open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ABŞ-nin ştatları

**ABŞ ştatları** — Öz suverenliyini ABŞ federal hökuməti ilə bölüşən 50 inzibati ərazi vahidinin hər biri. Hər bir ştat öz suverenliyini federal hökumət ilə bölüşdüyü üçün Amerika vətandaşları həm ABŞ-nin, həm də yaşadığı ştatın vətəndaşı sayılır. Ştat vətandaşlığı və ya oranın sakini olma şərtidir və ştatlararası yerdəyişmə üçün heç bir xüsusi icazə tələb olunmur (*əksini göstərən məhkəmə əmri yoxdursa*). Ştatların əhalisi müxtəlif ola bilir (*məs.* Vayominq — 600 000, Kaliforniya 38 mln.)

Ştatlar qraflıqlara və ya buna bərabər inzibati ərazi vahidlərinə bölünür. Qraflıqlar heç bir suverenliyə malik deyillər. Bu bölgü hər ştatda müxtəlifdir.

Hər bir ştatın öz konstitusiyası vardır. ABŞ Konstitusiyasına ratifikasiya etməklə, ştatlar öz məhdud suverenliklərini bu konstitusiya vasitəsilə federal hökumətə köçürülür. Tarixən hüquq-mühafizə, ictimai təhsil, səhiyyə, nəqliyyat və infrastruktur əsasən ştatların məsuliyyətində olub, lakin federal hökumətin bütün bu sahələrdə də nəzərəçarpan maliyyələşdirməsi və nəzarəti mövcuddur.

## ABŞ ştatlarının siyahısı

## İstinadlar
Enyan

**Enyan xan** - Uyğur xaqanlığının XIV və son xaqanı, 846-cı ildə hakimiyyətə gəlmişdi. Son 5000 uyğur ilə tatarlar, şiveylər və tatablar ilə müttəfiq olduqdan sonra 2 il Çinə qarşı mübarizə aparan Enyan xan son Çin zərbəsinə qalib gələ bilmədi və gecə ilə 9 ən yaxın adamı, həyat yoldaşı Gelu və oğlu Dusi ilə qərbə qaçdı. Sonrakı taleyi, yaxud nə vaxt öldüyü bilinmir. Tarixçilər onu son Uyğur xaqanı hesab edirlər.
İran ostanları

**Ostan**  () — İranda birinci dərəcəli inzibati ərazi vahidinin adı. İran inzibati cəhətdən 31 ostana bölünmüşdür. Ostanlar mərkəz () adlandırılan ən böyük şəhərdən idarə olunur. Ostanlara Nazirlər Kabinetinin razılığı ilə daxili işlər naziri tərəfindən təyin olunan ostandar () rəhbərlik edir.

## Ostanların siyahısı

## Müasir tarixi
İranın müasir ərazisi 1857-ci ildə imzalanan Paris müqaviləsinə əsasən təyin olunmuşdur. 1906-cı ildən 1950-ci ilə qədər İran on iki ostanlara bölünmüşdür: Ərdalan, Azərbaycan, Bəlucistan, Fars, Gilan, Əcəm İraqı, Xorasan, Xuzistan, Kirman, Larestan, Lorestan və Mazandaran.

1950-ci ildə islahatlar nəticəsində ostan sayı 10-a düşdü:  Gilan; Mazandaran; Şərqi Azərbaycan; Qərbi Azərbaycan; Kirmanşah; Xuzistan; Fars; Kirman; Xorasan; Isfahan.
## İstinadlar
İmamzadə

**İmamzadə** və ya **İmamzada** () — On iki şiə imamlarının uşaqları və ya onların türbələrinə deyilir.

## Şəkillər

Şəkil:Shahcheragh.JPG|Şirazda İmamzadə Şahçıraq
Şəkil:Qazvin - Emamzadeh-ye Hossein.jpg|Qəzvində İmamzadə Şahzadə Hüseyn


## İstinadlar
Turku

**Turku** (keçmiş adı **Abo**, , ) — Finlandiyanın cənub-qərbində Aurayokinin Arxipelaq dənizinə tökülən yerdə şəhər və port. Varsinays-Suomi vilayətinin inzibati mərkəzidir.

31 avqust 2013-cü il tarixinə əsasən əhali sayı 181 569 nəfərdir.

## İstinadlar
Dəniz mili

**Dəniz mili** - uzunluq vahidi. 1 dəniz mili 1852 metrə bərabərdir. Əsasən beynəlxalq dəniz yollarının ölçülməsi üçün, həmçinin aviasiyada istifadə olunur. 1 dəniz mili 10 kabeltə bərabərdir.

## Həmçinin bax
*Mil (ölçü vahidi)
Ceyms Braun

**Ceyms Braun** (, 3 may 1933, Cənubi Karolina - 25 dekabr 2006, Atlanta) - ABŞ-lı ifaçı, musiqi sözlərinin müəllifi, soul və funk musiqisi janrılarının yaradıcısıdır. Bir sıra filmlərdə rol almışdır. Məşhur filmləri sırasında olan 1985-ci ildə çəkilmiş "Rokki 4" adlı filmdə epizodik rolda çıxış etmişdir.

## həyatı
20-ci əsr pop-musiqisinin ən tanınmış nümayəndələrindən biri. Yoxsul ailədə doğulmuşdur. 1954-cü ildə The Famous Flames musiqi kollektivinə üzv olan Braun tezliklə onun liderinə çevrildi. Braunun 1956-cı ildə buraxılmış “Please Please Please” sinqli emosional ifa tərzi ilə (sonralar bu “soul” adlandı və ritm-end-blüz çartlarına daxil oldu) seçilirdi. 1960-cı illərin ortaları Braunun musiqi karyerasında qızıl dövr adlanır: onun populyarlığı bütün ölkəni fəth etdi. “İt’s a Man’s, Man’s, Man’s World” balladası, “I Got You (I Feel Good)” mahnısı, “Qremmi” mükafatına layiq görülmüş “Papa’s Got a Brand New Bag” kompozisiyası və s. bu illərdə yaranmışdır. Fank üslubunda yazılmış ilk kompozisiya da Brauna məxsusdur. Braunun 1970-ci illər yaradıcılığında “Say It Loud – I’m Black and I’m Proud” (“Ucadan de ki, mən qarayam və bununla fəxr edirəm”) kimi mahnılar üstünlük təşkil etmişdir. Braun tərəfindən təməli qoyulmuş fank sonralar “disko” rəqs üslubuna çevrilərək 1970-ci sonlarında bütün dünyada yayılmışdı.

## Xarici keçidlər
* Forte Piano - Ceyms Braun
Aşura (qida)

**Aşura pudinqi**() və ya **Nuh pudinqi** — taxıl,meyvə və qozkimilər qarışığından ibarət türk deserti. 

Aşura pudinqi, Balkanlarda və Türkiyədə İslami təqvimin ilk ayı Məhərrəmin onunda və ya Aşura günü təklif edilir. Səfərad yəhudiləri Nuh pudinqini Tu Bişvat bayramı üçün hazırlayır.

## İnqredientləri
Aşura pudinqinin bir növ resepti yoxdur çünki regionlar və ailələr arasında reseptlər dəyişir.

Ənənəvi olaraq, ən azı yeddi inqredientdən ibarət olduqu deyilir. Bəziləridə "onuncu" mövzusuna uyğun ən azı on inqredientdən ibarət olduqunu deyirlər. Bunların arasında buğda, düyü, lobya, noxud, şəkər (və ya digər şirinləndiricilər), qurudulmuş meyvə və qozkimilərdən ad aparmaq olar buna baxmayaraq ki bir çox variantları var. Bir çoxlarıda pudinqin dərinliyinə artırmaq üçün portağal və limon qabığı əlavə edirlər. Küncüt toxumu, nar dənəsi, gülab və darçın kimi dadvericilər üzərinə qoyulur. Aşura pudinqinin bəzi reseptlərində mərcimək də ələvə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* İllik Nuh pudinqi günü
Mahir Muradov

**Mahir Cümşüd oğlu Muradov** () — Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin hakimi

## Həyatı
Mahir Muradov 25 iyul 1956-cı ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1982-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir.

Əmək fəaliyyətinə 1973-cü ildən başlamışdır. Həmin ildən 1979-cu ilədək Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi orqanlarında çalışmışdır.

1979-cu ildən 1983-cü ilədək "Xəzərneftqazdonanma" İdarəsində müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır. 1983-cü ildən başlayaraq 2012-ci ilədək Prokurorluq orqanlarında stajor, böyük müstəntiq, şöbə prokuroru, prokuror vəzifələrində işləmişdır.

2004-cü ildən 2012-ci ilə qədər Bakı şəhəri Nizami rayon prokuroru vəzifəsində çalışmışdır.

16 oktyabr 2012-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təqdimatı əsasında Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin qərarı ilə Konstitusiya Məhkəməsinin hakimi vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

Ailəlidir, üç övladı var.

