Refleksiya

**Refleksiya** (hərfi mənada "geriyə müraciət") — ağlın, ruhun, düşüncənin, şüurun, insanın (ümumi varlıq və ya fərd kimi) və kollektivlərin özünə müraciəti ilə əlaqədar olan hadisə və konsepsiyaları əhatə edən bir anlayış.

Onun məzmunu Avropa fəlsəfəsi və elminin tarixi boyunca əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmişdir. Refleksiya ilə əlaqəli intuisiyalar artıq klassik Yunanıstanda görünsə də, zehnin (intellektin) öz hərəkətlərinə yönəlməsinin sistemli şəkildə nəzərdən keçirilməsi neoplatoniklərdən başlamış və sxolastik fəlsəfədə "ikinci niyyətlər" doktrinasında inkişaf etmişdir.

Yeni dövrdə refleksin elmi baxımdan araşdırılması Con Lokk tərəfindən başlanmışdır və onunla polemikaları Qotfrid Leybnitslə bu konsepsiyaya epistemoloji ölçü verən İmmanuel Kant düşüncəsindən ilham almışdır. XVIII--XIX əsrlərdə refleksiya problemi əsasən klassik alman fəlsəfəsinin nümayəndələrini və digər rasionalist mütəfəkkirləri cəlb etmişdir. Yohann Qotlib Fixte refleksiyanın təhlilinə epistemoloji yanaşma tətbiq etmiş və Georq Vilhelm Fridrix Hegel bunu ruhun inkişafı konsepsiyasının əsası etmişdir. Refleksiya marksizm və post-marksist düşüncə məktəblərində bilik və hərəkətin fəlsəfi tənqidi üçün vacib bir anlayış olaraq qalır.

XX əsrdə yuxarıda qeyd olunan fəlsəfə məktəbləri, fenomenoloqlar və ekzistensialistlər tərəfindən əks olunmanın fəlsəfi inkişafının davam etdirilməsi ilə yanaşı, bir çox bilik sahələrinin nümayəndələri: psixologiya, iqtisadiyyat, pedaqogika, filologiya, hermenevtika, siyasət və hərbi işlər, təbiətşünaslıq və texnologiya kimi sahələrdə əks olunma və əks olunma problemlərini səmərəli şəkildə həll etdilər.

## Antik və orta əsrlər Avropa düşüncəsində refleksiya
Refleksiya intuisiyası — ağlın, zəkanın və ya ruhun yalnız xarici obyektlərə deyil, həm də öz hərəkətlərinə müraciət etmək qabiliyyəti artıq klassik və son antik fəlsəfi düşüncədə nəzərə çarpır.

Belə ki, Aristotel qeyd edirdi ki, ən yüksək ağıl — ilahi ağıl üçün "ağlın özü özünü düşünməsi, əgər ən üstündürsə və onun düşündüyünü düşünmək haqqında düşünmə" (Met. XII, 9 1074b 33–35  ) ədalətlidir.

Beşinci Enneadda Plotin özünü düşünərək düşünməyin mümkün olub-olmadığı məsələsini xüsusi olaraq araşdırır (V.3.1) və belə bir nəticəyə gəlir ki, “özünü öz və ilkin mənasında düşünən bir şey var  çünki ruh özünü başqası ilə əlaqəli hesab edir, lakin Ağıl özünü özü kimi düşünür: və kim olduğu və nə olduğu, onun düşüncəsi onun təbiətindən irəli gəlir və özünə yönəlib” (V.3.6  ).

Onun ideyalarını inkişaf etdirən Plotin və Prokl Diadoxun təsiri XII əsrin sonlarında Latın Qərbinə çatdı.&nbsp;c. Ərəbcə IX toplu vasitəsilə&nbsp;"   ", uzun müddət Aristotelə aid edilir. Mərhum sxolastiklər orada oxuyurdular ki, ağıl bir şeyi bilməklə özünü və mahiyyətini bilir (13) və "tamamilə mahiyyətinə qayıdır" (15)  .

Orta əsr Avropa fəlsəfəsinin realist cərəyanlarına aid olan Tomizmdə həqiqəti bilmək üçün zehni öz hərəkətlərinə yönəltmək şərti ilə bağlı müddəalar *[[Вторые интенции|ikinci niyyətlər]]* doktrinasının bir hissəsinə çevrildi.

## Yeni dövrün Avropa düşüncəsində refleksiya
Refleksiya anlayışı Yeni Dövrün fəlsəfəsinə və inkişaf etməkdə olan elmi psixologiyaya 17-18-ci əsrlərin ingilis və holland maarifçiləri tərəfindən açıq şəkildə daxil edilmişdir.&nbsp;əsrlər boyu davam edən bu proses əsasən J.-nin əsərlərində öz əksini tapmışdır.&nbsp;Lokk : onun " İnsan Anlayışı Haqqında Bir Esse " (1689) traktatı və sonrakı mübahisələrLeybnitslə.