open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xeybər

**Xeybər** (ər:محافظة خيبر) Ərəbistanda, Mədinə şəhərinin yaxınlığında kiçik bir şəhərdir. Habelə Mədinə ilə levant yolunda keçmişdə yeddi qala və təsərrüfatı olan bir sahədir. Bu sahə 7-ci hicrət ilində islam peyğəmbərinin əmri ilə Əli ibn Əbu Talib tərəfindən fəth edilmişdir. Onun cəmisinə Xəyabir deyirlər.

## Xeybərin qalaları
# **Həsni Naim**(حصن ناعم)
# **Həsni Təmus**(حصن تموص)
# **Həsnül Səlam**(حصن السلالم)
# **Həsnül Şəqq**(حصن الشق)
# **Həsnül Nətah**(حصن النطاه)
# **Həsnül Vətih**(حصن الوطیح)
# **Həsnül Kətibə**(حصن الکتیبه)
Adları keçən qalalar üstdən aşağıya bir-bir Əli əli-ilə Xeybər döyüşü əsnasında fəth edilmişlər.
: Bu qalaların sakinləri islam peyğəmbərinin fəthindən sonra ondan istədilər ki oranın bir bölməsinin idarəsini özlərinə qaytarsın və onlarda cizyə verməyi başlasınlar.bu anlaşma oranın sakinlərinin fəhşaya və müsəlmanlara əziyyət edənədək yeində idi və bu olaylardan sonra ömər oranı yəhudilərin əlindən alıb müsəlmanlar arasında paylamışdı.
:: Xeybərin Fədək adlı sahəsi Hz.Fatiməyə peyğəmbər tərəfindən bağışlanmışdir. bunun üçün: baxa bilərsiniz.

## Mənbə
* Yaqut Höməvi,Möcəmül Bolda,9-ci cild,1990.(الحموی، یاقوت، ابوعبدالله ، (مُعجَم اَلبُلدان) ، دار الکتب العلمیة، بیروت، لبنان)
* Uyunül Əxbar,Əldinuri.(الدینوری ، أبی محمد، عبدالله، بن مسلم، بن قتیبه. (عُیُون الأَخبَار) ، دار الکتب العلمیة، بیروت، لبنان)

## İstinadlar
Yunus Məmmədli

**Yunus Məmmədli** (d. 20 yanvar 1940-cı il, Yuxarı Zağalı kəndi, Göyçə mahalı) – Azərbaycanlı türkoloq alim, professor.

## Həyatı

Yunus Məmmədli 20 yanvar 1940-cı ildə Göyçə mahalının Yuxarı Zağalı kəndində anadan olub. Göyçə mahalı Basarkeçər rayonunun Daşkənd kənd orta məktəbini qızıl medalla bitirmişdir.

İrəvan Pedaqoji İnstitutunun riyaziyyat fakültəsinə qəbul olub. Sonralar fakültə bağlandığından sonra dil-ədəbiyyat fakültəsini bitirmişdir. Təyinatla kəndlərinə göndərilən Yunus Məmmədli kənd orta məktəbin direktoru işləmişdir.

1963-cü ildə V.İ. Lenin adına Azərbaycan Pedaqoji İnsritutunun dilçilik fakültəsinin aspiranturasına qəbul olunur. Aspiranturanı bitirib Azərbaycan Pedaqoji Xarici Dillər İnstitutuna göndərilib.

Sonralar yenidən APİ-yə qayıdıb və burada 1992-ci ilə qədər dil-ədəbiyyat fakültəsində müəllim işləmişdir.

1992-ci ildən Türkiyədə yaşayır və işləyir.

## Mənbə

* İrəvan qəzeti, №4(4), 16-22 oktyabr 2011-ci il. Səh.5.
Atilla Jorma

**Atilla Jorma** — Finlandiya türkoloqu, dilçilik üzrə elmlər doktoru (2008), professor.

## Həyatı
Atilla Jorma 1952-ci ildə Finlandiyada dünyaya gəlmişdir. Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1976-cı ildə İstanbul Universiteti Ədəbiyyat fakültəsinin türk dili və ədəbiyyatı bölümünə daxil olmuş və 1982-ci ildə təhsilini tamamlamışdır.

1984-1987-ci illərdə Finlandiyada Türkü Universitetinin dilçilik bölümündə elmi işçi kimi çalışmışdır.

1984-1991-ci illərdə Finlandiya Türkü Universitetində türk dilindən dərs demişdir. 

2008-ci ildə doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir.

Türkiyənin Ərdahan Universitetinin Çağdaş Türk ləhcələri və ədəbiyyatları bölümündə Xorasan türkcəsi, Türkmən, Qaqauz dili və ədəbiyyatından mühazirələr oxumuşdur.

Fincə-Türkcə, Türkcə-Fincə lüğət hazırlamışdır.

Fin, macar, holland, alman, ingilis dillərini bilir.
## Yaradıcılığı
Atilla Jormanın türkoloji araşdırmaları olduqca əhatəlidir. Tədqiqatlarının müəyyən bir qismi türk dilinin tədrisi ilə bağlıdır. O, Bolqarıstandakı türk ədəbiyyatı haqqında ciddi araşdırmaların müəllifidir. Bununla yanaşı, Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatı ilə bağlı xeyli araşdırma aparmış, Finlandiyada yaşamış Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Mehmet Sadıq Aranın yaradıcılıq irsini tədqiqata çəkmiş, əsərlərini yayına hazırlamışdır.
Onun türkoloji əsərləri, Finlandiya, Türkiyə, Azərbaycan və başqa ölkələrdə nəşr olunmuşdur.
## Kitabları
* Hazar Berisi - Karadeniz Kültür Çevresinde Türk Dili [This Side of The Khazar: The Turkish Language in The Black Sea Cultural Milieu] published with the review and preface of Prof Kemal Karpat as a publication of Turkestan and Azerbaijan Research Centre (SOTA), Haarlem, the Netherlands 1999. (Review: Aslıhan Dinçer, Journal of Black Sea Research S. 4, Kış, s. 143-145, Ankara 2005).

* Oğuzcanın Karadeniz Serüveni [The Adventure of Oghuz Language around the Black Sea], Doğu Kütüphanesi, İstanbul 2008. (Review: Serpil Erez, Journal of Black Sea Research S: 22, Yaz, s.159-162, Ankara, 2009). Revised and extended edition, Doğu Kütüphanesi, İstanbul, 2011.
 
* Bulgaristan ve Türk Edebiyatı [Bulgaria and Turkish Literary], Doğu Kütüphanesi, İstanbul: 2012.

* Bolqarıstandakı türk ədəbiyyatına bir baxış [A Review of Bulgarian Turkish Literature]. MBM, Baku: 2013.
							
* Turan Yolunda- Mehmet Sadık Aran (İrevanlı Sevil ile ortak). İstanbul: Doğu Kütüphanesi, 2020

* Ergenekon Yollarında - Şiirler - Mehmet Sadık Aran. İstanbul: 2021

* Турецкая пресса на Балканах.  Baku: 2022

## Mənbə
* İrəvan qəzeti, №4(4), 16-22 oktyabr 2011-ci il. Səh.11.
Sonuncu şam yeməyi (dəqiqləşdirmə)

*Sonuncu şam yeməyi — İsa Məsihin çarmıxa çəkilməzdən əvvəl axırıncı dəfə həvariləri ilə yediyi yemək. 
*Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi) — XV əsrdə Milanda Leonardo da Vinçi tərəfindən, hamisi Lodoviko Sforsa və onun xanımı Beatriçe d'Este üçün yaradılmış divar rəsmi. 
*Sonuncu şam yeməyi (del Kastaqno) — XV əsrdə Andrea del Kastaqnonun çəkdiyi rəsm.
Küldürgiş

**Küldürgiş** və ya **Kultarqaç** — türk və altay xalq inancında və xalq mədəniyyətində güldürücü cin. Meşələr və çöllərdə yaşayırlar. Çox böyük məmələri olan qızlardır. İnsanları yaxalayanda onları güldürəcək davranışlar sərgilərlər. İnsanların yollarını kəsib qıdıqlarlar.

## Etimologiya
(Kül/ Gül)kökündən törəmişdir. Gülmək və güldürmək mənası daşıyır.

## İstinadlar
Saya

**Saya** (və ya **Sayaqan**) — türk və altay xalq mədəniyyətində bərəkət mərasimi. Qoruyucu ruhu olan Saya xan adına təşkil edilər. Heyvandarlıqla məşğul olan cəmiyyətlərin bərəkəti artırmaq üçün təşkil etdikləri bir mərasimdir. Oyunu aparan adama "Sayacı" deyilir. Qoyunlar doğmağa başlayanda çobanlar kənd kənd ev ev gəzib saya toplayırlar. Sayacılar keçi dərisinə bürünərlər. Saya adı verilən qoşalar (maniler) oxuyarlar. Saya Xan ilə əlaqəli bir mərasimdir. Bundan başqa otlaq, mera kimi mənaları da vardır.

Qoça, Saya, Payna, Paqta dördlü bir mərasim silsiləsi meydana gətirərlər. Bundan başqa Şumer ənənəsindən yaxın şərq və orta Asiyaya yayılan və bu sıralamaya uyğun düşən Narduqan bayramı tapılar.

## Isıyax
Baharda təbiətin yenilənməsini, gücünün çoxalmasını göstərən bir bayram. Yakutlar çox köhnə zamanlardan bəri, bahar mərasimləri edərlər. Bu bayram Ulu Göy Tanrısının şərəfinə edilir. Yer üzü yaşıllığa büründüyü vaxt ağac altına toplanılıp qurbanlar kəsilir. Sonra dairə şəklində toplanılıp kımız içilər və meydanda yandırılan odunun üzərindən qalır. "Isıyax" ın bir neçə məqsədi var: Yer ruhlarını məmnun etmək. Ulu Anadan mərhəmət istəmək kimi… Yakutlara görə, bu bayram ilk ata olan "Elley" ilə əlaqəlidir. Yakutlar payız bayramına "Abası Isıyah", bahar bayramı ilə isə "Ayıhı Isıyah" deyərlər. Dairə şəklində edilən bu şənliklər həm yallıyı həm də qazaxlardaki "Qımız Murundux" deyilən ölənləri də ağla gətirər.

## Azərbaycanda
Azərbaycanda və İran Azərbaycanlıları arasında bu mərasimlə bağlı sayaçı sözlərinə rast gəlinir. Sayaçı sözlərində çoban, əhliləşdirilmiş heyvanlar və qoruyucu it mədh edilir. Firudin Köçərliyə görə Sayaçı kənd-kənd gəzərək mal-qara sahiblərinin ruhunu sayaçı sözlərlə oxşayır, onlardan un, buğda, arpa, quzu və s. alan bir tərəkəmədir.

Bu mərasimə qoşulanlar birlikdə gəzər, məhsul toplayar və sonra onları aralarında bölərlər. Sayaçını xoş eləyə bilməyib, ona bulqur verənlərin qızı olması və xəstəliyə tutulması arzu edilir.

## Etimologiya
(Say) kökündən törəmişdir. Saymaq, hesablamaq, möhtərəmlik mənaları vardır. Xəbər məzmununa də malikdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, 2003, Yurt Yayınevi (türk.).
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
* İRAN AZERBAYCANI’NDA (URMİYE’DE) "SAYALAR" VE "SAYAÇILAR". Talip DOĞAN*

## Həmçinin baxın
* Paqtıqan
* Paynaqan
* Qoçaqan
* Narduqan
Liu Kenq (Mortal Kombat)

**Liu Kenq** () - "Mortal Kombat" oyun seriyasında olan əsas personajlardan biridir. Bo Rai Çonun keçmiş tələbələrindən biridir

## Xarakteristika
Liu Kenq kiçik yaşlarında Şaolin məbədində təlim almışdır. Həmin vaxtlarda "Ölümcül döyüş" turniri, Şanq Tsunq və Qoro haqqında əfsanələr eşitmişdir. Şaolin məbədi başçıları Liu Kenqi "Ölümcül döyüş" turnirində heyət üzvü sırasında təmsil etmək üçün ona döyüş sənətlərinin sirrini öyrətmişlər. Liu Kenq bu turnirə qatıldıqdan sonra ilk rəqiblərini məğlub edir. Ardınca Kunq Laonu məğlub etmiş və bu qələbəni 500 il qoruyan Qoronu məğlub edir. Şanq Tsunqa qalib gəldikdən sonra "Ölümcül döyüş" turnirinin qalibi olur. Turnirdən sonra Şanq Tsunqun adası məhv olur və Liu Kenq Şaolin məbədinə qayıdır. Lakin Şanq Tsunq sağ qalmışdır. Şanq Tsunq qərara gəlir ki, bu turniri Xarici Dünyada keçirsin. Çünki turnirə Yer döyüşçülərini cəlb edərək, onları asanlıqla məğlub edəcək və planını müvəffəqiyyətlə həyata keçirəcəkdir. Liu Kenq isə Yer döyüşçüləri sırasında Şao Kannın döyüşçülərinə qarşı mübarizə aparmağa başlayır.

## Xarici keçidlər
* Liu Kenq Mortalkombat.wikia.com
Fatimə Müshəfi

**[[Fatimə]] [[kitab]]ı yada Müshəfi Fatimə**(ər: مصحف فاطمة), islam peyğəmbərinin qızı Fatimənin kitabı. Kitabda yazılanlar bunlardan ibarətdir:
:Dünyanın qiyamətə qədər gələcəyinin xəbərləri.övladlarının tale və gələcəkləri.dünyanın hökmdarları və onların eliyəcəkləri işlər. Bu kitab quranın üç qatındadır amma quranla əlaqəli halal haramda daxil heç bir söz yoxdur və sadəcə dünyanın gələcəyindən qiyamətə qədər sözlər var..  

Sünni inancına görə belə bir kitab yoxdur, onun haqqında şayiələr uydurmadır. Bundan əlavə, şiə mənbələrində Fatimədə Əlinin və sonra gələcək xəlifələrin adlarını özündə əks etdirən bir səhifə olduğu deyilir.
## Kitabın necə yazılması
İslam peyğəmbərinin vəfatında sonra Fatimə çox üzgün və kədərlənmişdir və ondan uzaq qalmaq ona çox çətin gəlirdi. Şiə qaynaqlarına görə peyğəmbərin ölümündən Zəhranın öz vəfatınadək bir mələk ona təsəlli verib onu ovudurdu bu mələyin Ccəbrayıl olduğu məşhurdur. Bu əsnada o, peyğəmbərin bərzəx aləmində əfvalından və dünyanın gələcəyindən Fatiməyə xəbər verirdi.

Peyğəmbərin ölümündZə zəhranın öz vəfatna-dək bir mələk ona təsəlli verib onu ovudu. Bu bu mələyCə cəbrayıl olduğu məşhurdur. bu əsnada o, peyğəmbərin bərzəx aləmində əfvalından və dünyanın gələcəyindən fatiməy xəbər verirdi.
:Buna görə İmam sadiqdən bir rivayət var:

Fatimə Allah Peyğəmbəri vəfat edəndə o qədər kədərlənmişdir ki, fəqət Allahın ondan xəbəri var-idi. Buna görə də Allah bir mələyi onu ovutmaq üçün göndərdi.Fatimə Əlini bu macəradan xəbərdar edib. Əli onların arasında keçən sözləri yazdı və Fatimə kitabı yaradıldı.

## Kitabın məzmunu
Şiələrin dediyinə görə kitabın məzmunu belədir:
*Gələcəyin olacaqlarından xəbərlər.
*Fatimeyi Zəhranın vəsiyyətnaməsi.
*Qiyamətədək hökmdarların adı.
*Fatimə övladlarının xəbərləri.
*Peyğəmbərin vəfatından sonra ona verilmiş xəbərləri.
## [[Şiə]]lərnin bu kitaba baxışı
Bu kitab imamətin nişanələrindən biridir və kitab imamlar əlində ardı-ardına dolanıb imam Mehdi əlinə yetişib.imam Rza bu kitabı uzun bir hədisdə imamətin nişanələrindən sayıb və deyir:

İmamət nişanələrindən biri bu kitabın o, şəxsin əlində olmasıdır.

imam Sadiq deyir:

İmam Baqir neçə gün şəhid olmaqdan öncə Fatimə kitabını mənə verdi.