5 yanvar 2023-cü ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Turku qalası

**Turku qalası** (, ) — Finlandiyanın Turku şəhərində yerləşən XIV əsrdə inşa olunmuş qala kompleksi. Qala kompleksinin içərsinə Turku kafedralıda daxildir. Turku qalası Finlandiyada hələ də istafə olunan ən qədim tikililərdən biri hesab olunur. Qalanın orta əsrlərdə Finlandiya tikilmiş ən möhtəşəm tikili olması fikri, bir çox tarixçilər tərəfindən bir mənalı şəkildə qəbul edilmişdir. Turku qalası aura çayının sahilinə yaxın bir ərazidə inşa olunmuşdur. Qalanın tikintisinə 1280-ci ildə başlanılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Heydəriyyə

**Heydəriyyə** — sufi yönümlü islam təriqəti

## Yaranması
Yaradıcısı Əhməd Yəsəvinin müridlərindən olan Qütbəddin Baba Heydərdir. Heydəriyyə daima Nemətullahiyyə təriqəti ilə mübarizə aparmışdır.

Nusayrilər təriqət kimi dörd qola ayrılmışlar: Heydəriyyə, Simaliyyə (və ya Semsiyyə) Kilaziyyə (və ya Kameriyyə) və Gaybiyyə təriqətləri.

## Mənbə

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Anfisa Çexova

**Anfisa Çexova** (*[[Rusca]]:Анфи́са Алекса́ндровна Че́хова*) - rus tele-aparıcısı və aktrisası. 21 dekabr 1977-ci ildə Moskva şəhərində anadan olmuşdu. Məşhur **"Anfisa Çexova ilə seks"**  erotik şousunun aparıcısı idi.

## Həyatı
Anfisa Çexova 21 dekabr 1977-ci ildə Moskva şəhərində anadan olmuşdur. Uşaqlıqda üç məktəb dəyişib. 
Sonralar o musiqi karyerasına başlamağa qərar alır və "Безумные светлячки" adlı musiqi qrupuna daxil olur. Daha sonra o Muz TV kanalından proqramların birinə teleaparıcı kimi işləməyə dəvət alır. 
2005-ci ildən Anfisa TNT kanalında Anfisa Çexova ilə seks proqramını aparmağa baçlayır. Burada o bir neçə ampluada çıxış edirdi.
## Şəxsi həyat
2009-cu ildən aktyor Quram Babişvili ilə görüşdüyü bildirilir. 2012-ci ilin fevral ayında, Anfisa ondan hamilə olduğunu bildirir. 31 may 2012-ci ildə cütlüyün Solomon adlı oğlu dünyaya gəldi.

### Filmoqrafiya
* 2004 — Mən səni sevirəm (film, 2004) — barda ofisiant
* 2006 — Xoşbəxtik birlikdə (teleserial) (kameo)
* 2008 — Kaleydoskop (film) — *medsestra*
* 2008 — Hitler kaput! (film) — *şifrələyici-teleaparıcı*
* 2008 — Mənim sevimli cadukərim (teleserial) — *Li Bidova*
* 2008 — Univer — *kameo*
* 2010 — Nişan üzüyü — *5 seriya, [[kameo]]*
* 2012 — Rjevskiy Napoleona qarşı — *rieltor*

### Teatral rollar
* 2009 — "Однажды знойной ночью (спектакль)" — *Лола*
* 2009 — "8 женщин (спектакль)" — *?*

### Səslənmə
* 2008 — "Asteriks Olimpiya oyunlarında" — *madam Veteraniks*
* 2012 — "Vintdən 3D (animasiya)"

## Web link
*
Arkadi və Boris Struqatski

[thumb|right|200px|[Boris Struqatski, 2006]]

**Arkadi və Boris Struqatski qardaşları** (**Arkadi Struqatski** d.1925 – ö.1991), (**Boris Struqatski** 14.4.1933 - 19.11.2012) - Rus yazıçı, 
 
## Həyatı

Boris Struqatski 20-ci əsrin ən məşhur sovet və rus yazıçı-fantastlarından biri olub.

Qardaşı Arkadi ilə birlikdə o, “Bazar ertəsi şənbə günü başlayır”, “Tanrı olmaq çətindir”, “Yol kənarında piknik” kimi 30-dan çox roman və povest yazıb.

Struqatskinin əsərləri dəfələrlə ekranlaşdırılıb. Ən çox tanınan əsəri “Yol kənarında piknik” əsasında 1979-cu ildə Andrey Tarkovskinin çəkdiyi “Stalker” filmi çox məşhurdur.

Qardaşının ölümündən sonra Struqatski Vititski ləqəbi altında bir neçə əsəri təkbaşına yazıb.

Onun ölümünə səbəb kimi ürəyində olan problemlər göstərilib. Yazıçının 79 yaşı var idi. 2012-ci ilin noyabr ayının 19-da xəstəxana ölüb.

## Mənbə

## İstinadlar

* Məşhur yazıçı öldü
Şaziliyyə

**Şaziliyyə** — sufi yönümlü islam təriqəti.

## Yaranması
Bu təriqət, Əbul-Həsən Şazili tərəfindən qurulmuşdur. Əbul-Həsən Əli ibn Abdullah əş-Şazili 593/1196-cı ildə Afrikada Tunusun Cəbəli Zafran bölgəsində Şazilə adı verilən yerdə anadan olmuşdur. Seyyid nəslindən olan alimin, elmə xüsusi bir marağı olmuşdur. Hətta elmə və elmi əsərlərə olan marağına görə gözlərinin kor olduğu rəvayət edilir. Əbdüssalam ibn Məşiş adında bir şeyxdən təsəvvüf və təriqət tərbiyəsi almışdır. O, 657/1258-ci ildə həccə gedərkən Misirin Hümeysıra adıyla tanınan yerində vəfat etmiş və orada dəfn edilmişdir. Dövrün Məmluk Sultanı onun qəbrinin üstünə qübbə tikdirmişdir.

Şaziliyyə təriqəti, silsilə etibarilə Cüneydi olmaqla yanaşı, ruhani təlim və tərbiyəyə əhəmiyyət verən bir təriqətdir. Belə ki, Şeyx Əbül-Həsən əş-Şazili müridlərinə Allah üçün fani varlıqdan uzaq durmağı, hər saat, hər yer və hər şərtdə zikri tövsiyə edər, riyazət və xəlvətdə, ibadət və cəm şəklində zikrə çox rəğbət göstərməzlərdi. Təriqət mənsublarına öz həyatlarında da təriqətin ruhunu və vəzifələrini yerinə yetirmələri xatırladılırdı.

Əbul-Həsən Əli ibn Abdullah Şazili 657/1258-ci ildə vəfat etdiyi zaman o, davamçısı olaraq yerinə Əbul-Abbas Əhməd Mürsini təyin etmişdir.

Şaziliyyə Misir və Şimali Afrikada ən məşhur təriqətlərdən biridir. Şaziliyyə təriqətinin ən məşhur olduğu bölgələr Cəzayir, Tunus, Mərakeş, Misir və bəzi Afrika ölkələridir. Bu təriqət, Türkiyəyə Osmanlı dövlətinin son zamanlarında Şeyx Zafir tərəfindən gətirilmişdir. Belə ki, Əbdülhəmid xanın bu şəxsə bağlı olduğu rəvayət olunur.

Son zamanlarda Şazili təriqətinə malik olanlar Avropada da böyük bir nüfuz qazanmışlar. Bu gün Misirdə ən çox yayılan təriqət, Şaziliyyə təriqətidir.

## İstinadlar
Çiştiyyə

** Çiştiyyə**-sufi yönümlü islam təriqəti

## Yaranması
Muinüddin Həsən Çişti (v.633/1236) tərəfindən qurulmuşdur. Muinüddin Çişti, Sicistanda anadan olmuşdur. Muinüddin, Buxara və Səmərqənd mədrəsələrində təhsil aldıqdan sonra Bəlx, Bağdad kimi şəhərlərə səyahət etdi. O şəhərlərdə dövrüntanınmış şeyxləri Əbdülqadir Gilani, Əbün-Nəcib əs-Sührəverdi və Nəcməddin Kübra ilə görüşmüşdür. Bir müddət "Kəşful-məhcub"un müəllifi Xucvirinin türbəsində inziva həyatı yaşamışdır. Əbu İshaq Şamiyə intisab etdikdən sonra onun yaşadığı Çişt kəndində məskunlaşdı.
Uzun illər Çişt kəndində yaşadıqdan sonra Əcmərdə vəfat etdi (v.633/1236).

Çiştiyyə Hindistan bölgəsinin ilk və ən məşhur təriqətidir. Hindistan və Pakistan bölgəsinin İslamlaşmasında olduğu kimi, orda yaşayan müsəlmanların mənəvi həyatında mühüm bir yeri vardır. Çiştiyyə təriqəti, cəhri və xafi zikr, muraqəbə, çilə və səma kimi xüsusiyyətləri özündə cəmləşdirir. Çiştiyyənin yazılı qaynaqları söhbətlər, məktubat, təsəvvüfi əsərlər, mənaqibnamələrdən
meydana gəlir.

