open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hidrokimya

**Hidrokimya** — təbii suların kimyəvi tərkibi və onların ətraf mühitdə gedən kimyəvi, fiziki və bioloji proseslərdən asılı olaraq dəyişilməsinin qanunauyğunluqları haqqında elm.

## Hidrokimyəvi analiz
Hidrokimyəvi analiz suyun kimyəvi və qaz tərkibinin, fiziki, bioloji və texniki xassələrinin təyinidir.

## Hidrokimyəvi rejim
Hidrokimyəvi rejim su mühitinin kimyəvi xarakteristikasının məcmusudur (asılı və həll olan maddələrin konsentrasiyası və dinamikası, duzluluq, codluq, aktiv reaksiya, oksidləşmə-reduksiya potensialı və s.). Hidrobiontların böyüməsinə, inkişafına, çoxalmasına, su ekosistemlərinin davamlılığına, məhsuldarlığına və s. təsir göstərir. Antropogen amillərin su hövzəsinə təsir dərəcəsi və tullanan çirkləndiricilər hidrokimyəvi rejimə təsri göstərir.

## Həmçinin bax
* Hidrologiya
* Kimya

## İstinadlar
Hidrologiya

**Hidrologiya** — təbii suları, onlarda gedən hadisələri və prosesləri öyrənən elm. Hidrologiya su obyektlərinin və onları öyrənmə metodlarının spesifik xüsusiyyətləri ilə əlaqədar okeanologiya (okean və dənizlərin hidrologiyası) və qurunun hidrologiyasını (qurunun səth sularını) öyrənir; potamologiya (çayların hidrologiyası), limnologiya (gölşünaslıq), qlyasiologiya, bataqlıqşünaslıq sahələri var; qurunun hidrologiyasına hidrometriya, hidroqrafiya, hidrokimya daxildir. 

Müasir hidrologiyanın əsas problemləri təbiətdə su dövranının tədqiqi, insanın təsərrüfat fəaliyyətinin ona təsiri, su obyektlərinin, ərazilərin və ümumiyyətlə Yerin hidroloji elementlərinin (suyun səviyyəsi, sərfi, temperaturu və s.) zaman, məkan analizi, həmin elementlərin tərəddüdünün qanunauyğunluqlarının aşkar edilməsi və s. ibarətdir. Çoxillik hidroloji müşahidələr və tədqiqatlar arasında hidroloji proqnozlar tərtib edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yaş (dəqiqləşdirmə)

Azərbaycan dilində aşağıdakıları ifadə edir :

**Yaş (orqanizm)** - canlı orqanizmin anadan olandan ölənədək fəaliyyət göstərdiyi zaman kəsiyi ;

**Yaş (rütubətlilik)** - əşyanın normadan artıq rütubətlilik faizi.

## Həmçinin bax
* Rütubət
* Orqanizm
İngiltərə Premyer Liqası

**Premier League** İngilis futbolunun ən üst səviyyədəki liqasıdır. Cəmi 20 komandanın mübarizə apardığı İngiltərə premyer liqası normal mövsüm qarşılaşmaları avqust-may ayları arasında oynanılır. Hər klub bir mövsüm ərzində cəmi 38 oyuna çıxır. Sezon sonunda son üç komanda alt liqa olan Çempionşipə enir. İlk dörd komanda UEFA Çempionlar Liqasına, sonrakı üç komanda isə UEFA Avropa Liqasına qatılır.

Qurulmuş olduğu 1992–93 mövsümündən bu yana ümumən 42 klubun mübarizə etdiyi Premier League da yalnız Mançester Yunayted, Blekburn Rovers, Arsenal FK və Çelsi klubları çempionluğa nail olmuşlar. Bu klublar arasında Mançester Yunayted qazanmış olduğu 13 Premier League çempionluğuyla ümumi sıralamada ən uğurlu klub sayılır.

Premier League 1993–2001 illəri arasında Carling-in spornsorluğunda oynandı. 2001–2016 illəri arasında Barclays bankının sponsorluq etməsi ilə *Barclays Premier League* olaraq adlandırılmışdır.

## Tarixi
Futbolun beşiyi olaraq qəbul edilən İngiltərədə futbol 1885-ci ildə peşəkarlaşmağa başladı. Dünyada ilk futbol komandasının Notts Kaunti(1862)qurulduğu adada ilk liqanın yaradılması prosesi isə 1888-ci ildə Aston Villa klubunun prezidenti Uilyam Makqreqorun təşəbbüsü ilə həyata keçdi. Bu eyni zamanda dünyada ilk peşəkar liqanın yaranması hadisəsi olaraq tarixə keçdi. İlk mövsümün çempionu isə Preston Nort End oldu. Preston mövsümü məğlubiyyətsiz bitirməyi də bacardı. İnanılmaz bir rəqabətin olduğu liqada yalnız Mançester Siti FK ardıcıl dörd mövsüm qalib gəlib.

1980-ci illərə qədər Avropanın qabaqcıl liqalarından biri olan İngiltərə Birinci Divizionu fanatizmin yüksəlişiylə enişə keçdi. 1985-ci ildə Heyzel faciəsiilə yara alan ada futbolunun yerini artıq Serie A və La Liqa almışdı.Birinci Divizion klubları,federasiyadan kənar,müstəqil idarəetmə naminə ilk dörd diviziona nəzarət edən Futbol Liqasından radikal bir qərarla ayrıldığını 20 Fevral 1992-ci ildə elan etdi.İlk mövsüm 1992/93-də 22 komandayla oynanılan birincilik namizədlərinin sayı 1995-ci ildə 20 komandaya endirildi.Öncə adı Premyerşip qoyulan divizion bu gün Premyer Liqa adlanır.

Premyer Liqadan əvvəlki İngiltərənin ən üst dəstəsinin ən uğurlu komandası Liverpuldur. 1992-ci il etibarilə qurulan Premyer Liqa tarixinin ən müvəffəqiyyətli komandası isə Mançester Yunayteddir.

## Çempion komandalar

1992–93 sezonundan sonrakı (bugünkü Premyer Liqası) titulları qalın hərflə yazılmışdır.

## Ən çox qol vuran oyunçular

## 2017–18 sezonundakı komandalar
Premyer Liqasının 2017–18 sezonunun 20 komandaları.

a: Premyer Liqanın 1992–93 mövsümündə oynayan klub
b: Premyer Liqadan heç vaxt düşməyən klub
c: 1888–89 mövsümündə Futbol Liqasında oynayan klub
d: Uels təmsilçisi

## Xarici keçidlər
* FA Premier League Rəsmi saytı
* Federasiyanın rəsmi saytı
Sosial müdafiə

**Sosial müdafiə** — insanın  fəaliyyətinə minimum təminatı təmin edilməsi üçün cəmiyyət və onun müxtəlif strukturları tərəfindən həyata keçirilən tədbirlər sistemi.
Sultanlıq

**Sultanlıq** — Azərbaycanda xandan asılı olan və sultanın idarə etdiyi xırda mülk.

## Sultanlıqlar
* Ərəş sultanlığı
* Borçalı sultanlığı
* Qutqaşen sultanlığı
* İlisu sultanlığı
* Salyan sultanlığı
* Şəmşəddil sultanlığı
* Qazax sultanlığı
* Şörəyel sultanlığı
* Qarabağlar sultanlığı
* Sədərək sultanlığı

## Həmçinin bax
*Sultan
*Azərbaycan xanlıqları

## İstinadlar
Sahil (dəqiqləşdirmə)

* Sahil — quru ilə kəsişmə xətti.
* Sahil qəsəbəsi — Azərbaycanın Qaradağ rayonunda qəsəbə.
* Sahil metrostansiyası — Bakı metrostansiyası

## Həmçinin bax
* Sahil (ad)
Vernicia fordii

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. Əsasən Çində dəniz səviyyəsindən 200-1500 m hündürlükdə, dağ yamaclarında, meşələrdə yayılmışdır. ABŞ-da mədəni şəraitdə geniş əkilib-becərilir. Bu növə Çində tunq ağacı da deyilir.

