open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Müqəddəs Pyotr kilsəsi (Dortmund)

**Müqəddəs Pyotr kilsəsi ** () — Dortmundda yerləşən və Qotika üslubunda inşa edilmiş şəhər kilsəsi. Kilsədə mərkəzi nef və yan neflər eyni hündürlükdədir ki, bu da bu kilsə formasının ideal növünə yaxındır. Bina demək olar ki, kvadrat plana malikdir və nisbətən qısa bir xor hissəsi var. Kilsə Vestfaliyadakı zal kilsələrinin xüsusi formasının əhəmiyyətli bir nümunəsidir.
## Tarixi
Müqəddəs Pyotr kilsəsi Dortmund şəhər mərkəzində yerləşən orta əsrlər kilsəsidir. Üç nefli bina 1322-ci ildə inşa edilməyə başlanmış və açıq rəngli qumdaşından hazırlanmışdır. Hazırkı formasında kilsə, yan neflər üzərindəki enli dam örtükləri ilə orta əsrlərə aid orijinal formasını göstərir. Diqqət çəkən bir məqam 1752-ci ildə uçduqdan sonra uzun müddət bu formada görünməyən və yalnız 17 noyabr 1981-ci ildə, II Dünya müharibəsinin dağıntılarından sonra tarixi hündürlüyünə bərpa edilən həddindən artıq yüksək görünən qüllədir. Hazırda qüllənin ümumi hündürlüyü təxminən 60 metrdir. 15 metr hündürlüyündə alt quruluş və 48 metr hündürlüyündə xaçdan ibarətdir. Qüllənin bərpasından sonra Petrikirxenin ümumi hündürlüyü 105 metrdir.

Müqəddəs Pyotr kilsəsinin içərisində "Vestfaliyanın Qızıl Möcüzəsi" adlı möhtəşəm oyma qurbangah var. Bu, 1521-ci ilə aid bir Qotika qanadlı qurbangahdır. İlk dəfə açıldıqda 36 ətraflı şəkil görünür. Bayram səhifəsi açıldıqda, qızıl suyuna çəkilmiş oyma fiqurlarla 30 bölmə görünür. Bu mədəni irsin qorunması üçün "St. Petri-dəki Qızıl Möcüzə eV" adlı qeyri-kommersiya təşkilatı təmir və bərpa üçün ianə toplayır.

Tarixi zəng quruluşu dörd tunc zəngdən ibarət idi. Bunlar II Dünya müharibəsi zamanı təhvil verilməli deyildi, lakin 1945-ci ildə kilsə dağıdıldıqda məhv oldu. Bugünkü zəng quruluşu beş polad zəngdən ibarətdir.

Kilsə tarixi fəvvarəsi ilə birlikdə Dortmund şəhərinin abidələr siyahısında qeydiyyata alınmışdır.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Wolfgang Rinke: *Dortmunder Kirchen des Mittelalters.* Dortmund 1991, ISBN 3-7932-5032-6
* Barbara Welzel (Hrsg.): *Das «goldene Wunder» in der Dortmunder Petrikirche: Bildgebrauch und Bildproduktion im Mittelalter.* Bielefeld 2003, ISBN 3-89534-522-9
## Xarici keçidlər
Malik Vari

**Malik Vari** (; ) — Əlcəzairli yazıçı, tərcüməçi, folklor toplayıcısı.

## Həyatı
Əlcəzairli yazıçı, tərcüməçi və folkloşünas alim 27 yanvar 1916-cı ildə Əlcəzairin Bedja şəhərində bərbərdilli ailədə anadan olmuşdur

## Təhsili
Orta məktəbi bitirdikdən sonra doğma Kabil dili də daxil olmaqla, digər dilləri müstəmləkə dövründə Fransa təhsil müəssisəsində ədəbiyyat və fəlsəfə üzrə universitetdə təhsil alıb. 21 dekabr 2001-ci ildə 85 yaşında vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı
O, həmçinin müəllimlik də edib. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Əlcəzair radiosunda jurnalist kimi və redaksiya heyətinin katibi vəzifəsində çalışıb. Əlcəzair Müstəqillik Müharibəsi zamanı Fransaya köçüb. 1959-cu ildən təqaüdə çıxana qədər Parisdəki Fransa Televiziya Korporasiyasının (ORTF) ofisində çalışıb. O, özünü Kabil Bərbər mədəniyyətinin qorunmasına, folklor toplamağa, onların şeirlərini, əfsanələrini, nağıllarını, mahnılarını, Kabil rituallarını və digər ənənələrini qeyd etməyə həsr edib. O, "Ici Alger", "Algeria" və digər müxtəlif jurnallarda Kabil həyat tərzi haqqında məqalələr və esselər dərc edib.

## İstinadlar
Cinclodes aricomae

**Cinclodes aricomae** — Sərçəkimilər dəstəsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Cinclodes aricomae qara və boz rəngdə olur, bəzi fərdlərdə isə qanadlarında ağ rəngli zolaqlar müşahidə edilə bilər. Bədənin üst hissəsi qaranlıq və tünd boz rəngdədir, alt hissəsi isə açıq boz və ya ağ rəngdədir. Bu quşun uzun, incə bədəni və nisbətən uzun quyruğu var. 

Cinclodes aricomae 1993-cü ildə tədqiqatçılar tərəfindən müstəqil bir növ olaraq təsnif olunmuşdur.

Cinclodes aricomae əsasən Perunun yüksək dağlıq bölgələrində, 4,000-5,000 metr arasında yerləşən dağ çökəkliyində və meşəlik ərazilərdə yaşayır. Bu quşların həyatı, nisbətən çətin və yüksək dağlıq ərazilərdə keçdikləri üçün çox yaxşı uyğunlaşmışdır. Növün ərazisi sıxlıqla yerli ekosistemlərdə kiçik, izolyasiya olunmuş populyasiyalar şəklində olur.

Çoxalması mövsümi xarakter daşıyır. Qışın sonlarına yaxın, bu quşlar əraziyə görə fərqli mövsümi yerdəyişmələr edir və çoxalma dövrünə başlayırlar. Qumraları normal olaraq təbii yuva yerlərində qururlar və çoxalma dövründə ən çox zibil və daşlardan istifadə edirlər.

Cinclodes aricomae təbii yaşayış yerlərinin azalması və insan fəaliyyətlərinin təsiri altında olan bir növdür. Növ, "Endangered" (təhlükə altında olan) statusuna malikdir və müxtəlif qoruma layihələri ilə onu qorumaq üçün ciddi tədbirlər alınır. Bu quşun məskunlaşdığı dağlıq ərazilərdəki kənd təsərrüfatı fəaliyyətləri və iqlim dəyişikliyi növün davamlılığını təhdid edir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* BirdLife Species Factsheet
Suzan Kaporael

**Suzan Kaporael** (; ) — ABŞın ən məşhur minimalist və abstrakt rəssamlarından biri.
## Həyatı
Suzan Kaporael 1949-cu ildə Nyu-York şəhərində anadan olub. O, gənc yaşlarından etibarən sənətə maraq göstərmiş və bu marağı təhsil həyatına daxil edərək inkişaf etdirmişdir. Suzan Kaporael Prinston Universitetində incəsənət üzrə təhsil almış və burada abstrakt və minimalist sənət üslublarına marağını artırmışdır. Universitetdə təhsilini tamamladıqdan sonra, o, müxtəlif sənət qruplarında fəaliyyət göstərmiş və fərqli sənət sərgilərində iştirak etmişdir.

Suzan Kaporael minimalizm və abstraksiya tərzlərini birləşdirərək özünəməxsus bir sənət üslubu yaratmışdır. O, çox zaman təbiət və gündəlik həyatın sadə və təkrarlanan formalarını sənətində istifadə etmişdir. Onun əsərləri, xüsusilə güclü, bir-birini təkrarlayan rəng paletləri və struktur təkrarı ilə tanınır. Caporael, əsərlərindəki çox sayda təkrarı, həm formal olaraq, həm də emosional mənada güclü təsir yaradır.
Minimalizmə olan marağı, rəssamın əsərlərindəki sadəlikdən daha çox formaların və rənglərin təkrarı və xüsusiyyətlərinin təfərrüatlı şəkildə işlənməsidir. Bu yanaşma, hər bir əsərin bir "hərəkət" yaratmasına və izləyicinin diqqətini özünə cəlb etməsinə imkan tanıyır. Caporael, rəngləri və formaları sadələşdirərək, insanın emosional təcrübələrini soyut və mücərrəd bir şəkildə əks etdirmək məqsədini güdür.

