Amur çayı

**Amur çayı** (, ) — Uzaq şərq və Şimali Asiya ərazisindən axan çay. Çay Rusiya və Çin sərhədi boyunca axır. Onun uzunluğu 2824 kilometr təşkil edir. Çay Oxot dənizi və Yapon dənizinə tökülür.

## Adı
Çayın adı tunqus-mancur dillərində "amar", "damur" olaraq "böyük çay" mənasında işlədilir. Çinlilər Amuru "Xeyxe" () — "qara çay", sonra isə "Xeylunszyan" — () "Qara əjdaha çayı" adlandlrmışlar. Rəvayətə görə çayda yaşayan qara əjdaha xoşməramlı olaraq burada yaşaya ağ əjdagaya qalib gəlmişdir. Ağ əjdaha çayda gəmiləri batırır, insanların balıq tutmasına maneə olur və istənilən canlıya hücum edirdi. Qalib qara əjdaha çay dibində həyatını davam etdirirdi. Bu rəvayətə görə çayın adı Qara əjdağa çayı adlanır.

Qara əjdahanın quyruğu Monqolustan ərazisinə qədər uzanır. Bədəni isə Rusiyanın dörd, Çinin isə bir vilayətini əhatə edir. Ayaqıarı Stanovoy silsiləsində qərarlaşır. İki sol ətrafları Sunqari çayı və Ussuri çayıdır. Başı Oxot dənizindən (Tatar boğazı) su içir. Qara əjdahanın quyruğu ilə birlikdə uzunluğu 4 500 km, yerləşdiyi ərazi isə 1,8 mln km² təşkil edir. Monqollar çayı "Amur Xara-Muren" — "qara enli çay" adlandırırlar. Mancurlar isə çaya "Saxaliyan ula" (Qara su) deyirlər.

## Coğrafi yerləşməsi

Çayın hövzəsi əsasən iynəyarpaqlı və enli yarpaqlı meşələrin geniş sahə tutduğu ərazidən axır. Bəzi bölgələrdə meşə çöl, çöl və hətta yarımsəhralarda vardır. Hövzəssinin cənub-qərbi nisbətən ariddir. Burada illik yağıntının miqdarı 250–300 mm, mənbədə isə 750 mm təşkil edir.

Amur özü Şilka və Arqun çaylarınln birləşməsindən əmələ gəlir. Bu iki çayın birləşməsindən sonra dənizə töküldüyü əraziyə 2824 km uzunluğa malikdir. Çayın hansı dənizinin hövzəsinə aid olmasında fikir ayrılıqları vardır. Bəziləri onu Oxot dənizinə, digərləri isə Yapon dənizinə aid edirlər. Beynəlxalq hidrologiya təşkilı çayı Oxot hövzəsinə aid edir.

Amur üç ölkənin ərazisindən axır. Onun hövzəsinin 995 min km² ərazisi Rusiyanın payına düşür. Bu isə ümumi hövzənin 54 % təşkil edir. Çin ərazisində 44,2 %, Monqolustanda 1,8 % yerləşir.

## Hidrologiyası

'''Amurda orta aylıq su axını (м³/сек) Komsomolke-na-Amure məntəüəsində 1933–1990 illər. ərzində ölçülmüşdür.


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize  = width:510 height:300
PlotArea   = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:24000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:4000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:2000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Yan.
  bar:Feb text:Fev.
  bar:Mar text:Mar.
  bar:Apr text:Apr.
  bar:May text:May.
  bar:Jun text:İyn.
  bar:Jul text:İyl.
  bar:Aug text:Avq.
  bar:Sep text:Sen.
  bar:Oct text:Okt.
  bar:Nov text:Noy.
  bar:Dec text:Dek.

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 1982
  bar:Feb from:0 till: 1324
  bar:Mar from:0 till: 1058
  bar:Apr from:0 till: 3231
  bar:May from:0 till: 14094
  bar:Jun from:0 till: 15948
  bar:Jul from:0 till: 15553
  bar:Aug from:0 till: 19291
  bar:Sep from:0 till: 20813
  bar:Oct from:0 till: 16596
  bar:Nov from:0 till: 6162
  bar:Dec from:0 till: 2441

PlotData=
  bar:Jan at: 1982 fontsize:S text: 1982 shift:(-10,5)
  bar:Feb at: 1324 fontsize:S text: 1324 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 1058 fontsize:S text: 1058 shift:(-10,5)
  bar:Apr at: 3231 fontsize:S text: 3231 shift:(-10,5)
  bar:May at: 14094 fontsize:S text: 14094 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 15948 fontsize:S text: 15948 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 15553 fontsize:S text: 15553 shift:(-10,5)
  bar:Aug at: 19291 fontsize:S text: 19291 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 20813 fontsize:S text: 20813 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 16596 fontsize:S text: 16596 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 6162 fontsize:S text: 6162 shift:(-10,5)
  bar:Dec at: 2441 fontsize:S text: 2441 shift:(-10,5)



## Qolları
Əsas qolları: Zeya çayı, Bureya çayı, Sunqari, Ussuri, Anyuy çayı, Amqun çayı.

## Yaşayış məntəqəsi
Şəhərlər: Amursk, Blaqoveşensk, Xabarovsk, Komsomolsk-na-Amure, Nikolayevsk-na-Amure (Rusiya), Xeyxe (Çin).

## İstinadlar

## Mənbə
* Amurun şəkilləri
* "Сказание о великой реке Амуре которое разгранила русское селение с Китайцы".
* Чертёж течения Амура по " Хорографической чертежной книге" С. У. Ремезова начала XVIII в.