## Botaniki təsviri
Hündülüyü 8-13 m-ə çatan, açıq-boz qabıqlı, budaqları cərgələrlə yerləşən, seyrək çətirli, yarpağınıtökən ağacdır. Yarpaqları yumurtavari, uzanmış, ucu iti və 3 ayalı, qaidədən ürəkvarı və ya  iki kəsimlidir, uzunluğu 10-12 sm, eni 6-18, bəzən 25 sm-dir, dərivaridiiir, qalın saplaqlıdır, üst tərəfdən tünd-yaşıl, alt tərəfdən bir qədər açıq rəngdədir. Cavan yarpaqların altı kürən, sıx tükcüklərlə örtülü, saplaqlarının uzunluğu 5-20 sm olur. Yarpağın saplağından qaidəsinə yaaxın olan hissədə 2 ədəd qırmızı rəngli vəz vardır. Çiçəkləri ağ ləçəkli, çoxçiçəkli süpürgəyə və ya çətirə toplanaraq budaqların uclarında yerləşmişdir. Bir və ya  ikievlidir, kasacıq 2-3 dilimlidir. Ləçəkləri 25-30 mm uzunluqdadır, enli yumurtavaridir, qaidədə bir qədər çəhrayıdır. Bunlar 1,5-3 sm uzunluqda olmaqla ağ və ya çəhrayı rəngdədir. Meyvəsi 5 sm-ə qədər diametrdə, iri, şar formasında, çəyirdəkli olub, xaricdən ətli qabığa malikdir. Toxumları yumurtavari, boz, yanlardan basıq və bərk qabıqlıdır, 2-3 sm uzunluqdadır. Zəhərlidir, mayda çiçəkliyir, sentyabr-oktyabr ayında isə meyvəsi yetişir. Toxumlar vasitəsilə çoxaldılır.

## Ekologiyası
Quraqlığa davamlıdır. İsti və işıqsevəndir, münbit torpaqlarda yaxşı bitir. Çox turşulu və kirəcli torpaqlarda bitmir.

## Azərbaycanda yayılması
Lənkəranda 1935-ci ildən əkilib becərilir.

## İstifadəsi
Bakıda 1-2 illik bitkilər şaxtadan ziyan çəkir, meyvələri zəhərli oluğu üçün əhəmiyyətli deyildir. Tunqun meyvəsindən alınan yağdan lak, boya sənayesində istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xristianlar

**Xristian**, **Xaçpərəst**, **Nəsrani** və ya **Məsihi**-Əhdi-Cədid məktublarında və incildə qeyd edilmiş Nazaretli İsanın həyatı və təlimlərinə əsaslanan təkallahlı və İbrahimi din olan xristianlığa bağlı şəxsdir.

## İstinadlar
Dino De Laurentis

**Dino De Laurentis** () — İtalyan əsilli məşhur amerikalı prodüser

## Həyatı
Dino De Laurentis İtaliyada yaşadığı müddətdə "Yol", "Cadugər", "Ağılsız Pyero", "Vaterloo", "İtalyanların Rusiyada ağlasığmaz macəraları" filmlərinin prodüseri olub. Prodüser 1970-ci illərdə Amerikaya gəlib. O, ABŞ-də Barbar Konan, Hellovin 3: İfritələrin vaxtı, Konan Dağıdıcı, Qaranlığın ordusu və bir çox məşhur filmlərə prodüserlik etmişdir.

O, 1996-cı ildə İtaliya Respublikası qarşısındakı xidmətlərinə görə "Böyük Xaç Ordeni" ilə təltif olunub. 2001-ci ildə "Oskar" mükafatı alıb.

2010-cu ilin noyabr ayının 10-da 91 yaşlı prodüser Los-Ancelesdə vəfat edir.

## Filmoqrafiya
# Avropa 51 / *Europe'51*
# Yol (film, 1954) / *La Strada*
# Hərb və sülh (film, 1956) / *War and Peace*
# Kabiriyanın gecələri (film, 1957) / *Le notti di Cabiria*
# İtalyanların Rusiyada ağlasığmaz macəraları (film, 1973) / *Una matta, matta, matta corsa in Russia*
## İstinadlar

## Mənbə
* Məşhur prodüser öldü
Amerika Erməniləri Milli Komitəsi

**Amerika Erməniləri Milli Komitəsi** (, ) — Komitəni bəzən "Ay Dat" da adlandırırlar. Komitə Amerikadakı erməni diasporunun fəaliyyətinin koordinasiyası ilə məşğuldur.

Amerikanın eləcə də Avropanın bir çox şəhərlərində ofisləri fəaliyyət göstərir, AEMK Daşnaksütun partiyası ilə sıx əlagələrə malikdir. Digər erməni təşkilatıarı ilə birgə Erməni soyqırımı nın tanınması məqsədilə kompaniyalar təşkil edir və digər lobbiçilik fəaliyyəti ilə məşğul olur.

1999-cu ildə komitənin sədri Murad Topalyan terror aktlarının təşkilinə və qanunsuz silah sursat saxlamasına görə, ABŞ hüquq mühafizə orqanları tərəfindən həbs olunmuşdur.

Hal hazırda komitənin fəaliyyəti əsasən üç istiqamətdə təşkil olunub:
* Ermənistana və Qarabağ seperetçılarına maddi və siyasi yardım göstərmək.
* ABŞ pprezidentinə və siyasi elitasına təsir və təzyiq göstərərək erməni soyqırımını tanıdmaq və Türkiyədən təzminat alınmasına nail olmaq.
* Azərbaycana qarşı olan istiqamətdir, burada onların məqsədi, Qarabağ məsələsində ermənilərin düz mövqedə olmasını ABŞ və dünya ictimaiyyətinə qəbul etdirmək. Azərbaycana qarşı aparılan informasıya müharibəsinin təşkilinə kömək və onu maliyyələşdirmək də AEMK prioritet məsələlərindən biridir.

## Həmçinin bax
* ABŞ-də erməni lobbisi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Komitənin Rəsmi saytı
Kəbənin mühafizəçisi

**Kəbənin mühafizəçisi** — İslam dinində müqəddəs hesab edilən Kəbə evinin təmizliyi, örtüyünün yenilənməsi və açarlarının qorunmasının təmin edilməsi əslən Məhəmməd peyğəmbərin tayfasından – Qureyşlərdən olan Əş-Şeybi nəslinin nümayəndələri tərəfindən 1400 ildən artıqdır ki, icra edilir. Onlar Kəbənin açarlarını özlərində saxlayır və nəsildən-nəsilə ötürürlər. Əş-Şeybi ailəsinin icazəsi olmadan Allah evinin qapıları açılmır. Yalnız bu ailənin icazəsi ilə müsəlman dövlət adamlarının Məkkəyə səfərində və ildə iki dəfə təmizlik üçün Kəbə evinin qapıları açılır.

Kəbə evinin açarı, örtüyü, həmçinin Kəbə yaxınlığındakı İbrahim peyğəmbərin ayaq izinin əks olunduğu daşın yer aldığı Məqami-İbrahim adlı yerin açarı da Əş-Şeybi ailəsindədir.

Məhəmməd peyğəmbər zamanında Kəbənin açarının kimdə qalmasına dair gərgin müzakirələrin getməsi və peyğəmbərin bunu Əş-Şeybi ailəsinə verməsi yazılı qaynaqlarda da yer alıb.