Onun əsərləri Uitni Amerika İncəsənət Muzeyinin, Karneqi İncəsənət Muzeyinin və Ali İncəsənət Muzeyinin daimi kolleksiyalarında saxlanılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Frans fon Holshausen

**Frans fon Holshausen** (; ) — Amerikalı avtomobil dizayneri. O, elektrik avtomobil istehsalçısı Tesla şirkətinin baş dizayneridir. Tesladan əvvəl o, Mazda, General Motors və Volkswagen şirkətlərində dizayner kimi çalışmışdır.

Avtomobil jurnalı Frans fon Holshauseni bütün dövrlərin ən böyük 25 avtomobil dizaynerindən biri adlandırmışdır.
## Həyatı
Frans fon Holshausen 10 may 1968-ci Konnektikut ştatının Sbsberi şəhərində anadan olmuşdur. Avtomobillərə olan marağı onu dizayn sahəsində peşəkar karyera qurmağa sövq etmişdir. O, Kaliforniyanın məşhur "ArtCenter College of Design" universitetində Nəqliyyat Dizaynı üzrə təhsil almışdır.

Təhsilini başa vurduqdan sonra fon Holshausen "Volkswagen" şirkətində dizayner kimi fəaliyyətə başlamışdır. Daha sonra "General Motors"un Saturn brendinə qoşulmuş və burada bir neçə mühüm layihədə iştirak etmişdir.

2005-ci ildə Frans fon Holshausen "Mazda" şirkətinin Şimali Amerika dizayn bölməsinin rəhbəri təyin edilmişdir. Burada çalışdığı müddətdə aşağıdakı modellərin dizaynında əsas rol oynamışdır:
Onun dizayn etdiyi konsept avtomobilləri "Mazda"nın gələcək dizayn dili üçün mühüm bir mərhələ olmuşdur. Xüsusilə "Mazda Furai", aerodinamik və idman dizaynı ilə avtomobil həvəskarlarının diqqətini cəlb etmişdir.

### "Tesla" dövrü
2008-ci ildə Frans fon Holshausen "Tesla" şirkətinə keçmiş və burada baş dizayner vəzifəsini tutmuşdur. Onun "Tesla"da həyata keçirdiyi layihələr, elektrik avtomobillərin dizaynında yeni standartlar müəyyən etmişdir. "Tesla" üçün hazırladığı əsas modellər aşağıdakılardır:
* Tesla Model S (2012) – Elektromobillər üçün yeni lüks sedan anlayışını təqdim etdi.
* Tesla Model X (2015) – Aerodinamik və futuristik SUV modeli.
* Tesla Model 3 (2017) – Elektrikli avtomobilləri kütləvi bazara çıxarmaq üçün nəzərdə tutulmuş model.
* Tesla Model Y (2020) – Kompakt SUV modeli, Model 3-ün daha geniş versiyası.
* Tesla Cybertruck (2023) – Radikal futuristik dizaynı ilə ən mübahisəli layihələrdən biri.
* Tesla Roadster (İkinci nəsil, 2024) – Tesla-nın yüksək performanslı elektrik super avtomobili.

Bu dizaynlar "Tesla"nın avtomobil bazarında lider mövqeyini möhkəmləndirmiş və elektromobillərə qarşı münasibəti dəyişmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Интервью 2013 года
Billi Bolduin

**Billi Bolduin** (; ) — Amerikalı interyer dizayneri. 
## Həyatı
Vilyam "Billi" Bolduin 1903-cü ildə Baltimor şəhərində anadan olub. O, uşaqlıqdan interyer dizaynına və sənətə böyük maraq göstərirdi. Baltimorun klassik memarlığı və tarixi binaları onun dizayna olan sevgisini daha da gücləndirdi. O, Merilend Universitetində təhsil alsa da, formal dizayn təhsili almayıb. Bunun əvəzinə o, praktik təcrübə və şəxsi istedadı ilə interyer dizayn dünyasına daxil oldu.

Billi Bolduinin karyerası 1930-cu illərdə Baltimorda yerli evlərin interyerlərini dizayn etməsi ilə başladı. Onun minimalist və eyni zamanda dəbdəbəli yanaşması tezliklə diqqət çəkdi. 1940-cı illərin əvvəllərində Billi Bolduin Nyu-Yorka köçdü və burada interyer dizayn sahəsində əsl məşhurluq qazandı.

Billi Bolduinin ilk böyük layihələrindən biri "Vogue" jurnalının redaktoru Diana Vriland üçün dizayn etdiyi mənzil oldu. Onun qeyri-ənənəvi yanaşması və klasik mebelləri müasir elementlərlə birləşdirməsi, onu dövrün ən nüfuzlu interyer dizaynerlərindən birinə çevirdi.

O, Jaklin Kennedi-Onassisin şəxsi rezidensiyasını da dizayn edib. 

Billi Bolduin 1983-cü ildə Nantakert şəhərində vəfat edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ralf Giles

**Ralf Giles** (; ) — Amerikalı avtomobil dizayneri. O, "Chrysler", "Dodge", "Jeep" və "Stellantis" kimi avtomobil markalarının dizayn bölümünə rəhbərlik edib.
## Həyatı
Ralf Giles 14 yanvar 1970-ci ildə Nyu-York şəhərində anadan olmuş, lakin Kanadanın Monreal şəhərində böyümüşdür. Haitidən olan immiqrant ailədə dünyaya gələn Giles, avtomobillərə olan sevgisini erkən yaşlarından inkişaf etdirmişdir. Uşaq yaşlarında avtomobil dizaynına maraq göstərmiş və on dörd yaşında ilk eskizlərini "Chrysler"in sədri Li Yakokkaya göndərmişdir. Bu təşəbbüs onun avtomobil dizaynı sahəsində karyera qurmaq qərarını möhkəmləndirmişdir.

Təhsilini Detroyt şəhərindəki "College for Creative Studies"də nəqliyyat dizaynı üzrə davam etdirən Giles, daha sonra Miçiqan Universitetində MBA dərəcəsini əldə etmişdir. Onun təhsili, dizayn sahəsində dərin biliklər qazanmasına və avtomobil sənayesində liderlik etməsinə kömək etmişdir.

Ralf Giles 1992-ci ildə "Chrysler" şirkətinin dizayn ofisinə qoşulmuş və burada müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır. 2001-ci ildə böyük avtomobillər və ailə nəqliyyat vasitələri üzrə dizayn ofisinin direktoru təyin edilmişdir. 2008-ci ildə isə dizayn üzrə vitse-prezident vəzifəsinə yüksəlmişdir.
Karyerası ərzində Ralf Giles bir sıra əhəmiyyətli avtomobil modellərinin dizaynına rəhbərlik etmişdir. Bunlar arasında aşağıdakıları göstərmək olar: 
* 2005 Chrysler 300C – Şimali Amerika İlin Avtomobili seçilmişdir.
* 2013 Dodge SRT Viper – İdman avtomobili dizaynında yeni standartlar müəyyənləşdirmişdir.
* Dodge Viper GTS/R, Dodge ESX2 və Jeep Jeepster – konsept avtomobillərinin interyer dizaynına rəhbərlik etmişdir.

2015-ci ildə "Fiat Chrysler Automobiles"in dizayn rəhbəri təyin edilən Gilles, 2021-ci ildə PSA Qrupu ilə birləşərək Stellantis N.V. şirkətinin baş dizayn direktoru vəzifəsini icra etməyə başlamışdır. Hazırda o, "Chrysler", "Dodge", "Jeep", "Ram", "Maserati" və Latın Amerikası üçün "Fiat" markalarının dizayn strategiyasına rəhbərlik edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Xankəndi Dəmir Yolu və Avtovağzal Kompleksi

**Xankəndi Dəmir Yolu və Avtovağzal Kompleksi** — Xankəndi şəhərində inşa ediləcək yeni nəqliyyat kompleksi.

## Tarixi
Ağdam-Xankəndi dəmir yolu xətti ilk dəfə 1979-cu ildə Heydər Əliyevin təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə inşa edilmişdir. Bu dəmir yolunun istifadəyə verilməsi Qarabağ bölgəsinin sosial-iqtisadi və mədəni inkişafına mühüm təsir göstərmişdir.

