open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kortizol

**Kortizol** (**hidrokortizon**) — böyrəküstü vəzilərdə istehsal olunan hormon. Bədəndəki stressi tənzimləyir, qan təzyiqi səviyyəsinə, zülalların, yağların və karbohidratların mübadiləsinə təsir göstərir. Steroid xarakterli bioloji aktiv qlükokortikoid hormonu, yəni onun strukturunda steran nüvəsi var. Kortizol adrenokortikotrop hormonun (ACTH - hipofizin hormonu) təsiri altında böyrəküstü vəzilərin xarici təbəqəsi (korteks) tərəfindən ifraz olunur. ACTH-nin ifrazı, öz növbəsində, hipotalamusun müvafiq relizinq faktoru (CRH - kortikotropin azad edən hormon və ya kortikoliberin ) tərəfindən stimullaşdırılır.

Böyrəküstü vəzlərinin hiperfunksiyası Kuşinq xəstəliyinin klinik mənzərəsinə gətirib çıxarır, qeyri-kafi funksiya Addison xəstəliyi adlanır. Bundan əlavə, kortizol böyümənin tənzimlənməsində iştirak edir.

## Kəşf olunması
1930-cu illərdə amerikalı və avropalı tədqiqatçılar böyrəküstü vəzilərin ifraz etdiyi aktiv maddələri müstəqil şəkildə öyrəndilər. Orqanlarda bu maddələrin tərkibi son dərəcə aşağıdır. Beləliklə, o dövrdə mövcud olan təhlil üsulları ilə strukturun birbaşa aydınlaşdırılması mümkün deyildi. Buna görə də, Edvard Kalvin Kendall və onun həmkarları kəsim məntəqələrində 1,25 milyon baş mal-qaradan vəzi çıxarmalı oldular . Ekstraktdan onlar əvvəlcə *A-H birləşmələri* adlanan səkkiz steroidi təcrid etdilər. Kendall daha sonra *E Kompozisiyasına* kortizon adını verdi; " *Birləşmiş F"* daha sonra kortizol adlandırıldı. Tadeus Reyxşteyn maddənin kimyəvi quruluşunu və konfiqurasiyasını müəyyən edə bildi. Bir xiral maddə formal olaraq karbon atomlarının nömrələnməsini verən steroid karbohidrogen preqnandan əldə edilə bilər. Üç hidroksil qrupu və iki keton qrupu var, bunlardan biri α,β-doymamış (birləşmiş), enon quruluşudur. Hidroksil qrupları ilkin, ikincili və üçüncülü olaraq təsnif edilir ki, bu da reaktivlikdə əks olunur.

## İstinadlar
İstinad dizaynı

**İstinad dizaynı** başqalarının kopyalaması üçün nəzərdə tutulmuş sistemin texniki planına aiddir. O, sistemin əsas elementlərini ehtiva edir; lakin, üçüncü tərəflər tələb olunduqda dizaynı təkmilləşdirə və ya dəyişdirə bilər.  Kompüter dizaynlarını müzakirə edərkən, konsepsiya ümumiyyətlə **istinad platforması** kimi tanınır.

Referans dizaynın əsas məqsədi şirkətlərə ən son texnologiyalardan istifadə edərək gələcək nəsil məhsulların hazırlanmasında dəstək olmaqdır.İstinad məhsulu platforma konsepsiyasının sübutudur və adətən xüsusi proqramlar üçün nəzərdə tutulub.İstinad dizayn paketləri,müştərilərin inteqrasiya layihəsində xərclərin azaldılması və riskin azaldılması ilə bazara sürətli çıxış imkanı verir.

İstinad dizaynları üçün üstünlük təşkil edən müştərilər OEM-lər olduğundan, bir çox istinad dizaynları texnologiya komponenti təchizatçıları tərəfindən, istər aparat, istərsə də proqram təminatı, məhsullarının OEM-in məhsuluna çevrilmə ehtimalını artırmaq və onlara rəqabət üstünlüyü vermək vasitəsi kimi yaradılır.

## Nümunələr

* NanoBook, miniatür noutbukun istinad dizaynı
* Açıq mənbəli avadanlıq (həmçinin Kateqoriya:Açıq mənbəli avadanlıq )
** RONJA, pulsuz və açıq telekommunikasiya texnologiyası (“pulsuz İnternet”)
** VIA OpenBook, noutbukun pulsuz və açıq istinad dizaynıdır

## İstinadlar
Progesteron

**Progesteron** () — insanlarda və digər növlərdə  menstrual tsikl və embrion inkişafına təsir edən endogen steroid və progestogen cinsi hormon. O, progestogenlər adlanan steroid hormonlar qrupuna aiddir və orqanizmdə əsas progestogendir. Progesteron bədəndə bir çox vacib funksiyaları yerinə yetirir. O, həmçinin digər endogen steroidlərin, o cümlədən cinsi hormonların və kortikosteroidlərin istehsalında əsas metabolik ara məhsuldur və neyrosteroid kimi beyin funksiyasında mühüm rol oynayır.

Təbii hormon rolundan əlavə, progesteron həm də dərman kimi istifadə olunur, məsələn, estrogenlə birlikdə kontrasepsiya üçün, uşaqlıq və ya uşaqlıq boynu xərçəngi riskini azaltmaq üçün və menopauzada hormon terapiyası və hormon əvəzedici terapiyada (HRT) qadınların yumurtalıqlarının çıxarılması halları. İlk dəfə 1934-cü ildə qeydə alınıb.

## İstinadlar
Sirkad ritmi

**Sirkad (sirkadian) ritmi** ( "tədricən, ətrafında" +  "gündüz") — gecə və gündüzün dəyişməsi ilə əlaqəli müxtəlif bioloji proseslərin intensivliyindəki tsiklik dalğalanmalar. Sirkad ritmlərin müddəti adətən 24 saata yaxındır.

Xarici stimullarla əlaqəyə baxmayaraq, sirkad ritmi endogen mənşəlidir və bununla da bədənin bioloji saatını təmsil edir.

Sirkad ritmi siyanobakteriyalar, göbələklər, bitkilər və heyvanlar kimi orqanizmlərdə mövcuddur.

## İstinadlar
Selektiv abort

**Selektiv abort** — körpənin arzulanan cinsinə əsaslanaraq hamiləliyin dayandırılması təcrübəsi. Xüsusilə Şərqi və Cənubi Asiyanın bəzi bölgələri, həmçinin Qafqaz, Qərbi Balkan və Şimali Amerika kimi oğlan uşaqlarının qız uşaqlarından daha çox qiymətləndirildiyi yerlərdə qadın döllərinin selektiv abortuna daha çox rast gəlinir.

Üçüncü Milli Ailə və Sağlamlıq Sorğusunun nəticələrinə əsasən, əgər hər iki valideyn, ana və ata və ya sadəcə ata oğlan uşağına üstünlük verirsə, selektiv abort daha çox olur. Yalnız ananın oğlan uşağına üstünlük verdiyi hallarda bu çox güman ki, laqeydlik ilə nəticələnə bilər ki, bu zaman uşağın körpəlikdən sonra sağ qalma ehtimalı olmayacaq.

Selektiv abort ilk dəfə 1975-ci ildə sənədləşdirilib və 1980-ci illərin sonunda Cənubi Koreya və Çində, eyni zamanda və ya bir qədər sonra Hindistanda adi hala çevrilib.

Selektiv abort cinsi nisbətinə təsir göstərir. Müəyyən bir yaş qrupunda olan kişilərin qadınların nisbəti dünyada ən çox əhalisi olan iki ölkə olan Çin və Hindistanda balanssızdır. Selektiv abortla bağlı araşdırmalar və hesabatlar əsasən statistik xarakter daşıyır; onlara görə doğum-cins nisbəti — doğulan oğlan və qızların ümumi nisbəti — regional əhali üçün cinsdən asılı olaraq abortların göstəricisidir. Bu fərziyyə bəzi alimlər tərəfindən şübhə altına alınmışdır. Tədqiqatçılar Hindistanda hər il təqribən 50.000–100.000 qızın abort edildiyini, bunun da cinsi nisbətə əhəmiyyətli dərəcədə təsir etdiyini bildirmişdir.
Demoqrafik araşdırmalara görə, gözlənilən doğum-cins nisbəti aralığı doğum zamanı 103–107 kişi və 100 qadındır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Selektiv abort və onun təsirləri
* Azərbaycanda selektiv abort mifi
Homeostaz

**Homeostaz** (;  "eyni, oxşar" +  "dayanma; hərəkətsizlik") — özünü tənzimləmə, açıq sistemin dinamik tarazlığı saxlamağa yönəlmiş əlaqələndirilmiş reaksiyalar vasitəsilə daxili vəziyyətinin sabitliyini qorumaq qabiliyyəti. Sistemin özünü çoxaltmaq, itirilmiş tarazlığı bərpa etmək və xarici mühitin müqavimətini dəf etmək istəyi.