Kəbə evinin açarlarını saxlayan, Qureyş qəbiləsindən Əbdüləziz Əş-Şeybi 2010-cu ilin noyabr ayının 10-da — 87 yaşında vəfat edib. Bu gündən sonra keçirilən təhvil-təslim tədbirində açarlar Əbdüləziz Əş-Şeybinin qardaşı Əbdülqədir Əş-Şeybiyə verilib.

## Həmçinin bax
* Kəbə

## Mənbə
* Kəbənin sirli açarını saxlayan adam öldü
Adi qıtıqotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Sinonimləri
*  (L.) Cockerell, Fl. Boulder Colorado 130. 1911, orth. var.
*  (L.) Cockerell ex Daniels, Univ. Missouri Studies, Sc. Ser., 2. No. 2, 130. 1911, nom. inadmiss.
*  Gilib., Fl. Lituan., 2 : 53. 1782. nom. inval.
*  Usteri, Delect. op. bot. vol. 2, 359. 1793
*  Schur, Verh. Siebenb. Ver. Naturw. 4. 8. 1858
*  Bernh., Syst. Verz. Erfurt, 189. 1800.        
*  L., Sp. Pl., 648. 1753.
*  Stokes, Bot. Mat. Med., 3 : 437. 1812, nom. illeg.
*  Salisb., Prodr. 267. 1796, nom. illeg.
*  (L.) E.H.L.Krause, Fl. Deutschl., ed. 2, 6 : 54. 1902
*  (L.) Fries, Corp. Fl. Prov. Suec,, Fl. scan. 65. 1835
*  (L.) B.L.Rob., Rhodora 10:32. 1908
*  Moench, Methodus, 267. 1794
*  (L.) Hitchc., Spring Fl. Manhatt., 18. 1894.
*  Lam., Fl. Fr. vol. 2, 471. 1778., nom. illeg.
*  (P.Gaertn., B.Mey. & J.Scherb.) Gren. & Godr., Fl. Fr. vol. 1, 127. 1848.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Arnebiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dağlıq öküzotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Dağ öküzotu çoxillik ot bitkisidir. Kökümsovu sürünən, üfüqi budaqlanan, uzunluğu 15 sm-ə qədər, xarici tərəfdən qəhvəyi və ya tünd-qəhvəyi olub, çoxsaylı sapşəkilli kökü vardır. Kökümsovu 1–2 sm dərinlikdə və ya səthdə yerləşir. Yarpaqları qarşı-qarşıya, oturaq, bütövkənarlı, tərsyumurtaşəkilli, yuxarı hissədən dəmir parıltılı, aşağı hissədən çılpaq, uzunluğu 15–17 sm olmaqla, iri çətirlərdən ibarətdir. Gövdəsi tək (bəzən 2–3), hündürlüyü 60 sm-ə qədər, düzgövdəlidir. Çiçəkləri zəngşəkilli, ikicərgəli, yarpaqlarının forması uzunsov-neştərvari, rəngi isə yaşılımtıl-bozdur. Kənar çiçəkləri 14–20 dilcikli və 3 dişciklidir. Orta çiçəkləri boruşəkilli, ikicinsli və çoxsaylıdır. Bütövkənarlı çətirin diametri 3 sm olub, dilşəkilli və boruşəkilli çiçəklərdən ibarət səbətciklər malikdir. Çiçəkləri zəngşəkilli, ikicərgəli, yarpaqlarının forması uzunsov-neştərvari, rəngi isə yaşılımtıl-bozdur. Çiçəkləri çəhrayı-yaşıl, kəskin iyli, aromatlı olub, kəskin acı dadlıdır.

Talalarda, yarğanların kənarlarında, cəngəlliklərdə, hündürlüyü 500–2000m olan dağ yüksəkliklərində və meşə kənarlarında yayılmışdır.

İyun-iyul aylarında çiçəkləyən zaman çiçək və çiçəkqruplarını 3 sm ölçüdə kəsməklə toplanılır. Yığılmış xammal açıq, lakin kölgəli, yaxşı ventiliyasiyalı naveslərdə və ya 55–60ОС temperaturda quruducu şkafda qurudulmalıdır.

Xammal quru yerlərdə və stelajlarda saxlanılmalıdır. Saxlanılma müddəti 3 ildir.

## Tərkibi və təsiri
Dağ öküzotunun yabanı çoxillik və mədəni ot bitkisi xammal və dərman bitkisi kimi olduqca faydalıdır. Çiçəklərinin tərkibində 0,15% efir yağı, arniçin qarışıqları, triterpenoidlər (4%), aşı maddələri və karotinoidlər tapılmışdır.

Çiçəkləri qankəsici maddə kimi mamalıq və genekologiya praktikasında, xarici səpkilərdə, qansızmalarda, karbonkul və frunkullarda məhlul şəklində tətbiq edilir. Məhlulu eyni zamanda uşaqlıq qanaxmalarında və ödqovucu dərman kimi təyin edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qamışvari qarğı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Cənubi Avropa, cənubi Asiya, Şimali Afrikanın tropik və subtropiklərində geniş yayılmışdır.
 
## Botaniki xarakteristikası
Boyu 8 m-ə çatan, gövdəsi dik duran, yarpaqları növbəli düzülüşlü bitkidir. Hündür gövdələri çoxsaylı buğumludur. Yarpaq ayaları xətvarı-lansetvari, eni 2,5-6 sm-dir, enli yarpaqları və gözəl süpürgəvari çiçək qrupu olan dekorativ koldur. Çiçəkləri zoğun ucunda süpürgəvari çiçək qrupunda yerləşir. Süpürgələrinin uzunluğu 20-70 sm, çox sıxdır. Çiçəkləmədən sonra uzun tükləri gümüşü rəngdə olur. Sünbüllərin uzunluğu 0,8-1,2 sm, 3-5 çiçəklidir. Payızda çiçəkləyir. Çoxaldılması kükumsovların bölünməsi ilə və zoğlarla olur. 

## Ekologiyası
Küləkdə hamar, cod yarpaqları əyilir. Yumşaq qumlu və ya torflu torpaqda, günəşli yerdə bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın aran rayonlarında su hövzələrinin kənarında, çay vadilərində yayılmışdır.

## İstifadəsi
Göllərin sahilyanı zonasının bəzədilməsi üçün məsləhət görülür. Xalq arasında dam örtüyü, çəpərçəkmə və s. istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Danaayağı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Arealı

Danaayağı növü Mikroneziya, Avropa, eləcə də Aralıq dənizi sahillərindən Qərbi Çinə qədər yayılmışdır.

## Növləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ətirli qatıqotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Avropa, Qərbi Asiya və Şimali Afrikada bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 10-60 sm, gövdəsi tək, düz və sadə,dördtilli, hamar və çılpaq olan çoxillik ot bitkisidir.Kökümsovlarl şaxələnmiş, nazik və sürünəndir. Yarpaqları 6-10 ədəd olmaqla, topa halında, enli əksinəyumurtaşəkillidir, uzunluğu(18) 40 (54) mm, eni (4) 10 (13) mm-dir, qısa ucludur, kənarlardan, bəzən alt tərəfdən damar boyunca qısa, yuxarı yönəlmiş cod tüklü və yaxud hər iki tərəfdən dağınıq basıq cod tüklüdür. Çiçək qrupu təpə hissədə yerləşmiş, çəngəlvari və yaxud üç hissədən ibarət olan şaxələnmiş çiçək saplaqlığına malikdir, sonuncu şaxədə üç yarımçətirlidir, nadir halda daha bir ədəd yarımçətiri də olur ki, bunlar da, topa halında olan yuxarı yarpaqların aşağı hissəsində qoltuqda yerləşir, azçiçəklidir; çiçək saplağı tacdan bir az uzundur. Tac ağ rəngdədir, diametri 3–7 mm-dir, qıfaoxşar olub, bölümlərdən qısa olan qısa borucuqludur və dörd uzunsov küt bölümlüdür. Meyvələri bitişikdir. Aprel-iyun aylarında çiçəkləyir, iyul-sentyabr aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Samur-Şabran oval., BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, AlazanƏyriçay,KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ cənub,Lənk. dağ. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Yarpaqlı meşələrdə, əsasən palıd və fıstıq meşələrində, rütubətli torpaqda kölgədə rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qalxansız