Kompleksin təməlqoyma mərasimi 3 iyul 2025-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin iştirakı ilə keçirilmişdir.

Layihənin icra müddəti 2025–2026-cı illəri əhatə edir.

## Xüsusiyyətləri
Kompleks "Ağdam–Xankəndi dəmir yolu" layihəsinin tərkib hissəsidir. Bu dəmir yolu xətti Bərdə-Ağdam dəmir yolunun davamını təşkil edir və ümumi uzunluğu 28 kilometr, yan yollarla birlikdə isə 34,7 kilometrdir. Layihə çərçivəsində 4 körpünün, 5 yolötürücünün, 3 piyada keçidinin və 2 suötürücü borunun tikintisi nəzərdə tutulmuşdur.

Dəmir yolu xətti boyunca üç stansiya — Əsgəran stansiyası, Xocalı stansiyası və Xankəndi Dəmir Yolu və Avtovağzal Kompleksi inşa olunacaq.

Kompleksin layihələndirilməsi 2025-ci ildə başlamışdır. Tikinti sahəsi 6,4 hektardır. Kompleks beş mərtəbədən ibarət olacaq və onun ərazisində iki dəmir yolu platformasının, habelə 12 avtobus dayanacağının inşası planlaşdırılır. Kompleksin binasında gözləmə zalı, bilet kassaları, tibb məntəqəsi, ana və uşaq otağı, mağazalar, restoranlar, inzibati və toplantı otaqları, uşaq əyləncə mərkəzi, açıq terras və istirahət zonaları nəzərdə tutulmuşdur.

Dəmir yolu bölməsi gündəlik 800-1000 sərnişinə, avtovağzal isə 1000-1200 sərnişinə xidmət göstərəcək. Kompleks Qarabağ regionunda inşa ediləcək yeni nəqliyyat infrastrukturunun əsas elementlərindən biri olacaq.

## İstinadlar
Araz Vadisi İqtisadi Zonası

**“Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkı** — Cəbrayıl rayonu ərazisində yerləşən sənaye parkı. 

## Tarixi
“Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 4 oktyabr 2021-ci il tarixli Fərmanı ilə yaradılıb. Həmin Fərmana əsasən, park sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi üçün zəruri infrastrukturu və idarəetmə qurumları olan ərazi kimi müəyyənləşdirilib, onun idarə olunması Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyinin tabeliyində olan İqtisadi Zonaların İnkişafı Agentliyinə həvalə edilib. 

Parkın infrastrukturunun (enerji, su, kanalizasiya, rabitə, nəqliyyat, yanğından mühafizə və digər obyektlər) qurulması üçün 2021-ci il dövlət büdcəsindən ilkin olaraq 500 min manat ayrılıb. 

2023-cü il 4 may tarixində Prezident İlham Əliyev “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkında görülən işlərlə, habelə “Avto Lizinq Azərbaycan” MMC-nin tikintisi ilə tanış olub, “Holcim Azərbaycan” ASC, “Az-Tex-Import” MMC və “Improtex Qarabağ Sənaye Kompleksi” MMC-nin müəssisələrinin təməllərini qoyub. 

2024-cü il 3 oktyabr tarixində Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva sənaye parkında yeni müəssisələrin təməlqoyma mərasimlərində iştirak ediblər. 

## Xüsusiyyətləri
Sənaye parkı Cəbrayıl rayonunun Soltanlı kəndi yaxınlığında 200 hektar sahədə təşkil olunub. Layihələndirmə zamanı ərazi kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı, sənaye, sosial və texniki zonalara bölünməsi, logistika və ticarət mərkəzinin, anbar komplekslərinin, TIR parkının, gömrük və yanacaqdoldurma məntəqələrinin, eləcə də müxtəlif istehsal və xidmət müəssisələrinin yaradılması nəzərdə tutulub. 

Parkın ərazisi minalardan və hərbi sursatlardan təmizlənib, inzibati bina, müvəqqəti yaşayış və xidmət sahələri, su və elektrik təchizatı, eləcə də daxili yol və digər yardımçı infrastrukturun yaradılması istiqamətində işlər aparılıb.

Sənaye parkının 13 rezidenti və 1 qeyri-rezidenti var, investorlar tərəfindən ümumilikdə 133,8 milyon manat investisiyanın yatırılması və 2 mindən çox daimi iş yerinin yaradılması planlaşdırılır, artıq 20 milyon manatdan çox investisiya yatırılıb və 40-dan çox iş yeri yaradılıb.

Parkın prioritet istiqamətlərinə logistika və ticarət mərkəzi, anbar kompleksləri, topdan və pərakəndə satış obyektləri, TIR parkı və nəqliyyat-servis infrastrukturu, tikinti materialları, kimyəvi məhsullar, xüsusi təyinatlı texnika və müxtəlif sənaye məhsullarının istehsalı daxildir. Rezidentlər tərəfindən “Avto Lizinq Azərbaycan” MMC-nin texniki servis kompleksi, əmtəə beton və quru yapışdırıcı istehsalı zavodu, yük avtomobillərinə texniki servis və yüngül tonnajlı yük avtomobillərinin yığımı üzrə müəssisə, həmçinin xüsusi təyinatlı texnika və metal məmulatlar istehsalı üzrə kompleksin yaradılması nəzərdə tutulub.

## İstinadlar
Rumiko Takaxasi

**Rumiko Takaxasi** (; ) — Manqaka, Yaponiya yazıçısı. 
## Həyatı
Rumiko Takaxasi 1957-ci il oktyabrın 10-da Niiqata şəhərində anadan olub. O, gənc yaşlarından bədii yaradıcılığa maraq göstərmiş və oxuduğu məktəbdə rəssamlıq və komiks sənətinə xüsusi maraq göstərib. Takaxasi Yaponiyanın məşhur "Shōnen Sunday" jurnalında manqaka yazmağa başlamışdır. 

Takaxasinin ilk əsəri "Urusei Yatsura" 1978-ci ildə nəşr olundu və böyük uğur qazandı. Həmin əsərin çoxsaylı hissələri Yaponiyada populyarlıq qazanmış və beynəlxalq aləmdə də çoxsaylı izləyicilər tapmışdır. 

Rumiko Takaxasinin əsərləri ümumilikdə çoxsaylı tərcümələrə məruz qalmış və dünyanın müxtəlif bölgələrində milyonlarla nüsxə satılmışdır.

Rumiko Takaxasi müxtəlif manqaka və anime sahələrində bir çox mükafata layiq görülmüşdür. Onun işləri dünya üzrə bir çox anime festivallarında və yarışmalarında yüksək qiymətləndirilib. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* Rumiko Takahashi at Lambiek's Comiclopedia
* The Rumic World—English-language fansite about Takahashi's work
* ''Animerica'' interview
* Introductory sequence from the 2008 special exhibit
Vud Pirtl

**Vud Pirtl** (; ) — Amerikalı rəssam, qrafik dizayner, "Pirtle Design" şirkətinin təsisçisi və rəhbəri. O, Pentagram dizayn firmasının keçmiş tərəfdaşı olub. O, 2002-ci ildə Amnesty International tərəfindən Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsinin 12 maddəsinə yönəlmiş bir sıra posterlər hazırlamaq üçün sifariş alması ilə məşhurdur.

## Həyatı
Vud Pirtl Texas ştatının Korsikana şəhərində anadan olmuşdur. O, Texas Universitetində təhsil almış və burada sənət və dizayn sahəsində biliklər əldə etmişdir. Təhsil illərində onun dizayna olan marağı daha da artmış və o, qrafik dizayn sahəsində ixtisaslaşmağa qərar vermişdir.

Vud Pirtl dizayn karyerasına müxtəlif agentliklərdə başlamış, lakin öz fərdi üslubunu yaratmaq məqsədilə 1978-ci ildə Texasda "Pirtle Design" studiyasını təsis etmişdir. Burada o, müxtəlif tanınmış brendlər üçün yaradıcı və yenilikçi dizayn həlləri təqdim etmişdir.

1988-ci ildə Pirtl dünyanın ən nüfuzlu dizayn agentliklərindən biri olan "Pentagram"a qoşulmuşdur. Burada o, böyük miqyaslı korporativ identifikasiya və brendinq layihələrində iştirak etmişdir. "Pentagram"da çalışdığı müddətdə Forbes, IBM, Prinston Universiteti və Dallas İncəsənət Muzeyi kimi böyük müştərilər üçün dizaynlar hazırlamışdır.

Vud Pirtl 2002-ci ildə Amnesty Internationalın sifarişi ilə Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsinin 12 maddəsinə həsr olumuş posterlər hazırlayıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut avtomobil yolu

**Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut avtomobil yolu** — Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonları ərazisində, işğaldan azad edilmiş Xocavənd, Füzuli və Cəbrayıl rayonlarının ərazisindən keçən magistral avtomobil yolu.

Yol başlanğıcını Hacıqabul-Horadiz-Ağbənd-Zəngəzur dəhlizi magistral avtomobil yolunun Cəbrayıl rayonu Şükürbəyli kəndindən keçən hissəsindən götürməklə Xocavənd rayonunun Hadrut qəsəbəsinə qədər uzanır. Yolun ümumi uzunluğu 39,7 kilometrdir və Hadrut qəsəbəsi, Cəbrayıl şəhəri də daxil olmaqla təxminən 20-yə yaxın yaşayış məntəqəsini əhatə edir.

## Tarixi
Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut yeni avtomobil yolunun təməli 2021-ci il 15 mart tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyevanın işğaldan azad edilmiş Füzuli və Xocavənd rayonlarına səfəri zamanı qoyulub. Layihənin icrasına təməlqoyma mərasimindən dərhal sonra start verilib.

2021-ci ildə yolboyu torpaq işləri, qazma və dolğu, yolun genişləndirilməsi və 21,5 metr enində yeni torpaq yatağının inşası, mina və partlamamış hərbi sursatlardan təmizləmə işləri paralel şəkildə həyata keçirilib.

2021-ci il 9 oktyabr tarixində Prezident İlham Əliyev Hadrut-Cəbrayıl-Şükürbəyli, Tuğ-Hadrut və Füzuli-Hadrut yollarında aparılan tikinti işləri ilə tanış olub.

Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut avtomobil yolunun 14,2 kilometrlik Şükürbəyli-Cəbrayıl hissəsi 2022-ci il 19 oktyabr tarixində Prezident İlham Əliyevin iştirakı ilə istifadəyə verilib.

2023-cü il 5 may tarixində Prezident İlham Əliyev yolun əlavə 8,2 kilometrlik hissəsinin açılışında iştirak edib.

## Texniki göstəricilər
Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut avtomobil yolu I texniki dərəcəyə uyğun dörd hərəkət zolaqlı magistral yol olaraq inşa edilmişdir. Yolun marşrutu işğaldan azad edilmiş Xocavənd, Füzuli və Cəbrayıl rayonlarının ərazisindən keçir, Hadrut qəsəbəsi və Cəbrayıl şəhəri də daxil olmaqla həmin rayonların təxminən 20-yə yaxın yaşayış məntəqəsini birləşdirir. Yolun hərəkət hissəsinin eni 14–14,5 metr, torpaq yatağının eni isə 21,5 metrdir.

Layihə çərçivəsində yol boyunca çoxsaylı hidrotexniki və mühafizə qurğuları inşa olunmuşdur. Burada çoxsaylı dairəvi suötürücü borular, 9 düzbucaqlı su keçidi, 49 ehtiyat boru, yolun ətraf mühitə və faunaya təsirini azaltmaq üçün 7 yolaltı heyvan keçidi, həmçinin zəruri sahələrdə beton və daş istinad divarları üzərində tikinti işləri aparılıb.

Yol boyunca ümumilikdə 6 avtomobil körpüsü tikilib. Körpülərdən biri Hacıqabul-Mincivan-Zəngəzur dəhlizi magistral avtomobil yolu ilə kəsişmə nöqtəsində layihələndirilərək magistrala rahat giriş-çıxışı təmin edir.

Uzunluğu 42 kilometr olan köhnə yolun 2,3 kilometr qısaldılaraq 39,7 kilometrlik yeni marşrutla əvəz olunması layihənin əsas xüsusiyyətlərindən biri kimi qeyd edilib.

## Həmçinin bax
* Horadiz-Cəbrayıl-Zəngilan-Ağbənd avtomobil yolu

## İstinadlar
Füzuli-Hadrut avtomobil yolu

**Füzuli-Hadrut avtomobil yolu** — Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonları ərazisində, işğaldan azad edilmiş Füzuli və Xocavənd rayonlarını birləşdirən dörd hərəkət zolaqlı avtomobil yolu. 

## Tarixi
Füzuli-Hadrut avtomobil yolunun təməli 2021-ci il 16 mart tarixində Prezident İlham Əliyev, birinci xanım Mehriban Əliyeva və qızları Leyla Əliyevanın işğaldan azad edilmiş Füzuli və Xocavənd rayonlarına səfəri zamanı qoyulub.

2021-ci ildə yolboyu torpaq işləri, qazma və dolğu işləri, yolun genişləndirilməsi və profilə salınması, yeni torpaq yatağının və yol əsasının inşası istiqamətində işlər aparılıb.

2021-ci il oktyabrın 9-da Prezident İlham Əliyev Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut, Tuğ-Hadrut və Füzuli-Hadrut avtomobil yollarında aparılan tikinti işlərinin gedişi ilə tanış olub. 2022-ci ilin sentyabrında 12 kilometr uzunluğunda yol üzrə torpaq yatağı və yol əsasının əhəmiyyətli hissəsində işlərin tamamlandığı, bir sıra hissələrdə asfalt örtüyünün alt layının döşənməsi, suötürücü qurğuların və körpü dayaqlarının inşasının yekun mərhələyə çatdığı bildirilib.

2023-cü ilin yanvarında yolun genişləndirilməsi, yeni torpaq yatağı və yol əsasının inşasının tam başa çatdığı, 11 kilometrə qədər hissədə asfalt örtüyünün alt qatının döşəndiyi, ümumilikdə 15 suötürücü boru, 7 ehtiyat keçid və bir dördbucaqlı su keçidinin tikintisinin tamamlandığı qeyd olunub.

2023-cü ilin may ayında Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyi tərəfindən Füzuli-Hadrut və Cəbrayıl-Hadrut avtomobil yollarının həmin ilin mayında istifadəyə veriləcəyi açıqlanıb.

Füzuli-Hadrut avtomobil yolu 5 may 2023-cü il tarixində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin iştirakı ilə istifadəyə verilib.

## Texniki göstəricilər
Uzunluğu 13 kilometr olan Füzuli-Hadrut avtomobil yolu başlanğıcını “Zəfər yolu”ndan götürür və Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut avtomobil yoluna birləşir. Bu avtomobil yolu işğaldan azad edilmiş Füzuli və Xocavənd rayonlarının ərazisindən keçir və bu rayonların bir sıra yaşayış məntəqələrinə çıxış verir.

Füzuli-Hadrut avtomobil yolu I texniki dərəcəyə uyğun inşa olunmuş dörd hərəkət zolaqlı yoldur. Yolun hərəkət hissəsinin eni 14 metr, yol yatağının eni təxminən 21-21,5 metr təşkil edir. Yol boyu yağış və səth sularının ötürülməsi üçün müxtəlif diametrli suötürücü borular, ehtiyat keçidlər və bir dördbucaqlı su keçidi inşa olunub. 

Marşrutun 6,7-ci kilometrində, “Qarğabazar” adlanan ərazidən keçən hissədə uzunluğu 18 metr, eni 21 metr olan avtomobil körpüsü tikilib. Tikinti işləri “İnşaat norma və qaydaları”na uyğun olaraq Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyi tərəfindən, Agentliyin müvafiq müəssisələri və podratçı şirkətlər tərəfindən icra edilib.

## İstinadlar
Yeni Şuşa məscidi

**Yeni Şuşa məscidi** — Şuşa şəhərində inşa olunan məscid.

## Tarixi
Məscidin təməli 2021-ci il mayın 12-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, birinci xanım Mehriban Əliyeva, qızları Leyla Əliyeva və Arzu Əliyevanın iştirakı ilə qoyulub. Layihə Heydər Əliyev Fondunun və “Paşa Holdinq”in dəstəyi ilə həyata keçirilir.

2025-ci il iyulun 17-də isə Türkmənistan Xalq Məsləhətinin sədri Qurbanqulu Berdiməhəmmədov, 2025-ci il sentyabrın 16-da isə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Prezidenti Şeyx Məhəmməd bin Zayed Əl-Nəhyan məsciddə aparılan tikinti işləri ilə tanış olublar.

Məscidin inşasının 2026-cı ildə yekunlaşdırılması nəzərdə tutulur.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Yeni Şuşa məscidi Şuşa şəhərinin yuxarı hissəsində inşa edilir və memarlıq həlli rəmzi xarakter daşıyır. Məscidin layihələndirilən ümumi forması 8 rəqəmini xatırladır ki, bu da Şuşanın işğaldan azad edildiyi günü – Zəfər Gününü təcəssüm etdirir. Şuşanın və Qarabağın işğaldan ilin on birinci ayında azad edilməsinin rəmzi kimi məscidin iki minarəsinin 11 rəqəmi formasında inşa edilməsi nəzərdə tutulub.

Layihəyə əsasən, məscidin minarələrinin hündürlüyü 72 metr olacaq. Məscidin xarici səthi Şuşanın qədim məscidlərinin minarələrində istifadə olunan həndəsi naxışlarla bəzədiləcək, günbəzi mozaika ilə işlənəcək.

Yeni Şuşa məscidinin layihələndirilməsi azərbaycanlı və italyan memarların birgə iştirakı ilə aparılıb.

## İstinadlar
Hadrut məscidi

**Hadrut məscidi** — Xocavənd rayonunun Hadrut qəsəbəsində inşa olunmuş məscid.

## Tarixi
Məscidin təməli Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən 2021-ci ilin oktyabrında qoyulub. Buradakı tikinti işləri “PMD GROUP” tərəfindən həyata keçirilib.

Məscidin açılışı 2025-ci il sentyabrın 14-də Prezident İlham Əliyevin iştirakı ilə baş tutub.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Məscid layihəsi Hadrut qəsəbəsinin bərpa-yenidənqurma planına uyğun olaraq hazırlanıb. Layihə çərçivəsində məscidin ümumi tutumu, mərtəbələrin funksional bölgüsü və fasad dekorasiyası ilkin təməl mərhələsində müəyyən olunmuş göstəricilərə uyğun şəkildə icra olunub.

Məscidin konstruksiyası ikimərtəbəli ibadət salonu, qadınlar üçün ayrılmış ikinci mərtəbə zalı və milli memarlıq üslubuna uyğun bəzək elementlərini özündə birləşdirir. Minarənin hündürlüyü təməl mərhələsində nəzərdə tutulmuş göstəriciyə uyğun olaraq təqribən 25 metr olaraq layihələndirilib, ibadət zalı isə 210 nəfərin eyni vaxtda ibadət etməsi üçün planlaşdırılıb.

## İstinadlar
Sain Daş Karvansarası

**Sain Daş Karvansarası**  və ya **Şah Abbas karvansarası** — Səfəvilər dövrünə aid Cənubi Azərbaycanın Ərdəbil bölgəsində yerləşən memarlıq abidəsidir. Bu karvansara Nir şəhristanında, Sain aşırımı ərazisində, köhnə Nir–Sərab yolunun 10-cu kilometrində yerləşir və 1383-cü ildə 1653 inventar nömrəsi ilə İranın Milli İrsi siyahısına daxil edilmişdir.
## Haqqında
### Xüsusiyyətləri
Səfəvi hökmdarı I Abbasın əmri ilə inşa edilən Sain Daş karvansarası Ərdəbil ostanının Nir şəhristanından təxminən 10 kilometr məsafədə yerləşir. Karvansaray Səfəvi hökmdarı Şah Abbasın göstərişi ilə Sain aşırımının qarlı və çətin keçilən bölgəsində səyyahların təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə inşa edilmişdir. Tikili bölgənin sərt iqlim şəraitinə uyğun planlaşdırılmışdır: daxili yaşayış məkanlarının girişlərinin eni və hündürlüyü minimuma salınmış, beləliklə az vasitə ilə bu girişləri bağlamaq və şaxta ilə qarlı küləyin içəri daxil olmasının qarşısını almaq mümkün olmuşdur. Tikintidə istifadə edilən materiallar həmin bölgədən əldə olunan və sərt hava şəraitinə davamlı daşlardan ibarət olmuşdur. Dam üstündəki işıqlıq tipli açılışlar ən kiçik ölçüdə nəzərdə tutulmuş və yalnız hava mübadiləsinə ehtiyac yarandıqda və daxili məkanların işıqlandırılması zərurəti olduqda kifayət qədər funksionallıq təmin etmişdir. Binanın mərkəzi hissəsinə açılan əlaqələndirici girişlər yan sahələrlə müqayisədə nisbətən geniş tutulmuşdur ki, karvan iştirakçılarının gətirdikləri yük heyvanlarının da içəridə qorunması mümkün olsun. Karvansara iri daş sütunlara malikdir; bu sütunlar küləyin qarşısını almaq məqsədilə paralel olmayan formada inşa edilmişdir. Tikili daxildə otaqcıq və hücrələrə bölünmüşdür və ehtimal edilir ki, onların hər biri müəyyən qrupların istirahətinə ayrılmışdır. Binanın mərkəz hissəsində daş günbəz yerləşir və dam örtüyünə çıxış üçün son dərəcə dar pilləkən nəzərdə tutulmuşdur; həmin pilləkənin giriş hissəsi də çox alçaqdır. Tavan üzərində havalandırma və işıqlandırmanı təmin etmək üçün yaradıldığı güman edilən çox kiçik gözlər də müşahidə olunur.

### 2023-cü ildə UNESCO Siyahısına daxil edilməsi
2023-cü il sentyabrın 26-da Ər-Riyadda keçirilən UNESCO Dünya İrs Komitəsinin 45-ci sessiyası zamanı Sain Daş karvansarası İranın 24 ostanında yerləşən ümumilikdə 54 tarixi karvansaraydan ibarət "İran karvansaraları" nominasiyası çərçivəsində Dünya İrs Siyahısına daxil edilmişdir. Bu nominasiyanın qəbul edilməsi nəticəsində "İran karvansaraları" ölkənin 27-ci Ümumdünya İrs obyektini təşkil edir. Sain Daş karvansarası sosial dəyişikliklər, ədəbiyyat, poeziya, musiqi və rəssamlıqda təsir gücünə görə ölkə xaricindəki karvansaralardan fərqli xüsusiyyətlər nümayiş etdirdiyindən ölkə tipli ilkin karvansaray nümunəsi kimi qiymətləndirilir.
## Qalereya

File:کاروانسرای شاه عباسی اردبیل 1.jpg|Ərdəbilin Şah Abbasi Karvansarası
File:Ks.SH.A3.jpg|

## Həmçinin bax
* Uğurlu Xan karvansarası
* Şah Abbas karvansarası (Gəncə)
## İstinadlar
Daşaltı məscidi

**Daşaltı məscidi** — Şuşa rayonunun Daşaltı kəndində inşa olunmuş ibadət ocağı. 

## Tarixi
Məscidin təməli 2021-ci il noyabrın 7-də Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyevanın iştirakı ilə qoyulub və rəsmi açılışı 2025-ci il mayın 9-da baş tutub.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Məscid Qarabağ memarlıq ənənələrinə uyğun şəkildə kəndin mərkəzində inşa edilib. Hündürlüyü 22,5 metr olan minarələr layihələndirilərkən Yuxarı Gövhər ağa məscidinin minarələrinin formasından istifadə olunub.

