open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kompas

thumb|200px|Kompas
**Kompas** ( — qövs yolu; XX əsrin əvvəllərinə aid mənbələrdə **qiblənüma**, ) — fəzada istiqaməti təyin etmək üçün tətbiq olunan ölçü cihazıdır. XI əsrdə Çin alimi Şen Qua kompasın bir neçə növünü icad etdi. Bu kompasların əsas üstünlüyü əqrəbin istiqaməti suda yox, havada göstərməsi idi. Çünki su ilə müqayisədə hava əqrəbə az müqavimət göstərir və nəticədə, əqrəb istiqaməti daha dəqiq müəyyən edirdi. Digər tərəfdən, Şen Quanın icad etdiyi bu kompaslar müasir kompaslara daha yaxın idi.

## Tarixi
Hərfi mənası italyan dilində "com-passo", yəni, "qövs yolu" deməkdir. Bu cihazın ən qədim forması istiqaməti yerin maqnit sahəsi əsasında müəyyən edən maqnit kompasıdır. Kompas ilk dəfə eradan əvvəl təqribən 3–2-ci əsrlərdə Çində icad edilmişdir. İlk kompas qayıqvari maqnitdən ibarət idi. "Qayığın" bir ucu kürəyə, bir ucu isə oxa bənzəyirdi. 11-ci əsrdə isə Çində balıqvari kompas icad edildi. "Balıq" sərbəst şəkildə üzür və başı ilə istiqaməti göstərirdi. Bu əsrdə Çin alimi Şen Qua kompasın bir neçə növünü icad etdi. Bu kompasların əsas üstünlüyü əqrəbin istiqaməti suda yox, havada göstərməsi idi. Çünki su ilə müqayisədə hava əqrəbə az müqavimət göstərir və nəticədə, əqrəb istiqaməti daha dəqiq müəyyən edirdi. Digər tərəfdən, Şen Quanın icad etdiyi bu kompaslar müasir kompaslara daha yaxın idi.
thumb|Gəmilərdə istifadə olunan kardan asılqanlı kompas (1269)
XII əsrin əvvəllərində Çin kompası Ərəbistana, XIII əsrin əvvəllərində isə Avropaya keçdi. Avropada isə Çin kompasından ilk istifadə edənlər italyanlar oldular. İtalyanlardan sonra Avropadakı başqa xalqlar da kompasdan istifadə etməyə başladılar.XVI əsrin əvvəllərində italiyalı Flavio Coyya kompası təkmilləşdirdi. Coyya maqnitləşdirilmiş əqrəbi bir iynənin ucuna qoyaraq kağız dairənin mərkəzində yerləşdirdi, sonra da bu kağız dairəni 16 hissəyə, yəni, 16 rumba böldü (yeri gəlmişkən deyək ki, yunan dilində "rhombos" "dairəvi hərəkət" deməkdir). Sonrakı illərdə rumbların sayı 16-dan 32-yə çatdırıldı. Bu sadə ixtira dənizçiliyin inkişafında çox böyük rol oynadı. Artıq dənizçilər uzaq və təhlükəli səfərlərə qorxmadan çıxmağa başladılar.

Sonralar kompas müxtəlif alimlər tərəfindən daha da təkmilləşdirildi. Bu gün istifadə etdiyimiz kompası isə ilk dəfə 1483-cü ildə portuqaliyalı Pyer Qarsia Ferdinand icad etdi. Maqnit kompaslarından başqa, ən çox istifadə edilən kompaslar isə hiroskopik və elektron kompaslardır.

## İstinadlar
Laxtalanma

**Qanın laxtalanması** və ya **koaqulyasiya** — qan plazmasında həll olmuş fibrinogen zülalının həll olmayan fibrin zülalına çevrilməsi.

Qanın laxtalanması qan damarlarının zədələnməsi hallarında qanaxmanın qarşısını almaq üçün orqanizmin qoruyucu reaksiyasıdır. Qanın laxtalanmasında qan plazması və qan lövhəciklərinin müxtəlif komponentləri (tromboplastin, protrombin, kalsium ionu, K vitamini və s.) iştirak edir. Qanın sürətlə laxtalanması üçün plazmada AC-qlobulin də olmalıdır. Qanda heparinin artması laxtalanmanın qarşısını alır. Bəzi xəstəliklərdə, məs. hemorragik diatezlərdə, hemofiliyada qanın laxtalanması azalır, bəzilərində isə (məsələn, sətəlcəm, tromboflebit) artır.

## Mənbə

## Həmçinin bax
* Qan
* Aktivləşdirilmiş laxtalanma müddəti
Kvadrant

**Kvadrant** — göz cisimlərinin vəziyyətini və hündürlüyünü təyin etmək üçün tətbiq edilən qədim astronomik cihazdır.
 
Kvadrant çevrənin dördə birinə bəarbər qövs şəklindədir. Adı elə buradan götürülüb. Qövsün üzərində ölçü bölgüsü vardır. Bundan əlavə Kvadrant nişanlayıcı və senklota da malikdir. Göy cismi kavadrantin nişanlayıcısı ilə tutulur və bucağın qiyməti qövsün üzərindən oxunur.

Çevik kvadrantlarla bərabər, böyük tərpənməz cihazlar da düzəldilmişdir. Onlar divarların üzərində bərkidilərək yüksək dəqiqiliklə ölçmə aparmağa imkan verirdilər.

Danimarkalı astronom Tixo Brahe (, 1546-1601) öz rəsədxanasında radiusu 2 m olan divar üzərində oturdulmuş Kvadrantdan istifadə etmişdir.bu cihaz dəqiq cənuba istiqamətlənmiş idi. Belə ki, onun üzərindən keçən göy cisimlərinin dəqiq hündürlüyünü (kulminasiya nöqtəsini) öçlmək mümkün idi. Bu cihazın dəqiqliyi 10 bucaq saniyəsi hədində yerləşirdi.
Eldar Məmmədov (hərbçi)

**Eldar Harun oğlu Məmmədov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Eldar Məmmədov 1968-ci il 10 yanvar tarixində Bakı şəhərində doğulmuşdur. 1974-cü ildə Bakıda 189 saylı orta məktəbin birinci sinfinə getmiş, 1982-ci ildə həmin məktəbin səkkizinci sinfini bitirmişdir. Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi liseyi bitirdikdən sonra 1985–1989-cu illərdə Riqa Ali Hərbi Siyasi Məktəbdə təhsil almışdır. 1989–1991-ci illərdə Rusiyanın Orenburq vilayətində zabit kimi hərbi xidmətdə olmuşdur. Azərbaycana qayıtdıqdan sonra əvvəl raket qoşunlarında, sonra isə Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi Sərhəd Qoşunları Baş İdarəsində hərbçi kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir.

## Döyüşlərdə iştirakı

Eldar Ağdərədə gedən döyüşlərdə xüsusi fədakarlıq nümayiş etdirən Eldar Məmmədov 1993-cü il 24 fevral tarixində qəhrəmancasına həlak olmuşdur.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 dekabr 1994-cü il tarixli 247 saylı Fərmanı ilə Eldar Harun oğlu Məmmədov "Azərbaycan Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Dövlət Sərhəd Xidmətinin Göytəpə Sərhəd Dəstəsinin N saylı sərhəd–keçid məntəqəsi E. Məmmədovun adını daşıyır.

## Xatirəsi

Bakı şəhəri, Səbail rayonundakı 189 nömrəli orta ümumtəhsil məktəbi 2015-də 190 saylı məktəblə birləşdirilənə qədər Eldar Məmmədovun adını daşıyıb.

## Xarici keçidlər
*  Məmmədov Eldar 
*  Milli Qəhrəmanlar 
*  Eldar memmedov 

## Mənbə
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 193.

## İstinadlar
Riad Əhmədov

**Riad Əhmədov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Riad Əhmədov 1956-cı il dekabr ayının 20-də Bakıda anadan olub. Riadın ata babası Həmid Əhmədov Qərbi Azərbaycanda anadan olub.

Riad Əhmədov 1979-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

1976–1979-cu illərdə Azərbaycan SSR Ədliyyə Nazirliyi yanında Məhkəmə Ekspertizası institutunda laborant işləyib. 1979–1980-ci illərdə həmin nazirliyin Qanun Layihələrinin Hazırlanması və Qanunvericiliyin Sistemləşdirilməsi idarəsində məsləhətçi, 1980–1981-ci illərdə isə Ədliyyə Nazirliyinin kadrlar şöbəsində baş məsləhətçi vəzifələrində çalışıb. 1981-ci ildə təhlükəsizlik orqanlarında fəaliyyətə başlayan Riad Əhmədov, 1981–1982-ci illərdə DTK-nın Minskdəki Ali Məktəbində təhsil alıb. 1984-cü ildə isə DTK-nın Y. V. Andropov adına institutu nəzdindəki kurslarda dinləyici olub.