**** () -  fəsiləsinə aid bitki cinsi. Qalxansız nəmli torpaq sevir, quru və günəşli yerlərdə yarpaqları qəhvəyi rəng alaraq yanır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dərman qulançarı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 50-150sm-ə çatan çoxillik bitkidir. Gövdəsi düz dayanan, hamar budaqlıdır. Yan budaqları yastılaşmışdır. Əsas yarpaqları pulçuqlara qədər reduksiyaya uğramış yarpaqlar əvəz edir. Onların qoltuqlarında nazik, düz,uzunluğu 1-3 sm olan, 3-6 ədəd oturan filokladodiləri vardır. Bitki ikievlidir. Çiçəkləri yan budaqların qoltuqlarında yerləşir. Erkək çiçəklərin uzunluğu 5 mm, boruvari, ağ və yaşılımtıl-sarıdır. Dişi çiçəkləri iki dəfə azdır. İyunun ortalarından çiçəkləyir. Meyvəsi qırmizı rəngli, diametri 8 mm olan giləmeyvədir. Toxumlarla, vegetativ və kökümsovların bölünməsi ilə çoxaldılır. 

## Ekologiyası
Kserofit, işıqsevəndir. Çəmənlərdə, çöllərdə, kolluqlarda bitir. Torpaq şəraitinə tələbkardır, yüngül, qumluca və ya gillicə torpaqlara üstünlük verir. Torpağın yüksək turşuluğunu sevmir.

## İstifadəsi
Qida, dekorativ əhəmiyyətlidi. Qidada cavan, sulu, ətli zoğları istifadə edilir. Qulançarın zoğlarının xoş dadı və nazik qoxusu onda xüsusi maddə - asparagenin olmasına görədir.

## Sinonimləri
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
** 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Minaçılıq

**Minaçılıq** — Azərbaycan zərgərlik sənətini yüksəklərə qaldıran sahələrdən biri. Minaçılığın ən çətin və maraqlı sahələrdən biri pərdəli minadır ki, o ən çox Təbrizdə, Naxçıvanda və Bakıda işlənirdi.

XVIII əsrdə Azərbaycanda metaldan hazırlanmış məişət əşyaları, silah, zinət şeyləri əsas etibarı ilə 6 texniki üsulla bəzədilirdi. Bunlar: döymə, basma, qarasavad, şəbəkə, xatəmkalıq və minaçılıqdır.

## Minaçılıq sənətinin üsulu
Minaçılıq sənətinin üsulu oyulmuş bir rəsmin, naxışın içini rəngli mina mayesi (şirəsi) ilə doldurmaqdan ibarətdir. Bundan ötrü qızıl, gümüş və qeyri metal parçdan üzərində lazım olan (quş, heyvan, bitki və s.) rəsmli naxışlı qəlibi basma üsulu ilə ona keçirdikdən sonra buradan əmələ gələn boşluqları mina mayesi ilə doldururlar.

## Azərbaycan minaçılığı
Azərbaycan minaçılığında ən çox işlədilən rənglər açıq çəhrayı, yaşıl, göy, firuzəyi, qara və qırmızı olmuşdur.

Digər ölkələrin minaçılarına nisbətən Azərbaycan minaçılarının əsərləri daha çox şöhrət qazanmışdı, çünki onların əsələrində qarışıq, bulanlıq rəng olmazdı. Onların rəsmin boşluqlarına tökdükləri hər rəngin öz xüsusiyyəti olduğundan bu rənglər qızır və s. tel pərdəsi ilə bir-birindən ayrılır. Azərbaycan minalarının belə rəngarəng olması, bu rənglərin bir-birinə ahəngdarlığı insanı valeh edir.

## Mənbə
Girdəyarpaq irqa

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Əsasən cənubi, şərqi, qərbi Avropada Şimali Belçika, Şimali Afrikada, Ön Asiyada, Mərkəzi Almaniyada geniş yayılmışdır. Qafqazda təbii və mədəni halda rast gəlinir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 1-4 metrə çatan, çox hündür olmayan, yarpağı tökülən ağacdır. Möhkəm kök sistemlinə malikdir, 30-40 sm dərinliyə gedir, hətta qayalıqların çatlamasına səbəb olur. Çətri açıq yaşıldan tünd çəhrayıya qədər dəyişir. Yarpağı yumurtavari 8-15 mm uzunluqdadır. Çiçəkləri aprel, may aylarında yarpaqlama ilə eyni vaxtda açır. Avqust, sentyabr aylarında qara, göy rəngdə 5-15 mm diametrində olan meyvəsi yetişir.

## Ekologiyası
Dəniz səviyyəsindən 2000 metr hündürlükdə, günəşli ərazilərdə bitir. Qışda 40-500C şaxtaya dözür, havanın temperaturu müsbət 5-70C-də çiçəkləyir. Torpağın turşuluğuna davamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük, Kiçik Qafqaz və Naxçıvan MR-da təbii halda yayılmışdır.

## İstifadəsi
XVI əsrdən bəzək bitkisi kimi parklarda, bağlarda, canlı çəpərlərin salınmasında, meyvəsinin şirin dadına görə isə kulinariyada istifadə edilir. Ondan cem, mürəbbə, kampot, çaxır hazırlanır. Tərkibində C vitamini, kumarin, zəhərli maddələr, flavanol, gümüş, qurğuşun, kobalt vardır. Meyvəsindən yarımvitaminlər hazırlanır ki, bu da əsəb xəstəliklərində, yuxusuzluqda istifadə edilir. Qabığı və yarpaqları səhiyyədə istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yulaf

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Tarixi
Bu bitki buğda və arpa ilə müqayisədə daha gəncdir. Onu bizim eramızdan əvvəl ikinci minillikdə becərməyə başlamışlar. Uzun illər ərzində yulaf alaq otu sayılırdı, yalnız şimal bölgələrdə daha davamlı olaraq həmin əkin sahələrində becərilməyə başlamışdır.

## Xarakteristikası
Yulaf dəyərli ərzaq və yem bitkisidir. Onun qida və yem keyfiyyəti dənin yüksək biolojidəyərilə müəyyənləşdirilir. Yulafın zülalında buğdanın zülalından 10 faiz artıq əvəzedilməz amin turşusu olan lizin (384 mq/100 q) mövcuddur. Yulafın dənində yağın miqdarı 6,2 faizə bərabərdir, bu da digər dənli bitkilərdəki yağın miqdarından artıqdır (çovdar – 2,2 faiz, buğda – 2,5 faiz). İstifadə istiqamətlərinə uyğun olaraq yulafın dəninə spesifik texnoloji tələblər irəli sürülür. Belə ki, uşaq qida məhsullarının istehsalına yönəldilmiş dənin turşuluğu 5 qraddan artıq olmamalıdır. Yarmaya emal zamanı əhəmiyyətli tələblər irəli sürülür: özəyin çəki payı (63 faizdən az), digər mədəni bitkilərin dənlərinin tərkibi və xırda dənlərin payı (5 faizdən artıq) olmamalıdır. Spirt istehsalında yulafın mayaya emal zamanı əsas göstəricilər kimi dənin naturası və onun 5-ci günündə cücərmə qabiliyyəti (90 faizdən az olmayaraq) nəzərə alınır. Yemlik taxıla natura üzrə yüksək tələblər irəli sürülür.

## Növləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bergeniya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Botaniki təsviri
Kökümsovu ətli gövdəsi qısadır, iri yarpaqları köklərin yaxınlığında rozet əmələ gətirir. Çiçəkləri qırmızı və ya ağ rənglidir.

## İstifadəsi
Kökümsovunda və yarpaqlarında aşı maddəsi var. Qiymətli texniki və dərman bitkisidir. Tanin, qall turşusu və arbutin alınır. Bəzən çayı əvəz edən bitki kimi (monqol çayı) istifadə edilir. Qədimdən dekorativ bitki kimi əkilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qalınyarpaq bergeniya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisi olub, yoğun, şişman, sürünən kökümsovu və çoxsaylı saçaqlı kökləri vardır. Gövdəsinin hündürlüyü 50 sm, yarpaqları bütöv, çılpaq, dəricikli, parlaq, qışlayan və kök üstündə çətir şəklində toplanır. Yarpaq lövhəcikləri enli ellipsşəkilli, demək olar ki, dairəvi, əsası girdələşmiş və ya ürəkvari, küt, aydın olmayan dişli, uzun saplaqlı, uzunluğu 3-35 sm, eni isə 2,5-30 sm-ə bərabərdir. Çiçəkləri 5 üzvlü, gövdənin zirvəsində süpürgəvarı-qalxanşəkilli çiçəkqrupunda formalaşmışdır. Ləçəkləri bənövşəyi-çəhrayı, dairəvi-yumurtavarı, əsası qısa və geniş dırnaqcıqlardan ibarətdir.

300–2600 m yüksəkliyi olan meşə, subalp və alp qurşaqlarda, çay sahillərində və sıx iynəyarpaqlı meşələrdə rast gəlinir.

Yabanı çoxillik badanın kökümsovları iyun-iyul aylarında toplanılaraq qurudulur və xammal olaraq keyfiyyətli dərman bitkisi kimi istifadə edilir. Kökümsovları torpaqdan 20 sm hündürlükdə toplanılır, təmizlənir və qurudulur. Qurudulmadan əvvəl xammal quru hava axınında saxlanılmalı və ya 50&nbsp;°C temperaturda quruducu şkafda qurudulmalıdır. Xammalın saxlanılma müddəti 3 həftədir. Quru çıxım faizi 30-35%-dir.

İysiz və güclü büzücü dadlıdır. Quru yerdə saxlanılmalıdır. Saxlanılma müddəti 4 ildir.

## Tərkibi və təsiri
Kökümsovlarının tərkibində aşı maddələri (25-27%), arbutin, katexin, katexin qallat, izokumarin, bergenin (5%), fenol və onun törəmələri, qall turşusu (0,22%), 3,6-diqalloqlükoza, izokumarin, şəkər, nişasta və digər maddələr vardır. Kökümsovunda bolluca nişasta vardır. Yarpaqlarında aşı maddələri (30%), sərbəst polifenol, qall turşusu (22%), hidroxinon, arbutin (12%), flavonoidlər – kverçetin, kempferol və askorbin turşusu vardır.

Büzücü, iltihabsorucu, qankəsici və antimikrob dərmandır.

Kökümsov və köklərindən bişirmə və maye ekstrakt şəklində büzücü və qankəsici dərman kimi bağırsağın xroniki xəstəliklərində, ishalda, kolitlərdə, enterkolitlərdə, stomatit, gingivit və uşaqlıq boynunun eroziyasında keyfiyyətli dərman bitkisi kimi təyin edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bergiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Adi çuğundur

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Digər çuğundur növləri ilə müqayisədə tərkibində şəkər, mineral maddələr və vitaminlər nisbətən çoxdur. Onun ətli hissəsi zərif, rəngi tünd qırmızı olur.

Adi çuğundurda 3,0-12,0% şəkər, 0,5-3,6% azotlu maddə var. Bunlardan zülalın payına orta hesabla 1,5% düşür. 0,4-2,1% sellüloza, 0,1-2,3% kül, 0,7-2% pektin maddəsi, 1,3% pentozanlar olur.

Quru maddənin ümumi miqdarı 15-20%-dir. Monoşəkərlərdən çuğundurun tərkibində 0,3-1,3% qlükoza və fruktoza vardır. Saxaroza çoxluq təşkil edir və onun miqdarı 2,7-10,7%-dir. Yetişmə və saxlanılma zamanı invertaza fermentinin az aktiv olması nəticəsində saxaroza çoxalır. Saxlanılma zamanı saxarozanın inversiyası nəticəsində monoşəkərlərin miqdarı nisbətən artır, lakin saxarozadan çox olmur.

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Trabzon imperiyası

**Trabzon imperiyası** və ya **Trapezund imperiyası** – 1204-cü ildə yaradılmış və Bizans İmperiyasının varis dövlətlərindən biridir. Trabzon İmperiyası Bizans İmperiyasının zəifləməsi nəticəsində, səlibçilərin Konstantinopolu tutmasından bir neçə həftə əvvəl Bizansdan ayrılmış müstəqil dövlətdir. Coğrafi olaraq dövlətin ərazisi Qara Dənizin cənub sahillərində yerləşən ərazilərdən ibarət idi.

## İstinadlar

## Həmçinin Bax
* Bizans İmperiyası
* Nikeya imperiyası
Mancuriya tozağacı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Şimal-Şərqi Çində yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 20 m-ə, gövdəsinin diametri 40-50 sm-ə çatan seyrək çətirli ağacdır. Gövdəsinin qabığı ağ, bozumtul-ağ, qara və s. rənglərdə olur. Budaqların ucunda vəzilər vardır. Yarpaqları dairəvi üçkünc, ovalşəkilli, ölçüləri 3-9 sm olub, enli pazşəkilli və ya ürəkşəkillidir. Aprel-iyun aylarında çiçəkləyir. Meyvələri iyul-sentyabr aylarında yetişir. Meyvələri qanadcıqdır, eni uzunluğundan 1,5 dəfə böyükdür.

## Ekologiyası
Rütubətli torpaqlarda yaxşı bitir, xəstəliklərə dözümlüdür.

## Azərbaycanda yayılması
Mərkəzi Nəbatat Bağında introduksiya olunmuşdur. Azərbaycanın bəzi rayonlarında mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Tək əkinlərdə, bataqlıqların qurudulmasında istifadəsi məqsədyönlüdür. Abşeronda yaşıllaşdırmada müxtəlif formaları istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şərq səlbi

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Vətəni Şimali-Qərbi Çin, Mancuriya, Koreyadır. Cənubi və orta Avropada və bir çox başqa ölkələrdə təbii halda bitir. Hündürlüyü 10–18 m-ə çatan, çoxgövdəli ağacdır. Gövdəsi nazik qırmızımtıl-qəhvəyi qabıqlıdır. Çətiri yumurtavarı, enli və ya ensiz piramida formalıdır. Tumurcuqları növbəli yerləşir, oturaq olub, pulcuqsuzdur. Yarpaqları pulcuqvarı tünd-yaşıldır, qərb tuyasına oxşayır. İynəyarpaqların hər iki tərəfi eyni rəngdədir və əzdikdə qatran iyi verir. Qozaları qısa zoğlar üzərindədir, yuxarıya tərəf yönəlmiş, uzunluğu 10–15 mm olub, uzunsov0oval şəkillidir, üzərində budaqları tam örtən nazik mumabənzər təbəqə olur. Lətlidir, göyümtül-yaşıl rəngdədir, sonralar quruyub bərkiyərək, üzərində göyümtül xalları olan qırmızımtıl və ya qəhvəyi rəng alır, çarpaz qarşı-qarşıya yerləşmiş bərabər olmayan 6-8 pulcuğu vardır. Toxumlarda iki ləpə olur. Kök sistemi yaxşı inkişaf etmiş və ətrafa yayılmışdır, qüvvətli yan kökləri vardır. Torpağa az tələbkar, istisevən, kölgəyə, əhəngli torpaqlara davamlıdır. Azərbaycanda Abşeron yarımadasında, Kür-Araz, Samur-Dəvəçi və Lənkəran ovalığında rast gəlinir. Çin təbabətində toxum nüvəsi sakitləşdirici vasitə kimi bronxitdə və bronxial astmada, efir yağından göbələk xəstəliyinə qarşı, bağırsaq qanaxmasında, dizenteriyada qankəsici vasitə kimi istifadə olunur. Cavan zoğların spirtdə ekstraktı böyrək, qaraciyər xəstəliklərində, revmatizmdə, osteoxondrozda istifadə edilir. Bitki az miqdarda zəhərli olduğundan həkimin nəzarəti altında istifadə etmək lazımdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gül kələm

