Neyroendokrinologiya

**Neyroendokrinologiya** — biologiyanın (xüsusən fiziologiyanın) sinir və endokrin sistemlərinin qarşılıqlı əlaqəsini öyrənən sahə. Neyroendokrinologiya beynin orqanizmdə hormonal fəaliyyətini təmzimləyir. İnsan bədəninin fizioloji proseslərini tənzimləmək üçün sinir və endokrin sistemləri çox vaxt neyroendokrin inteqrasiya adlanan prosesdə birlikdə hərəkət edir. Neyroendokrinologiya beynin, xüsusən də hipotalamusun hipofiz vəzi hormonlarının ifrazına nəzarət etdiyini və sonradan endokrin və sinir sistemlərinin çoxsaylı qarşılıqlı əlaqələrini araşdırmaq üçün yaranmışdır. Endokrin sistem bədən boyunca peptidlər, steroidlər və neyroaminlər də daxil olmaqla müxtəlif kimyəvi quruluşlu hormonlar istehsal edən və ifraz edən çoxsaylı vəzilərdən ibarətdir.

Ümumi olaraq hormonlar bir çox fizioloji prosesləri tənzimləyir. Neyroendokrin sistem hipotalamusun reproduksiyanı, maddələr mübadiləsini, enerji istifadəsini, osmolyarlığı və qan təzyiqini tənzimləyən mexanizmdir.
## Neyroendokrin sistemi
### Hipotalamus

Hipotalamus beynin bütün nahiyələrindən daxil olan məlumatları birləşdirmək və spesifik reaksiya yaratmaq roluna görə beynin yayım mərkəzi kimi tanınır. Neyroendokrin sistemdə hipotalamus beynin müxtəlif hissələrindən elektrik siqnallarını qəbul edir və bu elektrik siqnallarını hormonlar və ya sərbəst buraxan amillər şəklində kimyəvi siqnallara çevirir. Bu kimyəvi maddələr daha sonra hipofiz vəzinə və oradan da sistemli dövrəyə daşınır.
### Hipofiz

Hipofiz vəzi 3 hissəyə bölünür: ön hipofiz, ara hipofiz və arxa hipofiz. Hipotalamus hipotalamo-hipofiz portal sisteminə tropik hormonlar adlanan sərbəst buraxılan amilləri göndərərək ön hipofiz hormonunun ifrazını idarə edir. Məsələn, hipotalamusun portal sistemə buraxdığı tirotropin-relizinq hormonu ön hipofiz tərəfindən tiroid stimullaşdırıcı hormonun ifrazını stimullaşdırır.

Posterior hipofiz birbaşa hipotalamus tərəfindən innervasiya olunur; oksitosin və vazopressin hormonları hipotalamusun neyroendokrin hüceyrələri tərəfindən sintez edilir və hipofiz vəzinin arxa hissəsindəki sinir uclarında saxlanılır. Onlar hipotalamik neyronlar tərəfindən birbaşa sistemli dövriyyəyə salınır.
### Əsas neyroendokrin oxlar

Arxa hipofiz vəzindən (neyrohipofiz) iki neyrohipofiz hormonu olan oksitosin və vazopressin (həmçinin antidiuretik hormon da deyilir) iri neyrosekretor hüceyrələrin sinir uclarından sistemli dövriyyəyə ifraz olunur. Oksitosin və vazopressin neyronlarının hüceyrə gövdələri müvafiq olaraq hipotalamusun paraventrikulyar nüvəsində və supraoptik nüvəsində yerləşir və bu neyronların elektrik fəaliyyəti beynin digər nahiyələrindən gələn afferent sinaptik girişlərlə tənzimlənir.

Bunun əksinə olaraq, ön hipofiz vəzinin hormonları (adenohipofiz) məməlilərdə birbaşa innervasiya olunmayan endokrin hüceyrələrdən ifraz olunur, lakin bu hormonların ifrazı (adenokortikotrofik hormon, luteinləşdirici hormon, follikul stimullaşdırıcı hormon, prolaktin və böyümə hormonu) hipotalamusun nəzarəti altında qalır. Hipotalamus, sərbəst buraxan amillər və sərbəst buraxılmasını maneə törədən amillər vasitəsilə ön hipofiz vəzini idarə edir; bunlar hipotalamik neyronlar tərəfindən beynin bazasında, orta yüksəklikdə olan qan damarlarına buraxılan maddələrdir. Hipotalamus-hipofiz portal damarları olan bu damarlar hipotalamik faktorları ön hipofiz vəzinə aparır və burada hormon istehsal edən hüceyrələrin səthində xüsusi reseptorlara bağlanır. 