1992-ci ildə Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyi Kəşfiyyat İdarəsinin rəis müavini vəzifəsinə irəli çəkilmişdir. Riad Əhmədovun başçılıq etdiyi xüsusi kəşfiyyat dəstəsi Qarabağ uğrunda gedən döyüşlərdə düşmənin xeyli canlı qüvvəsini və hərbi texnikasını məhv etmişdir.

## İtkin düşməsi
Riad Əhmədov 1992-ci il yanvar ayının 26-da rəhbərlik etdiyi kəşfiyyat qrupu ilə Daşaltı kəndindəki döyüşdə yaralanaraq itkin düşür. Uzun illər yeri müəyyən olunmamışdı. 18 sentyabr 2023-cü ildə Bakıda keçirilən "İtkin düşmüş şəxslərin taleyinə aydınlıq gətirmək üçün milli və qlobal səylərin artırılması" üzrə beynəlxalq konfransda Riad Əhmədov və digər itkin azərbaycanlıların nəşlərinin tapıldığını və müəyyən edildiyi açıqlanmışdır.

30 sentyabr 2023-cü ildə Riad Əhmədovla Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Mədəniyyət Mərkəzində vida mərasimi təşkil olunmuşdur. Daha sonra İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn edilmişdir.

## Ailəsi
Riadın ata babası Həmid Əhmədov Qərbi Azərbaycanda anadan olub.

Riad Əhmədov Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin müavini vəzifəsində çalışmış Fikrət Əhmədovun oğludur. Bacısı bəstəkar, Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi Mehriban Əhmədovadır. Riad Əhmədovun həyat yoldaşı Elmira xanım isə Azərbaycan Respublikasının sabiq milli təhlükəsizlik naziri Eldar Mahmudovun bacısıdır.

## Təltif və mükafatları
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 7 iyun 1992-ci il tarixli 833 saylı fərmanı ilə Polkovnik-leytenant Riad Fikrət oğlu Əhmədov ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

*  (7 iyun 1992) — "Qızıl Ulduz" medalı (ölümündən sonra)

## Xatirəsi
Bakı şəhərindəki 203 nömrəli tam orta məktəb onun adını daşıyır.

### Filmlər
Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Riad Əhmədovun şərəfli döyüş yolunu əks etdirən "İgidnamə" sənədli filmi çəkilmişdir.

2013-cü ildə xatirəsinə həsr olunmuş Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin Mədəniyyət Mərkəzində keçirilən tədbirin sonunda "Qayıt, Riad" bədii-sənədli filmi nümayiş olunmuşdur.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 71–72.

## İstinadlar
Portuqaliya şəhərlərinin siyahısı

Bu siyahı **Portuqaliyadakı şəhərlərin siyahısıdır**. Portuqaliyada şəhər (Portuqal dili: **cidade**) əhali vəziyyəti və infrastrukturu kimi bəzi meyarlara söykənərək müəyyən məskunlaşma yerlərinə verilən şərəf bir termin olaraq istifadə edilməkdədir. 1980-ci illərdə Portuqaliyadakı əhali hərəkətləri səbəbiylə bir çox qəsəbə şəhər mərtəbəsinə keçirilmişdir və hal-hazırda 151 məskunlaşma yeri şəhər olaraq tanınmaqdadır.

Portuqaliyada şəhər inzibati bir bölünmə içində iştirak etmədiyindən hər bələdiyyə (Portuqal dili: **concelho**) şəhər sayılmadığı kimi, bəzi bələdiyyələrdə birdən çox şəhər vardır, əhalisi az olan bələdiyyələrdə isə heç şəhər ol/tapılmamaqdadır. Yenə şəhər, Portuqaliyadakı ən kiçik inzibati vahid olan bucaq ilə də (Portuqal dili: **freguesia**) ekvivalent deyil. Bəzi şəhərlər birdən çox bucaqdan meydana gəldiyi kimi kiçik olan şəhərlər tək bir bucaqdan da meydana gələ bilər. Bir bələdiyyənin mərkəzi və rəsmi dairələri ümumiyyətlə o bələdiyyənin ən əhəmiyyətli şəhər ya da qəsəbəsində iştirak edər.

1910-cu ilə qədər bir yerləşən yerinin şəhər elan edilməsi kraliyet buyruğu ilə olmaqda idi. 25 dəfə kraliyet buyruğu çıxarılaraq qəsəbələr şəhər olmuşdur. Portuqaliyaın birinci respublika dövründə bu vəzifə parlamentə verildi və bu dövrdə üç qəsəbə şəhər elan edildi. *[[Estado Novo (Portuqaliya)|Estado Novo]]* rejimi hökumət qərarı ilə yeddi qəsəbəni şəhər statusuna keçirdi. Qərənfil Devriminden sonra bu vəzifə yenə parlamentə verildi və nəticə olaraq günümüz Portuqaliyasında 151 şəhər vardır. Səkkiz məskunlaşma bölgəsi uzun zamandan bəri şəhər olaraq bilinməkdədir: Braqa, Koimbra, Evora, Lamego, Lissabon, Porto, Silves və Viseu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Portuqaliya Milli Bələdiyyələr Birliyi
Kilidlənməyə qarşı əyləc sistemi

**ABS** () — avtomobillərdə kilidlənməyə qarşı əyləc sistemi. Avtomobillərin istənilən yük səviyyəsində, bütün yol vəziyyətlərində və müxtəlif sürətlərində məcburi hallarda ani əyləcləmələrdə təkərlərin kilidlənməsinin qarşısını alaraq sükandakı tam hakimiyyəti təmin edən əyləc sistemidir.

ABS 3 hissədən ibarətdir:
# Hərəkət, dayanma qeydiyyat sensoru (datçik).
# Əyləc sistemində təzyiq idarəedici klapanlar.
# Ümumi İdarəetmə qurğusu.
Tam hərəkətsiz hala gəlmiş təkərlər sürüşərək avtomobili idarə olunmaz hala gətirir. Təkərlərin tam dayanmasını əngəlləyərək, sürüşmə effektinin qarşısı alınaraq avtomobilin stabil hərəkətini təmin etmək mümkün olur.
Hər hansı bir təkərin müəyyən müddət hərəkətsiz olduğunu sensor (datçik) qeydə alaraq mərkəzə ötürür. Ötürülən məlumat İdarəetmə qurğusuna siqnal verir və mərkəzi idarəetmə qurğusu dayanmanı saxlayaraq və yaxud buraxaraq sistemi daha optimal vəziyyətə gətirir. Bununla da avtomaşın yol üzərində daha dayanıqlı və idarə edilə biləcək olur. Qeyd etmək lazımdır ki, ABS-li avtomaşınların tam dayanma məsafəsi bəzi hallarda ABS olmayan avtomaşınların dayanma məsafəsindən daha uzun ola bilər.
Fransa milli futbol komandası

**Fransa milli futbol yığması** () — Fransanı beynəlxalq futbol turnirlərində təmsil edən milli futbol yığması.

## Tarixi
Komanda 1904-cü ildə yaradılmışdır. 1958-ci ildə ,dünya çempionatında 3-cü olublar .Bu nailiyyəti 1982 və 1986-cı illərdə yenə göstərmişdir. İlk dünya çempionluğunu isə 1998 də yaşayıblar . 2000-ci il Avropa çempionatında Italiyaya 2-1 qalıb gəldilər və qızıl medalları qazandılar. 2006 dünya çempionatında finala çıxdılar amma 80-ci dəqiqədə  Zidan Marko Matareyziyə kəllə atdı və son 10 dəqiqəyə 1nəfər əskik keçirdilər. Penaltilər seriyasında isə 5-3 Fransa uduzdu.Bundan sonra komanda zəiflədir. 2016 avropa çempionatına ev sahibliyi etdiyinə görə birbaşa çıxış etdi Burada yenə finala çıxdılar amma əlavə vaxtda Portuqaliyaya 1-0 uduzdular . 2018-ci il Dünya çempionatında Xorvatiyanı 4-2 hesabı ilə məğlub edərək 2-ci dəfə dünya çempionu oldular.