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
** 
** 
* 
** 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
** 
* 
** 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
** 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
** 
** 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
** 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 

## Faydası
Gül kələmin tərkibində insan orqanizmi üçün zəruri olan vitaminlərin və mikroelementlərin, demək olar ki, hamısı var. Gül kələm orqanizm tərəfindən tamamilə həzm edildiyinə görə, insan bu tərəvəzdən bütün vitamin və mineral kompleksini alır. Gül kələm maddələr mübadiləsini yaxşılaşdırır, immun, həzm və ürək-damar sisteminin işini normallaşdırır, əsəbləri möhkəmləndirir. O, həm yaşlılar, həm də uşaqlar üçün faydalıdır.

Cəmi 50 qram gül kələmin tərkibində C vitaminin gündəlik norması var. Onun tərkibində A və B vitaminləri, həmçinin kalsium, fosfor, dəmir, maqnezium və alma turşusu da mövcuddur. Kalorilik dərəcəsi aşağı olan gül kələmin tərkibindəki tartron turşusu piy ayrılmasına mane olur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Culyetta Mazina

**Culyetta Mazina** (; 22 fevral 1921 — 23 mart 1994) — italyan aktrisası. Federiko Fellininin həyat yoldaşı.

## Seçilmiş filmoqrafiyası
**[[Estrada işıqları]]* (1950)
**[[Bəyaz şeyx]]* (1952)
*  Avropa 51   
**[[Yol (film, 1954)|Yol]]* (1954)
**[[Kabiriyanın gecələri (film, 1957)|Kabiriyanın gecələri]]* (1957)
**[[Fortunella (film)|Fortunella]]* (1958)
**[[Yons və Erdme]]* (1959)
**[[Ruhların Culyettası]]* (1965)
**[[Şayolu dəli qadın]]* (1969)
**[[Perinbaba]]* (1985)
**[[Cincer və Fred (film, 1986)|Cincer və Fred]]* (1986)

## Xarici keçidlər
* 
* Federiko Fellini və Culyetta Mazina - Fotoqalereya
Fərid Əhmədov (hərbçi)

**Fərid Güloğlan oğlu Əhmədov** () — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin baş leytenantı, "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edilib (ölümündən sonra).

## Həyatı
Fərid Əhmədov 1986-cı il yanvarın 19-da Cəlilabad rayonunda anadan olub. 2003-cü ildə Cəlilabad şəhərində Nizami adına 1 saylı orta məktəbi bitirib. Həmin il Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbi daxil olub. 2007-ci ildə oranı leytenant rütbəsi ilə bitirib. 2007–2008-ci illərdə Təlim–Tədris Mərkəzində təkmilləşdirmə kursu keçib. 2008–2009-cu illərdə Gəncədə zabit kimi hərbi xidmət keçib.

2010-cu il sentyabrın 3-dən 4-nə keçən gecə Tərtərin Çiləbürt kəndi yaxınlığındakı döyüşdə şəhid olub. Birbaşa döyüş xəttində həlak olduğu üçün Fərid Əhmədovun meyiti düşmən tərəfdə qalıb və yalnız noyabrın 6-da Ermənistan və Azərbaycan tərəflərinin razılaşmaları nəticəsində qaytarılıb..

## Təltif və mükafatları
2010-cu il noyabrın 7-də Prezident İlham Əliyev baş leytenant Fərid Güloğlan oğlu Əhmədovun "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edilməsi (ölümündən sonra) haqqında sərəncam imzalayıb. Sərəncama əsasən, şəhid Fərid Əhmədov bu medala hərbi borcunu həyatı təhlükə altında yerinə yetirərkən igidlik göstərdiyinə görə layiq görülüb.

## Xatirəsi
2014-cü ilin yanvar ayında şəhid Fərid Əhmədovun ömür yoluna həsr olunmuş "Hay ver mənə, leytenant" filminin təqdimat mərasimi keçirilib.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Respublikası Xatirə Kitabı, X cild. səh.485.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ŞƏHİD FƏRİD ƏHMƏDOV "İGİDLİYƏ GÖRƏ" MEDALI İLƏ TƏLTİF EDİLDİ — '''mediaforum.az''' saytı 
* Milli Qəhrəman Mübariz İbrahimov və baş leytenant Fərid Əhmədovun vida mərasimində İlham Əliyevin nitqi
* Şəhid zabit Fərid Əhmədovla bağlı filmin təqdimatı oldu
* https://www.facebook.com/SehidFerid/  Facebook səhifəsi
Adi ayıqulağı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Şimali Amerika və Avrasiyanın şimalında geniş yayılmışdır.

Seyrək quru şam və enliyarpaqlı meşələrdə, talalarda, sahilkənarı qumsallıqda, daş qırıntıları səpələnmiş yerlərdə bitir. 
Açıq və günəşin işıqlandırdığı yerləri xoşlayır və digər bitkilərə rəqib deyildir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tonqalotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kağız kağızağacı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Vətəni Çin və Yaponiyadır

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 12 m-ə çatan, sıx çətirli ağac və ya koldur. İkievli bitkidir. Gövdəsinin qabığı qırmızımtıl-boz rəngdədir. Budaqları yoğun və nisbətən qısadır. Yarpağın uzunluğu 3–5 sm, eni 1–3 sm-ə çatıb, növbəli və ya spiral şəklində düzülmüş, tamkənarlı və ya üç dilimlidir. Yarpağın əsas hissəsi ürəkvari, dərin oyuğa malikdir. Yarpağın üst tərəfi, cod, tünd yaşıl, alt tərəfi isə hamar, gümüşü-boz rəngdə, yumşaq və sıx məxmərə oxşar tükcüklərlə örtülmüşdür. Yarpaq saplağı 2–5 sm uzunluqda olur. Çiçəkləri ikicinslidir. Çiçək yatağı şar şəklindədir. Erkək çiçəkləri sırğalara toplanmış 4 hissəli çiçəkyanlığından ibarətdir. 4 erkəkciyi vardır. Tozcuqlar narıncı-qırmızı rəngdədir. Dişicikləri şarşəkilli başcığa toplanmış, silindrşəkilli bütöv və ya 4 dilimlidir. Çiçək qrupunun en kəsiyi 2 sm, meyvəyanlığı isə 2–3 sm uzunluqdadır. May ayında çiçəkləyir. Meyvəsi şarşəkilli, qırmızı-çəhrayı rəngdə, şirin, şirəli olub, sentyabr ayında yetişir.

## Ekologiyası
Torpağa çox tələbkar deyil, qumsal, yüngül gilli, şoran torpaqlarda yaxşı inkişaf edir.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeron, Göyçay, Kürdəmir, Gəncə rayonlarında və Kür-Araz ovalığında, bağ və parklarda yaşıllaşdırmada istifadə edilir.

