Livermorium

**Livermorium** (kimyəvi simvol: **Lv**, atom nömrəsi: **116**) – dövri cədvəlin 16-cı qrupunda (xalkogenlər qrupu) yerləşən transaktinoid elementdir. Livermorium süni elementdir və yalnız laboratoriya şəraitində sintez edilə bilir. Element son dərəcə radioaktivdir və təbiətdə təbii şəkildə rast gəlinmir.

Element 2000-ci ildə Rusiyanın Dubna şəhərindəki Birləşmiş Nüvə Araşdırma İnstitutu (JINR) və Birləşmiş Ştatların Kaliforniya ştatındakı Lourens Berkli adına Milli Laboratoriya (LLNL) arasında əməkdaşlıq çərçivəsində kəşf edilmişdir. Beynəlxalq Nəzəri və Tətbiqi Kimya İttifaqı (IUPAC) 2011-ci ildə elementin kəşfini rəsmi olaraq tanımış, 2012-ci il mayın 30-da isə "livermorium" adını təsdiq etmişdir.

## Tarixçə

### Kəşf
Livermoriumun sintezi ilə bağlı ilk cəhdlər 1977-ci ildə Ken Hulet və onun qrupunun Lourens Berkli adına Milli Laboratoriyanda (LLNL) apardığı tədqiqatlardan başlamışdır. Lakin bu ilkin cəhdlər müvəffəqiyyətsiz olmuşdur.

1999-cu ildə Lourens Berkli adına Milli Laboratoriyandaki tədqiqatçılar 116-cı elementin kəşfi barədə məqalə dərc etdilər. Lakin daha sonra məlum oldu ki, əsas müəllif Viktor Ninov məlumatları saxtalaşdırmışdı və 2002-ci ildə bu iddia geri götürüldü.

2000-ci il iyulun 19-da Dubnadakı JINR-də Yuri Oqanessian və Ken Moody rəhbərliyindəki beynəlxalq tədqiqatçı qrupu elementin sintezində müvəffəqiyyət əldə etdi. Onlar kürium-248 hədəfini kalsium-48 ionları ilə bombardman edərək tək bir livermorium atomu yaratdılar. İlk sintez edilən izotop 292Lv idi və bu izotop 46,9 millisaniyə mövcud olduqdan sonra flerovium-288-ə alfa parçalanma ilə çevrildi.

2001-ci ildə təcrübə təkrarlandı və daha iki 292Lv atomu sintez edildi. 2004-2006-cı illərdə aparılan əlavə təcrübələrdə 293Lv və digər izotoplar da müşahidə olundu. 2011-ci ilə qədər təxminən 35 livermorium atomu istehsal edilmişdir.

### Adlandırma
Elementin rəsmi kəşfi təsdiq edilənə qədər IUPAC sistematik adlandırma qaydalarına əsasən **ununheksium** (Uuh) müvəqqəti adından istifadə olunurdu. Elmi ictimaiyyətdə element sadəcə "element 116" və ya "E116" kimi adlandırılırdı.

IUPAC-ın Birgə İşçi Qrupu (JWP) 2011-ci il iyunun 1-də elementin kəşfini rəsmi olaraq tanıdı. Başlanğıcda Dubna komandası elementi Moskva vilayətinin şərəfinə "moskovium" adlandırmaq istəyirdi, lakin sonradan bu ad 115-ci element üçün istifadə edildi.

2012-ci il mayın 30-da IUPAC "livermorium" adını və "Lv" simvolunu rəsmi olaraq təsdiq etdi. Ad, elementin kəşfində əsas rol oynayan Lourens Berkli adına Milli Laboratoriyanın şərəfinə verilmişdir. Laboratoriya öz növbəsində Kaliforniya ştatının Livermore şəhərində yerləşir və adını fermer Robert Livermore-dan götürür.

## Fiziki və kimyəvi xassələri

### Ümumi xüsusiyyətlər
Livermorium dövri cədvəlin 16-cı qrupunda (xalkogenlər qrupu) yerləşir və poloniumun ağır homoloqu hesab edilir. Nəzəri hesablamalara görə, element metalik xassələr nümayiş etdirməlidir. Lakin elementin son dərəcə qısa yarımparçalanma dövrü və məhdud istehsalı fiziki və kimyəvi xassələrinin eksperimental ölçülməsini çətinləşdirir.

Livermoriumun elektron konfiqurasiyası [Rn] 5f14 6d10 7s2 7p4 şəklindədir. Nəzəri proqnozlara görə, elementin əsas oksidləşmə dərəcəsi +2 olmalıdır, lakin +4 və -2 oksidləşmə dərəcələri də mümkündür.

### İzotopları
Livermoriumun altı məlum izotopu vardır: 288Lv, 289Lv, 290Lv, 291Lv, 292Lv və 293Lv. Yeddinci izotop 294Lv ehtimal olunur, lakin hələ təsdiqlənməyib.

Ən sabit izotop 293Lv-dir və yarımparçalanma dövrü təxminən 60-80 millisaniyədir. Bu, superağır elementlər üçün nisbətən uzun müddətdir və livermoriumun "sabitlik adası" nəzəriyyəsində öz yerini tutmasını göstərir.

## Sintezi

Livermorium ağır ion bombardmanı üsulu ilə sintez edilir. Ən çox istifadə olunan reaksiya kürium-248 və kalsium-48 arasındadır:

:24896Cm + 4820Ca → 296116Lv* → 293116Lv + 301n

2024-cü ildə Lourens Berkli adına Milli Laboratoriyanda yeni sintez üsulu kəşf edildi. Plutonium-244 və titan-50 arasında reaksiyadan istifadə edərək iki 290Lv atomu sintez edildi. Bu nəticə elementin sintezi üçün yeni imkanlar açdı.

2024-cü ildə JINR-də uran-238 və xrom-54 arasında reaksiya tədqiq edildi və 288Lv, həmçinin yeni 289Lv izotopu sintez edildi.

## Tətbiqi

Livermoriumun son dərəcə qısa yarımparçalanma dövrü və məhdud istehsalı səbəbindən hələlik heç bir praktik tətbiqi yoxdur. Element yalnız fundamental elmi tədqiqatlarda istifadə olunur və superağır elementlərin xassələrinin öyrənilməsinə kömək edir. Livermoriumun tədqiqi atom strukturunun daha dərin başa düşülməsinə və dövri cədvəlin hüdudlarının genişləndirilməsinə töhfə verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Lawrence Livermore Milli Laboratoriyasında Livermorium
* Royal Society of Chemistry - Livermorium