtar Respublikası|Naxçıvan]]ı tutaraq [[Araz]]ı keçdi. Sonra [[Atropatena]]nın paytaxtı Qanzak ([[Qazaka]]) işğal olundu. İrakli Albaniya, [[İberiy]]a və [[Ermənistan (tarixi ərazi)|Ermənistan]] hakimlərindən tələb etdi ki, ''"könüllü olaraq onun pişvazına çıxsınlar, qışda qoşunları ilə ona xidmət etsinlər. Əks təqdirdə isə onlarla kafirlərlə olduğu kimi rəftar edəcək, qalaları tutacaq, ölkələri tar-mar edəcək."''

Xosrovun təklifi ilə alban knyazları [[Bərdə]]ni tərk edib qalalarda möhkəmləndilər. Bizans qoşunları Albaniyaya girib Uti vilayətində möhkəmləndilər. Lakin bu yürüş İrakli üçün uğursuz qurtardı. Burada [[Sasanilər]] [[Bizans]]lılara hücum edərək İraklini [[Sünik]]ə sıxışdırdılar. 625-ci ildə İrakli [[xəzərlər]]i köməyə çağırdı. 626-cı ildə xəzərlər Albaniyaya soxuldular. Bu xəzərlərin Albaniyaya ilk böyük müdaxiləsi idi. Onlar birinci zərbəni [[Dərbənd]]ə vurdular, sonra isə [[Bərdə]]yə hücum etdilər. Knyazlar ətraf rayonlardakı əhalini paytaxt [[Bərdə]]yə toplayaraq müdafiə olunmaq istədilər. Lakin onlar [[Dərbənd qalası]]nda edilənləri eşitdikdən sonra tələm – tələsik [[Arsak]] vilayətinin əlçatmaz dağlarında gizləndilər. Sasani mərzbaı [[İran]]a qaçdı. Albaniya ərazisini işğal edən xəzərlər [[Tiflis]]ə yürüş edərək [[Bizans]] imperatoru İraklinin ordusu ilə birgə şəhəri mühasirəyə aldılar. Vəziyyətin ağırlığını nəzərə alan Girdman knyazı [[Varaz Qriqor]] özünü İraklinin vassalı elan etdi. Yeni hökmdarını tanımaq və onun dinini (diofizitliyi) qəbul etməklə (II Xosrov İran kilsə məclisində ona monofizitlii qəbul etdirmişdi.) Varaz Qriqor Albaniyanın tamhüquqlu hakiminə çevrildi. Bu dövrdə Sasani hökmdaı II Xosrov öldürüldü və taxta çıxan II Qubad 628–629-cu illərdə İrakli ilə sülh bağladı. Bu vaxt [[xəzərlər]] Albaniyanın tam sahibinə çevrildilər. 629-cu ildə Albaniyaya daxil olan xəzərlərin xaqanı Şat katolikos Vironun və Sasani mərzbanının yanına elçi göndrərək ölkəni təslim etməyi tələb etdi. Bu dəfə söhbət ölkənin xəzərlərə siyasi tabeliyindən gedirdi. Albaniya müqavimət göstərmək iqtidarında deyildi. Məzban isə itaəti rədd edərək İrana qaçmışdı.

Alban zadəganları başda katolikos [[Viro]] olmaqla [[xəzərlər]]in ali hakimiyyətini etirf etməyə məcbur oldular. VII əsrin 30-cu illərində [[Xəzər xaqanlığı|Xəzəristanda]] gedən daxili çəkişmələr (Cebu xaqanın öldürlməsi) [[xəzərlər]]in Albaniyadakı hakimiyyətinə son qoydu.

Mehrani [[Varaz Qriqor]]un (630–642) dövründə Yaxın Şərqdə [[ərəblər]] sürətlə güclənirdilər. Onlar 632-ci ildə Sasanilərə qarşı hərəkət etdilər. Sasani şahı [[III Yezdəgird]] ərəblərə qarşı durmaq üçün tabeliyində olan ölkələrdən və vilayətlərdən qoşun tələb etdi. Albaniyanın böyük knyazı Varaz Qriqor dörd oğlundan birini – [[Cavanşir]]i onun hüzuruna göndərmək qərarına gəlir. [[Cavanşir]] Albaniya dövlətinin bütün qoşunlarının sərkərdəsi oldu. 636–642-ci illərdə alban qoşunlarının sparapet – baş komandanı olan Cavanşir öz ordusu ilə Sasani ordusuna qoşuldu. [[Ölü dəniz]] yaxınlığındakı Kadissiyada baş verən döyüşdə (637-ci il) o öz şücaəti ilə fərqləndi. Cavanşrin bu şücaəti [[III Yezdəgird]] tərəfindən yüksək qiymətləndirildi və ona ''"bayraq və şeypurlar, iki qızıl mizraq və qızıla tutulmuş iki qalxan verdi ki, bunları həmişə onun önündə aparırdılar. Belinə mirvari ilə işlənmiş kəmər,qızıl dəstəkli qılınc bağladı, qolbağlar verdi, başına tac qoydu. Həmçinin ona mirvari ilə işlənmiş düzüm verdi və boynuna mirvari boyunbağı asdı."'' 640-cı ildə ərəblər [[Sasanilər]]in paytaxtı [[Ktesifon]]u mühasirəyə aldılar və Cavanşrin ordusu 6 ay şəhərin müdafiəsində iştirak etdi. 642-ci ildə Nəhavənd yaxınlığında döyüş baş verdi və [[Cavanşir]] də ordusu ilə bu döyüşdə iştirak edirdi. Lakin Sasani ordusu bu döyüşdə məhv edildi. III Yezdəgird isə qaçıb [[Dəclə]] çayı sahilində qalada gizləndi. Bu məğlubiyyətdən sonra [[Cavanşir]] [[Atropatena]]ya gəlir, oradan isə öz ölkəsinə qayıdır. ''"Beləliklə Cəsur [[Cavanşir]] 7 il ərzində bu çətin müharibədə iştirak etdi. Bir neçə ağır yara aldıqdan sonra onlarla vidalaşdı…"'' Vətənə dönən Cavanşir hələ atası [[Varaz Qriqor]]un sağlığında taxta çıxdı.
 
[[Ərəblər]] 642–645-ci illərdə [[Atropatena]] tərəfdən Cənubi [[Qafqaz]]a hücum etdilər və Albaniyaya soxuldular, ancaq burada möhkəmlənə bilmədilər. Ərəblərə qarşı mübarizənin ilk dövrlərində boyun əymiş Ermənistan işxanı Teodoros Rştuni ilə ittifaq bağlamışdı. [[Cavanşir]] ondan fərqli olaraq [[Bizans]]ın vasallığını qəbul etməyi üstün tutmuşdu. [[Cavanşir]] [[Bizans]] imperatoru [[II Konstant]]a (641–668) göndərdiyi məktubunda yazırdı:

''"Qüdrətli cənab əzəmətli və mərhəmətli yunan hökmdarı Konstant… alban knyazı və asparapeti Cavanşir özünün Şərq ölkəsi ilə təzim edərək səni itaətkarlıqla salamlayır. Ey qəlbi İsa məhəbbəti ilə döyünən hökmdar, icazə ver səndən çox-çox uzaqda olan mənim xalqın sənin yeni təbəəliyini qəbul etsin…"'' 

[[Bizans]] imperatoru cavab məktubunda sevinclə razı olduğunu bildirmiş və Cavanşiri ''"Girdman hökmdarı"'', ''"Alban knyazı"'', ''"asparapet və protopatrik"'' adlandırmışdı. Hədiyyə və bəxşişlərdən başqa [[Cavanşir]]ə 1200 adamı patrik, ipat, apoipat və digər [[Bizans]] rütbələri ilə mükafatlandırmaq üçün pativlər (vəzifə və fərmanlar) də göndərmişdi.

660-cı ildə [[Cavanşir]] imperator [[II Konstant]]la iki dəfə görüşdü. Birinci dəfə Konstant [[Güney Azərbaycan]]a gəlib [[Bizans]]a arxalanan knyazları öz yanına çağıranda, ikinci dəfə isə [[Vaqarşapat]] şəhərində. Kalankatlının yazdığına görə [[Cavanşir]] hər iki dəfə imperator tərəfindən böyük hörmət və ehtiramla qəbul edilmişdir:

''"Cavanşir imperator sarayına şah kimi daxil oldu, imperator onu əyanların hamısından daha hörmətlə qarşıladı, imperator onun belinə cəsur babası [[Herakl]]ın və ulu babası [[Nikita]]nın kəmərini bağladı, imperator ona Müqəddəs xaçın bir hissəsini, şah libası və ii bayraq təqdim etdi, imperator onun oğlanlarına patrisi rütbəsi verdi. Ona səma töhfələrinin verildiyini görəndə, erməni əyanlarının və sərkərdə Amazaspın paxıllığı tutdu… İmperator onu erməni azatlarının müşayiəti ilə qul kimi yox, taxt-tac sahibi olan qardaşı kimi yola saldı…"''

[[Moisey Kalankatlı]] kitabın fəslini bu sözlərlə qurtarır: ''"Konstant bütün alban hökmdarlarının kənd və torpaqlarını irsi mülk kimi [[Cavanşir]]ə verdi və Şərqə əsl şah kimi nəzarət etməyi ona həvalə etdi."'' Cavanşirə valeh olduğunu gizlətməyən Kalankatlı Albaniya və onun hökmdarının həmin dövrdə səviyyəcə Ermənistan və [[Gürcüstan]] hökmdarlarından üstün olduğunu qeyd edir. [[Moisey Kalankatlı]] [[Cavanşir]]in hakimiyyəti dövründə ölkənin sərhədlərini dəqiq göstərir:
 
''"O, [[İberiya]] sərhədlərindən hun keçidinə və [[Araz]] çayına qədər əsl şah kimi əzəmətlə hökmdarlıq etmişdi."''

Lakin bütün uğurlara baxmayaraq 622-ci ildə Albaniya yenidən [[xəzərlər]]in hücumuna məruz qalır. [[Cavanşir]] bu dəfə onları məğlub edib ölkədən qova bilir. 664–665-ci illərdə [[xəzərlər]] yenidən Albaniyaya hücum etdilər. Onları [[Kür]]ü keçərək [[Araz]]a çatdılar alban və iberlərdən çoxlu adam əsir aldılar. Cavanşir xəzərlərlə müqavilə bağladı və xəzər xaqanının qızı ilə evləndi. [[Xəzərlər]]in yürüşləri, [[Kiçik Asiya]]nın bir sıra vilayətlərinin ərəblər tərəfindən tutulması nəticəsində [[Bizans]]ın zəifləməsi Cavanşiri Bizansla bağladığı müqaviləni pozmağa məcbur etdi. O saysız-hesabsız Türküstan ordusundan – xəzərlərin köməyindən imtina edərək Cənub hökmdarına – [[ərəblər]]ə tabe olmağı üstün tutdu.

Ərəblərlə yaxınlaşmağı arzulayan Cavanşir iki dəfə [[Dəməşq]]ə – xəlifə Müaviyyənin hüzuruna getmişdi. Bu görüşlərin birincisi ölkəni ərəb qırğınından xilas etmək üçün 667-ci ild olmuşdu. Bu görüşdə [[Cavanşir]] istəyinə nail olmuşdu. Xəlifə ilə ittifaq sayəsində Albaniya üç il müddətinə yadelli basqınlardan xilas oldu. 670-ci ildə [[Cavanşir]] yenidən xəlifə Müaviyyənin görüşünə gedir. Bu dəfə xəlifə özü onu dəvət edir. Xəlifənin yanında Cavanşirin nüfuzu o qədər yüksəlir ki, [[Bizans]] imperiyası ilə [[Ərəb Xilafəti]] arasındakı danışıqlarda Albaniya hökmdarı vasitəçi kimi çıxış edir. Cavanşir danışıqları elə məharətlə aparır ki hər iki tərəf razı qalır. Onu hədiyyələrlə mükafatlandıran xəlifə [[Sünik]]i də Cavanşirə tabe edir və tələb edir ki, [[Atropatena]]nın da idarəsini üstünə götürsün. Ancaq [[Cavanşir]] bu təklifi qəbul etmir və xahiş edir ki, onun ölkəsinin üstünə qoyulmuş vergini bir qədər yüngülləşdirsin. Cənublu hökmdar məmnuniyyətlə razılaşır və vergilər üçdə biri qədər azaltmağı əmr edir. Xəlifə ilə görüşdən qayıtdıqdan sonra isə Cavanşir sui-qəsd nəticəsində öldürülür.

Bəzi tarixçilər Cavanşrin siyasi qəsd nəticəsində öldürüldüyü qənaətindədirlər. K.V.Trever qeyd edir ki, onun saray çevrilişlərinin, yoxsa sinfi mübarizənin qurbanı olduğu naməlum qalır.

Bir sıra tədqiqatçılara görə [[Cavanşir]] 669-cu ildə öldürülmüşdür (K.V.Trever). Digərləri onun ölüm tarixini 680-ci ilə aid edirlər ([[Ziya Bünyadov|Z.M.Bünyadov]]). Axırıncı mülahizə isə 683-cü ildir. (Q. X. Svazyan) [[Fəridə Məmmədova (tarixçi)|[Fəridə Məmmədova]] isə 680–681-ci illərin daha inandırıcı olduğunu yazır. Belə ki, [[Moisey Kalankatlı]] II kitabın XXXIX fəslində belə bir məkumat verir: ''"Cənub məmləkətində inadcıl Məhəmmədin hakimiyyətinin hakimiyyətinin 62-ci ilində (miladi 681-ci il) Cavanşirin varisi Varaz Trdat Albaniyanın böyük knyazı olarkən yepiskop İsraili diplomatik danışıqlar aparmaq üçün hunların yanına göndərmişdi.''" Buradan belə çıxır ki, Cavanşrin ölümü 681-ci ildə və ya daha əvvəl ola bilərdi. Zadəganlar alban katolikosu Yelizarın iştirakı ilə [[Cavanşir]]in qardaşı (Varaz Peroz) oğlu [[Varaz Trdat]]ı vətənin taxt-tacına sahib olan böyük knyaz vəzifəsinə seçirlər və o [[Bizans]] imperatorundan patrisi titulu aldı və ekskonsul rütbəsiylə mükafatlandırıldı. Xəlifə [[I Yəzid]] (680–683) I [[Varaz Trdat]]ı Şərq vilayətlərinin, Albaniya məmləkətinin və Uti vilayətinin canişini kimi tanıdı. Ölkə ərəblərə xərac verməkdə davam edirdi. Albaniyanın daxilindəki müxalifətçi mərkəzdənqaçma qüvvələrini ram edən [[Varaz Trdat]] bütün ölkəyə hakim oldu. Onun hakimiyyəti dövründə Albaniyanın ərazisi [[Cavanşir]] dövründəki kimi qalırdı.

Bu vaxt guya [[Cavanşir]]in qisasını almaq məqsədi ilə saysız hesabsız xəzər qoşunları hunların böyük knyazı Alp İltiverin başçılığı ilə Albaniyaya doğru hərəkət etdi. [[Qəbələ]] və [[Uti]] vilayətlərini viran qoyan Alp İltiver Lpinada məskən saldı. Varaz Trdat Cavanşirin siyasətini davam etdirərək xəzərlərlə danışığa başladı. O katolikos Yelizarı xaqanın yanına göndərib sədaqətini bildirdi. Lakin xaqanla barış çox sürmədi. Bu zaman Varaz Trdat xəzərlərin arası kəsilməyən yürüşlərinin qarşısını almaq üçün yepiskop İsraili Varaçana – Alp İltiverin yanına göndərdi. İsrailə həm də xəzərləri xristian dininə cəlb etmək tapşırılmışdı. İsrailin bu missiyası uğurla nəticəlndi. Alp İltiver başda olmaqla [[xəzərlər]]in böyük bir hissəsi [[Xristianlıq|xristianlığı]] qəbul etdi. Alp İltiver [[Varaz Trdat]]a, Yelizara, eləcə də ermənilərə yazdığı məktubunda bildirirdi ki, yalnız İsrailin bizim yanımızda keşiş kimi qaldığı müddətdə bizimlə sizin aranızda mehribanlıq ola bilər.

 
Lakin bu da xəzərlərin Albaniyaya yürüşünün qarşısını ala bilmədi. 685-ci ildə [[Ərəb Xilafəti]]nin Şimalda nəzarətinin zəifləməsindən istifadə edən xəzərlər albanlarla eyni dinə etiqad etdiklərini unudaraq Albaniya, Ermənistan və [[İberiyanı]] işğal etdilər. 685-ci ildə hakimiyyətə gələn xəlifə Əbd-əl-Malik [[Bizans]] imperatoru [[II Yustinian]]la (685–695) müqavilə bağladı. Müqaviləyə görə Xilafət və [[Bizans]] [[Ermənistan (tarixi ərazi)|Ermənistan]] və [[İberiya]]dan gələn gəliri bölməyi qərara aldı. [[II Yustinian]]ın 689–690-cı illərdə Cənubi Qafqaza yürüşü oldu. O tutduğu vilayətlərin hakimlərini, bəzi hakimlərin isə oğullarını özü ilə apardı. II Yustinian Albaniyanın böyük knyazı Varaz Trdata patrk-ekzarx rütbəsi verdi, onu hökmdardan (özündən) sonra Albaniyanın II işxanı adlandırdı. Albaniya bu dövrdə üç xalqa [[xəzərlər]]ə, [[ərəblər]]ə və [[yunanlar]]a (Bizansa) vergi verirdi. İmperator III Tiberinin dövründə 699-cu ildə ərəblərlə yaxınlıq etdiyinə görə Varaz Trdat oğlanları ilə birlikdə [[İstanbul|Konstantinopola]] gətirilir və onlar beş il müddətinə burada qalırlar.
 
