open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çanaqlı xərçənglər

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.

## Ümumi xrakteristikası
Çanaqlı xərçənglər və ya ostrakodlar yanlardan sıxılmış, ikitaylı çanaqla örtülü, 7 cüt çıxıntıdan (antenna, çənələr və ayaqlar), üst çənədə yerləşən ayağabənzər qısqaclardan, böyük alt çənədən və buğumsuz qısa qarından ibarət canlılardır. Ağız hissə üst dodaq, güclü üst çənədən ibarətdir. Həzm kanalı qida borusu, ön mədə, mədə və bağırsaqdan iarətdir. Bağırsağın sonunda arxa çıxışdəliyi yerləşir. Tənəffüs prosesində bütün bədən iştirak edir. Bu sinifin nümayəndələrinin ayaq hissəsində qəlsəmə kisələri yoxdur. Bəzi Cyprinidae nümayəndələrində kisəvəbənzər ürək vardır. Bəzilərində (məsələn, Cypris) qan dövranı yoxdur.

Ostrakodlar müxtəlifcinsli canlılardır. Erkəklər daha inkişaf etmiş hissiyyat orqanlarına və ətraflara malikdir. Bu dişi fərdləri tutub saxlamaq üçündür.

Erkək cinsiyyət orqanları cüt formada olub hər iki tərəfdə cinsiyyət vəzilərindən ibarət bir neçə kisəcikdən, toxum kanalından və mürəkkəb cütləşmə orqanı yerləşir.Cypris cinsinin nümayəndələrində bu orqanın ölçüləri xeyli böyükdür.

Dişi fərdlərdə abdomenin əsasında 2 yumurtalıq, 2 yumurta borusu, 2 toxum qəbuledicisi, 2 cinsiyyət dəliyi yerləşir. Cypris cinsinin nümayəndələrində partenogenez mövcuddur.

## Çoxalması
Ostrakodlar, əsasən, yumurta ilə çoxalırlar. Yumurtalar ya suya (su bitkilərinə yapışır) su bitkilərinin qoyulur, ya da ya çıxanadək dişi fərlərin bədənində qalır. Bəzi növlərdə inkişaf prosesi mürəkkəb metamorfozla gedir. Dəniz növlərində inkişaf prosesi sadədir.

## Qidalanması
Bütün ostrakodlar su canlıları olub, əsasən, ölmüş su heyvanlarının qalıqları ilə qidalanır.

## Yarımsinif və dəstələri
**Myodocopa*
***[[Myodocopida]]*
***[[Halocyprida]]*
**Podocopa*
***[[Platycopida]]*
***[[Podocopida]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dodaqayaqlılar

**Dodaqayaqlılar** və ya **çiyanlar** () — buğumayaqlılar tipinin çoxayaqlılar yarımtipinə aid sinif.

## Xarici quruluşu
Dodaqayaqlıların bədəni dartılmış, bel-qarın istiqamətində yastılanmış olub, başa və hər seqmentində bir cüt qaçış ətrafı olan seqmentləşmiş gövdəyə bölünür. Anal-genital sahəni təmsil edən birinci və bir neçə sonuncu seqmentlərdə ətraflar olmur. Başın ön kənarında seqmentləşmiş antenalar (bir cüt) yerləşir. Başın böyürlərində bəzən böyük topalar əmələ gətirən mürəkkəb faset gözə (milçəktutanlarda) bənzəyən gözcüklər yerləşir. Bəzən isə daim torpaqda yaşayan formalarda (geofil və kriptoslarda) gözlər olmur. Ağız hissələri 3 cüt çənə ilə təmsil olunmuşdur. Xilopodların ayaqları çanaqcıq (geofillərdə) reduksiyaya uğramışdır, burma (skolopendrkimilərdə son cüt ayaqlarda reduksiyaya uğramışdır), budönü, bud, baldır və pəncəkdən ibarət olub, buğumlarının sayı 1-2-yə çatır. Son cüt ayaqların arxasında gövdənin buğumlu çıxıntıları – dişi və erkək qonopodiyaları olan genital-anal şöbəsi yerləşmişdir. Xilopodlar ayrıcinsli heyvanlardır. Cinsi çoxalma zamanı onlarda «xarici-daxili» mayalanma müşahidə edilir. Bu zaman erkək uzadılmış hörümçək toruna spermatofor qoyur, dişi isə sonra onu götürür. Müəyyən xilopod dəstələrinin nümayəndələrində mayalanma prosesinin özü bir qədər fərqlənir.

## Həyat tərzi
Dodaqayaqlı çoxayaqlılar – ən müxtəlif onurğasızlarla qidalanan fəal yırtıcılardır. Başqa çoxayaqlı qruplarının nümayəndələri kimi, dodaqayaqlılar da torpaqla sıx bağlı olub, vaxtın çoxunu torpaqda, daşların və kötüklərin altında, meşə döşənəyində, qaya yarıqlarında və başqa sığınacaqlarda keçirərək, yalnız gecələr torpağın səthinə çıxırlar. 
Torpağın üst təbəqəsinin və döşənəyin sakinlərinin mühüm hissəsini təşkil edən xilopodlar zərərli cücülərin məhv edilməsində böyük əhəmiyyət daşıyırlar. Dodaqayaqlı çoxayaqlıların çoxu torpaq şəraitinin etibarlı göstəricisidir. Xilopodlar dörd dəstədə təmsil olunmuşlar. Səhralardan başqa bütün landşaft zonalarında yayılmış xilopodların 3000-ə yaxın növü məlumdur.

## Dəstə və fəsilələri

* † Devonobiomorpha dəstəsi — nəsli kəsilmiş qrup.
* Geophilomorpha dəstəsi
** Aphilodontidae
** Azygethidae
** Ballophilidae
** Dignathodontidae
** Eriphantidae
** Geophilidae
** Gonibregmatidae
** Himantariidae
** Linotaeniidae
** Macronicophilidae
** Mecistocephalidae
** Neogeophilidae
** Oryidae
** Schendylidae
** Sogonidae
** Soniphilidae
* Sümükcələr dəstəsi (*Lithobiomorpha*)
** Anopsobiidae
** Cermatobiidae
** Henicopidae
** Lithobiidae
** Pseudolithobiidae
** Pterygotergidae
* Skolopendrlər dəstəsi (*Scolopendromorpha*)
** Cryptopidae
** Otostigmidae
** Plutoniumidae
** Scolopendridae
** Scolopocryptopidae
* Skutigerlər dəstəsi (*Scutigeromorpha*)
** Scutigeridae
* Craterostigmomorpha dəstəsi
** Craterostigmidae

## Tanınmış növləri
* * *

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Simfillər

**Simfillər** () — Buğumayaqlılar tipinin çoxayaqlılar yarımtipinə çox kiçik (8 mm-ə qədər) nümayəndələrinin aid olduğu sinif.

## Təsnifat
Sinfə 100-dən çox növ daxildir.. 

**Symphyla** sinfi
* *Scutigerellidae* fəsiləsi
** *Scutigerella* cinsi
** *Neoscutigerella* cinsi
** *Scopoliella* cinsi
** *Scolopendrelloides* cinsi
** *Hanseniella* cinsi
** *Millotellina* cinsi
** *Tasmaniella* cinsi
* *Scolopendrellidae* fəsiləsi
** *Scolopendrella* cinsi
** *Scolopendrellopsis* cinsi
** *Symphylella* cinsi
** *Symphylellina* cinsi
** *Geophilella* cinsi
** *Remysymphyla* cinsi
** *Symphylellopsis* cinsi
** *Ribautiella* cinsi

## Həmçinin bax
Pauropodlar

**Pauropodlar** () — buğumayaqlılar tipinin çoxayaqlılar yarımtipinə aid kor heyvan sinfi.

## Təsnifatı
2 dəstə (*Hexamerocerata*, *Tetramerocerata*) və 4-6 fəsilədə 500 (və ya  715-ə) yaxın növü cəmləşib. Bunların əksəriyyəti tropik və subtropik ölkələrdə yaşayır. Polşada 30-a, Norveçdə isə 15-ə yaxın növü var.