## Həmçinin bax
* Fatimə
* Fədək
* Fədəkiyyə xütbəsi
* Əhli beyt
* İmamlar
## Xarici keçidlər
* Məkarimi Şirazi saytı
* Əlşiə sitesi Dil--aztr 
* Fatiməyə ad qoyulması

## İstinadlar
Ermak (Mortal Kombat)

**Ermak** () - "Mortal Kombat" oyun seriyasının personajlarından biridir.

## Ermak haqqında ilk məlumatlar
Bir sıra jurnallarda Ermak personajının Mortal Kombat videooyunun birinci hissəsində gəldiyini dərc edirdilər. Əslində, Ermak personajı səhv nəticəsində yaranmışdır. "Skorpion" personajının qırmızı rəngə boyanan zaman oyunda belə bir ifadə çıxmışdır: "Error Mace". Məhz bu sözün sayəsində həmin personaj "Ermak" adını qazanmışdır.

## Həyatı
Ermak personajı bir çox ruhların birləşməsindən yaranmışdır. Kano-nun qulu olmuşdur. Ondan yaxşı qatil çıxırdı. Bu halından normal hala dönməsini isə gözləri görməyən, yaxşı qılınc oynadan Kenşi təmin etmişdir. Ermak bunun əvəzində ona telekinezanı öyrətmişdir. Kanodan qisas almaq üçün Liu Kenqin ruhu ilə birləşərək, Şao Kannın əsgərlərinə qarşı vuruşmağa başlayır.

## Mortal Kombat: Armageddon
Oyunun bu hissəsində Bleyz üzərində qələbə çaldıqdan sonra onun gücü Ermakı bir çox döyüşçüyə ayırır. Onların hamısının beyinləri bir ümumi beyin ətrafında birləşmişdir.

## Mortal Kombat (2011)
Oyunun bu hissəsində onların ağlı artıq bir ağıl ətrafında birləşməmişdir. Lakin onların ruhları kral Cerrod ətrafında birləşmişdir.

## Xarici keçidlər
* Ermak Mortalkombat.wikia.com
Mortal Kombat (videooyun)

**Mortal Kombat** (MK) — "Midway Games" oyun kompaniyası tərəfindən 1992-ci ildə yaradılan, döyüş oyunudur.

## Hekayə

Şao Kannın Edeniyanı ələ keçirə bilmədiyini görüncə, planlarını dəyişməyə məcbur olur. Bu hadisədən sonra onun əsas hədəfi Yer olur. Şao Kann "Ölümcül döyüş" turnirlərini tənzimləməsi üçün bura məşhur cadugər döyüşçü Şanq Tsunqu göndərir. Bu hadisələri müşahidə edən Reyden Yer dünyasını qorumaq və Şao Kannın planlarına maneə törətmək üçün ən yaxşı döyüşçüləri təşkil edir. Sonda Liu Kenq Şanq Tsunqu turnirdə məğlub edir.

## Xarici keçidlər
* ''Mortal Kombat'' Mobygames.com
Uqq

**Uqq** (, ingiliscə [ʌgz], "aqz") — qoyun dərisindən hazırlanmış və yunu içəri hissədə olan, üz hissəsi hamar, daha çox sintetik altlıqdan ibarət olan ayaqqabı, yaxud çəkmə. İlk dəfə Avstraliyada və Yeni Zellandiyada yaranması ehtimal edilsə də dəqiq yaranma yeri təyin olunmayıb.

## İstinadlar

## Xarixi keçidlər
* *[http://www.abc.net.au/programsales/s1699758.htm The Good, the Bad and the Ugg Boot]* — (həmçinin bax:Australian Film Commission database ) .
* *[http://shoppingtoday.ru/zametki/kak-otlichit-nastoyashhie-uggi-ot-poddelki.html/ ]* — UGG Australia
Fatimə lövhəsi hədisi

**[[Fatimə]] lövhəsi hədisini** ilk-əl, mötəbər mənbələr və şiə kitablarına görə Allah cəbrayıla o, isə islam peyğəmbərinə verib o, da qızı Fatiməyə hədiyyə etmişdir. lövlə adı verilməsi onun bir lövhə üstündə yazılmasından qaynaqlanır.onun məzmunuda imamların sayı və adlarından ibarətdir.

Fatimə onu Şeyx Cabir Ənsariyə göstərib, oda onun üzündən kopyalamışdır.üç hədis əsasında imam Baqir və imam Sadiq tərəfindən doğrulanmışdır.

## Həmçinin bax
* Fatimə
* Fədək
* Fədəkiyyə xütbəsi

## Xarici keçidlər
* Məkarimi Şirazi saytı
* Əlşiə saytı Dil--aztr 
* Fatiməyə ad qoyulması 

## İstinadlar
Parma FK

"**Parma**" və ya rəsmi olaraq "**Parma Kalço 1913**" ( — Emiliya-Romanya regionunun Parma şəhərini təmsil edən İtaliya peşəkar futbol klubu. Hazırda İtaliyanın səviyyəcə 2-ci sayılan Seriya B-də çıxış edir.

1913-cü ilin dekabr ayında "Parma Futbol Klubu" adı ilə təsis olunan klubun ev stadionu 1923-cü ildən 27,906 yer tutumu olan Ennio Tardini stadionudur, hansına ki çox vaxtı qısa olaraq *İl Tardini* deyilir.

Kalisto Tantsi tərəfindən maliyyələşdirilən klub 1992–2002-ci illər arasında səkkiz kubok qazandı, bu dövrdə 1996–97 mövsümündə yüksək liqada ən yaxşı nəticəsi olan 2-ci yeri tuta bilmişdir. Klub üç İtaliya Kuboku, bir İtaliya Superkuboku, iki UEFA kuboklarını, bir UEFA Superkuboku və bir UEFA Kuboklar Kuboku mükafatlarının qalibidir.

2003-cü ilin sonlarına baş verən Parmalat qalmaqalına görə klubun maliyyə problemləri başladı, nəticədə klubun baş şirkəti dağıldı və 2007-ci ilə qədər klub nəzarət edilən idarəetmə altında fəaliyyət göstərirdi. Klub 2015-ci ildə müflis elan edildi və Seriya D-də yenidən quruldu və 2018-ci ildə Seriya A-ya qayıtdı.

## İstinadlar
Ermənistan himni

**Mer Hayrenik** (, "Bizim vətənimiz") — Ermənistanın dövlət himni. Ermənistan Xalq Cümhuriyyətinin (1918-1920) dövlət himni idi. 1 iyul 1991-ci ildə yenidən təsdiq olunub.

Sözləri Mikael Nalbandyanın, bəstəkarı Barseq Kanaçyandır.

## Mətni

## İstinadlar
 

## Qaynaqlar
* Armenian text of the national anthem on the web site of the Government

## Xarici keçidlər
* Instrumental version of "Mer Hayrenik" in MP3 format
* Vocal version of "Mer Hayrenik" in MP3 format
* Armenian part of nationalanthems.info: includes midi, lyrics, a music sheet
Bezlyudivka

**Bezlyudivka** — Ukraynada şəhər tipli qəsəbə. Xarkovun 3 km yerləşir. Əhali - 9.693 nəfər. Ortodoks kilsələri, 2 məktəb, 3 kitabxana, xəstəxana, uşaq bağçası, 3 stadion var. Bezlyudovskiy gölü - istirahət sahəsi Xarkiv və kənd sakinləri.

## Mənbə
* Bezlyudivka
Suluqun

**Suluqun Xan** - türk və altay mifologiyasında yeraltı padşahı. **Sülükün Xan** olaraq da bilinər. İlk insanın oğlu kimi qəbul edilir. Ruhu yeraltına gedib oradakı dənizi idarə etməyə başlamışdır. Sular altındakı səltənətə hökm edər. Saysız sürüsü vardır. Yeniyılda (Novruzda) yer üzünə çıxar. Gələcək ildə nələr olacağını bilər. İnsana bənzər, qısa boylu və qaşsızdır. Özünə bağlı, Suluqunlar adı verilən ruhlar vardır.