[[Varaz Trdat]]ın ölkədə olmadığı vaxt bir sıra hadisələr baş verir ki, bu da Xilafətin birbaşa ölkənin daxili işlərinə qarışmağına səbəb olur. Alban katalikosu Yelizarın ölümündən sonra xalkidon təliminin davamçısı Girdman yepiskopu [[Katolikos Nerses|Nerses Bakur]] ölkənin katalikosu olur. Nerses Varaz Trdatın arvadı Spramanın köməyi ilə ölkəni xalkidonçuluğa tabe etməyə çalışır. [[Varaz Trdat]]ın qohumlarından ibarət ərəbpərəst monofizit müxalifətə başçılığı knyaz Şeroyə ələ alır. O, Nerses Bakurun və Spramanın müqavimətini qıraraq 699–704-cü illərdə Albaniyanın knyazı olur.

Erməni katolikosu Yelia xəlifə Əbd-əl-Məlikə məktubunda katolikos Nersesin və Spramanın fəaliyyəti haqqında yazırdı:

''"…yunan imperatoru ilə sözləşmiş alban katolikosu onu öz dualarında yada salır və bizim ölkələrimizi də öz dininə çəkib birləşməyə məcbur edir."''

Qeyd etmək lazımdır ki, [[ərəblər]] [[Qafqaz]]a münasibətdə Sasanilərin münasibətini yürüdür və Cənubi [[Qafqaz]]ı [[Bizans]]dan ayırmağa çalışırdı. Onlar bu məqsədlə Cənubi Qafqazda xristianlığın monofizit təriqətinin tərəfini saxlayırdılar ki, bu da xristianlığın diofizit – xalkidonçu təriqətinə etiqad edən [[Bizans]]ın mənafeyinə zidd idi. Xəlifə Əbd-əl-Malikin ərəb orduları və erməni katolikosu Yelia Albaniyaya gəldilər, burada Nerses Bakuru və Spramanı mühakimə etdilər. Onlar lənətlənərək qətlə yetirildilər. Xəlifə əmr etmişdi ki, alban zadəganlarının adını da xüsusi siyahıya yazsınlar, əgər onlardan biri diofizit təriqətinə ibadət etsə məhv edilməli idi. Bundan sonra alban kilsəsi qismən erməni kilsəsinə tabe edildi. Şeroyə Albaniya hökmdarı vəzifəsində çox qala bilmədi. 704-cü ildə ərəblər onu [[Suriya]]ya apardılar. 705-ci ildə II Yustinian [[Varaz Trdat]]ı azad etdi. [[Konstantinopol]]dan Albaniyaya qayıdan [[Varaz Trdat]] birdəfəlik ərəb təbəəliyini qebul etdi. Kalankatlı bu haqqda yazır:''"…həmin vaxtdan ölkəmizi ərəblərin ixtiyarına verdi və yalnız onlara vergi ödədi"'' Həmin vaxtdan etibarən Albaniya həm faktik, həm də hüquqi baxımdan tamamilə ərəb əsarəti altına düşür. [[Varaz Trdat]]dan sonra isə Albaniya ərazisini ərəb əmirləri idarə etdilər.

== Albaniyada din ==

=== Paqan dinlər ===
[[Xristianlıq]] dan əvvəlki dövrlərdə alban tayfalari arasında müxtəlif səma cismlərinə, yunan tanrı və tanrıçalarına həmçinin oda sitayiş olmuşdur. Ölkənin müxtəlif ərazilərində atəşpərəstliklə bağlı məbədlər olmuş, lakin bunların əksəriyyəti sonradan xristian məbədlərinə çevrilmiş, bir qismi isə [[ərəblər]]in [[Azərbaycan]]a yürüşləri zamanı dağıdılmışdır. Həmçinin Albaniyada ay ilahəsi [[Selena]]nın şərəfinə [[Ay ilahəsi məbədi]]nin də tikildiyi məlumdur.

[[Strabon]]un verdiyi məlumata görə Antik Qafqaz Albaniyasında [[Zevs]], [[Helios]] və [[Selena]]yla eyniləşdirilən tanrılara ibadət olunub. Belə ki, [[Strabon]] Alban panteonunun baş tanrısını [[Zevs]]lə eyniləşdirir. Bununla əlaqədar [[Azərbaycan]]ın müxtəlif bölgələriindən tapılan daş kişi heykəlləri diqqəti cəlb edir. Bunların ən səciyyəvi olanları [[Boyəhmədli (Ağdam)|Boyəhmədli]], [[Seysulan]], [[Xınıslı]], [[Dağkolanlı]] və Çıraqlıdan aşkara çıxarlıb.

Qəbir abidələrndən isə daha çox üzəri aypara ornamentləri ilə naxışlanmış əşyalar tapılıb ki, bu da Ay İlahəsi [[Selena]]nın işarələridir. İlahəyə sitayiş alban maddi mədəniyyət nümunələrində tez-tez rast gəlinən [[həyat ağacı]] ilə də bağlıdır.

[[Strabon]]un yunan adları ilə adlandırdığı eyni tanrılara sitayiş olunması sübut edir ki, [[farslar]]ın, [[madaylar]]ın, [[ermənilər]]in və [[Qafqaz albanları]]nın oxşar panteonları varmış. Lakin hər bir millət ayrılıqda fərqli tanrılara üstünlük verirdi (məsələn albanalar [[Selena]]ya).

[[Azərbaycan (tarixi ərazi)|Azərbaycan]] ərazisində arxeoloji qazıntılar zamanı məzarlardan başı və ətrafları kəsilmiş gil heykəlciklər tapılmışdır. Tədqiqatçıların rəyinə görə, başı və ətrafları olmayan gil heykəlciklər hər hansı hadisə və ya tədbirin uğurla başa çatması ilə əlaqədar keçirilən mərasimdən sonra məhv edilir və qəbirlərdə basdırılırdı. Müqayisəvi ədəbiyyat göstərir ki, buna oxşar adət [[Orta Asiya]]da da vardı. Orada dulusçuluq məhsullarını yandırdıqda, onları "bədnəzər"dən qoruyan kukla heykəlciklərlə də belə rəftar edirdilər. Görünür, ecazkar varlıqların surətlərinin rəmzi olan bu sındırılmış heykəlciklər şər qüvvələrin bədnəzərlərini özlərinə cəlb etmək üçün sirli mərasimdən sonra məhv edilirdi.

=== Xristianlıq ===


Qafqaz Albaniyasında [[xristianlıq]] eramızın 54 – 57-ci illərində apostol [[Müqəddəs Yelisey]]in təbliğ fəaliyyətindən sonra yayılmışdır.

Bu səbəbdən [[Alban Həvari Kilsəsi|Alban kilsəsi]] apostol kilsəsi adlandırılır. [[Qafqaz]]da, eləcə də bütün xristian dünyasında olan qədim xristian kilsələrindən biri alban kilsəsidir.

Albaniya, xristian icmalarının IV əsrdən xeyli əvvəl, xristianlıq dövlət dini olmamış yarandığı ölkələr sırasındadır. Alban ənənəsinə görə, eramızın ilk əsrlərinin başlanğıcında [[Qüds|Yerusəlimd]]ən, [[Suriya]]dan ilk xristian missionerləri, [[həvari]]ləri (apostolları) və həvarilərin şagirdləri Albaniyaya gəlmiş, ilk xristian icmaları yaranmışdı. Yenə də alban ənənəsi xristianlığın yayılmasında bir – birini əvəz edən iki dövrü qeyd edir: həvari dövrü adlanan birinci mərhələ həvarilərdən [[Müqəddəs Faddey]]in, [[Müqəddəs Varfolomey]]in və Müqəddəs Faddeyin şagirdi [[Müqəddəs Yelisey]]in adı ilə bağlıdır. IV əsrə kimi davam edən bu dövrü şərti olaraq siryanipərəst dövrü adlandırılır. İkinci (yunanpərəst) mərhələ Maarifçi Qriqorinin və alban hökmdarı [[Urnayr]]ın adları ilə bağlıdır.

Xristianların I–II əsrlərdə Yerusəlimdən Şimal-Şərqdə və Şərqdə geniş təbliği həvari [[Müqəddəs Pavel]]dən sonra həvarilərdən [[Müqəddəs Foma]]nın, [[Müqəddəs Andrey]]in, [[Müqəddəs Varfolomey]]in, həvari [[Müqəddəs Foma]]nın qardaşı Ardayın (Adday-Fadday-Faddey) və [[Müqəddəs Faddey]]in şagirdləri – [[Müqəddəs Yelisey]]in və Marın adları ilə bağlıdır.
 
Bu həvarilər və onların şagirdləri [[Suriya]]da (mərkəz – [[Antakya|Antioxiya]]), kiçik ellin dövləti olan [[Osroyena]]da (mərkəz – [[Edessa]]), [[Nisibin]]də, [[Mesopotamiya]]da (İkiçayarasında), [[Kiçik Ermənistan]]da, eləcə də Şərqdə və Şimal-Şərqdə – [[İran]]da (Sələvkiyə – Ktesifonda), Cənubi Qafqaz ölkələrində – [[Gürcüstan]]da, Albaniyada təbliğat aparırdılar.

Xristianlığın Albaniyaya nüfuz etməsi, burada erkən xristian icmasının yaranması, həm həvari [[Müqəddəs Varfolomey]]in, həm də həvari [[Müqəddəs Faddey]]in adları ilə bağlıdır. [[Moisey Kalankatlı]] xəbər verir:

''"Lakin, ədalət günəşinin çıxdığı vaxt yetişdikdə, xilasımız, dərkedilməz varlıq – Atamızın şöhrət və mahiyyətinin işığı hamımızın qeydinə qalmaq üçün bizim yanımıza gəlib heç vaxt ayrılmadığı varlığın şöhrətinə sahib olduqda, o, öz müqəddəs və sevimli şagirdlərini [dini] təbliğ etmək üçün dünyanın hər yerinə göndərdi. Şərq sakinlərinin bəxtinə Ermənistana gəlib, Artaz vilayətində Ermənistan hökmdarı Sanatrukun əzabla öldürdüyü həvari Faddey düşdü"''.

Alban tarixçisi [[Moisey Kalankatlı]] daha sonra yazır:

''"Onun (Faddeyin) şagirdi [[Müqəddəs Yelisey]] (Elişe) [[Yerusəlim]]ə qayıdaraq, onun əzabları haqqında …digər həvarilərə danışır… Yelisey orada Yerusəlimin ilk patriarxı, [İsanın] qardaşı [[Müqəddəs Yakov]] tərəfindən təyinat alır. Yeliseyin payına Şərq düşür".''

Burada müəllif ''"digər həvarilər"'' dedikdə Müqəddəs Faddeyin, Yeliseyin və başqa həvarilərin fəaliyyətlərinin eyni zaman çərçivəsində, yəni I–II əsrlərdə baş verdiyini göstərmək istəyir. Gördüyümüz kimi, bu mətndə Şərq dedikdə, Albaniya nəzərdə tutulur. Moisey Kalankatlının işlətdiyi ''"Şərq"'', ''"Şərq ölkəsi"'', ''"Şimal-Şərq"'' anlayışlarının tədqiqi onların Albaniyanı, Yerusəlimə nisbətlə xristian dünyasının Şərq hüdudlarında yerləşən albanlar ölkəsini bildirdiklərini sübut edir.

Xristianlığın Albaniyada təbliğinin ilk siryanipərəst dövründə [[İncil]] kəlamları Yaxın və Orta Şərqin bütün ölkələrində olduğu kimi, siryani (arami) dilində yayılırdı. Bu, yalnız həvarilər və onların şagirdlərinin deyil, həm də [[Suriya]] missionerlərinin fəaliyyəti ilə bağlı idi. [[Moisey Kalankatlı]] öz əsərində siryanipərəst dövr haqqında mühakimə yürütmək imkanı verən məlumatları təqdim etmişdir; Suriya rahiblərinin IV–V yüzillərdə Albaniyadakı fəaliyyəti, xristian abidələri üzərindəki arami yazıları haqqında olan xəbərlər belə məlumatlardandır.

Xristianlığın "yunanpərəst" II mərhələsi, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, bütün Cənubi Qafqaz ölkələrində ümumi olsa da, müddəti və xüsusiyyətləri baxımından fərdi cəhətlərə malik idi; bu isə, sözsüz ki, siyasi səbəblərlə izah oluna bilər. Tədqiqatlar göstərir ki, alban, erməni və iber kilsələrinin imperiya kilsəsi ilə münasibətləri ''"siyasi şəraitlə bağlı işıqlandırılmalıdır; başqa sözlə desək, ölkənin [Şərqi Roma] imperiyasından siyasi asılılıq dərəcəsi kilsənin asılılığı səviyyəsində özünü göstərməlidir"''. Məlumdur ki, bu asılılıq Ermənistanda daha çox, [[İberiya]]da isə nisbətən az idi; Albaniyanın isə heç bir asılılığı yox idi. Ona görə də ellinpərəst [[Maarifçi Qriqori]] və onun nəvəsi [[Müqəddəs Qriqoris]]dən sonra alban kilsəsi [[Yerusəlim]] kilsəsi ilə münasibətlərini davam etdirirdi. Bütün bunlar elmdə hakim olan fikrin – ilk xristian təbliğatçılarının Albaniyaya Ermənistandan göndərilməsi fikrinin əsassız olduğunu göstərir. Bu, sağsahil Albaniyası vilayətlərində fəaliyyət göstərən xristian təbliğatçılarının Ermənistandan, sol sahil Albaniyasının şimal – qərb vilayətlərinə (yəni İori və Alazan çayları arasındakı vilayətlərə) göndərilənlərin isə [[İberiya]]dan gəlmələri fikrinə də aiddir.

Məlum olduğu kimi, [[Sasanilər]] öz tabeliklərində olan Cənubi Qafqaz xristian xalqlarına sabit münasibət bəsləmirdilər. Xristianlığın [[Bizans|Şərqi Roma imperiyasında]] qələbəsi (IV əsrin əvvəlində) bu münasibəti daha da gərginləşdirdi. Sasani dövləti ərazisində rəsmi kilsə ilə mübarizə aparan müxtəlif xristian təriqətləri müdafiə edilməyə başlanıldı.

[[Moisey Kalankatlı]]nın məlumatına görə, alban arşaki hökmdarları [[Urnayr]], [[II Vaçe]], [[III Mömün Vaçaqan|III Vaçaqan]] müxtəlif bütpərəstlik dinlərinin köklərini kəsmək üçün şiddətli mübarizə aparırdılar. V əsr [[Aluen kilsə məclisi|Aquen məclisind]]ə qəbul edilmiş qanunların ikisi xristianlığaqədərki dinlərin qalıqlarının təqib olunmasına həsr edilmişdi.