* Afrauropodidae
* Brachypauropodiadae 
** Brachypauropoides 
** Brachypauropus
* Eurypauropodidae
** Acopauropus 
** Eurypauropus 
** Gravieripus 
** Latzelipus 
** Samarangopus 
** Sphaeropauropus 
** Thaumatopauropus 
** Trachypauropus 
* Millotauropodidae
** Millotauropus 
** Rosettauropus
* Scleropauropodidae (mübahisəlidir)
* Pauropodidae
** Allopauropus 
** Asphaeridiopus 
** Australopauropus 
** Cauvetauropus 
** Decapauropus 
** Donzelotauropus 
** Fagepauropus 
** Hemipauropus 
** Neopauropus 
** Nesopauropus 
** Pauropus 
** Perissopauropus 
** Polypauropoides 
** Polypauropus 
** Rabaudauropus 
** Remypus 
** Scleropauropus 
** Stylopauropoides 
** Stylopauropus

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Merostomata

**Merostomlular** () — buğumayaqlılar tipinin xeliserlilər yarımtipinə aid sinif.

## Ümumi məlumat
Merostomlular qədim dəniz xeliserliləri olub, qəlsəmələrlə tənəffüs edirlər. Onların baş-döş hissəsi bütövlükdə zirehlə örtülmüşdür. Sadə və mürəkkəb gözlərə malikdirlər. Xeliserləri kiçikdir və qısqaclara malik olub, ağızdan öndə yerləşmişdir. Baş-döş hissənin qalan 5 cüt ətrafı isə ağız dəliyinin kənarında yerləşir. Bu ətraflar qısqaclara malik olub, hərəkətə və qidanın tutulmasına xidmət edir. Bəzi formalarda arxa ətraflar üzmə ayaqlarına çevrilmişdir.
 
## Təsnifatı
* Xərçəng-əqrəblər (*Gigantostraca*)
* Qılıncquyruqlar (*Xiphosura*) 
** Limulina
*** Limulidae

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ITIS
* BioLib

## Həmçinin bax
Dəniz hörümçəkləri

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi. Hazırda 1000-dən çox müasir növü məlumdur.

## Təsnifatı
* 
** 
** 
** 
**
** 
** 
** 
** 
** 
** 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Körfəz Əməkdaşlıq Şurası

**Körfəz Ərəb Ölkələrinin Əməkdaşlıq Şurası** (; ) və ya qısaca **Körfəz Əməkdaşlıq Şurası** — altı ərəb ölkəsindən ibarət iqtisadi və ictimai obyektivləri olan beynəlxalq iqtisadi birlik. Birlikdə iştirak edən Ərəb ölkələri nümayəndələrinin ümumi razılığı ilə rəsmi sənədlərdə birliyin adında "Fars" sözü işlənmir.

25 may 1981-ci ildə qurulan birlik Küveyt, Bəhreyn, Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Oman dövlətlərindən ibarətdir. Bu ölkələrə tez-tez Körfəz Ölkələri Şurası (Gulf Cooperative Countries) olaraq xitab edilir.

Bu dövlətlər arasındakı iqtisadi razılaşma 11 noyabr 1981 tarixində Ər-Riyadda imzalanmışdır.

Bütün körfəz ölkələri bu birliyin üzvü deyil. İran xüsusilə daxil edilməmişdir və 2003-cü ilə qədər üzv ölkələr İrana qarşı bir təhlükəsizlik baryeri olaraq iştirak etmişdir. Yəmən 2006-cı ildən üzvlük üçün müraciət edib.

## Məqsədlər
Körfəz ölkələrinin əməkdaşlıq şurasının üzvlərinin (Küveyt, Bəhreyn, Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Oman) məqsədi:

* İqtisadiyyat, maliyyə, ticarət, gömrük, turizm, qanun yaratma və rəhbərlik kimi sahələrdə bənzər tənzimləmələr qurmaq;
* Sənaye, mədənçilik, əkinçilik, su və heyvandarlıq sahələrində elmi və texniki irəliləmə;
* Elmi tədqiqat mərkəzləri qurmaq;
* Müştərək olaraq ticarət etmək;
* Xüsusi sektorla bərabərlik;
* İnsanlar arasında olan bərabərliyi qüvvətləndirmək;
* "Khaleeji" adı verilən ortaq pul vahidi yaratmaq.

## Həmçinin bax

* Fars körfəzinin ərəb ölkələri
* İran körfəzi neft və qaz hövzəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Birliyin Rəsmi saytı 
* CHARTER 
* Birliyin bayrağı
Vaynona Rayder

**Vaynona Rayder** (ing. Winona Ryder/) — Peşəkar olaraq **Winona Ryder** kimi tanınan, Amerikalı aktrisa. O, Qızıl Qlobus Mükafatı da daxil olmaqla bir neçə mükafatın sahibidir və iki Akademiya Mükafatına namizəd olub . O, əvvəlki filmlərində qəribə rollar alması, daha sonra 1990-cı illərdə daha görkəmli rollar oynaması ilə tanınır. 

## Filmoqrafiya
# Bitlcus (1988)
# Dəniz qızları (1990)
# Brem Stokerin Drakulası (1992)
# Ruhlar evi (1993)
# Yabançı: dirçəltmə (1997)
# Yarıda qalmış həyat (1999)
# Nyu-Yorkda payız (2000)
# On (2007)
# Sonuncu söz (2008)

## İstinadlar
Turqud Marşal

**Turqud Marşal** () — hüquqşünas.

## Həyatı
Hətta Martin Lüter Kinqdən və Malkolm X-dən afro-amerikalılara qarşı diskriminasiya qanunlarına qarşı mübarizə aparan və mülki hüquqları uğrunda hərəkatının yaradılmasında Turqud Marşalın böyük zəhmətinə aid etmək olar. Martin Lüter Kinq küçələrdə mübarizə aparırdırsa Turqut Marşal məhkəmələrdə döyüşləri aparırdı. Amerikanın tarixi hüquqşünaslardan biridir.

1933-cü ildə Hovard Universitetində hüquqi təhsilini almıdır. Marşal öz hüquqi təcrübəsini Baltimorda toplamağa başlamışdır. Ədətən mülki işlərlə məşğul idi. Tez bir zamanda dövlətin qabaqcıl vəkillərin birinə çevrildi. Onun Ali Məhkəmədə ilk qalibiyyəti 32 yaşında oldu.

Onun ən məşhur işlərindən biri Braun Təhsil Şurasına qarşı tarixi məhkəmə işini hesab etmək olar (1954-cü il). Nəticədə "Bölən lakin bərəbər olan" qanun ləğv edilmişdir.

Ümumiyyətlə Marşal Ali Məhkəmədə 32 işdən 29-da qalib olmuşdur. Həmçinin o, sonradan Ali Məhkəmənin ilk afro-amerikalı hakimi oldu. Son nəticədə, Turqud Marşalın bu cür məhkəmə çəkişmələri Amerikanın məhkəmə sisteminin effektivliyini göstərdi və sübut etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İngilislər

**İngilislər** () — İngiltərənin əhalisinin əsasını təşkil edən yerli xalq. Orta əsrlərdə Böyük Britaniya adalarında anqllar, sakslar, frizlər, yutlar qədim german tayfaları və həmçinin onlar tərəfindən adaların assimilyasiya edilmiş kelt əhalisindən yaranıb.

Hal-hazırda özünü ingilis hesab edən 50 milyon nəfər var. İngilis əsilli 110 milyon nəfər var, onlar əsasən ABŞ, Kanada, Avstraliya, Yeni Zelandiya və CAR-da yaşayırlar.

Böyük Britaniyada özünü ingilis hesab edən 44,7 milyon əhailisi, onun əsas əhalisidir. Digərləri Kanada, ABŞ, Avstraliya, Yeni Zelandiya, CAR, Hindistan və digər ölkələrdə yaşayırlar. Onların dilləri — ingilis dilinin Britaniya variantı, onun dialektləri olan şərq, şimali, cənub, qər, kent dialektləridir. Yazıları latın qrafikası əsasındadır, qədimdə run əlifbasından istifadə ediblər.
İspanlar

**İspanlar** — Avropada xalq.

İspanlar Avropanın qərbində, Priney yarmadasında yaşayan İspaniyanın yerli əhalisinə verilən addır. Bundan başqa, ən böyük hissəsi Latın Amerikası olmaqla, dünyanın bir çox bölgələrində ispan mühacirlərinin kökündən olan milyonlarla İspan yaşayır.İspanlar roman əsilli xalqdır.İspan dili roman dillərinə daxildir.