Əhali homeostazı populyasiyanın müəyyən sayda fərdlərini uzun müddət saxlamaq qabiliyyətidir.

Amerikalı fizioloq Uolter Kennon 1932-ci ildə yazdığı "Bədənin hikməti" ("The Wisdom of the Body") kitabında bu termini "bədənin əksər sabit vəziyyətlərini saxlayan koordinasiya edilmiş fizioloji proseslərin " adı kimi təklif etmişdir. Sonradan bu termin istənilən açıq sistemin daxili vəziyyətinin sabitliyini dinamik şəkildə saxlamaq qabiliyyətinə qədər genişləndirildi. Ancaq daxili mühitin sabitliyi ideyası hələ 1878-ci ildə fransız alimi Klod Bernard tərəfindən tərtib edilmişdir.
## İstinadlar
No Nut November

**No Nut November** və ya qısaca **NNN** — noyabr ayı ərzində kişilərin cinsi əlaqədən imtina etməsi ilə əlaqəli internet meydan oxuması. 2011-ci ildə yaranıb və 2017-ci ildən sonra sosial mediada populyarlığı artıb.

## Tarixi
"No Nut November" əvvəlcə satirik xarakter daşısa da, bəzi iştirakçılar eyakulyasiya etməməyin və pornoqrafiyaya baxmamağın sağlamlığa faydası olduğunu iddia edirlər. "No Nut November" üçün "Urban Dictionary" elementi 2011-ci ildə nəşr olundu və meydan oxuma 2017-ci ildə sosial mediada populyarlıq qazanmağa başladı. Bu üzvlərini masturbasiya etməməyə təşviq edən Redditdəki "NoFap " subredditi ilə əlaqələndirilir. Subredditin üzv sayı 2018-ci ilin noyabrında 16,500 nəfərdən 2019-cu ilin noyabrında 52,000 nəfərə yüksəldi.

Bəzi ifrat sağçı ictimai xadimlər, o cümlədən Paul Cozef Vatson kampaniyanı reklam etdikdən sonra "Rolling Stone" jurnalından E. J. Dikson hərəkatın ifrat sağçılar tərəfindən birgə seçildiyini irəli sürdü. "Vice" nəşri 2018-ci ildə tərəfdarlar "Twitter"də "xHamster"ə təhdidlər göndərdikdən sonra problemi tənqid etdi və eyni şəkildə bunun ifrat sağçı fiqurlar tərəfindən seçildiyini söylədi.

## Destroy Dick December
"Destroy Dick December", "No Nut November"dən sonra əks-məqsədli internet çağırışıdır və bu iştirakçıları əvvəlki ay ərzində etmədikləri cinsi əlaqə və masturbasiya kimi cinsi fəaliyyətlərdə iştirak etməyə təşviq edir. Bu iştirakçıların hər gün, dekabrın 1-də 1 "qoz"la başlayıb, son günündə 31 "qoz"la bitən, ayın tarixinə bərabər sayda boşalmağa çalışma yarışıdır. Bu isə ay ərzində 496 "qoz" deməkdir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* No Nut November Redditdə
Zalxay Həsənova

**Zalxay Mahmud qızı Həsənova** () — Zaqatalanın əmək qabaqcılı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1975).

## Həyatı
1941-ci il dekabrın 31-də Zaqatala rayonunun Aşağı Tala kəndində anadan olub.

Əmək fəaliyyətinə 1958-ci ildə sıravi kolxozçu kimi başlayıb. 1960-cı ildən Zaqatala rayonu Səməd Vurğun adına kolxozda quşçuluq, 1965-ci ildən tütünçü, 1970-ci ildən həmin kolxozun tütünçülük bölməsində qabaqcıl vəzifələrdə çalışıb. Həsənova tütünçülüyü Respublikada ən qabaqcıl təsərrüfatlardan birinə gətirib, kolxozda qabaqcıl, Zaqatala rayonunda isə ən qabaqcıl bölməsinə çevrilib. 1973-cü ildə işçilər kollektivi 1972-ci ildə vəd edilmiş 13,86 ton əvəzinə 22,66 ton tütün almışdı. 1974-cü ildə bölməyə 20 ton tütün yarpağı qarşıya məqsəd qoyulmuş, bölmə 27 ton öhdəliyə götürmüş, 46 ton tütün yığaraq ikiqat planı yerinə yetirmişdir. 1975-ci ilin birinci rübündə bölmə hər hektardan 50 sentner tütün yarpağı almışdır.

SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 10 fevral 1975-ci il tarixli Fərmanı ilə Ümumittifaq Sosialist Müsabiqəsində qazanılan görkəmli uğurlara və doqquzuncu beşilliyin tapşırıqlarını vaxtından əvvəl yerinə yetirməkdə göstərdiyi əmək şücaətinə görə, əkinçilik və heyvandarlıq məhsullarının istehsalının və dövlətə satışının artırılması ilə bağlı üzərinə götürdüyü öhdəliklərə görə Həsənova Zalxay Mahmud qızı "Lenin" ordeni və "Oraq və çəkic" medalı təqdim edilməklə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.

O, həmçinin iki dəfə Lenin ordeni (14.12.1972, 10.02.1975), "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (04.08.1971) və "Xalqlar dostluğu" ordeni (02.02.1971) ilə təltif edilmişdir.

SSRİ-nin ictimai-siyasi həyatında fəal iştirak etmişdir. 207 saylı Zaqatala seçki dairəsindən səkkizinci, doqquzuncu və onuncu çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı, 9 saylı Ali Sovetin Millətlər Sovetinin Səhiyyə və Sosial Təminat Komissiyasının üzvü idi. 1972-ci ildən Sov. İKP üzvü, İKP XXV, XXVI qurultaylarının və Azərbaycan KP XXIX və XXX qurultaylarının nümayəndəsi, 1976-cı ildən Respublika Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü olmuşdur.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2 oktyabr 2002-ci il tarixli sərəncamı ilə Azərbaycanın elm və təhsil, mədəniyyət və incəsənət, iqtisadiyyat və dövlət idarəçiliyi sahəsində böyük xidmətlərinə görə Zalhai Mahmud qızı Həsənovaya Prezidentin fərdi təqaüdü verilmişdir.

Azərbaycanın Zaqatala rayonunun Aşağı-Tala kəndində yaşayıb. 11 oktyabr 2023-cü ildə vəfat edib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* SSRİ Ali Sovetində Azərbaycan SSR deputatları

## Xarici keçidlər
* Zalxay Həsənova
Qeyri-Evklid həndəsəsi

**Qeyri-Evklid həndəsəsi** — hərfi mənada Evklid həndəsəsindən fərqlənən hər hansı həndəsi sistemdir; lakin ənənəvi olaraq “qeyri-evklid həndəsəsi” termini daha dar mənada istifadə olunur və yalnız iki həndəsi sistemə aiddir: Lobaçevski həndəsəsi və sferik həndəsə.

Evklid kimi bu həndəsələr sabit əyrilik fəzasının metrik həndəsələrinə aiddir. Sıfır əyilmə Evklid həndəsəsinə, müsbət əyilmə — sferik, mənfi əyilmə - Lobaçevski həndəsəsinə uyğundur .

## İstinadlar
Paralel xətlər

**Paralel xətlər** ( hərfi mənada "*yan-yana dayanan, digəri boyunca qaçan*") — planimetriyada kəsişməyən düz xətlər. Stereometriyada iki xətt eyni müstəvidə yerləşirsə və kəsişmirsə, paralel adlanır.

## Evklid həndəsəsində

Evklid həndəsəsində paralel xətlər eyni müstəvidə yerləşən və kəsişməyən xətlərdir. Tərifin başqa variantında üst-üstə düşən xətlər də paralel hesab olunur .

Sonuncu tərifin üstünlüyü ondan ibarətdir ki, paralellik ekvivalentlik münasibətinə çevrilir .