VIII əsrdən etibarən Azərbaycanın Şimal hissəsi ərəblərin və İslamın təsir dairəsinə düşdü. Lakin Albaniya əhalisinin xeyli hissəsi hakim sülalənin nümayəndələri [[Mihranilər]]lə birlikdə dövlət dini elan edilmiş xristianlığa etiqad edirdilər. Qonşu xristian ölkələrində olduğu kimi, burada da yunan diofizi dini etiqadından kənara çıxan müxtəlif bidətçi cərəyanlar fəaliyyət göstərirdi; bu cərəyanların qriqorian təriqətinə düşmən olan üzvləri bu dövrdə amansızlıqla təqib olunurdular. Alban kilsəsinin təqib olunmasında, onun sərbəstlik və müstəqillik hüququnun pozulmasında [[Erməni Qriqorian Kilsəsi]] xüsusi rol oynayırdı. Alban kilsəsini öz nüfuzuna tabe etmək istəyən erməni katolikosları məqsədlərinə çatmaq üçün, Sasanilər dövründə olduğu kimi, ərəb hökmranlığı dövründə də Xilafətin hərbi qüvvələrinin köməyinə əl atırdılar. Cənubi Qafqazda özlərinə arxa axtaran Əməvilər ermənilər və albanlar arasındakı təfriqəçilikdən bacarıqla istifadə edərək, alban kilsəsinin erməni kilsəsinə tabe olunması üçün şərait yaratdılar. Erməni katolikosu İlya xəlifə Əbd ül-Malikə aşağıdakı məzmunda bir məktub yazmışdı:

<blockquote>''"Hökmdar Əbd ül-Malik Əmir əl-Mömininə erməni katolikosu İlyadan. Qadir Allahın iradəsi ilə bizim tabe ölkəmiz Sizə qulluq edir. Biz və [[alban Həvari Kilsəsi|Alban kilsəsi]] bir ilahi [[İsa]] dininə etiqad edirik. Partav taxtında oturan indiki Alban katolikosu yunan imperatoru ilə sazişə girib öz ibadətlərində onun adını çəkir və ölkəni məcbur edir ki, hamı dini etiqadda ona qoşulsun və onun himayəsini qəbul etsin. İndi qoy bu Sizə məlum olsun, ta bu barədə qərar qəbul edəsiniz, çünki bu bədəfkarlıqda onun bir əyan qadın həmfikri də vardır. Böyük hökmdar, Siz öz hakimiyyətinizlə əmr buyurun onlar Allaha qarşı işlədikləri günah üstündə müstəhəqq olduqları cəzaya
çatsınlar".''</blockquote>

Onsuz da bölgədə hərbi əməliyyata başlamaq üçün bəhanə axtaran xəlifə isə bu məktubdan sevinərək erməni katolikosuna aşağıdakı məzmunda bir məktubla cavab verir:

<blockquote>''"Ey Allahın xadimi və erməni xalqının katolikosu İlya, sənin səmimi məktubunu oxudum və sənə mərhəmətim olduğuna görə öz sədaqətli bəndəmi çoxlu qoşunla göndərdim. Əmr etdik ki, bizim hökmranlığımıza qarşı qiyam edən albanlarda sizin dininizə uyğun dəyişiklik edilsin. Bizim hökmü bəndəmiz Partavda, sənin hüzurunda icra edəcəkdir: [[Nerses Bakur|Nersesi]] və bədəfkarlıqda onun həmfikri olan qadını bir zəncirə bağlayacaq və elə şahanə mühakimə edəcəkdir ki, onlar bütün qiyamçıların yanında rüsvay olsunlar".''</blockquote>

Hadisələrin daha sonrakı cərəyanını isə alban tarixçisi [[Moisey Kalankatlı]] [[Alban ölkəsinin tarixi|öz əsərində]] bu cür təsvir edir:

<blockquote>''Böyük erməni patriarxı Albaniya paytaxtı Partava gəlib böyük kilsədə oturdu və əmr etdi ki, Nersesi onun hüzuruna gətirsinlər. Lakin Nerses gizlənmişdi və onu tapa bilmirdilər; onda böyük din xadimi, Alban knyazı Şeroy onun yaxın adamlarını tutub əmr etdi ki, Nersesi gətirsinlər; sonra onu böyük yığıncağın ortasında İlyanın qarşısına gətirdilər. Lakin bu aciz adam cavab verə bilmədiyi üçün padşahın əmri ilə dəhşətli əzab çəkdi, həmin qadınla addım – addım gətirildi və onların sürgün edilməsi qərara alındı. Nerses buna dözə bilmədi, 8 gün heç bir şey yemədi və öldü. O vəsiyyət etdi ki, özünü ayağındakı zəncirlə basdırsınlar. Nerses Şeroya lənət yağdırdı, çünki hakimiyyət üstündə Şeroy və Sprama arasında başlayan çəkişmədə, o [Şeroy], Nerseslə Spramanın məhv olmasına səbəb oldu. Nerses [[Provaslavlıq|pravoslav]] məzhəbinin patriarx taxtında 14 il oturdu və 3 il yarım günahkar qaldı (688–704-cü illər). Bütün bunlardan sonra dini yığıncaq həlim adam [[Katolikos I Simeon|Simeonu]] seçdi və onu Albaniyanın katolikosu etdi. O, ölkədə Nersesin hərcmərcliyini dayandırdı və yolunu azmış kilsəyə çoxlu həqiqi etiqad qərarı verdi. O özünün [[Bərdəkür]] adlanan yay iqamətgahında əmr etdi ki, Nersesin bidət dolu bütün kitablarını sandıqlara doldurub [[Tərtərçay|Trtu [Tərtər] çayı]]na atsınlar.''</blockquote>

Erməni kilsəsi Alban ruhanilərini tutduqları mövqelərdən sıxışdırıb çıxarmış və ölkədə ərəblərin əlləri çatmayan dağlıq yerlərdə yaşayan albanları möhkəm qriqoryanlaşdırmağa başlamışdı. Erməni ruhaniləri [[Alban Həvari Kilsəsi|Arran kilsəsi]]nin nüfuzunu yerli əhali arasında tədricən heçə çıxarmış və ərəb hakimlərinin əli ilə albanların bütün ədəbi abidələrini dağıdıb Alban mədəniyyətini, heç olmazsa, azacıq xatırlada biləcək hər şeyi məhv etmişlər. Bütün bu işlər, əvvəlcə Xilafətin köməyi ilə, sonralar isə digər istilaçıların icazəsi və köməyi ilə görülmüşdür. Qriqoryan kilsə xadimləri [[Arran]] ədəbi abidələrini məhv edərkən, əvvəlcə bu abidələri [[Qrabar dili|qrabara]] çevirirdilər.

[[Arran]]ın dağlıq vilayət və rayonları olan [[Sünik]] , [[Arsak]], [[Xaçın (Albaniya)|Xaçın]] [[Şəki]], [[Girdiman knyazlığı|Girdiman]] əhalisi ilə indiki [[Gəncə]], [[İsmayıllı]], [[Qəbələ]], [[Oğuz]] rayonlarının və [[Azərbaycan Respublikası]]nın bir sıra digər rayonların əhalisi, həmçinin [[Ermənistan Respublikası]]nda [[Sisian rayonu|Sisian]], [[Basarkeçər]] və digər rayonların bəzi kənd yerlərinin əhalisi indi erməni olsa da, bu əhalinin adət və ənənələri, qonşuluqda yaşayan və ata-babaları müxtəlif səbəblər üzündən müsəlman olan [[Azərbaycan türkləri]]nin adət və ənənələrinin eynidir. Bu rayonların əhalisi məhz onlardır ki, ''"erməni dini kilsəsinə qoşulmuş və ermənilərlə qarışmışlar"''

İ.P.Petruşevski göstərir ki, erməni kilsəsi Albaniyada ''"ölkəni erməniləşdirmək aləti olmuşdur. Onun bu rolu VIII əsrin başlanğıcından etibarən xüsusilə nəzərə çarpır, yəni o zamandan sonrakı erməni monofızit katolikosu Yegi xalkedonçuluq edən Alban katolikosu [[Katolikos Nerses|Nersesi]] (Bakuru) ərəb xəlifəsinin köməyi ilə devirmişdi və Albaniyada ruhanilər və knyazların bir hissəsinin, Alban kilsəsinin erməni kilsəsindən müstəqilliyini qorumaq cəhdini əks etdirən xalkedonçuluq (pravoslav, yunanpərəst, gürcüpərəst) hərəkatı ermənipərəst monofızitlər tərəfindən yatırılmışdır"''.

Bütün bu çətinliklər və ağır mübarizə şəraitinə baxmayaraq Alban Həvari Kilsəsi öz varlığını 1836-cı ilə kimi qoruya bilmişdir. Lakin 1836-cı ildə [[Rusiya]] tərəfindən erməni Qriqorian kilsəsinin tabeçiliyinə verilərək fəaliyyəti tam dayandırılmışdır. Bununla belə, 2003-cü ildə [[Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi]]ndə Alban Həvari Kilsəsi yenidən qeydiyyata alınaraq fəaliyyətini bərpa etmişdir.

=== Dəfn adətləri ===

Qədim qəbir abidələrinin tədqiqi Albaniya əhalisinin dünyagörüşünü, dini və etnik fərqlərini əks etdirən zəngin material vermişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, bir qəbiristanın hüdudları daxilində çox vaxt ölülər müxtəlif qaydada dəfn olunmuşdur; eyni zamanda məskənin ətrafında bir neçə qəbiristanın olması halları da məlumdur.

Ölülər dördkünc, dəyirmi, ovalşəkilli torpaq qəbirlərdə, küplərdə, taxta qutularda, saxsı təknədə, çiy kərpicdən hörülmüş qəbirdə, daş qutularda, habelə katakombalarda dəfn edilirdi. Məsələn, [[Nüydü abidələri|Nüydü]], [[Qəbələ]], [[Yaloylutəpə mədəniyyəti|Yaloylutəpə]], [[Uzunboylar]] üçün torpaq qəbirlər, [[Qarakübər|Qaraköbər]] qəbiristanı üçün küp qəbirlər, [[Göygöl rayonu|Göygöl]] üçün ([[Gəncə]] yaxınlığında) çiy kərpicdən hörülmüş qəbirlər, [[Mollaisaqlı]] üçün saxsı tabutlar səciyyəvi olduğu halda, [[Şamaxı]] və [[Mingəçevir]] məzarıstanlarında bir qəbiristanın hüdudları daxilində bir neçə tip qəbirlər məlumdur ki, bu da görünür, müxtəlif etnik qrupların mövcud olması ilə bağlıdır. Bu və ya digər dəfn qaydalarına görə müxtəlif arxeoloji mədəniyyətləri də bir-birindən ayırmaq mümkündür. Məsələn, ölünün bükülü vəziyyətdə qoyulduğu, özünəməxsus səciyyəvi keramikası olan torpaq qəbirlər müstəqil arxeoloji mədəniyyət kimi ayrılmış və ilkin aşkara çıxarıldığı yerə görə, "[[Yaloylutəpə mədəniyyəti]]" adını almışdır.

Bu mədəniyyətin keramikası üçün ən səciyyəvi tiplər üçqulaq, uzun novçalı, yumru gövdəli, lentvari qulplu, yaxşı bişirilmiş qara və ya qırmızı rəngli, bir və üçayaqlı qablardan ibarətdir. Sonralar bu mədəniyyətə mənsub qəbirlər və keramika Albaniyanın bütün ərazisində üzə çıxarılmışdır.

Torpaq qəbirləri antik dövrdə də Albaniya ərazisində geniş yayılmış qəbir abidələrinin ən sadə və qədim tipidir. Bunlar əsasən dördbucaq və oval formasındadır. Ölüləri qəbirə az və ya çox bükülmüş vəziyyətdə qoyurdular; oturmuş vəziyyətdə, sağ və ya sol böyrü üstə dəfn etmək hallarına da rast gəlinir. Adətən qəbrin ölçüləri dəfn edilən şəxsin ölçülərindən böyük götürülürdü; bəzən eni 2 metr və uzunu 4 metrə qədər olurdu. Qəbrə ölü ilə birlikdə müxtəlif məişət əşyaları və qurbanlıq heyvanların cəmdəkləri də qoyulurdu. Məsələn, İsmayıllı rayonunun ərazisində yerləşən Uzunboylar qəbiristanının eramızdan əvvəl III–II əsrlərə aid qəbirlərinin birindən 70 saxsı qab, altı nizə ucluğu, bir neçə oraq və bıçaq çıxmışdır. Burada 7 bütöv qoyun-keçi skeleti, bir bütöv inək skeleti və i.a. da vardı.

Torpaq qəbirlər alban dövrünün bir çox abidələrindən – [[Mingəçevir]]də, [[Yaloylutəpə mədəniyyəti|Yaloylutəpə]]də, [[Qəbələ]]də ([[Qəbələ rayonu]]), [[Xınıslı yaşayış yeri|Xınıslı]]da, [[Çıraqlı (Şamaxı)|Çıraqlı]]da ([[Şamaxı rayonu]]), [[Nüydü abidələri|Nüydü]]də, Qırlartəpədə ([[Ağsu rayonu]]), [[Torpaqqala]]da ([[Qax rayonu]]), Uzunboylarda ([[İsmayıllı rayonu]]), [[Kiş (Şəki)|Kiş]]də ([[Şəki]]), [[Şəmkir]]də, [[Xucbala|Xuçbalada]] ([[Quba rayonu]]), [[Tarku şamxallığı|Tarki]]də, [[Qarabudaqkənd rayonu|Qarabudaqkənd]]də, Şarakunda (Dağıstan), [[Qanıxçay|Qanıx (Alazan) çayı]]nın vadisində və başqa yerlərdə olan abidələrdən məlumdur. Adlarını çəkdiyimiz bütün abidələri səciyyələndirən ümumi cəhətlərlə yanaşı, bəzi məhəlli xüsusiyyətlər də vardır. Məsələn, Mingəçevirdə qəbirlərin demək olar hamısında skelet azacıq bükülü vəziyyətdə idi və başı əsasən şimal-şərqə tərəf qoyulmuşdu. Qəbirdə zəngin avadanlıq, o cümlədən keramika, dəmir silah və əmək alətləri, bəzək şeyləri, sikkələr, möhürlər və i.a. vardı. Tapıntıların təhlili göstərilən qəbirləri eramızdan əvvəl V–III əsrlərə aid etməyə imkan verir.

Ölülərin çox bükülü vəziyyətdə dəfn edildiyi torpaq qəbirlər Yaloylutəpədə, Nüydüdə, Xınıslıda üzə çıxarılmışdır və əsasən eramızdan əvvəl III–I əsrlərə aiddir. Adı çəkilən abidələr arasında Nüydü xüsusi yer tutur. Burada keramika ilə yanaşı, çoxlu nizə ucluqları və bir tunc dəbilqə də tapılmışdır. Nüydüdə zəngin bər-bəzək dəsti – qolbaqlar, üzüklər, asma bəzəklər, boyunbağılar, qadın tacları (çələngləri) aşkar edilmişdir. Qəbirlərin birindən yerli ustalar tərəfindən zərb olunan sikkə dəfinəsi tapılmışdır. Maddi mədəniyyətin qeyd edilən bütün kateqoriyaları yerli ustaların məhsuludur.

Qədim Şamaxı, Qəbələ, [[Bərdə]] və b. qəbiristanların öyrənilməsi zamanı üzə çıxarılmış gümüş və qızıl məmulatı diqqəti cəlb edir. Qırlartəpə məskəninin yaxınlığında yerləşən, içərisində keramik qablar olan torpaq qəbirdən döymə üsulu ilə hazırlanan iki gümüş piyalə tapılmışdı. Burada yerli sənətlər haqqında müəyyən təsəvvür yaradan silah və bəzək şeyləri də aşkar edilmişdir.

Albaniya ərazisində iri küplərdə dəfn etmək adəti geniş yayılmışdı. Belə qəbirlər Mil, Qarabağ və Şirvan düzlərində və dağətəyi rayonlarda, [[Kür]] çayının sahillərində qeydə alınmışdır. [[Ağcabədi]], [[Ağdam]], [[İsmayıllı]], [[Ucar]], [[Şamaxı]], [[Xankəndi]], [[Qəbələ]] rayonlarında, Mingəçevirdə, Qalatəpə xarabalıqlarının ətrafında, başqa rayonlarda yüzlərlə küp qəbir tədqiq edilmişdir. Küplərdə dəfn etmək adəti ən qədim əsrlərdən başlanmışdır. Bu tip qəbirlər müxtəlif vaxtlarda Ön Asiyada və Qafqazda geniş yayılmışdır. Albaniyada bu adət eramızdan əvvəl I minilliyin ikinci yarısından ta eramızın VIII əsrinədək mövcud olmuşdur.

Albaniyanın qəbir abidələrinin başqa bir tipi ölülərin gil tabutlarda dəfn edilməsidir. Bu dəfn adətinin İsmayıllı rayonunda Mollaisaqlı, Hacıhatəmli və Qalagah kəndləri ətrafında, Qəbələ rayonunda, Quşlar və Savalan kəndlərinin yaxınlığında, habelə Şamaxı rayonunda yayıldığı öyrənilmişdir. Saxsı təknə yaxud tabutlar əsasən bir-biri ilə birləşən iki hissədən ibarətdir; divarlarında bir neçə kiçik deşik vardır. Kiçik gil tabutlar böyük tabutlardan yalnız ölçüsü ilə deyil, forması ilə də fərqlənir, onların bir və ya iki tutacağı vardır, deşikləri yoxdur, uzunsovdur, oval və ya dördbucaq şəklindədir; skeletlər bükülü vəziyyətdə sol və ya sağ böyrü üstə qoyulmuşdur. İstiqamət müxtəlifdir, lakin sifət əksər hallarda şərqə tərəf yönəldilmişdir. Avadanlıq əsasən baş hissədə, mərhumun üzü qarşısında və ayaq tərəfdə qoyulmuşdur. Tabutlardan kənarda zərif düzəldilmiş saxsı qablar yerləşdirilirdi. Qəbirlərin içərisində şüşədən, pastadan, mərmərdən və i.a. hazırlanan çoxlu muncuq, habelə tunc qolbaqlar, üzüklər, müxtəlif asma bəzəklər və maral təsvirli metal lövhə aşkar edilmişdir. Gil tabutlarda dəfn etmək adəti vaxt etibarilə əsasən Yaloylutəpə mədəniyyəti dövründə, yəni eramızdan əvvəl III əsrdən eramızın I–II əsrlərinə qədər olan dövrə uyğun gəlir.

Tarixi Albaniyanın ərazisində katakomba, taxta qutu və çiy kərpic qəbirlər aşkara çıxarılmış və öyrənilmişdir. Qəbirlərin bu tipi Azərbaycan ərazisinə sarmat-massaget-alan və digər irandilli tayfalar tərəfindən gətirilmiş və yerli əhali arasında qismən yayılmışdır.

Katakombalarda olan taxta qəbirlərdə maddi mədəniyyətin yüksək inkişaf səviyyəsini əks etdirən zəngin dəfn avadanlığı vardı. Bu tip qəbirlər eramızın I–IV əsrlərinə aid edilir; bunlar yalnız Mingəçevirdən tapılmışdır. Taxta qəbirlərdə ölülər bir qayda olaraq qoşa dəfn edilir, onlar üz-üzə, bükülmüş vəziyyətdə, başları cənub-şərqə tərəf qoyulurdu. Dəfn avadanlığı taxta qəbirin həm içərisində, həm də bayırında yerləşdirilirdi; ona keramikadan əlavə, dəmir qılınclar, xəncərlər, bıçaqlar, gümüş piyalələr, qızıl və gümüş zinət şeyləri, üzük-möhürlər və i.a. daxil idi. Bu tip qəbirlər zadəgan zümrəni əks etdirir.

