Məqamə

**Məqamə** (ərəb. *مقامة*, cəmdə: *مقامات* (**məqamat**), hərfi mənada "məclislər") — "saj" kimi tanınan ərəb qafiyəli nəsrin şeir intervalları ilə növbələşdiyi ərəb prozimetrik ədəbi janrdır. XIII–XIV əsrlərə aid məqamatın yalnız on bir təsvirli variantı günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Onlardan dördü hazırda Londondakı Britaniya Kitabxanasında, üçü isə Parisdə Fransa Milli Kitabxanasındadır. Bir nüsxəsi aşağıdakı kitabxanalardadır: Oksforddakı Bodleian Kitabxanası, İstanbuldakı Süleymaniyyə Kitabxanası, Vyanadakı Avstriya Milli Kitabxanası və Sankt-Peterburqdakı Rusiya Elmlər Akademiyası. Məqamatların bu əlyazmaları, ehtimal ki, Bağdad, Qahirə və Şam kimi şəhərlərdə ixtisaslaşmış kitab bazarları üçün yaradılmış və təsvir edilmişdir, heç bir xüsusi himayədar üçün deyil. Bu əlyazmaların auditoriyasını zadəganlar və ya alimlər kimi elit və savadlı təbəqələr təşkil edirdi, çünki məqamat əsasən əlyazma illüstrasiyalarından daha çox incə poeziyası və dil seçimi ilə təqdir edilir və qiymətləndirilirdi. *Əl-Həririnin Məqamatı*, həmçinin *Şeferin Məqamatı* adlanır, əl-Vasiti tərəfindən təsvir edilmişdir və ən çox illüstrasiyanı ehtiva edir və eyni zamanda alimlər tərəfindən ən çox öyrənilmişdir.

## Terminologiya
Bu sözün janr etiketi kimi istifadəsinin mənşəyi müzakirə olunur. Məqamə sözünün mənası "adamın dik durduğu yer" və buna görə də hər an olduğu yerdən gəlir. Daha sonra "istənilən yerdə toplanan insanlar" və nəhayət, başqa bir tərcümədə "hər hansı belə bir toplantıda aparılan söhbətlər" mənasında metonim şəkildə işlənir. Məqamat sözünün bu məcazi istifadəsi, ancaq Həriri və onun sələfi Həmədani tərəfindən tam üslubda tərtib edilmiş və yalnız müxtəlif növ bəlağət nümunələrini nümayiş etdirmək məqsədi ilə nəql olunan söhbətlərlə məhdudlaşdı.

## Strukturu
C. Həmin-Anttilaya görə tipik bir məqamət "ümumi müqəddimə", "istinad", "epizodun özü" kimi sxemləşdirilə bilər. Ailin Qian bu sxemi Bədiüzzaman Həmədaninin məqamatına istinad edərək təsvir etmişdir.