## Məşhur ispanlar
* 1-ci sıra: Isabella I of Castile • Ferdinand II of Aragon • Hernán Cortés • Ignatius Loyola • Charles I • Teresa of Ávila
* 2-ci sıra: Cervantes • Francisco Goya • José María de Pereda • Rosalía de Castro • Pérez Galdós • Leopoldo Alas
* 3-cü sıra: Gaudí • Picasso • Dalí • Juan Carlos I of Spain • Antonio Banderas • Rafael Nadal
Alan Derşovitz

**Alan Derşovitz** () — məşhur vəkil.

## Həyatı
Alan Derşovitz dünyada ən məşhur vəkillərdən biridir və o mülki hüquqların qorunması ilə bağlı sayı-hesabı bilinməyən işlərdə müvəffəqiyyət qazanmışdır. "Newsweek" ona şəxsiyyət hüquqların ən görkəmli müdafiəçisi adını vermişdir. "Time" onu ədliyyənin müqəddəs İudası kimi təsvir etmişdir. Bütün bunlar göstərir ki, Derşovitz tarixdə ən möhtəşəm və hal-hazırda fəaliyyət göstərən vəkillərdəndir.

Alan Derşovitz 1962-ci ildə Yel Hüquq məktəbini bitirmişdir orada o, Yel Hüquq jurnalının baş redaktoru olmuşdur. Sonradan Harvard Hüquq məktəbi ilə əməkdaşlığa başladı və Harvard Hüquq məktəbinin tarixində ən cavan hüquq üzrə professoru oldu (28 yaşında).

Vəkillik fəaliyyəti dövründə o cinayət işlərə və ölkədə ən səs-küylü işlərə qatılmışdır (o cümlədən, Patrisiya Herst, Leona Helmsli, Mayk Tayson və OJ Simpson). Onun mülki hüquqların qorunması ilə bağlı görülən işlərinə görə Anti-diffamasiya Liqası tərəfindən William O Douglas First Amendment mükafatı verilmişdir.

Baxmayaraq ki, Derşovitzin hüquq fəaliyyəti həmçinin çox ziddiyyətli və mübahisəli olmuşdur, mülki hüquqların qorunmasında bir-çox şübhəli anlar olmuşdur, onun məhkəmə döyüşləri və təcrübəsi miras kimi şübhəsiz gələcək nəsillərə örnək olacaq.

## İstinadlar
Təklə (Ağsu)

**Təklə** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Muradlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Təklə kəndi Şirvan düzündədir. Oykonim Səlcuqların təklə tayfasının adı ilə bağlıdır. Əvvəllər Türkiyədə yaşamış təklə tayfası Qazı xanın başçılığı ilə 1540-cı Təklə Mirzəbaba ildə I Təhmasibin (1524-1576) itaətini qəbul etmiş şahsevənlərin tərkibinə daxil olunmuşdu. XIX əsr mənbələrinə görə, təklələr Mil və Qarabağ düzlərində 14 tirə və müxtəlif nəsillərdən ibarət idilər. Sonralar onlar bir neçə qola ayrılmışdılar. Azərbaycan ərazisində təklə etnonimi vasitəsilə yaranmış oronimlər də mövcuddur: Təklə dərəsi (Masallı rayonu), Təklə dağı, Təklə təpəsi (Cəlilabad rayonu) və s.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qarabağlı (Ağsu)

**Qarabağlı** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Bozavand kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Din
Kənddə Qarabağlı kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Nərimankənd (Biləsuvar)

**Nərimankənd** (əvvəlki adı: **Nərimanovka**) — Azərbaycan Respublikasının Biləsuvar rayonunun Nərimankənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 25 may 1991-ci il tarixli, 123-XII saylı Qərarı ilə Biləsuvar rayonunun Nəsimi kənd Sovetinin Nərimanovka kəndi Nərimankənd kəndi adlandırılmışdır. Nərimankənd kəndi Nəsimi kənd Sovetindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Nərimankənd kənd Soveti yaradılmışdır.

## Toponimikası
Kəndin keçmiş adı Üçməzar olmuşdur. Sovet dövründə kənd Nəriman Nərimanovun şərəfinə Nərimanovka adlandırılmış, 1991-ci ildən isə indiki adla rəsmiləşdirilmişdir.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Nərimankənd kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmışdır:

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Muğan düzündə yerləşir. Nəsimi, Səmədabad kəndləri ilə sərhəddir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Kənddə 831 təsərrüfat var.

2015-ci ilin iyun ayının 25-də kəndə ilk dəfə olaraq təbii qaz verilmişdir.

## Mədəniyyəti
Kənddə Nərimankənd kitabxana filialı, Nərimankənd kənd klubu, Nərimankənd Poçt Agentliyi və Nərimankənd EATS fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Kənddə Nərimankənd tam orta məktəbi və Nərimankənd ümumi orta məktəbi fəaliyyət göstərir.

## Din
Kənddə 21 dekabr 2009-cu ildə qeydiyyatdan keçən, şəhadətnamə nömrəsi 100109 A3-118 olan Nərimankənd kəndi "İmam Hüseyn" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## Səhiyyə
Kənddə Nərimankənd həkim məntəqəsi yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Bağırsaqsız turbellarilər

**Bağırsaqsız turbellarilər** () — ilkağızlılar yarımbölməsinin *[[acoelomorpha]]* tipinə aid heyvan sinfi. Əvvəllər kirpikli qurdların (*Turbellaria*) dəstəsi kimi baxılırdı.

*Symsagittifera roscoffensis* ən çöx öyrənilmiş növüdür.

## Təsnifat

20-dən çox fəsiləsi var:

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Rəqəmli obyektin identifikatoru

**Rəqəmsal obyektin identifikatoru** (həmçinin "obyektin rəqəmsal identifikatoru" (ORİ) kimi də işlədilir , ) — şəbəkədə obyekt haqqında informasiyanın standart işarələməsi (adətən, elektron sənədlər və ya rəqəmsal obyektlər üçün zəruri deyil). Elektron sənədin DOI-də saxlanılan məlumatı onun yerləşdiyi yeri və digər məlumatları əks etdirir (məsələn, URL), onun adı, obyektin digər identifikatorları (məsələn, kitabın elektron variantı üçün ISBN )
## Həmçinin bax
* ISMN ()
* ISAN ()
* ISRC (}
* ISSN ()
* ISBN ()

## İstinadlar

* International DOI Foundation.
* CrossRef, the official DOI® link registration agency for scholarly and professional publications.
* 
* Идентификаторы статей
Mezozoylar

**** () —  aləminin ranqsız altbölməsi.

Çoxhüceyrəli heyvanların iki tipi — ortonektidlər () və disiemidlər () bu altbölməyə daxildir. Əvvəllər mezozoylar sadə çoxhüceyrəli hesab olunurdu və o Mesozoa tipi kimi qeyd olunurdu.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ortonektidlər