Xətlərin paralelliyi m və n adətən aşağıdakı kimi qeyd olunur: m\parallel n.

### Xassələri

* Xəttdə olmayan hər hansı bir nöqtə vasitəsilə verilənə paralel bir xətt çəkə bilərsiniz *və üstəlik, yalnız bir* xətt. Bu ifadənin sonuncu hissəsi Evklidin məşhur beşinci postulatıdır. Beşinci postulatın rədd edilməsi Lobaçevski həndəsəsinə gətirib çıxarır.
* Bir xətt paralel xətlərdən birini kəsirsə, o, digərini də kəsir (belə bir xətt *sekant* adlanır). Bu vəziyyətdə, bəzi xarakterik cütlərin xüsusi adları və xüsusiyyətləri olan 8 bucaq yaranır:
** *Uyğun* bucaqlar bərabərdir (şək. 1).
** *Çarpaz* bucaqlar bərabərdir (şəkil 2).
** *Daxili birtərəfli* bucaqlar 180°-ə qədər toplanır (şəkil 3).





* Əgər üst-üstə düşən xətləri paralel hesab etsək, onda paralellik bütün xətlər toplusunu bir-birinə paralel xətlər sinfinə ayıran ikili ekvivalentlik münasibəti olacaqdır.
* Müəyyən bir xəttdən müəyyən sabit məsafədə, onun bir tərəfində yerləşən müstəvidəki nöqtələr çoxluğu verilmiş birinə paralel bir xəttdir.

## Lobaçevski həndəsəsində

Lobaçevski həndəsəsində C nöqtəsi vasitəsilə müstəvidə bu xəttdən kənarda AB ilə kəsişməyən sonsuz sayda düz  AB xətlər var. Düz CE bərabərtərəfli xətt adlanır AB olan istiqamətdə A-dan B-yə istiqamətlənir, Əgər:

# B və E nöqtələri AC düz xəttin bir tərəfində uzanırsa ;
# CE düz xətti AB-ni kəsmir, lakin ACE bucağı daxilində keçən istənilən şüa AB şüasını kəsirsə.

Düz xətt eyni şəkildə müəyyən edilir AB olan istiqamətdə B-dən A-ya .

Bərabər tərəfli xətlərə **asimptotik paralel** və ya sadəcə **paralel** deyilir. Bu xətlə kəsişməyən bütün digər xətlər **ultraparalel** və ya **divergent** adlanır  .

## İstinadlar
Şəkər tozu

**Şəkər tozu** (həmçinin **kristalik şəkər,** təmizlənmiş saxaroza ağ şəkər adlanır) nəzərdə tutulan ölçüləri 0,2-2,5 mm olan kristal şəklində şəkər olan geniş istifadə olunan qida məhsuludur. 

Şəkər tozunun istehsalı üçün xammal əsasən şəkər çuğunduru və şəkərqamışıdır.

## Şəkər tozunun əsas xüsusiyyətləri

* Kristal ölçüsü - 0,2-2,5 mm
* Kristal rəngi: ağ, sarımtıl rəngli ağ
* Saxaroza kütlə payı - 99,55-99,75% (quru maddə baxımından)
* Nəmin kütlə payı - 0,14-0,15%

Əhali tərəfindən birbaşa qida kimi istifadə olunmaqla yanaşı, şəkər tozu qida sənayesində süd konservlərinin, uşaq qidalarının istehsalı, biofarmaseftika sənayesində və s. istifadə olunur.

## Tarixi
Təxminən eramızdan əvvəl 320-ci ildə Hindistanda beş müxtəlif şəkər növü rəsmi qeydiyyata alınmışdır ki, bunlar arasında bizim üçün vacib olan üç ad var: quda, kanda (müasir ingiliscə konfet sözü  buradan gəlir) və sarkara. e.ə. 200-cü ilə qədər şəkərqamışı Çində yaxşı tanınırdı, lakin bu bitki yalnız olduğu şəkildə çeynənib istifadə olunurdu. Müasir elmi məlumatlara görə, şəkər tozunu hazırlamaq üçün qamışın vətəni Yeni Qvineyadır. Sonradan tədricən Hindistan və Çinə doğru adalar boyunca şəkərqamışı yayılmağa başlayıb. Ərəb ölkələrinə ilk dəfə şəkər tozu Hindistandan, Avropaya isə ilk dəfə ərəb ölkələrindən şəkər tozunun daşındığı ehtimalı var. Orta əsrlərdə artıq Avropa şəkər tozu ilə tam tanış idi. Bu məhsul keçmiş Çar Rusiyası ərazisinə, o cümlədən Qafqaza təxminən 150 il əvvəl Avropadan gətirilib. O zamanlar şəkər tozu üçün külli miqdarda pul xərcləyərək ancaq apteklərdən əldə etmək mümkün idi. 

## Mübahisələr
Şəkər tozunun istifadə olunması ətrafında son onilliklər ərzində geniş mübahisələr gedir. Bir qrup alim şəkər tozu tərkibli məhsulların istifadəsini orqanizm üçün əsas enerji mənbəyi hesab edirsə, digər qrup isə bunun tamamilə əksini düşünür və şəkər tozundan tamamilə imtina edib qlukoza və saxarozaya olan ehtiyacı müxtəlif təzə və quru meyvələrdən almaq lazım olduğunu düşünürlər. Sutka ərzində qəbul edilən əksər qida məhsullarının tərkibində şəkər tozunun olduğunu nəzərə aldıqda müasir insanın gündəlik şəkər qəbulu 20 çay qaşığını keçir və bunun orqanizm üçün olduqca zərərli olduğunu bütün qrup həkimlər qəbul edirlər. Ona görə orta miqdarda kişilər üçün 5, qadınlar üçün isə 3 çay qaşığından artıq gündəlik şəkər tozundan istifadə etmək məsləhət görülmür.

## İstinadlar
Evklidin paralellik aksioması

**Evklidin paralellik aksiomu** və ya **beşinci postulatı** — klassik planimetriyanın əsasını qoyan aksiomlardan biri. İlk dəfə Evklidin "Başlanğıclar" əsərində verilmişdir:

*Əgər iki düz xəttin üzərinə düşən düz xətt bir tərəfdə iki düz bucaqdan az olan daxili bucaqlar əmələ gətirirsə, qeyri-müəyyən müddətə uzadılırsa, bu düz xətlər bucaqların iki düz bucaqdan az olduğu tərəfdə birləşəcək.*

Evklid postulat və aksioma anlayışlarından onların fərqlərini izah etmədən istifadə edir; Evklidin Başlanğıclar əsərinin müxtəlif əlyazmalarında müddəaların aksioma və postulatlara bölünməsi fərqlidir, necə ki, onların sırası üst-üstə düşmür. Heyberqin "Principia" adlı klassik nəşrində qeyd olunan iddia beşinci postulatdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Başlanğıclar (Evklid)

**"Başlanğıclar"** (, ) — Evklidin təxminən eramızdan əvvəl 300-cü ildə yazdığı əsas əsəri. Həndəsə və ədədlər nəzəriyyəsinin sistemli qurulmasına həsr edilmişdir. Əsər antik riyaziyyatın zirvəsi, onun üç yüz illik inkişafının nəticəsi və sonrakı tədqiqatlar üçün əsas hesab olunur. “Başlanğıclar” Pitanalı Avtolikin iki əsəri ilə birlikdə bu günə qədər gəlib çatmış qədim riyazi əsərlərin ən qədimidir; Evklidin sələflərinin bütün əsərləri yalnız sonrakı şərhçilərin qeyd və sitatlarından məlumdur.

“Başlanğıclar” müasir dövrə qədər riyaziyyatın inkişafına böyük təsir göstərmişdir, əsərin yüksək intellektual səviyyəsi və bütövlükdə elm üçün fundamental əhəmiyyəti dövrümüzün əsas alimləri tərəfindən qeyd edilmişdir  . Kitab dünyanın bir çox dillərinə tərcümə olunub, təkrar nəşrlərin sayına görə “Başlanğıclar”in dünyəvi kitablar arasında tayı-bərabəri yoxdur.

## Tarixi
Prokl (Evdemusa istinad edərək) bildirir ki, oxşar əsərlər Evkliddən əvvəl də yaradılıb: “Başlanğıclar”i Xioslu Hippokrat, eləcə də Platonçular Leont və Fevdi yazmışdır. Amma bu əsərlər, görünür, antik dövrdə itib.