Çiştilər, xüsusi mal və mülkün insanın Allah'dan uzaqlaşmağına səbəbiyyət meydana gətirəcəyini düşünərək, insana cazibədar gələ biləcək maddi şeylərə rəğbət etməzlərdi. Bu baxımdan irşadda
üç şeyə diqqət edərlər: "Dəniz kimi comərd, Günəş kimi şirin, torpaq kimi alçaq könüllü olmaq."
Çişti təkyələri qonaqpərvərlikdə və gəlib-gedənə xidmət etməkdə çox məşhur idilər.

Çiştiyyə Anadolu, Afrika və Avropa ölkələrinə yayılmadığı halda, Malayziya və İndoneziya'ya qədər yayılmışdır.

## Mənbə

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
FİFA Klublararası Dünya Kuboku 2012

**FİFA Klublararası Dünya Kuboku 2012** - FİFA tərəfindən 9-cu dəfə təşkil olunan Klublararası Dünya Kuboku turniri hər il əsas kontinental yarışlarının qalibləri arasında keçirilir. 6-16 dekabr 2012-ci il tarixində keçiriləcək bu ilki turnirə Yaponiya ev sahibliyi edəcək.

2012-ci ilin iyulunda Beynəlxalq Futbol Assosiasiyası Şurası (IFAB) tərəfindən qəbul olunmuş qolların avtomatik təyini sistemi ilk dəfə bu çempionatda istifadə ediləcək.

## Hakimlər
Təyin olunmuş hakimlər vardır:

## İstinadlar
Yuyçzülyü Datan

**Yuyçzülyü Datan** () - hakimiyyətə əmisindən sonra gəlmişdi, Yuyçzülyü Şelunun kiçik oğlu Yuyçzülyü Pixunun oğlu və jujanların üçüncü xaqanı idi. Hakimiyyətə gələndən sonra Şimal Vey sülaləsi ilə müharibəyə başladı. 429-cu ilə qədər apardığı müharibələrin sonunda Şimal Vey imperatoru Toba Taivu tərəfindən ağır məğlubiyyətə uğradılaraq öldürüldü. Taxta oğlu Vuti keçdi.

## İstinadlar
Yuyçzülyü Vuti

**Yuyçzülyü Vuti** () — Jujan dilindəki adı ilə "**Göy xaqan**" 429-cu ildə atasından sonra taxta çıxmış jujan xaqanı idi.

## Hakimiyyəti
432-ci ildə Şimal Vey sülaləsi ilə sülh imzalayıb imperatorun bacısı Sixay Qunçju ilə evlənmişdi, bacısı isə Toba Taivu ilə evlənmişdi. Bu evlilikdən oğlu Toba Yu doğulmuşdu. Lakin 4 il sonra sülhü pozaraq hücuma keçən xaqan 440-cı ildə Şimal Veyin müttəfiqi Şimal Lianq krallığı ordusuna məğlub olaraq qaçdı. 444-cü ildə Toba Taivunun son yürüşündə məğlub olaraq öldürüldü. Yerinə oğlu Tuxeçjen keçdi.

## İstinadlar
Yuyçzülyü Tuxeçjen

**Yuyçzülyü Tuxeçjen** () - Jujan dilindəki adı ilə "**Çu xaqan**" 444-cü ildə atasından sonra taxta çıxmış jujan xaqanı idi.

## Hakimiyyəti

Xaqanın ilk 5 il nisbətən sakit keçdi. 450-ci ildə Toba Taivunun yürüşə keçməsindən sonra geriyə, səhraya çəkildi. 458-ci ildə növbəti Şimal Vey ordusuna məğlub olduqdan sonra bir daha müharibə etmədi. 464-cü ildə öldü və oğlu ilə əvəz olundu.

## İstinadlar
Orta məktəb tamaşası (film, 2006)

**Orta məktəb tamaşası** () — 2006-cı ildə çəkilmiş "Disney Channel" orijinal filmi. Baş rollarda Zak Efron və Korbin Blyu çıxış edir. Film ilk dəfə 20 yanvar 2006-cı ildə nümayiş etdirilmişdir.

## Rollarda

Fayl:Zac Efron 9, 2012.jpg|Zak Efron — Troy Bolton
Fayl:Corbin Bleu (Cropped).jpg|Korbin Blyu — Çad Danforth
Fayl:Vanessa Hudgens (Headshot).jpg|Vanessa Hacens — Qabriella Montez


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Yuyçzülyü Yuçenq

**Yuyçzülyü Yuçenq** () - Jujan dilindəki adı ilə "**Mərhəmətli xaqan**" 464-cü ildə atasından sonra taxta çıxmış jujan xaqanı idi.

## Hakimiyyəti

Hakimiyyətə gələndə ilk dəfə Çin stilində era adı istifadə etməyə başladı. Yonqkanq (永康) (Daim sakit) era adı ilə tanınan xaqan 470-ci ildə Şimal Vey ordusuna ata və babaları kimi dəfələrlə məğlub oldu. 475-ci ildə xaqan sülhə razılıq verdi və imperatorla qohum olmaq istədiyini dedi. Şimal Vey nazirləri imperatoru döyüşə səsləsə də imperator Toba Honq da sülhə razı oldu. 485-ci ildə xaqan öldü. Yerinə oğlu Tulun keçdi.

## İstinadlar
Yuyçzülyü Tulun

**Yuyçzülyü Tulun** () - Jujan dilindəki adı ilə "**Daimi xaqan**" 485-cü ildə atasından sonra taxta çıxmış jujan xaqanı idi.
 
## Hakimiyyəti
Hakimiyyəti dövründə daim Şimal Vey sərhədlərinə axınlar olsa çox güclü döyüşlər olmurdu. Nazirlərindən biri olan Şiloxeu ona sülh təklif etsə də o naziri vətənə xəyanətlə günahlandıraraq edam etdirdi. Xaqanın hakimiyyəti bir çoxları tərəfindən zülm kimi görünürdü. 12 ailədən ibarət Fufuluo qəbiləsi ona üsyan edərək  şimala qaçdı və Qaoçe Ulu Bəyliyini qurdu. Dövlətin ard-arda məğlubiyyətlərinə dözməyən jujanlar saray çevrilişi edərək Tulunu devirdilər və taxta onun əmisi '''Naqay'''ı gətirdilər.

## İstinadlar
Kyardla

**Kyardla** (, )  — Estoniyanın qərbindəki Hiyumaa bölgəsinin inzibati mərkəzi və ən böyük şəhəri. Şəhər statusunu 1938-ci ildə alıb. Əhali sayı 3,3 min nəfərdir (2012)
## Tarix
1721—1917-ci illər arası şəhər Rusiya imperiyasının tərkibində idi. 1830-cu ildə burada tekstil fabriki açılmış, 1849-cu ildə isə həmçinin liman da yaranmışdır. 
1918-ci ildə Kyardla suveren Estoniyanın bir hissəsi oldu. 1939-1941-ci illər arası, baltika almanlarının və isveçlilərin buraları tərk etməsi ilə, boş ərazilərdə estonlar məskunlaşmağa başlayırlar.

## Coğrafi yerlşmə
Kyardla Estoniyanın ikinci böyük adası olan Hiyumaa adasında, Baltik dənizinin Tareste limanında yerləşir. 
## Əhali

Əhalinin mütləq çoxluğunu estonlar təşkil edir  — 97,64 %.
## Qalereya


Image:Kardla_kirik.jpg|
Image:Kardla_streets.jpg
Image:Kärdla sadamasild.jpg
Image:Kardla_valjak.jpg
Image:Kardla_pikk_maja.jpg
Image:Kardla_kalevivabriku_malestusmark.jpg
Image:Kardla_bussijaam.jpg
Image:Kardla_Kivi_Jyri.jpg

## Web link

*Kärdla 360° aeropanoraam / aerofoto. 14 juuni 2012 
*Kärdla koduleht 
*Kärdla meteoriidikraatrist
Yuyçzülyü Naqay

**Yuyçzülyü Naqay** () — 492-ci ildə qardaşı oğlundan sonra taxta çıxmış jujan xaqanı. Yerinə oğlu Futu keçmişdi.

## İstinadlar
Yuyçzülyü Futu

**Yuyçzülyü Futu** () - Jujan dilindəki adı ilə **Tuoxan xan** 506-ıi ildə atasından sonra taxta çıxmış jujan xaqanı. Taxta çıxan kimi Şimal Vey ilə sülh bağlamağa çalışsa da imperator buna razı olmadı və o təkcə Qaoçe Ulu Bəyliyi ilə müharibə apararsa sülh bağlayacağını dedi. Futu Qaoçelər üzərinə yürüşə keçsə də müharibədə Qaoçe bəyi Mietu tərəfindən öldürüldü.

