İqtisadi artım nəzəriyyəsi

**İqtisadi artım nəzəriyyəsi** — əhalinin gəlir səviyyəsindəki fərqlərin səbəblərini və ölkələr arasında uzun müddətli iqtisadi artım templərini, habelə ölkələrin davamlı inkişaf trayektoriyasına girmə şərtlərini və yüksək artım templərini uzun müddətli qoruyan iqtisadi nəzəriyyə.
thumb|320px|1885 - 2016 illəri arasında adambaşına düşən real ÜDM: SSRİ, Yaponiya, İspaniya, Finlandiya, Portuqaliya və İtaliya, 1990 beynəlxalq dollarlarda adambaşına düşən ÜDM ilə əlaqəli.

Bu problemləri araşdıran ilk tədqiqatlar, ən geniş yayılmış konsepsiya doğum nisbətini azaltmaq olan Maltuzianizm olduğu 18-ci əsrin sonunda ortaya çıxdı. 1930-cu illərin ortalarından etibarən, "böyük təkan" nəzəriyyəsi 1940-cı illərin ortalarından bəri iqtisadi artımdakı əsas konsepsiya olan iqtisadiyyata üstünlük verməyə başladı. İqtisadiyyatı dövlət investisiyaları hesabına sənayeləşdirmək üçün maliyyə və pul siyasəti yolu ilə dövlət tərəfindən vəsait toplanmasını öz üzərinə götürdü. 1950-ci illərin sonunda, iqtisadi böyümə məsələlərində tarazlığa və davamlılığa nail olmaq məsələləri üzərində dayanaraq davamlı böyümə trayektoriyasına daxil olmaq üçün heç bir resept irəli sürməyən neoklassik modellər üstünlük təşkil etməyə başladı. 1980-ci illərin sonlarında iqtisadi böyüməni empirik olaraq təsdiqlənməmiş həm fiziki, həm də insani kapitaldan xarici təsirlər yolu ilə izah edən modellər hazırlandı. 1990-cı illərin əvvəllərində iqtisadi artımı TƏ-İN sektorunda inkişaf etdirilən yeni məhsulların istehsalından əldə olunan inhisar mənfəətinin nəticəsi kimi izah edən modellər hazırlandı. Hal-hazırda yeni klassik nəzəriyyə, yeni institusional nəzəriyyə və vahid bir böyümə nəzəriyyəsi iqtisadi böyümənin səbəbləri və mexanizmləri haqqında düşüncələrini təklif edir. İqtisadiyyat üzrə bir çox Nobel mükafatı laureatı bu sahədə araşdırma aparmışlar: Robert Solou, Tyallinq Kupmans, Pol Samuelson, Kennet Errou, Piter Daymond, Robert Lukas və Pol Romer.

## Ölkələrarası gəlir fərqləri
[350px|thumb|[2018-ci ildə adambaşına düşən ÜDM-ə (nominal) görə ölkələr]]

Müasir iqtisadiyyatın fərqli bir xüsusiyyəti, fərqli ölkələrdə adambaşına gəlir səviyyəsində əhəmiyyətli bir dəyişiklikdir. Bu fərq ən çox XX əsrdə özünü göstərdi . İkinci Dünya müharibəsindən sonra daha da gücləndi və XX əsrdə artmağa davam etdi . Hal-hazırda zəngin və yoxsul ölkələrdə işçilərin gəlirlərindəki fərq on və hətta yüz dəfə çatır . Bu vəziyyət tədqiqatçıların diqqətini bu fenomenin səbəblərinə çoxdan cəlb etdi, ölkələr arasında iqtisadi artım templərində əhəmiyyətli fərqlər olduğunu qeyd etdilər. Əgər A ölkəsində iqtisadi artım tempi B ölkəsindən 1% yüksəkdirsə və əhalinin artım templəri eynidirsə, 200 il ərzində A ölkə sakinlərinin gəlirləri B ölkəsinin sakinlərindən 7 dəfə çox olacaqdır  və fərq% 2 olarsa - onsuz da 52 dəfə. Tədqiqatçılar müharibədən sonrakı Yaponiya və Cənubi Koreya kimi bəzi ölkələrin niyə yüksək davamlı ÜDM artım göstəricilərini göstərə bildiklərini və eyni zamanda əksər ölkələrin buna nail ola bilməməsini öyrənməyə çalışdılar . Kasıb ölkələrin də davamlı böyümə trayektoriyasına başlamaları üçün zəngin ölkələrin müvəffəqiyyət səbəblərini açmağa çalışdıqları modellər yaratdılar . Bunun çox çətin bir iş olduğu ortaya çıxdı: sadə reseptlər nəticə vermədi və təhlildə istifadə olunan faktorların sayı zamanla artdı. Lakin əksər tədqiqatçılar 1950-ci illərdən bəri iqtisadi böyümə nəzəriyyəsinin əldə etdiyi irəliləyişi qeyd edirlər . O vaxtdan bəri üç əsas sualının cavabına xeyli yaxınlaşdı :

# Ölkələr üzrə adambaşına gəlir və əmək məhsuldarlığında niyə bu qədər fərq var?
# Niyə bəzi ölkələrin iqtisadi göstəriciləri sürətlə böyüyür, bəziləri isə durğun olur?
# Ölkələrə uzun müddət davamlı inkişafa imkan verən nədir?

## Maltus nəzəriyyəsi

Ölkələrin rifah səviyyəsindəki fərqlərin səbəbləri barədə ən erkən tədqiqatlar XVIII əsrin sonlarına aiddir. O dövrün ən məşhur əsəri Tomas Maltusun 1798-ci ildə Uilyam Qodvin və markiz de Kondorseyə cavab olaraq yazdığı və sonradan Maltusçuluq adlanan əsas baxışlarını əks etdirən oçerkidir. Maltus, burada əhalinin qat-qat artdığına (müharibə və xəstəlik olmadığı təqdirdə hər dörddəbir əsrdə iki dəfə artır) və təbii ehtiyatlarının məhdud olduğuna inanır (xüsusən, qida istehsalı arifmetik irəliləmədə böyüyür) əhali artımını cilovlamayın, o zaman gec-tez hamı üçün yetərli olmayacaq. O, fikirlərini İngiltərənin tarixindən nümunələr ilə izah etdi, vəba sonrası işçilərin real gəlirləri artdıqda, bu da XIV əsrdə Avropada əhalinin az qala yarısını azaltdı və sonra əhali tədricən sağaldıqca gəlirlər azaldı və doğuş nisbət azaldı . Əhali artımının istehsal artımını üstələdiyi vəziyyət (əkin sahələrinin məhdudluğu və məhsuldarlığı səbəbindən sənayedən əvvəlki iqtisadiyyatda əksər hallarda kənd təsərrüfatı) Maltus tələsi adlanır. Cəmiyyətin rifahını təmin edən tədbirlər olaraq, Malthus doğuşa nəzarət üçün müxtəlif variantlar təklif etdi.

Bununla birlikdə, təxminən 1800-cü ildən bəri Malthus anlayışı İngiltərə üçün empirik məlumatlara uyğun gəlməyi dayandırdı: orada həm əmək məhsuldarlığı, həm əmək haqqı, həm də əhali eyni zamanda böyüdü. Eyni zamanda, əkinçilik sahələrinin dəyəri daim azalırdı, baxmayaraq ki, Maltusun konsepsiyasına görə, əhalinin artması ilə artmalı idi. Bənzər proseslər XIX əsrin ikinci yarısında ABŞ-də da baş verdi . Bu dinamik davamlı inkişaf adlandı və iqtisadçılar bu irəliləməni digər ölkələrə nisbətən Böyük Britaniyada erkən başlayan sənayeləşmə ilə əlaqələndirdilər. Buna görə, ölkəni davamlı inkişaf trayektoriyasına gətirmək vəzifəsi iqtisadiyyatı sənayeləşdirmək vəzifəsinə endirildi .

Maltus nəzəriyyəsi də XIX əsrin əvvəllərində Qərbi Avropa və ABŞ-də başlayan demoqrafik keçidi izah etmir. Bu nəzəriyyəyə görə doğum nisbətindəki azalma, gəlirin azalmasını izləyir, lakin bu dövrdə heç bir halda gəlir azalması müşahidə edilmədi, əksinə artdılar.

## İstinadlar