"Başlanğıclar"ın mətni əsrlər boyu müzakirə mövzusu olub və ona çoxsaylı şərhlər yazılıb. Qədim şərhlərdən yunan riyaziyyatının tarixi və metodologiyası üzrə ən mühüm mənbə olan Proklun mətni qorunub saxlanılmışdır. Burada Prokl yunan riyaziyyatının tarixinin qısa xülasəsini verir (“Evdemus həndəsə kataloqu” adlanır), Evklidin metodu ilə Aristotelin məntiqi arasındakı əlaqəni və sübutlarda təxəyyülün rolunu müzakirə edir. Qədim şərhçilərə İsgəndəriyyəli Teon, İsgəndəriyyəli Papp; İntibah dövrünün əsas şərhçiləri Pyer de la Ramais , Federiqo Komandino , Kristof Şlüssel (Klavius)  və Henri Savil aiddir .

## Məzmun
Evdoksa görə "Başlanğıclar" planimetriya, stereometriya, hesab, ədədlər nəzəriyyəsi və münasibətləri təsvir edir. Heyberqin klassik rekonstruksiyasında bütün əsər 13 kitabdan ibarətdir. Bunlara ənənəvi olaraq İsgəndəriyyəli Hipsikl və Miletli İsidor məktəbinə aid edilən beş müntəzəm çoxüzlülər haqqında iki kitab birləşdirilir.

“Başlanğıclar”dakı təqdimat ciddi şəkildə deduktivdir. Hər kitab təriflərlə başlayır. Birinci kitabda təriflərdən sonra aksiomlar və postulatlar verilir. Bunun ardınca problemlərə (bir şey qurmaq lazım olan) və teoremlərə (nəyisə sübut etməli olma) bölünən cümlələr gəlir. Təriflər, aksiomalar, postulatlar və müddəalar nömrələnir, məsələn, “  ” birinci kitabın ikinci tərifi. Ümumilikdə, “Başlanğıclar”ın 13 kitabında 130 tərif, 5 postulat, 5 (bəzi nəşrlərdə - 9) aksioma, 16 lemma və 465 teorem (konstruksiya məsələləri də daxil olmaqla) var  .

## İstinadlar
Axund

**Axund** () — Əsasən İran, Əfqanıstan, Tacikistan, Pakistan, Banqladeş və Azərbaycanda İslam alimləri və din xadimləri üçün verilən fars mənşəli addır. Müsəlman din xadimlərinə verilən digər bənzər adlar şeyx, molla və imamdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Naqasakidə rus qəbiristanlığı

**Naqasakidə rus qəbiristanlığı** () – Yaponiyanın Naqasaki şəhərində yerləşən rus qəbiristanlığı. Qəbiristanlıqda təxminən 530 məzar yerləşir.

## Tarixi
1598-ci ildə Naqasakidə Qoşin buddist məbədinin əsası qoyulmuşdur. XVII əsrdən başlayaraq Yaponiyada ölmüş bir sıra avropalılar (əsasən hollandlar) bu məbəddə dəfn olunmağa başlamışdır. 1853-cü ildə Rusiya donanmasına aid olan "Pallada" gəmisinin zabitləri məbədi ziyarət etmişdirlər. 1858-ci ildə məbədin qəbiristanlığında ilk rus qəbirləri peyda olmuşdur: hollandlar üçün ayrılmış sahədə 4, ruslar üçün ayrılmış sahədə 13 rus dənizçi dəfn olunmuşdur. Onların hamısı Rusiya donanmasına məxsus olan "Askold" gəmisinin ekipajının üzvləri idilər.

1866-cı ildə məbəd yaxınlığında rus hərbçilər üçün yeni ərazi ayrılmışdır. Həmin vaxt qəbiristanlıqda artıq 30 qəbir yerləşirdi. İnasa dağının yamacında yerləşən yeni qəbiristanlıq ərazisində dəfn olunan ilk şəxs "İzumurd" kliperinin miçmanı Vladimir Pavlovski olmuşdur. Rus yazıçı Vsevolod Krestovski 1880-ci ildə Yaponiya səyahəti zamanı bu qəbiristanlığı ziyarət etmiş və burada 60 qəbirin yerləşdiyini bildirmişdir. 30 aprel 1891-ci ildə gələcək Rusiya imperatoru II Nikolay qəbiristanlığı ziyarət etmişdir.

1900–1901-ci illərdə Çində döyüşmüş bir neçə rus əsgəri burada basdırılmışdır. 1909-cu ildə Rusiyanın Yaponiyadakı diplomatik missiyasının təşəbbüsü ilə qəbiristanlığın üçüncü yarusunda Rus-yapon müharibəsində (1904–1905) ölmüş 252 rus əsgərinin küllərinin dəfn olunduğu məzarlıq inşa edilmişdir. 1917-ci ildən sonra Rusiya İmperator Ordusunun üzvü olmuş bir sıra ağ emiqrantlar burada dəfn olunmuşdur. Onların arasında iki general-mayorun (Vladimir Kitayev və Nikolay Yequnov) qəbirləri də var.

19 aprel 1991-ci ildə SSRİ prezidenti Mixail Qorbaçov qəbiristanlığı ziyarət etmişdir.

## Bərpa işləri
İkinci Dünya müharibəsi zamanı qəbiristanlığına ciddi ziyan dəymişdir. Bir çox qəbir daşları və abidələr dağılmışdır. Bəzi qəbirlər ümumiyyətlə məhv olaraq itmişdir. 1969-cu ilin fevralında SSRİ-nin Yaponiyadakı səfirliyi bərpa işləri üçün 2,4 milyon yen məbləğində vəsait ayırmış və qəbiristanlıqda yerləşən kilsə-kapella bərpa olunmuşdur. Bərpa işlərinin başa çatması ilə bağlı mərasim 24 may 1972-ci ildə baş tutmuşdur.

1990-cı ildə SSRİ Donanma Nazirliyinin təşəbbüsü ilə qəbiristanlıqda ikinci ciddi bərpa işləri aparılmışdır. Bərpa işlərinin başa çatmasında sonra 21 oktyabr 1990-cı ildə burada Sovet-Yapon Dostluq Memorialının açılışı baş tutmuşdur. Vladivostokdan gətirilmiş 1,2 x 1,4 metr ölçülərindəki daş abidənin üzərində  rus və yapon dillərində bu yazı qeyd olunmuşdur:

1858-ci ildən bu qəbiristanlıqda uyuyan rus dənizçilərin xatirəsinə. Onların qəbirlərini qoruyub saxlayan Naqasaki sakinlərinə minnətdarlıqla. 21.10.1990.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qəbiristanlığın planı
KAMAZ FK

**KAMAZ** Rusiyanın Yar Çallı şəhərinin peşəkar futbol klubudur. 11 noyabr 1981-ci ildə təsis edilib. 1993–1997-ci illərdə Rusiya çempionatının yüksək liqasında çıxış edib. 1996 İntertoto Kubokunun yarımfinalçısı. Birinci Liqanın üzvü.
Qarabil Döyüşü

## Döyüşdən əvvəl
Osman bəy Qazi Burhanəddinin yanına gələndə ondan təriflər aldı. Bu sırada Qazi Burhanəddinin bacısının oğlu Şeyx Müeyyed Kayseridə qiyam etdi. Burhanəddin oraya ordu göndərdi, amma heç bir faydası olmadı. Burhanəddin, Osman bəyi sülh üçün Şeyx Müeyyidin yanına göndərdi, və danışıqların ardından Şeyx Müeyyed əfv olunması şərti ilə təslim oldu. Ancaq Burhanəddin bu şərtə riayət etmədi və onu öldürdü. Osman Bəy bu ədalətsizliktən narahat oldu və Burhanəddinin əmrindən ayrıldı. Osman Bəy 600 əsgəri ilə Divriği Qalasına getdi.

## Döyüş
Qazi Burhanəddin, Osman Bəyə hücum etmək üçün 20 min nəfərlik böyük bir ordu hazırladı. Osman Bəydə 600 nəfəri ilə yola düştü. Bunun üzərinə iki ordu Qarabildə ordular üz bə üz durdular. Osman Bəy hücum etdi və bunun nəticəsində Qazi Burhanəddini məğlub etdi. Bu Azərbaycan Türklərinin gücünü bölgədə olduqca arttırdı və Ağqoyunlular önəmli bir güc halına gəldilər. Döyüştə Qazi Burhanəddin öldürüldü.