Albaniyanın maddi mədəniyyəti qəbir tikililərinin başqa bir tipində -Xanlar rayonunda, [[Mingəçevir]]də, [[Sabirabad]] rayonu ərazisindəki [[Cəfərxan]] kəndinin yaxınlığında tədqiq edilmiş çiy kərpic qəbirlərdə də öz əksini tapmışdır. Ölünün tək dəfn edilməsi bu qəbirlər üçün səciyyəvidir. Burada ölü arxası üstə uzadılırdı. Bu tip qəbirlərdən əldə edilən materiallardan bəlli olur ki, onlar iki eranın ayrıcına və eramızın ilk əsrlərinə aiddir.

== Mədəniyyət ==
[[Azərbaycan]]ın müxtəlif bölgələrinə təşkil edilmiş arxeoloji ekspedisiyalar zamanı alban mədəniyyətinin incəliklərini özündə əks etdirən külli miqdarda maddi-mədəniyyət nümunələri aşkarlanmışdır. Həmin əşyalar müxtəlif – həm qiyamətli, həm də adi materiallardan hazırlanmaqla özünəməxsus xüsusiyyətlərə malikdir. Təşkil edilmiş arxeoloji ekspedisiyalar arasında [[Mingəçevir]], [[Şamaxı]], [[Qəbələ]] və [[Qax]] ekspedisiyaları öz məhsuldarlığı ilə diqqəti cəlb etmişdir.

=== Alban bütləri ===

Alban daş heykəllərin xüsusi mövzu çərçivəsində arxeoloji tədqiqinə 1982-ci ildən başlanılmış və mövzuyla əlaqədar bir sıra əsərlər nəşr edilmişdir. Azərbaycan arxeoloqları tərəfindən [[Qarabağ]]da daşdan yonulmuş 19 insan heykəli qeydə alınmışdır. Bu abidələr Mollalar, [[Şəfibəyli (Goranboy)|Şəfibəyli]], [[Suma]], [[Güllücə (Ağdam)|Güllücə]] ([[Ağdam]] rayonu), Şatırlı ([[Bərdə]] rayonu), [[Canyataq]] ([[Ağdərə]] rayonu), [[Seysulan]] ([[Tərtər]] rayonu) kəndləri yaxınlığında aşkar edilmişdir.

Bu heykəltəraşlıq abidələri qədim zamanlarda [[Qarabağ]]ın dağlıq və düzənlik hissələrinin vahid etno-mədəni məkana daxil olduqlarını təsdiq edir. Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, "[[Alban ölkəsinin tarixi|Alban tarixi]]" əsərində Artsak bütləri dedikdə Qarabağ daş heykəllərinin bir qrupu nəzərdə tutulmuşdur. Bu tarixi mənbədən məlum olur ki, 487-ci ildən etibarən bütpərəstliyə qarşı mübarizə apararaq xristianlığın mövqeyini möhkəmləndirən Albaniya hökmdarı [[III Mömin Vaçaqan]] ''"öz hakimiyyəti altında olan [[Arsak]] vilayətində yaramaz bütlərə qurban kəsib sitayiş etməkdən əl çəkməyi əmr etmişdir"''.

Alban bütləri Avrasiyanın "daş babalar" şərti adı altında cəmlənmiş daş heykəllər dairəsinə daxildir. Albaniya dövləti və alban mədəniyyətinin mövcud olduğu dövrdə bu tip abidələr [[Monqolustan]]dan [[Rumıniya]]ya kimi çox geniş bir ərazidə qədim [[Skiflər|skit]], [[Sarmatlar|sarmat]], [[Saklar|sak]] və habelə [[Göytürk İmperiyası|Türk xaqanlığı]] qəbilələri arasında yayılmış, ikonoqrafiya və yonulma üslubundakı bəzi fərqlərlə ümumi bir ideya əsasında yaradılmışdır. Şərqi Avropa çöllərindəki [[Qıpçaqlar|qıpçaq]] daş heykəlləri nəsildən-nəsilə ötürülən bu ideyanın XIII əsrədək Avrasiya məkanında etno-mədəni varisliyi əks etdirdiyini göstərir. Bəzi rus arxeoloqları hətta [[Qarabağ]] heykəllərinin bir sıra əlamətlərə görə qədim türk daş heykəllərinə, habelə Mərkəzi Asiyanın erkən dəmir dövrünə aid heykəltəraşlıq abidələrinə oxşadığını qeyd etmişlər.
 
Qarabağ heykəlləri hörüklü saça malik kişi təsvirləridir. Hələ e. ə. XXIII əsrdə indiki [[Cənubi Azərbaycan]] ərazisində məskunlaşmış qəbilələrdən olan [[Lulubilər|lullubeylərdə]] kişilərin uzun hörük saxlaması onların daş üzərindəki təsvirlərindən məlumdur. Tarixi [[Manna]] ərazisində, Arcaq-qala abidəsində aşkar edilmiş daş heykəllər də (e. ə. I minilliyin əvvəli) uzun saçlı kişi fiqurlarıdır. Erkən alban dövrünə aid uzun saçlı kişi heykəlləri [[Şamaxı]] rayonunun Çıraqlı kəndi yaxınlığında tapılmışdır.

Qədim yunan müəllifi [[Lukian]]ın (II əsr) məlumatına görə, uzun saç saxlamaq [[skiflər|skit]] kişiləri üçün xarakterik idi. "Alban tarixi" əsərində [[xəzərlər]] və digər türk qəbilələri onların kişilərinə də xas olan əlamətə görə "hörüklülər xalqı" adlandırılmışlar. Bütün bu məlumatlar [[Qarabağ]]dan və [[Azərbaycan]]ın digər yerlərindən tapılmış uzun saçlı kişi heykəllərinin Avrasiya çöllərində yaşamış "köçərilərə" yaxın olan Albaniya və habelə Mannanın yerli qəbilələrinə mənsub olduğunu göstərir. Bu oxşar abidələr Manna, Albaniya qəbilələrinin uzaq keçmişdə Avrasiya "köçəriləri" ilə eyni kökdən intişar taparaq sonralar müstəqil tarixi-mədəni inkişaf yolu keçdiklərini güman etməyə əsas verən amillərdəndir.

Bu gün Qarabağ ərazisi ermənilər tərəfindən işğal edildiyindən alban daş heykəllərinin taleyi qaranlıq olaraq qalmaqdadır. . Hələ 1973-cü ildə [[Qarabağ]]da qeydə alınmış 10 heykəl məlum idi. Bu heykəllərdən 7 ədədi [[Canyataq]] kəndi yaxınlığında tapılmışdır. Canyataq heykəllərindən biri vaxtı ilə [[Bakı]]ya gətirilmiş və hal-hazırda [[Qız qalası (Bakı)|Qız qalası]] yanında, açıq səma altında saxlanılır. Sonrakı araşdırmalar nəticəsində [[Ağdam]] rayonu ərazisindən isə səkkiz ədəd alban daş bütləri aşkarlanmışdır.

=== Alban əlifbası ===


Qafqaz albanlarına məxsus olan və alban dilinə uyğunlaşdırılmış əlifba olan alban əlifbası, IV–V əsrlərdə parf mənşəli maarifçi [[Mesrop Maştots]] tərəfindən təkmilləşdirilmişdir. Lakin əlifbanın nə zaman və kim tərəfindən yaradılması məsələsi hələ də həll edilməmiş olaraq qalmaqdadır.

Alban tarixçisi [[Moisey Kalankatuklu]] yazısı olan xalqlar içərisində [[madaylar]]ı və albanları xüsusi qeyd etmişdir:

''"Yazıya malik olan xalqlar budur: [[yəhudilər]], [[romalılar]] (bunların yazısından bizanslılar da istifadə edirlər), [[ispanlar]], [[yunanlar]], [[madaylar]], [[ermənilər]] və albanlar".''

1937-ci ildə filologiya elmləri doktoru, professor İ.V.Abuladze XV əsr əlyazmalarını öyrənərkən [[Mətndar MS 7117|7117]] nömrəli əlyazmada alban əlifbasını əldə etmişdir. Sonra [[Mətndar]]dakı bu əlyazmanın iki başqa surəti üzərində T.İ.Ter-Qriqoryan da tədqiqat aparmışdır. Bunlar XV əsrdə ruhani Mkrtıçın göstərişi ilə monastrın şagirdləri üçün dərslik kimi monax Foma Metsopski tərəfindən tərtib edilmişdir. Əlyazmada ərəb, suriya, erməni, gürcü əlifbaları ilə yanaşı, 52 hərflik alban əlifbası da vardı. 1938 və 1957-ci illərdə ciddi araşdırmalardan sonra akademik A. Q. Şanidzenin alban əlifbası haqqında yazıları çap olunmuşdur. T. M. Məmmədov göstərir ki, bu tapıntı akademik R. Açaryanı da maraqlandırmış, o bu əlifbanın həqiqətən alban əlifbası olması barədə məqalə ilə çıxış etmişdir. Alban yazısının, alban dilində tərcümə əsərlərinin olduğunu tarixi mənbələr də təsdiq edir.



Alban yazısının çiçəklənmə dövrü V–VI yüzilliklər sayılır. A. Q. Şenidze yazır: bu dövrdə albanlar [[Qafqaz]]ın siyasi və mədəni həyatında gürcülərlə birgə fəal iştirak edirdilər. Koryun göstərir ki, ''Maştos Qərbi Ermənistanda olanda onun yanına mənşəcə alban olan iyerey Benyamin gəldi.O Benyamini sorğu-suala tutdu,**qarqar dilinin** barbar sözlərini tədqiq edərək onlar üçün əlifba yaratdı.''

[[Alban əlifbası]] Ərəb Xəlifəsinin göstərişi ilə [[Alban Həvari Kilsəsi]] [[Erməni Qriqoryan Kilsəsi]]nə tabe edildikdən sonra erməni katolikosu İlyanın göstərişi ilə məhv edilmiş, alban əlifbasıyla yazılmış kitablar qədim erməni dilinə tərcümə edildikdən sonra məhv edilmişdir.

Uzun müddət Alban əlifbası itmiş hesab edilirdi, lakin 1937-ci ildə gürcü alimi İliya Abuladze [[Mətndar]]da XV əsrə aid [[Mətndar MS 7117|MS No. 7117]] şifrəli əlyazmada 52 hərfdən ibarət alban əlifbasına rast gəlmiş və onu aşkara çıxarmışdır.

Az sonra 1948-ci ildə [[Mingəçevir]] qazıntıları zamanı üzərində alban yazısı olan daş tapılmış və bu barədə S. M. Qaziyev məlumat vermişdir. Lakin həm tapılmış əlifbada (Matenadaran 7117), həm Mingəçevir yazılarında qüsurlar olduğu üçün yazıları düzgün oxumaq mümkün olmamışdır. 1956-cı ildə A. Q. Abramyan həmin yazıları oxumaqla məşğul olmuş, bu yazıları cəmi iki kənddə – Qutqaşen rayonunun [[Nic]], Vartaşen rayonunun Vartaşen kəndində yaşayan [[Udi dili|udinlərin dili]] əsasında oxumağa çalışmışdır. [[Udinlər]] heç vaxt ölkədə bütün Şimali Azərbaycanı əhatə edən vahid dilə və dövlətə malik olmamış, daim türkdilli [[utilər]]lə qarışdırılmışdır. Müəllifin oxuduqları inandırıcı deyildir və istədiyi yerə alban əlifbası adlandırılan 52 hərfli əlifbanın istədiyi hərfini qoymuşdur.

=== Alban xaç daşları ===

[[Azərbaycan Respublikası]] və [[Ermənistan Respublikası]]nın müxtəlif bölgələrində toplu və tək halda yayılmış xatirə daşları və stellalar olan alban xaç daşlarının memarlıq-kompozisiya, konstruktiv və dekorativ-plastik həlli onların məna və simvolik özümlülüyündən ayrılmazdır. Qafqaz Albaniyasının erkən və yetkin orta əsr xatirə plastikasında xristianlıqdan əvvəlki müəyyən [[dünyagörüşü]] və simvolik təsəvvürlər əks olunmuşdur. Alban xaç daşlarnın obrazları bir çox əsrlər ərzində, əvvəlcə dini simvolika stellalarının obrazlarında üzvi şəkildə çarpazlaşmış iki, sonra üç dinin təsiri altında təşəkül etmişdi. Xaç daşlarının bütün özümlülüyü, orijinallığı və erməni xaçkarlarından əsaslı fərqi də bundan irəli gəlir. Alban qəbir, xatirə və sərhəd stellalarının, xaç daşlarının yaranmasında, göstərildiyi kimi, üzərində dünyanın quruluşu haqqında təsəvvürlər və bütpərəstlik simvolikasının təsvirləri qalmış xristianlıqdan əvvəlki stellalar müəyyən rol oynamışdır. Əvvəllər günəş, məhsuldarlıq, həyat ağacı simvolu olan xaç onların yeni xristian dininə aid olduğunu təsdiq edir.

Alban xaç daşları plastikliyi, fikir dərinliyi və əsrlər ərzində formalaşmış xalq etiqadı və ənənələri əsasında yaranmış memarlıq, inəsənət və dini simvolikanın üzvi sintezi nəticəsində meydana çıxan memarlıq-bədii məsələlərin həllindəki cəsarətliliyi ilə heyrət doğurur.

Araşdırmalar göstərir ki, xaçların yaranmasında hələ xristianlıqdan çox-çox qabaq qədim türk tayfalarının böyük rolu olmuşdur. O zamankı insanların günəş obrazını yerdə, torpaq üzərində yaradaraq, ağac, daş üzərində yüksəyə qaldıraraq yenidən göylərə qovuşdurmaq istəyi xaçların indiki formasının meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur.

Məhz bu səbəbdəndir ki, alban xaçları özünün daha çox klassik ənənələrinə uyğunlaşdırılırdı. Belə ki, alban xaçları xristianlığaqədərki elementlər və dini ayinlərlə birbaşa bağlıdır.

Xaç obrazı, alban xaç daşlarında sanki müxtəlif bir-birinə aidiyyatı olmayan dekorativ tərtibatları qovuşdurur. Alban xaçı dünyada yeganə xaçdır ki, xristianlığaqədərki inamların və kainatı dərketmənin əlamətlərini özündə cəmləşdirən işarələrə malikdir. Bu xaçların bütün kompozisiyaları göylə yerin əlaqəsi, günəş, işıq, nur və məhsuldarlıq simvolu kimi əks olunmuşdur.

Mütəxəssislər Cənubi Qafqaz ərazisinə səpələnmiş alban xaç daşlarını əsasən dörd qrupda cəmləşdirirlər ki, onlar da [[Xaçın (Albaniya)|Xaçın]], [[Arsak]], [[Cuğa nekropolu|Cuğa]] və [[Yenivəng monastırı|Yenivəng]] xaç daşlarıdır.


***Xaçın xaç daşları*** [[Xaçın knyazlığı|Xaçın alban knyazlığı]] dövründən yadigar qalmış xaç daşları əsasən [[Kəlbəcər rayonu]] ərazisində tədqiq edilmişdir. Bu tədqiqatı ilk dəfə memarlıq elmləri doktoru D. A. Axundov və fəlsəfə elmləri namizədi M. D. Axundov aparmışdır. Xaçın xaç daşlarının ən maraqlı nümunəsi [[Xudavəng monastır kompleksi]]ndə yanaşı olan iki xaç daşıdır.

***Artsak xaç daşları*** tarixi [[Arsak]] vilayəti ərazisində yerləşən xaç daşlarıdır. Onlardan ən məşhuru və elmi ədəbiyyatda böyük marağa səbəb olanı xaçvari Artsak xaçdaşıdır. Xaçvari şəkilli Artsak xaçdaşı (1633-cü il) olduqca maraqlı və orijinaldır, o Qafqaz Albaniyasının hər yerində qəbul olunmuş kanonlar çərçivəsində həll olunmuşdur (haqqında danışılan xaçdaş hələ [[SSRİ]] dövründə [[Eçmiədzin]]ə aparılmış və bu gün də dünyaya erməni təfəkkürünün bədii nümunəsi kimi təqdim edilməkdədir). Onun forması daş xaç şəkilli olmasına baxmayaraq, stelanın obrazında əsas bədii və simvolik dominantı xaçın ortasındakı üç dairədən ibarət böyük xonça təşkil edir. Orta dairə səkkiz bərabər hissəyə bölünmüş həndəsi hörmə şəklində həll olunmuşdur.