**** () —  aləminə aid heyvan tipi.

Ortonektidlərin 2 fəsiləsinin 5 cinsinə daxil olan 30-a yaxın növü məlumdur. Ortonektidlər dəniz onurğasızlarından kirpikli qurdlar, nemertinlər, polixetlər, ofiurlar və s.-lərinin endoparazitləridir. Bunlar kiçik bir qrupu təşkil edən kiçik orqanizmlərdir. Müxtəlif dəniz heyvanlarının bədən boşluğunda və yaxud cinsi vəzilərdə parazitlik edirlər. Orthonectida ayrıcinslidir. Dişi erkək fərdlərin bədəni uzunsovdur və xarici hissə kirpikli epiteldən, daxili hissə isə dişi və erkək cinsi hüceyrələr yığımından ibarətdir. Cinsi fərdlər sahibini tərk edib, suya çıxır və burada da mayalanma baş verir. Mayalanmış dişi fərdlərin daxilində yumurtalardan xırda kirpikli sürfələr inkişaf edir, sonuncular ana orqanizmi tərk edib, fəal sürətdə münasib sahibin bədəninə keçir. Bu zaman sürfənin xarici qat hüceyrələri məhv olur, bunlar daxili hüceyrə yığımları ilə toplanıb kiçik bir plazmodiyə çevrilir. Plazmodinin qidalanması sahibin toxumalarına daxil olan bir çox çıxıntılar vasitəsilə yerinə yetirilir. Plazmodilərdə nüvələrin sayı artır. Nüvələrin əksəriyyəti vegetativ xarakter daşıdır, lakin vəzilərinin ölçüsü artır və onların ətrafında daha möhkəm sitoplazma sahəsi ayrılır. Beləliklə əmələ gəlmiş hüceyrələr bölünməyə başlayır və plazmodida onlar erkəklərə, o birilərdə isə dişilərə çevrilir. Həm dişilərə, həm də erkəklərə başlanğıc verən hüceyrələr partenogenetik yumurtadır. Belə halda ortonektidlərin həyat dövrəsi hetoroqoniyadan, yeni tipik cinsi və partenogenetik nəslin bir-birinə növbələşməsindən ibarətdir. Bəzi müəlliflər qeyri-cinsi yolla cinsi nəslin əmələ gəlməsinə başlanğıc verən qeyr-cinsi, yaxud aqamet hüceyrələr kimi hesab edirlər. Nümayəndələri Rhopalura, Stoecharthrum.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Disiemidlər

**** () —  aləminə aid heyvan tipi. Bədəninin uzunluğu 0,1 mm-dən 9 mm-ə qədər olur.

## Təsnifatı
* **Dicyemida** tipi
** *Dicyemida* dəstəsi
*** Dicyemidae fəsiləsi
**** *Dicyema* — *Dicyemennea* — *Dicyemodeca* — *Dodecadicyema* — *Pleodicyema* — *Pseudicyema*  cinsi
*** Kantharellidae fəsiləsi
**** *Kantharella* cinsi
** Heterocyemida  dəstəsi
*** Conocyemidae fəsiləsi
**** *Conocyema* — *Microcyema*  cinsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Altışüalı süngərlər

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi. 

Tipik okeanlarda yaşayan orqanizmlərdir. Adətən okeanın 100 m-dən çox dərinliyində yaşayırlar. Bədənlərinin hündürlüyü 2 m-ə çatır. Bədəninin forması kisə, çəllək, yaxud qədəhşəkillidir. Skeleti altışüalı silisium iynələrdən ibarətdir. Şüalar 3 qarşılıqlı perpendikulyar olan müstəvilər üzərində yerləşir. İynələrin bəzilərində bir və ya bir neçə şüa reduksiyaya uğrayıb. 500-ə yaxın növü var. 

Ən tanınmış nümayəndələri hyalonema, aphrocallistes, schaudinnia, aulosaccus, acanthascus, caulophacus-dir. Bəzi növlərinin skeletindən bəzək əşyası kimi istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kirəcli süngərlər

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi. 

## Təsnifatı
* Calcinea yarımsinfi
** Clathrinida dəstəsi
** Leucettida dəstəsi
** Murrayonida dəstəsi
* Calcaronea yarımsinfi
** Baerida dəstəsi
** Leucosolenida dəstəsi
** Lithonida dəstəsi
** Sycettida dəstəsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Analiz

**Analiz** (yunanca **ἀνάλυσις** "çürümə , parçalanma") — hər-hansı vahidin (əşya, hal, proses və ya obyekt lər arasındakı münasibətlərin) nəzəri və ya real şəkildə tərkib hissələrinə bölünməsi. Bölünmə insanın idrak və ya praktiki fəaliyyəti üçün lazım olur.,

Sintezlə birgə analiz metodu tədqiqat obyekti haqqında tam və lazım olan informasiyanı əldə etməyə inkan verir.

Analiz tədqiqat metodu kimi aşağıdakılardır:
* Fəlsəfə — fəlsəfi analiz metodu.
* Məntiq — məntiqi analiz, qeyri-standart analiz.
* Kimya — analitik kimya, struktur analizi.
* Tibb — tibbi analiz, qan anlizi, sidik analizi, ifrazat analizi.
* Riyaziyyat — riyazi analiz, funksional analiz.
* İqtisadiyyat — iqtisadi analiz, maliyyə analizi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Fəlsəfə
* Kimya
* Tibb
Adi süngərlər

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi. 

## Ümumi xarakteristika
Bu sinifə aid 6000-dən çox növ təsvir edilmişdir. Növün əksər nümayəndələri dənizlədə yaşayır. Haplosclerida dəstəsinə aid növlər, əsasən, şirinsu hövzələrində yaşayır. Onlardan ən geniş tanınan növ göl süngəridir. Göl süngəri sualtı cisimlərin səthində uzunluğu 1 metrə çatan düzgün olmayan formalı və ya ağacabənzər örtülmə şəklində rast gəlinir. Bu süngərlər su hövzələrində filtrator rolunu oynayır. Hündürlüyü 7 sm-ə çatan süngər sutkada 20 litrdən çox su süzə bilir. Yaşıl, sarımtıl, ağımtıl rənglərə çalan göl süngərlərinin skeleti mikroskopik iynələrdən — spikullardan ibarətdir. Spikullar biogen mənşəli silisium oksiddən və spongin zülalından ibarətdir.

## Çoxalması
Mülayim qurşaq ərazilərində göl süngərləri qışda çoxsaylı qış tumurcuqları (gemmul) yaradaraq məh volur. Gemmula xarici müdafiə örtüyü ilə əhatə olunmuş, qida maddələri ilə zəngin olan, 1 mm diametrə malik kürəvari amöbəbənzər hüceyrələrdir. Yazda gemmullardan cavan süngərlər törənir.

## Təsnifatı
* **[[Homoscleromorpha]]** yarımsinfi Bergquist 1978
** Homosclerophorida dəstəsi Dendy 1905
* **[[Tetractinomorpha]]** yarımsinfi
** Astrophorida dəstəsi Sollas 1888
** Chondrosida dəstəsi Boury-Esnault & Lopès 1985
** Hadromerida dəstəsi Topsent 1894
** Lithistida dəstəsi Sollas 1888
** Spirophorida dəstəsi Bergquist & Hogg 1969
* **[[Ceractinomorpha]]** yarımsinfi Levi 1953
** Agelasida dəstəsi Verrill 1907
** Dendroceratida dəstəsi Minchin 1900
** Dictyoceratida dəstəsi Minchin 1900
** Halichondrida dəstəsi Gray 1867
** Halisarcida dəstəsi Bergquist 1996
** Haplosclerida dəstəsi Topsent 1928
** Poecilosclerida dəstəsi Topsent 1928
** Verongida dəstəsi Bergquist 1978
** Verticillitida dəstəsi Termier & Termier 1977

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Obyekt (fəlsəfə)

**Оbyekt** (latınca: *objectum*) — fəlsəfi kateqoriya, predmet. Təfəkkürdən asılı olmayaraq real şəkildə mövcud olan predmet, hal və ya proses. Ona daima müşahidəçinin praktiki marağı yönəlir. Şəxs, sosial qrup və cəmiyyət həm obyekt, həm də subyekt şəklində iştirak edə bilər.

**Obyekt** – [lat. objectum – alət, əşya] 1)sintaksisin forma və məzmun kateqoriyası, obyekt, məzmunca, feldə ifadə olunan hərəkətin yönəldiyi əşya və ya şəxsin adı olub subyektə qarşı qoyulur. Obyektin – formal və funksional səciyyələri bir-birinə uyğun gəlməyə bilər; 2)fəlsəfədə: xarici aləm, maddi varlıq; 3)mövzu, öyrənilən, nəzərdən keçirilən fakt, əşya, hadisə; 4)müəssisə, zavod, təşkilat.

Obyekt dərk edilən reallıqdır və dəqiq formalaşmış davranışı var. Obyekt kimi aşağıdakılar ola bilər:
* dərk edilən ya görülən predmet;
* təfəkkürlə qəbul edilən nəsə;
* fikir və hərəkət yönələn nəsə.