## İstinadlar
Ar-deko

**Ar-deko və ya Deko** — ilk dəfə 1910-cu illərdə (Birinci Dünya müharibəsindən əvvəl) Fransada ortaya çıxmış və 1920-1930-cu illərin əvvəllərində ABŞ və Avropada çiçəklənmiş vizual incəsənt, memarlıq və sənaye dizaynı üslubu. Ar-deko böyük strukturlardan tutmuş kiçik obyektlərə, o cümlədən insanların görünüşünə (geyim, dəb və zərgərlik) kimi hər şeyin: körpülər, tikililər (göydələnlərdən kinoteatrlara qədər), gəmilər, qatarlar, avtomobillər, yük maşınları, avtobuslar, mebellər və radio və tozsoran kimi gündəlik əşyaların belə daxili və xarici üslub və dizaynına təsir etmişdir.

Ar-deko müasir üslubları incə sənətkarlıq və zəngin materiallarla birləşdirdi. O, öz çiçəklənmə dövründə dəbdəbəni, cazibəni, coşqunu və sosial və texnoloji tərəqqiyə inamı təmsil edirdi. Nyu-Yorkun Empayr Steyt Bildinq və Kraysler binası da daxil olmaqla 1920-1930-cu illərdə inşa edilmiş göydələnləri bu üslubun daşıyıcılarıdır.

## Xüsusiyyətləri
Ar-deko həm dəbdəbə, həm də müasirliyi ehtiva etdi, çox bahalı materialları və incə sənətkarlığı modernist formalarda birləşdirdi. Ar-dekoda heç nə ucuz deyildi, bu üslubdakı mebel nümunələri fil sümüyü və gümüş ornamentləri ehtiva etmiş, zərgərlik nümunələri isə almazı platin, mərcan və digər qiymətli materiallarla birləşdirmişdir. Üslub okean gəmilərinin, lüks qatarların və göydələnlərin birinci sinif salonlarını, həmçinin 1920-ci illərin sonu və 1930-cu illərdə bütün dünyada böyük kino salonlarını bəzəmək üçün istifadə edilmişdir.

## İstinadlar
III arondisman (Paris)

**III arondisman** () — Parisin mərkəz hissəsində yerləşən bələdiyyə rayonu. Ərazidə məskunlaşmaya V Karl dövründə, XIII-XIV əsrlərdən etibarən başlanılıb. Lakin salamat qalmış ən qədim tikililər XVI əsrə məxsusdur.

## Coğrafi mövqeyi

III arondisman Sena çayının sağ sahilində yerləşir. Şimaldan X, şərqdən XI, cənubdan IV, qərbdən I və II arondismanlarla həmsərhəddir.

## Muzeylər

* Musée des arts et métiers

## Məhəllələr

* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qafqaz reyxkomissarlığı

**Qafqaz reyxkomissarlığı** (; ) və ya qısaca **Kaukasus** — İkinci Dünya müharibəsi illərində Almaniyanın Qafqaz regionunun ələ keçiriləcək ərazilərində (cənubda Türkiyə və İran sərhədindən, şimalda Don və Volqa çaylarına qədər (Həştərxan vilayətinin ərazisi daxil olmaqla)) nəzəri siyasi bölgüsü və planlaşdırılmış mülki işğal rejimi. Planlaşdırılan digər dörd Reyxskommissarlıqdan fərqli olaraq, Qafqaz reyxkomissarlığının sərhədləri daxilində "yerli qruplar" üçün müxtəlif muxtariyyət formaları üçün eksperimentlər aparılmalı idi.

Paytaxtın Tbilisi olması planlaşdırıldı. Bölgənin iqtisadiyyatının əsasını neft hasilatı və kənd təsərrüfatı təşkil edəcəkdi.

Barbarossa əməliyyatından sonra Qafqazda "Almaniyanın himayəsində almanpərəst dövlətlər" yaratmaq planları da işlənib hazırlanmış, Gürcüstan, Ermənistan və Azərbaycan üçün "Azadlıq Komitələri" yaradılmışdır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Forming Volunteers in German forces
SMS dili

**SMS dili** — 1990-cı illərin sonu və 2000-ci illərin əvvəllərində mətn mesajları ilə və bəzən e-poçt və ani mesajlaşma kimi internet əsaslı ünsiyyət vasitəsi ilə istifadə edilən qısaldılmış dil və slenq.

İlk mobil telefon mesajlaşma funksiyaları istifadəçiləri abbreviaturalardan istifadə etməyə təşviq edirdi. 2G texnologiyası mətn daxil etməyi çətinləşdirdi, hər hərfi yaratmaq üçün kiçik klaviaturada bir neçə düyməyə basmağı tələb edirdi və mesajlar əsasən 160 simvol (və ya 1280 bit) ilə məhdudlaşdırılırdı. SMS dili mətn mesajlarının yazılmasını sürətləndirir və eyni zamanda 160 simvoldan çox uzun mesajlar üçün provayderlərə əlavə ödəniş etməkdən yayınmağa kömək edirdi.
## Tarixi
SMS dili ödənişin söz sayına bağlı olduğu teleqraf dilinə bənzəyir. Mətn mesajlarının yer, vaxt və xərc məhdudiyyətlərinə görə sözü çox qısa şəkildə yazmaq üçün mümkün ən az hərfdən istifadə etməyə çalışır. Bu ilk SMS-lərin cəmi 160 simvola icazə verməsindən və provayderlərin göndərilən (və bəzən qəbul edilən) hər bir mesaj üçün ödəniş almağa başlamasından bəri belə davam edir. Mesajların yaradılmasının çətinliyi və səmərəsizliyi yeni mühit üçün daha qənaətcil bir dil formalaşdırmaq istəyinə səbəb oldu.

## Həmçinin bax

* SMS

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* SlangLang Abbreviations – Slang Words: 2,700 abbreviations and their meanings
Robert Uillner

**Robert Uillner** ( ; 21 iyun 1929, Nyu York - 15 aprel 1995 ) HİV-in inkar edilməsində rolu ilə tanınan Florida həkimi idi.

## HİV-i inkaretmə nəzəriyyəsi
"Ölümcül yalan" kitabında ( ) HİV və QİÇS arasında əlaqəyə dair öz nöqteyi-nəzərini təsvir etmişdir. Onun tibbi lisenziyası 1990-cı ildə QİÇS xəstələrini ozon terapiyası ilə müalicə etdiyi üçün ləğv edildi. Onun fikrincə, QİÇS-ə zəif qidalanma, narkotiklər və ən əsası tanınmış antiretrovirus preparat zidovudin səbəb olur ki, bu preparat HİV-in müalicəsində əsas dərman kimi tətbiq edilir. 

28 oktyabr 1994-cü ildə Şimali Karolina ştatındakı oteldə keçirilən mətbuat konfransında Uillner HİV-ə yoluxmuş bir xəstədən götürüldüyünü qeyd etdiyi qanı barmağını sancdı. O, bu yolla insanların onun yalan hesab etdiyi HİV-in mövcudluğuna inanmalarına son qoymaq istəyirdi.  

Uillner QİÇS-in inkarçısı olmaqla yanaşı, amigdalin, xelatlar və qlioksilidin istifadəsi ilə xərçəng müalicəsinə qeyri-ənənəvi yanaşmaları ilə də tanınır. 1995*-*ci ildə Uillner iddia edirdi ki, pəhriz, həyat tərzi dəyişiklikləri, sanitariya ilə bütün xəstəliklərin qarşısını almaq mümkündür.

## Ölümü
Uillner 15 aprel 1995-ci ildə ürək tutmasından, yəni infarktdan vəfat edib.

## Kitabları

* Acupressure: Məxfi hesabat, 1979
* Zövq prinsipi pəhrizi: Daimi necə arıq  qalmaq olar, sevdiyiniz yeməkləri yeməklə, 1985
* Xərçəng Həlli, 1994
* 

## İstinadlar
Veb-konfrans

**Veb-konfrans** — veb-yayımlar və veb-görüşlər kimi əməkdaşlıq xidmətləri daxil olmaqla müxtəlif növ onlayn konfranslar və veb-seminarlar üçün çətir termini. Bu,  onu əməkdaşlıq sessiyaları kimi tanınan digər növlərdən ayırmaq məqsədilə bəzən həmkarlar səviyyəsində veb-görüş konteksti kimi daha dar mənada istifadə edilə bilər. Bu texnologiyalarla bağlı terminologiya dəqiq və veb-konfrans standartlarına əsaslanaraq razılaşdırılmışdır, lakin terminlərdən istifadəni təmin etmək üçün xüsusi təşkilatların istifadədə olan tətbiqləri mövcuddur.