***Cuğa xaç daşları*** əsasən [[Güney Azərbaycan]]la sərhəddə, [[Araz]] çayı sahilindədir. Maraqlı və özümlülü həllə malik Cuğa xaçdaşlarının əksəriyyətində eyni bir təsvir olunur: qarşı-qarşıya durmuş iki qanadlı əjdahanın bədəni buynuz [[zireh]]lə örtülmüşdür, onların adətən açıq ağızları yana çevrilmişdir. İki əjdaha arasında qanadlı halə, yaxud da haləyəbənzər saçı olan kişi başı təsvir olunmuşdur. İkonaqrafik əlamətlərinə görə o, İsanın başına oxşayır. D.A.Axundov qeyd edir ki, bu mürəkkəb təsvirdə bir neçə din və etiqadın ([[zərdüştlük]], [[mitraizm]], [[xristianlıq]], [[islam]]) birləşməsindən yaranan simvolik qrup alban sənətkarları tərəfindən təsvir edilmişdir. Təsvirlər xristian qəbir daşlarında – xaçdaşlarda yerləşdirilib – bir xaç və ya xaçlar bunu təsdiq edir. Bu təsvirdə [[İsa]]nı əvvəlki dinlərin qalığı olan əjdahalar mühafizə edirlər. Dişlərini qıcamadan ağızlarını bir qədər açmış əjdaha başlarının İsanın başına tərəf çevrildiyi təsvirlər buna sübutdur. Bu xristian-bütpərəst kompozisiyalar bir xalq içərisində müxtəlif dinlərin mövcud olması nəticəsində yaranmışdır. Cənubi Qafqazda yeganə belə xalq [[Qafqaz albanları]] idi. Bununla belə ermənilər Azərbaycan xalqına məxsus olan və onun bədii təfəkkür dünyasını əks etdirən Cuğa xaç daşlarının guya onlara məxsus olmasını və Azərbaycan əsgərləri tərəfindən dağıdılmasını bəyan edirlər.

***Yenivəng xaç daşları*** əsasən [[Qərbi Azərbaycan]] (indiki [[Ermənistan Respublikası]]) ərazisindəki [[Yenivəng monastırı|Yenivəng alban monastırı]]nın ərazisində və [[Azərbaycan Respublikası]]nın qərb rayonlarından aşkarlanmışdır. Yenivəng xaçdaşları da kompozisiya həll baxımından Cuğa xaçdaşlarına oxşayır. Bu daşların əksərində birinci planda tanrı fiquru yerləşir.

Yenivəng (ermənilər hazırda bu məbədi Noravəng adı ilə dünyaya qədim erməni məbədi kimi təqdim edirlər) xaçdaşlarının əsas səciyyəvi və fərqləndirici cəhəti xaçın təpəsində və əsasında kişi (güman ki [[İsa]]) sifətinin təsviridir. Bu təsvirlərin başı üzərində ay, çox güman ki, mitraist haçalar yerləşir. Xristian simvolikası baxımından ən son və kamil Yenivəng xaç daşları XIII əsrə aiddir. Əksərinin üzərində alban yazıları olan bu xaçdaşları əraziyə ermənilərin köçürülməsindən sonra ya tamamilə məhv edilmiş, ya da alban yazıları sındırılaraq daşların tarixi əhəmiyyəti öldürülmüşdür. Bu xaç daşlarından görünür ki, erkən orta əsrlərdə Qafqaz Albaniyasında səcdə edilən xristian tanrısı və [[Mitra]] vahid dini-bədii obrazda birləşən eyni bir tanrının törəmələridir. Qeyd edilməlidir ki, haqqında bəhs etdiyimiz bu alban stelalarının mühüm bədii sənət nümunəsi və tarixi əhəmiyyəti olanları hələ [[SSRİ]] dövründə xüsusi canfəşanlıqla Ermənistana daşınmışdı.

=== Alban memarlığı ===

Alban memarlığınn nümunələri [[Azərbaycan Respublikası]], [[Ermənistan Respublikası]] və [[Dağıstan]] ərazilərində aşkarlanmış və tədqiq edilmişdir. Alban memarlıq nümunələrinin dövrümüzə çatan ən maraqlı nümunələri müdafiə tipli qala və istehkamlar və dini xarakterli tikililər olan kilsə və monastırlardır. Türk tayfalarının alban dövlətinin idarə olunmasında, onun mədəniyyətinin və memarlığının inkişafında danılmaz rolu olmuşdur. Ona görə də bir çox tarixçilər alban memarlığından danışarkən "Alban-türk memarlığı" ifadəsini işlədirlər ki, bu da o dövrlə tam qanunauyğunluq təşkil edir. Albaniya ərazisində yaşayan bu tayfaların bir qismi [[Xristianlıq|xristianlığı]] qəbul edərək xristianlaşmış, bir hissəsi isə sonradan [[İslam]]ı qəbul etmişdi. Alban mədəni irsinə məxsus müdafiə tikililərindən öz möhtəşəmliyi ilə bu gün də seçilən [[Dərbənd qalası]], [[Cavanşir qalası]], [[Çıraqqala]] və başqalarını göstərmək mümkündür.

[[Azərbaycan]]da Qafqaz Albaniyası dövrü abidələrinin əksəriyyəti öz ilkin formasını qoruyaraq dövrümüzə çatmışdır. Bu abidələr içərisində [[Kəlbəcər rayonu]]nda [[Xudavəng məbəd kompleksi]] (XIII əsr), [[Laçın rayonu]] [[Kosalar (Laçın)|Kosalar]] kəndindəki [[Ağoğlan məbədi]] (IX əsr), [[Xocavənd rayonu]] [[Sos (Xocavənd)|Sos]] kəndindəki [[Amaras monastrı]] (IV əsr), [[Şəki]] (II əsr) və [[Ağdərə rayonu|Ağdərə]] (IV əsr) rayonlarındakı [[Müqəddəs Yelisey monastırı (Ağdərə)|Müqəddəs Yelisey məbəd]]ləri, Kəlbəcər rayonu (keçmiş [[Ağdərə rayonu]] ərazisi) [[Vəng (Kəlbəcər)|Vəng]] kəndində [[Gəncəsər monastırı|Gəncəsər məbədi]] (XIV əsr), [[Qax rayonu]]nda [[Ləkit məbədi]] (V əsr), [[Qum məbədi]] (VI əsr), [[Yeddi kilsə məbədi]] (IV əsr), [[Kürmüx məbədi]] (XII əsr),[[Qərbi Azərbaycan]] (Hazırda Ermənistan respublikasının yerləşdiyi ərazi) ərazisində [[Haqapat məbədi]], [[Qoşavəng məbədi]], [[Ağtala monastır kompleksi|Ağtala məbədi]], [[Tatev məbədi]], [[Uzunlar məbədi]], [[Yenivəng məbədi]], [[Sənain məbədi]] alban məbəd memarlığının dövrümüzə qədər çatmış ən gözəl nümunələridir.

Alban memarlıq sənəti özünəməxsus mürəkkəb koloriti, texnikası, təkrarolunmaz gözəlliyi və üslubu ilə həmişə maraq doğurmuş və seçilmişdir. Həmişə diqqət çəkən yenilik öz məzmununa görə maraq doğurduğundan digər [[Qafqaz xalqları]] da qədim alban mdəniyyətindən faydalanaraq özlərinin memarlıq və mədəniyyətləini inkişaf etdirmişlər.

Albaniyada şərq xristianlığına məxsus memarlığın bütün növləri inkişaf etmişdi. Alban xristianlığının ilk dövrü üçün xarakterik olan kilsə tikililəri idi. Bu kilsələr uzunsov ibadət zalı olan birnefli məbədlərdən ibarət olmuşdur. Bu növ məbədlərin üstü ikiqatlı sadə daşla örtülürdü. Albaniyada xristianlığın memarlığı üslubunda dairəvi məbədlər deyilən xüsusi memarlıq da yayılmışdı və bu üslub yalnız albanlara aiddir. Bunun da öz səbəbi var. Belə ki, Albaniyada dairəvi məbədlərin tikilməsi erkən xristianlıq dövrünə aiddir və tədqiqatçıların fikrincə bu məbədlər günəşə ibadət edən albanlar tərəfindən, yəni hələ xristianlığın tam mənimsənilmədiyi və səma cismlərinə ibadətlə qarışdırıldığı dövrlərdə tikilib. Bu cəhət erkən xristianlıq dövrü alban xaçlarında da özünü göstərir. Albaniyada xristian memarlığının ən kütləvi forması isə sovmələrdir. Sovmələr karvan yolları kənarında kiçik ibadətgah rolunu oynasalar da, onlar əslində memorial tikililərdir. Albanlarda həm mehrablı, həm də mehrabsız sovmələrə rast gəlinir. Sovmələrin divarı bir qayda olaraq zərif naxışlara malik nişan daşları ilə bəzədilirdi. Alban dövrünün ən mürəkkəb tikililəri isə bazillikalar və monastırlar hesab olunur. Bir çox tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu üslub [[Cənubi Qafqaz]]da yalnız albanlara məxsusdur. Çünki alban dövrü memarlıq abidələrinin divarları üzərindəki elementlər yalnız bu dövr abidələrinin özünəməxsus xüsusiyyətləri kimi dəyərləndirilir.

== İqtisadi həyat ==

=== Pul tədavülü ===

[[Azərbaycan Respublikası]] ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı müxtəlif bölgələrdə yerləşən arxeoloji abidələrin antik və erkən orta əsrlər qatlarından Qafqaz Albaniyasında istifadə edilmiş yüzlərlə [[sikkə]] nümunələri əldə edilmişdir. Həmçinin [[Qəbələ şəhər xarabalıqları|Qəbələ]], [[Torpaqqala]], [[Xınıslı]], [[Mingəçevir kilsə kompleksi|Mingəçevir]] arxeoloji qazıntıları zamanı [[sikkə]] dəfinələri də aşkarlanmışdır.

Arxeoloji qazıntılar zamanı Qafqaz Albaniyası ərazisindən aşkar edilmiş ən erkən [[sikkə]] nümunələri [[Makedoniyalı İsgəndər]]in adından kəsilmiş [[draxma]] və [[Tetradrahma|tetradraxmalard]]ır. Sonrakı dövrlərdə isə Albaniyada [[Makedoniyalı İsgəndər]]in sikkələrinə bənzər yerli təqlidi sikkələr meydana gəlmişdir.

Bundan başqa Qafqaz Albaniyasında [[Roma imperiyası]], [[Parfiya]] və [[Bizans]] hökmdarlarının sikkələrindən, həmçinin yerli hökmdarların adlarından kəsilmiş sikkələrdən istifadə edilmişdir.

Albaniya dövləti yaranana qədər Azərbaycanda ticarət uzun müddət sadə əmtəə mübadiləsi formasında aparılmışdır. Başqa ölkələrdə olduğu kimi, burada da tədricən pul funksiyasını yerinə yetirən, başqa əmtəələr üçün dəyər ekvivalenti olan əmtəələr meydana gəlmişdir. Qədim Albaniyada sikkə zərb olunanadək ümumi ekvivalent funksiyasını kauri balıqqulağı, mal-qara, metal külçələri və başqa mallar yerinə yetirirdi.

Uzun müddət elmdə belə bir fikir hökm sürürdü ki, albanlarda pul tədavülü olmamışdır. Bu rəyi söyləyənlər Strabonun sözlərinə istinad edirdilər: "Onlarda (albanlarda) adətən zərb edilmiş sikkə işlənmir, onlar 100-dən o yana say bilmədiklərindən ancaq mübadilə ticarəti ilə məşğul olurlar". Lakin Azərbaycanda tapılan çoxlu numizmatik materiallar və bu materialların öyrənilməsi göstərdi ki, Albaniyada pul tədavülü, görünür, e.ə. IV əsrin axırlarında – III əsrin əvvəllərində başlanmışdır. Tapıntılar əsasında antik dövrdə Albaniyanın pul tədavülünü iki tarixi mərhələyə bölmək olar. Birinci mərhələ hellinizm dövrünü, yəni e.ə. IV əsrin axırlarından e.ə. I əsrin ortalarına qədərki dövrü, ikinci mərhələ isə e.ə. I əsrin ortalarından eramızın III əsrinin ortalarına qədər olan dövrü əhatə edir. Hellinizm dövrünə aid Azərbaycanda bir neçə pul dəfinəsi tapılmışdır. Bunlardan biri Bərdə dəfinəsidir. Dəfinə [[Makedoniyalı İskəndər|Makedoniyalı Aleksandrın]], [[Selevkilər|Selevki]] hökmdarlarının sikkələrindən ibarətdir. Şamaxı yaxınlığında Xınıslı kəndinin ətrafında tapılan dəfinə daha böyük olmuşdur. Bu dəfinədən 300-dən çox sikkə toplamaq mümkün olmuşdur. Dəfinədəki gümüş sikkələr arasında Afinanın, Frakiya çarı Lisimaxın (e.ə. 323–281-ci illər), Vifiniya çarları [[I Nikomed]]in (e.ə. 149–91-ci illər) və [[II Nikomed]]in (e.ə. 91–74-cü illər), [[Pont]] çarı [[VI Mitridat Evpator]]un (e.ə. 114–63-cüillər) tetradraxmaları, e.ə. 175-ci ildən 83-cü ilədək hökmranlıq etmiş Selevki çarlarının tetradraxmaları, e.ə. 80-ci illərdə kəsilmiş [[Roma]] denarisi və nəhayət, 70-dən çox yerli sikkə vardır. Bu dəfinə e.ə. 60–50-ci illərdə basdırılmışdır.

Sikkələrin həm tərkibi, həm də miqdarı cəhətdən hellinizm dövrünün ən zəngin dəfinəsi [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Qəbələ]] rayonunda Qafqaz Albaniyasının paytaxtı [[Kabalaka|Qəbələ şəhəri xarabalığının]] yaxınlığında tapılmışdır. Burada 700-dən artıq gümüş sikkə toplamaq mümkün olmuşdur. Dəfinə kənardan gətirilmə və yerli sikkələrdən ibarətdir. Dəfinənin ən qədim gətirilmə sikkələri Makedoniyalı Aleksandrın draxmaları və [[Frakiya]] çarı Lisimaxın tetradraxmalarıdır. Həmin sikkələr uzun müddət istifadə olunduğundan çox sürtülmüşdür. Gətirilmə sikkələrin böyük əksəriyyəti e.ə. 187-ci ildən 129-cu ilədək hakimiyyət başında olmuş Selevki hökmdarlarının [[tetradraxma]]larıdır. Dəfinədə o dövrdə hökmranlıq etmiş bütün Selevki padşahlarının sikkələri vardır.

Dəfinədə Parfiya sikkələri bir neçə draxma ilə təmsil olunmuşdur. Bunlar əsasən [[Parfiya]]nın ilk sikkələrindən ibarətdir. Dəfinənin tərkibində beş ədəd yunan-Baktriya tetradraxmasının olması xüsusi maraq doğurur. Bu tetradraxmalar Zaqafqaziya ərazisində nadir tapıntılardır. Tetradraxmalardan biri Yunan-Baktriya çarlığının banisi [[I Diodot]]a məxsusdur və e.ə. 250–247-ci illərdə kəsilmişdir, qalanları isə Evkraditin (e.ə. 169–159-cu illər) adından zərb edilmişdir.

Bu sikkələrin yalnız Azərbaycanda aşkar edilməsi (tarixi Albaniya ərazisinin hüdudlarından kənarda hələlik ancaq Artaşatda bircə ədəd belə sikkə tapılmışdır), onların üslubi xüsusiyyətləri, tiplərin bəzi əlamətləri, habelə ümumi möhürlərlə zərb edilmiş çoxlu sikkələr bunların Albaniyanın yerli məhsulları olmasına şübhə yeri qoymur.

E.ə. I əsrin ortalarından etibarən Albaniya bazarlarında gətirilmə sikkələrə Roma sikkələri də qoşulmuşdu. [[Roma]] sikkələri xüsusən [[Mingəçevir]]də, [[Bərdə]]də, [[Beyləqan]] rayonundakı [[Təzəkənd məbədi|Təzəkənd xarabalığında]], [[Gəncə]] şəhərinin, [[Şamaxı]]nın yaxınlığında və [[Qəbələ]]də tapılmışdır. Bunlar Mingəçevirdə, e.ə. I – eramızın III əsrinə aid qəbirlərdə xüsusilə çox aşkar edilmişdir. Eramızdan əvvəl I əsrin sonunda – eramızın I əsrinin başlanğıcında Avqust denariləri Zaqafqaziyada geniş yayılmışdı. Albaniya ərazisində sayca da bu sikkələr digər Roma sikkələrindən çoxdur. Avqust denarisinin tək-tək nümunələrinə Albaniyanın hər yerində rast gəlinir. Təzəkənd xarabalığında 12 ədəd Avqust denarisindən ibarət kiçik dəfinə tapılmışdır. Eramızın I əsrinin birinci yarısında Avqust sikkələri Qərbdə İspaniyadan Şərqdə Hindistana qədər çox böyük bir ərazidə geniş yayılmışdı. Avqust sikkələri çox uzun bir müddət ərzində pul tədavülündə qüvvədə qalmışdı; qonşu Gürcüstanda hətta eramızın II–III əsrlərində də həmin sikkələrin aşkar edilməsi buna sübutdur. Reversində (arxa üzündə) Qay və Lusinin təsviri verilmiş Avqust denarilərinin geniş yayılması bir çox ölkələrdə bunlara bənzədilən sikkələr kəsilməsinə səbəb olurdu. Zaqafqaziya dəfinələrinin öyrənilməsi güman etməyə imkan verir ki, bu sikkələrə bənzədilən sikkələr [[İberiya]]da da kəsilirmiş.

Avqustdan sonra hökmranlıq etmiş imperatorların kəsdirdiyi Roma sikkələrindən Albaniya ərazisində tək-tək nümunələr tapılmışdır. Lakin Roma sikkələri bütün tarixi Albaniya ərazisində yayılsalar da, Azərbaycan Respublikasının az qala bütün rayonlarında antik dövrə aid abidələrin arxeoloji qazıntıları zamanı rast gəlinsələr də, Albaniya bazarlarında işlənən gətirilmə pullar arasında say üstünlüyünə malik olmamışlar.

