Üçdəniz Təşəbbüsü

**Üçdəniz Təşəbbüsü** (**3DT**) (), **Baltik, Adriatik, Qara Dəniz Təşəbbüsü** və ya sadəcə **Üçdənizlilik** (; ) — Mərkəzi və Şərqi Avropada Baltik dənizindən Adriatik və Qara dənizə qədər şimal-cənub oxu boyunca uzanan 13 dövlətin forumu. 

Bu Təşəbbüs üzv dövlətlərə təsir edən məsələlər üzrə regional dialoq yaratmaq məqsədi daşıyır.

## Statistika
On iki ölkə Avropa İttifaqı ərazisinin 29 faizini (1,210,000 km2) əhatə edir, Avropa İttifaqının əhalisinin 25 faizi (110 milyon) burada yaşayır və 2,3 trilyon avro və ya Aİ ÜDM-nin (nominal) yeddidə birini istehsal edir.

## Tarixi
Üçdəniz Təşəbbüsü "Üçdənizlilik məfkurəsi"nə əsaslanaraq 2015-ci ildə Polşa Prezidenti Andjey Duda və Xorvatiya Prezidenti Kolinda Grabar-Kitarovic tərəfindən başlanmışdır.

### '''''Birinci Zirvə Görüşü (Dubrovnik, 2016)'''''
Təşəbbüsün ilk Zirvə Görüşü 25–26 avqust 2016-cı il tarixində 12 ölkənin (Avstriya, Bolqarıstan, Xorvatiya, Çexiya, Estoniya, Macarıstan, Latviya, Litva, Polşa, Rumıniya, Slovakiya və Sloveniya) nümayəndələrinin iştirakı ilə Xorvatiyanın Dubrovnik şəhərində keçirilmişdir. Həmin görüş nəticəsində energetika, nəqliyyat və kommunikasiya infrastrukturunda iqtisadi əməkdaşlıq barədə bəyanat imzalanmışdır. Polşa Prezidenti Andjey Duda təşəbbüsü “Avropanın birliyi və həmrəyliyini təşviq etmək üçün yeni bir konsepsiya” və “Adriatik, Baltik və Qara dəniz arasında 12 Mərkəzi Avropa ölkəsinin  əməkdaşlıq ideyası” kimi qiymətləndirmişdir.

Bu görüşdə iştirak edən Çin Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmisi Liu Haixing təşəbbüsün Çin Xalq Respublikasının “Bir Kəmər - Bir Yol” təşəbbüsü ilə əlaqələndirilməsi barədə danışmışdır. ABŞ Prezidentinin Milli Təhlükəsizlik Məsələləri üzrə sabiq köməkçisi General James L. Jones isə təşəbbüsün Avropanın inkişafı və təhlükəsizliyindəki rolunu vurğulamışdır.

Bu görüşdə Təşəbbüsün biçimi (görüş formatları) müəyyən olunub.

### '''''İkinci Zirvə Görüşü (Varşava, 2017)'''''
Təşəbbüsün ikinci Zirvə Görüşü  6–7 iyul 2017-ci il tarixində Polşanın paytaxtı Varşava şəhərində keçirilmiş, qonaqlar arasında olan ABŞ Prezidenti Donald Trump, 3DT-nün inkişafına ABŞ tərəfindən dəstək verib. Bu görüşdə iştirakçı ölkələr yekdilliklə Üçdəniz Biznes Forumunun qurulmasına qərar vermişlər.

### '''''Üçüncü Zirvə Görüşü (Buxarest, 2018)'''''
Təşəbbüsün üçüncü Zirvə Görüşü 17–18 sentyabr 2018-ci il tarixində Rumıniyanın paytaxtı Buxarest şəhərində keçirilmişdir. İştirakçılar nəqliyyat, energetika və rəqəmsal inkişaf sahələrində üç əsas əlaqələndirmə layihəsini təsdiq etmişlər. Qonaqlar arasında Avropa Komissiyasının Prezidenti Jan-Klod Yunker, Almaniyanın Xarici İşlər Naziri Heiko Maas və ABŞ Energetika Naziri Rick Perry yer almışdır. Biznes Forumunun ilk versiyası təşkil edilmişdir. Həmçinin, 3DT ölkələrinin Ticarət Palataları Şəbəkəsi yaradılmış və Üçdəniz Təşəbbüsü İnvestisiya Fondunun qurulması ilə bağlı niyyət sazişi imzalanmışdır.

### ''Beşinci Zirvə Görüşü (Tallin, 2020)''
Koronavirus (Covid 19) səbəbindən beşinci Zirvə Görüşü Estoniyanın patyaxtı Tallin şəhərindən idarə olunsa da, İnternet üzrəindən telegörüş biçimində keçirilib. 

Bu Görüşdə ABŞ Avropanın Rusiyadan energetik asılılığını azaldan layihələrə 1 milyard ABŞ dolları ayırmaq qərarını elan edib.

### ''Yeddinci Zirvə Gürüşü (Riqa, 2022)''
20 iyun 2022-ci ildə Riqada keçirilən yeddinci Zirvə Görüşündə Ukrayna 3DT-nin tərəfdaş ölkə statusu alıb, faktiki olaraq bu təşəbbüsün iştirakçısına çevrilib. 

### ''Səkkizinci Zirvə Görüşü (Buxarest, 2023)''
2023-cü il səkkizinci Zirvə Görüşündə Yunanıstan üzv, Moldova isə tərəfdaş ölkə olub.

Bu görüşdə Yaponiyanın da Təşəbbüsdə iştirakı müzakirə olunub.

### ''Doqquzuncu Zirvə Görüşü (Vilnüs, 2024)''
11 Aprel 2024-cü ildə Litvanın paytaxtı Vilnüs şəhərində keçirilən doqquzunzu Zirvə Görüşündə Yaponiya Üçdəniz Təşəbbüsünün 4-cü strateji tərəfdaşı kimi qəbul edildi. 

Bu görüşdə Andjey Duda qeyd edib ki, Monteneqro rəsmi çəkildə Təşəbbüs qrupuna müraciət edərək ona tərəfdaş (assosiativ) ölkə olmaq istədiyini bəyan edib. 

Litva Prezidenti Qitanas Nauseda Vilnüsdə keçirilən Üç Dəniz Təşəbbüsü Zirvə Görüşündə təklif edib ki, Şimal-Cənub xətti boyunca hərbi mobillik infrastrukturu beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin mühüm tərkib hissəsi olduğuna görə bütün uzunluğu boyunca hərbi infrastruktur gücləndirilsin.

Bu görüşdə Aİ ölkələri tərəfindən Ukraynaya yardımla bağlı bir sıra sazişlər imzalanıb.

### ''Onuncu Zirvə Görüşü (Varşava, 2025)''
29 aprel 2025-ci il tarixli onuncu Zirvə Görüşündə Albaniya, Monteneqro bu Təşəbbüsün tərəfdaş ölkəsi, İspaniya ilə Türkiyə isə Strateji tərəfdaş kimi qəbul edilib. Bu görüş Azərbaycandilli mediada geniş müzakirələrə səbəb olub, o cümlədən Təşəbbüs çərçivəsində fəaliyyətə hərbi əməkdaşlıq nöqteyi-nəzərindən baxılıb. 

“Füyuzat”ın məlumatına görə, Varşava Kral Qalasında dövlət və hökumət başçılarının qatıldığı Üç Dəniz Təşəbbüsünün 10-cu Zirvə Toplantısının əsas plenar iclasında Türkiyəni nəqliyyat və infrastruktur naziri Abdulkadir Uraloğlu təmsil edib. “Üç Dəniz Təşəbbüsü 10 il ərzində regional inkişaf və Avropaya inteqrasiya baxımından iddialı bir ideyadan real nəqliyyat gücünə çevrildi”, – Uraloğlu əlavə edib.

## Zirvə görüşləri cədvəli

## Layihələr
Təşəbbüs üzv dövlətlərin əhatə etdiyi bölgədə (Üçdəniz bölgəsində) iki əsas infrastruktur layihəsi ilə sıx bağlıdır:

* Şimal-Cənub avtomobil yolu (Karpat dağlarından keçir) – Litvanın Klaypeda şəhərini Yunanıstanın Saloniki şəhəri ilə birləşdirən yol.
* Mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) infrastrukturunun (Gas Shipping) yaradılması – Polşa və Xorvatiyada dəniz terminalı, təkrar qazlaşdırma qurğuları və birləşdirici boru kəməri.

Digər layihələr arasında "Baltik-Adriatik Dəhlizi" (Baltic–Adriatic Corridor), "Baltikadan avtomobil yolu" (Başda adı: Avropa E67 marşrutu), "Baltika Dəmir Yolları" və "Kəhraba Yük Dəmiryol Dəhlizi" yer alır. Başqa bir layihə isə "Rail-2-Sea" (Dəmiryol-2-Dəniz) layihəsidir ki, bu layihə Baltik dənizinin Qdansk limanını Qara dəniz limanı olan Konstansa 3,663 km (2,276 mil) uzunluğunda dəmiryol xətti ilə birləşdirməyi hədəfləyir .

* **Üçdəniz Təşəbbüsü İnvestisiya Fondu (3DTİF)**

Polşa və Rumıniyanın ilkin iki qurucu institutu 500 milyon avrodan çox ödəniş etməyi öz üzərilərinə götürmüşdür. Fond digər Üçdəniz Təşəbbüsü ölkələri üçün açıqdır və bu ölkələr müvafiq icazələri aldıqdan sonra ona qoşula bilərlər. Fondun nəzarət şurası Polşa, Rumıniya, Latviya və Çex Respublikasının inkişaf banklarının nümayəndələrindən ibarətdir.

2019-cu ildə Polşanın Gospodarstwa Krajowego və Rumıniyanın İdxal-İxrac Bankı 3DTİF-nun qurulmasına dair təsis aktını imzaladılar. Fondun əsas diqqət mərkəzi Üçdəniz bölgəsində nəqliyyat, energetika və rəqəmsal sahələrdə infrastruktur yaratmağa yönələn layihələrdir. Fond, həmçinin, pensiya fondları, özəl investisiya fondları və digər qurumlardan olan özəl investorları da cəlb edəcək. Məqsəd 3-5 milyard avro arasında vəsait toplamaqdır.

Üçdəniz bölgəsinin ehtiyacları 570 milyard avrodan çox qiymətləndirilsə də, Fond ümumi dəyəri 100 milyard avroya qədər olan infrastruktur layihələrinə qatılacaq.

2020-ci ildə Tallinn zirvə görüşündən əvvəl ABŞ Dövlət Katibi Mike Pompeo 3DTİF üçün bir milyard dollar məbləğində maliyyə dəstəyi verəcəklərini vəd etsə də, bu investisiya həyata keçirilməmişdir.

2023-cü ildə Fondun aktivləri 900 milyon avro olaraq qiymətləndirilmişdir. Fond "Amber Infrastructure Group" şirkəti ilə kapital artırma və investisiyaların idarə edilməsi sahəsində əməkdaşlıq edir.

## Bəzi dövlətlərin münasibəti

### ''Azərbaycan''
Rusiya-Ukrayna müharibəsi nəticəsində Avropa ölkələri Rusiyadan qaz almaqdan imtina etdikdə, Azərbaycan Respublikasından qaz alan Avropa ölkələrin əksəriyyəti Üçdəniz təşəbbüsünün üzvləri idilər. 2025-ci ildə Türkiyənin 3DT ilə strateji tərfdaşlığı Azərbaycan üçün də həmin təşəbbüslə əməkdaşlığına zəmin yaratmışdır.

### '''''Çexiya'''''
Çexiya ekspertləri və diplomatları ilk mərhələdə Üçdəniz Təşəbbüsünü daha çox mənfi cəhətdən təsvir edilərək, Polşanın öz təsir dairəsini yaratma cəhdi kimi qəbul qiymətləndirdilər. Eyni zamanda, Aİ-də Sərq-Qərb bloklarına bölgünün dərinləşməsi və Almaniyanın layihədən kənarda buraxılması Çexlərin narazılığına səbəb oldu. Çexiyanın əsas etirazı Üçdəniz bölgəsində Avropa İttifaqını zəiflədə biləcək rəqabətli geosiyasi layihələrin olmaması ilə əsaslandırıldı. Sonralar bu etirazların bəziləri Vişeqradt Qrupu üzrə infrastruktur layihələrində əməkdaşlıqdan əldə olunan müsbət təcrübə ilə qismən aradan qaldırılsı. Çexiyanın Təşəbbüsə münasibətinin yaxşıya doğru dəyişməsi Prezident Milos Zemanın səlahiyyət müddətinin bitməsi ilə baş verdi.

2023-cü ildə Çexiya hökuməti Danub-Odra-Labe kanalının mübahisəli layihəsini Çexiyanın prioritetlər siyahısından çıxara bilmiş, Xarici İşlər Nazirliyi isə  yeni öncül layihələr olan Polşanın **STORK II** qaz layihəsi və sürətli dəmiryol xətləri layihələri üzrə təklifini irəli sürmüşdülər. Buna baxmayaraq, Çexiya hələ də Üçdəniz Təşəbbüsü İnvestisiya Fonduna qoşulmaq və ya Zirvə Görüşünə ev sahibliyi etməyə maraq göstərmir.

### '''''Finlandiya'''''
“Finns” partiyası Finlandiyanın bu təşəbbüsə qoşulmasını dəstəkləyib.

### '''''Xorvatiya'''''
Xorvatiya Prezidenti Zoran Milanovic təşəbbüsün Xorvatiya üçün zərərli olduğunu bəyan etmişdir.

### ''Rusiya''
Bəzi Rusiya mütəxəssisləri hesab edirlər ki, bu Təşəbbüs Polşanın yüz illdir ki, üzərində çalışdığı Avropa liderliyi məqsədlərinin həyata keçirilməsi vasitəsidir və aşağıdakı layihələrdən ilham alıb: "Karpat Avropası", "Demokratik seçim birliyi" (*Community of democratic choice*), "Şərq Tərəfdaşlığı".

### '''''Ukrayna'''''
2016-cı ildə Ukrayna Dubrovnikdə keçirilən birinci Zirvə Görüşünə dəvət edilsə də, heç bir dövlət nümayəndəsi həmin görüşə qatılmayıb. 

2019-cu ilin avqustunda Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski Polşaya səfəri zamanı Ukraynanın Üçdəniz Təşəbbüsü də daxil olmaqla Polşadakı regional layihələrdə və təşəbbüslərdə fəal iştirak etməyə maraqlı olduğunu bildirib. Həmçinin, qeyd edilib ki, Ukrayna artıq Avropa İttifaqı tərəfindən maliyyələşdirilən trans-avropa “Via Carpatia” magistral yolunun inşasında əməkdaşlıq edir və Ukraynanın E-40 su yolu layihəsi üzərində danışıqlar aparılır.

2019-cu ilin oktyabrında Polşanın Xarici İşlər Naziri Yasek Çaputoviç bəyan edib ki, Ukrayna hazırda Üçdəniz Təşəbbüsünə qoşula bilməz, çünki bu təşəbbüs Avropa İttifaqı üzvü olan mərkəzi və cənub-şərqi Avropa ölkələrini əhatə edir. O, əlavə edib ki, Üçdəniz Təşəbbüsü geosiyasi məsələlərlə əlaqələndirilməməli, yalnız infrastruktur layihəsi olmalıdır.

2019-cu ilin noyabrında Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski Estoniyaya etdiyi səfəri zamanı Ukraynanın Üçdəniz Təşəbbüsünə qoşulmaqda maraqlı olduğunu və bu məsələnin Estoniyalı tərəfdaşlarla müzakirə etmək istədiyini vurğulayıb.

2022-ci ildə Rusiya-Ukrayna müharibəsi başladıqdan sonra Polşa Prezidenti Andrjey Duda 22 may 2022-ci il tarixində Ukrayna Ali Radasında etdiyi çıxışında qeyd edib ki, Ukrayna Üçdəniz Təşəbbüsünə qoşulmalıdır. Daha sonra – 7 iyun 2022-ci ildə Polşanın Baş naziri Mateuş Yakub Moraveçkiy Lublin şəhərində keçirilən Üçdəniz Təşəbbüsünün Zirvə Görüşündə bildirib ki, Üçdəniz Təşəbbüsü müstəqil və suveren Ukrayna olmadan mümkün deyil.

2022-ci ilin 20 iyun tarixində Riqa şəhərində keçirilən yeddinci Zirvə Görüşündə Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski videomüraciətində bildirib ki, Ukrayna Üçdəniz Təşəbbüsünə üzv olmalıdır. Zelenski bu çərçivədə əməkdaşlığın gücləndirilməsini təklif edərək nəqliyyat sahəsində əməkdaşlığın vacibliyini vurğulayıb. Energetika sahəsində əməkdaşlıq haqqında danışarkən o, Ukraynanın Üçdəniz bölgəsində ən böyük qaz anbarlarından birinə sahib olduğunu xatırladıb. Həmin Zirvə Görüşündə Ukrayna Üçdəniz Təşəbbüsünün tərəfdaş iştirakçısı statusunu alıb və faktiki olaraq bu təşəbbüsdə iştirakçıya çevrilib.

## Həmçinin bax
Üçdənizlilik məfkurəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 2020-ci ilin veb-saytı
* 2019-cu ilin veb-saytı
* 2018-ci ilin veb-saytı