Boris Hagelin

[300px|thumb|Hagelin tərəfindən hazırlanmış portativ mexaniki şifrələmə maşını [M-209]]
**Boris Sezar Vilhelm Hagelin** (; ) — isveçli sahibkar, şifrələmə cihazlarının ixtiraçısı. Rotor maşınların ilk ixtiraçılarından biri olan Arvid Dammın və İkinci Dünya müharibəsində geniş istifadə olunan mexaniki şifrələmə maşınlarının işini davam etdirən elektromexaniki şifrələmə cihazlarının tərtibçisi. İsveçrənin Crypto AG şirkətinin təsisçisi, informasiya və telekommunikasiya təhlükəsizliyi üzrə ixtisaslaşmışdır. Devid Kan Hagelini ilk və yeganə kriptologiya milyonçusu adlandırır.

## Bioqrafiyası
Boris Hagelin 2 iyul 1892-ci ildə Göygöl rayonun Hacıkənd qəsəbəsində anadan olub. Atası Karl Vilhelm Hagelin Bakıda Nobel neft şirkətində menecer işləyib. 1899-cu ildə Karl Hagelin direktor təyin edildi və ailəsi ilə birlikdə Sankt-Peterburqa köçdü. Boris Hagelin məktəbdə əvvəlcə Sankt-Peterburqda, sonra 1904-cü ildən İsveçdə oxuyub. Məktəbi bitirdikdən sonra o, Stokholmdakı Krallıq Texnologiya İnstitutuna daxil olub, burada mühəndis-mexanik ixtisası üzrə təhsil alıb və 1914-cü ildə bitirib.

1915-ci ildə Hagelin peşəkar karyerasına Västerasda Nobellərə avadanlıq təchizatçısı olan İsveç elektrik mühəndisliyi şirkəti ASEA ilə başladı. Beş dildə sərbəst danışan Hagelin xarici müştərilərlə işləyirdi. ASEA-da altı ildən sonra Hagelin Rusiyada Nobellərin mümkün tərəfdaşı olan Standard Oil ilə ABŞ-ın Nyu-Cersi ştatında müvəqqəti işə keçdi. Bir il sonra məlum oldu ki, Rusiyada biznesi davam etdirmək mümkün olmayacaq (Nobel şirkəti milliləşdirildi) və Hagelin neft sənayesində özü üçün heç bir perspektiv görməyərək Stokholma qayıtdı.

İşgüzar yazışmaları şifrələməkdə maraqlı olan Emmanuel Nobel və Boris Hagelinin atası o anda iflas ərəfəsində olan AB Cryptograph şirkətinin investorları oldular. Şirkət Arvid Damm tərəfindən hazırlanmış şifrələmə maşınlarının istehsalı ilə məşğul idi, ən əsaslandırılmış ixtirası "Electrocryptograph B-1" fırlanan maşını idi. Boris Hagelin kriptoqrafiya sahəsində nəticə verməsə də, 1922-ci ildə investorlar onun şirkətdəki maraqlarını müəyyən etdilər. 1925-ci ildə Damm teleqraf şirkətləri ilə əməkdaşlıq etmək üçün Parisə köçdükdən sonra Hagelin firmanı ələ keçirdi. 1926-cı ildə Hagelin əvvəlcə Enigma maşınını almağı planlaşdıran İsveç Silahlı Qüvvələrindən sifariş almaq üçün Dammanın maşınlarından birini dəyişdirdi. Hagelin B-21 firmanın ilk kommersiya maliyyələşdirməsi idi.

1927-ci ildə Arvid Damm və 1932-ci ildə Emmanuel Nobelin vəfatından sonra şirkətə nəzarət Hagelinə keçdi. 1934-cü ildə Fransa Baş Qərargahının əmri ilə Hagelin cib şifrələmə maşını hazırlamağa başladı. Hagelin bunun üçün əvvəlki layihələrindən birini əsas götürdü - sikkələrin dəyişdirilməsi və avtobus üçün qəbzlərin çapı üçün maşın. Nəticədə ortaya çıxan C-35 və C-36 şifrələmə cihazları Hagelinin ən uğurlu maşın seriyasına başladı.

1937-1940-cı illər arasında ABŞ-a bir neçə səfərindən sonra Hagelin ABŞ Ordusunun C-36 variantından taktiki kriptoqrafik sistem kimi istifadə etməsi ilə bağlı danışıqlar apardı. M-209 təyin edilmiş avtomobil İkinci Dünya Müharibəsində və Koreya Müharibəsində istifadə olunub. İsveçdən gətirilən nümunələrin uzun müddətli sınaqlarından sonra 1941-ci ilin iyununda ABŞ Siqnal Korpusu Hagelin yazı mışınlarını sifariş etmək qərarına gəldi. ABŞ hökumətinin tələbi ilə yazı mışını istehsalçıları istehsallarını dayandırmalı oldular. İstehsalçılar müdafiə sifarişlərini yerinə yetirməyə başlamalı olduqları üçün M-209-un istehsalı üçün uyğun olan Smith & Corona portativ yazı mışını zavodunu seçdilər. İstehsala 1942-ci ildə başlanılıb və ümumilikdə 140 minə yaxın (digər məlumatlara görə - 125 min) qurğu istehsal edilib.

1948-ci ildə Hagelin İsveçrəyə köçdü, burada 1952-ci ildə Crypto AG şirkətini qurdu və 1959-cu ilə qədər biznesini İsveçdən tamamilə köçürdü. Hagelin 1970-ci ilə qədər Crypto AG-də işləməyə davam etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Схема развития шифровальных машин Хагелина и Crypto AG