Eramızdan əvvəl I əsrdə və eramızın ilk əsrlərində Albaniyanın pul tədavülündə üstün rolu Parfiya sikkələri oynayırdı. Arxeoloji qazıntılar zamanı Parfiya sikkələrinə qədim Albaniya ərazisinin hər yerində rast gəlinir. Bunların arasında Parfiyanın demək olar ki, bütün çarlarının sikkələri vardır. Qotars (eramızın 41–52-ci illəri) sikkələri daha tez-tez aşkar edilir. Bunlar çox uzun bir müddət ərzində Albaniyanın pul tədavülündə qüvvədə olmuşdur. Məsələn, Əli-Bayramlı rayonunun Xersonovka kəndində tapılmış 109 Arşaki sikkəsindən ibarət dəfinə eramızın II əsrinin sonlarında basdırılmış olsa da, Qotars draxmaları bu dəfinədə böyük əksəriyyət təşkil edir. Qəbələdə aşkar edilmiş bir dəfinənin tərkibində Otonun (eramızın 69-cu ili), Vespasianın (69–79-cu illər), [[Trayan]]ın (98–117-ci illər) və [[Adrian]]ın (117–138-ci illər) Roma [[denari]]ləri ilə birlikdə Qotars draxması tapılmışdır. Bu dəfinə III əsrin sonlarında basdırılmışdır, çünki onun sikkələrinin böyük əksəriyyəti Sasani çarı [[II Varaxran]]ın (276–293-cü illər) draxmalarından ibarətdir.

224-cü ildə [[Parfiya]] dövləti süqut etdi, lakin onun xarabalıqları üzərində Sasanilər imperiyası bərqərar olub möhkəmləndi. Beləliklə, Albaniya bazarlarına Arşaki sikkələrinin axını kəsildi. Albaniya tədricən Sasanilər imperiyasının təsiri altına düşdü. III əsrin ortalarından Albaniya bazarlarına güclü axınla gələn Sasani sikkələri Arşaki və Roma sikkələrini əvəz etdi.
<center>
<gallery caption="[[AMEA Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi]]nin Numizmatika fondunda saxlanılan Qafqaz Albaniyasında tədavüldə olmuş pullar" perrow="5" widths="150px" heights="115px">
Fayl: Tetradraxma albania.jpg|Gümüş tetradraxma (təqlidi)
Fayl: Albaniya tetradraxma.jpg|Makedoniyalı İskəndərin təsviri olan gümüş tetradraxma (təqlidi)
Fayl: Aleksand tetradraxma.jpg|Gümüş tetradraxma (təqlidi)
Fayl: Tetradraxma Albania.jpg|Gümüş tetradraxma (təqlidi)
Fayl: Caucasian Albania tetradraxma.jpg|Albaniyada kəsilmiş gümüş tetradraxma
Fayl: Albania tetradraxma.jpg|Albaniya tetradraxma
Fayl: Аршакиды серебряная тетрадрахма.jpg|Üzərində IV Fraatın təsviri olan Arşakilər dövrünə aid gümüş tetradraxma
Fayl: Аршакиды.jpg|Arşakilər dövrünə aid gümüş tetradraxma
Fayl: Македония Александр III.jpg|Gümüş tetradraxma (təqlidi)
Fayl: Македония, Александр ııı.jpg|III Makedoniyalı İskəndərin təsviri olan mis draxma
Fayl:Антоний и Клеопатра серебряная тетрадрахма.jpg|Üzərində Antoninin təsviri olan gümüş tetradraxma
Fayl:Сасаниды серебряная драхма.jpg|Sasanilərdən I Xosrovun gümüş draxması
Fayl:Сасаниды Хосров первый.jpg|Sasanilərdən I Xosrovun gümüş draxması (arxa tərəf)
Fayl:Сасаниды.jpg|Sasanilərdən IV Hörmüzün gümüş draxması
Fayl:Сасаниды Хормуд IV.jpg|Sasanilərdən IV Hörmüzün gümüş draxması (arxa tərəf)
</gallery>
</center>

=== Sosial münasibətlər ===
Antik müəlliflərə əsasən, Qafqaz Albaniyasının öz basilevsləri (çarları) vardı. [[Pompey]]in yürüşləri zamanından tanınan [[Oroys]]un və otuz il sonra sərkərdə Kanidi Krass ilə çarpışan Zoberin adları bizə gəlib çatmışdır. Bəzi antik yazıçılar Albaniyada bir basilevs olduğunu deyirlər. Məsələn, Strabon bildirir ki, hazırda Albaniyada bir basilevs hamının üzərində hökmranlıq edir. Eyni fikri [[İosif Flavi]], [[Dion Kassi]] və [[Appian]] da söyləyirlər. Plini, Avqustun Aikira kitabəsi, Fest, Evtropi və başqaları Albaniyada çarın təkhakimiyyətliyindən bəhs edirlər. Digər müəlliflər Albaniyada bir neçə basilevsin hökmranlıq etdiyini göstərirlər. Məsələn, Plutarx Kaspi sahillərində bir neçə alban basilevsi olduğu haqqında məlumat verir. Tasit də albanlarda rekslər (çarlar) olduğunu söyləyir.

Antik müəlliflər qədim Albaniyanın kübar cəmiyyətinin nümayəndələrini yunan və latın mənşəli terminlərlə adlandırırlar. Bunların hər birinin öz alban prototipinə nə dərəcədə uyğun gəldiyini söyləmək çətindir; ictimai institutlar müxtəlif olduğundan adətən terminlər mənaca üst-üstə düşmür. Latın variantında basilevs və reks həm varlı, həm də sadəcə adlı-sanlı adam deməkdir. Basilevs və reks (yəni hökmdar, hakim) həm çara, həm də çarlığa dəxli olmayan nüfuzlu şəxsə aid edilə bilərdi.

Albaniyada basilevslərdən əlavə, hegemonlar və prefektlər də qeyd edilir. Appian bildirir ki, Pompeyin təntənəli qələbə arabasının önündə iki alban hegemonunu aparırdılar.

Hegemon başlıca olaraq başçı, rəhbər, habelə sərkərdə, canişin deməkdir. Ayrı-ayrı hallarda şəhərin ərzaq təminatı rəisi, donanma komandanı, canişin, müttəfiqlərin süvari dəstəsinin komandanı prefekt adlandırıla bilərdi.

[[Elian]]a görə, hiyerevslər və "kaspilərin ən varlıları və ən adlı-sanlıları" dəvə yunundan paltar geyirdilər. Məlumatda cəmiyyətin yuxarı təbəqəsi nümayəndələri haqqında yaxşı təsəvvür yaradılır, varlılardan və hakimiyyət başında duranlardan danışılır. Söhbət rəhbərlərdən və ya sərkərdələrdən gedir, hərçənd burada, ola bilsin, ümumiyyətlə başçı və ya canişin deyil, bəlkə də var-dövlət sahibi, adlı-sanlı adam nəzərdə tutulur.



Strabon piyada qoşundan və süvarilərdən bəhs edir. Albanlarda ''"nizəatanlar və oxatanlar vardır; geyimləri [[zireh]]li, qalxanları [uzun, dördküncdür], başlarına heyvan [dərisindən] hazırlanmış papaq qoyurlar…"'' Bütün əlamətlərdən görünür ki, qoşunun tərkibində Albaniyanın sosial təbəqələri müəyyən dərəcədə öz əksini tapırdı. Piyada qoşun nisbətən ikinci dərəcəli əhəmiyyətə malik idi və əhalinin daha yoxsul təbəqələrini təmsil edirdi, süvarilər isə daha təminatlı ailələrdən toplanırdı.

Strabon məlumat verir ki, [[Selena]] ilahəsinə həsr edilmiş Alban məbədində ''"kahin vəzifəsini basilevsdən sonra ən böyük hörmət sahibi olan, geniş müqəddəs məbəd torpağının və hiyerodulların (müqəddəs qullar) başında duran xadim icra edir"''. Burada basilevsdən sonra ən böyük hörmət sahibi olan xadim – teokratik aparatın nümayəndəsi əks olunmuşdur. İbadətgahın və məbədyanı ərazinin əhalisinə gəlincə Selena ilahəsinə həsr edilmiş alban hiyeronunda baş kahin yalnız öz ibadətgahında deyil, həm də əhalisi çox olan geniş məbədyanı ərazidə hökmran idi. Strabon yaxşı məskunlaşmış hiyera xoranı və hiyerodulları ayrılıqda xatırladır. Başqa bir yerdə qeyd edilir ki, albanlarda ilahəyə insan qurbanları verilir və ''"qurban verilən yıxılarkən vəziyyətinə görə fal açılır və bütün icmaya elan olunur"''. Antik müəllif müqəddəs torpağın icmaçıları ilə hiyerodullar arasında fərq qoyur. Bununla əlaqədar olaraq Albaniyadan kənarda yerləşən ibadətgahın oxşar əhalisi ilə tanış olmaq maraqlıdır. [[Kappadokiya]] Komanasının Enio və ya Ma (yerli adı) ibadətgahı barəsində Strabon məlumat verir ki, ''"orada əhalinin əksəriyyəti teoforetlərdən və hiyerodullardan ibarətdir"''. Kiçik Asiya ibadətgahının teoforetlərini, görünür, qədim Qafqaz Albaniyasının məbədyanı ərazisinin zəhmətkeş əhalisi ilə eyniləşdirmək lazımdır. Hiyerodullar və teoforetlər məbəd ərazisinə bağlı əkinçilik icmasının üzvləri olan məbədyanı ərazinin kəndli əhalisi idilər. Beləliklə, ibadətgahda və hiyera xorada iki kateqoriya əhali qeyd edilir: məbəd icmasının üzvləri və hiyerodullar. Birinci kateqoriyaya başlıca olaraq əkinçiliklə məşğul olan əhali aid idi.

Hiyera xora əhalisinin digər kateqoriyasına hiyerodullar aid idilər. Kiçik Asiya məbədlərinin hiyerodulları haqqında xeyli məlumat qalmışdır. Məsələn, Strabon qeyd edir ki, Farnakiyada şəhər "çoxlu hiyerodulları və hiyera xorası olan Ameriya qəsəbəsinə" malik idi. Antik müəllif əlavə edir ki, burada da "albanlarda və Frikiyada olduğu kimi, Selena məbədi" vardır. Bu məlumatdan görünür ki, hələ qədim vaxtlarda Kiçik Asiya və Albaniyanın məbədlərini eyniləşdirmə cəhdi var idi. Hiyerodullar başqa ibadətgahlarda da vardı. Məbəd hiyerodullarının geniş yayılması yaxşı məlumdur. Strabon Zelada, Kappadokiya Komanasında, Morimenadakı Zevs məbədində və Pont Komanasında hiyerodullar olmasını xatırladır. Hər iki Komanada altı mindən çox hiyerodul vardı. Morimenadakı Zevs məbədində hiyerodulların sayı isə, üç minə yaxın idi.

Albaniya hiyerodulları vahid kütlə deyildi və cəmiyyətin məhsuldar qüvvələrinə təsir göstərə bilməzdilər. Onlar köləlik institutu ilə bağlı sosial kateqoriya deyil, ilahiyyat qulları, yəni ibadətgahın qulluqçuları idilər, buraya sıravi kahinlər də daxil idilər.

Qədim Qafqaz Albaniyasının məbəd icmalarının torpaq sahibliyi haqqında məlumat azdır. Strabona görə, Selena məbədinin Alban hiyerevsinə əhalisi çox olan geniş müqəddəs torpaq tabe idi, yəni Alban məbədlərinin ixtiyarında yunandilli müəlliflər tərəfindən "hiyera xora" adlandırılan xüsusi məbədyanı ərazilər vardı. Materialın azlığı üzündən məbəd torpaqlarının istismar edilməsi haqqında biliyimiz çox səthidir. Bu barədə yalnız qonşu hiyera xoralar haqqında Strabonun məlumatı vardır. Güman etmək olar ki, ölkədə məbədyanı torpaqlar Selena, Helios və ya Zevs allahlarına məxsus hesab edilsə də, əslində baş kahinin – hiyerevsin, ola bilsin, məbəd iyerarxiyasının ən nüfuzlu üzvlərinin ixtiyarında idi.

=== Alban ordusu ===

[[Strabon]] yazırdı ki, albanlar''"…həm piyada, həm at belində, həm yüngül silahlanmış ([[zireh]]siz), həm də [[zireh]]lənmiş halda vuruşurdular".''

Strabonun məlumatında albanların qoşun növlərindən danışılır: görünür, albanlar bu cəhətdən qonşularından heç də fərqlənmirdilər, ya da çox cüzi fərqlənirdilər. Beləliklə, qədim coğrafiyaşünasın dediyinə görə, alban qoşunu piyadalara və süvarilərə bölünürdü.

Strabonu belə də başa düşmək olar: albanlar at qoşulmuş döyüş arabasında vuruşurdular, çünki "hippos" həm at, həm də döyüş arabası deməkdir, yəni albanlar həm piyada qoşunundan, həm də süvarilərdən istifadə edirdi, həm yüngül silahlanmış döyüşçülər – psiletlər, həm də [[zireh]]li döyüşçülər – katafraktlar vardı. Zirehli atlar qədim xalqların hərb sənətində xüsusi yer tutur. Strabon yazır ki, ''"belə süvari qoşun həvəskarı yalnız midiyalılar və ermənilər deyil, həm də albanlardır, çünki müharibədə [[zireh]]li atlardan istifadə edirlər"''. Antik müəllif hücum və müdafiə silahları haqqında məlumat qoyub getmişdir. Məsələn, qeyd edilir ki, albanlarda [[zireh]]ləri və uzun dördkünc qalxanları olan nizəçilər və oxatanlar vardı; albanlar iberlər kimi başlarına heyvan dərisindən hazırlanmış papaqlar qoyurdular. [[Plutarx]] romalılar ilə albanların toqquşmasını təsvir edərək bildirir ki, Albaniya basilevsinin qardaşı [[Kozis]] Pompeyə "nizə ilə zərbə" endirmişdi.

Akontistlər – nizəçilər və toksotlar – oxatanlar vardısa, deməli, nizələr və oxlar da olmalı idi. Arxeoloji material yazıçıların dediklərini təsdiq edir. Albaniya ərazisində çoxlu silah aşkar edilmişdir və bunun xeyli hissəsi küp, katakomba və taxta qəbirlər mədəniyyətinin daşıyıcılarına məxsusdur. [[Mingəçevir]] küp qəbirlərindən çıxarılmış nizə ucluqları məlumdur. Bunlar dəmirdəndir, oymaqlıdır, uzunsov üçbucaq formasındadır, bəzilərində tiyə boyunca qabarıq damar uzanır, ucluqların uzunluğu 11 santimetrdən 40 santimetrə qədərdir. Silahın hazır olması üçün həmin ucluğa ağac sap keçirmək kifayətdir. Albaniya nizəçi döyüşçüləri məhz bu cür nizələrdən istifadə edirdilər. Ölçülərini müəyyən etmək üçün başqa xalqların nizələri ilə tutuşdurmaq əsasında güman etmək olar ki, Albaniya döyüşçülərinin nizələri iki metr məsafəyə və daha uzağa çata bilərdi. O dövrdə üçpərli, saplaqlı dəmir ox ucluqları oymaqlı, çıxıntılı tunc ucluqları, habelə daha erkən dövr (eramızdan əvvəl VII–VI əsrlər) üçün səciyyəvi olan oymaqlı, üçüzlü tunc və sümük ucluqları sıxışdırıb aradan çıxartmışdı. Bununla yanaşı küp qəbirlərin birindən əvvəlki vaxtların tunc oxlarına nisbətən daha səliqəli hazırlanmış tunc ox ucluğu tapılmışdır. Mingəçevirdə e.ə. III–I əsrlər təbəqəsində bişmiş gildən olan ox ucluqları aşkar edilmişdir. [[Yaloylutəpə mədəniyyəti|Yaloylutəpə]] tipli torpaq qəbirlərin birində (Çuxur Qəbələ yaxınlığında) çoxlu miqdarda saplaqlı üçpərli ox ucluqları üzə çıxarılmışdır.

Görünür, Albaniya ərazisində də saplaqlı üçpərli ox ucluqları e.ə. I əsrin başlanğıcında [[Orta Asiya]] və [[Parfiya]] vasitəsilə yayılmışdır. Ucluqların bir qismi buraya sarmat tayfaları ilə gəlib çıxa bilərdi. Güman etmək olar ki, qədim albanlar qarğı oxlar da işlədirdilər. Parfiya tayfalarında [[skiflər|skif]] yayı (kamanı) əsas yer tutur, sikkələrdə, ritonlarda və başqa əşyalarda təsvir olunurdu. Bu kaman uzunluğu 60–70 santimetrdən çox olmayan oxlar üçün idi. Eraların ayrıcında skif kamanı ilə yanaşı daha mürəkkəb hun kamanı tətbiq edilirdi, onun uzunluğu 120 santimetrdən 160 santimetrə qədərdi, üzərində qoyma sümüklər vardı. Daha yüngül və daha ağır ucluqların olması antik Albaniyada yüngül və ağır kamanların mövcudluğunu güman etməyə imkan verir. Bunlarla həm süvarilər, həm də piyada qoşun silahlanmışdı.