Ümumiyyətlə, veb-konfrans İnternet texnologiyaları, xüsusən də TCP/IP bağlantıları vasitəsilə mümkün olur. Xidmətlər real vaxt rejimində nöqtədən nöqtəyə rabitə ilə yanaşı, bir göndəricidən bir çox qəbulediciyə multicast rabitəsinə imkan verə bilər. O, coğrafi cəhətdən səpələnmiş yerlərdə eyni vaxtda paylaşılacaq olan mətn əsaslı mesajlar, səsli və video söhbətlərin məlumat axınlarını təklif edir. Veb konfransı üçün proqramlara veb-əlaqəli kompüterdən digər veb-əlaqəli kompüterlərə görüşlər, təlim tədbirləri, mühazirələr və ya təqdimatlar daxildir.

## Etimologiyası
"Vebinar" termini veb və seminar sözlərindən yaradılmış mürəkkəb sözdür. Bu, internet üzərindən ötürülən təqdimat, mühazirə və ya seminar mənasını daşıyır. Bu termin düzgün qurulmadığı iddiası ilə tənqid edilmişdir, çünki "inar" etibarlı kök deyil. Vebinar Leyk-Superior Universitetinin 2008-ci ildə "Qovulmuş sözlər siyahısı"na daxil edilmişdir, lakin həmin il "Merriam-Webster" lüğətinə əlavə olunmuşdur.

"Veb-yayımı" termini radio və ya televiziya yayımı ilə orijinal oxşarlığından irəli gəlir. İlk mərhələdə istifadə yalnız ümumdünya hörümçək toru vasitəsilə audio və video axınının ötürülməsi və istehlakına aid edilirdi. Vaxt keçdikcə veb-yayım proqram təminatçıları vebinar proqramında tapılan eyni funksional imkanların çoxunu əlavə etmiş və beləliklə, iki termin arasındakı fərq azalmışdır.

## Həmçinin bax

* Videotelefoniya

## İstinadlar
Stiker (mesajlaşma)

**Stiker** — ani mesajlaşma platformaları vasitəsilə göndərilən cizgi filmləri və yapon smaylik tipli "emojilər"in qarışığı olan emosiya və ya hərəkəti təmsil edən personajın illüstrasiyası. Stiker mesaj hesab olunur. Onlar emotikonlardan daha çox müxtəlifliyə malikdirlər və üz reaksiyası ilə bədən dilini təsvir etmək qabiliyyətinə görə internet "reaksiya üzü" mədəniyyətindən əsas götürürlər. Stikerlər mürəkkəb, obraza əsaslanan ifadələrdir və insanlara qəribə animasiyalar vasitəsilə ünsiyyət qurmaq üçün yüngül vasitələr verir.
## Tarixi
Stikerlər ilk dəfə Koreyada yaradılmış mobil mesajlaşma proqramı "Line" tərəfindən populyarlaşdırıldı. "Naver Corporation" proqramı Yaponiya bazarını nəzərə alaraq tərtib etdi, çünki "KakaoTalk" Cənubi Koreyada artıq üstünlük təşkil edən mobil mesajlaşma xidməti idi. Stikerlərin hər yerdə mövcud olan emoji sisteminin anime üslublu sənət əsərləri ilə qarışığı və yapon dilində daha uzun mesajların yazmaq yerinə stiker göndərmək bu xüsusiyyətin yapon istifadəçiləri cəlb etməsinə kömək etdi. "Line"ın üstünlüyü artdıqca, "Line"ın stiker dəstlərində nümayiş olunan maskot personajları da məhsul kimi məşhurlaşdı.

2013-cü ildə stikerlər Asiya bazarlarından kənarda da böyüməyə başladı: "Path" 2013-cü ilin mart ayında yeni şəxsi mesajlaşma sisteminin bir hissəsi kimi stikerlər əlavə etdi. Ardınca aprel ayında "Facebook" və "Facebook Messenger" mobil proqramlarına da stikerlər əlavə olundu. İyul ayında stiker funksiyası "Facebook"un veb-interfeysinə əlavə olundu və "Kik Messenger" də stikerləri öz tətbiqinə əlavə etdi. Reklam kampaniyalarının bir hissəsi olaraq markalar adından stikerlərin istehsalına kömək edən startap şirkətləri də ortaya çıxdı.

2013-cü ilin noyabr ayına qədər mobil mesajlaşma istifadəçiləri arasında aparılan sorğu, sorğuda iştirak edənlərin 40%-nin gündəlik olaraq stikerlərdən istifadə etdiyini, ən çox istifadə edlənlərin ən çox İndoneziya (46%), Çin (43%), Cənubi Koreya (38) və ABŞ-dən olan istifadəçilər (35%) olduğunu göstərdi. Müntəzəm olaraq stikerlərdən istifadə edənlərin 20%-i ən azı bir dəfə mobil mesajlaşma proqramlarında stiker və ya emoji üçün ödəniş edib.

2016-cı ildə "Snapchat" istifadəçilərə şəxsi avatarını əks etdirən fərdi stikerlər yaratmağa imkan verən "Bitmoji" tətbiqi üçün "Bitstrips" şirkətini satın aldı.

2019-cu ilin iyul ayında "Telegram" üçüncü tərəf stiker paketlərini dəstəkləməklə yeni `.tgs` formatından istifadə edərək animasiyalı stikerləri təqdim etdi. Bir il sonra, 2020-ci ilin iyul ayında "WhatsApp" bir neçə rəsmi paketlə birlikdə animasiyalı stikerlər əlavə etdi. 2021-ci ilin iyun ayında "Discord" premium istifadəçilər üçün animasiyalı stikerlərdən istifadə etmək imkanı əlavə etdi.

2023-cü ilin sentyabrında "Instagram" və "Facebook Messenger" süni intellektlə yaradılan stikerlər əlavə etmək imkanını təqdim etdi. Bir həftə ərzində əlində bıçaq tutan "Elmo

kimi məşhur obrazlar və ya müəllif hüquqları ilə qorunan personajlar ilə bağlı uyğun olmayan stikerlərdən istifadə olundu.

## İstinadlar
Google Workspace

**Google Workspace** — bulud hesablamaları, məhsuldarlıq və əməkdaşlıq alətləri, proqram təminatı və "Google" tərəfindən hazırlanmış və bazara çıxarılan məhsulların toplusu. O, "Gmail", "Contacts", "Calendar", "Meet" və "Chat" kimi ünsiyyət vasitələrini özündə birləşdirir. Həmçinin, burada işçilərin cəlb edilməsi üçün "Currents", yaddaşda saxlama üçün "Drive" və məzmun yaratmaq üçün "Google Docs Editors" dəsti var. İstifadəçiləri və xidmətləri idarə etmək üçün idarəetmə paneli ilə təmin edilmişdir. Buraxılışdan asılı olaraq "Google Workspace" rəqəmsal interaktiv lövhə "Jamboard" və "Voice" telefoniya xidməti kimi əlavələri almaq seçimini də əhatə edə bilər. Təhsil xarakterli buraxılış olan "Google Classroom" öyrənmə platforması rolunu oynayır, "**Workspace for Education**" adını daşıyır.

Bu xidmətlərin əksəriyyəti ödənişsiz "Google" (Gmail) hesablarından istifadə edən istehlakçılar üçün heç bir ödəniş tələb olunmadan fərdi olaraq əlçatan olsa da, "Google Workspace" domendə fərdi e-poçt ünvanları (məsələn, @yourcompany.com) kimi müəssisə funksiyalarını əlavə edir. Bu, limitsiz disk yaddaşı, əlavə inzibati alətlər və təkmil parametrlər, həmçinin 24/7 telefon və e-poçt dəstəyi seçimidir.

Verilənlər və məlumatlar "Google"un məlumat mərkəzlərində birbaşa saxlanılır və sonra ehtiyat kopya məqsədləri üçün digər məlumat mərkəzlərinə sinxronlaşdırılır. Ödənişsiz xidmətlərdən fərqli olaraq, ödənişli xidmətlərdən istifadə edərkən reklamlar olmur, "Google Workspace" hesablarındakı məlumatlar reklam məqsədləri üçün istifadə edilmir. Bundan əlavə, "Google Workspace" administratorları təhlükəsizlik və məxfilik parametrlərini dəqiqləşdirə bilər.