## Komanda
### Rəngləri

### Ləqəbi

## Stadionu

## Beynəlxalq turnirlərdə iştirak

### FİFA Dünya Kuboku

### UEFA Avropa Kuboku

## Oyunçular
### Cari heyət

## Baş məşqçilər

## Həmçinin bax
* Zinəddin Zidan

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Rəsmi saytı
Sekstant

**Sekstant** — iki görünən obyekt arasındakı bucağı ölçmək üçün tətbiq olunan optik alətidir. Çox vaxt sekstantlar üfüq üzərindən astronomik obyektlərin hündürlüyünü ölçməklə onların koordinatlarının təyini üçün tətbiq olunurlar. Məsələn, günorta vaxtı günəşin qalxma bucağını təyin etməklə coğrafi eni təyin etmək mümkündür. Sekstantın köməyi ilə 140° -yə qədər öçlmə aparmaq olar.

Sekstantın bölgü uzunluğu tam çevrənin 1/6-ni və ya 60°-ni təşkil edir. Onun adı da buradandır. Sekstant ilə oktant arasında oxşarlıq vardır. Oktantın bölgü uzunluğu sadəcəolaraq qısadır və tam çevrənin 1/8-ni və ya 45°-yə malikdir. Oktantlar 1767-ci ilə qədər tətbiq olunmuşlar sonralar isə onlar sekstantlarla əvəz olunurlar. Sekstntın işləmə prinsipi Nyutonun 1699-cu ildə ixtira etdiyi prinsipi əsasında işləyir. Bu prinsipə görə iki obyektin əksinin üst-üstə salınması zamanı birinin iki dəfə əks olunmasıdır. 1730-cu ildə bir-birindən asılı olmayaraq ingilis riyaziyyatçısı *Con Hedli* və amerikalı ixtiraçı *Tomas Qodfri* sekstantı ixtira etmişlər. Bundan sonra o astrolabı sıxışdıraraq əsas naviqasiya sisitemi kimi tətbiq olunmuşdur.

Sekstantın astrolabdan üstün cəhəti ondan ibarətdir ki, sekstantla ölçmə zamanı astronomik obyektlərin vəziyyəti alətə yox, üfüqə əsasən aparılr. Bu da onların dəqiqliyini artırır. Sektantla baxdıqda üfüq və astronomik obyekt bir nəzər sahəsində birləşdirilir və hətta nəzarətçi hərəkət etsə belə bu tərpənməz qalır. Bu ona görə baş verir ki, üfüq bir başa, obyektin əksi isə iki qarşı-qarşıya yerlışmiş güzgülərdən keçir.

Sekstantın hələ gəmilərdə tətbiqi zamanı onun dəqiqliyi bir qövs dəqiqliyi həddində idi. Müasir sekstantlar 10 qövs saniyəsi dəqiqliyini verə bilir. Sekstantın dəqiliyi əsasən ölçülən obyektlərin hərəkət sürətindən də asılıdır. Məsələn, təyyarə ölçülən zaman artıq o müəyyən məsafəni qət etmiş olur. Bu da təhriflərə səbəb olur.

Səmada sekstan astronom Qevelir rərəfindən bürc kimi əbədiləşdirilmişdir.

## İstinadlar
UEFA Avro 2008

**UEFA Avropa Kuboku 2008** — 2008-ci il iyunun 7-dən 29-a qədər Avstriya və İsveçrədə keçirilmiş (ev sahibi ölkələr 2002-ci il dekabrın 12-də müəyyənləşmişdir) futbol turniri. Turnirin qalibi İspaniya millisi olmuşdur. Turnirdə 2-si ev sahibi olmaqla 16 komanda iştirak etmişdir (iştirak haqqı 7,5 milyon avro olmuşdur). Komandalardan hər biri iştiraka görə 184 milyon avro almışdır. Avstriyadakı qrup mərhələsi oyunları Vyanada, İsveçrədə isə Bazeldə keçirilmişdir. Çempionat üçün on iki hakim seçilmişdir. Qrup mərhələsində hər oyunda qalib gələn komanda bu qalibiyyətə görə 1 milyon, 1/4-də 2 milyon, 1/2-də 3 milyon almışdır. Final iştirakçısı 4,5 milyon, çempionatın qalibi isə 7,5 milyon avroya sahib olmuşdur. Qalib komanda UEFA-nı 2009-cu ilin FİFA Konfederasiyaları Kubokunda təmsil etmək hüququ əldə etmişdir. Yarışın topu Adidas Avropas, rəsmi tilsimləri tülkülər Triks və Fliks, rəsmi şüarı isə – "expect emotions" (emosiyaları gözlə) olmuşdur.

## İxtisaslanmış komandaları
* Almaniya (B qrupu, D qrupunda ixtisaslanmışdır)
* Avstriya (B qrupu)
* Çexiya (A qrupu, D qrupunda ixtisaslanmışdır)
* Fransa (C qrupu, B qrupunda ixtisaslanmışdır)
* Xorvatiya (B qrupu, E qrupunda ixtisaslanmışdır)
* İspaniya (D qrupu, F qrupunda ixtisaslanmışdır)
* İsveç (D qrupu, F qrupunda ixtisaslanmışdır)
* İsveçrə (A qrupu)
* İtaliya (C qrupu, B qrupunda ixtisaslanmışdır)
* Niderland (C qrupu, G qrupunda ixtisaslanmışdır)
* Polşa (B qrupu, A qrupunda ixtisaslanmışdır)
* Portuqaliya (A qrupu, həmin qrupda ixtisaslanmışdır)
* Rumıniya (C qrupu, G qrupunda ixtisaslanmışdır)
* Rusiya (D qrupu, E qrupunda ixtisaslanmışdır)
* Türkiyə (A qrupu, C qrupunda ixtisaslanmışdır)
* Yunanıstan (D qrupu, C qrupunda ixtisaslanmışdır)

## Matçların cədvəli

### A qrupu

### B qrupu
* 8 iyun – Avstriya-Xorvatiya, Almaniya-Polşa
* 12 iyun – Xorvatiya-Almaniya, Avstriya-Polşa
* 16 iyun – Polşa-Xorvatiya, Avstriya-Almaniya

### C qrupu
* 9 iyun – Rumıniya-Fransa, Niderland-İtaliya
* 13 iyun – İtaliya-Rumıniya, Niderland-Fransa
* 17 iyun – Niderland-Rumıniya, Fransa-İtaliya

### D qrupu
* 10 iyun – İspaniya-Rusiya, Yunanıstan-İsveç
* 14 iyun – İsveç-İspaniya, Yunanıstan-Rusiya
* 18 iyun – Yunanıstan-İspaniya, Rusiya-İsveç

## Xarici keçidlər
* Çempionatın UEFA-dakı rəsmi səhifəsi

## Həmçinin bax
Əmrə Bəlözoğlu

**Əmrə Bəlözoğlu** (ləzg. Белезрин Белезан хва Эмре, ; ) — Ləzgi əsilli keçmiş türkiyəli futbolçu.

Əsli Trabzon şəhərindəndir. Fatih Şehremini Lisəsinin məzunudur. Son dövr Türkiyə futbolunun ən dəyərli futbolçularından biridir. Türkiyə milli futbol komandasının və Türkiyənin Fənərbaxça klubunun yarımmüdafiəçisidir.

İnter Milan klubunda uğur qazana bilməsə də, 2004-cü ildə əfsanəvi braziliyalı futbolçu Pelenin tərtib etdiyi "Dünyanın ən böyük 125 futbolçusu" siyahısında yer almışdır.2005-ci ildə İngiltərənin Nyukasl Yunayted FK klubuna transfer olunmuşdur. Bu klubda da uğur qazana bilməyib və 30 may 2008-ci ildə yenidən Fənərbaxçaya geri dönüb.

## Müvəffəqiyyətləri
*  **[[Qalatasaray PFK|Qalatasaray]]**
** UEFA Süper Kuboku: **1** (2000)
** UEFA Kuboku: **1** (2000)
** 1. Liqa Çempionluğu: **4** (1996–97, 1997–98, 1998–99, 1999–2000)
** Türkiye Kuboku: **3** (1996, 1999, 2000)
*  **[[Türkiyə milli futbol komandası|Türkiyə]]**
** 2002 FİFA Dünya Kuboku: **3.lük**
** Futbol üzrə Avropa çempionatı 2008: **3.lük**
*  **[[İnter Milan FK|İnter Milan]]**
** İtaliya Kuboku: **1**
** UEFA İntertoto Kuboku: **1** (2006)
*  **[[Fənərbaxça]]**
** 1. Liqa Çempionluğu: **2** (2010_2011, 2013–2014)
** Türkiye Kuboku: **2** (2012, 2013)

## Xarici keçidlər
* UEFA.com 
* 123 Football Stats  

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lüksemburq dili

**Lüksemburq dili** (öz dilində adı — *Lëtzebuergesch*) — Lüksemburq əhalisinin gündəlik danışıqda istifadə etdiyi dillərdən biri (fransız və alman dilləri ilə yanaşı). 1984-cü ildə rəsmi dil statusu alıb.