## İstinadlar
Yuyçzülyü Çunu

**Yuyçzülyü Çunu** () — Jujan dilindəki adı ilə **Qanunverici xan** 508-ci ildə atasından sonra taxta çıxmış jujan xaqanı. O uzunboylu və döyüşdə usta olan bir adam idi. Şimal Vey sülaləsi ilə sülh bağlayan xaqan əsasən fikri Qaoçe Ulu Bəyliyinə verdi. 516-cı ildə onları ağır məğlubiyyətə uğradaraq atasının intiqamını aldı. İmperatora qərbdəki bütün tayfaları hakimiyyəti altına aldığı barədə məlumat ehtiva edən məktub yazdı.

## Ailəsi
Xaqanın ailəsində problem var idi. Oğlu Çuxuy itmişdi və heç kim onu tapa bilmirdi. Şamanların dediyinə görə oğlu qeyb olmuşdu və bir gün zühur edəcəkdi. Xaqan sevindi və şaman Dulun Duxan ilə evləndi. Lakin xaqanın anası dedi ki, oğlu onun çadırında yaşayır. Xaqan buna inanmadı və anasının ölümünü əmr etdi. Anası jujanları xaqanın zalımlığına qarşı çıxmağa səslədi və xaqan öldürüldü. Yerinə qardaşı Anaxuan gəldi.

## İstinadlar
Yuyçzülyü Anaxuan

**Yuyçzülyü Anaxuan** () - Jujan dilindəki adı ilə **Dayanan xan** 520-ci ildə qardaşından sonra taxta çıxmış jujan xaqanı.

## İlk illəri

Hakimiyyətə gələndən sonra qardaşı Yuyçzülyü Yujufanın üsyanı ilə rastlaşdı. Qardaşını devirmək üçün Şimal Vey sülaləsi ilə müttəfiq olan Anaxuan tezliklə imperatorun vassalına çevrildi. 3 il Şimal Vey dövlətində qaldığı dövrdə əmisi xaqanlıq edirdi. Əmisinin ölümündən sonra yenidən xaqanlıq etməyə başladı. 535-ci ildə qızını imperator Yuan Baocu ilə evləndirərək gücünü daha çox artırdı. 538-ci ildə isə o artıq Çin imperatoruna ard-arda zərbələr endirə biləcək gücə gəlmişdi. Bir çox şəhərləri yandıraraq artıq vassal olmadığını göstərirdi. 541-ci ildə isə Qərbi Vey imperiyasını tamamilə dağıdaraq, torpaqlarını müttəfiqi Şərqi Vey ilə bölüşdürdü. Onun dövründə Jujan xaqanlığı artıq Şərqi Asiyanın ən güclü dövləti olmuşdu.

## Anaxuanın ölümü

Anaxuanın ordusunda tümən komandiri olan Aşina qəbiləsinin başçısı Aşina Tuvunun oğlu Bumın Qaoçe Ulu Bəyliyinin son bəyi olan Kubini də məğlub edəndən sonra xidmətinə qarşılıq olaraq Anaxuanın qızı ilə evlənmək istədi. Anaxuan isə *Sən mənim filiz əridənimsən, belə bir təklifi nə cürətlə mənə verirsən?*  deyərək ona qarşı yürüşə çıxdı. 552-ci ildə baş verən müharibədə Anaxuan öldürüldü. Göytürk İmperiyası öz müstəqilliyini elan etdi. Anaxuan əmisi nəvəsi Yuyçzülyü Tiefa tərəfindən əvəz olundu.

## İstinadlar
Yuyçzülyü Polomen

**Yuyçzülyü Polomen** () — Jujan dilindəki adı ilə **Sakit xan** 521-ci ildə qardaşı oğlunun yoxluğu vaxtında dövlət başsız qalmasın deyə taxta çıxmışdı.

Yuyçzülyü Yujufanın üsyanını yatırmış və Qaoçeləri məğlub etmişdi. Anaxuanı neçə dəfə taxta qayıtmağa çağırsa da o qorxaraq gəlməmişdi. 524-cü ildə öldürüldükdən sonra Anaxuan hakimiyyətə qayıtmışdı. Ölümündən sonra hersoq titulu ilə mükafatlandırılmışdı.

## İstinadlar
Yuyçzülyü Kanqti

**Yuyçzülyü Kanqti** () - Atasının ölümündən sonra nominal xaqan titulunu daşıyırdı. 553-cü ildə Göytürklər tərəfindən öldürüldü. Yerinə Anaxuanın oğlu Yuyçzülyü Anloçen keçdi.

## İstinadlar
Yuyçzülyü Anloçen

**Yuyçzülyü Anloçen** () - Yuyçzülyü Kanqtinin ölümündən sonra nominal xaqan titulunu daşıyırdı. Anaxuanın oğlu və Jujanların son xaqanıdır. 555-ci ildə Muğan xaqanın istəyi üzərinə imperator Toba Qonq tərəfindən edam edildi.

## İstinadlar
Saşa Qrey

**Saşa Qrey** () — ABŞ aktrisası, modeli, yazıçısı, ifaçısı və keçmiş pornoaktrisası. 2006–2011-ci illərdə pornoqrafik filmlərdə iştirak edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kvadrat metr

**Kvadrat metr** (m²) — üzrə sahənin ölçü vahidi.

1 m² bir tərəfi 1 metrə bərabər olan kvadratın sahəsinə bərabərdir.

1 m² =
* 0,000&nbsp;001 kvadrat kilometr (kk²)
* 100 kvadrat desimetr (dm²)
* 10 000 kvadrat santimetr (sm²)
* 1 000 000 kvadrat millimetr (mm²)
* 0,000&nbsp;1 hektar
* 0,01 ar
* 1,195&nbsp;990 kvadrat yard
* 10,763&nbsp;911 kvadrat fut
* 1&nbsp;550,003&nbsp;1 kvadrat düym
Yuyçzülyü Tiefa

**Yuyçzülyü Tiefa** () - Anaxuanın ölümündən sonra nominal xaqan titulunu daşıyırdı. 553-cü ildə xitaylar tərəfindən öldürüldü. Yerinə Çindən qayıtmış atası Yuyçzülyü Denqçu keçdi.

## İstinadlar
Yuyçzülyü Denqçu

**Yuyçzülyü Denqçu** () - Yuyçzülyü Tiefaın ölümündən sonra nominal xaqan titulunu daşıyırdı. 553-cü ildə Göytürklər tərəfindən öldürüldü. Yerinə oğlu Yuyçzülyü Kanqti keçdi.

## İstinadlar
Seyanto xaqanlığı

**Seyanto xaqanlığı** - Tinqlinqlərin Qərbi Göytürk xaqanlığından sonra qurduğu müstəqil dövlətdir. Şekuy xaqanın taxta çıxmasından sonra yenidən Qərbi Göytürklərin vassalı olmuşdur.
## Quruluşu

Qərbi Göytürk xaqanlığında 100-dən çox Çile (Tinqlinq) tayfa başçılarının Heşana xan tərəfindən edam edilməsindən sonra 605-ci ildə Kibi tayfasının başçısı Geleng (歌楞) özünü İçün Muğan xaqan adı ilə hökmdar elan etmişdi. Həmin vaxt Göytürklərin başqa bir vassalı olan Seyantoların başçısı İşibo (乙失缽) da özünü İdi xaqan adı ilə müstəqilliyini elan etmişdi. Lakin hər ikisi Şekuy xaqanın hakimiyyətə gəlməsindən sonra yenidən bağlılıqlarını ifadə etmişdilər.

## Yenidən quruluşu

Göytürklərin əsaslı dərəcədə zəiflədiyini görən Yişibonun nəvəsi İncu özünü müstəqil elan edərək güclü dövlət qurdu. O İllig xaqan dövründə Seyantoların qəbilə başçısı təyin edilmişdi. 70000 çadırlıq qüvvəsi var idi. Xaqanın vergiləri artırmasına etiraz edən Uyğurlar, Qaoçelər və Bayeqular onlara qarşı göndərilmiş Aşina Yuqu başçılığındakı 400000 süvarini cəmi 5000 Uyğur atlısı ilə Uyğur qəbilə başçısı Pusa tərəfindən məğlub etdi. İncu xan özü 4 dəfə Göytürkləri məğlub edərək xaqanı çətin vəziyyətdə qoydu. Aşina Şibobi başçılığı ilə göndərilən ikinci ordu da məğlubiyyətə uğradıldı. Aşina Şibobi özü Çinə qaçdı. 628-ci ildə şimal Göytürk vassalları İncunu xan elan etdilər.

## Dağılışı

Yitevuşi xan son Seyanto xanı idi. O 646-cı ildə Uyğurlar tərəfindən məğlub edildikdən sonra Çinə qaçmış və general olmuşdu. Elə həmin il də ölmüşdü. Seyanto Uyğur xaqanlığı tərəfindən işğal olunmuşdu.