Qazıntılar antik müəlliflərin məlumatlarını təsdiq edir, həm də hücum silahına və hərbi əməliyyatla bağlı əşyalara işıq salan bir çox yeni faktlar verir. Bu sıraya Mingəçevirdən, Şamaxıdan, İsmayıllıdan, Çuxuryurddan və başqa yerlərdən tapılan dəmir qılınclar aiddir. Qılıncların tiyələri ensiz və uzun, ucları sivridir. Bəzisində ağac və ya sümük bəzəyi izləri vardır. Üzünə dəri çəkilmiş qınlar da qalmışdır. Qılıncların bir qisminin halqavari başcığı vardır. Gəncəçayın sahilində çiy kərpic qəbirdən 0,61 metr uzunluğunda qılınc aşkar edilmişdir. Görünür, bu qılınc dəri qında saxlanılırmış və yuxarı hissədə, qəbzənin yaxınlığında qına oval şəklində olan iki dəmir halqa keçirilibmiş. Qəbzə üç dəmir mıxla mıxlanmış və tunc halqa ilə bərkidilmişdir. Qılıncın halqavari başcığı vardır. Bu cür başçıqları olan qılınclar Qara dənizin şimal sahillərindən Çinə qədər çox böyük bir ərazidə yayılmışdı. Qədim Qafqaz Albaniyasına bu qılıncları, görünür, Avrasiya çöllərində köçəri həyat sürən tayfalar gətirmişdir.

Arxeoloji qazıntılar nəticəsində Azərbaycan ərazisində, yəni Mingəçevirdə, Çirçir gölündə ([[Ağdaş]] rayonunun [[Pirəzə]] kəndi), [[Xınıslı]]da ([[Şamaxı]]), [[Gəncəçay]]ın sahilində və başqa yerlərdə çoxlu xəncər aşkar edilmişdir. Xəncərlərin böyük bir qismi görkəmini itirmişdir. Xəncərlərin uzunluğu təqribən 25 santimetrdən 30 santimetrə qədərdir. Məsələn, Xınıslıdan tapılmış xəncərin uzunluğu 28 santimetrə, Mingəçevirdən tapılmış xəncərlər isə 12 santimetrdən 26 santimetrə qədərdir. Albanlar bu hücum silahları ilə yanaşı, bıçaqlardan da istifadə edirdilər. Bıçaqlar Mingəçevirdə, Xınıslıda və başqa yerlərdə aşkar olunmuşdur. Arxeoloji materiallar içərisində uzunluğu 1–2,5 metrə çatan dəmir döyüş yabalarına rast gəlinir. Belə hesab edilir ki, onlardan həm müdafiə, həm də əlbəyaxa hücum döyüşlərində istifadə olunurmuş.

Öyrənilən dövrün əsas müdafiə silahlarından biri də [[zireh]] idi. Strabonun qeyd etdiyinə görə, qədim Qafqaz Albaniyasının döyüşçülərində [[zireh]] – toraks da olmuşdur. Qazıntılar zamanı hələlik tam salamat qalan [[zireh]] tapılmamışdır, bu qoruyucu geyimin ancaq ayrı-ayrı qalıqlarına rast gəlinir. Məsələn, qəbirlərin birində üç mindən artıq daş muncuq aşkar edilmişdir. Güman olunduğuna görə, muncuq dənələri [[zireh]] rolunu oynayan dəri geyimə tikilirmiş. Eyni sözlər böyük miqdarda aşkar edilmiş tunc düymələrə də aiddir. Qəbirlərin birindən döyüşçünün qoruyucu metal geyiminin, o cümlədən dəmir [[zireh]]in hissələri tapılmışdır. Tapıntılarla əlaqədar olaraq, ''"heyvan dərisi geymiş"'' alban döyüşçüləri haqqında Plutarxın verdiyi məlumat yada düşür. Strabon qeyd edir ki, aşılanmamış öküz dərisindən [[zireh]] başqa xalqlarda da olmuşdur. Digər qoruyucu silah geniş yayılmış qalxan idi. Strabon alban qalxanları haqqında da aydın məlumat verir. Bu, qallarda və romalılarda skutum adlanan uzun dördkünc ("qapışəkilli") qalxandır. Qazıntılardan birində dəmir qalxana bənzər kiçik bir şey tapılmışdır. Qeyd etmək maraqlıdır ki, Plutarx Pompey ilə alban basilevsinin qardaşı Kasis arasındakı çarpışmanı təsvir edərkən göstərir ki, ''"döyüşdən sonra romalılar öldürülmüş barbarların üst-başlarını axtarıb qarətə başlayanda amazonka peltaları tapılmışdı".'' Qədim heykəltəraşlar peltanı amazonkaların kiçik müdafiə silahı kimi aypara şəklində təsvir edirdilər. Bütün bu deyilənlər təsdiq edir ki, qədim müəlliflərə görə, alban döyüşçülərində iki növ müdafiə silahı olmuşdur: Roma skutumunu xatırladan böyük qalxan və formaca peltaya yaxınlaşan kiçik qalxan.

Bizə alban döyüşçülərinin baş örtüyü haqqında gəlib çatan məlumat da diqqəti cəlb edir. Görünür, albanlar başlarına bütün Qafqazda yayılmış papaq qoyurdular. Strabon albanların baş örtüyünü heyvan dərisi ilə əlaqələndirir və alban döyüşçülərinin digər qoruyucu baş örtükləri haqqında heç bir məlumat vermir.

Yaxşı qalmış tunc dəbilqə tapılmışdır, dəbilqənin yuxarı hissəsi enlənən içiboş borucuqla qurtarır, bu borucuq, ehtimal ki, lələklər, at qılı və digər fərqlənmə nişanları taxmaq üçündür. Öyrənilən dövrdə bir çox xalqlarda dəbilqələr vardı. Lakin dəbilqə antik Albaniyanın sıravi döyüşçüləri üçün səciyyəvi deyildi.

Qoşunların miqdarı haqqında antik müəlliflərin verdiyi konkret məlumat hərbi işin öyrənilməsi məsələsində müəyyən yer tutur. Strabonun dediyinə görə albanlar ''"[döyüş üçün] iberlərə nisbətən daha çox qoşun düzürlər. Onlar altmış min piyada qoşun və iyirmi iki min süvari silahlandırırlar – Pompeylə döyüşə (albanlar) belə bir (qoşunla) getmişlər"''. Plutarx bildirir ki, Kürü keçib romalılar üzərinə həmlələr edilən zaman albanlar qırx min nəfərdən az olmamışlar. Daha sonra Plutarx romalıları qarşılayan albanların sayı haqqında bir qədər başqa məlumat verir. Qədim müəllif bildirir ki, [[Pompey]]i ''"döyüşə hazır vəziyyətdə, lakin pis silahlanmış və başlıca olaraq, heyvan dərisində 60000 piyada və 12000 süvari"'' qarşılamışdır. Birinci halda Plutarx piyadanı süvaridən fərqləndirmir, alban qoşununun ümumi miqdarını verir: döyüşçülər 40000 nəfər idi. İkinci halda Plutarxın məlumatı Strabonun məlumatını xatırladır, lakin alban süvarilərinin sayı cəhətdən ondan fərqlənir.

Deyilənlərdən görünür ki, alban süvarilərinin sayı Strabonda 22 min, [[Plutarx]]da isə 12 mindir. [[Appian]]a əsasən, albanların basilevsi [[Oroys]] və iberlərin basilevsi Artok yeddi miriad döyüşçü ilə Kür çayının yaxınlığında Pompeyi güdürdü. Appian belə müəyyən edir ki, alban və iber qoşunu 70 min döyüşçüdən ibarət idi. Əgər iber qoşununun alban qoşunundan az olması haqqında Strabonun məlumatı əsas götürülsə, deməli, albanların payına təqribən 40 min döyüşçü düşür, bu isə alban qoşununun miqdarı haqqında Plutarxın birinci məlumatı ilə düz gəlir. Beləliklə, görünür ki, alban qoşunu [[Strabon]]a görə 82 min (60 min piyada və 22 min süvari), [[Plutarx]]a görə bir halda 72 min (60 min piyada və yalnız 12 min süvari), başqa bir halda 40 min, Apiana görə təqribən 40 min döyüşçüdən ibarət idi. Eramızdan əvvəl 64-cü ildə alban qoşunlarının romalılarla ilk toqquşması Plutarx və Dion Kassi tərəfindən təsvir edilmişdi. Bu toqquşma eramızın 35-ci ilində parfiyalılara qarşı yönəldilmiş hərbi əməliyyatla əlaqədar [[Korneli Tasit]] tərəfindən də xatırladılır.

== Sənətkarlıq ==

=== Metalişləmə ===

Ayrı-ayrı yerlərdə indiyədək qalmaqda olan metal, daş və ağac əmək alətləri Albaniyanın iqtisadiyyatını öyrənmək üçün xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Bunlar dəmir oraqlar, çapacaqlar, bıçaqlar, qayçılar, bizlər, iynələr, dən daşları, kirkirə daşları, sürtgəclər, bülöv daşlardan ibarətdir.

[[Xınıslı]], [[Nüydü abidələri|Nüydü]], [[Qırlartəpə]], [[Yaloylutəpə mədəniyyəti|Yaloylutəpə]], [[Qarakübər|Qaraköbər]], [[Torpaqqala]] və Albaniyanın digər məskənlərində forması və ölçüsü müxtəlif olan əl dəyirmanları, o cümlədən qayıq şəklində çox iri dən daşları aşkar edilmişdir. Eramızın I–II əsrlərindən başlayaraq işlədilən kirkirə daşlarının tapılması dən üyüdülməsinin yeni, mütərəqqi üsullarının tətbiqi ilə bağlıdır. O dövrdə xeyli miqdarda dişli oraqların olması əkinçilik sahəsində, xüsusən biçin prosesində əmələ gələn tərəqqini arxeoloji cəhətdən təsdiq edir. Arxeoloji tədqiqatlar zamanı aşkar edilən bitki qalıqları Albaniyada əkinçiliyin inkişafı və istehsal olunan məhsulların çeşidi haqqında mühakimə yürütməyə imkan verir.

Dulusçuluq məmulatı Qafqaz Albaniyası iqtisadiyyatının və mədəniyyətinin daha da inkişaf etdiyini göstərir. Eramızdan əvvəl I minilliyin ikinci yarısında Yaloylutəpə keramikasının yeni səciyyəvi formaları – qonşu ölkələrin keramikasından fərqlənən süddanlar, birayaqlı və üçayaqlı vazalar meydana gəlir. Yaloylutəpə keramikası Şirvan, Şəki, Zaqatala bölgəsi, Gəncə-Qazax, Mil-Qarabağ düzü, [[Alazan çayı|Alazan]] və Kür hövzəsi, habelə [[Dağıstan]] ərazisində olan abidələrdən məlumdur. Yuxarıda qeyd edilmiş rayonlar üçün səciyyəvi olan keramika kompleksinin yeknəsəqliyi vahid, səciyyəvi iqtisadiyyata, mədəniyyətə və əraziyə malik əhalinin etnik yekcinsliyinə sübutdur.

Albaniya ərazisində xeyli miqdarda dəmirçilik məmulatı üzə çıxarılmışdır; onların böyük bir qismi yerli ustaların məhsuludur, bununla birlikdə gətirilmə əşyalara, başlıca olaraq zərif qab-qacağa və bəzək şeylərinə də təsadüf edilir. Albaniyanın yerli xammala əsaslanan metallurgiyası və metalişləmə sənəti yüksək kamillik səviyyəsinə qalxmışdı.

Alban cəmiyyətinin əyanlar təbəqəsinin məişətində geniş istifadə olunan gümüş və mis qab-qacaq cəmiyyətin sosial cəhətdən yekcins olmadığını da aydın bildirir.

Metal qablarla yanaşı, şüşə məmulatı da geniş yayılmışdı. Albaniyada şüşə qab istehsalının eramızın II–III əsrlərindən meydana gəldiyi ehtimal edilir. Əvvəlki dövrdə isə bunlar bir qayda olaraq Şərq ölkələrindən gətirilirdi.

Zərgərlik də nəzərə çarpacaq dərəcədə inkişaf etmişdi. Arxeoloji tədqiqatların gedişində, xüsusilə qəbirlərdə aşkar edilmiş bəzək şeyləri öz formalarının və istifadə olunmuş materialların rəngarəngliyi ilə fərqlənir. Bunlar metaldan, şüşədən, gildən, pastadan, müxtəlif qiymətli və yarımqiymətli daşlardan hazırlanırdı. Bəzək şeylərinin tərkibinə qadın tacları (çələngləri), boyunbağılar, qolbaqlar, üzüklər, asma bəzəklər, sancaqlar, toqqalar, muncuqlar, müxtəlif tikmə, bəzəklər və i.a. daxildir. Əsasən [[Mingəçevir]], [[Yaloylutəpə mədəniyyəti|Yaloylutəpə]], [[Xınıslı]], [[Qəbələ]], [[Qaratəpə (Bərdə)|Qaratəpə]], [[Qalagah (İsmayıllı)|Qalagah]] , [[Şortəpə]], [[Qırlıtəpə]] və digər Albaniya abidələri qazıntılarından məlum olan, nəcib metallardan və qiymətli daşlardan hazırlanmış bəzək şeyləri müəyyən qrup təşkil edir.

Bəzək şeylərinin böyük bir qrupu antik dövrdə geniş yayılmış qolbaqlardan ibarətdir. Qolbaqlar tuncdan, gümüşdən, qızıldan, dəmirdən hazırlanırdı. Ayrı-ayrı keramik qolbaq nümunələri də məlumdur. Qolbaqların ön kəsiyi dairəvi yaxud üçbucaqvaridir, çox vaxt zoomorf başcıqlar şəklində düzəldilən ucları bəzilərində aralıdır, səthi ya saya, ya da ornamentlidir; bu qolbaqlar yalnız bəzək şeyləri deyil, həm də qədim albanların ideoloji təsəvvürlərini əks etdirən ayin əşyaları idi.

Boyunbağılar əsasən o dövrün ən erkən qəbirlərinin materiallarından tanışdır. Ucları bir qədər genişləndirilmiş, bitişdirilməmiş, batıq ornamentlə bəzədilmişdir. Alban kişi və qadın qəbirlərində tez-tez üzük və sırğalara rast gəlinir – bunlar formaca bir-birindən fərqlidir. Onlar əlvan metallardan, dəmir və sümükdən düzəldilirdi. Üzüklər tökmə və döymə üsulu ilə düzəldilir; bəzən qiymətli daşlardan və şüşələrdən qaş qoyulur, zoomorf təsvirlər, həndəsi ornamentlərlə təchiz olunurdu. Qaşlı üzüklər möhür rolunu oynayırdı və xronoloji cəhətdən, bir qayda olaraq, qaşsız üzüklərə nisbətən daha sonralara aiddir. Üzük-möhürlərin xarici nümunələri adətən Romadandır. Onlar Qafqaz Albaniyasının Roma ilə geniş əlaqələrə malik olmasını təsdiq edir.

Bəzək şeyləri arasında sırğalar xüsusi yer tutur. Qızıl sırğalar Mingəçevir, Yaloylutəpə, Xınıslı, Qalagah, [[[[Şatırlı (Bərdə)|Şatırlı]]]] ([[Bərdə]]) və başqa yerlərdə aşkar edilmişdir. Qeyd etmək maraqlıdır ki, Şatırlı antik məskəni yaxınlığında olan qəbiristanda qazıntı zamanı müxtəlif zərgərlik məmulatı ilə birlikdə tökmə üsulu ilə sırğalar və digər bəzək şeyləri hazırlamaq üçün işlədilən daş qəliblər tapılmışdır.

Bəndlər bəzək şeyləri arasında mühüm yer tutur. Gümüş, tunc, dəmir bəndlərə qəbirlərin əksəriyyətində təsadüf edilir. Əcnəbi bəndlər, əsasən Roma bəndləri çoxdur. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində əsasən tuncdan olan çoxlu miqdarda müxtəlif sancaqlar üzə çıxarılmışdır. Onlardan bəzilərinin başı tunc zəncirlərlə bəzədilmişdir.

Rəngarəng toqqalar, piləklər, asma bəzəklər və xüsusilə həm yerli ustalar tərəfindən düzəldilən, həm də kənardan gətirilən müxtəlif muncuqlar da külli miqdarda tapılmışdır. Munacuqlar əsasən antik dünyanın məşhur mədəniyyət mərkəzlərindən gətirilirdi və digər gətirilmə materiallarla birlikdə bunlar sübut edir ki, eramızdan əvvəl IV–I əsrlərdə və eramızın I–II əsrlərində Qafqaz Albaniyası [[Qara dəniz]]in şimal sahilində yerləşən şəhərlərlə, [[Parfiya]]nın, [[Roma]]nın, [[Mesopotamiya]]nın, [[Misir]]in, [[Hindistan]]ın, [[Suriya]]nın şəhərləri ilə geniş ticarət əlaqələri və mədəni əlaqələr saxlamışdır. Albaniya ərazisində ehtiyatı bol olan əlvan daşlar keyfiyyətdə ən yaxşı gətirilmə nümunələrdən geri qalmayan bəzək şeyləri və möhürləri düzəltməkdə yerli sənətkarlar üçün xammal mənbəyi idi.