Paket ilk dəfə 2006-cı ilin fevralında "Gmail for Your Domain" kimi istifadəyə verilmiş, həmin il "Google Apps for Your Domain" olaraq genişlənmişdir. Daha sonra 2016-cı ildə "G Suite" kimi rebrendinq edilmişdir, sonra 2020-ci ildə "Google Workspace" adlandırılmışdır.

2020-ci ilin aprelinə olan məlumata görə, "Google Workspace"də 6 milyon ödənişli müəssisə, 120 milyon "G Suite for Education" istifadəçisi var.

## Həmçinin bax

* Google Cloud Platform

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* Meet the father of Google Apps (who used to work at Microsoft)

## Xarici keçidlər

* Rəsmi sayt
* Google Workspace Marketplace
Caravə

**Caravə** — xristianlığı qəbul etmiş köçəri bəbrər zənata qəbilə konfederasiyası idi. Onlar VII əsrdən əvvəl və həmin əsrdə Afrikanın şimal-qərbində hökmranlıq edirdi. Kraliça Dihyənin rəhbərliyi altında qəbilə VII əsrin sonlarında Əməvilərin işğalına qarşı bərbər müqavimətinə rəhbərlik etmişdir.

## İstinadlar
Meskiana döyüşü

**Meskiana döyüşü** — 698-ci ildə Şimali Afrikada Həsən ibn Numanın Əməvi qüvvələri ilə kraliça Dihyə arasında baş tutmuş döyüş.

Tarixçi İbn İzarinin yazdıqlarına görə, Karfageni məhv etdikdən sonra Həsən ibn Numan bütün Afrikanın ən güclü başçısı haqqında sorğu-sual etmişdir. Ona bildirilmişdir ki, bütün bərbərlərin itaət etdiyi kraliça Dihyədir və onu məğlub etsə, bütün Məğribi təslim etməyə nail olacaq.

698-ci ildə Həsən ibn Numan Oresi ələ keçirməyə cəhd etmiş, lakin Dihyə tərəfindən məğlubiyyətə uğradılmış və Liviyaya geri çəkilməyə məcbur olmuşdur. Əməvi ordusu ağır itki vermiş və çoxlu sayda ərəb əsgəri əsir düşmüşdür. Bu qələbədən sonra kraliça Dihyə təxminən beş il ərzində bütün Məğribin mübahisəsiz hökmdarı olaraq qalmışdır.

## İstinadlar
İbn İzari

**Əbu Abbas Əhməd ibn Məhəmməd ibn İzari Mərrakuşi** () — XIII əsrin sonunda və ya XIV əsrin əvvəllərində yaşamış Məğrib tarixçisi. O, Məğribin və Əndəlusun orta əsrlərdəki tarixi haqqında 1312-ci ildə yazılmış "*[[Əl-Bəyan əl-Muğrib]]*"in müəllifidir.

İbn İzari indiki Mərakeşdə anadan olmuş və orada yaşamış, Fəsin qazisi olmuşdur. Onun həyatı haqqında çox az şey məlumdur. Onun sağ qalan yeganə əsəri olan "*Əl-Bəyan əl-Muğrib*" Şimali Afrikanın 640/1-ci ildə Misirin fəthindən 1205/6-cı ildə Əlmüvəhhidi fəthlərinə qədər olan tarixidir. Onun müasir elm üçün dəyəri itmiş köhnə əsərlərdən çıxarışlarında və başqa yerdə tapılmayan materialında, o cümlədən IX əsrdə Əndəlusda ilk vikinq basqınları haqqında hesabatlardadır. O, islam dünyasının müxtəlif xəlifələri, imamları və əmirləri haqqında başqa bir bioqrafik əsəri xatırlatmışdır, lakin bu, itmişdir. 712-ci ildən sonra vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* Ahmed Siraj: *L'Image de la Tingitane.* *L'historiographie arabe médiévale et l'Antiquité nord-africaine*. École Française de Rome, 1995. ISBN&nbsp;. Short biographical note.
* N. Levtzion & J.F.P. Hopkins, *Corpus of early Arabic sources for West African history*, Cambridge University Press, 1981,  (reprint: Markus Wiener, Princeton, 2000, ). Short biographical note and English translation of extracts from *Al-Bayan al-Mughrib*.
Zənata

**Zənata** (; ) — bərbər qəbilələrinin bir qrupu. Tarixən Sənhaca və Məsmüda ilə birlikdə ən böyük bərbər konfederasiyalarından biridir. Onların həyat tərzi ya köçəri və yarımköçəri olmuşdur.

## Dili
Bərbərlər olaraq Zənata bərbər dillərindən birində danışırdı. İbn Xəldun yazmışdır ki, onların ləhcəsi digər bərbər ləhcələrindən fərqlənir. Fransa dilçisi Edmon Desten 1915-ci ildə "Zenati" dilini, o cümlədən Mərakeşin şimal-şərqində Rif dili və Əlcəzairin şimal-şərqində Şaviyyə dili də daxil olmaqla, boş bir alt qrup olaraq təklif etmişdir.

## Həmçinin bax

* Numidiya
* Kahinə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Kahinə

**Kahinə** (; ; ) və ya **Dihyə** —  Ores padşahlığının bərbər kraliçası, dini və hərbi lider. O, həmin dövrdə Numidiya kimi tanınan Məğribin müsəlmanlar tərəfindən işğalına qarşı yerli müqavimətə rəhbərlik etmiş, xüsusən də Meskiana döyüşündə Əməvi qüvvələrini məğlubiyyətə uğratmışdır. Kahinə döyüşdən bütün Məğribin mübahisəsiz hökmdarı olmuş, bu statusu Təbarka döyüşündə qəti şəkildə məğlub olunana qədər saxlamışdır.

## Mənşəyi və dini
Onun şəxsi adı bunlardan biridir: Dəyə, Dəhiya, Dihyə, Dəhyə və ya Dəmyə. Onun titulu ərəbdilli mənbələrdə *əl-Kahin*' (rahib falçı) kimi qeyd edilmişdir. Bu, gələcəyi qabaqcadan görmək qabiliyyətinə görə onun müsəlman rəqibləri tərəfindən verilən ləqəb idi.

O, 7-ci əsrin əvvəllərində Jrāwa Zenata qəbiləsində anadan olub.  Beş il Aures dağlarından Qadames vahasına qədər (695-700) azad bir Berber dövlətini idarə etdi. Lakin Musa ibn Nusayrin komandanlığı olan ərəblər güclü bir ordu ilə geri qayıtdılar və onu məğlub etdilər. O, El Djem Roman amfiteatrında döyüşdü, lakin nəhayət Auresdəki Bir əl Kahina adını daşıyan quyunun yaxınlığında döyüşdə öldürüldü. 

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* Ibn Khaldun, *Kitāb al-Ibar*. Usually cited as: *Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale*, a French trans. by William McGuckin de Slane, Paul Geuthner, Paris, 1978. This 19th-century translation should now be regarded as obsolete. There is a more accurate modern French translation by Abdesselam Cheddadi, *Peuples et Nations du Monde: extraits des Ibar*, Sindbad, Paris, 1986 & 1995. Hirschberg (1963) gives an English translation of the section where Ibn Khaldun discusses the supposed Judaized Jarāwa.
* Hannoum, Abdelmajid. (2001). *Post-Colonial Memories: The Legend of the Dihyā, a North African Heroine* (*Studies in African Literature*). ISBN&nbsp;. This is a study of the legend of the Dihyā in the 19th century and later. The first chapter is a detailed critique of how the legend of the Dihyā emerged after several transformations from the 9th century to the 14th.
*  
* 
* al-Mālikī, *Riyād an-Nufūs*. Partial French trans. (including the story of the Dihyā) by H.R. Idris, 'Le récit d'al-Mālikī sur la Conquête de l'Ifrīqiya', *Revue des Etudes Islamiques* 37 (1969) 117–149. The accuracy of this translation has been criticised by Talbi (1971) and others.
*  The most recent critical study of the historical sources.
* Talbi, Mohammed. (1971). *Un nouveau fragment de l'histoire de l'Occident musulman (62–196/682–812) : l'épopée d'al Kahina.* (*Cahiers de Tunisie* vol. 19 pp.&nbsp;19–52). An important historiographical study.
* at-Tijānī, *Rihlat*. Arabic text ed. by H.H. Abdulwahhab, Johann Wolfgang Goethe University, Frankfurt, 1994. French trans. by A. Rousseau in *Journal Asiatique*, section containing the story of the Dihyā is in n.s. 4, vol. 20 (1852) 57–208.
Sympterum meridionale

***Sympetrum meridionale*** — cənub aquatik cırcıraması *Libellulidae cinsinə aid olan həşərat növüdür.*

## Həyat tsikli
İynəcələr dəstəsinin geniş yayılmış növlərindən biridir. Onların həyat dövriyyəsi orta hesabla 2–3 il davam edə bilir. Aprel-oktyabr ayları ərzində onlara şirin su kənarlarında rast gəlmək mümkündür. May ayından Noyabr ayının əvvəlinə kimi öz sürfələrinə şirin su hövzələrinin kənarlarına və otlaqların üzərinə yerləşdirirlər.

