open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İoann Sənəkərim

**İoann Sənəkərim** — Arranşahlar sülaləsindən son Şəki knyazı. Hakimiyyəti haqqında çox məlumat yoxdur. Onun dövründə keçmiş Qafqaz Albaniyasının şimal-qərb torpaqları hesabına Heretinin ərazisi bir qədər də genişlənmişdi. Varissiz ölmüşdür və bundan istifadə edən Kaxetiya çarı II Kvirike onun torpaqlarını işğal edərək öz mülklərinə birləşdirmişdi.
Çatem (ada)

**Çatem** (və ya **Rekohu**) (, ) — Çatem arxipelaqının ən böyük adasıdır. Koordinatları: .

## Coğrafiyası

Sahəsi 900 km² təşkil edir.

## Tarixi
Avropalılar tərəsindən ada ilk dəfə 1791-ci ildə kəşf edilmişdir. Halbuki Maorilər eramızın 1000-ci ilindən yaşayırlar. Adada 600 insan yaşayır (2013).

## İstinadlar
Roald Hofman

**Roald Hofman**(; doğ. 18 iyul 1937, Zoloçev, Tarnopol voevodalığı, Polşa, indiki Lvov vilayəti, Ukrayna) — amerika kimyaçısı.Kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı (1981).

## Həyatı

Amerika kimyaçısı Roald Hofman 1937-ci ilin iyulun 18-də Zloçevdə (Polşa) anadan olub. 1958-ci ildə Kolumbiya universitetini bitirib. 1965-ci ilə qədər Harvard universitetində (1960-1961-ci illərdə Moskva Dövlət Universitetində təcrübə keçib) işləyib. 1965-ci ildən Kornell universitetində (1968-ci ildən professor) işləyib. Əsas tədqiqatları kimyəvi kinetikaya və kimyəvi reaksiyaların mexanizminin öyrənilməsinə həsr olunub. 1964-cü ildə mürəkkəb üzvi molekulların konformasiyasını və molekulyar orbitalların quruluşunu öyrənərkən -elektronları sisteminin analizini və hesablamalarını həyata keçirmişdir; reaksiyaların hipotetik aralıq məhsullarının enerjisini hesablamışdır (o cümlədən karbokationun) ki, bu da aktivləşmə enerjisini qiymətləndirməyə və aktivləşmiş kompleksin daha əlverişli konfiqurasiyası haqqında nəticə çıxarmağa imkan vermişdir. 1965-ci ildə R.B. Vudvord ilə birlikdə razılaşdırılmış reaksiyalar üçün orbital simmetriyasının saxlanması qaydasını təklif etmişdir. (Vudvord-Hofman qaydası). 1965-1969-cu illərdə bu qaydanın siklin qapanması ilə gedən monomolekulyar reaksiyalara, siklobirləşmə bimolekulyar reaksiyalarına, - əlaqələnmiş qrupların yerdəyişməsinin siqmatrop reaksiyalarına iki τ-əlaqənin sinxron əmələ gəlməsi və ya qırılması reaksiyalarına tətbiq olunması mümkünlüyünü öyrənmişdir. 1970-ci ildə kimyəvi çevrilmələr yolunda energetik sədlərin fiziki mahiyyətini müəyyən etmişdir. 1978-1980-ci illərdə keçid metallarının karbonil, aromatik, olefin və asetilen liqandları ilə mono və birnüvəli komplekslərinin stereokimyası sahəsində tədqiqatları inkişaf etdirmişdir.

Hofman 1981-ci ildə “Kimyəvi reaksiyaların getməsi nəzəriyyəsini işləyib hazırladığına görə” kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Nobel mükafatı

## Xarici keçidlər
Rixard Ernst

**Rixard Ernst**(; ) — İsveçrə kimyaçısı.Kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı (1991).

## Həyatı
Rixard Ernst 14 avqust 1933-cü ildə İsveçrədə, Vinterturda anadan olmuşdur.
Sürixdə İsveçrə Federal ali texniki məktəbində (FATM) oxumuşdur. "Diplomlu mühəndis-kimyaçı" attestatı aldıqdan sonra 1957–1962-ci illərdə həmin məktəbdə doktorluq dissertasiyası üzərində işləmişdir. Bundan sonra "Verian Assouşeyts" şirkətində işləmişdir. 1968-ci ildə o, FATM-ə qayıtmış və fiziki kimya laboratoriyasında NMR tədqiqat qrupunun rəhbəri olmuşdur. Bir müddət FATM-in tədqiqat şurasının sədri olmuşdur. Təqaüd yaşı yaxınlaşdıqca tibet məharəti ilə daha çox maraqlanır.

Rixard Ernst 1991-ci ildə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar
Pit (ada)

**Pit** və ya **Ranqiairia** () — Çatem arxipelaqının Çatem adasından sonra ikinci böyük adasıdır. Yeni Zelandiyanın ərazisinə daxildir. Əhalisi 45 nəfər təşkil edir (2006).

## Coğrafiyası
Adanın sahəsi 62&nbsp;km² təşkil edir. Adanın relyefi təpəlikdir. Ən hündür nöqtəsi Vayhere (241 m) dağıdır.

## Tarixi
Ada ilk dəfə 1791-ci ildə kəşf edilmişdir.

## Mənbə
* Seite mit Bildern von Pitt Island
Rüstəm Əliyev (neftçi alim)

**Əliyev Rüstəm Talıb oğlu **() — Azərbaycan neftçi-alimi, texnika elmləri doktoru, professor.

## Həyatı
Əliyev Rüstəm Talıb oğlu Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1963-cü ildə "Neft və qaz quyularının qazılması" ixtisası üzrə AzNKİ-nun neft-mədən fakültəsini bitirmişdir. İnstitutu bitirdikdən sonra Neft hasilatı üzrə AzETNÇİ-nun "Hidromexanika" laboratoriyasında mühəndis işləyibdir. 1969-cu ildə "Gilli məhsulların qazılan quyularda hərəkəti zamanı hidravlikk müqavimətlərin tədqiqi" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edib. 1970-ci ildən AzNKİ-da "İqtisadiyyat, təşkilat və idarəetmə" kafedrasının dosenti, Qaz-neft-mədən fakültəsinin dekan müavini, beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektor, "Neft və qaz quyularının qazılması" kafedrasının professoru, "Əməyin mühafizəsi" kafedrasının müdiri kimi vəzifələrdə çalışıb. 1991-ci ildə "Qazmada və neft hasilatında texnoloji proseslərin tənzimlənməsinin hidravlik əsasları" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edib. 2002-2008-ci illərdə ADNA-nın "Neft və qaz quyularının qazılması" kafedrasının professoru olub. 

## Elmi fəaliyyəti
Əliyev R.T. neft və qaz quyularının qazılması sahəsində tanınmış alimdir. 
Elmi tədqiqatların sahəsi: gilli məhlulların qazılan quyularda hərəkəti zamanı hidravlik müqavimətlərin tədqiqi; neftin işlənilməsi, qazılması, nəql edilməsi məsələləri. 
Əliyev R.T. 100-dən artıq elmi məqalənin, metodik rəhbərliyin müəllifidir. İxtiralara görə 2 müəlliflik şəhadətnaməsi və 6 patent alıb. Kadr hazırlığı ilə məşğul olub.

## İstinadlar
Diana Uinn Cons

**Diana Uinn Cons** (; 16 avqust 1934 – 26 mart 2011) — Britaniyalı yazıçı.

## Həyatı

Diana London şəhərində iki müəllim olan Marcori (qızlıqda Cekson) və Riçard Enyurin Cons ailəsində anadan olub. Az sonra müharibə başlayıb və ailəsi bir neçə dəfə Britaniyanın müxtəlif yerlərinə köçürülməli olub. Axır ki, 1943-cü ildə Conslar İngiltərənin Esseks qraflığının Taksted şəhərində məskünlaşıblar.

Məktəbini qutarandan sonra, Diana Oksfordun Müqəddəs Anna Kollecində İngilis dilini öyrənməyə başlayıb. Orada, 1956-ci ildəki məzuniyyətinə qədər K.S. Luis və Con Tolkinin leksiyalara dinləyirdi. Həmin ildə o, orta əsr ədəbiyyatşunası olan Con Barrou ilə evlənib. Onların üç oğlanı var idi. Londonda qısa vaxt yaşadığdan sonra, 1957-ci ildə onlar Oksforda qayıtdılar və orada 1976-cı ildə Bristola köçənədək qalırdılar.

### Xəstəliyi və ölümü

2009-cu ilin yayında onda ağciyər xərçəngi tapılıb. İyulda Diana əməliyyat olunub və sonra dostların xəbər vermiş ki, o uğurlu alınıb. Fəqət, 2010-cu ilin iyunda elan olunmub ki, Diana kimyaterapiyasını dayandırır, çünki o onu ancaq özünü pis hiss etməyə edir. 2010-cu ilin ortasında o, artıq yeni kitabın yarısında idi və bundan sonra daha biri yazmağa planlaşdırırdı. 2011-ci ilin martın 26-da o, xəstəlikdən vəfat etmiş.

## İstinadlar
Eurocopter Tiger

**Eurocopter Tiger** - Almaniya və Fransa müştərək istehsalı olan hücum vertolyotudur. 1990-cı illərin başlarında iki ölkənin əməkdaşlığı sayəsində **Tiger** layihəsinin konstruksiyasına başlanıldı. Aerospatiale və DaimlerChrysler Aerospace AG DASA firmalarının helikopter hissələrinin birləşdirilməsi sayəsində Eurocopter şirkəti formalaşdırıldı. Sonra şirkət Airbus Helicopters tərəfindən satın alınmışdır. Avropanın iki önəmli ölkəsinin bütün texnoloji biliklərinin və güclərinin bu helikopter üzərində cəmləşdirilməsi, vəzifə məsuliyyətinin fərqliliklərindən yaranan çoxməqsədli istifadəyə uyğun olaraq konstruksiya edilməsini təmin etmişdir və helikopteri müasir tələblərə cavab verən səviyyəyə çatdırmağı bacarmışdır.

Bu helikopterin satın alınması ATAK layihəsi ilə Türkiyə Ordusunun da gündəmindəydi. Tiger helikopterinin hər bir helikopterinə düşən maliyyə xərclərinin yüksək olması və ən önəmlisi Erməni soyqırımının Fransa Senatı tərəfindən tanınması səbəbi ilə  Türkiyə A-129 Mangusta helikopterlərini almağı seçmişdir. Ayrıca olaraq AH-1 Kobra helikopterlərinin burun qismində olan 20&nbsp;mm-lik topun **Tiger** helikopterlərində istəyə görə olması da, ayrıca bir problem olmuşdur.

## İstifadəçilər

## İstinadlar
Havana Universiteti

**Havana Universiteti** () — Kubanın paytaxtı Havana şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
Universitetin əsası 5 yanvar 1728-ci ildə qoyulmuşdur.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
1-ci xətt (Bakı metrosu)

Bakı metrosunun **1-ci xətti** 6 noyabr 1967-ci ildən fəaliyyətdədir. 1-ci xəttin ümumi uzunluğu 18,36 km və 13 stansiyadan ibarətdir.

## Metro stansiyaları

## Xronologiya

## Xarici keçidlər

* Bakı Metropoliteninin rəsmi saytı

## Həmçinin bax
* Bakı metrostansiyalarının siyahısı
Əbdülbaqi Yəzdi

**Əbdülbaqi Yəzdi** () — Səfəvi din və dövlət xadimi, Səfəvilər dövlətinin vəkili və Nemətullahiyyə təriqətinin başçısı.

## Həyatı
İlkin həyatına dair məlumatlar azdır. Yəzd şəhərində doğulmuşdur, Neyməddin Neymətullanın oğlu, Nemətulla Vəlinin nəslindən idi. 1511-ci ildə Şah İsmayılın düşərgəsində olduğu məlumdur. 1512-ci ildə Nəcmi Saninin müavinlərindən (*sədr*) idi. Həmin ilin noyabrında, Nəcminin öldürülməsindən sonra vəkilliyə təyin olunmuşdur.

## Vəkillik
1514-cü ildə Çaldıran döyüşündə öldürülənədək vəkil olmuşdur.

## Yaradıcılığı
*Baqi* təxəllüsü ilə şeirlər yazmışdır.

## Ailəsi
Mir Əbdülbaqi Yəzdi adlı oğlu olmuşdur. O, daha sonra Yəzd valisi olmuş, I Təhmasibin bacısı Xanış bəyim ilə evlənmişdir. Bu evlilikdən doğulan qızı da daha sonra II İsmayılla evlənmişdi.

## İstinadlar
Nəcmi Sani

**Əmir Yar Əhməd Xuzani İsfahani** — Səfəvilər dövlətinin vəkili. Daha çox **Nəcmi Sani** (*İkinci Nəcm*) ləqəbi ilə tanınırdı. İsfahanda doğulmuşdu. Xuzanilər nəslindən idi.

## Vəkilliyi
1510-cu ildə vəkil təyin olunmuşdur. 1512-ci ildə Şeybanilərə hücuma keçmişdi. İsgəndər bəy Münşi bu hadisəni belə nəql edir:''Bəlx'' *hüduduna gəlib-çatan Əmir Nəcm [[Şah İsmayıl Xətai|Humayun şah]]ın əmri və işarəsi olmadan [[Mavəraünnəhr]]<nowiki/>i tutmaq fikrinə düşdü, Herat hakimi [[Hüseyn bəy Şamlı|Hüseyn bəy Lələ]], Xorasanın əzəmətli əmirləri və Bəlx hakimi Bayram xanla Amuyə çayını keçdi. Hısar tərəfdən də [[Sultan Babur|Məhəmməd Babur Mirzə]] özünü ona çatdıraraq qızılbaş qoşununa qoşuldu. Onlar əvvəlcə Hərar, sonrasa [[Qərşi]] qalalarını aldılar. Qərşidə Əmir Nəcm qətliam hökmünü verdi və orada Şeyxəm Mirzə Özbək və on beş min nəfər əsgər və rəiyyət qətl olundu. Mirzə Babur, əhalisi cığatay camaatı olan Qərşi əhalisindən, qan bahası xahiş etməsinə baxmayaraq onun xahişinə əməl olunmadı. Buna görə də, onların aralarında ədavət (neqar) başlandı. Əmir Məhəmməd Yusif Sədrin də came məscidinə yığışan seyidlərdən (sadat) bu haqda etdiyi xahiş qəbul edilmədi, buna görə də seyidlərin əksəriyyəti qətlə yetirildi. Bu əməl Əmir Nəcmin xoşuna gəlmədi. Bu hadisədən sonra o, Məhəmməd Teymur Sultan və Əbu Səid Sultanın yerləşdikləri [[Gicduvan]] qalasına gələrək, həmin qalanı dörd ay mühasirədə saxladı. Qızılbaş ordusunun ərzaq və başqa ehtiyatları (məkulat) azalmağa başladı. Döyüşçülər azuqə və əliqdən ötrü mal-qaranı kəsməyə başladılar. Abdullah xan və Cam bəy Sultan [[Buxara]]<nowiki/>da idilər. Onlar qızılbaşların düşdükləri çətinlikdən xəbərdar olub, nizama salınmış ləşkərlə Əmir Nəcmin üstünə getdilər. Məhəmməd Teymur Sultan da qaladan çıxıb onlara qoşuldu. Ramazanın otuzunda yekşənbə günü Gicduvanın kənarına çatdılar, aralarında bərk döyüş oldu. Həmin döyüşdə canuzən bir ox qızılbaş ləşkərinin sərdan və çərxçisi olan [[Bayram bəy Qaramanlı]]<nowiki/>ya dəydi və o, atdan yıxıldı. Bu hadisə çərxçilərin məğlubiyyətinə və özbəklərin ürəklənmələrinə səbəb oldu və özbək dəstələri hamılıqla hücuma keçdilər. Qızılbaş əmirləri təlaşa düşdülər və ləşkərin qol hissəsi bir-birinə dəydi. Məhəmməd Babur Mirzə hərbdən yan olub öz ləşkəri ilə qalaya üz tutdu. Əmir Nəcmin qürur və yekəxanalığından təngə gəlmiş qızılbaş əmirləri, onu hifz etməyə səy etdilərsə də, lakin o, ələ keçirilib öldürüldü. Xorasanın bəzi böyükləri fərar yoluna düşdülər, Kərki keçidindən keçib [[Xorasan]]<nowiki/>a getdilər. Bu hadisə doqquz yüz on səkkizinci ildə (1512) baş verdi.*Ölümündən sonra yerinə Əbdülbaqi Yəzdi gətirildi.

## İstinadlar
Cobra müasir incəsənət muzeyi

**Cobra Müasir İncəsənət Muzeyi** (Niderland dilində:Cobra Museum voor Moderne Kunst Amstelveen) — Niderlandın paytaxtı Amsterdam şəhərində bədii muzey. Muzey Sandberqpleyn 1 ünvanında yerləşir. Muzeyin daimi eksponatları siyahısına "KoBrA" qrupuna daxil olan müasir Niderland rəssamlarının əsərləri daxildir.

Muzeyin kolleksiyasına Kapel Appelin, Gilom Kornelis van Beverloo və Yan Sirxeysin rəsm əsərləri də nümayiş etdirilir. Muzeyin həyətində 1995-ci ildə Şinkit Tadziri tərəfindən yapon bağı yaradılmışdır. Muzeydə, həmçinin vaxtaşırı xarici avanqardist rəssamların əsərlərindən ibarət sərgilər də təşkil olunur.

Muzeyin binası arxitektor Vim Kvist tərəfindən layihələnmişdir. Muzey öz fəaliyyətinə 8 noyabr 1995-ci ildə başlamışdır. Muzeyin açılışı 1948-ci il 8 noyabrda "KoBrA" qrupunun əsasının qoyulmasının ildönümünə təsadüf etmişdir. Hər iki ildən bir Niderland avanqardist rəssamlarının təltif olunması üçün 10 000 evro məbləğində mükafat təqdim olunur. 2009-cu ildə muzey Niderland Əlillər cəmiyyətinin mükafatı ilə təltif olunmuşdur.
## Xariçi keçid
* Официальный сайт Музея современного искусства «КоБрА» 
## Mənbə
* Michael Baumgartner (Redaktion): *Klee und Cobra - ein Kinderspiel* (anlässlich der Ausstellung *Klee und Cobra - ein Kinderspiel*). Verlag Hatje Cantz, Ostfildern 2011. ISBN 978-3-7757-2982-6 (In deutscher, englischer, dänischer und niederländischer Sprache).
* John Vrieze: *Cobra museum voor moderne kunst*. Uitgeverij De Jonge Hond, Den Haag 2007. ISBN 978-90-89100-02-3
* Willemijn Stokvis: *COBRA. Eine internationale Bewegung in der Kunst nach dem 2. Weltkrieg*. Braunschweig 1989, ISBN 3-07-509200-2
## Mənbə
Cəlaləddin Təbrizi

**Cəlaləddin Məhəmməd Təbrizi** () — Keçəçilər ailəsinə mənsub Səfəvi dövlət xadimi. I Təhmasibin ilk vəziri.

## Həyatı
Təbriz şəhərində, məşhur Keçəçilər nəslində doğulmuşdu. Atası Məhəmməd Zəkəriyya Keçəçi Şah İsmayılın ilk vəziri olmuşdur. Lakin Şah İsmayılın ölümündən sonra Div Sultan Rumlu tərəfindən öldürülmüşdür. İsgəndər bəy Münşi hadisəni belə nəql edir:Süleyman şanlı xaqanın vəfatı və hümayun cənnətməkan şahın cülusundan sonra Xacə Cəlaləddin Məhəmməd Keçəçi o həzrətin əmriylə vəzarət rütbəsi ilə şərəfləndi. Vəzirlik dövründən heç bircə il keçməmişdi ki, iqtidar sahibli vəkil Div Sultan Rumlu onunla yola getmədi, aralarında dava-dalaş tozu yüksəldi, onun tutulub yandırılması haqda fərman verildi. Xacəni kətana büküb yandırdıqları vaxt öz halına münasib bu beyti dedi: 

*Bəla küncündə əyləşdim və əndamım alovlandı,**Kim əyləşsə bəla küncündə əyləşsin gərək böylə*

## İstinadlar
Skamyada oturmuş qadın

***Skamyada oturmuş qadın*** () — Villem de Kuninq tərəfindən hazırlanmış tunc heykəl.

## Haqqında
Villem de Kuninq əsər üzərində 1969-cu ildə işləməyə başlamışdır. Bu, onun ən böyük əsəridir. Heykəlin modeli 1972-ci ildə yaradılmışdır (gildə), 1976-cı ildə ildə isə tuncdan tökülmüşdür. Gillə işləmək üçün Villemin əlləri kiçik olduğundan böyükölçülü əlcəklər geyinmişdir.

Heykəlin sağ çiynində *"de Kooning/4/7"* yazısı yazılmışdır. Heykəl Hirşhorn Muzeyi və Heykəl Bağında sərgilənir. Heykəlin sahibi Smitsonian İnstitutudur.

## Sərgilənməsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sotbisdə 
* Waymarking
*
Nəcməddin Məsud Gilani

**Əmir Nəcməddin Məsud Gilani** — Səfəvilər dövlətinin vəkili. Gilanlı idi.

## Vəkilliyi
Əslən Rəştdən olan bir zərgər idi. Cəmi 2 il vəkillik etmişdir. 1510-cu ildə vəfat edəndən sonra yerinə Nəcmi Sani kimi məşhur olan Əmir Yah Əhməd İsfahani gətirilmişdi.

## İstinadlar
Sners adaları

**Sners**(, ) — adalar qrupu yaşayış olmayan ada və qayalıqlardan ibarətdir. Yeni Zelandiyanın Cənub adasından 200&nbsp;km cənubda yerləşir. Sahəsi 3,41&nbsp;km² təşkil edir.

Bu qrup adalar Daxili adalar bölgəsinə aiddir və Yeni Zelandiyaya məxsusdur.  tərəfindən idarə edilir.

Ada UNESCO Ümumdünya irsi siyahısına dazil edilmişdir. Üstəlik ada Yenizelandiya subantarktik adalar siyahısına qaxildir.

## Coğrafiyası
* Nort-İst-Aylend (North East Island) — , sahəsi — 2,8&nbsp;km², ən hündür nöqtəsi — 130 m.
* Broton (Broughton Island) — , ən hündür nöqtəsi — 86 m
* Vestern-Çeyn adaları (Western Chain Islands) — , ən hündür nöqtəsi — 44 m.

Yaxınlıqda yerləşən ən iri ada Styoart adası 100&nbsp;km şimal-şərqdə yerləşir. Adada Sners pinqivini (endemik canlısıdır) yayılmışdır. Üstəlik Cənub qütbünə ən yazın meşə ilə örtülü 
adadır. Ada yaxınlığında Maxuika krateri yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Məhəmməd Zəkəriyya Keçəçi

**Əmir Şəmsəddin Məhəmməd Zəkəriyya Keçəçi** () — dövlət xadimi.

## Həyatı
Təbrizin Keçəçilər ailəsindən olub Ağqoyunlu vəziri kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1501-ci Şah İsmayılın tərəfinə keçərək onu Əlvəndə hücum etməyə təşviq etmişdi. Təbrizin alınmasından sonra Səfəvilər dövlətinin ilk vəziri təyin olunmuşdur.

## İstinadlar
Diyadin (Ağrı)

**Diyadin** () — Ağrı ilinin ilçəsi. Kürt əhali üstünlük təşkil edir.

## Tarixçə
Diyadinin adını dövrün sultanı Ziyaəddindən alması barədə şayiələr Fəxri adından bəri bir çox mənbələrdə xatırlanır. Ancaq tarixi mənbələrdə bu adın sultanı yoxdur. Yerli insanlar kürd dilində danışır və Diyadin yox, "Gihadin" deyirlər. İlçədə həddindən artıq adət və aşirətçilik mövcuddur. Həmçinin, şərqdə aşirət siyasətinin ən çox qızışdığı yerdir.

Diyadin köhnə bir şəhərdir. Tarixdəki adı Daudyana olmuşdur. İlçədə və yaxın ərazilərdə qədim şəhərlər və tarixi xarabalıqlar var. Diyadin qalası, Meya kənd xarabalıqları və Tokluca qalası əsas görməli yerləridir. Bölgə Arsaqlı, Səlcuqlu, İlhanlı, Qaraqoyunlu, Səfəvi və Osmanlı dövlətlərinin hakimiyyəti altında qalmışdır. 1514-cü il Çaldıran döyüşü nəticəsində və 1578 Osmanlı-İran müharibəsindən sonra Van bölgəsi ilə Osmanlı ərazisinə qatıldı. Elə həmin il Van bəylərbəyliyinə daxil olan Bəyazid Sancaq ilə əlaqəli bir qəza oldu. 1744-cü ildə, Sancaqın 4 qəzası ilə Ərzurum bəylərbəyliyinə bağlandı.

Birinci Dünya müharibəsi dövründə təxminən üç il Rusiya işğalı altında qaldı və 14 aprel 1918-ci ildə yenidən Türk hakimiyyətinə daxil olmuşdur.

## Coğrafiya
İlçə sərhədləri daxilində Meya mağaraları var. Tendürek dağının ətəkləri yaxınlığında yerləşən ilçə isti bulaqları ilə məşhurdur. İnsanlar ümumiyyətlə yaşayışlarını heyvan və kənd təsərrüfatı işləri ilə qazanırlar və insanların əksəriyyəti yoxsulluqla üzləşirlər.

Rayon mərkəzindən 5 kilometr cənubda yerləşən Diyadin isti bulaqları beş hissəyə bölünür: İlanlı, Davud, Köprü, Tunca, Özdənlər isti bulaqları. Ağqoyunlu bəyin oğlu Uzun Həsən Ziyaəddin bəy, minlərlə ildir istifadə olunan bu isti bulaqlar yaxınlığında ilk qurğular qurmuşdur. Davud və Köprü keramika su xüsusiyyətləri baxımından oxşardır. Körpü köklərinin çöküntüləri Murad çayı üzərində təbii bir körpü yaratdığına görə bu ad verilmişdir. Spalar dəmir, kükürd, sulfat, kalsium və bikarbonatla zəngindir. Suyun istiliyi 60-70 dərəcədir.

## Siyasət
2016-cı ilin sentyabr ayında bələdiyyə başçısı Hazal Aras "PKK-KCK və FETÖ-yə kömək və dəstək verdiyi səbəbiylə istintaq və mühakimə etmə" kontekstində vəzifəsindən uzaqlaşdırılmış və Bələdiyyə Başçısı Mekan Çevirən təyin edilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Barbara Kyappini

**Barbara Chiappini** (; ) — İtaliya kino, televiziya və teatr aktrisası və model.

## Xarici keçidlər
Səfəvilərin vəzirlərinin siyahısı

**Səfəvilərin vəzirlərinin siyahısı** — I İsmayıldan III Abbasa qədər Səfəvilərin vəzirlərinin siyahısı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Əlavə ədəbiyyat

* 
* 

*
Keek

**Keek** — video vəziyyət yenilikləri yükləməyi təmin edən pulsuz bir online sosial şəbəkə xidməti.
Qədirli (Tovuz)

**Qədirli** — Azərbaycan Respublikasının Tovuz rayonunun Qədirli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 6 may 1997-ci il tarixli 293-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Tovuz rayonunun faktiki mövcud olan Qədirli kəndi dəqiqləşdirmə qaydasında Xatınlı kənd inzibati-ərazi vahidinin tərkibində rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatına daxil edilmişdir. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Tovuz rayonunun Qədirli kəndi Xatınlı kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Qədirli kənd inzibati-ərazi vahidi  yaradılmışdır.

## Toponimikası
Oykonim Azərbaycan xalqının forma­laşmasında və inkişafında xüsusi rolu olan oğuz soyköklü əfşarlarla bağlıdır. Şəhsevənlərin tərkibində də *qədirlilərin* adı çəkilir. 1826-1828-ci illər Rusiya-İran müharibəsindən sonra şahsevənlərin bir hissəsinin Cənubi Azərbaycandan şimala köçərək məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Qərbi Azərbaycanın Vedi rayonunda Qədirli kəndi olmuşdur. 1948-ci ildə bu kənd əhalisi zorla erməni millətçiləri tərəfindən dədə-baba yurdlarından qovul­muş, kənd ilkin adından məhrum olmuşdur.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Gəncə-Qazax düzənliyində yerləşir.

## Əhalisi

Kənddə 7 əsas soy yaşayır: alıməmmədlilər, bayramalılar, dünyamalılar, xasılar, cəlalixasılar, səfqulular, şahnəzərlilər.

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti
Kənddə Qədirli kənd kitabxana filialı və Qədirli poçt şöbəsi (AZ6034) fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Kənddə Cavanşir Sadıqov adına Qədirli kənd tam orta məktəbi fəaliyyət göstərir.

Bundan başqa kənddə Qədirli kənd körpələr evi-uşaq bağçası fəaliyyətdədir.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə Qədirli kənd həkim məntəqəsi yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Qədirli

* Qədirli (Masallı) — Azərbaycan Respublikasının Masallı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Qədirli (Tovuz) — Azərbaycan Respublikasının Tovuz rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Qədirli (Qobustan) — Azərbaycan Respublikasının Qobustan rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Qədirli (Vedibasar) — Ermənistan Respublikasının Vedi rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Qədirli (İcrud)

## Həmçinin bax
* Qədili
* Qadirli
Yenigeçitveren (Bolu)

**Yenigeçitveren** — Bolu ilinin mərkəz ilçəsində kənd.

## Coğrafiya
Bolu mərkəzinə 7 km uzaqlıqdadır.

## Əhali

## İstinadlar
Məhəmməd ibn Müsafir

**Məhəmməd ibn Müsafir əl-Deyləmi əl-Kanqari** () — Salarilərin banisi, Tarım hakimi.

## Həyatı
Həyatının ilkin dövrlərinə aid məlumat yoxdur. 916-cı illərdə artıq Tarım hakimi kimi bilinirdi.

### Cüstanilərlə münasibətlər
919-cu ildə III Cüstanın öldürülməsi onun üçün Cüstanilərin işinə qarışmağa bəhanə oldu və taxta çıxan qardaşı Əli ibn Vəhsudanı və ondan sonra digər qardaş Xosrov Firuzu məğlub etdi. Taxta onun oğlu Mehdi Siyahçeşmi oturaraq Cüstaniləri öz vassalına çevirdi.

### Ziyarilərlə münasibətlər
930-cu ildə Mərdavicin hücumuna məruz qalan Məhəmməd onunla diplomatik danışığa getdi və vassalı olduğu Əsvar ibn Şiruyəyə üsyan qaldırmağa sövq etdi. Məhəmmədin köməyi ilə Mərdavic üsyan qaldırdı və Ziyarilər dövlətini qurdu.

## Devrilməsi
Məhəmmədin zülmkar hakimiyyəti 941-ci ildə oğulları Mərzban və Vəhsudan tərəfindən devrilməsinə gətirib çıxardı. O Tarımda həbs olunaraq hakimiyyəti Vəhsudana verməli oldu. Mərzban isə Azərbaycana hücuma keçdi və öz dövlətini qurdu. Mərzbanın 949-cu ildə Büveyhilər tərəfindən həbs olunması ilə bu dəfə onun yerinə həbsdən azad edilərək Azərbaycanda hakimiyyətə gəldi. Lakin 4 il sonra Vəhsudan tərəfindən yenidən həbs olunaraq ölümünəcən zindanda saxlanıldı.

## Ailəsi
III Cüstanın qızı Xarasuya ilə evlənmişdi. Oğulları:
* Mərzban ibn Məhəmməd - Azərbaycan hakimi
* Vəhsudan ibn Məhəmməd - Deyləm hakimi

## İstinadlar
Lima Universiteti

**Lima Universiteti** () — Perunun paytaxtı Lima şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
Universitetin əsası 25 aprel 1962-ci ildə qoyulmuşdur.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Vəhsudan ibn Məhəmməd

**Vəhsudan ibn Məhəmməd** () — Salarilər sülaləsindən Deyləm hökmdarı.

## Hakimiyyəti
İlkin həyatı haqqında məlumat yoxdur. Hakimiyyətə atası 941-ci ildə Məhəmməd ibn Müsafiri devirərək gəlmişdir. Hakimiyyət dövrü boyunca qardaşı Mərzbanla əlaqələri yaxşı olmuş, ona döyüşlərdə kömək göstərmişdir. 957-ci ildə Mərzbanın ölümündən sonra onun oğulları ilə müharibə aparmışdır.

## Azərbaycanın işğalı
957-ci ildə Mərzbanın ölümündən sonra Azərbaycana gələn Vəhsudan qala əmirlərinin ona tabe olmadığını gördü. Mərzbanın oğlu Cüstan özünü hökmdar elan etmişdi və Vəhsudanın hakimiyyətini tanımırdı. Azərbaycanı tərk etməyə məcbur qalan Vəhsudan Mərzbanın oğullarının birini Azərbaycan, digərini Arran hakimi kimi tanıyaraq Tarıma qayıtdı. 960-cı ildə Cüstan və Nasir Vəhsudana qonaq gələrkən Vəhsudan onları qəflətən həbs etdirərək öz oğlu İsmaili Azərbaycana göndərdi. Mərzbanın digər oğlu, Arran hakimi İbrahim isə buna cavab olaraq İsmailə qarşı yürüşə keçərək Vəhsudanın digər qardaşları və anasını edam etdirməsinə səbəb oldu. İbrahim İsmailə qarşı gələ bilmədi və Arrana qayıtdı.

962-ci ildə İsmailin vaxtsız ölümü, İbrahimə Azərbaycanı ələ keçirməyə imkan verdi. Gözlənilmədən Deyləmə də hücum edən İbrahim Vəhsudanı Cibala qaçmağa məcbur etdi. 966-cı ildə özünə ordu yığaraq geriyə qayıdan Vəhsudan İbrahimi ağır məğlubiyyətə uğradaraq qaçmasına nail oldu. Öz oğlu Nuhu Azərbaycana hökmdar kimi təyin etdi. Həmin il Cibaldan Büveyhi ordusu ilə gələn İbrahim yenidən Azərbaycanı hələ keçirdi. 967-ci ildə Büveyhi ordusu Azərbaycanı tərk etdi və bundan istifadə edən Vəhsudan Ərdəbili ələ keçirdi və İbrahimi Azərbaycanın bir hissəsini ona verməyə məcbur edərək barışıq imzaladı.

## Ölümü
Həmin il ölən Vəhsudanın yerinə nəvəsi II Mərzban gəldi. Oğulları İsmail və Nuh özündən əvvəl ölmüşdü.

## İstinadlar

## Mənbə
* Wilferd Madelung, The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs - The Minor Dynasties of Northern Iran - Cambridge University Press - ISBN 978-0-521-20093-6
I Cüstan (Salari)

**I Cüstan** () — Salarilər sülaləsindən İran hökmdarı

## Həyatı
Həyatı barədə çox məlumat yoxdur. Hakimiyyəti əsasən anasının kölgəsində və hərəmdə keçmişdir. Vəziri və adaşı Cüstan ibn Şərmzana Urmiya qalasını vermişdi. Cüstan əmisi Vəhsudanın səfiri olaraq gəlmiş vəzir Nuaymini həbs etdirmişdi. Bu da Cüstan ibn Şərmzanın katibi olan Übeydullah ibn Mərzbana pis təsir etdi. Vəzirə şikayət edərək I Cüstanın yerinə qardaşı İbrahimi gətirmək barədə təklif verdi. İbrahim bu təklifə müsbət cavab verərək Urmiyaya, oradan da Marağaya hərəkət edərək sarayı tutdu. Cüstan bu vaxt Bərdədə idi. Ərdəbilə gələrək Nuaymini azad etdiyi barədə xəbər göndərdi, vəzir Cüstan və katibi Übeydullah bu xəbərə sevinib Urmiyaya qayıtmış, İbrahim isə tək qalmışdı.

## Abbasi üsyanı
İbrahim və Cüstan vəzir Cüstan ibn Şərmzanın planını öyrənəndən sonra barışdılar. Bu arada Nuaymi həbsdən qaçmış və Muğana getmiş, orada keçmiş xəlifə əl-Muktəfinin nəvəsi özünü əl-Müstəcir Billah adlandıran və xəlifəliyə iddiaçı olan İshaq ibn İsanı üsyana səsləyir, Azərbaycanı işğala çağırırdı. Bu çağırışa daha sonra vəzir Cüstan da qoşuldu. Lakin İbrahim və Cüstanın birləşmiş qüvvələri 960-cı ildə Abbasi üsyançını məğlub etdi.

## Nasirin üsyanı
Bu vaxt Vəhsudanın təhriki ilə kiçik qardaşı Nasir də Ərdəbildə üsyana başlamışdı. Bu üsyan ölkədə çaxnaşma yaratdı və hər şəhərdə bir əmir öz müstəqilliyini elan etdi. Bu hadisələr işığında Cüstanla barışan Nasir torpaqlarını geri qaytarmaq üçün anaları ilə birgə Vəhsudanın yanına gedərək ondan kömək istədilər. Lakin Vəhsudan onları həbs edərək öz ordusunu oğlu İsmailə verdi. 960-cı ildə İsmail Azərbaycanı ələ keçirdi və I Cüstanın hakimiyyəti həbsdə sonlandı.

## Ölümü
İsmailin Azərbaycanı ələ keçirməsi Cüstanın qardaşı İbrahim üçün siqnal oldu və öz ordusunu toplayaraq Azərbaycana hücuma keçdi. İbrahimə qarşı keçmiş vəzir Cüstan ibn Şərmzan, Rəvvadilərdən II Hüseyn də İsmailə qoşuldular. İbrahim məğlub edildi, Cüstan isə 960-cı ildə qardaşı və anası ilə birlikdə edam olundu.

## İstinadlar
Nizami Məmmədov

* Nizami Məmmədov (milli qəhrəman) (d.12 yanvar 1958, Xankəndi - ö.29 mart 1992, Şuşa) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı; Qarabağ müharibəsi şəhidi.
* Nizami Məmmədov (jurnalist) (d.21 mart 1933, Bakı - ö.20 aprel 1974, Bakı) — jurnalist, filologiya elmləri namizədi
* Nizami Məmmədov (icra başçısı) — Ordubad rayonu İcra Hakimiyyətinin başçısı.

## Həmçinin bax
* Nizami (ad)
* Məmmədov
İsmail ibn Vəhsudan

**İsmail ibn Vəhsudan** () — Salarilər sülaləsindən İran hökmdarı, Vəhsudanın oğlu.

## Həyatı
Haqqında çox məlumat bilinmir. 960-cı ildə Azərbaycanı işğal etmək üçün atası Vəhsudan tərəfindən göndərilmişdi. Cəmi 2 il hakimiyyətdə olmuş və 962-ci ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
İbrahim ibn Mərzban (I Mərzbanın oğlu)

**Salar İbrahim** () — Salarilərdən Dvin və Azərbaycan hakimi.

## Dvin hakimiyyəti
Mərzban ibn Məhəmmədin oğlu idi. Atasının ölümündən sonra 957-ci ildə qardaşı Cüstan və əmisi Vəhsudanla gəlinən razılığa görə qardaşından asılı olaraq Dvin hakimi olmuşdu. 960-cı ildə İsmailin Azərbaycanı işğalına qarşı qoymağa çalışsa da məğlub Dvinə çəkilmişdi.

## Azərbaycan hakimiyyəti
Əmisioğlu İsmailin ölümündən sonra Azərbaycanı ələ keçirən İbrahim 966-cı ildə Vəhsudan tərəfindən göndərilmiş Əbül Qasim Mişaki adlı sərkərdə tərəfindən devrilmiş və Cibala qaçmalı olmuşdu. Onun yerinə Vəhsudan öz oğlu Nuhu yerləşdirmişdi. Qaynı Rüknəldövlənin yanına qaçan İbrahim eyni il vəzir Əbül Fəzl ibn Amidin köməyi ilə hakimiyyətə qaytarılmışdı. 967-ci ildə Vəhsudan tərəfindən bir daha məğlub ediləndən sonra sülh bağlamış, torpaqların bir hissəsini ona verməli olmuşdu. 968-ci ildə Şirvanşah şahzadəsi Heysəmin ona sığınmağından istifadə edərək Şirvana qarşı hücuma keçmişdi. Lakin şah Əhməd ona bac verməklə sülh bağladı, Dərbənd əmiri Əhməd ibn Əbdülmalik isə ona bac verməkdən imtina etdi.

971-ci ildə Gəncəni Şəddadilərə uduzan İbrahim Ərdəbilə çəkildi. 979-cu ildə devrilərək həbs olunan İbrahim, 983-cü ildə vəfat etdi. Onun Azərbaycandakı əsas torpağı Rəvvadilərin əlinə keçdi. Azərbaycanın çox kiçik bir hissəsində isə əmisinəvəsi II Mərzban hakimiyyətə gəldi.

## Mənbələr
* 
* 

## İstinadlar
II Mərzban

**II Mərzban** () — Salarilər sülaləsindən Deyləm hökmdarı.

## Həyatı
Haqqında az məlumat var. Vəhsudanın nəvəsi, İsmailin oğlu idi. İbrahimin ölümündən sonra 980-ci ildə Rəvvadi Əbül Hica Məhəmməd tərəfindən hücuma uğramış və çox güman 984-cü ildə öldürülmüşdür

## İstinadlar
Rövşən Əliyev

* Rövşən Əliyev (milli qəhrəman) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı; Qarabağ müharibəsi şəhidi.
* Rövşən Əliyev (kriminalist) — Kriminalist, Azərbaycan Respublikası Hərbi Prokuroru (1992-1993).
*Rövşən Əlipaşa oğlu Əliyev — AzQAC vitse-prezidenti

## Həmçinin bax
* Rövşən
* Əliyev
Əbül Hica Salar

**Əbül Hica Salar** () — Erməni mənbələrində adı keçən, Arazdan şimalda hakimiyyətdə olmuş son Salari hökmdarı.

## Hakimiyyəti
Atası İbrahimin ölümündən sonra Dvində hakimiyyətə gəlmiş Əbül Hica Azərbaycanı Rəvvadilərə verməyə məcbur olmuşdu. Bu vaxt qonşuluqdakı iki erməni knyaz I Smbat və əmisi Muşel ədavətdə idilər. Muşel 982-ci ildə ona Smbata hücum etməsini təklif etmiş, lakin elə bu ərəfədə Ordubad hakimi Əbu Dulaf Şeybani Dvini ələ keçirmişdi.

## Sonrakı həyatı
Bundan sonra sərgərdan həyatı yaşamağa başlayan Əbül Hica və ailəsi Bizans imperatoru II Bazilin yanına gedərək torpaqlarını geri almaq üçün kömək istəmişdi. 989-cu ildə II Smbatın köməyi ilə Əbu Dulafa hücum etmiş, lakin məğlub olmuş və öz qulluqçuları tərəfindən boğulmuşdur

## İstinadlar
İbrahim ibn Mərzban (II Mərzbanın oğlu)

**İbrahim ibn Mərzban** () — Deyləm hökmdarı. II Mərzbanın oğlu idi.

## Hakimiyyəti
II Mərzban Rəvvadilər tərəfindən həbs olunduqdan sonra Salarilərin sərkərdələrindən biri tərəfindən Tarıma qaçırılmış, orada hakimiyyətə başlamışdır. Hələ uşaq yaşda olan İbrahimin hakimiyyətdə sözü yox idi. 996-cı ildə Əbhər və Şahzur kimi kiçik bölgələri ələ keçirən İbrahim 1029-cu ildə Mahmud Qəznəvinin hücumuna məruz qalmışdı. İlk döyüşlərdə onu məğlub edə bilsə də, Məsud tərəfindən 13 sentyabr 1029-cu ildə məğlub edildi və torpaqlarının böyük bir hissəsi əlindən alındı.

## İstinadlar
Cüstan ibn İbrahim

**Cüstan ibn İbrahim** () — Salari hökmdarı, II Mərzbanın nəvəsi.

## Hakimiyyəti
Haqqında çox məlumat yoxdur. Qəznəvilərin vassalı olmuş, aylıq maaş bağlanmışdı. Sərcahan qalasında hakimlik edirdi. Yerinə qardaşı gəlmişdir.

## İstinadlar
Müsafir ibn İbrahim

**Müsafir ibn İbrahim** () — Salarilərin hakimiyyətdə olmuş son nümayəndəsi. Qardaşı Cüstanı əvəz etmiş, 1062-ci ildə Toğrul bəyə 100.000 dinar bac vermişdi. Həmin il Xaşxaşilər tərəfindən öldürülmüşdür.

## İstinadlar
Nuh ibn Vəhsudan

**Nuh ibn Vəhsudan** () — Salari şahzadəsi, bir müddət Azərbaycanın hakimi. Qardaşı İsmailin ölümündən sonra atası Vəhsudan tərəfindən Azərbaycana göndərilmiş və elə həmin il də İbrahimə məğlub olub qaçmışdı.

## İstinadlar
Nasir ibn Mərzban

**Nasir ibn Mərzban** — Salari şahzadəsi.

## Üsyanı və ölümü
Haqqında məlumat azdır. 960-cı ildə Vəhsudanın təkidi ilə üsyan etdiyi bilinir. Bu üsyan ölkədə çaxnaşma yaratdı və hər şəhərdə bir əmir öz müstəqilliyini elan etdi. Bu hadisələr işığında Cüstanla barışan Nasir torpaqlarını geri qaytarmaq üçün anaları ilə birgə Vəhsudanın yanına gedərək ondan kömək istədilər. Lakin Vəhsudan onları həbs edərək öz ordusunu oğlu İsmailə verdi. 960-cı ildə İsmail Azərbaycanı ələ keçirdi və Nasir isə qardaşı və anası ilə Vəhsudan tərəfindən edam olundu.

## İstinadlar
Dvin

**Dvin** və ya **Dəbil** (, , ) — Müasir Ermənistan ərazisində yerləşən qədim şəhər. Xarabalıqları qalmışdır.

## Tarixi
335-ci ildə Arşakilər sülaləsindən III Xosrov tərəfindən salınmışdır. Adı farsca "təpə" mənasına gəlir. 506-cı ildə Dvin kilsə məclisi burada çağrılmışdır. 642-ci ildə Ərməniyyənin mərkəzinə çevrilmişdir, bundan sonra şəhər daha çox **Dəbil** adlanmağa başlanmışdı. 893-cü ildə zəlzələdə şəhər dağılmış, Saci afşini Məhəmmədin şəhəri ələ keçirməsi asanlaşmışdı. Daha sonra Dvin sırayla Salarilər və Naxçıvan şahlıq mülklərinə daxil olmuşdur. 1021-ci ildə Əbüləsvar Şavurun əlinə keçmişdi. Bundan sonrakı tarixlərdə Səlcuqlar və Gürcüstanın əlinə keçəndən sonra 1236-cı ildə Monqollar tərəfindən darmadağın edilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Axını (Təbrizin Məhəlləsi)

**Axıını** - Təbrizin bir məhəlləsi.

Axını (Farsça. آخینی) Təbriz, Cənubi Azərbaycan, məhəllələrindəndir. Axını Təbrizin şimali-qərbindədir. Əslində Təbrizin kəndlərindənmiş və çoxlu bağlar və zəmi yerləri varmış. Geçen otuz ildə Təbriz boyukləşərkən, Axını Təbrizə qarışmış və bağları və əkin yerlərinin hamısında binalar tikilmişdir. Bu məhəllə Hökmavar, Şam Qazan, Cəmşidabad və Qara Agac məhəllələrilə həmsayadır.

## istinadlar
Aşıqpaşazadə

**Aşıqpaşazadə** və ya **Əhməd bin Yəhya bin Salman bin Aşıq-Paşa** (1400–1484) — Vəfai dərvişi və Osmanlı tarixçisi. Əsl adı Dərviş Əhməd olsa da, ulu babası Aşıq Paşanın adıyla "Aşıqpaşazadə" olaraq anılır. *[[Təvarih-i Al-i Osman]]* adlı tarix əsəriylə məlumdur.

## İşləri
Onun iki adda əsas əsəri vardır: *Menâkıb-ı Âli-i Osman* və *Təvārīḫ-i Āl-i ʿOsmān*. Bu əsərlər 1298-ci ildən 1472-ci ilə qədər II Mehmedin hakimiyyət illərinə qədər dövrü əhatə edir.

## Biblioqrafiya
* Özcan, Abdülkadir (1999) "Âşıkpaşazâde", Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. IV. s.6–7, İstanbul
* Köprülü, Mehmet Fuat "Âşık Paşa-zâde", *İslam Ansiklopedisi*, C. I. s.706–709, İstanbul
* Ülkütaşır, Mehmet Şakir (1941–1948) "Âşıkpaşazâde", Eşref Edip [Fergan] (ed), *İslam-Türk Ansiklopedisi*, C. I. s.600–602, İstanbul
* Taeschner, Franz (1960), "ʿĀshik-Pasha-Zāde" H. A. R. Gibb (ed.) *The Encyclopaedia of Islam, New Edition*, Leiden, C.1 s.699 (İngiliscə)
* Aşıkpaşazade: *Vom Hirtenzelt zur hohen Pforte; Frühzeit und Aufstieg des Osmanenreiches nach der Chronik "Denkwürdigkeiten und Zeitläufte des Hauses ʻOsman" vom Derwisch Ahmed, genannt ʻAsik-Paşa-Sohn.* Trans. Richard F. Kreutel. Graz: Styria, 1959.

## İstinadlar
* Özcan, Abdülkadir (1999) Yaşamlarıyla ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi C.1 s.261–262 İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A. Ş.
Vasif əl-Şirvani

**Vasif əl-Şirvani** — Abbasilərin Azərbaycan canişini. Saci hökmdarı Əbül-Müsafir Fəthi əvəz etmiş amma eyni il Müflih əl-Saci tərəfindən əvəz olunmuşdur.

## İstinadlar
İldefonso adaları

**İldefonso adaları** () — Çili, Kabo-de-Ornos kamunası, Antarktida-Çilena vilayəti, Maqalyanes-i-la-Antarktida-Çilena əyaləti ərazisinə daxildir. Odlu Torpaq arxipelaqının tərkibinə daxildir və Dreyk boğazında yerləşir.

## Coğrafiyası
Geoloji cəhətdən ada arxipelaq 9 adadan ibarətdir. Ümumi sahəsi 0,2&nbsp;km² təşkil edir. Ən yaxın torpaq sahəsi Hermit adası 96&nbsp;km şərqdə, Dieqo-Ramires 93&nbsp;km cənub-şərqdə, Oste adası 27&nbsp;km şimalda yerləşir. Ən iri adası cənub qayası 970 metr uzunluğa, 80—200 metr enə malikdir. Bu ölçülərə görə ada arxipelaqın böyük hissəini özündə əhadə edir.

Arxipelaq ilk dəfə ispaniyalı dənizçi Dieqo Ramirez de Arellano tərəfindən 1619 ildə aşkarlanmışdır. Adaların hamısı sıldırımlı və qayalıqdır, üstəlik otla örtülüdür.

Adaların böyük əksəriyyətində Хохлатый пингвин (86 000 çüt) və Qaraqanad albatrosları  (47 000 çüt), üstəlik az sayda olsa da Bozbaş albatros, Maqellan pinqivini, Antarktida qargöz qarabatdağı və Boz fırtınaquşuna rast gəlinir. Beynəlxalq BirdLife International təşkilatı (quşların qorunma təşkilatı) adaların çoxlu sayda quşların yaşaması səbəbi ilə mühüm ərazi elan etmişdir.

## İstinadlar
Ördəkgöl

**Ördəkgöl** — 1139-cu ildə Gəncə zəlzələsi zamanı Kəpəz dağının uçaraq Ağsu çayının qarşısını kəsməsi nəticəsində yaranmışdır.
Müflih əl-Saci

**Müflih əl-Saci** — Vasif əl-Şirvanini əvəz etmiş Abbasilərin Azərbaycan canişini.

## Hakimiyyəti
Yusif ibn Divdadın ordusunda qulam idi. Haqqında çox məlumat yoxdur. 929-cu ildə Bizans sərkərdəsi İoann Kurkuası məğlub etmişdi. 931-ci ildə Vaspurakan knyazı I Qagikin torpaqlarını Bizansa meyilli olduğu üçün işğal etmiş, böyük bir orduyla hücum edərək 100.000-ə yaxın erməni öldürmüşdü. 935-ci ildə Deysəm ibn İbrahimin hücumuna məruz qalmış, Şirvanşah Əbu Tahir Yezidə sığınmışdır. Lakin sonuncu tərəfindən Deysəmə təhvil verilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Mərkəz bəxşi (Komican şəhristanı)

**Komican şəhristanının Mərkəz bəxşi** () — İranda, Mərkəzi ostanının Komican şəhristanında inzibati-ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Komican şəhəridir. 2011-ci il siyahıyaalınmasına əsasən bəxşin əhalisi 6.732 ailədə 11.380 nəfəri kişilər və 11.519 nəfəri qadınlar olmaqla cəmi 22.899 nəfərdir. Bəxş inzibati cəhətdən Komican şəhərini, İsfəndan və Vəfs dehestanlarını əhatə edir.

## İstinadlar
Milacerd bəxşi

**Milacerd bəxşi** () — İranda, Mərkəzi ostanının Komican şəhristanında inzibati-ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Komican şəhəridir. 2011–ci il siyahıyaalınmasına əsasən bəxşin əhalisi 4.442 ailədə 8.316 nəfəri kişilər və 8.125 nəfəri qadınlar olmaqla cəmi 16.441 nəfərdir. Bəxş inzibati cəhətdən Milacerd şəhərini, Milacerd və Xosro Beyg dehestanlarını əhatə edir.

## İstinadlar
İsfəndan dehestanı

**İsfəndan dehestanı** () — İranda, Mərkəzi ostanının Komican şəhristanının Mərkəz bəxşində inzibati-ərazi vahidi. 2011–ci il siyahıyaalınmasına əsasən dehestanın əhalisi 1.432 ailədə 2.405 nəfəri kişilər və 2.483 nəfəri qadınlar olmaqla cəmi 4.888 nəfərdir. İnzibati cəhətdən 10 kəndi əhatə edir.

## İstinadlar
Piura Universiteti

**Piura Universiteti** () — Perunun Piura şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
Universitetin əsası 7 aprel 1969-cu ildə qoyulmuşdur.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Qara Ağac (Təbriz)

**Qara Ağac** — Təbriz şəhərinin məhəllələrindən.

Qara Ağac (Farsca: قره‌آغاج), Təbriz, İran Azərbaycanının əski məhəllələrindəndir. Qara Ağac Təbrizin qərbindədir. Hökmavar Bahar məhəllələri Qara Ağacın şimalındadı, Küçəbağ cənubunda və Gəcil şərqindədir.

Qara Ağacın indiki adı Qodsdur. Taqlar kqçəsi Qara Agacın ən önəmli küçələrindəndir. Fars dilində Səyahət Ədəbiyyatında Qara Ağac zikr olunmuşdur. Qara Ağacın tarixi məscidlərindən neçəsi bu günə qədər qalıbdır.

## Həmçinin bax
* Kərəc (Təbriz)

## İstinadlar
Şərqi Karib Dövlətləri Təşkilatı

thumbnail|Təşkilatın katibliyinin yerləşdiyi bina
**Şərqi Karib Dövlətləri Təşkilatı** ( və ya qısaca **OECS**) — Karib hövzəsi
ölkələri - Antiqua və Barbuda, Baham adaları, Barbados, Beliz, Dominika, Qrenada, Montserrat, Sent-Kits və Nevis, Sent-Lüsiya, Sent-Vinsent və Qrenadinin təmsil olunduğu iqtisadi və valyuta ittifaqı. İnzibati mərkəzi Sent-Lüsiya adasında yerləşir.

## Tarixi
1981-ci ildə təsis edilmişdir.

## İstinadlar
Tenzor

**Tenzorlar** həndəsi predmetlər olub həndəsi vektorlar, skalyarlar və başqa tenzorlar arasında xətli əlaqəni təsvir edir. Belə əlaqələrə elementar nümunələr skalyar hasil, vektorial hasil ola bilər. Evkilid vektorları çox zaman fizikada və texnikada istifadə edilir. Skalyarlar da həmçinin tenzorlardır. 

Koşi gərginlik tenzoru **T** buna misal ola bilər.

## Xarici keçidlər
* Introduction to Vectors and Tensors, Vol 1: Linear and Multilinear Algebra by Ray M. Bowen and C. C. Wang.
* Introduction to Vectors and Tensors, Vol 2: Vector and Tensor Analysis by Ray M. Bowen and C. C. Wang.
* An Introduction to Tensors for Students of Physics and Engineering by Joseph C. Kolecki, Glenn Research Center, Cleveland, Ohio, released by NASA
* Foundations of Tensor Analysis for Students of Physics and Engineering With an Introduction to the Theory of Relativity by Joseph C. Kolecki, Glenn Research Center, Cleveland, Ohio, released by NASA
* A discussion of the various approaches to teaching tensors, and recommendations of textbooks 
* Introduction to tensors an original approach by S Poirier
* A Quick Introduction to Tensor Analysis by R. A. Sharipov.
* Richard P. Feynman's Lecture on tensors.
Erməni təqvimi

**Erməni təqvimi** — Xristianlıq yayılana qədər ermənilər
tərifindən istifadə edilmiş
günəş təqvimi.
Bu təqvim qədim Misir təqvimi əsasında yaradılmışdır.
Təqvimə əsasən bir il 365 gündən ibarətdir və yeni il
1 navasarda (qriqorian təqviminə görə 11 avqustda) daxil olur.
Göyüşlü

* Böyük Göyüşlü — Azərbaycanın Bərdə rayonunda kənd.
* Bala Göyüşlü — Azərbaycanın Bərdə rayonunda kənd.
* Göyüşdü —
V Ramzes

**V Ramzes** () — Qədim Misir çarı.

e.ə təxminən 1146-1142-cı illər arasında hakimiyyətdə olmuşdur.

Asiyada misirlilərin olması izlərinin olduğu sonuncu Misir hökmdarı.

## İstinadlar
Erta Ale

**Erta Ale** — Efiopiyadakı ən aktiv vulkandır. Afarca "dumanlı dağ" deməkdir. 1928-ci ildə italyan səyyah Ludovico M. Nesbitt tərəfindən kəşf edilib.
VI Ramzes

**VI Ramzes** () — Qədim Misir fironu.

III Ramzesin oğlu.Hakimiyyətə V Ramzesi devirərək gəlmişdir.E.ə 1142-1135-ci illərdə hökümdarlıq edib.

## Dövründə
Misirdə liviyalıların yeni üsyanı nəticəsində daxili çəkişmələr güclenir. Güman ki, bu illərdə yeni infeksion xəstəlik epidemiyası yayılmışdır.

İmperiya Nubiyanı çıxmaq şərti ilə bütün xarici torpaqlarından məhrum olur.
Mumiyası Çarlar diyarında dəfn edilir.

Az sonra məqbərəsi qarət olunur və bu zaman mumiyası da xəsarət alır.

## Həmçinin bax
*Qədim Misir
*Firon

## İstinadlar
Yaqub əl-Çərxi

**Yaqub ibn Osman ibn Mahmud əl-Qəznəvi əl-Çərxi** (; ) — Nəqşibəndi şeyxi.

## Həyatı

Yaqub ibn Osman bin Mahmud Əfqanıstanın Lugərd vilayətinin Çərx kəndindəndir. Atası təqva sahibi bir kişiydi və babaları Çərx yaxınlarında Sərrəz kəndində yaşamışdılar. Gəncliyində röyasında Xızırı gördüyünü və onun tövsiyəsiylə elm təhsilinə başladığını söyləyən Çərxi bir müddət Heratda dini təhsil gördü.

1380-ci ildə Buxaraya gedib təfsir və fiqh oxudu, fətva vermə icazəsi aldı. Bir müddət sonra Misirə getdi və Şəhabəddin əs-Sayraminin tələbəsi oldu. Zeyniyyə təriqətının piri Zeynəddin əl-Xafi bu dönəmdə onun dərs arxadaşlarındandı. Çərxi Buxaraya döndüyündə Bahaəddin Nəqşibəndə intisab etdi. Onun vəfatına görə on bir il xəlifəsi Əlaəddin Əttarın söhbətlərinə davam etdi.Əlaəddin Əttarın vəfatının (1400) ardından Hisarı-Şadman (bu gün Tacikistanın paytaxtı Düşənbə) yaxınlarındakı Hülgatu kəndində qurduğu təkkədə irşad fəaliyətinə başladı. Ən önəmli müridi Nəqşibəndiyyənin yayılmasında böyük xidməti olan Ubeydullah Əhrardır. Yaqub-i Çərxinin vəfat tarixi qaynaqlarda 1434-cü il və ya  1447-ci il olaraq göstərilmişsə də əksəriyyət ikinci tarixi qəbul edilir; qəbri Hülqatu kəndindədir. Əfqanıstanın Çərx qəsəbəsində əhalinin Yaqub əl-Çərxiyə aid zənn etdiyi məzar isə ata-babalarından birinə aitdir. Dara Şükuh, Çərxdən keçərkən Yaqub əl-Çərxinin atalarına aid bəzi məzarları ziyarət etdiyini söyləyirdi. əl-Çərxi, Tacikistanda olduğu kimi əsl vətəni olan Əfqanıstanda da hörmətlə anılır.

## Ədəbiyyat

*Yaqub-i Çərxi, Risalə-i Ünsiyyə (nşr. M. Nəzir Rancha), İslamabad, 1983, s. 12-15;
*Ahmət Cahid Haksəvər, Yaqub-ı Çərxi: Həyatı, Əsərləri və Təsəvvüf Anlayışı, İstanbul, 2009;
*M. İbrahim Xəlil, “Mövlanə Yaqub-i Çərxi”, Aryana, II/2, Kabil, 1322 hş./1943, s. 11-14; *Məvcudə Razzakova, “Yaqub Çərxi-Nəqşbəndiyə Təriqətınıng Yirik Vəkili”, Şarkşunaslık, sy. 8, Daşkənd, 1997, s. 117-122; 
*Hamid Algar, “Čarkī, Mawlānā Yaqub”, EIr., IV, 819-820; 
*Babək Atəşin Can, “Yaķub-i Çərxi”, Danişnamə-i Ədəb-i Farsi (nşr. Həsən Ənuşə), Tehran, 1380 hş., I, 981-982; 
*Arif Nəvşahi, “Çərxi, Yaqub”, Danişnamə-i Cihan-ı İslam, Tehran, 1386 hş./2007, XI, 811-812.
 
## Həmçinin bax
*Nəqşibəndiyyə

## İstinadlar
Vəfs dehestanı

**Vəfs dehestanı** (; ) — İranda, Mərkəzi ostanının Komican şəhristanının Mərkəz bəxşində inzibati-ərazi vahidi. 2011-ci il siyahıyaalınmasına əsasən dehestanın əhalisi 2.736 ailədə 4.317 nəfəri kişilər və 4.499 nəfəri qadınlar olmaqla cəmi 8.816 nəfərdir. İnzibati cəhətdən 17 kəndi əhatə edir.

## İstinadlar
Xosro Beyg dehestanı

**Xosro Beyg dehestanı** () — İranda, Mərkəzi ostanının Komican şəhristanının Milacerd bəxşində inzibati-ərazi vahidi. 2011–ci il siyahıyaalınmasına əsasən dehestanın əhalisi 1.150 ailədə 2.021 nəfəri kişilər və 2.037 nəfəri qadınlar olmaqla cəmi 4.058 nəfərdir. İnzibati cəhətdən 11 kəndi əhatə edir.

## İstinadlar
III Ramzes

**III Ramzes** () — Qədim Misir fironu. Təxminən e.ə. 1185–1153 illərdə hakimiyyətdə olmuşdur.

## Dövründə
III Ramzesin hakimiyyət illəri
Qədim Misir dövlətinin Yeni padşahlıq
erasının sonuncu yüksəliş dövrü olmuşdur. Qalibiyyətli müharibələr nəticəsində ölkənin varlığı saxlanılmış və özünün 3000 illik tarixdə sonuncu dəfə yenidən çiçəklənmə dövrünə daxil olmuşdur.

## Adı
Xalq III Ramzesə "Ramzes-pa-nuter" deyirdilər. Bu isə "Ramzes-allah" deməkdir.

## Hərbi kampaniyalar
III Ramzesin dəfn olunduğu Mədinət-Əbu məbədindəki yazılara əsasən hakimiyyətinin 5-ci illərində liviyalılar çarları Termerin başçılığı ilə Misirə qərb tərəfdən hücum etmişlər. Misir qoşunu Hesef-Thamhu adlanan yerdə liviyalıları darmadağın edir.

Minlərlə liviyalı öldürülür və əsir götürülür. Məlumatlara görə 12535 ölmüş liviyalının əlləri kəsilmiş və firona qələbə hədiyyəsi kimi gətirilmişdir. Onlar arasında növbəti qarşıdurma isə Ramzesin 11-ci hakimiyyət ilində baş verir.

"Dəniz xalqı" ilə müharibənin olması barədə də məlumatlar var. Yazılara görə bu hadisə fironun hakimiyyətə gəlməsindən 8 il sonra olmuşdur.

## İstinadlar
IV Ramzes

**IV Ramzes** () — Qədim Misir fironu. III Ramzesin oğlu. E.ə. təxminən (e.ə. 1156-e.ə. 1150) illərdə hakimiyyətdə olmuşdur.

## Dövründə
Sinay yarımadasında adı tapılmış sonuncu Misir çarı.Ondan sonra Sinay qəpiklerinin istehsalı dayandırıldı.

## İstinadlar
Dəymədağlı

*Dəymədağlı (Bərdə) — Azərbaycanın Bərdə rayonunda kənd.
*Dəymədağlı (Qax) — Azərbaycanın Qax rayonunda kənd.
*Dəymədağlı (Oğuz) — Azərbaycanın Oğuz rayonunda kənd.
*Dəymədağlı (Qafan) — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Qafan rayonu ərazisində kənd.

## Həmçinin bax
*Dəymədağlı bələdiyyəsi
Başkənd (Makı)

**Başkənd** () — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Maku şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 403 nəfər yaşayır (90 ailə). Əhalisi Azərbaycanlılardan ibarətdir və Azərbaycan dilində danışırlar.

## İstinadlar