Məsələn, böyümə hormonunun ifrazı iki neyroendokrin sistem tərəfindən idarə olunur: böyümə hormonu sərbəst buraxan hormon neyronları və müvafiq olaraq böyümə hormonu ifrazını stimullaşdıran və maneə törədən somatostatin neyronları. Somatoliberin neyronları hipotalamusun qövsvari nüvəsində, böyümə hormonunun tənzimlənməsində iştirak edən somatostatin hüceyrələri isə periventrikulyar nüvədə yerləşir.
### Funksiyaları

Neyroendokrin sistemlər çoxalmaya bağlılıqdan tutmuş cinsi davranışa qədər bütün aspektlərə nəzarət edir. Onlar spermatogenezi və yumurtalıq dövrünü, doğuşu, laktasiyanı və ana davranışını idarə edirlər. Onlar orqanizmin stressə və infeksiyaya reaksiyasına nəzarət edirlər.

Neyroendokrin sistemlər orqanizmin maddələr mübadiləsini tənzimləyir, yemək və içmə davranışına təsir edir və enerji qəbulunun necə istifadə olunduğuna, yəni yağın necə metabolizmə edildiyinə təsir göstərir. Onlar əhval-ruhiyyəyə, bədən mayesinə və elektrolit homeostazına və qan təzyiqinə təsir edir və tənzimləyir.
## Eksperimental üsulları
### Elektrofizioloji

Neyroendokrinologiyanın ilk günlərindən hipotalamusda və xüsusilə posterior hipofiz vəzində fizioloji prosesləri müəyyən etmək üçün elektrofiziologiya üzrə təcrübələrdən istifadə edilmişdir. 1950-ci ildə Jeffrey Harris və Barry Kross elektrik stimullaşdırılmasına cavab olaraq oksitosinin sərbəst buraxılmasını öyrənməklə oksitosin yolunu təsvir etmişdilər. 1974-cü ildə Ualters və Hatton supraoptik nüvəni - vazopressinin sərbəst buraxılmasından məsul olan hipotalamik mərkəzi elektriklə stimullaşdırmaqla suyun dehidrasiyasının təsirini araşdırdılar.

Glenn Hatton karyerasını hipotalamik neyronların elektrik xassələrinin öyrənilməsini əhatə edən neyrohipofiz sisteminin fiziologiyasını öyrənməyə həsr etmişdir. Neyrohipofiz sisteminin fiziologiyası bu neyronların hərəkətini və bunun nəticəsində yaranan fizioloji təsirləri araşdırmaq imkanı verdi. Neyroendokrin hüceyrələrin elektrik fəaliyyətinin öyrənilməsi son nəticədə mərkəzi sinir sisteminin neyronlarını, neyroendokrin neyronları və endokrin hüceyrələrini ayırd etməyə imkan verdi.
### Riyazi modelləri
#### Hodgkin-Huxley modeli

Hodgkin-Huxley modeli, müəyyən bir gərginlikdə sistemin cərəyanı haqqında məlumatlarını membran potensialını təsvir edən zamandan asılı məlumatlara çevirir. Bu modeli istifadə edən təcrübələr adətən eyni formata və fərziyyələrə əsaslanır, lakin onların xüsusi suallarına cavab vermək üçün diferensial tənlikləri dəyişir. Bu üsul vasitəsilə vazopressin, GnRH, somatotroflar, kortikotroflar və laktotrop hormonlar haqqında çox şey öyrənilmişdir.
#### Bioloji neyron modeli

Bu model bioloji sistemlərin təsvirinin riyazi sadəliyinə yönəlib, yalnız neyronun həddi fəaliyyətinə diqqət yetirir. Bununla, model mürəkkəb sistemin mürəkkəbliyini uğurla azaldır; lakin o, faktiki fəaliyyət mexanizmlərinə məhəl qoymur və onları sistemin çıxışının onun girişindən necə asılı olduğunu müəyyən edən funksiyalarla əvəz edir. Bu model arxa hipofiz vəzinə hormonların, xüsusilə oksitosin və vazopressinə salınmasını təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir.

Bioloji neyron modeli bir neçə sistemi, xüsusən də reproduktiv dövrə aid olanları (aybaşı dövrləri, luteinizləşdirici hormon, prolaktin ifrazı) təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir. Həçminin kortizol ifrazı və böyümə hormonu ifrazını təmsil edən funksional modellər də mövcuddur.
## Həmçinin bax

* Neyroelm
## İstinadlar

## Xarici keçidlər