## İstifadəsi
Meyvə və yarpaqları dekorativ görünüşlüdür, tək-tək və qrup əkinlərində, çay kənarlarında torpaqların bərkidilməsində istifadə edilir. Cavan budaqların oduncaq liflərindən, borularından parça, ayaqqabı və müxtəlif növ kağızlar hazırlanır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Küstüşam

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağ küstüşam

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Ağ küstüşam lian tipli, zərif görünüşlü olsa da,  kökləri insanı xatırladır. Gövdəsi zərif və incə olmaqla 1–2 m uzana bilir. Yumru yarpaqları 3-4 bölümlüdür. Meyvləri qara rəngli və yumrudur.

Ədəbiyyat mənbələrinə görə kökündə kişi cinsi orqanı görünən fərdlərinin dərman əhəmiyyəti daha güclü sayılır. Slovyan xalqlarının “maqiada” bu bitkidən  istifadəsi barədə məlumatlar vardır.

Bizim ekspedisiya zamanı tapdığımız bitkinin kökü məhz bu qəbildəndir.

## Təsiri və tərkibi
Adamotunun köklərində qülkozidlər, aşı maddəsi, kumarin, karbohidrat, efir və piyli yağ, brinolov turşusu, alkaloidlər, saponin, qatran, fitosterin , triterpenoidlər,  kukurbitasinlərdən D (elaterin A) və B, E(elaterin B), C, K vitaminləri tapılmışdır. Bu bioloji fəal maddələrdən alınmış preparatlar revmatizmada, qankəsici, ağrı kəsici, iflic vuran insanlara təyin edilir.

Tibbi məqsəd üçün köklərindən istifаdə оlunur. Kökündə və bаşqа hissələrindən iki аmоrf zəhərli qlükоzid-briоnin və briоnidin, аşı məddəsi, nişаstа, qətrаn, pоlisахаridlər və s. vаrdır.

Еkspеrimеntаl tədqiqаtlаr zаmаnı müəyyən оlunmuşdur ki, bu bitkilərdən аlınаn qlükоzidlər ürək əzələsinin tоnusunu аrtırır və аrtеriаl təzyiqi yüksəldir. Spirtli еkstrаktındаn аlınаn mаyе isə yüngül işlədici təsirə mаlikdir.

Bu bitki zəhərli оlduğunа görə хаricə sürtməklə оynаq rеvmаtizmində istifаdə оlunur.

Xalq təbabətinə görə əsasən kökunü qaynadıb içdikdə  tutulan oynaqlar açılır, epilepsiyalı xəstəliklərin  müalicəsiiində effektiv təsir vasitəsi kimi tətbiq edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kağızağac

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri

### Azərbaycanın dərman bitkiləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bataqlıq sunərgizi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki təsviri
30–50 sm hündürlüyündə, naqiləbənzər, uzunsov kökümsovlu, çoxillik, zəhərli ot bitkisidir. Gövdəsi düz, dik qalxan, sadə və ya yuxarıdan budaqlanır. Aşağı yarpaqları uzun saplaqlı, yuxarı yarpaqlar demək olar ki oturaq, ürəkvari-yuvarlaq və ya böyrəkvari formalı olub, kənarları boyunca mişardişli və ya bütövdür. Çiçəklər iri, qızılı-sarı rəngli, 5 ləçəklidir. Dişiciyin sütuncuqları arxaya əyişmiş, 1–1,5 mm uzunluğundadır. Meyvə qatları iri, adətən burulmuş buruncuqludur. Toxumlar uzunsov və qara rənglidir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvələməsi aprel-iyun aylarında gedir. Bataqlıqlarda və bataqlıqların kənarlarında rast gəlinir. Hiqromezofit. İşıqsevəndir.

## Yayılması
**Dünyada:** Əfqanıstan, ABŞ, Albaniya, Avstriya, Baltikyanı ölkələr, Belarus, Belçika, Bolqarıstan, Rusiya, Çin, Çita, Çexiya, Slovakiya, Danimarka, Himalay, Finlandiya, Fransa, Almaniya, Böyük Britaniya, Yunanıstan, Macarıstan, İslandiya, Monqolustan, İran, İraq, İrlandiya, İtaliya, Yaponiya, Qazaxıstan, Koreya, Krım, Kuril Adaları, Labrador, Nepal, Niderland, Şimali Qafqaz, Norveç, Pakistan, Polşa, Portuqaliya, Rumıniya, İspaniya, İsveç, İsveçrə, Tibet, Türkiyə, Ukrayna, Yuqoslaviya və s. çox geniş yayılmışdır. **Azərbaycanda:** Kiçik Qafqazın bütün rayonlarında qeydə alınır.

## Sinonimləri

### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sasankva kameliyası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Şərqi və Cənubi-Şərqi Asiyanın tropik və subtropiklərində bitir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 250-300 sm, şaxələnmiş budaqlı həmişəyaşıl kol və ya kiçik ağacdır. Cavan zoğları tükcüklü, qonur-yaşıl və ya qonurdur. Yarpaqları dərili, parlaq, növbəli, qısa saplaqlı, dişli, tünd yaşıl, mərkəzi damarcıqda tükcülüdür. Çiçəkləri iri, oturaq, zoğların uclarında və ya qoltuqda yerləşir. Kasacığı tökülən, beş, açıq yaşıl, qısa tükcüklü kasayarpaqlardan ibarət, çiçək tacı beş, bəzən altı ləçəkli, ləçəkləri yumru-uzunsov, kənarları bütöv və ya zəif oyuqlu, ağdır. Erkəkcikləri çoxsaylıdır. Toxumları müxtəlif formalı, iti künclü, tünd qonur və ya təxminən qaradır. Sentyabr-dekabrda çiçəkləyir, meyvələri gələn ilin oktyabr-noyabrında yetişir.

## Ekologiyası
Dağ yamaclarında, göllərin sahillərində, kolluqlarda bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Park və bağlarda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Bir çox ölkələrdə toxumlarından texniki və qida yağının alınması məqsədi ilə və dekorativ bitki kimi becərilir. Yarpaqlarda 1% efir yağı toplanır, əsas komponenti evqenoldur (95%-dək). Ədviyyat kimi istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əkin çətənəsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Rusiyanın Avropa hissəsinin cənub-şərqindən Çinin şimal-qərbivə Pakistana qədər yayılmışdır.

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Borucuqlu kassiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Sinonimlər
* ** Willd.
* *Cassia bonplandiana* DC.
* *Cassia excelsa* Kunth
:*Cassia excelsa* Schrad. is a synonym of *[[Senna spectabilis]]* var. *excelsa*
* *Cassia fistuloides* Collad.
* *Cassia rhombifolia* Roxb.
* *Cathartocarpus excelsus* G. Don
* *Cathartocarpus fistula* Pers.
* *Cathartocarpus fistuloides* (Collad.) G. Don

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Biqnoniyakimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

## Tribaları
* Bignonieae
* Coleeae
* Crescentieae
* Eccremocarpeae
* Oroxyleae
* Tecomeae
* Tourrettieae

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yumurtavari katalpa

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Mərkəzi Çində yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Təbii şəraitdə hündürlüyü 10 m-ə çatan ağacdır. 10 yaşında hündürlüyü 3,5 m-ə və çətirinin diametri təxminən 2 m-ə çatır. Çiçəklərinin uzunluğu 2,5 sm, iri, zəngvaridir, sarı xallı zolaqlı, üstü ağ, altdan al-qırmızı rəngdə olub, salxımlara yığılmışdır.İyun ayının ortalarında çiçəkləyir. Meyvələri sentyabrda əmələ gəlir, 5 sm uzunluğunda, qutucuqdur, əvvəlki növlərə nisbətən çox qısadır və tam yetişmir. Katalpalar toxumlarla və yay qələmləri ilə çoxalır.

