Alyaska yupikləri

**Alyaska yupikləri** və ya qısa formada **Yupiklər** (öz dilində olan adı: *Yupik* və ya *Yupiyak*)  — Amerika Birləşmiş Ştatlarında, Alyaska ştatının qərb və cənub-qərb hissələrində yaşayan Yupik xalqları sinifinə daxil olan Eskimos mənşəli xalq.

5 yupik xalqı arasında ən çox əhalisi olanı Alyaska yupikləridir. Alyaska yupiklərini digər xalqlardan fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri, Alyaskada yaşayan ən böyük etnos olmalarıdır. Alyaskada 23 min nəfər Alyaska yupik soyundan olan şəxs yaşayır.

Alyaska yupikləridə digər yupik xalqları kimi ovçuluq və yığıcılıq əsas peşə sahəsi olmuşdur. Alyaskada çətin iqlimə öyrəşən Alyaska yupikləri əldə edilən istənilən növ qidanı qəbul etməyi mənimsəmişdilər. Burada əsasən bəzi növ dəniz canlıların ətlərinin çiy formada yeyilməsini qeyd etmək lazımdır. Digər yupik xalqları ilə qohumluq münasibətlərinin saxlanılmasına hər zaman önəm verilmişdir. Alyaska yupikləri ov zamanı, ovlanan heyvanların dərilərindən geyim və ayaqqabı kimi əşyaların hazırlanmasını digər dörd yupik xalqından qabaq başlamışlar.

Bütün yupik xalqlarında oluğu kimi Alyaska yupikləridə Şamanizm dini böyük yer tutur. Ən qədim zamanlarda xüsusən yupik xalqlarının bir yerdə yaşadığı və eyni dili danışdığı illərdə belə yupiklərin şamanları var idi və onlar tayfaların idarə edilməsində böyük rola malik idilər. Alyaska yupikləri müasir zamanda belə qədim Şamanizm ayinləri təşkil edirlər. Onlar hər bir subyektin ruha malik olduğunu düşünürlər. Yupik xalqlarının əsas oxşar cəhəti dini ayinlərin və mərasimlərin bir–birindən köklü formada fərqlənməməsidir. Alyaska yupikləri üzərində araşdırma aparmış ilk və ən məşhur alim An Fienip Riondan hesab edilir.

## Etimologiyası
thumb|left|150px|Yupiklərin coğrafiyası
Alyaska yupikləri özlərini çox vaxt yukpiak adalandırılar. Bu söz yerli dildə *yuk* (insan) və *piaq* (əsil) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Alyaska yupikləri öz dilləri olan Alyaska yupikcəsini *Yugtun* adlandırılar. Bu sözün mənası isə əsil insanların danışdığı dil anlamını verir.

Alyaska yupikləri anlayışı bəzi hallarda digər az saylı etnoslara da aid edilir. Məsələn, Alyaskanın şimal hissəsində yaşayan Unaliq və Pastuliq etnosları, supik xalıq ilə eyni soyun nümayənləri olan Egekik etnosu. Alyaskanın şərqində yaşayan Yukon və Kuskokvim yerliləridə çox vaxt öz adları ilə deyil, sadəcə yupik və ya Alyaska yupikləri olaraq adlandırılırlar. Bu kiçik etnosların Alyaska yupikləri ilə heç bir qohumluq əlaqələri yoxdur və hətta bir qisminin öz dilləri belə vardır. Sadəcə bu ərazidə olan səyyahlar tərəfindən ayrı-ayrı etnoslara ümumilikdə Alyaka yupikləri adı verilmişdir.

Əsas qismi Müqqədəs Lourens adasında yaşayan Sibir yupikləri digər yupik xalqlarına nisbətən Alyaska yupiklərinə daha yaxın etnos hesab edilirlər. Ancaq mədəni quruluşları tamam fərqlidir. Sibir yupikləri daha çox İnyupiklərlə mədəni əlaqələr qurmuşlar.
Hər iki etnosun dilləri olan Alyaska yupikcəsi və Sibir yupikcəsi bir birindən həm qrammatik, həm də leksik baxımından fərqlənir.

## Təsnifatı
* Eskimos-Aleut xalqları
** **[[Aleut xalqı]]**
** **[[Eskimoslar]]**
*** **[[Sirenik yupikləri|Sirenik eskimosları]]**¹
*** **[[Yupik xalqları]]**
**** Sirenik yupikləri¹
**** Əsl Yupik xalqları
***** Sibir yupikləri
***** Naukan yupikləri
***** Alyaska yupikləri 
****** **Nunivak çupikləri**
***** Supiklər
*** **İnuit xalqları**
**** İnyupiklər və ya Alyaska inuitləri 
**** İnuitlər və ya Kanada inuitləri
***** Qərbi Kanada inuitləri 
***** Şərqi Kanada inuitləri
**** Qrenlandiya inuitləri

## Adlandırma
Özlərini *yuk* ('insan') sözü ilə *-pik* ya da *-piaq* ('gerçek') əkindən törətdikləri *Yupʼik* (
*** **Sirenik yupik dili** (öz dilində olan adı: *Uqeghllistun*)¹
*** **Yupik dilləri**
**** Sirenik yupik dili¹
**** Əsl Yupik dilləri
***** Sibir yupik dili (öz dilində olan adı: *Yupigestun*)
***** Naukan yupik dili (öz dilində olan adı: *нывуӄаӷмит*)
***** **Alyaska yupik dili** (öz adları *Yugtun, Yugcetun, Cugtun*)
********Unaliq-Pastuliq yupikcəsi ** : Norton Sound bölgəsində danışılır
********Əsl Alyaska yupikcəsi** : Yukon və Kuskokvim bölgələrində danışılır (öz dilində olan adı: *Yugtun, Yugcetun*)
********Egegik yupikcəsi** : Bristol Bay bölgəsində danışılır
********[[Çupikcə]]** : Hooper Bay və Chevak bölgələrində danışılır (öz dilində olan adı: *Cugtun*)
********[[Nunivak çupikcəsi]]** (öz dilində olan adı: *Cugtun*)
***** Supik dili və ya Alyutik dili (öz dilində olan adı: *Sugcestun, Sugtestun* və ya *Alutiitstun*)
*** **İnuit dilləri**
**** İnyupik dili və ya Alyaska inuit dili (öz adı *Iñupiatun*) 
**** Qərbi Kanada inuit dili (öz dilində olan adı: *Inuvialuktun*)
**** Şərqi Kanada inuit dili (öz dilində olan adı: *Inuktitut*)
**** Qrenlandiya inuit dili və ya Qrenlandiya dili (öz dilində olan adı: *Kalaallisut*