## Suluqunlar
Yakut mifologiyasında dərin göllərdə və çaylarda yaşayan ruhlardır. Üzləri insanlara bənzər, ancaq qaşları yoxdur. Gələcəyi təxmin etmələrinin mümkün olduğu deyilər. Müqəddəs günlərdə xüsusilə Yılqayaxda yer üzündə görünən, bu varlıqlar "Kainatın Yatdığı An" da müqəddəs sularda üzürlər. Geceleri, sulara yaxın yerlərdəki qəbiristanlıqlarda ya da boş evlərdə rastlanırlar. Ümumiyyətlə dişi olanları doğum edən qadınlara köməkçi olarlar. İnsanlara comərdcə çox pul (qızıl) verirlər, ancaq bu pul yeddi gün içində zibilə (şüşədə) çevrilər.

## Etimologiya
(Su/Suv) kökündən törəmişdir. "Sulux" sözü eyni zamanda xəncər deməkdir. Sülük (zəli) deyilən su canlısı ilə də əlaqəlidir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 
* Мифы народов мира / Гл. ред. С.А.Токарев — 2-е изд. — Советская Энциклопедия, 1992. 

## Xarici keçidlər
* Bestiary, "Sullukun" 
* Mifolog, "Sullukhun"
Düyü kağızı

**Düyü kağızı**,adətən düyü hasırı və ya düyü unu kimi,düyü bitkisinin hissələrindən hazırlanmış kağıza işarə edir ki düyülər nazik vərəqələr şəklində düzəldilir və sonra qurudulur.Düyü kağızı əsrlər boyu Vyetnam, Koreya, Çin və Yaponiyada yazmaq ve sənət üçün istifadə olunub.Düyü kağızı Tayland və Vyetnam mətbəxlərində tərəvəzləri bükmək üçün istifadə olunur.
Bu vərəqələr əgər suya qoyulsalar  yumşaq nişastaya çevrilib və yeməyə uyğun olarlar.

## İstinadlar
Avropanın monqollar tərəfindən istilası

**Avropanın monqollar tərəfindən istilası** 1235-ci ildə başlayıb.

## Tarixi

### Rusiya səfəri

1235-ci ildə Monqol feodallarının xuralı (qurultayı) Qərbə hücum haqqında qərar qəbul etdi. Bu hücuma Cuçi xanın oğlu, Çingiz xanın nəvəsi Batı xan başçılıq edirdi. Onlar 1236-cı ildə Kama bulqarlarını məğlub edib 1237-ci ilin qışında Şimal-Şərqi Rusiya torpaqlarına soxuldular. Qısa müddət ərzində Ryazan (1237), Kolomna, Moskva, Vladimir, Suzdal, Yaroslavl, Tver, Kostroma, Kozelski və digər şəhərləri tutdular. 1238-ci il martın 4-də Siti çayı sahilindəki döyüşdə rus qoşunları məğlub oldu. Beləliklə, Şimal-Şərqi Rusiya torpaqları monqollar tərəfindən tutuldu. Monqollar Novqorodun 100 kilometrliyində dayandılar. Monqollar cənub çöllərinə çəkildilər, iki il burada dincəlib ordularını möhkəmləndirdilər.

1239-cu ildə Batı xan Cənubi Rusiyanı işğal etməyə başladı. 1240-cı ildə monqollar Kiyevi tutdular. Qaliç-Voln knyazlığından keçib Avropaya soxuldular. Polontsk-Minsk, Smolensk, Novqorod-Pskov torpaqlarını tuta bilmədilər. 1242-ci ildə onlar Olomoutsedə çex və macarlara məğlub olub geri qayıtdılar.

Beləliklə, monqollar 1237–1240-cı illərdə rus knyazlıqlarını işğal etdilər. Rusların 240 il monqolların hakimiyyəti altında qalması dövrü başlandı. Uzun müddət ruslar vahid dövlətdə birləşə bilmədilər və Qızıl Orduya bac verdilər. XIV əsrin 2-ci yarısından başlayaraq monqollara qarşı mübarizənin mərkəzi Moskva knyazlığı oldu.

### Qıpçaqlarla döyüş

1240-cı ildə monqollar tərəfindən hiylə yolu ilə darmadağın edilən Şimali Qafqazdakı qıpçaqlar Kotyan xanın başçılığı altında Macarıstana getməyə məcbur oldular. İndi də Macarıstanda Kunzaq (Qıpçaqıstan) adlanan ərazi iki inzibati dairəyə — Dunay və Tissa çayları arasında yerləşən Kişikkunzaq (Kiçik Qıpçaqıstan) və Tissa çayının sağ sahilində yerləşən Naqikunzaqa (Böyük Qıpçaqıstan) bölünür. Macar ensiklopediyasında onların XVIII əsrin sonuna qədər öz türk dillərini və muxtariyyətlərini saxladıqları qeyd olunur.

### Polşa səfəri

1240-cı ildə Batı xanın Volın və Qalisiyanı işğal edərək, Polşa, Macarıstan və Çexiyaya hücum etməyə hazırlaşdı. Nəticədə bütün Şərqi Avropa monqolların tabeliyinə keçir. Hətta Müqəddəs Roma imperiyasının imperatoru II Fridrix bildirmişdi ki, xan tələb edərsə onun quşçusu olmağa hazırdır. Lakin monqollar Mərkəzi və Qərbi Avropaya getmədilər, Volqa çayı ətrafında Saray-Batı yaxud sadəcə Saray şəhəri salıb burada əyləşdilər.

## İstinadlar
Toğa Teymur xan

**Toğa Teymur xan**, Böyük Monqol imperiyasının ilk xanı Çingizın oğullarından Cuçi xanin onüçüncü oğlu.

## Həyatı

Urus ve Toxtamış kimi Qızıl Ordanın xanları, Krım xanlığı, Qazax xanlığı, Kazan xanlığı, Qasım xanlığı, Buxara xanlığı və (Həştərxan xanlığı)nın qurucuları da Toğa Teymur xanın sülaləsindən gəlmişdir.  

(S1)1267-ci ildə Urung-Teymur Krımın yerli hökmdarı oldu və bu vəzifəni 1278-ci ildə vəfat edənədək davam etdirdi. 

(S2)Qutluq-Khwaja 1312-ci ildə Xorəzm valisi oldu və 1338-ci ildə vəfat etdi. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Həştərxanilər sülaləsi

## Xarici keçidlər
Həştərxanilər sülaləsi

**Həştərxanilər sülaləsi** (; bu sülaləyə bəzən **Canilər** və ya **Canoğulları** və ya **Cani xanədanı** da deyilir) — Buxara xanlığını idarə edən özbək sülaləsi. 1598-1785 illər arasında bugünkü Özbəkistan və Türkmənistan torpaqlarına yayılan Buxara xanlığını idarə edən xanədanlardan biri.

## Tarixi

Xanədanın adını aldığı Cani Məhəmməd (Canibek), Yar Məhəmmədin oğullarından olub Çingiz xanın oğullarından Cuçi xanin onüçüncü oğlu Toğa Teymur xanın soyundandır.

Həştərxan xanlığından gəlen Din Məhəmməd (Canibekin oğlu), Şeybani xanlığından ələ keçirdikləri xanlığın mərkəzini sələfləri kimi Buxara şəhərini etdilər. Əsasən xanlıq 30 iyul 1598-ci ildə Məşhədi, 12 avqust 1598-ci ildə də Heratı Səfəvilər dövlətinə uduzmuşdu. 

1602-ci ildə Baki xan  Səfəvi şahı I Şah Abbasın olduğu İran ordusunu böyük bir məğlubiyyətə uğradaraq Qızılbaş ordusunun irəliləyişini durdurmuşdur. 

1644-cü ildə  Nəzir xan taxtda görə oğlu Əbdüləziz ilə ixtilaf yaşamış ve Osmanlı dövlətinin o dönəmdəki padişahı İbrahim (1640-48) həkəm seçilmiş ve padişahın hükmü ilə saltanat 1645-ci ildə Əbdüləzizə keçmişdir. 

Canoğullarının bir müddət sonra qüdrətlərini itirmələriylə xanlıq 1700-cü ildə  Fərqanə və 1752-ci ildə Cənubi Türkistanı kayb etmiş ve toprakları epey daralmıştır. Hatta Nadir şah Özbək paytaxtı Buxaranı da 22 sentyabr 1740-20 iyun 1747 arasında İran işğalinda tutmuş, Canoğulları her nə qədər başkentlerini istirdad ettilərsə də, əski güclərinə heç bir zaman ulaşamamışlar və yerlərini Manqıtlar xanədanına buraxmışdılar.

## Sülalənin hökmdarları

Canoğulları xanları sırasıyla bunlardır:

* Baki Muhammed (1598-1605), Din Muhammed'in küçük kardeşi
* Vali Muhammed (1605-1611), Din Muhammed'in küçük kardeşi
* İmam Kuli (1611-1642), Baki Muhammed'in oğlu
* Nadir Muhammed (1642-1645), Baki Muhammed'in oğlu
* Abdülaziz (1645-1680), Nadir Muhammed'in oğlu
* Sübhan Kulı (1680-1702), Nadir Muhammed'in oğlu
* I. Ubeydullah (1702-1711), Sübhan Kulı'nın oğlu
* Ebulfeyz (1711-1747), Sübhan Kulı'nın oğlu
* Abdülmümin (1747-1751), Ebulfeyz'in oğlu
* II. Ubeydullah (1751-1753), Ebulfeyz'in oğlu
* Abdurrahim (1756-1758), (Mangıt)
* Ebulgazi (1753-1756 ve 1758-1785)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Toğa Teymur xan

## Xarici keçidlər
Karnak siyahısı

**Karnak hökmdar siyahısı** ya **Karnak siyahısı** III Tutmosisin Heb-Sed mərasimi üçün Karnakda tikmiş olduğu Amon məbədində Misirin firon hökmdarlarının adları qeyd olunmuş kitabə. Burada III Tutmosis və onun 61 sələfinin adları həkk olunmuşdur. 1843 cü ildə fransız arxeoloqu Emil Priss d`Avenn gizlin olaraq bu siyahı barelyefi sökərək Fransaya aparmışdır. Karnak hökmdar siyahısı hal-hazırda Luvrda saxlanılmaqdadır.
thumb|800px|centre|Karnak hökmdar siyahısı

## Mənbələr
* *Chronologie des pharaonischen Ägypten. Die Zeitbestimmung der ägyptischen Geschichte von der Vorzeit bis 332 v. Chr.* = Münchner Ägyptologische Studien, Bd. 46. Philipp von Zabern, Mainz 1997. ISBN 3-8053-2310-7

## Xarici keçidlər
* Ahnenliste Karnak
* Zeichnung von Lepsius in APAW 1852 

## İstinadlar
Okan xan

**Okan Xan** - türk və altay mifologiyasında sülh ilahı. **Ukan Xan** və ya **Okon Xan** olaraq da bilinər. Qan davalarına qarşı çıxan, oba və oymaqlar arasında dolanışıqsızlıqlarda, vasitəçilik edən tanrı. Tanrının kiçik oğludur və cəzalandırılınca yer üzünə göndərilmişdir.

## Etimologiya
(Ok/Oğ/Og/Uğ/Ug) kökündən törəmişdir. Yaratmaq və sülh mənaları daşıyır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Örən iyəsi

**Örən iyəsi** — türk, tatar, altay və çuvaş mifologiyalarında xaraba ruhu. **Ürən iyəsi** olaraq da deyilər. **Pəg iyəsi**, **Qıyraqan iyəsi** və ya **Çaldıbar iyəsi** də deyilir. Xarabanın qoruyucu ruhudur. Sivilizasiyanın pozulma sərhədləri olaraq görülər. Ölümlə iç-içə olan və qorxulan yerlərdir. Bu səbəblə eynilə qəbiristanlıqlar kimi ölü sahələr olaraq qəbul edilir. Örən də, bir mənada strukturların ölüləri və onların məzarlarıdır. Buralarda səhərə qədər bilinməyən işıqlar yanar və musiqi səsləri gəlir.

## Türk mədəniyyətində örənlər
Cin, pəri, məkir, xortlaq, məçkəy kimi adlarla anılan varlıqların gecələri gəzdiklərinə, xoruz səsi ya da səhər azanı duyulur duyulmaz dağılıb, öz məkanlarına çəkildiklərini inanılar. Yaşadıqları bu yerlər isə dəyirmanlar, hamamlar, tərk edilmiş strukturlar, örənlər, qəbiristanlıqlardır. Issız yerləri izah etmək üçün istifadə edilən "in-cin top oynayır" deyimi bu anlayışdan qaynaqlanır. Bundan başqa bu cür yerlərə kimsənin girməyə cəsarət edə bilməyəcəyi düşüncəsi qızıl, xəzinə kimi sərvətlərin basdırılmasına səbəb olmuşdur. Xəzinələrin bir çölmək içində xarabalara və viranələrə basdırılması keçmiş dövrlərdə olduqca məşhur bir vərdiş halına gəlmişdir. Türk xalq inancında "Issız" sözü "Is"ı ("İye"si, yəni qoruyucu ruhu olmayan) yerləri ifadə etməkdə istifadə edilər ki, bu cür yerlərin qoruyucu ruhu olmadığı üçün artıq tamamilə pis varlıqların əlinə keçmişdir. İşdə örənlərin (xaraba və viranələrin) ən təhlükəli olanları da onlardır.

## Etimologiya
(Ör/Ür) kökündən törəmişdir. Köhnə quruluş və ya şəhər qalığı, viranə, xaraba deməkdir.

## İstinadlar
Saya xan

**Saya Xan** - türk, yakut və altay mifologiyasında sürü ilahı. **Çaya Xan** və ya **Taya Xan** olaraq da bilinər. Moğollar **Zaya Xan** və ya **Yaya Xan** deyərlər. Sürünü hər cür bəladan və pislikdən qoruyar. Mal və heyvanları gözləyib, güdər. Bu tanrıya bağlı **Zayaçılar (Zayaqçılar/Çayaçılar/Çayaxçılar/Tayaçılar)** adlı ruhlar olar və yer üzünə bərəkət aparırlar. Adına Saya mərasimi təşkil edilər. Altaylılar və yakutlar (bu gün belə) qurban olaraq kəsdikləri atın dərisini uzun bir sırığa keçirib eynilə at şəklinə salaraq asarlar. Bu qurban mərasiminə Tayılqa/Xayılqa (Tayıq/Tayığ/Tayalqa/Taylaqan) adı verilər. Mərasimi idarə edən yaşlıya isə Tayığçı deyilir.

## Etimologiya
(Say/Tay/Yay) kökündən törəmişdir. Kölgə, qoruma, yaratma mənalarını daşıyır. Saymaq, hesablamaq, möhtərəmlik mənaları da vardır. Xəbər məzmununa də malikdir. Tibet dilində Saya sözcüyü milyon sayını ifadə etməkdə istifadə edilər. Monqolcada isə dərhal, indi, bu anda deməkdir. Dayı/Tayı (ananın qardaşı) sözü ilə bu məzmunda əlaqəlidir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Suğorun

**Suğorun Xan** — türk, yakut və altay mifologiyasında şaman ilahı. **Suvorun Xan** da deyilir. Gələcəkdə kimlərin şaman / kam olacağını əvvəldən bilər. Yaxşı və ya pis deyildir. Türk mifologiyasında neytral məzmuna sahib olan bəlkə də tək varlıqdır. Tanha Xan Toyon və Cılxa Xan Toyon ilə birlikdə şaman olacaq adamı əvvəldən təsbit edər, şaman olaraq böyüməsinə hökm edər. Hirsləndiyində və dəhşəti çox pis olar. Bəzi mətnlərdə dəniz ruhu olaraq xatırlanar.

## Etimologiya
(Su/Suğ/Suv) kökündən törəmişdir. Suğoruna sözü bəzi türk dillərində Dəyirman Daşı mənasını verər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Suvolta

**Suvolta xanım** — türk və altay mifologiyasında həyat tanrıçası. **Suğolta xanım** da deyilir. Həyat ağacının qoruyucusu olan tanrıçadır. Ayığ Xanın arvadıdır. Həyat ağacının yanında yaşar, onu güdər. Uşaqları Həyat Ağacının budaqları arasında oynayarlar.

## Etimologiya
(Su/Suv) kökündən törəmişdir. Su kökü ilə əlaqəlidir. Susamaq feli ilə əlaqədardır. Su verən (və ya alan) deməkdir. Həyat ağacını sular. Yol mənasını da saxlayır. Su eyni zamanda yaradılış və xasiyyət deməkdir. Suvarma feli sulamaq deməkdir. Müqəddəslik, yaxşılıq kimi mənalar kökün ən köhnə tərkibində mövcuddur.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Bonni və Klayd

**Bonni və Klayd** — Bonni Parker və Klayd Barroudan təşkil olunmuş quldur dəstəsi. Bonni və Klayd, uzun müddət ABŞ-də cinayətkarlardan hesab olunmuşdular. Dəstənin fəaliyyəti 1930-cu illərin əvvəllərində bank və dükanların soyulması ilə başlamışdır. XIX əsrin 30-cu illərində Şimali Amerikada yaşayan əhalidə işsizlik və aclıq problemi olduğundan, əhali varlı insanları xüsusən də bankları günahlandırırdı. Bu səbəbdən Bonni və Klayd tərəfindən gerçəkləşdirilən soyğunçuluq hadisələri yerli xalq tərəfindən hər zaman hərarətlə qarşılanmışdır. ABŞ-də Bonni və Klayd arasında sevgi münasibətlərinin olduğu daim ehtimal edilmişdir. Hər iki şəxsin bunu inkar etməməsi, bu barədə olan ehtimalları zamanla doğrulamışdır. Bonni və Klayd dəstəsinin özünə məxsus cəhətlərindən biri də, hər soyğundan sonra hadisə yerinə çiçək buraxılması idi.

* **Bonni Parker** 1910–1934
* **Klayd Barrou** 1909–1934

## İstinadlar
Əsədabad

**Əsədabad** bu mənalarda gələ bilər:

* Əsədabad (Yardımlı) — Yardımlı rayonunda kənd. 13 iyun 2008-ci ildə ləğv olunmuşdur.
* Əsədabad şəhristanı və ya Əsədabad Əfşar — İranın Həmədan ostanının şəhristanlarındandır.
* Əsədabad (Həmədan) — Həmədan ostanının şəhərlərindəndir.
* Əsədabad (Meşkinşəhr)
* Əsədabad (Əfqanıstan)
* Əsədabad (Əbhər)
Şimiltəy

**Şimiltəy xanım** - türk və altay mifologiyasında yer altı tanrıçası. **Şebəldəy xanım** və ya **Sibildəy xanım** olaraq da xatırlanır. Cəhənnəm və yer altındakı bütün fövqəladə varlıqlar onun hökmü altındadır. Yer altı aləmiylə əlaqəli olan bütün qadın şamanlara liderlik edir. Çox uzun mis bir dimdiyi vardır. İstədiyində buludların arxasına uça bilər. Altay əfsanələrinə görə yer altının sahibi, yer altı aləminə bağlı bütün qadın şamanların lideridir. Ölüb dirilmələr halındakı zaman dövrünü kainatın nizamını işarələr.

## Etimologiya
(Şim/Çim) kökündən törəmişdir. Monqolca Şim sözü hər hansı bir şeyin özünü, "Sime" isə səs-küyü ifadə edər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Paqta

**Paqta** (və ya**Paqtıqan**) - türk və altay xalq mədəniyyətində bir növ bərəkət mərasimi. Bu bayramın qoruyucu ruhu olan Baxtı Xan adına təşkil edilir.

Qoça, Saya, Payna, Paqta dördlü bir mərasim silsiləsi meydana gətirirlər. Bundan başqa Şumer ənənəsindən yaxın şərq və orta Asiyaya yayılan və bu sıralamaya uyğun düşən Narduqan bayramı bilinir.

## Etimologiya
(Bax/Bağ/Baq/Paq) kökündən törəmişdir. Güdən, gözləyən deməkdir. Baxmaq feli ilə eyni mənşəyə malikdir. Baxşi (şaman) sözü ilə də əlaqəli görünməkdədir.

## Azərbaycan mədəniyyətində yeri
Azərbaycan xalq inancında Ay və Günəş sevgilidir. Onların sevgisi əbədidir, amma heç vaxt birləşə bilməzlər. Lakin gecə ilə gündüzün bərabər olduğu gündə bir-birinin üzünü görə bilirlər. Buna baxmayaraq, onlar yenə də görüşə bilmədən bir-birlərini itirirlər. Azərbaycan kəndlərində bu gecə müxtəlif oyunlar oynayırlar.

## Sabantoy (Sapand Toyu/Kotan Bayramı)
**Sabantoy** - türk, qazax və altay xalq mədəniyyətində payız bayramıdır. Sabantoy (Sapand toyu/şənliyi) payız gündönümündə (gündüzlə gecənin bərabərləndiyi gündə) edilən bir bayramdır. Qazaxlarda payızın son isti günlərində "Altı Alaşı" (altı millət) və nümayəndələrini yığıb, onlara yemək vermə ənənəsi vardır. Bu yeməkdə at yarışı, güləş və kokpar təşkil edilər. İlin ən yaxşı və ən məhsuldar iş edən əkinçilərinə də hədiyyələr verilir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 

## Həmçinin baxın
* Sayaqan
* Narduqan
Sehen xan

**Sehen xan** — türk, monqol və altay mifologiyasında müdriklik ilahı. Müdrikliyi və öyrətməyi təmsil edir. İnsanlara nəsihət edər verər və keçmişdə yaşanan hadisələri izah edir.

## Etimologiya
(Çeç/Çes/Seh/Ses) kökündən törəmişdir. Yakutcada izah edən deməkdir. Çeçen sözü digər Türk dillərində natiq mənasını verər. Monqolcada Sehe (köhnə monqol Sekege) sözü zəka, anlayış, Çeçen/Sesen/Sise/Titen isə müdrik mənası daşıyır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Pan European Game Information

**Pan European Game Information** (**PEGİ**) - Avropalı videooyun və başqa proqram təminatlarının reytinq sistemi. İnteraktiv proqram təminatının Avropa Federasiyası ilə hazırlanmışdı və 2003-cü ilin aprelində işləməyə başlamışdı. PEGİ sistemi Avropa Komissiyası ilə dəstəklənir, amma Avropa İttifaqı tərəfindən idarə edilmir.

## Yaş reytinqləri

## Xarici keçidlər
*Rəsmi sayt
*Onlayn oyunlar üçün rəsmi sayt
Alpay Özalan

**Alpay Özalan** - əvvəlki Türkiyə futbolçusu. 2008-ci ildə futbolçu karyerasını qurtarıb. FİFA Dünya Kubokunun (2002) və FİFA Konfederasiyalar Kubokunun (2003) bürünc medal alıb. Bu gün Siitsporun məşqçisidir.

## Klub karyerası
### Türkiyə klubları
Alpay öz karyerasını 1992-ci ildə "Altay" klubunda başlamışdı. Onun müvəffəqiyyətli oyunu ona Türkiyənin ən gülcü klublarının diqqətini cəlb edəndən sonra, 1993-cü ildə Alpay "Beşiktaş" komandası ilə müqaviləni imzaladı. O Türkiyənin Super Liqasında altı ayın ərazisində üç qırmızı vərəqə alaraq, yeni rekord əyin etmikdi. "Beşiktaş"da Özalan 148 oyun çempionatda oynamışdı, və 9 oyun ölkə kubokunda. 1999-cü ildə, "Beçiktaş"da altı il oynamaqdan sonra, onun kontraktın "Siirt Jetapspor" almışdı, sonra "Fənərbaxça"ya arendaya verilmişdi. "Fənərbaxça" üçün Alpay 1 sezonda, 29 oyun oynamışdı və 3 qol vurmuşdu.

## Milli komanda
Türkiyənin milli futbol komandasında Alpay 1995-ci ildən 2005-ci ilə qədər oynayıb, bu vaxt müddətində 98 oyun keçirdib və 4 qol vurub, hansından ki üçün 6 iyun 2001-ci ildə FIFA Dünya Kubokunun 2002 seçmə mərhələsində Makedoniya milli komandasının qapısına keçirdib. Alpay 1996 və 2000 illərin UEFA Kuboklarında çağırılmışdı, 2002-ci ildə Dünya çempionatında və 2003-cü də Konfederasiyal Kubokunda iştirək edmişdi. Onun axırıncı oyunu 2005-ci ildə oldu, Dünya Kuboku 2006 cavab çatqı oyununda türklər İsveçrə komandasıyla oynayırdılar, 4-2 udmağlarına baxmıyaraq Kuboka çıxa bilmədilər. O oyunda Alpay Özalan matçın axırında davaya cəlb edilmişdi, və 6 matça diskvalifikasiya almışdı.

## Nailiyyətlər
*  **[[Beşiktaş PFK|Beşiktaş]]**
** Türkiyə çempionu: 1994/95
** Türkiyə kubokunun sahibi: 1994, 1998
*  **[[Urava Red Daymonds]]**
** Yaponiya kubokunun sahibi: 2005
*  **[[Türkiyə nilli futbol komandası|Türkiyə]]**
** Dörddə bir final UEFA Avropa Kuboku 2000
** Tunc mükafatçı FİFA Dünya Kuboku 2002
** Tunc mükafatçı FİFA Konfederasiyalar Kuboku 2003
* **Şəxsil**
** FİFA Dünya Kuboku 2002: simvolik yığmanın oyunçusu
** Jey-liqa ilin müdafiəçisi: 2004

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Alpay Özalanın saytı
*Fussballdaten.de saytında profili
*Weltfussball.de saytında profili
*Oyunçunun statistikası
*Fifanın saytında oyunçunun statistikası
Firdovsi Əliyev (siyasətçi)

**Firdovsi Əliyev** (tam adı: *Firdovsi Şahmirzə oğlu Əliyev*; ) — Samux Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı. Azərbaycan Respublikasının Ekologiya və Təbii Sərvətlər nazirinin sabiq müavini.

## Həyatı
Əliyev Firdovsi Şahmirzə oğlu 1961-ci il mayın 5-də Lerik rayonunun Monidigah kəndində anadan olmuşdur.

1983-cü ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin coğrafiya-biologiya fakültəsini bitirib.

1988–1991-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Elmlər Akademiyası Coğrafiya İnstitutunda aspirant olub.

1991–1993-cü illərdə AMEA Coğrafiya İnstitutunda kiçik elmi işçi, 1993–2000-ci illərdə AMEA Torpaq və Aqrokimya İnstitutunda böyük elmi işçi vəzifəsində çalışıb.

1994-cü ildən kənd təsərrüfatı elmləri namizədidir.

Yeni Azərbaycan Partiyası Siyasi Şurasının üzvüdür.

2000-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirib.

1995–2000-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı olub.

2002-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyində Ekoloji Siyasət İdarəsinin rəisi və 2003-cü ildə Ekspertiza İdarəsinin rəisi işləyib.

2004–2023-cü illərdə Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirinin müavini çalışıb

2021-ci ildə Azərbaycanda ətraf mühitin və təbii sərvətlərin qorunmasında xidmətlərinə görə 2-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif olunub.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 25 oktyabr 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə Samux Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı təyin edilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* I çağiriş
* İcra hakimiyyətinin başçısı
* İcra başçısı təyin edilən Firdovsi Əliyev kimdir? — Dosye + Foto
Novruz Quliyev

**Novruz Quliyev** () — Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər nazirinin müavini (2005–2020), Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin I və II çağırış deputatı. Biologiya üzrə elmlər doktoru, Professor, AMEA-nın müxbir üzvü (30.06.2001).

## Həyatı
Novruz Quliyev 1952-ci il martın 22-də Cəbrayıl rayonunun Əmirvarlı kəndində anadan olmuşdur. 1974-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin kimya fakültəsini bitirib. 1977-ci ildə SSRİ EA-nın Biokimya İnstitutunun aspiranturasını bitirib. 1978-ci ildə biologiya elmləri namizədi və 1992-ci ildə biologiya elmləri doktoru alimlik dərəcələrini alıb.

2001-ci ildə Azərbaycan MEA-nın müxbir üzvü seçilb. 1974-cü ildə əmək fəaliyyətinə Elmi-Tədqiqat Əkinçilik İnstitutunda başlayıb. 1981-ci ilin may ayından AMEA-da böyük, aparıcı elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır və hal-hazırda Botanika İnstitutunda laboratoriya müdiri vəzifəsində işləyir.

1995 və 2000-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinə deputat seçilib.

2005–2020-ci illərdə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirinin müavini vəzifəsində çalışmışdır. 2017-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Cənab İlham Əliyevin sərəncamı ilə Tərəqqi medalı ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar
Şamil Xudiyev

**Şamil Yusif oğlu Xudiyev** () — iqtisad elmləri doktoru (1989), professor.

## Həyatı və təhsili
Şamil Xudiyev 28 dekabr 1928-ci ildə Zəngilan rayonunun Babaylı kəndində anadan olmuşdur. Məmmədbəyli kənd orta məktəbini bitirmişdir. 1944–1949-cu illərdə ildə Хalq Təsərrüfatı İnstitutundə təhsil almışdır.

1 avqust 1999-cu ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## Fəaliyyəti

### Əmək fəaliyyəti
Ali təhsilini iqtisadçı kimi Zəngilana qayıdaraq 10 ilə yaxın bir müddətdə rayonun müxtəlif idarə və təşkilatlarında mühasib, baş mühasib vəzifələrində işləmişdir.

### Elmi fəaliyyəti
1959-cu ildə Bakıya köçmüşdür. Azərbaycan Milli Elimlər Akademiyasının İqtisad İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi çalışmışdır. Azərbaycan Neft-Kimya İnstitutunda və Azərbaycan Dövlət İqtisad İnstitutunun Elmi—Tədqiqat İnstitutunda şöbə müdiri işləmişdir.
1964-cü ildə iqtisad elmləri namizədi alimlik dərəcəsi, 1989-cu ildə dünya şöhrətli iqtisad elmləri doktoru Q. Millerin oppenetliyi ilə "Mütəfiq respublikada əhalinin real gəlirlərinin və xalq istehsalı quruluşunun planlaşdırılmasının təkmilləşdirilməsi problemləri mövzusunda dissertasiya müdafiə etmişdir.

SSRİ Nazirlər Soveti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının 10 noyabr 1989-cu il tarixli qərarı ilə ona iqtisad elmləri doktoru alimlik dərəcəsi verilmişdir.

Ticarətin təşkili və birliklərinin hesabatı və əhalinin pul gəlirləri və xalq istehlakı və quruluşunun dəyişdirilməsi metodu, Beynəlxalq İqtisadi münasibətlər fənni, uçot və hesabatın beynəlxalq sistemi standartları fənni üzrə proqram hazırlamışdır. Onun son illərdə ən böyük arzusu "Beynəlxalq uçot" kafedrası açılması olub. İqtisad Universitetinin müvafiq fakültələrində bu fənnin tədrisini reallaşdırmaq idi. Bu məqsədlə Respublika Beynəlxalq uçot fənninin tədrisi proqramını Təhsil Nazirliyinin qrifi ilə nəşr etmiş, ancaq həyata keçirə bilməmişdir. Vəfatından sonra "Beynəlxalq uçot" fənninin tədrisi məsələsinə Milli Məclis səviyyəsində də baxılmışdır.

## Kitabları
Bir neçə dərs vəsaitinin 300-dən çox elmi məqalənin, monoqrafiya və tədris proqramlarının müəllifi idi.

1998-ci ildə nəşr etdirdiyi Zəngəzur və Göyçə mahallarının tarixinə və iqtisadiyyatına həsr edilmiş "İtirilmiş torpaqlar, itirilmiş sərvətlər" adlı kitabı gərgin axtarışların məhsulu olub. Kitabı qızı, iqtisad elmləri namizədi, dosent Fəridə Əmirova ilə birlikdə yazmışdır.

## İstinadlar
Maye

**Sızağan** və ya **Maye** — maddənin aqreqat vəziyyətlərdən biri. Onun digər aqreqat vəziyyətlərdə fərqi mexaniki təsir nəticəsində həcmini saxlayaraq formasını dəyişə bilməsidir.

Maye maddənin qaz və bərk halı arasında orta haldadır. Mayeni təşkil edən molekulların nizamlı düzülüşü yoxdur, onlar yerlərini sərbəst dəyişir. Mayeləri sıxdıqda molekullar arasında itələmə qarşılıqlı təsirlər artır. Molekullar uzaqlaşdıqda isə bir-birini qarşılıqlı cəzb edir. Bu təsirlər sıvıların həcmini dəyişməyə qoymur. Mayelər formalarını dəyişə bilir, lakin həcmlərini dəyişmir. 

## Həmçinin bax
* 1-Xlorpropan

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Статья ''"Жидкость"'' — в Физической энциклопедии
III Tutmos

**III Tutmos** () — Misir XVIII sülalə fironu. III Tutmos bir sıra uğurlu müharibələr apararaq II Ramzes və III Amenofis kimi Misiri güc sahibinə çevirə bilmişdir.

XVIII sülalə dövründə vərəsəlik ana xətti ilə təyin olunduğu üçün III Tutmos taxta iddiaçı ola bilməzdi. Qanuni hakimiyyət Hatşepsut ondan isə I Tutmosun qızına və göründüyü kimi II Tutmosun bacısına (arvadına) keçmiş olur. Lakin, birbaşa xələflik hüququ olmasa da III Tutmos tanrı Amonun şərəfinə təşkil olunmuş mərasimdə Amonun iradəsi ilə onun kahini olduğu üçün firon elan edilir.

## İstinadlar
Kuzə

**Kuzə** və ya **Sənək**— mayenin saxlanması üçün qulpu və lüləyi olan uzunsov qab. Çaydana oxşasa da ondan hündürdür. Kuzəni müxtəlif materiallardan, ilk növbədə gildən, gümüşdən, qızıldan, düzəldilmiş formasına rast gəlmək olar.

## Tarixi
Kuzə qablar əsasən qədimdə Tunc dövrünə təsadüf edilir. Bu qablar Yaxın və Orta Şərq ölkələrində Orta Asiyada, Zaqafqaziyada, o cümlədən Azərbaycanda geniş yayılmışdır.

Kuzə qablar Çində də geniş yayılmışdır.

## İstinadlar
Tehranda yox olmuş heykəllər (2010)

[thumb|right|[Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın yox olmuş heykəli]]

**Tehranda yox olmuş heykəllər**, bir sıra quldurluqa işarə edir ki 2010-cu ilin aprel və may aylarında Tehranda törədilmiş və 12 tunc heykəl naməlum səbəblərə görə ictimai yerlərdən yox olmuşdur. Tehran rəsmiləri, hadisələrə oğurluq kimi yanaşdılar, digərləri isə hökumət və ya dini qruplar tərəfindən qəsdən aradan qaldırımaların deyiblər.Bu itkin heykəllərin içində Azərbaycanın tanınmış şəxslərinə aid olan heykəllərin olmasına görə Azərbaycanlı yazıçı və universite professoru Əbdullah Baqiri Həmidi bu hadisələri fars şovinistləri ilə bağlı olduqlarını bildirib.

## İtkin düşmüş heykəllərin siyahısı

## İstinadlar
İraq himni

"**Mənim Vətənim**" () – İraq dövlət himni.

"Mənim Vətənim" 1934-cü ildə fələstinli İbrahim Tuqan yazıb və musiqinin üstünə qoyulandan sonra Fələstində və bütöv Ərəb dünyasında çox məşhur olub. 2004-cü ildə, bir il Səddam Hüseynin rejimi son verəndən sonra İraqın təzə himni kimi təsdiq olunmuşdur.

## Mətni

### İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Nationalanthems.info saytında himnin səhifəsi
Seksual oriyentasiyalar və hərbi xidmət

### Ölkələr
* Çin
* Kuba
* Misir
* İran
* Şimali Koreya
* Yəmən
* Suriya
* Mavritaniya
* Somali
* Səudiyyə Ərəbistanı
* Türkiyə

## İstinadlar
Fridrix Avqust Kekule

**Fridrix Avqust Kekule fon Ştradonis** (, ) — məşhur alman üzvi kimyaçısı, valentlik nəzəriyyəsinin banisi və benzolun şərti formulunu yaratmış alimdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Das Kekulé-Institut für Organische Chemie der Universität Bonn
* Das ehemalige Chemische Institut, Kekulés Wirkungsort
Əsədabad (Həmədan)

**Əsədabad şəhəri** — Həmədan ostanında şəhər, Əsədabad şəhristanının inzibati mərkəzi.

2006-cı ilin siyahiya alınması əsasında bu şəhrin 51.911 nəfər əhalisi var.

Əsədabad türkləri Əfşar elindəndirlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qorosun xan

**Qorosun xan** — türk və altay mifologiyasında "çiçək xəstəliyi" ilahı. Bir növ tibb tanrısı olaraq qəbul edilir. **Qoroğsun** və ya **Qoroson** da deyilir. Akbuğanın əmri altındadır və onun köməkçilərindən biri olaraq görünür. Xəstəlikləri yaxşılaşdırar. Türk düşüncəsinin ən incəlikli anlayışlarından biridir. Hər nə qədər nəzərdə tutulan çiçək xəstəliyi olsa da; çiçək doğumu, gözəlliyi və sevgini, təbiəti işarələr. Adın içindəki qorumaq mənası ilə bütün bunlar bir araya gətirildiyində sevginin, doğumun, incəsənətin, təbiətin qorunmasının əhəmiyyəti vurğulanır. Bunlara əlavə olaraq çiçək xəstəliyi deyilən və köhnə dövrlərdə kifayət qədər təhlükə göstərən bir narahatlığın adı da bədəndə çiçək kimi açıp ortaya çıxdığı üçün bu şəkildə xatırlanar. Türklərə görə "Çiçək Sayrılığı" yeddi növdür (yeddi qardaşdır). Bu xəstəlikdən qorunmaq üçün Qorosun xandan kömək istənilir. Nur üzlü bir qocadır.

## Etimologiya
Söz "Kor" (atəş) kökündən törəmişdir. Qorumaq felindən gəlir. **Xorsun** sözü Yakut dilində cəsarət deməkdir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Məçkəy

**Məçkəy** - türk, anadolu və altay xalq inancında, qərb dillərindəki qarşılığı ilə birə-bir üst-üstə düşən bir mənala vampir deməkdir. Məçik də deyilir. Türk xalq mədəniyyətində və xalq inancında özünə xas bir vampir növüdür. Bəzi istiqamətləri tamamilə türk mədəniyyətinə xas olsa da qərb cəmiyyətlərinin inanclarına çox bənzəyən bəzi xüsusiyyətləri də mövcuddur. Məsələn eynilə Nosferatu nümunəsində olduğu kimi, "tağun" (yəni vəba) xəstəliyi daşıdığına inanılır. İnsanların qanını əmər, içlərində böyüyər. Ölüm saçan donqar bir yaşlı qadın (və ya bəzən yaşlı bir kişi) şəklində düşünülər. Söz, biçmək (kəsmək) feli ilə əlaqəlidir. Məç monqolcada meymun, Məs isə silah deməkdir.

## Anadoluda Məçik anlayışı
Məçik, Anadolu xalq inancında məzardan çıxan ölü deməkdir. Ölüb yenidən dirilən varlıqdır. İnanışa görə yaşayarkən pislik edənlərin ölüncə hortlayacağına inanılar. Daha basdırıldığı gecə məzarından qalxar. Məçik sözü eyni zamanda tokmak, çubuq, uzun saqqal, zift kimi mənalar da ehtiva edər və bu aktivin xüsusiyyətləriylə də əlaqəlidir. Mənfi mənaları olan bu söz bəzən təhqir məqsədi ilə (Məçik gəlin, Məçik qaynana, Məçik adam vs.), kimi zamanda qarğış olaraq (Məçik yesin, önünə Məçik çıxsın kimi) istifadə edilir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)