Ümumi sahəsi 822 kvadrat metr olan ikimərtəbəli məscidin ibadət zalı 150-dən çox nəfərin eyni vaxtda ibadət etməsinə imkan verir. Burada dəstəmaz otaqları, sanitar qovşaqlar, imam otağı, icma zalı, işçi otağı və xüsusi yardımçı sahələr kimi əlavə məkanlar mövcuddur.

## İstinadlar
Şuşa Yaradıcılıq Mərkəzi

**Şuşa Yaradıcılıq Mərkəzi** — Azərbaycan Respublikasının Şuşa şəhərində yerləşən, XVIII əsrə aid memarlıq abidəsində fəaliyyət göstərən mədəniyyət və yaradıcılıq məkanıdır. 

## Tarixi
Şuşa Yaradıcılıq Mərkəzinin yerləşdiyi bina XVIII əsrdə inşa olunmuş, ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidəsi — Ağa Qəhrəman Mirsiyab oğlunun karvansarasının tarixi binasıdır.

Mərkəz Heydər Əliyev Fondu tərəfindən 2022-ci ildən etibarən aparılan bərpa işləri nəticəsində ilkin tarixi görünüşünə qaytarılıb. Aparılan bərpa işləri zamanı binanın sonradan alçıpanla bağlanmış qapı-pəncərələri, tavan və bölücü divarları sökülərək tarixi planı və memarlıq elementləri bərpa edilib. Binanın struktur dayanıqlığı təmin edilib, deformasiyaya uğramış sahələr möhkəmləndirilib, interyer tarixi memarlıq üslubuna uyğun şəkildə yenidən qurulub. Bərpa prosesində dövrün karvansara üslubuna uyğun daş konstruksiyalar, giriş və daxili planlama elementləri qorunub saxlanılıb.

2023-cü il mayın 10-da Prezident İlham Əliyev, birinci xanım Mehriban Əliyeva və ailə üzvlərinin iştirakı ilə mərkəzin rəsmi açılışı baş tutub.

Şuşa Yaradıcılıq Mərkəzi müxtəlif sərgilərə və mədəni tədbirlərə ev sahibliyi edir. Burada Heydər Əliyevin 100 illik yubileyinə həsr olunmuş “Heydər Əliyev və Qarabağ” sərgisi nümayiş etdirilir.

## İstinadlar
Suqovuşan məscidi

**Suqovuşan məscidi** — Ağdərə rayonunun Suqovuşan kəndində inşa edilmiş ibadət məkanı.

## Tarixi
Məscidin təməli 2022-ci il 20 mart tarixində Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva tərəfindən qoyulub. 

Məscidin tikintisi 2024-cü ildə tamamlanıb.  Açılış mərasimi isə 2025-ci il 18 mart tarixində Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyevanın iştirakı ilə baş tutub.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Məscid binasının uzunluğu 16,8 metr və eni 11,2 metrdir. Binaların və obyektlərin tikinti sahəsi 530  kvadratmetrdir.

İkimərtəbəli ibadət məkanının birinci mərtəbəsi kişilər, ikinci mərtəbəsi isə qadınlar üçün nəzərdə tutulub. İbadət ocağının daxilində xüsusi bəzək elementlərindən istifadə olunub. Məsciddə eyni vaxtda 100-dən çox insanın ibadət etməsi mümkündür.

Kompleksə köməkçi otaqlar, dəstəmaz otaqları, imam otağı, icma zalı, işçi otaqları və yataqxana bölməsi daxildir. 

## İstinadlar
Köndələnçay su anbarları kompleksi

**Köndələnçay su anbarları kompleksi** — Füzuli rayonu ərazisində, Köndələnçay üzərində yerləşən su anbarları sistemi. Kompleksə “Köndələnçay-1”, “Köndələnçay-2” və “Aşağı Köndələnçay” su anbarları daxildir. 

## Tarixi
Köndələnçay su anbarları kompleksi Köndələnçay üzərində, Füzuli rayonunun Dövlətyarlı, Yuxarı Yağlıvənd və Mirzəcamallı kəndlərinin ərazilərində yerləşir.

1993-cü ildə Füzuli rayonunun işğalı nəticəsində kompleksin fəaliyyəti dayandırılmış və su ehtiyatları işğal dövründə qeyri-səmərəli şəkildə istifadə olunmuşdu.

2020-ci ildə Füzulinin işğaldan azad edilməsindən sonra “Aşağı Köndələnçay” da daxil olmaqla bütün kompleks bərpa proqramına daxil edilib.

2021-ci ildə “Aşağı Köndələnçay” su anbarının suyundan bir neçə kənddə suvarma üçün istifadə olunmağa başlanılıb.

2022-ci il aprelin 21-də Prezident İlham Əliyev kompleks üzrə təmir-bərpa layihəsi ilə tanış olub.

2024-cü il 10 may tarixində kompleks təmir-bərpadan sonra Prezident İlham Əliyevin iştirakı ilə yenidən istifadəyə verilib.

Kompleks vasitəsilə Füzuli rayonunda 6 min hektardan çox, o cümlədən 6,2 min hektara yaxın torpaq sahəsinin suvarılmasının yaxşılaşdırılması nəzərdə tutulur.

2024-cü ildə intensiv yağıntılar nəticəsində kompleksdə suyun səviyyəsi artmış və “Köndələnçay-1”-də 2,1 milyon m³, “Köndələnçay-2”-də 1,7 milyon m³, “Aşağı Köndələnçay”da isə 8 milyon m³ olmaqla ümumilikdə 11,8 milyon m³ su ehtiyatı toplanmışdır.

## Texniki göstəricilər

### Köndələnçay-1
“Köndələnçay-1” su anbarı 1962-ci ildə istismara verilib. Ümumi su tutumu 3,9 milyon m³, faydalı həcmi 3,6 milyon m³, hündürlüyü isə 14 metrdir.

Təmir-bərpa işləri zamanı bəndin üst örtüyü və beton üzlüklər yenilənmiş, suburaxıcı qurğular, estakada, 283 metr uzunluğunda səthi sutullayıcı, gözətçi evi, çirkab su quyusu və elektrik təchizatı sistemi bərpa edilib.

### Köndələnçay-2
“Köndələnçay-2” su anbarı 1951-ci ildə istismara verilib. Ümumi su tutumu 2,1 milyon m³, faydalı həcmi 1,6 milyon m³, hündürlüyü isə 23,35 metrdir.

Bərpa çərçivəsində torpaq bəndin çökmüş örtüyü, drenaj sistemi, nəzarət cihazları, suburaxıcı borular, beton konstruksiyalar, diametri 600 mm olan siyirtmələr və 177 metr uzunluğunda əthi sutullayıcının dəmir-beton üzlüyü yenidən qurulub.

### Aşağı Köndələnçay

“Aşağı Köndələnçay” su anbarı 1980-ci ildə istismara verilib. Ümumi tutumu 9,5 milyon m³, faydalı həcmi 9 milyon m³, hündürlüyü isə 25 metrdir.

Bərpa işləri çərçivəsində torpaq bəndin örtüyü, drenaj sistemi, qülləli suburaxıcı qurğular, mexaniki avadanlıqlar, estakada və 780 metr uzunluğunda səthi sutullayıcının bütün beton konstruksiyaları yenilənmiş, yarımstansiya və elektrik xətləri bərpa olunub. Quruçay üzərində inşa edilən suqəbuledici qurğu vasitəsilə həmin çayın suları “Aşağı Köndələnçay”a yönləndirilir.

## İstinadlar
Horadiz-Cəbrayıl-Zəngilan-Ağbənd avtomobil yolu

**Horadiz-Cəbrayıl-Zəngilan-Ağbənd avtomobil yolu** — Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərindən keçən və Zəngəzur dəhlizinin əsas hissələrindən birini təşkil edən magistral avtomobil yolu.

## Tarixi
Horadiz-Cəbrayıl-Zəngilan-Ağbənd avtomobil yolunun təməli 2021-ci il 26 oktyabr tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Türkiyə Respublikasının Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən qoyulub.