## Növün təsviri

Bədən ölçüləri 40 mm-ə qədər böyüyə bilir. Qanadları açıldıqda ümumi bədən ölçüsü 55–60 mm-ə qədər uzanır. Erkək fərdlərin qarıncığı dişilərdən fərqli olaraq qırmızımtıl rənglidir. Dişilərin qarıncıq seqmentlərində isə qara ləkələrə rast gəlmək mümkündür. Qanadları sarımtıl rənglidir, pterostiqma və hialindən qurulmuşdur. Azərbaycanda Kür-Araz övalığında, Arazboyu düzənlik ərazisində və Zəngəzur dağlıq ərazisində geniş yayılmışdır.

## İstifadə olunmuş ədəbiyyat
* Snegovaya, N. Y. 2020. A progress study of the Odonata from Azerbaijan in summer 2019. İnternational Dragonfly Fund Report 142: 1–20

## İstinadlar
Dek (tatu)

**Dek** (, ) və ya **xal** ( , ) — kürdlərə aid ənənəvi və unikal tatular. Dek daha çox kürd qadınları arasında rast gəlinir, lakin kişilər arasında da müşahidə olunur. İslamın təsiri ilə dekin tətbiqi daha az yayılmış və xına ilə əvəz edilmişdir. Xınadan fərqli olaraq, dek müvəqqəti deyil. Kürd kimliyini yenidən təsdiq etmək üçün dekdən istifadəni canlandırmaq üçün səylər göstərilmişdir. Dek yezidilər tərəfindən də tətbiq edilir.

## Tarixi
Dekin mənşəyi məlum deyil.

XVI əsrin əvvəllərində Amidalı Aesi "*Medicae Artis Principes*" əsərində dek və onun necə hazırlandığını yazmışdır. O, bu əsərdə dek materialının şam ağacını, bir qədər korroziyaya uğramış tunc, saqqız və ağacların yağını əzərək qarışdırmaqla hazırlandığını izah etmişdir. Bu qarışıqdan başqa, ikinci qarışığı yaratmaq üçün korroziyaya uğramış bürünc sirkə ilə qarışdırılır. Sonra kəvər şirəsi və su qarışdırılır. Sonra döymə yeri bu kəvər şirəsi qarışığı ilə təmizlənir, pirsinqlə dizayn çəkilir və birləşmiş qarışıq dəriyə çəkilir.

Jak de Morqan 1895-ci ildə kürd qadınlarının döymələrini müşahidə etmiş və ən çox yaşlı qadınların döymə etdirdiklərini, bəzən bütün bədəninə döymə vurulduğunu qeyd etmişdir. Kişilərə döymə vurulduqda, bu, əsasən əllərində, nadir hallarda isə üzlərində olurdu. Henri Fild 1950-ci illərdə İranın Kürdüstan və Kirmanşah ostanlarına səfər edərkən də bu hadisəni müşahidə etmişdir.

## İstinadlar
Denqbec

**Denqbec** () — kürd musiqi janrı və ya onu ifa edən müğənni. Denqbeclər nəğməli hekayəçilərdir. Tarix boyu denqbecləri təsvir etmək üçün çoxlu terminlər olmuşdur, lakin bu gün denqbec ən çox işlənəndir. Denqbeclər yazılı tarixşünaslığa maneələr olduğuna görə kürd tarixi və adət-ənənələrini kürdcə çatdırılma yolu kimi qəbul edilir. Kürd tarixində baş tutmuş müəyyən hadisələr ilə bağlı çoxlu sənədlər olmadığına görə onları denqbeclərin mahnıları vasitəsilə təhlil etmək cəhdləri var. Onlar ürd coğrafiyası, tarixi, son hadisələr haqqında, eyni zamanda layla və sevgi mahnıları da oxuyurlar.

## İstinadlar
Bijî Serok Apo

**Bijî Serok Apo** () — Kürdüstan Fəhlə Partiyasının (PKK) lideri Abdullah Öcalana rəğbət bəsləyənlərin istifadə etdiyi şüar. "Apo" adı "Abdullah"ın qısaltmasıdır, lakin "əmi" kimi də tərcümə edilə bilər. Şüar Türkiyə və Almaniyada təqibə səbəb olmuşdur.

## Təqiblər

### Türkiyədə
Türkiyədə bu şüar həbs cəzası və cərimələrə səbəb ola bilər. Şüar özlüyündə qadağan edilmir, lakin çox vaxt Türkiyə hakimiyyəti tərəfindən PKK-ya dəstək nümayişi kimi qiymətləndirilir. 2019-cu ilin dekabrında Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi şüarın Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının ifadə azadlığına aid olan 10-cu maddəsi ilə qorunduğuna qərar vermişdir. 2022-ci ildə Xalqların Demokratik Partiyasının (HDP) keçmiş həmsədri Səlahəddin Dəmirtaş 16 noyabr 2013-cü ildə "Bijî Serok Apo" yazdığı tvitinə görə mühakimə olunmuşdur.

### Almaniyada
Almaniyada şüar bəzi hallarda ifadə azadlığı ilə qorunmur. Polisdən asılı olaraq şüar istintaqa səbəb ola bilər və ya icazə verilə bilər. Onu qışqıraraq səsləndirmək mühakimə və cərimə ilə nəticələnə bilər.

## İstinadlar
Musa Sor

**Musa Sor** (), həmçinin **Şeyx Mus** və ya **Muse Sor** () — yezidi övliyası. Onu hava və külək rəbbi də adlandırırlar. Yezidlər ona ağciyər və revmatizm xəstəliklərinin hamisi kimi ehtiram edirlər. Adani Şeyx nəslinin bir bölməsi də onun adını daşıyır.

Əbdi Rəşo Şeyx Musa Sorun yoldaşı idi. Musa Sor küləklər və hava ilə əlaqələndirilir. Küləklər taxılları samandan ayırmağa kömək edə bilsin ki, o, ovlama zamanı çağırılır. Şimali İraqın Ləliş vadisində Bəhzənə kəndində Musa Sorun adına məzar var.

## İstinadlar
Tavusgəran

**Tavusgəran** () — yezidi dini bayramı.

Tavusgəran əsnasında kəvallar və digər din xadimləri yezidi kəndlərini ziyarət edərək "*sincaq*" – Tavusi Mələk simvolu olan tovuz quşunun müqəddəs şəkillərini gətirirlər. Bunlara ehtiram edilir, dindarlardan haqq yığılır, xütbələr oxunur, müqəddəs su və *berat* (Lalişdən kiçik daşlar) paylanır.

## İstinadlar
Cek Rekhem

**Cek Rekhem** (; ) — XVIII əsrin əvvəllərində yaşamış pirat.

O, ən çox iki görkəmli qadın quldurla – Enn Bonni və Meri Rid ilə əlaqəsi ilə tanınır. Rekhemin pirat bayrağında piratlığın simvoluna çevrilən kəllə və çarpaz qılınclar var idi. Bununla belə, onun pirat karyerası nisbətən qısa sürmüşdür, çünki o, 1720-ci ildə tutuldu və cinayətlərinə görə asılmışdır. Rekhemin mirası Piratlığın qızıl dövrünün simvolu kimi yaşayır.

## Populyar mədəniyyətdə
"Assassin's Creed IV: Black Flag" videooyununda təqdim olunur.

## İstinadlar