## Xaqanları

# **[[İdi xaqan|<span style="color:#777777;">İdi xaqan</span>]]**
# **[[İncu xaqan|<span style="color:#777777;">İncu xaqan</span>]]**
# **[[Duomi xaqan|<span style="color:#777777;">Duomi xaqan</span>]]**
# **[[Yitevuşi xaqan|<span style="color:#777777;">Yitevuşi xaqan</span>]]**

## Mənbələr

* Çenq Şuoluo 程溯洛 (1986). "Seyanto 薛延陀",  *Çonqquo da baike kuanşu* 中國大百科全書, *Minçu* 民族, 484.
Qaoçe Ulu Bəyliyi

**Qaoçe Ulu Bəyliyi** — 487-ci ildə Afuçjilo bəyin başçılığı altında Jujan xaqanlığından müstəqil olaraq yaradılmış dövlətdir.

## Tərkibi və qurulması
Qaoçelər 6 qəbilə və 12 ailədən ibarət idi. Qaoçelər Şelun tərəfindən fəth olunmuşdular. Fufuluo ailəsinin başçısı Afuçjilo 487-ci ildə Yuyçzülyü Tuluna üsyan edərək şimala köçdü və 490-cı ildə Yueban xaqanlığını işğal edərək Qaoçe Ulu Bəyliyini qurdu.

## Yüksəlişi
Afuçjilo ordusunu hələ 481-ci ildə Qaoçanq krallığına yürüş etdirərək Jujan xaqanlığının vassalı olan kral Kan Şoquini öldürərək yerinə öz adamlarından biri olan Çanq Menminqi yerləşdirdi. Qaoçanq krallığı artıq Qaoçe bəylinin vassalı halına gəldi. Göytürklər dövrünə qədər Şərqi Türkistan Jujanların əlindən çıxıb Qaoçelərin əlinə keçdi.

## Ağ Hunlardan asılılıq
503-cü ildə Afuçjilodan sonra taxta keçən Biliyan bəy 505-ci ildə üsyan nəticəsində devrildi. Bu fürsətdən istifadə edən Ağ Hunların imperatoru Mihiraqula Afuçjilonun əmisi nəvəsi Mietunu bəy olaraq təyin etdi. Mietu dövründə bəylik gücləndi 508-ci ildə Jujan xaqanı Yuyçzülyü Futu onun tərəfindən öldürüldü. 516-cı ildə isə Mietu özü Yuyçzülyü Çunu tərəfindən öldürüldü.

## Jujanlardan asılılıq və çöküş
Yuyçzülyü Çunu geriyə qayıdarkən bəyliyin başına Mietunun qardaşı Yifunu qoydu. Yifu 524-cü ildə öləndən sonra Qaoçelər gücdən düşməyə başladılar və sonunda 541-ci ildə Anaxuanın sərkərdəsi Bumın tərəfindən dövlətlərinə son qoyuldu.

## Bəylər

## Tərkibi
Qaoçelər 541-ci ildən sonra Göytürk İmperiyasının tərkibində yaşamağa başladılar.

### Qəbilələr
# Di (狄)
# Yuanxe (袁纥)
# Hulü (斛律)
# Ciepi (解批)
# Huqü (护骨)
# Yikiçin (异奇斤)

### Ailələr
# Kifuli (泣伏利)
# Tulu (吐卢)
# Yiçan (乙旃)
# Dalyan (大连)
# Kuhe (窟贺)
# Daboqan (达薄干)
# A-Lun (阿仑)
# Moyun (莫允)
# Kifen (俟分)
# Fufuluo (副伏罗)
# Kige (乞袁)
# Yuşupey (右叔沛)

## İstinadlar
Yueban xaqanlığı

**Yuebanlar** ( - *Zəif Hunlar*) - Böyük Hun İmperiyasının dağılmasından sonra qurulmuş Hun dövlətidir.

## Tarixi
160-cı ildə Avarların torpağı Yeddisunu fəth edərək burada dövlət qurdular. 490-cı ildə Qaoçe Ulu Bəyliyi tərəfindən işğal edilərək dörd qəbiləyə (Çuylar, Çumuhunlar, Çumilər və Çubanlar) bölündülər. Haqlarında demək olar ki, məlumat yoxdur.

## Mənbə
* L.N.Qumilyov - Moskva, "Elm", 1979 - Çində hunlar
Göytürk vətəndaş müharibəsi

**Göytürk vətəndaş müharibəsi** - Taspar xaqanın ölümündən sonra baş vermiş hakimiyyət uğrunda daxili savaş idi. 

## Yaranması
Taspar xaqan ölümündən öncə Muğan xaqanın oğlu Apa xaqanı vəsiyyət etsə də onun belə bir hüququ olmadığı üçün Qurultay buna qarşı çıxdı və Amrak xaqanı seçdi.

Apa xaqanın taxta çıxmasını İstəmi xaqanın oğlu Tardu, Amrak xaqanı isə İşbara dəstəkləyirdi.  

## Parçalanma
İşbara xaqan Ötükəndə qərarlaşmışdı.Tardu Qərb zonasında hakimiyyətdə idi. Amrak xaqan indiki Ulan Bator ətrafında, Apa isə daha şimalda idi.

## Müharibə
Apa İşbaraya qarşı Bumın xaqanın qardaşları Tardu və Tamqanın simasında müttəfiq tapdı.İşbara xaqan bu gücə qarşı gələ bilməyəcəyini bildiyi üçün Suy imperiyası ilə ittifaq bağladı. 584-cü ildə İşbaranın orduları Apanın çadırlarına basqın etdi və onun anası da daxil olmaqla bir çox adamı öldürdü. Apa məğlubiyyətdən sonra Tardunun dəstəyini itirdi və Buxaraya çəkildi. 587-ci ildə isə İşbara və Apa ikisi də öldü. Dövlət iki yerə bölündü.
Amrak xaqan

**Amrak xaqan** - Taspar xaqanın oğlu idi. Qurultay tərəfindən xaqan seçilmişdi. Lakin elə həmin il İşbara xaqanın lehinə taxta iddia etməkdən əl çəkdi.

## Həyatı
Amrak xaqan VI əsrdə hökm sürmüş Göytürk yabqusu və xaqanıdır. Hakimiyyət dövrü çox qısadır. Siyasi təzyiqlər onu xaqanlıqdan öz xoşu ilə əl çəkməyə məcbur etmişdir. Amrak şəxsi adıdır, xaqanlıq adı bilinməməkdədir. Çin qaynaqlarında adı Anluo Xaqan deyə keçməkdədir.

Amrakın atası Taspar xaqan imperiyanın dördüncü xaqanı idi. Amrak 581-ci ildə atasının ölümü ndən sonra taxta keçdi. Onun taxta keçməsindən qısa müddət sonra Muğan xaqanın oğlu Apa xaqan ona qarşı üsyan qaldırdı. Apa xaqan Tasparın ölməmişdən əvvəl xaqanlıq taxtını ona vəziyyət etdiyini iddia edirdi. İssık xaqanın oğlu Şetu isə Amrakın hakimiyyətinə dəstək verdi. Bundan sonra hakimiyyət üzərindəki təsirini davam etdirməyi düşünən Amrak Şetunun lehinə xaqanlıqdan əl çəkdi. Buna qarşılıq Şetu (xaqanlıq adı İşbara) onu indiki Monqolustanda olan Tuul çayı vadisinə yabqu olaraq təyin etdi.

## İstinadlar
Bağa xaqan

**Bağa xaqan** — Göytürk xaqanlığının hökmdarı, Qara İssıq xaqanın ikinci oğlu idi.

## Hakimiyyəti
Göytürk vətəndaş müharibəsi hələ davam edirdi. Tardu xaqan və onun dəstəklədiyi Apa xaqanla müharibəni davam etdirdi. Fars sərkərdəsi Bəhram Çubin tərəfindən Birinci Göktürk-Sasani müharibəsində məğlub edilib öldürülmüşdür.

## Mənbə
Şi-Ci Tonqcian, cild 176
Tulan xaqan

**Tulan xaqan** — birləşmiş Göytürklərin sonuncu xaqanı hesab olunur.

## Hakimiyyəti
588-ci ildə taxta çıxmışdır. Atasının həyat yoldaşı şahzadə Kvancin ilə evlənmişdi. 593-cü ildə Suy sülaləsinin Göytürklərdəki səfiri Pey Çju idi. Pey Çju xaqanın qardaşına şahzadəni öldürməyi, əvəzində Suy sülaləsindən bir şahzadə ilə evlənməyi təklif etmişdi. Xaqan şahzadəni öldürsə də yeni Suy şahzadəsi 597-ci ildə qardaşı ilə evləndi. Beləliklə Suy sülaləsinə qarşı düşmən münasibəti bəsləməyə başladıqda Tardu xaqanla birlikdə ittifaq quraraq Çinə yürüş etdi. Çin onları məğlub edərək Tulan xaqanı 599-cu ildə səhrada öldürdü. Yerinə Tulan xaqanın qardaşı Yami xaqan keçdi. Yami xaqan Çin vassalı oldu. Dövlət rəsmən iki yerə bölündü.
Antsla

**Valqa** (, keç. *Anzl, Anzen*) — Estoniyanın cənub-şərqində, Vırumaa bölgəsində şəhər. Şəhərin sahəsi 270.79&nbsp;km² təşkil edir. 
## Qardaşlaşmış şəhərlər
*  Perho
*  Uusikaupunki
Tardu xaqan

**Tardu xaqan** (達頭可汗/达头可汗) — 575-ci ildə yabqu olmuş Qərbi Göytürk xaqanlığı I xaqanı. Bumın xaqanın nəvəsi, İstəmi xaqanın oğlu idi.

## Həyatı
575-ci ildə yabqu titulu almışdı. 581-ci ildə Göytürk vətəndaş müharibəsinə qatılmış, Apa xaqanı müdafiə etmişdi. Qərbdə isə qardaşı Tamqan şad vasitəsilə Şimali Qafqazda hakimiyyət qurmuşdu. 587-ci ildə Apa xaqana qarşı hərəkətə başlamış, onu da öldürtmüşdü.

591-ci ildə Bəhram Çubinə dəstək olmuşdu. 599-cu ildə isə Tulan xaqanın ölümündən istifadə edərək özünü **Bilgə xaqan** adı ilə ulu xaqan elan etmişdi.

Çinə qarşı yürüş keçirərkən məğlub olmuş və 603-cü ildə böyük ehtimal öldürüldü.

## Ailəsi
Bağatur xaqan adını alacaq Külüg Sibir və Tulu Tegin adında oğulları vardı. Tulu Tegin Şekuy xaqan və Tonq Yabqu xaqanın atasıdır.

## İstinadlar
Apa xaqan

**Apa xaqan** — Göytürk vətəndaş müharibəsinin iştirakçısı, Taspar xaqanın vəliəhdi və Buxara (Paykənd) yabqusu.

## Həyatı

Taspar xaqan ölümündən əvvəl qaydalara zidd olaraq Apa xaqanı vəliəhd təyin etdiyi üçün müharibənin ortasında qalan Apa xaqan Tardu xaqandan müdafiə aldı. İşbara xaqana məğlub olaraq Buxaraya çəkildi və orda xaqanlıq etməyə başladı. 587-ci ildə vəfat edərək öldü. Buxara yabquluğuna Tardu xaqanın oğlu Yanq Soux Tegin gəldi.
Yanqsu Tigin

**Yanqsu Tigin** (鞅素特勤) — Göytürk şahzadəsi, Muğan xaqanın oğlu. Biçurin isə onu Tardu xaqanın oğlu sayır. Lakin Takeşi Osava Monqolküre yazılarını oxuyaraq Nili xaqanın atasının Yanqsu, babasının isə Muğan xaqan olduğunu isbatlamışdır.

## Hakimiyyəti
587-ci ildə Apa xaqanın Tarduya qarşı gəlib Buxaranın 40&nbsp;km qərbindəki Paykəndi ələ keçirib orada möhkəmlənməsi əhali arasında ciddi narazılıq yaratmışdı. Tardunun göndərdiyi orduya qoşulan və qalib gəldikdən sonra Tardu tərəfindən Buxara və Paykəndin yabqusu təyin olunan Yanqsu Mamastin, Sakmatin, Samtin və Fərab şəhərlərini saldırmışdı.

## Ölümü
589-cu ildə Bəhram Çubin tərəfindən öldürülən Savə şahın o olduğu güman olunur.

## Ailəsi

* Nili xaqan
* Basıl Tegin
* Bağa şad

## İstinadlar
Nili xaqan

**Nili xaqan** — Tardu xaqanın yerinə bir il xaqanlıq etmiş bir neçə il də Buxarada yabqu olmuşdu. 604-cü ildə Basıl Tegin tərəfindən əvəz olundu.

## Heykəli
Nili xaqanın heykəli 2003-cü ildə Yapon tədqiqatçı alim Osava Takaşi tərəfindən tapılmışdır. Üzərində soğd əlifbası ilə "Muğan xaqanın nəvəsi Niri xaqan dovşan ilində böyük xaqan oldu" yazılıb. Heykəl Sintzyan Uyğur Muxtar regionunda yerləşir.

## İstinadlar
FİFA Klublararası Dünya Çempionatı Finalı 2000

Braziliyada təşkil olunmuş ilk FİFA Klublararası Dünya Çempionatının final matçı turnirdə iştirak edən 2 Braziliya klubunun mübarizəsilə başa çatdı. 120 dəqiqəlik qolsuz bərabərlikdən sonra oyunun taleyi penaltilərlə müəyyənləşdi. Korintians penaltilərdə 4-3 hesabı ilə qalib gələrək ilk FİFA Klublararası Dünya Kubokuna sahib çıxdı.

## Oyun

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* FİFA Klublararası Dünya Çempionatı Braziliya 2000 , FIFA.com
Ağrı

**Ağrı** — fiziki və ya mənəvi iztirab, əzabverici və ya xoşagəlməz hiss, əzab.

## İstinadlar
Ağrı (dəqiqləşdirmə)

*Ağrı — tibb.
*Ağrı (şəhər) — Türkiyənin Ağrı ilinin inzibati mərkəzi.
*Ağrı ili — Türkiyənin illərindən biri.
*Ağrı (Ordubad) — Azərbaycanın Naxçıvan MR-nın Ordubad rayonunun kəndi.
*Ağrı dağı — Türkiyədə dağ.
*Ağrı (film, 1989) — film.
Toompea

**Toompea** (, , ) — Tallində köhnə şəhər. Tallinin yuxarı hissəsində yerləşdiyindən Toompea — yəni yuxarı, Yuxarı şəhər adı alıb.
Orta əsrlərdə Toompea *Böyük şəhərciyə*, *Kiçik şəhərciyə* və ətraf ərazilərə bölünürdü. XIII–XIV əsrlərdə burada Toompea qəsri tikilmişdir. Qəsrin 48 metr hündürlüyündə *Pikk Hermann* — yəni Uzun Hermann qülləsi ucalır. Bu günlərdə qəsrdə Estoniyanın Parlamenti Riygikoqu yerləşiir.
Toompea'da həmçinin 1900-cü ildə inşa edilmiş Aleksandr Nevski kilsəsi yerləşir.

### Toompea'da yerləşən tarixi binalar və küçələr

* Estoniya rıtsarlar binası (Kohtu küçəsi 1),
* Ungern–Sternberg sarayında yerləşən Estoniya Provinsial muzeyi (Kohtu 6),
* Estoniya Ticarət və Sənaye Palatası (Toom-Kooli küçəsi 17),
* Yepiskop evi, (Kohtu küçəsi 12),
* Maarja və ya Toomgild, (Toom-Kooli 11),
* Lüteran Konsistoriyası (Kiriku meydanı 3),
* Tallin katedralı,
* Aleksandr Nevski kilsəsi,
* Tallinna toomkooli hoone, Toom-Kooli 9,
* Estoniya hökumət binası
* Komendant evi
* Isabella Baronessa Ungern-Sternberg ədəbi salonu, (Lossi meydanı 7),


* Stenbock evi (Rahukohtu 3),
* Ungern–Sternbergi sarayı (Kohtu 6),
* Bernhard Otto Jakob von Uexküll rezidensiyası (Kohtu 4),
* Reinhold August von Kaulbarsin Kaulbarsi sarayı (Kohtu 8)
* Tiesenhausen evi (Kohtu 12/Toom-Rüütli küçəsi 8) jt.
* Brevern sarayı (Toom-Kooli 13)
* Natalie von Uexküll sarayı Toom-Kooli 17



## Qalereya

Fayl:Tallinn old city and sea view two crop.jpg|Tallin köhnə şəhəri
Fayl:Der Dom zu Reval.jpg|pisi|Toompea. 
Fayl:Tallinn city wall 2008.jpg|Tallin bürcləri
Fayl:Cattedrale di Toompea, Tallinn.jpg|Toompea katedralı
Fayl:Toompea castle, Jan 2010.jpg|Toompea qəsri
Fayl:Looking down Pikk Jalg.jpg|Toompea köhnə küçələrindən biri
Fayl:Riigikogu hoone, Kaupo Kalda foto, 2016.jpg|Tallin Parlament binası (Riygikoqu)
Fayl:Reval, general view, 1890 - 1900 crop.jpg|Toompea
Fayl:Alexander-Newski-Kathedrale.JPG|Aleksandr Nevski kilsəsi


## Web link
* Toompeada virtual qəziş VirtualGuide.ru
Yami xaqan

**Yami xaqan** (意利珍豆启民可汗 - **Müdrik, sözü hər yerdə keçən, öndə gedən xaqan**; ) — Şərqi Göytürk xaqanlığının ilk xaqanı.