## Mənşəyi
Makama ilk dəfə ədəbi bir forma olaraq X əsrdə ortaya çıxdı. Makama kollektiv olaraq ədəb kimi tanınan nəsr janrları qrupundan böyüdü. Elmi dairələrdə makama janrının mənşəyi ilə bağlı hələ də çoxlu mübahisələr var. X əsr müəllifi Bədiüzzaman Həmədani Makamat Bədiüzzaman Həmədani ilə ümumiyyətlə janrın yaradıcısı hesab edilsə də, bəzi alimlər Əhməd İbn əl-Farsini (vəfatı 383/1004) hesab edirlər. Bir əsr sonra Bəsrəli əl-Həriri janrı genişləndirdi və populyarlığını təmin edərək onu ədəbi sənət növünə çevirdi. Hətta əl-Həririnin sağlığında maqamatlar əzbərlənməyə, oxunmağa başlandı. Hər iki müəllifin Makamatı, bu dünyanın qüdrətli adamlarının məclisi ilə söhbətdə gəzən və istismar edənlərin dastançı tərəfindən çatdırılan aldadıcı fiqurlarına diqqət yetirir. Bir qayda olaraq, bir-biri ilə əlaqəli olmayan 50 epizod var ki, burada tez-tez maskalanan bir aldadıcı personaj, pulunun danışanını aldadır və onu müxtəlif məhdud, yöndəmsiz və hətta qəddar vəziyyətlərə gətirir. Bu serial zorakılığına baxmayaraq, hiyləgər rəvayətçi onun ritorik axını ilə heyran olan hiyləgəri axtarmağa davam edir. Ən qədim məqamlarda, xüsusən də əl-Həmədani məqamlarında IX əsrdə əl-Cahiz və əl-Sanihihi kimi əvvəlki müəlliflər tərəfindən toplanmış lətifələrdən istifadə edilirdi, lakin lətifəni təqdim etmək üçün rəvayətçidən istifadə edilirdi. Məqam janrının şöhrəti tez bir zamanda bütün Şərqə yayıldı: fars, ivrit və suriya dillərində versiyalar meydana çıxdı. Əl-Həririnin "Makamat" əsərindən bir neçə il sonra janr kiçik bir qrup şairlər sayəsində Əl-Əndəlüsdə (indiki Əndəlüs, İspaniya) yayıldı. 1111-ci ilin aprelində Əndəlüslü şair və alim Əbu əl-Həcac Yusif ibn Əli əl-Qudai Bağdad bağında əl-Həririnin qiraətində iştirak etdi və o qədər təsirləndi ki, o, kiçik bir qrup Əndəlüs ziyalısını Bağdada getməyə təşviq etdi. ustadın əsərini oxuduğunu eşidin. Bu şairlər janrı Əl-Əndəlüsə gətirsələr də, məqamə maraq nisbətən kiçik bir yazıçı qrupu ilə məhdudlaşırdı. Bu janr Qərb auditoriyasının diqqətini yalnız XVII–XVIII əsrlərdə əl-Həririnin əsəri latın dilinə tərcümə olunduqdan sonra cəlb etmiş, lakin yalnız 1982-ci ildə əl-Həririnin "Makamat" əsərinin tam ingilis dilinə tərcüməsi meydana çıxmışdır. XI və XII əsrlərdə makamatlar yığılmış tamaşaçılar qarşısında oxunurdu və tez -tez doğaçlama və bəzəkli olurdu. Beləliklə, əsərin illüstrasiyaya ehtiyacı yox idi, lakin XIII əsrin əvvəllərindən əlyazmanın illüstrasiyalı nəşrləri meydana çıxmağa başladı. Uzun illərdir on fərqli illüstrasiyalı nəşr məlumdur. Ən erkən və ən məşhur təsvirli nəşrlərdən biri əl-Vaisiti nəşridir. Əl-Hariri, janr novatoru Əl-Həmədaninin ritorik üslubunu çox üstələyərək, makamatının ritorika və leksikoqrafiya dərsliyi (7–8 əsrlərdə bədəvi nitqindən nadir sözlərin kataloqu) və hətta məktəb kimi istifadə edildiyi nöqtəyə çatdı.

## İllüstrasiyaları

XIII əsrə qədər məqamatın məlum təsvirləri yox idi. Bununla belə, mətn adətən tək oxunmaqdansa, böyük qruplar şəklində şifahi şəkildə ifa olunsa da, əlyazmalara əzəmət və maraq artırmaq üçün məqamata illüstrasiyalar əlavə edilirdi. Müxtəlif məqamat mətnlərindəki ümumi təsvirlərə musiqi və içkilər ilə möhtəşəm ziyafətlər, toplanan böyük qruplar və Əbu Zayidin aldadılması, eləcə də Əl Harisin məyusluğu ilə bağlı ümumi səhnələr daxildir. Xüsusən də "Sankt-Peterburq makamatı"nda bu səhnələr çox vaxt obrazın bağlı olduğu şeirlə zəif əlaqələndirildiyi üçün mətni oxuyanlar üçün yumoristik olmalı idi. Bu komik obrazlar həmçinin sərt dirsəklər və dizlər kimi həddindən artıq şişirdilmiş jestlərlə, Vyana Makamatında göstərildiyi kimi insan fiqurları ilə göstərilmişdir. Bu illüstrasiyalarda təsvir olunan insan fiqurları tutduqları arxitektura ilə müqayisədə adətən kifayət qədər böyük idi və adətən boş ağ fonda idi. Bu şəkillərin əksəriyyəti tam və ya yarım səhifə uzunluğunda idi, lakin bütövlükdə mətnə ​​daxil edilməmişdir. İki səhifəlik nüsxədən istifadə bu dövrdə məşhurlaşdı və bu əlyazmalarda geniş istifadə olundu. Rəng palitraları dövr üçün xarakterik idi və Quranda tez-tez istifadə olunurdu. Bəzi şəkillər əlyazmadakı əvvəlki mətnə ​​istinad etsə də, alimlər bir -biri ilə əlaqəli olmadıqları təqdirdə şəkil və mətn arasındakı əlaqəni təyin edə bilməzlər. İllüstrasiyalar mətnlə aydın şəkildə əlaqəli olsa da, mətnin məqsədini yerinə yetirmək üçün bu təsvirlərə ehtiyacı yoxdur. Beləliklə, bu şəkillər oxucuya köməkdən çox diqqəti yayındıra bilər. Mətn və şəkillər arasındakı fərq də müxtəlif insan qruplarının zövqünə uyğun olaraq istifadə olunur. Məsələn, mətni ərəb dilini və ədəbiyyatını bilən auditoriya oxuyur və təsvirlər daha az rəsmi təhsili olan insanlar üçün faydalı ola bilər.

### Altyazılar

İmzalar makamat əlyazmalarında geniş istifadə olunurdu, lakin qeyd etmək vacibdir ki, onlar əlyazmanın tamamlanması zamanı deyil, mövcud olduğu müddətdə ya sonuncu, ya da bəlkə də sonradan əlavə edilmişdir. Bu illüstrasiyalara əlavə edilən başlıqlar həqiqətən mətnə ​​uyğun gəlsə də, onlar çox vaxt sadələşdirilmiş və ya yalnız şəkildəki rəqəmlərə istinad edilmişdir.

### Kölgə oyunu
XIII əsrdə hazırlanmış makamatların illüstrasiya edilmiş əlyazmaları kölgələr oyunu ideyasını özündə birləşdirir. Bu, konturun vurğulanmasında, fiqurların dramatik davranışında və hərəkətli jestlərində, fiqurlarla fon arasında güclü kontrastda və fiqurların nizamlanmamış şəraitdə mövcud olma meylində özünü göstərir. Bununla belə, Məqamətin təsvirləri yalnız kölgəni vurğulamır, əksinə, canlı rənglərlə doludur və kölgələr yalnız fiqurların ətrafındakı mühiti təfərrüatlandırmaq üçün istifadə olunur. Makamata illüstrasiyaları ilə kölgələr oyunu arasındakı bu oxşarlıq bu illüstrasiyaları izləyənlərə müəyyən təsir göstərə bilər. Başqa sözlə, bu təsvirlər izləyicilərə mətn və rəsm arasındakı dramatik fərqin səbəbini anlamağa kömək edə bilər və bu təsvirlərin mətnə ​​kömək kimi deyil, ayrı-ayrı rəsmlər kimi yaradıldığını deməyə əsas verir.

### Təsirlər

Məqamət təsvirləri xristianlıq və yəhudilik kimi digər dinlərin üslub xüsusiyyətlərinə malikdir. Xristian ilhamının əsas nümunələrindən biri, ilk orta əsr xristian əlyazmalarında adətən müqəddəsləri ifadə etmək üçün istifadə edilən fiqurun başının ətrafında qızılı dairələrin onun müqəddəsliyini ifadə etməsidir. Bununla belə, o, müqəddəs bir rəqəmi ifadə etmək üçün nəzərdə tutulmamışdır, əksinə, bütün təsvirlərdə ümumi fiqurlar üçün ümumi istifadə edildiyi üçün boş bir fondan fərq yaratdığına inanılır. Bu əlyazmalarda istifadə edilən başqa bir xristian motivi, bəzi Bizans əlyazmalarında da rast gəlinən göyə xüsusi bir münasibətdir. Vyana Makamatı və bir neçə əvvəlki maqamat əlyazmalarına, özünəməxsus məzar daşının daxil edilməsi kimi orta əsr yəhudi mədəniyyətindən bəzi görüntülər də daxil edilmişdir. O dövrdə tipik İslam məzar daşları minimalist idi, çoxlu yazıları yox idi, kiçik pilləli daş qəbir daşları bir neçə yəhudi qəbiristanlığında istifadə olunurdu. Bu yəhudi qəbir daşları kiçik İslam qəbir daşlarında deyil, bu əlyazmalarda təsvir edilmişdir, lakin məqamət əlyazmalarında olan təsvirlər də İslam dünyasının, xüsusən də Bağdad şəhərinin təsirini əks etdirir. Xüsusilə, İstanbul Məqamatında bir neçə bina həqiqətən də şəhərin memarlıq üslubuna və formasına bənzəyir ki, bu da bütün illüstrasiyalarda təkrarlanan Mustansiriya kompleksində xüsusilə nəzərə çarpır.

## Görkəmli eksponatlar
* Abu ’l-Ḥusayn Aḥmad b. Fāris(d. 1004) −10th century poet and intellectual, who some scholars suggest developed the maqamat genre, even before Hamadani
* Badi' al-Zaman al-Hamadani 11th century Arabo-Persian writer generally credited as the originator of the maqamat genre
* Abu Muhammad b. Malik al-Qururrubi −11th century Amerian poet
* Al-Hariri of Basra – 11th century Arab scholar, poet and writer who elevated the maqamat to a major literary art
* Ibn Sharaf|Ibn Sharaf al-Qairawani- 11th century Amerian poet
* Abu Myhammad b. Malik al-Qururrubi 11th century Amerian poet
* Abu al-Hajjaj Yusuf ibn Ali al-Qudai – Al-Andalus|Andalus poet and writer, who after witnessing a reading by Al-Hariri in April, 1111, took the genre back to al-Andalus (now Andalusia, Spain)
* Al-Saraqusti|Abu al-Tahir Muhammad ibn Yusuf al-Tamimi al Saraqusti, known simply as Al-Saraqusti, (d. 1143)– a leading intellectualfrom Córdoba, Spain|Cordoba, al-Andalus, who imitated al-Hariri and whose work, "Maqamat Al-luzumiyah", has been described as a "masterpiece"
* Abu Abd Allah ibn Abi al-Khisal- Al-Andalus’ — scholar who wrote in the al-Hariri tradition
* Lisan al-Din ibn al-KhatibAndalusian scholar who wrote in the al-Hariri tradition
* Al-Farthibsn Khaqan — Andalusian scholar who wrote in the al-Hariri tradition
* Attar of Nishapur|Qadhi Hamid al-Din Abu Bakr-12th century Persian poet and writer
* Saadi Shirazi|Shayk Muslih al-Din Sadi- 13th century Persian poet and writer.
* Yehuda Alharizi|Judah al-Harizi– Medieval rabbi and poet, active in Spain, who wrote a Hebrew version of the maqama and translated al-Hariri’s Maqamat into Hebrew, entitled, Tahkemoni.
* Joseph Zabara|Joseph ibn Zabara (1140–1200) – Spanish-Jewish poet and satirist who composed a Hebrew maqamat
* Judah ibn Shabbethai|Judah ibn Shabbetai -late 12th century Jewish-Spanish poet who composed several Hebrew versions of maqamat

## Biblioqrafiya
* al-Hamadhani, Badi` al-Zaman. *Maqamat*. Ed. Muhammad `Abduh. Beirut: al-Maktaba al-kathulikiyya, s.a.
* ---. *The Maqamat of Badi' al-zaman al-hamadhani*: Translated from the Arabic with an Introduction and Notes. Trans. W. J. Prendergast. London: Curzon Press, 1915.
* al-Hariri, Abu Muhammad al-Qasim ibn `Ali. *Maqamat al-Hariri*. Ed. `Isa Saba. Beirut: Dar Sadr; Dar Beirut, 1970.
* ---. *Sharh Maqamat al-Hariri*. Beirut: Dar al-Turath, 1968.
* al-Saraqusti, Abu l-Tahir Muhammad ibn Yusuf. *Al-Maqamat al-Luzumiya*. Trans. James T. Monroe. Leiden: Brill, 2002.
* ---. *Al-Maqamat al-luzumiyah li-l-Saraqusti*. Ed. Ibrahim Badr Ahmad Dayf. Alexandria: al-Hay'at al-Misriyat al-'Ammah li-l-Kitab, 2001.
* ---. *al-Maqamat al-Luzumiyya*. Ed. Hasan al-Waragli. Tetuan: Manšurat `Ukaz, 1995.
* ---. *al-Maqamat al-Luzumiyya li'l-Saraqusti*. Ed. Ibrahim Badr Ahmad Dayf. Alexandria: al-Hay'a al-Misriyya al-`amma li'l-Kitab, 1982.
* ---. *Las sesiones del Zaragocí: Relatos picarescos (maqamat)*. Trans. Ignacio Ferrando. Saragossa: U Zaragoza P, 1999.
* Arie, R. "Notes sur la maqama andalouse". *Hesperis-Tamuda* 9.2 (1968): 204–05.
* de la Granja, F. "La maqama de la fiesta de Ibn al-Murabi al-Azdi". *Etudes d'Orientalisme Dedieés a la mémoire de Lévi-Provençal*. Vol. 2. Paris: Maisonneuve et Larose, 1962. 591–603.
* Drory, Rina. "The maqama". *The Literature of Al-Andalus*. Eds. María Rosa Menocal, Michael Sells and Raymond P. Scheindlin. Cambridge: Cambridge University, 2000. 190–210.
* Habermann, Abraham Meir. "Maqama". EJ.
* Jaakko Hämeen-Anttila|Hämeen-Anttila, Jaakko. *Maqama: A History of a Genre*. Wiesbaden: Harrassovitz, 2002.
* Hamilton, Michelle M. "Poetry and Desire: Sexual and Cultural Temptation in the Hebrew Maqama Tradition". *Wine, Women and Song: Hebrew and Arabic Literature of Medieval Iberia*. Eds. Michelle M. Hamilton, Sarah J. Portnoy and David A. Wacks. Estudios de Literature Medieval Number: 2: Juan de la Cuesta Hispanic Monographs, Newark, DE, 2004. 59–73.
* Ibn Shabbetai, Judah ben Isaac. *"Minhat Yehudah", "'Ezrat ha-nashim" ve-"'En mishpat"*. Ed. Matti Huss. Vol. 1. 2 vols. Jerusalem: Hebrew University, 1991.
* Ibn Zabara, Joseph ben Meir. *Libre d'ensenyaments delectables: Sèfer Xaaixuïm*. Trans. *Ignasi González-Llubera. Barcelona: Editorial Alpha, 1931.
* Ignasi González-Llubera. *Sepher Shaashuim*. Ed. Israel Davidson. New York: Jewish Theological Seminary, 1914.
* Katsumata, Naoya. "The Style of the Maqama: Arabic, Persian, Hebrew, Syriac". *Arabic and Middle Eastern Literatures* 5.2 (2002): 117–37.
* Mirsky, Aharon. "al-Harizi, Judah ben Solomon". *Encyclopaedia Judaica CD-ROM* Edition Version 1.0. Ed. Geoffrey Wigoder. Jerusalem: Judaica Multimedia, 1997.
* Wacks, David. "Framing Iberia: Maqamat and Frametale Narratives in Medieval Spain". Leiden: Brill, 2007.
* ---. "The Performativity of Ibn al-Muqaffa''s Kalila wa-Dimna and Al-Maqamat al-Luzumiyya of al-Saraqusti". ''Journal of Arabic Literature'' 34.1–2 (2003): 178–89.
* ---. "Reading Jaume Roig's ''Spill'' and the ''Libro de buen amor'' in the Iberian ''maqâma'' tradition". ''Bulletin of Spanish Studies'' 83.5 (2006): 597–616.
* Young, Douglas C. *Rogues and Genres: Generic Transformation in the Spanish Picaresque and Arabic Maqama*. Newark, DE: Juan de la Cuesta Hispanic Monographs, 2004.
* Young, Douglas C. "Wine and Genre: Khamriyya in the Andalusi Maqama". *Wine, Women and Song: Hebrew and Arabic Poetry of Medieval Iberia*. Eds. Michelle M. Hamilton, Sarah J. Portnoy and David A. Wacks. Newark, DE: Juan de la Cuesta Hispanic Monographs, 2004.

## İstinadlar