A.Smitə görə obyekt — konkret dərk edilən predmet, vahidlik və ya mövcudluqdur. Konkret funksiyası və fəliyyət dairəsi vardır. Elm üçün mütləq onun elmi sərhədləri olmalıdır.Obyektlər

## Həmçinin bax
* Subyekt

## İstinadlar

*R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.

## Mənbə
* Filosoflar
Ambulacraria

**** () —  aləminin  tipüstünə aid klad. Ambulacraria kladına aid olan Xenoturbellida tipinin 2, dərisitikanlılar tipinin 20.000, yarımxordalılar tipinin isə 71 növü məlumdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Lophophorata

**Lophophorata** 4 heyvan qrupunu özündə birləşdirir: Çiyinayaqlılar, briozoylar, entoprokta və trubkalılar "Lophophorata"ların hamısı suda yaşayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Trochozoa

**Troxofora** ( — təkər və  — aparan) — sərbəst üzə bilən çöxqıllı qurd mikroskopik ölçülərə malik sürfəsi. .
Panarthropoda

**Panarthropoda** () — buğumayaqlılar tipinə aid takson.

Panarthropodanın ümumi xarakteristikası onların ayaq və caynaqları, qarın sinir sistemi və seqmentlənmiş bədənə malik olmasından ibarətdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Su nanəsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Avropa, Cənub-qərbi Asiyada və şimal-qərbi Afrikada bitir.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik, uzun, sürünən zoğludur. Gövdəsi düz və ya qalxan, hündürlüyü 30-80 sm, budaqlı, demək olar ki, çılpaq və ya tüklənmiş bitkidir. Yarpaqları saplaqlı, 2-5 sm uzunluqda, 1-3 sm enində, uzunsov yumurtavari və ya elliptik, küt və ya ucubiz, kənarları mişarvari, zəif tüklü, yaşılbozumtul rəngdədir. Köbələri çoxçiçəklidir, 2-3 sayda gövdənin və budaqların təpəsində birləşərək kürəvari, oval və ya uzunsov başcıqlı çıçəkqrupunda yığılmışdır. Kasacıqları pırpızlaşmış tüklü, boruvari, tacı 6-8 mm uzunluqda, çəhrayıdır. Fındıqcıqları yumurtavari, xırda nöqtəlidir.

## Yayılması
BQ qərbi, BQ şərqi, BQ Quba sahəsi, Samur-Dəvəçi ovalığının rayonlarında arandan orta dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Rütubətli yerlərdə və bataqlıq ərazilərdə bitir.

## Təbabətdə
İstiotlu nanə təbiətdə təbii şəkildə bitmir, o, XVII əsrdə İngiltərədə yarpız (su nanəsi) və yaşıl yabanı nanənin hibridləşməsindən alınmışdır. Qədim Yunanıstan və Romada nanədən geniş istifadə olunurdu, hesab olunurdu ki, nanə əhval-ruhiyyəni, zehni fəaliyyəti yaxşılaşdırır. Buna görə də ziyafət zallarını nanə suyu ilə çiləyir, qonaqlara isə nanə yarpaqlarından hörülmüş çələnglər təqdim olunurdu. İbn Sina nanə yarpaqlarını daxili qanaxmalarda, mədə-bağırsaq xəstəliklərində və baş ağrılarında istifadə etməyi məsləhət görürdü.

Müasir təbabət isə istiotlu nanə yarpaqlarını sakitləşdirici, ödqovucu, antimikrob, spazm əleyhinə və ağrıkəsici xüsusiyyətlərinə görə istifadə edir. Nanə yarpaqları dəri və selikli qişaların qan dövranını sürətləndirir və yaraların sağalmasını tezləşdirir. Həzm vəzilərinin fəaliyyətini tənzimləyir, iştahanı və həzmi yaxşılaşdırır, bağırsaq və öd samcılarını aradan qaldırır. Tərkibində mentolun miqdarı çox olduğundan ağız boşluğu, mədə-bağırsaq, dəri və s. orqanların xəstəlikləri zamanı mikrob əleyhinə təsir göstərir.

Nanə yarpaqlarından dəmləmə hazırlamaq üçün 1 çay qaşığı xırdalanmış yarpaqların üzərinə 200 ml (1 stəkan) qaynar su tökülərək 15 dəqiqə qaynayan su hamamında (və ya az/asta odda) dəmlənir. Otaq temperaturunda soyutduqdan sonra 1/3 - 1/2 stəkandan gündə 2-3 dəfə yaməkdən qabaq qəbul olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çəmən nanəsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Nanə cinsinin Avrasiyada — Avropada, Qərbi və Orta Asiyada, Qafqazda, Hindistan və Nepalda yayılmış növüdür.

Əkin yerlərində, çəmənliklərdə, su hövzələri, çay, göl, arx və bataqlıq sahələri kənarında bitir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Natalya Lavrova

**Natalya Lavrova** () — Rusiyanı təmsil edən bədii gimnast. 2000 Sidney və 2004 Afina Olimpiadalarının qalibi. 2 dəfə Olimpiya Oyunlarının qalibi olmağı bacaran birinci bədii gimnast.

## Həyatı
Natalya Lavrova 1984-cü il avqustun 4-də Penza vilayətinin Penza şəhərində anadan olub. 5 yaşında idmanla məşğul olurdu. Birinci məşqçisi Olqa Stebeneva idi. 1991-2002-ci illərdə Penza şəhərində 75 nömrəli orta ümumtəhsil məjtəbində təhsil alıb. Ali təhsilini isə Penza Dövlət Universitetinin V. Q. Belin adına Pedaqoji İnstitutunda alıb.

## Karyerası
Natalya Lavrova 1998-ci ildən bədii gimnastlardan ibarət Rusiya yığmasının üzvü idi.

Natalya Lavrova 1999-cu ildə Yaponiyada baş tutan Dünya Çempionatında qrup turnirinin qalibi oldu. 2002-ci ildə Nyu-Orleanda (ABŞ), 2003-cü ildə isə Budapeştdə (Macarıstan) Dünya Çempionatlarının qızıl medalına sahib olan Natalya Lavrova, Avropa Çempionatlarında 2 dəfə — 2001-ci ildə Cenevrədə (İsveçrə), 2003-cü ildə isə Rizada (Almaniya) qalib olub.

Natalya Lavrova Rusiyanı 2000-ci ildə Avstraliyanın Sidney şəhərində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və qrup turnirində qızıl medalın sahibi olub.

Rusiya Federasiyası Prezidenti Vladimir Putinin 19 aprel 2001-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Natalya Lavrova "Dostluq" ordeni ilə təltif edildi.

Daha sonra Natalya Lavrova Rusiyanı 2004-cü ildə Yunanıstanın Afina şəhərində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və qrup turnirində qızıl medalın sahibi olub. Bununla da o, 2 dəfə Olimpiya Oyunlarının qalibi olmağı bacaran birinci bədii gimnast olaraq tarixə düşüb.

Rusiya Federasiyası Prezidenti Vladimir Putinin 4 noyabr 2005-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Natalya Lavrova "Şərəf" ordeni ilə təltif edildi.

Natalya Lavrova 2005-ci ildə idmanla vidalaşdı.

## Uğurları

Karyerası ərzində Natalya Lavrova 2 dəfə Olimpiya Oyunlarının, 5 dəfə Dünya Çempionatının, 4 dəfə isə Avropa Çempionatının qalibi olub.

## Ölümü
Natalya Lavrova və bacısı Olqa Popova 2010-cu ilin aprelində yol-nəqliyyat qəzası nəticəsində öldü.

2010-cu il aprelin 23-də saat 10:00 radələrində Penza-Şımışey yolunun Penza ərazisində "VAZ-2114" avtomobili idarəetməni itirdi və qarşı tərəfdən gələn "Mazda" avtomobili toqquşdu. Hadisə zamanı "VAZ-2114" avtomobilinin sürücüsü 1986-cı il təvəllüdlü Olqa Popova və sərnişin 1984-cü il təvəllüdlü Natalya Lavrova aldığı ağır xəsarətlər səbəbindən hadisə yerində öldü.

Natalya Lavrova və bacısı Olqa Popova Penza şəhərində Qərb qəbirstanlığının Fəxri xiyabanında dəfn olundu.