## Hakimiyyətdən öncə
Tulan xaqanın kiçik qardaşı idi. taxta keçməsindən sonra şimala köçərək Şərqi Göytürk xaqanlığının şərq bölgəsini idarə edən xaqanın ünvanı olan "Tuli xaqan" (Tölis-qaγan) titulunu istifadə etməyə başladı. Suy sülaləsinə heyət göndərərək qızlarıyla evlənmək istəyincə buna qarşı çıxan Tulan xaqan ilə arasında anlaşılmazlıq yaşandı.

## Hakimiyyəti
597-ci ildə Şərqi Göytürkün bölünməsini istəyən Suy imperatoru Ven öz qohumlarından birinin qızlarından şahzadə Anı ərə verdi verdi. 599-cu ildə Tulan xaqan, Qərbi Göytürk xaqanı Tarduş xaqan ilə ittifaq qurub Yami xaqana hücum etdi. Məğlub olan Yami beş atlı ilə Çinə sığındı. Ven, şahzadə Anyinin ölmüş olmasından dolayı başqa bir şahzadəsi olan Yiçenq ilə evləndirdi.

600-cü ildə Tardu tərəfindən məğlub edildisə də yenə Çindən dəstək aldı.

603-cü ildə Tardu xaqana üsyan edən Tiele və Puqu tayfaları Yamiyə tabe oldu. Yami qısa müddətliyinə də olsa Göytürkləri birləşdirdi.

605-ci ildə Kidan ellərinin hücumunun qarşısını almışdı.

607-ci ilin yazında isə Loyana gedərək imperator Yanqı ziyarət etmişdi. Yayda da imperator xaqanın çadırında olmuşdu. İmperatorun xaqana olan marağından əyanlar Qao Cionq, Yuven Bi və Herio Bi narazı idilər. İmperator cavab olaraq onları edam etdirmiş, baş nazir Su Veyi isə istefaya göndərmişdi. İmperatorun əmri ilə Yuven Kai xaqan üçün minlərlə nəfərin daxil ola biləcəyi bir çadır hazırlamışdı.

## Ailəsi

* Şibi xaqan
* Çula xaqan
* İllig xaqan
* Yento şad (延陀設)
* Çiçi şad (叱吉設)
* Börü şad (步利設)

## Ölümü
609-cu ildə xəstəlikdən öldü. Bəzi mənbələr isə 611 deyir.

## İstinadlar
N.E. Jukovski adına Milli Aerokosmik Universitet - Xarkov Aviasiya İnstitutu

**N.E. Jukovski adına Milli Aerokosmik Universitet** və ya **Xarkov Aviasiya İnstitutu** () - Ukraynanın aparıcı təhsil müəssisələrindən biridir, hansı ki, aviasiya və kosmik texnikanın tədqiqi və istehsalı sahəsi üzrə mütəxəssisləri hazırlayır.

## Tarix
Xarkov Aviasiya İnstitutu 1930-cu ildə yaradılıb. Əvvəlcə onun tərkibinə iki fakültə, təyyarə və motor istehsalı fakültələri, daxil idi. İnstitutun yarandığı zaman onun cəmi 12 müəllim və 69 tələbəsi var idi. Amma institut tez inkişaf edirdi, və artıq 1932-ci ildə, XAİ-nun müəllimləri və tələbə-diplomçuları tərəfindən hazırlanmış - Avropada ilk yığılan şassisinə sahib olan - *XAİ-1* sərnişin təyyarəsi havaya qalxdı.

1937-ci ilin noyabrından XAİ-da birinci raketləri layihələşdirən reaktiv qrup işləməyə başladı. 40-cı illərin başlanğıcına yaxın - institutda artıq təxminən 1000 tələbə var idi, eksperimental dizayn bürosu işləyirdi və fəal elmi araşdırmalar aparılırdı.

İnstitutun ixtisaslaşması daimi genişlənirdi, yeni fakültələr açılırdı. Yeni tədris korpusları və yataqxanalar tikilmiş, aerodinamik borular kompleksi açılmışdır.

1991-ci ildə, nə vaxt ki, Ukrayna müstəqil oldu, XAİ ölkənin avia-kosmik sahəsi üçün mütəxəssislərin kompleks hazırlığını həyata keçirən yeganə institut oldu. 1992-ci ildə institut xarici vətəndaşların təhsilinə başladı.

Özünün mövcudiyyət illəri ərzində aerokosmik universitet 53 mindən çox mühəndis hazırladı. Universitet haqlı olaraq öz alimlərinin səsdən surətli aerodinamika, aviasiya konstruksiyaların möhkəmliyi, aviasiya və raket mühərriklərinin qurulması, uçucu aparatları idarə sistemləri və bir çox başqa sahədə nailiyyətləri ilə fəxr edir.

Universitet inkişafını davam etdirir. 11 sentyabr 2000-ci il universitetə Milli statusu verilmişdir.

## Fakültələr
Bu gün XAİ-da mütəxəssislərin belə fakültələrdə hazırlığı həyata keçirilir:
*Təyyarəqayırma
*Mühərrik qayırma
*Uçucu aparatları idarə sistemləri (UAİS)
*Raket-kosmik texnikalar
*Uçucu aparatların radiotexnika sistemləri (UARS)
*İqtisadiyyat və idarəetmə
*Humanitar
*İxtisasın artırılmaları və ali məktəbə qədər hazırlıq
*Qiyabi
*Xarici vətəndaşların hazırlığı

## Layihələr
Universitet "Alfa" Beynəlxalq kosmik proqramın, həmçinin ABŞ-nın, Yaponiyanın, Almaniyanın, Meksikanın, Niderlandın, Çinin firmaları ilə elmi layihələrin şərikli icraçısıdır.

Xarkov aerokosmik universitetinin ərazisində məşhur "Şare" tələbə abidəsi qurulmuşdur.

## Xarici keçidlər
*
*Milli Aerokosmik Universitet at GEANOW
Rüfət Dadaşov

**Rüfət Oleq oğlu Dadaşov**  (29 sentyabr 1991, Bakı, Azərbaycan) — Almaniyanın "Şalke" klubunun heyətində oynayan  azərbaycanlı futbolçu, 2013-cü ildən Azərbaycan milli futbol komandasının üzvü. Milləti ləzgi. Qardaşı Renat Dadaşov da peşəkar futbolçudur.

## Karyerası
Rüfət Dadaşov 1991-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 6 yaşında valideynləri ilə birlikdə Almaniyaya köçüb. Burada futbolla məşğul olmağa başlayıb. Əvvəlcə "Wehen Wiesbaden" klubunun, ardından "Maynts" klubunun futbol akademiyasında, sonra "SV Gonsenheim" klubunun aşağı yaş qrupları üzrə komandasında oynayıb. Bundan sonra Almaniyanın köklü klublarından olan "Kaiserslautern"in əvəzedici komandasına keçib. 3-5 dekabr 2012-ci ildə Bakıda futbol üzrə Azərbaycan milli komandasının seleksiya məşqlərinə dəvət alıb. Transfer dəyəri 250 min avrodur.

## Mənbə
* Kaiserslautern profile 
* Transfermarkt profile
* Yığmamızın yeni "almanı"
*Rüfət Dadaşovun intervyusu

## İstinadlar
Vıhma

**Vıhma** () — Estoniyanın mərkəzində, Vilyandimaa bölgəsində şəhər. Türi—Vilyandi dəmiryol qovşağı, həmçinin dəmiryol stansiyası var.

## Qalereya

Fayl:Võhma linnavalitsuse hoone.JPG|Võhma town hall
Fayl:Võhma raudteejaama hoone2.JPG|Võhma railway station
Fayl:Võhma Lihakombinaadi hooned.JPG|Former Võhma meat processing plant


## Xarici keçidlər
*Official site
Şibi xaqan

**Şibi xaqan** — Şərqi Göytürklərin ikinci xaqanı. Onun dövründə Suy sülaləsini zəifləmişdi.

## Hakimiyyəti
Şibi xaqan qurultay tərəfindən seçilməmişdi. O taxta imperator Yanq Quanqın əmri ilə gəlmişdi. Hakimiyyətinin ilk 5 ili sakit keçdi. 615-ci ildə Şibi xaqan imperator Yanmendə olanda xaqanın köməkçisini öldürməsi və qardaşı Çulaya çinli şahzadə sözü verməsindən qəzəbləndi və qəfil hücuma başladı. Yanmen mühasirəyə alındı. İçeng xatunun yalanı ilə mühasirəyə son qoyuldu və ordu şimala çəkildi. İmperatorun köməyinə isə sərkərdələrindən Li Yuan gəldi. 616-cı ilə qədər davam edən müharibədə nəticə alınmadı.

## Hakimiyyətin sonları
617-ci ildə Çin imperiyası dağıldı. Xaqan Çindəki ən güclü adama çevrildi. Çinin ən böyük generalları onun ordusunda vəzifəyə gəldilər. Xaqanın ordusunda artıq xitaylar, çinlilər, tatarlar, qaoçelər və uyğurlar var idi, toplam sayları bir milyona yaxın olmuşdu. Xaqan imperatora sadiq qalan son qüvvələrin də üzərinə yürüş edərkən xəstələnərək öldü. Bu vəziyyətdən Li Yuan yetərincə istifadə etdi. Özünün yeni Tan sülaləsinin əsasını qoydu. Türklərlə dost siyasət yürütməyə başladı.

## Ailəsi
Oğlu Tolis xan imperator Yanqın qızı şahzadə Xuaynan ilə evlənmişdi.Digər oğlu isə məşhur Aşina Cieşeşuaydır.

## İstinadlar
Çula xaqan

**Çula xaqan** () — Şərqi Göytürklərin üçüncü xaqanı.

## Hakimiyyəti
Çula xaqan qardaşından sonra taxta keçmişdi. Onun dövründə Çində vətəndaş müharibəsi davam edirdi. O son Suy imperatriçasına sadiq qüvvələri Tan sülaləsinə qarşı müdafiə edirdi. Nazirləri hər nə qədər ona müharibədən qaçınmalarını məsləhət görsə də xaqan bunu Suy sülaləsinə olan borcu kimi izah edirdi. Əslində isə Göytürklər Çini bacardıqları qədər qarışdırmaq istəyirdi. Xaqan elə bir il hakimiyyət edəndən sonra xəstəlikdən öldü.

## Ailəsi
Şahzadə Yiçenqlə evlənmişdir. Oğulları:

# Aoşe şad (奧射設)
# Aşina Momo (阿史那摸末, 607 - 649) - Yuşe şad (郁射設) titulu almışdı. Li (李氏) klanından biri ilə evlənmişdi. 
##Aşina Vuşi (ö. 683)
###Aşina Çiçen (ö. 713)
####Aşina Daçen (ö. 743)
####Aşina Yançen (ö. 743)
####Aşina Diçen
####Aşina Minqçen (ö. 743)
####Aşina Ciançen
#Aşina Şeer - To şad titulu almışdı.
##Aşina Taoçen - Tibetlilərə qarşı döyüşdə məğlub olduğu üçün kəndli statusuna endirilmişdi.

## Mənbə
* Şi-Ci Tonqcian, cild 189

## İstinadlar
İllig xaqan

**İllig xaqan** (𐰃𐰞𐰞𐰃𐰏𐰴𐰍𐰣) — Şərqi Göytürk xaqanlığının son müstəqil xaqanı. Yami xaqanın kiçik oğu idi. Anası isə Tuyuhun xalqından Poşi (婆施) idi. Əsl adı Topi idi. Atasının dövründə Külüg Tarxan (胡祿達官) tərbiyəsinə verilmiş, Bağa Çor şad titulu almışdı.

## İlk dövrləri
620-ci ildə, qardaşı Çula xaqanın ölümündən sonra taxta çıxmışdı. İlk işi Tan sülaləsinə hücum etmək oldu. Qardaşıoğlu Yuşe şada 10.000 əsgər verib Linçjounu mühasirəyə göndərmişdi. Həmçinin Şibi xaqanın oğlu Tolis xana şərq torpaqlarını verərək özünə müttəfiq yaratdı.

## 621-624 müharibəsi
621-622ci illərdə Yanmeni mühasirəyə almış və yağmaları artırmışdı. İmperatorun sülh təklifinə isə məhəl qoymurdu. Uzun sürən qırğınlardan sonra 624-cü ildə sülh bağlanmışdı. Tan sülaləsi isə yeni bir döyüşə hazırlaşırdı.

## 625-626 müharibəsi
Xaqan 625-ci ildə yenidən Şanhsiyə hücuma keçdi. Lakin çox keçmədən Li Şimin sayəsində yenidən sülh bağlandı. 3000 at, 10000 qoyun qarşılığında türk əsirlər geriyə qaytarıldı.

## Son dövrləri
627-ci ildə xaqanlıq ən zəif dövrünə qədəm qoydu. Seyanto xanlığının İncu xan başçılığı ilə üsyanı onu Tan sülaləsi qarşısında köməksiz qoydu. 628-ci ildə Tolis xan və kidan ordusu üsyana qalxdı. Çinlilər Tolisə dəstək olurdu. Xaqan buna görə də anası Poşinin xalqı olan Tuyuhunlara sığınmağa cəhd etdi. Xaqan 630-cu ildə imperatorun əmisioğlu Li Daoçonq və köməkçisi Çenq Paohsianq (張寶相) tərəfindən həbs edildi. 29 mart 630-cu ildə paytaxt Çanqana gətirildi.

## Hakimiyyətdən sonra
Onun hakimiyyətinin sonu elə Şərqi Göytürk xaqanlığının da bir müstəqil dövlət kimi sonunu gətirdi. Bundan sonra Jimi sistemi altında muxtar vilayət sisteminə bənzər bir sistemlə xaqanlar hakimiyyətə gəlməyə başladı. Xaqan 632-ci ildən sonra Kuo prefekturasının hərbi qubernatoru təyin olundu. Daha sonra isə ona "Saray Mühafizlərinin Sağ Alay Sərkərdəsi" (右衛大將軍) titulu verilmişdi. Taypada çadırda yaşamağa başlamışdı. Sürətlə arıqlayır və ruhdan düşürdü. 4 il sonra vəfat etdi və bədəni yandırıldı. Külü Ba çayının şərq sahilində dəfn edildi. Məzarı tapılmamışdır.

## Ailəsi
Qardaşlarının keçmiş xatunu şahzadə Yiçenqlə evlənmişdir. Oğulları:

* Tiluçi (疊羅支) — 630-cu ildə Çinə əsir düşmüşdür. Çin mənbələrinə görə o "düzgün xarakterli və vəfalı" biri idi. Aqibəti haqda məlumat yoxdur.
* Yükük şad — 627-ci ildən öncə Bügüt, Uyğur və Tonqra tayfalarını idarə edirdi. 
* Aşina Poluomen (610 - 651) — Saray Mühafizlərinin Tun Alayının bir zabiti idi.
* Aşina Tigin — Aşina Qandenin babası idi.
* İl Etmiş bəy - İltəriş xaqanın atası olduğu güman edilir.

## İstinadlar
Kilibi xaqan

**Kilibi xaqan** (əsl adı: Aşina Simo (阿史那思摩), Çin titulu: **Yiminişukilibi xaqan** (乙彌泥孰俟力苾可汗)) — 630-cu ildə Tan sülaləsi tərəfindən xaqan olaraq vəzifələndirilmişdi. 639-cu ildəki Aşina Cieşeşuay üsyanı imperatoru qorxutduğu üçün xaqanlığı yenidən qurmaq qərarına gəldi.

## Öncəki xaqanlar dövründə

583-cü ildə doğulub. Atası Tuğruq Şad Taspar xaqanın oğlu idi. Şibi xaqan və Çula xaqan onu çox sevməzdi. Çünki o türkdən çox soğda bənzəyirdi. Onların dövründə sərkərdə ola bilməmişdi. İllig xaqan onu imperatorla danışıq aparmağa göndərəndə imperator tərəfindən Heşun knyazı titulu ilə mükafatlandırılmışdı. Bütün bunlara baxmayaraq Şərqi Göytürk xaqanlığının zəiflədiyi dövrdə imperatora yox xaqana sadiq qalmışdı. İmperator onun sədaqətindən ruhlanaraq 23 iyul 630-cu ildə Xuayxuay knyazı titulu vermişdi.

## Çin dövründə
13 avqust 639-cu ildə Aşina Cieşeşuay üsyanının yatırılmasından sonra Aşina Simoya Kilibi xan adı ilə xaqanlıq titulu verildi. Ona həm də imperiya soyadı olan **Li** soyadı da verildi. Beləliklə o imperiya ailəsindən sayılırdı. İmperator ona köməkçi olaraq Bağa xaqanın nəvəsi olan Aşina Çonqu Sol Müdrik Şahzadə təyin etdi. 641-ci ildə Seyanto xanlığının hökmdarı olan İncu xanın güclü hücumu qarşısında tab gətirməyərək Çinə qayıtdı. İncu xan imperatora göndərdiyi məktubda yazırdı:

*Türklər xəyanətkardırlar və güvənilməməlidirlər. Onlar məğlub ediləndən sonra belə sizə zərər verməyə davam etdilər. Onları məğlub edəndən sonra qul edib Çinlilərə mükafat vermək yerinə onlara öz övladlarınız kimi davranırsınız. Buna baxmayaraq Aşina Cieşeşuay yenə də üsyan etdi. Onlar insana bənzəyir amma qurd kimi ürəkləri var, onlara insan kimi davranmayın. Mən istərdim kimi bütün Türkləri Çin üçün öldürüm.*

## Ölümü
645-ci ildə Türklər xaqanı tək qoyaraq Çinin dərinliklərinə köçdülər. Kilibi xaqan isə imperatorla birlikdə Koreyalılara qarşı müharibədə qolundan yaralandı. 16 aprel 647-ci ildə vəfat etdi, 18 may 647-ci ildə isə xaqan Çanqan şəhərində basdırıldı.

## Mənbə

* Tan sülaləsi tarixi

## İstinadlar