¹yeri qəti deyil

Alyaska yupiklərinin sayı 23 min nəfər olsa da, onlardan yalnız 14 min nəfəri ana dilini bilir. Kuskovkim distant məktəbinin verdiyi məlumata əsasən bu rəqəm 15 min nəfərdir. 15 min nəfərin böyük bir qismi ingilis dilini bilmir. 1993-cü ildə aparılmış araşdırmaya əsasən məlum olmuşdur ki, Alyaskada yaşayan Alyaska yupiklərinin 42% ingilis dilini bilmir və Alyaska yupikləri Alyaskada yaşayan etnoslar arasında ingilis dilini bilməyən ən böyük etnosdurlar.

Alyaska yupiklərinə məktəbdə çox zaman ingilis dili tədris edilir. Ancaq ana dillərindədə dərslər keçirlir. Kənar ərazilərdə yaşayan Alyaska yupikləri üçün distant təhsil sistemi tətbiq edilmişdir. Bu işlə Alyaska Yerli Dil Mərkəzi məşğul olur. 25 kənddə distant təhsil mərkəzləri yaradılmışdır.. Yukon və Kuskokvim, Chevak və Nunivak şivəsi üçün dövlət tərəfindən kitablar hazırlanır. Hazırlanan kitablar dərs vəsaitləri deyil, bu kitablarda çox vaxt hekayə və yerli nağıllardan bəhs edilir. Bu addım yalnız yeni nəsil Alyaska yupiklərinin ana dillərini unutmamaları məqsədi ilə atılmışdır. Alyaska yupikcəsinin şimal dialekti hesab edilən  Nunivak çupikcəsi yalnız Nunivak adasında yerləşən Mekoryuk qəsəbəsində yaşlı insanlar tərəfindən danışılır. Alimlər prosesin bu formada inkişaf edəcəyi halda Nunivak çupikcəsinin yaxın 25 il ərzində  ölü dillərin sırasına əlavə ediləcəyni bildirlər.

1987 və 1988 – ci illərdə Alyaskada distant və orta məktəb təhsili alan yupik şagirdlərin sayı:

**Orta məktəblər və distant təhsil verən distant təhsil mərkəzləri:**

* **Aşağı Yukon Distant Məktəb Bölgəsi** (qısaltması LYSD, ) :  Yukon deltasında yerləşən və sahəsi Luiziana ştatının yarısı böyüklüyündə olan distant məktəb bölgəsidir. 11 kiçik qəsəbədən ibarətdir. İki dilli (Yupikcə ve İngiliscə) təhsil verilir. Əsas olaraq Yukon-Kuskokvim mənşəli ümumi Yupikçə tədris edilir. Əraziyə tabe olan məktəblər məktəblər: *Alakanuk, Emmonak, Hooper Bay, Ignatius Beans Memorial, Kotlik, Marshall, Pilot Station, Pitkas Point, Russian Mission, Scammon körfəzi, Sheldon burnu*.
* **Aşağı Kuskokvim Distant Məktəb Bölgəsi** (qısaltması LKSD, ) Amerika Birləşmiş Ştatlarında ən böyük çöl bölgəsini əhatə edən məktəb ərazisidir. Sertifikatlı təhsil verən beş Yupik məktəb bölgəsi içində ən böyüyü hesab edilir. 345 müəllimin fəaliyyət göstərdiyi məktəbdə 3900 şagird təhsil alır. 1974-ci ildən etibarən iki dilli (Yupikcə ve İngiliscə) təhsil verilir. Əsas olaraq Yukon-Kuskokvim mənşəli ümumi Yupikçe tədris edilir. Yalnız Mekoryuk qəsəbəsində Nunivak çupikcəsində təhsil verilir. Əraziyə tabe olan məktəblər: *Atmautluak, Akiuk-Kasigluk, Akula-Kasigluk, Ayaprun, BABS School, Bethel High School, Chefornak, EEK, Goodnews Bay, Gladys Jung, Kipnuk, Kongiganak, Kwethluk, Kwigillingok, M.E. School, Mekoryuk, Napakiak, Napaskiak, Newtok, Nightmute, Nunapitchuk, Oscarville, Platinum, Quinhagak, Toksook Bay, Tuntutuliak, Tununak, Pre-School.* 
* **Yupiit Distant Məktəb Bölgəsi** (qısaltması YSD, ) : 1984-ci ildə yaradılmışdır.Hal-hazırda 450 nəfər şagird təhsil alır. Dərslər Yupikcə və İngiliscə təhsil tədris edilir. Əsas olaraq Yukon-Kuskokvim mənşəli ümumi Yupikçə öyrədilir. Əraziyə tabe olan məktəblər: *Akiachak (K-12), Akiak (PK-12), Tuluksak (PK-12)* 
* **Kashunamiut Distant Məktəb Bölgəsi** (qısaltması KSD, ) : Chevak bölgəsində yerləşən yeganə məktəb bölgəsidir. Digər bölgələrdə olduğu kimi Kashunamiutda da iki dildə təhsil verilir.
* **Kuspuk Distant Məktəb Bölgəsi** () :  Kuspukta yerli əhalinin 90% – ini yupiklər təşkil edir. Ərazidə 8 distant məktəb fəaliyyət göstərir: *Lower Kalskag, Kalskag, Aniak, Chuathbaluk, Crooked creek, Red Devil, Sleetmute, Stony River*.
* **Cənub-Qərbi Distant Məktəb Bölgəsi** (qısaltması SWRSD, () : Ərazidə olan şagirdlər  Bristol körfəzi və Nushagak çayı bölgələrində olan 8 qəsəbə yaşayırlar. Distant məktəblərdə də bu qəsəbələrdə yaşayan uşaqlar təhsil alır. Məktəblərin siyahısı: *Aleknagik, Clarks Point, Ekwok, Koliganek, Manokotak, Yeni Stuyahok, Togiak, Tvin təpələri* 