## İstinadlar
Rəvənd

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Tibbi faydaları
Rəvənd haqqında ilk məlumatlar eramızdan əvvəl 2700-cü ilə gedib çıxır. Rəvəndi Rusiyaya 1873-cü ildə məşhur səyyah Nikolay Prjevalski gətirib. Soyuğadavamlı bitki olan rəvəndin vətəni Tibet və Çin hesab edilir. XIX əsrin axırlarında qurmanlar onu yetişdirməyin yeni texnologiyasını işləyib hazırlayıblar. Onlar bitkini istixanada yetişdirərək məhsulunu şam işığında toplayırdılar. Həmin şəraitdə rəvənd yarım metrdən artıq boy atır, özünəməxsus dadını isə qoruyub saxlayırdı. İndiyə qədər hər ilin fevral ayında İngiltərənin Yorkşir qraflığında rəvənd festivalı keçirilir.

Qurudulmuş rəvənddən qızdırmasalıcı vasitə kimi istifadə edilirdi. Britaniyalıların müxtəlif desert və piroq hazırladığı rəvənd alman, Danimarka, eston mətbəxlərində bir sıra xörəklərin tərkibinə daxildir.

Rəvəndin kökləri yaxşı ödqovucu və işlədici keyfiyyətə malikdir. Bitkidən işlədici kimi istifadə etdikdə onun yarpaqları 100 qramdan çox olmamaq şərtilə çiy şəkildə yeyilməlidir. Bitkidən, həmçinin bağırsaqların fəaliyyətini normalaşdırmaq, büzücü effekt əldə etmək üçün istifadə edildikdə sutkalıq miqdarı 2,5 qramdan çox olmamalıdır. Rəvənddən hazırlanan kompot həzmi yaxşılaşdırır, orqanizmi tonuslandırır. Rəvəndin spirtli çıxarışı daha çox işlədici təsirə malikdir. Bununla yanaşı antiseptik, iştahaartırıcı, köp və iltihab əleyhinə təsir göstərir, qızdırmasalıcı təsirə malikdir.

Bitkinin təsiri qəbul ediləndən 8-10 saat sonra başlayır. Yaşlıların ondan istifadə etməsi məsləhət görülmür. Uzun müddət istifadə etdikdə onun işlədici effekti azalır və alışqanlıq yaranır. Tərkibində külli miqdarda turşəng turşusu olduğuna görə rəvənd 12 yaşına qədər uşaqlarda zəhərlənməyə səbəb ola bilər. Ona görə də pediatriyada rəvənddən ehtiyatla istifadə etmək lazımdır. Hamilə qadınların da ondan istifadəsinə icazə verilmir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Patisson

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid bitki yarımnövü.

## Botaniki xarakteristikası
Yastı-girdə formada, kənarları diliklidir. Başqa sözlə, patissona **boşqababənzər qabaq** da deyilir. Rəngi açıq yaşıldan ağımtıl yaşıla qədər olur. Yetişib ötmüşlər ağ süd rəngindədir.

Yeyilmək üçün 3-5 günlük patissonlardan istifadə edilir. Yetişib ötmüşlərkobud ətlikli və iri toxumlu olduğundan qida üçün yararsızdır.

Patissonun tərkibində 4,3% şəkər, 2% azotlu maddə, o cümlədən 0,6% zülal, 1,3% sellüloza, 0,6% pektin maddəsi, 0,1% üzvi turşu, 0,7% mineral maddə, 23-40 mq% C vitamini, 0,25 mq% PP, 0,04 mq% B2, 0,03 mq% B1 və karotin (A provitamini) vardır.

Aşpazlıqda suxari və yağ ilə bişirilmiş, qızardılmış və qiymələnmiş patissondan istifadə edirlər. Suda bişirilmiş patissonun dadı yaxşı olur. Həmçinin patissonu ət qiyməsi ilə doldurub (özək hissəsini çıxarıb ət qiyməsini oraya doldururlar) – patisson dolması – bişirirlər.

Patissonu konservləşdirir və sirkəyə qoyurlar. Konservləşdirilmiş və sirkəyə qoyulmuş patisson uyğun formada hazırlanmış xiyarı əvəz edir. Geniş yayılmış sortlarından ağ, tezyetişən ağ və sarı yastı patissonları göstərmək olar.

Patissonun ən böyük diametrinin ölçüsü 10 sm-dən çox olmamalıdır. Konservləşdirmək üçün isə diametri 6-8 sm, çəkisi isə 80-100 qr olan patissonlar götürülməlidir. Patissonun meyvəsi zərif qabıqlı, şirəli və ətli hissəsi bərk, toxumları kal olmalıdır.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Zubr

**Zubr** və ya **Avropa bizonu** () — boşbuynuzlular fəsiləsindən məməli növü.

## Etimologiya
XX əsrin əvvəllərində Avropa bizonunun adı Azərbaycan dilində *dağ kəli* kimi gedirdi. Müasir Azərbaycan dilində bu canlı üçün işlədilən "zubr" sözü polyak mənşəli sözdür.

## Xüsusiyyətləri
Erkəklərin bədəninin uzunluğu 3,5 m-dək, süysününün hündürlüyü 1,6–1,9 m, kütləsi 700–900 kq (bəzən 1,2 t) olur. Dişiləri kiçikdir (kütləsi 400–600 kq). Rəngi müxtəlif çalarlı qonurdur. Peysərində və boynunun aşağı hissəsindəki uzun tüklər çətir, saqqal və döşünün aşağısında saçaq əmələ gətirir. Quyruğu qısadır; ucunda uzun və yumşaq fırça var. Dişilər cinsi yetkinliyə 3–4 illiyində, erkəklər isə bir qədər tez çatır. İldə bir buzov doğur. Zubr qışda söyüd, qovaq və s. ağacların qabığını, həmçinin ağac və kolların zoğ və tumurcuqlarını, yayda isə ot və yarpaq yeyir. Sürü ilə yaşayır.

## Arealı
Tarixi dövr ərzində zubr Mərkəzi Avropa meşələrində və Rusiyanın Avropa hissəsinin qərbində yayılmışdır. XX əsrədək vəhşi zubrlar yalnız Rusiyada 2 yarımnövü — Belovejskaya puşşada (100 baş təmizqanlı dağ kəli) düzənlik, Belovejsk zubru və Şimal-Qərbi Qafqazın dağ meşələrində dağ, Qafqaz zubru qalmışdı. Qafqaz zubrunun erkəyi ilə Belovejsk zubrunun dişisindən Qafqaz—Belovejsk zubru alınmışdır. Zubrların sayını bərpa etmək məqsədi ilə xüsusi məntəqələr yaradılmışdır. 25 ölkədə, o çümlədən ABŞ və Kanadada yetişdirilir. Rusiyada Okaboyu-Terras və Oka (Rusiya Federasiyasının Ryazan vilayəti) qoruqlarında, Polşada zubr yetişdirilməsi daha müvəffəqiyyətlə həyata keçirilir. Artıq Belovejskaya puşşada, Karpatda və Qafqazda vəhşi zubrların yeni sürüləri yaradılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Boşbuynuzlular

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

Bura camışlar, bizonlar, antiloplar, ceyranlar, öküzlər, qoyunlar və dağ keçiləri daxildir.

## Təsnifatı
* Buballar (*Alcelaphinae*) yarımfəsiləsi
* Öküzlər (*Bovinae*) yarımfəsiləsi
* Su keçiləri (*Reduncinae*) yarımfəsiləsi
* Dukerlər (*Cephalophinae*) yarımfəsiləsi
* İmpalalar (*Aepycerotinae*) yarımfəsiləsi
* Keçilər (*Caprinae*) yarımfəsiləsi
* Əsl antiloplar (*Antilopinae*) yarımfəsiləsi
* Qılıncbuynuz antiloplar (*Hippotraginae*) yarımfəsiləsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Topi
Amerika bizonu

**Amerika bizonu** () — boşbuynuzlular fəsiləsinin öküzlər yarımfəsiləsinə aid növ.

Bizonun hündürlüyü 2 m, uzunluğu isə 2,5–3 m-ə çatır. Bədənindəki yun sıx olub boz-qonur rəngdə, baş və boyundakı yun isə qara-qonur rəngdədir. 
Bədənin ön hissəsi daha uzun tüklərlə örtülüdür. Başın alın hissəsi gnişdir. Kiçik qalın buynuzları yanlara doğru uzanıb. Buynuzların uc hissəsi içəriyə doğru yönəlib. Qulaqları qısa və ensizdir. Gözləri böyük və tünd rəngdə, boynu qısadır.

Amerika bizonu Avropa bizonuna çox oxşayır. Bəzi alimlər onun ayrı növ deyil, zubrun növ dəyişikliyinə uğraması hesab edirlər. Erkəklərinin kütləsi 1140 kq-a çatır. Bu növə aid iki yarımnöv var: düzənlik bizonu  və meşə bizonu 

Bizon səhra, düzənlik şəraitinə uyğunlaşmışdır. Lakin meşə forması da vardır. Meşə bizonları iri və tünd rənglidirlər. Bizonlar, adətən, avqust və sentyabr aylarında hövrə gəlirlər. Boğazlıq dövrü 9 aydır. Bizon  buzovu  tünd-qırmızı rəngdə doğulur və 10 ay müddətində ana altında bəslənir. Ayaqlarının qısa olmasına baxmayaraq, bizon sürətlə qaçır, yaxşı üzə bilir, hətta böyük çayları üzüb keçir. Bizon  mouldamır, onun səsi gurultunu xatırladır. Qorxuya və səsə  olduqca həssasdır. Bizon əti camış əti kimi tünd rənglidi, inəklərinin əti yağlıdır. Dərisindən vaxtilə yerli əhali isti paltar,yatacaq, yəhər və başqa şeylər hazırlayırdı. Bizon sümüklərindən  bıçaq və ox ucluğu, dırnaqlarından və buynuzlarından yapışqan, vətərlərindən sap, uzun tüklərindən möhkəm kəndir hazırlamaq üçün geniş istifadə edilirdi. Bizonun yumşaq tükü 4 kiloqrama çatır və qoyun yunu kimi möhkəm parçalar və isti paltar toxumaq üçün işlədilir. Bizonlar zooparkların məhdud şəraitində artıb çoxalırlar. Bizonların az bir hissəsi əhliləşdirilmişdir. Amerika bizonu adi qaramal ilə çarpazlaşdırıldıqda iri balalar əldə edilir. Hibridlərin yalnız dişi fərdləri artıb-çoxalmaq qabiliyyətinə malikdir. Bizonun ətlik Aberdinanqus cinsli buğalar ilə çarpazlaşdırılması nəticəsində Kanadada katalo adlanan yeni hibrid ətlik cins yaradılmışdır.

## İstinadlar
Öküzlər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan yarımfəsiləsi.

## Təsnifatı
* Meşə antilopları cinsi (*Tragelaphus*)
** Nyala (*Tragelaphus angasi*)
** Dağ nyalası (*Tragelaphus buxtoni*)
** Sitatunqa (*Tragelaphus spekei*)
** 
** Böyük kudu (*Tragelaphus strepsiceros*)
** Kiçik kudu (*Tragelaphus imberbis*)
** Bonqo (*Tragelaphus eurycerus*)
* Dördbuynuzlu antiloplar cinsi (*Tetracerus*)
** Dördbuynuzlu antilop (*Tetracerus quadricornis*)
* Hindistan antilopları cinsi (*Boselaphus*)
** Hindistan antilopu (*Boselaphus tragocamelus*)
* Maralöküz cinsi (*Taurotragus*)
** Adi maralöküz (*Taurotragus oryx*)
** Nəhəng maralöküz (*Taurotragus derbianus*)
* Saola cinsi *Pseudoryx*
** Adi saola (*Pseudoryx nghetinhensis*)
* Asiya camışları cinsi (*Bubalus*)
** Asiya camışı (*Bubalus bubalis*)
** Tamarau (*Bubalus mindorensis*)
** Cırtdan camış (*Bubalus depressicornis*)
** Dağ cırtdan camışı (*Bubalus quarlesi*)
* Afrika kəli cinsi (*Syncerus*)
** Adi Afrika kəli (*Syncerus caffer*)
* Əsl öküz cinsi (*Bos*)
** İbtidai öküz (*Bos primigenius*)
*** Zebu (*Bos primigenius indicus*)
** Kuprey (*Bos sauveli*)
** Bantenq (*Bos javanicus*)
** Qaur (*Bos gaurus*)
** Yak (*Bos grunniens*)
* Bizon cinsi (*Bison*)
** Amerika bizonu (*Bison bison*)
** Zubr (*Bison bonasus*)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Asiya camışı

**Asiya camışı**, **Hindistan camışı** və ya **Su camışı** ( - Boşbuynuzlular fəsiləsinin 
Öküzlər yarımfəsiləsinə aid heyvan növü.Hind vəhşi camışı – arni (Bos arnee) cənubi Asiyada Himalay dağlarından  Benqaliyədək, Assam cınqıllarında, Birma və Siamda, habelə Seylon adasında yaşayır. Keçmişdə  Beynəlnəhreyndə (Mesopatamiyada) və bəzi müəlliflərin yazdığına görə, şimali Afrikada da  yaşayırmış. Hind camışı 200  sm hündürlükdə və 1500 kq ağırlığında olur. Assam ölkəsində olanlar  Borneo və Seylon  adalarında olanlara nisbətən  uzunbuynuzludurlar. Vəhşi hind camışı ev camışına çox oxşayır, bu səbəbdən onu ev camışının mənşəyi hesab edirlər.


Fayl:Albino Water Buffalo, Chiang Mai.jpg
Fayl:Bisbuffalorace.jpg
Fayl:Water buffalo bathing.jpg
Dördbuynuzlu antilop

**Dördbuynuzlu antilop** () — Boşbuynuzlular fəsiləsinin Dördbuynuzlu antiloplar cinsinin yeganə növü.
Adi saola

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Bədəninin uzunluğu 180 sm, süysününün hündürlüyü 90 sm-ə, kütləsi isə 100 kq-a çatır. Bədənin dəki tüklər tünd-qəhvəyi rəngdə olub, hər nırnağının üstündə ağ xal var. Ağzında özünəməxsus ağ naxış var. Bədəni dukerin bədənini xatırladır. Başı isə kudunun başına oxşayır. Buynuzları uzun (bəzən 50 sm-ə qədər), nazik və demək olar ki, düz və irəliyə doğru istiqamətlənmiş formadadır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Məleykə Səma

**Məleykə Səma** (Məleykə Əhmədova) () — Birinci Qarabağ müharibəsinin ilk günlərindən həkim–cərrah olaraq ermənilərlə döyüşlərdə yaralanmış yüzlərlə Azərbaycan əsgərini ölümdən qurtaran birinci dərəcəli tibb xidməti kapitanı, "Azərbaycan bayrağı" ordenli.

## Həyatı
Məleykə Səma Ermənistanın Loru mahalının Allahverdi (Tumanyan) rayonunda anadan olmuşdur.

Məleykənin üç qardaşı şəhid olub, atası Əhməd kişi isə üçüncü şəhid oğlu kamandarın ölümünə dözməyərək həyatla vidalaşıb.

1988-ci ildə Ermənistandan qovularkən qardaşı Yaqub Əhmədov ermənilər tərəfindən qətlə yetirilmişdir. Daha sonra kiçik qardaşı 16 yaşlı Səyyad Əhmədov da ermənilər tərəfindən suda boğularaq öldürülmüşdür.

Böyük qardaşı Kamandar Əhmədov Qarabağ uğrunda müharibədə şəhid olmuşdur. Kamandar Əhmədov Bakıda Şəhidlər xiyabanında torpağa tapşırılıb. Bakı küçələrindən biri Kamandar Əhmədovun adını daşıyır. 
2006-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.
Məleykə prezident İlham Əliyevin sərəncamına əsasən, İkinci Fəxri xiyabanda dəfn edilibdir.

## Məleykənin arzusu
Məleykənin anası Sona xanımın dediklərindən: Məleykənin ömrünün son günləri idi, yatdığı yerdəcə başına bayrağımızı sarımışdı. Deyirdi: məhz bu bayrağı Qarabağda dalğalandırmaq üçün ömrünü xərcləyib, amma arzusuna yetişmədən axirətə köçür: "Dedi ki, ana, mən öləndən sonra bu bayrağı özündə saxla, Qarabağ alınanda bayrağı başın üzərində dalğalandıraraq küçəni aşağı–yuxarı gedərsən. Dedim, qızım, onda Məleykənin anasının dəli olduğunu düşünəcəklər. Cavab verdi ki, onda onlara sevindiyindən belə etdiyini deyərsən".

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*  Hərbçi şairə Məleykə Səmanın "Sazbənd Qəzənfərin sazsöz dünyası" adlı kitabının təqdimetmə mərasimi
Bantenq

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Sayına və yayılması sahəsinə görə böyükalınlı hind buğaları içərisində mühüm yer tutur. Bantenqin bir neçə irqi vardır. Başlıca irqləri bunlardır: 1) Yava irqi (Bos Sondaicus tupicus). Bu irq hündür boyu (cidov hündürlüyü 176 sm), uzun buynuzları (xaricdə əyriliyi 52,1-76,2 sm-ə çatır), buynuzlarının dibindən çox yoğun olması (25,7-43 sm), rənginin yaşlı buğalarda qara, cavan erkəklərində şabalıdı-sarımtıl, inəklərdə isə açıq qonur olması ilə fərqlənir. Bantenqin bu irqi Yava, Borneo və Sumatra adalarında yayılmışdır. 2) Birma irqi (Bos sondaicus Burmanicus Lyd). Boyca Yava irqindən xırdadır (cidov hündürlüyü 155-163 sm). Ağız ətrafı bozumtul, dodaqları ağımtıl rəngli tüklərlə örtülüdür. Bədəninin tükləri şabalıdı rənglidir, lakin bəzi yerlərində açıq, bəzi yerlərində isə bədənə nisbətən tünddür. Gövədəsinin aşağı açıq-qonur rəngli, budu isə ağdır. Bu irq Birmada, Peruda və Arakanda da yayılmışdır; 3) Makipur irqi (bos Sondaicus var.Lyd) daha xırdadır, cidov hündürlüyü 152 sm-ə çatır, sağrısında ağ ləkələr olmur. Bu irq Makipurda yayılmışdır.

Son zamanlar bantenqin bir sıra başqa növlərinin təsviri verilmişdir. Bantenq əhliləşdirilmişdir. Yava adasında əhliləşmiş bantenqlərin, yəni bali malının böyük naxırları vardır. Bunlardan hərtərəfli-minik, ətlik və südlük mal kimi istifadə edilir. Əhli bali malının əsas etibari ilə Bali adasında, ona yaxın adalarda, həmçinin Malayya yarımadasının cənub sahilində yetişdirirlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qaur

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Qaur (Bos Bibos Frontalis Gaurus) hazırda Hindistanda və Zond adalarında yayılmışdır. Bəzi alimlərin rəyinə görə qaur özündən fərqli olan qayalın törəməsinə səbəb olmuşdur. Prof. A.A.Brauner burnu buğa yarımailəsinin törəməsi tarixinə dair təklif etdiyi sxemdə təsdiq etmişdir. Əslində isə qayal və qaur müxtəlif formalardır. Qaurun buynuzları uzun və çox əyilmişdir, dibləri enli, ucları isə sivridir. İstiqaməti yuxarıya, azacıq dala və içəriyə tərəfdir. Qaurun ilk təsviri 1827-ci ildə verilmişdir. Qaur sıx meşəlik malıdır, gövdəsi çox çox gözəl inkişaf etmişdir, qıçları çox əzələlidir. Buğaların bədən uzunluğu 380 sm, cidov hündürlüyü 186-213 sm-dir. İnəklərin cidov hündürlüyü 172-195 sm-dir. Bunuzlarının uzunluğu 188 sm, iki buynuz arasındakı məsafə 48 sm-dir.

Qaur vəhşi halda Hindistanın, Birmanın dağlıq yerlərindəki meşələrində və Malakka yarımadasında yayılmışdır. Hər iki tip sürətli yerişə malikdir. Yaşlı buğalar adətən anaclardan ayrılıqda gəzir, yalnız cütləşmə mövsümündə dişilərə yaxınlaşırlar. Qaur bu vaxtadək əhliləşdirilməmişdir. Hind tədqiqatçısı Bakerin rəyinə zidd olaraq, qaurun zooparklarda saxlanılması və bu şəraitdə artıb-çoxalması xüsusi ədəbiyyatda qeyd edilmişdir.

## Sinonimləri
* 
*  (Hamilton Smith, 1827)
*  (Hardwicke, 1827)
*  (Hodgson, 1837)
*  (Lambert, 1804)
* 
*  (Kerr, 1792)
*  (Hodgson, 1837)
*  (Hodgson)
*  (J. Brook, 1825)
*  (Cuvier)
*  (Horsefield, 1851)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Adi Afrika kəli

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Afrikada geniş yayılmışdır. Hazırda  cinsinin yeganə nümayəndəsidir.

Afika kəli müasir iri heyvanlardandır. Fərdləri daha böyük olan yarımnövlərinin yetkin erkəklərinin kütləsi bəzən 1000 kq-ı aşsa da, kütləsi 900 kq olanlarının sayı da az deyil. Nadir hallarda bədəninin uzunluğu 3-3,4 m, kütləsi 1300 kq-a çatan yaşlı fərdlərə də rast gəlinir. Eyni zamanda adi Afrika kəlinin bəzi yarımnövləri nəzərəçarpacaq dərəcədə kiçik ölçülərə malikdir. Bununla yanaşı, meşə kəlləri Savannanın nisbətən kiçik sakinləridir.

## Yarımnövləri
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Nyala

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Antilopun bu növünün uzunluğu 140 sm, süysününün hündürlüyü 100 sm-ə qədər olur. Kütləsi 55-125 kq arasında dəyişir. Erkəkləri dişilərindən nəzərəçarpacaq dərəcədə ağır olur. Erkək və dişilər ilk növbədə yunlarının rənginə görə fərqlənirlər. Nisbətən böyük erkəklər boz rəngdə və ucları ağ olan burulmuş buynuzu olur.

Dişilər və cavan nyalalar buynuzsuz və rəngləri qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdə olur. Bütün fərdlərdə 18 nazik şaquli zolaqlar olur. Erkəklərin nisbətən uzun düz formada bel sütununu örtən yalı var və boğazından aşağı hissələri boyunca yun çəngəsi sallanır.
Quyruqlarının uc hissəsi ağ və xovlu olur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Cırtdan camış

**Cırtdan camış**, **Anoa**, **Düzənlik cırtdan camışı** () — Boşbuynuzlular fəsiləsinin meşə antilopları cinsinə aid növ.
Adi şimal maralı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Cinsin yeganə nümayəndəsidir.

Avrasiya və Şimali Amerikanın şimal hissəsində yaşayır. Şimal maralı ot və şibyədən əlavə kiçik məməli və quşlarla da qidalanır. Avrasiyada şimal maralı əhliləşdirilib və artıq şimal xalqları üçün qida və material mənbəyi kimi mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Şimal marallarının çəkisi 220 kiloqrama çatır. Onların boyunları nisbətən uzun, ayaqları isə qısa olur. Şimal marallarının həm erkəklərinin, həm də dişilərinin buynuzu olur. Onların buynuzlarının özünə məxsus forması var. Dişi marallar buynuzlarını may-iyun aylarında doğduqdan sonra, erkək marallar isə payızda dəyişirlər. Şimal maralları 150–200 baş olmaqla sürü halında yaşayırlar. Şimal marallarının döl vaxtı may-iyun aylarıdır. Onlar 1 bala doğurlar. Yeni doğulmuş balalar ertəsi gün yaxşı qaçır və suda üzürlər. Balalarını yarım il bəzən daha çox südlə bəsləyirlər. Dişilər 1.5 yaşdan sonra çoxalmada iştirak edirlər.

## Qidası
Şimal marallarının yeminin 50%-i şibyələrdən (maral mamırından) ibarətdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax