Otto Şmidt

** Otto Şmidt ** (; ) —  sovet riyaziyyatçısı, coğrafiyaçısı, geofiziki, astronomu, kitab nəşrinin və təhsil islahatlarının təşkilatçısı. Pamir kəşfiyyatçısı (1928), Şimal kəşfiyyatçısı. Professor (1924) SSRİ Elmlər Akademiyasının akademiki (01.06.1935, 02.01.1933-cü ildən müxbir üzvü), Ukrayna SSR Elmlər Akademiyasının (27.05.1934), Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (1937).

## Həyatı

Otto Yulieviç Şmidt 1891-ci ilin payızında Rusiya İmperiyasında anadan olub. 1964-cü ildə alim haqqında çəkilən bioqrafik filmdə elmə böyük töhfələr verən Mogilyov şəhərinin doğmasının Latviya kəndlilərindən gəldiyi iddia edilirdi. Şmidtin ata tərəfdən əcdadları almanlardır. 1897-ci ildə Mogilyov qəzetində 6 yaşlı Otto Şmidt haqqında məqalə çıxdı - uşaq doğma şəhərinin çayı üzərində üzdü. 8 yaşında oğlan su təchizatı problemini həll etmək üçün Sahara səhrasının "direktoru" olmaq arzusunda idi. Kiyev gimnaziyasında oxuyarkən Otto bir dəfə evdə verilən teoremin isbatını öyrənməmiş və dərsə cavab verərkən tələb olunan postulatı öz metodu ilə sübut etmişdir. Gəncliyində Şmidt oxumaq istədiyi kitabların siyahısını tərtib edirdi. Məlum oldu ki, planı həyata keçirmək üçün min il ölümdən qaçmaq lazımdır.  Gənc adam siyahını 4 dəfə ixtisar edib, həmçinin arzusunu reallaşdırmağa yaxınlaşmaq üçün yatmaq və yemək vaxtı da azaldıb. Orta məktəbi qızıl medalla bitirdikdən sonra Otto Kiyev Universitetinə daxil olur. Tələbəlik illərində riyaziyyat nəzəriyyəsi sahəsində çap olunmuş elmi əsər gəncin Privatdozent (müasir aspiranturanın analoqu) olmasına yol açdı. Gənc professor adını almağa hazırlaşırdı. Elə həmin il Kiyev Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olaraq təhsilini davam etdirdi. 1913-cü ilə qədər burada təhsil almışdır. Otto Şmidt hələ Kiyev Universitetində oxuyarkən professor D.AQ ravın rəhbərliyi altında qrupların riyazi nəzəriyyəsi üzrə tədqiqatlarına başlamışdır. 1913-cü ildə təhsilini başa vurduqdan sonra riyaziyyat üzrə professor vəzifəsinə hazırlamaq üçün universitetdə qaldı. 1916-cı ildən Privatdosent idi. Otto Şmidt 1917-ci il Oktyabr İnqilabını qəbul etdi və 1918-ci ildə RSDLP-yə qoşuldu. Onun sözlərinə görə, ölkədə baş verən inqilabi hadisələr onu “ iradəli, hərəkətli insana ” sövq edib. Leninin şəxsi göstərişi ilə o, gənc ölkə üçün bir sıra layihələrin hazırlanması və həyata keçirilməsi üzərində işləmiş, xalq komissarlıqlarının müxtəlif kollegiyalarının üzvü olmuş, ali təhsil sisteminin təşkilinin başlanğıcında dayanmışdır. 1928-ci ildə Şmidt SSRİ Elmlər Akademiyasının təşkil etdiyi ilk sovet-alman Pamir ekspedisiyasında iştirak etmişdir. Ekspedisiyanın məqsədi Qərbi Pamirin ən yüksək zirvələrini öyrənmək və fəth etmək idi. 1929-cu ildə Moskva Dövlət Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinin Ali cəbr kafedrasını (1933-cü ildən MDU-nun mexanika-riyaziyyat fakültəsi) təsis etmiş, 1949-cu ilə qədər ona rəhbərlik etmişdir. 1932-1950-ci illərdə “ Riyazi kolleksiya ” jurnalının baş redaktoru olmuşdur. 1930-1934-cü illərdə Sedov, Sibiryakov və Chelyuskin adlı buzqıran gəmilərdə məşhur Arktika ekspedisiyalarına rəhbərlik etmişdir. 1930-1932-ci illərdə Ümumittifaq Arktika İnstitutunun direktoru, 1932-1938-ci illərdə Şimal Dəniz Marşrutu Baş İdarəsinin (QUSMP) rəisi olmuşdur. 1939-cu il fevralın 28-dən 1942-ci il martın 24-dək SSRİ Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti olub.

## Elmi fəaliyyatı

Şmidt etiraf etdi ki, onda iki nəfər yaşayır - elm və fəaliyyət. Rusiyada baş verən sosial-iqtisadi dəyişikliklər Ottonun ikinci hipostazını birincisindən daha çox qane etdi. Birinci Dünya müharibəsi illərində alim Kiyev meriyasına gələrək özünün hazırladığı qida paylama norması sistemini tətbiq etməklə aclığın öhdəsindən gəlməyi təklif edir. Oktyabr inqilabının qələbəsindən sonra Şmidt bolşeviklər partiyasına daxil olur, Petroqrada, sonra isə Moskvaya köçür. Tezliklə alim Qida Komissarlığının üzvü oldu, qida dəstələrinin formalaşmasında iştirak etdi. 1919-cu ilin yanvarında Vladimir Leninin tapşırığı ilə Otto Yulieviç istehlak kommunaları haqqında fərman layihəsi hazırladı. Gələcək qütb tədqiqatçısı Xalq Maarif Komissarlığında da işləyirdi - işçilərin peşə hazırlığını təkmilləşdirirdi. Ensiklopedik dünyagörüşlü bir insan olan Otto Şmidt Böyük Sovet Ensiklopediyasının baş redaktoru oldu, vəzifəsinə qeyri-rəsmi yanaşırdı - məqalələrdə aşkar olunan səhvləri vurğulamırdı, öz əli ilə düzəldirdi. Zaman keçdikcə alimin coğrafiya və astronomiya sahələrində qazandığı nailiyyətlər riyaziyyat sahəsindəki gənclik xidmətlərinin üzərinə əlavə olundu. 20-ci əsrin 40-cı illərində Şmidt günəş sisteminin qaz və toz buludundan yaranması ilə bağlı fərziyyə yaratdı. Böyük Vətən Müharibəsi illərində Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti olan alim elmi-tədqiqat institutlarının şərqə köçürülməsini təşkil etdi.

## Ekspedisiyalar

Almaniyada müalicə olunarkən alim alpinizmdən “ xəstələnir ” və 1928-ci ildə Pamirə ekspedisiya təşkil edir, nəticədə Fedçenko buzlaqının təbiəti və həqiqi ölçüsü müəyyən edilir. Dağ zirvələrini fəth edərkən, Şmidt alim üçün fövqəladə hallarda insanlara rəhbərlik etmək üçün qeyri-adi bir qabiliyyət göstərdi ki, bu da Arktikada dəniz səyahətlərində faydalı idi. Otto Yulieviçin Arktika dastanının başlanğıcı Sedov buzqıran gəmisində 2 səyahətlə qoyuldu. Birinci - "elmi-diplomatik" kampaniyanın missiyası gənc Sovet ölkəsinin Frans Josef Land üzərində suverenliyini təsdiqləmək idi. Ekspedisiyanın nailiyyətləri Huker adasında çəkic və oraq bayrağının qaldırılması və buzqıran gəminin şimal enliklərinə nüfuz etməsi rekordu idi. Otto Yulieviçin ikinci şimal yürüşünün sonunda Neptun planeti kimi riyazi hesablamalarla kəşf edilən Vize adasının mövcudluğu faktı təsdiqləndi və Şmidtin adına bir ada kəşf edildi. 1932-ci ildə bu yaxınlarda Arktika Elmi-Tədqiqat İnstitutuna rəhbərlik edən alim Şimal dəniz yolunu bir naviqasiyada keçmək imkanını sübut etmək üçün buzqıran "Aleksandr Sibiryakov" paroxodunda yelkən açdı. Arxangelskdən başlayan kampaniyanın iştirakçıları 14-cü gündə 2 il əvvəl ikinci Şmidt Arktika ekspedisiyası zamanı oradan ayrılmış qütb tədqiqatçıları ilə Severnaya Zemlyada qucaqlaşıblar. Bolşevik adası ilə Taymir yarımadası arasındakı boğaz buzla dolduğundan, səyahətçilər o vaxta qədər heç bir gəminin edə bilmədiyi arxipelaqı Şimaldan yan keçməyə qərar verdilər. Sentyabrın 10-da Berinq boğazından 200&nbsp;km aralıda buz qıran gəminin pərvanəsini qırdı və Sibiryakov dayandı. Arxa tərəfi qaldırmaq və zədələri aradan qaldırmaq üçün gəminin heyəti 400 ton kömür gəminin burnuna dartıblar. Təmirdən sonra yanacaq ehtiyatı arxa tərəfə qaytarıldı və Sibiryakov üzməyə davam etdi. Sonra ikinci qəza baş verdi. Buzqıran gəminin üzərində evdə hazırlanmış yelkənləri  qaldıran dənizçilər, gəmini kabellərlə yuxarı çəkib, ammonaldan istifadə edərək çəpərləri partladıblar. 1932-ci ilin ikinci payız ayının əvvəlində "Sibiryakitlər" Cape Dejnevə çatdılar təbiət və şərait üzərində qələbəni salamladılar. Tezliklə Otto Şmidt sovet qütb tədqiqatçılarının rəsmi rəhbəri oldu. Növbəti yayda alimin məşhur Arktika dastanı başladı - ingilis dramaturqu Bernard Şovun faciə adlandırdığı Çelyuskin paroxodunda üzmək möcüzəvi şəkildə sovet triumfuna çevrildi. Danimarka gəmiqayırma zavodlarında yığılan yük-sərnişin gəmisi Arktika enliklərində üzmək üçün uyğunlaşdırılmayıb. Sentyabrın 23-də buz yalnız keçən ilki Sibiryakov qəzasının yerində gəmini bağladı. Bunun ardınca demək olar ki, 5 ay davam edən sürüşmə baş verdi və fevralın 13-də buz təbəqələri paroxodu əzdi, Çelyuskin isə batdı. Evakuasiya zamanı soyadı Şmidtin doğulduğu şəhərin adından gələn baxıcı öldü. Qalan 104 nəfər, o cümlədən 10 qadın və iki uşaq 2 ay buzlaqda qalıb və 20-dən çox xilasetmə uçuşunda təxliyə edilib. Şmidt yoldaşlarının ruhunu dəstəklədi və hətta çadırda elmi mühazirələr oxudu. Otto Yulieviç materikə sonuncu təxliyə ediləcəkdi, lakin ağır pnevmoniya ilə xəstələndi və Sovet hökumətinin təkidi ilə alim aprelin 11-də Alyaskadakı xəstəxanaya təxliyə edildi. Moskva“çelyuskinitlər”i qalib kimi qarşıladı. Çoxsaylı fotoşəkillər Arktika dənizçilərini qarşılayan moskvalıların sevincini əks etdirir. Xilasedici pilotlar ilk Sovet İttifaqı Qəhrəmanları oldular və ekspedisiyanın yetkin üzvləri sifarişlər aldılar. 1937-ci ildə göyərtəsində Otto Şmidtin və digər qütb tədqiqatçılarının olduğu təyyarə Şimal qütbünə çatdı və Yer kürəsinin "tacı"ndan çox da uzaq olmayan yerdə bu adda sovet stansiyası təşkil edildi. Dünyanın ilk drifinq stansiyasının rəhbəri İvan Papanin idi, sonra o, Şmidti Əsas Şimal Dəniz Marşrutunun rəhbəri vəzifəsindən uzaqlaşdırdı.

## Mükafatlar

* Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (27.06.1937) - "Şimal Qütbü-1" drift stansiyasının təşkilinə rəhbərlik etdiyinə görə
* 3 ədəd "Lenin" ordeni - (27.11.1932; 27.06.1937; 19.09.1953)
* 2 ədəd "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni -  (25.02.1937; 10.06.1945)
* "Qırmızı ulduz" ordeni - (20.04.1934)
* "1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı
* "Moskvanın 800 illik xatirəsinə" medalı

## Biblioqrafiya

* Pul emissiyasının riyazi qanunları. - Moskva. Petroqrad: Dövlət. nəşriyyatı, 1923. - 17 s.
* O.Y Şmidt Arktikanın Sovet İttifaqında tədqiqi Vayback Machine-də 30 noyabr 2011-ci il tarixli arxiv nüsxəsi (“Varşavada Beynəlxalq Coğrafiya Konqresində Sovet Nümayəndəliyinin məruzələri” seriyası). - M., 1934.
* O.Y Şmidt 1936-cı ildə vəzifələrimiz. SSRİ Xalq Komissarları Soveti yanında Baş Şimal Dəniz Yolu sisteminin təsərrüfat işçilərinin yığıncağında məruzə 13 yanvar. 1936 Vayback Machine-də 24 sentyabr 2015-ci il tarixli arxiv nüsxəsi - L., 1936.
* O.Y Şmidt Abstrakt qruplar nəzəriyyəsi. - 2-ci nəşr. - M.-L.: Dövlət Texniki-Nəzəri Nəşriyyatı, 1933.
* O.Y Şmidt Yerin mənşəyi nəzəriyyəsi üzrə dörd mühazirə. - M.: 1957.
* O.Y Şmidt Seçilmiş əsərləri. Riyaziyyat. - M .: SSRİ Elmlər Akademiyasının Nəşriyyatı, 1959.

## İstinadlar