Müşahidə xətası

**Müşahidə xətası** (və ya **ölçmə xətası**) — ölçmə zamanı əldə edilmiş fiziki kəmiyyət qiyməti ilə onun naməlum həqiqi qiyməti arasındakı fərqdir. Bu cür xətalar ölçmə prosesinin ayrılmaz hissəsidir; məsələn, yalnız tam santimetrlərlə kalibrlənmiş xətkeşlə ölçülən uzunluqlar bir neçə millimetr ölçmə xətasına malik olacaqdır. Ölçmənin xətası və ya qeyri-müəyyənliyi qiymətləndirilə bilər və adətən nəticə ilə birlikdə göstərilir, məsələn: 32,3 ± 0,5 sm.

Elmi müşahidələr iki fərqli növ xəta ilə xarakterizə olunur: bir tərəfdən **sistematik xətalar**, digər tərəfdən isə təsadüfi xətalar. **Təsadüfi xətalar**ın təsiri təkrar ölçmələr vasitəsilə azaldıla bilər. Əksinə, sabit və ya **sistematik xətalar** diqqətlə aradan qaldırılmalıdır, çünki onlar eyni şəkildə davamlı təsir göstərən bir və ya bir neçə səbəbdən yaranır və eksperimentin nəticəsini həmişə eyni istiqamətdə dəyişdirir. Buna görə də onlar müşahidə olunan qiyməti təhrif edir və eyni şərtlərdə aparılan təkrar ölçmələr belə bu cür xətaları azaltmır.

Ölçmə xətaları dəqiqlik və həssaslıq anlayışları baxımından ümumiləşdirilə bilər.
Məsələn, yalnız tam santimetrlərlə düzgün kalibrlənmiş xətkeşlə aparılan uzunluq ölçmələri eyni məsafədə hər dəfə bir qədər fərqli nəticə verə bilər; bu isə məhdud həssaslıqla əlaqədardır. Temperaturu nəzarətdə saxlanılmayan metal xətkeş isə temperaturun təsiri ilə istilik genişlənməsinə məruz qalaraq əlavə sistematik xəta yarada bilər və bu da məhdud dəqiqliklə nəticələnir.

## Elm və eksperimentlər
Belə xətalara təsadüfilik və ya ehtimal nəzəriyyəsi ilə modelləşdirilən qeyri-müəyyənlik aid edilirsə, onlar statistikada işlədilən mənada “xəta” adlandırılır; bax: statistikada xətalar və qalıqlar.

Hər dəfə ölçmə təkrarlandıqda bir qədər fərqli nəticələr əldə olunur. Geniş istifadə olunan statistik modelə görə, xəta iki toplanan hissədən ibarətdir:

* **Təsadüfi xəta** – müşahidədən müşahidəyə dəyişə bilər.
* **Sistematik xəta** – eyni alətdən eyni şəkildə istifadə etdikdə həmişə eyni qiymətlə yaranır.

Bəzi xətalar nə tam təsadüfi, nə də tam sistematikdir; məsələn, ölçmə alətinin kalibrlənməsindəki qeyri-müəyyənlik.

Ölçmədə təsadüfi və ya statistik xətalar təkrar ölçmələr zamanı zamanla dəyişməyən sabit atribut və ya fiziki kəmiyyət üçün nəticələrin uyğun gəlməməsinə səbəb olur. Təsadüfi xətalar ölçmə qeyri-müəyyənliyi yaradır və ölçmələr arasında korrelyasiyasız olur. Çoxsaylı ölçmələr aparıldıqda nəticələr müəyyən paylanma yaradır və bu halda statistik xətanın miqdarını qiymətləndirmək üçün standart kənarlaşma hesablana bilər.

Sistematik xətalar təsadüfən yaranmır, əksinə, sistemə xas olan təkrarlanan proseslərdən qaynaqlanır. Onların mənbələrinə alətin kalibrlənməsindəki səhvlər, eksperimental analiz zamanı tətbiq olunan düzəliş əmsallarındakı qeyri-müəyyənlik, yaxud təxmini nəzəri modellərin istifadəsi daxildir. Sistematik xəta bəzən **statistik qərəz** adlandırılır və çox vaxt standartlaşdırılmış prosedurlar vasitəsilə azaldıla bilər.

Müxtəlif elm sahələrində təlim prosesinin bir hissəsi sistematik xətanı minimuma endirmək üçün standart alət və protokollardan istifadə etməyi öyrənməkdir. Uzun müddət ərzində elmdə sistematik xətalar aradan qaldırıla və bir növ “mənfi bilik” formasına çevrilə bilər; yəni alimlər müəyyən sistematik xətalardan necə qaçmağı öyrənirlər.

## Xətaların yayılması

İki və ya daha çox müşahidə və ya alət birləşdirildikdə, onların xətaları da birləşir. Belə hallarda nəticədəki xətanın qiymətləndirilməsi hər bir ölçmənin statistik xüsusiyyətlərindən və onların mümkün statistik qarşılıqlı əlaqəsindən asılıdır.

## Xarakteristika

Ölçmə xətaları iki əsas komponentə bölünür: təsadüfi xəta və sistematik xəta.

**Təsadüfi xəta** hər bir ölçmədə mövcuddur. O, ölçmə alətinin göstəricilərində və ya eksperiment aparanın oxunuşu şərh etməsində baş verən proqnozlaşdırıla bilməyən dalğalanmalardan yaranır. Bundan əlavə, bu dalğalanmaların bir hissəsi ölçmə prosesinə ətraf mühitin müdaxiləsi ilə bağlı ola bilər. Təsadüfi xətalar eyni ölçmənin təkrarında fərqli nəticələr kimi özünü göstərir. Onlar çoxsaylı ölçmələrin müqayisəsi ilə qiymətləndirilə və orta qiymət götürülməklə azaldıla bilər. Təsadüfi xəta anlayışı həssaslıq anlayışı ilə sıx bağlıdır. Ölçmə alətinin həssaslığı nə qədər yüksəkdirsə, onun göstəricilərindəki dəyişkənlik (yəni standart kənarlaşma) bir o qədər kiçik olur.

**Sistematik xəta** isə proqnozlaşdırıla bilən və adətən sabit və ya həqiqi qiymətlə mütənasib olur. Əgər sistematik xətanın səbəbi müəyyən edilərsə, o adətən aradan qaldırıla bilər. Sistematik xətalar ölçmə alətlərinin qeyri-dəqiq kalibrlənməsi, qeyri-kamil müşahidə metodları və ya ölçmə prosesinə ətraf mühitin təsiri nəticəsində yaranır və eksperimentin nəticələrinə həmişə müəyyən istiqamətdə təsir göstərir.

Amerika Mexanika Mühəndisləri Cəmiyyəti tərəfindən nəşr olunan PTC 19.1-2005 “Test Uncertainty” standartı sistematik və təsadüfi xətaları geniş şəkildə müzakirə edir və qeyri-müəyyənlik kateqoriyalarını bu anlayışlar əsasında konseptuallaşdırır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*