## Təsnifatı
Lüksemburq dili Hind-Avropa dilləri ailəsinin german dilləri qrupuna daxildir. Alman dialektologiyasında bu dil mozel-frank dilaketinə aid (yuxarı alman yarımqrupuna daxil olan orta alman qrupu) qərbi alman, orta alman mədəni dialekti kimi təsnifatlandırılır.

Amma, Lüksemburq dilinin ayrı dil kimi təsnifatlandırılmasının əsas səbəblərindən biri ana dili standart alman dili (yuxarı alman dili — *Hochdeutsch*) olanların bu dili başa düşmələrində çətinlik çəkmələridir.

Lüksemburq dilinin bir sıra dialektləri də mövcuddur:: Areler, Eechternoocher, Kliärrwer, Miseler, Veiner, Weelzer və s. Qərbdən şərqə doğru Lüksemburq dili digər mozel-frank dialekləri ilə əvəz olunur.

## Coğrafi arealı
Dünyada 300 min nəfər Lüksemburq dilində danışır. Onlardan 250 mini Lüksemburqda (Böyük Lüksemburq Hersoqluğu) yaşayır.
Əli Rza Xələfli

**Əli Rza Xələfli** (*Əzizli Əlirza Zal oğlu*; ) — Azərbaycan şairi və yazıçısı, "Kredo" qəzetinin baş redaktoru.

## Həyatı
Əli Rza Xələfli 1953-cü ildə Cəbrayıl rayonunun Xələfli kəndində doğulmuşdur. 1975-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin filologiya fakultəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmiş, doğulduğu rayonun Şahvəlli, Tatar və Aşağı Xələfli kəndlərində müəllim işləmişdir. Həmin illərdəki pedaqoji fəaiyyətinə görə "Qabaqcıl maarif xadimi" fəxri adına layiq görülmüşdür.

1980-ci illərin əvvəlindən mətbuatda çalışır. 1980–1993-cü illərdə rayon qəzetində müxtəlif vəzifələrdə çalışdı. "Xudafərin", "Qoşa qanad", "Qarabağ" və "Həyat" qəzetlərində xüsusi müxbir, şöbə müxbir, şöbə müdiri və redaktor əvəzi vəzifələrin işləmişdir.

Ə.Xələflinin ədəbi-publisistik yazıları və şeirləri dövrü mətbuatda müntazam çap olunur.

2002-ci ildə "Qızıl qələm" medalı mükafatına, 2003-cü ildə "Məmməd Araz"ali ədəbi mükafatına, 2004-cü ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Bədii Ədəbiyyatı Təbliq Bürosunun "Qılınc və qələm" yaddaş mükafatı, 2008-ci ildə Beynəlxalq Rəsul Rza mükafatına, 2010-cu ildə Şahmar Əkbərzadə adına Beynəlxalq Ədəbiyyat mükafatına layiq görülmüşdür.

2002-ci ildə Əli Rza müəllim Azərbaycan Yazıçıları və 1984-cü ildən Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, 1980-ci ildən Qabaqcıl maarif xadimi, 2010-cu ildə isə Prezident təqaüdçüsüdür.

1999-cu ildən Kredo qəzetinin baş redaktorudur.

Ailəlidir. İki oğlu, bir qızı var.

## Əsərləri
* "Karvan körpüdən keçir" (1997),
* "Baş daşımın yazıları" (1998),
* "Yurdun övladları" (Elçin Kamal birlikdə, 2000) ədəbi-bədii publisistik,
* "Sözə doğru" (2003) ədəbi-tənqidi,
* "Ocağımın işığı" (2001),
* "Həsrət körpüsü" (2006), müəllifi,
* "Dünyanın söz üzü" (2007),
* "Adı Şadiman olanın…" (2009),ədəbi-tənqid
* "Axtala əfsanəsi" (2010),ədəbi-tənqid
* "Qırmızı həqiqətlər"(2011),ədəbi-tənqid
* "Od" (2012)
* "Həyatın Dastanı: ədəbi-fəlsəfi düşüncələr. Hamlet İsaxanlı nın "Ziyarət" poemasının motivləri əsasında", "Xəzər Universitəsi Nəşriyyatı" (2012)
 

### Redaktoru və tərtibçi müəllifi olduğu kitablar
* "Mənəviyyatın ekologiyası" (2005)
* "Fənayənin sualları" (2006)
* "Yana-yana qaşadim" (2006),
* "Koroğlu hoydu dəlilərim, hoydu" (şair İslam Sadıqla birlikdə, (2006)
* "Yağış damlasıyam" (2007)
* "Zal ağacı" (2007)

## Xarici keçidlər

* Dünyaya, insana, tanrıya sevginin qaynağı – Əli Rza Xələfli poeziyası
* Azərbaycan Yazıçılar Birliyi. Əli Rza Xələfli – 60
* Çağdaş ədəbiyyat cəfakeşi — Əli Rza Xələfli
* "Qarabağ dünən, bu gün və sabah" 5-ci elmi-əməli konfransının MATERİALLARI (2006-cı il). Mərziyyə Nəcəfova — Vətən ruhuna hakim kəsilən şerlər
Buxarest

**Buxarest** () — Rumıniyanın paytaxtı.

## Tarixi
Çox qədim tarixi olan şəhərin adına ilk dəfə 1459-cu ildən qalma yazılı mənbələrdə rast gəlinmişdir. 1659-cu ildə paytaxt seçildi. 19-cu əsrin ikici yarısında o zamankı krallığın mərkəzi halına gəldi. Bu dövrdə şəhərin əhalisi çoxalmış və tramvay yolları çəkilmişdir. Şəhərin taleyi bilavasitə Osmanlı İmperiyası ilə bağlı olmuşdur. Fateh Sultan Mehmet  III Vlad Tepeșə qarşı çıxmışdır. Məqsəd o zamankı Eflak dövlətini imperiyaya tabe etdirmək idi. III Vlad Tepeș də o zaman Buxarest qalasından türklərə qarşı istifadə etmişdi.

Kommunizmin qurulmasından sonra şəhər daha da böyüüməyə başladı. Nikolay Çavuşesku liderliyi (1965-1989) dövründə şəhərin tarixi yerlərinin çox hissəsi dağılmışdı. 4 mart 1977-ci ildə şəhərin 135&nbsp;km (83.89 mil) uzağında, Vrancea mərkəzində bir zəlzələ meydana geldi və 1500 insanın ölümünə, tarixi binaların yerlə bir olmasına səbəb oldu. 2000-ci ildən bu yana şəhərdə müasir quruculuq işləri davam etməkdədir. Şəhərdə ən böyük Ortodoks kilsəsinin tikintisinə baçlanmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
***Buxarest** cənub *[[Rumıniya|Rumın Düz]]<nowiki/>ündə* Dunay çayının Dambovița qolunun sahilində yerləşir. Bu şəhərin iqlimi mülayim qışı və isti yayı ilə xarakterizə edilir. Maksimum temperatur yayda, 30&nbsp;°C.

## Əhalisi
2.150.000 nəfər (2009)

## İqtisadiyyatı
Ölkənin ən böyük sənaye mərkəzi sayılır.

## Qardaş şəhərlər
*  Afina, Yunanıstan (1993)
*  Atlanta, ABŞ (1994)
*  Amman, İordaniya (1999)
*  Ankara, Türkiyə (1998)
*  İstanbul, Türkiyə
*  Pekin, Çin Xalq Respublikası (2005)
*  Kişinyov, Moldova
*  Monreal, Kanada
*  Nikosiya, Cənubi Kipr (2004)
*  Sofiya, Bolqarıstan
*  Moskva, Rusiya
*  Damask, Suriya
*  Laqos, Nigeriya
*  Manila, Filippinlər
* ,  London, İngiltərə, Böyük Britaniya 
*  San-Paulo, Braziliya (2000)
*  Rio-de-Janeyro, Braziliya (2002)
*  Tirana, Albaniya (2007)

## Həmçinin bax
*Buxarest doqquzluğu
*Buxarest konvensiyası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Buxarest : Resmi site
Astrolyabiya

**Astrolyabiya** və ya **Üstürlab** (; *ulduzları götürən*) — fəzada bucaqların ölçülməsi üçün tətbiq edilən cihazdır. 
Tarixi mənbələrə görə ilk dəfə olaraq bu cihaz Eratosfen tərəfindən b.e.ə.250-ci ildə düzəldilmişdir. Başqa mənbələrə görə bu cihaz isgəndəriyyəli qadın-astronom və riyaziyyatçı Hipatiya tərəfindən (370-415) ixtira edilmişdir. Həmin cihaz bu gün sferik astrolyabiya kimi tanınır. Bu cihazla Hipparkos Ptolomey üçün səma ulduzlarının kataloqunu tərtib edir.

Sonralar Farslar astrolyabiyaların təkmilləşdirilməsi ilə məşğul olurlar və onu gecə və gündüzün uzunluğunun və yer üzərində horizontal bucaqların təyini, həmçinin bəzi riyazi hesabatların aparılması üçün tətbiq edirlər. Xilafətin inkişafı dövründə IX — XI əsrlərdə astrolyabiyaların tətbiqi daha da genişlənir. Çünki, onların düzəldilməsi dərin riyazi (proyeksiya həndəsəsi, sferik koordinatların hesablanması) və astronomik bilikləri tələb edirdi. Bunlar isə şərq dövlətlərində daha güclü inkişaf etmişdir.

Astrolyabiyanın konstruksiyası və işləmə prinsipini ilk dəfə olaraq Əl-Biruninin "*Astrolyabiyanın hazırlanmasında bütün mümkün imkanlardan istifadə etmək*" kitabında (təxm. 995-ci il) təsvir edilmişdir. O, bu kitabda cox sayda astrolyabiyanın konstruksiyasını izah etməklə bərabər, onların tətbiqi və həmçinin fəza cisimlərinin koordinatlarının təyin olunmasında yaranan xətaların qiymətləndirilməsi haqqında da tövsiyələr verir.

Astrolyabiya əsasən boşqaba oxşayan bir metallik lövhədən ibarət olub, onun daxilində bütün mexanizm yerləşdirilir. Bu lövhənin üzərinə üç yastı dairəvi lövhə – timpanlar yerləşdirilir. Bu timpanların üzərinə səma koordinat torunun xətləri (stereoqrafik proyeksiya), səma meridianları, dünya qütbünü və horizontunu göstərən xətt qeyd olunur. Verilən coğrafi endən asılı olaraq dünya qütbünün vəziyyəti və səma koordinat torunun proyeksiyası müxtəlif olur. Ona görə də, timpanların üzərində müxtəlif cografi enlər üçün səma koordinatları qeyd olunur. Cihazın mərkəzi oxuna bərkidilmiş nişanlama xəttkeşini ölçülən əşyaya tuşlamaqla onun üzərində qeyd olunmuş tarixi və ya vaxtı təyin etmək olur. Bu cihazın köməyi ilə həm də günəşin və ayın vəziyyəti, həmçinin ayın üzünün tutulması fazalarını tapmaq olur. Astrolyabiyanın triqonometrik hesablamalara əsaslanan işləmə prinsipinin dəqiqliyi, onun hissələrinin hazırlanma dəqiqliyindən asılı idi.

Avropada astrolyabiyalar XV-XVIII əsrlərdə gəmiçilikdə naviqasiya üçün tətbiq olunmağa başlayır.
Əvvəlcə burada fars astrolyabiyaları tətbiq olunur, sonralar isə onların əsasında özləri düzəltməyə başlayırlar. Onlar sekstantların öndəri idilər. Bu zaman avropalılar öz hesabatlarını aparırlar ki, Avropaya uyğun coğrafi enliklərin koordinatlarını ölçə bilsinlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Mamırlar

**Mamırlar** — ən az inkişaf etmiş ali bitkilər. Onların təxminən 25000 növü mövcuddur. Yosunlar və mamırlar quruluşuna və çoxalmasına görə eynidir. Müxtəlif yerlərdə müxtəlif adlanır. Daha yüksək inkişaf etmiş bitkilərdir. Onların quruluşunun mürəkkəbləşməsi yerüstü həyat şəraitinə uyğunlaşması ilə əlaqədardır.

Mamırlar avtotrof orqanizmlərdir, onlarda xloroplastlar yaxşı inkişaf etmişdir. Mamırların hündürlüyü 20–30 sm-dən çox olmur. Mamırlar ən çox rütubətli yerlərdə yayılmışdır. Ümumiyyətlə mamırlar rütubətsevən bitkidir. Bunlardan biridə yaşıl quş mamırıdır. Yaşıl quş mamırı çoxillik bitkidir. Bataqlıqlaşmış və nəm yerlərdə rast gəlinir. Gövdəsi dik qalxır, budaqlanmır, üzərində sıx yerləşən və ucu şiş yarpaqlar olur. Bitkini torpağa gövdənin aşağı hissəsində yerləşən nazik sapşəkilli rizoidlər bərkidir. Quş mamırı bədən səthi ilə atmosferin rütubətindən də istifadə edə bilir və öz çəkisindən təxminən 4 dəfə çox su udur. Onlar oksigen az olan yerlərdə yavaş — yavaş parçalanır və torfa çevrilir. Torfdan isə yanacaq kimi istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Düz xətt

**Düz xətt** — həndəsənin əsas elementlərindən biridir. Həndəsənin sistematik təsviri zamanı düz xətt yalnız birbaşa olmayan şəkildə aksiomalarla təsbit edilir.

Düz xəttin aşağıdakı xassələri vardır:
* İki üst-üstə düşməyən nöqtədən yalnız bir düz xətt keçirmək olar.
* Müstəvi üzərində üst-üstə düşməyən iki düz xətt ya bir nöqtədə kəsişir, ya da paraleldir.

Üçölçülü fəzada iki düz xəttin qarşılıqlı vəziyyətini təsvir etmək üçün 4 variant mövcuddur:
# düz xətlər paraleldirlər;
# düz xətlər kəsişirlər;
# düz xətlər perpendikulyardırlar;
# düz xətlər çarpazdır;

Dekart koordinat sistemində düz xətti birdərcəli tənliklə ifadə etmək olur.

## Kəsişən düz xətlər
Müstəvi üzərində iki müxtəlif düz xəttin bir ortaq nöqtəsi olarsa, onda deyirlər ki, bu düz xətlər kəsişir.

## Paralel düz xətlər
Bir müstəvi üzərində üst-üstə düşməyən və kəsişməyən düz xətlər **paralel düz xətlər adlanır.**

## Çarpaz düz xətlər
Fəzada paralel olmayan və kəsişməyən iki düz xətt **çarpaz düz xətlər** adlanır.

## Düz xətt tənlikləri

### Düz xəttin bucaq əmsalı tənliyi

OX oxuna perpendikulyar olmayan hər hansı düz xəttin verilməsini fərz edək. Bu düz xəttin absis oxu ilə əmələ gətirdiyi bucaq *φ*, ordinat oxundan ayırdığı parça OB=b olsun. Düz xətt üzərində şəkildəki kimi ixtiyari M(x,y) nöqtəsi götürək. Bu zaman,

\tan\varphi=\frac{y-b}{x-0}

Burada \tan\varphi=k olduğunu nəzərə alsaq y=kx+b olar. Sonuncu tənliyə düz xəttin bucaq əmsalı tənliyi deyilir. k=0 olduqda \tan\varphi=0 olur və beləliklə də \varphi=0 olur. Bu halda düz xətt absis oxuna paralel olur və düz xətt tənliyi y=b şəklində olur. Bu isə ordinat oxundan b uzunluqda parça ayırıb, absis oxuna paralel olan düz xəttin tənliyidir. 

Əgər düz xətt absis oxuna perpendikulyar olarsa, onda \varphi=\frac{\pi}{2} olur, bu halda isə k=\tan\frac{\pi}{2} olacaq, yəni k-nın bu qiyməti təyin edilməmişdir. Bu halda düz xəttin bütün nöqtələrinin basisləri eynidir və düz xəttin tənliyi x=a şəklində olur. Beləliklə, bütün hallarda düz xətt x və y-lərə nəzərən birdərəcəli tənliklə xarakterizə olunur.

### Düz xəttin ümumi tənliyi
XOY sistemində bir düz xətti təyin edən ümumi tənlik aşağıdakı kimidir:

Ax+By+C=0

Burada müxtəlif hallar mümkündür. Aşağıdakı cədvəl bu halları əhatə edir.

### Düz xəttin parçalarla tənliyi
thumb|right|150px|Düz xəttin parçalarla tənliyinin alınması
Şəkildə göstərildiyi kimi düz xətt koordinat oxlardan uyğun olaraq (a\ne 0,\;b\ne 0) parçalarını kəsib keçir. Onda A(a,\;0), B(0,\;b) olar. Bu nöqtələri nəzərə alaraq Düz xəttin parçalarla tənliyi aşağıdakı kimi verilir:

\frac{x}{a}+\frac{y}{b}=1\quad(a\ne 0,\;b\ne 0).

Belə halda Oy xəttinə paralel olan düz xətt almaq mümkün olmur.

## Həmçinin bax
* Çəpəki xətt

## İstinadlar
Müstəvi

**Yarım Müstəvi** – həndəsənin əsas anlayışlarındandır. Nəzəri cəhətcə kiçik ölçülü sonsuz uzunluğa malik yastı, sonsuz kiçik qalınlığa malik obyekt.

Müstəvinin tənliyi ilk dəfə olaraq A.K.Kleronun 1731-ci ildə nəşr edilmiş əsərində, müstəvinin kəsiklərdə tənliyi Q.Lamenin 1816-1818-ci illərdə çap edilmiş işlərində, normal tənliyi isə L.Qessenin 1861-ci ildəki tədqiqatlarında rast gəlinir. Müstəvinin n-ölçülü fəzada təsvirini ifadə edən tənliyi E.Kondratyev 2006-cı ildə təklif edib.

Müstəvinin aşağıdakı əlamətləri vardır:

* Müstəvi üzərindəki istənilən iki nöqtədən keçən düz xətt bu müstəvidə yerləşir;
* İki verilmiş nöqtədən eyni məsafədə yerləşən nöqtələr çoxluğu mövcuddur;
* n-ölçülü fəzada n-1 ölçülü fəzaya aid olan nöqtələr çoxluğu vardır.
Ədəbi məclis

**Ədəbi məclis** — Dünyagörüşü, yaradıcılığı, bədii zövqü, ədəbi dairəsi və s. cəhətlərdən bir-birinə yaxın olan yazıçıların birliyi, əsərindəki ideya, mövzu, təsvir üsulundan, fikir və düşüncəsinə uyğun söz və ifadədən istifadə etməsi.

Azərbaycan poeziyasının inkişafında müxtəlif dövrlərdə yaranmış ədəbi məclislərin önəmli rolu olmuşdur. Belə məclislər zaman-zaman təkcə Bakıda deyil, ölkənin müxtəlif şəhərlərində fəaliyyət göstərmiş və bir çox parlaq imzaların tanınmasına yol açmışdır. XIX əsri belə ədəbi məclislərin meydana çıxması baxımından ən məhsuldar dövr kimi qiymətləndirmək olar. Həmin dövrdə,  Gəncədə (sonralar Tiflisdə)  “Divani-hikmət”,  Bakıda “Məcməüş-şüəra”, Şamaxıda “Beytüs-Səfa”, Qubada “Gülüstan”, Lənkəranda “Fövcül-füsəha”, Qarabağda “Məclisi-üns” və “Məclisi-fəramuşan” adlanan ədəbi məclislər Azərbaycandan kənarda da çox məşhurlaşmışdır.  

## Azərbaycanda mövcud olan əsas ədəbi məclislər
:Divani-hikmət
:Gülüstan
:Əncüməni-şüəra
:Qönçeyi-ülfət
:Fövcül-füsəha
:Məclisi-üns
:Beytüs-səfa
:Məclisi-fəramuşan
:Məcməüş-şüəra
:Pərvanə
:Dizaq şairləri məclis 

## İstinadlar
Amerika Neftçi Geoloqlar Assosiasiyası

**Amerika Neftçi Geoloqlar Assosiasiyası** və ya qısaca **ANGA** ( və ya qısaca ) — təkibində 31000 üzvi olan dünyanın ən böyük geoloji cəmiyyətlərindən biri. ANGA-nin məqsədi geologiya elminin (xüsusilə də neftin və qazın kəşfiyyatı və hasilatı geologoiyası) inkişafı, neft sənayəsində texnologiyaların tətbiqinə stimul vermək və neft sənayesində yüksək peşəkar davranışa töhfə verməkdən ibarətdir. ANGA 1917-ci ildə yaradılmış və cəmiyyətin mənzil-qərargahı Talsada, Oklahomada yerləşir. Hal-hazırda üzvlərinin təxminən 1/3-i ABŞ-dan kənarda yaşayır.

ANGA *AAPG Explorer* və *AAPG Bulletin* elmi jurnallarını nəşr etdirir, texniki konfrans və sərgi də daxil olmaqla illik görüşlər keçirir, digər konfranslara sponsorluq edir və üzvlərinin dünya üzrə təhsilini davam etdirməsinə şərait yaradır, tələbələrin cəmiyyətə cəlb olunması və üzvlərinə digər xidmətlər göstərir.

ANGA-ya həmçinin aşağıdakı bölmələr də daxildir. Ətraf Mühit Geoelmləri bölməsi, Peşəkar İşlər bölməsi və Enerji və Minerallar bölməsi daxildir. Cəmiyyət ilk dəfə Ay səthində gəzmiş ABŞ kosmonavtı Harrison Şmiti də sıralarına daxil etmişdir.

## Qlobal istiləşməyə dair ziddiyətlər
2006-cı ildə ANGA Maykl Kriçtonu "yenicə işıq üzü görmüş "Qorxu vəziyyəti" elmi-trillerinə görə" cəmiyyətin Jurnalistika mükafatına layiq görməsinə görə ciddi tənqidlərə məruz qalmışdır. Səbəb Kriçtonun global istiləşməyə və Yura Parkına dair skeptik fikirləri olmuşdur. Harvard Universitetinin Ətraf mühit mərkəzinin rəhbəri geokimyaçı Daniel Şraq mükafatı "tam utanclıq" adlandıraraq mükafatın təsisində "neft siyasətinin təsirinin və cəmiyyət tərəfindən peşəkarlığın çatızmamazlığının" mövcud olduğunu bildirmişdir. Bu hadisədən sonra mükafatın adı dəyişdirilərək "Mediyada Geoelmlər mükafatı" adlandırılmışdır.

1999-cu ildə də cəmiyyət rəsmi olaraq planetimizdə müşahidə olunan son iqlim dəyişikləyində insan faktorunun az ehtimallılığına dair fikirlərinə görə şiddətli tənqidlərə məruz qalmışdır. Amerika Dördüncü Dövr Cəmiyyəti Şurası mükafata tənqidində bunları yazır: *"ANCG elmi cəmiyyətlər arasında qlobal istiləşmədə insan faktorunu danan yeganə cəmiyyətdir"*

Assosiasiyanın Peşəkar İşlər bölməsinin dərc etdiyi məqalədə deyilir: *"Qlobal istiləşmədə insan amilinin səbəb kimi göstərilməsi tutarlı faktlara söykənmir"*. Cəmiyyət həmçinin iqlim dəyişikliyinə dair Hökumətarası panelin məruzəsini "təhrif edilmiş və siyasiləşdirilmiş" adlandırmışdır,

lakin keçən ilin iyun ayında cəmiyyət iqlim dəyişilməsinə dair əvvəllər söylədiyi fikirlərin üzvlərinin böyük əksəriyyəti arasında müsbət qarşılanmamasına dair bəyanat vermişdir.

## Xarici keçidlər
*
Ədəbiyyat nəzəriyyəsi

**Ədəbiyyat nəzəriyyəsi** — Bədii ədəbiyyatın mahiyyətini, xüsusiyyətlərini, ictimai həyatda onun mövqeyini, rolunu və əhəmiyyətini təhlil etmək və hərtərəfli qiymətləndirmək prinsiplərini müəyyənləşdirən, bədii yaradıcılığın inkişafını istiqamətləndirən qanunları öyrənən elm.

Ədəbiyyat tarixini ilk dəfə ingilis filosofu Frensis Bekon 1605-ci ildə öz traktatlarından birində müstəqil elm adlandırmışdır. Bu elmin Avropa universitetlərində tədrisi isə XIX əsrdən başlanır. İlk ədəbiyyat tarixi kursları Yunan-Roma ədəbiyyatları tarixinə aid idi, sonralar konkret Avropa ədəbiyyatlarının tarixləri də müstəqil fənlər kimi tədris olunmağa başlanıldı.

## İstinadlar
Niderland milli futbol komandası

**Niderland milli futbol komandası** — Niderlandı beynəlxalq futbol turnirlərində təmsil edən milli futbol komandası. (FİFA kodu **NED**) UEFA üzvlərindən biridir, Niderlandın Futbol Kral Asosiasiyasındadır, üç ev stadionu var (Amsterdam Arena, Feyenord Stadionu və Filips Stadionu). İlk beynəlxalq görüşü — Belçika ilə (30 aprel 1905, 4–1, Antverpendə), ən böyük qələbələri San-Marino (11–0, 2 sentyabr 2011, Eyndhoven) və Norveç (9–0, 1 noyabr 1972, Rotterdamda) üzərində, ən böyük məğlubiyyəti isə İngiltərənin həvəskar yığma komandası ilədir (12–2, 21 dekabr 1907, Darlinqtonda). FİFA dünya kubokunda görünmələri — 8 (ilk dəfə 1934-cü ildə), Avropa çempionatında isə — 7 (ilk dəfə 1976-cı ildə, 1988-ci ilin qalibidir). Niderlandın əzəli və əbədi rəqibi Almaniyadır.

Hollandiyalıların ev çıxışı maykaları Oranlı Vilhelmin gerbindən gələn tarixli narıncı rəngindədir. Avroda-2008 komanda 30 il içində İtaliyanı ilk dəfə darmadağın etmişdi. 2008 il mayın 27-də elan edilmiş tərkibi:
* qapıçıları — Edvin van der Sar (kapitan), Maarten Stekelenburq, Henk Timmer
* müdafiəçiləri — Andre Oyer, Con Heytinqa, Yoris Matiysen, Xalid Bularuz, Vilfred Buma, Mario Melxiot, Tim de Kler
* yarımmüdafiəçiləri — Covanni van Bronkxorst, Naycel de Yonq, Uesli Sneyder, Rafael van der Vaart, Demi de Zeyv, İbrahim Afellay, Orlando Engelaar
* hücumçuları — Klaas-Yan Huntelaar, Dirk Küyt, Ruud van Nistelroy, Robin van Persi, Aryen Robben, Yan Venneqor of Hesselink

## İstinadlar

## Xarici istinadlar
* Rəsmi səhifəsi (holland dilində) 

## Həmçinin bax
Tağı Şahbazi

**Tağı Şahbazi Simurq (Simurğ)** () — Bakı Dövlət Universitetinin ilk azərbaycanlı rektoru (sayca dördüncü) (1926–1929-cu illər), yazıçı, publisist, pedaqoq.

## Həyatı
Tağı Şahbazi Simurq 1892-ci ildə Bakının Fatmayı kəndində anadan olmuşdur. İbtidai təhsilini mollaxanada almışdır. 1902–1905-ci illərdə İçəri şəhərdə 9 saylı məktəbdə, sonra Həbib bəy Mahmudbəyovun müdir olduğu birinci rus-tatar məktəbində təhsilini davam etdirmişdir.
Məktəbi bitirdikdən bir il sonra, 1913-cü ildə Bakıda Üçüncü Gimnaziyada latın dilindən imtahan verib şəhadətnamə almış, onun əsasında həmin il Xarkov İmperator Universitetinin Fizika və Riyaziyyat fakültəsinin Təbiyyat şöbəsinə daxil olmuşdur. Tələbəlik həyatı inqilabi hadisələr mühitində keçmişdir. 1914-cü ildə universitetin Tibb şöbəsinə keçməsi onu inqilabçı tələbələrə daha da yaxınlaşdırmışdır. 1915-ci ildə Rusiya Sosial-Demokrat (Bolşevik) Fəhlə Partiyasının tələbə təşkilatına daxil olmuşdur. 1917-ci ildə Bakıda "Hümmət" təşkilatında, 1918-ci ildə Xarkovda "Cənub türk-tatar işçisi" hərəkatında fəal çalışmışdır.

## Fəaliyyəti
1919-cu ildə Ukrayna K(b)P MK yanında "Hümmət" müsəlman bürosunun sədri, RSFSR Xalq Milli İşlər Komissarlığı Zaqafqaziya müsəlmanları şöbəsinin katibi, Şərq Xalqları Kommunist təşkilatları bürosunda məlumat şöbəsinin müdiri olmuşdur.

1922–1923-cü illərdə Azərbaycan SSR xalq maarif komissarının müavini, 1923-cü ildə "Maarif və mədəniyyət" jurnalının redaktoru, 1923–1926-cı illərdə Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin katibi, 1926–1929-cu illərdə ADU-nun rektoru, 1930–1937-ci illərdə Azərbaycan SSR Xalq Səhiyyə Komissarının müavini vəzifələrində çalışmışdır.

Bədii yaradıcılığa inqilabdan əvvəl başlamışdır. "Quşlar kimi azadə", "İyi aləm", "Südçü qız", "Şəkərli çoban", "Aclar" və s. hekayələrində istismar dünyası, dini fanatizm, xalqa yad "ziyalılar" tənqid olunur.

Sovet dövrü əsərlərində yeni həyat quruculuğu, qadın azadlığı mövzuları əsas yer tutur. Bunlar "Haqsızlıq dünyası", "Hacı Salman", "Ağanın kənizi", "Məşədi Qədimin evində bədbəxtlik", "Azadlıq üçün cinayət", "Zərifə", "Küləkli bir axşam" və s. hekayələrində öz əksini tapmışdır. 1932-ci ildə yazdığı "Düşmənlər" povesti kollektivləşmə dövründə kənddə gedən sinfi mübarizədən bəhs edir.

1937-ci ildə isə əks-inqibaçı, burjua millətçi kimi həbs edilmiş, 1938-ci ildə 15 dəqiqə sürən məhkəmədə T. Şahbaziyə ölüm hökmü çıxarılmışdır.

Bakıdakı küçələrdən biri onun adını daşıyır.

## Əsərləri
* Seçilmiş əsərləri (hekayələr). Bakı: Yazıçı, 1983, 172 səh.
* Qayçı (hekayə). Bakı: Gənclik, 16 səh.
* Yox, razı deyiləm (hekayələr). Bakı: Gənclik, 1969, 124 səh.

## Haqqında olan ədəbiyyat
**Azərbaycan dilində**
* Nazim Ə. Simurğun yaradıcılıq yolu. Bakı: Yazıçı, 1979, 194 səh.
* Zeynalova Ş. Tağı Şahbazi Simurğ. Bakı: Yazıçı, 1997, 118 səh.

**Rus dilində**
* Рассказы. Баку: Азернешр, 1958, 126 стр.
* Исмайлов А. Д. Творческий путь Таги Шахбази Симурга. Баку: 1964, 19 стр.
* Мусаев Б. А. Художественная проза и публицистика Таги Шахбази Симурга. Баку, 1966, 23 стр.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qüvvə (fiziki kəmiyyət)

right|300 px|thumb|Qüvvənin əyani təsvirinə dair
**Qüvvə** — cismi hərəkətə gətirən və onu təcilləndirmə təsirinə malik vektorial fiziki kəmiyyət. Ölçü vahidi BS-də 1N (Nyuton) götürülür. Nyuton kütləsi 1 kq olan cismə 1m/san2 təcil verən qüvvəyə deyilir. Qüvvə cismin sürətini dəyişmək üçün yəni, təcil alması üçün lazımdır. Cismin hərəkət təcili ona təsir edən qüvvələrin əvəzləyicisi ilə düz, onun kütləsi ilə tərs mütənasib olub, bu qüvvə istiqamətində yönəlmişdir: a=F/m. Buradan F=ma. Qüvvə vektorial kəmiyyətdir.Qüvvə dinanometrlə ölçülür.Qüvvənin təsiri onun tətbiq nöqtəsindən,istiqamətindən,və ədədi qiymətindən asılıdır.**Superqüvvə**-dörd fundamental qarşılıqlı təsiri (1.qravitasiya; 2.elektromaqnit; 3.nüvə (güclü); 4.zəif qarşılıqlı təsirlər) özündə birləşdirən,kainatı yaradan ,formalaşdıran qüvvədir.Makroaləmdə bu qüvvələrdən yalnız ikisi- gravitasiya və elektromaqnit qarşılıqlı təsirlər özlərini büruza verirlər. Qüvvələrin hamısı mənşəcə bu qarşılıqlı təsir növlərinə aiddir. 

**At qüvvəsi** — texniki güc vahididir: 1a.q. = 75kQ. 1m/san = 75.9,81N. 1 msan = 736Vt-dır.**Elektrik hərəkət qüvvəsi**- vahid müsbət yükün qapalı cərəyan dövrəsi boyunca hərəkəti zamanı kənar qüvvələrin gördüyü işə deyilir və ölçü vahidi 1 Volt-dur. Bunları nyutonla ölçülən qüvvə ilə qarışdırmaq olmaz.**Dinamometr**-qüvvə ölçən cihazdır.**Bir kiloqram qüvvə**- qüvvənin texniki vahididir, 1 kq qüvvə = 1kQ = 9,8N. 1 kQ – kütləsi 1 kq olan cismə Yer səthində təsir edən ağırlıq qüvvəsi və ya şaquli asılmış sükunətdəki cismin çəkisinə bərabərdir və təqribidir. Cisimlərin çəkisini təyin edən dinamometr və ya əl tərəzisi bu vahidlərlə dərəcələnir və ölçmədə problem yaratmır. 

Qüvvə impulsun dəyişmə sürətinə bərabərdir: F = ma = m·(v-v0)/t=(mv-mv0)/t və ya F·t=p-p0. Qüvvənin təsir müddətinə hasili qüvvə impulsu adlanır. Qüvvə impulsu cismin impulsunun dəyişməsinə bərabərdir.

Aşağıdakı növləri vardır:

Təbiətinə görə:
* *[[Qravitasiya qüvvəsi]]*
* *Elektromaqnit qüvvəsi*
* *[[Sürtünmə qüvvəsi]]*
* *[[Kulon qanunu |Kulon qüvvəsi]]*
* *Amper qüvvəsi*
* *[[Lorens qüvvəsi]]*
* *Nüvə qüvvəsi*

İşgörmə qabiliyyətinə görə:
* *Konservativ qüvvəsi*
* *Dissipativ qüvvəsi*
* *Sürtünmə, yırğalanma və diyirlənmə qüvvəsi*
* *[[Arximed qanunu |Arximed qüvvəsi]]* 
* *Koriolis qüvvəsi*
* *Lorens qüvvəsi*

## İstinadlar
İngiltərə milli futbol komandası

**[[İngiltərə]]nin [[futbol]] yığma komandası** (FİFA kodu **ENG**) — UEFA üzvlərindən biridir, İngiltərənin Futbol Asosiasiyasındadır, ev stadionu Uemblidir. İlk beynəlxalq görüşü - Şotlandiya ilə (30 noyabr 1872, 0-0, Partikdə), ən böyük qələbəsi İrlandiya üzərində (13-0, 18 fevral 1882, Belfastda), ən böyük məğlubiyyəti isə Macarıstan ilədir (7-1, 23 may 1954, Budapeştda). FİFA dünya kubokunda görünmələri - 12 (ilk dəfə 1950 ildə, 1966 ilin qalibidir), Avropa futbol çempionatında isə - 7 (ilk dəfə 1968 ildə). Şotlandiya ilə bərabər İngiltərənin milli yığma komandası dünyanın ən erkəndir və 1906 ildə FİFA-ya daxil olunmuşdur. İngiltərənin ənənəvi rəqibi Şotlandiyadır, lakin 1980 illərin sonunda bu müntəzəm rəqabət başa çatmış kimi həmin raqibin əvəzinə Argentina və Almaniya meydana gəldi.
1930, 1940 və 1950-ci illərdə ingilislərin xarici çıxış maykaları mavi və bir neçə illərdən sonra göy rəngdə olmuşdur. 1996 ilin Avropa futbol çempionatında ingilislər boz geyimdə çıxış etdilər. Hər tək ilin əvvəlində İngiltərədə yeni ev çıxış forması buraxılır. Müasir zamanda ingilis forması Nikedan gəlir. Maykaüstü nömrələr 1922, adlar isə 1992 il Avropa futbol çempionatında meydana gəldi.

## Heyət
İngiltərənın komandasın indiki tərkibi (kapitan - Harri Keyn):
* qapıçılar - Jordan Pickford (Everton), Aaron Ramsdeyl (Arsenal), Freyzer Forster (Seltik)
* müdafiəçilər - Fil Yaqielka (Everton), Leyton Beyns (Everton), Harri Kehil (Çelsi FK), Kayl Volker (Totenhem Hotspur, Harri Maguayr (Mançester Yunayted), Kris Smollinq (Mançester Yunayted), Coleon Leskott (Mançester Siti), Qlen Conson (Liverpul FK)
* yarımmüdafiəçilər - Tom Kleverli (Mançester Yunayted), Stiven Cerrard (Liverpul FK), Frenk Lampard (Çelsi), Ceyms Milner (Mançester Siti) , Maykl Kerrik (Mançester Yunayted), Cek Uilşir (Arsenal FK), Rahim Sterlinq (Liverpul FK), Leon Osman (Everton), Teo Uolkot (Arsenal FK), Eşli Yanq (Mançester Yunayted)
* hücumçular - Harri Keyn (Totenhem Hotspur), Daniel Starric (Liverpul), Riki Lambert (Sauthempton), Markus Reşford (Mançester Yunayted), Fil Foden (Mançester )
Məşqçi qərargahı -Baş məşqçi Roy Hocson
Məşqçinin köməkçisi Rey Levinqton
Məşqçi Qari Nevill
Qapıçıların məşqçisi FDevid Uotson
Həkimlər Dr.lan Beasley

## Həmçinin bax
* İngiltərənin qadın futbol yığma komandası 
* İngiltərənin həvəskar futbol yığma komandası
Ənvər Arazov

**Ənvər Talış oğlu Arazov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
1953-cü il 2 dekabrda Gəncə şəhərində anadan olmuşdu. Həmin şəhərdəki 15 nömrəli orta məktəbin səkkizinci sinfini bitirmişdi. Sonra texniki peşə məktəbində oxumuşdu. Bir müddət əmək fəaliyyəti ilə məşğul olduqdan sonra Gəncə Politexnik Texnikumuna daxil olmuşdu. 1974-cü ildə hərbi xidmətə çağırılan Ənvər Murmansk vilayətində Şimal Hərbi Dəniz Donanmasında xidmət etmişdi. Hərbi xidmətini başa çatdırdıqdan sonra Gəncəyə dönmüş, Büllur Zavodunda işləməyə başlamışdı. Ə.Arazov, eyni zamanda yarımçıq qalmış təhsilini davam etdirərək, 1980-ci ildə texnikumu müvəffəqiyyətlə bitirmiş, zavodda əvvəlcə nizamlayıcı, sonra növbə ustası kimi çalışmağa başlamışdı.

## Döyüşlərdə iştirakı
Ənvər 1988-ci ildə ermənilər Dağlıq Qarabağ ərazisində müharıbəyə başlayarkən Daxili İşlər Nazirliyində işə qəbul olunaraq cəbhəyə yollanmışdı. 1989-cu ildə Çaykəndin alınması uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak edib. 1992-ci ildə Gəncədə Milli Müdafiə Qərargahının müdirinin II müavini olub. 1992-ci ilin avqustunda Tərtərdə alay komandiri təyin olunub. Göstərdiyi şücaətlərə görə ona polkovnik rütbəsi verilib.
 
Ağdərə rayonunda bir çox uğurlu əməliyyatlarda iştirak etmişdi.1992-ci il noyabrın 1-dən 2-nə keçən gecə Ağdam rayonunun Sırxavənd kəndində erməni quldurları ilə qeyri-bərabər döyüşə girərək, mərdliklə həlak olub.

## Ailəsi
Ailəli idi. Bir oğul, bir qızı yadigar qalıb.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 6 noyabr 1992-ci il tarixli 290 nömrəli Fərmanı ilə Arazov Ənvər Talış oğlu ölümündən sonra Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülüb.

Gəncə şəhərində Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 36.
Cela

**Cela** () — İtaliyada, Siciliya muxtar vilayətinin cənubi-şərqində yerləşən şəhər.

## Xarici linklər
* (**en**) Piccolo, Salvatore. ''Gela.'' Ancient History Encyclopedia. December 20, 2017.
Məsafə

**Məsafə** – riyaziyyat və ümumiyyətlə həyatda iki nöqtə arasındakı uzaqlığı bildirir, azərbaycan dilinə ərəbcədən keçmişdir. İki nöqtə arasındakı məsafə onları birləşdirən düz xətt parçasının uzunluğuna deyilir. İki əşya arasındakı məsafə onların bir-birinə ən yaxın yerdən birləşdirən parçanın uzunluğudur.
 
Kiçik məsafəni ölçmək üçün xətkeşdən istifadə edilir.

İki nöqtə Oxyz koordinat sistemində, yəni klassik Evklid həndəsəsində (fəzasında) A(x_1 ,y_1 ,z_1 ) və B(x_2 , y_2 ,z_2 ) nöqtələri arasında müxtəlif məsafə anlayışları mövcuddur, məsələn: (birinci məsafənin adi euclidienne məsafəsidir).
: |AB| = \sqrt {(x_2 -x_1)^2 + (y_2 -y_1)^2 + (z_2 -z_1)^2 }
 və s.

Qeyri-evklid həndəsəsində məsafə adi təsəvvürdə olan məsafələrdən fərqlidir.