## İctimai həyat

### Ailə

Alyaska yupiklərində qohumlar arasında evlilik halları tez-tez baş verir. Əsasən ərlər tək arvad alırlar, Ancaq bəzi hallarda 2 arvadlı ərlərədə rast gəlinir ki, bu halda son zamanlar azalmışdır. Xristianlıq dinindən əvvəl Alyaska yupiklərinin özünə məxsus toy adədləri var idi. Bəyin gəlinə müxtəlif növ qeyimlər hədiyyə etməsinin misal olaraq qeyd etmək olar. İlin fəsillərindən aslı olaraq ailənin üzvülərinin  saylarıda müxtəlif olurdu. Qış aylarında bütün ailə üzvüləri bir biri ilə yeraltı tunellərlə bağlanmış İqlolarda qalırdılar. Bu cur yaxın qohumluq münasibətlərin olması tərəflər arasında olan münasibətlərin daha da möhkəmlənməsinə kömək edirdi. Ancaq digər fəsillərdə yalnız əsas ailə üzvüləri bir yerdə olurdu. Muasir zamanda Alyaska yupikləri İqlolardan istifadə etmirlər. Qədim zamanlardan etibarən, yupik ovçuları ov əldə etmək məqsədi ilə uzun səfərlərə çıxırdılar. Belə səfərlər zamanı onlar gecələmək məqsədi ilə qasgi adlanan evlərdə qalırdılar. Gasgi bir növ cadıra idi, lakin Alyaskada yaşayan istənilən etnos üçün gasgi daha böyük məna ifadə etmişdir. Onlar aylarla gasgidə yaşamışdılar. Alyaska yupiklərinin qədim nəsilləridə ilk vaxtlar gasigə yaşadığları, yerli əfsanə və ravayətlərdə nağıl edilmişdir. Gasgidə yalnız kişilər qalırdı. Ov zamanı qadınlar evlərində olurdular. Əvvəllər qadınların yanında heç kəs qalmırdı. Lakin daha sonra vəhşi ayıların hücumlarından qorunmaq üçün 3 və ya 4 silahlı kişi keşikci məqsədi ilə qadınların yanlarında qalırdılar. XIX əsrdən başlayaraq Alyaskaya qələn ruslar gasgi adədinin aradan qaldırmaq üçün əməli işə keçmişdilər. Həmin zamanlar gasigiglər dağıdılır və bu tipli yaşayış yerlərinin tikiləməsi qadağan edilirdi. Muasir zamanlarda yupik ailələri güclü hesab edilir. Boşanma halları nadir hallarda olur. Bunun əsas səbəblərindən bir, nigahın ağsaqqal şəxslər tərəfindən razılaşdırılmasıdır. Qadınlara secimlə bağlı seçim etmək hüququ verilmir. Bəzi hallarda oğlanların fikirləridə nəzərə alınmır. Alyaska yupiklərində qohum olan şəxslərin ailə həyatı qurması adi haldır. Vəfat edən şəxsin əmlakı onun vəsiyyət etdiyi şəxsə və ya ailəsinə keçir. Həmin şəxsin şəxsi əşyaları isə məzarın yayına qoyulurdu. Bu qədim Yupik adədi ilə bağlı idi. 1960-cı ilə kimi bu adətdən istifadə edilmişdir. Kilsə bu cür ayinlərin icra edilməsini pisləyirdi və ən əsası müxətlif yollarla qarşısını almağa calışırdı. Muasir zamanda bu ayindən istifadə edilmir. 
thumb|260px|right|Nunivak Çupiklərindən quzğun maskalı bir kişi, 1929

### Qasgi
Yupikcə (*qasgi') ; Çupikcə (*qaygiq*) ; [[Nunivak çupikcəsi]] (*kiiyar*), [[İnyupik dili|İnyupikcə]] (*qargi*) [[İngilis dili|İngiliscə]] (*community house*) Alyaskada [[İnyupiklər]] ilə Yupiklər tərəfindən istidadə edilən cadıra tipli ev. Gasgi [[daxma]]ya bənzəyir və yarısı torpağa basdırılmış formada olur. Yalnız kişilər tərəfindən istifadə edilən gasgilər ov zamanı qurulur. Bəzi gasgi [[daxma]]ları evi xatırladır. Onların qapıları və pəncərələri belə olur. Gasginin damına saman ilə örtülürdü. Bəzi hallarda isə balina dərsindən istifadə edilmişdir. Lakin balina dərisi çox bahalı hesab edildiyindən damı balina dərsindən olan gasgilərə az hallarda rast gəlinmişdir. Gasginin döşəməsinə xüsusi formada qurudulmuş ot düzülürdü. Dam tərəfədən kiçik oyuğ acılırdı, bununla həm hazırlanan yeməklərin buxarı çıxırdı, həm də gasgiyə təmiz hava daxil olurdu.

Gasgilərdə çox vaxt kişilər ilə birlikdə oğlan uşaqlarıda qalırdı. Onlara ovlanma üsulları öyrədilirdi. Əsasən hansı heyvanı hansl mövsümdə ovlamaq və ya nadir tapılan heyvanların kütləvi formada yaşadığları yerləri necə müəyyən etmək kimi məsələlər, ətrafı bir şəkildə ataları tərəfindən övladlarına öyrədilirdi. Gasgilərdə hər axşam müxtəlif hekayə və əhvalatlar danışılırdı. [[Eskimoslar|Eskimo]] xalqlarının zəngin şifahi xalq ədəbiyyatları olmuşdur. Gasgilərdə danışılan əhvalatlar isə daha çox ovçuluqla bağlı idi. Belə əhvalatlar yerli dildə *qulirat qanemcit-llu* adlanır.
Bəzi hallarda gasgilərin icərisi daha geniş olurdu. Bir gasgini digərindən fərqləndirən əsas şərt, onun icərsində ağacdan oyulmuş əşyaların olması idi. Hələ orta əsrlərdə [[Alyaska]]da yaşayan xalqlar odun məmulatlarını əldə etmək üçün uzun yol getməli olurdular. Ona görə də ağacdan hazırlanmış istənilən növ məmulat qiymətli hesab edilirdi.
Gasgilərin icərsində bəzi əşyalar olurdu. Bunlar günədlik həyatda istifadə edilən ən zəruri əşyalar hesab edilirdi.