Zəngəzur dəhlizi layihəsi çərçivəsində yol boyu geniş mühəndis və infrastruktur işləri həyata keçirilib. 2025-ci ilin sentyabrında tikintinin 95 faizinin icra olunduğu açıqlanıb.

Avtomobil yolunun inşasının 2026-cı ilin ikinci yarısında başa çatdırılması planlaşdırılır.

## Texniki göstəricilər
Horadiz-Cəbrayıl-Zəngilan-Ağbənd avtomobil yolunun ümumi uzunluğu 149,9 kilometrdir və bunun 123,6 kilometri əsas yol hissəsidir. Yol birinci texniki dərəcəyə uyğun inşa olunur. Marşrutun 78,5 kilometrlik hissəsi altı, 45,1 kilometrlik hissəsi isə dörd hərəkət zolağından ibarətdir.

Yol boyunca tunellər, körpülər, alt keçidlər və mühəndis qurğuları inşa edilmiş, torpaq yatağı və yol geyimi üzrə işlərin böyük hissəsi tamamlanmışdır. Zəngilan istiqamətində tikinti işlərinin əsas podratçısı “Kalyon” şirkətidir.

Tikinti zamanı torpaq işləri və asfalt örtüyünün çəkilməsi üzrə əsas mərhələlər yekunlaşdırılıb. Magistral boyunca üç tunel inşa edilir və tunellərdə qazma işləri başa çatdırılıb. 2025-ci ilin noyabrına olan məlumata görə, 24 körpüdən 23-ü tamamlanıb, birində isə işlər davam etdirilir.

## İstinadlar
Hanoy Milli Universiteti

**Hanoy Milli Universiteti** () — Vyetnamın Hanoy şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Məzunları
Universitetin məzunlarının bir çoxu Vyetnamda yüksək dövlət vəzifələrində çalışır.

## İstinadlar
Agamia agami

**Agamia agami** (*Aqami vağı*) — Orta ölçülü bir vağ növü. Mərkəzi Amerikadan cənuba doğru Peru və Braziliyaya qədər olan ərazilərdə yaşayır və çoxalır. Bəzən "şabalıd qarınlı vağ" kimi də tanınır və "Agamia" cinsinin yeganə nümayəndəsidir. Braziliyada bəzən "Soco beija-flor" adlanır, bu da "kolibrilər vağı" deməkdir və unikal rənglənmə nümunəsinə görə belə adlandırılmışdır.

Aqami vağı Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) tərəfindən "Təhlükəyə Yaxın" kimi təsnif edilmişdir, çünki onun yayılma arealında gələcəkdə yaşayış mühitinin məhv edilməsi ehtimal edilir.

## Təsvir

Bu nadir növün uzunluğu 66–76 sm (26–30 düym) arasındadır. Vağlar üçün qısa ayaqlara və başından xeyli uzun olan incə bir dimdiyə malikdir. Boyun və alt hissələr şabalıd rəngdədir, ön boyun boyunca ağ bir xətt var və qanadları parlaq yaşıl rəngdədir. Tacın, ön boyunun yanlarının və belin aşağı hissəsinin ətrafında solğun mavi lələklər var. Ayaqlar, dimdik və çılpaq üz hissəsi solğun sarı rəngdədir. Çoxalma mövsümündə üz hissəsinin rəngi qırmızımtıla çevrilə bilər. Cinslər oxşardır, lakin gənc fərdlər üstdən əsasən qəhvəyi rəngdədir, ön boyunları ağdır və alt hissələri zolaqlı qəhvəyi-ağ rəngdədir. Adi yumurta sayı iki mavi yumurtadır.

Növün 15 sm uzunluğunda dimdiyi var və bu, onun oxşar ölçülü vağlardan daha uzaq məsafədən ovunu vurmasına imkan verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Agami heron videos on the Internet Bird Collection
*Agami heron photo gallery  VIREO
*"The Agami Heron" article & Photo--Medium Res&mdash;"Birds-Belize"
Crithagra symonsi

**Crithagra symonsi** (*Drakensberq siskini*) — Sərçəkimilər qrupuna aid olan kiçik bir quş növü. Bu növ bəzən, Cənubi Keypin, Keyp siskini (Crithagra totta) ilə eyni növ hesab edilir, bu halda qərb forması "C. t. totta", şərq forması isə "C. t. symonsi" adlanır. Bu yerli utancaq və təvazökar siskin, Əjdaha dağlarının kolluqlu vadilərində və yamaclarında tapılır.

## Təsvir

"Crithagra symonsi"nin uzunluğu orta hesabla 13-14 sm-dir. Quyruğunun yan tərəfləri ağ rəngdədir, bu xüsusiyyət hər iki cins üçün diaqnostikdir və xüsusilə uçuş zamanı görünür. Yetkin erkəyin zəif zolaqlı açıq qəhvəyi beli, açıq qəhvəyi qanad örtükləri, bel nahiyəsi və üst quyruğu, sarı alt hissələri var. Baş və boyun yanları sarımtıl-boz və zeytun rəngdədir. Boğazı parlaq sarıdır, lakin qalan alt hissələr bir qədər solğun rəngdədir.

Dişi fərdlər oxşar, lakin daha solğun üst hissələrə malikdir və lələklərində sarı rəng yoxdur. Baş və alt hissələr bəzəkli rəngdədir, baş və döş hissələrində çoxlu incə tünd qəhvəyi zolaqlar var. Cavan fərdlərin lələk örtüyü dişilərə bənzəyir, lakin daha çox zolaqlara malikdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Drakensberg siskin - Species text in The Atlas of Southern African Birds.
Charmosyna margarethae

**Charmosyna margarethae** (*Hersoq loriketi*) — "Psittaculidae" fəsiləsinə aid olan bir tutuquşu növü. "Charmosynoides" cinsinin yeganə nümayəndəsidir. Solomon adaları arxipelaqı boyunca yayılmışdır. Təbii yaşayış mühiti subtropik və ya tropik rütubətli ovalıq meşələri, subtropik və ya tropik rütubətli dağ meşələri və plantasiyalardır. Yaşayış mühitinin itirilməsi təhlükəsi ilə üzləşir.

## Təsvir

"Charmosyna margarethae"nin uzunluğu 20 sm (8 düym), çəkisi isə 40-60 qram (1,4-2,1 ons) təşkil edir. Yetkin fərdlər əsasən parlaq qırmızı rəngdədir, arxa baş hissəsi bənövşəyi-qara rəngdədir və sarı-narıncı gözlərə malikdir. Narıncı dimdiyi və geniş sarı döş zolağı var, həmçinin mantiyada nazik sarı yaxalıq və onu əhatə edən bənövşəyi və ya qara xətt var. Alt döş hissəsi solğun bənövşəyi-qara rəngdədir, alt qanadları isə solğun sarıdır. Quyruğu qırmızıdır, üst quyruq örtükləri yaşıl və ucları sarıdır. Dişilər erkəklərlə eyni görünüşə malikdir, lakin əlavə olaraq bel nahiyəsinin yan tərəflərində sarı ləkələr var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Batrachostomus harterti

**Batrachostomus harterti** (*Dulit qurbağaağzı*) — "Podargidae" fəsiləsinə aid olan az məlum bir quş növü. Bu növ Kalimantanın şimal və mərkəz dağ meşələrində parçalı şəkildə yayılmışdır və Kalimantana endemikdir. Növ monotipikdir.

## Təsvir

Bu, böyük, tünd, şabalıdı-qəhvəyi rəngli bir qurbağaağzıdır, uzunluğu 32-37 sm arasında dəyişir. Qanad uzunluğu 220-250 mm-dir. Başının üst tərəfində bəzəkli zolaqlar və arxa boynunda dar bəzəkli yaxalıq var. Qanad örtüklərində böyük ağ ləkələr var. Alt hissələri daha açıq qəhvəyi rəngdədir və bəzəkli zolaqlar və ləkələr var. Cinslər oxşar görünüşə malikdir.

Kalimantanda bu ölçüdə olan yeganə digər qurbağaağzı növü böyük qurbağaağzıdır (B. auritus), Dulit qurbağaağzı ilə birlikdə supernöv əmələ gətirir. Böyük qurbağaağzı bir qədər böyükdür (39-42 sm uzunluğunda) və daha açıq rəngdədir, başının üst tərəfi ləkəli və dalğalıdır, qanad örtükləri daha çox ləkəlidir və alt hissələri daha sadədir. Borneoda tapılan digər qurbağaağzı növləri 30 sm-dən çox deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Rhizothera dulitensis

**Rhizothera dulitensis** (*Dulit kəkliyi*) — Həmçinin "Hose kəkliyi" kimi tanınan, uzun dimdikli kəkliyin fərqli bir yarımnövü hesab edilmişdir. Bu, "Qırqovullar" (Phasianidae) fəsiləsinə aid bir quş növüdür və Kalimantana endemikdir. Görünür ki, bu növ nominativ yarımnövdən yüksəklik baxımından ayrılır və indi tez-tez tam növ kimi, "Rhizothera dulitensis" kimi qəbul edilir. Bu növ az məlumdur, nadirdir və 1937-ci ildən bəri qeydə alınmamışdır.

## Təsvir

Kəklik 30 sm uzunluğundadır. Uzun dimdikli kəklik kimi, əsasən qırmızımtıl-bəzək rəngdədir, lavanta-boz döş zolağı, uzun, qara, əyri dimdiyi və sarı ayaqları var. Uzun dimdikli kəklikdən fərqli olaraq, boz döş zolağı iki qat daha enlidir və alt hissələri parlaq narıncı-bəzək əvəzinə ağ-bəzək rəngdədir.

## Yayılması və yaşayış mühiti

Kəklik Borneo dağlarının aşağı dağ meşələri ilə məhdudlaşır. İlk dəfə Dulit dağında qeydə alınmış, daha sonra Saravakın şimalındakı Murud dağı və Batu Sonq dağında tapılmışdır. 1895-ci ildə Everett tərəfindən Sabahdakı Kinabalu dağında iki nümunə toplanmışdır, lakin o vaxtdan bəri bu əyalətdə qeydə alınmamışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Calendulauda erythrochlamys

**Calendulauda erythrochlamys** (*Dune torağayı*) — "Alaudidae" fəsiləsinə aid olan bir torağay növü. Namibiyaya endemikdir və təbii yaşayış mühiti subtropik və ya tropik quru ovalıq çölləridir. Dune torağayı, dünyanın ən quraq bölgələrindən biri olan Namib səhrasında yaşamaq qabiliyyəti inkişaf etdirən, yeganə quş növüdür.

## Taksonomiya

"Calendulauda erythrochlamys" torağayı 1853-cü ildə ingilis təbiətşünas Hü Striklend tərəfindən Namibiyanın Valvis Körfəzi yaxınlığındakı, Damaraland bölgəsindən toplanmış nümunələr əsasında təsvir edilmişdir. O, binominal ad olaraq "Alauda erythrochlamys" adını təqdim etmişdir. Bu torağayı indi ingilis zooloq Edvard Blit tərəfindən 1855-ci ildə təqdim edilmiş "Calendulauda" cinsinə daxil edilən səkkiz torağay növündən biridir. "Calendulauda" adı digər iki torağay cinsinin adlarının birləşməsindən yaranmışdır: "Calendula" və "Alauda". Xüsusi epitet "erythrochlamys" qədim yunan dilində "qırmızı" mənasını verən "ερυθρος/eruthros" və "xilət" mənasını verən "χλαμυς/khlamus, χλαμυδος/khlamudos" sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Species text - *The Atlas of Southern African Birds*
Chersophilus duponti

**Chersophilus duponti** (*Dupont torağayı*) — "Torağaylar" (Alaudidae) fəsiləsinə aid olan, monotipik "Chersophilus" cinsinin yeganə növüdür. Şimali Afrikada və İspaniyada rast gəlinir.

## Təsvir

Digər torağaylar kimi, Dupont torağayı da, yerdə fərqləndirici görünüşə malik deyil. Uzunluğu 17-18 sm-dir, incə, uzun boyun, uzun ayaqlar və bir qədər əyri dimdiyi var. Başının üst tərəfində nazik açıq zolaq və tünd zolaqlı döş hissəsi var. Avropa və şimal-qərb Afrikada yayılmış şimal-qərb Dupont torağayı əsasən üstdən boz-qəhvəyi, altdan isə açıq rəngdədir. Cənub-şərq Dupont torağayı isə Afrika yayılma sahəsinin böyük hissəsində tapılır və üst hissələri qırmızımtıl rəngdədir.

## Yayılması və yaşayış mühiti

Bu növ Şimali Afrikanın böyük bir hissəsində, Əlcəzairdən Misirə qədər, həmçinin İspaniyada çoxalır. Köçəri deyildir və əsasən çaparal (kolluqlu) ərazilərdə yaşayır. Lakin İspaniyada illik populyasiya azalması 3,9% təşkil edir və 2008-2018-ci illər arasında 32,8% azalma müşahidə edilmişdir, bu da onun qorunma statusunu milli səviyyədə "zəif" və Andalusiya və Kastiliya-Leon regionlarında "təhlükə altında" kimi qiymətləndirilməsinə səbəb olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Ageing and sexing by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze
Bubo coromandus

**Bubo coromandus** (*Qonur qartal-bayquş*) — "Bayquşlar" (Strigidae) fəsiləsinə aid olan və Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyada geniş yayılmış bir bayquş növü. Növü təsvir etmək üçün istifadə edilən tip nümunəsi Korumandel sahilindən toplanmışdır və bu, növün xüsusi epiteti üçün istifadə edilmişdir. Qırmızı kitabda "Narahatçılıq doğurmayan" kateqoriyasında siyahıya alınmışdır. Növün yayılma sahəsi təxminən 9.250.000 km² olaraq qiymətləndirilir. Bununla belə, könüllülər tərəfindən yaradılmış məlumat bazaları (məsələn, eBird.org) göstərir ki, bu rəqəm həddindən artıq böyük qiymətləndirmədir.

## Təsvir

Qonur qartal-bayquş iri, boz-qəhvəyi rəngli və görkəmli qulaq püsküllərinə malik bir bayquşdur. Alt hissələri boz-ağ rəngdədir və tünd qəhvəyi zolaqlar var, qanadları tünd qəhvəyi rəngdədir və ağ zolaqlarla örtülüdür. "K. c. klossii" yarımnövü nominal yarımnövlə oxşardır, lakin daha tünd rəngdədir və qanadlarında və kürəklərində ağ işarələr yoxdur. Qanadlarının uzunluğu 380–435 mm, quyruğu isə 187–224 mm-dir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*
Phaeoptila sordida

**Phaeoptila sordida** (*Qonur kolibri*) — "Trochilinae" yarımfəsiləsinin, "Trochilini" tayfasına aid, "zümrüd kolibrilər" qrupuna daxil olan bir kolibri növü. Meksikaya endemikdir.

## Təsvir

"Phaeoptila sordida" 9–10,6 sm uzunluğundadır. Erkəklərin çəkisi təxminən 4,3 qram, dişilərin çəkisi isə təxminən 3,4 qramdır. Erkəklərin parlaq qırmızı dimdiyi və qara ucu var. Üst hissələri tünd qızılı-yaşıl və ya yaşıl-qızılı rəngdədir, başının üstü və quyruqüstü örtükləri daha çox qəhvəyi və ya boz rəngdədir. Quyruğu tünd yaşıl-qızılı və ya boz-qəhvəyi rəngdədir və yaşıl parıltı ilə örtülüdür. Gözün arxasında boz zolaq və tünd yanaqlar var. Digər kolibrilərdən fərqli olaraq, parlaq boğaz ləkəsi yoxdur, əvəzinə tünd boz boğazı və yaşıl ləkələr var. Alt hissələri bir qədər açıq boz rəngdədir və quyruqaltı örtükləri sarımtıldır. Ayaqlarında ağ lələk dəstələri var. Dişi fərdlər erkəklərə çox oxşayır, lakin dimdiyi daha solğun qırmızı və qara uclu, quyruq lələklərinin ucu qara-mavi zolaq və boz-qəhvəyi uclarla örtülüdür, alt hissələri isə daha açıq boz rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər