open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Harri Messi

**Ser Harri Stüart Vilson Messi** (; ) — əsasən atom və atmosfer fizikası sahələrində çalışmış avstraliyalı riyazi fizik.

Melburn Universitetinin və Kembric Universitetinin məzunu olan və doktorluq dərəcəsini Kavendiş laboratoriyasında aldığı Messi, 1933-cü ildə Belfast Kvins Universitetində Riyazi Fizika üzrə müstəqil mühazirəçi oldu. 1938-ci ildə London Universitet Kollecində Tətbiqi Riyaziyyat üzrə Goldsmid professoru təyin edildi. İkinci Dünya müharibəsi zamanı Messi Alman maqnit dəniz minaları üçün əks tədbirlərin hazırlanmasına kömək etdiyi Admiral Tədqiqat Laboratoriyasında və Britaniya dəniz mədənlərinin inkişafına kömək etdiyi Havantdakı Admiral Mədən Müəssisəsində çalışdı. 1943-cü ildə Mark Olifant Admirallığı Messini Manhetten layihəsində işləmək üçün azad etməyə razı saldı. O, Kaliforniya Universitetindəki Radiasiya Laboratoriyasında Olifantın Britaniya Missiyasına qoşuldu və orada elektromaqnit izotopların ayrılması prosesi üzərində işlədilər. Oliphant 1945-ci ildə Britaniyaya qayıtdıqda, Messi Berkli Missiyasını öz üzərinə götürdü.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Robert Muzil

**Robert Muzil** (; ) — Avstriya fəlsəfi yazıçısı. Onun yarımçıq qalmış romanı olan "Keyfiyyətsiz Adam" (almanca: Der Mann ohne Eigenschaften) ümumiyyətlə ən vacib və təsirli modernist romanlardan biri hesab olunur.

## Ailəsi

Muzil, Karintiyanın Klagenfurt şəhərində mühəndis Alfred Edler Muzil (1846, Temesvar/Timişoara – 1924) və həyat yoldaşı Hermine Bergauerin (1853, Lins – 1924) ailəsində anadan olub. Şərqşünas Alois Musil ("Çex Lourensi") onun ikinci əmisi oğlu idi.

Doğulduqdan qısa müddət sonra ailə Bohemiyanın Komotau/Xomutova köçdü və 1891-ci ildə Muzilin atası Brünn/Brno şəhərindəki Alman Texniki Universitetində Mexanika Mühəndisliyi kafedrasına təyin edildi və daha sonra Avstriya-Macarıstan imperiyasında irsi zadəganlıq səviyyəsinə qaldırıldı. O, Robert Mathias Musil adı ilə vəftiz edildi və atası Edler rütbəsinə layiq görüldükdən (22 oktyabr 1917-ci ildən) 3 aprel 1919-cu ilə qədər rəsmi olaraq Robert Mathias Edler fon Muzil adı ilə tanındı. Həmin il Avstriyada zadəgan titullarının istifadəsi qadağan edildi.

## Erkən həyatı

Muzil boyu qısa olsa da, güclü və güləşdə bacarıqlı idi və yeniyetməlik illərində valideynlərinin öhdəsindən gələ biləcəyindən daha çox şeyə qadir olduğunu sübut etdi. Onu Ayzenştadtdakı (1892–1894) hərbi internat məktəbinə, daha sonra isə Hranitsedəki (1894–1897) hərbi internat məktəbinə göndərdilər. Məktəb təcrübələri onun ilk romanı olan "Die Verwirrungen des Zöglings Törless" (Gənc Törlessin Qarışıqlıqları) əsərində əks olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Comprehensive site in Dutch and English by J. van Beers
* The website of the Robert Musil Literature Museum
* "Exhuming Robert Musil: A Fresh Look at ''The Man Without Qualities''" by Ted Gioia (Great Books Guide)
* 
* 
* 
*
Con Kromvel Mazer

**Con Kromvel Mazer** (; ) — amerikalı astrofizik, kosmoloq və Corc Smutla birlikdə Kosmik Fon Kəşfiyyatçısı Peyki (COBE) üzərində işlədiyinə görə Fizika üzrə "Nobel" mükafatı laureatıdır.

Bu iş kainatın Böyük partlayış nəzəriyyəsini möhkəmləndirməyə kömək etdi. Nobel Mükafatı komitəsinə görə, "COBE layihəsi həmçinin kosmologiyanın dəqiq bir elm kimi başlanğıc nöqtəsi kimi qəbul edilə bilər."

Mazer Merilenddəki NASA Goddard Kosmik Uçuş Mərkəzində (GSFC) baş astrofizik və Merilend Universitetinin Kompüter, Riyaziyyat və Təbiət Elmləri Kollecində fizika üzrə köməkçi professordur. 2007-ci ildə Time jurnalı Mazeri dünyanın ən nüfuzlu 100 insanı arasında siyahıya aldı. 2012-ci ilin oktyabr ayında o, Time jurnalı tərəfindən Yeni Kosmos Kəşfləri mövzusunda xüsusi buraxılışda yenidən kosmosdakı ən nüfuzlu 25 insandan biri kimi siyahıya alındı.

Mazer, 2008-ci ilin may ayında Prezident Corc Buşa ünvanlanan və Enerji Departamentinin Elm Ofisi, Milli Elm Fondu və Milli Standartlar və Texnologiya İnstitutu üçün əlavə təcili maliyyələşdirmə tələb etməklə "2008-ci maliyyə ili üçün Omnibus Təxsisatlar Qanun Layihəsində fundamental elm tədqiqatlarına dəyən ziyanı aradan qaldırmağa" çağıran bir məktub imzalayan 20 amerikalıdan biridir.

Mazer 1995-ci ildən 2023-cü ilə qədər Ceyms Vebb Kosmik teleskopunun (JWST) baş layihə alimi vəzifəsində çalışmış və sonra onun yerinə Jane Rigby gəlmişdir.

2014-cü ildə Mazer Kanar adalarında keçirilən ikinci Starmus Festivalında James Webb Kosmik Teleskopunda çıxış etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Interview with John Mather from the SPIE Newsroom
* John Mather Nobel Scholar Program
* 
* John Mather Nobel banquet speech from 2006
* John Mather visits German Embassy
* John Mather in White House
* John Mather Nobel Scholarship has new host
* Daniel Chalonge Medal 2011 awarded to John Mather
*John Mather's 2021 Talk in the Silicon Valley Astronomy Lecture Series on 'How the Smooth Early Universe Grew into Everyone You Know'
* American Astronomical Society hosts John Mather inspiring students
* John Mather on Cosmic Complexity
* 
* Southern Illinois University Shaw Lecture features John Mather
* 
* John Mather Biography and Interview on American Academy of Achievement
Ronald Makneyr

**Ronald Ervin Makneyr** (; ) — amerikalı NASA astronavtı və fizik. O, yeddi nəfərlik heyətdə üç missiya mütəxəssisindən biri kimi xidmət etdiyi STS-51-L missiyasında 35 yaşında "Challenger" kosmik gəmisinin buraxılışı zamanı vəfat etdi.

"Challenger" fəlakətindən əvvəl Makneyr 3 fevral 1984-cü il tarixlərində "Challenger" gəmisində STS-41-B missiya mütəxəssisi kimi uçmuş və kosmosdakı ikinci qaradərili amerikalı olmuşdur.

## Erkən həyatı

Ronald Ervin Makneyr 21 oktyabr 1950-ci ildə Cənubi Karolinanın Leyk Siti şəhərində avtomobil təmirçisi Karl S. Makneyr və həyat yoldaşı, Pearl adlı orta məktəb müəlliminin ailəsində anadan olmuşdur. Böyük qardaşı Karl S. və kiçik qardaşı Erik ilə birlikdə böyüyən Makneyr, evində həm elektrik enerjisi, həm də axar su olmadığı üçün aşağı gəlirli bir ailədə böyüdü. MakNeyrin babasının ölümündən sonra ailə daha yaxşı, lakin yenə də keyfiyyətsiz bir evə köçdü. MakNeyr haqqında ölümündən sonrakı tərcümeyi-halında yazan böyük qardaşı, yağış yağanda ailənin "damdan axan suyu tutmaq üçün döşəməni və mebelləri qazan və tava ilə örtdüyünü" təsvir etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* McNair Foundation to encourage and mentor science, mathematics and technology students
* Spacefacts biography of Ronald McNair
* Ronald E. McNair Post – Baccalaureate Achievement Program
Crataegus monogyna var. laciniata

*  — Crataegus monogyna bitki növünün sinonimi.
*  — Crataegus laciniata bitki növünün sinonimi.
*  — Crataegus rhipidophylla var. rhipidophylla bitki yarımnövünün sinonimi.
Mespilus laciniata

*  — Crataegus laciniata bitki növünün sinonimi.
*  — Crataegus uniflora bitki növünün sinonimi.
Crataegus tenuifolia

*  — Crataegus macrosperma bitki növünün sinonimi.
*  — Malus komarovii bitki növünün sinonimi.
Mespilus apiifolia

*  — Crataegus monogyna bitki növünün sinonimi.
*  — Crataegus marshallii bitki növünün sinonimi.
Şime-tayko

**Şime-tayko** — Yaponiyamənşəli zərb musiqi aləti. Şime-tayko (締め太鼓) kiçik yapon təbilidir. Qısa, lakin geniş gövdəyə malikdir və həm yuxarı, həm də aşağı tərəflərində heyvan dərisindən hazırlanmış təbil başlıqları var. Dəri əvvəlcə metal üzərində dartılır, sonra isə gövdənin üzərinə dartılır. Tsuzumi və Afrika təbillərinə bənzər şəkildə, hər iki təbil başlığı bir-birinə iplərlə bağlanır ki, təbil başlıqları bir-birinə bağlansın. Daha böyük dayko təbilləri kimi, şime-tayko da "baçi" adlanan çubuqlarla çalınır, halbuki dayaqda asılı vəziyyətdədir. Çox gərgin olduğundan, şime-tayko normal taykoya nisbətən daha yüksək səsə malikdir. Şime-dayko naqauta, hayaşi, taikodan tutmuş xalq musiqisinə və ya min'yo ansambllarına qədər müxtəlif Yapon musiqi ansambllarında istifadə olunur.

Şime-tayko orta əsrlərin denqakusundan bəri Yapon musiqi janrında istifadə olunur.

"Şime-tayko" sözü daha böyük "tsukeshime-taiko" (付締め太鼓) sözündən gəlir, çox vaxt sadəcə olaraq "shime-taiko" və ya "shime" kimi qısaldılır. "Tsukeshime" (付締め) prefiksi tsukeru (付ける, "bağlamaq; bağlamaq") və shimeru (締める, "bağlamaq; bağlamaq") feillərini özündə birləşdirir; birləşmə sıx, etibarlı bərkitməni ifadə edir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Japanese Traditional Music
*  *Shime-Daiko*
Nəqliyyat vasitəsi siqnalı

**Nəqliyyat vasitəsi siqnalı** — nəqliyyat vasitələri tərəfindən səs siqnalları yaymaq üçün cihaz, eləcə də siqnalın özü. Termin 1908-ci ildən onları istehsal edən istehsalçı Klaxon Signals Ltd (qədim yunanca: *κλάζω* - *ulamaq, səs-küy salmaq* deməkdir) adı ilə məşhurlaşmışdır. 
## Tarixi
Velosipedlər və avtomobillər üçün istehsal olunan ilk siqnallar, mərkəzində kilidləmə pərçimi olan yay lövhəsindən ibarət mexaniki qurğular idi. Fırlanan dişli çarxla təmasda olan lövhə fərqli bir səs çıxarırdı. Səsi gücləndirmək və istiqamətləndirmək üçün lövhəyə xüsusi bir siqnal bağlandı. Daha sonra Ris Hatçison, Tomas Edisonla birlikdə, elektriklə idarə olunan dişli çarxı olan siqnalı patentləşdirdi.

Elektromexaniki siqnallara əlavə olaraq, sonradan pnevmatik və elektron modellər meydana çıxmağa başladı. Nəqliyyat vasitələri istehsalçıları da daxil olmaqla bir çox şirkət siqnal yaradan cihazlar istehsal etməyə başladı, lakin onlar hələ də ənənəvi olaraq bəzən "siqnal" adlanır.

Hal-hazırda, ilk siqnal yaradan cihazlarda olduğu kimi, fırlanan dişli çarx və lövhənin istifadəsi praktik olaraq artıq istifadə edilmir. İstisnalar arasında tramvayların, velosipedlərin və kiçik otellərdə və ya mağazalarda işçiləri çağırmaq üçün istifadə edilən fərdi əl zənglərinin bəzi modelləri var. Ən çox yayılmış üsullar bunlardır:

* Elektromaqnit, səs çıxaran membranı titrədən kontakt açarı ilə təchiz olunmuş, adətən solenoid olan elektromaqnitdən istifadə edir. Bu cihaz ən çox yayılmışdır və bütün motosikletlərdə və minik avtomobillərində quraşdırılır. Onun elektromexaniki dövrəsi sağdakı şəkildə göstərilib.
* Elektron, elektron səs generatoru və elektrodinamik dinamikdən istifadə edir.
* Kompressordan (XX əsrin əvvəllərində bu, əl ilə tutulan, bulbous cihaz idi) hava axınından istifadə edən və boruda rezonanslı səs vibrasiyaları yaradan pnevmatik.
* Kompressor tərəfindən (əl ilə və ya mexaniki olaraq idarə olunan) dəlikləri olan fırlanan rotor vasitəsilə üfürülən hava axınından istifadə edən pnevmatik. Bu üsul xüsusilə güclü səs siqnalları yaratmaq üçün istifadə olunur və cihaz adətən siren adlanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Authentic Navy Alarm Sounds
* Pages from a klaxon horn adjustment manual with diagrams
*  Введение в акустику трубных инструментов
Dizi

**Dizi** (Çincə: *笛子*, pinyin: *dízi*) və ya **Di** (Çincə: *笛*, pinyin: *dí*) — Çinmənşəli nəfəsli musiqi aləti. Dizi altı çalma dəliyi olan Çin eninə fleytasıdır. Dizinin lüləsi əksər hallarda bambukdan və ya qamışdan hazırlanır, lakin dilər də digər ağaclardan və hətta daşdan, ən çox yeşimdən hazırlanır. Lülənin bağlı ucuna yaxın üfləmə dəliyi, yanında isə nazik qamış və ya qamış təbəqəsi ilə örtülmüş bir dəlik var. Kökləmə üçün açıq ucuna yaxın yerləşən dörd əlavə dəlik istifadə olunur. Fleytanın lüləsi adətən qara lak ilə örtülmüş sap halqaları ilə bağlanır. Çalğı üsulu eninə fleyta ilə eynidir. Onun tembri çox aydın və zəngindir, rezonanslı qamış təbəqəsindən qaynaqlanan səslənmə. 

Dizi Çində ən çox yayılmış nəfəs alətlərindən biridir. Onun eramızdan əvvəl 140-87-ci illər arasında Orta Asiyadan idxal edildiyi güman edilir (rəvayətə görə, onu Han imperatoru Vunun hakimiyyəti dövründə səfir Çjan Qian gətirmişdir). Lakin Çjetszyan əyalətində aparılan son arxeoloji qazıntılar zamanı təxminən 8000 il əvvələ aid sümüklü eninə fleytalar aşkar edilmişdir. Onlar dizayn baxımından müasir di fleytalarına çox bənzəyirlər (xarakterik möhürlənmiş dəlik olmasa da), bu da dinin Çin mənşəli olduğu fərziyyəsini dəstəkləyir. Əfsanəyə görə, imperator Huandi öz əyanlarına ilk fleytanı bambukdan hazırlamağı əmr etmişdir. The *dizi* as we know it today roughly dates to the 5th century BC,

Dinin iki növü var: qudi (Kunqu musiqili dramının orkestrində istifadə olunur) və bandi (şimal əyalətlərində banzi musiqili dramının orkestrində istifadə olunur). Bandi bir qədər yüksək səslənir. Möhürlənmiş dəliyi olmayan fleyta mendi adlanır.
## Qalereya

 Dizi dimo.jpg|
 Diziricepaper.jpg|
 Diziplayer.jpg|

## İstinadlar
Hemitriccus

**Hemitriccus** —

## Növləri
* Hemitriccus cinnamomeipectus
* Hemitriccus diops
* Hemitriccus granadensis
* Hemitriccus josephinae
* Hemitriccus obsoletus

## İstinadlar
Çadjıças

**Çadjıças** (həmçinin *şapças*; ispanca: *uñas*, "toenails") — Cənubi Amerikamənşəli zərb musiqi aləti. Şax-şax ailəsinə malik zərb aləti. Çadjıças adətən keçi və ya qoyun dırnaqlarından hazırlanmış və Mərkəzi And dağları xalqları arasında yayılmış kiçik zərb alətidir. Alət ənənəvi ritual və mərasimlərdə istifadə olunur və həmçinin bölgənin xalq musiqisinin çox hissəsində, xüsusən də Kolumbiya, Boliviya, Peru, Çili, Ekvadorda geniş istifadə edilir.

O, alətin bilək və ya topuq ətrafında bilərzik kimi taxılmasına imkan verən, tez-tez elastik olan rəngli bir parça parçasına ilişdirilmiş bir sıra qurudulmuş dırnaqlardan (bunlar lamalardan və ya alpakalardan da gələ bilər) ibarətdir. Onlar adətən cüt-cüt ifa olunur və mərasim rəqslərində istifadə edilir. 

## İstinadlar
Şeyker

** Şeyker** ( - çalğalamaq sözündən) — Cənubi Amerikamənşəli zərb musiqi aləti. Şeyker ritm yaratmaq və musiqiyə orijinal səs vermək üçün istifadə olunan müxtəlif zərb alətlərinin adıdır. Bu sərt materialdan hazırlanmış, qismən incə, boş materialla (iri qum, zərb aləti, muncuq, bitki toxumu və s.) doldurulmuş qapalı bir qabdır. Şeykerlər müxtəlif ölçülərdə, formalarda və dizaynlarda olur və kokteyl şeykerinə bənzəyə, top və ya yumurta formasında ola bilər və s. Yağış çubuğu da şeyker kimi istifadə edilə bilər. Həvəskar mühitlərdə alüminium qazlı içki qutuları tez-tez qab kimi istifadə olunur.

Şeykerlər tez-tez populyar və ənənəvi musiqilərdə (xalq, dünya musiqisi, pop, caz və s.) istifadə olunur.

## İstinadlar
Vina

**Vina** — Hindistanmənşəli simli musiqi aləti. Bu Hindistan klassik musiqisində istifadə edilən qədim hind çırtma simli alətidir. Öyrənilməsi çətin bir alət hesab olunur və uzun illər təcrübə tələb edir.

Alət lyutnyaya bənzəyir və forması spesifik konfiqurasiyasından asılı olaraq dəyişir. Venanın ən çox yayılmış növləri bunlardır:

* Rudra vina (Hindistan musiqisində istifadə olunur): xüsusi bir balqabaq növündən hazırlanmış və üzərinə pərdələr bağlanmış boğazla birləşdirilmiş iki böyük rezonatoru (tumba) olan böyük alət.
* Sarasvati vina (Karnataka musiqisində istifadə olunur): rezonator gövdəsi və boğaza əlavə bir balqabaq rezonatoru var.
* Viçitra vina (Hindistan musiqisində) və ya Çitra vena (Karnataka musiqisində): iki tumbası olan pərdəsiz vina.

Ən çox yayılmış modeldə 24 pərdə, kəmərdən keçən dörd əsas sim və kəmərdən keçməyən və ritmik müşayiət üçün istifadə olunan üç əlavə sim var.

Sənətlərin himayədarı hesab edilən hind ilahəsi Sarasvati tez-tez əlində vina tutaraq təsvir olunur.

Alət müasir görünüşünü Muttusvami Dikşitar tərəfindən icad edilən və XVIII əsrdə Tulaja tərəfindən tətbiq edilən Sarasvati vinasından miras almışdır. 

Vina ritual təcrübəsindən qaynaqlanan rəqs və teatr ənənələri ilə sıx bağlıdır. Hindistan musiqisində bu qeyri-adi və mürəkkəb alət dhrupad ənənəsində müşayiət kimi mövcuddur. Alətin dizaynı, görünüşü, mənası və ifa tərzinin bütün detalları yüksək dərəcədə simvolizə olunur və mifologiyalaşdırılır. 
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*, Table of Contents
*
*

## Xarici keçidlər
* Rudra Veena, Vichitra Veena, Sarod and Shahnai, Alain Danielou, Smithsonian Folkways and UNESCO
* Music of India Ensemble: Veena, Department of Ethnomusicology, UCLA
Sarasvati vinası

**Sarasvati vinası** (Malayalamca: സരസ്വതി വീണ) — Hindistanmənşəli simli musiqi aləti. O, Hindistan klassik və dini musiqisində istifadə edilən qədim hind simli alətdir. Adətən aləti tutan və ya ifa edən hind ilahəsi Sarasvatinin adını daşıyır. Raqhunatha vena kimi də tanınan bu vina əsasən Karnatik Hindistan klassik musiqisində istifadə olunur. Cənubi Hindistan formasında lyutnya ailəsinin üzvü olan vinanın bir neçə variantı var. Vinada çalan şəxsə vaynikaya deyilir. 

Sarasvati vina hazırda 4 əsas vina növündən biridir. Digərlərinə çitra vina, viçitra vina və rudra vina daxildir. Bunlardan rudra və viçitra vinaları Hindustani musiqisində daha çox istifadə olunur, Sarasvati vina və çitra vina isə Cənubi Hindistanın Karnatik musiqisində daha çox istifadə edilir. Onlardan həm ənənəvi musiqi, həm də müasir musiqi ifa etmək üçün istifadə etmək mümkündür.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Google - Saraswati Veena
* Saraswati Veena
* Saraswati Veena in North Indian Khayal Style See Video of Beenkar :en:Suvir Misra playing Saraswati Veena in Hindustani Khayal Style.
Nohkan

**Nohkan** (yaponca: *能管*) — Yaponiyamənşəli nəfəsli musiqi aləti. O, bambukdan hazırlanır və fleyta ailəsinə məxsusdur. O, yüksək səsli, orta əsr yapon eninə bambuk fleytasıdır. Ənənəvi İmperator Noh və Kabuki teatrlarında geniş istifadə olunur. Nohkan fleytası XV əsrdə, ikisi Noh teatrının Dengaku və Sarugaku formalarını dəyişdirdiyi dövrdə Kan'ami və oğlu Zeami tərəfindən yaradılmışdır.

Nohkan və ya fue' ("fleyta"), konusvari dəlik yaratmaq üçün bir-birinə yapışdırılmış, hisə verilmiş bambukdan (susudake) və ya yandırılmış bambukdan (yakidake) bölünmüş və konusvari zolaqlardan hazırlanır. Hisə vermə bambuku karbonlaşdırır və qoruyur. Bambukun bölünmüş zolaqları akustikanı yaxşılaşdırmaq üçün sərt bambuk səthini içəriyə yerləşdirmək üçün tərsinə çevrilir. Nohkanın bəzi müasir versiyaları bunun üçün tempera boyasının daxili örtüyündən istifadə edir. Daha sonra zolaqlar bir-birinə yapışdırılır, nazik bükülmüş albalı qabığı (kabamaki) zolaqları ilə bağlanır və konusvari boru yaratmaq üçün laklanır. Nəticədə, orta dəlik eni 1,7 sm olan 39,1 sm uzunluğunda açarsız boru və 7 barmaq dəliyi əldə edilir.

Nohkanın təxminən 2-3 mm-lik qeyri-adi daxili dəlik məhdudiyyəti nodo ("boğaz") adlanır. Bu boğaz, konusvari dəlik ilə birlikdə, venturi effekti vasitəsilə şişirdilmiş registr notlarını dəyişdirərək nohkana özünəməxsus yüksək səs verir. Həmçinin, ifaçının üfürdüyü oval bir embushure dəliyi və embushure dəliyinin bir az üstündəki borunun içərisinə yerləşdirilmiş kağız və mumla bükülmüş qurğuşun silindrdən ibarət baş birləşmə tıxacı var. Nohkan yüksək tezlikli harmoniklərlə zəngin olan güclü yüksək səs (hişigi) çalır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Nohkan information
*Ron Korb's Asian Flute Gallery (features description and drawing of the Shinobue and other Japanese flutes)
*Syoji Yamaguchi's web site on Japanese transverse flutes (features articles on making and playing of the Shinobue and other Japanese transverse flutes: yokobue or fue)
*Japanese Traditional Music
*The Nohkan: Its Construction and Music
Juyan

**Juyan** (Çincə: *阮,*, pinyin: *ruǎn*) — Çinmənşəli simli musiqi aləti. Ondan xalq musiqisi orkestrlərində və Çin teatrında istifadə olunur. Mənşəyi pipa ilə bağlıdır. 

Han sülaləsi dövründə meydana çıxan və dairəvi səs qutusu, dörd sim və 24 pərdədən ibarət olan pipa sonradan Han sülaləsi pipası (və ya Qin sülaləsi pipası) adlandırılmışdır. Bambuk bağının yeddi müdrikindən biri olan məşhur musiqiçi Juyan Xianın əla ifası sayəsində bu pipa onun şərəfinə Juyan və ya juanxian (çincə: *阮咸*) adlandırılmışdır.]

Müasir Juyanın konturu ilə çalan pipanın ən erkən təsviri 260-cı ilə aid kiçik bir keramika qabda tapılmışdır.

Vyetnam və Kambocanın dairəvi lütləri ruandan törəmişdir. Juyanın gövdəsi dairəvi, qabarıq ön və arxa hissəyə malikdir. Uzun boyuna dörd kökləmə mıxı bərkidilmiş və səs lövhəsinin boynunda və üstündə 24 xromatik pərdə yerləşir.

Müasir Juyan üç ölçüdə olur: böyük daruan (çincə: *大阮*), orta zhongruan (çincə: *中阮*) və kiçik xiaozhuan (çincə: *小阮*). Praktikada böyük və orta ölçülər daha çox istifadə olunur.

"Çin Musiqi Lüğəti"nə görə, Juyanın diapazonu C-dən C¹-ə qədərdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Seven Sages of the Bamboo Grove
* at MelodyofChina.com
* An introduction to the on the Chinese Culture Channel in traditional Chinese
* Ruan Yahoo Group
* [photographs](http://www.yuemi.net/pages1/buolan(mz.boxian1).htm) (fifth, sixth, and seventh rows)
* Audio of
Tayko

— Yaponiyamənşəli zərb musiqi alətiləri ailəsi. Tayko yapon dilində "böyük baraban" deməkdir. Bu zərb alətləri, çox güman ki, III-IX əsrlər arasında Çindən və ya Koreyadan gətirilmiş və IX əsrdən sonra yerli sənətkarlar tərəfindən hazırlanmışdır.  Onlar Şinto ibadətində, külək tanrısı Susanunun ibadətində istifadə edilmişdir. Bu gün də həm xalq, həm də klassik musiqidə istifadə olunur.

Yapon zərb alətləri ümumilikdə tayko kimi tanınır. Dizaynına görə iki əsas qrupa bölünür: membranı mıxlarla möhkəm birləşdirilmiş və köklənə bilməyən byō-daiko (*鋲太鼓*, byōdaiko) və şnurlar və ya vintlərlə köklənə bilən şime-tayko (*締め太鼓*, şime-tayko). Zərb alətlərinin gövdəsi tək bir bərk ağac parçasından oyulmuşdur. Tayko baçi (*撥*, baçi) adlanan çubuqlarla çalınır. 

Byō-daikolara o-daiko (yaponca: *ōdaiko*) və ko-daiko (yaponca: *鋲太鼓*) daxildir. Da-daiko, ni-daiko, kakko, uta-daiko və tsuzumi simli alətlər vasitəsilə köklənir.

Byo-taiko həmçinin Yaponiyanın milli simvolu hesab edilən musiqili baraban ansambllarına da aiddir. Onlar xüsusilə 1970-ci illərdə, baraban qrupları Yaponiyadan kənarda çıxış etməyə başlayanda populyarlaşdılar. Onlar samuray ruhunu ifadə edirdilər: intizam, yüksək fiziki və mənəvi hazırlıq, qrup koordinasiyası və perfeksionizm. 

Qərb təcrübələrindən fərqli olaraq, taiko ifasının vizual aspekti akustik təsirdən heç də az əhəmiyyət kəsb etmir. Kata hərəkətləri taiko ifasının ayrılmaz hissəsidir və saray ifalarının adətlərindən irəli gəlir. Kata baraban və barabançını birləşdirir, ifaçı ilə alət arasında qohumluq yaradır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* The Nippon Taiko Foundation, part of the :en:Agency for Cultural Affairs
* Taiko Resource: Taiko Overview and History
* Taiko Resource: Taiko Drums
İlyuşin İl-62

**İl-62** (NATO kod adı ilə: *Klassik*) — 1960-cı ildə İlyuşin Konstruktor Bürosu tərəfindən bu sinif təyyarələrə olan qlobal tələbləri ödəmək üçün hazırlanmış ilk Sovet uzunmənzilli, birinci sinif, qitələrarası mənzilli turboreaktiv sərnişin təyyarəsi. O, Tu-114 və İl-18 təyyarələrini əvəz etdi. Bu, öz sinfində kütləvi istehsal edilən yeganə təyyarə idi. Texniki mürəkkəblik baxımından, "ikinci nəsil" turboreaktiv sərnişin təyyarələrinə uyğundur.

Təyyarə qlobal texniki və iqtisadi standartlara tam uyğun idi. Bu təyyarənin yaradılmasına görə bir qrup İlyuşin mühəndisləri Lenin mükafatına layiq görüldü.

İlk uçuşunu 2 yanvar 1963-cü ildə etdi. İl-62 təyyarələri 1966-cı ildən 1995-ci ilə qədər seriyalı istehsalda olub. Cəmi 289 təyyarə (prototiplər də daxil olmaqla) istehsal olunub. İstehsal olunan bütün təyyarələrin üçdə biri sosialist ölkələrinə, əsasən Kubaya ixrac edilib. Hazırda Rusiyada kommersiya aviasiyasında bu tip təyyarə qalmayıb, onlar yalnız Rusiya Hərbi Hava Qüvvələrində mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Реестр самолётов с описанием каждого борта // russianplanes.net
* Реестр по версии ch-aviation.ch
* Список потерянных Ил-62 // aviation-safety.net
Sansiyan

**Sansiyan** (Çincə: *三弦,*, pinyin: *sānxián*) — mənası üş simli olan Çinmənşəli simli musiqi aləti. Ondan xalq musiqisi orkestrlərində və Çin teatrında istifadə olunur. Onun iki növü var: böyük və kiçik.

Başqa bir adı xiansidir.

Bu yaxınlara qədər sansiyanın Çində XIV əsrdə Monqol istilasından sonra meydana gəldiyinə inanılırdı. Lakin müasir tədqiqatlar göstərir ki, sansiyanın hələ Tan sülaləsi dövründə (VII-X əsrlər) tanındığı bildirilir.

Sansiyan struktur baxımından sitar və tanbur kimi Orta Asiya alətlərinə bənzəyir və Yapon şamiseninin mənşəyi birbaşa sansiyana gedib çıxır (Ryukyu sanşini də ara mərhələ kimi xidmət edir).

Sansiyan Pekin operasında dörd əsas musiqi alətindən biri hesab olunur (digər üçü jinghu, jinerhu və yansindir). Sansiyan və yueqindən əlavə, pipa da Pekin opera orkestrində əsas alətdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*[Sanxian photos](http://www.yuemi.net/pages1/buolan(mz.boxian2).htm) 
*Geidai Sanxian Photo 2
*Sanxian video from The Musical Instruments E-book
*Sanxian video Japan-based Sanxian performer.
*Sanxian audio (click headphones to listen to individual tracks)
Yansin

**Yansin** (Çincə: * 扬琴,*, pinyin: *yángqín*) — çinmənşəli simli musiqi aləti. Ondan xalq musiqisi orkestrlərində və Çin teatrında istifadə olunur. Simbaloma bənzər Çin simli alətidir. Çin operalarını, teatr tamaşalarını müşayiət etmək, ansambl və solo alət kimi istifadə olunur.

Alət fars çəkicli aləti olan sənturdan törəyib.

Yansinin gövdəsi trapesiya formasındadır və taxta materialdan hazırlanıb. Alət bir neçə metal simlə (adətən bürünc) tellənir. Yansinin xüsusi dayaq üzərində quraşdırılıb.

Səs bambuk çəkicləri vurmaqla çıxarılır. Yansin iki və ya daha çox notun akkordlarını çalmaq üçün istifadə edilə bilər.

Dead Can Dance qrupunun üzvü Liza Gerrard, bir çox bəstələrində yanqindən istifadə edərək, bu aləti Qərbdə populyarlaşdırıb.

## Qalereya

Yangqin1.jpg
Yangqin strikers.jpg
Yangqin side.jpg
Yangqin5.jpg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Hou Yilan plays Manchu Countryside Capriccio (), Composed by Hanli Liu 
* Three pieces played on Yangqin
Azərbaycan Dövlət Dram Teatrı (Təbriz)

**Azərbaycan Dövlət Dram Teatrı** — Azərbaycan Milli Hökuməti dövründə yaradılmış teatr.

## Tarixçə
Təbriz şəhərində teatr həvəskarlarının oynadıqları ilk tamaşa 1908-ci ildə göstərilib. Mehdi xan Şəfızadə, Həsən Çörəkçi, doktor Rəhim xan, Ələkbər Bəradəran, Ələsgər xan və Ələkbər xan başda olmaqla, on iki nəfər “Xəyanət” adlı tamaşa hazırlayıb. Bu, Təbriz teatrının təşəkkül tarixi sayılır. 

XX əsrin ilk illərindən başlayaraq, əsasən, Bakıdan və az da olsa, Tiflisdən Cənubi Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərinə teatr dəstələri qastrola gediblər. Bakıdan Sidqi Ruhulla, Mirzağa Əliyev, Cəlil Bağdadbəyov, Abbas Mirzə Şərifzadə, Tiflisdən Mirzəli Abbasov, Məmmədtağı Əsgərov, İbrahim İsfahanlı, Mirzəxan Quliyev, Mustafa Mərdanov, Əşrəf Yüzbaşov müəyyən dəstələrlə, ayrı-ayrı illərdə dəfələrlə Təbrizdə (Rus klubunda, Cəmiyyəti-xeyriyyə zalında, Cədidül-ehdas xeyriyyə binasında, Vəliəhd sarayında), Qəzvində, Xoyda, Makuda, Urmuda, Culfada, Ərdəbildə, Salmasda yerli həvəskarları da cəlb etməklə Azərbaycan dilində tamaşalar göstəriblər.

1909-cu ildə Sidqi Ruhulla Təbrizə qastrola gedib. O burada yerli ziyalılarla birlikdə Hüseynqulu Sarabskinin “Cəhalət” əsərini tamaşaya hazırlayıb və təqdim edib. Tamaşa fransız katoliklərinin klubunda göstərilib.  İkinci tamaşa Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin “Dağılan tifaq” faciəsi olub. Bu tamaşa isə Təbrizin Bağmeşə məhəlləsində oynanılıb. Bu səfərdə Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin “Bəxtsiz cavan”, Jan Batist Molyerin “Zorən təbib” əsərləri də səhnələşdirilib.

1910-1919-cu illər arasında ayrı-ayrı sənətkarlar tərəfindən təşkil olunan qastrollar zamanı daha çox Mirzə Fətəli Axundzadənin, Nəcəf bəy Vəzirovun, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin, Nəriman Nərimanovun faciə və komediyaları, Sultan Məcid Qənizadənin, Mirmahmud Kazımovskinin, Hüseynqulu Sarabskinin kiçik həcmli ibrətamiz məzhəkələri, Üzeyir bəy Hacıbəylinin, Zülfüqar bəy Hacıbəylinin opera və operettaları, osmanlı yazıçıları Şəmsəddin Saminin, Əbdülhaq Hamidin qəhrəmanlıq mövzusundakı pyesləri, təbdil edilmiş vodevillər oynanılıb.    

Sidqi Ruhulla 1916-cı ildə Təbrizə səfəri zamanı aktyorluqla qazandığı pula şəhərdə teatr tamaşaları göstərilməsi üçün “Xeyriyyə” binası tikdirib. Bu qastrolların sayəsində cənubi azərbaycanlılar arasında teatr sənətinə maraq artıb. Tədricən azərbaycanlıların yaşadıqları böyük şəhərlərdə teatr dəstələri yaranıb. Həvəskar aktyorlardan Mehdixan Şərifzadə, Şeyx Həsən Çörəkçi, doktor Rəhimxan, Ələsgər xan, Ələkbər Bəradəran, Məhəmməd Vahabzadə, İsmayıl Vahabzadə, Səid Müvəyyidzadə, Xəlil Bəradəri, Hacı xan Çələbi, Hilal Nasiri, İsmayıl Piran, Cabbar Bağçaban, Cəfər Ədib, İsmayıl Muzduri, Hüseyn Ərəboğlu, Abbasəli Əsədi, Əhməd Vəkili göstərilən tamaşalarda çıxışlar ediblər.               

## Haqqında
1946-cı ilin dekabrında Azər­baycan Milli Hökuməti süqut etdikdən sonra Təbriz Dövlət Dram Teatrı bağlanıb. 

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
*
Cinnah prospekti

**Cinnah prospekti** () — Türkiyənin Ankara ilinin Çankaya ilçəsində yerləşən prospekt.  Atatürk bulvarının davamı kimi Quğulu Parkından Atakuleyə qədər uzanır. Əziziyyə, Çankaya və Rəmzi Oğuz Arık məhəllələri arasında sərhəd təşkil edən küçə, Xoşdərə, Çankaya və Simon Bolivar küçələrinin kəsişməsində bitir. Birtərəfli nəqliyyat vasitələrinin hərəkəti üçün açıqdır və təxminən 1,8 kilometr uzunluğundadır. Prospekt boyunca Əfqanıstan, Banqladeş, Hindistan, İsveç, Kanada və Liviyanın səfirlikləri yerləşir.

## Adı

1970-ci illərə qədər "Vali Doktor Rəşid küçəsi" kimi tanınan prospekt,  o vaxtkı Ankara Böyükşəhər Bələdiyyəsinin meri, memar Vedat Dalokayın qatıldığı müsabiqədə mükafat qazandıqdan sonra Pakistanın qurucu lideri Məhəmməd Əli Cinnahın şərəfinə Cinnah prospekti adlandırıldı.

## Əhəmiyyəti
1940-cı illərdən sonra Ankaranın mədəni və siyasi mərkəzinin Altındağdan Çankayaya keçməsi bölgənin sosial-iqtisadi strukturunda dəyişikliklər rəvac verdi və prospektin yerləşdiyi ərazi şəhərin yüksək gəlirli sakinləri tərəfindən seçilməyə başladı. Zaman keçdikcə bir çox ölkələrin səfirliklərinin Cinnah prospektinə köçürülməsi ilə prospektin əhəmiyyətliliyini daha da artırdı. Buna görə də, Ankaradakı mülki memarlığın görkəmli nümunələrinin böyük əksəriyyətinin bu küçədə yerləşməsi təsadüfi deyil.
Başda Sevgi Soysal olmaq üzrə Ankara haqqında kitablar yazanlar əsərlərində tez-tez şəhərin Qərb simasını təmsil edən Cinnah prospektinin adını çəkiblər.

## Memarlığı
Prospektdə yerləşən memarlıq strukturları şəhərdəki erkən postmodern mülki memarlıq ənənəsinin ən vacib nümunələri sayılır. Jansen planına əsasən, müəyyən edilmiş şimal-cənub oxu nəzərə alınmaqla, Cinnah prospekti cənuba, Kavaklıdərə və Çankaya istiqamətində böyüdükcə əsas arteriyaya çevrildi. 1950-ci ildə Ankara üçün hazırlanmış ikinci böyük şəhərsalma planı olan Uybadin-Yücel planında da Cinnah prospekti yerini taparaq, bir çox memarlıq layihəsinə ev sahibliyi etdi. Memar Reha Ortaçlı tərəfindən siyasətçi Nihad Erim üçün Cinnah prospektində layihələndirilən mənzil binasının tikintisi, 1950-ci illərin sonlarında küçədə başlayan intensiv tikinti fəaliyyətinə təkan verən ilk nümunədir. 1958-ci ildə tamamlanan *Nihad Erim Mənzil binasından* başqa, burada *Cinnah 19* (Nejat Ərsin layihəsi), Şevki Vanlı tərəfindən layihələndirilən *Leyla Gencer Mənzil binası*, Vedat Dalokay və Nejat Tekelioğlunun birgə layihəsi, Mehmet Savaşın Dövlət Teatr Sənətçiləri Kooperativ Mənzil binası, Cinnah 22, Sədat Haqqı Əldəmin Hindistan səfirliyinin binası və Affan Kırımlının Türk-Amerikan Assosiasiyası binalarıda inşa edilmişdir.
Altındağda, Birinci Milli Memarlıq Hərəkatının gətirdiyi ənənəvi memarlıq üslubdan fərqli olaraq, Cinnah prospekti müasir memarlıq nümunələrinə ev sahibliyi edir.

## Prospekt boyunca yerləşən binalar
* Əfqanıstanın Ankaradakı səfirliyi
* Atakule
* Banqladeşin Ankaradakı səfirliyi
* Ankara Botanik Parkı
* Hindistanın Ankaradakı səfirliyi
* İsveçin Ankaradakı səfirliyi
* Kanadanın Ankaradakı səfirliyi
* Liviyanın Ankaradakı səfirliyi

## İstinadlar
İqtisadiyyat sahəsi

**İqtisadiyyat sahəsi**, **milli iqtisadiyyat sahəsi** və ya **istehsalat sahəsi** — dövlət iqtisadiyyatının (və ya müəyyən bir coğrafi ərazinin) eyni tipli texnologiyalar əsasında eynicinsli və ya spesifik əmtəə, maliyyə və ya digər növ məhsulları hasil edən, istehsal edən və ya tədarük edən müəssisə və təşkilatların məcmusu.

Beləliklə, məkan baxımından Azərbaycan Respublikasının, MDB-nin və ya dünya miqyaslı avtomobil sənayesi sahəsini fərqləndirmək olar. "Sahə" termini iqtisadi mənada "bazar" anlayışının əksi kimi çıxış edir. Bazar — eynitipli məhsulları alan müştərilərin məcmusudursa, sahə — həmin məhsulu istehsal edənlərin (təklif tərəfinin) məcmusudur. Yəni "sahə" istehsal edən, "bazar" isə alandır.

## Təsnifat

Müasir iqtisadiyyatda sahələr adətən üç əsas qrupa bölünür:
* **Birinci sektor (İbtidai):** Xammal hasilatı (məsələn: Kənd təsərrüfatı, Dağ-mədən sənayesi).
* **İkinci sektor (Sənaye):** Xammalın emalı və hazır məhsula çevrilməsi (məsələn: Maşınqayırma, Tikinti).
* **Üçüncü sektor (Xidmət):** Qeyri-maddi xidmətlərin göstərilməsi (məsələn: Ticarət, Nəqliyyat, Təhsil).

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* Общероссийский классификатор видов экономической деятельности, продукции и услуг.
* Глава 1, Федеральный закон Российской Федерации № 165-ФЗ «О специальных защитных, антидемпинговых и компенсационных мерах при импорте товаров», от 8 декабря 2003 года.
* Приложение № 8, Договор о Евразийском экономическом союзе.

## Xarici keçidlər

*
*
Rəşid Sürəyya Gürsey

**Rəşid Sürəyya Gürsey** (; ) — türk fizik və ədibi, Türkiyənin ilk radioloqlarından biri.
## Həyatı
Rəşid Sürəyya Gürsey 1889-cu ildə Niğdə ilinin Bor ilçəsində zabit Həsən Hüsnü bəy və Zəkiyyə xanımın ailəsində anadan olub. Həsən Hüsnü bəyin təyinatları səbəbindən ailə müxtəlif şəhərlərdə yaşamalı olub. İbtidai təhsilini Kritdə, orta təhsilini isə Mərsində alıb. Daha sonra İstanbuldakı İbtidai təhsilini Kritdə, orta təhsilini isə Mersində almışdır. Daha sonra İstanbuldakı Türkiyə Quru Qoşunları Hərbi Məktəbinə daxil olsa da,  1908-ci ildə Tibb fakültəsinə keçib. Birinci Dünya müharibəsi zamanı hərbi həkim kimi xidmət edib. 1918-ci ildə Azərbaycana gedərək fizika müəllimi kimi işləməyə başlamışdır. Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi zamanı ölkəsinə qayıtmış, müharibədən sonra Ankara və Niğdədə həkim işləmişdir. O, həmçinin bir müddət Niğdədə fizika və riyaziyyat müəllimi kimi çalışmış, tibb ixtisası üzrə təhsil almaq üçün xaricə gedərək radiologiya sahəsini seçmişdir. Fransadakı Sarbonna Universitetində və İngiltərədəki Kembric Universitetində Mariya Küri və Cozef Con Tomson kimi Nobel mükafatı laureatlarından dərs almışdır. Türkiyəyə qayıtdıqdan sonra, Tokat və Turhalda çalışmışdı. O dövr üçün çox təhlükəli peşə sayılan radiologiyadan imtina edərək, Quləli Hərbi Liseyində podpolkovnik rütbəsi ilə fizikadan dərs verməyə başladı. 1935-ci ildə təqaüdə çıxaraq, fizika üzrə ixtisaslaşmaq üçün Almaniya və Avstriyaya getdi. Nobel mükafatı laureatları Verner Heyzenberq və Ervin Şredingerdən dərs alıb. İkinci Dünya müharibəsi zamanı vətəninə qayıtsa da, müharibədən sonra ABŞ-də məskunlaşdı və 27 avqust 1962-ci ildə Amerikada vəfat etdi.
### Ailəsi
20 aprel 1920-ci ildə Azərbaycanda olarkən, özü kimi Türkiyədən Azərbaycana gələn Rəmziyə Hisarla ailə həyatı qurub. Rəmziyə xanım (sonradan Remziye Hisar kimi tanınır) sonrakı illərdə Türkiyədə kimya üzrə ilk qadın alimi olub. Lakin cütlük 1930-cu ildə ayrılıb. Onların bu evlilikdən: Feza Gürsey ((1921-1992) tanınmış fizika alimi) və Deha Gürsey ((1924-2012) isə Beynəlxalq Psixologiya Assosiasiyasının yeganə türk üzvü) adlı oğul və qız övladları dünyaya gəlib.

## Əziz Nesin və Rəşid Sürəyya
Rəşid Sürəyya bir müddət Quləli Hərbi Liseyində məşhur yumorist Əziz Nesinlə birlikdə dərs deyib. Əziz Nesin *"Böyle Gəlmiş Böyle Gitmez"* adlı kitabında Rəşid Süreyyaya bir bölmə həsr etmişdir. 

Nesin yazır ki, Ernest Rezerfordun tövsiyə məktubu ilə Amerikaya gedən Rəşid Sürəyya, nüvə texnologiyasının inkişafı ilə maraqlansa da, amerikalılar vətəndaşlıq şərti qoyduqda, tədqiqat mövzusunu dəyişdirərək, daxili yanma mühərrikləri üzərində işləməyə başlamışdır.

## Əsərləri
* Radiumla müalicə
* Riyaziyyatın əsasları
* Fizika məsələləri
* Fizika bakalavriatı
* Top və mərmi səsləri
* Səsin vəziyyətini təyin edən cihazlar
### Ədəbi əsərləri
* Ədəbiyyat-i Cədidə (1912)
* Bir tilsimin naxışları (1929)
* Gecədən mahnılar (1941)

## İstinadlar
Guqin

**Guqin** (Çincə: *古琴,*, pinyin: *guqin*) — Çinmənşəli simli musiqi aləti. Ondan xalq musiqisi orkestrlərində və Çin teatrında istifadə olunur. O, uzunluğu 100-120 sm, eni təxminən 20 sm olan taxta qutu şəklində uzanmış gövdəyə malikdir. Səs lövhəsi 13 pərdə ilə işarələnmişdir. Simlər ipəkdən hazırlanır və müxtəlif qalınlıqlarda olur. Diapazon dörd oktavadan bir qədər çoxdur (C - d³).

İfa edərkən ifaçı guqini üfüqi vəziyyətdə tutur, dar ucu solda, enli ucu isə kökləmə mıxları sağda olur. Simlər səs lövhəsinə basılır və səs dartmaqla çıxarılır.

Qədim dövrlərdə guqinin beş simi var idi. Han sülaləsi dövründə isə yeddi simi var idi. Eramızdan əvvəl III əsrdə saray orkestri olan yayue (Çincə: *雅樂*, sadələşdirilmiş: *雅乐*, "zərif musiqi")-nin bir hissəsi idi və klassik qədim Çin musiqisinin ən xarakterik aləti idi.

Çində qəbul edilmiş təsnifata görə (səs mənbəyi kimi istifadə olunan materiala əsasən), o, "ipək aləti" kimi təsnif edilir.

2003-cü ildə guqin və onun musiqisi UNESCO tərəfindən Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsi elan edildi və 2008-ci ildə müvafiq Nümunəvi Siyahıya əlavə olundu.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*John Thompson's on the ''Guqin'' Silk String Zither A host of information on the qin and silk strings for qins in English, including extensive study of Shenqi Mipu and analysis of playing style, plus useful section on qin sources
*The Qin on the Heilbrunn Timeline of Art History, :en:The Metropolitan Museum of Art
*Silk on Wood A Feature Radio Documentary by :en:Robert Iolini about the Silk String Qin and Madame :en:Tsar Teh-Yun. The website includes online video performances by the Deyin Qin Society of Hong Kong.
*Chinese Guqin and Notation Judy (Pei-You) Chang's very detailed and well illustrated site explaining fingering techniques, including sections on structure, forms and various information
*A Complete Study of the Chinese Zither from 1670
*Chinese Guqin cliques and where they originated A specific analysis of most Guqin cliques and play styles, also have some analysis about their originations
*Period table of Chinese dynasties A timetable of different Chinese dynasty to help people understand the period of Guqin History
*Guqin Store page A Guqin store website page in LA
Fətəvayi-Hindiyyə

**Fətəvayi-Hindiyyə** () — Hənəfi məzhəbinin görüşlərinin cəmləndiyi məcmuə.

## Əsər
Əsərin əsl adı "*əl-Fətəval-Aləmgiriyyə*" olsa da, əsər Hindistandan xaricdə "Fətəvayi-Hindiyyə" adlandırılır.

Məcmuə sultan Övrəngzibin əmri ilə tərtib olunmuşdur. Övrəngzib ədalətin bölüşdürülməsində (tətbiqində) səmərəliliyi artırmaq məqsədilə fiqh kitablarında pərakəndə halda mövcud olan güclü rəylərin qəza və fətvaya əsas olacaq şəkildə təsnif edilərək sistemləşdirilməsini əmr etmiş və bu məqsədlə xüsusi bir heyət yaradılmışdır. Əsər Şeyx Nizam Burhanpurinin sədrliyi ilə, onun rəhbərliyi altında on nəfərlik qruplarla çalışan dörd köməkçisi — Şeyx Vəcihəddin, Şeyx Cəlaləddin Məhəmməd, Qazı Məhəmməd Hüseyn və Molla Həmiddən ibarət alimlər heyətinin birgə fəaliyyəti nəticəsində 1664–1672-ci illər arasında qələmə alınmışdır.

Bu işdə iştirak edənlər arasında Şah Vəliyullah əd-Dəhləvinin atası Şah Əbdürrəhim də var idi. Səltənəti dövründə İslam prinsiplərini tətbiq etməyə və sünnəni dirçəltməyə çalışan, şəxsi həyatında da dindar bir şəxs olan Sultan Övrəngzibin bu işlərə şəxsən nəzarət etdiyi və əsərin hazırlanması üçün 200 min rupi məbləğində vəsait xərcləndiyi qeyd olunur. Əsər tamamlandıqdan sonra sultanın əmri ilə dövlətin rəsmi qurumları tərəfindən tətbiq edilməyə başlanmışdır.

Fətəvayi-Hindiyyə Hənəfi məzhəbinə dair bir çox mənbədən seçilərək ərsəyə gəlmişdir. Əsərin tərtibində "əl-Hidayə" nümunə kimi götürülmüşdür. Əsər qələmə alınarkən, fətva üçün üstün tutulan və qüvvətli rəvayətlərə əsaslanan görüşlər seçilmiş, zəif rəvayətlərə (nəvadir) əsaslanan görüşlərə isə məsələnin cavabı "Zahirür-Rəvayə"də olmadıqda və ya "fətva işarəsi"nə malik olduğu hallarda yer verilmişdir. Hökmlər orginal mətnlərilə və mənbə göstərilərək verilmiş, zərurət olmadıqca mətnlər dəyişdirilməmişdir. Dəyişdirilmiş mətnlər haqqında məlumatlar isə müqədddimədə qeyd olunmuşdur. Əsərdə digər məhzəblərin görüşlərinə yer verilməmiş, təkrarlanma və təfərrüatdan qaçınılmışdır. Əsərdə bəzi istisnalar olmaqla hökmlərin dəlilləri təqdim edilməmişdir.

"Əl-Aləmgiriyyə"yə "Fətəva" adı verilmiş olmasına rəğmən əsər Osmanlı fətva kitabları kimi olmayıb, özündə ümumi fiqhi hökmləri ehtiva edir.

"Əl-Aləmgiriyyə"nin bir çox kitabxanalarda əlyazma nüsxələri mövcuddur. Əsər müxtəlif dillərə (farsca, urduca və s.) tərcümə edilərək müxtəlif yerlərdə nəşr edilmişdir (Kəlkəta: 1827–1832, London: 1850, Ankara: 1984–1988 və s.).

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Əl-Xiraqi

**Əbül-Qasım Ömər ibn Hüseyn ibn Abdillah əl-Xiraqi əl-Bağdadi** (; ) — Hənbəli fəqihi.

## Həyatı
"Xiraqi" nisbəsi ərəbcədə "paltar və parça" mənasını verən xirqə (cəmi: xiraq) sözündən, yəni bu malların ticarəti ilə məşğul olmaqdan qaynaqlanır. Atası Əbu Əli əl-Xiraqi də müəllimi Əbu Bəkr əl-Mərruziyə yaxınlığı səbəbilə "Mərruzinin xəlifəsi" olaraq tanınan bir hənbəli alimi olub. O, Mərruziyə ünvanladığı suallara verilən cavabları toplayaraq "Qəsasu mən həcərəhu Əhməd" adlı əsər yazmışdır.

Əl-Xiraqi Bağdadda təhsil almış, Əbu Bəkr əl-Mərruzidən, Hərb ibn İsmayıl əl-Kirmanidən, atasından və Əbül-Fəzl ibn Əbdüssəmi əl-Haşimi kimi bir çox alimdən dərs almışdır. Xiraqinin birbaşa Əhməd ibn Hənbəlin oğullarından dərs aldığı barədə bəzi müəlliflər tərəfindən qeyd edilən məlumat klassik mənbələrdə verilən bu məlumatlarla ziddiyyət təşkil edir. Aralarında Əbül-Həsən Əbdüləziz ibn Haris ət-Təmimi, Əbu Məhəmməd Abdullah ibn Osman əs-Səffar, İbn Bətta əl-Uqbəri, Əbül-Hüseyn ibn Səmun və Əbu Bəkr Həsən ibn Yəhya əl-Muqri kimi fəqih və mühəddislərin olduğu bir çox alim də Xiraqidən dərs almışdır.

Əl-Xiraqinin dövründə Büveyhilərin hakimiyyəti altında olan İraqda Rafizilik və Mötəzililik üstün mövqeyə gəlmiş, Bağdadda dini vəziyyət gərginləşmişdi. Bağdadda vəziyyət çətinləşdiyindən əl-Xiraqi də hənbəli məzhəbinin kök salmağa başladığı Şama getdi. Burada vəfat edən əl-Xiraqi Babüs-Səğir qəbiristanlığında, Cərrah məscidinin qarşısında dəfn edildi. Onun qəbri sonradan ziyarətgaha çevrildi. İbn Bətta müəllimi əl-Xiraqinin Şamdakı qəbrini ziyarət etdiyini açıq şəkildə bildirdiyinə görə, onun Bağdadda öldüyü barədə rəvayət həqiqəti əks etdirmir.

## Əsərləri
Əbu Yəla əl-Fərranın bildirdiyinə görə, əl-Xiraqi çoxsaylı əsər müəllifi olmuşdur, lakin onlar geniş yayılmamışdır. Çünki o, Bağdaddan ayrılarkən kitablarını əmanət qoyduğu dostunun evi yanmış, bu yanğından isə yalnız "əl-Müxtəsər" adlı əsəri xilas ola bilmişdir.

## İstinadlar
Populyar elm jurnalı

**Populyar elm jurnalı** — adətən müvafiq elm sahəsində mütəxəssis olmayan oxucular üçün nəzərdə tutulmuş xəbər, tədqiqat, icmal və ya məlumatlandırıcı məzmunun yer aldığı dövri mətbuat, populyar elm nəşridir.

Oxucu kütləsinin sahə mütəxəssisləri olduğu və tədqiqat məqalələrinin təqdim edildiyi nəşrlərə isə elmi jurnal deyilir. Populyar elm jurnallarında yer alan məzmunlar tez-tez xəbərlərdə də mövzu obyektinə çevrilir. Ölkələrin inkişaf səviyyələri ilə populyar elm yazıçılığı arasında sıx əlaqə mövcuddur. Bu jurnallar populyar elm anlayışı ilə birlikdə ilk dəfə XIX əsrdə ortaya çıxmış, elmin xalq tərəfindən həm maddi, həm də məzmun baxımından əlçatan olmasını təmin etmişdir.

Elmin inkişafı ilə alt fənlərin şaxələnməsi həm elm adamlarının, həm də xalqın bu yenilikləri izləməsini çətinləşdirir. Populyar elm jurnalları elmi bilik və ideyaların yayılması baxımından ən mühüm media vasitələrindən biri hesab olunur.

Bu nəşrlərdə yazı yazan şəxslərə "populyar elm yazıçısı" deyilir. Bu şəxslər adətən elmi təhsil almış olsalar da, mütəxəssislərə deyil, marağı olan hər kəsə müraciət edərək aktual elmi hadisələri şərh edirlər. Elm yazıçılığı bəzi ölkələrdə bakalavr və magistratura səviyyəsində tədris olunan bir sahədir.

*[[The New York Times]]* qəzetində işlədiyi dövrdə yazdığı yazıları ilə tanınan və ilk elm yazıçılarından biri sayılan Uilyam Lourens elm yazıçılarını Prometeyə, elmi isə Olimp dağında tanrıların inhisarında olan oda oxşatmışdır. Onun fikrincə, elm yazıçıları elmin "Olimpi" olan laboratoriyalardakı bilikləri xalqla görüşdürürlər.

*Popular Science*, 1888-ci ildən bəri yayımlanan *National Geographic*, 1967-ci ildən bəri TÜBİTAK tərəfindən aylıq nəşr olunan *[[Bilim ve teknik (jurnal)|Bilim ve Teknik]]*, həmçinin *Bilim ve Gelecek* və ya *Bilim ve Ütopya* kimi nəşrlər populyar elm jurnallarına nümunədir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* 
* *Разгон&nbsp;Л.&nbsp;Э.* Живой голос науки.&nbsp;— Москва: Детская литература, 1970.
Müxtəsər əl-Xiraqi

**Müxtəsər əl-Xiraqi** () — özündə Hənbəli məzhəbinin fiqhi görüşlərini ehtiva edən əsər.

## Əsər
"Əl-Müxtəsər"in həcc bölməsində Həcərül-əsvədin qərmətilər tərəfindən oğurlanmasına eyham vuran, "hacı Həcərül-əsvədin yanına gəlir və imkan taparsa — əgər yerindədirsə — onu salamlayır və öpür" ifadəsi, əsərin həcc bölməsinin və ondan sonrakı bölmələrinin hicri 317-ci (929) ildən sonra yazıldığı deməyə əsas verir. Çünki Həcərül-əsvəd, qərməti lideri Əbu Tahir əl-Cənnabi tərəfindən bu tarixdə oğurlanmış və yalnız hicri 339-cu (950–51) ildə geri qaytarıla bilmişdir.

Əl-Xiraqi əsərə xüsusi bir ad verməmişdir, lakin əsər Hənbəli məzhəbinin görüşlərini qısa və mənalı formada ifadə etdiyi üçün əsər "əl-Müxtəsər" deyə məşhurlaşmışdır. "əl-Müxtəsər" Hənbəli məzhəbinə dair ilk klassik fiqh mətnidir. Kitabın bölmələrinin tərtib edilməsində Şafei məzhəbindəki əsərlər əsas götürülmüş və bu tərtibat sonrakı hənbəli müəlliflər tərəfindən mənimsənmişdir. "Əl-Müxtəsər" İbn Qudamə əl-Məqdisi "əl-Muqni"ni yazana qədər hənbəlilərin yeganə mötəbər fiqh mətni olma xüsusiyyətini qorumuşdur. İbn Qudamənin əsəri ilə birlikdə "əl-Müxtəsər"in tərtibatı da tərk edilmişdir.

Əsər 2300 görüş ibarətdir. Bu görüşlərin hamısı Əhməd ibn Hənbələ aid olmayıb, bir hissəsi bir onun görüşlərinə əsaslanan əl-Xiraqinin təxriclərdir. Əl-Xiraqinin əsərində bunu qeyd etməməsi, bütün görüşlərin Əhməd ibn Hənbələ aid olduğunu düşündürə biləcəyi üçün tənqid olunmuşdur. İbn Əbu Yalə, Qulam əl-Həllalın "əl-Müxtəsər"in bir nüsxəsi üzərində "əl-Xiraqi mənimlə altmış məsələdə fərqlənmişdir" yazdığını qeyd etmiş və araşdırma apararaq aralarında doxsan səkkiz məsələ üzrə fərqlər olduğunu müəyyən etmişdir. Hənbəli məzhəbində böyük əhəmiyyətə malik olan "əl-Müxtəsər" məktəblərdə dərs vəsaiti kimi oxunmuş, tələbələr tərəfindən əzbərlənmiş, bəzi alimlər tərəfindən mənzum hala salınmış və ona çoxsaylı şərhlər yazılmışdır. İbnül-Mibrəd bildirir ki, müəllimi İzzəddin əl-Misri "əl-Müxtəsər"in 300 şərhini müəyyən etmiş, özü isə təxminən iyirmiyə yaxın şərhini görmüşdür.

"Əl-Müxtəsər" M. Züheyr əş-Şəviş tərəfindən nəşr edilmişdir (Dəməşq: 1959, 1964).

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Hörmüz

* Hörmüz boğazı
* Hörmüz (şəhər)
* Hörmüz adası
* Hörmüz əmirliyi
* Hörmüz döyüşü (1622)
* Hörmüz dəniz döyüşü
* Hörmüzgan ostanı
* Hörmüzd
* Hörmüz-2 (raket)
* I Hürmüz
* II Hörmüz
* IV Hörmüz
Akyurd (Ankara)

**Akyurd** — Ankara əyalətində rayon. Əvvəlki adı Ravlı olub və 1961-ci ildə Daxili İşlər Nazirliyi tərəfindən Akyurd olaraq dəyişdirilib. 

Rayon şimaldan Çubuk, şərqdən Kalecik, qərbdən Pursaklar və cənub-şərqdən Elmadağ rayonları ilə həmsərhəddir. Rayon mərkəzi Çankırı, Kastamonu və Sinopu Ankara ilə birləşdirən dövlət avtomobil yolu üzərində yerləşir və paytaxtdan 32 km məsafədədir. Əvvəllər Çubuk rayonunun tərkibində olan bələdiyyə, 9 may 1990-cı il tarixli 3644 saylı "130 rayon" Qanunun qəbul edilməsi ilə rayon statusu qazanmışdır. Qanuna əsasən, Çubukdan 16 kənd və Kalecikdən 4 kənd daxil olmaqla, Akyurt rayon mərkəzi olmaqla  yaradılıb. 

Akyurdun sahəsi 369 km²-dir. Rayon dəniz səviyyəsindən 1035 metr yüksəklikdə yerləşir. Rayonun şimalında, Kalecikə birləşən yolun üzərində Təkəbeli dağı (1250 m), cənubda Hüseyn Qazi təpəsi (1415 metr) və şərqdə İdris dağı (1985 m) yerləşir. 

## Əhali

Qeyd: 2004-cü ildə bəzi kəndlərə məhəllə statusu verildi ki, bu da şəhər əhalisinin artmasına və kənd əhalisinin azalmasına səbəb oldu. Bundan əlavə, 2013-cü il Böyükşəhər Bələdiyyəsi Qanununa əsasən bütün kəndlərə məhəllə statusu verildiyindən kənd əhalisi cədvələ daxil edilməyib.

## Məhəllələr
Akyurdun 26 məhəlləsindən altısı şəhər mərkəzində yerləşir. Bu mərkəzi məhəllələrdə 24.600 nəfər (74,9%) yaşayır. Ən ucqar məhəllə 25 km məsafədə yerləşən Elecikdir. Mərkəzi məhəllələrdən kənarda ən çox əhalisi olan məhəllə 1.312 nəfərlə Saracalardır. Akyurdun əhalisi 2017-ci ildə 4,19% artıb.

* Əhmədadil
* Atatürk
* Balıqhisar
* Bəyazid
* Bozca
* Büğdüz
* Cücük
* Çam
* Çardaqbağı
* Çinar
* Doğanoluq
* Elecik
* Qələbə
* Gözəlhisar
* Heydər
* Qaracaqaya
* Qaracalar
* Qarayataq
* Qızık
* Qozayağı
* Samut
* Saracalar
* Şeyxlər
* Teberik
* Timurxan
* Uzunlar
* Yaşıltəpə
* Yıldırım

## İdarə etmə

## İstinadlar