=== Dulusçuluq ===

Albaniya bədii keramikasının istehsalında özünü xüsusilə parlaq şəkildə büruzə verən dekorativ-tətbiqi sənətin daha da inkişaf etdiyini qeyd etmək lazımdır. Məhz antik dövrdə dulus çarxının demək olar ki, tamamilə istifadədən çıxmasına və alban keramikasının böyük bir qisminin əllə hazırlanmasına baxmayaraq, keramika öz formalarının simmetrikliyi və zərifliyi ilə fərqlənir. Keramikanın ən səciyyəvi tiplərindən biri olan "süddanlar" xüsusilə maraqlıdır. Bunlar yumru gövdəli, birqulplu, azacıq yuxarı qalxmış uzunsov novçalı qablardır, novçanın başlandığı yerdə adətən çox vaxt "süzgəc" düzəldilirdi. Bunlar bişirilməmişdən qabaq ağımtıl və ya qırmızımtıl şirə ilə örtülürdü. Qabların boğazı və qulpu bir çox hallarda batıq və ya çökək ornamentlə, gövdəsi isə simmetrik şəkildə yerləşdirilən yapışdırma düyməvari naxışlarla bəzədilirdi. Səciyyəvi novçanın hər iki tərəfinə vurulan bu cür yapışdırma naxışlar həmin qablara zoomorf görkəm verir. Kürədə bişirilən məşhur birayaqlı və üçayaqlı qırmızı və qara vazalar kimi, təsvir edilən qabların da yerli xalq ənənəsində dərin kökləri vardır və bu ənənənin ünsürləri hellinizm dövrünün alban incəsənəti üçün xüsusilə səciyyəvidir. Eyni zamanda inkar etmək olmaz ki, Yaxın Şərq və Aralıq dənizi ölkələri xalqlarının mədəniyyəti də alban mədəniyyətinə müəyyən təsir göstərmişdir. Eramızdan əvvəl IV–III əsrlərdə geniş yayılmış olan bədii keramikaya əməli əhəmiyyətini də saxlayan ən müxtəlif zoomorf və antropomorf qablar daxildir.

Ümumiyyətlə, mücərrəd ornamentlə bəzədilmiş qablara xüsusi düzəlmiş qulpların, qapaqların və digər lazımlı ünsürlərin köməyi ilə zoomorf və ya antropomorf görkəm verilir. Bir çox saxsı qablarda heyvanların, quşların, insanın yapışdırma və basma ornamentlə, boya ilə yaradılmış sxematik təsvirləri vardır ki, bunlar alban incəsənəti haqqında müəyyən təsəvvür yaradır.

Bununla əlaqədar olaraq [[İsmayıllı rayonu]]nun [[Hacıhətəmli]] yaşayış yerindən tapılmış dabanlı oturacağı olan boz rəngli vazanı xüsusilə qeyd etmək lazımdır; Gövdəsi yapışdırma naxışla bəzədilmiş qabın kiçik şaquli qulpları vardır, ağzı dəyirmidir. Şaquli qulpların hər iki tərəfinə çiçək şəklində kiçik naxışlar yapışdırılmışdır; qulpun dibində də buna bənzər yapışdırma naxış vardır. Yapışdırma naxışların köməyi ilə qaşlar, gözlər, qulaqlar və üzün hər iki tərəfindən sallanan iki hörük, batıq cızıqların köməyilə kirpiklər bildirilmişdir. Qadın çöhrəsinin zəngin təxəyyülü naməlum usta tərəfindən məharətlə yaradılmış təsviri əsrləri arxada qoyaraq bizə gəlib çatmışdır. Buna oxşar antropomorf saxsı qablar qədim Şamaxı qazıntılarından məlumdur. Qabın gövdəsinin yuxarı hissəsi adam başı formasındadır; qulaqlar, burun, gözlər və bel realist görkəmdə verilmişdir. Təsvir edilmiş keramikaya bənzəyən, maral, keçi, öküz, xoruz, göyərçin, tısbağa və i.a. formasında hazırlanan, realist alban incəsənəti üçün səciyyəvi olan antropomorf saxsı qab [[Türkiyə]] ərazisində olan hett abidələrindən də məlumdur. Eramızdan əvvəl IV–III əsrlərdən başlayaraq Albaniyanın dekorativ-tətbiqi sənətində kiçik formalar plastikası, məişət süjetlərinə və mifoloji süjetlərə dair səhnələrin batıq xətlərlə təsvir edildiyi daş heykəllər xüsusi yer tutur. Albaniya terrakotları hər şeydən əvvəl qadın heykəlcikləri, az-az hallarda kişi heykəlcikləri, zoomorf fiqurlar, o cümlədən yüyənli at təsvirləri ilə təmsil olunmuşdur. Alban incəsənətinin bu abidələri olduqca çoxdur: təkcə İsmayıllı rayonunun ərazisində, Mollaisaqlı-Hacıhatəmli yaylasında 60-dan artıq heykəlcik aşkara çıxarılmışdır. Bunlar [[Mingəçevir]], [[Qəbələ]] və [[Şamaxı]] qazıntılarından da məlumdur. Albaniyanın kiçik gil heykəlyapma (koroplastika) sənəti arxaik formaları xeyli dərəcədə hifz edib saxlamış və o, Şərq incəsənəti üçün səciyyəvi olan üslubda yaradılmışdır. Çox ehtimal ki, terrakotlar ən qədim zamanlardan məhsuldarlıq rəmzi sayılan Ana İlahəsinin təsviri ilə bağlı olmuşdur.

Albaniya koroplastikasının müəyyən hissəsi Azərbaycanın qədim əhalisinin etiqadlarını və təsəvvürlərini əks etdirən, qonşu ölkələrin incəsənəti ilə ümumi cəhətləri olan zoomorf təsvirlərlə təmsil edilmişdir. Arxaik cizgiləri saxlayan terrakot heykəlciklər antik dövrdə [[Ön Asiya]] və [[Yaxın Şərq]] incəsənətinin lokal məktəblərindən birini təmsil edir.

== Hökmdarlar ==
<div style="float:left; width:48%;">

=== İlkin dövr ===
* [[Arran (hökmdar)|Arran]]. Albaniyanın yarıməfsanəvi hökmdarı. [[Arranşahlar]] sülaləsindən.
* [[Oroys]]. [[Pompeyin Qafqaz Albaniyasına yürüşü]] zamanı Albaniya hökmdarı.
* [[Zober]]. [[Mark Antoni]]nin əmri ilə, [[Kanidinin]] rəhbərlik etdiyi qoşun tərəfindən məğlub edilmiş Albaniya hökmdarı.

=== Alban Arşakiləri ===
* [[I Vaçaqan]]
* [[I Vaçe]]
* [[Urnayr]] (313–371)
* [[II Vaçaqan]] (371-?)
* [[Mirhavan]]
* [[Satoy]]
* [[Asay]]
* [[Yesuagen]] (432–444)
* [[II Vaçe]] (444–463)
* [[III Vaçaqan]] (487–510)

=== Sasanilərin təyin etdiyi hakimlər ===

==== 30 illik hakimiyyətsizlik dövrü ====
* [[I Varsken]] (470–482). [[Quqark knyazlığı|Quqark knyazı]] və [[Albaniya (satraplıq)|Albaniya mərzbanı]]. [[Mehranilər sülaləsi]]ndən.

==== Mərzbanlıq dövrü ====
* [[Piran Güşnəsp]]<sup>[[:en:Piran Gushnasp|en]]</sup> ([tel:533/534–542 533/534–542])
* [[Ərvənd Güşnəsp]]<sup>[[:en:Arvand Gushnasp|en]]</sup> (540–541, 545–540-cı illərin sonu)
* [[II Xosrov]] (580-ci illər)
* [[Qayşak]] (626-?)
* [[Sema Vişnasp]] (?-629)
</div><div style="float:right; width:48%;">

=== Mehranilər ===
* [[Varaz Qriqor]] (628–642)
* [[Cavanşir]] (642–681)
* [[I Varaz Trdat]] (681–694)
** [[Sparama|Çariça Sparama]] (694–699).
** [[Şeroyə|Böyük Knyaz Şero]] (699–704)
* I Varaz Trdat (704–705)
* [[II Vardan]] (705–711)
* [[Narse (Qafqaz Albaniyası)|Narse]] (711–740)
* [[I Qagik]] (740–770)
* [[I Stepanos]] (770–800)
* [[II Varaz Trdat]] (800–812)

=== İddiaçılar ===
* [[Tonq Yabqu xaqan|Ziebel]]. [[Üçüncü fars-türk müharibəsi]] zamanı Tonq Yabqu xaqan (Bizans tarixi mənbələrində Ziebel) özünü Albaniya hakimi elan etmişdir.

=== Albaniya çarı adlandırılanlar ===

==== Arranşahik xanədanının Zarmixr nəsli ====
* [[Səhl ibn Sumbat]] (822–854). "Alban ölkəsinin tarixi"ndə.
* [[Hovannes]] ([tel:838/839–854 838/839–854]). İbn əl-Əsir tərəfindən.
* [[Atrnerseh]] (?-870).
** [[Sparam|II Varaz Trdatın qızı Sparma]]<sup>1</sup> (854-?)
* [[Qriqor Hammam]] (893–897). "Alban ölkəsinin tarixi"; Stepanos Taronetsi; Stepanos Orbelian.
* [[II Atrnerseh]] (906–944). Hovanes Drasxaakertsi tərəfindən.
* [[İşxan Əbu Əbdülmalik]] (1044–1110). Stepanos Orbelian; Konstantin Porfiroqent; Ananiya Mokatsi.

==== Arevmanelilər ====
* [[Böyük Kvirike]] (1032–1038). [[Vardan]] tərəfindən.
</div>

== Həmçinin bax ==

* [[Qafqaz albanları]]
* [[Qafqaz albanlarının dili|Alban dili]]
* [[Alban əlifbası]]
* [[Qafqaz Albaniyası bayrağı]]
* [[Arran (hökmdar)]]
* [[Alban Həvari kilsəsi]]
** [[Kiş kilsəsi]] ([[Şəki rayonu]], [[Kiş (Şəki)|Kiş kəndi]])
** [[Gəncəsər monastırı]] ([[Kəlbəcər rayonu]], [[Vəngli|Vəngli kəndi]])
* [[Alban xaç daşları]]
* [[Arran yepiskopluğu]]
* [[Aquen kilsə məclisi]]
* [[Alban katolikoslarının siyahısı]]
* [[Alban təqvimi]]
* [[Alban ölkəsinin tarixi]]
* [[Arran memarlıq məktəbi]]
* [[Qafqaz Albaniyasının şəhərləri]]
* [[Qafqaz Albaniyasının memarlığı]]
* [[Qafqaz Albaniyasının incəsənəti]]
* [[Ermənistan–Qafqaz Albaniyası sərhəd mübahisəsi]]

==== Toponimlər ====
* **Aran** (Azərbaycanın tarixi bölgələrindən biri)
** [[Aran iqtisadi rayonu]] ([[Azərbaycan|Azərbaycan Respublikası]]nın iqtisadi bölgüsündə, tarixi Aran bölgəsinin adını daşıyan şərti iqtisadi rayonu; ərazisinə [[Mingəçevir]] və [[Şirvan (şəhər)|Şirvan (keçmiş Əli-Bayramlı)]] şəhərləri, habelə [[Ağcabədi rayonu|Ağcabədi]], [[Ağdaş rayonu|Ağdaş]], [[Beyləqan rayonu|Beyləqan]], [[Bərdə rayonu|Bərdə]], [[Biləsuvar rayonu|Biləsuvar]], [[Göyçay rayonu|Göyçay]], [[Hacıqabul rayonu|Hacıqabul]], [[İmişli rayonu|İmişli]], [[Kürdəmir rayonu|Kürdəmir]], [[Neftçala rayonu|Neftçala]], [[Saatlı rayonu|Saatlı]], [[Sabirabad rayonu|Sabirabad]], [[Salyan rayonu|Salyan]], [[Ucar rayonu|Ucar]], [[Yevlax rayonu|Yevlax]] və [[Zərdab rayonu|Zərdab]] rayonları daxildirlər)
* [[Alpan|**Alpan kəndi** (Quba rayonu)]]
* **Alvan dərəsi** / **Əlvan dərəsi** / **Arvan dərəsi** ([[Qəbələ rayonu|Qəbələ]] və [[Göyçay rayonu|G]][[Göyçay rayonu|öyçay rayonlar]]ı arasında yerləşən dərə; hazırda [[Qəbələ Dövlət Təbiət Yasaqlığı|Qəbələ Dövlət Təbiə]][[Qəbələ Dövlət Təbiət Yasaqlığı|t Yasaqlığı]]nın ərazisində yerləşir)
** **Arvan dağı** və **Arvan çayı** (Göyçay rayonu ərazisində yerləşən dağ və çay; eyniadlı dərə ilə bağlı toponimlərdir)
* **Ağvanlar məhəlləsi** ([[Şəki|Şəki şəhəri]]nin tarixi məhəllələrindən biri)
** **Ağvanlar hamamı** ([[Şəki|Şəki şəhəri]]nin Ağvanlar məhəlləsindəki qədim hamam; hazırda [[Şəki Şəhər Dövlət Tarix-memarlıq qoruğu]]nun ərazisinə aiddir)
* **Albantala** ([[Qax rayonu]], [[Ləkit]] və [[Ləkit Kötüklü]] kəndləri arasındakı [[Yeddi kilsə monastır kompleksi]] yaxınlığındakı düzənlik ərazi)
* [[Gəncəçay|Gəncəçay (qədim qaynaqlardakı adı **Daruran / Dərya-i Arran**)]]
* [[Həkəri (çay)|Həkəriçay (qədim adı **Albançay, Arrançay**)]] (həmçinin onunla bağlı ermənicə və pəhləvicə [[Aranrot]] toponimi)
* [[Varazabun|Varazabun kəndi]] ([[Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonu|Yuxarı Qarabağ]]ın [[Xaçın (Albaniya)|Xaçın nahiyəsi]]ndə kənd adı)
** [[Aranzəmin|Aranzəmin kəndi]] ([[Xocalı rayonu]])
** [[Vardaşın|Vardaşın kəndi]] ([[Xocalı rayonu]])
* **Ağvəng kəndi** ([[Qarabağ xanlığı]] ərazisində, [[Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonu|Yuxarı Qarabağ]]ın [[Xaçın nahiyəsi]]ndə, təxminən indiki [[Kəlbəcər rayonu]]nda yerləşən kənd; lakin kəndin adının daha düzgün açıqlaması yəqin ki "ağ" (ağ rəng) və "vəng" (kilsə) sözlərindən ibarətdir)
* [[Alvan|**Alvan qalası** və ya **Alvan qapısı**]] ([[Xocavənd rayonu]], [[Avdur|Avdur kəndi]])
* **Ağvan çayı** və ya **Alvan çayı** ([[Şuşa rayonu]], [[Malıbəyli|Malıbəyli kəndi]] yaxınlığından axan çay, [[Qarqarçay|Qarqar çayın]]ın sağ qolu)
** **Ağvanbaşı** və ya **Ağvan düzü** ([[Şuşa rayonu]], [[Malıbəyli|Malıbəyli kəndi]] ətrafında düzənliyin adı)
* **Ağvani kəndi** ([[Qafan rayonu|Qafan]], [[Zəngəzur|Zəngəzur mahalı]])
* **Ağvanlı (Aqvanlu) kəndi** ([[Gorus rayonu|Gorus]], [[Zəngəzur|Zəngəzur mahalı]]; 1918-də dağıdılmışdı, ətraflı məlumat üçün bax: [[Şurnuxu|Şurnuxu kəndi]])
* **Albantəpə yaşayış yeri''' (Naxçıvan MR, Şərur rayonu)

## Ədəbiyyat

* Մակար Բարխուտարեանց, Աղվանից երկիր և դրացիք, հատոր Ա, Վաղարշապատ 1903.
* Մակար Բարխուտարեանց, Աղվանից երկիր և դրացիք, հատոր Բ, Թիֆլիս 1907.
*  
*  
* С. Т. Еремян. Политическая история Албании III–V вв. — В кн.: Очерки истории СССР (III–IX вв.). М., 1958
* С. Т. Еремян. Экономика и социальный строй Албании III–VII вв. — В кн.: Очерки истории СССР (III–IX вв.). — М., 1958
* К. Алиев. К вопросу об источниках Страбона в описании древней Кавказской Албании. Доклады АН Азерб. ССР, XVI, 1960, № 4
* 
* В. Гукасян. Тюркизмы в "Истории албан". В сб.: Структура и история тюркских языков. Баку, 1970
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
*
*
*
*
*
*
*
* 
* Azərbaycan Tarixi (7 cilddə) I, II cildlər,Bakı, 2007.
* 
*Шукюров Карим. Опыт перевода исторических трудов об Албании (Кавказе) с армянского на русский язык : факты фальсификаций в новых текстах (по книге Бархударяна «Арцах»). "Qafqaz Albaniyası: Etnoarxeologiya, yazılı mənbələr və tarixi abidələr".XI Beynəlxalq konfransın tezisləri. Bakı, 2024, -158 s. // Кавказская Албания: Этноархеология, письменные источники и исторические памятники. Тезисы XI Международной конференции. Баку, 2024, 158 с.
*Şükürov Kərim. Azərbaycan Albanşünaslığının (Qafqaz) tarixinə dair (Dünya üzrə tədqiqatlar kontekstində xronoloji biblioqrafiya ilə). – Bakı: 2023, 388 s.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Mehriban Əliyeva Qafqaz Albaniyası haqqında
* Qafqaz Albaniyası haqqında portal (rusca)
* Vaqif Piriyev, Azərbaycanın tarixi-siyasi coğrafiyası, "Müəllim" nəşriyyatı, Bakı, 2006
* Qafqaz Albaniyasının məbədləri
* 
*