* *qasgim aklui* – dolça
* *merʼun* – qaşıq və ya çömcə
* *kenngessuutet* – qədim eskimo üsulu ilə hazırlanmış lampa
* *ciklaq' – balta 

Qadınlar heç vaxt gasgilərdə yaşamırdılar. Bu milli adətə zidd bir addım hesab edilirdi. Onlar əsasən ova yollanmış ərlərinə və ovu öyrənməyə getmiş övladlarına yemək aparırdılar. Bəzən uşaqlar üçün kiçik ölcüdə gasgilər düzəldilirdi ki, bu da  *qasgiruaq' adlanırdı. Gasgidə yalnız bir bayram qeyd edilirdi. *Nakaciuq* adlı bayramda ov mövsümünün başlaması qeyd edilirdi.

=== Bayramlar və Mərasimlər ===
[[Şəkil:Alaskan dancers.jpg|thumb|260px|Alyaska ştatının Fairbanks şəhərində milli rəqs qurupunun çıxışı.]]
* *'Uqiquq** () : Yazda ovçu adamın mövsümün ilk [[adi saqqallı suiti]]ni (''Erignathus barbatus'') tutduğunda, ovçunun arvadı, anası və ya ailəsindən hər hansı bir qadın yaxını yalnız qadınların qatıldığı bir mərasim (''uqiquq'') nizamlar və ovu parçalayaraq ailədən olmayan insanlara paylayar. Qadınlar ailədəki hər kişinin ilk ovunu paylaştırdığı üçün yazda bu mərasimlər bir neçə dəfə təkrar edər. Yüzlərlə dollar edəcək olan əti ailə xaricindəkilərə paylaşdırma ənənəsi dövrümüzdə də canlılığını qorumaqdadır. [[İnyupiklər]]dəki ''Nalukataq'' bayramını xatırladan bu ənənənin Yupiklərin ictimailəşməsini və köməkləşməsində (''ikayurtaagutleq'') əhəmiyyətli bir rolu vardır. Suiti yağının daşınmasında **Uqisaqsuun** deyilən qancadan istifadə edilir.
* **Nakaciuq**  / **Nakaciuryaraq**  (İng. ''Bladder Festival, Bladder Feast'' "mesane bayramı") : Adı, sözündən gəlir. Ovlanan suitilərin ruhlarının sakitləşməsi və təmin edilən et və yağ üçün minnətdarlıq duyğularının ortaya qoyulması üçün hər ov mövsümündə bir dəfə edilərdi. Ümumiyyətlə [[qış gün dönümü]]ndə (20–23 dekabr) keçirilir. Şamanizm inancına görə öldürülən suitilərin ruhları mesane içində yaşamaqdadır. Ov mövsümündə öldürülən bütün suitilərin mesanedən toplanaraq qurudular. Qurudulmuş suiti mesanesi şişirilir və otdan örülme ağ bir səbət içində tutular. Mesanedə qorunan suiti ruhu, bağlı qaldıqca həm insanlara zərər verə bilməz həm də edilən mərasimdə ruhu sakitləşər və gələcək ov mövsümündə bir çatışmazlıq çıxmaz. Rəqsin sürətli hərəkətləri sepetteki şişirdilmiş mesanedən rəqslərlə qıpırdamasını təmin edər. Kənd otağında (''Qasgiq'') beş gün (bəzi qəbilələrdə altı gün) davam edən mərasimlər edilər. Son gün (beşinci gün) dənizə gedilərək və buzlar içində bir suiti dəliyindən içəri atılır. Suiti ruhlarının gələcək ilə təkrar suiti olaraq gəlməsi təmin olunur. Əvvəllər sonu cinsi fəaliyyət ilə bitən bu bayram illər əvvəl tərk edilmişdir və bu gün yenidən keşfedilerek daha çox rəqs istiqamətiylə folklorik dəyər daşımaqdadır.

**Elriq** (): Daha çox Nelson Adasında beş-on ildə bir dəfə keçirilir. Ölülər aləmiylə canlıların aləminin görüşmə nöqtəsi bayramın edildiyi yerdir və ölənlərin ruhları burada periodik olaraq olaraq yatıştırılır. Yukon çayında isə ildə iki dəfə, birincisi Nakaciuq bayramından sonra, digəri yazda balıq ovu başlamazdan əvvəl edilir. Mərasimdə çox yavaş oğurlanan barabanlar yoldaşlığında edilən rəqsdə "ağlamaq" (''qia-'') feilindən mənşə alan və **Qiatait** deyilən kədərli mahnılar deyilər.
 
**Petugtaq** (): Bir kənddən kişi və qadınlar arasında hediyeleşme bayramıdır. Qışda edilir.

**Kevgiq** (): İki kənd arasında hediyeleşme və rəqs bayramıdır. Bayramlaşılacak kəndə iki xəbərçi göndərildiyi üçün bu adı alır.

**Kelek** /  **Qaariitaaq** / **Itruka’ar** / **Agayuyaraq** (): Adı, mənşə olaraq ''keleg-'' () sözündən gəlir. Qışda son bayramıdır.

== Ovçuluq və yığıcılıq ==
[[Şəkil:Oncorhynchus nerka.jpg|thumb|left|260px|<span style="color:grey;">''Oncorhynchus nerka, Sayak''</span>]]
[[Şəkil:Pink salmon FWS.jpg|thumb|260px|<span style="color:grey;">''Oncorhynchus gorbuscha, Amaqaayak''</span>]]
[[Şəkil:Alaska wild berries.jpg|thumb|260px|<span style="color:grey;">Alyaskanın yabanı meyvələri</span>]] 
[[Şəkil:Aniakshore.jpg|thumb|260px|<span style="color:grey;">Kuskokwim (''Kusquqvak'') çayı, Aniak (''Anyaraq') </span>]]
[[Şəkil:Beardedseal2.jpg|thumb|260px|<span style="color:grey;">Adi saqqallı suiti (''Erignathus barbatus''), ''makliit, qalrit''</span>]]
[[Şəkil:Caribou.jpg|thumb|left|260px|<span style="color:grey;">Erkək şimal maralı, Alaska</span>]]

Bütün eskimos xalqları kimi Yupikler də ovçu və yığıcıdır. Yazdan etibarən qadın kişi bütün Yupiklər davamlı iş halındadırlar. Yupik coğrafiyası, xüsusilə [[Yukon–Kuskokwim Deltası]] balıq, [[Məməlilər|məməli]] və kuşlarca zəngindir. Lakin, bunları ovlamaq asan deyil və zəhmət tələb edir. Günümüzün lazımlı vəsaitlərindən olan [[qar motosikleti]] (''snowmobile''), kayık (''skiff''), mühərrik və sursat ilə yanacaq qiymətləri isə yüksəkdir. Bütün bu mənfi şərtlərə baxmayaraq Yupiklərdə qarışıq iqtisadiyyat görülər.

Yupiklər ili dörd deyil altı mövsümə bölərlər: **Uksuaryartuq** (ilk payız), **Uksuaq** (son payız), **Uksuq** (ilk qış), **Iqukvaq** (son qış), **Up'nerkaq** (yaz), **Kiak** (yay).

Yaz ayları ovçuluq mevisimidir. Aprel ayında yaz düşərgəsinə gedilincə kəndlər bomboş qalar. Kişilər okeanda buz kütlələri üzərində dinlənilən suiti və morjları ovlar ikən, qadınlar da ovlananların kəsim və qurudum işlərini quruda edərlər. Ovlanıb quruya gətirilən ovlar və yeni ovlar üçün təkrar okeana açılmalar bir dövr olaraq davam edər.

Aprel (''Tengmiirvik'' 'quş yeri') ayında milyonlarla quş törəməyə cənub-qərb Alyaskada toplanar. Bu dövrdə qadın və uşaqlar ''quagciq, angukaq, ikiituq'' kimi yeyilə biləcək tərəvəzləri (''naunrat'') toplayırlar. [[Qağayılar]] (''narusvak''), [[durna]] (''qucillgaq''), [[qaz]] (''lagiq'') və [[ördək]] (''uqsuqerpak'') kimi [[quş]]ların (''yaqulget'') yumurtaları qiymətli olub xüsusi olaraq toplanır. Sahil bölgələrdə isə [[Midiya (molyusk)|midiya]] və [[istridyə]] kimi dəniz [[molyusklar]]ı qumlarda eşilerek alınar.

Balıqçılıq mövsümü iyunun əvvəllərindən başlayır. Dəniz sahilindəki ilk ov ''[[Sakit okean siyənəyi]]'' olub dutulduqdan sonra qış üçün qurudular. İyun ayından etibarən milyonlarla qızılbalıq dənizdən şirin sulara törəməyə üçün gəlirlər. Yazın Yukon, Kuskokwim və Nushagak çaylarından ovlanan ən qiymətli balıq ''[[Sakit okean sümüklüsü]]'' cinsindən [[qızılbalıq]] növləridir: ''Oncorhynchus tshawytscha'' (''taryaqvak''), ''Oncorhynchus nerka'' (''sayak''), ''Oncorhynchus kisutch'' (''qakiiyaq''), ''Oncorhynchus gorbuscha'' (''amaqaayak''), ''Oncorhynchus keta'' (''iqalluk''). Balıqlar qurutularak, tütsülenerek qışda insan və köpək yeməyi kimi istifadə etmək saxlanılır. Bundan başqa, ''[[Ulduz kambalası]]'' (''naternaq''), [[halibut]] (''Hippoglossus stenolepis''), ''Stenodus leucichthys'' (''ciiq''), [[durnabalığı]] (''Esox lucius''; ''luqruuyak''), [[qızılbalıq]] (''Salvelinus malma''), ''[[Lota lota]]'' və ''[[Dallia pectoralis]]'' (''canʼgiiq'') ovlanan digər balıq növləridir. Tundradaki göllərdə dutulan ''[[Siqi]]'' (''akakiik'') da unudulmamalıdır. Balıqların yeyilməyən tək qisimi qılçıqlarıdır.

Balıqçılıq avqust ayında yavaşlayar və tundradakı ''atsalugpiaq'', ''tanʼgerpak'', ''curaq'' kimi böyürtlensi və üzümsü meyvələr (''atsat'') toplanar. Bu meyvələr suiti yağı və şəkər ilə qarışdırılaraq ''akutaq'' istehsalında istifadə olunur.

Qış ilıq keçsə Dekabr ayında açıq sularda ovçular tərəfindən təqib edilən suitilər çay ağızlarına dönərlər. Sahildəki Yupiklər okeandakı dəniz məməlilərinin ovuna odaklanmışken, iç bölgələrdə Mart sonu Aprel əvvəllərində, Kuskokwim boyunca, Kwethluk, Kisaralik və Ania çaylarında, sahildən köpek xizəkləriylə Kilbuck və Kuskokwim dağlarına doğru çıxılar. Burada May ayına qədər qalan ailələr müxtəlif boyda quru heyvanları, [[sığır]] (''Alces alces''; ''tuntuvak''), [[şimal maralı]] (''rangifer tarandus''; ''tuntupiaq''), [[qonur ayı]] (''Ursus arctos'' ; ''tan'gerliq''), [[sincab]] (''qanganaq'') ovlar. Evə dönüş geniş dəri [[qayıq]]larla (''angyaqatak'') çay üzərindən edilir. Bir düjün insanı daşıyacaq qədər böyük və geniş olan bu qayığın skeleti kavak və söğütten edilərək üzrə bir ayı dərisi ilə iki şimal maralı dərisinin birlikdə tikilməsi ilə su geçirmezlik təmin edilər. Kürək olaraq də [[sığır]] ın kürək sümüyü istifadə edilər.
 
Qadınlar [[Lemminq]] (''Lemmus trimucronatus''; ''puveltuq, qilagmiıutaq'') kimi gəmiricilərin qış üçün yığdığı müxtəlif bitki köklərini onların yuvasındakı anbardan çalarlar. Uzun keçən qış günlərində səbət hörmək üçün ot saplarını toplayırlar. Gəmiricilər qışda yemək üzrə yaydan yığdıqları ərzaq anbarını tapıb yığıntıdaki bitki köklərini özləri yemək üçün edən Yupiklərin bu ənənəni müasir dünyada xoş görünməsi də coğrafiyanın çetinliğinde sağ qalmanın gərəklərindən biridir.
 
Payızda quş ovu başlayır. Avqustun ortalarından Sentyabr ortalarına qədər [[qaz]] (''lakcakcar, lagilugpiaq, tuutangayak''), [[durna]] (''qucillgaq''), [[qu]] (''qugyuk''); Oktyabr ortalarında isə [[ördək]] (''tengesqaar, uqsuqaq, kepalek, kukumyar, payirpak, payiq, allgiar, anarnissagaq'') və [[ağ kəklik]] (''qangqiiq'') avlanır.

=== Dəniz məməliləri ovu===
[[Şəkil:Ready for the throw Curtis LOC.JPG|thumb|left|260px|<span style="color:grey;">Kayak içindəki ovçu ovuna mizraq atmağa hazırlanarkən, Nunivak, 1927</span>]]
[[Şəkil:Edward S. Curtis Collection People 035.jpg|thumb|260px|<span style="color:grey;">[[Nunivak çupikləri]]ndən ata oğul kayakta</span> ]]
[[Şəkil:Kaiaks Nelson.JPG |thumb|260px|<span style="color:grey;">Kayaklar (''qayat'')</span>]]
[[Şəkil:Boathooks and paddles Nelson.JPG |thumb|left|260px|<span style="color:grey;">Kayak və qayıq kömək vəsaitləri<br />1- 5 : Qancalar (''Negcik'' və ''Negcikcuar'')<br /> 6 – 10 Kürəklər (''Anguarun'')</span>]]
[[Şəkil:Cupik kayak stanchions.jpg|thumb|260px|<span style="color:grey;">[[Nunivak çupikləri]]nə aid kayak kokpitində bilərzik dəstəkləri (''Ayaperviik''). İki dənə olub taxtadan edilər və birinə gülümsəyən kişi, digərinə də çox sərt bir qadın üzü təsvir edilər.</span>]]
Okeandakı dəniz məməlilərinin ovu üçün lazım olan vasitələr(''pissurcuutet imarpigmi'') içində, ənənəvi ovun olmazsa olmazlarından olan və [[Eskimos qayığı]] adı da verilen **kayak** (''qayaq'' [tək] ''qayat'' [cəm]), dəniz məməlilərinin ovu üçün hazırlanmış ən əhəmiyyətli vasitədir. Keçmişdə Yupiklər üçün kayaksız həyat düşünülə bilməzdi.

Kayakların skelet vəsaiti yüksək daxili bölgələrdən ırmaklarca daşınan quru odunlarla, xüsusilə də quru [[küknar]] odunu(''murapiit'') ilə edilir. **Kürek** olaraq  tək istiqamətli ''anguarun'' və ya cüt istiqamətli ''paangrun'' istifadə olunur. ''Anguarun'', kayak sürmədən istifadə edildiyi kimi kar kürümede də istifadə olunur.

Kayak kokpitinde bilərzik dəstəği (''ayaperviik'') cüt olub taxtadan edilər və birinə gülümsəyən kişi, digərinə də çox sərt bir qadın üzü təsvir edilər. Kayakları qurudan okeana daşımaq üçün istifadə edilən xizəklərə **kayak xizəyi** (''qamigautek'') deyilir. Okeana ilk açılışda kayak və ovçu üzərindəki pisliklərin təmizlənilməsi üçün [[Labrador dənizi]] (''Ledum palustre'')  (''ayuq'') deyilən bitkinin qurudulmuş sap və yarpaqları tütsü olaraq yandırılır. Yandırılan bitki kayak içinə qoyulur və kayağa oturan ovçunun bir müddət sonra kəmərini gevşetmesiyle duman geyimə keçib çıxar və kayak ilə ovçu arındırılırdı.

Kayakdakı ov vəsaitləri içində qanca və zıpkınlar ön plandadır. Buzun qalınlığını və möhkəmliyini test edilən böyük uclu zıpkın formalı qanca (''negcik'') suya düşən ovçunu tutub çəkmək üçün də işə yarayar. Qaz avında, ovlanan qazları kayak içinə çəkmək üçün qancanın kiçik uclusundan (''negcikcuar'') istifadə edilər. Suiti ovlama mizrağı (''nagiiquyaq''), həm kişilər həm də qadınlar tərəfindən istifadə edilə bilən mizraq fırlatıcı (''nuqaq'') ilə fırlatılır. . Suiti sidik kisəsindən edilmə şamandıra daşıyan qancalı zıpkın (''aklegaq''), düşməz qancalı zıpkın (''asaaquq''), morj ovunda istifadə edilən və iri cüssələrindən çəkib sevketmek üçün uyğun olan zıpkın (''aangruyak'') müəyyən zıpkın növləridir. Morj zıpkını ucu (''qalagyaq''), küknar kökləri ilə bağlanmışdır. Tek parça bütün olaraq suiti dərisindən edilən (''qerruinaq'') şamandıra olaraq istifadə edilər.

Tək bir [[adi saqqallı suiti]] bağırsağından edilmə küləyin soyuğundan qorunmaq üçün istifadə edilən parka (''imarnitek''), geniş eteğiyle kayağın kokpit bilərziyinə sıxışdırılaraq bədən istiliyinin içəridə qalması təmin edilər. Qızılbalığın dərisindən edilən tək barmaqlı əlcək (''arilluuk'') parkayı tamamlayan ünsürdür. Okean ovçusu üçün ən lazımlı paltarlardan biri olan sugeçirmez dəri bot (''ivrucik'') da digər bir ovçu geyəcəyidir.

Adi saqqallı suitilərin yalnız sümükləri yeyilməz; digər hər şeyi yeyilir. Dəriləri (''amiq'') geyim, saxlama qabı, dəri ip, bot (''piluguuk, ivrucik'') istehsalatında, Suiti bağırsağı su keçirməz giysi üçün, suiti mədələri də su və yağ qabı kimi istifadə edilir. Adi [[saqqallı suiti]] bağırsağının (''qiluq'') hamar olan daxili səthi parkaların xaricini örtmədən istifadə edilər. Suitinin sidik torbasından edilən su matarası (''qeciqutaq''), okeanda saatlarla qalan ovçuların şirin su ehtiyacını qarşılamaq üçün qırılan buzlar içinə atılaraq, ovçular yatarkən və də bədən ısılarının köməyiylə buzların matarada suya çevrilməsi təmin edilər. Suiti pəncəsindən edilən və ''Cetugyugun'' olaraq adlandırılan köməkçi aldadıcı vasitə, buz üzərindəki suitilərə yanaşırken suitilərin gizlənmiş ovçudan qaçmamaları üçün buzda eynilə suiti pəncəsi izinə bənzəyən tırmalama izi buraxmaq üçündir. Suiti dərisindən edilən körpə bezi (''terr'ilitaq''), içi qurudulmuş quru yosunlarıyla doldurularaq otlardan hörülən bağcıkla körpəyə tutdurulur. [[Morj]] mədəsindən bag (''qungasvik'') edilər. [[Ağ balina]]nın quyruğundakı sinirlərdən əldə edilən kirişlerin (''cetuat yualuit'') bəzisi xam, bəzisi uzununa yarılmış və ya hörülmüş halda iplik kimi istifadə edilir.

[[Bristol körfəzi]]nin şimalında morj koloniyaları Black Rock (''Ingricuar''), Crooked Island (''Nunalukaq''), High Island (''Ingriqvak''), Round Island (''Qayaciq''), Summit Island (''Qilkeq''), Twins (''Nunevragak'') adalarında tapılar. Togiak sakinləri (''Tuyuryarmiut'' qəbiləsi) suiti və morj ovçusu olaraq tanınırlar. Xüsusilə Round adasında (Yupikcə ''Qayaciq'') bulunan Pasifik morjunu (**asveq**, ''Odobenus rosmarus divergens'') ovlarlar. Ov limiti 10 morjla məhduddur. Morj ovunda suiti mesanesinden (**qerruinaq**) edilən və hava ilə şişirdilmiş iki şamandıra daşıyan zıpkını (**cavegneq**) yalnız iti bir nişançı (**nukalpiaq**) istifadə edir.

== Din ==
[[Şəkil:Bill Reid raven.jpg|thumb|left|250px|<span style="color:grey;">Hayda xindularına görə insanlar quzğun tərəfindən yaradılmışdır. Bu inanc Yupiklərdə də görülər</span>]]
[[Şəkil:Yupik shaman Nushagak.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;">Yupik şamanı (''Angalkuq'' və ya ''Angalkuk'') və xəstə uşaq (''mikelnguq''), Nushagak, 1890'lar</span>]]
[[Şəkil:Catherine of Siena church Alaska.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;">St. Catherine of Siena Katolik Kilsəsi, Chefornak</span>]]
[[Şəkil:Inuit at Moravian Mission Station at Kuskokwim-River 1900.jpg|thumb|right|250px|<span style="color:grey;">Moravian Mission Station, Kuskokwim çayı, 1900</span>]]

=== Şamanizm ===
Yupik kainatı və ya dünyası, universal həyat dövrünə malik üç hissədən ibarətdir: Təbiət aləmi (İng. ''Natural realm''), Ruhlar aləmi (''Spiritual realm'') ve İnsanlar aləmi (''Human realm''). Qalıcı bir ölüm yoxdur; bədənlər ölərkən ruhlar ölməz və başqa bədənlərə çevrilər. Kainat, yenidən doğuşlarla davamlı bir dövr içərisindədir.

Kainat və ya dünya Yupikcədə **Ella** (Kuskokwim yupikcəsi, Nunivak çupikcəsi) və ya **Cella** (Yukon yupikcəsi) olaraq adlandırılar. "Kainat" mənasını verən bu söz həmçinin "hava, atmosfer; göy" mənasına da gəlməkdədir. Hal-hazırda bu söz daha çox "hava" mənasını sıxlaşmışdır və "kainat" üçün daha sonra 'böyük hava' mənasını verən ''Ellarpak'' (Nunivak çupikcəsi ''Ellarpag'') sözü törədilmişdir. "Yağış" mənasını verən ''ellalluk'' (Kuskokwim yupikcəsi), ''ellallug'' (Nunivak çupikcəsi), ''cellalluk'' (Yukon yupikcəsi) sözü də digər bir törəməsidir.

**Ellam Yua** (Kuskokwim yupikcəsi) / **Ellam Cua**  (Nunivak çupikcəsi) / **Cellam Yua** (Yukon yupikcəsi)  ([[Supikcə]] ''Llam Sua'' ; İnuit dillərində: ''Sillap Inua, Hillap Inua'') : ''Ellam'' (''ella'' 'kainat; gök' sözünün ''relative'' forması) ilə ''Yua'' (''Yuk'' 'insan' sözünün ''absolutive'' forması) sözlerinden kurulmuş olup kelimesi kelimesine "evrenin insanı" anlamına gelir. ''Yua'' sözü "ruh" (İng. ''spirite, soul, human-like spirite'') olaraq da tərcümə edilər; çünki Yupiklər ruhları "insan" hesab edərlər. Yupik şamanizmində "yaradıcı güc" budur və insan ''Ellam Yua'' tərəfindən yaradılmışdır. [[Quzğun]] (''Corvus corax'') (Yupikcə ''tulukaruk'' [tək] ''tulukaruut'' [cəm] ; Nunivak çupikcəsi ''tulukarug'') olaraq təsvir edilər. Bir başqa deyişlə insanlar quzğun tərəfindən yaradılmışdır. Bu quzğun inancı, [[Hayda]] və [[Tlingit]] xindularında görüldüyü kimi Sibir və Kamçatka'daki yerlilərə də tapılar. Şamanizmdə [[Panteizm]] olmadığı halda, Ellam Yua günümüzün Xristian Yupik inancında Tanrı (''God'') üçün də istifadə edilməkdədir.

Kainatda canlı-cansız hər şeyin bir ruhunun olduğuna inanılar. Öldürülən canlıların ruhlarının sakitləşməsi üçün mərasimlər edildiyi kimi, cansız şeylər üçün də təqdim etdikləri və ya təqdim edirlər nemətlər üçün də mərasim təşkil edilər. Ruhlarla insanlar arasında əlaqəni şamanlar təmin edər.

**Şaman** ([[Alyaska yupikcəsi]] **Angalkuq** və ya **Angalkuk** ; Nunivak çupikcəsi **Angalku**) ([[İnyupikcə]] ''Aŋatkuq'' ; [[Qərbi Kanada inuit dili]]ndə ''Angatkuq'' ; [[Şərqi Kanada inuit dili]]ndə ''Angakkuq '' ᐊᖓᑦᑯᖅ ; Qərb [[Supikcə]]si ''Kallaʼalek'', Şərq Supikcəsi ''Kallagalek'') : Ruhlara çevrilmə və ya onları nəzarət etmə qabiliyyəti olduğuna inanılan kişi və ya qadın ruh liderlərinin. İnsanlara zərər verməməsi üçün ruhları yatıştırabildiği kimi, tərsini də edə bilərlər və ruhları qızışdıraraq insanların üzərinə yollarlar. Şamanlara, ailə ruhlarını (**Tuunraq** sg **Tuunrat** pl) istifadə etdikləri üçün **Tuunralget** ('Tuunraq 'lı birləri / ones with Tuunraq') adı da verilir. Tuunraq'lar çox müxtəlifdir.

=== Xristianlıq ===
Yupiklər, [[Rus Amerikası]] dövründə Pravoslav Xristian ruslar tərəfindən (''Slaaviq'') xristianlaşdırıldılar. Yupikcənin fərqli diyalektlerinde Pravoslav mətnləri vardır.

Pravoslav hegemoniyası 1885-ci ildə Kuskokwim çayı sahilindəki Bethel şəhərində ''Moravian'' missiyasının qurulması ilə başlayır. Üç il Nelson adasında [[Cizvit]] missiyası ilə davam edir. Cizvit missiyası bir il sonra da Yukon çayı ağzında yer alan Akuluraka daşınmışdır.

== Maska ==
[[Şəkil:Ivorymasks.jpg|thumb|200px|<span style="color:grey;">Fildişi maska</span>]]

[[Şəkil:Yupik mask unedited.jpg|thumb|200px|<span style="color:grey;">Maska</span>]]
**Maska** (Yupikcə **kegginaquq** [tək] **kegginaquk** [iki] **kegginaqut** [cəm] ; Nunivak çupikcəsi **agayu**) : Etimolojik olaraq ''kegginaq'' ('üz, sifət') sözündən və ''-quq'' ('... kimi şey, ...'e bənzəyən biri') əkindən (''postbase'') törədilmişdir və qrammatika baxımından "sifətə bənzəyən şey" mənasını verər. [[İnyupiklər]]də də maska (''kiiñaġuq'') eyni şəkildə (< ''kiiñaq'' 'surat' + ''-ġuq'') adlandırılar. Yupik maskaları sürrealisttir. Tek və ya cüt ola bilərlər.

**Kegginaqut Inglukellriit** və ya **Inglukellriik kegginaquq** (cüt maskalar) : Tək başına yarım qalan şeylər üçün cüt maska istifadə edilər. Bunlar, dəniz və quru, gecə və gündüz, qadın və kişi kimi bir-birini bütünleyen maskalardır. 
***Pitarkallruak kegginaquq**
***Uiluruak kegginaquq**
***Carayaguaq kegginaquq**
***Irciruaq kegginaquq**
***Tuquneruaq kegginaquq** 
***Tulukaruguaq kegginaquq** 
***Andreafski-rmiutaq kegginaquq**
***Aniparuaq kegginaquq**
***Kegguteliruarluni kegginaquq**
***Kuigpagmiutaq kegginaquq**
***Neqnguaq kegginaquq**
***Kaviaruaq kegginaquq**
***Melnguruaq kegginaquq**
***Naunraruat kegginaqut**
***Tegumiak**
***Nepcetaq**

Yupik maskaları, ləl-cəvahirat tasarımcılarına də ilham qaynağı olar.

== Mətbəx == 


=== [[Yupiklər|Yupik]] mətbəxti ===
Şirniyyatlar-Qecirniirutet
***Akutaq**
***Quagciq**
***Qerpertaq**
***Mak'aq**
***Anllelget**
***Ikiitulek**
***Kemlek**
***Tenguggluk**
***Qanikcalek**
***Tunulek**
***Uqiinaq'''

## Görkəmli şəxsiyyətlər
*Rita Pitka Blumenşteyn - həkim.
*Remi Bruks - xizək iti yetişdiricisidir.

## Həmçinin bax
*An Fienip Riondan
*Yupik xalqları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Yuungnaqpiallerput : The Way We Genuinely Live / Masterworks of Yupik Science and Survival 
*Yup'ik Eskimo Grammar, Irene Reed and all., 1977 
*The Living Tradition of Yup'ik Masks    
*Shop By Culture / Yup'ik