## Ekologiyası
Katalpanın iri və zərif yarpaqları küləkdən zədələndiyi üçün onları küləkdən qorunan günəşli yerdə əkmək məsləhət görülür. Torpaq qarışığı çürüntüdən, torfdan və qumdan (3:2:1:2) hazırlanır. Torpağın turşuluğu neytrala yaxın olmalıdır (pH 6/5-7/5). Yazda hər il şaxtadan zədələnmiş quru budaqlar təmizlənir. Yaşlandıqca qışadavamlılıq artır.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeron, Zaqatala, Balakən, Şəki və başqa rayonlarda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Katalpa palıdla, yarpağını tökən maqnoliya ilə birlikdə yaxşı bitir, tək əkinlərdə effektli görünür. Canlı çəpərlərin salınmasında, binaların bəzədilməsində istifadəsi məqsədyönlüdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Livan sidri

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Vətəni kiçik Asiyadır. Hündürlüyü 40 m-ə çatan ağacdır, çətiri dağınıq, yaşlı ağaclarda çətirvarıdır, budaqları yaruslarla yerləşir. İynəyarpaqları tünd-yaşıl olub, 15-35 mm uzunluqdadır, qozaları iridir, uzunluğu 10 sm, eni 6 sm-ə çatır.

Sidrin digər növlərinə nisbətən şaxtaya, quraqlığa, qaza, tüstüyə davamlıdır və daha çox istisevəndir. Vətənində 5 aya yaxın davam edən qar örütyünə davam gətirir.

Livan sidrinin sallaq, qızılı, gümüşü və s. bir neçə dekorativ forması vardır.

Üfüqi böyüyən budaqları yaxşı kölgə verir. Oduncağı çox möhkəmdir, ona görə də qədimdə bu ağac sarayların tikintisində istifadə edilirdi. Onun oduncağında qatran yolları yoxdur, möhkəm, ətirli, yüngül və çox yumşaqdır. Bu xüsusiyyətlərinə görə o, gəmi tikintisində və mebel düzəldilməsində istifadə edilir. Yavaş böyüyür, ancaq uzunömürlüdür. Mədəni şəraitdə bu növ 1683-cü ildən yetişdirilir. Çoxlu sayda dekorativ formaları vardır. Bağ-park salınmasında qiymətli material hesab olunur. Tək və kiçik qruplar da əkilmək üçün məsləhət görülür. Azərbaycanda bəzi yerlərdə rast gəlinir. Mərkəzi Nəbatat Bağında introduksiya edilmişdir. Abşeronun yaşıllaşdırılmasında böyük əhəmiyyət kəsb edir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kiçik qızılçətir

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
İkiillik ot bitkisi olub, hündürlüyü 35-40 sm-dir. Kökü böyük olmayan, zəif inkişaf edən, gövdəsi düzqalxan, tək və ya bir neçə saylı, dördtilli, yuxarı hissəsi çəngəlşəkilli budaqlanaraq yuxarıya doğru istiqamətlənmişdir. Gövdədə yarpaqları qarşı-qarşıya, oturaq, uzunsov-neştərşəkilli, uzunluğu 3 sm, damarları yaxşı görünən, kök üstündə olan yarpaqları və çətiri vardır. Çiçəyin uzunluğu 1,5 sm, tünd-çəhrayı rəngli olub, çətirçəkilli-süpürgəvari hamaşçiçəkdir. Adətən ömrünün 2-3 ilində çiçəkləyir.

Gövdəsi yarpaqlı və çiçəkli olmaqla, düzqalxan, tək və ya budaqlanan, yaşıl və ya sarımtıl-yaşıl, çılpaq, oyuqlu, qabırğalı, uzunluğu 10-30 sm, qalınlığı isə 2mm-dir. Kökətrafı yarpaqları uzunsov-tərsyumurtaşəkilli, küt, əsasından daralmış, uzunluğu 4 sm, qalınlığı isə 2sm-dir. Yarpaqları oturaq, qarşı-qarşıya, uzunsov-neştərvari, itiuclu, bütövkənarlı, çılpaq, qalxanşəkilli-süpürgəvari, çiçəkləri isə çəhrayı-bənövşəyidir. Kəskin iyli və acı dadlıdır.

Quru dərə və çəmənlərdə, suayrıcı sahələrdə rast gəlinir. Cənub zonaların subasar göl kənarlarında, bataqlıq, gölməçə, kiçik çay və kanal ətraflarında yayılır. Bəzən pöhrəliklərdə kiçik qruplar şəklində də rast gəlinir.

Sənaye əhəmiyyətinə görə ən çox toplanıldığı yer Ukraynanın Karpat bölgəsi hesab edilir. Xammalın toplanılması çiçəkləmə ilə eyni vaxtda (iyul-avqust) aparılmalıdır. Bitki bıçaq və ya oraqla kökətrafının yuxarı yarpaqlarının toplanılması məqsədəuyğun sayılır. Toplanılan xammal açıq, lakin kölgəli, yaxşı ventiliyasiyalı naveslərdə, çardaxda və ya 45-50ОС temperaturda, quruducu şkafda qurudulmalıdır. Bu zaman nazik doğranmış xammal 3-4 sm qalınlığında sərilməlidir. Yağışlı havada qurudulma quruducu şkafda aparılmalıdır. Bu halda çıxım 25%-ə qədər olur.

Havası quru, təmiz, sərin yerlərdə saxlanılmalıdır. Saxlama müddəti 3 ildir.

## Tərkibi və təsiri
Yarpaqlarının tərkibində acı qlükozidlər (hensiopikrin və eritrosentaurin), 1%-ə qədər alkaloidlər (hensinin), flavonoidlər, askorbin turşusu və ksanton vardır.

Həzmi yaxşılaşdırır, iştahartırıcı və ödqovucu dərmandır.

Cövhəri iştahsızlıq zamanı mədə-badırsaq traktının sekretor və motor funksiyasını artırır, müxtəlif dispepsiya pozğunluqlarında (ürək bulanması, qusma, gəyirmə, qıcqırma), kolit, dezenteriya zamanı kompleks terapiya üçün təyin edilir.

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
* 
** 
** 
** 
* 
** 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Yarımnövləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Nəhəng qantəpər

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 150–200 sm, gövdəsi düzduran, şırımlı, çılpaq və ya qısa tüklü, aşağı hissədə aşağı yönəlmiş sərt tüklərlə sıx örtülü, adətən yuxarı hissədə budaqlanan çoxillik ot bitkisidir. Yarpaqları qarşı-qarşıya düzülmüşdür, sadədir, liraşəkilli-lələkvari bölünmüşdür; seqmentlər yarpaq oxuna tədricən birləşmiş, uzunsov-neştərşəkilli və ya uzunsov-ovaldır, kənarları sivri iri-mişarvaridir, üst tərəfdən çılpaq, tünd-yaşıl rəngli, alt tərəfdən sıx tüklü və ya demək olar ki, çılpaqdır, yuxarı seqmenti yandakı seqmentlərdən azacıq iridir. Başcığın diametri 3–4 sm-dir, uzanmış çiçək oxu üzərində təkdir; kənar çiçəklər başcıqda çoxalmışdır. Tac kükürd-sarı rəngdədir, xaricdən tüklüdür. Çiçəklənməsi iyul-avqust, sentyabr aylarında olur. Meyvə verməsi avqust-sentyabrdadır.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə və dağ çəmənlərində rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Yaxşı balverən bitkidir. Boyaq məqsədilə istifadə olunur. Xalq təbabətində çiçəklərindən alınan məlhəm soyuqdəymə zamanı istifadə olunur.

## Yayılması
Böyük Qafqazın qərbi və şərqi, Quba sahəsinin rayonlarında orta dağ qurşağından subalp qurşağına kimi yayılmışdır. Meşədə, dağ çəmənlərində bitir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax